·श्रीवासुदेवानन्दसरस्वतीपंथमाला
अष्टमं नवमं च पुष्पम् (८-९)
श्रीगुरुचरितम्
(द्विसाहस्री)
श्री. प. प. श्रीवासुदेवानन्दसरस्वतीकृतम्
सटीकम् सचूर्णिकं च
Sap.2
VAS
वैशाख शुद्ध ३ (अक्षय्यतृतीया)
घुधवार शके १८७६
[ सन १९५४
दिनाक ५ मे
सन १९५४
मूल्यम् ७ रूपकाः

·प्रकाशक:-
श्रीगुरुभक्त वामन दत्तात्रेय गुळवणी
२० नारायण पेठ, पुणे २.
NA
स
BA.
S.N31462
FRAYAM
TREARY
स. रा. सरदेसाई, बी. ए.,
एलएल.
बी
नवीन समर्थ विद्यालयाचा 'समर्थ भारत'
छापखाना, ४१ बुधवार, पुणे २.
,

·Th-
मेन मद्र
माययायम
रमामा पारदर
रममा निध्य !
पुरधी वनकर
7
श्रीमत् प प श्रीस गुरपामुानदसरस्वतीस्वामी महाराज
जन्म श्रावण ॥ ५ शके १५७६ समाधि : आपाद शु॥ 1 शके १८३६
त्वयि भक्ति मे वर्धय दुर्हत्तम ईश नाशय अशेषम् ॥
पञ्च तवे तत् कुर मयि भोः सर्वज्ञ वतुमसमर्थः ॥१॥

·----
श्रीगणेशदत्तगुरुभ्यो नमः
श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य श्रीसद्गुरु-
वासुदेवानन्दसरस्वतीस्वामिमहाराज यांचे-
(१) श्रीदत्तपुराण सटीक
(२) द्विसाहस्री गुरुचरित्र सटीक
(३) समश्लोकिगुरुचरित्र (श्रीगुरुसंहिता)
सटीक हे ग्रंथ छापण्यास्तव, श्रीगुरुचरण स्मरून
श्रीमंत अखंड सौभाग्यवती महाराणी इंदिराबाई
होळकर इंदूर यांनी रुपये ३००१ तीन हजार
एकची सहायता प्रकाशक म्हणून श्रीसद्गुरुसेवा
केली ही श्रीचरणीं समर्पित असो.

·चालू आहेत. दिवसपाळ्याप्रमाणे कामाच्या रात्रपाळ्याहि आहेत. आणि श्रीगणेशदत्तगुरुभ्यो नमः प्रकाशकाचे निवेदन श्रीवैष्णवेशगाणेशसौर्यशाक्त्यादिरूपधृक् ।। दत्तात्रेयोऽस्त्वजोऽनन्तः सदा मे हृदि सद्गुरुः ॥ १॥ भगवान् सद्गुरुनाथ श्रीवासुदेवानन्दसरस्वतीस्वामिमहाराजांचा सुप्रसिद्ध महान् अथ संस्कृतद्विसाहस्रीगुरुचरित्र, याचे पुनर्मुद्रण होऊन प्रकाशित करण्याचे भाग्य आज मंडळाला लाभत आहे ही विशेष समाधानाची गोष्ट आहे. 'नान्तो न चादिः' अशा विशाल विश्वात अनेक कार्य अहर्निश का तसे त्यावेळीहि आपल्या अमूल्य आयुष्याचा नाइलाजाने व्यय करणारी माणसेही आहेत. कालानुरोधाने मजुरांच्या हिताविषयीं दक्षता प्रदर्शित करणारी आजची शासनसस्याहि अशा अविश्रात प्रयत्नवादांत सहमतच आहे. अशीच कार्यप्रवृत्ति अखेरच्या श्वासापर्यंत चालू ठेवली पाहिजे, या कर्तव्यजंजाळांतून आपणास व्यवस्थितपणे बाहेर निघता येईल, असल्यास त्याला उपाय काय इत्यादि विचार कोणीहि करीत असलेला दिसत नाही आणि दैनंदिन कार्यापुढे असला विचार करण्यास स्वकर्मसूत्रग्रथित जीवांना सवड तरी कोठे आहे ? अशी सर्व लोकांची दुःस्थिति पाहून ज्यांचे अंतःकरण तिळतिळ तुटने असें अत्यंत कृपाल साधुपुरुपच लोकहिताचा निरतर विचार करीत असतात. त्यांचा तो स्वभावच बनून गेलेला असतो. स्वतः कृतार्थ झाल्याने जे केवळ दुसन्या- करितांच उरलेले असतात अशा महापुरुषाचे कायिक, वाचिक, मानसिक सर्वहि प्रयत्न नित्य लोकोदारार्थच चालू असतात. आणि त्यांच्या निर- पेक्ष शुद्ध संकल्पशक्तीनेच पुण्यवान् जीवहि शांतिसुसाच्या मार्गाला लागून - ·(५) , . कृतार्थ होतात, श्रीमहाराजांचे ग्रंथहि याच दृष्टीने सर्वांच्या कल्याणा- करितांच निर्माण झालेले आहेत. 'हे विश्वचि माझें घर । ऐसी मति जयाची स्थिर । किंबहुना चराचर । आपणचि जाहला' या श्रीज्ञानेश्वरमाउलीच्या वर्णनाप्रमाणे ज्यांची मति स्थिर झालेली आहे अशा महापुरुषांचा कोण. ताहि लहान, मोठा व्यापार स्वाकरितां कसा असू शकेल ? मति स्थिर झाल्यानतरच ती आत्मानंदग्राहिणी होते. आणि असा पूर्णानंदाचा आस्वाद जे नित्य घेऊ शकतात त्यांचे लक्ष या सांस्मरिक क्षुद्र आनंदाकडे जाईल तरी कसें १ छत्रचामरादि ऐश्वर्य भोगणान्या महाराजाला जुन्या बाजारांतील छत्री घेण्याची इच्छा होणे संभवनीय नाही व जहरहि नाही. तोच उलट आतपत्रस्त जीवांना नवीन छत्र्या देऊन त्यांचा ताप दूर करील. ईश्वर सृष्टि निर्माण करतो ती स्वतःकरितां नसून जीवांच्याकरितांच करतो. जीवांच्या कर्माचें तें फल आहे. या दृष्टीने जीव हेच ईश्वरसृष्टीचा भोग घेणारे आहेत. याप्रमाणे श्रीमहाराजांच्या ग्रंथसंपत्तीचे वारस सश्रद्ध जिज्ञासु जीवच आहेत यांत शका नाही, अशा खऱ्या वारसदारांना ही अंयसपत्ति मिळावी या उद्देशाने हे मुद्रणकार्य श्रीवासुदेवानन्दसरस्वती- ग्रंथप्रकाशकमंडळाने तीन वर्षांपासून सुरू केले आहे. 'अष्टौ ब्राह्मणान् सम्यग् माहयित्वा सूर्यवर्चस्वी भवति' जो अथर्वशीर्ष आठ ब्राह्मणांकडून तयार करवून घेईल; मग ते लिहून देऊन, प्रत्यक्ष पढ वून इत्यादि कोणत्याहि प्रकाराने असो; तो सूर्यासारखा तेजस्वी होतो असे त्याचे फल श्रीगणेशा- थर्वशीर्षात सागितले आहे. यावरून सद्ग्रंथांचा प्रचार झाला पाहिजे हे श्रुतीला समत आहे असे सिद्ध होते. दक्षिणा कोणती असा उद्धवानें प्रभ केला असता 'दक्षिणा ज्ञानसदेशः' असें श्रीकृष्णप्रभूनी उत्तर दिले आहे. शानदानासारखी दुसरी दक्षिणा नाही. 'सर्वोपनिषदो गावो दोग्धा गोपालनन्दनः । पार्थों वत्सः सुधीर्भोक्ता दुग्धं गीतामृत महत्त्' सर्व उप- निपदरूपी गाईचे, गीतामृतरूप दूध, गोपालनाने सर्वांना आनंदात .

·n ठेवणान्या भगवान् श्रीहरीसारख्या कसलेल्या धार काढणान्याने काढलें, त्या वेळी अर्जुन हा वत्स मिळाला, त्याला त्याच वेळी भरपूर तें दूध मिळाले हैं खरे; पण तें अर्जुनाला निमित्त करून काढलेलें दूध मुख्यतः सुधीजनांच्या करितांच काढले गेलें आहे हे निःसंशय. आतां ते दूध वाटतांनामात्र, 'इदं वे नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन । न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योग्य- सूपति ' अशी दक्षता बाळगण्यास भगवंतांनी अर्जुनास निक्षून सांगितले आहे. 'स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेपि योति परां गति । किं पुनर्लाह्मणाः पुण्या मक्ता राजर्षयस्तया' असे श्लोक पाहिल्याबरोबर ते पुस्तकच अमीत टाकणारी प्राज्ञ माणसें श्रीहरीच्या डोळ्यासमोर त्या वेळी आली असावीत, ही भस्मासुरी वृत्ति निर्माण न होतां ज्ञानदान सफल व्हा, हाच प्रभूचा उद्देश अधिकार जैसा करूं उपदेश ' या वाक्याने संतांनीहि प्रकट केला आहे. खरे ज्ञान केव्हांहि नष्ट होत नसतें, वें नष्ट करण्याचे सामर्थ्य कोणालाहि नाही, आधिभौतिक शक्तीचा उच्चांक गाठणान्या हिरण्य- कशिपूचा, प्रल्हादाचे ज्ञान त्याला मारून नष्ट करण्याचा प्रयत्नवाद शेवटी पूर्णपणे अयशस्वी ठरला. त्याचीच आहुति त्यांत पडली. अमोघ विप्रशापामुळे संपूर्ण यादवांचें कुल उच्छिन्न झाले इतकेच नाही तर श्री- हरीनीसुद्धा आपला देह टाकला. पण या दिव्य ज्ञानाचे संरक्षण व्हावें म्हणून त्याच यादव कुळांतील एक यादव उद्धव मात्र श्रीहरींनी आपल्या मोठ्या संकल्पशक्तीनेच शेवटी जिवंत ठेवला. असो. श्रीमहाराजांचे काही अंथ त्यांच्या संमतीनेच पूर्वी प्रसिद्ध झाले होते. आज त्यांपैकी काहीच मिळत नाहीत हे पाहून सर्व ग्रंथांचे व्यवस्थित मुद्रण होऊन ते ग्रंप जिज्ञासु मंडळीना मिळावेत हाच उद्देश मंडळाचा आहे. या ग्रंथांचे मुद्रण करण्याची आवश्यकता नाही, धीमहाराजांना हे इष्ट नव्हते, इत्यादि काही लोकांच्या शंका पुढे आल्यावरून वरीलप्रमाणे सविस्तर निवेदन करावे लागले. साधनमार्गाचे व्यवस्थित शान संपादन करून साममाणे ·(७) प्रत्यक्ष आचरण फरणे हाच परा शानाचा उपयोग आहे, आणि सद्- ग्रंथांचा प्रचारहि सरा हाच आहे. अर्जुनाला उपदेश करण्यात देवाला मानद वारण्याचे कारण श्रीज्ञानेश्वरमहाराजानी लिहिले आहे ते असे-- 'अर्जुना त् परिससी । परिसूनिया अनुष्ठिसी' अस्तु, याप्रमाणे या प्रयाचा प्रचार अनुष्ठानपर्यवसायी होऊन सर्वाना शाति मिळावी हीच त्या सर्वे- श्वराजवळ आमची नित्य प्रार्थना आहे. या प्रथाचे नाव संस्कृत श्रीगुरुचरित्र किंवा द्विसाहस्री गुरुचरित्र असें आहे. या प्रथावर टीकाहा श्रीमहाराजानीच केलेली आहे. मराठी भाषेत में ओवीबद्ध गुरुचरिन सरस्वती गगाघरानी लिहिले आहे, ज्याचे पाठ श्रीदत्तमत्ताकडून गाणगापूर, औदुबर, नरसोबावाडी इत्यादि श्रीदत्त- क्षेत्रातून व अन्य नहि नित्य चालू आहेत, त्या सिद्धप्रयाचें सस्कृत रूपातर म्हणजेच हा प्रथ होय. याचे महत्त्व प्रथाच्या शेवटी श्रीमहाराजानी दाख- विलें आहे तें असें-'स एवानेयगोत्रोत्यगणेशबहापुनगा । पुनानोर्यो जय- स्यत्र प्रथात्मा तारकोव्ययः • महाराष्ट्रभाषेत जो गुरुचरित्रप्रय आहे तोच अथरूपी श्रीदत्तात्रेय, अविनाशी, सर्वांना तारक असा, प्रयकराच्या वाणीला पवित्र करणारा सर्वोत्कर्षाने येथे विराजमान आहे. नित्य पारा- यण करणा या भसाच्या सर्व पीडा दूर करून त्याच्या सर्व कामना पूर्ण करणारा हा प्रथात्मा श्रीदत्तानेय समर्थ आहे असे आश्वासन श्रीमहारा- जानी या प्रथाबद्दल दिलेले आह आणि याप्रमाणे याचा श्रद्धेनें नित्य पाठ करणारे सद्भत गुरुकृपेचा नित्य अनुभवही घेत आहेत. प्रथारी श्रीगुरु- स्तुति म्हणून एकशेबारा लोकाचे एक प्रकरण आहे. ते सपल्यावर चरि- त्रास आरभ झाला आहे श्रीगुरुस्तुतीमध्ये मानसपूजा, अपराधक्षमापनस्तोत्र व अष्टोत्तरशतनामावलि हे विषय आले आहेत. ही नामावलि सर्व का- रादि आहे. उपास्यदेवतेच्या प्रसिद्ध नावातील आद्याक्षराने घटित अर्शी अनेक नावें बनवून त्या द्वाराने उपास्याचें गुणवर्णन करणे हे श्रीमहा- .

·(८) राजाचे बुद्धिकोशल्य खरोखरच अपूर्व आहे. बाह्यरचनेंतही वाचकाचे मन रमून जावे आणि प्रभूचे अचिंत्य गुणही त्याचे चित्तात ठसावेत हा दुहेरी उद्देश श्रीमहाराजानी यात साधलेला आहे. एकदर वीस अध्याय या प्रथात असून शेवटी योगरहस्य व बोधरहस्य ही दोन प्रकरणे आहेत. प्रसिद्ध मराठी गुरुचरित्रातील सर्व कथाभाग यात आलेला आहे. याशि- वाय यदू, प्रल्हाद व कार्तवीर्य यांना श्रीदत्तप्रभूनी केलेला उपदेशही चतुर्थाध्यायात वर्णिलेला आहे. श्रीदत्तपुराणाप्रमाणेच यातही शान, कर्म व भक्ति या तीन योगाचे निरूपण केलेले आहे. प्रथम तेग अध्यायांत ज्ञानयोग सागितला. नतर चौदा ते आठरा या पाच अध्यायांतून कर्मयोग सागितला आणि शेवटी पाच अध्यापात भक्तियोगाचे प्रतिपादन केलें. श्रीमहाराज पूर्वाश्रमात आपल्या माणगांवात राहात असता श्रीदत्तप्रभूनी संस्कृत गुरुचरित्र लिहिण्याची आशा केली. त्या वेळी बाके १८०६ मध्ये माणगांवींच हा मूळ प्रय तयार झाला. अय तयार झाल्याबरोबर 'सहितेयं द्विसाहती' असें देवानी सागितले. या प्रभूच्या वाक्याचा समप या प्रयांशी असावा असे वाटून श्रीमहाराजांनी (त्या वेळी वासुदेवशास्त्री किंवा युवा हे नाव प्रसिद्ध होते.) प्रयाचे लोक मोजले पण सख्या पूर्ण होईना. मग सप्तशतीप्रमाणे उवाच मत्र, काही अर्धश्लोकात्मकमा अशा रीतीने गणना केल्यावर 'सहितेय द्विसाहसी' या देवांच्या सांगण्याचे रहस्य श्रीमहाराजांच्या लक्षात येऊन कौतुक वाटलें, याप्रमाणे देवांनीच या मंधार दिखाहसी है नांव दिलें असें म्हणण्यास हरकत नाही, यांव काही अशुद्धि भ्याकरणदृष्टीने राहिल्याचे मागाहन स्मात आलें । पद करण्यास धीमहाराज प्रवृत्त झाले असता 'झारेले गर्य शुद असून मरा प्रिय आहे' असे श्रीदत्तप्रभूनी धीमहाराजांना सांगितले आणि एका विशिष्ट पटीने पाहिले अगता शुदच ठरते असेंदि दारावून दिले. पदयाथ जनार्दन सर्य कर्माचा कर्ता भादे अशी जाणीय निरय पाळगूनच ·(९) महापुरुषांची सर्व करें घडत असल्याने त्यांत अशुद्धि राहाणे शक्यच नाही. ईश्वरार्पणद्धि ही कर्मशुद्धि करणारी आहे. हा ग्रंथ निर्माण झाल्यावर पंधरा वर्षांनी म्हणजे शके १८२१ मध्ये यावर संस्कृत टीका प्रभासपट्टण व द्वारका येथे मिळून श्रीमहाराजांनी पूर्ण केली. ही टीका मळ ग्रंथ समोर नसताना झाली अशी आख्यायिका सांगतात. समष्ट्यात्मक भगव- रस्वरूपाशी संलम झालेल्या सत्पुरुषांच्या विशालबुद्धीला भगम्य असें काहीच नाही. श्रीमहाराजांनी टीकेच्या शेवटी वरीलप्रमाणे खुलासा केला आहे. 'ज्ञानं त्रयोदशाध्यायैः कर्मयोगं च पंचभिः। पंचभिर्भक्तियोगं च कारयामास योगिराट् ॥ १ ॥ पाश्चात्यपायोधितटे नवानां टीका प्रमासे- भ्युदिवासिलानां । श्रीद्वारकायां चरितस्य तस्य श्रीसद्गुरोदनुतस्य तस्स ॥३॥ शालिवाहसके माश्विवसुभूमिमिते (१८२१) स्वियं । टीका संपूर्णतां याता चातुर्मास्ये घवर्षके ॥ ३ ॥' द्विसाहस्री गुरुचरिताचा संक्षेपाने संस्कृतमध्ये गद्यरूपाने साराश म्हणजेच चूर्णिका द्वारकेमध्येच श्रीमहाराजानी केली. ती यापूर्वी छापलेली नव्हती. तीही या खडात शेवटी छापलेली आहे. सस्कृत भाषेचे ज्याना विशेष ज्ञान नाही त्यांनाहि हा चूर्णिकाविभाग समजण्यासारसा आहे. ही वाचून मूळ ग्रंथांतील विषयाचे ज्ञान होईलच पण याशिवाय सस्कृत भाषेचे ज्ञानहि त्यांचे वादन मूळ ग्रथरहस्यहि समजून घेण्याची पात्रता त्यामा येईल हाच श्रीमहाराजांचा उद्देश असावा. द्विसाहस्रीच्या टीकेतून अनेक विषयाचा विचारपूर्वक निर्णय श्रीमहाराजाच्या अधिकारवाणीतून बाहेर पडलेला वाचकाना दिसून येईल. उदाहरणार्थ १ माया का मानाची १ २ ईश्वर पक्षपाती आहे काय? ३ जगाचे अस्तित्व व नास्तित्व हे अध्यारोपापवादात्मक कसे आहे ? ४ कर्माचा ज्ञानाला कसा उपयोग होतो! ५ कर्माचरण कसे केले असतां चित्त शुद्ध होते १६ ईश्वरावताराचे स्वरूप काय व ते का होतात ! ७ ब्रह्मचयाश्रमातून पुढे गृहस्थाश्रमातच गेले पाहिजे किंवा एकदम ·(१०) . संन्यासाश्रमांत जाता येईल ? ८ संन्यासाश्रम घेतल्यावर शिष्यप्रशिष्य- परंपरा का चालू ठेवावी ! ९ जीवन्मुक्ताची आंतरस्थिति कशी असते ? १० तीर्थयात्रा का करावी १ ११ सद्गुरुसेवा सर्वांनीच का करावी ? १२ शरीरांतून जीव जातो कां प्राणवायू जातो, शरीरस्थिति मुख्यतः कोणावर अवलंबून आहे ? १३ अविद्येपासून उत्पन्न झालेलें कर्म ती अविद्या घालविण्यास कसे कारण होते १ १४ ब्रह्मज्ञानी पुरुषाने कर्म टाकावे काय ? १५ एकाच जन्मांत सर्व कर्मफलाचा भोग भोगून मुक्त होणे शक्य आहे काय १ १६ पतिपत्नीसंबंध, गुरुशिष्यसंबंध, पितापुत्र- संबंध) स्वामिसेवकसंबंध इत्यादिसंबंध कसे निर्माण होतात व ते कसे दूर होतात १ १७ बंधक असणारी काम्यकमें वेदात कां सांगितली ? १८ मनुष्य, पितर, देव यांची कालगणना कशी करावी ? १९ चद्रकलांचे स्विरूप काय ? २० गायत्री मंत्राचा अर्थ काय ? २१ त्या मंत्राचे इतके महत्या को ? २२ आपत्कालांत कसे वागावे ? २३ मुख्य ज्ञानयोग व न्याचे साधन कर्मयोग यापेक्षां तिसरा भक्तियोग कशाला पाहिजे ? २४ भगवंतांकडूनच वेदाज्ञेचे उल्लघन झाल्यास ते योग्य की अयोग्य १ २५ साकाराच्या भक्तीने मोक्ष कसा मिळेल ? २६ शूद्र हा श्रोतविद्येचा अधि. कारी आहे की नाही ? २७ त्याला मुक्ति कशी मिळेल १ २८ रागादि दुःखांचे खरे कारण कोणते व त्यांचा परिहार कसा होऊ शकेल ? इत्यादि अनेक प्रश्नांची सप्रमाण उत्तरे सविस्तर विवरण करून या टीकेंत श्रीमहाराजांनी दिलेली आहेत. प्रत्यक्ष मुबई शहर पाहून आलेल्याने केलेलें त्या शहराचे वर्णन आणि नुसतें भूगोलाचे पुस्तक वाचून एखाद्याने त्या शहराचे केलेले वर्णन या दोन वर्णनांमध्ये जितकें अंतर पडते तितकेंच अंतर केवळ पांडित्याने लिहिलेल्या ग्रंथांत व श्रीमहाराजांच्या अनुभवी श्रेष्ठ ग्रंथांत असल्याचे विचारी माणसाच्या अनुभवास येईल. अशा धीमहा- राजांच्या वाणीतून अयस्माने अवतीर्ण झालेल्या श्रीदत्तराजांचे प्रवण, ·(११) - - मनन, निदिध्यासनरूपाने नित्य सेवन करून अधिकारी साधकानी निश्चित शान मिळविण्याचा प्रयत्न करावा व श्रीमहाराजांच्या प्रथनिर्मितीचें सार्थक फरावे अशी आग्रहाची विनति आहे. श्रीमहाराजाच्या पूर्वाश्रमातील एक गोष्ट प्रसिद्ध आहे ती अशी- माणगांवीं श्रीदत्तप्रभूचे आशेनें श्रीमहाराजाचा योगाभ्यास चालू होता, स्या वेळी प्राणायामाचे अभ्यासात काही स्सलन झाल्यामुळे उचकी सारसी सुरू झाली, श्रीदत्तगुरूंनी सांगितले की-'कापशी गांवात राम- कृष्णपत म्हणून एक मोजणीदार कारकून राहतात. त्याच्या घराची खूण म्हणजे एक मोठे पिंपळाचे झाड त्याचे घराजवळ आहे. त्यांचेकडे जावें म्हणजे उचकी लागण्याचे कारण ते सागतील व त्यावर उपायहि सागतील.' अशी देवाची आशा झाल्यावर श्रीमहाराज त्या गावी आले, व चौकशी करून वरील रामकृष्णपताचे घरी जाऊन त्याची भेट घेतली, पण त्यानी प्रथम आपणास याबद्दल काहीच माहिती नाही असें दासविलें. शेवटी त्या मोजणीदाराना देवाचा दृष्टात झाल्यामुळे त्यानी श्रीमहा- राजाना एकातात नेऊन सर्व खुलासा पाहिजे तो केला आणि योगासबर्षी हिंदी भाषेतील एक ग्रय दिला, कबीर व धर्मदास याचा सवादरूप तो मथ आहे. कबीरांच्या चौपायातूनहि योगरहस्य दाखविले असल्यामुळे त्या प्रथाचा श्रीमहाराजांना उपयोग झाला. प्रस्तुत या गोष्टीचे तात्पर्य घेण्यासाररों असें आहे की-सिद्धपुरुषाचा लहान मोठा कोणताहि प्रथ समाह्य आहे. या दृष्टीने श्रीमहाराजाचे हे दिव्य प्रथ सर्वांनी आपल्या सग्रहास अवश्य ठेवले पाहिजेत. मुद्रणाची सोय झाल्यामुळे लोकाना सर्व प्रथ एकदम दिसू शकतात त्यामुळे प्रत्येकाला आपापल्या रुचिवैचित्र्याप्रमाणे काही तरी अप्रस्तुत शेरा देण्याचा मोह आवरत नाही. कोणी म्हणावें, काहो ! या महागाईच्या दिवसांत हे काम तुम्ही काढले हे बरोबर नाही. कोणी म्हणा, पात पुष्कळ या संस्कृतच ·? (१२) आहेत त्यांचा आम्हाला काय उपयोग ? कोणी म्हणावें, या ग्रथांची रचना क्लिष्ट आहे. यात रस कमी असल्याने याचा प्रचार होणे कठीण आहे.अशी अनेक मडळींची टीकात्मक भाषणे कानावर पडतात आणि अशी टीका करणारी मडळी तर अशा कार्यास साहाय्य करण्याच्या भानगडीत कर्धीच पडत नसतात. विरोधी शका पुढे आल्या तरच त्याबद्दल विचार करता येऊन कार्य करणाऱ्या माणसाला ईशकृपेने सर्वहि आडमार्गातून सुखरूप पार पडण्याचे धैर्य येते म्हणून अशा फेवळ विविध शका प्रकट करणे हेही एका दृष्टीने साहाय्यच आहे असे समजण्यास हरकत नाही. या शकाची भीति श्रीगुरुमहाराजाच्या कार्यात आम्हाला वाटण्याचे काहीच कारण नाही. पण काही भाविक ग्राहकानी कोणाच्या तरी भिडेमुळे हे प्रथ घेण्याचे कबूल केले असल्यास व त्याबद्दल आपणावर हा उगीच भार पडला असें कदाचित् त्याना वाटत असल्यास ती कल्पना त्यानी मनातून काढून टाकून अत्यत प्रसन्न मनाने यांपैकी तूर्त समजतील त्या प्रथांचे नित्य वाचन ठेवून शाति मिळवावी हे आमचें याना प्रेमपूर्वक सागणे आहे. त्याच्यासारख्या भाविक सज्ज. नाच्या घरात हे समय जे आले ते कोणाच्याही भिडेमुळे त्यानी घेतले असे नसून त्याच्या पूर्वसुकृतामुळेच हे सिद्धपुरुषाचे वाङ्मयस्वरूप त्याच्या वास्तूत अखड राहाण्याकरिता व सपरिवार याचे कल्याण करण्याकरि. साच मालेलें आहे असे त्यानी समजावें. आमची तरी तशी दृढभावना आहे. अनेक श्रीमान् मडळी आपल्या नियतीप्रमाणे द्रव्याचा व्यय अनेक लिकाणी करीत असताही त्याना सोडून ज्या अर्थी हे प्रथ अशा सद्भा. विकांचेकडे आले त्या अर्थी त्यांची योग्यता या लौकिक जगांत जरी आज विश्शेप कोणी मानली नाही तरी पारमार्थिक जगांत ईश्वराच्या दर बारात त्याचा अधिकार केव्हाही श्रेष्ठच ठरणार यांत शका नाही. आणि दी या भाविक प्राहकाची सरी योग्यता नित्य डोळ्यापुढे असल्यामुळेच ·(१३) स्यांच्याकडील येण्याच्या द्रव्याबद्दल त्याना विशेष तोशीस आजपर्यंत मह- लाने दिली नाही. त्यांचेकडून परिस्थितीप्रमाणे येतील तसे थोडेथोडे पैसे जमा करून, कोणाकोणाचे तर अद्यापि काहीही पैसे आले नसताही त्या सर्वांचेकडे प्रकाशित झालेले सर्व संड मडळाने पाठविले आहेत. कबूल केल्याप्रमाणे पुढीलही सर्व सड त्याचेकडे रवाना होतीलच. श्रीगुरुमहारा- जाच्या प्रथाविषयी असलेला शुद्ध आदरभाव हीच त्याची मोठी पत आहे. प्रपचातील अडचणी कोणालाही सुटल्या नाहीत. राष्ट्रीय सरकारला सुद्धा वेळप्रसगी जनतेचे कर्ज काढावे लागते. आपणही अनुकूलता नसली तरी सगवार, मगलकार्यप्रसग मठण काढूनही साजरे करतो. तसेंच है प्रथप्रकाशन म्हणजे आपल्या जीवितातील महामगलकार्य आहे असे सम. जन आम्ही या कार्यास प्रवृत्त झालो आणि अंत फरणाने श्रीमंत अस- णान्या सर्व सज्जनाच्याकडे या सत्कार्याकरिता याचना केली. ती त्यानी मान्य करून या कार्यास सर्वांनी अत्यंत शुद्ध प्रेमाने साहाय्य केलें. स्याच्या प्रेमऋणामुळेच हे महत्कार्य पूर्णतेस जाईल असा मडळास आता विश्वास वाटू लागला आहे. त्या सज्जन ग्राहकाना त्याच्या ऋणाचे रूपा- तर म्हणून हे अमूल्य अथ आम्ही पोचविण्याचा यार छक्य प्रयत्न केला आहे. तो त्यानी प्रसन्न चित्ताने गोड मानून घ्यावा एवढीच आमची इच्छा आहे. येत्या श्रावणापर्यंत सर्व मुद्रणकार्य सपविण्याचे उरल्याने आर्थिक अडचण भासू लागली त्यामुळे नाइलाजाने राहिलेले द्रव्य शक्य तितक्या लवकर पाठवून देण्याबद्दल मडळाकडून काही ग्राहकाना पडे गेली आहेत त्याप्रमाणे त्याचेकडील साहाय्यद्रव्य लवकरच येऊन अडचण दूर होईल अशी आशा आहे. श्रीमहाराजाच्या संस्कृत प्रथांतीलही सर्व विषय भाषातररूपानें, निवधरूपाने, प्रश्नोत्तररूपाने अशा अनेक प्रकारांनी अनेक भाषाच्या द्वाराने सर्व जनतेपुढे मांडण्याचा मोठा प्रयत्न यापुढे मडळास फरावयाचा आहे त्यावेळी आपणास हे संस्कृत अथ समजत नाहीत, याचा या ·(१४) काय उपयोग इत्यादि आकांक्षाही सर्वाच्या क्रमशः शांत होतील व सर्वही सच्छील' टीकाकारांचे टीकात्मक उद्गारही विराम पावतील अशी खात्री आहे. मंडळाच्या साहाय्यकांपैकी पांचशे रुपयांपेक्षा अधिक साहाय्य करणारे सन्मान्य आश्रयदाते असा एक वर्ग आहे. श्री. कृष्णाजी हरी टिळक व श्री, अनंत वामन परांजपे राहणार मुंबई यांनी प्रत्येकी ५५१ रुपये देऊन मंडळास उपकृत केले. श्री. शंकरराव देशमुख वकील राहणार आजेगांव (निजामस्टेट) हे मंडळांतील एक सभासद असून श्रीमहारा- जांचे निःसीम भक्त आहेत, यांनी मंडळास १००१ रुपये देऊन आपली गुरुनिष्ठा व्यक्त केली. श्री दत्तोपंत टाकळकर राहणार हैद्राबाद यांनी आजपर्यंत मंडळास ५६३ रुपये स्वतःचे पाठविले असून अनेक माइक मिळवून देण्याचे महत्त्वाचे प्रचारकार्यही यांचेकडून व्यवस्थित चालू आहे. सौ. सरस्वतीबाई कवीश्वर यांनी स्त्रीवर्गात या कार्याचा प्रचार करून तृतीयपुष्प, श्रीदत्तमाहात्म्य व चरित्रखंड असे चीन मराठी खंड बारा रुपये देऊन घेणारे स्त्रीमाहक मंडळास मिळवून देण्याचे कार्य गुरुसेवाजुद्धीनें चालविले आहे. यांचेकडून आजपर्यंत पांचसहाशेपेक्षाही अधिक रकम मंडळाकडे जमा झाली आहे. अशी निष्ठेने या कार्यास साहाय्य करणारी मंदळी श्रीगुरुमहाराजांचे कृपेनें मंडळास मिळाल्याने हे कार्य लवकर तडीस जाऊ शकले. या सर्व साहाय्यकांचे पूर्ण कल्याण करण्यास श्रीगुरु- महाराजच समर्थ आहेत. 'न हि कल्याणकृत् कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति,' स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य प्रायते महतो भयात् ' ही भगवंतांची सिद्धांत पाणी प्रसिद्धच आहे. या महत्वाच्या प्रयावर कोणीतरी अधिकारी शास्त्रज्ञ पुरुषांची प्रस्ता- घना मिळावी अशी इच्छा होती ती श्रीगुरुमहाराजांनी पूर्ण केली: मंडळाचे विनंतीस मान देऊन काशी क्षेत्रातील मुविख्यात पंडितवर्य -- ·न्यायाचार्य श्रीहरिरामशास्त्रीजी शुक्ल प्राध्यापक सांगवेदविद्यालय यांनी ग्रंथार्थतापर्यप्रकाशक व महत्त्वदर्शक अशी गंभीर प्रस्तावना या ग्रंथावर लिहून दिली याबद्दल आम्ही त्यांचे ऋणी आहोत. त्यांचे गुरुजी पंडित- राज राजेश्वरशास्त्रीजी यांनी 'शिक्षात्रय ' या प्रथम खंडावर प्रस्तावना लिहून देऊन मंडळाला ऋणी केलें आणि 'प्रवर्तितो दीप इव प्रदीपात्। अशा अधिकाराच्या त्यांच्या पट्टशिष्यांनी पं. हरिरामशास्त्रीजींनी 'गुरुर रनुगन्तव्यः' या आदेशाप्रमाणे या ग्रंथावर प्रस्तावना लिहून मंडळास उपकृत केले, अशा विद्वज्जनांचे हे प्रेमग मंडळावर अधिकाधिक व्हावे व शास्त्ररहस्यप्रकाशन मंडळाचे द्वारा होत राहून त्या योगाने अशा विद्व- ज्जनांच्या ऋणाचे अंशतः तरी परिमार्जन व्हावे अशी श्रीकाशीविश्वेश्वरांचे चरणसन्निध असंड प्रार्थना आहे. निजामस्टेटमध्ये हिंगोली तालुक्यांतील नरसी या गांवीं श्रीमहाराजांचा एक चातुर्मास्य झाला होता. या गावावर श्रीमहाराजांचे फार प्रेम होते. तथील मंडळींचे उत्कट प्रेम हेच त्याचे कारण मानावे लागेल. या गांवां- तील प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ पं. धुंडिराजशास्त्री माहूरकर यांचा या ग्रंथावर विशेष व्यासंग असल्याचे समजल्यावरून त्यांनाहि या ग्रंथावर चार शब्द लिहून देण्याबद्दल मंडळाने विनति केली होती. ती त्यांनी मान्य करून अत्यत आत्मीयतापूर्वक 'द्विसाहस्रीमाहात्म्यम् ' म्हणून जो लेख पाठविला त्या- बद्दल आम्ही त्यांचे अत्यंत आभारी आहोत. तो लेख ग्रंथारंभी प्रस्तावने. नतर छापला आहे. द्विसाहस्रीची ससाहवाचनपद्धति व मंत्रविभाग- कारिकाही त्यांनी दिलेल्या आहेत. यामुळे सश्रद्ध साधक जनतेला विशेषः उपयोग होणार आहे. त्यांचा दीर्घ व्यासंग या रूपाने त्यानी जनतेपुढे मोडून सर्वासच उपकृत केले आहे याचे फल त्यांना श्रीगुरुमहाराजच देण्यास पूर्ण समर्थ आहेत. समर्थभारत छापखान्याचे मालक श्री, सर-

·(१६)
देसाई यानींहि वेळेवर व्यवस्थित प्रथ छापून दिल्याबद्दल तेही धन्यवादास
पात्र आहेत.
याप्रमाणे पुढीलहि अवशिष्ट मुद्रणकार्य निर्दिष्ट कालात पूर्ण होण्या-
करिता कृत, कारित व अनुमोदित यापैकी कोणत्याहि प्रकाराने का
होईना, सर्वानी साहाय्य करावे हीच शेवटी त्या विश्वतोमुख परमात्म्या.
जवळ सविनय प्रार्थना आहे.
श्रीगुरुसेवार्थी-
बैशाप शु1 ३ (अक्षय्यतृतीया) वामन दत्तात्रेय गुळवणी
बुधवार शके १८७६ अध्यक्ष-श्रीवासुदेवानदसरस्वती-
दि ५.५-१९५४ ग्रयप्रकाशनमडळ, नारायण
पेठ २०, पुणे २

·श्रीगुरुः शरणम् प्रस्तावना गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुः साक्षात्परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥१॥ श्रीमद्भिः साक्षागवतो गुरोर्दत्तस्यावतारभूतैः प. प. श्री. वासुदेवा- नन्दसरस्वतीस्वामिचरणैः संस्कृतभाषायां निबद्धस्य गुरुचरित्राभिधस्य ग्रन्थ- रत्नस्य सुपरिष्कृतं संस्करणमिदं पाठकानां पुरत उपस्याप्यते। महाराष्ट्र- भाषामयोऽयं ग्रन्थः यद्यप्यासीदेवानुवर्तमानः तथापि तद्भाषानभिशानां गुरु- भक्तानां समेपामप्युपकारायैव परमकारुणिकैः स्वामिचरणैरेतस्य निर्माण कृतमिति विदितमेव स्यात्तज्जीवनवृत्तान्तविदाम् । संस्कृतभाषायाधात्रत्या- याः सामान्यव्युत्पत्तिमतां बोधगम्याया अभावेन तथाविधानप्युपकर्तु तट्टीकापि तैरेव विरचिताऽनेन सहैव प्रकाशिता वर्तते अन्थेऽस्मिन् प्राधान्येन ज्ञानयोग-कर्मयोग-भक्तियोगाः, योगरहस्यं बोध- रहस्यं चैति रहस्ययमन्ते निरूपितमस्ति । आदावपि गुरुस्तुत्याद्युपोद्धा- तांतो भागः सक्षेपेण प्रतिपादितः । ॥ गुरुतत्त्वविमर्शः ॥ एतस्मिन् ग्रन्थे प्राधान्येन परमपुरुषार्थभूतं गुरुतत्वमेव प्राप्तव्यत्वेनोप- दिष्टमस्ति । तच्च गुरुतत्वं अखण्डानन्दैकरसं ज्ञानस्वरूपमेव । सर्वेपामेव आस्तिकनास्तिकमतानुयायिनां पूर्वोक्तगुरुतत्वासिविषये नास्ति कोऽपि मतभेदः । इदं हि गुरुतत्त्वं प्राणाद्यपेक्षयापि प्रियतरमस्तीति स्पष्टमेवावगन्तुं शक्यते । तथाहि-सर्वोऽपि जनः शरीरापेक्षया प्राणान् प्रियस्वेन विजा. नाति । दृश्यते खलु शरीरे व्याधाबुत्पन्ने चिकित्सको यदि वदति शरीरस्से- न्द्रियस्य चा मागो विपतिः स्वाताव प्राणरक्षण समपात अपया तु २ ·(१८) प्राणा गमिष्यन्तीति, तदा जनः प्राणरक्षणाय शरीरस्य भागं परित्यजति । माणापेक्षया कि प्रियमित्यालोच्यमाने मानस्य तदपेक्षयाधिकप्रियत्व सिध्धति अत एव मानपरिरक्षणाय जनो हसन्नेव प्राणान् परित्यजति । ततोऽपि प्रियत्वं ज्ञानस्येत्यनुभवामः । ज्ञानार्थमेव खलु स्वकीय मानमेकत्रावस्याप्य गुरोः सविधे नम्रीभूय तिष्ठति जनः । तस्मादनेनोदाहरणेनैव सिद्धमेतत्, यत्-ज्ञानस्य प्राणापेक्षयापि अधिकप्रियत्वं तत एव चानन्दरूपत्वमपि । तदेव खलु गुरुतत्वं दत्तात्रेयपदेनात्रोपास्यत्वेन प्रतिपाद्यते । पूर्वोक्तः "गुरुर्ब्रह्मा" इत्यादिश्लोक उक्तमेवार्थ प्रकाशयति । तदिदं शानरूपं गुरुतत्त्व, देशकालापरिच्छिन्नत्वात्सर्वदा प्रातमेव यद्यपि, तथापि प्राप्तमप्यविद्यावशादप्राप्तमिव, अविद्यातिरोधानेन च प्राप्तमिव भव- तीति, उपनिषदां उपक्रमोपसंहारादितात्पर्यनिर्णायकलिङ्गैः सिद्धः सिद्धान्तः सोऽयं सिद्धान्त:-" नौम्युदेति यदशानाज्जगद्रज्ज्वहिवत्पुनः । यत्तत्वं मीलति ज्ञानां तं चिदानन्दसद्गुरुम् ।। इति श्लोके तट्टीकायां च स्पष्टमेव प्रतिपादितो दृश्यते । तच्चाविद्यातिरोधानं विद्ययैव मवितुमर्हति । रज्जुसादिस्थले सर्पोपादा- नभूताया रज्ज्वविद्यायाः रज्जुशानेनैव तिरोधानात् । यद्यपीदं अविद्यात- स्कार्यतिरोधानं तनाशात्मकं तत्वज्ञानेनोत्पद्यते इति न वक्तुं शक्यं तत्त्वज्ञा- नानन्तरं तस्योत्पत्तावङ्गीक्रियमाणायामद्वैतन्याघातापत्तेः तथापि तत्वज्ञानक्ष- पस्य अविद्यातत्कार्यपूर्वस्वाभावनियम एवाङ्गीकर्तव्यः । दृष्टश्चायं नियमः- रज्जुतत्त्वशानस्थले इत्ययमंशो गौडब्रह्मानन्द्यादौ विवेचितः, विस्तरतस्तत एवावगन्तब्यो विशेषजिज्ञासुभिः । अविद्यास्वरूपमपि-अनादिमावरूपं यद्विशानेन विलीयते । तदशानमिति प्राश लक्षणं सम्प्रचक्षते" इति चिरसुसाचार्योक्तरीत्या अनादिभावत्वे सति ज्ञाननिवयत्वरूप द्रष्टव्यम् । ज्ञानप्रागमावादन्यः कथन भावरूपोऽशानपदार्यः कुतः स्वीकर- ·(१९) " णीयः १ इति प्रश्नस्तु अद्वैतसिद्धिचित्सुखीविवरणप्रमेयसङ्ग्रहादिषु संयुकि- कमुपपादित एव । अस्य चाशानस्य शक्तिद्वयमस्ति असत्त्वापादकशक्तिः अभानापादकश- क्तिश्च । परोक्षज्ञानस्थले असत्वापादकमज्ञानं निवर्तते नाभानापादकं अनु- मितौ जाताया पर्वते वहिरस्तीत्येव प्रतीतिर्भवति न तु पर्वते वहिर्मातीति । प्रत्यक्षस्थले तु उभयविधा शक्तिरपि तस्य नश्यति । कीदृशं तत्वज्ञानं १ यज्जगता सहैव तदुपादानभूतां अविद्या निवारयितुं क्षममिति प्रभोऽपि “स्वाभेदेन विवाधिष्ठानभूतपरब्रह्मवेत्तृणां" इति पूर्वोक्त लोकटीकादर्शनेन समाहितो भवति । तथाच अहं ब्रह्मास्मि तत्त्वमसि " इत्यादिमहावाक्यार्थबोध एवाखण्डार्थविषयकः अन्तःकरण- वृत्तिल्पस्तस्याज्ञानस्य निवर्तक इति सिध्यति । ॥ अखण्डार्थबोधस्वरूपविमर्शः॥ "तत्त्वमसि" "अह ब्रह्मास्मि" "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इत्यादिवाक्ये- भ्यो जायमानो बोधः अखण्डार्थविषयक इत्यद्वैतवेदान्तसिद्धान्तः । वाक्यस्याखण्डार्थकत्वं-अपर्यायशब्दाना संसर्गागोचरप्रमितिजनकत्वम् । तदुक्तम- ससर्गासङ्गिसम्यग्धीहेतुता या गिरामियम् । उक्तासण्डार्यता यद्वा तत्प्रातिपदिकार्थता ।।" इति । यद्यपि गामानय भूतले घट' इत्यादिवाक्यानाः तत्तत्पदोपस्था- प्यार्थ संसर्गविषयकप्रतीतिजनकत्वाद्वाक्यमानस्यैव संसर्गविषयकप्रतीतिजनक- स्वनियमेन ससर्गाविषयकप्रतीतिजनकत्वं न कापि वाक्ये सम्भवतीत्या- क्षिप्यते परैः तथापि वाक्यमात्रस्य तथाविधबोधजनकत्वं न वक्तुं शक्ये, प्रकृष्टप्रकाशचन्द्र" इत्यादिलक्षणवाक्येषु पदद्वयार्थसंसर्गाविषयकबोध- जनकत्वस्यैवावश्यं स्वीकरणीयत्वात् । तथाहि अनेन हि वाक्येन चन्द्र- स्वरूपमात्रमेव प्रतिपाद्यते, चन्द्र स्वरूपस्य प्रकृष्टप्रकाशेतरण्यावृत्तिस्तु अव- - ·(२०) " . गम्यमानापि न शब्दतः साक्षादवगम्यते, अपि तु अर्थत एव सा सिद्- भ्यति । दृश्यते हि " गामानय " इत्यादि-वाक्येष्वपि शब्दतो गवानयन- कर्तव्यतावगतावपि अश्वाद्यानयनव्यावृत्तेरवगमस्यार्थत्वम् । एवमेव "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे" त्यादावपि ब्रह्मस्वरूप-मात्रप्रतिपत्तिर्वाक्यात्, आर्थिकी स्वसत्यादिन्यावृत्तिप्रतीतिरिति । तत्राखण्डार्थबोधस्य कया रीत्या उत्पत्तिरिति विचारयामः। आदौ तत्वमसी" ति वाक्यश्रवण, ततस्तत्त्वपदयोः समभिव्याहारज्ञानं, ततो विशेष्यविशेषणभावेन तत्त्वपदार्थान्वयधीः, ततो विरोघज्ञानं अयोग्यता- शानापरपर्याय, ततश्योक्तशाने तात्पर्याभावशान, ततो लक्ष्यार्थघटितवाक्यार्थ- शाने तात्पर्यावधारणम्, ततश्च लक्षणाशानाधीनं शुद्धस्य निर्विकल्पकं स्मरणं, ततचाखण्डार्यविषयको महावाक्यार्थबोधः । एतच्च- सामानाधिकरण्यमत्र भवति प्राथग्यभागन्धयः पश्चादेव विशेषणेतरतया पश्चाद्विरोधोद्भवः । उत्पन्ने च विरोध एकरसके वस्तुन्यखण्डार्यघी: सर्वेरेव ततः पदेरयमिह शेयः क्रमः सूरिभिः ।।" इति संक्षेपशारीरके स्पष्टम् । एवं प्रमेण तत्वमस्यादिवाक्यजन्य ज्ञान यदा अपरोक्षतापन्न भवति, तदैव सवासनामिय्याशानतरकार्यनिवृत्ती सत्यां मुक्तिरिति वेदान्त- सिद्धान्तोऽत्र टीकाया सप्रपञ्चं प्रपञ्चितो वर्तते । सच्च पत्तिरूप ज्ञानमपरोक्षरूपं यावत्पर्यन्तं नोत्पन्नं भवति, तावत्पर्यन्त नास्य प्रपञ्चस्य निवृत्तिः सम्भाव्यते, अपरोक्षावमासस्यापरोक्षप्रमयैव निरस्यत्यसम्मयात्, इत्यपरोक्षप्रमार्थमुपासनामा आवश्यकता प्रतिपादिता! तदमावे हि मिष्टाशी रुग्णो पालो निम्पमिव विषयाकृष्टचित्ताः संसारिणः मातापितशतेम्योऽपि गरीयसीमिः श्रुतिभिः परमकारुणिर्भाष्यकृदादि- भिर्ष सोधिता अपि तं बोध नाद्रियन्ते । अतः खण्डलड्डुकवरसगुणत्रमा ·(२१) " प्रसादस्पफालेन तानादरपूर्वक परे तत्वे प्रपतयितुमुक्तस्य अन्यस्यारग्मः इति टीकाकारा: फययन्ति । तमापि च शानस्य साक्षान्मोक्षसाधनतायाः "तमेव विदित्वा अति- मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" "तरवि शोकमात्मवित्" इत्यादि- श्रुतिशतेन प्रतिपादनात् शानकाण्डस्य प्रथमं निर्देशः कृतः शानकाण्टेऽस्मिनाहत्य प्रयोदशाध्यायाः सन्ति। तत्र प्रथमाध्याये गुरुतत्त्व रूपस्य भगवतो शानस्य प्राधान्यख्यापनं, भगवतो गुरागुणानुवादान् वक्तुं सद्गुरुः दत्तात्रेय-श्रीपाद-गृहरिरूपेणावतारत्रयं भक्तानुग्रहार्थमग्रहीत् । "प्रियो हि शानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः" उपासकानां कार्यार्थ ब्रह्मणो रूपकल्पना इत्याधुक्तत्वात्। कलौ युगे कृष्णामरजातीरविहारिणो भगवदवतारत्वमघटितघटनापटीय-' स्वेन साधितम् । तथाविधं गुरुं नामधारको द्विजः कृष्णामरजासनिधी गत्वा तुष्टाव । ततः सन्तुष्टो भगवान् स्वप्ने स्वरूप तमदर्शयत, इति वर्णनमस्ति। द्वितीये चाध्याये ब्रह्मणा कलये प्रोक्तां गुरुशिष्यकथां सिद्धो नामधारक-' मकथयक्तिदाया॑य । तृतीये चानसूयासत्त्वहरणाय स्त्रीप्रेरिता ब्रह्मविष्ण्वादयोऽर्मका जाताः इति कथा, अम्बरीपकथा च प्रतिपादिता । सोऽयमुपदेशः पतिव्रतामाहात्म्य विशेषण प्रकाशयति । चतुर्थे यदुना पृष्टश्चतुर्विशतिगुरुम्यः पातं ज्ञानं भगवान् दत्त उपदिदेश पञ्चमे ब्राह्मण्या भक्तथा श्रीपादसंशको दत्तस्तत्पुत्र अभूदिति कथा वर्णिता। एवमनन्तरमात्रयोदशाध्याय ज्ञानयोगस्यैव विस्तारः कृतः । पूर्वोक्तेन प्रकारेण ज्ञानकाण्डे ज्ञानत्यैव मोक्षसाधनत्वं वेदान्ताभिमतं युक्तिसिद्धं चेति प्रतिपाद्य कर्मप्रतिपादकाना वेदवाक्याना वेदत्वाविशेषादेव मुक्तिसाधनप्रतिपादकत्व स्यादिति कथ ज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वमित्याशङ्का निराक पञ्चभिरघ्यायः कर्मकाण्डस्य प्रतिपादनमत्र कृतम्।

·(२२) अस्याभिप्रायस्स्वियम्, मुक्ति प्रति साधनत्वं ज्ञानस्यैव यद्यपि शास्त्र- सम्मतं, तथापि शानकाण्डस्य कर्मकाण्डेन सह साध्यसाधनभावसम्बन्धोऽ- स्त्येव, ज्ञानोत्पत्तौ कर्मणामुपयोगोऽङ्गीकृत एव । तेषामुपयोगस्तु संस्कार- खेन विविदिपोत्पादनेन वा अत एव पारमर्षे सूत्रम्-"सर्वापेक्षा च यज्ञादि- शुत्रश्ववत् " इति । उक्तं हि मनुना- "स्वाध्यायेन नहोमस्त्रविद्येनेज्यया सुतैः । महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीय क्रियते तनुः ॥" इति । अत्र ब्राह्मी-ब्रह्मसम्बन्धिनी तज्ज्ञानद्वारा, इति व्याख्यातं टीकाकृद्धिः । अपि च विविदिषायामात्मज्ञानेच्छारूपायामपि कर्मणामस्त्युपयोगः । सा खलु मुमुक्षाया सम्पद्यमानाया भवितुमर्हति, फलेच्छाया उपायेच्छां प्रति- कारणत्वात् । मुमुक्षा तावत् "भीष्मः खल्वयमपवर्गः अस्मिन् सति बहु- भद्रकं लुप्यते” इति न्यायमाध्यकृदुक्तरीत्या ये जनाः मोक्षमनिष्टतया भ्रान्त्याऽवगच्छन्ति, ये च नास्त्येव मोक्षाख्यः कश्चन पदार्थ इति, चाव- गच्छन्ति तादृशाना जनानां कथमपि न सम्भाव्यते इति, नित्यनमित्तिक- कर्मणामनुष्ठानेन ईश्वरप्रसादात्मकस्य धर्मस्योत्पत्तौ सत्यामेव मुमुक्षायास्त. साथ्याया विविदिपायाश्चोत्पत्तिः सम्भवति । अत एवाह श्रुतिः- " तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यशेन दानेन तपसाऽनाशकेन" इति । महापापवता नृणा ज्ञानयज्ञो न रोचते । प्रस्तुतज्ञानयज्ञस्तु प्रद्वेष्यो भासते स्वतः इत्यादिना विविदिपाया अभावो लोके स्वतःसिद्ध इति प्रतिपादित- मेव । उक्तमेव च श्रीहर्षचरणै:- ईश्वरानुग्रहादेव पुंसामद्वैतवासना। महाभयकृतत्राणा द्विवाणामेव जायते ॥ इत्यादि । इदमपि प्रसङ्गतो वक्तव्यमापतति, वर्तमाने काले यथावत्कर्मा नुष्ठानस्य प्रतिदिनमेधमानो लोप एष लोकान् मुमुक्षाविमुक्तान् प्रशस्तपाद- भाग्योकेन " " " - ·(२३) " ." यत्तु विदुषामसरसु विषयानुस्मरणेच्छासङ्कल्पेष्वामिभवति, तद्विद्या- शमसन्तोषधर्मविशेषनिमित्तम् " इत्यादिना प्रतिपादिते सुखे सर्वथा अप- रिचितान्कुर्वन् सर्वत्रवाशान्तेः साम्राज्यमवस्थापयति । आत्मा वाऽरे द्रएन्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" इति श्रुत्या आत्मसाक्षात्कारमुद्दिश्य मननादिसहितं श्रवणं विधीयते । तत्र श्रवणं तावन्न ज्ञानरूपं ज्ञानस्याविधेयत्वात्, अपि तु तर्कात्मिका मानसी क्रियेव, श्रवणाभिषस्य तर्कस्य स्वरूपं तु "तत्त्वमस्यादिवाक्यं यदि ब्रह्मात्मैक्यपरं न स्यात्तदोपक्रमोपसंहारादिभिरपि अद्वैतब्रह्मबोधकं न स्यादित्येवरूपम् । अस्य प्राधान्यं तु प्रमाणीभूतं यद्वेदवाक्यं तत्तापर्यविषयकत्वादेव । मननं तावत् यास्याधीनस्य ज्ञानस्य परोक्षनिश्चयत्वाभावसम्पादकतर्करूपम् । स च तर्क:- "तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यं ज्ञानं यदि परोक्षं स्यात्तहिं स्वप्रकाशात्मविष- यकं न स्यादित्येवरूपः, इति विवरणकारमतं, संक्षेपशारीरकमते तु ब्रह्मात्मैक्यसिद्धयनुकूलस्तकों मननम् । निदिध्यासनं श्रवणमननयोरैकाग्ऱ्या पौनःपुन्यापरपर्यायम् । मननं ब्रह्मात्मैक्यासम्भावनानिरासकं, निदिध्यासनं तु विपरीतभावनानिरासकामति । तदिदमात्मदर्शनं न केवलं कर्मानुष्ठानेन विविदिपायामुत्पद्यमानायामपि सदुत्पत्तिमात्रेण भवति, अपि तु तदुपायानुष्ठानमपि तत्रावश्यकमेव । कश्च तत्रोपाय इति प्रश्ने-भगवतो गुरोभक्तिरेव तत्र कारणमिति सिद्धयति । कर्मानुष्ठानस्य भगवद्भक्तावप्युपयोगिताऽस्त्येव । ययाहु:- "तावत्काणि कुर्वीत न निविद्येत यावता । मत्कथावणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायते ॥ "धर्मः स्वनुष्ठितः पुंसां विष्वक्सेनकथासु यः। नोत्पादयेद्यदि रति श्रम एव हि केवलम् ||" इति । तस्या भक्तेः स्वरूपं तु" भक्तिभंजनं कायेन वाचा मनसा वा निष्पा- यो मजनीयस्य तुष्टिहेतुव्यांपारो भजमानपुरुपनिटः" इत्याधुचरीत्या योध्यम् । सा व भक्तिर्नवविधा भागवतादावुक्ता- .

·(२४) . " " + - प्रवणं कीर्तनं विष्णोः रमरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम्" इत्यादिना । अखण्डानन्दवोधात्मकस्य गुरोः सगुणस्य निर्गुणस्य वा शब्देन शानं श्रवणभाक्तः तच्च सगुणस्य प्रीतिकरम् । उक्तशानरूपस्य श्रवणस्य कीर्तन हेतुत्वम् । कीर्तनं च तयाविधस्य योधकशब्दोच्चारणम् । इदमपि प्रीतिकर मवत्येव । एवमन्येषामपि प्रकाराणां भगवत्प्रीतिकरस्वं बोध्यम् ।। वत्रात्मनिवेदनं तावत् यथा विक्रीतस्य गवादेर्योगक्षेमचिन्तायामनभि- निवेशस्तथा स्वकीयायां योगक्षेमचिन्तायाम् । अनन्याश्चिन्तयन्तो मा ये जनाः पर्युपासते । तेपा नित्याभियुक्ताना योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ इति भगवदुक्तं प्रतिसन्धाय सदा विष्णुरेव चिन्त्य इत्यर्थः । सायज्ञानानन्दात्मके गुरुस्वरूपे स्वाभेदशानमप्यात्मनिवेदनरूपमेव । परा. या भक्केश्व ज्ञानसाधनावं, यस्य देवे परा भक्तिर्यया देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता द्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः॥” इति श्रुतेः । विषयस्त्वयं निवन्धग्रन्थेषु सुस्पष्टमुपपादित एव । एतस्याः भक्तेः साङ्ग निरूपणं पञ्चभिरध्यायैः स्टीकैस्तथा प्रतिपादित. मस्ति, यथैकन तयाविध निरूपण प्रायो दुर्लभमेव स्यात् । एवंरीत्या ज्ञानकर्मभक्तियोगाना सम्यनिरूपणानन्तरं योगरहस्ये योगक्रियायाः सम्यग्वर्णनं कृतमस्ति | योगशास्त्रस्य विपये एतावदेव वक्तु शक्य, यत्-दृष्ट कार्यकारणभावमात्रमालम्ब्यानुष्ठानमात्रसापेक्षमेतदिति सर्वथा महतः श्रेयसो जनकं भवितुमर्हति । श्री. प. प. स्वामिचरणा: स्वयं योगानुष्ठानेन धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यस- म्पन्नाः स्वकीयानुभवसिद्धमुपायजातमत्र मादर्शयनिति, एतदनुसारेणानुपा- तृणामैहिकशारीरलेशादिनिवृत्तिस्तु जायमाना प्रत्यक्षेणैवानुभवितुं शक्या " ·(२५) तेनैव च न्यायेन ब्रह्मसाक्षात्कारादावपि तदनुष्ठानमवश्यमुपयोगि भवि- प्यत्येवेति । गुरुचरित्रटीकायामस्यां वेदान्त-धर्मशास्त्र-भक्तिशास्त्र-योगशास्त्रादिसि- द्धान्ताः प्रायः सर्व एव प्रकाशिताः। दिङ्मात्रमस्माभिरनोपस्थापितमिति सत्यमेवायं ग्रन्थः साक्षाद्भगवतोक्ता गीतेव, अघटितघटनापटीयस्त्वं येषां चरितदर्शनतो बहुत्रावगतं, तथाभूतः, अत एव भगवदत्तावतारभूतैलोंकानु- ग्रहमात्रमुद्दिश्य विरचितः महते उपकाराय भवतीत्यत्रन कोऽपि सन्देहःनि केवलं ग्रन्थोऽयं मुमुक्षूणामुपकारकोऽपि तु वास्तविकी त्रिवर्गसिद्ध्यात्मिक समाजस्योन्नतिमभिलपतामपि महते उपकाराय समर्थः। श्री. प. प. गुरुवरस्वामिचरणविनिर्मितग्रन्थप्रकाशनसमित्या क्रिय- माणोऽयं प्रयत्नः सर्वया स्तुत्य एव । एतावद्भिः शब्दैरेव गुरुचरणारविन्दं स्मरन् विरमामि । मिति:-फाल्गुन शुक्ल १३, बुधे इति- सं. २०१०, हरिरामशास्त्री शुक्लः ·सुविदितमेव विदुषा यत्परमगुरवः श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्याः द्विसाहस्रीमाहात्म्यम् श्रीमद्वासुदेवानदरवामिचरणाः दर्शनस्पर्शनभाषणादिभिः प्रत्यक्षीकृत- स्वाभिन्नेशाः श्रीमत्रात्रेयावतारा एव । यत'- यदुक्तं द्विसाहस्रीसहिताया श्रीमन्नृसिंहसरस्वतीनामघटितघटनापटीय- स्वेन साक्षाभगवत्त्वं प्रतिपादयद्भिः श्रीमद्भिः । ओंकारोब्धारण जातमात्रेण नयन तथा स्वर्णतामयसोभ्यासमतेऽपि ब्रम्हपाटनम् तत्वोपदेशन पित्रोळल्ये तीमारनं तथा योगाल्यापनसन्यासवरमंसस्थापन तथा कय माग्य द्वाग्धरण प्रतीपाचरण रजः तथावाचोपि विद्वत्तादान सागविप्रदुर्गते: हरण त्रिस्थलीयानाचरपमित्यादिभिः लोकैः- प्रायः सर्वमेतद्दरीदृश्यत एव स्वामिचरणारविन्देषु तत्सच्चरित्रवेभिः अपिच- प्रत्यक्षस्तु मतो तत्र कच्चरामा स्वगोचरः सोप्यन्यमावतीर्यान स्वरूपेणेष्टकामदः इति श्रीपादश्रीवल्लभचरितमनुकुर्वन् योऽद्यापि मस्करिस्वरूपेणाभीष्ट- फलदानाटिभिदिव्यमनप्रदानादिभिश्च स्थाननुगृहातीति विस्पष्टमेव धी- गुरुराजा सविशेषनिर्विशेषोभपरप पर बन्देवेति । ब्रह्मणत्रयीव बहवः प्रादुर भवन् प्रयन्याः माइतमापायां गीर्याणमापाया च स्वामिवदनारविन्देभ्यः ।। तेषु प्रणवतुल्यमत्रमयः सकलाभीष्टापदः द्विसाहनीसहिताख्यो अन्यः विराजवेतराम् । अस्य च प्रन्यस्य श्रीमदत्तावतारत्वेन सर्वोत्कृष्टत्व स्वामि- मिरेव प्रतिपादितम् मन्यान्वे-यया- ·(२७) पडभ्राधादशमिते शालिवाहशकेऽमल: मन्यात्माविरभूत् श्रीमान दत्तात्रेयोऽवतारकः ।। इति। मंत्रा एव हि देवता इति न्यायेन श्रीमदत्तायेयाऽभिन्नमंत्रमयोऽयं ग्रन्थ इति प्रतिभाति । अस्य च श्रीशब्दोपलक्षितसर्वैश्वर्ययुक्तत्वेन स्वभक्ताभीष्ट- संपादनसामर्य सूचितं भवति । टीकाग्रन्यांते स्पष्टमेवोक्तं गुरुवर्यैः संहि- तेऽयं द्विसाहस्री त्रिकांडाभीष्टदा सतीति ।। अभीष्टमन सुखमेव । ननु नितरां सत्यमेवैतत् यत् सर्वेऽपि पुरुषाः सुखमेवेच्छंति-तरमारसुख- मेव पुरुषार्थः । पुरुषैरर्यत इति निर्वचनात् । तच्य सुखं द्विविधम्-नित्यं अनित्यं च । तत्र नित्यसुखं मोक्षः अनित्यसुखं कामः । यथा पुरुषाः सुख- मिच्छति तथा वत्प्राप्तिकारणमपीच्छति । तत्र मोक्षप्राप्तिकारणं धर्मः। कामसुखप्राप्तिकारणं चार्थः । अतः धर्मार्थावपि पुरुपायौँ । एवं धर्मार्थ- काममोक्षाल्याचवार हयाः तदनुसारेणात्र पुरुषा अपि त्रिविधाः मुक्ताः मुमुक्षवः विषयिणश्च सर्वेपामप्येतेषामभीष्टार्थप्रदेयं द्विसाहती। उक्तं च द्वितीयाध्याये- मुमुक्षुभेपर्क मुकजीवनं विषयीष्टदम् । श्रीगुरोश्चरितं वाह रत्वाद- थिम वेऽल्पकम् ॥ १॥ उकं तट्टीकायां गुरुवर्यैः विपयिणां श्रवणेन पठनेन वाभीष्टार्यप्रदम् । मुमुक्षूणां संसाररोगनिवर्तक भेषजम् । मुक्तानां निरुपमा- लहादजनकत्वेनैव जीवनभूतम् इत्यादि । ननु मुक्ताः मोक्षसुखं प्रासाः कृतकृत्या एव । मुमुक्षषः मोक्षसुखार्थमेव प्रवृत्ताः । तेषाममीष्टार्थलामे न काऽपि हानिः । विषयिणां तु धनाद्यर्थलाभे ऽमर्थ एव स्यात्, इति न मन्तव्यम् । द्विसाहस्युपासनया प्रासानां धना- दीनां नानयर्यावहत्वम । तेषां प्रसादरूपत्वात् तदुत्तमेकादशाध्याये द्विसाह- ज्याम् । अर्थपूर्ण घटं लेभे सद्गुरोः संप्रसादतः इति मंत्रटीकायां गुरुवयः । संप्र- सादोऽयं कयम् । यतो धननिमित्तोऽनर्थः भयते । सत्यम् । शुचीनां भग- चनिष्टानां धनलाभे यज्ञादि चित्तशोधकं कर्म भवति नेतरेपामित्यादि । एवं विशघ्याये अचला कमला दास्यं मदीयं चाप्पसंशयम्, इति मंत्रन्याख्या- ·(२८) यामपि मगवनिष्ठाना धनादिलाभो नानर्थकर इति चितम् एवं दारा- गारार्यगोपुत्रादिविषयाकृष्टचेतसा सकाम भजनमपि नानवहम् । तदु- सम् " तस्मात्त विधिना सावि भज द्राक् सिद्धिदोस्ति स' इति भत्रन्या- ख्यामा गुरुवय: " यद्यपि सकाम भजन मोक्षानुचितम्, तथापि कामकलु- पितचित्तानामन्तर्मुग्वतासपादनार्थ तद्वाराऽनायासेन रुच्युत्पादकम् , काम- वशादपीश्वरभजन जात चेदस्तुशक्तिप्रभावात् कामवीजभर्जनपूर्वक- मधिकारित्व प्रसाद च दास्यत्येवेति । वस्तुतस्तु ये मागारदारसुतादिविष- याकृष्टचेतसः तान् सगुणब्रह्मप्रसादरूपफलेनादरपूर्वक परे तत्वे प्रवर्तयितुमेवा- स्य ग्रन्यस्य विनिर्मितिरित्युपक्रम एव ज्याचख्यगुरुवर्याः-यथा इह खल्वहो अपि गभीरा दुरवगाहा विचित्रा माया चेय यदय सों जतुः परमार्थत: इत्यारभ्य नून परस्यैव मायया मोमुह्यमानः प्रायशः सर्वोपि लोको वनमीति। सद्भमपरिहाराय मातापितृशतेभ्योऽपि गरीयसीभिः श्रुतिभिः परमकार- णिकभीष्यकृविहु वोधिता अपि मिष्टाची रुग्णो बालो निम्बमिव विष- याकृष्टचित्तास्ससारिणत बोध प्रायो नाद्रियतेऽतः खडलड्डुकवत्सगुणब्रहा- प्रणदरूपपलेन तानादरपूर्वक परे तत्वे प्रवर्तयितु श्रीदत्तप्रेरणयात्रेयगोत्रो वासुदेवशर्मा कश्चिद्विप्रः श्रुतिसारसग्रहरूप गुरुचरितग्रन्य चिकीर्षुरित्यादि, तथा च परतत्वप्रापकोऽय ग्रन्यः । परतत्त्वप्रापकेषु वेदान्तादिग्रन्येषु इहामुनफ्लभोगविरक्ता. मुमुक्षव एवाधिकारिणो भवति । अत्र तु विध- याक्टचेतसोऽपि । एतदुर भवति-विपयाकृष्टचेतस. एतदुपासनया भगव- प्रसादस्प स्वाभिलषित पल प्राप्नुवति । फललब्ध्या तुष्टान्तःकरणाथ पुनरपासनायामेव प्रवर्तते । एव भक्तिदाढन प्रसादलम्यशानमपि लमते। प्रसादलभ्यशानतश्च सायुज्य लभते । उक्त मेकोनविंशाध्याये ईदाप्रसादासकलार्थयुग्ययौ सायुज्यमते दृढमतियोगतः॥ यद्यपि सकलाभीष्टायंप्रदा. वहवो मत्रास्तत्रादिषु प्रसिद्धाः दुर्गासप्तश- रसादयो मनमयाः प्राचीना अन्धाश्च तथापि तेषा शापितत्वेन कालितत्वेन प्रतिवमभावत्वम् । शापविमोचनोत्कीलनावरणपूजनबलिदानादिषु स्वल्पेऽपि वैगुण्ये पलाभावप्रसाद अस्य हु न कापि शापप्रसरावर ·(२९) 1 इत्यप्रतिवद्धप्रभाववत्वेनानायासेन फलशालित्वमुक्तं गुरुवर्यैः अनायासेन काम्यार्थसिद्धिः सद्यो भविष्यतीत्यपर वैशिष्टयम् । आस्तां तावदेतत् । ये तु पततु नमः स्फुटतु मही पतंतु गिरयोच्चलंतु वारिधयः । अधरोत्तरमस्तु जगत्का हानिर्वीतरागस्येत्यादिपूक्ताः मागारदारादिविषयान् वातमिव मन्यमाना .मुमुक्षवस्तेषामपि भवरोगनिवर्तकभेषजमिदम् । ब्रह्मविद्यापति- पादकत्वात् । तथाहि नौम्युदेति यदज्ञानाज्जगद्रज्ज्वहिवत्युनः यत्तत्वं मीलति ज्ञानां तं चिदानन्दसद्गुरुम् ॥१॥ भात्यनेकवदेकं सद्धीभेदादेकरूपया विदास्यैक्य पर ब्रह्म तत्सत्य दत्तसज्ञितम् ॥ २ ॥ इत्यादिना सकलवेदान्तसारः संगृहीतः चतुर्थाध्याये च श्रीगुरुगीतारूपा- ध्यात्मविद्यैवोपदिष्टा तव श्रीदत्तात्रेयार्जुनसंवादेन योगोऽपि प्रद- शिवः ॥ तया च त्रयोदशाध्यायात्मके ज्ञान काडे ततश्च पचाध्यायात्मककर्म- काण्डेऽनंतरं पंचाध्यायात्मकभक्तिकाडे च ज्ञानकर्मभक्तीनां परतत्त्वपयां तया तच्चरित्रोपन्यासपूर्वक विवरण कृतं यथा अशा अपि तत्तत्त्वममायासेन जानीयुरिति । अवधातव्यमेतत् । भक्त्या पारायणैरेव दत्तात्रेयो जगद्गुरुः दत्वा च मस्तके हस्त शक्तिपातं करोति हि ॥ अस्यैकं मुद्रितं पुस्तकं गुरुवयः स्वाक्षरैः संशोधितमरमपितामहेभ्यो दत्तमासीत् । तस्मिन अन्यान्ते- पडम्राष्टादशमिते शालिवाहशकेऽमले गन्यात्माविरभून्ट्रीमान्दत्तात्रेयोवतारक: अयं लोको लिसिदोस्ति श्रीगुरुवयः स्वाक्षररेव अपरं च-पंचमाध्याये द्वाविंशतितममंत्रोतरं श्रीपाद उवाच इति मनः सलिसितोऽस्ति । यदाहं मुद्रित पुस्तकं समादाय मंगान् गणयितुं प्रारभम् । r ·(३०) विहितेप्यनेकवारं प्रयाने मंत्राणां द्विसहसमितां संख्या संख्यातुं नापार- यम् । ततः श्रीगुरुहस्तसंशोधितं पुस्तकमादाय प्रवृत्ते संख्यातुं पंचमाध्याये श्रीपाद उवाच, इति मंत्रं दृष्टवान् । पंचदशाध्याये चार्घश्लोकात्मको मंत्री । अचिन्तयश्च यथा कात्यायनीतंत्रे डामरतंत्रे च दुर्गासप्तशतीमंत- विभागपराः कारिकाः संति । मार्कंडेय उवाचेति मत्रः प्राथमिको मतः इत्याद्यास्तथानाऽपि यदि स्युस्तदोपासकानाम्मंत्रज्ञाने परं साधनं भवेत्- यतः सद्यः फलप्रदेषु संपुटितपारायणादिषु मंत्रज्ञानस्य परमावश्यकरवात् । ततधेशरितधी: द्विसाहस्रीमंत्रविभागपराणां कारिकाणां निर्माणे प्रयत्नमकरवम् । अनधिकारिणापि मया यदेतत्किचित्कृतमेतन्छ्योमाक्रवं तु प्रकाश- कानां श्रीमतां गुळवणीमहोदयानां तथा श्रीमतां दत्तात्रेयशास्त्रीकवीश्वरा- णामित्यवितथं ब्रवीमीति । नी मोरेश्वरात्मजः धुंडिराज- चैत्र शु. प्रतिपदि रविवासरे १८७६ अयास्य श्रीगुरुभिरेवादिष्टा सप्ताहपाठपद्धतिः-प्रयमा-प्रथमेहनि चतुर्या- ध्यायान्तम् । द्वितीये नवमान्तम् । तृतीये चतुर्दशाध्यायान्तम् चतुर्थे सप्तदशाध्यायान्तम्-पचमे एकोनविंशाध्यायान्तम् । पष्ठे एकविंशाध्यायान्तम् सप्तमे प्रयोविंशाध्यायान्तं पठित्वा रहस्यद्वयं पठेत्-प्रत्यहमादौ ग्रंन्यपूज- मोत्तरं श्रीवैष्णवेत्यादिस्तुतयः पठेत् अन्ते चोत्तरपूजनं कृत्वा-रसमा क्शेत्य- पराधक्षमापनस्तोत्रं पठेत् । द्वितीया तु प्रत्यहं श्रीवैष्णवेत्यारम्य रहस्यान्तं पारायणम्।। तत्र उत्तर पूजनोत्तरमपराधक्षमापनस्तोत्रम् । श्रीदत्तात्रेयार्पणमस्तु शर्मा माहूरकर ·(३१) द्विसाहस्रीसंहितामंत्र विभागकारिकाः नेत्रत्रय वसुभूमितशाके यः स्थापनामकरोत् ।। श्रीदत्तपादुकानां नीग्रामे सुयंत्रयुजाम् श्रीवासुदेवयतिरामाधापरपक्षके त्रयोदश्याम् ।। तमहं सद्गुराज वन्दे योऽद्यापि तत्र जागति ॥२॥ सत्कल्पद्रुमतुल्ल्यां यः कृतवान् संहितां द्विसाहस्रीम् ।। दत्तावतार इति यामवदत्सद्ग्रन्थरूपोऽसौ ॥३॥ कांस्त्रिभिर्युता या यत्राध्यायास्त्रयः सविंशतिकाः ।। मंत्राणां कामदुहां यत्र सहस्रद्वयं वरीवर्ति ॥४॥ तेषां प्रविभागोऽयं श्रीसद्गुरुवक्त्रपद्मजातानाम् ।। विदधामि चित्तशुरध्यै तेनासौ प्रीयता देशिकार्य: केचन उवान मंत्रा घर्षश्लोकात्मका ह्यपरे । साधश्लोकाः केचन श्लोकात्मानस्तथा चान्ये अथ वक्ष्ये शुमान् मंत्रान् प्रथमाध्यायगोचरान् ।। नौग्युदेतीति चारभ्य मंत्रा विंशतिरादिमाः ॥१॥ तत्राज्ञानसमुत्पन्नद्वन्द्वाभावः प्रवर्तते ॥ इत्यर्धश्लोकमत्रोऽयं पूर्ण'लोकात्मकास्ततः ॥२॥ एकविंशतिसंख्याका वासुदेवमुनीरिताः ॥ इत्यं हि प्रथमाध्याये मंत्रा दयविधमिताः स्मृताः (४२)॥३॥ ॥ इति प्रथमाध्याये मतविभागः ॥ २ द्वितीये हि तयाध्याये ह्यादौ षट् लोकमंत्रकाः ॥ सप्तमः खलु सिद्धोक्तिस्ततः श्लोकात्मकोष्टमः ॥१॥ नवमो हि मनुर्नामधारकोक्ति: प्रकीर्तितः॥ दशमलोकमतच सिद्धोक्त्यैकादश स्मृताः

·(३२)
ततो द्वौ श्लोकमंत्रौ च खयोक्तिर्नामधारिणः ॥
रुष्टेपि लौकिके मंत्रः सिद्धोक्तिश्च ततः परम्
ब्रह्मोक्तिश्च ततो मलाः पूर्णश्लोकात्मकाच पट् ॥
गुरूक्तिश्च ततो शेया विंशतिश्लोकमंतकाः
ततश्च दीपकोक्त्याख्यो द्विषष्टितमसन्मनुः ।।
श्रीसद्गुरुर्देवदेव इत्यादिश्लोकमंत्रको
ततो विष्णुरुवाचेति दशमंत्रास्ततः स्मृताः ॥
पूर्णश्लोकात्मका वक्तृश्रोतृणामिष्टदायकाः
द्वितीयेऽस्मिन्तथाध्याये मंत्राणां पंचसप्ततिः ।।
श्लोकमंत्राः ६३ उवाचमंत्रा: १२ आहत्य ७५
॥१॥
॥२॥
तार्तीये च तथाध्याये ह्यादिमो मनुरीरितः ।।
नामधारकवायूपः दतः श्लोकात्मकोऽपरः
ततः सिद्ध उवाचेति तृतीयो मनुसत्तमः ।।
मनवश्व चतुश्चत्वारिंशत् श्लोकात्मकास्ततः
तदने हि मनु मधारकोक्तिः प्रकीर्तितः
ततः श्लोकात्मको मंत्रः सिद्धोक्तिश्च ततः परम्
ततश्च द्वादशश्लोकास्तावन्तो मनवः स्मृताः
द्विषष्टिश्च तथा मंत्रास्ताीयेस्मिनिरूपिताः (६२)
ध्यायुःकीदिहेतुनेत्यादिमा मनवः स्मृताः
पंचाशच्च तथा सप्त चतुर्थे मुनिभाविताः (५७)
५
..
अथ मंत्रान् प्रवक्ष्यामि पंचमाध्यायगोचरान् ।।
आदिमो हि मनुनामधारकोक्तिः प्रकीर्तितः
पुराणेति द्वितीयश्च सिद्धोक्तिश्च ततः परम् ।।
ततश्चाष्टौ श्लोकमंत्रा द्वादशो ब्राझणीवचः
{११
॥२॥

·(३३)
चत्वारश्च ततः श्लोकास्तावन्तो मनवस्तथा।
ब्राम्हण्युवाचेति ततः स्मृतसप्तदशो मनुः
ततश्चैकः श्लोकमनुर्विप्रोक्तिश्च ततः परम्
ततश्चाष्टौ श्लोकमंत्राः श्रीपादोक्तिस्ततः परम्
ततो नव श्लोकमंत्रा ह्यष्टत्रिंशत्तमो मनुः।
श्रीपादोक्तिस्ततः पच श्लोकमंत्राः प्रकीर्तिताः
प्रयश्च चत्वारिंशच्च मंत्राः प्रोक्ता हि पंचमे (४३) ॥६॥
,
.
६
नामधारक उवाचेति षष्ठाघ्यायादिमो मनुः
शैवेत्यादिद्वितीयश्व सिद्धोक्तिश्च तृतीयक:
ततः पट् श्लोकमंत्राः स्यू रावणोक्तिस्ततो मनुः ।
द्वौ च श्लोकमन प्रोक्तो ततः शिव उवाच हि
त्रयोदशतमो मंत्रः पंच श्लोकास्ततः परम् ॥
मंत्ररूपा शिवोक्तिश्चैकोनविंशो मनुर्मतः
चत्वारिंशत्श्लोकरूपा मनवश्व ततः स्मृताः
एकोनपष्टिसंख्याकाः मनवोऽस्मिनिरूपिताः (५९)
॥२॥
॥२॥
सप्तमेऽस्मिन्तथाध्याये प्रथमो मनुरीरितः
नामधारकवागाख्यः लोकमंत्रस्ततः परम्
ततः रिद्ध उवाचेति तृतीयः संप्रकीर्तितः।
तको नय लोकमंत्रा ब्राम्हण्युक्तिस्त्रयोदशः
ततथैकः श्लोकमंत्रः श्रीपादोक्तिस्ततः परम् ।
ततश्चैकः श्लोकमंत्रो ब्राम्हण्युक्तिस्ततः परम्
स्वयोक्तमित्ययं मंत्रो घटादशतमस्ततः।
श्रीपादोक्तिस्ततः सप्त लोकमंत्राः मकीर्तिताः
शिव उवाचेति ततस्सप्तविंशः स्मृतो मनुः ।
भक्त्येति पट् श्लोकमत्रा ब्राम्हण्यक्तिस्ततः परम्
ततव मनवस्सत लोकस्माः प्रकीर्तिताः ।
॥४॥

·(३४) ॥६॥ नामधारक उवाच द्विचत्वारिंशत्तमो मनुः वतः षट् श्लोकमंत्राथ सिद्धोक्तिम्व ततः परम् । । ततः पोडशसख्याकाः श्लोकमत्राः प्रकीर्तिताः इत्यं हि सप्तमेऽध्याये भनूनां पष्ठिरुत्तमा । (६०) ८ ॥४॥ सप्तसमतिकश्लोकेऽष्टमेऽध्याये महोदये । आदिमो हि मनुर्नामधारकोक्तिः प्रकीर्तितः- द्वितीयः श्लोकमत्रच सिद्धोक्तिश्च तृतीयकः। ऊनत्रिंशत्ततः ग्लोका मनुरूपाश्च ते स्मृताः सत्श्रीगुरुरुवाचेति ह्यष्टत्रिंशत् ततः परम् । लोकमंत्रास्ततो नामधारकोतिर्मनुत्तमः द्विसप्ततितमः प्रोक्तो यत्प्रभावेति वै मनुः । ततः सिद्ध उवाचेति बाट मत्रास्ततः परम् श्लोकरूपास्तया ह्यस्मिनशीतिर्मनवः स्मृताः ।। (८०) ९ श्रीदत्त अध्याये नवमे श्लोकास्त्र्यशीतिगुरुनिमिते । नामधारक उवाचाद्यश्लोकमनस्तथापरः सिद्धोक्तिश्च तृतीयः स्यादष्टौ श्लोकास्ततः परम् ।। मनुरूपा द्वादशोऽथ श्रीगुरूक्तिर्मनूत्तमः ततो द्वीलोकमनी स्तो भगिन्युक्तिस्ततः परम् । गतिमंनस्ततः प्रोक्तः श्रीगुरुक्तिस्ततः परम् ततः सस लोकमत्रा विप्रोक्तिः पंचविंशकः । पंच श्लोकास्ततः प्रोक्ताः श्रीगुरूक्तिस्ततः परम् ॥४॥ ततस्त्रयः श्लोकमंत्राः सायदेव उवाच हि । पंचत्रिंशत्तमो मंत्रः लोकमंत्रस्ततः परम् श्रीगुरुक्तिस्ततः प्रोक्तः श्लोकमत्रस्ततः परम् ।। सायन्देवोक्तिरेकोनचत्वारिंशत्तमो मनुः

·(३५)
ततश्चतुर्दशश्लोका मनुरूपा महाफलाः॥
श्रीगुरूक्तिस्ततो मंत्रश्लोकाः पंचदश स्मृताः ३) ७॥
मनुरूपास्ततो नामधारकोतिर्मनुर्मतः ।।
ततश्चैकः लोकमंत्रः सिद्धोक्तिव ततः परम्
॥८॥
ततः श्लोकाः स्मृताः पंचविंशतिर्मनवश्व ते ।
एवं हि नवमाध्याये मंत्राः घण्णवतिः स्मृताः (१६) ॥९॥
१०
दशमे पंचचत्वारिंशच्छ्लोके ह्यादिमो मनुः ।
नामधारकाम्पः शिष्यति, श्लोकयुमनुः
ततः सिद्ध उवाचेति तृतीयो मनुरीरितः ।
ततस्त्रयः श्लोकमंत्राः श्रीगुरूक्तिस्ततः परम् ॥२॥
अप द्वौ लोकमंत्रौ च श्रीगुरुतिस्ततः परम् ।
हन्तेति श्लोकमंत्री द्वौ द्विजोक्तिश्च ततो मनुः
ततश्चकः श्लोकमंत्रः श्रीगुरूक्तिस्ततः परम् ।
ऊनत्रिंयत्ततः श्लोका मनुरूपाः प्रकीर्तिताः
॥४॥
विप्र उवाचेति पंचचत्वारिंशत्तमो मनुः ।
ततः सत श्लोकमंत्रा द्विपंचाशन्मितास्तथा
मनवोरिमस्तथा ख्याता वासुदेवेन भापिताः ।
साधावणावतारेण गणेशबम्हनुना (५२)
4
एकादथे पंचपंचाशन्छ्लोके ह्यादिमो मनुः ।
नामधारक उमावि ततः लोकारको मनुः
ततः सिद्ध उयाचेति सातीयः परिकीर्तितः ।
पंचवितिसंख्याकाः श्लोकमंत्रास्ततः परम्
नामधारक उयाचाय पुनर्षियतमः स्मृतः ।
ततया लोकमंत्रः सिद्धोतिश्च ततः परम्
ततो दस लोकमंत्रा गंगानुज उवाच हि ।
निचत्वारिशत्तमोप पंच ग्लोकात्मशास्ततः
॥२॥
॥४॥

·मनकः श्रीगुरूक्तिश्च ततः श्लोकास्त्रयोदश ।
मनुरूमारतया होकपष्टिहि मनवोन तु (६१)
१२
सप्तपष्टिर्मताः श्लोका द्वादशे प्रथमो मनुः ।
नामधारकवागाख्यस्ततः श्लोकात्मको मनुः
ततः सिद्ध उवाचेति तृतीयः परिकीर्तितः।
गतिरित्यादयो मत्रा द्वादशाप स्मृतास्ततः
विम उवाचेति ततः पोडशो मनुरीरितः।
ततस्नयः श्लोकमत्रा वाहण्युक्तिस्ततः परम्
चत्वारः श्लोकमत्राश्च पिशाचोक्तिस्ततः परम् ।
ततश्चैकः श्लोकमत्रः श्रीगुरूक्तिस्ततः स्मृता
चत्वारश्च ततः श्लोकाः पिशाचोक्तिस्ततः परम् ।।
ततो नव लोकमना ब्राह्मण्युक्तिस्ततः स्मृता
अष्टौ श्लोकास्ततः प्रोक्ताः सोवाचेति मनुस्ततः
स्मृतो व ह्येकपचाशत्तमो द्वादश वै ततः
लोकमतास्ततः सोवाचेति मत्रः प्रकीर्तितः ॥
लोकमतस्ततः साधुरुवाचेति मनुस्ततः
द्वादश लोकमनाश्च भोगमोक्षप्रदायकाः ।
तथा चास्मिन्समाध्याये मत्राणामष्टसप्ततिः (७८)
१३
ततस्त्रयोदशे हानपचाराच्छूलोकस्युते
नामधारकवाड्मनो ह्यासाद्येति ततो मनुः
ततः सिद्ध उदाचेति मनबो द्वादश स्मृताः।
लोकस्माः श्रीगुरुकिा पोडशो मनुरीरितः
इंटीमनुस्ततः प्रोको राजोवाचेति वै तवः।
ववधशिविश्व लोकमत्राः प्रकीर्तिताः
त्रिविक्रम उवाच विचत्वारिंशत्तमो मनुः ।
॥७॥
॥८॥
॥२॥

·(३७) M ततो ोकादशलोकमंत्राः प्रणवसंमिताः एवं चास्मियतु:पंचाशमंत्राणां मितिः स्मृता (५४) ॥५॥ १४ चतुर्दशे तयाध्याये द्विपष्टिश्लोकरयुते । नामधारकवाग्रुपो ह्यादिमो मनुरीरितः ततो द्वीलोकमंत्री च सिदोक्तिच ततः परम् । मनुषिप्रावूचतुर्थं चावारः श्लोकमंत्रकाः ॥२॥ त्रिविमम उवाचेति द्वाविंशतितमो मनुः । पद् श्लोकमंत्रा विप्रावूचतुर्मनस्ततः परम् ततश्चैकः लोकमंत्रोऽथ श्रीगुरुस्वाच हि । मनवश्व ततः श्लोकास्त्रयोविंशतिसख्यकाः पंचपंचाशत्तमोऽय विप्रावूचतुरित्ययम् । ततो नव लोकमंत्राः श्रीगुरूक्तिस्ततः स्मृतः पंच श्लोकास्ततः प्रोक्ता मंत्ररूपा न संशयः। चतुर्दशेऽस्मिन्नध्याये सप्ततिर्मनवः स्मृताः (७०) १५ अशीति श्लोकसयुक्तेऽध्याये पंचदशे मनुः नामधारकवानपः प्रथमः परिकीर्तितः ततश्चैकः श्लोकमनुः सिद्धोक्तिय ततः स्मृतः। लोकमतस्ततः प्रोक्तः श्रीगुरूक्तिस्ततः परम् ॥२॥ चतुर्विशतिसख्याकाः श्लोकमंत्रास्ततः स्मृताः। श्रीगुरूक्तिस्ततो मन्त्री यूनत्रिंशत्तमो मतः ततः सप्तदशश्लोकाः श्रीगुरूक्तिस्ततः परम् । चत्वारः श्लोकमत्राश्च धर्धश्लोकात्मकस्ततः ॥४॥ तस्मादिति मनुः प्रोक्तः पतितोक्तिस्ततः परम् । जाते स्वर्णेति सप्रोक्तो हर्घश्लोकात्मको मनुः ' ततो द्वौ श्लोकमत्रौ स्तः त्रिविक्रम उवाच हि । पचपचाशत्तमश्च मनुः सपरिकीर्तितः ·(३८) -- ततश्चैकः लोकमंत्रः श्रीगुरूक्तिस्ततः परम् । ततो द्वौ श्लोकमंत्री च बहाराक्षसवाक् ततः ततः पट् श्लोकमंत्राश्च वामदेव उवाच हि । प्रोक्तो मनुस्तत: ग्लोका मगुल्मास्ततः स्मृताः राक्षसोक्तिस्ततः प्रोक्ताः श्लोकमंत्री ततः स्मृती । वामदेव उवाचाथ श्लोकमंत्री ततः स्मृतौ शियोक्तिश्च ततः प्रोक्ता ततः लोकाश्चतुर्दश । मनुरूपा वासुदेवमनिना सुविभाविताः मंत्रा यस्मिन्महाध्याये चतुर्नवतिसमिताः॥ (९४) १६ अथ मंत्रान् प्रवक्ष्यामि पोडशाध्यायगोचरान् । आदिमो हि मनुर्नामधारकोक्तः प्रकीर्तित: ततश्चैकः लोकमत्र: सिदोक्तिच ततः स्मृतः। द्वादश लोकमंत्राश्च विप्रोक्तिय ततः स्मृतः ततश्चैकः श्लोकमंत्र: साध्व्युवाच मनुस्ततः । लोकात्मानस्ततः ख्याता मनवः पंचविंशतिः साध्व्युवाचेति च चतुश्चत्वारिंशत्तमो मनुः । ततश्चैकः श्लोकमनुः साधूक्तिय ततः स्मृतः एकत्रिंशत्ततः लोकमनवः परिकीर्तिताः ।। साव्युवाच मनुः प्रोक्तो वैधव्येति ततो मनुः ततः साधुरुवाचति त्रयोविंशतिसंख्यकः । लोकमंत्रारततः प्रोता: श्रीगुरूक्तिस्ततः परम् चत्वारश्च ततः श्लोका मनुस्पा: प्रकीर्तिताः। अष्टोत्तरशतं ह्यत्र मनवः कामधेनवः (१०८) ॥१॥ पडुत्तरशतश्लोकेऽध्याये सप्तदशे स्मृतः । सिद्धोक्तिः प्रथमो मंत्रः ततः श्लोकमन स्मृती ·(३९) ॥२॥ ॥४॥ थीगुरूक्तिस्ततो मंत्रस्तरीयः परिकीर्तितः । एकादशलोकमंत्रा वैश्योक्तिय ततः परम् पुनकः लोकमंत्रो वैश्योक्किय ततः स्मृता। अष्टाविंशतिसंख्याकाः लोकमभास्ततः परम् साविश्युवाचेति मनुः श्लोकमंत्रय वै ततः एकोनपचाशत्तमः श्रीगुरूक्तिर्मनुः स्मृतः लोकायतुर्विशतिसंख्याकास्ते मनवः स्मृता । ततः साविश्युवाचाथ भगवन्सद्गुरो मनुः श्रीगुरुतिस्ततो मनः लोकाबाटादश स्मृताः । चद्रांगद उवाचेति श्लोकमंतास्तथा श्यः वाक्युक्तिस्ततो मत्रः पूतोस्येति मनुस्ततः । चंद्रांगद उवाचेति खेकोत्तरशतस्ततः चत्वारः लोकमंत्राव सख्युवाच मनुस्ततः । द्वादश लोकमनाथ ततः सपरिकीर्तिताः अष्टादशोत्तरशतसख्याका मनवोन वै ॥ (११८) ॥१॥ ॥३॥ अष्टाशीरयुत्तरशतश्लोकेऽष्टादशके तथा । आदिमो हि मनुर्नामधारकोक्तिः प्रकीर्तितः ततकः श्लोकमनः सिद्धोक्तिश्च ततः स्मृता । ततो नव लोकमत्राः विप्रोक्तिश्च ततः स्मृता निष्ठेति श्लोकमत्रश्च श्रीगुरुक्तिस्ततः परम् ततः लोकमन द्वा च विप्रोक्तिश्च ततः स्मृता । परानेति श्लोकमंत्रः श्रीगुरूक्तिस्ततः परम् पट् लोकमत्राः विप्रोक्तिः सप्तविंशो मनुर्मतः । ततश्चकः श्लोकमनुः श्रीगुरूक्तिस्ततः परम् ततः पचदश लोकमनवः परिकीर्तिताः ।। खेको मनुस्ततश्चार्यश्लोकारमा क्षेपकः स्मृतः श्लोकापास्ततः मसनवतिर्मनकः स्मृताः।

·(१०) ॥ ७ ॥ 1 १ यजेपौराणिकमंत्रः सार्ध-लोकात्मकः स्मृतः त्रिचत्वारिंशदधिकसंख्याकः क्षेपकस्तथा । चतुःपंचाशमिताथ श्लोकमंत्रारततः परम् ॥८॥ मंत्रा ह्यस्मिन्मताः सप्तनवविश्व शतोत्तरम् ॥ (१९७) १९ पोडशाधिकशतश्लोके कोनविंशके । आदिमो हि मनुर्नामधारकोक्तिः प्रकीर्तितः ततः श्लोकमनुः प्रोक्तः सिद्धोक्तिश्च ततः परम् । त्रिंशन्छ्लोकास्तत: प्रोक्ता गंगोवाचेति वै मनुः 11२॥ ततो द्वौ श्लोकमत्रौ स्तः श्रीगुरुतिस्ततः परम् । ततस्त्रयः श्लोकमत्राः श्रीगुरूक्तिस्ततः स्मृता ॥३॥ चत्वारिंशत् तथा पट् च श्लोकमंत्रास्ततो मताः। सन्ड्रीगुरुरुचाचेति सताशीतितमो मनुः ततः पट् श्लोकमनाश्च राजपुत्र उवाच हि । मनुर्मतस्ततः पंचश्लोकमनाः प्रकीर्तिताः शबरोक्तिः श्लोकमंत्रास्त्रयोविंशतिकास्ततः । त्रयोविंशतिसंख्याका मनवोत्र शताधिकाः (१२३) ॥६॥ एकादशाधिकशतश्लोके विशे मतो मनुः । नामधारकवागाद्यको मापूर्वो द्वितीयक: सिदोक्तिय तृतीयः स्यात् पट श्लोकाश्च ततः परम् । मनुस्मा श्रीगुरूक्तिः श्लोकमंत्रौ ततः परम् ॥२॥ सायदेव उवाचेति त्रयोदशतमो मनुः । ततो द्वौ श्लोकमंत्री च श्रीगुरूक्तिस्ततः परम् प्रयोदश लोकमलाः सायन्देयोक्तिका तत: मगवन्मनुराख्यातः श्रीगुरूक्तिस्ततो मनुः ॥४॥ चतुर्दश लोकमना गुरुसेवाप्रदर्शकाः । शिष्योतिय स्मृतस्साचापारिंशत्तमो मनुः ·(४१) अष्टत्रिशत्ततः रोका मंत्ररूपाथ ते मताः । सायंदेव उवाचेति भवानिति मनुस्ततः श्रीगुरूक्तिस्ततो मनास्ततः लोकात्मशास्त्रयः । श्रीकृष्णोक्तिस्ततः प्रोका लोकमंत्रारततो दश त्रिय ऊचुमनुः प्रोक्तस्त्रिरुत्तरशताधिकः । लोकमंत्रा दश श्रीमदनंतोक्तिस्ततः परम् ॥८॥ ततकः लोकमंत्र ऋप्युक्तिच ततः परम् । मंत्री द्वौ च तथा श्रीमदनतोक्तिस्तत: परम् ॥ ९ ॥ पूर्ण लोकात्मकाः सप्त मनवः सप्रकीर्तिताः । मनवोऽस्मिन्मताः पंचविशतिश्च शतोत्तरम् (१२५) ।।१०।। ॥ श्रीदत्त । ॥२॥ ॥३॥ द्वयधिकश्लोकशतके टेकविंशे स्मृतो मनुः । नामधारकवागायः द्वितीयः साधुसंशितः ततः सिद्ध उवाचाथ चत्वारः श्लोकरूपकाः । सतश्च तंतुकोक्तिः स्यात् ततः श्लोकास्त्रयोदश मंत्ररूपाः श्रीगुरूक्तिः श्लोकमत्रास्ततस्त्रयः । राजोवाचेति मत्रच पइविंशतितमः स्मृतः तः ससदश श्लोकाः मत्ररूपाः प्रकीर्तिताः । नामधारकवाड्मत्रस्ततश्च श्लोकमत्रका सिद्धोतिथ ततः प्रोक्ता श्लोकमत्रास्त्रयोदश। श्रीगुरूक्तिस्ततो मत्रा ह्यष्ट श्लोकाः प्रकीर्तिताः श्रीगुरूक्तिरथो मत्राः पत्रिंशत् लोकसंशकाः । नरकेसयुवाचाथ सप्तश्लोकास्ततो मता: मत्ररूपाः स्मृता मत्रास्त्रयोदश तथा शतम् ॥ (११३) २२ द्वयधिकश्लोकशतके द्वाविंशे ह्यादिमो मनुः नामधारकवाक् प्रोक्तः श्लोकमत्रौ ततः परम् ·(४२) ॥२॥ ततः सिद्ध उवाचाय श्लोकमंत्रास्त्रयोदश। श्रीगुरूक्तिस्ततः लोकमनवः पंचविंशतिः ॥२॥ शूद्रोक्तिश्च चतुथरवारिंशत्तम उदाहतः। ततश्च श्लोकमनयो द्वात्रिंशसंख्यकाः स्मृताः नामधारकवाड्मंत्रः सप्तमेति ततो मनुः । सिद्धोक्तिश्च ततो कोनत्रिंशत् 'लोकमतकाः ॥४॥ तथा ह्यस्मिन्महाध्याये ह्यष्टमंत्राः शताधिकाः ॥ (१०८) २३ एकोनविंशत्यधिकशतश्लोकेऽन्तिमे शुभे । आद्यो मनुनीमधारकोक्तिरूपः प्रकीर्तितः ॥ ततो दशश्लोकमत्राः सिद्धोतिय ततः परम् । द्विपंचाशछ्लोकमंना राजोवाच ततः परम् द्वी लोकमंत्री विप्रोक्तियष्टपष्टितमः स्मृतः त्रयोदशश्लोकमनाः श्रीगुरूक्तिस्ततः परम् ततो द्वीलोकमत्री च श्रीगुरूक्तिस्ततः परम् । यते हि मनुः प्रोक्तो राजोवाच मनुस्ततः मत्राः पच लोकल्पा: श्रीगुरुक्तिस्ततः परम् । ततश्च पोडश श्लोका मत्ररूपाः प्रकीर्तिताः श्रीगुरुतिस्ततः प्रोक्तस्ततश्चाष्टादश स्मृताः लोकमत्रास्तथा ह्यष्टाविंशतिश्च शताधिका: मनवो नापनापेन गुरुणा सप्रकीर्तिताः ॥ प्रथमे नवमे चैव दशमेऽष्टादशे तथा पट् क्षेपका विनिक्षिप्तास्तेप्यन्त्र गणिता मया । सान्विहायावशिष्टानां मंत्राणां द्विसहसकम् ॥८॥ मवेत्तेन द्विसाहस्री संहितेयं प्रकीर्तिता ।।

·॥ श्रीगुरुदेवदत्त ॥ ॥ श्रीगुरुचरित्रस्य विषयानुक्रमणिका ॥ प्रथमोऽध्यायः । १७ स्वमेऽवधूतवेषेण श्रीगुरुदर्श- १.मंगलाचरणम् । नम्। २ मानसपूजा। द्वितीयोऽध्यायः । ३ अपराधक्षमापनस्तोत्रम् । १ सिद्धनामधारकसंवादः। ४ अष्टोत्तरशतनामावलिः। २ गुरुशब्दार्थनिरूपणम् । ५ श्रीदत्तगुरोर्ब्रह्माभिन्नत्वनिरू- ३ जगत्सर्जननिरूपणम् । पणम्। ६ मायानिरूपणम् । ४ कृतादियुगानां निरूपणम् । ७ शरीरस्येश्वरोपयोगित्वनिरू- ५ कलिब्रहासंवादः। ६ कलियुगनिरूपणम् । पणम्) ८ श्रीदत्तस्य दिनचर्या । ७ अमरेभ्यः श्रीगुरोः श्रेष्ठत्व- निरू. । ९ ध्यानम् । ८ दीपकाख्यानम् । १० चरितम् । ११ जीवबौक्यनिरूपणम् । तृतीयोऽध्यायः। १२ तत्वंपदार्थनिरूपणम् । १ श्रीदत्तात्रेयावतारस्योपोद्धातः। १३ श्रीगुरोरवतारकारणनिरूपणम्] २ अनसूयायाः पातिव्रत्यनिरू० । १४ श्रीदत्तनिकटे नामधारक- ३ ब्रह्मविष्ण्वीशानां अत्रिगृहे गमनम्। गमनम्। १५ नामधारककृता श्रीगुरुस्तुतिः ४ प्रयाणा स्वमनीपाकपनम् १६ अजातगुरुदर्शनस्य नामधारक ५ त्रयोऽपि बालाः अभवन् । स्य प्रायोपवेशन तत्रैव च ६ तयाणामनस्यादुग्धप्राशनेन खमदर्शनम्। क्षुग्छतिः। ४३ ·(४४) ४ ७ अत्रिऋपिकृता श्रीगुरुस्तुतिः । ७ श्रीगुरोः काश्यादिक्षेत्रेषु गमन- ८ लयाणां नामाभिधानम् । निरू.1 ९ दत्तरूपेण विष्णोः अत्रि- पष्ठोऽध्यायः । गृहे वासः । १ गोकर्णवर्णनम् । १० अंबरीषकयानिरूपणम् । २ मात्रथै रावणस्य लिगानयन- चतुर्थोऽध्यायः। निरू। १ यदुधीदत्तसंवादः। ३ रावण वंचयित्वा गोकर्णे लिंग- २ अतिस्नेहस्य नाशजनकत्व- स्थापननिरू। निरू० । ४ मित्रसहनामनृपकथा । ३ कपोतकथा । ५ चांडालीकथा चतुर्विशतिगुरुनिरू० । सप्तमोऽध्यायः। ५ प्रन्हादानुग्रहनिरू० । १ पुनरवतारग्रहणे प्रयोजननिरू। ६ स्वस्मानदस्य प्राप्त्युपाय २ अंबिकायै वरप्रदानम् । ३ अबिकापुत्रकथा । ७ कार्तवीर्यानुग्रहनिरू० । ४ शिववतमाहात्म्यम् । ८ अष्टांगयोगनिरू० ५ मणिभद्रस्य कथा। पंचमोऽध्यायः। ६ अबिकापुत्राय वरदानेन १ कर्मानुष्ठातुः सात्विकस्य भग- सुविद्यकरणम् । वत्प्रसादनिरू० ७ वणिग्विजस्य कथा । २ राजानामद्विजगृहे श्रीदत्तस्य ८ कृष्णातीरस्थजनाना गुरु- द्वितीयावतारनिरू० । कृपया मोक्षप्रातिनिरू। ३ गृहस्थाश्रमतः सन्यासाश्रमस्य श्रेष्ठत्वविचारः। अष्टमोऽध्यायः । ४ भायोः चोमनागकरणम् । १ माधवविप्रादंबायो नरहर्यवता- रनिरू। २ ओंकारस्य ईश्वरप्रियस्यनिरू० निरू०। ५ विक्षेपावरणशक्तिनिरूपणम् । ६ मा स्वरूपदर्शनम् ।

·(४५) ३ मनुष्यापेक्षया नरहरेईलक्षण्य- निरू०॥ ४ नरहरेर्याललीलावर्णनम् । ५ नरहरेरुपनयनम् । ६ अध्ययनाभावेऽपि वेदज्ञान- निरूपणम् ७ संन्यासार्थ मातापित्रोः अनुशायाचना। ८ संन्यासग्रहणकालनिर्णय- विचारः। ९ अंबानरहयोः संवादः। १० देहस्य नश्वरत्वनिरू। ११ आत्मनः दैहिकसुख- दुःखाद्यसंबधित्वं । १२ जीवस्य अज्ञानेन दुःखादि- संबंधित्व। १३ ब्रह्मनिष्ठ सद्गुरोः प्रसादाद- ज्ञाननाशनिरू. । १४ मातुरनुशा गृहीत्वा नरहरेः काश्यां गमनं । १५ कृष्णसरस्वत्याचार्यात्संन्यास- ग्रहणम् । १६ संन्यासद्वैविध्यनिरू। १७ महावाक्यार्यनिरू। १८ महावाक्यैः परोक्षशाननिरू. 1 १९ ममनादिना च ब्रह्मापरोक्ष- ज्ञाननिरू। २० मेरुं प्रदक्षिणीकृत्य गंगासागर- गमनम् । २१ गुरुपरंपरानिरू० । नवमोऽध्यायः । १ श्रीगुरोः शिष्यनिरूपणम् । २ जन्मस्थानगमननिरूपणम् । ३ श्रीगुरोः स्वभगिन्या रत्नया संवादः। ४ श्रीगुरोगौतमोतीरे गमनम् । ५ गौतम्युत्पत्तिकथानिक। ६ द्विजस्य शूलरोगनिराकरणम् । ७ सायंदेवगृहे भिक्षाग्रहणम् । ८ सायंदेवकृता श्रीगुरुस्तुतिः । ९ सायंदेवायाभयदानम् । उपासनानिरूपणम् । ११ सप्तभूमिकानां निरू। १२ ब्रह्मचयांचाश्रमनिरू। १३ वीर्थयात्रावर्णनम् । दशमोऽध्यायः । १ गुरोरत्यागे दोपनिरूपणम् ।। २ गुरुस्वरूपनिरू० । ३ घौम्यमुनिकयानिक। १० ·एकादशोऽध्यायः । ९ तत्वज्ञाननिरूपणम् । १ गुरूपासनया ऐहिकामुष्मिक १० अवस्थात्रये जीवस्य स्थिति- सुखलाभनिरू० । निरूपणम् । २ विद्यामहत्वनिरू। ११ ब्राह्मण्याः स्वग्ने श्रीगुरु- , दर्शनम्। ३ छिन्नजिन्ह द्विजकया। १२ प्राणपदार्थनिरूपणम् । ४ कृष्णापचगंगासगमस्थानवर्ण- १३ मृतस्य पुत्रस्य पुनरुज्जीव- नम् । नम् ५ अमर पुरवर्णनम् । त्रयोदशोऽध्यायः। ६ जीवनाधारभूतायाः शाकल- ताया छेदनम् । १ विप्रगृहे गुरोः भिक्षार्थ गम- नम् । ७ द्विजसपत्प्राप्तिनिरू। २ वध्यामहिपादोहनम् । ८ औदुबरवृक्षमाहात्म्यम् । ३ राजप्रार्थनानुसारेण गुरोर्नगरे ९ गगानुजानुग्रहनिरू०। गमनम् । • भकाय क्षणात् विस्थलीयात्रा- ४ ब्रहाराक्षसोद्धार। दर्शनम् ५ त्रिविक्रमभारतीकृतगुरुनिंदा । द्वादशोऽध्यायः । ६ विश्वरूपदर्शनम् । १ अस्मिन्मृतपुत्रस्य पुनरुज्जीवन- ७ निविक्रमभारतीकृता गुरुस्तुतिः कथा। ८ तस्मै तत्वज्ञानोपदेशः। २ श्रीगुरुस्वरूपनिरू। चतुर्दशोऽध्यायः । ३ अपत्यनाशकारणनिरूपणम् । ४ प्रेताय सरतिनिरू.1 १ कर्मणः शानसाधनत्वनिरू- ५ माझण्या पुनोत्पत्तिः। २ चत्वारिंशत्सस्कारनिरू० । ६ मासण्या. प्येहपुनस्य मरणम् । ३ विद्यागर्वितवैदिकविप्र फया । ७ मामण्याः पुत्रशोका। ४ त्रिविक्रममारतीता गुरु- ८ ग्रामप्या. चोपसमाधानम् । स्तुतिः। पणम् ·(४७) ६ संजीवनीकथा। ७ सावित्र्यै सोमवारमतनिरू- पणम् । ५ वेदनिरूपणम्। ६ विप्रगनिराकरणम् । पंचदशोऽध्यायः । १ कर्मविपाकनिरूपणम् । २ प्रायश्चित्तनिरू। ३मस्ममाहात्म्यम् । षोडशोऽध्यायः। १ श्रेयोमार्गनिरूपणम् । २ गोपीनाथद्विजपुत्रकथा । ३ दैववशात्पुत्रस्य मरणम् । ४ सत्याः विलापः। ५ सत्याः साघुरूपेण गुरुदर्शनम् । ६ सत्यै तत्त्वज्ञानोपदेशः। ७ पवित्रताधर्मनिरू। ८ साप्याः सहगमननिधयः। ९ साथ्याः पतिः गुरुणा- सावितः। सप्तदशोऽध्यायः। १ रुद्राक्षधारणमाहात्म्यम् । २ वेश्योपाख्यानम् । ३ रुद्राभिषेकमहिमा ४ रुद्राभिषेकादाशः पुत्रस्य- दीर्घायुष्यलाभः । ५ स्त्रीणां मंत्रोपदेशानहायानरू- पणम् । ८ सीमन्तिन्याख्यानम् । अष्टादशोऽध्यायः । १ परान्नत्यागिकर्मठवाह्मणकथा । २ परान्नग्रहणाग्रहणविचारः। ३ पाराशरोक्तकर्ममार्गनिरू. पणम् । ४ उत्थानादिशयनान्तकर्मनिरू. ऊनविंशोऽध्यायः । १ अभक्तास्य कर्मज्ञस्य कर्मणो मेधत्वप्रदर्शनम् । २ भास्करद्विजकया ३ वंध्यायाः गगायाः कथा ४ अश्वत्यमहिमा ५ अश्वत्यपूजाविधानम् । ६ कुष्ठीनरहरिविप्रकया। ७ प्रदामाहात्म्यम् । ८ सयरकया। ९ नरहरिकविकृतं श्रीगुरु- स्तोत्रम् । विंशोऽध्यायः । १ सायंदेवमति परीक्षा २ गुरुमारिप्रकारनिरू।

·(४८) ३ काशीयानानिरूपणम् । ४ सायंदेवकृत नृसिंहसरस्वती- स्तोत्रम् । ५ अनंतनतनिरूपणम् । एकविंशोऽध्यायः। १ ततुकमत्त कथा। २ स्थानमहिमा विमर्पपा नृप. कथाचा ३ नदीनामद्विजकथा तस्कृता गुरुस्तुतिश्च ४ नृकेसरीकथा। द्वाविंशोऽध्यायः । १ दीपावल्यामटरूपधारणम् । २ गुरुभक्तश्य कृषीवलस्य कथा। २ तीर्थनिरूपणम्। ४ स्वभगिन्या रानायाः कुष्ठ- निवारणम् । त्रयोविंशोऽध्यायः । १ म्लेच्छराजकथा । २ साधुदर्शनेन सर्वापशांतिनिरू- पणम्। ३ राजस्फोटकशमनम् । ४ श्रीगुरोः म्लेंच्छराजनगर प्रति गमनम्। ५ श्रीगुरोः श्रीशैलपर्वतगमनम् । ६ अथान्ते मंगलम् ।

·CAME
HALA
दत्तोऽहं ते मयेतीश आत्मदानेन योऽभवत् ॥
अनसूयारिपुनः स श्रीदत्तः शरणं मम ॥१॥

·श्रीगुरुचरिते-श्रीगुरुस्तुतिः श्रीवैष्णवैशगाणेशसौर्यशाक्त्यादिरूपधृक । दत्तात्रेयोऽस्त्वजोऽनन्तः सदा मे हृदि सद्गुरुः ॥१॥ योऽजोऽनन्तोऽगुणोऽरूपो निस्तृडेकोऽक्रियोऽसृजत् । विश्वं धृत्वा पोडशांश पुंरूपं योगमायया ॥२॥ दृश्यते ज्ञानदृष्टया यत्सहस्राक्षिशिरोदिन सत् । रूपं यदंगसंस्थानोंकन्यासः प्रकल्प्यते नानावतारवीजं यदनन्तं यत्कलामुखैः॥ देवतिर्यङ्मुख सृष्टमस्वतंत्रं जगत्पुरु ॥४॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ अथ श्रीगुरुचरितं वक्तुं प्रथमं मंगलार्धं परःशतश्लोकैः श्रीगुरुं स्तौति श्रीति । अन्न श्रीशन्दो देवतावाचकत्वान्मंगलार्थः ॥ यदुक्तं 'देवतावाचकाः शब्दा ये च भद्रादिवाचकाः।। सर्वे ते नैव निन्द्याः स्युलिपितो गणतोऽपि चा' इति।। साख्यप्रवचनेपि 'मंगलाचरणं शिष्टाचारात्फलदर्शनाच्छुतितश्च' इति । अत्र तायदभेदेन श्रीदत्तं स्तुवन् वस्तुनिर्देशात्मकं मगलमाचरति ।। विष्णोरिदं वैष्णवं तस्येदमित्यण् एवमन्यत्र | श्रीमन्ति ज्ञानेश्वर्यादतिशय- युक्तानि च तानि रूपाणि आदिशब्दादैन्द्रामयादीनि तानि स्वमायाशक्त्या धरतीति तथोक्तः॥ १॥ निस्तृट् निरिच्छः षोडश अशाः कलाः एका- दशेन्द्रियाणि पच भूतानि च यस्मिन् तत्पुंरूपं पुरुषरूपं योगमायया शक्त्या दृश्यते योगिभिरिति शेषः । सहस्रशब्दोऽनन्तवाची यस्य रूप- स्यांगसंस्थानैरवयवैः पातालादिलोकविस्तारः कल्प्यते ॥३॥ अन्तो नाशो न विद्यते यस्य तत् यत्कलामुखैब्रह्ममरीच्यादिभिः देवतियङ्मुख देवतिर्यगादिनानाभेदभिन्नं पुरु बहु अपरिमितमित्यर्थः॥ ४ ॥ गोभिरिन्द्रियैः ·7 श्रीगुरुस्तुति. ॥७॥ ॥९॥ गोभिः स्वार्थादानमीशसृष्टं नेशात्परं क्वचित् ।। देहेन्द्रियात्मजीवोत्यौ रागद्धेपावियन्तु भित् ॥५॥ भूतेट् सोऽजोऽव्ययात्मापि सभवत्यात्ममायया ॥ श्रेयोऽहंसाधुगुप्त्यै स्वप्रकृतिस्थो युगे युगे ॥ ६ ॥ श्रुत्वा तत्कर्म निर्द्वन्द्वो मुच्यते कर्मबन्धनात् । न तथा कर्मसिद्धीप्सुर्द्वन्द्वात्मा भ्रान्तहन्नरः गुणकर्मभिदा सृष्टचातुर्वर्ण्यस्य सोऽव्ययः ॥ कर्ताप्यकर्ता यैातो बध्यन्ते कर्मभिर्न ये ॥८॥ भूभारभूततद्वेष्यघाताय विविधास्तनूः ॥ धृत्वा कंटकवन्मत्वा कृतकार्यों जहात्यसौ स्वम्व विषयग्रहणमीश्वरेण सृष्ट तत्तु सर्वमधिष्ठानभूतादीश्वरात्पर कचिदपि किमपि न विद्यते तथावेपि देहेन्द्रियादितादात्म्याभिमानापन्नेन जीवेन सृष्टौं रागद्वैषी इयन्तु मित् भेद नीवसृष्टिरीशसृष्टिरिति ज्ञापको भेद इत्यर्थ.। यया भिदा जीयोऽह कर्ता भोक्ता सुखी दु खीत्यादि स्वमात्मानं सच्चिदानंदैकरस विस्मृत्य विरुद्ध मनुते ॥ ५॥ स भूतेट् भूतानामीश्वरः मोक्षयोग्यसाधु- सरक्षणाय ।। ६ ।। तत्कर्म भक्तानुग्रहलक्षणं चरित निष्कामतया श्रुत्वा कर्मपन्धनारसाधुर्यथा मुक्तो भाति तथा कर्मफलसिद्धयमिलापी भ्रान्तचित्त अषणपराङ्मुखोऽसाधु न चिमुच्यते ॥७॥ सत्त्वादिगुणभेदेन शमादिकर्म- भेदेन च सृष्टस्य चातुर्वर्ण्यस्य कर्तापि स ईश्वरोऽसगोदासीनत्वेनाकतेति यै तोऽतएर स्वयमपि कर्ममि स्वानुष्टितये न वध्यन्ते ॥ ८॥ भूभार- भतास्तेपो देप्या असाधरस्तेपा पिनाशाय तनूरपतारान् यथा पदलमः फटकोऽन्येन कंटकेन निष्कास्यते तद्वत्स्वावताररूपकटकेन भूभाररूप कटक निष्कास्यान्ते तमताररूपमपि कंटकान्मत्वा कृतकार्यः सन महाति दयोस्तुल्ययात् ॥ ९ ॥ तहि नरनारायणनारदसनकाद्या. कुतो

·मानसपूजा
अस्यैवापूर्णकृत्याः स्युस्तन्नस्तानमोगमा ॥
तनुरेकास्ति दवाख्या कृपामः स्मर्तगामिनी ॥१०॥
मुक्तैर्मुमुक्षुभिधान्ययेया नान्येशी कलौ।
कामदा यस्य कस्यापि स्मृतिगामिन्यनुक्षणम् ।। ११ ।।
विश्वं ततान योव्यक्तस्तद्यत्स्यं यो न तत्स्थितः ॥
तद्यत्स्थं नैश्वराद्योगात्तत्तत्स्थो न वायुवत् ॥ १२ ॥
मावशाधोऽवशोऽभीक्ष्णं व्यसृजत्तदवंधनः ।।
येनाध्यक्षेण मा सूते जगद्वेदामलं न यम् ॥१३॥
नृरूपेणावतीणं यत्तत्त्वाज्ञोऽसुरभावगः॥
न वेत्ति योगगम्यं यं सद्धर्मत्रोगकारणम् ॥१४॥
सोऽन्वख्यानसूयात्रिपुत्रो जज्ञेऽज ईश्वरः ।।
अचिन्त्याव्यक्तरूपोऽपि दत्तोऽर्यः स्मृतितोपणः॥१५॥
ऽवशिष्टाः कार्यशेषत्वादित्याह - अस्येश्वरस्यावतारा अद्याप्यपूर्णकृत्याः
श्रीदत्तनरनारायणसनत्कुमारादय. तासूत्तमोत्तमा कृपा सूत इति कृपास
सत्सूद्विपेत्यादिना किम् । दयाजननी ॥ १० ॥ अन्यैर्विषयिभि ईदृशी
स्मर्तृगामिनी शीघ्रफलदा च ॥ ११॥ यो ज्ञानेश्वर्यतेजोबलवीर्यात्मकः
अव्यक्त परोक्षत्वात् न प्रधान पुस्त्वादेशात् तद्विश्व यस्मिन्नीश्वरे तिष्ठतीति
तथापि य ईश्वरो न तस्मिन् विश्वस्मिन्स्थित यदुक्त पूर्वाचार्य 'मायाध्यासा-
श्रयेण प्रविततमखिल यन्मया तेन मत्स्थान्येतान्येतेषु नाह यदपि हि रजतं
भाति शुक्तौ न रौप्ये ॥ शुक्त्यशस्तेन भूतान्यपि मयि निवसन्तीति
विश्वग्विनेता माह' इति ॥१२॥ मा माया व्यसृजद्विविधमसृजत् तद्वन्धरहितः
॥१३॥ योगगम्यत्वाचस्य भगवतस्तत्वमविद्वानासुरीसम्पत्समन्वितो
नुरूपेणावतीर्ण मलनिवर्तकमपि सद्धर्मत्राणकारणमपि य भगवन्त न वेद
॥१४॥ स सार्थकनानोरनसूयात्र्यो पुत्रो जज्ञे स्मरणमात्रसतुष्टः ॥१५॥

·४ श्रीगुरुस्तुतिः परानंदमयो विष्णुर्हत्स्थोऽवेद्योप्यतीन्द्रियः । सदा संपूज्यते भक्तर्भगवान भक्तिभावनः ॥ १६ ॥ अचिन्त्यस्य कुतो ध्यानं कूटस्थावाहनं कुतः । क्कासनं विश्वसंस्थस्य पायं पूतात्मनः कुतः ।। १७ ।। कानघोरक्रमस्याध्य विष्णोराचमनं कुतः । निर्मलस्य कुतः स्नानं क निरावरणेऽम्वरम् ॥ १८ ॥ स्वसूत्रस्य कुतः सूत्रं निर्मलस्य च लेपनम् । निस्तपः सुमनोभिः किं किमक्लेद्यस्य धृपतः ॥१९॥ स्वप्रकाशस्य दीपैः किं कि भक्ष्याधैिर्जगभृतः । कि देयं परितृप्तस्य विराजः क्व प्रदक्षिणाः ॥ २०॥ किमनंतस्य नतिभिः स्तौति को यागगोचरम् । अंतर्बहिःप्रपूर्णस्य कथमुद्वासनं भवेत् ।। २१ ॥ सर्वतोपीत्यसंभाव्यो भाव्यते मक्तिभावनः। सेव्यसेवकभावेन भक्कैलीलानृविग्रहः ॥२२॥ हस्थो हृदयस्थोपि अतींद्रियत्वात् वृत्तिच्याति विनाऽवेद्यः तथा स भक्ति- भावनो भक्तः सम्यक्पूज्यते भावनयेति शेषः ॥ १६ ॥ भावनैव कारणं दर्शयितुमाह कूटस्थ एकरूपतया कालव्यापी ॥१७॥ अमूल्या उरवः क्रमाः पादविक्षेपा यस्य विष्णोर्म्यापनशीलस्य निराबरणे विक्षेपावरण- शातिरहितेबरं वत्रम् ॥ १८॥ स्वसूत्रस्य स्वतंत्रस्य | निस्तृपोऽनिच्छस्य अमूर्तत्वादलेद्यस्य ॥ १९ ॥ जगद्भुतो जगत्पोषकस्य विराजः समष्टि- रूपेणाऽवस्थितस्य ॥२०॥ नतिभिर्नमस्कारैः उद्धासनं विसर्जनम् ॥२१॥ इत्युक्तप्रकारेण सर्वतोऽसंभाव्योऽपि लीलया गृहीतनरदेहो भाव्यते कल्पितो- ·मानसपूजा तवेशातींद्रियस्यापि पारंपर्याश्रुतां तर्नु । प्रकल्प्याश्मादायचंति प्रार्चयेऽचर्चा मनोमयीं ॥ २३ ॥ कलसुश्लोकगीतेन भगवन्दत्त जागृहि । भक्तवत्सल सामीप्यं कुरु मे मानसार्चने ॥ २४ ॥ श्रीदतं खेचरीमुद्रामुद्रितं योगिसद्गुरुं । सिद्धासनस्थं ध्यायेऽभीवरप्रदकर हरिम् ॥ २५ ॥ दत्तात्रेयाहयाम्यत्र परिवारैः सहार्चने । श्रद्धामक्त्येश्वरागच्छ ध्यातधानांजसा विमो॥ २६ ॥ सौवर्ण रत्नजडितं कल्पितं देवतामयम् । रम्यं सिंहासनं दच तत्रोपविश यंत्रिते ।। २७॥ पाद्यं चंदनकर्पूरसुरभि स्वादु वारि ते । गृहाण कल्पितं तेन दत्तांधी क्षालयामि ते ॥२८॥ गंधाञ्जतुलसीबिल्वशमीपत्राक्षतान्वितम् । सांम्बध्यं स्वर्णपात्रेण कल्पितं दत्त गृह्यताम् ॥ २९ ॥ सुस्वाद्वाचमनीयांबु हैमपात्रेण कल्पितम् । तुभ्यमाचम्यतां दत्त मधुपर्क गृहाण च ॥३०॥ पचारैः पूज्यते ॥ २२ ॥ पापाणादौ गुरुपारंपर्यतः श्रुतां प्रतिमारूपां तनुं प्रकल्प्य स्वल्पबुद्धयोऽचन्ति अहन्तु ध्यानयोगार्थ अष्टविधप्रतिमासूत्तमा मनोमयीमों प्रतिमां क्षिप्रैकाम्या प्राणार्चये पूजये ॥ २३ ॥ कला मनोहराः शोमनाः इलोका यशांसि यस्मिस्तेन गोतेन ॥२४॥ लम्बिकोर्ध्वगामिन्या समनस्कया जिह्वया मुद्रितं । सिद्धासनं गुदमेदोर्ध्वगु- ल्फस्थापनरूपं । अभयचरप्रदौ करौ यस्य ॥२५॥ अंजसा शीघ्रम् ॥२६॥ पीठदेवतामयं । यंत्रिते यंत्रयुक्तेऽत्रासने ॥ २७ ॥२८॥ साम्बु जलसहितम्

·६
श्रीगुरुस्तुति
पुष्पासितसत्तैलमंगेपालिप्य दत्त भोः ।
पंचामृतेश्च गांगाद्भिः स्नानं ते कल्पयाम्पहं ॥३१॥
भक्त्या दिगंतराचांतजलेदं टच कल्पितम् ।
कापायपरिधान तद गृहाणैणेयचर्म च ॥ ३२ ॥
नानासूत्रधरते ते ब्रह्मस्त्रे प्रकल्पिते ।
गृहाण दैवतमये श्रीदत्त नवर्ततुके ॥ ३३ ॥
भूतिमृत्मासुकस्तूरीकेशरान्वितचंदनम् ।
रत्नाक्षताः कल्पितास्त्वामलकुर्वेऽथ दत्त तैः॥ ३४ ॥
सच्छमीबिल्चतुलसीपत्रैः सौगंधिकैः सुमैः ।
मनसा कल्पितैर्नानाविधैर्दत्तायाम्यहम् ॥ ३५ ॥
लाक्षासिताम्रश्रीवासश्रीखंडागुरगुग्गुलैः ।
युक्तोऽग्नियोजितो धूपो हृदा स्वीकुरु दत्ततम् ॥ ३६ ॥
स्वर्णपाने गोघृतातातिप्रज्वालितं हृदा ।
दीपं दत्त सकर्पूरं गृहाण स्वप्रकाशक ।। ३७ ।।
सपडूसं पविधानं नैवेद्यं गव्यसंयुतम् ।
कल्पितं हैमपाने ते भुल दत्ताबदः पिब ॥ ३८॥
॥ २९ ॥ ३० ।। गागाद्भिगंगोदकै ॥ ३१ ॥ आचात जल येन स
भो भाचान्तजल कृताचमन । एणीमृगस्येदमैणेयम् ॥ ३२॥ ॥ ३३ ॥
भतिभस्म मृत्स्ना प्रशस्तमृत्तिका सनौ प्रशसायामिति पाणिनीयात् ॥३४॥
सौगधिकै कहार ॥३५॥ सिताभ्रो हिमपालुका श्रीवासो वृकधूप । अगुरु
कालागुरु ॥३६॥ भो स्वप्रकाशक स्वयज्योति ।। ३७ ॥ भक्ष्यमपूपादि
भोज्य पायसादि लेह्य गुडादि चोप्यमिक्षुदण्डादि पेय पानकादि चय
चिपिठादि एवं पड्डिध मधुरादिपइसयुक्त अद् इदमम्धु ॥ ३८ ॥

·मानसपूजा
प्रक्षाल्यास्य करौ चाद्भिर्दचाचम्य प्रगृह्यताम् ।
तांबूलं दक्षिणां हैमी कल्पितानि फलानि च ॥ ३९॥
नीराज्य रत्नदीपस्त्वां प्रणम्य मनसा च ते ।
परितस्त्वत्कयोद्धातैः कुर्वे दत्त प्रदक्षिणाः॥४०॥
मंत्रवन्निहितो मूर्ध्नि दत्त ते कुसुमांजलिः ।
कल्प्यंते मनसा गीतगायनृत्योपचारकाः॥४१॥
प्रेर्यमाणप्रेरकेण त्वया दत्तेरितेन ते ।
कृतेयं मनसा पूजा श्रीमंस्तुष्टो भवानया ॥ ४२ ॥
दत्त मानसतल्पे मे सुसनिद्रां रहः कुरु ।
रम्ये व्यायतभक्त्यामतूलिकाढ्ये सुवीजिते ॥४३॥
रसज्ञा वशा तारकं स्वादु लम्यं गृहीतं कदाचिन ते नाम दत्त ।
क्षमस्वापराध क्षमस्वापराध क्षमस्वापराधं प्रभो क्लिन्नचित्त।।४४।।
वियोन्यंतरे देवदाद्विभो प्रारगृहीतं कदाचिन ते नाम दत्त ।
क्षमस्वापराध क्षमस्वापराध क्षमस्वापराधं प्रभो क्लिन्नचित्त ॥४५॥
हैमी स्वर्णमयीं ॥ ३९ ॥ त्वत्कयोद्धात तर कथाभ्यागानै ॥ ४० ॥
कुसुमाजलि पुष्पाजलि । मत्रवत्समत्रक यथा तथा ॥४१॥ अस्मदादीना
प्रेर्यमाणाना प्रेरकणातर्यामिणा त्वयेरितेन ।। ४२ ॥ रह एकान्ते काम
सकल्पादिकोलाहलयर्जिते रम्ये मैत्र्यादिभावनया शोभमाने व्यायतभक्ति-
रूपा कोमला मृदुला तूलिका तयाढये कल्पितपालादिव्यजनेन सुवीजिते
असुभि प्राणैर्वीजिते वा ॥ ४३ ॥ इति मानसपूजा ॥ अथ अपराधक्षमा-
पनस्तुति भुजगप्रयातवृत्तैरुच्यते । रसज्ञा जिह्वा वशपर्तिनी । विद्यत इति
शेष । पुनर्भवन्नाम स्वादु' लभ्य च न तु महाध । भो लिन्नचित्त
आर्दहृदय ॥ ४४ ॥ अन्या विविधा योनयो योन्यतर तस्मिन् ॥ ४५ ॥

·.
श्रीगुरुस्तुतिः
मया मागर्भस्थितिप्राप्तकष्टाद गृहीतं कदाचिन ते नाम दत्त।
क्षमस्वापराध क्षमस्वापराध क्षमस्वापराचं प्रमो क्लिन्नचित्त॥४६॥
मया जातमात्रेण संमोहितेन गृहीतं कदाचिन्न ते नाम दत्त ।
क्षमस्वापराध क्षमस्वापराध क्षमस्वापराधं प्रभो लिन्नचित्त॥४७॥
मया क्रीडनासक्तचित्तेन वाल्ये गृहीतं कदाचिन्न ते नाम दत्त ।
क्षमस्वापराधक्षमस्वापराध क्षमस्वापराचं प्रमो क्लिन्नचिच॥४८॥
मया यौवनेऽज्ञानतो भोगतोपाद् गृहीतं कदाचिन ते नाम दत्त ।
क्षमस्वापराधक्षमस्वापराधक्षमस्वापराचं प्रमो क्लिन्नचित्त॥४९॥
मया स्थाविरेऽनिमसर्वेद्रियेण '
गृहीतं कदाचिन्न ते नाम दत्त ।
क्षमस्वापराध क्षमस्वापराध
क्षमस्वापराधं प्रभो क्लिन्नचित्त ॥ ५० ॥
हपीकेश मे वामनःकायजातं
हरेऽज्ञानतो ज्ञानतो विश्वसाक्षिन् ।
क्षमस्वापराध क्षमस्वापराधं
क्षमस्वापरावं प्रभो क्लिन्नचित्त ॥५१॥
स्मृतो ध्यात आवाहितोस्यचितो वा
न गीतः स्तुतो वंदितो वा न जप्तः ।
क्षमस्वापराध क्षमस्वापराधं
क्षमस्वापराधं प्रभो क्लिवचित्त ॥५२॥
॥ ४६ ॥ ४७ ॥४८॥ ४९ ॥ अनिघ्नानि पराधीनानि सर्वेन्द्रियाणि
यस्य तेन ॥५०॥५१॥ न स्मृतो न ध्यात इति प्रत्येकं सम्बध्यते ॥५२॥

·अष्टोत्तरशतनामावलि ९ दयान्धिर्भवाड् न सागाश्च माह- ग्मयत्याप्तमंतोनान्मे शरण्यः । यथालम्बनं भूहि भूनिःसृतांघे- रिति प्रार्थित दत्तशिष्येण सारम् ॥ ५३॥ दत्तं वन्दे दशातीतं दयान्धि दहनं दम । दक्षं दरम्नं दस्युनं दर्श दर्पहरं दवम् ॥ ५४ ॥ दातारं दारुणं दान्तं दास्यादं दानतोपणम् । दानं दावप्रियं दावं दास दारार्जितम् ॥ ५५ ॥ दिक्पं दिनसपं दिक्स्थं दिव्ययोगं दिगंबरम् । दिव्यं दिए दिनं दिश्यं दिव्यागं दितिजार्चितं ॥५६॥ दीनपं दीधिति दीन दोष दीप च दीगु । दीनसेव्य दोनवधु दीक्षाद दीक्षितोचमम् ॥ ५७ ॥ यतो दयासागरो भनाइट् न विद्यते सागा सापराधश्च मादृ न भवति त्ययि जातापराधस्य मे मम त्वमेव शरण्य । अर्थातरण द्रढयति मुवि नि सृताने स्खलितपादस्य भूभूमिरेवावलम्बन यथा तथा हिरेवार्थ शिष्येण शासनाhण इति सपूर्णम् ॥ १३ ॥ अथाष्टोत्तरशतनामावलि ॥ दहनमग्निरूप एवमयत्राप्यूह्य दरघ्न भयहर दस्युध्न चोरघ्न पितृतृप्तये दर्शरूप दवो वन तद्रूप 'वयाय च' इति श्रुते । इमान्यभिधानानि श्रीगुरो सर्वाम वबोधमानि ॥ ५४ ॥ पापिना यमरूपेण दारुण दाप्रिय वनप्रिय दाव वनाग्निरूप दान साविकदानरूप दासत्र दासपरिपालक ॥ ५५ ॥ दिक्प दिक्पालरूप दिवसप सूर्यरूप दिक्स्थ दिग्गजरूप दिव्य दिवि भव देवरूप दिष्ट कालरूप दिश्य दिग्भव दैत्यपूजित च ।। ५६ ॥ दीन दरिद्रपालक दीधिति किरणरूप दीसगु देदाप्यमानदृष्टिं प्रखरकिरण वा मत्रादिदीक्षा ·१० श्रीगुरुस्तुति दुर्जेयं दुर्ग्रहं दुर्ग दुर्गेशं दुःखमंजनम् । दुष्टघ्नं दुग्धपं दुःसं दुर्यासोग्यं दुरासदम् ॥ ५८ ॥ दूतं दूतप्रियं दृप्यं दृष्यत्रं दूरदर्शिपम् । दूर दूरतमं दूर्वाभ दूरांगं च दूरगम् ॥ ५९॥ देवाय देवपं देवं देयज्ञं देवतोत्तमम् । देहझं देहिनं देशं देशिकं देहिजीवनम् ॥ ६०॥ दैन्यं दैन्यहरं दैव दैन्यदं दैविकांतकम् । दैत्यघ्नं दैवतं दैध्य दैवज्ञं दैहिकार्तिदम् ॥ ६१ ॥ दोपघ्नं दोपदं दोपं दोपित्रं दोर्द्धयान्वितम् । दोपज्ञ दोहप दोपेड्वन्धुं दो च दोरदम् ॥ ६२ ॥ दौरात्म्यघ्नं दौर्मनस्यहरं दौर्भाग्यमोचनम् । दौष्टयत्र दौष्कुल्यदोपहर दौ«द्यभंजनम् ॥ ६३ ॥ ददातीति त दीक्षाद ॥१७॥ ब्रह्मरूपत्वाद् दुईय 'गुहाहित गहरेष्ठ'इति श्रुते । दुर्ग गुहाहित दुर्गा हैमवती तदीश शिवस्तद्रूप दुर्गपालकवा ॥१८॥ अग्निरूपेण देवदूत दूष्य वस्त्रवेसरूप दूष्यत्र पापितारक दूरदर्शिप पण्डितेश दूरतम बहिर्मुखाना कल्पकोटिभिरप्यलभ्यत्वात् ॥ ५९॥ समयोचितदेय जानातीति तथा त देयज्ञ देहज्ञ क्षेत्रज्ञ अवताराभिप्रायेण देहिन देशिक मुपदेष्टार सद्गुरु ॥ ६० ॥ दैव प्रात्तनधर्मरूप दै-यद दैन्यहर दैविकान्तक आधिदैविकादिदु खहर विष्णुरूपेण दैत्यघ्न दैहिकार्तिहर दैवज्ञ गणकरूपम् ॥६१ ॥ उन्निनीषया भक्ताना दोषध्न अधोनिनीषया पापिना दोषद प्राकर्मफलदानाय कफादिदोषरूप दोषिभ्यस्त्रायत इति त सासर्गिकपापहर दोर्द्रयान्वित द्विभुज दोषेब-धु चद्रसोदर दोई भुजकोट्यादिज्ञ गवादि- दोहद ॥ ६२॥ दौरात्म्यघ्न दु स्वभावहर दौष्टयेभ्यस्त्रायत इति त दौष्टपत्र ॥ ६३ ॥ दण्डनीतिज्ञ दण्डिन मस्कारिण दभिशासन दाभिक- ·अष्टोत्तरशतनामावलि दण्डज्ञ दण्डिनं दण्डं दंभध्नं दम्भिशासनम् । दन्त्यास्य दन्तुरं दंशिघ्नं दण्ड्यज्ञं च दण्डदम् ॥ ६४॥ अनन्तानन्तनामानि सन्ति तेऽनंतविक्रम । वेदोऽपि चकितो यत्र नुर्वाग्हद्र का कथा ॥ ६५ ॥ नामरूपगुणातीत भेदसंगविवर्जित । एक एवाद्वितीयोऽसि परमात्मन्हि नाकवत् ॥ ६६ ।। नामरूपगुणाभेदा मायासक्तिरनेकता। कल्पिता स्थूलधीभिस्ते महाकाशादिवद्विभो ॥६७ ॥ बहुरूपाप्रमेया ते मायैपा जगदीश्वर । मन्यते मेऽहमित्यस्या रममाणो गुणेष्वसौ ॥६॥ शास्तार दन्त्यास्य गणेशरूप दन्तुर कराल राक्षसादिरूप दशिघ्न मक्षिकाबाधावारक दण्ड्यज्ञ दण्डार्हाभिज्ञमिति ।। ६४ ॥ अनन्तविक्रम स्वादनन्तस्य तेऽनन्तनामानि सन्ति यत्र नामसख्याने वेदोऽपि शकित हे वारहृदूर वाड्मनसयोरगोचर तप नामसख्याने नुर्नरस्य पुन का कथा न कापि ॥६५॥ नामरूपगुणानतीतस्ततोप्यधिकस्तत्सबुद्धौ त्रिविधभेदैर्माया सगेन च विवर्जितस्तासबुद्धौ नाकवदाकाशरत्त्व एक एवाद्वितीयोऽसि परमात्मरूपत्वात् ॥६६॥ तथा स्थूलबुद्धिभिलौकिकै सगुणनिष्टैर्वा नामरूपगुणादय यथैकस्यैपाकाशस्य महाकाशाभ्राकाशजलाकाशघटा काशा उपाधिवशात्कल्प्यते तथा हे विभो व्यापक ते तापीय कल्पना न तात्त्विकी किंतु कल्पितत्वाद्धताकाशादिवदज्ञानविजृभिता किंवा शुद्ध. स्वरूपज्ञानार्थ शाखाचद्रगज्ज्ञानिभि कल्पिता 'विकल्पतदभावाभ्यामसस्पृ- टात्मवस्तुनि । विकल्पितत्वलक्ष्यत्वसम्बधाद्यास्तु कल्पिता ' इत्युक्ते ॥६॥ अंशभेदेन गुणभेदेन च बहुरूपाऽप्रमेया प्रमाणाविपया तथाप्येषा कार्य- ·१२ श्रीगुरुस्तुतिः कारणं त्विदमेवात्र जगद्विपरिवर्तने । येषां नाव्यक्त गम्योऽसि त्वमेव परमा गतिः॥ ६९॥ आसत्यलोका लोकास्ते पुनरावर्तिनोऽक्षर । तस्मात्त एव धन्याः स्युर्गृहीतं धाम यैस्तु ते ॥ ७० ॥ णानुमेया ते तत्र माया सत्त्वासत्त्वाभ्यामनिर्याच्या अस्या गुणेषु मायारचि- तदेहादिष्वयसेन रममाणोऽसौ पुरुषो ममाहमिति मन्यते ॥ ६८ ॥ जगतो विपरिवर्तनेऽभिमानरूपमिदमेव कारण हे अव्यक्त त्वमेव परमा गतिरिति येषा न गम्योसि ॥ ६९ ॥ यो यदात्मक' स तद्गतस्तदाश्रयश्च भवति इति वक्तु युक्त मृदाश्रय इव घटादिः अतएव परमां स्वगतिमविद्वांसो ये ते लोका 'आब्रह्ममुगनाटोका' इति स्मृते. सत्यलोकाऽस्ति येपा तान्मर्यादी- कृत्येत्यासत्यलोका । आड्मर्यादापचन इत्यव्ययीभावः । ते लोकाः पुनरा. वर्तिन. । ननु कौषीतकिब्राह्मणे पर्यफविद्याया 'त पंचशतान्यप्सरसा प्रधा- वन्ति शत चामरहस्ता शत मालाहस्ताः शतमाजनहस्ता. शतं वासो. हस्ताः शत फलहस्तास्त ब्रह्माल कारणालकुर्वति स ब्रह्मालकारेणालंकृतो ब्रह्मविद् बीनाभिप्रेति' इत्यादिना स्वाराज्य प्राप्य ब्रह्मणा सह मुच्यते 'कार्या- त्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानात्' इति न्यायात् । 'वेदान्तविज्ञान- मुनिश्चिताथों' इति श्रुते. 'ब्रह्मणा सह ते स सप्राप्त प्रतिसचरे। परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परम्पदम्'इति स्मृतेश्च कममुक्तिश्रवणात् 'छायातपयो- रिप ब्रह्मलोक'इति काटके चेतरलोकापेक्षया ब्रह्मणो लोके छायातपयोरिखा- रमानात्मनो स्पष्टतरप्रतीतिरीदशे ब्रह्मलोके झममुक्त्यहेऽपि तद्गतानामितर- लोकगतानामित कर पुनरावृत्तिरुच्यत इति चेदुच्यते ब्रह्मलोको द्वेधा क्रममोक्षगामिटम्य कार्मेटभ्यश्च तयो कर्मिण एस पुनरावृत्तिरिति विवेक प्रष्टपुण्यकर्मपशाद् मन्मलोकगतानामपि तर ज्ञानसाधनाभावात्पुण्योप- भोगान्ते पुनरावृत्तिरत उक्त पुनरावर्तिन इति 'साम्पराये तर्तव्याभागातया ·प्रार्थना १३ नानुमानेन ते धाम ग्रहीतुं शक्यते ह्यतः । मृग्योऽसि पुरुषेणैव बुद्धयादिगुणहेतुभिः ।। ७१ ॥ पुंस्त्वेऽप्यर्क इवांधानां गोकल्पानामतींद्रिय । स्वमेऽपि नैव ते वार्ता पुनः प्रत्यक्षता कुतः ॥७२॥ श्रेष्ठत्वद्भक्तसंयोगविवेकामलदृष्टिमिः। सांख्ययोगपधारैः क्रमाते धाम गम्यते ।। ७३ ॥ तस्माद्द नृजन्मेदं त्वया दिष्टयाऽमृतक्षम । सदृष्टिदानाद्भगवंस्तत्साफल्यं कुरु प्रभो ॥ ७४ ॥ त्वत्प्रेमभवत्यैव सदा मदात्मा धिया धियं दृष्टिमपीश दृष्टया । अंगैः सदांगानि दृढं दयाब्धे हरे निबध्नात्विति मेस्ति याचना ।। ७५ ॥ हान्य' इति न्यायोऽत्रानुसन्धेयस्तस्मादात्मभावेन ते धाम स्वरूपं गृहीतं ते धन्या एव ॥ ७० ॥ हि यस्मादनुमानेन ते धाम स्वरूपं गन्तुं ज्ञातुं न शक्यतेऽतः पुरुषेणैवाप्रमत्तेन बुद्धयादिगुणहेतुभिर्मुग्योऽसि देहव्यतिरिक्त- त्वंपदार्थशुद्धिमात्रस्यैवानुमानेन विवक्षित्वात् ।। ७१॥ पुरुषत्वेऽपि पशु- कसानां नृणां स्वप्नेऽपि तव वाती नैव पुनः कुतस्तरां प्रत्यक्षता साकार- ब्रह्मनिष्टतापि नैव लम्या पुनर्मोक्षवार्ता तु दूरतोऽपास्तैवेति भावः । तस्य ज्ञानैकलम्यत्यात् 'नान्यः पन्था अयनाय विद्यत' इति श्रुतेः ॥७२॥ प्रेष्ठः प्रियतमः स चासौ त्वद्भक्तश्च तस्य संयोगः वियेको विचारश्च तावामल- दृष्टी येषां तैः सांख्यं ज्ञानं योगो निष्कामकर्मानुष्टानं तत्परैर्ब्रह्मचर्यादिसाधन- संपन्नः कमावणमननादिक्रमेण गम्यते ।। ७२ ॥ अमृतक्षम निःश्रेयस- हेतुभूतं 'पुरुपे त्वाविस्तरामात्मा' इति श्रुतेः ।।७४ ॥ त्यप्रेमभक्तिद्वारेणव मदात्मा मदीयस्वभावः सदा निरंतरं तब मम च परस्परवियोगो मास्तु ·श्रीगुरुस्तुतिः पादौ त्वदीयालयतीर्थयात्राविहारिणावर्चनतत्परौ मे। करौ रसज्ञापि भवत्वजस्रं सच्चत्कयोद्धातरसज्ञतोत्का ॥७६॥ त्वत्पादपअच्युतपुष्पगंधं नासा भजत्यक्षियुगं गुणात्मन् । वन्मूर्तिमासेचनकांश्रुती मे श्राव्यास्त्वदीया भगवन्कथाश्च ७७। त्वदीयभक्तांध्यमलाब्जपूतां धूलि मदंगानि सदा वहंतु । मनस्तुरंगो निवसत्वजस्रं त्वय्येव दीपोऽग यथा निवाते ॥७८॥ शिरो नमत्वीश्वर धिपद्म देहः सदालिंगयतु त्वदर्चाम् । एषा त्वदीयैव तनुस्त्वमेव संबंधिनो मे न हि केऽद्वितीय ॥७९॥ इत्येवंरूपा याच्या ॥ ७५ ॥ इदं शरीरमपि त्वदुपयौगिकं भवविति प्रार्थ्यते पादावित्यादिना त्वदीयालयानि प्रासादाः काश्यादिक्षेत्राणि वा तीर्थानि पुष्करादीनि च तद्गमनशीली । करौ त्वत्पूजनतत्परौ। सत्यश्च तास्त्वत्कथाश्च तासां उद्धातरसज्ञतोत्का गीतानंदस्वादज्ञतोत्कंठा च भवतु ॥ ७६ ॥ भो गुणात्मनाविष्कृतसगुणमूर्ते यदर्शनात्तृप्तरंतो नास्ति सासे- चनका तां श्रुती कौँ श्राव्या हृद्याः ।। ७७ ॥ मदंगानि शिरःप्रभृतीनि मन एव तुरंगोऽश्वः परमानदरूपे त्वय्येव नितरां वसतु यथा निवातदेशे इतस्ततश्चलनकारणाभावादीपो निश्चलो भवति तथा संकल्पप्रभवसर्वकाम- त्यागपूर्वकं वैराग्येणाभ्यासेन च शनैः शनैरुपरतं चित्तं त्वय्येव नितरां वसतु धर्ममेवाख्यनिर्बीजसमाधिसिद्धिर्भवत्विति प्रार्थना ॥७८|| त्वदर्ची त्वत्प्रतिमा त्वमेव मे संबंधिनः पित्रादयो मित्राणि च भो अद्वितीय त्वत्तोऽन्ये केऽपि मम संबंधिनो न हि एवमात्मज्ञानयोग्यः कार्यकारणसंबंधोऽस्त्विति प्रार्थना- भावः ।। ७९ ॥ ननु ऋषिपुत्रस्य मम कुतो न्वियं प्रार्थनेत्यत आह नूनं निश्चयेन ऋषिपुत्रोऽत्रिपुत्रो न वर्णाश्रमादिलिंगभागपि न वर्णाश्रमादयो देहे मायया परिकल्पिता इत्युक्तरात्मनस्तव तत्संबंधाभावोऽसंगत्वात् 'असंगो ·प्रार्थना १५ नूनं भवानृपिनैव न वर्णाश्रमलिंगमा । निर्मितं भवतैवेदं विश्वं स्वांशांशतोऽखिलम् ॥ ८०॥ न जानंति भवन्मायामोहिता दिव्यमुत्तमं । भवद्धामात एवैते भ्रमंत्यसुरभावगाः॥८१॥ कर्ता भर्तासि हर्ता त्वं प्रत्यक्ष तत्त्वमस्यपि। भो सर्व खल्विदं ब्रह्म त्वमस्यात्मासि केवलं ॥ ८२ ॥ त्वदुदेति रमत्येतद्विश्वं त्वय्येव लीयते । अष्टमूर्तिभिराभिस्त्वमाभासीव जगन्मयः॥८३॥ दिक्पाला लोकपालाच श्रूयते दृश्यतेऽखिलं। चराचरं जगल्लोका विष्णो तेऽवयवा अमी॥ ८४॥ न हि सजत' इति श्रुतेः। यो हि कूटस्थं प्रत्यक्स्वरूपं स्वात्मतयानुभवति स वर्णाश्रमलिंगभाङ् न भवति किमुत वक्तव्यं लीलाविष्कृतमूर्तेराप परमात्मनो वर्णाश्रमादिराहित्यं । स्वांशो ब्रह्मा तस्यांशा मरीच्यादयस्तद्वारेण भवतैवा- भिन्ननिमित्तोपादानकेनेदं नामरूपात्मकं विश्व निर्मितम् ॥ ८० ॥ ईदृश जगत्कारणं भवद्धाम न जानंत्यत एव भ्रमति ससरंति ॥ ८१ ।। सगुणरूपेण कर्कादिरूपोपि त्वं तत्वमसि इदं विवर्तरूपं जगत्केवलमात्मा परं ब्रह्म ।। ८२ ॥ विश्वोद्भवादिकारणं त्वमेवेत्याह त्वदिति रमति रमते 'यतो वा इमानि भूतानि' इत्यादिश्रुतिभ्यः पृथिव्यादिमिरष्टमूर्तिभिः । इव- शब्देन न तथात्वं (इति) सूचितं ॥८३॥ दिक्पाला इंद्रादयः लोकपाला ब्रह्मादयः श्रूयते श्रुत्या ज्ञाप्यते स्वर्गादि मुष्मिकं प्रत्यक्षादिप्रमाणैः दृश्यते चराचर जगत् लोकाः स्वरादयः पातालादयश्व हे विष्णो इमानि तयांगानि विरारूपेणावस्थितत्वात् ॥८४॥ गुहाहितत्वानिगूढं तत्त्वं यस्य तत्संबुद्धौ

·६
श्रीगुरुस्तुति
निगूढतच ते ज्ञात यत्किचिल्लोकदर्ग्रह ।
चेष्टित ते प्रसादोय प्रापपुण्यैर्मग्युपस्थितः ॥ ८५ ।।
सुखमैंद्रियक क्वापि न कांक्षे ते पदाश्रितः।
नाकादीन्न प्रशसामि नैव निंदामि नारकान् ।। ८६॥
यथेच्छ क्वापि मां कर्मयोगात्स्थापय विश्वभृत् ।
मां यत्र वापि ते भक्तिर्न जहात्विति कांक्षितम् ।।८७॥
स्तुवतु निदंत्वपि ताडयतु मां पूजयंत्वन जना न वापि ।
देहः पतत्वद्य युगांतरे वा न किंचिदिष्ट न च मेप्यनिष्टम्।।८८॥
हृदयात्मेंद्रियवाकायैः सदा प्रकृतिभावतः ।
यद्यत्करोम्यर्पयामि परात्मन्दत्त सर्व ते ॥ ८९॥
लीलात्मना योनिगृहेवतीर्णो दत्ताख्य उन्मत्तपिशाचवद्यः।
चालो युवा क्वापि जरन्जटाभृत्वचिदपिय॑क्तपरीक्षितश्च ॥९॥
लोकदुर्मह ता चेष्टित यत्किंचिज्ज्ञात अयं तव प्रसाद उपस्थित प्राप्त.
।। ८५॥ इत पर त्वत्पदाश्रित सन् कापि स्वर्ग नरकेऽपि विषयसुख
न काक्षे कर्मफलस्थापश्यभावित्वात् कदाचित्पुण्यातिशयेन प्राप्तान्स्वर्गा-
दीन्न प्रशसामि नारकाच नैव निंदामि ॥ ८६ ।। हे विश्वभृत् कापि स्वर्ग
नरके मर्त्यलोके वा तव प्रेमरक्षणा भक्तिर्यत्र कापि स्थित मा न जहातु
इति मया काक्षितम् ।। ८७ ॥ न वा पूजयतु सुखादि किमपीष्ट न मे मम
दु खाद्यनिष्टमपि न ॥८॥ हमन धीवुद्धि आत्माहकार इद्रियाणि
दश पुनर्वाग्ग्रहण विशिष्टवाचिककर्मज्ञापनार्थ कायो देहथ तै प्रकृति
स्वभावतो लैकिकमपि यद्यत्करोमि कर्म तत्तत्ते तुभ्य समर्पयामि ।। ८९॥
लीलात्मना लीलाविप्रहेण भक्तपरीक्षार्थमुन्मत्तपिशाचात् न तु तथा अलुस-
ज्ञानेश्वर्यत्वात् जरन्वृद्ध, क्वचिव्यक्त कचिौक, पीक्षितच ॥ ९० ॥

·मानसपूजा त्यागी सुभोगी क्वचिदस्ति संगी योगी सुवासाः क्वचिदस्ति नमः। तुष्टः कृशः पुष्ट इह क्वचिद्योदंडीच भिक्षुः क्वचिदस्ति वर्णी॥९॥ गृही बनीं वर्णविरुद्धचेष्टः क्वचिच्च वर्णाश्रमधर्मयुक्तः। इत्यादयो यस्य विचित्रचेष्टा देवपिंहद्वागयनं व्यतीताः ॥९२॥ यो भक्तरक्षाक्षण एवं यस्य वै सेवा स्मृतिर्भोज्यनिवेदनं धिया । पूजा फलं योऽर्पयतीह दर्लभं भक्तस्मृतौ संनिधिकृक्षणे क्षणे ९३ यस्यास्ति माहुरे निद्रा निवासः सह्यपर्वते । भागीरथ्यां सदा स्नानं ध्यानं गंधर्वपत्तने ॥ ९४ ॥ कुरुक्षेत्रे चाचमनं धूतपापेश्वरे तथा । विभूतिधारणं संध्या करहाटे श्रियः पुरे॥९५॥ भिक्षा विठ्ठलपुर्यस्य सुगंधिद्रव्यधारण। भुक्तिः सारपुरे सायसंध्या पश्चिमसागरे ॥९६ ॥ त्यागी निष्कामकर्मानुष्टाता कचिदिति सर्वत्र संबध्यते दंडी दंडधरो मस्करी वा भिक्षुर्दैडरहितः परमहंसः वर्णी ब्रह्मचारी ॥९१ ॥ गृही गृहस्थः सुभोगीति पूर्वमुत्क्वाप्याश्रमाचारवत्त्वं पुनर्गृहीशब्देन ज्ञापितं वनी- वानप्रस्थः वर्णविरुद्धचेष्टोऽत्याश्रमस्थः ईदृशो दृष्टोपि पुनः कचिद्वर्णाश्रम- धर्मयुक्त इत्यादयो यस्य विचित्रचेष्टा अद्भुतलीलाः यास्ता देवर्षीणां हुन्मनो वाग्वाणी तयोः पंथानं विशेषेणातीताः पुनर्मनुष्याणां दृद्वाड्मार्ग- मतीता इंति किमु वक्तव्यं ॥९२॥ स्वभक्तरक्षायां क्षणः उत्सवो यस्य स यस्य स्मृतिः स्मरणमेव सेवा यत्स्वभोज्यस्य निवेदनं भक्त्या तस्मै समर्पणं सैव पूजा ईदृश्या भक्त्या भावितो मलेम्यस्तपआदिभिर्दुर्लभं फलं यच्छति प्रयच्छति ।। ९३ ॥ ९४ ॥ धूतपापेश्वरे हिमादिपादे विभूतिधारणं ॥९५ ॥ श्रियः पुरे करवीरे भिक्षा सारपुरे पांचालेश्वरे भोजनं ॥ ९ ॥ गु.च....१ ·मानसपूजा वैश्वानरात्माखिलदेहसंस्थः पचत्यसौ प्राणसखः सदान्न । यो भास्वदात्मासिलकर्मपाक्षी विश्वं सदा चेतयते स्वभासा॥१॥ योऽजो रसात्मा सकलौषधी पुष्णाति संतापहरोऽखिलेब्यः । क्षेत्रेषु भूत्वा दशधाखिलेषु प्राणात्मको यः पवतेऽखिलात्मा२॥ आकाशरूपोऽखिलगोऽपि सौम्या- योऽभेदसंगः किल शब्दसंस्थः। मुनक्ति चोत्क्रामति तिष्ठतेपि मूढा विदुर्य न सदात्मरूपम् ॥३॥ यः सर्वहृत्स्थोऽस्य यतः स्मृतिविद्वेदांतकृयोपि च वेदवेद्यः । वैश्वानरो जाठराग्निरात्मा स्वरूप यस्य त्रिकोणत्वेन नदेहे चतुष्कोणत्वेन पशुषु वर्तुलत्वेन पक्षिपु दीर्घत्वेन मत्स्यादिषु च देहसस्थोऽपानसहितप्राण सखा यस्य स प्राणापानयोरुद्दीपफ वात् 'ऊर्ध्वमग्नेर्जल कृत्वान्न च कृत्वा जलोपरि ॥ अग्नेश्चाध स्वयं प्राण स्थियाग्निं धमते शनै' इत्यायुक्तत्वात् 'प्राणापानसमायुक्त पचाम्यन्न चतुर्विधम्' इति स्मृतेश्च भास्वदात्मा सूर्यरूपी प्रकाशयति ॥ १॥ अजश्चद् ब्रीह्याद्यौषधी सार्धयति अखिलेड्य सर्वस्तुत्य तापहरत्वात् ईडयत्व सर्वस्यापि क्षेत्रेषु देहेषु प्राणापानसमान- च्यानोदाननागकूर्मककरदेवदत्तधनजया एव दशधा मूत्रत्वेनारस्थितत्वा द्वाखिलात्मा 'वायु गौतम तत्सूत्रम्' इति श्रुते ॥२॥ सूक्ष्मत्वाद्भदसग- रहित शब्दसस्थ आकाशस्य शब्दगुणत्वात् ।। आत्मरूप जीररूप देहातर गच्छन्त ॥ ३ ॥ हृत्स्थोऽन्तयामिरूपेणाविष्ट इव प्राणिमात्रस्य पूर्नानुभूतार्थस्मरण स्मृति विषयेन्द्रियसयोगजज्ञानं पित् वेदान्तकत्सांप्रदाय- प्रर्तिको ज्ञानप्रदो गुरु वेदै सर्वैस्तत्तद्देवतारूपेण वेद्य उपनिषद्भागरूप- चेदवेद्यो वा त चौपनिषद पुरुष पृच्छामि' इति श्रुते समा समानस्वभाव ·चेतनत्वात् यदशौ जीवेश्वरौ सयुजी सखायौ सुष्ठु पर्ण गतिः सहायं वा ययोस्तौ। पर्णे गतौ सहाये चेति विश्वः। ओश्चू छेदन इति धातोश्चनादृक्षो देहोऽसंगशस्त्रेण छेद्यमानत्वात् तमाश्रितौ। मुक्तिः कर्मफलभोगः अवलोकन साक्षित्वेन तद्दर्शनं जीवः कर्मफलभोगोत्कंठः ईशस्तु साक्षित्वेनावलोक- नोत्कंठः अत्र श्रुती 'ऊर्ध्वमूलोवाक्शाख०' 'द्वाऽसुपर्णा सयुजा० ॥४॥ ईदृशो यः स त्वं परमात्माऽचेतनात्क्षराद्विलक्षणश्चेतनादक्षरान्नियंतृत्वेन सर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति' इति श्रुतेः श्रुतिविश्रुतस्त्रिभुवनमाविश्य तद्विभाषि पालयसि तस्य तव पादकमलयुगलाय सर्वदा नमः प्रव्हीभावो ऽस्तु ॥ ५॥ अथ ध्यानम् ॥ वनादिचिरैर्युक्ते रक्तकमलाभे पादतले यस्य ॥ ६ ॥ जानुनः पूर्वभागे लीलया स्थापिता एका जंवा येन सः विशालं पृथुलं जघनस्थलं यस्य पृथ्वी श्रोणिः कटिपश्चाद्भागो यस्थ स ककुदि श्रीगुरुस्तुतिः समौ यदशौ सयुजौ सुपौँ वृक्षाश्रितौ भुक्त्यवलोकनोत्कौ ॥४॥ सत्वं परात्मा पुरुषोत्तम श्रुतिख्यातः समाविश्य जगत्त्रयं सदा। ईशाव्ययानंत विभर्षि दत्त ते पादाब्जयुग्माय नमोस्तु सर्वदा॥५॥ वजांकुशध्वजाब्जांकयुग्रक्ताजाभपत्तलः । गूढगुल्फः कूर्मपृष्ठोल्लसत्पादोपरिस्थलः ॥६॥ जानुपूर्वकजंघश्च विशालजघनस्थलः । पृथुश्रोणिश्च काकुत्स्थश्वास्नाभिर्दलोदरः ॥७॥ -- चोत्तमः अत एव पुरुषोत्तमः ‘स वा अयमात्मा सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः गूढावदृश्यौ गुल्फो यस्य कूर्मपृष्ठमिवोल्लसत्पादयोरुपरि स्थलं यस्य सः तिष्टतीति सोवयव विशेषयुक्तः चावी गंभीरावर्तवन्नाभिस्य जाडयादिरहित दलवत्पर्णवदुदरं यस्य सः ।। ७ ।। अररमिव कपाटमिव विशालमुरःस्थळे ·मानसपूजा २१ अररोरा मांसलांसो युगव्यायतबाहुकः। सुचिपचिन्हितकरः कंचुकठः स्मिताननः॥८॥ स्नग्ध्यधावल्ययुक्ताक्षश्चलपिगजटाधरः । चंद्रकांतिः प्रभुः कृष्णरूर श्मश्रुकनीनिकः ॥९॥ भावशुद्धद्विजाकीर्णस्वास्याञोऽमीवरप्रदः । दत्तात्रेयः स भगवान्सदा वसतु मे हृदि ॥१०॥ कलौ द्विराविरासीत्स दीनान्त्रातु जनान्कलौ । सद्धर्मगुप्त्यै श्रीपादनरहर्यभिधानतः ।। ११ ।। उद्दीयते यथाशक्ति यथोच्चापचपक्षिणः। अनतेऽनतलीला तन्न्यायाद्वक्ष्ये यथामति ॥१२॥ यस्य स मासलो बलिष्ठौ बाहू यस्य युगाद्विशेषेणायतौ बाहू यस्य स्वार्थे कन् एतेन लबत्वमुक्त शोभनचिह्नर्लक्षितौ करौ यस्य कबुपत्रिवलीयुक्कठो यस्य ईपदास्ययुक्तमानन मुव यस्य ॥ ८॥ निग्धगुणविशिष्टे धाले नेने यस्य चलत्य पिंगलवर्णा जटास्तासा धर धारक चद्रस्य कातिरिव कातिर्यस्य भुकुटिरुर स्थल श्मश्रुणी प्रसिद्ध अक्ष्णो कनीनिके चैतानि कृष्णानि यस्य ॥९॥ स्वभावनिर्मलदताकीर्ण शोभनमास्यकमल यस्य अभी अभय 'वामहस्तेन वरदो दक्षिणेनाभयप्रद ' तिष्ठतु गतिनिवृत्ति करोमित्यर्थ ।। १० ।। द्विविार आपिरासीप्रादुर्घभूव सत साधर धर्म श्रुतिस्मृतिपुराणमूलश्चैषा गुप्त्यै संरक्षणाय ।। ११ ॥ उचारचपक्षिणो नैकभेदा शलभाद्या गरुडाता अनते आकाशे अनन्तलीला भगवत्कयो ॥१२॥ इति स्तुति ॥

·श्रीगुरुचरिते नौम्युदेति यदज्ञानाज्जगद्रज्ज्वहिवत्पुनः । अथ चरितं ।। ॐ श्रीगुरुदत्तेरणया श्रीगुरुचरितार्थबोधि। कुर्वे ॥ पूर्वाचार्यमताढ्यां टीकां पश्यंत्वमत्सराः सर्वे ॥ १॥ इह हि खल्वहो अतिगंभीरा दुरवगाह्या विचित्रा माया चेयं यदयं सवों जंतुः परमार्थतः परमार्थसतत्वोप्येवंबोध्यमानोहं परमात्मेति न गृह्णाति देहेंद्रिया- दिसंघातमनात्मानं घटादिवदात्मनो दृश्यमानमध्यात्मत्वेनाहं ब्राह्मणोमुष्य पुत्र इत्यनुच्यमानोऽपि गृह्णाति नूनं परस्यैव मायया मोमुह्यमानः प्रायशः सर्वोपि लोको वंभ्रमीति । तद्धमपरिहारार्थ मातापितृशतेभ्योपि गरीयसीभिः श्रुतिभिः परमकारुणिकैर्भाध्यकृद्भिर्बहुबोधिता अपि मिधाशी रुग्णो बालो निबमिव विषयाकृष्टचित्ताः संसारिणस्तं बोधं प्रायो नाद्रियं- तेऽतः खंडलड्डुकवत्सगुणब्रह्मप्रसादरूपफलेन तानादरपूर्वकं परे तत्वे प्रवर्तयितुं श्रीदत्तात्रेयप्रेरणयात्रेयगोत्रो वासुदेवशर्मा कश्चिद्विप्रः श्रुतिसार- संग्रहणरूपं श्रीगुरुचरितग्रंथं चिकीर्षुः काम्यप्रतिषिद्धयोरनारंभादारब्धस्य चोपभोगेन क्षयान्नित्यानुष्टानेन च प्रत्यवायाभावादयत्नत एव स्वात्मन्यः वस्थान- मोक्षोथया निरतिशयायाः प्रीतेः स्वर्गशब्दवाच्यायाः कर्महेतुत्वा- स्कर्मम्य एव मोक्ष इत्यादिपूर्वपक्षाननूय निराकृत्य चांतेऽविद्याकामकर्मो- पादाननिवृत्ती स्वात्मन्यवस्थानं मोक्षः स्वयं चात्मा ब्रह्म तद्विज्ञानादविद्या- निवृत्तिर्मोक्ष इति भाष्यकृद्भिरक्तव्याज्ज्ञानकांडस्य मुख्यतमत्वात्साक्षा- मोक्षप्रदत्वाच आदौ भगवद्गुणानुवादसहितं ज्ञानकाडं वक्तुं निर्विघ्नतया तत्परिसमातिप्रचयगमनार्थ शिष्टाचारप्राप्तं मंगलं तावदनुष्टुभा निवघ्नाति नीमीति ।। श्रीगुरुः प्रथमाध्याये श्रीगंधर्वपुरे स्तुतः ॥ स्वप्ने व्यदर्शयन्नाम- धारकाय निजं महः ॥ १ ॥ तं चिदानंदसद्गुरुं नौमि ॥ कोऽसौ यस्य नित्यमुक्तस्य विवाधिष्टानस्य जगदुपादानभूतस्याश्रयस्वविषयमायाख्या- निर्वाच्यशक्तिसहितस्य सत्यज्ञानानंतादिलक्षणस्य दत्तात्रेयाख्यस्य सर्वेश्वर-' स्याज्ञानादविद्यागतव्यामोहकनिबंधनाद्रजावहिरिव नामरूपाऽऽत्मकंजगद्-' देति उत्पद्यते ॥ अत्र रज्जुसर्पदृष्टांतकथनेन विवर्तवाद एवांगीकृतः श्रुति- ·२३ अ. १ ज्ञानकांडम् यत्तत्वं मीलति ज्ञानां तं चिदानंदसद्गुरुम्॥१॥ संमतत्वात् नारंभपरिणामौ अतएवात्मनोवयवावयव्यादिष्वपरिगणनाद्- द्रव्यत्वानंगीकाराच तस्य जगतो न समवायसंबंधो नापि संयोगसंबंधः फित्वध्यास एवेति ज्ञेया एवमज्ञानेन प्रपंचोत्पचिरता ज्ञानेन तलयोऽसिद्धः यदज्ञानाज्जगदुदेति तत्कीदृशमित्यत उच्यते । यत्तत्वमिति यस्याज्ञानविज़ं- मितस्य जगतस्तत्त्वं तात्विक स्वरूप ज्ञानां स्वाभेदेन विवाधिष्ठानभूत- परब्रह्मवेत्तणां पुनर्मीलति निमीलति नश्यतीत्यर्थः एतादृशं जगद्यदज्ञानादु- दति तं नौमीति संबंधः । अत्र देहलीदीपन्यायेनोभयत्रापि रज्जुसर्पदृष्टांतः जगतो मिथ्यात्वादधिष्टानसत्तातिरिक्तसत्ताभावात्तत्वज्ञानेनैव लयो नान्यथा लोके रज्जुविवेकदार्शनां सर्पभिधानबुद्धी निवर्तेते तद्वत्साच्चिदानंदविवेक- दर्शिनां तदन्यशब्दविकारबुद्धी निवतेंते 'यतो वाचो निवर्तत' इति श्रुतेः जगतो मिथ्यात्वात्। अत्राय प्रयोगः विवादाध्यासितं जगन्मिथ्या भवितुमर्हति अज्ञानविलसितत्वाद्रज्जुसर्पवदिति । ननु जगदुत्पत्त्यादिहेतुत्वेन ब्रह्मणः प्रधानस्य वा श्रवणात्कथमन परमेश्वर एवाभ्युपगम्यते इति चेत् 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम्' इति श्रुत्या 'गरीयसे ब्रह्मणोप्यादिकत्र' इति स्मृत्या च ब्रह्मणः परशिष्यत्वप्रतिपादनात् 'मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्' इतिश्रुत्या मायायाः परशक्तित्वप्रतिपादनात्तस्या 'अचेतनत्वाच्च जगदुत्पत्तिहेतुत्वेनात्र परमेश्वर एवाभ्युपगंतव्य इत्याह-चिदानदसद्गुरुमिति । चिञ्चैतन्यस्वभावो जडविलक्षणः स्वयंप्रकाशः निरतिशयो निरुपाधिको नित्य आनंदः सन्सत्यः कालत्रयावाधः स चासौ गुरुश्चेति एतादृश एव जगदुत्पत्त्यादि- कारणं न ब्रह्मा नापि प्रधानं नाणवो नाप्यसत् । शारीरकमीमांसायां द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयपादे रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम्' इत्यारभ्याष्टाभिरधि- करणैर्मतांतरवादा निराकृता द्रष्टव्याः। तथा चश्रुतयः तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सभूतः' 'यतो वा इमानि भूतानि जायते येन जातानि जीवंति यत्प्रयंत्यभिसाविशंति तद्विजिज्ञासस्य तद्ब्रह्म' इति । अत्र संसर्ग विशिष्टं च ·२४ श्रीगुरुचरिते भात्यनेकवदेकं सद्धीभेदादेकरूपया । याक्याथै निराकृत्य सत्यज्ञानादिवास्यं त्यखंडार्यनिष्ट भवति लक्षणावाक्य स्वामकृष्टप्रकाशचंद्र इतिनदिति पूर्वाचादृष्टांतपूर्वमखंडार्थस्वीकारात 'संसों या विशिष्टो या वाक्यार्थों नान समतः। अखंडकरसत्वेन वाक्याओं विदुषां मत' इति वाक्यवृत्तावुदाहृतत्वाद्गुभशब्दोपलक्षितं ब्रह्म चिदानंदसन्छ- ब्दैलोहितोष्णप्रकाशप्रदीपषदखंडेकरसं ज्ञेयं एवं च सतीथ्यातिरनिष्टनिवृत्ति बेहार्थत संभवतीति बोध्यामाजीयस्य नित्यदुःखित्वसंसारित्वादनिरासार्थ ब्रटेर सन्नमाम्येति इतिश्रुत्यर्थद्योतनाय पुनःशब्द उक्तः।ज्ञानामिति बहुवचने नैकमुक्ती सर्वमुक्तिपसंग इति पक्षो निरस्तः । ज्ञशब्देन च 'ज्ञोऽत एवं' इत्य- धिकरणन्यायसिद्धः जानातीति ज्ञ इगुपधेति कप्रत्ययः।अनेन जीवस्य नित्य. त्वं चिपावं नाचिद्रूपसमिति सूचित तस्य सुषुप्त्यादापि सत्साक्षित्येना- चस्थानात् । कथं तर्हि सुषुप्त्यादौ द्वैताप्रतीतिरिति चेद् द्वैतटोपात् 'यदै तन्न पश्पति' इति श्रुतेः यद्वा यः सर्वज्ञः सर्ववित्' इति श्रुते शब्दनानेश्वरोऽभ्युपर्ग- तव्यस्तस्माज्ज्ञशब्देन सदाभिन्नत्वं ज्ञानिनः समर्थितं 'ब्रह्मविद्वाँर भर तिइति श्रुतेः 'ज्ञानी वामन मे मतम्' इति स्मृतेश्च ॥ शास्त्रमिदमारंभणीय बानवेति चेदिययप्रयोजनसदानादारभणीय 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा'इति न्या. याताएवं च सत्यशेपानर्थभूतप्रपंचनित्तिः प्रयोजन विवाधिष्टानभूतमज्ञानं विषयः तत्कामः साधनचतुष्टयसपनो बाह्मणोऽधिकारीत्यूह्यम् ॥१॥ श्रेयासि बहुविशानि'इत्युकेः एक एहि भूनारमा भूते भूते व्यास्थितः।। एफया बहुधा चारपते जलचंद्रात्' । 'एकमेगऽदितीयं ब्रह्म' 'एकधरानुद्रष्टव्य' 'नेह नानास्ति किंचन' इति युतिप्रतिपादितकात्म्य यन्तुनिर्देशात्मकमंगदारनाइ भातीति-सदेर सौम्येदमन आसीदेकमेवाद्वितीयम्' इति श्यस्पारधारण देतप्रतिशत प्रतिसादितमो सजातीयरिजातीयम्यगतभेदान्य सत्कार अपारा, देशकापस्नुशीलदाहिद पर मन धीभेदानःकरणोपाधिभेदा.

·२५ अ. १ ज्ञानकांडम् विदास्यैक्यं परं ब्रह्म तत्सत्यं दत्तसंज्ञितं ॥२॥ सुरनरतिर्यगादिरूपेणानेकवद्विभाति तत्त्वेकमेव 'तत्त्वमसि' इति श्रुतेः। ननु सृष्टेः पूर्व तथा भवितुमर्हतीदानी स्थितिकाले तु सार्वजनीनप्रत्यक्षादिप्रमाणैः सर्वैरपि प्रतीयमानमशनायादिव्यवहारोपेतं जगनामरूपात्मकमेवानेकवद्भातं तत्कथमेकरूपं ब्रह्म भायादित्यत आह भागलक्षणालक्षितयैकरूपया विदा ज्ञानेनास्य जगतश्चालकत्वेन भासकत्वेन च विद्यमानस्य सतः ऐक्यमेकत्वं निर्वाधं 'अयमात्मा ब्रह्म' इति श्रुतेः । यद्वा पूर्वश्लोकेन तत्पदार्थ उक्तोऽनेन श्लोकेन त्वंपदार्थश्च स यथा एकं साक्षिभूतमवस्थात्रयेऽपि विद्यमान सत्प्रत्यग्रूपं धीभेदात् धीशब्देन ज्ञानेंद्रियाणि गृह्यते श्रोत्रादीनां शब्दादि- विषयोपाधिभेदेनानेकवदकृत्स्नवद्भाति प्रत्यापं स्वतो निर्मलमपि अधमोपाधि- वशानानात्वेन प्रतीयते यदा तूपाधिविशिष्टं परित्यज्य तत्तदुपाध्युपलाक्षतं शाखाचंद्रन्यायेन विविच्यते तदानीमुपाधिकृतस्यापकर्पस्याभावात्प्रकर्ष एव परिशिष्यते तचैतन्यं श्रोत्राद्यपाधिगतमिति कृत्वा. तस्यैव मुख्यात्मत्यमिति विनिर्णयः नोपाधिविशिष्टस्य मुख्यात्मत्वं बृहदारण्यके 'स एव देहे प्रविष्ट' इत्यादिना प्रविष्टं जीवात्मानं प्रकृत्याम्नायते 'तन पश्यत्यकृत्स्नो हि स प्राण- नेर प्राणनामको मवति वदन्वाक् पश्यंश्चक्षुः शृण्वन् श्रोत्रं मन्वानो मन एतानि कर्मनामधेयानि भवति' इति । श्रीमद्विद्यारण्यमतोऽस्याऽयमर्थः देहे नखानपर्यंत प्रविष्टं ज्ञानक्रियाशक्त्युपाधिक तमात्मानं विरोकिनः पुरुषाः स्वात्मतया न पश्यंति यस्मात्स आत्मोपाधिविशिष्टः कृत्स्नो न भवति सस्मान मुख्यात्मत्वं कुतः प्राणवलनेनैव श्वासं कुर्वन्प्राणोपाधिविशिष्टतया प्राणनामको भवति न वागाशुपाधिष्वनुगच्छति एवमेकैकोपाधिविशिष्ट इतरत्र न गच्छति अभिवदनकाल एव यागुपाधिक एवमिनरत्रापति एव- मेकं सदुपाधिवशादनेकवद्भात्यतो न कृत्स्नं तर्हि तस्य कृत्स्नत्वं, कथमित्या- कांक्षायामाह एकरूपया विदास्पैक्यं शब्दाशुपाधिविशिष्टपरित्यागे सति ·२६ श्रीगुरुचरिते बोढुं भृत्वात्रिपुत्रः स्वपदरसपरान्दिव्ययोगेन बालान् दत्ताख्यः कार्तवीय यदुमपि च समान्स्वाश्रितानुद्दधार । कृत्स्नत्वं वृहदारण्यकेप्युक्तं 'आत्मानमेवोपासीत तोते सर्व एकीभवंति' तदैक्येन निर्धारितं सत्यं कृत्स्नं निर्बाधं तत्वंपदार्थोपस्थितिभूतमखंडैकरसं दत्तेति संज्ञास्य संजातेति दत्तसंज्ञितं पूर्ण ब्रह्मेत्यर्थः । अथ सूर्यपक्षे । 'एकैव वा महानात्मा देवता सूर्य इत्याचक्षत' इत्यादिनोक्तं सूर्यात्मकं महः 'सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च' इति एत् ‘इक सन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुः' इत्यादि- श्रुत्युक्तदेवतारूपधीभेदादनेकवद्भाति 'एक सद्विप्रा बहुधा वदंति' इति श्रुतेः । अथ विष्ण्वादिपक्षे। एक सद्वैष्णवं शैवमन्यद्वा रूपं ऊर्ध्वाधरवामदक्षिणकरक- लितायुधरूपधीभेदादनेकवद्भाति केशवनारायणादिनामव्यवहारार्ह भवति । एवं चतुर्भुजस्य विष्णोः २४ पड्भुजस्य भगवतः श्रीदत्तात्रेयस्य ७२० अष्टभुजाया देव्याः ४०३२० दशभुजस्य शिवस्य ३५२८८०० भेदा ज्ञातव्याः । अन्यत्सुगमम् ॥ २ ॥ ननु मुनिपुत्री दत्तात्रेय एवंविधः कथ-' मित्यत आह वो मिति अलुप्तपड्गुणैश्वर्यतयाऽविकृतेन चिदानंदैकरूपेणात्र लोकशिक्षार्थ स्वात्मतत्वं योद्धमुपासनयोगाद्युपायैरुपेयं स्वात्मतत्वं ज्ञातु- मिवेत्यर्थः । 'अधीहि भगवो ब्रह्म इत्यादिश्नवणानात्र विगानं 'आत्मेति तूप- गच्छंतिग्राहयन्ति च इति न्यायाच्चानिपुत्रो भूत्वानेगुहेवतीर्यत्यर्थः । स्वस्थ पदं पद्यते योगिभिर्गम्यत इति पदं देशाद्यनवच्छिन्नं स्वरूपं तस्याभेदेन चिल्लक्षणो यो रसः स्वरूपानंदः 'रसो वै सः रस हवायं लब्ध्वानंदी भवति' इति श्रुतेः। तत्परान्चालान्बालयन्मानाबमानचिन्तारहितान् । सगुण- पक्षे स्वचरणभजनप्रेमरसासक्तान्बालवद्विषयक्रीडारतान्या कृतवीर्यस्यापत्यम-' र्जुनं यद् ययातिपुत्रमन्यानपि समान् सर्वान् स्वाश्रितान् प्रन्हादालर्कप्रभृतीन दिव्ययोगेन दिव्यो ज्ञानामक औपनिषदःस चासौ योग उपायः तन्छीलानां गर्भवासजन्मजरानिशातनात्तदवसादनाद्वा ब्रह्मण उपगमयितृत्वाद्वोपनिष- ·अ. १ ज्ञानकांडम् भूयोऽन्यान् श्रीपदाख्यः पुनरपि नृहरिः संज्ञया स्वीयभक्तान कृष्णाभीमातटस्थो जयति परगुरुः स्मर्तृगाम्येप दत्तः ॥३॥ त्वस्मरणात्तजन्यज्ञानं दिव्यो योगः ॥ तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि' इति श्रुतेः शाब्दस्य परोक्षत्वेपि श्रवणमननादिना संशयभावनाऽसंभावनाविपरीत- भावनातिरस्कारात्तस्यैवापरोक्षत्वप्रतिपादनात् । ध्यानयोगो वा ।। 'आत्मा- नमरणिं कृत्वा.प्रणवं चोत्तरारणि।। ध्याननिर्मथनाभ्यासाद्देवं पश्येन्निगूढवत्' इति श्रुतेः। तेनाष्टांगयोगेन ज्ञानयोगेन च नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' इति श्रुतेः । उद्दधार ऊर्ध्वं 'पादोस्य विश्वा भूतानि' इति प्रतिपादितान्मायामय- प्रपंचाख्यात्पादादूर्ध्व 'त्रिपादस्यामृतं दिवि'इति श्रुत्या निर्धारिते द्योतनात्मके स्वयंप्रकाशरूपेऽमृतसंज्ञिते त्रिपादशब्दबोधिते ब्रह्मण्यभेदेन दधार स्वभ- क्तेषु स्वीयं साम्यं व्यधादित्यर्थः। यद्यपि निरंशेऽनन्तेऽशकल्पना नास्ति तथापि परप्रसिद्धया परो बोधनीय इति न्यायन परप्रसिद्धयेदं योज्यं उक्तं चाभियुक्तैः 'निरंशेप्यंशमारोप्य कृत्नेशे वेति पृच्छतः । तद्भाषयोत्तर ब्रूते श्रुतिः श्रोतृहितैषिणी' इति । भूयः पुनः कालांतरे श्रीपादाख्यो भूत्वान्यान्भ- क्तानुद्दधार। पुनरपि कलौ संज्ञया नरहरिभूत्वा स्वीयभक्तान् सिद्धादीनुद्दधार एवं सति भगवत्कृपैव स्वभक्तमोक्षहेतुः श्रुतिश्च 'एष एव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीपते एष एवासाधु कारयति तं यमेभ्यो लोकेम्यो- धो निनीयत' इति । एवं सत्यपीश्वरस्य वैषम्यनैघण्ये पापपुण्यसम्बन्धश्च नैव भजनानुसारेण तत्तत्फलदातृत्वोपपत्तेः।कृष्णातटे नृसिंहवाटिकादिपु भीमातटे गंधर्वपुरे च तिष्टतीति तथोक्तःस्मर्तृगामी दत्तात्रेयः स्मर्तृगामी' इति दलाद- नोक्तेः । एपः स्वप्रकाशापरोक्षरूपः परेषां ब्रह्मादीनामपि गुरुः स एव पूर्वेषा- मपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् इति पातंजलोक्तेः। दत्तसंज्ञितः परमात्मा जयति स्वभक्तोद्धरणेन ॥३॥ यः पूर्वोक्तोऽजो जन्मायतीतः 'महानज आत्मा' इति ·श्रीगुरुचरिते योऽजोकियोऽस्पृहोऽप्येको बहु स्यामिति तृप्णया। प्रकृत्या गुणमय्येद ततानशो जगत्प्रभुः॥४॥ श्रुते । अक्रिय क्रिया कर्म उपलक्षणमेतत् क्लेशादीना 'क्लेशकर्मविपाकाशयैर परामृष्ट पुरुषविशेष ईश्वर' इति पातजलात् । अस्पृहो निरिच्छ आत कामत्वात् 'आतकाम' इति श्रुते । एकोऽद्वितीय 'आत्मा वा इदमेक एवान आसीत्' इति श्रुते ईदृशस्य जगद्भावापत्त्यसमात् 'माया तु प्रकृति विद्यात्' 'इद्रो मायामि पुरुरूप ईयत' इत्यादिश्रुतिभिर्मायासहितस्योपादानस्य विर क्षितत्वान्मायागीकार्या अगीकृतायामपि तस्या न चान्यसद्भार शकनीय शक्तित्वेनानस्तुत्येन च मायाया पृथग्गणनानहत्वात् न हि भृत्येभ्यो वित्त प्रयछन्त स्वामिनस्तवतद्धन लदीयशक्तेश्चैतावदिति विभज्य गणयन्ति नाप्यनस्तुभूत चन्द्रबिम्बाद्यपेक्ष्य द्वौ चन्द्रौ वस्तुभूतापिति बुद्धिमन्तो ध्या हरति एतच्च व्यासेन सूलित प्रकृतिश्च प्रतिज्ञाष्टातानुपरोधात्' इति । योय परमेश्वरो नासौ केवल निमित्तमेव किंतु प्रकृतिरूपोपादानमपि कुत 'येना श्रुत श्रुत भनत्यमतम्मतमविज्ञात विज्ञातम्' इत्येकविज्ञानेन सर्गविज्ञानप्रति ज्ञाया 'यथा सोम्येकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृमय विज्ञातस्याद्वाचारभण विकारो नामधेय मृत्तिकेत्येव सत्यम्' इत्यादिदृष्टातस्य चानुपरोधादितिसूत्रार्थ तया गुणमा या प्रकृत्येशनशील ईश सर्वज्ञत्वादिलक्षण प्रभु स्वतत्रो भगवान् बहु स्या भनेय इति तृष्णारूपेण सफरपेन जगत्ततान 'सत्यकाम सत्यसकल्प' इति श्रुतेरीश्वरस्य सत्यसाल्पाजगतो न मनोराज्यतुल्यत्व 'सकल्पम्य निरकुशवाजात्सृष्टी नेश्वरस्य भूयान् प्रयास 'स तपस्तप्त्या इद समसृजत'इति श्रुतस्तपोग्रूप साधनमपेक्षितमितिन किंतु नव्यपर्या लोचन बहु स्यामित्येवरूप तप न कृदादि यस्य ज्ञानमयन्तप' इति श्रुते । जगत्ततानेत्युक्त तवटादिवजड न कि व्याहिताग्रिमश्लोके देहबुद्धींद्रिया- रमकमिति वस्यमाणत्वाकुटालनिर्मितन्मयघटशरागादिविलक्षणमभिन्न निमित्तोपादानक प्राणिकर्मादिनिमित्तरूपमिद जगद्देशत कालतो नाम्ना ·२९ अ. १ ज्ञानकांडम् आब्रह्मस्तंबपर्यंत देहबुद्धींद्रियात्मकम् । सृष्टं चराचरं तत्र संवित्पात्रं नरोत्तमः ॥५॥ रूपेण च पूर्वकल्पवद्यथानुभवं सर्वैः प्राणिभिः सर्वावस्थैरनुभूयमानन्त- गुहाषां द्रष्टुश्चोतृमन्तृविज्ञात्रित्यादिविशेषवदुपलभ्यमानस्वरूपानुप्रवेशस- हितन्ततान 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्'इति श्रुतेः । न चात्र गृहं प्रविष्टो देव- दत्त इव जले प्रतिफलितः सूर्य इव वानुप्रवेशोऽपरिच्छिन्नत्वादरूपत्वाचा- त्मनस्तस्माद्याऽऽदिलक्षण एवानुप्रवेशः॥४॥ 'हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे 'स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यत' इति श्रुतिस्मृतिभ्यो ब्रह्मणोपि शरीयतःपातित्वात्प्रथमजत्वाच तत आरभ्य स्थावरपर्यंतं देहबुद्धींद्रियात्मकं. चराचरं जगत्सृष्टं तत्र संवित्पात्रं ज्ञानयोग्यो नर एव ईश्वरेणाचेतनलोक- रक्षार्थ सृष्टाभ्यो देवताभ्यस्तत्प्रार्थनया गवादिशरीरेष्वानीतेषु 'न वै नोयमल- म्' इति प्रतिवारमुक्तेश्वते विवेकसंपन्नमानीतं पुरुषं दृष्ट्वा ता देवता अनुवन् 'सुकृतं बत'इत्यैतरेय उक्तत्वात् तत्रैव च पूर्वमुदाहृतं 'पुरुषेत्वाविस्तरामात्मा स हि प्रज्ञानेन संपन्नतमो विज्ञातं वदति विज्ञातं पश्यति वेद श्वस्तनं वेद- लोकालोको मत्येनामृतमीप्सत्येवं संपन्नतमोथेतरेषां पशूनामशनापिपासे एवाभिविज्ञानम्'इति। पुरुषो हि ज्ञानकर्माधिकारः शक्तत्वादर्थित्वादपर्युदस्त- त्वाचार्थी विद्वान्समर्थः कर्मज्ञानयोरधिकियते । अद्वितीयात्मतत्वमनन्यलम्य- त्वादुपनिषदो विषयः 'शास्त्रयोनित्वात्' इति न्यायात् शास्त्रप्रमाणत्वादिति सूत्रार्थः। तदधिकारी ब्राह्मणः स च विवेकेन हे मनः किमर्थं त्वं पिशाच- वत्प्रधावसि न तावत्स्वप्रयोजनार्थ तब जडत्वात्प्रयोजनसंबंधानुपपत्तेविष- याणां च क्षयिष्णुत्वादिदोषदुष्टानां संबंधन प्रयोजनानुपपत्तेर्नापि चेतनाथ तस्यासंगत्वात्परमानंदस्वभावाचेत्येवं मनोनियंत्र्या विषयकल्पनाशून्यया ब्रह्मास्मीत्यविषयतयैव ब्रह्मभावव्यंजिकया महावाक्योत्थया बुद्धिवृत्यात्मानं ज्ञातुं शक्नोति अत्र नरोत्तमशब्देन कृतबुद्धिब्राह्मणो माहाः ॥ उक्तं च गारुडे ।। भूतानां प्राणिनः श्रेष्टास्तेभ्यो बुद्धयुपजीविनः । बुद्धिमत्सु नरा.

·३० श्रीगुरुचरिते इंद्रियार्थे स्थितौ रागद्वेपो येन जितौ स तु । देवीसंपल्लभेन्मोक्षं तदर्थ संभवत्यजः ॥ ६॥ गाढं प्रियोऽस्य भगवांस्तस्यायमपि तादृशः। गुप्त्या अवतरत्यस्य लीलाधाम्नाप्यजोऽव्ययः॥७॥ श्रेष्टा नरेपु ब्राह्मणाः स्मृताः । ब्राह्मणेषु च विद्वांसो विद्वत्सु कृतबुद्धय इति ।। ५॥ ननु 'पराञ्चि खानि व्यतृणत्स्वयंभूस्तस्मात्पराङ् पश्यति नांतरात्मन्' 'श्रवणायापि बहुभियों न लभ्यः शृण्वंतोपि बहवो यं न विद्यु,' 'क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्ग पथस्तत्कवयो वदन्ति'इत्यादि- श्रुतिम्य इंद्रियाणा पराक्त्यप्रतिपादनाच्छूवणादिदौर्लम्याक्षुरधारावज्ञान- मार्गस्य प्रतिपादनात्कथं नरोत्तमः सवित्पात्र इत्याशंक्य 'कश्चिद्धीरः प्रत्यगा- स्मानमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्' 'यच्छेद्वाड्मनसी प्राज्ञः' 'यमेवैध वृणुते तेन लम्यस्तस्यैप आत्मा विवृणुते तनूं स्याम्' इत्यादिश्रुतिभिरेवं प्रतिपादित- स्वामैत्रमित्याह इंद्रियार्थे जातायेकवचनं सर्वेष्वपींद्रियार्थेषु स्थितौ प्रकृति- संज्ञकपूर्वजन्मसंस्कारवशास्थिती अनुकूलविषयो रागः प्रतिकूलविषयो द्वेषः 'सुखानुशायी रागः' 'दुःखानुशायी द्वेष'इति पातंजलात् तो येन भगवद्वया- नादिना जितौ स तु रागद्वेषादिवर्जितः देवी संपद्यस्य स मोक्षं लभेत विजितरागद्वेषस्य देवीसंपत्तिमतो ब्राह्मणस्याज्ञानकल्पितदेहायहंकारान्त- चन्धेभ्यो मोक्षः। 'इंद्रियस्येंद्रि'०१ दैवी संपद्विमोक्षाय' इति गीतोक्तः। दैवी- संपद्भगवद्गीतायो पोडशाध्याये प्रोक्ता तदर्थ मोक्षयोग्यस्वमतप्रीत्यर्थ जन्मा. तीतोपीश्वरोयतरति ॥ ६॥ यतोस्य भक्तम्य भगवान् गाढमत्यथै प्रियः अपमपि मत्तताहशस्तस्येश्वरस्य प्रियो कदमः 'प्रियो हि ज्ञानिनोत्यर्थमहं सच मम प्रिय' इनि स्मृतेः। अतोस्य भक्तस्य गुन्य रक्षणाय लीलाविप्रहे- गेश्वरोजोव्ययोपि ट्रत्पत्तिनाशहितोपि अवतरति हि ॥७५ अस्मि ·अ. १ ज्ञानकांडम् युगे युगेऽवतीर्यापि कार्यात व्यसृजत्तनः । एवं ब्राह्मेहि संप्राप्तो युगाष्टाविंशपर्ययः ॥ ८॥ दारुणेऽस्मिन्कलो प्राप्ते ज्ञात्वा स्वांशांशजोतयः। दयोना इत्याविरासीदत्तस्तु भगवान्स्वयम् ।। ९॥ न्वाराहकल्पे ब्रह्मण इदं ब्राह्म 'नस्तद्धित' इति टिलोपः तस्मिन्त्राी दिवसे चैवस्वतमन्वंतर इति शेपः वर्तमानत्वात् ॥ ८ ॥ अधर्मप्राबल्याकले रुणवं अत्र च 'धर्मभ्रष्टा नराः सर्वे शिश्नोदरपरायणाः । अवता वर्णिनोऽशौचा यतयश्च कुटुंबिनः १ ग्राम्यार्थसक्ता बनिनो लुप्ताचाराश्च गेहिनः। -हस्वा- कारा महाहारा मंदभाग्या.अपत्रपाः २ स्त्रैणा बहुप्रजा मूढास्त्यक्तस्वजन- सौहृदाः३ मञवज्ञापरा नार्यः पुत्राः पितृद्होनुगाः। पतित्यागपरा शिष्याः सर्वथा गुरुवंचकाः ४ अर्थतो भक्षयिष्यंति म्लेच्छपाया नृपाः प्रजाः। द्विजा वरादार्थमपि वेदविक्रमिणः खलाः ५ प्रतिग्रहपरानस्त्रीसक्ताः सिद्धि- विवर्जिताः । हीनवृत्तिरताः श्रेष्टा हीनाश्च श्रेष्टवृत्तयः ६ यज्ञयागविहीनेऽत्र दृष्टिरनं क्वचित्कचित्। नरा वृद्धाः षोडशेब्दे प्रसूता दशमेऽवला: ७ दस्यु. पायाश्च भूपालाः पाखंडप्रचुरो वृपः । शूद्रप्रायाः सर्ववर्णाश्छागपायाश्च धेनवः ८ आश्रमाश्च गृहप्रायाः शून्यप्राया गृहा अपि । अणुमाया ओषधयः शमीप्राया महीरुहाः ९ विद्युत्प्राया वारिवाहाः कलावेवं भविष्यति' इति कलेर्दारणत्व एवंभूते दारुणेस्मिन्कलौ प्राप्ते स्वांशो ब्रह्मा तस्यांशा मरी- चिकश्यपादयः तेभ्यो जाता इंदमरुद्गणवस्त्रादित्यप्रभृतयः ऊतयो विभूतयः विभूतिरूपा देवाः त एते पापा अस्माभिरुपेक्ष्या इति दयया ऊना जाता 'इति मल्या स्वयं भगवान् दत्तस्तु आविरासीत् यथा कार्यनियुक्तान् कार्यभरा- क्रांताांतानुपरवोद्यमान्भृत्यान्ज्ञात्वा स्वामी अनन्यगतिके प्रामकार्ये स्वयमेव प्रवृत्तो भवति तं दृष्ट्वा श्रान्ता अपि भृत्याः स्वत एवानुप्रवृत्ता भवति तद्वदत्राप्यन्यथा वैपम्यापत्तेः ॥ ९॥ सोवतीणो भित्वात्मना ·श्रीगुरुचरिते स कृष्णामरजातीरविहारी लोकपावनीः। भिवात्मनात्र सल्लीलाः कृत्वाऽदृश्योऽस्ति तत्र हि ॥१०॥ ओंकारोच्चारण जातमात्रेण नयनं तथा । स्वर्णतामयसोऽभ्यासमृतेपि ब्रह्मपाठनम् ॥ ११॥ तत्वोपदेशनं पित्रोल्ये तीर्थाटनं तथा । योगाख्यापनसंन्यासवर्मसंस्थापनेऽन्यथा ॥ १२॥ कथं भाव्यं द्राग्यरण प्रतीपाचरण रुजः । तथाऽवाचोऽपि विद्वत्तादानं साग्विनदुर्गतेः ॥१३ ।। हरणं त्रिस्थलीयात्राचरण मृतजीवनम् । वशागोदोहनं विश्वरूपाविष्करणं यतौ ॥ १४ ॥ संन्यासिरूपेण नास्तिकानामदृश्योपि न भक्तानां हीति प्रसिद्धम् ।। १० ॥ अघटितघटनापटीयस्त्वेनास्य साक्षाद्भगवत्त्वं प्रपंचयति सप्तभिः-जात- मात्रस्य कफसंरुद्धत्वादुच्चारणमघटमानं लोके प्रसिद्धं जातमानत ॐकारो- धारणादस्य साक्षाद्भगवत्वमभ्युपगंतव्यम् एवमन्यदपि अयसः स्वर्णता नयनं हस्तस्पर्शमात्रेण न रसादियोगेन अभ्यासमृते गुरीः सकाशाद्वेदपाठ विना ब्रह्मणो वेदस्य पाठनम् ॥११॥पित्रोः मातापित्रोः 'पिता मात्रा इत्येक- शेषः तत्त्वज्ञानोपदेशः वाल्येष्टमेन्दे तीर्थपर्यटन योगोपदेशः सन्यासमार्ग- स्थापनं च अन्यथेत्यस्याग्रिमेण संबंधः ॥ १२॥ प्रतिकूलाचरणैः रोगस्य 'शीमपरिहारोन्यथा कथं भाव्यः एवं सर्वत्र । अवाचश्छिन्नजिव्हस्य स्वार झटिति विप्रदैन्यस्य हरणं ॥ १३॥ क्षणात्रिस्थलीयात्राचरणं मृतविप्र' पुत्रजीवनं गोशब्दः सौरभेय्या रूदितोपि लुलाय्या लक्ष्यः कथासंदर्मात् अगोरिति पदच्छेदेन तदन्यत्वे नमो योजना वा । यतो त्रिविक्रमभारत्या विश्वरूपप्रकटनं ॥ १४॥ विद्ब्राह्मणगर्यापहरण निंद्यास्यापतितमुखात् ·३ ३ . अ. १ ज्ञानकांडम् ३३ विद्वद्गपहरणं निंद्यास्यादिवाचनम् । विश्वस्ताया अवैधव्यदानं कर्मप्रकाशनम् ॥१५॥ जरदेषःपल्लवतां नयनं निष्कलस्त्रियै ।। सुप्रजस्त्वार्पणं कुठहरणं दृष्टिमात्रतः ॥ १६ ॥ क्षणेऽष्टग्रामगमनं छिन्नसस्यविवर्धनम् ।। इत्यादिकं कृतं दिव्यं करोति च करिष्यति ॥ १७॥ भपार्थिवरजोंब्वंशगणकाः संतु कुत्रचित् ।। भूयोऽगणेयोरुगुणगुणान्गुणयितुं ह्यलं ॥ १८ ॥ विश्वस्तायै विधवायै अवैधव्यदानं नाम प्रमोततर्तृजीवनं कर्मकाण्डप्रका- शनं ॥ १५ ॥ जरदेधः जीर्णं शुष्कमौदुंबरकाष्ठं निष्कला विगतातवा वृद्धा वंध्या सा चासौ स्त्री च तस्यै सुष्टु प्रजा यस्याः सा सुप्रजाः 'नित्यमसि- अजामेधयोः' इत्यसिच सुप्रजसो भावः सुप्रनस्त्वं तस्य समर्पणं रजोनिवृत्ता- वपि वरदानेन वव्यायाः कन्यापुत्रौ जाताविति प्रसिद्धं दृष्टिमात्रेण नंदि- शर्मणः कुष्टहरणं ।। १६ ॥ क्षणे दीपावल्युत्सवे कालविशेषोत्सवयोः क्षण इत्यभिधानात् गेष्ठभक्तमार्थनयाष्टम् ग्रामेष्वेकसमयावच्छेदेन गतिः अष्ट- रूपधरो भूत्वैकसमयेष्टप्रामगोऽभवदित्यग्रे वक्ष्यति । इत्यादिकं दिव्यं अलौ. किकं कृतं भूतकाले करोति वर्तमानकाले तद्वत्करिष्यति भविष्यकाले ।। १७ ।। भानि नक्षत्राणि पार्थिवरजांसि धूलयोंब्वंशा जलकणा एषा गणकाः कुत्रचित्संतु पुनरगणेया उरुगुणस्य ये गुणास्तान्गुणयितुं अलं पर्याप्त हीति शुतिप्रसिद्धिं सूचयति 'विष्णोर्नु कं वीर्या०'वैवेष्टीति विष्णुस्तस्य व्यापकस्य वीर्याणि के प्रबोचं कः प्रवोचत नु इति वितर्के यः पार्थिवानि रजांस्यपि विममे गणितवान्सोपि नैव यो विष्णुस्त्रेधा विचक्रमाणस्त्रिविक्रम कुर्वन्नुत्ता लाके सत्याख्यं अस्कभायदवटम्य धृतगन् कथंभूतं लोकं सधस्य सहस्य सधादेशात्तिष्ठतीति स्थः तक्त्यैर्देवैः सह वर्तमानमित्यर्थः गु.च....३ ·३४ श्रीगुरुचरिते. लीलाप्रादुष्कृतगुणरूपोऽरूपोऽगुणोप्याम् ॥ श्रवःसृत्या प्रविश्यांतर्भक्तस्यापं धुनोत्यजः ॥ १९ ॥ तदेकनिष्ठः पूतात्मा जीवन्मुक्तो भवेत्ततः ।। निद्वंद्वस्यारब्धभुजो देहः पततु वा न वा ॥२०॥ (क्षेपकः) । तत्राज्ञानसमुत्पन्नद्वंद्वाभावः प्रवर्तते । प्रारब्धांत स यात्येव कैवल्यं पदमुत्तमम् ।। अयं हि ब्रह्मभूयाप्तिसत्पथो नाक्षिगोचरः। ... मोहांधानामसत्संगविवेकानां कुसंपदा ॥२१॥ ॥ १८ ॥ अरूपोऽगुणोप्यजो भगवान् लीलयाविकृतगुणा एव रूपं यस्य सोरं द्रुतं श्रवणमार्गेणांतः प्रविश्य पापं धुनोति भक्तस्येति शेषः ॥१९॥ ततः पापक्षालनानन्तरं तदेकनिष्टः भगवत्परायणोऽतएव पूतः शुद्धो रागादिरहित, आत्मांत:करणं यस्य सः अपरोक्षानुभवेन जीवनेव मुक्ते भवेत निद्वस्य दुःखेष्वनुद्विग्नमना इत्युपलक्षणलक्षितस्य स्वारब्धं भुनक्तीति तस्य देहः पततु वा नया पततु ॥ २० ॥ क्षेपकः सुगमः ॥ हि निश्चये- नायमुक्तः ब्रह्मसायुज्यप्राप्ते: शोभनो मार्गः सत्संगविचाररहितानां अतएव मोहांधानां आसुरीसंपत्त्या वर्तमानानां नृणां नाक्षिगोचरः ।। 'सत्संगश्च विवे- कश्च निर्मल लोचनद्वयम् ॥ यस्य नास्ति नरः सोधः कथं न स्यादमार्गग' इति गारुडोक्तेः । कतिविश्रांतयोलोचनयोर्विद्यमानयोरपि चक्षुष्मत्ता तु सूक्ष्मकार्यार्थदर्शिना सत्संगविवेकाख्यलोचनद्वयेनैव तदभावेंध एवामार्ग- गोनिष्टाचरणेन पश्वादियोनिगः ॥ २१ ॥ कृतमनुष्टितं स्ववर्णाश्रमोचित- कर्म येन स सतो वलमा यस्य सतां वलुभो वाऽतएव गुवभिन्ने धरभक्तस्त- दुपासकः अनेनैव पथा विद्वान्ज्ञानी सन् विद्वत्त्वे हेतु: 'अनानितः कर्मफलं' इति स्मृतेः । निष्कामकर्मानुष्टानेन विविदिपाया उत्पन्नत्वादीश्वराभिन्नगुरु- ·अ. १ ज्ञानकांडम् कृतस्ववर्णाश्रमदृष्टकर्मा विद्वान् सदिष्टो गुरुदेवभक्तः। इहैव मुक्ति च लभेत मुक्ति संन्यास्यनेनैव पथा स योगी॥२२॥ एवं सुवृत्तं महिमानमीशितुः श्रुत्वास्य भीमामरजागमे ययौ । कश्चिद्भवभ्रष्टमनाः स्तुवन्गुरुं तप्तः शरण्यं श्रितकल्पशाखिनम्२३ गणेश शारदां नत्वा श्रीगुरुं नामधारकः । द्विजस्तुष्टाव घोरेत्र नृधाम्ना विश्रुतं हरिम् ॥ २४ ॥ भक्तिरूपोपासनया चितैकाग्रत्वसंपन्नत्वात्तसंपत्तौ शमादयोर्थसिद्धास्ते चात्मविद्यायामंतरंगभूताः 'शांतो दांत उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वा- स्मन्येवात्मानं पश्यति' इति श्रुतेः अतो मुख्याधिकारी भूत्वा गुरूपसत्या कृतश्रवणादिना विद्वान्सन्निहैव मुक्तिं लभेत चापरं तैत्तिरीयोक्तोत्तरोत्तरशत- गुणसार्वभौमादिहिरण्यगर्भातानन्दभुक्ति लभेत । यद्यपि मुक्ती कामादिविषय- मुक्तिनास्ति तथापि विषयानन्दानां ब्रह्मानंदांशरूपत्वेन तत्रांतर्भावाद् ब्रह्मा- नंदप्राप्त्या सर्वकामभुक्तिरूपचर्यते अत्राप्रतिबंधज्ञानातौ इहैव मुक्तिः प्रतिबंधे तु सति जन्मांतर एव 'ऐहिकमध्यप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनात्'इति न्यायात् ।। ॥ २२ ॥ एवं शोभनवृत्तमीशितुर्दत्तात्रेयस्य महिमानं श्रुत्वाऽऽधिभौतिका- धिदैविकाध्यात्मिकतापततोऽतएव भवभ्रष्टमना विरक्तः कश्चिद् द्विजः श्रीगुरु स्तुवन् भीमामरजासंगमे लीलया वर्तमानं स्वभक्तकल्पवृक्षं शरणे साधु गुरुं लोकदृष्टया पादुकारूपं ययौ ॥ २३॥ स नामधारकः सरस्वतीपंत इति प्रसिद्धो गंगाधरात्मजोभिमानपरिहाराय लोके नामधारक इति कल्पित- संज्ञासंज्ञितः नाम्नो दामरूपत्वादुक्तं चैतरेये 'तस्य वाक्ततिर्नामानि दामानि तस्येदं वाचातत्या नामभिर्दामभिः सर्व सितम्'इति। स द्विजः साक्षाद्दर्शना- कांक्षी स्तुत्या गुरुः प्रसीदेदिति मत्वा तत्राविघ्नार्थ गणेशादीनत्वा घोरे कली नरहरिसंज्ञं श्रीदत्तं तुष्टाव ॥ २४ ॥ 'यः सर्वज्ञः सर्ववित्'इति श्रुते, ·३६ श्रीगुरुचरिते सर्वज्ञ मां न जानीपे विश्वसाक्षिन चेक्षसे । विलापो न श्रुतो विष्णो मम श्रुत्वाप्युपेक्षसे ।।२५ ॥ चेन्ज्ञातेऽत्र व वैतव्यं कथं दैन्यं त्वयेक्षिते । श्रुते चेच्छुक्कुतोऽप्यौं त्वय्युपेक्षा दयानिधे ॥ २६ ॥ सर्वदेवेश्वरोऽपि त्वं त्वं नोऽपि कुलदैवतं । त्वां हित्वा कतमं याचे वेधीशन्त्वापि वेत्सि मां ॥ २७॥ सर्वोऽपि वेत्ति भूपं न भूपः सर्वन्तथोचितं। अज्ञे तु त्वयि सर्वज्ञे कथं श्लाघ्यमिदं प्रभो ॥२८॥ सर्वज्ञ मां न जानीपेऽपिः प्रश्ने गर्दासमुच्चयग्रश्नजिज्ञासानुनयेष्वपीत्यभि- धानात् । विष्णो व्यापनशील विलापः परिदेवनं हेतुगणि विशेषणानि ॥ २६ ॥ अन्वर्थकत्वे च सर्वेषां संबोधनानामन्यथाप्रतीतिः कथमिति शंकते चेदिति त्वयाहं ज्ञात इति चेत्तर्हि त्वया सर्वज्ञेन ज्ञाते मयि वैक्लव्यं विह्वलत्य क कुनः विश्वसाक्षिणा लयेक्षिते च दैन्यं कथं तिष्ठेत् । विष्णुना खया मद्विलापः श्रुत इति चेत्तर्हि त्वया महिलापे श्रुत्ते कुतः शोकोऽवतिष्ठते उपेक्षितत्वादिति वदसि चेदयानिधे त्वयि भक्तोपेक्षाहपि योग्या- किं अपि तु नैव योग्या ॥ २६ ॥ विलंबेन कार्य सिद्धयेत् कार्यविलंबासहने देवता- तरं भजेति चेत्त्वादशोऽन्यो नास्तीत्याह सर्वेति कतम देवतांतरं या बहूना जातिपरिप्रश्न इति डतमच् त्वमेव सर्वदेवः कुतः त्या त्वामीशं वेनि 'सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्ट' इति शाब्दात् त्वमपि भक्तं मां वेरिस साक्षात् ॥२७॥ तर्हि सर्वोपि जनो भूपं वेत्ति परंतु स भूपो विशेषतः सर्वजनं न वेत्ति यया तयेदमपीत्यत आह अल्पज्ञे भूपे तथा उचितं हे विभो त्वयि सर्वज्ञे तु इदं कथं श्लाघ्य श्लाघनीयं भवेत् ॥ २८ ॥ अस्त्विदं असेबकायाऽदात्रे ·अ. १ ज्ञानकांहम् नासेवकायादात्रेऽपि चेद्दास्यस्युचितं न तत् । सेवेच्छुः श्रीश किन्दाता तद्वत्प्रत्युपकार्यपि ॥ २९॥ ज्योतिद्योतमिहाब्दोंयु सेवोनेर्पयति ध्रुवे । पदं विभीपणेऽदानोर्दत्तं मे देह्यतः प्रियम् ॥ ३०॥ निधयस्तेऽनुगा दास्यः सिद्धयः श्रीस्तु किंकरी । तत्ते कि भगवन्देयं कि कार्य परिपूर्ण ते ॥ ३१॥ स्त्रसेवककुलं भूमौ पालयन्ति नृपा अपि । कुतो मोपेक्षसे दीनं मत्पूर्वाचित विश्वभृत् ॥ ३२ ॥ वा न दास्यसि चेत्तनोचितं कुतः हे श्रीशेति संबुद्धयाऽव्याहतैश्चर्यत्वा- दानाननुरूपत्वं औदार्यवत्वं च सूचितं सेवेच्छुर्दाता भवेल्कि अथवा कुत्सितो दाता किंदाता प्रत्युपकार्यपि तद्वत् उक्तं श्रीरामेण हनुमंत प्रति सीतान्वेषणोत्तरं वाल्मीकीये 'मय्येव जर्णितां यातु उपकारो हो तव | नरः प्रत्युपकारार्थी विपत्तिमामिवांच्छति' इति ।। २९ ।। तातादृशं दानं क दृष्ट- मित्यत आह सूर्यचंद्राग्निरूपं ज्योतिः कर्तृ द्योतं प्रकाशं अब्दो मेघः सेवारहिते लोके ध्रुवे विभीषणे च द्वयोरदालोः पदं राज्यं च त्वया दत्त अतो मे प्रियं तब दर्शनं देहि ॥ ३०॥ तदा दत्तमधुना किंचिदादाय दास्यामीति चेद्देयाभावं कार्यामार्य चाह निधय इति तत्तस्मात्ते किं देयं न किमप्यनुरूपं परिपूर्णत्वात्कार्यस्याप्यसंभवः ॥३१॥ तथापीच्छसि चेल्लोके नृपा मानुपा अपि हे मत्पूर्वाचित कुतो हेतोस मामुपेक्षसे मत्कृत- सेवाभावेपि मत्यूर्वाचितत्वानोपेक्ष्योहं विश्वभूदिति संबुद्या स्वदायः सूचितः जगदंत:पातित्वानो चेद्विश्वस्माहिः कुावति भावः ॥ ३२॥ यदा मस्कृतापराधैश्चित्ते विषादतामायासि चेत् गर्भगतैरकंगतैर्वाऽर्भफैलत्तया ·३८ श्रीगुरुचरिते देवेश मेऽपराधश्चेदायास्यन्तविपादतां । पत्ताडिताकैः किं नु प्रम रुप्यति मानुपी ॥ ३३ ॥ जीवनं पितरौ यत्र भिन्नावन्यतराच्छिशोः । लं तूभयं मे किं कार्य निर्पणे विश्वभृत्वयि ॥ ३४ ॥ साहसं कुरु मेत्युक्त्वा यथा दारु भिनत्ति विः। तथा साहजिकैदोपर्निन्दाम्यहः करोम्यहम् ।। ३५ ॥ आधे पुण्यवतः प्रोक्तं प्रायश्चित्तमवेक्ष्य मां। आरात्पलायते भीत्या शार्दूलमिव शूगिणी ॥३६॥ मालिन्यदोपमीत्या तु मापराशेः पृथकिम् । प्रहृता मानुषी अपि प्रसूः रुष्यति किं अपि तु न रुष्यति त्वं तु देवेशोऽतो रोपोऽनुचितः ।। ३३ ।। अपि चाभिन्ननिमित्तोपादनत्वान्मातृत्वं पितृत्वं च त्वय्येव संगच्छते लौकिकदृष्ट्या सांख्यदृष्ट्या वा यत्र पक्षिणि माता च पिता च पितरौ पिता मात्रेत्येकशेषः तौ भिन्नौ तत्र द्वयोर्मध्यादेकस्माच्छि. शोर्बालस्य वेदांतानभिज्ञस्य वा जीवनं त्वं तु सर्वेश्वरः उपनिषत्पक्षाश्रयि- णो मे उभयमेव 'पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामह' इति स्मृत्या वयैवोक्तत्वात् हे विश्वभूत् मबुद्धया निघृण इव त्वयि भाते सति मया किं कर्तव्यं ।। ३४ ।। अपराधरूपं पापं किमर्थं करोषीति पृच्छसि चेत्सहज- दोषादिति सदृष्टांतमाह कश्चिीद्वः पक्षी मा कुरु साहसमित्युक्त्वा स्वयं काष्ठ मिनत्ति यथा तथांहः पापं ।।३९।। तर्हि प्रायश्चित्त कुर्विति चेद् 'विध्यपराधे प्रायश्चित्तम्' इति सूत्रात्पुण्यवत ईषदधमावं तस्मिन्समुत्पन्ने सति ऋषिभिः प्रोक्तं यत्प्रायश्चित्तं तन्मां सर्वपापास्पदं दृष्ट्वा आराद् दूरान्मत्तो भीत्या शार्दूलं दृष्ट्वा ततो भीता गौरिव पलायते ईदृशोहं पापी यतो भवानुपेक्षते ।। ३६ ॥ जपादिना पारहर्तव्यमिति चेन्मालिन्यदोषभीत्या तु मापराशेरन्यत् किं पृथक्कर्तुं योग्यमस्ति अपि तु नास्त्येव तथा जपोपि मदंगमेवाचं तस्मार्दिक

·अ. १ ज्ञानकांडम्
३
९
कार्य जपो मदंगाधाकि करोति पृथग्घरे ॥ ३७॥
माक्पापों हरे नास्ति भवाङ् नास्ति पापहा ।
पाह्यनन्याश्रयं दीनं त्यक्त्वौदासीन्यमीश माम् ॥३८॥
द्रवन्त्यपि शिलाः श्रुत्वा मद्विलापं दयानिधे ।
कारुप्यं ते कुतो यात नियमाणं न वेत्सि यत् ॥३९॥
एवं विलाप्य मार्गेऽसौ गुरुध्यानकतानहत् ।
तस्थौ प्रायोपवेशेन दैवात्स्वमस्तदाभवत् ॥ ४०॥
धेनुर्वत्सं यथोपैति भगवान्भक्तवत्सलः।
प्राप्यावधृतवेपेण स्वमेऽमुं पर्यतोपयत् ॥ ११ ॥
पृथक्करोति हे हरे इति संबुद्धया तव नाम्न ईदृक् पापहरणशक्तिरिति सूचित
'नाम्नोस्ति यावती शक्तिः पापनिर्हरणे हरेः । तावत्कर्तुं समर्थो न पातकं
पातकी जन' इति वचनात् ।। ३७ ॥ तदेवाह मादगिति स्पष्टम् ॥३८॥
मयौदासीन्यं कदा:धूतमित्यत आह द्रवंतीति हृदयरहितानामपि शिलादीनां
द्रवत्वोत्पादको मद्विलापस्त्वयि न फलत्यतः ते तव कारुण्यं कुतः कुत्र यातं
गतं मे वद यतो म्रियमाणं मां न वोसि ॥ ३९ ।। एवमसौ नामधारको
विलाप्य मागें गुरुप्राप्युपायभूते गुरुचिन्तने एकतानमनन्यवृत्तिकं चेतो
यस्य स प्रायोपवेशनेन तस्थौ 'संन्यासवत्यनशने पुमान्प्राय' इत्युक्तलक्षणे-
नोपवेशनेन गतिनिवृत्तिं चकारेति भावः । तदा दैवात्परवैराग्येण ध्यान-
निष्टस्यापि लयोन्मुखीभावरूपप्राक्तनयोगाद्देवप्रसादाविर्भावकः प्रबोधेपि
सत्यत्वप्रतीतिदायकः स्वप्नोऽभवत् । मिथ्याभूतस्यापि स्वप्नस्य प्रबोधेपि
सत्यत्वप्रतीतेः किं प्रमाणमिति चेद्देवप्रसादस्य लोकप्रसिद्धत्वात् 'स्वाप्नादेव-
प्रसादादभिलषितफलं सत्यतां प्रातरोति सत्यप्राप्तिस्त्वसत्यादपि भवति' इति
पूर्वाचार्यैरुक्तत्वान्नात्र विसंवादः ॥४०॥ धेनुर्नवसूतिका वात्सल्यार्थे
दृष्टान्तः अमुं नामधारकं ॥ ४१ ॥ इति श्रीगुरुचरिते चरितानुसन्धान
नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥

·अथ द्वितीयोऽध्यायः तत उत्थाय नालोक्य स्वमे दृष्टं द्विजोभितः । ध्यात्वा ब्रजन्ददर्शाग्रे दयाई योगिनं समम् ॥ १॥ अभिवाद्य स तं हर्पपुलकोद्गमशोभितः। प्रेमगद्गदया वाचा वक्तुं समुपचक्रमे ॥ २॥ माता पितोपदेष्टा भीहर्ता भर्तापि मे भवान् । कायानोस्ति कुतो गन्ता दिष्टया मेद्याक्षिगोचरः ॥३॥ द्वितीये कलये प्रोक्ता गुरुशिष्यकथां शुभो ।। धाना सिद्धोब्रवीद्भक्तिदाढC) नामधारकम् ॥ १॥ ततः स्वप्नात्याय द्विजो नामधारकः स्वप्ने दृष्टं पुरुषं तदानीं नावलोक्य तद्रूपं मनसि ध्यात्वा- ऽमितो जन्नितस्ततः परिभ्रमन्नो दयया क्लिनं शत्रुमित्रादिभावरहित्यात्सम योगिनं ददर्श स्थमदृष्टमिव ॥ १॥ स नामधारकः तं योगिनमभिवाद्य वक्तुमुपचक्रमे आरेभे ॥ २ ॥ लोके उपकारकावेन मात्रादयः संतु संप्रति तु मे मम मात्रादिर्भवानेव परमाल्हादकत्वात् यद्वा 'वं हि नः पिता योस्मा- कमविद्यायाः परं पार तारयसि'इति श्रुतेरध्यात्मज्ञानदानसमर्थवाद्यानेवात्र- मात्रादिः । ज्ञानिन ईश्वराभिन्नत्यादा मात्रादिभावना 'पिताहमस्य जगतो माता' इति स्मृतेः। भवान्क कुत आयातोस्ति कुतः क वा गन्ता दर्शनाल्हा- दाससंभ्रमोक्त्याव्ययव्यत्ययः साविभक्तिकत्वेन वा योजना अद्य मे दृष्टिगोचर एतद्दिष्टया ॥३॥ ना पुरुषार्थाद्यनुकूले काले स्वैः स्वजनैः प्रतीपे प्रतिकूल ·अ.२ ज्ञानकाडम् कालेनुकले प्रतीपे ना स्वैः सद्भिच युज्यते । निःसगस्य मुमूर्षोर्मे सर्व एवाय वै भवान् ॥ ४॥ नामधारकशर्माहं विप्रस्तप्तोत्र सद्गुरुम् । द्रष्टुकामोयने क्लेशान्मुमूपुरभव प्रभो ॥५॥ इन्द्रियोच्छोषण शोक कोपि ह न मे प्रमुः। जाने त्वमेव शक्नोपि हृष्ट दृष्टथैव हृद्धि मे ॥ ६॥ ॥ सिद्ध उवाच॥ योगिध्येयस्त्रिमात्मा यद्भक्ता भुक्तिमुक्तिगाः। योस्ति भीमातटेऽसौ तच्छिष्यः सिद्धो धराचरः ॥७॥ ॥ नामधारक उवाच ।। सद्गुरुः सोपि भगवानस्माक कुलदैवतम् । श्रद्धाभवत्या भजे त मा कष्टाब्धौ मज्जयत्यहो ॥८॥ काले सद्भिश्च युज्यते स्त्रीपुत्रादिसगरहितस्य मुमुषा, ममाद्य भवा सर्व एव वै निश्चयेन || ४ ॥ शर्मशन्दे ब्राह्मणजातिप्रतीतापि पुनर्विप्रशब्दो क्तिवेदाध्यायित्वद्योतनायार्थि व ज्ञापयितु अयने मार्ग ॥ ५॥ सर्वेद्रियाणा मुच्छोषण मे शोक हतु कोपि ब्रह्मापि न समर्थ इति मत तथाप्यद्य मे शोक हर्तुं त्वमेर शतोषीति जाने अत्र हेतु हियत भवतो दृष्टयैव दर्शनेनैव मे हृदय हृष्टम् ।। ६ ।। उत्तरमाह यागिध्येय इति त्रिमूर्त्यामा ब्रह्म- विष्णुशिवात्मक श्रीदत्त अथवा सच्चिदानदात्मिका त्रयी आत्मा स्वरूप यस्यासा आमा असा सिद्धनामक तस्य श्रादतस्य शिष्य धराचर योगबलादव्याहतस्वैरगत्या पृथिवीपर्यटनशाल कापातोऽस्ति कुतो गतेत्यस्यात्तरमिदम् ॥ ७॥ ॥ श्रीगुरवे नम ।।। सोपि स एव सद्गुरु भगवान्छीदत्त अहो इति खेदे ॥ ८ ॥ अन्येषु ब्रह्मादिषु प्रमु स्वभक्त- ·श्रीगुरुचरिते ॥ सिद्ध उवाच ॥ स सद्गुरुस्विमूर्त्यात्मा सप्टेप्नन्येप्वयं प्रभुः । कोपि नास्मिन्लौकिकेपि नेप्टोस्यासीति भाति मे ॥९॥ संशयात्माऽश्रद्दधानः क्वापि कैनैव गोप्यते। अय्यात्मश्रीगुरुत्यक्तसंशयात्मेश्वरोत्र कः ॥१०॥ ॥ नामधारक उवाच ॥ रुष्टेपि लौकिके नेशः कोपीत्युक्तं वदस्व चेत् । प्राग्वृत्तं चैप त्रय्यात्मा कथं मे छिधि संशयम् ॥११॥ रक्षणसमर्थः अस्मिन्गुरी रुष्टे कोपि न समर्थः नैतावकितु लौकिकेपि गुरौ रुष्टे कोपि न प्रभुरिति पूर्वाभिमर्शः अस्य सद्गुरोरिष्टः सेवादिना तच्चित्ताल्हा- दको नासि न भवसीति मे भाति ।। ९ ॥ यतोयमात्मा स्थूलदेहरूपो वा सूक्ष्मदेहरूपो वा ताभ्यां व्यतिरिक्तो वा व्यतिरिक्तत्वेपि अणुपरिमाणो या मध्यमपरिमाणो वा सर्वगतो वा जडो वा द्रव्यबोधात्मको वा चिद्रूपो वेश्व- रादन्यो वेश्वर एव वा प्रपंचः सत्यो वा भिध्या वा मोक्षसाधनं कर्माणि वा योगो वा ज्ञानं वेत्यनन्ताः स्वबुद्धिदोषजन्याः सांसर्गजा बहुविधशास्त्रा- म्यासेनोत्पादिताश्च संशया आत्मन्यंतःकरणे यस्य स संशयात्मा तथाविधोपि पुनर्वेदान्तवाक्येष्वश्रद्दधानः पुरुषः कापि कैरपि न रक्ष्यते त्रयीमूर्त्यात्मको यः श्रीगुरुस्तेन परित्यक्तश्चासौ संशयात्मा च तस्येश्वरोनुपाहकः कोत्र न कोपीत्यर्थः ।। १० । लौकिकेपि गुरौ रुष्टे कोपि नेश इति यद्भ घतोक्तं तवाग्वृत्तं चेन्मे वदस्व चापरं एष श्रीदत्तः श्यामा कथं जातस्त- दपि यदस्व कृपां कृत्वा मे मम संशयं छिंधि ॥११॥ उत्तरमाह पुरेति ।।

·अ. २ ज्ञानकांडम् ४३ ॥सिद्ध उवाच॥ पुरा निराशिपोप्येको बहु स्यामित्यभून्मतिः । या योगनिद्रितस्यैपा विष्णोर्मायानया जगत् ॥१२॥ सृष्टं प्राइनाभिकमलादभवच्चतुराननः । ददौ तस्मै विनीताय वेदांस्तै रसृजज्जगत् ॥ १३॥ कृतं त्रेतां द्वापरं च सधर्म व्यसृजत्कलिम् । वर्णाश्रमविभागेन मनुष्यस्थितिहेतवे ॥ १४ ॥ पुरा नैमित्तिके कल्पे निराशिषो निरिच्छस्य तर्हि बहु स्यामिति स्वकीयबहु- भवनेच्छारूपा मतिः कुतः अत आह प्रलये सर्वप्राणिवासनासहितमनस योगः सैव निद्रा संहाररूपत्वात् सास्य सजातेति योगनिद्रितः तदस्य संजात- मितीतच तस्य विष्णोर्ध्यापनशीलस्येश्वरस्य फलोन्मुखीभूतप्राणिकर्मभिर्बहु स्यां भवेयं इतिमतिरूपकामो जात इति ज्ञेयम् श्रुतिः 'तम आसीत्तमसा गूळ्ह- मप्रे० कामस्तदग्ने समवर्तताधि० सीत् इति ।। इच्छाज्ञानक्रियाशक्तधात्मकस्य विष्णोरेषा मिथ्याभूताऽपि कार्यानुमेयत्याद्भावरूपा मायोक्ता अनया ईक्षणलेशन चोदितया सचेतनवत्प्रतीयमानयोपादानभूतया तेन विष्णुना जगत्सृष्टमित्यग्रिमेणान्वयः अत्र तेन विष्णुना सृष्टमित्यनेन जन्मादेन्य- निष्ठत्वेपि तत्कारणत्वं विष्ण्वाख्यब्रह्मणि कल्पनया संबद्धं तटस्थलक्षणं भविष्यति 'जन्माद्यस्य यत' इति न्यायात् ॥ १२॥ सर्जनमाह प्रावप्रथम विनीताय नम्राय तस्मै ब्रह्मणे तैदेस्तदुक्तप्रकाौर्जगदसजद् ब्रह्मेति शेषः 'धाता यथापूर्वमफल्पयत्' इति श्रुतेः तस्मै वेदान्ददावित्यनेन स एव वेदस्य कर्ता भवितुमर्हति अनादित्वान्नार्याचीना: 'शात्रयोनित्वात्' इति न्यायात् ॥ १३ ॥ वैराग्यध्यानादिधर्मसहित कृतं यजनादिधर्मोपेतां त्रेता परिचर्या- धर्मोपेत द्वापार कीर्तनधर्मोपेत कलिं एवं सधर्म ब्राह्मणः क्षनियो वैशः शूद्र इति वर्णविभागः ब्रह्मचारी गृही वनी सन्यासी चेत्याश्रमविभागः ·४४ श्रीगुरुचरिते वैराग्यज्ञानवान्सत्यः सत्यवाग्यज्ञसूत्रभृत् । यन्नसमारधृक् त्रेता द्वापरस्तु सुशखभृत् ॥१५॥ पुण्यपापोग्रताशान्तिदयानैष्ठ्यसंयुतः। कलिस्तु लिंगजिहामृत्कचरोसन्पिशाचवत् ॥ १६ ॥ एककं यतकालं को प्रेरयद्विश्वहेतवे । प्रयाणकाले कलये प्रोक्तां गुरुफयां शृणु ॥ १७॥ ॥ कलिख्याच ॥ कथं यास्ये वृपपरप्रशान्तजनसेवितां । गुवं श्रुत्वापि मे चेतः सिद्यतेगं च तप्यते ॥१८॥ छेत्ताई धर्मसेतोः शुफलहद्वेपतापन् । रोन ॥ १४ ॥ सयः गृतयुगन्तस्य यैराग्यज्ञानसत्यवायत्तस्मिस्तादशी प्रजा एयम-पप्रान्यूएम् ॥ १५॥ प्रेतादिपु तिस्पु धर्मस्पकैकपदहासोऽतएव दावारे द्विपादधमाने पुण्यपापादिमिश्रयं तुशन्देन फटेर्युगप्रपरक्षण्यं सूचित गिनिहाभूपेन तम्गिजन्यौपम्पयमुखासत्ताः प्रजाः प्रायो स्यो फचरा मरपिनोऽसन्नसाधुः पिशाचपद दुरगत ॥ १६ ।। पारा Trयायिशनिसायाधिकममदारक्षमाः कालः।। सेता. पाचन मायाग्दीनपोशक्षामकः द्वापारम्य चतुःषष्टिसहस्राधिकार- रक्षादाममा पशि महानिर्देशादामक एवं नियतकालमे- पैक युगको मुवि सिसिमित ग्रेग महा मोमणेति शेषः||१७|| बाहना गुग पुतार: पविमारी य: प्रशाननन- रोन illy पर पायायः स्यामा शुमार में मम गि विसमागी॥१८॥ पगाई, ममदापा उपदेशा शुरु मोति पाई गभाल: भ पारनदगी एप में

·अ.२ ज्ञानकांडम्
४५
प्रातान्यस्त्रीस्वहर्ता मे षड्विड्भाक्प्राणवल्लभः ॥१९॥
क्षतव्रतोपि मे प्राणो नास्तिको धार्मिकोपि मे ।
ये स्थिता मारते वर्षे धार्मिकास्ते ममारयः ॥२०॥
गुशिदेवसद्विप्रपितृधर्मपरेक्षणात् ।
बहियांत्यसवो मेपि योगिज्ञानीक्षणाक्षणात् ।। २१ ।।
॥ ब्रह्मोवाच ॥
आसुर्या संपदा गच्छ बशा लोका भवंति ते ।
शतायुर्हि नरः कोपि धन्यो भूयान्न तं जहि ।। २२ ।।
गुर्वीशदेवसद्विप्रपितृधर्मपरो नरः।
त्वद्दोपैर्लिप्यते नैव गुरुभक्तो विशेषतः ॥ २३ ॥
नाम्बुनाब्जदलं यद्वल्लिप्यतेधैर्गुरुग्नियः ।
नैव जेतुं गुरोभक्तं देवा अपि न शक्नुयुः ॥ २४ ॥
भ्राता कामादिषड्रिपुसेवकश्च मे मम प्राणवल्लभः प्रियः ।। १९ । क्षत-
व्रतोऽवकीर्णी सोपि में प्राणः प्राण इव वल्लभः परलोको नास्तीति
मतिर्यस्य स नास्तिकः धार्मिकादन्योऽधार्मिकः एतावपि मे प्राणप्रिपा
अरयः शत्रवस्तापकरत्वात् ॥ २० ॥ ॥ असवः प्राणाः ततोपि योगिज्ञा;
निवीक्षणेनेत्यर्थः क्षणाक्षणेनैवासबो बहिर्याति मृतावस्थोत्पद्यत इति भावः
॥ २१ ॥ दंभदपीदिलक्षणा आसुरी संपत्तया गच्छ मुवमिति शेषः ॥२२॥
गुर्वादिपरेषां मध्ये विशेषतो गुरुभत्तस्त्वत्कृतदोषैर्न लिप्यते ॥ २३ ॥
यद्वजलेन पद्मपत्रं न लिप्यते तद्वदधैर्गुरुप्रियो गुर्वनुग्रहपूर्णः नैव लिसो
भवति । तद्यथा पुष्करपलाशमापो न श्लिष्यन्त' इत्यादिश्रुतेः गुरोभक्तं जेतुं
विनरमिभवितुं देवा अपि समर्था न भवेयुरितरेषां तु का कथा ॥ २४ ॥

·४ श्रीगुरुचरिते ॥ कलिरुवाच॥ गुरुवरोमरेभ्योपि कथं वद हि यत्प्रियः । केनाप्यजेय इत्येतत्प्राग्वृत्तं क्वापि चेद्वद ॥ २५॥ ॥ ब्रह्मोवाच ॥ ज्ञानं गुरुं विना न स्याद्यस्य कस्यापि निर्जराः। गुरुभक्त्यैव सिद्धार्थाः स्युस्ततोप्यधिको गुरुः ॥ २६ ॥ कथं देवेभ्योपि श्रेष्ठो हि यस्माद्यत्प्रियो गुरुभक्तो जेतव्यमातोपि नेति एतत्कापि प्राग्वृत्तं चेत्तर्हि वद ॥ २५ ॥ निर्जरा इंद्राश्चिमुखा अपि देवाः प्रजापतिदध्यमुखगुरुभक्त्यैव सिद्धार्था मुक्ताः स्युततोप्यधिको गुरुः। ननु स्वर्गस्थानामिदादीनां कथं संसारः तं विना मोक्षो न घटत इति चेत् 'ता एता देवताः सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतस्तमशनापिपासाभ्यामन्ववार्जत्ता एनमब्रवन्नायतनं नः प्रजानीहि यस्मिन्प्रतिष्ठिता अन्नमदाम'इति श्रुतेर्देव- तानामप्यशनायापिपासादिरूपसंसारपातश्रवणान्मोक्षार्थ गुरूपसत्तिर्युक्ता 'आचार्यवान्पुरुषो वेद' 'नैषा तर्केण मति० प्ठ' इत्यादिश्रुतेः तर्हि कर्मानु- प्टानादिक्रमेण मनुष्या मुक्तिं व्रजति देवानां तु देवतांतराभावात्कर्माभावतः करणशुद्याद्यभावाकथं गुरुपसत्यैत्र मोक्ष इति चेद्यथोपनयनादि- संस्कारो मनुष्याणां वेदाधिकारार्थ देवानां तु स्वयंप्रतिभातवेदत्वान्नोपनय: नादिसंस्काराः (तथा) तेषां यज्ञादिकर्मापि नापक्षितम् शुद्धांतःकरणत्वात् थे ह्यशुद्धांतःकरणास्तेषां अंतःकरणशुद्वया विविदिषोत्पादनार्थं कर्म कांडोक्तैः कर्मभिदेवतायजनं युक्तं तथा चोक्तं सूत्रकृता तदुप- यपि बादरायणः संभवात्' इति मनुष्याणासुपरि स्वर्गादौ वर्तमाना ये देवास्तेषामपि ज्ञानाधिकार इति बादरायणाचार्यो मन्यते कुतः संभवात् मघवा ब्रह्मचर्येण चतुर्वार प्रजापतिं गुरुमुपास्य ज्ञान लब्धवान् अश्विनौ दध्यंचं गुरुमुपास्याश्वशिरसोमधुब्राह्मणाख्यविद्या प्रापतुरिति सूत्रार्थः तस्मानिर्जरा अपि गुरुभक्यैव सिद्धार्थाः स्युः ततोप्यधिको गुरुरिति

·अ. २ ज्ञानकांडम्
४७
पुरा गोदावरीतीरे वेदधमैकदा मुनिः ।
बहुशिष्यपशिष्यस्तन्निष्ठां ज्ञातुमिदं जगौ ॥ २७ ॥
तपसा क्षालितं पापं बहु प्रारब्धमस्ति मे ।
तद्भोग्य व्याधिरूपेण काश्यां कस्तत्र रक्षकः ॥ २८॥
गलत्कुष्ठाभिभूतस्य मम दंशादियारणैः ।
क्षालनैरन्नदानश्च प्रेम्णा कस्तत्र रक्षकः ॥ २९ ॥
इति तस्य वचः श्रुत्वा तूष्णीं तस्थुर्भियाखिलाः।
तत्रैको दीपको नाम शिष्य उचेभिवाद्य तं ॥३०॥
न शेपयेहोपशेपं मोक्षविघ्नं भवत्कृतम् ।
ममात्मनैव भोक्ष्यहमनुज्ञां दातुमर्हसि ॥ ३१ ॥
भावः ।। २६ ॥ अत्रार्थे इतिहासमाह पुरेति तनिष्टां समवेतशिष्यप्रशिष्य-
निष्ठां जगौ उवाच॥२७॥ धर्मेण पापमपनुदति' 'तपसा कल्मषं हन्ति'इति
श्रुतेः तपसा बहु पाप क्षालितंअवशिष्टं मे भोग्यं भोगार्ह 'चजोः कुविण्यतोः
इति कुत्वं प्रारब्धमस्ति प्रारब्धकर्मणां भोगादेव क्षयात्तत्पापरूपं प्रारब्धकर्म
विविधा आधयः कर्मभोगनिमित्ता मानसी व्यथा यस्य तव्याधि ईदृशं रूपं
स्वरूपं यस्य तेन मया । यद्वा शिष्यपरीक्षार्थ कर्मभोगस्वीकारेपि विगत
आधिर्यस्मात्तादृशं रूपं यस्य तेन विवकिल्वाद्भोगस्य स्वामतुल्यत्वाद् दुःखे-
ध्वनुद्विग्नमनस्तया काश्यां तद्रोग्यं तत्र भवतां मध्ये को मम रक्षको
भवेत् ।। २८ ।। सर्वेपि भविष्याम इति चेच्छृणुत मे गलत्कुष्ठादितस्य
प्रेमपूर्वकं को रक्षको भवेत् ॥ २९ ॥ तस्माद्गुरोभिया भयेनोभयथापि
शप्स्यतीति मया छात्रास्तूष्णीं तस्थुः तं गुरुमभिवाद्योचे वक्ष्यमाण-
मुवाच ॥३०॥ भवत्कृतं पापं मम देहेनैवाहं भोक्ष्ये अनुज्ञामाज्ञी ॥३१॥

·४८ श्रीगुरुचरिते ॥ गुरुरुवाच॥ भोक्तव्यं स्वयमेवाचं नान्यद्वारेण तत्क्षयः । अतः कप्टेन तद्भोक्ष्ये काश्यां शक्कोसि चेदव ॥३२॥ इत्युक्तं गुरुणाश्रुत्य काशीं तेन समं ययौ। कुष्ठी भूत्वापि सोन्धोऽयं घुमुजे भेज एप तम्॥३३॥ गुरुर्गलबणनस्तः कार्याकार्याज्ञ एव सन् । प्रतीपाचरणैः शिष्यं शश्वद्यर्थ व्यताडयत् ॥ ३४॥ स सेवावसरे भिक्षा सेवां भिक्षाक्षणेपि तम् । ययाचेजनदमाप्तौ नासिंद्यत सदाप्यसौ ॥ ३५॥ अन्यद्वारेण पुत्रशिष्यादिप्रतिनिधिद्वारेण तस्य कर्मणः क्षयो न। 'एकः प्रजायते जंतुरेक एवं विलीयते ।। एकोपि भुंक्त सुकृतमेक एव च दुष्कृतम् इति गारुडोक्तेः ॥ अव मां रक्ष ।। ३२ ।। इति गुरुणोक्तमाश्रुत्यांगीकृत्य 'या गतियोंगयुक्तानां मुनीनामध्यरेतसां ।। सा गतिः सर्वजंतूनां गौतमीतीर- वासिनां ।। रेवातीरे तपः कुर्यान्मरण जान्हवीतटे ॥ दानं दद्याकुरुक्षेत्रे तत्वयं गौतमीतट' इति गौतम्या माहात्म्येपि विशेषतः काश्याः प्रभावं दर्शयितुं शिष्यपरीक्षकस्य मुनीतम्याः सकाशात्काश्यां गमनं कुष्टादि- रोगस्वीकरण च तथा च वक्ष्यति 'काशीप्रभावमादेष्टु शिष्यभावं परीक्षितु। वेदधर्माभवत्कुटी पापशंका कुलो मुनेः' इति एप शिष्यस्तं गुरुं ॥ ३३ ॥ प्रतीपाचरणः प्रतिकूटचेष्टितः व्यर्थ निरर्थकं ॥ ३४ ॥ स गुरुः सेवा. यसरे सेवाकाले याचितस्य भिक्षादेस्तःकालमप्राती सत्यां तं शिष्य- महनदताडयत असौ शिष्यस्तथापि नाखियत खिनो न बभूव ।। ३५ ॥

·अ.२ ज्ञानकांडम् दत्तां याचितकां भिक्षां मुनिस्तद्दोपकीर्तनात् । भूमौ प्रक्षिप्य स्टोन्नं स्वाद्वानीहीत्युवाच तं ॥ ३६॥ मिक्षार्थमपि गच्छन्तं निवाचे कृता न मे। विण्मत्रोत्सर्गसंशुद्धिः क यास्यश्नति मक्षिकाः ॥ ३७॥ यथोक्तं कर्तुमुद्युक्तं निवार्योचे न वेत्सि मां । क्षुधा कंठगतप्राण देह्यन्नं पाप मे द्रुतं ॥ ३८॥ भुक्ता याचितकानं स कदाचित्तात पुत्रक । श्रान्तोसि मे स्वपेत्युक्त्वा सुप्लेस्मिन्क्षुधितोब्रवीत् ॥३९॥ एवं संचलितोप्येष भेजेऽसेदोनिशं गुरुं। विस्मृतस्त्रात्मयात्रोपि मत्त्वा सर्वामरेश्वरम् ॥ ४० ॥ याचितका याचनया प्राता भिक्षा भिक्षान इदं शीतल न मधुरप्राय इति दोषकीर्तनेन ॥ ३६ ॥ निर्त्य परामर्त्य मम विष्ठामूत्रोत्सर्गनिरासादिना सम्यक्शुद्धिर्न कृताऽतो मक्षिकादय पूतिगध्यागत्य मामश्नति व त्यधुना क यासीत्यूचे ॥३७॥ यथोक्त दुर्गंधापसारण कर्तुमुद्युक्तमासक्तं दीपक अल क्षालनेनेति निवार्योचे क्षुधा कठगतप्राण मा न त्सि किं तस्मात् हे पाप मे मद्य द्रुतमन्न देहि द्रुतमिति शीघ्र वा 'अन्नायुर्वा एष यद्वायु ' इति श्रुतेरनबंधनप्रयुक्तस्य प्राणस्वायुहेतुत्वादाजिसनेयिभिरन दामेति वाक्येनान्नस्य प्राणबधनरज्जुमननात अन्नशैथिल्ये च तद्यथाम्र चौदुबर वा पिप्पल वा बधनात्प्रमुच्यत एवमेवागेभ्य संप्रमुच्यत' पादिश्रुतिभि प्राणस्याप्युत्क्रमणमानात तस्मादगतिकस्य मम मरणेन ह्त्य भविष्यतीति वक्तु शिष्यस्य पापेति संबोधन ॥ ३८॥ तनोतीति तातस्तत्सबुद्धौ हे तात शिष्यस्यापि शिष्यप्रशिष्यद्वारा गुरुपरपरा विस्तारकर्तृत्वात्तातेति सबोधन युक्त मे मदर्थ अस्मिञ्छिष्ये सुते सति क्षुधित सन्नन्ने देहीत्यवीत् ॥३९॥ एष शिष्य विस्मृता स्वात्मयात्रा स्वदेहयात्रा येन स किंपुनरन्यत् ४

·५०
श्रीगुरुचरिते
गाङ्गांभो गुरुपादाम्भः साक्षाद्विश्वेश्वरं गुरुं ।
सर्वानन्दनिधि बुद्ध्वा मनो न वाप्यचोदयत् ॥४१॥
गुरुभक्तिसुपूतोभूज्ज्ञात्वा विश्वेश्वरोप्यमुं।
प्राप्योचे वरदोस्मीष्टं वरं वरय तेऽस्तु शम् ।। ४२॥
दीपकोप्याह किं कार्य वरेण गुरवस्तु मे।
रुक्शांत्यै वरमिच्छंति यदि पृष्ट्या वृणोमि तत् ॥४३॥
इत्यक्त्वैत्य शशंसास्मै गुरुस्तप्तोब्रवीत्स तं ॥
भोगादेव क्षयं नेप्ये सेवायां मे विभेष्यपि ॥४४॥
तच्छ्रुत्वा स तथेस्तुक्त्वा शिवमेत्याब्रवीद्वरम् ।
न गुर्वसंमतं कांक्षे तछ्रुत्लागात्स दुर्मनाः॥ ४५ ॥
निर्वाणमंडपं गत्वा प्राह विष्णुमुखामरान् ।
चंडो मुनिर्वेदधर्मा रुग्णस्तच्छिप्य उत्तमः ॥४६॥
॥ ४० ॥ कापि विषयांतरे देवयात्रादौ च नाचोदयन्न गैरयत् अन्न मनः-
शब्देन कामसंकल्पादीनपि देवतांतराय न प्रेरयदिति सूचितम् सर्वदेवो-
यमिति निश्चितत्वात् वक्ष्यति च श्रीसद्गुरुर्देवदेव इत्यादि ॥ ४१ ।। गुरु
भक्त्या सुतरां पूतः पवित्रोऽभूत् अमुं दीपकं प्रायाऽऽगत्य उवाच ते
तुभ्यं श्यति दुःखं तनूकरोति शं कल्याणमस्तु ॥ ४२ ॥ यदि रोगशांत्यै
वरमिच्छति तर्हि तान्या वृणोमि वर्तमानसामीप्यात् ।। ४३ ॥ इति
विश्वेश्वरं प्रत्युत्क्या गुरुमेत्यागत्यास्मै गुरवे तच्छशंस क्षयं नेष्ये प्रारब्धकर्म
मे सेवायां मत्तो बिभेष्यपि किं अपिः प्रभे ॥ ४ ॥ गुरूणामसंमत
तैरननुमतं स विश्वेश्वरः वरानादराद्विमनाः ॥ ४५ ॥ चंडोत्यंतकोपनः
उत्तमोऽनुच्यमानोपींगितज्ञ उत्तमया शिष्यवृत्या गुरुसेवायां प्रवृत्तः॥४६॥

·अ. २ ज्ञानकांडम् गुरुभक्तः कंबलाश्वतरासन्नोस्ति दीपकः । वरं दातुमगां प्रेम्णा नाददे स गुरुद्यतः॥४७॥ इति श्रुत्वेशवाक्यं तं द्रष्टुकामो हरिययौ। विष्णुर्दीपकमाहांग वरदोऽस्मि वरं वृणु ॥४८॥ तपसाष्टांगयोगैश्च सूपायैर्मननादिभिः। उपवासैर्ऋतैर्योगैर्धमैर्गम्योस्मि नो नृणाम् ॥ ४९ ।। गुरुसद्विप्रभक्तस्य मन्मयाभ्यंतरात्मनः। निद्वस्याऽपि साध्याश्च विष्णुद्देश्योस्मि सर्वदा ॥५०॥ तस्मात्कप्टेन सुभग सदगुरु सेवितस्त्वया । तेनैन परितुष्टोस्मि वरं वरय मत्प्रिय ॥५१॥ || दीपक उवाच ॥ श्रीसद्गुरुर्देवदेवो यतो ज्ञानं ततोमृतम् । नाददे न स्वीचकार गुरुद्यत गुरुतत्पर !! ४७ ॥ त दीपक अग हे दीपक ॥ ४८ ॥ कृछादितपसा मननादिमि सुगमोपायै न गम्योस्मि न प्राप्योस्मि ।। १९॥ सन्साधु मन्मय अभ्यतर यस्य तस्मिभक्त आत्मा चित्त यस्य साध्च्या पतिव्रताया ॥ ५० ॥ शोभनो भगो माग्य यस्य तत्सबुद्धौ न ह्यस्माभिदृष्टो भाग्यहीनो भविष्यतीति सूचित तेनैर सद्गुरु- सेग्नेनैव ।। ५१॥ श्रीमाश्वासौ गुरुश्चेति गधद्विपसमास एतेन सद्गुरो. श्रीशब्दोपलक्षितसर्वैश्वर्ययुक्तयेन स्वमक्ताभीष्टसपादने सामर्थ्य सूचित देवानां त्वदादीना देव रामकृष्णाद्यवतारे त्वयापि गुरुभक्तिरस आस्वादित इति ज्ञापित यतो गुरो ततो ज्ञाना-मोक्ष अतो गुरोरधिक किं न किम-

·श्रीगुरुचरिते
अतोधिकं किमस्माकं भवंति त्वादृशा वशाः ॥५२॥
चेद्विश्वशो यथा यातस्तथा गंतुं न रोचते ।
गुरावेवाचलां भक्तिं देह्यन्यन्न वृणेऽध्रुवं ॥ ५३॥
॥ विष्णुरुवाच ॥
श्रद्धाभक्तिः सदा तेस्ति दास्येप्यन्यदयाचितं ।
दत्ता भुक्तिव ते मुक्तिः सत्कीर्तिः स्मर्तृतापहत् ॥५४॥
यः स्तौति सद्गुरुं भक्त्या वेदोपनिषदादिभिः।
तुष्टिर्मे तेन दास्यैश्च सान्निध्यं तस्य मे सदा ॥ ५५॥
पीति भाव । त्वादृशास्वमिव दृश्यत इति सादृशा त्यदादिपु दृश इति कर
वशा अधीना भवति बलिवाहका भाति 'सर्वेस्मै देना बलिमानहति' इति
श्रुते अस्मै विदुषंगभूता स. देवा वलिमिष्टार्थमावहत्यानयतीति श्रुत्यर्थ
इयान्गुरुभक्तिमहिमा ।। ५२॥ यथा विश्वेश्वरो वरमदत्वैव गतस्तथा
गतु वा न रोचते चेत्तर्हि गुरावेवाचला निश्वला भक्ति देहि सैव ध्रुवा
मोक्षपर्यवसायित्वात् 'यस्यदेवे परा० मन' इतिश्रुते । अन्यदध्रुव स्त्रीधनादि
न वृणे त्वया दत्तमपि न स्वीकुर्वे ज्ञानप्रतिमधकत्वात् ।। ५३ ॥ सर्व
विषयभुक्तिर्दत्ता चेत्तर्हि चित्तनिक्षेपेणासामधानेन वा मुक्तिर्न स्थादित्यत
थाह मुक्तिश्च ते दत्ता विषयान् सेयमाना अप्यस्मद्वरदानेन भोगानासक्ता
हि भादृशा न विक्षिप्ता भाति अतो मुक्ति यास्यति नापरे विषयास
तत्वात् मुक्तस्यापि भोगयुक्तस्य लोके निंदा स्यादिति चेन्न प्रत्युतास्म
द्वरदानेन स्मर्तृतापहत्री सत्कीतिर्मविष्यतीति भाव ॥५४॥ ईश्वर
बुध्या स्तौति तेन गुरुस्तपनेन दास्यादिमिश्च तुष्टि सतोष ॥५५॥

·अ. २ ज्ञानकांडम् कालादपि भयं नास्ति कुतोन्यस्मात्तु सिद्धयः । स्युस्तद्दास्योधिकं नात इत्युक्त्वांतर्दधे हरिः ॥५६॥ शिष्योपि गुरखे सर्व शशंस स तु तत्क्षणम् । प्रीतः सुखाकरकरं दधौ तन्मूर्ति सद्गुरुः॥ ५७॥ तेन सद्योभवच्छिष्यो वेदवेदांगपारगः। कुशलः स्मर्तृतापनो जीवन्मुक्तोखिलप्रियः ॥ ५८ ॥ काशीप्रभावमादेष्टुं शिष्यभावं परीक्षितुं । वेदधर्माभवत्कुष्ठी पापशंका कुतो मुनेः ॥ ५९॥ इत्याद्या भूरिशो वृत्ताः कले गुरुकथा भुवि । वक्तृश्रोतमलघ्न्योतो भक्तं मा प्रेक्ष गां ब्रज ॥ ६०॥ इत्यादिष्टः कलिर्धात्रा भुवमेत्य तथाकरोद । महिमा लौकिकस्यायं किं पुनस्च्यात्मसद्गुरोः॥ ६१॥ सर्वसंहारकात्कालादपि भय तस्य नास्ति कुतोन्यस्माद्विघ्नादेस्तु कुतो भयं नेत्यर्थः सिद्धयस्तु तस्य दास्योत परमधिकदानं नेत्युक्त्वा हरिरंत- निं गतः।।१६।। शशंस कथयामास स गुरुस्तु सुरवस्याकरं खनि यद्यपि 'ज्ञसेस्तु कारणं राम शिष्यप्रज्ञैव केवलम्' इति वासिष्टोक्तेस्तथापि 'परिपक्क- मला ये तानुत्सादनहेतुशक्तिपातेन । योजयति परे तत्व' इत्युक्तेर्गुरुप्रसादोपि ज्ञतेः कारणमभ्युपगंतव्यं अतो यदति तेनेति ।। ५७ ॥ तेन शक्तिपातेन सद्यस्ताक्षणं शाब्दपरब्रह्मोत्ताभूदित्यर्थः ॥ ६८ ॥ मुनेननशीलत्वात्कुतः पापशंका ।। ५९ ॥ हे कले वृत्ता जाताः वक्तुः श्रोतृणां च पापहन्योऽतो हेतोगुरुभक्तं मा प्रेक्ष एवं वृत्तस्त्वं गा भीमें गन्छ । ६०॥ आदिष्ट आज्ञप्तः लौकिकस्य गुरोः कैमुतिकन्यायेन सद्गुरोर्दर्शयति किं पुनरिति .

·श्रीगुरुचरिते
तत्सात्विी धृति लब्ध्वा दृढभक्त्यैव सद्गुरुं ।
भजन्ति कृतकृत्यास्ते भवन्ति न ससंशयाः॥२॥
तस्माद्यदीच्छसि श्रेयः श्रद्धयासंशयं भज ।
गुरुं नृधाम्ना कंडतं भवाब्धेः पारमेष्यसि ।। ६३ ।।
इति श्रीगुरुचरिते गुरुशिष्यचरितानुकथनं
नाम द्वितीयोऽध्यायः॥२॥
॥११॥ एवमितिहासेन दृष्टांतमभिनीयार्थीतरन्यासेन द्रढयति तत्तस्मा-
कारणात् 'घृत्या यया धारयते० सात्विकी' इत्युक्तलक्षणां सात्विकी धृतिम्
।। ६२ ।। श्रेयो मोक्षम् भवाब्धि द्राक्तरिष्यसीति पाठः ।। ६३ ॥
टीकायां द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥

·तृतीयोऽध्यायः || नामधारक उवाच ।। तथ्यात्मासौ कुतो जातो भूमौ नर इवेश्वरः । यं ब्रवीपि परं ब्रह्म तन्मे शुश्रूपचे वद ॥१॥ ॥ सिद्ध उवाच ॥ धन्योस्यनुगृहीतोसि यत्ते भक्तिरधोक्षजे। संजाता भवबंधती हो मेतीव वर्धते ॥२॥ कोपि गां पर्यटतं मां न पृच्छति गुरोः कथां ।। त्वयाद्य भक्तचंद्रेण बोधाब्धिौ प्रपूरितः ॥३॥ अनंताः सत्यनंतस्य लीलाः प्रश्नमृतेपि ताः। न वक्तांति निजधीपरिणामावधि स्मृति ॥ ४ ॥ अथ तृतीयोध्यायः॥॥ अनसूयासत्वहृत्य तृतीये स्त्रीरितेश्वराः ॥ गर्भा जाता इति प्रोक्तमंबरीषकथापि च ॥ १॥ कृतप्रश्नयोरेकस्योत्तरं लब्धमपरस्य धान्ना क्रीडन्तमित्युद्देशमात्रेणोक्तस्य विस्पष्टज्ञानाय पृच्छति जयीति योगिध्येयत्वत्रिमूर्त्यात्मत्वप्रतिपादनात् यं परं ब्रह्म प्राषि असौ त्रय्यात्मा तज्जन्मकारण १ प्रश्नमभिनंदति धन्य इत्यादि ॥२॥ लोके चंद्रदर्शनोद्भवोब्धेः पुरो बहिर्यातीति प्रसिद्धन्तद्वदिहापीति भावः ॥३॥ अनन्तस्य सर्वा लीला वक्तुं न शक्यते कश्चिद्यथामति वक्तुं प्रवृत्त चयनं विना ता अपि स्मृति न याति ॥४॥ भवाब्धि तत् तत्कथा- wear- ·श्रीगुरुचरिते कलौ तु नास्तिका मास्तत्कथाश्रवणात्मकं । प्लवं ततुं भवाब्धि नो विदुर्मजंत्यतोत्र ते ॥ ५ ॥ यत्रांब्ववित्तु तृष्णोमिंग्रहाः कामादयो ध्वनिः । भोगोपारेच नौस्त्वेपा गुरुर्नेता कृपामरुत् ॥ ६ ॥ तस्माद्दिष्टया साधनानि प्राप्तान्यत्राप्ययत्नतः। तरिष्यसि भवाब्धि सागतो वक्ष्ये कथाः भृणु ॥७॥ इत्युक्त्वामरजाभीमासंगमे ह्युपविश्य सः। गुर्वधिष्ठितकल्पद्रुमूलेस्मै प्राह सत्कथाः ॥ ८॥ श्रवणरूपं नावं नो विदुः विदो लटो वेति झेर्जुसादेशः ते नास्तिका अत्र भवाब्धौ ॥ ५ ॥ यत्र भवाब्धौ उदकमज्ञानं ऊर्मिरायताशा प्रहा मकरायाः सुखभोगजन्यो हर्षशब्दः दुःखभोगजन्यो हाहाशब्दः एषा गुरुकथा नेता नौनायकः गुरुः कृपानुकलवायुरिति पूर्वाचायैस्त्येवं रूपकं महानविद्याकामकर्मप्रभवदुःखोदकः तीब्ररोगजरामृत्युमहाग्राहोनादिरनंतो- पारो निरालंबो विषयेंद्रियजनितसुखलवलक्षणविश्रामोपि पंचेंद्रियार्थ- तृण्मारुतविक्षोभोत्थितानर्थशतमहोमिर्महारौरवाद्यनेकनिरयगतहाहेत्यादिकू- जिताक्रोशनोन्दूतमहारवः सत्यार्जनदानदयाहिंसाशमदमधृत्याद्यात्मगुणपाथे- यपूर्णज्ञानोडुपः सत्संगसर्वत्यागमार्गों मोक्षतीर ईदृाभवाब्धिरिति ।। ६ ।। साधनानि सद्गुरुलाभसळूपणरूपाणि साक्शीघ्रं ॥ ७॥ कल्पगुरश्वत्थः गुधिष्ठितस्यात् तस्य कल्पवृक्षत्यं कल्पितभक्तमनोरथपुरकत्याद्वा 'तस्मात् विधिना साचि मज द्राक्सिद्विदोस्ति सः। पुत्रादिकामसित्ध्यै नो विलंबो- क्षय्यपुण्यदात्' इत्यने वक्ष्यमाणत्यात् अस्मै नामधारकाय शिष्यत्वेन स्वीकृ- ताय सत्कथाः शोभनकथाः सतो भगवतः कथा या।। ८॥ अस्मिन्लोके

·अ, ३ज्ञानकाडम्
५७
मुमुक्षुभेषजं मुक्तजीवन विषयीष्टदं।
श्रीगुरोश्चरितं वाग्दत्वावच्मि तेल्पकम् ॥९॥
जगत्येकाणवीभूते शेषतल्पश्रितोस्पृहः ।
नारायणो जगत्स्रष्टुं मायामुद्भाव्य सोंडजम् ॥ १०॥
विषयिणो मुमुक्षयो मुक्ताश्चेति त्रयस्तेषा सर्वेषामपि विषयभूत श्रीगुरुचरित
मित्याह विषयिणा श्रवणेन पठणेन वाभीष्टार्थप्रद मुमुक्षुणा ससाररो
गनिवर्तक भेषज मुक्ताना निरुपमाल्हादकत्वेनैव जीवनभूत कृतमत्वनिवृत्ति
द्वारा वा जीवनसाफल्यकारण यदुक्त 'आजीवित त्रय सेव्या वेदान्तो
गुरुरीश्वर । पूर्व ज्ञानाप्तये पश्चात्कृतघ्नत्यनिवृत्तय' इति । श्रीगुरुचरितशब्दे
नात्र त्रितयसेननमपि द्योतितं तस्य गुर्मीश्वरवेदातप्रतिपादकत्वात् 'यतो
बाच०' इति श्रुते म्हृदूरत्वात्ते तुभ्य अल्पक निजबुद्धिपरिणामावधि ॥९॥
एकापीभूते नैमित्तिकप्रलये द्विपरार्धापसाने ब्रह्मणो दिनाते शिष्यत
इति शेषोनन्त स एष तल्प शय्या तच्छ्रित निरीह नराज्जातानि
तत्वानि नाराणि तान्येवायन प्राप्त्युपायो यस्याथवा नराणा समूहो नारन्त
देवायन यस्य स 'आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनन । अयन नस्य
ता पूर्व तेन नारायण स्मृत' इति वचनात् ॥ माया सत्रासत्याभ्याम
निर्माच्या प्रकृति तां उद्भाव्य स्वेक्षणपशात्कार्यक्षमा कृत्वाडजमडा
दुत्थित स्रष्टार ब्रह्माण व्यसृजन्निद्रानदाद्वाधयामास न तूत्पादितवान्
प्रलयस्य नैमित्तिकलात् प्राकृतिके प्रलये तूपादयति किमर्थं सृष्टयै सृष्टयु
त्पादनार्थ सोपि प्रबुद्धो ब्रह्मापि मागरेशाद्रजआधिक्येन स्वात्मनि
परिच्छिनत्वेन कर्तृत्वावध्यस्य मन सफल्पमात्रेण मरिच्यत्रिऋतुपुलस्त्य
पुलहागिरोदक्षाख्यान् सतर्षीनसृजत् अपिशब्दाद्ब्रह्मनिष्ठा सनसुमारसन
कसनदनसनातननारदा अपि ग्राह्या तत्र तेष्वेक तेषामध्ये एकोन्वर्थकस्त
पस्विरिष्ठ कोसौ यस्याने सुत साक्षाद्भगवान् श्रीदत्त आसीत् ॥१०॥

·५८ श्रीगुरुचरिते स्रष्टारं व्यसृजत्सृष्टयै सप्तीन् सोपि मानसान् । तत्रैकोत्रिस्तपस्वीशो यस्याभृद्भगवान्सुतः ॥११॥ ऋपेस्त्रेस्तपोर्थस्य पातिव्रत्यविभूषिता । आसीद्धार्यानसूयाख्या त्रिलोक्यां विश्रुता सती ॥१२॥ जातोवी मृदुलाकांनी शोतो मंदो मरुद्भिया । ॥११॥ ईश्वरस्य जगत्रहावे प्रमाणभूताः श्रुतयः पूर्वमुदाहृताः ईश्वरस्य फर्तृत्वादिक श्रुतिभिस्तात्पर्येण न प्रतिपाद्यते अध्यारोपं विनापवादो न विधीयतेत एव कर्तृत्वादिनिषेधार्थ मायाविलसितं प्रतिपाद्य 'निष्कलं निष्क्रिय शांत निरवयं निरंजन' 'एकवानुद्रष्टव्यं' 'नेह नानास्ति किंचन' 'यस्मि- न्सी०' 'अतोन्यदात्त' इत्याद्यपवादेन द्वैतस्य प्रतिषेधनात् । अलमतिविस्त- रेण प्रकृतमनुसरामः। अत्र श्रीदत्तात्रेयस्य प्राधान्यात्तदवतारं कथयितुमुपो. द्वातमाह ऋपेरिति कर्मेरद्रष्टुः 'अत्रिः पंचमे मंडल' इत्युक्तत्वात् तपोर्थस्य बहुज्ञत्वात् उक्तं च ग्रहज्ञानावसरे 'यं वै सूर्य स्वर्भानुस्तमसाविध्यदासुरःअत्र- यम्तमन्चविंदना १ न्ये अशक्नुवन्' अयं मंत्रः शाकलशाखायां पड्विंशा- ध्याये तप एवार्थोस्य तस्याः पतिव्रताधर्मेणैन विशेषतो भूपिता नत्वामरणः 'फचधाय देहधार्थ परिधेयं विलेपनी चतुर्धा भूषण प्राहुः स्त्रीणाम्' इति रसाकरोक्तेरपि अनसूयायाः पातिबन्यमेव भूषणमितीयांश्चित्रो विशेषः। न विद्यते ऽसूया यस्याः सा तन्नामिका विश्रुता सती पतिव्रता 'अत्रेर्यथाऽनुमया स्यात्'इति श्रुतेः।। त्रयाणां लोकानां समाहार तद्धितार्थ इति तत्पुरुषः संख्या दिगुः संज्ञायां डीप द्विगोरेफरचनमित्येकाचन तस्यां त्रिलोक्यां॥१२॥ 'भयादस्यानिस्तपति' इति श्रुतेराधिकारिका अप्यग्न्यादयो यस्मात्परमात्मनो मीना नियमेन त्वस्वकार्यादी प्रतते स परमात्मा 'एप सेतुर्विधरण' इति शुनधर्मरूपः स यया पूर्णवेन स्याधिकारतो भृतोतस्तस्या भीतिहेतुत्वं पृथि- ·अ. ३ ज्ञानकाडम् ५९ तस्या देवाः पदापायभ्रांत्याऽऽपुः शरणं हरिं ॥१३॥ एकदा नारदोप्येत्य तद्धर्मान्त्रम्हविष्मजान् । प्रानवीन्नेहशी साध्वी सर्वदाभ्यागतपिया ॥१४॥ इत्यूपेक्यिमाकर्ण्य विषीदंत्य उपस्थिताः । तद्देव्योऽसहमाना द्राग्बभूवुर्मूर्छिता भृशं ॥ १५ ॥ पतिव्रतामानिनीस्ताः सावित्रीश्रीश्वरीस्त्रयः। आवास्यातिथिवद्भूत्वा रोपाच्छन्तु सतीं ययुः ॥ १६॥ पतिव्रतापि तान्दृष्ट्वा स्वाश्रमाभ्यागतान्सुरान् । प्रत्युद्गत्या समानीय सासने संन्यवेशयत् ॥ १७ ॥ व्यादीना युक्तमेव उर्वी पृथ्वी शीता तथा प्रतीयमानौ स्वपदभ्रंशशकयापुः प्रापु ॥१३।। तस्या अनसूयाया धर्मान् पतिशुश्रूषाभ्यागतातिथ्यादिरूपान् ॥१४॥ उपस्थिता समीपस्था तेषा ब्रह्मविष्ण्वीश्वराणा शक्तिभूता. देव्य पल्य मात्सर्येण तात्कर्षमसहमाना सत्यो द्राक् श्रमणमात्रेणव भृश मूर्छिता बभूवु ॥ १५ ॥ जगति वय पतिव्रता इति मन्यमानास्ता आश्वास्य त्रय ब्रह्मविष्ण्पीशा अतिथय इस भूत्वा रोषात्सतीमनस्या ययु स्त्रीसांगनामिदृशी गति स्त्रीबुद्धि प्रलयाय चेति लोके दर्शयितु प्रवृत्ता बभूवु अन्यथात्मारामाणामीश्वराणा कि कार्यमिति भाव । अरोषा- दिति वा छेद स्त्रीमतानुसारिणोपि तीर्थमाहात्म्यद्योतनायारोपेण शमेन ययु 'नारी तीथै पतिव्रता' इति स्मरणात् ॥ १६ ॥ पतिव्रतान्यनसूयापि सुरान्ब्रह्मविष्णवीशानतिथिपेण स्वाश्रमाऽभ्यागतान्दृष्ट्वा प्रत्युद्गत्वा समुखी भूय सत्कारपुर सर गृह समानीय शोभने आसने सन्यवेशयत् ।। १७ ॥

·श्रीगुरुचरिते वीजितान्कृतपच्छौचान्सूपविष्टान्जगौ सती । स्वागतं वोद्य किं कार्य मुनिस्तु तपसे गतः ॥१८॥ त ऊचुः साध्वि नो विद्यरतपःसक्तमना मुनिः । कदाऽऽयातीत्यतो देहि क्षुधितेभ्योन्नमाश्वलम् ॥१९॥ इति श्रुत्वा गिरस्तेपां तथेत्युक्त्वा गृहं गता। पात्राण्यासाद्य तेभ्योऽन्नं परिविष्टं न्यवेदयत् ॥ २० ॥ त आहुः साधि नो देहि नमा भूत्वेत्यपेक्षितं । नेदं चेद्रोचतेन्यत्र गच्छामः क्षुधिता इतः ।। २१ ।। च्यजनेन वीजितान्कृतपदिक्षालनान्सुखेनोपविष्टान्तान्कुशलप्रश्नपूर्वकं सती प्राह या युष्माकं बहुवचनस्य वसादेशः स्वागतं अद्य मया कि कार्य तदाज्ञापयतु भवंत इति भावः । ननु गृहपतिनैवेदं प्रष्टव्यं न स्त्रियेत्यत माह गृहपतिर्मुनिस्तु तपसे तुमर्थाच्च भायवनाच्चेति चतुर्थी तपस्तप्तुं गतः अतः प्रार्थये ॥ १८ ॥ ते देवा ऊचुः तपत्ति 'मनसचेंद्रियाणां च होकाम्यं परमं तपः । तज्ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते' इति स्मृतेर्वाह्योतःकरणसमाधानरूपं तपो ब्रह्मणप्तिद्वारमिति निश्चयेन तस्मिन् तपस्यासक्तं मनो यस्य स मुनिः कदाश्रममायातीति नो विद्मः अत आशु शीनं क्षुधितेभ्योऽस्मभ्यमलं पर्यातमन्नं देहि ॥ १९ ॥ तथेति दास्पामीत्युक्त्या गृहं पाकगृहम् ॥२०॥ तदानं परिविष्टमिति तया निवेदितं श्रुत्वा ते देया सम्यचुः हे साध्वि वं नग्ना दिगम्बरा भूत्या नोस्म- म्यानं देहीत्यस्माभिरपेक्षितं इदं तुभ्यं न रोचते चेत्तहि क्षुधिता वयं इत आश्रमादन्यत्र गच्छामः धर्मसत्वपरीक्षामियमुक्तिः ॥ २१॥ तत ·अ. ३ ज्ञानकांडम् ६१ तछ्रुत्वापि प्रहस्यैपा अपेः संगात्तपस्विनः। पूताया मम कामेन किं भवेञ्चेत्तथाऽकृते ॥ २२॥ शप्त्वा गच्छंति विमुखा महांतोमी ममात्मजाः। इति स्वगतमुद्भाव्य तथेत्युक्त्वांशुकं जहौ ॥ २३ ॥ तदैव तेभवन वाला निर्विकारा अपीश्वराः। जगत्सृडीधरहराः पातिव्रत्यप्रभावतः ॥२४॥ तान्सा तथाविधान्प्रेक्ष्य सचित्राभूद्धृतांशुका । पयः प्रसूत्या इवास्यास्तदालं स्तनतोस्रवत् ॥ २५॥ एपानसूया तदसमंजसमपि श्रुत्वा महासं कृत्यात्मन्यमन्यतेदं । तपस्विन ऋषेः समागमाच्छुद्धांतःकरणाया मम कामेन पातिमत्यहरं विकारजाते किं भवेन किमपीति भावः। तहतिथिसत्कारकामनयापि परपुरुषसन्निधौ नग्नत्वेन व्यवहरणं प्रायश्चित्तायेति चेत् 'कामोकार्षीत्कामः करोति नाह करोमि कामः कर्ता नाहं कर्ता कामः कारयिता नाहं कारयिता' इत्ययं मंत्री विवर्किनं प्रति कामात्मनोः संबंधाभावं बोधयन्नविवेकिनः प्रायश्चित्ताओं भवत्येवेत्यभिप्रेत्य पूताया मम कामेन किं इत्युक्तं अन्यच्च तैर्यथोक्तं तथा मया अकृतेऽननुष्टिते ॥ २२ ॥ अस्माञ्छप्त्वा विमुखाः सन्तो महान्त एते गच्छन्ति स इद्भोज'इति मंत्राभ्यामन्वयव्यतिरेकाभ्यां सत्कारासत्कारयोरिष्टा- निष्टफलप्रतिपादनात्तथैव कार्य अमी अतिथयो ममात्मजा इति स्वगत- मुद्भाव्य कल्पयित्वा तथा दास्यामि न गन्तव्यमित्युक्त्वांशुकं परिहितवस्त्रं जही नाना बभूव ।। २३ ।। तदाऽव्यवहितकाल एव जगत्सृड् ब्रह्मा ईशनं रक्षणं तच्छीलो विष्णुः हरो जगत्संहर्ता रुद्रः पातिव्रत्यधर्मसामर्थ्यात् । पंचम्यास्तसिलिति पंचम्यर्थे तसिः ॥ २४ ॥ साऽनुसूया तथाविधान्बा- लान् सचित्रा सावर्षी छतं परिहतं अशक पत्र यया वृतत्वला या प्रसूत्पा ·श्रीगुरुचरिते सपयेवाद्धताविष्टा प्रेम्णा हृष्टतनूरुहा। प्रत्येकं पाययामास क्षीरं तेपि पधुर्मुदा ॥ २६॥ जगदुत्पत्तिकरणसुश्रांत इव विश्वसृट् । पीत्वा पतिव्रतास्तन्यं परमां शांतिमाययौ ॥२७॥ विश्वभरो विश्वरक्षाक्रियात्रस्त इवामलं । पतिव्रतापयः प्राश्य पीनां विश्रांतिमाविशत् ॥ २८॥ हरस्तु विश्वसंहारकर्मतष्ट इत्र क्षणात् । सत्यौधस्याशनातृप्तः पुष्टिवर्धनतां ययौ ॥ २९ ॥ स्वधर्मज्ञाततत्सत्या पाययित्वापि तान्पयः । सा जगौ तत्कयोद्धातं प्रेम्णा विन्यस्य पालके ॥३०॥ इव जातपित्याया इव ॥ २५ ॥ सपदि तत्क्षणं अभ्दुताविष्टा आश्चर्य- प्रयुक्ता प्रेम्णा पुत्रनेहेन जातरोमांचा तेपि बालाः ॥ २६ ॥ सुतरी श्रांत इस ब्रह्मा स्तने भवं स्तन्यं दुग्धं शरीरावयवाद्यत् ॥ २७ ॥ विश्वभरो विष्णुः पीनां विपुलां आविशाविशत् ॥ २८॥ हरो रुद्रः विश्वसंहार- रूपकर्मणा तष्टस्तनूकृतः क्षीण इवेति यावत् तनूकरणे तक्षः सत्या ऊधसि भवं दुग्धं शरीरावयवाद्यत् अधस्यमेवौधस्यं स्वार्थेण पुष्टिं वर्धय- तीति पुष्टियर्धनस्तस्य मावस्तत्ता तस्य भावस्वतलाविति तल् स्वयं पुष्टः सन्नन्येपामपि पुष्टिं वर्धयतीति भावः 'सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्' इति मंन्नलिंगात् ।। २९ ।। स्वधर्मेण पातिव्रत्येन तत्प्रभावेणेति यावत् ज्ञातं तेषां बालानां सत्वं वलं यया सा इमे जगत्प्रभव इति विदिता सती तान् पयः पाययित्वा सानच्या प्रेम्णा पालके विन्यस्य तेषां देवानां कथोद्धातं कथाभ्यागानम् जगौ ॥ ३० ॥ एत्यागत्यानस्यामुखाछुतं गीतं गानं येन सः पुनरनसया- ·अ. ३ शानकांटम् ६३ अपांतरे वनादेत्य श्रुतगीतः सतीमुसात् । सर्व श्रुत्वेश्वरान्नात्वा घ्यानानत्वाऽस्तुवन्मुनिः ॥३१॥ विश्वसर्गस्थितिप्रांतनिदानं विश्वमाक्षिणं । विष्णुं विश्वमयं वंदे विधायं विश्वसंग्रहम् ।। ३२ ॥ मुखास शुमा ध्यावा च ध्यानाध्यानप्रभावात्तान्यालानीश्वरान्ज्ञाचा नत्वा प्रणम्य च मुनिरनिस्तानस्तुरत् ॥३१॥ स्तुतिमेगाह विश्वेति विश्व- सर्गादरादिकारण उपवृहितेन रजसा सर्ग उत्पत्ति सत्वेन च स्थिति पालन दुष्टनिग्रहशिष्यानुमहलक्षण तमोगुणेन च प्रात प्रलय एपा निदानमादिकारण अभिन्ननिमित्तोपादानरूप विश्वस्य साक्षिण तदुहायाँ साक्षित्वेन वर्तमान अटेपक 'नान्योतोस्ति द्रष्टा' इति 'द्वा सुपर्ण' इति श्रुते द्वा द्वौ सुष्टु पर्ण गति सहाय वा ययोस्तौ पर्ण गति सहाये चेति विश्व ॥ सयुजी समानौ सखापौ च जीवेश्वरौ समान वृक्ष ओनश्चू च्छेदन इति धातोस्तत्त्वज्ञानेन छेत्तु योग्यत्वाद्र्पकेण शरीर परिषस्वजाते आलिं- गयत तयोरेको जीन पिप्पल वर्मफल स्वादु अत्ति अतो वध्यते अन्य ईश्वरस्तु अनभनभिचाकशीति साक्षित्वेन पश्यतीति श्रुत्यर्थ । तर्हि परिग्नि किं नेत्याह विष्णु निष्ल व्यातापिति धातोर्व्यापक देशकालपस्तु परिच्छेदरहित ईदृशोह चेन्मत्तो द्वितीयत्वेन प्रतीयमानस्य जगत का गतिरित्यत आह रिवर्तन्यायेन विश्वस्याद्य कारण विश्वमय वदतिरिक्त विश्वाभावात् विश्वसग्रह स्वरूपानुभवेन ल्यहेतुवात् अध्यस्तस्य जगतोऽ. धितानत्वेन त्वमेव सर्वस्वरूप नह्यारोपिताना सर्पजलधारादडमालावली चर्दमूत्रितत्वादोना अधिगनभूता रज्जुमतरेणान्यत्किंचिद्वास्तव स्वरूप तद्वत्त्वमिति भार तं त्वा वन्दे ।। ३२ ।। यदर्थ तपस्तप्त स त्वमेकोपि

·६४
श्रीगुरुचरिते
तपस्तप्तं यदर्थ स लमेकोपीश लीलया।
त्रिधा भृत्वात्मनात्मानं स्वैर्गुणै रमयस्युत ॥ ३३॥
अध्यारोपापवादाभ्या समुद्भूतं जगत्ततः।
अहंममाभिमानेन पार्थक्यं त्वस्य नापरम् ॥ ३४॥
लीलया सत्यादिगुणैर्ब्रह्मादिरूपेण त्रिधा भत्या सख्याया विधाथें धा इति
धाप्रत्यय आमना स्वकल्पितर्गुण वैरात्मान रमयसि ॥ ३३ ।। एवभूत
यत्ता स्वरूपमविकृत तत स्वरूपादध्यारोपापवादाभ्या जगदुत्पत्तिविलयो
तौ यथा ईक्षणादिप्रवेशातेश्वरसृष्टिरूप जामदादिप्रबोधांतजीवसृष्टिरूप
वाध्यारोपस्तेनाध्यारोपेण भूतभौतिकररूप जगत्समुत्पन्न रज्जुसर्पवत् अस्य
दृश्यमानस्य जगतो देहादायहमित्यभिमानेन गृहस्त्रीपुत्रधनपश्वादो ममेत्य
भिमानेन ततोऽविकृतात्तत्र स्वरूपात्पार्थक्य पृथक्त्व सद्वितीयत्व भति
तुशब्देन तदध्यस्तै मिथ्याभूतमिति सूचयति अपवादेनाद्वितीयात्म
साक्षात्कारेणापर नामरूपविभागापन दैत न नास्ति देह प्रविष्टो जम
मरणजागरादिमि ससारभूतो जीव कदाचिदीश्वरानुग्रहेण गुरुशास्त्र
प्रसादाच दृश्यमानान्याकाशादीनि भूतानि प्राणिदेहाश्व कुत उत्पद्यते केन
वा रक्ष्यते कुत्र वा प्रलीयत इत्येव शास्त्र रिपिच्य सर्वसंसारस्य माया
कल्पितत्वात्पर ब्रह्मैव तत्त्रमियपरोक्षानुभमेन निचिनोति सोपवाद तेना
पनादेन परब्रह्मस्वरूपिणो भरतोऽपरमन्यन्न एकधैवानुद्रष्टव्य' 'नेह नानास्ति
किंचन' इति श्रुते तय॑तादृशस्येशी दशा कुत इति चेत्पूर्वमेवाक्तमेकोऽपि
लीलया त्रिधा भूत्वात्मान रमयसि नेद वास्ता तर रूप किं तु लीलेति
भाव । तर्हि ममैय गृहे किमर्थमित्यत्रापि पूर्वोक्तमेर तपस्तात यदर्थमिति
लोके स्वभक्तपशता दर्शयितु मत्तपो निमित्तीकृत्यैतैर्बालरूपैलीलया
प्रादुर्भुतोसि कुनस्तयोत्पत्ति को वा तगोत्पादक कोपि नव तथा च
श्रुति 'न जायते नियते' अतएव भक्तानुजिवृक्षया तयारतार इति ॥३४॥

·अ. ३ शानकांडम् इति स्तुवति तस्मिस्ते पालके बालरूपतः। स्थिता अप्याधरूपैः स्वैः स्थित्वोचुस्तं वरं वृणु ॥३५॥ स प्राह साध्वी सुभगे ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । त्वद्भक्त्याप्ता मनोदरा अतोभीष्टं वरं घृणु ॥३६॥ साप्याह सुतपः सृष्ट्यै निधाभूतेन वै भवान् । सृष्टोमुनामुमेवातः पुत्रत्येन वृणोत्वजम् ॥ ३७॥ इति तस्मिन् मुनौ स्तुवति सति ते देवा अंशेन पालके बालरूपतः स्थिता अपि स्वकीयैः पूर्वरूपैः स्थित्या अत्रेश्मत इति शेषः वर वृणु इति तमत्रि- मूचुः ॥ ३५॥ मुनिरमतः स्थितान् तान्दृष्ट्वा तेषां वचनं च श्रुत्वाऽयं पतिव्रता वर्मप्रभाव इति मनस्यानीय सोनिः साध्वीमनसूर्या वक्ष्यमाणं प्राह ईश्वरमातृत्वापन्नत्वात् हे सुभग इति संबुद्धिः यतो मनसोपि विदूरा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरास्तर भक्त्याऽऽपाः प्राताः 'पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लम्यस्त्वनन्यया' इति वचनादेतेषां लब्धये भक्तिरेव कारणं अतोऽनन्य- लम्येभ्य एभ्योभीष्टं वरं वृणीष्य ।। ३६ ॥ एवं बुक्तोनेर्वचनं श्रुत्वा ऋस्तपसः प्रभात्रोयं मद्भक्तिः पातिव्रत्यं वा किमुतेति मनस्थानीय सान- सूयापि स्वपति वक्ष्यमाणं प्राह शोभनं निष्कल्मषं तपो यस्य तत्संबुद्धौ भोः सुतपः ईधरोद्देशेनानुष्ठितत्वात्सात्विकत्वाच तपसो निष्कल्मषत्वं त्रिधाभूतेनामुना परमेश्वरेणैव सृष्टप) भवान्सृष्टोतः कारणादूपत्रयोपेत- ममुमेगाजं जन्मादिभाववर्जितमीश्वरं पुत्रत्वेन भवान्वृणोतु पुत्रस्य गौणा. रमत्वात्तद्रूपेणावस्थितस्य हृषीकेशस्य ललितालिंगनादिना मुख्यात्मप्राप्तिः सुलभेति भावः ।। ३७ ।। ऋष गताविति धातोषति पश्यतीति ऋषिः गु.च.....५ ·६६ भीगुरुचरिते ऋषिः सोपीदमेवेष्टं मत्वा वने तदेव हि । विष्णुः सर्वात्मनाहं ते मया दत्तः किलाप्रवीत् ॥३८॥ पतिव्रताप्रभावोयं वाला भृत्वेश्वराः स्थिताः । स्वस्वप्रापतोप्येते स्वं स्वं स्थानं ययुस्त्रयः ॥३९॥ पृथङ्नामानि बालेभ्यो ददौ तेभ्योर्थविन्मुनिः । पूर्णत्वेन मयाहं ते दत्त इत्युक्तवान् स्वयम् ॥ ४० ॥ भगवानिति नाम्नैनं मुनिर्दत्तं चकार सः। ब्रह्मांशं चंदनाच्चंद्रमौजे दुर्वाससन्तथा ॥४१॥ 'ऋषयोनागतातीतवर्तमानार्थवेदिन' इति स्मरणात् विष्णुापनशीलः सर्वात्मना सर्वस्वभावेन ॥ ३८॥ ईश्वरा अंशतो बाला भूत्वा पालके स्थिताः पुनश्चैते त्रयोपि स्वकीयेन रूपेण नत्वतिथिरूपेण स्वं स्वं स्थान सत्यलोकवैकुंठकैठासाख्यं ययुः ।। ३९ ।। अर्थविच्छन्दार्थज्ञो मुनिस्तेम्यो बालेभ्यः पृथक्पृथक् नाम तदंशानुगुणद्योतकं ददौ पूर्णत्वेन मयाहं ते दत्त इति भगवान् विष्णुः स्वयमेवोक्तवान् देय दाता चाहमित्यभिप्रायः इति हेतोरेनं विष्णोरंशभागं नाम्ना दत्तं चकार स मुनिः स्वयं दत्तवाद् 'दत्तात्मा तु स्वयं दत्त' इति स्मरणात् अनेनैव न्यायेन 'अथ ह शुनःशेपो विश्वामित्रस्यक्रिमाससाद' इति श्रुत्युक्तंशुनाशेपस्यात्मदानं व्यामुष्यायणक मतएव स्मर्यते 'मनीगतिः शुनःशेपः स कृत्रिमो वैश्वामित्रो देवरात' इति गोरप्रवरादेरर्वाचीनत्वात्स्वात्मदानकर्तुराद्यस्य विष्णार्गोत्राद्यभावान व्यामु- प्यायणत्वं । चद्याल्हादन इति धातोश्चंदनाच्वंदः चदरोणादिको एप्रत्ययः उमस्य शंकरस्यायमीग्रस्तं दुर्वाससं ॥ ४० ॥ ॥४१॥ त्रयाणां मध्ये- - ·अ. ३ ज्ञानकांडम् त्रयाणामप्ययं साक्षात्तस्तु भगवान्स्वयम् । श्रुत्यन्विष्टांघ्यब्जरेणुः सच्चिदानंदविग्रहः ॥ ४२ ॥ सदेप्टयोगसंविदः स्मृतिगामी क्षणे क्षणे। चंडोप्यन्योनुग्रहाशीश्चंद्रो जननवर्धनः ॥४३॥ दुर्वासःशापमाश्रुत्य भूदेवार्थमनंतशः । धृत्वावतारान् कार्यात लीलाकायान् जहात्यजः ॥४४॥ परानुग्रहकार्यार्थमवतीर्णः स्वयं किल । दत्तरूपेण कार्यस्य नित्यत्वान्नामुमत्यजत् ॥ ४५ ॥ । नामधारक उवाच ।। कुतो दुर्वाससा शमः शापोव्यक्त कथं वद । लमः परावरेसु मे संशयं छेत्तुमर्हसि ॥४६॥ प्ययं दत्तस्तु साक्षाद्भगवानेर नत्वंशावतारः पूर्णत्वेनात्मदानात् कथंभूतः श्रुतिभिरन्विष्टो मार्गितोऽनिकमलसंबंधी रेणुर्जगज्जन्मादिलक्षणो यस्य स एतेन तटस्थलक्षणमुक्तं सच्चिदानन्दविग्रह इति स्वरूपलक्षणमुक्त भवति ।। १२ । इष्टमभीष्टं योगोष्टांगः संविज्ञानं एतानि ददाताति तथा अन्यो दुर्वासाश्चंडोप्यनुग्रहेच्छुः जननवर्धनः वंशवर्धको लोक- पोषको वा ॥ १३ ॥ दुर्वाससा दत्तं शापमाश्रुत्यांगीकृत्य अजो न जायत इत्यजः अन्येष्वपि दृश्यत इति डप्रत्ययः अनन्तानित्यनन्तशोऽपरिमितान् संख्येकवचनाच्चेति शस् ॥ १४॥ स्वयं विष्णुः परानुग्रहकार्यस्य नित्य- त्वादभु मुनिविग्रहं भूमारहरणांते रामकृष्णादिवनात्यजत् ॥ ४५ ॥ कुतो हेतोः न व्यज्यते केनापि लक्षणेनेत्यव्यक्तः परे ब्रह्मादयोऽवरे निकृष्टा यस्मादेतादृशे शापः कथं संलग्नः ।। ४६ ।। एष भगवान् मक्ताधीनत्वेन ·14 श्रीगुरुचरिते सिद्ध उवाच भक्ताधीनतया त्येप भगवान् भक्तिभावनः । अन्यक्तोप्यस्ति सुव्यक्तः पूर्णातोत्र सहिष्णुता ॥ ४७॥ पुरांवरीपनामैको भक्तो भागवतोत्तमः । एकादशीव्रतपर आसीदभ्यागतार्चकः ।। ४८॥ एकदा व्रतभंगाय पारणाहे तदालयं । चंडः प्राप्याह दुर्वासा भोजनं मेर्पयेति च ॥ ४९ ॥ दास्यामीत्युक्तात्यस्मिन्गत्वा स्नातुं नदीमरं । छिद्रान्वेषी तन्त्र तस्थौ तरितुं पारणाक्षणं ॥५०॥ सोप्पभुक्ते मुनी भोज्यं नान्यथा व्रतभंगभीः । तीर्थात्तूमयसिद्धिर्म इति मत्वा पपौ जलम् ॥५१॥ तु स्वयमच्यक्तोपि स्वेच्छया शांत्यादिलक्षणै. सुतरा व्यज्यतेसौ सुव्यक्तः भक्तिभावनो भात्यतो हेतोरत्र भगवति पूर्णा सहिष्णुता भक्तमात्सल्यान गवति सर्वमुपचर्यत इति भार. ॥ १७ ॥ अबरीपनामा सूर्यवंशीयो राजर्षिर्भगवद्भारमात्मन्यात्मान सत्मिके भगति च प्रेक्षको भागस्तोत्तमः तिदिनात्मकैकादशीवततत्परोतिथिपूजकश्वासाद्वादशीक्षेत्र इति शेषः ।।४८ बतभंगाय व्रतभग कर्तुं तुमर्थाच भानपचनाच्चेति चतुर्थी पारणाहे मुहूर्त- मागावशिष्टायां द्वादश्यां प्राप्य आहेति छेदः॥ ४९ ॥ भोजन दास्यासी- स्यस्मिनगरीप उक्तरति सति अर शीघ्र तत्र स्नानविधायर तस्थौ गज- परमातुमारेभे इत्यर्थः तर्हि किं शास्त्रसिद्धये नेत्याह छिद्रीत पारणाकालं तरितुमुपयितु ।। ५० ॥ ऋष्यागमने पिलये जाते सति मुनो अमुक्ते न मोज्य अन्यथा पारणाफरणे बतभंगाद्भय तस्मादुभयसाधकात्तीर्थात्तीर्थ- जलपानान्मे उभपसिद्धि पारणासिद्धिातिय्यादरश्चेति सोरीपोपीति मत्वा तीर्थजलं पपी स्वय ।। ५१ ॥ तदा पानफाल एर हे दुर्भगानेनातिष्यव• ·अ. ३ ज्ञानकांढम् तदैत्याह मुनिः पीतं हित्वा मां क्षुधितं यतः । दुर्भगानेन दोषेण भ्रमिष्यसि भवे भवे ।। ५२ ।। इत्युक्तः सोप्यजं भीतो दध्यौ स्वकुलदैवतम् । स्वदासजीवनं विष्णुं सोप्यागत्याह तं मुनिं ।। ५३ ॥ मुने मोघं न ते वाक्यं शापं देहि तमेव मे। नायं सोढुं प्रमुभक्तवात्सल्यान्मे सहिष्णुता ।। ५४ ॥ इत्याकर्ण्य मुनिर्मत्वा मुव्ययं दुर्लभो नृणाम् । अंबरीपप्रभावेण शापसंबंधकारणात् ।। ५५ ।। भविष्यत्यत्र सुलभस्तच्छपाम्येनमित्यसौ । तं शशापाप्यजः शापाबहुधावतरत्यजः ।। ५६ ।। मानरूपेण दोषेणाइतःपरं जन्मनि जन्मनि भ्रमिष्यसि भूत्वा भूत्वा तत्तदेह- तादात्म्येनाहं मत्स्योहं कूमोहं वराहोहं सिंह इत्यादिभ्रांतिरूपां बुद्धि प्राप्स्यसि अत्र श्रौतप्रत्यवायज्ञापनार्थ दुर्भगति संबुद्धिः श्रुतिश्च काठके 'आशाप्रतीक्षे० ब्राह्मणो गृह' इति । तस्मात् सर्वावस्थासु आतिथिरनुपे- क्षणीय इति भावः ।। ५२ ।। इति तेनोक्तः सोपि भागवतोत्तमोपि जन्मा- तरेण भगवद्विस्मरणकारणाद्धीतः न तु जन्ममरणनिमित्तात् सोऽपि विष्णुरपि आगत्य आहेति पदच्छेदः ॥ ५३॥ मोघं निरर्थकं तपःप्रभा- वात्सत्यसंकल्पाच्च तमेव शापं मे देहि अयं भक्तः सोढुं न समर्थः अहमपि तथापि भक्तवात्सल्यान्मम सहनशक्तिरस्ति ।। १४॥ इति विष्णुवाक्यं श्रुत्या मुनिदुर्वासाः भुवि अयं विष्णुणां दुर्लभः तप- आदिना प्राप्तुमशक्यः अत्र मर्त्यलोके सुखेन लन्धुं शक्यो भविष्यति अंबरीषस्य जन्मभिः किन किमपि तत्तस्माद्धेतोरेनं विष्णुं शपााति मत्वासौ दुर्वासास्तं विष्णुं अजोपि विष्णुरपि शापाद्धेतो हुधा मत्स्यादि. रूपैरवतरति ।। ५५॥ ॥५६॥ विश्रुताः पुराणादौ विख्याताः ते च यया n

·श्रीगुरुचरिते
अस्यावतारा मत्स्याद्याः पुराणोक्ता हि विश्रुताः।
द्विवारमाविरासीत्स दीनान् चातुं जनान्कलौ ॥५७॥
अद्यापि तौ कामदौ स्तः पामरागोचरौ कलौ ।
यतकालकलौ द्राक्शं सिद्धयेन्नान्यदतोवितः ॥ ५८॥
इति श्रीगुरु० दत्तावतारकथनं नाम
तृतीयोऽध्यायः ॥३॥
चैत्रशुस्तृतीयायामपराण्हे मस्यरूपेणावतीर्य वेदानुत्य मनु ररक्ष १वैशाख-
पूर्णिमायां सायं मो भूत्वाऽमृतप्राप्तये स्वपृष्ठे मंदरं दधौ २ भाद्रशुकतृतीया-
यामपराण्हे वराहो भूत्वा भूमिमुरिष्यन् हिरण्याक्षं ददार ३ वैशाखशुक्त-
चतुर्दश्यां प्रदोषे नरसिंहरूपेणावतीर्य हिरण्यकशिपुं विददार ४ भाद्रशुद्धः
द्वादश्यां मध्यान्हे वामनो भूत्वा व्याजेन बलिं बबंध ५ वैशाखशुक्तृतीयायां
मध्यान्हे परशुरामो (भार्गवरामो) वतीर्य कार्तवीर्यादिनृपानहनत ६ चैत्रशुद्ध-
नवम्यां मध्यान्हे दाशरथी रामोवतीर्य सकुलं रावणं जघान ७श्रावणकृष्णा:
एम्यां निशीथे कृष्ण आविर्भूय भूभारमवातरत् ८ आश्विनशुक्लदशम्यां
सायं बुद्धो भूत्वा कारुण्यं ततान ९ श्रावणशुक्लपष्टयां कल्की जनिष्यते
म्लेच्छान्हनिष्यति च १० ॥ इति दशावताराः ।। मार्गपौर्णमास्यां प्रदोघे
बुधवासरे मृगभे च श्रीदत्तात्रेयोवतीर्य विजयतेऽस्मै नमः अन्येप्यवताराः
पुराणादौ विश्रुताः अस्येन्यनेन श्रीदत्तात्रेयस्येति संबध्यते स श्रीदत्तात्रेयः
कलौ युगे दीनान् जनान् वातुं द्विवारमाविरासीत् श्रीपादो नरहरिरिति
चावतारी जाताविति भावः ।। ५७ ॥ अद्यापि पामराणामगोचरायविषयी
तौ द्वौ बर्नमाने घोरे भक्ताना कामदौ स्तः एतादृशौ तौ यदि समर्थों
तर्हि सकटदोपनिधि रमेतं कलिं कुतो न निघ्नतः यतो महाननर्थः प्रवृत्तः
इत्यत आह यतेति यतो नियमितः कालो यस्य स चासौ कलिस्तस्मिन्द्रा
संकल्पमात्रेणैव शं पुण्यं सिध्येत् अन्यत्पापं संकल्पान सिध्येत् अतोऽ
पितः रक्षितः दुष्टस्वेपि महागुणत्वानियतकालत्वाच रक्षणं युक्तम् ।।५८॥
टीकार्य तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥

·चतुर्थोऽध्यायः यायुःकीय॒द्धिहेतुर्ना बर्थसक्तोन्यथा भवान् । कल्पः स्वंगो ज्ञोप्यकर्ता कुतोत्रातृट् समुचिति ॥१॥ श्रीदचो यदुना पृष्टस्तं पुंसां श्रेयसेऽब्रवीत् । परं ध्युपाश्रितगुरुशिक्षितज्ञानमात्मनः ॥२॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ चतुर्थाऽध्यायः ।। आत्मविद्यां वक्तुं तस्तु- स्यर्थमुपाख्यानं ब्रह्मबोधद्वारोपदेशं दर्शयति 'पारिप्लवार्था इति चेन्न विशे- पितत्वात्' इति न्यायात् ॥ चतुर्विंशतिगुर्वातज्ञानं तुफैनवीयदुं ॥ दत्त आन्वीक्षिकीं चापि प्रहादापार्जुनापाच १ अथ ह किल पर्यटन् यदुराजाऽ- कुतोभयं सर्वसंगविवर्जितं विजने वने धरोपस्थे शयानं दक्षमवधूतं दृष्ट्वाश्चर्येण तं पृच्छति ना पुरुषः श्रीः संपदायुजवितकालः कीर्तिर्यशः एपामृद्धौ समृद्धौ हेतुः कामना यस्य सः अर्थाः पुरुषार्था धर्मादयस्तेषु सक्तः प्रायो दृश्यते श्यादिकमकांक्षन्भवांस्तु अन्यथा धर्माद्यनासक्तो लक्ष्यते तदनैपुण्येनाशक्त्याऽज्ञानेन वा भवतोऽकर्तृत्वमिति वक्तुं न शक्यते यतो भवान् कल्पो निपुणः स्वंगः शोभनांगः शक्तः ज्ञः प्राज्ञोप्यकर्ता लक्ष्यते।। तधाप्यत्र विजने गहने वने कुतः कारणात् अतृट् निरिच्छोपि सन्कलवा. दिरहितोपि तु समुत्सानंद इति ॥ १ ॥ यदुना ययातिपुत्रेण पृष्टः श्रीदत्तः यदुं पुरुषाणा मुक्तये आत्मनो बुत्ध्युपाश्रितपृथिव्यादिगुरुशिक्षितहयोपादेय- रूपज्ञानं भ्रमप्रमादनाशकरत्वात्परं उत्कृष्टं अनीत् ॥२॥ तातात्ति- तिक्षायाः पारमार्थिकपाधान्यापृथिव्याः शिक्षितां क्षमा प्राह नेतीति । देवानुगैर्दैवाशरतिभिभूतरातः पीयमानोपि धीरः मेर पृथ्वीर सुतेर्मा- ·श्रीगुरुचरिते न दैवानुगभूतातः मेव धीरः सृतेथलेत् । सदा परार्थोद्भवेहो नगाच्छिक्षेत्परात्मतां ॥३॥ प्राणवृत्त्याक्षिप्तहृद्वाग्विद्भुत्तुष्येन्न गोप्रियैः । तद्भुग्दोपगुणास्मृग्विधर्मासक्तय देहगः ॥४॥ गुणाश्रयो गुणैर्युज्येन गंधर्वायुवत्स्वदृक् । कालोत्थगुणतेजोभूमयमावास्पृगित्पुमान् ॥ ५॥ नचलेकितु धैर्येण क्षमा यहेत् पर्वतरूपायाः पृथिव्याः शिक्षितमाह सदा सर्वथा परार्थः परोपकारार्थः उद्भवः संभव ईहा च यस्य स नगावृक्षारपर्वताद्वा परात्मता पराधीनात्मता शिक्षेनगो यथा खंडित उत्पाटितो वाप्यखिनस्तदनुमन्यते तद्वत् ॥३॥ क्षमावतो विषयासक्त्या नांतर्मुखत्वं तस्माद्वाह्यान्यंतरवायुशिक्षितां विषया. नासक्तिमाह साधेन प्राणो साहारमात्रेण प्रवर्तते रसादीन्नापेक्षते तस्य वृत्त्याऽविक्षिप्तमनोवाक्पुरुषस्तुध्येनेन्द्रियविषयैः प्राणवृत्त्यकरणे मनोवैकल्येन ज्ञानं नश्येत् गुणलिप्सायां तु वाड्मनश्च विक्षिप्येत 1 विपयान्सेवमानस्यापि तेष्वनासक्ति बाह्यवायुशिक्षितामाह तद्भुग्विषयभुक् शीतोष्णादिविविध- धर्मानासक्तस्तद्दोपगुणासंस्पृष्टश्च यथा वायुर्दहने वने वा न सज्जते तदेहग इत्यप्रेण संबंधः ॥ ४ ॥ देहादियोगेनाहंप्रत्ययेन प्रतीयमानोपि गंधादियोगप्रतीतो वायुर्यथा न तद्योगी तद्वद्गुणाश्रयोपि गुणैर्न युज्येत् एतद्वा कथमित्यत आह स्वदृक्स्वरूपानुसंधानवान् । एतादृशस्थापि निर्वि- कारव्यापकात्मज्ञानाभावे न स्वास्थ्यमत आकाशाच्छिक्षितं तदेवाह साधैन कालसृष्टगुणा येषु ते च ते तेजोऽभमयभावाः त्रिवृत्करणविकार- देहास्तस्पर्शरहित एव पुमान् ॥ ५॥ वायुप्रेरितमेघास्पृष्टाकाशवत्

·अ. ४ ज्ञानकांडम्
७३
वायूत्थान्दास्पृक्खवच्चांतःस्थेनाभिदसंगती।
माव्ये सर्वान्वयव्याप्त्या ब्रह्मात्मत्वात्ततात्मनः ॥६॥
रस्यः स्निग्धः प्रकृत्याच्छो ज्ञोव्बद्धाम्ना पुनाति नन् ।
छन्नः स्पष्टोपि काम्यर्च्यः प्रागुदग्दावचं दहन् ॥७॥
क्वापि भुक्ते तपस्तेजोदीप्तोक्षोम्योपरिग्रहः ।
मलास्पृक्सर्वभक्षोपि ज्ञोग्निबच्चेधसीयते ।।८।।
तत्तद्रूपः स्वमायोत्योच्चासत्स्थेशोग्निहेतिवत् ।
कालान्नित्येपि दृश्यते नात्मभूतोद्भवक्षती ॥९॥
अन्यच्च देहस्थेन सर्वान्वयव्याप्त्या व्यापकस्य प्रत्यगात्मनो ब्रह्मात्मत्वाद्दे-
हादिनाऽभेदोऽसंगश्च भाव्यः मणिपु सूत्रस्येव न व्याप्तिः किंवाकाशस्येव
घटादिनासंगो भैदश्च तद्वत् ईदृशोपि स्वच्छत्वादियुक्तश्वेज्जगत्पुनातीति
॥६॥ उदकाच्छिक्षितमाह रस्यो मधुरालापी बिग्धो लोकेष्वनुराग-
वान्स्वभावशुद्धश्च ज्ञः स्वदेहेन दर्शनादि कुर्वतो नून् पुनाति उदकवत् ।
ईदृशस्तेजस्वीत्यग्नेः शिक्षितमाह सार्धद्वयेन छन्नो गुप्तः स्पष्टोपि वा
कामिपूज्यः पूर्वोत्तरदात्रघ पापं दहन् ॥७॥ कापि मुंक्ते तथापि न
दोषी ज्ञानातिशयात्तपस्तेजोदीसोतएवाऽक्षोभ्यः अपरिग्रह उदरपात्रः
सर्वभक्षोपि अग्निवन्न मलास्पृक् ज्ञानी अन्याधसीयत इत्यग्रिमेण संबंधः
॥८॥ इन्धसि वर्तुलादिकाष्ठे तत्चद्रूपोग्निरिव स्वमायासृथ्वचेषु
देवादिषु असत्सु तिर्यगादिपु तिष्टतीति स चासावीशश्च तत्तद्पः प्रतीयते
सा प्रतीतिर्न वास्तवी काष्टसंयुक्ताग्न्याकारवन्मृषा अन्यच्च कालवेगेनात्म-
संबंधिभूतानामुद्भवक्षती उत्पत्तिनाशौ अग्निज्वालावन्नित्येपि अनुक्षणं
वर्तमानेपि स्थूलदृष्टया न दृश्येतेतः क्षणभंगुरत्वं वैराग्याथै ज्ञातव्यं ॥९॥

·४२ श्रीगुरुचरिते न दैवानुगभूतातःक्ष्मेव धीरः सृतेश्चलेत् । सदा परार्थोद्भवेहो नगाच्छिक्षेत्परात्मतां ॥३॥ प्राणवृत्त्याक्षिप्तहद्वाग्विद्धृत्तुष्येन्न गोप्रियैः । तद्भुग्दोपगुणास्पृग्विधर्मासक्तथ देहगः ॥ ४ ॥ गुणाश्रयो गुणैर्युज्येन गंधै युवत्स्वदृक् । कालोत्थगुणतेजोभूमयभावास्पृगित्पुमान् ॥५॥ ॥३॥ नचलेतिकतु धैर्येण क्षमां वहेत् पर्वतरूपायाः पृथिव्याः शिक्षितमाह सदा सर्वथा परार्थः परोपकारार्थः उद्भवः संभव ईहा च यस्य स नगावृक्षात्पर्वतावा परात्मतां पराधीनात्मता शिक्षेनगो यथा खडित उत्पाटितो वाप्यखिनस्तदनुमन्यते तद्वत् क्षमावतो विषयासक्त्या नांतर्मुखत्वं तस्माद्वाह्याभ्यंतरवायुशिक्षितां विषया- नासक्तिमाह साधेन प्राणो ह्याहारमात्रेण प्रवर्तते रसादीनापेक्षते तस्य वृत्याऽविक्षिप्तमनोवाक्पुरुषस्तुष्येन्नेन्द्रियविषयैः प्राणवृत्यकरणे मनोवैकल्येन ज्ञानं नश्येत् गुणलिप्सायां तु वाङ्मनश्च विक्षिप्येत । विषयान्सेवमानस्यापि तेष्वनासक्तिं बाह्यवायुशिक्षितामाह तमुग्विषयभुक् शीतोष्णादिविविध- धर्मानासक्तस्तदोषगुणासंस्पृष्टश्च यथा वायुर्दहने वने वा न सज्जते तदेहग इत्यग्रेण संबंधः ॥ ४ ॥ देहादियोगेनाप्रत्ययेन प्रतीयमानीपि गंधादियोगातीतो वायुर्यथा न तद्योगी तद्गुणानयोपि गुणैर्न युज्येत् . एतद्वा कथमित्यत आह स्वदृक्स्वरूपानुसंधानवान् । एतादृशस्यापि निर्षि- फारव्यापकात्मज्ञानाभावे न स्वास्थ्यमत आकाशाच्छिक्षितं तदेवाह सार्धन कालसृष्टगुणा येषु ते च ते तेजोऽब्भमयभावाः त्रिवृत्करणविकार- देहास्तत्स्पर्शरहित एव पुमान् ॥ ५॥ वायुप्रेरितमेघास्पृष्टाकाशवत्

·अ. ४ ज्ञानकांडम्
७३.
वायुत्थान्दास्पृक्खवच्चांतःस्थेनाभिदसंगती।
भाव्ये सर्वान्वयव्याप्त्या ब्रह्मात्मत्वाचतात्मनः ॥६॥
रस्यः लिग्धः प्रकृत्याच्छो ज्ञोचद्धाम्ना पुनाति नृन् ।
छन्नः स्पष्टोपि काम्यर्च्यः प्रागुदग्दात्रघं दहन् ।। ७ ।।
कापि भुंक्त तपस्तेजोदीप्तोक्षोम्योपरिग्रहः ।
मलास्पृक्सर्वभक्षोपि ज्ञोग्निवच्चेधसीयते ॥८॥
तत्तद्रूपः स्थमायोत्थोच्चासत्स्थेशोग्निहेतिवत् ।
कालानित्येपि दृश्येते नात्मभृतोद्भवक्षती ॥९॥
अन्यच्च देहस्थेन सर्वान्वयव्याच्या व्यापकस्य प्रत्यगात्मनो ब्रह्मात्मत्वादे-
हादिनाऽभेदोऽसंगश्च भाव्यः मणिषु सूत्रस्येव न व्याप्तिः कित्वाकाशस्येव
घटादिनासंगो भेदश्च तद्वत् ईदृशोपि स्वच्छत्वादियुक्तश्चेज्जगत्पुनातीति
॥६॥ उदकाच्छिक्षितमाह रस्यो मधुरालापी निग्धो लोकेष्वनुराग-
वान्स्वभावशुद्धश्च ज्ञः स्वदेहेन दर्शनादि कुर्वतो नन् पुनाति उदकवत् ।
ईदृशस्तेजस्वीत्यग्नेः शिक्षितमाह साधद्वयेन छन्नो गुप्तः स्पष्टोपि वा
कामिपूज्यः पूर्वोत्तरदानघं पापं दहन् ॥ ७ ॥ कापि भुक्ते तथापि न
दोपी ज्ञानातिशयात्तपस्तेजोदीप्तोतरवाऽक्षोभ्यः अपरिग्रह उदरपान
सर्वभक्षोपि अग्निवन्न मलास्पृक् ज्ञानी अन्यधसीयत इत्यप्रिमेण संबंध:
॥८॥ इन्धसि वर्तुलादिकाष्ठे तत्तद्रूपोग्निरिव स्वमायास्टेषुचे
देयादिषु असत्सु तिर्यगादिपु तिष्टतीति स चासावीशश्च तत्तद्रूपः प्रतीयते
सा प्रतीतिर्न वास्तवी काष्टसंयुक्तान्याकारवन्मृषा अन्यच्च कालवेगेनात्म-
संबंधिभूतानामुद्भवक्षती उत्पत्तिनाशौ अग्निज्वालावन्नित्येपि अनुक्षणं
वर्तमानेपि स्थूलदृष्टया न दृश्येतेतः क्षणभंगुरत्वं वैराग्याथै ज्ञातव्यं ॥९॥

·श्रीगुरुचरिते देहः कलावद्विकारी कालेनात्माजवद वः। मात्यात्मा तत्स्थवद्व्यक्तौ न स्वस्थो बुध्यतेवत्॥१०॥ स्थूलबुद्ध्यार्कवद्गोभिर्गा यथास्वं गुणैर्गुणान् । आदत्ते विसृजत्यत्र सदा योगी न युज्यते ॥११॥ तद्वत्षड्भावविकास अपि देहस्य नात्मन इति चंद्राच्छिक्षितमाहाधैन देहश्चंद्रकलावद्विकारी आत्मा चंद्रवद् ध्रुवः कूटस्थः अत्रेयं ज्योतिः- शास्त्रप्रक्रिया 'तेजसां गोलकः सूर्यो प्रहाण्यंबुगोलक' इति वचनादाप्य- मंडलश्चन्द्रस्तेजोमडलः सूर्यः तयोरेकीयस्थाने चन्द्रो न दृश्यते चक्षुषः सूर्यमंडलेन समदेशस्थितत्वव्यवधानात् सामावास्या अथ पष्टिकलाभिश्चंद्रो नक्षत्रांतरं याति सूर्यस्तु त्रयोदशभिरहोरात्रैरतः प्रतिपदमारम्य विषमस्थस्य सूर्यमंडलस्य पंचदशः पंचदशो भागः आप्यमंडले प्रतिबिंबितो दृश्यते सा कलेत्युच्यते एवं पंचदशेति त्रयोदशभिर्नक्षत्रैरंतरमिति राशिचक्रस्य सप्तविंशतिनक्षत्रात्मकस्य मध्ये संमुखौ चंद्रसूर्यौ तिष्ठतः तदा संपूर्ण प्रतिबिंब भूछायालांछितं दृश्यते सा पूर्णिमा तस्याममावास्याप्रतिबिबेन सह षोडशकलचंद्र उपचर्यतेऽथ पुनः प्रतिपदमारभ्य मंडलयोर्विषमी- भावात् कलान्हासस्तत्र कलानामेव विकारो नाप्यमंडलस्य तथात्मनोपि आत्मा देहस्थ इति प्रतीतोपि न तथेति सूर्याच्छिक्षितमाह साधैन स्वतो भेदशन्योन्यात्माभिव्यनक्तीति व्यक्तिहाद्युपाधिस्तत्र तत्स्थवत्तद्गत इन भाति स्थूलबुध्या स्वस्थः स्वम्पावस्थितो न बुध्यतऽर्कवत् ॥ १० ॥ ययाः स्वर्गस्थोप्युदकुंभे प्रतिबिंबितस्तच्चलनादिना चलित इत्यादि लक्ष्यते तद्वत् । अन्यच्च यथास्वं यथाकालं गोमिः किरणैर्गाः जलानि अर्क इस गुणैरिंद्रियैर्गुणान् विषयानादत्ते पुनः पात्रे योगी विसृजति अत्रादाने विसगै च स योगी न युज्यते मया लब्धं दत्तं घेत्यभिमानं न करोति ·अ. ४ ज्ञानकांडम् नातिस्नेहप्रसंगाक्तो नश्येद्दीनः कपोतवत् । कश्चित्कपोतः कपोती क्रीडादौ चेरतुर्वने ॥१२॥ ग्रेम्णाऽशंकं मिथो बद्धध्यक्ष्यगौ पाति स श्रमात् । तर्पयंती सासूता स्तांस्तौ पुपुपतुर्मुदा ॥ १३ ॥ कदाचिल्लुन्धको नीडाबहिःस्थांस्ताञ्छिचाददे। क्रोशंती पतितां दुखातां तं चापस्मृति तथा ॥१४॥ द्वंद्वारामः प्रियाऽशांतो गृहासक्तो विवन्नरः। क्रांतापावृतमुक्तिद्वाजन्मच्युत एव सः॥१५॥ ॥११॥ अथ एवंयुक्तोप्यतिस्नेहप्रसंगौ करोति चेन्नश्यतीति कपोता- च्छिक्षितमाह चतुर्भिः ना पुमान् अतिस्नेहोऽतिप्रीतिरतिप्रसंगो लालनाद्या- सक्तिस्ताभ्यामक्तो व्याप्तश्चेत्कपोतवन्नश्येत्तदेव विवृणोति कश्चित्कपोतस्तस्त्री कपोती च प्रेम्णा स्नेहेन मिथः परस्परं बद्धानि धीर्बुद्धिरक्षि दृष्टिश्चांग च याभ्यां तौ निःशंक वने क्रीडादौ मिथुनीभय चेरतुः ॥ १२॥ सहा- सवीक्षितालापादिभिस्तर्पयंती स कपोती कपोतः श्रमात्कष्टेनापि वांछित- दानेन पाति साऽर्भानंडरूपानसूत ततः स्वभावकर्मादिशक्तिभिर्मिनांडेम्यो व्यक्ताकारान् तान्मुदा तौ पुपुषतुः तन्मुखेषु कयलदानेनाच्छादनादिना च ॥१३॥ प्रौढान् तान् कदाचिन्नीडाद्वहिः स्थितान् लुब्धकः शिचा जालेन जग्राह तेषामनार्थ वनांतरं गता तन्माता तदैवागत्य बद्धान् तान् ददर्श ततः पुत्रशोकेन क्रोशेती दुःखाज्जाले पतितां तां तथा च प्रकारवचने थाल् तेनैव प्रकारेण तादृशं पतितं अपस्मृति स्मृतिवर्जितं कपोतं चाददे लुब्धक इति पूर्वाभिमर्शः एवंविधान्गृहासक्तान्कालो भक्षतीत्यूह्य ।। १४ ॥ दृष्टांत- मभिनीय दार्शतिके योजयति द्वंद्वसुखे आरामो यस्य प्रियविषयाशांतो गृहे गुणबुद्धयासक्तो नरः विवत्कपोतपक्षिवत् क्रांतं यदपावरणं मुक्तिद्वार- भूतं नृजन्म तस्मात्यच्युत एव स भवेत्ततो होनतरे लोकं गमिष्यतीति

·७६
श्रीगुरुचरिते
क्वाप्यस्त्यैद्रियसौख्यं तन्नैच्छेदाजगरोक्रियः।
यदृच्छयाप्त महांतं ग्रासं वाल्पं सारसम् ॥१६॥
भक्षेच्चेन्नाप्लोनशनो दैवमुक्सर्पवत्स्वपन् ।
विनिद्रोक्रियवल्यगधृग्गोमानपि नेहते ॥१७॥
पूर्णो हीनोप्यजपरो न सर्पति न शुष्यति ।
ज्ञोन्धिवत्सिधुभिर्निनोनंतपारो दुरत्ययः॥१८ ।।
भाव ॥ १५॥ एव ज्ञात्वा प्रारब्धकर्मणोवश्यभानियात्तदर्थोद्यमेथा-
युर्व्ययो न कार्य इत्यजगराच्छिक्षितमाह द्वाभ्या कापि स्वर्गे नरकेपि
ऐन्द्रियसौख्यमस्ति यथा दु ख अतोऽक्रिय उदासीनोजगरवृत्ति सन् त.
लैच्छेत् तर्हि देहनिर्वाह कथमित्यत आह दैवलब्ध महांत अल्प वा मिष्ट वा
विरस वा प्रास भक्षेत् न प्राप्तश्चेदनशनोपि दवभुग्दैवमेव प्रापकमिति धैर्य
वान्स्वपन्नपि स्वार्थदत्तदृष्टया विगतनिद्र अक्रियमुद्यमरहित तच तलपदग
च तद्वारक ईदृशो गोमानिद्रियवानपि नेहते दर्शनादिव्यापारमपि निवार-
यति ॥१५॥ ईदृशोपि दैवलब्धेन या भोगेन युतो पियुतोपि वा हर्षशोक-
रहितो भवेदिति समुद्राच्छिक्षितमाह सार्धन सिंधुभिनदीभि सिंधु समुद्र
इव ज्ञ पूर्ण समृद्धकाम समुद्रपक्षे प्रावृषि सरिद्भि समृद्धोपि न सर्पति
हर्षाद्विक्षितो न भवति पक्षे बहिर्न प्रसरति हीन इष्टवियुक्तोपि
पक्षे ग्रीष्मे नदीप्रवाहरहितोपि न शुष्यति न शोकेन ततो भवति
पक्षे शुष्को न भवति अन्यच्च निम्नोन्तर्गभीर अनतपार भूमा आविर्भ-
तस्वरूपत्वात् कालतो देशतश्चापरिच्छेद्य पक्षे सर्वतो विस्तीर्ण दुरत्ययो
नातिक्रमणीय तेजस्वित्वात् पक्षे भीमरूपनात सदाऽक्षोम्योऽविकार्य
रागावभावात् पक्षे मर्यादापालकत्वात् दुर्विगाह्य एवभूत इति परिकलयि-
तुमशक्यो बहि प्रसन्नश्च स्तिमिताब्धियनिश्चलसमुद्रवद्भवेत् ॥ १८॥

·अ. ४ ज्ञानकांडम् सदाऽक्षोभ्यो दुर्विगायः प्रसन्नः स्तिमिताधिवत् । नावशोनौ विवन्नश्येत्तीलीलारूपमोहतः ।। १९॥ गृण्हीयात्सर्वतः सारं रमेन्नकत्र चाल्पमुक् । संग्रहे नाशवीजेपि मधुकृद्वन्मुनिः सदा ॥ २० ॥ घध्येत नांगनास्पर्शाच्छरैर्हन्येत वेभवत् । अन्योऽकात्संचितं लुब्धैर्न मुक्तं नार्पितं धनं ॥ २१॥ कुरंगमातंगपतंगभंगमीना हताः पंचभिरेव पंच । एकः प्रमादी स कथं न हन्यते यः सेवते पंचभिरेय पंच' इति गारुडोत्तरेवं सन्नपि विषयासक्त- स्थेनश्यतीति पंचभ्यः शिक्षितमाह सार्धचतुर्भिः रमणीविलासलावण्यरूप- मोहितोऽनएवावशो ना पुमान् अग्नौ पतंगवच्छलभवनश्येत् ॥ १९ ॥ मधुकरो द्विविधः मधु कृतति पुष्पादाच्छिद्य गृहातीति मधुकृत् भंगः मध्वाहारत्वेन स्वरूपेण च करोतीति मधुकृन्मधुमक्षिका ताभ्यां शिक्षित- माह सर्वतोगुम्यो महद्भ्यश्च सारं गृण्हीयात् 'वहुशास्त्रगुरुपासनेपि सारादानं पट्पदवत्' इति सांख्यप्रवचनात् अल्पभुक्सनैकत्र रमेत् च एवार्थः यथा भुंगो विशिष्टरसलोभेनैकस्मिन्पद्मे वसनस्तमये मुकुलिते तस्मिन्बध्यते एवं शोपि गुणलोभेनैकगृहमाश्रितस्तन्मोहेन बध्यते स मुनिः सदा स्वात्मना सह नाशहेतौ मधुवत्संग्रहे न रमेत् यतः स्वेन सह संग्रह- नाशः ॥२०॥ गजाच्छिक्षितमाह ना पुरुषः स्वस्यान्यस्य चांगना- स्पर्शात्स्नेहन पाशेन च वध्यते वाथवा शूरैर्हन्येतोभयत्रापीभवत् । त्याग- भोगहीनोर्थसंचयो धाताय भवति स्वोद्यमाभावेपि भोगः संभवतीति च मधुकृन्मधुहराभ्यां शिक्षितमाह दुःखात्संचितं न भुक्तं स्वयं न दत्तमन्येभ्य ईदृशं लन्धधनं सचितं मधुवत्सहसान्यो भुक्ते ।। २१ ।। दुःखाद्गहिणार्जित-

·श्रीगुरुचरिते
भुक्तकार्जितगृह्यन्नं प्राग्भिक्षुर्मधुहेव च ।
ना बध्येतैणवद्गीतान्नृत्याद्वाप्पृष्यशृंगवत् ॥ २२ ॥
प्रमाथिजिव्हया नैति चडिशैर्मस्त्यवल्लयं ।
जय्याल्पभुज्या साऽसक्त्या जितं सर्व जिते रसे ॥२३॥
वेश्यैकार्थदकांताशाध्वस्तनिद्रा सुखावहं ।
चिताहेतुं हि निर्वेदं गत्वात्मस्थं रतार्थदं ।। २४ ।।
रामं हित्वा कुवृत्यान्यं भीशुङ्मोहदमध्वम् ।
कांक्षे विमात्मनात्मानं रमे क्रीत्वामुनेति सा ॥ २५ ॥
मनमनुद्यमोपि मधुहेव भिक्षुः पूर्व भुक्ते । हरिणाच्छिक्षितमाह ना पुरुषः
प्राम्यगीतश्रवणात् न तु भगवद्गुणगीतश्रवणात् एणवन्मृगवद्वध्येत नृत्याय-
वलोकनाचापि मृगीसुतमेशृंगवद्वध्येत ।। २२।। मत्स्याच्छिक्षितमाह
अतिक्षोभकया जिन्हया ना पुमान् मडिशैरामिपलिप्तलोहकंटकैर्मत्स्य इव
लयमेति अतोल्पभुज्या परिमितभोजनेन रसानासक्त्या च सा जिव्हा जेतुं
शक्या क्षय्यजय्यौ शक्यार्थ इति निपातनात्साधुः रसासक्तिं परित्यज्यौष-
धवटुंजीत। प्राणवृत्त्येति श्लोकार्थस्येदं प्रकारांतर रसनादुर्जयत्वादुक्तं यतो
रसे जिते सर्व जितमेव ॥ २३ ॥ जितरसस्याप्याशा प्रतिबंधकीं अतो
वेश्यायाः शिक्षित नैराश्यमाह सार्धद्वयेन विदेहपुरस्थैका पिंगला नाम
वेश्या बहुव्यदातृकांताशया ध्यस्ता निद्रा यस्याः सा दैवयोगाव्यांचंतेव
हेतुर्यस्य तं सुखावह निर्वेदमलंबुद्धि गत्वा विवेकेनात्मानं धिक्कुर्वती आह
आत्मस्थं अंतर्यामिणं रतं स्वानुभवेन परानंदं अर्थ मोक्षरूपं च ददातीति
तं ॥ २४ ॥ ग्रंथिभेदसंशयच्छेदकर्मक्षयपूर्वकं स्वरूपे स्मयतीति राम
प्रत्यगात्मानं हित्वा सांकेतवार्तयान्यं स्त्रैणं अननुमताचरणाद्वीति
विरहेण शोकं अतिस्नेहप्रसंगतश्च मोहं ददातीति तं अनुवं
मयं तुच्छं जारं कक्षिऽतएव मा मा धिक् इतः परमात्मना देहेनात्मानं
श्रीत्याऽमुना स्वप्रकाशापरोक्षरूपेणात्मारामेणाहं रमे इति सा ॥ २५ ॥

·अ. ४ ज्ञानकांडम् मत्वा तथाभूत्थ्याशाऽकं नैराश्यं परमं सुखं । परिग्रहोकाय तज्ज्ञोऽस्वोप्यनंतसुखायते ।। २६ ॥ सामिपं कररं हंति शूरोतो च्यामिषः सुखी। मानापमानचितोनः स्वक्रीडः स्वरतिः सुखी ।। २७॥ पालवद्धि जडोझोर्भश्वात्मानंदो गुणातिगः। मनन कृत्वा तथाभूदाशां छित्वात्मारामाभूत् हि यस्मादाशाऽकं दुःखं नैराश्यं परमं सुखं व्यवहारेपि सुखेन निद्रानंदप्रदत्वात् 'निराशः सुखी पिंगलावत्' इति सांख्यप्रवचनात । निराशस्यापि परिग्रहो दुःखायेति कुरराच्छिक्षितमाहँकेन प्रियतमपरिग्रहोऽकाय दुःखाय भवति तं जानातीति तज्ज्ञः आतोनुपसर्गे क इति कः तस्य ज्ञ इति पष्टीसमासो वा इगुपधज्ञेति कप्रत्ययः एवंविद्वानस्वोपि अकिंचनस्त्यक्तपरिग्रह इति यावत् न तु दरिद्रः अनंतसुखायते ॥ २६ ॥ तदाह शूरः सामिपं कुररं हंति अतः सामिषा- दन्यो च्यामिषः आमिपरहितः स सुखी परिग्रहाभावात् ईदृशस्यापि माना. पमानचिताराहित्येन परमसुखत्वं बालाच्छिक्षितमाहैकेन मानः सत्कारः अवमानस्तिरस्कारो गृहपरिवाराशनादिचिता ताभिरूनः स्वेनात्मना क्रीडा यस्य स्वस्मिन्नात्मनि रतिः प्रीतिर्यस्य स सुखी बालवदित्यग्निमेण संबंधः ॥२७॥ हि यस्माज्जडोनुद्यमोऽज्ञो विमुग्ध एवंभूतोों बाल आत्मानंदश्वापरःप्रकृतिगुणानतिकम्येश्वरभावं गच्छतीति गुणातिगश्चात्मा- नंद एतौ द्वौ चिंतया मुक्तवादात्मानंदौ परमानंदनिर्भरावित्यर्थः । एवंभूता- वस्थालब्धयेभ्यासः कर्तव्यः स तु बहूनां द्वयोर्वा मध्ये न सिध्यति बहुभिर्योगे विरोधो रागादिभिः कुमारीशंखवत् द्वाभ्यामपि तथैव' इति सूत्राभ्यां कपिलमुनिना प्रतिपादित कुमारीकंकणाच्छिक्षितमाह काचिद्धि किल कुमारी बंधुषु कापि यातेषु स्ववरणाय गृहागतानामभ्यव- ·८० श्रीगुरुचरिते भक्त्वैकैकं महारावानणतो द्वौ कुमार्यपि ॥ २८ ॥ पाण्योधूत्वैकैकशंखं रहःकृत्येलभत्सुखं । कलि नि दूयोर्वार्ता कस्तच्छंखपच्चरेत् ।। २९ ।। एकचार्यप्रमचोल्पवाग्गुहास्थोगृहो मुनिः । एकोहिवद्गत्यलक्ष्यो गृहारंभोरुवात्मनः ॥ ३० ।। विफलोकाय सोन्यकृतधाम्न्येधते सुखं । हारार्थ रहसि शालीनवहनत् तदा तत्प्रकोष्ठस्थाः शंखालया महाशब्द चकुस्तदा सादरिद्रताद्योतकं तज्जुगुप्सितं मत्वा वीडिता सती स्वप्रकोष्ठात् क्रमेणैकैकं शंखान् शखबलयान् कंकणानाति यावत् कथंभूतान महारावान् महाशब्दान् भक्त्वा करादपसार्थ पृथक्कृत्येति यावत् द्वौ द्वावरक्षत् रणंती शब्दं कुर्वतौ शिजितौ तावपि भक्त्वेति पूर्वेण संबंधः एवं कुमारी ।। २८ ॥ पाण्योः स्वारयोः सौभाग्यत्वादेकैकं शंख धृत्वावशेष्य शाल्यबहननरूपे नहाकृत्ये सुखमलभत शब्दाभावात् ततः किं शिक्षितमित्यत आह हि यतः भूम्नि बहुत्वे कलिरेकत्र द्वयोोगेऽशनादिवाः तस्मात्तच्छंखवदे- काकी तपश्चरेत् ॥ २९॥ ईदृशो निःसंगोपि निर्विघ्नार्थमनियतनिकेतो भवेदिति सोच्छिक्षितमाह एकाफी चरतीत्येकचारी सावधानमितवाक् गुहावासी अतोऽगृहोऽनियतगेहः एकोऽसहायः गत्याचारेणालक्ष्यो मुनि- रहिवत् अध्रुवदेहस्य गृहारभो निष्फलो दुःखाय च भवति सर्पस्त्वन्यकृतगेहे सुखं यथा तथा वर्धते 'अनारंभपि परगृहे सुखी सर्पपत्' इति कापिला- नुशासनात् ॥ ३०॥ एकांतस्थोपि जितश्वासासनश्चेदप्रमत्ततयैकाम्यं लभेतेति शरकाराच्छिक्षितमाह द्वाभ्यां वैराग्यपूर्वकमभ्यासेन जितः श्वास आसनं च येन तेन योगिना द्वैताऽस्फूर्तिलक्षणसमाधिसिद्धयर्थं दोष- रष्टिजिहासाभोग्याऽदीनतारूपैहेतुस्वरूपकार्यैः परिचितेनैहिकामुष्मिक- ·अ. ४ शानकांटम् ८१ जितश्वासासनेनेशे वैराग्याभ्यामबद्धहत् ॥ ३१॥ संयुक्तं वासनां मुक्त्ता मत्ववृत्ध्यत्यनिधनम् । निर्वाणं वेत्त्यतो नांतर्बहिःस्थं मुनिरात्मटक् ।। ३२ ॥ यपितात्मेपुकन्नो वेदेन यांतमग्रतः । विषयवैराग्येण विक्षेपाभावकारणेन लक्ष्ये प्रियमाणचित्तस्थिरीकरणे. नाभ्यासेन च बई वशीकृतं पंचमभूमिकाप्रातमित्र तब तत् हृदत.करणं च शरस्थानीय ॥ ३१ ॥ ईशे प्रत्यगभिन्नपरब्रह्मणि लक्ष्यस्थानीय संयुक्त सत् धनु स्थानीयप्रणवयोगेन सम्यक्सावधानतया प्रयुक्त अयमर्थः ऐकाप्रयं हि ध्यानस्य प्रधानतापन 'याप्रता ताविशेषात् ' इति न्यायात् तचासनसिध्या सियेत् 'आसीन. सभपात्' इति न्यायापूर्वमेपासनजयो विधेयः आसननये श्वासनय. श्वासजये श्वासाधीन मनो निश्चलं भवति तच्च वैराग्येणानिक्षिन्यमाण अ-मासयोगेन च बद्ध लक्ष्ये स्थिरीकृतं मुप्तापिय सर्वथा न लीयते लयविक्षेपात्मकमपि तन्मनः परमानद ईश्वरे संयुक्त लब्धास्पदं सत् कर्मवासनां मुक्त्या लयविक्षेपकारणीभूतनमोरजोगुणो- पमर्दैन जातया सत्यवृत्ध्योपशमात्ममयानिधन गुणास्तत्का च तद्रहितं निर्गणमवृत्तिफ ध्येयाकारणास्थान योगमुपैति 'योगश्चितवृत्तिनिरोधः' 'तदा द्राः स्वम्पेरस्थानम्' इति पातंजलात्। अन्यच्च 'मनसो वृत्तिशून्य- स्य ब्रह्माकारतया स्थिति । यासप्रज्ञातनामासौ समाधिराभिधीयत' इति । अतो द्वैतस्फूर्त्यभागदंतर्बहि स्थं किमपि न वेद न जानाति कुन. आत्मदृक् ॥ ३२ ॥ क इस यथेषुकृत् इवितात्मा तस्य ऋजूकरणे दत्तचित्तः भेरीचोपरग्रतो यातमिन नृप न वेद वेत्ति विदो लटो वेति णलादेशः तद्वयमित्यर्थः । 'इघुझारपन्नैकचित्तस्य समाधिहानिः' इति साव्यात् अस्योपासकस्यात्र प्रत्यगभिन्नब्रह्मसाक्षात्कारासंभने देहपानेपि विशेषः स्मर्यते 'तकांग्रज्वलन तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात्तच्छेषगत्यनु- गु.च, .. .

·. ८२ श्रीगुरुचरिते प्रेम्णाप्यचलहद्धयानाद्विप्णोः सारूप्यमेति ना || ३३ ।। प्राग्रूपमुत्सृजन्पेशस्कृद्ध्यानात्कीटवद्रुतं । यथोर्णनाभिस्ततोर्णाविहार्यतेत्ति तां तथा ॥ ३४ ॥ प्राक्स्वमायासृष्टमेकः संहत्याभृत्क्षयेद्वयः । शक्त्यासिलाश्रयः सर्वेट् कालेनात्मानुभावतः ॥ ३५ ॥ स्मृतियोगाच्च हार्दानुगृहीत शताधिकया' इति न्यायात् एव ध्यान- निष्टस्य प्रयगभिन्नपरब्रह्मसारूप्य न चित्रमिति बीटाच्छिक्षितमाह प्रेम्णापि अपिशब्दानेहेन द्वेषेण भयेन वा विष्णोर्ध्यापकस्य न परिच्छि- नस्य अचलहृदा यद्ध्यान विजातीयप्रत्ययनिरासेन सजातीयप्रत्ययप्रवाही- करणरूप निदिध्यासन तस्मान्मिथ्यातादात्म्याध्यासेन स्वीकृत प्राग्रूपम- नुभपात्पूर्व विद्यमान कर्तृत्वादिलक्षण मायामय रूपमुत्तजन्ना पुरुष द्रुत प्रतिब पाभावेस्मिन्नेर जन्मनि प्रतिबधे च सति जन्मातरे वा विष्णोः सास्वप्यमेति ॥ ३३ ॥ मुक्तो भवति एतच्च व्यासेन सूलित 'ऐहिकमप्य- प्रस्तुतप्रतिबधे तद्दर्शनात् । प्रस्तुत प्रतिबधाभावे यस्मिन्नेव जन्मन्युपदेशो भ्यासश्च तस्मिन्नन जमनि ज्ञाना मोक्षोन्यथा जन्मातरे कुत गर्भ एवैतच्छ- यानो घामदेव एवमुपाच' इति वामदेवे तद्दर्शनादिति सूलार्थ अत्र निदर्शन पेशस्कृद्धयानात् कीटवत् भयेन भ्रमरविशेषस्य पेशस्कृतो ध्यानेनैव सारूप्य गत कुड्या नीडे प्रोशितकीट झेति चित्रम् जीवस्य तु 'ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्यति' इति श्रुते ब्रह्मरूपप्राप्तिन चित्रा। ईशस्यैकत्वज्ञाने ऊर्णनामे शिक्षितमाह सामग्रीनिरपेक्ष ऊर्णनाभि मेरुद्भूताया मुखेन सतताया प्रसारिताया विहरतीति तथा विहाराते तापूर्णामत्ति यथा तथा ॥ ३४॥ प्राक् सृष्टयादौ एक कारकनिरपेक्ष ईश ईक्षणवशादुपादानकारणभूतया मायया सृष्ट जगक्षये स्वात्मनि कालशक्त्योपसहृत्याद्वयोभूत अधिष्टानत्वे नाखिलाधार सर्वेश्वर कालेनात्मानुभावत ॥३५॥ गुणसाम्य इता गता.

·अ. ४ ज्ञानकांडम् ८३ साम्येतसत्वादिशक्तिः प्रधानपुरुपेडजः । व्युपाधिः परमानंदो मोक्षाख्यः सपरावरः ॥३६ ॥ गुणात्मिकां स्वमायां स क्षोभयन्स्वानुभावतः । तया सृजति सूत्रं सा त्रिगुणा शक्तिरासृजत् ॥ ३७॥ विश्व यस्मिन्योतमेतद्येन संसरते पुमान् । देहात्स्तो योववैराग्ये पारक्यात्सोद्भवक्षयात् ॥ ३८ ॥ आत्मेष्टभृत्सृष्टवीजः प्रियेच्छुनश्यति द्रुवत् । सत्वादिशक्तयो यस्मात् प्रधानं प्रकृतिः पुरुषः जीवः तयोरीट् ईशोत एवाजः व्युपाधिनिरुपाधिकोत एव परमानंदः मोक्षाल्यः कोसौ ब्रह्मा न स- परावरः परे ब्रह्मादयोवरे च जीवास्तैः सहितः सपरावरः स्वात्मन्युप- संहृताखिलत्वात्परमेश्वरो मोक्षारव्य आस्ते || ३६ ॥ स पुनः स्वानुभावतः गुणात्मिकां स्वमायां क्षोभयन् तया मायया जीवसंसारहेतुभूतं सूत्रं क्रियाशक्ति- प्रधानं महत्तत्वं सृजति यत्सूत्रं सा त्रिगुणा शक्तिरहंकारद्वारेण विश्चमसृजत् ॥ ३७ ॥ यस्मिन्सूत्रे कारणभूते समष्टिरूपे एतद्विश्वं प्रोतं प्रथितं 'वायुर्वे गौतम तत्सूत्रं वायुना गौतम सूत्रेण चाय लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि' इति श्रुतेः येन वाय्वात्मप्राणरूपेण पुमान्जीवः संसरते। देहोपि गुरुरित्याह पारक्याच्छ्यसृगालादिभक्ष्याबोधी विवेकः मातापित- रक्तरेतोरूपमलद्वयोद्भवश्च क्षयो मरणं च ताभ्यां सहितात् न हि माता- पितृमलद्वयरूपनश्वरदेहस्य निरंतरधारणादन्यदधिकं जुगुप्सितं वैराग्य. कारणमुदाहर्तुं शक्यते अत एव विष्णुपुराणे पठ्यते 'स्चदेहाशुचिगंधेन न विरज्येत यः पुमान् || विगगकारणं तस्य किमन्यदुपदिश्यत' इति ॥ ३८॥ आत्मानं इष्टान् स्त्रीपुत्रादींश्च बिभर्ति पुष्णातीति तथोक्तः सृष्टं देहांतरबीजं कर्म येन स प्रियेच्छुः सुखाभिलाषी द्रुबक्ष इस नश्यति ·श्रीगुरुचरिते गावः स्वार्थे सपत्नीवत्तं लुनंति हि दुर्लभम् ॥ ३९ ॥ मत्वा नृजन्मात्तविल्मां चरे मुक्तोनहंकृतिः । तच्छ्रुत्या समचित्तोभून्मुक्तसंगो यदुर्दुतम् ॥ ४० ॥ कष्टसंसारादिहेतुप्राणार्थहापनुत्तये । म्रियते वृक्षो हि वृक्षांतरबीजं सृष्ट्वा शुष्यति किंच गाव इंद्रियाणि स्ववि- पयार्थे तं लुनति त्रोटयंति बढ्यः सपत्न्यः पुरुषमित्र तथापि हि यस्मादीदृशमपि नृजन्म ज्ञानप्रदत्वादुत्तमं मत्वोक्तप्रकारेणैभ्यो गुरुभ्य आत्तविलब्धज्ञानोतएव मुक्तसंगोनहंकृतिश्च क्षमा प्रारब्धभोगाय चर इति लोकोक्त्या आदेशः 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोयेथ संपत्स्य' इति श्रुतेः । ज्ञानेनाज्ञाने तत्कार्ये च विनष्टे यावत्प्रारब्धं देहस्तिष्ठति उक्तं च सूत्रकारेण 'भोगेन वितरे क्षपयित्वा संपद्यत' इति । यदुस्तच्छुत्वा मुक्तसंगः सन् द्रुतं समचित्तोभूत अधिकार्युपदेष्टुप्रभावात् शत्रुमित्रोदासीनस्वपरभाव- रहितोभूत् यद्वा समे सर्वसमे श्रीदत्तेऽयं तारकः श्रीगुरुदत्त इति चित्तं यद्वा सममविक्रिय उक्त याज्ञवल्क्येन 'यः कंटकैर्वितुदति चंदनैर्यश्च लिंपति । अक्रुद्धो परितुष्टश्च समस्तस्य च तस्य च' इति । अयं गुरोः प्रभावः श्रुतिश्च 'आश्चर्यो वक्ता कुशलोस्य लब्धाश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः। न नरेणावरेण प्रोक्त एप सुविज्ञेयो बहुधा चित्यमानः । अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्त्यणीया- न्ह्यतर्थमणुप्रमाणात' इति एवमेतेन्वयव्यतिरेकाम्यामात्मन्यसंभावनादिमान- निवर्तका बुद्ध्युपाश्रिता गुरवो नैते परमार्थोपदेशका इति ज्ञेयं 'तं त्यौपनि- पदं पुरुषं पृच्छामि' इति श्रुतेः ॥ ३९ ॥ ४० ॥ अथ संक्षेपतः प्रहादा- नुग्रहो वक्ष्यते चतुर्भिः अलब्धात्मज्ञानो भागवतः प्रन्हादः पर्यटन् कदा: चिदैवयोगेन बैराग्यसंतोषयुक्तं प्राणार्थचितारहितमकुतोमयं कविमवधूत दृष्ट्वा तमभिवाद्य सर्वसंसारधर्मनिर्मुक्तत्वमकुतोभयत्वं प्राणार्थीचताराहित्यं ·29 अ. ४ ज्ञानकोडम् वैराग्यतोपदमधुमन्महाहिसुशिक्षितम् ॥ ४१ ॥ पन्हादायाप्यात्मतचं प्राहेदं भगनान् परं । स्वरूपं सुपमीहोपरतिस्तनुरशाश्वतान् ॥ ४२ ॥ दृष्टया मोगान् संविशन्सन् स्वपेन्नेतः परं हितं । हुनेद्विकल्पं चित्तौ तां मनस्यर्थभ्रमे तु तत् ॥ ४३ ॥ न च तर कथमिति पृच्छति स्म त चाधिकारिण ज्ञात्या परमकारुणिक' सर्वज्ञो भगवान् श्रीदत्त प्राह किमाह तदुच्यते कटरूपो य ससारस्त स्यादिहेतोनिदानभूताया प्राणस्यार्थस्य चेहाया अपनुत्यै नाशाय चैराग्यदं महारजगरान्छिक्षित सतोपद मधुकृत शिक्षित ॥ ४१ ॥ परमात्म तत्त्वमिद प्रहादायापि प्राह स्वस्यात्मनो रुप सुख न दुखमविद्याप्रतीत तस्यागतुकन्याद्व्यानयभागात् अत्राय प्रयोग दु खमात्मनो रूप भरति यन यत्रात्मा तत्र तल दुखमिति साहचनियमाभागत् स माधिनिद्रादौ साक्षित्वेनात्मनि विद्यमानेपि दु खानुपरम्धेस्तप्तजलौष्ण्यव प्रतीतिमात्रमेव तर्हि त सुख रूपमिति कि न प्रकाशते तबाह ईहा सर्व क्रियेच्छा तस्या उपरतिनिवृत्ति तनोतीति तनु सक्रियेहानिवृत्ता स्वत एव प्रकाशत इति भार अतोऽशाश्वतान् शश्वसिद्ध शाश्वत आत्मा 'अजो नित्य शाश्वत'इति श्रुते । शैषिको प्रत्यम कालानिति ठापनादेपि येषा च निरोध शाश्वतिक इति सूत्रकारप्रयोगशात्साधु तदन्ये अनात्म- भूता आद्यतवतस्तेऽशाश्वता ॥४२॥ ता पारतत्र्यादिदोपदुष्टान्सातिशयान् भोगान्तत्वतो दृष्ट्वा दययोगेनोपलब्धा सविशन्सन्भुजानोपि स्वपोनिरुद्यमो भवेदिति भार इत पर महद्वित परमानदकारण न एवमतस्य स्वरूपानद- प्राप्युपायमाह पिकप चित्तो भेदग्राहकमनोवृत्ती हुने वा चितिमर्थ रूपो भ्रमो यस्य तस्मिन् मनसि हुनेत् ॥ ४२ ॥ तनु मनो वैकारिके- ·श्रीगुरुचरिते - वैकारिके तं मायायां तां स्वस्मिन्विरमेत्ततः। इत्युक्त्वा विरामाज' प्रहादोऽप्यभवत्तथा ॥४४॥ देवोऽर्जुनायापि योग प्राहाष्टांगं निवृत्तये । हकारे हुनेत तमहकार महत्तत्यसहित मायाया प्रकृता ता च स्वस्मिन्सर्व कारणकारणे सर्वविलापावधिभूते हुनेद्विलापयेत् तताऽशेषनिलापानतर लय विक्षेपाद्यभागात्स्वरूप एव पिरत शातो भवेत् श्रुतिश्च काठके यच्छेद्वा ङ्मनसी प्राशस्तयच्छेज्ज्ञान आत्मनि। ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छे च्छान्त आमनि' वाच मनसि नियच्छेत् लिंगव्यत्ययो दयं च छांदस मर सद्रियतदर्थग्रहणोपलक्षणे पाक्शब्द 'इद्रियेन्य परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च पर मन ' इति श्रुतेरुपक्रमात् अन्यत्स्पष्ट अन तु पिकल्पचित्तिशब्दाम्या इद्रियतदर्थग्रहण उत्तरोत्तरमातरत्वसूक्ष्मत्यव्यापकत्व प्रत्यक्त्वानामिद्रियादि पुरपाताना कोपा ज्ञावा विकल्पाद्युपसहारक्रमेण स्वशब्दबोधितपुरुषा धिगम कर्तव्य इति भार निषेधारधित्वात् 'पुरपान पर किंचित्सा काष्ठा सा परा गति ' इति श्रुते इति पूर्वोक्तविलापनमतद्व्यावृत्तिरूपमृत्वाज श्रीदत्तो विरराम प्रवचनादिति शेष व्याड्परिभ्यो रम इति परस्मैपद प्रन्हादोपि तच्छुपा मना ध्याचा च तथा तेन प्रकारेणैर विररामेदभेन स्वानुभवस्योत्तर 'अपचनेनर प्रोराच स ह तूष्णीं बभूव ' इत्यादिश्रुते- तित्वस्य दृष्टयान उक्तं च तलवकार 'अयदेव तद्विदितादथो अपिदिता दधि' 'अविज्ञात विजानतां विज्ञातमपिनानना 'प्रतिबोधविदित मतममृत वहिपिंदते' इत्यादि विजानतां विशेषेण जानीम इति वदतामविज्ञातमज्ञात प्रायमविषयावादिति भार ||४४॥ अथ कार्तवीर्यानुग्रह चाह देव इत्यादि यादध्यायसमाति देवो योतनात्मक स्वयप्रकाश श्रीदत्त समिद विभाति' इति सुते 'यदादित्यगतं तेज' इति स्मृतेश्च । अर्जुना यापि ससारनिवृत्तपेऽष्टांग योग प्राह तनाहिसासत्यास्तेपब्रह्मचर्यापरिग्रहा . यस्य भासा ·अ. ४ शानकाडम् सद्वाच्याविद्याशालनलातोव्यक्तकं महत् ॥ ४५ ॥ ततस्ततोऽहकारोस्मात्पंचतन्मानसाधतः। इति पच यमा तप सतोपशोचस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि पंच नियमा इति शेष दश दशेत्यन्ये ते च 'अहिंसासत्यमस्तेप ब्रह्मचर्य दयार्जन । क्षमा धृतिमिताहार शौच चैते यमा दश । तप सतोप आस्तिक्य सिद्धांतपण तथा। नियमा पूजनं दान हमितिश्च जपो प्रतम्' इति । एषा लक्षणानि सूतसहितायां योगशास्त्रे चोक्तानि विस्ताभिया नेहोच्यते । यमनियमासन- प्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽटागानि फैश्विद्यमाना नियमाना च स्वभारतो विधानादासनादि पडगो योग उक्त कैश्चित्समाधि फल मत्वा समांगो योग ऊक्त भगवास्विर सविफत्पनिफित्पभेदेन समाधि द्विविध मत्यागेप्येक समादायाष्टांग योगमाह निवृत्तये इत्यनेनाध्यारोपस्यापनादेन निवृत्तय इति ज्ञायते कोसारत्यारोप इत्यत आह सदिति 'सदेव सोम्ये दमन आसीत्' इति श्रुते अस्तीति सत् आत्मा श्रुतेरात्मशब्दसच्छब्दी पर्यायेण मतो भतएर सदेव सौम्य इत्यत्र स्थाने बव्हचा 'आत्मा वा इदमेंफ एपान आसीनान्यत्किंचन मिपत्' इति पठति । विधिपरि च्छेदशून्य आमा सच्छब्दपाच्य अततीत्यात्मा तदेव ब्रह्म वृह बृहि वृद्धानिति धातोरर्थानुगमानित्यशुद्धादिलक्षण निरतिशयरूप पूर्वसृष्टाउनु टितानि सर्वप्राणिकर्माणि पूर्वमपकानि प्रलयकाले मायाविशिष्टे ब्रह्मणि स्थित्वा शनै पच्यते तान्यविद्याशब्देनोच्यते तद्वशादविद्याशबलमुच्यते पककर्मभोगदानायाह वक्ष्यामीतीच्छा जायते स काम । 'कामस्तदने समतताधि मनसो रेत प्रथम यदासीत्' इति श्रुते अत एवभूतादभिन्न निमित्तोपादानादक्यक्त माया तस्या महत्तत्व ॥४५॥ तस्मादहकारस्तस्मा त्वचतन्मात्रसहित च तत्खादि चाकाशादिभूतपचक जायते ननु 'मात्मन आकाश सभुत' इत्यात्मत एसकाशोन्द्र श्रूयते इति चेजनिकर्तु प्रकृति ·८८ श्रीगुरुचरिते जगत्सकार्यविकृतभूतान्युर्यात्मवर्म तत् ॥ ४६॥ जागृतिगोभिराप्तिर्विश्वस्तदभिमानवान् । सकार्यशुद्धभूतानि लैगात्मात्मा स भौतिकः ॥४७॥ हिरण्यगर्मः स्वमः स्यात्करणोपरमेर्थयुक् । प्रासंस्कारोत्थानुभूतिस्तैजसोत्राभिमानवान् ।। ४८ ।। रिति पाणिनीयादामाशो जनिकर्ता तस्य प्रकृतिरुपादान ब्रह्मेति बाधयितु पचमी प्रयुक्ता । यद्यपि मायाया प्रकृतित्व 'माया तु प्रकृति विद्यात्' इति श्रुते तथापि मायाया ब्रह्मशक्तियेन स्वातत्र्याभावात् 'न तस्य कार्य करण च विद्यते' इति श्रुत्या शक्तित्वमपि तत्रयाम्नात अतोव्यक्तशब्दवाच्या मायागीकृतेत्यविरोध महदहकारयोरव्यक्तेंतर्भूतयोरप्यत्र स्पष्टत्वार्थ तो स्पटमुक्ती अतो न कोपि पिरोध । आरमपरिणामयादतत्प्रत्यारयानभूतसृष्टि विवेकादयो पिस्तरभिया नेहोक्ता । एतत्सर्व शारीरकमीमासाया द्वितीयाध्याये द्रष्टव्य । अत्यकार्यपर्यंतमात्मन सर्वोपादान यादव्यक्तादि भावापन्नादात्मन इत्यूह्य । आकाशादिष्वेकोत्तरशब्दादिगुणवृद्धि । अत खादे गजात । कार्यसहितानि पिकृतानि पचीकृतानि भूतानि उरु स्थूल आत्मनो वर्म देह तच्छ-देन विराट्याच्य 'सब विराडुच्यत' इति वचनात्।।४६॥ गोभिरिद्रयैरर्थप्रासिर्जागृति तयो स्थूल्देहजागृत्योर- भिमानी जीयो विश्वनामा कार्यसहितानि शुद्धभूतान्यपचीकृतानि उगारल्यश्चासौ आत्मन आत्मा देहश्च सूक्ष्मापरपर्याय स स्थूरपद्भौतिक ॥ ४७ ॥ तम्याभेदप्रातेपादनाय हिरण्यगर्भ इत्युक्त समधिलिंगात्मको हिरण्यगर्भ फरणानामुपरमेऽर्थयुग्विषयसहिता प्राक्सस्कारोथानुभूति जागसारन यविषयानुभर स्वप्न उच्यते भर लिंगदेहस्वप्रयोस्तैजसाख्यो विश्व एवाभिमानि नोच्यते 'अत्राय पुरुष स्वयज्योतिर्भवति' इति श्रुते ॥४८॥ यो स्थूटमूक्ष्मयाहेतुभूता आत्मापित् आत्माज्ञान साभासा ·अ. ४ ज्ञानकाडम् , द्विहेत्वात्मापित्माभासाच्याकृतं ज्ञानसंहतिः । घीहेलात्मस्थितिः सुप्तिानी प्राज्ञोज्न तत्परम् ॥४९॥ शुद्धादिलक्ष्म चिन्मानं ब्रह्म वाक्येन लक्ष्यते । आभाससहित आभासो जीपस्तत्सहिताव्याकृतशब्देनोच्यते अस्पष्टदशा. पन्नत्वमव्याकृतत्व तद्धेद तहन्यातमासीत' इति श्रुतिश्च जगत उत्पत्ते. प्राक् आव्याकृतल दर्शयति सत्याधिष्टाने ब्रह्मण्यव्याकृतपचमहाभूतादिक जगदारोपित तच्च तत्त्वज्ञानेन लीयमानत्वान्न सत् दृश्याकारण परिणतत्या न्नासत् 'परस्परविरोधे हि न प्रकारातरस्थिति' इति न्यायानापि सदसत् आत्मस्वरूपान्न भिन्न द्वैतापत्ते नाभिन्नमात्मनो जडत्यापत्ते परस्पर- विरोधान्नापि भिन्नाभिन्न । न कुतश्चिनिरपया जगदाकारेण परिणतत्वात्। न सापयर निरस्यवस्याकाशादेरपि निदानवात् । तस्मादनिर्वचनीय । तदपि ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानापनोद्य । ज्ञानसहति सर्वप्रकारकज्ञानोपसहार थियो बुद्धेहेत्वात्मस्थिति कारणात्मनावस्थान सुषुतिर्निद्रा अनयो कारणदेहसु त्योर्मानी प्राज्ञस्तैजस एप प्राज्ञत्वेन परिणमते अनुत्तोप्यनयोरभेदो वाच्य 'जगत्कारणरूपेण प्राज्ञात्मान विचिंतयेत्' इति वार्तिकोक्ते तत्पर ब्रह्मे त्यग्रिमेणान्वति ॥४९॥ अत्रबुद्धे कारणात्मनारस्थानादत्त्यभार अन्यय व्यतिरकाभ्या वृत्तयो बुद्धिनिष्टा अपि तत्साक्षिण्युपचर्यते यदुक्त 'बुद्धे प्रत्ययकारित्व तत्साक्षिण्युपचर्यते । आत्मचैतन्यसदीप्ता वृत्ति धी कुरुते यत । चैतन्यालिगिता सस्तितायोचिस्फुलिगात् । धीवृत्तयो हि जायते न क्वचिच्चिद्विवर्जिता' इति । ईदृशी बुद्धिघटबीजे घट इस कारणरूपेणात्रार स्थिता भपति अत तेभ्यो जाग्रत्स्वप्नसुपुतेभ्य पर शुद्धादिलक्षण चिन्मात्र ब्रह्म तत्त्वमसीति पाक्येन लक्ष्यते यदि लक्ष्यते सर्हि चि मात्र सरूपि माउस रूपिया चतुष्पाद्ब्रह्मास्थूलमनवित्यादिप्रतिपादनादिति चेत् 'नस्थानतोपि इसस्योभयलिंगा सर्वत्र हि' इति न्यायासरूपत्वारूपत्ययोविरुदत्वान्नीरूपमेर ·९० श्रीगुरुचरिते यमादिवान्पीठवित्सद्गुरूक्त्यापूर्य चेडया ॥ ५० ॥ प्राणं कुंभितमन्यातो रेचयेदन्यमन्यथा । जिते मागेधतो गाव मनसोपाहरेन्मनः ॥ ५१ ॥ धारयेदात्मन्यचलं विक्षिप्तं शश्वदात्मनि । स्थिरीकुर्वन्नृतं ध्यायेच्छुतियुक्त्या निरासतः ॥ ५२ ॥ । तत्त्वतो ब्रह्मरूपं तूपासनार्थमनूद्यते न तात्पर्येण । ननु गुणक्रियाजात्यादिरहितं शुदबुद्रादिलक्षणं ब्रह्म कथं लक्ष्यत इति चेत्कल्पितत्वेनेति ज्ञेयं तथाहि 'विकल्पतदभावाभ्यामसम्पृष्टात्मवस्तुनि । विकल्पितत्वलक्ष्यत्वसम्बन्धाद्यास्तु कल्पिता' इति विद्यारण्यैर्विस्पष्टमुक्तत्वात् । अथो योग उच्यते यमादियुक्तः पीठविज्जितासनः गुरूक्त्या गुरुवचनेन न तु स्वबुधभ्यूहेन 'नेपा तण मतिरापनेया' इति श्रुतेः इडया वामांगोपलक्षितया नाडया ॥५०॥ बहिःस्थं प्राण वायुं शक्त्या आर्य पूरकं कृत्वा जालन्धरबन्धपूर्वकं पूरकका- लाचतुर्गुणकालाववि उदरे कुंभितं जपसहितं केवलं वाऽन्यातः पिंगलया इतराम्योपि दृश्यन्त इति सार्वविभक्तिकस्तसिः शनैः कुम्भाधकालेन रेचयेत्। उड्डियाणबन्धपूर्वकं शनैस्त्यजेन तु वेगतः हठात्कृते रेचके बलहानि- प्रसंगात्। अन्य प्राणायाममन्यथा पिगलया गृहीत्वेडया त्यजेदिति पुनः पुन[क्रमः। एवं त्रिषवणं दश दश कुम्भकाभ्यासेन त्रिमासोध्य प्राणजयः। एवं जिते प्राणे र्थतो विषयेभ्यो गा इन्द्रियागि मनसोपाहरेदेष प्रत्याहारः ॥५१॥ मनोव्यात्मनि चंचलं यथा न भवति तथा देशसम्बन्धेन धारयेत् 'देशबन्धश्चित्तस्य धारणा' इति पातंजलात् इयं धारणा यदि देवाद्विक्षिप्त मनो विषया-तरगतं चेच्छश्चत्पुनःपुनरभ्यासेन स्थिरीकुर्वन्च्दूतं ध्यायेदिति सम्बन्धः ।। ५२ ॥ श्रुत्यनुकूलया युक्त्या विजातिप्रत्ययस्य द्वैतसंस्कार- ·अ. ४ ज्ञानकांडम् विजातिप्रत्ययस्यान्यप्रवाहीकरणं भजेत् । विशेषस्य निरासतो निरासपूर्वक अन्यस्य गुरुमुखाछुतस्यापनिषदाद्वैत- प्रत्यगभिन्नपरब्रह्मप्रत्ययस्य जातानेकपचन प्रवाहीकरण भजेत्तथा भावयेत् गुरूक्त गुरुणा वेदान्तवाक्येन प्रतिपादित इद ब्रह्मग्रूप वेदान्तैरवगन्तव्य ब्रह्मपरा वेदान्ता कुत 'तत्तु समन्वयात्' इति न्यायात् । भिन्नप्रकरणप- ठितानान्तेपा कर्मादिप्रतिपादकतया कर्मशेषत्वासम्भवात् । एस वेदान्ताधारण गुरक्त तात्पर्यनिश्चयहेतुलिंगपटकेन परब्रह्मत्रसम्भवाच्च पड्लिगैर्वित्तं विज्ञात लिंगपट्कमाचायनिअपित 'उपक्रमोपसहाराभ्यासोपूर्णता फल ! अर्थवादोपपत्ती च लिंग तात्पर्यनिर्णय' इति सदेव सोम्येत्युपक्रम्य स आत्मा तत्त्वमसीत्युपसहारस्तयो अविघयत्वेनैकरूप्य लिंग असकृत्तत्वमसीत्य- भ्यास २ मानान्तरानगम्यत्वमपूर्वव ३ एफविज्ञानेन सर्पविज्ञान फल ४ सृष्टिस्थितिप्रलयप्रदेशनियमनानि पचार्थवादा ५ मृदादिदृष्टान्त उपपत्तिश्चेति ६ एतैर्ब्रह्मपरत्व। एवमेव पुराणेपि तत्रतारन्मुनिश्रेष्ठा श्रवण नाम केवल । उपक्रमादिर्भािलगै शक्तितात्पर्यनिर्णय 1 सर्ववेदान्तवाक्या- नामाचार्यमुखत प्रियात् । वाक्यानुप्राहकन्यायशीलन मनन भवेत् । निदि- ध्यासनमैकाप्य श्रपणे मननेपिच । उत्पत्तारतरग हि ज्ञानस्य श्रषण बुधा । तटस्थमन्यव्यावृत्त्या मनन चिन्तन तथा। कर्तव्यतर्ककोटिस्था शान्ति दान्त्यादयस्तथा' इति । एतानि श्रवणमनननिदिध्यासनानि कहोळब्राह्मणे पाण्डित्यवाल्यमौनशब्दैर्व्यवहृत्य निहितानि बाल्यशब्देन बालपय कामचार मननस्यात्यतमनुपयुक्तौ प्रत्युत विरोधिनी 'अनानिष्कुनिन्वयात्' इति न्यायात रागद्वेषमानापमानादिग्रस्तत्वेन बहिा प्रवृत्तिं परित्यज्य मतुमशक्यत्वादाव शुद्धिरेष बाल्य 'ब्राह्मण पाडित्य निर्षिय वाल्येन तिष्टासेबाल्य च पाडित्यच निविद्याथमुनिरमौनं च मौन च निर्विद्याथ ब्राह्मण' इति कहोळश्रुते । निधि निशेष सपाय पूर्वोक्तस्य पांडित्यस्य पुनर्मुनिशब्देन विपक्षितस्तत 'सह- ·श्रीगुरुचरिते गुरूक्त पलिंगवित्तं तं भागत्यागलक्षितं ।। ५३ ॥ तसमस्यादिवाक्यार्थ सोहमात्मेत्यभेदतः। कार्यतरविधि पक्षण तृतीय तद्वतो विध्यादिवत्' इति न्यायात तिष्टासेदिति पदानुवृत्त्या निधिलभ्यते अस्ति च ज्ञाननरतर्येण प्रयोजन प्रबलभेदवासना. चासितस्य तन्निवृत्यर्थत्वात्तस्मानिदिध्यासनात्मक मान विधेय ध्यानस्या वृत्तिगुणकत्वाद्ब्रह्मसाक्षात्कारस्य दृष्टफलस्य सभपादनवातनत्फलसिद्धिपर्यंत अषणाद्यावृत्ति कार्या 'आवृत्तिरसकृदुपदेशात्' इति न्यायात् भगात्यागरक्षित ॥५३॥ तत्वमस्यादिवाक्याथै सोहमस्मीत्यभेदतो ध्यायेत् । शब्दे मुख्या गाणी लक्षणेति त्रिधा वृत्ति अनानिर्वाच्ये निर्गुणे आद्ययोरसभवालक्षणा ग्राह्या वाक्ये पदयो सामानाधिकरण्य प्रतीयते एकाधारत्वात् पदार्थयोरपि विशेषणविशेष्यभावसबधश्च । ' मानातरविरोधे तु मुख्यार्थस्य परिग्रहे । मुख्यानापिनाभूतप्रतीतिर्लक्षणोच्यत' इति पूर्वाचार्येक्तत्वात्तत्रपदयो पदार्थयो; लश्यलक्षणसबध लक्षणा च त्रिधा जहत्यजहती भागलक्षणा चेति अअ जहस्वार्थलक्षणया गगाया घोष इतिवत्सर्वथा स्वार्थत्यागे उभ योलक्ष्यैक्यात्स्वार्थहानि अजहत्स्वार्थक्षणया काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामिति- वत्सर्वथा स्वार्थात्यागे उभयनाच्यविरोधादक्यासभन अतो भागलक्षणाभ्यु पगतव्या उक्त पूर्वाचार्थे 'तत्त्वमस्यादिवाक्येषु लक्षणा भागलक्षणा। सोय मित्यादिवाक्यस्य पदयोरिव नापरा' इति अत्र माया मायाप्रतिषिय ईश्वरो मायाधिष्टानब्रह्म च तत्पदवाच्यार्थ सयज्ञानादिलक्ष्यार्थ अविद्याऽविद्या प्रतिबिंबो जीवोऽविद्याधिष्टानकूटस्थचैत य च वपदयाच्यार्थ साक्षिभूत चैतन्य लक्ष्यार्थ पदयाच्याविरोधेपि लक्षणया लक्ष्यैक्य निर्बाध वस्तुतो ब्रह्मरूपस्य सतो जीवस्यात करणोपाधिकृतो दुखि गादिससारधर्मातएच चास्तपपिरोधाभावात्सोहमात्मेत्यभेदत इत्युक्त 'आत्मेति तूपगच्छति ग्राह यति च'इति यायात् एव मनननिदिध्यासनाभ्यामात्मसाक्षात्कार 'यन्मनसा ·अ. ४ ज्ञानकांडम् नादेयं नश्वरं चित्तं लये संबोधयेत्पुनः ॥५४॥ न मनुत' इति श्रुत्या फलव्यासिनिषिद्धा 'मनसैवानुद्रष्टव्यम्' इति वृत्तिव्याप्ति- रपेक्षिता यदुक्त 'ब्रह्मण्यज्ञाननाशाय वृत्तिव्याप्तिरपेक्षते । स्वयं स्फुरणरूप- त्वादाभासो नोपयुज्यत' इति । अभेदत इत्यनेनाखंडैकरसत्वं विवक्षित उक्तं. च पूर्वाचार्यैः 'प्रत्यग्बोधो य आभाति सोद्वयानंदलक्षणः । अद्वयानंदरूपश्च प्रत्यग्बोधकलक्षणः। इत्थमन्योन्यतादात्म्यप्रतिपत्तिर्यदा भवेत् । अब्रह्मत्वं त्वमर्थस्य व्यावर्तेत तदैव हि। तदर्थस्य च पारोश्यं यद्येवं किं ततः शृणु है पूर्णानंदैकरूपेण प्रत्यग्बोधोवतिष्टत' इति। ननु प्रत्यग्ब्रह्मणोरन्योन्यतादात्म्या- गीकारे नाखंडकरसत्वं सिध्यति नीलमुत्पलमित्यत्र सत्यपि तादात्म्ये गुण- द्रव्यभेदस्यापि सद्भावात् एवमत्राप्यामत्वब्रह्मत्वकृतो भेदोपि प्रसज्येतेति चेन्न गुणद्रव्ययोः परस्परव्यभिचारेण वैषम्यात् नैल्यगुणो मेघादायपि वर्तमान उत्पलं व्यभिचरति उत्पलद्रव्यमपि शुकरक्तोत्पलयोर्वर्तमानत्वान्नैल्यगुणं व्यभि- चरति अतस्तत्रार्थभेदान्नाखंडार्थत्वं इह त्वात्मब्रह्मणोः परस्परव्यभिचारा- भावादेकार्थचे सत्यखंडार्थत्वसिद्धिः यदुक्तं विश्वरूपाचार्यैः ‘नात्मता ब्रह्म- गोन्यत्र ब्रह्मता नात्मतोन्यतः । तादात्म्यमनयोस्तस्मान्नीलोत्पलविलक्षणम्' इति। एवं तर्हि पर्यायत्वादात्मा ब्रह्मेति पदद्वयवैयर्थ्यमिति चेन्न प्रतिपाद्य- भेदाभावेपि मोहकल्पितयोरब्रह्मत्वपारोक्ष्ययोावय॑योभिन्नत्वात् उक्तमाचार्यैः 'आत्मापि सदिदं ब्रह्म मोहात्पारोक्ष्यदूषितम् || ब्रह्मापि संस्नथैवात्मा सद्वितीयतयेक्षित' इति । इदं च वाक्यज्ञानं पूर्व परीक्षबद्भातमपि निदिध्यास- नेनापरोक्षमेव भवति स ब्रह्मसाक्षात्कार उच्यते तदप्यहं ब्रह्मास्मीत्याका- स्कवृत्तिज्ञानं कतकरजोन्यायेनाऽतेऽद्वितीयब्रह्मणि पर्यवस्यति ध्याने प्रवृत्तस्य प्राप्तमप्यष्टमहासिद्धयाद्यैश्वर्यं विघ्नायैयाऽतएव तन्नश्वरमैश्वर्यं नादेयं । ध्याने कदाचित्तमसा चित्तलये जाते तच्चित्तं सम्यग्बोधयेत् प्रबुद्धमपि तन्मनः पुनः ॥५४॥ विषयांतरे विक्षिप्तं चेद्विषयचितापरित्यागेन शमयेत् ·९२ श्रीगुरुचरिते गुरुक्तं पइलिगवित्तं तं भागत्यागलक्षितं ॥५३ ॥ तत्वमस्यादिवाक्यार्थ सोहमात्मेत्यभेदतः । कार्यतरविधिः पक्षण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत्' इति न्यायात तिष्टासेदिति- पदानुवृत्त्या विधिलभ्यते अस्ति च ज्ञाननरंतर्येण प्रयोजनं प्रबलभेदवासना- वासितस्य तन्निवृत्त्यर्थत्वात्तस्मानिदिध्यासनात्मकं मौनं विधेयं ध्यानस्या- नृत्तिगुणकत्वाद्ब्रह्मसाक्षात्कारस्य दृष्टफलस्य संभवादवघातवफलसिद्धिपर्यंत श्रवणाद्यावृत्तिः कार्या 'आवृत्तिरसकृदुपदेशात्' इति न्यायात् भग्गत्यागलक्षितं ॥५३॥ तत्त्वमस्यादिवाक्याथै सोहमस्मीत्यभेदतो ध्यायेत् । शब्दे मुख्या गौणी लक्षणेति त्रिधा वृत्तिः अत्रानिर्वाच्ये निर्गुणे आद्ययोरसंभवाल्लक्षणा ग्राह्यात्र वाक्ये पदयोः सामानाधिकरण्यं प्रतीयते एकाधारत्वात् पदार्थयोरपि विशेषणविशेष्यभावसंबंधश्च । ' मानांतरविरोधे तु मुख्यार्थस्य परिग्रहे । मुख्याथैनाविनामूतप्रतीतिर्लक्षणोच्यत' इति पूर्वाचार्येक्तत्यात्तत्त्वंपदयोः पदार्थयोी लश्यलक्षणसंबंधः लक्षणा च त्रिधा जहत्यजहती भागलक्षणा- चेति अत्र जहत्स्वार्थलक्षणया गंगायां घोप इतिवत्सर्वथा स्वार्थत्यागे उभ- योलक्ष्यैक्यात्स्वार्थहानिः अजहत्स्वार्थलक्षणया काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामिति- वर्त्सर्वथा स्वार्थात्यागे उभयवाच्यविरोधादैक्यासंभवः अतो भागलक्षणाभ्यु- पगंतव्या उक्तं पूर्वाचायः 'तत्त्वमस्यादिवाक्येषु लक्षणा भागलक्षणा । सोय- मित्यादिवाक्यस्य पदयोरिव नापरा' इति अत्र माया मायाप्रतिबिंब ईश्वरो मायाधिष्टानब्रह्म च तत्पदवाच्यार्थः सत्यज्ञानादिलक्ष्यार्थः अविद्याऽविद्या प्रतिबिंबो जीवोऽविद्याधिष्टानकूटस्थचैतन्यं च त्वंपदवाच्यार्थः साक्षिभूत चैतन्यं लक्ष्यार्थः पदयोर्वाच्याविरोधेपि लक्षणया लक्ष्यैक्यं निर्वाधं वस्तुतो अमरूपस्य सतो जीवस्यांतःकरणोपाधिकृतो दुःखित्यादिसंसारधर्मोतएव चास्तवविरोधाभावात्सोहमात्मेत्यभेदत इत्युक्तं 'आत्मेति तूपगच्छंति ग्राह- यंति च'इति न्यायात् एवं मनननिदिध्यासनाभ्यामात्मसाक्षात्कारः 'यन्मनसा ·श्रीगुरुचरिते विक्षिप्तं शमयेज्जबात्सकपायं समं वरं । नास्वादयेद्सं तर निःसंगः प्रजया भवेत् ।। ५५ ॥ निवातदीपपच्चित्तो नह्मात्मा शुन्यवृत्तिकः । कृतकृत्यः क्षीणकर्मा भिन्नग्रंथिसंशयः ।। ५६ ।। प्रारब्धभोक्तात्मारामो जीवन्मुक्तो भये वम् । सकषाय चेन्जह्यात् सम चेदर श्रेष्ठ तथाविधमलीनमविक्षिप्त ध्यानान चालयेत् तत्रातरालिक रसमपि तदधिकप्रापणीयदृष्टया तेन मनसांतरा- लिक रस नास्वादयेदेव साक्षात्कारपर्यंत ध्यान एवानुतिष्टन् प्रज्ञया नि सगो भवेत् ॥ ५५ ॥ एव वर्तमानो निवातदीपपचित्तो भवेत् अयमेव समाधि यदुक्त 'ध्यातृध्याने परित्यज्य क्रमाद्धयेयैकगोचर। निवातदीपवञ्चित्त समाधिराभिधीयत'इति स्मृतिश्च यथा दीप'इति पातनले 'तदा द्रष्टु स्वरूपे वस्थानम्' इति । ब्रह्मात्मा 'ब्रह्मै सन् ब्रह्माप्येति' इति श्रुते ॥ दृढान्या सेन शून्यवृत्तिक एवमात्मज्ञानेन कृतकृत्य 'एतद्युध्या बुद्धि'इति स्मृते क्षीणानि प्रारब्धातिरिक्तानि कर्माणि यस्य स तत्त्वज्ञानोत्तर नाकार्ष न करोमि न करिष्यामीत्यकर्तृब्रह्मनिश्चयान्न पापलेश 'तदधिगम उत्तरपूर्वाध योस्श्लेषविनाशौ तद्व्यपदेशात्' इति न्यायात् तथैव वस्तुसामर्थ्यात्पापव पुण्यनापि न लिप्यते 'उभे ह्यप एते तरति' इति श्रुते 'इतरस्याप्येवमसे श्लेष पाते तु' इति न्यायाच्च भिन्ना हृदयथिसशयाश्च यस्य 'भिद्यते हृदय अपि०' श्रुते ॥ १६ ॥ प्रारब्धभातत्यनेन ज्ञानसमकाल एव न देहनाश 'तस्य तावदेव चिर०'इति श्रुत । 'अनारब्धकार्य एव तु पूर्वे तदवधे' इति न्यायात् यथा स्वीकारपरित्यागयो स्वातत्र्येपि मुक्ते वाणे न स्वातन्य स तु क्षाणवेग स्वय पतति एव तत्त्वज्ञस्यानारब्धकार्ये अपि एव प्रारब्ध ·अ. ४ ज्ञानकांडम् इत्युक्त्वोपररामेशः कार्तवीर्यस्तथाभजत् ।। ५७ ।। भोक्तापि सुखदुःखातीत एवात्मारामः 'आत्मक्रीड आत्मरति०' श्रुतेः ईदृशो जीवन्नेव मुक्तो भवेद्धवं निश्चितं देहपातोत्तरं न जन्मभाक् अस्यारब्धं स्वफले सुखदुःखे भोजयेत् तदर्थमेव प्रवृत्तत्वात् तेन न सुखी न दुःखी अतएव जीवन्मुक्तस्य तेन विद्यालोपाभावान्मुक्तिनियता 'भोगेन वितरे क्षपयित्वा संपद्यत' इति न्यायात् असति प्रतिबंधे ज्ञानमिहैव जन्मन्यन्यथा जन्मान्तरे 'ऐहिकमप्यप्रस्तुतप्रतिबंधे तदर्शनात्' इति न्यायात् अन्यच्चोच्यते 'आत्मा सेतुर्विधतिः' इति श्रुतेलोंके पारवान् जलस्य सेतुर्विधारकस्तं तीर्वा परं पारं प्रतिपद्यते तथा जगद्विधारकं ब्रह्म ती| गंतव्येनान्येन केन- चिद्भवितव्यमिति न शंकनीयं 'परमतः सेतून्मानसंभेदव्यपदेशेभ्य' इति न्यायात् न ब्रह्मणः सेतुत्वं मुख्यं अतएव मुक्तस्य देह एव प्राणलयः 'प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात्' इति न्यायात् यथा तताश्मनि प्रक्षितं जलं नान्यत्र गच्छति नापि तत्र दृश्यते किंतु स्वरूपेण लीपते तद्वत्तत्वविदः प्राणा देहादनुक्रामतोपि न देहेवतिष्ठते किंतु विलीयतेऽतएव श्रुतिः 'न तस्य प्राणा उनामंति' इति तस्य करणानामपि परमात्मन्येव लयः तानि परे तथाह्याह' इति न्यायात् 'यथेमा नद्य' इति मुंडकश्रुतेः 'गताः कला' इति शास्त्रं तु तटस्थपुरुषप्रतीतिविषयं मुर्धन्यनाडीगमनं तूपासकानामेव तेषां ब्रह्मणा सह मुक्तिः शुक्लगत्यपेक्षापि ज्ञानिनो नापेक्षिता अन्यद्गंतव्या- भावात् न च मुक्तस्य नाकवनूतनरूपसपादनं अत उक्तं ब्रह्मात्मा 'संपद्या- विर्भावः स्वेन शब्दात्' 'पर ज्योतिरुपसपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत' इति श्रुतेः स्वशब्देन विशेषितत्वात्पूर्वमपि विद्यत एव तस्मात्पुरातनं ब्रह्मैव मुक्ति- रूपं ज्योतिरुपसंपद्येति वाक्यं तत्पदार्थशुद्धिविषयमुक्तं अतस्तदानीं भेदोऽस्तु अपरोक्षानुभवे मुक्तस्वरूपं ब्रह्माभिन्न अविभागेन दृष्टत्वादिति न्यायात् एवं च सति मुक्तिर्नाम निजसिब्रह्मस्वरूपमेव न तु स्वर्गवदागंतुकं एवं मुक्ति-

·९६
श्रीगुरुचरिते
इति श्रीगुरु० दत्तलीलाकथनं
नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥
फलानियम' इति न्यायात् मुक्तः पुरुषः कदापि सर्वज्ञत्वसत्यसंकल्पत्वा-
दिगुपायुक्तोहमिति न प्रतिपद्यते तत्प्रतिपत्तिहेतुभूताया अविद्याया विनाशित-
त्वात् अतएव शून्यवृत्तिःअतोस्य युगपदेव सविशेषनिर्विशेषत्वेन कालभेदो
न ब्राह्मण जैमिनिरुपन्यासादिभ्य' इति न्यायात् इतिशब्दो विद्यासमाप्त्यर्थः
'नातः परमस्ति' इत्यादिवत् उक्त्वा ज्ञानमुपदिश्योपररामेति पूर्ववद्व्याख्येय:
कार्तवीर्योऽर्जुनस्तथाभजद्यथोपदिष्टमनुष्टितवान् ।। ५७ ॥
इति श्रीगुरुचरिते दत्तलीलानामक टीकायां च० ॥ ४ ॥

·पंचमोऽध्यायः ॥ नामधारक उवाच ।। पुराणोक्तावतारास्तु श्रुता यद्भवतोच्यते । तन्मे शुश्रूपवे व्यासाच्छंस त्वन्याथ तत्कथाः ॥ १ ॥ ॥सिद्ध उवाच॥ साधु पृष्टं त्वया वत्स शृणुष्वाऽवहितोमलाः। तत्कथा याः पुनंत्यन्न श्रोतॄन्वक्तारमप्यघात् ॥ २॥ . श्रीगणेशाय नमः ।।। अथ पंचमोऽध्यायः ।।।। पंचमे ब्राह्मणीभक्त्या दत्तः श्रीपादसंज्ञकः ॥ तत्पुत्रोऽभूच्छुभान्भ्रातृन्विधाय विजहार च ॥ १ ॥ अद्वितीयात्मतत्त्वसाक्षात्कारः साधनचतुष्टयसंपन्नानां श्रवणादिक्रमेण जायते विमुखानां त्वधिकारानुरूपकर्मोपासनायोगेनांतःकरणशुद्धिचित्तकाम्ये संप- येते तत्संपत्ती शमाद्या अर्थतः सिध्यत्येवातो विमुखाय कमोपदेशस्तकर्म च गहनगतिकं 'कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोव्यं च विकर्मणः।। अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः' इति स्मरणात्। अतः कर्मादितत्त्वज्ञानाभावे कृतं कर्म विकर्म भवति विकर्म च कर्म भवतीत्यादिविवेकपूर्वकं भगवत्प्रीत्यर्थ कर्मानुष्टानात् सात्विकस्य भगवत्प्रसाद एव भवतीति ज्ञापनाय पंचमाऽध्याय आरभ्यते यदवतारद्वयं भवतोच्यते द्विवारमाविरासीत्स इत्यादिना तदवतारद्वयं ॥ १ ॥ अवहितः सावधानः सन् अमलाः पापनिवर्तकाः ॥२॥ साधुत्राणेन दुष्टहननेन च वैपम्य- नैपुण्ये स्यातामिति न शंकनीयं यथा चाहः 'लालने ताडने मातुर्ना- गुच...."

·२८ श्रीगुरुचरिते धर्म गोप्तुं सतस्त्रातुं दुष्टान्तुं युगे युगे। लीलाधाम्नावतरति नाऽन्यत्किचित्प्रयोजनम् ॥ ३॥ दीनान्हीनमतीन् ज्ञाला दुर्वलान्नन्स कच्चरे । आविरासीत्समुद्धर्तु प्रेम्णा भक्तिविधित्सया ॥४॥ पीठापुरे पूर्वदेशे राजा नाम द्विजो वधूः। सुमतिस्ताभौ नित्यं श्रीदत्तार्चनतत्परौ ॥ ५॥ एकदैत्यास्य वेश्मार्थिवेपेणान्नं स्म याचते । दत्तः श्राद्धेऽकृतेप्यस्मै श्राद्धाहेऽन्नं ददौ सती ॥ ६ ॥ तदा ज्ञात्वा स तद्भावं सत्मिा भगवान्विभुः । प्रीतः स्वरूपं साध्यै तत्करं धृत्वा व्यदर्शयत् ॥ ७ ॥ सक्कुंडीडमरूच्छूलशंखचक्रधरोबचीत् । व्याघ्रचर्मावृतस्यास्यो जटिलो भस्मभूपितः॥८॥ कारुण्य यथाऽर्भके । तद्वदेव महेशस्य नियतुर्गुणदोपयोः' इति । 'वैषम्य- नैधुण्ये न सापेक्षयात्तथाहि दर्शयति' इति न्यायात् अन्यत्किमपि प्रयोजन न पूर्णकामयात् ।। ३ ।। दीनान्दरिद्रान्हीनमतीकृपणान्दुर्बलान्ब्रह्मचर्यादि- साधनविकलान् कचरे मलदुषिते कलौ ईशान्नृन्ज्ञात्वा तान्समुद्धमिलुत- विद्याशक्तित्वेनाप्रच्युतज्ञानबलवीर्यया शुद्धसत्वोर्जितसत्वमूर्त्याऽऽविरासीत् ॥४॥ राजा नाम ब्राह्मणस्तस्य वधू. शोभना मतिर्यस्याः सान्वर्थनामिका ॥५॥ अर्थिवेषेण याचकरूपेणास्य ब्राह्मणस्य वेश्म गृहमेत्यागत्य दत्तोन्न याचते स्म सती सुमति श्राद्धाहे श्राद्धेऽकृतेपि श्रीदत्तायान ददौ ॥६॥ तस्या भाव भक्ति मातृबुद्ध्या तस्कर धृत्वा त्रिमूत्मिक स्वरूप व्यदर्शयत् ॥७॥ अध करयो. सक् माला कुडी कमडलुः मध्ययोर्डमरूच्छूलौ उर्ध्वयो. शंखचक्रे चैषा धारक. त्रीण आस्यानि मुखानि यस्य सः ·अ.५ज्ञानकाण्डम् ९९ मातर्द्विजेप्वमुक्तेषु श्राद्धाहेऽन्नं त्वयार्पित। हव्यकव्यादबुद्ध्या मे तत्तुष्टोस्मि वरं वद ॥९॥ ॥ ब्राह्मण्युवाच ॥ धन्यास्मि सर्वे पितरोपि धन्या यद्यो भवान्योगिमनोविदूरः । भूत्वाद्य मे दृग्विषयोपि पित्र्यं स्वाद्वाददेनं किमुताधिकं सत् ।। सृष्टयादिहेतो जगतोसि भक्तपुमर्थकल्पद्रुरतोर्पयाशु । मे सुप्रजस्त्वं जनसेवि मातरित्युक्तसंबोधनसिद्धिपूर्व ॥११॥ एवं श्रुत्वाविवद्यानां प्राह भूयात्तथैव ते । पुत्रस्ते भविता माइक्तदुक्ति मा तिरस्कुरु ।। १२ ।। इत्युक्त्वाऽतर्दथे दत्तः सापि वेश्मैत्य हर्पिता । पत्ये शशंस तत्सर्वमुभावपि ननंदतुः ॥१३॥ ॥ ८॥ भो मातः निमंत्रितेषु द्विजेषु दैवेषु पित्र्येषु च श्राद्धदिवसेऽद्याभुक्त- ष्वपि हव्यकव्यादोयमिति बुद्धया श्राद्धापूर्वं श्राद्धान्न यस्मान्मे मधमर्पितं दचं तत्तस्मात्परितुष्टोस्मि अभिप्रेतं वरं वद दुर्लभमपि दास्यामि ॥९॥ योगि- मनसो विशेषेण दूरोपि भवान् मम दृग्गोचरोपि सन् पिश्यमनं आददे स्वीकृतवान् ॥ १०॥ भो जगत्सृष्टयादिकारणाशु शीघ्रं मातरित्युक्तं त्वया यसंबोधनं तत्सिद्धिपूर्व जनैः सेवनीयं सत्पुत्रत्वं मे मह्यं देहि त्वं मत्पुत्रो भवेति भावः अपादादाविति निषेधेऽपि मेआदेश आर्षः ॥११|| अहमिय दृश्यत इति माइक मत्तुल्यः त्यदादिपु दृश इति कञ् मा तिरस्कुरु तद्वच- नोल्लंघन मा कुरु तस्य स्वतंत्रत्वात ।। १२॥ सा ब्राह्मणी शशंस कथया- ·श्रीगुरुचरित्ते ॥नाह्मण्युवाच ॥ मयापराद्धमधानं दचं श्राद्धेऽकृतेप्यहो । दत्तात्रेयाय तन्नाथ शंतुमर्हस्यशेषतः ।।१४।। । विप्र उवाच ॥ पित्रर्थ भोजयित्वान्नैर्द्विजान्विष्णवेय॑ते । कर्माभूत्स स्वयं तद्भुतत्कृतं सत्सुदुष्करं ।। १५ ॥ रूपांतरेण मध्याहृ दत्तोऽटत्यर्थिवत्स्वकान् । उद्धत भगवांस्तस्मात्तदायॊ नान्यथाप्यते ॥ १६॥ तस्माद्भद्रे कृतं भद्रं धन्ये नः पावितं कुलं । वरोपि दुर्लभो लब्धो लोकस्यापि हितं यतः॥ १७ ॥ इत्युक्त्वा लौकिकं श्राद्धं शेषानेनाकरोदुद्विजः । मास ॥ १३ ॥ श्राद्धे अकृते ॥ १४ ॥ यैरनैः पित्र) ब्राह्मणान्मोजयित्वा तद्रूपं कर्म विष्णये समर्म्यते स विष्णुस्तानि चतुर्विधानि अन्नानि भुनक्तीति तद्भुक् अभूद्भुक्तवान् तत्कर्म सुतरां दुष्करमपि त्वया कृतं सतामपि सुदुष्कर वा ॥ १५ ॥ अन्यद्रूपं रूपान्तरं तेन अर्थिवद्याचक- वत्स्वभक्तानुद्धर्तुमटति यस्मात्तस्मात्तदा मध्यान्हे भिक्षानदानेन भगवानर्त्यः पूजनीयोऽन्यथा भजनादिना तथा नाप्यते न प्राप्यते ॥ १६ ॥ यस्मा- देवं तस्मात् यतो वरात् लोकस्याप्यनुग्रहरूप हितं ॥ १७॥ ज्ञानिदृष्टया भगवत्प्रीत्यैव श्राद्ध सुसंपन्न तथापि ज्ञानियतेनाज्ञः कर्म त्यजेत् ज्ञानिना कर्मणि कृतेऽज्ञोपि जनः करिष्यत्यतो लोकसप्रहार्थ शेपानेन लौकिक ·अ. ५ ज्ञानकांटम् साप्यथो गर्भिणी भूत्वा कालेऽस्तामुमप्यनं ॥१८॥ माकृति तदोवीक्ष्य तं दैवज्ञा जगुजि । ततपुण्योधकल्पद्रुफलं लब्धं सुदुर्लभम् ॥ १९ ॥ अयं हि साक्षाद्भगवान्दत्तात्रेय इवाचितः। अवतीर्णोच भक्त्यर्थमित्युक्त्वा ते मुदं ययुः ॥२०॥ श्रीपादः स्वकितांघ्रित्वानानोक्तः पितृलोल्यतः। स्वंगैद्धि पुपोपारं सौरांश्चातेः शशीव सः॥२१॥ श्राद्धमकरोत् 'विष्णोनिवेदितान्नेन यष्टव्यमिति तु स्थितिः' इति भागवतमतात् यद्यपि 'विष्णोनिवेदितान्नेन न यजेद्देवतांतरम्' इति पूर्वेण विरोधस्तथापि- स्मार्तभागवतमतभेदेन व्यवस्था सापि ब्राह्मणी काले दशमे मासि अमुं वरदमसूत ।। १८ ।। माकृति मनुष्यरूपानुकारिणं दैवज्ञा ज्योतिषिका ऊचुः जन्मकालीनग्रहानुमानेन न तु तत्त्वदृष्ट्या ततो विस्तृतो यः पूर्वपु- ण्यधिकल्पद्रुमस्तस्य सुदुर्लभं फलमिदं पुत्ररूपं त्वया लब्धं ॥ १९ ॥ अयं हि वालको लोकपूजितः साक्षाद्भगवान्दत्तात्रेय इव तव भक्त्यर्थं अवतीर्ण इवास्माभिर्लक्ष्यते इति शेषः । इत्युक्त्वा ते शोभनग्रहभावयोगाव- लोकनेन मुदं हर्ष ययुः ॥ २० ॥ शोभना अंका लक्षणान्यनयोः संजा- तानि स्वकितौ तादृशौ अंनी पादौ यस्य तस्य भावस्तत्वं तस्माद्धे- तो म्ना श्रीपाद इत्युक्तः श्रीशब्दस्य शोभासंपत्तिपद्मास्वभिधानात् पित्रो- लौल्यतः प्रयत्नतः अरं शीघ्रं शोभनैरंगैर्वृद्धि पुपोष क इस सूरस्येमे । सौरास्ते च तेंऽशवः किरणाश्च तेषामाप्तश्चंद्र व यदुकं 'सलिलमये | शशिनि रवेदीधितयो मूर्छितास्तमो नैशं। क्षपयंति दर्पणोदरनिहिता इव मंदिरस्यांतः' इति । निशि भवं नैशं ॥ २१ ॥ जातकादिभिः संस्कृतेन ·१०२ श्रीगुरुचरिते संस्कृतेनोपनीतेन स्वय नग्यपि पाटिता। स्वोद्वाहार्य समुद्युक्तः पितानेन निवारितः ।। २२ ।। मया प्रावतोद्वाह्या योगधीरेव नापरा । अविप्लुतब्रह्मचर्यो . कृतोपनयनेन योग्यता यस्या सा नयी वेदत्रयी आचाये व्यवहार प्रायश्चित्त पा स्वयमेव शि पाटिता ईश्वरावतारत्वात् स्वस्योद्वाहा दारपरिणयार्थ समुगुक्त पितानेन नित्यविरक्तेन श्रीपादेन निवारित ।।२२।। ननु वेदानधीत्य वेदी या वेद यापि यथाक्रम । गृहस्थाश्रममाविशत्' इति मनूक्ते 'आचार्याय प्रिय धनमाहत्य प्रजाततु म याच्छेत्सी' इति श्रुत्यनुशासनात् 'जायमाना वै ब्राह्मणस्त्रिभि ऋणवा जायत' इति श्रुत्या स्वाध्यायाध्ययनेनानुरूपदाराहरणपूर्वक यज्ञपागाय नुष्ठानेन पुत्रार्थमृतौ भार्योपगमनेन च देवपिपित्रपाकरणश्रवणात्प्रजाप्रजा तिप्रजननसामदिनुत्पद्यमानेपि पुत्रे पुत्रकामेण्या यनेतेति पुत्रकाम्यादि कर्मणा पुत्रोत्पत्तौ कर्तव्यप्रयत्नश्रवणात् 'नापुत्रस्य लोकोस्ति' इत्य पुत्रस्य लोकानातिनाणाच्च स्वोद्वाहोयुक्तस्य पितुर्निवारण किमर्थमित्यत आह प्राजता सर्व सन्यस्य गच्छता योगोध्यात्मयोगस्याप्युपायातरगभूता श्री सपच योरूपा सैनोद्वाह्या परिणया लभ्येति यावत् तीत करण शुद्धिद्वारा तलुब्धये कर्ममयी सपदरणीयेति चनेत्याह नापरा प्रेयोरूपा वधकत्वात् 'तयो श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेाद्य उ प्रेयो वृणीत' इति श्रुते । यद्वा एकस्मिविज्ञाते सर्व विदित भवतीति प्रदर्श नाय ऋग्वेदादिरूपाऽपरा चित्तशुद्धयर्थमुक्ता सा मया नोद्वाह्या प्राप्तसाधन त्वात् अतएव श्रेयोरूपा ममैव मादृशाधिकारिण एवसुलभा यतोह श्रावलभ श्रिय प्रिय अय मात्र कर्मकाडोक्तविधिप्रतिषेधरूपा श्रुतयो रागिण मधिकृत्य प्रवर्तते नापर अतएव रागत, प्राप्ताना व्यवायामिषपटामेवाना ·अ. ५ ज्ञानकाण्डम् १०३ ममैव सुलभा सा तु यतः श्रीवल्लभोस्म्यहं ॥ २३ ॥ इत्युक्त्वा प्रव्रजंतं. तं दृष्ट्वोभौ साश्रुलोचनौ । ऊचतुस्त्वयि याते क जीवावोजा इवांचुनि ॥२४॥ वं साक्षाद्भगवान्विष्णुः पुत्रत्वेनाप्यतींद्रियः । प्राक्पुण्यैर्गोचरीभृतः कुतोकाब्धौ जहासि नौ ॥२५॥ पंवंधार्मेक्षणानित्यं भवपाशविमोचनी । स्मृतिः प्रवयसोनौं ते हरे दृरतरा भवेत् ॥ २६ ॥ -- हुतशेषभक्षणविवाहपरिगृहीतदारसेवारूपा व्यवस्थिति पूर्वेण न नियमेन वा विधीयते किं तु 'ऋतौ भार्यामुपेयात्' इत्यादिना नियमरूपेणा- भ्यनुझमात्रं क्रियते तत्पक्षेपि ऋत्वतिक्रमे 'ऋतुम्नातां तु यो भार्यां सन्निधौ नोपगच्छति ।। घोरायां भ्रूणहत्यायां पच्यते नात्र संशयः' १ इति भ्रूणहत्यादिस्मरणं तु तस्यां द्वेषादिनाऽरुच्या वा यो नोपेयाचदर्थ न तु विरक्तस्य दोप एवं सर्वत्रापि यथायथमूचं अतएव . वाजसनेयिनः 'एतमेव प्रवाजिनो लोकमिच्छतः प्राजंत्येतद्ध स्म चै पूर्व विद्वांसः प्रजा न कामयंते कि प्रजया करिष्यामो येषां नोयमात्मायं लोक' इति 'ते ह स्म पुढेषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्य चति' इति ।। २३ ॥ उभौ मातापितरौ जीवनहेतुभूते त्वयि याते क जीवावः अंबुनि यातेऽजा इव मारिण्यावः || २४ ॥ अतींद्रियोपि पूर्व- पुण्यप्रभावाद्दग्विषयीभूतोपि सन्दुःखसमुदे नौ आवां कुतो जहासि ॥२५॥ एकोनों बाल: पंगुरपरोधः तद्दर्शनजन्यदुःखात्प्रवयसोद्धयोर्नी आवयोर्मू- त्युरूपभवपाशविमोचन्यपि ते स्मृतिर्दूतरा मवेत् ।। २६ ॥ इतीत्यादि ·१०४ श्रीगुरुचरिते इति वाक्यं सकारुण्यं श्रुत्वारं मातमस्तके । सुखाकर निजकरं तद्वात्सल्याद्दधौ हरिः ।। २७ ।। तदैव सहसा तौ तु स्वंगौ ज्ञौ च बभूवतुः। लीलाविहारिणीदनो चित्रं भगवतीश्वरे ॥२८॥ माताप्यदृष्टपूर्व तद्रूपमाश्चर्यवत्तदा । दृष्ट्वा दत्तोदितं स्मृत्वा प्राह गद्दया गिरा ॥२९॥ माया दुरत्यया देवी तव तन्मोहिता भृशम् । सत्वं रूपं न जानेतस्त्वयि मे पुत्रकल्पना ॥३०॥ सिद्धो वदति अरं शीघं सुखाकर सुखदातृत्वात्सुखखनिरूपं हरिर्दुःखहरः श्रीपादः ॥ २७ ॥ तदैव हस्तस्पर्शनकाल एव तौ भ्रातरौ स्वंगौ शोभना- न्यंगानि ययोस्तौ शोभनाभ्यां पादाभ्यां शोभनाभ्यां नेत्राभ्यां च युक्ता- विति यावत् ज्ञौ ज्ञानसंपन्नौ च बभूवतुः लीलया नृरूपेण विहस्तीति लीलाविहारी तस्मिन्भगवतीच्छामात्रेण जगदुत्पादके इद न चित्रं आश्चर्प ईश्वरत्वात् ॥ २८ ॥ एवमग्रजी विधाय मात्रे स्वरूपं प्रदर्शित तदा मातापि ज्ञानदृष्ट्याऽदृष्टपूर्व स्वरूपस्यानन्यत्वेपि विक्षेपावरणरूपमायाशक्त्या राहु- णार्क इवावृत्तत्वाददृष्टपूर्वव साच्चिदानंदात्मक तद्रूपमाश्चर्यवदृष्ट्वा दत्तेनोक्त तदुक्तिं मा तिरस्कुर्वित्युक्तिं स्मृत्वा' गद्गदया गिरा प्राहाश्चर्यवन्मातेति वा योजना 'आश्चयों वक्ता० ' श्रुतेः 'आश्चर्यवत्पश्यति' इति स्मृतेश्व ॥ २९ ॥ यस्मात्सत्वासत्वाभ्यामनिर्वचनीयत्वादुरत्यया दुस्तरा देवी अलौ- किकी अत्यद्भुता तव परमेश्वरस्य त्रिगुणात्मिका मायाशक्तिर्या भृशमत्यर्थ तया मायया मोहिता सजातमोहा मोहो नाम मुह वैचित्य इति धातोरुरपे- क्षणीये चित्तवृत्त्यनुदयः अहं तव सत्वं यथातथ्यं रूपं न जानेऽतो हेतो. स्वयि भगवति मे ममायं पुत्र इति कल्पनेदिता मृषेयं ॥ ३० ॥ यतो.

·अ, ५ ज्ञानकांडम् १०५ ब्रह्मांडलेखा यत्कुक्षौ स मत्कुक्षिज इत्यदः। । जगद्विडंबनं दत्त माया मां नावृणोतु ते ॥ ३१ ॥ ॥ श्रीपाद उवाच ॥ अदो रूपं त्वया दृष्टं नित्यं हृद्यपधारय । मायासिंधु द्रुतं तीया मत्सायुज्यं गमिष्यसि ॥ ३२ ॥ शतायुपौ सुतौ तेपि पितृशुश्रूपणोत्सुकौ । विद्याश्रीपुत्रपौत्राढयौ मातम भविष्यतः॥३३॥ संख्यातानां ब्रह्मांडाना लेखाः पंक्तयः सावकाशाः यत्कुक्षौ जठरे विद्यते स त्वं मत्कुक्षिको मदुदरोत्पन्न इति यददः जगति विडंबन- मेव भो दत्त विक्षेपावरणशक्तिरूपा ते माया मां नावृणोतु असत्त्वा- वरणमभानावरणं च जन्ममरणादिरूपसंसारकारणं न विक्षेपः अपरीक्षा- नुभूती चित्कालं तस्मिन् विद्यमानेपि न संसारापत्तिः मंदाधकारे रज्ज्व- ज्ञानादन्नुरेख तपोयमिति भाति तदा भयकंपादयो विक्षेपा अप्युत्पद्यते दीपादिदर्शनेनायं न सर्पः किंतु रज्जुरेवेति तस्यां ज्ञातायामपि तदेव कंपा- दिर्न निवर्तते नापि तदुपशमाय पुरुषः प्रवर्तते स स्वयमेवोपशाम्यति तद- द्विक्षेपोपीत्यत उक्तं माया मा नावृणोतु त इति ॥ ३१ ॥ भो मातर्यदधुना प्रदर्शितं ममाटो रूपं त्वया दृष्टं वृत्तिथ्याप्त्यानुभूतं तन्नित्यं मनननिदि- ध्यासनाम्यां सत्वप्रधाने हृदि अवधारय शश्वचितय 'आवृत्तिरसहपदेशात्' इति न्यायात् नेन मायारूपं समुद्र प्रतिबंधापायागुतं तोर्या सचिदानंदस्य मम सायुज्यं गमिष्यसि ॥३२ ॥ अपि च तवेमी पुत्रौ शतायुषी भविष्यतः पित्रोर्युययोः सेवायां तत्परी विद्या पराऽपरा श्रीः संपत् पुत्रपानाः प्रसिद्धा एतैराढयो युक्ती टोकथंयौ च भविष्यत इति सर्वत्र संबध्यते ।। ३३ ॥

·१०६
श्रीगुरुचरिते
स्तुतोपि भ्रातरौ प्राह प्रबजाम्यधुना सदा।
संसेव्यौ पितरौ तौ हि गृहिसत्सुत्रदैवतम् ॥ ३४ ॥
इत्युक्त्वा निःपरिक्रम्य प्रणम्य पितरौ स तु ।
जगाम तदनुज्ञातः काशी च बदरीवनम् ॥ ३५ ॥
साधूनुद्ध कामोथ गोकर्ण सज्जनाश्रयम् ।
ययौ यत्र गणेशेन शैवं लिंग प्रतिष्ठितम् ।। ३६॥
इति श्रीगुरुचरिते श्रीपादावतारो
नाम पंचमोध्यायः॥५॥
इत्युक्तवंतं स्वानुजं श्रीपादं तौ भ्रातरावपि परमेश्वरबुद्ध्या स्तुतवंती ताभ्यो-
स्तुतः स श्रीपादस्तौ भ्रातरावपि प्राहाधुनाहं प्रवजामि युवाभ्यां सदा
पितरौ सम्यगकपटेन मुख्यया पुत्रवृत्या सेवितु योग्यौ हि यस्मात्ती पितरौ
गृहिणः सत्पुत्रस्य दैवतं 'मातृदेवो भव पितृदेवो भव' इति श्रुत्यनुशासनादू
गृहिशब्दो ब्रह्मचारिसन्यासिव्यावतर्कः ब्रह्मचारिणो गुर्वधीनत्वात्संन्यासिनो
निर्ममत्वाच्च सच्छब्दः पुत्रस्य गुणावद्योतकः ।। ३४ ॥ पितरौ पितामात्रे-
त्येकशेषः त्रिः कृत्वा प्रदक्षिणीकृत्य तिष्ठग्वित्यव्ययीभावः प्रदक्षिणं संप-
द्यमानं कृत्वेत्यभूततद्भावे चिः ताभ्यां मातापितृभ्यामनुज्ञातः ॥ ३५ ॥
सजनाश्रयभूतं गोकर्णक्षेत्रं शिवलिंग स्थापितं ॥ ३६ ॥ श्राद्धीयमन्नं श्राद्धा-
त्पूर्वमन्यस्मै दीयते चेद्विकर्मैव बुभुक्षिताय गृहागताय ब्राह्मणायातिथयेन्नादा-
नेपि विकमैंव ‘स इद्भोजोय' इति मंत्राभ्यामन्नदानश्रवणात् एवं स्थितेप्य-
दानादानं वरमिति निर्धार्यातिथिः सर्वरक्षक इत्यनुस्मृत्य हव्यकव्यादोयं
विष्णुरूपोतिथिरितीश्वरबुद्ध्यातिथयेन दत्तवत्याः सत्वगुणोपेताया ब्राह्मण्याः
श्राद्धफलादनंतफलं लब्ध एतेन न्यायेन कर्मादौ प्रवृत्तस्य बंधमोक्ष एव
मवेदन्यथा कर्मणो गहना गतिरिति । श्रीगुरुचरिते श्रीपादाव० टीकाया
पंचमः ॥५॥

·पष्ठोऽध्यायः नामधारक उवाच ॥ शैवं तत्र गणेशेन कुतो लिङ्ग प्रतिष्ठितं । सज्जनाश्रयमेतत्तु कथं श्रावय मे मुने ॥१॥ ॥सिद्ध उवाच॥ विष्ण्वाज्ञया गणेशेन रावणात्तं प्रतिष्ठितं । शैव लिङ्गं ततोत्रासन्देवाः संतोप्यदः शृणु ॥२॥ भजती मृन्मयं लिङ्गं कैलासाप्त्यै तु रावणः । प्रलं निषिध्य सेशाद्रि श्रीमानाहर्तुमाययौ ॥३॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ पटाऽध्याय आरभ्यते ।। रावणं वंचयित्वैशं गणेशा लिंगमाहृतं । पष्टे चंडाल्युतिश्व प्रोक्ता गोकर्णवर्णनं ॥१॥कर्मतत्त्व- इस्य सात्विकस्येश्वरप्रसाद उक्तः तविपरीतस्य लब्धप्रसादस्यापि विनोपह- तत्वमधुनोच्यते यत्र गणेशेन लिंग प्रतिष्ठितमित्युक्तं तत्कुत इति पृच्छति शैवमिति एतद्गोकर्ण कध केन प्रकारेण सबनाश्रयमिति प्रश्नः ॥ १॥रार- णात् आत्त गृहीतं रावणात्तं शैव लिंगं विष्णोराज्ञया गणेशेन स्थापित तत- स्तत्र गोकर्णे देवा ब्रह्मादयः संतः साधवश्वासन सूत्रमिद ॥ २॥ फैलास- प्रासये प्रसू मातरं निषिध्य निकार्य ईशेन सहितमा कैलास आहर्तुमानेतु ॥ ३॥ हठात्प्रसा उत्कमुत्सुकं उत्क उन्मना इति निपातः ओजस्विन ·०८ श्रीगुरुचरिते हठात्कैलासमुद्धर्तुमुत्कमोजस्विनं शिवः । लोकोत्पातभिया गौर्या स्तुतोऽगाधोवरोधयत् ॥.४॥ सोपि मृत्यून्मुखीभूतो ध्यानतुष्टेन शंभुना। समुदतो दशमुखस्तत्तुष्टथै साध्वगायत ॥५॥ सुस्वरं सांगरागाढ्यं माधुर्य स्वर्णमुत्तमं । कालोचितं जगौ गीतं ततानधनारयुक् ॥ ६॥ प्राणिमात्रमनोहारि दिव्यं गानं स शङ्करः। प्रीतोत्रवीत्साधु गीतं रावणेटं वरं वृणु ॥७॥ || रावण उवाच ॥ पूर्मेन्यदुर्लभा हैमी श्रीसी दैवविद्विधिः। मृत्पुर्दासोनुगा देवास्तन्मे न कापि दुर्लभं ॥८॥ मात्राज्ञप्लोस्मि कैलासमानेतुं भो त्वयान्वितं । देहि मे वरणीयार्थ भगवन्वरदोसि चेत् ॥ ९॥ वलिन रावण लोकोत्पातभयेन गौर्या स्तुतः शिवोऽगाध कैलासस्याधो- भागेऽचारोधयत् ।। ४ ।। मरणोन्मुखीभूत. स गणोपि तत्कृतघानतुष्टेन शभुना कैलासाधोभागात्समुदत. तत्तुष्टय शिवतोपाय साधु मनोहरमगा- यत ।।५शोभनाः पड्जादिस्वरा पस्मिन् रागिणीसहितरागयुक्तम् स्वर्ण शोभनयमकगीतियुक्त तत वीणादिवायें आनद्ध मुरजादि धन कास्यतालादि आर क्शादि तैयुज्यत इति ॥ ६ ॥ सपा प्राणिना मनोहारि दिव्यमलो- कि साधु शोभन ॥७॥ पूर्टीका विधिह्मा दैवज्ञः अनुगा अनुचराः ॥८॥ यान्वितं केलासमानेतु मात्रा आज्ञतोस्मि वरान्ददातीति आतो, ·अ. ६ ज्ञानकांडम् ॥ शिव उवाच॥ कैलासेन तु किं साध्यं प्राणलिङ्गं ततोधिकं । गृहाणानेन मादृक्त्वं पूस्ते कैलासबद्भवेत् ॥१०॥ स्थाप्यते यत्र तत्रैव सुस्थिरं प्रतितिष्ठति । तस्मात्स्थापय पुर्येव धृत्वेदं कर्म मा कुरु ॥ ११ ॥ इत्युक्त्वा तत्करे लिङ्गं भक्त्याकृष्टमना ददौ । रावणोप्यतिसंतुष्टो ययौ लङ्कां खलाग्रणीः ॥ १२ ॥ ज्ञात्वैतन्नारदो योगी शशंस ब्रह्मणेपि सः। विष्णवे द्राक् अयोपीशं गत्वोचुः किं कृतं चिदं॥१३॥ बद्धाः सर्वेमरा येन प्रसिद्धो लोककंटकः। राक्षसः प्राणिमात्राशी त्वत्समः स कथं कृतः ॥१४॥ नुपसर्गे इति कः॥९॥ ततो मत्सहितात्कैलासाव्याणलिंगमधिकं तदेवा- हानेनेति पू: पुरं ॥ १० ॥ यदि भूमौ यत्र स्थाप्यते तत्रैवाचलं प्रतितिष्ठति पुर्येव लंकायामेव ।। ११ ॥ भक्त्या आकृष्टं मनो यस्य स शिवः लोकान् रावयतीति रावणः अतएव खलाग्रणी: लंका ययौ लंकां गन्तुं प्रवृत्त इति भावः ॥१२॥ योगी योगपक्ककपायतया विदितवेदितव्यो नारदः एतलिंग- दानादि ज्ञात्वा मनोगत्या ब्रह्मलोकमागत्य ब्रह्मणे शशंस ब्रह्माप्येतदप्रियं स्वस्यापरिहार्य च मन्वानो नारदेन सह वैकुंठं गत्वा विष्णवे शशंस तत्र विचार्य तत्प्रतीकाराय त्रयोपि ते द्राक् शीघ्रमिच्छामात्रेणैवेश गयोचुः वरदानरूपं कर्म लया कि कृतं वत ॥ १३ ॥ देहतीर्थतश्च प्राणिमात्र- भक्षकः स स्वसदृशः कथं कृत इति प्रश्नः ॥ १४ ॥ मया भक्तिवशालिंग ·श्रीगुरुचरिते ११० । शिव उवाच ॥ भक्त्याकृष्टं मनो मेद्य तेन गानादिना ततः। दत्तं लिङ्गं मया हर्षात्स नाद्यापि पुरं गतः ॥१५॥ व्याजेनैव खलो जय्य इत्युक्त्वा प्रेरयन्मुनि। विघ्नेशं च तदा विष्णुर्लिंगाहरणहेतवे ॥१६॥ नारदस्त्वंजसा योगी गत्वाने रक्षसोत्रवीत् । आयातोसि कुतो ब्रूहि रावण द्राक् क गच्छसि ॥१७॥ रावणस्त्वब्रवीद्ब्रह्मन् तोपयित्वाद्य शङ्करं । लब्ध्वा लिंग पुरं यास्ये पश्येदं शैवमुत्तमम् ॥ १८॥ तत्प्रेक्ष्योचे मुनी रक्षः शृण्वेकः सैरभाशनः । मृगयायां हतो ब्रह्महरीशैदुर्धरो मृगः ॥१९॥ दत्त यस्मै स रावणोद्यापि लंकापुरं न प्रातः अनेनानानथों भवेच्छेद्भवाद्भर्वर- दानाविरोधेन लिंगाहरणोद्यमः कर्तव्य इति ध्वन्यते ।। १५ ।। तदा विष्णु- विचार्य व्याजेनैव खलो जेतुं योग्यो न सामादिनेत्युक्त्वा लिंगाहरणाय मार्गे विलंबनार्थ नारदं विघ्नार्थ गणेशं च प्रेरयत् ॥ १६ ॥ तयोर्मध्ये प्रथम शीघ्र रक्षसो रावणस्याग्रतो नारदो गत्वा तमनवीत हे रावण कुत आयातोसि शीनं क गच्छसि च ब्रूहि ॥ १७ ॥ हे ब्रह्मन्नारद पुरे लंका इदं शैवं लिंग ॥ १८॥ तल्लिगं दृष्ट्वा मुनिनारद ऊचे हे रक्षः रावण इतिहासं शृणु एको वन्यमहिपादिभक्षकोतएव दुरी मृगः ब्रहरीशैर्हतः ॥ १९ ॥ तच्छृगेन्यः ·अ. ६ ज्ञानकाण्डम् १११ तैस्त्रीण्याप्तानि लिंगानि तच्छंगेभ्यस्तदात्मवत् । मतान्यैशं त्विद दैवाल्लब्धं सायुज्यद विभोः ॥ २० ॥ सोप्याह नाद्य श्रोतव्यं गन्तव्यं सत्वरं मुने । क्वातीत्य सध्या यासीति मुनिनोक्त उपाविशत ॥२॥ अत्रांतरे गणेशोपि वर्णिलिंग्याययौ स त । करे कृत्वाब्रवीत्कोसि कस्य पुत्रः क गच्छसि ॥२२॥ सोप्याहोमाशंकरौ मे पितरौ देयमस्ति ते। किं ताभ्यां भो न चेत्पाणि मोचयाशु विभेम्यहं ॥२३॥ रावणोप्याह नादेयं ताभ्या लिङ्गं क्षणं वह । हैमी मे गौरवाल्लंकां दर्शयामि सुखं वस ॥ २४ ॥ सकाशात्रीणि लिंगानि तैह्महरीश आतानि लब्धानि तदा तानि तैरात्म- तुल्यानि मतानि मतितुद्धीति वर्तमाने क्त तेषामित्यध्याहर्तव्य वा तस्य च वर्तमान इति षष्ठीसापेक्षात इद तु विभोर्व्यापकस्येशस्य सायुज्यद इद वैश लिंग त्वया दैवयोगालब्धम् ॥२०॥ इति नारदवच श्रुत्वा स रावणोप्याह भो मुने सत्वर मयागतव्य अत श्रवणाननकाशान मया श्रोतव्य सध्याकर्मा- तीत्य क यासीति नारदेनोक्त रावण उपविषेश ॥ २१॥ वर्ण प्रशस्ति- रस्यास्तीति वर्णी ब्रह्मचारी वर्णाद्ब्रह्मचारिणीतीनि तस्य लिंग चिन्हम स्यास्तीति स ब्रह्मचारिवेपवान स रावणस्त करे कृत्वा हस्तमवलब्य ॥२२॥ स गणेशोपि प्राह उमाशकरनामको मम पितरौ ताम्यां तर देयमस्ति किं भो राक्षस नो चेद्देय तहिं कर मोचय यतस्त्वत्तो विभेमि ।। २३ ।। ताभ्या त्वपितृभ्या सकाशान्न आदेय कितु क्षणमात्र लिंग धारय ततो गौरवेण तुम्य स्वरमयी माम लकापुरी दर्शयामि तर यथासुख निवास कुरु ५२४५.

·श्रीगुरुचरिते बालेनैवोरु लिंग नो धार्यतेपि न गम्यते । लंका घोरेत्यपि प्रोक्तः स तमावास्य तद्ददौ ॥ २५ ॥ दचलिंगोन्धितीरे स सांध्यां कत क्रियां ययौ। बालोप्याह त्रिराहूय नागते स्थापयामि कौ ॥२६॥ इत्युक्त्वा किंचिद्वियम्य स्वः पश्यत्सु सुरेषु तं। त्रिराहूय हरि स्मृत्वा लिंग सोस्थापयति ॥ २७ ॥ सोप्येत्य स्थापितं दृष्ट्वा संताड्या भुजैस्तु तत् । उद्धर्तुमैच्छरमा तेन चकपेप्यचल तु तत् ॥ २८ ॥ महाबलेश्वर इति लिंग तत्संज्ञित ततः। गोकर्णबद्धलो त्या जातं तत्सज्ञितं स्थलम् ।। २९ ॥ कैलासोय क्षितौ साक्षाद्यत्रेशः परिवारयुक् । सदा जागर्त्यतस्तत्र स्थिता देवर्षिसज्जनाः॥३०॥ उर जडे अपि च घोरा लका मया न गम्यते इति प्रोक्तोपि स रावणस्तं बालमावास्य तत्करे तल्लिंग ददौ ॥ २५ ॥ दत्त लिग येन स रावण समुद्रतीरे सध्यामवा क्रिया वदनादि कर्तुं यया त्या निराहूयापि त्वयि न प्राप्ते लिंग भुवि स्थापयामीत्युक्ता ॥ २६ ॥ स्व स्वर्ग त रावण हरि विष्णु ॥ २७ ॥ स रापणोप्यागत्याऽभ बाल ऐच्छत् इपुगमियमा च्छ इति छकार मा भूमिस्तेनोद्धरणेन तत्तु लिंगमचल जातमिति शेष ॥ २८ ॥ तल्लिंग महाबलेश्वर इति सहित बलादुद्धरणेन गोकर्णरज्जात यन लिंग स्थापित तत्स्थल च तत्सहित च गोकर्णसज्ञित जात ।। २९ ॥ अय भूमी साक्षात्कैलासो यत्र सपरिवार ईशो जागर्ति भक्तेष्टपूरणे न स्वपिति अतो ·अ. ६ ज्ञानकांडम् ११३ देवय॑सुररक्षोनुतिर्यग्मियंत्र शंकरात् । लब्धोभीष्टो वरो नान्यदितः सत्पावन स्थलं ॥३१॥ भृणु किंचिद्वसिष्ठेन शसोज्ञानकृतागसः। राक्षसत्वं द्वादशाब्दं प्राप मित्रसहो नृपः ॥ ३२॥ तदाहनदुद्विजं तत्त्रीः शापांते नृप पूर्ववत् । भूत्वाप्येष्यसि मच्छापाद्रतेऽतमिति तं जगौ ॥३३॥ हेतोः ।। ३० ।। यत्र गोकर्णे यतो गोकर्णादन्यत्पावनं सत्स्थलं न विद्यते ।। ३१ ।। एवं प्रतिज्ञातं विघ्नोपहतत्वमुपन्यस्य महापापवतोपि 'श्रद्धाभक्ति- युतस्येश्वरप्रवणस्य प्रतिबंधकपापनिरासपूर्वकं सद्गतित्वं दर्शयति शृणु किंचि- दिति श्रोतुः समाधानार्थमुक्तं अज्ञानकृतापराधनिमित्ताद्वसिष्ठेन शतो मित्र- सहो नृपो द्वादशाब्दं राक्षसत्वं प्राप अत्र ह किल स्मर्यते एकदा राज्ञा राक्षसो हतस्तद्वंधुः कापटयेन राजसेवको भूत्वा नित्यं राजसन्निधि तस्थौ एकदा गृहागतं वसिष्ठमातिथ्येन निमंत्र्य राजा कार्यातरसक्तोभूत्तत्र वसिष्ट- रूपधरो राक्षसो गत्वा मृगमांसपाकं देहीत्यवददाजापि तथा चकार परिवेष- णकाले ऋषये कपटसेवकेन नरमांसं दत्तं तेन कुपितो वसिष्ठो भूपं शशाप वया याचितं तन्मया दत्तं व्यायं शापो दत्तोहं त्वां शपिष्यामीत्युक्त्वा राजा जलमादाय तं शप्तुमुद्युक्तस्तं निवार्य तन्महिषी वसिष्ठं प्रार्थितवती वसिष्टोपि ध्यानेन सर्व राक्षसकृतं ज्ञात्वा प्राह मचो मृपा मा स्यादतोयं द्वादशाब्दं ब्रह्मराक्षसो भूत्वा पुनः राजा भविष्यतीत्याह तदा राजा तच्छापनलं तत्याज तत्पादयोः पतितं तेन कल्माषपादनामको राक्षसोभूदिति ।। ३२ ।। तदा राक्षस्यवस्थायां वनमार्गाचलितयोदपत्योर्मध्ये बाह्मण्या पुनःपुनः प्रार्थितोपि द्विजं भक्षणार्थमहनत् हत्वा च भक्षितवान् तदा पश्चात्तदस्थीन्यादायानुगंतु प्रवृत्ता तस्य ब्राह्मणस्य स्रोः प्राह हे नृप त्वं शापांते पूर्ववन्नृपो भूत्वा रते गु.च.....

·- श्रीगुरुचरिते १२४ अथैप पूर्ववद्भूत्वा स्वं राज्यं प्राप्य दुःखितः । स्मरातुराय महिष्य साध्वीशापं शशंस राट् ॥ ३४ ॥ ततः खिन्नावुभौ तीर्थयात्रासक्तौ यदृच्छया। आयांतं गौतमं दृष्ट्वा सर्व तस्मै शशंसतुः ॥ ३५ ॥ गौतमोप्याह भो मा भीर्गोकर्णेधौघहारिणि । कामिकल्पद्रुमे क्षेत्रे किं भवेद्ब्रह्महत्यया ॥ ३६॥ तीर्थानि सर्वतोयानि शैवलिंगानि ताः शिलाः। लिंगतीर्थमये तत्र दिव्ये किं दुर्लभं नृणां ॥ ३७॥ मैथुने कृतेऽतं नाशमेष्यसीति शापवचनं तमब्रवीत् ॥३३॥अथ द्वादशाब्दे- प्वतीतेषु एष राजा वीतराक्षसभावः पूर्ववद्भूत्वा राज्ञः कर्म प्रजापालनात्मक प्राप्य ब्रह्महत्यया वृतो ब्राह्मणीशापेन दु-खितश्च कामातुरायै स्वपन्य ब्राह्मणीदत्त- शापं कथयामास राट् राजा ॥३४॥ उभौ दपती मार्गे यदृच्छया स्वेच्छया तस्मै गौतमाय ।।३५॥ भो राजन् मा भीब्रह्महत्त्याया इति शेषः कामिनां कल्पवृक्षभूते गोकणे विद्यमाने ब्रह्महत्यया किं भवेन्न किमपीति भावः।।३।। तत्रत्यानि सर्वतोयानि तीर्थान्येव तीर्यते महापापिन एभ्य इति तीर्थानि तत्रत्याः सर्वाः शिलाः शैवलिंगानि भजनीयानि तीर्थलिंगमये तीथीलग- प्रचुरे प्राचुर्याय मयट् दिव्येऽलौकिके द्योतनात्मके वा नृणां दुर्लभं किं अपि तु सर्व सुलभमेव तीर्थदर्शनस्पर्शनपानादिनांतःकरणशुद्धौ जातायां लिंगा- र्चनवंदनादिना च शिवप्रसादादेकाम्येपि जाते च मोक्षोपि सुलभ इति भावः ॥३७॥ भवत्येवमधिकारिणामनधिकारिणा का गतिरिति चेन्नात्रा- ·अ. ६ ज्ञानकांडम् शृणु तत्र मया दृष्टा चंडाल्येका मृता तु तां । शिवदूता विमानेन कैलासं नेतुमागताः॥३८॥ 'मया पृष्टास्तु ते प्रोचुः प्राग्वृत्तं शृणु गौतम । प्राग्भवे विप्रकन्येयं वाल्येभृद्विधवा विधेः ॥ ३९ ॥ तन्वी कामपरा नित्यं युवसौंदर्यमोहिता। वृत्वा कांतं विशं भेजे सौपपत्यं रहोपि तत् ॥ ४० ॥ जातं लोकप्रसिद्धं हि मलो नाच्छाद्यतेपि कैः। संबंधिनस्तु तां त्यक्त्वा प्रायश्चित्तं तदाऽभजन ॥४१॥ ततो रेमेपशंकं सा पानासक्ता मदोद्धता । विशः कुटुंबिनी भूत्वा कंदर्पहतचेतना ॥४२॥ धिकारिकारणमिति सदृष्टांतमाह शुण्विति दृष्टेत्यनेन नायमर्थवाद इति सूच- यति ननु 'नान्यः पंथा अयनाय विद्यत' इति श्रुतेर्सानादेव मोक्ष इति श्रवणात् कथं क्षेत्रप्रभावान्मोक्षः तज्ज्ञानमधिकार विना न लभ्यमधिकारोपि क्षेत्रप्रभावादाप्यते तत्पूर्व मरणेपि सालोक्यादिलब्ध्या पुनरोंकारमात्रोपासक- वजन्मांतरे मोक्ष इत्यनवद्यम् ॥ ३८ ॥ विधेर्दैवात् ।। ३९ ।। तन्वी मनो. हरा कृशांगी वा वोतो गुणवचनादिति डीप् कामन्यासा तरुणपुरुपसौंदर्येण मोहिता कमनीयं वैश्यं जारत्वेन वृत्वा जारकर्म सिपेवे तद्रहःकृतमपि ॥४०॥ लोकप्रसिद्ध जातं हि यतः मलः पापं कैरपि नाच्छाद्यतेऽयवा जर्जलमध्ये विष्टाछाद्यते फि नति तद्वदिदमपीत्यर्थः अभजन्सांसर्गदोपनिवृत्तिं चक्रुः ॥४१॥ अपशकं निःशंक मद्यपानासता विशो वैश्यस्य कामहतमति:

·११६ श्रीगुरुचरिते प्रमत्ता सैकदा वत्सं मेपभ्रांत्या निहत्य के। स्थापयित्वात्तुमन्येयुः शेष पक्त्वा चखाद ह ।। ४३ ॥ ज्ञात्वाथ गोशिरो जारभीत्या निक्षिप्य तद्भुवि । व्याघेणापहतो वत्सः शिवेत्थं पर्यदेवयत् ॥ ४४ ॥ इत्याद्यवाच्यपापानि कृत्वा प्रेत्य स्वकैः समं । दारुणां दुर्गति भुक्त्वा जातेदृश्यघशेपतः ।। ४५॥ जन्मतोस्या गलत्कुष्ठ आंध्ये सत्यपि रक्षिता । पितृभ्यां तावपि मृतौ ततोनाथा रुरोद सा ॥ ४६॥ संगत्य यात्रिकैः सत्रा माघे देवादिहागता। क्षुधिता शिवरात्रौ सा ययाचेन्नं सुदुःखिता ॥४७॥ जनैस्तदाशनाभावात्प्रसारितकरेपितं । विल्वमाघ्राय तत्याज मत्वाऽभक्ष्यं सुदुःखिता ॥ ४८ ॥ ॥ ४२ ॥ सा एकदा मेषभ्रमेण गोवत्सं हत्वाऽन्येारत्तुं तस्य के शीर्ष स्थापयित्वाऽवशिष्टं पक्त्वा भक्षितवती ।। ४३ ॥ अपरेहनि गोशिरो ज्ञात्वा तमौ निक्षिप्य व्याघेण वत्सोपहृतः शिव शिवेधमिति इदमस्थमुरिति स्थमुप्रत्ययः मृषा विलापं चकार ॥ ४४ ॥ इत्यादीनि वक्तुमनर्हाणि स्वकैः पूर्वजैः सह पापशेषादीदृशी चंडाली ॥ ४५ ॥ जारकर्मरतत्वादस्या जन्मतो गलरकुष्ठं मेपबुद्ध्या गोवत्सहननात्तद्भक्षणाचांधत्वं पतितत्वं च तो पितरा- वपि अनाथा दीना ॥ ४६॥ यात्रिकैः सह संगत्येह गोकर्णे दैवात्सहन- नजन्यानुतापेन शिवेत्युच्चारणरूपा-प्राक्तनपुण्यात् ।। ४७ ॥ शिवरात्रिवत. खादशनाभावात् अभक्ष्यं भक्षणानहैं ॥ ४८ ॥ लिंगे त्यक्तं बिल्व सैव ·अ. ६ ज्ञानकांडम् ११७ लिंगे त्यक्तं तु तत्पूजा श्रुतमन्हीशकीर्तन । उपवासोशनाभावाद्दुःखाजागरणं निशि ॥४९॥ एवं सांग व्रतं चीणं तेन भूत्वा सुनिर्मला। . मृताद्याच शिवाज्ञप्ताः स्म आनेतुमिमां द्रुतं ।। ५० ॥ तैरित्युक्त्वामृतं सिक्त्वा विमानाग्ये निधाय तां । जग्मुः कैलासं सहोत्थक्रियागतिरियं त्विह ॥५१॥ विदुषस्तु फलाधिक्यं ज्ञात्वेदं गच्छ मुच्यसे । तच्छ्रुत्वा द्राङ् नृपो गत्वा क्षणान्मुक्तो बभूव ह ॥५२॥ प्रजान्हि दिवसे ॥४९॥ सांग पूजाश्रवणजागरोपोषणसहितं इमां कैलासमानेतुं वयं शिवेनाज्ञताः स्मः ॥ ५० ॥ तैस्तैः तां मृतां लिंग- शरीरलक्षणां न तु पांचभौतिकदेहभूतां देहस्य जडत्वात् सहोत्थक्रियागतिः कर्मज्ञानाभावेपि संजातायाः व्रतरूपक्रियायाः गतिः पर्यवासनमीदृशं इह गोकणें ईश्वरसांनिध्यात् न हि यस्तुशक्तिर्बुद्धिमपेक्षते अज्ञातस्याप्यग्नेर्दाह- शक्तिीरव ॥ ५१ ॥ इदं सामान्यफलं विदुषस्तु ततोप्यधिकतरं मोक्षपर्य- वसायीत्याह विटुप इति तर्हि ज्ञानकर्मसमुच्चयान्मोक्ष इति चेन ' कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोक' इति भिन्नश्रवणात् सहैवैकेनानुष्टातुमशक्यत्वा- दत्र क्रियाविषयकज्ञानेन सहित कर्मानुष्टानमभ्युपगंतव्यं नाद्वितीयात्मज्ञान- पूर्वक कर्मानुष्टानं संभवति विद्यां चाविद्यां० ' श्रुतेः अमृतं आपेक्षिक मृतं मृतिर्नपुंसके भावे क्तः तन्न विद्यते यस्माद्देवत्वमिति यावत् न तु मोक्षः तस्य ज्ञानैकसाध्यत्वादकृतत्वाञ्चति दिक मुक्तो दोषमुक्तः ज्ञानाधिकारीति ·श्रीगुरुचरिते गोकर्णमीदृशं क्षेत्रं सत्तमं सज्जनाश्रयं । अतस्तत्रैव तस्थौ हि श्रीपादः साधुजीवनः ॥ ५३॥ मोचयित्वा सतोन्दस्त्रिीस्तत्रोपित्वा गतागतात् । कृष्णातटे कुरुपुरं प्राप्यादृश्योभवत्स तु ॥ ५४॥ इति० गोकर्णवर्णनं नाम पष्ठोऽध्यायः॥ ६ ॥ यावत् ।। ५२ ।। सतः साधून् गतागतात्संसारात् स श्रीपादोऽदृश्यो गुतः ॥५३॥५॥ ॥ टीकाया षष्ट.॥

·सप्तमोऽध्यायः
-
॥नामधारक उवाच ॥
साधूनुद्ध कामोथ कुतो लीलाविहार्यभूत् ।
अदृश्यो भगवांस्तत्तु श्रोतुमिच्छामि सादरं॥१॥
॥ सिद्ध उवाच ॥
अतींद्रियोपि दृश्योत्र भृत्वा लीलात्मना पुनः।
अवतारप्रसंगेन जातोऽदृश्य इदं भृणु ॥२॥
तत्राभूच्छांदसः कश्चिदंविका नाम तद्वचः ।
कुपुत्रं सुषुवे दैवात्स्तब्धं हीनमति जडं ॥३॥
वर्णधर्मोपनीतं तं सावित्र्युच्चारणाक्षर्म ।
ताडयत निवार्याह स्वपतिं वैदिकं वधूः॥४॥
।। श्रीगणेशाय नमः ॥ ॥ अथ सप्तमाध्यायः ।। । पूर्वाध्यायांते
गतागतात्सतो मोचयित्वेत्युक्तं तत्केन प्रकारेणेत्याकांक्षायां मंदाधिकारियो
ज्ञानांतरंगभूतभक्तियोगेनेत्यस्मिन्नध्याये प्रदर्श्यते साधूनुद्वर्तुं कामो यस्य तुं
काममनसोरपीति मकारलोपः कुतो हेतोरदृश्योभूदिति कथासंगत्यनुसारिप्रश्नः
॥ १॥ सप्तमे ब्राह्मणीदुःखं परिहत्य हतं द्विजं ॥ जीवयामास चोरमो गुप्तः
कुरुपुरेऽभवत् ॥ १॥ उत्तरमाह सूत्रेण इंद्रियाण्यतीतोऽर्तीदियः अत्या.
दयः प्रांताद्यर्थे द्वितीयया इंद्रियागोचरोपि लीलाविग्रहेण दृश्यो भूत्वापि
पुनरवतारप्रसंगेनाइयो जातः इदं तत्कथनरूपं चरितं ॥ २॥ तत्र कुरुपुरे
छांदसो वैदिकबाह्मणः स्तब्धत्वादीनमतित्याजडत्वाच्च कुपुत्रः ॥ ३ ॥
ब्राह्मणवर्णोक्तकमेण 'अष्टमे वर्षे श्राह्मणमुपनयेत्' इत्यायुक्तेन कृतोपनपने
गायत्र्युचारणासम) तं पुत्रं ताउयतं स्वपति तस्य वर्निकार्य प्राह ॥४॥

·१२० श्रीगुरुचरिते भो जडो श्मवद्योनेरेवालं खेदहेतुना । ताडनेन त्यजाम्यस्मिंस्ताडितेसन्सुधीरिति ॥५॥ सोप्यजाकंठकुचवत्तं मत्वाश्रुत्य तद्वचः । तूणी तस्थौ ततो विप्रः कालेनाल्पीयसा मृतः॥६॥ तंत्र पुत्रान्विता माता जीवनं याचजयाकरोत् । काले याते कियत्येवं निंदां चर्द्विजोत्तमाः॥७॥ सूर्ययजैपा वृत्तिस्ते गस्मिाकं न रोचते । इतो व्रज त्यजासून्वा तैरित्युक्तो नदी ययौ॥८॥ कृष्णाविष्टं समं मात्रा मतकाम विलोक्य तौ। निषिध्योचेनुकंपार्द्रः श्रीपादस्तीरवास्यसौ ।।९।। साहसं मा कुरु ब्रह्मन्नात्महत्या हि दुर्वहा । भवे भवेप्यतोत्रैव संप्राप्तसहनं वरम् ॥१०॥ भी नाथायमभः योनेरेव उत्पत्तित एव पाषणवनडः खेदहेतुना ताडनेनालं इतः परं भी सुधीः अस्मिन्बाले ताडिते सत्यसू-प्राणांस्त्यजामि ॥५॥ स ब्राह्मणोपि मेषकंठस्तनवत् निरर्थक तं मत्वा तस्या वचोगीकृत्य अल्पी- यसात्यल्पेन कालेन ॥६॥ निंदां चक्रुः शिक्षार्थमिति शेषः ॥ ७ ॥ सूरिभिः पंडितरचितुं योग्याग्राह्मणाज्जातः सूर्यय॑जस्तत्संबुद्धौ मातृयाचि- तानमक्षणरूपा तव वृत्ति वनं गह्या निंद्यास्माकं न रोचतेऽत इतो ब्रज प्राणान्या त्यज इति तैरुक्तः स निर्विण्णः सन् मर्तु कृष्णां ययौ तज्ञात्वा पश्चान्मातापि ययाक्त्युित्तरेण ज्ञाप्यते निषिध्य निवार्य कृपया किन्नः सन्नचे ॥८-९॥ भवे भवे जन्मनि जन्मनि अतो हेतोः समासकष्ट सहनं वरं ब्राह्मणस्य बुया देहत्यागे आत्महत्यायाः ब्राह्मणहत्यायाश्च स्मरणात असुर्या नाम' इति श्रुतेरंधतमाश्रवणाच मैवं कुरु ॥ १०॥ पुत्रेणोत्तर .

·अ. ७ ज्ञानकांडम् " ॥ब्राह्मण्युवाच ॥ प्राज्ञोद्भूतकुपुत्रत्वहेतुनैवाखिला हि मां। धिक्कुर्वत्यपि नेक्षति तत्किं कार्यमतः परं ॥११॥ ॥ श्रीपाद उवाच॥ हत्यया लिप्यसेग्रेतो दुःखं निस्तीर्य दैविकं । शिवतोपात्सुपुत्रस्ते भविष्यति भवांतरे ।। १२ ।। ॥ ब्राह्मण्युवाच॥ त्वयोक्तं साध्वहं कुर्या तथैव तु कथं भवेत् । शिवतोपः पुरा केन कृतः श्रावय विस्तराद ॥ १३॥ ।। श्रीपाद उवाच ।। उज्जयिन्यां पुरा चंद्रसेनराजसखोलभत् । मणिभद्रः शिवाच्छैवचितामणिमभीष्टदं ॥१४॥ किमध्यदत्तमतो मातोवाच मां विस्कुर्वति नावलोकयति च न मर्तव्यं तर्हि अतः परं किं कार्य ॥११॥अग्रे जन्मनि जन्मनि दैविकं दैवादागतं निस्तीर्य शिवाराधनं कुरु शिवतोपाद्भवांतरे जन्मांतरे सत्पुत्रो भविष्यत्यन्यधांधं तमो यास्यसि ।। १२ । त्वया साधूक्तं तथाहं कुर्यामेव परं तु शिवतोपः केन प्रकारेण भवेन् पूर्व तादृशः शिवतोपः केन कृतथेत्तर्हि विश्वासार्थ भक्ति- दाढर्यार्थ च विस्तरेण मे श्रावय अहमपि तथा करिष्यामीति भावः ॥ १३ ॥ चद्रसेनराजस्य सखा चंद्रसेनराजसखः राजाहःसखिभ्यष्टच शैवः शिवभक्तः मणिभद्रस्तनामकः अभीष्टार्थप्रदं चिंतामणिं प्रसन्नाच्छिवालेभे ।। १४ ।।

·१२२ श्रीगुरुचारते. तं ज्ञात्वार्यादिनाऽलभ्यं युद्धायाभ्यागतान्नृपान् । श्रुत्वाप्येकाग्रचित्तोऽसौ प्रदोपेपूजयच्छिवं ॥१५॥ मंदानंगप्रदोषे त मणि भूपं तथाविधं । दृष्ट्वा गोपसुतास्तद्वत्स्वांगणे चक्रुरर्चनं ॥१६॥ गोप्यो निवार्य पत्रायलिंगकल्पनयोपलं । भजतो निन्युरत्तुं तांस्तस्थौ तत्रैकबालकः ॥१७॥ प्रसबाप्पुझतोची स मात्रोद्वास्यापतद्भुवि । शंभुपूजाभंगभिया निर्विष्णो मर्तुमुद्यतः ।।१८॥ तद्भावं विश्वसाक्षीशो ज्ञात्वाविष्कृत्य शोभनम् । स्वं रूपं बालमश्विास्य वरं वृण्विति तं जगौ॥ १९ ॥ वालोपि दिव्यरूपं तं नत्वोचे भुवनेश्वर। मात्रोत्सृष्टात्र ते पूजा तन्मंतुं शंतुमर्हसि ॥२०॥ तं श्रुत्वा नृपैर/दिभियांचितोपि तेन कस्मैचिन्न दत्तः एवमर्धादिनाऽलभ्यं ज्ञात्वा युद्वार्थमभित आगतान्नृपाञ्छुवापि शिवमपूजयत् ॥१५॥ शनिप्रदोषे मणि मणिभद्रं चंद्रसेनभूपं च तथाविधं प्रदोषे शिवार्चकं दृष्ट्वा गोपकुमारकाः स्वांगणे शिवार्चनं चक्रुः ॥ १६ ॥ लिंगकल्पनया उपलं पाषाणं पत्रादिभिरुपचा जतः कुमारा पूजनतो निवार्य तन्मातरो गोप्यः अणु कुमाराम्भोजयितुं यद्वा तैः कुमारैः सह वा अत्तुं भोक्तुमिति लाक्ष- णिकोर्थः गृहानिन्युः अकथितं चेति नयतेर्द्विकर्मकत्वं सर्वेषु बालेषु यातेवपि पूर्वसंस्कारादेकांतभक्तिसंपन्नोनन्यचित्त एकबालकस्तत्र पूजास्थाने तस्थौ ।। १७ । अची पूजामुद्वास्य मात्रा प्रसह्य बलादुद्धृतोपि स बालः शंभुपूजाभंगभयेन निर्विण्णो मर्तुमुद्युक्तः सन्मुव्यपतत् ॥ १८॥ भावं भक्ति आविष्कृत्य प्रकटीकृत्य ॥ १९॥ तं शिवं नत्वा ऊचे तन्मत ·अ. ७ ज्ञानकांडम् १२३ । शिव उवाच॥ भक्त्या सायुज्यभाङ् मेसि कृतं मात्रा त्ववोधतः । नायं मंतुः सापि भूयाद्विष्णुमातार्चनेक्षणात् ॥२१॥ इत्युक्त्वांतर्दधे सोभृद्भास्वल्लिंग य आगताः। त ऊचुः पुण्यश्लोकार्थ दोपाप्यौत्र तिष्ठति ॥ २२ ॥ धन्येन सह योद्धव्यं नास्माभिरिति ते नृपाः। निश्चित्य स्निग्धभावेन तौ द्रष्टुं सर्व आययुः ॥ २३ ॥ पूजां कृत्वापि राट् द्योतहेतुं निश्चित्य तैः सह । नृपैर्गोपांगणं गत्वा प्राप लिंगेक्षणान्मुदं ॥ २४ ॥ श्रुत्वा गोपमुखात्सर्वं तुष्टास्तस्मै नृपाः श्रियं । दत्वा गोपाधिपत्यं च स्वं स्वं स्थानं ययुर्मुदा ॥२५॥ सा तु प्रेत्य यशोदाख्या गोषी भूत्वा हरि सुतं । प्रापेशतोपात्तस्मात्ते तथा भूयाच्छिवार्चनात् ॥२६॥ मातुरपराधं ।। २० ।। भक्त्या कृत्वा मे सायुज्यभागासे अबोधतोs- विवेकतोऽयं मंतुरपराधो न सापि त्वन्मातापि पूजाविलोकनाद्विष्णुमाता भूयात् ।। २१॥ स शिवः बालेनार्चिता शिला तदेव भास्वन्महाका- लाख्यं ज्योतिर्लिंगं अभूत् ये आगता नृपात्ते ऊचुः एतत्पुण्यश्लोफराजा. र्थम् दोषा रानावपि अत्र नगरे अर्कस्तिष्ठति यतोयं द्योतो दृश्यते ॥२२॥ धन्येन राज्ञा सहास्माभिर्न योद्धव्य तो चंद्रसेनमणिभद्रौ सर्वे राजानः ॥ २३ ।। राट् चंद्रसेनः प्रकाशकारणं ॥ २४ ॥ श्रियं संपत्तिम् ।। २६॥ सा गोपमाता तु पूजावलोकनरूपेश्वरसंतोषात् ते तथा भूपात् ।। २६ ।।

·१२४ श्रीगुरुचरिते ।। ब्राह्मण्युवाच ॥ कष्टादेवाच्छिचे तुष्टे फलं भाव्यधुनामुना। कप्टेनायुः कथं लंध्यं मातृत्वेनाव मामतः ॥ २७ ॥ इत्यशाव्यं सकारुण्यं श्रुत्वा प्रीतो दयाधीः । ओमित्युक्त्वा दधौ पाणिं दुष्प्रापं मूर्खमूर्धनि ॥२८॥ सहसा गीष्पतिसमो बभूव श्रुतिशास्त्रवित् । भावभक्तौ विनीतं तं नियुज्याहांव मे शृणु ॥ २९ ॥ विस्मृत्याकमनेनेशपूजयायुःक्षयं कुरु । पुत्रो भाविभवे मादक्ते भविष्यति वा इति ॥ ३०॥ साप्यत्यर्थ प्रहटा तदाज्ञया सह सूनुना। ग्रामं गत्वेशमानर्च विद्वन्मान्यसुवान्विता ॥ ३१ ॥ कटेन दैवयोगेन च शिवे तुष्टे सति फलं भाविजन्मांतरे अधुनाऽमुना कटेनायुजिीवतकालः कथं नेयोऽतो मातृभावनया त्वमेव मामव रक्ष ॥२७॥ अशाठयं निष्कपटं ओमित्यंगीकारे ॥ २८॥ गीष्पतिसमो बृहस्पतितुल्यः मातृभजने विषये विनीतं ननं प्रयुज्य आह भो अंब ।। २९ ॥ अनेन विदुषा पुत्रेण अकं दुखं विस्मृत्य प्रदोषे ईश्वरपूजया जीवितकालक्षेपं कुरु भाविभवे एष्ये जन्मनि मादृग्यै निश्चयेन ते भवि- ध्यति ॥ ३० ॥ सा ब्राह्मणी तदाज्ञया श्रीपादानुज्ञया पुत्रेण सह प्राम गत्वा विद्वद्भिर्मान्यो यः सुतस्तेनान्विता सती शनिप्रदोष ईशमानर्च ·अ. ७ ज्ञानकांडम् १२५ माङ् नान्यो भवेयं चेन्नास्याः पुत्रो मृपा वचः । अतोवतीर्य तत्कुर्यामित्यमस्ताज ईश्वरः ॥ ३२॥ कृतावतारसंकल्पः कार्यानंत्यान्न सोत्यजत् । लीलांगं तत्र भजतामदृश्योप्यस्ति कामदः ॥ ३३॥ ॥ नामधारक उवाच ।। संकल्पवान्कथं कार्येऽपूर्णेप्यन्योभवत्कथं । स्थित्वावधानादृश्योपि भजतां कामदः कथं ॥ ३४ ॥ ।। सिद्ध उवाच ।। कार्यानंत्याद्विश्ववीजे संकल्पानंत्यमव्यये। नृणां कलिमलांधानां स प्रत्यक्षोप्यदृश्यवत् ॥ ३५ ॥ ॥३१॥ मादृगन्यः कोपि न अद्वितीयत्वात् अस्याः पुतोहं न भवेयं चेन्ममा वचः मृपा स्यात् अतो विशुद्धसत्वेन स्वेच्छामयेन स्वरूपेणावतीर्य तन्मा- दृक्पुत्रो भवेदित्यस्य सत्यत्वममस्त मन्यते स्म ॥३२॥ भक्तरक्षादिरूपका- र्याणाभानंत्यात्कृतावतारग्रहणसंकल्पोपि लीलाविग्रहं नात्यजत् तत्र मलिन- सत्वानामदृश्योपि भक्तकामदोद्याप्यस्ति ननु 'अप्राणो हामनाः शुभ्र'इत्यादि- श्रुतेः 'कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्वा धृतिरकृतिहीभरितत्सर्व मन एव' इति श्रुतेश्व भगवतोऽमनस्कत्वात्संकल्पादेमनोरूपत्वात्कथं संकल्प- वानिति चेत्परमेश्वरस्येक्षणवत्संकल्पनमनपा वशमायत्वात्स्वतंत्र इति दिक ॥३३॥ कार्येपूणे सत्यपि कथमवतारांतरस्त्रीकरणसंकल्पान् आद्यधाम्ना रूपेण स्थित्वापि कथमन्योमवत्तत्रादृश्योपि भजतां कथं कामदः ॥३४॥ प्रश्नत्रयोत्तररूपं सूत्र कार्यानंत्यादिति तव्याख्यानरूपा यावदध्यायसमाप्ति श्लोकाः प्राग्वृत्तमित्याद्याः ।। ३५ ।। प्राग्वृत्तमितिहासं अस्मिन्छीपादे बुद्धि- ·श्रीगुरुचरिते । प्राग्वृत्तं शृण्वदृष्टेस्मिन्द्विजः कश्चित्कुटुंव्यभूत् । धीमांद्यात्स पणिग्वृत्तिः श्रीपादांन्यर्पितांतरः ॥ ३६॥ व्यापार मेधिलाभश्वयात्तदनुसारतः । कुर्या कुरुपुरे विप्रभोजनं श्रीशतुष्टये ॥ ३७॥ इत्युक्त्वाऽगात्स्मरन्छीशं व्यापारार्थ ततो धनं । लेभे भूरि नदादाय ययौ संकल्पसिद्धये ॥ ३८ ॥ मार्ग एकाकिनं यांतं तं सार्थ प्रेक्ष्य तस्कराः। सुहृत्तया तदनुगा भूत्वा तं विजनेहनन् ॥ ३९ ॥ तदैव सहसा तत्र श्रीपादः शूलपात्रधृक् । प्राप्य ताञ्छितधारेण त्रिशूलेन जघान सः॥४०॥ एकस्तमेत्य शरणं प्रोचे चोरधिया तु नो। संगीभूतोस्मि मां ज्ञात्वा यथेष्टं कुरु भो प्रभो॥४१॥ श्रीपादोपि सकारुण्यां श्रुत्वोक्तिं विमलांतरं । ज्ञात्वा तं योजयामास तद्रक्षायै कृपाधीः॥४२॥ मांद्याणिग्वृत्तिः 'स्ववृत्त्या जीवनाभावाद्गुर्वापद्यन्यवार्तया। जीवेतानिधया' इति वक्ष्यमाणत्वात् ।। ३६ ।। अधिकं फलं भूयात्तथा जातं चेत्तदनुसारतः लाभानुसारतः ॥ ३७ ॥ अगादगच्छत् इणो गा लुडीति गादेशः ग्रामां- तरमिति शेषः संकल्पसिद्धये ब्राह्मणान्भोजयितुं ॥ ३८ ॥ सार्थ द्रव्येण सहितं सुहृत्तथा साधुत्वेन तस्यानुचराः ॥ ३९ ॥ शूलकमंडलुधरः तीक्ष्ण- धारेण ॥ ४० ॥ इमे चोरा इति बुध्द्या नैषां संगीभूतः।। ४१ ।। विमला- तरं निष्कपटं तदक्षायै ब्राह्मणरक्षार्थ ॥४२॥ कबंधे अपमूर्धकलेवरे भस्म- ·अ. ७ ज्ञानकांडम् कवंधे तच्छिरः कृत्वा भस्माक्तं जलमंत्रितम् । सजीवं तं द्विजं कृत्वा क्षणादन्तर्दधे स तु ॥४३॥ स सुप्तोत्थितवद्युत्ध्वा दृष्ट्वा चोरान्मृतान् द्विजः । हतशेपमुखात्सर्व श्रुत्वा खिन्नांतरोभवत् ।। ४४ ॥ कृत्वा तु मत्कृते कुछू जातोयं चोरगोचरः। सर्वदाराधितो दैवान्नायं मे दृष्टिगोचरः॥४५॥ इत्युक्त्वा धनमादाय गत्वा कुरुपुरं द्विजः । चतुःसहस्रसद्विप्रभोजनं श्रद्धया व्यधात् ॥ ४६॥ ततः श्रीशप्रसादात्स सिद्धि प्रापोभयीं द्विजः। इत्याद्या भूरिशो वृत्ताः सत्यदृश्येपि तत्कथाः॥४७॥ प्रत्यक्षस्तु सतां तत्र कचराणां त्वगोचरः । सोप्यन्यत्रावतीर्यात्र स्वरूपेणेप्टकामदः॥४८॥ वेदयज्ञतपोदानप्रदिष्टफलतोधिकं । - 1 1 . . नाकं युक्त स तु श्रीपादः ।। ४३ ॥ श्रीपाददर्शनाऽलाभेन खिन्नांतरोभवत् ॥४४॥ कृळू कष्टं गोचरो विषयः ॥ ४५ ॥ व्यधाव्यकृणोत् ॥४६॥ उभयोमैहिकीमामुष्मिकी च उभानुदात्तो नित्यमिति तयप्रत्ययस्यायजादेशः टिवाणनिति डीप् ।। ४७ ॥ कचराणा मलदूषितानां इष्टेभ्यः कामान्ददा. तीति तथा इष्टान्कामान्ददातीति वा ॥ ४८ ॥ वेदेष्वध्ययनादिभिः यज्ञे- ध्वनुष्ठानादिभिः तप.सु कायशोषणादिभिः दानेपु सत्पात्रार्पणादिभिः यत्प्रदिष्टं ततोप्यधिक अविनाशि ध्रुव मोक्षाख्यफलं थ्रीपादेनाधिष्ठितं यत्कृष्णातटेस्थान तन्निवासिनां द्राक् शीघं लभेत्। ननु श्रीपादस्वरूपेणार- तीर्णस्येश्वरस्य जीवपदेहसंबंधाविशेषात्कथ तदधिष्ठितस्थानगासिनो मोक्ष-

·१२८
श्रीगुरुचरिते
श्रीपादाधिष्ठितस्थानवासिनां द्राक्फलं लभेत् ॥४९॥
यत्र कुत्रापि ये केचिच्छीपादांध्रिसरोरुहे।
संस्मरंत्यपि तेभ्यः स कामानिष्टान्ददात्यलं ॥ ५० ॥
इ० श्रीपादमहिमवर्णनं नाम सप्तमोध्यायः॥७॥
लाभ इति चेज्जीवस्याविद्यया मिथ्याभतषड्विकारिदेहसंबंधः ईश्वरस्य तु
नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसत्यस्वभावत्वाद्योगमायया चिद्धनलीलाविग्रहाविर्भाव इति
जीवापेक्षया महान्विशेषोस्त्यतः तदधिष्ठितपुण्यक्षेत्रनिवासतोनायासेनैव
भगवप्रियतमसद्भक्तसंगो भवति प्रायेण भगवद्गता भगवदधिष्ठितपुण्यक्षेत्र
एव निवसति तेभ्यः श्रवणकीर्तनाद्यपि भवति विघ्नबाहुल्येनान्यत्र ध्यान न
सिद्धयेत् । साक्षाच्छीपादनिवासेन विघ्नासंभवानिर्विघ्नेन च ध्यानयोगादि-
सिद्धावयत्नत एव मोक्षः ज्ञानैकसाध्यस्य मोक्षस्येश्वरानुग्रहेण ज्ञानसाधनेष्य-
नुकूलेष्वप्रतिबद्धज्ञानमत्र लभेदिति भावः ॥४९॥ तत्स्थानगमनासंभवे
यत्र कुत्रस्था अपि ।।५० ।। इति श्रीगुरुचरिते टीकायां श्रीपादमहिमवर्णनं
नाम, सप्तमोध्यायः ॥ ७ ॥

·अष्टमोऽध्यायः ॥ नामधारक उवाच॥ ब्रह्मन्कुत्राऽवतीर्यासौ कि चकारास्य चेष्टितम् । मायाश्रितस्याप्रमेयं ब्रूहि शुश्रूपवेऽर्थदम् ॥१॥ ॥ सिद्ध उवाच॥ उदग्देशेवतीर्णस्य दीनानुद्धर्तुमीशितुः । वक्ष्येऽल्पकं साधुयोगिदुर्विभाव्यं हि चेष्टितम् ॥२॥ या श्रीपादोपदेशेन प्रदोपेऽजमवोपयत् । सा प्रेत्योत्तरदेशे स्त्रीर्जाता ब्रह्मकुलेमले ॥३॥ धीरूपशीललक्ष्माढ्या सुसंस्कारा गुणान्विता । श्रीपादेन पुरांयेति प्रोक्तत्वात्सा वदाव्हया ॥४॥ शिववृत्तिं माधवाख्यमनुरूपं द्विजं पिता। दृष्ट्वा तत्रैव तां तस्मै गृह्योक्तविधिना ददौ ॥५॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ ॥ अथाष्टमोऽध्यायः ॥ ॥ अष्टमे नरहर्या- ख्यावतारो वर्ण्यते परः ॥ बाललीला विचित्रात्र तुर्याश्रमपरिग्रहः ॥१॥ श्रीभगवतो भक्ताननुग्रहीतुमवतारांतरमाह पृच्छति ब्रह्मन्निति शुश्रूषवे श्रोतुमि- च्छतेऽर्थदमभीष्टार्थप्रदं ॥१॥ उत्तरं सूत्रेणाह हि यस्माद्भगवचेष्टितं योगिदुर्विभाव्यमतोल्पकं वक्ष्ये।।२या ब्राह्मणी ॥३॥ धीः सारासारविवेक- वती बुद्धिः शीलं स्वभावः लक्ष्माणि सुचिन्हानि तैर्युता शोभनाः संस्कारा व्यावहारिका यस्याः गुणैः क्षात्यादिमिरान्वता तदान्हयांऽबेति नाम्ना प्रसिद्धाभूत्।।४।। शिवे तात्पर्येण वृत्तिनुरक्तियस्य तं माधवनामकं दुहितुरनु- रूपं दृष्ट्वा गृह्योक्तविधानेन तस्मै माधवाय तामंबा ददौ तत्र करजनगरे।।५।।

·१३० श्रीगुरुचरिते सा पातिव्रत्यमास्थाय भेजे छायेव तं पतिम् । प्रदोपेपि शिव पूर्वसंस्कारात् पत्यनुज्ञया ॥ ६॥ स्नेहोन्योन्याश्रयो भावबंधोभूच्चक्रवाकवत् । तयोर्हर्पितयोरेवं गर्भमवा वरं दधौ ॥७॥ सा सुदोहदलक्ष्माथ तत्त्वज्ञानमुपादिशत् । द्विजोप्यनुक्रमाचक्रे क्रियाः पुसवनादिकाः॥८॥ साऽबा पतिव्रताधर्म स्वीकृत्य छायेर प्रतिबिंबमित्र त पति सिषेत्र पूर्वस स्कारेण शनिप्रदोषे शिवमपि भेजे पत्युरनुज्ञया स्त्रीणा स्वातत्र्याभावात् ॥६॥ चक्रवाकयारिव परस्पराश्रय प्रेमलक्षणो भावबधोभूत् वर श्रेष्ठ एव चक्रवाकरन्मिथ स्नेहबद्धयोरित्यनेनानदानुकूलख सूचित हर्षितयो सजात हर्षयो सतारेवमबा वर गर्भे दधावित्यनेन परकीयावयवसयोगरूपव्यापार जन्यानदरती श्राते प्रतिपादिते तथा च काषितकिन 'प्रज्ञयोपस्थ समारु- ह्योपस्थेनानद रति प्रजाति चाप्नोति' इति तैत्तिरीयाश्च 'प्रजातिरमृतमानद इत्युपस्थे प्रजाति प्रजोत्पादन अमृत स्त्रीक्रीडा आनन्दो गुहाद्रियजन्य ईशविभूतिवादयं कामोन निंद्य 'धर्माविरुद्धो भूतेषु कामास्मि'इति स्मरणात् दधावित्यनेन 'यथेय पृथिवी महत्ताना गर्भमादधे एव तं गर्भमाधेहि दशमे मासि सूतः' इति मत्रोक्तस्त्रीव्यापारधारण आधानशब्दप्रयोगो दर्शित भवाधीनस्य भगरतो मायेय ॥ ७॥ शोभनदोहदलक्षणा "लक्ष्माथ" इत्यान “लक्ष्मापि" इति पाठ आगतेभ्यो लोकेभ्यस्तत्त्वज्ञानमुपदिदेश क्रिया. सत्कारान् ‘पुसवनमनरलोभन च तृतीये गर्भमास इति चतुर्थे गर्भमासे सीमतोन्नयनम्' इति सूत्रकृत 'पष्टेटमे वा सीमत' इति स्मृते. ॥८॥ अथ 'दशमे मासि जायत' इति श्रुते अबनगा अनस्तंगतास्ते ·अ. ८ ज्ञानकांडम् अब्रनगेटखगचितसिद्धिपूर्वमत्रज्यके सुसमयेथ समोष्णशीते। आत्मीयवाच्यपठनेन सतोनुगृहन्नोंकारवाच्यभगवान्स्वयमा- विरासीत् ॥९॥ विश्वं तदाभूच्छुभशंसि लोका ओंकारमाकर्ण्य सुविस्मिताः स्युः। भावान्सुखेटान्गणकाः सुयोगान्दृष्ट्वा मुदं प्रापुरदृष्टपूर्वान्॥१०॥ च ते खगा ग्रहास्तैः सूचिता सिद्धिपूर्वा प्रवज्या ब्रजयजोर्भाव इति क्यप् प्रवज्यैव प्रवज्यका सा यस्मिन्तस्मिञ्छोभने समये आत्मीयवाच्यः ॐकारः कलितो भीतान्सतोनुगृहन्नोंकारवाच्यभगवान् 'तस्य वाचकः प्रणव' इति पातंजलोक्तेः 'एतदालंबनं श्रेष्टमेतदालंबनं परं। एतदालंवनं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्'इति काठकोक्तेः ॐकारस्य परापरब्रह्मत्वाद्ब्रह्मप्रतीक- त्वाद्ब्रह्मप्राप्युपायभूतानामालंबनाना श्रेष्ठत्वाद्भगवानोंकारवाच्यः यथा प्रियनामग्रहणेन लोका हृष्यंत्युपागच्छति च तद्वदीश्वरप्रियाभिधेयमोंकार इति भावः । स्वयमानिरासीलास्मदादिवत्कर्मपारतंत्र्येण भौतिकदेहेन को- पार्जितेन तस्य कर्मणोऽभावात् यथा श्रीकृष्णावतारसमये ज्ञानेश्वर्यशक्ति- बलवीर्यतेजोभिः सदा संपन्नस्त्रिगुणात्मिकां वैष्णवीं स्वां मायां प्रकृति वशी- कृत्याजोव्ययो भूतानामीश्वरो नित्यशुदबुद्धमुक्तस्वभावोपि सन्स्वमायया देह- वानिव जात इव च लोकानुग्रहं कुर्वन् लक्षितस्तद्वदेवायमधुना स्वप्रयोजना. भावेपि भूतानुजिघृक्षया वैदिकं धर्ममुपदेष्टुं स्वयमेवाविरासीत् प्रकटोभूत यथा रामकृष्णाद्यवतारसमयेऽलौकिकदिव्यजन्मज्ञापनार्थ सालंकारः सचिह्नः पोडशवर्षात्मको देहः प्रकटीकृतस्तद्वदिहापि रुदितमकृत्वोत्पत्तित एव प्रणवः पठितः ॥९॥ तदा जन्मन्यग्निवायुप्रभृति विश्वं शुभं शंसतीति तथाभतं अभूत् शोभनमहान् तन्वादिमाया प्रमज्यादिशोभनयोगान्॥१०॥ते गणका ·१३२ श्रीगुरुचरिते त ऊचुर्माधवेदं ते सुकृतद्रुफलं किल । श्रीसिद्धयोस्य दास्योंघी स्पर्शवन्निधयोनुगाः॥११॥ नायं गृही जनोद्धर्ता दृष्टया पतितपावनः । बंद्योस्यानुग्रहात्कोपि भवेन्नैवात्र संशयः॥१२॥ इत्युक्त्वा तेन हृटेन पूजितास्ते गृहं ययुः । श्रुत्वाद्भुतं जनुर्द्रष्टुं प्राप्तैर्लोकः स नेक्षितः ।। १३ ।। तदृग्दोपभिर्यकांते गुरुः संस्थाप्य रक्षया । तं रक्षावुत्ध्येशं तन्मायामोहितो हरिं ॥ १४ ॥ भूयानरो हरिरिव नरतापाघदैन्यहृत् । अयमित्याख्यया चक्रे बालं नरहरि द्विजः॥१५॥ क्षुच्छांति स्य मत्तोऽतो धात्री वाजा पयस्विनी । मृग्येत्युक्तंचयोरोजौं स्पृष्ट्वा ध्यदुहत्पयः ।। १६॥ अस्य वालस्य श्रीलक्ष्मीरणिमादिसिद्धयश्च दास्यः स्पर्शवचरणौ महापादि- निधयोनुचराः॥११॥ अयं गृही न भविष्यति दृष्टया ईक्षणेनैव ॥ १२ ॥ तेन माधवेन ते गणका अद्भुतं जन्म जातमात्रत ॐकारोच्चारणं शोकादि- राहित्यं चाश्चर्यकारकं स वालः ॥ १३॥ तेपामागताना दग्दोषभयेन गुरुः पिता माधयोर्भमबुद्धयाऽयं लौकिको वाल इति बुद्धया बालस्य बुद्धिरिव बुद्धिस्तया या रक्षणे हेतुस्तन्मायया मोहितः ॥ १४ ॥ अयं नरो वालः नरतापाचदन्यहरो भूयात् इति हेतोः आख्यया नरहरि बालं चक्रे हुओ हरणार्थ स्मरणात् ॥ १५ ॥ अस्य बालस्य क्षुधाशांतिमत्तो न भवत्यतो धात्री उपमाताऽथया पयस्विनी अजा छागी मृाया इत्यंचया उक्त भाषितेऽभको वालः उरोजी मातुः स्तनौ करेण स्पृष्ट्वाधिकं यथा तथा पयोदुहत् ।। १६ ॥ चित्रमाश्चर्यकरं तदालचेष्टितं सत्साधुदृष्टिभयेन स्फुटं

·अ. ८ शानकांटम्
तवालचेष्टितं चित्रं सदृग्दोपभियानया।
स्फुटं नाकारि मात्रैवमन्यदप्यद्धतास्पदम् ॥ १७ ॥
घाल्यादिना मलिंगभाजीहाज्ञानलक्ष्मणां ।
प्रवीतेत्रातारोपः साक्षात्कैः कल्प्यते कथं ॥ १८॥
जातवैवार्पिकोप्येष लीलयाभूत्सुमूकवत् ।
खिन्नातस्तत्प्रतीकारानारेभैया द्विजोदितान् || १९ ।।
सौर्यन्वश्वत्थपत्रेऽन्नभोजनः कुलपार्चनः ।
पालोक्तिपाठनैवान्यैः सूपायै वदच्छिशुः ॥ २० ॥
वक्तुं श्रोतुं नायमज्ञो मुकश्चत्कयमोंकृति ।
श्रुत्वान्योक्ति ब्रूत इति पितरौ मोहमापतुः ॥ २१॥
मूकोयं नौ श्रमेणालं प्रदोपे शंभुरार्चितः। ।
दिष्टयैतत्तत्फलं प्राप्त संस्कार्योसौ कथं न्वतः ।। २२ ।।
प्रसिद्ध नाकारि एवमन्यदप्याश्चर्यास्पदं मात्रा स्फुटं नाकारि एतेन लीला-
नंत्यं द्योत्यते ॥ १७ ॥ मयलिंग भजतीति मर्त्यलिंगभार भजो ण्विः
तस्मिनिह भगवति अज्ञानचिन्हानां प्रतीतेः साक्षादयं ब्रह्मरूप इत्यारोप:
कथं कैः कल्प्यते न कथमपि ॥१८॥ त्रैवार्षिकोप्येप वालः लीलया
सुतरां मूकवत् न तु मूकः ॥१९॥ प्रतीकारानिर्दिशति सौर्यन्हि मंदवारे
रविवारे वाश्वत्थपत्रे निहितानामन्नानां भोजनैः कुलदेवतार्चनः बालभाषण
पाठनैः अन्यैः शोभनोपायैः बालीवचादिसेवनोपायैः उक्तानुक्तसमुच्चयार्थ-
श्वकारः तैरपि शिशु वदत् ॥ २० ॥ वक्तुं श्रोतुं चायं नाज्ञोयं मकश्वेद-
न्योक्तिं संवोधनरूपां श्रुत्वोंकारं कथं ते इति प्रकारेण पितरौ मातापितरौ
मोहं प्रापतुः ॥ २१ ॥ अयं मूकः यस्मान्न प्रतेऽतः नौ आवयोः श्रमेणालं
तत्फलं शंभोरचनफलं एतत्पुत्रप्राप्तिरूपं प्राप्तं तदिष्ट्या शोभनं तथापि
दैववशान्मकत्वादयं वालोऽतः परं कथमुपनयनादिना संस्कार्यः॥ २२॥

·१३४ श्रीगुरुचरिते ताभ्यामित्युदिते मौंज्यां बद्धायां वक्ष्य इत्यसौ। संजयादर्शयत्स्वर्ण व्यकृणोत्तन्मुदेऽयसः॥ २३ ॥ तदा संजातविश्वासो विमानाहूय माधवः। मुदा संभृतसंभारः सुलग्नेमुमुपानयत् ॥ २४ ॥ सुसंस्कृतः कृतस्वस्त्ययनो मुक्तोऽवया सह । गुरूपदिष्टां सावित्रीमुपनीतोयमाददे ॥ २५ ॥ गुर्वाश्रितब्रह्मचारिधर्मो भिक्षां स मातरं । याचयित्वा जगौ वेदान चित्रं वेदवाच्यदः ॥२६॥ इति ताभ्यां मातापितृभ्यामुदिते सति मौज्यां वदायां सत्यां अहं वक्ष्ये इति हस्तसंज्ञयाऽसौ बालोदर्शयत् तन्मुदे लोहस्य स्वर्ण अकरोत् स्पर्श इव ॥२३ ।। तदा तस्मिन्काले सधैंकान्यकिमिति दाप्रत्ययः अयं मोज्यां- बद्धायां वक्ष्यतीति संजातो विश्वासो यस्य स माधवः मुदानदेन संभृताः संमारा येन स शोभने लग्ने द्वादशाष्टमशुद्धिसहिते खलग्रहचंद्ररहिते स्वोच्चक्षौशेष केंद्रत्रिकोणेषु च सौम्येषु सत्सु अमुं पुत्रमुपानयत् उपनयनं नामाचार्यसमीपनयनांगको गायत्र्युपदेशप्रधानकः कर्मविशेषः उपनयन- पदस्य योगरूढत्वात् ।। २४ ।। सुष्टु संस्कृतः कृतं स्वस्त्ययनं यस्य स बटुरंबया सह भुक्तो गुरुमुपेत्योपसंगृह्य च उपनीतः कृतोपनयनः द्वितीय- जन्मद्योतकवस्त्रोपवीतधारणादिनान्वितः गुरुणोपदिष्टां पच्छोशः सर्वो सावित्री गायत्रीमाददे स्वीकृतवानुपाचेत्यर्थः ।। २५ ॥ गुरोः सकाशादा- श्रुता अवधृता अंगीकृता वा ब्रह्मचारिधर्माः 'ब्रह्मचार्यस्यपोशान कर्म कुरु दिवा मा स्वाप्सीराचार्याधीनो वेदमधीष्व सायं प्रातर्भिक्षेत सायं प्रातः समिधमाध्यादप्रन्याख्यायिनमने भिक्षेनाप्रत्याख्यायिनी वा भवान् भिक्षा ददातु' इत्याद्या येन स वटुर्मातरं भिक्षा भवत्पूर्वा याचयित्वा ऋग्यजुः- सामाथाख्यान् वेदान् जगा यथा ऋशाखीयानां प्रथमोपाकरणोत्तरमुत्त-

·.
-
अ. ८ ज्ञानकांडम्
प्रणम्य पितरौ प्राह विरक्तः प्रबजामि भोः।
अनित्याद्राक्शरीरस्य तदाज्ञां दातुमर्हथः ॥ २७॥
प्रत्यवायाभिक्रमांती नैव धीमति धीस्त्वियम् ।
मम माग्दैहिकाक्षव्या भविष्यंत्यात्मजा हि वां ॥२८॥
इत्युक्तंचा विपीदंती तन्मायामोहिताववीत ।
एक एव सुतस्त्वं मे कथं यासि विहाय मां ॥ २९ ॥
रायणे मांज्युक्तकाले वेदारंभनियमस्तथा न याजुपाणामतो वाजिसनेयि-
शाखेवतीर्णस्य भगवतः सद्यो वेदारंभो नावद्यः वेदा वाग्यस्य तस्मिन्वेद-
वाचि भगवतीदं नाश्चर्य 'अरेस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेवैतद्यदृग्वेदो
यजुर्वेद०' इति श्रुतेः ॥ २६ ॥ ततः पितरौ प्रणम्यासारासंसाराद्विरत्तोहं
प्रवजामि सर्व संन्यस्य गच्छामि श्रवणार्थ 'संन्यस्य श्रवणं कुर्यात्' इति
विधानात् तर्हि गार्हस्थ्योत्तरं प्रव्रजेति चेन्न तथा युक्तं शरीरस्यानित्यत्वात्
तत्पातात्पूर्वं ज्ञानं जातं चेन्मोक्षो नान्यथा 'इह चेदशकद्दोछम्' इति श्रुतेः
अतो
द्राक् शीनं प्रवजामि अतो युवामनुज्ञां दातुमर्हथः ॥२७॥ ननु
ब्रह्मचर्याश्रमे 'स्वाध्यायोध्येतव्य' इति श्रुतेः 'वेदः कृत्स्नोधिगंतव्यः
सरहस्यो द्विजन्मना' इति स्मरणाच स्वाध्यायपरित्याग आर्षर्णानपाकरण-
रूपप्रत्यवायः वैराग्याभावे चाभिकमस्य (रब्धस्य ] संन्यासाश्रमस्य
नाशश्च भवेत् 'प्रमादिनो हि बहवः पिशुनाः कलहोत्सुकाः। संन्यासिनोपि
दृश्यते देवसंदूषिताशया' इति वार्तिकोक्तरिति चेदुच्यते । धीः सारासार-
विवेकनैपुण्यं तद्दति धीमति मयि वेदाध्ययनाफरणे प्रत्यवायोभिक्रमस्य
सैन्यासाश्रमस्य चांतो नाशो न भविष्यति ननु कुतोन्चियं धीरत आह झ्यं
धीब्रह्मविषया मतिः पूर्वदेहभवा पूर्वदेहजन्या क्षेतुमशक्या ननु खया
पारिवाज्ये स्वीकृतेस्माकं का गतिरित्यत आह वां युवयोः आत्मजाः पुत्रा
भविष्यति हीति निश्चितं ॥ २८ ॥ इति पुत्रेणोक्ते भाषेते सति ॥ २९॥

·श्रीगुरुचरिते प्रव्रजेद्वेदविद्भुतगार्हस्थ्योनुक्रमावनात् । तत्वविद्वासनानाशमनोभंगा अतः श्रुताः॥३०॥ ॥श्रीगुरुरुवाच ॥ जैब्यौपस्थ्यसुखातानां क्रमोयं नैव मादृशः। प्राक्संस्कारविरक्तस्य जोष्यैः कि मेऽकयोनिभिः॥३१॥ श्रुतश्रोतव्यनिर्वेदं यास्ये संन्यस्य भो ततः। संसिद्धिः सुलभा नातः परं कार्य हि धीमता ॥ ३२ ॥ कलावायुः शतं स्वापाद्धीयते तु शेपकं । बाल्ययौवनवृद्धत्वैः पराधीनतया च नुः ॥ ३३॥ ब्रह्मचर्येण वेदवित् वेदार्थज्ञानवतः कर्माधिकारात् सतो मुक्तं गृहस्थाश्रमः संवांध सुखं येन स ततो वानप्रस्थाश्रमादनुक्रमेण प्रव्रजेत् अतः तत्वज्ञानं मनोभंगो वासक्षयश्च श्रुतः ॥ ३० ॥ जैव्ह्यसुखं रसास्वादः औपस्थ्यसुखं स्त्रीसंभोगजं एतरसुखासतानामयं त्वयोक्तः क्रमः प्रासंस्कारविरक्तस्य मम नायं कमः यतः विरक्तस्य मे भोगकालेपि स्पर्धास्यादिभिर्व्यासत्वादकस्य दुःखस्य योनयःकारणभूतास्तैजोप्यविषयैः किं प्रयोजनं 'सर्वमेव दुःखं विवे- किनाम्' इति पातंजलात्॥३१॥अतः संन्यस्य श्रुतानां श्रोतव्यानां चार्थानां निदं यास्ये दुःखबुध्या प्रयत्नशीधिल्यं निवेदः तेषामनुपादेयत्वेन जिज्ञासा न करिष्यामीति भावः ततः संन्यासासिद्धिर्मुक्तिः सुलभा हि यत उक्ताद- न्यद्धीमता न कार्य ॥ ३२ ॥ किं च कलावायुः शतं तस्या निदया व्हियते शेपमध तु बाल्येन यौग्नेन वृद्धत्वेन च न्हियते तदपि नुः पुरुष- स्य पराधीनतया हियते उक्तं च गारडे 'पितृमातृमयो बाल्ये यौयने पनि तामयः। पुत्रपौत्रमयो पाध्ये म्हो नात्ममयः कचित्' इति ॥३३॥ संपत्या ·अ. ८ ज्ञानकांदम् १३७ 17 स्वमवत्संपदिटाट्यसंसारोऽज्ञानकल्पितः । यौवनं पुष्पवचायुस्तडिद्वत्क धृतिर्बुधे ।। ३४ ।। कालो भ्रूणाञ्छिशून्यूनो वृद्धानान्सुिखस्थितान् । मूढान् ग्रसत्यपि प्राज्ञानिःशेपानमरानपि ॥ ३५ ॥ यदयं ममताप्येतज्जलयुचुदवद्वपुः । मांसास्थिरक्तवद्धिस्रवंचनार्थ त्वगावृतम् ॥ ३६ ॥ न भस्मविट्कीटरूपपरिणाम निजानुगम् । तदानुपंगिकाः स्व्यायाः किमुतानर्थहेतवः ॥ ३७॥ इष्टैर्जनश्च युक्तः संसारोऽज्ञानेन विजृभितः स्वमवन्मृपा स्यात् यौवनमपि पुष्पवरक्षणभंगुरं आयुश्च विद्युल्लतेव चपलं ततो बुधे विवेकशीले क धृति धर्य न कापीति भावः ॥३४॥ किं च भ्रूणान्गर्भगतानिःशेपान्सर्वान्देवानपि असति ॥३५॥ यदर्थ देहाध ममता क्रियते एतदपि वपुः जलबबुदवदशा- श्वतं पुनश्च मांसास्थिरक्तवज्जुगुप्सितं सदपि हिंस्राणां श्वकाकगृध्रादीनां वंचनार्थं त्वचा आवृतं यदुक्तनाचाः 'बाहयेस्थिन्नायुमज्जापलरुधिरखसाच- ममेदीयुगंतषिमूत्रलष्मपूर्ण स्वपरवपुरहो' इति न होतादृशजुगुप्सितशरीर- धारणादन्यद्विरागकारणमुपदेष्टुं शक्यते ।। ३६ ॥ अन्यच्च ‘कृमयो भस्म विष्टा वावस्था वर्मण ईदृशी' इति गारुडात भस्मविष्टाकीटान्यतमरूपपरि- णामं शरीरं निजरूपमनुगच्छतीति निजानुगं मरणोत्तर स्वानुचरं न भवति यदुक्तं 'मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोप्टसमं क्षितौ । शुभाशुभं कृतं कर्म गृही- त्वासौ प्रसर्पति १ गृहेष्वर्था निवर्तते श्मशानान्मित्रबांधवाः । विमुखा यांति ते सर्वे दहत्यग्नि शरीरक २ शुभाशुभं कृतं कर्म गच्छंतमनु- गच्छति ३' इति । तस्य शरीरस्यानुषंगिकाः स्त्रीपुत्रप्रभृतयोनर्थहेतवस्ते किमुत ॥ ३७ ॥ देहः अचिन्जडः भौलिकत्वाद्विकारित्वादृश्यत्वाच्च घटवत् ·१३८ श्रीगुरुचरिते देहोचित्सर्वगो जीवश्विदंशोजोव्ययो ध्रुवः । जीवस्तु चिदशोतएव न व्यतीत्यव्यय अविनाशी अतएव स्वेन चैतन्य- रूपेण ध्रुव 'ममैवाशो जीवलोक' इति स्मरणात् । अत एव सर्वगः आकाशवद्गुहाङपाधिना परिछिनत्वेन प्रतीतोपि न परमार्थत अत एप न जायत इत्यजो 'न जायते म्रियते वा' इति श्रुते तथा चेत्परलोकेहलोकादि- सुखादि च कथ तस्येत्यत आह सुखदुः खादिसबधोस्य जीवस्य तु अज्ञानाजा तोत स्वप्नवत् तुशब्देन 'अनेन जीवेनात्मनानुनिश्य नामरूपे व्याकरवाणि' इति श्रुत्युक्तसकल्पितत्व द्योतित ननु न युक्तमिदमससारिण सर्वज्ञस्य बुद्धिपूर्वकमनेकशतसहस्रानाश्रय देहमनुप्रविश्य दु खमनु भविष्यामीति सकल्पन स्वातत्र्ये सत्यनुप्रवेशश्चेति । सत्यमेव न युक्त स्यादिति (यदि) स्वेनाविकृतेन रूपेगानुप्रविशेय दु खमनुभयेयमिति च सकल्पित वान्न त्वेव । तर्खनुप्रवेशवचनस्य का गतिरिति चेलीको ह्यात्माभासमात्र बुद्धयादिमात्रासमर्गजनित आदर्श इन प्रविष्ट पुरुषप्रतिबिंब आचत्यानत शक्तिमत आत्मनो बुयादिसबधश्चतन्याभास आत्मस्वरूपविकाग्रहण- निमित्त सुखी दुखी मूढ इत्याद्यनेकविकल्पप्रत्ययहेतु छायामात्रेण जीवरूपेणानुप्रविष्टत्वात् स्वत आत्मा न दैहिकै सुखदु खादिमि सबध्यते यथा पुरुषादित्यादय आदर्शोदकादिछायामात्रेणानुप्रविष्टा आद शोंदकादिदोषैर्न सबध्यते तद्वदात्मापि 'सूर्यो यथा सबलोकस्य चक्षु इति काठके 'ध्यायतीव लेलायती' इति नाजसनेयके च श्रवणात् ननु वाचारभणमात्रश्चेज्जीयो मृषैत्र प्रातस्तथा चेत्परलोकहलोकादि च कथ तस्य नैष दोष सदामना सपाभ्युपगमात् सर्व च नामरूप दि सदात्मनैव सत्य विकारजात स्वतस्त्वनृतमव 'वाचारभण पिकारा नामधेयम्' इति श्रुते तथा जीवोपीति यक्षानुरूपो बलिरिति न्याय प्रसिद्ध अत शब्दा (सदा)त्मना सर्वव्यवहाराणा सविकाराणा च सत्य र सतान्यत्वे चानृतत्व .

·अ.८ ज्ञानकांडम् १३९ स्वमवत्सुखदुःखादिसंबंधोऽज्ञानजोस्य तु ॥३८॥ प्रसादात्सद्गुरोः शान्दपरब्रह्मविदस्त्विदम् । मिति न कश्चिद्दोषस्तार्किकैरिहानुवक्तुं शक्यः यथेतरेतरविरुद्धद्वैतवादाः स्वबुद्धिकल्पनामात्रा अतत्त्वनिष्ठा इति शक्य वक्तुमिति पूर्वाचायतिरत्रा- भ्युपगंतव्या ॥ ३८ ॥ भवतु नामाज्ञानजोस्य सुखदुःखादिसंबंधः तदज्ञानं कस्मादपयाति यदपाये च कृतार्थः पुरुषोनपाये चाकृतार्थः स्यादित्यत आह शाब्दमौपनिषदमात्मविषयकं ज्ञानं परब्रह्मात्मयाथात्म्यं तद्विदः श्रोत्रिया- मनिष्ठात्सद्गुरोः प्रसादाच्छ्रवणायुपदेशात् 'आचार्यवान्पुरुषो वेद' इति श्रुतेः नन्वौपनिषदं ज्ञानं स्वत एवोपनिषद्विचारेण लब्धुं शक्यं पदवाक्यप्रमाण- विदः किं पुनः शाब्दपरब्रह्मवित्सद्गुरुप्रयोजनं तत्रोच्यते श्रुत्या तथैवोप- दिष्टत्वात् 'तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्सामेत्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं' अत्रेदं बोध्यं यथा स्वविषयेभ्यो गंधारे-यः पुरुषस्तस्करैरभिनद्धाक्षोऽ- विवेको दिङ्मूढोशनायापिपासादिमाव्याघ्रतस्करायनेकभयानर्थवातयुत- मरण्यं प्राप्तो दुःखातों विक्रोशन्बंधनेभ्यो मुमुक्षुस्तिष्ठति स कथंचित्का- रुणिकेन केनचिन्मोक्षितस्तदुक्तदिग्दर्शनानुसारी गंधारानेवापन्नो निवृत्तः सुख्यभूत् तथैवमेव सतो जगदात्मनः स्वरूपात्तेजोबन्नादिमयं देहारम्पं वातपित्तकफरुधिरमेदोमांसास्थिमज्जाशुक्रकृमिमुत्रपुरीषवच्छीतोष्णादने - कद्वंद्वदुःखबच्चेदं मोहपटामिनद्वाक्षो भार्यापुत्रपशुबंध्यादिदृष्टादृष्टानेक- विषयतृष्णापाशवद्धः पुण्यापुण्यादिकर्मतस्करैः प्रवेशितोहममुष्य पुत्रो ममैते बांधवाः सुख्यहं दुःखी मूढः पंडितो धार्मिको बंधुमा-जातो मृतो जीर्णः पापी पुत्रो मे मृतो धनं मे नष्टं हा हतोस्नि कथं जीविष्यामि का मे गतिः कि मे त्राणमित्येवमनेकशतसहस्रानर्थजालवानिव कथाचिदिह पुण्यातिशयात्परमकारुणिकं शब्दपरब्रह्मविदं विमुक्तर्वधनं सद्गुरुं यदासाद- ·श्रीगुरुचरिते - । • छित्वाऽविद्गहनं ज्ञेयज्ञानावः स्वस्थ इद्भवेत् ॥ ३९ ॥ य उत्तम ज्ञानपात्रं लब्ध्वा धामाग्रजाविज। नाचरत्यात्मनः श्रेयस्तेनात्मा वंचितो ध्रुवं ॥ ४०॥ तस्मान्नारब्धविना मे भव तेंव नमोपि ते । पुत्रो भविष्यति ध्यानाद्भवाब्धि मे तरिष्यसि ॥४१॥ इत्युक्त्वादर्शयत्तस्यै स्वं रूपं दिव्यमुत्तमं । साप्यदभ्रदशा दृष्ट्वा तद्वित्तप्राग्जनिर्जगौ ॥ ४२ ॥ नमस्ते भगवन्देव प्रारदृष्टो मर्तुकामया। कुपुत्रया मया स त्वं श्रीपादो मेऽद्य गोचरः॥४३॥ ब्रह्मापि वेत्ति नो रूपगुणांस्ते मोहिता त्वहं । मानुपी त्वां कथं जाने दिष्टयाद्य ज्ञानमर्पितं ।। ४४ ॥ यति तेन च कारुण्याद्दर्शितसंसारविषयदोषदर्शनमार्गो विरक्तः संसार- विषयेभ्यः नासि त्वं संसार्यमुष्य पुत्रत्वादिधर्मवान् किं तर्हि सद्यत्तत्त्वमसी- स्यविद्यामोहपटामिनहनान्मोक्षितस्त्विदमज्ञानगहनं ज्ञेयस्यानादिमत्परं ब्रह्मे- त्यादिलक्षणस्य ज्ञानसाधनैः प्राप्यस्यात्मनो यज्ज्ञानं ज्ञानसाधनममानित्यादि तदेवास्त्र यस्य स च्छित्या स्वस्थो भवेन्नान्यः ।। ३९ ॥ ४० ॥ यस्मादेवं तस्मादिति स्पटम्॥४१॥अदभ्रदृशा ज्ञानदृष्ट्या ज्ञाता पूर्वजनिर्यया सा।।४२॥ स्मारयति प्रागिति ।। ४३ ।। तत्पित्तित एव त्वया कथं न ज्ञात इत्यत आह ब्रह्मेति ॥ ४४ ।। ईदृग्विधोहं चेत्कथं त्वत्पुत्रो जात इत्यत आह ·अ. ८ ज्ञानकांडम् १४१ कृतं मत्कुक्षिसंभूत इति लोकविडंबनं । अज ब्रह्मांडकुक्षे न उभयं पावितं कुलं ॥ ४५ ॥ सत्यसंकल्प ते विघ्नं मास्तु रूपं स्थिरीकुरु । मयीदं चात्र भो स्थेयं यावत्पुत्रो भविष्यति ॥ ४६॥ तथेत्युक्त्वेशबुद्धयाऽसौ स्थित्वा ताभ्यां सुपूजितः । तत्र शिक्षितवाञ्छिष्यान्विदुपोप्येष वेदवाक् ॥ ४७॥ अंबापि गर्भिणी भृत्वा कालेऽसूत सुतौ शुभौ। स त्रैमासिकयोः शिश्वोः प्राहांगां भृणु में भोः॥४८॥ जातौ द्वौ ते भविष्यंति पुत्रौ पुत्री च सत्तमाः। देवाज्ञां म इति प्रोक्त्वा तदाज्ञसः प्रचक्रमे ॥४९॥ रेजे शिरस्त्राणविशोभिमूर्धा सुपादुकामंडितपादपद्मः । कापायवस्वावृतपेशलांगः कौपीनधृग्दंडकरः स्मितास्यः ॥५०॥ कृतमिति ब्रह्मांडाः कुक्षौ यस्य तत्संबुद्धौ माङ् नान्य इति संकल्प: संपादितः उभयं पितृकं भर्तृकं च उभादुदातो नित्यमिति यत्प्रत्ययः ।। ४५ ॥ अतो हे सत्यसंकल्प ते विप्नं विघ्नो मास्तु ॥४६॥ तथेत्युक्त्वा ईशोयमिति बुद्धया पितृभ्यां सस्कृतोसौ स्थित्वा विदुषोपि केवलं ज्ञात- वेदानपि शासनाहान् विप्राञ्छिक्षितवान् पदवाक्यप्रमाणोत्यज्ञानमसंदिग्ध तेभ्य उपादिशदित्यर्थः यतोसौ वेदा वाग्यस्य स वेदवाक् ॥ १७ ॥ शिश्वोर्मासत्रयात्मककालपरिच्छिन्नयोः सतोः॥४८॥ अधुनेमौ जातो विद्यतेतः परं पुत्री पुत्रौ चेति त्रयोपि शोभना भविष्यति मे मह्यं गंतुमाज्ञा देहीत्युक्त्वा तया मात्रा आज्ञप्तः गंतु प्रचक्रमे उपचक्रमे ॥ ४९।। पेशलांगः कोमलांगः ॥५०॥ हे अज अर्भस्य बुद्धिरिख बुद्धिर्यस्या- ·१४२ श्रीगुरुचरिते क्षमस्वार्भवुद्ध्या मयाजापराद्धमिति व्याहरंती सती त्रिंशताब्दैः। पुनदर्शनं मेस्तु सांनिध्यमंब स्मृतावित्थमुक्त्वा ययौ तां निवर्त्य ॥ नायं मयोस्तीश एनं नताः स्म एवं सद्भिः स्तूयमानो मुनीनः । योगीशोपि द्राम्बदर्याश्रमं सद्रष्टुं काशी प्राप वेपान्मुमुक्षोः ५२ स खेचरत्सहजिव्ह उन्मन्यावस्थयाऽतपत् । तपः श्वासोछ्वासहीनः काश्यां बजासनस्थितः ॥५३॥ भागीरथ्यां त्रिपवणमथाप्लुत्य साष्टांगयोग युजतं तं सकलमुनयः प्रेक्ष्य सिद्धासनस्थं । स्तयायं बाल इति बुद्धया वा मया मात्रापराद्धं निरोधनबंधनाशनादानानु- द्धरणसमयोचितक्षालनाद्यकरणैः तत्क्षमस्वेति ब्रुवंती त्रिंशताब्दैः पुनर्दर्शनं मेस्तु भवतु स्मृतौ स्मरणे कृते च सति मे सांनिध्य अस्तु हृदीति शेपः इत्यं इदमस्थमुप्रत्ययः तां मातरं तान् आगतान्या निवर्त्य परावर्त्य ॥५१॥ अयं मरणधर्मा न कित्वीशोस्ति एनं अस्मै नताः स्मः मुनीनो मुनिश्रेष्ठः शीघ्रंचदर्याश्रमं द्रष्टुंगच्छन्मुमुक्षुवेषेण न तु मुमुक्षुर्नित्यमुक्तत्वात् काशी प्राप ॥५२॥ खे आज्ञाचक्रे चरंती सहजिव्हा यस्य स एतेन खेचरीमुद्रोक्ता । 'यो मनःसुस्थिरीभावः सैवावस्था मनोन्मनी' इत्युक्तलक्षणयावस्थयाऽतएव श्वासोछ्वासहीनः एतेन केवलकुंभक उक्तः वन्नासनस्थितः सिद्धासनेनो- पविष्टः एतसिद्धासनं प्रोक्तमन्ये वज्रासनं विदुः' इत्युक्तेः जितासनो वा सः लोकशिक्षार्थ तपोतपत् 'तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व' इति श्रुतेः ॥५३|| भागीरथ्यां स्नात्वा निपवणं योगम्प्रत्यगात्मपरमात्मैकत्वलक्षणध्यानं युञ्जन्तं तम् अभ्यसन्तम् परतरे धीर्ययेदृश्या खेचर्याख्यमुद्रया एको मुख्यः केवलाख्यः स चासौ कुंभः 'न कुंभः केवलोपम' इत्युक्तेः तस्मिन्नुयुक्तं ·अ. ८ ज्ञानकांडम् १४३ नत्वाष्टांगैः परतरधिया खेचरीमुद्रयैक- कुंभोयुक्तं जगुरुपरता नादसिद्धोत्समाधि ॥ ५४॥ भवान्परात्मास्ति न मर्त्यवालः सद्धर्मगुप्त्यै विधृतावतारः । प्राक् शंकराचार्यमतोपि लुप्तः संन्यास एन वितनोतु तिष्ये ५५ कप्टोत्याधंतवत्स्पर्शभूभोगसुरतात्मभिः । उच्छिन्नोध्यात्मसौख्याज्ञैरयं कलिहतात्मभिः ॥५६॥ नादेनाभ्यस्तेनानाहतेन सिद्ध उत्कृष्ट समाधिनिर्विकल्पाख्यो यस्य तं परतरधियेत्यत्रायं परतरः परमात्मेति या धीस्तया वा अष्टांगैनत्वा साष्टांग प्रणम्य सकलमुनय उपरताः संतो जगुः ऊचुरित्यर्थः ॥ १४ ॥ तदाह भवानिति सतां धर्मस्य च गुप्त्यै कृतावतारः : पूर्व शंकराचार्य- मतोप्यधुना तिष्यस्मिन्कली लुप्तः संन्यासमार्ग एनं भवान्विशेषेण तनोतु ननु 'अग्निहोत्रं गवालंभं संन्यासं पलपैतृकं । देवराच्च सुतोत्पत्ति कलौ पंच विवर्जयेत्' इति निषिद्धत्वात्कथं संन्यास एनं चितनोत्विति भवद्भि- रक्तमिति चेत् 'यावद्वेदः प्रवर्तेत यावद्वर्णः प्रदृश्यते । अग्निहोत्रं च संन्यास ताव कुर्यात्कलौ युगे' इति स्मृतत्वादुक्तमस्माभिः सन्यास एनं वितनोतु तिष्य इति ॥५५॥ ननु पूर्वसिद्धविषयसुखासक्तैः कुतोयं कष्टरुपः संन्यास आश्रयणीयो मोक्षसुखार्थमिति चेमोक्षसुखस्य नित्यत्वे निरुपाधिकवे निरतिशयत्वे च कथं तत्प्रातिकरः संन्यासमार्गस्तैरुच्छिन्न इत्यत आह स्त्री- पुरुषयो.परस्परप्रेमसंपादनादिलक्षणात्कष्टादुत्थिता आतश्चोपसर्गे इति का (कः) आद्यंतवन्तो ये स्पृश्यंत इति स्पर्शास्त एव भूरुद्भवस्थानं येषां ते च ते भुज्यंत इति भोगा विषयसुखानि पारतंत्र्यात्सोपाधिकानि क्षणभंगुगणि सातिशयानि च तेषु मुखबुध्या सुतरां रत आत्मा मनो येषां तैः आत्मन्य- धिकृत्य वर्तमान अध्यात्म तच्च तत्सौख्यं तन्न जानति ते तथोक्कैः कलिदोष- हतबुद्धिभिरयमुच्छिन्नः ॥५६॥ भीरूणामुमे सुलभं क्षेमं यस्मिन् तस्मिन् ·श्रीगुरुचरिते भीख्ये सुलभक्षेमे कलौ संन्यासवर्मना । अध्यात्मपरमानंद भगवन्दातुमर्हसि ॥५७॥ इत्याभुत्योक्तमाचार्य कृत्वा कृष्णसरस्वतीं। 1. ; ततः संन्यास्यभून्नाम्ना स नृसिंहसरस्वती ॥ ५८॥ न्यस्तसूत्रशिखो रेजे न्यस्तसवैपणो वशी। संन्यस्ताखिलसंकल्पः संन्यासी निर्ममोद्वयः ॥ ५९॥ संन्यासपद्धति प्राह मुमुक्षुभ्यो जगद्गुरुः। विरजोमांच्छुचिर्दैवीं प्रविष्टो हापितैपणः॥ ६०॥ संन्यस्तसकलोसूत्रचूडो दंडी गुरुं भजेत् । प्रज्ञानं ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म तत्वमसीतिच ॥ ६१ ।। कलौ ॥१७॥ इति तैरुतमाश्रुत्यांगीकृत्याचार्यत्वेन कृष्णसरस्वती वृत्वा ततः स नामतो नृसिंहसरस्वती संन्यासी अभूत् ।। ५८ ॥ न केवलं नामतः क्रियातोपीत्याह न्यस्ते सूत्रशिखे येन न्यस्तास्तिस्र एषणा येन वशी जितें- द्रियः सम्यङ्न्यस्ता अखिलसंकल्पा येन स ममतारहितस्त्यक्तसुखदुःखादि- द्वंद्वसंबंध ईदृशः सन्यासी अभूत् । 'कोयं मुख्य इति चेदयं मुख्य' इति परमहंसोपनिषदुक्तो मुख्यसंन्यासोयं 'यज्ञोपवीतं वेदांश्च सर्वं तद्वर्जयेथतिः' इति श्रुतेः ॥१९॥ ततो जगद्गुरुर्मुमुक्षुभ्यः संन्यासपद्धति प्राह प्रायश्चित्तेन शुचिः कृतविरजाहोमः देवीं गायत्री प्रविष्टस्यक्तैषणः॥६०॥ श्ववांतवत्स- म्यन्यस्तै अखिलं ब्रह्मलोकपर्यंत भोगजातं येन स सूत्रशिखारहितः 'कौपीन दंडमाच्छादनं च स्वशरीरोपभोगार्थाय लोकस्योपकारार्थाय च परिग्रहेत' इत्युक्त ज्ञापयितुं दंडीत्युक्तं तेनायं पूर्वोक्तवन्न मुख्यः यतः संन्यासो द्विविधः विविदिपासन्यासो विद्वत्संन्यासश्चेति तत्रायं विविदिषासंन्यासः गुरुं भजे. दित्युपसंहारात् । 'प्रज्ञानं ब्रह्म' इत्युग्वेदवाक्यं १ 'अहं ब्रह्मास्मि' इति यजपः २ 'तत्त्वमसि' इति साम्नः ३ ॥६॥ , १ अयमात्मा ब्रह्म ·१४५ अ. ८ ज्ञानकांडम् अहं ब्रह्मास्मीति महावाक्यान्याप्त्वार्थतो वशी। . . इत्यथर्ववाक्यं नात्र पाठक्रमः एतानि सार्थानि ज्ञात्वा वाक्यानां त्वयमर्थः तावत्प्रज्ञानं ब्रह्मेत्यस्यार्थोय 'आत्मा वा इदमेक एवान आसीन्नान्यत्किंचन मिषत्' इति वाक्येन ब्रह्मणो लक्षणमभिधाय ‘स ईक्षत लोकान्नु सृजा' इत्युपक्रम्य 'तस्य त्रय आवसथात्रयः स्वप्ना अयमावसथोयमावसथोय- मावसथ' इति दैनंदिनव्यवहारार्थ नेत्रकंठहृदयस्थानानि देहांतरव्यवहारार्थ पितृशरीरमातृशरीरस्वशरीराणीत्यादिरूपं प्रपंचजाताध्यारोपणप्रकरणम- भिधाय 'स जातो भूतान्यभिव्यख्यत्किमिहान्यं वावदिषत्'इति तस्यारोपित- स्यापवादमभिधाय 'स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यदिदमदर्शमिती:' इति प्रत्यगात्मनो ब्रह्मस्वरूपत्वमभिहितं पुनश्च पुरुषेव' इत्यादिना ज्ञान- साधनवैराग्यजननाय गर्भवासादिदुःखं प्रदर्य प्रज्ञारूपस्यात्मनो ब्रह्मरूपत्वं प्रज्ञानं ब्रह्म' इत्यनेन वाक्येन प्रदर्शित अथ विद्यारण्यसंमतो वाक्य- चतुष्टयार्थः 'येनेक्षते शृणोतीदं जिप्रति व्याकरोति च । स्याद्वस्वादू विजानाति तत्प्रज्ञानमुदीरितं । चतुर्मुखेंद्रदेवेषु मनुष्याश्वगवादिषु । चैतन्य- मेक ब्रह्मातः प्रज्ञानं ब्रह्म मय्यपि' १ इ. ऋ. वा० 'परिपूर्णः परात्मास्मिन्देहे विद्याधिकारिणि । बुद्धेः साक्षितया स्थित्वा स्फुरलहमितीर्थते । स्वत:पूर्णः परात्मात्र ब्रह्मशब्देन वर्णितः । अस्मीत्यैक्यपरामर्शस्तेन ब्रह्म भवाम्यह' २ इ. य० । 'एकमेवाद्वितीयं सन्नामरूपविवर्जितं । सृष्टेः पुराधुनाप्यस्य साहक्वं तदितीर्यते । श्रोतुर्देहेंद्रियातीतं वस्त्वत्र लंपदेरितं । एकता ग्राह्यते. सीति तदैक्यमनुभूयता' ३ इ० साम० । 'स्वप्रकाशापरोक्षत्वमयमित्युक्ति- तोमतं । अहंकारादिदेहांतात्प्रत्यगात्मेति गीयते। समानस्य सर्वस्य जगत- स्तत्वमार्यते । ब्रह्मशब्देन तद्ब्रह्म स्वप्रकाशात्मरूपकम्' इति अथ.वा०४ । एवमेतेश्चतुभिर्वात्यैरवांतरवाक्यसहितैः परोक्षज्ञानं भवेत् ।। ततो मननादि- गु. च......

·श्रीगुरुचरिते - पंचीकरणविल्लब्धसंज्ञः शौची स्वधर्मवित् ॥ ६२॥ दैवभावो योगपट्टी संन्यासी श्रेयसेहति । गतिज्ञो धारणाभ्यासाजीवन्मुच्येत्परात्मक् ॥ ६३ ॥ . ब्रह्मीभूतस्य गव्यात्मा व्यसुः क्षेप्योक्रियादि नो। इत्युक्त्वा ग्राहयामास संन्यासं स्वधिकारिणः ॥ ६४॥ क्रमेण ब्रह्मापरोक्षज्ञानमसंदिग्धं भवेत् । यदुक्तं 'सर्वत्रैव महावाक्यविचा- रादपरोक्षधीः । ब्रह्मापरोक्षसिध्यर्थं महावामितीरितं । वाक्यवृत्तावतो ब्रह्मापरोक्ष्यविमतिर्न हि' इति । एवं सार्थानि ज्ञात्वा पंचीकरणशः लब्धा संज्ञा ज्ञान नाम वा येन बाह्यांतरशौचयुक्तः स्वधर्मज्ञः ॥ ६२ ॥ दैवी- संपत्तियुक्तः योगपट्टयुक्तश्चैवं संन्यासी मोक्षाय योग्यो भवति 'रश्म्यनुसारी अतश्चायनेपि हि दक्षिण' इति न्यायेनोत्तरायणादिकालविशेषमरणस्य विव- क्षितत्वादिनरात्र्यादिकालाभिमानिदेवताप्राप्यमागों गतिसंज्ञकः तं जाना तीति वा गतिज्ञः सर्वेद्रियप्रत्याहारपूर्वकं नाभ्यादिदेशे चित्तस्य स्थिरीकरणं धारणा तदभ्यासात्परे ब्रह्मणि आत्मनि प्रत्यग्रूपे चाभेदेन दृग्यस्य स जीवन्नेवाविद्याकामकर्मादिभ्यो मुच्यते ॥ ६३ ॥ ईदृशस्य ब्रह्मीभूतस्य व्यसुः गतप्राण उपलक्षणमेतत्कलानां गताः कला: पंचदश प्रतिष्टा देवाश्च सर्वे प्रतिदेवतास्तु ।। कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेच्यये सर्व एकीभवंति' इति श्रुत्युक्तमनुसंधेय । व्यसुरात्मा देहो गवि सति सम्मवे जलेन्यथा भुवि क्षेप्यः न दाह्यः गोशब्दस्य जले भुवि च स्मरणात् ' यदु चैवास्मि- ञ्छव्यं कुर्वेति यदु च न' इत्यत्र भाष्यकृद्भिः शवकमैवविदो नेति निषिद्ध अपक्रियादि अंजलिदानपिण्डनिर्वापेकोद्दिष्टश्नाद्धसपिण्डीकरण- मासिकश्राद्धादि न कार्य मुक्तत्वात् । पुत्रश्चेत्पार्वणश्राद्ध चरेत् तत्र ब्रह्मीभूतशब्देनानुष्टानं इतरपितृदानार्थ पुत्रस्य पुत्रत्वसिध्यर्थ च । स्वधि- कारिण इत्यनेनाधिकार विना कृतः संन्यासः पातायेति ज्ञेयं ॥६४|| अमृ- ·अ. ८ ज्ञानकांडम् १४७ वतः प्रभृति संन्यासः संप्रवृत्तोमृतायनः। काश्यां पुमर्थवेदार्थान्प्रकाश्योत्तरवर्त्मना ।। ६५ ॥ मेरुं प्रदक्षिणीकृत्य पूतात्मापि सुशिष्ययुक् । तीर्थलातो ययौ गंगासागरं भक्तगुप्तये ॥६६॥ कारयित्वा बहिःस्पर्शान्याह्यान्सोन्ते दृशं भ्रुवोः । प्राणापानौ च खे तुल्यौ यतिभ्यो योगमादिशत् ॥६७॥ प्रयागेथैत्य संन्यासं माधवब्रह्मणे ददौ। विभुस्तत्त्वोपदेशं च निजोद्भवभुवं ययौ ॥ ६८ ॥ तापनो मोक्षमार्गभूतः पुंसामर्था धर्मादय एभ्यस्ते च ते वेदार्थाः 'वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्द निवारयन्। पुनर्थाश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वर' इत्युक्तेः तान्प्रकाश्योत्तरमार्गेण मेरु प्रदक्षिणीकृत्य स्वयं पूतात्मापि तीथैः स्नातो भक्तरक्षार्थ वजन् गंगासागरं ययौ ॥ ६५ ॥ ६६ ॥ वाह्याः स्पर्शा रूपरसादिविषयाश्चितिताः संतोतः प्रविशति तांस्तच्चितात्यागेन बहिरेव कारयित्वा अत्यतनेत्रनिमीलने निया मनो लीयते उन्मीलने च बहिः प्रसरति तदुभयदोपपरिहारार्थमर्धनिमीलनेन भूमध्ये दृष्टिं कारयित्वोड्डासनिः- श्वासरूपेण नासिफयोरभ्यंतरे चरंतो प्राणापानावूर्वाधोगतिनिरोधनेन समी कारयित्वा खे हार्दाकाशे यद्वा यथा प्राणो बहिर्न यात्यपानो नांतः प्रवि. शति च कि तु नासामध्य एस द्वायपि चरतस्तथा मंदाभ्यामुच्छ्वासाभ्यो तुल्यौ कारयित्वा ।। ६७ ॥ माधवशर्मणे ब्राह्मणाय निजोद्भवभुवं स्वजन्म. भूमिम् ॥ ६८ ॥ अस्प श्रीगुरोः 'आचिनोति हि शासार्थमाचार स्थाप- .

·१४८ श्रीगुरुचरिते ॥ नामधारक उवाच॥ यत्प्रसादान्नरा मुक्ता अद्वैतामृतवर्षिणः। भवंत्यस्य किमाचार्यः कोयं कृष्णसरस्वती ॥ ६९॥ । सिद्ध उवाच।। सांदीपनिवसिष्ठाद्याः कृष्णरामादिभिताः। गुरखोपि तथाजेन धृतः कृष्णसरस्वती ।। ७० ॥ मानुष्यं लीलयासाद्य स तद्वद्वर्तते न चेत् । वर्तेत संकरो लोके भवेत्तदनुवर्तितः ॥७१ ॥ येनाध्यक्षेण मा सूते जगत्तेन न बद्ध्यते । असतो यमुदासीनवस्थितः किमुतेतरैः ॥७२॥ शिष्यो विष्णुः पुरेशस्य विष्पोर्विधिरभूद्विधेः । वसिष्ठस्तस्य शाक्त्योस्य व्यासस्तस्य शुकोस्य तु॥७३॥ यत्यपि । स्वय चाचरते यस्मात्तेनाचार्य स उच्यते' इत्येवलक्षणैराचार्य किं प्रयोजन कोयमिति प्रश्नातरम् ।। ६९ ॥ अनेन श्रीगुरुणापि तथा ॥ ७० ॥ लीलया मानुष्यमासाद्य स तद्वद्वर्तते विपक्षे बाधमाह तथा न चर्तेत चेत्तदनुपर्तिलोकत लोके सकरो भवेत् ॥ ७१ ।। तर्हि तेन स बध्येतेत्यत आह अध्यक्षेणाधिष्ठात्रा निमित्तभूतेन क; मा माया प्रकृति सूते तेन सृष्ट्यादिकर्मणा न बध्यते कर्मासक्तिर्हि बधहेतु स चासकामत्वादीश्वरस्य नास्ति यतोयमसक्त तत्कर्मासक्तिरहित तर्हि कर्त- त्वमित्यत आह उदासीनवस्थित उदासीनत्वे कर्तृत्वानुपपत्ते कर्तृत्वे चोदासीनत्वानुपपत्तेरतस्तद्वदित्युक्त सनिधिमात्रेणाधिष्ठातृत्वात्कर्तृत्वमुदासी- नत्व चाविरुद्ध अत इतरैर्न बध्यत इति किमु वक्तव्य ।। ७२ ।। द्वितीयमु- त्तर वक्तु तावदादितो गुरुपरपरामाह शिष्य इति पुरा प्रथम शाक्य इत्यत्र चसिष्टस्य शक्ति शक्ते शास्त्य पराशर अस्य व्यास तस्य शुक अस्त्य

·अ. ८ ज्ञानकांडम्
१४९
गौडपादोस्य गोविंदः शङ्करस्तस्य तस्य तु ।
विश्वरूपस्तस्य बोधज्ञानः सिंहगिरिस्ततः ।। ७४॥
तस्येश्वरो नृसिंहोस्य विद्यातीथं ततः शिवः ।
तस्य भागीरथीतीर्थ विद्यारण्योस्य तस्य तु ॥७५ ॥
शिष्योभन्मलयानन्दो देवतीर्थ सरस्वती।
यादवेन्द्रोस्य तस्यायं शिष्यः कृष्णसरस्वती ॥७६ ॥
सर्वे स्वदीक्षांकिताख्या जाताः कृष्णसरस्वती ।
पारंपर्योत्तमो ज्ञानी वृद्धोतोयं वृतोमुना ॥ ७७ ॥
इति नृसिंहसरस्वत्यवतारकथनं नामाष्टमोऽध्यायः॥८॥
॥७३॥ गौडपादः अस्य गोविदः तस्य श्रीशंकराचार्याः तस्य विश्वरूपः
तस्य बोधज्ञानः तस्मात्सिंहगिरिः ।। ७४ ।। तस्येश्वरः अस्य नृसिंहः अस्य
विद्यातीर्थ ततः शिवतीर्थ तस्य भागीरथीतीर्थ तस्य विद्यारण्यं तस्य मल-
यानंदशिष्योऽभूत् तस्य देवतीर्थ तस्य सरस्वतीयादवेंद्रः अस्यायं शिष्यः
कृष्णसरस्वती ।। ७५ ॥ ७६ ॥ एते सर्वे स्वदीक्षांकिताख्या जाताः अर्य
भावः तीर्थाश्रमादिदशोपपदानि उपदेशदंडदानादिदीक्षयैव गुरुवच्छिष्यस्य
भवंति नान्यथा अत्र त्वयं क्रमो ज्ञानोपदेशपरंपरयैव अयं तादृशपरंपर-
योत्तमो ज्ञानी वृद्धश्चातो हेतोरमुना श्रीगुरुणाचार्यत्वेन वृतः 'आचार्यस्ते
गतिं वक्ता' इति श्रुतिहार्द दर्शयितुं ।। ७७ ।।
इति टीकायामष्टमः ॥ ८॥

·नवमोऽध्यायः ॥ नामधारक उवाच ॥ भगवानपि संन्यासं प्रगृह्य स्वजनुःस्थलम् । कुतो यातोस्य शिष्याः स्युः के के किमकरोत्ततः ॥१॥ ॥सिद्ध उवाच॥ महीं प्रदक्षिणीकृत्य प्रतिज्ञातानुसार्यजः । मातरं द्रष्टुमाप्तो हि माता वंद्या यतेरपि ॥२॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ नवमाऽध्यायः ।। नयमे जन्मभूमि स दृष्ट्वो. दररुजार्दितं ।। द्विजं यवनभीतं च त्रात्वा तीर्थाद्यवर्णयत् १ पूर्वाध्याये न्यस्तसूत्रशिखो रेजे न्यस्ततर्वेषणो वशीत्यादिना भगवतः संन्यासमुक्त्वाप्प ध्यायांते निजोद्भवभुवं ययाविरयुक्तं तत्संन्यासिनोनुचित मन्यानो नामधारक उवाच समग्रज्ञानवैराग्यादिसंपन्नोपि लोकशिक्षार्थ संस्थासाश्रम स्वीकृत्य स्वजन्मभूमि प्रति कुतो यातो बद किं चास्य के के शिष्याः स्युः ततः स्वजन्मस्थलागमनानंतरं भगवान् किमकरोत्तद्वदस्च ॥ १॥ त्रिशताब्दैः पुनदर्शनं मेस्चिति प्रतिज्ञातानुसारेण सन्यासिनोपि वंद्याया मातुर्दर्शनार्थ भगवत आगमनमित्युत्तर दित्सुः सिद्ध उवाच महीमिति प्रगतो दक्षिणं तिष्टद्गु० चेत्यव्ययीभावः ततश्विरप्रदक्षिणं प्रदक्षिणं संपाद्यमानं कृत्वा अजशब्देनास्य लोके नदेहविडंबनमिति सूचितं 'तस्मादेवं विदुषा सत्यमेव वदितव्यं समूलो वा एष परिशुष्यति योनृतमभिवदति' इति श्रुतेलोंकसंग्रहार्य प्रतिज्ञातमनुसरतीति प्रतिज्ञातानुसारी मातरं द्रष्टुं प्रातः हि यस्माद्यपि माता चंद्या कुतो यात इत्यस्योत्तरमिदम् ॥ २॥ के के शिष्या इत्यस्यो.

·अ. ९ ज्ञानकांडम् शिष्या हि बहवो जाता वालः कृष्णा उपेंद्रकः। ज्ञानज्योतिः सदानन्दो माधवोहं च सप्तमः ॥३।। सरस्वत्यंतसंज्ञाः स्युरेते मुख्यास्तु भूरिशः। आसनन्ये स तैः साफमाययौ स्वजनुःस्थलम् ॥ ४॥ पितरौ प्रेक्ष्य बंधूश्च भगिनीमितरानपि । तत्राददे विश्वरूपः पूजां प्रत्यालयं क्षणात् ॥५॥ त्तरमाह शिष्या हीति लोके ह्यायुष्कामतया ज्येष्टापत्यस्य नाम्नोनुच्चार्यत्वा- पित्रादिल इति नाम्ना व्यवहरति तथा भगवतापि प्राथमिकस्य पुत्र- स्थानीयस्यांतेवासिनो बालसरस्वतीति नाम निर्दिष्टं शिष्यस्यापि पुत्रवद्रौ- णात्मत्वात् यथा व्यवहारे प्रव्रजन् म्रियमाणो वा पिता त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति पुत्रमनुशास्ति सोनुशिष्टोहं ब्रह्माहं यज्ञोहं लोक इति प्रतिवदति स्वयाधीतं ब्रह्माहं अहं ब्रह्म वेदमध्येष्याम्यध्यापयामि च त्वयानुष्टितो यज्ञोहं अहं यज्ञमनुतिष्ठामि त्वया संपादितो लोकोहं अहं स्वरादिलोकं संपादयि- ज्यामीति भावः । अतएवोक्तमैतरेये 'सोस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रति- धीयत' इति एवमेव पारमार्थिक मागें परंपराविच्छेदाय गुरुणापि शिष्यः प्रतिधीयते शिष्यप्रशिष्यादिपरंपरायाः कुलत्वेन श्रुत्याभिहितत्वात् 'नास्या- ब्रह्मवित्कुले भवति' इति मुंडमांडूक्यादावुक्तत्वात् अहं सिद्धः ॥३॥परमगुरोः कृष्णसरस्वत्या दक्षिणमठसप्रदायानुसारेण श्रीगुरोनरसिंहसरस्वतीत्यभिधानं यथा प्रासं तथाऽस्मदादीनां तच्छिष्याणां सरस्वतीति प्रतिष्टितनाम्नोन्ते संज्ञा येषां ते सप्त मुख्या अन्ये तु बहुशस्तादृशा आसन् तैः शिष्यैः सह ।। ४ ।। मातापितरौ पूर्वाश्रमसंबंधिनी अवलोक्य तत्र करंजनगरे विश्वरूपो भूत्वा तत्रत्यानां भक्तिवशात्प्रतिगृहं गत्वा पूजामाददे स्वीकृतवान् ।। ५ ।।

·२५२ श्रीगुरुचरिते पित्रार्चितममुं दृष्ट्वा प्राक्स्मृत्यांवावीप्रिय । मृत्यून्मुखी कुपुत्रां मां योरक्षछ्रीपदस्त्वयं ॥६॥ माग्भवेत्सुत इति प्रतिज्ञातसुसिद्धये । स्वदृगन्यसुताभावात्स्वयमेवाभवत्सुतः ॥७॥ श्रीपाद मे त्वं न सुतोसि देव भवार्णवादुत्थर मा हरेज। लोकानुसारी खलु वर्तसे चेत्संबंधमेनं स्मर पुत्र मातुः ८ कालदैवक्रियेशात्मद्रव्यांगास्वात्मवैकृताः। तत्संघातः प्रवाहोसौ त्वन्मायैतां निवारय ।। ९॥ पित्रा माधवेन पूजितं अमुं श्रीगुरुं दृष्ट्वा तत्प्रसादलब्धया प्राक् स्मृत्यांबा श्रीगुरुमाता स्वपतिमब्रवीत् हे प्रिय पूर्वजन्मनि कुपुत्रां मृत्यून्मुखीं मां योऽ रक्षत्सोयं श्रीपादः ।। ६ ।। स्वसदृशाऽन्याभावात्पतिज्ञासिद्धये स्वयमेव मे सुतोभवत् ॥ ७॥ इत्युक्त्वांबा श्रीगुरुं प्रति वदति श्रीपादेति भो पुत्राहं तव पुत्र इति लोकानुसारी वर्तसे चेन्मातुः संबंध स्मर तत्किं नरकादुत्तारय पुनामनरकात्वायत इति पुत्र इति स्मरणात ।। ८॥ कालः क्षोभकः क्रिया कर्म निमित्तं तदेव फलाभिमुखमभिव्यक्तं दैवं आत्मा स्वभावस्तत्संस्कारः इंशो जीवस्तद्वान् द्रव्यं भूतसूक्ष्माणि अंगं शरीरं असुः प्राणः सूत्र आत्माहंकार वैकृत एकादशेन्द्रियाण महाभूतानि चेति षोडशकः तत्संघातो लिंगदेहः असा प्रवाइः देहाद्वीजरूपंफर्म ततोकुररूपो देहस्ततः पुनरेवमिति प्रवाहः असौ इयं यन्माया मिध्याभूतापि भावरूपा दुरत्यया अत एव त्वमेवैता निवारय ॥९॥ तरति विद्यमाना तरिष्यति भव्या कुलैकविशतिः पित्रो.

·अ. ९ज्ञानकांडम् १५३ - ॥ श्रीगुरुरुवाच॥ संन्यासी यत्कुले जातस्तरत्यपि तरिष्यति । कुलैकविंशतिः पित्रोर्तुगताप्यमृतं लभेत् ॥१०॥ जातोत्रायं हि संन्यासी भो मातस्तेथ किं वद। संपत्प्रजान्वितानां वः काश्यां मुक्तिर्भविष्यति ॥१॥ ॥ भगिन्युवाच ॥ गतिमें काग्रतः स्वामिन्भवसिंधोविभेम्यहं । पापिष्ठां मोद्धर हरे सद्गुरुस्त्वं हि मे प्रमो॥१२॥ ॥ श्रीगुरुरुवाच॥ पतिसेवनमेबैक तारकं नापरं खियाः। पातिवत्यं भज ततो भवाब्धेः पारमेष्यसि ॥१३॥ दंपत्योः प्राक्कृतं वैरं त्वया गौलत्तया हता। अतः पत्युर्यतित्वं ते कुष्ठं चांगे भविष्यतः॥१४॥ मातापित्रोः दुर्गतापि नरकगतापि अमृतं आपेक्षिकं ॥ १०॥ अत्र भव- स्कुलेऽयमई परमात्मा भो मातः किं तेवशिष्टं कृत्यं वद न किमप्यवशिष्टं तदेव दर्शयति ऐहिकसंपत्प्रजायुक्तानां युष्माकं काश्यां मुक्तिर्भविष्यति ॥ ११ ॥ अग्रतः इतः परं मे मम का गतिः भविष्यति तां वद यतोह भवसिंधोर्बिभैमि हि यतस्त्वं मे सद्गुरुः अतः भो हरे पापिष्टां मामुद्धर ॥१२॥ यत: स्त्रियः पतिसेवनं पातिनत्यमेव केवलं तारकं नापरं तारक ततस्तस्मात् भन सेक्य ॥ १३ ॥ प्रापूर्वजन्मनि स्वगृहसमीपस्थयोद॑पत्योरं परस्परं विद्वेषः लत्तया लत्ताप्रहारेण हता ताडिता अतः पापात् यतित्वं संन्यासित्वं दंपतीवैरसंपादकरूपपापकर्मविपाकजं फलमिदंते तवांगे अंगान्यस्यास्तीत्यंग अर्शभादित्वादच तस्मिन्नंगे शरीरे श्वेतकुष्ठं च भविष्यतः कर्मफलस्या- ·१५४ श्रीगुरुचरिते इति श्रुत्वातिखिन्नाभूत्तामावास्याह सद्गुरुः । वार्धक्ये तुभयं तेस्तु नश्येन्ने दर्शनात्कुरुक् ॥ १५॥ इत्युक्त्वा तदनुज्ञातः सशिष्यो गौतमी ययौ। याऽऽनीता गौतमेनेशाद्गोहत्याच्यपनुत्तये ॥१६॥ तामेत्याप्लुत्य भगवान्मुनि माधवसंज्ञकम् । भक्तं गतागतान्मुक्त्वा स्तुतस्तेनाग्रतोगमत् ॥ १७॥ सशिष्योग्रे वजन्दृष्ट्वा गंगायां मर्तुमुत्सुकं ।' वित्रं गलशिलं कंचिदादिष्टैस्तं कृपानिधिः॥१८॥ छात्रैरुद्धारित दीनं शूलरोगाकुलं प्रभुः । दयनीयतमं प्राह विधत्से साहसं कुतः ।।१९।। चश्यंभावित्वात् 'अवश्यमनुभोक्त०' मिति स्मृतेः ।। १४ ॥ इति श्रुत्वा सा भयेनातिखिन्नाभूत् ता रत्नाख्या भगिनीं मा भीरित्याश्वास्य सद्गुरुस्तामाह प्राह हे रत्ने (रत्नवति ) ते वार्धक्ये तूभयं पत्युर्यतित्वं कुष्ठ चास्तु भवतु तयोर्मध्ये एक पत्युर्यतित्व स्थास्यत्येव अपर कुरुक् कुष्ट मम दर्शनादेव नश्येत् ॥ १५ ॥ इत्युक्त्वा दक्षिणदिशं गन्तुकामः सशिष्यो भगवान् तैः भगिनीबांधवमातापित्रादिभिरनुज्ञातो गौतमी प्रययौ का सा गौतमी या गौतमेन तपसा तोषितादीशाद्गोहत्याव्यपनुत्तये आनीता स्वर्गात्सह्याद्रावु- त्तारिता ऋषिभिः स्वार्थसिद्धये मायाविनिर्मिताया गोर्गौतमस्य करस्पर्शमा- त्रेण प्राणोत्कमणाद्गोहत्या जातेति कौमें सविस्तरमुक्त ॥१६॥ तां गोदावरी- मागत्य स्नात्वा गतागतात् द्वद्वेक्य जन्ममरणरूपात्ससारान्मुक्त्वा मोचयित्वे. त्यर्थः तेन माधवेन स्तुतो भगवान् ॥ १७ ॥ गंगायां गोदावर्या मर्तुमुयुक्तं निमज्जनार्थ गले वा शिला यस्य ॥ १८ ॥ आदिष्टैराज्ञसैश्छात्रैः शिष्यै- रुद्धारित दीनं दयनीयतमं शूलरोगव्यासं विग्रं प्राह भो विन कुतः साहसं ·अ, ९ ज्ञानकांडम् - . ॥ विप्र उवाच ॥ किं करिष्यसि मां पृष्ट्वा मरिप्ये शूलकातरः। कथं जीवामि रोगोनवैर्यय दुःसहः सदा ॥ २० ॥ प्राणोन्नं जीवनं चानं लयोनं जीवमन्नमुन् । उद्भवोन्नं कथं स्थेयमृतेन्नात्तन्मृतिवरम् ॥ २१ ॥ भवांतरेन वा नान्नं दत्तं पुण्यं न वा कृतं । गोविप्रयासोपहृतो निंदिताः पितरौ गुरुः ॥ २२ ॥ नेशोचिंतो वातिथयो हापिता धिक्कृता द्विजाः। मिष्टानं पितरौ त्यक्त्वा साकं भुक्तं स्त्रिया मया ॥२३॥ विधत्से फरोपि हा कष्टं ।। १९ ।। मां पृष्ट्वा दुःखनाशं करिष्यसि किं अन्नवैरी अयं रोगः सर्वदा दु.सेनापि सोढुमशक्यः तस्मात्कथं केन प्रकारेण जीवामि कथंचिदपि जीवनप्रकारो न लक्ष्यतेऽतः शूलरोगत्रस्तो मरिष्ये ॥ 'बलासः प्रच्युतस्थानात्पित्तेन सह मूर्छितः । वायुमादाय कुरुते शूलं जीयति भोजने ॥ कुक्षौ जठरपार्थेषु नाभौ बस्तौ स्तनांतरे ॥ पृष्ठ- मूलप्रदेशेषु सर्वेष्वेतेषु वा पुनः ॥ भुक्तमात्रेथवा वांते जीर्णानेच प्रशाम्यते।। पाष्टिकतीहिशालीनामोदनेन विवर्धते ॥ तत्परिणामजं शूलं दुर्विज्ञेयं महागदम्' इति वैद्यके उक्तत्वात्सदा दुःसहः मुक्तमात्र इत्यनेन कचिच्छमा- भासः ॥२०॥ प्राणः 'शुष्यति वै 'प्राण ऋतेनात्' इति हि श्रुतेः । अन्नं जीवन अन्नं लयः निद्रारूपः अन्नं जीवनमौषधं ।। अन्न रेतोरूपेण परिणतं उद्भवः अन्न विना कथं स्थातुं योग्यं तत्तस्मान्मृतिवर मनाप्रिया ।। २१ ॥ जन्मातरेत्र जन्मनि वा क्षुधितेभ्योन्न न दत्तं ॥२२॥ ईश्वरो न पूजितः हापिता बलान्निःसारिताः लिया साकं भार्यया ·१५६ श्रीगुरुचरिते. इति भात्यन्यथा नेटक्कष्ट भो मय्युपस्थितं । कृतो नान्योपकारो भूभारो मोघभवोऽभवं ॥ २४॥ ॥ श्रीगुरुरुवाच ॥ मा भीर्दास्येन्नपथ्यं ते दिव्यौपधमहं भिषक् । इत्युक्त्वा विरते तस्मिन्दूिज एकः समाययौ ॥२५॥ सायंदेवाभिधः कांचीवासी कौंडिण्यगोत्रजः। सुदीनो यवनाधीनस्तमाह प्रणतं गुरुः॥२६॥ मर्तुमिच्छति रुग्णोयं व्यथितो दिव्यमौषधं । दम्यस्मै त्वमपि ब्रह्मन्पथ्यं स्वाद्वन्नमर्पय ॥ २७ ॥ ॥ सायंदेव उवाच॥ मासा पक्षण वाल्पानं मुंक्त आत्यंतिकी व्यथाम् । स तदामोत्यन्नदानाद्भवेद्धत्येति भाति मे ॥ २८॥ ॥ श्रीगुरुरुवाच ॥ भिपक्तमोस्मि नाशक्यं सापूपं देहि मापयुक् । परमानं च पथ्यं मा भीर्जाने रुक्प्रतिक्रियाम् ॥२९॥ सह ॥ २३ ॥ ईदृक् शुलव्यथारूपं मयि नोपस्थितं न प्रातं अन्योपकारः परोपकारः मोघो निरर्थको भवो जन्म यस्य ॥ २४ ॥ मा भीस्ते भयं मास्तु अहं भिषावैद्यस्तेऽन्नपथ्य दिव्यमौषधमनुग्रहरूपं दास्ये इत्युक्त्वेत्यादि सिद्धो वदति तस्मिन्छीगुरौ विरते तूष्णीभूते सति ॥ २५॥ वृत्ति संबंधेन यवनराजाधीनः ॥ २६ ॥ अस्मै ब्राह्मणाय दधि || २७ ।। यदा मासा मासेन पक्षण वाल्पान्नं भुक्ते स विप्रः तदात्यतिकी शूलव्यर्थी प्राप्नोति अतएवानदानात् ब्रह्महत्या भवेदिति मे मम भाति ॥२८॥ भिषक्कम ईश्वरत्वात् 'मिपतसं त्वा मिषजां श्रुणोमि ' इति श्रुतेरुत्तमवैद्यः मा भीर्भय ·अ. ९ ज्ञानकाण्डम् १५७ ॥ सायंदेव उवाच ॥ तथा कुर्यामपि भवान्सशिष्योंगीकरोतु मे। भिक्षां गृहेऽस्मि ते शिष्यः प्रपन्नं शाधि मां गुरो॥३०॥ इत्युक्ति सौष्ठवौदार्यरम्यां श्रुत्वा तथेति तं । ऊचे ततः सशिष्यं तं द्विजो निन्ये निजालयं ॥३१॥ चित्रितेलंकृते गेहे रंगवल्यादिरंजिते । स्वासनेपूपवेश्यैतानुपतस्थेंगनान्वितः ॥ ३२ ॥ मास्तु यतो रुक्प्रतिक्रियां रोगचिकित्सां जाने ॥ २९ ॥ शिष्यसहितो भवान्मे गृहे भिक्षामंगीकरोतु ते शिष्योस्मि भवामि भो गुरो प्रपन्न मां शाधि शिक्षय ॥ ३० ॥ सुष्टुभावेनोदारत्वेन च रमणीयां श्रुत्वा तथेति तं ऊचे श्रीगुरुरिति शेषः द्विजः सायंदेवः ॥ ३१ ॥ शोभनेष्वासनेषु तानुपवेश्यांगनया पल्याऽन्वितः उपतस्थे देवताबुद्धया पूजितवान् उपादेवतापूजासंगतीकरणमैत्रीकरणेषु भौवादिक · इति स्मरणात् अयं परमात्मेति ज्ञानाभावेपि वेदवित्वसंन्यासित्वलक्षणेनायं देव इति सायं- देवस्य बुद्धिरुत्पन्ना तथा च स्मृतिः 'ऊर्ध्वमूल० वेदवित्' इति ईदृशे वेदविदि सर्वा देवता वसंति श्रुतिश्च 'यावती, 'देवतास्ताः सर्वा वेदविदि ब्राह्मणे वसन्ति तस्माद्ब्राह्मणेभ्यो वेदविद्भ्यो दिवे दिवे नमस्कुर्यान्नाश्लील कीर्तयेदेता एव देवताः प्रीणाति' इति । एषणात्रयोत्यानपूर्वकं दंडादि- महणेन मैक्ष्याचरणं संन्यासित्वं तस्य संन्यासिनः साक्षाद्विष्णुरूपत्वमुक्तं स यद्गृहे भुंक्ते तत्र साक्षाद्विष्णुर्भुक्तेऽतोस्य देवताबुद्धया पूजन संघा- दिभ्रमः विभोर्ब्रह्मरूपत्वात् ॥ ३२॥ सूपचौरः शोभनोपचारैः रौद्रैः ·१५८ श्रीगुरुचरिते सूपचारैः प्रपूज्येशं रौद्रेमत्रैश्च पौरुपैः। नीराज्य श्रद्धया गीतस्तोत्रादिभिरतोपयत् ॥ ३३ ॥ गुरुपादोदकं तीर्थ भक्त्या संपूज्य मुक्तिदं । पीत्वैनोहारि सतीकः शिष्यान्सर्वानपूजयत् ॥ ३४ ॥ अन्नं चतुर्विध स्वादु सुरसं गव्यसंयुतम् । प्रादात्यकामं सर्वेभ्यो मधुरोक्त्यादरेण सः॥ ३५ ॥ मुक्त्वाचं गुरुपंक्त्यां स भेजे रुग्णोप्यनामयं । नेदं चित्र हि यद्भक्ता नंत्युद्भवमहारुजं ॥ ३६ ॥ पुरुषसूक्तेन शतरुद्रीयेन वा पौरपे पुरुपदेवताकै रुद्रदेवताकै च॥३३॥ एनोहारि पापहर शोपण पापपफस्य दीपन ज्ञान- तेजसः । गुरो पादोदक तीर्थम् ' इत्यादिस्मरणात् ॥ ३४ ॥ स्वाद मधुरपाय यदुक्त वैद्यके 'भोजन मधुरप्रायम्' इति तस्य सात्विकत्वात् 'रस्या. निग्धा स्थिरा हृया आहारा सात्विकप्रिया' इति स्मृते. पदसान्वित गव्यैर्दुग्धज्यदधिनरनीत समन्वित चतुर्विध भक्ष्यभोज्य- रेझचोप्यरूपमन तर यईतेरसराइयावखड्य भक्ष्यतेऽपूपादि तद्भक्ष्य १ यत्केरल जिव्ह्यायोग्य निगीर्यते पायसादि तद्भोज्य २ यज्जिव्हायो निक्षिप्य रसास्वादेन प्रमशो निगीर्यते द्रवीभूत गुडादि तदृह्य ३ यद्दष्टा- मिनिणीय रसांश निगीर्याऽप्रशिष्टाश त्यज्यते इक्षुदद्दादि तबोध्य ४ एवं चतुर्विध प्रकाम यथेष्ट प्रार्थनाम्पमधुरभाषणेनादरेण च ॥ ३५ ॥ गुरुपयो एकस्यापि गुरो शिष्यपक्तिसमधाच्छनिन्यायेन गुरुपक्तिरताऽ था गरस्थानापना सन्यासिनस्तेषां पक्ति गुरुपक्तिभोजनसूचनेन रणदिनस्य शिप्पत्व उत्सत स द्विजोऽनामयमारोग्य इद चिनमाचर्य न हि पतो पदमा जममरणास्प महारोग प्रति ॥ ३६ ॥ कदलीस्त.

·अ. ९ज्ञानकाण्डम् १५९ स ततोसारसंसारनिर्विष्णो गुरुदर्शनात् । भूत्वा क्षणादुदासीनः सर्वतोभजदच्युतम् ॥ ३७॥ द्विजोपि भुक्तानाचांतान्सूपविष्टान्सुगंधिभिः । पत्सेवनैश्चास्यवासैस्तोपयित्वात्रवीद्गुरुं ॥३८॥ अंन्यजवंदनातेद्य सफलं जन्म कर्म मे। पितरोनुग्रहान्मुक्तास्तत्कृतार्थोस्मि निर्मलः ॥ ३९ ॥ गंगा पापं विधुस्तापं दैन्यं कल्पतरहरेत् । वायुस्तूलमिवैतत्ते दर्शनं हरति त्रयम् ।। ४० ।। साक्षी सातरस्थस्त्वं परात्माऽधोक्षजोमलः। नुरूपेणावतीर्णोसि साधूखातुमजोव्ययः॥४१॥ भवनिःसारासंसाराद्विरक्तः स रोगमुक्तो ब्राह्मणो गुरुदर्शनादेव गृहादौ क्षणादुदासीनो भूत्वाऽच्युतमप्रच्युतचिदानंदस्वरूपं गुरुमभजत् ।। ३७ ।। द्विजोपि सायन्देवोपि आचांताकृताचमनान्सुखेनोपविष्टान्सुगंधिभिः करो- १ द्वर्तनः गंधस्येत्यादिनत्वं आस्यवासमुख्वासैः संन्यासिनस्तांबूलनिपेपि 'एलां वापि लवंगां वा भाजनांते तु भक्षयेत्' इति प्रकातिरस्य विद्यमान- वादास्यवासशब्दोत्र शोमनः ॥ ३८ ॥ अद्य ते पादकमलवंदनान्मे जन्म.कर्म च सफलं यस्मात्पितरोपि तेनुग्रहान्मुक्तास्तस्मानिर्मलो ज्ञान- प्रतिबंधपापरहितः सन्कृतार्थोस्मि ॥ ३९ ॥ विधुश्चंद्रः दैन्यं दारिद्रं तूलं कार्पास ते तव दर्शनं पापतापदन्यत्रयं हरति अत्र वायुतूलदृष्टांतेन त्रितयस्य हरणमकिंचित्करं सूचितम् ।। ४० ) साक्षी द्रष्टा साक्षाद्रष्टरि संज्ञायामितीनिः अंतर्यामित्वेन सर्वोतरस्थः निरुपाधिकरूपेण परमात्माऽ- मलो रागादिमलनिवर्तकः ॥४१॥ अमलं अव्यभिचारि में मत्कुलाय च ·श्रीगुरुचरिते देहि मे तेमलं दास्यं श्रद्धोपेतं कुलाय च । याचेदो भगवन्नेको ममाधिस्तं निशामय ॥ ४२ ॥ यन्निनीस्मि स वै हिंस्रो यवनो हन्ति भूसुरम् । प्रत्यन्दमाह्वयत्यद्य तदर्थमिति शुश्रुम ।। ४३ ॥ ॥ श्रीगुरुरुवाच ।। मा भीः क्रूरमपीदानी यवनं याह्यसंशयम् । मुदैष्यस्यर्चितस्तेन तावत्तिष्ठामि मा शुचः॥४४॥ इत्याकापशंकं स ययौ यवनमंजसा । शविप्रश्छिनचीति भ्रांतोऽरं यवनस्तदा ॥४५॥ तं तुष्ट्वा वखभूपाथैः प्राह गच्छ सुखं द्विज । सायंदेवोपि वीताधिहृष्टः श्रीगुरुमाययौ ॥४६॥ सर्पोप्ययाद्विराजो हरेवेभी गुरुप्रियम् । न क्षमोप्यंतको द्रष्टुं यवनः किमुताल्पकः॥४७॥ देहीत्यदो याचे आधिर्मानसी व्यथा निशामयाऽवधारय ॥ ४२ यन्निनो यदधीनः हिस्रो धातुक नमिकपीत्यादिना प्रत्ययः भूसुरं ब्राह्मण तदर्थं मारणार्थ शुश्चम श्रुतवतो वय सपरिवाराः॥४३॥ मा भीर्भय माऽस्तु निर्दय तेन यत्नेनार्चित सत्कृतः मुदा आनदेन मा शुचः शोक मा कापीः ॥ ४४ ।। इति गुरुवाक्यमाकर्ण्य श्रुत्वा तदा सायदेवागमन- काले शस्त्रर्षिो मा छिनत्तीति अरमत्यर्थ भ्रांतो यानस्त सायदेवं ॥४१॥ हे द्विज सायंदेव सुखं यथा तथा गच्छ स्वगृह प्रति वीताधिगितमरण- भयः ।। ४६ ।। विराजो गरडत्या बाल सोद्यादपि भक्षयेत् किं हरेः सिंहस्य पार्भ इभो गजः गुरुभक्त द्रष्टुमतकोपि क्षमः किमुताल्पको यवनः ।। १७ ।। श्रीगुरागत सार्यदेवमनुगंतुमुत्सुक च ज्ञात्वा प्राह ·अ. ९ज्ञानकाण्डम् १६१ दासोसीष्टं लभेत्ते मे व्यष्टाद्वैर्दर्शनं भवेत् । द्विजेत्युक्त्वा वैद्यनाथं गत्वांतर्दध ईश्वरः ॥४८॥ ईदृश्यो लौकिका लीलाः कृता भक्तिविधित्सया। भजेयुमा कथमपि लोका इत्याशयोस्य तु ॥४९॥ लोके प्रत्युपकारित्वं समीक्ष्य भगवान्धिमुः। लौकिकानन्दजनका चमत्कृतिमिहाकरोत् ।। ५० ॥ हेतुनानेन तल्लोका भजति भगवत्पदम् । भजनादेव निर्वृतमला यान्ति मुमुक्षुताम् ।। ५१ ॥ ततोम्यासाच वैराग्यातं ध्यायन्त उपासते । महाप्रसादोनेनैव लभंते सद्गुरोर्नताः ॥ ५२ ॥ त्वं मम दासोसि इष्टमभीष्टं ते लभेत् अधुना मायाहि यूवष्टाब्दैः पोडशवर्षम दर्शनं भवेत् वैद्यनाथं पर्यलीस्थं ज्योतिर्लिङ्गं ॥ ४८ ॥ ईदृश्यो भक्ता- नुग्रहलक्षणाः अलौकिका दिव्याः लीलाकरणे हेतुःलोका मां कथमपिनेहेन वा लोभेन वा भजेयुरिति तु अस्य श्रीगुरोराशयः॥ १९ ॥ भजनं विना मोक्षाधिकाराभावालोकानां भजनारुचिदर्शनाच दयालर्भगवान्लोके प्रत्युप- कारित्वं समीक्ष्य तद्वारेणैव भजने प्रवर्तयितुं लौकिकानन्दजनक चम- कारं पूर्वोक्तवदिहलोकेऽकरोत् ।। ५० । अनेन हेतुना लोका भगवत्पदं सगुणं रूपं भजति अर्चनवंदनादिना मुमुश्रुतां मोक्षाधिकारित्वम् ॥५१॥ तं भगवन्तं ध्यायंतश्चितयंत उपासते उपासनं नाम नैरतर्येण तात्पर्यपुर:- सरव्यवहारः अहं गच्छामि ममायन्देहो ममेदं गृहमिति निरंतरमादरेण व्यवहारे जाते तदेवाध्यासेन दार्य यथा भवति तथैवाहं ब्रह्मास्मीत्युपास- नेन देहात्मज्ञानबाधकं देहात्मज्ञानवज्ञानं सुलभमेतेनोपासनेन नता लीना गु.च...."

·१६२ श्रीगुरुचरिते ऐक्यज्ञानन्तदा लब्ध्वा महावाक्येन चात्मनोः । शान्ति विनिहताविद्यास्तत्संस्था यांति ते झवा॥५३॥ प्रसन्नात्मानः प्रशान्ता निर्वन्धाद्वैतवर्जिताः। भक्ताः ॥ ५२ ॥ सद्गुरोर्महाप्रसादमविद्यानिवर्तकं ज्ञानमिति यावत् 'यस्य देवे परा भक्तिः' इति श्रुतेः महावाक्येन तत्त्वमसीत्यनेन लक्षणया लक्षितेन प्रतीचः परस्य चैक्यज्ञानं अखंडैकरसत्वेन लब्ध्वा निदिध्यासनेनात्मा नमभेदेनापरोक्षीकृत्येति यावत् विशेषेण नितरां हताऽविद्या सकार्या यैस्ते ध्रुवां पुनरावृत्तिरहितां शातिं निर्वाणलक्षणां यांति॥५३॥ निर्वाण- लक्षणशांत्या द्वैतस्फूर्तिवर्जिता अतएव निर्गता बंधा घृणालज्जाभय- शकाजुगुप्साकुलशीलजातिरूपाः पाशा येषां ते प्रसन्न आत्मांतःकरणं येषां ते हृद्यथिभेदपूर्वकं संशयछेदनं प्रसन्नत्वे कारणं अतएव प्रशांता रागाद्यभावेनोपशांताः स्वात्मारामाः 'न केचन जगद्भावास्तत्वज्ञं रंजय- त्यमी । नागरं नागरीकांत कुमामललना इव' इति वासिष्ठोक्तानिनः स्वातिरिक्तान्यरमणीयाभावाते स्वात्मारामा एव सप्तमभूमिकारूढाः श्रुतिच 'आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावानेष ब्रह्मविदां वरिष्ठ' इति | योगभूमयो हि योगभूमिः शुभेच्छाख्या प्रथमा समुदाहृता । विचारणा द्वितीया स्यात्तृतीया तनुमानसा । सत्वापत्तिश्चतुर्थी स्यादसंसक्तिस्तु पंचमी। पदार्था- भाविनी पष्ठी सप्तमी तुर्यका स्मृता । आद्यत्रयं जागरितं साधकस्य प्रकीर्तितम् । तुर्या स्वप्नः साधकोत्र प्राज्ञैर्ब्रह्मविदुच्यते । निद्रा तु पचमी ब्रह्मविद्वरोत्र स उच्यते । षष्टी तु गादनिद्रा स्याद्वरीयानत्र स स्मृतः । ज्ञेयं परत उत्थान मस्य भावितचेतसः । अन्या तुरीयात्र ब्रह्मविद्वरिष्ट महामतिः । स्वतो वा परतो वास्य व्युत्थानं नैव कहिचित्' इति 'अपि शीतरुचाव उष्णणे पीयपमण्डले । अप्यधःप्रसरत्यग्नौ जीवन्मुक्तो न विस्मयी' इति वासिष्ठो- ·अ. ९ ज्ञानकांडम् स्वात्मारामाश्चरंत्यत्र जडोन्मत्तपिशाचवद ॥ ५४ ॥ पक्षिाकीर्तनादीनां सद्गुरोमहिमा त्वियान् । स्नेहाउपायाद्वापि पत्ते यत्र मनोचलम् ।। ५५ ॥ तत्सारूप्यं स पेशस्कृथानात्कीट इवैत्यरम् । इत्याद्या मार्गणोपाया हरेः स्युः सुलभा नृणां ॥५६॥ मृग्योसौ पुरुपेणैव बुद्धयादिगुणहेतुभिः । 'नानुमानैरतो युक्त आत्मैवात्मगुरुः किल ।। ५७॥ तेविस्मयाभावाचे जडोन्मत्तपिशाचवत् द्वैतवर्जिता इत्यनेन यथापूर्वव्यवहारा- भावादवगतब्रह्मत्वं स्फुटमुक्तम् तथाच पूर्वाचार्याः 'नावगतब्रह्मात्मभावस्य यथापूर्व संसारित्वं यस्य तु यथापूर्व संसारित्वं नासाववगतब्रह्मात्मभाव' इति । अतएवैकत्वं 'अहमेको न मे कश्चिन्नाहमन्यस्य कस्यचित् । न तं पश्यामि यस्याहं तं न पश्यामि यो मम' इत्याचायोक्तेः । एवं सति तेषां लौकिकवैदिकक्रियालोपेन प्रत्यवाय इति चेन 'यत्पूर्णानन्दै- कबोधस्तद्ब्रह्मवाहमस्मीति कृतकृत्यो भवति' इति परमहंसोपनिषदुक्तः कृतकृत्यत्वभवणात् सन्धि समाधावात्मन्याचरेत्' इति तत्रैवोक्तत्वात्पर- मामात्मनोरेकत्वज्ञानेन तयोर्भेद एव भग्नः सा सन्ध्येति श्रुतेरभिप्रायः स्मृति- श्व 'यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः । आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्य न विद्यत' इति ॥ ९४ ॥ इयानेतावान् सद्गुरोः स्पर्शनादीनां महिमा यत्र कृष्णाद्यवतारे स्नेहालव्य इस द्वेषाच्चैद्यादिरिख भयात्कंसा- दिवि यः कोपि न तु जात्यादिविशिष्ट इति नियमः निश्चलं मनो धत्तेऽभ्यासवैराग्याभ्यां ॥ ५५ ॥ स पेशस्कृध्यानाकीट इव तत्सारूप्यं ध्येयसारूप्यमेति अरं शीघ्र इत्याद्या हरेर्मागणोपायाः सुलभाः सन्ति ॥ १६ ॥ पुरुषेणैव नरेणैव बुध्यादिगुणहेतुभिर्मुग्यो नानुमानैः देहव्यति- रिक्तत्वंपदार्थशुद्धिमात्रस्यैवानुमानेनैव विवक्षितत्वात् अतो. हेतोः आत्मैर ·१६४ श्रीगुरुचरिते ॥ नामधारक उवाच॥ भतेशोन्तर्दधे कस्माचेजस्वी भक्तवत्सलः । शिष्यास्तस्थुस्तदा कुत्र तच्छ्रोतुं सादरोस्म्यहम् ॥५८।। ॥ सिद्ध उवाच ॥ सर्वे शिष्या भविष्याम इति मत्वात्र यान्त्यतः। मत्वा स्थेयं रह इति छात्रान्त्सद्गुरुरवीत् ॥ ५९॥ लब्ध्वा द्विजत्वं संस्कारैर्ब्रह्मचारी पठन् त्रयीं । । द्वादशाद्धं कृती सूत्रमेखलाजिनदण्डधृक् ॥६॥ सायं प्रातः स कर्माग्निकार्य भिक्षां चरन् गुरुं । भजन्भक्त्याऽस्वपन्नह्नि याचितां गुरखेऽपयन् ।। ६१ ॥ तद्दत्तभुग्लब्धविद्यः स्नायाद्दत्वा वरं व्रती। अनाश्रमी न तिष्ठेत भवेत्स प्रत्यवाय्यतः ॥ ६२॥ आत्मनो गुरुर्युक्तः किलेति सम्भावनायां ।। ५७ ॥ तेजस्विनो भक्तवत्सल- स्यांतर्धानं कथमिति प्रश्नः ।। ५८ ॥ आङ् लुप्तः आयांति केवलं स्वभज- नेनैवोर्तुं शक्तोपि मगवान्परंपरागोपनाय शिष्यपरीक्षणाय चांतर्हित इवाभूदित्युत्तरं ददन् सिद्ध उवाच रह एकान्ते छात्रान् शिष्यान् ॥ ५९॥ कर्मकाण्डे वक्ष्यमाणैः संस्कारैः द्विजातित्वं ब्रह्म वेदस्तच्चरतीति ब्रह्मचारी त्रयीं श्रुति वेदत्रयं वा स्त्रियामृक्सामयजुषी इति वेदास्त्रयस्त्रयीत्यभिधानात कृती कुशलः सूत्रमुपवीतम् ॥१०॥ कर्म सन्ध्यावन्दनादि अग्निकार्य समिदाधानं च चरन्नाचरन् भिक्षां चन्भक्षयन्नहि दिवसेऽस्वपन् वर्णन मैरादिभध्यान्तभवच्छब्दपूर्वयाचितां भिक्षा ॥ ६१ ॥ गुरुदत्तभुक् व गुरुदक्षिणां नायात्समावर्तनं कुर्यात् ॥ १२॥ विद्यानातो व्रतस्नात N ·अ. ९ ज्ञानकांडम् स्नातकस्तूद्वहेद्भार्या गृह्यं परिचरेद्गृही। पोप्यभृद्यज्ञकद्वेदशास्वधर्मपरो भवेत् ॥ १३॥ पुनार्पितश्री र्यायुगग्राम्यविषयो बने । यतात्माऽकृष्टपच्याशी यावच्छुद्धयंतरं वसेत् ॥१४॥ स्वारोपिताग्निः स वानप्रस्थो भार्याज्ञयाऽममः। प्रव्रजेद्यतिधर्मज्ञो विरक्तस्तु कुतोपि हि ॥६५॥ त्रिकालनायी संन्यासी न्यस्तमशिखैपणः। . जपभिक्षाटनध्यानशौचार्चनरतो वशी ।। ६६ ।। उभयत्नातो वा स्नातकः तुशब्दो गृहस्थाश्रमस्यैच्छिकत्वद्योतकः 'शक्तश्चे- नैष्ठिको भूयात्' इति स्मरणात गृहीं गृहस्थः 'पाणिग्रहणादिगृह्यं परिचरेत्' इति सूत्रोक्तः गृह्यं परिचरेत् उपलक्षणमिदं श्रौताधानस्यापि यदुक्तं मुण्डके 'यस्याग्निहोत्रमदर्शमपौर्णमासमनारयणमचातुर्मास्यमतिथिवर्जितं च अहुत- मवैश्वदेवमविधिना हुतमासप्तमांस्तस्य लोकान् हिनस्ति' इति एतदभिप्रायेण प्रोष्यभृद्यज्ञकदित्युक्तं । एतत्कर्मकाण्डे स्फुटीभविष्यति ॥६३॥ पुत्रायार्षिता श्रीयन स भार्यायुरु केवलो वा त्यक्तग्राम्यविषयः कृष्युद्भवेतरभक्षकोन्तः- करणशुद्धिपर्यन्तं वने वसेत् ॥ ६४ ॥ स्वभार्याज्ञया तो सन्तोष्य ममतार- हितो वनस्थः स्वात्मन्यारोपिता अग्नयो येनेदृशः सन् प्रव्रजेत्संन्यसेत् वैराग्याभावेयं क्रमः यतिर्विनिर्जितेन्द्रियग्रामः तद्धर्मज्ञो विरक्तस्तु कुतोपि 'ब्रह्मचर्यादा गृहाद्वा वनाद्वा यदहरेख विरजेत्तदहरेव प्रवजेत्' इति श्रुतेः आचार्यादेस्तादृक्प्रसिद्धिरिति द्योतयितुं हीत्युक्तं ।। ६५॥ त्रिकालस्नायीति कुटीचकबहूदकविषयः यदुक्तं 'नानं त्रिषवणं प्रोक्तं कुटीचकबहूदयोः । हंसे तु सकृदेव स्यात्परहंसे न विद्यत' इति । विविदिषासंन्यासो विद्वत्संन्यास इति संन्यासो द्वधा तत्र विदुषः कृतकृत्यत्वात्त्यक्तैषणस्य विविदिषोर्धर्मानाह प्रणवजप ईश्वरार्चनं वशी जितेन्द्रियः ॥६६ ॥ लौल्यमिन्द्रियचापल्यं ·श्रीगुरुचरिते स्त्रीकथालौल्ययानाहःस्वापखट्वाऽस्पृगात्मदृक् । सद्वेणुमृद्दालावुमयभाजनदण्डधृक् ॥ ६७॥ सकृदन्याप्तसद्भिक्षाभुक्शान्तस्तत्वचिन्तकः । तीर्थान्यटन्नृते वर्षास्थ्यहमेकस्थले वसन् ॥ ६८॥ स्थिरीकृतमनाः कापि ततस्तिष्ठन्सुखी भवेत् ।। अशक्तस्तु महाक्षेत्रे हरिं ध्यायन्वसेत्सदा ॥ ६९॥ तस्मात्कृवं स्वाश्रमाई कृत्यं पातोन्यथा भवेत् ॥ यानं शिबिकाश्वादि अहःस्वापो दिवाशयनं आत्माविचारः 'विद्या दिनं प्रकाशत्वादविद्या रात्रिरुच्यते । विद्याभ्यासे प्रमादो यो दिवास्वापः स उच्यत' इत्यभियुक्तोक्तेः । स्त्रीकथादिस्पर्शरहितः चतुर्णी मध्ये एकतम पात्रधृक् दण्डधृक् च ॥ ६ ॥ एकवार दिवसे आतां माधूकरोपपन्नता- कालिकायाचितान्यतमसद्भिक्षा भुनक्तीति तथा वर्षाकालं विना तीर्थानि पर्यटन त्रिदिनमेकस्थले वसेत् ॥ ६८॥ स्थिरीकृतमनाः लक्षणया निर्वीजयोगः सन्यत्र कापि तिष्ठन् सुखी बुद्धिग्राह्यातीन्द्रियसुखमयो भवेत् महाक्षेत्रे काश्यादौ ॥ ६९॥ यस्मादेवं तस्मात्पातः प्रत्यवायेनाधःपतन कामोकापीदिति तृतीयाध्यायोक्तमनुसन्धेयं अतउक्त पात इति अतएव स्मयते 'अकुर्वन् विहित कर्म निन्दितं च समाचरन् । प्रसज्जश्चन्द्रियार्थेषु नरः पतनमृच्छति' इति तत्र संन्यासाश्रमभ्रंशे प्रयत्नादामुष्मिकी शुद्धिः कथंचिदामुष्मिकशुद्धिसद्भावेपि प्रायश्चित्तादर्शनादैहिकशुद्भयभावाच्छिटरेव न व्यवहार्यः 'बहिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराच्च' इति न्यायात् एवं नैष्टिकस्यापि 'आरूढो नैष्ठिकं धर्म यस्तु प्रच्यवते पुनः। प्रायश्चित्तं न पश्यामो येन शुद्धयेत्स आत्महा' इति स्मृतेः । यथाकथचिदामुष्मिकी शुद्धि- ·अ. ९ शानकांडम् १६७ इत्युक्त्वान्यान्प्रेरयित्वा गृहेभ्योजोत्रवीयतीन् ।॥ ७० ॥ काशी प्रयागो गया च श्रीरंगः पुरुषोत्तमः ॥ श्रीशैलो नैमिपारण्यं कुरुक्षेत्रं वदर्यपि ॥७१ ॥ गोकर्णः शङ्खकर्णश्च कांच्ययोध्या च गोकुलम् ।। मथुरा द्वार्वती मायावंतिका करवीरपूः ॥७२॥ गन्धर्वपूर्हरिहरक्षेत्रं सद्देवकन्यका । गुहाथमः सेतुबन्ध इत्यादिक्षेत्रविस्तरः ॥ ७३ ॥ गङ्गासरस्वत्यर्कोत्था विपाट्पोष्णीमरुधा । वितस्तासिक्न्यनेकास्या चन्द्रभागा पयस्विनी ॥७४॥ शरावती मधुमती रेवा गोदामरोद्भवा । सरयू कौशिकी पूर्णा भीमा कृष्णा मलापहा ॥७५ ॥ कावेरी प्रवरा तुंगा विना तापी च वेदिका। चर्मण्वती गण्डकीति पूर्वा नद्यो नदा अपि ॥ ७६ ॥ 'न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात्' इति न्यायात् अत्र चाश्रमा- णामारोहणपदवरोहणाभारः रागतस्तावदवरोहणेच्छा चेद्रागो मिथ्याज्ञा- नमूलत्वानिषिद्धः 'तद्भूतस्य तु नातद्भावो जैमिनरपि नियमातद्रूपाभावेभ्य" इति न्यायात् यतीन् यतनशीलान् ।। ७० ॥ ७१ ।। द्वार्वती द्वारिका माया हरिद्वारं अवन्तिकोजयिनी करवीरं कोल्हापुरं ॥ ७२ ॥ देवकन्यका' कन्याकुमारी गुहाश्रमः कार्तिकस्वामी आदिशब्दात्प्रभाससिद्धपुरादि ॥७३॥ अर्कोत्था यमुना ।। ७४ ॥ अमरोद्भवामरजा तुंगा तुगभद्रा ।। ७५ ॥ इति पूर्वा इत्याद्याः शोणभद्रादिनदा अपि अन्यानि तीर्थानि पुष्करमान- सबिन्दुसरोवरादीनि ।।७६ ॥ यदा. गुरुसंचागद्वादशमहानदीपु तीर्थानि

·१६८
श्रीगुरुचरिते
वत्संगमा अप्ययनास्तीर्थान्यन्यान्यनेकशः।
तीर्थानि गुरुसंचाराच्छश्ववादशसिन्धुषु ।। ७७ ॥
प्रचरंति तदा तास्तु स्वर्णदीनानपुण्यदाः ।
कृध्वं स्नानादि विधिवत्सर्वत्रात्र सरस्वपि ॥ ७८॥
ग्रीष्मे रजस्वला नद्यो यद्दिनेऽवु नवं तदा ।
दशाहं नर्ते तीरस्थैः खान मुख्यासु तु व्यहम् ॥ ७९ ॥
धुरात्रमपि कूपादौ चरित्वैव ततोखिलाः ।
श्रीशैलं बहुधान्येऽब्दे यात यास्याम्यहं ह्यपि ॥ ८०॥
इत्युक्त्वा प्रेरयामास यात्राया अपि ते ययुः।
तत्रैव सद्गुरुपदपमालिरभवं स्वहम् ॥ ८१ ॥
प्रचान्ति तदा ताः गंगास्नानाधिकफलदाः सिंहस्थे गुरौ गोदा कन्यास्ये
कृष्णा तुलास्थे मलापहेत्यादि । ७७ ।। अत्र सर्वत्र नदीषु सरःसु च
विधिवत् विद्धार्ह यथाविधीत्यर्थः तदहमिति वतिः आदिशब्देन श्राद्धदान.
बाह्मणभोजनानि ग्राह्याणि महानदीषु महाक्षेत्रेषु च क्षौरं न सर्वत्र ॥७॥
यदिने यस्मिनहनि नूतनोदकपूरस्तदिने नदीनां रजस्वलात्वं प्रीष्म इत्यु-
परक्षणमाषाढस्य तीरस्थान्विना नदीनां मुख्यानां त्र्यहं इतरासा दशाना-
महां समाहारो दशाहः तद्धितार्थ इति समासः रात्राहाहा इति पुंस्त्वं
कालावन इति द्वितीया एवं रजस्वलात्वं तदा काले सवैकान्यकियत्तदः
काल इति दाप्रत्ययः मानादि नेति न कार्यमित्यर्थः ॥ ७९ ॥ कूपादौ
चापीकूपतडागादौ युरात्रं अहोरात्र रात्राहाहा इति पुंस्त्वं कालाध्वन इति
द्वितीया पूर्ववत् कैश्चिन्महानदीनां रजस्वलात्वं नेत्युक्तम् ॥ बहुधान्येऽन्दे
संवत्सरे श्रीशैलं यात गच्छत अहमपि यास्यामि ॥८॥८१॥

·अ. ९ ज्ञानकांडम् १६९ (क्षेपको) यद्वर्जुनाभ्यां विद्योगौ पाहेप प्राग्यथा तथा। गुह्यौ मे प्राह ते शिष्य विनीत कथयामि ते ॥ ८२ ।। इत्युक्त्वा प्रणतायोचे सिद्धः शिष्याय सत्तमः । याभ्यां परं पुमान्याति स्वानंदी वैष्णवं पदम् ॥ ८३॥ इति श्रीगुरुचरिते. तीर्थयात्रोद्देशो नाम नवमोऽध्यायः ॥९॥ क्षेपको स्कुटार्थी ॥ ८२॥ ८३ ॥ यद्यपि 'उत्तमा सहजा पूजा मध्यमा योगधारणा । अधमा प्रतिमापूजा तीर्थयात्राधमाधम ।' इत्युक्तम् तथापि महापापवतां प्रायश्चित्तादिना पापक्षये सति ज्ञानमुत्पद्यते 'ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः ॥ यथादर्शतले प्रख्ये पश्यंत्यात्मानमात्मनि' इति स्मरणायोगयागानुष्ठानासमर्थानां मुमुक्षूणां ज्ञानप्रतिबन्धकपापक्षयार्थ विवेकिदृष्टयाऽधमत्वेनोक्ताया अपि तीर्थयात्रायाः कथन समुचितं पुरुष- संस्कारलासंस्कृतस्य हि विशुद्धसत्त्वस्यात्मज्ञानमंजसैवोत्पद्यते उदिते च ज्ञाने 'अभयं प्रतिष्ठा विभेति न बिभेति कुतश्चन किमहं साधु नाकरवम्' इत्येवमादिना कर्मनैष्किचन्यं श्रुत्या दर्शितमतः पूर्वोपचितदुरितक्षयद्वारेण विद्योत्पत्त्यर्थानि कर्माणि। ननु तानि च यज्ञदानतपोरूपाणि 'यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन' इति श्रुतेः अत्र तु तीर्थयात्रा कथमुक्तेति चेत् तरत्यनेन तीर्यतेनेनेति वेति तीर्थ गंगागोदावर्यादृषिजुष्टजले रूढोयं तीर्थशब्दस्त- दिना कर्मानुष्ठानवदुपात्तदुरितक्षयः 'आपमापामपः सर्वा अस्माद- स्मादितोमुतेति आपोअद्यान्विदमाप' इत्यादिमत्रैः कर्मस्वपि तत्मार्थनीय- त्वादिति दिक् । वासिष्टेपि भौमयज्ञांगीकारार्थ भरद्वाजाय श्रीरामस्य तीर्थयात्रोपर्णिता ॥ इति श्रीगुरुचरिते टीकायां नवमोऽध्यायः ॥९॥ ॥श्रीगुरुदेवदत्त ॥

·दशमोऽध्यायः ॥ नामधारक उवाच ।। शिष्यांस्तु तीर्थयात्रायै प्रेरयित्वा स्वयं कुह। उवास भगवान्बूहि श्रोतुमिच्छामि सादरम् ॥१॥ सिद्ध उवाच संवत्सरं वैद्यनाथसमीपमकरोद्विभुः । निवासमहमप्येतत्पादाब्जभ्रमरोभवम् ॥ २॥ तत्रैत्यैको द्विजो मन्दो नमस्कृत्याब्रवीद्गुरुम् । प्रपद्ये भगवंस्त्वां मे मोक्षोपायमुपादिश ॥३॥ मया तु सिद्धये कष्टं भृर्यकारि तथापि मे । नाता सिद्धि!पलब्धः सन्मार्गप्रापको गुरुः ॥४॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ दशमाध्यायः ।। दशमेप्यज्ञविनाय धौम्य- शिष्यका गुरुः ।। प्रोक्त्वास्मा अनुतप्ताय ददौ वरमितीर्यते ॥ १ ॥ आचार्याद्विदिता विद्या साधिष्ठं प्रापयतीति श्रुतिहार्द वक्तु उत्तरत्वेन सिद्ध उवाच ॥ १।। एतस्य श्रीगुरोः पादावेवाब्जे तयोर्भमर इब सेवमानोभव, ॥२॥ भो भगवत्वां प्रपन्नोस्मि मोक्षोपायं कथय ॥३॥ सिद्धये मोक्षसिद्धये तपादिरूप कष्टं भूरि प्रभूतं नासा न प्राता यतः शोमन- मार्गप्रदर्शको गुरुनोंपलब्धः ॥ ४ ॥रे वत्स गुरुं विना केनोपदेष्टा कथं ·अ. १० ज्ञानकांडम् श्रीगुरुरुवाच कथं गुरुं विना वत्स सिद्धये केन योजितः । कस्याज्ञया कृतं कष्टमित्याकर्ण्य द्विजोत्रवीत् ॥५॥ सिद्धथै मया गुरुः कश्चितिश्चण्डः स तु प्रभो । सेवार्थी पीडयामास ततस्त्यक्तः स वै मया ॥६॥ श्रीगुरुरुवाच हन्तासाधु कृतं धिक्त्वां गच्छेतः सत्वरं यतः। गुरुद्रोह्यास्यावलोको न भद्राय कथंचन ॥७॥ प्रणिपातपरिप्रश्नसेवाधर्मपराङ्मुखे । केन प्रकारेण सिद्धये योजितः यत्कष्ट कृतमिति ब्रूषे तदपि कस्याज्ञया कृतं इत्यमुना प्रकारेण गुरुप्रश्नमाकर्ण्य द्विजोत्रवीत् ।। ५ ॥ चण्डोत्यन्त- कोपनः स गुरुः ॥ ६ ॥ तेति खेदे 'य आवृणोत्य वितथं ब्रह्मणा श्रवणा- वुभौ । स माता स पिता ज्ञेयस्तं न द्रुह्येत्कदाचन' इति स्मृतेरसाध्वशोभनं कृतं अतस्त्वां धिक् इतोस्मत्सकाशादुरं गच्छ। हि यतः गुरुद्रोहिणो मुखावलोकनं कदापि भद्राय न भवति किं पुनर्भा पणादिना ॥७॥ ननु 'गुरोरण्यवलिसस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्पथं प्रतिपनस्य न्याय्यं भवति शासनम्' इत्युक्तेः कथं तादशस्य त्यागेन दर्शनान)ह जातो यत उक्त गच्छेत्यत आह प्रणिपातेति गुरोरपीत्यत्रापिशब्देन द्योतितो दोपत्रयदुष्टस्य परित्यागः कैमुतिकन्यायेनेतरनिषेधकः न गुरुत्यागविधायकः अन्यथा अपि वा मातरं गच्छेन तु गगाप्रतिग्रहः । पुत्रमांस वरं भोक्तु न तु राजप्रतिग्रह' इत्यादिवचनाना मातृगमनपुत्रमांसभक्षणादिचोदकत्वं स्यात्ततोनर्थ एव तेन 'चोदनालक्षणोर्थो धर्म' इति न्यायो हीयेताऽतस्ताहशस्यापि त्यागोऽन्याय्यः ·श्रीगुरुचरिते कुतो गुरुकृपालेशस्तद्वत्येव प्रसन्नता ॥८॥ द्विज उवाच कथं ज्ञेयः कथं सेव्यो गुरुस्तन्मे वदाखिलम् । अजानता गुरुद्रोहः कृतोतो मोद्धर प्रभो ॥९॥ श्रीगुरुरुवाच गुरुनिरुपमः साक्षाद्ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः । सोज्ञेयस्त्वाशैरंधैस्तद्वत्सेवापि सद्गुरोः॥ १० ॥ एतदर्थ पुरावृत्तं शृणु धौम्याभिधो मुनिः। द्वापरेभूस्त्रयश्छात्रा आसन्तस्यांग तत्पराः ॥ ११ ॥ किं पुनरुपकारकस्य गुरो अत्र तु सेवार्थी पीडयामासत्यनेन सेवाया पीडा रूपदर्शकेनालसेन या परित्याग कृत शिष्यस्य योग्यत्वार्य विद्धयुक्त प्रणिपातपरिप्रश्नसेवाधर्मप्रवर्तकस्यावलेपादिदापत्रयरहितस्य गुरो परित्याग कृतोतस्तादशस्यावलोको न भद्रायेत्युक्तम् तद्वति प्रणिपातपरिप्रश्नसेवाधर्म चति प्रसन्नता गुरोरिति शेष ॥ ८॥ एव श्रीगुरुवाक्य श्रुत्वा मत्वा च स्वापराध दूरीकर्तुं गुरुज्ञान तत्सेवाप्रकार च पृच्छति यत इद गुरुसेवातत्त्वम- जानता मया गुरुद्रोह कृत हे प्रभो द्रोहरूपापापामा मामुद्धर स्व- रूपतो गुरु कथ ज्ञेय ज्ञातश्च केन प्रकारेण सेव्य तन्मे बदस्व ॥९॥ गुरोनिरुपमत्वमुक्त भगवत्पूज्यपादै 'दृष्टान्तो नर दृष्टस्त्रिभुवनजठरे सद्गु रोनिदातु स्पर्शश्चेत्तत्र कल्प्य स नयति यदहो स्वर्णतामश्मसार । न स्पर्शत्व तथापि श्रितचरणयुगे सद्गुरु स्वीयशिष्ये स्वीय साम्य विधत्ते भवति निरुपमस्तेन वाऽलौकिकोपि' इति । अतएव ब्रह्मविष्णुशिवरूप ।।

·१७३ । अ. १० ज्ञानकांडम् । बैदारुणोपमन्यवाख्याः सेवाधर्मसुशिक्षिताः। तेषां परीक्षितुं भावं गुरुः प्राह दयाधीः ॥ १२॥ मच्छालेयेबभावोस्ति जीवेत्सस्यमतः कुतः । गत्वा वः कोपि यत्नेन क्षेत्रमब्बानयत्वरं ॥१३॥ श्रुत्वैवमरुणोहाय गत्वा क्षेत्रसमीपतः। जलमानीय यत्नेन पल्बलात्क्षेत्रमुन्नतं ॥ १४ ॥ दृष्ट्वाकरोत्क्षेत्रतुल्यं वारिवारणमाशु तत् । जलप्रवाहः सहसा क्षेत्रादन्यत्र निर्ययौ ॥१५॥ न्यस्तोपि पापाणचयः स्थातुं तत्र शशाक नो। मन्ये क्षेत्रे जलाभावाद्गुरुमा धिकरिष्यति ॥ १६॥ गुर्वर्थमत्र मर्तव्यमिति मत्वोभयत्र सः । स्वांग निधायोपरिष्टाज्जलैः क्षेत्रमपूरयत् ॥ १७॥ ॥१०॥ छात्राः शिष्याः ॥ ११ ॥ अंग हे विप्र ॥ १२ ॥ शालेये शाल्युद्भवोचिते क्षेत्र ब्रीहिशाल्पोर्डक जलाभावोस्ति सस्य क्षेत्रगतमपर्क अतो वो युष्माकं मध्ये कोपि कतमोपि अर शीघ्रं ॥ १३ ॥ एवं गुरोर्वचः श्रुत्वा तेषां मध्येरुणोहाय शीघ्नं गत्वा पल्वलादल्पसरसो जलं. कुल्यानिर्मा- णादियत्नेनानीय किंचिदुन्नतं क्षेत्र दृष्ट्वा ॥ १४ ॥ क्षेत्रतुल्यं वारिवारणं पाषाणादिनाऽकरोत्तदा जलप्रवाहोऽस्मादन्यत्र निर्ययौ ॥१५॥ तत्र न्यस्तोपि पापाणचयः प्रवाहवेगेन स्थातुं समर्थो न बभूव तदा शिष्यो वदति स्वगत क्षेत्रे जलाभावानिमित्ताद्गुरुर्माधिकरिष्यति इति मन्ये ॥ १६ ॥ तस्माद्गुर्वर्थमत्र मपा मर्तव्यं मरणप्रायकप्टेनापि जलानयनोद्योगः कर्तव्यः इति मत्वा उभयत्र कुल्यायाः पूर्वपरतटे देहस्थापनक्षमे स्वांगं निधाय तदुपरिष्टाद्गतैर्जलेः क्षेत्रमपूरयत् ॥ १७॥ ईश्य वीक्ष्य हे वत्सा ३ ·श्रीगुरुचरिते धौम्योपि क्षेत्रमेत्यांबुपूर्ण शालेयमीक्ष्य सः। खिन्नः शिष्यमदृष्ट्वैहि वत्सेत्यावाहयन्मुदा ॥१८॥ प्रत्युत्तरं जलाक्तान्तरंगी दातुं स न क्षमः । किंचिद्धनिं चकारासौ तच्छ्रुत्वैत्य ददर्श तम् ॥१९॥ कृपया परयोत्थाप्य भक्ति ज्ञात्वास्य तत्क्षणं । तस्मिन्प्रसन्नः सम्भूय स्वीयं साम्यं व्यधान्मुनिः २० विद्याविनयसम्पन्नो भूत्वा सन्तोष्य सद्गुरुम् । तदाज्ञया ययौ धाम स्वमोभवदत्र ॥२१॥ ततो वैदं गुरुः प्राह सस्यं मे शिष्य सर्वतः । रक्षयित्वानु धान्यं तद्यत्नात्सर्व समानय ॥२२॥ आज्ञा प्रमाणमित्युक्त्वा पशुपक्षिनिवारणैः। सस्यं ररक्ष पश्चात्तच्छित्वा धान्यं स निर्ममे ॥ २३॥ एहीत्यावाहयत् ॥ १८ ॥ जलेनातं लिन्तमंतरंग यस्य स प्रत्युत्तरं दातुमपि समर्थो नाभूत् किंचिद्ध्वनिं चकार असौ धौम्यस्तद्ध्वनिरूपमुत्तरं श्रुत्वा आगत्य तं ददर्श ॥ १९ ।। तमुत्थाप्यास्य भक्तिं ज्ञात्वा तक्षणं कालाध्वन इति द्वितीया प्रसन्नो भूत्वा तस्मिन्स्वकीय साभ्यं विद्याविनयादिलक्षणं कृत- वान् ।। २० । दक्षिणासमर्पणेन सन्तोष्य कृतसमावर्तनोनुशिष्टस्तदाज्ञया स्वालयं ययौ स शिष्यो गुरुप्रसादाद्विद्वान्सन्ननास्मिन्लोकेर्यः पूज्योभवत् ॥ २१ ॥ सत्य क्षेत्रगतं धान्य यदुक्तं 'सस्य क्षेत्रगतं प्राहुः सतुपं धान्यः मुच्यते । वितुपास्तण्डुलाः प्रोक्ताः पकमनं प्रकीर्तितम्' इति अनु पश्चात् ॥२२॥ भवतामाज्ञा प्रमाणमित्याज्ञां शिरसा धृत्वा निवारणैर्निवारणोपाय: सत्यं रक्ष पश्चात्तच्छित्वा मर्दनेन धान्यं निर्ममे सम्पादितवान् पटाले धान्य च पृथक् चकार ॥ २३ ॥ भो गुरो मया क्षेत्रे धान्यराशिन्यस्त ·१७५ अ. १० ज्ञानकांडम् शशंस गुरवे न्यस्तो धान्यराशिर्मया गुरो। क्षेत्रेत्रानेतुमेकं मे शकटं देहि सर्पभम् ॥ २४ ॥ तच्छ्रुत्वा शकटं तस्मै सलुलायेन योजितम् । प्रददौ स तमादाय नीत्वा विन्यस्य चाखिलान् ॥२५॥ शालीनाहरदर्धाध्वं तत्र पंके सकासरः । संलग्नोभूत्स्वयं सोथ स्वकंठेयोजयद्युगम् ॥ २६॥ सलुलायः स शिष्यस्तु तत्र भारातिरेकतः। पपात तत्र सहसा धौम्यः प्राप यदृच्छया ॥२७॥ तत्कर्म प्रेक्ष्य घोरं तं मोचयित्वा प्रसन्नधीः । वरं तस्मै ददौ येन स परत्रात्र चोत्तमः ॥२८॥ अथोपमन्युमाहेप गाश्चारय सदेत्यथ । कतिकालं तथा चक्के स्वल्पभुक्क्षुधितोभवत् ।। २९ ॥ इति शशंस कथयामास कथयित्वात्र गृहं प्रति धान्यमानेतुं ऋषभाभ्यां बलीवम्यां सहितं शकटं देहीति ययाचे ॥२४॥ तस्मै शिष्याय स गुरुः लुलायेन महिषेण योजतं धान्यानयनार्थे शकटं प्रददौ स शिष्यः अखिला- न्छालीन् विन्यस्येति सम्बन्धः आहरदानयत् सकासरः महिषसहितः शकटः पङ्के संलग्नोभूत तदा स्वयं स्वकंठे युगं यानांगमयोजयत् ॥२६॥ ॥२६॥ यदृच्छया स्वेच्छया ॥ २७ ॥ घोरं शकटवाहनरूपं कर्म तं शिष्य शिष्यो येन गुरुदत्तेन वरेणात्रास्मिन्लोके विद्यादिभिः परत्र दिव्यभोगैर्युक्तः उत्तमः श्रेष्टो बभूवेति शेपः ॥२८ एप धौम्यः गुरुगृहे स्वल्पं भुनक्तीति स्वल्पभुक् क्षुधितोऽभवत् ॥ २९ ।। स ·१७६ श्रीगुरुचरिते वने विप्रालयान्प्रेक्ष्य स्वं पुपोपानयाश्चया । पुष्टोसि कथमित्युक्तो गुरुणा त न्यवेदयत् ॥३०॥ तन्मे देहीति गुरुणा भापितः स तथाकरोत् । स पश्चाद्याश्चयारक्षत्स्वं तदापि चै मुनिः ॥३१॥ द्विवारमर्पयेत्यूचे सच्छिष्योपि तथाकरोत् । पीत्वा ररक्ष गा दुग्धं वत्सपीतावशेषकं ॥ ३२ ॥ तज्ज्ञात्वा धीभ्रंशभिया वारितो गुरुणा बने। अर्कक्षीरं दधौ पातुं तत्तस्याक्ष्णोः पपात ह ॥ ३३ ॥ स पपाताधवदावो ययुगेंहं गुरुस्तदा । अन्वेष्य तं तथा दृष्ट्वा तं प्राह स्तुहि रेश्विनौ ॥३४॥ स्व देहम् अन्नरसपरिणामत स्थौल्य पुष्टि तद्भिक्षाशनरूप कर्म ॥ ३०॥ तद्याचितकमन्न मह्य देहीति भापित उक्त तथाकरोद्भिक्षित्वाऽदात् पश्चा- सुनरलयाञ्चया स्त्र देहरूपमात्मानमरक्षत ।। ३१ द्विवार याचिता भिक्षा मेऽयेति प्राह रसपीतावशेषकमुच्छिष्ट अनलावादाय पीला गा रक्ष ॥ ३२ ॥ तदपि झानण्या गुरुणा ज्ञात्वा बुद्धिभ्रशमयेन गुरुणा मा पिवेति वारित ततो वने केनचिदाहतादर्कादलित क्षीर दृष्ट्वा इदमनु- च्छिष्टमिति मत्वा तापातु को दधौ तद्भुत क्षीर पानसमये सस्याक्षणोः पपात ॥३३॥ तेन सजातनेगव्यथाऽधद्भूत्वा गतं पपात गार गेह ययुः तदाऽनागत शिष्य बने इतस्ततोन्येप्य तत्परिदेवनभरणे चागत्य त तया- विध दृष्ट्वा रे शिष्याश्विनौ त मत्रेण स्तुहीति त प्राह ॥ ३४ ॥ स शिष्यः ·अ. १० ज्ञानकांडम् १७७ सोश्विस्तवादृष्टिमाप गुरुणा तदुपर्यपि । कृपा कृता तेन सोपि कुतकृत्योभवद्भुतम् ॥ ३५ ॥ तच्छिष्या अपि तत्तुल्या बभूवुः शृणु सादरम् । उद्दालकोस्य शिष्यः सन्सहीनदहदहून् ॥ ३६॥ जनमेजयतोपार्थ स्वर्गाच्छनं समानयत् । अयं गुरुप्रसादस्तचोपात्प्राप्यो न चान्वथा ॥ ३७॥ अतस्तमेव शरणं सर्वभावेन गच्छ भोः । तत्प्रसादात्परां शान्ति मोक्षं प्राप्स्यसि दुर्लभम् ॥३८॥ ॥ विप्र उवाच ॥ युज्यते भित्रधात्वैक्यं न मुक्तायास्तथा हृदः। तद्भिन्नं न यास्येतः प्राणांस्त्यक्ष्यामि तेग्रतः॥३९॥ ॥ ३५ ॥ श्रोतुः समाधानार्थं शृष्विति अत्रोत्तंकाख्योस्य शिष्य इति सम्यग्भाति अस्योत्तंकाख्यः शिष्यः सर्पसत्रे आहुतिरूपान्बहूनहीनदहत् . ॥३६ ॥ तत्तोषाद्गुरुसन्तोषात्प्राप्तुं योग्यः न चान्यथा स्वबुद्धाभ्यूहेन 'नेपा तर्केण मतिरापनेया' इति श्रुतेः ॥ ३७ ॥ ज्ञानप्राप्तिरूपाप्रसादा- स्परां शान्तिमाप्स्यसि 'ज्ञानं लब्ध्वा परां' इति स्मृतेः गुरुप्रसादादुर्लभ- मपि मोक्ष प्राप्स्यसि ॥ ३८ ॥ भिनानां स्वर्णादिधातुमयपात्रभूपादीना द्रुतीकरणादिना ऐक्यं युज्यते यथा तथा न मौक्तिकस्य भिन्नस्यैक्यं युज्यते तथैव हृदो मनसः तस्य गुरोर्द्वन्मनः ॥ ३९॥ अनुतापेन गु.च....१२ ·श्रीगुरुचरिते . इति तनिश्चयं ज्ञात्या के विन्यस्य करं गुरुः । तापदग्धाशुभस्यास्य प्राहांग स्वगुरुं स्मर ॥ ४०॥ द्विजोपि स्वगुरुं स्मृत्वा तत्स्वरूपमिव प्रमुम् । ददर्श श्रीगुरुं प्रेम्णा तुष्टाव स मुदश्रुयुक् ।। ४१॥ तमाह प्रांजलिं विप्र श्रीगुरुस्त्वं यथाक्रमम् । लघु निस्तीर्य कौघ परां संसिद्धिमाप्स्यसि ॥ ४२ ॥ त्वया व्यालोकि रूपं मे यत्तद्भक्त्या स्मरन्क्रियाः। मदर्थ इत्सदासक्तः कुर्वन्सिद्धिमुपैष्यसि ॥४३॥ दग्धमशुभ यस्य तस्य के मूर्ध्नि प्राह श्रीगुरुरिति शेषः ॥ ४० ॥ स्वगुरु- स्वरूपमिव श्रीगुरुं ददर्श मुदश्रुयुक्प्रेमाश्रुग्लिन्नः ।। ४१ ।। क्रममनतिक- म्यति यथाक्रमं यथा सादृश्य इत्यव्ययीभावः सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःख- स्थानन्तरं सुखमित्यनुक्रमेणागतं सुखदुःखफलरूपं कर्मी, लघु क्षिप्रं निस्तीर्य भोगेन क्षपयित्वा परां निर्वाणलक्षणां सम्यक् सिद्धिमाप्स्यसि • ॥४२॥ ननु 'अवश्यमनुभोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभं । नामुक्त क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि'इति श्रुतेः संचितप्वनेकेषु सरमु क्रियमाणेषु च विद्यमानेषुः कथं कघिस्य लघुनिस्तरणमित्यत आह यत्त्वया मे मम स्वरूपं दृष्टं तद्भक्त्या स्मन्यथा देव तथा गुरावित्यैक्यलक्षणया ध्यायन् क्रिया नित्यनैमित्तिककणि मदर्थ एव कुर्वन् क्रियाचरणकालेपि सर्वदाऽसक्तः कर्मासतिरहितः ईदृग्वर्तमानस्त्वं अन्तःकरणशुध्योपलन्धेन ज्ञानेन परी देतस्मृतिरहिता संसिद्धि मुक्ति उपप्यसि ॥ ४३ ॥. सुतरां दुर्लभ यात्स्वस्य

·अ. १० ज्ञानकांडम्
१७९
इति द्विजं तं निजरूपदर्शनासुदुर्लभस्वात्मसुखान्वितं प्रमुः।
विधाय चैक द्विजपुत्रमागतं समुद्दधार च्छितजिहमप्यरं ॥४४॥
(क्षेपकः) ये केचन श्रीगुरुमीशबुद्धया सन्तापदग्धैनस आवजन्ति।
प्रच्छिद्य ते मोहसमूहमाशु स्वानन्दसौख्यं द्विजवत्प्रयान्ति ॥१॥
इति श्रीगुरु० गुरुभक्त्यनुशासनं नाम दशमोऽध्यायः ॥१०॥
प्रतीचः भात्मनः परब्रह्मणश्च यत्सुखं स्वरूपं अभेदलक्षणं तेनान्वितमख-
ण्डैकरसं विधाय कृत्वैत्य कृष्णां द्विजपुत्रमागतमिति पाठः साधुः कथा-
संदर्भार्थः ॥ ४४ ॥ ये केचनेति क्षेपकः स्फुटः ॥१॥
इति श्रीगुरुचरिते गुरुभक्त्यनुशासनं
नाम टीकायां दशमोऽध्यायः ॥१०॥

·अथैकादशोऽध्यायः ॥नामधारक उवाच ॥ क आगतश्छातजिह्वः कथं भगवतोद्धृतः । तत्कथामृतमास्वाद्य तृष्णा मेतीव वर्धते ॥१॥ । सिद्ध उवाच ॥ करवीरे सुधीपुत्रो जातोजस्तं जगुर्बुधाः । विपुच्छशंगो गौस्त्वं गोभाग्यं नातं तृणं तु यत् ॥ २॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अथैकादशाऽध्यायः ॥ आश्वास्यैकादशे छिन्न- जिलं विप्रं च दुर्विधम् ॥ गंगानुजेष्टककृष्णातीरे स्वाश्रममादधौ १ यद्यपि गुरुपसत्त्या सम्यक्प्रत्ययक विषयं निर्गुणात्मतत्वं निर्दिष्टं तथापि मन्दबुद्धीनां गुणवत्त्वस्येष्ठत्वाद्गुणवत्त्वं वक्तव्यं यद्यपि ब्रह्मविदां स्त्र्यादिवि- पयेभ्यः स्वयमुपरमो भवति तथाप्यनेकजन्मविपयसेवाभ्यासजनिता विषय- विषया तृष्णा न सहसा निवर्तयितुं शक्यतेऽतस्तन्निवृत्तय ईश्वराभिन्न- श्रीगुरुसेवा विधातव्येत्येतदर्थं सफलगुरुसेवातीताध्याये निरूपिता अधाधुना तदृढीकरणायतरोपासनादीश्वराभिन्नगुरूपासनेनहिकामुष्मिकसुखलाभोप्य- नायासेन भवतीति प्रदर्शयितुमयमध्याय आरभ्यते छिनजिह्वमप्यरमुद्दधारे- स्युक्तः स करिछनजिह्व इत्यादि पृच्छति क इति अतीव वर्धते श्रयणेच्छा शान्ता न भवति अनीपम्यथरणात ॥ १॥ करवीरे श्रीक्षेत्र सुधीपुरः प्राज्ञपुत्रः देवादज्ञो मूहो जातः तं विद्याभ्यासपराङ्मुखं अभ्यासे प्रवर्त- यितुं तद्गृहसमीपर्तिनः सम्बन्धिनो वा बुधास्तं प्रोचुः पुच्छटांगरहितो गौः पशुस्त्वं यथा पशुराहारविहारमावतुष्टस्तथैव त्वमित्यभिप्रायः यदि तृणं नातं न भक्षितं तत्तु गर्या भाग्यमेव ॥ २॥ तर्हि विद्यायाः कि ·अ. ११ ज्ञानकांडम् १८१ विद्या निधिहर्बलभ्यः स शिप्यार्पित एधते। श्रेष्ठप्पच्यं करोत्यूनं काप्यस्वं च धनान्वितम् ॥३॥ सुसे स्वीगानेमेर ससेव कापि तातवत् । हिते बोधे च गुरुवद्विद्या धिक्त्वामविद्य रे॥४॥ इति निर्भसितखस्तो भिल्लवाटी ययौ स तु । प्रायोपविष्टोनशन आनर्च भुवनेश्वरीम् ॥५॥ दत्वाऽलब्धप्रसादोस्यै जिहां छेनुं कमुद्यतः। स्वमे देव्याह तं दण्डी कृष्णातीरेस्ति त भज ॥६॥ इति श्रुत्वा दुःखितोपि धृत्यागत्य स सद्गुरुम् । ननामाश्रूत्तगात्रस्तन्मूय॑धाच्छ्रीगुरुः करं ॥७॥ महत्त्वमित्यत आह द्वाभ्या विद्या निधिरेव तर्हि तस्करोपहरतीति चेन हर्तुरलभ्य उत च स्वय शिष्यायार्पितश्चेदेधते वर्धते ऊन कनिष्ट अर्य पूज्य अस्वं निर्धन ॥ ३ ॥ अवने रक्षणे मातेर हिते पितेव क्वापि परदे शेपि रे अविद्य त्वा धिक् ॥ ४ ॥ तैनिर्भसितोतस्त्रस्त प्रायोपवेशेनान शनत्वे सिद्धपि पुनरुकिर्दाथि ॥ ५॥ भुवनेश्वर्या अलब्धप्रसाद अस्यै भुवनेश्वर्यै जिह्वा छित्वा दत्वापि पुन क शिरश्छेतुमुद्युक्तोभूत् तदैव दैवयोगान्निद्रा आगता तदा स्वप्ने त देवी भुवनेश्वरी दण्डी परित्राट् इतोऽ विदूरे उत्तरे कृष्णानदीतीरे विद्यते त स्वार्थसिद्धयै भज ॥ ६ ॥ इति देवीवाक्य स्वप्ने श्रुत्वा प्रबुद्धय जिह्वाछेदेन दुखितोपि धृत्या सात्विकेन धैर्येणोत्तरकूलमागत्य स छिन्नजिव्ह सद्गुरु ननाम कथभूत अश्रुमिरुत्त साद गात्र शरीर यस्य स तदा तस्य मूर्ध्नि श्रीगुरु स्वकर अधात् निदधौ ·१८३ अ. ११ ज्ञानकांडम् अटतीर्थान्वितं पुण्यं दृष्ट्वा तस्थौ परे तटे ॥११॥ सरस्वती शिवा भद्रा कुंभी भोगवतीत्यमः। कृष्णावेण्योः संगतास्तत्संगमस्तूत्तमोत्तमः ॥१२॥ स्थलं कुरुपुराख्यं तत्कुरुक्षेत्राधिपुण्यदं। साक्षात्प्रयागोयमब्रे काश्याः श्रेष्ठं महास्थलं ॥१३॥ तत्रोदुबरकल्पद्रुर्विश्वेट्तुल्योमरेश्वरः। योगिन्योपि चतुःपष्टिनरोप्यत्रामरो भवेत् ॥ १४ ॥ स्वाति ना तपासायी संगतेत्र सितासिते। टतीर्थान्वित 'कृष्णा विष्णुतनुः साक्षाद्वेण्या देवो महेश्वर' इत्युक्तत्वात्कृष्णा- सहिताया वेण्या भेदरहितहरिहररूपायाः पंचनद्या सह संगम सुमनोहरं दृष्ट्वा तस्याः पश्चिमे तटे उदुबरमूले भगवान् तस्थौ ॥ ११ ॥ सरस्व- त्यादिपचनद्य एकीभूय कृष्णावेण्योः सगताः तत्संगमस्तूत्तमेषु गंगायमुनादि- संगमेष्वप्युत्तमः ॥ १२ ।। तत्स्थलं कुरुपुराख्यं 'त्रयाणामपि लोकानां कुरुक्षेत्रं विशिष्यते। अर्धतस्तु कुरुक्षेत्रमर्धतस्तु पृथूदकम्' इति विशिष्टतरोक्ताकुरुपुरादधिकपुण्यदम् । अयं संगमः साक्षात्प्रयागः इतोग्रे पूर्वतः काश्याः श्रेष्ठं युगालयाख्यं (जुगुल) महास्थलम् ।। १३ ।। अत्र भगवनिवासस्थाने कृष्णायाः परे तटे उदुंबर एव कल्पद्रुः कल्पद्रुमः काशीस्थेन विश्वेश्वरेण तुल्योमरेश्वरोस्ति चतुःपष्टियोगिन्योप्यत्र वसन्ति रागादियुक्तो नरोप्यत्र निवासेनामरः शमादिसम्पन्नो मवेत् ॥ १४ ॥ अत्र सितासिते संगते अत्र तपःनायी माघनायी ना पुरुषः स्त्रीर्वा स्वर्ग याति "सितासिते सरिते यत्र संगते तत्राप्लुतासो दिवमुत्पतति' इति श्रुतेः अवा- ·१८४ श्रीगुरुचरिते तीर्थान्यवानगाहेत्र महाधनानि कोटिशः ॥१५॥ मुमुक्ष्वाश्वासनं कामिहित सत्तमरंजनम् । दृष्ट्वाश्रमं मूर्तिमत्स्वं परात्मोदुंबरे व्यधात् ॥ १६ ॥ सद्विद्याढ्यामरपुर प्रानिरीक्ष्यैत्य तत्र सः । स्वाचारं वैदिक दीनं प्रभुमिक्षां स्म याचते ॥१७॥ भिक्षावृत्तेस्तदा साध्वी सात्विकस्य कुटुंगिनी। अन्नाभावाद्ददौ शाकमातिथेयी तु भिक्षवे ।। १८ ॥ कप्रवाहे दक्षिणाभिमुखे प्रवाहे शुक्लतीर्थमारभ्य सगमपर्यंत कोटिशस्तीर्थानि 'स्तेनो हिरण्यस्य सुरा पिवश्व गुरोस्तल्पमावसन्ब्रह्महा चैते पतति चत्वारः पचमचाचर५स्तै ' इति ते श्रुत्युक्ता पच महापापिनस्त कृतानि महा- न्त्यघानि निघ्नन्तीति महाघघ्नानि ॥ १५ ॥ मुमुक्षणामाश्वासनभूत कामिना कामपूरणरूप हितकर सत्तमाना परमाह्वादप्रदत्वेन रजयतीति तथाभूतमा- श्रम दृष्ट्वा परात्मा श्रीगुतिमास्व स्वरूप विशेषेणाधात् ॥१६॥ उदुबर- स्याधोभागे शोभना विद्या पराख्या येषा ते सद्विद्या ब्राह्मणास्तैराढय युक्त अमरपुर प्राक्पूर्वतो निरीक्ष्य तत्र पुरे कस्यचिद्विजस्य गृहमेत्य शोभना- चार वैदिक विप्र प्रति स्वयप्रभुरपि भिक्षा याचते स्म लट् स्मे इति मता) लट् ॥ १७॥ यायावरसज्ञिता भिक्षव वृत्तिजीवन यस्य तस्य सात्विकत्य विप्रस्य कुटुविनी पत्नी साध्वी पतिव्रता स्वयमातिथेयो अति- थियु साधुरपि पथ्यतिथीति ढञ् टिवाणजिति डीप तदिननाभावाद्धतोरना- दाने च प्रत्यवायभीता सती तस्मै भिक्षरे भिक्षुरूपाय प्रभने शृत शाक ददौ ॥ १८ ॥ तया भक्त्यार्पित शाकमपि प्राइस मुक्त्वा सतुष्ट ईश्वरो ·अ. ११ जानकाउम् भवत्यापितमपि प्राश्य शाकं संतृप्त ईश्वरः। तत्र शाफलतां दृष्ट्वा तामुत्पाटयाश्रमं ययौ ॥१९॥ तदा सीसिता प्राह योगक्षेमकरी हतः । उन्मूलिता लता नव भिक्षाशाट्यं मया कृतम् ॥ २० ॥ तां भर्तीचे मौनमेहि न कोपि सुसदुःसदः। लोकाः स्वकर्मसूत्रोता वृथाहंकारसंश्रिताः ॥२१॥ ईशाधीनं जगत्सवं येनातव्यं तु यत्ततः । कोपि नेशोन्यथाकर्तुमायुथान स यच्छति ॥ २२ ॥ गच्छन् तत्रांगणे शाकटता कुटुयजीवनभूतां दृष्ट्वा धन दातुमिछुस्तां लतामुपायाश्रम गत ।। १९॥ तदा दुखिता ब्राह्मणी पति प्राह नाय पत्याद्य योगक्षेमकरी लता कुत उत्पादिता शास्दाननिमित्तोत्थितेन कोपे नेति चेन्मया भिक्षाशाठय भिक्षाकापव्य नै कृत ॥ २० ॥ दोपकर्तुर्या गति सैव वकुरित्यर्थीसिद्धमुपदिशति तामिति ता दुखिता भायो भतों- वाच मौनमेहि तूणी तिष्ठ परदोषाविष्करण मा कुर्विति भाव यतो 'वृद्धौ च मातापितरौ साध्वी भार्या सुत शिशु । अप्यकार्यशत कृत्वा भर्तव्या मनुस्त्रवीत्' इति विधिना चोदितोह भर्तापि दु खितो नाभव व तु भर्तु योग्या भावभूतापि सती कुत शोचसि यत कोपि सुखदु खदो न लोकास्तु स्वकर्मसूत्रप्रथिता न स्वततास्तथापि वृथाहकारमाश्रिताः ॥ २१॥ यत ईश्वराधीन सर्व जगत् येन यदातव्य सुखदु खादि तदन्यथाकर्तु कोपि न समर्थ येनायुदत्त सोन्नमपि दास्यति 'फलमत उपपत्ते' इति न्यायात् ॥ २२ ॥ विश्वोत्पत्यादिकारणस्येश्वरस्य प्राज्ञादी

·१८६
श्रीगुरुचरिते
विश्वोद्भवलयत्राणनिदानस्यास्य चैकदृक् ।
प्राज्ञेज्ञे राज्ञि रंकेपि मा शुचस्तारकोस्त्ययं ॥ २३ ।।
इत्याश्चास्य वधू विग्रो मूलमुत्खाय तत्र सः।
अर्थपूर्ण घटं लेभे सद्गुरोः सम्प्रसादतः ।। २४ ॥
सभार्योथ द्विजो गत्वा शशंस गुरवे तु तत् ।
स प्राह दंपती गोप्यमिदं श्री न्यथा हरुवा ॥ २५ ॥
ऐश्वर्यपुत्रपौत्राढ्यौ संभृयात्र निरामयौ ।
मोक्षं गमिष्यथो नूनं गन्तव्यं सुखमालयं ॥ २६ ॥
। नामधारक उवाच ।।
भिक्षावृत्तिः प्रभोः कस्मात्कल्पद्रुम उदुंबरः।
सति पूज्यतमेश्वत्थे कुतो भगवता श्रितः ॥ २७॥
न विषमदृष्टिः किंवकैव मा शुचः शोक मा कार्षीः शोको नामेष्टादिवि-
योगनिमित्तो मानसः सन्ताप अयं नस्तारकोस्ति ॥ २३ ॥ अर्थपूर्ण
स्वर्णद्रव्यपूर्ण सम्प्रसादोयं कथं यतो धननिमित्तोनर्थः स्मर्यते सत्य
शुचीनां भगवन्निष्ठानां तु धनलाभे यज्ञादिचित्तशोधकं कर्म भवति
नेतरेपी विषयभोगनिष्ठानां कदर्याणां वा अत उक्त सम्प्रसादत इति।२४॥
स गुरुः प्राह हे दंपती इद गोपनीयं अन्यथा श्री वा न स्यात् ॥२६॥
ऐश्वर्यादियुक्तों निरामयौ च भूत्वैहिक सुखमत्रानुभूय माप्रसादान्नून
माक्षं गमिष्यथः भवत्सेवार्थमात्रैव स्थास्याव इत्यत आह सुखं यथा तथा
युवाभ्यां स्वालय गन्तव्यं इति श्रीगुरुणा प्रस्थापितौ तौ दम्पती गृहं
गया तथैव बभूवतुः आलय इति मूलं ॥ २६ ॥ ऐश्वर्यदातुः प्रभोः
स्वोदरभरणार्थ कुतो भिक्षाटनमिति पृच्छति प्रभोः समर्थस्यापि कस्मा-
देतोभिक्षावृत्तिः प्रश्नान्तरमाह 'अश्वत्यः सर्ववृक्षाणाम्' इति स्मृतेर्भगव-
द्विभूतिरूपेश्वत्थे पूज्यतमे सति भगवता कुत उदुंबरः श्रितः ॥२७॥

·१८७ अ. ११ ज्ञानकांडम् ॥ सिद्ध उवाच ॥ पकानभिक्षुको भिक्षुरिति श्रुतमतं प्रभुः। भिक्षुः सन्लीलया भेजे शम्भुवृत्तिरिय पुनः ॥ २८ ॥ नखा नृसिंहावतारे विपार्ता दैत्यदारणात् । शान्ता औदुंधरैः सोथ प्रीत्यानेन सदाश्रितः ॥ २९ ॥ यत्र काप्येप कल्पद्रुर्भूयात्तापाघदैन्यहृत् । कामदोहं श्रियात्रासमिति तस्मै वरोर्पितः ॥३०॥ विचारमा यत्र तत्रैव वेदतीर्थामरा अपि । संत्युदुंबर एवात्र कल्पद्रुर्भुवि नापरः ॥ ३१ ॥ उत्तरमाह भिक्षुः पारबाट पकानभिक्षुकः 'यतिश्च ब्रह्मचारी च पकान- स्वामिनावुभौ' इति स्मरणात् इतीत्थं श्रुतस्य मतं मतिबुद्धीति वर्तमाने क्तः तस्य च वर्तमान इति पष्टी 'पुत्रैपणायाश्च वित्तपणायाश्च लोकैपणायाश्च च्युत्यायाध भिक्षाचर्य चरंति' इति श्रुतिमतं वा स्वयंप्रभुरपि सन् लीलया जगद्रक्षार्थ भिक्षुः सन्लोकशिक्षार्थ तन्मतं भेजे पुनश्चयं शंभुवृत्तिः श्यति दुःखं तनूकरोतीति शं सुखं तद्भवत्यस्या इति शंभुः सा चासौ वृत्तिश्च 'मिक्षाहारी निराहारी भिक्षा नैव प्रतिग्रहः। भिक्षाहारी प्रकुरुते सोमपानं दिने दिने' इति स्मरणात् शंभोः शङ्करस्य वृत्तिवेयम् ॥२८॥ द्वितीयस्योत्तरमा- ह नृसिंहावतारेस्य विभोहिरण्यकशिपुदैत्यकोष्ठविदारणात् तदंतर्गतविषेण तापकेन नखा आस्तिता अभूवन् नखोस्त्री नखरोस्त्रियामपि 'पुंस्त्वमपि तदा लक्ष्म्याऽऽनीतैरौदंवरैश्चिकित्सितास्ते नखाः शान्ता जाता अथानन्तरं स उदुम्बरः प्रीत्यानेन भगवता सदाऽऽनितः ॥ २९ ॥ यत्र कापि । खेटे ग्रामे तीर्थे वा भक्तकामदोहं भगवान् श्रिया सहात्रोदुम्बरे आसमित्येवं तस्मै वरोर्पितोतएव तत्र तिष्ठति ॥ ३० ॥ यत्रोदुम्बरवृक्षेतएव भुव्युदुम्बर एव कल्पवृक्षः नापरः ॥ ३१ ॥ तस्माद्धेतोः यदा यहिने ग्रामे शाकाभिक्षा - - ·१८८ श्रीगुरुचरिते तस्मादुदुपरतले भिक्षां कुत्रापि विश्वभृत् । अकृत्वा कामरूपाभिर्योगिनीभिः स्थितोचिंतः॥३२॥ अज्ञानावृतविप्रास्तदज्ञात्वोचुः परस्परम् । कथ जीवत्यकृत्वाय भिक्षां मृग्य तदद्य हि ॥३३॥ इत्थं विचार्य तस्थुस्ते मध्याह्ने योगिमायया । जस्ता ग्राम ययुः कोपि ज्ञातुं शक्योस्य चेष्टितम्॥३४॥ श्रीगुरुं द्रष्टुमागत्य भाविको भक्तिभावनम् । गंगानुजाख्यभक्कोन दृष्टवान् चित्रमेकदा ।। ३५॥ जलपूर्णापि कृष्णादान्मार्ग तेनागमत्प्रभुः। ददर्शान्येत्य भक्तोपि पुरीं दिव्यामिवांतरे ॥ ३६ ।। नीराजितो योगिनीभी रत्नसिंहासनस्थितः। स्वार्चितः प्रेक्ष्य त देवः प्राह कोस्यागतः कुतः॥ ३७॥ कृता तस्मादिनादारभ्य कुत्रापि भिक्षामकृत्वा कामरूपाभियोगिनीभिर्भि- क्षादानाचितो विश्वभृत् उदुम्बरतल एव स्थित ॥ ३२ ।। तद्विमोश्चे- ष्टितमज्ञाया परस्परमूचु प्रामे भिक्षामकृत्वाय कथ जीवति तज्जीवनसाध- नमद्यास्माभिर्मूग्य ॥ ३३ ॥ विलीय तस्थु मध्याहे योगिन ईश्वरस्य मायया मोमुह्यमानास्त्रस्ता द्वितीयाभिनिवेशादीश्वरादेच भीता ॥ ३४ ॥ चित्रमाश्चर्य ॥ ३५ ॥ जलेन पूर्णागाधनलापि कृष्णा भगवते मार्गमदात तेन प्रभुपे कृतमाश्रममगात् गगानुजो भक्तोप्यनु पश्चादागत्यान्तरे द्वीपे दिव्याममरावतीमिव पुरीं ददर्श ॥ ३६ ।। देव श्रीगुरु तमन्वागत प्रेक्ष्य कोसि त्व कुतो हेतोरागतोसीति त प्राह ॥ ३७ || भवत्योर ग्रामे ·अ. ११ ज्ञानकांडम् १८९ . ॥ गङ्गानुज उवाच ॥ गङ्गानुजाभिधोहं खामत्रत्यो द्रष्टुमन्वगां । भवान्परात्मा सर्वेशो दैवान्मयात्र गोचरः ॥३८॥ वन्मायामोहितात्मानस्त्वां विदुः केवलं नरम् । संसारसागरेपारे ततो मज्जंति नेतरे॥ ३९ ॥ इति प्रेम्या स्तुतस्तस्मै हृद्यं दत्वेश्वरोत्रवीत् । मयि सत्यत्र यदृष्टं नाख्येयं कस्यचित्वया ॥४०॥ इत्युक्तो गुरुणा हृष्टो भक्तः क्षेत्रं स्वमेत्य सः। लेभेऽसम्भाव्यसस्यधिं लोके श्रेष्ठथं च संविदं ॥४१॥ भवोहं त्वां द्रष्टुमन्वगां यतो भवान्परामा तर्हि कथं त्वया दृष्टोत आह दैवादिति पूर्वोपचितपुण्यपाकवशात्संजातयानन्यभक्त्याद्य भवान्गोचरो दर्शनविषयो जातः 'पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया' इति स्मृतेः ॥ ३८ ॥ यथा त्वयाहं परात्मेति ज्ञातस्तथान्येपि कथं न जानं- तीत्यत आह त्वन्मायामोहित आत्मान्तःकरणं येषां ते त्वां केवलं प्राकृतं नरं विदुः अतोऽज्ञानादपारेनेकशतकोटिजन्मभिरपि पारं ब्रह्माख्यं गंतुमशक्ये संसारेऽन्धाविव ते मन्जन्ति इतरे त्वदुपासकास्त्वत्स्वरूपज्ञाः न मन्ति ॥ ३९ ॥ इति तेन प्रेम्णा स्तुत ईश्वरस्तस्मै हृद्यं वरं दत्वात्रवीत् ॥ अत्र मयि सति विद्यमाने त्वया यदृष्टं तत्कस्यचिन्नाख्येयं यावदनेन रूपेगात्र स्थास्ये तावदिदं कस्मैचिन्न वाच्यं पश्चात्कयने तु न प्रतिबन्ध इत्यर्था- सूचितं ॥ ४० ॥ असंभाव्यसस्यधि अपरिमितसस्यं लोके सन्मानादि- श्रेष्ठयं आत्मानात्मविवेकक्षमा संविदं ज्ञानं च लेभे ॥४१॥ आनर्च पूज- ·श्रीगुरुचरिते 11 स एत्य वित्यमानर्च गुरुं प्राहकदा गुरो। काश्यां तु त्रिस्थलीयात्रा वरेत्याहुन वैझि तां ॥ ४२ ॥ ।। श्रीगुरुरुवाच ॥ प्रयागः संगमः काशीयं गया करवीरपूः । दर्शयामीदमेतद्वत्रिस्थलं ते द्रुतं परं ॥ १३॥ इत्युक्त्वा धारयित्या स्वपादुके त्रिस्थली विमां। प्रयागकाश्यौ गयां च दर्शयित्वागमत्क्षणात् ॥ ४४ ॥ तमाह विस्थली त्वेपा दर्शितान्यापि तादशी । साम्यं ज्ञात्वोभयोरत्र स्वाचारान्मुक्तिमेष्यसि ॥४५॥ इति योगीशवाक्यं स श्रुत्वा ज्ञात्वास्य चेष्टितं । तयानाकर्मबन्धं द्राक्छित्वा मुक्तो बभूव ह ॥ ४६॥ वृद्धोत्र महिमा संत आयास्यंतीतरेऽप्यतः । यामास बरा श्रेष्ठाघौघहरा यद्यपि काश्यां त्रिस्थलीयात्रा नास्ति तथापि न वेनीति वाक्येनाज्ञानत एवमुक्तं तथापि लक्षणया न दोषः ॥ ४२॥ अयं कृष्णापंचनदीसंगमः प्रयागः यहागालयाख्य कृष्णायां तीर्थमियमेव काशी करवीरपुरं गया इदन्ते दर्शयामि पुनश्चैतद्वदेतेन तुल्यं अपरं प्रयागकाशी- गयाल्य त्रिस्थलं ते द्रुतं दर्शयामि १४३ ।। इमां संगमयुगालयकरवीराख्या त्रिस्थली दर्शयित्वा योगगत्या तं नीत्वा प्रयागं काशीं गयां च दयित्वा क्षणमात्रत एव पुनः स्वाश्रममागमत् ।।४४॥ तं गंगानुजमाह श्रीगुरुरिति शेपः स्नानदानश्राद्धाद्याचरणेन मुक्ति मोक्षं स्वाचारवान्दान्निष्कामानुष्ठाने- नेति सूचितं ॥ ४५ ॥ योगीशवायं श्रीगुरुवाक्यं अस्य गुरोश्चेष्टितमलौ, किर्क कर्म तयानाच्छीगुरुथ्यानावाक् शीघ्रं कर्मरूपं बन्धम्।।४।।सन्त- साधव इतरेऽसांधवापि ननु एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न वर्धते कर्मणा नो कनीयान्' इति श्रुतेः कथं इधोत्र महिमेत्युक्तं नैष दोषः सच्चिदानन्दा- स्मनो ब्रह्मणः कर्मणा न वृद्धिर्नापि क्षपः सगुणब्रह्मणस्तु लोकानां यथा- ·अ.११ ज्ञानकांडम् गंतव्यं क्वापि न स्थेयं साक्षादवेत्यमस्त सः॥ १७ ॥ , नो हित्वाद्य व यासीति विलपंतीः स योगिनीः। आश्वास्योचेत्र तिष्ठामि लोकदृष्ट्या गमिष्य इत् ॥४८॥ अमरेशोऽन्नपूर्णात्र विध्नेशो युष्मदादयः । भक्तप्टदा मयाप्यत्र स्थेयं वस्तुष्टये सदा ॥४९॥ इतःप्रभृत्यदः क्षेत्रं सुप्रसिद्धं भविष्यति । बहुलोकनिवासोत्र यास्यंत्यत्र जनाः सुखं ॥ ५० ॥ यथानुभवस्तथा तथा माहात्म्यं वस्तुतस्तु एप नित्य इत्युक्तं समंजसमेव इतो- न्यत्र वापि गन्तव्यं अत्र तु साक्षादनेन रूपेण मया न 'स्थेयं इत्यमस्त मन्यते स्म ॥४७॥न इत्यारम्भेऽसमंजसं तदा नोस्मान् हित्वाद्य क यासति विलपतीः परिदेवनं कुर्वतीयोगिनीराश्वास्य स श्रीगुरुरुचे भो योगिन्योहमत्र न तिष्टामीति न अपि तु तिष्टाम्येव विभोर्मे गमनासंभवात् तथाप्यवतारा- नुसारेण मानुपभावमाश्रित्य लोकदृष्टयैवतो गमिष्ये न तत्वतः इदेवार्थे ॥४८॥ अमरेशोऽमरेश्वरः युष्मदादयो योगिनीप्रमुखाः भक्तानामिष्टकामदाः वो युष्माकं तुष्टयर्थ मयाप्यत्र स्थेयम् ॥ ४९ ।। इतःप्रभृत्यद इदं क्षेत्र सुतरां प्रसिद्धं भविष्यति अत्र विजने बहुलोफनिवासोपि भविष्यति अत्र जना दुःखिता अपि सुखं यास्यति यतत्स्थानप्रभावाजनाः सुतरी खं परमानन्द 'यद्वाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कम्' इति श्रुतेः अस्यार्थः यदेव ख आकाशं तदेव खेन विशेष्यमाणं कं एतेन विषयेन्द्रियसंयोग- जात्सुखान्निवर्तितं नीलेनेव विशेष्यमाणं रक्तादिभ्यः यदेव खमाकाश तदेव कं सुखं एवं सुखेन विशेष्यमाणं खं भौतिकादचेतनात्वानिवर्तितमित्यादि खं ब्रह्मेति श्रुतेः ॥ ५० ॥ देशादुत्यान्सांऋमिकान् विषच्यादीन् इदं क्षेत्रं ·१९२ श्रीगुरुचरिते सन्निपाताक्षिरुमेहकुष्ठश्लेष्मक्षयज्वरान् । वातपैत्तिकगुल्मायान् देशाद्युस्थान्हरेदिदं ॥५१॥ पुत्रं वंध्याभयं त्रस्तो निःसः स्वं रोग्यनामयं । मुमुक्षुः सद्गति यद्यद्यस्येष्टं स लभेत्सदा ॥५२ ॥ सहसगोदानफले पर्वक्रांतिग्रहाप्लुतौ। नुः कोटिफलमत्राल्पजपहोमसुराचनैः ॥ ५३॥ प्रदक्षिणाश्वमेधादिफलदा नुः पदे पदे । दुर्गताः पितरोप्यत्र श्राद्धाद्यांति परां गति ॥ ५४॥ इत्याश्चास्य स योगिनीः परतरः कल्पद्रुमूलेमले संस्थाप्य स्वसुपादुके नर इह लात्वार्चयेदष्टसु ॥ तीर्थेष्वीश्वरयोगिनीसुरयुते मत्पादुके द्राग्लभेत् सोभीष्ट स्विति ताः प्रभाष्य स ययौ भीमातटं योगिराट् ॥५५॥ इति श्रीगुरुचरिते ज्ञानयोगे कृष्णापंचनदी- संगमोत्कर्षकथनं नामैकादशोऽध्यायः ॥११॥ | हरोद्विनापि चिकित्सया पापक्षयादेव ।। ५१ ॥ पुत्र बन्ध्या लभेदिति सर्वत सम्बद्धयते नि स्वो दरिद्र स्त्र धन रोगी अनामयमारोग्यं सद्गति मोक्ष दर्शादिपर्वाणि मेषादिरविसकातय ग्रहो रविचन्द्रग्रहण एषु कृतायामाप्लुतौ माने सहस्रगोदानफल अत्राचीगर्जपाद्यर्नु पुरुषस्य कोटिगुणितं फल ॥५२ ६३॥ दुर्गता नरकगता अपि ॥५४॥ परतरो योगिराट् स श्रीगुरु स्वीये शोभने पादुके सस्थाप्य प्राह यो नर इहाष्टतीर्थेषु स्नात्वामरेश्वरादियुते मत्पादुफेर्चयेदचेत्स नर द्रागभीष्टं लभेत् इति ता योगिनी भीमातट गन्धर्वपुरं ।। १५॥ इति टीकाया एकादशोऽध्याय ॥ ११ ।।

·द्वादशोऽध्यायः नामधारक उवाच गतेपि भगवत्यंग कृष्णावेणीतटाश्रमात् । कस्मात्तत्रैव भजतां कार्यसिद्धिः कुतो वद ॥१॥ सिद्ध उवाच गतिस्थित्यासनस्वाना न कदापि चिदात्मनि । श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ द्वादशोऽध्यायः ॥ परिहत्य प्रेतदोषं ब्राह्मण्यै पुत्रदोभवत् ।। द्वादशेपि मृतं पुत्रं जीवयामास सद्गुरुः ॥ १॥ एवं गुर्वनुगृहीतानां विषयतृष्णावतामपि श्रीगुरुप्रसादादैहिकामुष्मिफसिद्धि- रुक्ता अथ तस्याविष्कृतगुणमयस्वरूपस्य श्रीगुरोभक्तवात्सल्यं प्रदर्शयति भजनरुच्युत्पादनार्थ अंग हे सिद्ध भगवति गन्धर्वपुरं गते सत्यपि तत्रैव भजतां भक्तानां कस्मादेवतांतरात्कार्यस्य कर्तुं योग्यस्य यशदानतपोजप- रूपस्य कर्मणः सिद्धिरभिमतफलप्राप्तिः । यदि भगवान् गुरुर्गतस्तर्हि भक्तानां भजनानुसारेण कस्तत्र फलदाताभूदिति प्रश्नार्थः कुत इति ल्यब्लोपे पंचमी के कालमारभ्य कस्माद्भजतां तत्रैव कार्यसिद्धि तेति वदेति सम्बन्धः ॥ १॥ उत्तरं सोदाहरणमाह गतिर्देशादेशांतरगमन स्थितिर्गतिनिवृत्तिः आसनमुपवेशनं स्वप्मः शयन एतेऽनात्मधर्मा विभौ चिदात्मनि श्रीगुरौ न सम्भवंति। ननु निर्गुणे न सम्भवन्तु सगुणे कुतो नेत्यत आह कदापीति नित्यमलुप्तभगतया सत्यज्ञानानंतानन्देकरसेनात्म- नावतीर्णस्य श्रीगुरोदेहायुपाधिसम्पर्काभागात् तर्हि भीमातटं ययाविति कथमुक्तमित्यत आह स्वेच्छया नरानुकृतिकारिणः श्रीगुरोरिय मानुषी १. उदाहरण नामेकदेशप्रसिद्धपापप्रसिद्धषर्थमुदायिते । गु-च.....३ ·श्रीगुरुचरिते लीलेयं मानुपी तस्य नरानुकृतिकारिणः ॥२॥ भान्यतेजो भावनया यद्वत्तद्विभात्यसौ। एवं यद्भावनात्रेताहग्जागर्ति तत्र सः ॥३॥ योगिनीवरदानादि कुयेंगङ्गानुजाच्छ्रुतं । ते ते भक्त्यामजस्तत्र तं स तत्कामदोभवत् ॥ ४॥ मनुष्यावतारसम्बन्धिनी लीला गमनादिरूपा यथा निर्गुणं ब्रह्म स्वयमेक- मेव चलनादिरहितमपि स्वयं तिष्ठत्सद्धावतोन्यानन्तःकरणसहितेन्द्रियगणा- नत्येत्येवमेव सगुणब्रह्मरूपोपि श्रीगुरुः श्रुतिश्च 'अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद्देवा आप्नुवन्पूर्वमर्शत् । तद्वावतोन्यानत्येति तिष्ठत्तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति' इति ।। ब्रह्मानन्दकृतेशावास्यभाष्यरहस्ये तदेजतीत्यस्य व्याख्याने 'तदेजति परं ब्रह्म ब्रह्मविष्णुशिवात्मकं ।। साकारं मायया भाति निराकार तु वास्तवं ।। उपाधिचलनेनैव चलनन्तु विभाव्यते ॥ तनैजति परं ब्रह्म निर्गुणं प्रकृतेः परम्' इत्यत्र योज्यम् ।। २ ।। अजः श्रीगुरुर्यया भावनया यत्र यद्वद्भाव्यते तद्दसौ भाति एवमत्रेदृशः फलदाता साक्षादीश्वरी विद्यत इति यद्भावनोत्पद्यते तत्र भगवान् श्रीगुरुः ताइक भावनानुसारी जागति अभिमतफलं दातुं सदोन्मुखीभवति एवं भावनया यस्य यस्य यादृशं ज्ञानं तस्य व्यवहारे परमार्थे वा तादृशमेव फलं श्रुतिश्च 'असन्नेव से भवति असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुः' इति। माध्यं यो नास्ति ब्रह्मेति मन्यते स सर्वस्यैव सन्मार्गस्य वर्णाश्रमादि- व्यवस्थालक्षणस्याश्रद्दधानतया नास्तित्वं प्रतिपद्यतेऽब्रह्मप्रतिपत्यर्थत्वात्तस्य अतो नास्तिकः सोसन्नसाधुरुच्यते लोके तद्विपरीतः सन्योस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद स तद्ब्रह्मप्रतिपत्तिहेतुं वर्णाश्रमादिव्यवस्थालक्षणं श्रद्दधानतया यथावत्प्रतिपद्यते यस्मात्ततस्तस्मात्सन्तं साधुमार्गस्थमेनं विदुः साधवः ॥३॥ काम्यत इति कामो वरः कर्मार्थे घञ् काम ददातीति कामदः १. सूत्रस्थं पदमादाय पदैः सूत्रानुसारिभिः । स्वपदानि च वर्ण्यन्ते भाष्य माध्यविदो विदुः ।। १ ।।

·अ. १२ ज्ञानकांडम् १९५ शृण्वेवं सति तत्रत्या मृतापत्यत्वदुःखिता। काचिद्विजसती विग्रान्स्वस्त्यर्थं शरणं ययौ ॥ ५ ॥ प्रपन्नां प्रेक्ष्य तां दीनां निजभक्तिविधित्सया । देवप्रेरितधीः कश्चित्वं भृसुरोत्रवीत् ॥६॥ मृतापत्यत्वदोपांस्तु शृणु साधि पुरार्जितान् । मृतापत्यत्वादिदोपाः प्रायशः प्रेतहेतवः ॥७॥ ब्रह्महा भ्रूणहा वापि गोधोश्वघ्नोपरार्थहत् । ब्रह्मस्वात्स्वर्णहा पापी लभेज्जन्मांतरे विदं ॥८॥ लोहाश्मदारुचूर्णानि प्रयत्लाज्जरयेत्पुमान् । ब्रह्मस्वं त्रिषु लोकेषु कः कथं जरयिष्यति ॥ ९॥ ॥ ४ ॥५॥ स्वभक्तिप्रवृत्तये देवेन श्रीगुरुणा प्रेरिता तदैवप्रकाशनविपये चोदिता बुद्धिर्यस्य स कश्चिद्विप्रस्तस्या ब्राह्मण्या दैवं प्राक्तनकर्माब्रवीत् न ज्योतिःशास्त्राद्याधारेण ॥ ६ ॥ तत्र तावत्सामान्यतोनपत्यत्वादिहेतुमाह हे साध्वि पुरा पूर्वजन्मन्यनितान्कर्मणा सम्पादितान् ॥ ७॥ ब्रह्माणं हतवानिति ब्रह्महा ब्रह्मभ्रूणति किप एवं स्त्रैणगर्भ अर्भकं वा हतवानिति भ्रूणहा अपरार्थहृत् परद्रव्यापहारी ब्राह्मणस्य स्वं द्रव्यमत्तीति ब्रह्मस्यात् बलात्कारेण चोर्येण वा ब्राह्मणद्रव्योपभोक्ता स्वर्णस्तेयी चैपामन्यतमः पापी जन्मांतरे इदं मृतापत्यत्वानपत्यत्वादिलक्षणं पापफलं लभेदनुभवेत् तुशब्दादल्युत्कटपापफटमिहाप्यनुभवेदिति सूचितं यदाहुः 'अत्यत्कटैः पापौरहैव फलमश्नुत' इति ॥८॥ सर्वदोपेभ्यो ब्राह्मणत्वहरणदोपो गरीया- नित्याह लोहमश्मसारः अश्मा पापाणः दारु काष्ठं चैपां चूर्णानि भक्षितानि पुरुषः प्रयत्नतोपि जस्येत् परंतु ब्रह्मस्वं कः कथं जरयिष्यति न कथंचिदपि ·श्रीगुरुचरिते हृतस्वामिलापेण चेन्मृतो ब्राह्मणः स तु । गत्वा पिशाचतां स्वार्थी सदा स्यादुवंशहा ॥१०॥ त्वया भवांतरे साधि हृत शौनकगोत्रिणः । द्रव्यं विमस्य सोभास्ते भृत्वा प्रेतो निहंत्युत ।। ११॥ मोगादेव क्षयः साधि नान्यथाख्धकर्मणः । तस्मात्प्रारब्धजफलं भुत्व कोत्र निवारकः ।। १२ ॥ तच्छ्रुत्वा कर्णशूलाभं वस्तचित्ताब्रवीद्विजं । भो ब्रह्मन्मानुगृहीप मुक्त्युपायमुपादिश ॥ १३ ॥ चित्र उवाच प्रेतीध्र्वदेहिकं कर्म प्रायश्चित्तपुरःसरम् । कारयित्वांग भर्ना त्वं मासमात्रं व्रतं चर ॥१४॥ ॥९॥ अपहतो य स्वस्यार्थी द्रव्य तस्याभिलाषेण ब्राह्मणो मृतश्चेत्स स्वार्थी स्वार्थाभिलाषी सन्पिशाचत्ता प्राप्य सर्वदा हर्तुशहा स्याद्भवेत् ॥१०॥ एव सामान्यतोभिधाय विशेषतोभिदधाति त्वयेति प्रेतो भूत्वा तवार्भकान्निहन्ति ॥ ११ ॥ १२ ॥ कर्णशूलतुल्य तद्वाक्य श्रुत्वा ततस्त्रस्त चित्त यस्था सा ब्राह्मणी मा मा अनुगृह्णीप्य येनानुग्रहेणोक्तादोषान्मुक्तिर्भ- वेत्त मुक्त्युपायमुपादिश कथय ।। १३ ।। प्रेतस्य प्रेत्य पिशाचभाव गत- स्यौवंदेहिक तन्मुक्त्यर्थं शास्त्रोक्तपिण्डदानादि कर्म प्रायश्चित्तपूर्वक नारा- यणवल्याद्यनुष्टानसहितमिति यावत् भ; कारयित्वा णिजन्त स्वातत्र्यव्या- वर्तक हे अग साध्वि व वक्ष्यमाण व्रत मासमानमाचर कारयित्वेति मिजतेन भर्तृद्वारा प्राधान्येन स्त्रिया कर्तृत्व दर्शितमिति न मन्तव्य कदा. चित्कचिदपि त्रिवर्गे स्त्रिया स्वातत्र्याभावात् अत्र तु स्त्रिया पृष्टत्वात् भर्ना कारयित्वेत्युक्त एव भर्ने कथयति विक्षितार्थ ॥ १४ ॥ योगे सगमे प्रथम

·अ. १२ ज्ञानकांडम्
१९७
कृष्णापंचनदीयोगे स्नात्वा श्रीगुरुपादुकां ।
उदुम्बरं चाटतीर्थस्नानपूर्व समर्चय ॥१५॥
ब्राह्मणान्भोजयित्वाथ शतद्रव्यं द्विजातये ।
देहि शौनकगोत्राय शुद्धिस्तेनैव ते सति ॥ १६॥
॥ ब्राह्मण्युवाच ।।
शतद्रव्यं कुतो लभ्यं मासमात्रं करोम्यहं ।
सद्गुरोरर्चनं भक्त्या स मां पायाद्भयाद्धरिः ॥ १७ ॥
इति निश्चित्य सा पत्या यथानिर्दिष्टमाचरत् ।
दिनत्रयांतरे स्वमे तस्या विनपिशाचकः ॥१८॥
ब्राह्मणी भीपयित्वा तां ययाचे द्रव्यमात्मनः
भीतोदुम्बरमूले सा ददर्श श्रीगुरुं हरिं ॥ १९॥
तां च तं तादृशं दृष्ट्वा पिशाचं प्राह सद्गुरुः ।
कस्त्वं पिशाचरूपेण सती खेदयतेऽधम ॥२०॥
स्नात्वा ततोष्टतीर्थस्नानपूर्वकं गुरुपादुकां पादुके उदुम्बरं च पूजय ॥१५॥
अथ मासातिक्रमानन्तरं शक्त्या ब्राह्मणान्भोजयित्वा शतसंख्याकरौप्यमुदा-
रूपं द्रव्यं शौनकगोत्रजाय कस्मैचिद्ब्राह्मणाय प्रेतोदेशेन देहि हे सति तेनैव
ते शुद्धिः पापनिष्कृतिर्भविष्यति ॥ १६ ॥ कुतो लभ्यं लब्धं योग्यं दीन-
स्वात वर्तमानसामीप्यात्करोमीति अधुनैव करिष्यामीति भावः ॥ १७ ॥
पत्या सह ब्राह्मणेन यथानिर्दिष्टं तथाऽऽचरत् दिनत्रयांतरे दिनत्रयपरिच्छि.
नेऽवधौ तस्याः स्वमे विप्रजातीयः पिशाचकः ॥ १८ ॥ तां ब्राह्मणी
भीषयित्वात्मनो द्रव्यं पूर्वजन्मन्यपहृतं ययाचे सा तस्माद्भीता उदुम्बरमूले
श्रीगुरुं ददर्श ॥ १९ ॥ तां भीतां भीपयन्तं तादृशं ब्राह्मणं पिशाचं दृष्ट्या
सद्गुरुः प्राह रेऽधम यस्त्वं पिशाचरूपेण सती खेदयसे स कस्त्वं ॥२०॥

·१९८ श्रीगुरुचरिते ॥ पिशाच उवाच ॥ यतींद्र त्वय्यनहोयं पक्षपातोहमात्मनः । अनयाऽपहृतं द्रव्यं याचितुं हीदृशोभवम् ॥ २१॥ ॥ श्रीगुरुरुवाच॥ अनेन ते कथं मोक्षो वह्वमंगलयोनितः । येनाप्यते सद्गतिस्तच्छृणु तेन हितं भवेत् ॥ २२ ॥ योन्यंतरे हृतार्थोस्ति किंवत्र फलभागिनी । प्राप्ता दरिद्रवंशेसौ लभ्यतेतः कुतो धनं ॥ २३ ।। अतस्तया कारयित्वा शक्त्या कोर्ध्वदेहिकं । त्वद्गोवाय यथालभ्यं दापयित्वा धनं खलु ॥ २४ ॥ विनाय प्रेत कस्मैचित्ततो मोक्षं ददामि ते । नेदं त्वां रोचते चेत्तां रक्षामि स्वेच्छयाचर ॥ २५॥ अयं पक्षपातः त्वयि अयोग्यः यतित्वात् अनया जन्मांतरेऽपढ़तं द्रव्यं याचितुमीदृशोभवं हि यतः अतो मम दोषो न वासनापारतंत्र्यात् ॥ २१ ।। अनेन भीषणेनापत्यहननेन च बहून्यमंगलानि दुःखानि यस्या सस्याः योनेः सकाशात्ते कथं मुक्तिः येन साधनेन ते सद्गतिर्भवे- त्तत्साधनं शृणु तेन तव हित इतो मोक्षरूपं भवेत् ॥ २२ ॥ योन्यन्तरेऽ- नयापहृतोर्थो द्रव्यं नेहास्ति किं तु अत्र तत्फलभागिनीयमस्ति फलभा- गिनी चेतहीहापि देयमिति चेदसौ दरिद्रवंशे प्राता दरिद्रेण विप्रेणोद्वाहि- ताऽतो हेतोः कुतो धनं लभ्यते ॥ २३ ॥ यतस्ते द्रव्यं न लभ्यतेऽतः तयोर्ध्वदेहिकं कर्म शक्त्या शक्त्यनुसारेण कारयित्वा त्वत्समानगोत्राय यथालभ्यं धनं दापयित्वा खलु निश्चयेन ॥ २४॥ ततस्ते मोक्षं ददामि इदं त्वां न रोचते चेत्त्यं यत्कर्तव्यं तदाचर अहं त्वत्तो भीतां तां ब्राह्मणी ·प अ. १२ ज्ञानकांडम् १९९ । पिशाच उवाच ॥ देवदेव कृतार्थोस्मि त्वत्पादाब्जविलोचनात् । ममाद्य निष्कृतिर्जाता यथेच्छसि तथा कुरु ॥२६॥ एवं तन्निश्चयं ज्ञात्वा ब्राह्मणी प्राह सद्गुरुः । संवादो नौ श्रुतः साध्धि तथा निर्व्याजमाचर ॥२७|| तेनासौ सद्गतिं यायावंशवृद्धिश्च ते भवेत् । उक्त्वैवं ध्यानगम्योभृरिवुद्धाभवत्सती ॥२८॥ पत्ये शशंस तत्सर्व तथैवाचीकरक्रियां। तया प्रेतो गति लेभे साप्यपापा बभूव ह ॥ २९ ॥ अपरेहनि तत्स्वमे फले विन्यस्य चांशुके। तामाह भोजयित्वाजो विप्रान्मुंत्व फले त्विति ॥३०॥ रक्षामि ॥ २५ ॥ निष्कृतिर्दुष्कर्मनिवृत्तिर्जाता ॥ २६ ॥ एवमुक्तप्रकारेण तस्य पिशाचस्य निश्वयं ज्ञात्वा सद्गुरुर्ब्राह्मी वक्ष्यमाणं प्राह हे साध्वि नौ आवयोः पिशाचस्य मम व संवादस्त्वयाधुना यथा श्रुतस्तथा तस्यौ. चंदेहिक कर्म निर्व्याज निष्कपटं यथातथाऽऽचर ।। २७ ॥ तेनाणेि- नौलदेहिककर्मणाऽसौ पिशाचभावं गतो विप्रः सद्गति गच्छेत् ततस्ते वंशद्धिरपि भवेत् पीडकाभावात् ध्यानगम्योऽदृश्यः बुद्धा गतस्वप्ना ॥२८॥ तत्सर्वे स्थानदृष्टं तया आचरितया क्रियया प्रेतभावं प्राप्तो विप्रो गति प्रेतत्व- निवृत्त्योत्तमलोकप्राप्ति लेभे अपाप गतदोषा ॥२९॥ एतेनोपवर्णनेन प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये नायस्मस्तीति चैके इति केपांचिन्मतं तदपध्वस्तं 'योनिमन्ये प्रपद्यते शरीरलाप देहिन' इत्यादिश्रुतेः अपोहनि तस्याः स्वप्ने फले नारिकेलफळे शुके परिहितवस्त्रपलचे विन्यस्याजः श्रीगुरुस्ता प्राह ब्राह्मणान्भोजयित्वेमे फले मुंश्यति ॥ ३० ॥ एवं स्वमे दृष्ट्वा प्रबुद्धापि ·. श्रीगुरुचरिते प्रवुद्धापि फले दृष्ट्वा भोजयित्वा द्विजान फले । कान्तेन साकं बुभुजे ततोभूगर्भिणी सती ॥ ३१॥ काले दत्तप्रसादेन सूर्याचन्द्रमसाविव । पुत्रावसूत विप्रोपि जातकर्मादिकं व्यधात् ॥३२॥ ततोष्टमेद्धे ज्येष्ठस्य व्रतवन्ध चिकीर्षुणा । सम्भाराः सम्भृताः पित्रा तदाद्भुतमिवाभवत् ॥ ३३ ॥ अकस्मात्सन्निपातेन ज्येष्ठपुत्रो ममार हि । उच्चै रुरोद तन्माता कोरस्ताडनपूर्वकं ॥ ३४ ॥ ते फले दृष्ट्वा पत्ये विज्ञाप्य ब्राह्मणान्भोजयित्वा पत्या सह फले बुभुजे ततः फलरूपप्रसादात्सती सा गर्भिणी अभूत् ॥ ३१ ॥ काले दशमे मासि सूर्याचन्द्रमसावित्यत्र देवताद्वंद्वे आनङ् व्यधायकृणोत् ॥३२॥ ज्येष्ठस्य ज्येष्टपुत्रस्य यमयोर्मध्ये पश्चाजातस्य व्रतबन्धं उपनयनं कर्तुमिच्छुना पिना पूर्वेयुः सर्वे सम्भाराः सम्भृतास्तदाद्भुत्तमिवाभवत् ॥३३॥ तदेवाह सहसा सन्निपातेन 'त्रयः प्रकुपिता दोषा उरस्रोतोनुगामिनः । आमातिवृद्धया ग्रथिता बुद्धींद्रियमनोगताः। जनयंति महाघोरमभिन्यासं ज्वरं दृढं । श्रुतौ नेत्रे प्रसुप्तिः स्यान्न चेष्टा काचिदीहते। न च दृष्टिभवेत्तस्य समर्था रूपदर्शने । न घाणं न च स्पर्श शन्द वा नैव वुद्धयते। शिरो लोठयतेभीक्ष्णमाहार नाभि- नन्दति ।। कूजति तुद्यते चैव परिवर्तनमीहते। अल्पं प्रभापते किंचिदमि- न्यासः स उच्यते । प्रत्याख्यातः स भूयिष्टं' इति। अभिन्यास इत्यत्र चरक: 'कामशोकमयक्रोधेरभिपक्तस्य यो ज्वरः। सोभिषंगज्वरो ज्ञेयो यश्च भूता- भिपंगज' इति । सन्निपातेन ज्येष्टपुत्रो ममार प्रयतो 'वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम् ' इति श्रुत्युक्तप्रकारेण हस्तपादादीन्विक्षिप्य मर्मस्थानानि निकृतत इव प्राणानुत्सृजन्क्रमेणोपसंहृत- करणी ममार हीति विपादे हि विस्मयविषादयोरित्यभिधानात् कं शिरः ·अ. १२ ज्ञानकांडम् ॥ ब्राह्मण्युवाच । हा पुत्र क गतोसि त्वं पयो मे स्रवते वृथा। कति शेपेऽचिरं वत्स बुद्धयस्वेदं पयः पिच ।। ३५ ॥ भोजनावसरोयन्ते भुक्त्वा तुं चरांगणे । वयस्या आव्हयंति त्वामुत्तिष्ठोत्तिष्ठ मा स्वप ॥ ३६॥ त्वं नोत्तिष्ठसि चेत्याणांस्त्यक्ष्याम्यग्रे तवाधुना । जाता ये पंच पुत्रा मे तेषां त्वं प्राणवन्मम ॥ ३७॥ मृते त्वयि मरिष्ये मे यतः प्राणोसि केवलं । रे दोहदप्रभृत्यद्य यावदुःखं न दापितम् ॥ ३८॥ गर्भ नष्टास्त्रयो स्तदुःखं त्वन्मुखवीक्षणात् । मया विस्मृतमद्याकसिन्धौ त्यक्त्वा क यास्यसि॥३९॥ उरः वक्षःस्थलं तत्ताडनपूर्वकं स्रोद ॥ ३४ ॥ रुदती सुतं प्राह हा इति खेदे उत्संगस्थस्यापि क गत इति पृच्छा मरणनिमित्ता किं शेपे एतर्हि बहुकालात्ययो जातीत उत्तिष्ठ कतिकालं शेपे हे वत्सा ३ अचिर शीघ्रमेव बुद्धयस्वेदं पयः पिव ।। ३९ ॥ अयं तव भोजनसमयः वयस्यास्त्वां तु- माह्वयंत्यतो भुक्त्वांगणे रंतुं गच्छ स्वाप मा कार्षीः आक्रोशाद्विरुक्तिः उत्तिष्टोत्तिष्ठति ॥ ३६ ॥ अधुना त्वं नोत्तिष्टसि चेत्तवाग्रतः प्राणांस्त्यक्ष्या- मि ये मे पंच पुत्रा जातास्तेषां मध्ये त्वं मम !॥ ३७॥ प्राणतुल्योऽसि त्वयि मृते सत्यहमपि मरिष्ये यतस्त्वं केवलं मम प्राणोऽसि ।। ३८ ॥ अर्भा अर्भकास्तन्मरणनिमित्तजनितदुःखं वन्मुखवीक्षणेन मया विस्मृत स त्वमद्य मा दुःखसमुद्दे त्यक्त्वा क्व गन्तुमिच्छसि ।। ३९।। अस्मत्परित्याग- ·२०२ श्रीगुरुचरिते धर्माय ते न वार्धक्ये त्राता नौ पुत्र को बद। एवं तद्वदितं श्रुत्वा तत्रत्या ऊचुरेत्य तां ।। ४० ॥ किं शोचसि वृथा भीरु मृत्युर्देवर्पिदानवान् । न विस्मरति कालेपि मनुष्याणां तु का कथा ॥४१॥ अवतारा येवतीर्णास्तेऽपि कालवशं गताः । एवं सति वृथा शोकं त्वं मा कुरु विचारय ॥ ४२ ॥ ॥सोवाच ॥ अहो वत पिशाचोत्थं दुरीकृत्य भयं हि मे येन देवेन यद्दत्तं फलं तद्विफलं कथम् ॥ ४३॥ यदि तस्य मृपा वाक्यं तं भजति कुतोपरे । विभीषणध्रुवमुखेमतव्यं तदृतं कथम् ॥ ४४ ॥ रूपोयं ते तव पुत्रस्य न धर्मः यतो हे पुत्र नौ आवयोस्तव मातापित्रो- वर्धिक्य त्वत्तोन्यः कत्राता न कोपीति मन्ये कोपि भविष्यतीति चेद्वद पुत्रं विनेहामुत्र च न कोपि त्राता 'शाश्वत्पुत्रेण पितरोत्यायन्बहुलं तमः। ज्योतिर्ह पुत्रः परमे व्योमन्' इति श्रुतेः तत्रत्यास्तत्र ग्रामे भवा जनाः ॥ ४० ॥ हे भीरु भयशीले अकुत इत्यू वृथा किमर्थ शोचसि काले देवादीनपि न विस्मरति पुनमर्त्यलोफनिवासिना मनुष्याणां तु का कथा ॥४१॥ अवतारा रामकृष्णादयस्तेपि नष्टाः विचारय देहात्मनोविचार कुरु ॥ ४२ ॥ पिशाचादुत्पन्न भयं दूरीकृत्य यहत्तं पुत्रारूपं फलं तद्विफल नष्टप्रायं कथं जातं ॥ ४३ ।। मृपा मिथ्याभूतं अपरेऽतो-ये यथाहं भक्ता तथैव विभीषणाद्याः ममेहशी गतिर्जाता चेत्तत्तरदानं कथमृतं सत्यमबा, मंतव्यं ॥ ४४ ।। यत एवमतो लोकांतरे स्वर्गादौ पुत्रेण सह तत्कीर्ति -- ·अ. १२ ज्ञानकाडम् २०३ लोकांतरे नयाम्येतां तत्कोति सूनुना सह । एवं रुदिला संस्कर्तुं न ददौ शवमंगना ।। ४५ ॥ ग्रामे तु भोजनाभावाल्लोकाखस्तास्तदैत्य हि । यहच्छयानगीद्वाग्मी जटिलस्तापसः सती ॥४६॥ किं शोचसि मुघा साधि शोकस्याविषयं सुतम् । सुतस्तवैष देहो ना जीवो वा बेहि सारतः ॥४७॥ लग्रक्तमांसास्थिमयो देहोयं पुरतस्तव । नयामि सस्कर्तु दग्धु ॥४५|| वाग्मी युक्तिपटु वाचो ग्मिनिरितीनिप्रत्यय तद्रूपो भगवान् ॥ ४६॥ सुतस्य शोकाविषयत्वमाह य सुतो ममेति त्वया मत स तव सुत एष सनिकृष्टो देहो वा तद्वयतिरित्तो जीवो वा सारत सारभूतं न्याय्य वृहि ॥४७॥ देह इति चेत्याक्तमासास्थिविकारः पाटकोशिकोयमचेतनो देहस्ते पुरोभागे विद्यते तदर्थ कुत शोचसि तर्हि जीवापेतात्याटकौशिकादेहाद्विलक्षणो जीनो येनाय सबातोचेतनोपि सचे- तन इवाभाति स जीन सुत इति चेत्स परमात्माशो जन्मादिवर्जित. सर्वग आत्मत्वाद्ब्रह्मरूप यत आत्मा द्विविधो व्यवहारविशिष्ट केवलश्च व्यवहारोपि त्रिपिय सुषुप्ति स्वप्नो जागृतिश्च सुषुप्त्यवस्थायामय जीव- स्वोपाधिषिलये सति परमानन्दरूप ब्रह्माप्नोति 'सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोभिभूत सुखपमेति' इति श्रुतेराप्नोतीत्यात्मेत्येक निर्वचन ॥१॥ यदा वागादिकरणोपशान्तिरूप स्वप्न प्राप्नोति तदा गिरिनदीसमुद्रमनुष्य- पश्चादिसर्पपदार्थोपेतस्य लोकस्य तत्तत्पदार्थतोपच्छिद्य वासनारूप लेश- मादाय जागरणाभिमान स्वयमेव विनाश्य जगद्रूप स्वय निर्माय जगदाकारेण स्वकीपेनात करणेन स्थचेराल्पोपरि तापदार्थ वारफेड आप्रवासना आदत्त इत्यात्मेति द्वितीय निर्वचन श्रुतिश्च स यत्र प्रस्वपित्यस्य लोकस्य ·श्रीगुरुचरिते जीबोजः सर्वगोनन्तः कोत्र शुग्विषयो वद ॥४८॥ कालकर्मगुणोत्पनं जगन्मायामयं लिदम् । कथं धुवं हि मन्तव्यं यथा कमैद्रजालिकम् ॥४९॥ कालकर्मगुणाद्युत्थदेहिनः स्वत्वकल्पना । पुत्रादिरूपा मिथ्यैपा नद्यां काष्ठौघवच्चला ॥ ५० ॥ त्वया ध्रुवा मतेयं चेद्वद पूर्वापरोद्भवे । कस्प त्वं जननी स्त्री के वा सम्बन्धिनस्तव ॥५१॥ सर्वावतो मात्रामपादाय स्वय विहत्य स्वय निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्यो. तिषा प्रस्वपिति' इति २ जागरणावस्थायां चक्षुरादीन्द्रियैर्वाह्यविषयानत्ति भुक्त इत्यात्मेति तृतीय निर्वचन तथा च श्रुति. 'स्त्र्यन्नपानादिविचित्रभोगैः स एव जानपरितृप्तिमेति' इति ३ एवमुपाधिविशिष्टस्य स्थानत्रयोपजीव्य निर्वचन केवलस्य तु अतति सातत्येन गच्छतीत्यामेति चतुर्थं निर्वचन तथा च श्रुति 'सत्य ज्ञानमनन्त ब्रह्म' इति अस्मिन्वाक्येऽनतपदेन देशकालयस्तुपरिच्छेदरहितलक्षणमाननयमभिहित तदेव चात्र जीवोनन्त इति सामानाधिकरण्यासांगतत्वमजत्व च युक्तमेगातो हेतोरन देहजीक्यो- मध्ये शोकविषय. के इति वद विचार्यमाणे कोपि शुग्विषयो नास्तीति भावः ॥ १८ ॥ काल क्षोभक कर्माणि त्रिविधानि गुणा' सत्वादय एम्य. उत्पन्न ।। ४९ । कालो गुणक्षोभक कर्म जन्मनिमित्त गुणा उपादान एत एव आदयो हेतरस्तेभ्य उत्थित स चासौ देहश्च तदुत्पन्न- त्वात् कालकर्मगुणाधीन इत्यर्थत सिद्ध कालफर्मगुणाना विभागे च नाश- चानेवभूतो देहो यस्यास्तीतीदशस्य देहाभिमानवतो जीवस्याय ममेति पुत्रादिरूपा स्वत्वकल्पना चलाऽघुवातएवैषा मिथ्या ॥५०॥ पूर्वापरो- द्भवे पूर्वोत्तरजन्मनि ॥५१॥ ननु नामान जोर शोचामि तस्य ·२०५ अ. १२ ज्ञानकांढम् जन्ममृत्यू कालवशादलंघ्यौ दिनरात्रिवत् । शरीरिणोंगे चाल्यादि यथा देहान्तरं तथा ॥५२॥ गुरुप्रसादाद्यततो भ्रमोयं लीयतेचिरात् । तेनते मृत्यवे कल्प्यो जातो वै जनुपे मृतः॥ ५३॥ जन्ममृत्युनिमित्तदुःख पर्यालोच्य शोको जायत इति चेत्तत्राह जन्ममृत्यू इति शरीरिणो देहाभिमानिनो जीवस्यांगे देहे देहनिबन्धनमेव वाल्यादि यथा तथा देहांतरं योल्पवयस्कोशक्तो बालोहं स एवेदानी प्रौढतरो बलिप्टो- भवमिति प्रत्यभिज्ञान तथा देहांतरे पूर्वदेहादेरत्यन्तविस्मृतौ सत्या पूर्वा- भ्यासेन जातमात्रस्य स्तन्यादौ प्रवृत्तिदर्शनात्तस्मादविवकिनामयं भ्रम एव ॥५२॥ तस्य कथं लय इत्यत आह गुर्विति यततो यतनशीलस्य 'आप्रायणात्तत्रापि हि दृष्टम्' इति न्यायादामृत्यूपासने यत्न आस्थेयः तेनर्ते गुरुप्रसादं विना जातो मृत्यवे कल्प्यः वै निश्चयेन मृतो जनुषे कल्प्यः तर्हि जन्मनोवश्यंभावित्वेस्मिन्जन्मनि भ्रमो न नष्टश्चद्भाविजन्मनि नश्ये- द्यतो जन्मांतरस्यावश्यंभावित्वादिति चेदनेकेषु भोग्यकर्मसु सत्सु अधोन- न्तकोटियोनिषप्रं देवादियोनिषु भ्रमतो जीवस्य कदाचिन्मनुष्यदेहो लभ्येत्स तु पुण्यातिशयत्वे सर्वेद्रिययुक्तो भविष्यति उक्तं गारुडे 'सर्वेद्रियनिधानन्त- द्वहुपुण्यैरवाप्यत' इति अन्यथा पंग्वंधादिदेहलाभे कैवर्तभिल्लयवनम्लेश्छा- दिवंशीयदेहलामे परमार्थगन्धोपि न लभ्येत अधिकारिनाह्मणदेहलाभेपि हि कष्ट मातुः कुक्षौ मूत्रपुरीषवातपित्तश्लेष्मादिपूणे तदनुलिसस्य गर्भम्य जरायुत्वाशुचिपूयादृतस्य लोहितोतोशुचिबीजस्य मातुरशितपीतरसानु- प्रवेशेन विवर्धमानस्य निरुद्धशक्तिबलवीर्यतेजःप्रज्ञाचेष्टस्य शयनं ततो योनिद्वारेण पीड्यमानस्य कष्टता नि.मृतिजन्मेति जुगुप्सितं मुहूर्तमप्य- सह्यं कथं दशमासानतिदीर्घकालमन्ततः शयनमतः पुत्रादिवियोगनिमित्त- जशोकं विहाय ज्ञानार्थ यतितव्य ॥ ५३ ।। हे नारि अतो हेतोः अपरि- ·२०६ श्रीगुरुचरिते नार्यतोपरिहार्यर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि । मृतः शुचा पुनति नाप्युपायान्तरायुतैः ॥ ५४॥ सोवाच न वेदांतार्थतत्वादि रोचते येन मेर्पित । सुफलं तत्कुतो यातं विश्वस्तव्यः स कै वि ॥ ५५ ॥ ।। साधुरुवाच॥ यत्र त्वया वरो लब्धस्तत्र गत्वा सविस्तर । वरद परिपृच्छेदं यास्येऽलं विस्तरेण भोः ॥५६॥ तच्छ्रुत्वा शवमादाय सद्गुरोरायमं ययौ । तत्र पादुकयोः शीर्ष ताडयामास भामिनी ॥ ५७ ॥ एवं निशीथादासायं शुशोच न ददौ शवम् । संस्कर्तु स्वालयं विना जग्मुस्तत्रैव दम्पती ॥ ५८॥ ततो निशीथे सुष्वाप साध्वी स्वमे ददर्श सा। श्रीगुरुं प्राह सोप्येना किं मयापकृतं हि ते ॥ ५९॥ हार्ये कथमपि परिहारानहें ।। ५४ ॥ ॥ ५५॥ भो साध्वि अल विस्तरेण ग्राहकाभावात् अह यास्ये इत्युक्त्वा स गत भामिनी कोपचती।। ५७॥ संस्कृत शर न ददा तदा विप्रा स्वालय जम्मु तत्रेच दम्पती तस्थतुरिति शेष ॥२८॥ सा स्वमे श्रीगुरु ददर्श स गुरुरप्येना दृष्ट्वा प्राह किमित्यादि ।। ५९ ॥ स परीक्षत्वेन श्रुत्या निर्दिष्ट' सर्वज्ञत्वादिलक्षणोंतर्यामी सर्वोत्पत्यादिहेतुरीश्वरो वायुर्चायुशब्दवाच्यः 'वायुर्वं गौतम तत्सूत्रम्' इति श्रुतेश्चैष स्वयप्रकाशत्वापरोक्ष वादिलक्षणः ·अ. १२ ज्ञानकाडम् २०७ प्राणो नामैप वायुः स पहिर्यातो मुहर्मया । आनीय पूर्वपन्न्यस्तस्त्यजातः शुचमगने॥ ६०॥ प्रत्यगात्मा प्राणो नामात्मैर नन्वन चेष्टायामित्यस्मादातोश्चेष्टाविशेषगुणक प्राण एस स कथमात्मेति चेच्छांदोग्ये नामोपक्रम्याशात कार्यकारणत्वेन निमित्तनमित्तिकत्वेन चोत्तरोत्तरभूयस्तयोपन्यस्याते प्राणो वा आशाया भूयानिति सदृष्टान्त भूयस्व प्रतिपाद्य सर्व क्रियाकारकफलभेदजात प्राण एवेति वा प्राण प्राणेन याति प्राण प्राण ददाति प्राणाय ददाति प्राणो ह पिता प्राणो माता प्राणो भ्राता प्राण स्वसा प्राण आचार्य इति प्राणा- दहिभूत किंचिदपि नास्तीति प्रपच्य सति प्राणे पित्रादीशब्दप्रयोग उत्क्राते च तस्मिन्प्रयोगाभार इति वक्तु पित्रादिना तदननुरूपमित्र किंचिदुर्वचनव- तारमन्यो ब्रूते 'पितृहा व त्वमसि मातृहा वै त्वमसि भ्रातृहा वे त्वमसि स्वसहा वै त्वमस्याचार्यहा वै त्वमासे ब्रह्महा चै यमास इति' प्राणयोगे. नैवभूतत्व तदुत्तातौ च 'अथ योनानुकातप्राणा छूलेन समासं व्यतिसदहे नैव यु पितृहासि' इत्यादिना प्राणस्यैवात्मत्व निर्णीय 'प्राणो होवैतानि भवति स वा एष एस पश्चन्नेव मन्यान एच विमानन्नतिवादी भवति' इत्यु पसहारात् । ननु प्राणशब्देनात्मोच्यते तर्हि 'नायाति प्रत्यगात्मा प्रजनन समये नैर यात्यतकाले । यत्सोखडास्ति' इत्युक्त प्रत्यगात्मनो बहिर्गमन कथमिति चेत् 'अरा इन स्थनाभा प्राणे सर्व प्रतिष्ठितम्' इति श्रुतेरस्मिन्लि गसधातरूपे प्रज्ञात्मनि दैहिके मुख्य परा देवता नामरूपव्याकरणायादर्शा दौ प्रतिविम्बवजीवेनात्मनानुप्रविष्टा तस्य जीवस्य तदभिन्नत्वात् 'जीवापेत वाव किलेद म्रियते न जीयो म्रियत' इति जीवियोगस्यैव मरणत्वेन विवक्षितत्वाज्जीवगमनस्य प्राणामन्यारोप्य बहिर्यात स मया आनीय पूर्वयन्न्यस्त सुबन्धोपि तद्भात्रातएवाय न मृतोत शुचन्त्यज यत प्राण विना न कोपि जीवति वागाद्यभाये जीवत्येव तथा च कौषीतकीश्रुति 'जीवति वागपेतामूकान् हि पश्यामो जीपति चक्षुरपेतोधान् हि पश्यामो जीवति श्रोत्रापतो बधिरान् हि पश्यामो जीवति मनोपेतो बालान् हि पश्यामो जीवति ·२०८ श्रीगुरुचरिते इति दृष्ट्वा विनिद्राभूद्ददर्शोत्थितमात्मजं । हर्पशोकान्त्रिता साध्वी प्रेम्णा भर्तारमाव्हयत् ॥ ६१॥ सोप्युत्थायात्मजं दृष्ट्वा रुदंतं क्षुत्तृडाकुलं । मंत्रवत्तिरवध्राय मूर्च्यस्तौपीत्परात्परम् ॥ ६२ ॥ अत्रांतरे प्रातरभृद्दग्धुं प्रापुः शवं द्विजाः ॥ ते जीवंतं सुतं दृष्ट्वा सर्व श्रुत्वास्तुवन्हरिम् ।। ६३ ।। दम्पती तु ततः स्नात्वा प्रपूज्येशं सुविस्तरात् । नीराज्याभ्यर्च्य भूदेवान्जग्मतुर्निजमन्दिरम् ।। ६४॥ विद्याविनयसम्पन्नश्चिरजीवी स भाग्यभाक् । बभूवाप्येवमेवान्य आसन्पूर्णमनोरथाः ॥ ६५ ॥ तत्राधान्तं स जागर्ति श्रीनृसिंहसरस्वती । अद्य कालांतरेप्येवं न निद्रात्यन्यवत्कलौ ॥६६॥ तत्रेशमाचं दृढभक्तियुक्ता भजन्ति ये केपि सदुक्तिसक्ताः । ते प्राप्नुवंति दूतमिष्टकामानिदर्शनं त्वत्र सती सुकामा ॥१॥ इति श्रीगुरुचरिते ज्ञानयोगे प्रेतसंजीवनं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥१२॥ बाहुछिन्नो जीवत्यूरुमिन्न' इति ॥६० ॥ मूर्ध्नि मंत्रवत्समलकं 'अंगादंगा- त्' इत्यादिनावधाय ॥ ६१ ॥ १२ ॥ स्फुटः ।। ६३ ।। भूदेवान्ब्राह्मणा- नभ्यर्च्य पूजयित्वा भोजयित्वा च ।। ६४॥ स पुत्रः अन्ये भक्ता अप्येव- मेव पूर्णमनोरथा आसन् ॥६५॥ तत्र कृष्णातटेऽश्रांतं सन्ततं अद्याधुना जागर्ति कालांतरे घोरे कलावपि जापर्यन्ये देवास्तदा निद्रिता इव भवंति अयं त्वन्यवन निद्राति ॥६६॥ तत्रेति स्फुटः ॥१॥ इति टीकायां द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ।। ज - ·त्रयोदशोऽध्यायः नामधारक उवाच ॥ आसाद्य भगवान् भीमां ततः किमकरोत्प्रभुः । श्रद्दधानाय मे शंस दुहं तस्य चेष्टितम् ॥ १॥ । सिद्ध उवाच ॥ गांधर्वनगरे भीमामरजासंगमे शुभे । कृष्णापंचनदीयोगतुल्ये तस्थौ जगत्प्रभुः ॥ २॥ स्थित्वात्र गुप्तभावेन तत्रत्यत्राह्मणालयं । गत्या भिक्षां ययाचेसौ भक्तोद्धरणहेतवे ॥३॥ दोनभाविकसद्विग्रदत्तभिक्षाप्रियं द्विजाः। श्रीविद्यादया हसति स्म श्रीशं भक्तिप्रियं हरिं ॥४॥ यथार्के प्रसरत्यभ्रछन्नेपि द्योत इद्यथा । सम्पुटस्थितकस्तूरीगन्धस्तद्वद्धरेर्गुणाः ॥५॥ श्रीगणेशाय नम || अथ त्रयोदशाऽध्याय ॥ त्रयोदशे वशा दुग्ध्वा महिषी राजसेवित ॥ रक्षसेदाद्गतिं विश्वग्रप च यतये प्रभु ॥ १ ॥ एव गताध्याये तत्वज्ञानोपदेशपूर्वक श्रीगुरोर्मक्तगात्सल्य प्रदर्याथेदानी स्वाच. रणप्रदर्शनेन रागादिरहितस्य जीवन्मुक्तस्य जगत्पावनत्व रागद्वेषादियुक्तस्य सन्यासिनोप्यकृतार्थत्व च दर्शयति आसाद्य प्राप्य प्रमुनित्यमुक्त श्रीगुरुः किमकरोत् कीदृश चरित कृतवान् मन्दबुद्धीना दुर्ग्रहमपि तस्य चेष्टित श्रद्दधानाय श्रद्धायुक्ताय मे मह्य शस कथय दुर्ग्रहमपि तस्य चेष्टित श्रद्धया गृहीतुमुत्सहे ॥ १ ॥२॥ गुप्तभावेनाप्रकटितस्वभावेन ॥ ३ ।। दीनो भाविकच य सद्विप्रस्तेन दत्ता भिक्षा प्रिया यस्य त श्रीविद्याद्या गच.. १४ ·श्रीगुरुचरिते एकदा दीनविप्रस्य गेहे च्युतरदां वशां । महिपी प्रेक्ष्य स माह ब्राह्मणों देहि मे पयः ॥ ६॥ सा प्राहेयं वशा भारवाहिनी नासिकागुणा । योगक्षेममितोस्माकं जन्मतोऽपि लुलायवत् ॥ ७॥ मृपा मा वद तां दुग्ध्वा क्षीरं देहीति भापिता। गुरुणापि वशां दुग्ध्वा काष्ठपात्रेलभत्पयः ॥८॥ विस्मिता सार्पयत्तस्मै कोष्ण कृत्वा पयो मुदा। पीत्वा क्षीरं ययौ प्रेम्णा श्रीगुरुः संगम द्रुतम् ॥ ९॥ तत एत्य गृहेशोऽदः श्रुत्वा सस्त्रीक एत्य तं । गुरुं सम्पूज्य लब्धेटवरो हृष्टोन्वगाद्गृहं ॥ १० ॥ अन्येचुर्भारवाहार्थ वशामाहर्तुमागताः। कृषीवलाः प्रेक्ष्य दोहं शशाङ् नृपाय तत् ॥ ११ ॥ नृपोप्याकर्ण्य विप्रात्तच्चतुरंगवलान्वितः। गुर्वर्थ राजचिन्हानि गृहीत्वा संगम ययौ ॥१२॥ इत्यनेन मदयुक्ताः सूचिताः ॥ ४ ॥ ५॥ च्युतरदां दन्तहीना- वशां बन्ध्यां ॥ ६॥ नासिकायां गुणो रज्जुर्यस्याः सा लुलायचत्पा लितेति शेषः ॥ ७॥ वशां महिषीं ॥ ८॥ विस्मिताश्चर्य गता कर्तरि तः पूतं शृतं मन्दोणं पयः कृत्वा ॥ ९॥ अद इद गुरुचेरितं ॥ १० ॥ वा महिपी द्राक् शीघं ॥ ११ ॥ विवादाकर्ण्य विप्रमुखात्सर्वं श्रुत्वा राज- चिहानि शिविकास्त्रचामरादीनि ॥ १२ ॥ तं गुरुं प्रणिपत्य प्रणम्य ·अ. १३ ज्ञानकांडम् २११ तमेत्य प्रणिपत्योचे दण्डबद्द्दाक्षरः। पुलकांकितदेहो राड् दीनं माम्पाहि किंकरम् ॥१३॥ ॥ श्रीगुरुरुवाच ॥ दण्डी वनचरोस्म्यंग भिक्षुस्त्वं सेनया सह । राजन्कस्मादिहानन्दसंरंभादागतोसि किम् ॥ १४ ॥ ॥राजोवाच ॥ भवान्मायानरो भिक्षु वास्ति परमेश्वर । हित्यारण्यविहार भो पावनं कुरु मे पुरं ॥ १५ ॥ उवाच गद्दाक्षरपुलकोद्गमाटि भक्तिलक्षणं दीनं किंकरं मां पाहि इत्यनेन दास्यं ज्ञापितं ॥ १३ ॥ अंग हे राजन् कस्माद्धेतोरागतोस किमित्यनेन कि कामिति सांकेतिकशब्दो लोकसिद्धः ॥ १४ ॥ मायानरोतएव भवा- भिक्षु३वास्ति भो परमेश्वरारण्यविहारमरण्यसंचारमरण्यक्रीडां वा ॥१५|| १ पुर नगर अथवाभिमानित्वेन ममतास्पद पुरमिव पुर शरीर सप्त • शीर्षण्यानि नाभ्यादिसहावाचि त्रीणि शिरस्येकमेवमेकादशद्वार एषा पालका दिग्वातादयो द्वारपालाः त्वड्मासरुधिरमेदोमज्जास्थिस्नायवः प्राकारसदृशाः मूलाधाराद्याज्ञान्तान्यट्टालकसदृशानि सन्धयो यन्त्राणि रोमाणि प्राकारोपरिस्थितविशाखसदृशानि धातुभिः पूर्ण पुरम् श्रुतिश्च 'पुरमेकादश- द्वारमजस्यावक्रचेतस' इति स्मृतिश्च 'नवद्वारे पुरे देही ' इति ईदृश पुर विण्मूत्रश्लेष्मपूर्णत्वादपवित्रमपि पावन कुरु त्वज्ञानसम्पादनक्षम कुर्विति प्रार्थनाशयः तेन विना ज्ञानसाधनाभावात् ।।

·२१२ श्रीगुरुचरिते इत्थं श्रुत्वा सकारुण्यमुदार वाक्यमच्युतः । तथेत्युक्त्वाययौ प्रेम्णा पुरं पावनपावनः ॥ १६ ॥ भेजे छत्रप्रकीणै राट् पादचारी सुखासने । उपवेश्य गुरुं विप्रवाहिते तूर्यनिःस्वनैः ॥ १७ ॥ वेदयोपं द्विजाश्चक्रुर्मागधाः स्तोत्रमुत्तमं । जयघोपं तथाप्यन्य एव गोपुरमागतः ॥१८॥ गुरुः प्रत्यवपथं पुर्या एत्याऽश्वत्थे भयंकरम् । स ब्रह्मराक्षसं शक्रं ददर्शातीद्रियः प्रभुः ॥ १९ ॥ तद्दर्शनान्नराद्धृत्वा प्रशातो ह्यवरुह्य सः । गुरुं नत्वोपूर हरे कुयोनेर्मेत्युवाच तं ॥२०॥ करस्तन्मूर्ध्नि विन्यस्तो गुरुणाथाभवन्नृवत् । तमाह सगमनानाच्छीघ्र मुक्तो भविष्यसि ॥२१॥ उदार प्रौढ पापनाना 'अग्नि पत्रित्रमुच्यते वायु पवित्रमुच्यते सोम पवित्र- मुच्यते सूर्य परिलमुच्यत इद् पवित्रमुच्यत' इत्युक्तानामग्न्यादीना पावना नामपि पारन ॥ १६ ॥ छत्र च प्रकीर्णे चामरे च ते राष्ट्र राजा विनाहिते सुखासने शिविकाया तूर्यध्वनिस्वनैर्मगलवाद्यघोपै ॥ १७ ॥ जयघोप जयजयकारशब्द गोपुर पुरद्वारं ॥१८॥ पुर्या पश्चिममार्गमागत्य शक्र धानुक अतींद्रियत्वेनातींद्रियविषयज्ञानसम्पन्नता सूचिता प्रभुशब्देन निग्रहानुग्रहत्यमपि सूचितम् ॥१९॥ तद्दर्शनाच्छीगुरुदर्शनात् नराद्राक्षसोश्व- त्यादनरुद्य स राक्षस त गुरु नत्वा मा मा कुयोनेरुद्धोत्युवाच ॥२०॥ तस्य पक्षसस्य मूर्ति गुरुणा स्वफरो पिन्यस्त अथ करविन्यासानन्तर स राक्षस नृत् मनुष्यसमानशरीरोभवत् त राक्षस प्राह धागुरुरिति शेष त्व भीमाम. रजासगमन्नानाच्छीघ्र मुक्तो भविष्यसि कुयोने ॥ २१ ॥ इति श्रीगुरु- ·. अ. १३ ज्ञानकांडम् २१३ इति श्रुत्वा नमस्कृत्य गुरुं स्नात्वा स संगमे। विहाय भौतिकं कायं मुमुचे कर्मबन्धनात् ।। २२ ॥ दृष्ट्वेदं राडभिष्ट्रय तस्मा आप्रेडितोक्तिभिः । पुरं नीत्वा सुमठिका निर्मायास्मा उपानयत् ॥ २३॥ खेदं विनयते स्मेशपूजारार्तिकगायनैः । घोरं सांसारिकं प्रेम्णा नित्यं तदनुगो नृपः ॥ २४ ॥ आहिकं संगमे भिक्षां ग्रामे निवसति मठे। स कृत्वा भक्तवात्सल्याद्रानिमो भगवानभूत् ॥ २५॥ वाक्यं श्रुत्वा तं नत्वा संगमे स्नात्वा भौतिकं पंचभूतविकारं देहं त्यक्त्वा क- र्मवन्धनात्स्चयमेव मुमुचे ।। २२ ॥ इदं भगवच्चेष्टितं दृष्ट्वा राट् राजा तस्मै तादर्थं चतुर्थी आनेडितोक्तिभिः द्विस्त्रिरुक्ताभिरुक्तिभिः स्तवरूपाभिः अभि- ष्ठ्य स्तुत्वा श्रीगुरु पुरं नीत्वा शोभनां मठिका अल्पो मठो मठिका अल्पी- यास कन् निर्माय विरचय्यास्मै श्रीगुरवे निवासार्थमुपानयत्समर्पयत् ।।२३ ईशस्य गुरोः पूजारार्तिकगायनैः सांसारिकं घोरं खेदं विनयतेस्मा- पनीतवान् कर्तृस्थे चाशरीर इत्यात्मनेपदं लट् स्मे इति भूतार्थे लद गानैरिति वक्तव्ये गायनैरितिशब्दो लोकव्यवहारतः 'उपसि मागध- मंगलगायनैः' इत्यादिपूर्वाचायैरप्युक्तत्वात् यः स्फोटकादिवेदनावानपि गीताद्यासक्ततया तदेकमनाः सन् विद्यमानामपि वेदनां विस्मृत्य गीतादि- जन्यमानन्दमनुभवति तथा विद्यमानमपि धोरं सांसारिक खेदमीश्वरपूजारा- र्तिकगानादिजानंदैनापनीतवान् अनेनैव न्यायेनेश्वरभजनप्रवृत्तानो रागाद- यो विलीयंत एवेति ज्ञेयं प्रेम्णा स्नेहेन नित्यं तस्य श्रीगुरोरनुगः तमनुग- च्छतीति तदनुगो नृपोभूत् ।। २४ ॥ आहिकं शांचनानदण्डतर्पणप्रणय- जपभिक्षाध्यानादि नैत्य कर्म लोकसंग्रहार्थ विदुपापि कार्यमिति सत्सं. प्रदायमनुस्मृत्य निरसति निवासं भक्तवात्सल्याद्राणनिघ्नः राजाधीनः।।२५ ·२१४ श्रीगुरुचरिते श्रुत्वाश्रमानर्हचेष्टामस्यामस्ताल्पधीर्यतिः । भ्रष्टो दाम्भिक इति तं त्रिविक्रमभारती॥ २६ ॥ तज्ज्ञात्वाशेपहृत्संस्थः सर्वसाक्षी जगत्प्रभुः। भूप पाहाय गन्तव्यं निन्दकार्दनहेतवे ॥ २७ ॥ मबिन्दकोस्ति कुमसीग्रामे भिक्षुत्रिविक्रमः इति श्रुत्वा नृपो हृष्टो गमनायोपचक्रमे ॥ २८ ॥ सुपालके तूपवेश्य नृपचिन्हैः परिष्कृतं । श्रीगुरुं कुमसीग्रामं निन्ये राड् यत्र भारती ॥ २९ ॥ नृसिंहध्याननिष्ठोपि स तदा योगिमायया । सम्भूय चंचलमना आजन्हे स्तोतुमीश्वर ॥३०॥ सुप्रसन्न नृसिंहेश दयाब्धे भक्तभावन । कस्मात्तेद्य न सामीप्यं ध्याने स्तोष्ये दयस्व भोः॥३१॥ आश्रमायोग्यचेष्टा राजोपचारसेपनरूपा अय सन्यासी दाम्भिको भ्रष्ट इत्य मस्त मन्यते स्म कुतोऽल्पधी ॥२६॥तत्कृतनिन्दाज्ञानाय त्रीणि विशेषणानि निंदकार्दनहेतवे निंदकशिक्षार्थ ।। २७ ।। तह निंदकाय शिक्षा करिष्या- मीति वदसि चेतवाधिकारो न यतो मनिंदको भिक्षु न हि राजभिर्भिक्षु- दण्डयोपराध्यपि ॥ २८ ॥ नृपचिह्वश्रुत्रादिभिरलकृत श्रीगुरु राद राजा यन त्रिविक्रमभारती स्थितस्त कुमसीग्राम नि-ये ॥ २९ ॥ नुर्जीपस्थ सिमविद्या हतीति नृसिंह तस्य ध्याने निष्टात करणस्थितिर्यस्येदृशोपि स तदा योगिन श्रीगुरोमीययाऽलब्धभूमिक चचल विक्षित मनो यस्येदृशो भूत्वा ईश्वर निजदैवत नृसिंह स्तोतुमाजहे आरेभे ॥ ३० ॥ ध्याने ध्येया- काराखण्डचित्तवृत्ती कस्माते सामीप्य न भाति अपराधेनेति चेद्रो नृसिंह जो स्तोव्ये दयस्व ॥ ३१ ।। एस स्तुत्वा स निनिक्रमस्त नदीतीरस्थ ·अ. १३ ज्ञानकांडम् २१५ स्तुत्वैवं स नदीतीरे ध्यानाज्ज्ञात्वा स्थितं विभुं । अस्तचित्तोम्यगाद्रष्टुमचिंत्याव्यक्तविग्रहं ॥ ३२ ॥ त्रिविक्रमो जवेनैत्य योगिमायावृतांतरः। उच्चावचान्यतीन् दृष्ट्वा भूरिशो मोहमाप सः ।। ३३ ।। च्यालोकि परितस्तेन सर्वे संन्यासिरूपिणः । ज्यायांसोपि कनीयांसः प्रशांता दण्डिनोमिताः ॥३४॥ आहेशो विस्मितं तं यं धिकरोष्यस्मि दाम्भिकः। भ्रष्टः स इन्मयोद्भान्य मायामसि परीक्षितः॥ ३५ ॥ नृसिंहचिन्तकोसि त्वं यतिधर्मसुशिक्षितः । संन्यासी लोकविज्ञातः संन्यस्तं हि कि त्वया ॥३६॥ न्यस्तमनशिखो दण्डी रागद्वेपाकुलांवरः। वेषानुकारी संन्यासी धर्मज्ञो वा भवेदपि ॥ ३७॥ ध्यानेन ज्ञात्वा सांनिध्याभावात् त्रस्त चित्त यस्य सतत्राचित्योव्यक्तश्च विग्रहो यस्य तं द्रष्टुमभ्यगात् ॥ ३२ ॥ जवेन वेगेनैत्यागत्य उबावचानुचनीचा- न्भूरिशो यतीन् दृष्ट्वा स त्रिविक्रमो मोहं प्राप मोहस्तु विपरीतप्रत्ययप्रभ- वोऽविवेशभ्रमः ॥ ३३॥ सर्वे दण्डिनः प्रशांतचित्ताः केचिज्यायांसः केचित्कनीयांस एवभूता अपरिमिताः संन्यासिरूपिणस्तेन रिविक्रमेण ज्यालोकि दृष्टाः ॥३४॥ विस्मितं तमीशः श्रीगुरुराह यं धिकरोपि स एव गन्धर्वपुरस्थः दाम्भिको भ्रष्टोह संन्यासी मया मायामुद्भाव्य कल्पपित्वा परीक्षितोसि॥३५|| लोके विज्ञातः विश्रुतः सन्यासी यमसीति चेत्त्वया कि संन्यस्तै तमूहि॥३६॥शिग्यासूने संन्यस्त इति चेत्तारता सन्यासित्यं किं न अहं दण्डीति पे चेदीदृशो चेषानुकारी तद्धर्मज्ञस्तमर्मनिष्ठावान्यापि राग- वैपाकुलचित्तवेत्स संन्यासी भवेतिक अपिः प्रश्न||३७||संन्यस्य श्रवणादिना ·२१६ श्रीगुरुचरिते दम्मिलक्षणजिज्ञासुरागतोस्म्यद्य कृत्वशः। त्वं नृसिंहप्रसादेन विद्वंस्तद्वक्तुमर्हसि ॥ ३८॥ ॥ त्रिविक्रम उवाच ॥ प्रत्याहतमतिस्तेस्मि भगवनीश मायया । नापि ववतुं हपीकेश शक्यः पाहि दयानिधे ॥ ३९ ॥ ग्रपन्नोस्मि क्षमस्वेश मंतून्मे ध्यानपुण्यतः। साक्षादृष्टं हि ते धाम नृसिंहोसि दयस्व भोः ॥४०॥ इति स्तुवति तस्मिन्स भगवान्पूर्वरूपतः । प्रादुरासीत्तथाप्यन्ये सैन्या मंत्री नृपः स्फुटं ॥४१॥ संजातापरोक्षानुभवोरमवदर्शनादिव्यापाररहितो मुक्तः 'यत्न त्वस्य सर्वमात्मै- याभूतत्केन कं पश्येत्' इति श्रुतेरिति मन्यसे चेत् 'स्त्रीभिवी यानैर्वा' इत्यादि- श्रुति न स्मरसि किं इहात्मदर्शने सांख्या द्रष्टारं देहव्यतिरिक्तमवगम्यापि त्यक्तागमसिद्धांतत्वान्मृत्युविषय एसान्यत्वदर्शने तस्थुः कणादाद्याः कपायर- तमिव क्षारादिभिर्वस्त्रं नवमिरानगुणैर्युक्तमात्मद्रव्यं शीधयितुं प्रवृत्ताः कर्मिनस्तु वेदप्रमाणा अपि बाह्यविषयापहतचेतसः परमार्थसत्यमात्मेकत्वं चिनाशमिय मन्यमाना घटीयंत्रचन्द्मभ्रमन्ति तवृत्तमात्यातुं भवान्न क्षमः यतः संन्यासी यत्व मां दाम्भिकोयमिति द्रूपेऽतो दम्भिलक्षण ज्ञातुमिच्छ- रहमागतोस्मि ॥३८ ॥ अह ते तर मायया प्रत्याहता नष्टा मतिर्यस्य वक्त- मन्यशक्यः ।। ३९ । मे मन्तून्कृतानपराधान् क्षमस्व इदमपि भवदाम स्वरूपं नृसिंहध्यानपुण्यतः मया साक्षादृष्टं ननु श्रीनृसिंहध्यानेन नृसिंहः स्वधाम दर्शयचित्यत आह समेर सिहोल्यागमकालेद्य तथैव दृष्टत्यादतो दयस्व ॥ ४० ॥ तस्मिन्त्रिविक्रमे तधान्येपि प्रादुरासन् सेनायां समवेताः सन्याः सेनापा चेति ध्यप्रत्ययः स्फुटं स्पष्ट यथा तथा ।। ४१॥ चाम- ·अ. १३ ज्ञानकांडम् २१७ सैन्यमध्ये स्थितं भूपवीजितं च त्रिविक्रमः । विश्वरूपं स्वनेत्रेण न शशाकापि वीक्षितुम् ॥ ४२ ॥ तमाह दुर्निरीक्ष्यं मे रूपं दिव्यदृशापि ते। दर्शितं ध्यानहटेन धामाथो पश्य लौकिकं ॥४३॥ ततः प्रशांतसंन्यासिरूपेणावस्थितं हरि। दृष्ट्वा प्रकृतिगः प्राह भगवंतं त्रिविक्रमः॥४४॥ कायेन मनसा वाचा केवलैरिद्रियैरपि । असत्कृतोसि विश्वात्मन्मया त्या क्षामयेद्य तत् ॥ १५॥ धन्योसम्यनुगृहीतोस्मि कृतकार्योस्मि दर्शनात् । रूपं पुरार्जुनायेदं दर्शितं मेद्य तत्पुनः ॥ ४६॥ रहस्तेन भूपेन वीजितं विश्वरूपं प्रकटितविरापं स्वनेत्रेण न तु ज्ञान- मयेन विशेषेणेक्षितुमिदमीदृश मिति विषयाकर्तुं न शशाक समर्थो न बभूव ॥४२॥ दुःखेन योगादिकष्टेनापि निरीक्षितुमशक्यं मे रूपं दिव्यदृशा ज्ञानदृष्ट्यापि दुर्निरीक्ष्य ध्यानहष्टेन मया ते प्रदर्शित अथो लौकिक धाम पश्य ॥ ४३ ॥ इत्युक्त्वात्मै दर्शयामास ततः प्रशान्तं शमायुपेतं यत्स- न्यासिन इव रूपं तेन स्वानेवस्थितं प्रभुं दृष्ट्वा स्वप्रकृतिगस्त्रिविक्रमो भग- वन्तं प्राह ।। ४४ ॥ कायेन करकृततर्जनविकृताननादिना अतिविदूयता मनसा धिकाररूपिण्या वाचा केवलैरपीन्द्रियैरसत्कृतोसि मया तदपराधजात मनस्यानीयानुतप्तः सन्वामद्य क्षामये ॥ ४५ ॥ ४६॥ त्रिविध-

·अ. १३ ज्ञानकांडम्
२१९
क्षणात्ससैन्यभूपेन साकमेत्य मठं प्रभुः ।
कर्ममार्ग ततानेशश्चिकीर्षुलोकसंग्रहं ॥४९॥
इति श्रीगुरु० भीमामरजासंगमनिवासो०
त्रयोदशोऽध्यायः ॥१३॥
मया परित्यक्ते स्वाश्रमोचितकर्मणि लोका अपि तथैव त्यक्ष्यन्ति तेन
चानर्थ एवातएव स्वयमनुष्ठेयो धर्मोन्यतोनुष्टातव्य इति लोकसंग्रहं चिकीर्षुः
॥४९॥ इति टीकायां त्रयोदशाऽध्यायः ॥ १३ ॥

·चतुर्दशोऽध्यायः ॥ नामधारक उवाच ।। ज्ञानयोग इयानुक्तः सिद्धथै संन्याससत्पथः। कुतो भगवता पश्चात्कर्मयोगः प्रकाशितः॥१॥ अविद्याघातकं कर्म तदुत्यं कथमित्यमुम् । छिधि मे संशयग्रंथि भगवच्चरितासिना ॥२॥ श्रीगणेशाय नमः ।। अथ चतुर्दशाऽध्यायः ।। एवं त्रयोदशाध्यायैर्शी- नकाण्डः समर्थितः ।। शुद्धांतःकरणोनेन मुच्यते कर्मबन्धनात् ॥१॥ येs- शुद्धमानसास्तेषां पापकर्मक्षयाय हि ।। वैराग्योत्पत्तये चेयं पंचाध्यायी वित. न्यते ॥ २॥ मत्तद्विजाभ्यामाभाष्य वेदतत्त्व चतुर्दशे ।। ज्ञानं दत्वात्यजा- याशु प्रभुर्विप्रायशिक्षयत् ॥ ३ ।। 'न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैक अमृतत्वमानशुः' 'नान्यः पन्था विद्यतेयनाय' 'ब्रह्मविदामोति परं' इत्यादि- श्रुतिम्यः कर्मन्यासपूर्वकश्रवणादिजन्यज्ञानेनैव मोक्षश्रवणात्, 'कर्मणा वध्यते जन्तुः' इति कर्मणो बन्धकत्वस्मरणाच किमर्थोयं पुनः कर्मकाण्ड इति नामधारकः पृच्छति द्वाभ्यां संन्यास एव शोभनः पन्था यस्येदश इयान्ज्ञानयोगो मोक्षसिद्धया उक्तः कुतः कारणात्पश्चाद्भगवता कर्मयोगोय प्रकाशितः||१॥ ननु नवमाध्याये 'तस्मात्कृध्वं स्वाश्रमा, कृत्यं पातोन्यथा भवेत् ' इति श्रीगुरुणयोक्तत्वातो चियमाशंकेत्यत आहाविद्येति तदुत्थं अविद्योत्थं अविद्ययाऽविवेकोविवेकादेहायभिमानोभिमानादागादि रागादेः फर्म चैव परंपरयाविद्योत्थं कर्माविद्याघातकमित्यमुं मे संशयग्रन्थि भगवचरि- तरूपासिना हिंधि॥२॥ एवं प्रश्नं श्रुत्या ज्ञानं फले मोक्षे नैरपेक्ष्य 'अतएव ·अ. १४ कर्मयोग २२१ || सिद्ध उवाच ॥ कर्कटी तद्भवा प्रति यथा मृत्क्षालनं मृदा। चाग्रीधनाद्यनपेक्षा' इति न्यायात् स्वनियनिर्वर्तनेन्यानपेक्षमपि स्वोत्पत्ती कर्मादिसापेक्ष 'सर्यापेक्षा च यज्ञादिश्रुते 'इति न्यायात् ज्ञानकाण्डस्य कर्मका- ण्डेन सह साद्धयसाधनभावसम्बध ज्ञान साद्धय कर्माणितु सस्कारत्वेन वा विविदिपोत्पादनेन वा ज्ञानसाधनानि सस्कारत्वमेव स्मर्यते 'यस्यैते चत्वा- रिंशत्सस्कारा स ब्रह्मण सायुज्य सलोकता जयति' इति ते च सस्कारा. गर्भाधान पुसवन सीमन्तोन्नयन जातकर्म नामकर्मान्नप्राशन चौलमुपनयन प्राजापत्यसोम्याग्नेयवैश्वदेवाख्यानि चत्वारि वेदवतानि स्नान सहधर्मिणी सयोग देवयज्ञो भूतयज्ञ पितृयज्ञो ब्रह्मयज्ञो मनुष्ययज्ञ इति पच महा- यज्ञा अष्टकान्वष्टकापाणश्राद्धधारण्याग्रहायणचैत्र्याश्वयुज्याख्यसतपाकयज्ञा अग्न्याधानाग्निहोत्रदर्शपूर्णमासाग्रयणचातुर्मास्यनिरूढपशुवधसौत्रामण्याख्य- सप्तहविर्यज्ञा अग्निष्टोमोत्यग्निष्टोम उक्थ्य पोळशी वाजपेयोतिपत्राप्तोर्याम इति सत सोमयज्ञा एस चत्वारिंशत्सस्कारा कैश्चिदष्टात्मसस्कारसहिता अष्टाच त्वारिंशत्सस्कारा उक्ता एत पुरुषस्य चित्त सस्क्रियते ज्ञानयोग्यतामापद्यते 'तमेत वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन' इति श्रुतेर्विविदिपोत्पादन श्रूयते 'विहितत्याचाश्रमकर्मापि' इतिन्यायाद्विद्याहेतु- भिरेवाश्रमसिद्धि 'महापापरता नृणां ज्ञानयज्ञो न रोचते । प्रत्युत ज्ञानय- ज्ञस्तु प्रद्वेष्यो भासते स्वत' इति स्मरणाच ज्ञानप्रतिबंधके पापे परमेश्वरा- पितकर्मभिर्नाशिते सत्ति श्रपणादौ रुचिरुत्पद्यते सैर विविदिपा पारपर्यलभ्या उक्त च बार्तिकसारे 'रुचिद्वारोपकुति कर्मण्यात्मविमुक्तये । अज्ञानस्यावि- रोधियान्न साक्षादात्मबोधयत् । अविद्याया न चोच्छित्तौ ज्ञानादन्यदपेक्षते । ज्ञानोत्पत्तौ तु नैवान्यच्छमादिभ्यो ह्यपेक्षते । शमाद्युत्पत्तये नान्यद्बुद्धिशुद्धर- ·२२२ श्रीगुरुचरिते तथाऽविद्याच कर्मापि कर्मणैव विलीयते ॥३॥ साधनावपि तत्कार्यमुपात्तपरसाधनः । पेक्षते। बुद्धिशुद्धौ च नित्यदिकर्मभ्यो नान्यादिष्यते । पारपर्येण कमैव ज्ञानायैवोपयुज्यत' इति । अपि च साधनं कर्म तेनैतत्साद्धय ब्रह्मात्मज्ञान- मित्यभिप्रेत्य ज्ञानकर्मकाण्डयो साध्यसाधनभावसम्बध इत्युत्तर दातु सिद्ध उवाच कर्कटीमिति । अविद्याघातक कर्मेत्यस्य तावदुत्तरमाह तद्भवा कर्कटीपोता क्षुरधारात्तीक्ष्णप्रपदात्रैर्गर्भाशयस्था अपि मृदुल्तरोदरा स्वमातरमपि कर्कर्टी घ्नति तस्मात्तदुत्पन्न तद्धातक नेति नात्र नियम किंतु यद्यस्य विरोधि तत्तस्य घातक अपि च यथा भाण्डादौ नितातसलग्नमृत्क्षालन सजातीयया मृदा भरति तथाऽविद्य कर्मजननी तज्ज जन्मांतरप्रापक कर्म चेश्वराराधनयुद्धपा सगफलाभिसधिार्जितेन पुरुषेणानुष्टितेन कर्मणय योग- सज्ञितेनैव पिलीयते तपाविधानुष्टानाभागे 'वीरहा वा एप देवाना योग्निमुत्सा दयते' इत्यादिश्रुते प्रत्यवायोत्पत्या ज्ञानार्तापि दुर्लभेति भाव स्मृतिश्च 'तस्माद्योगाय० कर्मनम्वुद्धियुक्ता० जमवध० श्यनामयम्' इति ।। ३॥ तर्हि'कुर्वन्नेव० समा' 'यारजामग्निहोत्र जुहोति' 'त यइपार्दहति' इत्यादिश्रुतिभ्यो नृणां सर्पायुप कर्मीभातत्वात् 'सयस्य श्रवण कुर्यात्'इति चोदनया सहानुष्टानासम्भवाग्ज्ञानोत्पादनकालाभारे मोक्षोपिन स्यादित्यत आह तन्निष्कामतया नित्यनैमित्तिककर्मानुष्टान शमादिसाधनारधि कार्य मनुष्टेप पूर्वमन्त करणशुद्धपे साधन बहिरग फर्म तसादया शमादयोन्तरग- भूता तत्सादप ज्ञान अत उपात्तपरसाधन शमादिसम्पन्नस्तत कर्म स यस्य शमनिष्कर्यसिद्धिभाग्भवेत् 'नष्कर्म्यसिद्धिति' इति स्मृते । फर्म त्यागपदाग्दस्य शमायागपातो तच्छमापनुत्यै समसामादित्युक्त 'भारत IM०च्यन' इति स्मृते अब भार 'कर्मनमाभयभट त यजदायज यथा' ·अ.१४ कर्मयोगः २२३ ततः संन्यस्य शमवान्भवेनैष्कर्म्यसिद्धिभाक् ॥ ४॥ प्रकृत्युत्थगुणैः कोपि जात्वकर्मा न तसले। सक्तोऽज्ञोऽसक्त इद्विद्वानस्येदं लोकसंग्रहे ॥ ५॥ अहं यथानुतिष्ठामि लोकस्तदनुगो भवेत् । नेदं साधिति मत्वाजः कर्मयोग जगौ प्रभुः ॥६॥ कर्मयोगमयं तस्य चेष्टितं शृणु सादरं । यच्छ्रुत्वा भवसम्बन्धं छित्वा याति परं पदं ॥७॥ ब्रह्मधुग्यवनो राजा कश्चिद्धिस्रोभवत्सलः । सदस्याहूय विप्रान्स स्वाने वेदानपाठयत् ॥ ८॥ इति वचनाच्छमाद्यसम्पत्तौ संन्यासः पातित्याय तत्सम्पत्तौ तु 'यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रवजेत्' इति श्रुतेब्रह्मचर्याद्वा गृहाद्वा वनाद्वा सन्यासोन्यथा यावज्जीवश्रुत्या कर्मानुष्टेयं एवं सति पूर्वापरकाण्डश्रुत्यविरोधः अन्यच्च ॥४॥ कोपि जातु कस्यांचिदवस्थायां प्रकृतिजैर्गुणैरकर्मा न भवति तर्हि शोपि करोतीति चेज्ज्ञाज्ञयोः को विशेष इत्यत आह सक्त इति विद्वानात्मतत्त्वमिति शेषः विदेः शतुर्वसुरित वस्वादेशः न लोकाव्ययेति पष्टीनिषेधः अज्ञः फलबुद्धया कर्मसक्तः फलनिरपेक्षो ज्ञस्तु कर्मानासक इति शेषः तर्हि फल- रूपप्रयोजनाभावे प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोपि प्रवर्तत' इति वचजान्न- स्य कुतः कर्मणि प्रवृत्चिरित्यत आह अस्येदमिति ॥ ५॥ ज्ञस्य तु लोक- संग्रहार्थ युक्तमेव श्रीगुरोः किममिति चेत्तन्मतमेवानुवदति अहमिति यथा- नुतिष्ठामि तुर्याश्रमविरुद्वतया राजभक्तिवशाच्छिविकारोहणादि करोमि लोकः स्वाश्रमवर्ती तदनुगः तदनुसारी न साधु संफरपर्यवसायित्यात् ॥६॥ कर्मयोगप्रचुरं तस्य श्रीगुरोः ॥७॥ ब्रह्मद्वेष्टा कश्चिद्ब्राह्मणघातुको यवन- जातीयो राजा ॥ ८ ॥ अर्थसहितान् वेदान् पठन्ति वर्तमानसामीप्यात् ·२२४ श्रीगुरुचरिते वेदान्पठति ये सार्थास्तेभ्यो दास्ये धनं बहु । इत्याकर्ण्य तदुक्तं ये रैलुब्धास्ते तथामजन् ॥ ९॥ श्रुत्वा खलोपि वेदार्थ द्विजाग्रे ब्राह्मणान्छुतीः। अकुत्सयद्वाशेन मिथ्याचारो मतोखिलः ॥१०॥ एवं सत्येकदा विनौ वैदिकावेत्य दुर्विधौ । मत्तौ तमूचतू राजन्येदशास्त्रविदौ स्व इत् ।। ११॥ अस्मत्तुल्यौ न के कापि त्वन्निनाचेदिहानय । श्रुत्वेदं स्वाश्रितेभ्यो राट् शशंसोचुः खलं हि ते ॥ १२ ॥ न यांति संमुखे केपि तयोस्तत्तौ समर्चय । राजाप्यानच तौ विप्रो गजाबारोस भूपितौ ॥ १३ ॥ पठिष्यति रैलुब्धा द्रव्यलम्पटाः तथाऽभजन तदने सार्थान्चेदानपठन्॥९॥ खलो राजा ब्राह्मणान् यज्ञशेषामिपभक्षकान् श्रुतीः स्वर्गाद्यर्थप्रतिपादकाः अद्वैतात्मतत्त्वप्रतिपादकाश्च गर्हयामास गवाशेनाकालपकमांसभक्षकेनाखिलो मुखाद्यवयवैर्दैहसाम्ये वर्णाश्रमादिरूपोऽचेतनोपलादौ अन्यत्राश्वत्थादौ वा देव- ताकल्पनरूपश्च ॥ १० ॥ दुर्विधौ दरिद्रौ मत्तौ विद्यामदमोहितौ तं यवन- राज वेदशास्त्राभिज्ञौ आवां स्व. इदेवार्थः ॥ ११ ॥ त्वनितास्त्वदधीनाः सन्ति चेत्तानिह वा प्रत्यानय इद भत्तविप्रवचः राइाजा शर्शस कथया- मास ते आश्रिताः खलं राजानमूचुः ॥ १२ ॥ तयोः संमुखे न यांति न यास्यंतीति भावः तत्तस्मात् आनर्च पूजयामास ।। १३ ।। जैव्ह्यसुखं ·अ. १४ कर्मयोग २२५ जैन्यौपस्थ्यसुखासक्तिनिदानेनेशी स्थितिः। वेदज्ञानामधःपातशंकावर्जितचेतसां ॥ १४ ॥ ॥ विप्रावूचतु ॥ विद्यापरिश्रमो वाद विना न सफलोस्ति नौ । तदाज्ञापय गच्छावो गां जेतुं विदुपो द्विजान् ॥ १५ ॥ स तथाप्यादिशद्विप्रपराभवपरो नृपः। जयपत्र द्विजान्जित्वा गृण्हतौ चेरतुर्भुवं ॥१६॥ बावकतया मिथ्या द्विजास्त यतोः सदा । विवादं त्याजितैः प्राज्ञैर्जयो द्विशदस्तयोः ॥ १७॥ त्रिविक्रमं त्रयीझं तौ श्रुत्वागत्योचतुः कुरु । चेद्वेदज्ञोसि वादं नौ देहि वा जयपनमित् ॥ १८ ॥ रसास्वाद ओपस्थ्य सुख स्त्रीलम्पटताऽनयोरासक्तिरेव निदान वेदविक्रय- स्यादिकारण सेनाऽध पातशकारर्जितचेतसां मृत्युगोचराणा नास्तिकानां 'अय लोको नास्ति पर इति मानी पुन पुनर्वशमापद्यते मे' इति यमोक्ते ॥ १४ ॥ गा भूतल ॥ १५ ॥ स नृप ॥१६॥ वारदूकतयातिपतृत्वेन मिथ्या छद्मना द्विजास्त यतो तर्जिभत्स्योरनुदात्तत्वेपि चक्षिको डिस्करण- त्वात्परस्मैपदमिति वामन प्राविाद त्याजितस्त्यजेयताद्विकर्मकादन धाने कर्मणि क्त तयो विशद स्फुट उल्यण विशद स्फुटमिति यादवात् अभूत् ॥ १७ ॥ तमागत्योचतु वेदज्ञोसि चेद्वाद कुरु वाथवा जयपरमेय देहि नौ आराभ्यां ॥ १८ ॥ वेदज्ञा इति सोपहामवचन 'न हानशाम- नाच ·२२६ श्रीगुरुचरिते ॥ त्रिविक्रम उवाच ॥ वेदशास्त्वादृशाः पूज्या द्विजी नाहं तथाविधः। यतौ जयाजयसमे जिते किं वां भवेदिह ।।१९।। पश्येमान्यमितानि त्वं पत्रं देहीति भापितः । ताभ्यां दास्ये गुरोरन इत्युक्त्वा श्रीगुरुं ययौ ॥२०॥ सौ मत्तौ स्वासनारूढौ मृद्री तमनुजग्मतुः। मठे श्रीगुरुमासाद्य तमस्तीपीत्रिविक्रमः ॥ २१ ॥ नम ॐकाररूपाय निर्गुणाय गुणात्मने। जगद्गुरो परानन्दमूर्ते जय जयाच्युत ।। २२ ।। विद्वेदं ज्ञातुं शक्नोति तत्वतः । न ह्यनद्वयात्मवित्कथिलियाफलमुपाश्नुत' इति ॥ १९॥ इमानि जयपत्राणि तथा त्वं देहीति साम्या भापितः गुरोरने दास्यामीत्युक्त्वा गुरुं ययौ ॥ २० ॥ स्वासनारुढी पादचारिणं तं यतिमनुजग्मतुरतो मूढौ आसाद्य प्राप्य ॥ २१॥ हे भगवन्यतस्त्वं माया. गुणविलसितसंसारखन्धरहितः सहजसुखनिमग्नो द्वैताद्वैतसंगशून्यत्रिविध- परिच्छेदरहितः सजातीयादिभेदविधुरस्तुल्यनिंदास्तुतिः शत्रो मित्रे चैकरूपः भवाब्धिपतितजनतारणनौकाभूतः प्रसन्नेन्द्रियकलापः प्रहसितवदनो निश्चितः कृतार्थः सच्चिदानन्दब्रह्मरूपेणावस्थितः अत एव ॐकाररूपोसि तस्मै ते काररूपाय नमः किं सगुणत्वेन नमस्करोपि न निर्गुणाय निर्गुणत्वे कथं शब मत आह गुणात्मने भक्तानुग्रहार्थ स्वीकृतगुणात्मदेहाय ते नमः जगतां गुरुस्तत्सम्बुद्धौ परमानन्दो निरुपाधिको निरतिशयः स एवं मूर्तिर्यस्य नास्मदादिवत्कर्मोपात्तमूर्तिस्तत्सम्बुद्धौ भक्तानामावरणशक्तिरूप. मायानिवारणेन जयोत्कर्षमाविष्कुरु द्विरुक्तिरादरार्था ईक्संपादनसामर्थ्यद्योत- नायाच्युतेति सम्बुद्धिः अवतीर्णस्यापि तव सर्वज्ञत्यसर्वेश्वरत्वसर्वशक्तित्वा- देरप्रच्युतत्वात्त्वं परमेश्वर इति भावः जयानंतकृपाब्धे भक्तवत्सल इति पाठे ·अ. १४ कर्मयोगः २२७ .. नाज्ञानांधः परं वेत्ति ये घृक इव भास्करं । स त्वं भो मत्तविप्रद्विद्विजौ शासितुमर्हसि ॥ २३ ॥ स्तुत्वैवमादितः सर्व शशंसागमकारणं । तौ प्राह गुरुरप्याप्तौ साध्यमेतेन किं द्विजौ ॥ २४ ॥ ॥ विप्रायूचतुः ।। राज्ञाज्ञप्तौ द्विजान्जेतुमावां विद्वत्तमौ भुवि । अत्रानीतावनेनोभौ भिक्षू किं वेदपारगौ ॥२५॥ || श्रीगुरुरुवाच ॥ गर्वेणैव प्रणष्टाः स्यू राक्षसा असुरा द्विजौ । अनादीन्कृत्स्नशोनन्तान्कोपि वेदान्न वेद रे ॥२६॥ ब्रह्मचर्याश्रमे वेदान्पठितुं प्राक्तपोतपत् । भरद्वाजो विधिः प्रीतस्तस्मै वेदानदर्शयत् ।। २७॥ स्फुटार्थ एव ॥ २२ ॥ तीदृशं मां लोकः कुतो न जानात्यत आह कार्य- कारणेभ्यः परं ज्योतीरूपं ये अज्ञानांधो भास्करं धूको दिवांध इव न वत्ति स त्वं ज्ञानप्रदीपोसि भवतु माम तथा किमर्थं तबागमनं तत्राह इमौ मत्ती विद्यामदगर्वितौ अतो विप्रद्विषो द्विजौ शासितु योग्योसि ।। २३ ॥ आतौ प्राप्तावपि तौ प्राह हे द्विजौ एतेन ब्रह्मद्वेषेण किं सायम् ॥२४॥ अनेन त्रिविक्रमेण उभौ युवां भिक्षु वेदपारं गतौ किमिति गोंक्तिः ॥ २५ ॥ हे द्विजौ असुरा बलिबाणप्रभृतयः राक्षसा रावणादयः रे इत्याक्षेपसम्बोधन अपौरुषेयत्वादनादीन् ननु 'त्रयो वेदस्य कर्तारो मुनिभांडनिशाचरा' इत्युक्तत्वात्कथं तेषामनादित्वमिति चेत्त मतस्य शास्त्रबाह्यत्वात् 'अरेस्य निःश्वसितमेवैतदऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोथर्वागिरस'इति श्रुतेरनादित्वं अनन्तान् ‘अनन्ता वै वेदा' इति श्रवणात् कोपि ब्रह्मापि ।। २६ ॥ 'मुढे भरद्वाजमिमं भरद्वाजं बृहस्पते' इति मरुद्भिर्जन्मन्युक्तत्यागराजनामा अपिः ·२२८ श्रीगुरुचरिते दृष्ट्वा भास्ववेदराशीन शकितोभूपिर्ददौ। त्रीन्मुष्टीनृपयेद्यापि पठ्यमानो न पारगः ॥२८॥ पैलो वैशम्पायनश्च जैमिनिश्च सुमन्तुकः । ऋग्यजुःसामाख्या अशिक्षत श्रुतीः क्रमात् ॥ २९ ॥ गुरुर्व्यासो हरिः साक्षात्ततोत्र प्रसृता श्रुतिः। पठिताः कतिचिद्वेदा आयुप्मद्भिर्युगान्तरे ॥३०॥ शाखयैवाल्पायुपोऽत्र मंदा वेदज्ञमानिनः । प्रतिग्रहपरान्नस्त्रीसक्ताः सिद्धिविनर्जिताः ॥ ३१ ॥ व्यासेनोक्ताश्चतुर्वेदाः शाखांगोपागसयुताः। आयुर्वेदस्ततो रुग्हदृग्वेदस्योपवेद उत् ॥ ३२॥ ॥२०॥ भास्वतो वेदराशी ब्रह्मणा दर्शितान्दृष्ट्वा कदाह पार गमिष्यामीति शङ्कितोभूत्तदा ब्रह्मा स्वमुत्रियपरिमिता पुस्तकरूपान्येदानृपये भरद्वाजाय ददौ सोप्यायुष्मा मे पानी तान्पठयमानोप्यद्यापि न पारग इतरेषा तु का कथा इतिहासस्यास्य नार्थवादत्व वैदिकत्वात् ॥ २८ ॥ पैलादयोनुक्रमेण ऋगादिसंज्ञका श्रुतीरशिक्षताभ्यस्तवन्त गुरोरिति शेप आख्यातोपयोग इति पचमी सापेक्षत्वात् ॥ २९ ॥ यतोत्रास्मिन्काले श्रुति प्रसृतास साक्षादरिासस्तेषा गुरु युगातरे कृतादिषु आयुष्मद्भि कतिचिवदा अधीता ॥ ३०॥ अत्र तु कलौ मन्दा दुर्मधसोल्पायुषोपि एकौर शाखयाधीतया विदज्ञमानिनस्तथापि दुष्प्रतिग्रहपरानस्त्रीसक्ता अतएव मन्त्रसिद्धिविवर्जिता आश्वलायन्यादयोऽगानि शिक्षाप्रभृतीनि अन्यान्युपागानि च ते सहिता ऋग्वेदस्योपवेद आयुर्वद रुज हरतीति रुग्हत्तद्विशेषण ततो विस्तृत न तु सकोचित उत् उत्कृष्ट आयुर्वर्धकत्वात् ॥ ३२॥ शोभना अर्णा अक्षराण्यस्य स. शाखा ·अ. १४ कर्मयोगः २२९ स्वर्णोत्रिगोत्रजो गायत्रच्छंदो ब्राह्मदेवतः। द्व्यरनिमात्रो दीर्घाक्ष ऋग्वेदो व्यक्तकंधरः ।। ३३ ।। शाकला पाकला तस्याः सांख्यायन्याश्वलायनी। मांडूक्येत्वं पंच शाखा अष्टौ विकृतयस्त्वृचः ॥ ३४॥ निरुक्तं व्याकृतियॊतिश्छंदः शिक्षा च कल्पकः। अस्येमानि पहुंगानि वेत्तीमं कोद्य कृत्स्नशः॥ ३५ ॥ पंचारनिमितोकोभः कपाली कशदीर्घकः । यजुर्वेदो धनुर्वेदः क्षत्रेप्टोस्योपवेद उत् ।। ३६ ।। त्रिष्टुपछंदो भरद्वाजगोत्रजो विष्णुदैवतः । पडशीविभिदोंगानि प्राग्वदष्टादशास्य तु ॥ ३७॥ परिशिष्टान्युपांगानि पवैप इयान ततः। क्षमी दांतः शुचिः स्रग्वी चर्मी दण्डी तृतीयकः ॥३८॥ परिमिताक्षरगायत्र्यादिछंदोभिक्शः शोभमानत्वात् सुवर्णसहशवों वा द्वघरत्निमात्र इति ध्यानार्थ रूपकल्पना मूर्तिध्यानार्षछदोदेवतानुस्मरण चोपासनांगमिति गम्यते ॥ ३३ ॥ ऋच इत्थं शाखा अष्टौ च विकृतयः ताश्च 'जटा माला शिखा लेखा ध्वजो दण्डो रथो धन' इति ॥ ३४ ॥ व्याकृतियाकरणं ज्योतियोतिःशास्त्रं कल्पः सूत्रं अस्य ऋग्वेदस्य इम वेदं व्याकरणादीनि मूलान्येव ॥३५॥ अर्काभः सूर्यकांतिः कपाली कपालहस्तः कृशो दीर्घश्व अस्य यजुर्वेदस्य क्षत्रेष्टः क्षत्रियप्रियः धनुर्वेद उपवेदः ॥ ३६ ॥ त्रिष्टुप् छन्दो यस्य पडशीतिशाखा भेदा अस्य षडंगानि पूर्ववत् ॥ ३७ ।। अस्य त्वष्टादश परिशिष्टानि पडुपागानि एप यजुर्वेद इयान्ततः विस्तृतः क्षमीत्यादि साम्नः लड्मालास्यास्तीति सम्वी अस्मायेति विनिः ।। ३८ ॥ अरलिस्तु निष्फनिष्ठेन मुष्टिनेति लक्षण- ·२३० श्रीगुरुचरिते पडरत्निमितोस्योपवेदो गान्धर्वसंज्ञकः। रुद्राधिदेवो जगतीच्छंदः काश्यपगोत्रजः ॥ ३९ ॥ हता नष्टाश्चापि शिष्टा नवाष्टौ च भिदोस्य तु । सामांगोपांगभेदेन कः पुमान्वेदितुं क्षमः ॥४०॥ चण्डस्तीक्ष्णोसितः कामरूपी क्षुद्रक्रियोशुभः । स्वदारातुष्टोथाख्यः शस्त्रास्त्रोपांगवेद उत् ॥ ४१॥ बैजानगोत्रजोनुएपछंदा एपैन्द्रदैवतः। नवास्य भेदाः सम्पूर्णाः कल्पाः पंचात्र वेत्ति कः॥४२॥ वर्षेद्य भारते कर्मभ्रष्टा हीना द्विजातयः। वेदान्क्रीणत्यंत्यजाग्रे सत्वहीना अतोभवन् ॥४३॥ लक्षितमानेन षडरनिपरिमितः अस्य साम्नः गान्धर्वसंज्ञकः उपवेदः॥३९।। केचनेन्द्रेण हताः केचन कालवशानष्टा एवं सत्यपि नवाष्टौ चास्य भेदाः शाखाः ॥ ४० ॥चतुर्थमाह चण्डोभिचारादिप्रयोगप्रवर्तकत्वाच्चण्डस्तीक्ष्णः क्षुद्रक्रियः वशीकरणाद्यैहिकफलदक्रियाप्रवर्तक वात् ईदृशश्वेत्पातायेत्यत आहाशुभः ईश्वरोदेशेन सेवितोसौ शुभदः अथवा प्रश्नमुण्डकमाण्डूक्यायु- पनिषद्भागेन मोक्षदत्वान्न विद्यते शुभो यस्मात् 'अििगरसः पुच्छं प्रतिष्ठा' इति श्रुतेः शस्त्रास्त्रशब्देन यन्त्राद्यन गृह्यते पूर्व धनुर्वेदस्योक्तत्वात् ॥४१॥ सम्पूर्णाः सांगाः भेदाः शाखाः अत्रेदृशान्चेदान्को वेत्ति न कोपि ॥४२॥ कर्मभ्रष्टाः स्वाचारहीनाः अतएव हीना अतो हेतोः सत्वेन मंत्रवीर्येण हीनाः केवलाक्षरधारिणोभवन् ।। ४३ ॥ सुतीर्थादागतं व्यक्तमित्यादि- ·अ. १४ कर्मयोगः २३१ उत्सृष्टोपात्ताभ्यस्तगुप्तवेदमनुर्भुवि । किन दास्यति विग्रेभ्यः प्रत्येकः कामधेनुवत् ॥४४॥ देवाधीनं जगन्मंत्रनिता देवास्तु मंत्रकाः। अमाधीना बामणा मे देवता विष्णुरब्रवीत् ॥४५॥ सर्वस्वदक्षिणा भूपैर्दत्तापि ब्राह्मणः पुरा । नाचा कृतोद्रिस्तुणवत्सुसत्वाच्चाद्रिवत्तृणं ।। ४६ ॥ वशसर्वामरास्तेपि तदा स्वल्पज्ञमानिनः । युवां भ्रष्टौ भ्रष्टमंत्री स्वल्पज्ञी प्राज्ञमानिनी ।। ४७ ।। आत्मस्तुतिपरौ ब्रह्मद्विपौ साध्यात्मवंचकौ । खत्तुल्या ये पुरा जाता जातास्ते ब्रह्मराक्षसाः॥४८॥ शिक्षयाभ्यस्तः स्त्रीशूदादिश्रुत्यगोचरत्वेन भोजनादिनियमेनानध्यायादिपा- लनेन च गुप्त उत्सृष्ट उपाकृतश्वासौ अभ्यस्तगुतवेदमनुमत्रः । सर्वमपि दास्यत्येकैकः किं पुनवेदः॥४४॥ जगदेवाधीन अधिदैवतरूपेण ते देवा मंत्राधीनाः 'प्रनूनं ब्रह्मणस्पति० यस्मिनिन्द्रर' इति श्रुतेर्मत्रा ब्रह्माधीना ब्राह्मणाधीनास्तेपामधिकारित्वात् ।। ४५ ।। भूपैः सर्वस्वदाक्षणा दत्तापि ब्राह्मणैः पुरा नात्ता न स्वीकृता प्रतिमहस्य तपस्तेजोयशोनाशक- स्वात् सुसत्वाच्छोभनमन्त्रबलात् अद्रिस्तुणप्रायः कृतः अद्रिवत्तृणं कृतं ॥ ४६॥ वशा अधीना: सर्वेऽमरा येषां ते 'यावती देवतास्ताः सर्वा वेदविदि ब्राह्मणे वसन्ति' इति श्रुतेः आत्मानं स्वल्पज्ञमानिनः गर्वम रसरादिहीनाः स्वज्ञातिभ्यो भ्रष्टौ म्लेछाग्रे वेदपाठात् भ्रष्टमन्त्री सुतराम- ल्पज्ञावपि आत्मानं प्राज्ञमानिनौ ॥ ४७ ॥ आत्मस्तुतिप्रियौ अकुटिलस्व- भावप्रत्यगात्मवंचकौ आत्मा हि सर्वजन्तूनां प्रत्यक्स्वसंवेद्यः ब्रह्मद्रोहिणी ॥४८॥ एतावन्मानं श्रोतुं न प्राप्त अयं वा त्वं वा विवादं कुरु वाँ

·श्रीगुरुचरिते
। विनाखूचतुः ।।
नैतावछ्रोतुमाप्तौ स्वो विवादं कुरु चेन वां ।
तच्छक्तिर्जयपत्रं नौ युवाभ्यां दीयतामिति ॥ ४९ ॥
तथेत्युक्त्वोद्वीक्ष्य यांतमानयित्वांत्यजं प्रभुः ।
लेखा उल्लिख्य सप्ताभ्युत्क्रामयन्तमवाचयत् ॥५०॥
प्राचीनसप्तजन्मज्ञो रेखास्पर्शनतोभवत् ।
आद्यां गत्वास्मि चुरडो मातंग इति भापितम् ।। ५१॥
द्वितीयां तु किरातोत्थो रावण्याख्य इतीरितं ।
तृतीयां च नदीतीरस्थो गांगेय इतीरितं ।। ५२॥
चतुर्थी वै कृपिपटुः शूद्रोस्मीत्यभिभापितं ।
पंचमों सोमदत्ताख्यो वैश्योस्मीत्युदितं ततः ॥ ५३॥
पष्ठी गोवर्धनाख्योहं क्षत्रः शूर इतीरितं ।
सप्तमी वेदशास्त्रज्ञो ब्राह्मणोस्मीति भापित्तं ।। ५४ ॥
तदास्य मंत्रितं भस्म क्षिप्त्वांगे प्रभुराह तं ।
चेद्वेदज्ञोसि विनौ द्राग्विवादेन पराजहि ॥ ५५॥
युवयोर्वादशक्तिर्न चेतर्हि युवाभ्यां जयपत्रं दीयतां तद्वाक्यसमाप्त्यर्थ इति-
शब्दः । ४९ ॥ प्रभुः समर्थः श्रीगुरुस्तथेत्युक्त्वा किंचिद्द्तो यांत
गच्छंतं अन्त्यजमुवीक्ष्य तं स्वसमीपमानीय सप्त लेखा भुवि
उल्लिख्य शब्दतः एकैकां लेखां अभ्युकामयन्तमवाचयत् ॥५०॥
वर्तमानसहितानि प्राचीनान्यतीतानि मत जन्मानि तेषां ज्ञः
इगुपधेति कप्रत्ययः ॥५१॥ द्वितीयां गत्वेत्यध्याहर्तव्यमेवमपि
॥५२॥५३॥ ५४॥ तदास्यात्यजस्यांगे पराजहि पराभव कुरु ॥५५॥

·अ. १४ कर्मयोगः २३३ इति श्रुत्वेशवाक्यं तौ प्रत्याहतथियौ भिया। कंपितौ श्रीगुरुं गत्वा विप्रो शरणमूचतुः ।। ५६ ॥ ब्रह्मद्विपौ स्वः पापिष्ठौ दुष्टसंगाहितभ्रमौ । मृढौ नौ दुर्गति यांती समुद्धतु हरेर्हसि ॥ ५७ ॥ ॥ श्रीगुरुरुवाच ॥ म्लेछाने पठिता वेदा धिक्कृता ब्राह्मणा यतिः । तत्कर्मपरिपाकार्थ राक्षसो द्राग्भविष्यथः॥ ५८॥ सन्तप्तत्वाद्द्वादशाब्दानुपित्वा शांवरूपतः । पठ्यमानानुवाकोपदेशाद्विप्राय वां गतिः ॥ ५९ ॥ ईशस्य श्रीगुरोर्वाक्य श्रुत्वा ततो भिया भयेन प्रत्याहता नष्टा धार्ययोस्तो सजातकम्पौ ॥५६॥ हित जनित भ्रमो मिध्यामतिर्ययोस्तावतएव मूदी पापिष्टौ इत उर्ध्व दुर्गतिं नरक गच्छतो आग समुद्धर्तु योग्योसि ।।५७|| 'गोमासभक्षको यस्तु विरुद्द बहु भाषते। सर्वाचारविहीनश्च म्लेच्छ इत्य भिधीयत' इत्युक्तलक्षणो म्लेछ तदने 'एते वै देवा प्रत्यक्ष यब्राह्मणा' इति श्रुतेाह्मणधिक्कार एव देवधिक्कार अतएवोक्त छादोग्ये 'ब्राह्मणान्न निंदे- त्तव्रतम् इति । यति साक्षाद्गुरु 'गुरु हुत्य तुकृत्य विप्रानिर्जित्य वादत । अरण्ये निर्जले देशे जायते ब्रह्मराक्षस' इति वचनात्तत्कर्मपरिपाकाथै युवा शीघ्र ब्रह्मराक्षसौ भविष्यथ ॥ ५८ ॥ सन्ततत्वादनुततत्वात्कनचिद्विप्रेण पठयमानो यो यजु सम्बन्ध्यनुवाको मोहाद्विस्मृति प्रासस्य तस्योपदेशा- युवाभ्या ब्राह्मणाय शसनात् वा युष्माक सद्गतिर्भविष्यति यद्यप्युपदेशस्या द्योचारणत्व तथाप्यत्र लाक्षणिकेनार्थेन शसन ग्राह्यम् ॥ ५९॥ इति

·श्रीगुरुचरिते
इत्युक्तौ गुरुणा गत्वा भीमा स्नात्वा मृतावुभौ।
राक्षसौ गुरुवाफ्यात्तौ भूत्वा तत्रैव तस्थतुः ॥ ६ ॥
तत्र यान्द्वादशाब्दांत द्विजो विस्मृतवान्मर्नु ।
तस्मै शशंसतुस्तं तौ तदा मुक्ती स्वरीयतुः ॥ ६१॥
स्वधर्ममुत्सृज्य मदेन ये द्विजान् गुरून् द्विपंतः खलु राक्षसा बने।
भवंति पापोपि यदानुतापितः कनिष्ठशिक्षो भवति द्विजाविध ॥
इति श्रीगुरुचरिते कर्मयोगे वेदोपदेशो नाम प्रथमोऽध्यायः॥२॥
आदितश्चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
गुरुणोक्तौ भीमां गत्वा तत्रैव भीमातीरे वृक्षोपरि ॥१०॥ द्वादशाब्दांते
तत्र यान् गच्छन् कश्चिब्दिजः मंत्रं विस्मृतवान् तं मंत्रं तस्मै शशंसतुः
स्वः स्वर्गलोकं ॥ ११ ॥ स्फुटार्थः॥ ६२ ॥
इति श्रीगुरुचरिते टीकायां कर्मयोगे प्र० आदित्तश्चतुर्दशोऽध्यायः ॥१४॥

·पंचदशोऽध्यायः 1 -- ॥ नामधारक उवाच।। पतितस्य ततो जातं किमु हीनोप्यनुग्रहात् । श्रीमद्भगवतो वेदशास्त्रज्ञोस्मीति योगवीत् ॥१॥ ॥सिद्ध उवाच ॥ प्रसादात्सद्गुरोानी भूत्वाह पतितो हरि । ब्राह्मणस्यापि मे कस्मादधःपातोभवद्धरे ॥२॥ ।। श्रीगुरुरुवाच ।। कर्मणा भ्रममाणस्य यन्त्रवत्पुण्यपापतः । प्रकृत्यायत्तचेष्टस्य जन्तोरूर्वमधोगती ॥३॥ गुरुमातापितृस्यमधर्माचारकुलेश्वरान् । यो जहाति मुधा सोपि जीवहिंस्रोनृतप्रियः ॥ ४ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ पंचदशोऽध्यायः ॥ क्रियाविपाकोन्यजाय प्रायश्चित्तं च भिक्षवे ।। प्राह पंचदशे भस्ममाहात्म्य राक्षसोद्धृतिं १ एवं कर्मकाण्डोपक्रमे 'अहं यथानुतिष्ठामि लोकस्तदनुगो भवेत्। नेदं साधु' इति श्रीगुरोश्विकीषितं मतमनूद्य दावमानेन ब्राह्मणधिक्कारेण च द्विजयारपि दुर्गति प्रदाधुना संवादमिषेण विकर्मतो दुर्गतिं प्रायश्चित्तेन संशुद्धि च वक्ष्यति हीनोपि श्रीमद्भगवतोनुग्रहात् वेदशास्त्रज्ञोस्मीति योऽब्रवीत्तस्य पतितस्य कि जातं ।। १ ।। हे हरे कस्मात्कर्मणः ।। २ ।। पुण्येनोर्ध्वगतिः पापेनाधोगतिः ॥ ३॥ तां प्रपंचयति अर्भः पुत्रः कुलेश्वरः कुलदेवता मुधा निरपराधं त्यजति अन्तप्रियोऽसत्यवक्ता ॥ ४ ॥ काले प्राप्तस्याति- ·२३६ श्रीगुरुचरिते खलः कन्याश्वगोक्रेता गृहग्रामवनाग्निदः । त्यक्तश्राद्धः परान्नाशीः कालाप्तातिथिहापकः ।।५।। सद्विप्रदेवतीर्थाय॑वेदशास्त्रादिनिंदकः । तडागकृपारामाध्वक्रतुध्वंसी व्रताहभुक् ॥ ६॥ श्राद्धााहावुपर्वाहि खीभुग्विश्वासघातकः । दत्तदानहरः स्त्रोक्तव्यस्ताचारोन्यकर्मकृत् ॥ ७ ॥ स्वपुण्यपरपापास्यो दम्भायैः सत्वदर्शकः । सलहिसस्तेयिसंगी घातज्ञो जारणादिकृत् ॥८॥ ज्ञानं विना चिकित्साशी कर्मभ्रष्टोन्यतापकृत् । इत्याद्याः प्रेत्य नरकं भुक्त्वा चण्डालयोनिगाः ॥९॥ क्रोधी शुद्रीरतस्त्यतनित्यनैमित्तिकक्रियः। पगोपलीसक्तो रसगोवेदविक्रयी ॥१०॥ थेहीपक तिरस्कर्ता ।। ५ । सन् साधु अर्य पूज्य ॥ ६ ॥ श्राद्धाहे अाहे व्रतदिने अम्बुनि जले दर्शादिपर्वणि दिवा च स्त्रीभुक मैथुनकर्ता स्वोक्ताव्यस्तो यथाचारो यस्य अन्यकर्मकृत् हीनजातीयकर्मकती ।। ७॥ स्वपुण्य परपाप च मुखे यस्य तदुधारणशाल दम्भादिभिलोंके सत्त्वस्य साधुनस्य दर्शक ॥ ८॥ ज्ञान चिना चिकि साशा रुक्प्रतिक्रियाकरण शील परतापकर ॥९॥ एव सामा यत सर्पपा पापफलमुक्या ब्राह्म- णानां विशेषन आह वृपमारुह्य गमनकर्ता रसा लपणगुडम गोरसाद्या रसा गा वेद प्रसिद्ध आपदि स्वत्या जीरनामाये वैश्यवृत्या जीवेत उदा सकियो न कार्य इति भार ॥ १० ॥ ईशनीवापासमय कषि ·अ. १५ कर्मयोग' २३७ जदत्वेशं कपिलगोदुग्धपोतिनिपिद्धभुक् । प्रतिग्रही पराजीवजीती सन्ध्याशयी कुवाक् ॥ ११ ॥ इत्याद्या ब्राह्मणास्तेपि पूर्वमत्सम्भान्ति हि । जीपजातिमिताः सन्ति नरका एफनिशतिः॥१२॥ तेषु श्रेष्ठा जीवपापविपाका अन्तकालये । तेष्वंतकः क्षिपत्येतान्पापिनः पापभुक्तये ॥ १३॥ त्यक्ता पुष्टमपीह वर्म कलुषी यान्यातनांगेन वृद- क्षुच्छीतोष्णसुपीडितो यमचर्सद्धोयने दुर्गमे । मूर्छन् तर्जनताडनादिभिरसन्यै चैतरिण्यर्दितो। भुंक्त याम्पमाप्य राष्ट्रमवशस्तां यावनां नार कीम् ॥१४॥ ततो योन्यंतरे याति मुक्तदु.सोप्यघांशतः । लागोदुग्धप कदर्पलशुनगृजनाद्यतिनिषिद्धभुक् कुनाग्गालिप्रद ॥ ११ ॥ ॥ १२ ॥ जीवजातिमिता ८४००००० तेपु श्रेष्ठा जीवपापपरिपाकशीला एकविंशति ॥१३॥ इह लोके पुष्टमपि शरीर त्यक्ला कलुपी पापी यातना देहेन गच्छन्तुपादिपीडितोऽयने मागेंसनसभ्य वैतरण्या 'दान वितरण प्रोक्त मुनिभिस्त वदर्शिभि । इय सा तीर्यते यस्मात्तस्माद्वैतरणीति सा' इत्युक्तलक्षणायामर्दित याम्य राष्ट्रमनाप्यायश पराधीन तामनिर्वाच्या यातना तीव्रवेदना मुक्तेनुभवति ॥१४॥तता यमलोकाद्भुक्तदु खोप्यघाशतो- वशिष्टपापवशात् योन्यतरे देहभान याति विरुद्धानेकयोन्युपभोगफलानां च कर्मणामेकैकस्य कर्मणोनेकजन्मारम्भकत्वस्मरणात्स्थावरादिप्राताना चात्यतमूढानामुत्कर्षहेतो कर्मण आरम्भकत्वासम्भवात् गर्भभूताना च स्रसमानाना कांसमवे ससारानुपपत्ति तस्मान्नैकस्मिन्जन्मनि सर्वेषा कर्मणामुपभोग । यत्तु कश्चिदुच्यते सर्वकर्माश्रयोपमर्दैन कर्मणा जन्मा ·श्रीगुरुचरिते प्रायशो वासनाभून्नो भूतप्रेतपिशाचतां ॥ १५ ॥ हुँतुकारागोविनाभिभवाद्ब्रह्मराक्षसः । गर्दभो हीनसेवी स्यात्कुक्कुटोतिथिहापकः ॥१६॥ उष्ट्रोर्थहद्वनचरः फलपत्रार्थहद्भवेत् । मधु दंशः पलं गृध्रोनमाखुश्चातको जलं ॥ १७॥ नारभकत्व तन कानिचित्कर्माण्यनारब्धकत्वेनैव तिष्टन्ति कानिचिज्जन्मा- तरमारभत इति नोपपटाते मरणस्य सर्वकर्माभिव्यजकत्वात्स्वगोचराभिव्य- जकप्रदीपवदिति तदसत सर्वस्प सर्वात्मकत्वाभ्युपगमात् न हि सर्वस्य सर्वात्मकचे देशकालनिमित्ताविरुद्ध वात्सर्वात्मनोपमर्द कस्यचित्कचिद- भिव्यक्ति; सर्वात्मनोपपद्यते तथा कर्मणामपि साश्रयाणामुपमर्दो भवेत यथा च पूर्वानुभूतमनुष्यमयूरमर्कटादिजन्ममि सस्कृताविरुद्धानेकवासना मर्कटस्वप्रापकेन कर्मणा मर्कटज मारभमाणेन नोपमृद्यन्ते तथा कर्माण्यप्य- न्यजन्मनासानि नोपमृदन्त इति युक्त यदि हि पूर्वा पूर्वजन्मानुभवपासना उपमृधेरन् मर्कटादिज-मनिमित्तेन कर्मणा मर्कटजन्मन्यारब्धे मर्कटस्य जातमात्रस्य शाखाया शाखांतरगमने मातुरुदासलनत्यादिकौशल न प्रामोति इह जमन्यनभ्यस्तत्वात् न चातीतानतरजन्मनि मर्कटत्वमेवासी- त्तस्येति शक्य वक्तुं 'त विद्याकर्मणी समन्चारभेते पूर्वप्रज्ञा च' इति श्रुतेः तस्माद्वासनापनाशेपकोपमर्द इति कर्मशेपसम्भव यत एव तस्माच्छे- पेणोपयुक्तपत्कर्मणो योन्यतरगमनरूप ससार उपपद्यते ॥१५॥ विप्रप- रामात् ।। १६ ॥ अर्धा द्रव्य मधु हत्या दशो भवेत् एमपि पल, मांस । अनं हला आसुरतुर ॥ १७॥ पि हरयालिश्चिक स्वर्णस्तपिनः ·अ. १५ कर्मयोगः २३९ : गन्धान छुच्छंदरी धान्यं शलभोलिर्विपं तथा। कृमिः कीटः पतंगः स्यात्स्वर्ण हुत्वा तृणं पशुः ॥१८॥ काको निर्मन्त्रमुग्गृध्रो मित्ररुग्दाम्भिको बकः। इत्याद्या पहुशो योनी क्त्वा रुग्णा भवत्यथ ॥१९॥ हृद्रोगी परहद्रेत्ता गुरुत्यागी महामयी। क्षयी तु ब्रह्महा कुष्ठी स्वर्णहृत्पुस्तकापहा ॥२०॥ जन्मांधो विश्वासघाती वमी गण्डी गणार्थहृत् । अपुत्रोन्यार्थहद्वस्त्रहड्विनी चानृती कुवाक् ॥ २१ ॥ गुल्म्पन्नहत्कुरुमांसभोक्ता कास्यस्तु तैलहृत् । पामी फलादिहवित्री कांस्यकासलोहहत् ॥ २२॥ देवार्थहृत्पाण्डुरोगी रोगाः सर्वत्र पापतः। परस्च्यालिङ्गनाज्जन्म शतं श्वा तद्भगेक्षकः ॥ २३ ॥ कृमिकीटपतंगत्वं त्रैवर्णिकः निमंत्रमुक आपोशनाद्यकृत्वा भोजनकर्ता काकः मंत्रो निमंत्रणमामंत्रणं वा तं विना परान्नभुवा मित्रद्रोही गृधः ।। १८ ॥ एवमन्यताप्यतिदिशति इत्याद्या इति योनीनां बहुत्वाद्ग्रंथविस्तरभिया संकोचः अथानन्तरं मनुष्ययोनिगता अपि रुग्णा भवंति ॥१९॥ पुस्तका- पहा जन्मांध इत्यप्रिमेणान्वयः ॥ २० ॥वमी वांतिशीलः गणार्थोनेकैरेकत्र धर्माद्यर्थं संचितं धनं तस्यापहर्ता गण्डमालारोगातः अन्यार्थहृत्परद्रव्यापहा- रकोऽपुत्रः श्वित्री श्वेतकुष्टी ॥ २१ ॥ मांसभोक्ता कुरुग्गलत्कुष्टातः तैलहर्ता कुत्सितमुखः कांस्यादिहृच्च श्वित्री ॥ २२ ॥ देवद्रव्यापहारी पाण्डुरोगी एवमत्रोक्तानुक्ताः सर्वे रोगाः पापत एव ॥ २३॥ स्त्रीयोनिवीक्षकोंधः ·२४० श्रीगुरुचरिते . अंधो वंध्वंगनाभोगी गर्दभोहित्र दुधिया । परस्त्र्यालिङ्गगनान्नूनं हृद्रोगी ह्यष्टधा रतिः॥२४॥ श्वा मातुलसखिस्त्रीमुक्कृमिः स्यादौपपत्यतः। स्वैरिण्योपि स्त्रियःश्वादियोनिं गत्वाव्यर्थत्यलम्॥२५॥ इति संवादमाकर्ण्य गुरुं प्राह त्रिविक्रमः । ज्ञानाद्वाज्ञानतो जातं कथं पापं प्रणश्यति ॥२६॥ ॥ श्रीगुरुरुवाच ॥ पश्चात्तापेन संशुद्धिः प्रायश्चित्तादिभिः पुनः । सदस्युच्चार्य पाप स्वं ब्रह्मदण्डं निधाय च ॥ २७ ॥ सभ्याज्ञया क्षौरपूर्व कृतपापानुसारतः । कृलाद्धादि चरेच्छक्त्याशक्तो गोर्यादिनाऽशठः ॥२८॥ स्वल्पं तीर्थे दशस्नानाद्विशतास्वायमैरघं । स्वर्णदानात्प्रणश्येत सद्गुरोर्दर्शनान्महत् ।। २९ ॥ गर्दभोहिश्चेति जन्मद्वय दुष्टबुद्ध्या स्त्र्यालिंगनेनापि हृद्रोगी ननु केवलमा- लिंगनेनापि कथ दोप इत्यत आह हि यतोष्टधा रतिमथुन 'स्मरण कीर्तन केलि. प्रेक्षण गुह्यभाषण । उत्साहोध्यवसायश्च क्रियानिष्पत्तिरेव च ।। एतदष्टागमिथुन प्रवदति मनीपिण' इत्यष्टधा रतिः ॥ २४ ॥ स्त्री वा पुमान्या जागकर्मत कृमि स्यात् ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥ गोपनिष्कयादिरूप ब्रह्मदण्ड सभायां साधय सभ्याः सभाया य इति य. प्रत्ययः कृछाद्यनुष्टातुमशक्तश्चेद्गोदान तदवों वा शक्त्या निष्कादिपरिमित मूल्यं अशठ कपटरहितः ॥ २८ ॥ स्वल्प पचमहापापातिरिक्त तीर्थ यावत्केशशोपण निरम्य दशनानात् द्विशतप्राणायामै; महत्पचमहापा- ·अ. १५ कर्मयोग, २४१ ज्यहं दिवा व्यहं सायं व्यहमद्यादयाचिदं । नाद्याव्यहं कायकृछ्रोयुतगायत्रिकाजपात् ॥ ३० ॥ सहस्रबनाद्वापि द्वादशद्विजभोजनात् । गोदानाच्छक्तितोर्पाद्वा प्राजापत्यः प्रसिद्धयति ॥३१॥ द्वादशधुः पंचदशनासा भोज्याः सदा निशि। मासाच्छुद्धिः स्वल्पभुज्या क्षीराज्याद्याशनैश्च वा ॥३२॥ निल्लावत्याजदर्भावुपानात्तीर्थाटनादपि । वाराणसीलानमात्राल्लीयन्ते पापकोटयः॥ ३३ ॥ अन्यतीर्थे त्वनुष्ठानाद्रामेश्वरसमीपतः । अधिनानाद्ब्रह्महत्याकृतघ्नायघसंहतिः ॥ ३४ ॥ लक्षसंख्याकगायत्रीजपान्मद्यपसंशुचिः । कोट्या ब्रह्मलोष्टलक्षगुरुतल्पगतस्य च ॥ ३५॥ सप्तलक्षात्स्वर्णहर्तुः पावमानीभिरप्युत । इन्द्र मित्रं शुनःशेपसूक्तं पौरुपशातिके ॥ ३६॥ पाख्य ॥ २९॥ प्राजपत्यलक्षणमाह व्यहमिति तत्प्रत्याम्नायानाह अयुत- संख्याकगायत्रीजपात् ॥ ३० ॥ गायत्र्या तिलाज्येन तिलैची हवनाद्वा गोदानाभावे शक्तितस्तदर्धाद्वा प्राजापत्य प्रसिद्धयति ॥ ३१॥ सदा मासपर्यंत ।। ३२ ।। ३३ ।। वाराणस्था अन्यत्र तीर्थे तु गायत्र्याधनु- ष्ठानान्न नानमात्रत अधसहति पापनाश ॥ ३३ ॥ मद्यपस्य सम्यक् शुद्धि ब्रह्मनो ब्राह्मणहतु ॥ ३५॥ स्वादिष्ठयेत्याद्या क्षीर सर्पिर्मधूद- कमित्यन्ता पारमान्य इन्द्र मित्र एको मन्त्र शुन शेपमाश्वलायनशाखाया- कस्य नूनमित्यारम्यास्मेरयिं निधारयेत्यत शनइन्द्राग्नीति पचदशर्च गुच....१६ ·२४२ श्रीगुरुचरिते त्रिसुपर्ण नाचिकेतमघमर्पणवैष्णवे । मासमानं जपेत्स्वल्पे पण्मासं च महत्यघे ॥३७॥ चान्द्रायण चरेदग्रासानेकैकं वर्धयेत्सिते । पक्षेन्यके हासयेत्तैः शुचिगव्याशनेन च ।। ३८ ॥ गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दद्धयाज्यं सकुशोदकं । मिलित्वा मन्त्रबद्धुत्वा पिबेत्सर्वाघशांतये ॥ ३९ ॥ उभौ समं ह्यन्यतरस्कृताधेणापि दम्पती। लिप्यते पापिसंसर्गी सोपि पापी भवेत्समः॥४०॥ प्रायश्चित्तानि चीर्णानि दुष्टं हरिपराङ्मुखं । नदीव सौरभाण्डं न निष्पुनंति कथंचन ॥४१॥ शातिकं पौरुषं प्रसिद्ध ।। ३६ ॥ त्रिसुपर्ण नारायणोपनिषदि नाचिकेतं काठके ऋतं चेत्यघमर्षणं अतोदेवा इति षड्वैष्णवं ।। ३७ ।। चान्द्रायण माह प्रासानास्याविकारेण शिख्यंडकुक्कुटांडामलकान्यतमतुल्यान् प्रासा- मासपर्यंतं चरेद्भक्षयेत् सख्यामाह सिते शुक्ले एकैकं वर्धयेत् । अन्यके हासयेत् । तच्च कृष्णे एकै पौर्णिमाद्यमांतं पिपीलीकामध्यसंझं शुक्ल- प्रतिपदादि यवमध्यसंज्ञं नियमेन सायंप्रातश्चतुरो वा प्रत्यहमेकदैवाटावधी वा चत्वारिंशच्छतद्वयग्नासाऽशनाच्छिशुचान्द्रायणं यतिचांद्रायणं च भवति तैः शुचिर्भवेत् गव्यं पंचगव्यं ॥ ३८ ॥ मंत्रवत्समन्त्राकं ॥ ३९॥ उभयोर्मध्ये एकतरेण कृतेनाधेन दम्पती लिप्येते समः पापितुल्यो वर्षांत ॥४०॥ छनमुखं सुरापात्रं यथा गंगादिनदी न निप्युनाति तद्वद- भक्तिबहमुखं प्रायश्चित्तानि न निष्पुनंति ।। ४१ ॥ प्रांगतीतसप्तमे जन्मनि ·अ. १५ कर्मयोगः २४३ इति त्रिविक्रम प्रोक्त्वा पतितं प्राह सद्गुरुः। प्रामातापितृसत्यागाल्लब्धा चण्डालतात्र ते ॥१२॥ मासमात्रं नदीनानात्प्रेत्य विग्रो भविष्यसि । पाहांत्यजो योजय मां त्वदृक्पूतं द्विजातिषु ॥ ४३॥ ।। श्रीगुरुरुवाच॥ भूत्वापि पतितावृद्धो देहस्तेसंस्कृतोशुचिः । वदंति पतितं न वामन्यत्प्रोक्तं कथं त्वया ॥४४॥ विश्वामित्रः पुरा क्षत्रो देवर्पित्वं तपोबलात् । देवान्ययाचे प्रोक्तं तैर्वसिष्ठात्स्वीकुरुष्व तत् ॥४५॥ वसिष्ठेनापि हीनत्वान दत्तं तत्सुतान्छतं । हत्वा तं हतुकामोभूच्छंकितो ब्रह्महत्यया ॥ ४६॥ तदाज्ञया तपस्तप्तं तत्तु मेनकया हृतं । विश्वामित्रः पुनस्तप्त्वा दग्धांगोभृद्दपीश्वरः ॥४७॥ तस्माद्भवांतरे तेस्तु ब्रह्मत्वं गच्छ तेस्तु शं ॥४८॥ || पतित उवाच॥ जाते स्वर्णेयसः पश्चात्कुतोयस्तद्वद्प्यहम् ।। ४९ ।। ॥ ४२ ॥ नदी अमरजा ॥४३|| पतितात्वापि तत्रैव वृद्धस्ते देहोऽशुचिः संस्कारानधिकारत्वात् ।। ४४॥४५॥ ४६ ॥ तदाज्ञया वसिष्ठाया 'विश्वस्य ह वै मित्रम्' इति श्रुतेमिंत्रे चरित्यानङ् ॥४७॥ शमस्तु भावि- जन्मनि || ४८ ।। अयसः स्पर्शयोगात्स्वर्णे जाते पुनः कुतोऽयो लोहं ·२४४ श्रीगुरुचरिते , तच्छ्रुत्वा श्रीगुरुर्विप्रधांत्या दूरात्वियं सुतान् । वारयतं वीक्ष्य शिष्यमाहामुं स्नापय द्रुतं ।। ५०॥ तदा लुब्धद्विजेनैप नापितः पतितः स्वकैः। सहागाद्विस्मृतप्राप्तज्ञानो हीनो निजालयं ।। ५१ ।। ॥ त्रिविक्रम उवाच ॥ पतितोपि कृपादृष्टया पावितः स्नानमात्रतः। कथं स पूर्ववजातो भगवन्छिधि संशयं ।। ५२ ॥ श्रीगुरुरुवाच क्षिप्तं भस्मार्पितं ज्ञानं विनष्ट झालनात्तु तत् । इयान् भस्मप्रभावः प्राग्वामदेवो महामुनिः ॥ ५३॥ वने चचार तं प्रात्तुमागतो ब्रह्मराक्षसः । स्पर्शमात्रात्प्रशांतोभृज्ज्ञाताखिलनिजोद्भवः॥ ५४॥ प्राक् श्रीमचोस्मि राट् कामी ब्राह्मणाद्यत्यजातिजाः। मुक्ताः श्रेष्ठाः खियोल्पाश्च सहैकैकामनंतशः॥ ५५॥ तद्वदहं जातः ॥ ४९ ॥ ५० ॥ द्रव्यलुब्धेन द्विजेन तत्करेण स्नापितः विस्मृतं लब्धज्ञानं येनातो हीनः ॥५१॥५२॥ श्रौतस्मातकर्मणि भस्मधारणस्यावश्यकत्वात्तद्विषये रुच्युत्पादनार्थमुत्तरत्वेन भस्ममहिमानं सेतिहासं वर्णयति प्राक्पूर्व श्रुतिप्रसिद्धत्वान्महामुनिरित्युक्तम् ।।५३ ।। प्रक- पेंणातुं भक्षयितुं राजजन्मारभ्य ज्ञाता अखिला निजोद्भवाः स्वजन्मानि येन ॥५४॥ पूर्व श्रिया मत्तः ब्राह्मणादयश्चतुर्वर्णाश्चात्यजातयश्च तेभ्यो जाता श्रेष्ठाः वयोधिकाः अल्पानागतार्तवाः एकैकां सह एकवारं भुजे न भूय एव: मनन्तशोपरिमिताः ॥ ५५ ॥ दानादिना वेति विकल्पो योज्यः कातरा ·अ. १५ कर्मयोगः २४५ हठादानादिनानीय भुक्ता मद्राष्ट्रसंस्थिताः । नरा राष्ट्रांतरं जग्मुः सस्त्रीका दोपकातराः ॥५६॥ ततो रुग्णस्य मे राज्यमाक्रांतं शत्रुभिस्ततः। कृच्छ्रात्मेत्य मया भुक्ता पितृभिः सह दुर्गतिः ॥ ५७ ॥ प्रेतो व्याघ्रश्चाजगरः सालावृक उ सूकरः। शरठः श्वा क्रोष्टुमृगौ कुक्कुटः कपिचिल्लकौ ॥ ५८ ॥ नकुलः काक ऋक्षश्च कुक्कुटः खर ओतुकः। भेकः कूर्मो मत्स्य आखुको हस्तीह राक्षसः ॥ ५९॥ एता योनीर्मया मुक्ताः कन्ट्राक्षुत्तृट्पपीडितः । त्वामत्तुमागमन् सद्यः शांतो जातोस्म्यदः कथं ॥६॥ ॥ वामदेव उवाच ॥ अंगे भस्मास्ति तत्स्पर्शाज्ज्ञानं जातं तवादितः। तन्माहात्म्यमिदं यत्तु सदा प्रीत्या शिवो दधौ ॥६॥ पुरैको द्राविडे विप्र औपपत्ये हतो बहिः। त्यक्तस्तत्रैव भस्माक्तश्वस्पर्शाद्भस्मभूपितः ॥ ६२॥ जातिसंकरदोपभीताः कृच्छ्राकष्टेन दुर्गतिनीकः ।। ५६-५७ ।। प्रेतो भूतविशेषः उः पादपूरणे चिल्लो घार इति प्रसिद्धः ॥१८॥ ऋक्षो भटूकः पुनः कुक्कुटो बन्यः ओतुर्विडालः भेको मण्डूकः धूको दिवा- भीतः इहाधुना ब्रह्मराक्षसः ॥ ५९॥ अदः शान्तत्वं कथं जातं ॥६०।। ॥६१॥ औपपत्ये जारकर्मणि बलिना जारांतरेण हतः भस्मलितश्वस्प- ·२४६ श्रीगुरुचरिते असन् जहौ तदा प्राप्तान्याम्यान्दूतान्निवार्य तं । भस्मदग्धमलं शैवा दूता निन्युः शिवांतिकं ।। ६३ ॥ ॥ राक्षस उवाच॥ एवं चेद्भस्ममाहात्म्यं तत्स्वीकर्तुं समुत्सहे तन्निर्माणप्रकारं मे शंस धार्य कथं च तत् ॥ ६४ ।। प्राग्ब्रह्मभ्योर्पिता वार्ता वाप्याचा निर्जलस्थले। रचितास्तत्फलं त्वेतत्पापति तव दर्शनं ।। ६५॥ ॥ वामदेव उवाच ॥ ध्यक्षं सायुधपंक्तिहस्तमहिसत्सूत्रं शिवं श्वेतमं पंचास्यं च कपर्दिन स्मितमुख वैय्याघ्रचर्माम्बरं। चार्वान्वितमिदुभालमु शिरोगंगं गणाधन्वित स्वस्थ प्रेक्ष्य सनत्कुमारमुनिराख्नत्वाब्रवीत्पांजलिः ६६ जयेश्वरानंत हराज शम्भो जगन्निदानाल्पकसाधनं नः । मुक्त्यै शिवोपादिश दुष्कराणि ग्रोक्तानि सर्वाणि तु साधनानि ॥ द्भिस्मभूपितोऽभन्न तु विधिना ॥ ६२ ।। असून्प्राणान् ।। ६३ ।। शस कथय ।।६४॥ वार्ती भूम्यादिरूपा जीविका ब्रह्मभ्यो विप्रेभ्य ॥६५॥ त्र्यक्ष त्रिनेत्र पक्तिहस्त दशकर अहिससूत्र नागयज्ञोपवीत पचास्य पचमुख चा चासी अम्बा च तयान्वित इन्दुर्भाठे यस्य ते शिरसि गगा यस्य त ॥६६॥भो अनन्तापारेच्छिन्न भो जगनिदान मुक्त्यै अल्पकमत्यल्प साधन नोऽस्मभ्यमुपादिश कपय भो शिव कल्पतगादा प्रोक्तानि साधनानि दुष्क- राणि अनाजानतेति सम्वृद्धिभ्यामपरिच्छिन्नयेनाधिकारित्वेन च ब्रह्मत्वमुक्त जगनिदानेति जगत्कारणात्य तटस्थलक्षण ईश्वरेतीशनगील वेन स्थितिहेतुत्य शम्भो इत्यनेन स्वरूपलक्षण स्वीयानां सुरादातृत्व हरेति सहारहेतुत्व ·अ, १५ कर्मयोग २४७ ।। शिव उवाच॥ दर्शनात्परिहृत्याचं भुक्त्वा शं विधिवद्धृतेः। भस्मनः पुरुषोहाय जीवन्मुक्तो भवत्यलं ॥ ६८ ॥ यज्ञोत्यं वा करीपोत्थमग्निरित्यादिमनितं । धार्य व्यायुपमित्येतैरंगुलीभिः प्रतिस्थलं ।। ६९ ।। त्रिपुंड्रा भ्रूसमा रेख्या वर्णादिस्मृतिपूर्वकं । व्यत्रिदेवात्रिगुणात्रिरात्मानस्त्रिशक्तयः॥७० ।। त्रिछंदसखिलोकास्त्रिदास्त्रिपरणाः स्मृताः । सर्वाघहत्सदा सर्धाय तद्विधिपन्नरैः ।। ७१ ॥ भक्त्याज्ञेनापि तद्धार्य तारकं नापरं ह्यतः । शिवति मुक्तिहेतुत्वमतो युक्तेयं प्रार्थना ॥ ६७ ॥ अघ पाप भस्मनो विधि वदृतेर्धारणेन श सुख भुक्त्वान्हाय शीघ्र ॥ ६८ ॥ करीपोत्थ जावालोक्त प्रकारेण शुष्कगोमयहानसम्भव अग्निरिति भस्मेत्यादिमनित प्रतिस्थल ललाटादिप्रदेशे ॥ ६९ ।। अकारोकारमझारास्त्र्य' त्रिदेवा ब्रह्मविष्णु महेश्वरा त्रिगुणा सत्यादय ॥ ७० ॥ विश्वतैनसप्राज्ञाखिरामान इच्छा द्रव्यक्रियात्रिशक्तय गायत्रीनिष्टुञ्जगत्यस्त्रीणि उन्दासि येषान्ते निच्छद- सत्रिपुद्रा एर सर्वत्र समास त्रिदा ऋग्यनु सामाख्या भूर्भुव स्वत्रि. लोका प्रातमध्यदिन सायमिति वाणि सरनानि सदा नित्य साधमिभि वधिनादिभिश्च तद्भस्म विधिवद्धार्थ ॥७१।। हि यत अत पर मुलभ तारक नास्ति तस्मादन समप्रक्रियाकलापज्ञानरनितेनापि धार्य शानिना तु धार्यमिति पुन किमु रतन्य अशा भस्मन शक्तियेचर्हि सनस्य कि प्रयोजन हर हि लोक हरीतर्फी भक्षयतासादसाभितरयोरिन । नै घर हि लाके पणिशवरयो पश्यमादिगिकिक गणित विज्ञाना.

·२४८ श्रीगुरुचरिते परस्त्रीगोनिदकोऽसन क्षेत्रहत्परपीडकः ।। ७२ ॥ गृहदाही मृपावादी खलो वेदरसक्रयी। नीचाच दुष्प्रतिग्राही वृपलीविधवादिगः ।। ७३॥ ज्ञानाज्ञानकृताऽधोपि मुक्तः स्याद्भस्मधारणात् । भस्मत्रिपुंड्ररुद्राक्षैः स्वः पूज्यो ना पुमर्थदैः ॥ ७४ ॥ सहस्रपाक्परोत्पत्तिदोपमं व्याधिनाशनं । तीर्थाप्लुतिजपाधिक्यफलदं भस्म धारकं ।। ७५ ॥ स्वरादिलोक नीत्वाते शैवे स्थापयति रुवं । सनत्कुमार सुलभं तारक भस्मधारणं ॥७६ ॥ एवं सनत्कुमारेदासंवादस्ते मयोदितः। तस्मात्त्वं परिवत्स्वागे भस्मेत्युक्त्वा ददौ मुनिः ।।७७|| धिक्यात्फलाधिक्य श्रुतिश्च 'यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तवीर्यवत्तरं भवति इति तस्माज्ज्ञात्वा कर्माणि कुतिति श्रवणाज्ज्ञानपूर्वकस्य फलोत्कर्ष एव सर्वत्रोह्य सन्धर्मतत्पर धर्मविषये साधुशब्दप्रयोगात् 'साधुकारी साधु- वति' इति श्रुते तद्विपरीतोऽसन् ॥७२-७३|| अझै रुद्राक्ष स्त्र स्वलोंके ना पुरुष पूज्य ॥७४ || पूर्वीपरसहस्रज मदोषहर तीर्थाप्लुतिस्तीर्थक्षान भस्म कर्तृ ॥ ७॥ शये शिवलोके निरतिशयानन्दरूपे ध्रय पुनरावृति- रहितं यया तथा हे सनत्कुमारेति शक्ति ।। ७६ ॥ एवमित्यादिवाम- देवोक्तिः उदित उक्त हे राक्षस यस्मादेव तस्मात्य |७||विधिवत्समनक ·अ, १५ कर्मयोगः २४९ राक्षसोपि तदादाय भस्मांगे विधिवद्दधौ । तदैव राक्षसी हित्वा तनुं मुक्तोभवत् क्षणात् ॥ ७८॥ तदैवाप्तं विमानं स तेनागात्तत्क्षणाद्दिवं । तस्मान्मुने भस्मशक्तिं ज्ञात्वांगे धेहि मुच्यसे ॥७९॥ एवं गुरूक्तं ह्यभिगृह्य दृष्टो भक्त्योपसंगृह्य तमाज्ञयागात् । त्रिविक्रमोन्येपि हि तत्प्रमाणं मत्वोत्तमं चेरुरथो तथैव ८० एवं क्रियाविपाकोयमीदृक्श्रुतिभयंकरा । • दण्डधृग्यातना तस्माच्छ्रेय एव सदाचरेत् ॥८१॥ इति श्रीगुरुचरिते कर्मयोगे कर्मविपाको नाम पंचदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ ॥७८ ॥ तदैव स्वर्गलोकाद्विमान प्रासं दिवं स्वर्ग ।। ७९ ॥ एवमुक्तप्र- कारेण गुरूदितं हि यथावत् अभिगृह्य स्वीकृत्य धर्ममहिमश्रवणेन सम्यक् सन्तुष्टस्त्रिविक्रमः भक्त्या तं श्रीगुरुं अभिगृह्य स्वीकृत्य तदाज्ञया कुमसीम- गात् अन्येपि मिलितास्तत्रत्या ब्राह्मणाः हि निश्चयेन तत्प्रमाणमुत्तमं मत्वा अथो तथैव चेरुः ।।८०॥ एवंभूतोयं क्रियाविपाकः दण्डधृग्यातना यमया- तना ईदृगीदृशी श्रोतुरपि श्रुतिभयंकरी किं पुनर्मोक्तुर्भयंकरेति वक्तव्यं यतः कर्मपक्तिर्विचित्रा तथा च श्रुतिः 'अथ य इह कप्यचरणा अभ्याशोह यत्ते कपूयां योनिमापोरन्छ्योनि वा शूकरयोनि या चण्डालयोनि वा' इति । यस्मादेवं तस्मात्सर्वदा श्रेय एव श्रुतिस्मृत्युदितमाचरेत्सदाचारेण सद्गतिरेव तथा च श्रुतिः 'तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशोह यत्ते रमणीयां योनिमा- पोरन् ब्राह्मणयोनि वा क्षत्रिययोनि वा वैश्ययोनि वा ' इति गारुडे च मानुष्यं यः समासाद्य स्वर्गमौकसाधनं। द्वयोर्न साधयत्येकं तेनात्मा पंचितो ध्रुवम् ' इति ॥ ८१॥ इति श्रीगुरुचरिते टीकायां पंचदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ .

·पोडशोऽध्यायः
॥ नामधारक उवाच ॥
नमस्ते ब्रूहि चरितं हरेरद्भुतकर्मणः ।
शृण्वतोपि न मे तृप्तिरमृतं पिरतो यथा ॥१॥
॥सिद्ध उवाच ॥
सत्पृष्टं वत्स धन्योसि भवाब्धिीलया जितः ।
चिचं ते चरितैर्विद्ध हरेस्तेनास्मि तोपितः॥२॥
थ्रीगणेशाय नम ॥ अथ षोडशोऽध्याय ॥ पोडशे मृतविप्रस्य
भाथि प्राह सद्गुरु ॥ स्त्रीधर्मास्तत्पतिं क्षिप्र दययाजीवयन्मृत ॥ १॥
पूर्वाध्यायाते श्रेय एव सदाचरेदित्युक्त तरिक श्रेय कथमाचरणीयमित्यपे
क्षाया कठवल्लीषु 'अन्यच्छ्रेयोन्यदुतैव प्रेयस्ते उभे नानार्थे पुरुष सिनीत ।
तयो श्रेय आददानस्य साधु भपति हीयतेद्य उ प्रेयो वृणीत' इत्युपक्रम्य
'दूरमेते विपरीते विपूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता' इति प्रेय शब्देनै
हिकामुष्मिकभोगसाधनभृतमविद्यापरपीयनायक कोक्त श्रेय शब्देन
निरतिशयान दास्पदविद्यापरपर्यायनामक ज्ञानमुक्त तच्च ज्ञानकाण्डे दर्शित
तवाविपक्कापायाणा सहसा न स्फुरतीत्यतश्चित्तशुद्धयेश्वरोद्देशेन निष्काम
कर्म नित्यनमित्तिफरूप सविधानक निभिरध्यायैरुच्यते तत्रतापदध्याय
येन स्त्रीणां धर्मा उच्यते भो सिद्ध ते नम चरित श्रेय साधनभूत ।। १ ॥
'श्रेयो हि धीरोभिप्रेयसो वृणीत' इत्युक्त तदेव बुभुत्सितमतएर सत्पृष्ट नेता
सको रित्तमयीमगातोतएव ध योसि श्रेयोथित्वात् यत भनो ज ममरणरूप
ससार स एवाधिरपारत्वादुस्तरत्वात्स यया लीलया श्रवणाहतया जित
सांतेन जितप्रायस्यापि नितत्वमुक्त ग्रामासनगतो ग्राम गत इतिपत् ॥२॥

·अ. १६ कर्मयोगः २५१ को याद्भगवल्लीला कत्ति चित्राणि वच्मि ते । मृको ब्रूते प्रेक्षतेंधो मृतो जीवति यदशा ॥३॥ शृण्पेको माहरे विनो गोपीनाथो धनी मृताः। तत्पुत्रा बहवोथैको जीवितो दत्तसेवया ॥४॥ दत्तप्रसादाचिरजीवितं सुतं नानाकरोद्दत्तमिति द्विजातिजः। कांतः सुलक्ष्मा भविमान्सुसात्विकः पित्रोर्मता कविनाश्यवर्धत सुसंस्कृतस्यास्प विधेः सुरूपिणी लब्धा वधू/गुणशीलशालिनी रतिः स्मरस्येव परस्परोत्थितमासीत्तयोः प्रेम स्थांगनामवत् ६ सरूपी सुरूपौ स्त्रयोर्मन्यमानौ वियोगं कुयोग क्षणं धर्मदक्षौ । उभौ तौ स्मरंतो सदान्योन्यभद्रं न तंद्रा न निद्रा पतिप्रेम्णि साध्व्याः ॥७॥ भगवल्लीला कात्स्न्यन को व्यान्न कोपि चित्राण्याश्चर्याणि भगवचरित्राणि चित्रत्वमाह मूक इत्यादि यदृशा यकृपारलोकनेन ॥६॥ गोपीनाथना- मकः विप्र आसीदिति शेषः तत्पुत्रा वहयो मृताः ॥ ४ ॥ कांतो मनोहरः सुलक्ष्मा शोभनचिह्नः पित्रोर्मातापित्रो. पिता मात्रेत्येकशेषः तयो- मृता येऽभीस्तन्निमित्तजं अफ दु ख विनाशयतीति तथोक्तोऽपर्धत ॥ ५ ॥ अस्य विप्रपुलस्य विधेर्दैवात् वध सहधर्मिणी तयोर्दम्पत्योः परस्परोत्थितं प्रेम चक्राफवसुदृढमासीत् ॥६॥ असपिण्डा यवीयसीमिति स्मृतेः स्वापेक्षया वयसा वपुषा च न्यूना यत्रीयसी तादृशी उद्वाह्येति शास्त्रेण नियमितत्वेपि सहपावित्यत्रोक्तं लक्षणया तदनुरूपत्वं लक्ष्य परस्पर स्वयो- रात्मनोः क्षणं रियोग कुयोग मन्यमानौ अन्योन्यभद्रम् परस्परक्षेम तयो- मध्ये स्त्रिया विशेषमाह पतिप्रेम्णि निमनाया. साध्यास्तदालस्य न निद्रापि न ॥ ७ ॥ लेपो पक्षकर्दमादिः अनलोग्नि सुमत्रपुष्पमाला भूषा ·२५२ श्रीगुरुचरिते लेपोत्युष्ण इवानिलोनलसमः शीतांशुरुष्णांशुव- च्छय्या वृश्चिकवत्सुमस्त्रगहिवद्भपाः समाः कंटकैः । बामाधुर्यमपि प्रदीपनसवस्वाद्वन्नमप्युत्कड़ प्रेष्ठे त्वंतरिते क्षणं दृढतरां साध्व्या अभृत्सर्वदा ।।८।। एवं सतोश्चापरिहार्यशोपवान् भर्ता सुसाम्यासहनाद्विधेरभूत् । क्षीणो रुचिः श्वासकफार्दितोनिशं दुःखोझिझतस्वापभूजिः सुमन्दवाक् ॥९॥ भुक्त यथान्नं स सती तथान्नं शेतपि यावत्स सती तु तावत् । कृशोऽपि यद्वत्स सत्तीतु तद्वत्छायापरेवास्य पतिव्रताभूत्।।१०॥ भूपणानि प्रदीपनं विपं स्वादु मधुरमध्यन्नं उत्कटु उत्कृष्टं कटु यथा मरी- च्यादि मुखदाहकं तद्वत्प्रेष्टे प्रियतमे पत्यौ अन्तरिते तुशब्देन प्रोषितस्य विरहेणेशी दशा किमु वक्तव्यमन्यत् दृढतरामित्यत्र च 'सुतरां इति समंजसं द्विवचनविभज्येति सुशब्दात्तरप् किमेत्तिडेत्यादिनाम्प्रत्ययः तद्धितश्वासर्वविभक्तिरित्यव्ययम् ॥८॥ एवं सतोर्विद्यमानयोस्तयोः शोभनसाम्यासहनादिति वर्तमानयुगमानेन विधेर्लोकानुसारेण दूषणं दत्ते अप्रतीकार्यक्षयरोगवानभूत अरुचिः कांतिरहितो रसरुचिरहितो वा दुःखेन उझिते निद्राभोजने येन सः चरके शिरःप्रतिपूरणं कासः श्वासः स्वरभेदश्लेष्मणउर्दने शोणितष्टीवनं पार्श्वसरोधनं असामर्दोन्चरोतिसार- स्तथा रोचफ इत्येकादशरक्ष्माण्युक्त्वा दुर्वलं त्वतिक्षीणमांसशोणितमल्प- लिंगमप्यजातारिटमपि वहुटिंगमेव विद्यात् असहत्वाव्याध्यौपधवलस्य ते परिवर्जयेदियुसरवादपरिहार्य इत्युक्तं ॥ ९॥ स रुग्णी यथा स्तीर्क स्तोकमन्नं भुक्ते यावत्कालं स शेते शयनं करोति सती अपि तावत् क्षीणो धातुक्षयेण कृशः अस्य भर्तुरपरा छायेय सापि क्षयं विनवाऽभूत् ·अ. १६ कर्मयोगः २५३ वैद्योन्तिके तस्य कुगंधशंकया न याति साध्वी सुमना नतं जहौ। भेजे पति स्नानसुगन्धिलेपनैः पादांगसंवाहनभेपजार्पणैः ॥११॥ शांत्याचनामजपैश्च भेपजेनिन यक्ष्मा किमपि व्यहीयत । श्यामामुखेन्दंपरिपूर्णमुद्ग्रसन्मंदस्मितज्योत्लमभूत्परो ग्रहः।।१२ द्विजं रुजातं च तथाविधां वधूं तयोर्न शेकुः पितरौ निरीक्षितुं। निवारिता तैरपि सा पतिव्रतान तं जहावर्यमणं प्रभा यथा ॥१३॥ । विप्र उवाच॥ प्राग्वैरतः कष्टमिदं मयार्पितं धृत्या पितः सात्विकयांत्र जीवितुं । साध्वहथस्ते सति पूर्ववैर्यहं तन्मां विहायागु पितुर्ग्रहं ब्रज ॥१४॥ ॥१०॥ तस्य रुग्णस्यांतिके समीपे शोभनं मनो यस्याः सा तं पति भेने सिपेवे ।। ११ ॥ शांत्या कर्मविपाकोक्तया यदुक्त 'पूर्वजन्मकृतं पापं ब्याधिरूपेण बाधते । तच्छांतिरोपधनिर्जपहोमसुरार्चनः' इति नाककेन शांतिरुक्ता किंतु समुचितैः तथैवात्राप्युक्तं ननु तं विद्याकर्मणी समन्वार- भेते पूर्वप्रज्ञा च' इति श्रुतेः क्रियमाणस्य कर्मणो जन्मांतरे फलोपलन्धेः कथमत्रैवानुष्टितस्यानैयारोग्यादिफलमिति चेत् 'अत्युत्कटैः पुण्यपापरिदेव फलम्' इति वचनात्तच्छातिरित्यादिना च पूर्वकर्मणोप्युपशमप्रतिपादना- चारोग्यादिफलं निरवंद्य श्यामा पोशाब्दा शीतकाल उम्णोष्णकाले शीतला वा तन्मुखम्पमिदु आल्हादकत्वाचन्द्रौपम्यं मुखं परितः शोभया पूर्ण एतेन पूर्णचन्द्रेणोपमितमित्युच्यते ताल्हादकत्येनोपमित उपमेये मुखचन्द्र का ज्योत्स्नेत्यत आह मर्यादया यन्मन्दस्मितं तदेव ज्योत्सा यस्य तत् उमसन् परो राहुरिर यमाभूत् उपमालंकारः पत्युः क्षयेण तस्या पदनं म्लानमभूदित्यर्थः ॥ १२॥ तयोर्दम्पत्यो. ॥ १३ ॥ भो पित: पथा च हे अभ्य मातः पूर्वजन्मऔरतः साधु सम्परु साविकया नृत्या धैर्यण रा पितरावुझ्या हे सतीति पानी भापते भाशु शीम ॥ १४॥ प्रोत्सादन- ·२५४ श्रीगुरुचरिते ॥साच्युवाच ॥ नास्म्यिनन्यशरणा परिहापितुं ते नन्वर्धसुन्दरशरीरवि- भागिनीयं । जीवोस्य साधुवपुपोस्ति भवान्वियुक्त जीवे तनोननु भवेत्खलु जीवहत्या ॥१५॥ सदा मदास्यं शशिशालि कालिमा कुतो यतो भैधत एवमेव ते। अकी सुखी यत्र भवत्यवत्यघातमीशमीडे स तु देवदेवतः॥१६॥ नमो नमो वां श्वशुरौ मया श्रुतो गुरुः स गन्धर्वपुरेस्ति तारकः। असुप्रियोऽनामयमेतिभाति मे सहामुना यास्य उरोचतेपि वां १७ तावूचतुः क्वापि तव अमेण संम्राज्ञि जीवेत स तत्र गच्छ । श्रुत्वैवमारावशुरौ प्रणम्य तदाज्ञयागात्सह तेन साध्वी ॥१८॥ न्यशरणा अर्धे यत्ते सुन्दर शरीर तदेव विभागोस्त्यस्या 'अर्धी वा एष आत्मा पत्नीशरीरम्' इति श्रुते तादृशीयमह मम तनो सकाशाज्जीवरूपे भवति वियुक्ते सति इय मरिष्यति ततो भवत खल्विय हत्या जीवच्छरीर- घातो न भवेत्किं अपि तु भवेदेव जीति सबोधन वा ॥१५॥ कुत कालिमा एष्यति यत मा शोभा एधते वर्धते यत्र यस्मिन्भगवति तात्प- र्येण स्थित इति शेप अकी दुखी सुखी भवति सोघादवति त देवतेति पाठ साधु देवात्तल ॥ १६ ॥ एवमुक्त्वा श्वशुरौ प्रार्थयते आदराद्धि रुक्ति असुप्रिय पतिरनामयमारोग्यमेत्येष्यतीति मे भाति अमुना पत्या सह यास्ये इद वा रोचतेपि अपि प्रश्ने उ पादपूरणेनर्थक ॥१७॥ तव श्रमेण यत्र कापि जीवेत स त्वत्पत्ति तत्र तेत साक व गच्छ सम्राज्ञीत्यनेन वेदोक्ताशी सूचिता सा च 'सम्राज्ञी श्वशुरे भव सम्राज्ञी श्वश्त्रा भव । ननांदरि सम्राज्ञी भय सम्राज्ञी अधिदेवृषु ' इति श्वशुरौ श्वश्रूश्वशरौ श्वशुर श्वनेत्येकशेप तेन सह भ; सह ॥१८॥ सुखासने आन्दोलिकार्या ·अ. १६ कर्मयोगः २५५ सुखस्थितं मंथरवाहवाहितं तमन्यगच्छत्पतिमंघ्रिचारिणी । धौ कराकृटधवा गमानतक्षमेभिभामुत्कुचगण्डकर्शिता ॥१९॥ क्रांतेऽयनेथो कतिचिच्छनैः शनैर्मृत्यु धवोगात्स तदैव दैवतः। सा मर्तुमुत्कापि निवारितेतरैः शुक्तामसीम्लानमुखाम्बुजावदत् ॥ कालात्ययं मा कुरु कुर्वथाहिकमुत्तिष्ठ शेपे कति नाथ विप्रराट् । कस्मान मे दास्यसि वल्लभोत्तरं प्रेष्ठं नु किं ते वचनं व्यलंघय २१ स्थितं मन्दगामिवाहकै हितं तं पतिमन्वगच्छत् कथं स्वयमंघ्रिचारिणी पादचारिणी कोणाकृष्टोन्वारब्धो धवो यया गमनेनाऽनता क्षमा यया पातिव्रत्यप्रभावात्तद्गमनेन पृथ्वी स्वयमेवानता जातेति तात्पर्य उत्कुचावेव गण्डौ तेन कर्शितातएव इभ्याः करेण्वाः भेव मा तामिति निदर्शनालंकारः इभीभेति वक्तव्ये च्छन्दोमंगभिया हस्वत्वमुक्तं 'अपि मापं मषं कुर्याच्छ- न्दोभंग न कारयेत्' इत्यनुशासनात् ॥१९॥ अथ पत्या सह कतिचिदिनैः शनैश्यने गंतव्यमार्गे क्रांते सति गन्धर्वपुरसमीपमागमे कृते सति चिच्छनैः शनैरिति पाठः तदैव दैवयोगात्तस्य धवो रुग्णो मृत्युमगात मर्तुमुत्कोत्क- ण्ठितापि सान्यैर्निवारिता शुक्शोक एवं तामसी रात्रिः अज्ञानांधकार- हेतुत्वात्तया म्लानं मुकुलितं मुखाम्बुजं यस्याः साऽवदत् तामस्या हि कमल मुकुलीभवतीति प्रसिद्धम् ॥ २० ॥ कालात्ययं सन्ध्याकालातिक्रम मा कुरु प्रत्यवायश्रवणात् आहिकं कर्म कुरु अतो हे नाथोत्तिष्ट विप्राः इत्यनेन कर्मशीलत्वं सूचितं प्रेष्टं प्रियतम ॥२१॥ १ कुचयोः काठिण्यादेव गण्डोपमा तथा वर्णयन्ति कवयः 'नीता गण्ड- स्थलकठिणता कामिनीनामुरोजैः स्वेयं कृत्वाद्भुतमणिगणैः कंचुकेनादता च) इत्याख्यातु नरपतिगृहद्वारि ते वारणेन्द्राः शुण्डादण्डैपुपि बहुला धलिमुलयन्ति' ॥१॥ नेद शृंगारोद्दीपक तारुण्यस्य जातीकुसुमवाक्षण- भंगुरत्वदर्शनेन वैराग्योत्पादनार्थमिति मन्वन्यम् ।।

·श्रीगुरुचरिते २५६ प्राणाः क्व याताश्च मनः क्व ते गतं द्राक्तान्परावर्तय जीवितुं चिरं लिप्सःस्वमातापितृदारहत्यया भविष्यसि त्वं न तथा करोपि चेत् ॥ उद्वाहितां कैपि विहाय मां प्रियां पुत्राननुत्पाद्य कथन्वृणोत्धृतिः। स्थातव्यमीश क कथं न भापितं कथं व्रजेयं सदनं गुरोच व२३ सर्वत्र पूता त्वयि जीवतीशितर्मदास्यमप्यद्य न कोपि पश्यति । सबीडनर्मोक्तिसुतल्पहावयुक्तांबूललेपादि कथं न ते हृदि ॥२४॥ सुखं स्वपोरूत्कुचभारभंगभीभीतमध्यात्मसुतल्प ईश । कि ते शिलाढये शयनं कुपृष्ठे सुप्तः पृथइनर्तुमृतेद्य किं तत्॥२५॥ मनःपूर्वको हि वाग्व्यापारः 'य? मनमा ध्यायति तद्वाचा वदति' इति श्रुतेः वाच्युपसंहृतायां मनोपि मननव्यापारेण केवलं वर्तते मनोपि यदोप- महियते तदा मनः प्राणसम्पन्नं भवतीत्यतः प्रत्युत्तरालाभे तदेव कारणं पृच्छति प्राणाः क गताः इतो लोकांतरं गताः संति चेत् द्राक् शीघ्रम् तापरावर्तय चिरं जीवितुं यतस्त्वं विप्रराडसि एवं न करोषि चेत्स्वमात्रादि- हत्यया लिप्तो भविष्यसि त्वयि मृते तेपि मरिष्यन्तीति भावः ।। २२ ।। कृतोद्वाहां मां प्रियां विहाय क एपि गच्छसि मयि पुत्राननुत्पाद्य कथं नु नाम तब पितॄणामृणादुद्धारः तत्तु तावदस्तु हे ईश मया क कुत्र कथं स्थातव्यं तन भापितं वो युष्माकं गुरोः पितुर्गुहं व्रजेयं ॥२३।। तत्कार- णमाह सर्वत्रेति पूता पविला मदास्यं मम मुखमपि वीडासहितनोक्तिश्च सुतल्प च हाययुक् ताम्बूललेपश्चादिर्यस्य तत्र ब्रीडा लज्जा तल्पं शय्या हावः श्रृंगारभावजा क्रिया यक्षमर्दमलेपश्च आदिशब्दादालिंगनादि कृतघ्नो मा भवेति भावः ॥ २४ ॥ स्थूलोचस्तनभारपातभयभीतो मध्यः कटिप- देशो यस्य स स चासावात्मा मदीयदेहः स एव सुतसं तस्मिन्सुखं यथा तथा स्वप हे ईश कुपृष्टे धरातले किमर्थं शयनं यतो ऋतुकालीनचतुर्दिनं पिना वं पृथन मुसः अतस्तत्गृथक्शयनं किमर्थं यतो नारीणामशस्त्राध ·अ. १६ कर्मयोगः नक्रोप्सु यद्वत्तृपितं यथा द्रुः श्रांतं यथा गां तृणगां च हिंस्रः। प्रासाद ईशेक्षकमुनिहति जातं तथा मे गुरुदर्शनाप्तेः ।। २६ ।। जयेश्वरानन्त कथं त्वया कृतं भिया त्वयात्रापहतोस्ति किंपतिः। रुक्शांति शक्तिर्यदि तेन गम्यतामिति त्वयोक्ते कतमोदितुं क्षमः।। त्वया कृतं साधु यशो दिवं ते वहामि मा सह गौरिमातः । क्वेता ह्यवैधव्यकदानशक्तिवतेश्वरीशे न कथं स्मृतिर्मे ॥ २८॥ मांगल्यतंतुं च निशां च कुंकुम हाँ महांथोर इहागतः कुतः। सौभाग्यनौम भवसिन्धुसंस्थिता सा कालमीनेन कथं नु चर्विता॥ एवं रुदित्वोरुकुचत्रुटत्पटा संस्मृत्य संस्मृत्य तदीयचेष्टितं । प्रत्यंगमालंव्य रुरोद मोहतः साध्वी तदा कश्चन साधुराययौ ३० एवं पृथक्शय्या ॥ २५ ॥ यद्वन्नक्रोप्सु तृषितं हंति तृणगां गां हिस्रो व्याघ्रादिर्हति ईश्वरदर्शनाकांक्षिणं प्रासाद उच्चैः पतित्वा नितरां हति गुरु- दर्शनप्राप्तेस्तथा मे मम तथा जातमित्यभिप्रायः मार्ग एव पतिमरणात् ॥ २६ ॥ अत्र मार्गेनामयसम्पादनभयेनार्य पतिरत्रापहृतोस्ति किं रुक्शा- तिसामर्थ्य यदि ते न चेद्भवद्भिः पश्चाद्गम्यतामिति त्वयोक्ते सति जीवयेन- मिति त्वामर्दितुं याचितुं कोपि न समर्थः अर्द याचने ॥ २७ ॥ साधूतमं भ; सह ते यशो दिवं स्वर्ग वहामि भो मातौरि तबाऽवैधव्यदानशक्तिः क गता हे व्रतेश्वरि 'विवाहं भाग्यमारोग्यं पुत्रलाभं च देहि म' इति प्रा. र्थितवत्या मम स्मरणं कथं न कृतम् ॥ २८॥ निशां हरिद्रा महानपरि- हार्यश्वोरः कालरूप इहामये गुरुसमीपे चर्विता भक्षिता ।। २९ ।। स्थूल- कुचाभ्यां त्रुटत्पटः कंचुकाख्यो यस्याः सा एतेन तारुण्यभरो द्योतितः ॥ ३० ॥ ममायं पतिर्मत इति मिथ्याज्ञानेन शोकसागरे निमनायाः गु.च....10 ·२५८ श्रीगुरुचरिते रुद्राक्षभूपो भसिताक्तदेहः शूली वभापे जटिलः स साध्वीं । वाले शुचा नैति मृतः कुतस्त्वं मुधोचकै रोदिपि तिष्ठ तूष्णी ३१ मृत्यु केपां विपयोपि देवान्नसत्यसौ चापरिहार्य एव । द्रौ व्यक्यमब्धौ च यथेंधनैक्यं भवप्रवाहेपि तथा धवादिः॥३२॥ सम्बन्ध एपा नियतो मतश्चेत्याग्जन्मनि त्वं बद कस्य का वा। सम्बंधिनः कस्य न केऽद्वयत्वाजीवश्चिदंशोसिलगोव्ययोजः३३ साध्व्यास्तत्त्वज्ञानादन्यदुद्धरणमपश्यन्छीगुरु कृपया रूपातरेणागत्य तामु दिधारयिषु स साध्वीं बभाषे हे बाले य कश्विमृत स तत्सम्बधिजनकृत- शोकेन पुनर्जीविष्यति चेत्तर्हि शोकोवश्य कार्य तथा न दृश्यते यतो मृत शुचा नैति ने जीवति तस्मात्कुत उच्चैरुच्चकै अव्ययसर्वनाम्नामित्यक मुधा व्यर्थ रोदिपि शुच आनर्थक्यातूष्णी तिष्ट ।। ३१ ॥ मृत्युग्रस्तस्य पत्युरिहादय शोक इति चेन्मृत्यु केपा देहधारिणा न विषयो गोचर यतो देवानपि चिरकालेन असत्यतोसा अपरिहार्य एव सम्बन्धिविरहदु खनिमित्तशोक कथ निवार्य इत्यत आह द्रो वृक्षे रातौ वीना पक्षिणामैक्य एकत्र निवास इति लक्षणया विवक्षिताथों लक्ष्यते न त्वखण्डैकरसत्व अब्धौ इधनैश्य काष्ठसयोग तथा भवरूपप्रवाहेपि सगतो धवादि प्रार ब्धयोगा क्षणभंगुरसम्बन्ध एपामिति भार ॥ ३२ ॥ ध्रुवो नित्य सम्बधी मतश्चेत्तोति शेप मतियुद्धीति पष्टया अपेक्षितत्वात् प्राग्जन्मनि त्व कस्य जात्यादिविशिष्टपुरुषस्थ का वा पत्नी माता वासी 'एकमेवाद्वितीय ब्रह्म तत्त्वमसि' इत्यादिश्रुतेक्स्यिाद्यत्वात्कस्य केपि सम्बन्धिनो न यतो जीपश्चिदश 'ममैयांशो जीवलोक' इति स्मृतेरखिलग व्यापक प्रत्यक्त्वात् अव्ययोजश्च न जायते म्रियते वा कदाचिनाय भूत्वा भनिता वा न भूय || अजो नित्य शाश्वतीय पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे' इति स्मृते ·अ. १६ कर्मयोगः २५९ पंचात्मकेस्मिन् खलु संगतेत्र भादिबुद्धिर्न तु तत्त्वतोस्य । काष्ठानिवत्तं तु पुमादिलिंगहीनं धवादिं प्रकृतिस्थमाहुः ॥३४॥ प्राप्तः प्रत्युत्थगुणानुगोसौ शरीरतादात्म्यमतोस्य वृद्धा। द्वंद्वातीतिर्न तु सामलेजे द्वंद्वोत्यकर्माश्रयिणो भवोस्ति ॥३५॥ भवोद्भवः कर्मत एव कर्म भवोद्भवं तूमयमज्ञभावात् । ॥३३॥ तयि कथं व्यवहार इत्यत आह पंचात्मके पांचभौतिके देहेऽ- स्मिन्जीचे संगतेनुप्रविष्टे सति अत्र देहे भादिबुद्धिम॒पा न स्वागमप्रमाण- जन्येत्याह अस्यानुशायिनो जीवस्य ममायं भर्तेत्यादिबुद्धिर्न तु तत्त्वतः 'अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपररूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतांत- रात्मा रूप५ रूपं प्रतिरूपो बहिश्च' इतिश्रुतेः काष्टाग्निवत्प्रकृतिस्थं पुरुषादि- लिंगविहीनं धवादि मूढा वदन्ति 'नैव स्त्री न पुमानेष न चैवायं नपुंसकः । यद्यच्छरीरमादत्ते तेन तेन स लक्ष्यते' इति श्रुतेलिंगानुपपत्तेः ॥ ३४ ॥ तर्हि पुरुषोहमेषाह स्त्रीति प्रतीतिः कथमित्यत आह प्रकृत्युत्थगुणानुगोसौ जीवः शरीरतादात्म्यं प्राप्तः 'कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते । पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुक्ते प्रकृतिजान् गुणान् । कारणं गुणसंगोस्य सदसद्यो- निजन्मसु' इति स्मृतेः । अतो हेतोरस्य सुखदुःखादिद्वंद्वप्रतीतिरपे वृद्धा अमले प्रकृतिगुणरहितेऽजे न तु विद्यते तर्हि जन्मादिप्रत्ययः कस्येत्यत आह द्वंद्वोत्थेति ॥ ३५ ॥ तर्हि देवदत्तो जातः स च शास्त्रीयेण संस्कारेण संस्कार्य इति लोकप्रसिद्धिः शास्त्रप्रवृत्तिश्च कथमित्यत आह भवतीति भवः देहस्तस्योद्भवो जन्म जीवस्य प्राचीनकर्मतः पुनर्देहोपाधिना जातस्य देहद्वारागामिजन्मार्थ क्रियमाणं कर्म उभयन्तु जन्म च मरणं चाज्ञ- भावात् 'चराचरव्यपाश्रयस्तु स्याचद्व्यपदेशो भातस्तद्भावभावित्वात् आत्माऽश्रुतेनित्यत्वाच ताभ्य' इत्यधिकरणन्यायात् स्थावरजंगमविषयो जन्म- ·श्रीगुरुचरिते धीरेण येनोभयमेन कृत्त तत्वासिना तस्य न वै भ्रमोयं ॥३६ अस्यास्त्यविद्यैव घटादिवद् योरुपाधिरात्मत्वमुपाध्यपाये। मालाहिवत्कल्पित एति नाशं भ्रमोस्य सद्दर्शिततत्वदीपात् ॥३७॥ मरणशब्द शरीरप्रादुर्भावतिरोभावित्वात् जातकर्मविधानमपि देहप्रादुर्भा वापेक्षमेव जन्मव्यपदेशस्तु गौण इति प्रथमसूत्रार्थ जीनामा नोत्पद्य उत्पत्यश्रवणात् पुनश्च ताभ्य श्रुतिभ्यो नित्यत्वश्रवणात् चकारादजत्वावि कारित्वश्रवणाच नोत्पद्यत इति द्वितीयसूत्रार्थ यद्वोभयमिति जन्म च कर चेति ते तथात्वेप्युपाधिन-मनर जन्म उपाधिनाशेनैव नाशो जीवात्मन न तु स्वत येन धीरेण विकिना उभय जन्म च कर्म च तत्वज्ञानासिन छिन तस्याय जन्ममरणलक्षणो भ्रमो नैव ॥ ॥३६ ॥ येनोपाधिन जायते म्रियते च कोसावुपाधिरित्यत आह द्योराकाशस्येर घटादिनदस्य जीवस्याविद्योपाधिरस्ति भावरूपत्मादस्तीत्युक्त उपाधिनाशे आत्मत्व निर्षि कल्प स्फुटमेर ‘एको देर सर्वभूतेषु गूढ' इति श्रुतेरविद्योपाधिनिमित्त त्वस्य प्रविभागप्रतिभान ज्ञानमयो मनोमय प्राणमय इत्यादितन्मयत्व चास्य विविक्तस्वरूपानभिव्यक्त्या तदुपरक्तस्वरूपत्व स्त्रीमयो जाल्म इत्या द्यर्थत सिद्ध 'प्रज्ञानघन एचैतेभ्यो भूतेभ्य समुत्थाय तान्येवानुपिनश्यति न प्रेत्य सज्ञास्ति' इति श्रुतेरुपाधिप्रलय एवाभ्युपेयो नात्मन अस्तु नाम तथाल अनादिकालप्रतीतभ्रमनाश कथमित्यत आह मालेति सता साधुना प्रदर्शित यस्तत्वदीपस्तस्मात् यद्वाऽज्ञानोत्थमिथ्याप्रत्ययलक्षणमोहान्धका रनाशार्थ स्वभक्तान्त करणाशयस्थितेन सता सत्यज्ञानानन्तादिलक्षणेनेश्व रेण स्वानुकपानिमित्त स्वभक्ताय प्रदर्शितो यो शनदीपो विवेकप्रत्ययरूपो भक्तिप्रसादनेहाभिषिक्तो भगवद्भावनाभिनिवेशनातेरित ब्रह्मचर्यादिसाधन सस्कारनप्रज्ञावर्तिर्विरक्तात करणाधार विषयव्यावृत्तचित्तरागद्वेषाकपित- निवातापपरकस्थितो नित्यप्रवृत्तकाम्यध्यानजनितसम्यग्दर्शनभास्वानीहशा- ·अ. १६ कर्मयोगः २६१ तावद्भमांती नियतौ युरात्रिनजन्तोरतस्तचविचारवान्भवेत् । त्वग्रक्तमांसास्थिमयात्मशोकतःस्वार्थः कुतः साध्धि समुद्भवेद्वद।। तस्माच्छुच मुंच सति प्रसाधय स्वार्थ यथा येन भवं तरिष्यसि । तत्काल एपैव यदा प्रमादतो याता नृयोनिस्तु पुनर्न तत्कथा।। ॥ साध्व्युवाच ॥ प्राप्ता धवानामयहेतुनाधुना दैवात्पथेस्मिन्दयितो मृतः पितः । सम्बन्धिनोप्यंतरितास्त्वमेव मे सर्वोसि मामुद्धर दुःखसागरात् ।। ।। साधुरुवाच ॥ भंतन तारकं साध्व्या नोपाया बहवो नृवत् । शृपगस्त्यसतीस्तोत्रप्रसंगोक्तं वृपं सुरैः ।। ४१॥ विंध्योत्कर्षभियैत्य तद्गुरुमगस्त्य तद्वधूं निर्जरैः साकं देवगुरुर्जगौ सतिरमासावित्र्युमारुंधती। दीपात् स्मृतिश्च 'तेपामेवानु० ॥३७॥ रात्रिवज्जन्मलक्षणभ्रम उपाधि वियोगलक्षणनाशश्च यापत्तत्वदीपो न दृष्टस्तापत्तौ नियतौ अतस्तत्त्वविचार- वान् भवेत् हे साध्वि वगादिमयदेहशोकत कुत स्वार्थो भवेत् अपि तु नैव ॥ ३८ ॥ स्वार्थ सांपराय येन भव यथा तरिष्यसि तथाभूत साप- रायाख्य स्वार्थ प्रसाधय तत्समय एष एव छन्दानुरोधेन सधिलोप सर्वोन्द्र यपाटवरूप यावत्तारुण्य तावदेव न तु पराधीने वार्धक्ये नापि योन्यतरे इत्याह यदेति यदा यहि ॥ ३९ ॥ मामुद्धरेत्यनेन गुरूपसदनमुक्त ॥४०॥ उपाया योगयागाद्या देवैरगस्त्यपत्नीस्तुतिप्रसगेनोक्त वृष धर्म ॥ वारक- मिति पाठे तारक हृदयालम्बनं ब्रह्म ।। ४१ ॥ विध्योत्कर्षभयेन देवै साक गुरुवृहस्पति तस्य विध्यस्य गुरुमगस्त्य रत्यागत्य तद्धू लोपामुद्रा वक्ष्य- ·२६२ श्रीगुरुचरिते इत्याद्या अपि साध्व्य उत्तमतमा तासां त्वमेवास्यहो। छायेवानिशमीशसेवनपरा त्वन्निनमेतज्जगत् ॥ ४२ ॥ भक्त्या छायेव याश्रांत स्वभर्तृपरिचारिणी। पतिरेव व्रतं यस्या अखण्डं सा पतिव्रता ॥४३॥ पादाम्बु तीर्थमुच्छिष्टं प्रसादो देवतार्चनं । तत्सेवा भूपणं तोपो धर्मोऽनुज्ञानुपालनम् ॥ ४४ ॥ वशानुवर्तनं देहयात्रा श्वश्वादिगौरवं । लोकयात्रेश्वरो भता करणं पोष्यपोपणं ॥४५॥ कार्य नाज्ञां विना किंचिदात्स्थेयं स्थिते प्रिये । सुप्तोत्थितात्प्रागुत्थाय सेव्योत्रांत पतिर्मुदा ।। ४६ ॥ तस्मै दत्वेष्टमाप्लुत्य गृहसंमार्जनादिकं । दत्वेशायेष्टसंभारा देयाः स्वादु च भोजनम् ॥ ४७॥ क्रुद्धश्चेत्प्रार्थनीयो न गंतव्यं परसद्मनि । नाज्ञां विना गुरोर्गेहे न वक्तव्यं सदेतरैः ।। ४८॥ माणं जगौ जगत्वन्निन्नं त्वदधीनं ॥ ४२ ॥ अश्रांतं श्रमरहितं निरन्तरं च ॥४३॥ पत्युः पादाम्बु पतिव्रतायास्तीर्थ तोषः सन्तोषो भूषणं पत्युराज्ञा- नुपालनमेव धर्मः ॥ ४४ ॥ ईश्वर उपास्यो भर्ता उपासनं नाम यथाशा- स्वसमर्पितं किंचिदालम्वनमुपादाय तस्मिन्समावृत्तिसन्तानलक्षणसेवनं तद्वि- लक्षणप्रत्ययानन्तरित 'तं यथायथोपासते तदेव भवति' इति श्रुतेः ॥४५॥ भर्तुराज्ञा विना ।। ४६ । इष्टं जलादि पूजाविधाविष्टसम्भारा देयाः ॥४७॥ गुरोः पितुर्गेहे सदा आवश्यक विना ॥४८॥ श्वश्वादिसामीप्ये मन्दं

·अ. १६ कर्मयोगः
मन्दं श्वश्वादिसामीप्ये वक्तव्यं सन्धयेशितुः ।
इष्टं देहीति नो वाच्यं वक्तव्यं परवक्त्रतः ।। ४९ ॥
स्वीकार्य वस्त्रभुपादि भा दत्तं यदृच्छया।
न निद्यो दुर्भगो दीनो दुःशीलोपि शिवोपमः ॥ ५० ॥
न कार्य स्वैरिणीसख्यं स्वानां पार्थक्यमप्युत ।
धार्याः सौभाग्योपचारा न भूपाः प्रोपिते प्रिये ॥५१॥
दर्शितव्यं मुखं नती श्रोतव्यं नागमादिकं ।
स्नात्वा चतुर्थेति भर्ता प्रेक्ष्यो बासम्भवे रविः ॥५२॥
प्रोपितेाज्ञया स्थेयं प्रत्युदतव्यमागते ।
सबीडहावरत्यंघ्रिसेवाद्यैस्तोपणीय इत् ॥ ५३॥
सुप्तेस्मिन्च्छयनं कार्य नोच्चार्य पतिनाम च ।
भोक्तुं नान्यत्र गन्तव्यं याचा कार्यान कुत्रचित्॥५४॥
वक्तव्यं इशितुः पत्युः समीपे संधया मर्यादया वकव्यं इष्टं वस्तु देहीति पत्ये
स्वयं न वाच्यं यद्व्यवहारसम्बन्ध्यावश्यक वक्तव्यं तत्परवक्त्रतो वाचनीयं
॥४९॥ यदृच्छया भी दत्तं स्वीकार्य न स्वेच्या दीनो दरिद्रः ॥१०॥
स्वाना स्वेपा देवरादिना पार्थक्यं पृथग्भावो न कार्यः उपचाराः कुंकुम-
हरिदांजनसिंदूरभूषाः प्रिये देशांतरगते भूषा न धार्याः ॥५१॥ ऋता-
वार्तवे प्राप्ते आगमे वेदः असम्भवे रविः प्रेक्ष्यः ॥५२॥ प्रोपिते पत्यो
अानां श्वशुरादीनां आज्ञया स्थातुं योग्यं पत्यो प्रोष्यागते संमुखं गन्तन्यं
तोपणीयः पतिरिति शेषः ॥ १३ ॥ अस्मिन्पत्यो अन्यत्र पागृहे ॥५४॥

·श्रीगुरुचरिते
S
वैपम्येपि सुखं कल्प्यं कल्प्येशे दुःखिते न मुत् ।
त्याज्यमुच्चासन लीला धवायग्रे हसस्तथा ॥ ५५ ॥
प्रतिवादाच्छुनी भर्तुरुट्की गुरुवर्जनात् ।
पति विना स्वादुभुक्त्या वराहोलूकयोनिगा ॥५६॥
मूका रोपोक्त्या व्याधी स्यात्कृतताडनमापिणी।
सपत्नीवैरतः स्त्री स्यादुर्भगा जारगा कृमिः ॥ ५७ ॥
पत्यौ मृतेनुगंतव्य स्थेय चा विधवावृपे ।
शवाभावे गर्भिणीत्वेऽल्पेर्भ वैधव्यपालनं ॥ ५८ ।।
शिरसो वपनं कार्य भुवि शय्या सकृद्भजिः ।
वास्ताम्बूलगन्धादिसुभोगा मंगलाप्लुतिः ॥ ५९ ।।
त्पाज्याः सौभाग्योपचारा धार्य गौरांशुकं सदा ।
राधमाधोपु कार्य स्नानदानवतादिकम् ।। ६०॥
शक्तौ चांद्रायणं कार्य भोज्यं वाज्यफलादिकं ।
यत्प्रियं सति पत्यौ तद्देय विप्राय भक्तितः ॥ ६१॥
दारिद्रादिना कालवैषम्येपि सुखं कल्प्यं ईशे पत्यौ दुःखिते स्वयं मुत्
आनन्दः न कल्यः हसो हास्य ॥ ५५ ॥ भर्तुः प्रतिवादाजन्मान्तरे शुनी
भविष्यति गुरोः श्वशुरादेवर्जनादुल्लूकी पतिं विहाय कृतेन स्वादुभोजनेन
॥५६॥ पतिं प्रति रोषोक्त्या मूका पत्याहं ताडितेति भाषिणी व्यानी
॥५७ ॥ विधवावृषे विधवाधर्मे अमें अल्पवयस्के वैधव्यपालनं मुख्यम्
॥ ५८ ॥ तदाह सकृद्धजिर्दिवैकवार भोजनं कार्य मंगलस्नानं वय॑म्
॥ १९ ॥ गौर श्वेत रक्त वा राधो वैशाखः माघः प्रसिद्धः ऊर्जः कार्तिक
॥१०॥ पत्या विद्यमाने यदात्मनः प्रियं तद्विप्राय भक्त्या देयं ॥६॥

·अ. १६ कर्मयोगः २६५ मासव्रतं च कल्पोक्तं कार्य यद्यत्तु चर्जितं । देयं विप्राय चोष्णांवु तोपणीयस्तु तैर्थिकः ॥ १२॥ पुत्रे तदाज्ञया स्थेयं सम्पूज्यः पतिवद्धरिः। गुरुगोतिथिसद्विप्राः पूज्यास्त्याज्यं कुभोजनं ।' ६३ ॥ हरिलीलारतिः कार्याऽपुत्रया पितृतर्पणं । गोप्यं शीलं स्वकैः साकं तद्वैगुण्यादधोगतिः॥६४ ॥ एतद्धर्माथयात्साध्वी दुर्गतिस्थमपि प्रियं । प्रसधोद्धत्य चिल्लीव सर्प स्वविंशति ध्रुवं ॥६५॥ लोपामुद्रे त्वत्ततोसौ सतीधर्मोत्र तारकः । एवं जीवोक्तधर्मस्ते मयोक्तः स्वेच्छयाचर ॥६६॥ भेवार्क पतिमन्वेहि रोचतेनुगमो यदि। स्वाति गौरवाद्येन प्रोद्धृत्येशं यमादपि ॥ ६७॥ उष्णांबु स्नानाद्यर्थ विप्राय देयं तैर्थिकः तीर्थयात्रातत्परः ॥ १२॥ पुत्रे विद्यमाने तदाज्ञा पालनीया हरिर्विष्णुः कुभोजनं कन्दर्पलशुनादिगर्हितभ- क्षणं त्याज्यं सुरापानसमत्वेनोक्तत्वात् यदाहुः 'ब्रह्मोइझं वेदनिंदां च कौट- साक्ष्यं सुहृद्वधः । गर्हितानाद्ययोर्जग्धिः सुरापानसमानि षट्' इति ॥ १३ ॥ अपुत्रया भर्नादित्रयीं पित्रादित्रयीं चोद्दिश्य तर्पणं कार्य शीलं स्वभावः पालनीयः ॥ ६४ ॥ दुर्गतिगतमपि प्रियं बलादुद्धृत्य स्वर्विशति चिल्ली सर्पमिवेत्युत्य गमने एव दृष्टांतः ॥ १५ ॥ हे लोपामुद्दे त्वत् त्वत्तस्तनो- विस्तृतः एवमित्यादि साधुर्वदति ॥ ६६ ।। अपुत्राया अपि विधवायाः स्वर्गतिः स्मर्यते 'मृते भतरि या नारी ब्रह्मचर्य च्यवस्थिता ।। स्वर्ग गच्छत्य- पुत्रापि यथा ते ब्रह्मचारिण' इति स्वेच्छया वैधव्यपाटन बानुगमनं वाचर नात्र ममामहः भा प्रभार्कमिवेति योग्यो दृष्टांतः येनानुगमेन गौरवादेवकृत- ·श्रीगुरुचरिते प्रत्यंघ्न्यचक्रतुफलं कोट्यब्द प्रतिरोमतः। स्वर्वासः सार्वत्रिकोटिरोमहोमात्त्रियान्वितः॥ ६८॥ रूपलावण्यसम्पन्नाः स्त्रियः सन्ति गृहे गृहे । ताभिः कि कार्यमेकैव साध्वी त्रिकुलपावनी ।। ६९ ॥ क्ष्मावातोर्कोऽग्निर्विभेति स्वत्रासोस्या भवेदिति । तिष्ठन्ति प्रणता देवाः स्वपदच्युतिशङ्कया ॥ ७० ॥ साध्व्या इयान्प्रभावोस्ति धन्यैपा पितृतारका । धिग्दुःशीलामधःशेते या चिरं त्रिकुलैः समं ॥ ७१॥ ॥ साव्युवाच ॥ वैधव्यपालनं कष्टं तारुण्याद्यत्र घातकं । प्रीतिर्धवानुगमने नूनं मे वर्धते गुरो ॥ ७२ ।। । साधुरुवाच ।। साधु साच्चि तदिष्टं ते मा शुचो दैवमुन्नतं । आयुष्मद्भीष्मपौलस्त्यमुखाः कालवशं गताः ॥७३॥ कालोजय्योमरश्चापि दुर्धरः सद्गुरुं विना । गुरुदर्शनकामाता दुरात्तत्वं समाचर ॥ ७४ ।। गौरवपूर्वक स्वाति॥६॥प्रत्यंधि स्वनिवासाङ्मशानांतं प्रतिपादं अश्वमेध- फलं प्रतिरोमतः कोटिवर्षपर्यंतमेव सार्धकोटिनयरोमहोमापत्या सह स्वर्वासः ॥६८॥६९॥ अस्याः साध्व्याः स्वकाठिण्यादितस्त्रासो मवेदिति शंकया तस्याः मादिबिभेति ॥ ७० ॥ ७१ ।। ७२ ॥ पुनर्धर्मपरीक्षार्थ तामुपदि. शति साधुः साध्विति ।। ७३ ।। अमरैरप्यजय्यः कालः सद्गुरुं विना दुःखे. नापि धर्पयितुमशक्यः ॥ ७४ | पीताम्बरं कोशेयविवक्षयक्ति अंग हे ·अ. १६ कर्मयोगः २६७ स्नात्वा पीताम्बरं धृत्वा प्रायश्चित्तपुरःसरं। सौभाग्यवायनान्यंग सपत्नीकद्विजेभ्य इत् ।। ७५ ॥ दत्वा श्रुत्योर्गले चेमान्वध्वाक्षान्मस्म मस्तके। लिप्त्वांगं गुरुपादाद्भिः प्रोक्ष्येशमनुयायि ।। ७६ ॥ इत्युक्त्वा भस्म रुद्राक्षान्दत्यागात्सोपि सा द्विजान् । आहूयादात्सुसौभाग्यदानानि बहुशो मुदा ॥ ७७ ॥ माहानुगान्यात गृहमुमेशौ पितरौ मम । यास्ये तत्रात्र हात्स्वरिति वाच्यं गुरुन्प्रति ॥ ७८ ॥ इत्युक्त्वा नीयमानस्य पत्युरग्निकराग्रतः। गच्छंती मन्थरोमेव रेजे मुद्रूपिणी सती ॥ ७९ ॥ भईसौख्यानभिज्ञेयं पोडशाब्दाविसुन्दरी। कुलोद्ध: सुधन्येति स्तूयमाना जनैर्ययौ ।। ८० ॥ श्मशानमेत्य संस्कृत्य कुंडेग्निं वायनादिभिः । सुवासिनीस्तोपयित्वा सस्मार गुरुभापित ।। ८१॥ लिप्त्वांगे भस्म बद्ध्वाक्षान्पत्युर्विप्राज्ञया गुरुं । द्रष्टुकामा ययौ साध्वी संगमं तं स्तुवंत्यजम् ॥ ८२ ॥ साध्वि ॥७५।। श्रुत्योः कर्णयोरक्षान्रुद्राक्षान् अयोति कोमलामंलणे ॥७॥ स साधुरगात् अदादत्तवती मुदा न दुःखेन ।। ७७ !! अनुगान्सहागता- न्दासान् अत्र गुरुस्थाने आवां हर्षेण स्वरिति गुरुन्प्रति श्वशुरपितॄन्प्रति वाच्यं ।। ७८ ।। श्मशाने नीयमानस्य पतिशवस्य मन्थरा मंदगामिनी उमेव रेजे शुशुभे ।। ७९॥॥८०॥ ८१॥ श्रीगुरुं ।। ८२ ।। त्वं सतर्ता ·२६८ श्रीगुरुचरिते दाता सर्वेश्वरस्त्वं शरणमपि सतां च्यात्मको विश्वसर्ग- स्थित्यंतानां निदानं ततनिरुदचयः श्रीहरिस्त्वं दयान्धिः । मतुल्यास्त्वत्कृपांशात्सुपतिसुतसुखाः संति नार्योज यास्ये स्वर्भूत्वा पूर्णकामा पतिसुतमुदिता कीर्तिमादाय तेद्य ॥८॥ मृतो जीवितो रुग्ण आरोग्यमाप्तो गत्तः शर्म भीतोपि दीनोर्थयुक्तः। गतः प्राज्ञतामज्ञ ईश प्रभागात् तवाहं धनाढयाच सायुज्यमेष्ये ।। ८४॥ एवं स्तुवती पथि सांजनाथुलीढस्तनस्वर्णघटा हठात्स्वां। उद्धर्तुकामापि समं धन जवेन सागत्य हरि ननान ८५ आयांती प्रणतां देवस्त्वं सौभाग्यवती भव । अष्टपुत्रा पुनश्चेति भगवान्प्रीत आह तां ॥ ८६ ।। तच्छ्रुत्वा चकिता लोकाः शशंसुः सर्वमादितः । प्रमुः प्राह न मे वाक्यं मोघं शवमिहानय ।। ८७ ॥ अपिशब्दाद्धर्मस्य च शरण यत ईश्वर च्यात्मक ब्रह्मविष्णुहरस्वरूपोतः विश्वसर्गस्थियिलयादिकारण ततो रिततो विरुदचयो विरुदारलियस्य सः हे अजाह पूर्णकामा पतिसुतमुदिता च भूत्वा ते कीर्तिमादाय स्वर्ग यास्ये ।। ८३ ॥ शर्म सुख अह तु धपाट्या पतिसहिता तर सायुज्यमेष्ये ॥८४ ॥ अंजनसहितैनत्रोदकैर्व्याप्तौ स्तनार स्वर्णपटौ यस्या सा हठात्बलात्स्वा धोन सम उद्धर्तुकामापि सा जवेनागत्य गुरु ननाम ।।८१|| सुभगस्य भाव सामाग्य हृद्भगसिंध्यते पूर्वपदस्य चेत्युभयपदवृद्धि सौभा. ग्यमस्या अस्तीति सौभाग्यवती ॥८६॥ ७॥ आनीत पिशवममृत- दृष्टया वीक्ष्य त स्वसनिधी स्थापयित्या १ ८८ ॥ रुद्रदेवतामौर्मलितामि- ·अ. १६ कर्मयोग २६९ अत्रांतरे द्विजा एत्य रौयानचुर्गुरुं तदा। आनीतं शवमुद्वीक्ष्य सुधादृष्टया स्वसन्निधौ ।। ८८ ॥ स्थापयित्वा स तं रौद्रमन्त्रिताद्भिस्तनुं समां । लापयामास सोकस्मात्सुप्तोत्थितवदुत्थितः ॥ ८९॥ तदा होश्रुपूर्णाक्षी लज्जितं विस्मितं पति । प्रेम्णा शशंस तत्सर्वमृचतुः प्रांजली उभौ ॥ १० ॥ आवां स्वो दुर्षियौ पापौ भस्मृतिपराङ्मुसौ । तथापि त्व दयासिंधो सच्चिदानन्द हंसि नो ॥ ९१ ॥ जगद्गुरो विश्वमृर्ते परात्मन्त्राहि विश्नप। विश्वसाक्षिन्विश्वसंस्थ सर्वानंदनिधे हरे ॥९२ ।। कर्ताकर्तान्यथाकर्ता त्वमेवासि पुमर्थदः। आवाभ्यामपराद्धं तत्क्षामये त्वाद्य काय॑तः॥९३॥ एव तो बहुशो नत्या प्रगतीश्चक्रतर्मुदा । तच्चिनं प्रेक्ष्य लोकोपि तुष्टाव परमेश्वर ।। ९४ ॥ रद्भि सर्वा तनु स्नापयामास तदा मृतोपि विनोकस्मात्सुप्तोस्थिवदुत्थित ।। ८९॥ तदा लजित विस्मित पतिमभिपीक्ष्येति शेष शशस तस्मै सर्व श्रीगुरुचरित कथयामास तत उभौ दम्पती प्रांजली भूत्वा श्रीगुरुमुचतु ॥९० । आगा भवत्स्मरणपराङ्मुखा अतएर दुष्टधिया पापौ च हे दया- सिन्धो सच्चिदानन्द तथाप्याना न हसि ।। ९१ ॥ ९२ ॥ यदावाभ्याम पराद्ध तत्कास्न्येनाद्य वा क्षामये एकरचनातक्रियादर्शनास्त्रिया स्वात्मनः पत्युश्वापराधक्षमापन याचितमिति गम्यते ॥९३॥ प्रणतीश्चक्रतु नमश्चक्रतु तन्मृतसजीवरूपमाश्चर्य प्रेक्ष्य तत्र मिलितो लोकोपि परमेश्वर तुष्टाव ॥९४॥ तत्र मिलितेषु लोकेषु कश्चित ईश गुरुमाह के मस्तके ब्रह्मलि

·श्रीगुरुचरिते
तत्रैको धूर्त आहेशं केस्ति ब्रह्मलिपिन वा।
नाल्पो मृत्युमेहानेप सास्ति चेज्जीवितः कुतः ॥९५॥
॥ श्रीगुरुरुवाच ।।
पात्रात्र लिखितं त्रिंशदायुरेण्यभवे शतं ।
याञ्चयैष्यं शतं त्वत्र गृहीत्वा व्यस्तमाचरम् ॥ ९६ ॥
तच्छ्रुत्वा मिलिता लोका उच्चैश्चक्रुर्जयध्वनि ।
स्वर्वासिश्रोत्रविवरवियांतिमघमर्पणं ॥९७॥
दम्पती प्राह भगवानायुष्मन्तौ निरामयौ।
सुपुत्रधनकीाढयौ लोकवन्यौ भविष्यतः॥९८॥
श्रुत्वा गुरोगां प्रमुदान्वितावुभौ स्नात्वा गुरोश्चक्रतुरर्चनं तदा।
अस्तंगतोऊप्यज आह्निकी क्रियां कृत्वा मठं सर्वजनैः सहाययौ।
इति श्रीगुरुचरिते कर्मयोगे मृतसंजीवनं नाम तृतीयोऽ-
घ्यायः॥ ३ ॥ आदितः पोडशोऽध्यायः ॥ १६॥
पिरस्ति वा न वा यतोयं नाल्पो मृत्युः क्षयेणागतो महानेव सा लिपिरस्ति
चेन्मृतोपि कथं जीवितस्तद्वद ।।९५॥ अत्रास्मिन्जन्मनि धात्रा त्रिंश:
द्वर्षात्मकमायुलिखितं एष्यजन्मनि शतं वर्षाणि अत्र तु याञ्चया एष्यं शतं
गृहीत्वा व्यस्तं विपरीतमाचरं ईश्वरस्याघटितघटनापाटवेपि परप्रसिध्या
परो बोधनीय इति न्यायेनेदमुक्तं ॥ ९६ ॥ स्वर्वासिनां देवानां श्रोत्रविव-
राणि विश्रांतिर्यस्य तं अघहरं जयध्वनि ।। ९७ ॥९८ ॥ गुरोर्गा वाचं
श्रुत्वा प्रमुदान्वितौ दम्पती स्नात्वा गुरोरर्चनं चक्रतुः ॥९९ ॥
इति टीकायां षोडशोऽध्यायः॥ १६॥

·सप्तदशोऽध्यायः सिद्ध उवाच अन्येयुराह साध्वीशं पूर्वेयुः कश्चनैत्य सन् । तत्वज्ञानेन माश्वास्य भस्माक्षान् चतुरो ददौ ॥१॥ प्राह दृष्ट्वा गुरुं तीर्थैः पतिं प्रोक्ष्यानुयाहि तं । इत्युक्त्वागात्स कस्तीर्थरुद्राक्षमहिमा कियान् ॥२॥ श्रीगुरुरुवाच रूपान्तरेण ते भावो मयैवांग परीक्षितः। धन्यासि सुभगे साध्धि तीर्थाक्षमहिमा त्वियान् ॥ ३॥ तन्माहात्म्यं कोत्र वक्ति भूपेशस्य मृतत्वदा । नृणामेकादिवक्त्राक्षा गंगास्नानादिपुण्यदाः ॥४॥ वराः स्युर्धातुरत्नाढ्याः शिव एव सहस्रधृक् । नाक्षर्विना पुण्यलब्धिः पापनाशोक्षधारणात् ॥५॥ श्रीगणेशाय नमः अथ सप्तदशोऽध्यायः ॥ रुद्राक्षभस्ममाहात्म्यं प्राह सप्तदशे स्त्रियाः। मन्त्रजाप्यानहतां च सोमवारव्रतं महत् ॥१॥ सद्यः परुदि- त्यादिनोभे अप्यव्यये ईशं श्रीगुरुं सन्साधुरेत्यागत्य मा मां आश्वास्य भस्म चवरो रुद्राक्षांश्च चतुर इति साधुविशेषणं वा ॥ १ ॥ स प्राह ।। २ ॥ अंग हे साध्यि ॥ ३॥ ईशस्य भूषा भूषणं ॥ ४ ॥५॥ ईशनाम नमः

·२७२
श्रीगुरुचरिते
ईशनामाक्षभस्मात्यो दुर्धरो मस्तामपि ।
जपेक्षाः प्राज्यफलदा ना भस्माक्षविना पशुः ॥६॥
दंताभ्रान्ध्यर्कनृपभूक्ष्मार्काप्टाशोन्मिताक्षतः ।
कण्ठकश्रुतिदोश्चूडादृक्करोरांसि भूपयेत् ॥ ७ ॥
काश्मीरे भद्रसेनस्य सुतस्तन्मंत्रिणोप्युभौ ।
भृपां मत्वाश्मवत्स्वक्षान्याल्येपि दधतुर्मुदा॥८॥
शाक्त्यो राजाग्रहात्माह तद्धेतुं शृणु भूपते ।
नंदिग्रामे पुरा तन्वी वारमुख्येन्दुमा सती ॥९॥
गजाश्वधनदाराढ्या धर्मज्ञा दानतत्परा।
तनाट्यमण्डपे त्वेतौ साक्षी मर्कटकुक्कुटौ ॥१०॥
शिवोस्या वैश्यरूपेण पातिव्रत्यं परीक्षितुं ।
धृत्वाप कंकणं लिंगं भास्वद्वेश्याब्रवीत्सखीं ॥११॥
शिवायेति पंचाक्षरात्मकं तेनाढयो निरन्तरजापकः अक्षा रुद्राक्षास्तैराढयः
वक्ष्यमाणसप्तमश्लोकोक्तप्रकारेण भस्मनाढयत्रिपुइधरः अक्षा रुद्राक्षाः बहु
फलदाः ना पुरुषः ।। ६ ॥ दन्तादिसंख्याकैः कण्ठादिस्थानानि भूषयेत्
दंतैत्रिंशन्मितैः कण्ठं अभ्राब्धिभिश्चत्वारिंशता कं मस्तकं अदिशभिः
श्रुती कर्णौ नृपैः षोडशभिर्भुजौ भुवा एकेन चूडां शिखां मया एकेन
दृशं मस्तकोपरि न्यस्तमालाप्रथितमूत्रालम्बितेन भूमध्यगेन अझैीदशभिः
करौ अष्टोत्तरशतेनोरश्चेति ॥ ७ ॥ भूषणानि पाषाणवन्मत्या शोभनरुद्रा
क्षान् ।। ८॥ शाक्त्यः पराशरः तद्धारणहेतुं कथयति राज्ञा शश्वकृतान.
हात् सती साध्वी ।। ९॥ एतौ कुमारौ साक्षौ रुद्राक्षभूषितौ ॥१०॥
अस्या वेश्यायाः धृत्वा प्राप तं तादृशं दृष्ट्वा वेश्या सखी प्राह ॥ ११ ॥

·अ. १७ कर्मयोगः २७३ परिपृच्छैनमर्धाचेद्रत्या वा दास्यति व्यहं । साध्वीत्वेन वर्मृत्वा रमयाम्यस्मि पद्मिनी ॥१२॥ श्रुत्वोचे स तया पृष्टं स्वैरिण्यां सत्यता कुतः । युष्माकं कुलधर्मस्तु व्यभिचारो हि केवलम् ॥ १३ ॥ ॥ वेश्योवाच॥ न स्वैरिणीयं साध्व्येव लिंगं त्वत्र प्रमा खल। अहं त्र्यहं सतीत्वेन भजे त्वां सर्वभावतः ॥ १४ ॥ ॥ वैश्य उवाच ।। गृहाणेदं पुष्पवंती साक्षिणावत्र मेसुवत् । स्वाक्यं दृढभक्त्यैव विचारय पुनःपुनः ॥१५॥ इत्युक्त्वा तत्करे वध्वा कंकणं लिङ्गमर्पयत् । साध्वीत्वेनापि सा भेजे लिङ्गं संस्थाप्य मण्डपे॥१६॥ सलिनो मण्डपो दग्धोग्निनाकस्माद्रतिक्षणे । सकीशकुक्कुटो वैश्यो जुहापानौ तनु तदा ॥ १७ ॥ वेश्यापि भर्तनाशार्ता कुलाचारविरुद्धतां । मा मजेति निपिदापि स्वैः सिद्धानुगमेभवत् ॥ १८ ॥ एन वेश्यं अर्धानमूल्येन रतिदानेन वा स्मयामि या रत्पुरानिपातयोरिति भवि- ध्यदर्थे लट् ।॥ १२ ॥ तया पृष्ट श्रुत्वा स वैश्य उचे ॥ १३ ॥ इयमहं साध्वी एवान विषये लिंग प्रमाण यह त्रिदिनार्यन्तं सतीत्वेन पातिव्रत्येन ।। १४ ।। गृहाणेत्यादिपैश्यवाक्य पुष्परन्तौ सूर्याचन्द्रमसो असुबत्प्राणपत् ॥१५॥१६॥ रतिक्षणे मेथुनावसरे सकीशकुक्कुटो मण्डपो दग्धः कीयो मर्कटः ॥ १७ ॥ स्वैरिणीकुलाचारविरुद्धता मा कुप्रिति स्वजनैनि- गु.च...१८ ·२७४ श्रीगुरुचरिते दत्वा दानानि नत्वा ध्यात्वेशं वह्निमाविशत् । प्रादुर्भुतस्तदा व्यक्षः पंचास्यः प्राह पंक्तिदोः ॥ १९ ॥ मायामुद्भाव्य ते सर्व मयेशेन परीक्षितम् । वारमुख्यापि साध्वी त्वं प्रीतोस्मि बरयेप्सितं ॥२०॥ जैव्यौपस्थ्यसुखं कापि न कांक्षे मे स्वकैः समं । सायुज्यं तेर्पयेत्यूचे सा शिवोपि तथाकरोत् ॥ २१ ॥ तौ कीशकुक्कुटावेतौ पूर्वसंस्कारकारणात् । एतौ स्तोक्षप्रियौ शैवौ मताश्मसमभूपणौ ॥ २२ ॥ तच्छ्रुत्वा मावि मे सनोर्मुने शंसेति पृच्छते। राज्ञे तस्य मृतिनं सप्ताहादिति सोब्रवीत् ॥ २३ ॥ मुह राज्ञातिखिन्नेन प्रणतेनार्थितोत्रवीत् । पराशरऋपिर्मा भी राजन्रुद्रोस्ति तारकः ॥ २४ ॥ षिद्धापि ॥ १८ ॥ त्र्यक्षत्रिलोचनः पंचास्यः पंचमुखः पंक्तिदोर्दशभुजः शिवः प्रादुर्भूतः ॥ १९ ।। मयेश्वरेण मायामुद्भाव्य कल्पयित्वा ते सर्व धर्म- धैर्यादि ।॥ २०॥ कापीह वा स्वर्गादौ वा मम स्वजनैः सह ते तव सायुज्यं मे मा अर्पय देहि सा वेश्या ऊचे तथाऽकरोत्सायुज्यं दत्तवान् ॥, २१ ॥ एतौ रुद्राक्षप्रियो शिवभक्तौ स्तः अतएव मतान्यश्मसमानि भूषणानि ययोस्तौ ॥ २२ ॥ तत्पराशरोक्तं श्रुत्वा मे सूनोः पुत्रस्य शुभं वाऽशुभं वा भावि हे मुने मह्यं कथयति पृछते राज्ञे तस्य राजपुत्रस्य सप्ताहान्मृतिर्मू- त्युरिति स पराशरोऽब्रवीत् ॥ २३ ।। अर्थितः प्रार्थितः पराशरोत्रवीत् राज- रुद्रस्तारकोस्त्यतो भयं मास्तु ॥ २४ ॥ स्रष्ट्रा ब्रह्मणा तयोर्धर्माधर्मयोः ।

·अ. १७ कर्मयोगः २७५ स्रष्ट्रा सृष्टौ जगवृद्धथै धर्माधौं तयोः पती। इन्द्रांतकौ तौ स्वरधोनेतारौ धन्यपापिनां ।। २५ ॥ यमसारथयः काममुखा नानाघहेतवः । तत्सारथ्याघमो लोकान्पापान्क्षिपति दुर्गतौ ॥२६॥ युद्धीन्द्रियमनःसंस्था अमी कामादयोऽवलाः। भीरूनिति यमितगोहद्धीनामगोचराः ॥२७॥ वेदान्वष्टासृजत्तत्र दक्षास्योत्थयजुश्रुतेः । महारुद्रोपहल्लब्धो मुनिभिः प्रसृतस्ततः ॥ २८ ॥ विप्रा यत्र पठंत्येतं कामाद्याः सकला न तं। देशं शेकुरपि द्रष्टुं याम्यं शून्यमभूत्पुरम् ॥ २९ ॥ पालको इन्द्रयमौ धन्यान्सुकृतिनः इन्द्र ऊर्ध्वं नयति यमः पापिनामधो नयति ॥ २५ ॥ सारथयः सहायभूता नाना पापहेतवः कामक्रोधप्रमुखास्तत्कृतस- हायाद्यमः पापकारिणो लोकान्दुर्गती नरके प्रक्षिपति ।। २६ ॥ बुद्रि- यमनांसि संस्था अधिष्ठानानि येषां 'इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्टानमुच्यते' इति स्मृतेः अवला अल्पवला अपि भयशीलानां नितरानति यतः यमिताः नियमिताः गाव इन्द्रियाणि हृन्मनः धीवुद्धिश्च यैस्तेषां यतीनां अगोचराः अविषयाः यमितगोहद्धीनां कामादयोऽगोचरा इत्यर्थे काठकेप्युक्तं ' इंद्रि- येभ्यः परा ह्या' इति मंत्रद्वयेन यस्मादात्मनः सर्वश्रत्वं तस्माद्बुयादि- नियमनं कुर्वतां यतीनां कामादिदर्शनमपि नैवेत्यर्थः ॥ २७ ॥ तर्हि जिते- न्द्रियतया कामजयाय योगोभ्यसनीयो नेत्याह वेदानिति ईश्वरेण हृयाहि- तान्मुखतोसृजप्रकटीचकार 'यो ब्रह्माणं' इति श्रुतेः ततो मुनिभ्यः शिष्या- दिद्वारा प्रसृतः ॥२८॥ एतं रुद्रं पापाभावाच्छ्न्यं ॥२९|| स्वपनित्यादिः ·२७६ श्रीगुरुचरिते यमः शशंस तद्धाने स्वपन्तिष्ठन्त्रजन्कुधीः । मत्तोऽभक्तिर्जपति चेत्स पापी शाधि तं भृशं ।। ३०॥ तद्भिन्नान्जापकान्रुग्णान्मा प्रेक्ष मृतिगानपि । श्रीविदारोग्यादिभाजस्त इत्याह यमं विधिः ३१ ॥ तस्मान्मृत्युंजयस्वाता मा भीः सदन्नमतः शिवे । अतिरुद्राभिषेकात्स भवेद्भपायुतायुरित् ॥३२॥ तच्छ्रुत्वा द्राक्समाहूय सद्विप्रानृष्यनुज्ञया । राजानुष्ठानमारेमे श्रद्धाभवत्या यथाविधि ॥३३॥ पाशदण्डधराः प्राप्ताः सप्तमेन्हि यमाऽनुगाः। गूढांगा मूर्छितः पुत्रस्तदा तदुपरि द्विजैः ॥ ३४ ॥ प्रक्षिप्तरौद्रांवुतीर्थमंत्रिताक्षतसम्भवैः । रौद्रेर्दताः पराभूता जग्मुस्तेथोत्थितः सुतः ॥ ३५॥ प्रीतो राजा तदा विप्रान् भोजयित्वाम्यतोपयत् । सभां विरच्योपवेश्य स्वासने शाक्त्यमाभजत् ।। ३६ ।। रणवीणो हरि गायन्तत्राप्तो नारदो नृपः। तं प्रत्युद्गम्य सम्पूज्य लोकोदंतमपृच्छत ॥ ३७॥ स पाहात्र महामृत्युस्त्वत्पुत्रं हर्तुमागतः । शिवदूतैः सदूतः स पराभूतो यमं ययौ ।। ३८॥ यममाह कुधीर्लोभनस्तमतिः ॥ ३० ॥ तेभ्यः पापेभ्यो भिन्नानितरान् ॥३॥ मृत्युभयालाता सद्ब्रह्मतो ब्राह्मणद्वारा रुद्रेण वा ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ गढांगा गुप्तदेहाः ते यमदूताः ।। ३४ ॥ ३५ ॥ शाक्यं पराशरम् ॥ ३६ ॥ तत्रातः प्राप्तः प्रत्युद्गम्य संमुखं गत्वा ॥ ३७॥ स नारदः ॥ ३८ ॥ क ·अ. १७ कर्मयोगः २७० + यमोपि तैः सहैत्यैशान्दतान्याहेधराज्ञया । नियतं कर्तुमुद्युक्ते मयि यूयं क विनदाः ॥ ३९ ॥ ऊचुस्तेदचित्रगुप्तं पृष्ट्वा स्वस्थो भवांतक । स पट्टे द्वादशाब्देल्पं मृत्युं तीायुतायुरित् ॥ ४० ॥ भविष्यतीति सम्प्रेक्ष्य भ्रांतः शेवान्क्षमापयत् । दृष्टं मयेदं ते पुत्रखातः शाक्त्येन भूपते ॥४१॥ इत्युक्त्वा नारदोगात्स्वराशीभिरभिनंद्य तौ। शाक्त्योप्यगात्स्वधामेयान्तीक्षिमहिमा सति ॥ ४२ ॥ ॥ साविन्युवाच ॥ यत्वदृग्गोचरा साक्षाज्जाता धन्यतमा गुरो । उपादिश मनुं मे ते पादान्जस्मृतिहेतवे ॥ ४३ ।। ।। श्रीगुरुरुवाच॥ नोपदेश्यो मनुः स्त्रीणां पतिभक्तिस्तु तारका । दत्तोप्यनुपयुक्तः स्याद्दातुर्हानिश्च शुक्रवत् ॥४४॥ भृगु साधि पुरा देवदैत्ययुद्धमभून्महत् । काव्यो मंत्रजपाद्वनिहतान्दैत्यानजीवयत् ॥ ४५ ॥ गत्वेन्द्रः शरणं शम्भु तच्छशंस शिवेन तु। आनयित्वा कविलीटः सोपि मूत्रावहिर्गतः॥४६॥ कुतो हेतोः ॥ ३९ ॥ ते शिवदूताः अद इदं स यमः इयं किंवदन्ती न दृष्टं मया ॥ ४० ॥४१॥ स्वः स्वौ तौ कुमारौ स्वधाम स्वाश्रमं ॥४॥ मनुं मन्त्रं ॥ ४३ ॥ ४४ ॥ तदर्थमितिहासमाह काव्यः शुक्रः वनिहतानि- न्द्रेण पातितान् ।। ४५ ॥ तच्छुक्रकर्म कविः शुक्रः लीदो भक्षितोपि उदर ·२७८ श्रीगुरुचरिते दैत्यानेत्य पुनः शुक्रस्तान्मृतानप्यजीवयत् । वस्तस्तदेंद्रो धीमन्नः पाहीति प्रार्थयद्गुरुं ॥४७॥ स प्राह तन्मनी व्याजा शिते वो जयो झवः । त्रिलोककण्टकोत्कर्षान मंत्रसारहतिवरं ॥४८॥ इत्युक्त्वा स कचं प्राह स्वसुतं गच्छ रे कविं । विद्यार्थित्वेन तं तुष्ट्वा मंत्रसारं तिरस्कुरु ॥ ४९ ॥ तं नत्वापि कचो गत्वा शुक्र प्राहाऽस्मि ते गुरो। शिष्यो मां प्रणतं शाधि पक्षित्वं मा निधा मयि ॥५०॥ एवमुक्तवतस्तस्य रूपसौंदर्यमोहिता । शुक्रं प्रियात्मजोचे, शिष्यत्वेनोररीकुरु ॥५१॥ तच्छ्रुत्वोशनसा सोपि तद्वात्सल्यादुरीकृतः । कचोपि सर्वभावेन शुक्रं गुरुमतोपयत् ।। ५२ ।। एव स्थित्वा मूत्राद्वहिर्गतः ॥ ४६ ।। पूर्व भार्गवोपि सन् शिवशुक्रसम्बन्धतः शुक्रसंज्ञो जात इति स्कांदे प्रभासखण्डे द्रष्टव्यं तदनुस्मृत्यर्थमत्र शुक इत्युक्तं गुरु बृहस्पति ॥४७|| स बृहस्पतिः तन्मन्त्रे कपटाद्भशिते सति को युष्माकं देवानां ध्रुवो जयो भविष्यति दैत्योत्कर्षानमंत्रसारहरणं मनाविप्रयं नेदमवयं भविष्यतीति भावः ।। ४८ ॥ तं शुक्र ॥ ४९॥ कचोपि, तं गुरुं नत्वा शुक्र गत्या पक्षित्वं देवपक्षपातित्वशंकां मयि मा निधाः मा निधेहि निपूर्वाद्धाधातोर्लुङ् न माङ्योग इबडागमप्रतिषेध. ॥ ५० ॥ प्रियात्मजा देवयानी उररीकुर्वंगीकुरु ॥ ५१ ॥ उशनसा शुक्रेग ॥ ५२ ॥ तच्छाठयं ·अ. १७ कर्मयोगः २७९ ज्ञात्वा तच्छाठ्यमसुराः समिदर्थ गतं वनं। .. तं जघ्नुर्देवयान्याह शुक्रं नाप्तः कुतः प्रियः ॥५३ ।। शुक्रोपि तं हतं ज्ञात्वा ध्यानान्मंत्रप्रभावतः । जीवयित्वानयद्नेहं कचं हृष्टाभवत्सुता ॥ ५४॥ मुहुर्दैत्या वने हत्या हिंस्रेभ्यस्तत्पलं ददुः। तमदृष्ट्वैव शोचंती कन्यामावास्य भार्गवः ॥५५॥ ज्ञात्वा तं भक्षितं हिंस्तत्कुक्षेमत्रशक्तितः। कात्स्न्यानिष्काश्य कृत्वैक्यं सजीवं पूर्ववद्व्यधात् ५६ पुनदैत्याः कचं हुत्वा तद्भस्म मधुयोजितम् । ददुः शुक्राय प्रमादात्स पपौ दैत्यवत्सलः ।। ५७॥ पुनः कन्यातिखिबाभूच्छुको ज्ञात्वोदरस्थितं । दैत्यान्छशाप ब्रह्मभान्कन्यामाह स नाप्यते ॥ ५८॥ दैत्यैः क्षिप्तः स मत्कुक्षौ तदानयनतो हि मे। मृत्युभवेन को वेद दिव्यं मंत्र हि मां विना ।। ५९ ॥ कन्योचे तात मे मंत्रमुपादिश च जीवय । तं त्वां यदेष्यति मृति वयामि सुमंत्रतः ॥ ६० ॥ कचकापटयं प्रियः कचोद्यापि कुतो न प्राप्तः ॥५३॥ ५४॥ तत्पलं मांसं ॥ ५५ ॥ तत्कुहिंस्रोदरात् मंत्रबलतः कात्सिंपूर्णत्वेन मांसा- दिरूपं तं निष्काश्य ऐक्यं कृत्वा पूर्ववद्देहं स सजीवं व्यधाद्व्यकरोत ॥५६॥ मधुयोजित मद्यमिश्रितं स प्रमादादनवधानात्पपौ ॥५७ ॥ उदरस्थितं कचं ज्ञात्वा स कचोतः न प्राप्यते ॥५८॥ न वेद न वोत्ति विदो लटो वेति लणादेशः ।। ५९ ।। तं कचं मृतिर्मुत्युः ।। ६० ॥ अस्यै ·श्रीगुरुचरिते नोचेप्राणांस्त्यजाभीति निर्विष्णास्यै स मोहतः। दत्वा मंत्र जपित्वा तं जीवयित्वा मृतिं ययौ ॥६१। विदार्य जठरं प्राप्त कचं दृष्ट्वा मृतं कविं । मंत्रेण जीवयामास तदातेजाभवन्मनुः ॥ ६२ ॥ कृतकृत्यः कचो नत्वा गुरुं प्राह तदासुराः । भंति मां तद्गृहं यास्ये मदर्थे भवतोप्यकं ॥ ६३॥ सोपि गच्छेत्यादिदेश कन्योचे मत्पतिर्भव । मयैतदर्थमेव विजीवितोसि मृतोप्यहो ॥ ६४ ॥ कच ऊचे गुरोः कन्या स्वसाम्बास्वर्पणाच तत् । नोद्वाह्यातस्त्यजास्सय विरुद्धाग्रहमम्ब भोः॥६५॥ सा विद्यां विस्मरेत्येनं शशापापि स तां नृपः। त्वां वरिष्यति मौयाचे नश्येन्मंत्रो गुरोरिति ॥ ६६॥ मंत्रोऽतेजास्तदैवाभूच्छुको दीनत्वमापतत् । स्त्रिय मंत्रस्ततोऽदेयः कार्य गुज्ञिया व्रतं ॥ ६७॥ देवयान्यै ।। ६१ ।। ६२ ।। ६३ ।। ६४ ॥ अस्वर्पणा प्राणदानादवा माता भवितुमर्हसि ।। ६५ ॥ एन कच स कचस्ता देवयानी ।। ६६ ॥ यस्मा- च्छुकस्येदृश्यवस्था जाता तत्तस्मास्त्रिय मरः अदेयः दातुमयोग्यः यद्यपि गोधाघोपाविश्वगराप्रभृतयो युगान्तरे ब्रह्मवादिन्यः श्रूयते तथापि वर्तमाने युगेयं विशेषः तर्हि 'त्रियो वैश्यास्तया शूद्रास्तेपि याति पर गतिम्' इति स्मृत्या मोक्षे स्त्रियोप्यभ्युपगमास्त्रीणां कि मोक्षसाधनमित्यत आह व्रत कार्य तच न स्वातत्र्येण गुर्वाज्ञया कार्य वितानकमणि स्त्रीणां मत्रपाठे अणे चाधिकार एव ॥६७ ॥ भवस्मृतिप्रद तारक व्रतमवस्यमेवाभ्युपेयं ·अ. १७ कर्मयोगः २८१ ॥ सावित्र्युवाच॥ भगवन्सद्गुरो मंत्रो यमुनायो हि योपितां । तोकं व्रतमाख्याहि वारकं ते स्मृतिप्रदम् ॥ ६८॥ ॥ श्रीगुरुरुवाच ।। सुलभं तारकं साधि सोमवारमहाव्रतं । व्रतोत्तमं सुधामेष्टदं केप्यस्याधिकारिणः ॥ ६९ ॥ सीमंतिन्या यत्प्रभावान्नष्टोप्याप्तः पतिः शृणु। प्राचित्रवर्यािवर्ते राजा शूरो वशी कृती ॥ ७० ॥ धीरूपशीललक्ष्मात्यां पुत्री लेभेजसेवया । शांत्याद्याढ्या सती मायुताब्दं राज्यभोक्त्र्यसौ ॥७॥ इत्युचुर्गणकास्त्वेको वाल्ये वैधव्यमित्यपि । राजा हृष्टोपि खिन्नोभृद्ववृधे सा सितेंदुवत् ।। ७२ ॥ सा द्वादशाब्दिका श्रुत्वा वैधव्यं भावि दुःखिता। नस्वैकदाप्तां मैत्रेयी साऽवैधव्यं स्म याचते ॥७३॥ यतो व्रताद्भवद्व्यपाश्रयोवश्यं भवेत् तेन चास्माकमपि गतिरिति भावः 'मा हि पार्भ' इति स्मृतेः ।। ६८ ॥ उमाध्यात्मविद्या हैमवती वा तया सहितः सोमः शिवस्तस्य वार आनंदवर्धको दिवसः प्रेष्ठः यदिने कर्तव्यं यन्महा- व्रतं नित्यकाम्यभेदेनोभयात्मरत्वान्महत्वं पूज्यतमत्वं वा सुष्टु धाम प्रभावो यस्य केपि धर्मबाह्या यवनादिरहिताः सर्वे वर्णा आनमिणस्तस्त्रियश्चास्य व्रतस्याधिकारिणः ॥ ६९ ।, आतो लब्धः ॥ ७० ॥७१॥ वैधव्यमि- त्यपि उवाच ।। ७२ आमा हितोपदेष्ट्री ब्रह्मवादिनीवात् गृहागतां का ·२८२ श्रीगुरुचरिते तां सात्रवीत्सोमवारव्रतात्त्रातास्ति शंकरः। प्रतींदुवारं संसेव्यो गोहत्कायैः सदाशिवः ॥ ७४ ॥ उपोष्य नक्तं भुक्त्वा वा भक्त्यास्मिन्न क्षणं स्वपेत् । नश्येत्प्राप्तापि भीस्त्यक्ते व्रते कुप्येत शङ्करः॥ ७५॥ पापक्षयोस्याभिषेकात्साम्राज्यं पीठपूजनात् । गंधादिदानात्सौभाग्य सौगंध्यं धूपदानतः॥ ७६ ॥ दीपात्कांति ज्यदानाद्भुक्तिस्तांबूलतो रमा। नत्या पुमर्था ऐश्वर्य जपाबाह्मणभोजनात् ॥ ७७ ।। सर्वतृप्तिः कोशवृद्धिोमाल्लभ्याखिलं स्तवात् । तद्वतं कुर्विति प्रोक्त्वा सागात्कन्याकरोद्वतम् ।।७८॥ भूयाद्भाव्येषा देयेति मत्वा चन्द्रांगदाय राट् । तां वरायानुरूपाय नलगोत्रभुवे ददौ ॥ ७९ ॥ गजाश्वदाप्तराष्ट्रादि दत्वापि स्वपुरे मुदा । पुत्राभावात्स तं राजा मेने संस्थाप्य पुत्रवत् ।। ८०॥ ॥७३॥ गोहकायैः वाङ्मनःकायकर्मभिः सदेत्यव्ययं वा ॥७४ ।। अस्मिन्बारे क्षणमपि न स्वपेत् अथवा स्वप्रकाशापरोक्षरूपे शिवे प्रमाद न कुर्यात् भर्भियं प्राप्तमपि नश्येत् व्रते त्यक्ते शंकरः कुप्येत व्रतसातत्यार्थ- मिदं शासनं ॥ ७५ ।। ७६ ॥ रमा श्री त्या पुरुषार्थाः चतुर्विधाः ब्राह्म- णभोजनासतितिरित्यप्रिमेणान्येति ॥ ७७ ॥ सा मैत्रेयी ।। ७८ ॥ 'यद. भावि न तदाधि भावि चेन तदन्यथा' इति निश्चित्य चन्द्रांगदाय देयेति मत्या ।। ७९ ॥ ८० ॥ कालियां यमुनाया द्व्यम्मगधेत्यण् स चन्दोगदः ·अ. १७ कर्मयोगः कालिंद्यामेकदा क्रीडन्मजति स्म स तचराः। पितरौ श्वशुरौ गत्वा तदूचुस्तत एत्य ते ॥ ८१ ॥ अन्वेष्यापि न तं प्रापुः शोकं चक्रुस्तदाखिलाः। कन्यानुगन्तुमुत्कापि शवाभावान्निवारिता ।। ८२॥ तामाश्वास्यानयद्राष्ट्र चित्रवर्मा नृपः सुता । शोकार्ताप्यकरोत्प्रेम्णा सोमवारवतं शुभं ॥८३॥ पुत्रशोकाकुलं विद्रसेनं सस्त्रीकमुत्तमं । खिन्न संस्थाप्य कारायां तद्राज्यं बुभुजेहितः॥ ८४॥ तं नागिन्योबुमग्नं वं लोकं नीत्वामृतोपमं । सर्पशाय ददुः सर्पेट् सुधया तं व्यजीवयत् ।। ८५ ॥ अलौकिकं पुरं नागान्दृष्ट्वा स चकितोभवत् । वासुकिः प्राह तं कस्त्वं कस्य भक्तोसि मे वद ॥८६॥ तघरास्तदूताः तच्चन्द्रांगदनिमजनं ते मातापितरौ श्वश्रश्वशुरौ च कन्या सीमंतिनी अनुगमनं कर्तुमुद्युक्तापि ॥ ८१ ।। ८२ ॥ शोकपीडितापि सोमंतिनी ॥ ८३॥ कारायां बन्धनालये अहितः शत्रुः ॥८४॥ तं चन्द्रांगदं स्वं लोकं पातालं सशाय वासुकये सुधयाऽमृतेन ॥ ८५॥ स चन्द्रांगदः । ननु कर्मकाण्डप्रक्रमे व्रतार्चनादिरूपमुपासनं प्रकृतासंगतमिति चेन्न देवताज्ञानपूर्वकस्य कर्मणः श्रेष्ठयात् केवलकर्मणोन्धतमःप्रवेशश्रवणात्। व्रतोपलक्षणेन देवताज्ञानेन सह कर्मानुष्ठेयमिति ज्ञाप्यते श्रुतिश्च अन्धं तमः प्र. अग्निहोत्रादिलक्षणा केवलाऽविद्या केवलं देवताज्ञानं विद्या ।। ८६ ॥

·श्रीगुरुचरिते चन्द्रागद उवाच ॥ सच्छ्लोकनलवंशोत्य इंद्रसेनसुतोस्म्यह। चन्द्रांगदाभिधो राजा जामाता चित्रचर्मणः ॥ ८७॥ कालिंद्यां पतितस्त्वत्र केनानीतो नि वेनि तत् । दैवादो दर्शनं जातं सफलं जन्म कर्म मे।। ८८॥ सृष्टयादिहेतुः सर्वेशः सर्वात्मा चिन्मयोप्यजः। कैलासे मूर्तिमयोस्ति शंभुनः कुलदैवतं ॥ ८९॥ ।। वासुकिरवाच ॥ पूतोस्पन पुरे तिष्ठ भुंजन्भोगानमानुपान् । सुधाकल्पद्रुपूर्णे रुक्शुग्भीनिद्रालयोनिते ॥९॥ ॥चन्द्रागद उवाच॥ मां तु मत्वा मृत नद्यां पितरौ मे मरिष्यतः। शोकाापि वधुर्व वर्तमाने विवाहिता ॥ ९१ ॥ सच्लोक पुण्यशोक ।। ८७ ॥ वो भाता ॥ ८८ ॥ कस्य भक्त इत्य- स्योत्तरमा जगज्न मस्थितिभगानामादिकारण प्रधानादे परत्वात् कुतः सर्वेश अन्तर्यामित्वेन नियन्ता तस्मिाजीगो भिन्नो वा नेत्याह सर्वात्मा जीवालपेणानुनविष्टस्यात् अतएव चिन्मयश्चिदेकरस अतरवाव्यय तर्हि फथ तस्य भजन तदाह यो भक्तानुग्रहाध माया वशीकृत्याविकृतेन स्वर- पेण कैलासे मूर्तिमायोस्ति तर्हि भूमिष्टस्य तर गोचर कथ तदाह नोस्माफ कुलदैवत कुठपरपरोपासनेनगास्माक विषया भवति त यथायथोपासत' इति श्रुते ॥४९॥ पूत पत्रिोऽमानुपानलोकिकान् अमृतकल्पद्रुमाकीणे रोगशोकभयनिदारहिते पुरे ।। ९० ॥ नयां कालिया वधूरपि मरिष्यति यतो वर्तमाने वर्ष उद्घाहिता ॥ ९१ ॥ वासुकिस्तच्छुत्या प्राह इति इत्य ·अ. १७ कर्मयोगः २८५ श्रुत्वेति चेद्बजेत्युक्त्वा रत्नभूपामृतादिकं । दत्वाह्यश्चौ मनोवेगौ गमयामास तौ स तु ॥१२॥ स ससर्योश्वमारुह्य गच्छन् प्रेक्ष्य मनोजवः । कालिंद्यां सोमवारे स्वां विरूपां महिपी जगौ ।। ९३ ॥ वधूः कस्यासि कन्या त्वं शोकातासि कुतोंगने। सा तच्छ्रुत्वा सखी प्राह कथयास्मै सविस्तरं ॥ ९४ ॥ ॥सख्युवाच॥ चन्द्रांगदवधूश्चित्रवर्मकन्येपमत्र तु । प्रियो नष्टस्तच्छुगाता नात्यत्राद्यास्ति सद्वतं ।। ९५ ॥ कारायां श्वशुरावस्याः संस्थाप्य बुभुजे स्वयं । राज्य रिपुः सोमवारव्रतमेपा करोत्यतः ॥९६॥ सीमंतिन्यपि तद्रूपं दृष्ट्वा स्वपतिसन्निभः । कोयं धूर्तास्ति यक्षो वा भाति वा स्वमहद्भ्रमः ॥९॥ इति मत्वा शुशोचैनामाश्वास्याहैष्यति व्यहात् । पुण्याद्भर्ता तवेत्युक्त्वा राष्ट्र चन्द्रांगदो ययौ ।। ९८॥ वदसि चेत्तर्हि बज इत्युक्त्वाऽहि. सर्पः सहायार्थ अश्व आरोहणार्थं च त चन्द्रागदं स वासुकि ॥९२ ॥ स चन्द्रागदः विरूपा सौभाग्योपचारर- हिता स्त्रां महिषी पत्नी ॥९३ ॥ कस्य वधू पत्नी असि कस्य च कन्या दुहिता अस्मै पृच्छते सखी वयस्या सख्यशिश्वीति डीप सविस्तर सप्रपचं प्रथने वारशब्द इति घनो निषधात् ॥१४॥ अत्र नद्या प्रियो भर्ता नष्टः सगत सोमबारवत अतोत्र स्नाति ॥ २५ ॥ ९६ ॥ सीमन्तिन्यपि तद्रूपं दृष्ट्वा स्वगत माह स्वमनमो हृदयनमो वा भाति १९७॥ एनां सोमन्ति- नीमाश्चास्य आह तव पुण्यानिमित्तात्त्र्यहालिदिनेन भर्ता एष्यति इत्युक्त्वा ·२८६ श्रीगुरुचरिते सापि तूष्णीं ययौ राष्ट्रं पितुचंद्रांगदस्त्वरि । स्वागमं श्रावयामास स भीतो मुक्तवान्नृपं ॥ ९९ ॥ द्विपा क्षमापितो मुक्तश्चन्द्रसेनः समागतं । श्रुत्वा नष्टं सुतं वध्वा प्रेमाश्रूत्तोभवत्क्षणात् ॥१०॥ अलंकृतं पुरं सोपि प्रविश्य पितरौ दृढं । समालिंग्यादितः सर्व शशंस पुलकांकितः॥१०१॥ सर्प सत्कृत्य राज्याय प्रेरयत्पित्रनुज्ञया । गत्वा श्वशुरराष्ट्र स्वभार्याशोकं जहार सः ॥१०२॥ आनीतानर्धवस्तुनि तस्यै दत्वा तया सह । राज्यमेत्याभिषिक्तः स जिष्णुवद्युमुजे श्रियं ॥१०३॥ इयान् व्रतप्रभावस्तव्रतं कुर्वित्यजोब्रवीत् । ततः प्रभृत्युमौ भक्त्या चेरतुव्रतमुत्तमं ॥ १०४ ॥ गुर्वानयेयितुर्गेहं प्रत्यब्दं गुरुदर्शनं । कृत्वा श्रीपुत्रपौत्राट्यावुभयीं सिद्धिमापतुः ॥१०५॥ राष्ट्रं ययौ । ९८ अरिं शत्रु स्वागर्म नृपमिद्रसेनं ॥९९ ॥ द्विषा शत्रुणा वध्या पत्न्या सह प्रेमाचसांद्रः ॥ १०० ॥ १०१॥ स चन्द्रांगदः ॥ १०२॥ अनर्धवस्तून्यमूल्यवस्तूनि जयशीलो जिष्णुरिद्रः ग्लाजिस्थश्चेति स्तुः तेन तुल्य इति यति: इन्द्रयराजश्रियं ॥ १०३ ॥ १०४ ॥ ईपितु जग्मतुः ॥ १०५॥ जगदानन्दानन्दभूत आत्मा विग्रहो यस्य स मानुष्य

·अ. १७ कर्मयोगः
२८७
एवं जगन्मंगलमंगलात्मा मनुष्यभावात्परिगृह्य भक्कान् ।
संचारपूतां जगतों विधाय ततान लीलाममलामीं ॥१०६॥
इति श्रीगुरुचरिते कर्मयोगे दम्पतीगुरुसंवादो नाम चतुर्थो-
ध्यायः॥ ४॥ आदितः सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७॥
नटनेन अत्र च कर्मकाण्डे प्रसंगाचिरंटीनां पातिव्रत्यमेयोभयत्र तारको
धर्मो नापरः मृते भर्तरि सति सम्भवेनुगमनमेव मुख्यधर्मस्तदसम्भवे वैध-
व्यपालनं तेनापुत्राया अपि ब्रह्मचारिवत्स्वर्गाति: पूर्वाध्याये प्रतिपादिता
इह तु संवादमिषेण मन्त्रानधिकारेपि व्रताचरणेनोभयसिद्विरुक्ताऽतो मोक्षे
स्वातंत्र्य द्यौतितमिति दिक् ॥ १०६॥
इति टीकायां सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥

·अष्टादशोऽध्यायः नामधारक उवाच ।। निद्रितं मोइतम्यां मे मनोहंकारपूणितं । बोधार्कोदयबुद्धं तत्पातुमैच्छत्कथामृतं ॥१॥ । सिद्ध उवाच ।। वत्स विष्णौ प्रवुद्धोसि यत्तृप्तिः शृण्वतोपि नो। मन्ये त्वयि प्रसादोस्ति श्रीमद्भगवतो हरेः ॥२॥ शृण्वेको ब्राह्मणस्तत्र त्यक्तान्यानप्रतिग्रहः । दैवाप्तभुगृती शांतोसक्तः कर्मपरो गृही ॥३॥ तत्स्त्रीः कृत्येव सस्वीकाः स्वादु मुक्त्वान्यसद्मनि । लभते स्वं कार्यास्तद्दृष्ट्वा पतिमगर्हयत् ॥ ४ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अथाऽष्टादशाऽध्यायः॥ ब्राह्मण्या दुःस्वभावं च परिहत्य द्विजातये ॥ शशंसाष्टादशे कृत्स्नमाह्निकं श्रीगुरुः स्वयं ॥ १॥ मोहतम्या मोहमय्या राज्यां निदितं संजातप्रमादनिद्रं भवत्कृतबोधसूर्योदय- समये बुद्ध जातविवेकं मे मनः कथामृतं पातुमैच्छत् यथा सुसो बाल उत्थाय दुग्धं पातुमिच्छति तद्वत् ॥ १ ॥ विष्णो व्यापके गुरौ विषये संजातयो- धोसि यद्यस्मात्तच्चरितं शृण्वतोपि तृतिर्न विद्यतेऽतस्त्वयि भगवाप्रसादो- स्तीति मन्ये ।। २ ॥ तत्र गन्धर्धनगरे त्यक्तपरानप्रतिमहा ऋती सत्यवक्ता शमादिसम्पनः गृही कर्मपरीप्यनासक्तोभूत् ।। ३।। सन्त्रीकास्तत्रत्याः परगृहे स्वादनं भुक्त्वा शोभनात्राणि धनं च लभते इति दृष्ट्वा स्वपतिम- कुत्सयत् ॥ ४॥ सा भर्ग सह भोक्तुमेफेन धनिना आमन्त्रिताप काम- ·अ. १८ कर्मयोगः २८९ भोक्तुं भर्चा सहाहूता धनिनैकेन सैकदा । पत्याऽक्रुट्कामलोभेन निपिद्धैत्यावदद्गुरुं ॥ ५॥ दीनां कुचैलां क्षुधितां पत्या साकं धनी गृहे । दाताह्वयति भोक्तुं मां पति बोधय नैति सः ॥६॥ तच्छ्रुत्वाहूय तं गच्छ भोक्तुं वध्वेत्यजोब्रवीत् । स माह नियम हित्वा तथा कुर्वे त्वदाज्ञया ।।७।। इत्युक्त्वागात्तया भोक्तुं श्वक्रोडोच्छिष्टपाकतः। भुंजती ददतेनं सा दृष्ट्वा पत्ये शशंस तत् ॥ ८॥ उत्थायोमौ ततः खिन्नौ गुरुं प्राप्य तदूचतुः। स प्राहांगाध लब्धं ते स्वीः परान्नसुखं परं ॥ ९॥ सोचेद्य च्छलितो भर्ता शंतव्यो मंतुरध मे। तामाह श्रीगुरुरितः पत्यनुज्ञानुगा भव ।। १०॥ क्रोधलोभहीनेन पत्या मा गच्छेति निषिद्धा सती गुरुमागत्यावदत् ॥५॥ दीनां दरिद्रा कुचैला वस्त्रहीनां दाता भोक्कुमाव्हयति स पतिर्न गच्छति तं बोधय ।। ६ ॥ तद्वाक्यं श्रुत्वा तं विप्रमाहूय पल्या सह भोक्तुं गच्छति स विप्रः ॥ ७ ॥ तया पल्या महागात् तत्र वक्रोडोच्छिष्टं पाकतोनमा- नीय भोक्तृभ्यो ददत इति दृष्ट्वा स्वयं भुंजानापि दुर्मानसा भूत्वा तत्स्व. पत्ये कथयामास ॥ ८॥ यद्वृत्तं तत् सः गुरुः अंग हे स्त्रीः परं परान्नसुखं ते लब्धं ॥९॥ सा स्त्री ऊचे मे मंतुरपराधः इतः परं पत्यनुज्ञावशवर्तिनी गु.च.....९ ·२९० श्रीगुरुचरिते ॥ विप्र उवाच॥ निष्ठान्यथाकृता मेघ दुष्टयाचं कथं ब्रजेत् । जन्मप्रभृत्यद्य यावनेवपापं मया कृतम् ॥११॥ ॥ श्रीगुरुरुवाच ।। मा भीस्त्वय्येप दोपो न दुश्चित्तं न कुलस्त्रियः । कार्य सातः परं नेच्छेत्तथात्तुं क्वापि नैह्यतः ॥ १२ ॥ कदाचिद्यस्य कस्यापि कर्माभाव उपस्थिते । द्विजाभावात्तु भोक्तव्यं तत्र दोपोन्यथा भवेत् ।। १३॥ ॥ विप्र उवाच ॥ परान्नं कस्य भोक्तव्यं कस्मिन्गेहे न कुत्र वा । कस्माद्दानं गृहीतव्यं निषिद्धं चापि शंस मे ॥ १४ ॥ चितं भर ।। १० ।। दुष्टया पल्या अब पापम् ॥ ११ ॥ दुश्चित्त कष्टयुक्त साप्यत पर तथा परान नैच्छत् त्वमत ऊर्ध्व कापि भोक्तु न गच्छ ॥ १२॥ नाय नियम द्विजालाभानिमित्ताच्छाद्धादिकमलोपे प्रासे तत्र भोक्तव्य अन्यथा रसासक्त्या दोपो भवन्नेदृशेन भोजनेन यद्वान्यथा द्विजा- सभने कर्मलोप जानन्नव्यह परान्न भोकु न बजामीति दुराग्रहाद्दोपो भोत ॥ १३ ।। कस्य पवित्रान्न कस्मिन्गेहे भोक्तव्य कुत्र वा न भोक्तव्य निपिद्ध दान च शस कथप ॥ १४ ॥ सदाचारसम्पन्नो वैदिकच गुरवः ·अ. १८ कर्मयोगः २९१ ।। श्रीगुरुरुवाच॥ सद्विप्रवैदिकगुरुश्वशुरस्वशिष्यमातामहालय उ भोजनतो नदोषः। नाऽचारहानपरकर्मरताहिताक्षुद्राशुचिस्वगुरुदुःखकरान्नमद्यात्।। दातात्मेति सततं सुकृतं तदनमुक्त्यास्य भोक्तुरघमेति तथाप्यमंत्रात् । हूत्यांधिजस्य च तथा खलु मासपुण्यं दर्श परान्नग्रहणादपयाति मोक्तुः ।। १६ ।। कन्यालयेऽभजननोत्तरमन्नमद्यालक्ष्मीरपैति सततं परगेह- वासात् । ग्राह्यं च दानमपि सज्जनतो ग्रहे सत्क्षेत्रादिके न न कुहाप्यतिनिद्यदानम् ॥ १७॥ उत्तमं यज्ञाशिष्टान्नं दीक्षितग्रह्मिणोरपि । स्वार्थ पक्तं क्वापि नाद्यादद्याद्यज्ञार्पितं शुभं ॥१८॥ अध्यापकानदातृभयहादयः श्वशुरः पत्नीपिता स्वाः बांधवाः मातामह- श्वेषां गृहे भोजनतो दोषो न ना पुरुषः आचारहीनः परकर्मतत्परः अहि- तातः लोभादिग्रस्तः क्षुद्रः कदर्यः अशुचिः जाताशौचमृताशौचयुक्तः पनितो बहिष्कृतो वा स्वजनगुरुपीडकश्चैषामन्नं नाचात् ॥ १५ ॥ निरन्त- रपरानभोजनेन भोक्तुः सुकृतं अन्नदातार प्रति गच्छति अस्यान्नदातुरचं पापं भोक्तुः कणि पष्टी भोक्तारं प्रति गच्छति तथाप्यमंत्रादा- मंत्रणं विना परानभोक्तुस्तर्थव पूर्ववत् तथा ब्राह्मणगृहे अप्रिजस्य शूद्रस्य हूत्या ब्राह्मणगृहे भोक्तुमागच्छेत्याहानेन गत्या भोक्तस्तथैव पूर्वोक्तवत् दरों परान्नभोजनान्मासपुण्य रपयाति दातारमिति शेपः पूर्ववत् ।। १६ ।। पुत्रोत्पत्त्यनन्तरं स्वदुहितुहेन्नमद्यात् निरन्तर परगेहवासा मीर्गच्छति सबनतः स्वधर्मनिष्टावतो दान प्राचं ग्रहे ग्रहणे सरक्षेत्र तीर्थं च दान न ग्राह्य अतिनिद्यदान महादानं या क्षेने तीर्यान्यन वा न ग्राह्यं ॥ १७ ॥ १८ ॥ आपदि दानप्रतिग्रहदोपः पुनमिचिति १ पितृव्यमातुलमातामहति निपातनात्साधुः ·२९२ श्रीगुरुचरिते नश्येजपादापदि दानदोपः स्वाचारमप्यापदनापदिष्टम् । विविच्य विप्राः प्रचरंति येन क्वाप्याधिदैन्यर्णगदान्स्पृशन्ति । स्वाचारहीनाः परकर्मसक्तास्तेमुत्र चात्रापि सदार्तिभाजः। तस्माद्विजाचारममुं निराशीस्त्वं कर्तुमर्हस्युभयार्थदं वै ॥ २० ॥ ॥ विप्र उवाच ।। देव देव जगन्नाथ दयाब्धे भगवन्प्रभो । सद्गुरो सर्वमाचारं वक्तुमर्हसि मे हरे ॥२१॥ ॥ श्रीगुरुरुवाच ॥ विस्तृतोब्धिवदाचारो मुनीनामपि दुर्ग्रहः । तस्मात्सारं सद्गतिदं वक्ष्ये शाक्त्यादिसंमतम् ॥ २२॥ आचार आयो धर्मो नुः सुखदस्तूभयत्र सः। श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तचरणं विष्णुचितनं ॥ २३ ॥ श्रद्धया देशकालाप्तदानं पात्रे दया क्षमा । शौचानसूयानायासाऽतृट्ताकार्पण्यमंगले ॥ २४ ॥ सत्ता दैवीसम्पदेतल्लक्षणो धर्म उच्यते । श्रेष्ठधं कर्माप्यते तस्मात्ततो ज्ञानं ततोमृतम् ॥ २५ ॥ मंत्रद्वयजपेन नश्येत् आश्वलायनः 'अगमनीयां गत्वायाज्यं याजयित्वा- भोज्यं भुक्त्वाप्रतिग्राह्यं प्रतिगृह्य चैत्यं यूपं वोपहत्य पुनर्मामैत्विंद्रिय- मित्याभ्यां आज्याहुतीर्जुहुयात्समिधो वा जपेद्वा' इति विविच्य विशोध्य दैन्यं दीनता मणं देवादेर्गदं रोगं ॥ १९ ॥ २० ॥ २१॥ शाक्त्यः पराशरः ॥ २२॥ आद्यः पुरातनः नुः पुरुषस्य श्रुत्यादिलक्षणो धर्मः तस्माच्छैटयं कर्म ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५॥ तद्वैरे श्रुतिस्मृतिपुराणानां ·अ. १८ कर्मयोगः २९३ श्रुतिस्मृतिपुराणानि धर्ममूलं श्रुतिर्वरा । तद्वैरे द्वौ वृषौ श्रुत्योद्वैधे स्मृत्योस्तु लौकिकः ।। २६ ।। वर्णाश्रमविभागोक्तो देशकालोचितो वृपः। लौकिकोपि चतुर्वणः सेवनीयः प्रयत्नतः ।। २७ ।। स्वनुष्ठितादन्यधर्माद्विगुणोपि स्त्रको वरः । स्वगृह्योक्तीविरुद्धोपि स्मार्तो ग्राह्यो द्विजातिभिः ॥२८॥ विरोधे श्रुतिर्वरा श्रुत्योः परस्परं द्वैधे द्वौ वृषौ धौं स्मृत्योद्वैधे लौकिक- धर्मानुकूलस्मृतिसम्मतो धर्मः ॥ २६ ॥ वर्णा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः शूद्राः आश्रमा ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थसंन्यासिनः तेषां विभागश उक्त: देशः काश्मीरादिः कालः शिशिरादिः तयोरुचितः योग्यः वृषो धर्मः सेवनीयः लौकिकोपि यदुक्तं 'यद्यपि स्यात्स्वयं ब्रह्मा त्रैलोक्यस्थापनक्षमः । तथापि लौकिकाचारं मनसापि न लंघयेत्' इति प्रयत्नत इत्यत्र भारतोक्तिः स्मर्तव्या 'न जातु कामान भयान्न लोभाद्धर्म त्यजेजीवितस्यापि हेतोः । धर्मो नित्यः सुखदुःखे बनित्ये जीवो नित्यो हेतुरस्य त्वनित्य'इति ॥२७।। सुतरा- मनुष्टितात्परधर्माद्विगुणोप्यंगादिवैकल्योपि स्वको धमों वरः श्रेष्ठः 'श्रेयान्स्व- धर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्टितात् । स्वधर्म निधनं श्रेयः परधर्मो भयावह'इति स्मृतेः द्विजातिभिस्वर्णिकैः स्वगृह्योक्तस्तदविरुद्धोपि स्मातों ग्राह्यः स्वगृह्य- शब्देनात्र शाखाभेदो विवक्षितः शाखाभेदेपि विध्यभेदादुपासनं न भिद्यते 'सर्ववेदांतप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात्' इति न्यायवत् त्रैवर्णिके द्विजा- तिवम् !! २८ !! नित्यं सन्ध्योपासनहोमपंचयज्ञदर्शादि नैमित्तिकं पुत्र- जन्मनिमित्त जातेष्टयादि कर्म नातीयात् काम्यं स्वैच्छिकं तदतिक्रमे + ·२९४ श्रीगुरुचरिते नित्यं नैमित्तिकं कर्म नातीयारकाम्यमैच्छिकं । तत्त्यागी कापि न सुखी ब्रह्मीभूतमृते भवेत् ॥ २९॥ प्रमादलुप्तकर्मा तु प्रायश्चित्त्या शुचिर्विना। अनुतप्तं प्रयत्नाद्धीदुःसंगापहृतक्रियः ॥ ३० ॥ च दोषाश्रवणात् कृते च बन्धकत्वश्रवणात् 'अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निवध्यत' इति स्मृतेः ननु तर्हि काम्यं नैव कार्यमिति किमिति न निषिद्धयते यत ऐच्छिकमित्युच्यत इति चेद्रागिविरागिभेदेनेदं नियम्यते तथाहि 'आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः' इत्यत्र भाष्यऋद्धिरिदमुक्तं आचार्येणानुज्ञातोनुरुपान्दारानाहृत्य प्रजातंतुं प्रजा सन्तान मा व्यवत्सेत्सीः प्रजासंततेर्विच्छित्तिर्न कर्तव्यानुत्पद्यमानेपि पुत्रे काम्यादिकर्मणा तदुत्पत्तौ यत्नः कर्तव्य इत्यभिप्रायः प्रजाप्रजननप्रजातित्र- यनिर्देशसामर्थ्यान् अन्यथा प्रजननश्चेत्येकमेवावक्ष्यदिति इदं च रागि- विषयकमेव 'नापुत्रस्य लोकोस्ति' इति श्रुतिहार्दज्ञानां विरागिणां तु 'एतद्ध स्म वै तद्विद्वांसः प्रजां न कामयते किं प्रजया करिष्यामो येषां नोयमात्मायं लोक' इति त ह स्म.' इति श्रुतिरेपणानयोत्थानं ब्रूते यदि तेषां तीव्रतरा मुमुक्षा चेत्संन्यास एव श्रेयान् तदितरेषां वारुरुक्षणां नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठानमेव विमुखानां तु प्ररोचनार्थ काम्यकर्मप्रतिपादन- मित्यतः काम्यमैच्छिकमित्युक्तम् तत्त्यागी नित्यनमित्तिकत्यागी कापीह वामुत्र वा सुखी न भवेत् किंतु दुःखभागेव तर्हि ज्ञानिनामपि कर्मात्यये तथैवेति चेन्नेत्याह ब्रह्मीभूतमृते ज्ञानिनं विना ज्ञानिनां तु न विधिनिष- धापत्तिः कार्याभावात् स्मृतिः उक्तं च गीतायां 'यस्त्वात्मरतिः' इति द्वाभ्यां ॥ २९ ॥ प्रमादेनानवधानेन लुप्तं कर्म यस्य स प्रायश्चित्त्या शुचिः 'विद्वधपराधे प्रायश्चित्तिः' इति सूत्रकारवचनात् बुद्धिपूर्वकं दुःसंगेन च लुप्तं कर्म यस्य स प्रयत्नाच्छुचिः अनुतप्तं विनानुतापात्तु सद्यः ·अ. १८ कर्मयोग २९५ भजेत्सलक्षणं धर्म श्रद्धाभक्तियुतो नरः। ब्राह्मणस्तु विशेपेण यतोस्मै श्रेष्ठयमर्पितं ॥३१॥ दानादाने याजनेज्येध्ययनाध्यापने द्विजः । स्नानसन्ध्याजाप्यहोमपाठयज्ञपरश्चरेत् ।। ३२ ।। वैदिकां तात्रिकां मियामाद्यां वैकां चरेत् क्रियां। विमलः सुमुखस्नातो द्विराचांतो गुरूक्तिमान् ॥ ३३ ॥ त्रिफच्छी धौतसच्छुष्कद्विवासा यतगोशिखः मृद्भस्मगन्धान्यतमलिप्तो दर्भकरः शुचिः ॥ ३४ ॥ पीठस्थोऽतर्जानुकरः प्रकुर्यात्कर्म सत्स्थले । उपोपितो विना नैशं कुर्याद्यज्ञजपाऽर्चनम् ।। ३५ ।। दोपो नोपधगम्यत्वष्फलताबूलभक्षणे । कर्म सकल्प्य कार्य सम्पूर्णतास्येश्वरार्पणात् ॥ ३६॥ शुचि ॥ ३० ॥ ३१ ॥ दान पात्रे द्रव्यसमर्पण आदान प्रतिग्रह याजन पौरोहित्यार्विज्यादिकरण इज्या यजन अध्ययन वेदपाठ शिष्याय विद्या- दानमध्यापन च त्रीणि कर्माण्युपजीपनार्थ त्रीणि चागतुसाधनार्थ बुधो विवेकी प्रत्यह चरेत् कथभूत नानादियुक्तः ॥ ३२ ॥ आद्यामेका केवला वैदिको वा विमल कृतमलागुसर्ग सुमुख कृतदन्तधापन यतगोशिख मौनी बदशिखश्च ॥ ३३॥ ३४ ॥ पीठस्थ आसनारूद नैश रात्रिकर्तव्य कर्म विना उपोषित ॥ ३५ ॥ गव्य गोरस इक्षु प्रसिद्ध आप औषधादीनां भक्षणे न दोष एतदशक्तरिपये प्रथमत कर्म सकल्प्य कार्य अन्तस्य कर्मग ईश्वरार्पगात्सम्पूर्णता 'यस्य स्मृत्या. प्रमादात्कुर्व' स्मृते ॥ ३६॥ खे आकाशे या प्रदेशेर्क सूर्य उद्मास्तो एति प्रामोति जल ·२९६ श्रीगुरुचरिते ॥क्षेपकः॥ खेर्को यौत्युद्गमास्तौ प्रापप्रत्यक्ते ततोपराः॥ ३६॥ ते प्राक्प्रत्यक्च ततस्ताभ्यामपरा अतरा दिश. साध्याः यस्मिन्प्रदेशे प्राची साध्यते तत्र वृत्त कृत्वा द्वादशांगुलशकुर्म ये निखेय तस्य केंद्रस्थितस्य शकोइछाया पूर्वाह्न य प्रदेश प्रविशति तस्मिन् छायाने चिह्न कार्य सा पश्चिमा टिक् अपराहे छाया वृत्ताहियंत्रापैति तस्मिन् छायाने चिह्न कार्य सा पूर्व दिन तदर्धप्रदेशे वृत्ते दक्षिणोत्तरे दिशौ तदततो विदिशश्व साध्या एतद्दिक्साधन सायनांशसूर्यो यस्मिन्दिने मेषादिगो भाति तस्मिन्दिने कार्य तदन्यदिने वार्ककातिलपाक्षकर्णनिह तिरित्यायुक्तप्रकारेण साध्य एष सूर्योदयपशादिक्साधन उदयश्च नाम सवितुस्तन्निवासिना प्राणिना चक्षुर्गोचरापत्ति तदत्ययश्चास्तमय न परमार्थत उदयास्तमये स्त तनिवासिना प्राणिना चाभावे तान्प्रति तेनैव मार्गेण गच्छन्नपि नैनोदेता नास्तमेति चक्षुर्गोचरापत्तेस्तदत्ययस्य चाभावात् तर्हि 'मासेन स्यादहोरात्र पैत्रो वर्षेण दैवत । दवे युगसहस्र वे ब्राह्म' इति तेषां दिनव्यवहार कथामिति चेत्तथैयामरावत्या सकाशाद द्विगुणकाल सयमिनी पुरी वसत्यनस्तन्निगासिन प्राणिन प्रति दक्षिणत एवोदेत्युत्तरतोस्तमेति इत्युच्यतेऽस्मद्बुद्धि चापेक्ष्य तथात्तरास्वपि पुरीपु योजना यथात्र भारते पष्टिपटिकात्मकोहोरात्रस्तथैव मनुजमानेन मासेन पितृणामहोरात्र तत्र शुरूपक्षे सतत सूर्यदर्शन कृष्णे चास्तमय एवमेव स्वों देवानां मानवाब्दा मोहोरात्र तत्रोत्तरायणे सतत सूर्यदर्शन दक्षिणायनेऽस्तमय च सर्वेषा च मेरुरुत्तरतो भवति यदाऽमरावत्या मध्यान्हग सविता तदा सयमिन्यामुद्यन्दृश्यते तत्र मध्याहगोचरो वारुण्या मुद्यन्दृश्यते तथोत्तरस्या प्रदक्षिणावृत्तेस्तुल्यत्वात् इलावृतासिना सर्वत प्राकारनिवारितादित्यरदमीना सरितोय योदेता गस्तमेता दृश्यते पर्वतो- ज़छिद्रप्रवेशात्सवितु प्रकाशस्य एवमन्यत्राप्यूह्यम् एवमुक्तन्यायेनात्र मनुष्याणा पष्टियट्यात्मकोहारात्र मासात्मक पितृणा वर्षात्मको देवानां च ब्रह्मलोके तु नास्तो नादयश्च तथा च छदोगा 'न वै तत्र निम्लोच ·अ. १८ कर्मयोगः २९७ धुनक्तं प्रागुदग्वको होमाघेग्न्यादिसंमुखः। सौम्य पैशान्यनुक्तायां दक्षांगं चोपवीतता ।। ३७ ॥ आसीनत्वं मध्यपाठो देवतीर्थमनुक्तके। निवीतं कण्ठलंब्याप दक्षांसस्थं तु पित्र्यकम् ॥ ३८ ॥ प्राचीनावीतमन्यांसस्थं सूत्रं तूयवीतकं । भ्रष्टं वा त्रुटितं सूत्रं त्यक्त्वा दद्धयानवं विधेः ॥३९॥ विधीकृत्य त्रिपद्या पण्नवतिस्वकरोन्मितं । तूलादिसूत्रं पुनखिरावृत्य नवसूत्रकम् ॥ ४०॥ कृत्वा निरावृतं ग्रन्थि दत्वा काजशिवानमन् । प्रोक्ष्याम्लिगैः पंक्तिवारं सावित्र्या धेहि मन्त्रवत् ॥४१॥ नोदियाय कदाचन' इति ॥ ३६॥ दिवा प्राङ्मुख नतमुदमुख. होमपूजादौ अग्निदेवादिसमुख अग्ने समुखावमुक्तमाश्वलायनगृह्ये 'एते वै यज्ञस्य यदाज्यभागौ तस्मात्पुरुषस्य प्रत्यङ्मुखस्यासीनस्य दक्षिणमक्ष्युत्तरं भवत्युत्तर दक्षिणम्' इति अनुक्ताया दिशि पूर्वोत्तरेशान्य अनुक्तस्थले दक्षिणाग उपवीतत्व च ।। ३७ ॥ स्थित्यामनुक्तायामासीनत्व चानुक्ते पाठे मध्यमपाठोनुक्ते तीयें देवतीर्थ कण्ठलविमूत्र निवीतमृषिकर्मणि दक्षिण- बाहुस्थ प्राचीनाचीत पितृकार्ये ।।३८॥ वामबाहुस्थमुपनीत देवकार्य पति- तात्यजोदक्या स्पर्श स्थानाच्च्युते मासचतुष्टयातीते सूतके च प्रासौ यज्ञो- पवीत भ्रष्ट भाति भ्रट त्रुटित वा सूत्र त्यक्त्वा नवीन निविपदयात् ।।३९।। त्रिपद्या गायत्र्या त्रिगुणीकृत्य पुनन्त्रिरावृत्य त्रिगुणीकृत्य सजात नवततुक विरावृत कृत्वा ॥४०॥ काजशियान्ब्रह्मविष्णवीश्वरानमन्प्रथि बादिलगैहु- वचनस्य निवे पर्यवसानादापोहिष्टेति तिसृभिर्दशगार गायत्र्या च प्रोश्य समन्त्रक यज्ञोपवीतमिति मन्त्रेण धेहि धारण कुरु हे द्विज लमिति शेषः ·२९८ श्रीगुरुचरिते शश्वद्योज्याः सत्स्थिताग्निमत्रदर्भासनद्विजाः। पिण्डादिस्थाः कुशा विनः प्रेतश्राद्धाचितानलः ॥४२॥ मंत्रा गौस्तुलमी नीचेऽसन्तः सन् शोधितो द्विजः । सौकारान्सर्वदा होमे स्वाहांतावामहस्त हद ॥४३॥ आपच्छंदोदेवताविनियोगज्ञो मनून्जपेत् । शूद्राहृतं द्विजकीत समिद्दर्भाप्सुमाद्यसत् ॥४४॥ अफेनानुच्छिष्टहस्तनसास्पृष्टामलांचु सत् । कुशकाशयवोशीरगोधूमत्रीहिकुन्दराः॥ ४५ ॥ दुर्वामोजस्तृणं दर्भा वर्पामास्वीकृताः शभाः। मूलतो ब्रह्मविष्ण्वीशा दर्भे सर्वेभितोमराः ॥ ४६॥ ॥४१॥ शोभनकर्मस्थिता अग्न्यादय पुन पुन कर्मणि योज्या पिण्डा- दिपदस्थानस्था कुशा असतोऽशोभना प्रेतश्राद्ध महकोद्दिष्टश्राद्ध भुन- क्तीति तथा स प्रिोऽसन् चिताग्निरस-मत्रा गौस्तुलसा च नीचगता अशोभना एषा मध्ये प्रेतश्रादभुक्स संस्कारप्रायश्चित्याद्या शोधितश्वेच्छुद्धो भवेत् जपादिसमये सोंकारानोंकारपूर्वा होमे च स्वाहातान्मत्रान् जपेत् वाम- हस्तो हृदि यस्य स ॥ ४३ ।। मत्रादिज्ञ यदुक्तम् ‘अविदित्वा ऋषि छन्दो दैवत योगमेव च ॥ योऽध्यापयेद्यजेद्वापि पापीया जायते तु स' इति शूद्रेणानीत ब्राह्मणेन क्रीत समिदर्भाऽप्सुमादि असत् समिदिध्म दर्भाः प्रसिद्धा आप उदक सुम पुष्प यदुक्त समित्पुष्पकुशादीनि ब्राह्मण स्वय- माहरेत् ॥ शूदानीतै कयक्रीतै कर्म कुर्वन्त्रजत्यध' इति ।।४४॥ फेनरहितं अनुच्छिष्ट मलरहित जल कर्मणि सत् कुशादयो दशप्रकारा दर्भा श्राव णमासेमावास्यायामाच्छिद्य स्वीकृता वर्षपर्यन्त शुभा 'अयातयामास्ते दी विनियोज्या पुन पुन ' इति स्मृते भाद्रामाया कचिदुक्तं तकृष्णादिमा- साभिप्रायेण मूले ब्रह्मा मध्ये विष्णुरने रुद्रोभित आसमतात्सर्वे देवा. .

·अ, १८ कर्मयोगः २९९ -- कर्मोत्तरांतं प्राक्संस्थं व्यस्तं वा पित्र्यमग्निगं । याम्यतं तद्वदास्यं च योंगे वामतः क्रमः ॥४७॥ तर्जन्यल्पाधःकराग्रमध्यादिपु यथाक्रमं । तीर्थ पित्र्य कायदैवमाग्नेयं ब्राह्ममुच्यते ॥१८॥ पिनर्पिदेवादानोपस्पर्शकार्य चरेत्त तैः। वामान्वारब्धान्यपाणिः कर्माद्याताम्बुदानयुक् ॥ ४९॥ वक्फल कृमिरोमोत्यश्वेतामुक्पीतमेचकं । वासो दग्धं द्विजादेः सद्धौतमस्फाटितं स्वकं ॥५०॥ ब्राझे मुहूर्त उत्थाय गणेशब्रह्मविष्णवजान् । देवान्नत्वा गुरून्खेटान्गां सङ्लोकांश्च संस्मरेत् ॥ ५१ ॥ ग्रामाबहिस्तु नैत्यां सर्लाब्वध्वादिवर्जिते । स्थलेम्वु दरासंस्थाप्य यतनासाक्षिवाक् तुणे ॥५२॥ ॥ ४५ ॥ ४६॥ प्रासंस्थमुत्तरांतं उदक्संस्थं पूर्वातं या दैवं पित्र्यं तु अग्निगं याम्यंत मुखमपि तद्वत् अगे वामांगादिक्रमः ।। ४७ ॥ तर्जन्यधः पियं कनिष्ठाधः कायमार्ष कराने दैवं मध्ये तले आग्नेयं करमूले ब्राही तैः ॥४८॥ पित्रादिकार्य आदान प्रतिग्रहः 'आग्नेयेन प्रतिगृह्णीयात्' इति श्रुतेः उपस्पर्श आचमनं अन्यपाणिर्दक्षिणहस्तः ।। ४९ ॥ त्वगादिवस्त्राणि श्वेतादीनि च ब्राह्मणादेः क्रमेणोक्तानि स्वकं स्यीयं इति परिभाषा समाता ॥ २०॥ ब्राह्ममुहूर्तः स चिंतनाईकालोतिमो रात्रेश्चतुर्थप्रहरः तस्मिन् काले गुरुन् मातापित्रादीन खेटान् महान्सिद्धान्वा गां भूमि धेनुं वा पुण्यश्लोका- धर्मादीन् ।।११।। सदगुः पुण्यवृक्षोश्वत्यादिः अनु जलमध्वा मार्गः अम्बु जलपातं पननासाक्षिवाक् पिहितनास इतस्ततोपश्यन्मोनी तृगास्तृतभूमी ·.०० श्रीगुरुचरिते उदङ्मुखोन्यथा नक्तमासीनो वखमस्तकः । आर्पसूत्रं दक्षकणे कृत्वा मूत्रविशी त्यजेत् ।। ५३ ॥ लिङ्गं सहाद्भिरप्स्थाधात्रीमानमृदा गुदं। विमो दशवारं च करः शोध्याः करांध्रयः ॥५४॥ प्रत्येकं सप्तवारं द्विगुणं वीर्येर्धमन्यके । वर्णिवानप्रस्थभिक्षोः शौचं द्वित्रिचतुर्गुणं ॥ ५५ ॥ अर्धाधि निशाशक्तिमार्गेष्वज्ञावलासु तु । गन्धलेपांतावधि स्याद्गंडूपान्वामतस्त्यजेत् ॥ ५६॥ द्विजो द्वादश चान्योल्पान्तर्जन्यास्यं न शोधयेत् । क्षीरिकण्टकिवृक्षाम्रनिम्बापामार्गदारुणा ॥ ५७ ।। ११५२।।दिवोदङ्मुखो नक्तमन्यथा दक्षिणामुख आसीनो मुक्तकच्छ उपविष्टः चन्न मस्तके यस्य आर्षपूत्र निवीत दक्षिणकणे कृत्वा मूत्र मल चोत्सृजेत् ॥५३॥ उदकस्थितयाधात्रीफलमितया मृदा सहकारं लिंग त्रिवार गुदं चाद्भिः सह मृदा शोध्य दशवार वामकर शोध्य.. उभौ पादौ करौ च सप्तवार प्रत्येक शोध्या ।।५४|| रेतोत्सर्गे द्विगुण मूत्रोत्सर्गेध एतद्ब्रह्मचा- रिणो द्विगुण वनस्थस्य त्रिगुण भिक्षोश्चतुर्गुण ॥ ५५ ॥ निश्वध अशक्ती तदर्धे मार्गे प्रवासे तदर्धे अज्ञेषु बालेषु अबलासु स्त्रीषु गंधलेपक्षयपर्यंत शौच न तु पूर्वोक्तसरूपया द्विजो द्वादशगड्या-स्वामतस्त्यजेदित्यग्निमेणा- न्वयः ।। १६ । अन्य. क्षत्रियोल्पान्दश अष्टौ वैश्यश्चतुरः शूद्र' तर्जन्या मुखं न शोधयेत् क्षीरिण प्लक्षादय. कण्टकिनः खदिरादयः आनादय' प्रसिद्धा एषामन्यतमस्य काष्ठेन ।। ५७॥ सत्वचेनाद्रेण द्वादशागुल.

·अ. १८ कर्मयोग ३०१ द्वादशांगुलमात्रेण द्विजोन्योल्पेन मन्त्रवत् । शुद्धास्योन्गोविशा प्रातः स्नायान्मध्यदिनेम्मृदा ॥५८० भिक्षुव्रती त्रिकालं न चिरटी शिरसा सदा। शीतैः शीताप्सम्पुटितोष्णकैर्वाब्लिगमंत्रितैः ॥ ५९ ।। धाम्न्याचमनसंकल्पमातृिप्त्यबहारि नो। दीपाल्युत्सवमांगल्याऽब्दाद्येभ्यंग सदैच्छिकम् ।। ६० ।। अनिचाहेऽधवाभिवोर्नेदं स्नायान्न शीतकैः। मांगल्येऽर्मोत्पत्तिपर्वक्रातिश्राद्धेषु नोष्णकैः ।। ६१॥ स्वापाद्वांत्यशुचिस्पर्शदुःस्वमरतिदुर्गमे । नद्यां प्रवाहाभिमुखो वरुणं प्रार्य मंत्रवत् ॥१२॥ परिमितेन अन्य क्षत्रियोल्पेन दशागुलेन कश्योटालेगुन मन्त्रवासमन्त्रक मुखदुर्गंधीति मत्रसहित यथा स्यात्तथा शुद्ध दतधावननिहोल्लेखनादिना विमलीकृत आस्य येन स अन्गोविशा गोमयलेपनपूर्वकमुदके नायात् मध्यदिने तथैवाम्मृदा स्नायाद्गृहस्थ ॥१८॥ भिक्षु कुटीचको वहदश्च हसे तु सकृदेव स्यादिति पूर्वमेयोक्त व्रती वनस्थवांद्रायणादिवतकर्ता च त्रिकाल मायात सुरासिनी नित्य शिरसा न मायात् शीतै के जलै अथवा आपो- हिछेत्यादिमत्रित शीतोदकेन सम्पुटितोष्णोदकै ॥१९॥ धाम्नि गृहे मार्टि- मर्जिन तृतिस्तर्पण हार्पवमर्पण नो कुर्यात् दीपावल्यामुत्सये विवाहा. दिमांगल्ये वरिभे चाभ्यगन्नान कार्य सदा तदतिरिक्तकाठे ऐच्छिक न नित्य ॥६०॥ तदप्यनिये पष्टपटमीचतुर्दश्यमारहिते दिवसे विधाया भिक्षोश्चेद अभ्यगन्नान न मांगल्ये शीतोदकैन स्नायात् पुनोत्पत्तौ पर्वणि सनातौ श्राद्धाहे च नोष्णोदकै सायात् ॥६१॥ वांती अशुचिस्पर्श

·३०२
श्रीगुरुचरिते
स्नात्वालोड्यांब्वम्युमंत्रैः स्वमुन्मााघमर्पणं ।
कृत्वा स्नात्वा तर्पयित्वा जले देवानृपानिपतन ॥ ६३॥
निष्पीडयोदग्दर्श वासः शोधितांगो गृहं ब्रजेत् ।
स्रवत्यात्मा सरंध्रोतःप्रातःस्नानं विशोधनं ।। ६४ ॥
त्रिसप्तद्वादशाहं चेत्संध्यास्नानाग्निवर्जितः।
द्विजोपि शूद्रोशक्तश्चेन्मांत्राद्यन्यतमं चरेत् ।। ६५ ।।
हृद्यभौमाग्नेयमांत्रानिलदिव्यैः शुचिहरेः।
ध्यानमृद्भस्माम्मनुगोरजोवात्मकाप्नवैः॥६६॥
मेधालोलुपतारोग्यरूपतेजोयशोषलं ।
शौर्यदुःस्वमहत्यायुर्लभेरमातोन्यथापरम् ।। ६७ ॥
दुःस्वप्नदर्शने मैथुने श्मशानादौ निषिद्धस्थानगमने च स्नानं कुर्यात् नद्यां
प्रवाहाभिमुखो मंत्रवत् हिरण्यशृंगमित्यादिमत्रैः जलमालोड्य स्वमात्मानमुः
न्मााघमर्षणं कृत्वा स्नात्वा जले देवानृषीपितृन्तर्पयित्वा परिभाषोक्तवत्
।।६३ ॥ उदग्दर्श वासो निष्पीड्य प्रोक्ष्य तेन शोधितं अंगं येन स गृहं
मजेत् नवरघ्रसहित आत्मा देहः सवति अतः प्रातःस्नानं विशेषेण शोधनं
॥६४ ॥ त्रिदिनं स्नानवर्जितः सप्ताह सन्ध्यावर्जितः द्वादशाहमाधाना-
निवर्जितः द्विजोपि शूद्रो भवेत् अशक्तो मंत्रस्नानादीनां मध्ये यदेव
सम्भवति तदाचरेत् ।। ६५ ।। हरेानं हृद्यं मानसिकस्नानं भौमं मूलेपः
आग्नेयं भस्मस्नानं मांत्रमापोहिष्टेति तिसृभिर्मार्जनं आनिलं गोरजःस्नान
दिव्यं सातपवर्षस्नानं ।। ६६ ।। मेधा धारणावती ' बुद्धिः अलोलुपत्वं
दुःस्वप्नहृतिस्तलाश एतत्सर्व प्रातःस्नायी लभेत् अन्यथा स्नानाभावे
अपरं दुर्मेधाइन्द्रियलौल्यरोगकुरूपाप्रागल्भ्यापकीर्तिमुखं लभेत् ॥ ६७ ॥

·अ. १८ कर्मयोगः ३०३ स्नात्वा मृद्भस्म हुत्वांगे धार्यसम्पर्य चन्दन । केशवाद्यैादशभिः सिते पक्षेऽसिते परैः ॥ ६८॥ ललाटोदरहत्कण्ठदक्षक्षिभुजश्रुतिः। कुक्षिदोःश्रुतिपृष्ठांगककुन्मूलेनकं विति ॥ ६९ ।। मृद्गन्धविलकैरंक्या भस्मपुंडैः पडर्णतः। मृताशौचे न गन्धान मांगल्ये भस्म धारयेत् ॥ ७० ॥ गयाश्राद्धाधानपट्टप्रेतकृत्योत्तरीयकं । पादुका रौप्यमुद्रा न क्षौरं जीवत्पिता भजेत् ।। ७१ ॥ रौप्यहमीखड्गमुद्रावतर्जन्यल्पकांगुलिः । साग्रागर्भचतुर्दर्भपवित्रानामिकोपि वा ॥ ७२ ।। स्नात्वा मृत्तिका धार्या होमं कृत्वा भस्म धार्य देवमभ्यर्च्य सम्पूज्य चंदनं धार्य धारणमंत्रानाह शुक्ले केशवादिद्वादशनामभिरसिते कृष्णे संकर्षणा- दिद्वादशनामभि. ललाटादिस्थानानि मृदाद्यकितानि कार्याणि ।। ६८ । ललाटोदरे प्रसिद्ध हृद्वक्षःस्थलं कण्ठो गलः दक्षिणकुक्षिदक्षिणभुजो दक्षिणकर्णश्च वामकुक्षिमिभुजो वामकर्णः पृष्टांगं पृष्टदेशः ककुत्तदुपरि- भागः कं मूर्धा एतेवयवाः ॐ नमो नारायणायेत्यनेन इतिशब्दः स्थान- समाप्त्यर्थः ।। ६९ ॥ मृत्तिलकैर्गधतिलकैरक्याश्चिह्निताः कार्याः मृदोर्ध्व- तिलका भस्मना तिर्यक्धुण्डा इति विवेकः ॐनमः शिवायेति भस्म पुण्ट्रैस्क्याः ।। ७० ॥ जीवत्पिता गयाश्राद्धादि न भजेन्न कुर्यादित्यर्थः आध्यादिदोषदूषिते पितरि तदाज्ञयाऽऽधाने न दोषः क्षुरेण चपन कर्तनेन कृत्तकेशादिभवेत् ।। ७१ ।। तर्जन्या रौप्या मुद्रा हैन्यनामिक्यां खड्ग. मुद्रा कनिष्टिक्यां धार्या रौप्यहमीखड्गमुद्रायन्यस्तर्जन्यल्पांगुल्यो यस्येति समास अथवा गर्भरहितसामचतुर्दर्भपवित्रेनामिझयोर्यस्य सः॥ ७२ ।।

·३०४ श्रीगुरुचरिते मुक्तांगुष्ठाल्पगोकर्णाकृतिइस्तेन के त्रिभिः । केशवाद्यैः प्राश्य हस्तौ द्वाभ्यां प्रक्षाल्य चाधरौ ॥७३॥ द्वाभ्यां प्रोक्ष्यास्यमेकैकात्करं पादौ शिरोपरैः। आस्य नासेक्षिणी कौँ नाभि हत्के भुजौ स्पृशेत् ॥७४॥ नासां सांगुष्ठतर्जन्यांगुष्ठेनास्यं च दृक्श्रुती । सानामिकेन साल्पेन नाभिं करतलाग्रतः ॥ ७५ ॥ हृवाहून्कं च सर्वाभिः स्पृशेदाचमनं विदं । त्रिभिः पीत्वा शुद्धपाणिः स्पृशेत्कर्णमसम्भवे ।। ७६।। मुक्तोऽगुष्ठोल्पा कनिष्ठिका च यस्मात्स चासौ गोकर्णस्याकृतिरिवा- कृतिर्यस्य तादृशेन हस्तेन के उदकं केशवाद्यन्त्रिभिर्नामभिः प्राश्य देवतीर्थनेति परिभाषोक्तमनुसंधेयमेव सर्वत्र द्वाभ्यां गोविंदविष्णुनामभ्यां करी वामपूर्वाविति परिभाषोक्तमनुसन्धेयं द्वाभ्यां मधुसूदनत्रिविक्रमनामभ्यां अधरावोष्टौ च प्रक्षाल्य ॥ ७३ ॥ वामननाम्नास्यं मुखं प्रोक्ष्य एकेन श्रीधर इत्यनेन दक्षिणकरं प्रक्षाल्य अपरैत्रिभिः पादौ शिरश्च हृषीकेश- पद्मनाभाभ्यां पादौ दामोदरेण शिरश्च आस्य मुखं संकर्षणनाम्ना वासुदेव- प्रद्युम्नाभ्यां नासापुटे अनिरुद्धपुरुषोत्तमाभ्यां अक्षिणी अधोक्षजनारसिहाभ्यां कौँ अच्युत इत्यनेन नाभिं जनार्दननाम्ना हृदयं उपेन्द्रेण कं मस्तकं हरिश्रीष्णाभ्यां भुजौ च स्पृशेत् ॥७४ ॥ सांगुष्टतर्जन्या नासा स्पृशेत् अंगुष्टेनास्यं मुखं सानामिकांगुष्ठेन दृशौ सकनिष्टांगुष्टेन कर्णौ करतलेन नाभि अप्रेण हृद्वाहून सर्वाभिः कं स्पृशेत् एतदसम्भवे त्रिभिः पीत्वा द्वाभ्यां शुद्धपाणिः कर्ण स्पृशेत् ।। ७५ ॥ ७६॥ पाने आचमने द्विरुप- ·अ. १८ कर्मयोगः ३०५ मापमज मात्राम्बुपानेथ द्विरुपस्पृशेत् । मृत्राद्युत्सर्गात्म्यूल स्नाने दाने सुरार्चने ।। ७७ ॥ प्रापरे कर्मसंध्यासु सुप्ते वासोती क्षुते। का सवानागमादानाध्ययनाशुद्धभापणे ।। ७८ ॥ मशानचत्वारगतौ पच्छौचे स्वाऽन्ययोः कृते । आचामेद्धीनसंभाषे स्त्रीशद्रोच्छिष्टभापणे ॥ ७९ ॥ रक्ताचपातेसुयामे जलोत्तारेभिवादने। उच्छिटस्पशेडयाने च याते कर्ण स्पृशेत्तु वा ॥८॥ विमद श्रुतौ देवपाशीनेंद्वग्न्यवाशुगाः । संध्याज्ञानाद्भवेच्छुद्रः संध्याहीनोशुचिर्द्विजः ।। ८१ ।। वि संध्यावंदनेन नाधिकारोन्यकर्मसु । सम्यग्नमात्र ध्यायति विप्राः संध्या ततः स्मृता ॥८२॥ स्पृशेदाचांन: पुनराचामेत् शुध्यूल शुध्यनन्तरं न प्राक् स्नानादौ पूर्वमंते च मुनादौ पश्चाद्विराचमनं आदानं प्रतिग्रहः स्वान्ययो. स्वपाद- क्षालने परपादक्षालने च ॥ ७७ ।। ७८ ॥ ७९ ॥ अपाने बहिर्याते चैरुवारमाचामेत् द्विराचमनं नाम केशवादिचतुर्विंशतिनामभिः सम्बुध्यं- तैश्चतुर्यतैर्वोक्तस्थानस्पर्शरूपं द्विरावर्तन जलाभावे कर्ण स्पृशेत् विप्रदक्ष- कणे देवा वसन्त्यतस्तत्स्पर्शादाचमनं कैश्चिन्मांत्राचमनमुक्त आचमने न्यूनाधिकजलपानं सुरासमं ॥ ८० ॥ सन्ध्याया अज्ञानाच्छूद्रकल्पो भवेत् ॥८१ ॥ अत्र चेलायां विप्राः सम्याब्रह्म ध्यायन्ति ततो हेतोः सध्या स्मृता ।। ८२ ।। प्रातःसन्ध्या भाढया सनक्षत्रोत्तमा लप्सनक्षत्रा मध्यमार्क- गुच....२.

·अ. १८ कर्मयोगः ३०७ जालंधरोडियाणाख्यौ कुम्भके रेचके हितौ ।। ८७ ॥ प्राणायामोपनिनोयं कार्यः सर्वेषु कर्मसु । ग्रामावहिः स्यादद्विगुणं नयां शतगुणं फलं ॥ ८८॥ तीर्थे सहसं संध्यायामनंत सांध्यकर्मजं । बहिःसंध्या सुरापानानृतोक्त्याद्यपहारिणी ।। ८९ ।। संध्यामुपासिप्य इति संकल्प्यादाय मार्जयेत् । गोकर्णाकृतिताम्रादिपात्रे वामकरेप्यपः ॥९॥ वरान्तैनान्तः सथान्तः क्रमास्के पादयोर्हृदि । आपोहियेति पच्छोपः प्रातमध्यंदिने निशि ॥ ९१ ॥ कुम्भकेषु विष्वपि मूलबन्धः सत्तमोतिशोभनः जालंधरः कुम्भके हितः शिराजालबन्धनात् 'वध्नाति हि शिराजालमधोगामि नभोजलं ।। तेन जालं- धराख्योयं बन्धोसौ योगसिद्धिद' इति उड्डियाणो रेचके हितः तथा च भगवत्पूज्यपादाः 'जालंधरोड्याणनमूलबंधान् जल्पंति कण्ठोदरपायुमूले ।। बन्धनयेस्मिन्परिचीयमाने बन्धः कुतो दारुणकालपाशैः १ उड्याणजालन्ध. रमूलबन्धैरुनिद्रितायामुरगांगनायां ॥ प्रत्यङ्मुखत्वात्प्रविशन्सुषुम्णां गमा- गमौ मुंचति गन्धवाह' इति २ एवं निरुद्ध प्राणे भूः सर्वपदार्थोपेतो भूलोकः *नाम ब्रह्मैवं सर्वत अत्र भूरादिष्वीकारवाच्यब्रह्मदृष्टिः कर्तव्या 'ब्रह्मदृष्टि- रुत्कर्षात्' इति न्यायात् ब्रह्मण उत्कृष्टत्वात्तदृष्टिनिकृष्टेषु भूरादिषु युक्ततरा अघनिनः पापहरः सर्वेषु कर्मस्वित्यनेन श्रौतस्मातकर्मारम्भे प्राणायामोवश्य कार्यः तदंत आचमन श्रोत्रस्पों वा ।। ८७ ॥ ग्रामापेक्षया बहिर्जलाश- यादौ द्विगुणं सन्ध्याकर्मफलं नवादावेवमेवोह्यम् ॥ ८॥ बहिः सन्ध्या- बंदनं कृतं चेत् ।। ८९ ॥ गोकर्णाकृतिताम्रादिपाने वामकरे वाभ आदाय मार्जयेदित्यन्वयः ॥९० ॥ वरांतैः पादैमूर्ति नातैः पादयोः सातै दि आपोहोति तुचस्य पच्छ इति पूर्वेणान्वयः ॥ ९१॥ सूर्यवेति ·३०८ श्रीगुरुचरिते सूर्यश्चापः पुनंत्वग्निश्चेति प्राश्य घुपस्पृशेत् । सोंकारव्याहृत्योंकारयुग्देव्यप्सूक्ततो द्विजः ॥ ९२ ॥ मार्जयेत्प्रतिमंत्र के ऋतं चेति तृचांतरे । निःश्वास्याघनरं स्मृत्वा दक्षनासापुटेन तं ॥ ९३॥ वहिनिःसार्य हस्तेप्सु पतितं नावलोकितं । क्षिप्त्वा क्षितौ वामभाग आचम्याप्पूरितांजलिः ॥९४॥ गोशृंगमात्रमुद्धृत्यांजलिं व्यंगुष्ठतर्जनीं । तिष्ठन्ध्यायन्संमुखोक देव्याध्य त्रिनिवेदयेत् ॥ ९५॥ असावादित्यो ब्रह्मेति ध्यात्वासिच्य प्रदक्षिणं । परीत्याचामेन्मध्याह्ने नतोये हंस इत्यूचा ॥९६॥ प्रातः आपः पुनंचिति मध्यदिनेग्निश्चीत निशि अपः प्राश्योपस्पृशेत् सोकारव्याहृतिगायच्या आपोहिष्टेति नाभिश्च ॥ ९२ ॥ प्रतिमन्नं मूर्णि मार्जयेत् ऋतं चेति तृचा स्वातरे चित्ते निःश्वास्य पापपुरुष स्मृत्वा दक्षिणनासापुटेन त बहिनि.सार्य हस्तस्थोदके पतितं भावयित्वा ॥९३ ।। नापलोकित त क्षिती वामभागे प्रसह्य क्षिप्याचम्याद्भिः पूरि- तांजलिः ॥९४ ॥ मुक्तागुष्टतर्जनीकमंजलिं स्वहृदयप्रदेशाद्गोशृंगमानं द्वादशांगुलमातं यथोय जलमुद्गच्छेत्तथोद्धृत्योत्क्षिप्य तिष्ठन्संमुखो ध्याय- न्देव्या गायत्र्या सव्याहृतिफया निरध्य तियार निवेदयेत् ।।९५ ॥ असा- यादित्यो ब्रह्मेति प्रदक्षिणं परीत्यासिच्य जलमिति शेपः मत्रार्थ ध्यात्या 'स यचायं पुरुषे यश्वासानादित्ये स एक' इति श्रुत्युक्तं मन्त्रहाद पिचिंत्याचामेत् मध्यान्हेऽर्घ्यदाने नतः प्रसः हसः शुचिपदित्यूचाध्य दयादिति शेषः फलं ·अ. १८ कर्मयोगः ३०९ जपेद्ग्रहादहिमिं त्रिमं नद्यां शतं फलम् । गोष्ठे वनेग्निहोत्रे च हरहर्यग्रतोमिति ॥ ९७॥ काष्ठासनेकीर्त्यकर्ण दौरात्म्यं पल्ल-शुके । दैन्यं रुग्राण्यथारोग्यं भसिते कंवले सुखं ॥ ९८॥ विदेगेयेजिने द्वैपे मोक्षः प्रतायुपी कुशे। व्याहृत्यास्मिन्सिद्धपद्मस्वस्तिकायासनात्सुखं ॥ ९९ ॥ उपविश्य क्षमा प्रार्थ्य भूतान्युत्सार्य भावयेत् । यथांगमात्मन्यात्मानं देव्या तद्रूपमेकधीः ॥१०॥ पूर्ववत् ।।९६ ॥ अग्निहोत्रादिस्थाने हरिहरमूर्तिसमीपे चापरिमितफलं ॥९७ ॥ जपादौ काष्ठासने आस्यतेस्मिन्नित्यासनं तस्मिन्काष्टासनेऽपकी- तिणं दुःखं च पल्लवेशके वस्त्रे च दुःस्वभावता ।।९२ ॥ ऐणेये चर्मणि ज्ञानं द्वैपे व्याघ्रचर्मणि मोक्षः कुशासने प्रज्ञायुर्वृद्धिः अस्मिन्नधिकरणे आसने सिद्वाद्यन्यतमामनेन आस्यतेनेनेत्यासनं तेन सुखं यथातथोपवि- श्येत्यग्रिमेणान्येति तत्रोपवेशनं व्याहत्या कार्य समस्तव्याह्नतिभिरिति भावः उपलक्षणमिदं आसनविधेः आसनानि तु 'जानूर्वोत्तरे सम्यक् कृत्वा पाद- तले उभे। समकायशिरोग्रीवः स्वस्तिकं तत्प्रचक्षते १ पादांगुष्टी निबन्नी- याद्रस्नान्यां च्युक्रमेण तु । ऊर्वोपरि विप्रेन्द्र कृत्वा पादतले उभे। पद्मासनं भवेदेतत्सर्वेषामपि पूजितं २ मेंदादुपरि विन्यस्य सव्यं गुल्फें तथोपरि । गुल्फांतरं च निक्षिप्य सिद्धासनमिदं भवेत्' इति ॥१९॥ पृथ्वि त्वयेति भूमि प्रापिसपत्वपनामंत्वित्याभ्यां भूतान्युत्सार्य यथांग हृदयादि देव्या द्योतन- रूपया गायत्र्यात्मन्यात्मान तद्रूपं भावयेत् एका ध्यानमुख्या धीर्यस्य ॥१०॥ अत्र देवीपदेनात्मयाथात्म्यप्रकाशकत्वाद्वायत्र्या एव ब्रह्मज्ञानो- ·३१० श्रीगुरुचरिते आपंदैवतछदासि स्मरन्नक्षरपूर्वकान् । न्यासान्कृत्वाखिला मुद्राः प्रदर्य मनुदेवताः ॥१०१॥ ता बाला बालादित्येति त्रिभिानस्विकालतः। ध्यात्वा चागच्छ वरद इति तिष्ठन्समाहितः ॥२॥ प्रागास्यो मन्त्रार्थमनुसंदधानो जपेच्छनैः । पादानतयोपादान किमर्थमिति चेच्छन्दसा प्राधान्यात्सोमाहरणादितरच्छ न्दोक्षराहरणेनेतरछंदोव्याप्त्या च सर्वसवन-यापक वाजपे गायत्र्या एव प्राधान्य गायत्रीसारत्याच ब्राह्मणस्य गुरुतरा गायत्री हित्वा ततोन्यद्गुरुतर न विद्यतेऽतएव परिव्राव्यतिरिक्तैर्द्विजर्गायत्र्येर त्रिषु कालेषु जव्या अक्षर पूर्वकान् चतुर्विशत्यक्षरन्यासानखिलाश्चतुर्विशतिमुद्रा देवेभ्यो मुद रातीति मुद्रा मनुदेवता मन्त्रदेवता ॥ १०१ ॥ बाला बालादित्यमण्डलमध्यस्था मिति त्रिभिOनैस्त्रिघु कालेपु सार्वविभक्तिकस्तसि आगच्छ वरदे देवीति ध्यात्वा सावधानस्तिष्टन् ॥ २॥ प्राङ्मुखो गायत्रीमन्त्रार्थमनुसदधान शनैर्जपेद्गायत्रीमिति शेष स च गायत्र्यर्थ सक्षेपत प्रदश्यते तदिति पर ब्रह्मोच्यते 'ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणत्रिविध स्मृत' इति स्मृते प्रसवतीति सपिना तस्स सर्गस्थितिप्रलयोपलक्षफसर्वप्रपचोत्पादकत्वलक्ष णाशेषद्वैतभ्रमाधिष्ठानज्ञापकस्य वरेण्यं सूक्ष्मबुद्धिग्राह्य निरतिशयात्मक स्वरूप भर्गोऽविद्याकामकर्मादिदोषभर्जक त्यक्ताशपान) देवस्य द्योतना मकस्य स्वयप्रकाशस्याखिलभासकस्य 'न तत्र सूर्यो भाति' इति श्रुते धीमहि चिंतयाम य प्रत्यगभिन्न परमात्मा न प्रत्यक्स्वरूपान् जापकान् धिय थिय एकत्वेपि वृत्तिभेदाबहुपचन प्रचोदयात्प्रेरयेदिति दशपदार्थ एव च सरसाक्षिक सर्वद्वैतभ्रमाधिष्ठान परमानदरूपं निरस्तसमस्तान ·अ. १८ कर्मयोगः ३११ सोकारव्याहृति देवी छिन्नपादां सजांशुके ।। ३ ॥ मत्रकारौ मनवाणौ तद्योगान्मंत्र उच्यते । जन्मविच्छेदपापनी अपकारी तु तयुजा ॥४॥ प्रोक्तो जपो हि यज्ञोयं सर्वयज्ञेषु तूत्तमः । वाचिकोसन्मानसः सनहस्यो मध्यमो जपः ।। ५ ।। शाखारेखाशशमणिप्रवालस्फटिकर्जपे । मुक्तापमाधीस्वदेशोत्तरगुणं फलम् ॥ ६॥ प्रोक्षिता स्रक् सती मेरुलंघने सक्च्युतौ जपे। तंबादी च जपाच्छुद्धिर्देवीं नासाग्रग्जपेत् ।। ७ ॥ स्वप्रकाशचिद्पं ब्रह्म चित्यमिति समुच्चयार्थः । एवं च सति ब्रह्मणः स्वविवर्त जडप्रपंचस्य रज्जुसपन्यायेनाध्यारोपापवादाम्या सामानाधिकरण्य. रूपमेकत्यमुक्तं भवति एवं मंत्रार्थमनुसंधानो जपेत् 'भावत्तिरसहदुपदेशात्' इति न्यायाद्यावासाक्षात्कारं पुनःपुनरावर्तयेत् खजा मालयांशुके वस्त्रे धृतया च्छिन्नपादामित्यनेन प्रतिपादमवसानं कार्य ओंकारख्याहत्या सह गायत्र्या जपः ॥३॥ मकारो मननसारस्त्राणस्तद्योगान्मंत्रः जकारो जन्म- विच्छेदः पकारः पापनस्तद्योगाजपः ॥ ४॥ जपयज्ञः सर्वपशेषूत्तमो भगवद्विभूतित्वात् 'यज्ञानां जपयज्ञोस्मि' इति स्मृतेस्तदकरणेल्पसुखोपि नृलोकोऽलभ्यः किंपुनल्ये 'नायं लोकोस्त्ययज्ञस्य कुतोन्य' इति स्मृतेः चाचिकोधमः मानस उत्तमः रहस्योन्यैरश्रुतो मध्यमः ॥ ५ ॥ शाखाः करांगुल्यः रेखास्तत्पर्वाणि शाखादिभिरक्षांतस्तन्मालाभिरिति यावत् जपे यथोत्तरगुणं फलं शाखाभिः संख्याने एकफलं रेखाभिर्दशगुणमेवमुत्तरोत्तर ॥ ६ ॥ स्रङ्माला प्रोक्षिता संस्कृता चेत्सती जपे सक्च्युती मालापाते निदादौ प्रातायां गायत्रीजपाच्छुद्धिः देवीं गायत्री ॥ ७॥ यतिः कुटी- ·३१२ श्रीगुरुचरिते यतिर्जपेत्पडोंकारां सहस्रं चाप्टयुक्तं । अन्योष्टाविंशति पंक्ति नार्थार्थ तां जपेदद्विजः ॥८॥ मैत्रैः सौरैरुपस्थाय वारणैश्च क्रमात्सदा । जातवेदसे तच्छयोखिनमो ब्रह्मणे इति ॥९॥ प्रणम्य दिक्तत्पदेवविप्रान्सन्ध्यां विसृज्य च । गुरुं निपणं प्रागास्पं संमुसोत्राभिवादयेत् ॥ ११० ॥ कराभ्यां यथावामान्यको स्पृथ्वा पदौ गुरोः । व्यस्ताभ्यां स्पृष्ट्वा शिरोंघन्योन्यसेत्तदभिवादनं ॥११॥ हृदुग्वाक्पत्कोरुवक्षःकरैर्देवान्नमेद्वरान् । ज्ञानल्पानपि सद्विग्रान्पाणिभ्यानाशुचीनमेद ॥१२॥ चको बहूदश्च अन्यो ब्रह्मचारी गृही बनी चाष्टयुक्त जपेत् । अधाविश- तिवार वाऽत्यशक्तश्चेत्पक्तिं दशवार द्विजा नार्थ अपेत् ॥८॥ मैत्रमित्र- देवताकर्मिन्नस्य चर्षणीधृत इत्येत प्रात दिनस्य मित्रदैवत्यत्यात् सारै- रुदुत्यमित्यादिमि सुर्यदवत्य मध्याह्न रानौ तु तत्वायामाति वरुणदेवताके रात्रेवरुणदवत्यत्वात् सदा लिष्वपि कालघुपुनर्जातवेदस तच्छयोरित्याभ्यानुप- स्थाय नमो ब्रह्मण इति लि परिदध्यात् ॥९॥ दिश प्रागाधास्तपा इन्द्रा दय विप्रा ब्राह्मणाश्च तान्प्रणम्य उत्तमे शिखर इति सध्या विसृज्य प्राडू मुखमुपविष्ट गुरु समुख उपविश्यात्र सध्यायामन्यदा पाभिवादयेत् ।।११०॥ तद्यथा स्वनामदक्षिणकराभ्या स्ववामदक्षिणवर्णा स्पृष्ट्वा व्यस्ताभ्यां करा- भ्या गुरामिददक्षिणपादा वामदक्षिणक्राम्या स्पृष्ट्वान्यो पादया शिरो न्यसेत्तदभिवादन चदन्ति ॥११॥ हमन हादृष्टि वाक् वचन पदौ पादौ क शिर उरो वक्ष करी हस्ता तैदवानमेत् वरान् श्रेष्टान् वयसाऽल्यानपि ज्ञान्सत साधून् विप्राश्च पाणिभ्या नमेत् अशुचीनशुद्धान् ॥ १२॥ कर्म- ·अ. १८ कर्मयोगः ३१३ कर्मस्थाग्न्यादिहस्तान्तद्वत्स्वयं चाल्पकान्करात् । उद्वाहोचं चरेत्सायं प्रातरीपासनं स्वयं ॥ १३ ॥ पत्नी वान्यतराग्रेन्यश्चेद्धमन्या प्रयोध्य तं । प्रादुष्कृताग्निं ध्यात्वालंकृत्य संस्कृत्य होम्यकं ॥ १४ ॥ ज्वालायां समिधं हुत्ता प्रातः सूर्याय चाग्नये । सायं तुणी तूभयत्र द्वितीयां जुहुयात्ततः ॥ १५॥ उपतिष्ठेत्स्वर्चिताग्निः सूर्यानिमनुभिः क्रमात् । कायाभ्यां तूभयत्रात्र पष्ठिधान्यमिताहुतिः ॥१६॥ स्थान् अग्निसमिदादिहस्तान नमेत् तद्वत्स्वयं चाशुचिः कर्मस्थोग्न्यादि- हस्तथ न नमेत अल्पकान्द्रादीकरादेकेन करेण 'मुर्खाणां त्वेकपाणिना' इति स्मरणात्तथाचारदर्शनाच विवाहानंतरं स्वयं सायंप्रातरौपासनं चरेत् ॥१३॥ अथवान्यश्चदन्यतगने दम्पत्यारेकतरस्याग्रतोन्यः पुत्रादिः 'पल्यपि वा पुत्राः कुमार्यतेवासी वा नित्यानुगृहीत' इति गृह्योक्तेः वेणुधमन्या न मुखे- नान्यथा प्रादुष्कृताग्निध्याला वा प्रादुकरणं नामाग्नेः प्रज्वलनं तच्च सूर्यो- दयाप्रागस्तान्प्राक् च कार्य कालात्यये व्याहृतिहोम: 'यद्वा तदाहर्यस्या- निमनद्भतमादित्योभ्युदियाद्वाभ्यस्तमियाद्वा का प्रायश्चित्तिः' इति प्रश्नपूर्वकं 'हिरण्यं पुरस्कृत्य सायमुरेज्योति हिरण्यमिति रजतमंतर्धाय प्रातरुद्धरेदेत- द्रात्रिरूपम्' इति श्रुत्युक्तं प्रायश्चित्तं योज्यं परिसमूहनपरिस्तरणपर्युक्षणैरलं. कृत्य हामढ़व्यं संस्कृत्य ॥१४॥ ज्वालायां समिधं हुत्या प्रातः सूर्योदयादास्गवं सूर्यास्ताद्दशघटीपर्यंत प्रातर्दिया सूर्याय रात्रावग्नये.चोम- यत्र तृष्णा प्रजापतय इति द्वितीयां जुहुयात प्रातरित्युक्तेपि होमस्य सायमा- रम्भः ॥१५॥ परिस्तरणविसर्जनपूर्वकं परिसमूहनादिना स्वर्चितः अग्नियन सः सूर्यमंत्रर्दिया रात्रौ तु अग्निमंत्रः उभयत्र कायाभ्यां हिरण्यगर्भः प्रजापत इत्याभ्यां चीपतिष्टेत् अत्र पष्टिसख्यामितसतुषधान्याहुतिः तण्डुलानां तु शत- ·३१४ श्रीगुरुचरिते पयोदध्याज्यनीवारयवत्रीयादिहौम्यके । गृह्य परिचरेछौताग्नीन्वापि ज्ञाततवृपः ॥ १७ ॥ नातीयाब्राह्मणो यज्ञान्नित्यमासिकमार्पिकान् । नाहोतीयाद्विना दान शक्त्या दद्यात्किमप्युत ॥ १८॥ भगवंत हरि विष्णुं संस्मरेत्सर्वदासकृत् । सस्कृते साररे च्छन्ने स्वे गृहे निनसेद्नही ।। १९॥ भूः पूताप्युपलिप्ता चेत्पुनर्लेपेन शुद्धयति । तनित्य वास्तूपलिपेत्प्रेताद्योलिसकेस्ति हि ॥ २० ॥ कास्याशुकेत्र गर्खे गोविशा नैर्मतितो गृहं । उपलिप्य स्वलंकार्य रंगवल्लयादिनान्वहं ॥ २१॥ सख्याकप्रस्थस्य चतु षण्यशमिता वा कालात्यये चतुर्ग्रहीताज्येन व्याहृति होम सकटे समस्य होम पक्षलयांत का पक्षहोम पयआदि होमद्रव्य एवं गृह्य परिचरेट्रोताग्नीश्च ज्ञातस्तयोधों येन स विद्या चाविद्या चेति श्रुतेर्ता नाभाध तम प्रविशतीति श्रुत्यानिष्टप्रतिपादनात् ॥ १७ ॥ नित्यान्पच यज्ञान् ‘महायज्ञाश्च निन्या स्यु सध्यावच्चाग्निहोत्ररत्' इति स्मृते मासिका दर्शादय वार्षिका आग्रयणादय 'यस्याग्निहोत्रम्' इति श्रुते किमपि धान्यफलादि ।।१८।। सस्मेरत्कर्मगुण्यापहृत्यै प्रमादाकुर्वता० यस्यस्मृ स्मृतिभ्य वास्तुशात्यादिना संस्कृते साररे सकपाटे भित्त्यादिमिश्छन्ने स्वगृहे गृही वसेत् लक्ष्मीरपैति सतत परगेहवासादिति पूर्वमेनोक्त 'अकपा टमनाच्छन्नमदत्तबलिभोजन । गृह न प्रविशेद्वीमानापदामाकरो हि स' इति 1॥१९॥ पवित्रापि भूमिरेकवारमुपलिता चेत्पुनलेपेन शुद्धयति तदुक्त 'सर्वत्र वसुधा पूता यत्र लेपो न विद्यते । यत्र लेपो भवेत्तत्र पुनर्लेपेन शुद्धयति' इति । तत्तस्माद्वास्तु वेश्मभूमि ॥ २० ॥ अत्रोपलेपने कास्यपात्र वस्त्र च गर्दा गोमयेन नैर्ऋतिमारभ्या वहमहन्यहनि ।।२१।। गव्य धृतादि चर्भ ऐणेयं , ·अ. १८ कर्मयोगः ३१५ स्थाप्यं गव्यं तिलाश्चर्म मणिश्रीखण्डधेनवः । त्रिसंध्येयॊमरः प्रातर्विस्तराच्चंदनादिना ॥ २२ ॥ मध्यान्हे निशि दीपैर्वा गोवजन्मान्यथा द्विज । गुर्वकग्न्यिबष्टधार्चा गोविमान्यतमार्चनं ॥ २३ ॥ कुर्यात्तिष्येजसामीप्यं शालिग्रामे तमप्युत । गुर्वाज्ञया भक्तिमान्य पूजयेत्स प्रसीदति ॥ २४ ॥ देवो भक्ततपोयोगाहच्छत्यर्चनगौरवात । विम्माभिरूप्यात्सामीप्य भक्तिरेचात्र कारणं ।। २५ ।। नाश्रद्दधानोधिकारी संशयात्मात्र नास्तिकः । येभ्यो मातेति पुगंध निवार्यादाय चाखिलान् ॥ २६ ॥ मणिः शालग्रामः धेनुर्नरसूतिका गौः त्रिकालं देवः पूज्यः यद्वा विस्तरा- प्रातः मध्याहे चंदनादिपंचोपचारैः ॥ २२ ॥ निशि दीपैरारातिकैः अन्यथा जन्म गोवत्पशुवत् गुरुराचार्किः सूर्योग्निरावसथ्यः श्रौतश्च अम्बू- दकं तीर्यादि अष्टविधा प्रतिमाभिमतदेवताप्रतिकृत्तिः गौः प्रसिद्धा विप्रो दशः एषामन्यतमस्यार्चनं ।। २३ ॥ तिष्ये कलौ अजसामीप्यं विष्णुसा- निध्यंतमपि पूजयेत्स देवः।।२४॥ देवो हेतुत्रयात्सान्निध्यमृच्छति ततोप्यत्र भक्तिरेव कारणं ॥ २५॥ अतोत्र देवपूजनेऽश्रद्दधानः संशयवान् नास्तीति मतिर्यस्य स नास्तिको नाधिकारी यदुक्तं 'शोकाक्रांत: कृपाविष्टः श्रद्धया रहितः पुमान् । गुरुदेवद्विजातीना प्रजनं न समाचरेत्' इति देवा मनुष्य गन्धेम्योपयांत्यतो 'येभ्यो मातैवापित्र' इति द्वाभ्यां पुगंध मनुष्यगन्धं निवा- र्याभवाल्याने तं तेभ्यो वे देवा अपैवाबीभत्संत मनुष्यगन्धात्त एते धान्ये १ सूर्याग्न्यादिप्रतिकेष्टइष्टिन कार्या 'न प्रतीके न हि स' इति न्यायात् ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षादिसन्याय: पूर्वमेव प्रतिपादितः.

·३१६ श्रीगुरुचरिते सम्भारानुपविश्याग्ने देवस्याप्परितं घटं। दक्षभागे निधायाजं प्रपूज्य प्रोक्ष्य तत्स्थलं ॥२७॥ स्वं सम्भारांश्च भूभूतशुद्धिं कृत्वा यथायथं । प्राणान्प्रतिष्ठाप्य चांतर्बहिमातृकया न्यसेत् ।। २८॥ तनौ देवेपि पुंसूक्तमन्वैश्वापि यथाक्रम । करांध्न्यूरुकटीनाभिहृद्ग्रीवादोमुखाक्षिके ॥२९॥ एवं भृत्वा सुरोयादिपात्राण्यप्पूरितानि च । संस्थाप्येशकला हृत्स्थामापादतलमस्तकं ॥ १३०॥ ध्यात्वांजलौ सुमगतां विभाव्याचीगतां ततः। प्रकरप्याचा देवरूपां साक्षान्मत्वा ततोचयेत् ॥ ३१ ॥ अन्तरदधत येभ्यो मातैवापिन इति श्रूयमाणत्वात् ।। २६ ।। अब्ज शंख ॥ २७ ॥ स्वमात्मानं भूशुद्धि भूतशुद्धि च तत्रोक्ता अन्तर्मातृकाभिर्बहि मातृकाभिश्च न्यासं कुर्यात् जातायेकवचन ।। २८ । पुरुषसत्तमः तनी स्वशरीरे देवमूर्त्या च सहस्रशी० पुरुष. आभ्या करी एतावा० लिपादू० आभ्यां पादौ तस्मादि० यत्पुरुपे० आभ्यागुरु तं यज्ञं० तस्माद्य० आभ्यां कट्यौ तस्माद्य० नाभि तस्मादश्वा० हृदय यत्पुरुषं० कण्ठं ब्राह्मणो० चन्द्रमा० बाहू नाभ्या आ० मुखं समास्या० नेत्रे यज्ञेन० कं शिरः प्राण्यंगत्वावद्वेकनद्भावः न्यसन्न्यास कुर्यात् ॥ २९॥ 'जयोंगे वामतः क्रम' इत्युक्तमेव 'देवो भूत्वा यजेद्देवम्' इति स्मरणादेवं न्यासा- दिना सुरो भूत्वा उदकपूरितानि पाद्यार्थ्याचमनस्नानपात्राणि हास्था जीव- सज्ञितामीश्वरकला गुरूपदिष्टतित्वेनाएादतलमस्तक ॥३०॥ ध्यात्वांजलि- स्थपुष्पगता विभाव्य श्वासमार्गेणागता भावयित्वा तत्पुप्पसमर्पणनार्चागता प्रतिमाविका प्रकल्प्य तामची प्रतिमा साक्षादेवरूपा मावा ततो यजेत्पजयेत् ·अ. १८ कर्मयोगः सम्पूज्य पीठद्वाराशा मंत्रतंत्रविधानतः । घुमंत्रैर्वाह्वानपीठपाद्यार्थ्याचमनाप्तवान् ।। ३२ ।। वस्ने सूने गंधपुष्पे धूपदीपाशनादिकं । नतिप्रदक्षिणापुप्पांजलीन्भक्त्यार्पयेत्क्रमात् ।। ३३ ॥ (क्षेपकः) यजेपौराणिकैमत्रैः स्त्रीः शूद्रश्च द्विजोदितैः। सम्भवे सत्याप्लबादौ दद्यात्पंचामृतानि च । भूपाः सुभोगा गंधोर्ध्वमशनेन्नं चतुर्विध ॥ ३४ ॥ राजोपचारताम्बूलदक्षिणारार्तिकैः फलैः । स्तोत्रैगीतैर्नृत्यवायैस्तोपयेद्विजभोजनैः ॥ ३५ ॥ घण्टानादं चरेदादौ स्नाने धूपप्रदीपयोः। दद्यादाचमनं स्नाने नैवेद्ये वस्त्रमूत्रयोः ॥३६॥ जलं प्रत्युपचारं च शशांबीश विनाप्लुतौ । स्वारामारण्यक्रयाप्तं पुष्पं सन्मध्यम त्वसत् ॥ ३७॥ ॥३१॥मंत्रतंत्रविधानेन दक्षिणमार्गेण पीठं द्वाराणि दिशश्च सम्पूज्य पुरुष- सूक्तमंत्रैर्वा सहस्त्र० आह्वानं १ पुरुष० पीठमासनं २ एतावा० पाद्य ३ लिपादू० अयं ४ तस्माद्वि. आचमनं ५ यत्पुरु० स्नानं ६ ॥ ३२ ॥ तं यज्ञं० वस्त्रे ७ तस्मा० सूले यज्ञोपवीते ८ तस्मा० गन्धं ९ तस्माद. पुष्पं १० यत्पु० धूपं ११ ब्राह्मणो० दीपं १२ चन्द्रमा० अशनादि- नैवेद्यं १३ नाभ्या० नतीनमस्कारान् १५ सता. प्रदक्षिणा १५ यज्ञेन० पुष्पांजलि १६ एवं भक्त्या क्रमेणार्पयेत् ।। ३३ ॥ (क्षे०) स्त्रीः शूद्रश्च भक्तिमान् द्विजोक्तैः पौराणिकर्मत्रः न वैदिकैः॥३४॥ ३५ ॥ आदौ पूजारम्भे ॥३६॥ आप्लुता पभिषेके शिव विनान्यत्र शंखाम्बु दद्यात् स्वोदानलब्धं पुष्पमुत्तमं आगण्य मध्यमं ऋयासमधमं ।। ३७ कोटादि- ·३१८ श्रीगुरुचरिते तद्वच्छ्रेतारक्तकृष्णं वयं पर्युपितं सुमं । सच्छिद्रं जन्तुयुक् शीर्ण कीटाद्यात्तं स्वयं च्युतं ॥३८ समलं वामहस्तांघ्रिस्पृष्टं क्षालितमम्युनि । चकुलाब्जाशोकजातीदुर्वाविल्वं शमी कुशः॥३९॥ तुलसी करवीरं च मल्लिकाशोकमुत्तमं । कोविदाराधत्तुरशाल्मलीकुटजैर्हरिः॥१४०॥ नायो गणेशस्तुलस्या दूर्वयार्येश्वरोऽसितैः। रक्तैः केतकनिम्बाद्यबिल्वं श्वेतसुमं प्रियम् ।। ४१॥ दुर्वा गणेशस्य विष्णोस्तुलसीत्यादि सर्वशः । ज्ञात्वा पुष्पाणि देयानि श्रद्धया देवतुष्टये ॥ ४२ ॥ हुत्वा पुंयुक्तेन दत्वा पुष्पाणि प्रार्थयेद्धरि । मंत्र जपेद्यथाशक्ति भक्त्या तद्गतहृद्विजः॥ ४३ ।। द्विजदेवांध्यजतीर्थं पेयं धाय च मूर्धनि । चतुर्धाध्ययनं कुर्यात्स्ववृत्या पोष्यपोपणम् ॥ ४४ ।। मक्षितं ॥ ३८ ॥ ३९ ।। हरिन पन्यः ।। १४० ।। तुलस्या गणेशो न पूज्यः आर्या देवी ईश्वरः शिवः असितैः कृष्णै रक्तैः केतकनिम्बाद्यैश्च न पूज्यः शिवस्य विल्वं श्वेतपुष्पं प्रियम् ।। ४१ ॥ ४२ ॥ नैवेद्यान्ते पुरुष- सूक्तेन प्रत्यूचं चरुणाज्येन वा हत्वा तथैव प्रत्यूचं पुष्पाणि दत्वा हरिं सूक्तैः स्तोत्रैर्वा प्रार्थयेत् तद्गतहत्तदेकचित्तः भक्त्या यथाशक्ति गुरूपदिष्टं मंत्र नपेत् द्विज इत्यनेनार्य त्रैवर्णिकविषयः शूद्रेण तु ब्राह्मणोदितैः पूजनमेव कार्य नामसंकीर्तनस्मरणश्रवणेषु तस्याप्यधिकारः ।। ४३ ॥ पूर्व ब्राह्मण- चरणतीर्थोदकं पश्चाद्देवचरणतीर्थं च पेयं मूर्धनि मूनी धार्य अध्ययनाच्या रनतदर्थविचारप्रवचनरूपं चतुर्धाध्ययनं ॥४४॥ स्ववर्णभेदोक्तया ·अ. १८ कर्मयोगः स्ववृत्या जीवनाभावाद्गुर्वापद्यन्यवाया। जीवेतानिधया नैव हीनवृत्त्या कुटुम्ब्यपि ।। ४५ ॥ कृतसन्ध्यः कृतोपस्थो जानुस्थसकुशांजलिः । सोंकारव्याहृति देवीं रोदसीदचहग्जपेत् ॥ ४६॥ तां पच्छोर्धर्चशः सर्वा वेदान्सांगान्स्वशक्तितः। तिष्ठन्नासीनो नजन्नानध्यायेल्पं जपेत्ततः॥४७॥ त्रिनमो ब्रह्मण इति तर्पयेत्साक्षतांजलिः । देवानृपीन् तिलैः पितॄन्स्वगृह्योक्तविधानतः ॥४८॥ वृत्या पोष्याणामग्निधेन्वातिथिपितृपुत्रभार्याणां पोपण महापयनिंद्यया वृत्त्या जीवेत कुटुम्ब्यपि हीनवृत्या न जीवेत ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहस्तदसंभवेध्याप- नयाजनेयवायाचितयायावरशिलोंछनानि 'कुमूलकुंभिधान्यो वा त्र्याहिक श्वस्तनोपि वा । कलौ द्विजो न हि भवेदश्ववृत्तिः कथंचन' इति । यायावर प्रत्यहं धान्ययाश्चा द्वादशाहपर्याप्तानं कुसूलं पड्दिनपर्यात कुम्भिधान्य एभिर्निर्वाहो न भवेच्चेत् क्षात्रवृत्त्या वैश्यवृत्त्या वा कुटुम्बभरणं उक्तं च 'वृद्धौ च मातापितरौ साध्वी भार्या सुतः शिशुः। अप्यकार्यशत कृत्वा भर्तव्या मनुरब्रवीत्' इति अन्यवृत्यादिविचारः स्मृत्यादायवगंतव्यः ॥४५॥ कृतमध्याह्रसन्ध्यावंदनः कृतोपस्थः वामोरूपरि स्थापितदक्षिणपादः तज्जानुस्थितः सकुशांजलियस्य कैश्चित्सरसब्रह्मकरणार्थ सोदकांजलिरुक्तः आश्वलायनस्तु 'दक्षिणोत्तरौ पाणी सन्धाय पवित्रवन्तौ विज्ञाय तेषां वा एप औषधीनां रसो यद्दभः सरसमेव तद्ब्रह्म करोति' इत्याह उत्सर्जनो- पाकर्मणोस्तु 'उदपाने दर्भाकृत्वा ब्रह्मांजलिकृतो जपेत्' इति विशेषमाह देवीं गायत्रीं ।। ४६ ।। पच्छोर्धर्चशः सर्वो वेदादींश्च रोदसीदत्तदृक् द्यावा- पृथिव्योः संधिमीक्षमाणो जपेत् ।। ४७ ॥ ४८ ॥ कर्म सन्ध्यावंदनं यमा- ·३२० श्रीगुरुचरिते यज्ञादिवर्ण्यमाशौचे कर्म मानसिकं चरेत् । यमाग्निपितृभे नंदाशुक्राकाहे जनुर्दिने ।। ४९ ।। मांगल्येऽन्दतदर्धाध विवाहबतचौलतः। तिलैनैमित्तिकसते तर्पयेन्न गृहे तु न ॥ ५० ॥ भीष्मं माघसिताष्टम्यां दीपाल्यां तर्पयेद्यमं । नित्यनै मत्तिके श्राद्वैः सत्पुत्रः पुत्रतां व्रजेत् ।। ५१ । त्रियज्ञादयं वैश्वदेवं कुर्यात्सूनापनुत्तये । ध्याते कुण्डस्थापितेनौ दीप्तेनाद्याहुती नेत् ।। ५२ ॥ ग्निपितृभे भरणीकृत्तिकामधासु नन्दा प्रतिपत्पष्टयैकादश्य अर्को रविवार जन्मतिथ्यादिश्च ॥ १९ ॥ विवाहेब्द व्रते उपनयने पण्मास चाले त्रिमास तिलैन तर्पयेत् अय नियमस्त्रिपुरुषसपिण्डानामेव नमित्तिक पिना गृहे तिलतर्पण वय॑ ।।५०॥ 'वग्याघ्रपादगोत्राय साकृत्यप्रपराय च । अपुत्राय ददाम्येतजल भीष्माय तर्पण' इति भीष्म यमधर्मराजमृत्य्वतक्वैवस्वत- कालसर्वभूतक्षयोदुम्बरदननीलपरमेष्टिवृकोदरचित्रचित्रगुप्तेति नामभिर्यम 'जीवत्पितापि कुर्यात तर्पण यमभीष्मयो' इति नित्य अमायुगमनुकाति धृतिपातमहालयाष्टकान्वष्टकापूर्वेटुरिति पनवतिश्राद्धै नैमित्तिके गया तीर्थाद्यागमनिमित्तै यदुक्त 'जीवतो वाक्यकरणा-प्रत्यब्द भूरिभोजनात् । गयाया पिण्डदानाच त्रिभि पुत्रस्य पुत्रता' इति ॥५१॥ देवयज्ञ- भूतयज्ञपितृयज्ञाढ्य एषा लक्षणानि 'यदग्नौ जुहोति स देवयज्ञो यद्वलि करोति स भूतयज्ञो यत्पितृभ्यो ददाति स पितृयज्ञो यत्स्वाध्यायमधीते स ब्रह्मयज्ञो यन्मनुष्येभ्यो ददाति स मनुष्ययज्ञ' इति 'कण्डणी पेषणी चुली उदकुम्मी च मार्जनी । पचसूना गृहस्थस्य ताभि स्वर्ग न विंदति' इति तदोपपरिहारार्थमात्मसस्कारार्थं च ।।५२॥ अस्य प्रातरादिक्रम अतिथि- ·अ. १८ कर्मयोगः प्रातः सायं वलीन्दद्यापितृभ्योपि बहिलिं । भूतााद्देशतः क्षिप्वा कांक्षेदतिथिमागतं ॥ ५३ ।। कमप्यभ्यर्च्य शक्त्यानं देयमीश्वरतुष्टये । साधान्तांब्वनं यतौ तत्स्वल्पमप्यद्रिसिन्धुवत् ।। ५४ ॥ बलावनुद्भुते नाद्यानोद्धरेच्च स्वयं बलिम् । नित्यं श्राद्धं चरेद्वान्नं दद्यादद्याच्च पोष्ययुक् ॥ ५५ ॥ मन्त्रवत्परिपिच्याहस्तांच्यास्योविदिङ्मुखः । दक्षमागे वलीन्दत्वाहं वैश्वानर इत्यमुम् ॥ ५६ ।। स्मृत्वापो मंत्रवत्प्राश्य हुतनाणाहुतीसेत् । धृतपात्रः प्राणमंत्रैरजावद्भोजनं चरेत् ॥ ५७॥ माकांक्षेत् ॥५३॥ आगतमातथि कमप्यज्ञातनामगोत्रमपि प्रथम उदकं ततोन्नं पुनरुदकमिति यतौ यतये दत्तं फलश्रवणं त्ववश्यं दानार्थे अदत्ते प्रत्यवायः स्मर्यते 'यतिश्च ब्रह्मचारी च पक्कानस्वामिनावुभौ । तयोरनमदत्वा तु भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्॥ १४ ॥ पोष्ययुक् अद्यात् ।। ५५॥ रात्रौ 'प्रतवा सत्येन परिषिंचामि' दिवा 'सन्य वर्तेन परिपंचामि'इति मन्त्रवत्प- रीिषच्याहस्तपादमुखः विदिश्याग्नेयादिकोणे मुखं यस्य तथा न भवतीति सः चित्रादिभ्यो यथोपदेशं बलीन्दत्वाऽहं वैश्वानर इति मंत्रार्थ 'वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात्' इति न्यायसिद्धार्थभूतमात्मानममुं प्रत्यग्रूपम् ॥१६॥ स्मृत्वाऽमृतोपस्तरणमसीत्यपः प्राश्य 'यदै प्राणिति स प्राणो यद- पानिति सोयानोथ यः प्राणापानयोः सन्धिः स च्यान' इत्यादितत्स्वरूप- विचारपूर्वकं 'श्रद्धायां प्राणे निविष्ठोमृतं जुहोमि शिवोमाविशाप्रदाय' इत्यादिपंचप्राणमन्त्रैर्हतप्राणाहुतीरदतलग्ना असेत् वामहस्तेन धृतं पात्रं येन सोऽजावच्छी भोजनं चतुर्विधान चरेद्भक्षेत् ।। ५७ ॥ पात्रधारण- पु.च....२ ·३२२ श्रीगुरुचरिते पात्रधारणमौने तु प्राणाहुत्यूर्ध्वमैच्छिके । वैजसे राजते हैमे ताने जब्वानचम्पके ॥ ५८ ।। रम्भामधूककुडजपनसोदुम्बरच्छदे। भोक्तव्यं मण्डलोव॑स्थे विधवात्रतिभिक्षुभिः ॥ ५९॥ न तैजसेखिलैवल्लीपलाशार्कवटादिपु । पीठस्थोप्यासनारूढः प्रसृतप्रोष्ठपान तु ॥६०॥ नामर्वध्वोद्वाहमृते नायादुष्टैकपंक्तिगः ।। द्वार्भस्माग्न्यस्तंभमागभिंद्यापंक्ति तु संशये ॥ ६१ ॥ नाद्यात्पाकाग्निदेवासद्गृहे सन्ध्यातिरात्रिषु । पीतशेपं ग्रासशेपं रात्रिपर्युपितं विना ॥ ६२ ।। तैलाज्यपक्कं शूद्रानमुदक्यादिविलोकितं । केशकीटादियुक्पकं व्याधुच्छिष्टं सदा त्यजेत् ।। ६३ ।। कुसुम्भालाघुताककोविदारवटादिकं । कुस्थानोत्थानशाकादिपलाण्डुलशुनाधसत् ॥ ६४ ॥ मौनयोः प्राणाहुत्यूज़ विकल्पः ॥ ५८ ॥ मण्डलोवंस्थे चतुष्कोणमण्ड- लोपरि स्थापित विधवानतियतिमिः ॥५९ ॥ कांस्ये न भोक्तव्यं अखिलैः सवैरपि वल्लीपलाशार्क स्टादिपत्रेषु न भोक्तव्यं पीठस्थ आसनारूढपादो न प्रस्तपादो न प्रोष्टपादो न ॥६०॥ न वालैः सहैकपात्रे विवाहं विना न भार्यया च दुष्टसंशये पंक्ति द्वारादिभिभिंद्यात् ॥ ११॥१२॥ तैलाज्य. पक्वं विना रात्रिपर्युषितं वयं उदक्या रजस्वला व्याधुच्छिष्टं पक्ष्यादृच्छि- एम् ॥ ६३ ॥६४॥ सती सवत्सा चतुस्तनी गौरीलायी महिषी च ·अ. १८ कर्मयोगः ३२३ सद्गोललायीदुग्धादि सदन्यासां तु गहितं ॥ कांस्येसन्नारिकेलेक्षुरसो गव्यं च ताम्रके ॥६५॥ गुडः सदध्याकोसन्केवलं लवणं त्वसत् । श्वोदक्यापतिताधारश्रवणे तद्विलोकने ॥६६॥ भुक्तौ परस्परस्पर्शे नाद्यात्पंक्तिस्थ उत्यिते । गुरून्विनोलखलादे द्याद्यावद्ध्वनि द्विज ॥ ६७ ।। नष्टे दीपे न भोक्तव्यं न मूत्राद्युत्सृतौ मुजिः । लेह्याद्यसद्धस्तदत्तं नोच्छिष्टं भाजने न्यसेत् ।। ६८ ॥ ग्रसेदास्याविकारेण ग्रासानष्टौ यतिवनी । पोडश द्वात्रिंशदन्यो वर्णीष्टं मधुरं द्रवम् ॥ ६९ ॥ प्रामध्येम्लादिकठिणं तिक्ताद्यन्ते द्रवं ह्यपि । सर्व सशेपमश्नीयात्पायसाज्याब्धिजैविना ॥ ७० ॥ अन्यासां खरोष्ट्राविकादीनां कांस्यपात्रे नारिकेलेक्षुरसोऽसत् तानपाने गव्यं दुग्धादि असत् ॥६५॥ दधियुक्त आईकयुक्तश्व गुडोऽसन् श्वा प्रसिद्धः उदक्या ऋतुमती पतितो जातिभ्रष्ट आदिशब्दात्सप्तांत्यजा म्लेच्छ- यवनोडुनाः एषां शब्दश्रवणे तद्विलोकने जाते वा ॥६६॥ गुरून्चिना पंक्तिस्थ एकस्मिन्नम्युत्थिते नाद्यात् उलुखलकलहघरट्टादेर्यावद्ध्वनि तावन्नाद्यात् ॥६७॥ भोजनसमये मूत्राशुत्सर्गे जाते न भुजिर्भोजनं न कार्य ॥ १८॥ वनी षोडशान्यो गृहस्थो द्वात्रिंशत् वर्णी ब्रह्मचारी यथेष्टं मधुरं द्रवं च ॥१९॥ प्राक्प्रथम भोक्तव्यं मध्येऽम्लादिकठिणं च अन्ये सिसान्दिद्वं च अधिन, लवणं ॥ ७० ॥ कातलेन मुक्तं. प्रसूतांगुलिमि- ·३२४ श्रीगुरुचरिते नायाद्रताहेर्कपर्वनक्तं भूताष्टमी दिवा । तलप्रसृतशाखाभिर्भुक्तं फुत्कारतोप्यसत् ।। ७१ ॥ त्यक्त्वोच्छिष्टं क्षिता मन्त्रात्पीतापोशनशेपकं । को सिक्त्वा रौरव इति मंत्राच्छुद्धकरास्यपात् ।। ७२ ।। हस्तोद्धष्टाम्मु सिक्त्वाक्ष्योर्जपच्छयोतिमित्यपि ॥ आतापिं चेति ताम्बूलं सत्चन्यैकपूगयुक् ॥ ७३ ॥ सांग प्राग्नह्मणे दद्यादद्यान्नादोधवा यतिः । चूर्णाध्न्यनशिरोन सत्पर्ण चाहोनशेपकम् ॥ ७४ ॥ नयेत्पुराणमननाचतो नक्तं कृतक्रियः। स्वपेद्यामोर्ध्व द्वियाम विष्ण्वर्पितसमक्रियः ॥ ७५ ॥ (क्त फूत्कारशब्देन भुक्त चासत् ॥७१॥ यजमानकुल इति मन्त्रेणोच्छिष्टं क्षितौ त्यक्त्वामृतापिधानमसात्यनेन पीतल्यापोशनस्य किंचिच्छेष को पृथ्ख्या रोरवे पूनिलय इति सिक्त्वा प्रक्षालितहस्तमुखपाद पोडशगण्डू- षैर्मुखशुद्धि ॥७२॥ 'शर्याति च सुकन्या च च्यान शक्रमश्विनौ । भोजनान्ते स्मराम्येता-यतश्चक्षुर्न हीयते । आतापिरग्निडवानलश्च भुक्त मयान्न जरयवशेष । सुख ममैतपरिणामसभव यच्छत्वरोग मम चास्तु देह' इति । पचभित्रिरेकेन वा पूगेन युक्ताम्बल सच्छोभन न समगयुक्त दद्यादद्यावेत्यर्थ ॥७३॥ साग त्रयोदशपदार्थोपेत पूर्व ब्राह्मणाय दद्यात् तत स्वय अद्यात् अदस्ताम्बूल विधवा यतिश्च नाद्यात् नागवल्लीपर्ण चूर्ण- मूलाग्रशिरारहित सत् दिनशेष नयेदित्यग्रिमेण सम्बध. ॥७४ ॥ कृता सन्ध्यावदनोपासनादिक्रिया येन मध्यमयामद्वय स्वपेत् विष्णवेर्पिता समा. क्रिया येन सः 'यत्करोपि यदनासिक तत्कुरुष्व मदर्पणम्' इति स्मृते.

·अ. १८ कर्मयोगः ३२५ सुमुहूर्तकृते तल्पे स्तुवनिट्सुखशाय्यहीन् । त्रिसन्ध्ये न स्वपेद्भूत्यां धान्येन्धमरगोगृहे ॥ ७६ ॥ न श्मशानाध्ववल्मीकघोरदेश उदक्शिराः । नग्नो नोध्य देवगुर्वोः प्रवासे प्राक्पदः स्वपेत् ।। ७७॥ कार्या निशाद्ययामांतं संकटांतरिता क्रिया। नैशा निशीथपर्यंतं प्रायश्चित्तं ततः परं ।। ७८ ॥ कर्मवैगुण्यादिदोपे लोपादावपि सर्वशः । प्रायश्चित्तं चरेद्विद्वान्यथावन्नान्यथा शुचिः ॥ ७९ ॥ स्वः स्वजायामृतूल शुद्धामुपगमेद्रहः । प्राक्चतुर्निथाद्धतत्प्राग्दिनाहोव्रतपर्वसु ॥ ८॥ जन्माहाद्यष्टमीभूतमूलांत्यपित्भेषु नो । कैश्चिदुक्तं दशाब्दोचं वर्णी स्याहतुगः सदा ।। ८१॥ ।। ७५ । निट् रात्रिः 'अगस्तिधिवश्चैव मुचकुंदो महामुनिः। कपिलो मुनिरास्तीकः पंचैते सुखशायिन' इति अहयः सर्पास्तांस्तन्मत्रैः स्तुवन् भूत्यां भस्मनि अहि दिवसे देवालये गोष्ठे च ।। ७६ ।। देवगुर्वोरूर्ध्वमु- चप्रदेशे ॥ ७७ ।। निशाद्ययामपर्यंतं क्रिया दिवा विहिता कार्या नैशा रात्रिविहिता तु निशीथपर्यत कार्या सौरजपो ब्रह्मयज्ञश्च रात्रौ वर्व्यः ततः संकटादिना कर्मलोपे प्रायश्चित्तं ॥ ७८ ॥ कर्मवैगुण्यमंगवैकल्ये यथावद्य- थोक्तं ।। ७९ ॥ स्वः शोभने नक्षत्रे ऋतूचं ऋतुदर्शनादिनचतुष्टयोर्व स्वजायामित्यादिना परिसंख्या विधीयते पूर्वाश्चतस्रो निशः श्राद्धतत्पूर्वदिने अहो दिवा व्रतमेकादश्यादिपर्व दीदि ॥ ८॥ जन्मतिथ्यादौ भूते चतुर्दश्यां मूलरेवतीमघासु न दशाब्दोव॑ रजस्वलात्वमुक्तं अतस्तत्पूर्व कन्योबाहः कार्यः ऋतुगामी सदा ब्रह्मचारी ।। ८१ ।। नोपगच्छेत् पत्नी-

·३२६
श्रीगुरुचरिते
द्वेषादिनोपगच्छेद्यो नतों स म्रूणहाप्य॒तौ ।
यो विदेशं ब्रजेवंध्यां कन्यापुत्रान्वितामृते ॥ ८२ ॥
पोडशाहमृतुः कन्याऽसमेत्राह्नि समे सुतः ।
भवेनिपेकसमये यादृक्चित्तविकल्पना ।। ८३ ॥
म्रूणस्तद्वदतस्ताभ्यां सत्वं धार्य हिताप्तये ।
पित्त्राता हि सत्पुत्रः प्रायोपुत्राः पतंत्यधः ॥ ८४ ॥
पितृतारक एकोपि सत्पुत्रोत्र ध्रुवादिवत् ।
किं कार्य बहुभिर्दुष्टैर्धार्तराष्ट्रशतोपमैः ।। ८५ ॥
तारकोत्रैवमाचारः प्रोक्तः शाक्त्यादिसमतः ।
विचाराचारमादाय कर्म कुर्वन्सुखी भव ॥ ८६॥
उभयीसिद्धिमाजस्ते य आचारं चरंत्यमुं ।
स्वाचारहीना दण्ड्याः स्युर्ब्राह्मणास्तु विशेषतः ॥८॥
मिति शेष ऋतौ विदेश व्रजेत्सोपि भ्रूणहा नियमपक्षेपि रागिणस्तदति
क्रमे प्रत्यवाय एष न तु विरागिण ॥ ८२ ॥ स्त्रीणा पोडशाहमृतुरतों
असमे दिने कन्या समदिने पुत्र निषेकसमये मैथुनकाले तद्वत्कल्पनानुरूप
भ्रूणोर्भको भवेत् ।। ८३ ॥ अतो हेतोस्ताभ्यां दम्पतीभ्या हिताप्तये सत्पु-
त्रोत्पत्तये सत्वगुणविशिष्ट चित्त धार्य अपुत्रा पुत्रशुन्या अधो व्रजन्त्यज्ञान
तु ज्ञानिन इति ज्ञापनाय प्राय इत्युक्त ।। ८४ ॥ धार्तराष्ट्र दुर्योधनादय
।। ८५ ॥ 'अनाचारस्तु मालिन्यमत्याचारस्तु मूर्खता । विचाराचारमादाय
कर्म कुर्वन्सुखी भवेत्' इति स्मृतेर्विचार एव सुखद ॥ ८६ ।। उभयी
मैहिकीमामुष्मिकी च सिद्धिं भजति त उभयीसिद्धिमाज ॥७॥

·अ. १८ कर्मयोगः ३२७ इति गुरुमुखलब्धं धर्ममेनं चरन्स द्विज इह सुखमिष्टं साधु मुक्त्वाऽप मोक्षं । तत उदित इहासौ तिष्यलुप्तोपि धर्मो विभुरपि लघुसिध्यै भक्तियोगं ततान ॥ १८८ ॥ इति श्रीगुरुचरिते कर्मयोगे कर्मकाण्डकथनं नाम पंचमोऽध्यायः५ आदितोष्टादशाऽध्यायः ।। १८ ॥ इष्टमभीष्टं साधु धर्म्य सुखं भुक्त्वा चित्तशुद्धिद्वारा मोक्ष प्राप तिष्ये कलो कालवशालसोपि लघुसिद्धय क्षिप्रं विज्ञान प्राप्तये भक्तिरूपमुपायं ततान एवं क्रियाकारकफलादिरूपः प्रपंचो निष्प्रपंचात्मन्यध्यस्तस्तस्यात्मनो याथा- त्म्यप्रदर्शनार्थमधिकारिभेदेन चित्तशुद्धयर्थमिदं कर्मकाण्डमुपन्यस्तमिति ॥८॥ इति श्रीगुरुचरिते टीकायामष्टादशाऽध्यायः ।। १८॥ ॥ श्रीगुरुदेवदत्त ॥

·अथैकोनविंशोऽध्यायः ॥ नामधारक दवाच । कर्मयोग ज्ञानयोगसहायं चित्तशोधनं । उक्त्वापि भगवान्कस्मात् भक्तियोग जगौ वद ॥१॥ । सिद्ध उवाच॥ भक्तिरेवानुत्तमान सर्वसाधनकारिणी। श्रीगणेशाय नम ॥ अथैकोनविंशोऽध्याय ॥ एव पंचभिरध्यायैः प्रोक्ता नित्यक्रिया यया ॥ पवित्रत्व योग्यता च नान्यथेह द्विजन्मन ॥१॥ श्रद्धाभक्तिध्यानयोगादोहीति श्रुतेरिय ॥ शुद्धांत करणाना च ध्यानार्थ भक्तिरच्यते ॥ २॥ ऊनविंशेन्नपूर्तिश्च वध्याया पुत्रसम्भव ।। कथ्यते शुष्ककाष्टस्य विस्तारश्च द्विजोइति ॥ ३॥ पूर्वकाण्डे सार सद्गतिद वक्ष्ये सुखदस्तूभयत्र स । उभयीसिद्धिभाजस्ते य आचार चरत्यमुमित्यादिभिमों- क्षमुक्त्वापि किमर्थ भक्तियोग ततानेति पृच्छति कर्मयोगमिति ॥१॥ उत्त रमाह भक्तिरिति प्रथममसगत्तया भगनदुद्देशेन स्वाश्रमोचितकर्मानुष्ठान ततो महत्सेवा ततस्तकृपा ततस्तद्धर्मश्रद्धा ततो भगनत्कथाश्रवण ततो भगव- त्ति रतिस्तया च देहद्वयविज्ञान ततो दृढा भक्तिस्ततो भगवत्तत्त्वज्ञान ततस्तत्कृपया सर्वज्ञत्यादिभगवद्गुणाविर्भाय इति क्रमोस्त्यतो भक्तिरेवानु- त्तमा प्रधानेति पाठ सर्वसाधनकारिणी च कर्मापि तथाविधमिति चेन्न तस्य प्राथम्यात् तदपि तसज्ञेनाप्यभक्तेनानुष्ठित चेन्मोध निरर्थकमेवेति 'अब तम प्रविशीत' इति श्रुते तर्हि 'कर्मणा पितृलोक' इति श्रुतेरभ- तेनानुष्टित कर्म तत्वज्ञेन वानुष्टित कथ मोघ कर्मति चेन्मोधशब्देन ·अ. १९ भक्तियोगः ३२९ . कर्मज्ञस्याप्यमक्तस्य मोघं कर्मेत्यथाब्रवीत् ।। २ ।। त्रिभिर्योगपथैरेव परस्परसहायकैः । ब्रह्माद्वंद्व समं शान्तं गम्यते नैकयोगतः ॥३॥ श्रद्धालुः सात्विको भक्तो नितरां भगवत्प्रियः । सकार्ममपि तद्भिनं शश्वक्षिपति दुर्भवे ॥ ४ ॥ परमपुरुषार्थालामरूपनिरर्थकता प्रतिपादिता पितृलोकादिफलस्य नश्वरत्वात् 'तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत' इत्यादिन्यायोपवृहितश्रुत्याऽनित्यत्वप्रति- पादनाद्भगवत्प्रसादलब्धस्य ज्ञानफलस्त नित्यत्वप्रतिपादनाच 'नान्यः पंथा विद्यतेयनाय' । 'पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया' । 'भजतां प्रीतिपूर्वकं ददामि बुद्धियोग तं' 'भक्त्या मामभिजानाति यावा- न्यश्चास्मि तत्वत'इत्यादिप्रामाण्याद्भक्त्येकगम्यो मोक्ष इति हेतोरथ चित्त- शुद्धिप्रधानभूतकर्मकाण्डकथनानन्तर ज्ञानप्रदभक्तियोगं श्रीगुरुरब्रवीत् ॥२॥ अतः परस्परसहायकैस्त्रिभियोगपथैरात्मप्राप्त्युपायभृतमार्गेब्रह्म गम्यते नैक- योगतः समीचीनेन कर्मयोगेन तु चित्तशुद्धिरेव तथैवागमवदाचार्यप्रसादा- दपरोक्षं यद्यप्यात्मनो ज्ञानमुत्पद्यते तथाप्यसभावनाविपरीतभावनातिरस्कृ- तत्वान्मलिनचित्तेषु परोक्षमिन भवतीति नापरोक्षसस्कारभ्रमनिवृत्तिसमर्थ भगवत्परिचर्यया तु सम्यगमलचित्ताना तत्प्रसादलब्धापरोक्षज्ञानाना अयत्नत एव करकलितो मोक्षः 'यमेष वृणुते तेन लभ्य इति 'यस्य देवे परा भक्तिः' इत्यादिश्रुतिभ्यः ।। ३ ॥ अन्यच्च श्रद्धालुरिति 'मय्यावेश्य मनो ये माम्' इत्यादिस्मृतेर्भगवतो भक्तो नितरां प्रियः सकाम कर्मशूर भक्तिविधुर पुनः पुनर्दुःखात्मके जन्ममरणलक्षणे भरे क्षिपति ‘अविद्यायामतरे' 'तानहं द्विषत' इति वचनात् ॥ ४॥ कर्मण्यनापनविकारतयाऽयस्कांतवत्स्वसा- ·३३० श्रीगुरुचरिते कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मण्यपि कर्म यः । स लोके भक्तिमान्धीमान्मुच्यते कर्मवन्धनात् ॥५॥ भक्तियोगमयं तस्य भक्तिगम्यस्य चेष्टितं । शृणु तस्मिन्दृढा भक्तिः पूता यच्छ्रवणाद्भवेत् ॥ ६॥ भिक्षा सशिष्यगुरव एकैकः प्रत्यहं ददौ ।। भास्कराख्यो द्विजो दीन आययौ तत्र भक्तिमान् ॥७॥ आदाय गुरवे भिक्षां दातुकामो गुरुनियः । स त्रिभुक्तिपर्याप्तं तण्डुलादिकमाप तं ॥८॥ तद्दिने केनचिहत्ता भिक्षा श्रीगुरवे वरा । शिष्यभक्तयुजे तत्र सोपि भोक्तं ययौ द्विजः ॥९॥ मीष्याबुद्धींद्रियचालक आत्मन्यकर्म इन्द्रियजयक्रियाऽसम्बधं पश्येत् अक- र्माण जडे धीन्द्रियादौ कर्म बोद्धव्यश्रोतव्यादि यः पश्येत्स भक्तिमानस्मि- न्लोके धीमानुच्यते स एव कर्मबन्धानमुच्यते॥५॥ तस्य श्रीगुरोभक्ति- योगप्रचुरं यस्य चेष्टितस्य श्रवणात्पूतातएव तस्मिन्भगवति विषये दृढा भक्तिर्भवेत् भक्तिर्नामेश्वरानुरक्ति भज्यते जीवेश्वरावस्यां भजेर्भावे तिनि भजनं भक्तिः भजेर्वाधिकारे क्तिनि भजनाय विभज्येते जीवेश्वरावस्यां भजे: करणे क्तिनि वा भज्यन्ते कामकर्मादिदोषा यया सेति ॥ ६॥ शिष्यैः सहिताय गुरवे गन्धर्वग्रामस्थ एकैको विप्रः प्रत्यहं क्रमेण भिक्षां ददौ एकदा तत्र भास्कराख्यो भक्त आययौ ।। ७ ।। गुरवे भिक्षा दातुं कामो यस्य स पुरुषत्रयभोजनपर्याप्तं तण्डुलादिकमादाय तं गुरुं प्राप ॥ ८॥ वरा पडूसाना शिष्याश्च भक्ताश्च तैयुज्यत इति तत्सहितायेत्यर्थः सोपि भास्क- रोपि तत्र भोक्तु ययौ ॥९॥ भुक्त्वा च सायमागत्य स द्विज आनीतं ·अ. १९ भक्तियोगः ३३१ सायमेत्य मठे भिक्षाद्रव्यमादाय स द्विजः । सुष्वापैवं त्रिमासं स तत्र तस्थौ सुभाविकः ॥१०॥ तं तत्रोपहसन्ति स्म प्राप्य स्वल्पानतो गुरुं । भिक्षां दातुं प्राज्यशिप्यं पुष्णाति स्वमितीतरे ॥११॥ तज्ज्ञात्वा तं प्रभुः प्राह भक्तियोगविधित्सया । द्राञ सशिष्यभक्ताय मिक्षां देह्यद्य भाविक ॥ १२ ॥ तच्छ्रुत्वा हृपितः शाकसितादुग्धघृतादिकं । स आनीय स्वयं पाकं कर्तुमारेभ उत्तमं ॥ १३ ॥ दातुं वदान्यमप्युवतं भिक्षां देहि श्व इत्यजः । भिक्षाव्यमादाय मठे सुप्वाप एवममुना प्रकारेण प्रत्यहं गुरुपंक्त्या भुक्त्वा मासत्रयपर्यंतं तत्र तस्थौ सुतरां भाविकः एतेन तस्य स्थितिर्गुरुभक्तिव- शादेव न केवलं भोजनार्थ ।। १० ॥ तं तादृशं दृष्ट्वेतरे उपहसति स्म उपहासमाह स्वल्पानतः प्राज्याः प्रभूताः शिष्या यस्य तं गुरुं भिक्षा दातुं प्राप्य स्वमात्मानं पुष्णातीत्यहो भक्तिरस्येति ।। ११ ।। तत्सोपहास- वचनं ज्ञाला प्रभुक्तियोगविधिसया तं मास्कर माह शिष्यभक्तसहिताय मह्यं दार शीघमय भिक्षां देहि ।।१२।। सिता शर्करा उत्तम मुस्थाद ॥१३।। तदा भिक्षां दातुमुल्कमन्यं विमं कंचन तत्रत्यं श्वो व्यवहितप्यदिवसे त्वं भिक्षा देहीति तं निवार्य भास्करमाहूयाद्या शेपान्छिष्यान् भक्तानन्यानपि प्रामस्थाभानुमाव्हयेति भास्कर प्रयाह । ननु प्राग्भिक्षानिमंत्रणमागतं चेत्तीपरनिमंत्रणप्रत्याख्यानं युक्त श्वो भिक्षा देहोति कथ मापितं नेदं यतेः प्रशस्यतरमित्यत माह धो देहीत्यन आह अताजशन्देन जन्मादिवि- ·३३२ श्रीगुरुचरिते तं निवाहियाशेपाभोक्तुमित्याह भास्करं ॥ १४ ॥ तच्छ्रुत्वाप्याव्हयत्तान्स त ऊचुर्लज्जसे न कि । पक्कानकणतुल्यान्नः किमाहूय करिष्यसि ॥ १५ ॥ क्रियाशून्यस्य धर्मरक्षार्थ स्वेच्छया परिगृहीतस्वाधीनसमवविग्रहस्य भक्तना- सल्यार्थं तन्मतानुवर्तिनो भगवत कचिद्विध्यतिक्रमोप्यकिंचित्कर पूर्ण- कामत्वात् ज्ञानिनोपि विधिनिषेधातिक्रमे न ज्ञानभग एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न वर्धते कर्मणा नो कनीयान्'इति श्रुते तर्हि शिष्या अपि तथा चर्तेयुरिति चेन्न तेपामादेशातिक्रमदोप प्रभवेत् आदेशस्तु 'यान्यस्माकर सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि नो इतराणि'इति । ननु यत्पूर्फ कृत तत्क- रणीय यथा च जामदान्यराम स्वजननी जघान शुन शेपो जनक तत्याज याज्ञवल्क्यस्त्वाचार्य गौतम इद्रमतिथिं ब्रह्मा स्वसुता जगाम इन्द्रस्त्रिशीर्षाण ब्राह्मण जघान क्षत्रियो बलदेव सुरा पपौ पौराणिक वा जघान सोमो गुरुमार्यो जहारेत्यादि महतामाचारानुसारादहमन्यनुतिष्टामीत्यत आह श्रुति यानि प्रसिद्धान्यनवद्यान्यदुष्टानि महात्माचरितानि शान्ने लोके वा निंदारहितानि कर्माणि लौकिकानि वैदिकानि कर्तव्यानि तान्युक्तान्यनिन्दितानि महतामपि यथा जामदग्न्यराम पितृवचन दुष्करमपि चकर शुन शेपो निश्वामित्र स्योपकार न विसस्मार याज्ञवल्क्यस्तपसादित्यमवाप्य शुक्लानि यजू षि प्रतिपेदे गौतम स्वभार्याजारायापीद्राय प्राणनाशपर्यंत कोप न चकार ब्रह्मा पुत्रोत्पत्यर्थ महातमुद्यम चकार बलदेवश्च शेषोपि देवब्राह्मणकार्यार्थ शुक्र- शोणतमयशरीरमपि स्वीचमार सोमो गुरोर्गरीयसी कीर्ति चकार इन्द्रन्त्रि- लोकीस्वास्त्यार्थ निंदितामपि ब्रह्महत्या स्त्रीचकारेति सेपित यानि नो इत- राणीति श्रुत्यभिप्राय एतेन राजपरिष्कारधारणशिबिकारोहणादीन्यपि भग- चता सेवितानि तेजीयस्त्वान्न नदितानि इतरैरनुष्टितानि चेपातायैवेति दिक ॥१४॥ स भास्करस्तान्छि यादीन् आव्हयत्ते तमूचु पक्तानरुणसंख्या- ·अ, १९ भक्तियोगः ३३३३ तच्छुत्वैत्य गुरुं तत्स शशंस भगवांस्तदा । आनयित्वात्र भोक्तव्यं सर्वैरित्याह तान्गुरुः ॥१६॥ शङ्किता अपि तद्वाक्यातूष्णी स्थित्वा बहुनि ते । निर्माय भुक्तिपात्राणि सर्वे स्नात्वाययुः पुनः ॥ १७ ॥ शाटयेशस्याज्ञयाच्छाद्य सिद्धान्न तीर्थमन्त्रित । सहान्यैः पड्डिधं सोदाद्गुरवे ब्राह्मणैः सह ॥ १८ ॥ भक्तान्छिप्यान्स तत्रत्यांस्यपत्येष्टयुजो द्विजान् । गुरुं चेप्ट सुख भोक्तु प्रार्थयामास सादरं ॥१९॥ परमानानपौल्याज्यसूपशाकादिपसैः । पोहान्नममितं नीत त्रिपुंपर्याप्तपाकतः ॥२०॥ नीत्वा नीत्वापि भोक्तृभ्यो दत्तं तत्र तु पूर्ववत् । नाप्यल्पं दातृभिस्तष्टं चेष्टा भगवतस्त्विय ॥ २१॥ मितानस्मानाहूय किं करिष्यसि लजसे न किं ॥१५॥ स भास्करस्तद्वचन श्रुत्वा गुरुमागत्य तस्मै तदुक्त शशस भगवास्तु तदा तानानयित्या सर्वैस्याम भोक्तव्यमिति तान्प्रत्याह ॥ १६ ॥ तद्वाक्याद्विश्वासभूताद्गुरुवाक्यातूष्णी स्थित्वा आययुरिति पदच्छेद ॥ १७ ॥ ईशस्य गुरोराज्ञया तच्छाट्यान- माछाच तत्तीर्धमत्रित पइविध सिद्धान अन्य सह स भास्कर ब्राह्मणै सह गुरवेऽदात् ॥१८॥ खियोऽपत्यानीष्टाश्च तासहितान् द्विजान् इष्टमन्न सुख यथा तथा भोक्तु ॥१९॥ परमान पायस पोढान्न पविधान नवमाध्याये चतुर्विध प्रोक्त 'चय चिपिटधान्यादि पीयते पानक पय' इति द्विविध तत्सहित पोढान्न निपुरुषभोग्यपाकत ॥२०॥ न तष्ट न तन्कृत तनू- करणे तक्ष भगवच्छन्देनाधविधैश्वर्यपत्त सूचित ॥२१॥ सशेप पाने व्यक्त ·३३४ श्रीगुरुचरिते मुक्तं सशेषमाकण्ठं तृप्ताः स्मोलमिति द्विजाः। उक्त्वोचस्थौ(१) सहाजेन ततो गुर्वाज्ञयांघ्रिजान् ॥२२॥ हीनांश्चाहूय तेभ्योदात्कामं नान्नं व्यहीयत । पशुपक्षिमृगादिभ्यः प्रकामं स उपानयत् ॥ २३॥ न शिष्टास्तत्र केपीति श्रुत्वा मुक्त्वा तदाज्ञया । यादोम्योदात्स शेपानं तदा निःशेषतां ययौ ॥ २४ ॥ माधुर्य सुरसान्नस्य दुर्लभं ह्यमृतांधसां । स्वमेपि न श्रुतं रुच्य तृप्तिरेपाप्यलौकिकी ॥२५॥ प्राक्पार्थसंकटेरण्ये निशीथेदात्स्वमायया । अनिजान्न्द्रान् ।। २२।। हीनान्नजकादीन् काम यथेप्सित व्यहीयत हीन न बभूव हीन न्यून उपानयत्समर्पयत् ॥ २३॥ स भास्करः तदाशया गुर्वाज्ञया ॥ २४ ।। अमृताधसा देवानां रुव्य स्वादु ॥ २५ ॥ प्राग्द्वापारे पाण्डवाना सकटे आगते दैतने निशीथे स्वमायया ऋषिभ्योन्न कृष्णो. दादिति श्रुत अत्र तु अद" प्रत्यक्ष दृष्ट एव हि भारते कथा कदाचिदु सिसो दुर्योधनेनातिथ्य कृत तेन च परितुष्टेन वर वृणीष्वेत्युक्ते कप- रस्तापहृतराज्या वनस्था सपत्ना पाण्डवा दुर्वासस. शापानश्येयुरिति मनसि निधाय दुर्योधनेनोक्त युधिष्टिरोस्मत्कुले मुख्योतस्तस्यापि भवतैव- मेव शिष्यायुतसहितेनातिथिना भवितव्य किंतु द्रौपदी यथा क्षुधा न सीदेत्तथा तस्या मुक्तवत्यां तद्ह गतव्यमिति। ततश्च तथैव दुर्वाससि मासे परमादरेण युधिष्टिरेणान्हिक कृत्वागम्यतामिति विज्ञापिते मुनि- सपोषमार्षमय जले निममन्ज तत्र चिंतातुरमा द्रौपा स्मृतमात्र. श्रीक ·अ. १९ भक्तियोगः ३३५ ऋषिभ्योन्नं हरिरिति श्रुतं दृष्टं त्वदोत्र तु ॥ २६ ॥ मृणां चतुःसहस्राणि भुक्तानि स्वल्पपाकतः। जीवा अगणिता भुक्ता मायातयेयमीशितुः ॥२७॥ भास्करोयं प्रियो भक्तो यत्प्रसादोस्य नान्यके । त्रिमासं सर्वदा तेन पादसंवाहनादिभिः ॥२८॥ श्रद्धाभक्त्यैव भगवान्सेवितस्तकलं विदं । इत्युक्त्वान्ये नराः प्रेम्णा तुष्टुवुः श्रीगुरुं परं ॥ २९ ॥ ष्णस्तक्षणमेव भक्तवात्सल्यतया चागतस्तया चावेदिते वृत्तांते भगवतोक्तं द्रौपदि अहं बुभुक्षितोस्मि प्रथमं मां भोजयेति तया चातिलज्जयोक्तं स्वामिन्मद्भोजनपर्यंतमक्षय्यमप्यन्नं सूर्यदत्तस्थाल्यां मया च सर्वान्सम्भोज्य भुक्तं अतो नास्त्यन्नमिति तथाप्यतिनिबंधेन स्थालीमानाय्य तत्कण्ठलग्नं किंचिच्छाकान्नं प्राश्योक्तमनेन विश्वात्मा भगवान्प्रीयतामिति अथ भोक्तुं मुनिसंघमाव्हयेति स च तावतातितृप्त इति ॥ २६ ॥ नृणां चतुःसहस्र- मिति पाठः सुस्वल्पपाकतः जीवा अगाणिता भुक्ताः अता तर्कागोचरा 'अणीयान्तर्यमणुप्रमाणात्' इति श्रुतेः ॥ २७॥ यद्यस्मादस्य भग- वतः श्रीगुरोरीहशः प्रसादोन्यके पामरे न तेन भास्करेण सर्वदा पादसं- वाहनादिभिः एतेन दास्यभक्तिरुक्ता ॥ २८॥ श्रद्धाभक्त्यैवेत्यवधारणेन सेवासाफल्याय तदेव मुख्यसाधनमुक्तं तुशब्देनान्यदगोचरमपि मोक्षरूपं फलं चितं ॥ २९ ॥ प्रस्थापयामास गमयामास स सकलार्थयुक् भुक्त- हिकभोगः ते देहांते यद्वा भगवत्प्रसादासज्ञानतः सदद्वैतानृतद्वैतपोर- ·श्रीगुरुचरिते दत्वा प्रभुस्किरीप्सितं वरं प्रस्थापयामास गृहाय स द्विजः । ईशप्रसादात्सकलार्थयुग्ययौ सायुज्यमंते दृढभक्तियोगतः ॥३०॥ शृण्वन्यदप्यद्भुतमीशचेष्टितं गंगाव्हया तत्र तु पष्टिवत्सरा । साध्वी वशानर्च परेशमन्वहं भक्त्यैकदोचे स तु तां किमिच्छसि ॥३१॥ ॥ गंगोवाच ॥ लोकोऽपुत्रस्य न स्वःस्था लुप्तपिण्डोदकक्रियाः। पितरोधः पतंतीति श्रुत्वा स्वामिन्विभेम्यहं ॥ ३२॥ न्योन्यैक्यवीक्षणलक्षणसंसारभ्रमाते दृढभक्तियोगतः सायुज्य ययौ तस्येति शेषः आत्यंतिकमोक्षं गत । ननु यदीश्वरोयमवतीर्णस्तथापि सविशेष एव साकारत्वात् कथमस्य दृढभक्त्यात्यतिकमोक्ष इति चेत् 'निर्विशेषं परं ब्रह्म साक्षात्कर्तुमनीश्वराः । ये मंदास्तेनुकम्यते सविशेषनिरूपणैः १ वशीकृते मनस्येपां सगुणब्रह्मशीलनात्। तदेवाविर्भवेत्साक्षादपेतोपाधिकल्पनम्' इति २ बृहि वृह वृद्धावित्यस्माद्धातोनिष्पन्नो ब्रह्मशब्दो वृद्ध वस्त्वभिधत्ते वृद्धिश्चात निरतिशया विवक्षिता संकोचकयोः प्रकरणोपपदयोरभावात् यदा त्यापेक्षिकं वस्तु प्रकृतं भवेदुपपदं वा किंचिद्वाचकं प्रयुज्येत तदा सकोचो भवेत् न स्वेतदुभयमप्यनास्ति निरतिशयवृद्धिनित्यशुद्धादिरूपा तथा च पूर्वाचार्याः 'नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं सर्वशं सर्वशक्ति ब्रह्म ब्रह्मशब्दस्य व्युत्पाद्यमानस्य नित्यशुद्धत्यादयोः प्रतीयते वृहतेर्धातोरर्यानुगमात्' इति तदेव ब्रह्मामुना स्वेच्छारूपेणावतीर्णमित्यष्टमाध्याये स्फुटतरमुक्तमत उक्तं सायुज्यं सायुज्यं नामात्यतिको मोक्ष इति स च भगवत्प्रसादलभ्य एवेति पुनः पुनरक्तम् ॥ ३० ॥ अद्भुतमीशचेष्टितं शुण्वित्यनेनास्य श्रा. णमपि दुर्लभं 'आश्चयों वक्ता' इति श्रुतेः ॥३१ ॥ स्व स्थाः स्वर्गता अपि ·अ. १९ भक्तियोगः भवेग्रे मे सुपुत्राप्त्या गतिर्भूयादितीच्छया । सर्वेश तेर्चनं कुर्वे पाहि मां करुणानिधे ॥ ३३॥ ॥ श्रीगुरुरुवाच ॥ कमावतेंन मायाब्धौ व भ्रमिष्यसि वेत्सि किं। क्केयं तत्र स्मृतिस्तेत्र पुत्रौ गंगे भविष्यतः॥ ३४ ॥ तच्छ्रुत्वा पल्लवे ग्रंथि वध्वोचे पुत्रवत्यहो। निष्कला जातिवन्ध्यापि भवेयं त्वत्प्रसादतः ॥३५॥ व्रततीर्थार्चने यातं वयो मे पुत्रकामया । विशेपासेवितोश्वत्थो मौादास्यति किं स मे ॥३६॥ ।। श्रीगुरुरुवाच ॥ ब्रह्मनारदसंवाद शृण्वात्थ यदसत्तु तत् । नारदाचत्यमलेहं मध्येजोग्रे शिवः पुनः ॥ ३७॥ 'नापुत्रस्य लोकोस्ति' इति श्रुतेः ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ जन्मातरे मदरफल- मिदमिति वेसि कि ।। ३४ || पल्लवे वस्त्रांचले निष्कला विगतार्तवा ॥३५॥ पुत्रं कामयत इति कर्मण्यण पुत्रकामया मया विशेषतो माद- श्वत्थः सेवितः सोश्वत्थो मंदभाग्यायै मह्यं पुत्रमिति शेपः दास्यति किं अपि तु न ॥३६॥ हे साध्वि मौदिश्वत्यः सेपित इति यदात्थ ब्रवीपि दुवः पंचानामित्यादिनाहादेशः तदसत् 'अश्वत्यः सर्पदृक्षाणाम्' इति स्मृत्या भगवद्विभूतित्वेनोक्तत्वात् अश्वत्थमाहात्म्यज्ञानाय ब्रह्मणो नारदस्य च संपादं शृणु कदाचिन्नारदेन पृष्टो ब्रह्मा नारदं प्रत्याह है नारदेत्यादि मूलेहं ब्रह्मा वसामि अजो विष्णुः ॥ ३७ ॥ पुनः क्रमेण लयाणां दक्षिणप- गु.य....२२

·श्रीगुरुचरिते
अवाक्प्रत्यगुदक्शासास्त्रयाणां प्राक्समाः सुराः ।
तीर्थान्धयश्चाकुरेपु गोयज्ञपिचतिद्विजाः ॥३८॥
ओकारोऽयंतशीर्पस्थ इत्यश्वत्थोस्त्यसंस्कृतः।
नार्यः संस्कृत्य मौज्युक्तकालेस्मिन्सत्क्षणेचयेत् ॥३९॥
नाकारशुक्रनिट्सन्ध्याकुयुक्पादिपु स्पृशेत् ।
वर्णित्वमौनसत्त्वाढयो भजेन्नामुं वधूपि ॥४०॥
तत्तले गोविशा लिप्ते रंजिते स्वस्ति वाचयेत् ।
संलाप्य सप्तकलशैः पूजयेत्स्वाधिकारतः॥४१॥
ध्यात्वाप्टबाहुं श्रीविष्णुरूपमावेष्टय वाससा ।
नाममन्मंदगत्या शक्त्या कार्याः प्रदक्षिणाः ॥४२॥
श्चिमोत्तरदिग्गतशाखा प्राक् पूर्वशाखाया समा सर्वे सुरा देवा तर्थािन्य-
ब्धयो गावो यज्ञा ऋपय श्रुतयो द्विजा विप्रा अकुरेष्वकुरोपलक्षितपणेषु
॥ ३८ ॥ अकारोकारमकारात्मक ॐकारो मात्राभेदेनाध्यतशीर्षस्थ मूल
मध्याप्रेषु स्थित तदुपलक्षितास्त्रयों वेदास्त्रयो लोका अपि स्थिता इतिशब्द
उपास्यरूपप्रतिपादनसमाप्त्यर्थ फलातिशयार्थ विशेपमाह असस्कृत उपन
यनादिसस्कारहित नाज़े न पूज्य मौजीबन्धनोक्तकालेश्वत्थोद्यापनविधिना
सस्कृत्य तत सत्क्षणे ग्रहानुकूल्ये शोभने कालेचेत् ॥ ३९ ॥ अर्क सूर्य
आरो भौम निट निशा कुयुग्व्यतीपातादि वर्णित्व ब्रह्मचारित्व सत्व
सत्यत्व मौन प्रसिद्ध तैराढयो युक्तो ना पुमान् अमु अश्वत्थ ॥४०॥
अश्वत्थाधोभागे गोमयेन लिसे रगवल्यादिरजिते वर्णभेदेन स्त्रीपुरुषभेदेन
स्वाधिकारो योज्य ॥४१॥ चतुर्थ्यतैर्विष्णुसहस्रनाममन्त्रै ॥ ४२ ॥

·॥४७॥ सद्ब्रह्मम्यो विद्वब्राह्मणेभ्यः एतेन सात्विकदानं सूचितं इति- आदिः प्रथमं अंतो मध्यमं मेधस्याश्वमेधस्य फलं दैन्यं दारिद्यं ऋणं देयं पणमिदं नामोच्चारणविशेषणं वा ।। ४३ ॥ शनिवारे तन्नाम्नां 'कोणस्थः पिंगलो वचः कृष्णो रौद्रोतको यमः ।। सौरिः शनैश्वरो मंदः पिप्पलादेन संस्तुत' इत्युच्चारणं ग्रहपीडाप्नं तरोः सदेशेऽश्वत्थसमीपे त्र्यंबकमिति मन्त्रजपात्कालमृत्युर्नश्यति पुनः का कथापमृत्योः ॥४४॥ अक्षय्यपुण्य. दादश्वत्यासेवितात् चातुर्मास्थफलादिवदिदं प्राशस्त्यं वोदयं अन्यथा भेद- प्रसंगात् ।।४५|| इह भूतले स्वः स्वर्गे येनाश्वत्यश्छिनः स्वः स्वकीयो अ. १९ भाक्तियोगः ३३९ नमेत्प्रदक्षिणायास्तु भक्त्यातसमाप्तिषु । पदे पदे मेधफलं दैन्याय॑घतापहृत् ॥ ४३ ॥ ग्रहार्तिघ्नं सौरिवारे तन्नामोच्चारणं तरोः । सदेशेपैति नुः कालमृत्यू रौद्रमनोर्जपात् ॥ ४४ ॥ तत्रातिफलदा ब्रह्मभुज्याप्लुतिजपाध्वराः । पुत्रादिकामसिध्यै नो विलंबोक्षय्यपुण्यदात् ॥ ४५ ॥ येनेह स्थापितोश्वत्थस्तेन स्वः स्थापितं कुलं । येन च्छिन्नोपि वंशः स्वस्तेन च्छिन्नो न संशयः॥४६॥ प्रदक्षिणादशांशेन हवनं तद्दशांशतः । कृत्वा ब्रह्मभुजि दद्याद्वैमावत्थार्थगोतिलान् ॥ ४७ ॥ आतिः पीडाचं पाप मौनिकादिस्ताहरतीति तथा मेधफलविशे. वंशः ॥ १६ ॥ मतसम्पूर्तये उद्यापनमाह प्रदक्षिणेति ब्रह्मभुजिीमणमो- वन हैमः स्वर्णनिर्मितोश्वयः अर्थो दक्षिणार्थ धनं गौस्तिलाश्च प्रसिद्धाः ·३४० श्रीगुरुचरिते सद्ब्रह्मभ्यो लभेदिष्टमित्यूचे नारद विधिः। तस्मा विधिना साध्वि भज द्राक्सिद्धिदोस्ति सः ४८ त्वं भीमामरजायोगे सात्वा पट्कूल उत्तमं । सगमस्थ भजाश्वत्थं सत्यं पुत्रौ भविष्यतः ॥४९॥ तथा कुर्वेपि पष्टयन्दा मत्वोक्ति तव वेदवत् । इत्युक्त्वा सेश्वराश्वत्थं पत्या भेजे यथाविधि ॥५०॥ चतुर्थेन्याह तत्स्समे कृत्वाश्वत्थप्रदक्षिणाः। यद्दास्यति गुरुभुक्ष्व भवेत्पुत्र इति द्विजः ।। ५१ ॥ साप्युत्थाय ततः स्नात्वा सङ्गम प्राप्य सद्गुरुं । भक्त्या प्रदक्षिणीकृत्य साश्वत्थं प्रणनाम ह ।। ५२॥ शब्दो ब्रह्मनारदसवादानुपादसमाप्त्यर्थ । यद्यपि सकामभजन मोक्षानुचित तथापि कामकलुषितचित्ताना अतर्मुखतासम्पादनार्थ तवारानायासेन रुच्युत्पादक कामनशादपीश्वरभजन जातं द्वस्तुशक्तिप्रमावात्कामबीजभर्ज; नपूर्वकमधिकारित्व प्रसाद च दास्यत्येव न क्षुद्रदेवताराधनलभ्यफलपनश्वर भविष्यति इह देवतामयाश्वत्थभजनोपदेशव्याजेन ससारवृक्षे ब्रह्मदृष्टि कर्त- व्येति ज्ञापित ॐकाग्ररूपत्वप्रतिपादनात् ॥ ४८ ॥ पुत्री च पुत्रश्चेति पुत्री इदमात्मदृष्टयानमयकोशोपासकाना सर्वानप्रातिफलवत्फलमुक्त ॥ ४९॥ पष्टयन्दा वृद्धाप्यहं तथा देवतात्मदृष्ट्याश्वत्थार्चन कुनै ईश्वर श्रीगुरुस्तत्स। हित स्त्रीणामस्वातत्र्यात्पत्या सह भेजे ॥५०॥ भजनदिनाच्चतुर्थेहि तत्स्वप्ने कश्चिदद्विज ॥५१॥ अश्वत्थसहित श्रीगुरु ननाम ॥ ५२ ।।

·इटान्कामान्ददात इतीष्टकामदे ॥ ५३॥ गारुडे 'पुत्राः कतिविधा ज्ञेया' दावेव सम्मतौ । औरसो धर्मपत्नीज' इत्यादि चोक्तं औरसस्य मुखदर्शनं पश्येच्चेज्जीयतो मुखं' इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ ५४॥ १५॥ निष्कला विग- तार्तया ॥५६॥ चतुर्थेहनि शुध्यतीति वचनापंचमेहीत्यर्थः ।। ५७ ॥ स्वतंत्रसविदपराधीनवुद्धिः द्विसहस्ररतज्ञः शेपः॥१८॥ वली चर्मसंकोचः परितं केशादी शौक्ल्यं चेपः कम्पस्तैः सा गर्भमाधत्त ॥ ५९॥ क्रिया अ. १९ भक्तियोगः ३४१ दत्वा फले स तां प्राह दानं देहि समाप्य सत् । व्रतं प्रदक्षिणारूपं फले मुंश्वेप्टकामदे ॥ ५३॥ प्राग्युगेनेकपुत्राः स्युरौरसो दत्तकस्त्विह । औरसस्तूत्तमोस्यास्य दर्शनं पितमुक्तिदं ॥ ५४॥ तत्साध्वीहौरसौ पुत्रौ तारको ते भविष्यतः । मदर्चनफलं वेतन्न संदेहोत्र शोभने ।। ५५ ॥ तथेत्युक्त्वापि सा गेहं गत्वा चक्रे यथोदितं । निष्कलाप्यूतुमत्यासीनिःसीममहिमा प्रभोः ॥ ५६ ॥ शुद्धवं सह पत्यैत्य सा प्रपूज्य गुरुं मुदा । गृहं गत्वा दधौ गर्भ तन्निशीशप्रसादतः ।। ५७॥ स्वतंत्रसविद्भगवान्लीलां को वेति यत्स्तुतौ। द्विसहस्ररसज्ञोपि कुण्ठितश्चकिता श्रुतिः ॥५८ वलीपलितवेपर्यहो विद्धो जराकृशः। साधत्त गर्भमित्यन्ये प्रशशंसुः परस्परं ।। ५९ ॥ इति गरुडेन पृष्टो भगवान् चतुर्दशपुत्रानाह औरसो दत्तकश्चैव कली पितृमुक्तिदं 'ऋणमस्मिन्सन्नत्यमृतत्वं च गच्छति । पिता पुत्रस्य जातस्य ·३४२ श्रीगुरुचरिते तद्भर्ता सोमनाथस्तु प्रीत्या पुंसवनादिकाः । क्रिया व्यधारक्रमात्पुत्रीं कालेसौपीत्ततः सती ।। ६०॥ तदेयं कन्यका साध्वी सच्छीलगुणशालिनी । भविष्यति कुलोद्धी पुत्रादयेत्याह दैववित् ॥ ६१॥ तच्छ्रुत्वा स द्विजेभ्योदादर्थवस्त्रादिकं द्विजः। प्रापतुादशेह्रीशं कन्यामादाय जम्पती ॥ ६२ ।। तत्पादाब्जांतिक कन्यां संस्थाप्योचे प्रणम्य सा । संसृतिस्थजरद्वंध्यद्रुमस्ते फलितो दृशा ।। ६३ ।। सेव्यते फलितोपि द्वः पाथैश्चेत्सफलो वरं । गर्भसंस्कारान्शास्त्रोपदिष्टान्व्यधाव्यकृणोत्सती सा ब्राह्मणी काले दशने मासि समराशिगत चंद्रविलग्नयुक्ते वा कुयोगवर्जिते शोभनसमये पुर्ती असौपीत् पूज् प्राणिप्रसव इति धातोः प्रसवी नाम गर्भमोचनं स्यादुत्पादे फले पुष्पे प्रसवो गर्भमोचन इति कोशात् ॥ ६० || साध्वी पतिव्रता सता शीलेन स्वभावेन गुणैश्च शालते शोभत इति तथा दैवविद्गणकः ॥६१ ॥ स सोमनाथः जम्पती जाया पतिश्च ।। ६२ ॥ आंतिक समीप सा जातापत्या उचे श्रीगुरुमिति शेषः ते तव दृशा फलितः प्रसूतिकोभूत ॥ १३ ॥ ईदृशः फलितोपि दुर्वृक्षः सुफलश्चेत्पांथैः पथिकैः सेव्यते नेतरः अत्र पार्थः स्वलोकाभिलापिभिः पूर्वजैः फलितोपि जातापत्योपि सुफल- श्वेत्पुत्रयुक्तश्चेत्सेव्यो दयनीयत्वेन 'कृपणं ह दुहिता ज्योतिर्ह पुत्रः परमे च्योमन्' इति श्रुतेः मोधफलतो बन्ध्योपि वर मनाविप्रय इति मे भाति है ईश तदेव त्वं वसि इति गौणात्मपक्षे व्याख्येयं मुख्यात्मपक्षे तु श्रीगुरु- ·फलं उपभोगेनोपक्षिप्यते तस्माद्वंध्यत्वं पापपुण्यराहित्यं वरं अन वृक्षरूपक- स्वमाचार्योक्तमुपन्यस्यते 'जन्मजरामरणशोकायनेकानर्थात्मकः प्रतिक्षणम- न्यथास्वभावो मायामरीच्युदकगंधर्वनगरादिवदृष्टनष्टस्वरूपत्वादवसाने च वृक्षवदभावात्मकः कदलीस्तम्भवन्निःसारोनेकशतपाखंडबुद्धिविकल्पास्पद- कर्माव्यक्तबीजप्रभवोऽपरब्रह्मविज्ञानक्रियाशक्तिद्वयात्मकहिरण्यगर्भाकुरः सर्व- प्राणिलिंगभेदस्कंधः तृष्णाजलासेकोद्भूतदर्पो बुद्धींद्रियविषयप्रवालांकुरः खवेदनानेकरतः प्राण्युपजीव्यानंतफलस्ततृष्णासलिलावसेकप्रसढजटिली. ३४३ अ. १९ भक्तियोगः वन्ध्योपि मोघफलत इति भातीश वेत्सि तत् ॥ ६४ ॥ पासनया विशुबुद्दाह्मण्याः कन्याजननेनैव गर्भभरणप्रसवकष्टादिना चैराग्यं जातं किं कर्तव्यं नश्वरया प्रजया तया जय्येन सुखेनानित्येन लोकेन च अस्माकमयमेव नित्य आत्मा लोक इति निश्चित्य वदति संसृतिस्थः ममाहमिति बुद्ध्या संसारस्थः जरवृद्धः पुरुषत्रत्कर्मानधिकृतत्वाध्यः झुमोयं देहः संवातरूपस्ते दृशा फलितः संजातविवेकफलः पाथैर्मुमुक्षुभिः सुफलश्चेन्मोक्षपर्यवसायिफलश्चेत्सेव्यतेन्यथा धिक्क्रियते स्वर्गादिलक्षणं मोघ- स्तत्वजिज्ञासुमिरनिर्धारितेतत्वो वेदांतनिर्धारितपरब्रह्ममुलसारोऽविधाकाम- श्रुतिस्मृतिन्यायविद्योपदेशपलाशी यज्ञदानतपआद्यनेकक्रियासुपुष्पः सुखदुः- कृतदृद्धवद्धमूलः सत्यनामादिसतलोकब्रह्मादिभूतपक्षिकृतनीडः प्राणिसुखदुः- खोद्भूतहर्षशोकजातनृत्यगीतथादिवश्वेलितास्फोटितहसिताकृष्टरुदितहाहा- मुंचमुंचेत्यायनेऊशब्दकृततुमूलीभूतमहारचो वेदांतचिहितब्रह्मात्मदर्शनासंग- शस्त्रकतोच्छेद एप समष्टिरूपो व्यष्टिरूपोपि देहाख्यो वृक्षस्तकल्प 'ऊर्च- मलोवाक्' इति श्रुतेः ॥६४॥ गुरुः तत्तस्या वचः श्रुत्या सस्मितं यथा तथा ·. श्रीगुरुचरिते तच्छ्रुत्त्वा सस्मित कन्यामादायेशो जगाद तौ। शीलधीगुणपुत्राट्या भवेत्साव्यखिलार्चिता ।। ६५॥ कन्या लब्धोत्तमेयं वां पुत्रेच्छा चेद्भवेत्सुतः । मूर्खः शतायुर्वाल्पायुर्विद्वान्यां कतरः प्रियः ।। ६६ ॥ साभों विद्वान् प्रियोल्यायुरपीत्यूचतुरप्युभो । तथेत्युक्त्वा स सापत्यौ गमयामास तौ प्रभुः ॥ ६७॥ गर्भ साप्यल्पकालेन धृत्वासूत सुतं शुभं ।। श्रद्धया निष्कलाप्येवं पुत्री लेभेथ किं वद ॥ ६८॥ विद्याविनयवान् भूत्वा पितृशुश्रुपणोद्यतः । धार्मिकः पंच पुस्तित्पुत्रो लब्ध्वामृतं ययौ ॥ ६९॥ कन्यापीशप्रसादात्सा दीक्षितस्य सती शुभा। भूत्वा गुरूक्तवद्ब्रह्मवादिनी प्राप सद्गति ॥ ७० ॥ कन्यां गृहीत्वा तौ जगादोवाच बुद्धिस्वभावादियुक्ता सर्वमान्या साध्वीयं कन्या भवेत् अत्र सस्मितेत्यनेन सजातविवेकाया अपि ब्राह्मण्या दत्तवरानुभवार्थ मायावरण प्रसारितवान् सुतमसूत दम्पती मुक्तिमापतुरित्यग्रे वक्ष्यमाणत्वात ॥६५॥ शतायुमूर्खः वाथवा विद्वानल्पायुरनयोर्मध्ये वां कतरः प्रियस्तद् धूत ॥६६॥ सार्भः सापत्योल्पायुरपि विद्वान् प्रियः ॥ ६७ ॥ सापि गंगा ॥ १८॥ १९ ॥ ब्रह्मवादिनी गुरूक्तवद्भूत्वा सद्गति प्राप। ननु मन्त- पाठश्रवणयोः स्त्रियो दोपश्रवणात् कथं ब्रह्मवादिनी जाता नाय दोपः अधिकार विना मत्रपाठश्रवणयोदोंपापत्तेदर्दीक्षितस्य पन्यास्तु मंत्रपाठव- णयोरधिकार एव न तु सांगशाखाध्ययनेऽनुपनीतत्वात् ॥ ७० ॥ गुरुशा- ·स्त्राभ्यामभिहिते तत्त्वे तदवबोधोपाययोश्च परमो विश्वासः श्रद्धा सैव दृष्टि- स्तया ॥७१॥ कुण्डी कमण्डलुः कपायेण रक्त कापायं तेन रक्तं रागा- दित्यण तदाच्छादनं यस्य तं ॥७२॥ श्रद्धायुक्तया भक्त्यैव उभयी रोहिकी ग्यदातृत्वं परानंदमूर्ते इति मोक्षदत्वं सूचितं भक्तवत्सलेति स्पष्टमेव भक्त- वात्सल्यमभिहितं अत्र देशे आसोस्म्यागतोस्मि त्वामिति शेपः ॥ ७॥ यजुर्वेदज्ञस्यापि तुण्डं मुखं ॥७६॥ अपयायादपगच्छेत् तव्यतीकारस्तन्ना- शोपायः शंस कथय ते तवाग्रेसून्प्राणान्यजामि प्रायोपवेशनेनेत्यर्थः अ. १९ भक्तियोगः एवं गुरुप्रभावोयं श्रद्धादृष्टथैव दृश्यते । सद्भक्तैर्न त्वभक्तैः स जन्मांधेरिख भास्करः ॥७१ ॥ दण्डकुण्डीकर शान्तं कापायाच्छादनं सदा।। ध्यायतौ यतिरूपं तं दम्पती मुक्तिमापतुः ॥७२॥ श्रद्धाभक्त्यैव सुलभा गुरुवाक्यानुवर्तिनां । उभयी सिद्धिरप्यन्यचित्रं तचेष्टितं भृणु ।।७३ ॥ तत्रैत्य नरहर्याख्यो विप्रः कुष्ठी जगद्गुरुं । प्रणतः शरणं प्राप्य प्रावोचद्द्दाक्षरः ।।७४॥ हरे शम्भो परानंदमूर्ते जय जयाच्युत । भक्तवत्सल ते कीर्ति श्रुत्वात्राप्तोस्मि सद्गुरो ॥ ७५ ।। यजुर्विदोपि मे तुण्डं केपि नेक्षति कुष्ठिनः। तीर्थार्चनजपैः कुष्ठं तन्मे नापैत्यघारमनः ॥ ७६ ॥ कृपया तेपयायात्तदिति मत्वागतोस्म्यहं । नास्ति चेत्तत्प्रतीकारः शंसानेसूस्त्यजामि ते ॥७॥ । आमुस्मिकी च ॥ ७३ ॥ ७४ ॥ हरे इत्यनेन पापहर्तृत्वं शम्भो इत्यारो- ·श्रीगुरुचरिते तच्छ्रुत्वा प्राक्तनापोत्थ कुष्ठं नश्येदिति प्रभुः । प्रोक्त्वा शुष्कौदुम्बरधो दृष्ट्वावोचत्स कुष्ठिनं ॥७८॥ मद्वाक्ये भक्तिमाश्चेत्तत्काष्ठमारोप्य संगमे । भज पल्लविते तस्मिन्छुद्धोकुष्ठो भविष्यसि ॥७९ ।। मित्युक्त्वा तदारोप्य श्रद्धाभवत्या स संगमे । भेजे दत्वाधारवन्धं परितोबुनिपेचनैः ॥ ८० ॥ कृपास्य सधस्तव शुध्यभावादुक्तं फलं कष्टमिदं कुतोस्मिन् शांकुरस्यात इद त्यजेति जनैनिषिद्धोप्यभजत्सदेमं८१ तदैत्य ते गुरुं प्राहुभवद्वाक्याद्विजो जरत् । भजतीमं बोधय तं मरिष्यत्युपवासतः ।। ८२॥ ॥ श्रीगुरुरुवाच ॥ करोति साधु तद्विप्रो दृढभक्त्या तरिष्यति । भक्तिर्हि तारकात्रैव भवसिन्धुनिमञ्जतः ॥ ८३ ।। १७७ ॥ प्राक्तनाघोत्थ पूर्वजन्मपापजन्य शुष्कौटुम्बरकाष्ट दृष्ट्वा कुष्टिनम चोचत् ।। ७८ ।। मद्वाक्ये भक्तिमानसि चेतर्हि तत् औदुम्बरकाष्ठ भज जलसेकादिना तस्मिन् पल्लविते सति च शुद्ध कुष्टरहितश्च भविष्यसि ॥ ७९ ॥ ॐ मित्यगीकारे काष्ठस्य परित आधारब-धमालपालमिति पारत् दत्वा कृष्याधुनिषेचनै काष्ट भेजे ॥ ८० ॥ त ताहश दृष्ट्वा दयया जना उनु अस्य श्रीगुसे सद्योदर्शनादेर कृपा तर पापनि कृत्यभानाकष्टरूप मिद फल पापनाशामुक्त कुतोस्मिन् काप्टेंकुरशका अत इद कष्ट त्यजेति जनैर्निवारितोपि द्वित सदा इ-म काष्टमभनत् ।। ८१ ।। ते जना जर जीर्ण ।। ८२ ।। साधु सम्यक् हि यत भासिन्धौ निमन्जत पुस दृढ- भक्तिरित्यादी भारमाधनमात्पुवावसिद्धि पूर्वपदस्येति केचित् दृढ ·भिज्ञोस्मि अनुशाधि शिक्षय हे देव राजपुत्र अ. १९ भक्तियोगः ३४७ मंत्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भि(भे)पजे गुरौ। यादृशी भावना यस्य तस्य सिद्धिस्तु तादृशी ॥४॥ वच्मि सूतर्पिसंवादं प्रान्वृत्तं दृढभक्तिदं । ऋषीन्मतो जगादेदं सिंहकेतुनृपात्मजः ।। ८५ ॥ धनंजयाख्यः पांचाल एकदा वनमभ्यगात् । दृष्ट्वा स मृगयाश्रांतस्तत्र जीर्ण शिवालयं ॥८६॥ तस्थौ तत्र क्षण साकं शवरेणानुयायिना । दृष्ट्वा लिंगानि रम्याणि दृतः माह नृपं गृहे ॥ ८७ ॥ लिङ्गं नीत्वा पूजयितुं कांक्षेज्ञोस्म्यनुशाधि मां । यदाज्ञापयसे देव दृढभक्त्या करोमि तत् ।। ८८ ।। ॥ राजपुत्र उवाच ॥ संस्थाप्य सत्स्थले लिङ्गं शुचिर्भूत्वा खियान्वितः। भक्त्या पूजय मत्वेशमुपचारैर्यथाविधि ॥ ८९॥ चिताभस्मान्वहं देयं दत्तानं भुंत्व भार्यया। प्रसादयुध्येत्युक्त्वा स पूजाविधिमुपादिशत् ॥९॥ सोपि तुष्टो गृहीत्वैकं लिङ्गं गत्वा गृहं स्त्रिया । भेजे यथोपदेशं तद्भस्मादात्प्रत्यहं मुदा ॥९१ ॥ भक्तिरिति ॥ ८३॥ प्रमाणयति मन्त्र इति ।। ८४ ॥ दाामितिहास- मवतारयति सूतस्य ऋषीणां च सवादं वच्मि इदं वक्ष्यमाणं ॥८५॥८६॥ अनुयायिनानुचरेण शबरेण दूतः शवरः ।। ८७ ॥ अज्ञः पूजाविधानान- ८८॥ शोभनस्थले ॥ ९॥ अन्वहं प्रत्यहं दत्तानं नैवेद्यशेष प्रसादबुद्धया मार्यया सह भुल ·३४८ श्रीगुरुचरिते भस्मैकस्मिन्दिने कापि न लेभेभृत्स दुर्मनाः। . तद्भार्या प्राह मां दग्ध्वा शम्भवेऽपय भस्म तत् ॥२२॥ शरीरं कृमिविड्मस्मरूपांत क्षणभंगुरं । तत्साफल्यं कुरु हरे भस्मार्पणनिमित्ततः ॥१३॥ ।। शबर उवाच॥ तिष्ठत्स्विनक्ष्माग्निपु साक्षिपु प्रिये भर्तृत्वमाश्रुत्य घृतास्यदोन्यथा। कुयों कथं तन्वि किशोरि वालिके भो साध्व्यलब्धैहिकसौख्य उत्तमे ॥१४॥ सा प्राह मोहो वितथोयमध्रुवे येन ध्रुवं साहजिकं प्रसाध्यते । तत्साधयास्मिन्परकीयकल्पना नास्त्येव तेर्धागविभाग्यदो वपुः।। प्रोक्त सुयुक्ते प्रियया तथेत्यसौ प्रोक्त्वा गृहे तामवरुध्य सालयां । दग्ध्वार्पयद्भस्म शिवाय नित्यवद्धांत्या प्रसादक्षण आह्वयत्प्रियां ॥ ९६ ॥ ॥९० ।। तलिंग स्त्रिया सह भेजे ।। ९१ ।। ९२ ।। ईदृशस्य हरे शम्भौ भस्मार्पणनिमित्तेन साफल्यं कुरु अन्यथा कृमिविड्भस्मपरिणाम निष्फल- मेव ।। ९३ ॥ इनः सूर्यः क्षमा भूमिः अग्निः पूर्वपतिः यतोहं त्वां लब्धवान् एतेषु साक्षिपु तिष्टासु सासु त्वं तु भायी मर्तु योग्या अहं तु भर्ती एव तव भर्तृत्वमंगीकृत्य मया वृतासि अदो भर्तृत्वं अलन्ध ऐहिकसौख्यं पुत्रादि यया तत्सम्बुद्धो ।।९४ ॥ सा शबरी अध्रुवे नश्वरे देहे वितथो मिथ्या- भूती मोहोयं येनाध्रवेण देहेन साहजिकं स्वरूपभूतं एवं मोक्षाल्यं पदं अस्मिन्देहे परकीयोयमिति कल्पना नास्त्येव यतस्ते तवार्धांगविभागि अदः घटवदृश्यं वपुः पांचभौतिकम् ।।९५||प्रियया सुतरां युक्तियुक्त प्रोक्ते सति तथेत्यसौ शवरः सालयां गृहसहितां भ्रांत्या भ्रमेण प्रसादसमये नित्यय- ·अ. १९ भक्तियोगः ३४९ दग्धापि साहानत आप पूर्ववत्तां सद्य चालोक्य स शंकि- तोब्रवीत् । दग्धापि गेहेन सहागता कथं सुप्तोत्थितास्मीति शवर्युवाच तम् ।। ९७॥ शम्भुप्रभावोस्त्विति तेन भापिते द्राक्प्रादुरासीन्निजरूपधृक् शिवः । दौप्फुल्यदोपं परिहत्य दर्शनात्ताभ्यां शिवोदादुभयत्र कांक्षितं ॥ ९८ ॥ मक्तेः प्रभावोयमियान्न किंचित्कलत्यते भक्तिमतोस्य सिध्येत् । भक्त्येष्टमित्याह स तान्कदाचिद्गच्छन्प्रभुः स्नातुममुं । ददर्श ॥ ९९ ॥ तं तादृशं प्रेक्ष्य कमण्डलुस्थक्षीरेण तत्प्रोक्ष्य स शुष्ककाष्ठं । ददर्श सद्दिव्यदृशा तदेध्मे सद्योंकुरा भूरिश आविरासन् ॥१०० दिव्यं स्वधामांकुरितं च काष्ठमदृष्टकुष्ठोग्रत आस्थितं तम् । दृष्ट्वा स काष्ठाप्तिदृष्टिमीशं तुष्टाव सत्प्रेमभरानतांगः।।१०१॥ कोटयर्कभं कोटिसुचंद्रशांतं विश्वाश्रयं देवगणार्चितानि । भक्तप्रियं त्वात्रिसुतं वरेण्यं वंदे नृसिंहेश्वर पाहि मां त्वम्॥१०२ प्रियामाह्वयत् ।।९६॥ आप प्राप दग्धामप्यागतां तां सद्म गृहं च ॥१७॥ अयं शम्भुप्रभावोस्तु भवतु ॥ १८ ॥ भक्तिमृते भक्ति विना अतोस्य भक्त्येष्टं सिद्धयेत् स श्रीगुरुः तान्जनान् अमुमुदुम्बरसेवकं ब्राह्मणम् ॥१९॥ क्षीरेण जलेन ॥१०॥ काष्ठेर्पिता दृष्टिर्येन तमीशं प्रशस्तप्रेमभरेणा- नतानि शीर्षायंगानि यस्य ॥ १ ॥ अथाष्टकमिदम् || कोटिसूर्यकांतिमपि कोटिचन्द्रशान्त अधिष्टानत्वेन विश्वाश्रयं त्वा त्वां वरेण्यं निरतिशयानन्द- रूपं पाहि अविद्याकामकर्मभ्यो रक्ष ॥२॥ 'माया चेयं तमोरूपा तापनीये ·३५० श्रीगुरुचरिते मायातमो विगुणं गुणाढ्यं श्रीवल्लभं स्वीकृतभिक्षुवेपम् । सद्भक्तसेव्यं वरदं वरिष्ठं वंदे नृसिंहेश्वर पाहि मां त्वम् ॥१०३॥ कामादिपण्मत्तगजांकुशं त्वामानंदकंद परतत्त्वरूपम् । सद्धर्मगुप्त्यै विवृतावतारं वंदे नृसिंहेश्वर पाहि मां त्वम्॥१०४॥ सूर्यैदुगुं सज्जनकामधेनुं मृपोद्यपंचात्मकविश्वमस्मात् । उदेति यस्मिन्रमतेस्तमेति वंदे नृसिंहेश्वर पाहि मां त्वम् ॥१०५।। रक्ताब्जपत्रायतकांतनेत्रं सदंडकुंडीपरिहापिताघम् । श्रितस्मितज्योत्स्नमुखेंदुशोभं वंदे नृसिंहेश्वर पाहि मां त्वम् १०६ नित्यं त्रयीमृग्यपदाब्जधूलि निनादसद्विदुकलास्वरूपम् । त्रितापतप्ताश्रितकल्पवृक्षं वंदे नृसिंहेश्वर पाहि मां त्वम् ॥१०७॥ तदीरणात्' इति वचनान्मायैव तमस्तन्निवर्तनेर्क इव तं स्वीकृतसंन्यासिवेषं सद्धिर्भक्तैः सेव्यम् ॥ ३॥ कामादय एव षण्मत्तगजास्तनिवर्तकर्मकुशमिक खां मानुपानन्दादिप्राजापत्यानन्दोता उत्तरोत्तरं शतगुणितास्ते यदंतर्गता अत आनन्दकंद 'यत्रानन्दाश्च मोदाश्च मुदः प्रमुद आसत' इति श्रुतेः ।। परतत्त्वं निरुपाधिकं ब्रह्म रूप्यतेनेनेति परतत्त्वरूपं सतां धर्मस्य च गुप्यै रक्षणाय कृतावतारं विशेषेण धृतोवतारो येन वा ॥ ४॥ सूर्यचन्द्रौ गावौ नेत्रे यस्य तं मृषोद्यं मिथ्यावाच्यं पंचात्मकं पांचभौतिक विश्वं मनु- प्यादिकं अस्मादभिन्ननिमित्तोपादानात् रज्जुसर्पवदुदेति यस्मिन्रमते प्रलयं याति च जले बुबुदा इव तं ।। ५ ।। रक्तकमलपत्र इवायते कीतविश्रांते नेत्रे यस्य सन् लक्षणयुक्तो दण्डः कुण्डी कमण्डलुश्च ताभ्यां परिहापितं भक्तानामधं येन तं श्रिता स्मितमेव ज्योत्स्ना यत्येशस्य मुखचन्द्रस्य शोभा येन तं नित्यं सहासप्रसन्नवदनं ।। ६ ॥ लय्या मृग्या न तु लब्धा पदकमलधूलियस्य तं नादविंदुकला एव स्वरूपं योगिध्येयं यस्य तं ताप- ·३५१ भीर्य कष्टं क्लेशास्त एव दवो वनं तस्याग्निर्दाहकस्तं उत्कं उत्कण्ठ ॥८॥ अतयंभावमताभिप्राय वाड्मनसमार्गागोचर हुक्पथमिति पाठः ॥९॥ त्वद्वत्वादशं ।। १२ ।। सत्तमानतिशोभनान् ॥ १३ ॥ गुरुभजनप्रभावादेव अ. १९ भक्तियोगः दैन्याधिीकष्टदवाग्निमीब्यं योगाष्टकज्ञानसमर्पणोत्कम् । कृष्णानदीपंचसरिद्युतिस्थं वंदे नृसिंहेश्वर पाहि मां त्वम्॥१०८॥ अनादिमध्यांतमनंतशक्तिमतपभावं परमात्मसंज्ञम् । व्यतीतवारहत्पधमद्वितीयं वंदे नृसिंहेश्वर पाहि मांत्वम्१०९ स्तोत्रे व ते मेस्त्युरुगाय शक्तिश्चतुर्मुखो वै विमुखोत्र जातः । स्तुवन्द्विजिव्होभवदीश्वर त्वां सहस्रवक्रश्चकितोपि वेदः११० स्तुत्वैवं प्रणतीश्चक्रे तमाचास्यात्रवीद्विभुः। मत्प्रसादान्महत्वथीकीर्तिसत्पुत्रवान् भव ॥ १११ ॥ शिष्योत्तम त्वं योगज्ञो भविष्यसि कुलं च ते । त्वद्वद्भविष्यत्यानीय वधू तिष्ठ ध्रुवं विह ॥ ११२॥ तथेत्युक्त्वा द्विजो भार्यामानीय स तया सह । तत्र तस्थौ ततो लेभे पुत्रान्पुत्री स सत्तमान् ॥ ११३ ॥ विद्यासरस्वतीमंत्रं गुरुदत्तं जपन्वरम् । भेजे गुरुं भवासक्तो जीवन्मुक्तोभवद्विजः ॥ ११४॥ जयतमानां स्वाश्रितानां कल्पवृक्षम् ॥ ७ ॥ दैन्यं दीनता आधिर्मनःपीडा भो उरुगाय ते स्तोत्रे मे क शक्तिः यत् ब्रह्मापि गुणानन्त्याद्विमुखो जातः सहस्रमुखोपि द्विजितः सर्पविशेषः शेषः सोपि विमुखः वेदोपि चकितः एतावानयमीदृश इति विधिवाक्येन वहुं शाङ्कितः ॥११०॥ ११ ॥ भवासनः संसारानासक्तः तत्प्रसादलब्धज्ञानेन जीक्मुक्तोभवत् ।। १४ ।।

·३५२ श्रीगुरुचरिते तत्कुलं चापि तत्तुल्यं तद्भक्तिमहिमा त्वियान् । त्वत्पूर्वजोपि तत्तुल्यस्तस्माते मतिरीदृशी ॥ ११५ ॥ सद्गुरोस्तु प्रसादोयं भविष्यत्यपि ते कुले । वर्धमानः सदैवेति संविन्मे ब्राह्मण ध्रुवा ॥ ११६ ॥ इति श्रीगुरुचरिते भक्तियोगे भक्तिमहिमवर्णनं नाम प्रथमोध्यायः आदित एकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥ तत्कुलमपि तत्तुल्यमभवत् 'नास्याब्रह्मविकुले भवति' इति श्रुतेः इयान्तस्य श्रीगुरोभक्तर्महिमा त्वत्पूर्वजोपि तेन नरहरिणा तुल्यः ॥ १५ ॥ हे ब्राह्मण इत्येवंप्रकारा मे संविबुद्धिर्भुवा ॥ ११६ ॥ इति टीकायामेकोनविंशोऽध्यायः ॥ श्रीगुरुदेवदत्त ।।

·अथ विंशोऽध्यायः ॥ नामधारक उवाच॥ को मत्पूर्वः कथं तेन सेवितो भगवान्प्रभुः । यत्प्रभावान्ममेदृग्धीस्तच्छ्रोतुं सादरोस्म्यहं ॥१॥ । सिद्ध उवाच ॥ मागुक्तं यवनात् बातः सायंदेव इति प्रिय । पूर्वः स एव तेश्रौपीद्गुरुं गंधर्वपूःस्थितं ॥२॥ तत्रैत्य प्रणतो विप्रो मठे दृष्ट्वा परात्परं । नत्वा दंडवदस्तीपीदुपसंगृह्य पवयं ॥ ३॥ परमात्मन्परंज्योतिः श्रीनृसिंहसरस्वति । भक्तेश श्रुतिचित्यं ते सर्वतीर्थाश्रयं पदं ॥४॥ न मयस्त्वं महेशोसि त्रय्यात्मा मानवाकृतिः । प्राणदानक्षमांब्वायकमंडलुकरोसि कः ॥५॥ श्रीगणेशाय नमः।। अथ विंशोऽध्यायः।। गुरुप्रसादो विशे च सायंदेव- परीक्षणं ।। काशीयात्रोदितानतव्रतमाहास्यमुत्तमं ॥ १ ॥ त्वत्पूर्वज इत्यु- कमेव पृच्छति क इति ॥ १ ॥ प्राङ्नवमाध्याये ते तब पूर्वजः अश्रौषी- छुतवान् ॥२॥ तत्र गंधर्वपुरे श्रीगुरुमागत्य पादद्वद्वं उपसंगृह्याभिवाद्य ॥ ३ ॥ हे परंज्योतिः सूर्यादीनामपि चिद्धातूनां प्रकाशक 'अनुकृतेस्तस्य च' इति न्यायात् ।। ४ ।। मानवाकृतिरपि त्वं न मर्त्यः किंतु महेशोसि मृतानामपि प्राणदानक्षमणांबुनाढयो युक्तः पूर्णः कमंडलुः करे यस्य कः मजापतिस्त्वं ॥ ५॥ दुष्टनिग्रहसाधुरक्षणसमर्थो दंडः करे यस्येदृशोऽजः गु.च....२३ ·३५४ श्रीगुरुचरिते दुष्टनिग्रहसद्रक्षाक्षमदंडकरोस्पजः । शिवोसि मुक्तिदः पापतापनाशक्षमोग्रहक् ॥ ६॥ मृतो जीवितो येन दुग्धा लुलायी वशा शुष्फकाष्ठं तरुत्वं प्रणीतं । क्षणादंत्यजोप्युद्धतस्तेनुभावं क्षितौ कोर्हति ज्ञातुमन्यत्तवापि।।७ ॥श्रीगुरुरुवाच ॥ स्तुत्यानयास्मि ते विप्र भृशं तोपमुपागतः । भूयात्ते वंशमात्रस्य श्रद्धाभक्तिर्मयि झवा ॥८॥ कञ्चित्क्षेमं युवत्यादेस्तव ब्रूहि क्व तिष्ठसि । कालेन बहुना विप्र संगतोस्यद्य मत्प्रिय ॥९॥ ॥ सायंदेव उवाच ॥ देव देव जगन्नाथ भगवन्त्वत्प्रसादतः। सर्वेषां क्षेममस्तीश कांच्या तिष्ठाम्यहं स्वकैः ॥१०॥ योगक्षेमेक्षका भ्रातृपुत्रा मे तेनुकंपया। त्वत्पादाब्जरसं पातुमलिप्रायोस्मि संप्रति ॥११॥ ॥ श्रीगुरुरुवाच ॥ कष्टं मे सेवनं नाज्ञ कोपि ज्ञातुं न शक्यते । ग्रामे नदीतटेरण्ये दुर्गमेपि वसाम्यहम् ॥ १२ ॥ विष्णुः भक्तानां पापतापनाशसमर्था उग्रा दृग्यस्य स त्वं मुक्तिदः शिवः ॥६॥ अनुभावं सामर्थ्य अन्यदैश्वर्यादि ॥ ७॥ ८॥ तव युवत्यादेः क्षेममस्ति किं कश्चित्कामप्रवेदने मप्रिय प्रेष्ठभक्त ॥९॥ स्वकैः स्वजनैः सह ॥१०॥ योगक्षेमद्रष्टारः अलिपायो भ्रमप्रायोस्मि भवामि ॥१२॥ कोप्य- चाङ्मनसगोचरोपि मदात्मेति शेषः ॥१२॥ स सायंदेवः यत्र कापि लाम- ·गतानिवार्य वृष्टयर्थ मेवमादिदेशाज्ञापितवान् ।।१४||क्षणप्रभा विद्युत् द्दीष्ट मुष्णती ॥ १५॥ धारासंपातपीडया रणतो द्विजा दता यस्य स स्वयं सर्व सहिष्णुः प्रकंपितं गुरुं उपर्युपरि वस्त्र. कृत्वा भेजे ॥१६॥ प्रहरद्वयेन खिडितां वृष्टिं दृष्ट्वा क्लिनांगे शीतमुत्थित अतः पुर गत्वाऽग्निमानय ॥१७॥ वर्षांपलचूर्णितगात्रः शीकरैबुकणैः ॥ १८ ॥ क्वेदितदेहोपि चचलातेजसो विशुत्प्रकाशादयनं मार्ग चितयन् गोपुरात् पुरद्वारात् पुर प्रविश्य द्वार- पाठदत्तमार्गः ॥ १९ ॥ गृहीतः भाजनस्थवन्हियेन कुत्रापीतस्ततोपश्य- अ. २० भक्तियोगः ३५५ तच्छ्रुता सोनुयास्यामि यत्र वापीत्थमाददे । तथेत्युक्त्वैकदा शंमुस्तेनागात्सह संगमम् ॥ १३ ॥ निवार्यान्यान्समं तेन स्थित्वाश्वत्थतले निशि। वृष्टयै तदादिदेशाब्दमकालेपि परीक्षितुं ॥ १४ ॥ गर्जितान्दो ववार झंझावातसखस्तदा । क्षणप्रभापि मुष्णंती दृष्टिमासीदनुक्षणम् ॥ १५ ॥ उपर्युपरि वस्तं समंतात्स प्रकंपितम् । सहिष्णुः श्रीगुरुं भेज आसारार्तिरणद्विजः ॥ १६ ॥ यामाभ्यां खंडितं वर्प दृष्ट्वोचे तं गुरुः पुरम् । गत्वाग्निमानयात्यंतं किन्नांगे शीतमुत्थितम् ॥ १७॥ कुनापीतस्ततोपश्यन्याहि मामनुचितयन् । तच्छ्रुत्वागात्स करकचूर्णितांगोपि शीकरैः ॥१८॥ क्लेदितात्माप्यनुध्यायन् चंचलातेजसोयनम् । प्रविश्य गोपुरावाःस्थदत्तमार्गः पुरं स तु ॥ १९॥ नुयास्यामीत्थमाददे स्वीकृतवान् ।। १३ ।। तेन सायंदेवेन सह अन्याना-

·श्रीगुरुचरिते
गृहीतभाजनं न्यस्तवहिः शीघ्र न्यवर्तत ।
ज्ञातुं गुरूक्तिहेतुं स व्यधादृष्टिमितस्ततः ॥२०॥
पार्श्वद्वयतलस्थोग्रसौं दृष्ट्वागमज्जवात् ।
दृष्ट्वानुयातावपि नौ भीतो ध्यौ हरेः पदं ॥२१॥
तदोच्चैः सङ्गमे वेदध्वनि श्रुत्वा विलोक्य च ।
योतं प्रांतो द्रुतं प्राप्य दृष्ट्वैकं स्वगतं द्विजः ॥ २२॥
कैः कृतोयं ध्वनि_तः केत्यभूच्छंकितः स तं ।
भीतं प्राह गुरुर्माभीस्त्वद्गुप्त्यै तौ प्रचोदितौ ॥ २३ ॥
तदाप्यही गुरुं नत्वा जग्मतुस्तं प्रभुर्द्विजम् ।
प्राहेदृशी गुरोः सेवा मरुतामपि दुष्करा ॥ २४ ॥
॥ सायंदेव उवाच ।।
भगवन्ननुकंपाब्धे शरणागतवत्सल ।
सेवातत्वमुपाख्याहि श्रीगुरोस्तारकं परम् ॥ २५ ॥
॥ श्रीगुरुरुवाच ॥
छायौपम्येन संसेव्यो गुरुस्तत्त्वमिदं परं ।
प्रार्पयन्नियतं देहं सार्थ तस्मै परात्मक् ॥ २६ ॥
नित्यस्य कारणं ज्ञातुं इतस्ततो दृष्टिमकरोत् ॥२०॥ जवाद्वेगादगमत
तथाप्यनुयातौ तौ दृष्ट्वा ॥ २१ ॥ द्योतं प्रकाशं च द्विजः स्वगतमचितयद
कैः कृत इति ।। २२ ।। त्वगुप्यै रक्षणाय तौ सौ प्रेरितौ ॥ २३॥ हे
द्विज ईदृशी कष्टरूपा गुरोः सेवा देवानां दुःखेनापि कर्तुमशक्या त्वं ।
नरः सन्कथं करिष्यति ॥ २४ ॥ २५॥ छायौपम्येन पुरुषस्य छायास:
नोत्यानगमनादौ पुरुषं न व्यभिचरति तद्वत् सार्थ द्रव्यसहित देहं नियत
तस्मै गुरखे प्रकणार्पयेत् पराथें दृग्दर्शनं यस्येदृशः शिष्यः ॥ २६ ॥

·तनाः पुत्तलिकाः ।।३३॥ येषु पाकः शीततां न यास्यतीदृशानि
शिष्यं तदाश्रुत्य यांतं गुरुस्त्रीः प्राह कंचुकं ।
गर्नेपि यातुः सुखदे चिंतितस्थलनायके ॥ ३२॥
तस्य गुरोर्ध्यानं जीवनं तत्पादतीर्थपानः तत्कथायां रतिः प्रीतिर्यस्य
॥ २७ ॥ दुःसाध्ये कार्य आदिष्ट आज्ञप्तस्तदारभेत् ननु तादृशं कथं
सिध्येदत आह आरब्धमिति आरन्धकार्य तत्सिद्धिपर्यतं मरणशंकापि
नेत्याह भीत इति अतोस्माद्गुरुभक्ताद्भीतः कर्तरि क्तः भीत्रे-
'त्यादिनापादाने पंचमी ॥ २८ ॥ ब्राह्मो ब्रह्मपुत्रः ॥ २९ ॥ उटजे पर्ण-
शालायां ।। ३० ।। तदाश्रुत्यांगीकृत्य कंचुकं चोली ॥ ३१॥ चिंतित-
स्थलप्रापके ।। ३२ ।। कन्या प्राह हस्तिदन्तनिर्मितमेकस्तम्भ गृहं सचे.
अ. २० भक्तियोगः
३५७
सर्वभावेन युवेशं तं भजेत्तत्प्रसादभुक् ।
तद्ध्यानजीवनस्तत्पत्तीर्थपस्तत्कथारतिः ॥२७॥
दुःसाध्यपि यदादिष्टः कार्ये भक्त्या तदारभेत् ।
आरब्धं स नयेत्सिद्धिं भीतः कालोप्यपैत्यतः ॥ २८ ॥
भृणु गौरीशसंवादं ब्राह्मास्त्वष्टामजद्गुरुं ।
विद्यार्थी सर्वभावात्तद्दाढ्य ज्ञातुं गुरुजगौ ॥ २९ ॥
वर्पास्वापः पत्यत्र प्रत्यब्दमुटजे त्वतः।
रचयैकं गृह रम्यं सुखदं नूत्नवत्सदा ॥ ३० ॥
देहि मेंगमितं चित्रं मनोहरमकृत्रिमम् ॥ ३१ ॥
पुत्रोप्याहांघियोग्ये मे पादुके देहि येभसि ।
कन्याह कुंडले दन्तिदन्तभृतं प्रदेहि मे ।
लसत्क्रीडागृहं चैकस्तंभ पुत्तलिका अपि ॥ ३३॥

·३५८ श्रीगुरुचरिते सचेतनाः सदा येपु पाकः शैत्यं न यास्यति । अनंजनस्पृग्मांडानीत्याकर्ण्य स ययौ वनम् ॥ ३४॥ अज्ञोस्म्यप्यत्र गुर्वर्थ मर्तव्यमिति तं वने । निर्विण्णमाययौ कश्चिदवधूतो दयाधीः ॥ ३५ ॥ व्यपेतभीः प्रहृष्टात्मा गुरुभावनया स तम् । उपसंगृह्य तत्तस्मै शशंस गुरुभाषितम् ॥ ३६॥ तमाश्वास्यात्रवीत्साधुः काशीक्षेत्रे त्वभीष्टदे । सति जाग्रति विश्वेशे किं केपां दुर्लभं वद ॥ ३७॥ तत्रत्यपुण्यं को वेत्ति तद्वास्युद्वीक्षणादपि । अपत्यघौधः किं वाच्यं सुखमानन्दकानने ॥ ३८॥ पुमर्थदोपि विश्वेशःप्राणिमात्रं मृतं क्षणात् । स तारकोपदेशेन दत्ते मुक्तिमनुक्षणं ॥ ३९ ॥ ॥ शिष्य उवाच ॥ कास्ते काशी क विश्वेशो जाने स्वर्भुवि वा न तत् । प्रार्थये तारकं त्वां मे दर्शयाज्ञोस्मि केवलं ॥ ४०॥ भाण्डानि कजलस्पर्शरहितानि इति श्रुत्वा स शिष्यो वनं ययौ ॥ ३४ ॥ गुरुकार्यार्थ मर्तव्यमिति निर्विणं तं अवधूत आययौ ॥ ३५ ।। निर्भयः प्रसन्नचित्तः अयं गुरुरिति बुद्धया तमुपसंगृह्याभिवाद्य शशंस कथयामास ॥३६ ।। ३७॥ ३८ ॥ देहांत देवस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टे' इति श्रुतेः तारकं रामनाम प्रणवो वा ॥ ३९ ॥ ४० ॥ यद्यस्माचदीक्षणात्काशीक्षेत्र ·अ. २० भक्तियोगः स माह त्वां नयाम्यद्य त्वद्योगात्क्षेत्रदर्शनं । स्यान्मेप्ययनतो जन्मसाफल्यं यद्यदीक्षणात् ।। ४१॥ तमादाय ततो योगगत्या शीघ्र महामुनिः । काशी गत्वा क्षेत्रयात्रां यथाक्रममुपादिशत् ।। ४२ ।। विश्वेशदर्शनं चांतर्ग्रहयात्रां यथाक्रमं । दक्षिणोदयानसाख्यां पंचक्रोशीच विस्तरात् ।। ४३ ॥ स्नानदानार्जनश्राद्धयुक्तां यात्रां च पाक्षिकी । भवानीशो हरिधुडिदंडपाणिय भैरवः ।।४४ ॥ गुहः काशी च गङ्गाद्या देवा लिंगानि सर्वशः। इत्यादीनां पूजनं च निवेद्य स्थापनं तथा ॥ ४५ ॥ स्वनामांकितलिंगस्य कथयित्वा यथोक्तवत् । कुरु प्रसीदेद्विश्वेश इत्युक्त्वांतर्दधे स्वयं ॥ ४६॥ मद्भावस्य परीक्षायै गुरू रूपांतरादयं । प्राप्तः किलेति मत्वा स यथानिर्दिष्टमाचरत् ॥ ४ ॥ दर्शनात् ॥ ४१ ॥ ४२ ।। मुख्यत्वेन यात्रा निर्दिशति दाक्षिणमानसाख्या उत्तरमानसाख्या ॥४३॥ पाक्षिकी शुळे कृष्णे च नियमाणो यात्रा भवस्य पत्नी भवानी इंदवरुणभवेत्यानुगादेशो की च ईशो विश्वेश्वरः ।। ४४ ॥४५॥ स्वनामान्वितलिंगस्य स्थापनं कथयित्वा हे शिष्य यथोक्तवत्कुरु विश्वेशः प्रसीदेदित्युक्यांतर्दधे स्वयं साधुः ॥ ४६॥ मदीय- भक्तः परीक्षा कर्तुं रूपांतरेणायं गुरुः प्रातः किट ॥४७॥ अश्वीतं ·श्रीगुरुचरिते चरित्वा क्षेत्रयात्रां स लिंग संस्थापयत्तदा। विश्वेशो दर्शयित्वा स्वं रूपं प्रीतोत्रवीदिदम् ॥४८॥ वत्स वत्स पवित्रोसि गुरुभक्त्या विशुद्धया । धन्योस्यनुगृहीतोसि वृणीष्याभीप्सितं परं ।। ४९ ।। शिष्योपि गुरुतत्पत्नीपुत्रोक्तीस्तं तदाब्रवीत् । कलाविद्यापटु त्वा ज्ञानविज्ञानवानिह ।। ५० ।। प्रसार्य कापि चातुर्य लोकख्यातो भविष्यसि । इत्युक्त्वान्तर्दधे विश्वेट् ततः सोप्याययौ गुरुं ॥ ५१ ॥ याचिताखिलवस्तुनि श्रीविश्वेशप्रसादतः। निर्मायादात्कृती तेन गुरुस्तुष्टस्तमब्रवीत् ।। ५२ ।। भूत्वा ज्योतीपि यावत्वं चिरजीवी प्रसार्य सत् । चातुर्य सर्वलोकेषु त्वं स्रष्टेवापरो भव ॥ ५३॥ तव सर्वधिनिधयो वशाश्चिताव्यथादिकाः। न स्पृशन्ति कदापि त्वां प्रसादोयं मम ध्रुवः ॥५४॥ ततः प्रस्थापयामास तं स्वस्थानमुपेत्य सः । भूत्वा गुरूक्तवध्यास्ते श्रीमंस्त्वष्टाखिलश्रुतः ॥ ५५ ॥ प्रतीति शेषः ।। १८ ।। ४९॥ कलाविद्येति विश्वेश्वरवाक्यं कलाश्चतुः पष्टिः विद्याश्चतुर्दश ज्ञानं व्यावहारिक विज्ञानं पारलौकक कापि स्वर्ग मुवि पातालेपि ॥५०॥ ११॥ कृती कृतकृत्यः इष्टादिभ्यश्चेतीनिः ॥५२ ।। यावज्योतींषि चंद्रमूर्यनक्षत्राणि तावत्त्वं चिरंजीवी सन् अपरः स्रटा ब्रह्मेव भव ॥ ५३॥ सहयोणिमादयः निधयो महापद्मादयः चिता मानसी व्यथा दैहिकी आदिशब्देनाधिदैविकादयः ।। ५४ ॥ इति घरं ·अ. २० भक्तियोगः ३६१ इति गौर्यै शिवेनोक्तं सेवातत्वं त्विदं गुरोः । तदुक्ताचरणं भक्त्या सर्वभावात्तदर्चनम् ॥ ५६ ॥ एतावदुक्त्वा विरते गुरौ द्विजो नत्वात्रवीदद्य विचित्रमीक्षितं । काशीपुरं वै भवता सहाखिल यद्यत्समाख्यातमवेक्षितं सम॥५७॥ वाहं क काशी व भवांस्तथापि वा अदृष्टपूर्व सकलं प्रदर्शितं । न त्वं नरो नासि सुरो न चेतरो नूनं परात्मैव परावरोस्यजः५८ प्राग्ब्रह्म त्वमजोकियोपि बहुलं स्वामित्यभूद्धीस्तया । सृष्ट्वैवांडभुवं ततो जगदिदं सृष्टं सधर्म गुणैः ।। स्वैः स्वं भो रमयन्विहंसि सदरीनत्रावतीर्यानिशं । वन्दे श्रीनृहरे सरस्वति वरं ते श्रीपदाब्जद्वयम् ॥ ५९॥ दत्वा प्रस्थापयामास गमयामास ॥ ५५ ॥ आख्यानमुपसंहरति इतीति सर्वभावात्सर्वाभिप्रायेण ॥५६॥ विरते मकीभूते सति समं सर्वं मयावेक्षित ॥ ५७ ॥ अतएव त्वं नरः किं देवोहं नेत्याह नासि सुरः अघटितघटना- पटीयस्त्वान्नूनं निश्चितं परे ब्रह्मादयोवरे यस्मादीदृशोजः परश्चासावात्मा च प्रत्यगभिन्नपरब्रह्मरूपोसि ॥५८||स्तौति शार्दूलविक्रीडितैः प्रागिति प्राक्सृष्टेः पूर्व त्वं ब्रह्म नित्यशुद्धबुद्धादिलक्षणं तादृशरूपोजोक्रियोपि बहुलं अहं स्यां भवेयमिति या धीरभूत् यथाकाशस्याल्पत्वं बहुत्वं च वस्वतरकृतमेय तथैव तवात्मनो बहुभवनं न ह्यात्मनोन्यदनात्मभूतं तव्यविधिक्तं देशकालं सूक्ष्मं व्यवहितं विप्रकृष्टं भूतं भवद्भविष्यद्वा वस्तु न(?) विद्यतेतो नामरूपे सर्वावस्थे ब्रह्मणैवात्मवती न ब्रह्म तदात्मकं तया धिया प्रकृतिभूतयांडभुवं ब्रह्माणं सृष्ट्वा तं निमित्तीकृत्येति यावत् ततः सर्ममिदं जगत्सृष्टं भी गुरो स्वैः स्वरूपकल्पितैर्गुणैर्भूतेर्मायामयैः स्वं जीवरूपं स्मयन्नत्रावतीर्यानिश साधुढेष्टुन् विहंसि यस्त्वं तस्य ते वरं श्रेष्ठं श्रीमत्पादाजद्वयं वंदे ।। ५९ ॥

·३६२ श्रीगुरुचरिते कल्याकृष्टहृदुशितक्रतुनरत्रस्ताध्वराशीसुदे। प्रातः सूर्य इबोदितोस्यज महामोहांधकारं ग्रसन् ।। सद्धर्माश्रमसेतुमत्र शिथिलग्रायं सुदाढयं नयन् । वन्दे श्रीनृहरे सरस्वति वरं ते श्रीपदाब्जद्वयम् ॥६०॥ सर्वानन्दनिधानरूपममलं स त्वं सुखं मृर्तिमत् । प्रादुष्कृत्य जनत्रयांतरमृगक्रीडावनं पावनं ।। संसारावटमनमुद्धरसि भो स्वीकृत्य तुर्याश्रमं । वंदे श्रीनृहरे सरस्वति परं ते श्रीपदाब्जद्वयम् ।। ६१॥ मृके गां दशमंधके सुतनयं वंध्यासु चासून्मृते । सौभाग्यं विधवासु पल्लवमहो दत्तं सुशुष्कंधने ॥ बहु स्यामिति संकल्प्य स आद्योभूज्जगत्स्वयं ॥ श्रीदत्तः शिक्षयन्दुष्टात्रमते स्वात्मना स्वयं ॥१॥ कलिनाऽधर्ममित्रेणाकृष्टानि हृदयानि येषां उझिझ. तास्त्यक्ता यज्ञा यैस्ते च ते नराश्च तेभ्यस्त्रस्ता येऽध्वराशिषो देवा- स्तेषां मुदे मूलाज्ञानं परिहरन् प्रातः सूर्य इवोदितोसि प्रशस्तो धो येषु ते च ते आश्रमास्तेषां सेतुं शिथिलप्रायमपि तं सुदाढय नपन्चतसे ॥६॥ नरैस्त्यक्तेषु यागेषु कलिदोषहतैरिह ।। देवानन्दप्रदो दत्तोपत्तीर्णो धर्मभावनः ॥२॥ भो सर्वानन्दनिधान मूर्तिमनं सुखं त्रिविधजनानामंतरं मन एव मृगश्चपलत्वात्तस्य क्रीडावनमिव पावनं रूपं प्रादुष्कृत्य चातुर्थाश्रम स्वीकृत्य च संसारगर्त मनं लोकमुद्धरसि अथवा यः पूर्वोक्तः स त्वं मूर्ति- मत्सर्वानन्दनिधानरूपं प्रकटीकृत्यान्यासमान ॥ ६१.।। सर्वानन्दनिधि- भूत्वा यतिर्दत्तो जगत्रयं ।। पारयन्नमलो भक्तानुद्धरत्यतिकष्टतः ॥ ३॥ मुके गां व्यवहाराहवाणी दृशं दृष्टिं बंध्यासु पुत्रं मृते शवे प्राणान् सुतरां ·अ. २० भक्तियोगः एवंभूत इयान्तवैष महिमा त्रैलोक्यसंस्थाक्षमो। वन्दे श्रीनृहरे सरस्वति वरं ते श्रीपदाब्जद्वयम् ॥६२॥ मुक्तावास मुमुक्षुकल्पविटपिन्भो कामिनां कामधुम् । दारिद्रानलमेघ दुष्कृतदवाने तापिताराम ते ॥ श्रुत्यन्विष्टरजःपदं श्रुतविवादातीततत्वं महत् । वदे श्रीनृहरे सरस्वति वरं ते श्रीपदाब्जद्वयम् ।। ६३ ।। भो योगीश्वरभावितं तव पदं तीर्थाश्रयं सज्जना- जीवं कामिसुदैवतं च कमलालीलास्थल निर्मलं ॥ शुष्क अनादें शुपः कः काप्टे पल्लवं त्रैलोक्यसंस्थायामक्षमस्ततोप्यधिकः ॥ १२॥ मूकाय वाचं दृशमंधकाय ददौ वशाय तनयं मृताय ॥ प्राणा- सुभागं च गताधना शुप्फदुमं पल्ययन्हि दत्तः ॥४॥ नन्वेकोहं त्रिवि- धजनक्रीडावनरूपं कथमित्यताह मुकानामावासः निर्दोपत्वासमत्वाद्ब्रह्म- त्वाच 'निदोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्माणि ते स्थिता' इति स्मृतेस्तत्संयुद्धौ मुमुक्षुकल्पविटपिन् मुमुश्रूणां सद्गुरुप्रासिसाधनलाभभावनादिनिरासकल्पना- पूरक बहिर्मुखानामपि भक्तानां कामान्दोग्धीति कामधुक तासंधुद्धा विषय्य- पांतरभेदानामपि दरिदादीना मनोरथपूरकस्त्वमेवेत्याह भी दारिद्राग्निशामक मेघ पातकारण्यदाहक तापाः संजाता यस्य तस्यारामरूप ने तप पदं पद्यते योगिभिर्गम्यत इति पदं स्वरूपं सिद्धांतातिरिकशाप्रविसादातीततत्याम महव्यापकं श्रुतेः श्रुतिभिरन्विष्टं सारभूत रजो यस्य ॥३३॥ चितामणिरि- वाभाति भक्ताना भक्तियोगतः || शाबरादव्यतीतात्मा श्रीदत्ता भगान्त्वम् ॥६॥ इदं पदमनेकदिविषयमित्याह भी श्रीगुरो तर पदं पायल्या- दियोगीमारीरित तीर्याश्रयं यतोस्मानंगा निःसा युतिय 'चरणं पवित्र ·श्रीगुरुचरिते विद्वद्वादकरंडकं सुकृतसंस्थानं महत्पावनं । चन्दे श्रीनृहरे सरस्वति वरं ते श्रीपदाब्जद्वयम् ॥ ६४ ॥ वेदागोचर ते चरित्रममलं शक्तोत्र कः कुत्लशो। वक्तुं वन्द्यपिनेंदुभूखपवनात्मेतीह मूर्त्यष्टकम् ॥ एतद्विश्वमयं न चान्यदिह वा ॐकाररूपेशित- वन्दे श्रीहरे सरस्वति बरं ते श्रीपदाजद्वयम् ॥ ६५ ।। कुण्डीदण्डकर प्रशांतममलं संन्यासिरूपं तव । श्रीभीमामरजायुविस्थितमज ध्येयं शरण्यं मयि ॥ ज्ञातं तारकमीश सत्यमनिशं ब्रह्मस्थिरीकुर्वदो । वन्दे श्रीनृहरे सरस्वति वरं ते श्रीपदान्जद्वयम् ॥६६॥ विततं पुराणं येन पुतस्तरति दुष्कृतानि ।। तेन पवित्रेण शुद्धेन पूता अतिपाप्मानमराति तरेम्' इति सज्जनजीविकाभूतं कामिनामुत्तमं दैवतं लक्ष्मीविलासस्थानं निर्मलं पापहरं रत्नानां करंडकमिव विदुषां वादानामपि करंडक पूज्यं पावनं चास्ति ।। ६४ ॥ योगीशचिंतितं लोकपावनं यत्पदं महत् ।। कामदं श्रीनिवासं च स दत्तः पुण्यशास्त्रभुः ॥ ६ ॥ भो उपनि- पदतिरिक्तवेदाविषयं मलनिवर्तनं ते चरितं सर्वशो वक्तु कोपि न समर्थः ईश्वरेणापि स्वयं कात्स्न्नाज्ञातत्वात् श्रुतिश्च 'यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन् सो अंग वेद यदि वा न वेद' इति अग्निजलसूर्यचंद्रभम्याकाशवायुपुरुषा इत्यदो मूर्त्यष्टकं तव हे काररूप ईशितः मूर्त्यष्टकमयमेव जगन्नान्यत् वै निश्चयेन ।। ६५ ।। आत्माप्युपनिपद्वेद्यो यल्लीला कोपि वेद नो । जगन्म- याष्टात्मा स दत्तः प्रभवात्मकः ॥७॥ दण्डकमण्डलुकरं ज्ञानं इति- रूपं मयि भक्ते स्थिरीकुरु ।। ६६॥ संन्यासिरूपी श्रीदत्तो धृतदंडकम- ·अ.२० भक्तियोगः एवं स्तुवंतं प्रभुराह तेर्पिता तुष्टेन भक्तिमयि खल्वहैतुकी। भो पुत्रपौत्रादिसमस्तवंशजा भक्ता भविष्यन्ति ममेव निश्चितम् ॥६७॥ इतःपरं म्लेच्छनिपेवणं जहि स्त्रिया सुतैश्चात्र सदैव तिष्ठ भोः। द्विजोपि गत्वा गृहमानयत्वियं सुतांश्च तुष्टाव जगद्गुरुं पुनः ॥ ६८॥ त्वं वाच्यवाचकतयेश जगन्मयो वा ॐकारवाच्य भगवन त्रिगुणात्मकोसि । आयतवर्जित पुराकृतभागधेयादृष्टं त्विदन्तव परात्परसत्वरूपं ॥ ६९॥ पापोपि पूतोस्मितवांघ्रिसंश्रयात्स्पर्शाश्रयाल्लोहमपीव कांचनं। तप्तोपि शांतोस्मि मुखेंदुदर्शनाद्दीनोपि धन्योस्मि तव प्रसादतः ॥ ७० ॥ ण्डलुः ॥ गंधर्वस्थः सच्चिदात्मा सदा तिष्ठतु मे हृदि ॥८॥ अहैतुकी निःश्रेयसफला तव पुत्राद्या मम भक्ता भविष्यन्ति ॥६॥जहि त्यज द्विजः सायन्देवः ॥ ६८॥ वाच्यं रूप वाचकं नाम तद्भावस्तत्तया वाच्यवाचक भेदेन त्वं जगन्मयोसि हे ॐकारवाच्य 'तस्य वाचकः प्रणव' इति पातं- जलात् ॐकारस्य परापरब्रह्मण आलंबनत्वाद्भगवत ॐकारवाच्यत्वं 'एतध्ये- वाक्षरं ब्रह्म' 'एतदालंबनंश्रेष्ठ०' 'परं वापरं च यदोंकार' इत्यादिश्रुतिभ्यः अतएव त्वं जगन्मयोसि लोके नामनामिनोभ॑दस्याप्रसिद्धत्वाद्वस्तुतश्चोंकारस्य ब्रह्मविवर्तत्वाद्विवर्तानां च विवाधिष्ठानेन भेदशून्यत्वात् ॥ १९ ॥ पापो- प्यई त्वत्पादसंश्रयाच्छुद्धोस्मि तापत्रयततोप्यहं तव मुखेन्दुदर्शनाच्छांतोस्मि. दीनोऽधर्माज्ञानानैश्वर्यादियुक्तोप्यहं तव प्रसादादन्योस्मि ॥ ७० ॥ अव:

·श्रीगुरुचरिते स्तुत्वैवं श्रीगुरुं हृष्टः कारनाटकभापया। आवतारकथोद्धात जगौ तस्य यथाक्रमं ।। ७१ ॥ भगवान्तेन तुष्टः सन्दत्वेष्टं वरमाह तं । अयं ज्येष्ठसुतो मान्यो धन्यस्ते मेतिवल्लभः ॥ ७२ ॥ इत्युक्त्वा नागनाथस्य मूर्त्यधाच्छंकरं करं । तदैव गीष्पतिसमो वक्ता ज्ञाता बभूव सः ॥७३ ।। सद्गुरुः प्राह विप्रं ते भार्येयं सुभगा सती। चतुरश्चतुरान्पुत्रान्लभेवमपि भाग्यभाक् ॥७४ ॥ इतः परं म्लेच्छलब्धवृत्तिं हित्वा कुटुंबयुक् । तिष्ठात्रैव तव श्रेयो भवेन्मे सुप्रसादतः।।७५ ।। स्नात्वा स्वकैः सह तिथौ भाद्रशुद्धचतुर्दशे । अनन्तवतमस्त्यद्य तारकं तत्त्वमाचर ॥ ७६॥ धर्मः कृष्णोपदेशेन चरित्वा यदूतं महत् । दिव्यं सौख्यं सार्वभौम मुक्त्वागात्सतनुर्दिवं ॥ ७७ ।। सारः प्रादुर्भावस्तमारभ्येत्यावतारं यः कथाया उद्धातो गानं तं यथाक्रम कारनाटकभाषया जगौ ननु वैदिकसूक्तेषु विद्यमाने पौराणिकस्तोत्रेषु च स्यय ब्राह्मणोपि स कुतः कारनाटफभाषपास्तीत् देवो वा कथं तेन तुष्ट इति चेद् वैधे वेदापेक्षा ईश्वरस्तपन तु स्वाधिकारानुरूपं कार्य न तेन प्रत्यवायः प्रत्युत ईशतुष्टिरेव सा स्वनुक्तिसापेक्षा ॥७१।। ज्येष्ठसुतो नाग- नाथः ॥ ७२ ॥ ७३ ।। प्रिं सायदेवं चतुरश्चतुःसंख्याकान् स्वमपि भाग्यभागैश्वर्यवान् ।। ७४ ॥ ७९ ॥ अत्र चतुर्दशे भाद्रपदशुद्धतिथौ तिथयो द्वयोरिति,तिथिशब्दस्य पुंस्त्वमपि ॥ ७६ ॥ धर्मः पांडवः सतनु- .

·अ. २० भक्तियोगः ३६७ ॥ सायदेव उवाच॥ भवान्देवोस्ति नोनंतो भवत्सेवाग्रतं परम् । तथापि श्रोतुमिच्छामि को धर्मः कीदृशं व्रतम् ॥ ७८॥ ॥ श्रीगुरुरुवाच॥ धर्मोभूत्पांडवो राजा तत्सदस्यां सुयोधनः । मायाघ्रांत्यापतन्मानी बीडितो जनहास्यतः ॥७९॥ जित्वा द्यूतमिपाद्धम हृततच्छ्रीः स सानुजम् । वनाय प्रेरयत्सोपि तत्र गत्वा सुदुःखितः ।। ८० ॥ स एकदागतं कृष्णं नत्वा सस्व्यनुजोत्रवीत् । त्वनखातेति विरुदं वहन्नोऽकन वेत्सि किं ॥८१ ॥ देहसहितः ।। ७७ ॥ येन व्रतं कृतं स को धर्मः कीदृशं व्रतं चक्र इति ॥७८॥ सदस्यां सभापां मयनिर्मितमायाभ्रांत्या सुयोधनोपतत् जनहास्यतो वीडितोभूत् अत्र ह वाव किल स्मर्यते खांडवदाहे रक्षितेन मयासुरेण धर्मराज- कृतराजसूययज्ञसभायां जले स्थलभानस्थले जलभानं द्वारे भित्तिभानंभित्तौ द्वारभानं चेत्येवंलक्षणा या रचिता माया तया संजातया भ्रांत्या स्थलबुद्धया जले गच्छन्नपतत्तदांधसुतोयं सत्यमिति स्त्रियो हास्यं चकुस्तेन लज्जितोभू- दिति ॥७९|| ततः कपटयूतमिषेण दुर्योधनो धर्म जित्वानुजसहितं तं द्वाद- शाब्दं वनाय प्रेरयत् किंभूतो दुर्योधनः हृता तस्य धर्मस्य श्रीः संपत्सहिता राज्यलक्ष्मीर्येन सः धर्मः सपत्नीकः सानुजस्तत्र तस्मिन्नवसरे सुतरां दुःखितो गत्वा द्वैतवनमिति शेषः ॥ ८॥ अनुजैः स्त्रिया च सहितः नोस्माकं वनवासदुःखं न वेत्सि किं ।। ८१॥ सदा मां निर्विकल्पस्थित्या मजता ·३६८ श्रीगुरुचरिते ॥ श्रीकृष्ण उवाच ।। बलवदेवमपि मां भजतां नेक्षते सदा । वं मद्भक्तोपि मद्वाक्यात्कुर्वनन्तव्रतं महत् ।। ८२॥ कोनंतस्तद्वतं कीदृक्पुरा केन कृतं बद। इति धर्मानुयोग स श्रुत्वा वक्तुं प्रचक्रमे ॥८३॥ चराचरजगत्कालभृताद्यात्माप्यहं विभुः । कर्मप्रयोजनगुणैर्भूपानन्तोस्म्यहं पृथक् ॥ ८४ ॥ भाद्रशुक्लचतुर्दश्यामनंतव्रतमुत्तमं । तिनोनंतफलदं तत्कुर्विष्टमवाप्स्यसि ॥ ८५ ॥ अपिः सुमंतुः प्रागासीद्वासिष्ठो गौतमीपतिः । तत्वीः कन्या प्रसूयैका मृतान्योद्वाहितामुना ॥८६॥ नेक्षते देहतादात्म्यात एव दैवभोगप्रतीते अतएर समाधिना दैवनाशोप्युक्तः 'अमुना पासनानाले नि शेष प्रविलापिते । सनूलो भूलिते पापपुण्याख्ये कर्मसचय' इत्यादि ईदृक्व तव नास्ति तथापि त्वमद्भक्त एवातो मद्वाक्यादेव- हर महदनन्तव्रत कुरु ॥ ८२ ॥ कोनन्त इत्यादिधर्मल्यानुयोग प्रश्न श्रुत्वा स कृष्ण उत्तर वक्तुमुपचक्रमे ।। ८३॥ विमुापकत्वाचराचरादिरूपोपि कर्मप्रयोजनगुणं कृत्वाह चराचरादिविकारजातात्पृथक्स्थितस्ततोप्यधिक 'अतो ज्यायाश्च पूरुष पादोस्य विश्वा' इति श्रुते विष्टभ्याहमिति स्मृते अतो हेतोहे भूप त्रिविधपरिच्छेदशून्यत्वादहमनन्त ब्रह्मेत्यर्थ 'सत्यं ज्ञानमनन्त- ब्रह्म' इति श्रुते ॥ ८४॥ ५॥ प्रापूर्व तत्स्त्री गौतमी अमुना सुमन्तुना गार्हस्थ्याभीप्सयान्या यथारवाहिता ॥ ८६ ॥ चण्डी अत्यतकोपवती ·अ. २० भक्तियोगः सा दुःशीला कलिद्धेपप्रिया चण्डी पति सुताम् । क्रूरा तौ त्रासयामास कन्यापि ववृधे शुभा ॥ ८७॥ चित्रक्रियापटुं सोदात्सच्छीलगुणलक्षणां । कौंडिण्याय स्वगृह्योक्तत्राम्होद्वाहविधानतः।। ८८ ॥ तत्र श्वशुरवात्सल्यात्स्थित्वा मासद्वयं मुनिः । श्वश्रूवस्तो ययौ वधा कौंडिण्यः श्वशुराजया ॥ ८९।। चण्ड्याररं दृढं वधा पाथेयं नार्पितं स तु । पादादहिस्थगोधूमपुलाकं तौ ततो गतौ ॥ ९० ॥ मध्याह्ने तस्थतुर्नयां चिरंटीः प्रेक्ष्य तत्र सा । गवार्चयन्तीः प्राहेदं युष्माभिः क्रियते किमु ॥९१ ॥ ॥त्रिय ऊचुः॥ भाद्रशुद्धचतुर्दश्यामद्यानंतव्रतं शृणु। रूदिता() च तौ कन्याभर्तारौ ॥८॥ चितकर्मकुशला 'अलकृत्य कन्या- मुदकपूर्वी दद्यादेष ब्राह्मो विवाह' इत्युक्तलक्षणविधानेन ।।८८॥ वध्या सह ।। ८९॥ अररं गृहद्वारकपाटं पुलाकं तुच्छधान्य ॥९॥ तर नयाँ पूजयन्तीश्चिरंटीः सुवासिनीः प्रेक्ष्य गत्वा च युप्माभिरिद किमु क्रिप्त इति प्राह ताः पप्रच्छेति भावः ॥९१॥ ता ऊचुर्भादति नन्विदमनंतातान- तालं चातुर्मास्यादिफलपत्याशस्त्पनोधकोर्थ इति चेद्गुणादीनुपादावाद इति च धार्थवाद: ।। 'निरोधे गुणादः स्यादनुवादोग्धारिते ॥ भूतार्थ पादस्तदानादादविधा मतः।। आदित्यो यूए इत्यादी गुणवादी विरोधतः । अनिमोषध मानांतरसिध्यानुवादकः ।। भूतार्यगदः प्रामापावास्य- क्यादगिदेवात् ।।' अर चराचरजगावकारार्तिलेनापतयन पोरा. स्पस्यानंतस्प च प्रतिपादनाचयासिम्पानतरूटस्प नागदत्व अनन्तार्ट गु.प....१४ ·३७० श्रीगुरुचरिते स्नात्वा रक्तांवरं धृत्वा रक्तसूने चतुर्दश ॥ ९२ ।। ग्रंथीवधा सप्तफणदर्भशेपे निधाय तं । कुंभोपरि चतुर्बाहुं घ्यावानन्तं प्रपूज्य च ॥ ९३ ।। दत्वा चतुर्दशापूपान् ब्रह्मणे जीणदोरकं । विसृज्य दत्वा नूनं स्वे वध्या हस्ते च दंपती ।। ९४॥ संतान्दे घटान्दद्याच्चतुर्दश चतुर्दशे । प्रत्यब्दं पूजयेद्भक्त्या वरं नातः परं व्रतं ॥ ९५ ।। कुर्वदोभीष्टदमपि प्रोक्त्वास्यै दोरकं ददुः । सापि तत्र व्रतं कृत्वा पति ग्राप सदोरका ।। ९६ ॥ ततो यांतौ धनी कश्चिद्ग्राम नीत्वा श्रियं ददौ । तत्रानंतप्रसादात्तौ श्रीमानाढ्यौ बभूवतुः ॥ ९७ ॥ दोरं दृष्ट्वैकदाग्नौ स जही मत्वा वशीकृति । श्रीदानंतं न त्यजेति वारितोपि तया ऋपिः ॥ ९८॥ नामेकसमयावच्छेदेन सर्वकामानुभवोय चात्मज्ञानादेव 'यो वेद निहित गुहायां परमे व्योमन् सोश्नुते सर्वान्कामा-सह ब्रह्मणा विपश्चिता' इति श्रुतेः अज्ञानी पुरुष क्रमेण विविधानि कर्मफलभूतानि शरीराणि गृहीत्वा चक्षु- रादिकरणापेक्ष उपाधिकृतेन जलसूर्यकादिवत्प्रतिबिंबभूतेन जीवरूपेण त त भोगमनुभवति ज्ञानी तु सर्वान् भोगान्युगपदेवानुभवति ईदृश फलमस्मा- नतालभ्यते न तु चातुर्मास्यादिवदक्षय्य प्राशस्त्यबोधकमतोनन्तत्रतमिदं ॥९२ ॥ दर्भनिर्मितसप्तफणरूपे शेषे ।। ९३ ॥ ब्रह्मणे ब्राह्मणाय ॥१४॥ सतर्फा भोजयित्वा चतुर्दशे वर्षे ॥९५|| इतरनते स्त्रियोऽस्यातत्र्येपि पर- माथे स्वातव्य द्योतितमनेनान्यथा कथमीशप्रसाद ॥९६॥ याता गच्छंतौ श्री सपत् मान. सत्कारस्तद्युक्तौ ॥१७॥ वशीकृति वशीकरण तया ·अ. २० भक्तियोगः ३७१ तदाहताग्न्यरिभ्यः श्रीस्ततोनंतं स्मरन्नटन् । चनेनंतः क्वेति स गोद्रुगाः पृष्ट्वाप कश्मलं ॥ ९९ ॥ तस्मै नीत्वा वृद्धविग्ररूपेण पुरमद्भुतं । स्वं रूपं दर्शयामास तुष्टावानंतमप्यसौ ॥१०॥ जय सर्वेश्वरानंत विश्वव्यापिन्जनार्दन । त्वन्मायामोहितधिया कृतान्मंतून्क्षमस्व मे ॥१०१॥ ॥ श्रीमदनंत उवाच ॥ न दैन्यं दुष्कृतं तेत्र श्रियं भुक्त्वा पुनर्वसुः । नक्षत्रेषु प्रसादान्मे भविष्यसि महामुने ॥ १०२ ॥ ॥ ऋषिरुवाच ॥ केपि सत्कलितासस्य फलं नाश्नति गोखे । तृणं नैति पशोश्चापि स्वादप्पूर्ण सरोवरे ॥१३॥ जीवास्पृष्टेग्रतो दीनौ खरभौ च द्विजो जरन् । एते दृष्टा मयैतेषां कुतोभूदीदृशी स्थितिः ॥ १०४ ॥ पल्या वारितोप्यग्नौ जहाँ तत्याज ।। ९८ ॥ अग्निशत्रुभ्यो निमित्तेभ्योनते- नोत शेषः श्रीर्हता वैराग्यार्थमयमनुग्रह एव भटन्पर्यटन् गौपो द्रुराम्रवृक्षः गौर्धेनुः ताः कानंत इति पृष्ट्वा कश्मलं मूळ प्राप ।। ९९ ॥ विप्ररूपेणा- नतेन असौ ऋषिः ।। १०० ॥ मंतूनपराधान् ।। १०१ ॥ अत्रास्मिन्ज- न्मन्यात्मदर्शनप्रभावानक्षत्रेषु पुनर्वसुभविष्यति । पुण्यातिशयादाकल्पं ततः सायुज्यं गमिष्यसीति भावः भोगेनैव पुण्पविश्यात् ।। १०२ ॥ गोर्मुखे पशोश्च मुखे ॥ १०३ ।। खरश्च इभो हस्ती च जरन्वृद्ध ईदृशी स्थितिः कष्टा ।। १०४ ॥ विद्वान्सन्मत्तः निष्फलभूमिदानात् धनी सन् अदाता

·રૂ૭૨
श्रीगुरुचरिते
॥ श्रीमदनंत उवाच ॥
शिष्यान्नापाठयन्मत्तो विद्वांस्तेनाम्र ईदृशः।
गौर्जाता मोधभूदानावृपोऽदाताभवद्धनी ॥१०५ ॥
अन्योन्यदानग्रहणादी दृश्यों स्तः सरस्युभे ।
खरः क्रोधीभो मदीच द्विजोह तेपि मोचिताः ॥१०६॥
इति लब्धवरोनंतं नत्वैत्य स तथाभवत् ।
तस्मागतोत्तम धर्म व्रतं चर हितं भवेत् ।। १०७ ॥
इति कृष्णोब्रवीत्सोपि व्रतं कृत्वा हताहितः ।
अकण्टकं चिरं राज्यमृद्ध मुक्त्वामृतं ययौ॥१०८॥
त्वमप्याचर विप्रेदमत्रामुत्रापि सौख्यदं।
इत्युक्तः प्रभुणानंतत्रतं चक्रे द्विजोत्तमः ॥१०९॥
तत्र स्थित्वा स्वकैः साध प्रेत्य सायुज्यमाप्तवान् ।
तद्वंशजा अपि गुरोः प्रसादात्तादृशोभवन् ॥११०॥
त्वमपीढक्तत्प्रसादाद्भक्तिमानसि सद्गुरौ ।
मा भीस्तरिष्यसि भवं मृगतृष्णोपमं द्रुतं ॥ १११॥
इति० भक्तिवर्णनं नाम द्वितीयोध्यायः ।।
आ० विशोध्यायः ॥ २० ॥
॥१०५॥ सरसी दे सरोवरे मदी हस्ती ये त्वया दृष्टास्तेपि मोचिताः
पापबंधनात् ॥ १०६ ।। एत्यागत्य हे धर्म ॥ १०७॥ सोपि धर्मः हतशत्रुः
अकण्टकं निरं वं समृद्धं ॥ १०८ ॥ १०९ ॥ ११०॥ मा भीः
संसारायं मास्तु ते तत्कुलजत्वात् मृगतृष्णाप्राय भवं द्रुतं तरिष्यसि एतेन
भगवद्भक्तानां संसारसागरो मृगतृष्णोपम इति मोक्षसोकर्य सूचितं ॥११॥
॥ इति टीकायां विंशोध्यायः॥२०॥

·अथैकविंशोऽध्यायः नामधारक उवाच।। साधुदितं चरित्रं भो प्रभोर्धन्य दिनं लिदं। क्षणमात्रोपि कालोद्य नातीतस्तत्कथामृते ॥ १ ॥ । सिद्ध दवाच ।। तन्तुको नाम भक्तोभूत् त्रियामं भगवत्प्रियः । संसारयात्रां निस्तीर्य याममात्र तमामजत् ॥ २ ॥ तबंधुता कदाचित्तं श्रीशैलं गन्तुमाह्वयत् । स माह मे मठः शैलः श्रीगुरुमल्लिकार्जुनः ॥३॥ सा तं निषिध्य मूर्योयमिति मत्वा ययौ नगम् । कुतो नेतोसीत्यजेन पृष्टोपि प्राह पूर्ववत् ।। ४ ।। ततो माघेल्पकालेन शिवरात्रिरुपस्थिता । मध्याह्ने तदिनेजस्तं माह शैलोत्सवोद्य सन् ॥ ५॥ ।। तन्तुक उवाच ।। त्वत्पादाब्जोत्सवान्मन्ये कापि नास्त्यधिकोत्सवः । इदं प्रत्यक्षमज्ञाय मुधा मुग्धा भ्रमति कौ ॥६॥ श्रीगणेशाय नमः ।। अथैकविंशोध्यायः ।। श्रीशैलयात्रैकविंशे सद्भक्ति- तंतुकस्य च ।। नंयुद्धारः कविद्वंद्वसमुत्कर्षः प्रकीर्तितः ॥१॥१॥ त्रियाम संसारयात्रां निस्तीर्य तं श्रीगुरुं ॥२॥ बंधुसमूहः ग्रामजनेत्यादिना तल ॥३॥ सा बंधुता नगं श्रीशैलं तं स्थितं दृष्ट्वा कुतः नेतोसि गतोसीति श्रीगुरुणा पृष्टः पूर्ववत् मठः श्रीशैलः भगवान् श्रीगुरुष्टिकार्जुन इति प्राह ॥४॥ तदिने व्रतदिने सन् शोभनः ॥५॥ मुधा व्यर्थं मुग्धा मूर्खाः ।।६।। हे अंग ·३७४ श्रीगुरुचरिते तच्छ्रुत्वा प्राह भगवान्मा बृहीदं जगत्प्रभुः। सर्वत्रावस्थितोप्येप सत्क्षेत्रमहिमा वरः ॥ ७॥ महातपस्विभिः क्षेत्रं पवित्रीकृतमस्ति तत् । परमात्मा तत्प्रभावात्तत्र जागर्त्यनारतं ॥८॥ अतस्तत्रैव भजतां कार्यसिद्धिर्भवत्परं । महातपस्विनो धन्याः स्वयं मुक्ता अपीतरान् ।। ९॥ मोचयंति स्वतपसा जन्मसंसारखंधनात् । लोको त्यै प्रजायते सत्तपस्विविभृतयः॥१०॥ तत्संचारस्थलरजःसंस्पशोप्यत्र मुक्तये । अतस्तत्सेवितक्षेत्रे लोको थास्यति सादरम् ॥ ११ ॥ एह्यद्य योगगत्याद्रिं गत्वा ते दर्शयामि तत् । इत्युक्त्वा पादुके दिव्ये धारयित्वा दृढ़ दशौ ॥१२॥ निमीलयित्वा श्रीशैलं सह तेन ययौ क्षणात् । प्राहोन्मील्य दृशौ पश्य श्रीशैलममुमित्यजः ॥ १३ ॥ सोप्युन्मीलितदृन्दृष्ट्वा श्रीगिरि तदनुज्ञया । क्षौरनानादि कृत्वागाद्रष्टुं श्रीमल्लिकार्जुनं ॥ १४॥ सन्तुक ।।७।। तत्प्रमानात्साधुतपःप्रभारात् अनारतं नित्यं ॥ ८॥ इतरा- न्मंदमतीन् ॥९॥ लोकोदाराय ॥ १०॥ साधुसंचारस्थानसंबंधिधूलयः ॥ ११॥ तक्षेत्र श्रीशैलायं ॥ १२ ॥ अमुं श्रीशळं पश्येत्यजः श्रीगुरुः प्राह ॥ १३ ॥ श्रीमस्टिकार्जुनं द्रष्टुमगाद्देवालयं ॥ १४॥ स्वकः स्वजनः ·अ. २१ भक्तियोगः ३७५ यांत स्वकः प्रेक्ष्य तमाह नोनुयातोसि कस्मान युति करोपि । अघ क्षणाच्छ्रीगुरुगाहृतोस्मीत्युक्तोपि तेनोक्तममंस्त मिथ्या १५ तस्मै यथावं स निवेद्य भक्तो गुर्वधिपअद्वय एकतानः । प्रासादमेत्यांतरनेकलोफव्या विवेशेवरदर्शनाय ॥ १६ ॥ तत्रोपविष्टं गुरुमर्चयन्ति सपि कथिन हि तत्र देवः । इत्यं विलोक्यापि गुरुं प्रपूज्य पुनर्गुरुं प्राप्य तदुक्तवान्सः॥१७ अत्र त्वमेवासि कुतोवलोका आयांति हित्वा निकटस्थितं त्वां । च्याप्याखिलं त्वं परिपूर्णविश्वं दशांगुलं तिष्ठसि वक्ति वेदः।।१८ ।। श्रीगुरुरुवाच ।। एकः परात्मा भजतां तथापि स्थानमभावः प्रिय भिन्न एव । स्थानं विदं सर्वजनाश्रयं सन्मुक्तिप्रदं श्रुण्विह पूर्ववृत्तं ॥१९॥ विमर्पणो नाम नृपः किरातदेशे कृती क्षात्रवृपप्रवीणः । द्विजातिभक्तोपि च भूतमात्रहिते रतः साधुजनानुयायी ॥२०॥ यांतं देवदर्शनार्थ गच्छतं तं तंतुकं युति संगति अद्य क्षणाच्छीगुरुणा आनीतोस्मीति तंतुकेनोक्तोपि तदुक्तं मिध्याऽसत्यं मन्यते स्म ॥१५॥ यथास्वं यथायोग्यं स तंतुकः विज्ञाप्य एकतानोनन्यवृत्तिः प्रासादं देवगृहं मालिकार्जुनदर्शनार्थ अनेकलोकव्यासमंतरंतह प्रविवेश ॥ १६ ॥ उप- विष्टमासीनं गुरुं तत्र गुरोरन्यः कोषि देवो नेति दृष्ट्वा ॥ १७॥ निकट- स्थितं समीपवर्तिनं साक्षित्वेन बुद्धिस्थितं वा हे परिपूर्ण विवर्तादप्यधिको- सीति वेदोक्तिः ।। १८ । इह पूर्ववृत्तं कथयामि सावधानेन शृणु ॥१९॥ कृती कुशलः पुण्यवान् क्षात्रधर्मनिपुणः साधुजनसेवकः ॥ २० ॥ महिषी ·३७६ श्रीगुरुचरिते स्रीलंपटः प्राग्गुणतो निषिद्धभुक्शैवोत्तमः शङ्कररूपचिंतकः । तंप्राह साध्वी महिपी कथं शिव भक्तिदृढा धर्मविरुद्धचेष्ट ते २१ ॥राजोवाच ॥ पंपापुरे श्वाभवसायजन्यामुच्छिष्टमत्तुं शिवसद्म यातं । इन्युर्जना द्वारि मृतिक्षणेजो दृष्टोचितः प्रोज्वलिताश्च दीपाः२२ प्रदक्षिणं तं हि परीत्य शैवे दिने मृतस्तेन नृपोत्र शैवः । ये दुर्गुणास्ते श्वनिसर्गजोत्थाः स्युः पूर्वसंस्कृत्यनुगो हि जीवः।। प्राङ्मे जनिः केति तयाह पृष्टः प्राक्त्वां कपोती सति चंचुमांसां । चिल्लोहनच्छीमदगे शिवाग्रे प्राणार्पणान्मे महिपीह जाता ॥२४॥ केतो भवान्यास्यसि चाप्य क शंसेति पृष्टः स तु सिंधु- देशे। राजा भविष्याम्यपि संजयोत्था मत्ती त्वमपि कलिंगजा त्वं ॥२५॥ यावत् तेन ममिपित्तपत्नी ।। २१ ॥ मृतिक्षणे मरणकालेऽज शकर पूजितो दृष्ट त शिव प्रदक्षिण परिक्रम्य शैवे दिने शिवरात्र्यां माघकृष्णचतुर्दश्यामिति रणेनार जन्मनि शिवभक्तो राजाभवम् ।। २२ ।। शुनोपि निसर्गजा स्वभाजन्पा प्रतिस्तदुत्पना हि यत जीव पूर्वसंस्कृतिमनु- गस्तीति तथा कार्यकारणफतवे हेतु प्रकृतिरुच्यत' इति स्मृते । अतएर विद्रुपोपि प्रत्यधीनचे 'सदृश चेष्टते स्वस्या' इति बचनात् ॥ २३ ॥ पूर्व मम जम कुत्र जातमिति तया पृष्टो राजाऽऽह श्रीमदगे यीशैठे ॥ २४ ॥ शस कधयेति तया पृष्टो राजा प्राह अग्रे तृतीयज मनि

·अ. २१ भक्तियोगः
३७७
साराष्ट्र केहं खलु मागधी वं गन्धारजावन्तिदशार्णजौ च ।
नृपोप्यनन्तोपि ययातिजा त्वं पांडयोहमपि विदर्भजा त्वं २६
स्मरोपमो धीगुणशीलशाल्यहं वृत्त्वा तदा त्वां रतिमां स्वयं-
वरे । त्वया सहेष्ट्वा पुरुदक्षिणान्मखान्सम्राट्तया प्राप्य सुता-
न्सुभोगयुक् ॥ २७॥
लब्ध्वात्मतत्वं घटनाच जीवन्मुक्तो भविष्यामि सह त्वयैवं ।
राड्दंपती वै प्रतिजन्म भृत्वा मुक्तौ भविष्याव इति द्यवोचत्।।
शमीः पुरः साहजिकासुदानादेवं तिरथोपि गतिस्तु लोकाः ।
युध्वेदमायांत्यपिदेवता तु स्थलानुमानारखलु जागरूका॥२९॥
इत्युक्त्वा धारयित्वेशः पादुके सनम क्षणात् ।
तमानीयेस्यद्यामं प्रहृष्टः प्रययौ स तु ॥ ३० ॥
तत्रत्याः संगमेऽदृष्ट्वा गुरुं खिन्ना अवेक्ष्य तं ।
आयातमन्नुवन्यांतः कस्मात्क्षौरं कृतं त्वया ॥ ३१ ॥
स माह मां क्षणानीत्वा श्रीशलं भो यथाविधि ।
क्षेत्राचारं कारयित्वा संप्रत्यत्रानयत्प्रभुः ॥३२॥
॥ २५ ॥ पंचमजन्मनि आवां अवंतिदशार्णजौ अग्रे मतमजन्मनि पाड्य-
देशजोहं त्वं विदर्मजा ॥ २६ ॥ मखान्यज्ञानिष्ट्वा 'येनेष्टं राजसूयेन मंडल-
स्येश्वरश्च यः॥ शास्ति यश्चाज्ञया राज्ञः स सम्राट्' तस्य भावस्तत्ता तया
॥ २७ ॥ घटजादगस्त्यात् एवं त्वया सह प्रतिजन्म राजदंपती भूत्वाते
मुक्तौ भविष्याव इति सोब्रवीत् ।। २८ । साहजिकप्राणदानान्न तु योगा-
दिना प्रायोपवेशनेन वा तिरश्वोप्येवं गतिश्चेद्विदुषः किमु वक्तव्यं जागरूका
शीघ्रमिष्टदा ॥ २९ ॥ ईरयत्प्रेरयत् स तंतुकः ॥ ३० ॥ खिन्ना ग्राम
यांतः संतः त्वरया पश्चादायांत तंतुकं ॥ ३१ ॥ स तंतुकः ॥ ३२॥

·३७८ श्रीगुरुचरिते तच्छ्रुत्वात्रैप मध्यान्हे दृष्टो ब्रूते मृपेति ते। मत्वैत्य संगमे तत्र निशि सर्व उपोपिताः ॥ ३३ ॥ चक्रुर्जागरणं शैवनामोचारणपूर्वकं । ततः शैलाज्जनः प्राप्तः पक्षात्स प्राह विस्मितः॥३४॥ श्रीशैलेयं शिवद्वारि तंतुकः सकृदीक्षितः। तदा सप्रत्ययाः सर्वे ननंदुर्विस्मिता भृशम् ॥ ३५ ॥ सद्गुरोः सेवया वाढं कर्मवंधं निहत्य सः । सिपेचे परमानंदं यत्र नो द्वंद्वसाध्वसं ॥ ३६॥ एकैकयापि भक्यैवं मुक्ताः कति न वेद तान् । कवी शिष्यावभूतां तौ मुक्तौ श्रीगुरुकीर्तनात् ॥ ३७॥ गुरुलीलामयास्ताभ्यां प्रभूता ग्रथिताः कथाः। तल्लीला वक्ति कः कात्यायन वेदोपि शङ्कितः॥३८॥ || नामधारक उवाच ।। की शिष्या सद्गुरोर्जातौ तन्मे कथय सादरं। वक्ता हि श्रोतपृच्छाशीः स्मृतिमेति यतः कथा ॥३९॥ एप मध्यान्हेत्र दृष्टः इदं मृपा ब्रूते इति मन्या सर्वे कृतोपवासा. श्रीगुरुसमीपं ऋतनिवासा वा ।। ३३ ।। ३४ ।। सकृदीक्षित एकसारं दृष्टः ॥ ३५ ॥ द्वंद्वसाध्वसं द्वैतभयं न ॥ ३६ ।। एकैफया श्रवणादिलक्षणया ॥ ३७ ।। गुरुलीलाप्रचुराः कथाः ॥ ३८ ॥ हि यतः वक्ता श्रोतुः प्रश्नेच्छुः यतः। प्रमाद्भगवतः कथा स्मृतिपथमागच्येतद्धवन, पर श्रुत प्रापि, ता ·अ. २१ भक्तियोगः ३७९ ॥सिद्ध उवाच ॥ नंदिशर्मा द्विजः कश्चित्कुष्ठातस्तुलजापुरि । त्र्यन्दं तेपे तपः स्वग्ने देव्योक्तं गच्छ चेश्वरी ॥४॥ स चंदलेश्वरीं प्राप्य सप्तमासं तपोतपत् । तयाप्युक्तं यति गच्छ स्थितं भीमामरायुतौ ॥ ४१४॥ स प्राह तां गच्छ मर्त्यमिति वक्तुं न लजसे । परीक्षितं त ऐश्वर्यमियत्कष्टं कुतोर्पितं ।। ४२ ।। इत्युक्त्वा स तपस्तेपे भक्तैर्देव्या स हापितः। यद्रव्यं तद्भवत्येव कष्टमेतावदर्जितं ॥ ४३ ॥ देव्याज्ञया तथैवाल्पं सह भोग्यमिति द्विजः । मत्या स्वगतमानम्य देवीं मुक्तो ययौ यति ।। ४४ ।। गंधर्वपुरमासाद्य स यतिः क्वेत्यपृच्छत । पापं मत्वार्जुनाभं तं कुष्टिनं नोत्तरं ददुः ।। ४५ ॥ तं कश्चिदाह स्नात्वारं शिवरात्रिवतस्य च । पारणायै मठे देव आयास्यत्यत्र तिष्ठ भोः ॥ ४६॥ इत्यादि ।। ३९ ॥ ईश्वरी चंदलाख्या गच्छेति स्वमे देव्या कथित ॥४०॥ तया देव्याप्युक्तं स्वप्न इति शेषः भीमामरजासंगमे स्थितं ॥ ४१॥ ते तब देव्याः ॥ ४२ ॥ हापितो देवालयादहिनिष्का- शितः ॥ ४३ ।। सह एकवार भीमामरजासंगमगमनरूपं कष्ट स्वगतं स्वचित्ते भुक्तमस्यास्तीति मुक्तः पीता गावो मुक्ता ब्राह्मणा इति महाभाष्ये दर्शनात् ।। ४४ ॥ अर्जुनामं श्वेतांग ॥ ४५ ॥ अरे शीघ्रं देवः श्रीगुरु- ·श्रीगुरुचरिते अत्रांतरे प्रमुः प्राप मठं भक्तास्तमब्रुवन् । द्विजोर्जुनश्चेतदेह इदानीं कश्चिदागतः ॥ ४७ ॥ विश्वसाक्षी तमाहृय प्राह हित्वामरानरं । आयातोसि कुतोहः किं दोषोत्थस्थास्तुरुग्हतौ ॥४८॥ तच्छ्रुत्वा मत्कृतं ज्ञातमनेनैप न मानुपः । प्रत्यक्षः परमात्मेति मत्वोचे तं क्षमाप्य सः।। ४९ ॥ मृदोहं कुत्सितमतिः पापात्मा पापसंभवः । शरण्यं त्वां प्रपन्नोस्मि दयाब्धि भक्तवत्सलं ॥५०॥ मयि कुष्ठं समुत्पन्नं विवाहोल तदैव तु ।' पितृदारैरपि परित्यक्तं मां कोपि नेक्षते ॥ ५१ ॥ नांगीकुर्वत्यपि सुरा भात्यतोपि मृतिर्वरं । परात्मना त्वया नोचेत्स्वीकृतोत्र जहाम्यमन् ।। ५२ ।। ॥ श्रीगुरुरुवाच ।। मा भी: पापोत्थरोगोयमियत्कालमनेन तु । मुक्तं पापमतो भक्तिर्मयि जाताचलामला ॥५३॥ मो विप्र ॥ ४६॥ अर्जुनवृक्ष स श्वेतो देहो यस्य ।। ४७ ॥ विश्वसाक्षी श्रीगुरुः पूर्वजन्मदोपोत्पन्नस्थिरतरकुष्ठरोगपरिहारविषये नरोही योग्यो भवेस्कि ।। १८ ।। तद्गुरोर्वाक्यं श्रुत्वा तं श्रीगुरुं क्षमाप्य स नदी ऊचे ॥४९॥ शरणे साधु वा ॥ ५० ॥५१॥ सुरा देवा अपि नांगीकुति अतः कष्टान्मृतिमरणं वरं मनाविप्रयं असून्प्राणान् ।। ५२ ॥ मा भीर्भय मास्तु यतः पापं भुक्तमतो मयि विषये मतिजीता इयं अचटा भविष्यति

·अ. २१ भक्तियोगः
अत्रास्ते संगमे तीर्थराजोघौघविनाशनः ।
तत्र नाहीति संभाष्य सोमनाथमथाब्रवीत् ॥ ५४॥
विधिवत्कारयित्वा पट्कूलतीर्थे सचैलकं ।
अश्वत्थमर्चयित्वा द्राक्सोमनाथामुमानय ॥ ५५ ॥
सोप्युक्तवत्कारयित्वा तमानीय गुरोः पदे ।
उपानयत्तमाहेशः पश्योतिष्ठाखिलं वपुः ॥५६॥
स्वर्णीभूतं स तु स्वांगमुत्थायोतीक्ष्य विस्मितः।
किंचित्कुष्ठांकिताष्ठीवद्गुरुं प्रांजलिरब्रवीत् ।। ५७ ॥
भगवन् किं कृतं त्वेतत्कुष्ठं शिष्टं कुतोल्पकं ।
तच्छ्रुत्वा सस्मितं प्राह त्वत्संशयफलं त्विदं ॥५८॥
इत्याश्राव्य गुरोर्वाक्यं प्रणिपत्यात्रवीद्वचः।
सुधाप्यंबुधिया पीता मृति नयति किं दवः ॥ ५९॥
स्पष्टाऽविवाहित्यल्पं स्वभावं परिहत्य किं।
हरे स्वभावः पूर्णत्वं तवानेनैति किं वद ॥६० ॥
स्वानुभवेन देवोयमिति बुद्ध्या जनितत्वात् ॥ ५३ ॥ ५४ । विधिवद्यथा-
शास्त्रं तदहमिति वतिः सचैलकं वस्त्रसहितं अमुं नंदिनं ॥ १५॥ सोपि
सोमनाथोपि यथोक्तवत्कारयित्वा पदे पदयोरुपानयासमर्पयत् ईशः श्रीगुरुः
॥ ५६ ॥ स्वर्णीभूतं अभूततभावे चिः किंचिदवशिष्टेन कुष्ठेनांकिताष्टी-
ववयं यस्येदृशं स्वांग ॥ १७ ॥ सस्मितं सहास्यं प्राह श्रीगुरुरिति शेषः
॥ ५८ ॥ नंदी इत्थं गुरुवाक्यं श्रुत्वा सुधामृतं जलवुद्ध्या पीतं चेन्मरणं
नयप्ति किं दवोग्मिः ॥ ५९॥ स्त्रष्टुरज्ञानादल्पं दहति किं 'नाम्नोस्ति
यावती शक्तिः पापनिहरणे हरेः । तावरकर्तुं समर्थो न पातकं पातकी नर'
इति यन्नामशक्तिः स त्वं हरिः हरति पापानीति हरिः तत्संबुत्धी हे हरे
अनेन दोपावशेषदर्शनेन तव स्वभावः पूर्णत्वमेति किं वद ॥६॥

·३८२ श्रीगुरुचरिते ॥ श्रीगुरुरुवाच ॥ यद्भावो यादृशः कापि नान्यथा स्यात्स्वदोपतः । ग्रहीतुर्भात्यन्यथार्के जन्मांधस्येव शून्यता ॥ ६१ ॥ मन मम के भूयादिति शंकोदिता त्वयि । तत्फलं विदमस्त्येकः प्रतीकारोत्र तं कुरु ॥ ६२ ॥ श्रुतिहितया सिद्धयेत्पुरुष्टुत्या त्वमर्त्यता। भविष्यत्यनया शुद्धिस्त्वं कृतार्थो भविष्यसि ॥ ६३॥ तच्छृत्वा दीनवाग्लोलत्सर्वाधिन आह तं । स्वामिन्सातरस्थस्त्वं किं वाच्यं तेग्रतः प्रभो ॥६४ ॥ लिपिमध्यक्षमो ज्ञातुं कथं स्तौमि पुरुष्टुत । अन्यत्किमपि कतुं मां यथास्वं विनियोजय ।। ६५॥ प्रमुः प्राह सकृद्वक्त्रान्निर्गतं न पुनर्वचः। ममांतः प्रविशत्येव दंतावलरदोपमं ॥६६॥ यादृशो यस्य स्वभावः स कदापि नान्यथा व्यभिचारापत्तेः कितु ग्रहीतुः सदोपतोन्यथा भाति यथा प्रकाशमानेर्केपि जन्माधस्य शुन्यता प्रकाश. राहित्य स्वदोषपशादेव तद्वदनापि ॥ ६१ ॥ या लयि शकोदिता तत्फल- मिदं प्रतीकारोशिटनाशोपायः तमुच्यमान ।। ६२ ।। उपनिपाहितया प्रगल्भस्तुत्या यद्वा पुरोपिस्तोर्णस्य व्यापकस्य ममाभेदप्रतिपादकस्तुत्याऽ. मर्त्यता प्रमत्वं त्वयि मयि च सिध्येत् अनया तेऽविद्यादेः शुद्धिस्त्वं च कृतायों भविष्यसि ॥६३ ॥ लोटरसागः ॥६४ ॥ अक्षमोसमर्थः १मपपन:--परीरावयवः ·अ. २१ भक्तियोगः ३८३ - उक्तमेव त्वया कार्यमित्युक्त्वा भस्म मंत्रितं । प्रक्षिप्य तन्मुखे प्राह स्तुहि नानाविधोक्तिभिः॥ १७॥ सोपि गीष्पतिवद्धृत्वा तं स्तोतुमुपचक्रमे । प्रेमगौरखननांगो हर्पगद्गदया गिरा ।। ६८ ॥ साक्षात्तत्वमसीश त्वं कर्ता भर्ताव्ययो ध्रुवः । त्वं सर्वं खल्विदं ब्रह्मास्यात्मा साक्षी जगन्मयः ॥६९॥ यथास्वं यथायोग्य ॥ ६५ ।। गजदन्तसमं ।। ६६ ।। ६७ ॥ ६८ ॥ श्रुति- बृंहितयेत्येतदनुरूपां स्तुतिमाह । साक्षाचक्षुराद्यपेक्षवाय सन्निकृष्टमव्यवहितं तत्त्वमसि हे ईशनशील यतस्त्वमीक्षिताऽतः कर्ता स्वतंत्रत्वात् कर्मानुसारेण जगतो भर्तापि त्वमेवाव्ययोऽविनाशी अतो वो नित्यः यद्वा यस्त्वं तत्पदवाच्योव्ययो स्वश्च स एव त्वंपदवाच्यः कर्ता भर्ता च । ननु बुद्धेः परिणामित्वेन कियावेशात्कर्तृत्वं न वसंगस्यात्मन इति साख्योक्तेः कथमस्य कर्तृत्वमिति चेत्करणत्वेन क्लतशक्तिकाया बुद्धेः कर्तृता कल्पयितुं न शक्या कुठारादावदर्शनात् बुद्धेः कर्तृत्वे करणांतरस्य कल्पनीयत्वाच लौकिकवैदिक- व्यापाराणां कर्तृत्वसापेक्षत्वान्जीवः कर्ता 'कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात्'इति न्यायात् उक्तमहावाक्यविचारार्थ शमो विधेय इत्याह 'सर्व खल्विदं ब्रह्म तन्जला- निति शांत उपासीत' इति शमवाक्यं तस्मात्सर्वमिद ब्रह्म तज्जत्वाउल- त्वात्तदनत्वात्सर्वात्मके ब्रह्मणि रागद्वेषविषयासंभवादुपास्तिकालेपि शांतो भवेत् एवं शांतेन किं चिंतनीयं तदाह आत्मा व्यापकः साक्षी द्रष्टा न तु दृश्यः तहि दृश्य किं तन्मयमित्याह जगन्मयः अधिष्ठानसत्तातिरिक्तान्यसत्ता- भावात् ॥६९॥ हे विश्वात्मन् जगदुपादानभूतमायाशक्तियुक्तमहत्तत्वाख्यस- ·३८४ श्रीगुरुचरिते धिया गुणैविधाभूतात्स्वभेदात्तत्त्वलक्षणात् । भृतान्युद्भाव्य सर्वात्मविश्वं सृष्टं चराचरं ॥ ७० ॥ मायामयं ह्यस्वतंत्र वित्पात्रं कल्पितोत्र ना। सोपि वन्मायया भ्रांतो भूत्वा संकल्पवान् सदा ॥७१॥ यात्यधो विस्मृतात्मा सत्कर्मायत्तो वियोनिषु । भ्रमते भुक्तनिरयः कल्पेपि वासनाहदा ॥ ७२ ॥ स्थित्वोद्भवति कल्पादौ प्राग्वत्सत्कर्मवानपि । गत्वोवं पतति क्षीणपुण्योधश्चंद्रमंडले ।।७३ ।। ततोप्योपधिगो भूत्वा पुसि रेतस्ततोप्पसौ। स्त्रीपुंयोगाच्छुकरक्कमयो गर्भत्वमेत्यहो ॥७४ ॥ कललं पापंचरात्राबुबुदः सप्तरात्रतः। पेशी पक्षादवुदोथ भवति स्वस्थितो घनः ॥ ७५ ॥ मासा क्रूरः शिरो द्वाभ्यां ग्रीवायंगानि च त्रिभिः । चतुर्भिस्त्वग्रोमनखाः पंचभिः पड्भिरप्यथ ॥ ७६ ॥ मष्टिबुद्धः सकाशात्सत्वं लक्ष्यतेनेनेति तस्मात्सत्वलक्षणात्स्वस्माद्भिन्नात् सत्यादिगुणैत्रिधाभूतादहंकाराद्भूतानि आकाशादीनि कल्पयित्वा विश्वं सृष्टं ||७०॥विस्पानं ज्ञानपात्रं ना नरः पूर्वमुक्तः।।७१।। जीवस्य लोकांतरगमन- रूपः संसारः तृतीयाध्याये प्रथमपादे पभिरधिकरणरुक्तीनुसंधेयः भुक्तः पापफलरूपो निरयो येन स नानायोनिषु भ्रमते कल्पेपि वासनातःकरणेन ॥५२॥ प्राकल्परत् सत्कर्मवानप्यूय स्वी गत्वा पंचाग्निविद्याक्रमेणा- सो ॥७३॥ पुंसि रेतो भूत्वा स्त्रीसयोयोगातुकालीनात् ।।७४॥ प्राक्प्र- यमं पदकोशात्मस्थितः धनः सांदः ॥७५|| मनः कठिण द्वाभ्यां मासाभ्यां शिर: संपद्यते चतुर्भिर्मासैरत्वक पंचभी रोमनखाः ॥७६॥ षड्भि सास्या ·अ. २१ भक्तियोगः ३८५ नासास्याक्ष्यादिरंध्राणि सप्तभिचलनं च धीः। अष्टभिनवभिः पूर्णो देही भूत्वेश्वरं जगौ ।। ७७ ॥ जातो मृतः शश्वदहं वियोनीर्मयोपिता भक्तिपराङ्मुखेन । अवाङ्मुखं देव जरायुवीतं मामुद्धर स्तमितो मजे त्वां ॥७८॥ एवं स्तुत्वा सूतिवायुत्यक्तो विस्मृतलब्धधीः । रोख्यति जनुर्लब्ध्वा मोहितो माययेश ते ॥ ७९ ।। अनभिप्रेतमापन्न आसनोत्थानचेष्टने। पराधीनतया भुंक्ते स व्यथां वक्तुमक्षमः ॥ ८ ॥ ततोपि क्रीडनासक्तो वयस्यैरज्ञभावगः । वारुण्ये विषयासक्तो मचो दुर्जनसंगतः ॥ ८१॥ देवमायां खियं प्रेक्ष्य तद्भावैरजितेंद्रियः। भोगोत्सुकः खलोज्ञात कार्याकार्यो दुरध्वगः॥ ८२ ॥ दिछिद्राण सप्तभिश्चलनसामर्थ्य अष्टभिरध्यवसायलक्षणा पूर्वसंस्कारानुगता बुद्धिः नवभिर्मासैः सर्वांगसपूर्णो देही भूत्वेश्वरं जगौ नवभिरित्यत्र नवमे मासीत्यूह्यमेवमन्यत्रापि ।। ७७ ॥ शश्वत्पुनःपुनः विविधा योनयो मयोषिताः कप्टेनेति शेपः हे देव जरायुपरिवेष्टितमधोमुख पूतिगंधित्रस्तं मामितो गर्भ- चासादुदर इतःपरं त्वामीश्वरं मोक्षाय भजे ॥७८॥७९॥ अनभिप्रेत स्चेष्टा- विपरीतं प्रासोपि वक्तुमसमर्थोतः पराधीनतया न्यया भुक्ते ॥ ८० ॥ ततो वाल्येप्यज्ञानावं गतः द्रव्यादिना मत्तः प्रमचो वा ॥ ८१ ॥ त्रीरूपी देवनिर्मिता माया प्रेक्ष्य सदिलासमोहितोऽवशेंद्रियः अज्ञातमैहिकामुष्मिकं कार्य सदाचारादिरूपं पुण्यमकार्य निपिदं पापं च येन स दुर्मार्गगः गु-च....२५ ·३८६ श्रीगुरुचरिते वार्धक्ये स्वजनत्रस्तो रुग्णोस्वस्थो जराकृशः। श्वासकासकफाविष्टः संभवत्यजितेंद्रियः ।। ८३॥ शवायुरपि राज्या, हृतं शिष्टमपीदृशं । कथंकारं नृजन्मापि श्रेष्ठं भक्त्या विना त्वयि ॥ ८४॥ तत्साफल्यं नवविधत्वद्भक्त्यासक्तसंगतिः। त्वयि भक्तिः साधने द्वे त्वां याचे भक्तवत्सल ॥८५॥ भो जनात्रावतीर्णोयं सद्धर्मत्राणकारणः। परमात्मा परं ब्रह्म लीलाधाम्नैप नो नरः ॥ ८६ ॥ सेव्यताममृतत्वाय योगैर्वा श्रवणादिना । ॥ ८२॥ प्रतिकूलवर्तिभ्यः स्वजनेभ्यस्त्रस्तः रोगग्रस्तः कफश्वासाद्युपदवव- शादस्वस्थः जरया वार्धक्ये मदाग्नित्वात्कृशः अजितेंद्रियः पुरुष एवं संभवति ।। ८३॥ एवं शतायुरपि राण्या निद्राव्यवायाभ्यामर्धमपहृतं अवशिष्टमर्धमपीदृशं बाल्यादिभिर्हृतं श्रेष्टमपि नृजन्म त्वद्विपयकभक्त्या विना कथंकार व्यर्थमेव ॥ ८४ ॥ तज्जन्मसाफल्यं श्रवणकीर्तनस्मरण- सेवनार्चनवंदनदास्यसख्यात्मनिवेदनसंज्ञकनवविधत्वद्विषयकभक्तितत्पराणां भक्तानां संगतिस्त्वयि विषये भक्तिश्चेति द्वे साधने त्वां प्रति याचे भक्त- यसलेति संबुद्ध्या भक्ताभीष्टमवश्यं पूरयसीति सूचित ॥८५॥ एवं स्तुत्वान्यान्प्राह भो जनेति परमात्मा परप्रेमास्पदत्वात्स एव परं ब्रह्म तर्हि कुतोयं साकार इत्यत आह लीलाधाम्नावतीर्णः अवतारप्रयोजनं हेतुगर्भ- विशेषणेनाह सद्धमत्राणकारणः अतोयं न नरः ॥८६॥ यस्मादेवं तस्मा. दष्टांगयोंगनिष्कामकर्मानुष्ठानेर्वाथवा श्रवणादिनामृतत्वाय मोक्षार्थ भवद्भिः सेव्यतां यतोसौ भक्तिभावनः अतो भगवान्भजतो भक्ताननुगृहाति भजनी नाम निरंतरस्मरणं ध्यायति प्रोषितनाथा पतिमित्यत्र या निरंतरस्मरणा ·अ. २१ भक्तियोगः भजतोनुभजत्येप भगवान्भक्तिभावनः॥ ८७ ॥ यथा तृणौघोमिस्पर्शाद्भस्मसाज्जायते तथा । निःशेपाघ कृपांशेन निर्दग्धं मेमुना तथा ॥ ८८॥ भगवन्कति ते वाच्या वाड्मनोऽविपया गुणाः। श्रुत्या नेतीति सिद्धेपि श्रद्धावद्योगिगोचर ॥ ८९ ।। इत्यादिना बहु स्तुत्वा पदोः प्रणिपपात सः। शिष्टं कुठं तदा नष्टं विशिष्टेटसुतुष्टितः॥९० ॥ तत्रैव स्थापयामास तं दत्वेष्टं वरं प्रभुः । सोप्यानीय वधू स्थित्वा व्यरचद्विविधाः कथाः॥११॥ कवितां प्रसृतां लोके तस्य ज्ञात्वा नृकेसरी। कश्चित्कविरमंस्तेयं गोदारापि नृस्तुतिः॥१२॥ पतिं प्रति सोत्कंठा सैवमभिधीयते एवमेवोपासकः भक्तिशास्त्रार्पितधियोपे- त्य तादात्म्याभिमानतश्चिरासनं भवेद्यत्र तदुपासनमुच्यत इति वार्तिकोक्तेः इदमेवानंदजनक 'समाधिनिभृतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं भवेत्। न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदंतःकरणेन गृह्यत इति वचः नात् ॥ ८७ ॥ अघं पापं अमुना दग्धं ॥ ८ ॥ भो श्रद्धावद्योगिगोचर शुत्या नेति नेत्यस्थूलमनधित्यादिना सिद्धपि तव रूपे वाङ्मनोगोचरा वाङ्मनसयोरविषया नित्यतृप्तत्वाद्या गुणाः कति वाच्याः अनंतत्वादवाच्या एवं अत्र वाड्मन इति द्वंद्वैक्यं ॥ ८९ ॥ पदोः पादयोः 'धर्मेणाधिगतो यैस्तु वेदः सपरिवहणः ।। ते शिष्टा ब्राह्मणा ज्ञेयाः श्रुतिप्रत्यक्षहेतव' इति । मनूक्तमनो विशेषेण शिष्टानामिष्टस्य श्रीगुरोः संतोषतः तदाज्ञापाटनमेव संतोपः ॥९० ॥११॥ उदारा प्रगल्भापि नृस्तुतिनियेति मन्यते स्म ·३८८ श्रीगुरुचरिते तद्ग्रामे केनचिन्नीतो गुरुस्तस्मै व्यदर्शयत् । उपास्यकल्लेशलिंगस्थं स्वं रूपं हृदर्चने ॥ ९३ ॥ पंचभिस्तं नवैः श्लोकैनित्यवन्मानसार्चने । स्तुवंतं श्रीगुरुः प्राह कास्ते कल्लेश्वरो वद ॥ ९४ ।। तच्छ्रुत्वा स तदा ध्यानं विसृज्य भगवान्स्वयं । नृरूपेणावती!यमिति मत्वान्वगाद्गुरुं ॥९५ ॥ नृकेसरिर्गुरुं प्राप्य रचितैः पंचभिः शुभैः । श्लोकैस्तुष्टाव तं प्राह हित्वेशं स्तौपि किंनरं ॥ ९६ ।। ॥ नरकेसर्युवाच ॥ भवान्मयाज्ञभावेन मानुपो लौकिको मतः । कृपयापास्य मेऽज्ञानं सत्वं रूपं प्रदर्शितं ॥ ९७ ॥ तेन नष्टोद्य मे मोहस्त्वत्प्रसादाज्जनार्दन । प्राक्पुण्यं फलितं मेदः शिष्याली मां नियोजय ॥९८॥ भगवानपि सुप्रीतस्तस्मै दत्वांशुकं वरं। प्राह कल्लेश्वरं विन भन तत्रापि मत्स्थितिः ॥ ९९ ॥ ॥९२ ॥ तस्ौ नृकेसरये हृदईने मानसपूजायां ॥ ९३ ॥ ९४ ॥ ९५ ॥ ईशं हित्वा नरं स्तोपि किं फुत्सितो नरः किंनरः देवापेक्षया दुर्गंधादिना नराः कुत्सिता तं कुत्सिता नरा यस्मात्तं वा ॥९६॥ मया मायया योज- भारस्तेन ल किको मतः ॥ ममेति शेप इति योज्यं मतिबुद्धिपूजाथै- भ्यधेति पीसापेक्षात् ॥ ९७ ॥ भवतो दर्शनं अदः मे प्राक्पुण्यं फलितं शिणपतो ॥९८ ॥ अंशुकं वस्त्रं तत्रापि कल्लेश्वरेपि ॥ ९९ ॥ हिला

·अ.२१ भक्तियोगः
३८९
स प्राह भगवन्तेदः प्रत्यक्ष रूपमुत्तमं ।
हित्वोत्सहे न गंतुं मां स्वपादाब्जे स्थिरीकुरु ॥१०॥
मद्धाम्न्याप्तोस्यनायासाद्भगवन्भक्तकामधुक् ।
दयाब्धे मा कुरूपेक्षां दयनीयतमस्य मे ॥ १०१॥
इत्युक्त्वा स पपाताने तमाश्वास्य दयानिधिः ।
शिष्यत्वेनोररीकृत्य स्वात्मसौख्यमुपादिशत् ॥ १०२॥
एवं भृत्वा कवी द्वौ तौ संग्रथ्य हरिसत्कथाः ।
तत्कीर्तनाच्छ्रद्धयात्र कृतकृत्यो बभूवतुः ॥ १०३ ॥
इति श्रीगुरुचरिते भक्तियोगे भक्तिवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः॥
आदितः एकविंशोऽध्याय ॥ २१॥
गंतुं नोत्सहे ॥ १०० ॥ ध्यानतो मद्धाम्नि चित्ते ॥१०१॥ उरीक-
त्यांगीकृत्य स्वस्य प्रतीचः आत्मनो ब्रह्मणो यदभेदज्ञानानुभवसौख्यं
तदुपदिदेश ॥ १०२॥ १०३ ।।
इति श्रीगुरुचरिते टीकायां एकविंशोध्यायः ॥ २१ ॥

·अथ द्वाविंशोऽध्यायः
॥ नामधारक उवाच ॥
श्रुतो गुणानुवादोपि हरेस्तृप्तिन मे गुरोः।
अतीच वर्धते तृष्णा शश्वच्छ्रवणपानतः ॥१॥
भवाननलसो नूनमुदारतम एव मे ।
पूर्वश्रेयःप्रभावेन संगतोस्ति कृपाकरः ॥२॥
॥ सिद्ध उवाच ॥
गुणानुवादक्षीराब्धेः कति पासि कथामृतं ।
सच्चित्सुखस्य लीलानुरनन्तस्य परात्मनः ॥ ३॥
गुणान्कात्स्न्न वक्तुं न क्षमः कोपीशितुस्त्वहं ।
उच्चावचखगोड्डानन्यायाद्वक्ष्ये यथामति ॥४॥
स भीमामरजातीरविहारी भक्तवत्सलः ।
भक्ताधीनत्वमाश्रित्य सदाभूत्तन्मतानुगः ॥ ५॥
श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ द्वाविंशोध्यायः॥ द्वाविंशष्टतनुर्भत्वा दीपाव-
त्युत्सवं व्यधात् ।। ददौ शूद्राय धान्यत्धि क्षेत्रमाहात्म्यमाह च ॥१॥ एता.
वान्गुणानुवादः श्रुतस्तथापि मे अलवुद्धिर्न हरेर्गुरोर्गुणामृतस्येति शेषः
शश्वत्पुनःपुनः श्रवणरूपपानेन मेऽतीव तृष्णा वर्धते ॥ १॥ उदारतमो
महत्तमो दावतमो वा पूर्वपुण्यसामर्थ्यात् कृपाकरः कृपासागरः भवान्
॥२॥ हरेर्गुणानुवाद एव क्षीरसागरस्तस्मात्कथारूपममृतं कति पासि
अशेपपाने तव शक्तिर्नास्तीति भावः कथंभूतस्य सच्चित्सुखस्य चिदान-
देकरसस्य लीलयाविष्कृतनरदेहस्य परात्मनोनंतस्य एतैर्विशेषणैः परब्रह्म
रूपत्वं साधितं ।। ३ ।। कास्न्येन समग्रत्वेन वक्तु कोपि न समर्थः अहं
तत्कथनपूण्येनात्मशुद्धये यथामति वक्ष्ये ॥ ५ ॥ आशुत्यागीकृत्य ॥ ५॥

·अ.२२ भक्तियोगः निराकारो निरीहोपि शुद्धसत्वस्वरूप्वजः । बुद्ध्या संगत्य लीलार्थ स्वयं विश्वात्मकोमवत् ॥६॥ सर्वत्र स्थितिमांस्त्वेप पश्येयुमनयो हि मां। इति मत्वा त्रिधा भूत्वा त्रिषु लोकेषु संस्थितः ॥७॥ तत्रापि भुवि मे भक्का भूयांसो मन्मयास्त्वहं । तेपामगोचरोस्म्यस्मात्स्थेय तत्रेत्यमस्त सः॥८॥ ततोत्र भगवान्भूमौ लीलाधाम्ना युगे युगे। भजतोनुभजत्येप श्रद्धाभक्तिप्रियः प्रभुः ॥९॥ किं वर्ण्यते भगवतो भक्तवात्सल्यमद्भुतं । परिपूर्णोपि संतृप्तो भोक्तुं भ्रमति तद्गृहे ॥ १०॥ अन्या अपि तु वल्लीलास्तादृश्यः सत्यनंतशः। स्वकृते तु न ता विद्धि भक्तानुग्रहलक्षणाः ॥११॥ यहि भक्तानुगश्चेत्तर्हि साकारो वा निराकारो वेति विचार्यमाणे 'न स्थान- तोपि परस्योभयलिंग सर्वत्र' इति न्यायासाकारनिराकारयोर्विरुद्धत्वानारूप- सेव तत्वतो ब्रह्म रूपं तूपासनायामन्यते न तु तात्पर्यणेत्याह निराकार इति आफाररहितोपि निरिच्छोपि बुद्ध्या महत्त्येन संगम्य स्वयं लीलार्थ । मुनयः सनकादयः ब्रह्मविष्णुशिवरूपत्रिधा भूत्वा त्रिषु सत्यादिलोकेषु स्थितः ॥ ७॥ भूयासः प्रचुरा एते रूपैस्तेषामवि- पयोस्पतस्तत्र भूलोके मया स्थैयमित्यमस्त ॥ ८॥ युगे युगे तदक्षा अनुमजत्यनुगृण्हाति ।। ९ ।। तद्गृहे स्वभक्तगृहे ॥ १०॥ भक्तानुग्रह एवं उक्षणं यास ता लोलाः ॥ ११॥ अन्यत्र तपसापीशो दुर्लभः अतु विश्वरूपोभूत् ॥

·३९२ श्रीगुरुचरिते कलौ घोरेन नो भाग्यमुदितं हि युगे युगे। दुर्लभस्तपसापीशः स्मृत्यैव सुलभोन नुः ॥१२॥ स एप भगवांस्तत्र भक्ताधीनतयान्वहं । निमंत्रितो भक्तगेहे भिक्षान्नं चुभुजे प्रभुः ॥ १३ ॥ दीपावल्युत्सवे सप्त प्रिया भक्ता जगद्गुरुं। स्वे स्खे गृहे.नेतुकामा भिन्नवासाः समाययुः॥१४॥ भवंत नेतुकामोय दीपाल्यां पंचवासरं । प्राप्तोसम्यचैव गंतव्यमित्येकैकोब्रवीद्गुरुं ॥१५॥ ॥ श्रीगुरुरुवाच॥ युयं सप्लैक एवाहमेककालीन उत्सवे । सप्तग्रामेष्वेकदैव कथं मे गमनं भवेत् ॥ १६॥ एकत्रैकैकघले वा गतिरेकैकसमनि । संभवेच्चेत्कृतं तद्वद्भवद्भिर्मे वरं द्विजाः ॥ १७ ॥ भक्ताधीनोस्मि मां यो यो नयेद्यास्यामि तत्र च । तुच्छुवान्योन्यं कलहं चकुर्नेष्याम्यहं त्विति ॥१८॥ कलौ पुरुषस्य भक्त्यैव सुलभः अयमिति शेषः ॥ १२ ॥ १३ ॥ भिन्न- वासाः नैकग्रामस्थाः ॥ १४ ॥ दीपाल्यां दीपोत्सवे ।। १५ । एककालीन उत्सवे एकदैव सप्तग्रामेषु कथं गमनं भवेत् ।। १६ ॥ समिलित्वैकत्रोत्सवः कर्तव्य एवं कृते एकत्र गतिः संभवेदधवैककस्मिन् दिने एकैकगृहे गतिः समवेत् भो द्विजाः भवद्भिरेवं कृतं चेन्मे वरं मनाविप्रयं ॥ १७ ॥ यस्मा दत्ताधीनोस्मि तस्माद्यो यो भक्तो मां यद्यद्गृहं नयेत्तत्र तत्र यास्यामि अहं नेष्याम्यहं नेष्यामीत्यन्योन्यं कलहं चक्रुः ॥ १८॥ द्विजा ऊचुः भो भगवन् ·अ, २२ भक्तियोगः ३९३ निःस्वो धनीति द्वैतान्मां मा पाहि ह्यसि भो समः। भृतमात्रेत एहीति प्रोक्त्वा ते पतिताः पुरः ॥१९॥ निवार्य तान्सर्वगृहानेष्यामीत्युदितेपि ते । कैर्विश्वस्तव्यमित्यूचुताः श्रीगुरुमीश्वरं ॥२०॥ भगवानपि तद्भाव ज्ञात्वैकैकं रहो द्विज । सस्मितास्यः समाहृय पाहोदारगिरा सदा ।। २१ ॥ न वाच्यं कापि तेचैव गृहमेष्ये चरेत्यथ । तेपि सप्तैवमन्योन्यमशंसंतो ययुगृहान् ॥ २२ ॥ वत्रत्यैः क्व भवान्याति नो हित्वेत्युदितेन तु । तिष्ठाीति प्रभुः प्रोवत्वाष्टौ ग्रामानेकदाभ्यगाव॥२३।। सर्वेश्वर्यसंपन्नोसि अतोयं निःस्वो दरिद्रस्तद्वेश्मन गंतव्यं अयं धनी तद्देश्य गंतव्यमिति द्वैतदृष्ट्या मां मा प्रेक्षेति शेषः किं तर्हि पाहि समय्या रक्ष मां पालय यद्यपि सर्वेषां त्वमेव पालकस्तथापि द्वैतदृष्टिं मा कृथाः यतो भूतमात्रे समोसि अत एहीति प्रोक्त्वा ते पुरतः पतिता अभूगन् ॥ १९ ॥ तया तान्पतितान्प्रति सर्वेषां गृहान्प्रत्येष्यामीति भगवतोदितेपि कैश्विस्त- व्यमित्यूचुः अत्र हेतुः भ्रांताः भगवत्तत्यानभिज्ञाः ।। २० ।। भावं भक्ति रह एकांते उदारगिरा प्रगल्भवचनेन ॥२१॥ ते तब गृहमयैव एव्ये त्वया कापीदं न वायं निःशंक चर गच्छ अशंसंतः परस्परमफययंतः ॥ २२॥ श्रीगुरुनामांतरं गच्छतीति श्रुत्वाय नोस्मान्हित्या भवान्क यातीति तत्रत्यैस्तद्मामभवैरुदिते सति अहं तु अत्र तिष्टामीति तान्योक्त्या एकदैक- स्मिन्नेव कालेयो प्रामानन्यगात् ।। २३॥ लौकिकं लोकमसिद्ध एक मुल्य ·श्रीगुरुचरिते स्थले वास पंचाहमष्टस्वपि जगन्मयः । लौकिकैकस्वरूपेण ततोस्थात्संगमे प्रभुः ॥२४॥ स्वादन्नशाटीकंत्राणपादुकार्पणसेवनैः । संतोपितः स भगवान्भक्तैराप मुहुर्मठं ॥२५॥ पुनः सर्वेपि ते प्राप्ताः कार्तिक्यां तु परस्परं । ऊचुर्मे धाग्नि पंचाहं दीपाल्यां संस्थितो गुरुः ॥२६॥ तत्रत्या अपि तं प्राहुः पंचाहं वापि नो गतः । अत्रैव प्रभुरस्माभिर्दीपावल्युत्सवं व्यधात् ॥२७॥ मृपा मृति चान्योन्यं तदा प्रलपतो विभुः। तान्नाह तूष्णी स्थेयं भोः सर्वत्राहं गतः खलु ॥२८॥ तदा ते चकिताः सर्वे तुष्टुवुर्नतकंधराः । भगवंस्ते परं पारं महिम्नोऽजानतां हि नः ॥ २९ ॥ . यत्स्वरूपं तेन अष्टस्वपि स्थलेषु भक्तगेहेषु पंचाहमुवास नात्र चित्रं यतो जगन्मयः ईश्वरः ततो दीपोत्सवानंतर पूर्ववत्संगमेऽस्थात् ॥ २४ ॥ स्वादु मिष्टं शाटी परिधानीयवस्त्र कंत्राणं शिरस्त्राणं काष्ठमये पादुके एषां समर्पणं पादसंवाहनादिसेवादि च तैः कृत्वा भक्तैः संतोषितो मठं प्राप ॥२५॥ फार्तिक्यां कृत्ि पौर्णमास्यां नक्षत्रेणेत्यण टिट्ठाणनिति डीप् मे धाम्नि गृहे दीपावल्यां पंचदिनपर्यंत प्रभुः स्थितः ॥ २६ ॥ इतो ग्रामात क्यापि मामांतरं नो गतः व्यधाव्यकृणोत् ॥ २७॥ त्वं मृषा भाषसे त्वं मृति कलहं कुर्वतस्तान्प्राह भो विप्रा भवद्भिस्तूष्णी स्थेयं न कस्यापि मृषा यतोहं सर्वत्र सर्वान्प्रति गतः ॥ २८ ॥ नता नना कधरा ग्रीवा येषां ते महिम्नः परं पारमजानता अस्माकं ॥२९ ॥ लौकिकवाचः स्तोत्र ·अ. २२ भक्तियोगः कथं लौकिकवाचस्त्वं स्तोत्रपात्रो भविष्यसि । श्रुतवाचामपि ब्रह्मन्न गुहाशयसंस्थित ॥३०॥ विश्वव्यापक तेनंत दिव्यं जन्म क्रियाप्यज । नान्या नोमृतत्वार्थमवतारप्रयोजनं ॥३१॥ श्रूयते दृश्यतेदो यत्त्वन्मायेयं दुरत्यया। मा वृणोत्विति भो श्रीमन्देहि नो दक्षिणां वरां ॥३२॥ इत्युक्त्वा प्रणतिं चक्रुस्तान्संतोष्य जगत्मभुः । सर्वान्प्रस्थापयामास स्वं स्वं धामापि ते ययुः ॥३३॥ पात्रं कथं भविष्यसि यतः श्रुतवाचामपि स्तोत्रपात्रं न भवास अतः किमु वक्तव्यमन्यत् ननु 'यो वेद निहितं गुहायाम्' इति श्रुतेः कथं शास्त्रवा- चोप्यपात्रत्वमत आह गुहाशयो वुद्धिस्तस्यां ज्ञातृज्ञानज्ञेयत्रिपुटीव्यवहा- रस्य भ्रांतिविवेकाभ्यां संपादितयोभोंगमोक्षयोश्च निगूढत्वात्तया बुद्ध्योप- लभ्यत्वेन तत्र ब्रह्म संस्थितमिति श्रुतिर्ज्ञापयति 'एष सर्वेषु भूतेषु' इति .' इति वाकर्तव्यस्तोत्राविषयत्वं प्रतिपादयति अत उक्तं गुहाशयसंस्थितेति यद्वा गुहायां शेत इत्यसौ गुहाशपः अधिकरणे शेते. रित्यन् सम्यक् स्थितः संस्थितः कूटस्थः स चासौ ॥ ३० ॥ ते जन्मा- वतारोऽलौकिकः क्रिया कर्माप्यलौकिक नान्या त्वरमीडायर्थ न आस- कामत्यात किं तु तयावतारप्रयोजनं नोल्माकं मोक्षार्थमेव ॥ ३१ ।। तर्हि मदंशानां भवतां वंधोस्ति किं न वास्ताधाभावेपि मापावरणरप एप बंधः नान्यः यदुक्तं 'न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वा मुक्त इत्येपा परमार्थता' इति मतो मायावरणमोक्षरूपां पर दक्षिणा देहि यतो पर्प माझणाः ॥३२॥३३॥ दुर्विभाज्या दुपाः म्पधा- 'यद्वाचानभ्यु ·श्रीगुरुचरिते एवं स भगवान्ननं पूर्णः सञ्चित्सुखात्मकः । भक्ताधीनतया चेष्टा दुर्विभाव्या व्यधादिह ॥ ३४ ॥. जात्याचारवयोरूपविद्यार्थगुणपौरुषे । नापेक्षते हि भगवान श्रद्धाभक्तिप्रियः प्रभुः ॥ ३५ ॥ . भृणु चित्रं प्रवक्ष्यामि कश्चिच्छूद्रो गुरुप्रियः। दास्येनैवैहिकान्भोगान्भुक्त्त्वांते मुक्तिभागभूत् ॥ ३६॥ कृषीवला स तु सदा स्वकर्मासक्त एव तं । स्वक्षेत्रादामठे यांव ननाम प्रत्यहं गुरुं ॥ ३७॥ तद्गमागमसौख्यार्थ प्रत्यहं संगमायनं । अपास्य कंटकाश्मादीन्सुगमं विशदं व्यधात् ।। ३८ ॥ नत्वा पूर्ववदायांत मुदा तद्तमानसः । कृषि चकार तं दासं पृच्छति स्मैकदा गुरुः ॥३९॥ व्यकृणोत् ॥ ३४॥ ब्राह्मणादिजातिः श्रुतिस्मृत्युदिताचारः वाल्यादि वयः रूपं चक्षुप्रियो गुणः परापरविद्या अर्थो धनं गुणाः क्षात्यादयः प्राणेंद्रिय- शरीरबलं हि यस्मानापेक्षते अनुकंपावसर इति शेषः ॥ किं तु भक्तिमेवा- पेक्षत इति वक्तुं श्रद्धाभक्तिप्रिय इति विशेषणं प्रभुरित्यनेन दानसमयेप्य न्यैरनिवारणीय इत्युक्तं भवति 'न हित्वा शूरदेवानमर्तासोदित्संत भीमं नगा चास्यते' इति श्रुतेः ॥ ३५ ।। मुक्तिभाक् मुक्तियोग्यः ॥ ३६ ॥ कृषिर- स्यास्तीति कृषीवल: रजाकृष्येति वलच् स्वकर्मानासक्त एव प्रवाहपतितं कर्म कुर्वन्मुक्त इव मठादारभ्यामठे मठपर्यंत वायांत गच्छेत ॥ ३७॥ संगममार्ग विशदं व्यधात् ॥ ३८॥ ३९ ॥ उद्घाटय स्फुटं कुरु ·अ, २२ भक्तियोगः ३९७ सदा मेरो कुतः शूद्र पतस्येतेन किं वद। साध्य किं तेस्ति मनसि तदद्योद्घाटयाखिलं ॥ ४०॥ ।। शूद्र उवाच॥ भजामि सुखकामस्त्वां क्षेत्रं ते कृपयाखिलं । मनोज्ञं भाति तत्प्रेक्ष नोपेक्ष्यः पादजोप्यहं ॥४१॥ तदा सस्मितमीशोपि सर्व क्षेत्रं विलोक्य तत् । आग्रादुर्भूतसस्य तं प्राह द्राक्छिध्यदोखिलं ॥ ४२ ॥ विश्वासो मेस्ति वाक्ये चेच्छिवि मे यावदागमः । इत्युक्त्वा संगमं गत्वा प्रभुः कर्माद्विकं व्यधात् ॥४॥ गत्वा शूद्रोपि पत्ये तु प्राह निश्चित्य ते करं। क्षेत्रं देहीति स प्राह नेदं साध्वद्य कर्पक ।। ४४ ॥ शश्वत्प्रार्थ्य परुदत्तद्विगुणं भागमंघ्रिजः। दातुं निश्चित्य जग्राह प्रमापत्रमतोपि सः॥४५॥ आहूयाथार्थलुब्धान्स लोकान्यावच्छिनत्ति तत् । सापत्या क्षेत्रमेत्य द्राग्वारयामास तं वधूः ॥ ४६ ॥ ।॥ ४० ॥ सुखं कामयत इति सुखकामः कर्मण्यण पादजः शूद्रः ॥ ४ ॥ ईपप्रादुर्भूतं सत्यं यस्मिताक्षेत्रं दृष्ट्वा तं शूद्रं प्राह अखिलं सस्यं शी छिंधीति ॥ ४२ ॥ अन्हि भवमान्हिकं काला पत्ये क्षेत्राधिपाय हे फर्षक शूद साधु शोभनं न ॥ ४३ ॥ ४४ ॥ शश्वत्पुनःपुनः गतवर्षदत्त- भागाद्विगुणं भाग दातुं निश्वित्य प्रमाणपनं जमाह सोपि पतिरपि ततः रदात्प्रमाणपत्रं जग्राह ॥ ४५ ॥ १६ ॥ स्तोत्राणि छेदनशस्त्राणि निधा ·३९८ श्रीगुरुचरिते निधाः स्तोत्राणि मा छिंधीति वदंत्याः स कैशिके। चूर्णप्रतिनिधीकृत्य पद्धूलि पुनराच्छिनत् ॥ ४७ ॥ स नोन्मत्तस्तु भरतपन्हादकविभीषणैः । मातापित्रग्रजास्त्यक्ता गुर्वर्थे का कथान्यतः॥४८॥ सा गत्वेशं रुदत्यूचे मुंडिवाक्यानुवर्त्य हो। क्षेत्र छिनत्ति तेऽपक्वं प्रमत्तस्तं निवारय ॥४९॥ निवारणाय सोप्येकं दृतं प्रेरयदेत्य सः। तस्मै गंभीरया वाचा स्वामिवाक्यं शशंस ह ॥५०॥ तं प्राह शूद्रोपि पत्ये शंसारब्धोद्यमस्य तु । पारं यास्ये नो विभेमि तत्प्रमालिपिरस्त्यसौ ॥५१॥ दूतोप्यागत्य पत्ये तु तत्स्माचष्टेत्रवीत्स तां। शूधन्यथा कथं वाक्यं कार्य सोप्यर्थधान्यवान् ॥५२॥ निधेहि सस्यं मा छिधीति वदंत्यास्तस्याः केशसमूहे पादधूलि चूर्णप्रति- निधीकृत्य अभूततभावे चिः एतेन ताडनभिया स्त्रियाः पलायनं शूद्रस्य च पश्चाद्धावनं ध्वन्यते एवं कृत्वा पुनराच्छिनत् ॥ ४७॥ स्त्रिया बिभी- पकोपि स न चोन्मत्त इति किमुन्मत्तेनेति कैमुतिकन्यायेनाह भरतेन माता प्रहादेन पिता विभीपणेनाग्मजः गुर्वर्थं त्यक्तः गुरुशब्देनेश्वर उपलक्ष्यते तस्य सर्वेपामपि गुरुत्वात् अन्यतः साविभक्तिकस्तसिः अन्येषां दारादीनां तु गुर्थ त्यागे का फथा किमुतेति भावः ।। ४८ ॥ ईशं प्रभु मुंडी संन्यासी अपकमिति छेदः पचो वः ॥ ४९ ॥ सोपि प्रमुरपि तस्मै शुदाय ॥५०॥ तं दूतं शंस कथय मे मयारब्धस्योद्यमस्य पार यास्ये असौ इयं तत्प्रमालि- पिरस्ति अतस्तस्मान विभेमि ॥५१॥ तच्छूद्वाक्यमाचष्टे स्म कथया- मास स प्रभुः तां शूी अन्यथा वाक्यं कथं कार्य तर्हि तब करः कथं ·अ. २२ भक्तियोगः ३९९ तच्छ्रुत्वा सा रुदत्याप क्षेत्रसीमा सुतान्विता । तच्छूद्रोप्यखिलं छित्वा गुर्वागममचिंतयत् ॥ ५३॥ कृत्वाप्यान्हिकमागच्छन्छातं सर्वमवेक्ष्य तं। प्रणतं प्राह किमिदं कृतं साहजिकोक्तितः॥५४॥ यदन्येन हृदापीटकर्तुं शक्यं न भुव्यदः । कर्माद्य दुष्करं नियं त्वया कृतमतःपरं ॥ ५५॥ कुतस्ते भविता वृत्तिर्दास्यसीशाय किं वद । अपक्वं हरितं सर्वं सस्यमेतदृथा गतं ।। ५६ ।। स प्राहोक्तं कथमपि श्रुतवत्सद्गुरोर्वचः। तन्मेपि फलदं जन्म दत्तं येन स वृत्तिदः॥५७॥ भक्तिश्चेदुक्तवयात्त इत्युक्त्वा ययौ गुरुः। सोप्याप स्वगृहं धीरो ध्यायन्हरिपदांबुजं ॥५८॥ कालेनाल्पीयसा सूर्य इते मूलर्भमंयुदः । ववर्ष च्छिन्नमपि तद्यावनालाद्यवर्धत ॥ ५९॥ लभेदत आह सोप्यर्थधान्यवानिति ।। ५२ ।। आप प्राप ॥५३॥ मतं कृत्तं उपलक्षणात्सस्यं स्वाभाविकवचनादपि किमिदं कृतं ॥५४॥ यत्कर्म त्वदन्येन मनसापि ईदृक्करिष्यामीति मंतुमप्यशक्यं निंद्यमपकछेदनात ।। ५५ ॥ वृत्ति विका ईशाय क्षेत्रपाय वैश्वानररूपाय वा 'अह वैश्वानर' इति स्मृतेः ॥ ५६ ॥ कथमप्युपहासादिनाप्युक्तं श्रुतवच्छास्त्रवत् तुच्छा- सांसारिकनिर्वाहफलादप्यधिकं फलं मोक्षादि कुतो वृत्तिरित्यस्योत्तरमाह जन्मेति तथा चोक्तं 'यो मे गर्भगतस्यादौ वृत्तिः कल्पितवान्स्वयं । शेप- वृत्चिविधानार्थं स किं सुशोथवा मृत' इति ॥ ५७ ॥ एवं भक्तिवेत्ते तयो- किवद्भूयात् ।। ५८ ॥ मूलनक्षत्रं सूर्ये प्राते सति तद्यावनालादि छिन्नमपि ·श्रीगुरुचरिते प्रादुर्भूतानसंभाव्यानंकुरानभितोमितान् । दृष्ट्वा जल्हादिरे सर्वे शूद्यप्यत्यंतहर्पिता ॥६॥ पत्युः पादौ सकारुण्यं गृहीत्वा गद्गदाक्षरा। वभापे गुरुभक्तोसि मम मंतून्क्षमस्व भोः॥ ६१॥ तथेत्युक्त्वा तया शूद्रः प्रपूज्य क्षेत्र गुरुं । यातं क्षेत्र दर्शयित्वा प्रणतो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६२ ।। अंघी चिंतामणिवाक्यं सुधास्पर्धि दयानिधे । ज्योतिर्मयं न वेत्यधो घृकोर्कमिव धाम ते ॥६३ ।। दृष्टं समृदपुण्येन धाम ते दिव्यमद्भुतं । कृतकृत्योस्म्यतो देव मा माधोक्षज विस्मर ॥ ६४॥ तमाह श्रीगुरुः शूद्र धन्योस्यवरवर्ण ते ॥ परितुष्टोस्मि दास्पेन नून सद्गतिभाग्भव ।। ६५ ।। ॥ ५९॥ असभाव्याननेकानभित आसमंतात्प्रादुर्भूतानकुरान् जल्हादिरे आनद प्रापु ॥६० ॥ भो पते मम मतूनपराधान् क्षमस्व ॥६१। शूद्रोपि तथेत्युक्त्वा तया पत्न्या सहित क्षेत्रप क्षेत्राभिमानिन देव प्रपूज्य यहा यदज्ञानोत्थादविश्वासात्पतिनिंदागुरुधि कारादिदुश्चेष्टा पूर्व प्रवृत्ता अधुना तु तस्यैन प्रसादेन लौकिकलाभदर्शनेन च तमोगुणाविष्टाय हीनजात्युद्भवाया अस्या स्त्रिय ईदृशी शातिरुपलब्धा नूनमय क्षेत्रज्ञस्यात्मन एव प्रसादस्तेन पिना क शांतो भवेदिति त क्षेत्रज्ञ प्रपूज्य सत्कृत्य तदैव सगम प्रति यांत गच्छत गुरु अकुरित क्षत्र दर्शयित्वा प्रणतो भक्त्या लीनो वक्ष्यमाण प्राह ॥६२।। ते अनी चिंतामणिस्ते वाक्यं सुधातोधिक ते धाम रूप ज्योतिर्मय धूको दिवाध ॥ १३ ॥ समूदपुण्येन पूर्वसचित पुण्येन ॥६४ ॥६५॥ स्वाचार स्वनात्याचारस्तेन सपन्न 'अपि ·अ. २२ भक्तियोगः दुराचारोपि यदि चेत्सेवते मामनन्यधीः ॥ स तु साधुर्हि तस्मात्वं स्वाचारो भक्तिमान्मयि ॥६६॥ अतस्ते दत्तमेतत्तु निवसेवकुलमले। अचला कमला दास्यं मदीयं चाप्यसंशयं ।। ६७ ॥ इत्युक्त्वागाद्गुरुः सोपि गत्वेशं प्राह निश्चितात । अधिमागं प्रदास्ये ते यतो धान्यधिरद्भुता ॥ ६८ ॥ चेत्सुदुराचार' इति स्मृतेः ॥६६॥ अमले सच्छूद्रसंज्ञके अचला लक्ष्मीः तया प्रमादः स्यादित्यत आह मदीयं दास्यं दत्तमित्युक्तं ननु तदुपर्यपि बादरायणः संमवात्' इति न्याये भाष्येऽत्रैवर्णिकदेवदृष्टांतेन शूद्रस्याप्यत्रै- वार्णिकस्याधिकार इति चेदस्ति देवशूद्रयोवैषम्यं उपनयनाध्ययनाभावेपि स्वयंप्रतिभातवेदा देवास्तादृशस्य सुकृतस्य पूर्वजन्मार्जितत्वात् शूद्रस्तु तादृशसुकृतराहिल्यान स्वयंप्रतिभातवेदः नापि तस्य वेदाध्ययनं उपन- यनाभावाच्छौतविद्यायां शुद्रो नाधिकारी यस्य वेदोचारणेन वेदश्रवणेन च जिव्हाछेदनं त्रपुजतुभ्यां श्रवणाच्छादनं च श्रूयते स कथं विद्याधिकारी भवेत् तथा च बादरायणः 'शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदावणात्सूच्यते हि' छांदोग्ये रैक्वेन जानश्रुतय उक्तं 'आजहारेमाः शूद्रानेनैव मुखेनालापयिष्य- था' इत्यत्न जानश्रुतिविषयः शूद्रशब्दो योगिको न रूढः विद्याराहित्यजनि- तया शुचा गुरुं दुद्रावेति शूद्रपदार्थः न च रूट्या योगस्यापहारो रूढे- रत्रासंभवात् ननु तस्य कथं मुक्तिरिति चेत् 'श्रावयेचतुरो वेदान्कृत्वा ब्राह्मणममत' इत्युक्तेः पुराणश्रवणेधिकारसद्भावाच्छ्रवणादिनाधिकारित्वसंपा. दने जन्मातरमोक्षः धर्मव्याधादीनां तु केनचिकर्मणा हीनयोनित्वेपि पूर्वानुष्ठितज्ञानोदयान विरोधः अतो दास्यदानं निरवयं ॥१७॥१८॥ गु.च....२६ ·श्रीगुरुचरिते स प्राह नान्यथोक्ति प्रसादात्सगुरोस्त्वियं । लब्धा धान्यधिरनयं न स्पृशाम्यर्पयोक्तवत् ।। ६९॥ परिपक्कं ततो दृष्ट्वा सस्यं छित्वानयद्गृहम् । कामं शेपं जनेभ्योदादमितं धान्यमुत्तमम् ॥ ७० ॥ बहवो लेभिरे धान्य प्रकामं सोपि सद्गुरोः । कृपया परया भृत्वा श्रीमान्सेवेतिनीचवत् ।। ७१ ।। तत्रेदृश्यः प्रभोलीलाः कति वृत्तास्तु कृत्वशः । न ज्ञाताः कैरपि पुर मन्ये धन्यतमं तु तत् ॥ ७२ ।। ॥ नामधारक उवाच ।। सत्तमाश्रित काश्यादिक्षेत्रेषु भुवि सत्स्वपि । प्रीत्योवास कुतस्तत्र भगवान्मे वदस्व तत् ॥७३॥ ॥सिद्ध उवाच ॥ तत्र तीर्थान्यनेकानि देवा अप्यखिलाः खलु । जगनिवास उद्धीक्ष्य तस्थौ ध्रुवमधोक्षजः ।।७४ ।। मंदधीभिस्तु तीर्थानि तिष्येऽज्ञातानि तान्यतः । गुरुः प्राहकदा लोकं पावनानि प्रदर्शयन् ॥ ७५ ॥ अनयं अन्यायं ॥ ६९ ॥ काम यथेष्टं ॥ ७० ॥ सोपि शूद्रः श्रीमान्भूत्वा तिनीचवत्सेवे श्रीगुरुमिति शेपः इयमेव परा कृपा यड्रीमतोप्यनौद्वत्यं ।।७१ ।। अतएव तत्पुर गर्वनगरं धन्यतम मन्ये ।। ७२ ॥ तत् अखिल निवासकारण ।। ७३ ।। जगन्निपासस्यापि स्थितिः क्षेत्रप्रकाशनेन भक्ता- नुग्रहार्थमेर ।।७४ । तिष्ये फलो अज्ञातानि तानि पावनानि तीर्थानि प्रदर्शयनेकदा गुरुलोकं माहेत्यन्वयः प्रकाशपन्निति पाठः ॥ ५॥ हे ·अ. २२ भक्तियोगः ४०३ काशी जिगमिपो लोक सर्वतीर्थानि चात्र तु । दर्शयामीति तान्योक्त्वा तीर्थान्याह स दर्शयन् ॥७६॥ संगमोयं प्रयागोष्टौ तीर्थान्यत्र तु पट्कुले । त्रिवेणीसंगमोयं तु पापघ्न्यमरजेप्टदा ॥ ७७॥ जीवनायेशदत्तेंद्रनीयमानसुधाघटात् । युद्धे जालंधरहतदेवानाममृतं च्युतं ॥ ७८॥ किचिच्च्युतादपि महाप्रवाहोत्रामरत्वदः। कालमृत्युभयाघनी जातैपामरजा ततः ॥ ७९ ॥ मनोरथाख्यं तीर्थ तु कल्पद्र्वश्वत्थसन्निधौ । संतोपतीर्थमनेत्र रुद्रो विश्वेश्वरः स्वयं ।। ८० ॥ वामहस्तेन नंचंडं धृत्वांगुष्ठं च तर्जनीं । संस्थाप्य श्रृंगयोर्मध्यात्कृतशैवीप्रदक्षिणः ॥ ८१ ॥ काशी निगमिषो गंतुमिच्छो अत्र गंधर्वनगरे स श्रीगुरुः ॥ ७६ ॥ अयं संगमः प्रयागः कुल इति छदोनुरोधेन हस्वत्वं षट्कूले अयं संगमस्त्रिवेणी इयं भक्ताभीष्टदामरजा पापघ्नी ॥ ७७ ।। तस्या उद्भवमाह युद्धे जालंधर- हतानां देवानां जीवनाय ईशेन शंकरेण दत्तः इंद्रेण नीयमानो यः सुधा- घटस्तस्मादमृतं किंचिच्च्युतं ॥७८ ।। अमरत्वदः देवत्वदः ॥७९॥ कल्पवृक्षसंज्ञकाश्वत्थसंनिधौ ततोग्रे संतोपतीर्य यो रुद्रः स स्वयं विश्वेश्वरः ॥८॥ तदर्शनविधिमाह वामहस्तेन नंदिनोंडं धृत्वा दक्षिणहस्तांगुष्ठ- तर्जन्यौ मंगयोः संस्थाप्य मध्यत ईशं पश्येत् । कृता शैवी प्रदक्षिणा येन ·श्रीगुरुचरिते पश्येद्यदीश मोपि देववच्छ्रीटयुग्भवेत् । साक्षात्काशीयमीशेन विहिता भक्ततुष्टये ॥ ८२॥ जीवन्मुक्तोत्र शैवः प्राग्लोके जड इतीरितः। येनाहिवज्जनो भोगा विपं स्त्रीः शरवन्मताः॥८३॥ कदाचित्स सदा युक्तः प्रमार्थीद्रियसंयमी। बंधूनाहात्र काशीयं त ऊचुर्दर्शयाय नः ।। ८४ ॥ स दध्यावीशमीशोपि तदैत्याहेप्सितं वद । स पाहाद्य त्वया साधं काशी संस्थापय स्वां ॥८५॥ तथेत्युक्त्वेश्वरोगात्तज्जलांतः कुण्डमुत्तमं । उद्भूतं तत्र विश्वेशमूर्तिराविरभूत्क्षणात् ॥८६॥ सः ॥ ८१ ॥ श्रिया इष्टैः स्त्र्यन्नपानादिभिर्युग्देवबद्भवेत् ॥ ८२ ।। शिवस्य निरतिशयानंदरूपस्य भक्तः शैवः ज्ञानी अतएव जीवन्नेव मुक्तः येनाहिव. सर्पवानो दृष्टः अवाहिना दुर्वासनाशिषा दष्टः साधुर्विषयविपातः सन्का- मादिवेदनयाप्रमादमृत्युमामोति भोगा विपं भोगविषयाः सामानाधिकरण्येन शरीरे विसर्पणेन प्रायः मरणमेव तथैव विषयतादात्म्येनावश्यमेव प्रमादम- युरिति निश्चीयते स्त्रोः शवतुल्या यथा शवे दिवा काकादयः शश्वदुद्दीयोडीय पतति तथा कामादप उद्यत्यस्तं याति च रात्रावपि शवे एकांते जंबुकादयो रमंते तथा स्त्रीरूपे शवेन्येकांत पुरुषा रमंतेऽतः शवतुल्यता यथा शवदर्श नमालेणापि स्नानं कार्य सथैव स्त्रीदर्शननेति यस्य मते ।। ८३ ॥ सदा युक्तोऽप्रमत्तः कुतः प्रमथनशीलानामिदिपाणां संयमोस्यास्तीति तथा ते बंधयः नोस्मभ्यमद्य काशी दर्शयेत्यूचुः ॥८४६ ईशं विश्वेश्वर दध्यो ध्यायति स्म ॥८६॥ तज्जलमध्ये कुंडमुद्भुतं तर कुंडे ॥८६॥ चिन्हानि ·अ. २२ भक्तियोग काश्यां चिह्नानि यान्यत्र जातान्यालोक्य तानि सः। स्वजनान् दर्शयित्वोचे काशीयं क्वापि यात नो ॥८७॥ प्रत्यब्द पूजयित्वा नो विठ्ठलं कुलदैवतं । काशीयात्रात्र कर्तव्या सर्वानीप्सितार्थदा ॥ ८८॥ तस्मात्काशीयमित्यस्मिन्गुरौ युवति तत्क्षणं । पूर्वाश्रमस्वसा रवानाम्नी प्राप्य ननाम त || ८९॥ तामाह श्रीगुरुः प्रोक्तस्मृतिस्तेस्ति न वा वद । सापि स्मृत्वा तदा स्वांगं कुष्ठीभृतं ददर्श ह ॥९॥ तां खिन्नां प्रणतां प्राह प्रमुः पापं भवांतरे । चेदोक्ष्यसेत्र कुष्ठं द्रागपैत्यंहः प्रयत्नतः ॥ ९१॥ सा प्राह मातृकुक्षौ मे यथेतो न भवेत्स्थितिः । तथैव भवता कार्य नान्यज्जाने परात्पर ॥ ९२॥ गुरुः प्राहाघहत्तीर्थे व्यह स्नानाच्छियातिके । सप्तजन्मार्जितांहोपि नश्येत्कुष्ठस्य का कथा ॥ १३॥ लक्षणानि यानि तानि दर्शयित्वा स्वजनान् ऊच काशीयमित्यादि ॥८॥ ॥८॥ स्वसा भगिनी त गुरु ॥८९॥ ता रत्ना अत पत्युर्यतित्व ते कुष्ठ चांग इति प्रोक्तस्य स्मरण अकस्मात्कुष्टेन व्यापित स्वांग ॥१०॥ भवांतरे जन्मांतरे भाक्ष्यसि चेच्छीघ्र कुष्टमपगच्छेत् पाप तु प्रयत्नतोत किं विधेय अहि॥९१॥सा रत्ना इत पर मातृकुक्षौ स्मिातर्यथा न भवेत्तथा भवद्भि कार्य नान्यजाने ||९| अपहृत्तीथै पापविनाशतीर्थे शिवसन्निधा अह पापम् ·४०६ श्रीगुरुचरिते सापि तत्र व्यहलानाद्भूत्वा कुष्ठोनितामला । महं निर्माय तत्रैव स्थिता मुक्ता बभूव ह ॥ ९४ ।। गुरुस्त्वग्रेघहज्जंबुद्वीपस्थाखिलतीर्थवत् । कोटितीर्थ दर्शयित्वा प्राहेदं सकलाघहत् ॥ ९५॥ क्रांतिपर्वग्रहेष्वत्र लानदानजपादयः । अक्षय्यानंतफलदा अकुत्सितहृदां नृणां ॥१६॥ गयावद्रुद्रपादाख्यं तीर्थं त्वग्रे गयोक्तवत् । कृध्वं कर्मात्र कृष्णाग्रे चक्राख्यं द्वार्वतीसमं ।। ९७॥ द्वारकोक्तपदाचीत्कलं तस्याश्चतुर्गुणं । नानाज्ज्ञानी भवत्यत्र पतितोप्यस्थि चक्रवत् ॥९८॥ गोकर्णवदग्रामपूर्वभागः कल्लेश्वरोत्र तु | महावलेशवतीर्थ मन्मथाख्यं सुसिद्धिदं ॥ ९ ॥ ॥९३ ॥ कुष्टेनोनितातएवामला ।।९४ ॥ अघहृत्पापहरं सप्तीपानां मध्ये जंबुद्वीपं मुख्यं तस्य नववर्षाणि तन्मध्ये भारत वर्ष अत्रैवेदं गंधर्वपुरं तन्मध्य इदं कोटितीर्थ तत्तु जंबुद्वीपगताशेषतीर्थतुल्यं ॥९५ ॥ क्रांतयो मेषायाः पाणि पूर्णिमा अमा व्यतीपाता: ग्रहः सूर्यचंद्रोपरागः अक्षय्याणि क्षेतु- मशक्यानि क्षय्पजय्या शक्यार्थ इति निपातः अनंतकर्मणा तपोदानादीनां फलानि ददतीति तथा स्नानादयः नन्वेवं कथं भवेदत आह अकुत्सितहदा ईदृशं स्थानमाहात्म्यमिति श्रद्दधानानां ॥९६ ॥ गयोक्तवत्पिडदानादि कृष्णस्यामतः द्वार्वती द्वारवती ॥९७॥ द्वारकोतवमानाथाचरणात तस्याः द्वारवत्याश्चतुर्गुणफलं पतितोपि ज्ञानी भवति अस्थि चक्रवद्भवति ॥९८ ॥ मन्मथं लिंग महाबलेश्वरतुल्य {{ ९९ ॥ नमसि श्रावणे ऊर्जे ·४०७ अ. २२ भक्तियोगः नभस्यखंडाभिषेकादर्जे दीपोत्सवात्स तु । अक्षय्यफलदो दद्यात्सर्वसिद्धियुतामृतं ॥१०॥ एवं शशंसाखिलतीर्थयात्रां तेपि प्रहृष्टाश्च तथैव चेरुः । एतादृशं क्षेत्रमिदं वरीयो विज्ञाय विज्ञानमयात्मकोस्थात् कार्तिके ॥१०० ॥ वरीयो वरिष्ठं ज्ञात्वा समस्तज्ञानरूपोत्यात् ॥१०॥ अज्ञानतमोधरसौ न दृश्यते अंधैः सूर्यो यथा तथेति अथ रूपकेण क्षेत्रमु- पलक्ष्यते अनाक्षय्यफलदो दद्यात्सर्वसिद्धियुताऽमृतमित्यमृतमापेक्षिकं जन्य- त्वाद्गृहादियदधुवं 'आभूतसंप्लवं स्थानममृतत्वं च भाष्यत इति वचनात् नेद- मात्यंतिकममृतं आत्यंतिकामृतं नामात्मयाथात्म्यं तच्च पुरोडाशादिवन्नोत्पाद्यं सोमादिवन्न विकार्य मंत्रादिवन्नाप्यं व्रीह्यादिवन संस्कार्य आत्मा हि कर्तृत्व- भोक्तृत्वादिरहित एक एव समोऽविनाशी एक एव हि भूतात्मा' इति श्रुतेः 'सम सर्वेषु भूतेषु' इति स्मृतेश्च ईदृशस्यार्थित्वादिमिथ्याज्ञाननिदानमविद्यामंतरेण न संभवति नभोगन्निष्क्रियस्य स्वत एव दुःखासंसर्गिणः परमानंदस्वभावस्य सुख मे स्यादुःखं मे माभूदित्यथित्वं शरीरेंद्रियसामध्येन च समर्थोहमित्य- मिमानित्वं मिथ्याज्ञानं विना न संभवति मिथ्याज्ञानवत आत्मनो 'जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीय' इति कामयमा- नस्य सर्वथैवार्थो बाहो जायादिर्न संपद्यते यदा तदा मन एवास्यात्मा वाग जायेत्यादिसंपत्ति दर्शयति श्रुतिः एतच्चाज्ञवलिंगं मनादिष्वात्म- त्वाद्यभिमानस्याज्ञानकार्यत्वात् यथा बाह्यकामिन्यलाभे सुसो मनोविजृमिता कामिनीमुपभुंजानोजस्तद्वन्स्वर्गादिकामो यज्ञाद्यनुष्टाय स्वमतुल्येऽपारमा- थिंकेऽनित्ये सातिशये स्वर्गसुखे निमति स पुनरावर्तते 'यत्कर्मिणो न प्रवेदयंति रागात्तेनातुराः क्षीणलोकाश्च्यवंते इष्टापूर्त मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयंते प्रमूढाः । नाकस्य पृष्टे सुकृते तेनुभूत्येमं लोकं हीनतर ·४०८ श्रीगुरुचरिते म्लेच्छ समुद्धृत्य ततोखिलात्मा तत्र स्थितो भाविककामधेनुः । वा विशति' इति श्रुते 'ते त मुक्त्वा स्वर्ग' इति स्मृतेश्च यदि मुमुक्षु मैदप्रज्ञश्चेत्तमुद्दिश्य स्वर्गसाधनभूतयज्ञसाम्येन तस्यैव बिदुषो यज्ञस्येत्यध्या मियज्ञानुष्ठान श्रुतिनिर्दिशति यथा तथा काशी जिगमिषोरशक्तस्यात्म- शुद्धयभिलाषुकस्य निकटवर्तिनीय काशीति सर्वतीर्थदेवतान्वितत्वेन काश्यादे साम्य प्रदर्शितमिति बाह्यार्थ आभ्यतरार्थस्तु कलौ मदबुद्धया देहे विद्यमानानि तीर्थानि तरणोपायभूतानि ध्यानादितीर्थानि लोकैन ज्ञातानि तानि प्रकाशयन्नाह काशीशन्देन प्रकाशत्वाज्ञान अत्र गर्व नगरे तत्तुल्ये दृष्टनष्टस्वभावदेहे सर्वतीर्थानि आज्ञाचक्राख्योय प्रयाग सात्विकाष्टभावा अष्टतीर्थानि षट्चक्राणि पट्कुलानि इडापिंगलासुघुम्णायोग- त्रिवेणीसगम तदुक्त पाने 'इडा भगवती गगा पिंगला यमुना नदी। तयो मध्यगता नाडी सुझुम्पाख्या सरस्वती'इति तिसृणा मध्ये क्रममुक्त्याख्येष्ट फलदामरजासज्ञा सुपुम्णा 'तयोमायन्नमृतत्वमेति' इति श्रुते त्रिवेणी सगमे तथं तत्समस्यादिलक्षण इति वा जालधरासुरशन्देन स्वाभाविकमनो- वृत्तिविशेपा तद्विरुवा प्रकाशरूपा देवा अनयोयुद्धे छादोग्ये श्रुत ईशशब्दे- नात्मा इद्रशद्वेन जीव 'इद्रायेंदो परिवा' इति श्रुत्त सुधाशब्देनामृत योगशा स्त्रोक्त ज्ञेय मनीरपाख्य तीर्थ भक्ति सतोप एव सतोपतीर्थ कालमृयु प्रमाद विभेत्यस्मादिति मप द्वैत अघमा महल्या पथा कस्यचि छुद्धस्य मिथ्या भिशापोशस्त्रधि एवोच्यते तदा मनि पापित्वाद्यध्यासोपि हिंसैर तदुक्त भाग्यकारे 'असुर्या नाम ते लोका' इत्यस्या ऋचो भाप्ये 'अविद्यादोपेण विद्यमानस्यात्मनस्तिरस्करणात विद्यमानस्यात्मनो यकार्य फल अजरामरत्वा दिसवेदनटक्षण तद्वतस्थे तिरोभवतीति प्रास्ता अविद्वांतो जना आत्महन' इति। स्मृतावपि संवाताभिमानेनारमापहरणरूप महापातफमुक्त किं तेन न हत पाई परणामापहारिणा' इति । रुत शोर्फ दारयतीति रुद्र सायिका.

·४०९
अ. २२ भक्तियोगः
प्रत्यक्ष ईशोपि न दृश्यतेसाववित्तमोंधैररुणो यथांधैः ॥१०२॥
इति श्रीगुरुचरिते भक्तियोगे क्षेत्रमाहात्म्यवर्णनं नाम
चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥
आदितः द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥
हंकारः विवेको नंदी तत्सानिध्यादानंदहेतुत्वात् ॥ शैवी प्रदक्षिणा श्रवणा-
यावृत्तिः ईशस्यात्मना दर्शनं सोहमित्यपरोक्षानुभवः । तत इष्टप्राप्तिरनिष्ट-
हानिः साप्युक्तप्राया इतिहासो विश्वासोत्पादनार्थः। मुक्तेति मुक्तिः सलोकता
सरूपता समीपति त्रिधा तस्याः कुष्टत्वं पुनरावृत्तिलक्षणं त्र्यहनानं
ज्ञानाभ्यासोपलक्षण कोटितीर्थ विशुद्ध ज्ञानं न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्र-
मिह विद्यत' इति स्मृतेः इडापिगलयोर्द्वयोः संक्रमणं संक्रांत्यादिशब्दवाच्यं
सूतसंहितादौ द्रष्टव्यं गयोदरालंबनं द्वारका पंचछिद्रोपेतं हृत्कमलं तत्र श्रीकृ-
ष्णाख्यात्मन उपलभ्यमानत्वात् ब्रह्मरंध्रमेव मन्मथस्थानं सुसिद्धिदै इति विशे-
पणात् व्यत्ययेन वा द्वयोयोजना आत्मपुराणे च ‘स देवदेवजनकः कपाल.
नयमध्यमा । सिमतिनीनां सीमंते सीमांता विदितां नृणां । आत्मसनिधिमात्रेण
विदार्यात्र समाविशत् । ततो मनुष्यमात्रस्य पुरी द्वारवती स्मृता । अस्या
यस्मादयं कृष्णः पुराणपुरुषोविशत् । ऊ भागे ततो द्वारं विद्वद्भिः कीर्त्यते
बुधैः' इति एवमन्यदप्यूह्यं तेपि लोकाः प्रहृष्टाः सौकर्यात् । मुक्तिफलदत्वात्
गंधर्वाख्यदेहक्षेत्रं वरीयः विज्ञानं बुद्धिस्तदुपाधिकः ननु वा सुपर्णेति श्रुतौ
द्वयोरवस्थान श्रूयते तत्र कथमेक इत्यत आह प्रतिविबरूपेणाखिलात्मापि
मलिनसत्वोपाधित्वाम्लेच्छ अस्पष्टवक्तारं चिदाभासं सम्यगुद्धत्य तत्र
हार्दाकाशे स्थित इति दिक् अन्यद्यथायथमह्यम् ।। १०२॥
इति श्रीगुरुचरिते भक्तियोगे क्षेत्रमाहात्म्यवर्णनं नाम
टीकायां द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥

·अथ त्रयोविंशोऽध्यायः नामधारक उवाच॥ साधु साधूदितं क्षेत्रमाहात्म्यं लोकपावनं । जगन्निवासो भगवान्यत्रोवासैप लीलया ॥१॥ तत्र तत्राखिला देवा ऋपियोगिमुनीश्वराः । निवसंवि पुनस्तत्र ननु वीर्थानि सर्वशः ॥ २ ॥ कृष्णापंचनदीयोगो धन्योन्योप्येप तादृशः। स भीमामरजायोगः साक्षात्तु भगवानिह ।। ३ ।। पशुपक्षिमृगा मीनास्तत्रत्याः सानपानतः। धन्या एव पुनर्नृणां धन्यत्वं किमु वर्ण्यते ॥ ४ ॥ यन्माहात्म्यश्रवणतो लीयंते पापराशयः। किं पुनस्तनिवसतां सतां वाच्या हि सद्गतिः॥५॥ भगवद्भक्तियुक्ता ये मुक्तिस्तेपा करे स्थिता। मुक्ति ते परिभान्यातो भक्तिमेवाभयंत्यरं ॥६॥ मुक्त्यपेक्षा पुराभून्मे सा भवत्कृतबोधतः । व्यपेता दूरतो वृद्धाहतुकीभक्तियोगतः ॥ ७॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ त्रयोविशोऽध्यायः ॥ त्रयोविंशे च यवनः राजाभाटफरो हरिः । अदृश्योभूभक्तानां नान्येपामिति वर्ण्यते ॥१॥ विरत ज्ञाया स्तुवन्पृच्छति दशभिः ॥१॥ २॥ ३ ॥ ४ ॥ यस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यश्रवणात् तन्निवसता तत्क्षेत्रवासिना सतां धर्मवर्तिन॥१॥ ते भक्ता मुक्तिमनाहत्पारमसमत्यर्थ ।। ६ ॥ भगवदर्शनापुरा पूर्व मुक्त्यपेक्षा मुमुक्षा लो योऽहतुकीमपियोगस्ततः तत्मासा मुमुक्षा दूरतो गता ·अ. २३ भक्तियोगः अतः प्रियतमं विष्णोः कीर्तनश्रवणादिकं । तद्गुणश्रवणं श्राव्यं रोचते मे विशेषतः॥८॥ तस्मात्स्वर्गायचरितपूरितात्मन्वदस्व मे । श्रीगुरोश्वरितं रम्यं मंगलं पावनं परं ॥९॥ कोम्लेच्छः सोतिहीनोपि कृपापात्रं परात्मनः । कथं जातो हि भवता यत्तूक्तं म्लेच्छ उद्धृतः ॥१०॥ ॥सिद्ध उवाच ॥ धन्योसि वेद्य भगवत्प्रसादान्मतिरीदृशी। अतस्तच्चरितं वक्तुमानंदोतीव वर्धते ॥ ११॥ यदा स्थितः कुरुपुरे प्रत्यक्षं श्रीपद स्तदो। रजकः प्रत्यहं भेजे तं स्तोत्रैर्नतिभिः सदा॥१२॥ कदाचिदाह तं तुष्टः श्रीपादो भाविकोसि रे। कुर्वकंटकसाम्राज्यं तच्छृत्वा सोतिहर्पितः ॥ १३ ॥ सोलंकृतं नृपं नद्या क्रीडत युवतीयुतं । चतुरंगबलोपेतं दृष्ट्वा स्वगतमत्रवीत् ॥१४॥ ॥७॥ अतः विष्णोर्म्यापनशीलस्य गुरोः श्रवणादिक आदिशब्देनार्च- नादि ग्राह्य तत्रापि विशेषत. तद्गुणश्रवणं मे मम रोचते यतः श्राव्य ॥८॥ स्वर्गे गीयत इत्यसौ स्वर्गाय. श्रीगुरुस्तस्य चरितैः पूरित आत्मा बुद्धिः यस्य तत्सबुद्धौ स्वर्गायेति पृथक्पद वा कर्मिपक्षे स्वर्गप्राप्तये मुमुक्षु- पक्षे सुष्टुतत्त्वज्ञानार्जितायात्मने आत्मप्राप्त्यर्थमित्यर्थः ॥९॥ उक्त पूर्व भवता ॥ १०॥ ते तव ।। ११ ॥ कुरुपुरे सप्तमाध्यायोक्ते स्तोत्रैः स्व- कल्पितैः नमस्कारैश्च ॥ १२॥रे रजक अकटक शत्रुाहित स रजकः ॥ १३॥ स कदाचिकृष्णानद्यां नृपं यवनजातीय स्वगत स्वमनास ·४१२ श्रीगुरुचरिते गुरुः कोस्य कुतस्त्वीदृग्भाग्य तज्जीवितं वर । क वार्तास्य मयीत्येतज्ज्ञात्वा श्रीपाद आह तं ॥१५॥ ज्ञातं ते हृद्गतं त्वत्र जरनाोसि जन्मनि । राज्यं भोक्तुमतो भुंव जन्मन्येध्येपित ध्रुवं ।।१६॥ संमतं भवदुफ्त हि यूनो राज्यरसज्ञता। राज्येप्यस्तु स्मृतिस्ते म इति तं स स्म याचते ॥१७॥ श्रीपादोपि तथेत्यूचे प्रेत्यापि रजकस्ततः । वैडूर्यनगरे म्लेच्छः सार्वभौमोभवन्नृपः ॥ १८ ॥ म्लेच्छधर्मरुचिः पूर्वसस्काराद्देवविप्रभाक् । शुद्धात्मा दानधर्मज्ञः सर्वभूतसमोभवत् ।। १९ ॥ ॥ १४ ॥ अस्य राज्ञः को गुरु' कुत ईदृश भाग्य लब्ध यस्मादीग्भाग्य- चानय तत्तस्मादस्य जीवित कर अस्य भाग्यस्य मयि क्य वातति ।।१५।। अत्र जन्मनि जरन् वृद्ध राज्य भोक्तु न योग्योसि ध्रुव निश्चयेन एध्ये जन्मन्यर्पित भविष्यति तदा भुत ॥ १६ ॥ बाल्ये मौन्यात् लक्चदना- दिरसज्ञान न तदभिज्ञत्येपि वाक्ये भोक्तुमसमर्थत्वाानो राज्यरसज्ञता ते तब मे मम ॥ १७ ॥ १८॥ सार्वभौमशब्देन मनुष्यलोकवर्तिसविषयाणां सन्धत्वेनाशिष्टयेन योग्नेन च मनुष्यानदविरोध्यभावानिर्विष्ठा मनुष्यानद- सीमा चेत्ततो धर्मगीर्यप्रज्ञातेजोपश प्रभृतीना क्षय ९५ स्यात्तदान येव राज्य भविष्यत्यतो राज्ये वर्तमानस्यापि मे ते स्मृतिरस्तु भरस्मृती सत्या रान्य नानयिति यःमार्थित तदनुरूपमेव जन्म जात तर्हि वेदनाह्ये म्लेच्छ ईमा बुत इत्यत आह पूर्वसस्कारशात् 'त विद्याकर्मणी समन्वारभते प्रधा च' इति ध्रुतेः म्लेच्छधमें अधिर्यस्य सः भतएर देवविभक्तः शुद्धोत फरणो दानधर्मस्याभूत न केवलमिपदेव किंतु सर्वभूतसमः शाः ·अ. २३ भक्तियोगः ४१३ तं तत्पुरोहिता ऊचुः स्वधर्म सेवयोत्तमं । मृपोयवर्णधर्मोयमग्राह्यो मनसाप्यसन् ॥२०॥ मुखाद्यावयवैदेहमाम्ये वर्णक्रमः कथं । अचेतनोपलेष्मादौ देवतान्यत्र वा कथं ॥ २१॥ राजा तानाह धीमांद्यमिदं सृष्टं परात्मना। गुणकर्मभिदा चातुर्वर्ण्य देवस्तु सर्वगः ।। २२ ॥ स्थूलाक्षराल्लिपिज्ञानं शिशोरिव परात्मनः । गुरूक्ता कल्पनया हृत्स्थैर्यारोव उद्भवेत् ॥ २३ ॥ मित्रभाषवर्जित ॥ १९ ॥ तादृश त दृष्ट्वा यवनजातीयास्तत्पुरोहिता ऊचुः उत्तम स्वधर्म यानजात्युचित भज मृपा उद्यते वाच्यत इति मृषोद्यः स चासौ विप्रादिवर्णाना धो मनसाप्यग्राह्य यतोऽसन् मिथ्याभूत. ॥२०॥ असत्त्व प्रतिपादयति वर्णाना मुखहस्तावगैसाम्येय ब्राह्मणोय क्षत्रिय इति वर्णक्रमः कथं घटते गवाश्ववदवयवतः शब्दतो मलवैलक्षण्यतो वा भेदलक्षणाभावात् यथा स्त्रीपुरुषयोयोनिलिंगादिनेय स्त्री अय पुरुष इति ज्ञाप्यते तथाय ब्राह्मणोय क्षत्रिय इत्यंगसबधिलिंगाभावान वर्णभेद. अचे. तना ये उपलाः पाषाणा इध्म काष्ठ तदादिशब्देन मृत्सुवर्णादि ग्राह्य अत्र देवभावो देवता कथ अन्यत्र जलाग्न्यादिषु ॥ २१ ॥ इद युष्माक बुद्धि- माय यतः परमेश्वरण चातुर्वर्ण्य स्वाथै व्यञ् सत्यादिगुणभेदेन शमादिकर्म- भेदेन च सृष्ट 'चातुर्वर्ण्य मया सृष्ट गुणकर्मविभागश' इति स्मृते. यदुक्त- मचेतनादौ कथ देवता तबाह देवस्तु सर्वग. विवाधिष्ठानत्वात् ॥ २२॥ तर्हि मूर्तिकल्पना किमर्थमत आह यथा स्थलाक्षरपरिचया- सूक्ष्मलिपिज्ञान अर्चा प्रतिमा ॥ २३ ॥ स्वच्छेन्बाचे प्रतिबिंबरूपेण ·४१४ श्रीगुरुचरिते सतोब्बाद्यपि विवस्य प्रतीतिर्न मलान्विते । तथात्मनो न मलिने प्रतीतिः सा तु निर्मले ॥२४॥ तत्स्वप्रमानादिवेदप्रोक्तधर्मपरान् द्विजान् । नमस्कुरुत भक्त्या ते देवानामपि देवताः ॥ २५ ॥ वेदानुसारिस्मृत्युक्तधर्मकर्मानुवर्तिनः । पूज्या अतो उपशंकां त्यजतेत्याह तान्नृपः ॥ २६ ॥ ततः कालेन कियता स्फोटकोंके समुत्थितः । तेन राड् व्यथितोत्यंत मोघाभूत्तत्प्रतिक्रिया ।। २७ ।। राजा यातनया त्यक्तमुक्तिसुप्तिरतिद्विजं । आहूय तत्प्रतीकारं पप्रच्छ विनयान्वितः ॥२८॥ स प्राह नात्र वक्तव्यं भवान्म्लेच्छो द्विजोस्म्यहं । जनश्रुतिमियकांते वक्तव्यं भूषसत्तम ।। २९॥ अथापतुरुभौ पापनाशतीर्थ द्विजोत्रवीत् । मो पूर्वार्जितदुष्कर्मयोगाद्रोगसमुद्भवः ।। ३०॥ सतो विद्यमानस्य बिंबभूतस्य मुखादेः प्रतीतिः सा मलान्विते आदर्शादौ न तथात्मनः प्रतीचः मलिने रागादियुक्त चित्ते ॥ २४ ॥ इदं ज्ञान वेदाधीनं ते स्वतः प्रमाणभूता अनादयः तदुक्तधर्म- परानमस्कुरुत यतस्ते देवानामपि देवाः ॥ २५ ॥ वेदानुसारिण्यः स्मृतयः अतो वैदिकवरस्मार्तधर्मः अतो युष्माभिषो न कार्यः ॥ २६ ॥ अंके उत्संगे गद् राजा प्रतिक्रिया चिकित्सा ॥ २७ ॥ मुक्तिभोगः रतिः क्रीडा ॥ २८॥ स विप्रः मिया भयेन ।। २९ । उभौ विप्रो म्लेच्छश्च तत्र तं द्विजोनधीप्रश्नोचरं भी राजन् पूर्वार्जितदुष्टकर्मयोगाद्रीगोद्भवः नान्यथा ·अ, २३ भक्तियोगः ४१५ दानभेपजसत्तीर्थदेवसेवादिभिर्भवेत् । तच्छांतिः साधुदृष्टयापि सर्वाघहतिदक्षया ॥ ३१॥ पुरावंतीपुरे धर्महीनोभूगाह्मणब्रुवः । त्यक्तकर्मा पिंगलाख्यवेश्यासक्तो मदोद्धतः ॥३२॥ तत्मापुण्यचयाद्योगी ऋपभः प्राप तत्र तौ। सेवयामासतुः प्रेम्णा पादसंवाहनादिभिः ॥३३॥ ॥३० ।। पूर्व दुष्कर्मकर्तुतस्य कथ तेन कर्मणा जन्मांतर रोगसभवश्चेति न शंकनीय स्वारभाभूताना पियोगेपि तत्स्थः पुरुषः शीर्यमाणेन शरीरेण सह न विशीर्यते किंतु यापत्तत्वज्ञान न भवति तावत्पुन. पुनर्भूत्वा नियते मृङ् प्राणत्याग इति धातुस्मरणात् मरण नाम देहान्निष्कमण तत्तु जीवस्य नात्मनः वाङ्मनसि सपद्यत इति क्रमेण सजीव लिंगशरीर शक्त्य- वशेषात्मनि यदा लीयते तदा पूर्वजन्मसमाप्तिर्भवति तदा मरणमित्युच्यते 'प्राणमनूकामत सवें प्राणा अनूकामति त विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्व- भज्ञा च' इति 'अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्य लोक नयति पापेन पापमु- भाभ्यामेव मनुष्यलोकमिति प्राणस्तेजसा युक्तः सहात्मना यथासकल्पितं लोकं नयति' इति 'योनिमन्ये प्रपद्यते शरीरत्वाय देहिन' इत्यागमप्रामा- ण्यात्कर्मफलदस्येश्वरस्य प्रेरणया जन्मातरकृतदुष्कर्मण एव रोगादिदु खं अन्यथा कृतनाशाकृताभ्यागमप्रसगः स्यात् तर्हि कथ तत्परिहार इत्याह दानं पात्रे श्रद्धया धनत्याग. भेषजमायुर्वेदोक्तौषध सत भागीरथ्यादि देवो विष्ण्यादि एषां सेवा विधिना सेवन आदिशब्दाजपहो- मावपि गृह्यते 'तच्छातिरौषधैर्दानैपहोमसुरार्चनै ' इति वचनात् सर्वपाप- हरणकुशलया साधुदृष्ट्यापि तच्छाति ॥३१॥ साधुदृष्टेरीहक्वमाख्यायिक- पाह अवत्युज्जयिनीवालणनुवः ब्राह्मणकुलोत्पन्नमात्रः द्रव्यमदेनोद्धत.॥३२॥ पूर्वपुण्यराशिपाकशातौ वेश्याब्राह्मणौ ।।३३।। पीत तत्पादतीर्थ याभ्या साधव तीर्थ ·श्रीगुरुचरिते स्तुतोर्चितो भोजितोनु पर्यके शायितोमले। पीततत्पादतीर्थाभ्या तुष्टः सुष्पाप वीजितः ॥ ३४ ॥ सुप्तोपि नमितः प्रातरुत्थायागात्स संस्तुतः ॥ इयत्पुण्येन तौ प्रेत्य जातौ ब्रह्मकुलेमले ॥ ३५॥ वज्रमाहोर्दशाणेशो महिप्याः कुक्षिमाप सः। तत्सपत्नी तदा द्वैपाद्गर्मिण्यै गरलं ददौ ।। ३६ ।। तेन विद्धापि न मृता दैवात्सा सुपुवे सुतं । वालोपि विपविद्धोभूदुभौ जातौ व्रणांकितौ ॥३७॥ तदार्तिन शशामापि नानोपायैरुभौ सदा । कंदमानौ निराहारनिद्रा क्षीणौ तु कुछूतः ॥ ३८ ॥ राजैकदा पूतिगंधित्रस्तस्तद्वीक्षणाक्षणात् । सूतमाज्ञाप्य साभी तां गमयामास कानने ॥३९॥ घोरेरण्येपि तौ त्यक्त्वा राज्ञे सूतः शशंस तत् । ततो रेमेन्यभोगिन्या क्रूरो राजातिहष्टया ॥ ४० ॥ ताभ्यां पूर्व स्तुतोनु पश्चात्पूजितोनु पश्चादमले पर्यंके शायितश्चामरव्यजनाम्या वीजितोतस्तुष्ट सुष्वाप ॥ ३४ ॥ सुसोपि यात्प्रबोध स्थिताभ्या ताभ्या नमित स प्रातरत्याय सस्तुतो यादृच्छिकोगात एतावता पुण्येन तौ प्रेत्य शुद्धे राजकुले जातौ ॥ ३५॥ तयोर्मध्ये प्रस्तुतत्वाद्विप्रजन्माह वनेति दशा- र्णाधिपतेजिगहोज्येष्टमहिप्या उदर स निप्र प्राप तत्सपत्नी समानपतिका नित्य सपत्नादिष्विति दीम् ॥ ३६ ।। उभौ मातासुतौ ॥३७॥ तयोरार्ति- नानोपायैरपि न शांता बभूव करत कष्टात् ॥ ३८॥ दुर्गधवस्त सूत सारथि सार्भी सपुतां प्रस्थापयामास ॥ ३९ ॥ भोगिन्याऽनभिषिक्तया लो निर्दय ॥ ४० ॥ घोरसत्वे भयकरप्राणिव्यातेऽज्ञाता चरणगतिर्यया ·अ. २३ भक्तियोग ४१७ योरसत्वे वने राज्ञी विजने व्रणकर्शिता । अज्ञातांघ्रिगतिस्तन्वी त्रस्ताभृत्कंटकोपलैः ।। ४१ ॥ धृतार्भा प्राह हा दैव कष्टमीदृक्प्रदर्शितं । साभा खादय हिंमा दुःखसंधाद्विमोचय ॥ ४२ ॥ एवं सा विलपती गाः प्रेक्ष्याने मंदगामिनी । आगत्य प्राह गोपान्मो तृपोत्क्रामेति मेसवः ॥४३॥ तामूचुस्तेंब्बिहास्त्यारान्मद सृत्यानया ब्रज । सापि गत्वां पीत्वोचे सरस्तारस्थयोपितः ॥ १४ ॥ कोत्र राजा प्रजा हृष्टा भाति मे चूत योपितः । ता ऊचुस्त्वत्र राड् वैश्यः साधुः पद्माकरः कृती ॥४५॥ अत्रांतरेपि तद्दास्यः प्राप्तास्ताभिः सहाययौ । राज्ञी विट्पं पुरे दीना स ता पप्रच्छ विस्तरात् ।।४६॥ राज्ञीत्वात् ॥ ४१ ।। गृहीतबाला दैव प्राह हा इति खेदे ईदृग्वनवासरूप अलं हिंस्त्रैर्व्याघ्रनुखै सपाल मा खादय कुत एतदौदार्य तदाह दु सरुपा- दधान्मां मोचय व्याघ्रादिभिर्भक्षिताह दु खबधान् मुच्येय इद शारीरक- दु खावेशादुक्त यत सर्मदाह भूयास कदाचिदपि ममासत्त्व मा भूदित्येव- मात्मन आनदरूपत्व सर्वे प्राणिभिरनुभूयते तस्मादिद दोषोपलभन कष्ट- निमित्तमेव नात्मन अन्यथा दुखबधा मा विमोचयेति कथ वदेत् ॥४२॥ भो गोपा तृषा पिपासयाऽसा प्राणा ॥ ४३ ॥ ते गोपास्ता राही आरासमीप हत्या मार्गेण ॥४४॥ प्रजायत इति प्रजा जना उपसर्ग चेति इप्रत्यय राट् राजा वैश्-जातीय साधु सद्धर्मवर्ती कृती पुण्यवान् पनाकराख्य ॥ ४५ ॥ तदास्य राजदास्थ विट्प वैश्यपतिं स राजा गु.च....२७ ·४१८ श्रीगुरुचरिते सा शशंसादितः सर्व दयालुस्तां रक्ष सः । ततः सुतोल्पकालेन व्रणत्रस्तोम्यगान्मृतिम् ॥४७॥ विलपंती तदा तन्वी प्रेतमज्ञानतोत्रवीत् ॥ त्यक्त्वा शोकार्णवे दीनां मातरं मां व गच्छसि ॥४८॥ त्वत्कृतेदो मया मुक्तं कष्ट तन्न स्मरस्यहो । त्वदर्थेतरिता भर्तृपितृमाहितस्वकाः ॥ ४९॥ स्वदर्थ विस्मृतं दुःखं मया राट्त्यक्तयापि मे । जीवोसि त्वयि यातेहं मरिष्ये नान संशयः॥५०॥ इति तद्बुदितं श्रुत्वागच्छन्हि ऋपभो मुनिः। विट्पति प्राप्य तं पृष्ट्वा तां प्राप करुणाधीः ॥५१॥ कुतो रोदिपि राज्ञीदं जगन्मायामयं वसत् । भौतिके नश्वरे देहे कुतः पुत्रादिकल्पना ॥५२॥ ॥४६॥ आदितो विपदानप्रभृति दयते तच्छीलः स्पृहिगृहीत्यालुच् मातृवद्ररक्ष ।। ४७ ।। खीस्वाभाव्यान्मोहाधिक्याचाज्ञानत इत्युक्तं सदेवाह शोकसागरे दुस्तरत्वात् तमिन्दीनामनाथां राज्ञा त्यक्तत्वात् ।। ४८ ॥ त्वत्कृते बनिमित्तत एव यतः सपल्या विष दत्तं त्वदथें भर्नादयोतरिता वियुक्ताः हितो मित्रं स्वकः स्वजनः ॥ ४९॥ राजत्यक्त- यापि दुःखं वनवासादि यि वियुक्तेहं मरिष्ये यतस्त्वं मे जीवोसि ॥१०॥ केयं शोचतीति पृष्ट्वा ज्ञात्वा चाय मम सेवफ इति निरुपमकरुणो मुनिस्ता प्राप उवाच च ॥ तां प्राप्योचे कृपाधीरिति पाठः साधुः ॥५१॥ पुलादिरूपं जगत्सत्यं चेतर्हि शोकायसरः तत्सत्यं धिकारित्वाद्धटादिव. नश्वरं हि यतः मायामय मायाविकारमसत्स्यमकल्पं ननु प्रतीयमानस्य कुतोऽसत्वं तबाह भौतिक ।। ५२॥ ननु भौतिकमपि देहमास्याय जन्मत ·अ. २३ भक्तियोगः ४१९ कीटः कंटकधाम्नेव यावदायुर्विचेष्टते । 'जीवः कौघरचितधाम्नारब्धाशनोवशः॥५३॥ कालकर्मगुणोत्पन्नो नाय संबंधलिंगभाक् । चिदंशः सर्वगो नित्यो देहस्त्वायतवानचित् ॥५४॥ कोपि शुग्विषयो नातो धृतिमास्थाय सात्विकी। भज प्रारब्धमन्नंती यावदायुः परेश्वरं ॥ ५५ ॥ एतावदृपभः प्रोक्त्वा विरराम तदा तु सा । अयोधविक्लवा प्राह प्रणताश्रूत्तलोचना ॥ ५६ ॥ भवताध्यात्मतत्वं मे प्रोक्तं कारुणिकेन सत् । सदा परिचितोऽयोधः स्थेयं नैतेन तन्मयि ॥ ५७॥ आश्मशानात व्यवह्रियमाणस्य कुतः पुत्रादिसंबंधो नेत्यत आह कीट इति. स्वशरीरोपरि निर्मितकंटकदेहेन सह कीटो यावदायुर्विविधां चेष्टां करोति तद्वत् कंटकस्थानीयस्वोपार्जितकर्मजन्मदेहेन कीटकस्थानीयो जीवः स्वारब्धभोक्ता विचेष्टते स देहाद्भिन्न एवावशः कर्माधीनः ॥५३ ॥ कालः क्षोभकः कर्म निमित्तं गुणा उपादानं तेभ्य उत्पन्नः स न पुत्रादि- संबंधभाक् न च पुंस्त्वादिलिंगभाक् भजो विरिति ण्विः यतः स चिदंशः अतः सर्वग ईदृशो न शोकाहः देहनिमित्तः शोक इति चेत्तदपि न घटते तुशब्दो चैलक्षण्यार्थः देह आयतवान् जडश्च ।। ५४ ॥ तस्मात्कोपि शोकविषयो न तस्मादृत्या यया धारयत इत्युक्तलक्षणां सात्विकी धृतिमा- स्थाय यावदायुरारब्धं भुंजाना परमेश्वरं भज ॥ ५५ ॥ विरराम तूष्णी बभूव अबोधविक्लवाऽज्ञानोपहता अश्रुमिरुत्ते सांद्रे लोचने यस्याः ॥१६॥ अध्यात्मतत्त्वं ज्ञानं सत् समाचीनं श्रोतुर्दुर्लभं तथापि सदाऽवोधोज्ञानं परिचितं तेन दैवहतकायां मयि स्थातुं योग्यो न भवति 'शृण्वंतोपि बहवो ·४२० श्रीगुरुचरिते येन मे सुप्रसन्नं स्यान्मनस्तद्धि विधीयतां । ईशेन प्रेरितो दुःखदशायामपि मे भवान् ॥ ५८ ॥ स तच्छ्रुत्वा सकारुण्यं बालं ज्ञात्वा स्वसेवकं । प्रसन्नोभृत्स नत्यैव फलंत्यत्र हि साधवः ।। ५९ ॥ तपउज्वलितात्मा स साक्षाच्छंभुरिखापरः । चिक्षेप भस्म तदात्रे स सुप्तोत्थितवत्स्थितः॥६॥ दत्वासि शैवकवचं नागायुतवलं मुनिः। भूयादजेयो भद्रायु राजशास्तेत्युवाच सः॥ ६१॥ तदा माता सुतोपि द्राग्दिव्यगात्रौ बभूवतुः । एतावान्साधुमहिमा तस्मात्तं शरणं व्रज ।। ६२ ॥ यं न विद्युः' इति श्रुतेः ।। ५७ ॥ मनःप्रसादे सर्वदुःखनाशस्मरणात्तदेव प्रार्थयते येनेति येनोपायेन ॥ ५८ ॥ मृतं बालकं स्वसेवकं ज्ञात्वा अर्थी- तरेण दृदयति नत्या नमस्कारेण न 0 देवा नमस्कारमतीति सूत्रात्।।५९॥ तपसोज्वलित आत्मा बाह्य आभ्यतरश्च यस्य स तद्गाने मृतशरीरे स बालः मुसोत्थितमत्तस्थौ ।। ६० ॥ असिं खरं नागायुतवलं च दत्वा परैरजेयो राज्ञा शास्ता भद्रायुश्च भूयादित्युवाच ॥ 'पुनश्च भस्म संमंत्र्य तदंग परितोस्पृशत् ॥ खगशंखाविमो दिव्यौ परसैन्यविनाशिनी ॥ आत्मसैन्य- स्वपक्षाणां शौर्यतेजोवियर्धनौ ॥ एतयोश्च प्रसादेन शेवेन कवचेन च ॥ द्विषट्सहस्रनागाना वटेन महतापि च । भस्मधारणसामच्छित्रुसैन्य विजयति ।। प्राप्य सिंहासनं पित्र्यं गोतास्ति पृथिवीमिमाम्' इत्यादि स्कांदे अनायुतशब्दो बहुलयाचक इति शेषः ॥ ३१ ॥ १२ ॥ हे भूसुर विन ·अ. २३ भक्तियोगः ४२१ । राजोवाच ॥ साधु श्राव्यं त्वया प्रोक्तं सन्माहात्म्यं द्विजोत्तम् । कास्त एतादृशः साधुस्तन्मे कथय भूसुर ॥ ६३ ॥ म्लेच्छोयं कथमस्मै तत्कथनीयमिति प्रिय । न मंतव्यं हि दासोहं ब्राह्मणानां विशुद्धधीः ॥ ६४॥ ॥ विप्र उवाच॥ मया तु भीमामरजासंगमे कश्चनास्ति सन् । साक्षात्परेश्वर इव श्रुतस्तं शरणं व्रज ॥६५॥ तच्छ्रुत्वा सत्वरं राज्यमेत्य राजा बलान्वितः । प्रतस्थे स्वासनारूढः साधुसंदर्शनाय सः ॥६६॥ गंधर्वपुरमासाद्य पौरान्पप्रछ कश्चन । आस्तेत्र तापसस्तं मे भवंतो दर्शयंत्वरं ॥ ६७॥ म्लेच्छान्दृष्वापि ते भीता नोचुः क्रुद्धोब्रवीन्नृपः । तद्दर्शनायागतोस्मि कुवास्ते स तु कथ्यतां ॥ ६८॥ तदोचुः संगमेस्तीति तच्छ्रुत्वा सत्वरं नृपः। पादचारी नदीं गत्वा ददर्श श्रीगुरुं परं ॥ ६९ ।। ॥ १३ ॥ विशुद्धा भूतानुकंपादिसद्गुणयुक्ता धीवुद्धिर्यस्य सः ।। ६४ ॥ सन्साधुः स चालौकिककर्मकारी अतएव परमेश्वर इव स त्वया दृष्टः न श्रुतः ॥६५॥ बलं सैन्यं स्वासनं शिविका ॥६६॥ आसाद्य प्राप्य स राजा पौरान पप्रच्छ ॥६७ ॥६८॥ ऊचुर्लोका इति शेषः नदी भीमां

·४२२
श्रीगुरुचरिते
तमपि प्रेक्ष्य भगवान्याह रे रजकानुग।
कुत्र तिष्ठसि कच्चित्वं क्षेमी नेहागतः कुतः॥ ७० ॥
तच्छ्रुत्वा श्रीपदं ज्ञात्वा लब्धप्रास्मृतिरत्रवीत् ।
स्वदत्तराज्यसक्तेन तवांधी विस्मृतौ मया ।। ७१ ।।
योहं प्राग्रजकः सार्वभौमः सोभवमीशी।
त्वत्कृपा सत्यसंकल्प मम मंतून्क्षमस्व भोः ॥७२॥
श्रीपाद रजकं कृष्णाविहारे पाहि मानुगं ।
लोलन्मस्तकवाव्हनिं गलद्धाश्रुमानतं ।। ७३ ।।
स्फोटकार्तिनिमित्तेन लब्धं ते दर्शनं हरे।
अंतर्गतापि संविन्मे लब्धतर्हि निमेपतः ।।७४॥
स्फोटकं दर्शय क्वास्त इत्युक्तो गुरुणा स तु ।
संतं स्फोटकमप्यंके न दृष्ट्वा चकितोत्रवीत् ॥ ७५॥
॥६९॥ तं राजानमपि क्षेमी क्षेमवान् किं कुतो नागतोसि तद्वद ।।७०।।
लब्धा पूर्वजन्मस्मृतियन अयं पूर्वदृष्टः श्रीपाद इति तं ज्ञात्वा ॥७१ ।। एवं
चदसि चेत्तर्हि कस्त्वं कोहमित्यत आह त्रिभिः सत्योऽवितथः संकल्पो
यस्य तत्संबुद्धौ मंतूनपराधान् ॥ ७२ ।। भो कृष्णातीरविहारे श्रीपाद
मामनुगं दास लोलन् मस्तफवाहविर्यस्य गलंति हर्षाणि यस्य तं
आनते दासभावेन ननं ॥ ७३ ॥ स्फोटकपीडानिमित्तेन अंतर्गता
जन्मांतरेण नष्टापि संविज्ञानं एतमुधुना लब्धा ।। ७४ ॥ इति श्रुत्वा
श्रीपाद आह येन तवांगे आतिर्जाता स कास्ते तं स्फोटकं दर्शयेति
गुरुणोक्तः स राजा पूर्वमके विद्यमानमपि स्फोटकं तदा न दृष्ट्वा क
गत इति शंकितः सन्तद्गमनकारणं स्वबुद्धया निश्चित्याह ॥७५ ॥

·४२३ अ. २३ भक्तियोगः स्वामिन्मन्येनुगोयं ते स्फोटकोऽनयवर्तिनं । आनीय दंड्यमन्यत्र कृतकार्यों ययौ खलु ॥७६ ॥ तव जाग्रत्सु वाक्येषु दुःखदोपपरिप्लुते । असारे सति संसारे मग्नं माझं समुद्धर ॥ ७७॥ ॥ श्रीगुरुरुवाच ॥ तृप्तं तेपि मनो भोगैर्भुक्तं राज्यमपीप्सितं । लब्धाः पुत्रादयो वापि का चापेक्षास्ति ते वद ।। ७८ ॥ स प्राह परिपूर्ण मे सर्व ते कृपयेश्वर । त्वद्दत्ताप्यखिला ते श्रीरपणीयेत्यपेक्षितं ॥ ७९ ॥ ।। श्रीगुरुरुवाच ॥ यतेमें गमनं म्लेच्छ गोने राज्ये कथं भवेत् । मां वर्णास्त्वामपि म्लेच्छा हसिष्यति न संशयः ॥८॥ स्वामिन्नयं स्फोटकस्तेनुगः दूतः अन्यायवर्तिनं दंडार्ह दंड्यं दंडादिभ्य इति यप्रत्ययः मामन त्वां प्रत्यानीय कृतकार्यः सन्नन्यत्र ययौ खलु इति मन्ये ॥ ७६ ॥ ननु वं तु लोकपालः कस्तेन्यायो येन दंडाहौस्पत आह तवेति स्मृत्यादिरूपेषु जाग्रत्सु तव वाक्येषु पूर्वजन्मश्रुतेषु सत्सु दुःखदोष- युक्तेऽसति मिथ्याभूते निःसारे संसारे मग्नं अतोनं मां ततः सम्यगुद्धर ।। ७७ ।। ते मनो भोगैस्तृतं किं एवमग्रेपि अधुना का वापेक्षावशिष्टा तां वद ।। ७८ ॥ त्वया दत्ता श्रीस्तेर्पणीया दर्शनीया समर्पणीया वेति मयापेक्षितम् ॥ ७९ ॥ गावो हन्यतेस्मिन्निति गोप्नं यद्वा गावो विधिरूपा वेदोक्ता वाचः हन्यतेऽवमन्यते नास्तिक्येनेति गोप्नं तस्मिन् यतेनिषिद्ध- त्वात् रे म्लेच्छ ॥ ८॥ म्लेच्छजातीयोप्यहं पूर्वस्मरणानुभवेन रजको ·४२४ श्रीगुरुचरिते ॥ राजोवाच ॥ रजकोहं भवान्ड्रीपान हिंसातःपरं पुरे। इत्युक्त्वा लोलदंगस्तं नेतुकामोऽस्तुवद्विभुं ॥ ८१॥ स प्राह तुष्ट आयास्ये भक्ताधीनोस्मि केवलं । हेतुनानेन नोपेक्ष्या मद्भक्ता मद्गतांतराः ।। ८२ ॥ स तछुत्वोपवेश्येशं प्रतीतः स्वासने नृपः। बाहान्दत्वापि शिष्येभ्यो धृततत्पादुकोन्वगात् ॥८३॥ प्राहांघ्रिचारिणं स्वामी तं तदारादितो नृप। गंतव्यमस्त्यपीदं तु न श्लाघ्यं सार्वभौम ते ॥ ८४ ॥ स प्राह सार्वभौमः को रजकस्तेऽनुगोऽस्म्यहं । तयैव न्यस्तभूधूस्त आज्ञयानुचराम्यहं ।। ८५॥ ॥ श्रीगुरुरुवाच ॥ दत्तं ते दिक्पमात्राभी राट्त्वं तेनासि विष्णुवत् ।। राजन्ममाज्ञयैवाश्वमारुह्य व्रज मा वद ॥८६॥ भवांश्च श्रीपाद इतःपर पुरे गोहिंसादि न भविष्यति प्रणाममिषेण लोलं- त्यंगानि यस्य स स्वराष्ट्र प्रति गुरु नेतुकामोस्तुवत् ।। ८१ ॥ स गुरुः अनेन भक्ताधीनत्वन ।। ८२॥ शोभने आसने शिविकायां ईशं श्रीगुरुं प्रतीतः हृष्टः धृते तस्य पादुके येन ॥ ८३ ॥ अघ्रिचारिण पादाभ्यां चरत त म्लेच्छराज इत आरादूर इत इति पचम्यर्थे तसिः अन्यारादिति पचम्या अपेक्षितत्वात् भूमिपस्य तवेद पादचारित्व न श्लाघ्य ॥ ८४ ॥ त्वयैव न्यस्ता उपन्यस्ता भुवो भूमेधूंर्भारो यस्मै सोह ताज्ञयानुचरामि ।। ८५ ।। दिक्पालांशै राजत्व ते तुभ्यं दत्त तेन त्वं विष्णुवत्सत्कार्योसि अतोश्वमारुह्य ब्रज इतःपरं मा हि युगमानेन जातोपि हीनजातीयो राजा सत्कार्यस्तदनु- ·अ, २३ भक्तियोग. ४२५ ततः सोप्यालरोहाश्वं तमाह भगवान्नृप । गत्यानया क्रियालोपो भवेदने बजाम्यतः ।। ८७॥ एहि मदं पापनाशतीर्थे तिष्ठामि भूपते । इत्युक्त्वार्धक्षणात्पंक्तियोजनायतमापतत् ॥ ८८ ।। सशिष्यः स तु तत्तीर्थे सांध्यं कर्माकरोचदा । सायंदेवसुतो नागनाथो गच्छन्ददर्श त ।। ८९ ॥ चकोरथंद्रमिव तं दृष्ट्वा हृष्टः स्वदैवतं । संप्रार्थ्य सगृहं नीत्वा भोजयामास सादरं ।। ९० ॥ सशिष्यस्तद्गृहे मुक्ता तमाहेप्यति राडिह । स तु म्लेच्छो न साध्येतत्तीथें स्थेयमतो द्विज ॥९१॥ इत्युक्त्वा स ययौ तीर्थ स राजाप्याययौ तदा। प्रतीतः पादचारी स निन्ये निजपुरं गुरुं ॥ ९२ ॥ अलंकृतं शुभं नानारत्नतोरणमण्डितं । पताकाध्वजसंकीर्ण पुरं भासत्सुशोभनं ।। ९३ ॥ गीतवाद्यजयवानसंकुलं शिष्ययुग्गुरुः। नीराजितो रत्नदीपैः पालकस्थो विवेश सः ॥९४॥ शासन च नातिक्रमणीयमिति सूचित ॥ ८६ ॥ सोपि राजा अनया मद- गत्यास्मत्कर्मलोपो भवेदतोपतो व्रजामि ॥८७॥ चत्वारिंशक्रोशदूर तत्तीर्थ ॥६६॥ साध्य सध्याकालीन त पापविनाशतीर्थस्थ गुरु।।८९॥ गुरुदर्शनौ- सुक्ये चकोरदृष्टात ॥९० ॥ त नागनाथ राट् राजा न साधु न शोभन ॥९१ ॥ स श्रीगुरु प्रतीतो मुहुर्गुरुदर्शनन हृष्ट निजपुर वैडूर्याख्य ॥९२ ॥ ९३ ॥ ९४ ॥ पकूलाच्छादितमार्गेण भद्रासने सिंहासने, ·श्रीगुरुचरिते पट्टकूलच्छन्नमृत्या नीत्वांतःपुरमीश्वरं । भद्रासने तूपवेश्य पूजयामास त नृपः॥९५ ॥ शिष्यान्यथास्वपीठस्थान्प्रपूज्य महिपीः खियः। पुत्रान्पौत्रान्सखीन्स्वांश्च दर्शयामास शंभवे॥१६॥ गीतं सवाद्यं नृत्यं च छत्रचामरमालिने । तस्मै समर्प्य प्रकृतीर्दर्शयामास सर्वशः ।। ९७ ॥ म्लेच्छा विरुद्धचेष्ट धिक्चनुर्भूपं द्विजार्चक । प्रशशंसुर्द्विजा राजा पुण्यश्लोकोयमित्यपि ॥ ९८॥ गुरुस्तमाह हृष्टोस्मि दृष्ट्वा ते प्रकृतीः शुभाः। तुष्टोस्याभिर्न वा त्रुहि निःशक निकटे मम ॥९९॥ स प्राहाभिर्न तुष्टोस्मि साम्राज्यं तेंघिसंस्थितं । श्रुत्वा तत्परमं काक्षे दुरापमपि देहि मे ॥१०० ॥ अचव भवते कुर्वे सर्वस्वात्मनिवेदनं । इत्युक्त्वा स तथा चक्रे राट् संकल्पपुरःसरं ॥१०१॥ पूजयामास राजोपचारै पयामास ॥९५ ॥ यथायोग्यासनस्थान् शिष्यांश्च महिषी कृताभिषेका खियो भोगिनी स्वा स्वजनान् ॥ ९६ ।। छत्रचा मरैर्मालते शोभते तस्मै श्रीगुरवे 'स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गबलानि च ।। सेनागानि प्रतय पौराणा श्रेणयोपि च' इत्युक्ता प्रकृती ॥९७ ॥ ॥९८ ॥ समा सर्वा ॥९९ ॥ स राना आमि प्रकृतिमि ॥ १० ॥ सर्पस्थात्मनिवेदन दिना ताप चेत्तताहायति सर्वस्व चात्मा देहश्चैषां निवेदन सकल्पपूर्वफमनेन विश्वात्मा तुग्यविति मन पूर्वक निवेदन चक्रे ॥१०१॥ अनेन सर्वस्वात्मदानेन मयि समिफेन-यवृत्तिक मनो यस्य ·अ. २३ भक्तियोगः ४२५ ॥ श्रीगुरुरुवाच ॥ कृतं साधु त्वया भूप तुष्टोनेन ददामि ते । मन्मनस्काय भक्काय शुद्धभावाय कांक्षितं ॥२॥ इत्युक्त्वा श्रीगुरुयूने भूधुरं पार्थिवार्पितां । ज्येष्ठायादाद्विनीताय तदौरससुताय सः ॥३॥ भूपं प्राह गुरुः शीघ्र प्रवजाहमितो द्रुतं ।। गत्वा मठं समाधास्य शिष्यान्भक्तानपीतरान् ॥ ४ ॥ श्रीपर्वतं गमिष्यामि त्वमप्येहि नगोत्तमे । भवेन्मे दर्शनं तत्र जीवन्मुक्तो भविष्यसि ।। ५ ।। इत्युक्त्वा गौतमी गत्वा स्नात्वा शिष्यान्वितः प्रभुः। संप्राप्तोमरजाभीमासंगमं योगिजीवनः ॥६॥ तत्रत्या अपि तं दृष्ट्वा सर्वे जल्हादिरे तदा । नीराज्य श्रीगुरुं चक्रुस्तदर्थं ब्रह्मभोजनं ॥ ७ ॥ सर्वत्र प्रसृता भक्तिम्लेंच्छा अपि भजत्यतः । कलौ घोरेत्र न स्थेयं साक्षादेवेत्यमस्त सः ।।८।। तस्मै कांक्षितं स्वचरणभजनं ननु नीचाय कथं देयमत आह शुद्धो रागा- दिरहितो भावो बुद्धिस्वभावो यस्य तस्मै 'मां हि पार्थ व्यपा.इति स्मृत्यादौ भगवद्भजने न वर्णादिप्रयोजनं भक्त्युत्पत्तौ तु चित्तशुद्धिद्वारा स्वाश्रमायुचितकमीपेक्षा यथाकथंचित्पूर्वसंस्कारेण जाताया भक्तेः को विधातकः ॥२॥ 'विनीतमौरसं पुत्रं यौवराज्यभिषेचयेत्' इति स्मरणात् राजदत्ता भूधुर तज्ज्येष्टपुत्रायाऽदात् ॥ ३॥ इतो राष्ट्राद्वहिः प्ररुर्षेणाह- ताममतात्यागपूर्वकं गच्छ जीवन्मुक्तः विक्षेपरहितः ॥ ४॥५॥६॥ तदर्थ श्रीगुरुपीत्यै ब्राह्मणभोजनं ॥ ७ || साक्षाद्श्यमानरूपेण ॥८॥ .

·४२८ श्रीगुरुचरिते श्रीशैलमुक्तवद्गत्वा म्लेच्छायापि स सद्गति । सर्वस्वात्मार्पणाद्दत्वा पुनः प्रापान्ययो मठं॥९॥ तस्थौ भजत्कामधेनुः प्रत्यक्षस्तत्र चै सतां । अगोचरस्त्वनार्याणां जन्मांधानामिवोष्णगुः ॥११॥ कृष्णापंचनदीयोगे प्रातः स्नात्वात्र संगमे । कर्म कृत्वान्हिकं भिक्षा मठे भुक्त्वैव तिष्ठति ॥१११॥ दर्शिता विविधा लीला दर्शयत्यप्यनंतशः।। दर्शयिष्यति को वेत्ति प्रभावं तस्य दुग्रह ॥ १२॥ यो यो यस्य तु कामस्तद्भजनासिद्धिमेत्यरं । भजतोनुभजत्येप यतोसौ भक्तिभावनः॥१३॥ जागरूका कलौ प्रायः काचिन्न भगवत्कला । तत्साक्षाद्भगवंत तं श्रद्धयाऽसंशयं भज ॥ १४ ॥ इति सिद्धोदितं श्रुत्वा श्रद्धयाऽसंशयं गुरुं । अभ्याऽऽपामृतं द्राक्तच्छ्यणान्नामधारकः ॥ १५॥ तत्संवादमयं ग्रंथं धयं गंगाधरात्मजः । सच्छीगुरुचरित्राख्यं व्यरचत्तारक सुधीः ॥ १६ ॥ अपिशब्दादन्येभ्यो दास्यत्येव मठ निर्गुणाख्यं ॥ ९॥ उष्णगु. सूर्यः ॥ ११०॥ १११ ।। अनतानत इत्य(त) सत्यैकवचनाचेति शम् प्रभाव सामर्थ्य ॥ १२॥ अर शीघ्र ॥ १३ ॥ प्रथमुपसहरति जागरूकेति जागरूफ रत्यकप्रत्यय. प्राय शम्देन सर्वा अपि निद्रिता इति न तथापि साक्षागवत्वागगरफत्वादस्यर भजन मुख्य ॥ १४ ॥ आप प्राप ·अ.२३ भक्तियोगः ४२९ यत्र कापि स्थापितःप्रेतभूतरक्षोमुख्यासद्ग्रहार्तिन एपः । सप्ताहं तत्पाठिने शृण्वतेपि दत्तात्रयोभीष्टकामान्ददाति ॥१७॥ स एवात्रेयगोत्रोत्थगणेशब्रह्मपुत्रगां। पुनानोर्यो जयत्यत्र ग्रंथात्मा तारकोव्ययः॥१८॥ ॥ १५ ।। गुरुचरित्राख्यं महाराष्ट्रभाषया प्रसिद्ध ।। १६ ॥ १७ ॥ स एव अंथरूपो दत्तः गां वाणीं ॥ १८ ॥ अंते मंगलमाचरतिमिति सर्वे वेदा यत्पदमिति काठके मध्यप्रतिपत्तॄणां प्रतीकत्वेनालंबनत्वेन चोंकारस्य प्रति- पादनात् नामिनाम्नोश्च लोके भेदस्याप्रसिद्धत्वाद्वस्तुतश्चोंकारस्य ब्रह्मवि- चर्तत्वाद्विवर्तानां चाधिष्टानाभेदात् ॐकारं ब्रह्मनामधेयं ब्रह्मदृष्टयोपास्य 'ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात्' इति न्यायात् उपासकानवति अविद्यादिभ्योनर्थवीजेभ्यो रक्षतीति ॐकारस्य परापरत्वश्रवणात्स्वोपासकरक्षणं संभाव्यते 'एतद्धयेवा- क्षरं ब्रह्म परं चापरं च यदोंकार' इति श्रुतिभ्य ॐकारं ब्रह्म 'अमिति ब्रह्म' इति श्रुतेः तत्संबुद्धौ हे ॐ भगवन् श्रौतादौ प्राथम्येन पठयमानत्वात् पूजावन् तद्यथा शंकुनेति श्रुतेर्जगत्पर्णशंकुस्थानीयत्वाद्ब्रह्मणा तादात्म्य प्रासत्वाद्ब्रह्मणो विकारनामधेयत्वाच्च विश्वहेतुत्वं ब्रह्मणा वेदेन अमित्येतदक्षर- मितीडित हे अज अकारस्य सर्ववाक्त्वप्रतिपादनात् पूर्वमाविर्भूतत्वादकार- पूर्व जायत इत्यजः 'अकारो वै सर्वा वाक्सैपोष्मभिः स्पशैर्यज्यमाना बव्ही नानारूपा भवति अकार उकारो मकार इति तानेकधा समभात्' इति श्रुतेः योनिसंबंधं विना ब्रह्मणः कंठभेदेन जातत्वाद्वाऽजः ब्रह्मणः पुरा कंठं मित्वा विनिर्यातावित्युक्तेः ते नमः गायत्र्यादिब्रह्मप्राप्त्यालंबनाना मध्ये श्रेष्टरवेन मालतेसौ माली 'एतदालंबनं श्रेष्ठं' 'यश्छंदसामृपभो विश्वरूप'इति श्रुतेः मावात्रयरूपेण स्थूलादिदेहत्रयरूपं विश्वं विभाति विश्वभृत् लीलयानायासेन मात्रोपासकानां ऋगादिभिस्तत्तागेकं नयनक्रियया विह- ·श्रीगुरुचरिते ॐनमो भगवन्विश्वहेतो ब्रोडिताज ते । रतीति तथोक्तं शैब्यप्रश्ने आर्यान्मुमुक्ष्न्भावयति संवर्धयतीति तथा कार- सर्ववेदानां सारः ० ' इति वार्तिकात्त्वमेवभूतोसि ॥ १॥ ईश्वरपक्षे यस्य कस्यचिन्निकटे स्वाभीष्टसंपादनार्थ प्रियनामोचार्यते तद्वप्रियतमवाचकेन प्रणवेनादौ नमस्यन्स्तौति प्रणवस्येश्वरवाचकत्वे 'तस्य वाचकः प्रणवः' इति योगे 'ॐतत्सदिति निर्देश' इति स्मृतौ च प्रमाणं उत्पत्त्यादिज्ञात त्वाद्धे भगवन्नीश्वर ते नमः हे विश्वहेतो 'यतो वा इमानि भूतानि ' इति श्रुतेः ब्रह्मणा विधिना सृथ्यादौ ईडित हे अज ते नमः ईक्षितृत्वेन वर्तमा- नत्लान्मा माया तस्यामलीनः असंगत्वात् अध्याससाक्षित्वेन विश्वं बिभर्तीति तथा पोषको वा प्राणिनां तत्तत्कर्मफलदातृत्वात् 'फलमत उपपत्तेः' इति न्यायात् जगदुत्पत्यादिलीलया विहरतीति तथा आर्यान्साधून्भावयतीति 'परित्राणाय साधूनां' इति स्मृतेः ।।२॥ अथ शिवपक्षे 'शरणद गुणात्यो- मिति पदम्' इति पुष्पदतेनोक्तत्वात् ॐनम इत्युक्त रुद्राध्याये नमः सोमा येति विभूत्यनुपाके नमस्तारायेत्युक्त वादों नमः भगवन् विश्वोत्पत्यादिकारण भवमृडहरशिवरूपै रजःसत्वतमःशुद्धमत्वोपाधिभिरुत्पत्तिस्थितिलयमोक्ष- हेतुत्वात् श्रुतयश्च 'नमो भवाय च । तोकाय तनयाय मृडय । नमो हत्रे च। प्रपंचोपशमं शांतं शिवमद्वैत' इति भवत्यस्मादिति भवः रजउपाधिका स्रष्टा मृडयति सुखयतीति मृडः सत्योपाधिकः पालकः हरतीति हर: संहारकस्तमउपाधिकः विशुद्धसत्योपाधिकः मोक्षानददः शिव इति क्रमेण ज्ञातव्यं उक्तं च 'बहुलरजस' इत्यादि । ब्रह्मणा वेदेन 'विश्व भूतं भुवन चित्र बहुधा जातं जायमानं च यत् सर्वो ोप रुद्र' इतीडित नुकरोटिमाली इन ईश्वरः सर्वांद्यत्वात् शिवया तन्वा विश्वं विभीति रुद्रस्येमे तनुवी घोरन्या शिवान्या 'याते रुद्र शिवा तन्ः' इति श्रुतेः लीलया महोक्षादि- तंत्रोपकरणः श्मशाने भूतैः सह विहरतीति तथा आर्यान्पाशुपतान्भावय- ·अ. २३ भक्तियोगः मालीनो विश्वभृल्लीलाविहार्यस्यार्यभावनः ॥ ११९ ॥ तीत्यार्यभावन ईदृशोसि ॥ ३ ॥ अथ नारायणपक्षे भगवन्नारायण विश्व- हेतो 'नारायणाद्रुद्रो जायते नारायणाप्रजाः प्रजायंत' इत्याम्नातत्वात् ननु, ब्रह्मोत्पादक इति चेत् यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम्' इति श्रुतेस्तहारोत्पादकः 'विष्णोर्नु के वीर्याणि प्रवोचम्' इति वेदेनेडित अज अकारण ते नमः त्वं मा लक्ष्मीः तस्यां लोनः स्वोरसि धृतत्वात् कच्छपरूपेण विश्व विभीतित तथा लीलयावतारनटनरूपया भक्तानुग्रहलक्षणया विहरतीति तथा आर्या- वैष्णवान् भावयति सालोक्यादिदानेन संवर्धयतीति । तथा ।। ४ ।। ॥ अथ ब्रह्मपक्षे ॥ अः वासुदेवस्तस्माज्जातोऽजः ब्रह्मा 'अकारो वासुदेवः स्यात्' 'अक्षराणामकारोस्मि' इति वचनात् 'अथाको वेद यत आवभूव' इति श्रुतेः हे अज हे भगवन् पूजावन् प्रथमशरीरित्वात् 'हिरण्यगर्भः सम- वर्ततान' इति श्रुतेः हे विश्वहेतो 'धाता यथापूर्वमकल्पयत्' इति श्रुतेः लोके ब्रह्मेतीडित ते नमोस्तु त्वं मालते तपआदिना शोभते मरीच्यादय- स्तेषामिनः स्वामी विश्वभृत् ‘स दाधार पृथिवीं चामुतेमाम्' इति श्रुतेः- लीलया जगदुत्पादन क्रियया विहरतीति तथा आर्यान्समुच्चयोपासकान् क्रममुक्त्या भावयतीति तथाभूतोसि ॥५॥ अग्निपक्षे ।। 'स त्रेधात्मानं व्यकुरुत' इति श्रुतेरग्निवाथ्वादित्यादिस्वरूपेणायस्थितः स्तूयते. अः विराडात्मा ततो जातोजः 'अस्मात्त्वमधिजातोसि मुखादिद्रथामिश्च' इति श्रुतेः हे अजाग्ने ते नमः तस्य विश्वहेतुत्यादि मंत्रतोवगम्यते 'वं भूत- कृजगन्नाथस्त्वं भूतपरिपालन' इति ब्रह्मणि वेदे 'अग्निः पूर्वेभि:पिभिरी- ' इतीडित मालीनस्तेजस्वित्वात् जाठरवैश्वानररूपेण विश्वभृत् लीलया देवदौत्येन हविर्वहनाक्रियया विहरतीति आर्यान्धर्मिष्टान्दारदानेन संवर्ध- यति तथा अग्ने नयेति मंत्रलिंगात॥६॥ वायुपक्षे ॥ अतति च्याप्नोतीति भः आकाशस्ततो जातोजः वायुः 'आकाशादायुः' इति ध्रुतेः तत्संबुद्धा ते नमः ·अ. २३ भक्तियोगः ४३३ आदितखयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥ चा विहरतीति तथा आर्या-यादवान् भावयतीति ।। १० ॥ गणपतिपक्षे ।। अजस्य शिवस्य पुत्र आजः 'सर्वं जगदिदं त्वत्तो जायत' इत्यादिना विश्व- हेतुत्वं निर्विघ्नार्थ ब्रह्मणा ईडित त्वं प्रवालमाली विनेनः लीलया नवारण- वेपेण विहरतीति आर्यान् गाणपत्यान् भावयतीति ॥ ११ ॥ देवीपक्षे॥ स्त्रीलिंगपरिणामेन योज्यं 'स्त्रियः सतीस्ता उमे पुंस आहुः' इति श्रुतेः १।१२।। श्रीदत्तपक्षे ।। अजस्य ब्रह्मणः पौत्र आजः योसौ भगवान्सर्वैश्वर्य- संपन्नो 'यश्च विश्वं सृजति विश्वं विभर्ति' इति दत्तोपनिषदः अतः भगवत्त्वं विश्वभृत्त्वं हेतुत्वं च मालीनः योगीशो मायानासक्तो वा लीलयावधूतवेपेण गंगास्नानादौ विहरतीति तथा आर्यभावनः भक्तपालकः तापिन्यां विष्णुना ब्रह्मणे मामकं सात्विक दत्तात्रेयाख्यं धामोपास्चेत्युक्तत्वात् शांडिल्यायाथर्व- गाय च शातमात्मबुद्धिप्रकाशं दत्तं ध्यायमान इत्युक्तत्वादत्तः परं ब्रह्म एवं श्रीगुरुप्रेरणया यथामतीदं व्याख्यातं ॥ संहितेयं द्विसाहस्री त्रिकांडाभीष्टदा सती । व्याख्याताजोनया प्रीयाच्छीदत्तोय व्यधीश्वरः ।। इति श्रीगुरुचरिते भक्तियोगे टीकायां पंचमोध्यायः ॥५॥ आदितस्त्रयो- विंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥ ।। इति टीका संपूर्णा ॥

·योगरहस्यम् क्षाराम्लतिक्तकटुरुक्षकदन्नशाकस्यग्न्यध्वमाङ्न लभतेऽ कुशलोस्य सिद्धिं । शुंठीसितासुमनशालिसदनमुद्गचक्षुण्यशाक- घृतदुग्धसदंवुपथ्यं ॥ ८॥ सद्देशे मठिकामध्ये निश्चितो गुरुशिक्षितः। कुशाजिनांशुकेष्वेव हठयोगं समभ्यसेत् ॥ ९॥ गुदमेंदोघंस्थगुल्कमासीनो यतगुः समः । भ्रमध्यदृग्वान्यपीठः सिद्धं तत्राप्यदोस्ति सत् ॥१०॥ वायुं शक्त्येडयापूर्य हृदि स्थाप्य हर्नु जपन् । हंस शक्त्या कुंभयित्वा पश्चादाकर्पितोदरः ।। ११ ।। शनैर्विरेचदेष प्राणायामः सुसिद्धिदः। पंचान्ह्यन्ह्यशीत्यतैः प्रतिसंध्यसुयामकैः ॥ १२॥ गंतव्यमार्गस्थशक्तिचालनालया भवेत् ।। नाडीशुद्धिखिमासोचं प्राणो याति लयं सहृत ॥१३॥ मरीच्यादि क्षमनिग्धं कदन्नं यावनालभापादि 'प्रायः सर्वाणि शाकानि विष्टंभीनि गुरुणि च । रूक्षाणि बहुवर्चस्कम्' इत्युक्तेः । अष्टांगमिथुनेन वियं सेवनेनाग्निं गत्याध्यानं च मजतीति भनो रिः अभ्यासेऽकुशलः सिता शर्करा सुमना गोयूमा सदनं श्यामाकादि चक्षुषे हितं चक्षुर्घ्य तस्मै हितमिति यत्सर्वं शाकमचक्षुभ्यं चक्षुष्यं शाकपंचकं । जीवंतिवास्तु- मत्स्याक्षी मेघनादा पुनर्नवा' इति समाहारद्वंद्वः ॥ ८॥ अल्पो मठो मठिकाल्पीयसि कन् ‘हकार उच्यते सूर्यष्ठकारचंद्र उच्यत' इति तयोः प्राणापानयोयोंगो हठयोगः ॥९॥ गुदस्य मेंदूस्य चोर्ध्वस्यो गुल्मी यस्मिन्यतगुर्वतद्रियः अद इदं सिदमासनं ॥१०॥चतुरंगुलांतरेण ददि हा इंसं गायत्री सोहमिति वा ।।११।। अन्यहि दिने दिने त्रिकाले पंचध्या- शीत प्राणायाम ॥१२॥ मा यसमा मक्किचाटनात् ॥

·श्रीगुरुचरिते लीनः सपंचविपलद्विपलं सोसुयामकः। ब्रह्मरंध्रे वर्धमानः प्रत्याहारादयः स तु ॥ १४ ॥ स्वकालद्वादशगुणोत्तरकालावधिः स्मृतः । समाधिदिशदिनसाध्यः परमदुर्लभः ॥१५॥ समासीनो यतास्योतःप्राणं दक्षिणया त्यजेत् । सारं लगति हृत्कंठकपोलावध्यसौ यथा ॥१६॥ लोहकारस्य भस्रावच्छवत्याश्चापूर्य रेचयेत् । वामां मध्यानामिकाभ्यां धृत्वा जाते श्रमे विधेः ॥१७॥ पीत्वा प्राण कुंभयित्वा धृत्वांगुष्ठेन दक्षिणं । वामया रेचयेन्मंदं तथाथ प्राग्वदाचरेत् ॥ १८ ॥ द्विनाड्यभ्यासाद्यामा शक्तिर्मागं ददात्यरं । भयं सर्वदोपत्री रुक्पापघ्न्यपि सिद्धिदा ॥१९॥ पचविपलाधिकद्विपल ब्रह्मरधे लीन. प्राण स प्राणायाम स्वकालद्वाद- शगुण उत्तरागकालः ॥ १४ ॥ १५ ॥ समासीन ईदास इतीकारादेशः पिहितमुख सार सशब्द हृत्कंठकपोलावधि यथा लगति ॥ १६ ॥ तथा लोहकारभस्रावदाशु आपूर्य रेचयेन्नान कुभ वामनासा मध्यमानामिकाभ्यां धृत्वापूर्य रेचयेच्छ्रमे जाते विधेर्विधिना ॥ १७ ॥ प्राण पीत्वांगुष्ठेन दक्षिणां धृत्वा कुभयित्वा वामया रेचयेत् अथ वामया पुन पूर्ववत् ॥१८॥ यामाधै अर्धे नपुसक कालाध्यन इति द्वितीया भस्रया द्विना- ड्यभ्यासात् अर शीघ्रम् कफादिदोषा. रुप्रोग. ॥ १९॥ शिश्ननाम्यत- रस्थ नागुल कद सति वासने पदौ धृत्वा गुल्फाभ्यां कद ताडयित्वा ·योगरहस्यम् . शिश्ननाभ्यंतस्थकंदं सति वज्रासने पदौ ॥ धृत्वा दृढं प्रपीड्यारं भस्रां सिद्धासनस्थितः ॥२०॥ समाकुंचितनाभिर्दाक्कुर्याच्छक्तिश्चलत्यतः । यामार्धाभ्यासतो धैर्यान्मध्यनाड्यां समुद्गता ॥२१॥ ऊर्जाकटा भवेत्किचिच्छक्तिर्नाडीमुखं त्यजेत । ततः स्वतो बजत्यूचं प्राणोतस्तां विचालयेत् ॥२२॥ चालनात्सर्वसिद्धथाप्तिमंडलाद्योगिनो न तु । रुग्भ्यो भयं यमाचापि नेतोन्यन्नाडिशोधनं ॥ २३ ॥ चालितायामपि प्राणो बद्धा चंद्रसना सुखं । बजत्युल सिद्धिपूर्व राजयोगपदप्रदः ॥ २४ ॥ जिव्हां मूलशिरां छित्त्वा रोममात्र प्रवर्पयेत् । पथ्यासैंधवचूर्णैगों प्राग्वत्सप्तदिनर्मुहुः ॥२५॥ पण्मासादिति जिव्हाधः शिरावंधो विनश्यति ।। मुद्रा स्याखेचरी व्यधे योजितावाङ्मुखी कला ॥२६॥ पुनः सिद्धासनग्रहणमभ्यासार्थ ।। २० । परिधानयुक्तिर्देशिकाज्ज्ञेया तया धमाकुंचितनामिः मध्यनाड्या सुपुम्णायां ॥ २१ ॥ तां शक्तिं ॥ २२ ॥ डलाचत्वारिंशदिनैः इतः शक्तिचालनादन्यत् अन्यारादिति पंचमी । २३ ॥ तस्यां चालितायामपि जिव्हा बद्धा चेत्प्राण ऊर्ध्वं व्रजति जोणिमादिसिद्धिपूर्व राजयोगपदप्रदः ॥ २४ ॥ जिन्हाधः शिरा रोममात्रं छत्वा हरीतकीसेंधवचूर्णेन घर्पयेत् पूर्ववच्छेदनचालनदो हनादि ससदिनैः एवं मुहुः ॥ २५ ॥ पणा मासानां समाहारः तद्धितार्थ इति समासः स्मात्पण्मासेनेति यावत् त्र्यध्ये इडापिंगलासुपुम्गामार्गे लंविकोर्ध्वविवरे- मुखी स्वांगाच्चेति डीए अर्धाप्रायोजिता कला जिव्हा खे चरतीति

·४३८
श्रीगुरुचरिते
सहजिव्हा चरत्यस्य खे कदापि स्पृशंति नो।
विपार्तिरुग्जराक्षुत्तृनिद्रातंद्रामृतिक्रियाः ॥ २७॥
स्न्याश्लेषितस्यापि बिंदुन क्षरत्यूद्धमेति सः।
चलितश्चेद्योनिमुद्राबद्धो मुक्तः स भोग्यपि ॥२८॥
सुधांतःस्रवतींदोस्तां ग्रसत्यर्कस्ततो जरा ।
अधःशीर्पोर्ध्वपात्तिष्ठेद्धव्हाहारः शनैः शनैः ॥२९॥
याममात्रं ततः सिद्धिय॑स्तेयं करणीष्टदा।
चलीपलितवेपनी मृत्युही सुधाप्रदा ॥ ३० ॥
स्वास्येनौ दीसेंगसादे नाडीशुद्धावनामये ।
नादस्फुटत्वे सुदृष्ट्याः सिद्धिर्विदौ जिते सति ॥ ३१॥
विविधा उपसर्गाः प्रासंभवत्यत्र योगिनः।
सद्गुरोदृढभक्त्या ते प्रणश्यति न चान्यथा ॥ ३२ ॥
कारणं कारुरुक्षोर्योगिनो योगमुत्तमं ।
शमः कारणमस्याग्रे योगारूढस्य योगिनः॥ ३३॥
कामवेगसहोंतर्दृक् सुखारामोभितो यतिः।
ब्रमनिर्वाणमेत्येव ब्रह्मभूतोमलः समः॥ ३४ ॥
खेचरी मुद्रा ।। २६ ।। हृदा मनसा सहजिहा ॥ २७ ॥ स्त्रियालिगित-
स्यापि विंदुर्न क्षरति चलितवेद्योनिमुद्रया पन्नोल्या बद्ध ऊर्ध्वं व्रजति
इंदोस्तालुनः सुधामृतं अर्को जठराग्निः बह्वाहारः क्षुदपेक्षयाधिकाहारः
॥२९॥व्यस्ता विपरीता करणी वली चर्मसंकोचः पलितं केशशौक्ल्यं वेपः
कंपः ॥३०॥ शोभने आस्ये जाते अंगसादे देहकाये विदो वीर्य ॥३१॥
उपसर्गाः विघ्नाः ।। ३२ ।। योगमारुरुक्षोः कर्म कारणं ॥ ३३ ॥ अंत.
रात्मनि दृग्यस्य बुद्धिप्राममुखे आरामो यस्य समः द्वंद्वातीतः ॥ ३४ ॥

·४३९
योगरहस्यम्
कश्चिद्धारणयोपास्ते ध्यानात्कश्चित्समाधिना।
आत्मानमेवमाप्त्वेमां सिद्धि मुक्तो भवत्यसौ ॥३५॥
हृद्युपास्यो धारणया वराभयकरो हरिः।
प्रादेशमात्रः सुसिद्धः खेचरीमुद्रया युतः ॥ ३६॥
अंगुष्ठमात्रं पुरुष दत्तात्रेयं दिगंबरं ।
ध्यायेत्सिद्धासनासीनं धुनिशं कंठसंस्थितं ॥३७॥
सहस्रदलपद्मस्थं सुसूक्ष्मं शांतमुज्वलं ।
समाधिना द्वादशाहं तन्मयो भावयेत्परं ।। ३८ ॥
अंतीनसहृत्प्राणो पश्यन्नचलदृग्वहिः ।
मुद्रेयं शांभवी शून्याशून्यलक्ष्मपदप्रदा ॥ ३९ ॥
तद्वान् दृढासनो दक्षकर्णे रुद्धविलो ध्वनि ।
त्रिग्रंथिभेदं शृणुयात्सुमुक्ष्म स समाधिभाक् ॥ ४०॥
।। ३५ ॥ हृद्यष्टदले ।। ३६ ॥ ३७॥ ध्यातृध्यानभावरहितेन समाधिना
॥ ३८ ॥ अभ्यंतरे लीनः हृदा सह प्राणो यस्याचलहग्यहिः पराग्विपया-
नपश्यन्तिष्ठेत् इयं श्यति दुःख तनूकरोतीति शं आनंदः स भवत्यस्मादिति
शंभुरात्मा 'एप ह्येवानंदयाति' इति श्रुतेः तस्येयं शांभवी मुदं निर्विक-
ल्पानंद रातीति मुद्रा निषेधमुखेन देहादिशून्यं निषेधावधित्येन चाशून्य
लक्ष्म यस्येदृशं पद्यते ज्ञानिर्गिम्यत इति पदं वैष्णवाख्यं ददातीति तथा
॥ ३९ ॥ तद्वान् शांभवीमुद्रावान् अंगुष्टाभ्यां की तर्जनीभ्यामक्षिणी
मध्याभ्यां नासामन्याभिर्मुखमेवं रुद्वानि बिलानि येन स ध्वनिमनाहताख्यं
हृत्कंठभूमध्यस्थब्रह्मविष्णवीशग्रंथिभेदकं सुसूक्ष्म वंशीनादसदृशं ॥ ४० ॥

·४४० श्रीगुरुचरिते यमेन दशधा नूनं दशधा नियमेन च । आसनायेन पट्केन योगोष्टांगोयमुच्यते ॥ ४१ ॥ एतेनाष्टांगयोगेन प्रबुद्धः स्वल्पसंविदा। शुभाशुभविनिर्मुक्तो देही ब्रह्ममयो भवेत् ॥ ४२ ॥ इदं रहस्यं परमं नाख्येयं यस्य कस्यचित् । इति योगाख्यं प्रथमं रहस्यम् ॥ ।॥४१॥ सुतरामल्पस्य सूक्ष्मनस्तुनः सविदा स एतमेव पुरुषं ब्रह्म प्रबुद्धः ॥४२॥ यस्येति पष्टी शेषे यस्मै कस्मै अनधिकाराय रहस्यत्वात ॥ ४३ ॥ इति टीकायां योगाख्यं प्रथमं रहस्यम् ।। १ ।।

·अथ वोधरहस्यम् संतप्त धन्य संन्यासिन्गुरुभक्त गतागतात् । मुक्त्या आत्माप्तये तत्वजडचैतन्यविद्भव ॥१॥ स्वान्या जडमन्या चिन्नामरूपात्मकं जडं। रोमत्वमांसनाड्यस्थि मुवोद्भ्यो मृत्ररेतसी ॥२॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ बोधाख्यं द्वितीय रहस्यम् ।। 'कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानम्' इत्युक्तं प्रदर्थ 'प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय' इति श्रुतिहार्द दर्शयितुं गुरुशिष्यसंवादरूपं बोधाख्यं रहस्यं कथयति कश्चित्संस्कृतो ब्राह्मणोधीतवेदः कृतविहितगार्हस्थ्यकर्मापास्तकिल्विष उपास्तपरमेश्वरोपि दैवात्तापत्रयसंतप्तः सन् विरक्त्या श्रीगुरुमुपससाद तं च तादृशं प्रणतं प्रेक्ष्य कृपालुर्भगवान्थ्रीगुरुः पृच्छति संतति तापत्रयैः सम्यक् तत धन्य सुकृतिन् निर्षिण्णत्वात्सद्गुरुलाभाच्च पूर्वमनुष्ठितनिष्कामकर्मफलोदयस्त- वाधुना जात इति धन्येति संबुद्धया ज्ञाप्यते तादृशस्यात्मविद्यायामधिकारि- त्वद्योतनाय पुनढे संबोधने संन्यासिन् श्रवणार्थ कृतश्रवणप्रतिबंधककर्म- सन्यास । गुरुभक्त हे शिष्य आत्मप्रातिरूपाय मुक्त्यै स्वं तत्वानि सांख्योक्तानि जडं अनात्मरूपं चैतन्यं स्वात्मरूपं चैतानि वेत्तीति तथा भव ॥ १॥ किं जई किं चैतन्यमित्यत आह स्वं अन्यं च न जानातीति तथा तज्जडं ततोन्या स्वमात्मानं परं च जानाति सा चिचैतन्यं एवं सामान्यत उक्त्वा विशेषत आह नामरूपात्मकं जडं अर्धानामरूपातीतं चैतन्यं १ वर्हि अचेतनोयं देहः कुतो नामरूपात्मकभार जडत्वादिति कथयितुं तस्य पांचभौतिकत्वं दर्शयति भुवः सकाशात् रोमादिपंच ५ अद्भ्यः सकाशान्मूत्रादिपंच असं रक्तं १० अग्नेः सकाशाक्षुदादिपंच ४४१ ·४४२ श्रीगुरुचरिते स्वेदोस्रलालेग्नेः क्षुत्तृनिद्रा तंद्रा रतिर्गतिः । लौल्यं निरोधः प्रसाराकुंचने मस्तोथ खात् ॥ ३॥ कामक्रुड्लोभमोहा भीस्तदाढ्येयं जडा तनुः । वर्णाश्रमादिद्वंद्वादिसंबंधादिपरो भवान् ॥ ४ ॥ यनिर्विकल्पं स्फुरति तदंतःकरणं मनः। तत्संकल्पविकल्पाभ्यां तत्तु धीनिश्चयात्मकं ।। ५॥ अनुसंधानकं चित्तमहंकारस्त्वहंकृतिः। व्यानाधार्याध श्रुतेस्तु शब्दभुग्वक्ति वाक्सखं ॥६॥ रतिमैथुनं मतातरं कांतिः १५ मरुतो वायोः गत्यादि पंच २० अथ खादाकाशात् ॥ २॥३॥ कामादिपंच क्रुद् क्रोधः २५ तैरुतै भौतिका- शैराळ्या युक्ता पंचविंशत्या रचितेयं दृश्या स्थूलाख्या तनुर्जडा अस्यामेव वर्णाश्रमादयः सुखदुःखादिद्वंद्वानि पुत्रपितादयः सबंधाश्च भवांस्तु देहद्रष्टा त्वमेव वर्णाश्रमादिदेहधर्मेभ्यः परः ॥४॥ननु तर्हि सुखाद्यनुभवः कथं अंत:- करणतादात्म्यादतःकरणस्य च स्थूलदेहतादात्म्यापनत्वात्परंपरया सुखादि- भ्रांतिरेव साक्षिण इति वक्तुं सवृत्तिकमंतःकरणं निर्दिशति सार्धेन यत्तूष्णी- भूतावस्थाया समाधौ च निर्विकल्पं यथातथा स्फुरति तदंतःकरणं तदेव जायदादौ संकल्पविकल्पाभ्यामुपलक्षितं मनःसंज्ञकं भवति तदेव निश्च यात्मकं धीवुद्धिरुच्यते॥५॥ तदेवानुसंधानकं चित्तमुच्यते तदेवाहमिति यदा मनुते तदाहकार इति इद भूतसत्त्वकार्य अन्यैः साचिकैर्भूतकानिद्रिय राजसैः कर्मेन्द्रियैः प्राणैश्च सहित सत् चेतनस्य तव सानिध्यात्स्वयं जड मपि चेतनवत्प्रतीयते व्यवहरति च तद्यथा आद्यमंतःकरणं व्यानाधारो. स्यास्तीति व्यानाधारि श्रुतेः श्रवणद्वारा नानावर्णस्वरभेदभिन्नान् शब्दान् भुनीति तथा वाक्सखं वागिंद्रियप्रवर्तकं च ॥ ६॥ समानाधारि मनः ·वोधरहस्यम् ४४३ समानाधारि त्वचान्यत्स्पश्र्याश्यादात दाद च । उदानाधारा धीर्नेत्राद्रूपभुक्सगमागमा ॥७॥ जिव्हया प्राणवच्चित्तं रसभुग्रतिमूत्रकृत् । सापानाहंकृतिर्घाणाद्गंधभुग्विड्विसर्गकृत् ॥८॥ कर्मज्ञानेंद्रियैः पुण्यपापयोः सुखदुःखयोः। भौतिके पंचके कर्तभोक्तृत्वे द्वंद्वतापि च ॥९॥ तल्लिंगदेहतादात्म्यात्कर्तृत्वादि वृथाजित । हेतुदेहपरस्वात्मज्ञानान्मुक्तिधुंवाचिरात् ॥१०॥ स्वदिदृवरराज्ञानहेतुसाक्षी परो भवान् । निराकारस्वात्मबुद्धिमहाकारणसाक्ष्यपि ।। ११ ।। स्त्वचा स्पर्शेच्छु हस्ताभ्यां आदातृ दातृ च उदानाधारा बुद्धिनेत्रेण रूप. भक पादाभ्यां च सगमागमा ॥ ७॥ प्राणयुक्तं चित्तं जिव्हया रसमुक् उपस्थेन चरति मूवकृत् अपानसहितोहंकारः प्राणेन गंधभुग्गुदेन मलवि- सर्गकृच ।। ८ ।। एवमंतःकरणप्राणद्वारा कर्मेंद्रियै नेद्रियैश्च पुण्यपापयो- स्तत्फलभूतसुखदुःखयोः क्रमेण कर्तृत्वं भक्तित्वं च क्षुत्पिपासाशीतोष्णा- दिद्वंद्वधर्मतापि भौतिके पंचके सूक्ष्मपंचभूतजन्ये लिंगदेह एव न स्थुले मृतदेहे तथात्वादर्शनात् ॥ ९॥ यतो द्वैतधर्मा लिंगदेहगास्तत्तस्मात्कार- यात्त्वया लिंगदेहतादात्म्याभिमानावृथा कर्तृलादि अर्जितं अध्यासेन संपा- दितं तर्हि तत्कथं नश्येदित्यत आह हेतुदेहात्कारणदेहात्यरो यः स्वरूपभूत आत्मा तस्य ज्ञानादचिराच्छी ज्ञानसमकाल एव धुश पुनरावृत्तिरहिता मुक्तिः अर्थात्कर्तृत्वादिविनाशश्च ॥ १०॥ कोसौ हेतुदेहः उच्यते स्वरूपं दिदृक्षोरंतररं कपाटरूपं यदज्ञानं देहदयबीजभूतं सर्वज्ञानोपसंहारपूर्वक बुद्धेः कारणावस्थानरूपं स एवं हेतुः कारणदेहः स आत्मेति चेन तमो.

·४४४ श्रीगुरुचरिते स्थाणुरंतर्वहि स्वानात्मारामो निराकृतिः। चतुर्दैहपरः साक्षी प्रत्यगीशोसि विध्यदः॥१२॥ अन्नासुहृत्ध्यहंकारमयतादात्म्यतो भ्रमः। स्थूलः पंचीकृतैर्भूतैः सूक्ष्मः कर्मेंद्रियासुभिः ॥ १३ ॥ धींद्रियैर्हेतुर्महांश्च तद्विदात्मन्यथोद्धृते । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां परं ब्रह्मैव शिष्यते ॥ १४ ॥ भिभूतत्वात् तस्य साक्षी साक्षाद्दष्टरि संज्ञायां निभ्यो देहेभ्यस्तदभिमानि- भ्यश्च परः स ल स कथंभूतोहं निराकारः स्वात्माकारबुद्धिः स एव महा- कारणदेहः ब्रह्मानंदवानस्मीति किंचिदुरिताहंकारशेषत्वात् तीभावरूपोहे न तस्यापि साक्षी स्वयंप्रकाशत्वात् ॥ ११ ॥ स्थाणुः कूटस्थः कि परि: छिनोहं न अंतर्बहि स्वान् अतः प्रत्यगमिन्नः परमात्मासि अदः मयोक्तं विद्धि येन निराकृतिनिरभिमानश्चतुर्दैहपर आत्मारामश्व भविष्यसि ॥१२॥ ननु यद्भवतो वदन्ति विध्यद इति तदनादिकालभ्रमोपहतधीरहं कथं जानीयामिति चेन्जपाकुसुमसानिध्यात्स्फटिकस्य रंजनमिव पंचकोश- तादात्म्यात्तत्तदाकारभ्रमो मिथ्याभूतः 'अंगुष्टमात्रः पुरुषोतरात्मा' इति श्रुत्युक्तप्रकारेण कोशानात्मनः पृथग्विवेचनान्मुंजादिषीकामिवात्मानं विधीत्युपदेष्टुं कोशान् व्युत्पादयति अन्नं अन्नमयः अमुः प्राणमयः हृन्म- नोमयः धार्विज्ञानमयः अहंकार आनन्दमयः एषां तादात्म्यतोह जन्मादि- मान क्षुत्पिपासापासंकल्पवान् विज्ञानवान्कर्ता आनन्दवान् भोक्तेत्यादि- भ्रमः के ते कोशा यैर्धम इत्यत आह पंचीकृतैर्भूतैरुपलक्षितः स्थूलदेहोनम. यकोशः १ राजसैः कर्मेंद्रियैः प्राणेश्वोपलक्षितसूक्ष्मदेहस्तठेकदेशःप्राणमयः कोशः २ ॥१३॥ सात्विकैदिपेनिद्रियैश्वकारान्मनसा धिया च सहित- हेतुर्विज्ञानमयो महानानंदमयच मनोमयस्य विज्ञानेतर्भावः स चामे

·बोधरहस्यम्
४४५
भानं स्वमेस्योर्वभानेन्वयः प्राविस्मृतिः परः।
लिंगामानेन्वयः स्वापभानं प्रागविस्मृतिः परः॥१५॥
तद्विदोसुमनोध्याख्या गुणावस्थाभिदः पृथक् ।
सुप्त्यभानेन्वयो भान समाधौ प्राग्वदन्यकः ॥ १६ ॥
कथ्यते । अथ तद्विदा तेपा कोशाना ज्ञानेन तेभ्यो चयव्यतिरेकाभ्यामात्मन्यु-
धृते बुद्ध्यासगत्वेन निष्काशिते पर ब्रह्मैव शिष्यते ॥१४॥ कौ तावन्य
यव्यतिरेको याभ्यामात्मा पृथक् क्रियते तनाह अस्मि-प्रकरणे वयव्यतिरेका
भ्यामनुवृत्तिव्यावृत्ती कथ्येते यतो वय्येवानुमान न व्यतिरेकि स्वप्ने उर्वमाने
स्थूलदेहस्याप्रतीतौ अस्यापरोक्षस्यात्मन यत्स्वप्नसाक्षित्वेन भान सोन्वय.
अपरो व्यतिरेकस्तु प्राग्विस्मृति स्थूलदेहानवभासन एवमन्यलापि
तथाहि लिंगाभाने लिंगदेहस्याप्रतीतौ यत् स्वापभान स्वमसाक्षित्वेन
स्फुरण अस्यात्मन इत्यनुवर्तते सोन्वय परो व्यतिरेकस्तु तदा
प्राग्विस्मृति पूर्वदेहतदवस्थानभासन ॥ १५॥ ननु कोशोपक्रमे
देहान्वयादि प्रकृतासगतमिति चे कोशाना देहत्रयात पातित्वात
स्थूलदेह एवान्नमय सूक्ष्मे च प्राणमनोधीमया कारणे च प्रिपमोदप्रमोद-
वृत्तिमि सत्वमानदमय इष्टवस्तुदर्शन प्रिय सल्लाभो मोदस्तदनुभव
प्रमोद इति विवेक तोकस्मिन् लिंगदेहे कय त्रयाणा समावेशस्तबाह
गुणैरवस्थाभिश्च भिद्यत इति गुणावस्थाभिद असुमनोध्याख्या तेषां
विदो ज्ञानात्पृथक्कृता इति शेष राजसै कर्मेंद्रियप्राण प्राणमय
ज्ञानेंद्रियमनोधिया सत्वगुणत्वे बाह्यातरावस्थावत्वाद्वौ कोशौ समाधौ
सुषुप्त्यभानेप्यस्यात्मनो यदान समाधिसाक्षि वेन स्फुरण स आत्मनोन्चय
अन्यक व्यतिरेक प्राग्विस्मृति पूर्वदेहतदवस्थानवभासन ॥ १६ ॥

·388 (श्लो० १९-२२) ( मोक्षः) ॥ स च स्थूलदेहादिप्रविलापनेन तत्प्रकारस्तु । देहा अवस्था अभिमान स्थान आनंदः । गोगः / गुणः / वाचा देवः लोकः माना जारत विश्व: नेत्रं विषयानंदः स्थूलभोगः रजः | वैखरी ब्रह्मा वरी ब्रह्मा| भा अ. श्रीगुरुचरिते सूक्ष्मा स्वप्रः तैजस. कठः स्वतान मविवि- कभोगः सत्व मध्यमा विष्णुः भुवः उः कारण निद्रा प्राज्ञः हृदय निद्रानदः भानंदः तमः पश्यंती रुद्रः स्वः मः महाकारण तुर्या मत्स. मूर्धा समाध्यानदः परानदः शु.सत्वं परा आत्मा महः अर्धमात्रा ·वोधरहस्यम् ४४७ त्यक्तत्रिदेहसंगस्य निष्कल्पस्य सुषुप्तिवत् । स्थितिः परात्परं वस्तु सच्चिच्छर्म निराकृति ॥ १७ ॥ क्षमाप्कालैीजलीनदुर्यथेक्ष्यो जागृतेस्तथा । सुप्त्यवित्स्थजगद्देही तत्परत्वाविदः पुनः ॥ १८ ॥ देहांतेज्ञस्याहंतास्थविश्वाकारोनुजन्मदः । अवस्था जागृतिः स्वप्नो निद्रा तुर्या च तुष्टये ॥१९॥ विश्वतेजःप्राज्ञप्रत्यगभिमानिन ईरिताः । दृकंठहृन्मूर्धसंस्थाः स्थुलसूक्ष्ममुदुन्मुदः ॥ २० ॥ भोगा रजसत्वतमःशुद्धसत्वगुणाः क्रमात् । वाचोत्र वैखरी मध्या पश्यंती च पराखिषु ॥ २१ ॥ . एवमन्वयव्यतिरेका-यां पंचकोशविवेकतस्त्यक्तान्त्रिदेहसंगोभिमानो येन निर्गतः कल्पःकल्पना यम्घ या सुप्तिवत् स्थितिः न तु सुषुप्तिः तदेव परात्परं निराकृत्याकाररहितं सञ्चिच्छर्म सच्चिदानंद वस्तु परं ब्रह्म 'अयमात्मा ब्रह्म इति श्रुतेः ॥ १७ ॥ मा भूमिः आप उदक कालो ऋतुः 'ऋतुक्षेत्रांबु- वीजानां सामग्र्यादकुरोद्भव' इति तैीजलीनद्रुमो यथा ईक्षितुं योग्य. स्तथा सुप्तौ या अविदज्ञानं तत्स्थं देहो जगच तत्परोहमिति ज्ञानशून्यस्य पुनर्व्यवहाराही भवतः ॥ १८॥ तर्हि मरणे तलय इति चेन्न देहांते तस्याहंकारस्थितविश्वाफारोनु पश्चाजन्मदः तस्माज्ज्ञानाभ्यासादेव मोक्षः स च स्थूलदेहादिप्रविलापनेन तत्प्रकारस्तु देहचतुष्टयक्रमेण यथोपन्यस्तं ज्ञात्वा ।। १९ ॥ २० ॥ २१ ।। ततः स्थूलः सूक्ष्मशरीरे तत्कारणशरीरे ·बोधरहस्यम् ४४९ जीवोऽविद्याऽऽवृतः स्वाज्ञो महतोहंवृनिखिधा। क्रियाज्ञानद्रव्यशक्तिरजःसत्वतमोगुणैः ॥ २८॥ प्राणेंद्रियांतःकरणभृतान्यासन् क्रमात्ततः। ततो लोका विराट् तैश्चिदंशात्कार्यक्षमोभवत् ॥ २९॥ लोकांगस्य रदास्तारा माया हास्यं निशादिने। निमेपोन्मेपौ कटाक्षः सृष्टिः कुक्षिरपांपतिः ॥३०॥ नाडयो नद्यो द्रुमाः केशा वृष्टिरेतोऽस्थिपर्वतः । विराजः स्थूलदेहोयं चराचरजगन्मयः ॥ ३१ ॥ दिग्यापर्कप्रचेतोश्विवन्हींद्रोपद्रमृत्युकाः । ज्ञानकमद्रियाण्यंतःकरणानि हरिः शशी ॥ ३२ ॥ भिज्ञोभूत् महतो महत्त्वात् रजआत्मकः क्रियाशक्तिकः सत्वात्मको ज्ञान- शक्तिकः तमआत्मको द्रव्यशक्तिकः एवं त्रिधाहंकारः ॥ २८ ॥ राजसा- कर्मेद्रियप्राणाः सात्विकाक्षानेद्रियांतःकरणदेवाः तामसात्पंचभूतानि ततो भतेभ्यश्चतुर्दशलोकास्तैलोकविराट् चिदंशप्रवेशात्कार्यक्षमोभवत् ॥ २९ ॥ लोका अंगानि यस्य विराजः नक्षत्राणि दंताः रात्रिदिवसश्च निमेषोन्मेषी सृष्टिः कटाक्षः समुद्रः कुक्षिः ॥ ३० ॥ ३१ ॥ दिशः कौँ वायुस्त्वक् अर्कश्चक्षुः वरुणो जिहा नासाश्विनौ इति ज्ञानेंद्रियाणि अग्निर्वाक इंदः पाणी उपेंदः पादौ मृत्युर्मुदं प्रजापतिर्लिंग इति कर्मेंद्रियाणि हरिरंतःकरणं चंद्रो मनः ।। ३२ ॥ ब्रह्मा बुद्धिः रुद्रोहंकारः नारायणश्चित्तं इत्यंतःकर- णानि समष्टेः त्यस्तु देवताः अयं सूक्ष्मदेहः अविद्या कारणं माया महा- कारण ईश एव प्रत्यक् पूर्ववद्व्यतिरेकाहेहनिरासतः त्वंपदभित्र लुप्तोपमा प.च....२९ ·श्रीगुरुचरिते तापरलक्ष्यं पञ्च श्रोतुस्तामा देहः इद्रियाणि सिदानि उपलक्षणमिद भगातस्य तान्यतीत या साक्षिचतन्य सदलब असि अनपो. ४५० ब्रह्मनारायणेशाश्च सूक्ष्मदेहोथ कारणं । अविद्याद्या महत्प्रत्यगीशो देहनिरासतः। तत्पदं व्यतिरेकात्वंपदं तत्वमसि ह्यतः॥ ३३ ॥ भृरप्स्वनी ताः स वायौ स खे तत्प्रविलापयेत् । द्रव्ये तमसि तत्सत्वे रजः सत्वं तमस्यथ ॥ ३४॥ अहंकृतौ तन्महति साविद्यायां लयो द्वयोः । साधायां सा ब्रह्मणीत्थं त्वंपदं व्यतिरेकतः ॥ ३५॥ व्याख्यारूपैकसद्वस्तु सृष्टेः प्राक् चाधुनापि तत् । वं श्रोत्रात्मेंद्रियातीतमस्यैक्यमनुभूयतां ॥३६ ।। तत्पदं अतस्तत्त्वमसि ॥ ३३ ॥ निरासप्रकारमाह भमिरप्सु प्रविलाप्य ता आपोव्यग्नी सोग्नि यो स वायु. खे आकाशे तत्व द्रव्यात्मके तमसि प्रविलापयेत् । तत्तमो रजश्च साये तत्सत्वं तमसि ॥ ३४ ॥ तत्तमोऽहकृती साहरुतिः सा अग्यिायो प्रविलाप्य एव निराजो देहद्वययोर्लयः साऽपिया माया सा च माया ब्रह्मणि प्रपिलान्या एवं सर्पविलापारधिभूतं ब्रह्मा शिष्यते तदेव तत्पदटक्ष्य इत्यममुना प्रकारेण देहेंद्रियप्राणमनोबुद्ध्य हंकारपपिटापनेन प्रलयावधिभूतः प्रत्यागामावशिष्यते स एस वपद च्यार्थः ॥ ३५ ॥ अनयोरक्याध महावाक्यमाह विगतनामरूपक एक सजातीपादिभेदशून्य सृष्टे पूर्व यत्सद्वस्तु तदधुना स्थितिकालेपि चका माटोपि याचारभण विकारो नामधेय अतोन्यदात इति श्रुतेः तदे सामानाधिमारण्याद करसन तत्सम समेतत् एमय निदिध्याः सनादियभेग रयापरोक्षयनानुभपता ॥३६॥ स्टे सचिदानन ·योधरहस्यम् सृष्टेः प्राक्सच्चिदानंदरूपोद्याहंकृतेर्लयात् । प्राग्वर्ध्वमपीडक्त्वं या सृष्टयस्तित्वकल्पना ॥ ३७॥ गवाधाराहंकृतेः प्रास्थानाभावान साद्य चेत् । तद्वत्व्कास्तित्वमेकोतोऽद्वितीयो ब्रह्म चिन्मयः॥३८॥ ब्रमबुद्ध्या द्वयाभावाद्देद्यहंकृतिसंक्षयात् । शिष्यतेत्र निराकारः काख्यारूपात्मकं जगत् ॥ ३९ ॥ स्रग्भोगिवदृष्टमपि ज्ञानदीपान ते भ्रमः । ज्ञानं त्यक्त्वा दृढाभ्यासी भ्रमेणापि न युज्यते ॥४०॥ . आसीः अद्याहंकारलयाद्विगतोपाधिः प्राग्वत्सच्चिदानंदरूपोसि ऊर्ध्वं विदेहकैवल्येपीदृक् अतोस्यद्वितीयः ननु यतोन्या सृष्टिदृश्यतेतः कथम- द्वितीयत्वं तत्राह अहंकारात् प्राग्या सृष्टयस्तित्वकल्पना सांतःकरणप्रेरितें- द्रियाधारा साद्य बोधे स्थानाभावात् न 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूतत्केन के पश्येत् ' इति श्रुतेः॥ ३७ ।। अस्ति तद्वत्पूर्ववत्कास्ति न कापि दीपादिना रज्जुदर्शनात्सर्प इव ।। ३८ ॥ ब्रह्माकाराखंडबुद्धिवृत्या निराकार एवं शिष्यते तत्र पुनः क नामरूपात्मकं जगत् ।। ३९ ॥ भोगकाले कदाचि- दृष्टमपि स्रग्भोगिवद्भातु नाम पुनस्तेन ते ज्ञानदीपाद्भमो न भविष्यति तर्हि कतिकालं ज्ञानदीपो रक्षणीयो दृद्धाभ्यासपर्यंतमित्याह ज्ञानमिति ॥ ४०॥ यथा स्रजि मालायां अहेरभावः भ्रमात्प्राक् ज्ञानादूर्ध्वं च ब्रह्मणि जगद्भमाभावः तीभाव एव मोक्ष इति चेन्न द्वैतस्यैवाभावो न स्वानु.

·४५२ श्रीगुरुचरिते स्रज्यह्यभावः प्रागूध्वं तद्ब्रह्मणि चास्य तु । अभावाच्छ्न्यता महि तव सच्चित्सुखात्मक ॥४१॥ भास्वान्नित्यः प्रबोधोयं वेदा भ्रांतहितैषिणः । साधकान्यद्य कार्याणि साध्याभावान्न कुर्वतः ॥ ४२ ॥ भगवद्वाक्यतोसक्तः : कुरु वा तैर्न लिप्यसे । मनो विनापि ज्ञातासि ध्यानादेः किं प्रयोजनं ॥४३॥ भवस्येत्याहाभारादिति मा एहि मा गच्छ तमभाव जानातीति तज्ज्ञ तत्स बुद्धौ ।। ४१|| योय प्रबोध सोऽद्यैव जात इति न किं तु नित्यो भास्वाश्च नित्यश्चेद्वेद कुतो बोधयत्यत आह वेदा भ्राताना देहाद्यात्मदृष्टीना हिते च्छा बोधका न तु मुक्ताना अस्तु नाम तथा मयाधुना निष्कामयोगो भ्यसनीयोन्या साधक साध्याभावान्नेत्याह साधकेति अत पर न कुरु नैव तस्य कृतेनार्थ' इति स्मृते ॥ ४२ ॥ अथवा 'कुर्याद्विद्वास्तथासक्ताश्च कीपुलोकसग्रहम्' इति भगवद्वाक्य तर्हि तेन वध स्यात् बुद्धिलेपाभावा दनहकाराच्च तैरनुष्टितैन लिप्यसे तर्हि निदिध्यासनादि विधेय न देहेह- भाररूपविपर्यासाभावान्मनो विनापि ज्ञातास्यतो ध्यानादे किं प्रयोजन न किमपि विपर्यस्तो निदिध्यासेन्न ध्यानमविपर्यय ' इत्युक्ते ॥ ४३ ॥ 'तस्य तावदेव चिरम्' इति श्रुतेर्यावत्प्रारब्ध देहस्तिष्ठति तावत् वर्णाश्रमा दय अमुण्याहं पुत्रो भ्रातेत्यादिसवधा शौक्ल्यकार्यादयो देहधर्मा क्षुत्पिपासादाय' प्राणधर्मा शाकमोहादय हुधर्मा ते न सति यस्य सोऽदेहाणहर्म स च प्रारब्धातिवाहक ससुखमात्मस्यम्पे यस । अयान ग्रंथालंकार बोध इत्यारया यस्य तत रहस्युपनिषद्भागे भा रहस्य अधिकारिलभ्यं तस्य उ ब्रह्ममयो भवेदिति फल । 'यं ज्ञाया मुज्यते ·योधरहस्यम् ४५३ अदेहप्राणहद्धर्मः प्रारब्धाशीः सुखं वस । इदं रहस्यं चोधाख्यं तज्जो ब्रह्ममयो भवेत् ॥ ४४ ।। इति चोघाख्यं द्वितीयं रहस्यं । समाप्तोयं ग्रंथः प्रीयतामनेन श्रीदत्तः ।। जंतुरमृतत्वं च गच्छति' इति श्रुतेः ॥४४॥ इति द्वितीयं रहस्यं । संपूर्णोयं टीकाग्रंथः। प्रीयतामनेन सर्वांतर्यामी भगवान्धीदत्तसद्गुरुः ॥ ज्ञानं त्रयोदशाध्यायैः कर्मयोगं च पंचभिः ।। पंचभिर्भक्तियोग च कारयामास योगिराट् ।। १ ।। पाश्चात्यपाथोधितटे नवानां टीका प्रभासेभ्युदिताखिलानां ।। श्रीद्वारकायां चरितस्य तस्य श्रीसद्गुरोर्वेदनुतस्य तस्य ॥२॥ शालिवाहशके क्षमा (१८२१) श्विवसुभूमिमिते स्वियं ॥ टीका संपूर्णतां प्राता चातुर्मास्ये हावर्षके ॥ ३ ॥ । संवत् १९५६ ॥

·॥ श्रीगुरुचरितं संपूर्णम् ॥

·श्रीगुरुः शरणम् द्विसाहस्रीचूर्णिका श्रीगणेशाय नमः ॥ ॐ यदज्ञानाद्रज्जुसर्पवजगत् उदेति यजगत्तत्वं च पुनर्ज्ञानान्निमीलति त सच्चिदानंदसद्गुरुं नौमि ॥ १ ॥ एकं सद- पि यत् बुद्धिभेदेनानेकवद्भाति एकरूपेण ज्ञानेन च यस्यैक्यं भवति तहत्तसंज्ञितं ब्रह्म सत्यं ॥२॥ यः स्वतत्त्वं बोधयितुं संभूय दत्ताख्यो- ऽत्रिपुत्रः सन् स्वपदरसपरान्कार्तवीर्यार्जुनयदुप्रभृतीन्सर्वान्यालान्स्वादि- तान्दिन्ययोगेनोद्दधार पुनः श्रीपादसंज्ञो भूत्वान्यान्भक्तानुद्दधार पुनरपि नरहरिसंजो भूत्वा स्वभक्तान्सिद्धादीनुद्दधार कृष्णाभीमानदीतीरस्थः स्मर्तृगामी परमगुरुरेप दत्तो जयति ॥३॥ यो जन्माद्यतीतोऽक्रियो निरिच्छोऽद्वितीयोऽपि स्यामिति संकल्प्य गुणमय्या स्वमायया इदं अभिन्ननिमित्तोपादानकं नामरूपात्मकं स्वानुप्रवेशसहितं जगत्ततान प्रभु- भगवानीश्वरः ॥ ४॥ आब्रह्मस्तंबपर्यंतं देहबुद्धीद्रियात्मकं चराचर जग- ससर्ज तत्र नरोत्तम एव ज्ञानपात्रं ॥ ५॥ इंद्रियविषयस्थितौ रागद्वेषौ येन देवीसपत्तिमता जितौ स एव मोक्षं लभेत् तदर्थ स्वयमजोऽपि भगवानवतरति ॥ ६॥ अस्य ज्ञानिनो भगवानत्यंत प्रियः भगवतोऽपि तथा ज्ञानी प्रियः यतोऽजोऽव्ययोऽपीश्वरो लीलाविप्रहेण तस्य रक्षणाया- वतरति ॥ ७॥ एवं युगेयुगेऽवतीर्य धर्मस्वभक्तपरित्राणकार्याते स भगवान्लीलाविग्रहान् त्यजति एवं ब्राह्मे दिवसे वाराहकल्पेऽष्टाविंशतित- मश्चतुर्युगापर्यायो गतः ॥८॥ अस्मिन्पर्याये दारुणे कलियुगे प्राप्त स्वांशभूना देवा अपि निर्दया जाता इति ज्ञात्वा स्वयं भगवान्दत्तात्रेय आविरासीत् ॥९॥ कृष्णामरजातीरसंचारी स भगवान्भिक्षुरूपेण लोकपावनीः सल्लीः कृत्वा तत्रवादृश्योऽस्ति ।। १०॥ अस्य भगव- ·४५६ श्रीगुरुचरिते त्वमाह जातमात्रस्योंकारोचारणं हस्तस्पर्शमात्रेण लोहस्य स्वर्णत्वसंपादन अभ्यास विना शिष्येभ्यो वेदपाठनं ॥ ११॥ मातापित्रोस्तत्त्वोपदेशनं चाल्ये तीर्थपर्यटनं योगख्यापनं संन्यासमार्गस्थापनं च कथं भवेत् ॥१२॥ प्रतिकूलाचरणेनोदररोगोपशमनं जिनजिव्हाय विद्वत्तादानं विनदारिद्रहरणं ॥ २३॥ क्षणात्रिस्थलीयानाचरणं मृतपुत्रसंजीवनं बंध्यामहिपादीहनं त्रिविक्रमाय विश्वरूपदर्शनं ।। १४ ॥ विद्वद्राह्मणगर्यापहरणं बुरडमुखा- द्वेदवाचन विधवाय सौभाग्यदान कियामार्गप्रकाशनं ॥ १५ ॥ जीर्णशु- एककाष्ठस्योदुंबरवृक्षत्वसंपादन बंध्याय कन्यापुत्रदानं दृष्टिमात्रेण कुष्टहरणं ॥ १६ ॥ दीपावल्यामष्टरूपैरष्टप्रामगमनं छिन्नक्षेत्रविवर्धनं चेत्येवमादी- न्यलौकिकानि कर्माणि कृतानि करोति कारष्यति च ।। १७ । नक्षत्रभूर- जोजलकणगणकाः कुत्रचित्संतु परंतु अगणेयोरुगुणगणगणने कोऽपि न शक्तः ॥ १८ ॥ भगवान्स्वयमरूपोऽपि लीलाप्रकटितगुणरूपेण कर्णद्वारा भक्तस्यांतः प्रविश्य पापं धुनोति ॥ १९ ॥ ततः शुद्धांतःकरणः स भक्तो जीवन्मुक्तो भवेत् सुखदुःखादिद्वंद्वरहितस्य प्रारब्धभोक्तुस्तस्य देहः पततु न पततु वाऽज्ञानसमुत्पन्नद्वंद्वलेशोऽपि नैव स च प्रारब्धांत निर्विशेषं परं ब- ह्या याति ।। २० ।। अयं ब्रह्मसायुज्यप्राप्तिसन्मार्गाऽपि सत्संगविवेकरहि- तानां आसुरीसंपत्तियुक्तानां मोहांधानां न दृष्टिगोचरः ॥ २१ ॥ कृतस्ववर्णाश्रमोचितकर्मा साधुगुरुदेवभक्तो विवेकी कर्मफलाभिमानत्यागेन संन्यासीश्वरप्रीत्यै नियनैमित्ति कानुष्ठानतो योगी च भूत्वानेनैव मार्गेण भुक्ति मुक्तिं च लभेत ।। २२ ॥ एवं श्रीगुरोरीश्वरस्य सुवृत्तं महिमानं श्रुत्वा सांसारिकतापवतोऽत एव विरक्तो नामधारकशर्मा कश्चिद्विप्रो गुरुं स्तुवन्भीमामरजासंगमे आश्रितकल्पवृक्ष शरण्यं भगवंतं प्राप ॥ २३ ॥ तन साक्षादर्शनाकांक्षीस नामधारकविप्रः निर्षिनाथं गणेशं शारदांच नत्वा नदेहेन विश्रुतं दुःखहरं श्रीगुरुं तुष्टाव ॥२४॥ स्तुतिमाह भो सर्वज्ञ मां नजानीपे कि भो विश्वसाक्षिन मांन वीक्षसे किं भो व्यापक मम विलापं ·चूर्णिका अ१ ४५७ न शृणोपि किं अथवा श्रुत्वापि मामुपेक्षसे किं ।। २५ ।। त्वयाह ज्ञात श्चेत्कुतो वैक्लव्यमवशिष्ट त्वया वीक्षिते च कथ देन्यमवशिष्ट विलापोऽपि श्रुतश्चेत्कुत शोकोऽवशिष्ट उपेक्षयेति चेत् भो दयानिधे त्वयि भक्तोपेक्षा उचिता किं ॥ २६ ॥ देवतातर गच्छेति चेत्तताह त्वमेव सर्वदेवेश्वरोऽ स्माक कुलदैवत चला हित्वान्य कतम याचे यतस्त्वामीश्वर वैद्मि त्वमपि सामान्यविशेपतो मा वेत्सि न राजवत् ।। २७ ।। यत सोऽपि जनो भूप जानाति तथा स भूप सर्वं विशेषतो न जानातीत्यल्प राज्ञि तत् उचित हे प्रभो ‘य सर्वज्ञ सर्पवित्' इति श्रुते सर्वज्ञे त्वयाद कथ लाध्य ॥२८॥किं च सेक्या किंचिदादानेन वा दास्यसीति चेत्तन्नोचित सेवेच्छु प्रत्युपकारी वा दाता भवेत्किं अथवा कुत्सितो दाता किंदाता ॥२९|| सेवादाननिरपेक्षा सूर्यादय इह लोके प्रकाश मेघो जल च यथार्पयति स्वयापि पूर्व निरपेक्ष ध्रुवाय विभीपणायच पद दत्त अतस्तथैर मह्य ते प्रियदर्शन देहि ॥ ३० ॥ यतो नव निधयस्तेऽनुचरा अष्टौ सिद्धयस्ते दास्य श्रीश्च ते किंकरी ततस्तुभ्य कि देय हे परिपूर्ण ते किं वा कार्य ॥ ३१ ॥ भूमौ नृपा अपि स्वसेपककुल पालयति हे विश्वपोपक त्व म.पूर्वार्चितोस्यत कुतो दीन मामुपेक्षसे ॥ ३२ ॥ हे देवेश ममापराधै- रतर्विपादता यास्यसि चेत् मानुपी अपि माता वाले पद्या ताडितापि रुप्यति किं ३३॥ किं च या मातापितरो भिन्नौ तान्यतरत शिशो- र्जीवन समुचित 'पिताहमस्य जगतो माता' इति त्वयोक्त्यात्त्वमेव मम मातापितरौ हे विश्वपोषक लयि निर्दये जाते मया कि कार्यं ॥ २४ ॥ तब दोपनिमित्त निर्दयत्वमिति चेत्सहजदोपस्यापरिहार्यत्वमाह यथा साहस मा कुर्वित्युक्त्वा कश्चित्पक्षी स्वय काष्ठ भिनत्ति तथा साहजिक दपि पाप निंदामि करोमि च ॥ ३५ ॥ प्रायश्चित्त कुवित्यत आह पुण्यातामल्पपापोत्पत्तौ विधिप्रोक्त प्रायश्चित्त मा वीक्ष्य शार्दूल दृष्ट्या गौरिख भीत्या दूरात्पलायते ॥३६॥ किं च मालिन्यदोपभीत्या मापराशे।

·४५८ श्रीगुरुचरिते पृथकि कार्य तथैव हे हरे जपादिरपि पापरूपान्मत्त कि पृथक्कुर्यात् ॥३७॥ हे हरे मादृक्पापो नास्ति भवाहन पापहा नास्ति अत औदा- सीन्य त्यक्त्वा हे ईश अनन्याश्रय दीन मा पाहि ।। ३८ ॥ शिला अपि मद्विलाप श्रुत्वा द्रवति हे दयानिधे चेतनस्य ते कारुण्य क गत यतो घियमाणमपि मा न वेत्सि || ३९॥ एव मार्गे विलाप्य गुरुध्यानैकतान- चित्त स नामधारक प्रायोपवेशेन तस्थौ तदा दैवयोगात्स्वप्नोऽभवत् ॥ ४० ॥ यथा वात्सल्याद्धेनुर्वत्समेति तथा भक्तवत्सलो भगवानवधूत- वेपेण स्वप्ने प्राप्य त नामधारक पर्यतोषयत् ॥ ४१ ॥ ॥ इति चूर्णिकाया प्रथम ॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः ततो नामधारक स्वप्रादुत्थाय स्वप्नदृष्ट पुरुषमदृष्ट्वा तमेव ध्यात्वा इतस्तस्तो व्रजन्नत कृपालु द्वद्वातीत योगिन साक्षाद्ददर्श हर्पण रोमाचेन च शोभमान स नामधारक प्रेम्णा गद्गदया वाचा च वक्तुमारेभे ॥२॥ माता पिता भयही पोष्टा उपदेष्टा च मम भवानेव कुत आयातोऽसि का वा गच्छसि अद्य मे दृग्गोचरो भवानेतद्दिष्टया ॥३॥ पुरुषोनुकूल- फाले स्वजनैयुज्यते प्रतिकूले च तैर्वियुक्तोऽपि सद्भिर्युज्यते अद्य नि सगस्य मम भवान्सर्व एव ॥ ४॥ तापत्रयतप्तो नामधारकशर्माह विप्रो गुरुदर्श नकामनया प्रजन्हे प्रभो मुमूर्षुरभव ॥५॥ ममेद्रियशोपकशोक हर्तु कोऽपि न समर्थ यस्माद्भवदर्शनान्मे हृदय हट तस्मात्त्वमेव मे शोक हतुं शकोपीति जाने ॥ ६॥ सिद्ध उवाच यद्भत्ता भुक्ति मुक्ति प याति यो भीमातटे विद्यते तस्य योगिध्येयस्य त्रिगुणात्मकस्य गुरोः शिप्योऽह रोकानुग्रहाय भुवि चरामि ।। ७॥ नामधारक उवाच सोऽपि ·चूर्णिका अ. १ ४५९ भगवान्सद्गुरुरस्माकं कुलदैवतं तं श्रद्धाभक्त्या भजामि तथापि स मां कष्टाव्धौ निमजयति ॥ ८॥ सिद्ध उवाच अन्येषु रुष्टेषु त्रिगुणात्मक: सद्गुरुः स्वभक्तरक्षणे समर्थः तस्मिन्रष्टे न कोऽपि समर्थः लौकिकेऽपि गुरौ रुष्टे न कोऽपि समर्थः अत एव त्वं गुरोनेष्टोऽसीति मे भाति ॥९॥ अश्रद्दधानः संशयात्मा च कापि केनापि नांगीक्रियते' पुनश्च त्रिगुणात्मना श्रीगुरुणोपेक्षितस्य संशयात्मनः कोऽनुप्राहकः न कोऽपि ॥१० ।। नामधारक उवाच लौकिकेऽपि गुरौ रुष्टे कोऽपि न समर्थ इति यदुक्तं तत्कापि वृत्तं चेद्वद किंच एप भगवान् कथं त्रिगुणात्मा एतं मे संशयं छिंधि ।। ११॥ सिद्ध उवाच पूर्व सर्वेच्छारहितस्य एकोऽहं बहु स्यामिति मतिरभूत् संजातयोगनिद्रस्य विष्णोः सैव माया ॥ १२ ।। तया जगत् सृष्टं पूर्वं तन्नाभिकमलाद्ब्रह्माभूत् तस्मै वेदान्ददौ स ब्रह्मा. वेदोक्तवनगदसृजत् ।। १३ ।। मनुष्यस्थित्यर्थं वर्णाश्रमविभागेन सधर्मा- कृतत्रेताद्वापारकलीश्वासृजत् ॥१४॥ सत्यवैराग्यज्ञानयुग्यज्ञसूत्रधारि कृतं यज्ञसंभारयुक्ता त्रेता द्वापरस्तु शस्त्रधारी ॥१५॥ पुण्यपापोग्रतादया- नैZर्ययुक् कलिस्तु लिंगजिव्हाभृत्पिशाचवन्मलिनः ॥ १६॥ कृतं १७२८००० वेता १२६६००० द्वापारः ८६४००० कलिः ४३२००० एवं नियतकालमेकैकं स्थित्यर्थं भुवि प्रेरयामास प्रयाणे ब्रह्मणा कलये प्रोक्तां गुरुकथां शृणु ॥१७॥ कलिरुवाच धर्मवरः प्रशांतैः सेवितां भूमि कयं यास्यामि तां श्रुत्वापि मे चित्तं खिद्यते देहश्च तप्यते ।।१८।। अहं धर्मसेतु- छेत्ता शोककलहद्वेपतापकर्ता च किच परस्वपरस्त्रीहर्ता में भ्राता कामको- धादियुक्तो मम प्राणवल्लभश्च ॥१९॥ क्षतव्रतो नास्तिकोऽधार्मिकश्चापि, मे प्राणः ये भारते खंडे स्थिवा धार्मिकास्ते मम शत्रवः ॥२०॥ गुशि- देवसद्विप्रपितृधर्मपराणामवलोकनान्मे प्राणा बहिर्यास्यति योगिनानी- क्षणादपि तथा ॥ २१ ॥ ब्रह्मोवाच आसुरीसंपत्तिमाश्रित्य भुवं गच्छ ततस्ते लोकास्त्वद्वशा भविष्यति यस्मात्कलो शतवाण्यायुः तन्मध्ये ·श्रीगुरुचरिते कदाचित्कोऽपि धन्यो भूयात्त न जहि ।। २२ ।। गुर्वादिभक्तस्त्वदोपैन लिप्यते सर्वेष्यपि विशेषतो गुरुभक्तो न लिप्यते ॥ २३॥ जलेन कमलमिव गुरुभक्तस्त्वदोपैर्न लिप्यते गुरुभक्त जेतु देवा अपि न शक्नुयु ॥२४॥ कलिरुवाच । गुरुदेवेभ्य श्रेष्ठ कथ यस्माद्गुरुभक्त केनापि न पराभूयते इद् कापि वृत्त चेद ॥ २५॥ ब्रह्मोवाच गुरु विना ज्ञान न देवा अपि गुरुभक्त्यै सिद्धार्था अतो देवेभ्योऽप्यधिको गुरु ॥ २६ ॥ पुरा गोदातटे बहुशिष्यप्रशिष्यो वेदधर्मा नाम मुनि शिष्यनिष्ठा ज्ञातु प्राइ ॥ २७ ॥ भो शिष्यास्तपसा पाप बहु क्षारित यत्प्रारब्ध तद्वयाधिरूपेण काश्या भोग्य तन मे रक्षक को भविता ॥२८॥ गलत्कुष्ठार्दितस्य मम दशादिवारण क्षारनैरन्नदानैश्व प्रेमपूर्वक मम को रक्षक भविता ॥ २९ ॥ इत्येव गुरोर्वच श्रुत्वा ते शिष्यप्रशिष्या भीत्या तूष्णी तस्थु तको दीपको नाम शिष्यो गुरु अभिवाद्य प्राह ॥ ३० ॥ भो गुरो मोक्षविनकर दोप न शेपयेन् भवत्पापमह भोक्ष्येऽनुज्ञा देहि ॥ ३१ ॥ गुरुरुषाच स्वयमेव पाप भोग्य शिष्यादिद्वारा न तन्नाश अत काश्या कप्टेन वद्भोक्ष्ये त्य शक्तोसि चेन्मा रक्ष ॥ ३२ ।। इति गुरूक्तमगीकृत्य शिष्यो गुरुणा सह काशी ययौ गुरु कुष्ठो अधश्च भूत्वा पापं वुभुजे शिष्यस्त भेजे ||३३।। गलाणपीडितो गुरु कार्याकार्यमजानन् प्रतिकू राचरणेन पुन पुन शिष्य व्यताडयत् ॥ ३४ ॥ सेवासमये भिक्षा भिक्षासमये सेवा च स गुरुययाच याचिताऽप्राप्तौ शिष्यमहन् तथापि शिष्या नाखिधत ॥ ३५ ॥ दत्ता भिक्षा दोपहष्टया भूमौ प्रक्षिप्य रोपेण स्वादु आनौहीत्यूचे ।। ३६ ॥ भिक्षार्थ गच्छत शिष्य परचर्य विद्यामू प्रोत्सायुक्तस्य मे क्षालन न कृत मलिकाश्चाभति व यास्यसि ।। ३७ ॥ तत झालनावमुटुक्क व निवार्य सुधा कठगतप्राण मा न वेसि किं हे पाप में दुतमन देहि इत्युवाच ॥ ३८॥ कदाचिदिन्न भुस्त्या हे पुरक मदर्थ श्रातीस्थत स्वपेत्युपगच तस्मिन्सुमे उत्तिष्ठ पुधिताय मेऽ ·चूर्णिका अ. २ ४६१ नं देहीत्याह ।। ३९ ॥ एवं पीडितोऽपि शिष्योऽनिशं गुरुमखेदं भेजे तेन तं सर्वदेवेश्वरं मत्या स्वात्मयात्रापि विस्मृता ॥ ४०॥ गुरुपादोदकं गंगा गुरुः साक्षाद्विश्वेश्वर इति सर्वानंदनिधिः इति च मत्वान्यन्मनसा- पि नैच्छत् ॥ ४१।। एवं गुरुभक्त्या शुद्ध शिष्यं ज्ञात्वा आगत्य चेष्टं वरं वरयेति ते भद्रमस्त्विति च तं विश्वेश्वर उवाच ।। ४२॥ दीपक आह वरेण मे किं कार्य रोगशांत्यै गुरूणां वर इष्टश्चत्तान्पृष्टया वृणे ॥४३॥ इत्युक्त्वा गुरुमेत्य तच्छशंस तदा तप्तो गुरुस्तमाह भोगादेव पापं क्षयं नेष्ये मत्सेवायां विभेपि किं इति ॥ ४४ ॥ तदा शिष्यत्तथेत्युक्त्वा विश्वेश्वरमेत्य प्राह गुर्वसंमतं वर न कांक्षे इति तच्छ्रुत्वा विश्वेश्वरो दुर्मना इवागात् ॥ ४५ ॥ निर्वाणमंडपं गत्वा विष्ण्वादीन्प्राह चंडो वेधर्मा रुग्णो मुनिः कंवलाश्वतरसंनिधौ अस्ति गुरुभक्त उत्तमस्तच्छिष्यो दीपक- नामकः ॥ ४६॥ तस्मै वरं दातुं प्रेम्णागां स गुरुतत्परो वरं न स्वीच- कार ।। ४७ ।। इत्येवमीशवाक्यं श्रुत्वा तं द्रष्टुकामो हरिययौ विष्णुराह हे दीपकाहं. वरदोऽस्मि वरं वृणु ।। ४८ ॥ तपसाष्टांगयोगैमननादिभिः सूपायैरुपवासैर्वतैर्योगैर्धर्माचरणैश्च नृणां न तथा गम्योऽस्मि ।। ४९ ॥ गुरुसद्विप्रभक्तस्य मन्मयस्य निर्द्वद्वस्य साध्व्याश्च यथा सदा दृश्योऽस्मि ॥५०॥ हे सुभग त्वया कप्टेन सद्गुरुः सेवितस्तेनैव परितुष्टोऽस्मि हे मप्रिय वरं वरयेति ॥५१ ॥ दीपक उयाच श्रीगुरुर्देवानां देवः यतो ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षश्च त्यादृशा अपि वशा भवंति अस्माकमतोऽधिकं किं ॥५२॥ यथा विश्वेश्वरो गतस्तथा गंतुं न रोचते चेद्गुरौ अचला भाक्त देहि अन्यमशाश्वतं न वृणे ॥५३॥ विष्णुरुवाच गुरौ तव श्रद्धाभक्तिः सदा विद्यते अतो भुक्तिर्मुक्तिः स्मर्तृतापहृत्कीर्तिश्यायाचितापि दत्ता ॥ ५४॥ यो वेदादिभिः सद्गुरुं स्तौति तेन गुरुदास्यैश्च मे संतोपः तस्य सदा मम सांनिध्यं ।।५५।। तस्य कालादपि भयं नास्ति कुतः पुनरन्यस्मात् भयं सिद्धयस्तस्य दास्यः अतोऽधिकं किमित्युक्त्वा विष्णुरंतरधात् ·४६२ श्रीगुरुचरिते ॥५६॥ शिष्योऽपि गुरवे सर्व शशंस गुरुस्तत्क्षणं प्रीतः सन्तन्मूर्तीि सुखाकरं स्वकरं दधौ ।। ५७ ॥ तेन शिष्यः सद्यो वेदवेदांगपारगोऽभूत् कुशलः स्मर्तृतापहरो जीवन्मुक्तो लोकप्रियश्च ।। ५८ ॥ काशीप्रभावं ख्यापयितुं शिष्यभक्तिं परीक्षितुं वेदधर्मा कुष्ठी जातः मुनेः कुतः पापशंका ॥५९।। हे कले इत्याद्या भूरिशो वक्तृश्रोतृमलहराः गुरुकथा भुवि जाताः त्वं भुवं व्रज गुरुभक्तं मा प्रेक्ष ॥ ६०॥ इति ब्रह्मणादिष्टः कलिर्भुवमेत्य तथाचरत् लौकिकगुरोरयं महिमा किं पुनः सद्गुरोः ॥६१॥ ये सात्विकी धृतिमास्थाय दृढभक्त्या सद्गुरुं भजति ते तथा ऋतकृत्या भवंति तथा न संशययुक्ताः ॥ ६२॥ तस्मान्नामधारक त्वं श्रेय इच्छसि चेनिःसंशयं श्रद्धया नृदेहेन क्रीडतं गुरुं भज भवाब्धेः पारमेष्यसि ।। ६३ ।। इति द्वितीयो ऽध्यायः ।। अथ तृतीयोऽध्यायः नामधारक उवाच यं परं ब्रह्म ब्रवीपि स त्रिमूर्त्यात्मेश्वरोऽपि भूमौ कुतो नर इव जातः तत्कारणं शुश्रूपवे मे वद ।।१।। सिद्ध उवाच त्वं धन्योऽ नुगृहीतवासि यस्मात्तव भवबंधनी भगवत्यधोक्षजे भक्तिर्जाताऽतो मेऽतीव हों वर्धते ॥ २॥ भुवं पर्यटतं मां कोऽपि गुरुकथां न पृच्छति अद्य भक्तचंद्रेण त्वया मे यो चाब्धिः प्रपूरितः ।। ३ ।। अनंतस्यानंतलीला अपि ताः प्रमं विना निजबुद्धिपरिणामावधि वक्तुः स्मृतिं न यांति । ॥४॥ कलौ नास्तिका मयास्तत्कथाश्रवणात्मकं प्लवं भवाब्धि तरितुंन विदुरत एव ते भवाब्धावेव मजति ॥ ५॥ यन भवाब्धौ अज्ञानं जलं तृष्णा उर्मिः कामाद्या मारादयः सुखदुःखभोगजन्यगानरोदनादिध्वनिः इंदशेऽनंतेऽपारेगाधेऽस्मिन्सागरे एपा भगवत्कथा नौः गुरु विकः ·चूर्णिका अ३ ४६३ भगवत्कृपानुफूलवात ॥६॥ एतानि साधनानि त्वयाऽयत्नत प्राप्तान्यत आशु भवाब्धि तरिष्यसि अतो भगवत्कथा वक्ष्ये सादर शृणु ॥ ७॥ इत्युक्त्यामरजाभीमासगमे गुर्वाश्रिताश्वत्थमूले उपविश्य सिद्धो नामधा- रकाय सत्कथा आह ॥ ८॥ मुमुक्षुभेपज कामिनामिष्टद मुक्ताना जीवन गुरुचरित वाङ्मनसयोरगम्यमपि तेऽल्प वच्मि ॥९॥एकार्णवीभूते जगति शेपपर्यंकस्थोऽग्रहो नारायण स्वलीन जगत्स्रष्टु मायामुद्भाव्य ॥ १०॥ ब्रह्माणमसृजत् ब्रह्मापि सृष्टिध्यै मानसान्सप्तीनसृजत् तत्रैकस्तपस्वि- श्रेष्ठोऽनि यस्य पुनो भगवानभूत् ॥ ११ ॥ तपोर्थस्यावे पातिव्रत्यवि- भूपिताऽनसूयाख्या पत्नी आसीत् या त्रिभुवने पतिव्रतेति विरयाता ॥ १२ ॥ यद्भिया भूभृदुल सूर्याग्नी शीतौ वायुर्मंदश्च जात देवा अपि स्वपदापायभ्रात्या हरिं शरण ययु ॥ १३ ।। एकदा नारदो ब्रह्मविष्णु- शिवानेत्यानसूयाचार प्रशस्याभ्यागतप्रियेटशी साध्वी कापि नेत्याह ॥१४॥इति नारदवाक्य श्रुत्वा उपस्थितास्तद्देव्यो विपोदत्यस्तदसहमाना सद्यो भृश मूच्छिता बभूवु ॥ १५ ॥ ततस्ते देवा पतिव्रतामानिनीस्ता आश्वास्य सती शप्तुमतिथिवेपेणान्याश्रम प्रापु ॥१६॥ अनसूयापि स्वाश्रमागतान्तान्दृष्टया समुख गत्वाऽऽनीयासनेपूपवेशयत् ॥ १७ ॥ सन्यजनेन वीजिता कृतपच्छोचान्सुखोपविष्टान्तान्प्राह भववा स्वागत अद्य किं कार्य मुनिस्तु तपसे बहिर्गत ॥१८ ॥ देवा आहे हे साध्धि तप सक्तचित्तो मुनि कदा आयास्यतीति न विद्म अत आशु क्षुधितेभ्यो नोऽलमन्न देहि ॥ १९॥ इति श्रुत्या सा तथेत्युस्त्वातर्गृह गत्वा पात्रा ण्यासाद्यान्न परिविष्टमिति तेभ्यो न्यवेदयत् ।। २० ॥ ते पाहु भो साध्वि नाना भूत्वान्न देहीति नोऽपक्षित इद न रोचते चेत्क्षुधिता वय इतोन्या गच्छाम ॥२१॥ अनसूया इति श्रुत्वा प्रहस्य स्वगतमाह तपस्विन ऋपे मगात्पविनाया मे कामेन किं भवेत् अतिथ्युक्त्वन्मया न कृत चेत् ॥ २२ ॥ अमी महात्मान शप्त्या विमुखा गमिष्यति एते तु मम ·श्रीगुरुचरिते पुना इति विचिंत्य तथेत्युक्त्वा नग्नाभूत्तदैव निर्विकारा अपीश्वरास्ते बाल- आसन् अय पातिव्रत्यप्रभावो यदुत्पत्तिस्थितिरयकर्तृणा नाल्य | २३ । ॥ २४ ।। तथाविधान्तान्दृष्टवा सापि विस्मिताऽभूत् सदा प्रसूताया इ- तस्या स्तनतो दुग्ध ववाह ।। २५ ॥ सद्यो हृष्टा जातरोमाचा सा प्रत्येक दुग्धमपाययत् तेऽपि मुदा पपु ॥ २६॥ सृष्टिश्रात इव ब्रह्मा सत्य दुग्ध पीत्वा परमा शातिमाप ॥ २७॥ रक्षया वस्त इव विष्णु साध्या दुग्ध पीत्या विपुला शातिं गत ॥ २८ ॥ सहारेण लिष्ट इव हरस्तस्या पय पानात्पुष्टिवर्धनत्व प्राप ॥ २९॥ सा स्वधर्मबलात् सामर्थ्य ज्ञात्वा पय पाययित्वा तान्पाले विन्यस्य प्रेम्णा तत्कथा जगो॥ ३० ॥ अत्रि रतातरे वनादेत्य गीत श्रुत्वा सतीमुखात्सर्वं ज्ञात्वा इमे ईश्वरा इति ध्यानेन ज्ञात्वा नत्वा चास्तौपीत् ॥ ३१ ॥ विश्वोत्पत्तिस्थितिल्यकारण तत्साक्षिण विश्वमय विश्वाद्य विश्वाधार विष्णु त्वा वदे ॥ ३२ ॥ यदर्थ तपस्तप्त स ईशस्त्वमेवैक रीलया निघा भूत्वा स्वगुणैरात्मनात्मान रम- यसि ॥३३॥ अध्यारोपापवादाभ्यामिद जगत्वत्तो न भिन्न तथापि तत् अह ममति मायिकभावनया पृथक्त्व गत अतोस्य नान्यत्व ॥ २४ ॥ इति तस्मिन्नुवति ते यालरूपत पारकस्था अपि पूर्वरूपैर्मुनिसनिधी स्थित्वा तमूचुर्वर वृणीप्येति ।। ३५ ॥ स साध्वी प्राह हे सुभगे इमे मनोदूरा अपि त्वद्भक्त्या प्राप्ता अतोऽभीष्ट वृणु ॥ ३६ ॥ सानि माह भो सुतप अमुना सृष्ट्यथं भवान्सृष्ट अत एनमज पुत्रत्वेन वृणोतु ॥ ३५ ॥ ऋपिरिदमवेष्ट मत्वा यने विष्णुराह सर्वात्मनाह ते दत्त इति ॥ ३८ ॥ एव पतिनताप्रभागदीश्वरा पाला भूत्वा स्थिता अपि स्वस्व पूर्वरूपत स्व स्व स्थान ययु ॥ ३९ ॥ अर्थोत्रिस्तभ्यो नामानि ददी पूर्णत्वेन मयाहते दत्त इत्युक्त्वाद्विष्णु दत्त इति आहादकत्वाद्रमाश पद्र इति रुद्राश दुर्वासा इति च अत्र दत्त साक्षात्स्यय भगवान् श्रुति मृग्य सच्चिदानद एव ॥ ४० ॥ ४१ ।। ४२ ॥ यो हि योगशानदी ·चूर्णिका अ. ३ ४६५ भक्तेष्टदश्च क्षणे क्षणे स्मृतिगामी अन सचरति अत्यतकोपी अपि दुर्वासा परानुग्रहकृत् चद्रस्तु रोकपोषक ॥ ४३ ॥ अजोऽपि भगवान् दुर्वाससा दत्त शापमगीकृत्य भूमिदेवरक्षार्थमनेकानवतारान्धृत्वा तान्ती- राविग्रहान्कायांते जहाति ।। ४४|| भगवान्परानुग्रहार्थ दत्तरूपेणावती!- पि परानुग्रहकार्यस्य नित्यत्वात् अमु लीराविग्रह न जहौ ॥ ४५ ॥ नामधारक उवाच। कुतो हेतोपाससा भगवान् शप्त अव्यक्ते तस्मिन्य- रावरे कथ शापो लग्न अमु मे सशय छेत्तु योग्योऽसि ॥ ४६॥ सिद्ध उवाच । भत्ताधीनत्वेन भक्तिभावनो भगवानन्यक्तोऽपि सुव्यक्तोऽभूत् अतस्तस्मिन्परिपूर्णा सहनशीलता ||४७ ।। पूर्वमेकादशीवततत्परोs भ्यागतपूजकोवरीपनामेको भागवतोत्तमो भक्तोऽभूत् ॥४८॥ एकदा तद्गतभगाय पारणादिवसे चडो दुर्वासास्तदगृहमागत्य भोजन में देहीति ययाचे ॥ ४९ ॥ दास्यामीत्यरीपेणोक्तो स स्नातु नदी गत्वा छिद्रान्वेपी सन्पारगातिक्रमाय तव तस्थौ ॥५०॥ तदागम प्रतीक्ष्याभुक्त मुनी न भोज्य पारणातिक्रमे च ततभग स्थात् अतस्तीर्थपानादुभयसि- द्धिरिति मत्वा तीर्थजल पपो ॥५१॥ तदैवागत्वा मुनि प्राह यत शुधित मा हित्वा हे दुर्भग त्वया पान कृत अत्तो तेन दोपेण भवे भवे भ्रमिष्यसि ।। ५२ ॥ इति शप्त सोऽज स्वकुलदैवत स्वदासजीवन विष्णु दध्यौ विष्णुरपि तदैवागत्य मुनि प्राह ।। ५ ॥ हे मुने ते वाक्य मोप न तमेव शाप मे देहि अयमपरीप सोदु न प्रभु भक्वात्सल्यान्मम सहिष्णुता कथचिन् वर्तते ॥ ५४॥ तन्त्या मुनि स्वमनस्याह अयं विष्णुर्भुवि नृणा दुर्लभ अपरीपशापनिमित्तत ॥ ५५ ॥ अत्र मुलभो भविष्यतीति त शपामीति मन्या शशाप अजो सानिमित्ततो रोगानु प्रहाय यहुधावतरति ॥ ५६ ॥ अस्य भगरता मस्त्याचवणारा. पुरा- गादी विश्रुता स य दीनान् जनान प्रानु फरी स्किार प्रादुरासी ·४६. श्रीगुरुचरिते ॥ ५७ ॥ कलौ पामराणामगोचरावपि तौ अवतारौ अद्यापि कामदौ स्त नियमितकाले करौ सकल्पमानत पुण्य सिध्यति पाप चानुष्ठित च सिध्यति न सकल्पमात्रणात एव बहुगुणत्वात्कलिनिग्रहो न कृत ॥५८॥ इति तृतीयोऽध्याय ॥३॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः गद्य क्षेपक (अथ ह किल पर्यटन्ययातिपुत्रो यदुराजोऽकुतोभय सर्वसगविवर्जित विजने वने धरोपस्थे शयान दक्षमवधूत दृष्ट्याश्चर्येण त परिप्रच्छति)आयु श्रीकीर्त्यर्थं पुरुपो धर्मार्थकाममोक्षासक्तो दृश्यते भवा स्तु अन्यथैव दृश्यते तदनैपुण्येनाशक्त्याऽज्ञानेन वा भवतोऽकर्तृत्वमिति वक्तु न शक्यते यतो हि भवान्निपुण शक्त प्राज्ञश्च तथापि विजने गहने वने कुत कारणानिरिच्छ सन् कलत्रादिरहितोऽपि सानदोऽवतिष्ठते ॥१॥इति यदुना पृष्ट स लोकमुक्तये बुद्धयुपानितगुरुशिक्षितज्ञानमत्रवीत् ॥ २॥ दैश्वशवतिभिर्भूतै पीडितोऽपि नरो भूमिपत्स्वमार्गान्न चलोकंतु धैर्य वहेत् सदा परार्थ एवोद्भव ईहा चात्मन इति ज्ञात्वा नगारपराधीना- स्मता शिक्षेत् ॥ ३ ॥ हृदयवाग्विक्षेपपरिहाराय प्राणवृत्तिवदाहारमात्रेण तुष्येत् नेद्रियविपयै विषयान्भुजानोऽपि तद्गुणदोपवर्जित शीतोष्णादि विविधधर्मवर्जितश्च गधानासक्तो वायुरिव गुणाश्रयोऽपि गुणैर्न युज्येत् एतद्वा कथमित्यत आह स्वानुसधानवान् भवेत् ॥ ४ ॥ कालसम्गुण निवृत्करणविसरदेहविकाराससृष्ट एव पुरुप वायुप्रेरितमेघाससृष्टाका शवत् तेनात्मना सर्वान्वयत्र्याप्त्याऽऽकाशवदभेदोऽसगश्च ज्ञातव्य प्रत्यगात्मनो ब्रह्मत्वात् ॥ ५॥ ६॥ जलवद्रस्य स्निग्ध प्रकृतित स्वच्छ पुरुप स्वदर्शनस्पर्शनादिना लेकान्पुनाति अमिराच्छादित स्पष्ट वा कामिभि सेन्यो दातु पूर्वोत्तरदोपान्परिहरन् यर कुत्रापि भुक्ते तद्वज्ञानी ·चूर्णिका अ. ४ ४६७ तपस्तेजोदप्तिोऽतएवाक्षोभोऽपरिग्रहश्च सर्वभक्षोऽपि दोषासंसृष्ट एवं यथा काष्ठसंयोगात्तद्रूप इयाग्निरिव सुरासुरनरतिर्यगादिदेहेषु तादात्म्येन तिष्ठन्तद्रूप इव प्रतीयते सा प्रतीतिर्न वास्तवी अन्यच कालवेगेनात्मसंव- घिभूतानामुत्पत्तिविनाशी प्रतिक्षणं वर्तमानावपि अग्निज्वालावस्थूल- दृष्टया न दृश्यते ।। ७॥ ८॥९॥ देहस्तु कलावद्विकारी आत्मा तु ध्रुवः कूटस्थ आप्यमंडल इव आत्मा देहायुपाधौ स्थूलबुध्या तद्गत इव भाति घटजलप्रतिबिंवितसूर्य इव स्वस्थो न बुध्यते ॥ १० ॥ सूर्यः स्व- किरणैर्यथाकालं जलान्यादत्ते विसृजति च यथा तथा ज्ञानी विपया- नादत्ते काले पाने विसृजति च तत्र मया लब्धं दत्तं चेति अभिमानं न वहति सूर्यवत् ॥ ११ ॥ पुरुषोऽतिनेहप्रसंगात् कपोतबन्नश्येत् काश्चत् कपोतः कपाती च मिथुनीभूय क्रीडादौ प्रेम्णा चेरतुः ॥ १२ ॥ अशंकं मिथो वद्धदेहांतःकरणावास्तां स मैथुनादिना तर्पयंती तां श्रमेण पाति सा वालानजनयत्तौ मुदा तान्पुपोपतुः ॥१३|| कदाचिल्लुब्धो नीडाद्व- हिस्थान्तान् शिचा जग्राह ततः कोशंती दुःखात्पातितां कपोती अपस्मृति दुःखितं कपोतं च जग्राह ॥ १४ ॥ एवं द्वंद्वसुखारामः प्रियविपयाशांतो गुणबुद्धथा गृहासक्तः पुमान्कपोतवत् क्रांतापावरणमुक्तिद्वारभूतनरजन्मतः प्रच्युत एव ॥ १५ ॥ स्वर्गे नरके वा सुखमस्ति तन्नैच्छेत् अजगरवृत्ति- माश्रित्याक्रियत्वेन यदृच्छया प्राप्त स्वसं महांत पा सरसं विरसं वा प्रासं भक्षेत् ॥ १६ ।। अप्राप्तश्चेदनशनोऽपि दैवमेव प्रापकमिति दृष्टयाजगरव- द्विनिद्रः स्वपन्निद्रियवानपि निरुद्यम बलिष्ठं देहं वहन्दर्शनादिव्यापारमपि ॥ १७॥ समुद्रवज्ञानी पुर्णोऽपि न सर्पति हनिोऽपि न शु- प्यति निम्नोऽनंतपारो दुरत्ययोऽक्षोभ्यो दुर्विगायः प्रसन्नश्च निश्चला- ब्धिवत्तिष्ठेत् स्त्रीलीलारूपमोहितोऽवशः पुमान् अग्नौ पतंगनश्येत् ।।१८।। सर्वतः सारं गृहीयात् अल्पाशीरप्येकत्र न रमेत् मधुसद्वन्नाशवीजे संग्रहेऽपि न रमेत् ।। १९॥ स्त्रीस्पर्शात्पुमान्हस्तीव बद्धयेताथवा शुरैर्ह- निवारयेत् ·४६८ श्रीगुरुचारते न्येत मक्षिकावत् कप्टेन सचित न दत्त न भुक्त धन अन्यो भुक्ते ॥२०॥ ॥२१॥ दु खार्जित गृहिणोऽन्न पूर्व मधुहेव भिक्षु पूर्व भुक्ते पुमान्या म्यगीतान्मृगवद्ध्येत नृत्याद्यालोकनाच्च ऋष्यशृगवद्ध्येत ॥२२॥ 'पुमानतिप्रमाधिन्या जिव्हया रसमोहितश्चेडिशेमत्स्य इव लय यायात् सानासत्याल्परससेवनेन च शनेर्जय्या रसे जिते सर्व जित ॥२३ ।। वव्हर्थदकाताशया धस्तनिद्रा पिंगला नामैका वेश्या चिंताहेतु निर्वेद गया स्वात्मान धिम्कुर्वती आह स्वात्मस्थ रतिद्रव्यद ॥ २४ ॥ आत्मा राम हित्वा कुत्सितवृत्त्या भयशोकमोहद नश्वर नर काक्षेऽतो मा धिक इत परमात्मनात्मान नीत्वात्मारामेण रमे इति ॥२५॥ सा तथा रमत् यस्मादेव तस्मादाशैव दुख नैराश्य परम सुख परिग्रहो दुखा येति ज्ञात्वा तद्रहितोऽतिसुखमश्नुते ॥ २६॥ यत आमिपयुक्त फुर शूरी हतीति। मानावमानचिंतारहित आत्मक्रीड आत्मरतिर्वालवत्सुखी यतोज्ञो वा ज्ञो गुणातीतश्च परमानद ॥ २७॥ काचित् कुमारी रह कृत्ये विनभूता-महाशद्वान् शखानपसार्य द्वौ द्वौ धृतवती ततोऽपि शद्र श्रुत्वै कैक धृत्वा सुखमलभत् ॥ २८ ॥ अतो वहूना वासे कल्हो द्वयोर्वार्ता च तच्छपवदव एक एव तपश्चरेत् ।। २९ अप्रमत्त एकचारी मौनी अगृहोऽपि गुहास्थो गत्याचारालक्ष्योऽहिबच्चरेत् अधृवात्मनो गृहारमा निष्फल सर्प इवान्यगेहे सुखी ॥ ३० ॥ आसनश्वासौ जित्वा वैराग्या भ्यासपद्धचित्त पुरुपेणेश्वरे संयुक्त वासना त्यक्त्वा सत्ववृद्धया निरुपाधिक सत् ॥ ३१ ॥ निर्वाण याति तदा मुनिर्वहिरत स्थ न वेद यथेषुकार इपुदत्तचित्तोऽप्रतो यात सपरिवार भूप न वेद प्रेमादिना निश्चरहदयेन विष्णाऱ्यानात्पूर्वरूपमुत्सृजन कीट पेशस्कृत इव सारूप्यमेति ॥ ३२ ॥ यथार्णनाभि कारकसामग्रीमनपेक्ष्य नाभितो निर्गता ऊणां मुखेन सतत्य विहार कृत्वाते तामति तथाभिन्ननिमित्तोपादान ईश पूर्वं समायासृष्ट जगदुपसहृत्य प्रलये एक एवाद्वितीयोऽभवन् स्वशक्त्याखिलाश्रय सर्वेश

·चूर्णिका अ. ४
४६९
आत्मानुभावतः कालेन सत्यादिशक्तीः समतां नीत्वा निरुपाधिकः
प्रधानपुरुपेश्वरो मोक्षसंज्ञकः परमानंद आरते ॥३३-३४-३५-३६|| ततः
स्वानुभावेन गुणात्मिकां स्वमायां क्षोभयन् वया सूत्रं सृजति सा त्रिगुणा
शक्तिविश्व ससर्ज ॥३७|| येन पुमान्संसरते तद्विश्वमीश्वर ओतप्रोतमारते
पारक्यात्सोत्पत्तिक्षयादेहाद्वोधवैराग्ये स्तः ॥ ३८ ॥ स्वप्रियाभिलापी
स्वेष्टपोपको देहांतरवीजं सृष्ट्या वृक्षवन्नश्यति ॥ ३९ ॥ इंद्रियाणि
स्वार्थाय तं सपत्नीवत्तं लुनंति ईदृङ् नरजन्म दुर्लभं मत्वा ज्ञानं संपाद्य
मुक्तसंगोऽनहंकारश्च महीं चरे यदुस्तच्छ्रुत्वा संग त्यक्त्वा द्रुतं समचित्तोऽ-
भूत्।॥४०॥ प्रहादानुग्रहमाह कष्टरूपसंसारहेतुभूतप्राणार्थाभिलापापनुत्तये
भगवान्ग्रहादाय मधुकराजगरशिक्षितवैराग्यसंतोषदं ॥ ४१ ॥ परमा-
त्मतत्वं प्राह स्वरूपं सुखं तत्सर्वेहानिवृत्तौ भाति सोपाधिकान्सातिशया-
नशाश्वतान्भोगान्दृष्ट्या संविशन्नपि स्वपे इतः परमहितं न ॥ ४२ ॥
विकल्पं भेदग्राहकमनोवृत्तौ हुनेत् तां मनसि हुनेत् मनो वैकारिकाहंकारे
तं मायायां तां च स्वात्मनि हुत्वा विरमेन ॥ ४३ ॥ इत्युक्त्वा श्रीदत्तो
विरराम प्रहादोऽपि तथाभवत् ॥ ४४ ॥ एवं कार्तवीर्यार्जुनायाष्टांग-
योगं निवृत्त्यर्थमाह सच्छद्भवाच्याविद्याशवलं ब्रह्म ततोव्यक्तं ततो महान्
।।४५ ।। ततोऽहंकारस्ततः पंच तन्मात्राणि ततः पंच महाभूतानि
सकार्याणि पंचीकृतपंचमहाभूतानि विरादुच्यते एत-
दात्मनः स्थूलशरीरं ॥ ४६॥ इंद्रियैरर्थोपलब्धिर्जागरितं तदुभया-
भिमानी विवः सकार्याण्यपंचीकृतभूतानि सप्तदशात्मकं लिंगशरीरं
॥४७॥ करणेपूपरतेपु सविपयो जागरितसंस्कारजः प्रत्ययः स्वप्नः
अयं समष्टयभिमानी हिरण्यगर्भः सूक्ष्मदेहस्वप्नयोwष्ट्यभिमानी तैजसः
देहद्वयकारणभूताज्ञानं साभासं अनिर्वचनीयमव्याकृतमुच्यते
सर्वज्ञानोपसंहारो बुद्धः कारणात्मनावस्थानं सुपुप्रिनयोरभिमानी प्राज्ञः
॥४९॥ एभ्यः परं शुद्धादिलक्षणचिन्मात्रब्रह्म महावाक्येन लक्ष्यते
तेभ्यो
जगन्
॥४८॥

·श्रीगुरुचरिते यमादियुक्त आसनको गुरूपदेशेन इडया बायुमा पूर्व कुंभयित्वा पिंगलया रेचयेत् ।। ५० ॥ पुनर्विपरीतमेवमभ्यासेनैवं प्राणे जिते मनसा विषयेभ्य इंद्रियाणि प्रत्याहृत्य ।। ५१ ॥ आत्मन्यचलं मनो धारयेत् विक्षिप्तं चेत्पुनः पुनरात्मनि स्थिरीकुर्वन् श्रुत्यानुकूलयुक्त्या च वाक्यश्रुतं ब्रह्म ध्यायेत ॥५२॥विजातीयप्रत्ययनिरासेन सजातीयप्रत्ययप्रवाहीकरणं भजेत् गुरूक पविधलिंगैस्तात्पर्येणावधारितं भागत्यागलक्षणया लक्षितं ॥५३॥ सोऽहमात्मेत्यभेदतो वाक्यार्थं ध्यायेत् नश्वरं सिद्धयादि नोपादेयं लये चित्तं संवोधयेत् ॥५४॥ विक्षिप्तं शमयेत्सकपायं जह्यात् समप्राप्तं न चालयेत् तत्र रसं नास्वादयेत् प्रज्ञया निःसंगो भवेत् ॥ ५५ ॥ यदा निवातदीप- वच्चित्तो भवेत्तदा शून्यवृत्तिको ब्रह्मात्मा भवेत् तदा कृतकृत्यः क्षीण कर्मा भिन्नहृद्ग्रंथिसंशयः ॥५६ ॥ यावदारब्धमात्मज्ञो जीवन्मुक्तो भवेत् सत्यमेतत् ॥ इति श्रीदत्तोक्तं श्रुत्वा मत्वा ध्यात्वा कार्तवीर्योर्जुनो गुरूक्तवन्मुक्तोऽ भवत् ।। इति चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ अथ पंचमोऽध्यायः नामधारक उवाच। पुराणोक्ता ईश्वरावताराः श्रुताः यद्भवतावतारः यमुक्तं तत्कथाशुश्रूपये मे वद ॥१॥ सिद्ध उवाच । रे वत्स त्वया साधु पृष्टं या अन्न वक्तृश्रोतृन्पुनंति तास्तत्कथाः समाहिततया श्रृणुष्व ॥ २ ॥ धर्म सतश्च वातुं दुष्टान्हंतुं भगवान्लीलाविग्रहेणावतरति नान्यत्प्रयोजन ॥ ३ ॥ कलौ हीनान्दीनमतीन्दुर्वलान्नन्दृष्ट्वा तानुद्धत भक्तिविधित्सया- चिरासीत् ॥४॥ पीठापुरे पूर्वदेशे राजा नाम द्विजोऽभूत्तद्भार्या च सुमति- स्तावुभौ दत्तार्चनतत्परौ अभूतां ॥ ५ ॥ एकादा तद्गृहे श्राद्धाहेऽतिथि: वेपेणागत्य श्रीदत्तोऽनं ययाचे अकृतेऽपि श्राद्धे श्राद्धभोक्तायमीश्वर इति ·चूर्णिका अ.५ ४७१ बुद्धया सुमतिस्तस्मै अन्नं ददौ ॥ ६॥ सर्वात्मा भगवान् तदा तद्भाव ज्ञात्वा प्रीत्या स्वरूपं व्यदर्शयत् || ७ ॥ मालाकमंडलुडमरुशूलशंखचक्र- धरस्त्रिमुखो व्याघ्रचर्मांवरो भस्मभूपितो जटिलो दत्त आह ॥ ८ ॥ भो मातः श्राद्धाहे विप्रभोजनात्पूर्व श्राद्धान्नं हव्यकव्यादोऽयमिति मत्या मे दत्तमतस्तुष्टोऽस्मि वरं वृणीष्व ॥ ९॥ ब्राह्मण्युवाच यद्योगिदूरोऽपि भवान्टग्गोचरो भूत्वान्न जग्राह अतोऽधिकं किं धन्याहं पितरोऽपि धन्याः ॥१०॥ भो जगत्कारण भक्तकामकल्पद्रुम लोकवंद्य मातरित्युक्त- संवोधनसिद्धिपूर्व सुप्रजस्त्वं देहि ॥११॥ एवमत्रियद्याञ्चां श्रुत्वा स प्राह मादक्ते पुत्रो भविष्यति तद्वचनतिरस्कार मा कुरु ॥ १२ ॥ इत्युक्त्वा सोऽतर्दधे हृष्टा सा गृहमागत्य पत्ये तच्छशंसोभावपि ननंदतुश्च ॥१३॥ ब्राह्मण्युवाच भो नाथाद्य मयापराद्धं यच्छ्राद्धात्पूर्व दत्तात्रेयायान्नं दत्तं तरक्षतुमर्हसि|१४|| विप्र उवाच येरन्नैाह्मणान्भोजयित्वा विष्णवे तत्कर्म समय॑ते तान्यन्नानि स्वयं वुभुजे तस्मात्त्वया सुदुष्करं साधु कृतं ॥१५॥ मध्यान्हे रूपांतरेण भक्तोद्धाराय श्रीदत्तोऽर्थिवत्पर्यटतेऽत एव तद्पभाव- नया सदातिथिः पूज्यस्तस्मिन्पराङ्मुखे श्रीभगवान्न लभ्यते ॥ १६ ॥ हे भद्रे त्वया भद्रं कृतं हि धन्येऽस्माकं कुलं पावितं यतो लोकस्यापि हितमीदृशी दुर्लभो वरो त्वया लब्धः ॥ १७ ॥ इत्युक्त्वा ब्राह्मणः शेषान्नेन लौकिकश्राद्धमकरोत् ब्राह्मणी अपि गर्भिणी भूत्वा कालेऽ जमप्यमुं प्रामूत ॥ १८ ॥ तदा दैवज्ञाः प्राहुः भो ब्रह्मन्सुदुर्लभं त्वत्पु- ण्यकल्पवृक्षफलमिदं ॥ १९॥ अयं हि लोकवंद्यो भगवान्दत्तासेयोऽ वतीर्ण इवेति ग्रहदशाद्भाति इत्युक्त्वा ते ननंदुः ॥ २०॥ ततः शोभ- नपदचिन्हत्वात्तस्य श्रीपाद इति नाम प्रतिष्ठित स च शोभनांगै लचंद्रव- द्ववृधे ॥ २१ ॥ तत उपनीतेन तेन शिष्येभ्यस्रयी उपदिष्टा स्वोद्वाहोयुक्तं तातं निवार्य श्रीपाद उवाच ।। २२ ।। प्रनजता मया योगीरवोद्वाझा नापराऽपत्यं विनापि साधिकारिणो ममैव सुलभा यतोऽहं श्रीवल्लभः

·४७२
श्रीगुरुचरिते
॥ २३ ।। एवमुक्त्वा प्रव्रजंतं तं दृष्ट्या साश्रुलोचनौ मातापितरौ ऊचतुः
स्वयि याते जलेन विना मत्स्यानामिव आवयोमरण।। २४ ॥ त्वमतींद्रियः
साक्षाद्भगवान्विष्णुरपि प्राक्पुण्येन पुवत्वेन विषयी भूत्वा कुत आवां
दुःखाब्धौ पातयसि ॥ २५ ॥ हे हरे भवपाशविमोचनी अपि तव
स्मृतिः पंग्बंधात्मजदर्शनाद्रतरा भवेत् ।। २६॥ इति सकरुणं तद्वाक्य
श्रुत्वा सुखाकरं स्वकरं वात्सल्येन भ्रातृमस्तके दधौ ॥ २७ ॥ तदैव
तौ पादाक्षियुक्तौ जातौ लीलाविहारिणि भगवतीदं न चित्रं ॥ २८ ॥
मावाप्याश्चर्यवत्तद्रूपं दृष्ट्वा दत्तोक्तं स्मृत्वा गद्दवाचा प्राह ।। २९ ।।
दुरत्यया दैवी या तव माया तया भृशं मोहिताहं तव स्वरूपं न जाने
व एव त्वं पुत्र इति मे कल्पना ॥३०॥ यत्कुक्षौ सावकाशा ब्रह्मांडलेखाः
स त्वं मत्युक्षिज इति जगति विडंबनं भो दत्त ते माया मां नावृणोतु
॥ ३१ ॥ श्रीपाद उवाच त्वया दृष्टमिदं रूपं हृदि नित्यं ध्यायस्व भो
मातः द्रुतं मायासिंधु तीर्खा मत्सायुज्यं गमिष्यसि ॥३२॥ इमौ शता•
युपौ तव सुतौ पितृसेवारती विद्याश्रीपुत्रपौत्राढ्यौ लोकवंद्यौ च भवि-
प्यतः ॥ ३३ ।। तत आत्मान स्तुवंतौ भ्रातरौ प्राह अहं प्रव्रजामि
युवाभ्यां सदा पितरौ सेवनीयौ यस्मात्तावेव गृहिसत्पुत्रदैवतं ॥ ३४॥
इत्युक्त्वा पितरौ निः परिक्रम्य प्रणम्य च तदनुज्ञातः स काशी बद-
रीवनं च जगाम ॥ ३५ ।। ततः साधूद्धरणकामनया यत्न गणेशेन शिव
लिंगं प्रतिष्ठितं सजनाश्रयं तद्गोकर्ण प्रति स ययौ ॥ ३६॥ इति
पंचमोऽध्यायः ॥ ५॥

·चूर्णिका अ.६
४७३
अथ पष्ठोऽध्यायः
नामधारक उवाच गोकर्णे गणेशेन कुतः शैवं लिंग प्रतिष्ठितं तदेव
सज्जनाभयं कथं हे मुने तन्मे श्रावय ॥ १॥ सिद्ध उवाच विष्णो-
राज्ञया रावणतो लिंगमादाय प्रतिष्ठितं तत्प्रभृति तत्र देवाः साधवश्व
स्थितास्तच्छृणुष्व ॥ २॥ कैलासप्राप्तये मृन्मयं लिंग भजती मातरं
निवार्य शंकरेण सह कैलासमानेतुं रावण आययौ ॥ ३॥ हठात्कैलास-
मुद्धर्तुमुद्युक्तं रावणं लोकोत्पातभिया गौर्या स्तुतः शिवस्तं पर्वतस्याधोऽव-
रोधयत् ॥ ४॥ स च मरणोन्मुखीभूतोऽपि शंकरं दध्यौ ततस्तुष्टेन
शंभुनोद्धृतो रावणः शिवतुष्ट? साध्वगायत ।। ५॥ सराग सुस्वरं मधुरं
चतुर्विधवाद्यैः सह कलं जगौ ॥६॥ प्राणिमात्र मनोहार दिव्यं गानं श्रुत्वा
प्रीतः शंकर आह रे रावण साधु गीतं इष्टं वरं वरय ॥७॥ रावण उवाच
अन्यदुर्लभा हैमी लंका मम पुरी श्रीदासी, ब्रह्मा ज्योतिपिकः मृत्युर्दासः
देवाश्च किंकराः तस्मात्कापि मे न किंचिदुर्लभं ।। ८ ॥ अद्य कैलास-
मानेतुं मात्राज्ञप्तोऽस्मि हे शंभो वरदोऽसि त्वया सह कैलासनयन-
रूपं वरणीयाधं देहि ॥९॥ शिव उवाच ॥ कैलासेन किं साध्यं इदं
कैलासादप्यधिक प्राणलिंग गृहाण अनेन लिंगेन त्वं मादृशः ते पुरी
कैलासवञ्च भवेत् ॥१०-११॥ इत्युक्त्वा भक्त्याकृष्टः शिवस्तस्मै लिंग
ददौ स संतुष्टः खलो रावणः लंका ययौ ॥ १२ ॥ तज्ज्ञात्वा नारदो
ब्राह्मणेऽकथय ब्रह्मा विष्णवे च ते त्रयोऽपि शिवमेत्य प्राहुः किमिदं कृत-
मिति ॥१३॥ येन देवा बद्धाः स प्राणिमात्र भक्षको लोककंटको राक्षस:
कथं स्वसमः कृतः ॥१४॥ शिव उवाच गीतेनाकृष्टेन मया तोपाटिंग
दत्तं सोऽद्यापि पुरं न गतः ।। १५ ।। इति श्रुत्वा कपटेन खलो जय्य
इत्युक्त्वा लिंगहरणार्थ नारदं गणेशं च प्रेरयन् ॥ १६ ॥ नारदो मनो-
गत्या तदने गत्वा प्राह रे रावण कुत आयातोऽसि क वा गच्छसि॥१४॥

·४७४ श्रीगुरुचरिते रावण आह शिव प्रसाद्य लिंग लब्ध्वा पुरं यास्यामि इदमुत्तमं लिंगं पश्य ॥ १८॥ नारदस्तदृष्ट्या आह वन्यमहिपभक्षक एको मृगो ब्रह्माविष्णु- हरै{गयायां हतः ॥ १९॥ तच्छंगेभ्यस्तैस्त्रीणि लिंगानि लब्धानि तान्यात्मवन्मतानि इदं विभोः सायुज्यदं शिवलिंग त्वया लब्धं ॥ २० ॥ रावण आहाद्य श्रवणानवकाशः सत्वरं गम्यते संध्यामतीत्यक यासीति नारदेनोक्त उपविवेश ।। २१ ॥ अत्रान्तरे वर्णिलिंगी गणेशोऽपि प्राप रावणस्तं करे कृत्वा प्राह कस्य त्वं क गच्छसीति ।। २२ ।। बाल आह उमाशंकरौ मे पितरौ ताभ्यां किं ते देयं नो चेत्करं मोचय त्वत्तो विभेमि ।। २३ ।। रावण आह किमपि नादेयं इदं लिंग क्षणं वह गौर- वेण ते हैमी लंको दर्शयामि तत्र सुख वस ॥ २४ ।। मया बालेन जडं लिंग कथं धार्य घोरा लंकापि न गम्यते इत्युक्तवंतमपि तमाश्वास्य लिंग ददौ ॥ २५ ॥ स्वयं संध्योपासनाय समुद्रतीरं गतः वाल आह त्वां निराहूय त्वयि नागते लिंग भुवि स्थापयामीति ।। २६ ॥ ततः किंचि- द्विश्रम्य स्वर्गे देवेषु पश्यत्सु सत्सु तं रावणं त्रिराहूय हरिं ध्यात्वा वालो लिंग भुवि स्थापयामास ॥ २७॥ रावण एत्य स्थापितं लिंग दृष्टया बालं संताय लिंग उद्धर्तुमैच्छत् तदा भूश्चकंपे तच्चाचलमभूत् ।। २८ ।। नप्रभृति तल्लिंग महावलेश्वर इति संज्ञितं गोकर्णाकारं च जातं तेन क्षेत्रस्यापि गोकर्णमिति नामाभवत् ।। २९ ॥ अयं क्षितौ कैलास एव यव सपरिवारः शिव. सदा जागर्ति अतस्तत्र देवर्पिसज्जनाः स्थिताः ॥३०॥ यस देवपिंदैत्यरक्षोनुतिर्यग्भिरपि शंकरादिष्टवरो लब्धः इतोन्यच्छीघ्रपावनं न ॥३१॥ अज्ञानतः कृतापराधो वसिष्ठशापाते पूर्ववर्भूत्वा मैथुने कृते मरिष्यसीति तं हतबामणस्त्री शशाप ।। ३३॥ अथ राजा शापांते पूर्व- वद्भूत्वा राष्ट्रमेत्य दुखितः सन् ब्राह्मणीशापं महित्य स्मरातुरायै शशंस ॥३४॥ ततः उभी सिन्नी तीर्थासक्ती जाती यहच्छयोपगतं गौतमं दृष्ट्या तस्मै स शशंसतुः ।। ३५ ॥ गौतम आह राजन्मा भीः पापहरे कामदे

·चूर्णिका अ. ६
४७५
गोकर्णे विद्यमाने ब्रह्महत्या किं करिष्यति ॥३६॥ यत्र सर्वतोयानि
तीर्थानि शिलाश्च लिंगानि तत्र दिव्ये लिंगतीर्थमये नृणां कि दुर्लभ
॥ ३७॥ तत्रैका चंडाली मृता मया दृष्टा ता कैलासं नेतुं शिवदूता
आगताः ।। ३८ ॥ मया पृष्टास्ते प्रोचुः भो गोवम पूर्वजन्मनीयं विप्र-
दुहिता वाल्ये विधवाभूत् ॥ ३९ ॥ विधिवशात्कामार्ता तन्वी युवसौंदर्य-
मोहिता सा सुंदरमेकं वैश्यं जारत्वेन वृत्वा रह औपपत्यं सिपेवे
॥४०॥ तल्लोकप्रसिद्धं जातं यतः पापं नान्छाद्यते संबंधिनस्तां त्यक्त्वा
प्रायश्चित्तं चेरुः ॥४१॥ ततो नि शंकं मदोद्धता पानासक्ता सा
कामिनी वैश्येन रेमे ॥ ४२ ॥ एकदा प्रमत्ता सा मेपभ्रांत्या गोवत्सं
निहत्य तच्छिरः शिक्ये निधायावशिष्टं मांसं पक्त्वा चखाद ।। ४३ ।।
परेशु!शिरो
दृष्ट्वा जारभीत्या भुवि निखाय शिव शिव व्याघ्रण वत्सो
हृत इति मृपा शुशोच ॥ ४४ ॥ ईदृक्पापानि कृत्वा प्रेत्य पूर्वैः सह दा-
रुणं नरकं भुक्त्वा पापशेषादीहशी जाता ॥ ४५ ॥ जन्मतो गलत्कुष्ठां-
चापि पितृभ्यां पालिता दैवात्तावपि मृतौ ततोऽनाथा सा शुशोच
॥४६॥ ततो देवाद्यात्रिकैः सहावागता दुःखिता क्षुधिता चेयं शिव-
रात्र्यां लोकानन्नं ययाचे ॥ ४७ ॥ जनैरन्नाभावात्तस्याः प्रसारितकरे
विल्वं त्यक्तं तत्तयावसाह्याभक्ष्यं मत्योत्सृष्टं ॥ ४८॥ तल्लिंगे पतितं
सा पूजा जाताऽन्हि सर्वत्र शिवकीर्तनं श्रुतं अनशनादुपवासो दुःखा-
निशि जागरश्च जातः ।। ४९ ।। एवं सांग व्रतं चीणं तेन सुनिर्मा
भूत्वाद्यात्र मृता एतां द्रुतमानेतुं शिवनाज्ञप्ताः स्मः ।। ५०॥ इत्युक्त्वा
तैरमृतं सिक्त्वा तां विमाने निधाय कैलास जग्मुः अधुद्धिपूर्वककर्मणोऽ
ग्गतिः ॥ ५१ ।। विदुपस्त्वाधिकं फलं अतस्त्व गच्छ मुन्यसे
तच्छ्रुत्वा सभार्यो राजा गोकणं गत्वाशु मुक्तो बभूव ॥ ५२ ॥ ईदृशे
सत्तमे सज्जनाश्रये गोकर्णे साधुजीवनः श्रीपादस्तस्थौ ।। ५३ ॥ श्रीन्
वर्पान तलोपित्वा लोकानुद्धत्य कृष्णातीरे कुरुपुरं गत्वा श्रीपादोऽदृश्यो-
भूत् ।। ५४॥ इति पष्ठाध्यायः ॥ ६॥

·४७६ श्रीगुरुचरिते अथ सप्तमोऽध्यायः नामवारक उवाच । साधूनुद्ध कामोऽसौ लीलाविहारी भगवान् कुतोऽदृश्योऽभूत् इद् श्रोतु सादरोऽस्मि ॥ १॥ सिद्ध उवाच । अतींद्रियोऽपि स रीलया दृश्यो भूत्वावतारातरप्रसगेनादृश्योभूत्तन्छु- गुप्व ।। २ ।। तन कृष्णातीरे वैदिकविप्रपत्नी देवात् स्तब्ध हीनमति जड कुपुत्र प्रासूत ॥ ३॥ अष्टमेद्रे कृतोपनयन गायत्र्युच्चारणासमर्थ त ताडयत सपति निवार्य ब्राह्मणी प्राह ॥४॥ भो नाथाय जन्मत. पापाणवजड अत खेदहेतुना ताडनेनाल अत पर ताडने कृतेऽह प्राशास्त्यत्ये इति ।। ५ ॥ सोपि मेपीगलस्तनवत्त मत्वा स्त्रीवाचोगी कृत्य तूष्णी तस्थौ स तत कियता कालेन मृत ॥ ६ ॥ तत्र पुनसहिता माता याश्चया जीवनमकरोत् तदृष्ट्या विप्रा निर्भसयति स्म ॥७॥ हे पढितपुत्र तवैपा वत्तिर्न रोचते इतो व्रजासून् वा त्यजेति तैरुक्त स माना सह मतुं कृष्णा विवेश ।। ८॥ त तथाविध निपिध्य तीरवासी द्रया श्रीपाद आह ॥ ९॥ ब्रह्मन्साहस मा कुरु यस्माद्रहहत्या दुर्वहाऽ तोऽनर प्राप्तकष्टसहन वर ॥ १० ॥ ब्राह्मण्युवाच कुपुत्रत्वकारणेन रोका मा धिक्नुवंति नेति चात पर मया कि कार्य ॥ ११ ॥ श्रीपाद उवाच हत्यया भाविनन्मनि रिप्यसेऽतो देवादागत दुख निस्तीर्य शिवार्चन कुरु भवातरे त्व मुपुत्रा भविष्यसि ॥ १२ ॥ ब्राह्मण्युवाच भवता साधूक्त तयैवाह कुर्ने शिवार्चन कस्मै फलद जात तद्वद ॥१३|| श्रीपाद उवाच पूर्वमुज्जयिन्या शेवश्चद्रसनराजसखो मणिभद्रश्चिता- मगिमभीष्टद शिरसरालेभे ॥ १४ ॥ तमर्यादिनाऽलभ्य ज्ञात्वा युद्धार्थ मागतान्नृपाश्चात्याप्यकाप्रेण प्रदोपे शिवमपूजयन् ॥ १५ ॥ शनिप्रदोष शिवाचक मणिभद्र तथाविध नृप च दृष्ट्या गोपसुतास्तद्वत्स्वागणेऽर्चन घः ।। पायरिंगकसनयाश्मान पूजयतस्तान्गोप्यो निवार्य भोजनार्थ ·४७७ चूर्णिका अ.७ स्वगृहन्निन्युः तत्रैकवालस्तस्थौ ॥ १७ ॥ तन्मातागत्य पूजासामी त्यक्त्वा तमुद्धृतवती तदाक्षिणी उन्मील्य भग्नां पूजां दृष्ट्वा शंभुपूजाभंग- भयेन निर्विणो भूमौ पतितो मर्तुमुद्यतोऽभूत् ॥ १८॥ विश्वसा- क्षीश्वरस्तद्धावं ज्ञात्वा शोभनं स्वं रूपमाविष्कृत्य बालमाश्वास्य वरं वर- येत्याह ॥ १९ ॥ वालोऽपि दिव्यरूपं तं नत्वा प्राह हे ' भुवनेश्वर माखात्र ते पूजा उत्सृष्टा तन्मतुं क्षतुं योग्योऽसि ।। २० ।। शिव उवाच भक्त्या त्वं मत्सायुज्यभागसि माला त्वज्ञानात्कृतं तस्या अयं नापराधः सापि मदर्चनविलोकनाद्विष्णुमाता भवित। ॥ २१ ॥ इत्युक्त्वा शिवोंs- तर्दधे तलिंगं भास्वमूत् य आगता भूपास्ते प्राहुः पुण्यश्लोकराजहि- तार्थमत्र राजावयस्तिष्ठति ॥ २२ ॥ ईदृशेन धन्येन नास्माभिर्योद्धव्यं इति निश्चित्य ते प्रेम्णा सर्वे तौ द्रष्टुं प्रापुः॥ २३ ।। ततः पूजां समाप्य प्रकाशकारणं विविच्य राजान्यैर्नृपैः सह तत्र गत्वा दिव्यलिंगावलोक- नाननंद ॥ २४ ॥ गोपमुखात्सर्वं श्रुत्वा तुष्टा नृपा गोपाधिपत्यं धनं च दत्वा मुदा स्वं स्वं स्थानं ययुः ।। २५ ॥ सा माता प्रेत्य यशो- दाख्या गोपी भूत्वा हरि सुतं लेभे तस्माच्छिवाचनात्तव तथा भूयात् ॥२६॥ ब्राह्मण्युवाच दैवात्कृट्रेण शिवे तुष्टे फलं भावि अधुनामुना कप्टेन कथमायुःकालो नेतव्यः भो दयाब्धे मातृत्वेन मां परिपालय ॥ २७॥ इति निष्कपट सकरुण तद्वाक्यं श्रुत्वा प्रीतो यान्धिः स ॐ ३ मित्युक्त्या मूर्खपुत्रस्य शिरसि स्वपाणि दधौ ॥ २८ ।। स सहसा बृहस्पतिसमो वक्ता ज्ञाता च बभूव तं विनीतं मातृसेवायां नियोज्य प्राह हे मातरनेन दुःखं विस्मृत्येश्वरार्चनेनायुःक्षयं कुरु भावि- जन्मनि माक्पुत्रस्ते भविष्यतीति ॥ २९ ॥ ३० ॥ अविहृष्टा सापि विद्वन्मान्यपुत्रेण सह प्रामं गत्वेश्वरमानर्च ॥ ३१ ॥ ततो भगवान् माइ नान्यः अस्याः पुत्रो न भवेयं चेन्मद्वचो मिथ्या तस्मादहमेवावतीर्योक्तं सत्यं करिष्य इतीश्वरोऽजोऽपि मन्यते स्म ॥ ३२॥ कृतावतारसंकल्पोऽ. तस्मै

·४७८
श्रीगुरुचरिते
पि कार्यानंत्याल्लीलाविग्रहं नात्यजत् नवादश्योऽपि भजतां कामदोऽस्ति
॥ ३३ ।। नामधारक उवाच अपूर्ण कार्ये कथं संकल्पवान् पर्वलीला-
विग्रहं परित्यज्यापि देहांतरेण कथं भक्तकामदोऽभूत्तद्वद ।। ३४ ।। सिद्ध
उवाच अव्यये विश्वधीजे भगवति कार्यानंत्यात्संकल्पानंत्यं स भक्तानां
प्रत्यक्षफरदोऽपि तत्र कलिमलांधानामदृश्योऽस्ति ॥ ३५॥ कश्चि-
स्कुटुंबान्दुिजो धीमांद्याद्वणिमृत्त्यान्वितोऽपि श्रीपादभक्तोऽभूत् ॥३६॥
व्यापारेऽधिलाभो भूयाच्चेल्लाभानुसारेण श्रीपादप्रीत्यर्थ ब्राह्मणान्भोज-
यिष्ये ॥ ३७ ।। इति संकल्प्य व्यापारार्थे ययौ स भूरि धनं लेभे
तदादाय संकल्पसिद्धये कुरुपुरं ययौ ।। ३८॥ सायं मार्गे एकार्किनं
यांतं तं दृष्ट्वा चौराः सुहृत्त्वेन वदनुगा भूत्वा तं विजने हन्युः ॥३९॥
तदैव तत्र सहसा शुलकमंडलुधारी श्रीपाद एत्य शितधारेण शूलेन
चोरान् जधान ।। ४०।। एकस्तं शरणमागत्य प्राहाहं दुष्टबुद्धया नागतोऽ
स्मि मनसीदं विचार्य प्रभो यथेष्टं कुरु ।।४१॥ श्रीपादः सकरुणं तद्वचः
श्रुत्वा तं निष्कपटं ज्ञात्वा विप्ररक्षार्थं तं योजयामास ॥४२॥ भस्ममं.
त्रितं जलसिक्तं तच्छिरः कवंधे कृत्वा तं सजीवं विधाय स सद्योऽ
तर्दधे ॥ ४३॥ स ब्राह्मणः सुप्तोस्थितवद्यध्वा चोरान्मृतान्दृष्ट्वा हतशे-
पमुखात्सर्वं श्रुत्वा खिन्नोऽभूत् ।। ४४ ॥ मत्कृते कष्टं कृत्वा भगवान
चोरगोचरी जातः सर्वदाराधितोऽपि देवान्नायं मे गोचरो हा कष्टमि-
त्युक्त्वा ॥ ४५ ॥ धनमादाय कुरुपुरं गत्वा चतुःसहस्रब्राह्मणभोजन-
मकरोत् ॥ ४६॥ ततो भगवत्प्रसादादुमयी सिद्धि गतः तन तस्मिन्न
दृष्टेप्येवं कथा वृत्ताः तस्मिन्नदृश्येप्येवमाद्यास्तत्कथा जाताः ।। ४७ ।।
स तत्र सतां प्रत्यक्षः मलदूषितानां न गोचरः स स्वरूपेणान्यत्रावतीर्णोऽ
पि इह कामदः ॥ ४८॥ श्रीपादाधिष्ठितस्थानवासिनां वेदयज्ञतपोदा-
नाधिफलं लभेत यत्र कुत्रापि ये केचिच्ट्रीपादांबुजं स्मरति तेभ्योपी-
धन्कामानलं ददाति ॥४९॥ इति सप्तमोऽध्यायः ॥ ७॥

·निधयोऽनुचरा ॥१०-११ । पतितपावनो जनोद्धाय गृही न पमियैकाते तं सस्थाप्य बालबुद्धधा मोहन रक्षाविधिना त प्रभु हरि चूर्णिका अ८ ४७९ अथाष्टमोऽध्यायः नामधारक उवाच भो ब्रह्मन् भगवान्नावतीर्य कि चकार मायाधि- तस्याप्रमेयस्येष्टप्रद चरित शुश्रुप मे ब्रूहि ॥१॥ सिद्ध उवाच दीनोद्धा- रायावतीर्णस्येश्वरस्यास्याल्पचेष्टितं वक्ष्ये यतस्तद्योगिदुर्विभाव्य ॥२।। या श्रीपादाज्ञया प्रदोपे शिवमपूजयन् सा प्रेत्योत्तरदेशे विमले विप्रकुले स्त्री जाता ॥२॥ सुबुद्धिरूपशीललक्षगा सस्कारगुणयुक्तावाख्या वभूव ॥३॥ तनपानुरूपाय माधवशर्मगे गृह्योक्तविधिना दत्ता ||२|| सा पाति- जत्येन छायेव पति भेजे ॥ ६॥ पूर्वसस्काराज्ञिया प्रदोपे शिवं च भेजे ॥६॥ तयोश्चक्रवाकवत्परस्पराश्रयो भाववध स्नेहोऽभूत् एव तयो हर्पितयो सतोरया गर्भ दधौ ॥ ७॥ सुदोहदचिन्हा सा तत्त्वज्ञानमाह माधवेनापि यथाकाले पुसपनादिसस्कारा कृता ॥ ८॥ अनस्तग- ताइसूचित्तससिद्धिप्राज्यायोगे समाप्णशीते प्रणपाठेन सतोऽनुगृह- भगवानाविरासीत् ॥९॥ तदा सर्व शुभशसि बभूव लोका ॐ कार श्रुत्वा विस्मिता शोभनग्रहयोगयुतभावान्दृष्ट्वा हृष्टा गणका आहु- भो माधवेद तव पुण्यफल श्रीसिद्धयोस्य दास्यो भविष्यति पाद स्पर्शका भविता अस्यानुग्रहालोके वद्यत्व ।। १२ ।। इत्युक्त्वा पजितास्ते गृह ययु अद्भुत जन्म श्रुत्वा लोका दर्शनार्थमाययु ।।१३।। माधवस्तवादो रक्ष ॥ १४ ॥ अय नरो नरतापाघदैन्यहतति हेतोर्नरहरिनाम प्रतिष्ठित ॥ १५ ।। वालस्यास्य क्षुधा मत्तो न शाम्यत्यत पयस्विन्यजा धानी वा मृग्येति मातृवच श्रुत्वा बाल स्वकरस्पर्शमात्रेण मातृस्तनतो दुग्ध मध्यदुहत् ॥ १६ ॥ तद्वालचेष्टित दृष्टिदोषभिया माता प्रसिद्धि नानय- देवमन्यदाश्चर्यास्पदमपि ॥ १७॥ मायया वाल्यायुिक्तस्य तस्य साक्षा-

·४८०
श्रीगुरुचरिते
ब्रह्मरूपता कैरपि न ज्ञाता ॥१८ ।। त्रैवार्षिकोऽपि स लील्या मूक
इवाभूत् तदा खिन्नावा नानोपायानकरोत्।।१९।। रविवारेऽश्वत्थपनभोज-
नेन कुलदेव्यर्चनबालोक्तिपाठनादिसूपायेश्चापि स नावदत् ॥२०॥
वक्तु श्रोतु चाय नाज्ञ मूकश्चदन्योक्ति श्रुत्वा कथमोकार चूत इति
पितरौ मोह प्रापतु ॥ २१॥ अय मूक आवयो श्रमेणाल शनिप्रदो-
षशिवपूजाया किमिद फल कथमय सस्कार्य इति ॥ २२ ।। पित्रोर्वच
श्रुत्वा मोंज्या बद्धाया वक्ष्यामीति सज्ञया प्रदर्य तन्मुदे लोह स्वर्णता
निन्ये ॥ २३ ।। तदा जातविश्वास पिता विप्रानाहूय सभारान्सभृत्य
सुलग्ने वमुपानयत् ॥ २७ ॥ व्रतस्वस्त्ययनसस्कारोवया सह भुक्त्वो-
पनीत स गुरूपदिष्टा सावित्रीमाददे ।। २५ || स्वधर्मानगीकृत्य मातर
भिक्षा याचित्वा वयीं जगौ भगवतीद न चित्र शास्त्रयोनित्वात् ।। २६ ।।
पितरौ प्रणम्य प्राह देहस्यानि य वाद्विरक्तोऽह प्रव्रजाभ्यनुज्ञा देया ॥२७॥
धीमतो मम प्रत्यवायारभनाशश्चन इय धी पूर्वसस्कारजाक्षय्या वामात्मजा
भविष्यति ॥ २८ ॥ तदा विपादती तन्मायामोहिता माता प्राह एक
एव त्व सुतो मा विहाय कथ यास्यसि ॥२९॥ ब्रह्मचर्यादिकमेण
सन्यासो न्याय्य यतस्तत्त्वज्ञान मनोभगा वासनाक्षयश्च ॥ ३०॥
श्रीगुरुरुयाच जैव्योपस्थ्यसुखासक्तानामय प्रमो न मादृश पूर्वसस्कार
विरक्तस्य दु खयोनिभिविपये कि ।। ३१ ।। अत सन्यस्य श्रुतश्रोतव्य
निर्वेद यास्ये तत ससिद्धि मुलभा हि धीमतोऽत पर कार्य न ॥३२॥
की शतायुरपिस्वापादळू हीयत शिष्ट पराधीनतया वाल्ययौवनवृद्धत्वैश्व
हीयते ।। ३३ ।। सपत्तीष्टयुक्ससार स्वप्नवन्मायाकल्पित तारुण्य पुष्प-
वत् आयुर्विद्युद्वयात चुतो धैर्य ॥ ३४ ॥ कालो भ्रूणान् शिशून्
युनो वृद्धानान्सुिसस्थान्मूढान्याज्ञान्देवाश्चापि प्रसति
यदर्ये ममता तद्धि स्ववचनार्थ त्वगायत मासास्थिरतमय वपुर्जलयु
ब्दुदयत् ।। ३६ ।। भस्मविष्ठावीटरूपपरिणाम तनानुग किमुतान हेतयो
॥ ३५॥

·चूर्णिका अ.८ ४८१ भार्याद्याः ॥ ३७॥ हो जडः परिच्छिन्नः जीवस्तु सर्वगश्चिदंशत्वादजो- न्ययो ध्रुवः दुःखादिसंबंधोऽस्याज्ञानकसितः ॥ ३८ ॥ शाब्दपरब्रह्मज्ञ- सद्गुरोः प्रसादाज्ञयज्ञानास्त्रणाज्ञानगहनं छित्वा पुमान्स्वस्थो भवेत् ॥३९|| य उत्तम ज्ञानपान ब्रह्मजन्म लब्ध्वात्मनःश्रेयो नाचरति तेनात्मा वंचितः॥४९॥ तस्माद्विनं मा कुरु ते पुत्रो भविष्यति मद्धपानाद्भवाब्धि तरिष्यसि भो मातस्ते नमः ।। ४१:॥ इत्युक्त्वा दिव्यस्वरूपं दर्शयामास माता ज्ञानदृष्टया तदृष्ट्या पूर्वजन्मस्मरणेनाह ॥४२॥ हे देव पूर्वजन्मनि कुपुत्रया मर्तुकामया मया यो दृष्टः श्रीपादस्त्वं भो भगवन्ते नमः॥४३॥ ब्रह्मापि ते गुणरूपाणि न वेद मोहिताहं मानुपी कथं जाने यदद्य ज्ञान दत्तं तद्दिष्टया ॥ ४४ ॥ हे अंज यत्कुक्षी ब्रह्मांडाः स त्वं मम कुक्षिज इति लोके विडंयनं अस्माकमुभयं कुलं पावितं ॥ ४५ ॥ भो सत्य- संकल्प ते विघ्नो मास्तु मयीदं रूपं स्थिरीकुरु यावत्पुत्रो भविष्यति तावत्तिष्ठ ॥ ४५ ॥ भगवान् तथेत्युक्त्वा स्थितः मातापितृभ्यामीश- बुद्धयान्वहं पूजितः वत्र विदुषोऽपि शिष्यान् शिक्षितवान् नेदं चित्रं यतोऽसौ वेदवाक् ॥४७॥ अंबापि गर्भिणी भूत्वा पुत्रावसूत तत- स्त्रिमासातवां प्राह ॥ ४८॥ भो मातः द्वौ जातौ द्वौ पुत्रौ पुत्री च भवि- प्यति मेऽनुज्ञा देहीति ततस्तदाज्ञप्तः प्रचक्रमे ॥ ४९ ॥ शिरस्त्राणछन्न- मूर्धा पादुकांचितपादः कापायवत्रावृतकोमलगात्रः कौपिनयुग्दंडधरः स सहासं प्रतस्थे ।। ५० ॥ बालबुद्ध्या कृतापराधान्क्षमस्वेति भापिण मातरं ने त्रिंशदब्दैः पुनर्दशनमस्तु स्मृतिमात्रात्सान्निध्यं चेत्युक्त्वा सर्वान्परावलं यया ॥ ५१ ।। अयमीशो न मोऽस्मै नताः स्म एवं साधुस्तुतो योगिनुनीशोपि बर्याश्रमं गच्छन्मुमुक्षुषेण काशी प्राप ।। ५२ ॥ तत्र वनासनस्थः केवलकुंभकेन खेचर्योन्मन्या तपोऽतपत् ॥ ५३॥ भागिरथ्यां स्नात्वा त्रिकालं साष्टांगयोगं युजंतं सिद्धासनस्थं केवलकुंभकेन खेचरीमुद्रया नादानुसंधानेनान्वितं समाहितं तं प्रेक्ष्य गु.च....३१ ·४८२ श्रीगुरुचरिते मार्ग परमेश्वरोऽयमिति बुद्ध्या साष्टाग प्रणम्य मुनय प्राहु ॥ ५४ ।। भवान्परमेश्वरो न मर्त्य सद्धर्मगोपनायावतीर्णोऽसि प्राक् शकराचार्य स्थापित सन्यासमार्गो ल्पप्रायस्त कौ विस्तारयेति ॥ ५५ ॥ कष्ट जन्यनश्वरविषयसुसासक्तैरज्ञावात्मसौरयै करिहतचित्तरय उच्छिन्न ॥ ५६ ॥ भीरुभयकरेऽपि सुलभक्षेमेऽस्मिन्क्रौ सन्यास मार्गेण नोऽध्यात्मपरमानद दातु योग्योऽसि ॥ ५७ ॥ इति तदुक्त मगीकृत्य कृष्णसरस्वती गुरुत्वेन वृत्वा स नृसिहसरस्वतीसज्ञो यतिरभूत् ॥ ५८॥ सूत्रशिखामर्वेपणान्यास कृत्वा नि सकल्यो निर्ममोऽ द्वद्व सन्यासी अभूत् ।।५९॥ स जगद्गुरुर्मुमुक्षुभ्य सन्यास पद्धतिमाह प्रायश्चित्तमष्टश्राद्धानि विरजाहोमो गायत्रीप्रवेश एपणात्याग्ने भूरादिसन्यास ॥ ६० ॥ शिखासूनन्यासो गुरूपसत्ति प्रज्ञान ब्रह्माह ब्रह्मास्मि तत्वमसि अयमात्मा ब्रह्मेत्यर्थतो महावाक्यग्रहण ॥ ६१ ॥ पचीकरणविचारो योगपट्ट पर्यंकाशौच स्वधर्मविचार एव सन्यास श्रेय प्रद ॥ ६२ ॥ एव देवीसपत्तियुग्वशी सन्याशी शुलकृष्णगतिज्ञो योगाभ्यासत परात्मदर्शनाज्जीवन्मुच्येत ब्रह्मीभूतस्य गतप्राणदेह सति सभवे जले क्षेप्योऽन्यथा भूमो वा निखेय उदकदानादि नेव कार्य इत्युक्त्वा सन्यासाधिकारिविचारेण सन्यास ग्राहयामास ।। ६४ ॥ ततो मोक्षद सन्यास प्रवृत्त काश्या पुरुपार्थदान्वेदार्थान्प्रकाश्य ॥ ६५ ।। मेरु प्रदक्षिणीकृत्य स्वय पवित्रोऽपि तीर्थानि स्नात्वा शिध्ये सह गगासागर प्राप ।। ६६ ।। बाह्यविषयान्वहि कारयित्वा भ्रुवोर्मध्ये दृश नासातरचारिणौ प्राणापानौ च समौ कारयित्वा योगमादिशत् ॥ ६७ ॥ तत प्रयाग एत्य माधवविप्राय तत्त्वोपदेश सन्यास च दत्त्वा मातर द्रष्टु प्राप्त ॥६८॥ नामधारक उवाच यत्प्रसादान्नरा अद्वैः तामृतवपिणो मुक्ता जातास्तस्याचार्येण किं कृष्णसरस्वती वा कोऽय ॥ ६९ ॥ सिद्ध उवाच रामकृष्णादिभिर्वसिष्ठसादीपन्यादिगुरवो यथा ·चूर्णिका अ. ९ ४८३ घृतास्तथानेन गुरुः कृतः ।। ७० ॥ स्वीकृतमानुष्ययेपानुसरेण न वर्तेत चेत्तद्नुवर्तितया लोके संफरो भवेत् ॥७१॥ यदीक्षणवशान्माया जगत्सू. ते तेन स न लिप्यते उदासीनवत् स्थितस्यासकस्य को लेपः ॥ ७२ ॥ प्रथमं शिवस्य विष्णुः शिष्यः विष्णोझा तस्य वसिष्ठः तस्य शक्तिस्तस्य पराशरः तस्य व्यासः तस्य शुफः।। ७३ ॥ तस्य गौडपादः तस्य गोविंद- स्तस्य श्रीशंकरः तस्य विश्वरूपः तस्य बोधज्ञानं तस्य सिंहगिरिः तस्येश्वरः ॥७४॥ तस्य नृसिंहः तस्य विद्यातीर्थ ततः शिवतीर्थं तस्य भागीरथीतीर्थ तस्य विद्यारण्यं ॥ ७५ ।। तस्य मलयानंदः तस्य देवतीर्थ तस्य यादवेंद्रसरस्वती ।। ७६ ।। तस्यायं कृष्णानंदसरस्वती अयं पारंप- र्योत्तमो ज्ञानी वृद्धश्चात एव गुरुत्वेन भगवता वृत इति ॥ ७७ ॥ इत्यष्टमोऽध्यायः ।। - नामधारक अथ नवमोध्यायः उवाच भगवान्संन्यासी भूत्वा कुतो जन्मभुवं प्राप्तः अस्य के शिष्याः ततः किमकरोत्तद्वद ॥१॥ सिद्ध उवाच प्रतिज्ञातानुसारी भगवान्मही प्रदक्षिणीकृत्य मातरं द्रष्टुं प्राप्तः यतो यते- रपि माता बंद्या ॥२॥ वालः कृष्णः उपेंद्र: ज्ञानज्योतिः सदानंदो माधवोऽहं सिद्धश्च ॥३॥ एते सरस्वत्यंतसंज्ञा अन्येऽपि वहवस्तैः सह जन्मभूमि प्राप्तः ॥ ४॥ पितरौ भ्रातृन्भगिनीमितरांश्च प्रेक्ष्य विश्वरूपैः प्रतिग्रहं पूजां स्वीचकार ॥ ५॥ मातार्चितं तं दृष्ट्वा पूर्वस्मृत्या पति प्राह मर्तुमुद्युक्तां कुपुत्रां मां योऽरक्षत्सोऽयं श्रीपादः ॥ ६ ॥ माइक् पुत्रो भवेदिति प्रतिज्ञा कृता तत्सिद्धये स्वतुल्यस्यान्यस्याभावात्स्वयमेव में पुत्रोऽभूत् अद्वितीयत्वात्सत्यसंकल्पत्याद्भवात्सल्याच्च ॥७॥ भो ·४८४ श्रीगुरुचरिते श्रीपाद त्वं न मे पुलः लोकानुसारी धर्मसे चेन्मातृसंबंध स्मृत्वा नो भवार्णवादुद्धर ॥८॥ कालकर्मदैवस्वभावजीवभूतशरीरप्राणाहंकारपो- डशविकारलिंगरूपोऽसौ प्रवाहस्तव माया तां निवारय ।। ९॥ श्रीगुरु- रुवाच यत्कुले संन्यासी जातस्तत्पित्रोः कुलैकविंशतिस्तरति तरि- प्यति च पूर्व दुर्गतिस्थाप्यमृतं गच्छेत् ॥ १० ॥ भो मातर्भवत्युले.यं संन्यासी जातः अथ किं ब्रुवे संपरप्रजान्वितानां वो मुक्तिः काश्यां भविष्यति ॥ ११ ॥ भगिन्युवाच इतःपरं का मे गतिः भवाब्धे- विभेमि यतस्त्वं सद्गुरुः ततः पापिष्ठां मामुद्धर ॥ १२ ॥ श्रीगुरुरुवाच खियः पतिरेव गतिः नान्या तस्मात्पातिव्रत्याद्भवाब्धेः पार यास्यसि ॥ १३ ॥ जन्मांतरे दंपत्योःरमुत्पादितं गौश्च लत्तया हतातस्ते पतिर्य- तिर्भविष्यति त्वदंगे कुष्ठं चेति ॥१४॥ ततः खिन्नां तां प्राह ते वार्धक्ये उभयमस्तु मदर्शनात्तदा कुष्ठं गमिष्यति ॥ १५॥ ततो या गौतमेन गोहत्यानिवृत्तये आनीता ता गौतमी शिष्यैः सह गत्वा ।।१६।। स्नात्वा माधवशर्मणे सद्गतिं दत्वाप्रतोऽगमत् ।। १७ ॥ तत्र गले शिला वथ्या मर्तुमुद्युक्तं दृष्ट्वा कृपया ॥ १८॥ शूलरोगात दीनं दयनीय तं तीरमानीय प्राह ब्रह्मन्कुतोऽत्र साहसं करोपि ॥ १९॥ विप्र उवाच शूलेन मरिष्ये मां पृष्ट्वा किं करिष्यसि अयमन्नवैरी सदा दुःसहो रोगो- स्त्यतः कथं स्थेयं ॥२०॥ उत्पत्तिः स्थितिलयः प्राणो जीवनमौषधं पानमेव तद्विरोधे मरणे वरे ॥२१॥ जन्मांतरेऽव वान्नं न दत्त अणुमात्रं पुण्यं न कृतं गोविप्रयासो हतो गुरुः पितरौ वा निंदितौ ।। ॥२२॥ देवो नार्चितः अतिथिविप्रा द्वारातापिताः धिक्कृता वा पितरौ त्यक्त्वा खिया सह का मिष्टान्नं भुक्तं ॥२३॥ एषामन्यतमस्येदं फलं मया परोपकारो न कृतः केवलं भूभारोऽस्मि व्यर्थ मम जन्म ॥२४॥ श्रीगुरुरुवाच हे विष मा भी: अन्नपथ्यं दिव्योप, ते दास्ये इति गुरी वति सति कश्चिद्यवनाधीनो दीनो हि कांचीवासी कौडिण्यगोत्रः सायं- ·चूर्णिका अ. ९ ४८५ देवाख्यविप्र आगतः प्रणतं तं गुरुराह ॥ २५ ॥ २६ ।। व्यथितोऽयं विप्रो मर्तुमिच्छत्यस्मै दिव्योप, दमि त्वमपि पथ्यं स्वाद्वन्नं देहि ॥२७॥ सायंदेव उवाच मासेन पक्षेग वा यदात्मान्नं भुंके तदात्यंविकी व्यथा- मनुभवतीति तस्मादस्मा अन्नदानाद्धत्या भवेदिति भाति ॥२८॥ श्रीगुरुरुवाच अहं भिपक्तमोस्म्यतः शंकां मा काीः अपूपयुक्तं मापान्नं पायसं च पथ्यं तदेहि चिकित्सां जाने ।। २९ ॥ सायंदेव उवाच तथा कुर्वे सशिप्यो भवानपि मे गृहे भिक्षा स्वीकरोत्वहं ते शिप्यो भवामि प्रपन्नं मां शाधि ॥ ३० ॥ तत उदारां प्रार्थनां स्वीकृतवंतं साशेष्यं गुरुं निजगृहं निन्ये ॥ ३१ ॥ चित्रिते रंगवल्याद्यलंकृते गेहे शोभनासनेषु यथायथ तानुपवेश्य देवताबुद्धयापूजयन् ॥ ३२ ॥ पुंसूक्तरुद्रसूक्तैर्गुरु संपूज्य नीराज्य श्रद्धया गातादिभिस्तोपयामास ॥ ३३ ॥ मुक्तिदं पापहरं श्रीगुरुपादोदकं संपूज्य स्वजनैः सह पीत्वा शिष्यांश्चापूजयत् ।। ३४ ।। चतुर्विधं स्वाइन्नं भक्त्यादरेण च प्रकामं सर्वेभ्यो ददौ ॥३५॥ यद्भक्ताः संसाररुज नंति तस्य गुरोः सन्निधौ भुक्त्वा रुग्णोऽपि द्विजोऽनामयं भेजे नेदं चित्रं ॥३६ ।। स विप्रोऽसारसंसारान्निर्विणः क्षणाद्गुरुदर्श नादुदासीनो भूत्याच्युतमभजत् ॥ ३७॥ सायंदेवो भुक्तान तान् मुख- वासादिभिस्तोपयित्वा पादसेवनपूर्वकं गुरुमाह ॥ ३८॥ भवच्च- रणवंदनान्मे जन्म कर्म च सफलं जातं भवदनुग्रहात्पितरोऽपि मुक्ता अतः कृतार्थोऽस्मि ॥ ३९ ॥ गंगा पापं विधुस्तापं कल्पद्रुर्दैन्यं च हरतु वायुः कार्यासमिव ते दर्शनं तत्त्रयं हरति ॥ ४० ॥ भवान्परमात्माधोक्षजोड मला साक्षी सातरोऽपि साधूंखातुं नररूपेणावती!स्ति वस्तुतो भग- वानजोऽव्ययश्च ॥४१॥ श्रद्धान्वितं तवामलं दास्यं मह्यं कुलाय च देहि कश्चिदाधिरस्ति तं निशामय ॥ ४२ ॥ यदधानोऽहं स हिस्रो यवनः प्रत्यन्दं विनं घातयति तदर्थमेवाद्य मामाव्यतीति श्रुतं ।। ४३॥ श्रीगु- रुरुवाच मा भीः क्रूरमपि ययनं गच्छ तेनार्चितस्त्वं मुदा पुनरेष्यसि ·४८६ श्रीगुरुचरिते तावत्तिष्ठामि मा शुचः ॥ ४४ !! इति श्रुत्वा स निःशंकं यवनं ययौ तदा विप्रः शस्त्रक्छिनत्तीति भ्रांतः ॥ ४५ ॥ वलभूषाथै स्तं तुष्ट्वा प्राह हे द्विज यथामुखं गच्छेति स ततो गताधिस्तुष्टः श्रीगुरुं प्राप ॥४६॥ सो गरुडवालं भक्षयत्किं गजो वा सिंहपोतं भक्षयत्किं गुरुभक्तं द्रष्टुमतः कोपि न क्षमः अल्पको यवनः किमुत ॥४७॥ आगतं सायंदेवं श्रीगुरुराह त्वं दासोऽसीष्टं प्राप्यसे पोडशवर्म दर्शनं भवेदित्युक्त्वा तदनुज्ञातो भगवान्चैद्यनाथं गत्यांतर्दधे ॥ ४८ एवं भक्तिवृद्धयर्थ ईदृश्यो लीलाः कृताः लोकाः कथमपि मां भजंत्विति भगवदाशयः ॥४९॥ लोके प्रत्युपकारं वीक्ष्य लौकिकानंदजनक चमत्कारमकरोत् ।। ५०॥ तेन हेतुना लोका भगवंतं भजति ततो मुमुक्षवो भवंति ।। ५१ ।। ततो वैराग्याभ्यासाभ्यां भगवंतमुपासते ततो भगवत्प्रसादात् ।। ५२ ।। महा- वाक्येन परात्मैक्यज्ञानं लब्ध्वा नष्टाविद्यास्ते तत्संस्थां ध्रुवां शांति यांति ॥ ५३॥ ततस्तेन प्रसन्नाः प्रशांता नियंधा निद्वंद्वाः स्वात्मारामा भूत्वा जडोन्मत्तपिशाचवच्चरंति ॥ ५४॥ सद्गुरोः स्पर्शनकीर्तने क्षगानामयं महिमा यो यत्र स्नेहाद्द्वपाद्भयाद्वाऽचलं मनो धत्ते ॥ ५५ ॥ स पेशस्कृद्धघानात्कीटवत्सारूप्यमेति एते भगवन्मार्गणोपायाः सुलभाः ॥५६ ।। असौ पुरुपैर्बुद्धयादिगुणहेतुभिमृग्यो नानुमानः अत्रात्मैवात्म- गुरुः ।। ५७ ।। नामधारक उवाच तेजस्वी भक्तवत्सलो भगवान्युत्तों ऽतर्दधे तदा शिप्याः क गताः ॥ ५८॥ सिद्ध उवाच बहुशिप्योपाधि ज्ञात्वा रहः स्धेयमिति मत्वा शिष्यानाह ॥ ५९॥ संस्कार द्विजो भूत्वा प्रमचारी त्रयी पठन् छदशानद सूत्रमेखलाजिनदंडधृक् ॥ ६० ॥ सायं प्रातः स्वकाग्निकार्य च युर्वन् भिक्षां चरन् भक्त्या गुरुं भजन् दियाऽस्यपन् याचितां भिक्षा गुरवपयन् ।। ६१ ।। तदत्तभुगेवं रब्धः परवियो गुरये दक्षिणां इत्या समावर्तनं कुर्यात् अनाश्रमी प्रत्यवायी भवत्यतः ।। ६२ ।। भायांमुद्राम गृही गृय परिचरन् वेदशानधर्मशः ·५८७ चूर्णिका अ.९ पोप्यभृद्यज्ञकृत् ॥६३ ॥ पुत्राय सर्व दत्वा भार्यया वनं गवा त्यक्तप्राम्य- विषयो यशी अकृष्टपच्याशी यायच्छुद्धि वसेत् ॥ ६४ ॥ भार्याज्ञयाऽऽ स्मन्यग्मीन्समारोप्य यतिधर्मतो निर्ममः संन्यसेत् विरक्तस्य न क्रमः ।। ६५ ।। त्यक्तसूत्रशिखपणः संन्यासी वशी जपभिक्षाटनभ्यानशौचा- नरतः ॥ ६६ ॥ स्त्रीकथायानखट्वाऽस्पृक् त्यक्ताहःस्वाप आत्मा वेश्वलायुदारुमृन्मयपात्रः दंडी दिवा सकृद्भुक् ।। ६७ ॥ वर्षां ऋते तीर्थान्यटन व्यहमेकत्र च वसन् स्थिरचित्तः कापि तिष्ठेत् अशक्तो हरि ध्यायन्महाक्षेत्रे वसेत् ॥ ६८-६९ ॥ एवं स्वाश्रमोचितं कार्यमन्यथा पातः इत्युक्त्वान्यान् गृहाय प्रेरयित्वा यतीन्प्राह ॥ ७० ॥ काशी प्रयागो गया श्रीरंगः पुरुषोत्तमः श्रीशैलो नैमिपारण्यं कुरुक्षेत्रं वदर्याश्रमः ।।७१।। गोकर्णः कांच्ययोध्या गोकुलं मथुरा द्वारिका मायावंतिका करवीर।।७२।। गंधर्वपुरं देवकन्यागृहानमः सेतुबंध इत्यादिक्षेत्राणि गंगायमुनासरस्वती- विपामरुद्विधावितस्ताचंद्रभागासरस्वती ॥७३।७४ ॥ रेवागोदामरजा. सरयूभीमाकृष्णामलापहा ।। ७५ ॥ कावेरोप्रवरातुंगाक्षिप्रातापिवेदिका- चर्मण्यतीगंडकीत्याद्या नद्यः गुरुचारान्महानद्यो गंगास्नानफलदाः ।।७६॥ ॥ ७॥ अत्र सर्वत्र पुष्करादिपु च विधिवत्स्नानादि कार्य वर्षासु यहिने नवांबु तदा ता रजस्वलाः तीरथर्चिना दशाहं न सेव्याः ॥ ७८ ॥ मुख्यास्त्र्यहं वापीकूपाद्या अहोरात्रं च न सेव्याः एवं कृत्वा सर्वेः श्रीशैले बहुधान्येन्दे आगंतव्यं अहमप्येप्यामीति ॥ ७९॥ तान्यात्रायै प्रेरयामास तेपि जग्मुः अहमक एव सेवार्थी पादाब्जभ्रमरोऽभव॥८॥ यद्वर्जुनाभ्यां यज्ञानं योगचोपदिष्टस्तावेव मह्यं कृपयोपादिशत् हे विनीत तौ ते वक्ष्ये इत्युक्त्वोपादिशन् याभ्यां स्वानंदः पुमान्वैष्णवं पदं याति ॥ ८१॥ ॥८२ ॥ इति चूर्णिकायां नवमोऽध्यायः ॥

·४८८ श्रीगुरुचरिते अथ दशमोध्यायः नामधारक उवाच भगवान् शिष्यान्यानाय प्रेरयित्वा स्वय कुहावस. त्तच्छ्रोतुमिच्छामि ॥१॥ सिद्ध उवाच सवत्सर वैद्यनाथसमीप उवास अहमपि सेवार्थी अभव ॥२॥ तत्रैको मदो विप्र एत्य नत्वा गुरु प्राह मया सिद्धये बहु कष्ट कृत सिद्धिस्तादृशो गुरुश्च न लब्धोऽ तएव त्वा प्रपद्ये मोक्षोपाय मे उपादिश ॥ ३-४ ॥ श्रीगुरुरुवाच केन ते सिद्धयुपाय उपदिष्ट गुरु विना कथ कष्ट कृतमिति ।। ५ ।। विष आह कश्चिद्गुरुर्मयाश्रित स चड सेवार्थी मा पीडयामास ततो मया त्यक्त ॥ ६॥ श्रीगुरुरुवाच हत गच्छ त्वयाऽसाधु कृत त्वा धिक् गुरु द्रोहिणो मुखावलोकनमपि न भद्राय |॥ ७॥ प्रणामसेवाप्रश्नपराङ्मुखे कुतो गुरुकृपालेश तदन्यस्मिन्नेव प्रसाद ॥ ८॥ द्विज उवाच हे प्रभो गुरु कथ ज्ञेय कथ वा सेव्यो वदाज्ञानाद्गुरुद्रोह कृतोऽतो मामुद्धर ॥९॥ श्रीगुरुरुवाच साक्षाद्ब्रह्मविष्णुशिवरूपो गुरुर्निरुपम स त्वादः शेरधैर्दु यस्तद्वत्तत्सेवापि ।।१०॥ एतदर्थमितिहास शृणु द्वापारे घोम्यो मुनिरासीत्तस्य चैदारुणोपमन्युसज्ञास्तत्परा सेवाधर्मशास्त्रय शिष्या नेपा भाव परीक्षितु दयालुर्गुरुराह ॥ ११-१२ ॥ शालेये जराभावा सस्य शुष्येत्तस्मात्कतमोऽपि गत्वा जस्मानयतु ॥ १३ ॥ तच्छुत्वारुणो दुत गत्या पल्वराज्जल क्षेत्रसमीपमानयत् ॥ १४ ॥ वारिवारणेन क्षेत्र गतोऽपि प्रवाहोऽन्यत्रागान् ॥ १५ ॥ तत्र न्यस्तोऽपि पापाणचय स्थातु न शशाक सोमन्यत क्षेत्रे जराभावे गुरुमा धिकरिष्यति ॥ १६ ॥ अन गुर्थ मर्तव्यमिति मत्वोभयर देह निधायोपरिष्टाद्गतेन जलप्रवाहेण क्षेत्रमपुरयन् ।। १७ ।। घौम्य एत्य जरपूर्ण क्षेत्र वीक्ष्य हे वत्सा ३ इत्याव्हयत् ॥ १८॥ श्रुत्यापि छिन स प्रत्युत्तर दातुमशक्योऽसौ किंचिद्ध्वनिं चक्रे तदा वनागत्य त दृष्ट्वा ॥ १९॥ कृपयोत्थाप्य भक्ति ·चूर्णिका अ. १० ४८९ ज्ञात्वा प्रसन्नो गुरुस्तस्मै स्वसाम्यं ददौ ॥ २० ॥ विद्याविनयसंपन्नः स गुरुं तुष्ट्यानुज्ञानो गृहं गतो लोके पुज्योऽभवत् ॥ २१ ॥ गुरुस्ततो वैदमाह सर्वतः क्षेत्र संरक्ष्य यत्नात्सर्व धान्यं समानयेति ॥ २२ ॥ स तथेति गत्वा पशुपक्ष्यादिनिवारणपूर्वकं रक्षां कृत्वा धान्यराशिं कृत्वा गुरुमेत्य ॥ २३ ॥ प्राह धान्यमानेतुं सर्पभं शकटं भवान्ददात्विति ॥२४ ।। गुरुल्लायेन युक्तं शकटं ददौ तं नीत्यार्धमार्ग शालीनाहरत् ॥ २५ ।। तर पंके शकटः संलग्नः स तदा स्वयं स्वकंठे युगमयोजयत् ॥ २६ ॥ तदा भारातिरेकतः समहिपः स पपात तत्र सहसा यदृच्छया धौम्यः प्राप ।। २७॥ घोरं तत्कर्म प्रेक्ष्य तं मोचयित्वा प्रसन्नो वरं ददौ तेनेहामुत्र च शिष्यः कृतार्थोऽभूत् ॥२८॥ अथोपमन्युमाह गाश्चा- रयेति स स्वल्पभुगपि तथाकरोत् क्षुधितः स वने ।। २९ । विप्रगृहा- दृष्ट्यान्नयाञ्चयात्मानं पुपोप त्वं कथं पुष्ट इति गुरुणोक्तः तन्न्यवेदयत् ॥ ३० ।। गुरुराह सा भिक्षा मे देयेति स तथेत्युक्त्वा प्रत्यहं याचितकं गुरवे दत्वा पुनचितान्नं भुक्त्वा गा अरक्षत् तदपि ज्ञात्वा ॥ ३१ ॥ गुरुराह द्विांचितां भिक्षा मे देहीति शिष्योऽपि तथाकरोत् ।। ३२ ॥ वत्सपीतावशेषकं गलितं दुग्धं पीत्वा गा अरक्षत् ॥ ३३ ॥ तदपि ज्ञात्वा धीभ्रंशभिया गुरुणा वारितः ततः सोर्कक्षीरमनुच्छिष्टं ज्ञात्या पातुं दधौ तदक्ष्णोरपतत् ॥ ३४ ।। अधिवद्गर्तेऽपतत् गावो गृहं ययुः गुरुस्तमन्वेष्य तादृशं दृष्ट्वा तं प्राहाश्विनौ स्तुहीति ।। ३५ ।। सोऽश्वि- 'स्तवावृष्टिं प्राप गुरुरपि कृपां चके ततः स कृतकृत्योऽभवत् ।। ३६ ।। वच्छिष्या अपि तत्तुल्या अभवन् अस्योत्तंकास्यशिष्यः सत्रेऽहीनदहत् • ॥ ३७ ॥ जनमेजयादिष्टः स्वर्गादिंद्रमानयत् अयं गुरुप्रसादस्तत्तोपा- स्प्राप्यो नान्यथा ॥ ३८ ॥ अतः सर्वभावेन तमेव शरणं गच्छ तत्प्र- सादाच्छांतिर्दुर्लभोपि मोक्षा सुलभः ॥ ३९ ॥ विप्र उवाच भिन्नधातु- पानादिसंधियुज्यते तथा भिन्न मौक्तिकं न संधीयते तथैव हृदयं मया ·४९० श्रीगुरुचरिते गुरोर्हृदयं भिन्नं अतो न यास्ये तवाग्रतो दोपापनुत्यै प्राणांस्त्वक्ष्ये ॥ ४०॥ इति तन्निश्चयं ज्ञात्वानुतापदग्धाशुभस्य तस्य' मूनि कर निधाय स्वगुरुं स्मरेति भगवानाह ।। ४१ ॥ स च स्वगुरुं स्मृत्वा तत्स्वरूपमिक भगवंतं दृष्ट्वा गलत्प्रेमाश्रुर्मदा तुष्टाव ॥ ४२ ॥ प्रणतं तं श्रीगुरुराह यथाक्रम कौघ निस्तीर्य शीनं परां सिद्धिमेष्यसीति ।। ४३ ॥ यत्त्वया मे रूपं दृष्टं तद्भक्त्या स्मर मदर्थेनासक्त्या विहितकर्म कुरु सिद्धिमेष्यसि ॥४४॥ इति स्वरूपदर्शनार्दुर्लभस्वान्मसुखान्वितं कृत्वा कृष्णातीरमेत्य तत्रागतं छिन्नजिव्हं द्विजमुद्दधार ।। ४५ ॥ इति दशमोऽध्यायः ।। अथ एकादशोऽध्यायः नामधारक उवाच कश्छिन्नजिव्हो विप्र आगतो भगवता कथमुद्धृतो वद तत्कथामृतपानेऽतीव तृष्णा वर्धते ॥१॥ सिद्ध उवाच करवीरे कश्चि- द्विजपुत्रो जातस्तमन्ये प्राहुः त्वं विपुच्छशृंगः पशुः यत्तॄणं न भक्षित तत्पशूनां भाग्यं ॥२॥ यतो विद्यानिधिहर्तुरलभ्यः शिष्यायापितश्चेद्वर्धते ऊनमपि श्रेष्ठप्वयं करोति दरिद्रमपि क्वापि धनिनं करोति ||३|| मुखे- स्त्रीवरक्षणेमातेव कुत्रापि मित्रवत् हिते पितेव बोधे गुरुवद्विद्याऽतो विद्या- होनं त्वां धिक् ।।४॥इति निर्सितस्त्रस्तः स भिलवाटी ययौ त्यक्तान्नो देवीमानर्च ॥ ५|| अलब्धप्रसादः स जिव्हां छित्वा शिरःश्वः छेद्यमिति निश्चयं कृतवान् रात्री स्वप्ने देवी प्राह कृष्णायाः परफूले यतिरस्ति । भजेति ॥ ६॥ ततो गलदश्रुर्दुःखितोऽपि स धैर्येण गुरुमेत्य ननाम गुरुस्तन्मूर्ध्नि करं दधौ ॥ ७ ॥ स्पर्शस्पर्शादयो हेमेव मानसं गतः काको हंस इव गुरुकरस्पर्शनात्स सुजिव्हो विद्वांश्च बभूव ॥ ८॥ नेदं चित्र वादिचिन्हितं यत्पदं हृदये ध्यायति तत्प्रसादादीजाडयादि नश्यति ·चूर्णिका अ. ११ ४९१ तस्य भगवतः प्रसादाकिमुत ।। ९ ॥ स गुरोराज्ञया गृहमेत्योभयों सिद्धिं ययौ भगवानपि दक्षिणां दिशं ययौ ॥ १० ॥ साप्टतीर्थं साधु- कृष्णापंचगंगासंगम दृष्ट्या पश्चिमतीरे तस्थौ ॥ ११ ॥ सरस्वतीशिवा- भद्राकुंभोभोगवत्यः कृष्णावेप्योः संगता उत्तमोत्तमोऽयं संगमः ॥१२॥ तत्र कुरुक्षेत्राधिपुण्यं कुरुपुरं संगमः प्रयागः युगालयं साक्षात्काशी च ॥ १३ ॥ संगमे उदुंबरः कल्पवृक्षः विश्वेश्वर इवामरेश्वरः अब चतुःपष्टि- योगिन्य एपामर्चनान्नरोप्यमरो भवेत् ॥ १४ ॥ अत्र संगमे माघस्नायी स्वाति दक्षिणप्रवाहेऽत्र महापापहराणि कोटितीर्थानि ॥ १५ ॥ मुमुक्षो- मोक्षदं कामिनां कामदं सतां रंजकं चाश्रमं दृष्ट्वोदुंवरे साक्षाद्भगवान तस्थौ ॥ १६ ॥ प्राग्विद्वद्युक्तामरपुरे भगवान्वैदिकं विप्रंभिक्षां ययाचे ॥१७॥ भिक्षावृत्तेः सात्विकविप्रस्य भार्यातिथेयी अन्नाभावाच्छाकं ददौ ॥ १८ ॥ भक्त्या दत्तं शाकं भुक्त्वा तृप्तः प्रभुः शाकलतामुत्पाट्याश्रमं गतः ॥ १९ ॥ तदा दुःखिता ब्राह्मणी प्राह योगक्षेमकरी लता कुत उत्पादिता हंत भिक्षाकापटयमपि मया न कृतं ॥ २०॥ तां भर्ता प्राह तूष्णी तिष्ठ न कोऽपि सुखदुःखदः स्वकर्मसूत्रप्रथिता लोकास्तु वृथा- हंकार वहति ॥२१॥ सर्वं जगदीश्वराधीनं सुखं दुःखं वा येन यत्प्राप्तव्यं तदन्यथा कर्तुं कोपि न समर्थः येनायुर्दत्तं सोन्नमपि ददाति ॥२२॥ विश्वोत्पत्तिस्थितिलयकर्तुः प्राज्ञेऽझे राज्ञि रंके वैकष्टिरतो मा शुचोऽयमस्माकं तारकः ।।२३।। इति वधूमाश्वास्य वल्लीमुत्खात्य श्रीगुरोः प्रसादाद्धनपूर्ण घटं लेभे ॥२४॥ स सभार्यो गुरुं गत्वा तत्कथयामास भगवान् प्राह भी दंपतीदं गोप्यं अन्यथा लक्ष्मीनश्येत् ।। २५ ॥ ऐश्वर्य- पुतान्वितौ निरामयौ युवां मोक्षं गमिष्यथः गृहं गच्छेतामिति तथेति तो जग्मतुः ॥२६॥ नामधारक उवाच प्रभोः कस्माद्भिक्षावृत्तिः पूज्येऽश्वत्थे विद्यमाने उदुंबरः कुतो भगवताश्रितः ॥ २७ ॥ सिद्ध उवाच भिक्षेयं शंभुवृत्तिः भगवान्लीलया स्वयं भिक्षुः सन् श्रुत्युक्त पकानभिक्षां भेजे ·श्रीगुरुचरिते ।२८।। नृसिंहावतारे दैत्यदारणान्नखा विपार्तास्ते औदुंबरः शांता अतः प्रीत्या उदुंबरः श्रितः ।।२९।। यत्र काप्ययं पापतापदैन्यहयाकामदोऽ. हमपि श्रिया सह वसामीति वरोपि दत्तः ॥ ३०॥ यत्र विश्वात्मा तत्र चेदतीर्थदेवा अप्यतो भुव्ययं कल्पवृक्षः ॥ ३१ ॥ ततो विश्वभृद्भगवान् कामरूपाभियोगिनीभिरचितस्तत्रैव स्थितः ॥३२।। अज्ञा विप्रास्तदा- स्वायं भिक्षामकृत्वा कथं जीवतीति मृग्यं ॥ ३३॥ इति विचार्य विलीय स्थितास्ते मध्यान्हे भगवन्मायया वस्ता ययुः भगवच्चेष्टितं ज्ञातुं कः शक्यो न कोऽपि ॥ ३४ ॥ एकदा भाविको गंगानुजाख्यो भक्तोऽमुं द्रष्टुमेत्याश्चर्य ददर्श ॥ ३५ ॥ तदा जलपूर्णापि कृष्णा मार्ग ददौ तेन भगवानंतर्गतः भक्तोऽपि पश्चादागत्य मध्येद्वीपं दिव्यामिव पुरी ददर्श ॥ ३६॥ ३७ । सिंहासनस्थो योगिनीभिर्नीराजितः पूजितश्च देवस्तं दृष्ट्या कस्त्वं कुत आगतासीत्याह ॥ ३८॥ गंगानुज उवाच गंगा नुजाख्योऽत्रत्योऽहं त्वां द्रष्टुमागतोऽस्मि भवान्परमात्मा सर्वेश्वरोऽपि दैवान्मे गोचरः ॥३९॥ त्वन्मायामोहितास्त्वां नरं विदुस्तेऽपारे संसार- सागरे मज्जति नान्ये ।। ४० ॥ इति स्तुतो भगवान् तस्मै इष्टवरं दत्वा प्राह यदन्न दृष्टं तन्मय्यन्त्र विद्यमाने त्वया कस्यचिन्नाख्येयं ।। ४१ ॥ स नित्यमेत्य गुरुमानर्च एकदा गुरुं प्राह त्रिस्थलीयात्रा वरेत्याहुस्तां न बेद्मि ॥ ४३ ।। श्रीगुरुरुवाच प्रयागः काशी गया चेति विस्थली तादृशी संगमो युगालयं करवीर चेति त्रिस्थलीत्युभयोमपि ते शीघ्नं दर्शयामि ॥ ४४ ।। इत्युक्त्वा स्वपादुके धारयित्वा इमामपरां च क्षगादर्श- यामास ॥ ४५ ॥ आह च एपान्या च त्रिस्थली दर्शिता उभयोः साम्यं ज्ञात्वात्र स्वाचारान्मोक्षसे ॥ ४६ ।। इति गुरुवाक्यं श्रुत्वा तल्लीलां च ज्ञात्वा तद्धयानाईधं छित्वा मुक्तोऽभवत् ॥ ४७ ॥ ततोत्र महिमा वृद्धः संतोऽसंतश्चायास्यतीतोन्यत्र गंतव्यं साक्षान्नेह स्थेयमिति भगवानमस्त ॥४८॥ तदास्मान्हित्या क यास्यसीति लपंतीयॊगिनीराश्वास्य प्राह ·चूर्णिका अ. १२ ४९३३ भगवान् वस्तुगत्यातैव तिष्ठामि लोकदृष्टया गमिष्य एव॥४९।। अमरेशो- अपूर्णा विनेशो वयं च भक्तेष्टदाः अत्र वस्तुष्टये स्थेयं ॥५०॥इतःप्रभृतीदं क्षेत्र प्रसिद्धं सुसदं बहुलोकनिवासं च भविष्यति ॥५१॥ सन्निपाता- झिरोगकुष्ठमेहश्लेष्मक्षयञ्चरवातपैत्तिकगुल्मदोपादिजरोगनिदं क्षेत्र निवारयेत् ॥ ५२ ॥ वंध्या पुत्र भीतोऽभयं निःस्वो धनं रोगी आरोग्यं मुमुक्षुः सद्गतिं चेति यद्यद्यस्येष्टं स स तत्तल्लभेत् ।।५३शापर्वक्रांतिग्रहला- नेत्र सहस्रगोदानफलं अनापजपहोमद्विजतर्पणफलमनंतं ॥ ५४॥ प्रदक्षिणा पदे पदेऽश्वमेधफलदा दुर्गता अपि पितरः श्राद्धतः परां गति यास्यति ॥ ५५ ॥ इति योगिनीराश्वास्योदुंबरमूले पादुके संस्थाप्य भगवान्याहात्राष्टतीर्थस्नानपूर्वकं यो योगिन्यादियुतमत्पादुकेऽचेत्सोऽभीष्टं लभत्वित्युक्त्वा भीमातीरं जगामेति ॥५६॥ चूर्णिकायामेकादशोऽध्यायः।। अथ द्वादशोऽध्यायः नामधारक उवाच कृष्णातटाद्भगवति गते सति तत्र भजतां कः फलदः ॥ १॥ सिद्ध उवाच गतिस्थित्यासनस्वमाश्चिदात्मनो न नरानुकारिणस्तस्येय लीला ॥२॥ यया भावनया यथा भाव्यते तथा भगवान्प्रतीयते अत्रेहक्फलदो देव इति तत्र तादग्जागर्ति ॥ ३॥ योगि. नीवरदानादि गंगानुजात् यैः श्रुतं तेभजन तेषां फलमपि लब्धं ॥४॥ एवं सति तत्रत्या काचिन्मृतप्रजा ब्राह्मणी ब्राह्मणं शरणं प्राप || ५|| दीनां प्रपन्नां तां देवप्रेरितबुद्धिप्रस्तदेवं प्राह ॥६॥ भो साध्वि पूर्वार्जि- तान् मृतापत्यत्वदोषान् शृणु ते च प्रायः प्रेतहेतवः ॥ ७॥ गोवाझण- श्वासर्पबालहा परस्वापहर्ता जन्मांतरे मृतापत्यः ॥ ८ ॥ लोहाश्मदारु- चूर्ण प्रयत्नाज्जरयेत् ब्रह्मस्वं कः कथं जरयेत् ॥ ९॥ हतस्वार्थाभिलपेग ·४९४ श्रीगुरुचरिते ब्राह्मणो मृतश्चेत्प्रेतो भूत्वा हर्तृवंशहा भवेत् ॥ १०॥ जन्मातरे त्वया शौनकगोत्रविप्रस्य शतद्रव्य हृत स प्रेतो भूत्वा तेऽर्भान् हति ॥ ११ ॥ आरब्धकर्मणो भोगादेव क्षयो नान्यथा व स्वारब्ध भुक्ष्व को निवारयेत् ॥ १२ ॥ इति कर्णशूलाभ वच श्रुत्वा जस्ता सा प्राह भो ब्रह्मन्मामनुगृ रहीष्व मुस्त्युपाय कथय ।। १३।। विप्र उवाच प्रायश्चित्तपूर्वक प्रेतौवंदे- हिक कर्म कृत्वा मासत्रत चर ॥ १४ ॥ साष्टतीर्थसगमनानपूर्वकमुदु चर पादुका च पूजय ।। १५ ।। ततो ब्राह्मणान्मोजयित्वा शोनकगोलाय शतद्रव्य देहि तेन ते शुद्धि ॥ १६ ब्राह्मण्युवाच शतद्रव्य नास्तिा भक्त्या भासमान पादुकार्चन कुर्यां स हरिर्भयात्पायात् ।। १७ ॥ इति निश्चित्य सा पत्या सह यथोक्तमाचरत् त्रिदिनाते तत्स्वप्ने पिशाच एत्य ॥ १८॥ ता भीपयित्वा द्रव्य ययाचे सा भीत उदुवरमूले गुरु ददर्श ॥ १२ ॥ गुरुस्तामाश्वास्य पिशाचमाह रेऽधम सती सेदयसेऽपि कस्त्व ॥ ५० ॥ पिशाच उवाच स्वामिन्नय पक्षपातो भवतो नाई यस्मादनयापहृत द्रव्य याचितुमहमीदशोऽभवम् ।। २१ ॥ श्रीगुरुरुवाच अनेन पीडनेनामगलयोनेस्ते कथ मोक्ष येन सद्गति स्यात्त- च्छृणु ॥ २२ ॥ हृतद्रव्य जन्मातरेऽस्ति दरिद्रवल फलभागिनीय जातात कुतो धन लभ्य ॥ २३॥ अतस्तया शक्त्या और्ध्वदेहिक कार यित्या त्यगोसाय यथाशक्ति धन दापयित्वा ॥२४।। मोक्ष ते दद्मि इद न रोचते घेद्ययेष्ट चरेमा रक्षामि ।। २५ ॥ पिशाच उवाच भो देव त्वदर्श नान्मे निष्कृतिर्जाता यथेष्ट कुरु ।। २६ ॥ इति तन्निश्चय ज्ञात्वा गुरु ग्राह्मणी प्राह त्वयेद श्रुत तथा निष्फपटमाचर २७ ॥ अय सद्गति यायाते वशवृद्धिश्च भविता इत्युक्त्वादृश्योऽभूत् सापि बुद्धा जाता।।२८॥ तत् पतये कथयित्वा तवैवाकरोत्तेन प्रेतो गति लेभे साप्यदोपाभूत् ॥२९॥ द्वितीयन्हि तत्स्वप्ने द्वे फले दत्वा प्राह भगवान् विप्रान्भोजयित्वा फले भुश्यति ॥ ३० ॥ सा प्रयुद्धा फलेऽपि दृष्ट्या तथाकरोत् ततो ·चूर्णिका अ. १२ गर्भिणी जाता ॥ ३१ ॥ गुरुप्रसादात्सूर्याचंद्रमसाविव पुत्रायसूत विप्रो जातकर्माद्यकरोत् ॥ ३२ ॥ ततोऽष्टमेद्वे पित्रा ज्येष्ठपुत्रस्योपनयनाय संभाराः संभृताः तदाद्भुतं जातं ॥३३॥अकस्मात् संनिपातेन ज्येष्ठपुत्रो ममार मातोरःशिरस्ताडनपूर्वकं रुदती प्राह ।।३४॥ रे पुत्र फ गतोऽसि वृथा में पयः स्रवते वत्स कति शेपेऽचिरायुध्यस्व पयः पिच ।। ३५ ।। अयं ते भोजनायसरः भुक्त्यांगणे रंतुं चर उत्तिष्ठ मा स्वप त्वां वयस्या आव्हयंति ॥३६॥ त्वं नोत्तिष्ठसि चेत्प्राणांस्त्यक्ष्यामि ये पंचपुत्रा जाता. स्वेप त्वं मम प्राण एव॥३५॥ त्वयि मृते मरिष्ये गर्भप्रभृत्यद्य यावद्दुःखं न दत्तं ॥ ३८ ॥ येर्भा मृतास्तदुःखं त्वदीक्षणाद्विस्मृतं अद्य दुःखाब्धौ मां त्यक्त्वा फ यास्यसि ॥३९॥ अयं ते न धर्मः वार्धक्ये नौ कलाता इति तद्रुदितं श्रुत्वा तवत्या एत्य तां प्राहुः ॥ ४० ॥ हे भीरु कुतः शोचसि मृत्युर्देवर्पिदानवान्न विस्मरति मानुपाणां तु का कथा ।। ४१ ॥ त्वं विचारय कृष्णावतारा अपि कालवशं गताः अतो वृथा शोक मा कुरु ॥ ४२ ।। ब्राह्मण्युवाच हंत पिशाचभयं निवार्य भगवता दत्तं फलं कथं विफलं जात ॥ ४३ ॥ तत्तस्य वाक्यं वृथा चेत्तं को भजेत् विभीपणवाद्यैरपि कथं विश्वसनीयं ॥ ४४ ॥ एतां तत्कीर्ते पुत्रेण सह लोकांतरं नेष्ये इति रुदित्वा संस्कर्तुं शवं न ददौ ॥ ४५ ।। प्रामे लोकाखस्तास्तदा कश्चित्तापस एत्य तां प्राह ॥ ४६॥ शोकाविषय सुतं कुनः शोचसि सुतस्तवैप जीवो वा देहो वा सत्यं वद ॥४७॥ त्वमक्त- मांसास्थिमयो देहस्ते पुरतोऽस्ति जीवस्त्वजो विभुरनंतश्चात्र कः शोकविपयः ।। ४८ ॥ कालकर्मगुणोत्पन्नं जगदिदं मायामयमिद्रजालो- पमं कथं ध्रुवं मंतव्यं ।। ४९ ।। तादृशस्य कुतः पुत्रादिरूपा स्वत्वकल्पना सा मृपा नद्यां काष्ठसंगवञ्चंचला || ५० ॥ त्वया ध्रुवा निश्चिता चेज्ज- न्मांतरे कस्य त्वं जननी स्त्री वा तव संबंधिनश्च न केऽपि ॥५१॥ जन्ममृत्यू कालवशादिनरात्रिवदलंध्यौ देहिनो देहे यथा बाल्यादि तथा ·४९६ श्रीगुरुचरिते देहांतरमपि ॥५२॥ अयं भ्रमो गुरुप्रसादाल्लीयते तं विना जातो मृत्यवे मृतश्च जनुपे कल्प्यः ॥५३॥ अतोऽपरिहार्थे मा शुचः मृतः शुचोपायांतरैर्वा नागच्छति ॥५४॥ ब्राह्मण्युवाच वेदांतो मे न रोचते येन मे सुफलं दत्तं तत्कुन गतं स भुवि कैर्विश्वस्तव्यः ॥ ५५ ॥ तापस. उवाच यतः त्वया वरो लब्धस्तं गत्वेदं पृच्छाहं गच्छाम्यलं विस्तरेण।।५६|| तत्या सा शवं गृहीत्वा सद्गुरोराश्रमं गत्वा कोपेन पादुकयोः शीर्ष ताडयामास ॥ ५७॥ एवमासायं शवं संस्कर्तुं न ददौ विप्रा गृहं जग्मुः दंपती तत्रैव तस्थतुः ॥ ५८ ॥ ततो निशीथे तत्स्वप्ने श्रीगुरुस्तां प्राह मया किं तेऽपकृतं ।। ५९ ॥ प्राणो नामैप वायुः स बहिर्यातः स मया पुनरानीय पूर्ववन्न्यस्तोऽतो मा शोचीः ॥ ६० ॥ इति श्रुत्वा प्रबुद्धा सा जीवंत सुतं दृष्ट्वा हर्पशोकाभ्यां भर्तारमाव्हयत् ॥ ६॥ सोप्युत्थाय रुदंत क्षुधितं सुतं दृष्ट्वा मंत्रवत्रिरववाय गुरुमस्तीपीत् ।। ६२॥ ततः प्रभाते दग्धं प्राप्ताः विप्राः सर्वं श्रुत्वा भगवंतमस्तुवन् ।। ६३ ।। दंपती सात्वेशं संपूज्य नीराज्य ब्राह्मणान्भोजयित्वा स्वालयं जम्मतुः ।।६४॥ स पुतो विद्याविनयसंपन्नश्चिरजीवी भाग्यवांश्च बभूव एवमन्येऽप्यन पूर्णकामा अभूवन् ॥ ६५ ॥ तन कलावपि नित्यं नरसिंहसरस्वती जागर्ति न निद्राति ॥६६॥ ये विश्वासेन तं भजति ते ब्राह्मणीवपू. र्णकामा भवंति ।। ६७ ।। इति द्वादशोऽध्यायः ।। अथ त्रयोदशोऽध्यायः नामधारक उवाच भगवान्भीमामेत्य किमकरोत् तन्मे श्रधानाय शंस ॥ १॥ सिद्ध उवाच कृष्णापंचगंगायोगतुल्यै भीमामरजासंगमे गंधर्वपुरे भगवान् तस्थौ ॥२॥ वत्र गुममावेन स्थित्वा भक्तोद्धारार्थ भिक्षां ययाचे ॥ ३ ॥ वदा श्रीविद्यादयाः दीनभाविकदत्तभिक्षाप्रियं श्रीशं ·चूर्णिका अ. १३ ४९७ हरिं हसंति स्म ॥४॥ अभ्रउन्नेऽपि यथा प्रभा प्रसरति संपुटस्थकस्तूर्या वा गंधः प्रसरति तद्वद्भगवतोऽपि गुणाः ॥ ५॥ एकदा दीनविप्रगेहं गत्या दंतहीनां वशां महिपी दृष्ट्वापि तत्क्षीरं देहीति ब्राह्मणी ययाचे ॥६॥ सा प्राह इयं भारवाहिनी वशा गुणोता जन्म- तोऽपि लुलायवत्पालिता इतोऽस्माकं योगक्षेमं ॥ ७॥ गुरुराह मृपा मा वद वां दुग्ध्या क्षीरं देहीति तदा काष्ठपात्रमादाय ब्राह्मणी तां दुग्ध्वा पयो लेभे ॥ ८॥ विस्मिता सा पयो मंदोष्णं कृत्वा तस्मै ददौ गुरुस्त- पीत्वा संगमं ययौ ॥ ९॥ ततो गृहेश एत्य सर्वं श्रुत्वा सखीको गत्वा गुरुं संपूज्य लब्धेष्टवरो गृहं ययौ ॥ १० ।। अन्येदुर्भारवाहार्थं वशां नेतुमागताः शूद्रा दोहं प्रेक्ष्य नृपायाकथयन् ॥ ११॥ नृपोऽपि ब्राह्म- णात्सर्वं श्रुत्वा गुरुमानेतुं शिविकादि गृहीत्वा चतुरंगबलान्वितः संगम ययौ ।। १२ । गुरुमत्य दंडवत्प्रणिपत्य सात्विकाष्टभावैः प्राह दीनं किंकरं मां पाहीति ।।, १३ ॥ श्रीगुरुरुवाच दंदी वनचरो भिक्षुरहं राजन संरंभात्ससैन्यस्त्वं कस्मादागतोऽसि किं ते कार्य ॥ १४ ॥ राजोवाच परमेश्वर त्वं मायानरो न भिक्षुः अरण्यवासं त्यक्त्वा पुरं पावय ॥१५॥ इति सकारुण्यमुदार वाक्यं श्रुत्वा तथेति पुरं ययौ ॥ १६॥ राजा विप्रवाहितशिविकोपविष्टं गुरुं छत्रचामरैर्वाद्यैश्च भेजे ॥१७॥ विप्रा वेद- घोपं मागधाः स्तोत्रं अन्ये जयशब्दं च चक्रुरेवं पुरद्वारमागतः ॥१८॥ पुर्याः पश्चिममार्गमेत्यातीदियो भगवानश्वत्थे घातुकं ब्रह्मराक्षसं ददर्श ॥ १९॥ गुरुदर्शनाद्ब्रह्मराक्षसः शांतो भूत्वावरुह्य गुरुं नत्वा कुयोने- मामुद्धरेत्याह ।। २० ।। गुरुणा तन्मूनि करो दत्तः ततः स नृवजातः गुरुः प्राह संगमस्नानाच्छीघ्रं मुक्तो भविष्यसीति ।। २१॥ तच्छ्रुत्वा नत्वा स संगमं गत्वा स्नात्वा भौतिकांगं त्यक्त्वा कर्मबंधनान्मुक्तः॥२२॥ राजा तदृष्ट्या गुरुं तुष्ट्वा पुरं नीत्वा मठिका निर्मायावासयत् ॥२३॥ राजा पूजार्तिक्यगानाद्यैस्तदनुगो भूत्वा घोरं सांसारिकं खेदं जहौ।।२४॥ गु.च....३२ ·श्रीगुरुचरिते - आन्हिकं संगमे ग्रामे भिक्षा मठे वसतिं च कृत्वा भक्तवात्सल्याद्राजाधीनो भगवानभूत् ।।२५।। अल्पधीस्त्रिविक्रमभारती आश्नमानर्हचेष्ठां श्रुत्वा तं भ्रष्टोऽयं दांभिक इति मेने ॥२६॥ सर्वांतस्थः साक्षी भगवान् तज्ज्ञात्वा नृपं प्राहाद्य निंदकशिक्षार्थ गंतव्यं ॥२७॥ कुमसीग्रामे मन्निदको भिक्षुत्रिविक्रम इति इत्थं श्रुत्वा हृष्टो राजा गमनायोपचक्रमे ॥२८॥ नृपचिन्हैः परिष्कृतं गुरु शिविकायामारोप्य राजा यत्र भारतिः स्थित. स्तद्ग्रामं गुरुं निन्ये ॥ २९ ॥ स नृसिंहध्याननिष्ठोऽपि तदा चलचित्तो भूत्वाऽस्तोत् ॥ ३० ॥ हे दयाब्धे भक्तपते नृसिहाद्य कुतस्ते सामीप्यं न घटते भी दयस्व त्वां वंदे॥ ३१ ॥ एवं स्तुत्वा ध्यात्वा नदीतटगं ज्ञात्वा वस्तः स द्रष्टुं ययौ ॥ ३२ ॥ स शीघ्रमागत्य माययोच्चावचा न्यतीन्दृष्ट्या मुमोह ।। ३३ ।। स परितः प्रशांतानमितान् दंडिनो ददर्श ॥ ३४ ॥ ततो विस्मितं तं श्रीगुरुराह यं धिकरोपि स दांभिकोऽहं भ्रष्टः मया मायामुद्भाव्य परीक्षितोऽसि ॥ ३५ ॥ त्वं नृसिंहभक्तः स्वधर्मज्ञः ख्यातः संन्यासी चैत्त्वया कि संन्यस्तं ब्रूहि ॥ ३६॥ शिखा- सूत्र इति चेत्तथाविधो दंडी रागद्वेपाकुलो वेपानुकारी धर्मज्ञोपि सन्यास भवेत्किं ॥३७॥ दंभिलक्षणं ज्ञातुं प्राप्तोऽस्मि हे विद्वन्नृसिहप्रसादेन तद्वद ॥३८॥ त्रिविक्रम उवाच हे भगवन्नीश ते मायया कुंठितोऽहं वक्तुमपि न शक्यः हे दयाब्धे हृषीकेश पाहि ॥ ३९ ।। ध्यानपुण्यादुपगतस्त्वं नृसिंहस्त्वां प्रपन्नोऽस्मि मेऽपराधान्क्षमस्व ।। ४०॥ इति स्तुतो भगवा- न्स्वरूपेण प्रादुरास राजा मंत्री सैन्यं चापि प्रादुरास ॥४१ ॥ तत्र राज्ञा वीजितं विश्वरूपं तं द्रष्टुं त्रिविक्रमो नाशकत् ।। ४२ ।। भगवान् तमाह दिव्यदृष्ट्यापि दुर्दर्श रूपं ध्यानदृष्टेन मया दर्शितं पश्येदं लौकिकमिति ॥ ४३ ॥ ततः शांतयतिरूपेणावस्थितं तं दृष्ट्वा स शांत आह ॥ ४४॥ हे विश्वात्मन् वाङ्मनःकायैरसत्कृतोस्यतः क्षामये ॥४५॥ अद्यानुगृहीतो धन्योऽहं कृतकृत्योऽस्मि यस्मादर्जुनवन्मे विश्वरूपं दर्शितं ॥ ४६ ।। हे ·चूर्णिका अ. १४ ४९९ हरेऽविद्याप्रवाहे माजंतं मां सफरुण ज्ञाननावा स्वरूपतट नय ॥४७॥ ज्ञानेनाविद्यां तीत्वा परं पदमाशु यास्यस्यत्रैव तिष्ठेति तमुक्त्वा सपरिवारो भगवान्मठमेत्य कर्ममार्ग ततान || ४८॥ इति त्रयोदशोऽध्यायः ॥ ज्ञानयोगः समाप्तः ॥ अथ चतुर्दशोऽध्यायः नामधारक उवाच मोक्षसिद्धय उत्तम ज्ञानयोगमुक्त्वापि प्रभुः कर्मयोगं ततान ॥ १॥ अविद्यानाशायेति चेत्तज्जं कर्माविद्याना- शकं कथं तद्वद ॥२॥ सिद्ध उवाच कर्कटी तज्जा यथा प्रति मृदा भांडलप्रमृत्क्षालनं च यथा तथा कर्मणा योगसंज्ञितेनाविद्यालयः ॥३॥ फलाभिमानरहित कर्म साधनापधि कृत्वा ततः संन्यस्य शममा- स्थाय पुमान्नैष्कर्म्यसिद्धिमाग्भवेत् ।। ४ ॥ कदापि कोऽपि प्रकृति- गुणैरक्रियो न तिष्ठेत् तत्राऽज्ञानी सक्तः ज्ञानी असक्तश्चेदं ज्ञानिनः स्वार्थाभावेऽपि लोकसंग्रहार्थमेन ॥ ५ ॥ अहं यथानुतिष्ठामि लोकोऽपि तथानुतिष्ठेन्नेदं साध्विति प्रभु. कर्मयोगमाह ॥ ६ ।। कर्मयोगमयं गुरु- शृणु यच्छुत्वा भवबंधं छित्वा परपदं याति ।। ७॥ कश्चित्खलो हिंस्रो ब्रह्मद्वेष्टा यवनराजोऽभूत्स संसदि विमानाहूय स्वाने वेदानपाठयत् ॥ ८॥ स वेदपाठकम्यो धनं दत्त इति श्रुत्वा द्रव्यलुब्धास्तथा चेरुः ॥९॥ वेदार्थं श्रुत्वा ब्राह्मणान् श्रुतीश्च विनिंद्य स सर्वाचारमतथ्यं मेने ॥ १० ॥ एकदा दीनौ मनौ विद्वांसौ तमेत्यावां वेदशास्रज्ञौ ॥ ११ ॥ अस्मत्तुल्या त्वदधीनाश्वेत्तानानयेत्यूचतुः।।१२।। तदा राजा पराङ्मुखान स्वाश्रितान् ज्ञात्वा तदाज्ञया तौ गजमारोह्य भूपितौ पूजयामास ॥१३॥ अधःपातभीतिरहितानां विषयासक्त्या वेदज्ञानामपीय स्थितिः ॥१४॥ चरितं ·प्रणम्य ५०० श्रीगुरुचरिते विमा उचतु. राजन् वाद विनास्मद्विद्याभ्यासो न सफ्लोतो विद्वद्विजान् जेतुमादिश ॥ १५ ॥ इति श्रुत्वा स विप्रपराभवपरो राजा तथादिशत् तौ विप्रान् जित्वा जयपत्र गृह्णतो चेरतु ॥ १६ ॥ त्यक्तवादान्विप्रान्वा. चदूकतया वर्जयतोस्तयोर्जयोऽभूत् ।। १७ ॥ त्रयीन त्रिविक्रम ज्ञात्वागत्य वेदज्ञोऽसि चेद्वाद कुरु जयपन का देहीत्यूचतु ।। १८ । त्रिविक्रम उवाच वेदज्ञा भवादृशा पूज्या न तथाविधोह जयाजयसमे यतो जिते वा फि फल ।। १९ ।। इति श्रुत्वा तो आहतु इमानि जयपत्राणि पश्य पन देहि वाद वा कुर्विति। गुरोरने दास्य इत्युक्त्वा तदा त्रिविक्रमः प्रतस्थे ॥२०॥ मत्तो शिविकारुढो तो तमनुजग्मतु मठे श्रीगुम्मेत्य निविस्मोऽब्रवीत् ।। २१ ।। ॐ काररूपाय निर्गुणाय गुणात्मने ते नमः भो भक्तवत्सल कपालो जगद्गुरो ॥ २२ ॥ घूकोमियाज्ञानाधस्त्वा न वेति स त्वमेतो मत्तो जहि ।। २३ ।। एव विज्ञापितो भगवान तो प्राह किमनेन साध्यमिति ।। २४ ॥ विप्रावूचतु आवा विद्वत्तमौ द्विजान् जेतु राज्ञाज्ञतो अनेनातानीतो युवा वेदपारगो किं ॥ २५ ॥ श्रीगुरुरु चाच गणेवासुरराक्षसा नष्टा कोयनाद्यनतान्वेदान्कृत्स्नशो न वेद ॥२६॥ पूर्व भारद्वाजो ब्रह्मचर्येण वेदान्पठितु तपोतपत् प्रीतो विधि- स्तस्मे भास्ववेदराशीनदर्शयत् ॥ २७ ॥ स दृष्ट्वा शकितोऽभूत् ततो विधिना दत्तान्त्रिमुष्टिमितान्वेदान्पठ्यमान सोऽद्यापि न पारग ॥२८॥ पेलो ऋच वेशपायनो यजु जेमिनि साम सुमतुरथर्वाण चाशिक्षत एपा गुरुास साक्षाद्धरि यतो वेदा प्रसृता ॥२९॥युगातरे आयुष्मद्धि केचिद्वदा पठिता कोतु भदा अल्पायुष शाखया वेदज्ञमानिन ॥३०॥ प्रतिमहपरान्नस्त्रीसत्ता अत सिद्धिविवर्जिता ॥ ३१ ॥ सशाखागो पागा वेदा व्यासेनोक्ता ऋग्वेदस्यायुर्वेद उपवेद स्वर्णाभोऽत्रिगोत्री गायत्तछदा ब्रह्मदेवत्य द्वयरनिमितो दीर्घाक्षो व्यक्तकठ ऋग्वेद ॥ ३२ ३३ ।। शाका बाष्कला साख्यायन्याश्वरायनी माडूकेयेति पचशाखा ·अष्टौ विकृतयः चूर्णिका अ. १४ ५०१ ॥ ३४॥ निरुकं व्याकरणं न्योतिपं छंदः शिक्षा सूत्रं चेति पडंगानीमं कमशः को वेति ॥ ३५॥ पंचारनिमितो. कर्णाभः कपाली फशदीर्घकः धनुर्वेदोपवेदो यजुर्वेदः ॥३६॥ त्रिनुपछंदा भारद्वाजगोत्री विष्णुदैवतोऽष्टादशपरिशिष्टः पडशीतिभेदः॥३७॥ पडुपांग इति । सामवेदस्तु दांतः शुचिः स्रग्वी चर्मदंडभृत् ॥३८॥ पडरत्निमितो गानोपवेदो मद्रदेवतो जगतीछेदाः काश्यपगोत्रः ॥ ३९ ॥ सप्तदश- भेद एनं सांगोपांग को बत्ति ॥ ४०॥ अथर्वा तु चंडो सितः काम- रूपो शुभः स्वदारातुष्ठो यंत्रोपांगः ॥४१॥ वैजानगोलोऽनुष्टुप्छंदा इंद्रदेवः नवभेदः पंचकल्पः ॥ ४२ ॥ भारतेत्र वर्षे भ्रष्टा द्विजा अंत्य- जामे पठंत्यतः सत्वहीनाः ॥४३॥ उत्सर्जनौपाकर्मादिना गुप्तो वेदमंत्रः कामधेनुवक्किं किं न दास्यति ।। ४४॥ देवाधीनं जगन्मंत्राधीना देवा विप्राधीना मंत्रास्त विप्रा विष्णोदेवाः ॥ ४५ ॥ पुरा ते दत्तं सर्वस्वमपि न गृहति ते महाशक्ताः ॥ ४६ ॥ वशे देवा अपि ते विनीताः भ्रष्टी स्वाझी युवां तु प्राज्ञमानिनो निजस्तुतिपरी आत्मवंचकौ ब्रह्मद्विषो ॥४७॥ ये भवादृशाः पूर्व ते ब्रह्मराक्षसा जाताः ४८॥ विप्रावूचतुः नेदं श्राव्यं विवादं कुरु पत्र वा देहीति ॥ ४९॥ तथेत्युक्त्या गच्छं- तमंत्यजमानयित्वा सप्तरेखा उत्क्रामयन्नपृच्छत्तं कोऽसीति ॥ ५० ॥ रेखास्पर्शनादतीतसप्तजन्मज्ञोऽभूत् आद्यां गत्वा मातंगाख्यो वुरडोऽस्मी- त्याह ।। ५१ ॥ द्वितीयां रावण्याख्यः किरातः ॥५२॥ तृतीयां ।। ५२ ॥ पंची सोमदत्तगुप्तो वैश्यः ॥५३ ।। पार्टी गोवर्धनवी क्षत्रः सप्तमी वेदशास्त्रज्ञो विप्र इति ॥५४॥ प्रभुस्तदंगे भस्म क्षिप्त्वा प्राह वेदज्ञोऽसि चेद्विप्रौ वादेन पराजहि ।।५५।। इति वाक्यं श्रुत्वा भिया कुंठितधियौ तौ वेरिती गुरुं शरणं गत्वोचतुः ॥५६|| ब्रह्मद्विपौ दुष्टसंगतौ भ्रांती पापो सूढौ दुर्ग यांतौ नौ हरे समुद्धर ॥५०॥ श्रीगुरुरुवाच म्लेछाप्रे वेदाः पठिताः यतिविना धिक्कृता अव- गांगेयः चतुर्थी कृपीवलः ·५०२ श्रीगुरुचरिते स्तन्निष्कृत्यै राक्षसो भविष्यथ ।। ५८ ।। अनुतप्तत्वाच्छात्या द्वादशा द्वानुपित्वा पठ्यमानानुवाकोपदेशाद्वा सद्गति ॥ ५९॥ इति गुरुणोक्तौ तौ भीमा गत्वा मृतो राक्षसो भूत्वा तव तस्थतु ॥ ६० ॥ तत्र द्वाद शाब्दाते कश्चिद्विजो मनविसस्मार तस्मेत कथयित्वा तो मुक्तो बभूवतु ॥ ६१ ॥ ये मत्ता धर्मत्यागिनो द्विजगुरद्विपस्ते वने राक्षसा भविष्यति पापोन्यनुतप्तश्चेद्विजवत्कनिष्ठशिक्षा भवेत् ।। ६२ ।। इति चतुर्दशोऽ ध्याय ।। अथ पञ्चदशोऽध्यायः नामधारक उवाच यो हीनोऽपि भगवदनुग्रहादह विद्वान्द्राम्हण इत्याह तस्य पतितस्य किं जात ॥ १॥ सिद्ध उवाच गुरुप्रसादा- ज्ज्ञानी सन्नाह ब्राह्मणस्य मे कुतोऽधोगतिर्जातेति ॥ २॥ श्रीगुरुरु वाच यावत्पुण्यपापतो भ्रममाणस्या;ऽधोगती ॥ ३॥ सोच्यते गुरुमातृखीवालालधर्मदेवत्यागी हिस्रोऽनृतवक्ता ॥४॥ साधुविप्र- देवतीर्थवेदशास्त्रनिंदक तटागकूपाराममार्गयज्ञध्वसक व्रताहभुक् ।।५।। ६॥ पर्वश्राद्धाइजरेपु स्त्रीभुक् विश्वासघाती दत्तदानहर स्वोक्तव्यस्ता- चार परकर्मकृत् ॥ ७ ॥ स्वपुण्यपरपापवक्ता दाभिक सलहिस्रस्तेयि सगी घातको मारणादिकृत् ।। ८ ॥ ज्ञान विनोपद कर्मभ्रष्टस्तापकर श्वेत्येवमादय प्रेत्य यातना भुक्त्वा चडायोनि याति ॥ ९ ॥ ब्रोधी शूद्रीरतस्त्यक्तनित्यनैमित्तिपकिय वृपारोही वृपरीसक्त विश्यी ॥ १०॥ ईशायादत्वा कपिलादुग्धप निपिद्धभुक् दुष्टप्रति माही परोपजीविकाहारी सध्याशयी ब्राह्मणोऽपि तद्वन्चडालता यायात, ॥ ११ १२ ॥ पापभुक्तये यमलोके ८४००००० नरकास्तपु मुख्या एक रसगोवेद ·पूर्णिका अ. १५ ५०३' विशतिः पापमुक्तये यम एतान्क्षिपति ॥ १३ ॥ पापीह पुष्टदेहं त्यक्त्वा । यमदूतो यातनादेहेने दुर्गमे मार्गे क्षुट्ट्यपीढितस्ताढनादिभिस्तर्जितो मूर्टिलो वैतरियां मनन्नाशो याम्यपुरं नीतस्ता नारकीर्यातना भुक्ते । ॥ १४ ।। ततः पापांशतो योन्यंतरं याति प्रायो वासनाभूयस्त्वे भूतप्रेत- पिशाचतां या।। १५ ।। गुराहतुकाराद्विपपराभवाच प्रम्हराक्षसः हीन- सेपी सरः अतिथिहापकः कुक्कुटः ॥ १६ ॥ द्रव्यहृदुतः फलपतह- कपिः मधुदशः मांसद्धोन्नहन्मूपकः जलहनचातकः ॥ १७ ।। गंधहन्छुढुंदरी धान्यहटलमा विपद्वृश्चिकः स्वर्णहृत्कृमिः कीटः पतंगध तृणहत्पगुः ॥१८॥ निमंत्रभुकाकः मिनधुग्गृधः दांभिको बकः एवं पापं भुक्त्वा पापांशतो रुग्णा नरास्ते भवति ।।१९।।परहवेत्ता हृद्रोगी गुरुत्यागी गलतुष्टी नामहा क्षयी स्वर्णहत्कुष्ठी पुस्तकापहोंधः ॥२०॥ विश्वासघाती वमी गणार्थहदंडी अन्यार्थहृदपुत्रो वस्त्रहृत्कुष्ठी अनृती कुवाक् ॥ २१ ॥ अन्नहृद्गुल्मी मांसभुक् पुरुक् तेलहन्फास्यः फलहृत्पामी कांस्यकासलोहहन श्वेतकुष्ठी ।। २२ ॥ देवार्थहृत्पांडुरोगी सर्वत्र रोगाः एव परस्त्र्यालिगनाजन्मशत श्वा तद्भगेक्षकोधः ॥ २३ ॥ वंध्वंगनाभोगी गदर्भोऽहिश्च दुर्बुद्धया परस्त्र्यालिगनादृद्रोगी अतोऽष्टविध- मैथुनं वयं ॥ २४ ॥ मातुलसखिस्त्रीभुक् श्वा औपपत्याकृमिः स्वैरिण्यः स्त्रियोऽपि श्वादियोनि गत्वालं व्यर्थति ॥ २५ ॥ इति श्रुत्वा त्रिविक्रम आह ज्ञानादज्ञानाद्वा जातस्य पापस्य कथं निष्कृतिः ॥२६॥ श्रीगुरुरुवाच पश्चात्तापेन प्रायश्चित्त्या च शुद्धि' सदसि ब्रह्मदंडं निधाय स्वपापमुच्चार्य ॥ २७ ॥ सभ्याज्ञया क्षौरपूर्व पापानुसारेण कृछादि चरेत् अशक्तो गोदानेन तन्मूल्यदानेन वा निष्कपटं चरेत् ॥ २८ ।। दृशन्नानाद्विशतप्राणायामतः स्वर्गदानाद्वाल्पपापनाशः सद्गुरुसेवया महापापनाशः ।। २९ ॥ त्र्यहं दिवा व्यहं रात्रौ व्यहं अयाचितं व्यह- मुपवासः अयं प्राजापत्यकृः तन्प्रत्यान्नायाः दशसहस्रगायत्रीजपः. पापत ·श्रीगुरुचरिते ॥ ३० ॥ गायच्या सहस्राज्यहोम द्वादशब्राह्मणभोजन गोदान शक्त्या वन्मूल्यं गुजामालस्वर्णदान वा ।। ३१ ॥ दिवा रात्रौ च द्वादश पचदश प्रासा भोज्या मास स्वल्पभोजनारक्षीराज्यपानाद्वा शुद्धि ॥ ३२॥ विवाश्व थाजभावुपानात्तीर्थाटनाद्गगास्नानाच्च पापक्षय ॥ ३३॥ तीर्थेऽनुष्ठानाद्रामेश्वरसमीपमधिस्नानाच ब्रह्महत्यादिनाश ॥ ३४ ॥ मद्यपत्य लक्षगायत्रीजपाच्छुद्धि कोट्या ब्रह्मनोऽष्टलक्षगुरुतल्पगस्य च ॥ ३५॥ सप्तलक्षात्स्वर्णहर्तुश्च शुद्धि सर्वेपा पावमानीभिश्च ६१०॥३६॥ इंद्रमिन २ कश्यनूनमिति शुन शेपसूक्तानि शन्न इद्राग्नीति शातिसूक्त निसुपर्ण पौरुप नाचिकेतमघमर्पण विष्णुसूक्त च मास जपेन्महापापे च पण्मास ॥ ३७॥ ३८॥ शुक्ले प्रत्यहमेकैक वृद्धया प्रासाश्चरेत्कृष्णे हासयेदनेन चारायणेन शुद्वि ॥ ३९॥ सर्वपापशातये सकुशोदक पच- गव्य का विधिना पिवेत् ॥ ४०॥ स्त्रीपुसयो परस्पर पापससर्गा- दुभाभ्या प्रायश्चित्त कार्य महापापिससर्गी अपि तद्वत् ॥ ४१ ॥ चीर्णा न्यपि प्रायश्चित्वानि नदीछन्नसुराघटमिव हरिपराइमुख न पुनति ॥ ४२ ॥ इति यतिं प्रोक्त्वा पतितमाह प्राड्मातापितृसत्यागादिय चडालता प्राप्ता मासं नदीनानाच्छुद्धो भविष्यसीति स प्राह त्वदृक्पूत मा द्विजर्योजयेति ॥ ४३ ॥४४॥ श्रीगुरुरुवाच हीनाजातो वृद्धश्च ते देहोऽशुचिर्दूरात्त्याज्य किमन्यत् ॥ ४५ ॥ पुरा क्षत्रो विश्वामिगे ब्रह्म- पित्व ययाचे देवरुक्त वसिष्ठात्स्वीकुरुष्वेति ॥ ४६॥ वसिष्ठेन हीनत्वान्न दत्त विश्वामिन शत वत्सुतान्हत्वा त हतुमुगुक्तोपि शकित ।। वसिष्ठाज्ञया तपस्तप्त तन्मेनकया हृत स पुनस्तप्त्वा यत्नाद्ब्रह्मर्पिरभूत ॥४८॥रे पतित जन्मावरे त्व विप्रो भविष्यसि स प्राह अयस. स्वर्गत्वे पुन कुतोऽयस्त्व तद्वदहमपीति ॥ ४९॥ सिद्ध उवाच विप्र- मन्यमान स्ववीपुतान्यारयत त दृष्ट्वा शिष्य प्राह गुरुरमु सापयेति ॥५०॥ तत सापित स सर्व विस्मृत्य स्वजनै सहागात् ॥ ५१ ॥ ॥

·चूर्णिका अ. १५
५०५
त्रिविक्रम उवाच कृपादृष्ट्या पावितोऽपि स पतितः कथं पूर्ववजातः
॥५२॥ श्रीगुरुरुवाच भस्म क्षिप्त्वा ज्ञानमर्पितं तरक्षालनान्नष्टं एतावा-
भस्ममहिमा |॥५३॥ पूर्व निःसंगो वामदेवो मुनिने चचार तं चातुं वने
ब्रह्मराक्षसोऽगान् स स्पर्शमालाच्छांवः पूर्वजन्मविच्च भूत्योवाच ॥५४||
पुराहं श्रिया मत्तः कामी राजाऽऽसं मया ब्राह्मणायंत्यजातिजा अल्पाः
श्रेष्ठा अपि स्त्रियो भुक्ताः हठादानेन वा बहुश आनीताः तदा मद्राष्ट्रसं-
स्थिता नरा दोपकातराः सत्रीका राष्ट्रांतरं जग्मुः ॥ ५५ ॥५६॥
ततो रुग्णस्य मे राज्यं शत्रुभिराक्रांतं ततः प्रेत्य मया पितृभिः सह
दुर्गतिर्भुक्ता ।। ५७ ।। प्रेतः व्यायः अजगरः सालावृकः सूकरः शरठ:
श्वा क्रोष्टा मृगः वनकुक्कुटः कपिः चिल्लः ।। ५८।। नकुलः काकः ऋक्षः
कुक्कुटो ग्राम्यः खरः मार्जारः भेकः कूर्मः मत्स्यः आखुः घूकः हस्ती
विद्यमानब्रह्मराक्षसश्च ॥ ५९ ॥ एता योनयः कृच्छ्रान्मया भुक्ताः अद्य
स्वामत्तुमागतस्य मम कथं शांतिरुपस्थिता ।। ६०॥ वामदेव उवाच
ममांगस्य भस्मनोऽयं महिमा तत्स्पर्शादादितस्तव ज्ञानं जातं यच्छंकरः
स्वयं दधौ तस्य माहात्म्यं को वेद न को वेद ॥ ६१ ।। पुरा औपपत्ये
हतं वहिस्त्यक्तं भस्माक्तं श्वस्पर्शादस्मभूपितं म्रियमाणं द्राविडं विप्रं
नीतुकामानागतान्याम्यान्दूतान्निवार्य भस्मदग्धामलं तं शिवदूताः कैलासं
निन्युः ।। ६२ ।। ६३ ।। राक्षस उवाच ईदग्भस्ममाहात्म्यं सद्धर्तुं समु-
त्सहे तन्निर्माणप्रकार धारणप्रकारं च मे कथय ।। ६४ ॥ पूर्व ब्राह्मणे-
भ्यो जीविका दत्ताः निर्जलथले वाप्याद्या रचितास्तत्फलं त्विदमेव पापांते
भवदर्शनं ॥ १५ ॥ वामदेव उवाच व्यक्षं पंचवदनं सायुधदशहस्तं
नागोपवीतं कपर्दिनं सस्मितं व्याघ्रांवरं चंद्रमौलि गंगाधरं सांबं नत्वा
सनत्कुमार आह ॥ ६६ ॥ भो जगन्निदानेश्वर हर मोक्षायाल्पसाधन-
मुपादिश यानि पूर्व प्रोक्तानि साधनानि दुष्कराणि ॥ ६७ ॥ शिवा
उवाच भस्मैव दर्शनात्पापं हृत्वा धारणाज्जीवन्मुक्तिं ददाति ॥ ६८॥

·५०६ श्रीगुरुचरिते यज्ञोत्थं करीपोत्थं या भस्माग्निमित्यादि मत्रैरभिमंत्र्य घ्यायुपमित्येतैर्वित- जन्यंगुलीमिललाटादिषु धार्य ॥६९|| त्रिपुंडा भ्रूसमा रेख्याः तेच त्रि- वर्णानिदेवास्त्रिगुणास्त्र्यात्माननिशक्तत्यस्त्रिछंदसत्रिवेदात्रिलोकास्त्रिपवणाः स्युः ॥ ७० ॥ ७१ ॥ पापन्नमिदं सर्वविधिवद्धार्य अजेनापि भक्त्या धार्य नातः परं तारक ।।७२॥ परस्त्रीगोनिंदकः क्षेवहृत्पीडकः गृहदाही मृपा-' चादी वेदरसनयी नीचादुष्प्रतिग्राही वृपलीविधवादिगो ज्ञानाज्ञानकृता- घोपि भस्मधारणान्मुच्यते ।। ७३ ॥७४॥ पुरुषार्थदैर्भस्मरुद्राक्षैः स्वर्गेऽ पि पूज्यः सहस्रजन्मदोपनं व्याधिहरं तीर्थस्नानजपाधिफलं भस्म स्वरादिलोकं नीत्वांते कैलासे स्थापयति इदमेव सुलभं साधनमिति ।।७५ ।। ७६ ।। एवं सनत्कुमारेश्वरसंवादोऽयं मयोक्तः तस्मात्त्वं धत्स्वेति भस्म ददौ ।। ७७ ॥ राक्षसोऽपि तद्धृत्वा राक्षसी तनुं हित्वा क्षगान्मुक्तो बभूव ॥७८ ।। ततः प्राप्तेन विमानेन स्वर्गतः हे त्रिवि. क्रमेदं ज्ञात्वाऽऽधेहि मुच्यसे ।। ७९ ॥ इति गुरूक्तमंगीकृत्याभिवाद्या- गात् अन्येपि श्रुत्वा तथैव चेरुः ॥ ४० ॥ एवं क्रियाविपाकः यमयातना च श्रोतुर्भीतिदाऽत. श्रेय आचरेत् ।। ८१ ।। इति पंचदशोऽध्यायः ।। अथ पोडशोऽध्यायः नामधारक उवाच अद्भुतकर्मणो हरेश्वरितं ब्रूहि अमृतं पिबत इव तच्छृण्वतोऽपि मे न तृप्तिः ॥१॥ सिद्ध उवाच वत्स साधु पृष्टं धन्यो ऽसि त्वया भवाब्धिर्जित. यत्ते चित्तं तन्चीरतेन रंजितं तेन तुष्टोऽस्मि ॥२॥ तत्साकल्येन को ब्रूयात् कति चित्राणि ब्रुवे यदीक्षणान्मको ब्रूते- धो बक्षिते मृतोऽपि जीवति ||३|| माहुरे गोपीनाथविप्रस्य पुत्रा वहवी बाल्य एव मृता एको दत्ताराधनेन जीवितः ।। ४ ।। चिरजीवितस्य तस्य ·तथा दृष्ट्या चूर्णिका अ. १६ ५०७ दत्त इति नाम प्रतिष्ठितं स कांतः मुलक्षणो धीमान्पित्रोदुःखहरोऽभूत् ॥५॥ तत उपनीतस्य तस्य देवाद्धीगुणशीलशालिनी वधूः स्मरस्य रतिरिव लब्धा चक्रवाकवत्तयोः प्रेमाभूत् ॥ ६ ॥ सरूपी वियोगासहनी दक्षौ अन्योन्यभद्रेच्छु आसतुः पतिसेवायां साध्व्यास्तंद्रा निद्रा च नासीत्। ॥ ७॥ पत्युर्वियोगे लेपवातचंद्रशय्यास्रग्भूपासुवागन्नमपि दुःखकरमभूत् ॥ ८॥ एवं सति पतिरपरिहार्यक्षयप्रस्तोऽतः क्षीणोऽरुचिः श्वासकफा- तस्त्यक्ताहारनिद्रो मंदवागभूत् ॥९॥ स यथा भुंक्त शेते क्षीयते च तथा तत्पत्नी छायेवाभूत् ॥ १०॥ कुगंधशंकया वैद्येन त्यक्तमपि तं साध्वी च जहाँ पादांगसंवाहनभेपजादिना भेजे ॥ ११ ॥ शांतिहोमजपार्च नदानीपधैरशांतो रोगी राहण्यद्रव्योत्स्नामिव तन्मुखस्मितहरोऽभूत् ॥१२॥ पितरौ दुःखितौ लोकैर्निवारितापि साध्वी भार्कमिव तं न जहौ ॥ १३ ॥ विनवाच भो पितरौ प्राग्वैरत इदं कष्टं दत्तं प्रारब्धं मत्वा शोको न कार्यः हे प्रिये पूर्ववैरिणं मां हित्वा पितृगृहं गच्छ ।। १४ ॥ सावित्र्युवाच अनन्यशरणेयं न त्याज्या अर्धदेह- भागिन्यस्मि जीवनभूते भवति वियुक्ते कथं स्यान् ॥ १५ ॥ भवतो मम च मुखश्रीरमलातो नारिष्टं प्रभवति सर्वसुखदो दत्तो नौ त्राता ।।१६ ॥ भो श्वशुरौ वां नमः गंधर्वस्थगुरुदर्शनाद्भर्तुरारोग्यं भविष्य नीति मे मतमिदं वां रोचते कि ॥१७ ॥ तौ पोचतुस्तव श्रमेण यत्र शं स्यात्तत्र गच्छति ततस्तौ नत्वा सा प्रतस्थे ।। १८ ॥ आंदोलिकास्थं मंथरवाहित हस्तिनीभमिव सांघ्रिचारिण्यनुगता ॥ १९॥ कतिचिदिन- भीमातटमेत्य स ममार सा मर्तुमुकाप्यन्यैर्वारिता रुदती आह ॥२०॥ भी नाथ संध्याकालोऽयं कति शेपे संध्यामुपास्वोत्तिष्ठ कुतो न पे ते वचः किं व्यलंघयं ॥२१ ।। त्वत्प्राणा मनश्च क गतं तानाश्वावर्तय नो चैपितृदारहत्यालिप्तो भविष्यसि ॥ २२ ॥ उद्वाहितां मां विहाय का गच्छसि पुत्राननुत्पाद्य कथमानृण्यं मया कथं स्थातव्यं किमपि न.भापित ·५०८ श्रीगुरुचरिते राक्षसीप्रायाहं गुरूगां गृहं कथं बजेय॥२३॥ त्वयि जीवति सर्वत्राहं पूताद कोऽपि मुखमपि न पश्येन् पृष्ठे कुतः शेये प्रस्तुं विना न पृथक् सुप्तोसि ॥ २५ ॥ तृषितं नः श्रांतं द्रुमः तृगगां गां हिंस्रश्च यथा घातयति- तथा मे गुरुदर्शनं ॥ २६ ॥ रे ईश्वरेदं कथं कृतं रुक्शांतिशक्ति- यदि ते न चेद्गच्छेति त्वयोक्ते त्वामर्दितुं कः क्षमः ॥२७॥ त्वया साधु कृतं ते यशो भर्ना सह लोकांतर नेष्ये भो मातस्तेऽवैधव्यदानशक्तिः क गता भो व्रतेश्वरि विस्मरसि किं ॥२८॥ मांगल्यसूत्रं हरिद्रा कुंकुमं च हत चोरोऽत्र कुत आगतः मम सौभाग्यनौः कालमीनेन कथं लीढा ॥२९॥ एवमुरुत्रुटत्पटा तच्चेष्टितं संस्मृत्य संस्मृत्य प्रत्यंगमालंव्य मोहेन रुरोद तदा कश्चित्साधुराप ॥ ३० ॥ शूली भस्मरुद्राक्षजटाभृत्स तां प्राह वाले मृतः शुचा नैति मुधोच्चैः कुतो रोदिपि तूष्णीं तिष्ठ ।। ३१ ।। अपरि- हार्यो मृत्युः कं न प्रसति देवानपि जले काष्ठयोगो वृक्ष पक्षियोगश्च यथा तथात्र धवादियोगः ॥ ३२|| अयं शाश्वतो मतश्चेत्पूर्व कस्य का वासी- अद्वयत्वान्नायं संबंधः जीवस्तु चिदंशो विभुरजोऽव्ययश्च ॥३३|| पंचा- त्मके संगते तस्मिन्भादिधीरध्यस्ता सा न तात्विकी काप्ठानिवत्प्रक- तिगमलिंगमपि भादित्वेन कल्पयंति ॥ ३४ ॥ अयं प्रकृतिगुणैर्देह- तादात्म्यं प्राप्य द्वंद्वप्रतीति प्राप्तः सात्वमलेऽजे न तदभिमानिन एव भवः ॥ ३५ ॥ कर्मणो भवो भवात्कर्म चोभयमज्ञानात् येन धीरेणोभयं तत्त्वासिना कृत्तं तस्य न भ्रमः ॥३६ ॥ आकाशस्य घट इवास्याविद्यो- पाधिस्तदपाये परात्मत्वमेव रज्जुसर्पवत्कल्पितोयं भ्रमः सदर्शिततत्वदी- पानश्येत् ॥ ३७॥ यावन्न वोधस्तावदिनरात्रिवजन्ममृत्यू नियती अतो बुद्धयत्व त्वमक्तमासास्थिमयदेहशोकतः कुतः स्वार्थः ॥ ३८ ॥ तस्मा- च्छुच मुंच येन तरिष्यसि तत्साधय अय तत्समयः प्रमादतो नृयोनि. र्गता चेपुनस्तत्कथापि न ॥ ३९ ॥ साध्व्युवाच आरोग्यहेतुना प्राप्ताया मम धवोऽत्र मृतः संबंधिनोप्यंतरितास्त्वमेव मे सर्वोस्यतो मां दुःख ·चूर्णिका अ. १६ सागरादुद्धर ॥ ४० ॥ साधुरुनाच नृवत्साध्व्या न नानोपाया पातिव्र- समैकमेव तारक तच देवोक्त शृणु ।। ४१ ॥ विध्योत्कर्षभियागस्त्यमेत्य देवे सह गुरु लोपामुद्रामाह रमासाभित्र्युमारुधत्यादिषु त्वमेवोचमा भरि आयेव परिचरसि त्वदधीनमतो जगत् ॥ ४२ ॥ या छायेव भर्तृ- परिचारिणी पतिरेव यस्या अखड्नत सा पतित्रता || ४३।। भर्तु पादायु तीर्य उच्छिष्ट प्रसाद तत्सेवा देवार्चन सतोपोऽनुज्ञापालन धर्म ॥४४ वशानुवर्तन देहयाला श्वश्वादिगौरव लोकयाला भर्तेश्वर पोप्यपोपण करण ॥ ४५ ॥ नाज्ञा विना किंचित्कार्य पत्यौ स्थिते स्थय सुप्तोत्थितात्प्रागुत्थायानात पतिर्मुदा सेव्य ॥४६॥ गृहसमार्जनादि कृत्या स्नात्वा भर्खे इष्टसभारा सुभोज्य च देय ॥ ४७ ॥ क्रुद्धश्वेरक्षमा- पनीय परगृहे न गतव्य गुरुगृहेऽपि नाज्ञा विना नान्यैर्वक्तव्य ॥४८॥ श्वश्वादिसनिधौ मद पत्युश्च सधया वक्तव्य परवक्त्रत इष्ट देहीति वाच- येत् ।। ४९ ॥ भर्ना यथा दत्त वनभूपादि स्वीकार्य दुर्भगो दोनो दु शीरोऽपि शिवोपमो न निद्य ॥५० ।। स्वेरिणीसल्य वयं स्वीयै- र्भेदो न कार्य नित्य सौभाग्योपचारा धार्या प्रोपिते पत्यौ भूपा न धार्या ॥ ५१ ॥ ऋता मुख न दर्शितव्य वेदादि च न श्राव्य चतुर्थेन्हि स्नात्वा भर्ताऽसभये सूर्य प्रेक्ष्य ॥५२॥ प्रोपिते पत्यौ गुर्वाज्ञया स्थेय आगते च प्र युद्गतव्य स च ब्रीडहावादिना सतोषणीय ॥५३॥ तस्मिन्सुप्ते स्वपेत्तन्नाम नोच्चार्य नान्यत्र भोक्तु गतव्य कापि याचा न कार्या ॥५४॥ वैपम्येऽपि नोद्विजत् पत्यो दुखिते न हृष्येत् घवाद्य हास्योन्चासनलीलस्त्याच्या ॥५५॥ भर्तु प्रतिवादाच्छुनी गुरुव चनादुलूकी पति विना स्वादुमुक्त्या वराहोल्कयोनिगा ।। ५६ ॥ रोपाक्त्या मूका कृतताडनजल्पनाद्वयाघ्री सपत्नीवैराद् दुर्भगा औपपत्या स्किमिश्च भवेत् ।। ५७ ॥ पत्यो मृतेऽनुगतव्य विधवाधर्मे वा स्थेय शवाभावे गर्भिणीत्वे च वैधव्यपालन मुख्य ॥५८॥ शिरसो ·श्रीगुरुचरिते वपर्न भूशय्या दिवैव सद्भुजिः तांयूलगंधभोगमंगलस्नानादि वज्यं ॥ ५९॥ सोभाग्योपचारा वा गोरांशुकं धार्य कार्तिकमाघ- वैशाखेषु स्नानादि कार्य ॥६०॥ शक्ती चांद्रायां कार्यमाज्य- फलादि वा भोज्यं सति पत्यो यत्प्रियं तद्विप्राय देयं ॥ ६१ ॥ कल्पोक्त मासव्रतं कार्यं यद्यद्वर्जितं तद्विप्राय देयं तैर्थिकः सत्कार्यः ॥ ६२ ॥ पुत्रे सति तदाज्ञया स्थेयं पतिवद्धरिः पूज्यो गुरुगोतिथिसद्विप्राः पूज्याः कुभोजनं वज्यं ।। ६३ ।। हरिलीला श्राव्याऽपुत्रा पिस्तर्पयेत् स्वशीलं गोप्य वैगुण्यापूर्वः सहाधोगतिः ॥६४॥ एवमाचारादुर्गतिस्थमपि पति- मुत्धृत्य स्वर्षिशेत् ॥६५।। एवं लोपामुद्रानिकटे देवैर्धर्म उक्तः सते कथितः अनुगमो रोचते चेभेवा( पतिमनुयाहि ॥ ६६ ।। येन यमादपि पति- मुध्दृत्य स्वर्याति प्रतिपदमश्वमेधफलं सार्वत्रिकोटिरोमहोमतः प्रतिरोम भर्चा सह कोटिवर्षाणि स्वर्वासः ॥ ६७ ।। ६८ ।। गृहे गृहे रूपलावण्य- संपन्नाः स्त्रियस्ताभिः किं एकैव साध्वी त्रिकुलपावनी ॥ ६९ ॥ यतो भूवाताळग्न्यादिविभेति स्वपदच्युतिशंकया देवाः प्रणतास्तिष्ठीत ।।७०॥ अयं साध्व्याः प्रभावोऽसौ पितृतारका धन्या या स्वैः सह नरके याति तां दुःशीलां धिक् ॥ ७१ ।। साध्व्युवाच वैधव्यपालनं कष्टं तारुण्याद्यत्र घातकं अतोनुगमने मे प्रीतिः ।। ७२ ॥ साधुरुवाच साधु साध्वीदं ते योग्यं देवं दुर्जेयं भीष्मरावणाद्या अपि कालप्रस्ताः ।। ७३ ॥ कालो देवैः रप्यजय्यः सद्गुरुं विना दुर्धरः दूराद्गुरुदर्शनेच्छयागतास्यतो गुरुदर्शनं कुरु ॥ ७४ ॥ स्नात्वा सुवस्त्रं वसित्वा प्रायश्चित्तपूर्व सौभाग्यदानानि सपत्नीकविप्रेभ्यो दत्वा ।। ७५ ॥ कर्णयोर्गले चेमान रुद्राक्षान् वध्वांगे भस्म लिप्वा पतिं गुरुपादाद्भिः प्रोक्ष्यानुयाहि ।।७६ ॥ इत्युक्त्वा भस्मा: क्षान् दत्वा सोऽगात् सापि द्विजानाहूय मुदा दानादि दत्वा ॥७७॥ गृह प्रतियात उमेशौ मे पितरौ तत्राहं यास्येऽव सुखं स्थिताविति गुरुभ्यः कध्यतामित्यनुगान्प्रोक्त्वा ।। ७८ ।। नीयमानस्य पत्युरप्रतोग्निकरा मंथरा ·चूर्णिका अ. १६ गच्छंतीश्वरीव रेजे ।। ७९|| पोडशादेयं भर्तृसौख्यानभिज्ञा सुंदरी कुलो- द्वी धन्येति जनः स्तुताऽगात् ।। ८०।। स्मशानमेत्याग्निं संस्कृत्य सुवा- सिनीस्तोपयित्वा गुरुभापितं सस्मार ॥ ८१ ॥ भस्मधारणादि कृत्वा विप्राज्ञया गुरुं द्रष्टुकामा तं स्तुवंती संगम ययौ ।। ८२ ।। हे भगवन् त्वं दाता सर्वेशः सतां शरणं त्रिमूर्तिर्जगत्पृश्यादिकारगं दयान्धिरसि मत्तुल्यास्त्वत्कृपांशात्पुवादिफलभागिन्योऽहं तु पूर्णकामा भूत्वा ते कीर्ति- मादाय स्वर्यास्ये ॥ ८३ ॥ अव मृतो जीवितः रुग्ण आरोग्यं गतः भीतः शं गतः दोनो धनितां यातः अज्ञः प्राज्ञतां गतः अहं च भर्ना सह ते सायुज्यं यास्ये ॥ ८४ ॥ एवं स्तुवंती गलदश्रुः सा पत्या सहात्मान- मुद्धर्तुकामा जवेनैत्य गुरुं ननाम ॥ ८५ ॥ तादृशी तो सौभाग्यवती पुनरष्टपुवा भवेति प्रीतो भगवानाह ॥ ८६ ॥ तच्छ्रुत्वा चकिता लोकाः सर्वमादितः शशंसुः प्रभुः प्राह मे वाक्यं मृपा नैवात्र शवमानय ॥८॥ अत्रांतरे विना एत्य रौद्या गुरुमान ः तदानीतं शवं सुधादृष्ट्योद्वीक्ष्य ॥८८॥ स्वसंनिधौ स्थापयित्वा रौद्रमंत्रिताद्भिः स्नापयामास तदा सोऽकस्मात्सुप्नोत्थितवदुत्तस्थौ ॥ ८९॥ तदा हर्षाश्रुपूर्णाक्षी सा लज्जितं विस्मितं पति प्रेक्ष्य प्रेम्णा सर्व कथयित्वोभी प्रांजली भूत्वो- चतुः ।। ९० ॥ आवां दुर्धियो पापी भवत्पराङ्मुखौ भो सच्चिदानंद तथापि त्वं न हसि ॥९१ ॥ जगद्गुरो विश्वमूर्ते परात्मन्विश्वरूप विश्व- साक्षिन्विश्वसंस्थ सर्वानंदनिधे हरे ॥ ९२ ॥ कर्ताकर्तान्यथाकर्ता पुमर्थ- दस्त्वमेव नौ अपराधः क्षेतव्यः ॥ ९३ ॥ इति स्तुत्वा प्रणतीश्चक्रतुः तदृष्ट्वा लोकोऽपि गुरुं तुष्टाव ।। ९४ ॥ तत्रैको धूर्त आह भाले ब्रह्म- लिपिरस्ति नास्ति वा सास्ति चेदस्यायं महामृत्युः कथं नष्ट इति ॥९५।। श्रीगुरुरुवाच धात्रास्मिन्जन्मनि त्रिंशदायुलिखितमेष्यजन्मलभ्य- शतायुरन गृहीत्वेदमप्रतः स्थापितमेवं विपरीतं कृतं ।। ९६ ॥ तच्छ्रुत्वा , ·५१२ श्रीगुरुचरिते लोका उच्चैर्जयध्वनि चक्रुः स ध्वनिर्दिव गतः ॥ ९७ ॥ भगवान् दंपती प्राह पुवधनकीर्तियुजी लोकवंद्यौ निरामयावायुप्मंती भवतम् ॥९८॥ इति गुरुवाक्यं श्रुत्वाऽऽनंदितौ तौ स्नात्वा गुरमानचतुरर्कोस्तं गतः प्रभुरान्हिकं कृत्वा सवैः सह मठं प्राप ॥९९॥ इति पोडशोध्यायः ।। अथ सप्तदशोऽध्यायः सिद्ध उवाच परेयुः सावित्री गुरुं नत्वा प्राह गतदिने कश्चनत्य तत्व- ज्ञानेन मामाश्वास्य भस्माक्षान्ददौ ॥१॥ गुरुं दृष्ट्वा तीर्थेन शवं प्रोक्ष्या- नुगच्छेत्युक्त्यागात्स कः को वा तीर्थाक्षमहिमेति ॥ २ ॥ श्रीगुरुत्वाच मयैव रूपांतरेण ते भावः परीक्षितः सुभगे त्वं धन्यासि अयं तीर्थाक्ष- महिमा ॥ ३॥ तन्माहात्म्यं कोपि न वेद ईशभूपेयं मोक्षदा एकादि: मुखा अक्षा गंगास्नानफलदाः ॥४॥ ते धातुयुत्ता वराः सहस्रधृक् शिवः तैर्विना न पुण्यं न पापक्षयः ।।५॥ भस्माक्षरुद्रयुग्देवैरप्यजय्यः जपेक्षा भूरिमलदास्तहीनः पशुरेव ॥ ६ ॥ कंठे ३२ मूर्ध्नि ४० कर्णयोः १२ चाव्होः १६ शिखायां १ दृष्ट्योः १ करयोः २४ उरसि १०८ धार्याः ॥७॥ काश्मीरे भद्रसेनराजस्य तन्मत्रिणश्च पुत्री भूपाश्मवन्मत्वाड क्षान्दधतुः ॥ ८॥ राज्ञा पृष्टस्तत्कारणं पराशर आह पुरा नंदिप्रामे चार्वी वारमुख्याभूत् ॥९॥ सगजाश्वधनाढया दाती तनाट्यमंडपेs क्षभूपितौ मर्कटकुक्कुटौ ॥ १० ॥ तत्पातिव्रत्यपरीक्षाय कंकणं लिंग च धृत्वा वैश्यरूपेणागतं शिवं दृष्ट्वा वेश्या सखीमाह ॥ ११॥ मूल्येन रत्या वेदं दास्यति चेत्त्यहं साध्वीधर्मेणामु रमयामि पृच्छैन । १२.॥ स पृष्ट आह स्वैरिण्याः केवल व्यभिचारः क सत्यं ॥ १३॥ वेश्यो - ·चूर्णिका अ. १७ पाच लिंगोपरि शपे व्यहं सर्वभावतः साध्वीत्वेन त्वां भजे ॥१४॥ सूर्य- पंद्री साक्षिगी स्वाक्यं पालयेत्युस्त्या स करे कंकणं वध्या लिंगमदात् सापि मंडपे लिंग निधाय साध्वीत्वेन तं भेजे ॥१५॥१६॥ ततो रतिक्षणे सलिंगमर्कटकुस्कुटो मंडपो दग्धः तदा वैश्योऽसि विषेश ॥१७॥ कुला- पारविरुद्ध मा कुर्विति स्वनिपिद्धापि भर्तृनाशार्ता सानुगंतुमुद्युक्ता॥१८॥ सर्वस्वं दत्त्वार्फ नत्वेशं ध्यात्याग्निं विवश तदा स्वरूपेण शिरः प्रादुर्भुयाह ॥ १९ ।। मायामुद्भाव्य परीक्षिवासि त्वं साध्वी किलेप्टं वरयेति ॥२०॥ सा प्राह फापि जैस्योपस्थ्यसुखं न कांक्ष स्वैः सह मे ते सायुज्यं देहीति शिवोपि तथा ददौ ॥ २१ ॥ तो मटक्कुटावेतो पूर्वसंस्कारादक्ष- प्रियो शैवी जाती ।। २२ ।। अनयोः किं भावीति राज्ञा पृष्टो मुनिराह सप्ताहे त्वत्सुतो मरिष्यतीति ।। २३॥ पुनः सिन्नेन राज्ञा पृष्टो मुनि- राह राजन् मा भी मद्रस्नाना ॥२४॥ स्रष्ट्रा धर्माधर्मों सृष्टौ तत्पतीद्रयमी तो धन्यपापिनी स्वरधोनेतारो ॥ २५ ॥ कामाद्या यमभृत्यास्तत्स- हायाद्यमः पापान्दुर्गति नयति ॥२६॥ धाद्रियमनःस्था एतेऽवलान्भीरून् भंति यतात्मनो न ॥ २७ ॥ दक्षिणास्याब्रह्मा यजुः ससर्ज तस्मान्मु- निभिः पापहा रुद्रो लब्धः ॥ २८ ॥ तत्पाठका यत्र कामाद्या न यांति यमपुरं शून्यमासीत् ।। २९ ॥ यमस्तद्धात्रेऽकथयत्स आह स्वपन्तिष्ट- न्त्रजन्मत्तोऽभक्तिर्जपेच्चेस पापी तं शाधि ॥३०॥ तदन्यान्जापका- रुग्णान्मृतिगानपि मा प्रेक्ष ते श्रीविद्यायुरारोग्यादिभाज हति ॥ ३१ ॥ तस्मान्मृत्युंजयखाता मा भीः सद्राह्मणद्वारा रुद्रेऽतिरुद्राभिषेकादसाव. युतायुभवितैति ।। ३२ ।। ततस्तादृशान्विप्रानाहूय श्रद्धया विधिवदाजा- नुष्ठानमारेभे ॥ ३३ ।। ततः सप्तमेन्दि पाशदंडधरा अदृश्ययमचराः प्राप्तास्तदा पुत्रो मूर्छितः ॥ ३४ ॥ तदुपरि रौद्रांबु सिक्तं तदाकस्मादुद्र- चरा अदृश्यतयेत्य तं जिम्युः सुतोप्युत्थितः ।। ३५ ॥ प्रीतो राज विप्रान्संतोष्य सदस्युच्चासनस्थं पराशर भेजे ॥ ३६॥ अत्रांतरे रण- गु.च....॥

·५१४ श्रीगुरुचरिते द्वीणो नारद एत्य सत्कृत आह ॥ ३७॥ महामृत्युस्त्वत्पुत्र हर्तुमागत शिवदूतै पराभूतो यम गत्वा तच्छशस ॥ ३८ ॥ यमोऽपि तानेत्याय को न्याय इत्यूचे ते तमाहुरिद चित्रगुप्त पृच्छेति ॥ ३९ ॥ ततश्चित्रगुप्तो पट्टे द्वादशे-देऽल्पमृत्यु ती|युतायुभवितेत्यदर्शयद्धातो यमस्तदा शैवान क्षमाप्य गत इद दृष्ट शाक्तेनाय त्रात ॥४०॥४१॥ इत्युक्त्वा दत्ता- शीर्नारदोगात् पराशरोऽपि गत इति तीर्थाक्षमहिमेति ॥४२ ।। सावित्र्यु- वाच भवदृशा धन्यास्मि भवत्स्मृत्यै मे मत्रमुपादिश ॥ ४३ ॥ श्रीगुरुरुवाच स्त्रीणा पतिभक्तिस्तारिणी मोऽदेय शुक्रवहातुरपि हानि. ॥ ४४ ॥ पुरा युद्धे देवहतान्दैत्यान् शुक्रो विद्ययाजीवयत् ॥ ४५ ॥ इद्रार्थनयानीय शुक्र शिवोभक्षयत्स मूगान्नि मृत ॥४६॥ दैत्यानेत्य प्राग्वत्तानजीवयत् तद्रो धीमन्न पाहीति गुरु शरण गत ॥ ४७ ॥ स आह व्याजात्तन्मने भ्रशिते वो जयो दैत्योत्कर्पादिद वर । ४८ ॥ इत्युक्त्वा स्वसुत कचमाह विद्यार्थित्वेन शुक्र गत्वा तन्मनसार तिरस्तुर्विति ।। ४९ ।। कचोपि तथा शुक्र गत्वा प्राह प्रणत मा शाधि मयि पक्षित्व मा निधेहीति ।। ५० ॥ त दृष्ट्वा मोहिता शुरुजा देवयानी तातमाहामु शिष्यत्वेनागीकुर्विति ॥५१॥ शुक्रेणापि वद्वात्सल्यादूरीकृत कचोपि त भक्त्यातोपयत् ।। ५२ ॥ तच्छाठय ज्ञात्वाऽसुरास्त वने जघ्नु देवयानी तमदृष्ट्वा शुरुमाह क प्रिय इति ॥ ५३॥ शुभोऽपि त ध्यानेन हत मात्या जीवयित्वानयत् कन्या जहर्प ।। ५४ ॥ पुनदत्यास्त हत्वा हिंने भ्योर्पयन तमह वा शोचती कन्यामाश्वास्य ॥ ५५ ॥ शुमो हिंस्रोदरा- दपि निवाश्यक्य कृत्वा सजीवन्या पूर्ववच्चक्रे ।। ५६ ॥ पुनदत्यास्त हत्या मद्यमिश्र वद्भस्म शुमायापाययम् ॥ ५७॥ पुन कुमारी शुशोच शुनोऽपि ध्यानात्स्वोदरग ज्ञात्वा ब्रह्मानान्दैत्याञ्छशाप ॥५८॥ कन्या माद देत्यमत्कुक्षी क्षिप्तस्य तस्योद्धारतोऽह मारेप्ये यतोऽमु मत्र कोपि न वेद ॥ ५९|| कन्याह मे मत्र दत्वा त जीवय मृत्युरेप्यति चेदह त्वा ·५१५ चूर्णिका अ. १७ जीवयिष्यामि ॥ ६० ॥ नो चेन्मरिष्यामि इति निर्विण्णासीत् स तस्यै मंत्रं दत्वा कचं जीवयित्वा ममार ॥ ६१ ॥ कन्या शुक्रोदरान्निर्गतं कचं शुक्रं मृतं च दृष्ट्वाजीवयत्तदा मंत्रोऽतेजा अभूत् ॥ ६२ ॥ वतः कृतकृत्यः कचो गुरु नत्वा प्रतस्थे ॥ ६३ ॥ देवयानी तमाह मया विर्जीवितोस्यतो मामुद्वाहयेति ॥ ६४ ।। स आह गुरुपुत्री स्वसर प्राणदात्री मातात एवांवाऽस्वयं विरुद्धाग्रहं त्यज ॥ ६५ ।। तदा सा विद्यां विस्मरेति तं शशाप सोपि ते मात्त्या हीनो वरिष्यति ते गुरो- मंत्रो नष्ट इति च ॥६६॥ तदा मंत्रो हीनः शुक्रोपि दीनश्चाभूत् तस्मास्त्रिय मंत्रोऽदेयत्ततः गुर्वाज्ञया व्रतं कार्य ॥ ६ ॥ सावित्र्युवाच एवं चेत्ते स्मृतिदं तारकं व्रतं कथय ॥६८॥ श्रीगुरुरुवाच सुलभं तारक सोमवारव्रतं सर्वेप्यस्याधिकारिणः ।। ६९॥ यतः सीमंतिन्या नष्टोs पि पतिर्लब्धः आर्यावर्ते ख्यातश्चित्रवर्मा राजाभूत् ।। ७० ॥ स शिवप्र- सादात्सुलक्षणां कन्यां लेभेऽसौ भायुताब्दं राज्यभोक्त्रीति गणका ऊचुरेकोस्या बाल्ये वैधव्यमिति च ॥ ७१।। राजाखिद्यत द्वादशाब्दका सा भाविवैधव्यं श्रुत्वा दुःखिता ।। ७२ ।। मैत्रेयी शरणं गता सा तामाह सोमवारस्वताच्छंकरलाता ।। ७३ ।। सोमवार उपोष्य नक्तं भुक्त्वा वा तःकायैः सदाशिवोर्च्यः।।७४|| प्राप्तमपि भयं नश्येत् त्यते बते शकरः कुप्येत ॥ ७५ ॥ अभिषेकात्पापक्षयः पीठाचनात्साम्राज्य गंधादेः सौभाग्यं धूपात्सौगंध्यं ॥ दीपात्कांतिभॊज्याद्भक्तिस्तांबूलाच्छी- नत्या पुरुपार्थाः जपादैश्वर्यं विप्रभोजनात्सर्ववृप्तिः ॥ ७६-७७ ।। होमा- कोशवृद्धिः स्तवात्सर्वाप्तिरिति तदुक्तं व्रतं सीमन्तिन्यकरोत् ।। ७८ ॥ भावि भूयादेपा देयेति निश्चित्य नलगोबजानुरूपचितांगवरायादात् ॥७९॥ गजादि दत्वापि स्वराष्ट्र स्थापयामास ॥८०॥ स एकदा कालिंद्या तच्छुत्वा पितरौ श्वशुरी चैत्योन्वेष्यापि नापुः अनुगंतुमयुक्ता कन्यां शवाभावान्निवार्य राष्ट्र जग्मुः ॥ ८१-८२ ।। शोकार्तापि सा व्रतं भक्त्या वाङ्मनः मजति स्म ·श्रीगुरुचरिते चक्रे पुत्रशोकाकुलं सत्रीकमिंद्रसेनं निगृह्यारी राष्ट्रं चुभुजे ॥ ८३-८४ ।। ममं तं नागिन्यो वासुकये ददुः सोमृतेन तं जीवयित्वापृच्छत्कस्त्वं कस्य भक्त इति ॥८५-८६ ॥ चित्रांगद उवाच नलवंशीयश्चित्रवर्मजामाता चित्रांगदराजोहं नद्यां पतितोपि पाताले देवाद्वोऽद्राक्षमतोऽहं धन्योऽ- स्मि जगत्कारणभूतकैलासस्थशंकरभक्तोस्मीति ॥ ८७-८८ ॥ वासुकि- रुवाच त्वं पूतोस्यतो दिव्यभोगान्मुंजन्निरुपद्रवेत्र लोके तिष्ठेति ।। ९०॥ चित्रांगद उवाच मां मृतं मत्वा पितरावधुनोद्वाहिता भार्या च मरिष्यति ।। ९१॥ तार्ह याहीत्युक्त्वा वासुकिर्नागाश्वौ भूपामृतादि च दत्वा प्रस्था- पयामास ।। ९२ ॥ स मनोजवो गच्छन्कालिंद्यां विरूपां स्वस्त्रियं दृष्ट्वा- पृच्छत्कासीति ।। ९३ ॥ तदाज्ञया सख्युवाच ॥ ९४ ॥ चित्रवर्मजेयं सीमंतिनी अनास्याः पतिर्मग्नस्तच्छोकार्तेयं सोमवारव्रतं चरति ॥९५।। अस्याः श्वशुरौ निगृह्यारी राज्यं भुंक्ते ॥ ९६॥ सोमंतिन्यपि कोयं धूर्तो यक्षो वाथवा मे भ्रमः स्वप्न इति मत्वा शुशोच ॥ ९७॥ तदा ता- माश्वास्य त्वत्पुण्यात्ते भर्ता श्व एष्यतीत्युक्त्वा चित्रांगदोऽगात् ।। ९८॥ सापि तूष्णीं पित्रालयं गता राजपुत्रोधर स्वागमं श्रावयामास स भीतो नृपममोचयत् ।। ९९॥ द्विपा क्षमापितश्चंद्रसेन आगतं पुत्रं श्रुत्वा प्रेमाश्रुष्ठिन्नोऽभूत् ॥१००॥ अलंकृतं पुरं प्रविश्य पितरावालिंग्य सर्व शशंस ।। १।। नाग सत्कृत्य प्रस्थापयित्वा श्वशुरराष्ट्रमेत्य भार्याशोक जहार ॥२॥ आनीवानवस्तूनि तस्यै दत्वा तया सहैत्य राज्येऽभिपि. कचित्रांगद इंद्रवदिहश्वयं भेजे।। ३॥ ईदृग्वतप्रभावोतः कुर्विति गुरुणोक्ता सावित्री भर्ना सह सोमवारनतं चकार||४||गुज्ञिया पतिगृहं गत्वा प्रत्यब्द गुरुदर्शनं कृत्वा श्रीपुत्रपोसाढयो भूत्योभयी सिद्धिं गतौ ॥ ५॥ एवं जग• न्मंगलमंगलात्मा मनुष्यभावात्परिगृह्म भवान् । संचारपूतां जगती विधाय ववान लीलाममलामपन्नी ॥ ६ ॥ इति चूर्णिकायां सप्तदशोऽध्यायः॥

·चूर्णिका अ. १८ ५१७ अथाष्टादशोऽध्यायः नामधारक उवाच मोहराध्यामहंकारपूर्णितं वोधार्कोदयप्रबुद्धं मे मनो भगवत्कथामृतं पातुमैच्छत् ॥१॥ सिद्ध उवाच वत्स प्रबुद्धोऽसि यच्मृण्वतोपि ते न तृप्तिस्तस्मात्त्वयि भगवत्प्रसादोऽस्तीति मन्ये ॥२॥ तत्र त्यतपरान्नप्रतिग्रहो देवलब्धभुक शांतः कर्मपरो विप्रोऽभूत् ॥३॥ तत्त्री परगृहे स्वन्नवस्त्रार्थान्लभंत इति दृष्ट्वा पतिमगहर्यत् ॥४॥ एकदा सैकेन धनिना भासह भोक्तुमाहूताप्यकामेन पत्या निषिद्धा गुरु- मेत्योचे ।। ५॥ दीनां कुचैलां क्षुधितां मां भर्ता सह भोक्तुं दाताव्हयति पतिर्न यास्यत्यतो गच्छेति तमुपादिश ॥६॥ तदा प्रभुर्द्विजमाहूयाद्य नियमं हित्वा पल्या सह भोक्तुं गच्छेत्युपादिशत्स तथेत्युक्त्वा तया सहा- गात् ॥ ७॥ तत्र भुंजाना सा श्वशूकरोच्छिष्टपाकतोन्नं ददत इति दृष्ट्या भर्वे शशंस ॥ ८॥ तत उभावुत्थाय खिन्नौ गुरुमेत्य तदूचतुः ब्राह्मणी गुरुराह परान्नसुखं लब्धं किमिति ॥ ९॥ सा प्राह मेऽपराधः क्षंतव्यः तां गुरुराह पत्युराज्ञानुगा भवेति ।। १०॥ विप्र उवाच दुष्टया मे निष्ठा- न्यथा कृता आजन्मेदं न कृतं ॥ ११॥ मा भीनैप दोपः पल्या मनः- शांतिर्जाताऽतः सापीहड्नैच्छेत्त्वमपि परान्नं त्यज ॥ १२ ॥ कदाचि- ब्राह्मणाभावे कस्यचित् कर्माभाव उपस्थिते भोक्तुं गंतव्यं ॥ १३ ॥ विप्र उवाच कस्यान्नं पवित्रं कुत्र न भोक्तव्यं कस्माद्दानमादेयं किं निपिद्धं चेति वद ॥ १४ ॥ श्रीगुरुरुवाच सद्विप्रवैदिकगुरुस्वजनशिष्य- मातामहगेहे भोक्तव्यं आचारहीनपरकर्मकृत्कोधिकापांचाशुद्ध- स्वजनपीडकगृहे नाद्यात् ॥ १५ ॥ नित्यं परान्नं भुक्त्वा स्वपुण्यं दातार तत्पापं च भोक्तरि संक्रमेत् दर्शे परान्नं मासपुण्यहृत् शूद्राव्हानतोऽ मंत्रता वाशनात्पापं ॥ १६ ॥ प्रजोत्पत्यूवं कन्यालये भोज्यं नित्यं पर- गृहवासे लक्ष्मीनश्येन् सज्जनादानं प्राह्यं तदार ग्रहणे तीर्थ क्षेत्रादी ·५१८ श्रीगुरुचरिते निंद्यं च दानं वयं ॥ १७ ॥ दीक्षितब्रह्मनिष्ठान्नं यज्ञशेपं चोत्तम स्वार्थ पकं नाद्यात् ॥ १८ ॥ आपदि गायत्रीजपान दोप आपदादि- विचारपूर्वक ये धर्म चरंति तेषां नाधिदैन्यर्णरोगाः ॥१९॥ स्वधर्महीना परधर्मसक्ताः परत्रात्र च दुःखभाजः तस्मात्त्वमनासक्त्या धर्म चर ॥२०॥ विप्र उवाच भो देव सद्गुरो दयया सर्वमाचार कथय ॥२१॥ श्रीगुरुरुवाच आचारो मुनीनामपि दुर्ग्रहः ततः पराशरादिमतं सद्गतिर्द सारभूतं शृणु ।। २२ ।। आचारोत्थो धर्मः स उभयसुखदः श्रुत्यायुक्त चरणं विष्णुध्यानं शक्त्या दानं याक्षमानसूयानायासानीहाकार्पण्यं शौचं मंगलं एतद्युक्ती धर्मः ॥ २३-२४ ।। धर्माच्दैएवं कर्म ततो ज्ञानं ततो मोक्षः ॥२५।। श्रुतिस्मृतिपूराणमूलो धर्मः त्रयाणां विरोधे श्रुतिर्वरा श्रुत्योद्वैधे द्वौ धौ स्मृत्योरे लौकिकी वरा ॥ २६ ।। वर्णाश्रमदेशकाला? लौकिकश्च धी ग्राह्यः ॥ २७ ।। न्यूनोऽपि स्वधर्मः परधर्माच्छ्रेष्ठः स्वगृह्याविरुद्धः स्मार्तोपि प्रायः ॥ २८ ॥ काम्यमैच्छिकं झं विना नित्य- नैमित्तिकत्यागी न कापि सुखी ॥ २९ ॥ प्रमादाकर्मलोपे प्रायश्चित्त्या शुद्धिः बुद्धया दु.संगत्या वा लोपे प्रयत्नाच्छुद्धिः ॥ ३० ।। तस्माद्भक्त्या धर्म भजेब्राह्मणस्तु विशेषतः ॥३१ ॥ दानप्रतिग्रहौ यजनयाजनेऽध्यापने च स्नानसंध्याजपहोमपाठयज्ञकृच्चरेत् ॥ ३२ ॥ तंत्रमित्रां वैदिकी वा क्रियां चरेत् कृतशौचः सुमुखः स्नात आचांतोथ पंचकच्छी सद्धौतः शुष्कद्विवखः यतकरणो बद्धशिखः मृद्धस्मान्यतरलिसः सपवित्रः ।। ३३-३४ ॥ आसनस्थोंतर्जानुकरो नैश विनोपोपितो गुरूक्तवत्कर्म कुर्यात् ॥ ३५ ॥ गव्यौपधांबुफलाशने न दोपः संकल्प्य कर्म कार्य ईशार्पणाचत्सांगता सूर्योदयास्ततः प्राक् प्रत्यक्च ।। ३६ ।। दिवा प्राई मुखो निश्युदनुखः होमादी अग्न्यादिसमुखः अनुक्ते पूर्वोत्तरशान्यो दक्षांग उपवीतं आसीनत्वं मध्यपाठो देवतीर्थं च कंठलंच्या निवीतं दक्षा- सगं ॥ ३७-३८ ॥ पित्र्यं प्राचीनावीतं वामांसगमुपवीतं भ्रष्टं त्रुटित ·५१९ पूर्णिका अ. १८ वा त्यक्त्वान्यद्धार्य ॥ ३९ ॥ पण्णवतिकरसूत्रं गायत्र्या त्रिगुणीकृत्य पुन- खिरावृत्य ततलिदोरकं सग्रंथिकमधिगैः प्रोक्ष्य १० गायत्र्याभिमन्त्र्य समंत्रं धार्य ॥४०-४१ ॥ अग्निमंत्रदंद्विजाः पुनर्योज्याः पिंडादिगा दर्भाः प्रेतश्राद्धभुग विप्रश्चिताग्निनाशे मंत्रगो तुलस्याश्च वयः ॥४२॥ सदा सोंकारा मंत्राः होमे स्वाहांताश्च वामहस्तहृत्तान् जपेत् ॥४३॥ ऋपिछंदोदेवताशश्च जपेत् शूद्राहृतं द्विजफ्री समिज्जलपुष्पाद्यसत् ॥४४॥ हस्तनखास्पृष्टाफेनानुच्छिष्टांबु सत् कुशकाशययोशीरगोधूम- श्रीहिकुंदकमौजदूतृणानि दश दर्भा श्रावणामायां स्वीकृताः शुभाः तन्मू- लागेपु ब्रह्मविण्यीशा अभितः सर्वे देवाः ॥४५-४६ ॥ उत्तरांत प्राक्संस्थं व्यस्तं कर्म पित्र्यं अग्निगमाग्नेयांतं तद्वन्मुखं चांगे वामतः क्रमः ॥ ४७ ।। दक्षहस्तस्य तर्जन्यधः पितृतीर्थं कनिष्ठाध ऋपितीर्थं अग्रे देवतीर्थ मूले ब्राह्म मध्ये आग्नेयं ।। ४८।। क्रमात्तैः पित्रषिदेवाचमनादान- कार्याणि सर्वत्र वामान्वारब्धान्यहस्तः आतयोबुदानं च ॥ १९ ॥ वफलकृमिरोमवस्त्राणि श्वेतरक्तपीतकृष्णानि द्विजादेः परकीयमधौ- तस्फाटितं च वयं ॥ ५० ॥ ब्राह्मे मुहूर्ते उत्थाय गणेशादीन् प्रहान्गुरु गांश्च नत्वा पुग्यश्लोकान्स्मरेत् ॥५१।। प्रामादहिनैर्ऋत्यां देवसवृक्षाध्व- हीने संस्थाप्येंद्रियाणि नियम्य ॥५२॥ दिवोदङ्मुखो राखौ दक्षिणामुखस्तृण आसीनः कर्णे सूत्रं कृत्वा मूत्रविशो त्यजेत् ॥५३॥ तत एकवारं लिंग द्विगुदं दशवारं वामकरं हस्तौ पादौ च प्रत्येकं सप्तवारं धात्रीमात्रमृदांबुना च क्षालयेत् ।।५४॥ मूत्रे तदर्धं रेतसि द्विगुणं ब्रह्मचा- खिमस्थभिक्षणा द्वित्रिचतुर्गुणं ॥ ५५ ।। मार्गेधैं संकटे तदर्थं स्त्रीवालानां गंधलेपांतं शौचे द्विादश गंडूपा वामतस्त्याज्याः॥५६॥ अन्यैरल्पा: वर्जन्यास्यं न शोध्यं द्वादशांगुलेन निवापामार्गादिकाष्ठेन ॥५॥ अन्यैरल्पेन समंत्रं देताः शोध्याः १६ गंडूषाश्च कार्याः जले गोमयेन प्रातमध्यंदिने मृदा च ॥ ५८ ॥ भिक्षुब्रती त्रिकालं स्नायात् चिरंटी न ·५२० श्रीगुरुचरिते शिरसा शीतांब्वभावे शीतसंपुटितोष्णांयुनालिंगमंत्रितेन स्नानं ।।५९॥, गृहे आचमसंकल्पापमर्पणतपणं न दीपावत्युत्सवमांगल्यवरिभेषु नित्योभ्यंगः ।। ६० । अनिंद्याहे ऐच्छिकः न वियवायत्योः मांगल्ये न, शीतांबुस्नानं पुत्रोत्पत्तिपर्वक्रांतिश्राद्धाहादी नोष्णोदकस्नानं ।। ६१ ॥ वांत्यशुचिस्पर्शदुःस्वप्नरतिदुर्गमे स्नानं नद्या प्रवाहाभिमुखो वरुणं प्रार्थ्य स्नात्वा ॥ ६२ ॥ जलमालोड्योन्मााघमर्पण कृत्वा. स्नात्वा देवर्पि- पितृस्तर्पयित्वा ॥ ६३|| उदग्दर्श ववं संपीडय शोधितांगो व्रजेत् सरंध्रो देहः स्रवत्यतः प्रातः स्नायान् ।। ६४॥ त्रिसप्तद्वादशाहं संध्यास्नानाग्नि- हीनो द्विजोऽपि शूद्रो भवेत् अशक्तश्चेद्धयानास्यं मानसं मृदा भौमं भस्म- नाग्नेयं गोरजोरूपमानिल सातपवाल्यं दिव्यं वा चरेत् ॥ ६५-६६ ।। मेघालोलुपारोग्यरूपतेजोयशोवलशौर्यदुःस्वप्ननाशायुप्मत्त्व स्नातस्यास्ना- तस्य तदन्यञ्च लभेत् ।। ६७ ॥ स्नात्वा मृत् हुत्वा भस्माभ्यर्च्य चंदन च ।। ६८।। शुक्ले केशवाद्यैः कृष्णे संकर्षणाद्यैश्च ललटादिपु धार्यं ॥६९|| भस्म तु पडक्षरेण धार्य मृताशौचे न गंधो मांगल्ये न च भस्म धार्य ॥७०|| गयाश्राद्धाधानोत्तरीयप्रेतकृत्यपादुकारौप्यमुद्रादि जीवत्पित्रा वज्य ।। ७१ ॥ रौप्यहमीखड्गमुद्रावत्तर्जन्यनामिकाकनिष्ठः साम्रागर्भदर्भ- पवित्रो वा ।। ७२ ॥ मुक्तांगुष्ठकनिष्ठगोकर्णाकारहस्तेन केशवाद्यैःस्त्रिः पीत्वा गोविंदविष्णुभ्यां करौ प्रक्षाल्य मधुसूदनत्रिविक्रमाभ्यामंगुष्ठमूले नोष्ठौ संमृज्य वामनश्रीधराभ्यां तथैव मुखमुन्माय हृषीकेशेति वामकरं प्रोक्ष्य पद्मनाभेति पादौ प्रेक्ष्य दामोदरेति मूर्ति प्रोक्ष्य संकर्षणेति संहता- गुलिनयेणास्यं स्पृष्ट्वा वासुदेवप्रद्युम्नाभ्यामंगुष्टतर्जनीभ्यां नासापुटे स्पृष्ट्वानिरुद्धपुरुपोत्तमाभ्यामंगुष्टानामिकाभ्यां नेत्रे स्पृष्ट्वाधोक्षज नार- सिंहाम्यां तथैव को स्पृष्ट्वा जनार्दनेति पाणितलेन हृदयं स्पृष्ट्वोपेद्रति सर्वाभिः शिरः स्पृष्ट्वा हरिकृष्णाभ्यां तथा वाहू स्पृशेत् असंभवे त्रिभिः पीत्वा द्वाभ्यां हस्तौ प्रोक्ष्य कण स्पृशेत् ।। ७३-७६ ॥ पानेमाबमजन- है .

·चूर्णिा अ. १८ ५२१ मात्रांबुमूनासर्गगुरुगृवं साने दानेऽचने कर्मण आद्यवयोः मुझे वनपरिधाने ते पासश्वासाऽध्ययनेऽशुद्धभापणे ॥ ७७-७८ ।। नानपादशीपश्मशानगी घराचामन हीनसंभापणे स्त्रीशूद्रोच्छिष्ट- भापणे ।। ७९ ॥ उच्छिष्टस्पर्शेऽपाने याते चाचामेत्कणं या स्पृशेत् विप्रदक्षणे वरुणाकेंदुयाय्यंच्यग्निदेवाः ॥ ८० ॥ संध्याऽज्ञानाच्छूद्र- संध्याहीनोऽशुचिः संध्यावंदनं विना नान्यकर्माधिकारः || ८१ ।। सम्य- प्रबार ध्यायंत्यतः संध्या भाढया महीनायुत्ता प्रात संध्या क्रमादुत्तमा मध्यमाधमा सानाभान्वितासायंसंध्यापि तथा विघटिपर्यंतं न कृता भतुर्थाप्यं दद्यात् ।।८२-८३॥ साधप्रहरादासायं मध्यान्हसंध्या यति- माह्मचारिभिरनामिकाफनिष्ठांगुष्टः अन्यः पंचभिर्नासा धार्या ॥ ८४ ॥ सत्र्यनाडयापूर्व सत्र्याहृतिकां गायत्री सशिरस्कां निर्जपेत् ॥८५॥ कुंभित- वायुं दक्षनाडया रेचयेत् पुनर्विपरीत अत्र मूलबंध आवश्यकः जालंधरो- डियाणी पूररेचकहितो प्राणायामोऽधनोऽय सर्वकर्मसु कार्यः॥८६-८७।। प्रामाहिद्विगुणं नद्यां शतगुणं तीर्थे सहस्रं च संध्याफलं ।।८८॥ गृहा- द्वहिः कृता चेत्सुरापानादिदोपहारिणी संध्यामुपासिष्य इति संकल्प्यांबु पात्र फर वाय वरात िनातः पादयोः सथांतर्हदि च मार्जयेत् ।। ८९.९० ॥ आपोहीति पच्छः प्रातः सूर्यश्चेति मध्यान्हे आपः पुनंतु सायमग्निश्चेति प्राश्य ॥९१॥ सव्याहृविगायत्र्याप्सूक्तेन प्रतिमंत्रं मूर्ध्नि मार्जयित्वा प्रतं चेति तृचा||९२॥ पापपुरुपं स्मृत्वा पिंगलया बहि- हस्तजले नि.सरणं भावयित्वा नावलोक्य वामभागे ॥९॥क्षितौ क्षिप्त्वा- चम्य व्यंगुष्ठतर्जन्यंजलिना गायच्यासंमुखं तिष्ठन् विरयं दद्यात् असावादित्येति प्रदक्षिणमासिच्याचामेत् ॥९४-९५ ॥ मध्याह्ने हंसर्चा नतोयं दद्यात् जपे गृहाहिर्द्विगुणं नदीगोष्ठवनाग्निहोत्रहरिह- राप्रतो यथोत्तर फलं ॥९६ ।। काष्ठासनेपकीय॒णं पल्लवे दौरात्म्यं वस्त्रे दैन्य पापाणे रोगः भस्मन्यारोग्यं कंबले सुखं ॥ ९७-९८ ॥ कृष्णा- ·५२२ श्रीगुरुचरिते जिने ज्ञानं व्याघ्रचर्मणि मोक्षः कुशे प्रज्ञायुश्च ॥९९।। व्याहृत्या पद्माद्या- सनेनोपविश्य भूमि प्राय॑ ॥१०॥ भूतान्युत्सायफाण देव्या यथांगमात्मानं भावयेत् ऋपिछंदोदेवतास्मृतिपूर्वकं ॥ १॥ न्यासा- न्कृत्वा मुद्राः प्रदय वालामिति यथाकालं ध्यात्वा ॥२॥ आगच्छ वरद इति समाहितस्तिष्ठन्याड्मुखो मंवार्थमनुसंधानोंतरिक्षदृष्ट्या गायती शनैर्जपेत् मत्रकाराख्यमनस्राणान्मंत्रः ॥३-४॥ जन्मवि. च्छेदपापहृत्त्वाजपः सर्वयज्ञेपूत्तमः ॥ ५॥ वाचिकोल्पफलः मानसिको- तिफलोऽन्यो मध्यमः अंगुलिरेखाशंखमणिप्रवालस्फटिकमुक्तापद्माक्षीस्वः क्षैर्ययोत्तरगुणं जपफलं संस्कृता माला ग्राह्या जपे मेरुलंघने मालापाते वा ॥६-७॥ तंद्यादौ वा पुनर्जपान्छुद्धिः यतिः पड़ोंकारसहस्रमन्यः सप्रण• वन्याहृतिमष्टोत्तरमष्टाविंशतिं दशवार वा नासाग्रदृष्टया जपेन् ॥ ८॥ द्रव्यलोभेन न जपेत् क्रमान्मैत्रैः सौरारुणैः सदा जातवेदसे तच्छंयो. खिनमो ब्रह्मण इत्युपस्थाय दिक्पं देवविप्रान्नत्वा संध्यां विसृज्य ।।९-१०॥ प्रामुखोपविष्टं गुरुं स्वकर्णस्पर्शपूर्वकं दक्षिणवामपादौ दक्षिणवामकरा- भ्यां स्पृष्टवा पादयोर्मस्तकं न्यसेत् अभिवादनमेतत् अष्टांगैर्देवान्नमेत ॥ ११-१२ ॥ श्रेष्ठानल्पानपि ज्ञान्सद्विप्रान्पाणिभ्यां नमेन्नाशुचीन कर्म- स्थाग्न्यादिहस्तान्स्वयं च तथाभूतो न नमैत् हीनांस्तु करेण ।। १३ ।। विवाहोय सायं प्रातरौपासनं स्वयं पत्नीशिष्यादिद्वारा वाचरेत् धम- न्याग्निं प्रबोध्य ॥ १४ ॥ प्रादुष्कृताग्निं ध्यात्वालंकृत्य होम्यं संस्कृत्य ज्वालायां समिधं हुत्वा ।। १५ ।। प्रातः सूर्याय सायमनये द्वितीयां तूष्णीं चोभयन्न हुत्वा क्रमात्सूर्याग्निमंत्रैरुपतिष्ठेत् ॥ १६॥ उभयत्रापि कायाभ्यां च पष्ठिधान्याहुतिः पयोदध्याज्यनीवारयवव्रीह्यादि होम्यं ॥ १७ ॥ गृह्य श्रोतं वा परिचरेत् नित्यमासिकवार्पिकयज्ञानातीयात् ॥ १८ ॥ दानं विनाहो नातीयात्किमपि शक्त्या दद्यात्सदाऽसद्विष्णु स्मरेत् ॥ १९॥ संस्कृते सद्वारे छन्ने गृहे वसेदुपलिता भूः पुर्नींपेन ·चूर्णिका अ. १८ ५२३ शुध्येत् ॥२०॥ अलिसे प्रेतादि वसति अब कांस्यपात्रवस्ने गर्थे गोमयेन नैतित उपलिप्य ।। २१ ॥ रंगवल्यादिनान्वहमलंकार्य गव्यं तिलांश्च- में मणिश्रीसंडे धेनुः स्थाप्याः ।। २२ ॥ त्रिसंध्ये देवः पूज्यः प्रातर्विस्त- रान्मध्यान्हे पंचोपचारः सायं नीराजनेनार्यखिकालं तुलस्या च ।।२३।। गुर्वग्न्यिंबुगोविनामूर्तन्यतममर्चेन् कलौ विष्णुसान्निध्याच्छालग्रामं वा ॥ २४ ॥ गुर्वाशया भक्तिमान्यं पूजयेत्स प्रसीदति देवो भक्तपसार्चना- दिवाभिरूप्याघ सान्निव्यमति ॥ २५ ।। संशयात्माऽप्रधानो नास्तिक- श्वाने नाधिकारी येभ्यो मातेति पुगंध निवार्य ।। २६ ॥ सर्वसंभारा- नादाय देवाने उपविश्य दक्षभागे कलशं निवाय वामे शंखं च संपूज्य प्रोक्ष्य ॥ २७ ॥ भूभूतादि कृत्वा प्राणान्प्रतिष्ठाप्यांतहितिकाभिदेहे देवे च पुंसूक्तैश्च न्यसेत् ।। २८ ॥ एवं देवो भूत्वादिपात्राण्यासाद्या- द्विरापूर्य ।। २९।। हरस्थामीशकलामापादतलमस्तके ध्यात्वांजलिस्थपुष्पं मूर्ती न्यसेता साक्षात्प्रतिमागतां देवतां विभाव्य ॥ ३० ॥ मंत्रतंत्र- विधानतः पीठद्वारदिक्सूजापूर्वकमर्चेत् पुंसूक्तेन वावाहनासनपाद्यार्थ्या- घमनस्नानवस्त्रसूत्रगधपुष्पधूपदीपनैवेद्यनतिप्रदक्षिगापुष्पांजलीभक्त्या दद्यात् स्त्री शूद्रश्च द्विजोक्तपौराणमंत्रैः पूजयेत् ॥ ३१-३२ ।। सति संभवे पंचामृतं गंधोध भूपा नैवेद्य चतुर्धान्नं च ॥ ३४ ॥ राजो- पचारताम्बूलदक्षिगारार्तिकस्तोत्रगीतवाद्यविप्रभोजनैर्देवं तोपयेत् ॥३५॥ आदौ स्नाने धूपप्रदीपयोश्च घंटानादं चरेत् नैवेद्ये वस्त्रसूत्रयोराचमनं प्रत्युपचारं जलं च दद्यात् ।।३६॥ शिवं विना स्नाने शंखांबु देयं स्वारा- मारण्यक्रयाप्तं श्वेतरक्तकृष्णं पुष्पमुत्तमं मध्यमाधमं च पर्युपितं सछिद्रं सतुशीण स्वयंच्युतं ।। ३७-३८ ॥ समलं वामहस्तांनिस्पृष्टं जले क्षालितं देयं वकुलाब्जाशोकजातीदूर्वाविल्वशमीकुशतुलसीकरवीर- मल्लिकाः श्रेष्ठाः कोविदारार्कवत्तूरशाल्मलीकुटजैर्हरिर्नार्यः ।।३९-४०- ४१ ॥ तुलस्या गणेशो दूर्वयेश्वरी कृष्णरक्तोतकनिवैश्च शिवो नार्यः ·५२४ श्रीगुरुचरिते विल्वं श्वेतं चास्य प्रियं ॥ ४२ ॥ गणेशस्य दूर्वा विष्णोस्तुलसी चेति ज्ञात्वा पुष्पाणि श्रद्धया देयानि ॥ ४३ ॥ पुंसूक्तेन प्रत्यूचं हुत्त्वा पुष्पाणि दत्वा प्रार्थ्य तद्गतहन्मंत्र जपेत् ॥४४॥ द्विज- देवांध्यब्जतीर्थ पेयं मूर्भिधार्यच चतुर्धाध्ययनं स्ववृत्त्या पोष्यपोपणं कुर्यात् ५४॥स्ववृत्त्या जीवनाभावादापद्यनिंद्यया वृत्त्या जीवेत् कुटुंव्यपि न हीन- वृत्त्या॥४६॥। कृतसंध्य उपस्थंकृत्वा जानुस्थसकुशांजलिमध्यदृक् सोकार व्याहृति पच्छोपर्चः सर्वां गायत्री जप्त्वा तिष्ठन्नासीनो व्रजन्वानध्याये- ल्यमेवं सांगान्वेदान् शक्त्या पठित्वा ॥ ४७-४८॥ त्रिनमो ब्राह्मण इति च साक्षतांजलिर्देवानृपास्तिलैः पितृन्गृह्योक्तवतर्पयेत् ॥ ४९ ॥ आशौचे यज्ञादिवज्यं कर्म मानसिकं चरेत् कृत्तिकाभरणामघार्कशुक्रजन्माहे॥५०॥ विवाहवतचौलतोब्दतदर्धा निमित्तं विना तिलैन तर्पयेद्गृहे तु नैव ॥५१॥ माघकृष्णाष्टम्यां भीष्मं दीपावल्यां यमं च तर्पयेत् नित्य- नैमित्तिकश्राद्धैः पुत्रस्य पुत्रत्वं ॥५२॥ पंचसूनाइत्यै वैश्वदेवः कार्यः कुंडे ध्याचा दीपेन्नाहुतीहुनेत् ॥ ५३ ।। प्रातःसायं वलीन्पितृभ्यो घ- हिर्भूतेभ्यश्च दत्वागतायातिथयेनं दद्याद्भिक्षवे चाद्यांतजलदानपूर्वं दत्वं चेद्रिसिधुवत् ॥५४-५५॥ बलावनुते नाद्यात्स्वयं नोद्धरेच्च नित्यश्राद्धं कृत्यान्नं वा दत्वा पोध्ययुग्भुजीत ॥५६॥आर्द्रपादहस्तास्योs विदिङ्मुखः परिपिच्य दक्षभागे वलिं दुस्वाहं वैश्वानर इति ॥ ५७॥ स्मृत्वापो मंत्रवत्प्राश्य धृतपात्रः प्राणाहुत्यूचं शीघ्रं भुंजीत ॥ ५८ ॥ प्राणाहुत्यूचं पात्रधारणमौने विकल्पिते तैजसे राजसे हैमे ताने जंब्वा- प्रचंपकरंभामधूककुटजपनसोडुंवरपत्रे मंडलस्थेऽद्यात् न तैजसे विध- पातिभिक्षुभिः ॥ ५९-६० ॥ सर्ववल्लीपलाशार्कवटादिषु नाद्याच्च नासनारूढपादः प्रसृतप्रोष्ठपादश्च न वालविवाह विना वध्वा चाद्यात् न दुष्टैकपंक्तौ संशये द्वारभस्माग्निस्तंभैः पक्कि भिंद्यात् ।। ६१-६२।। गुरुं विना पक्तिस्थ उस्थिते नाद्यात् उलूखलादेर्यावद्ध्वनि नाद्यात् नष्टे ·चूर्णिका अ. १८ ५२५ दीपे मूत्रागुत्सृतौ न च भोज्यं ॥ ६३ ॥ लैह्यादि हस्तदत्तमसत् नोच्छिष्टं पाने न्यसेन् पाकाग्निदेवासद्गृहे महारात्री च नाद्यात् ।। ६४ ॥ पीतशेयं प्रासशेपं तैलगन्यपकं विना पर्युपितं शूद्रान्नं रजस्वलादृष्टं ।। ६५ ।। केशकीटयुक्पर्फ पक्ष्याशुच्छिष्टं कुसुंभालाघुवार्ताककोविदारादि कुस्थानोत्थादिपलांडुलशुनावत्सैकस्तनीगोमहिपीदुग्धा दि खरादिदुग्धादि च वज्यं ।। ६७ ॥ कांस्ये नारिकेलेक्षुरसः ताने गव्यं सद्ध्याको गुडः केवलं लवणं चासत् ॥ ६८ ॥ श्वरजस्वलापतितशब्द- श्रवणे तद्विलोकने भुक्ता परस्परस्पर्शे नाद्यात् ॥ ६९॥ व्रताहार्कपर्व- राविभूतदिने नाद्यात् तलप्रसृतशाखाभिः फूत्कारतोपि भुक्तं न सत् ॥७०|| आस्याविकारेणाष्टौ यतिः पोडश वनी, द्वात्रिंशद् गृही वर्णीष्टमद्यात माङ्मधुरं द्रवं मध्येम्लादि कठिनं तिक्तादि द्रवमंते चाद्यात् पायसाज्यलवणं विना सशेपमद्यात् ॥ ७१-७२।। उच्छिष्टं त्यक्त्वा पीतापोशनः शेष भुवि क्षिप्त्वा शुद्धकरास्यपादः ॥७३॥ हस्तोद्धृष्टांबु शर्यातिमित्य- क्ष्णोः क्षिप्त्वातापिं चेति जपित्वा सांगं तांबूलं ।। ७४ ।। विप्राय दत्वा- द्यान्नाधवा यतिः अंध्यमशिरोनं पर्णं सत् अहःशेपं ॥७५ ॥ श्रव- णादिना नीत्वा नक्तं कृतक्रियो यामोधं द्वियामं स्वपेत् कृतं विष्णवे निवेदयेत् ।। ७६ ॥ सुखशायी सर्पनिशा नत्वा सुमुहूर्तकृते तले शयीत भूत्यां धान्येन्हि देवगोगृहे ॥८०॥ श्मशानाध्ववल्मीकघोरदेशे न उशिरा देवगुरूवं नमश्च न, प्रवासे प्राक्पदः स्वपेत् ॥ ८१ ।। दिवाकर्म संकटे रात्रौ प्रहरपर्यंत नैशं च निशीथपर्यंत कार्य ततः प्राय- श्चित्तं ॥ ८२ ॥ कर्मवैगुण्ये लोपे च प्रायश्चित्तं विना न शुद्धिः ॥८३॥ सुदिने रह ऋतौ स्वजायां गच्छेन् प्राक् चतुर्निशानाद्धतत्प्राग्दिनाहो- व्रतपर्वसु ॥८४॥ जन्माहाष्टमीचतुर्दशीमूलमधारेवतीपु न ऋतुगः सदा ब्रह्मचारी ॥ ८५ ॥ सुपुत्रां विना ऋतौ विदेश व्रजेद् द्वैपादिना न गच्छे- स भ्रूणहा ।। ८६ ॥ पोडशाहमृतुर्विपमे हि कन्या समे सुतः रतौ ·श्रीगुरुचरिते यादृकल्पना ताइक्सुतः ॥ ८७ || अतः सत्पुत्रार्थ सत्वं धार्य प्रायोऽ पुत्रोऽधः पतति ॥ ८८॥ सत्पुत्रः एकोऽपि ध्रुववत्तारका धार्तराष्ट्र- शतापमैः किं पराशरादिमतोऽयमाचारः विचाराचारकृत्सुखी ॥ ८९ ॥ आचारादुभयसिद्धिस्तदूना दंड्या ब्राह्मणस्तु विशेषतः ॥९०॥ इति गुरु- मुखलब्धं धर्म चरन् द्विजो मुक्तस्ततो लुनोप्याचार उदितः भगवतान्यो भक्तियोगोप्युक्तः ।। इति अष्टादशोऽध्यायः ।। अथ एकोनविंशोऽध्यायः नामधारक उवाच ज्ञानयोगार्थ कर्मयोगमुक्त्वापि कुतो भक्तियोग जगी ॥ १॥ सिद्ध उवाच भक्तिरेवोत्तमा सर्वसाधिकाऽभक्तस्य कर्मापि मोधमिति भक्तिं जगौ ॥२॥ त्रिभिः परस्परसहायोगैब्रह्म गम्यते नैक- योगतः ॥ ३ ॥ श्रद्धालुः सात्विको भक्तो भावत्प्रियः अभक्तं कर्मठमपि भवप्रवाह क्षिपति ॥ ४ ॥ कर्मण्यकर्माकर्मणि च कर्म यः पश्येत्स भक्तः फर्मयधान्मुच्यते ॥५॥ यच्छ्रुत्वा दृढभक्तिः स्यात्तद्भक्तिगम्यस्य भक्ति- योगमयं चरितं शृणु ॥६॥ तत्र सशिप्यगुरवे प्रत्यहं भिक्षां दाः एकदा दीनो भास्करशर्मा भक्तः ॥ ७ ॥ त्रिपुंपर्याप्तं तंडुलाद्यानीय गुरवे मिक्षां दातुमागतः ।।८।। तदा गुरुणा सहान्येनाहूतो भोक्तुं गतः॥९॥ सायं द्रव्यमादाय सुप्वावं निमासं तस्थौ ॥ १० ॥ प्राज्यशिष्याय गुरवे सान्लेन भिक्षां दातुमेत्यात्मानं पुष्णातीतीतर उपहसंति स्म ।।११।। वज्ज्ञात्वा भक्तिवृद्धये प्रमुस्तमाह सशिष्यभक्ताय मे भिक्षा देहीति॥१२॥ स श्रुत्वा हृष्टः शाकाद्यानीय पाकमकरोत् ॥ १३॥ तदान्यं भिक्षा दातुः माग निवार्य प्रभुः सर्वान्भोगमाव्हयेति प्राह ॥ १४॥ तथाहयत्ते तमूचुः पचानकणाधिकानाहूय किं करिष्यसीति ॥ १५ ॥ स ·५२७ चूर्णिका अ. १९ वद्गुरवे शशंस गुरुस्तानानयित्वास सर्वोक्तव्यमित्यूचे ॥१६॥ शंकिता अपि ते तूष्णी स्थित्वा भुक्तिपात्राणि निर्माय नात्वाऽऽजग्मुः ॥ १७ ॥ गुरोराज्ञया मंत्रितं सिद्धानं शाटयाच्छाद्य नीत्वानीत्वा।।१८।। सशिष्यभक्ताय गुरवेदात्तान् स्त्र्यपत्येष्ट जो द्विजान्यघेष्टं भोक्तुं प्रार्थयामास ॥ १९ ॥ स्वल्पपाकतः परमानपोल्यादि नीत्वानीत्वा दत्तं तथापि तस पूर्ववत् भगवत इयं चेष्टा ॥ २०-२१ ॥ सशेपमाकंठं भुक्तं तमाःस्म इत्युक्त्या ते उत्थिताः गुर्वाज्ञया शूद्रादीन्हीनांश्चाहूयादात् पशुपक्ष्यादि- भ्यश्च ।। २२-२३ ।। तत्र न केप्यवशिष्टा इति श्रुत्वा भास्करो गुर्वाज्ञया भुक्त्वान्नं जलचरेभ्योऽदात्तदा निःशेपमभूत् ॥ २४ ॥ सुरसान्नस्य किं माधुर्य स्वप्नेऽपि न श्रुतमिदं देवानामपि दुर्लभं तृप्तिरप्यलौकिकी ॥२५॥ प्राक्पार्थसंकटे कृष्णो ऋपिभ्योन्नं ददाविति श्रुतमिदं तु दृष्टं ॥ २६ ॥ स्वल्पपाकतश्चतुःसहस्रं जीवाश्चामिता भुक्ता मायातयेयं ॥२७॥ येन त्रिमासं भक्त्या भगवान्सेवितः स भास्करः प्रियो भक्तोऽन्यथा कथं प्रसाद इत्युक्त्वान्ये प्रभुं तुष्टुवुः ॥ २८-२९ ॥ भास्करायेष्टं दत्वा प्रभुर्ग- मयामास तत्प्रसादादुभयी सिद्धि गतः ॥ ३० ॥ अन्यच्छृणु वृद्धा गंगा- ख्या वंध्या प्रभु प्रत्यहमान.कदा तामाह किमिच्छसीति ॥ ३१ ॥ गंगोवाच नापुत्रस्य लोकः स्वःस्थाः पितरोप्यधः पतंतीति श्रुत्वा विभेमि ॥ ३२॥ भवांतरे सुपुत्राप्त्या गतिर्भूयादितीहया तेर्चनं कृतं मां पाहीति ।। ३३ ॥ श्रीगुरुरुवाच कर्मावर्तेन मायाब्धौ क भ्रमिष्यसि केयं स्मृति- रतोत्रैव पुत्रौ भविष्यतः ॥ ३४ ॥ इति श्रुत्वा सा निष्कला जातिवंध्या- पि ते प्रसादात्सुपुत्रा भवेयमित्युक्त्वांचले ग्रंथि वध्वाह ॥ ३५॥ व्रता- दौ मे वयो यातं मौात्पुत्रकामयाश्वत्थः सेक्तिः स किं दास्यतीति ॥ ३६ ॥ श्रीगुरुरुवाच यद्भवीपि तदसत् ब्रह्मनारदसंवादं शृणु ब्रह्माह हे नारदाश्वत्थमूलेहं मध्ये विष्णुरणे शिवः सर्वे देवास्तीर्थाब्धयो गोयज्ञर्पिवेदाद्या अंकुचदिष्वीहशोश्वत्थः शोभने ·श्रीगुरुचरिते काले संस्कृत्याय॑ः ॥ ३७-३८ । रात्रिसंध्याकुयोगादिपु न स्पृशेत् ब्रह्मचर्यमौनादियुक् तं भजेत् ॥ ३९॥ गोमयलिने तन्मूले स्वस्ति वाचयेत् तं संस्नाप्य स्वाधिकारतः पूजयेत् ।। ४० ॥ अष्टबाहुं विष्णु ध्यात्वा वस्त्रेण सूत्रेण वाच्छाद्य नाममंत्रैमदं प्रदक्षिणाः कार्याः ।। ४१ ।। प्रदक्षिणायंतसमाप्तिपु नमेत् प्रदक्षिणा पदे पदेश्वमेधफलदा दैन्यार्त्य- घवापही च ॥ ४२ ॥ तत्र शनिनामोच्चारणं ग्रहार्तिघ्नं रुद्रजपात्काल. मृत्युनाशः ॥४३॥ विप्रभोजनस्नानजपयागाः अनंतफलाः अक्षय्य- पुण्यदात्पुत्रादिकामसिद्धयै न विलंबः ।। ४४ ॥ येनाश्वत्थः स्थापितस्तेन वर्गे कुलं स्थापितं येन छिन्नस्तेन वंशोपि छिन्नः ॥ ४५ ॥ प्रदक्षिणा- दशांशेन हवनं तद्दशांशतो विप्रभोजनं कृत्वा हैमाश्वत्थार्थगोतिलान् दद्यात् ॥ ४६ ।। तेनेटं लभेदिति विधिर्नारदमूचे तस्मात्तं विधिना भज स शीघ्रफलदः ।। ४७ ॥ संगमे पट्कूले स्नात्वा तत्रत्यमश्वत्थं भज ते पुत्रौ भविष्यतः॥४८॥ षष्टयन्दापि तथा कुर्वे इत्युक्त्वा सा सेश्वरम श्वस्थमानर्च ।। ४९ ॥ चतुर्थेह्नि तत्स्वप्ने प्रभुराहाश्वत्थमभ्यय॑ गुरुदत्तं फलं सुंदच वे पुत्रो भवेदिति ॥५०॥ ततः सोत्थाय स्नात्वाश्वत्थमान वस्यै द्वे फले दत्वा ॥५१ ।। गुरुराह व्रतं समाप्य दानं दत्वाभीष्टदे फले भुक्ष्वेति ।। ५२।। पूर्वयुगेऽनेके पुवाः कलौ औरसो दत्तकश्चानयोगैरसो दर्शनादपि पितृमुक्तिदः ।। ५३ ।। तस्मादौरसौ पुत्रौ ते भविष्यत इदं मदर्चनफलं ।। ५४ ॥ तथेत्युक्त्वा सा गेहं गत्वा तथा चक्रे निष्कलापि सा ऋतुमत्यासीत् ॥ ५५ ॥ शुद्धयूज़ पत्या सहेशमेत्य नत्वा गृहं गत्वा तनिशीशप्रसादाद्गर्भ दधौ ।। ५६ ॥ स्वतंत्रस्य भगवतो लीलां को वेत्ति यस्तुती शेप: कुंठितः श्रुतिश्च चकिता ।। ५७॥ वलीपलित- वैर्विद्धो यदेहो जराकृशः सा गर्भ दधौ चित्रमिति लोकाः प्रशशंसुः ।।५८॥ वद्धर्ता पुंसवनायकरोचतः काले सा पुत्रीमसूत ॥ ५९॥ पन्येयं साध्वी शीलगुणशालिनी पुनाढया कुलोधी भविष्यतीवि गणका ·चूर्णिका अ. १९ ५२९ उचतुः ॥६॥ सोमनाथस्वेभ्यो धनाद्यदात् द्वादशाहेहि कन्यामादाय दंपती गुरुमेत्य ।। ६१ ॥ तदने कन्यां निधाय नत्वा वंध्यो द्रुमस्ते दशा फलितः ॥ ६२ ॥ मुफलम्येत्पांधः सेन्यते मोधफलतो वंध्यो परामति भाति हे ईश वेत्सि तदित्यूचतुः ॥ ६३ ॥ गुरुः कन्यामादाय तो प्राह सुशीलगुणधीपुत्राढया मान्येयं साध्वी कुलोद्धर्ती ॥६॥ कन्या वां लब्धा पुत्रेच्या चेच्छवायुर्योत्पायु पढितो वामभिमत इति॥६५॥ असायुरपि सार्थो विद्वान्प्रिय इत्युक्तो भावान्तथेत्युक्त्वा तो गमयामास ।। ६६ ॥ साल्पकालागर्भ धृत्वा पुत्रं सुपुर्व एवं श्रद्धया निष्कलापि फलं लेभे ॥६७ ॥ स पुत्रो विद्यायिनयवान्भूत्वा पंच पुत्रान्लब्ध्वा सद्गति यात: ॥ ६८ ॥ कन्यापि गुरूक्तवद्रह्मवादिनी भूत्वा सापि सपतिः सद्गतिं गता ।।६९ ॥ अयं योगः श्रद्धावत्सु दृश्यते जन्मांधैरर्क इव नाश्रद्दधानैर्लभ्यः ।। ७० ।। दंडकमंडलुधरकापायवस्त्रं गुरुं भजती दंपती मुक्तौ ।। ७१ ॥ एवं गुल्याक्यविश्वासादुमयी सिद्धिः अन्यच्छुणु ॥७२॥ तत्र कुष्ठी नरहरिशर्मा गुरुं शरणमेत्य गद्गदं प्राह ॥७३॥ हरे परानंदमूर्ते भच्च- सलाच्युत ते कीर्ति श्रुत्वागतोस्मि ॥ ७४॥ यजुर्विदोपि मे कुष्ठिनो मुखं नेक्षंति तीर्थार्चनजपादिनापि तत्कुष्ठं नापैति ।। ७५ ॥ कृपया तदुपाकुरु प्रतीकारो नास्ति चेत्तेऽग्रतोऽसूस्त्यक्ष्ये ।। ७६ ॥ गुरुराह पाकर्मतोत्यं कुष्ठं नश्येत् मद्वाक्ये विश्वासञ्चेच्छुप्कौढुंवरकाष्ठं संगम आरोप्याभि- पिंच तस्मिन्पल्लविते शुद्धो भविष्यसि ।। ७७-७८ ॥ द्विजस्तथा कृत्वा- धारबधं दत्वावुनिपेचनः सिपेवे तदा लोका ऊचुः गुरोः कृपा सद्यः तव शुद्धयभावादिदं निर्दिष्टं कृतोत्रांकुरशंकेति निपिद्धोऽपि स काष्ठम- भजत् ॥ ८० ॥ तदा ते गुरुमेत्योचुर्भवदादिष्टो द्विज उपोपण्णन्म- रिष्यति तं बोधयेति ।। ८१ ॥ श्रीगुरुरुवाच स साधु करोति दृढ- भक्त्या तरिष्यति अत्र हि भक्तिस्तारका ॥ ८२ ।। मंत्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भिपजे गुरौ यस्य यादृग्भावना तादृसिद्धिः ॥८३॥ तदर्थ सूर्षि- गु.च....३४ ·चूर्णिका अ. २० हरं त्यां वंदे ॥ ६॥ देन्याधिभयकष्टहरं योगदं कृष्णापंचनदीतटस्थं त्वां वंदे॥७॥ अनादिमध्यांतमतस्य॑शक्तिं परात्मानं वाङ्मनसातीतं त्वां वैदे ॥८॥ तव स्तोत्रे ममाशक्तिचतुर्मुखोऽत्र विमुखो जातः शेषश्चकितो वेदाः कुंठिवाश्च ॥ ९॥ एवं स्तुन्चा नमतं तं प्रभुराह मप्रसादान्महत्त्व- श्रीकीर्तिसत्पुत्रवान्भव ॥ १०॥ हे शिष्योत्तम त्वं योगज्ञो भविष्यसि कुलमपि ते तया वधूमानीयात्र तिष्ठ ॥ ११ ॥ तथेत्युक्त्वा भार्यामानीय तत स्थित्वा सत्तमान्पुत्रान्पुत्रीश्च लेभे ॥ १२ ॥ विद्यासरस्वतीमंत्रं गुरु- दत्वं जपननासक्त्या जीवन्मुक्तोऽभवत् ।। १३ ॥ तत्कुलमपि तथा जातं अयं भक्तेमहिमा त्वत्पूर्वजोपि तथाविधोऽतस्ते मतिरीदशी ॥ १४ ॥ श्रीगुरुप्रसादोऽयं ते कुले वर्षमानो भविष्यतीति मे ध्रुवा मतिः ॥१५|| इत्येकोनविंशोऽध्यायः॥ अथ विंशोऽध्यायः नामधारक उवाच को मत्पूर्वः कथं तेन भगवान्सेवितः यत्प्रसादा- न्ममेटग्धीस्तकथां श्रोतुं सादरोस्मि || १ || सिद्ध उवाच यो गुरुणा त्रातः सायदेवः स ते पूर्वो गंधर्वस्थं गुरुमश्रौपीत् ॥ २॥ प्रणतस्तमेत्य परं दृष्ट्वा दंडवन्न वा गद्दाक्षरोऽस्तोत् ।। ३॥ परमात्मन्परंज्योतिः श्री- नृसिंहसरस्वति तीर्थाश्रयं ते पदं वित्यं ॥ ४ ॥ त्वं त्रयमूर्तिर्न मर्यो जीवनक्षमांबुपूर्णकमंडलुब्रह्मा त्वं ॥५।। दुष्टनिग्रहसद्रक्षाक्षमो दंडी विष्णुस्त्वं पापतापनाशक्षमोऽप्रदृष्टिः शिवोऽपि त्या येन मृतो जीवितः वशा महिषी दुग्धा शुष्ककाष्ठं तरुत्वं नीत हीनोप्युद्धृतः त्वां को वेद ॥७॥ श्रीगुरुरुवाच स्तुत्यानया तुष्टोऽस्मि तव वशस्यापि मयि भक्ति- भूयात् ॥८॥तव स्त्र्यादेः क्षेमं किं क तिष्ठसि बहुकालेन संगतोऽसि।।९।।

·५३२ श्रीगुरुचरिते सायंदेव उवाच भगवत्प्रसादात्सर्वेषां क्षेमं कांच्यां तिष्ठामि ॥ १०॥ त्वत्कृपया पुत्राद्याः योगक्षेमकरा अहं तु भवत्पादसेवां कांक्षे ॥ ११॥ श्रीगुरुरुवाच मम सेवन कष्टं कोऽपि न शक्नोति यतो ग्रामे नद्यां दुर्गमे वनेऽपि वसामि ।। १२ ॥ सायंदेव आह यत्र कापि सेव इति भगवांव- थेत्युक्त्वैकदा तेन सह संगमं ययौ ॥ १३ ।। तं परीक्षितुमकालेप्यन्द वृष्ट्या आदिदेश ॥ १४ ॥ स झंझावातो गर्जिताब्दी वर्ष विद्युच्चाभात् ॥१५|| आसारातिरणइंतः कपितोपि सर्वसहः स वस्त्रैः प्रभुं भेजे ॥१६॥ यामाभ्यां खंडितां वृष्टिं दृष्ट्वा गुरुराह शीतं बाधतेऽत इतस्ततोऽपश्यन् प्रामं गत्वाग्निमानयेति शीकरच्छेदितांगः करकार्दितोपि ॥१७-१८॥ विद्युत्तेजसा मार्ग पश्यन्द्वारपालदत्तमार्गः स भाजनेऽग्निमादाय न्यवर्तत गुरूक्ति ज्ञातुमितस्ततोऽपश्यत् ॥ १९ ॥ २०॥ पार्श्वयोः सौ दृष्ट्या भीतो गुरुं स्मृत्वाधावत् ।। २१ ।। तदा दूरात्संगमे वेदध्वनि श्रुत्वा प्रकाशं प्रेक्ष्य स शंकितस्त्वरयागात् ।। २२ ॥ तत्र केवलं गुरुं दृष्ट्वा विस्मितं प्रभुः प्राह मा भीस्त्वद्रक्षायै सौ प्रेषितौ ॥२३॥ सौ गुरुं नत्वा यातौ प्रभुः सायंदेवं प्राह देवानामपि दुर्लभेदृशी गुरोः सेवा ।। २४ ॥सायंदेव उवाच भगवन् परं तारकं गुरुसेवातत्त्वं कथय ॥२५॥ श्रीगुरुरुवाच छाया पुरुपमिव गुरुं भजेत्सधनं देहं गुरवेऽर्पयेत् ।।२६ ।। ईशं तत्प्रसादभुक्तयानजीवनस्तत्पादतीर्थपस्तत्कथारति- ॥२७॥ दुःसाध्येपि कार्य आदिष्टश्चेदारभेत्स आरब्धं सिद्धिं नयेत्कालोऽस्माभीतोप्यपैति ।। २८ ॥ गौरीशसंवादं शृणु त्वष्टा विद्यार्थी गुरमभजत् गुरुस्तहाढर्यायेदमाह ॥२९॥ प्रत्यव्दमुटने वर्पास्वापः पतंति एकं सुंदरं रम्यं गृहं रचय ।। ३० ॥ गुरुखीराह चित्र- मकृत्रिमं चारु मेंगमित कंचुकं देहि ।। ३१ ।। पुत्र आह गर्ने जलेपि सुखदेघियोग्ये चितितस्थलनायके पादुके देहीति ॥३२॥ कन्याह कुंडले दतिद्वनिर्मितलसदेकस्तंभगृहं सचेतनाः पुत्रिका अनंजनस्पृम्भा- मत्वा ·चूर्णिका अ. २० ५३३ डानि च देहीति एवं श्रुत्वा स बने ययौ ॥ ३३.३४ ।। गुर्वयं मर्तव्य- मिति निर्विष्णं तं कश्चिदयालुः साधुराप ॥ ३५ ॥ स गतभीष्टो गुरु- भावनया तं नत्वा सर्व न्यवेदयत् ।। ३६ ।। साधुराहाभीष्टदे काशीक्षेते विश्वेधरे जामति सति किं दुर्लभ ॥ ३७॥ तत्रत्योद्वीक्षणादपि पाप नश्यति आनंदवने सुखं किं वाच्यं ॥३८॥ पुमर्थदो विश्वेशो मृतं प्राणि- मात्रमपि तारकोपदेशेन मुक्ति नयति ॥ ३९ ॥ शिष्य उवाच फास्ते काशी फ वा विश्वेशः स्वर्भुवि वा न जानेऽतोऽज्ञाय दर्शयेति प्रार्थये ॥ ४० ॥ स आह यदीक्षणाजन्मसाफल्यं त्वद्योगात्तदर्शनं भविष्यत्य- तस्त्वां नेष्ये ॥ ४१ ।। ततस्तमादाय योगगत्याशु स काशी गत्वा यथा- पक्षेत्रयात्रामुक्त्या ॥ ४२ ॥ विवेशदर्शनं अंतर्गृहयात्रां दक्षिणोदङ्- मानसयात्रां पंचक्रोशी च ॥ ४३ ॥ भवानीशहरिधुंडिदंडपाणिभैरव- गुहकालीगंगादिनदीदर्शनं पूजनं च स्नानदाननाद्धयुग्यात्रां पाक्षि- की च ॥ ४४-१५ ।। कथयित्वा लिंग स्थापयोक्तवत्कुर्वीश्वरः प्रसीदेदि- त्युक्त्वांतर्दधे || ४६ ॥ मत्परीक्षार्थ रूपांतरण गुरुराप्तोऽयमिति मत्वो- कवच्छिष्यश्चके लिंग स्थापयामास साक्षाद्विश्वेशः प्रादुर्भूत्वाह॥४७-४८॥ वत्स गुरुभक्त्या पूतो धन्योऽस्यतोऽभीष्टं वृणु ॥ ४९ ॥ शिष्योऽपि गुरुतत्पल्यादियाचितं शशंस विश्वेश आह कलाविद्याज्ञानविज्ञानवान्भूत्वा ॥५०॥ चातुर्य प्रसार्य त्रैलोक्ये ख्यातो भविष्यसीत्युक्त्वांतर्दधे ॥५१ ।। स गुरुमेत्य विश्वेशप्रसादाद्याचिताखिलवस्तूनि ददौ तुष्टो गुरुराह ॥ ५२ ॥ यावच्चंद्रसूर्यों चिरंजीवी भूत्वा चातुर्य प्रसार्यापरस्र- व भविष्यसि ।। ५३॥ तव सविधे निधयो वशा चिंताव्यथादि न स्पृशत्ययं मम प्रसादः ।।५४ ॥ इति स प्रस्थापितो गृहमेत्य गुरूक्तव- भूत्वा श्रीमांस्त्वष्टाखिलश्रुत आस्ते ॥ ५५ ॥ इति शिवेन गौये कथितं तस्माद्गुरुभजनं तदुक्ताचरगं कार्य ।। ५६ ।। इत्युक्त्वा विरतं स आह भवता यद्यसमाख्यातं तत्सर्वं मया खलु दृष्टं ॥ ५७ ॥ काई क काशी ·५३४ श्रीगुरुचरिते क भवान् तथाप्यदृष्टपूर्वमदर्शि त्वं न नरो न सुरो नेतरः फितु परात्माऽ ज एव।५८|| पर्वं त्वमक्रियं ब्रह्मापि वहु स्यामिति धिया ब्रह्माणं सध्या ततो जगत्सर्जितं अगुणोपि त्वमवतीर्य स्वगुणैः स्वं रमयन्दुष्टान् हसि हे नृसिंहसरस्वति वरे ते पादकमले वंदे ॥ ५९॥ कलौ देवानां मुदे धर्मस्थापनाय च महामोहांधकार प्रसन्सूर्य इवोदितोऽसि धर्म च रक्षसि ॥ ६० ।। भो सर्वानंदत्वायामलं सत्वं सुखं पावनं रूपं प्रकटी- कृत्य तुर्याश्रमी सन्संसाराब्धिमग्नमुद्धरसि ॥ ६१ ॥ मूकाय वाचं अंधा- याक्षि वंध्याय पुत्रं मृताय जीवितं विधवायै सौभाग्यं च ददासीतीहक् महिमा ।। ६२ ॥ भो मुक्तावास मुक्तिदः कामपूरको दैन्यपापतापहरः शास्त्रनादातीत इति श्रुतिगीतोसि ॥ ६३|| भो योगीश्वर तीर्थाश्रयसजन- जीवनं कामिदैवं श्रीलीलास्थलमलं विद्वद्वादास्पदं सुकृरक्षेत्रं पावनं ते पदं भजे ॥६४॥ भो वेदागोचर ते चरितं वक्तुं कः समर्थस्त्व- मष्टमूर्तिभिर्विभाव्यावस्थितोसि हे ॐकाररूपेश्वर ते नमः।।६५।। भगवः' कृष्णाभीमातटस्थं दंडकमंडलुकरं शांतध्येयं शरण्यं ते यतिरूपं मयि स्थिरीकुरु ॥६६॥ एवं स्तुतं तं प्रभुराह तुष्टेन मयाहेतुकी भक्तिर्दत्ता ते वंशजा अपि मे भक्ता भविष्यति ॥ ६७ ॥ इतःपरं म्लेच्छसवां त्यक्त्वा स्वैः सहात्र तिष्ठेति द्विजोऽपि स्त्रीपुत्रानानीय गुरुं तुष्टाव ।। ६८ ॥ हे त्रिगुणेश्वर वाच्यवाचकत्वेन जगन्मयोप्याद्यंतवर्जितोऽसि पूर्वपुण्यात्तव रूपं दृष्टं ॥ ६९ ॥ त्वच्चरणस्पर्शात्पापोपि पूतोस्मि तप्तोपि मुखेंदुदर्श नाच्छांतोस्मि स्पर्शाश्रयात्स्वर्णीभूतं लोहमिव ते प्रसादतो दीनापि धन्यो- स्मि ॥ ७० ॥ इति स्तुत्वा कारनाटकभापया तत्कथा जगी ।। ७१ ॥ तदा तुष्टः प्रभुराह अयं ते ज्येष्ठ पुत्रो मेतीव वल्लभः ।। ७२ ।। इत्युक्त्वा नागनाथस्य मूर्ध्नि करं दधौ स सहसा वक्ता ज्ञाता च बभूव ॥ ७३ ।। प्रभुः सायंदेवं प्राह तवेयं साध्वी भार्या चतुरः पुत्रान्जनयिष्यति त्वं च भाग्यशाली || ७४ ॥ इतःपरं यवनलब्धवृत्ति त्यक्त्वात्रव तिष्ठ श्रेयोऽवा- ·चूर्णिका अ. २० ५३५ प्स्यसि ।। ७५ ॥ अघतारफमनंतवतमस्ति तत्त्वमाचर धर्मः कृष्णाशया' यत्कृत्वा दिव्यं सौख्यं भुक्त्वा सतनु दिवं ययौ ॥ ७६-७७ ] सायंदेव उवाच भवान्नानंतो भवत्सेवा व्रतं तथा कोनंतः कीटग्नतं उपाख्याहि ॥७८ ॥ श्रीगुरुरुवाच पांडवस्य धर्मस्य सदसि मानी दुर्योधनो जले स्थले भ्रमात्पतितो जनहासतो त्रीडितो भूत्वा घृतेन सत्रीकं धर्म जित्या सानुजं तं बनायाप्रेरयत् ।। ७९ ॥ ८० ॥ सतीकः सानुजो दुःखितो धर्मस्तत्रागतं कृष्णं नत्वाह भत्कनावेवि विरुदं वहसि दुःखं न वेत्सि किमित्याह ।। ८१॥ कृष्ण उवाच देवं बलवदपि मद्भजकान्नेक्षते त्वं मद्भक्तोपि मद्तं कुरु ।। ८२।। अहमेवानंतो ममेदमनंताख्यं व्रतं तच्छृणु 1॥८३॥ चराचरजगत्कालभूतादिरूपोऽहं विभुः कर्मप्रयोजनगुणैः पृथग्भूतोऽस्मि ॥ ८४ | भाद्रशुक्लचतुर्दश्यामनंतफलमिदं कार्य ।।८५|| पूर्व वासिष्ठः सुमंतुऋपिः तत्त्री भार्गवी एका कन्यां प्रसूय मृता ऋषिणा पुनरन्योद्वाहिता ।। ८६ ॥ सा दुःशीला चंडी कन्यां पतिं च पीडयामास ऋपिः च विवाहाहाँ कन्यां ॥ ८७ ॥ चित्रक्रियाकुशलां सच्छीलगुणल- क्षणां तां कौंडिण्याय विधिवद्ददौ ।। ८८ ॥ श्वशुरवात्सल्यात्तत्र द्विमासं स्थितोऽपि श्वश्रूत्रस्तः सभार्यः कौंडिण्यः प्रतस्थे ।। ८९ ॥ तदा चंडया द्वारं पिधाय पाथेयं नार्पित सुमंतुर्वहिस्थगोधूमपुलाकं ददौ ॥ ९० ॥ वध्वा सह गच्छन्मध्याहे नद्यां तस्थौ तत्रैकदेशे सुवासिनीदृष्ट्वा कन्या' ता आह करयेदं पूजनमिति ॥ ९१ ॥ त्रिय ऊचुः अद्य भाद्रशुद्धचतुर्द- श्यामनंतव्रतं तद्विधिस्तु स्नात्वा रक्तांबरं धृत्वा रक्तसूत्रे चतुर्दशमं- थीन्वध्वा ॥ ९२ ॥ कुंभोपरि दर्भमयशेपे निधाय त विष्णुं मत्वा संपूज्य ॥ ९३॥ चतुर्दशापूपान्ब्राह्मणाय दत्वा नवं दोरकं हस्ते बध्वा जीर्णं विसृज्य विप्राय दत्वा दंपती भोजयित्वैवं प्रत्यब्दं कृत्वा ।। ९४ ॥ चतुर्दशेऽन्दे उद्यापनं कुर्यादिदमुत्तमं व्रतं कुर्विति तस्यै दोरकं ददुः सापि तथा व्रतं कृत्वा पुलाकाधं दत्वा सदोरका पति प्राप ।। ९५ ॥ स तया सह गच्छ- ·५३६ श्रीगुरुचरिते न्यामांतरे धनिभिः सत्कृत्य स्थापितस्तत्रानंतप्रसादाच्छ्रीमानाढयोऽभूत् ॥ ९६ ।। ऋपिरेकदा दोरकं दृष्ट्या वशीकरणं मत्वा तया श्रीदानंतं न बजेति निवारितोयग्नौ तत्याज ॥ ९७ ॥ ततोऽग्न्यरिचोरतः श्रीनष्टा तदानंतकोप इति मत्वा कानंत इति स गोवृक्षादीक्षा मूर्छितः ।।९८|| तदा वृद्धविप्ररूपेण तमाश्वास्य कल्पितं नगरं नीत्वा स्वरूपं दर्शयामास सचवंतुष्टाव ।। ९९|| जय सर्वेश्वरानंत विश्वव्यापिन् जनार्दन त्वन्माया- मोहितधिया कृतान्मंतून्क्षमस्व भोः ॥ १०॥ अनंत उवाच मत्प्रसादा. दुःखदैन्यादि त्यक्त्वा श्रियं भुक्त्वा नझवेषु पुनर्वसुभविष्यसि ॥१॥ ऋषिरुवाच फलिताम्रस्य केपि फलं नाति गोपशोच मुखे तृणं न याति जीवास्पृष्टे पूर्ण सरसी दीनः खरो हस्ती च युद्धविप्रश्चेमे मया दृष्टा एपां कुत ईस्थितिः ॥२॥३॥ अनंत उवाच विद्वांशिछष्यान्नापाठयद- त ईगाम्नः मोघभूदानात्तादशी गौरदाता धनी वृपः ॥ ४ ।। अन्योन्य. दानग्रहणाचथा सरस्यौ क्रोधी खरः मदी हस्ती वृद्धो विप्रोऽहमेव य एते दृष्टास्तेऽपि मया मोचिताः ॥५॥ इति लब्धवरः स तथाभवत् हे धर्मातो व्रतं चर हितं भवेत् ॥ ६ ॥ इति कृष्णेनोक्तो धर्मो व्रतं कृत्वा- रीन्हत्वा राज्यं भुक्त्वा सदेहः स्वगं गतः ।। ७ ।। हे विप्र त्वमपीदमा- चरेति प्रभुणोक्तः सोऽनंतव्रतं चक्रे ॥८॥ स्वैः सह तन स्थित्वा सायुज्य गतः तद्वंशजा अपि गुरोः प्रसादाताहशाअभवन् ।॥९॥ हे. नाम- धारक त्वमपि तागतो मृगतृष्णोपमं भवं तरिष्यसि ॥ १०॥ इति विंशोऽध्यायः॥

·चूर्णिका अ. २१ अथ एकविंशोऽध्यायः नामधारक उपाच साधूतमिदं दिनं धन्यं तत्कथां विनाद्य क्षण- मानोऽपि कालो न यातः ॥ १॥ सिद्ध आच तंतुको नामैको भक्त- खियाम गृहकृत्यं कृत्वा याममा गुरुं भेजे ॥२॥ एकदा बांधवाः श्रीशलं गंतुं तमाह्वयन् स तानाह मठो मे शैलः श्रीगुरुमल्लिकार्जुन इति ॥३॥ मूर्योऽयमिति मत्वा ते गताः कुतो न गतोऽसीति गुरुणोकोऽपि तंतुमस्तथायीत् ॥ ४ ॥ ततः शिरानिदिने मध्याह्न तंतुकं श्रीगुरु- राहाद्य शैलोत्सर इति ॥ ५॥ तंतुक उवाच त्वत्पादोत्सवात् कापि नाधि- कोत्सपस्तदज्ञात्वा मुग्धा भ्रमति ॥ ६॥ भगवानाह मेवं ईश्वरः सर्वगो यद्यपि तथा क्षेत्र विशेषतः ॥७॥ महातपस्विपवित्रकते क्षेत्रे पर- मात्मा जागर्ति ।।८।। अतस्तत्रैव दुता सिद्धिः महांतः स्वयं मुक्ता अपी- रान्स्यतपसा मोचयंति ॥ ९॥ लोकोद्धारायेर सत्तपस्विविभूतयः प्रजायते ।। १० ॥ तत्संचारस्थलरजःस्पर्शोऽपि मुक्तिदः अतस्तत्र लोका यांति ॥ ११॥ अद्य गच्छ क्षेत्रमहिमानं दर्शयामि इत्युक्सा पादुके धारयित्वाक्षीणि निमील्य ॥ १२॥ तेन सह योगगत्या श्रीशैलं गत्वोचेझाणि उन्मोलय श्रीशैल एतं पश्येति ॥ १३ ॥ सोऽपि श्रीगिरि दृष्ट्वा गुर्वाज्ञया क्षौरस्नानादि कृत्वा मल्लिकार्जुनं द्रष्टुं ययौ ।। १४ ।। चन तं दृष्ट्या बांधवा आहुः कुतोऽनुयातोऽपि युतिं न करोपीति तदा तेन सत्यमुक्तमपि ते मिथ्या अमंसत ॥ १५ ॥ तंतुको गुरुं ध्यायन्लोकव्याप्त- प्रासादे मल्लिकार्जुनं द्रष्टुं गतः ॥ १६॥ तत्र गुरुमेव दृष्ट्या संपूज्य वहिर्गुरुमेत्य प्राह ॥ १७ ॥ अनापि त्वमतोऽज्ञा कुतो निकटस्थं हित्वा भ्रमंसि त्वमेव सर्व व्याप्य स्थितोऽसि ।। १८॥ श्रीगुरुरुवाच सर्वौक- आत्मा तथापि स्थानप्रभागो भिन्न इद स्थान मुक्तिप्रदमपूर्ववृत्तं शृणु ॥१९॥ किराते विमर्पणाख्यकृती राजा दयालुद्देवद्विजभक्तोऽभूत ·" ५३८ श्रीगुरुचरिते , ॥ २०॥ स शवोत्तमोऽपि पूर्वप्रकृतिवशान्निपिद्धभुक् स्त्रीलंपटश्चास तं महिषी प्राह दुश्चेष्टितस्यापि शिवे कथं भक्तिरिति ।। २१ ।। राजोवाच पूर्वजन्मनि पंपापुरे श्वाभवमेकदा शिवरात्र्यां शिवसनिधि गतं मां जना हन्युः ।। २२ ॥ शिवं प्रदक्षिणं परीत्यार्चितं शिवं दृष्ट्वा शैवे दिने मृतिं गतस्तेन शैवो नृपोऽभवं ये दुर्गुणास्ते श्वस्वभावजाः जीवो हि पूर्वसंस्कारानुग इति ॥ २३ ॥ ममापि जन्म कथयेति तयोक्ता आह पूर्व धृतमांस कपोती त्वां श्रीशैले चिल्लीहनत्तेन मे महिषी जाता- सीति ॥ २४ ॥ जन्मांतरे नौ क गतिरिति तयोक्त आह सिंधुदेशेदं राजा त्वं संजयोत्था मत्स्त्री ॥ २५ ॥ ततः सौराष्टराजोऽहं कलिगजा मत्स्त्री स्वं ततो गांधारजोऽह मत्स्त्री मागधी त्वं अवंतिजोऽहं दशार्णजात्वं ॥२६।। ततोनंतो नृपोऽहं ययातिजा मत्स्त्री त्वं ततःस्मरोपमः पांडयोऽहं सगुणां विदर्भदेशजां त्वां वृत्वा यज्ञैरिष्ट्वा साम्राज्ये भोगान्मुक्त्वा सप्तमे जन्मन्यगस्त्यप्रसादान्मुक्तौ भविष्याव इति ॥२७-२८।। एवं तिरश्चोपि गतिरिति युध्वा लोका आयांति देवता हि स्थानानुमानाज्जागरूका।।२९।। इत्युक्त्वा तं पुनः संगममानयत् स च गुर्वादिष्टो ग्रामं ययौ ॥ ३०॥ तत्पूर्व तत्रत्याः संगमे गुरुमदृष्ट्वा प्रामं गतास्तेनुयांतं तंतुकं इश्वोचुः कस्मारक्षोर कृतमिति ॥३१॥ तेन यथोक्तं कथितं श्रुत्वाप्यूचुः मध्याह्ने वैव दृष्टोऽयं मृपा ब्रूत इत्युक्त्वा ते संगममेत्य निश्युपोषिताः सर्वे शैव- नामोच्चारणपूर्वकं ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ जागरं चक्रुः ततः पक्षेण शैलाजना आगतास्तैरप्युक्तं ।। ३४ ॥ श्रीशैलेऽयं तंतुकः सकृद्दष्टः तदा सप्रत्ययाः सर्वे विस्मिता भृशं ननंदुः ।। ३५ ॥ गुरसेक्या फर्मबंध छित्वा तंतुको निद्वंद्वं परानंदं गतः ॥ ३६॥ एवमेकैकभक्त्या कति मुक्तास्तान्को वेद तथा द्वौ कवी गुरुकीर्तनान्मुक्तौ ॥ ३७ ॥ ताभ्यां गुरुलीलामयाः प्रभूताः कविता प्रथिताः सहोलाः कानात् को वेद यत्र वेदोपि शंकित- ॥ ३८॥ नामधारक उवाच की शिप्यौ कवी जातो तन्मे कथय वक्ता, ·चूर्णिका अ. २१ पि श्रोतृपृच्छामभिनंदति ॥ ३९ ।। सिद्ध उवाच नंदिशर्मा कुष्ठातः क- श्चिद्विजः तुलजापुरि त्रिवर्ष तपस्तेपे तदा देव्योक्तं चंदलेश्वरौं गच्छेति ॥४०॥ स चंदलेश्वरीमेत्य सप्तमासं तपोऽतपत् तयोक्तं गंधर्वे यति गच्छेति ॥ ४१ ॥ स आह मयं गच्छति वक्तुं न लज्जसे कि त्वदै- श्वर्यं परीक्षितं कुत इयत्कष्टं दत्तं ॥ ४२ ॥ इत्युक्त्वा तपस्तेपे देव्या हा- पितः स तदा देव्याज्ञयैकवार यतितव्यं ॥ ४३ ।। इति निश्चित्य पारणां कृत्वा गंधर्वे यतिं ययौ ॥४४ ॥ तत्र क भगवानिति पृच्छंतं तं कुष्ठिनं लोको नौत्तरं ददौ ।। ४५ ॥ तं कश्चिदाह शिवरात्रित्रतपारणायै देव आश्वायास्यतीति ॥ ४६ ॥ अत्रांतरे प्रभुमायांतं विप्रा आहुः कुष्ठी विप्र' आगत इति ॥ ४७ ॥ विश्वसाक्षी तमाहूयाह देवान्हित्वा मयं कुत आयातोऽसि दोपमिमं हर्तुं नरोहः किमिति ॥ ४८ ॥ तच्छुत्वानेन मदतरं ज्ञातं नैप मानुषः किंत्वात्मेति मत्वा क्षमाप्याह ।। ४९ ॥ मूढः कुधीः पापोऽहं दयाब्धि भक्तवत्सलं त्वां प्रपद्ये ॥५०॥ विवाहोर्य मयि कुष्ठमुदितं पितृदारैरपि त्यक्तं मां कोऽपि नेक्षते ॥५१॥ देवा अपि नांगीकुर्वंत्यतो मरणं वरं परात्मन्नुपेक्षसे चत्प्राणांस्त्यक्ष इति।।५२||श्रीगुरु- रुवाच मा भीः पापोत्थरोगेण पापं भुक्तं अतो मय्यचला भाक्तिर्जाता॥५३।। अत्राघहे तीर्थराजे संगमे स्नाहीत्युक्त्वा प्रभुः सोमनाथमाह ।। ५४ ॥ पट्कूले स्नानं कारयित्वाश्वत्थमर्चयित्वाश्वानयेति ॥ ५५ ॥ सोऽपि तथा कारयित्वा गुरुपादयोः पातयामास तमुत्थाप्येश आहोत्तिष्ट वपुः पश्येति ॥५६॥ स शुद्धः किंचित्कुष्ठांकिताष्ठीवदंगं दृष्ट्वा ह।। ५७ ।। भगवन्कुतो- समिदमवशिष्टमिति प्रभुराह त्वत्संशयफलमिदमिति ॥ ५८॥ विप्रो नत्वा प्राह जलबुल्ल्या पीता सुधा मृत्यु नयति किं ॥ ५९॥ अज्ञानादमिन दहति किं हरे स्वभावोऽनेन पूर्णतामेति किं ।।६०॥ श्रीगुरुरुवाच याहग्य- द्भावः स नान्यथा स्यात्स्वदोपतोऽधस्यार्के शून्यतेवान्यथा भाति ।। ६१॥ मन मम किमिति त्वयि शंकोदिता तत्फलं त्विदं अत प्रतीकारं शृणु ·५४० श्रीगुरुचरिते ।। ६२ ।। श्रुतिवृहितां मर्त्यत्वप्रतिषेधपरां स्तुति कुरु तया शुद्धः कृता र्थश्च भविष्यसि ॥ ६३॥ द्विजो दीनो लोलन्नाह स्वामिन्सांतःस्थोऽसि तवाग्रे किं वाच्यं ।। ६४ ॥ लिपिमपि ज्ञातुमक्षमोऽहं कथं स्तौमि अन्य- किमपि कर्तुं यथाहं नियोजय ॥ ६५ ।। प्रभुः प्राह हस्तिदंतवद्वाना- सकृन्निर्गतं वाक्यंन पुनरंतः प्रविशति।।६६।। उक्तमेव कार्यमित्युक्त्वा मंत्रितं भस्म तन्मुखे क्षिप्त्वा प्राह मां स्तुहीति ॥६०॥ सोऽपि गीपति- वर्भूत्वा प्रेमगौरवनम्रांगो गद्गदवाचा तुप्राव ।। ६८ ॥ हे ईश तत्त्वम• सि कर्ता भर्ताव्ययः साक्षी आत्मा त्वं सर्वं खल्विद ब्रह्मासि ।।६९।। त्वया प्रकृतिमहात्रिगुणेभ्यो भूतान्युद्भाव्य मायामयमनशं चराचरं विश्व सृष्टं तत्र पुमान्ज्ञानपात्रं ॥७॥ सोऽपि त्वन्मायया भ्रांतः संकल्पवान्भूत्वा ॥७१।। पापेन नरके भ्रमते कल्पेपि न मुच्यते ऊर्धं गतोऽपि पुण्यझयेs धचंद्रमंडले पतति ॥ ७२ ॥ ततोप्योपधिगो भूत्वा ततोतदारा पुसि रेतो भूत्वा ॥ ७३ ।। ऋतौ स्त्रीपुंसयोगाच्छुक्ररक्तमयो गर्भत्वमेति एका हात्कलिलं पंचराताबुबुदः पश्चाद्धनो मासारकूर. द्वितीये शिर. तृतीये श्रीवा चतुर्थे त्वनोमनखाः पंचमे च ।। ७४ ।। ७५ ॥ पठे छिद्राणि सप्तमे चलनं अष्टमे धीनक्मे पूर्णो देही भूत्वाह ॥ ७६ ।। शश्वजातो मृतोऽहं वियोनी त्याद्यावामुखो जरायुपीतोऽय त्रस्तोऽभव हे देव मामुद्धरातः परं त्वां भजे ।। ७७ ॥ एवं स्तुत्वा सूतियायुना बहिस्स्यक्तो विस्मृत. धीर्मायामोहितो रोख्यति ।। ७८॥ पराधीनो व्यथां यमक्षम उत्था नादौ अनभिप्रेतमापन्नः।। ७९॥ बाल्ये क्रीडासक्तस्तारुण्ये स्त्रीभाव- रजितेंद्रियो भोगोत्सुकोऽज्ञातकार्याकार्यो दुर्मार्गगः ॥ ८०-८१ ॥ वार्धक्ये अस्तोऽस्वस्थः श्वासकासातॊऽजितेंद्रिय एवं ।। ८२ ।। शता- युरपि रान्या शिष्टं बाल्यादिभिः पराधीनतया च हृतं अतः श्रेष्ठपुंज- न्मना किं ।। ८३ ।। हे भगवन् त्वद्भस्त्या सत्संगत्या वत्साफल्यमतस्त- द्वयं याचे ८४॥ भोजनासावतीर्णोऽयं परात्मा नेप नरः॥८५।। योगेन ·चूर्णिका अ. २१ ५४१ श्रवणादिना वा श्रेयसऽयं सेव्यतां भक्तिभावनोऽयं भजतोऽनुभजति ॥ ८६ ॥ भगवन् ते गुणवर्णने श्रुतिरपि चकिताऽतो वाड्मनसाविप- यास्ते गुणाः कति वाच्याः ।। ८७ ।। इति स्तुत्वा ननाम तदा भाव- प्रसादाच्छिष्टं युप्ठ नष्टं ।। ८८ ॥ ततः स लब्धवरो गुर्वाज्ञया स्त्रिय- मानीय तत्र स्थित्वा विविधाः कथा व्यरचयत् ॥ ८९ ॥ प्रामांतरस्थ- कश्चिन्नृफेसरी कविः तो कवितां भुत्वेयमुदायपि नृस्तुतिर्ग:त्यमस्त ॥ ९० ।। कदाचिद्मामं गतो भगवान् तन्मानसपूजायां कल्लेशलिंगस्थ स्वं रूपं दर्शयामास ।। ९१।। नित्यवत्पचनूनश्लोकै स्तुवंतं तं प्रभुः प्राह क कल्लेश्वर इति ॥ ९२ ॥ स तदा ध्यानं विसृज्य नृरूपेण भगवान- वतीर्ण इति मत्या तमागात् ।। ९३ ।। पंचभिः श्लोकैः रतुवंतं तं प्राहेशं हित्वा कि नरं स्तौपीति ।। ९४ ॥ नृकेसर्युवाच मयाज्ञानेन भगवा- न्मानुपो मतः कृपयाद्य मेऽज्ञानमपास्य सत्त्वं ज्ञानं प्रदर्शितं ॥ १५ ॥ तेन मे मोहो नष्टः पूर्वपुण्य च फलितं मां शिष्यपंक्त्यां योजय ।। तदा प्रीतो भगवान्वस्त्रं दत्त्वा प्राह कल्लेश्वरं भज तत्रापि मत्स्थितिः॥ ९७।। स प्राह ते प्रत्यक्ष रूपं हित्वा गंतु नोत्सहेऽतः स्वपादाब्जे स्थिरीकुरु ॥ ९८ । कामधेनुस्त्वमनायासालन्धोऽसि भगवन्दयनीयतमस्य ममोपेक्षा मा कुरु ॥ ९९ ॥ इत्युक्त्वाग्रे पपात दयाधिस्तमाश्वास्य शिष्यत्वेनांगी- कृत्य स्वात्मसुखं ददौ ।। १०० ॥ एवं कविः भूत्वा भक्त्या भगवद्गुण- कीर्तनान्मुक्तोऽपि बभूव ।। १०१ ।। इत्येकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥ अथ द्वाविंशोऽध्यायः । नामधारक उवाच गुरो भगवत्कथां श्रुत्वापि न मेतृप्तिःश्रवणपानतोऽ तीव तृष्णा वर्धते ॥ १॥ कृपाकरोऽनलसो भवानुदारतम एव पूर्वपुण्यत ·५४२ श्रीगुरुचरिते एव संगतोस्ति ॥ २॥ सिद्ध उवाच सच्चित्सुखस्य परात्मनो गुणा- नुवादक्षीराब्धेर्लीलामृतं कति पास्यसि ॥ ३ ॥ अनंतस्य गुणान्कात्स्न्ये- न वक्तुं कोपि न क्षमः अहं तूचावचखगोड्डानन्यायतो यथामति वक्ष्ये ॥४॥ कृष्णामरजाविहारी भक्तवत्सलः भक्ताधीनत्वमंगीकृत्य तन्म- सानुगोऽभवत् ॥ ५॥ निराकारो निरीहोऽपि शुद्धसत्वस्वरूपी भावा- नजो बुद्धया संगत्य लीलया विश्वात्मकोऽभूत् ॥ ६॥ सर्वत्रगोऽपि स मुनयो मां पश्येयुरिति मत्वा ब्रह्मविष्ण्वीशरूपैः सयादिपु स्थितः ॥७॥ चतोऽपि भुवि मन्मया भूयांसो भक्तास्तेषां गोचरोभवमिति मत्वा भक्ति- प्रियः स युगे युगेऽवतीर्य भजतोऽनुगृह्णाति ।। ८॥९॥ भगवतो भक्तवा- त्सल्यं कि वाच्यं यतः पूर्णस्तृप्तोऽपि तद्गृहे भोक्तुं भ्रमति ॥ १० ॥ अन्या अपि बहुशस्तल्लीलाः केवलं भक्तानुग्रहलक्षणा एव ॥११॥ युगांतरे तपसा दुर्लभोऽपीशोऽद्य स्मृत्यैव सुलभोऽतः कलौ नो भाग्यमुदित॥१२॥ स एप भगवान् तत्रान्वहं निमंत्रितो भक्ताधीनतया भोक्तुमटति ॥१३॥ एकदा दीपावल्युत्सवे सप्तग्रामस्थाः प्रिया भक्ता गुरुं नेतुकामा एत्योचुः ।॥ १४ ॥ पंचवासरं भवंतं नीतुकामोद्यागतोऽस्मि प्रसादः क्रियतामिति ॥ १५ ॥ श्रीगुरुरुवाच यूयं सप्ताहमेक एककालिकोत्सवे सप्तप्रामेषु गंतव्यं ।। १६॥ एकत्रैकैकदिन एकैकगेहे या गंतुमुचित तथा मतं चेन्मे वरं ॥ १७ ॥ भक्ताधीनं मां यो यो नयेत्तं तमनुयास्यामीति श्रुत्वा: हमेव नेष्यामीत्यन्योन्यं कलहं चनु. ॥१८॥ अयं दरिद्रोऽयं धनीति दृष्टिं मा कुर्वित्यग्रतः पतितान्भो सम मद्नेहमेहीति बदतस्तानाह: गच्छध्वं सर्वगृहानेष्यामीति गुरुगोक्ता अपिभ्रांतास्ते कैर्विश्वस्तव्यमित्यूचुः ॥ १९ ॥ २०॥ तद्भाववित्प्रभू रहस्येकैकमाहूयाह त्वद्गृहमेध्ये कापि न वाच्यमिति ततस्तेऽन्योन्यमाशंसतो गृहान्ययुः।।२१॥ भवान्नो हित्वा फ यास्यतीति वत्यैरुक्तः प्रभुराहात्रेव तिष्ठामीति ततोऽष्टरूपैरष्टया- मगोऽभूत् ॥ २२ ॥ जगन्मयो भगवान् पंचाहं सतसु प्रामेषु स्थितो ·- चूर्णिका अ. २२ ५४३ मठे वसन्नपि ॥ २३ ॥ चतुर्विधान्नवस्त्रदानादिना तोपितो भगवान् लौकिकैकस्वरूपी संगमेऽस्थात् ॥ २४ ॥ पुनः कार्तिक्या प्राप्तास्तेऽ न्योन्यमूचुः दीपावल्या मद्गृहे भगवान् स्थित इति ॥ २५ ॥ तत्र- स्या आहुः फापि न गतोऽत्रैवास्माभिर्दीपावल्युत्सवः कृत इति ॥ २६ ॥ मृपा मृपेत्यन्योन्यं वदुतस्तानिवार्याह भगवान सूष्णीं स्थेयं सर्वत्राहं गतः खलु ॥ २७ ॥ तदा ते चकितास्तुष्टुवुः भगवन् ते महिम्नः परं पार- मजानतान्नः ॥ २८ ॥ लौफिकवाचस्तोतयात्रां कथं भविष्यति श्रुते- रण्यगोचरत्वाद्गुहाशयस्थ विश्वव्यापक यत्ते दिव्यं जन्म कर्म च भक्ता- नुग्रहार्थमेव ।। २९ ॥ ३० ॥ यदृश्यते श्रूयते चेयं दुरत्यया त्वमाया सा नो नावृणोत्विति वरं देहि ।। ३१ ।। इत्युक्त्वा प्रणतान् तान् तथे- त्युक्त्वा संतोष्य प्रस्थापयामास तेऽपि ययुः ॥ ३२ ॥ एवं सच्चित्सुखा- रमको भगवान् दुर्विभाव्या लीला इहाकरोत् ॥ ३३ ॥ भक्तिप्रियोऽसौ जात्याचारवयोरूपविद्यार्थगुणपौरुपं नापेक्षते ॥३४॥ कश्चिच्छूद्रो दास्येनैवैहिकान्भोगान्भुक्त्वांते मुक्तः ॥३५॥ कृपीवलः स स्वकर्म कुर्वन प्रत्यहं संगम यांतं गुरुं ननाम ॥ ३६॥ तद्गमागमसौख्या) संगम- मार्ग कंटका माद्यपसरणेन सुगमं चक्रे ॥ ३७॥ पुनरागतं नत्वा- नासक्त्या स्वकर्माकरोत् भगवानेकदा तं पृच्छति स्म ॥ ३८ ॥ सदा- अतः कुतः पतस्येतेन किं साध्यं किं तेऽभीष्टं वद ॥ ३९ ॥ शूद्र उवाच सुखकामस्त्वां भजामि त्वत्कृपया क्षेत्र मनोज्ञ भाति तत्प्रेक्ष पादजोऽप्यह नौपेक्ष्यो दासत्वात् ॥ ४० ॥ तदा सस्मितो भगवान् सर्वक्षेने किंचि- सादुर्भूतधान्यं दृष्ट्वा तं प्राह मद्वाक्ये विश्वासश्चेद्यावन्मदागमस्ताव- सर्व छिंधीत्युक्त्वा संगम ययौ ।। ४१-४२॥ शूद्रोऽपि क्षेत्राधिपमेत्याह ते कर निश्चित्य क्षेत्र देहीति स प्राहाद्य नेदं साध्विति ॥ ४३ ॥ शश्वत् प्रार्थ्य वार्षिककराद्विगुणं दातुं निश्चित्य प्रमाणपत्रं जग्राह सोऽपि तथा ॥४४॥ ततो लोकानाहूय छेत्तुमारेमे तदा सापत्या भार्यागत्य वारयामास ·५४४ श्रीगुरुचरिते . ॥४५||तां भीपयित्वा चिच्छेद भागवतानां निष्टवेयं भरतेन माता प्रहादेन पिता विभीपणेन भ्राता च त्यतो भार्यादेः का कथा ॥४६-४७|| साधिप गत्वाह मुंडिवाक्यानुवर्ती तेऽपपक्षेत्र निति तं वारयेति ॥ ८॥ सोऽपि दृवं प्रेरयत् स दूत एत्य गभीरवाचा निवारयामास ।। ४९॥ तं शूद्र आहाहं न विभेमि इदं पत्रमस्तीति ।। ५०॥ दूतोऽपि परावर्त्य तं न्यवे. दयदधिप आह हे शूद्रि कथं वाक्यमन्यथा, कार्य सोप्यर्थधान्यवानास्ते ॥ ५१ ॥ तदा सापत्या सा क्षेत्रसीमां प्राप्य रुदती शूद्रोऽखिलं छित्वा गुर्वागममाचकांक्ष ॥ ५२ ॥ गुरुरप्यागच्छन् छिन्नं क्षेत्रं दृष्ट्वा प्रणत तमाह किमिदं कृतमिति ॥ ५३ ।। यदन्येन मनसापि कर्तुमशक्यं मया तु विनोदेनोक्तं कुतस्ते वृत्तिः किवाढयाय दास्यसीदमपकं घृथागतं ॥५४.५५ ॥ शूद्र आह कथमप्युक्तं गुरुवाक्यं मेऽतिफलदं शास्त्रवत् येन जन्म दत्तं स वृत्तिद इति ॥५६||भक्तिश्चेत्तथा भवत्वित्युक्त्वा गुरु: र्ययौ सोऽपि तद्यान्यन् गृहमाप ॥५७॥ ततोऽर्के मूलनक्षत्रगे मेघो ववर्प तच्छिन्नमपि यावनालाद्यवर्धत ।।५८॥ प्रादुर्भूतानसंभाव्यांकुरान्दृष्ट्या सर्वे ननंदुः शूयपि हर्पिता ।। ५९ ॥ पत्युः पादौ धृत्वा सगद्गदं प्राह दयालो गुरुभक्तोऽसि ममापराधान्क्षमस्वेति ।। ६० ॥ शूद्रस्तथेत्युक्त्वा तया सह क्षेत्रं संपृष्य यांतं गुरुं नत्वा क्षेत्रं दर्शयित्वा आह ॥६॥ तव पादौ चिंतामणि. वाक्यं सुधास्पर्धि रूपं ज्योतिर्मयं चेदं घूकोऽर्कमिवानो न वेद ॥ ६२ ।। मयापीदं दिव्यं धाम पूर्वपुण्येन दृष्ट कृतार्थोऽस्मि मां मा विस्मर ।। ६३ ।। श्रीगुरुरवाच दुराचारोप्यनन्यधीमा सेवते चेत्सा- धुस्त्वं तु स्वाचारो मद्धतश्च ।। ६४ ॥ अतस्ते कुलेऽचला कमला महास्यं च तिष्ठतु नात्र संशयः ॥६५॥ इत्युक्त्वा गुरुर्गतः सोप्यऽधि: पमेत्याहाधिमार्ग प्रदास्ये ते यतो धान्यर्धिरद्भुता ।। ६६ ॥ स माह नान्यथोतिरन्यायं न स्पृशामीयमृद्धिप्रप्रसादलब्धा त उक्तमेव देहीति ।। ६७ ॥ ततः स कामं धान्यं नीत्वाऽवशिष्टं लोकेभ्योऽदात् बहवः

·चूर्णिका अ. २२
प्रकामं धान्यं लेभिरे सो पि सद्गुरुकृपया श्रीमान्भूत्वातिनीचवत् सदगुरुं
सिपेवे ।। ६८-६९ ॥ यत्रेश्यः प्रभोर्लोलाः वृत्ताः अतस्तत्पुरं धन्य-
तमं मन्ये ॥७०॥ नामधारक उवाच काश्यादिक्षेत्रं विहाय कुतोऽत्रैवो-
वास भगवान् तन्मे कथय ।। ७१ ॥ सिद्ध उवाच अधोक्षजो भगवान्
तत्र तीर्थानि सर्वशो देवांश्योक्ष्यि जगन्निवासोऽवसत् ॥ ७२ ॥ एकदा
तत्रत्यान्काशीजिगमिपून्लोकान्प्रति कलौ गुप्तानि तीर्थानि ख्यापयन्ना-
हानैव तीर्थानि दर्शयामीत्युक्त्वा तेभ्यो दर्शयन्नाह ।। ७३-७४ ।। संगमो
ऽयं प्रयागोऽत्र पढ्कूले तीर्थानि अयं त्रिवेणीसंगमोऽसौ अमरजा पाप-
भीष्टदा ।। ७५ ॥ युद्धे जालंधरेण हतान्देवान्जीवयितुमिंद्राय शिवेन
दत्तममृतं किंचिच्च्युतं ।। ७६ ॥ ततोपि महाप्रवाहो जातः सेयं काल-
मृत्युभयाघन्नी अमरजा जाता ॥ ७७ ॥ कल्पद्रुमाश्वत्थसंनिधौ मनोर-
थास्य तीर्थं तद्ने संतोपतीर्थं तत्र रुद्रः स्वयं विश्वेश्वरः ।। ७८ ।। शिवं
विधिवत्प्रदक्षिणीकृत्य वामहस्तेन नंदिनोडं धृत्वांगुष्ठतर्जन्यौ शृंगयोर्निधाय
मध्यत ईशं यः पश्येत्स देववद्भवेत् इयं भक्ततुष्टये ईशेन काशी निर्मिता
।। ७०-८० ॥ अत्र जीवन्मुक्तः शैवो लोके जड इति मतः येनाहिनेव
संगस्त्यक्तः भोगा विपमिव स्त्रीश्च शववत्त्यता ।। ८१ ।। कदाचिद्वशो स
बंधूनाहात्रेयं काशी त ऊचु! दर्शयति॥ ८२ ।। तदेशं ध्यौ ईशोऽप्या-
। गत्य तदिच्छया स्वात्मना सह तन्न काशी प्रादुश्चकार ।।८३॥ अलमध्य
उत्तमे कुंडे विश्वेश्वरलिगं तथान्यान्यपि चिह्नानि दर्शयित्वा तानाहेयं काशीह
विधिवद्यात्रा कर्तव्येति ॥ ८४१८५ ॥ प्रत्यध्दं नः कुलदैवतं विट्ठलं त्वत्र
काशीयात्रा कार्या सर्वाचनीष्टदा च ॥ ८६ ।। तत इयं काशीति गुरी
नुवति पूर्वाश्रमस्वसा रत्नागत्य प्रभु ननाम ।। ८७ ॥ स तामाहोक्त-
स्मृतिरस्ति किभिति तदा सापि स्मृत्या शरीरे कुष्ठं च दृष्ट्वा सिन्नाभूत्तां
प्रभुराह भवांतरे पापं भोक्ष्यसि चेदुष्ठं नइयेदिति ॥ ८८ । ८९ ॥ सा
प्राह पुनर्गर्भवासो यथा न भवेचधा कुरु हे परात्परान्यन जाने ॥१०॥

·५४६ श्रीगुरुचरिते ॥ गुरुः प्राह पापनाशतीर्थे त्र्यहनानात्सप्तजन्माघो नश्यति कुष्ठस्य तु का कथा ||९१|| सापि तन्न व्यहस्नानाच्छुद्धा जाता तत्र मठं निर्माय स्थित्वा मुक्तभूत् ॥ ९२ ॥ ततो गुरुजबुद्वीपस्थाखिलतीर्थवत्पापन्न कोटितीर्थ दर्शयित्वाह ।। ९३ ।। अब क्रांतिपर्वग्रहेषु स्नानदानजपादयो भाविकानां अक्षय्यानंतफलदाः ॥ ९४ ॥ गयावद्रुद्रपादाख्यमनतो दर्श- यित्वाह गयोकवत्रानुष्ठेयं तथात्र कृष्णाने द्वारवतीसमं चक्रतीर्थं ।।९५॥ द्वारकातश्चतुर्गुणफलद पतितोऽप्यत्र स्नानात्कृती भवत्यस्थि चक्रवच्च ॥ ९६ ।। ग्रामप्राग्भागो गोकर्णवत्कल्लेश्वरोऽत्र महावलेशवन्मन्मथाख्यं सिद्धिदं सागरवत्तीयं ।। ९७ ।। श्रावणे शिवेऽखंडाभिषेकात्कार्तिके दीपो. त्सवाच्च सिद्धिपूर्वकं श्रेय एव ।। ९८ ॥ इति श्रुत्वा ते तथा चेरुरीहक् क्षेत्रं विज्ञाय भगवान् तस्थौ भक्तकामदोऽसौ म्लेच्छमुद्धृत्य तत्र साक्षा- रिस्थतोऽपि जन्मांधैः सूर्य इवानं दृश्यते ॥ ९९।१०० ॥ इति द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२॥ यत्र जग- अथ त्रयोविंशोऽध्यायः नामधारक उवाच साधु साधु पावनं क्षेत्रमाहात्म्यमुक्तं निवासः॥ १ ॥ तत्र देवाद्यास्तीर्थानि च वसति यत्र साक्षाद्भगवान्सोऽयं संगमः कृष्णापंचगंगासंगम इव ।। २-३॥ अन पश्वादयोऽपि स्नान पानादिना धन्याः नृणां धन्यत्वं तु किं वक्तव्यं ॥४॥ यन्माहास्य- श्रवणात्पापक्षयस्तन्निवासिनां फलं को वदेत् ॥५॥ ये भक्तियुच्न स्तत्करे मुक्तिरास्ते मुक्ति परिभाज्य भक्तिमेव सेवते ॥६॥ पुरा मुक्त्यपेक्षा जातापि वृद्धाहतुकभक्तियोगेन व्यपेता ॥ ७॥ अतो भगवतः कीर्तनादि रोचते विशेषतः श्राव्यतद्गुणश्रवणं ।। ८॥ तवा में ·चूर्णिका अ. २३ ५४७ स्मापि देवेऽय भगवच्चरितापूर्णोऽतो मे पावन मगल भगवच्चरित ब्रूहि ॥ ९॥ को म्लेच्छ हीनोऽपि स कथ भगवत्कृपापात्रभूर्जात ॥१०॥ सिद्ध उवाच भगवत्प्रसादात्तवेदशी मतिरतो धन्योऽस्यतो वक्तु मानदोऽतीव वर्धते ॥ ११ ॥ यदा श्रीपाद कुरुपुरे प्रत्यक्ष स्थित तदा कश्चिद्रजक प्रत्यह नत्यादिना भेजे ॥१२॥ कदाचित्तुष्ट श्रीपादस्त माह रे भाविक साम्राज्य कुर्विति ।। १३ ॥ स तुष्ट कदाचियुवतीयुत भीडत सवल नृप दृष्ट्वामन्यत ॥ १४ ॥ कोऽस्य गुरु कुत इद् भाग्य धन्यमस्य जीवित कुतस्तरा मय्यस्य वार्तेति ॥१५|| तज्ज्ञात्वा श्रीपाद आहाधुना वृद्धस्त्व राज्य भोक्तु नाहस्यत आगामिजन्मनि भक्ष्वेति ।। १६ ।। भवदुक्त मे मत यूनो राज्यरसज्ञता राज्येऽपि ते स्मृति रस्त्विति स ययाचे ॥ १७॥ श्रीपादोऽपि तथेत्यूचे स प्रेत्य वेडूर्यनगरे म्लेच्छजातीय सार्वभौमोऽभूत् ॥ १८ ॥ स प्राक्सस्कारात्स्वधर्मारुचि- देवविप्रभक्तो धर्मज्ञ शुद्धात्मा सर्वभूतसमोभवत् ।। १९ ॥ तत्पुरो हितास्तमाहु स्वधर्म सेवय वर्णधर्मोऽय मनसाप्यग्राह्य ॥ २० ॥ मुसा द्यगर्देहसाम्ये कथ वर्णाश्रम अचेतनाइमादी अन्यत्राश्वत्थादौ वा कथ देवतेति ॥ २१ ॥ राजा प्राहेद बुद्धिमाद्य ईश्वरेण गुणकर्मभिदा चातु सृष्ट देवस्तु सर्वग ॥ २२ ॥ यथा शिशो स्थलाक्षराल्लिपिज्ञान तथा गुरूक्तेश्वरा कल्पनया हृत्स्थाद्बोधो भवेत् ॥ २३॥ यथा मलिन व्यादौ प्रतिविव न दृश्यते शुद्धे तु सम्यग्दृश्यते तथा समत करणे नेश्वर- प्रतीतिर्ध्यानादिना तस्मिन्नेव शुद्धे सम्यक्प्रतीति ।। २४ ।। तस्मात्स्वत - प्रमाणभूतवेदोक्तधर्मपरान्विप्रान्भक्त्या नमस्कुरुत ते देवानामपि देवा ॥२५॥ वेदानुसारिस्मृत्युक्तधर्मानुसारिलोमा अपि पूज्या अतो द्वेपशका त्यजतेति ॥ २६ ॥ तत कियता कारन राज्ञाऽके स्फोटका जातस्तेनात्यत व्यथित प्रतिक्रिययापि न शशाम ॥ २७ ॥ यावन या त्यक्तभोजननिद्रो राजा विप्रमामय विनयेन सोटशमोपाय पप्रच्छ वयं ·नश्यति ५४८ श्रीगुरुचरिते ॥ २८॥ विप्र आह त्वं म्लेच्छोऽहं विप्रोऽतो जनश्रुतिभिया रहसि वक्तव्यं ॥ २९॥ तथेत्युक्त्वा विप्रेण सह राजा पापनाशतीर्थमागतः विप्र आह पूर्वार्जितदुष्कर्मयोगाद्रोगो भवति ॥ ३० ॥ स च दान- भेपजदेवसेवनाद्विशेषतः सर्वाघहरणक्षमसाधुदृष्ट्या ॥ ३१ ।। पूर्वमुज्जयिन्यां त्यक्तकर्मा कश्चिद्विप्रः पिंगलास्यवेश्यासक्तोs- भूत् ।। ३२ ॥ तत्पूर्वपुण्यप्रभावात्तत्र ऋपभयोगी प्राप्तस्तं तौ प्रेम्णा सेवयामासतुः ॥ ३३ ॥ तं संपूज्य स्तुत्वा तत्पादतीर्थं पीत्वा भोजयित्वा पर्यके शाययित्वा तौ प्रांजली स्थितौ ॥ ३४ ॥ मुनिः प्रातरु- स्थायागात् तेन पुण्येन तौ प्रेत्यामले राजकुले जातौ दशार्णेशस्य वन वाहोर्महिष्या उदरे स विप्रो जातः तत्सपत्नी तद्द्वपाद्गर्भिण्यै गरलं दौ तेन विद्धापि न मृता दैवात्सा सुपुर्व सुतं वालोऽपि विपविद्ध उमौ व्रणातौं जातौ ॥ ३५-३६ ।। ३७ ॥ नानोपायैस्तदार्तिर्न शशाम उभौ निराहारी कंदमानौ निराहारौ क्षीणौ बभूवतुः ॥३८|| एकदा पूतिगंधित्रस्तो राजा सृतमाज्ञाप्य ती कानने प्रस्थापयामास ॥ ३९ ॥ सूतो घोरेऽरण्ये तो त्यक्त्वाकथयत् तदा हृष्टो राजा हृष्टयान्यभोगिन्या रेमे ॥ ४० ॥ घोर- सत्वे वने व्रणकर्पिता राज्ञी कंटकोपलादिना वस्ताभूत् ।।४१॥ सकाला सा प्राह हे देवालं कप्टेन वालेन सह हिंस्रैर्मा खादय दुःखाच मोचय ॥ ४२ ॥ एवं विलपंती साग्रे गाः प्रेक्ष्य गत्वा गोपान्प्राह मम प्राणास्तु: पोत्क्रामंतीति ॥ ४३ ॥ ते तामाहुः समीपमिदं जलं मंदं व्रजेति तथे- ति सा सरो गत्वापः पीत्वा तत्स्थस्त्रियः प्राह कोऽन्न राजात्र प्रजा हृष्टा भांतीति ता आहुः पद्माकरः साधुवैश्योऽत्र कृती राजेति ॥४४-४५॥ अत्रांतरे दास्य आगतास्ताभिः सह पुरं गता सा सर्व राज्ञे शशंस स दयालुस्तां दोनां ररक्ष ततः सुतोऽल्पकालेन व्रणत्रस्तो ममार ॥ ४६॥ ॥४७राज्ञी प्रेतमाह शोकाणचे दीनां मां त्यक्त्वाक यास्यसि त्वत्कृते मया भुक्तं कष्टं न स्मरसि कि त्वदर्थे भर्तृमावादयोऽतरिताः तथापि ·चूर्णिका अ. २३ ५४९ मया त्या दृश्वा दुःखं विस्मृतं त्वं मे जीवस्त्वयि यातेऽहं मरिष्ये ॥४८॥ ॥४९-५०।।इति तद्रुदितं श्रुत्वा गच्छन्नृपभो मुनिर्विशं प्राप्य सर्वं ज्ञात्वा तां प्राप्य कृपयाह ॥५१॥ हे राज्ञि कुतो रोदिपि इदं जगन्मायामयं असत्यं भौतिके नश्वरे देहे कुतः पुत्रादिकल्पना ॥ ५२ ॥ यथा कोट: कंटककुटीरेण यावदायुश्चेष्टते तथाऽवशो जीवः पूर्वोपार्जितदेहेन यावदा- रब्धं चेटते ।। ५३॥ कालकर्मगुणोत्पन्नोऽयं जीवस्तु चिदंशः सर्वगो न • संबंधलिंगभाक् अनादित्वाहिस्त्वांचूतवान्जगुः ॥ ५४॥ अनयोर्मध्ये न कोपि शोकविपयोऽतः सात्विकी धृतिं धृत्वा प्रारब्धमभंती यावदायुः परेश्वरं भजेति ॥ ५५ ॥ इत्युक्त्वा स विरराम साज्ञानविलवा प्रणम्याह ॥ ५६ ।। कारुण्याद् भवतोक्तं तत्त्तमज्ञानोपहतायां मयि कथं तिष्ठेत् ।। ५७।। येन मे मनः सुप्रसन्नं भवेत्तद्विधीयतां दुःखदशायामपि मह्यं भवानीश्वरेण प्रहितः ।। ५८ । कारुणिको मुनिस्तच्छ्रुत्वा वालं स्वसेवक ज्ञात्वा प्रससाद साधवो हि नत्या फलंति ।। ५९ ।। तपस्वी साक्षाच्छंभु- खि स शिशवे भस्म चिक्षेप तदा स सुप्तोत्थितवदुत्तस्थौ ।।६० ॥ तस्मै खङ्गं शिवकवचं द्वादशसहस्रनागवलं च दत्वाऽयं भद्रायू राजशास्वाऽ जेयो भवेदिति मुनिस्तमाह तदा माता सुतश्च दिव्यांगो बभूवतुः हे राजन्नेतावान्साधुमहिमातः साधुमेव शरणं व्रज ।। ६१-६२-६३ ॥ राजोवाच सन्माहात्म्य साधूक्तं ईटक्साधुः कास्ते तन्मे कथय कथं म्लेच्छाय कथनीयमिति न मंतव्यं यस्माच्छुद्धधीरहं विप्रदासः ॥ ६४- ६५ ।। विप्र उवाच भीमामरजासंगमे साक्षादीश्वर इव कश्चित्साधुरास्त इति श्रुतं तं शरणं व्रजेति ।। ६६ ॥ तच्छ्रुत्वा राजा सत्वरं राष्ट्रमेत्य शिविकारुढः ससैन्यः साधुसंदर्शनाय ययौ ।।६७॥ स गंधर्वपुरमेत्य पौरा. न्पप्रच्छात्र साधुः कारते तं मे दर्शयतु भवंत इति ॥६८॥ म्लेच्छान्दृष्ट्या 'भीवास्ते नोचुः पुनराह राजा तदर्शनायागतोऽस्मि स फास्ते कध्यता- ·५५० श्रीगुरुचरिते ते आहुः संगमेऽस्तीति तच्छ्रुत्वा स पादचारी मिति ॥ ६९॥ तदा संगमं गत्वा ।। ७० ॥ गुरुं ददर्श गुरुरपि तं दृष्ट्वा प्राह रे रजकानुग क्व तिष्ठसीह कुतो नागत इति तदा लब्धस्मृतिः स आह ॥७१।। त्वद्दत्त: राज्यसक्तेन मया तव पादौ विस्मृतौ योऽहं पूर्वरजकः स इदानी राजेयं भवत्कृपा हे सत्यसंकल्प मेऽपराधान्क्षमस्व हे कृष्णाविहारे श्रीपाद तेऽनुगं प्रणतं रजकं मां पाहि स्फोटकातिनिमित्तेन ते दर्शनं जातं विस्मृतापि संविदद्यैव लब्धा ।। ७२-७५ ॥ व स्फोटको दर्शयेति' गुरुणोक्तों के संतमपि स्फोटकमदृष्ट्वा चकित आह ॥ ७६ ॥ स्वामिन् तेऽनुगोयं स्फोटकोऽन्यायवर्तिनं देवयं मामानीयान्यत्र गत इति मन्ये ॥ ७७ ॥ तव जाग्रत्सु वाक्येषु दुःखदोपपरिप्लुतेऽसारे संसारे मनं मामुद्धर ।। ७८ ॥ श्रीगुरुरुवाच भोगैस्तृप्तोऽसि किं राज्यं भुक्तं पुत्रा- दयो लब्धाः का वापेक्षावशिष्टा हे म्लेन्छ सत्यं वदेति ॥ ७९ ॥ स प्राह भवत्कृपया सर्व परिपूर्णं भवदत्ताखिला श्रीभगवते दर्शनीयेत्यपेक्षित।।८०॥ श्रीगुरुरुवाच गोने राज्ये यतेर्मम गमनं कथं मां वर्णास्त्वां च म्लेच्छा हसिप्यंति ।। ८१॥ राजीवाच अहं रजको भवाश्छ्रीपादश्च इतःपरं पुरे न हिंसेत्युक्त्वा गुरुं नीतुकामो नमनस्तुवत् ।। ८२ ॥ गुरुः प्राह भक्त वात्सल्यान्मद्भक्ता नोपेक्ष्या अतस्तुष्ट आयास्ये।।८३॥ स तच्छ्रुत्वा प्रतीतो. गुरुं शिविकायामुपवेश्य शिष्येभ्यश्च वाहान्दत्वा तत्पादुके गृहीत्वा पाद चारेणान्वगात् ॥ ८४-८५ ॥ तं प्रभुराहेतो दूर गंतव्यमतो राज्ञस्तेऽदो न शाध्यं ।।८६।। स प्राह को राजाऽहं तु तेऽनुगो रजकस्त्वन्न्यस्तभूभार: स्त्वदाज्ञावशवर्ती ।। ८७ ॥ श्रीगुरुरुवाच दिक्पालाशैरते राट्त्वं दत्तं तेन त्वं सत्कार्योऽसि हे राजन् ममाज्ञयाऽश्वमारुह्य बजेति ॥ ८८॥ ततः सोऽश्वमारूढः भगवान् तमाह गत्यानया कमलोपो भवेदतोऽने प्रजामि ॥ ८९ ॥ त्वं मंद पापनाशतीर्थमेहि इत्युक्त्वा क्षणापेन चतुश्चत्वारिंश- .

·चूर्णिका अ. २३ स्क्रोशमपि तत्प्राप ॥ ९० ॥ सशिष्यं तीर्थे सांध्यं कर्म कुर्वाणं तं दृष्ट्वा चकोरश्चंद्र इव हृष्टो नागनाथः सायंदेवसुतस्तं सादरं प्रार्थ्य गृहं नीत्वा भोजयामास ।। ९१.९२ ॥ सशिष्यः स भुक्त्वा तमाहात्र म्लेच्छो राजा आगमिष्यत्यतोऽस्माभिस्तीर्थे स्थेयं ॥ ९३ ।। इत्युक्त्वा तीर्थं गतो राजापि तदागत्य पादचारी गुरुं स्वपुरं निन्ये ॥९४ ॥ अलंकृतं रत्नतो- रणपताकादिभूपितं गीतवाद्यजयशब्दसंकुलं पुरं शिविकास्थो भगवान्त्र- लटीपैर्नीराजितो विवेश ॥ ९५-९६ ।। पट्टकूलाच्छादितमार्गेणांतःपुरं गुरुं नीत्वा तस्मै महिपीपुत्रादिभ्यो दर्शयामास ॥ ९७ ॥ गुरुं भद्रासने शिष्यांस्तदनुगणपीठे चोपवेश्य नृत्याद्यकारयत् छत्रचामरमालिने गुरवे च प्रकृतीदर्शयामास ।। ९८-९९ ॥ म्लेच्छास्तं धिक्चकुर्द्विजाः पुण्यश्लोकोऽयमिति प्रशशंसुः ॥१०० ॥ गुरुराह रे दास प्रकृतीदृष्ट्वा हृष्टोऽस्मि ते वुद्धिरलं जाता वा न वा वद ॥ १॥ स आहामि तुष्प्रेोऽतः परमं भवत्पदसेवनं कांक्षे तदुरापमपि मे देहि ॥२॥ अद्य भवते सर्वस्वात्मनिवेदनं कुर्वे इत्युक्त्वा तथा चकार ।। ३॥ श्रीगुरुरुवाच त्वया साधु कृतं अनेन तुष्टस्ते शुद्धभावाय कांक्षितं दास्ये ॥ ४ ॥ इत्युक्त्वा यूने तज्ज्येष्ठपुत्राय विनीताय भूधुरं दापयित्वा गुरुस्तमाह।।५।। सर्व परित्यज्य श्रीपर्वतं गच्छाहमपि शिष्यादीनाश्वास्या- गमिष्यामि तल मदर्शनात्त्वं कृतार्थो भविष्यसि।। ६ ।। इत्युक्त्वा शिष्यैः सह गौतमी गत्वा स्नात्वा भीमामरजासंगम प्राप्तः ॥ ७॥ तं दृष्ट्वा हृष्टाः सर्वे नीराज्य ब्राह्मणभोजनं चक्रुः ॥ ८ ॥ भाक्तः प्रसूता म्लेच्छा अपि भजत्यतोत्र घोरे कलौ साक्षान्न स्थेयमिति गुरुरमंस्त ।।९।। ततः श्रीशैलं सर्वस्वात्मार्पणेन तुष्टः भगवान् म्लेच्छायापि सद्गतिं दत्वा मठमेत्य ॥ १० ॥ भक्तकामधेनुत्तत्र तस्थौ स तत्र सतां गोचरो नानार्याणां जन्मांधानां भास्कर इव ॥ ११ ॥ कृष्णापंचनद्यां प्राप्तः स्नात्वात्र संगमे मध्यान्हिकं कृत्वा मठे मिक्षा भुक्त्या तिष्ठति ॥ १२ ॥ गत्वा ·५५२ श्रीगुरुचरिते तत्र विविधा लीला दर्शिता दर्शयति दर्शयिष्यति च तस्य दुर्ग्रहं प्रभावं को वेत्ति ।। १३॥ यो यो यस्य कामः स तद्भजनासिद्धिमेति यतोऽ सौ भक्तिभावनो भजतोऽनुभजति ॥ १४ ॥ कलौ भगवत्कला प्रायो न जागरूका यस्मात्साक्षात्फलदं तं भगवंतं भजेति ॥ १५ ॥ एवं सिद्धोक्तं श्रुत्वा श्रद्धयासंशयं गुरुमभ्यर्च्य नामधारको गुणानुवादश्रवणान्मोक्षं प्राप ॥१६॥ तत्संवादमयं धयं ग्रंथं गुरुचरिताख्य गंगाधरात्मजो व्यरचयत् ॥१७॥ यत्र कापि स्थापितः प्रेतभूतरक्षोमुख्यासद्ग्रहार्तिन्न एपः । सप्ताह तत्पाठिने शृण्वतेऽपि दत्तात्रेयोऽभीष्टकामान्ददाति ॥ १८॥ स एवा. त्रेयगोत्रोत्थगणेशब्रह्मपुत्रगां । पुनानोो जयत्यत्र ग्रंथात्मा तारको व्ययः ॥ १९ ॥ ॐ नमो भगवन् विश्वहेतो ब्रह्मेडिताज ते मालीनो विश्वभृतीलाविहार्यस्याभावनः ॥ २० ॥ इति त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥ इति चूर्णिका समाप्ता ॥ श्रीगुरुदेवदत्त ॥

·श्रीगुरुचरिते शुद्धिपत्रम् पृष्ठम् २ " -~- १ स्वस्वविषय सन् अमूल्या उरवः तथाप्येपा विवक्षितत्वात् पूर्वमुक्त्वा श्रीगुरुचरिते श्रीगुरुस्तुतिः समौ समानस्वभावा श्रीगुरुचरिते सत्व परात्मा श्रीगुरुस्तुतिः इत्यारभ्याष्टमि. एक सत् ‘इन्द्र कार्तवीर्य .. " २० पंक्तिः अशुद्धम् स्वस्व विषय २४ सन अमल्या उरवः २४ तथाप्येपा १७ विवाधिवात् पूर्वमुत्ववा श्रीगुरुस्तुतिः मानसपूजा २४ समा समानस्वभाव श्रीगुरुस्तुतिः ३ सत्वं परात्मा मानसजा इत्यारभ्याष्टाभि ८ एत् ‘इक सन्द्र २ कार्तवीर्य द्रपश्चात् इत्यादि श्रीतीभ त्यागपरा शिष्याः २२ सतो वल्लभा योग्याः कि द्दानाननु तद्रप मिथ्या वा एनमन्व " १ २१ २३ २६ २३ द्रष्ट श्रोतृ ३० mrm इत्यादि श्रुतिमि त्यागपराः शिष्या: सतो वल्लभा योग्या कि दानाननु तद्प मिश्या का एनमब्रुव ३७ ४२ ४६ ·(२) पंक्तिः पृष्ठम् ४८ अशुद्धम् शुद्धम् मनातौ सत्या मरणेन हत्य २१ १० मप्राप्तौ सत्या मरणेन हत्या or ૭૨ २२ ७५ २२ तथेस्तुक्त्वा प्कारणात् भृत्वा भमयभावाः नासगो भेदश्च भक्षतीत्यूह्य विश्वमसृजत् ठापवादेपि धातोरपे तत्कृतद्यान सकाशात्रीणि तथेत्युक्त्वा कारणात् भूत्वा भूमयभावाः नासगोऽभेदश्च भवतीत्यूह्यम् विश्वमसूजत् ठोपवादेपि घातोरुपे तस्कृतध्यान ८५ १०४ ૨૨ १२ सकाशात् त्रीणि उरु जडे १२७ ૨૨ २३ पजान्हि तथाभुत अभु मकचे १३३ २२ २३ कथ व्रते " उरुजड पूजान्हि तथाभूत अभूत् मकचे कथ व्रते तेऽतः मुदानंदेन साधि सर्वान्देवानपि दहत्यमिः वक्तुमिति अपनियादि पोप्य १३७ व्रतेऽतः मुदानदेन सार्ध सर्वान्देवानपि दहत्यनि वत्तमिति अपरियादि प्रोप्य " २२ १५ ·(३) पृष्ठम् पंक्तिः ८ अगुद्धम् स्वानदी धमाधम । प्रतिष्ठा विभेति सतुपं धान्यः विपुन्छशगो शुद्धम् स्वानदो धमाधमा प्रतिष्ठा विन्दते सतुपं धान्य- विपुन्छशंगो २. १८० १८४ भतायें लट भूतार्थ लट् १८ २० १६ डीप तदिने किप एव - २०५ २०७ २२२ १० ११ टीप् नदिने किए एव गर्भस्य पित्रादिशब्दप्रयोग तथाविद्या कर्म मेवैतद्यद् पिपीलिका साधनभूत पर्यायनामक चित्तशुद्धये ईश्वरो " २३ ૨૨૭ २४२ २५० " " " १८ २५१ २५४ गर्भम्य पित्रादीशब्दप्रयोग तथाऽविद्य कर्मः मेवैतद्यद् पिपीलीका साधनभत पर्यायनायक चित्तशुधेश्वरो वधः सहधर्मिणी वित्पत्तिः भता करण निवेम छुगाता यज्ञाशिष्टान्न पर्ववत् वैश्योष्टालेगुन रक्षान्तेस्तन्माला यत्र तूष्णा वधूः सहधर्मिणी विपतिः ९ ५ २८४ २८५ २९१ भर्वा करण न वेनि ग्छुगार्ता यज्ञशिष्टान्न पूर्ववत् वैश्योष्टागुलेन रक्षान्तैस्तन्माला यत्र तूष्णीं २१ " २० ·(४) शुद्धम् नामावेंध भजे पूजयेत् ३१४ ३१६ ३१८ ३२९ हरिन पूज्यः ३४६ ३६१ ३८६ ४०३ ४११ ४२१ ४२८ पंक्ति. अशुद्धम् १४ नाभावध २३ यजे पजयेत् १५ हरिन पज्यः पायभत १८ याद्या शेषा १९।२० शुक्शेणित नाघोत्थ १२ मकीभूते ૨૨ भजना १४ तनुर्भया १८ सतोपतीय १० श्रीपद स्तदो भलेच्छा २० इत्यकप्रत्ययः ૨ ध्र चे कोशाना ९ र:जसत्व मतेभ्य १६ प्रत्यागात्म २ क्षुत्पिपासादायः पुनानानिमीलति १६ सन्मागांपि चलोरकिंतु दुर्वलानन्द येरन्न द्रयाः मायभूत याद्याशेषा शुक्शोणित नाघोत्थ मूकीभूते भजन तनुर्भूत्वा सतोपतीय श्रीपदस्तदा म्लेच्छा इत्यूकप्रत्ययः श्रेष्ठ चेत् कोशाना रज.सत्व भूतेभ्य प्रत्यगरिम मैहि क्षुत्पिपासादयः पुनीनां निमीलति सन्मागोपि चलेकितु दुलानन्द पैरन्न दयाद्रः ४४५ ४४९ ४५० ४५२ महि " ·पृष्ठम् ४७८ पंक्तिः २ १७ ४८९ अशुद्धम् पर्वलीला पाजितास्ते हतंति हेतुमिमुग्यो प्राप्ये सर्वर्षिधि क्षणान्मको पितस्तर्प लिस्प्षा शुद्धम् पूर्वलीला पूजितारते इतेति हेतुभिर्मग्यो प्राप्यो सविधि क्षणान्मको पितृस्त लिवा ४ " २० २२ प्रीतो राज प्रीतो राजा १९ श्रुत्यद्विधे तामिनाशे समंत्र हेवाः मदं २४ ३ अंत्योद्वैधे तामियासन् समक्ष दताः मत्रदर्भासन नीचगमनगोतुलस्यश्च ४ मत्रगो तुलस्याच करे वादाय करे वाय विप्रामर्तन्य सतुशीर्ण विप्राष्टधामूर्यन्य सच्छिद्र शीर्ण निनमो ब्राह्मण त्रिनमो ब्राण . ५२४ ५२७ ५३२ ४ स्यपत्येष्ट जो आसाराति ७ स्त्र्यपत्येष्टयुद्धो आसारार्ति पर्व त्व पर्व त्व दुत सिद्धिः द्रुता सिद्धिः ५३८ ५३८ ५५२ ५५२ ९ ६ स्वमतोऽज्ञा धृतमांस सौराष्ट चरित्राख्य स्यामावनः स्वमतोऽज्ञाः धृतमासा सोराष्ट्र चरित्राख्य स्यायंभावनः -

·BH CAO
IN
RAAVAA
NG