·No text on this page.

·THE L...
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES
A
COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS.
No's. 428, 429, 430, 439, 442, 451, 452, 460, 461 & 462.
cos
THE
SAMSKĀRA GANAPATI
BEING AN EXHAUSTIVE COMMENTARY OF THE PARASKARA
GRHYASUTRA WITH TEXT.
( From the begining to Kaņdikā XII of Kāņda II )
BY
YĀJNĪKA S'RI RAMA KRIS'NA S'ARMA
Edited by
NYAYACHARYA KAYYATIRTHA
PT. DHUNDHIRĀJA S'ĀSTRI
Principal, N. V. Vidyalaya, &
VEDACHARYA
PT. MĀRTANDA S'ĀSTRI
Prof. Goyanka Sanskrit College, Benares.
FASCIOULUS, I-X. 2-90,
PUBLISHED BY
JAYA KRISHNADAS HARIDAS GUPTA
The Chowkhomba Sanskrit Series Office,
BENAR E S.
1938

·ORAOODIOMOCKODIGIOBOOK *श्रीः आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृतम्। सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २॥ स्तबकाः ४६०,४६२, ४६२. Printed by Jaya Krishna Das Gupta out the Vidyr Vilas Press, Benares. 1938.

·* चौखम्बा-संस्कृत-ग्रन्थमाला *-
(ग्रन्थ-संख्या ८० )
न्थाङ्काः ४२८, ४२६, ४३०, ४३६, ४४२, ४५१, ४५२, ४६०,
४६१, ४६२.
"
याज्ञिकमूर्धन्य-रामकृष्ण-विरचितः
संस्कारगणपतिः।
'परस्करगृह्यसूत्रीयप्रथमकाण्डमारभ्य द्वितीयकाण्डस्थद्वादशकण्डिका-
पर्यन्तविस्तृतविवरणरूपः ।
सम्पूर्णमूल-क्षेपक-परिशिष्टादिसहितः।
वाराणसेय नित्यानन्द वेदविद्यालयीय प्रधानाध्यापकेन
न्यायाचार्य पण्डित दुण्डिराजशास्त्रिणा
नियातः
गोयनका संस्कृत विद्यालये यजुर्वेदाध्यापकेन
वेदाचार्य पण्डित मार्तण्डशास्त्रिणा
संशोधितः।
प्रकाशक:-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्ता-
चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस,
बनारस सिटी।
१९९५
अस्य सर्वेऽधिकाराः प्रकाशन स्वायत्तीकृताः ।

·-
प्राप्तिस्थानम्-
चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय,
बनारस सिटी।

·|| श्राः ॥
17
अत्र पुस्तके सङ्कलितानां
विषयाणामनुक्रमणिका।
विषयाः
पृष्ठाङ्काः
१-४
१-४८
१ भूमिका
२ विषयानुक्रमणिका
३ संस्कारगणपतिः
४ अवशिष्टगृह्यसूत्रम्
५ अवशिष्टक्षेपकण्डिका:
६ शौचपरिशिष्टम्
७ भोजनपरिशिष्टम्
८ प्रमाणग्रन्थमूचीपत्रम्
१-६१३
१-११
११-१३
१३-१४
१४-१५
on

·No text on this page.

·भूमिका । उपोद्धातः। अथायमारभ्यते संस्कारगणपतिनामा पारस्करगृह्यसूत्रीयसंस्कारप्रकरण- व्याख्यानरूपस्तत्प्रतिपादकनिबन्धनिकरेषु चूडामणिमहानिबन्धो मुद्रयित्वा प्रकाशयितुम् । संस्कारप्राधान्यम् । यद्यपीदमीयमूलसूत्राणां गृह्यसूत्रमिति समाख्यया गृह्याग्निव्याप्तकर्म- बोधकत्वं प्रतीयते, तथापि प्राणभृन्न्यायेन त्रेताग्निसाध्यसंस्कारेतरसंस्कारपर- तया ताहकर्मप्रतिपादकत्वमवसेयम् । अस्य शुक्लयजुःशाखीयगृह्यसूत्रस्य विर. चयिता महर्षिप्रवरः पारस्कराचार्य एव कात्यायन इति पारस्करसूत्रगदाधर- भाष्यादिपर्यालोचनयाऽवगम्यत इति विद्वांसः। विक्रमसमयात्पूर्व . दशम- शताब्दीस्थितिकालस्यापस्तम्बस्य पूर्ववर्ती कात्यायनोऽयं वार्तिकप्रणेतुः कात्या. यनापरनाम्नो वररुचेविभिन्न एव । गृह्यसूत्राणां प्राचीनकर्कजयरामहरिहर- गदाधराचार्यादिकृतभाष्यैः समलङ्कृतत्वेऽपि संस्काराणामेव स्मार्तकर्मसु प्राधान्यात्प्रचलितत्वाच्चेन्द्रयागादीनां परिशिष्टानामतथात्वात्तन्मात्रप्रतिपा- दकद्वितीयकाण्डीयचतुर्दशकण्डिकान्तग्रन्थस्यैव विवरणं विहितं तत्रभवता विजयसिंहदेवनृपतिसम्प्राप्तजीविकेन वाराणसीवास्तव्येन काण्वयजुःशाखी. येन कोण्डभट्टापरनामधेयकोनेरदेवतनूजन्मना विद्वद्वररामकृष्णयाज्ञिकमूर्ध- न्येनेति उपोद्घातीयपद्यसमुदायैः स्वयमेव निर्धारयिष्यन्ति विद्वत्प्रवराः । निखिलश्रौतस्मातकर्मसु संस्काराणामेव प्राधान्यमित्यत्र- पञ्चविंशतिसंस्कारैः संस्कृता ये द्विजातयः । ते पवित्राश्च योग्याश्च श्राद्धादिषु नियोजिताः ।। (वारमित्रोदये) वैदिकैः कर्मभिः पुण्यनिषेकाद्यैर्द्विजन्मनाम् । कार्यः शरीरसंस्कारः पावनः प्रेत्य चेह च ॥ संस्कारैः संस्कृतः पूर्वैरुत्तरैरनुसंस्कृतः। नित्यमष्टगुणैर्युक्तो ब्राह्मणो ब्रह्मलौकिकः ॥ ब्राह्मं पदमवामोति यस्मान्न च्यवते पुनः । ( शंखस्मृतौ ) ब्राह्मसंस्कारसंस्कृत ऋषीणां समानतां गच्छति । दैवेनोत्तरसंस्कारेण संस्कृतो देवानां समानतां गच्छति ॥ ( हारीतस्मृतौ) स्वाध्यायेन व्रतोंमैस्वैविध्येनेज्यया सुतैः । महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः ॥ ( मनुस्मृतौ) ·इत्यादीनि वाक्यजातानि प्रमाणीक्रियन्ते। तथा चैहिकपारलौकिक- सकलकर्मजन्यफलप्राप्तियोग्यतापादककायविशुद्धिसायुज्यतादिजनककर्मविशे- षत्वं संस्कारत्वमिति संस्कारसामान्यलक्षणमव्याप्त्यादिदुष्टिविरहितत्वान्नि- दुष्टमिति बोध्यम् । संस्कारविभागः। ते च संस्कारा द्विविधाः-ब्राह्मा दैवाश्च । तथाच हारीत:-द्विविधोहि संस्कारो भवति ब्राह्मो देवश्चेति । तत्राद्या गर्भाधानाद्याः, तथा चाऽत्रापि हारीत:- गर्भाधानादिः स्मार्तो ब्राह्मः स्नानान्त इति । आदिपदग्राह्यास्तु- गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तो बलिरेव च । जातकृत्यं नामकर्म निष्क़मोऽन्नाशनं परम् ॥ चौलकर्मोपनयनं तव्रतानां चतुष्टयम् । स्नानोद्वाही चायणमष्टका च यथा तथा ॥ श्रावण्यामाश्वयुज्यां च मार्गशीर्ष्या च पार्वणम् । उत्सँगश्चाप्युपाकर्म महायज्ञाश्च नित्यशः ॥ संस्कारा नियता ह्येते ब्राह्मणस्य विशेषतः। इति वीरमित्रोदयप्रोक्ताः पञ्चविंशतिः। व्यासेन तु- गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तो जातकर्म च । नामक्रिया निष्क्रमोऽनप्राशनं वनक्रिया ।। कर्णवेधो व्रतोदेशो वेदारंभक्रियाविधिः । केशान्तः स्नान उद्वाहो विवाहोऽग्निपरिग्रहः। त्रेताग्निसङ्ग्रहश्चैव संस्काराः षोडश स्मृताः ॥ इत्यादिना षोडशैवोररीकृताः । एत एव चाधुनिकस्मातकर्मसु बिशेषतः प्रचलितत्वात्सर्वसम्मता इत्यत्र- त्रयोदशानामाधानामधिकारी पिता भवेत् । इतरेषां त्रयाणां स्यादधिकारी स्वयं सुतः ॥ इत्यादीनि गृह्यपरिशिष्टकारिकाद्युक्तवाक्यानि प्रमाणम् । एते च यद्यपि सरच्छाखासु प्रतिपादिता अभिन्ना एव, तथापि- स्वे स्वे गृहे यथा प्रोतास्तथा संस्कृतयोऽखिलाः। कर्तव्या भूतिकामेन नान्यथा भूतिमृच्छति ॥

·भूमिका। इत्याद्यङ्गिरःस्मृत्यादिवाक्यसमूहः स्वस्वशाखाविहिता एव तत्तच्छाखामा लिभिर्विधेया इत्यवधेयम् , अन्यथा शाखारण्डदोषापत्तेस्तथा चोक्तं वसिष्ठेन- न जातु परशाखोक्तं बुधः कर्म समाचरेत् । आचरन्परशाखोक्तं शाखारण्डः स उच्यते ।। इति । एतेन सर्वदेशीयदशविधव्राह्मणानां विवाहादिसम्बन्धो वैध इति वदन्तः सर्वत्र सार्यमापादयन्तः पण्डितम्मन्याः केचिदाधुनिकाः प्रत्युताः । संस्कारगणपतेर्विशेषः। ननु सत्स्वन्येषु सूत्रव्याख्यानेषु कुतोऽयमपूर्वव्याख्यानव्यापारायास इति चेत , प्राचीनतमकर्काचार्यकृतभाष्यव्याख्यानोपजीविनां जयराम-हरिहर- गदाधरादीनां यथासंख्यं मन्त्रविवरण-पद्धति-ज्योतिःशास्त्रानुसारितक्तत्कर्म- शुभाशुभविहितप्रतिषिद्धयोग, प्रासङ्गिकार्कविवाहादिवर्णनरूपप्रधानविषयमा- प्रतिपादकतया नाखिलविषयाणामेकेनैवावयवेन सम्प्रतिपत्तिरित्या. लोच्य सकलसंस्कारेषु प्रासङ्गिकविषयेषु च प्रमाणभूतानि संहिता-सूत्र- स्मृति-तन्त्र-भाष्यादिवचनजातानि महता श्रमेणाऽन्विष्य ३७७ प्रमाणनिब. न्धानां साहाय्येन भूतपूर्वव्याख्या,णां च कृत्स्नान् विषयान् यथावस्थितान् न्यायोपन्यासेन व्याचक्षाणेन श्रीरामकृष्णविदुषाऽतीत्यापि निखिलभाष्य- कृतो न स्वव्याख्याने भाष्यत्वस्याभिमानलवोऽपि स्फुटीकृत इति नाव्यक्त संस्कारगणपतिमधीयानानां याज्ञिकप्रवराणाम् । एवञ्च संस्कारोपयुक्तनि- खिलविषयाणामाकरत्वात् संस्कारगणपतिः संस्कारान्तगृह्यसूत्रव्याख्याननि. बन्धेषु प्रधान इत्युक्तौ न काप्यतिशयोक्तिः स्यात् । ग्रन्थकर्तृसमयपरिचयादि। ईदृशोऽस्य श्राद्धगणपतिसहोदरस्य महानिबन्धस्य निर्माता तत्रभवान् सुगृहीतनामधेयः श्रीरामकृष्णयाज्ञिको दाक्षिणात्यवैदिकसमाजे प्रसिद्ध एव । स चायं निर्णयसिन्धुकाराद्विद्वत्प्रकाण्डात्कमलाकरभट्टादर्वाचीनः "शाके त्रिनगभूपाख्ये” इत्यादिप्रस्तुतनिबन्धनिर्मातृविरचितश्राद्धगणपत्यन्तोक्तप- येन १६८३ शालिवाहनशाके बभूवेति निर्धार्यते । कृतज्ञताप्रकटनम् । ईदृशस्यास्य दुर्लभस्य महानिबन्धस्य प्रकाशनाद्धर्माचार्याणां वर्णाश्रम- धर्मिणाश्च महानुपकारो भविष्यतीति मनसि कृत्वा मुद्रणाय प्रार्थितश्चौखम्बा- संस्कृतपुस्तकालयाध्यक्षः प्राचीनग्रन्थानां समुद्धरणे बद्धपरिकरः श्रेष्ठिकुला- वतंसः श्रीजयकृष्णदासगुप्तमहोदयः स्वव्ययेनैनं महानिबन्धं स्वकीयविद्या- ·४ भूमिका । विलासयन्त्रालये मुद्रितवानिति तस्मै सादरं कोटिशो धन्यवादान्प्रयुज्महे । आदर्शपुस्तकत्रयमालम्ब्यतस्य संस्करणं सम्पादितं बभूव । यत्रैक श्रीमतां प्रातः स्मरणीयानां तातपादानां तर्कतीर्थोपाधिसमलकृतानां बटुकना. थशास्त्रिणां नाथपुस्तकालयस्थं प्रायशः शुद्ध प्राचीनं च । द्वितीयं पुनः काण्व- यजुःशाखीयानां काशीस्थकाशीनाथखोंडभट्टमहोदयानां प्रायशः प्रथमपुस्तका. नुकारि नवीनलेखसंयुक्तम् । तृतीयन्तु श्री पं० दुर्गाशङ्कर लक्ष्मीशङ्करभट्ट ('भुज' कच्छनिवासि) महोदयद्वारा म०म० पं० नित्यानन्दपन्तपर्वतीयमहो। दयैर्दत्तं तदेव प्रायशोऽशुद्धम् । आदर्शत्रिकेऽपि संस्कारान्तव्याख्यानस्योपाक मपद्धत्त्यन्तस्यैवोपलब्धेरेवास्माभिरस्य सूत्रव्याख्याननिबन्धस्य संस्कारगण. पतिरित्येतन्नामान्वर्थमिति निर्धारितम् । प्रयोजनं चास्य पुरस्तात् प्रोक्तमेव । अतोऽन्ते पुस्तकप्रदानेनापूर्वसाहाय्यमाचरद्भयो बहुशो धन्यवादान् कृतज्ञतया वितीय मूलसंशोधनादिकर्मणि विशेषश्रमेण साहा यकं विदधते. ऽस्मप्रियान्तेवासिने वाराणसेयगोयनकासंस्कृतमहाविद्यालयीयशुक्लयजुर्वेदा- ध्यापयित्रे घोडेकरोपाहमार्तण्डशास्त्रिणे शुभाशिषं प्रदाय च हंसक्षीरन्यायेन दोषदृष्टीरुज्झित्वा गुणैकपक्षपातिनां याज्ञिकानामनेन श्रमेण यदि उपकार. लेशोऽपि भवेत्तदा कृतकृत्यो भवेयमित्याशासे । ग्रहमण्डलचक्रादिसंशोधन- कर्मणि सामयिकमवलम्बं प्रयच्छतां दैवज्ञप्रवर पं० यागेश्वरपाठकानां चोप. कृतीः कदापि न विस्मरिष्यामः । अत्र चाधुनिकैः प्रकाशितेषु पारस्करगृह्य- सूत्रमूलपुस्तकेषु भाष्यकारैरव्याख्याताः प्राचीनतममूलपुस्तकेष्वनुपलब्धा अपि काश्चिरक्षेपककण्डिकाः परिशिष्टभूता मध्ये निवेश्य मुद्रिता उपयुक्ता अपि ग्रन्थका प्रकरणवशादापतिता व्याख्याताः काश्चित्परित्यक्ता अपि कियत्यः। अतो प्रिन्थकर्तृव्याख्यावशिष्टपारस्करगृह्यसूत्रमूलकण्डिका अव्याख्यात. क्षेपकपरिशिष्टकण्डिकाश्च ग्रन्थान्ते संनिवेश्य समूलगृह्यसूत्रक्षेपकपरिशि- 'ष्टाध्येतॄणामपि हितं विहितमिति । एवं यथामति संस्कृतस्याप्यस्य निबन्धस्य विषयाणां सौकर्येण बोधार्थमखिलविषयाणां सूचीपत्रं प्रमाण ग्रन्थानाम- कारादिक्रमेणानुक्रमणिका च निवेशिता । कृतेऽपि संस्करणश्रमेऽत्र दृष्टि- दोषेणाज्ञानतो वा सीसकाक्षरयोजकदोषेण वा सुलभानिस्खलितानि क्षाम्यन्तु गुणैकपक्षपातिनो विद्वांसः, प्रीयताञ्चानेन व्यापारेण त्रिलोकीलोकमनोमन्दि- रचरं श्रीकृष्णाख्यं मह इति प्रार्थयते- अगस्त्याश्रमः दीपावली १९९५ विदुषामनुविधेयः ढुण्डिराजशास्त्री।

·- अथ संस्कारगणपतिस्थविषयाणां- अनुक्रमणिका । " शाखा: २३ ११ ७१३ १६ , १८ वेदानामुपवेदाः " २० विषयाः पृष्ठपङ्कयङ्काः विषयाः पृष्ठपतयङ्काः मङ्गलाचरणम् ११ तैत्तिरीयशाखोत्पत्तिप्र. अन्धकर्तृपरिचयः " ५ (प्रथमा कण्डिका) २१६ अस्याः षडशीतिभेदाः १६ १ अथशद्वस्य मङ्गलार्थत्वम् ३ २ याज्ञवल्क्यस्य वेदलाभः वेदपुरुषस्याङ्गानि , ११ कारवशाखायाःप्राथम्यम् १७ २१ उपाङ्गानि ,, २० शुक्लस्य पञ्चदश भेदाः १८ १२ स्मार्तानां वेदमूलकत्वम् ४ १ यजुर्वेदस्य लक्षणम २० १ वेदप्रशंसा १० साम्नः सहस्रास्ववशिष्टाः वेदार्थज्ञानफलम् ५१० वेदानध्ययने प्रत्यवायः ६ । अथर्ववेदस्य भेदाः संस्कारद्वैविध्यम् तेषां पञ्च कल्पानि पञ्चविंशतिसंस्काराः षोडश संस्काराः E आदोस्वशाखीयाशीघ्रहणम्, २२ स्वशाखीयं कर्म कार्यम् ९ १४ वेदेषु यजुषः प्राधान्यम् २४ १ शाखान्तरीयकर्माचरणे त्रैवर्णिकानामेव वेदाध्ययः दोषः १० १ नाधिकारः स्वशाखानुक्तं पराक्तं ग्रा. शुद्रादीनामध्यापने दोषः , ११ ह्यम् , १५ परीक्ष्य शिक्षणीयम् धर्मशास्त्रकार ऋषयः २५ १७ पौरुषा प्राचार्याः ११ ४ स्मार्ताग्नावन्यहोमनिषेधः ,, २१ शास्त्रोच्छेदकालः , १३ स्मातंषुस्वस्यैव कर्तृत्वम् २६ ३ वेदानां शाखाभेदविषयि. परिसमूहनविविः १२ ३ उपलेपनप्रयाजनम् चतुर्विंशत्यवताराः १३ १४ उल्लेखनविधिः ऋग्वेदस्य शाखाः १४ - उद्धरणविधिस्तदावश्यक. यजुर्षदस्य वैविध्यम् ॥ १३ " १४ " १६ गृह्यशब्दार्थः " २० णी कथा ३ " ताच ·२ विषयानुक्रमणिका। १८ " २३ ३२ . , १९ " २६ . " विषयाः पृष्ठपङ्कयङ्काः विषयाः पृष्ठपयङ्काः अभ्युतणप्रकार: २८ १ स्वाहान्ते होमः ४३१४ अग्निप्रणयनविधिः , १९ नुवमूलगोपनम् ब्रह्मोपवेशनम् २९ ३ पाण्याद्याहुतिपरिमाणम् ब्रह्मणा दक्षिणावस्थानप्र. सर्वाहुतिषुहुतशेषस्थापनम् ,, २२ योजनम् २० बहिःपतितहविर्षा जले क्षेपः४४ ७ कौशब्रह्मपरिमाणम् , २५ पाकयशेषु दक्षिणा १० प्रणीतालक्षणम् ३० ६ पूर्णपात्रलक्षणम् तत्पूरणप्रकारः "११ वरलक्षणम् परिस्तरणम् ,, २३ कुशकण्डिकाप्रयोगः ४५ १ पात्रासादनम् ३१ ११ आवसथ्याधानप्रशंसा पवित्रकरणविधिः तदधिकारिणः प्रोक्षणीलक्षणम् ,, १७ स्त्रीणामपि भर्ना सहाधि भाज्यस्थालीप्रमाणम् कारः चरुस्थालीप्रमाणम् ३३ ५ मनग्निकज्येष्ठसत्वे कनिष्ठ- समिल्लक्षणम् 8 स्यानधिकारः नुवलक्षणम् २२ केषां चित्परिवेदनेऽप्यदोषः , १६ असश्चरस्थानम् ३४ २५ ज्येष्ठानुनयाऽऽधानम् ४६ ७ घृताभावे प्रतिनिधिः ३५ २१ अधिकारिणोऽऽकृताधानस्य व्रीह्यादिहवींषि दोषः ३७ ६ (द्वितीया कण्डिका) १४ आधानकाल: ५०११ नुक्नुवयोदक्षिणे निधानम्,, १८ कालातिक्रमे प्रायश्चित्तम् १७ प्रागग्रसमिदाधानम् ३८ २५ मूल्याध्यायः ५१ १५ पर्युक्षणहेतुः ३8 ४ कपर्दिकोपणमानम् ५२ ४ समन्त्रककुशकण्डिकाकर- णम् ताम्रपणः १२ नित्या माहुतयः ४० १० कर्षपरिमाणम् १३ समिद्धे होतव्यम् आग्नधमने विशेषः , २२ रौप्यपणप्रमाणम् ५३ १ मुखधमननिषेधः दम्पत्योस्त्यागकरणम् ४२ ६ राजतः पाणः ६ कर्मविशेषेऽस्थाने स्विष्ट रजतमाषस्वरूपम् है कृत. ४३ १० वरमूल्यम् १५ सम्माजनाथं कुशाः तेषां वह्नौ प्रहरणम् " 8 ४१ १६ सुवर्णसंज्ञा " २२ , २६ सौवर्णः पणः " ·विषयानुक्रमणिका। "२० . १९ " १२ - " . विषयाः पृष्ठपतयङ्काः | विषयाः पृष्ठपयङ्काः वृषमूल्यम् ५३ १७ वस्त्राधाच्छादिते पीठ उप- अनडुमूल्यम् वेशनम् ६३ १६ धेनुमूल्यम् ५४ २ पोठप्रमाणम् अश्वमूल्यम् ४ | पत्नीकुमाराधुपवेशनम् २७ हिरण्यमूल्यम् भाचमनप्राणायामगणप. वस्त्रमूल्यम् त्यादिस्मरणविधिः छागमूल्यम् है सङ्कल्पकरणम् अविमूल्यम् , १० स्थालीपाका वैश्वदेवात्पूर्व वृषलीमूल्यम् कार्याः निष्कमूल्यम् , १५ वैश्वदेवस्य पौर्वापर्यविचारः ६५ गजमूल्यम् , १७ गणपतिपूजनन् ६६ २ दोलामूल्यम्" , १६ गणेशपूजाविधिमाह रथमूल्यम् ,, २० | गृह्मकर्मणि कण्डिकान्ता मन्त्राः गृहमूल्यम् षोडशोपचारा ताम्रमूल्यम् एतच्चक्रप्रस्तारः नवग्रहमखावश्यकत्वम् आहरणपक्षे आधानम् ५६ १ पुण्याहवाचनं पारक्यं आरणेयपक्षः ८ प्राह्यम् ६८३ भरणिलक्षणम् तत्कुत्र कार्यम् शमीगर्भलक्षणम् तत्रेतिकर्तव्यता अरणिमानम् अष्टदलकमलकरणप्रकार: कलशस्थापनम् भरण्यवयवाः २६ ब्राह्मणस्य साङ्कारं पुण्याह- प्रमन्थादिपरिमाणम् ५८२३ वाचनम् १६ अनिरुक्तदेवता ६० २० पुण्याहवाचनविधिः गर्भाधानादिषु ब्राह्मणभो. त्रिस्त्रिर्वाचनम् २० जनसंख्या ६१ ६ मन्द्रमभ्योश्चस्वरैः ७१ १ कर्मान्ते आशीर्वादग्रहणम् है। स्वस्तियोगे चतुर्थी (टिप्प. कर्मादौ मङ्गलस्नानम् २५ एयां विशेषः) महतादिवस्त्रलक्षणम् ६२ १६ | कलशस्थजलेनाभिषेकः एकवस्त्रनिषेधः ६३ १ मभिषेकमन्त्राः माचमने जलप्रमाणम् ,, ११ | प्रयोगमध्ये ऋष्यादिस्मर- गोकर्णलक्षणम् "१४ णनिषेधः '७२१५ ५ १३ " २१ १ १२ " १५ ·विषयानुक्रमणिका। " १५ "१४ " १३ तत्कदा भवति " १६ " २८ विषया: पृष्ठपयङ्काः विषयाः पृष्ठपङ्कयङ्काः मातृकापूजा ७२ २७ तिलादिशब्दव्यत्ययः ८ श्राद्धस्य कर्माङ्गत्वम् ७३ १२ अर्घदाने विशेषः , १२ षोडश मातरः प्रत्र निषिद्धानि कर्माणि २२ स्वगृह्योक्त्यभावे स्वेच्छ विकरविकल्पः यान्यग्रहणम् ७४ ६ स्वधादिनिषेधः "१६ मातृपूजाविधिः प्रथमान्तः सङ्कल्प: वसुधारा ७५ १ पिण्डद्व्याणि नान्दीश्राद्ध पिण्डदानं यथा बहिःशालायां पिण्डदा. कुलाचारम् नम् ८५११ श्राद्धाकरणे वैदिककर्मक अत्र प्रदक्षिणमुपचारः करणांनषेधः २० अत्र प्रपितामहपूर्घकुनाम: २२ ग्रहणम् इष्टापूर्तशद्वार्थः ७६ ५ ५ तनिषेधः असकृत्क्रियमाणकर्मसु एक आश्वलायनानामप्यनुलो. देव मातृश्राद्धम् मक्रम एव युगपत्संस्कारेवेकमेव आथर्षणानां प्रतिलोमा मातृश्राद्धम् क्रमः ८६ २ मत्र कृत्स्ना देवधर्मः , १६ अवनेजनपिण्डदानादि देव. अत्र ब्राह्मणानां प्राङ्मुखः तीर्थनैव ३ त्वं वोदङ्मुखत्वम ७८ ११ प्राजापत्यं शाखान्तरविष- यजमानस्य च वा प्रागुद. यम् & मुखत्वम् अत्र क्षीरेणावनेजनम् ७९ ४ कातीयानां तनिषेधः एतस्य दिनत्रयसाध्यत्वम ,, १५ एकैकस्मै पिण्डद्वयम् " २१ इष्टिश्राद्धादिभेदः ( टिप्प- ण्याम्) पिण्डद्वयदानं शाखान्तर. एकदिने कालत्रयसाध्यत्वं विषयं कुलधर्मविषयं वा८७ १ वा अत्र पिण्डदानं वैकल्पि- सर्वेषां पूर्वाह्नसाध्यत्वं वा , २१ कम् षड्दैवतमेतत् ८१ १ आहिताग्नेः सपिण्डकश्रा- नवदैवतं वा द्धम् अत्र उपास्मै मन्त्रजपवि. यथाकुलाचारं वा पिएड. २१३ दानम् ७७ " १३ मत्र विश्वेदेवी तनिषेधः 5. ३ २ टि धानम् ·विषयानुकमणिका । ५ " लक्षान्ते वा " , २१ " २३ " १२ विषयाः पृष्ठपयङ्काः विषयाः पृष्ठपडूयङ्का: भाषाहने विशेषः ८७ २५ मालासंस्कारः ११० १२ पित्रादित्रिभ्यः पूषां ना. प्राईवाससा जपादिनिषेधः, २० न्दीमुखत्वम् ४ मौनी जपं कुर्यात् २२ अत्र कर्तृनिर्णयः १४ सम्भाषणे प्रायश्चित्तम् अक्षय्योदकदानम ८९ ११ दक्षिणकर्णस्पर्शः तद्रव्यम् ७ पुरश्चरणम् ६ अत्र युग्मा ब्राह्मणाः - | संन्यासिनां होमादिनिषेधः ,, ११ अत्र दक्षिणाद्रव्यम् ,, १३ होमाशक्तौ द्विगुणादिजपः ,, १४ अपिण्डकवृद्धिश्राद्धम् १५ प्रत्यहं जपदशांशतर्पण अग्नौकरणादिनिषेधः नान्दीश्राद्धान्ते कतिदिन तर्पणदशांशेन मार्जनम् मध्ये मङ्गलं कर्चव्यम् ६१ ५ होममुद्राः अस्य स्पष्टप्रयोगः मुद्रालक्षणम् ११२ ३ ग्रहयज्ञस्त्रिधा १०५ १३ , अग्निकर्णादिहोमे फलम् स्कान्दोक्तं ग्रहदोषपीडि. नपविधिः तानां वर्णनम् १०६ १६ न्यासादिरहिते फलम् प्रहशान्त्यनुकल्पाः १०७ ३ वेदमन्त्रे न पल्लवादिवि. नव ग्रहाः अत्र चतुरिमण्डपविधा. अग्नि संस्थाप्य प्रहा. नम् कुण्डमेखलाविधानम् स्थापयेत् १६ गजोष्ठा अश्वत्थपत्रा वा ग्रहजन्माधवाने दोषः 8 योनिः कार्या ग्रहजन्मभुवः ग्रहवेदिकाविधानम् ग्रहगोत्राणि १०८ २ तत्र वप्रपरिमाणम् प्रहाग्नयः २३ ऋत्विग्वरणम् प्रहवर्णाः २७ १० ऋत्विगापदि कर्ताऽन्यं ग्रहस्थानानि वृणुयात २० ग्रहप्रतिमाद्रव्याणि 8 रक्षाबन्धनम् " २५ ग्रहमुखानि जपस्थानम् ,, २७ ग्रहपीठाकृतयः २२ भासनविचारः १०६ १० प्रकारान्तरेण पीठानि जपमाला , १५ अङ्गुलसंख्यानियमः १९ ५६ कामनायां विशेषः ११० २ वशिष्ठोका प्रहशान्तिः " १४ C " " " १७ ६ २७ " २० ·६ विषयानुक्रमणिका " १६ ११८ २७ १२१ १ होमविधिः ४ ६ " २३ विषयाः पृष्ठपङ्कयङ्काः विषयाः पृष्ठपयङ्काः होमपरत्वेन ग्रहवेदीमा होमसंख्या द्रव्यं च १२५ ११ नम् ११६ ५ उपांशु समिद्धोमः ग्रहपीठक्षेत्रफलसाधनम् , १३ ग्रहसमिधः प्रकारान्तरेण पीठसाध. समिल्लक्षणम् २४ नम् अर्कादिसमित्फलम् १२६ ५ एषां क्षेत्रफलानयनम् ११९ १० होमोत्तरकर्त्तव्यता ११ टिप्पण्यां विशेषः १२० २१ ग्रहदक्षिणाः २५ स्कान्दोक्तं ग्रहमण्डलचित्रम् , ग्रहयज्ञप्रयोगः १२७ ६ मात्स्योक्तं ग्रहमण्डलचित्रम् ग्रहमन्त्रजपसंख्या १२८ २२ दक्षिणोत्तरतोऽधिप्रत्य- जपविधि: १२६३ धयः १३४ २६ अधिदेवताः दिग्रक्षणम् १३५ ११ तत्स्थापने प्रकारान्तरम् अग्निध्यानम् प्रत्यधिदेवताः प्रहस्थापनप्रयागः १३६ ११ लोकपालस्थापनम् ग्रहध्यानम् १४२ ४ दिक्पालानां स्थानानि १२२ २ वैकल्पिकावधारणम १४३ १० यथावर्ण वस्त्रादिदानम् देवताभिधानम् प्रहचन्दनानि " ११ द्रव्यत्यागः प्रहधूपा १७ प्रहहोमः दीपः १२३ २ उत्तराहम् २४ नैवेधम् १४५ ३ चित्रौदनलक्षणम् " ११ पूर्णाहुतिः १४६ १७ तत्तद्न्यालाभे यथा- वसोर्धारा लाभ वा ,, १५ श्रेयासम्पादनम् आदौ विनायकपूजनम् १७ अभिषेक १४० १ ईशान्यां कलशस्यापनम् , २० दक्षिणा सप्तमृदः १२४ १ प्रार्थना १५१ १९ पञ्चगव्यमानम् ५ क्षमापनम् २७ सर्वोषधीः " १० विसर्जनम् १५२ २ कुम्भस्थापनं सेतिकर्त- (तृतीया कण्डिका) १५३ १५ व्यताकम् , १३ षडा भवन्ति १५४ २५ तदन्ते होमः २३ माचार्यकर्तृकं शिष्याई. प्रतिदेवतं निर्वापः णम् १५५ ७ " ४ बलिदानम् " २४ ·विषयानुक्रमणिका। विष्टरलक्षणम् " २० २४ " विषयाः पृष्ठपतयङ्काः विषयाः पृष्ठपयङ्काः १५५ २५ अनाश्रमिणः सवं निष्फ. मधुपर्कतौल्यम् १५७ २ लम् प्रत्यङ्मुखः प्रामुखमा स्त्रियमन्तरा सर्व व्यर्थम् ११ हयेत् ६ विवाहः पञ्चाङ्गः "वर्मोस्मीत्यस्योपवेशन वाग्दानात्पूर्व प्रेक्षणीयम् एव विनियोगः ,, १६ विवाहयोग्या कन्या मन्त्रार्थः २२ पुनर्भुवां व्यावृत्तिः मन्त्रेण जलं गृहीत्वा सप्त पौनर्भुवः १६८ २ स्वयं पादौ क्षालयेत् १५८ ११ साप्तपौरुषं सापिण्डयम् अर्यग्रहणं तन्मन्त्राश्च , २१ मातृपितृभेदेन सापि- अघंशब्दवाच्यम् १५8३ ण्डयम् विप्राणामपमृत्युकारणम् , १७ तद्यावृत्तिः मन्त्रावृत्त्या त्रिनिरुक्ष. सपिण्डाविवाहे दोषः गम् १६० नर्मदोत्तरवासिनां सापि- तथव प्राशनं नात्रोच्छि. ण्डयम् टदोषः " १७ शाकटायनमतम् पुत्राय शिष्याय वा शेष. अलाभे तृतीयां चतुर्थी वा दानम् - विजातीयसापिण्डयम् १७० सर्वप्राशनं वा प्राक्क्षेपणम् ,, १३ मातुलकन्यापरिणय- आचमनं प्राणस्पर्शनश्च निर्णयः ,१२ गवालम्भनमावश्यकम् १६३ ६ उभयतस्तृतीयां विवा. तच्च कलौ वय॑म् हयेत् २७११६ कलौ तत्सृजेत् २२ भागिनेयाय कन्यादान. विधिना वरार्चनान्ते तदा निदर्शनम् "२१ न्धूनपि पूजयेत् १६४ १३ सुभद्रोद्वाहनिदर्शनम् १७२ ४ वरस्य शाखया मधुपर्कः २३ सापिण्डयं सङ्कोच्य मा. तनिषेधः १६५ ३ तृपितृवसृसुतोद्वाहः (चतुर्थी करिडका) अत्र श्रुतिनिदर्शनम् गृह्याग्नौ कर्मकरण दक्षिणोत्तरदेशयोविशेषः विधिः १६६ १७ इदं यद्देशेऽनिषिद्धं तैः गार्हस्थ्यं सर्वेषामुपका. कार्यम् रकम् १६७ ४ गतानुगतिकत्वम् " १४ । " १९ " २४ ".१५ .

·विषयानुकमाणका। ५ तत्सर्गः २५ वपुषः परीक्षा , १० षड्भ्यः कन्या न देया " १३ दत्त के निर्णयः विषयाः पृष्ठपयङ्काः विषयाः पृष्ठपयङ्काः मातुलकन्योद्वाहः कलि भत्रवैश्ययोर्गुरुगोत्रा- वयः १७३ १८ निषेधः १८२ २ माध्यन्दिनोयानां निषेधः , २१ यामुष्यायणादीनां गो विवाहितायाः पालनं न त्रद्वयेऽप्यनुद्वाहा २२ सप्रवराकन्योद्वाहे निस्कृतिः, 8 अविरुद्धसम्बन्धाया अन्यथाकरणे दोषः १३ 8 विवाहः वरस्य सप्त गुणाः सापत्नमातृभगिन्युद्वा. कुलस्य मुख्यत्वम् हनिषेधः १७४ ७ २१ अविवाह्याग्रहणे चा. २४ ण्डालता प्रत्युद्वाहादिनिषेधः नपुंसकलक्षणम् १४ ५ सापत्नमातृसम्बन्ध वरगुणाः १२ निषेधः २० कन्यादूषणानि अविवाह्यापरिगणनम् " २६ कन्यागुणाः १८५ ७ १७५ ४ स्त्रीलग्नविचारः दत्तकादीनामपि जनक बालवैधव्ययोगपरिहारः१८७ १ सापिण्डयम ,, १२ वरवध्वोररिथ्योगपरिहारः,, १३ स्वगोत्रनिवृत्तिकालः १६ सावित्र्यादिवतैः सौभाग्यम्, १० कन्याया वरस्य च वयः १६ व्रतग्रहणप्रकारः अभ्रातृमत्या ग्रहणनिषेधः २६ अश्वत्यादिविवाहः याद्वहेत् तत्क्रयार्थ द्रव्य कुम्भादिविवाहः १८८ १४ दानम् १७६ १ अश्वत्थविवाहविधिः १८६ ५ पुत्रिकाकरणम् विष्णुप्रतिमाविवाहविधिः ,, १९ पुत्रिकापुत्रस्य मातामहः अत्र पुनर्भूत्वदोषाभावः १६० १४ गोत्रत्वम् गोत्रनिर्णयः उदाहरणम् १४१ २ प्रवरशब्दार्थः एतद्विधानात्कन्या शुद्धा समानगोत्रत्वम् १७७ ५ भवति सप्त ऋषयः १६२१५ अष्टादश गणाः २५ मूलजादीनां फलम् एतेषां विवेचनम् १७८ ४ विषकन्यालक्षणम् १६३ ९ सावित्रीदातुः कन्याग्र भमेलकम् हणनिषेधः १८१ २६ वणक्यम " २१ " २६ ११ एतेषां प्रयोगाः " १२ ૨૨ ·विषयानुक्रममिका । 8 बलं ग्राह्यम् १ " . " २३ विषयाः पृष्ठपतयङ्काः विषयाः पृष्ठपतयङ्का अन्योन्यवैरिणः १६५ ७ गोचरबलाभावेऽरवर्गादि. योनिविचार ११ २०३६ ग्रहमैत्री सप्तविधा अन्त्यजाः तत्कालमैत्रीप्रकारः १६६ ५ बृहस्पतिशान्तिविधानम् २२ ग्रहमत्रांचक्रम् १० भस्याः प्रयोगः २०४ ११ गणमैत्राविचारः , १२ आदित्यशान्तिः २०८ १० प्रस्यापवादः १९७ ३ तत्प्रयोगः २०६४ भकूटम् चन्द्रबलम् दुष्टकूटे परिहारः १७ घातचन्द्र: १६ विवाहयोग्यं षडष्टकम् तदपवादः २२ नाडीविचारः , २७ जन्मचन्द्रविचारः देशभेदेन नाडीविचार: १६८ १६ जन्मभविचार: अस्यापवादः "१४ द्वादशचन्द्रमसःप्राशस्त्यम् ,, १६ एकराशौ दिनक्षत्रे वयं रोहिणीयुक्तचन्द्रः सकल- भानि २२ दोषहारकः २२ एकनक्षत्रयोगः २५ तारावलम् द्वितीयविवाहादौ सङ्कीर्णः दुष्टतारापरिहारः १२ विषयाः २- विवाहादौ त्याज्यम् अथ पुञ्जी १६ 8 गुर्वादित्ययोगः २८ वर्गविचारः " १४ वक्रातिचारविचारः २१२ ११ नृदूरविचारः , १७ सिंहस्थगुरुविचारः कन्याया विवाहकालः ,२६ तत्र शुभकर्मनिषेधः रजोदर्शने दोषः २०० २५ प्रस्यापवाद: ऋतुमतीप्रतिग्रहे दोषः , २८ व्रतोद्वाहयोमङ्गलशा २१३ १२ ब्राह्मणस्यैव रजस्वलापरि. अत्र कर्तव्यानि ग्रहनिषेधः २०१३ मकरस्थगुरोरपवादः २१४३ स्वयम्वरः ,, गुरुशुक्रमौढ्यादिविचारः , १३ गुर्वकंबलविचारः , २३ एतहाषापवाद: २७ दुर्बलयोः पूजा विधेया '" २५ प्रतिदिनास्तनिषेधः २१५ अतिचारगते गुरौ तद्राशि लुप्तसंवत्लरलक्षणम् फलम् २०२१६ अस्य कचिदपवादः ., २२ मधिसंवत्सरविचार: " २१ " " २२ . २३ " अस्यापवाद'. २ ·१० विषयानुक्रमणिका। पृष्ठपतयङ्काः | विषयाः " १३ " हादि " ॥ १७ विषयाः पृष्ठपक्यकाः शुभेषु वयोऽघिवरसरः २१६ २ द्वारदेशे नीराजनादि २२५ २ ग्रहणात्पूर्व परं च त्याज्यम्, ५ देशान्तरेवधूगृहं चेद्विशेष: ६ ग्रहण नक्षत्रमृतुत्रयं पय॑म् ,, २४ वधूवरयो जननिर्णयः प्रहवेधदोगभावः , २६ रात्रिविवाहे भोजने विशेषः, २२ शुभदोत्पाताः २१७ २ रात्रौ स्नानविधिः २२५ २ भशुभोत्पाताः ७ | पञ्चभूसंस्कारनिर्णयः उत्पातो, सप्ताहं मङ्गल. उत्तरायणे विवाह २२७ ४ निषेधः , २० वर्णभेदेन विधानम् वाग्दानम् २२ प्राजापत्यादिचत्वारो तत्प्रयोगः २१८ ११ विवाहा उक्तकालेम्वेष कन्यावरणम २९६ ३ प्रथमासाः "१५ तद्विधिः ,, १० मासानां फलानि २२८ २ ततः शचीपूजनम् मालश्चतुर्विधः १४ कन्या प्रार्थयेत् २२० ३ सौरेण चान्द्रेण वा विवा. घरवरणम् मृदाहरणम् देशभेदेन व्यवस्था २५ २५ विवाहात्वाकर्त्तव्यम् २२१ १६ ज्येष्ठे ज्येष्ठयोविवाहादि. विवाहादिषु मण्डपप्रकारा,, २७ निषेधः २२8 ५ वेदीमानम् २२२४ ज्येष्ठवरस्य ज्येष्ठकन्या- पक्षान्तरम् निषेधः घाजसनेयिनां विशेषः ज्येष्ठपञ्चकफलम् १२ ११ व्रतबन्धवेदिका , १७ / अस्यापवादः अन्यः पक्षः २० | जन्ममासादिविचारा २३० ३ वेदीपश्चिमे भित्तिः कार्या 8 मण्डपादौ स्तम्भनिवेशन तव्यवस्था काल: २२३ ३ ब्राह्मणस्य शुक्ल पक्षः तैलवन्दनम् पश्चाङ्गशुद्धिः घरपितुर्विवाहात्पूर्व कर्तः तिथयः १० व्यम् घारा: वरानयनम् W परयानम् अत्र विशेषः २३२ २ रामविवाहकथा योगाः " २३ | जन्ममासप्रवृत्तिः " १२ ३ २२४ ४ नक्षत्राणि " " ·विषयानुक्रमणिका । ११ २४१ - " १० " २१ " " २० विषया: पृष्ठपतयङ्काः विषयाः पृष्ठपङ्कयङ्काः करणानि २३२ - मुहूर्तलक्षणम् लग्नानि " ११ दिवामुहूर्ताः नवांशफलम् ॥ १४ रात्रिमुहूर्ताः सङ्क्रान्तिदोषः ,, २६ कारभेदेन निषिद्धमुहूर्ताः युतिदोषः २३३ ७ वारदोषः विषघटिकादोषः १८ एतश्चक्रम् २४२७ खाजूंरिकदाषः ५३४ १३ अस्यापवादः & एकालचक्रम् २३५ १ लग्नानामधादिदोषाः २५३ ५ दशयोगचक्रम् ४ एषामपवादः अस्यापवादः , १२ उदयास्तशुद्धिः १६ महापातदोषः २३६ ३ मष्टमलग्नदोषः महापातवैधृतिलक्षणम् 8 प्रस्यापवादः पञ्चशलाकावेधः २० षड्वर्गबलम् चरणवेधः २३७ ७ षड्वर्गापवादः २४५१३ पश्चशलाकाचक्रम् , ११ कर्तरोदोषः "१६ सप्तशलाकावेधः ,, १३ तदपवादः तउचक्रम् २३० १ जामित्रदोषविचार २४. २ अस्यापवादः ३ तदपवादः अथ लत्ता ,, १५ रिफिषडष्टेन्दुदाषः २३ सूर्यादिलत्ताफलम् २३६ ४ अस्यापवादः २४७२ उपग्रहाः 8 भृगुषष्ठदोषः ५ पात: "१४ अस्यापवादः बाणः " १७ कुजाष्टमदोषः द्वितीयः प्रकार अस्यापवादः वज्रः २४० २ भावफलम् वषामपवाद अथ गोधूलिकं लग्नम् २४९ १४ अयं खाजूंरकेऽपि , १० गोधूलिकसमयानम् २३ अकालवृष्टिदोषः १५ गोधूलीप्रशंसा २५० २ गण्डान्तदोषः २० घटीयन्त्रप्रकार नक्षत्रगण्डान्तः , २३ सुवर्णपरिमाणम् लग्नगराडान्तः २४१ २ घटीयन्त्रस्थापनप्रकार: तुर्मुहूर्त्तदोषा तन्मात्रा २५१ २ " २३ " " १४ ग " १० " १५ " २१ ·१२ विषयानुक्रमणिका " " ११ " १७ २२ " २६ " " १५ " " १७ , २६ " ११ विषयाः पृष्ठपयङ्काः विषयाः पृष्ठपढ़यङ्काः यन्त्रभ्रमणफलम् २५१ ७ देशान्तरस्थे बाले वादातरि लग्नपत्रलेखनम् मातैव १२ दद्यात् २५४ १३ विंशतिप्रसूतायाः पुनर्विवाहः, २६ कन्यादानविधि: २६ शुद्रकन्याग्रहणनिषेधः २५२ १६ कन्यायाःप्रत्यङ्मुखत्वम्२६० २ वरस्य प्राङ्मुखत्वम् ५ मुख्या दाराः २५३१२ कांस्यपात्रस्थापनादि प्रथमविवाहे सवर्णव १५ विवाहभेदाः पुरुषोच्चारणक्रमः ब्राह्मादिलक्षणानि गोत्रोद्युञ्चारणम् अन्यदपि पात्रादि देयम् २६१ २१ देवलक्षणम् आर्षलक्षणम् तिष्ठन्कन्यादानम् २५४ ५ २६२ २ अक्षतारोपणविधिः प्राजापत्यलक्षणम् कन्यादानफलम् मासुरलक्षणम् विशेषेण ओसुरनिन्दा दातुः फलम् २६३ ६ कङ्कणबन्धनम् तत्प्रायश्चित्तम् ૫ गौरीहरपूजनम् गान्धर्वलक्षणम् मङ्गलसूत्रम् राक्षसलक्षणम् " १६ दुग्धेनाम्रसेचनम् , १६ दीपप्रार्थना १६ एषां वर्णविशेषेण व्यवस्था ,, २३ वामहस्ते गृहीत्वा निष्कामेत, २६ गान्धर्वादिष्वपि पश्चाद्वैवादिको आदायेतिपदार्थः २६५ ४ विधिः उदकुम्भधारणम् होमाभावे भार्यात्वाभावः (पश्चमी कण्डिका) २६७ ११ संस्कारावश्यकता आसुरादिविवाहेषु प्रायश्चि तेजनीशब्दार्थः २६७ २५ वेद्यामेकासने दक्षिणे वधूः त्तम ब्राह्मादिफलम् मुपवेशयेत् २६६६ ब्राह्मणाय दाने फलातिश- वेद्यां कन्यानयनप्रकारः यम् २५७ २ त्रयोदश जयाहुतयो घृतेनैव विवाहविधिः देयो २७१ ३ तण्डुलराशिप्रमाणम् ! जयामन्त्राणां चतुर्थ्यन्त- अन्तः पटधारणम् प्रयोग निषेधः महतलक्षणम् २५८ ५ रुद्राद्याहुत्यन्ते जलस्पर्श. कन्यादातृनिर्णयः २५६ ११ नम् वैशाचलक्षणम् २५६ ७ " १४ २० " " १० y २७४ १२ ·विषयानुकमणिका । १३ २९० १० " १५ विषयाः पृष्ठपङ्कयङ्काः विषया: पृष्ठपयङ्काः प्राशनान्ते परम्मृत्यविस्या सिन्दूरदाने स्त्रियं वामत हुतिः उपवेशयेत् २८७ १७ ( षष्ठी कण्डिका ) ,, १५ गुप्तागारे रोहितानडुच्च. लाजाशब्दार्थः मोपवेशनम् २७६ १२ २८ ५ अत्रैकामाहुति त्रिधा जुहु- विवाहश्मशानयोमाचार. यात् प्राधान्यम् २२ गृहीताञ्जलिना पत्या सहैव ,, २६ अत्र वृद्धस्त्रीवचनं प्रमा- भ्रातुरभावे बान्धवादिः २७७ ४ णम् साङ्गुष्ठोत्तानहस्तग्रहणम् २७८ = विवाहेऽभ्रातृका प्रतिषिद्धा ,, १ क्षत्रियादिविवाहे शरादि. ध्रुवदर्शनम् ग्रहणम् ,, ११ विवाहमारभ्य होमान्तं वध्वा (सप्तमी कण्डिका) घानियमनम् शिलारोहणविधिः २८० ११ दम्पत्योः शक्त्या व्रताचर- वरस्यैव गाथागानम् २१ २ गम् २९१ - पुनहस्तग्राहं परिक्रामतः १६ व्रते नियमाः एवं पुनर्द्विः २२ ३ त्रिरात्रादिपक्षाणां धयोविशे- चतुर्थ शुर्पकुष्ठयाऽऽवपनम् , षाव्यवस्था सकृत्सर्वानेव जुहोते । १२ श्वशुरालये दिनचतुष्टयं अत्र तुष्णी परिक्रमः नेतरथावृत्तिः ,, २६ विवाहे दम्पत्योः सह भोज. लाजादीन् बाह्यतः कृत्वा नम् २९२ ३ परिक्रमणम २८३ ४ एकपात्रे सहैव हविष्यभो. ( अष्टमी कण्डिका) जनम सप्तपदीविधिः भोजनकाले २८५ ९ वरस्य घृतेना. अस्याप्रावश्यकता पोशनम् 8 भार्यात्वसिद्धिः २७ कर्मान्ते मन्त्राशिषं गृह्णीयात् ,, १३ सप्तमपदातिक्रमे पतिगोत्र. चतुर्षु दिनेषु कर्तव्यविशेषः,, १६ प्राप्तिः २९३ १ दिवा विवाहश्चेत्सर्यावेत. इन्द्राणीपूजनम् २६५ २२ णम २८६ २० अग्निस्थापनादिविवाह- चतसृभिः स्त्रीभिः सुमङ्गः विधिः २६६ २ लीकरणम् २८७ ११ कन्यादानम् " १८ , १६ वासः ६ १३ , २२ मधुपर्कप्रयोगः .

·विषयानुक्रमणिका । " १६ " ४ २४ विषयाः पृष्ठपयङ्काः विषयाः पृष्ठपयङ्काः गवादिदानमन्त्राः २४८ ११ (दशमी कण्डिका) ११२ १३ गौरीहरेन्द्राणीप्रार्थना २६8 १६ नैमित्तिक कर्म सूत्रबन्धनमन्त्रः "२२ तत्प्रयोगः ३१३ २५ आम्रसेचनमन्त्राः २५ ऐरिणीपूजनम् दीपप्रार्थना ३०० तत्र कर्तव्यता गृहानिष्क्रमणादिप्रयोगः ६ अकृते दोषः १७ (नवमी कण्डिका) ३०७ १४ ऐरिणीस्वरूपम् अस्तमितलक्षणम् ३०८ ८ ऐरिणीदानप्रयोगः अनुदितो द्विविधः , ११ (एकादशी कण्डिका) ३१६ २ मुख्याभावे गौणकालेऽपि चतुर्थीकर्मकालादि ३१७ २४ कर्म , १५ षडाहुतिसंस्रो वद्धियां गौणकालपरिमाणम् देयः ३१८२७ नित्यहानौ प्रायश्चित्तम् , २२ वधूसंस्कारत्वाव्यनाशेऽ. स्वयं स्वस्थाभावे पल्या- न्यत् ३१९ १५ दयः २६ वध्वा सह भोजनविधिः ।, २० पत्न्यादिहुतं स्वहुतमेव ३०६ २ परदाराभिगमनं सर्वपापेभ्य अग्निहोत्रानधिकारिणः स्तुल्यम् ३२० ४ पत्न्यसन्निधावनुक्षयाऽध्वर्युः ,, ११ चतुर्थीकर्मप्रयोगः असमर्थयोर्यजमानपत्न्योरन्यो | देवकोत्थापनमण्डपोद्वा. नियुक्तस्त्यजेत् सने ३२२ ७ आहुतिपरिमाणम् ब्रीहियवाहुतिमानम् ३१० ३ तदवधिः द्रवद्रव्याहुतिमानम् अथ प्रयोगः अन्नलाजयोराहुतिमानम् ७ नान्दीमुखप्रभृतिमण्डपो. होमे प्रतिमन्त्रमोङ्कारः द्वासनावधिनियमाः ३२३ १७ औपासनहोमप्रयोगः २५ मङ्गलान्तेऽब्दपर्यन्तं व- प्रातहोंमे विशेषः य॑म् ३२४ २ गर्भकामाया विशेषः ,, १६ कृतोद्वाहोऽपि पित्रोः क्षयाहे मापदि होमद्वयसमासः गुर्वापदि पक्षहोमः , २५ वधूप्रवेशकाला अनापदि पक्षहोमे प्रायश्चि. मासनिर्णयः तम् " १४ तत्कालः " १२ ५ " " १० पिण्डं दद्यात ३१२ - नक्षत्राणि ·विषयानुक्रमणिका । १५ मथ प्रयोगः विषया पृष्ठपश्यङ्काः विषयाः पृष्ठ पतयङ्काः बुधवारनिषेधः ३२५ १६ मातृभेदे कुर्यात् ३४२ ३ प्रतिशुक्रविचारः २२ षण्मासं वा परिहरेत् ६ प्रामान्ते वधृगमने कपाट षण्मासेऽप्यब्दभेदे कुर्यात् ,, १२ कराटकौ बज्यो ३२६ ४ षण्मासपरिहाराशक्तौ दिन. प्रतिशुक्रापवादः चतुष्कं त्यजेत् "१८ एकवत्सरे गृहोद्वाही न कार्यो,, ११ तदशक्तौ दिनमात्र परिहरेत् , २४ निश्येव वधूप्रवेशः २२ तदशक्तौ लग्नमेव त्या- नववध्वाः प्रथमवर्षानिवास- ज्यम् निषेधः २५ तदशक्तौ मण्डपमात्रपरि. ३२७ ३ हारः & पुनर्विवाहविधिः ३३० २० पुंविवाहान्ते नारीविवाह- तत्कालनिर्णयः निषेधः द्वितीयविवाहविधिः , १५ भिन्नोदरयोरनिषेधः २२ अधिवेदने कालप्रतामा ३३२ ४ यमलयोरप्यनिषेधः ३४४ २ तोषितापि निर्गच्छेत्सा ज्येष्ठानुक्रमेण कार्यम् रोद्धव्या ,, २४ यमलोत्पत्तिकारणम् "१४ पत्नीबहुत्वे विशेषः २७ तयोयेष्ठकनिष्ठनिर्णयः २० द्वितीयविवाहे होमनि. द्विशोभनादिनिर्णयः जयः ३३३ १२ मङ्गलत्रयनिषेधः ३४५ . तत्र कालविशेषः १८ मण्डनमुण्डनादिनिर्णयः तत्र स्वयमेव नान्दीश्राद्धम् , २२ लघुगुरुलक्षणम तृतीयमानुषीविवाह ३४६ ३ निषेधः ३३. १ परिवेत्रादिनिर्णयः १६ तत्फलम् ७ कन्याविषयेऽपि ३४७ २ भविवाहविधिः 8 वाग्दानान्तेऽन्यदेशगमने तद्देशाद , १३ निर्णयः तद्विधिः " १६ वाग्दानोत्तरं वरमरणे होमप्रकारः ३३६ १४ विशेषः तत्प्रयोगः ३३७ १८ कलौ पुनरुद्वाहनिषेधः संक्षेपतोऽविवाह- प्रतिकूलनिर्णयः प्रयोगः ३४१ : सपिण्डमरणस्यैव प्रतिकू. एकादरविवाहनिर्णयः २३ लत्वम् ३४८ ५ " २३ " " २८ प्रवेशनिर्गमलक्षणम् " २३ ·विषयानुक्रमणिका। " २२ २० विषयाः पृष्ठपतयङ्काः विषयाः पृष्ठपयङ्काः वाचा मनसा वा निश्च. कुत्र कियहिनं पूर्व मातृपूजनं येऽपि तथैव ३४८.९ कार्यम ३५३२७ तत्परिहारः , १० वधूवरयोरन्यतरजनन्या रजोद. तत्र शान्तिविधिः र्शने निर्णयः ३५४ & वाग्दानान्ते निषेधः २३ विवाहादिषु तस्य फलवि. पित्राद्याशौचविशेषः ३५९ ११ शेषः पित्रादिभिन्नसपिण्डेषु अत्र श्रीशान्त्या शुद्धिः १५ निर्णयः " १६ विवाहकाले कन्यतुमती चेत्कर्त- प्रेतकर्माण्यकृत्वाऽम्युदयः व्यम् निषेधः ३५० ७ कन्यागृहे भोजननिषेधः ३५५ ४ ज्वराद्युत्पाते मङ्गलनिषेधः ,, १० जोमातरं विष्णु मन्येत तत्र शान्तिविधिः कन्या प्रजोत्पत्त्यनन्तरं भुक्तो न पितृकर्तृका दोषः १२ प्रातिकूल्ये वरपितृ- अथ गर्भाधानम् ,१५ कर्तव्यम् ३५१ १२ गर्माधानमन्वय कर्मनाम दुर्भिक्षादौ न प्रातिकूल्यम् , १८ ऋतुर्नामेन्द्रकृतब्रह्महत्यायास्तृती. दीर्घरोगाभिभूतादीनां योऽश: तथैव , २१ ऋतूत्पत्तिकालः २५७२८ अत्र विनायक शान्तिः कार्या,, २५ प्रथमौ शुभाशुभमासादिफ. पित्रादिमृते शुभकर्मनि लम् ३५८ ६ षेधः ३५२ २ पक्षफलम् लग्नाभावे कन्यात्वस्याधार्यत्वे च तिथिफलम् कूष्माण्डीहोमान्ते मङ्गलं वारफलम् कार्यम् "१६ नक्षत्रफलम् ३५६ ६ आरब्धे सद्यः शौचम् , २७ योगफलम् सूतकेऽपि सङ्कल्पितद्रव्यदाने राशिफलम् ऽदोषः ३५३ ४ लग्नफलम् प्रारब्धे सूतकं नास्ति , १० पूर्वाह्लादिफलम् ३६० ४ मधुपर्कग्रहणान्ते नाशौचम् ,, १६ घनफलम् आरम्भोऽत्र नान्दीश्राद्धम् २० स्थानफलम् मातृपूजनान्ते सूतकं न शोणितवर्णफलम् विशेत् २४ प्रथमरजोदर्शने विशेषः ३६१ १३ " २५ . " १४ , १७ " २६ " २१ " "१८ " २७ ·विषयानुक्रमणिका। " " १० ५ " १५ " विषयाः पृष्ठपतयङ्काः विषयाः पृष्ठपयङ्काः कालजादिदुष्टं रजः ३६१ २१ आशौचे रजोदर्थने नि- रजस्वलाधर्माः ३६२ ५ नयः ३६८ २ भर्तृसेवार्थे चतुर्थ शुद्धाऽन्यत्र उच्छिष्टस्पर्श १० पञ्चमे रजस्वत्याश्चाण्डालदर्शने अकालरजसि निर्णयः ऋतुगमनकाल: ११ रात्रौरजसि दिननिर्णयः ३६४ रजोदर्शनात्प्राग्गमने दोषः २४ ऋतुगामी ब्रह्मचार्येव ३६९ २ पक्षान्तरम् ११ नैमित्तिकस्नानविधिः ऋतावगमने दोषः दिवानिषेधः आतुरतुमतीस्नाननिर्णयः २० प्रोषितविषये विशेषः उदक्ययोरन्योन्यस्पश १२ निर्णयः चतुर्थ्यादिषोडशपर्यन्तासु ३६५ २ निषेधातिक्रमणे उपोषणा- रात्रिषूत्पन्नप्रजालक्षणम् , १६ च्छुद्धिः आद्याहश्चतुष्कं हित्वा षोड- शर्तुनिशाः ३७० उपवासाशक्तायाः पक्षान्त- एकस्यां रात्रौ सकृदेव ५ असम्बद्धब्राह्मण्योविशेष. । गच्छेत प्रतिवन्धेनागमने श्राद्धदि. शुद्धिः & नैकादश्यादावपि अत्र त्रिरात्रमुपोषणम् अत्यन्ताभ्यासे प्रायश्चित्तम्,, १८ प्रतिषिद्धदिनानि चतुर्थेऽपि गमनविधिः ,१२ असवर्णयोः स्पर्श निर्णयः २० गर्भाधानमुहूर्तम् क्षत्रियादीनां वैश्यादिस्पर्शने पर्वाणि २१ निर्णयः ३६७ २ निषिद्धनक्षत्राणि ३७१ ३ नक्षत्रनिषेधकारणम् ६ अकामतः स्पर्श १० स्त्रियं कृशां कुर्यात् रजस्वलायाश्चण्डालादि. यमलोत्पत्तिकारणम् स्पर्श निर्णयः , १३ गर्भाधानविधिः ३७२ शुद्रास्पर्श श्वादिस्पश च तत्कालसेव्यानि २१ निर्णयः , १६ । कात्यायनपरिशिष्टोक्त. मकामतः १८ विधिः ३७३ ६ असताविषये २१ विशिष्टविधिः १४ रजस्वत्या भोजनकाले श्वा. बहुस्त्रीत्वे युगपद्वतौ च गमन- २४ विधिः २७ ३ " १४ "१० कामतः स्पर्श . ४ दिस्पर्श . .

·१८ विषयानुक्रमणिका। २४ १८ पायः , ११ "१४ विषयाः पृष्ठपतयङ्काः विषयाः पृष्ठपयङ्काः ऋतावगमने दोषः ३७४ ४ गृहस्थो विशिष्टः प्रस्यापवादः ७ (द्वादशी कण्डिका )३८३ २ स्त्रीणामृतौ पुरुषं प्रत्यगमने पक्षादिकर्म ॥ १२ दोषः , १२ यागकालनिर्णयः अन्ते स्त्रियः शुचित्वं पुंसोऽ. प्रतिपदो वृद्धिक्षये पर्वशानो- शुचित्वम् ३८४ हृदयालम्भविधिः ,, १९ प्राधानानन्तरभाविन्यां प्रति. ऋतौ मैथुनिनः स्नानम् पदि पक्षादिकर्म रजोदर्शनशान्तिप्रयोगः ३७५ १४ एतस्यापवादः गर्भाधानप्रयोगः ३७६ १ पुनराधानविषयत्वं वा दैवाकालातिकमे कर्तव्यम् ,, १४ अन्वारम्भारम्भनिषेधः ३८५ गां दत्वा पुंसवनमाचरेत्३० ३ निषेधस्य कालतिक्रमे आधानप्रभृतिचौलान्तकर्मणां- प्रारम्भविषयत्वम् काललोपे प्रायश्चित्तम् ६ मलमासगतपौर्णमास्यां नि. प्रतिसंस्कारं पादकृच्छं चौ षेधः लेऽर्द्धकृच्छ्रम् (त्रयोदशी कण्डिका)३८७१८ प्रायश्चित्तान्ते लुप्तकर्माचर. कर्मविपाकः ३८:१८ णम् तत्प्रायश्चित्तम् अनादिष्टप्रायश्चित्तहोमप्र. मृतापत्यत्वकारणम् ३६२१७ योगः " १६ तत्प्रायश्चित्तम् ३९३ १९ गर्भाधानादौ कर्तृनिर्णयः३८१ ७ काकवन्ध्याश्वप्रायश्चि. ऋत्वन्तरे वा पितैवादध्यात्, ११ ३६८ १५ पुंसवादिसंस्कारमन्येन वा बहुपुत्रीप्रायश्चित्तम् ४००६ कारयेत् , १७ गर्भपातप्रायश्चित्तम् ०१ १५ देवरगुरुवंश्यावाऽऽचरेयुः , २१ अपुष्पवतीप्रायश्चित्तम् ४०२ २५ मृतादौ श्रेष्ठः कश्चिद्गोत्रजः सन्ततिजीवनाथ गोदान- कुर्यात् ३८२ १ विधिः ४०४ नराणां कर्मविपाका: ४०५ ९ अपुबां पुत्रेच्छया देवरादिर्वा ऋतावियात् स्त्रीणां कर्मविणकफलम् ४१० ११ स्वकुलीनाभावे धनं दत्वा जातिवर्णनम् ४१२ ७ ब्राह्मणं निमन्त्रयेत् ,, ११ (चतुर्थी कण्डिका) ४१३ २ तत्रापि स्वशाखी श्रेष्ठः , १३ पुंसवनशब्दाः ५ ·विषयानुक्रमणिका । १६ " , २५ ५ " २० " १३ १७ " २० विषयाः पृष्ठपङ्गयङ्काः 'विषयाः पृष्ठपकयङ्काः गर्भचलनात्पुरा तत्कार्यम्४१३ १७ पक्षः ४२० १२ द्वितीयादिमासविधानम् तिथयः २२ गर्भास्पष्टतायां तृतीये घाराः २५ गर्भव्यक्तिलक्षणम् ४१४ २ नक्षत्राणि ४२१ २ स्वकालेऽसम्भवे सीमन्ता. रात्रिनिषेधे विशेषः प्राक्कार्यम् लग्नम् १० गर्भसंस्कारत्वात्प्रतिगर्भ गर्भरक्षणोपायः मासेश्वराः कार्यम् स्थालीपाके तण्डुलस्यैव अत्र पूर्वोत्तरपक्षी प्राधान्यम् गुरुशुक्रास्ताधिमासेम्वपि पीठलक्षणम् २७ भवति २६ सटालुप्रप्सो नाम किम् ४२२ १० पुनक्षत्राणि ४१५ ७ तदभावेऽन्यो अप्सः तिथयः पिञ्जुलीशब्दायः १५ वाराः २० लग्नानि शललीशब्दार्थः २३ चन्द्रबलविचारः ४१६ ५ वीरतरशङ्कोस्त्रैविध्यम् भर्तुरभावे देवरादिना पुंस. सीमन्तशब्दार्थः वन कार्यम् अत्र भोजने प्रायश्चित्तम् ४२४ १० अभिमन्त्रणप्रकारः अत्र चतुर्थेऽहनि मातृवि. पुंसवनप्रयोगः सर्जनम् १५ (पञ्चदशी कण्डिका)४१८ २ सीमन्तोन्नयनप्रयोगः विष्णबलिः सीमन्तोन्नयनशब्दार्थः ४२६१६ तदनुष्ठाने कारणम् अत्र तिथयः २० वाराः २० स्त्रीसंस्कारोऽयम् ४१६ ९ नक्षत्राणि माद्यगर्भसंस्कारेण सर्वे. षां संस्कृतत्वम एतदनुष्ठाने कारणम् तद्विधिः अस्य मुख्यः कालः गभिणीधर्माः मुख्यकालाभावे प्रसवात्प्रा. ४२०१२ गर्भिणीपतिधर्माः ग्भवति २२ ४२६ १३ प्रसवात्प्रागसम्भवे जातक. वपननिर्णयः ४३० २ मंणः प्रेतकर्मनिषेधापवादः प्राक् पत्र सौरसायनयोरन्यतर. नवमे मासि सूतिकागृह मासग्रहणम् ४२० ७ निर्माणम् & " २२ " १७ १६ २२ ४२७ १ २७ ·२० विषयानुक्रमणिका। पृष्ठपश्यङ्काः विषयाः ४४१ २७ जयः ४४५ ३ " १२ विषयाः पृष्ठपतयङ्काः तच्च स्वानुकूलदिशि ४३० २३ प्राशनस्यैव नाम मेधाजन. गर्भिण्याः सूतिकागृहप्र. नम् ४३८ ११ वेशः ४३११० आयुष्यकरणम् ४३६ ११ तत्र निधेयद्रव्याणि , २३ नालच्छेदनप्रकारः प्रवेशे तिथिवारादिनि शण्डामाहवनम् ४४२२० नात्र कुशकण्डिका नक्षत्रराशिलग्नानि ७ अत्राग्निदेवत्यम् जातकोतयौगिकंकर्मनाम,, १८ जातकर्मणि दानानि ४४४१० ( षोडशी कण्डिका ) , २१ नालच्छेदनात्प्राग्दानम् २२ जातकर्मविधिः तत्र प्रतिग्रहेऽदोषः ४३४ २१ पक्वान्नं वर्जयेत ६ सायन्तीं न पश्येत् ४३५ २ अन्यथा चान्द्रायलम् सायन्तीहोमविधिः १० पुत्रोत्पत्तौ पितुः स्नाना- पूर्वाशौचमध्ये जातकर्म- निर्णयः च्छुद्धिः १६ मृताशौचे तदपगमे कार्यम् ,, २६ पुत्रमुखदर्शनेन पित्रण- विरुद्धतिथ्यादिजातस्य न मुक्तिः २५ भवति स्नानाधिकरणान गराडान्तानि एतत्स्नानं रात्रावपि कार्यम्, ५ तत्फलम् २२ तच्च शीतादकेन १२ कालातिकमे जातकर्मनि- रात्रा तडागादिगमनाशक्ती विशेषः | गयः कन्यादिजन्मस्वपि स्नानम् , १८ मुख्यकालाभावे जातकर्म- स्नानान्ते नान्दोमुखं का. विधि: ४४८ ५ यम् रात्रिवर्गः ४३७ ४ तच्चामेन ७ जन्मदादिदेवतापूजनम् हेम्ना वा प्रथमादिदिनेवाशौचा. नाभिच्छेदनात्प्राग्जातकर्म- । १३ पञ्चायुधाभरणधारणम् गौणकाला १८ जातकर्मप्रयोगः ४५० जातकर्मस्वरूपम् " २० रात्रिवर्गप्रयोगः ४५३ २५ घृतादिप्राशनं मन्त्रवत् २५ सूतिकास्नानविधिः स्त्रीणां जातकर्म ४३८ ४ षष्ठीपूजापद्धतिः ew " " ४४७१० " १४ " २४ भावः काल: " २१ ४५४ " १२ ·विषयानुक्रमणिका । २१ २० ७ विषयाः पृष्ठपक्यकाः विषयाः पृष्ठपङ्कयङ्काः गण्डान्तादिदुनिमित्तजात. अश्लेषाशान्तिविधानम् ५०२ १ स्यारिष्टपरिहारः ४६१ १३ अश्लेषाशान्तिप्रयोगः ५०४ ६ गोमुखप्रसवशान्तिविधा. ज्येष्ठाशान्तिविधानम् ५०० १५ नम् ४६२ ४ ज्येष्ठाया घटिकोषटकफ- स्पष्टप्रयोग गर्गोक्तः ४६४ ३ ५०६ १३ नक्षत्रदेवता ४६७ २५ तच्छान्तिविधिः मूलशान्तिविधानम् ४६८ ७. एकननत्रजननशान्तिः ५१२ २ मूलस्थितिः २५ पतस्याः प्रकारान्तरम् ५१३ ३ तत्फलम् ४६९ २ गराडान्तविचारः ५१४ ५ अभुक्तमूलफलम् ५ तिथिगण्डान्तम् अभुक्तलक्षणम् लग्नगण्डान्तम् २२ मुलवृक्षविचारः तत्फलम् ५१५ २ तत्फलम १६ गराडान्तदानम् मूलपुरुषविचारः नक्षत्रगण्डान्तशान्तिवि- तत्फलम् ४७० २ धिश्व मुहुर्तफलम् , १० नित्यादिगण्डान्तशान्तिः५१६ १ विशिष्टफलम् , १६ दिनक्षयादिसर्वगण्डान्तः स्त्रीजातके विशेषः २२ शान्तिः ५१७ २ शान्तिकाल ४७१ ७ विधानान्तरम् ५१८२ शान्तिविधिः ४७२ ४ व्यतीपातादिशान्तिः शतौषधीनामानि १३ विषघटिकाजननशान्तिः५२१ ८ शतोषध्यलाभे कृष्णचतुर्दशीशान्तिः ५२२ १६ सप्तधान्यम् सिनीवालीकुहूशान्तिविधा पञ्चरतम् सप्तमृत्तिकाः नम् ५२४ ७ कषायाः १७ दर्शजननशान्तिारदोक्ता५२६ । पञ्चगव्यम् , २० भार्गवोक्ता सूर्यग्रहणसम- शान्तिवाक्यानि यजननशान्तिः पृ२७ २४ रुद्रादिसूक्तजपविधानम् ४७४ १४ यमलजननशान्तिः ५२६८ मूलशान्तिप्रयोगः शौन- संस्कारार्थ ज्येष्ठकनिष्ठत्व- कोक्तः ४७१३ निर्णयः कत्यायनपरिशिष्टोक्तमूलशा. वश्वा गोश्च यमलजनने प्रायः तिविधिः ५०० २४ श्चित्तम् . " " २७ "१६ ·विषयानुक्रमणिका। " " २३ " २६ विषयाः पृष्ठपतयङ्काः विषयाः पृष्ठपङ्कयङ्काः साग्निकस्य प्रायश्चित्त सोदरभ्रातृणामेकपुत्रेण विधिः ५२६ १८ पुत्रत्वम् ५४८१४ कात्यायनोक्तःशान्तिप्र- भ्रातृपुत्रोऽपि पुत्रीकार्यः कार: अगृहीतोऽपि भ्रातृजस्त- सदन्तोपरिदन्तजनन- पुत्र एव ५४९ २ शान्तिः ५३० १६ क्षत्रियादिनिर्णयः ऊर्ध्वदन्तजननमात्र दौहित्रभागिनेयौ द्विजेन शान्तिः ५३१ २५ अकालप्रलवशान्तिः ग्राह्यौ ५३२१८ विकृतजननशान्तिः एकपुत्रेण पुत्रदाननिषेधः५५० ५ ५३३ २ त्रिकशान्तिः स्त्रियाः पुत्रदानप्रतिषेधः५५१ ५ ५३४ २५ काकमैथुनशान्तिः भत्रनुज्ञयाऽर्हति दातुम् ६ ५३६ २ कपोतशान्तिः आपदि दानविक्रयाः २० कदलीप्रसवशान्तिः स्वगोत्रेण चूडादिसंकारे नानाविधोत्पातलक्षणम् ५३७ ११ पुत्रत्वमन्यथा दासतेोच्यते ,, २७ अङ्गस्फुरणम् ५३६ ३8 । पौनर्भवष्टोमे पौनर्भवः पर ६ सरटफलम् ५४० २० प्रन्यशाखीयोऽपि स्वगोत्रे पल्लीपतनफलम् २३ गृहीत्वा अन्यश्च शुभाशुमम् ५४२ १८ स्वशाखयोपनीतः स्वीयो पल्लीशब्दफलम् २७ भवति पल्लीशान्तिविधानम् ५४३ ५ दत्तपुत्रपरिग्रहविधिः होमरहिता शान्तिः ५४३ (सप्तदशी कण्डिका)५५४ १५ रुद्रभेदाः २८ रुद्रपुरश्चरणविधिः ५४५ २४ नामकरणम् , २१ नामकरणफलम् दत पुत्रपरिग्रहविधानम् ५४६ 8 पुत्रप्रतिनिधिरेकादशविधः ,, २५ तञ्च सृतकान्ते भवति ५५५ ४ वर्णक्रमेण दिनविधानम् दत्तकं विहायान्येषां कलौ ग्रहणनिषेधः ५४७ ६ निमित्तविशेषेण निषेधः २५ ब्राह्मणैः सति सम्भवे स. प्रतिक्रान्ते कालान्तरम् ५५६ ३ गोत्रः सपिण्डो ग्राह्यः अत्रत्यो विशेषः असम्भवे वितरे २० तिथयः सजातीयो दस्त्रिमो नान्यः५४८ १ वाराः अन्यजातीयस्यांशभाक्त्व. नक्षत्राणि निषेधः & लग्नम् " १५ " २१ ६ ·विषयानुक्रमणिका । २३ है " १२ अस्य कर्ता " १० वाराः " २१ कारः " २६ विषयाः पृष्ठपतयङ्काः विषयाः पृष्ठपङ्कयकाः पूर्वाह्लादिकालनिर्णयः ५५६ २७ शिशस्ताम्बूलभक्षणम् ५६८ २ चतुर्विधं नाम ५५७ २ निष्क्रमणकाल: मासनामानि मार्गादितः अकृते दोषः चैत्रादिक्रमः "१४ तत्र कालान्तरम् नाक्षत्रं नाम २५ व्यावहारिकनाम अत्र सावनो मासः ५६६ १ शतपदचक्रानुसारि नाक्षत्रं पक्षनिर्णयः कार्यम ५५० ६ तिथयः शतपदचक्रोद्धारः २१ शतपदचक्रम् ५५६ - नक्षत्राणि १५ शतपदचक्रार्थ: ५६० २ वय॑योगादि ब्यावहारिकनामकरणप्र निष्क्रमणस्वरूपम् २५ , २६ तदनन्तरकर्तव्यता ५७०१० वर्णभेदेन मङ्गलादिशब्दयुः प्रत्र विशेषः तम् ५६१ २७ विशेषान्तरम् वर्णशः शर्मादिपदयुतं च ५६२ ४ कर्तृनिर्णयः પૂર स्त्रीणां विशेषः ,, २३ निष्क्रमणप्रयोगः स्त्रीणाममन्त्रकम् " २७ भूम्युपवेशनकाल ५७२१२ तासां मासनामानि ५६३२१ अत्र कर्तव्यम् प्रकारान्तरम् बालस्य वृत्तिज्ञानोपायः तृतीयः प्रकारः ५६४ २ भूम्युपवेशनप्रयोगः नाम्नि विशेषः ७ प्रथमादिमासेषु दन्तोत्पत्ति. कर्तृनिर्णयः फलम् ५७३१६ नामकरणप्रयोगः अस्य शान्तिः " २१ दालारोहणम् ५६५ २४ कटिसूत्रबन्धनम् ५७४ ३ तत्र दिननिर्णयः ५६६ २ कर्णवेधपरिशिष्टम् दोलाचक्रम् , १२ तत्कालनिर्णयः दुग्धपानमुहूर्तम् , २३ मासादिः ५७५ योगिनीलक्षणम् ५६७ १४ रात्रौ निषेधः राहुलक्षणम् , १७ सूचीनिर्णयः रुद्रलक्षणम् २० वर्णविशेषेण सूचीव्यव- जलपूजामुहूर्तम्. स्था " २५ " २३ " २५ २२ ७ , १२ १ " २३ , २६ ·२४ विषयानुक्रमणिका। विषया पृष्ठपयङ्काः विषयाः पृष्ठपतयङ्काः तत्रेतिकर्तव्यता ५७६ ११ घोसकाः ५८६२८ कर्णवालनम् , २४ घारिका ५७ ३ पुरुषकर्णरन्धवृद्धिविषये वटका: विशेषः , २६ भाज्यनिर्माणम् पू८ १३ अविद्धकर्णादिनिषेधः ५७७ ३ अोदनम् छेदनप्रमाणम् ६ अन्यान्यपि भोज्यानि ५८९ १० कर्णवेधप्रयोगः 8 पेयवस्तुनि ५४० १२ (अष्टादशी कण्डिका)५७८ १ दधिकरणप्रकारः प्रोष्य गृहागमनविधिः १३ मञ्जिका २५ प्रोग्येत्यकृत्यप्रयोगः ५० ६ शिखरिणी (एकोनविंशी कण्डिका), १६ पेयान्तराणि लेद्यानि ५९२३ अन्नप्राशनम् ५८१ चोयानि तत्काल: स्त्रीणामन्नप्राशनकालः अन्नप्राशनस्यगुणफलम् ५६३ २२ मासनिर्णयः मांसभक्षणनिषेधः ५२ १ पश्च पश्वनखाभदया: ५९५ पक्षनिर्णयः ५ ३ वैधमांसभक्षणेऽदोषः तिथयः १० आपद्यप्यनशने फलाधि- वारा: ११ अत्र जन्मनक्षत्रं शुभम् क्यम् क्वचिनिषेधः परिवेशनप्रकारः ५९६६ जन्मादीनां फलम् २७ स्त्रीणामन्नप्राशनविधिः जन्ममासादिस्वरूपम् ५३ कुमार्या अपिहुतकृत्यं पुंवत्,, १२ योगविचारः अन्नप्राशनप्रयोगः लग्नानि ,, ११ अब्दपूर्तिकृत्यम् ५८३ अत्र ग्रहस्थितिः १. एतज्जन्मर्श कार्यम् पञ्चविधं भोजयेत् ५८५ १४ जन्मद्विधे निर्णयः "१३ भक्ष्यनिर्माणप्रकारः ,, १८ जन्मदिनकृत्यविधिः मराडककरणप्रकार: जन्मधितिक्रमे तिथ्यादि २२ पोलिकाविधिः ५८६ ५ अत्रत्येतिकर्तव्यता ५६१० सोहला , ११ अस्मिन्दिने कृतं कर्म शत. कासारम् वेष्टिका , १८ अस्य विशिष्टो विधिः ५ प्र ८ ५ " २० गुणं भवति " २० " २३ ·विषयानुक्रमणिका। ૨૫ " २५ २ , १७ हुतकृत्यं पुंवत् " " २३ १४ विषयाः पृष्ठपथकाः विषयाः पृष्ठपयका अत्रराजकृत्यम् ६०० श्रीशान्तिविधिः ६१४ १५ जन्मग्रन्थिबन्धनम् २३ कुमारे ज्वरित निषेधः तत्पाटलिकाद्रव्याणि २६ अत्रत्येतिकर्तव्यता अन पूजनीयाः ६०१ यथामङ्गलं शिखास्थाप. जन्मदिने शनिभौमवार नम् पाते विशेषः ,, १२ स्त्रीणांचूडाकरणविधिः ६११ २२ जन्मतिथौ निषिद्धानि वर्षवृद्धिकर्मप्रयोगः २३ स्त्रीणां शिखाधारणनि. शिशुरक्षाविधानम् ६०५ षेधः २ ६२० ५ (अथ द्वितीयं काण्डम् ) तासां लग्नविशेषः ( प्रथमा कण्डिका ) ६०७ ३ शुद्राणां चूडाकर्म वारविशेषः चूडाकरणम् ६००४ शुद्राणां शिखानिषेधः २० तस्य मुख्यः कालः केशान्तसंस्कारकाल: शुद्रधर्माः शास्त्रीयवपनमन्तरा स्मृत्युक्ताश्चूडाकरणकालाः २३ निषेधः कुलाचारतो विकल्पव्य. कर्तनेन नीचकेशः स्यात्६२२ ७ घस्था ६०९ वय॑मासादि मुण्डने दिनियमः विशेषान्तरम् केशवापनप्रकारः पक्षनिर्णयः यतीनां विशेषः तिथयः ६१०२ सामान्यक्षौरनिर्णयः गलग्रहनिषधः नक्षत्रादि चूडोकम् ६२३१७ गलग्रहनियमः " ११ ११ माहिताविशेषः वाराः " १ जन्मक्षजन्ममासनिषेधः নদব্যি ६११ २ सर्वनिषेधापवादः निषिद्धनक्षत्राणि , ११ नृपक्षौरे विशेषः आवश्यके परिहारः ६२४ ५ चुडाकरणप्रयोगः लग्नशुद्धिविचारः ६१२ ४ बालकस्याक्षरारम्भवि. अष्टमस्थदाषापवाद: धानम् ६२६ १६ मातरिगर्भिण्यांनिषेधः ११३ ११ নম্ন নাযি २२ पञ्चमासादधःकरणविधिः पक्षः मातरि रजस्वत्यां न तिथयः ६२७ २ कार्यम् ६१४ 8 घाराः ५ ४ " २१ " २१ २० , १६ १४ २.

·२६ विषयानुक्रमणिका। २० द्विविधाः पुत्राः १० , २१ २० " ९ " " विषयाः पृष्ठपतयङ्काः विषया: पृष्ठपतयङ्काः लग्नम् ६२७ ६ उपनयनशब्दार्थः ६३५ १२ सिंहस्थादिनिषेधः , १३ अथर्ववेदाध्ययना पृथ. तत्र कर्तव्यता गुपनयनम् अनुपनीतधर्माः ६२८ १७ द्विजानामेवोपनयनम् ६३६ १४ बालादिसंज्ञाभेदः तस्य शुद्धिप्रकारः तत्र भेदाः नानशब्दार्थः ६२ १ उपनेयाः अनिषिद्धानि - अनुपनेयाः पित्रुच्छिष्टभक्षणफलम् ॥ ११ कुण्डगोलकयाः कियत्क- तस्य महापातके पितुः मर्माधिकारः "२१ प्रायश्चित्तम् ,, १७ अनयारुपनयने विकल्पः६४० अतिबाला मात्रा रक्षणीयः, २० कुण्डगोलकशब्दार्थः कर्मनिषेधः २३ मूकाद्यपनयनम् ११ पतृमेधिके कृतचूडस्या- मूकबधिरादीन्प्रति स्पृष्ट्वा धिकार: ६३० १५ जपः ६४१ २३ तदपि वेदोच्चारणरहितम् " १शुद्राणामुपनयनम् ६४२ १७ त्रिवर्षोद्धं कृतचूडस्य स्त्रीणामुपनयनम् "१६ पैतृकमन्त्राधिकारः तश्चामन्त्रकम् बालपितृधर्माः ६३११० उपनयनकाला। संस्कारातिपत्तिप्रायश्चि. वर्णविशेषेणायनविधिः ६४४ ४ तम् , २४ ऋतुनिर्णयः अतिक्रान्तस्य गौणकालस्याप्य- वसन्तादिलक्षणम् सत्त्वे प्रायश्चित्तमात्रम् ६३२ ३ ब्राह्मणम्प्रति वसन्तावश्य. प्रायश्चित्तान्ते लुप्तकर्माचरेत्., अतीतानां योगपद्ये सकृ. अथ मासाः दाभ्युदयिकम् " १४ जन्ममासनिर्णयः ६४५ १३ प्रायश्चित्ते होममन्त्राः , १७ पक्षनिर्णयः कृच्छ्रसंख्या " २४ तिथयः अनादिष्टप्रायश्चित्तप्र. अनध्यायाः ६४६२४ योगः मन्त्रादयः ६४७ १४ (द्वितीया कण्डिका) ६३४ १ युगादया उपनयनविधिः ६३५ ९ अष्टकाः २५ "२५ ६ कता २० "२१ " २७ ·विषयानुक्रमणिका। २७ ५ " १५ " " २३ १२ " २२ विषयाः पृष्ठपयङ्काः विषयाः पृष्ठपतयङ्काः सोपपदा: अहतलक्षणम ६६१ १३ यजुर्वेदविषयेऽपवादः वस्त्रविशेषाः नैमित्तिका अनध्यायाः ,, १२ मेखलानुकल्पाः ६६२ २२ अकालवृष्टिलक्षणम् , २७ मेखलाकरणम् नान्दीश्राद्धान्त माकालिकेऽनध्याये. तद्वन्धनप्रकारः वेदारम्भाभावः ६४६ १० आचार्यस्यौव मेखलामन्त्रः नित्यादावनध्यायाभावः १५ पाठः गल! हाः ,, १- आचार्यमन्त्रपाठकृत्यानि प्रदोषस्वरूपम् ६५० ३ सुत्रेऽनुक्तमपि यज्ञोपवीतं वारनिर्णयः धार्यम् शाखेशाः ६५१ तल्लक्षणम् घणेशाः ,, १९ ऊर्द्धवृतलक्षणम् ६६६ नक्षत्राणि ,, २२ उपवीतनिर्माणप्रकारः वय॑नक्षत्राणि ६५२ २ निषिद्धापवीतानि वेदविशेषेण नक्षत्रविशेषः मापदि निषिद्धं ग्राह्यम् पुरुषविशेषेण नक्षत्रविशेषः तन्निर्माणमन्त्राः २० जन्मनिर्णयः ६५३१३ यज्ञोपवीतपरिमाणम् 8 पूर्वाह्लादिनिर्णयः आश्रमानुसारेणोपवीतसं. अपराह्णनिषेधः ख्या लग्नविचारः काम्ये विशेषः ६५४ नवांशाः तदुद्धरणनिषेधः २१ "१३ तत्फलम् ६५५ १० प्रक्षालनार्थ शाखाविशेषेणा- दुष्टग्रहफलम् ६५७ २० पवादः "१४ कर्तृनिर्णया ६५०, केशसंस्पृष्टे शुद्धिप्रकारः प्राचार्यलक्षणम् ६५8 8 भने प्रतिपत्तिः ६६९ १ बटूपनेत्रारधिकारार्थ एकैकं धार्यम् प्रायश्चित्तम् , २३ जारणे कर्मविशेषे देशविशेषः,, १३ भाचार्यस्य विशेषः ,, २४ सव्यापसव्यनीवित्वप्रकारः १५ उपनयने मात्रा सहभो. ब्राह्मणादीनामजिनानि २६ जनम् ६६० १३ तद्धारणप्रकारः ६७० १५ २६ तत्परिमाणम् गृहस्थस्य कौपीननिषेधः६६१ ७ तन्मन्त्रः ६७१ २ ar " २३ . " २१ परिधानाथं वस्त्रम् ·२८ विषयानुक्रमणिका। " १५ "१४ ६७ विषयाः पृष्ठपयङ्काः विषयाः पृष्ठपतयङ्काः वर्णविशेषेण दण्डाः ६७१ ४ ब्राह्मणेष्वपि क्वचिदप- तदनुकल्पः वाद: ६८४ १४ यक्षीयवृताः , १७ अनभिवाद्याः स्त्रियः ६८५ है दण्डलक्षणम् , २२ अभिवादनस्वरूपम् तत्परिमाणम् ६७२ १ अभिवादनप्रकारः ( तृतीया कण्डिका ) ६७४ १ उत्थायैतत्कार्यम् ६८६ ३ गायत्र्युपदेशप्रकारः ६७५ १० प्राशार्दानप्रकारः गायत्रीमाहात्म्यम् ६७६ ६ एकहस्ताभिवादननिषेधः अत्र कालविकल्पाः है अभिवादनफलम् , १९ (चतुर्थी कण्डिका) ६७७ १६ प्रत्यभिवादाकरणे प्रत्यवायः,, २४ एकेन पाणिना सन्धुक्ष. आशीभदाः स्वस्तिशब्दार्थः णम् ६७८१६ समित्प्रक्षेपणे विशेषः ६७९ २ (पञ्चमी कण्डिका) "१८ समिनियमः , २४ भिक्षाचरणविधिः ६८८२७ समिल्लक्षणम् ६८० ५ आपदि चातुर्वण्यं भक्ष्यं चरेत् ६८६ २० समिदाहरणविधिः १६ समित्क्षेपणप्रकारः शूद्रादामं गृह्णीयात् शुद्रान्ननिषेधः अभिवादनविधिः ६८२ १५ गुर्वादिलक्षणम् १५ आचार्यलक्षणम् क्वचिदपवादः ,१८ उपाध्यायलक्षणम् १० मात्रादीनामेव प्रथमा भिक्षा,, २३ ऋत्विग्लक्षणम् , १३ भाजनपर्याप्तमेव भिक्षेत ६९१ २ सर्वेभ्यो मातुर्गरीयस्त्वम् ,, १६ निषिद्धानम् अनभिवाद्याः ॥ २५ भिक्षा गुरवे देया शतवर्षस्यापि क्षत्रियादे अन्नं साकुर्यात दशवर्षीयोऽपि ब्राह्मणः ब्रह्मचारिण एकाननिषेधः पितृतुल्या ६४ २ भिक्षाऽकरणे प्रत्यवायः ब्राह्मणेन क्षत्रियादिमहा. भिक्षाचरणकाला नपि नाभिवाद्यः भोजनकालनिर्णयः क्षत्रियाघभिवादने प्रायश्चि. तत्प्रमाणम् १८ तम् । है मध्याह्नसम्स्यादि कर्मारम्भः,, २० तत्र विशेषः " १२ भिक्षार्थ प्रशस्ताः " १२ ॥ २१ " २३ ·विषयानुक्रमणिका । ६६३ " तत्प्रकारः " २४ विषयाः पृष्ठपयङ्काः विषयाः पृष्ठपङ्कयङ्काः वेदारम्भाभावेऽपि गायच्या ब्रह्मचारिणो वानि ७०२ १५ ब्रह्मयज्ञः रेतःस्कन्दननिषेधः ७०३ 8 उपनयनकर्तुविशेषः - व्रतलोपे प्रायश्चित्तम् श्रोत्रियलक्षणम् तत्प्रकारः ब्रह्मचारिनियमाः , १६ बहुधर्मलोपे प्रायश्चिचवि. ब्रह्मचर्यकालः ६६४ ११ शेषः ७०४ ३ स्नातकस्य त्रैविध्यम् ६९५ १. प्रायश्चित्तान्तराणि दापों उपनयनस्य मुख्यकालाति देन क्रमे गौणकालः ६६६ ६ रकोदिष्टादिश्राद्धभोजने प्रायः पतितसावित्रिकव्यवहार. श्चित्तम् निषेधः " १४ । अनृतप्रायश्चित्तम् ७०५ ११ व्रात्यत्वम् ,, २६ स्त्रीसङ्गे प्रायश्चित्तम् १४ एषां प्रायश्चित्तम् २० ब्राह्मणस्य पातित्यशुद्ध्य अष्टाङ्गमैथुनम् धिकारः ६४८ १२ श्वदंशे प्रायश्चित्तम् ७०६ ६ पितृपितामहाधनुपनयने नैष्ठिको द्विगुणं प्रायश्चित्तं प्रायश्चित्तविशेषः नैष्ठिकब्रह्मवारिधर्माः विशिष्टनियमत्यागे प्रायश्चि. तानि गुरुपूजाफलम् गुरुनिन्दाया अश्राव्यत्वम्७०१ ४ स्वप्ने रेतःपाते प्रायश्चि. त्तम् गुरुपरीवारादि फलम् गुर्वादिनामग्रहणनिषेधः उपवीतरहितकर्मकरणे प्रायः १२ श्चित्तम १८ इन्द्रियनिग्रहाभावे प्रक्षाक्ष- कामतः सुरादिस्पर्श प्रायश्चि. तम् रणम् , २१ अनापद्यापोशनरहितभोजने मध्वादि वर्जयेत् " २६ प्रायश्चित्तम् व्याधितो भेषजार्थ गुरुच्छिष्टं अन्येष्वपि निमित्तेषु प्रायश्चि. सेवेत ७०२ २ त्तम् "१४ भादर्शादिदर्शननिषेधः ४ भोजन उच्छिष्टादौ प्रायश्चि. मव्रतनान्यष्ट त्तम् उदयादिकालेषु भास्करालोकम- भाजनकाले उच्छिष्टब्राह्मण निषेधा स्पर्श चरेत् , २१ १ २३ ॥ १५ . गुरुशुश्रूषा कार्या " २७ ७०६३ ·३० विषयानुक्रमणिका। काल: " २४ नत्काल: " १४ " २१ ५ " १० "१५ " २२ पुनरुपनयनप्रयोगः " विषयाः पृष्ठपतयङ्काः विषयाः पृष्ठपयङ्काः रुग्णादीनां रात्रौ भोजन- उपाकर्मानन्तरं वेदार. ७०८ ५ म्भः ७२८ २१ अस्श्यादिस्पर्श प्रायश्चित्तम्, : वेदारम्भप्रयोगः कर्दमादिस्पर्श " १२ गोदानप्रयोगः त्रुटितमेखलादिप्रतिपत्तिः त्याज्योपवीतम् , २३ प्रावश्यके याम्यायनेऽपि उपनयनप्रयोगः ७०88 त्रमासा: पुनरुपनयननिमित्तानि ७१४ २४ तिथयः ७३२ २ कृतोत्तरक्रियो यदि जीवनागच्छे- वारा: तस्य जातकर्मादि कार. नक्षत्राणि येत ७१५ १६ लग्नम् पुनः संस्कारनिमित्तानि २२ तद्विधिः ७१७ १० मात्रकोपवेशननिषेधः २४ सावित्रव्रतग्रहणोत्सर्गप्र. मन्त्रेषूहाः योगौ २२ व्रताकरणे प्रायश्चित्तम् आग्नेयव्रतग्रहणविस! ७१८ २३ गादानप्रयोगः २४ शुक्रियव्रतादेशविसर्गौ ७२० ५ समावर्तनसम्भाराः ७३५ १८ औपनिषद्बतम् शौलभव्रतम् ७२१ ११ एतदुद्गयने कार्यम् गोदानव्रतम् , २१ तिथयः (षष्ठो कण्डिका) ७२२ ७ वारा: प्रतिवेदं व्रताचरणकालः ७२४ ५ नक्षत्राणि वेदशब्दार्थः राशयः ७३७ वेदारम्भविधिः ७२५ ३ चौलोक्तकालो ग्राह्यः वेदाध्ययनप्रकारः ४ ग्रहस्थितिः हस्तेन स्वरं दद्यात ७२८ ३ समन्त्रकमेखलानिधानान्ते वेदः सार्थोऽध्येतव्यः ७ दण्डाजिननिधानम् ७३६ १५ ब्रह्मचर्येण पठनीयः वपनविधिः परम्परागतवेदशाखाध्यय. दन्तधावनविधिः 8 नम् , १५ उपलेपनम् स्वशाखां विहाय परशाखा. अवनेजनम् ७४१ ध्ययने दोषः १७ । उत्तरीयधारणम् ७४२ तत्काल 8 " " १५ " २६ " २२ 8 ७२७ ४ , ११ ७४० ४ " २३ २ ·विषयानुक्रमणिका। ३१ " १६ भावः " २२ , २४ १ ५ ७५२ २ भूमिप्रार्थना " १३ " २२ " २६ यमा: विषयाः पृष्ठपयङ्काः विषयाः पृष्ठपतयङ्काः अभावेऽधरीयैकभोगतः ७४२ १४ ' विटशूद्राणां प्रायश्चित्ता- वस्त्राकृतिब्रह्मसूत्रं वा ७५८ १२ एकमेवोपवीतम् २० उपनयनान्ते शौचाचारशि. यज्ञोपवीतद्वयधारणविधिः, २६ क्षणम् पूर्व सव्यनेत्रमङ्क्त्वा ब्राह्म मुहूर्त उत्थानम् दक्षिणाशनम् ७४३ २६ तत्र चिन्तनीयानि समावर्तनप्रयोगः ७४५ १ नारायणस्मरणस्तोत्रज. ( सप्तमी कण्डिका) ७५० १ पादि कार्यम् ७५8 २ स्नातकनियमाः ब्राह्मो मुहूर्तः ७५१ सन्ध्यादित्यावेक्षणनि- प्रातःस्मरणम् षेधः मूत्रपुरीषोत्सर्गदेशः (अष्टमी कण्डिका) ७५३ १२ तद्विधिः स्नातस्य त्रिरात्रव्रतनि. षट्कर्मसु मौनविधानम् ७६० , १६ कर्णे यज्ञोपवीतकरणविधिः,, विवादे वाः ७५४ २० दिङ्मुखविचारः तत्र कारणम् २५ तर्जन्यां रौप्ये ब्रह्मग्रन्थिमत्यां सम्पन्नादिशब्दप्रयोगः शिखायां च मूत्रादौ प्राय- विधिः ७५५ १२ श्चित्तम् ज्ये नामग्रहणनिषेधः " १५ वय॑देशाः मायुःप्राप्तिस्तत्फलम् ,, १८ नद्यादौ विशेषः अनाहूतोऽध्वरं गच्छेत २० प्रापद्यनुदकेऽप्यदोषः ७६१ ३ विप्रादिमध्यतोगमननिषेधः,, २२ शौचावश्यकता ६ देवादीनां छायाऽऽक्रमण | मूत्रकृत्वलक्षणम् निषेधः ,, ६६ द्विविधं शौचम् अन्यान्यप्यनतिक्रमणी. मूत्रादौ जलपात्रस्य हस्तः यानि ७५६ २ ग्रहण निषेधः मनधिष्ठेयानि १४ प्राह्यमृत्तिकाः , २० अन्यानि निषिद्धानि ७५७ ५ मूत्रशोचे मृण्मानम् कृतघ्नादिदर्शने शुद्धिप्र लिङ्गशौचप्रकारः ७५८ ६ तदन्ते गुदशौचम् नित्यकर्मलोपे प्रायश्चित्तम् । 8 " १२ " १९ २५ 8 " १२ " 10 कारः 8 तत्प्रकारः ·૨૨ विषयानुक्रमणिका । " " २६ २२ प्रातःकालसमय: " २६ " विषयाः पृष्ठपतयङ्काः विषयाः पृष्ठ पतयङ्काः पादशौचम् ७६२ १६ स्नानविधिः ब्रह्मचारिवनस्थयतीनां द्वि. स्नानशब्दार्थः २२ त्रिचतुर्गुणं शौचम् ॥ १९ प्रातःस्नानं नित्यम् २३ शौचसङ्कोचः ,, १६ आश्रमविशेषेण स्नाना. भावदुष्टस्य शौचं व्यर्थम् ,, २४ भ्यासः २६ शौचातिक्रमे प्रायश्चित्तम्७६३ २ सप्ताहं प्रातःस्नानाभावे ततो गण्डूषोत्सर्गविधिः दोषः प्रायश्चित्तं च त्रिविधमाचमनम् " १३ प्रातस्तिलतर्पणनिषेधः श्रोताचमनम् , १५ प्रातःस्नानमविस्तरम् सन्ध्यादौ श्रोताचमनविधिः,, २३ समन्त्रक विधिवन्मध्याह्व- स्मार्तादि यथेष्टं वा स्नानम् स्मार्ताचमनम् ७६४ १ पौराणाचमनम् ३ मुख्यगौणभेदेन स्नानस्य आचमनधर्माः द्वैविध्यम् २८ द्विराचमननिमित्तानि , २४ मुख्यमपि षड्विधम् ७६३ ३ सपवित्राचमने विशेषः ७६५ १ नित्यस्नानम् दक्षपाणौ पवित्रधारणम् ५ नैमित्तिकस्नानम् दन्तधावनविधिः काम्यस्नानम् तन्मानम् क्रियाङ्गस्नानम् तत्र प्रशस्ता वृक्षाः , १७ मलापकर्षस्नानम वयंकाष्ठानि , २१ क्रियास्नानम् पालाशाश्वत्थयोरासनादि. गौणं सप्तविधम निषेधः प्रापदि गौणाचरणम् दन्तकाष्ठालाभेगण्डूषविधिः,, २७ मन्त्रादिसप्तस्नानप्रकारः २५ अमैकादश्योरपि जम्बूतणाः अशक्तावशिरस्कम् दिविधिः ७६६ १ वस्त्रमार्जनम् निषिद्धतिथयः मन्त्रमार्जनम् अङ्गारादिनिषेधः नित्यस्नानाधिकारी दन्तकाष्ठग्रहणमन्त्रः इक्ष्वादि भक्षयित्वापि तद्भक्षणमन्त्र: कार्यम् उदिते सूर्ये दोषः २३ निमित्ते नैमित्तिक विधाय स्नानसूत्रम् २५ | नित्यं कुर्यात् ६ ॥ १२ " १० १५ . " २५ " २३ ३ a " १५ " २० ·विषयानुक्रमणिका । " " २० " २१ २७ विषयाः पृष्ठपतयङ्काः विषयाः पृष्ठपजयकार नदीशब्दाः २ तीरस्थतट प्रक्षाल्य पृ: नदोलक्षणम् थक स्नानसंभारान्स्था- धनुर्लक्षणम् पयेत् ७७३ १२ सरिदादिशब्दार्थः ४ आदौ शिवं नत्वा हस्त. स्नानस्य चातुर्विध्यम् पादयोमंदा क्षालनम् परजलाशये चतुरादिपि. नियमरहितं कर्मासीनेन एडानुद्धृत्य सायात् कार्यम् २५ मृस्पिण्डानुद्धरणे दोषः वामः सोपग्रहो दक्षिणः अन्त्यजखनितेषु नाने सपवित्रका कार्यः ७७४ 3 प्रायश्चित्तम् , १८ स्नानादिषु करयोः सप. निषिद्धनानभोजने वित्रकरणम् शाल्मल्यादिच्छायासु अनामिकाग्रपर्वणि पवित्र स्नाननिषेधः बिभृयात् नदीप्रथमवेगोद्भवापां वर्ज- चतुर्भिः कुशाह्मणस्य नम् पवित्रम् प्रवाहरहितायां सानपाने प्रतिवर्णमैककहासः प्रायश्चित्तम् ७७२ सर्वेषां वा द्वाभ्याम् समुद्रगा हित्वा सिंहकर्क टयोनदीस्नाननिषेधः कर्मालाचमनाचरणे पवि. गङ्गादयः सर्वदा शुभाः प्रस्य नोच्छिष्टत्वम् उपवीती बद्धशिखी कर्म कर्कादौ महानदीनां त्रि. दिनान्ते शुद्धिः कुर्यात् आद्रमेकं वा वस्त्रं कदा. उपाकर्मादो रजोदोषा. पिन धार्यम् "१२ मार्ग नदीप्राप्तौ स्नानविधिः, एकवस्त्रनिषेधः १५ स्नानोपकरणानि भोजनादिषु तर्जन्यां रौप्ये समिदादीनां स्वयमना. शिखायां ब्रह्मग्रन्थौ च हरणे दोषः प्रायश्चित्तम् ७७५ ५ २२ अशक्तौ न्यायाजितधः सप्रणवगायच्या शिखा- नकोतैः कुर्यात् बन्धनम स्नात्वा सोदपात्रः सधौ- मानस्ताकेति वा तषासा एव गृहमा- पादमुखोपीतक्षालनान्त व्रजेत् ७७३ ६ भाचामेत् २ " ११ " १२ १३ " भावः " " १० '" १३ ·३४ विषयानुक्रमणिका। " २७ ९ प्रसवः विषयाः पृष्ठपकयङ्काः | विषयाः पृष्ठपतयङ्काः मृजलैरुपवीतं शोधयेत् ७७५ १६ | दूर्वापामार्गमार्जनं श्राव. पादमुखोपवीतानि प्रक्षाल्य ण्यामेव ७७८२० द्विराचम्य पवित्रे धृत्वा इमम्म इत्यष्टभिरखलि. शिखां स्पृशेत् "१८ नाऽभिषेचनम कण्ठस्थस्यैवोपवीतस्य दर्भः पावनप्रकारः ७७४ ७ क्षालनम् ॥ २१ दर्भकुशयोर्भेदः मन्त्रधृतोपवीतोद्धरण पावनमन्त्राः निषेधः २४ | सप्रणवव्याहृतिगायच्या. केषां चित्क्षालनार्थ प्रति. ऽऽदावन्ते च मार्जनम् २० , २६ | श्रोत्रादि पिधायान्तर्जले केषां चित्प्रायश्चित्तम् ७७६ २ त्रिरघमर्षणं जपेत् २५ प्राचमनार्थ दिक , ५ अन्तर्जलेऽघमर्षणफलम् ७८० २ प्राचमनमुद्रा जलप्रमाणं च, ७ प्रणवजा विष्णुचि. आचभ्य प्राणानायम्य न्तनं वा 8 सङ्कल्पाचरणम् १० प्रणवमाहात्म्यम् , १३ | अघमर्षणान्ते त्रिनिमः उपस्थिततीर्थादिध्यानं ज्य तर्पयेत् नान्यस्य ७७७ २ विविधस्नानस्य तर्पण. सर्वत्र गङ्गास्मरणम् ५ मङ्गम् नाभिदनजले स्थितः स्तु. जले कुशजलैस्तर्पणम् " २१ त्वा स्नायात् , १३ स्थले तिलाञ्जलिना , २३ केशान्द्विधा विभज्य क. तर्पणे सव्यापसव्यनिर्णयः २६ र्णादि निरुद्धय त्रिर्मजेत् , १६ अशून्यकरण तर्पयेत् ७८१ २ स्नानाथं दिङ्मुखनियमः " १६ आश्वालायनोतस्तर्पण. वाजसनेयिनां प्रवाहा- भिमुखस्नाननिषेधः २४ । नैमित्तिकस्नानेऽपि तर्पणम् , १३ याजुषाणां सूर्याभिमुख प्रातस्तिलतर्पणनिषेधः स्नानविधिः २७ देवादितीर्थानि मध्याह्वाचमनमन्त्र: ७७८ ७ | यमतर्पणविधिः गोमयलेपने मन्त्रविकल्पः ॥ ११ २४ गोमयस्नानेन सर्वतीर्थ- केशोदकमने पातयेना. स्नानफलम् ७८२ २ अपामार्गदूर्वामार्जनमन्त्री , १७ / स्नानवस्त्रत्यागे विशेषः सङ्कल्प ऊह्यानि प्रकारः " १९ " २२ तामन्त्रः "१४ न्यत्र ·VOIT AUPPUSWAMY RESEARCH 13 विषयानुक्रमणिका। ATOR ३५ ५ १२ " १८ " १४ " " १६ " २४ विषयाः पृष्ठपतयङ्काः विषयाः पृष्ठपयङ्काः अधरीयोत्तरीयविपर्यय. सर्वेरग्निहोत्रजं भस्म निषेधः ७८२१५ धार्यम् ७६ ४ वर्णभेदेन वस्त्राणि "१७ ब्रह्मचारिगृहस्थादिभेदेन विप्रस्य नीलीधारणे दोषः २० विशेषः कुत्सितवस्त्राणि , २३ प्रातरादिषु विशेषः पट्टसूत्रे नीलीदोषाभावः ,, २६ त्रिपुण्डूधारणप्रकारः दग्धादि वानि २८ ऊर्ध्वपुण्ड्रोपरि त्रिपुण्ड धौतवस्त्रप्रसारणप्रकारः ७३ ५ धार्यम् शुष्काभावे शुष्कवदाम् प्रासन उपविश्याचम्य वस्त्रधारगप्रकार: प्राणायाममाचरेत २२ पञ्चकच्छलक्षणम् ॥१६ प्राणायामलक्षणम् :, २५ त्रिकच्छः शुचिः तत्र गायत्रीजपप्रकारः नग्नः पञ्चविधः , २१ गृहस्थेनावश्यं प्राणायामः दश नग्नाः कर्तव्यः GE७ ३ द्वितीयवस्त्राभाव उत्त- ब्रह्मचारिवनस्थयोर्विकल्पः,, ४ रीयविधिः ७८४ ३ वामनापूर्य सन्धार्य दक्षि. उत्तरीयमुपवीतवद्धार्यम् ९ णेन रेचनम् यशोपपीतेनापि द्विवस्त्रता, १२ पूरकादिशब्दार्थः 8 जीवपितृकस्योत्तरीय तत्राङ्गुलिपीडनप्रकारः निषेधः , १५ ऋक्सामाथर्वणां कश्चिद्भेदः, १४ वस्त्रधारणान्ते पुनका अर्ध्यप्रदानविधिः क्षालनम् , १८ प्रातरादिषु स्थितिभेदः मृदादितिलकधारणप्रकारः, २९ २४ राक्षसीमुद्रानिषेधः ७८८३ वर्णभेदेन तिलक ७८५ २ तल्लक्षणम् सर्वेषां घोर्ध्वपुण्डूम ४ प्रातमध्याह्नयोरुत्थाय ऊर्ध्वपुण्ड्रकरणप्रकार: जलेऽयदानम् गोपीचन्दनधारणविधिः सायमुपविश्य स्थलेऽय- कुत्र चिन्द्रगोपीचन्दनधा. दानम् रणनिषेधः , २३ सेोदकपाणिना प्रदक्षिण- उत्सवादिषु कस्तूरीच. करणम् न्दनादिना अर्घ्यदाने हेतुः १३ षविधं भस्म ,, २७ प्रायश्चितार्थमाचमनम् २३ " " ११ " २० " २३ ५ " "१५ " ११ " २५ .

·विषयानुक्रमणिका। " २२ " १० ८ विषयाः पृष्ठपक्यङ्काः विषयाः पृष्ठपयङ्काः प्रातरादिभेदेनोपस्थाने चतुर्विंशतिलक्षजपेन पुर. करप्रदर्शनभेदः ७८३ श्वरणम् ७९१ १६ तिष्ठलपेदकं पश्यन्नेवा. गृहादिषु जपे फलभेदः न्यथा कुशासीन: , ६ जपनिषेधनिमित्तानि २७ उपस्थानमन्त्री: १० जले शुष्कवोससा स्थल मन्त्रेण गायत्रीमावाह आन्द्रेण च जपादिनि जपेत् षेधः ७६२ ३ जपप्रकार: , १७ मध्याह्नसन्ध्योपस्थान एव तत्र प्रणवदानप्रकार: २० बिभ्राडादिजपः मनसा जपेत्तल्लक्षणं च २३ वैकल्पिकमेतदुपस्थानम् , १७ जपसंख्या २६ ब्रह्मयज्ञशब्दार्थः ७६३ ४ नित्यजपसंख्या ७९० ३ तत्र पठनीयानि मन्त्र प्रातरादिकालभेदेन ॐकारादि मनसा स्मृत्वा स्थितौ विशेषः ६ वेदादिकमारभेत् प्रातरादिषु करस्थापन. नित्याध्ययनमेव स्वाध्यायःः, १६ प्रकार: स्वरादियुतपाठ एव फलम् ,, १६ हस्तमाच्छाध जपेत् मालादर्शननिषेधः | प्रत्र नानध्यायः मेरूल्लङ्घनादिषु प्रायः ब्रह्मयशे पुरुषसूक्तजपेन श्विचम् सर्ववेदजपफलम् जपमाला: ब्रह्मयज्ञकाल: सङ्ख्यानुसारेणोत्तमम बचतैत्तिरीययाविशेषः ध्यमाधमत्वम् जपनिवेदनप्रकारः मालाजपप्रकारः २२ "१५ पाणिमालास्वरूपम् सन्ध्यादिकं मुख्यकाल पाणिस्थमेरूलङ्घने. एव कार्यम् पि दोषः ७६१ ४ सन्ध्यात्रयस्य मुख्यः कालः, २३ मसंख्यातजपो निष्फल: ६ मुख्यकालातिक्रमे प्रायः गायत्रीजपे करमालैध श्चित्तम् प्रशस्ता - प्रायश्चित्तान्तरम् ७५ ३ अन्यमालानिषेधः दशसहरूगायत्रीजपे सर्व सायम्प्रातःसन्ध्याकाल: पापविनाश मध्यान्हलन्ध्याकाल: " ११ एतदेव परं तपः " १३ " २२ " २४ " " २८ "२६ " " १२ अन्यदपि ६ S " १५ ·विषयानुक्रमणिका । ७६8 ४ " २० , " २२ " विषयाः पृष्ठपतयङ्काः विषयाः पृष्ठपतयङ्काः एतत्कालातिकम एव प्रा. सन्ध्योपस्थानसूत्रम् यश्चित्तम् ७६५ १५ तर्पणसुत्रम् "११ गौणकालेऽप्यसम्भवे रात्र भावाहनपूर्वकं तर्पयेत् ८०० २१ प्रथमयामे अनोङ्क्तमफलं भवति २५ दिवाकर्माणि कुर्यात् , १८ तपणे प्रथमा वाच्या ६०१ १ प्राप्तकातं कर्म कृत्वातीत तितौ कुशानास्तीर्य तेषु कालं कुर्यात् तर्पयेत् सायमुभयीप्राप्तौ साया. श्राद्धादौ पाणिद्वयनोदक- न्हिकी विधाय माध्या- दाननिषेधः १३ ह्निकी २३ तर्पणे तुभयेनैव जलदानम् ॥ १६ अस्तादुपरि मध्याह्नस. जलग्रहणोद्धरणक्षेपप्रकारः, १९ ध्यादिककर्मकरणम् , २६ देवादीनां तर्पणे प्रागादि. रात्रौ मध्याह्नसन्ध्याप्राप्तौ मुखत्वम् सौरसक्तजपनिषेधः ७६६ २ लघुसौवर्णादिपात्रस्थकर- तत्स्थाने वैश्वानरसूक्तज. स्तर्पयेत् पविधिः देवादीनां प्रागग्रादिकुशै. दिवाकर्मविधागैवोत्तर स्तर्पणम् ८०२ २ कर्मकरणम् दर्भादीनामनिर्माल्यत्वम् स्नानब्रह्मयशसौरजप. निवीतलक्षणम् वर्जनम् प्राजापत्यतीर्थन दवमानव है सप्ताहं स्नानसन्ध्यात्यागे तर्पणम् , १० ईशानीमुख उदङ्मुखो वा अतोऽशौचेऽपि न त्यागः मनुष्यांस्तर्पयेत् अशौचे प्राणायाम विना उदङ्मुखत्वनियमः मानसिको सन्ध्या सप्त मानुषाः २० अशौचेऽान्ता सन्ध्या सध्यं जानवाच्य दक्षिणामुखः कार्या पितृस्तर्पयेत् ८०३ ३ कैश्चिजपान्ताप्युक्ता , १७ यमादयश्चतुइश चतुर्विंशतिमुद्राः , २२ देवतीर्थेन यमतर्पणम् तासां लक्षणानि ७६७ २ पितृतर्पणेऽअलिसंख्या रहसि मुद्राः प्रदर्शयेत् ७९८ २६ मात्रादितिसृणामञ्जलित्र- यमेव २३ कार्यम 988 २ सपन्यादीनां द्वावजली. , २६ ५ " & " " १२ विप्रस्य शुद्रत्वम् " १५ " १५ " "१५ २० सन्ध्यासु गायत्रीतर्पण ·विषयानुक्रमणिका । . ८०७ ५ " १७ २६ " २२ " १० पपात: विषयाः पृष्ठपङ्कयङ्काः विषयाः पृष्ठपयङ्काः कठादीनां निषिद्धदिनेऽपि मातृतर्पणान्ते मातामहत. तिलतर्पणम् ८०४ ५ पणम् ८०६ २३ तीर्थादावपि तथा मध्ये मातामहकरणे दोषः ,, २६ तर्जन्यङ्गुष्ठयोगेन मुद्राकरण पूर्व स्ववंशजानां ततः सु. निषेधः हृदादीनां तर्पणम् अनामिकादिषु हेमादिधा. तर्पणादौ पितृक्रमः रणेन पावित्र्यम् २० सवर्णेभ्यस्तर्पयेत् शुन्यहस्तेन तर्पणनिषेधः , २३ अन्यवर्णतर्पणे दोषः रौप्यादीनामभावे पितृप्रा. पुरोहितैः क्षत्रियाणांतर्पण प्त्यभाव: कार्यम् पाण्यादौ तलग्रहणेन मतपणे प्रत्यवायः "२३ पितृघातित्वम् Coy २ स्थले वासोनिष्पीडनम् E0% पटादिस्थिततिलानां तर्पणादौ स्नानवस्त्रं न क्रिमियोगः पीडयेत् मणिबन्धे तिलकरणविधिः, ७ भादौ वस्त्रपीड़ने पितृशा. तर्पणस्थानुषङ्गिकफलम् 8 जीवपितृकानां तर्पणविधिः, १२ वस्त्रपीड़ने विशेषः जीवत्पितृकस्यार्धापसव्यम् ,, १६ चतुर्धा कृत्वा पीड़येत् २१ तस्यैव कृष्णतिलतर्पणनि द्वादश्यादिषु वस्त्रनिप्पी- षेधः इननिषधः पितरि सति पितुः पितॄस्त- जलदेवतार्चम् पयेत् , २० तल्लिङ्गमन्चौरेवार्चनम् E08 वृद्धयादिषु पितुः पितृभ्यो पुष्पस्य द्वैधीकरणनिषेधः जलदानम् , २३ | अबादिषटस्वेवार्चनम् नवच्चं जपम्प्रसिञ्चेत ८०६ ३ क्रियावदादीनामग्न्यादिषु मार्जनादिकं वारिधारया देवः निष्फलं भवति आदित्यमुपस्थाय दिग्दि. क्पालनमस्कारः १२१ प्रसेकास्यं कर्मान्तरं नैव विसर्जनोक्तसंहारमुद्रा तपणम् लक्षणम् ९० ३ नमोव इति जत्वा माताम- प्रातःसन्ध्याम्ते तर्पणम- हतर्पणम् थ वा मध्याह्नस्नानान्ते १४ मातृतर्पणस्य सूत्रानुक्तः कैश्चिन्मध्याह्नसन्ध्यान्ते स्वेऽपि विधि: तर्पणमुक्तम् " १० " १२ ·विषयानुक्रमणिका । ३६ ८११ ५ " ११ १० " १२ विषया: पृष्ठपतयङ्काः विषयाः पृष्ठपयङ्काः श्राद्धाङ्गतर्पणे विशेषः ८१० २१ मध्यान्ह सन्ध्यायां वि. भामश्राद्ध पूर्व प्रत्यवे परे. शेषः ८२२ १० ऽहनि तिलोदकदानम् , २५ मुख्यकल्पाभावेऽनुकल्पः२४ १ परेधुस्तर्पणाभावे पितरः सन्ध्यानां मुख्यकालाः ३ शपन्ति गौणकालाः नित्यतर्पणं श्राद्धदिनेऽपि मुख्यकालातिक्रमे प्रायः भवत्येव श्चित्तम् पक्षश्राद्धान्ते नित्यं तर्पणं कात्यायनोक्तं प्रायश्चि. महालये परेऽहनि तान्तरम् अमातृकः पितरि जीवति सन्ध्योपासनवाविप्रो ब्राह्म- मातृश्राद्धं कुर्यान्न तर्पणम् ,, २० एयान हीयते "१४ वृद्धयादिषु तिलतर्पण- विकर्मणां पावनागैव सम्ध्या सृष्टा निषेधः २३ स्नानसम्ध्यात्यागे राप्ता. यमतर्पणं काम्यम् ८९२ १ हाच्छूद्रत्वम् "१८ एतद्वाजसनेयिनां नित्यम् ,, १४ अशक्तौ कुशजलरहिता जोवरिपतृकोऽपि भीमत. मानसिकी तर्णमाचरेत् , १८ मानसिकसन्ध्याविधिः तन्मन्त्रः , २० ब्रह्मयज्ञप्रयोगः कालातिकमे दिवाकर्माणि उपगृहीतकुशानामुत्तरतः रात्रावपि शौचादिकं विना,, २४ प्रक्षेपः ૨૫ सौरसूतजपादिकं रात्रौ अथ तर्पणप्रयोगः वज्यम् | संक्षिप्ततर्पणम् ८२६ २५ मापस्तम्बानां रात्रावपि तत्र मन्त्रः ८३० २ ब्रह्मयशः ८१३ १ रात्रः प्रथमयामे दिवाक- यमतर्पणप्रयोगः मंविधानम् गृहे देवार्चनविधिः उष्णोदकस्नानप्रशंसा होमान्ते पूर्वाह्न एव देव- उष्णापां नैशिष्टयम् पूजनम् पुरुषसूक्तेन विष्णु सम्पूज्य पादक्षालनादिस्नानविधिः १३ नैश्वदेवः कार्यः समष्टिरूपो विनियोगः १८ विनियोगाशाने फलने- प्रातरादिकालत्रयेऽपि स- ध्यावद्विष्णुपूजनम् , २१ कल्यम् नित्यस्नानप्रयोगः " अशक्तौ प्रातः सम्पूज्या. प्रातःसन्ध्याप्रयोगः ८१७ ११ न्यत्र पुष्पान्जलिदानम् ॥ २३ २० " २२ . & " २७ ५ ६ " १५ ११ " २१ ·४० विषयानुक्रमणिका । " १२ " " २० विषयाः पृष्ठपडूयङ्काः विषयाः पृष्ठपयङ्काः पूज्यदेवताः ८३० २६ द्वात्रिंशदुपचाराः ८३४ २३ अबादिपूजाधिकरणानि ८३१ ४ भावाहनाद्युपचारा: पृथ. शालिग्रामपूजनफलम् क्सर्वेभ्यो धूपादिकं पञ्चदेवानामपि शिलाः सहैव पूज्या: , १२ शालग्रामे नावाहनविसर्जने,, पञ्चायतनस्थापनक्रमः १५ स्थिरार्चायामपि १० पञ्चायतनचक्रम् ८३२ ३ अस्थिरायां विकल्प प्राचीलक्षणम् ६ ताने वस्त्रमासाद्य देव. चैदिकतान्त्रिके प्राच्यौ पूजा निष्फला आगमविषये प्राची " ११ अङ्गुष्ठमईनादि वय॑म् " १४ पूजनक्रमः १२ शैववैष्णवक्रमेण पूजनक्रमः, १६ द्वात्रिंशन्महापराधाः अन्ये चापराधा: - २५ विष्णुपूजायां प्राङ्मुख- त्वमेव प्राङमुख एव विष्णु अन्यत्र बोदङ्मुखत्वम् पूजयेत् २२ रात्रौ देवकार्य दिवा च अन्यानुदङ्मुखों वा रात्रौ देवकार्यमुदङ्मुखः शिवपूजने सदोदङमु. कुर्यात 8 खत्वम् , २४ | शिवार्चनं सदोदङमुखः गृहे पृज्यदेवतानियमः ३३ १ पादनालनादिशङ्खस्था- द्विजानामेव शालिग्राम पनान्तं कर्म पूजनाधिकारः ११ १८ पीठे शहस्थापन न भूमौ , १४ अन्येषां स्पर्शाधिकारोऽपि नास्ति शबोदकं हरेः प्रियतमम् प्रतिष्ठितलिङ्गस्यापि तथैव शङ्खस्य निमजननिषेधः २७ गुरुदत्तलिङ्गस्य सर्वेषां सुवर्णादिपात्रस्थं जलैः पूजाधिकारः स्नपयेत् ८३४ २ पार्थिवलिङ्गपूजाफलम् शङ्ख पूरणीयपदार्थाः ५ २४ लिङ्गमस्तकमशन्यं कुर्यात् शिवसूर्यार्चने शङ्कास्य प्रातनिर्माल्योद्वासनफलम् निषेधः "२६ तुलस्यादि स्वदक्षिणतः पुष्पदानोद्धरणमुद्रे स्थाप्यम् प्रतिमापट्टयन्त्राणां नित्य- घृतदीप प्रात्मनो दक्षिणे स्नाने विकल्पः तद्विपरीतस्तैलस्य ८३७ १ षोडशच्ची करादिन्यास. स्वदक्षिणे गन्धपुष्पादि. विधिः फलं च " १८ पात्रस्थापनम् " , १० , १२ ·विषयानुक्रमणिका। ४० " H " १५ , १८ सर्वगन्धः " २२ " २६ " २७ विषयाः पृष्ठपतयङ्काः विषयाः पृष्ठपयङ्काः उदकुम्भो वामे स्थाप्यः ८३७ ३ तुलस्याद्यन्यत्पर्युषितं अग्रे घण्टास्थापनम् त्याज्यम् F३६ २३ अन्यद्यथास्थानम् ५ बिल्वादीनामनिर्माल्य. अयादिपात्रस्थापनाय दिनसंख्या २५ मञ्चकानि ६ तुलसीग्रहणे निषिद्ध. अर्घ्यपात्रस्थद्रव्याणि दिनादि ३ पाद्यपात्रस्थद्रव्याणि , १० दूर्वादिग्रहणे निषिद्ध. आचमनीकद्रव्याणि " १२ वासरादि मधुपर्कद्रव्याणि , १४ तुलसीग्रहणमन्त्रः उक्तद्रव्यालाभे भावनया गन्धे देयपदार्थाः ११ सधं कुर्यात " १६ यक्षकदमः वस्त्रसमर्पणविधिः १. स्नानादिष्वाचमनं दद्यात् , २० त्रिविधो धूप: ग्राह्यपुष्पाणि , २३ गुग्गुलधूपदानेन मनो. विशिष्टपुष्पाणि रथावाप्तिः समय॑पत्राणि ८३८ ५ घण्टानादः कुत्र कार्य: ८४१ २ कमलचम्पकान्या पुष्प. दीपमाहात्म्यम् कलिका वा ६ नैवेद्यपात्रम् अस्नात्वा तुलसीपत्रमा नैवेद्यार्थ ग्राह्यपात्राणि हणनिषेघः निषिद्धपात्राण तुलस्या मर्याधभावेऽ. १६ विविधान्नानि नुकल्पा: वयंपुष्पाणि ,, १८ भक्ष्यादि स्वप्रियं हरये विष्णोर्वयंपुष्पाणि देयम् ૨૩ ८४२ २ शिवस्य वयंपुष्पाणि नैवेद्यसमर्पणप्रकारः देवताविशेषेण निषिद्ध- मैवेद्यान्ते देयपदार्थाः पुष्पाणि शङ्खस्थजलेन प्रोक्षणादि- ३६ ४ विष्यवादीनामततादि. निषेधः 8 निषेधः भुक्तवते जलादिदानम् ६ पुष्पाभावेऽनुकल्पाः 8 ताम्बूलदानम् निषिद्धपुष्पाणि , १२ पुष्पाञ्जलिं दत्वाऽऽदर्श परानीतसाधनेन पूजा दर्शयेत् निष्फलाऽर्द्धफला पा , १७ आदर्शादिक्रमो वा पूजानामुचमादित्वम् "२१ नीराजनप्रकार ६ " १२ " १७ " १० 6 CW " २६ " १७ " २३ ·४२ विषयानुक्रमणिका " ३ " १५ " १८ " २२ " ५ " , २३ भिक्षादानम् " १६ विषयाः पृष्ठपयङ्काः विषयाः पृष्ठपयङ्काः देव्यादीनां प्रदक्षिणा- (नवमी कण्डिका) ८४५१० प्रकार: ४२२६ पञ्चमहायज्ञाः ४६ २ स्तोत्रपाठादि ८४३ २ गृहिणां त्यागनिषेधः ६ अष्टाङ्गः प्रणामः चरणोदकलक्षणम् पञ्चसूनादोषपरिहारार्थ ६ पश्च यज्ञाः तीर्थमपीत्वा मस्तके दा. सायंप्रातःश्वदेवविधिः ननिषेधः वैश्वदेवराहित्यफलम् करेण तीर्थग्रहणनिषेधः " १० निरग्निभिरपि वैश्वदेवाति. पात्रेण तीर्थग्रहणफलम् रिक्तः पाकोऽभक्ष्यः २० तीर्थग्रहणस्य कालाः १. वैश्वदेवस्य नित्यत्वम् तीर्थग्रहणप्रकारः १६ ब्रह्मयज्ञादिस्वरूपम् E४७ १ तीर्थनिर्माल्यादीनाममा- पितृयज्ञः श्राद्ध बलि ह्यत्वेऽपि पावित्र्यम् "१६ वैश्वदेवानुष्ठानप्रकार: शिवैकभक्तस्य तन्निर्मा- अग्रदानासामों पुष्कल. ल्यग्रहणम् ८४८१६ क्वचिच्चण्डाधिकाराभावः २५ भिक्षाग्रहन्तकारलक्षणानि चण्डसत्वे शिवस्वम. भिक्षुकाः षट २४ ग्राह्यम् चण्डाभावे ग्राह्यम् अतिथिलक्षणम् ८४४ १ ८४६ १ वाणलिङ्गादिषु चण्डाधि- अतिथौ विमुखे गते दोषः ५ काराभाव: २ वैश्वदेवादौ भिक्षुकागमने शिवनैवेद्यस्य ग्राह्यत्वम् तदर्थमुद्धृत्य भिक्षुकः गणेशतीर्थवन्दनफलम् उच्छिष्टग्रहणविधिः 8 वैश्वदेवाद्भिक्षाबलीयस्त्वम् ,, १२ शिवगणेभ्यः प्रसादा. वैश्वदेवान्ते भिक्षुक आगते "१३ तं यथावत्सत्कार्य बलिं विष्णुगणेभ्यः गणेशादिगणेभ्यो नाममा नैश्वदेवेऽनुकल्पद्रव्याणि ८५० २ घृताभावेऽनुकल्पाः देवपूजां विना भोजन- द्रवं हविः सुवेण जुहुयात् । फलम नित्यं देवपूजां विध्यात् आहुतिदानप्रकारः 8 २२ निर्माल्यप्रमाणम् वैश्वदेवे वयंपदार्थाः २५ तुलस्यादीनां पर्यषितदो. साग्नेनित्यश्राद्धनिषेधः षाभाव: ८४५ ६ साग्निनिरग्निकयाविशेषः " सत्कार्य: " १० नमन्त्रः न हरेत् स्त्रेण दानम् २० " " १३ ·विषयानुक्रमणिका। ४३ २४ " काभावः ५ "२२ " २५ " १८ विषयाः पृष्ठपङ्कयङ्काः विषयाः पृष्ठपयङ्काः वाद्यर्थं भूमावन्ननिक्षेपः ८५० २७ श्राद्धशेषेणैव वैश्वदेवः कार्य:५८६ पैश्वदेवप्रयोगः ८५१ २ क्वचिन्निरग्निकानामपि निरग्नेविशेषः श्राद्धात्प्राग्वैश्वदेवः पृष्टादिविविधानपरि- कठकाण्वादेविशेषः शिष्टम् ८५३ २ पाकशुद्धयर्थ पैश्वदेव मा. साग्नेः प्रवासे वैश्वदेवाभावः,, २० दावेव ८६९ ५ यतिब्रह्मचारिणः पा- वैष्णवानां विशेषः ११ ८५४ ३ हरये पितृशेषदाने दोषः प्रसवोत्थानपरिशिष्टसूत्रम् ।, १९ पितृयज्ञादन्यत्र जैश्वदेवादो पृष्टोदिविविधानाभावे शा- स्थालीपाकाः कतोक्तो नैश्वदेवः ८५५ विभक्तौश्वदेवः देवकृतेतिषण्मन्त्राः " २१ विभक्तदेवार्चनादि निरग्नेर्वलिदानप्रकारः ८५६ २ विभक्तब्रह्मयज्ञः नित्यश्राद्धम् नित्यश्राद्ध आवाहनादि सच्छूद्रस्यापि वैश्वदेवः ६० नमस्कारमन्त्रः त्याज्यम् तत्र विशषः शूद्रादिभिरामेन कार्यः दक्षिणां दत्वा विसर्जनम् पैश्वदेवाधिकरणम् नित्यश्राद्धं षड्दैवतम् यदग्नौ पाकस्तदग्नौ - प्रसङ्गापड्दैवतश्राद्धसि. श्वदेवः द्धौ पुननित्यश्राद्धं न ८५७ ३ चलत्कुण्डम् "१६ वैश्वदेवः साग्नेः पूर्व कुण्डशुद्धिप्रकारः २६ निरग्नेः पश्चाद्भवति 5 चुल्लीहोमादिनिषेधः ८६१ ३ वैश्वदेवार्थ पृथक् पाकः भूबलिदर्शनस्य स्वयमुद्ध. कार्य: रणस्य च निषेधः , १३ सायम्प्रातःकरणाशक्तो कातीयानामुभयार्थमेकः द्विरावृत्या कुर्यात् एकादशाहिके साग्नेरपि वाजसनेयिनां दिव पश्चाद्वैश्वदेवः १६ भोजनविधानम् ,, २२ अनग्निमतां सर्वत्रान्त एव पोष्यवर्गसहितभोजनविधिः , २४ २५ माब्दिकश्राद्ध मादौ होम पोष्यवर्गः ६२ १ निषेधः E५० १ दम्पत्योर्मध्ये गृहपतिः पित्रर्थमुद्धृत्य वैश्वदेव. पूर्वमश्नीयात् करण आसुरश्राद्धम् ३ पञ्चाो भुङ्ग्यात् " १७ " " पाक: " १५ " १३ ·विषयानुक्रमणिका। . ५ " " " २४ " " श्चित्तं च & " विषयाः पृष्ठपतयङ्काः विषयाः पृष्ठपङ्कयङ्काः कामनापरत्वेन दिग्विधानम्-६२१३ भूमौ बलिदानम् ६४ २४ नित्यविधिः तत्र मन्त्रविकल्पः जीवन्मातृकस्य दक्षिणा एकाहुतिमेव त्रिधा द. मुखभोजननिषेधः धात् ८६५ ३ पुत्रवत उत्तरामुखभोजन प्रदक्षिणक्रमेण चित्राहुतिः निषेधः चित्रायेत्यादिवलिं दत्वा करं प्रक्षाल्य भुज्यात शुचिस्थानेऽश्नीयात् २२ चित्राहुतिमुद्धृत्य भुः आसनविधिः ज्यात वासनानि २६ अनुद्धरणे दोषः ३२ वर्णक्रमेण मण्डलानि ८६३ १ मापोशनविधिः मराडलावश्यकता ३ तदकरणे दोषः प्रायः मण्डलाभावे दोषः कांस्यपात्र एकस्यैव भो. आपोशनक्षरणे पुनर्विधिः २० जनविधिः आपोशनकर माशीर्वाद सुवर्णादिपात्र विधिः न दद्यात् २२ ताम्र निषेधः , ११ अन्नदोषपरिहारार्थ मन्त्र. परपात्रे भोजने दोषः पाठः प्राणाहुतेरादावन्नमर्दने पात्रपरिमाणम् १४ गृहस्थानां पात्रपरिमाणम् । १६ दोषः समन्ताल्लघुपात्र स्थाप. पङ्क्तिदोषसम्भावनार्या नविधिः जलधारादिना पति पत्यादीनां कांस्यनिषेधः , २१ मिन्द्यात पारणादौ कांस्यनिषेधः ,, २३ पङ्कावेकेन पात्रत्यागे शेषा. पात्रशुद्धिप्रकारः णामभोजनम् कांस्याभावे पात्राणि ,, २७ पतिभेदप्रकाराः निषिद्धपात्राणि ८६४ ३ पतिदोषाभावः परिवेषणप्रकारः , १० आद्यन्तयोराचमनवि. परिवेषणक्रमः धानम् १३ प्रोदनादिषु घृतपात्रस्था- सशब्दापाशने दोषः पने दोषः , १४ प्राणाहुतिप्रमाणम् सैन्धवादिद्रव्यान्तरयुतं घृतहीनप्राणाहुतौ प्रायः परिवेष्यम् श्चित्तम् सायंप्रातर्जलपरिषेचनमन्त्री, २२ घृताभावेऽनुकल्पाः २४ " २५ ९ " १५ , २१ ·विषयानुक्रमणिका। ४५ " २६ ८७०४ " २१ विषयाः पृष्ठपतयङ्काः विषयाः पृष्ठपयङ्का प्राणाहुतौ नियमधारणम्८६६ २३ लवणादि हस्तदत्वं न प्राणाहुतीनां चर्वणनिषेधः भक्षयेत् प्राणाहुतिमुद्रा ८६७ २ अपक्वादेहस्तदानेऽदोषः नात्रोच्छिष्टदोषः , १८ वृन्ताकादिभक्षणे प्राय ब्रह्मपन्धि मुक्त्वा वामहस्तं श्चित्तम् ९ प्रक्षाल्य भुज्यात् " २० रात्रौ दध्यादिनिषेधः भोजनावसरे तर्जन्यां तिथिविशेषे पानि रौप्यादिनिषेधः २२ अभोज्यानानि शिरः संवेष्टय भोजनादौ गणान्नादिभक्षणे प्रायः दोषः २४ श्चित्तम् ८७११७ दक्षिणे पानपात्रस्थापन शुद्रस्य ब्राह्मणान्नदाने तद्वि- शिखाग्रन्थिविसर्गानु- पर्यये च प्रायश्चित्तम् , १९ कल्पश्च २६ वामे जलस्थापने दोषः ८६१ शय्यासनादौ भोजने पाने न्यस्तपात्रः पञ्चाहुतीतयेत,, च प्रायश्चित्तम पात्रस्थापनयन्त्रम् ७ परपाकनिवृत्ताद्यन्नभक्षणे अभिमन्त्रितान्नमेव पुन- प्रायश्चित्तम् ग्राह्यम् 8 परपाकनिवृत्त लक्षणम् पङ्गिभेदेन भोजने दोषः लक्षणान्तरम् ८७२ १ अपवलक्षणम् ३ समुदिताङ्गुलिभिर्भुजीत १५ मधुरादिकं भक्षयेत् प्राज्यपात्रे तक्रादिस्थापने जलपानप्रकार: दोषः उच्छिष्टदोषाभाषः गव्यताम्रादियोगे दोषः E६४ २ होमादिषु ताने गव्यमदुष्टम, ११ प्रद्धजठरमन्नपूरणम् मौन्यदुष्टान्नं भक्षयेत् ग्रासशेषाशने पीतशेषपाने भोजने वय॑म् च प्रायश्चित्तम् देवपित्रर्थ मांसस्यादोषः यत्यन्नभक्षणादौ प्रायः १३ पर्युषिते प्रतिप्रसवः श्चित्तम् २१ पण्येषु भोज्यम् पङ्कावन्योन्यस्पर्श प्रायः पराये मृत्पात्रस्थं पय आदि श्चित्तम् उच्छिष्टस्पृष्टोच्छिष्टब्राह्म पूतम् २१ वृन्ताकादिभक्षणे दोषः ८७० १ णस्य प्रायश्चित्तम् शाकादि दन्तच्छेदैन ब्राह्मणस्पर्श २२ भक्षयेत् जीवस्पितृकादेनिनिषेधः २१ २३ " ११ "१७ " २२ ५ " " , १५ २४ " . " १६ ·विषयानुक्रमणिका। " २१ " २३ २५ २ " " १० ६ " १२ " १२ " विषया: पृष्ठपयङ्काः विषयाः पृष्ठपङ्कयङ्काः अष्टम्यादौ दिवा भोज पर्णमूलादिषु व्याध्यादि-७४ १७ नादौ प्रायश्चित्तम् ८७२ २७ पर्णाभावे पूगभश्नणे दोषः वनस्पतिगते सोमे परा. पर्णसंख्या नग्रहणनिषेधः ८७३ २ तर्जनीलिप्तचूर्णताम्बूल. पर्वादिषु रात्रिभोजने भक्षणफलम प्रायश्चित्तम् ६ एकादश्यां भुक्तौ प्रायः चूर्ण लेपनेऽङ्गुलिविधानम् श्चित्तम् भुक्त्वा वह्नि स्पृष्ट्वा सप्तः अष्टम्यादौ दिवा भोजने पदी विधाय शयीत । १ प्रायश्चित्तान्तरम् शयनप्रकारः भोजनपद्धतिः ध्यादिभिन्नं सशेषं भ- क्षयेत ( दशमी कण्डिका) ८७६ भुक्त्वा पीत्वा शून्यपा. मध्यायोपाकरणशब्दार्थः ८७७ : त्रत्यागे दोषः , १४ उपाकरणं गुरुसंस्कारः उच्छिष्टं भूमौ देयम् १६ । अध्ययनशीलोऽग्निमान. गराडूषस्यार्धत्यागः १६ धिकृतः , २२ अनाचान्त उत्थिते प्राय औपासनसाध्यमुपाकर्म २४ श्चित्तम् २० लौकिकेऽनुष्ठानमाचार- गण्डूषात्पूर्व हस्तक्षालने मूलम् दोषः , २२ याजुषाणां पौर्णमास्याः तर्जन्या वक्रशाधने दोषः प्राधान्यम् ७८ १२ दन्तकाष्ठेन दन्तलग्नं सं. तैत्तिरीयैरौदयिक पर्व ग्राह्यम् हृत्याचामेत् चुलुकसंख्याविकल्पः ८७४ १ केषां चिन्मते पूर्वा परा च २० यावत्पात्रोद्धरणाद्यशुचिरेव, ३ सङ्गवात्परतश्चेदौदयिकी भोजनान्ते जलौनेत्रे मा. ग्राह्या परामुहूर्त्तवेधो ग्राह्यः जयेत् ८७९ २ भार्गवादिस्मरणम् बढचसामगयोः कालः आहारपरिणामायाग- विकल्पः स्त्यादिस्मरणम् धनिष्ठायुक्तश्रवणे ग्राह्यः पुनराचम्य ताम्बूलच. उत्तरापाढयुतश्रवणे दोषः ११ र्वणादि , १२ धनिष्ठायुतश्रवणप्रशंसा प्रातरादिषु ताम्बूलभक्षणे घटिकाद्वयव्यापि विष्ण्वः विशेष: १५ ग्राह्यम् २७ २४ " २६ ५ " ५ " १३ "१५ ·विषयानुक्रमणिका। पूर्व श्राद्धम् CCO २ " " २७ " २६ " २१ विषयाः पृष्ठपतयङ्काः विषयाः पृष्ठपयङ्काः परवेधा सर्वेषां प्रशस्तः ८७६ १७ आत्मसंस्कारवान्मात. सिंहस्थे सूर्य उपाकर्म E३ ४ कर्तव्यम् २३ आदावेव नान्दीमुखं न:सदा,, कर्कस्थसूर्य उपाकर्म वैकल्पिकावधारणविधिः १५ निषेधः ,, २७ विकल्पेवेकपक्षाश्रयणम् ,, २१ देशविशेषण व्यवस्था अत्र परिस्तरणान्ते ब्रह्म सामगानां विशेषः वरणम् ग्रहसंक्रात्यादिदोषे नो. मत्र चरुपात्राभाव: ८.४.२२ पाकुर्यात् आज्यान्ते सिद्धधाना. अर्धरात्रादधस्ताद्रहसंका सादनम् न्त्यादिसत्वे निषेधः " ११ धानाशब्दार्थः अर्धरात्रात्परतश्चेन दोषः ,, १३ धानाहोमादि त्रिवार ग्रहसंक्रान्त्यादियुते पर्वणि कुर्यात् ecy पञ्चम्यामुपाकृतिः ,, २० यावच्छिष्यगणेच्छा ताव. तैत्तिरीयैः प्रौष्ठपद्या कार्या ,, २२ त्तिलहोमविधिः अथवाऽऽषाढ्यामुपाकर्म २७ धानाभ्यः स्विष्टकृत् श्रावणे यदि वृष्टयभावस्त- प्रणवसावित्री त्रिरुत्वा. दा भाद्रे कुर्युः ८८१ ६ ऽध्यायादीप्रव्रयात् ८६ ५ भाद्रपदीयहस्तपञ्चम्योरेव ,, ११ उपाकर्मणि विशिष्टोऽ. मलमासे निषेधः ध्ययनप्रकार: उत्कर्षविधिः वेदविशेषेणाध्ययनविधिः छन्दोगानां मलमासे भवति, २० ब्रह्मचारिणां विशेषः शुक्रास्तादावपि भवति अत्र मौजीदण्डोपवीत २३ अत्र ग्रहवेधाभावः नूतनं धायम् C७ १ प्रथमारम्भनिषेधः ८८२ २ २ नूतनयज्ञोपवीतधार- निषिद्धकाले करणे दोषः णकाला: मध्यान्हादूर्ध्वं कार्यमुपाकर्म,, ११ उपाकर्मणि यज्ञोपवीतदा. तन्न किन्तु पूर्वाह्न एव नफलम् अभ्यङ्गस्नानं विधाय कार्यम्, २१ त्रिरात्रमुक्तनियमानुष्ठानम् , २५ प्रथमप्रयोग आचार्येण ब्रह्मचारिणे गृहस्थस्या. नान्दीश्राद्ध कार्यम् २७ प्युपाकर्म गुरुसंस्कारऽयं न शि. वनस्थानामपि ६ प्याणाम् ३ ३ उपाकर्मणः फलम् । २५ १४ -- , १७ " २३ " २६ " २६ ८ " CCC ४ "१० ·विषयानुक्रमाणका। " ८ विषया: पृष्ठपड्यङ्काः विषयाः पृष्ठपङ्कयङ्काः रक्षाबन्धनविधिः EE १७ कौशर्षिनिर्माणप्रकारः = १० भद्रायां निषेधः २० प्रवर्षीणामपि स्थापनम् १३ भद्रान्ते रात्रावपि भवति २२ सप्तर्षयः तन्मन्त्रः २४ तेषां प्रतिष्ठापूजादिमन्त्राः , १६ सर्ववर्णानां रक्षाबन्धनविधिः,,२६ अपसव्येन यज्ञोपवी. उपाकर्मपद्धतिः ८18 १ तदानम् FE8 २ (एकादशी कण्डिका) ८९२ १७ सतिलजलैसञ्चैस्तर्पयेत् 8 अनध्यायनिरूपणम् F६३ ५ मत्र तर्पणीयाः निशाशब्दार्थः , २७ देवास्तृप्यन्त्यितिप्रयोगः४०० रात्रे पूर्वोत्तरयामयो. अत्र जीवपितृकैरपि रध्ययनविधिः ४ २ तर्पणं कार्यम् ,१५ ( द्वादशी कण्डिका ) ८९५ २३ तत्र विशेषः उत्सर्ग उच्यते ६ ४ चतुःसावित्रीमुक्त्वा वि. उत्सर्गशब्दाः रामवाक्यपाठः ६०२ ५ तत्काल ,१३ वेदादिपाठान्ते ऋषिश्राद्ध पौषे माघे वा कार्यम् कार्यम् अथवोपाकर्मदिने कार्यम् २१ अन्ते जले त्याग ऋषीणां बौधायनादीनां पौषी माघी कार्यः ६०३१४ वा पूर्णिमा ८६७ ३ मतः शुक्ले छन्दांसि कृष्णे. सामगाः सिंहस्थे सूयें ऽङ्गानि पठेत् २० पुष्ये कुयुः ६ शुक्लेऽप्यनध्यायदिनेऽतानि भाद्रे हस्तात्प्राग्पुण्यसत्त्वे पठेत् श्रावणेऽपि , १० प्रत्यब्दमेतदुभयानुष्ठान- कालस्मरणादिविधिः फलम् (०४ ४ स्नानसामग्री २७ अथोत्सर्जनोपाकर्मप्रयोगः ऋषिपूजनम् महः = अपूर्ण ग्रन्थसमाप्तिः। 8१३-१५ " १० " १४ ·द्वितीयकाण्डे 'पञ्चमी कण्डिका । मन्त्रैः कर्माणि मन्त्रकर्माणि । मन्त्राश्च वैदिका एव न नमोमन्त्रः। तेषां शुदधर्मत्वेन तदभ्यनुज्ञानात् । तथा च मनु:- न ह्यस्मिन्युज्यते कर्म किञ्चिदामौञ्जिबन्धनात् । नाभिव्याहारयेद्ब्रह्म स्वधानिनयनाहते ।। शूद्रेण हि समस्तावद्यावद्वेदे न जायते ॥ इति । अथैषां प्रायश्चित्तम् । तत्र यमः-- सावित्री पतिता यस्य दशवर्षाणि पश्च च । सशिखं वपनं कृत्वा व्रतं कुर्यात्समाहितः ॥ एकविंशतिरात्रं च पिबेत्तस्मृतियावकम् । हविषा भोजयेचैव ब्राह्मणान्सप्त पञ्च वा ॥ ततो यावकशुद्धस्य तस्योपनयनं स्मृतम् ॥ इति । इदं चातिक्रान्तषोडशवर्षस्य सप्तदशे वर्षे उपनयने द्रष्टव्यम् । अष्टा- दशे तूपनयने प्राजापत्यत्रयम् । तथा च मनुः- येषां द्विजानां सावित्री नानूच्येत यथाविधि । तांश्चारयित्वा त्रीन्कृच्छान्यथाविध्युपनाययेत् ॥ इति । - आश्वलायन:- -- गवां दानेन भूम्या वा प्राजापत्यत्रयेण वा । चान्द्रायणेन वा शुद्धास्ते भवन्तीह सत्तमाः ॥ इति । गवां तिसृणाम् । एकोनविंशेऽब्दे उपनयने स्वाहापस्तम्बः-"अति- क्रान्ते सावित्र्याः काले ऋतुं त्रैविद्यकं ब्रह्मचर्य चरेदथोपनयनन्ततः सम्वत्सरमुदकोपस्पर्शनमथाध्याप्य" इति । ऋतुः द्वौ मासौ । ऋतु. शब्दसामर्थ्याहत्वारम्भ एव व्रतारम्भः । विद्यकं व्यवयवा विद्या त्रिवि- द्या तामधीयते त्रैविद्याः तेषामिदं विद्यकम् । गोत्रचरणावुन्। एवम्भूतं ब्रह्मचर्य अमिपरिचर्यामध्ययनं शुश्रूषामिति त्रितयं परिहार्य सकलं ब्रह्मचा- रिधर्म चरेत् । विशेऽब्दे उपनयने मनुक्तं त्रैमासिकमुपपातकसामान्यप्रायाश्च- त्तम् । एकविंशेऽन्दे उपनयने चातुर्मासिकमुद्दालकवतं चरेत् । तथा च सु० सं०५८ ·६९८ ससूत्रसंस्कारगणपती वशिष्ठः-"पतितसावित्रीक उद्दालकवतं चरेवौ मासौ यावकेन वर्त- येन्मासं पयसार्धमासमामिक्षयाऽष्टरात्रं घृतेन षडूात्रमयाचितेन त्रि- रात्रमब्भक्षोऽहोरात्रमुपवासश्चे"ति । द्वाविंशेऽब्दे उपनयनेऽश्वमेधाव- भृथस्नानम् । तदाह वसिष्ठ:-"अश्वमेधावभृथं वा गच्छे"दिति । त्रयोविंशेऽब्दे उपनयने व्रात्यस्तोमः प्रायश्चित्तम् "व्रात्यस्तोमेन वा यजेते". तिवसिष्ठस्मरणात् । "व्रात्यस्तोमाइते क्रतो"रिति येगिस्मरणाच्च । वाशब्दो व्यवस्थितविकल्पार्थः । उक्तकल्पानां गुरुलधुभावात् । व्यवस्था चेयमेव साधीयसी । "गुरुणि गुरूणि लघुनि लघूनि"त्यापस्तम्बस्म- रणात् । एवं क्षत्रियवैश्ययोरपि द्वाविंशचतुर्विशादृवं यथोक्तक्रमेण तानि प्रा- यश्चित्वानि पादपादहान्यायोज्यानि । अत ऊर्ध्वं मातृतीयकालसमाप्तेर्वात्य. स्तोम एव दक्षिणाधिक्यपक्षाश्रयेण योजनीयः। तृतीयकालावं गौणतमो. ऽपि कालो नास्तीति क्षत्रियवैश्ययोः पातित्यमेव । न ब्राह्मणस्य । “न ब्राह्म. णः पतनमृच्छती"ति गौतमेन ब्राह्मणपदोपादानात् । "त्रिपुरुषं पतित- सावित्रीकाणामपत्ये संस्कारो नाध्यापनं चे"ति सूत्रम् । त्रीन् पुरुषान् यावत् ये पतितसावित्रीकाः पितृपुत्रपौत्रास्तेषां अपत्ये चतुर्थे पुरुषे असंस्कार उपनयनसंस्कारो न भवति।अध्यापनश्च न भवति । "तेषासंस्कारेप्सुर्ता- त्यस्तोमेनेष्ट्वा काममधीयीरन्व्यवहार्या भवन्तीति वचनात्" इति सूत्र. म्। पितृपुत्रपौत्राणां मध्ये यः संस्कारेप्सुः आत्मानं संस्कारयितुकामः स व्रात्य- स्तोमेन इष्ट्वा वात्यस्तोमं कृत्वा व्यवहार्यों भवति । कामं इच्छया वात्यस्तो- मेनेष्ट्वा अधीरयीन वेदं पठेयुः । व्यवहार्याः शिष्याणामध्ययनादिकर्मसु यो. ग्या भवन्तीति वचनात् श्रुतेः। तथाचास्तम्बः-"अथ यस्य पिता पिता. मह इत्यनुपेतौ स्यातान्ते ब्रह्मस स्तुताषामभ्यागमनं भोजनं वि. वाहमिति वर्जयेत्चेषामिच्छतां प्रायश्चित्तं यथा प्रथमेऽतिक्रम ऋतुरेवं संवत्सरोऽथोपनयनं तत उदकोपस्पर्शन"मिति । यस्य बटोः पिता पि. तामहश्चानुपेतः स्याते त्रयोऽपि ब्रह्महतुल्यास्तेषां अभ्यागमनं उपसर्पण भोजनं विवाहं च वर्जयेत् । तेषामिच्छता ते यदीच्छन्ति तदा पूर्वोक्तप्रा. श्चित्तं कुर्युः । न बलात्कारितव्या इत्यर्थः । तदेवाह--यथा प्रथमे ·द्वितीयकाण्डे पक्षमी कयिका। . पुरुषे उपनयातिक्रमे ऋतुः शुद्धिहेतुः एवमन्यस्मिन्द्वितीयादिषु सं. वत्सरः शुद्धिहेतुः । अथ चरितव्रतस्योपनयनं कार्यम् । उदकोपस्स- र्शनं वक्ष्यमाणैर्मन्त्रैः संवत्सरं शिरस्यद्भिर्मार्जनम् । अयं विधिकस्यैव, किन्तु त्रयाणाम्पीत्याह "प्रतिपुरुषं संख्याय संवत्सरान्यावन्तोऽनुपेताः स्युः सप्तभिः पावपानीभिर्यदन्ति यच्च दूरक इत्येताभिर्यजुः पवित्रेण सोमः पवित्रेणाङ्गिरसेनेत्यपि वा व्याहृतिभिरवाथाध्या. प्य" इति। यदि पितैवानुपेतस्तदा संवत्सरमेकम्। अथ पितामहोऽपि तदा. संवत्सरौ। अथ स्वयमपि यथाकालमनुपनीतः तदा संवत्सरान् । उक्तं चरे. दिति शेषः । पवमानः सोमोदेवता यासां ताः पावमान्यः "आपो अ. स्मान्मातरः शुन्धयन्तु" इत्याद्याः। यजुःपवित्रेण "कया नश्चित्र आ. भुवादि"त्यादि तेन वामदेव्येन, अङ्गिरसेन "हासः शुचिष"दित्यनेन । एतैरनलिना शिरस्यपो निषिश्चेत्। पूर्वैः सह व्याहृतीनां विकल्पः। अथ प्र. पितामहाद्यनुपनयने आह वीरमित्रोदये-“अथ यस्य प्रपितामहादि. नानुस्मर्येतोपनयनं ते श्मशानसंस्कृतास्तेषामभ्यागमनभोजनवि. वाहमिति वर्जयेत्तेषामिच्छतां प्रायश्चित्तं द्वादशवर्षाणि त्रैविद्यक ब्रह्मचर्य चरेदथोपनयनन्तत उदकोस्पर्शनं पावमान्यादिभिरथ गृह. मेधोपदेशनं नाध्यापनं ततो यो निवर्तते तस्य संस्कारो यथा प्रथमेऽतिक्रमे तत उर्व प्रकृतिवदि"ति । यस्य माणवकस्य प्र. पितामहमारभ्य त्रयाणां पुरुषाणामुपनयनं नानुस्मयते, ते श्मशानवध्य. यनानर्हाः । तेषामभ्यागमनादि पूर्ववन्न कार्यम् । तत्र माणवकस्य द्वाद- शाब्दं त्रैविद्यकं ब्रह्मचर्य प्रायश्चित्तम् । पूर्वेषां तु प्रतिपुरुषं संवत्सर तदिति । उपनयनं संवत्सरमुदकोपस्पर्शनं च पूर्ववत् । अब गृह्यमन्त्रा- णामेवोपदेशनम् । नाध्यापनं कृच्छ्रस्य वेदस्य । ततस्तस्मात्कृतविवाह उत्पद्यते । तस्य द्वौ मासौ व्रतं चारयित्वोपनयनं कार्यम् । तदुत्पन्नस्य तु प्रकृतिवत् उपनयनादि सर्व कार्य न प्रायश्चित्तमिति । इति श्रीप्रथमशाखीयरामकृष्णविरचिते पारस्करगृह्यसूत्रविबरणे संस्कारगणपतो द्वितीयकाण्डे पञ्चमी कण्डिका ।।

·७०० संसूत्रसंस्कारंगणपती अथ नैष्ठिकब्रह्मचारिणः स्मृत्युक्ता धर्माः । तत्र मनु:- अग्नीन्धनं भैक्ष्यचर्यमधाशय्यां गुरोहितम् । आसमावर्तनात्कुर्यात्कृतोपनयनो द्विजः ॥ ब्रह्मपुराणे- मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं च नित्यशः । कौपीनं कटिसूत्रं च ब्रह्मचारी तु धारयेत् ॥ तथा च यमः - 1 दण्डं कमण्डलुं वेदं मौजी च रशनां तथा । धारयेड्रह्मचर्य च भिक्षान्नाशी गुरौ वसेत् ॥ वेदो दर्भमुष्टिः । गुरौ गुरुसमीप इत्यर्थः। व्यास:- जघन्यशायी पूर्व स उत्थाय गुरुवेश्मनि । यच्च शिष्येण कर्तव्यं कार्य दासेन वा पुनः । नाभुक्तवति चाश्नीयादपीते चाम्बु नो पिबेत् । न तिष्ठति ह्युपविशेदासीने प्रस्वपेन च ॥ याज्ञवल्क्यस्तु विशेषमाह- गुरुं चैवाप्युपासीत स्वाध्यायार्थं समाहितः । आहूतश्चाप्यधीयीत लब्धं चास्मै निवेदयेत् ॥ यमोऽपि-- गुर्वधीनोऽस्वतन्त्रः स्यात्पूर्वोत्थायी गुरोगहे । सदा जघन्यसंवेशी जितस्वप्नो जितोदरः ॥ जितनिद्रो जितालस्यो जितक्रोधो जितात्मवान् । शुश्रूषुरनहन्ता च गुरुदेवार्चने रतः ॥ मनहन्ता अनहकारी । गुरुपूजायां फलमाह शङ्खः-- न स्नानेन न होमेन नैवाग्निपरिचर्यया । ब्रह्मचारी दिवं याति स याति गुरुपूजनात् ॥ मनुरपि- गोऽश्वोष्ट्रयानप्रासादप्रस्तरेषु कटेषु च ।

·द्वितीयकाण्डे पञ्चमी कण्डिका। नासीत गुरुणा साधं शिलाफलकनीषु च ॥ यद्यप्येतद्यानं निषिद्धं तथापि अतिक्रान्तनिषेधस्य आपद्ग्रस्तस्य वा सहयानाभ्यनुज्ञानार्थम् । स एव-- गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा वापि प्रवर्तते । कौँ तत्र पिधातव्यो गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः॥ सदोषाख्यानं परीवादः । असदोषाख्यानं निन्दा । परीवादात्खरो भवति घा वा भवति निन्दकः । परिभोक्ता कृमिर्भवति कीरो भवति मत्सरः ॥ अननुज्ञातगुरुधनोपजीवी परिभोक्ता । अमृतस्य प्रदातारं गुरुं यस्त्ववमन्यते । नचैनं दहति ब्रह्म तिर्यग्योनौ च जायते ॥ गुरुनामोच्चारणे निषेधः । वीरमित्रोदये-- आचार्य चैव तत्पुत्र दीक्षितं च तथा गुरुम् । स्वसारं च पितुश्चैव मातरं मातुलं तथा । हितैषिणं च विद्वांसं श्वशुरं पतिमेव च । न ब्रूयान्नामतो विद्वान्मातुश्च भगिनीं तथा ॥ नारदः- आविद्याग्रहणाच्छिष्यः शुश्रूषेत्प्रयतो गुरुम् । तद्भक्ति गुरुदारेषु पुत्रपौत्रे तथैव च ।। मनुः-- सेवेतेमाँस्तु नियमान्ब्रह्मचारी गुरौ वसन् । सनियम्येन्द्रियग्रामं तपोवृद्ध्यर्थमात्मनः ॥ इन्द्रियाणां तु सर्वेषां पद्येकं क्षरतीन्द्रियम् । तेनास्य क्षरति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम् ॥ इति । इतिश्चमकोशः । याज्ञवल्क्यः-- मधुमांसाञ्जनोच्छिष्टशुक्तस्त्रीप्राणिहिंसनम् । भास्करालोकनाश्लीलपरिवादादि वर्जयेत् ।। --

·ससूत्रसंस्कारगणपती
मधु क्षौद्रम् । मांसं च्छागादेः। इदं चाव्याधौ। सव्याधी तु
गुरूच्छिष्टं कृत्वा भोक्तव्यमेव । तथा च वशिष्ठः-"स चेद्याधीयीत
कामं गुरोरुच्छिष्ठं भेषजार्थ सर्व प्राश्नीया"दिति । तथा च कूर्मपुराणे-
आदर्श नैव वीक्षेत नाचरेद्दन्तधावनम् ।
गुरूच्छिष्ठं भेषजार्थं प्रयुञ्जीत न कामतः ।।
अञ्जनं तैलादिना गात्रस्य । कज्जलादिना वाक्ष्णोः वर्जयेत् । एत.
दपि व्याध्यादौ कार्यम्। औषधस्यावतघ्नत्वात् । तदाह वीरमित्रोदये स्मृति:-
अष्टैतान्यव्रतनानि आपो मूलं फलं पयः ।
हविर्ताह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम् ।।
शुक्तं निष्ठुरवाक्यम् । भास्करालोकनमादित्यावेक्षणम् । तदाह मनुः-
नेक्षेतोयन्तमादित्यं नास्तं यन्तं कदा चन ।
नोपरक्तं न वारिस्थं न मध्यं नभमो गतम् ॥
उपरक्तं राहुग्रस्तम् । अश्लीलमसत्यभाषणम् । परिवादः सदोष.
व्याख्यापनम् । आदिशब्देनान्येऽपि नियमा लक्ष्यन्ते । तथा च गौत.
:-"वर्जयेन्मधुमांसं गन्धमाल्यदिवास्वप्नाञ्जनाभ्यअनयानोपा.
नच्छत्रकामक्रोधलोभमोहवाद्यवादनस्नानदन्तधावनहर्षनृत्यगीतपरि.
वादभयानी"ति । अत्र गन्धनिषेधो भोगार्थ न देवनिर्मास्यस्य । तथा
च स्मृतिः-"देवताशिष्टमेव गृह्णीयाब्रह्मचारी"ति । एवं माल्यादावपि।
मनुरपि-
वर्जयेन्मधु मांसं च गन्धमाल्ये रसः स्त्रियः ।
शुक्तान्नं चैव सर्वाणि प्राणिनां चैव हिंसनम् ॥
अभ्यङ्गं मजनं चाक्ष्णोरुपानच्छत्रधारणम् ।
कामं क्रोधं च लोभं च नर्तनं गीतवादनम् ॥
द्यूतं च जनवादं च परिवादं तथाऽनृतम् ।
स्त्रीणां च प्रेक्षणालम्भमुपघातं परस्य च ॥
रसाः इक्षुरसादयः । प्रचेताः-
ताम्बूलगभ्यञ्जनं चैव कांस्यपात्रे च भोजनम् ।
मः-

·द्वितीयकाण्डे पक्षमी कण्डिका । यतिश्च ब्रह्मचारी च विधवा च विवर्जयेत् ॥ हारीत:-"हयगजचैत्यवृक्षवृषभारोहणप्रवचनसन्धिसंसर्पण. महानद्यर्णवप्रतरणमहासाहसविरुदानि वर्जये"दिति । चैत्यं चिता चयनस्थानं वा । प्रवचनं अध्यापनम् । सन्धिसर्पणमिति विवरेण गम- नम् । यमः- खट्वासनं च शयनं वर्जयेद्दन्तधावनम् । स्वपेदेकः कुशेष्वेव न रेतः स्कन्दयेत्कचित् ।। मनुरपि- एकः शयीत सर्वत्र न रेतः स्कन्दयेत्कचित् । कामाद्यः स्कन्दयद्रेतो हिनस्ति व्रतमात्मनः ॥ व्रतं ब्रह्मचर्यम् । अथ ब्रह्मचारिव्रतलोपे प्रायश्चितम् । तत्र बौ- धायनः-"अत्र शौचाचमनसन्ध्यावन्दनदर्भभिक्षाग्निकार्यराहित्य: शूद्रादिस्पर्शनकौपानकटिमूत्रयज्ञोपवीतमेखलादण्डाजिनत्यागदिवा. स्वापच्छत्रधारणपादुकाध्यारोहणमालाघारणोद्वर्त्तनानुलेपनाअन: जलक्रीडाद्यूतनृत्यगीतवाद्यामिरतिषण्वादिसम्भाषणपर्युषितभोजना दिब्रह्मचारिवतलोपजसकलदोषपरिहारार्थ ब्रह्मचारी कृच्छ्र- त्रयं चरेत्” । तद्यथा लौकिकाग्नि प्रतिष्ठाप्य ब्रह्मवरणाद्याज्यमानान्तं कृत्वा प्रथमं व्यस्तसमस्ताभिाहृतिभिश्चतस्र आज्याहुती वा । “ॐ भूः स्वाहा ॥ ॐ भुवः स्वाहा ॥ ॐ स्वः स्वाहा ॥ ॐ भूरमये च पृथिव्यै च महते च स्वाहा ॥१॥ ॐ भुवो वायवेऽन्तरि. क्षाय च महते च स्वाहा ॥ २ ॥ ॐ स्वरादित्याय च दिवे च महते च स्वाहा ॥ ३ ॥ ॐ भुभुवः स्वश्चन्द्रमसे नक्षत्रेभ्यश्च दिग्भ्यश्च महते च स्वाहा ॥ ४ ॥ ॐ पाहिनो अन एनसे स्वाहा ॥ ५॥ ॐ पाहिनो अग्ने विश्ववेदसे स्वाहा ॥ ६॥ ॐ यज्ञं पाहि नो विभावसो स्वाहा ॥ ७॥ ॐ सर्व पाहि शतक्रतो स्वाहा ॥ ८ ॥ ॐपुनरूजर्जा निवर्तस्व पुनरम- हषायुषा । पुनर्नः पाह्यश्हसः स्वाहा ॥९॥ ॐ सहरय्या निवर्त- ·ससूत्रसंस्कारगणपती - स्वाग्ने पिन्वस्व धारया। विश्यपस्न्या विश्वतस्परि स्वाहा ॥१०॥ पुनर्व्याहृतिभिर्खत्वा स्विष्टकदादि वरदानान्तं शेषं समापयेत् । इति । एतदरूपधर्मोपे प्रायश्चित्तम् । बहुधर्मोपे तु प्रायश्चित्तविशेषः । ऋविधाने शौनकः - तं वो धिया जपेन्मन्त्रं लक्षं चैव शिवालये ब्रह्मचारी स्वधर्म च न्यूनं चेत्पूर्णमेव तत् ॥ "महानाम्न्यादिवतेषु लुप्तेषु तारतम्येन त्रीन् षट् द्वादश वा कृच्छ्रान् कृत्वा पुनर्वतं प्रारभेत" इतिस्मृत्यर्थसारे । तथा सन्ध्यामि- कार्यलोपे स्नास्वाष्टसहसं जपः । शातातपः- ब्रह्मचारी तु योऽश्नीयान्मधु मांसं तथैव च । प्राजापत्यं चरेत्कृच्छं मौञ्जोहोमेन शुद्ध्यति ॥ भिक्षाशनमकृत्वा यः स्वे स्वे ह्येकानमश्नुते । अस्नात्वा चैव यो भुङ्क्ते गायत्र्यष्टशतं जपेत् ॥ दिवा स्वपति यः स्वस्थो ब्रह्मचारी कथञ्चन । स्नात्वा सूर्य समभ्यर्च्य गायत्र्यष्टशतं जपेत् ॥ सूतकानं नवश्राद्धं मासिकान्नं तथैव च । ब्रह्मचारी तु योऽश्नीयात्रिरात्रेणैव शुध्यति ॥ ऋविधाने- एकोद्दिष्टे ब्रह्मचारी प्रजपेद्गुभिरक्तुभिः । पादं भुङ्क्ते ब्रह्मचारी मुच्यते किल्बिषाचतः ॥ अरिष्टेभिर्जपेत्पादं षोडशोभौ जपेद्यदि । पञ्चायुतं ब्रह्मचारी जळे वा कल्मषं न हि ॥ तन्नो मित्रो जपेत्पादं वृषोत्सर्गे च भोजयेत् । शिवालये ब्रह्मचारी अयुतं नैव दुष्कृतम् ॥ अग्न ओजिष्ट पादं च न्यूनं भुङ्क्ते जले यदा । अयुतं च ब्रह्मचारी तदा पापात् प्रमुच्यते ॥ अदितिः प्रजपेत्पादं सपिण्ड्यां मोजयेद्यदि ॥ - ·द्वितीयकाण्डे पञ्चमी कण्डिका । ७०५ - अयुतं चेद्ब्रह्मचारी नरकान्मुच्यते तदा । घासमन्तान्मन्त्रं च शतवारं यदा तदा ॥ व्रतलोपे ब्रह्मचारी भुक्तिकाळे न किल्विषम् ।। विधानपारिजाते पाराशरः- मासिकादिषु नाश्नीयादसमाप्तवतो द्विजः । त्रिरात्रमुपवासोऽत्र प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति ।। इदमज्ञानविषयम् । ज्ञानपूर्वके तु स एव मधु मांसं च योऽश्नीयाच्छाद्धं सौतिकमेव वा । प्राजापत्यं चरेत्कृच्छं व्रतशेष समापयेत् ॥ अनृतप्रायश्चित्तमाह गर्गः- त्रिरात्रकारानं वा ब्रह्मचार्यनृते चरेत् ॥ कृच्छमित्यनुषज्यते । स्त्रीसने याज्ञवल्क्य आह- अवकीर्णी भवेद्गत्वा ब्रह्मवारी तु योपितम् । गर्दभं समुपालभ्य नैऋतं संविशुध्यति ॥ मनुरपि अवकीर्णी तु काणेन गईभेन चतुष्पथे । स्थालीपाकविधानेन यजते नैऋतं निशि ॥ शातातपस्तु- ब्रह्मचारी तु यो गच्छत्स्त्रियं कामेन पीडितः । प्राजापत्यं चरोन्नित्यमब्दमेकमतन्द्रितः ।। निवपेच्च पुरोडाशं ब्रह्मचारी तु पर्वणि । मन्त्रैः शाकलहोमीयरग्नावाज्यं च हापयेत् ॥ मैथुनमष्टाङ्गमित्याह दक्षः- ब्रह्मचर्य सदा रक्षेदष्टधा वाणं पृथक् । स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणम् ।। संकल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिवृत्तिरेव च । सू० सं०८२

·७०६
ससुत्रसंस्कारगणपती
एतन्मैथुनमष्टाङ्ग प्रवदन्ति मनीषिणः ॥
विपरीतं ब्रह्मचर्य ब्रह्मा प्राह प्रजापतिः ॥
नष्टं भवतीति शेषः ।
न ध्यातव्यं न वक्तव्यं न श्रोतव्यं कथञ्चन ।
एतैः सर्वैः सुनिष्पन्नो यतिर्भवति नान्यथा ॥
शुना दृष्टस्य प्रायश्चित्तमाह पराशरः-
ब्रह्मचारी शुना दष्टस्यहस्तप्तं पयः पिबेत् ।
गृहस्थस्तु द्विरात्रं वाप्येकाहं चाग्निहोत्रवान् ॥
नाभेरूव॑न्तु दष्टस्य तदेव द्विगुणं भवेत् ।
हस्ते तत्रिगुणं वक्त्रमस्तके च चतुर्गुणम् ॥
एतत्प्रायश्चित्तं सर्वं नैष्ठिकेन द्विगुणं कार्यमित्याह । हारीतः-
उपकुर्वस्तु यत्कुर्यात्कामतोऽकामतोऽपि वा।
तदेव द्विगुणं कुर्याद्ब्रह्मचारी तु नैष्ठिकः ।।
विधानपारिजाते.
यज्ञसूत्रपवित्रे च मेखलां च गुरौ वसन् ।
दण्डं च धारयेन्नित्यं ब्रह्मचारी समाहितः ॥
त्यक्त्वैतांश्वरतां येषां दिनमात्रं द्विजातिनाम् ।
कृच्छेण तेषां शुद्धिः स्थानान्यथा ब्रह्मचारिणाम् ॥
प्रमादाद्वा स्वपेद्विषो विसर्गों रेतसो द्विजः।
वनी शुद्ध्यति कृच्छेण त्रिरात्रोपोषणेन वा ॥
स्वेच्छा जतो रेतो मैथुनं वा प्रकुर्वतः ।
प्राजापत्येन चीर्णेन जपेन च शुचिर्भवेत् ॥
मनुः
-
स्वप्नेऽपि विसृजन् ब्रह्मचारी शुक्रमकामतः ।
स्नात्वार्कमर्चयित्वा त्रिः पुनामित्यूचं जपेत् ॥
अपरादित्ये-
ब्रह्मसूत्रं विना येन सन्ध्योपास्तिर्यदा कृता ।

·द्वितीयकाण्ड पञ्चमी काण्डका ।
गायत्र्यष्टसहस्रं तु जपत्स्नात्वा समाहितः ॥
ब्रह्मसूत्रं विना यस्तु विण्मूत्रं कुरुते द्विजः ।
गायव्यष्टसहस्रेण प्राणायामेन शुद्ध्यति ।
ब्रह्मसूत्रं विना यस्तु भोजनं कुरुते द्विजः ।
गायत्र्यष्टशतेनैव प्राणायामेन शुद्ध्यति ।
बृहस्पतिः-
मुरापळाण्डुलशुनस्पर्शी कामकृतो द्विजः ।
व्यहं पिबेत्कुशजलं गायत्री च जपेत्ततः ।।
पलाण्डुलशुनस्पर्श स्नात्वा नक्तं समाचरेत् ।।
बौधायनः-
आपोशानमकृत्वा तु यो भुतेऽनापदि द्विजः ।
भुझानस्तु तदा विप्रो गायत्र्यष्टशतं जपेत् ॥
लघुहारीतः -
विना यज्ञोपवीतेन भुङ्क्ते तु ब्राह्मणो यदि ।
स्नानं कृत्वा जपं कृत्वा उपवासेन शुद्ध्यति ।।
यदा भोजनकाळे तु अशुचिर्भवति द्विजः ।
भूमौ निक्षिप्य तद्वासः स्नात्वा विप्रो विशुद्ध्यति ॥
भक्षयित्वा तु तद्ग्रास अहोरात्रेण शुद्ध्यति ।
अशित्वा सर्वमेवान्नं त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति ।।
मूत्रोत्सारे शकृत्सर्गे मोहाभुङ्क्तेऽथ वा पिबेत् ।
त्रिरात्रं तत्र कुर्वीत इति शातातपोऽब्रवीत् ॥
घृतहीनं तु यो भुक्त नरस्त्वाहुतिपञ्चकम् ।
पश्वाहतेन यो भुङ्क्ते सोऽपि चान्द्रायणं चरेत् ।।
एकपङ्क्त्यान्तु भुञ्जानो ब्राह्मणं तु यदा स्पृशेत् ।
तदन्नशिष्टं भुक्त्वा वै गायत्र्यष्टशतं जपेत् ॥
षट्त्रिंशन्मते-
समुच्छिष्टे तु यो भुङ्क्ते भुङ्क्ते वा मुक्तभाजनः ।

·७०८ लसूत्रसंस्कारगणपती एवं वैवस्वतः प्राह भुक्त्वा सान्तपनं चरेत् ।। आपस्तम्ब:- - विप्रो विप्रेण संस्पृष्ट उच्छिष्टेन कथञ्चन । आचम्यैव तु शुद्धिः स्यादित्याङ्गिरसभाषितम् ।। बालापत्या तथा रोगी गर्मिणी वृद्ध एव वा । तेषां नक्तं प्रदातव्यं बालानां प्रहरद्वयम् ॥ देवल:- मानुषास्थि वसा विष्ठामार्तवं मूत्ररेतसी । मज्जानं शोणितं स्पृष्ट्वा परस्य स्नानमाचरेत् ।। तान्येव खानि संस्पृश्य प्रक्षालयाचम्य शुद्ध्यति । तथा च शङ्ख रथ्याकर्दमतोयानि ष्ठीवनायेन वा तथा । नाभेरूवं नरः स्पृष्ट्वा सद्यः स्नानेन शुद्ध्यति ॥ इति श्रीरामकृष्णविरचिते पारस्कर गृह्यसूत्र विवरणे संस्कारग- णपतौ ब्रह्मचारिव्रतलोपप्रायश्चित्तानि । अथ त्रुटितानां मेखलादीनां प्रतिपत्तिमाह । तत्र मनुः मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलुम् । अप्सु प्रास्य विनष्टानि गृहीत्वान्यानि मन्त्रवत् ॥ अन्यच्च- यज्ञोपवीतमजिनं मौी दण्डं च धारयेत् । नष्टे भ्रष्टे नवं घृत्वा नष्टं चैतज्जले क्षिपेत् ॥ विधानपारिजाते देवलः सावित्र्या दशकृत्वाद्भिर्मन्त्रिताभिस्तदुक्षिपेत् । विच्छिन्नं चाप्यधोयातं भुक्त्वा निर्मितमुत्सृजेत् ॥ इति श्रीप्रथमशाखीयरामकृष्णविरचिते पारस्करगृह्यसूत्राविवरणे द्वितीयकाण्डे पञ्चमी कण्डिका ।

·द्वितीयकाण्डे पञ्चमी कण्डिका। ७०९ अथोपनयनप्रयोगः । तत्र पूर्वद्युस्तदिने वा पूर्वाह्ने ज्योतिर्वि- दुक्ते शुभे काले देश कालौ स्मृत्वा "अस्य कुमारस्य द्विजत्वसिद्ध्या वेदाध्ययनाधिकारार्थं च उपनयनमहं करिष्ये, तदङ्गभूतं गणप. तिपूजन पूर्वकं स्वस्तिपुण्याहवाचनं अविघ्नपूजनं मण्डपस्थापनं मातृकापूजनं नान्दीश्राद्धश्च करिष्ये" । पूर्ववत्सर्वं सम्पाद्य अथापरे. युः कृतनित्यक्रियः मण्डपे देशकालौ स्मृत्वा "स्वस्योपनेतृत्वाधिकार- सिद्धये प्राजापत्यप्रत्याम्नायत्वेन गवा तन्मूल्येन द्रव्येण वा कुच्छ. त्रयं प्रायश्चित्तमहं करिष्ये" पुनरपि देशकालौ स्मृत्वा "स्वस्योपने- तृत्वाधिकारसिद्धये द्वादशसहस्रं गायत्रीजपमहं करिष्ये' । कुमारेणापि देशकालौ स्मृत्वा "कामचारकामवादकामभक्षणादिदो- पापनोदार्थ प्राजापत्यप्रत्याम्नायत्वेन द्रव्येण गवा वा कृच्छत्रयं प्रायश्चित्तमहमाचरिष्ये' । चूडाकरणसहोपनयनपक्षे तु उपनेता पूर्व- दिने गणेशपूजनादिनान्दीश्राद्धान्तं कृत्वा परदिनेऽतिक्रान्तं चौलं कृत्वा तत उपनयनाङ्गं वपनं कुर्यात् । अत्र के चिच्चूडाकरणकर्मानवपने कृते सति उपनयनानवपनं न कर्त्तव्यमिति मन्यन्ते, तदसत् । “प्रतिप्रधान गुणावृत्ति"रिति न्यायात् । गुणत्वं च तत्संस्कारप्रधानस्यानम् । चूडा. कर्मणि चूडाकर्मप्रधानं वपनं तदङ्गम् । उपनयने उपनयनं प्रधानं वपनं तदङ्गमिति । तथा च संस्कारकौस्तुभप्रयोगोऽपि यथा ( उपनयनात्पूर्वदिन कृत्यं कृत्वा परदिनेऽतिक्रान्तचौलं कृत्वा प्रागिव जातचौलं त्वभ्यस्नानेन स्नापयित्वा मात्रा सह भोजयेत् , तदा ब्रह्मचारिभ्योऽन्नदानमाचारास्का.. र्यम् । ततो देशकालौ सङ्कीर्त्य “अस्य कुमारस्य द्विजत्वसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं गायत्र्युपदेशङ्कत्तुं तत्प्राच्याङ्गभूतं वापनादि करिष्ये" इति सकरप्य वपनं कारयेत् । मुख्यशिखाधिकशिखानां चौले धृतानामत्र वापनम् । ततः स्नापितमहताम्बरं बद्धशिखं मङ्गलतिलक बटुं कुर्युरिति । ) ततो ब्राह्मणत्रयभोजनम् । तत्पङ्क्तौ मुण्डितशिरसं बटुं मात्रा सह भोजयेत् । बहिःशालायां पश्चभूसंस्कारान् कृत्वा लौकिकामेः स्थापनम् । ततः पुष्पमालादिभिरलकृतं बटुं शुभ मुहूर्ते आचार्यपुरुषाः ·७१० ससूत्रसंस्कारगणपती आचार्यसमीपमानयन्ति । ततो वैकल्पिकावधारणम् । “मेखलाबन्धनम् । ऐणेयमजिनम् । दण्डः पालाशः। पूर्वेण ब्रह्मणो गमनम् । उत्तरेण पात्रासादनम् । त्रीणि पवित्रच्छेदनानि । द्वे पवित्रे । मृण्मयी आ- ज्यस्थाली । पालाश्यः समिधः। आसीनाय गायत्रीप्रदानम्। एषात इति समिदाधानम् । मातृपूर्वकं अपरिमिताश्च भिक्षणीयाः । न वाग्यतोऽह शेष तिष्ठेदिति पक्षः"तत आचार्यो बट्ठमनेः पश्चादवस्था. प्य "ब्रह्मचर्यमागामिति ब्रूहि" इति वदति। "ब्रह्मचर्यमागा" मिति ब्रह्मचारी ब्रूयादिति । ततो "ब्रह्मचार्यसानीति बही"त्या. चार्यः । "ब्रह्मचार्यसानी"ति ब्रह्मचारी ब्रूयात् । अथैनं कुमारं आ- चार्यो वासः परिधापयति । “येनेन्द्रायति मन्त्रस्य अङ्गिरा ऋषिः बृहतीच्छन्दः बृहस्पतिर्देवता वस्त्रपरिधाने विनियोगः । ॐ येनेन्द्राय बृहस्पतिर्वासः पर्यदधादमृतम् । तेन त्वा परिदधाम्या. युषे दीर्घायुत्वाय बलाय वर्चसे" इत्यनेन मन्त्रेण । आचार्यस्य मन्त्र- पाठः । "इयन्दुरुक्तमिति मन्त्रस्य वामदेव ऋषिः त्रिष्टुच्छन्दः मेखलादेवता मेखलाबन्धने विनियोगः । ॐ इयं दुरुक्तं परि- बाधमाना वर्ण पवित्रं पुनती म आगात् । प्राणापानाभ्यां बल- मादधाना स्वसा देवी मुभगा मेखलेय"मिति मन्त्रेण मेखलाबन्ध. नम् । आचार्यस्य मन्त्रपाठः । “यज्ञोपवीतमिति मन्त्रस्य परमेष्ठी- ऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः लिङ्गोक्ता देवता श्रौतस्मातकर्मानुष्ठानसिद्ध्यर्थ उपवीतधारणे विनियोगः । यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेर्य- सहज पुरस्तात् । आयुष्यमग्न्यं प्रतिमुश्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेज" इति मन्त्रेण यज्ञोपवीतधारणम् । बटोर्मन्त्रपाठः । द्विराचम्य "मित्रस्येतिमन्त्रस्य परमेष्ठी ऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः लिङ्गोक्ता देवता अजिनधारणे विनियोगः । मित्रस्य चक्षुर्द्धरुणं बलीयस्तेजो यशस्वि स्थविर समिद्धम् । अनाहनस्पं वसनं जरिष्णुः परीदं वाज्यजिनं दधेह"मिति मन्त्रेण ऐणेयकृष्णाजिनधारणम् । बटोर्मन्त्र- पाठः । “यो मे दण्ड इति मन्त्रस्य प्रजापतिषिः यजुश्छन्दः दण्डो ·द्वितीयकाण्ड पञ्चमी कण्डिका। ७११ देवता दण्डग्रहणे विनियोगः । ॐ यो मे दण्डः परापत_हाय. सोऽधिभूभ्याम् । तमहं पुनरादद आयुषे ब्रह्मणे ब्रह्मवर्चसाये"- ति मन्त्रेण दण्डं प्रतिगृह्णाति । बटोर्मन्त्रपाठः । अथाचार्यः स्वकीयमञ्ज. लिं जलेन पुरयित्वा तेनाञ्जलिस्थेन जलेन माणवकस्याञ्जलिं पूरयति । "आपो हि ष्ठेति तृचस्य सिन्धुद्वीप ऋषिः गायत्रीच्छन्दः आपो दे. वता उदकासेके विनियोगः । “आपो हिष्टा"दित्रिमिमन्त्रैः । पाचा. यस्यैव मन्त्रपाठः । तत आचार्यों माणवकं प्रेषयति । "सूर्यमुदीक्षस्व" इति औषं ददाति । प्रेषितो माणवकः सूर्यमुदीक्षते । "तच्चक्षुरि"ति म. न्त्रेण । बटोर्मन्त्रपाठः । तत आचार्यों माणवकस्य दक्षिणस्कन्धोपरि हस्तं नीत्वा हृदयमालभते । "मम व्रते ते हृदयं दधामि मम चित्तम नु चित्तन्ते अस्तु । मम वाचमेकमना जुषस्व बृहस्पतिष्ट्वा नि. युनक्तु मह्यम्" इत्यनेन मन्त्रेण । आचार्यस्यैव मन्त्रपाठः । कुमारस्य दक्षिणहस्तं गृहीत्वा । "को नामासी"त्याचार्य आह । “अमुकशर्माई भो३" इति बटुर्वदति । पुनराचार्यः पृच्छति । "कस्य ब्रह्मचार्य: सी"ति । "भवत" इति बटुः । अथाचार्यः पठति “इन्द्रस्य ब्रह्म चार्यस्यग्निराचार्यस्तवाहमाचार्यस्तवामुकशर्मन्"। अथैन कुमार- माचार्यः "एनं भूतेभ्यः परिददाति । ॐ प्रजापतये त्वा परिददामि देवाय त्वा सवित्रे परिददाम्यद्भ्यस्त्वौषधीभ्यः परिददामि द्या- वापृथिवीभ्यां त्वा परिददामि विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यः परिददामि सर्वेभ्यस्त्वा भूतेभ्यः परिददाम्यारिष्टयै" इत्यनेन मन्त्रेण । अथ बटुः, अग्नि प्रदक्षिणीकृत्य आचार्यस्योतरत उपविशति । दक्षिणत इति गर्गम. तम् । ततो देवताभिध्यानम् । तत्र "प्रजापति, इन्द्रं, अग्नि, सोम, अग्नि, वायु, सूर्य, अग्रीवरुणो, अग्नीवरुणौ, अग्नि, वरुणं सवितारं विष्णुं विश्वान् देवान् मरुतः स्वनि , वरुणं, प्रजापति, अग्नि स्विष्टकृतं, आज्येनाहं यक्ष्ये" । ततो ब्रह्मोपवेशनादि पर्युक्षणान्तं कृत्वा ब्रह्मणाऽन्वारब्ध आचार्यः “ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजा- पतये । ॐ इन्द्राय स्वाहा । इदं मिन्द्रायः। ॐ अग्नये स्वाहा ।

·७१२ ससूत्रसंस्कारगणपती । इदमग्नये० । ॐ सोमाय स्वाहा । इदं सोमाय० । ॐ भूः स्वाहा । इदमग्नये । ॐभुवः स्वाहा । इदं वायवे० । ॐ स्वः स्वाहा । इदं सूर्याय० । ॐ त्वन्नो ऽअग्नेः । इदमग्नीवरुणाभ्यां० । ॐ स त्वनो ऽअग्ने० । इदमग्नीवरुणाभ्यां । ॐ अयाश्चाग्ने० । इदमग्न ये। ॐ ये ते शतं० । इदं वरुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वेभ्यो देवे- भ्यो मरुद्भ्यः स्वभ्यश्च०। ॐउदुत्तमं० । इदं वरुणाय० । ॐप्रजाप ये । इदं प्र०। ॐअग्नये स्विष्टकृते स्वाहा । इदमग्नये स्विष्टकते." । ततः संस्रवप्राशनम् । अथैनं ब्रह्मचारिणमाचार्यः संशास्ति । 'ब्रह्मचार्यसी". त्याचार्यों वदति । "असानी"त्याह कुमारः । “अपोऽशाने त्याचार्यः । "अश्नानी"ति कुमारः । "कर्म कुरु" इत्याचार्यः । “करवाणी"ति कुमारः । “मा दिवा सुषुप्थाः" इत्याचार्यः । “न स्वपानि" इति कुमारः। "वाचं यच्छ” इत्याचार्यः । "यच्छानी"ति कुमारः । "समिधमाधेहि" इत्याचार्यः। “आदधानीति" कुमारः। “अपोशान" इत्याचार्यः । “अश्नानी"ति कुमारः । अथास्मै ब्रह्मचारिणे सावित्री- मन्वाह आचार्यः। कथम्भूताय ब्रह्मचारिणे अग्नेरुत्तरतो व्यवस्थिताय प्रत्य- ङ्मुखायोपविष्टाय पादोपग्रहणपूर्वकमुपसन्नाय आचार्य समीक्षमाणाय स्व. यमपि समीक्षिताय सावित्री ब्रूयादाचार्यः । यथा तत्रादौ तण्डुलपूरितपात्रे गणपतिकुलदेवतापूर्वकगायव्यक्षराणि लिखेत् । पञ्चोपचौरः षोडशोपचा. रैर्वी पूजयेत् । ततः प्रणवव्याहृतिपूर्व प्रथमं पादं पादमध्यापयेत् । द्विती. येनार्द्धम् । तृतीयेन सर्वाङ्गायत्रीम् । आचार्यकुमारयोः सह पठनम् । ततो ब्रह्मचारी समिदाघानं करोति । तत्र पूर्वमग्नेः सन्धुक्षणम्।पञ्चभिर्मन्त्रैः रिन्धनप्रक्षेपणम् । एकमिन्धनं हस्ले गृहीत्वा । ॐ'अग्ने सुश्रवः सुश्रव. सं मा कुरु" इत्यनेन मन्त्रेण हस्तस्थमिन्धनं अनौ क्षिपेत् । इति प्रथमम् । "यथा त्वमग्ने मुश्रवः मुश्रवा असि" द्वितीयम् । “एवं मासुश्रवः सौश्रवसं कुरु" तृतीयम् । “यथात्वमग्ने देवानां यज्ञस्य निधिपा अ. सि" चतुर्थम् । “एवमहं मनुष्याणां वेदस्य निधिपो भूयासम्" इति पञ्चमम् । ततो दक्षिणहस्तनोदकं गृहीत्वा प्रदक्षिणमनिं पर्युक्ष्य एका समिधं ·द्वितीयकाण्डै पञ्चमी काण्डका । ॥ कर्णे धृत्वा मन्त्रमुच्चारयेत् । “ॐ अग्नये समिधमाहार्ष बृहते जातवेदसे। यथात्वमग्ने समिधा समिध्यस एवमहमायुपा मेधया वर्चसा प्रजया पशुभिब्रह्मवर्चसेन समिन्धे जीवपुत्रो ममाचार्यों मेधाव्यहमसा. न्यनिराकरिष्णुयशस्वी तेजस्वी ब्रह्मवर्चस्यन्नादो भूयासस्वा. हा" । इत्यनेन मन्त्रेण कर्णस्था समिधं अग्नौ प्रक्षिपेत् । अनेनैव मन्त्रेण द्वितीया तथा तृतीयाम् । “एषा ते अग्ने समि"दनेन मन्त्रेण वा समि- दाधानम् । मन्त्रसमुच्चयो वा। तत उपविश्य पूर्ववत्समूहनं कृत्वा पर्युक्ष्य "अग्ने सुश्रव" इत्यादिभिः पञ्चभिमन्त्रैः समिन्द्धनत्रयं पञ्च वामौ क्षिपेत् । पुनः प्रदक्षिणमग्निं पर्युक्षणं कृत्वा, ततस्तूष्णी पाणी प्रतप्य "तनूपा अग्ने" इत्यादिभिर्वक्ष्यमाणैः सप्तभिमन्त्रैः प्रतिमन्त्रं मुखविमार्जनम् । तनूपा अग्नेऽसि तन्वं मे पाहि ॥ १॥ आयुर्दा अग्नेऽस्यायुमें देहि ॥ २॥ व्बोंदा अग्नेसि बों मे देहि ।। ३ ॥ अग्ने यन्मे तन्वा ऊनं तन्मऽआपृण ॥ ४ ॥ मेधाम्मे देवः सविता आदधातु ॥५॥ मेधान्देवी सरस्वती आदधातु ॥६॥ मेधामश्विनौ देवावा. धत्तां पुष्करस्रजौ ॥ ७ ॥" ततोऽङ्गानि स्पृष्ट्वा जपेत् । “अङ्गानि च म ऽआप्यायन्ताम्" इति मन्त्रेण सर्वाङ्गान्यालभेत् । "वाक्च मा. प्यायतां" इति मुखं स्पृशेत् । “प्राणश्च म आप्यायतां" इति ना- सिका स्पृशेत् । “चक्षुश्च म ऽआप्यायता"मिति चक्षुषोः स्पर्शनं सकृत् । "श्रोत्रं च म ऽआप्यायता"मिति दक्षिणं श्रोत्रं स्पृशेत् । अनेनैव वा. मम् । “यशो बलं च म ऽआप्यायता"मिति मन्त्रपाठमात्रम् । ततो भस्मना ललाटे तिलकं कुर्यात् "च्यायुषं जमदग्ने"रिति मन्त्रेण । "कश्यपस्य व्यायुष"मिति प्रावायाम् । “यद्देवेषु व्यायुष"मिति द. क्षिणेऽसे। "तनो अस्तु व्यायुष"मिति हृदये । अथाभिवादनम् । तत्रैवं प्रयोग:--"काश्यपसगोत्र: काश्यपावत्सारनैध्रुवेति त्रिप्रवरः अमुक शर्माहं भो वैश्वानर ! अभिवादयामि" । 'एवं पुनः गोत्रादिकमु. चार्य "भो वरुण ! अभिवादयामि'। तथैवाचार्य गुरुं च । ततः पित्राधभिवादने विधिः । नीचोत्तानेन वा दक्षिणपाणिना दक्षिणपादं सू० सं०९० ·७१४ ससूत्रसंस्कारगणपती गृहीत्वा, तादृशवामेन वाम, शिरः पादयोनिदध्यात् । “आयुष्मान् भव सौम्य यज्ञदत्त शर्मन्" इति प्रत्यभिवादनं पिता कुर्यात् । अथ मि. क्षाचर्यचरणम् । ततो ब्रह्मचारी दण्डं गृहीत्वा "तत्सवितु"रित्यादित्य. मुपस्थाय अनि प्रदक्षिणीकृत्य हस्ताभ्यां भिक्षापात्रं धृत्वा प्रथमं मातरं भिक्षेत । “ॐ भवति ! भिक्षां देहि । ततो माता पात्रान्तरेण भिक्षा ददाति । दत्तायां भिक्षायां "ॐ स्वस्ती"ति ब्रूयात् । त्रिषट् द्वादश अपरिमिता वा मिक्षा भिक्षेत । तां भिक्षामाचार्याय निवेदयेत् । “भैध भुक्ष्वे"त्याचार्यानुज्ञातो भिक्षा स्वीकुर्यात् । अत्र मध्याहसन्ध्यां कु- र्यात । ततो भोजनं कुर्यात् । इतः प्रभृति सूर्यास्तपर्यन्तं मौनेन तिष्ठेत् । ततः सायङ्काले सन्ध्यावन्दनपूर्वमग्निपरिचरणं पाणिनामिं परिसमूहनादि अभिवादनान्तं पूर्ववत् कुर्यात् । ततो वाग्विसर्गः । उपनयनामिस्त्रिरात्रं धार्यः । “व्यह"मित्यापस्तम्बः । “यावद्धुतमग्निरक्षण"मिति गर्गप. द्धतौ । अथ ब्रह्मचारिनियमाः । अधः शयनम् । अक्षारालवणाशनम् । दण्डधारणं कर्तव्यम् । अरण्यात् स्वयं समिधमा हृत्य । सायं प्रातमध्याह्ने सन्ध्योपासनं कृत्वा । परिसमूहनानि यथोक्तं अग्निपरिचरणम् । गुरुशु. श्रूषां च कुर्यात् । सायं प्रातर्भिक्षाशनम् । मधु मांसाशनं न कर्तव्यम् । नद्यादौ शिरसा न मज्जेत् । दण्डवत्सर्वान्नमवगाहयेत् । उद्धृतोदकेन वा स्नानं कुर्यात् । आसनस्योपरि मसूरिकाद्युपधानं कृत्वा नोपविशेत् । स्त्रीणां मध्ये न क्रीडेत् । अनृतं न वदेत् । अदत्तं न गृह्णीयात् । स्मृ. त्यन्तरोक्ताश्च वक्ष्यमाणा नियमा अनुष्ठेयाः। यस्य कर्मणो यः काल उक्तस्तदतिक्रमे अनादिष्टप्रायश्चित्तं कृत्वा कर्तव्यम् । तच्च पूर्वमेवोक्तम् । इति श्रीप्रथमशाखीयरामकृष्णविरचिते पारस्कर गृह्य मूत्रविवरणे संस्कारगणपती उपनयनप्रयोगः । अथपुनरुपनयने निमित्तानि । गदाधरभाष्ये । तत्र मनु:- अज्ञानात्माश्य विण्मूत्रं मुरासंसृष्टमेव च । पुनः संस्कारमईन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः॥

·द्वितीयकाण्डे पञ्चमी काण्डका । ७१५ विष्णुरपि -"विवराहग्रामकुक्कुटगोमांसभक्षणेषु द्विजातीनां प्रायश्चित्तान्ते पुनःसंस्कारं कुर्यात्" । शातातपस्तु - लशुनं गृअनं जगधा पलाण्डु च तथा शुनाम् । उष्ट्रमानुषकभाश्च रासभक्षीरभोजनात् ॥ उपानयं पुनः कुर्यात्तप्तकृच्छं चरेन्मुहुः ॥ इति । पैठीन सरपि - "अव्युष्ट्रीमानुषीक्षीरपाने तप्तकृच्छ्रः पुनरुपन यनम्"। यमोऽपि - भृसुरो मधुपानेन कृते गोभक्षणेऽपि वा । तप्तकच्छपरिक्लिष्टो मौसीहोमेन शुद्ध्यति । गौतमोऽपि-"अमया मद्यपाने तप्तकच्छस्ततोऽस्य संस्कारो मूत्रपुरीषकुणपरेत सां प्राशनं चेति । बौधायनोऽपि-"अमत्या सुः रापाने कृच्छ्राव्दपादं चरित्वा पुनरुपनयन"मिति । विधानपरिजाते- चाण्डालानं द्विजो भुक्त्वा सम्यक्चान्द्रायणं चरेत् । बुद्धिपूर्वन्तु कृच्छाब्दं पुनः संस्कारमईति ।। वसिष्ठोऽपि-"एतदेव चाण्डालपतितान्नभोजनेषु ततः पुनरुप. नयन"मिति । यस्तु देशान्तरगतश्विरकालाश्रूयमाणसद्भावः पुत्रादिना कृतप्रेतकार्यों यदि जीवन्समागच्छेत्तस्य पुनरुपनयनविधिरुक्तः, विधान- पारिजाते साहे- जीवन्यदि समागच्छेघृतकुम्भे निमज्ज्य च । उद्धृत्य स्थापयित्वाऽस्य जातकर्मादि कारयेत् ।। स्मृति चन्द्रिकायां बौधायनस्तु- सिन्धुसौवीर सौराष्ट्राँस्तथा प्रत्यन्तवाासेनः । अङ्गवङ्गकलिङ्गाँश्च गत्वा संस्कारमहति ॥ प्रत्यन्तोऽन्त्यदेशः । हिमवत्काशिकां विन्ध्यं पारं पद्मस्य पश्चिमम् । तीर्थयात्रां विना गच्छेत्पुनः संस्कारमर्हति ॥ आदित्यपुराणेऽपि- सौराष्ट्रसिन्धुसौवीरानावन्त्यं दक्षिणापथम् । -- ·लसूत्रसंस्कारगणपती - एतान्देशान्द्रिजो गत्वा पुनः संस्कारमर्हति ॥ एतच्च तीर्थयात्रां विना गमने द्रष्टव्यम् । तथा च तत्रैव- अङ्गवङ्गकलिङ्गेषु सौराष्ट्रमगधेषु च । तीर्थयात्रां विना गच्छन्पुनः संस्कारमहति ॥ त्रिस्थलीसेतो- कर्मनाशाजलस्पर्शात्करतोयाविलनात् । गण्डकीबाहुतरणात्पुनः संस्कारमर्हति ॥ विधानपरिजाते पराशरः- विण्मूत्रभक्षी शुद्ध्यर्थं प्राजापत्यं समाचरेत् । पञ्चगव्यं च कुर्वीत स्नात्वा पीत्वा शुचिर्भवेत् ॥ प्राजापत्याचरणं पञ्चगव्यस्नानं पश्चगव्यप्राशनं च पुनः संस्कारात्पू. वमेव कार्यम् । "प्रायश्चित्तान्ते पुनः संस्कारं कुर्या"दिति विष्णुस्मृतेः । तत्र विशेषमाह विधानपारिजाते कश्यपः -"चीर्णप्रायश्चित्तः प्राच्या. मुदीच्यां वा दिशि गत्वा यत्र ग्रामपशूनां शब्दो न श्रूयते तस्मि. न्देशेऽग्निं प्रज्वाल्य ब्रह्मासनमास्तीर्य प्रामणीतेन विधिना पुनः संस्कारमईती"ति । हारीत रासमं महिषं मेषं वळीवदं क्रमेलकम् । आरुह्य ब्राह्मणो मोहात्पुनः संस्कारमर्हति ॥ दैवज्ञवल्लभः-- प्रदोषे निश्यनध्याये मन्दे कृष्णे गलग्रहे । मधु विना चोपनीतः पुनः संस्कारमर्हति ।। गदाधरभाष्ये हेमाद्रिः--- प्रेतशय्याप्रतिग्राही पुनः संस्कारमहति ॥ इति । अपराकादिसर्वग्रन्थेषु पित्रादिव्यतिरेकेण ब्रह्मचारिणः प्रेतकर्मकरणे पुनरुपनयनमुक्तम् । गदाधरभाष्येऽप्येवमेव । वीरमित्रोदये हारीतः-- शिखां छिन्दन्ति ये मोहाद्वेषादज्ञानतोऽपि वा। पुनः संस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः ॥

·द्वितीयकाण्डे पञ्चमी कण्डिका। पुनः विशेषमाह वीरमित्रोदये पराशरः-- अजिनं मेखला दण्डो भैक्षचर्या व्रतानि च । निवर्तन्ते द्विजातीनां संस्कारमईति ॥ अजिनादि वपनस्याप्युपलक्षणम् । तदाह विष्णुः-"सर्वेष्वतेषु द्विजातीनां प्रायश्चित्तान्ते भूयः संस्कारं कुर्यात्" । वपनमेखलाद- ण्डभैक्षचर्याव्रतानि पुनः संस्कारकर्मणि वर्जनीयानि । व्रतानि सौम्यप्रा. जापत्यादीनि महानाम्यादीनि वा। इति श्रीपथमशाखीयरामकृष्णविरचिते पारस्कर गृह्यमूत्रविवरणे संस्कारगणपतौ पुनरुपनयननिमित्तानि ॥ अथ पुनरुपनयनविधिः । तत्र पदार्थक्रमः । श्राद्धम् । वपनम् । विप्रभोजनम् । बटोरपि । अमिस्थापनम् । अलङ्कृतस्याजयनम् । पश्चा. दोरवस्थापनम् । ततो ब्रह्मासनादि बर्हि स्तरणान्तं कर्म । ततो "ब्रह्म चर्यमागा"मिति वाचनम् । "ब्रह्मचार्यसानी"ति च । वासः परिधा. पयति । मेखलाबन्धनम् । बटोर्मन्त्रपाठः । मन्त्रेण यज्ञोपवीतपरिधानम् । तत आचमनम् । उत्तरीयधारणं मन्त्रेण । दण्डप्रतिग्रहः । दीक्षावद्वा । मजलिनाऽत्रलिपूरणमद्भिः । श्रेषपूर्वकं सूर्यावेक्षणम् । हृदयालम्भनम् । दक्षिणहस्तग्रहणादि भतेभ्यः परिदानान्तम् । ततो हस्तविसर्गः । ततः प्रदक्षिणं परिक्रम्योपवेशनम् । तत आचार्यस्योपयमनादानादि पर्युक्षणा- न्तम् । माचार्यस्यान्वारम्भो माणवकर्तृकः । तत आवाराद्याश्चतुर्दशाहु. तयः । संस्रवप्राशनादि दक्षिणादानान्तम् । ततो ब्रह्मचारिशासनं "ब्रह्म चार्यसी"त्यादि पूर्ववत् । ततो ब्राह्मणभोजनम् । इति पुनरुपनयनविधिः।। अथ सावित्रव्रतादेशः । गदाधरभाष्ये-तत्र उपलेपनादि बहिस्त. रणान्तम् । ततः कुमारं उत्थाय हस्तेनोदकं गृहीत्वाऽग्निमुखो भूत्वा "ॐ अग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामि सावित्रं सद्यकालं तच्छ केयं तन्मे राध्यता"मिति व्रतग्रहणं करोति । ततो ब्रह्मचारिण उपवेशनम् । ब्रह्मचारिण आचार्यस्यान्वारम्भः सर्वास्वाहुतिषु । तत उपयमनादानादि ·। ७१८ सत्रसंस्कारगणपती भाज्यभागान्तम् । ततो वेदाहुतयः षोडश । प्रतिवेदं चतस्रश्चतस्रः । एवं षोडरा । ततः "प्रजापतये देवेभ्य" इत्याद्याः सप्त । ततो महा- व्याहृत्यादि स्विष्टकृदन्ताश्चतुर्दश । आज्यभागाद्या एताः सप्तत्रिंशदाहु- तयो व्रतानामादेशे विसर्गे च होतव्याः। ततः संस्रवप्राशनादि ब्रह्मणे दक्षिणादानान्तम् । तत “अथास्मै सावित्रीमन्वाहे"त्यादि यथोक्तं सावित्रीप्रदानम् । ततो माणवकस्य "तत्सवितु"रित्यनेन मन्त्रेण सन्ध्यो- पासनम् । सन्ध्योपासनान्ते "तत्सवितु"रित्यनेनैवाग्निपरिचरणम् । तदन्ते गोत्रनामग्रहणपूर्वकं सर्वेषामभिवादनम् । ततो भिक्षानिवेदनम् । "भिक्षा भोः" इत्येव । आचार्यस्तु "मिक्षा भोः" इत्येव भिक्षा स्वीकु. र्यात् । ततो ब्रह्मचारो शुचिर्भूत्वा स्वासने उपविशेत् । ततो बर्हिोमादि ब्राह्मणभोजनान्तम् । अथानन्तरं सावित्रीब्रतवत्सन्ध्योपासनाग्निपरिचर. णानुष्ठानम् । तत उपलेपनादि बर्हिस्तरणान्तम् । तत उत्थाय हस्तेनो. दकं गृहीत्वाऽमिमुखो भूत्वा "ॐ अग्ने व्रतपते व्रतमचारिष सावि. त्रं सद्यस्कालं तदशकं तन्मेऽराधी"ति मन्त्रेण सावित्रव्रतोत्सर्ग करा. ति । तत उपयमनकुशादानादि पर्युक्षणान्तम् । अन्वारम्भः आधारावा. ज्यभागौ वेदाहुतयः षोडश प्रजापतये इत्याद्याः सप्त महाव्याहृत्यादि स्विष्टकृदन्ताश्चतुर्दश । एवं सप्तत्रिंशदाहुतयः । ततः प्राशनादिभोजना. न्तं पूर्ववत् । सावित्रत्रतादेशे ब्रह्मणे दक्षिणान्ते साविया सन्ध्यावन्दनम् । अग्निपरिचरणं च । यदनुष्ठितं व्रतोत्सर्गे तदभावः । ततः "अप्स्वन्त"- रिति दण्डस्याप्सु प्रक्षेपः । “वातो वा"इति मेखलाया अप्सु प्रक्षेपः । "वातर हा भवे"ति यज्ञोपवीतस्याप्सु प्रक्षेपनम् । “नमो वरुणाये". ति कुमारस्य दधिघृतशर्कराणां प्रत्येकं प्राशनम् । इति सावित्रव्रतोत्सर्गः॥ अथाग्रेयवतम् । तत्रोपलेपनादि बर्हिस्तरणान्तम् । ततो ब्रह्मचा- रिणो मेखलाबन्धनं यज्ञोपवीतधारणं दण्डसमर्पणं ग्रहणं च । मेखलादिषु पूर्वाक्ता एव मन्त्राः । ततो व्रतग्रहणं पूर्ववत् । “ॐ अग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामि आग्नेयं सांवत्सरिक तच्छ केयं तन्मे राध्यता"मि. ति । "आग्नेयं यथाकालं तच्छ केयं तन्मे राध्यता"मितीदानी प्रयोग ·द्वितीयकाण्ड पञ्चमी कण्डिका। कुर्वन्ति । ततः स्वस्थाने उपवेशनम् । आचार्यान्वारम्भः । तत उपयमन- कुशादानादि पर्युक्षणान्तम् । आधाराद्याः स्विष्टकृदन्ताः सप्तत्रिंशदाहु- तयोऽत्रापि होतव्याः। ततः प्राशनादि ब्राह्मणभोजनान्तम् । ततः स्मृत्यु. क्तं माध्याहिक सन्ध्योपासनम् । ततोऽमेः पश्चादुपविश्य "पाणिनाs. ग्नि परिसमूहती त्यादि आयुष्यकरणान्तं यथोक्तम् । तत्र विशेषः गात्रालम्भने कर्कमतेऽध्याहारः । “अङ्गानि च म ऽआप्यायन्ता"मिति गर्गपद्धतौ । व्यायुषकरणान्ते "शिवो नामे"ति जपः । यदि बटुर्मेधाकामः स्यात्तदा "सदसस्पति"मित्यूचा मेघां याचते । श्रीकामश्चै"दिमम्म" इति श्रेयो याचते । ततो मेखलास्थान्प्रवरान्दक्षिणोपचारेण स्पृष्ट्वा "sमु. कसगोत्रोऽमुकशर्मा भो वैश्वानर ! अभिवादयामि"। एवं वरु. णाचार्यवृद्धानामभिवादनम् । ततो भिक्षाचर्यचरणम् । गुरुनिवेदनम् । अनुज्ञातो भिक्षा स्वीकृत्य मातृहस्ते समर्पयति । ततो बहिहोमादि ब्राह्म- णभोजनान्तम् । ततः सन्ध्याकाले अञ्जलिप्रक्षेपान्ते सूर्योपस्थानं वारु. णीभिऋग्भिः "इमं मे वरुणे"त्यादिभिः । "समृजे"त्यादि मन्त्रः प्रातः । "उदय"मित्यादिभिर्मध्याह्ने । इति शाखान्तरविषयम् । काती. यानान्तु "उदय"मित्यादि सन्ध्यात्रये । ततो दण्डं गृहीत्वाऽग्निपरिचरण. म् । मध्याह्ने सायाहे च सन्ध्योपासनान्ते प्रतिदिनमग्निपरिचरणम् । एके प्रातःकालेऽप्यग्निपरिचरणमिच्छन्ति । अग्निपरिचरणान्ते वाग्वि. सर्गः । पूर्वोक्ता एवं ब्रह्मचारिधर्मा ज्ञेयाः । सन्ध्योपासनादीनि स्वस्व. कालेन कर्तव्यानि । तेषां कालातिको कर्मणां भ्रषे प्रायश्चित्तमुच्यते । परिसमूहनादि भूसंस्कारं कृत्वाऽन्वग्नि"रिति मन्त्रेणग्नेराहरणम् । "पृष्टो दिवी"ति स्थापनम् । “तासवितुस्तत्सवितुर्विश्वानि देवे" त्यादिमिः सावित्रमन्त्रैस्त्रिभिः प्रज्वालनम् । नात्र ब्रह्मोपवेशनादि हुतिवदाज्यं संस्कृत्यानादिष्टं कार्यम् । अथाग्नेयत्रतस्थितो ब्रह्मचारी "स. मिधाग्निन्दुवस्यते"त्येवमादि आग्नेयवेदविभागं संवत्सरपर्यन्तं पठित्वा व्रतमुत्सृजति । ततः संवत्सरे परिपूर्ण आग्नेयवतविसर्गः। तत्र परिस. मुहनादि ब्राह्मणभोजनान्तमाग्नेयव्रतादेशवद्भवति । एतावान्विशेषः ।

·७२० ससूत्रसंस्कारगणपती यस्मिन्काले आमेयत्रतग्रहणं कृतं तस्मिन्काले सन्ध्यावन्दनम् । अमिप. रिचरणम् । भाग्नेयव्रतविसर्गः । 'अग्ने वतपते व्रतमचारिष सांवत्स. रिकं तदशकं तन्मेऽराधी"ति मन्त्रेण । ततोऽनन्तरमामिक्षानिवृत्तिः । दण्डादर्दानामप्सु प्रक्षेपः । व्रतादौ ग्रहणं येषाम् । इति आग्नेयविसर्गः ॥ अथ शुक्रियव्रतादेशः। तत्र उपलेपनादि बार्हस्तरणान्तं कृत्वा मेखलायज्ञोपवीतदण्डानां धारणपूर्वकं व्रतग्रहणम् । “अग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामि शुक्रियं सांवत्सरिक तच्छ केय"मिति शेषः । ततः उप. यमन दि ब्राह्मणभोजनान्तमामेयव्रतादेशवत् । शुक्रियव्रते स्थित "ऋचं वाच"मित्यादि शुक्रियेनेदं विभागं पठति । संवत्सरं यावत् । उत्तमेऽ- हनि अपराह्ने कालान्ते निशामुखे त्रिगुणेन पटेन एकस्यां दिशि बढेन नाभिमात्रं यावन्माणकस्य प्रच्छादनम् । मूर्धानमारभ्य ग्रन्थेः शिरस उपरि करणम् । ततः साकिया वेदशिरसा "हिरण्मयेन पात्रेणे"ति मन्त्रेणैवावगुण्ठनम । एवं प्रच्छादितो ब्रह्मचारी सूर्योदयं यावत्तिष्ठति । रात्रौ ग्रामे वा गोष्ठे वा देवायतने वाधः शयनम् । रात्रौ गेहे यदि स्थि. तिस्तदा व्युष्टा या रात्रौ प्रामाहिर्गमनम् । ततो गुण्ठनीविसर्गः । ततो. "ऽदृश्रमस्योदुत्यश्चित्रन्देवाना"मित्यादिनामुदितेऽके जपः । ततो व्रत. स्थाने माणवकमानीय शुक्रियव्रतस्य विसर्गः । तत्र परिसमूहनादि स्तर. णान्तम् । ततः प्राकृतं सन्ध्योपासनम् । अग्निस्वीकरणम् । ततोऽग्नेि व्रत० मचारिषं शुक्रियं सांवत्सरिकन्तद०धी"ति मन्त्रेणोत्सर्गः । तत उपयमनादानादि ब्राह्मणभोजनान्ते । ततस्ताम्रपात्रे उदकप्रक्षेपः । "द्यौः शान्ति"रिति शान्तिकरम् । शान्तिपात्रं अवगुण्ठनीवस्त्रं च गुरवे दद्यात् । ततोऽस्वन्तरमृत"मित्यादिभिः पूर्ववत्पत्यूचं दण्डमेखलायज्ञो. पवीतदण्डाना अप्सु प्रक्षेपः । दधिघृतशर्कराणा "नमो वरुणाये"ति प्रति. मन्त्रं प्राशनम् । ततो वपनम् । व्रतग्रहणस्यादौ सर्वत्र शुक्रियादिषु मेख. लायज्ञोपवीतदण्डानां धारणम् ॥ अथौपनिषद्वतम् । उपलेपनादि बर्हिस्तरणान्तम् । ततोऽ"मे व. औपनिषदं सांवत्सरिक तच्छ केयं तन्मे राध्यता"मिति व्रतम.

·द्वितीयकाण्ड पञ्चमी कण्डिका। हणम् । तत उपयमनादानादि ब्राह्मणभोजनान्तम् । औपनिषदे व्रते स्थितो "याह प्राजापत्या" इत्याद्यौपनिषदवेदविभागं संवत्सरं याव. स्पठति । तदुत्तमेऽहनि निशामुखे अवगुण्ठनीवस्त्रेण प्रच्छादनादि । उदिते "अदृश्रमस्योदुत्तमं चित्रन्देवाना"मिति जपान्तं शुक्रियवत् । ततो व्रतस्थाने माणवकमानीय व्रतविसर्गः । तत्र परिसमूहनादि बर्हिस्तरणान्तं कृत्वा पूर्ववत्सन्ध्योपासनममिपरिचरणं च। ततो "उने व्रत मचारिष. मौपनिषदं सांवत्सरिकं तदधी"ति व्रतविसर्गः । तत उपयमनादाना• दि ब्राह्मणभोजनान्तम् । ताने उदकप्रक्षेपः । “द्यौः शान्ति"रिति शान्ति. करणम् । भाजनवस्त्रयोराचार्याय दानम् । दण्डादीनामप्सु प्रक्षेपः । दध्यादीनां प्राशनम् । इति औपनिषदं व्रतम् ।। अथ शोलभवतादेशः। तत्र परिसमूहनादि ब्राह्मणभोजनान्त. मौपनिषतव्रतादेशवत् । व्रतग्रहणे "शौलभं सांवत्सरिक"मिति प्रयोगः । शौलभिनीनां ऋचा पाठो व्रते स्थितस्य । अत्राप्युत्तमेऽइनि निशामुखे पटेन प्रच्छादनादि उदिते जपान्तं पूर्ववत् । ततो व्रतस्थाने माणवक. मानीय ब्रविसर्गः। तत्रैवं परिसमूहनादि बहिस्तरणान्तम् । ततः सन्ध्योपासनादि । ततो व्रतविसर्गः । 'अग्ने रिषं शौलभं सांवत्स- रिकं तद०धी"ति मन्त्रः । तत उपयमनादानादि ब्राह्मणभोजनान्तम् । तत उदकं पात्रे कृत्वा "द्यौः शान्ति"रिति शान्तिकरणम् । पात्रवस्त्र- योर्गुरवे दानम् । दण्डादीनामप्पु प्रक्षेपः । दधिमधुशर्कराणां "नमो वरुणाये"ति प्रत्यूचं प्राशनम् । ततो वपनम् । इति शौलभम् ॥ अथ गोदानव्रतादेशः । तत्र परिसमूहनादि ब्राह्मणभोजनान्तम् | व्रतग्रहणस्यादौ मेखलायज्ञोपवीतदण्डानां धारणम् । “गोदानं सांवत्स. रिक"मिति मन्त्रे विशेषः । अस्मिन्नते अवगुण्ठन्यादीनामभावः । "त्रिष्ववगुण्ठन५ शुक्रियादिष्वि"ति सूत्रणात् । ततः संवत्सरे पूर्णे गोदानवतविसर्गः । तत्र परिसमूहनादि बहिस्तरणान्तम् । ततः सन्ध्योपास. नादि । “अग्ने० रिपं गोदानं सांवत्सरिक तद० धी"ति मन्त्रेणो. सर्गः । उपयमनादानादि ब्राह्मणभोजनान्तम् । अस्मिन्विसर्गे दण्डमेख. सु०सं०९१ ·G૨૨ ससत्रसंस्कारगणपती लायज्ञोपवीतानामप्सु प्रक्षेपाभावः । आचार्याय गोमिथुनदानम् । समातानि व्रतानि । इति गर्गमते उपनयने पदार्थक्रमो व्रतानि च । इमानि च ब्रतानि प्रक्षिप्तसूत्रे पठितानि । कर्कमतानुसारिभिरप्यनुष्ठेयानि । स्मृत्य. न्तरे केषां चित चत्वारिंशत्संस्कारे पाठात् । इति श्रीप्रथमशाखीयरामकृष्णविरचिते पारस्करगृह्यसूत्र- विवरणे संस्कारगणपतौ उपनयने व्रतानि । ( अथ षष्ठी कण्डिका) वेदई० ० समाप्प स्नायादब्रह्मचर्य वाऽष्टाचत्वारिठ. शकं बादशेकेऽप्येके गुरुणाऽनुज्ञातो विधिविधेयस्तर्कश्च वेदः षडङ्गमेके न कल्पमात्रे कामं तु याज्ञिकस्योपसंग ह्य गुरुठ० समिधोऽभ्याधाय परिश्रितस्योत्तरतः कुशेषु प्रागग्रेषु पुरस्तास्थित्वाऽष्टानामुदकुम्भानां येऽस्व. न्तरग्नयः प्रविष्टा गोह्य उपगोह्यो मयूखो मनोहा स्खलो. विरुजस्तनुदूषुरिन्द्रियहा तान्विजहामि यो रोचनस्त. मिह गृह्वामीत्येकस्मादपो गृहीत्वा तेनाभिषिञ्चते तेन मामभिषिञ्चामि श्रियै यशसे ब्रह्मणे ब्रह्मवर्चसायेति येन श्रियमकृणुतां येनावमृशतासुराम् । येनाक्ष्याव: भ्यषिश्चतां यहा तदश्विना यश इत्यापोहिष्ठेति च प्रत्यू: चं त्रिभिस्तूष्णीमितरैकदुत्तममिति मेखलामुन्मुच्य दण्डं निधाय वासोऽन्यत्परिधायादित्यमुपतिष्ठत उद्य. भ्राजभृष्णुरिन्द्रो मरुद्भिरस्थात्प्रातर्यावभिरस्थाद्दशस निरसि दशमनि मा कुर्वाविदन्मागमयोचभ्राजभृष्णु. रिन्द्रो मरुद्भिरस्थाद्दिवा यावभिरस्थाच्छ तसनिरसि श- तसनि मा कुर्वाविदन्मागमयोद्यन्भ्राजभृष्णुरिन्द्रो मरु-

·द्वितीयकाण्डे षष्ठी काण्डिका।
७२३
द्विरस्थात्सायं यावभिरस्थात्सहस्रसनिरसि सहस्रसनि
मा कुविदन्मागमयति दधि तिलान्या माश्य जटालो.
मनखानि सर्ट हृत्यौदुम्बरेण दन्तान्धावतानाचाय
व्यूहध्वठ० सोमो राजाऽयमागमत् । स मे मुखं प्रमाक्ष्यते
यशसा च भगेन चेत्युत्साद्य पुनः स्नात्वाऽनुलेपनं ना.
सिकयोर्मुखस्य चोपगृहीते प्राणापानौ मे तर्पय समा.
नव्यानौ मे तर्पय चक्षुम्म तर्पय श्रोत्रं मे तर्पयेति पि.
तरः शुन्धध्वमिति पाण्योरवनेजनं दक्षिणा निषिच्या -
लिप्य जपेत्सुचक्षाऽअहमक्षीभ्यां भूयासर्ट• सुवर्चा
मुखेन । सुभुत्कर्णाभ्यां भूयासमित्यहतं वासो धौतं वाs
मौत्रेणाच्छादयीत परिधास्यै यशोधास्यै दीर्घायुत्वाय
जरदष्टिरस्मि । शतश्च जीवामि शरदः पुरुची रायस्पो.
षमभिसंव्ययिष्य इत्यथोत्तरीयं यशसा मा द्यावापू.
थिवी यशसेन्द्राबृहस्पती । यशो भगश्च माविदद्यशो
मा प्रतिपद्यतामित्येकञ्चत्पूर्वस्योत्सरवर्गेण प्रच्छादयीत ।
सुमनसः प्रतिगृह्णाति या भाहरजमदग्निः श्रद्धायै मेधा.
ये कामायेन्द्रियाय । ता अहं प्रतिगृह्णामि यशसा च
भगेन चेत्यथावबध्नीते यद्यशोऽप्सरसामिन्द्रश्वकार
विपुलं पृथु । तेन समथिताः सुमनस आवध्नामि
यशो मयीत्युष्णीषेण शिरो वेष्टयते युवा सुवासा इत्या
लङ्करणमसि भूयोऽलङ्करणं भूयादिति कर्णवेष्टको वृत्रस्ये.
स्यतेऽक्षिणी रोचिष्णुरसीत्यात्मानमादर्श प्रेक्षते छत्रं
प्रतिगृह्णाति बृहस्पतेश्छदिरासि पाप्मनो मामन्तधेहि
तेजसो यशसो माऽन्तर्धेहीति प्रतिष्ठे स्थो विश्वतो मा
पातमित्युपानही प्रतिमुश्चते विश्वाभ्योमा नाष्ट्राभ्यस्प-
रिपाहि सर्वत इति वैणवं दण्ड मादत्ते दन्तप्रक्षालनादीनि
नित्यमपि वासछत्रोपानहश्वापूर्वाणि चन्मन्त्रः ॥६॥

·७२४ ससूत्रसंस्कारगणपती "वेद समाप्य स्नाया"दिति सूत्रम् । वेदं मन्त्रब्राह्मणात्मक यथोक्तविधिना समाप्य स्नायात् । स्नानशब्देन समावर्तनसंस्कार उच्य. ते । मत्र समाप्य इत्यनेनैव सूत्रेण वेदारम्भः सूचितः । न ह्यारम्भं वि. ना समाप्तिदृश्यते । अतो वेदारम्भः कार्यः। अथ ब्रह्मचर्यकालावधि. माह "ब्रह्मचर्य वाष्टाचत्वारिशक"मिति सूत्रम् । अथ वा ब्रह्मच. र्यव्रतं अष्टाचत्वारिंशकं अष्टाचत्वारिंशद्वर्ष निर्वर्त्य समाप्य अवसानं प्राप्य गुरुणाऽनुज्ञातः स्नायादिति सम्बन्धः । वेदान् वेदो वेदं वा प्रतिवेदं द्वा. दशाब्दानीति न्यायेनाष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि ब्रह्मचर्यं भवति । यदा त्रीन् सदा षट्त्रिंशत् । यदा द्वौ तदा चतुर्विंशतिः । यदा वेकं तदा द्वादशेति व्याख्येयम् । न तु वेदं वेदं प्रतीति कमनीयम् । तथा प्रत्येकस्मिन् वेदेऽ. ऽष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणीति न्यायेन चतुर्पु वेदेषु विनवत्युत्तरं शतं वर्षाणि ब्रह्मचर्यमापद्येत तच्चासम्भवमिति , शतायुष्ट्वविरोधात् । अत एव देव- ल:-"अतः परमष्टाचत्वारिंशद्वार्षिकी वेदचर्यामधितिष्ठेत्तदशक श्वे. छट्त्रिंशद्वार्षिकी चतुर्विशद्वार्षिकी द्वादशवार्षिकी वेति" । अश. क्तश्चतुर्वेदाध्ययनाशक्तः । एवमुत्तरत्रापि व्याख्येयम् । यमोऽपि - वसेद्वादश वर्षाणि चतुर्विशतिमे व वा । षट्त्रिंशतं वा वर्षाणि प्रतिवेदं व्रतं चरेत् ॥ इति । गुरुगृहे वसेदित्यर्थः । "द्वादशेकेऽप्येके" इति सूत्रम् । एके मा. चार्याः द्वादशवार्षिकवतं समाप्य स्नानमिच्छन्ति । "गुरुणानुज्ञात" इति सूत्रम् । गुर्वनुज्ञा च समावर्तनका न तु स्नानकालानन्तरमेतत् । तत्र वेदशब्देन किमुच्यत इत्याह "विधिविधेयस्तर्कश्च वेद"इति सूत्रम् । विधीयत इति विधिः । “दर्शपौर्णमासाभ्यां यजेत । अग्नि- होत्रं जुहुया"दित्यादि विधायकं वाक्यम् | विधीयते विनियुज्यते ब्रा- मणवाक्येन काङ्गत्वेनेति विधेयो मन्त्रः "इषे त्वा"दिः । तर्कशब्दे. नार्थवादो विधीयते तय॑ते ह्यनेन सन्दिग्धोऽर्थः । यथा “अक्ताः श- करा उपदधाति तेजो वै घृत"मिति । अञ्जनं तैलवसादिनापि सम्भ- वति, तत्र "तेजो वै घृत"मिति घृतसंस्तवात् तयते घृताक्ता इति । तेन ·द्वितीयकाण्डे षष्ठी कण्डिका । ७२५ विध्यर्थवादमन्त्रा वेदशब्देनाभिधीयन्ते इत्युक्तम् । तर्कः कल्पसूत्रमिति भर्तृयज्ञः, तर्को मीमांसेति कल्पतरुः । चशब्दानामधेयानां सङ्घह इति हरिहरः । 'षडङ्गमेके" इति सूत्रम् । शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति षड्भिरङ्गैरुपेतमेके आचार्या वेदमिच्छन्ति । तमधीस्य स्नायादित्यन्वयः । स्नानं च द्वितीयाश्रमप्रतिपत्तिः । तदनुष्ठानयोग्यता च षडङ्गवेदेऽधिगते भवति । अत एवोच्यते "न कल्पमात्रे" इति सूत्र. म् । कल्पशब्देन च ग्रन्थमात्रमभिधीयते कल्पमात्रे ग्रन्थमात्रे मन्त्रबा. ह्मणे वा अधीते न स्नानमिच्छन्ति, न हि ग्रन्थमात्राध्ययनेन कर्मानु- ष्ठानयोग्यता भवति । तस्मादर्थतो ग्रन्थतश्वाधिगम्य स्नानमिति । "काम तु याज्ञिकस्येति सूत्रम् । यज्ञं वेदेति याज्ञिकः । तुशब्दः पक्षव्यावृत्ती, यज्ञानां संस्कारे पाठात् ॥ इति श्रीप्रथमशाखीयरामकृष्णविरचिते पारस्करगृह्य मूत्रविव- रणे संस्कारगणपतौ उपनयने व्रतानां पदार्थक्रमः ॥ - अथ वेदारम्भः । "वेद समाप्य स्नाया"दिति सूत्रम् । समाप्य इत्यनेनैव सूत्रेण प्रारम्भः सूचितः । नद्यारम्मं विना समाप्तिदृश्यते । अतो. वेदारम्भ उक्तो गृह्यकारिकायाम्- ब्रह्मचारिप्रसङ्गेन वेदारम्भोऽधुनोच्यते । असुप्ते तु हरौ स स्यान्नानध्याये शुभेऽहनि ॥ नास्तङ्गते सिते जीवे बाले वृद्ध मलिम्लुचे । षष्ठी रिक्तां शनि सोमं भौमं हित्वेरितोडुनि ।। मृगादिपञ्चधिष्णेषु मूलाश्विन्योः करत्रये । पूर्वासु तिमषूपेन्द्रभत्रये केन्द्रगैः शुभैः ।। व्रतादेशनिमित्तन्तु मातृपूजनपूर्वकम् । श्राद्धं कृत्वा यमेमाणाँस्ततः सङ्कल्पमुच्चरेत् ।। यजुर्वेदव्रतादेशं करिष्येऽथ विकल्पनम् । स्छापयेल्लौकिकं वह्नि स्थळे भूशुद्धिपूर्वकम् ।।

·७२६
सस्त्रसंस्कारंगणपती
ध्यायेदेवानथाघारावाज्यभागौ तु पूर्वकान् ।
अन्तरिक्षं ततो वायुं ब्रह्माणं तदनन्तरम् ।।
छन्दांसि च स्मरेदत्र प्रजापतिमनुस्मरेत् ।
देवानृषीस्ततः श्रद्धा मेधां च सदसस्पतिम् ॥
ततोऽनुमतिमाज्येन सर्वान्भूरादिकाँस्ततः ।
अग्निस्विकृष्टदन्ताः स्युरेता यक्ष्येऽत्र देवताः ॥
ब्रह्मणो वरणाचाज्यभागान्तं पूर्ववद्भवेत् ।
जुहुयादाज्यभागान्ताः स्थाल्याज्येनाहुतीरिमाः ॥
स्वाहान्वितान्तरिक्षाय वायवे ब्रह्मणे तथा ।
ततश्छन्दोभ्य इत्येवं प्रजापतय इत्यनु ॥ ०
देवेभ्यश्च ऋषिभ्यश्च श्रद्धायै तदनन्तरम् ।
मेधायै वाऽथ सदसस्पतये हूयतेऽपि च ।।
ततोऽनुमतये भूराद्याश्च स्विष्टकदन्तिकाः ।
प्राशनादि विमोकान्तं कृत्वा विघ्नेशपूजनम् ॥
सरस्वती हरि लक्ष्मी स्वविद्यां पूजयेद्विजः ।
ऋग्वेदेऽधीयमाने स्यात्पृथिव्या अग्नये हुती ।।
ततो ब्रह्मण इत्यादि विमोकान्तं च पूर्ववत् ।
सामवेदे दिवे स्वाहा सूर्यायेत्यथ पूर्ववत् ।।
दिग्भ्यश्चन्द्रमसे स्वाहाऽर्वेदेऽपि हूयते ।
एक एव व्रतादेशो यदि स्याद् ब्रह्मचारिणाम् ।।
आधारावाज्यभागौ च पृथिव्या अग्नये ततः ।
ब्रह्मणेत्यनुच्छन्दोभ्यस्त्वन्तरिक्षाय वायवे ।।
पुन ब्रह्मणे च्छन्दोभ्यो दिवे तदनन्तरम् ।
सूर्याय ब्रह्मणे तद्वच्छन्दोभ्यश्च पुनस्ततः ॥
दिग्भ्यश्चन्द्रमसे तद्ब्रह्मणे द्वे जुहोत्यथ ।
प्रजापतय इत्याद्याः स्युस्तन्त्रेणात्र सप्त वै ॥
सर्वत्रेति पृथग्योगकरणादित्ययं क्रमः ।

·द्वितीयकाण्टे षष्ठी कण्डिका। ७२७ कुर्यात्कमैतदाचार्यों वृद्ध्यादिमुतसंस्कृतिम् ॥ तत्र प्रत्यङ्मुखायोपविष्टायानवमीक्षते । वेदारम्भमनुयायथाशास्त्रमतन्द्रितः ।। अथाध्ययनप्रकार:। तत्र याज्ञवल्क्यः । गुरुं चैवाप्युपासीत स्वाध्यायार्थ समाहितः ॥ मनुश्व- अध्येष्यमाणस्त्वाचान्तो यथाशास्त्रमुदङ्मुखः ॥ प्राअलिश्च कृतोऽध्याप्यो लघुवासा जितेन्द्रियः । ब्रह्मारम्भेऽवसाने च पादौ ग्रायौ गुरोः सदा ॥ व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसङ्ग्रहणं गुरोः । सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणा । ब्रह्मणः प्रणवं कुर्यादादावन्ते च सर्वदा । स्रवत्यनोकतं पूर्व परस्ताच्च विशीर्यते ।। माअकिः पर्युपासीत पवित्रैश्चैव पावितः । प्राणायामैत्रिभिः पुतस्तत ॐकर्तुमर्हति ॥ अध्ये यमाणश्च गुरुर्नित्यकालमतन्द्रितः । अधीष भो३ इति ब्रूयाद्विरामोऽस्त्विति वारयेत् ।। नोदितो गुरुणा नित्यममणोदित एव वा । कुर्यादध्ययने योगमाचार्यस्य सुतेषु च ॥ द्वितीये तु तथा भागे वेदाभ्यासो विधीयते वेदस्वीकरणं पूर्व विचाराभ्यसनं जपः ॥ मनु:- नित्यमुधृतपाणिः स्यात्स्वाध्यायार्थ समाहितः । मास्यतामिति चोक्तः सनासीताभिमुखं गुरोः । होनान्नवस्त्रवेषः स्यात्सर्वदा गुरुसन्निधौ ।। हीनानवस्त्रवेषः गुर्वपेक्षया ।

·७२८
ससूत्रसंस्काराणपती
उत्तिष्ठेत्प्रथमं चास्य चरमं चैव संविशेत् ॥
पाणिनीयशिक्षायाम् -
हस्तेन वेदं योऽधीते स्वरवर्णार्थसंयुतम् ।
ऋग्यजुःसाममिः पूतो ब्रह्मलोके महीयते ।।
हस्तहीनन्तु योऽधीते स्वरवर्णविवर्जितम् ।
ऋग्यजुःसामभिर्दग्धो वियोनिमधिगच्छति ॥
वेदः सार्थोऽध्येतव्य इति । व्यासः-
वेदस्याध्ययनं सर्व धर्मशास्त्रस्य चैव हि ।
अजानतोऽथ तथ्यर्थ तुषाणां कण्डनं यथा ॥
गृहकारिकायाम्-
मेखलाजिनदण्डानां धारिभिब्रह्मचारिभिः ।
वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजातिभिः ।
भिक्षा शिलिगुरोनित्यं शुश्रूषणपरैस्तथा ।
आसमाप्ते कार्य वेदस्य विधिवविजैः ।।
पारम्पर्यगतो येषां वेदः सपरिहणः ।
तच्छाखं कर्म कर्तव्यं तच्छाखाध्ययन तथा ।।
अधीत्य शाखामात्मीयां परशाखां ततः पठेत् ।
स्वशाखां तु परित्यज्य शाखारण्डः स उच्यते ॥
एवमध्ययनं कुर्वन्ब्रह्मसायुज्यमाप्नुयात् ।
प्रथमवेदारम्भन्तु उपाकर्म कृत्वा कुर्यात् । तदुक्तं गृधे-
इत्युक्तं शौनकेनोपाकर्मणोऽनन्तरं भवेत् ।
एतत्प्रथमतो वेदारम्भणं प्राह गौतमः ॥
इति गणपतौ वेदारम्भः ॥
अथ वेदारम्भप्रयोगः । उपनयनानन्तरं ज्योतिर्विदादिष्टे मूह
आचार्यो देशकालौ स्मृत्वा "अस्मिन्पुण्याहे अस्य ब्रह्मचारिणो वेदा.
रम्भनिमित्तं पुण्याहवाचनं मातृकापूजनं नान्दीश्राद्धं च करिष्ये.
निर्विघ्नेन समाप्त्यर्थं गणपतिपूजनमहं करिष्ये" पूर्ववत्सर्व सम्पाय

·७२ - द्वितीयकाण्डे षष्ठी कण्डिका। ततः स्थाण्डिले पञ्चभूसंस्कारान्कृत्वा लौकिकाग्निस्थापनं कुर्यात् । ततः प्राणानायम्य देशकालौ स्मृत्वा "अस्य ब्रह्मचारिणो यजुर्वेदारम्भमहं करिष्ये" । अथ वैकल्पिकानि । "एकस्य वेदस्थारम्भः । पूर्वेण ब्र. मगो गमनम् । उत्तरेण पात्रासादनम् । द्वे पवित्रे । आज्यस्थाली ताम्रमयी । पालाश्यः समिधः । प्राचावाघारौ । समिद्धतमे आ. ज्यभागौ । वरो दक्षिणा । एतान्वैकल्पिकान्पदार्थानहं करिष्ये" अथ देवताऽभिध्यानम् । “तत्र प्रजापति, इन्द्रं, अग्निं, सोम, अन्त- रिक्षं, वायुं, ब्रह्माणं, छन्दांसि, प्रजापति, देवान्, ऋषीन्, श्रद्धां, मेधा, सदसस्पति, अनुमति, अग्नि, वायु, सूर्य, अग्नीवरुणो, अग्नी वरुणा, अग्नि, वरुणं मवितारं विष्णुं विश्वान्देवान् मरुतः स्वर्कान् , वरुणं, प्रजापति, अग्नि स्विष्टकतं, एता अङ्गप्रधानार्थदेवता आज्ये. नाहं यक्ष्ये" । ब्रह्मवरणादि आज्यभागान्तं पूर्ववत् । अथ प्रधानहोमः । "ॐ अन्तरिक्षाय स्वाहा । इदमन्तरिक्षाय न मम । ॐ वायवे स्वाहा । इदं वायवे । ॐ ब्रह्मणे स्वाहा । इदं ब्रह्मणः । ॐ छन्दोभ्यः स्वाहा । इदं छन्दोभ्यो० । ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये । ॐ देवेभ्यः स्वाहा । इदं देवेभ्यो । ॐ ऋषिभ्यः स्वाहा । इदमषिभ्यो । ॐ श्रद्धायै स्वाहा । इदं श्रद्धायैः । ॐ मेधायै स्वाहा । इदं मेधायै० । ॐ सदसस्पतये स्वाहा । इदं सदसस्पतये । ॐ अनुमतये स्वाहा । इदं अनुमतये० " एत. प्रधानम् । ततो भूरादिस्विष्टकृदन्ता दशाहुतयः । “ॐ भूः स्वाहा । इदममये । ॐ भुवः स्वाहा । इदं वायवे० । ॐ स्वः स्वाहा । इदं सूर्यायः । ॐ त्वन्नो अग्ने । इदमनीवरुणाभ्यां । ॐ स. खन्नो० । इदमनीवरुणाभ्यां । ॐ अयाश्चाग्ने । इदमनये । ॐ ये ते शतं० । इदं वरुणाय सवित्रे विष्णवे विशेभ्यो देवेभ्यो मरुद्भ्यः स्वर्केभ्यश्च० । ॐ उदुत्तमं० । इदं वरुणाय० । ॐ प्रजा- पतये स्वाहा । इदं प्रजापतये । ॐ अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा । इदममये स्विष्टकते" ततः संसवप्राशनम् । द्विराचमनम् । पवित्राभ्यां स० सं०९२ ·७३० ससूत्रसंस्कारगणपती मार्जनम् । पवित्रप्रतिपत्तिः । ब्रह्मणे पूर्णपात्रदानम् । "ब्रह्मन्नस्य कर्म- णः साङ्गतासिध्यर्थं इदं पूर्णपात्रं तुभ्यमहं सम्प्रददे ।" यदि ऋग्वे. दारम्भस्तदा आज्यभागान्ते । “ॐ पृथिव्यै स्वाहा । इदं पृथिव्यैः । ॐ अग्नये स्वाहा । इदमग्नये।" ततो ब्रह्मणे इत्यादि स्विष्टकृदन्ता एको. नविंशतिराहुतयः । यदि सामवेदारम्भस्तदा आज्यभागान्ते । "ॐ दिवे स्वाहा । इदं दिवे० । ॐ सूर्याय स्वाहा । इदं सूर्याय० ।" ततो ब्रह्मणे इत्याद्या एकोनविंशतिराहुतयः । यदि अथर्ववेदारम्भस्तदा आज्य. भागान्ते । “ॐ दिग्भ्या स्वाहा। इदं दिग्भ्यो । ॐ चन्द्रमसे स्वाहा । इदं चन्द्रमसे।" ब्रह्मणे इत्याद्या एकोनविंशतिराहुतयः । यदि एकदा सर्ववेदारम्भस्तदा आज्यभागान्ते । "ॐ पृथिव्यै स्वाहा । इदं पृथिव्यैः । ॐ अग्नये स्वाहा । इदमनये० । ॐ ब्रह्मणे स्वाहा । इदं ब्रह्मणे । ॐ छन्दोभ्यः स्वाहा । इदं छन्दोभ्यो। ॐ अन्तरिक्षाय स्वाहा । इदमन्तरिक्षाय० । ॐ वायवे स्वाहा । इदं वायवे । ॐ ब्रह्मणे स्वाहा । इदं ब्रह्मणे । ॐ छन्दोभ्यः स्वाहा । इदं छन्दोभ्योः । ॐ दिवे स्वाहा । इदं दिवे० । ॐ सू. याय स्वाहा । इदं सूर्यायः । ॐ ब्रह्मणे स्वाहा। इदं ब्रह्मणे । ॐ छन्दोभ्यः स्वाहा । इदं छन्दोभ्यो । ॐ दिग्भ्यः स्वाहा । इदं दिग्भ्यो० । ॐ चन्द्रमसे स्वाहा । इदं चन्द्रमसे० । ॐ ब्रह्मणे स्वाहा । इदं ब्रह्मणे । ॐ छन्दोभ्यः स्वाहा । इदं छन्दोभ्यो। ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये । ॐ देवेभ्यः स्वाहा । इदं देवेभ्योः । ॐ ऋषिभ्यः स्वाहा । इदं ऋषिभ्यो। ॐ श्र. द्धायै स्वाहा । इदं श्रद्धायैः । ॐ मेधायै स्वाहा । इदं मेधाय० । ॐ सदसस्पतये स्वाहा । इदं सदसस्पतये । ॐ अनुमतये स्वाहा । इदमनुमतये ।" एतावान् प्रधानहोमः । ततो भूरादिस्वि. ष्टकृदन्ता दशाहुतयः । अनेनैव क्रमेण देवताभिध्यानम् । ततः गणेशं सरस्वती लक्ष्मी हरि विद्यादीन् पूजयित्वा ततः प्रत्यङ्मुखायोपवि. ष्टाय ब्रह्मचारिणे आचार्यः वेदारम्भं कुर्यात् । "श्रीगणेशायनमः।

·द्वितीयकाण्डे षष्ठी काण्डका ।
श्रीसरस्वत्यैनमः । श्रीगुरुभ्योनमः । हरिः ॐ । ॐ भूभुवःस्वः।
ॐ तत्सवितुः"सावित्रीमुच्चार्य हस्तौ जानुभ्यामुपरि स्थापयित्वा वेद.
रम्भं कुर्यात् । एवमेव ब्रह्मचारी यथाध्यापितं पठेत् । आरम्मे चावसा-
ने च ब्रह्मचारी गुरोः पादोपग्रहणं कुर्यात् । एवं स्वशाखामधीत्य परशा.
खां पठेत् ।
अस्कन्दयस्तथा रेतो वासुदेवपरायणः ।
मुण्डो वा जटिलो वा स्यादथ वा स्याच्छिखी जटी ।।
एवं धर्मेण वेदाध्ययनं कर्तव्यम् ।
इति श्रीरामकृष्णविरचिते पारस्करगृह्मसूत्र विवरणे संस्कारगणपती
वेदारम्भप्रयोगः ।
अथ गोदानप्रयोगः । “षोडशवर्षस्य केशान्त" इति सूत्रम् ।
केशान्त इतिसंस्कारनामधेयम् । षोडा वर्षाण्यतीतानि यस्य स पो.
डशवर्षः । तस्य पुरुषस्य केशान्ताख्यः संस्कारः स्यात् । मुहर्तरने-
जाताधिकाराद्गोदानं जन्माधब्दे तु षोडश ॥ इति ।
मनु:-
केशान्तः षोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधीयते ।
राजन्यबन्धोद्रीविशे वैश्यस्य यधिके ततः ॥
गोदानं स्नानकं चैव समावर्तनकं तथा ।
चौलोपनयने चैव न कुर्याइक्षिणायने ।
आवश्यके अपवादमाह मरीचिः-
गोदानासंस्कृतस्येह विवाहश्चेदुपस्थितः ।
याम्यायनेऽपि कुर्वीत गोदानं स्नानकं च वै ॥
चकारात्समावर्तनम् । षोडशवर्षे नियतकाल एव । अतो विवाहिता
विवाहितयोर्भवतीति जयरामः । व्रतविसर्गात्पूर्व कालापकर्ष कृत्वेति
प्रयोगरत्नकारः। कश्यपः-
चैत्रमासविवर्जेषु माघादिषु च पञ्चसु ॥
।

·७३२ ससूत्रसंस्कारगणपती नारदः - सौम्यायने नास्तगयोरसुरामुरमन्त्रिणोः । अपर्वरिक्तातिथिषु शुक्रेज्यज्ञेन्दुवासरे ॥ गुरु:- सोमवारः सिते पक्षे कृष्णपक्षेऽतिगर्हितः । बुधवारः शुभः प्रोक्तः शुभग्रहयुतो यदा ॥ पापग्रहाणां वारादौ विप्राणां तु शुभो रविः । क्षत्रियाणां क्षमासूनुर्विटशूद्राणां शनिः शुभः । नक्षत्राणि-- इस्ताश्विविष्णुपोष्णानि श्रविष्ठादित्यपौष्णभम् । सौम्यचित्रे नवक्षौरऽउत्तमा नवतारकाः ॥ त्रीण्युत्तराणि वायव्यं रोहिणी वारुणं तथा । सौरे षण्मध्यमाः प्रोक्ताः शेषा द्वादश गर्हिताः ।। नारद:- अष्टमे शुद्धिसंयुक्ते शुभळग्ने शुभांशके । न नैधने में शीतांशी षष्ठाष्टान्त्य ६८।१२ विवर्जिते । धनत्रिकोणकेन्द्रस्थैः शुभैस्च्यायारिगैः खलैः। गोदानप्राशने शस्ताः सौम्या रन्ध्रव्ययायगाः ।। अष्टमस्था ग्रहाः सर्वे नेष्टाः शुक्रविवर्जिताः । अत्र विधिमाह । चूडाकर्मणस्तुल्यत्वात्केशान्तकर्मणः चूडाकर्मणा सह कथनं कात्यायनेन महर्षिणा कृतम् । तथा च गृह्यकारिकायाम्- केशान्ताख्यमिदं कर्म व्याख्यातं चौलकर्मणा ॥ सहेति शेषः । स्मृत्यन्तरे- गोदानं चौलवत्कार्य षोडशेऽब्दे तदुच्यते । अङ्कोपवेशनं नास्ति श्मश्रूणामुन्दनं भवेत् ॥ पत्र मातुरुपस्थ उपवेशनं न भवेत् । अबालत्वात् । शौनकः- अबालवाजनन्यङ्के निवेशोऽप्यस्य नेष्यते ॥ -- ·द्वितीयकाप्डे षष्ठी कण्डिका । मन्त्रे ऊहविशेष:- केशान्वोक्तिपदेशेषु श्मश्रुशब्दमुदीरयेत् । श्मश्रृणामेव सेकोऽत्र सकेशानामितीरितम् ॥ केशान्वपवित्यत्रापि श्मश्रूणीति समीरयेत् । केशपक्षे तु कर्तव्यं श्मश्रुपक्षे तदाचरेत् ।। क्षुराभिपर्शनं मन्त्रं यक्षुरेणादिकेष्वपि । श्मश्रुणि छिन्धीत्युत्काथ शिरोमुखमुदीरयेत् ।। यः शीतोष्णाभिरित्यादिमन्त्रो नापितशासनः। तत्र केशश्मश्रू लोमनखानीति पदात्परम् ॥ उदक्संस्थानि कुशली कुर्वित्येवमुदीरयेत् । ततः स्नाते समीपस्थे तस्मिनिस्वष्टकृदादिकम् ।। उपरिष्टात्तनं मन्त्रमाचार्यस्तु समापयेत् । शिष्यः स्नात्वा ततो वाचं नियम्यादिवमक्षयात् ॥ तिष्ठेदस्तमिते सूर्ये गुरोरन्तिकमागतः । वरं ददामीत्युक्त्वाथ गोवृषौ गुरवे दिशेत् ॥ असम्भवे गोवृषयोमिक्षित्वा वा गुरोदिशेत् । उत्तरेयुगुरुस्तस्य वत्सरं व्रतमादिशेत् ॥ सर्वासु व्रतचर्यासु प्रसिद्ध केशधारणम् ।। एषां चाकरणे प्रायश्चित्तमाह । शौनकः- व्रतानि विधिवत्कृत्वा स्वशाखाध्ययनं चरेत् । अकृत्वाभ्यस्यते येन स पापी विधिघातकः ।। प्रत्येक कृच्छ्रमकैकं चरित्वाज्याहुतीः शतम् । हुत्वा चैव तु गायच्या स्नायादित्याह शौनकः । अथ गोदाने स्पष्टप्रयोगः । जन्मतः सप्तदशे वर्षे नोचेकालापकर्ष वा कृत्वा ज्योतिर्विदुक्ते काले पूर्वेधुर्वा कृतनित्यक्रियः बटुं दक्षिणत उप- वेश्य प्राणानायम्य देशकालौ स्मृत्वा "अस्य ब्रह्मचारिणः केशान्त. महं करिष्ये । सदङ्गतया विहितं गणेशपूजनपूर्वकं स्वस्तिपुण्याह- ·ससूत्रसंस्कारमणपतौ वाचनं मातृकापूजनं वसोरा नान्दीश्राद्धं च करिष्ये"। ततो बहिःशालायां भूसंस्कारपूर्वकं अग्निस्थापनं कृत्वा पुनर्देशकालौ स्मृत्वा "अस्य केशान्तमहं करिष्ये । पूर्वेण ब्रह्मणो गमनम् । उत्तरेण पात्रासादनम् । वे पवित्रे । ताम्रमयी आज्यस्थाली । पालाश्यास- मिधः। प्राचावाघारौ । समिद्धतमे आज्यभागौ । पूर्णपात्रं दक्षिणा। त्रिरात्रं ब्रह्मचर्यम् । घृतपिण्डः । सकेशगोमयपिण्डस्य गोष्ठे नेिधा. नम् । एतान् वैकल्पिका-पदार्थानहं करिष्ये" । अथ देवताभिध्या. नम् । "तत्र प्रजापति, इन्द्रं, अग्निं, सोमं, अग्नि, वायु, सूर्य, अग्नी. वरुणौ, अग्नीवरुणौ, अग्निं वरुणं सवितारं विष्णुं विश्वान् देवा- मरुतः स्वर्कान् , वरुणं, प्रजापति, अग्निं स्विष्टकृतं, एतानाज्ये. नाहं यक्ष्ये" ततो ब्रह्मोपवेशनाद्याज्यभागान्ते विशेषः । नात्र चरुः । मा. सादनानन्तरं उपकल्पनीयानि । शीतोदकम् । उष्णोदकम् । घृतपिण्डः। येणी शलली । सप्तविंशतिकुशतरुणानि । ताम्रपरिष्कृत आयसक्षुरः । आनडुहं गोमयपिण्डम् । नापितश्च । अत्र गौरव वरः। एतानुपकल्प्य पवित्रे कृत्वा प्रोक्षणीसंस्कारादि पर्युक्षणान्तं कृत्वा । “ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतयेॐ इन्द्राय स्वाहा। इदमिन्द्राय०। ॐ अग्नये स्वाहा । इदमग्नये० । ॐ सोमाय स्वाहा । इदं सोमाय० । ततो महाव्याहृत्या. दि स्विष्टकृदन्तं जहुयात् । ततः संस्रवप्राशनान्ते । तत "उष्णेन वाय उदकेनेह्यदिते ३मशून्वपे"तिमन्त्रेण शीतास्वप्सु उष्णा अपः आसि. चति । उष्णोदकमिश्रिते शीतोदके उपकल्पितं घृतपिण्डं तुष्णी प्रास्यति। तत उदकमादाय दक्षिणगोदानसमीपश्मश्रुमुन्दति । "ॐ सवित्रा प्रस्ता दैव्या आप उन्दन्तु ते तनम् । दीर्घायुत्वाय वर्चसे" इत्यनेन मन्त्रेण । तुम ततखेण्या शलल्या श्मश्रून्विनीय त्रीणि कुशतरुणान्य. न्तर्दधाति । "ॐ ओषधे त्रायस्व"ति मन्त्रेण । ततस्ताम्रपरिष्कृतमायसं क्षुरमादत्ते । ॐ शिवो नामासि० हिसी"रिस्यनेन मन्त्रेण क्षुरन. हणम् । ततो दर्भतरुणान्तर्हितेषु क्षुरं संलग्नं करोति । “ॐनिवर्तया० वीर्याये"ति मन्त्रेण "ॐ येनावपत्सविता० यथास"दित्यनेन मन्त्रेण स.

·द्वितीयकाण्डे षष्ठी कण्डिका। श्मश्रूणि कुशतरुणानि प्रच्छिद्य उत्तरतो ध्रियमाणे गोमयपिण्डे प्रास्य । ततस्तस्मिन्नेव दक्षिणश्मश्रुणि एवमेवापरं वारद्वयं तृष्णी कर्म कर्तव्यम् । अत्र पश्चिमगोदानाभावात श्मश्रुमध्ये अधरोष्ठादधस्थे सर्वमुन्दनादि कर्म कुर्यात । श्मश्रुच्छेदने मन्त्रे विशेषः । "ॐ व्यायुषं जमदग्ने०"मितिम न्त्रेण । ततः पूर्ववत् तृष्णी पुनरिद्वयं कर्म कुर्यात् । तत उत्तरगोदानस. मोपे पूर्ववदुन्दनादि कर्तव्यम् । छेदनमन्त्रे तु विशेषः । ॐ येन भूरिश्वरा दिवं० स्वस्तय"इति मन्त्रेण च्छेदनम् । अत्रापि वारद्वयं तू. ष्णीम् । त्रिःक्षुरेण शिरः प्रदक्षिणं समुखं परिहरेत् । तत्र मन्त्रः । “य. क्षुरेण मज्जयता सुपेशसा वप्त्वा वा वपति पञ्छिन्धि शिरो मास्यायुः प्रमोषी: समुखम्" । नापिताय क्षुरदानम् । “अक्षण्वन्परि. व" इत्यनेन मन्त्रेण स नापितः उदङ्मुखस्थितस्य प्राङ्मुखस्थितस्य वा मुण्डनं करोति। सकेशं गोमयपिण्डं अनुगुप्तं गोष्ठे निघाय, ततो वरदा. नं ब्राह्मणेभ्यो भूयसी दक्षिणां दत्वा, दशसंख्याकेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो भोजनं सङ्करप्य कर्मसम्पूर्णता वाचयित्वा “यस्य स्मृत्ये"त्युक्त्वा विष्णुं नम. सत्य आशिषो ब्राह्मणोक्ताः स्वयं गृह्णीयात् ॥ इति श्रीप्रथमशाखीयरामकृष्णविरचिते पारस्करगृह्यसूत्रविवरणे संस्कारगणपतौ गोदानप्रयोगः ॥ अथ समावर्तनसम्भाराः। तत्राश्वलायनः-"अथोपकल्पयीत समा. वय॑मानो मणिकुण्डले वस्त्रयुगं छत्रमुपानयुगं दण्डं सगुन्मर्दन मनुलेपनमञ्जनमुष्णीषमित्यात्मने चाचार्याय च यद्युभयोर्न विन्दे. ताचार्यायवे'ति । अस्यार्थः-उपकल्पयीतेति शब्दश्छान्दसः । समावर्त्य- मानः समावर्तनं नाम संस्कारः तेन संस्क्रियमाण इत्यर्थः। मणिकुण्डले । अहते वाससी। वस्त्रयुगं छत्रम् । उपानागं उपानहद्वयम् । दण्डं वैणवम् , सक् पुष्पमाला । उन्मदनमनुलेपनं कस्तुर्याद्यनुलेपनम् । मञ्जनं प्रसिद्धम् । उष्णीषं शिरोवेष्टनम् । इत्यादि आत्मने आचार्याय च धार.

·७३६ सस्त्रसंस्कारगणपती णार्थ एकादश द्रव्याणि उपकल्पयेदिति विधानार्थम् । तथा च शौनकः- समावर्तनमानस्तु पूर्वमेवोपपादयेत् । मण्याशुष्णीषपर्यन्तासम्भारान्सकलानपि । यद्युभयोन लभेत् तदा केवलाचार्याय उपकरुपयेदिति । अथ समा. वर्तनकाला वर्षे मांस च दिवसे तृतीये वा चतुर्थ के । पञ्चषष्ठे न कुर्वीत भेख ठामोक्षणं बुधः । नारद:-- अथोत्तरायणे जीवशुक्रयोदृश्यमानयोः । द्विजातीनां गुरोर्गेहाभित्तानां यतात्मनाम् ॥ वसिष्ठोऽपि- सौम्यायने निर्मलयोः सुरेज्यदैत्येज्य योयोम्नि वलक्षपक्षे । सन्त्यज्य रिक्तामवमा(१)टमी च वैनाशिकाद्याखिळऋक्षवन्दतः। अथ तिथयः । तत्र देवरातः- विच्छिद्रासु विरिक्तामु तिथिषु स्नानमाचरेत् ॥ नारदोऽपि प्रतिपर्वरिक्तामामष्टमी च दिनक्षयम् । हित्वान्यदिवसे कार्य समावर्तनमण्डनम् ।। अथ वाराः । देवरातः-- सौम्यानापंशवारेषु शुभाः शेषेषु वर्जिताः ॥ इति । क्रिया इति शेषः । सुरेश्वरः भौमभानुजयोवारे नक्षत्रे च व्रतोदिते । ताराचन्द्राविशुद्धौ च स्यात्समावर्तन क्रया ।। अत्र भौममानुजयोग्रहणं विवाहोपस्थित्या दिनवारान्तरासम्भवे द्र- ष्टव्यम् । इदं वीरमित्रोदये द्रष्टव्यम् । अथ नक्षत्राणि । तत्र नृसिंहः- त्रीण्युत्तराणि मैत्रेन्दुरोहिण्यादित्यपुष्यमाः । हस्तश्रवणपोष्णाश्च स्नानकर्मणि पूजिताः ॥

·द्वितीयकाण्डे षष्ठी कण्डिका। ७३७ । -- बसिष्ठोऽपि- आदित्यः सौम्यसावित्रे मैत्रतिष्योत्तरात्रयम् । पौष्णश्रवणरोहिण्यः श्रेष्ठाः स्युः स्नानकमणि ।। आदित्यः पुनर्वसुः । सौम्यं मृगशिरः । सावित्रं हस्तः । मैत्रं अ. नुराधा । अथ राशयः । देवरातः- क्रिगोयमकन्याश्च तौलिपीनौ सुपूजिताः । अम्भायुक्तं यदि स्यात्तु देशेषु स्नानमाचरेत् ॥ राजमार्तण्डस्तु चौलोक्तमेवास्यापि कालमाह-- क्षुरकर्माण प्रदिष्टं यदिष्टफलदायकं दिनाद्यन्तु । तन्मेखलाविमोक्षे भवति हिताय द्विजातीनाम् ॥ इति । अथ ग्रहसंस्थानम् । देवरातः-- व्यायारिभातृगाः पापाः शुभाः केन्द्रत्रिकोणगाः । अशुभाश्च शुभाश्चैव अष्टमे वर्जिताः सदा ॥ मौञ्जीप्रकरणोक्ताः प्रदोषादयो वर्जनीयाः । शब्देन ग्रन्थमात्राधी. तस्याध्वर्यवादियज्ञविद्याकुशलस्य षडङ्गमर्थतोऽनधिगम्यापि काममिच्छ. या स्नानं भवति । तेनायमर्थः-मन्त्रब्राह्मणात्मकं वेदमधीत्यावबुद्ध्य च स्नायादित्येकः पक्षः । साङ्गं वेदमधीत्यावबुद्ध्य च स्नायादिति द्विती. यः पक्षः । अग्रमात्रमधीत्य यज्ञविद्यां चाभ्यस्य स्नायादिति तृतीयः पक्षः । स्नायादित्युक्तं तत्कथं स्नायादित्यपेक्षायामाह- "उपसंगृह्य गुरुस. मिधोऽभ्याधाय परिश्रितस्योत्तरतः कुशेषु प्रागग्रेषु पुरस्तास्थि. त्वाष्टानामुदकुम्भानां येऽप्स्वन्तरग्नयः प्रविष्टा गोह्य उपगोटो मयूखो मनोहा स्खलो विरुजस्तनुधुरिन्द्रियहा तान्विजहामि यो रोचनस्तमिह गृहामात्यकस्मादपो गृहीत्वा तेनाभिषिञ्चते तेन मामभिषिश्चामि श्रियै यशसे ब्रह्मणे ब्रह्मवर्चसायेति" इति सूत्रम् । उपसगृह्य गुरुं गुरोः पादोपग्रहणं कृत्वा, समिधोऽभ्याधायामिपरिचरणं कृत्वा, इतश्च पूर्व वेदाहुतिहोमः । एतदेव व्रतादेशनविसर्गेष्वित्युक्तत्वात् । ननु समिदाघानस्य पश्चाद्वदाहुतयः कुतो न भवन्ति ? कमान्तरानभिघा.

·ससूत्रसंस्कारगणपती नात् , "उपसङ्ग्य गुरु समिधोऽभ्याधाये"ति पाठानुग्रहापत्तेश्च । मैवम् । यतो वेदाहुतीनां पश्चादेव समिदाधानम् , सतश्च स्नानमिति श्रूयते । “स यामुपयन्त्समिधमादधाति सा प्रायणीया यारस्नास्य- न्त्सोदयनीये"ति । तस्मात्समिदाधानस्नानयोरव्यवहितकालोपपाद. नाद्वेदाहुतीनां स्नानातिदेशाच्च समिदाधानात्पूर्व वेदाहुतिहोम इत्यु. क्तम् । स्नानं चाष्टभिरुदकुम्भैः क्रमेण । परिश्रितस्य वनादिना वेष्टित. समावर्तनस्थानस्थितस्यामेरुत्तरपार्श्वे स्थापितानामष्टानामुदकुम्भाना दक्षि. णोत्तरायतानां पुरस्तात्पूर्वस्या दिशि आस्तीर्णेषु कुशेषु ब्रह्मचारी स्थित्वा ऊवीभ्य "येऽस्वन्तरमय" इति मन्त्रेण प्रथमादुदकुम्भादपो गृहीत्वा "तेन मामभिषिश्वामी"ति मन्त्रेणात्मानमभिषिञ्चति । मन्त्रार्थ:-ये ऽभयो गोह्यादयोऽप्सु मन्तमध्ये प्रविष्टाः स्थिताः । इन्द्रियहान्ताः अष्टौ तान् अमेध्यत्वादमजस्यत्वादेताभ्योऽभ्यः सकाशात् अमीन विजहामि त्यजामि । यश्च रोचनोऽमिर्मेध्यत्वान्मनत्यत्वात् प्रीतिकारित्वाच्च तमि. हाप्सु विषये गृह्णामि स्वीकरोमि । यतः अद्भयो अनिरुत्पद्यते । गुह्यते संत्रियते आच्छाद्यत इति गोह्यः । उपगोह्यः अङ्गतापकः । मयूखो जन्तु. हिंसकः । मनस उत्साहं हन्तीति मनोहाः । अस्खलः प्रध्वंसी अजीर्ण- कृत् । विविधतया रुजति पीडयतीति विरुजः । तनुं शरीरं दूषयति विकृति नयतीति तनुदूषुः । इन्द्रियाणि हन्तीति इन्द्रियहा । अभिषेक. मन्त्रार्थ:--तेनोदकेन मा इममात्मानमभिषिञ्चामि । किमर्थं श्रियै सम्प. त्यर्थम् । यशसे कीयै । ब्रह्मणे ब्रह्मवर्चसाय यागाध्यापनोत्कृष्टतेजसे । "येन श्रियमकृणुता येनावमुशता मुरां येनाक्षावभ्यषिञ्चतां यद्वां तदश्विना यश इत्यापो हि वेति च प्रत्यूचं त्रिभिस्तूष्णीमितरै". रिति सूत्रम् । अष्टभ्य उदकुम्भेभ्योऽपा ग्रहणे एक एव मन्त्रो "येऽ. स्वरन्तरमय" इति | अभिषेचने तु भिवते । तद्यथा "येन श्रिय"मिति द्वितीयम् । "आपो हि ष्ठे"ति तृतीयम् । “यो वः शिवतम" इति चतुर्थम् । "तस्मा अरं गमाम व" इति पश्चमम् । ततस्तृष्णीं त्रिमि. रितरैरुदकुम्भैरभिषेकः । मन्त्रार्थ:-हे अश्विनौ ! येन जलप्रभावेन ·द्वितीयकापडे षष्ठी कण्डिका। भवन्तौ सुराणां श्रियं सम्पदं शोभा वा अणुतां कृतवन्तौ । येन सुरा. ममृतं अवमृशता प्राप्तवन्तौ । अटोऽदर्शनं छान्दसम् । येन यत्नेनासो उपमन्योरक्षिणी अभ्यषिञ्चताम् अभिषिक्तवन्तौ । वा युवयोर्यदेवम्भूतं यशस्तत् एतज्जलाभिषेकेण ममाप्यस्विति शेषः । “उत्तममिति मेख. लामुन्मुच्य दण्डं निधाय वासोऽन्यत्परिधायादित्यमुपतिष्ठत उद्य. न्भ्राजभृष्णुरिन्द्रो मरुद्भिरस्थात्मातविभिरस्थाहासनिरसि दश. सनि मा कुर्वाविदन्मा गमयोधन्भ्राजमष्णुरिन्द्रो मरुद्भिरस्थादिवा यावभिरस्थाच्छतसनिरसि शतसनि मा कुर्वाविदनमा गमयोद्यन्भ्रा. जभूष्णुरिन्द्रो मरुद्भिरस्थात्सायं यावभिरस्थात्सहस्रसनिरसि सह- स्रसनि मा कुर्वाविदनमा गमयेति" इति सूत्रम् । तत "उत्तम मिति मन्त्रेण मेखला रशनामुन्मुच्य शिरोमार्गेण निःसार्य तां च भूमौ निक्षिप्य वासोऽन्यत्परिधाय वस्त्रान्तरं परिहितं करवा "उद्यभ्राजभूष्णु"रिति मन्त्रेण सूर्यमुपतिष्ठते । मेखलानिधानोत्तरं दण्डाजिनयोर्निधानन् । तूष्णी. मिति जयरामः । तथा च गृयकारिकायाम् - मेखलोन्मोचनं कुर्यात्तममिति स्वयम् । उपवीतं विना दण्डाजिनादीनि परित्यजेत् ।। तूष्णी निधाय वासोऽन्यत्परिषायोपतिष्ठति ।। मन्त्रार्थ:-हे सूर्य ! यतो भवान् प्रातःसवने यावमिर्गमनशीलैः ऋष्यादिसप्तगणैः सेवितोऽस्थात्तिष्ठति । यथेन्द्रो मरुद्भिरस्थात् तिष्ठति तद्वत् । किम्भूत उद्यन् उद्गच्छन् प्राजभृष्णुः स्वप्रभयाऽन्यतेजोद्भासकः। आविदन सर्व शुभाशुभं जानन् । किश्च यथा च त्वं प्रातःसवने दश. सनिः दशसंख्याकानां गवादीनां सनिदाता । षणु दाने । अतो मामपि दशसनि दशगुणदक्षिणादिदातारं कुरु । मा मामविन्दन् वेदयन् जाप. यन् गमय प्रापय प्रतिष्ठामीति शेषः । एवमुत्तरत्रापि व्याख्येयम् । "दघि तिलान्वा प्राश्य जटालोमनखान्स हत्यौदुम्बरेण दन्ता. न्धावतानाधाय व्यूहवरसोमो राजायमागमत् । स मे मुखं प्रमा. यते यशसा च भगेन चेति" इति सूत्रम् । ततो दधितिलयोरन्य.

·ससूत्रसंस्कारगणपती . - -- तरं प्राशयित्वा । जटाश्च लोमानि च नखानि च जटालोमनखानि संहत्या- पनीय वापयित्वा, संहृत्येत्यत्र णिचो लोपश्छान्दसः । स्वयं संहर्तुमश. क्यत्वात् । तथा च गृह्यकारिकायाम् - वपनं श्मश्रुकेशानां नखानां स्यानिकृन्तनम् । हस्तयोः पादयोरेव कनिष्ठाधविशेषतः ॥ ततः क्षुरनिमित्तं स्यात्स्नानं शीतेन वारिणा ॥ इति । "औदुम्बरेण दन्तान धावेत" इतिसूत्रम् । औदुम्बरेण का. ष्ठेन दन्तान शोषयेत् "अन्नाधाये"तिमन्त्रेण । तथा च कारिकायाम्- कनिष्ठिकाग्रस्थूलेन काष्ठेनौदुम्बरेण तु । अन्नाद्यायेति धावेत दन्तधावनमार्द्रवत् ॥ प्राग्वोदगास्यस्तद्भुत्या प्रक्षाल्य पुरतस्त्यजेत् ॥ इति । मन्त्रार्थ:-हे दन्ताः ! यूयं अन्नाद्याय अन्नादनाय व्यूहध्वम् निर्मला भवत । यतोऽयं राजा सोमश्चन्द्रः काष्ठरूपेणागमत् आगतः । अतः स एव सोमो मे मम मुखं प्रमायते शोधयिष्यति, केन ? यशसा सत्का भगेन भाग्येन च । दन्तधावनस्य नित्य काम्यत्वादुभयफलस. म्बन्ध इति मुरारिमिश्राः । "उत्साद्य पुनः स्नात्वाऽनुलेपनं नासिक- योर्मुखस्य चोपगृहीते प्राणापानौ मे तर्पय चक्षुर्मे तर्पय श्रोत्रं मे तर्पयेति" इति सूत्रम् । उत्साद्य अनोद्वर्तनेन मलमपसार्य पुनः स्नात्वा मलापकर्षस्नानोत्तरं स्नानं पुनः कृत्वा अनुलेपनं चन्दनादि नासिकयोर्मुखस्य च उपगृहीते भादत्ते "प्राणापानौ मे" इति मन्त्रेण । मुखनासिके चा. नुलिम्पतीति हरिहरः । “पाण्योरवनेजनं निषिच्ये"ति वक्ष्यमाणत्वात् । पत्र पाणिभ्यामुपलेपनग्रहणम् । तथा च गृह्यकारिकायाम् - उद्वर्चनं मुगन्धेन द्रव्येण स्यानिशादिना । पुनः स्नानं सुखोष्णेन वारा मुखनसोरनु । मन्त्रार्थ:-हे उपलेपनाधिदेवते ! मम प्राणापानौ तर्पय प्रीण. य । तथा मे चक्षुरिन्द्रियं तथा मे श्रोत्रं श्रवणेन्द्रियं च तर्पय । "पितरः शुन्धध्वमिति पाण्योरवनेजनं दक्षिणा निषिच्यानुलिप्य जपेत् . - ·द्वितीयकाण्डे षष्ठी कण्डिका । ७४१ मुचक्षा अहमक्षीभ्याम्भूयास सुवर्चा मुखेन । सुश्रुत्कर्णाभ्यां भूयासमिति"इतिसूत्रम् । प्राचीनावीती दक्षिणाभिमुखो भूत्वा "पितर: श्रुन्धध्व"मित्येतावता मन्त्रेण पाण्योरवनेजनं हस्तयोः प्रक्षालनोदकं दक्षिणा निषिच्य दक्षिणस्यां दिशि निषिच्य प्रक्षिप्य यज्ञोपवीती भूत्वा पितृकर्मत्वादुदकं स्पृष्ट्वा चन्दनेनानुलिप्य "मुचक्षा अह"मिति मन्त्रं जपेत् । तथा च गृह्यकारिकायाम् - ततः पितर इत्युक्त्वा स पाण्योरवनेजनम् । अनुषिञ्चति पाणिभ्यां पागास्यः प्रेवराइदिशि ।। गङ्गाधरोऽप्येवमेव- तो वारि स्पृशेदस्य गुणत्वान्नापसव्यवत् । अनुलिप्य जपेन्मन्नं सुचक्षा अहमित्यमुम् ।। अत्र दक्षिणापदं लुप्तसप्तम्यन्तम् । मन्त्रार्थ:-हे सवितः ! मह- मक्षीभ्यां कृत्वा सुचक्षाः सुदर्शनो मूयासं भवेयम् । तथा मुखेन सुवचीः सुतेजाः भूयासमिति पूर्वत्र सम्बन्धः । तथा कर्णाभ्यां सुश्रुत् सुश्रवणो भूयासम् । “अहतं वासो धोतं वाऽमौत्रेणाच्छादयीत परिधास्यै यशोधास्यै दीर्घायुत्वाय जरदष्टिरस्मि । तं च जीवामि शरदः पुरुची रायस्योषमभिसंव्ययिष्य इति" इतिसूत्रम् । अहतं नवीनं सदर्श वास: वसनं अथवा अमात्रेण अरजकेन धौतं वास आच्छादयात "परिघास्या" इति मन्त्रेण । मन्त्रार्थ:-हे वासोदेवते ! परिधास्यै अनेकशुभवस्त्रपरिधानाय तथा यशोधास्यै स्तुत्यै दीर्घायुत्वाय जीवनाय च इदं वासः संव्ययिष्ये परिधास्थे । किंभूतः वासोदेवतानुग्रहेण जरदष्टिरस्मिः वृद्धत्वव्याप्यायुभवामि । पुरूचीः पुरुभिर्बहुभिः पुत्रैर्धनादिभिरुचः संयो. गोऽस्ति यस्य सः । उच समवाये। किंभूतं वासः रायस्योपं धनादिपो. षणं पुष्टिकरम् । किञ्च एतत्सम्बन्धेनाहं शतं शरदो वर्षाणि जीवामि । "अथोत्तरीयं यशसा मा द्यावापृथिवी यशसेन्द्राबृहस्पती। यशो भ. गश्च मा विदद्यशो मा प्रतिपद्यतामिति" इतिसूत्रम् । अथ परिधाना- नन्तरं आचम्य "यशसामे"ति मन्त्रेण महतमेव वास उत्तरीयं आच्छा-

·७४२
लसूत्रसंस्कारमाणपती
-
दयीतेति सम्बन्धः । तथा च कारिकायाम्-
द्वितीयमुत्तरीयं स्यात्परिषत्तेति चेन्नवम् ।
मन्त्रेण यशसामेति स्याड्विराचमनं ततः ॥
मन्त्रार्थ:--हे वासोदेवते ! द्यावापृथिवी द्यावाभूमी यशसा युक्ती
मा मा अविवत् विन्दताम् । प्राप्नुतामिति यावत् । विद्ललामे धातुः । वि.
भक्तिवचनव्यस्ययनान्वयः। तथा इन्द्राबृहस्पती मपि यशसा युक्तौ मा
अविदत् । तथा भगः सूर्योऽपि यशसा अविदत् । तचैतैः सम्पादितं यशो
मा मा प्रतिपद्यतां मयि सर्वदा तिष्ठस्वित्यर्थः । “एकं चेत्पूर्वस्योचरव.
र्गेण प्रच्छादयीत"। चेद्यदि एक वासो भवति द्वितीयं न भवति तदा
पूर्वस्य परिधानीयस्यैव वासस उत्तरबगंण उत्तरभागेन प्रच्छादयीत
उत्तरीयं कुर्यात् । तत्रापि "यशसा मे"ति मन्त्रो भवति क्रियान्तरस्वात् ।
अत्रैवं पूर्व वसाधं समन्त्रकं परिघाय द्विराचम्य उत्तराधं गृहीत्वा उत्तरी-
यमन्त्रं पठित्वोत्तरीयं कृत्वा पुनर्द्विराचामेत् । तथा च गृयकारिकायाम्--
एकञ्चेदधरीयं स्याचस्यैवोचरभागतः ।
प्रच्छादयीत मन्त्रोऽपि चोत्तरत्वात्तयोर्भवेत् ॥
चतुस्त्रिव्यङ्गुलं वस्त्राकतिर्वा ब्रह्मसूत्रकम् ।
अत्रापि यशसा मेति कार्यापचेमनुर्भवेत् ॥
मत्रैकवचनादेकमेव यज्ञोपवीतम् । गङ्गाधरगदाघरादिमतेऽप्येकमेव ।
तथा च मनु:--
धारयेद्वणवीं यष्टिं सोदकं च कमण्डलुम् ।
यज्ञोपवीतं वेदं च शुभे रोक्मे च कुण्डले ॥
यज्ञोपवीतद्वयधारणमिति हरिहरः। प्रयोगरत्नेऽप्येवमेव । तथा च
बौधायन:--"स्नातकोऽन्तर्वसन उत्तरीयं वैणवं दण्डं धारयेत्सोदकं
च कमण्डलं द्वे यज्ञोपवीते उष्णीषपजिनोत्तरीयोपानही खत्रं
चे"ति । कूर्मपुराणे--
यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकं च कमण्डलुम् ।
छत्रं चोष्णीषयुग पादुके चाप्युपानही ।।

·द्वितीयकाण्डे षष्ठी कण्डिका। "सुमनसः प्रतिगृहाति या आहरजमदग्निः श्रद्धायै मेघायै कामायेन्द्रियाय । ता अहं प्रतिगृहामि यशसा च भगेन चेति"इति. सूत्रम् । सुमनसः पुष्पाणि । प्रतीत्युपसर्गसामर्थ्यात् गुरुणा समाप्ताः सुमनसः प्रतिगृह्णाति "या आहरत" इति मन्त्रेण । मन्त्रार्थ:-याः सुमनसः पुष्पाणि जमदग्निः प्रजापतिः श्रद्धाद्यर्थमाहरत् आददे । ताः सुमनसो यशसा की. भगेनैश्वर्येण च सह अहं प्रतिगृह्णामि श्रद्धापर्थम् । तत्र श्रद्धा धर्मादरः । मेधा धारणशक्तिः। कामोऽभिलाषपतिः । इन्द्रियं तत्सारवम् । “अथावबध्नीते यद्यशोऽप्सरसामिन्द्रश्च. कारविपुलं पृथु । तेन सङ्ग्रथिताः सुमनस आवध्नामि यणे मयीनि" इतिसूत्रम् । ताः प्रतिगृह्य स्वशिरसि बध्नाति "ययशोऽप्सरसामि"तिमन्त्रेण । मन्त्रार्थ:-हे सुमनसः ! इन्दो देवः अप्सरसामुर्वश्यादीनां कुसुमावबन्धेन यद्यशः सर्वजनप्रियत्वं चकार कृतवान् । तेन यशसा सङ्ग्रथिताः युष्मानाबध्नामि चूडायाम् । किम्भूतं यशः विपुलं विशालम् । पृथु सन्ततं दीर्घ तयो मयि विषये तिष्ठतीत्य. थः । "उष्णीषेण शिरो वेष्टयते युवा सुवासा इति" इति सूत्रम् । उष्णीषेण शिरोवेष्टनवस्त्रेण शिरो वेष्टयेत् । “युवा सुवासा" इति मन्त्रेण व्याख्यातश्चायमुपनयने । “अलङ्करणमसि भूयोऽलङ्करणं भूयादिति कर्णवेष्टको" इति सूत्रम् । कर्णवेष्टको कुण्डलं दक्षिणसव्यकर्णयोरामु. चति “अलङ्करणमसी"ति मन्त्रावृत्या । मन्त्रार्थ:-हे कुण्डलदेवते ! स्वमलकरणमलङ्कारशोभासि । अतस्त्वयाऽलङ्कृतस्य मम भूयो बहुगुरं मलकरणं भूयादस्तु । "वृत्रस्येत्यलेऽक्षिणी" इति सूत्रम् । “पुत्रस्ये". त्यादि "चक्षुर्मे देहि" इत्यन्तेन मन्त्रेण कजलेनाक्षिण्यते संस्करोति । सौवीराञ्जनेनेति हरिहरः । अत्र च सम्पनेत्रमक्त्वा ततो दक्षिणाञ्जन मन्त्रावृत्त्या । तथा च दीक्षाप्रकरणं लिङ्गम् । “सव्यं वाऽग्रे मानुष" इति । कारिकायाम्- पुत्रस्येत्यक्षिणी अक्लेऽभ्यअनं वामनासिकाम् । सव्यं प्रथममित्येव श्रूयते बचश्रुतौ ।।

·ससूत्रसंस्कारगणपती हरिहरेण दक्षिणाञ्जनं पूर्वमुक्तं तदाशयं न विद्मः । "रोचिष्णु- रसीत्यात्मानमादर्श प्रेक्षते"इतिसूत्रम् | आत्मानं सर्वदेहं आदर्श दर्पणे प्रेक्षते पश्यति । "रोचिष्णुरसी"त्येतावता मन्त्रेण । मन्त्रार्थः-रोचि. ष्णुः प्रकाशकः । "छत्रं प्रतिगृह्णाति बृहस्पतेश्छदिरसि पाप्मनो माम. न्तर्धेहि तेजसो यशसो माऽन्तर्धेहीति" इतिसूत्रम् । उपसर्गसामाग्र हणादत्तं छत्रमानपत्रं "बृहस्पतेश्छदिरसी"तिमन्त्रेण प्रतिगृह्णाति । मन्त्रार्थ:-हे छत्र ! त्वं बृहस्पतेः पितामहस्य छदिर्घमर्मादिनिवर्तकोऽसि प्रथममतः पाप्मनो निषिद्धाचरणात् मां अन्तर्षेहि अन्तर्हितं कुरु । तेजसः प्रतापाद्यशसश्च सकाशान्माऽन्तद्धेहि मा व्यवहितं कुरु तयुक्तं कुर्वित्यर्थः । "प्रतिष्ठे स्थो विश्वतोमा पातमित्युपानही प्रति मुश्चत' इति सूत्रम् । "प्रतिष्ठे स्थ"इति मन्त्रेणोपानही पादत्राणे पादयोः प्रतिमुश्चते परिधत्ते युगपत् शक्यत्वात द्विवचनान्तत्वाच्च मन्त्रस्य । मन्त्रार्थ:-हे उपानही देवते ! युवा प्रतिष्ठे स्थितिहेतू स्थः भवथः । अतो विश्वतः सर्वस्मात् परिभवात् मा मां पातं रक्षतम् । “विश्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्यस्परि- पाहि सर्वत इति वैणवं दण्डमादत्ते" इतिसूत्रम् । “विश्वाभ्य" इति मन्त्रेण वैणवं वंशमयं दण्डं यष्टिं मादत्ते । अत्राभिषेकादिदण्डधार. णान्तं कर्म स्नानकर्तुत्वाचार्यस्य । मन्त्रार्थ:-हे दण्ड ! विश्वाभ्यः सर्वाभ्यो नाष्ट्राभ्यो राक्षसादिभ्यः सर्वावस्थासु मा मा परिपाहि सर्वभावेन रक्ष । "दन्तप्रक्षाळनादीनि नित्यमपि वासश्छतोपानहश्चापूर्वाणि चेष्मन्त्रः" इति सूत्रम् । दन्तप्रक्षालनमादौ येषां पुष्पदानान्तानि दन्त- प्रक्षालनादीनि तत्साधनं प्राप्य नित्यमपि नित्यमेव मन्त्रो भवति । अपि- रेवार्थे । वाससी च छत्रं च उपानही च वासश्छत्रोपानहः चकाराद. ग्डोऽपि एतानि वास आदीनि चेद्यदि नवीनानि ध्रियन्ते तदैव मन्त्रो भवति न सर्वदा। इति श्रीप्रथमशाखीयरामकृष्णविरचिते पारस्करगृह्यसूत्राविवरणे संस्कारगणपती षष्ठी कण्डिका ॥

·द्वितीयकाणहे षष्ठी कण्डिका । ७४५ - , अथास्य स्पष्टप्रयोगः । अथ ब्रह्मचारी गुरुं अर्थदानेन सम्पूज्य तेना. नुज्ञातो ज्योतिश्शास्त्रोक्ते शुभे काले आचार्यगृहे समावर्तनं कुर्यात् । ततो ब्रह्मचारी कृतनित्यक्रियः कृतप्रातरग्निकार्यश्च गुरोः पादावुपसंगृह्य तच्चरणयोमस्तकं निधाय "स्नास्यामी"ति पृच्छेत् । “स्नाही"ति गुरुरनुज्ञां दद्यात् । तत आचार्यः प्राणानायम्य देशकालौ स्मृत्वा "अस्य ब्रह्मचारिणः गृहस्थाद्याश्रमान्तरप्राप्तिद्वारा श्रीपरमेश्वर प्रीत्यर्थं समावर्तनाख्यं कर्म करिष्ये । तदभृतं निर्विघ्नाथ गण पतिपूजनं पुण्याहवाचनं मातृकापूजनं नान्दीश्राद्धं च करिष्ये" पूर्ववत्सर्व समाप्य । ततो ब्रह्मचारी प्राचार्य "अहं स्नास्ये"इति पृच्छे. त् । “स्नाही"ति गुरुः । अनुज्ञातः स्थण्डिले पञ्चभूसंस्कारपूर्वकं लौ- किकाग्निं स्थापयेत् । अथ वैकल्पिकावधारणम् । “तत्र पूर्वेण ब्रह्मणो गमनं, उत्तरेण पात्रासादनं, द्वे पवित्रे, ताम्रपयी आज्यस्थाली, पालाश्यः समिधः, प्राचावाघारौ, समिद्धतमे आज्यभागौ, पूर्णपात्रं दक्षिणा, वेदाध्ययनानन्तरं समावर्तनं, दधिप्राशनं, अमौ. धोतं वस्त्रं, एतान्वैकल्पिकानपदार्थानहं करिष्ये" । अथ देवता. भिध्यानम् । तत्र "प्रजापति, इन्द्रं, अग्निं, सोम, अथ प्रधानदेवताः अन्तरिक्षं, वायु, ब्रह्माणं, छन्दांसि, प्रजापति, देवान् , ऋषीन् , श्रद्धां, मेधां, सदसस्पति, अनुमति," इति यजुर्वेदपठनानन्तरं समा. वर्तने । यदा वेदद्वयं पठित्वा वेदत्रयं पठित्वा वेदचतुष्टयं पठित्वा वा समा- वर्तनं तदा तत्तद्देवताभिध्यानं ततो देवताहोमं वेदारम्भं च कुर्यात् । "अग्नि, वायु, सूर्य, अग्नीवरुणौ, अग्नीवरुणौ, अग्निं वरुणं सवितारं विष्णुं विश्वान्देवान् मरुनः स्वर्कान् ; वरुणं, प्रजा. पति, अग्निं स्विष्टकृतं, एता आज्येन अस्मिकर्मण्यहं यक्ष्ये" । ततो ब्रह्मवरणाद्याज्यभागान्ते विशेषः । पात्रासादने उपकसनीयेषु "समिन्धनकाष्ठानि, समिधः, पर्युक्षणार्थ उदकं, हरितान् कुशान् अष्टौ वारिकुम्भान् , औदुम्बरं दन्तकाष्ठं, दधि, नापितं, स्ना नवारि, उद्वर्त्तनद्रव्यं, चन्दनं, अहते वाससी, यज्ञोपवीते, पुष्पा. सू० सं०९४ ·७४६ ससूत्रसंस्कारराणपती णि, उष्णीष, कर्णालङ्कारी, अञ्जनं, दर्पणं, नूतनं छत्रं, उपान हो, वैणवं दण्डं, पूर्णपात्रं, चे"ति । ततः पवित्रकरणादि पर्युक्षणान्तं- कृत्वा होमं कुर्यात् । “ॐप्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये । ॐइन्द्राय स्वाहा । इदमिन्द्रायः । ॐअग्नये स्वाहा । इदमग्नये । ॐसोमाय स्वाहा । इदं सोमाय । ॐ अन्तरिक्षाय स्वाहा । इद. मन्तरिक्षाय० । ॐवायवे स्वाहा । इदं वायवे० । ॐब्रह्मणे स्वा- हा। इदं ब्रह्मणे । ॐछन्दोभ्यः स्वाहा। इदं छन्दोभ्यो । ॐप्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये० । ॐदेवेभ्यः स्वाहा । इद- देवेभ्यो । ॐऋषिभ्यः स्वाहा । इदं ऋषिभ्यो । ॐश्रद्धायै स्वाहा । इदं श्रद्धायै । ॐमेधायै स्वाहा । इदं मेधायैः । ॐम- दसस्पतये स्वाहा । इदं सदस्पतये । ॐअनुमतये स्वाहा । इद. मनुमतये"० । यदि ऋग्वेदमधीत्य स्नानं करोति तदा "ॐपृथिव्यै स्वाहा । इदं पृथिव्यैः । ॐअग्नये स्वाहा । इदमग्नये." । इत्या. हुतिद्वयं हुत्वा ब्रह्मणे च्छन्दोभ्य इत्यारभ्यानुमत्यन्ता नवाहुतीजुहोति । एवं सामवेदेऽपि “ॐदिवे स्वाहा । इदं दिवे० । ॐ सूर्याय स्वा. हा । इदं सूर्याय ०" । ब्रह्मण इत्याद्या नवाहुतीर्जुहोति । एवमथर्ववे. देऽपि "ॐदिग्भ्यः स्वाहा । इदं दिग्भ्यो । ॐचन्द्रमसे स्वाहा । इदं चन्द्रमसे." । ब्रह्मण इत्याद्या नवाहुतीर्जुहोति । यदि वेदचतुष्टय. मधीत्य स्नानं करोति तदा आज्यभागानन्तरं “ॐअन्तरिक्षाय स्वा. हा । इदमन्तरिक्षा० । ॐवायवे स्वाहा । इदं वायवे० । ॐब्रह्म णे स्वाहा । इदं ब्रह्मणे । ॐछन्दोभ्यः स्वाहा । इदं छन्दो. भ्यो । ॐपृथिव्यै स्वाहा । इदं पृथिव्यैः । ॐअग्नये स्वाहा । इदमग्नये । ॐब्रह्मणे स्वाहा । इदं ब्रह्मणे० । ॐछन्दोभ्यः स्वा. हा। इदं छन्दोभ्यो । दिवे स्वाहा । इदं दिवे० । ॐमूर्याय स्वाहा । इदं मूर्याय० । ॐब्रह्मणे स्वाहा । इदं ब्रह्मणे । ॐछ- न्दोभ्यः स्वाहा । इदं छन्दोभ्यो । ॐदिग्भ्यः स्वाहा । इदं दि. ग्भ्यो० । ॐचन्द्रमसे स्वाहा । इदं चन्द्रमसे० । ॐब्रह्मणे स्वाहा ।

·द्वितीयकाण्डे षष्ठी काण्डका । इदं ब्रह्मणेः । ॐछन्दोभ्यः स्वाहा । इदं छन्दोभ्यो। ॐप्रजा. पतये स्वाहा । इदं प्रजापतये । ॐदेवेभ्यः स्वाहा । इदं देवे भ्यो । ॐऋषिभ्यः स्वाहा । इदं ऋषिभ्योः । ॐश्रद्धायै स्वा. हा । इदं श्रद्धायैः । ॐमेधायै स्वाहा । इदं मेधायैः । ॐसद. सस्पतये स्वाहा । इदं सदसस्पतये । ॐअनुपतये स्वाहा । इदं अनुमतये । अभूः स्वाहा । इदमनये । अभुवः स्वाहा । वायवे० । अस्वः स्वाहा । इदं सूर्यायः । ॐत्वन्नो अग्ने । इद- मनीवरुणाभ्यां० । ॐसत्वन्नो अग्ने । इदमनीवरुणाभ्यां । ॐअयाश्चाने० । इदमनये । अये ते शतं० । इदं वरुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वेभ्यो देवेभ्यो मरुद्भ्यः स्वक्र्केभ्यश्च न मम । ॐउदु. त्तमं । इदं वरुणाय० । ॐप्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये । ॐ अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा । इदमग्नये स्विष्टकृतेः । प्राशनान्ने ब्रह्मचारी पादोपसंग्रहणपूर्वकं गुरुं नमस्कृत्य ततस्तस्मिन्नेवामौ समिदा. धानं यथा-'ॐअग्ने सुश्रवः सुश्रवसं मा कुरु । यथा त्वमग्ने सुश्रवः मुश्रवा असि । एवं मा सुश्रवः मौश्रवसं कुरु । यथा त्वमग्ने देवानां यज्ञस्य निधिपा अमि । एवमहं मनुष्याणां वेदस्य निधिपो भूयासः म्" । ततः प्रदक्षिणमग्निं पर्युक्ष्य उत्थाय समिधमादधाति "ॐअग्नये समिधमाहा बृहते जातवेदसे । यथा त्वमग्ने समिधा समिध्यस एवमहमायुषा मेधया वर्चमा प्रजया पथुभिब्रह्मवर्चसेन समिन्ये जीवपुत्रो ममाचार्यों मेधाव्यहमसान्यनिराकरिष्णुयशस्वी तेजस्वी ब्रह्मवर्चस्यन्नादो भूयासस्वाहा" इत्यनेन मन्त्रेण । ततोऽनेनैव मन्त्रेण द्वितीया समिघमादधाति । अनेनैव तृतीयाम् ।' "एषा त" इति वा मन्त्रः । तत उपविश्य पूर्ववत् परिसमूहनपर्युक्षणे । “अमे सुश्रा" इत्यादिभिर्मन्त्रैरभि सन्धुक्ष्य पर्युक्षणं कृत्वा, ततस्तृष्णी पाणी प्रतप्य वक्ष्यमाणैः सप्तभिर्मन्त्रैः प्रतिमन्त्रं मुखमार्जनम् । “ॐतनपा अग्नेऽमि तन्वं मे पाहि । आयुर्दा अमेऽस्यायुमें देहि । वचोंदा अग्नेऽसि वचों- में देहि । अग्ने यन्मे तन्वा उनं तन्म आपृण । पेधाम्मे देवः सविता ·ससूत्रसंस्काराणपती आदधातु । मेधान्देवी सरस्वती आदधातु । मेधामश्विनौ देवावाधत्तां पुष्करस्रजौ" "अङ्गानि च म आप्यायन्ता" सर्वाङ्गम् । “वाक्च म आप्यायतो" मुखम् । “प्राणश्च म आप्यायतां"नासिकाम् । “चक्षु. श्चम आप्यायता" नेत्रे । "श्रोत्रश्च म आप्यायतां" श्रोत्रयोः । यशोबलं च म आप्यायतां" केवलमन्त्रपाठः । व्यायुषकरणं पूर्ववत् । ततोऽनेरुत्तरतः स्थापितानामष्टानां कुम्भानां दक्षिणोत्तरायतानां जल- पूरितानां आम्रपल्लवसहितानां पूर्वभागे आस्तृतेषु कुशेषु प्रागप्रेषु ब्रह्मचारी उदङ्मुखः स्थित्वा "येऽप्स्वन्तरग्नयः प्रविष्टा गोह्य उपगोह्यो मयूखो मनोहा खलो विरुजस्तनदुपुरिन्द्रियहा तान्विजहामि यो रोचनस्तमिह गृह्णामि" इत्यनेन मन्त्रेण प्रथमकलशादक्षिणचुलुकेन जलमादाय तेनोदकेन स्वकीयं शिरोऽभिषिञ्चति । तत्र मन्त्रः "तेन मामभिषिञ्चामि श्रियै यशसे ब्रह्मणे ब्रह्मवर्चसाय" । अपरेभ्यः सप्त कुम्भेभ्यस्तदुत्तरस्थितेभ्यः दक्षिणचुलुकेन ग्राह्यम् "येऽस्वन्त. रग्नय" इत्यनेन मन्त्रेण । अभिषेचनमन्त्रास्तु पृथक् पृथक् । तत्र मन्त्रः "येन श्रियमकृणुतां येनावमृशतासुरां येनाक्षावभ्याषिश्चतां यहां तदखिना यशः" इति मन्त्रेण द्वितीयकुम्भजलेनाभिषिच्य, पुन "य. ऽस्वन्तरग्नय" इत्यनेन मन्त्रेण तृतीयकुम्भाज्जलमादाय "आपो हि "तिमन्त्रेणाभिषिच्य, पुनरपि “येऽप्स्वन्त"रित्यनेन चतुर्थकु. म्भजलमादाय “यो वः शिवतम" इतिमन्त्रेण अभिषेचनम् । पुनरपि "येऽस्वन्तरि"त्यनेन मन्त्रेण पञ्चमात्कुम्भादुदकमादाय "तस्मा अरङ्ग" इति मन्त्रेणाभिषेचनम् । पुनरपि धष्ठकुम्भात्तेनैव मन्त्रेण जलमादाय तूष्णीमभिषेचनम् । एवं सप्तमाष्टमकुम्भेभ्यो जलमादाय तेनैव मन्त्रेण तृष्णीमभिषेचनम् । “उदुत्तम"मितिमन्त्रेण मेखलां शिरोमार्गेण निःसार्य भूमौ निधाय कृष्णाजिनं चोत्तरीयं दण्डं च त्यजेन । वासोऽन्यत्परि. धाय आदित्यमुपतिष्ठते "उद्यन्भ्राजभृष्णुरिन्द्रो मरुद्भिरस्थात्यात. यविभिरस्थाद्दशसनिरसि दशासनि मा कुर्वाविदन्मा गमयोधन्भ्रा. नभृष्णुरिन्द्रो मरुद्भिरस्थादिवा यावभिरस्थाच्छत सनिरसि शत- ·७४९ द्वितीयका, षष्ठी कण्डिका। सनि मा कुर्वाविदन्मागमयोद्य भ्राजभृष्णुरिन्द्रो मरुद्भिरस्थात्सायं यावभिरस्थात्सहस्रमनिरास सहस्रसनिं मा कुविदन्मा गमय" इत्यनेन मन्त्रेण सूर्यमुपस्थाय ततो दधि तिलान्वा प्राश्य जटालोमन- खानां निकृन्तनम् । आचमनम् । शीतोदकेन स्नानम् । औदुम्बरेण काष्ठन दन्तधावनम् । तत्र मन्त्रः "ॐ अन्नाधाय व्यूहध्वः सोमो राजायमा- गमत् । स मे मुखं प्रमायते यशमा च भगेन च" ततः सुगन्धि. द्रव्येण उद्वर्तनम् । उष्णोदकेन स्नानम् । चन्दनाद्यनुलेपनं गृहीत्वा मुखना. सिकयोरालम्भनम् । तत्र मन्त्रः "प्राणापानौ मे तर्पय चक्षुम्में तर्पय श्रोत्रं मे तर्पय"। ततः पाण्योरवनेजनं कृत्वा तदुदकमादाय अपसव्यं कृत्वा प्राङ्मुखो भूत्वा तदुदकं दक्षिणस्यां दिशि निषिञ्चति । तत्र मन्त्रः "पितरः शुन्धध्वम्"। ततो यज्ञोपवीती मृत्वा उदकोपस्पर्शनम् । ततश्चन्दनादिनाss. स्मानमनुलिप्य जपेत् "सुचक्षा अहमक्षीभ्यां भूयास सुवर्चा मुखे- न । सुश्रुत्कर्णाभ्यां भूयास"मिति । अहतवासःपरिधानम् । तत्र मन्त्रः "परिधास्य यशोधास्य दीर्घायुत्वाय जरदष्टिरस्मि । शतश्च जीवामि शरदः पुरुची रायस्थोषममि संव्ययिष्ये" । अत्र यज्ञोपवीतधारणं पूर्वव. न्मन्त्रेण । गनाघरोऽप्येवमेव । यज्ञोपवीतद्वयधारणं इति प्रयोगरत्नकारः । यजुवेल्लमकारोऽप्येवमेव । अत्र गङ्गाधरमत समाचान भासते , पूर्वयज्ञोपवी. तत्यागाभावात् । यज्ञोपवीतद्वयस्य सर्वदैव परिधानविधानात् । अथोत्तरीयं "यशसा मा द्यावापृथिवी यशसेन्द्राबृहस्पती । यशो भगश्च मा विदयशो मा प्रतिपद्यता"मितिमन्त्रेण । अथ पुष्पमालाग्रहणं "या आहर; ज्जमदग्निः श्रद्धाय कामायेन्द्रियाय । ता अहं प्रतिगृह्णामि यश सा च भगेन च" इति मन्त्रेण । ततः शिरसि बन्धनं "यद्यशोऽस. रसामिन्द्रश्चकार विपलं पृथु । तेन संग्रथिताः सुमनस आबनामि यशो मयि" इतिमन्त्रेण । उष्णीषेण शिरो वेष्टयेत् "युवा मुवामाः परिवीत आगात्सऽउ श्रेयान्भवति जायमानः।तन्धीरासः कवय उन्नय न्ति स्वाध्यो मनसा देवयन्त" इतिमन्त्रेण । दक्षिणकणे कुण्डलं करोति "अलङ्करणमासि भूयोऽलङ्करणं भूयात्" इतिमन्त्रेण । ततो वामकर्णे

·७५०
ससूत्रसंस्कारगणपती
अनेनैव मन्त्रेण | अथाञ्जनं "वृत्रस्यासि कनिकश्चक्षुर्दा असि चक्षुम्में
देहि" इतिमन्त्रेण प्रथमं वामम् । ततो दक्षिणम् | आदर्शः "रोचिष्णुरसी".
त्यनेन मन्त्रेणात्मानमादर्श प्रेक्षते । छत्रं "बृहस्पतेश्छदिरसि पाप्मनो मा.
मन्तर्धेहि तेजसो यशसो माऽन्तर्धेही"त्यनेन मन्त्रेण । उपानही "प्रतिष्ठे
स्थो विश्वतो मा पात"मित्यनेन मन्त्रेण । उपानही पादयोयुगपत् ।
"विश्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्यस्परिपाहि सर्वत" इत्यनेन मन्त्रेण वैणवं
दण्डमादत्ते । अभिषेकादि दण्डदानान्तं स्नानकर्ता करोति नाचार्यः ।
इति श्रीप्रथमशाखीयरामकृष्णविरचिते पारस्कर गृह्यसूत्रांव-
वरणे संस्कारगणपती समावर्तनप्रयोगः ।
सप्तमी कण्डिका।
स्नातस्य यमान्वक्ष्यामः कामादितरो नृत्यगीतवादि.
त्राणि न कुर्यान्न च गच्छेत्कामन्तु गायति वैव गीते
वा रमत इति श्रुनेह्यपरं क्षमे नक्तं ग्रामान्तरं न गच्छेन्न
च धावेदपानावेक्षणवृक्षारोहणफलप्रपतनसन्धिसर्प
णविवृतस्नानविषमलवन शुक्ल बदन सन्ध्यादित्यप्रेक्षण
भैक्षणानि न कुर्यान्न ह वै स्नात्वा भिक्षेताप ह वै
स्नात्वा भिक्षां जयतीति श्रुतेर्षत्यप्रावृतो व्रजेदयम्मे
पाप्मानमपहनदित्यप्वात्मानं नावेक्षेताजात
लोम्नी विपुषी षण्डं च नोपहसेद्भणी विजन्यति
ब्रूयात्मकुलमिति नकुलं भगालमिति कपालं मणिधनु:
रितीन्द्रधनुगा धरती परस्मै नाचक्षीतोवरायामनन्त.
हितायां भुमावुन्मस्तिष्ठन्न मूत्रपुरीष कुर्यात्स्वयं प्रशी.
णन काष्ठेन गुदं प्रमृजीत विकृतं चासो नाच्छादयीत
दृढव्रतो वधवः स्यात्मर्वत आत्मानं गोपायेत्सर्वेषां
मित्रमिव शुक्रियमध्येष्यमाणः ॥ ७ ॥

·द्वितीयकाण्टे सप्तमी कण्डिका। "स्नातस्य यमान्वक्ष्याम"इति सूत्रम् । स्नातस्य ब्रह्मचर्यात्समा. वृत्तस्य त्रैवर्णिकस्य यमान् नियमान् वक्ष्यामः । अधिकारसूत्रमेतत् । तेषु स्नातकोऽधिक्रियते "कामादितरः" इति सूत्रम् । कामादिच्छातः स्नान- सम्बन्धशून्यः शूद्रोऽभिधीयते । स हि स्नातको भवति । एवं सति इच्छया शुद्रस्यापि यमेष्वधिकारो भवति । तानाह "नृत्यगीतवादित्राणि न कुर्याम च गच्छत्" इति सूत्रम् । नृत्यं गीतं च वादित्रं च नृत्यगीतवा. दित्राणि तानि स्वयं न कुर्यात् । अन्यैः क्रियमाणानि नृत्यादीनि द्रष्टुं श्रोतुं वा न गच्छेत् । “कामन्तु गीत"मिति सूत्रम् । तु पुनः काममिच्छया गीतं गानं स्वयं कुर्यात् । अन्यैः क्रियमाणं द्रष्टुं श्रोतुं च गच्छेत् । कर्मण्योपयिकत्वाद्गतिस्य । दृश्यते हि अश्वमेधे गानं "ब्राह्मणोऽ. न्यां गायति राजन्योऽन्याम्" इति । नचाक्रियमाणं शक्यते गातुमिति । "गायति वैव गाते वा रमत इति श्रुतेपिर"मिति सूत्रम् । अपरं उखासम्भरणकाण्डे वचनमस्ति । "तस्मादुईतद्यः सर्वः कृत्स्नो मन्यते गायति वैव गीते वा रमते" इति । अपरग्रहणाच्च पूर्वन्यायप्राप्तमभि. हितम् । एवं च यत्रापि पुनर्वचनेन देवताग्रे नृत्यगीतादिकं विहितं तत्रापि ब्राह्मणादिभिः कार्यमेव, विहिते निषेधाप्रवृतेः। "क्षेमे नक्तं ग्रामान्तरं न गच्छत्" इति सूत्रम् । क्षेमे सति रात्री ग्रामान्तरं अन्य ग्रामं न गच्छेत् । आपदि तु गत्रावपि गच्छेत् । “न च धावत्" इति सूत्रम् । क्षेमे इत्यनुवर्तते । क्षमे सति न च धावेत किन्तु शीघ्रं गच्छेत् । “उदपाना- वेक्षण वृक्षारोहण फलप्रपतनसन्धिसर्पणविवृतस्नानविषमल वन शुक्ल.. वदन सन्ध्यादित्यप्रेक्षण भैक्षणानि न कुर्यात्" इति मूत्रम् । उद- पानस्य कूपस्यावेक्षणं उपरि स्थित्वाऽधोमुखीभूयावलोकनम् । आम्रादिवृ. क्षस्यारोहणम् । उपरिगमनम् । फलानामाम्रादीनां प्रपतनं त्रोटनम् । सन्धौ सन्ध्यासमये सर्पणमध्वगमनम् । सन्धिः कुद्वारं वा तत्र सर्पणम् । सर्पगादिलक्षणं वा । विवृतेन नग्नेन स्नानम् । विषमस्य पर्वतादेः ऊर्ध्वगमनं पर्वतगर्तादेर्लङ्घनमतिक्रमणं वा । शुक्लवदनमश्लीलभाषणम् । तत् त्रिविधं लज्जाकरम् दुःखकरम् अमलमूचकं च । सन्ध्यादित्यप्रेक्षणं सन्ध्या- ·लसूत्रसंस्काराणपती सूर्यावेक्षणम् । नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं नास्तं यन्तं कदाचन । नोपस्पृष्टं न वारिस्थं न मध्यं नभसो गतम् ॥ इति । मिक्षणं सिद्धान्नस्यैव । उदपानावेक्षणादि वर्जयेत् । तत्र भैक्षणप्र. तिषेधे प्रत्यक्षमेव वचनमस्तीत्याह "न ह वै स्नात्वा भिक्षेताप ह वै स्नात्वा भिक्षां जयतीति श्रुतेः" इति सूत्रम्। स्नात्वा समावर्त्य न मिक्षेत । यतः स्नास्वा भिक्षां अपजयति अपाकरोति । "ह वै" इतिनिपातसमुदायो निश्चयार्थः । अत्र यो दृष्टार्थः विषयप्रतिषेधस्तत्र दृष्टार्थत्वादेवाकरणे प्राप्त प्रतिषेधविधानसामाददृष्टार्थताऽप्यनुमीयते । “वर्षत्यमावृतो बजेदयम्मे वज्रः पाप्मानमपहनदिति"इति सूत्रम् । पर्जन्ये वर्ष ति अप्रावृतः अनाच्छादित एवं व्रजेत् गच्छेत् । “अयं मे वज्र" इति मन्त्रेण । मन्त्रार्थ:- जलकणरूपो वज्रो मम पाप्मान अपहनत् अपहन्तु । "अप्स्वात्मानं नावक्षेत"इति सूत्रम् । अप्सु जले आत्मानं स्वशरीरं न पश्येत् । "अजात लोम्नी विपुषी षण्डं च नोपहसेत्" इति सूत्रम् । समयेऽप्यनुत्पन्नलोम्नी अजातानि लोमानि यस्याः सेयमजातलोम्नी ताम् । विपुंषी कू/दिना पुरुषाकृति स्त्रियं, षण्ढः प्रसिद्धः । एतानि नोपहसेत् नाभिगच्छेत् । उपहासशब्देनामिगमनमुच्यते । “गर्भिणी विजन्येति व्यात्सकुलमिति नकुलं भगालमिति कपालं मणिधनुरितीन्द्रध- नुगा धयन्ती परस्मै नाचक्षीत" इति सूत्रम् । गर्मिणी गुर्विी विजन्येति पर्यायशब्देन वदेत् , न गर्मिणीमिति । उत्तरत्राप्येवमेव योज्यम् । सकुलं इति नकुलं ब्रूयात् । भगालमिति कपालं खपरं ब्रूयात् । मणिधनुरिति इन्द्रधनुर्च्यात् । परस्य गां सुरभि धयन्तीं वत्सं पापयन्ती परस्मै अन्यस्मै स्वामिनं वा नाचक्षीत न कथयेत् । "उर्वरायामनन्तर्हितायाम्भू मावुत्सपंस्तिष्ठन्न मूत्रपुरीषे कुर्यात्" इतिसूत्रम् । उर्वरायां सस्यवत्या भूमौ तृणैरनन्तर्हितायां केवलायां च मूत्रस्य पुरीषस्य वा उत्सर्ग न कुर्यात् । किं च तिष्ठन् ऊर्ध्वः सन् न कुर्यात् । तथोत्सर्पन् उत्प्लवमानः सन्न कुर्यात् । "स्वयं प्रशीर्णन काष्ठेन गुदं प्रमृजीत"इतिसूत्रम् । आत्मनः .

·द्वितीयकाण्डे सप्तमी कण्डिका । ७५३ प्रयत्नमन्तरेण स्वयमेव प्रशीर्णेन छिन्नेन दारुशकलेन गुदं प्रमृजीत प्रो. ज्छेत् परिमार्जयेत् । ततः शौचं कुर्यात् । “विकृतं वामो नाच्छा. दयीत" इति सूत्रम् । विकृतं नाल्यादिना विकारमापादितं वस्त्रं न परि. दधीत । अत्र न कषायप्रतिषेधः "कषायरक्तन्तु प्रशस्यत" इति भाष्यकारः । "दृढवतो वधः स्या"दिति सूत्रम् । दृढं व्रतं सङ्क. ल्पो यस्य स दृढव्रतः स्याद्भवेत् । तथा वधात् घातादात्मानं परं च त्रायते रक्षतीति वचत्रः स्यात। “सर्वेषां मित्रमिव" इति सूत्रम् । सर्वेषां स्वेषां परेषां च मित्रमिव सखेव सर्वेषु सुहृदिव हितकारी भवेत् । "मैत्रो वा ब्राह्मण" इति श्रुतेः । इति श्रीप्रथमशाखीयरामकृष्णविरचिते पारस्करगृह्य मूत्रविवरणे संस्कारगणपतौ द्वितीयकाण्डे सप्तमी कण्डिका ॥ ७ ॥ अष्टमी कण्डिका। तिस्रो रात्रीव्रतं चरेदमासाश्यमृण्मयपायी स्त्रीश. द्रशवकृष्णशकुनिशुनां चादर्शनमसम्भाषणं च तैः शव- शुद्रशूतकान्नानि च नाद्यान्मूत्र पुरीषे ष्ठीवनं चातपे न कुर्यात्सूर्याचात्मानं नान्त ईधीत तप्तनादकार्थान्कुर्वीता- वज्योत्य रात्री भोजन: सस्यवदनमव वा दीक्षितोs. प्यातपादीनि कुर्यात्प्रवर्यवाँश्चत् ॥ ८ ॥ स्नातस्य समावर्तनप्रभृति यावद्गार्हस्थ्यं धर्मानभिधाय अधुना तस्यैव समावर्तनमारभ्य त्रिरात्रं व्रतमाह "तिस्रो रात्रीव्रतं चरेत्"इति सूत्रम् । वक्ष्यमाणं व्रतं तिस्रः त्रिसंख्या रात्रीः अहोरात्राणि चरेदनुतिष्ठेत् । "अमासाश्यमृण्मयपायी" इति सूत्रम् । • सिमश्नातीत्यवंशीलो मांसाशी न मांसाशी अमांसाशी मृन्मयेन मृत्पात्रेण पिबतीत्यवंशीलो मृन्मय. पायी न मृन्मयपायी अमृन्मयपायी स्यादिति शेषः । "स्त्रीशूद्रशवक. ष्णशनिशुनां चादर्शनमसम्भाषणं च ते"रिति सूत्रम् । स्त्री नारी, ·७५४ ससुत्रसंस्काराणपती शूद्रोऽन्त्यवर्णः, शवः मृतशरीरं, कृष्णशकुनिः काकः, श्वा कुक्कुरः, एतेषां अदर्शनं भवेत् । एतैः स्यादिभिः सह असम्भाषणं च अवचन- व्यवहारः । अत्र यस्य येन यादृक् सम्भाषणं ताहा निषिद्ध्यते । "शव. शूद्रसूतकान्नानि च नाद्यात्" इति सूत्रम् । मरणानन्तरं ऋत्विा लब्धा वा ज्ञातिभिर्यदद्यते तच्छवान्नम् । शूदस्य भोज्यानस्य नापितादेरन्नं शूद्रान्नम् । प्रसवे सति अर्वाक् दशाहात् यत् ज्ञातीनामन्नन्तरसूतकानम् । एतानि ना. यात् न भक्षयेत् । “मूत्रपुरीषे ष्ठीवनं चातपे न कुर्या"दिति सूत्रम् । मूत्रं च पुषिञ्च भूत्रपुरीषे ठीवनं थूत्कृत्य मुखाल्लालादित्यजनमेत स्त्रयं आतपे धर्मे न कुर्यात् नोत्सृजेत् । “सूर्याच्चात्मानं नान्तर्दधीत" इति सूत्रम् । सूर्यादादित्यादात्मानं स्वं छत्रादिनान्तर्हि न कुर्यात् । "तप्तेनोदकार्थान्कुर्वीत" इति सूत्रम् । तप्तेन जलेनोदकार्थानुदकसा. ध्याः शौचाचमनादिकाः क्रियाः कार्या: । "अवज्योत्य रात्रौ भोज. न"मिति सूत्रम् । रात्रौ अवज्योत्य दीपोल्काधन्यतरेण प्रकाशं कृत्वा भोजनं कुर्यात् । “सत्यवदनमेव वा" इति सूत्रम् । अथ वा सत्यभाष- णमेव कुर्यात् , नाघस्तननियमान् । “दीक्षितोऽप्यातपादीनि कुर्या- त्प्रवर्यवाँश्चत्" इति सूत्रम् । चेद्यदि दीक्षितः सोमयागार्थ स्वीकृतदी. क्षः प्रवर्यवान् प्रवर्यः सोमयागाङ्गकर्मविशेषः सोऽत्यास्तीति तथा तदा आतपादीनि “मूत्रपुरीषे ष्टीवनं चातपे न कुर्या"दित्यादीनि करोति । अनान्येऽपि नियमा उच्यन्ते । याज्ञवल्क्यः- मातपित्रतिथिभ्रातृजामिसम्बन्धिमातुलैः । वृद्धवालातुराचार्यवैद्यसंश्रित बान्धवैः ॥ ऋत्विकपुरोहितापस्यभार्यादाससनाभिभिः । विवादं वर्जयित्वा तु सर्वाल्लोकाञ्जयेद्गृही ।। एतैः सह विवादवर्जने कारणमाह मनु:- आचार्यों ब्रह्मलोकेशः प्राजापत्यः पिता प्रभुः । अतिथिस्त्विन्द्रलोकेशो देवलोकस्य चर्विजः ।। जामयोऽप्सरसां लोके वैश्वदेवस्य बान्धवाः ।

·द्वितीयकाण्डो अष्टमी कण्डिका।
.
सम्बन्धिनो ह्यपां लोके पृथिव्यां मातृमातुलाः ॥
आकाशेशास्तु विज्ञेया बालवृद्धकशातुराः ।
भ्राता ज्येष्ठः समः पित्रा भार्या पुत्रः स्त्रिका तनुः ॥
छाया स्वा दासवर्गस्तु दुहिता कृपणः परः।
तस्मादेतरधिक्षिप्तः सहेतासत्वरः सदा ॥ इति ।
पैठीनसिः-"मत्तप्रमत्तोन्मत्तैः सह सम्भाषणं न कुर्वीत न
परखियं रहसि सम्भाषेते"ति। मनो मदनीयद्रव्येण, प्रमत्तो ग्रहावेशा.
दिना , उन्मत्तो वाय्वाहिना । सांख्यायनगृह्ये-“मूतिकोदक्यां न
वदेत्” इति । गौतमः- "न म्लेच्छाशुच्यधार्मिकैः सह सम्भाषेत
सम्भाष्य पुण्यकृतो मनसा ध्यायड्राह्मणेन सह सम्भाषेते"-
ति। महाभारते-
सम्पन्न भोजने ब्रूयात्पानीये तर्पणं तथा ।
सुश्रुतं पायसे याद्यवाग्वां कृसरे तथा ।।
महात्मनां च गुह्यानि न वक्तव्यानि कर्हि चित् ।
स्वकारं नामधेयं च ज्येष्ठानां परिवर्जयेत् ।।
अधराणां समानानामुभयेषां न दुष्यति ।।
नारदोऽपि-
गुरोज्येष्ठकलत्रस्य भातुज्येष्ठस्य चात्मनः ।
आयुःकामो न गृहीयान्नामातिकृपणस्य च ।।
वसिष्ठः- "नावृतो यझं गच्छेद्यदि गच्छेत्प्रदक्षिणं पुनरावजे.
दिति । नावृतोऽनिमन्त्रितः ।
द्वौ विप्रो विप्रमग्निं च दम्पत्योः स्वामिनोस्तथा ।
अन्तरेण न गन्तव्यं हलस्य वृषभस्य च ॥
पैठीनसिरपि- 'न गोब्राह्मणाग्न्यन्तरे व्यवेयादनुज्ञातोऽथ
वा व्रजे"दिति । अथानाक्रमणीयानि । तत्र मनु:-
देवतानां पुरो राज्ञः स्नातकाचार्ययोस्तथा।
नाकामेकामतश्छायां बभ्रुणो दीक्षितस्य च ॥

·७५६ ससूत्रसंस्काराणपती - वश्रुः कपिलः । याज्ञवल्क्योऽपि- देवविक्स्नातकाचार्यराज्ञां छायां परस्त्रियाः । नाकामेद्रक्तविण्मूत्रष्ठीवनोद्वर्तनानि च ॥ विष्णुपुराणे- पुज्यदेवध्वजज्योतिश्छायां नातिक्रमेद्बुधः ॥ देवीपुराणे- न चैव गोः प्रसूताया विश्वसेत्स्त्रीजनस्य च । न मुखेन धमेदग्निं न खङ्गं लक्षयेत्तथा ॥ इति । याज्ञवल्क्य:- - पादौ प्रतापयेन्नानौ न चैनमभिलवयेत् ॥ . यमः स्वान्तु नाकामयेच्छायां क्लीबेन पतितेन वा । चाण्डालेन द्विषद्भिश्च नित्यं रोगान्वितेन वा ॥ अथानधिष्ठेयानि । तत्र मनु:---- मध्यन्दिनेऽर्धरात्रे च श्राद्धं भुक्त्वा च सामिषम् सन्ध्ययोरुभयोश्चैव न सेवेत चतुष्पथम् ॥ उद्वर्तनमधःस्नान विण्मुत्र रक्तमेव च । श्लेष्मनिष्ठयूतवातानि नाधितिष्ठेत कामतः ।। वैरिणो नोपसेवेत साहाय्यं नैव वैरिणः । अधार्मिकं तस्करं च परस्यैव च योषितम् ।। उद्वर्तनं विलेपनम् , अधःस्नानं स्नानादधः पतितं जलम् । निष्ठयूतं उद्गीणं फूत्कारादि । विष्णुः-"न चतुष्पथमधितिष्ठेत न रात्रौ वृक्ष. मूलं शून्यालयं न तृणं न वर्धनागारम्" । तृणं तृणकूटः । मासना- तु न निषेधः । मनु:- तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता । एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ भासनत्वेन तस्य विधानात । शङ्ख:-"नोद्धतकुहकैः सहकत्र -

·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका ।
तिष्ठेत" उद्धतो अविनीतः । कुहकः वशीकरणादिनिष्ठः । हारीत:--
"आवपनापमार्जनापस्नानतुषभस्मास्थिकपालसश्चयनाधिति.
ठेव" । आवपन गोण्यादि भाण्डम् । अपमार्जनं सम्मार्जनी । कपा-
लसश्चयः खरसमूहः । याज्ञवल्क्यः--
विरुद्धं वर्जयेत्कर्म घेतधूमं नदीतरम् ।
केशभस्मतुषागारकपालेषु च संस्थितिम् ॥
विरुद्धं मार्याचारविरुद्धम् । तथा च मार्कण्डेयः
म्लेच्छभाषा न वक्तव्या म्लेच्छवेषं न कारयेत् ।
नासंवृतमुखः कुर्याद्धास्यं जृम्भा तथैव च ॥
पानी यस्य क्रिया नक्तं न कार्या भूतिमिच्छता ।
शुर्पवात नखाग्राम्बुस्नानवस्नघटोदकम् ।।
मार्जनीरेणुकेशाम्बु हन्ति पुण्यं पुराकृतम् ।। इति ।
क्रिया स्नानाहरणादि। घटोदकं स्नानघटावशिष्टम् । शातातपः-
अजाविरेणुसंस्पर्शादाशु लक्ष्मीश्च हीयते ।
श्वकाकोष्ट्रखरोलुकशुकरग्रामपक्षिणाम् ॥ इति ।
विष्णुः-न संहताभ्यां पाणिभ्यां शिर उदरश्च कण्डूये".
दिति । याज्ञवल्क्यः ।
नेक्षेतार्क न ननां स्त्रीं न च संस्पृष्टमैथुनाम् ।
न च मूत्रं पुरीषं वा नाशुची राहुतारकाः ॥ इति ।
मनु:-
नाश्नीयाद्भार्यया साध नैनामीक्षेत चाश्नतीम् ।
क्षुवन्ती जृम्भमाणाश्च न चासीनां यथासुखम् ॥
नाञ्जयन्ती स्वके नेत्रे न चाभ्यक्तामनाकृताम् ।
न पश्येत्तस्त्रवन्ती च तेजस्कामो द्विजोत्तमः ॥ इति ।
मार्कण्डेयपुराणे-
देवतापित्सच्छानयज्ञसत्यादिनिन्दकैः ।
कृत्वा स्पर्शनमालापं शुद्ध्येतावलोकनात् ॥
-

·७५८ ससुत्रसंस्कारलणपतौ - अवलोक्य तथोदक्यामन्त्यजं पतितं शठम् । विधर्ममूतिकापण्ढविवस्त्रान्त्यावसायिनः ॥ मृगनिर्यातकाँश्चैव परदाररतांस्तथा । एतदेव हि कर्तव्यं प्राः शोधनमात्मनः ॥ स्कान्दे- कृतघ्नं मानवं दृष्ट्वा नरकेष्वपि कुत्सितम् । शुध्यर्थं देवि ! द्रष्टव्याः सोमानलदिवाकराः ॥ इति । सोमादीनां यथासम्भवं विकल्पः । अथैषां प्रायश्चित्तानि । मनुः- वेदोदितानां नित्यानां कर्मणां समतिक्रमे । स्नातकवतलोपे तु प्रायश्चित्तम भोजनम् ।। इदं प्रायश्चित्तं ब्राह्मणक्षत्रिययोः । तथा च हरदत्तः- स्नातकवतळोपे तु प्रायश्चित्तं विधीयते । राजब्राह्मणयोरेव नेतरेषां कथश्चन ।। एषां च स्नातकधर्माणां गृहस्थादिसाधारण्यमवगन्तव्यम् । इति श्रीप्रथमशाखीयरामकृष्णविरचिते पारस्करगृह्यसूत्रविवरणे संस्कारगणपती अष्टमी कण्डिका ॥ अत्र प्रसङ्गतः शौचस्नानसन्ध्यातर्पणदेवार्चनवैश्वदेवविधिरुप्यते तत्र याज्ञवल्क्यः- उपनीय गुरुः शिष्यं महाव्याहृतिपूर्वकम् । वेदमध्यापयदेनं शौचाचाराँश्च शिक्षयेत् ॥ तत्रादौ शौचविधिमाह । तत्र- ब्राह्म मुहूर्ते चोत्थाय चिन्तयेदात्मनो हितम् ॥ इति याज्ञवल्क्यादिवचनादात्मचिन्तनं विधातव्यम् । तथा च मनु ब्राह्म मुहूर्ते चोत्थाय धर्मायौँ चानुचिन्तयेत् । कायक्लेशांश्च तन्मूलान्वेदतवार्थमेव च ॥

·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका । ७५९ - धर्मप्रवृत्तावपि- उषाकाले समुत्थाय चिन्तयेदात्मनो हितम् । स्मृत्वा नारायणं देवं स्तोत्राण्यपि च सअपेत् ॥ अत्र ब्राह्मो मुहूर्तः सूर्योदयात्रागुपान्त्यो मुहूर्तः । तत्र गर्गः- नाडिकाः षट्पञ्चाशत्मातस्त्वेकाधिकोऽरुणः । उषाकालोऽष्टपञ्चाशच्छेषः सूर्योदयः स्मृतः ।। तथा च मनु:- रात्रेस्तु पश्चिमो यामो मुहूर्तो ब्राह्म उच्यते ॥ इति । व्यासः प्रातः स्मरामि भवभीतिमहार्तिशान्त्य नारायणं गरुडवाहनमन्जयोनिम् ग्राहाभिभूतवरवारणमुक्तिहेतुं चक्रायुधं तरुणवारिजपत्रनेत्रम् ॥ प्रातर्नमामि मनसा वचसा च मू| पादारविन्दयुगलं परमस्य पुंसः। नारायणस्य नरकार्णवतारणस्य पारायणप्रवणविप्रपरायणस्य ।। प्रातर्भजामि भजतामभयङ्करं तं प्राक्सर्वजन्मकृतपापभयापहन्त्यै । यो ग्राहवपतिताघ्रिगजेन्द्रघोरं शोकपणाशमकरोधृतशङ्खचक्रः ।। श्लोकत्रयमिदं पुण्यं प्रातः प्रातः पठेन्नरः। लोकत्रयगुरुस्तस्मै दद्यादात्मपदं हरिः ।। अन्यानपि स्मृत्युक्तान् पठित्वा भूमि प्रार्थयेत् । तत्र मन्त्रः- समुद्रवसने ! देवि । पर्वतस्तनमण्डिते ! । विष्णुपनि ! नमस्तुभ्यं पादस्पर्श क्षमस्व मे ॥ इति । , अथ मूत्रपुरीपोत्सर्गः । विधानपारिजाते पाराशरः- ततः प्रातः समुत्थाय कुर्याद्विण्मूत्रमेव च । नैऋत्यामिषुनिक्षेपमतीत्याभ्यधिकं भुवः ।। तथा चापस्तम्बः- "मूत्रपुरीषे कुर्यादक्षिणा दिशि दक्षिणा- परी वा गत्वे"ति । दक्षिणापरा नैर्ऋती । पराशरः अन्तर्धाय तृणैर्भूमि शिरः प्रावृत्य वाससा । वाचं नियम्य यत्नेन छीवनोच्छ्वासवर्जितः -

·७६०
ससूत्रसंस्कारहाणपती
कुशादिव्यतिरिक्तैः । तथा च हारीतः
प्रभाते मैथुने चैव प्रस्रावे दन्तधावने ।
स्नाने भोजनकाले च षट्मु मौनं विधीयते ॥
शाङ्खायनगृह्यम्-"यद्येवावस्त्रो यज्ञोपवीतं कर्णे कृत्वा मूत्र.
पुरीपोत्सर्ग कुर्या"दिति । कर्णोऽत्र दक्षिणः । विधानपारिजाते-
कृत्वा यज्ञोपवीतन्तु पृष्ठतः कण्ठलम्बितम् ।
विण्मूत्रन्तु गृही कुर्यात्कर्णस्थः प्रथमाश्रमी ।।
विशेषमाह संग्रहे--
मूत्रे तु दक्षिणे कर्णे पुरीषे वामकर्णके ।
धारयेद्रमसूत्रन्तु मैथुने गुपीतवत् ॥
मनु:--
मूत्रोच्चारसमुत्सर्ग दिवा कुर्यादुदङ्मुखः ।
दक्षिणाभिमुखो रात्रौ सन्ध्ययोश्च यथा दिवा ॥
छायायामन्धकारे वा रात्रावहनि वा द्विजः ।
यथासुखमुखः कुर्यात्माणबाधाभयेषु च ॥
शङ्ख:-
तर्जनी रौप्यसंयुक्तां ब्रह्मग्रन्थियुतां शिखाम् ।
भोजने मैथुने मूत्रे कुर्वन्कृच्छ्रेण शुद्ध्यति ।
अथ वय॑देशानाह मनुः -
न मूत्रं पथि कुर्वीत न भस्मनि न गोबजे ।
न फालकृष्टे न जळे न चित्यां न च पर्वते ॥
न जीर्णदेवायतने न वल्मीके न शाहले ।
न ससत्त्वेषु गर्तेषु न गच्छन्नापि च स्थितः ।।
वाय्वग्निविप्रमादित्यमपः पश्यस्तथैव च ॥
नद्यादौ विशेषमाह स्मृतौ-
दश हस्तान्परित्यज्य मूत्रं कुर्याजलाशये ।
शतहस्तं पुरीषं तु तीर्थे नद्यां चतुर्गुणम् ।।
-

·द्वितीयकाण्डे,अष्टमी काण्डका । तथोपकृष्य विण्मत्रं काष्ठलोष्ठवणादिना ॥ . इतिपरिमृष्टगुदलिनो गृहीतशिश्नश्वोत्तिष्ठेत् । मनुः -- अरण्येऽनुदके रात्रौ चोरव्याघ्राकुले पथि । कृत्वा मूत्रपुरीषे च द्रव्यहस्तो न दुष्यति ॥ इति मूत्रपुरीपोत्सर्गविधिः । अथ शौचम् । दक्षः- शौचे यत्नः सदा कार्यः शौचमूलो द्विजोचमः । शौचाचारविहीनस्य समस्ता निष्फलाः क्रियाः ॥ - अन्यच- मूत्रं कृत्वा विना शौचं कच्छं बद्ध्वा द्विजाधमः । कथितो मूत्रकृत्वा च स मूढो नरकं व्रजेत् ॥ स्मृत्यर्थसारे- शौचन्तु द्विविधं प्रोक्तं बाह्यमाभ्यन्तरं तथा । मुज्जलाभ्यां स्मृतं बाह्यं भावशुद्धिस्तथान्तरम् ।। तत्र देवतागृहवारमीकमूषकोत्करादिमृद्भिन्नां मृदमुद्धृतोदकं चादा. य वाग्यत उदङ्मुखो दिवा शौचं कुर्यात् । रात्रौ चेदक्षिणामुखः । तद. प्युदपात्रं मलमूत्रोत्सर्जनसमये हस्ते न धार्यम् । गौतमः- करस्थोदकपात्रस्तु विण्मूत्रं कुरुते यदि । तज्जलं मूत्रसदृशं सुरापानेन तत्समम् ॥ धर्मप्रवृत्ती- अन्तर्जले देवगृहे वल्मीके मूषकस्थळे । कृतशौचावशिष्टा च न ग्राह्याः पश्च मृत्तिकाः ।। मलमूत्रसमीपे वा वृक्षमूलस्थिता च या । वापीकूपतडागेषु न ग्राह्याः पञ्चमृत्तिकाः ।। आहरेन्मृत्तिका विप्रः कुल्यासरिदकूलयोः। शुद्धदेशं तु संवीक्ष्य शर्कराश्मविवर्जितम् ॥ अभाव मृद उक्ताया यस्मिन्देशे तु या भवेत् । तया शौचं प्रकुर्वीत द्विजों मृत्तिकयाऽपि च ॥ सु० सं०९६ -

·७६२
-
ससूत्रसंस्कारगणपती
आमलकमात्रा तु मूत्रशोचे तु मृत्तिका ।
त्रिपर्वपूरमात्रा वा मुत्रशोचे तु मृत्तिका ।।
शौनकः-
एका तु मृत्तिका लिङ्गे तिस्रः सव्यकरे मृदः ।
करद्वये मृवयं स्यान्मृत्प्रमाणमिहोच्यते ॥
मूत्रात्तु द्विगुणं शुक्र मैथुने त्रिगुणं स्मृतम् ।
लिङ्गशौचमिदं प्रोक्तं गुदशौचमथोच्यते ॥
विज्ञानेश्वर:-
लिङ्गशौचं पुरा कार्य गुदशौचं ततः स्मृतम् ॥
इति वचनाल्लिङ्गशौचानन्तरं गुदशौचम् |
पश्चापाने मृदः क्षेप्याः करे वामे दश स्मृताः ।
हस्तयोः सप्त दातव्याः पुरीषे मृत्पमाणकम् ॥
अर्धप्रमृतिमात्रा स्यात्तदधं तु ततः परम् ।
गुदशौचमिति प्रोक्तं पादशौचमथोच्यते ॥
विधानपारिजाते-
एकैकं पादयोर्दद्यादस्तयोर्लिङ्गशौचवत् ।
एतच्छौचं गृहस्थानां द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम् ॥
त्रिगुणं स्याद्वनस्थानां यतीनां च चतुर्गुणम् ।
यदिवा विहितं शौचं तदध निशि कीर्तितम् ।।
तदर्धमातुरे प्रोक्तमातुरस्यार्धमध्वनि ।
स्त्रीशूद्रयोरर्धमानं शौचं प्रोक्तं मनीषिभिः ॥
स्त्रीशुद्रादेरशक्तानां बालानां चोपनीतिनाम् ।
गन्धलेपक्षयकरं शौचं कुर्यादतन्द्रितः ॥
गङ्गातोयेन कृत्स्नेन मृद्भारैश्च नगोपमैः ।
आमृत्योराचरन् शौचं भावदुष्टो न शुध्यति ।।
इति स्मृतेर्भावशुद्धिरप्यपेक्षिता । अत्रोक्तसंख्यानियमातिक्रमे सति

·द्वितीयकाण्डे अष्टीमा कण्डिका । - - प्रायश्चित्तमुक्तं स्मृतिरत्नावल्याम् - गायच्यष्टशतं चैव प्राणायामत्रयं तथा । प्रायश्चित्तमिदं प्रोक्तं नियमातिक्रमे सति ॥ क्वचिद्विष्णुस्मरणमेवोक्तम् । अनुदकमूत्रकरणे सचैल स्नानं व्या. हृतिहोमश्चेति प्रायश्चित्तद्वयमिति, प्रयोगपारिजाते उक्तम् । तत आचम. नात्पाग्वामभागे गण्डूषान् क्षिपेत् । तदुक्तमाचारप्रदीपे- मत्रे पुरीषे भुक्त्यन्ते रेतःप्रस्रवणे तथा । चतुरष्टद्विषट्यष्टगण्डूपैः शुद्ध्यते क्रमात् ॥ पुरतः सर्वदेवाश्च दक्षिणे पितरस्तथा । ऋषयः सर्वतः पृष्ठे वामे गण्डूषमुत्सृजेत् ॥ इति शौचविधिः । अथाचमनम् । तस्त्रिविधम्-श्रोताचमनस्मा चमनपौराणाचमनभेदात् । तत्र श्री- ताचमनम् । पराशर:-- देव्याः पादैत्रिभिः पीत्वा अब्लिङ्गैनवधा स्पृशेत । पुनाहतिगायच्या शिरोमन्त्रधिा स्पृशेत् ॥ मलिङ्गकै"रापो हि ष्ठे"त्यादिभित्रिभिः प्रतिपादैः । यः करोति प्रयत्नेन श्रौतमाचमनं द्विजः । अशुद्धात्माऽपि पापिष्ठः स पूतो नात्र संशयः ॥ आश्वलायन:-"दक्षिण उपवीतोपविश्य हस्ताववनिज्य त्रि. राचामेदद्भिः परिमृज्य सकृदुपस्पृश्य पच्छिरश्चक्षुषी नासिके श्रो. हृदयमालभ्य सव्यपाणिपादं प्रोक्षति"। सन्ध्यादौ ब्रह्मयज्ञे च होमे देवार्चने तथा । श्रौतमेव द्विजैः कार्यमिति बौधायनोऽब्रवीत् ।। विधानपारिजाते-- पौराणमथ वा स्मात श्रौतमाचमनं तथा । तत्तत्कर्मणि कुर्वन्ति यथेष्टं वा विधीयते । त्रे

·ससूत्रसंस्कारगणपतो
अथ स्मार्ताचमनम् । सूत्रोक्त "मामाग"निति मन्त्रेण । अथ पौ.
राणाचमनं सहे--
केशवादित्रिभिः पीत्वा द्वाभ्यां प्रक्षालयेकरौ ।
द्वाभ्यामोष्ठौ च सम्मृज्य द्वाभ्यामुन्मानयेचतः ॥
तथा त्वेकेन मूर्द्धानं ततः सङ्कर्षणादिभिः ।
अोष्ठनासाक्षिकर्णान्नाभ्युरःस्कन्धकान्स्पृशेत् ।।
एवमाचमनं कृत्वा साक्षान्नारायणो भवेत् ।। इति ।
आचमनधर्माः अत्रि:---
ताम्रपात्रस्थितैर्वापि तथा तोयाशयस्थितैः ॥
कुर्वाताचमनं विप्रस्ततः खानि समालभेत् ।
तदलाभे तु कुर्वीत पात्रधारोदकेन च ॥
तथा--
तावन्नोपस्पृशेद्विमो यावद्वामेन न स्पृशेत् ।
वामे हि द्वादशादिया वरुणस्त्रिदशेश्वरः ।
वर्तन्ते सर्वदा यस्मात्तस्माद्वामेन संस्पृशेत् ।
शूद्राहतैस्तु नाचामेन्नैव पाण्याहृतैरपि ।।
मनु:-
कांस्येनायसपात्रेण त्रपुसीसकपित्तलैः ।
आचान्तः शतकृत्वोऽपि न कदाचन शुद्ध्यति ।।
पादशेष पातशेषं शौचशेषं च यजलम् ।
तज्जलं रुधिरैस्तुल्यं पर्यनिकरणं विना ॥
पर्यग्निकरणमप्यसम्भवे द्रष्टव्यम् । अथ द्विराचमननिमित्तानि ।
याज्ञवल्क्यः
स्नात्वा पीत्वा क्षुते सुप्ते भुक्त्वा रथ्योपसर्पणे ।
आचान्तः पुनराचामेद्वासोऽपि परिधाय च ॥
आचारदीपे यमः--
भोजने शयने दाने उच्चारे च प्रतिग्रहे ।
सन्ध्यात्रयाम्बुदाने च पूर्व पश्चाद्विराचमेत् ॥
-

·MALINSANON द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका। - - सपवित्राचमने विशेषः । मार्कण्डेय:- सपवित्रेण हस्तेन कुर्यादाच मनक्रियाम् । नोच्छिष्टं तत्पवित्रन्तु भुक्तोच्छिष्टं तु वर्जयेत् । सपवित्रत्वं दक्षिणहस्तस्य ज्ञेयम् । कात्यायन:- सव्ये पाणौ कुशान्कृत्वा दक्षिणे सपवित्रकः ।। इत्याचमनविधिः । अथ दन्तधावनम् । दक्षः मुखे पर्युषिते नित्यं भवत्यप्रयतो नरः । तदाकाष्ठं शुष्क वा भक्षयेइन्तधावनम् ॥ गर्ग:- दशाङ्गुलं तु विप्राणां क्षत्रियाणां नवाङ्गुलम् । अष्टाङ्गुलं तु वैश्यानां शूद्राणां सप्त सम्मितम् ।। चतुरङ्गुलमानेन नारीणां विधिरुच्यते ॥ विष्णुः- कण्टकीक्षीरवृक्षोत्थं द्वादशाङ्गुकमव्रणम् कनिष्ठिकाग्रवत्स्थूलं पर्वार्धकृतकूर्चकम् ।। स्मृत्यन्तरे- खरिदश्च करजश्व कदम्बश्च वटस्तथा । तिन्तिणी वेणुपृष्ठश्च ह्याम्रो निम्बस्तथैव च ॥ अपामार्गश्च बिल्वश्च ह्यश्चौदुम्बरस्तथा । एते प्रशस्ताः कथिता दन्तधावनकर्मसु ।। अथ वर्ण्यकाष्ठादि । मार्कण्डेयः- कोविदारशमीताळश्लेष्मातकबिभीतकान् । वर्जयेहन्तकाष्ठे च गुग्गुलं क्रमुकं तथा ॥ स्मृत्यर्थसारे- आसने शयने याने पादुके दन्तधावने । पालाशाश्वत्थको वज्यौ सर्वकुत्सितकर्मसु ॥ अलाभे दन्तकाष्ठानां निषिद्धायां तिथौ तथा । अपां द्वादशगण्डूषैर्विदल्याइन्तधावनम् ।। - ·७६६ ससूत्रसस्कारगणपती तृणपर्णैः सदा कुर्यादमामेकादशी विना । तयोरपि च कर्तव्यं जम्बूनिम्बाम्रपल्लवैः ।। अथ निषिद्धतिथयः । चतुर्दश्यष्टमीदर्शपूर्णिमासङ्क्रमेषु च । नन्दासु च नवम्यां च दन्तकाष्ठं विवर्जयेत् ।। उत्पत्तौ च विपत्तौ च मैथुने दन्तधावन । अभ्यङ्गे हृदधिस्नाने तिथिस्तात्कालिकी स्मृता ।। विधानपारिजाते- श्राद्धे यज्ञे च नियमे तथा प्रोषितभर्तृका । रजस्वला मृतिका च वर्जयेद्दन्तधावनम् ।। यमः- श्राद्धे जन्मदिने चैव विवाहे जीर्णदृषिते । व्रते चैव प्रवासे च वर्जयेद्दन्तधावनम् ॥ धर्मप्रवृत्ती- अङ्गारवालुकामिश्रभस्माङ्गुलिनखैरपि । इष्टकालोष्ठपाषाणैन कुर्यादन्तधावनम् ॥ दन्तकाष्ठग्रहणमन्त्रस्तु- आयुर्वलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च । ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च त्वन्नो देहि वनस्पते ! ॥ भक्षणमन्त्रस्तु-"ॐअन्नाधाय व्यूहवः सोमो राजायमागमत् । स मे मुखं प्रमाक्ष्यते यशसा च भगेन च । उदिते सूर्ये दन्तधावने दोषमाह- उदिते तु सहस्रांशी यः कुर्यादन्तधावनम् । सविता भक्षितस्तेन पितृवंशस्य घातकः ।। अथ स्नानसूत्रम् । अथातो नित्यस्नानं नद्यादौ मृद्गोमय कुशतिलसु. मनस आहृत्योदकान्तं गत्वा शुचौ देशे स्थाप्य प्रक्षा. -

·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका।
७६७
ल्य पाणिपादं कुशोपग्रहो बदशिखी यज्ञोपवीत्याच.
म्योर हीति तोयमामन्यावर्त्तयेद्ये ते शतमिति सुमि.
त्रिया न इत्यपोऽञ्जलिनादाय दुर्मित्रिया इति वेष्यं
प्रति निषिश्चत्कटिं बस्त्यूरू जङ्घ चरणौ करौ मृदा त्रि.
स्त्रिः प्रक्षाल्याचम्य नमस्योदकमालभेदङ्गानि मृदेदं वि.
ष्णुरिति सुर्याभिमुखो निमजेदापोऽअस्मानिति स्नात्वो.
दिदाभ्य इत्युन्मज्य निमज्ज्योन्मज्ज्याचम्य गोमयेन
विलिम्पेन्मा नस्तोक इति ततोऽभिषिञ्चदिमम्मे वरुणेति
चतमृभिर्माप उदुत्तमं मुश्चन्त्ववभृथेत्यन्ते चैतन्निम
ज्ज्योन्मज्जमाचम्य दर्भः पावयेदापी हि ष्ठति तिमृभिरि.
दमापो हविष्मतीवीराप इति छाभ्यामपो देवा द्रुपदा.
दिव शन्नो देवीरपारसमपो देवीः पुनन्तु मेति नव.
भिश्चित्पतिर्मेत्योङ्कारेण व्याहृतिभिर्गायत्र्या चादायन्ते
चान्तर्जलेऽघमर्षणं त्रिरावलयद् द्रुपदादिवायङ्गोरिति
वा तृचं प्राणायाम वा सशिरसमोमिति वा विष्णोर्वा
स्मरणम् १ ॥
अथ स्नानविधिः “अथातो नित्यस्नान"मिति सूत्रम् । अथ श्रौत.
स्मार्तक्रियाविधानानन्तरम् । अतो हेत्वर्थः । यतस्ताः क्रियाः स्नानपूर्विकाः
मतो हेतोनित्यं सन्धोपासनपञ्चमहायज्ञादिनित्यक्रियानुष्ठानाधिकारसम्पा.
दकत्वेन स्नानविधानमावश्यकं विधास्ये इति सूत्रे शेषः । शिष्यबुद्धिसमाः
धानार्थ प्रतिज्ञाकरणम् | काम्यनैमित्तिकस्नानव्युदासाथ नित्यशब्दोपादा.
नम् । स्नानं बहिःसर्वाङ्गजलसंयोगः । शङ्खः--
अस्नातो हि पुमान्ना) जपाग्निहवनादिषु ।
प्रातः स्नानं तदर्थन्तु नित्यस्नानमुदाहृतम् ॥
योगियाज्ञवल्क्यः-
प्रातमध्याह्नयोः स्नानं वानप्रस्थगृहस्थयोः ।
यतेत्रिषवणं प्रोक्तं सकृच्च ब्रह्मचारिणः ।।

·मसूत्रसंस्कारगणपती ब्रह्मचारिणः सकृत्स्नानमशक्तविषयम् । स्नायात्प्रातश्च मध्याह्ने ब्रह्मचारी तथा गृही ।। इतिविष्णुक्तेः। सप्लाई प्रतिरस्नायी द्विजः शुद्रत्वमाप्नुयात् । तस्माच्छुद्रत्वशुद्ध्यर्थं रविवार समाचरेत् ॥ इदं त्रिकण्डिकामूत्रन्तु मध्याहस्नानपरम् । यतः प्रातःस्नानं तिलहीनम् । अत्र तु कात्यायनाचार्यस्तिलाहरणमुक्तम् , अतः मध्याह्न- परमेवेति । तथा च स्मृतिसमुच्चये- प्रातःस्नाने न कर्त्तव्यं कदाचित्तिलतर्पणम् । जलमध्ये स्थितः कुर्यात्केवलं कुशवारिणा.॥ शौनकोऽपि- प्रातःस्नाने विशेषोऽयं तद्धि नैव तिलैयुतम् । नैमित्तिकं च नित्यं च तिलैरेव विधीयते ।। मन्यच्च कात्यायन:- यथाऽहनि तथा प्रातर्नित्यं स्नायादनातुरः ॥ इति वचनात्प्रातःस्नानेऽप्यस्य विधेः प्राप्तौ स्वयमेव साग्निका. नों प्रातःस्नाने विस्तरनिषेधमपि वदति कात्यायन:- अल्पत्वाद्धोमकालस्य बहुत्वात्स्नानकर्मणः । प्रातर्न तनुयात्स्नानं होमलोपो हि गर्हितः ॥ व्यासोऽपि. प्रातः संक्षेपतः स्नानं शौचार्थन्तु तदिष्यते । विधिमन्त्रसमायुक्तं मध्याह्ने तु सविस्तरम् ॥ प्रातः संक्षेपतः स्नानं शौचार्थन्तु तदिष्यते । मन्त्रैस्तु विधिनिष्पाद्यं मध्याह्न तु सविस्तरम् ।। अत्र प्रातःशब्देनोदयात्प्राक्तनाश्चतस्त्रो नाड्य उच्यन्ते "अरुण. रविग्रस्तां प्राचीमवलोक्य स्नाया"दिति बोधायनोक्तेः । व्यासः- स्नानन्तु द्विविधं प्रोक्तं मुख्यगौणप्रभेदतः ।

·द्वितीयकाण्डे अष्टमी काण्डका ।
७६९
तयोस्तु वारुणं मुख्यं तत्पुनः पविधं भवेत् ॥
जलनिष्पाद्यं वारुणम् ।
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं क्रियाझं मळकर्षणम् ।
क्रियास्नानं तथा षष्ठं षोढा स्नानं प्रकीर्तितम् ॥
तत्र प्रातःस्नानं नित्यम् ।
प्रातः समाचरेत्स्नानं तच्च नित्यमिति स्मृतम् ॥
इति मार्कण्डेयोक्तेः । चन्द्रसूर्यग्रहणादौ सूतकादौ यत्स्नानं
तन्नैमित्तिकम् ।
भासवायसमार्जारखरोष्ट्रश्वानशूकरान् ।
अमेध्यानि च संस्पृश्य सवासा जळमाविशेत् ॥
इत्याद्यपि नैमित्तिकमेव ।
पुष्येऽर्के जन्मनक्षत्रे व्यतीपाते च वैधृतौ ।
अमायां च नदीस्नानं पुनात्यासप्तमं कुलम् ॥
इत्याद्युक्तं स्नानं काम्यम् । धक्रियां कत्तुं यत्पूर्व स्नानं तस्क्रियाङ्गम् ।
मलापकर्षणं नाम स्नानमभ्यतपूर्वकम् ।
मलापकर्षणायैव प्रवृत्तिस्तत्र नान्यथा ।।
इत्याद्युक्तं स्नानं मलापकर्षणम् ।
यत्तु तीर्थादिषु स्नानं क्रियास्नानं प्रकीर्तितम् ।।
अथ गौणस्नानं विविच्यते । याज्ञवल्क्यः-
मान्त्रं भौमं तथाग्नेयं वायव्यं दिव्यमेव च ।
वारुणं मानसं चैव सप्त स्नानान्यनुक्रमात् ।।
एवमापदीमानि । तथा च जाबालि:-
असामर्थ्याच्छरीरस्य देशकालाद्यपेक्षया ।
मन्त्रस्नानादितः सप्त केचिदिच्छन्ति सूरयः ॥
आपो हिष्ठादिभिर्मान्त्रं मृदालम्भश्च पार्थिवम् ।
आग्नेयं भस्मना स्नानं वायव्यं रजसा गवाम् ॥
अद्भिः सातपवाभिः स्नानं तदिव्यमुच्यते ।
सृ० सं०९७

·७७०
ससूत्रसंस्कारगणपती
वारुणं चावगाहश्च मानसं विष्णुचिन्तनम् ।।
सशिरस्कावगाहाशक्ती जाबालिः-
अशिरस्कं भवेत्स्नानं स्नानाशक्तौ तु कर्मिणाम् ।
आइँण वाससा वापि मार्जनं कापिलं विदुः ॥
ऋचाभिमन्त्रितस्तोयैः प्रोक्षयेन्मूनि सर्वतः ।
अनुकल्पमिदं स्नानं सर्वपापहरन्नृणाम् ।।
नित्यविधावनधिकारिणमाह गोपीनाथीये-
न स्नानमाचरेद्भुक्त्वा नातुरो न महानिशि ।
न वासोभिः सहाजस्रं नाविज्ञाते जलाशये ॥
भोजनासम्भवाताम्बूलादिभक्षणप्रतिषेधः--
इक्षुरापः पयो मूलं ताम्बूलमौषधं फलम् ।
भक्षयित्वापि कुर्वीत स्नानदानादिकाः क्रियाः ॥
इति स्मृतिरशक्तविषया ।
स्नानाईस्तु निमित्तेन कृत्वा तोयावगाहनम् ।
आचम्य प्रयतः पश्चात्स्नानं विधिवदाचरेत् ।।
अस्पयस्पर्शादिनिमित्तेनेत्यर्थः । तत्स्नानं कुत्र कर्तव्यामित्यपेक्षा.
यामाह "नद्यादौ" इतिसूत्रम् । नदी मादिः प्रथमा मुख्या यस्य स्नाना.
धिकरणजलाशयस्य असौ नद्यादिः तस्मिन् । अकृत्रिमे जलाशये स्ना.
यात् । तथा च गोपीनाथीये स्मृतिः-
नदीसरिदेवखातगप्रस्रवणेषु च ।
सरस्सु वा कृत्रिमेषु शास्तं तीर्थ विशेषतः ॥
बहुतोयामु वापीषु कूपेष्वपि कदाचन ॥ इति मरीचिः ।
तत्र नदी अशोष्यसलिला सवन्ती । अन्यदपि नदीलक्षणं छन्दो-
गपरिशिष्टे--
धनुःसहस्राण्यष्टौ च गतिर्यासां न विद्यते ।
न ता नदीशब्दवहा गर्तास्ते परिकीर्तिताः ।।
-

·७७१
द्वितीयकाण्डे अष्टमी काण्डका।
धनुर्लक्षणमाह । श्रादित्य पुराणे--
अष्टौ यूका यवं प्राहुरङ्गुलं तु यवाष्टकम् ।
चतुर्विशाङ्गुलैई स्तश्चतुर्हस्तमितं धनुः ॥ इति ।
सरित्पुराणे प्रसिद्धा । देवनिर्मितत्वेन प्रसिद्धो देवखातः । गतस्तु यो.
जनभूमागपर्याप्तजलप्रवाहः । प्रस्रवणं पर्वतादेः स्वतः प्रवृत्तो निर्झरः ।
सरः उत्तरार्कदण्डखातादिः । तीर्थ पुराणे प्रसिद्धम् । हरिहरभाष्ये --
नदीषु देवखातेषु प्रातः स्नायादिनेदिने ।
तदभावे तडागे वा कूपे स्नानं समाचरेत् ॥
उत्तमन्तु नदीस्नानं तडागे मध्यमं स्मृतम् ।
कूपस्नानं तु सामान्य भाण्ड स्नानं वृथा वृथा ।।
अत्रिः-
अलामे देवखातानां हृदानां सरितां तथा ।
उधृत्य चतुरः पिण्डान्पारक्ये स्नानमाचरेत् ।।
"पश्च पिण्डानुकृत्ये"ति व्यासः । सप्त समुद्धृत्त्येति योगी ।
दशेति शौनकः । शक्त्यनुसारेणैवं व्यवस्था । स्कान्दे-
अनुधृत्य तु तत्कर्तुरेनस: स्यात्तुरीयभाक् ॥
अथान्यखातानि-
अन्त्यजः खानिताः कूपास्तडागादि तथैव च ।
तेषु स्नात्वा च पीत्वा च पश्चगव्येन शुद्ध्यति ।।
भत्रि:-
स्नान रजकतीथं च भोजनं गणिकायहे।
ये कुर्वन्ति द्विजा मोहाते यान्ति निरयं परम् ।।
गोपीनाथीये स्मृतिः
शाल्मली तिन्तिणी निम्बः करञ्जश्व हरीतकी।
कोविदारकपित्यार्कवदर्येरण्डाशययः ।।
शैलश्च खदिरश्चैषां स्नानं छायासु वर्जयेत् ।
अग्राह्या ह्यागता ह्यापो नद्याः प्रथमवेगतः ॥
-

·GOR ससूत्रसंस्कारगणपती - - प्रक्षोभितास्तु केनापि याश्च तीर्थादिनिःसृताः ॥ प्रवाहेण च्युते तोये न स्नायात्तु कदाचन । अमेध्यन्तद्विजानीयात्पीत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ व्याघ्रपाद:- सिंहकर्कटयोमध्ये सर्वा नद्यो रजस्वलाः । तासु स्नानं न कुर्वीत वर्जयित्वा समुद्रगाः ॥ विधानपारिजाते- गङ्गादिसरितः सर्वाः शुभाः सर्वत्र सर्वदा ॥ इति । भविष्योत्तरे विशेषः- आदौ कर्काटके देवि ! महानद्यो रजस्वलाः । त्रिदिनं तु चतुर्थेऽहि शुद्धाः स्युर्जान्हवी यथा ।। उपाकर्मादावदोषः । तथा च वसिष्ठः उपाकर्मणि चोत्सर्गे प्रेतस्नाने तथैव च । चन्द्रसूर्यग्रहे चैव रजोदोषो न विद्यते ॥ इत्यादि । मार्गमध्ये नदीप्राप्तौ विशेषः- मार्गान्तरानदीमाप्तौ स्नानादि परपारतः । अक्तिीरे सरस्वत्या एष मार्गगतो विधिः ॥ इति । इदमपि पूर्वपारे तीर्थदेवाद्यभावे द्रष्टव्यम् , तत्सद्भावे तत्रैव भवति । अथ स्नानोपकरणान्याह "मृद्गोमयकुशतिळमुमनस आहृत्ये"ति. सूत्रम् । मृत्तिकां गोमयं कुशान् तिलान् पुष्पाणि च माहृत्य स्वयमानीय शूद्रादन्येन वा आहृत्य आनयेत् । तथा च शङ्खः- समित्पुष्पकुशादीनि ब्राह्मणः स्वयमाहरेत् । शुद्धानीतः क्रयक्रीतः कर्म कुर्वन्यतस्यधः ॥ अशक्ती न्यायार्जितघनैः क्रीतान्यपि गृहीयात् , महाजनग्रहीत. स्वात् । तथा च विष्णुधर्मोत्तरे- धर्माणितधनक्रीतयः कुर्यादेवतार्चनम् । उद्धरिष्यत्यसन्देहं सप्त पूर्वास्तथा परान ॥ - - ·७७३ -- द्वितीयकाण्ड़े अष्टमी कण्डिका । मृत्तिका नदीकूलादिशुचिदेशस्थाम् । जीर्णत्वादिदोषरहिताया गो- गोमयम् । तिलान् क्षेत्रादिसम्भवान् । कुशान शुचिदेशसम्भवान् । सुम- नसः सुरभीणि बिस्वतुलसीप्रभृतिपुष्पाणि । वस्त्रयुग्मोदपात्राणि मादाय, स्नानोपयोगित्वात् अग्रहणे दोषश्रवणाच्च । तथा चोक्तम् स्मृतिसारे- यदि स्नातो द्विजस्तीर्थादगृहीतकमण्डलुः । अज्ञानागृहमागच्छेत्स्नानं तस्य वृथा भवेत् ।। आददीत विशुद्धात्मा धौतवासोयुगं तथा ॥ इति जाबालिः । "उदकान्तं गत्वा शुचौ देशे स्थाप्ये"ति सूत्रम् । उदकस्य न- द्यादेः सम्बन्धिनोऽन्तं समीपं स्वगृहाद्गत्वा प्राप्य प्रक्षालनादिना शुचौ देरो स्थाप्य निधाय, तथा च गोपीनाथीये-- एकान्तमुदकं गत्वा तदं प्रक्षाल्य पाणिना । तत्र संस्थापयेत्सवं यथादेशं पृथक् पृथक । अनन्तभट्टीयेऽपि-- विशोध्य तीरं कुशपिअलानि पूर्वोत्तराग्रान्मृदमभ्यसेञ्च॥ इति । "प्रक्षाल्य पाणिपाद"मिति सूत्रम् । पाणी च पादौ च पाणिपा. दम् । "द्वन्द्वश्च प्राणितूर्य सेनाङ्गानामि"ति सूत्रेणैकवचनम् । ब्राह्मण श्वेदक्षिणपादोपक्रमं पादौ प्रक्षाल्य पाणी प्रक्षालयेत् , न तु पाठक्रमेण । तदुक्तं गोपीनाथीये-- प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च शिवं नत्वा समारमेत् । श्रीकामः पादयोः शौचं मृदा पूर्व समाचरेत् ॥ इति नन्दिपुराणात् । एतत्पादप्रक्षालनमुद्धृतजलेनं कुर्यात् । तदुक्तं बौधायनेन-"अपो देवं गृहं गोष्ठं द्विजाळयं निर्णिक्तपादः प्रविशे". दिति । कात्यायन:- तिष्ठन्नासीनः प्रव्हो वा नियमो यत्र नेशः। तदासीनेन कर्तव्यं न प्रव्हेण न तिष्ठता ॥ प्रव्हः किञ्चिदृद्धः । “कुशोपग्रह" इतिसूत्रम् । कुशास्त्रिप्रभृतयः . -

·७७४
लसूत्रसंस्कारगणपती
..
सव्यहस्ते उपग्रहो धृतो येनासौ कुशोपग्रहः । सर्वत्रोपग्रहः पवित्रमप्यु.
पलक्षयति । तथाच व्यासः-
सव्यः सोपग्रहः कार्यों दक्षिणः सपवित्रकः ॥ इति ।
तथा च कात्यायनोऽपि-
स्नाने होमे तथा दाने स्वाध्याये पिकृतपणे ।
सपवित्रौ सदी वा करौ कुर्वीत नान्यथा ॥ इति ॥
अनामिकाग्रपर्वस्थं पवित्रं बिभृयात्सदा ।
मध्यपर्वणि कुर्वाणः पुत्रदारैर्वियुज्यते ॥
हारीतः-
चतुर्मिदर्भविदलैः पवित्रं ब्राह्मणस्य तु ।
एकैकं हासयेत्तत्र वर्णे वर्णे यथाक्रमम् ॥
सर्वेषां वा भवेवाभ्यां पवित्रं ग्रन्थितं न वा ॥ इति ।
सपवित्रः सदर्भो वा कर्मानाचमनं चरेत् ।
न चोच्छिष्टं तत्सदर्भ भुक्तोच्छिष्टं तु वर्जयेत् ।।
"बद्धशिखी यज्ञोपवीत्याचम्ये"तिसूत्रम् । बद्धा चासौ शिखा
च बद्धशिखा सा यस्यास्तीति बद्धशिखी, यज्ञोपवीतमस्यास्तीति यज्ञो.
पवीती बद्धशिखः सन् सव्यस्कन्धस्थितयज्ञोपवीती कर्म कुर्यादित्यर्थः ।
अत्र केचित्-
सदोपवीतिना भाव्यं सदा बद्धशिखेन च ।
विशिखो व्युपवीतश्च यत्करोति न तत्कृतम् ॥
इत्यनेन बद्धशिखित्वे यज्ञोपवीतित्वे प्राप्ते केशबन्धोत्तरीयव्युदासाथ
पुनरुक्तिरिति चेन्न ।
नामेकं च वसनं परिदध्यात्कथश्चन ॥
इति पुरुषस्य सर्वदैकवस्त्रनिषेधात् , वस्त्र द्वयधारणस्य नियमात् ,
स्नानकाले तत्परित्यागे प्रमाणाभावात् ।
स्नानं दानं जपं होम स्वाध्यायं पितृतर्पणम् ।
नैकवस्त्रो द्विजः कुर्याच्छादभोजनसत्क्रियाम् ॥

·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका ।
एकवनो न भुञ्जीयान कुर्यादेवतार्चनम् ।
न कुर्यास्पिकर्माणि दानहोमजपादिकम्
इत्यादिवचनाच्च । बद्धशिखी यज्ञोपवीतीतिस्मरणं सावधानीकरणा-
थम् । केशप्रसादनादौ विशिखित्वप्राः । तथा च स्मृतिसार:-
तर्जन्यां च स्थिते रौप्ये ब्रह्मग्रन्थौ च मस्तके ।
भाजन मेथुन मूत्र कुर्वन् कृच्छ्रण शुद्ध्यति ॥
यद्वा मन्त्रेण पार्वे कर्माचं शिक्षकदेशबन्धनमुच्यते । व्यासः .
स्मृत्वोङ्कारं तु गायत्रीं निबध्नीयाच्छिखां द्विजः ।।
इतिचतुर्विंशतिमतात् ।
मानस्तोकेति मन्त्रेण शिखाबन्धनमाचरेत् ॥ इति ।
यद्वा प्रशस्तं यज्ञोपवीतमस्यास्तीति यज्ञोपवीती । प्राशस्त्यन्तु क्षा-
लनाद्भवति । उक्तञ्च अनन्तभट्टीये-
प्रक्षाल्य पादौ तु मुखं च कण्ठे
यज्ञोपवीतं च जलं पिवेत्रिः॥ इति ।
नीवीं कृत्वा प्रक्षालयेदिस्यर्थः । तथा च गोपीनाथीये-
प्रक्षालयेद्यज्ञसूत्रं मृद्भिरद्भिः शनैः शनैः ॥ इति ।
नागदेवा अपि-
पादौ प्रक्षालयेत्पूर्व मुखं यज्ञोपवीतकम् ।
द्विराचम्य कराभ्यां तु दर्भान्धृत्वा शिखां स्पृशेत् ॥ इति ।
तस्य कण्ठस्थत्यैव प्रक्षालनम् । भृगुः-
कायस्थमेव प्रक्षाल्पमुत्तार्य न कदाचन ।
सकुदुद्धारणेनास्य प्रायश्चित्ती भवेहिनः ।। इति ।
पुनमन्त्रेण धारणमिति प्रायश्चित्तम् । तथा चोक्तम् -
मन्त्रन्यस्तोपवीतं यन्नोद्धरेत कदाचन ।
मोहाद्विजस्तदुधृत्य पुनमन्त्रेण धारयेत् ॥ इति ।
तंत्रा मैत्राः कठाः काण्वाश्चरका वाजसनेयकाः।
कण्ठादुत्तीर्य सूत्रन्तु कुयुर्वै क्षालनं द्विजाः ॥ इति

·७७७ ससूत्रसंस्कारगणपती आदित्याभिमुखं स्नानं याजुषस्य सदैव हि ॥ इत्यनेन मापस्तम्बानामपि सूर्याभिमुखं म्नानम् । “स्नात्वोदि. दाभ्य इत्युन्मध्य निमज्योन्मज्याचम्ये"ति सूत्रम् । "आपोऽअस्मा". नित्यनयर्चा स्नास्वा अनानि संशोध्य "उदिदाभ्यः शुचि"रितिमन्त्रा. ते उन्मज्ज्योरक्राम्य पुनस्तूणी निमज्य स्नात्वा उन्मज्ज्य तथैवोत्क्रम्या- चम्योपस्पृश्य, जमदग्निः- मध्यन्दिने य आचामेन्मन्त्रेणापः पुनन्विति ॥ "गोमयेन विलिम्पेन्मा नस्तोक इति" इतिसूत्रम् । “मा न. स्तोक" इस्यनयर्चा गोमयेन शिरःप्रभृति सर्वाण्यमान्यनुलिम्पेत् । अत्रापि नामेरूवं दक्षिणहस्तेनाधः सव्येन च । अत्र विशेषमाह विष्णु:- अग्रमणमिति स्मृत्वा मा नस्तोकेन वा पुनः । गोमयैर्लेपयेत्माज्ञः सोदकेनानुदर्शितैः ॥ इति । ऐन्द्रमन्त्रत्वादुदकम्पर्शः । योगी- गोमयेन तु यः स्नायादापादतलमस्तकम् । स स्नातः सर्वतीर्थेषु फलं संवत्सरं भवेत् ॥ इति । विष्णुर्विशेषमाह- अपाघमित्यपामार्ग दूर्वा काण्डादिति स्मरन् । त्रिविरेकै कमादाय मार्जयसुसमाहितः ॥ इति । इदं मार्जनमुपाकर्मोत्सर्जनविषयमेव । काण्डादपायमिति द्वौ युक्तौ श्रवणकर्मणि ॥ इति । "ततोऽभिषिश्चेदिमम्मे वरुणेति चतसृभिपि उदत्तमं मुञ्च- लवस्थेति" इतिसूत्रम् । ततो गोमयविलेपानन्तरं "इपम्मे बरुणे". त्येवमादिभिश्चतसृभिग्भिः । “मापो मौषधी"रित्येकया । "उदुत्त. म"मित्येकया। "मुश्चन्तु में"त्येकया। "अवभृये"त्येकया क्रमेण प्रति. मन्त्रमभिषिञ्चेत् । अञ्जलिना जलं मूर्द्धनि प्रक्षिपेदित्यर्थः । तथा च योगी याज्ञवल्क्य:- कार्योऽभिषकोऽजलिना इमम्माद्यष्टभिस्ततः ॥ इति ।

·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका । अत्र पाठक्रमेण मन्त्रेणाभिषेचनम् । “अन्ते चैतत्" इति सूत्रम् । एतदभिषेचनमन्तेऽपि भवति पावनान्तेऽपि कर्तव्यमित्यर्थः। "निप. ज्योन्मज्ज्याचम्य दर्भः पावये"दिति सूत्रम् । निमज्ज्य तूष्णी मज्जि. स्वोन्मज्ज्योत्क्राम्याचमनं कृत्वा दभैरप्रसूतैः कुशैर्दक्षिणहस्तगृहातैः प्राद. क्षिण्येन नाभेरूध्य शिरो यावत्ततः पुनर्नाभिपर्यन्तं पावयेत् । तदुक्तं स्मृतिसारे- दमरुन्मार्जनं नाभेरुपरिष्टापदक्षिणम् । इदं पावनमद्भिश्व कुशेरेवापरत्र तु ॥ अप्रसूताः स्मृता दोः प्रसूतास्तु कुशाः स्मृताः ॥ इति । पावनसमाख्यानात्पावनमन्त्रानाह-"आपो हि ष्ठेति तिसृभिः रिदमापो हविष्मतीवीराप इति द्वाभ्यामपो देवा द्रुपदादिव शन्नो देवीरपारसमपो देवीः पुनन्तु मेति नवमिश्चित्पतिम्र्मेति" इति. सूत्रम् । "आपो हि ष्ठे"त्यादिमि"श्वित्पति"त्यन्तै यथाक्रमेण पठि. तैरेव मन्त्रः पावयेदित्यर्थः । योगी- दभैस्तु पावयेन्मन्त्रैरब्लिङ्गैः पावकैः शुभैः ॥ इति । "चित्पतिम् त्यत्र पारिजातादौ मन्त्रैकतोक्ता । हरिहरदेवयाज्ञिका. दयस्तु मन्त्रचतुष्टयमाहुः । "ॐकारेण व्याहृतिभिर्गायच्या चादावन्ते चे"तिसूत्रम् । ॐकारेण तिसृभिर्या हृतिमिर्गायच्या "आपो हि ष्ठे". त्यस्यादौ "चित्पति,"त्यस्यान्ते च पावयेदित्यर्थः । योगी याज्ञवल्क्यः-- ॐकारेण व्याहृतिभिर्गायच्या च समाहितः । आदावन्ते च कुर्वीत मार्जनं तु यथाक्रम ॥ इति । "अन्तर्जलेऽघमर्षणन्त्रिरावर्तये"दिति सूत्रम् । अन्तर्जले जल. मध्ये मग्नः सन् अघमर्षणं "ऋतं च सत्यं चे"त्येतत्सूक्तं त्रिरावर्त- येत् वारत्रयं जपेत् । चतुर्विशतिमते- ततोऽङ्गुष्ठ कुतिभिस्तु श्रोत्रं दृङ्नासिकामुखम् । पिधायान्तः प्रतिस्रोतस्त्रिजेपेदघमर्षणम् ॥ इति ।

·७८० ससूत्रसंस्कारगणपती कात्यायन:- अघमर्षणभूक्तन्तु अश्वमेधावभृत्समम् । अन्तर्जले त्रिरावृत्य मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ इति । "द्रुपदादिवायङ्गौरिति वा तृचं प्रणायाम वा सशिरसमो. कारं वा विष्णोर्वा स्मरण"मिति सूत्रम् । यद्वा "दुपदादिवे"त्यूचं "आयङ्गौ"रिति वा तृच सशिरसं शिरसा "आपो ज्योति". रितिमन्त्रेण सह प्राणायामत्रयं चेत्यनुषङ्गः । "ॐ" इति त्रिरावर्तयेत् । अथ वा विष्णोः स्मरणं कुर्यात् । व्यासः- आवर्तयेद्वा प्रणवं स्मरेद्वा विष्णुमव्ययम् ॥ वसिष्ठः प्रणवाद्यास्तथा वेदाः प्रणवं पर्युपस्थिताः । ब्राह्मण्यं प्रणवः सर्व तस्मात्प्रणवमभ्य सेव ॥ अघमर्षणानन्तरं पुनस्तस्मिनिवारं मज्जित्वा स्नानानं तर्पणं कुर्यात् । - अत्र प्रचेताः- अघमर्षणमन्त्रेण धूतपापः समाहितः। ततो निमज्ज्य वाराँस्त्रीस्ततस्तर्पणमारभेत् ॥ तथा च दक्षः- नित्यं नैमित्तिक काम्यं त्रिविधं स्नानमाचरेत् । तर्पणन्तु भवेत्तत्र ह्यङ्गत्वेनोपपद्यते ॥ - देवानाच पितॄणाञ्च जले दद्याजलाञ्जलिम् । असंस्कृतमृतानाश्च स्थळे दद्यातिलाञ्जलिम् ॥ जळमध्ये तु कर्तव्यं केवलं कुशवारिणा । विशेषोऽयं स्थले प्रोक्तो न जले तु कदाचन ॥ इति योगिस्मरणात् । विधानपारिजाते विष्णुः- सव्येन चोपवीतेन देवतानाञ्च तर्पणम् । पितृणामपसव्येन मनुष्याणां निवीतिना ॥ - ·द्वितीयकाण्ड़े अष्टमी कण्डिका । ७८१ - तर्पणे चाशून्यं करं कुर्यात् । तथा च याज्ञवल्क्यः- अनामिकाधृतं स्वर्ण तर्जन्यां रौप्यधारणम् । कनिष्ठिकाधृतं खड्गं ततस्तर्पणमारभेत् ॥ स्नानाङ्गतर्पणप्रकारस्स्वाश्वलायनगृह्यपरिशिष्टे- "अथ साक्षताभिरद्भिःप्राङ्मुख उपवीती देवतीर्थेन व्या. हृतिभिर्व्यस्तसमस्ताभिब्रह्मादिदेवान्सकृत्सकृतीयत्वाऽथ दक्षिः णाभिमुखः प्राचीनावीती पितृतीर्थेन सतिळामिरद्भिाहृतिभिरेव सोमः पितृमान्यमोऽङ्गिरस्वानग्निः कव्यवाहन इत्यादीस्त्रिस्त्रिस्त. पयेदेतत्स्नानाङ्गतर्पणमथ तीरमेत्य दक्षिणाभिमुखः प्राचीनावी ती ये के चास्मत्कुले जाता इति वस्त्रं निष्पीड्योपवीत्याप उपस्पृशे". दितीदं तर्पणं येषां शाखिनां सुत्रे नास्ति तैरपि कार्यम् ! "पारक्यम- विरोधि य"दिति वचनात्सर्वोपसंहारन्यायाच्च । स्मृतिसार संक्रान्त्यादिनिमित्ते तु स्नानाङ्गं तर्पणं द्विजः । तिथिवारनिषेधेऽपि तिलैस्तर्पणमाचरेत् ॥ अयं नियमोऽपि प्रातःस्नानाङ्गव्यतिरिक्तस्नानाङ्गतर्पण एव । पातास्नाने न कर्तव्यं कदाचित्तिकतर्पणम् । जळमध्ये तु कर्तव्यं केवलं कुशवारिणा ॥ इतियोगिवचनात् । अथ देवादितीर्थान्याह गोपीनाथीये- कनिष्ठादेशिन्यङ्गुष्ठमूलान्यग्रं करस्य च । प्रजापतिपितृब्रह्मदेवतीर्थान्यनुक्रमात् ।। अत्र यक्ष्मतर्पणमाहाश्वलायनः स्नानाङ्गतर्पणं कृत्वा यक्ष्मणे जळमाहरेत् ॥ तन्मन्त्रस्तु- यन्मया दूषितं तोयं शारीरमलसंचयात् । तदोषपरिहारार्थ यक्ष्माणं तर्पयाम्यहम् ।। अत्रोदकं बहिः क्षिपेत , सदाचारात् प्रकरणाच्च । केशोदकमग्रे प्रपात.

·७८२ - सस्त्रसंस्कारगणपती येत् । तथा च वायवीये- अमृतेन समा ज्ञेयाः पुरतः केशविन्दवः । मुराबिन्दुसमा ज्ञेणाः पृष्ठतः केशविन्दवः ।। पिबन्ति शिरसो देवाः पिबन्ति पितरो मुखात् । मध्यतः सर्वगन्धर्वा अधस्तात्सर्वजन्तवः तस्मात्कायं न मृज्येत अम्बरेण करेण वा । केशान्दक्षिणतः कृत्वा जलमध्ये न तर्पयेत् ॥ इति पराशरः। स्नानं कृत्वा चावस्त्रं त्यजेन्नद्यामधो द्विजः । गृहस्नानमथो कृत्वा विसृजेदेतर्द्धतः ॥ अज्ञानादन्यथा कुर्वन्पुनः स्नानेन शुद्ध्यति ॥ "उत्तीर्य धौते वाससी परिधाये"ति सूत्रम्। स्नानानतर्पणानन्तरं उत्तीर्य जलाइहिनिर्गम्य धोते वाससी अरजकादिप्रक्षालिते मन्तरीयो. तरीये द्वे वस्ने परिपाय प्रान्तद्वयगोपनेन परिधानं कुर्यात् । कात्यायनः- नोत्तरीयमधः कुर्यानोपर्यधास्थमम्बरम् ॥ इति । वस्त्रविषये मनु:- ब्राह्मणस्य सितं वस्त्रं नृपते रक्तमुल्बणम् । पीतं वैश्यस्य शूद्रस्य नीलं मळवदिष्यते ।। उस्वणं निबिडम् । मिताक्षरायाम् - नालीरक्तं यदा वस्त्रं विषः स्वाङ्गेषु धारयेत् । तन्तुसन्ततिसंख्याके वसेत्स नरके ध्रुवम् ॥ - व्याघ्रपादः कषायं कृष्णं वस्त्रं वा मलिनं केशदूषितम् । जीणं नीलं सन्धितं च पारक्यं मैथुने धृतम् ।। छिन्नाप्रमुपवस्त्रं च कुत्सितं धर्मतो विदुः । केवले पट्टसूत्रे च नीलीदोषो न विद्यते ॥ इति विधानपारिजातात् । याज्ञवल्क्यः-- दग्धं जीणं च मलिनं मूषकोपहतं तथा ।

·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका। ७८० - खादितं गोमहिष्याचैस्तत्याज्यं सर्वथा द्विजैः ॥ अधूनं क्षारधूतं वा पूर्वार्धतमेव वा । त्रयमेतदसम्बद्धं सर्वकर्मसु वर्जयेत् ॥ शुष्कवस्त्रत्वमेव कार्यम् । प्रागप्रमुदगग्रं वा धौतं वासः प्रसारयेत् । पश्चिमाग्रे दक्षिणाग्रे पुनः प्रक्षालनं भवेत् ।। शुष्काभावे गौतमः- सप्तवाताहतं वस्त्रं शुष्करस्पतिपादितम् । आई वापि द्विजातीनामादृतं गौतमादिभिः ।। धौताघोतं तथा दग्धं सन्धितं रजकाहृतम् । शुक्रमूत्राद्यसंसृष्टमाविकं चातसीभवम् । पवित्रमिति विज्ञेयं सर्वकर्मस्वसंशयम् ॥ इति पाझे । अतसीमवं क्षौमम् । विधानपारिजाते- आजानुमुलं वस्त्रं स्यात्पञ्चकच्छन्तु धारयेत् । तन्न्यूनमधिकं चैव सर्वकर्मसु गर्हितम् ।। कुक्षिदये तथा पृष्ठे नाभौ द्वौ परिकीर्तितौ । वस्त्रस्य धारणं पञ्च पञ्चकच्छन्तु तद्विदुः ॥ द्वा- कट्या नाभौ तथा पृष्ठे कच्छत्रयमुदाहृतम् । कच्छत्रयसमायुक्तो यो विप्रा स शुचिः स्मृतः ॥ एककच्छो द्विकच्छस्तु मुक्तकच्छस्तथैव च ॥ एकवासा अवासाश्च नग्नः पञ्चविधः स्मृतः ।। वसिष्ठ:-- अपवित्रपटो नग्नो नग्नश्वार्द्धपटः स्मृतः । ननो मलिनवासाः स्यानमः कौपीनवानपि ॥ काषायवाससा नमो नग्नस्तोतल्पवानपि । अन्तःकच्छो बहिःकच्छो मुक्तकच्छस्तथैव च ॥ .

·ससूत्रसंस्कारगणपती 4- साक्षान्नमश्च विज्ञेयो दश ननाः प्रकीर्तिताः ॥ एवं अन्तरीयवस्त्रं परिधाय उत्तरीयवस्त्रपरिघानं कारयेत् । द्वितीय. वस्त्राभावे कात्यायनः-- "एकञ्चत्पूर्वस्योत्तरवर्गेण प्रच्छादयीते'ति । जातकर्य:-- अभावश्चेद्वितीयस्य वस्त्रचीरं तदा भवेत् । ब्यङ्गुलं व्यङ्गुलं वापि चतुरङ्गुलमेव वा ।। सूत्रं वस्त्राकृति कुर्यात्तन स्यादुत्तरीयकम् ॥ इदमुत्तरीयं यज्ञोपवीतेन सह योज्यम् । "अजिनं चासो वा दक्षिणत उपवीय दक्षिणं बाहुमुद्धरते. वधत्ते सव्य"मित्यापस्तम्बोक्तः । यज्ञोपवीतेनापि द्विवन्त्रता सम्पादनी. या। तथा च मनुः यज्ञोपवीते द्वे धार्य श्रौते स्माते च कर्मणि । तृतीयमुत्तरीयार्थ वस्त्राभावे चतुर्थकम् ॥ इति । मत्र विशेषः सङ्घहे उत्तरीयं योगपट्ट तर्जन्यां रजतं तथा । न जीवस्पितकैर्धाय ज्येष्ठो वा विद्यते यदि ।। इति । जीवरिपत्रग्रजो नोत्तरीयं कुर्यादित्यत्रोत्तरीयं नोपरिवासामात्रम् । "मृदोरू करौ प्रक्षाये"तिसूत्रम् । वस्त्रपरिधारणानन्तरं मृदाद्भि. श्चोरू लोकप्रसिद्ध जो हस्तौ च प्रक्षालयेत् । तथा चोक्तम्- स्नात्वा निरस्य वासोऽन्यज्जो प्रक्षाल्य चाम्भसा । अपवित्रीकृते ते तु कौपीनच्युतवारिणा ॥ ततस्तीर्यमृत्तिकया तिलकं भस्मना त्रिपुण्ड्रमुमयं वा यथा वा श्र. द्धया कुर्यात् । धर्मप्रवृत्ती- ललाटे तिलकं कुर्यान्मृदा वापि च भस्मना । तदभावे तु तोयेन चन्दनेनापि वै द्विजः ।। ऊर्ध्वपुण्डं मृदा कुर्यात्तिर्यकचैव तु भस्मना । चन्दनेनोभयं कुर्यादन्यथा नरकं व्रजेत् ॥ r o

·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका ।
आचारप्रदीपे विशेषमाह
ऊध्वपुण्डू द्विजस्योक्तं क्षत्रियस्य त्रिपुण्ड्रकम् ।
अर्द्धचन्द्रन्तु वैश्यस्य वर्तुलं शूद्वजातिषु ॥
यद्वा समस्तजातीनामू पुण्ड्रं परं स्मृतम् ।। इति
अथ ऊर्ध्वपुण्ड्रकरणप्रकारमाह । ब्रह्माण्डे -
पर्वताग्रे नदीतीरे मप क्षेत्रे विशेषतः ।
सिन्धुतीरे च वल्मांक तुलसीमूलपाश्रितं ।।
मृद एतास्तु सङ्ग्राह्या वर्जयेदन्यमृत्तिकाः ।
अङ्गुष्ठः पुष्टिदः प्रोक्तो मध्यमायुष्करी भवेत् ।।
अनामिकामदा नित्यं मुक्तिदा च प्रदेशिनी ।
एतैरङ्गुलभेदैस्तु कारयेन्न नखैः स्पृशेत् ॥
नासामूलं समारभ्य वंशपत्रनिभं शुभम् ।
वंशकामो द्विजः कुर्यात्तिलकं चन्दनादिना ।।
गोपीनाथीये-
ललाटे हृदि बाहोश्च चतुष्पुण्ड्राणि धारयेत् ।
मूर्तयो वासुदेवाद्याश्चतुष्पुण्ड्रेषु धारयेत् ।।
द्वयोर्गोविन्दकृष्णौ तु एकं नारायणं धरेत् ।
एवं पुण्ड्रविधिः प्रोक्तः सर्वेषां गिरिजे! मया ॥
यज्ञदानं तपश्चर्या जपहोमादिकं च यत् ।
ऊर्ध्वपुण्ड्धरः कुर्यात्तस्य पुण्यमनन्तकम् ॥
ब्रह्मनो वाऽथ गोघ्नो वा हेतुकः सर्वपापकृत् ।
गोपीचन्दनसम्पर्कान्मुक्तो भवति तत्क्षणात् ॥
अभ्यङ्गे सूतके चैव विवाहे पुत्रजन्मनि ।
माङ्गल्येषु च सर्वेषु न धार्थ गोपिचन्दनम् ।।
अभ्यङ्गोत्सवकाले तु कस्तूरीचन्दनादिना ॥ इति ।
अथ त्रिपुण्डूमाइ शैवैस्तिर्यक्पुण्डूमपि धार्यम् । तदुक्तं स्कान्दे-
अमिहोत्राग्निजं भस्म अग्निकार्योद्भवं तथा ।
सू० सं०९९
-

·७८६ ससूत्रसंस्कारगणपती औपासनात्समुत्पन्नं लक्षहोमोद्भवं तथा !! महारुद्रामिजं भस्म रुद्रस्थानोद्भवं तथा । भस्मानि षड्विधान्याहुः सर्वपापहराणि च ॥ त्रैवर्णिकानां सर्वेषामनिहोत्रसमुद्भवम् । अग्निकार्यात्समुत्पन्नं तद्धार्य ब्रह्मचारिणा ॥ आवसथ्याग्निसम्भूतं गृहस्थैरेव धार्यते । शेष भस्मत्रयं चैव सर्वैः सर्वत्र धार्यते ॥ अगस्त्यः - प्रातस्तु सजलं भस्म मध्याहू चन्दनान्वितम् । सायन्तु केवळ भस्म शैवैर्धार्थ सदैव तु ॥ स्मृतिरस्नावल्याम्- मध्यागुलित्रयेणैव स्वदक्षिणकरस्य च । त्रिपुण्डू धारयेद्विद्वान्सर्वकल्मषनाशनम् ॥ तर्जन्यनामिकाङ्गुष्ठैरनुलोमविलोमतः । अतिस्वल्पमनायुष्यमतिदीर्घन्तपःक्षयम् ॥ नेत्रयुग्मप्रमाणेन त्रिपुण्ड्रं धारयेद्विजः ।। इति । मध्याङ्गुलित्रयेणेति नियमस्तु ललाटातिरिक्तस्थले एव । ऊर्ध्वपुण्डू त्रिपुण्ड्र स्थानोर्द्धपुण्डू त्रिपुण्डूके । ततः शाखोक्तविधिना नित्यं कर्म समारभेत् ॥ इति । "आचम्य त्रिरायम्यामूनि"ति सूत्रम् । कुशासने उपविष्टः सन् त्रिस्त्रीन्वारान् असून् प्राणान् आयम्य सन्निरुध्यात् । बृहस्पति:- बद्धवासनमथाचम्य स्मृत्वा चार्षादिकं ततः। सुसम्मीलितहङ् मौनी प्राणायामान्सपाचरेत् ॥ स्कान्दे- गायत्री शिरसा साध सप्तव्याहृतिपूर्विकाम् । त्रिर्जपेत्सदशोङ्कारां प्राणायामोऽयमुच्यते ॥ भुराधास्तिस्त्र एवैता महाव्याहृनयोऽव्ययाः । कात्यायन:- -

·७८७
द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका ।
महर्जनस्तपः सत्यं गायत्री च शिरस्तथा ॥ इति ।
प्रतिप्रतीके प्रणवमुच्चारयेत् । शिवः-
पुनश्चैवं त्रिभिः कुर्याद्गृहस्थश्च त्रिसन्धिषु ।
ब्रह्मचर्याश्रमस्थानां वनस्थानां महामुने! ॥
प्राणायामो विकल्पेन प्रोक्तो वेदान्तवेदिभिः ।।
याज्ञवस्क्य:-
दक्षिणे रेचयेद्वायु वामेनापूरितोदरम् ।
कुम्भेन धारयनित्यं प्राणायाम विदुर्बुधाः ॥
विष्णुपुराणे-
पूरक पुरणं वायोः कुम्भकः स्थापनं कचित् ।
बहिनिस्सरणं तस्य रेचकः परिकीर्तितः ॥
पीडयेइक्षिणां नाडीमङ्गुष्ठेन तथोचराम् ।
कनिष्ठानामिकाभ्यां च मध्यमां तर्जनीं त्यजेत् ॥
अङ्गुष्ठतर्जनीभ्यान्तु ऋग्वेदी सामगायनः ।
अगुष्ठानामिकाभ्यान्तु ग्राह्या सर्वैरथर्वमिः ॥
"पुष्पाण्यम्बुमिश्राण्यवं प्रक्षिप्ये"ति सूत्रम् । पुष्पाणि कुसु.
मानि अभावे बिल्वादिपत्राणि अम्बुमिश्राणि जलयुक्तानि अञ्जलिना
गृहीत्वोर्षमुपरि सूर्याभिमुखस्तिष्ठन् ॐकारख्याहृतियुता गायत्र्योत्सृजेत् ।
व्यासः-
तथा चोक्तं कौमें-
ओङ्कारव्याहृतियुतां गायत्री वेदमातरम् ।
कृत्वा जलाञ्जलिमूर्व भास्करं प्रति जन्मना ।
वेदमातरमुच्चार्येत्यध्याहारः । जन्मना द्विजन्मना । योगीशः-
कराभ्यां तोयमादाय गायच्या चाभिमन्त्रितम् ।
आदित्याभिमुखस्तिष्ठस्त्रिः क्षिपेत्सन्ध्ययोयोः ॥
मध्याहे तु सकृच्चैव क्षेपणीयं द्विजातिभिः ।
ईषनम्रः प्रमाते तु मध्याहे ऋजुसंस्थितः ।

·लसूत्रसस्कारगणपती
उपविश्य तु सायाहे भूमावयं विनिक्षिपेत् ।। इति।
विधानपारिजाते-
दौ पादौ तु समौ कृत्वा पाणी उधृत्य निःक्षिपेत् ।
मुक्तहस्तेन दातव्यं मुद्रां तत्र न कारयेत् ॥
तर्जन्यङ्गुष्टयोोंगे राक्षसी मुद्रिका भवेत् ।
राक्षसीमुद्रया दत्तं तत्तोयं रुधिरं भवेत् ।।
शातातपः
जलेऽप्यध्य प्रदातव्यं जलाभावे शुचिस्थले ।
मातर्मध्याह्नयोः काले उत्थायाध्यं जले क्षिपेत् ॥
उपविश्य तथा सायङ्काले चाय स्थले क्षिपेत् ।
असावादित्यमन्त्रेण सोदकेनैव पाणिना ॥
प्रदक्षिणमुपत्रज्य त्वाचमेसन्ध्ययोयोः ॥
अत्रार्घदाने हेतुमाह स्कान्दे --
त्रिंशत्कोट्यो महावीर्या मन्देहा नाम राक्षसाः ।
कृष्णातिदारुणा घोराः सूर्यमिच्छन्ति खादितुम् ॥
ततो देवगणाः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः ।
उपासते सदा सन्ध्यां प्रक्षिपन्त्युदकालिम् ।।
दह्यन्ते तेन ते दैत्या वज्रीभूतेन वारिणा ।
ततः प्रयाति भगवान्ब्राह्मणैरभिरक्षितः ॥
बालखिल्यादिभिश्चैव जगतः पालनोद्यतः।
पश्चाजपेच्च सावित्री प्रादक्षिण्यविवर्तनम् ।।
कुर्याजलेन नासां च चक्षुः श्रोत्रमुपस्पृशेत् ।।
धर्मप्रवृत्ती-
मन्देहानां विनाशाय निक्षिपेत्तु त्रिरञ्जलीन् ।
प्रायश्चित्तार्थमाचम्य मुच्यते दैत्यहत्यया ॥ इति ।।
"ऊर्ध्ववाहुः मूर्यमुदीक्षन्नुहय मुदुत्यश्चित्रन्त चक्षुर्गायच्या च
यथाशक्ति विभ्राडित्यनुवाक पुरुषमुक्तशिव सङ्कल्पमण्डल ब्राह्मण
....

·७८९ द्वितीय काण्डे अष्टमी कण्डिका । रित्युपस्थाय प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्योपविशेदवि"तिसूत्रम् । ऊध्वौं सूर्याभिमुखौ बाहू यस्य स ऊर्ध्वबाहुः । अत्र विशेषमाह कश्यपः- हस्ताभ्यां स्वस्तिकं कृत्वा प्रातस्तिष्ठेदिवाकरम् । मध्याहे तु ऋजू बाहू सायं मुकुलितो करौ ॥ इति । सूर्यमुदीक्षन् आदित्यमुदीक्षमाणः । शातातपः- तिष्ठश्चेद्वीक्ष्यमाणोऽक जपं कुर्यात्समाहितः । अन्यथा प्राङ्मुखः कुर्यात्समासीनः कुशासने । "उद्वयमुदुत्यं चित्रं तच्चक्षु"रित्यादिभिः । ऋग्भिः गायत्र्या यथा. शक्ति । स्कान्दे- उद्वयन्तदुदुत्यं च चित्रन्देवेति तत्परम् । तच्चक्षुरित्युपस्थानमन्त्रा ब्रह्मस्य सिद्धिदाः ॥ सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् । इत्यादि । अथ जपधर्माः । विधानपरिजाते व्यासः - तेजोसीति जपेन्मन्त्रं गायत्र्यावाहने द्विजः। प्रणवव्याहृतियुतां गायत्रीं च जपेत्ततः ।। योगीश्वरः- ॐकार पूर्वमुच्चार्य भूर्भुवःस्वस्तथैव च । गायत्री प्रणवश्वान्ते जपो ह्येष उदाहृतः ॥ अन्ते प्रणवोच्चारस्तु वमस्थसंन्यासिनामेव । तथा च स्मृतिसोरे- गृहस्थो ब्रह्मचारी वा प्रणवाद्यामिमां जपेत् । अन्ते यः प्रणवं कुर्यान्नासौ सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ पारिजाते- समाहितमनास्तूष्णीं मनसा चापि चिन्तयेत् । ध्यायेच्च मनसा मन्त्रं जिह्वोष्ठौ न विचालयेत् ॥ न कम्पयेच्छिरोग्रीवां दन्तान्नैव प्रकाशयेत् ॥ इति । जपसंख्यामाह । मनु:- ब्रह्मचारी गृहस्थश्च शतमष्टोत्तरं जपेत् । - - - ·७९० लसूत्रसंस्कारगणपती वानप्रस्थो यतिश्चैव सहस्रादधिकं जपेत् ॥ शौनकः - अष्टोत्तरशतं नित्यमष्टाविंशतिरेव च । विधिना दशकं वापि त्रिकालेषु जपविजः ।। व्यासः- प्रारमध्याह्वयोस्तिष्ठन्गायत्रीजपमाचरेत् । ऊर्ध्वजानुस्तु सायाह्ने ध्यानालोकनतत्परः ॥ प्रातनाभौ करौ कृत्वा माध्याह्ने हृदि संस्थितौ । सायं जपति नासाग्रे जपश्च त्रिविधः स्मृतः ।। गोपीनाथीये व्यास:- वस्त्रेणाच्छाद्य स्वकर दक्षिणं यः सदा जपेत् । तस्य तत्सफलं जाप्यं तद्विना निष्फलं भवेत् ।। जपकाले त्वक्षमालां गुरोरपि न दर्शयेत् । उल्लविते तथा मेरौ पतिते चाक्षसूत्रके । प्राणायामत्रयं कृत्वा घृतप्राशनमाचरेत् ॥ अथ जपमालाप्रकारः । पाने- अरिष्टं पुत्रजीवं च शङ्ख पद्मं तथा मणिम् । कुशग्रन्थि च रुद्राक्षमुत्तमं चोत्तरोत्तरम् ॥ अष्टोत्तरशतं संख्या मणीनां श्रेयसी भवेत् । तदर्धसंख्या कथिता मध्यमा चाधमा पुनः ॥ सप्तविंशतिसंख्याता ततो नैवाधमा भवेत् ॥ इति तर्जन्या न स्पृशेत्सूत्रं न कम्पन्न विधूनयेत् । अङ्गुष्ठस्य तु मध्यस्थं परिवर्त समाचरेत् ।। मध्यमाकर्षणं तस्याः सर्वसिद्धिप्रदायकम्। नान्याङ्गुलीमिराकर्षेन नखैश्च तथा स्पृशेत् ॥ भभावे स्वक्षमालायाः कुशग्रन्थ्याऽथ पाणिना ।। पाणिमाला चेत्थम् - अनामिकाया मध्ये च मध्याध:मक्रमेण च ।

·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका । ७९१ तर्जन्यादिगतान्ते च अक्षमाला करे स्थिता । अस्यार्थः- अनामिकामध्यरेखामादिं कृत्वा तदधाक्रमेण प्रदक्षिणा. वत तर्जन्या आदिरेखा अन्ते कार्या । सेयं करे स्थिता मालेत्यर्थः । यम:- मध्यमादिपर्वद्वयं जपकाले तु वर्जयेत् । स तं मे विजानीयादूषितं ब्रह्मणा स्वयम् ॥ अङ्गुष्ठाग्रे च यजप्तं यजप्तं मेरुलनात् । असङ्ख्यातन्तु यज्जप्तं तत्सर्व निष्फलं भवेत् ॥ गायत्रीजपे तु करमालैव प्रशस्ता विधानपारिजाते- पर्वभिस्तु अपेद्देवीमन्यत्रानियमः स्मृतः । गायच्या वेदबीजत्वावदः पर्वसु गीयते ।। धर्मप्रवृत्तावपि-- गायत्रीं वेदमूलत्वाद्वेदः पर्वसु गीयते । पर्वभिस्तु जपेद्देवीं न मालाभिः कदाचन ॥ विशेषमाह याज्ञवल्क्यः सर्वेषां चैव पापानां सङ्करे समुपस्थिते । दशसाहनिकोऽभ्यासो गायच्याः शोधनं परम् ॥ मन्त्रसिद्धिकामस्य चतुर्विंशतिलक्षजप उक्तः । शारदातिलके-- तस्वलक्षं विधानेन भिक्षाशी विजितेन्द्रियः । व्याहृतित्रयसंयुक्तां गायत्री दीक्षितो जपेत् ॥ -- तथा-- -- गृहे त्वेकगुणं ज्ञेयं नद्यान्तु द्विगुणं स्मृतम् । गवां गोष्ठे दशगुणमग्न्यगारे दशाधकम् ॥ सिद्धिक्षेत्रेषु सर्वेषु देवतायाश्च सनि । सहस्रं शतकोटीनामनन्तं विष्णुसन्निधौ ॥ अथ गायत्रीजपनिषेधमाह-- पतितानामन्त्यजानां दर्शने भाषणे श्रुते ।

·७९२ लसूत्रसंस्कारगणपती क्षुतेऽधोवानगमने जृम्भणे जपमुत्सृजेत् ॥ विधानपारिजाते-- यजले शुष्कवस्त्रेण स्थले चैवावाससा । जपो होमस्तथा दानं तत्सर्व निष्फलं भवेत् ।। व्यासः- - आर्द्रवासाश्च यः कुर्याज्जपं होमं प्रतिग्रहम् । सर्वन्तद्राक्षसं विन्द्याबहिर्जानु च यत्कृतम् ।। इति । "विभ्राडि"त्यनुवाकेन पुरुषसूक्तेन "सहस्रशीर्ष"त्यादिषोडशर्चेन शिवसङ्कल्पेन "यज्जाग्रत" इत्यादिषडचेन काण्वश्वेदेकया ऋचा मण्डल. ब्राह्मणेन उपस्थाय सूर्य स्तुत्वा तमेव प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्य च काय. वाङ्मनोभिः प्रणम्य उपविशेत् आसीत । अत्र सायं प्रातः सन्ध्योपासनं "विभ्राडा"दिरहितमिदमेव कार्यम् । मध्याह्नसन्ध्यायां गायत्रीजपोत्तर "विभ्राडा"दि जपेत् । तथा च कात्यायनः-- सन्ध्यात्रये घुपस्थानमेतदाहुनीषिणः । मध्ये स्वत उपर्यस्य विभ्राडादीच्छया जपेत् ॥ स्कान्दे-- विभ्राडित्यनुवाकं वा सूक्तं वा पौरुषं जपेत् । शिवसङ्कल्पमथ वा मण्डलब्राह्मणं तु वा ॥ एतानि चोपस्थानानि रविप्रीतिकराणि च ॥ इति । एवं यत्कात्यायनाचार्येण सन्ध्योपासनमुक्तं तत्काण्वमाध्यन्दिनानां पञ्चदशशाखिनां च स्वगृह्योक्तत्वाच्छास्त्रानुष्ठानसिद्धिकरम् । यत्पुनः सायं प्रातः सन्ध्योपासनं शाखान्तराधिकरणन्यायेनेदमेव कल्पतरुकारप्रभृ. तिनिबन्धकारैराहिकपद्धतिकारैश्च स्मृत्यन्तरोक्तं"मित्रस्य चर्षणी, इमम्मे" इत्यादिकं सन्ध्योपासनमुचितं लिखितं, तत्सर्ववेदशाखाध्येतृसाधारणत्वा. सर्वशाखिनामनुष्ठातुमुचितम् । तत्रापि यदि स्मृत्यन्तरस्थं गृह्यते तर्हि योगियाज्ञवल्क्यकात्यायनोक्तमेव ग्राह्यम् । एतच्छाखाध्येतृप्रसिद्धः । हरिहरादयोऽप्येवमेव । आवेशनानन्तरं किं कुर्यादित्याह--"दर्भपाणिः .

·द्वितीयकाण्डे अष्टमी काण्डका । ७२३ - स्वाध्यायं च यथाशक्त्यादावारभ्य वेद"मिति सूत्रम् । उपग्रहाति. रिक्तदर्भाः पाण्योर्यस्य स दर्मपाणिः सः । स्वाध्यायं ब्रह्मयज्ञं स्वशाखा. ध्ययनम् । तथा च लिङ्गपुराणे- स्वशाखाध्ययनं विप्र ! ब्रह्मयज्ञ उदाहृतः ॥ इति । चकारात् अन्यशाखाथर्वाङ्गिरसपुराणेतिहासादीनां चाध्ययनं श. क्त्यनुसारेण कुर्यात् । किन्तु आशै आदित आरभ्योपक्रम्य, किं वेदं मन्त्रब्राह्मणात्मकम् । अत्र वेदमित्येकवचनादनेकवेदाध्यायिनोऽपि एक वेदमारभ्य प्रतिदिनमुपर्युपरि अध्ययनेन समाप्य वेदान्तरं पठेयुः । तथैवाथर्व पुराणादीनि । याज्ञवल्क्यः- वेदाथर्वपुराणानि सेतिहासानि शक्तितः । ब्रह्मयज्ञप्रसिद्ध्यर्थ विद्या चाध्यात्मिकी जपेत् ॥ इति शौनकः- ॐकारं व्याहृतीस्तिस्रो गायत्री त्रिपदा तथा । मनसैवमनुस्मृत्य वेदादिकमुपक्रमेत् ।। याज्ञवल्क्यः- आदावारभ्य वेदन्तु स्नात्वोपर्युपरि क्रमात् । यदधीते स्वयं शत्या स स्वाध्याय इति श्रुतिः ॥ गोपीनाथीये स्मृतिः- स्वरवर्णो भयोपेतं मन्त्रस्थानक्रियान्वितम् । वेदमेवं पठेद्यस्तु स्वाध्यायफळमश्नुते ।। मनु:- इहैव स नखाग्रेभ्यः परमं तप्यते तपः । ऋचं वा यो द्विजोऽधीते स्वाध्यायं शक्तितोऽन्यहम् वेदोपकरणे चैव जपे चैव तु नैत्यिके । नानुरोधोऽस्त्यनध्याये होममन्त्रेषु चैव हि ॥ ब्रह्मयज्ञे पुरुषसूक्तस्य फलातिशय उक्तः । मात्स्ये- ब्रह्मयज्ञे जपेत्सूक्तं पौरुषं चिन्तयन्हरिम् । स सर्वाजपते वेदान्साङ्गोपाङ्गान्द्विजोत्तमः ।। इति । सू० सं० १०० ·ससूत्रसंस्कारगणपती - . कालान्तरेऽपि ब्रह्मयज्ञः स्मयते । छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः यश्च श्रुतिजपः प्रोक्तो ब्रह्मयज्ञस्तु स स्मृतः । स चाक्तिर्पणात्कार्यः पश्चाद्वा प्रातराहुतेः ॥ वैश्वदेवावसाने वा नान्यत्रेत्यनिमित्तकात् ।। इति । श्रुतौ पञ्चमहायज्ञसन्निहितपठितत्वात्तत्रैवेति गम्यते । अतः काण्व- माध्यन्दिनीयैश्वदेवावसान एवानुष्ठेय इति । आश्वलायनैस्तु मध्याह्न. सन्ध्यायाः प्राक् । तदुक्तम्- आवर्तनेऽवगायापः कुशपाणिस्तु बवृचः। ब्रह्मयज्ञश्च कुर्वीत सन्ध्या माध्याह्निकी ततः ॥ स्नानं कृत्वा तु मध्याह्न द्विजः सन्ध्यामुपासते । ब्रह्मयज्ञं ततः कुर्यात्तपणं तैत्तिरीयकः ॥ इति । यदि स्मृत्यन्तरस्थं गृह्यते तहिं योगियाज्ञवल्क्यकात्यायनोक्तमेव ग्राह्यम् , एतच्छाखाध्येतृप्रसिद्धेः । "उचमे शिखरे जात" इति वि. सर्जनं कृत्वा ब्रह्मार्पणं कार्यम् । याज्ञवल्क्यः- करे नीरं समादाय देवा गात्वितिमन्त्रतः। निवेदयेज्जपं प्रातः प्रयोगस्तत्र कथ्यते ।। प्रातःसन्ध्याङ्गभूतेन गायत्र्यास्तु जपेन च । साष्टशतसंख्येन ब्रह्मा मे प्रीयतां रविः ॥ एवं सन्ध्यावन्दनादिकं मुख्यकाल एव कर्तव्यम् । तथा च मिता. क्षरायाम्- काले फलन्त्यौषधयः काले पुष्यन्ति पादपाः । वर्षन्ति तोयदाः काळे तस्मात्कालं न लङ्घयेत् ॥ प्रातःसन्ध्यां सनक्षत्रां मध्यमा स्नानकर्मणि । सादित्यां पश्चिमां सन्ध्यामुपासीत यथाविधि ॥ अयं मुख्यकालः स्नानकर्मणि मध्याह्नस्नानान्तरमित्यर्थः । मुख्यकाले सन्ध्यावन्दनाकरणे प्रायश्चित्तं व्यासः- आदित्योऽभ्युदियायस्य सन्ध्योपास्तिमकुर्वतः ।

·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका ।
कास्यायनः-
स्नात्वा प्राणांत्रिरायम्य गायत्र्यष्टशतं जपेत् ॥
सन्ध्याकाले व्यतिक्रान्ते जपं कुर्यात्पुनर्मनः ।
ऋचं वाचमचं जप्त्वा ततः सन्ध्यामुपासते ।।
पारिजाते तु-
-
कालातिक्रमणे चैव चतुर्थाध्यं प्रदापयेत् ।।
सङ्गवपर्यन्तं प्रातःसन्ध्यागौणकालः । आप्रदोषावसानं सायंसन्ध्या-
या इति मण्डन । स्मृतिसारे-
उदयात्प्राक्तनी सन्ध्या घटिकात्रयमुच्यते ।
सायंसन्ध्या विघटिका अस्तादुपरि भास्वतः ॥
उदयास्तमयाय यावत्स्यायटिकात्रयम् ।
तावत्सन्ध्यामुपासीत प्रायश्चित्तमतः परम् ।।
मध्याह्न तु दक्षः-
अध्ययामादासायं सन्ध्या माध्याह्निकीष्यते ।
अर्घप्रदानतः पूर्वमुदयास्तमयेऽपि वा ॥
गायच्यष्टशतं जप्यं प्रायश्चित्तं द्विजातिभिः ॥ इति ।
गौणकालेऽप्यसम्मवे यमः-
दिवोदितानि कर्माणि प्रमादादकृतानि चेत् ।
शर्वर्याः प्रथमे यामे तावत्कुर्यायथाक्रमम् ॥
अत्र मुख्यकालानुरोधात् सायंसध्योपासनं पूर्व कृत्वा "आगन्तु-
कानामन्ते निवेश" इति न्यायेनातीतकालं कर्म पश्चात्कार्यमिति न्या.
यतः प्राप्तम् ।
मध्याह्न समतिक्रान्ते सायङ्काको भवेद्यदि।
सायंसन्ध्यामुपास्यादौ सन्ध्या माध्याहिकी तदा ॥
धर्मप्रवृत्तौ शङ्खः-
सायङ्कालो व्यतीतश्वेदस्तं याते दिवाकरे ।
कुर्यादावर्तिनी सन्ध्यां समारभ्य यथाक्रमम् ॥

·७९६ ससूत्रसंस्कारगणपती -- मावर्त्तनो मध्याहस्तस्येयं सन्ध्येत्यर्थः । कुर्वातावचिनी सन्ध्यां रात्रावपि न दुष्यति । दद्यादघन्तु गायच्या सौरसूक्तविवर्जिता ॥ मध्याह्नसम्ध्या रात्रौ चेप्रमादाक्रियते यदि । सौरस्थाने जपेत्सूक्तं सौरं वैश्वानरात्मकम् ।। इति । तस्य निषेधार्थ यथाक्रममिति वचनमिति मदनपारिजाते-- दिवोदितानि कर्माणि प्राप्नुवन्त्युत्तराणि च । दिवोदितानि कुपैव विदध्यादुत्तराणि तु ।। अवगाहं ब्रह्मयज्ञं सौरजप्यं च वर्जयेत् ॥ इति । स्नानं सन्ध्यां त्यजन्विमः सप्ताहाच्छूद्रतां व्रजेत् । तस्मात्स्नानं च सध्यां च सूतकेऽपि न सन्त्यजेत् ।। सूतके मृतके चैव सन्ध्याकर्म समाचरेत् । मनसोच्चारयेन्मन्त्रान्माणायाममृते द्विजः ।। प्राणायाममन्त्रा मनसा नोचार्या इत्यर्थः । पैठीनसिस्तु- "मूत के सावित्र्याञ्जलिं प्रदक्षिणं कृत्वा सूर्य ध्यायनमस्कुर्या" दित्ययंदानपर्यन्ता सन्ध्यामाह- उच्चार्य वाचा गायत्री दद्यादर्घाञ्जलीनपि । अष्टाविंशतिकृत्वोऽत्र गायत्री मनसा जपेत् ॥ इत्यनेन गायत्रीजपमपि केऽप्याहुः । अत्र यथाचारं व्यवस्थेयम् । अत्र जपात्पूर्व पश्चाद्वोमयत्र वा मुद्रा दर्शनीयाः । ताश्चोक्ता विधानपा. रिजाते गायत्रीहृदये- सुमुखं १ सम्पुटं २ विततं ३ विस्तीर्ण ४ द्विमुखं ५ त्रिमुखं ६ चतुर्मुखं ७ पञ्चमुखं ८ षण्मुखं ९ अधोमुखं १० व्यापकान लिकं ११ शकटं १२ यमपाशं १३ ग्रन्थितं १४ सन्मुखान्मुखं १५ प्रलम्ब १६ मुष्टिकं १७ मत्स्यः १८ कूर्मः १९ वराहकं २० सिंहा. क्रान्त २१ महाक्रान्तं २२ मुद्रं २३ पल्लवं २४ । आसां लक्षणा.

·धितीयकाण्ड़े अष्टमी कण्डिका । नि विधानपारिजाते- सुमुखं संहती हस्ताबुत्तानौ कुश्चिताली । सम्पुटं पद्मकोशाभौ तावेवान्योन्यसंहतौ ॥ विततं संमुखौ हस्तावुत्तानावायताङ्गुली । विस्तीर्ण संहती पाणी मियो मुक्ताङ्गुलिद्वयौ ।। सम्मुखात्सन्त्यक्तपाण्योः कनिष्ठाद्वययोगतः । शेषाङ्गुलीनां वैरल्याविसुखप्रमुखादयः ।। अस्यार्थः-सुमुखम् । संमुखासन्त्यक्तपाण्योः कनिष्ठाद्वययोगेन शेषाङ्गुलीनां विरलत्वेनाङ्गुष्ठद्वयमारम्यानामिकान्तं यावत् द्विमुखत्रिमुखच- तुर्मुखपञ्चमुखा मुद्राः स्युः । शेषाङ्गुलीनां संयोगात्पूर्वयोगविनाशतः । तिर्यक् संयुज्यमानानौ संयुक्ताङ्गुलिमण्डलौ । हस्तौ षण्मुख इत्युक्ता मुद्रा मुद्राविशारदैः ।। अत्र पूर्वयोगविनाशत इत्यत्र पूर्वयोगः कनिष्ठाद्वययोगस्तद्विनाशेने. त्यर्थः । शेषं सुगमम् । आकुञ्चितायौ संयुक्तौ न्युजौ हस्तावधोमुखम् । उत्तानो तादृशावेव व्यापकाञ्जलिकं करौ ।। अधोमुखौ बद्धमुष्टी बद्धानाङ्गुष्ठको करौ । शकटं नाम कथित"मिति । बदमुष्टिकयोः पाण्योरुत्ताना वामतर्जनी । कुञ्चिताग्राऽन्यया युक्ता तर्जन्या न्युजवक्रया ॥ यमपाशमिति। अस्यार्थः-बद्धमुष्टिकयोः पाण्योर्या उत्ताना कुच्चितामा वामत- र्जनी साऽन्यया दक्षिणतर्जन्या न्युन्जवक्रया युक्ता यमपाशमुद्रेति । उचानसन्धिसंलीनबद्धाङ्गुलिदली करौ । सम्यगुद्घाटिती दीघबङ्गुष्ठौ ग्रन्थमुच्यते ॥

·ससूत्रसंस्कारगणपती उत्तानानि सन्धिसंलीनानि बद्धान्यङ्गुलिदलानि ययोस्तो तथोक्तौ । शेषं सुगमम् । सञ्चितोवाङ्गुलिपिस्तादृशा दक्षिणेन तु । अधोमुखेन संयुक्तः सन्मुखोन्मुख उच्यते ॥ उत्तानोन्नतकोटी च विलम्बः कथितः करौ। मुष्टी चान्योन्यसंयुक्ताबुत्तानौ मुष्टिको भवेत् ॥ भीनस्तु सम्मुखीभूतौ युक्तानामकनिष्ठिको । ऊर्ध्वसंयुक्तवकाग्रं शेषाङ्गुलिदलौ करौ ॥ युक्ते संयुक्ते अनामिकाकनिष्ठिके ययोस्तौ तथोक्तौ तावन्योन्यसम्मु. खीभूतौ । तथा ऊर्ध्वसंयुक्तानि वक्राग्राणि शेषाङ्गुलिदलानि ययोः कर- योस्तो मानो नाम मुद्रा। अधोमुखकरो वामस्तादृशा दक्षिणेन तु । पृष्ठदेशे समाक्रान्तः कूर्मो नामाभिधीयते ॥ ऊर्ध्वमध्यो वामभुजो करे दक्षकराश्रये । वराहेति ॥ दक्षकराश्रये करे सति उक्तलक्षणो वामभुजो वाराही नाम मुद्रा । यथातथाङ्गुली सिंहाक्रान्तकर्णाश्रितो करौ । किश्चिदाकुञ्चिताप्रो चेन्महाक्रान्तं ततः परम् ॥ तावेव कुञ्चिताम्रौ महाक्रान्तं नाम मुद्रा । अवं किञ्चिद्गती पाणी मुद्गरो वामतर्जनी ।। अस्यार्थ:-किश्चिदूर्ध्वगतयोः पाण्योर्या वामतर्जनी दक्षिणहम्तेन गृहीता सा मुद्रमुद्रा। अधोमुखस्थितो मूर्ध्नि पल्लवो दक्षिणः करः ॥ अस्यार्थः-उक्तलक्षणवामतजन्याः मूर्ध्नि अधोमुखस्थितः करः प. ल्लवो नाम मुद्रा। न जातु दर्शयेन्मुद्रा महाजनसमागमे । देवास्तस्य न पश्यन्ति विफलं च कृतं भवेत् ।। इति । .

·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका। ७९९ तस्माद्रहस्येव मुद्रा दर्शनीया। अत्रावसरे गायत्रीतर्पणमुक्तं शौनकेन- अर्घान्त वा जपान्ते वा प्रागासीनः कुशासने । सन्ध्यासु तर्पणं कार्य स्मृत्वा चादिकं ततः ॥ इति । (१)उत्तीर्य धौते वाससी परिधाय मृदोरू करौ प्रक्षा. ल्याचम्य त्रिरायम्यासन्पुष्पाण्यम्युमिश्राण्यू क्षिप्त्यो. बाहुः सूर्यमुदीक्षन्नुवयमुदुत्यं चित्रं तच्चक्षुरिति गाय. च्या च यथाशक्ति विभ्राडित्यनुवाकपुरुषसूक्तशिवस. ङ्कल्पमण्डल ब्राह्मणैरित्युपस्थाय प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत त्योपविशेदर्भेषु दर्भपाणिः स्वाध्यायं च यथाशक्त्या. दावारभ्य वेदम् ॥ २॥ ततस्तर्पयेद्रमाणं पूर्व विष्णु: रुद्र प्रजापतिं देवा- श्छन्दासि वेदानृषीपुराणाचार्यान्गन्धर्वानितराचा. यन्त्सिंवत्सरं च सावयवं देवीरप्सरसो देवानुगान्नागा. नसागरान्पर्वतान्सरितो मनुष्यान्यक्षान्त्रक्षासि पिशा. चान्त्सुपर्णान्भृतानि पशून्यनस्पतीनोषधी तग्रामश्चतु: विधस्तृप्यतामित्योङ्कारपूर्व ततो निवीती मनुष्यान् । सनकं च सनन्दनं तृतीयं च सनातनम् । कपिलमासु. रिश्चैव वोढुं पश्चशिखं तथा। ततोऽपसव्यं तिलमिश्र कन्यवाडनलठ सोमं यममर्यमणमनिष्वात्तान्सोमपा ब. हिषदो यमांश्चैके । यमाय धर्मराजाय मृत्यचे चान्तकाय च । वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च । औदुम्बरा य दनाय नीलाय परमेष्ठिने । वृकोदराय चित्राय चित्र. गुप्ताय वै नम इत्येकैकस्य तिलैर्मिश्रास्त्रीस्त्रीन्दद्याजला- अलीन् । यावजीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति । जीव. (१) कण्डिकेयं व्याख्यानानन्तरं लिखितेति सुधीभिरुह्यम् ।

·ससूत्रसंस्कारगणपती पितृकोऽप्येतानन्यांश्चेतर उदीरतामगिरस आयन्तु न ऊज व्वहन्तीः पितृभ्यो ये चेह मधु व्वाता इति तृचा. पन्प्रसिञ्चेत्तृप्यध्वमिति बिनमो व इत्युक्त्वा माताम हानां चैवं गुरुशिष्यत्वरज्ञातिवान्धवा न तर्पिता देहा- द्रुधिरं पिबन्ति वासो निष्पीड्याचम्य ब्राह्मवैष्णवरौद्रः सावित्रमैत्रवारुणैस्तल्लिङ्गैरर्चयेदहश्रमठ हठंस इत्युपस्था- य प्रदक्षिणीकृत्य दिशश्च देवताश्च नमस्कृत्योपविश्य ब्र. माग्निपृषिव्योषधिवाग्वाचस्पतिविष्णुमहद्भ्योऽभ्योऽ- पाम्पतये वरुणाय नम इति सर्वत्र सं वर्चसेति मुखं विमृष्टे देवा गातुविद इति विसर्जयेदेष लानविधिरेष लानविधिः ॥३॥ "ततस्तर्पयेब्रह्माणं पूर्व विष्णुं रुद्रं प्रजापतिं देवाश्छन्दा. सि वेदानुषीन्पुराणाचार्यान्गन्धर्वानितराचार्यान्संवत्सरं च सा. वयवं देवीरप्सरसो देवानुगान्नागासागरान्पर्वतान्त्सारतो म- नुष्यान्यक्षाव्रक्षासि पिशाचान्मुपान्भूतानि पशुन्वनस्पतीनोष. धीभूतग्रामश्चतुर्विधस्तृप्यतामित्योंकारपूर्व"मिति सूत्रम् । "तर्पयेत्" प्राणयेत् । कं ब्रह्माणम् । कथं ! पूर्व आदौ। केषां ? विष्ण्वादिदेवानाम् । नन्वत्र ब्रह्माणं विष्णुमित्यायेव वक्तुमुचितं किमर्थमंत्र पूर्वपदमिति, पाठक्रमादेव पूर्वस्वसिद्धेः ? सत्यम् । उच्यते स्मृत्यन्तरोक्तं मोदादिषविनायकतर्पणपूर्वमिति निवृत्त्यमित्यदोषः । तथा च याज्ञवल्क्यः- आवाह्य देवताः सर्वा विश्वे देवास इत्युचा । ब्रह्माणं तर्पयेत्पूर्व विष्णुं रुद्र प्रजापतिम् ॥ इति । "सावयव"मिति चकारात्संवत्सरस्यैष विशेषणम् । ॐ कारपूर्व प्रण वपूर्वकं तर्पयेदित्यर्थः । तदुक्तं दारभ्यपरिशिष्टे- ब्रह्मयज्ञो जपो होमो देवर्षिपितृकर्म च । अनोडूत्य कृतं सर्व न भवेत्सिद्धिकारकम् ।। इति ।

·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका।
८०१
तर्पयेब्रह्माणमित्यत्र तर्पणक्रियायाः कर्मभूतान्ब्रह्मादीनमिधाय "भूत.
ग्रामश्चतुर्विधस्तृप्यता"मित्यत्र प्रयोगमुपदिशन्त्याचार्याः। ततश्च"ॐ ब्र.
ह्मा तृप्यता"मिति तर्पणे प्रथमान्त एव प्रयोगः कार्यः। गोभिलपरिशिष्टेsपि -
तर्पणे प्रथमा प्रोक्ता श्राद्धे सम्बुद्धिरुच्यते ।
पिता तर्पणकाले तु पितः ! स्याच्छ्राद्धकर्मणि ॥ इति ।
अत्र विसर्जनोपदेशादावाहनमपि द्रष्टव्यम् । तथा च याज्ञवल्क्यः-
आवाह्य पूर्ववन्मन्त्रैरास्तीर्य च कुशान्क्षितौ ।
प्रागग्रेषु सुरान्सर्वान्दक्षिणाग्रेषु वै पितॄन् ॥
नामगोत्रे समुच्चार्य दद्यात्मणवपूर्वकम् ।
नोदकेषु न पात्रेषु न क्रुद्धो नैकपाणिना ॥
नोपतिष्ठति तत्तोयं यत्तु भूमौ प्रदीयते ॥
यत्तु-
उभाभ्यामपि पाणिभ्यामुदकं यः प्रयच्छति ।
स मूढो नरकं याति कालसूत्रमवाशिराः ॥
इतिव्याघ्रपाद्वचनं तच्छाद्धादिविषयम् । तथा चोक्तम् -
श्राद्धे दाने विवाहे च पाणिनैकेन दीयते ।
तर्पणे तुंभयेनैव जळं देयं तु नान्यथा ।।
गोभिल:-
द्वो हस्तौ युग्मतः कृत्वा पूरयेदुदकाञ्जलिम् ।
गोशृङ्गमात्रमुद्धृत्य जलमध्ये जलं क्षिपेत् ॥
दक्षः--
प्रादेशमात्रमुद्धृत्य सलिलं प्राङ्मुखः सुरीन् ।
उदङ्मुखो मनुष्याँश्च पित्रादीन्दक्षिणामुखः ।
तर्पयदित्यध्याहारः । शिष्टाचारपरिप्राप्तं यस्मिन्सूक्ष्मपात्रे धृतेऽञ्जलि
भो न भवति तद्राह्यमित्यवधेयम् । तथा च च्छागलेयः-
लघुपात्रं करे कृत्वा सौवर्ण खड्गमेव च ।
राजतं ताम्रजं वापि तेन सन्तर्पयेत्पितॄन् ।
सु० सं० १०१

·सस्त्रसंस्कारगणपती भृगुश्व- पागस्तर्पयेदेवानुदगग्रैश्च मानुषान् । तेनैव द्विगुणीत्य तर्पयेत्पयतः पितॄन् ॥ द्विगुणीकृत्योभाभ्यामग्राभ्यां पितृतीर्थगताभ्यामित्यर्थः। मनुष्यत. पंणे अग्राणा प्राजापत्यतीर्थेन सम्बन्धः । गोभिल:- दर्भाः कृष्णाजिनं गावो मन्त्रानिब्राह्मणाः सुराः । नेते निर्माल्यतां यान्ति योज्यमानाः पुनः पुनः ॥ मतो देवतर्पणे युक्तैरपि दÉमनुष्यपितृतर्पणकरणे न प्रत्यवायः । ततो निवीती मनुष्यान्देवमानवान् तर्पयदित्यनुषाः । मारद्वाजः- कण्ठावलम्बितं चैव ब्रह्मसूत्रं यदा भवेत् । तन्निवीतमिति ख्यातं शस्तं कर्मणि मानुषे । योगी च- मनुष्याणां तथा कुर्यात्तर्पणं कण्ठसञ्जने । प्राजापत्येन तीर्थेन तर्पयेब्रह्मणः सुतान् ॥ मत्र दिनियमोऽपि नन्दिपुराणे- ऐशान्यामथ कौवयाँ ब्रह्मपुत्रांश्च तर्पयेत् ॥ इति । स्थले तु उदङ्मुख एव । तथा चोक्तं ब्रह्मवैवर्ते- सौम्याभिमुखतो नित्यमुदगग्रे च बर्हिषि । मनुष्याणां च तुष्टपथ निक्षिपेत्तु जलाअलीन् ॥ इति । तानेवाह- सनकं च सनन्दनं तृतीयं च सनातनम् । कपिलमासुरिं चैव वोहुँ पश्चशिखं तथा ॥ इति श्लोकपठिताः सप्त मानुषाः । “ततोऽपसव्यं तिळमिश्रं कन्य. वाडनल सोमं यममर्यमणमग्निष्वात्तान्सोमपो बर्हिषद" इतिसूत्रम् । ततः मनुष्यतर्पणानन्तरमपसव्यं प्राचीनावीतितां कृत्वा तिलयुक्तं जलं गृ. हीत्वा कन्यवाडनलादीस्तर्पयेदिति सम्बन्धः । अमिष्वाचादावपि पितृपदं संयोज्यम् । तत्रैवं प्रयोगः-"अग्निष्वात्ताः पितरः सामपाः पितरः - - ·द्वितीयकाण्डे अष्टमी काण्डका। ८.३ - बहिषदः पितर" इति । अपसव्यमित्यनेन सव्यजानुपातः दक्षिणामि. मुखता च ज्ञातव्या । तथा च कात्यायन:- सव्यं जानु ततोऽवाच्य पाणिभ्यां दक्षिणामुखः । तल्लिङ्गस्तयन्मन्त्रैः सर्वान्पितगणानपि ॥ "यमाँश्चके" इति सूत्रम् । एके माचार्याः यमास्तर्पयेदित्याहुः । एकग्रहणाद्विकल्पः । यमानेवाह- "यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च । वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च ॥ औदुम्बराय दनाय नीलाय परमेष्ठिने । वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नमः ॥" इतिसूत्रम् । चतुर्दशमन्त्रैश्चतुर्दशयमस्तिर्पयेदिति । अत्र केचित् - "यमस्त. प्यता"मिति प्रयोगं कुर्वन्ति, तदसत् । न ह्येतानि देवतापदानि, किं तर्हि ! एते मन्त्राः । मन्त्राणां च यथाम्नातानामेव प्रयोग इति । यमतर्पणे नमस्कारः सर्वत्र योज्यः । पाझे विशेष:- पितृत्वादपसव्येन दक्षिणाभिमुखस्तितः । देवत्वाद्देवतीर्थेन यमानसन्तर्पयेदबुधः ॥ इति । पितृतर्पणेऽञ्जलिसंख्यामाह - "एकैकस्य तिलैमिश्रास्त्रींस्त्रीन् दद्या- जलाअली"नितिसूत्रम् । एकैकस्य प्रत्येकं कन्यवाडनलादेः तिलैमिश्रान्सं- युक्तान् जलपूर्णानञ्जलीबींस्त्रीन् दद्यात् । तथा च व्यासस्मृतिः एकैकमञ्जलिं देवा द्वौ द्वौ तु सनकादयः । अर्हन्ति पितरस्त्रीस्त्रीन स्त्रियश्चैकैकमञ्जलिम् ॥ वृद्धशातातपस्तु- मातृमुख्याश्च यास्तिस्रस्तासां दद्याजलाञ्जलीन् । त्रीस्त्रीनेव तथान्यासां दद्यादेकैकमअलिम् ॥ विधानपारिजाते शालकायनः सपल्याचार्यपत्रीना द्वौ द्वौ दद्याअलाजली ।। सपनी सापनमाता । आचार्यः प्रसिद्धः । पनी मात्मनः । गुर्वा- - - ·८०४ ससूत्रसंस्कारगणपती दयोऽप्येकाजलिना ताः । नन्व"पसव्यं तिलमिश्र"मित्यनेनैव तिलप्राप्तौ पुनस्तिलशब्दोपादानं व्यर्थम् ! सत्यम् । 'स्मृत्यन्तरे यमादीनां पितृदेवोभयरूपत्वानियमार्थमिति गोपीनाथः । 'स्मृत्युक्तनिषिद्धदिने तिल' निवृत्तिर्माभूदित्येतदर्थ मिति हरिहरः । तथा च कात्यायन:- कठाः काण्वाश्च जाबालास्तथा वाजसनेयिनः । सतिलं तर्पणं कुर्युनिषिद्धेषु दिनेष्वपि ॥ तीर्थे तिथिविशेषे च गयायां प्रेतपक्षके । निषिद्धेऽपि दिने कुर्यात्तपणं तिलमिश्रितम् ॥ तर्पणे प्रत्यञ्जलि मन्त्रावृत्तिः कार्या। ननु मन्त्रस्य तर्पणकर्मणि करत्वात्संख्याञ्जलिदानस्यैककर्मत्वाच्चै"कद्रव्ये कर्मावृतौ सकृन्मन्त्र- करण"मिति कात्यायनवचनाच्च सकदेव मन्त्रपाठ इति चेत् ? मैवम् । प्रत्यञ्जलि ह्यन्यजलं दीयते। ततश्च यत्र मन्त्रः प्रयुक्तस्तदर्थ एव स्यात् । न सर्वार्थ, इति संस्कारसिद्धेस्तसिद्धये निर्वपणलवनादिवब्यान्तरत्वेन प्रत्यञ्जलि मन्त्रावृत्तिः स्यादेव । "कावृत्तौ मन्त्रावृत्ति"रिति कास्या. यनोकेश्चत्यलं पल्लवितेन । तस्मात्सन्ध्यायवत्प्रत्यञ्जलि मन्त्रावृचिरिति सिद्धम् । गोपीनाथीये- मुक्तहस्तेन दातव्यं न मुद्रा तत्र दर्शयेत् । तर्जन्यङ्गुष्ठयोगेन मुद्रेयमभिधीयते ।। योगी- अनामिकाघृतं हेम तर्जन्यां रूप्यमेव च । कनिष्ठिकाधृतं खङ्गं तेन पूतो भवेद्विजः॥ - शातातप:- खड्गमौक्तिकहस्तेन कर्तव्यं तिलतर्पणम् । मणिकाञ्चनहस्तेन न शून्येन कदाचन ॥ शङ्कस्तु- विना रौप्यसुवर्णेन विना ताम्रतिलैस्तथा । विना दर्भेश्च मन्त्रैश्च पितॄणां नोपतिष्ठते ।

·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका। -- - हरिहरभाष्ये स्मृतिः- ये च पाणितले श्लिष्टा रोमकूपेषु ये तिलाः । तैस्तिलैस्तर्पणं कुर्वन् पितृघाती भवेन्नरः ॥ अन्यत्रापि- पटे तटेऽश्मनि पात्रे रोमकूपेषु ये तिलाः । ते तिलाः क्रिमिसंयुक्तास्तज्जलं रुचिरायते ।। तस्मात्ते मणिबन्धे तु कार्या विौः प्रयत्नतः ॥ इति । अस्य तर्पणस्य नित्यत्वेऽप्यानुषङ्गिकफलमाह- "यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति" ।। इति सूत्रम् । यावज्जीवं जन्मत आरभ्य तर्पणदिनपर्यन्तंभाचरितं पापं अशुभ कर्म तत्क्षणादेव तर्पणसमनन्तरमेव नश्यति क्षीयते । “जी- वपितृकोऽप्येतानन्याँश्वेतर" इति सूत्रम् । जीवो विद्यमानः पिता यस्यासौ जीवपितृकः । सोऽपि एतान्पूर्वोक्तान् ब्रह्मादिचित्रगुप्तान्तान् तर्पयेदिति । इतरस्तु जीवपितृकादन्यो मृतपितृकः अन्यान् एभ्यः परान् पित्रादीन् चकारात् ब्रह्मादींश्च तर्पयेदिति पूर्वेण सम्बन्धः । विष्णुः अपसव्यं द्विजेन्द्राणां पित्र्ये सर्वत्र कीर्तितम् । आप्रकोष्ठं प्रकर्तव्यं मातापित्रोस्तु जीवतोः ॥ न जीवत्पितृकः कृष्णैस्तिलैस्तर्पणमाचरेत् ।। इति । योगी याज्ञवल्क्यः- यदि स्याजीवपितृकः केभ्यो दद्याजलाअलिम् । येभ्य एव पिता दद्यातेभ्यो दद्यात्स्वयं सुतः ॥ पराशरस्तु- वृदो तीर्थे च सन्न्यस्ते ताते च पतिते सति । येभ्य एव पिता दद्यात्तेभ्यो दद्याज्जलं सुतः ॥ इति । "उदीरता मनिसऽआयन्तु न जज पितृभ्यो षे चेह मधु ध्वाता इत्यूचं जपन् प्रसिश्चेत्तृप्यध्वमिति च त्रि"रिति सूत्रम् । "उदीरता"मिति क्रमेण नवच्चों जपन् उपांशु आम्नायस्वरेण पठन् प्रसिञ्चेत् । अनलिकृतं जलं पितृतीर्थेन तर्पणजलाधिकरणे प्रक्षिपेत् । "तु.

·सस्त्रसंस्कारगणपती प्यव"मित्युक्त्वा प्रतिपुरुषं त्रीबीजलाअलीन्प्रक्षिपेदित्यर्थः । तथा च योगी- पितॄन्ध्यायन्मासिञ्चत जपन्मन्त्रान्यथाक्रमम् । तृप्यवमिति च त्रिस्त्रिः पुरुषं प्रति तर्पयेत् ॥ मार्जनं तर्पणं श्राद्धं न कुर्याद्वारिधारया । कुर्याच्चेद्वारिधाराभिस्तत्सर्व निष्फलं भवेत् ॥ अत्र केचित् "उदीरता"मित्यादिकानामृचर्चा पित्रादितर्पणेऽञ्ज. लिदाने करणत्वं मन्यन्ते, तदसमञ्जसम् । सूत्रार्थपर्यालोचनयाऽकरणता. प्रतीतः । कथम् ! जपप्रसिञ्चदित्यत्र शतृप्रत्ययेन मन्त्रान् जपता सततं जलपक्षेपः कार्य इति सूत्रात्पतीयते । करणत्वे तु "मन्त्रान्तैः कर्मादिः सान्निपात्य"इति परिभाषया मन्त्रान्ते अञ्जलिः प्राप्तः । तथा सति जपश- ब्दस्य शतृपत्ययस्य चानर्थक्यप्रसङ्गः दानार्थताकल्पना च प्रसेक. शब्दस्य । तस्मादिदं प्रसेकाख्यं कर्मान्तरं स्यात् । धारानिषेधस्तु प्रसेकाति. रिक्तविषयः । “नमो वऽइत्युक्त्वा मातामहानां चैव"मिति सूत्रम् । "नमो व" इत्यष्टौ यजूंषि उक्त्वा जपित्वा मातामहादित्रयाणामपि एवं अमुना प्रकारेण जलं प्रक्षिपेत् । योगी- नमो व इति जप्त्वा वै ततो मातामहानपि । तर्पयेत नृशंस्यायं धर्म परममाश्रितः ॥ इति । अत्र यद्यपि सूत्रकृता मातृतर्पण नोक्तं, तथापि स्मृतिवाक्यास्कर्तव्य. मेव । तथा च ऋष्यशृङ्गः- पित्रादिभ्यो जलं दद्याञ्जपन्मन्त्रान्यथाविधि । तृप्यद्ध्वमिति च त्रिवें ततो मातृस्तर्ण्य एव च ॥ इति । मरीचिः- पित्रादित्रयपत्नीनां पृथग्देयं ततो जळम् । ततो मातामहानां च क्रम एवं हि तर्पणे ॥ गोपीनाथीये स्मृतिः- अन्तमातामहान्कृत्वा मातॄणां यः प्रयच्छति । तर्पणं पिण्डदानं च नरकं स तु गच्छति ॥ - - ·द्वितीयकाण्डे अश्मी कण्डिका । "गुरुशिष्यविज्ञातिबान्धवानि"तिमत्रम् । गुरुराचार्य उपनी. य वेदाध्यापकः । शिक्षितुं योग्यान् शिष्या-पुत्रादीन् । ऋत्विजो याजकान् ज्ञातीन् पितृव्यमात्रादिसपिण्डगोत्रजान् । बान्धवान् मातुलमातुलेयपित. ध्वस्रीयादीन् । योगी-- पूर्व स्ववंशजानां तु कुर्यादुदकतर्पणम् । मुहृत्सम्बन्धिभूतानां ततः कुर्यात्तु तर्पणम् ॥ तथा च भोजराजीये पितृक्रम उक्त:- आदौ पिता ततो माता सापत्नजननी तथा । मातामहाः सपत्नीकाः स्वपत्न्यस्तदनन्तरम् ।। सुतभ्रातृपितृव्याश्च मातुळाश्च सपत्निका।। दुहिता च स्वसा प्रोक्ता दौहित्रो भागिनेयकः ॥ पितृष्वसा मातृष्वसा श्वशुरो गुरुरिक्थदौ । एते स्युः पितरस्तीर्थे तपणे च महाळये ॥ पितेति पित्रादित्रयमित्यर्थः। रिक्थं धनम् । बहुपुराणाभिमतोऽयं क्रमः । याज्ञवल्क्या- सवर्णेभ्यो जलं देयं नासवर्णेभ्य एव च । नामगोत्रस्वधाकारैस्तपैयदनुपूर्वशः ।। गोपीनाथीये- ब्राह्मणस्त्वन्यवर्णान्सन्तर्य तज्जातितामियात् । सवर्णेभ्यो जलं दद्यान्नान्येभ्यस्तु कदाचन ॥ कामाल्लोभाद्यान्मोहात्कृत्वा तज्जातितामियात् । क्षत्रियाणां प्रकर्तव्यं तर्पणं तु पुरोहितैः ॥ इत्यादि । अतर्पणे प्रत्यवायमाह"अर्पिता देहाद्रुधिरं पिबन्ती" ति सूत्रम् । पूर्वोक्ता ब्रह्मादयः अर्पिता सन्तः मतर्पयितुदेहाच्छरीरात् रुधिरं रक्तं पिबन्ति शोषयन्ति । तर्पणाकरणप्रत्यवायेन देहाद्रतशोषो भवतीत्यर्थः । वत्त- देवताश्च मुनीश्चैव पितॄन्यो नैव तर्पयेत् । देवादीनामृणी भूत्वा नरकं स वजत्ययः ॥ इति । - - - ·ससूत्रसंस्कारगणपती "अतर्पिता देहाद्रुधिरं पिबन्ती"ति निन्दार्थवादश्रवणनित्य. त्वाच आवश्यक कर्तव्यमिति । "बासो निष्पीड्याचम्ये"तिसूत्रम् । एवं तर्पणं विधाय स्नानवस्त्रं निष्पीड्य तस्माजलं निष्काश्याचामेत् । योगी- वस्त्रनिष्पीडनं तोयं श्राद्ध चोच्छिष्टभोजनम् । भागधेयं श्रुतिः माह तस्मानिष्पीडयेत्स्थले ॥ जळमध्ये तु यः कश्चिद्ब्राझणो ज्ञानदुर्बलः । निष्पीडयति तद्वस्त्रं दक्षिणाभिमुखः स्थळे ॥ पराशर:- पराशर:- - स्नानार्थमुपगच्छन्ति देवाः पितृगणैः सह । वायुभृता हि गच्छन्ति तृषार्ताः सलिलायिनः ॥ निराशास्ते निवर्तन्ते वस्त्रनिष्पीडने कृते । तस्मान्न पीडयेद्वस्त्रपकृत्वा पितृतर्पणम् ॥ इति । निष्पीडयति यः पूर्व स्नानवस्त्रमर्पिते । निराशाः पितरो यान्ति शापं दत्वा सुदारुणम् ॥ न पूर्व तर्पणाद्वस्त्रं न चाम्भसि न पादयोः । शिलास्वधोदशं नैव द्विगुणं त्रिगुणं न वा ॥ एतेषु पीडयेद्वस्त्रं राक्षसी कुरुते क्रियाम् ॥ स्मृत्यन्तरात्- त्रिगुणीकृतवस्त्रं न पीडनीयं विचक्षणः । नीयं चतुर्दा तु न चाधोदशमम्बुनि ॥ इत्यादि । विधानपारिजाते- द्वादश्यां पञ्चदश्यां च सङ्क्रान्तौ श्राद्धवासरे । वस्त्रं निष्पीडयेन्नैव वस्त्रं क्षारेण योजयेत् ।। अथ जलदेवतार्चनमाह- "ब्राह्मवैष्णवरौद्रसावित्रमैत्रवारुणस्तल्लिङ्गमन्त्रैरर्चयेत् । ब्रह्म- णोऽयं ब्राह्मः । विष्णोरयं वैष्णवः । रुद्रस्यायं रौद्रः । सवितुरयं सा- - ·द्वितीयकाण्डे अष्टमी करिडका। - - वित्रः । मित्रस्यायं मैत्रः । वरुणस्यायं वारुणः । तल्लिङ्गः तेषां ब्रह्मा. दीनां लिङ्गं प्रकाशनसामर्थ्य तादृशैः मन्त्रैः तान् षोडशोपचारैः पञ्चो. पचारैर्वा पृथक् पृथक् अर्चयेत् पूजयेत् । योगी- ब्राह्मवैष्णवरौट्रैस्तु सावित्रैमैत्रवारुणैः । तल्लिङ्गैरेव मन्त्रैस्तानर्चयेत्सुसमाहितः ।। स्मृतिसारे- नै पुष्पं द्विधा कुर्यान्न भिन्द्यात्कलिकामपि । भेदश्च कलिकुन्दानां समानो ब्रह्महत्यया ॥ पुराणे- अपस्वग्नौ हृदये सूर्ये स्थाण्डिले प्रतिमासु च । षट्स्वेतेषु हरेः सम्यगर्चनं मुनिभिः स्मृतम् ॥ अग्नौ क्रियावतां देवो हृदि देवो मनीषिणाम् । प्रतिमास्वल्पबुद्धीनां योगिनां हृदये हरिः ॥ "अहश्र हसऽइत्यादित्यमुपस्थाय प्रदक्षिणीकृत्य दिशश्च देवताश्च नमस्कृत्योपविशेत्" इति सूत्रम् । "अदृश्रमस्य केतवो०, हसः शुचिषत्" । इति द्वाभ्यां ऋभ्यां मादित्यं सूर्य उपस्थाय प्रदक्षिणीकृत्य दक्षिणेनावृत्य दिशः प्राच्यादयः देवताश्च सन्निधानात्तासामेवाधिपतयः इन्द्रादयः तानपि मन्त्रान्तरान- भिधानात् चतुर्यन्तैः नाममन्त्रैरेव नमस्कृत्य तत उपविशेत् । तथा च योगी- ततोऽवलोकयेदक हसः शुचिषचा । स याति ब्रह्मणः सम स्नात्वेच्छेद्योऽनया अंपि॥ ततश्चापो नमस्कुर्यादिग्दिक्पालाष्टदेवताः ॥ इति । पाठक्रमेण ब्रह्मादिभ्यो जलदानपूर्वकं नमेदित्यर्थः । नम इति सर्वत्रानुषनः कार्यः । ततः किं कुर्यादित्याह "सं वर्चसेति मुखं वि. मृष्टे देवा गातुविद ऽइति विसर्जयेत्" इति सूत्रम् । “सं व्वसे"ति मन्त्रेणाञ्जलिना जलमादाय मुखं आस्यं विमृष्टे शोधयति । "देवा गा. सू० सं०१०२ ·८१० ससूत्रसंस्कारगणपती तुविद" इति मन्त्रेण कर्मानभूतान्देवान् संहारमुद्रया विसर्जयेत् स्वस्था. नं गमयेत् । तथा च शिवः- अधोमुखे वामहस्तेऽनुत्तानं दक्षहस्तकम् । क्षिप्ताङ्गुलीरकुलिभिः संयोज्य परिवर्तयेत् ।। एषा संहारमुद्रा स्याद्विसर्जनविधौ मता ॥ इति । "एष स्नानविधिरेष स्नानविधिः" इति सूत्रम् । एषः पूर्वोक्तः स्नानविषिः नित्यस्नानेतिकर्तव्यता। समाप्तिज्ञापनार्थी द्विरुक्तिः । हरि. हरमित्रैः प्रातःसन्ध्यावन्दनानन्तरं तर्पणमुक्तम् । तेषामयं ग्रन्थः "एवं तु तर्पणं प्रातःस्नानानन्तरं कार्यम् । तदा न कृतं चेन्मध्याह्रस्नानान- न्तरं कार्यम् । मध्याह्न मन्त्रैः स्नानं न कृतं चेत्तदाऽपरालादिषु स्नानं कृत्वा कार्यम् । “पूर्वाह्नो वै देवानां मध्यन्दिनो मनुष्याणां अप- रातः पितॄणा"मिति श्रुतिस्तर्पणव्यतिरिक्तविषया"। प्रातश्चैवं कृते तर्पणे मध्याहादिषु न कर्तव्यमेव । स्नानाङ्गतर्पणं तु बुधैः स्नानानन्तरं कार्यम् । प्रातः सध्यां समासाद्य द्विजस्तर्पणमाचरेत् । तत्र चेन्न कृतं तत्तु मध्यस्नानोत्तरं भवेत् ॥ कारिकायामिति । मध्यस्नानं मध्याह्नम्नानम् । गोपीनाथप्रभृति. भिस्तु मध्याह्रसन्ध्योत्तरकाले तर्पणमुक्तम् । इति श्रीप्रथमशाखीयरामकृष्णविरचिते पारस्करगृह्यसूत्रवि. वरणे संस्कारगणपतौ कातीयत्रिकण्डिकासूत्रोक्तस्नानसन्ध्यातर्प. णविधिः॥ अथ श्राद्धाङ्गतर्पणे विशेषः । प्रयोगपारिजाते- दर्श तिलोदकं पूर्व पश्चादद्यान्महालये । मातापित्रोः क्षये पूर्व न पश्चात्तु परेऽहनि । वगैकस्य क्षयो येषामन्येषां तु विवर्जयेत् ॥ वृद्धशातातपः पूर्व तिलोदकं दत्वा ह्यामश्राद्धं समाचरेत् । प्रत्यब्दे न भवेत्पूर्व परेऽहनि तिलोदकम् ॥ - ·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका । ८११ हारीतोऽपि क्षयाहं प्रकृत्याह- ततः परह्न कुर्वीत तर्पण पुरुषः सुधीः । तच्छेपैस्तिलदभैस्तु प्रातः स्नात्वा सुधासमम् ॥ गार्य:- परेयुः श्राद्धकन्मयों यो न तर्पयते पितॄन् । अतृप्ताः पितरस्तस्य शापं दत्वा बजन्ति ते ॥ स्नात्वा तीरं समासाद्य उपविश्य कुशासने । सन्तर्पयेपितृ पूर्वानस्नात्वा वस्त्रं च धारयेत् ॥ इदन्तु श्राद्धदेवताभूतपितृविषयम् । तेन नित्यतर्पणं बहुदैवत्यं श्रा. द्धदिने यथाकालं भवत्येव । अत एव-- निषद्धेऽपि दिने कुर्यात्क्षयाहे तिलतर्पणम् ॥ इति वचनं युज्यते नित्यतर्पणविषयत्वेन । अन्यथा क्षयाहे तर्पणमेव नास्तीति कुत्र प्रतिप्रसवः स्यादिति, उक्तं प्रयोगरत्ने नारायणभट्टैः । महालयश्राद्धे तु देवर्षिपितृतर्पणं कृत्वा श्राद्धं कुर्यात् । श्राद्धानन्तरं तु श्राद्धदेवताभुतपितृतर्पणमेव तर्पयेत् । क्षयाहे तु नित्यतर्पणं पूर्वमेव का. यम्, श्राद्धाङ्गभूततर्पणं द्वितीयदिने सन्धावन्दनारपूर्वमेव कार्यम् , शि. ष्टाचारात् । तथा विधानपारिजाते-- पक्षश्राद्धन्तु निर्वय तर्पणं स्यादिने दिने । सकृन्महालये दद्यात्परेऽहनि तिलोदकम् ॥ जीवमानः पिता यस्य माता यदि विपद्यते । मातुः श्राद्धं सुतः कुन्नि कुर्याच्छाद्धतर्पणम् ॥ इति संग्रहे । श्राद्धाङ्गतर्पणमित्यर्थः । वृद्धिश्राद्धादौ तु नास्त्येव-- वृद्धिश्राद्धे सपिण्डे च प्रेतश्राद्धे तथैव च । मासानुमासिकश्राद्धे न कुर्यात्तिलतर्पणम् ॥ इति गर्गोक्तेः । तीर्थप्राप्तौ तु स्वशाखोक्तं तर्पणं कुस्खा "देवा यक्षास्तथा नागा" इत्यादिपुराणोक्तमन्त्रैः देवान्सन्तर्प्य "सनकः सनन्दन"श्चेति ऋषीन्स- न्तर्य "अभिष्वाचास्तथा सौम्या" इति पितृतर्पणं च कुर्यादिति त्रि.

·८१२ ससूत्रसस्कारगणपती स्थलीसेतो उक्तम् । अथ यमतर्पणन्तु काम्यं दिनविशेष एव । तथा च वृद्धमनुः यां कश्चित्सरितं प्राप्य कृष्णपक्षे चतुर्दशी । यमुनां तु विशेषेण नियतो नियतेन्द्रियः ।। यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च । वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च ॥ औदुम्बराय दनाय नीलाय परमेष्ठिने । वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नमः । इत्येतैर्नाममन्त्रस्तु प्रणवादिनमोऽन्तकैः । तर्पयित्वा यमं देवं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥, स्कान्दे तु- कृष्णपक्षे त्रयोदश्यामङ्गारकदिनं यदि । तदा स्नात्वा शुभे तोये तर्पयेद्यमनामभिः ॥ इत्युक्तं यमतर्पणं वाजसनेयिनां नित्यम् , न तु काम्यम् , तत्सूत्रे नित्यत्वेन बोधनात् । इति यमतर्पणम् । अथ भीष्मतपणन्तु-कार्तिक शुक्ल कादशीप्रभृतिपञ्चसु माघशुक्ले. ऽष्टम्यादिषु च । इदं भीष्मतर्पणं जीवरिपतृकेणापि कर्तव्यम् । तथा च पाझे. जीवपितृकोऽपि कुर्वीत तर्पणं यमभीष्मयोः ॥ इति । तत्र मन्त्रः- वैय्याघ्रपादगोत्राय साङ्कृत्यप्रवराय च । गङ्गापुत्राय भीष्माय प्रदास्येऽहं तिळोदकम् ॥ अपुत्राय ददाम्येतज्जलं भीष्माय तर्पणम् ॥ इति भीष्मतर्पणम् । कालातिक्रमे तु- न कृतानि प्रमादाच्चत्प्रातःकर्माणि यानि च । रात्रावपि तु कार्याणि विना शौचं च तर्पणम् ॥ दिवोदिताः क्रियाः कार्या रात्रावपि यथाक्रमम् । विना सौरं चावगाहं ब्रह्मयज्ञश्च तर्पणम् ॥ भन्यच्च- ·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका । ८१३ - के चिद्रात्रावपि ब्रह्मयज्ञामच्छन्ति । "ग्रामे मनसा स्वाध्याय. मधीयीत दिवानक्तश्चे"त्यापस्तम्बविषयम् । तथा च- आचार्याः के चिदिच्छन्ति रात्रावपि हि तर्पणम् । तद्यजुःशाखिनामेव नान्येषान्तु विधीयते ॥ तत्तु रात्रौ यामपर्यन्तम् । तथा च धर्मप्रवृत्ती- रात्रौ प्रहरपर्यन्तं दिवा कर्माणि कारयेत् । अवगाहं च सौरञ्च ब्रह्मयज्ञं च वर्जयेत् ॥ अथ गृहस्नानं चतुर्विंशतिमतात् - आपः स्वभावतो मेध्याः किं पुनर्वह्नितापिताः । अत: सन्तः प्रशंसन्ति स्नानमुष्णोदवारिणा ।। यमः - आप एव सदा पूज्यास्तासां वनिर्विशेषतः । अतः सर्वेषु कालेषु उष्णापः पावनं स्मृतम् ।। पादौ प्रक्षालथेत्पूर्व मुखं यज्ञोपवीतकम् । द्विराचम्य कराभ्यान्तु धृत्वा दर्भान् शिखां स्पृशेत् ॥ प्राणायामं ततः कृत्वा काल ज्ञानं यथोदितम् । पूर्वोत्तरामुखो भूत्वा इत्थं स्नानं समाचरेत् ।। ( इति संस्कारगणपतौ स्नानसन्ध्याविधिः ॥) "इषेत्वे"त्यादि "खं ब्रह्मे"त्यन्तमन्त्राणां विवस्वान् ऋषिः सर्वाणि यजथंषि सर्वाणि च्छन्दासि प्रजापतिर्देवता स्नाना- दिसर्वकर्मसु विनियोगः" इति ऋष्यादिकं छात्रैः पठेत्- अविदित्वा तु यः कुर्याधजनाध्यापने ततः । होममन्तर्जलादीनि तस्य चाल्पफलं भवेत् ।। इति वचनात् । अविदित्वा आर्षादिकमित्यर्थः । प्रतिमन्त्रं चार्षादिक पठनीयमिति । अथ प्रयोगः। तत्रादौ स्नानोपकरणाहरणम् । ततो नद्यादेजेल. समीपगमनम् । तत्र प्रक्षालितदेशे स्नानोपकरणस्थापनम् । मृजलाभ्यां ·ससूत्रसंस्कारगणपती -- . पादौ प्रक्षाल्य पाण्योः प्रक्षालनम् । कुशोपग्रहपवित्रधारणम् । गायव्या "मा नस्तोक'इति मन्त्रेण वा शिखैकदेशबन्धनम् । तृष्णी जूटिका. बन्धनं च । “मानस्तोक इति मन्त्रस्य कुत्सऽऋषिजगतीच्छन्दः एक रुद्रो देवता शिखाबन्धने विनियोगः । ॐ मा नस्तोके हवामहे" ऊद्धकेशि ! विरूपाक्षि ! मांसशोणितमोजने! । तिष्ठ देवि ! शिखामध्ये चामुण्डे ! चापराजिते! ॥ इति पक्षान्तरे । ततो यज्ञोपवीतप्रक्षालनम् । आचमनं प्राणायामत्रयं कालज्ञानम् । तद्यथा "अत्र पृथिव्यां जम्बूद्वीपे भारतवर्षेऽमुक क्षेत्रे- ऽमुकस्मिन् देशे अद्य श्रीब्रह्मणो द्वितीये परार्दै श्वेतवाराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरे कलियुगे प्रथमचरणेऽमुकवत्सरेऽमुशायनेऽमुकों अमुकमासे अमुकपक्षे अमुकतिथावमुकनक्षत्रेऽमुकवासरेऽमुझयोग ऽमुकमुहूर्ते नित्यस्नानमहं करिष्ये" इति कालज्ञानम् । “उरु हीत्यस्य शुनःशेपर्षिः त्रिष्टुप्छन्दः वरुणो देवता तोयाभिमन्त्रणे विनियोगः । "ॐउरुही."ति तोयाभिमन्त्रणम् । “ये ते शतं विश्वा. मित्र ऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः वरुणो देवता तोयावर्त्तने विनियोगः । ॐ ये ते शतं वरुण ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता महान्तः। ते- मिनोंऽअद्य सवितोत विष्णुर्विश्वे मुश्चन्तु मरुतः स्वः स्वाहे"ति हस्तेन तोयावर्त्तनम् । “सुमित्रिया दुर्मित्रिया द्वे यजुषी प्रजापतिर्क- पिः आपो देवताः आद्यस्य जलाञ्जलिग्रहणे द्वितीयस्य द्वेष्यं प्रत्य- पां निषिश्चने विनियोगः । “ॐमुमि० सन्स्वि"ति जलाञ्जलिं गृही. त्वा "ॐदुमि द्विष्म" इत्यनेन द्वेष्यं प्रति निषिञ्चेत् । ततो मृदन्त्रेधा विभज्य भागमादाय मृज्जलाभ्यां कट्यादीनां त्रिस्त्रिः प्रक्षालनम् । आच. मनम् "उदकाय नमः" इति तीर्थोदकनमस्कारः। "इदं विष्णुरिति मेधातिथिऋषिः गायत्रीच्छन्दो विष्णुर्देवता मृदाङ्गालम्भने विनि. योगः। ॐइदं वि०सुरे” इति मृदाऽङ्गालम्भनम् । ततः शनैर्नाभिमात्रं जलं प्रविश्य केशान्द्विधा कृत्वा कर्णी नासां च निरुद्धय । "आपो. ऽअस्मा"निति सूर्याभिमुखो मज्जेत् । “आपोऽअस्मानिति हवि.

·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका। ८१५ निऽऋषिः त्रिष्टुप् छन्दः आपो देवता मज्जने विनियोगः। ॐआ. पोऽअस्मा० देवीः । उदिदाभ्यऽइति प्रजापतिषिः यजुश्छन्दः आपो देवता: अप्सु मज्जने विनियोगः। ॐउदिदाभ्यः० एमि" इत्युन्मज्जनं पुनस्तृष्णीं निमज्ज्योन्मज्जनम् । आचमनम् । "मानस्तोक इति कुत्तऋषिः जगतीच्छदः एकरुद्रो देवता गोमयेनाङ्गविलेपने वि० । ॐमान हवामहे" इति गोमयनाङ्गविलेपनम् । उदकोपस्पर्शनम् । "इमं मे तत्वा यामीत्यनयोः शुनःशेषऽऋषि: आद्याया गायत्रीच्छन्दः द्वितीयायास्त्रिष्टुप् छन्दः वरुणो देवता, त्वन्नोऽअग्ने सत्वन्नोऽअग्नऽइय. नयोमिदेव ऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः अग्नीवरुणो देवते, माप इति प्रजा पतिऋषिः यजुः हृदयशुलं देवता, धान्नोधानऽइति प्रजापतिऋषिः अनवसाना गायत्री वरुणो देवता, उदुत्तमं शुनाशेपऽ ऋषिः त्रिष्टु. पूछन्दः वरुणो देवता, मुश्चन्विति आथर्वणो भिषक अनुष्टुप् ओषधयो देवताः, अवभृथेति प्रजापतिः यजुः यज्ञो देवता सर्वेषा. मभिषिश्चने विनियोगः। ॐइमम्मे चके । तत्वा० मोषीः । त्वन्नो ध्यस्मत् । स त्वन्नो० एधि । मापो० यदा० मुश्च । इदुत्तमं० स्याम । मुश्चन्तु मा किल्विषात् । अवभृ० स्पाहि" इत्यष्टभिर्मन्त्रैरञ्जलिना मस्त के जलं प्रक्षिपेत् । ततस्तूष्णीं निमज्ज्योन्मज्ज्याचम्य सोदकैर्दभैः पावयेत् । "प्रणवस्य ब्रह्मर्षिगायत्रीच्छन्दः परमात्मा देवता, व्याहृतीनां प्रजापतिषिर्गायत्र्युष्णिगनुष्टुप्छन्दांसि अग्निवायुसूर्याः, गायत्री मन्त्रस्य विश्वामित्रऽऋषिः गायत्रीच्छन्दः सविता, आपोहिष्ठति तृचस्य सिन्धुद्वीप ऋषिः गायत्रीच्छन्दऽआपो देवता, इदमापः प्रजापतिऋषिः अनुष्टुप्छन्दः आपो, हविष्यतीरिति प्रजापति. ऋषिः अनुष्टुप्छन्दः आपो यजमानोऽध्वरः सूर्यश्च दे०, देवीराप इति द्वयोः प्रजापतिः पतिः आद्यस्यापा द्वितीयस्याध्य, अपा देवा वरुणः त्रिष्टुबग्नेः, द्रुपदादिवेति प्रजापत्यविसरस्वत्य ऋषयः अनुष्टु० आपो; शान्नो देवीरिति दध्यङ्ङाथर्वणः गायत्री शनि, अपारसमिति बृहस्पतिरिन्द्रश्च० अनुष्टुप्छन्दो रसो०, अपो देवी ·८१६ सस्त्रसंस्कारगणपती रुपसृजेति सिन्धुद्वीपः न्यसारिणी बृहती आपो०, पुनन्तु मेति द्वयोः प्रजापत्यश्विसरस्वत्यः, अत्र पितरो अग्न आयुषि वैखा- नसः गायत्री अग्निा, पुनन्तु मा देव प्रजापत्यश्विसरस्वत्यः अनु. ष्टुप देवजना धीश्च भूतानि जातवेदाश्च दे०, पवित्रणेत्यादीनां चतुर्णा प्रजापत्यविसरस्वत्यः, पञ्चम्या गायत्री० अनिर्दे, षष्ठया गायत्री अनिब्रह्म च, सप्तम्या गायत्री सोमो, अष्टम्या गायत्री सविता देवता, चित्पतिर्मा व्वाक्पतिर्मा देवो मेति त्रयाणां प्रजा. पतिः यजूंषि आययोः प्रजापतिर्दे० तृतीयस्य सविता, सर्वेषां पा. वने विनियोगः। एभिः पावयित्वा पुनरोङ्कारेण व्याहृतिभिर्गायच्या च पावयेत् । तत्रैवं प्रयोगः "ॐ भूः पुनातु । ॐ भुवः पुनातु । ॐ स्वः पुनातु । ॐ तत्स० यात् सर्वं पुनातु। आपो०क्षसे । यो तरः। तस्मा० चनः । इदमाप० हसः। मुश्चन्तु०षात्" एवं क्रमेण पावयित्वा तत्कुशा. परित्यज्य, ततः पुनः "इमं मे बरुणे"त्यष्टमिरञ्जलिनाऽभिषिञ्चत् । ततो ऽधमर्षणं "ऋतञ्च सत्यश्चेत्यधर्मण ऋषिः अनुष्टुप्छन्दः भावभृत्तो देवता अन्तर्जले जपे वि०" । अथवा द्रुपदादिवेति प्रजापत्यशि सरस्वत्यः आपो दे० अन्तर्जले जपे०" । अथवा “आयङ्गौरित्यस्य सार्पराज्ञीति ऋषिः गायत्री अग्निर्दे० अन्तर्जले जपे वि०" प्राणायाम वा त्रिरावर्तयेत् । विष्णोः स्मरणं वा कुर्यात् । ततस्तूष्णीं त्रिर्मज्जनम् । स्नानाङ्गतर्पणम्-आश्वलायनः- स्नानाङ्गतर्पणं कृत्वा यक्ष्मणे जलमाहरेत् । "यन्मया दुषितं तोयं मलैः शारीरसम्भवैः ।। तस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं यक्ष्मैतचे तिलोदकम्" ॥ इति । ॐ ब्रह्म दयो देवास्तृप्यन्ताम् । ॐभूर्देवास्तृप्यन्ताम् । ॐ भु. वर्देवास्तप्यन्ताम् । ॐबर्देवास्तृप्यन्ताम् । ॐ भूर्भुवः स्वर्देवा स्तृप्यन्ताम्" । यज्ञोपवीतं कण्ठे कृत्वा "ॐ सनकादिकद्वैपाय- नादयो ऋषयस्तृप्यन्ताम् । ॐ भूः ऋषयस्तृप्यन्ताम् । ॐभुवः ऋषयस्तृप्यन्ताम् । ॐ स्वः ऋषयस्तृप्यन्ताम् । ॐ भूर्भुवः स्वः .

·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका। ८९७ ऋषयस्तृप्यन्ताम्"। अथापसव्यम् । "ॐ कन्यवाउनलादयः स्तृप्यन्ताम् । ॐ भूः पितरस्कृप्यन्ताम् । ॐ भुवः पितरस्कृप्य. न्ताम् । ॐ स्वः पितरस्तृप्यन्ताम् । ॐ भूर्भुवः स्वः पितरस्तृप्य- न्ताम् ।" सव्यम् । आचमनं कुर्युः । "यन्मया दृषितं तोयं शारीरमकसम्भवम् । तस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं यक्ष्मैतत्ते तिलोदकम् ॥" इत्यनेन अञ्जलिना जलं स्थले क्षिपेत् । "लतागुल्मेषु क्षेषु पितरो ये व्यवस्थिताः । ते सर्वे तृप्तिमायान्तु पयोत्सृष्टै शिखोदकैः ॥" इत्यनेन शिखोदकं बहिः क्षिपेत् । इति स्नानविधिः। ततो ज. लाहहिनिर्गमनम् । वस्त्रपरिधानम् । मृदाद्भिश्चोरू करौ प्रक्षाल्य ललाटे यथाविधि तिलककरणम् । पवित्रोपग्रहः । आचमनम् । "केशव, ना. रायण, माधव, गोविन्द, विष्णु, मधुसूदन, त्रिविक्रम, वामन, श्रीधर, हृषीकेश, पद्मनाभ, दामोदर, सङ्कर्षण, वासुदेव, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, पुरुषोत्तम, अधोक्षज, नृसिंह, अच्युत, जनार्दन, उपे- न्द्र, हरि, कृष्णाय नमः । मनो मनः । वाक् वाक् । पाणः प्राणः। चक्षुश्चक्षुः । श्रोत्रं श्रोत्रम् । नाभिः । हृदयम् । कण्ठः । शिरः । शिखा । बाहुभ्यां यशोबलम् । अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा । यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥ ममोपात्तदुरितक्षयार्थ ब्रह्मावाप्त्यै प्रातः सन्ध्योपासनमई करिष्ये । ॐकारस्य ब्रह्माऋषिः गायत्रीच्छन्दः अग्निदेवता सर्वकारम्भे विनियोगः । ॐ पृथिव्या मेरुपृष्ठ ऋषिः कूर्मों देवता सुतलं छन्दः आसनोपवेशने विनियोगः । पृथ्वि ! त्वया धृता लोका देवि ! त्वं विष्णुना धृता । त्वं च धारय मां देवि ! पवित्रं चासनं कुरु" ॥ सू० सं० १०३ ·ससूत्रसंस्कारगणपती गायच्या वामजूटिकाबन्धनम् । दक्षिणजटिकाबन्धने मन्त्रः- "ऊर्ध्वकेशि ! विरूपाक्ष ! मांसशोणितभोजने ! । तिष्ठ देवि ! शिखामध्ये चामुण्डे ! चापराजिते ! ॥" अथाभिषेकः । “ॐ भूः पुनातु । ॐ भुवः पुनातु । ॐ स्वः पुनातु | ॐ महः पुनातु । ॐ जनः पुनातु। ॐ तपः पुनातु । ॐ सत्यं पुनातु । ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॐ सर्व पुनातु" । अथ न्यासाः । “ॐ भूः अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ भुवः तर्जनीभ्यां नमः । ॐ स्वः मध्यमा. भ्यां । ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं अनामिकाभ्यां० । ॐ भर्गो देवस्य धीमहि कनिष्ठिकाभ्यां नमः । ॐ धियो योनः प्रचोदयात् करत. लकरपृष्ठाभ्यां नमः। ॐ भूः हृदयाय नमः । ॐ भुवः शिरसे स्वाहा । ॐ स्वः शिखायै वषट् । ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं कवचाय हुम् । ॐ भर्गो देवस्य धीमहि नेत्रत्रयाय वाषट् । ॐ धियो यो नः प्रचोदयात् अस्त्राय फट ।" अथावाहनम्- "गायत्री व्यक्षरां बाळां साक्षसूत्रकमण्डलुम् । रक्तवस्त्रां चतुर्वक्त्रां हंसवाहनसंस्थिताम् ॥ ऋग्वेदेन कृतात्सङ्गां दिव्याभरणभूषिताम् । ब्रह्माणी ब्रह्मदैवत्या ब्रह्मलोकनिवासिनीम् ।। आवाहयाम्यहं देवीमायान्ती सूर्यमण्डलात् । आगच्छ वरदे ! देवि ! व्यक्षरे ! ब्रह्मवादिनि !॥ गायत्रि ! च्छन्दसा मातब्रह्मयोनिर्नमोऽस्तु ते ॥" अथ प्राणायामः । “प्रणवस्य परब्रह्म ऋषिः देवीगायत्री. च्छन्दः परमात्मा देवता सप्तव्याहृतीनां विश्वामित्रजमदनिभरद्वा. जगौतमात्रिवसिष्ठकश्यपा ऋषयः अनुष्टुप्छन्दः अग्निवायुसूर्या देवताः तत्सवितुरित्यस्य विश्वामित्र ऋषिः गायत्रीच्छन्दः सूर्यो देवता, आपोज्योतिरिति परमेष्ठी ऋषिः अनुष्टुप्छन्दः प्रजाप. तिर्देवता सर्वेषां प्राणायामे विनियोगः। ॐ नमो भगवते वासु ·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका। ८१९ प देवाय" । आत्मनः समन्तात्प्रदक्षिणमुदकं प्रक्षिप्य "ॐ भूः ॐ भुवः ॐ स्वः ॐ महः ॐ जनः ॐ तपः ॐ सत्यं ॐ तत्सवितु० प्रचोदयात् । आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम्" । एवं त्रिः। अथाचमनम् । “सूर्यश्च मेति नारायण ऋषिः अनुष्टुप्छन्दः परमात्मा देवता आचमने विनियोगः । ॐ सूर्यश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युकृतेभ्यः पापेभ्यो रक्षन्ताम् । यद्राच्या पापमका. मनसा वाचा हस्ताभ्याम् । पयामुदरेण शिश्ना रात्रिस्तदवलु म्पतु यत्किञ्च दुरितं मयि इदमहं माममृतयोनौ सूर्ये ज्योतिषि जु. होमि स्वाहा" ततो द्विरा चमनम् । अथ मार्जनम् । "आपो हि ष्ठेति तिसृणां सिन्धुदीप ऋषिः गायत्रीच्छन्दः आपो देवता मार्जने वि. नियोगः । ॐ आपोहिष्ठा मयोभुवा" पादयोः । “ॐ ता न ऊर्जे दधातन" मस्तके । “ॐ महे रणाय चक्षसे" हृदि । “ॐ यो वः शिवतमो रस" हृदि । “ॐ तस्य भाजयतेह नः" पादयोः । ॐ उशतीरिव मातर" मस्तके । "ॐ तस्मा अरङ्गमाम वः" मस्तके । "ॐ यस्य क्षयाय जिन्वथ" हृदि । "ॐ आपो जनयथा च नः" पादयोः । “सुमित्रिया दुर्मित्रिया इति द्वयोः प्रजापतिऋषिः यजुः श्छन्दः आपो देवता जलादानक्षेपयोर्विनियोगः । ॐसुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु" जलं गृहीत्वा “ॐदुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु यो. ऽस्मान्द्वेष्टि यश्च व्वयन्द्विष्मः" जलं त्यजेत् । “द्रुपदादिवेति कोकि- लराजपुत्र ऋषिः अनुष्टुप्छन्दः आपो देवता अघमर्षणे विनियो. गः। ॐ द्रुपदादिव मुमुचानः स्विन्नः स्नातो मलादिव । पूतं पवित्रेणेवाज्यमापः शुन्धन्तु मैनसः ।" इत्यनेन जलमाघ्राय त्यजेत् । "ऋतश्चेत्यस्याघमर्षण ऋषिः अनुष्टुप्छन्दः भाववृत्तो देवता अघमर्षणे विनियोगः। ॐ ऋतश्च सत्यश्चाभीद्धात्तपसोऽध्यजायत। ततो रायजायत । ततः समुद्रो अर्णवः । समुद्रादर्णवादधि संवत्सरो अजायत । अहोरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिषतो वशी। सूर्योचन्द्रमसो धाता यथा पूर्वमकरपयत् । दिवश्व ·८२० लसूत्रसस्कारगणपती पृथिवीश्चान्तरिक्षमथो स्वः" । अथार्घ्यदानम् । ॐकारस्य ब्रह्मा ऋषिर्गायत्रीच्छन्दः परमात्मा देवता भूर्भुवःस्वरिति तिमृणां प्रजापतिऋषिः : गायत्र्युष्णिगनुष्टुप्छन्दांसि अग्निर्वायुः सूर्यो देवताः तत्सवितुरिति विश्वामित्र ऋषिः गायत्रीच्छन्दः सविता देवता सूर्यादाने विनियोगः। ॐ भूर्भुवः स्वः ॐ त. स० प्रचोदया"दिति सूर्याभिमुखो भूत्वा तिष्ठन् सपुष्पं जलं प्र. क्षिपेत् । एवं त्रिः। "निर्गच्छ देवि ! शीघ्रन्त्वं गायत्रि ! शक्तिरूपिणि । इदमध्यं मया दत्तं दुष्टदत्यवधं कुरु ॥" इति मन्त्रेण चतुर्थाधः । ततः- "आगच्छ देवि ! शीघ्रन्त्वं गायत्रि ! ब्रह्मरूपिणि!। जपानुष्ठानसिद्ध्यर्थं प्रविश्य हृदयं मम ।। ॐअसावादित्यो ब्रह्म" इति आत्मनः प्रदक्षिणी कृत्याचम्य । अथ सूर्योपस्थानम् । "उद्यमित्यस्य हिरण्यस्तूप ऋषिः गायत्री ग्छन्दः सूर्यो देवता उदुत्यमिति प्रस्कण्व ऋषिः गायत्रीच्छन्दः सूर्यो देवता चित्रमित्यस्य कौत्स ऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः सूर्यो देवता तच्चक्षुरित्यस्य दध्यङ्ङाथर्वण ऋषिः पुरउष्णिक् छन्दः सूर्यो दे. वता सूर्योपस्थाने विनियोगः । ॐ उद्यन्तमसस्परि स्वः पश्यन्तऽ. उत्तरम् । देवन्देवत्रा सूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तमम् ॥ उदुत्यञ्जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः। दृशे विश्वाय मूर्यम् ॥ चित्रन्देवानामुदगादनी कञ्चक्षुम्मित्रस्य वरुणस्यानेः। आमा द्यावापृयिवी ऽअन्तरिक्ष सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ॥ तचक्षुर्देवहितम्पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत् । पश्येम शरदः शतञ्जीवेम शरदः शत शृणुयाम शरदः शतम्पबवाम शरदः शतमदीनाः स्याम शरदः शतम्भूयश्च शरदः शतात्" इत्युप. स्थाय "गायच्या गायत्रीच्छन्दो विश्वामित्र ऋषिः सविता देवता अग्निर्मुखं ब्रह्मा शिरः विष्णुहृदयं रुद्रः कवचं पर- मात्मा शरीरं श्वेतवर्णा सांख्यायनसगोत्रा सांख्यायनकात्या- ·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका। ८२१ यनगाायणेति त्रिप्रवरा षट्स्वरा सरस्वती जिहा पिङ्गाक्षी पृथ्वी नाभिः द्विशः कुक्षी पातालचरणौ चन्द्रसूर्यों चक्षुषी श्रुतिः कर्णों त्रिपदा गायत्री अशेषपापक्षयार्थं गायत्रीजपे विनियोगः" । अथ मुद्राः "सुमुखं १ सम्पुटं चैव २ विततं ३ विस्तृतं तथा ४ । द्विमुखं ५ त्रिमुखं चैव ६ चतुः ७ पञ्चमुखं ८ तथा ।। षण्मुखा ९ धोमुखं चैव १० व्यापकालिक ११ तथा । शकटं १२ यमपाशं च १३ ग्रन्थितं १४ चोन्मुखोन्मुखम् १५ ॥ प्रलम्बं१६ मुष्टिक१७ चैव मत्स्यः१८ कूर्मो १९ वराहकम् ३० सिंहाक्रान्तं२१ महाक्रान्तं २२ मुद्रं२३ पल्लवं तथा२४ ॥ एता मुद्रा न जानति गायत्री निष्फला भवेत् । एता मुद्रा विजानाति गायत्री सफला भवेत् ॥" अथ ध्यानम्- "मुक्ताविद्महेमनीलधवलच्छायमुखैस्त्रपक्षरै- युक्तापिन्दुनिबद्धरत्नमुकुटा तत्वार्थवर्णात्मिकाम् । गायत्रीं वरदाभयाङ्कुशकशाः शुभ्रं कपालं गुणं शङ्ख चक्रमथारविन्दयुगलं हस्तैर्वहन्तीं भजे ॥" अत्र गायत्रीजपः । अष्टोत्तरसहस्रं १००८ अष्टोत्तरशतं वा १०८ अष्टाविंशतिर्वा २८ । जपानन्तरं अष्टौ मुद्राः प्रदय । "मुरमि १ निं २ योनिश्च ३ मत्स्या ४ कूर्मो ५ ऽथ पङ्कजम् ६ लिङ्ग ७ निर्वापणं चैव ८ अष्ट मुद्राः प्रकीर्तिताः ।। ॐ देवा गातुविदो गातुं वित्वा गातुमित । मनसस्पत इमन्देव यज्ञ५ स्वाहा व्वाते धाः" इतिमन्त्रं पठित्वा "अष्टोत्तरशतसंख्या. केन गायत्रीजपेन श्रीसूर्यनारायणः प्रीयताम् । विश्वतश्चक्षुरिति विश्वकर्मा भौवन ऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः विश्वकर्मा देवता सूर्यप्रद- क्षिणे विनियोगः । ॐ विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतो मुखो विश्वतोबाहु. रुत विश्वतस्पात् । सम्बाहुभ्यां धमति सम्पतत्रैर्यावाभूमी जनय. न्देव ऽएक:"॥

·८२२
ससूत्रसंस्कारगणपती
-
इति प्रदक्षिणीकृत्य
"एकं चक्रं रथे यस्य दिव्यः कनकभूषितः ।
स मे भवतु सुप्रीतः पद्महस्तो दिवाकरः ॥"
अथ विसर्जनम्-
"उत्तमे शिखरे जाता भुम्यां पवतमूर्द्धनि ।
ब्राह्मणेभ्योऽभ्यनुज्ञाता गच्छ देवि! यथासुखम् ॥
आकाशात्पतितं तोयं यथा गच्छति सागरम् ।
सर्वदेवनमस्कारः केशवं प्रति गच्छति ॥
ॐप्राच्य दिशे इन्द्राय नमः । आग्नेय्य दिशे अग्नये नमः ।
दक्षिणायै दिशे यमाय नमः। नैऋत्य दिशे नैर्ऋतये नमः । पश्चि.
मायै दिशे वरुणाय नमः । वायव्य दिशे वायवे नमः। उदीच्यै
दिशे कुबेराय नमः । ईशान्य दिशे ईश्वराय नमः । ऊर्धायै दिशे
ब्रह्मणे नमः। अधरायै दिशे अनन्ताय नमः। गायव्यै नमः।
सावित्यै नमः । सरस्वत्यै नमः । अमुकगोत्रोत्पन्नोऽहं अमुकाव.
रान्वितोऽहं अमुकशा ब्राह्मणोऽहं भो अग्ने ! अभिवादयामि ।
भो सूर्य ! अभिवादयामि । भो वरुण ! अभिवादयामि । भो आ.
चार्य ! अभिवादयामि" ॥ इति प्रातः सन्ध्या ।
मध्याह्नसन्ध्या प्रातः सन्ध्यावत् । अत्रावाहनाचमनयोर्विशेषः ।
भावाहनम् ।
"सावित्री युवतीं शुक्लां शुक्लवस्त्रां त्रिलोचनाम् ।
त्रिशूलिनी वृषारूढां रुद्राणी रुद्रदैवताम् ॥
आवाहयाम्यहं देवीमायान्ती सूर्यमण्डलात् ।
आगच्छ वरदे ! देवि ! यक्षरे ! रुद्रवादिनि !।
सावित्रि ! च्छन्दसां माता ! रुद्रयोने ! नमोऽस्तुते ॥"
अथाचमनम् । "आपः पुनन्त्वित्यस्य कश्यप ऋषिः अनुष्टुप्
छन्दः आपा देवता आचमने विनियोगः । ॐआपः पुनन्तु पृथि.
वीं पृथ्वी पूता पुनातु माम् । पुनन्तु ब्रह्मणस्पतिब्रमपूता पुनातु

·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका । ८२३ माम् । यदुरिछष्ठमभोज्यं यद्वा दुश्चरितं मम । सर्व पुनन्तु मामा. पोऽसताञ्च प्रतिग्रह स्वाहा" । अन्योऽपि विशेषः । सूर्योपस्थाने यथा सूर्यायाधं दद्यात् । तद्यथा “ॐकारस्थ ब्रह्मा ऋषिः गायत्री च्छन्दः परमात्मा देवता भूर्भुवः स्वरिति तिसृणां प्रजापतिऋषिः गायव्यु. ठिणगनुष्टुप्छन्दामि आग्नर्वायुः सूर्य देवता तत्सवितुरिति विश्वामित्र ऋषिः गायत्रीच्छन्दः सविता देवता सूर्यायादाने विनियोगः ॥ ॐभूर्भुवः स्वः तत्सवि०"दित्यादि सूर्याभिमुखो भूत्वा तिष्ठन् सपुष्पं जलेऽयं प्रक्षिपेत् । “ॐ उद्यमिति प्रकण्व ऋषिः अनुष्टुप्छन्दः सूर्यो देवता उदुत्यमित्यस्य प्रस्कण्व ऋषिः उष्णि. क्छन्दः सूर्यो देवता । ॐ कारस्य ब्रह्मा ऋषिः गायत्रीच्छन्दः परमात्मा देवता। भूरिति प्रजापतिऋषिः गायत्रीच्छन्दः अग्नि- देवता । भुवरिति प्रजापतिऋषिः उष्णिक्छन्दः वायुर्देवता । स्व- रिति प्रजापतिऋषिः अनुष्टुप्छन्दः सूर्यो देवता । तत्सवितुरिति विश्वामित्र ऋषिः गायत्रीच्छन्दः सविता देवता । बिभ्राडित्यस्य विभार्य ऋषिः जगतीच्छन्दः सूर्यो देवता। उदुत्यं तिस्रः प्रस्क- व: गायत्री । तं प्रत्नथाऽवत्सारकश्यपाषी जगतीच्छन्दः देवता । अयं वेनस्त्रिष्टुप्सूर्यः। चित्रन्देवानां कुत्स आङ्गिरस ऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः सूर्यो देवता । आ नो गस्त्या, यदद्य कच्च. सुतकक्षौ । तरणिः प्रस्कण्वः । तत्सूर्यस्य द्वे कुत्सः । वमहान्द्वे जमदग्निहतीमतोबृहत्यौ। श्रायन्त इव नृमेधो बृहती। अद्यादेवाः कुत्सः। आकृष्णेन हिरण्यस्तूप आङ्गिरसः त्रिपदानां गायत्री. च्छन्दः अन्यासामनुक्तानां त्रिष्टुपू । सर्वासां सूर्यो देवता । सह- सशीर्षेति षोडशची नारायण ऋषिः पञ्चदशानामनुष्टुप् छन्दः षोड. श्यास्त्रिष्टुप् सर्वासां सूर्यो देवता। यज्जाग्रत इति षडर्चस्य शिव- सङ्कल्प ऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः मनो देवता । उपस्थाने विनि. योगः। मण्डलब्राह्मणस्य विवस्वानृषिः वायुर्देवता उपस्थाने विनियोगः"। एतैरुपस्थाय प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्य दर्भेषूपविशेत् ।

·८२४
सस्त्रसंस्कारगणपती
.
वृद्धमनुः-न मातनं प्रदोषश्च सन्ध्याकालो विपद्यते ।
मुख्यकल्पोऽनुकल्पश्च सर्वस्मिन्कर्मणि स्मृतः ॥
प्रातःसन्ध्यां सनक्षत्रां मध्यमां स्नानकर्मणि
सादित्या पश्चिमा सन्ध्यामुपासीत यथाविधि ॥
इति मुख्यकालः । स्नानकर्मणीति मध्याह्नस्नानानन्तरमित्यर्थः ।
गौणकालस्तु स्मृतिसारे-
उदयात्माक्तनी सन्ध्या घटिकात्रयमुच्यते ।
सायं सन्ध्या विघटिका अस्तादुपरि भास्वतः ॥
दक्षः-अध्यर्द्धयामादासायं सन्ध्या माध्याहिकीर्यते ।
अर्ध्यप्रदानतः पूर्वमुदयेस्तमयेऽपि वा ।
गायत्र्यष्टशतं जप्यं प्रायश्चित्तं द्विजन्मभिः ।
कात्यायनस्तु-सन्ध्याकाले व्यतिक्रान्ते जपं कुर्यात्पुनमनः ।
ऋचं वाचं चं जप्त्वा ततः सन्ध्यामुपासयेत् ॥
योगीशः-सर्वावस्थोऽपि यो विप्रः सन्ध्योपासनतत्परः।
ब्राह्मण्याच्च न हीयेत अन्यजन्मगतोऽपि वा ॥
यावन्तोऽस्यां पृथिव्यान्तु विकमस्था द्विजातयः ।।
तेषां हि पावनार्थाय सन्ध्या सृष्टा स्वयम्भुवा ।
स्नानं सन्ध्यां त्यजन् विप्रः सप्ताहाच्छूद्रतां व्रजेत् ॥
तस्मात्स्नानं च सन्ध्यां च सूतकेऽपि न सन्त्यजेत् ॥
स्मृतिमारे-अशक्ती निर्जले देशे मृतौ जाते च सूतके ।
जपेच्च मानसी सन्ध्यां कुशवारिविवर्जिताम् ॥ इति ।
तद्यथा-सन्ध्यायां मनसा शत्त्या मन्त्रानुचारयेट्विजः ।
प्राणायाम विना सर्वा नाड्यः प्राणानियम्य च ।
मार्जनादिभवेत्सर्व न वा कार्य हि मार्जनम् ॥
उच्चार्य वाचा गायत्रीं दद्याद_अलीनपि ।
अष्टाविंशतिकृत्वोऽत्र गायत्री मनसा जपेत् ॥ इति ।
दर्भेषूपवेशनानन्तरं पाणिभ्यां दर्मानादाय "इषे त्वादि खं ब्रह्मा-

·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका । । न्तस्य विवस्वानृषिः वायुर्देवता गायव्यादीनि च्छन्दांसि ब्रह्मय. ज्ञजपे विनियोगः" । इत्यष्यादिकं च स्मृत्वा प्रणवव्याहृतिगायत्रीपू. वकं ययाशक्ति ब्रह्मयज्ञं कुर्यात् । अनध्यायेऽल्पं पठेदेवं पर्वण्यल्पतरम् । "नास्ति तेष्वप्यनध्याय" इति स्मरणात् । "इति विद्यातपोयोनिरयोनिर्विष्णुरीडितः । वाग्यज्ञेनार्चितो देवः पीयतां मे जनाईना" ॥ इति समाप्य। तान् दर्भानुत्तरतो निरस्याचामेत् । तथा च मनुः- कुशानुतरतः क्षिप्त्वा यथाचमनमाचरेत् ॥ इति । अथ स्थलतर्पणम् । तद्यथा-भूमौ प्रागग्रान् कुशानास्तीर्य तत्र प्रागग्रेषु सुरान् दक्षिगाग्रेषु च पितॄन्मन्त्रैरावाहयेत् तर्पयेच्च । अथवा आवाहनपूर्वकं तर्पणमस्वेव कुर्यात् । तत्र "विश्वे देवास आगतेति द्वयोः प्रजापतिऋषिः गायत्रीच्छन्दः विश्वेदेवा देवताः जपे विनि. योगः । ॐ विश्वे देवास० ध्वम्" । २ । ततोऽपसव्यं - कृत्वा दक्षिणा भिमुखः "उशन्तस्त्वत्यस्य प्रजापत्यश्विसरस्वत्य ऋषयः गायत्री. च्छन्दः पितरो देवता: आयन्तु न इत्यस्य शङ्ख ऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः पितरो देवता आवाहने विनियोगः" । ततः यज्ञोपवीती प्रामुखः नव सप्त पञ्च त्रीवा कुशान् समुलानच्छिन्नानान्दक्षिणपाणिनाss. दाय सशुक्लतिलोदकेन वाञ्जलिं देवतीर्थन पूरयित्वा जलं क्षिपेगोशृङ्गमा- त्रमुद्धृत्य देवतीर्थेन च प्रागगर्दभैजेलमध्ये जलं क्षिपेत् । तद्यथा- "ॐ ब्रह्मा तृप्यताम् । ॐ विष्णुस्तृप्यताम् । ॐ रुद्रस्तृप्यताम् । ॐ प्रजापतिस्तृप्यताम् । ॐ देवास्तृप्यन्ताम् । ॐ छन्दासि तृप्यन्ताम् । ॐ ऋषयस्तृप्यन्ताम् । ॐ पुराणाचार्यास्तृप्यन्ताम् । ॐ गन्धर्वास्तृप्यन्ताम् । ॐ इतराचार्यास्तृप्यन्ताम् । ॐ सम्ब- सरः सावयवस्तृप्यताम् । ॐ देव्यस्तृप्यन्ताम् । ॐ अप्सर- सस्तृप्यन्ताम् । ॐ देवानुगास्तृप्यन्ताम् । ॐ नागास्तृप्यन्ताम् । ॐ सागरास्तृप्यन्ताम् । ॐ पर्वतास्तृप्यन्ताम् । ॐ सरितस्त. प्यन्ताम् । ॐ मनुष्यास्तृप्यन्ताम् । ॐ यक्षास्तृप्यन्ताम् । ॐ सू० सं० १०४ ·८२६ ससूत्रसंस्कारगणपती रक्षासि तृप्यन्ताम् । ॐ पिशाचास्तृप्यन्ताम् । ॐ सुपर्णास्त. प्यन्ताम् । ॐ भूतानि तृप्यन्ताम् । ॐ पशवस्तृप्यन्ताम् । ॐ वनस्पतयस्तृप्यन्ताम् । ॐ ओषधयस्तृप्यन्ताम् । ॐ भूतग्राम चतुर्विधस्तृप्यताम्" इति प्रत्येकमेकैकाञ्जलिं दद्यात् । ततो निवत्युद. अमुख ऊर्ध्व ऋजुरुदगौर्दभैर्मनुष्यतर्पणं कुर्यात् । अथवा दर्माणां मूलानि वामपाणितले दक्षिणे च अग्राणि कृत्वा दर्भमध्यः प्राजापत्येन तीर्थेन शबलतिलोदकै प्रतिदैवतं मन्त्रावृत्या द्वौ द्वौ अञ्जली दद्यात् । यथा । "ॐ सनकस्तृप्यताम् । ॐ सनन्दनस्तृप्यताम् । ॐ सनातनस्तृप्यताम् । ॐ कपिलस्तृप्यताम् । ॐ आसुरिस्तृप्य. ताम् । ॐ वोदुस्तृप्यताम् । ॐ पञ्चशिखस्तृप्यताम्" । ततो. ऽपसव्यं कृत्वा दक्षिणाभिमुखः सव्यं जान्वाच्य तानेव कुशान् मध्यमो. टनेन द्विगुणान्कृत्वा तेषां मध्यं वामाङ्गुष्ठतर्जन्यन्तरे धृत्वा वामहस्तमणि. बन्धे धृतान्कृष्णतिलान्सव्येनाङ्गुष्ठेन तर्जन्या वामहस्ते आदाय पितृतीर्थे. न जलाञ्जलिमापूर्य तेनैव प्रतिदैवतं मन्त्रावृत्या त्रीस्त्रीनञ्जलीन्दद्यात् । यथा “ॐ कन्यवाडनलस्तृप्यताम् । ॐ सोमस्तृप्यताम् । ॐ यमस्तृप्यताम् । ॐ अर्थमा तृप्यताम् । ॐ अग्निष्वाचाः पित. रस्तृप्यन्ताम् । ॐ सोमपाः पितरस्तृप्यन्ताम् । ॐ बर्हिषदः पितरस्तृप्यन्ताम् । ॐ यमाय नमः । ॐ धमराजाय नमः । ॐ मृत्यवे नमः। ॐ अन्तकाय नमः। ॐ वैवस्वताय नमः । ॐ कालाय नमः। ॐ सवभूतक्षयाय नमः । ॐ औदुम्बराय नमः। ॐ दध्नाय नमः। ॐ नीलाय नमः । ॐ परमेष्ठिने नमः। ॐ वृकादराय नमः । ॐ चित्राय नमः। ॐ चित्र. गुप्ताय नमः" । जीवपितृकोऽप्येतावतर्पणं कुर्यात् । मृतपितृकस्तु स्वपितॄणां च । तद्यथा-"अमुकगोत्रः अस्मत्पिता अमुकशर्मा तृप्यताम् । इदं जलं तस्मै स्वधा नमः" । पुनरञ्जलिद्वयम् । "अमुक- गोत्रः अस्मपितामहः अमुकशा तृप्यताम् । इदं जलं तस्मै स्वधा नमः । अमुकगोत्र: अस्मत्प्रपितामहः अमुकशर्मा तृप्यताम् । इदं ·८२७ द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका। जळ तस्मै स्वधा नमः । गोत्रा अस्मन्माता अमुकीदा वसुरूपा तृप्यताम् । इदं जलं तस्यै स्वधा नमः । गोत्रा अस्मपिता. मही अमुकीदा रुद्ररूपा तृप्यताम् । इदं जलं तस्यै स्वधा नमः । गोत्रा अस्मत्पपितामही अमुकीदा आदित्यरूपा तृप्यताम् । इदं जलं तस्यै स्वधा नम:"। अथ प्रसेकाख्यं कर्मोच्यते । "उदी. रतामङ्गिरसो न आयन्तु न इति तिमृणां शङ्ख ऋषिः त्रिष्टु- प्छन्दः पितरो देवताः । उर्ज वहन्तीरिति प्रजापतिपिः गायत्रीच्छन्दः पितरो देवता । पितृभ्यो ये चेह पितर इति द्वयोः प्रजापत्यश्विसरस्वत्य ऋषयः त्रिष्टुप्छन्दः पितरो देवता। मधु वाता इत्यस्य गौतम ऋषिः गायत्रीच्छन्दः पितरो देवता । सर्वेषां प्रसेकाख्ये कर्मणि विनियोगः । ॐ उदी- रता० । अङ्गिरसो न० । आयन्तु नः । उर्ज वहन्ती । पितृभ्यः स्वधायिभ्यः । ये चेह पितरो० । ॐ मधु व्वाता० । मधु नक्त० । मधुमानो० ।" इति नवचं जपन् सन् सि. ञ्चेत् । ततः "तृप्यध्वं तृप्यध्वं तृपध्वम्" । इति नवर्चप्रसेकान्ते प्रतिपुरुषमञ्जलित्रयं दद्यात् । "अमुकगोत्रोऽस्मन्मातामहः अमुक- शर्मा वसुरूपस्तृप्यतां इदं जलं तस्मै स्वधा नमः ।" एवं प्रमाता. महवृद्धप्रमातामहयोः । तथा मातामहिप्रमातामहिवृद्धप्रमातामहीनाञ्च । "नमो व इति यजुषां परमेष्ठी प्रजापतिषिः पितरो देवता जपे विनियोगः । ॐ नमो वः पितरो रसाय नमो वः पितरः शोषाय नमो वः पितरो जीवाय नमो वः पितरः स्वधायै नमो वः पितरो घोराय नमो वः पितरो मन्यवे नमो वः पितरः पितरो नमो वो गृहान्नः पितरो दत्त सतो वः पितरो देष्मततः पितरो व्वासः।" इति मन्त्र जप्त्वा "ॐ तृप्यध्वं तृप्यध्वं तृप्यध्वम्" इति । पूर्ववत्प्रतिपुरुषं अञ्जलित्रयं दद्यात् । ततः स्त्री । ततः पुत्रादिः । ततः पितृन्यः सपत्नीकः ससुतः । ततो मातुलः सपत्नीकः समुतः । स्वमाता सपत्नीकः प्रसुतः । ततः पितृभगिनी सभर्तृका ·८२८ लसूत्रसंस्कारगणपती ससुता । ततो मातृभागिनी सभर्तृका ससुता । स्वभगिनी सभर्तृका ससुता। ततः श्वशुरः । ततो गुरुः । तत आप्तजनाः मित्रादयः। एवं तर्पणं विनाय । एक तिलाजलिं दद्यात् । तत्र मन्त्रः । विष्णुपुराणे- "देवासुरास्तथा नागा यक्षगन्धर्वराक्षसाः । पिशाचा गुह्यकाः सिद्धा कूष्माण्डास्तरवः खगाः ॥ जळे चरा भूमिळया वाय्वाधाराश्च जन्तवः । तृप्तिमेते नयन्त्वाशु महत्तेनाम्बुनाखिलाः ॥ नरकेषु समस्तेषु यातनासु च ये स्थिताः । तेषामाप्यायनायैतदीयते सलिलं मया ।। येऽबान्धवा बान्धवा वा येऽन्यजन्मनि बान्धवाः । ते सर्वे तृप्तिमायान्तु ये चास्मत्तोऽभिकाक्षिणः । यत्र क चन संस्थानां क्षुत्तृष्णोपहतात्मनाम् । इदमक्षय्यमेवास्तु मया दत्तं तिलोदकम् ।। आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं देवर्षिपितृमानवाः । तृप्यन्तु पितरः सर्वे मातृमातामहादयः ।। अतीतकुलकोटीनां सप्तद्वीपनिवासिनाम् । आब्रह्मभुवनाल्लोकादिदमस्तु तिलोदकम् ॥" ततः स्नानवस्त्रं चतुर्धा कृत्वोर्ध्वदशं भूमौ निःपीडयेत् । तत्र मन्त्रः- "ये चास्माकं कुळे जाता अपुत्रा गोत्रिणो मृताः । गृहन्तु मया दत्तं वस्त्रनिष्पीडनोदकम् ॥ येषां नैव पिता भ्राता न पुत्रो नान्यगोत्रिणः । ते सर्वे तृप्तिमायान्तु मयोत्सृष्टै कुशैः सदा" ॥ इति दर्भत्यागः । अथ जले ब्रह्मादीनां पूजनम् । तत्र "ब्रह्म जज्ञान- मिति प्रजापतिऋषिः त्रिष्टुप् छन्दः ब्रह्मा देवता ब्रह्मपूजने विनियो- गः । इदं विष्णुरिति मेधातिथिर्कषिः गायत्रीच्छन्दः विष्णुः देवता विष्ण्वने । नमस्ते रुद्रेति मित्रो गायत्री रुद्रो रुद्राचने" गा. यल्या सवितारम् । "मित्रस्य चर्षणीघृत इति विश्वामित्रो गायत्री ते ..

·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका । ८२९ मित्रो मित्रार्चने० । इमम्मे वरुणेति शुनः शेपो गायत्री वरुणः वरु- णार्चने विनियोगः ।" इति ऋष्यादि स्मृत्वा मन्त्रं पठित्वा "ॐ ब्रह्मणे नमः पाचं समर्पयामि । ॐ ब्रह्मणे नमः अयं समर्पयामि" इत्येवं षोडशोपचारैः पञ्चोपचारैर्वा ब्रह्माणं सम्पूज्य, एवं विष्णुरुद्रसवितृ. मित्रवरुणान् पूर्वोक्तैस्तरिलबैरर्चयेत् । ततः "अदृश्रमिति प्रस्कण्वो गायत्री सूर्यः उपस्थाने । हसः शुचिषदिति वामदेवो जगती सूर्यः उप० । ॐ अहश्रम । हसः शु०।" इत्युभाभ्यां सूर्यमुपस्थाय प्रदक्षिणेनावृत्य । "ॐपाच्य दिशे नमः इन्द्राय नमः । ॐ आग्नेयमै दि. अमये । ॐ दक्षिणायै दिशे० यमाय नमः। ॐ नैऋत्य नैऋतये । ॐ प्रतीच्यै. वरुणा० । ॐ वायव्य दि० वायवे० । उदीच्यै दि० सोमाय० । ॐ ईशान्य दिशे० ईशा. नाय० । ॐ ऊर्धाय दि० ब्रह्मणे । ॐ अवाच्यै दि० अनन्ताय नमः ।" इति दिग्देवताश्च नमस्कृत्योपविश्य, "ॐ ब्रह्मणे नमः। ॐ अमये नमः । ॐ पृथिव्यै नमः । ॐ ओषधिभ्यो । ॐ वाचेन। ॐ वाचस्पतये । ॐ विष्णवे० । ॐ महद्भयो। ॐ अभ्यो। ॐ अपां पतये वरुणाय नमः" इति क्रमेणताभ्यो देवताभ्यो जलं दत्वा नमस्येत् । ततः "सं वर्चसेति परमेष्ठी त्रिष्टुप् त्वष्टा मुखमा. जनः । ॐ सं वर्चलिष्ट"मिति मुखं शोधयित्वा, "देवा गातुविद इति मनसस्पतिषिः विराट्छन्दः वातो देवता विसर्जने विनि. योगः । ॐ देवा गातु० ते धाः" इति विसर्जनमुद्रया कर्मानभूतदेवा. .. विसज्य, प्रक्षाल्य तीर्थदेशं तं गत्वा स्वं कर्म चाचरेत् । जलदेवं नमस्कृत्य ततो गच्छेद्गृहं बुधः ।। इति स्मृत्यन्तरे । अथ संक्षेपतर्पणम् । तथा चोक्तम् । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं जगत्तृप्यश्चिति ब्रुवन् । जकाञ्जछित्रयं दद्यात्कुर्वन्संक्षेपतर्पणम् ॥

·ससूत्रसंस्कारगणपती
तच्चेस्थम् -
"आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
मया दत्चेन तोयेन तृप्तिं यातु परां गतिम् ॥"
इति संक्षेपतर्पणम् । वृद्धमनुः-
यां का चित्सरितं प्राप्य कृष्णपक्षे चतुर्दशी ।
यमुनान्तु विशेषेण नियतो नियतेन्द्रियः ॥
यमाय धर्मरा० ॥
इत्येतैर्नाममन्त्रैस्तु प्रणवादिनमोऽन्तकैः ।
तर्पयित्वा यमं देवं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ इति ।
स्कान्दे-कृष्णपक्षे चतुर्दश्यामङ्गारकदिनं यदि ।
तदा स्नात्वा शुमे तोये तर्पयेद्यमनामपिः ॥
यमोऽपि-सदा जलाअलीन्दत्वा कृष्णपक्षे चतुर्दशी ।
धर्मराज समुद्दिश्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
इति यमतर्पणम् ।
अथ गृहे देवार्चनविधिः । तत्र मरीचिः-
विधाय देवतापूजां प्रातोमादनन्तरम् ।
पूर्वाह्न एव कुर्वीत देवतानां च पूजनम् ।।
कूर्मपुराणे-पौरुषेण तु सूक्तेन ततो विष्णुं समर्चयेत् ।
वैश्वदेवं ततः कुर्याद्वलिकर्म तथैव च ॥
इत्यनेन मध्याह्नकालो गौणः नारदीये तु-
प्रातमध्यन्दिने सायं विष्णुपूजां समाचरेत् ।
यथा सन्ध्या स्मृता नित्या देवपूजा तथैव च ॥
अशक्तौ विस्तरेणैव प्रातः सम्पूज्य केशवम् ।
मध्याह्ने चैव सायं च पुष्पाञ्जलिमपि क्षिपेत् ।।
पूज्यदेवताश्च पाने दर्शिताः।
आदित्यं गणनाथं च देवीं रुद्रं यथाक्रमम् ।
नारायणं विशुद्धाख्यमन्ते च कुलदेवताम् ॥
-

·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका।
८३१
धर्मप्रवृत्तावपि-नारायणं महादेवमादित्यं गणनायकम् ।
शक्तिं चैवाथ पञ्चैतान्प्रत्यहं पूजयहिजः ॥
अथ पूजाधारो निरूप्यते । तत्र नारदीये-
आपोऽमिहृदयं चक्रं विष्णोः क्षेत्रसमुद्भवम् ।
यन्त्रं च प्रतिमा स्थानमर्चयेत्सर्वदा हरेः ।
गौतमीये-शालग्रामे मणौ यन्त्रे प्रतिमामण्डलेषु वा ।
नित्यं पूजा हरेः कुर्यान्न तु केवलभूतले ॥
शालग्रामशिलास्पर्शात्कोटिजन्मोघनाशनम् ।
किंपुनश्वार्चनं यत्र हरिसान्निध्यकारणम् ।।
एतेन विष्णुपूजायां शिलाया अपि प्राधान्यम् । मण्डलादीनान्तु
सर्वसाधारणत्वात् विष्णुरित्युपलक्षणम । पञ्चानामपि शिला ग्राह्या । वि.
ष्णोर्गण्डकीशिला । शिवगणेशयोनार्मदीया । शक्तेर्माहोरकुण्डजा । खेः
सूर्यकान्तजा शिलेति ।
यन्त्रं मन्त्रमयं प्रोक्तं मन्त्रात्मा देवतेति च ॥
पञ्चायतनस्थापनक्रम उक्त आचारप्रदीपे-
शम्भौ मध्यगते हरीनहरभूदेव्यो हरौ शङ्करे-
भास्येनागसुता रवौ हरगणेशाजाम्बिकाः स्थापिताः ।
देव्यां विष्णुहरैकदन्तरवयो लम्बोदरेऽजेश्वरे-
नार्याः शङ्करभागतोऽतिशुभदा व्यस्तास्तु ते हानिदाः ॥
अत्र प्रधानस्य शङ्करभागतः ईशानकोणादारभ्य प्रदक्षिणक्रमेण
स्थापनीया इत्यर्थः । यत्र प्रधानः शिवः स मध्ये । तस्येशाने हरिवि.
ष्णुः । आमेय्यां इनः सूर्यः । नैर्ऋते हरभूगणेशः। वायव्य देवी शक्तिः।
यत्र विष्णुः प्रधानस्तत्र ईशान्ये शङ्करः शिवः। आग्नेय्या इमास्यो
गणेशः । नैर्ऋते इनः सूर्यः । वायव्ये अगसुता शक्तिः । यत्र रविः प्रधा.
नस्तत्रेशाने हरः शिवः । आमेश्या गणेशः प्रसिद्धः । नैर्ऋते अजो
विष्णुः । वायव्ये अम्बिका शक्तिः । यत्र देवी प्रधाना तत्रेशाने विष्णुः
प्रसिद्धः । माग्नेय्या हरः शिवः । नैर्ऋते एकदन्तो गणेशः। वायव्ये रविः

·ससूत्रसंस्कारगणपती वि सू। शि ग व शि सू दे दे सू hr धि सू स सूर्यः । यत्र लम्बोदरो गणेशा प्रधानस्तत्रेशाने मजः विष्णुः । आग्नेय्या ईश्वरो महादेवः । नैर्ऋते इनः सूर्यः । वायव्ये मार्या शक्तिः । अनेन ग | शि शि | वि शि वि ग | दे क्रमेण यः पूजां कृतवान् तस्य शुभदाः शुभफलप्रदा भवन्ति । व्युक्र. मेण पूजिता हानिदा भवन्ति । अथ प्राचीलक्षणमाह सिद्धान्तशिरोमणौ- यत्रोदितोऽर्कः खलु तत्र पूर्वा तत्रापरा यत्र गतः प्रतिष्ठाम् ॥ इति । इयं प्राची वेदोक्तपूजाविधौ । स्मृतौ उक्तमस्ति- यस्मिन्विवस्वत्युदिते प्रशस्ता प्राचीति तां वेदविदो वदन्ति । मध्ये पुन: पूजकपूज्ययोश्च सदागमज्ञाः प्रवदन्ति सन्तः ।। इयमागमविषये प्राची । धर्मप्रवृत्ती- पूज्यपूजकयोर्मध्ये तत्र प्राची प्रकल्पयेत् । इति । अथ पूजनक्रममाह मुख्ये पुष्पाञ्जलिं दत्वा गणेशाधर्चनं भवेत् । गणेश एव मुख्यश्चेत्तत्र सूर्यक्रमाद्भवेत् ।। इति आचारप्रदीपोक्तेः। गणेशाकौं समभ्यर्च्य शैवो विष्णुं प्रपूजयेत् । अर्चयेच शिवं पश्चाच्छिवमादौ तु वैष्णवः ॥ ततो विष्णुं ततो दुर्गामेवं स्यादर्चनक्रिया । विष्णुविषये नारदीये- स्नाता' शुक्लाम्बरधरः स्वाचान्तः पूर्वदिङमुखः । अन्यस्य तु निबन्धे - उपविश्यासने मन्त्री प्राङ्मुखो वाऽप्युदङ्मुखः ॥ रात्रौ पूजायां नायं नियमः । तथा च स्मृतिः- रात्रावुदङ्मुखः कुर्यादेवकार्य सदैव हि । शिवार्चनं सदाप्येवं शुचिः कुर्यादुदङ्मुखः ।। - ·द्वितीयकाण्डे अएमी कण्डिका । - भय गृहिकर्तृकपूजाया पूज्यदेवतानियममाह भविष्यपुराणे- गृहे लिङ्गद्वयं नाच्यं गणेशत्रितयं तथा । शक्तित्रयं तथा नाच्यं शालग्रामद्वयं तथा ॥ . द्वौ शङ्खौ नार्च येच्चैव भग्नां च प्रतिमां तथा । मार्चयेच्च तथा मत्स्यकूर्मादिदशकं तथा ॥ द्वे चक्रे द्वारकायास्तु नायं सूर्यद्वयं तथा । शालग्रामाः समाः पूज्या विषमा न कदाचन ॥ विषमेषु त्रयं शस्तं समेषु द्वितयं न हि । एतेषां पूजनाभित्यमुद्वेगं प्राप्नुयाद्गृही ॥ द्वारकायां चक्रतीर्थे चक्राझू नेत्रमुत्तमम् । समुत्पन्नं मुने ! साक्षात्कृष्णदृष्ट्याऽवलोकितम् ॥ तस्माच्चकाङ्कमिथुनं पूज्यं भक्तथा द्विजैः सदा ॥ इति विधानपारिजातात् , विशेषश्रवणाच्च । लैने- एकीकृत्य च लिङ्गानि दशपञ्चशतानि च । प्रत्येकेनाथ वा देवि ! बिल्वपत्रैः प्रपूजयेत् ।। एकं पाशुपत लिङ्गं मृच्छिलादिविनिर्मितम् । शालग्रामाशिलामेकां गृहस्थोऽपि प्रपूजयेत् ।। विधानपारिजाते-द्विजानामेव नान्येषां शालग्रामशिलार्चनम् । स्त्रीणां चैवाथ शुद्राणां विषहस्तेन पूजनम् ।। स्त्रीणामनुपनीतानां शूद्राणां च जनेश्वर !! स्पर्शने नाधिकारोऽस्ति विष्णौ वा शङ्करेऽपि वा ।। इति बृहन्नारदीये । कोर्मेऽपि- ब्राह्मण्यपि हरं विष्णुं न स्पृशेच्छेय इच्छती । सनाथा सुतनाथा वा तस्या नास्तीह निष्कृतिः॥ लिङ्गस्य स्पर्शनिषेधोऽपि इदानीन्तनप्रतिष्ठितलिङ्गविषयो न पुनर. नादिलिनविषयः । यथा हि नारदीये- यदा प्रतिष्ठितं लिङ्ग मन्त्रविद्भिर्यथाविधि । सु० सं० १०५ - -

·ससनसंस्कारगणपती
ततःममृति शुद्राश्च योषिच्चापि न संस्पृशेत् ।।
दीक्षितानां द्विजान्येषां स्त्रीणामपि तथैव च ।
लिने स्वगुरुणा दचे पूजा नान्यत्र सा स्मृता ।।
इति नन्दिपुराणोक्तेः। स्त्रीशूद्राणां पार्थिवलिङ्गादिपूजाधिकारो ज्ञेयः ।
नन्दिपुराणे-मआयुष्मान्बलवान्छीमान्पुत्रवान्धनवान्सुखी ।
वरमिष्टं लभेल्लिङ्गं पार्थिवं यः समाचरेत् ॥
तस्मात्तु पार्थिव लिङ्ग ज्ञेयं सर्वार्थसाधकम् ।
अशून्यमस्तकं लिहं सदा कुति पूजकः ॥
मथ निमास्योद्वासनं प्रात: कार्यमित्युक्तं नारदपश्चरात्रे-
यः प्रातरुत्थाय विधाय नित्यं निर्माल्यमोशस्य निराकरोति ।
न तस्य दुःखं न दरिद्रदुःखं नाकालमृत्युनं च रोगमात्रम् ॥
क्रियासारे-मध्यमानामिकामध्ये पुष्पं संगृह्य पूजयेत् ।
अङ्गुष्ठतर्जनीभ्यां हि निर्मात्यमपनोदयेत् ॥
ताम्रपाने स्नानार्थं देवं स्थापयेत् । धातुप्रतिमासु न स्नानम् । तथा
च प्रयोगपारिजाते व्यासः-
प्रतिमापट्टयन्त्राणां नित्यस्नानं न कारयेत् ।
कारयेत्सर्वदिवसे यदि वा मळधारणम् ।।
अथ न्यासा:-करयोः पादयोर्जान्योः कल्यो भौ हृदि क्रमात् ।
कण्ठे बाहोर्मुखे नेत्रे मूनि वामादितो न्यसेत् ॥
ॐकारपूर्वकमन्त्रैः षोडशभिः पृथक्पृथक् ।
न्यासेनैव भवेत्सोऽपि स्वयमेव जनार्दनः ।।
पथात्मनि तथा देवे न्यासं च परिकल्पयेत् ॥
मथ द्वात्रिंशदुपचाराः । भावाहनम् १ । आसनम् २ । पाथम् ।।
अय॑म् ४ । आचमनम् ५। मधुपर्कम् ६ । स्नानम् ७ । वस्त्रम् ८। उपः
वीतम् ९ । माभरणम् १० । गन्धम् ११ । अक्षताः १२ । पुष्पम् १३ ।
धूपम् १४ । दीपम् १५ । नैवेद्यम् १६ । ताम्बूलम् १० । दक्षिणा १८ ।
फलम् १९। नीराजनम् २० । पुष्पाञ्जलि: २१ । प्रदक्षिणा २२॥ नमस्कारः
-

·द्वितीयकाण्डे अष्टमी काण्डका ।
२३ । स्तोत्रम् २४ । छत्रम् २५ । चामरे २६ । वाहनम् २७। नृत्यम्
२८ । गीतम् २९ । वायम् ३० । प्रार्थना ३१ । विसबनम् ३२ इति ।
आवाहनश्चासनश्च सानिध्यं सनिरोधनम् ।।
अर्घश्चाचमनश्चैव गन्धपुष्पविभूषणम् ॥
दद्यादेवोपचारांस्तु सर्वेभ्यश्च पृथक्पृथक् ।
सदावरणसंस्थेभ्यः स्वाहान्तैः स्वस्वनामकैः ।।
धूपदीपादिकन्तेषां तत्सर्व विष्णुना सह ॥
आवाहनम्-शालिग्रामे स्थावरे च नावाहनविसर्जने ।
शालिग्रामशिलायान्तु नित्यं सन्निहितो हरिः॥
तथा च भागवते-उद्वासावाहने न स्तः स्थिरायामुवार्चने ।
अस्थिरायां विकल्पः स्यात्स्थण्डिले तु भवेदयम् ।।
वस्त्रमासाद्य ताने यो ह्यर्चयेत्पुरुषोत्तमम् ।
तदर्चा निष्फला यस्मात्स याति रौरवं ध्रुवम् ॥
नाङ्गुष्ठमईयेद्देवं नाधापुष्पैः समर्चयेत् ।
करागैनिक्षिपेत्तोयं वज्रपातसमं भवेत् ।।
अमौनी धर्मलिप्ताङ्गो मत्पूजां विदधाति यः।
वातमूत्रनिरोधेन मत्पूजां विदधाति यः ॥
कृत्वा वातमनाचम्य तथा प्राकृतकम्बलः ।
पीठासनोपविष्टस्तु पूजयेद्वा निरासनः ।।
मृण्मये धूपदहनं दीपं च कुरुतेऽर्चने ।
मत्पूजको न कुरुते तां तु पूजां वदामि ते ॥
अन्धकारे स्पृशेन्मां च सम्भाष्य च रजस्वलाम् ।
वामहस्ते च मां कृत्वा स्नापयेद्यदि मूढधीः ।
महापराधान् जानाहि द्वात्रिंशदक्षमानिमान् ॥
यानैर्वा पादुकैर्वापि गमनं भगवद्गृहे ।
देवोत्सवाद्यसेवा च अप्रणामस्तदग्रतः ॥
उच्छिष्टे चैव चाशीचे भगद्वन्दनादिकम् ।

·. -- संसूत्रसंस्कारगणपती शक्ती गौणोपचारस्तु अनिवेदितभक्षणम् ।। तत्तत्कालोद्भवानां च फलादीनामनर्पणम् ॥ इत्याद्यपराधाः । अथ पूजोपयुक्तं लिख्यते । तत्रादौ दिक् विष्णु. विषये नारदीये- स्नातः शुक्लाम्बरधरः स्वाचान्तः पूर्वदिङ्मुखः ॥ अन्यस्य तु निबन्धे- उपविश्यासने मन्त्री प्राङ्मुखो वाऽप्युदङ मुखः॥ रात्रौ पूजाया नायं नियमः । तथा च स्मृति:- रात्रावुदङ्मुखः कुर्यादेवकार्य सदैव हि । शिवार्चनं सदाऽप्येवं शुचिः कुर्यादुदङ्मुखः ॥ प्रक्षाल्य पादावाचम्य देवतायतनं विशेत् । समासीनस्तु सङ्कल्प्य पात्रासादनमाचरेत् ॥ आराधकः स्वस्य पुरः शङ्खस्थापनमाचरेत् । या बाहूं भुवि संस्थाप्य पूजयेत्पुरुषोत्तमम् ।। तस्य पूजां न गृह्णाति तस्मात्पीठं प्रकल्पयेत् । शङ्खोदकं सदा पुण्यमतिप्रियतम हरेः ।। उद्धरिण्या जलं ग्राह्यं नाप्मु शङ्ख निमज्जयेत् । शङ्खस्य पृष्ठसंलग्नं पयः पापकरं ध्रुवम् ॥ तेन न स्नापयेद्देवं पूजनात्पापसम्भवः । संच्छाध सितवस्त्रेण लिङ्ग संशोधितै लैः॥ मुवर्णताम्ररजतपात्रस्थैः शङ्खसंस्थितैः । यद्वा नूतनमृत्पात्रसंस्थितैः स्नपयेच्छिवम् ।। इत्यादित्यपुराणे पूजाध्याये उक्तम् । स्कान्दे- सम्प्रदायानुरोधेन शङ्ख स्थाप्य ममाग्रतः । दुर्वाकुरैश्च पुष्पैश्च गन्धोदेन च पूरितम् ॥ धर्मप्रवृती-शिवसूर्यों परित्यज्य शङ्खोऽन्यत्र प्रशस्यते ॥ नारदीये-आत्मनो दक्षिणे भागे तुलस्यादि निधापयेत् । -

·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका ।
घृतदीपं च तत्रैव तैलस्य तु विपर्ययः ।।
स्कान्दे- दाक्षिणे गन्धपुष्पाणां पात्रं स्थाप्य च दैशिकः ।
वामभागे न्यसेत्कुम्भं वस्त्रपूत सुवासितम् ॥
पुरतो मम घण्टा च दिक्षु दीपानियोजयेत् ।
अन्यत्सर्व साधनं च यथास्थानं तु विन्यसेत् ॥
अर्घ्यपाघाचमनीयमधुपर्कस्य कारणात् ।
विन्यसेत्पुरतो मह्यं चत्वारि मञ्चकानि च ॥
सिद्धार्याक्षतपुष्पाणि कुशाग्रं तिलचन्दनम् ।
फळं यवाश्चतुर्वक्त्रमय॒पात्रे विनिक्षिपेत् ॥
दी विष्णुपदी श्यामा पत्रं चैव चतुर्थकम् ।
पाद्यपात्रे न्यसेत्पुत्र ! दैशिको मम तुष्टये ।।
कङ्कोलं च लवङ्गं च फलं माळतिसम्भवम् ।
कुर्याद्वै श्रद्धया पुत्र ! पात्र आचमनीयके ।
दिव्यं पयोदधिमधुघृतखण्डसमन्वितम् ।
मधुपर्कस्य पात्रे वै दद्यात्तु श्रद्धयार्चकः ॥
उक्तानां द्रग्यजातीनामळाभे पत्रपुष्पकैः ।
तत्तद्भावनया कुर्यात्सर्वदा विधिकोविदः ।
नीलीरञ्जितवस्त्रं यन्मयों मह्यं निवेदयेत् ।।
नवमक्षालितं वस्त्रं जीणं मे न निवेदयेत् ।
स्नाने वस्त्रे च नैवेद्य दद्यादाचमनीयकम् ॥
अर्घ स्नाने तथा वस्त्रे उपवीतोपहारके ॥.
अथ पुष्पाणि नृसिंहपुराणे-
पुष्पररण्यसम्भूतैः पत्रैर्वा गिरिसम्भवैः ।
अपर्युषितनिच्छिद्रः प्रोशितजन्तुवर्जितः ॥
आत्मारामोद्भवैर्वापि पुष्पैः सम्पूजयेद्धरिम् ।
शमीपुष्पं पिखपुष्पं चम्पकं तगरन्तया ।।
करवीर तथा श्वेतं पाटलं कुशपुष्पकम् ।
-

·ससूत्रसंस्कारगणपती
वनमालाप्यशोक च सेवती कुब्जमालती ।।
त्रिसन्ध्यं च तथा श्वेतं कुन्दं च शतपत्रकम् ।
मल्लिका चैव जाती च सर्वपुष्पाद्विशिष्यते ॥
प्रयोगपरिजाते व्यास:-
अपामार्ग भृगराज शमीपत्रं च खादिरम् ।
दुर्वा च कुशपत्रं च दमनं तरुकं तथा ॥
ततः श्रेष्ठं बिल्वपत्रं ततस्तु तुलसी परा ।
एतेषां च यथालाभं पत्रैरभ्यर्चयेद्धरिम् ।।
पुष्पेषु कलिका वा ग्राह्यं कमळचम्पकम् ।
स्नातेन तुलसी ग्राह्या नान्यथा राजवल्लभा ।
अस्नात्वा तुलसी छित्त्वा देवार्थे पितृकर्मणि ।
तत्सर्व निष्फलं याति पश्चगव्येन शुद्ध्यति ।
इति पाझे। विधानपरिजाते-
तुलसीमञ्जरी ग्राह्या तदभावे तु पल्लवम् ।
तदभावे तु पत्रं स्यात्तदभावे तु काष्ठकम् ॥
तदभावे तु मूलं स्यान्मूलामावे तु मृत्तिका ।
मृत्तिकाया अभावे तु तुळसीशब्द उच्यते ॥
अथ वयंपुष्पाणि विष्णुधर्मोत्तरे-
उग्रगन्धीन्यगन्धीनि कुसुमानि न दापयेत् ।
अन्यायतनजातानि कण्टकीनि तथैव च ॥
रक्तानि कालजातानि चैत्यवृक्षोद्भधानि च ।
श्मशानंजातपुष्पाणां दानं दैवे विवर्जयेत् ॥
विष्णोर्वानि । विष्णुधर्मोचरे---
क्रकराख्यस्य पुष्पाणिं तथा धत्तूरकस्य च ।
कृष्णं च कुटज चार्क नैव देयं जनार्दने ।
शिवस्य वया॑नि प्रासाददीपिकायाम् -
जपाबन्धूकसिन्दूरं तथा त्रैसन्धिके शुभे ।
.
-

·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका ।
मदन्ती केतकी यूथी मालती कुटजानि च ॥
बर्बरी सर्जपत्री च तथा च कुमुदद्वयम् ।
आनीतं नार्पयेच्छम्भोः प्रमादादपि दोषकत्।।
देवीपुराणे विशेषः-शिव विवर्जयेत्कुन्दमुन्मत्तं च हरेः सदा ।
देवानां चार्कमन्दारावादित्ये तगरं तथा ।।
आचारदीपेऽपि-अक्षतीयेद्विष्णुं न तुलस्या गणेश्वरम् ।
दुर्वाभिर्चियेदुर्गा न केतक्या महेश्वरम् ॥
नाक्षतैरर्चयोद्विष्णुमिति पुष्पाभावेऽतिदेशप्राप्तस्य तण्डुलस्य निषेधपरम् ।
तथा-पुष्पाभावे जलेनापि दुर्वया तण्डुलेन च ।
नित्यपूजा प्रकर्तव्या भक्तिभावेन सुन्दरि ! ॥ इति ।
न तु अादिनिषेधपरम् ।
स्नात्वानीतः पर्युषितैयाचितः कृष्णवर्णकैः ।
स्वयं विकसितैः पुष्पैः स्वयं च पतितं भुवि ॥
वर्जयेद्दहतीपुष्पमगन्धं च विशेषतः ॥
स्वयं विकसितैरिति स्वयं पुरुषेण विकासितैरित्यर्थः ।
त्रिपदान्न्युनकुसुमैार्चयेत्तु कदाचन ॥
विधानपरिजाते-चलानीतं करानीतं स्वयं पतितमेव च ।
एरण्डपत्रैरानीतं तस्य पूजा च निष्फला ॥
योऽर्चयेद्विधिवद्भक्त्या परानीतैश्च साधनैः ।
पूजाफलार्धमेवास्य न समग्रफलं लभेत् ॥
शौनकोऽपि-उत्तमा वनजा पूजा क्रयक्रीता तु मध्यमा ।
अधमा याचिता पूजा चौर्येणैव तु निष्फला ॥
जलं पर्युषितं त्याज्यं पत्राणि कुसुमानि च ।
तुलस्यगस्तिबिल्वानि गगावारि न दुष्यति ॥
अथ बिस्वादीनामनिर्मात्यादिनसंख्यामाह । बृहदाहिके--
बिल्वापामार्गजातीतुलसिशमिशताकेतकीभृङ्गा-
मन्दाम्भोजाहिदर्भा मुनितिलतगरब्रह्मकल्हारमाल्लयः ॥
पञ्चाश्वारातिकुन्तीदमनकमवका बिखतोऽहानि शस्ता
.

·सस्त्रसंस्कारगणपती
त्रिंश३०७३कायरीशो११दधिनिधि९वसवोट भृश्य.
मा२ भूय एवम् ॥
तुलसीग्रहणे निषिद्धदिनादिकालनिर्णये--
भानुभार्गवभौमे च व्यतीपाते च वैधृतौ ।
सङ्क्रान्ती पक्षयोरन्ते द्वादश्यां निशि सन्ध्ययोः ॥
तुलसी ये विचिन्वन्ति ते च्छिन्दन्ति हरेः शिरः ।
गारुडेऽपि-भानुवारं विना दूर्वा तुलसी द्वादशी विना ॥
तग्रहणमन्त्रस्तु-तुलस्यमृतजन्मासि सदा त्वं केशवप्रिये !।
केशवार्थ विचिन्वानि वरदा भव शोभने ! ॥
अथ गन्धम् । महाभारते-
हरिचन्दनकस्तरीकपूरैः केसरान्वितम् ।
गन्धं दद्यात्प्रयत्नेन दुष्टगन्धानि वर्जयेत् ॥
गन्धेन देवास्तुष्यन्ति दर्शनाधक्षराक्षसाः ।
नागाः समुपभोगेन त्रिभिरेतैस्तु मानुषाः ॥
काशीखण्डे--कस्तुरिकाया द्वौ भागो द्वौ भागौ कुङ्कुमस्य च ।
चन्दनस्य त्रयो मागाः शशिनस्त्वेक एव हि ॥
यक्षकदम इत्येव समस्तसुरवल्लभः ॥
गारडे-कपरं चन्दनं दर्भः कुङ्कुमं च समांशकम् ।
सर्वगन्धामिति प्रोक्तं समस्तामरवल्लभम् ॥
अथ.धूपः । विधानपरिजाते-
अत उर्व प्रवक्ष्यामि धूपदानविधेः फलम् ।
निर्यासाः सारिणश्चैव कृत्रिमाश्चैव ते त्रयः ॥
निर्यासाः शल्लकीवा देवानां दयितास्तु ते ।
गुग्गुलः प्रवरस्तेषां सर्वेषामिति निश्चयः ॥
अगरुः सारिणां श्रेष्ठो यक्षराक्षसभोगिनाम् ।
दैत्यानां शल्लकीयश्च कातितो यश्च तद्विधः ॥
स्कान्दे-माहिषं गुग्गुलं यस्तु आज्ययुक्तं सशर्करम् ।
-

·दितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका।
॥
धूपं ददाति यो वै मां तस्य हीच्छां ददाम्यहम् ॥
घण्टानादं विना धूपं न विद्वान्दातुमर्हति ।
दीपोपचारं नैवेद्यं घण्टास्वनसमन्वितम् ।।
स्नाने धूपे तथा दीपे नैवेद्ये भूषणे तथा ।
घण्टानादं प्रकुर्वीत तथा नीराजनेऽपि च ॥
अथ दीपः । स्कन्दपुराणे
अतः परं प्रवक्ष्यामि दीपमाहात्म्यमुत्तमम् ।
यस्मिन्कते नरो याति वैकुण्ठं नात्र संशयः ॥
बहुवत्तिसमायुक्तं घृतपूरसमन्वितम् ।
कुर्यादारार्तिकं यो वै कल्पकोटीदिवं वसेत् ॥
अथ नैवेद्यम् । तत्रादौ नैवेद्यपात्रमाह । स्कान्दे-
आदौ हिरण्मयं पात्रं तदभावे च राजतम् ।
तदभावे च पालाशं विस्ताणं वहुसुन्दरम् ॥
कचोला शतशः कार्याः पात्रे वै परितोऽनघ ।
तन्मध्ये व्यञ्जना देया नानाफलमयाः शुभाः॥
तथा च विधानपारिजाते
हैरण्यं राजतं तानं कास्यं पालाशपत्रकम् ।
नैवेद्यायाब्जपत्रं वा पात्रं विष्णोरतिप्रियम् ॥
मृन्मये मिन्नपात्रे वा पाषाणे लोहकाष्ठजे ।
पल्लवे करभूम्योस्तु न नैवेद्यं समर्पयेत् ।।
अथान्नानि स्कान्दे-पायसं चन्द्रमंकाशं पात्रके शर्करायुतम् ।
भक्तं कुमुद सङ्काशं मुद्गान काचमयान् शुभान् ।।
नानाव्यञ्जनसंरुदं त्रिभिः पङ्क्तिमिरेव च ।
निम्बूरसेन चाट्टैण फळ मुलयुतेन च ॥
वैकृतानि यथा कुच्छितशो भोजने मम ।
द्राक्षा तु मिश्रिका चूतकरमईकृता शुभा ॥
मरीचपिप्पलीसाईकैलाचन्द्रकसंयुता ।
सू० सं० १०६

·.
ससूत्रसंस्कारगणपती
कथिका वटका कार्याः शतशो भोजने मम ।।
विधानपरिजाते-भक्ष्यं भोज्यं च लेह्यं च चोष्यं पेयं गुणान्वितम् ।
दद्याच्छ्रीहरये नित्यं यद्यप्रियमथात्मनः॥
प्रक्षिप्य तुलसी प्रोक्ष्य सप्तकृत्वोऽभिमन्त्रयेत् ।
नैवेद्यं शङ्खतोयेन प्रोक्षेत न कदाचन ॥
पानीयं चामृतीकृत्य परेशाय निवेदयेत् ।।
तथा बौधायनः-- गण्डूषार्थ जलं दत्वा दद्यादाचपनं ततः ।
हस्तवासं सर्पूरं मुकुटं भूषणानि च ।।
विधानपरिजाते-न पिबेच्छसतोयं च न च भूमौ विनिक्षिपेत् ।
न सम्माक्षेत नैवेद्यं भुक्त्वा चैवाघवान्भवेत् ॥
तस्मात्कुम्भोदकेनैव नैवेद्यं प्रोक्षयेद्बुधः ।
ततः प्राणाद्याहुतयो दातव्याः परमात्मनि ।।
मूलमन्त्र जपेदत्र ततो नारायणात्मकम् ।
अष्टोत्तरशतं चैव अष्टाविंशतिमेव वा ।।
स्कान्दे-अथ भुक्तवते प्रीत्या जलैः कर्पूरवासितैः ।
आचमनं च ताम्बूलं चन्दनैः करमार्जनम् ॥
विधानपरिजाते-कर्पूरैलादिसंयुक्तं ताम्बूलं च निवेदयेत् ॥
स्कान्दे-पुष्पाञ्जलिं ततः कुर्याद्भक्त्याऽऽदर्श पदर्शयेत् ॥
विधानपरिजाते-प्रदर्शयेदथादर्श कल्पयेच्छत्रचामरे ।
महानीराजनं चैव पुष्पाञ्जलिमथाक्षिपेत् ॥
प्रदक्षिणा नमस्कारान्कुर्याद्वै भक्तिपूर्वकम् ।
पदात्पदान्तरं गच्छेत्करौ चलनवर्जितौ ।।
नीराजनम् - उच्चरादाय हस्ताभ्यामापादतळमस्तकम् ।
त्रिः परिभ्राम्य देवेशं बहिरेव ततः क्षिपेत् ॥
नीराजने महाविष्णोर्मखं सूर्यसमप्रभम् ।।
मथ प्रदक्षिणा-एका चण्ड्यां रवौ सप्त तिस्रो दद्याविनायके।
चतस्रः केशवे दद्याच्छिवे चार्द्धप्रदक्षिणाम् ॥

·८४१
द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका।
मर्थप्रदक्षिणापि देवालये, न गृहे, तत्र वृषचण्डाद्यमावात् । अथ
नमस्कारः-वाचा स्तोत्रं मनोध्यानं चतुरङ्गप्रदक्षिणाम् ।
उरसा शिरसा दृष्टया मनसा वचसा तथा ॥
पद्भया कराभ्यां जानुभ्यां प्रणामोऽष्टाङ्ग ईरितः ॥
ततो देवं स्तुवीत । ततश्चरणोदकम् । लक्षणम् -
उदकं१ चन्दनं चक्रं३ शङ्खश्व४ तुलसीदलम् ।
घण्टा६ सूक्तं७ शिला८ ताम्र९ नवभिश्चरणोदकम् ।।
शालिग्रामशिलातोयमपीत्वा यस्तु मस्तके ।
प्रक्षेपणं प्रकुति ब्रह्महा स निगद्यते ।
यः पादसलिलं विष्णोः करेण पिबते यदि ।
स मूढो नरकं याति यावदिन्द्राश्चतुर्दश ।।
विष्णुपादाभिषिक्तं यत्पात्रैणैव पिवेज्जलम् ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम् ॥
स्नाने चाचमने चैव भोजनादौ तथैव च ।
तयैव भोजनस्यान्ते शालिग्रामजलं पिबेत् ॥
तीर्थग्रहणप्रकारस्तु-वस्त्रं चतुर्गुणीकृत्य प्रसार्य वामके करे ।
दक्षिणेन करेणाथ शङ्खोदकमथाददेत् ।।
प्रक्षिप्य मस्तके विद्वाँस्तीर्थ ग्राह्यं त्रिवृत्ततः ।।
आदित्यपुराणे - अग्राह्यं शिवनिर्माल्यं पत्रं पुष्पं फलं जलम् ।
शालिग्रामस्य सम्पर्कात्सर्व याति पवित्रताम्॥ इति ।
पञ्चायतनपूजायां तन्त्रेण विवेदितामत्यर्थः । अयं निषेधस्तु केवल.
शिवपरो गन्तव्यः । शिवकभक्तस्य तु ग्राह्यमपि भवति ।
निर्माल्यं धारयेद्भक्त्या शिरसा पार्वतीपतेः।
राजसूयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति निश्चितम् ॥
स्कान्दे-लिङ्गे स्वयम्भुवे वाणे रबजे रवनिर्मिते ।
सिद्धप्रतिष्ठिते चैव न चण्डाधिकृतिर्भवेत् ।।
यत्र चण्डाधिकारोऽस्ति तद्भोक्तव्यं न मानवैः।

·८४४ लसूत्रसस्कारगणपती . - चण्डाधिकारो न यत्र भोक्तव्यं तत्र भक्तितः ।। त्रैविक्रम्याम्-बाणलिङ्गे चन्द्रकान्ते सिद्धलिङ्गे स्वयम्भुवि । प्रतिमासु च सर्वासु न चण्डाधिकृतिर्भवेत् ॥ तथा-बाणलिङ्गे स्वयम्भूते चन्द्रकान्ते हृदि स्थिते । यदर्पणं समं ज्ञेयं शम्भोनवेद्यभक्षणम् ॥ गणेशस्य । स्कन्दपुराणे- मातृपानसहस्राणि सुरापानशतानि च । तत्क्षणे तानि नश्यन्ति गणेशतीर्थवन्दनात् ॥ उच्छिष्टवक्रतुण्डस्य नरो भुङ्क्ते तु भक्तितः। राजदानसहस्राणां तेषां फलमवाप्नुवात् ॥ किञ्चिन्नैवेद्याशं तत्तद्गणेभ्यो दत्वा भक्षयेत् । बाणादयः शिव. गणाः, तेभ्यो दद्यात् । तत्र मन्त्रः- बाणरावणचण्डीशनन्दिभृङ्गिरिटादयः । महादेवप्रसादोऽयं स गृह्णन्तु शाम्भवाः ।। इति शिवगणेभ्यः । रमाब्रह्मादयो देवाः सनकायाः शुकादयः । श्रीनृसिंहप्रसादोऽयं सर्वे गृह्णन्तु वैष्णवाः ॥ इतिमन्त्रेण विष्णुगणेभ्यः। गणेशस्य तु वक्रतुण्डाय दद्यात् । सूर्यस्य तु चण्डांशवे दद्यात् । शक्त्यास्तु उच्छिष्ट चाण्डाल्यै दद्यात् । तत्र नाममन्त्रः। अकुर्वन्देवतापूजा भुञ्जीयाद्ब्राह्मणो यदि । ग्राससङ्ख्यालोहपिण्डानश्नाति यममन्दिरे ।। न विश्वाराधनादन्यद्विद्यते कर्मवैदिकम् । तस्मादनादिमध्यान्तं नित्यमाराधयेद्धरिम् ॥ इति कूर्मपुराणोक्तेः । निर्मात्यप्रमाणमाह योगिनीतन्त्रे- मणिमुक्तासुवर्णानि देवदत्तानि यानि च । न निर्माल्यं द्वादशाद ताम्रपात्रं तथैव च ॥ पटी शाटी च षण्मासं नैवेद्यं दत्तमात्रतः । मोदकं कृसरं चैव यामार्दैन महेश्वरि ! ॥

·द्वितीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका। पट्टवस्त्रं त्रिमासाच्च यज्ञसूत्रं व्यहः स्मृतम् । यावदन्नं भवेदुष्णं परमानं तथैव च । दत्तं च रुधिरं चैव अहोरात्रेण पार्वति ॥ मुहूर्त दधि दुग्धश्च आज्यं यामेन शाङ्करि ! । ताम्बूलं दत्तमात्रेण भवेत्पर्युषितं प्रिये ! ॥ भार्गवार्चने भविष्ये-तुलस्यां विल्वपत्रेषु सर्वेषु जलजेषु च । न पर्युषितदोषोऽस्ति मालाकारगृहेऽपि वा ।। इति श्रीप्रथमशाखीयरामकृष्णविरचिते पारस्करगृह्यसूत्रविव. रणे संस्कारगणपतौ गृहे देवार्चनविधिः । (नवमीकण्डिका) अथातः पञ्च महायज्ञा व्यैश्वदेवादन्नात्पर्युक्ष्य स्वाहा कारैर्जुहुयादब्रह्मणे प्रजापतये गृह्याभ्यः कश्यपायानुम- तय इति भूतगृह्यभ्यो मणिके श्रीपर्जन्यायाद्भयः पृथि- व्य धात्रे विधात्रे च द्वार्ययोः प्रतिदिशं वायवे दिशा च मध्ये त्रीन्ब्रह्मणेऽन्तरिक्षाय सूर्याय विश्वेभ्यो देवेभ्यो विश्वेभ्यश्च भूतेभ्यस्तेषामुत्तरता उषसे भूतानां च प. तये परं पितृभ्यः स्वधा नमऽइति दक्षिणतः पात्रं नि: णिज्योत्तरापरस्यां दिशि निनयेद्यक्ष्मैतत्तइत्युद्धृत्याग्रं ब्राह्मणायावनेज्य दद्याद्धन्ततऽइति यथाऽहं भिक्षुकान तिथींश्च सम्भजेरन्धालज्येष्ठा गृह्या यथामश्नीयुः प. श्चाद्गृहपतिः पत्नी च पूर्वो वा गृहपतिस्तस्मादु स्वादिष्टं गृहपतिः पूर्वोऽतिथिभ्योऽश्नीयादिति श्रुतेरहरहः स्वा. हा कुर्यादन्नाभावे केन चिदाकाष्ठाद्देवेभ्यः पितृभ्यो मनु- व्येभ्यश्चोदपात्रात् ॥९॥ अथ पञ्च महायज्ञाः । तत्र सूत्रम् "अथातः पञ्च महायज्ञा"

·ससूत्रसंस्कारगणपती
इति । अथ पूर्वोक्तकर्मानन्तरं पञ्च महायज्ञाः व्याख्यास्यन्त इति सूत्रशेषः ।
महायज्ञा इति कर्मनामधेयम् । ते पञ्चधा भूतयज्ञ-मनुष्ययज्ञ-पितृयज्ञ-देव.
यज्ञ-ब्रह्मयज्ञभदात् । तथा च कात्यायन:-
देवभूतपितृब्रह्ममनुष्याणामनुक्रमात ।
महासत्राणि जानीयात्त एव हि महामखाः ॥
पश्चयज्ञविधानन्तु गृही नित्यं न हापयेत् ।।
इतिशङ्खवचनान्निस्य एव । तथा च शतपथश्रुतिः- “पञ्चैव महा
यज्ञास्तान्येव महासत्राणि भूतयज्ञो मनुष्ययज्ञः पितृयज्ञो ब्रह्मय.
ज्ञ" इति । किमर्थं कर्तव्यमित्याह । विधानपरिजाते--
पञ्चमूना गृहस्थस्य वर्तन्तेऽहरहः सदा ।
कण्डनी पेषणी चुल्ली जलकुम्भ उपस्करः ॥
एतानि वाहयन्विषो बाध्यते वा मुहुर्मुहुः ।
एतेषां पावनार्थाय पञ्चयज्ञाः प्रकीर्तिताः ।।
हिंसास्थानं सूना । उपस्करो मार्जनादिः ।
सायं प्रातर्वैश्वदेवः कर्तव्यो बलिकर्म च ।
अनश्नतापि सततमन्यथा किल्बिषी भवेत् ॥
इति कात्यायनवचनात् । स्मृत्यन्तरेऽपि-
वैश्वदेवविहीना ये आतिथ्येन विवर्जिताः ।
ते सर्वे निरयं यान्ति काकयोनि प्रयान्ति ते ॥
यज्ञपार्श कात्यायन:-अनाहितानिमिः कार्यों वैश्वदेवो यथाविधि ।
अभक्ष्यस्तु भवेत्याको वैश्वदेवविवर्जितः ॥
वीरमित्रोदये स्मृतिः-ततः पञ्चमहायज्ञान्कुर्यादहरहर्द्विजः ।
न हापयेत तान्याज्ञः श्रूयन्ते हि श्रुतावपि ।
तत्र देवयज्ञो "ब्रह्मणे स्वाहे"त्यादिहोमरूपः । "मणिके त्री"
नित्यादि बलिकमरूपो भूतयज्ञः । "पितृभ्यः स्वधा नम" इति बलि.
दानं नित्यश्राद्धं वा पितृयज्ञः । "हन्त" कारातिथिपूजादिरूपो मनुष्य.
यज्ञः । पञ्चग्रहणात्पश्चमो ब्रह्मयज्ञः । तदुक्तं समहे-

·- द्वितीयकाण्डे नवमी कण्डिका। अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् । होमो देवो बलिभूतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम् ॥ तर्पणं नित्यश्राद्धम् । कात्यायनः श्राद्धं वा पितृयज्ञा स्यास्पियो बलिरथापि वा ॥ इति । "पितृभ्यः स्वधा नम" इति पितृबालिः। एषामनुष्ठानप्रकारमाह- "वैश्वदेवादनात्पर्युक्ष्य स्वाहाकार जुहुया"दितिसूत्रम् । विश्वे देवा देवता यस्यति वैश्वदेवमन्नम् । ते च देवपितृमनुष्यादयः । कथमेषां देवतास्वमिति चेत् ? येन स्मृतावेषां दानं विहितम् । एभ्यो दत्वा शेष. भुजा गृहपातेना भवितव्यम् । तस्माद्वैश्वदेवमन्नम् । यदहरहः पच्यते शालाग्नौ तत आदायानं पर्युक्ष्य स्वाहाकारैः सह वक्ष्यमाणैर्मन्त्रैर्जुहु- यात् । पर्युक्षणग्रहणाच्च कुशकण्डिकोक्तेतिकर्तव्यताव्युदासः । स्वाहाकार। रिति यज्जुहोति तत्स्वाहाकारैः । शेषा नमस्काराः । आचरन्ति हि बलि कर्मणि नमस्कारान् । यद्वा स्वाहाकारग्रहणं संस्रवव्युदासार्थम् । "ब्रह्मणे प्रजापतये गृह्याभ्यः कश्यपायानुमतय इति" इति सूत्रम् । एतैर्मन्त्रैः पञ्चाहुतीर्जुहोति । इतिकारो होमसमाप्त्यर्थः । "भूतगृह्येभ्य" इति सू. त्रम् । भूतानि च गृह्याणि च भूतगृह्याणि । तेभ्यो बलीन्ददाति । तान्याह "मणिके त्रीन्यजन्यायाद्भयः पृथिव्यै” इति सूत्रम् । माणिके मणिकसमीपे त्रीवलीन्दद्यात् । सामीप्याथै सप्तमी । “पर्जन्याय नमः। अद्भयो नमः । पृथिव्यै नमः" । त्रीनितिग्रहणं भूतगृह्यभ्य इति चतुर्थबलिहरणशङ्काव्युदासार्थम् । केचित्तु भूतगृह्येभ्य इत्येवं समन्त्रक चतुर्थबलिहरणमिच्छन्ति । तदसत् । “धात्रे विधात्रे च द्वार्ययो" रितिसूत्रम् । द्वारशाखयोर्मध्ये धात्रे विधात्रे इति द्वौ बली ददाति । "मतिदिशं वायवे दिशाचे"ति सूत्रम् । दिशं दिशं प्रति इति प्रति. दिशम् । वायवे नम इत्यनेन मन्त्रेण चतुर्दिक्षु एकैकं बलिं दद्यात् । दिशाश्च यद्दानं तदपि प्रतिदिशं स्वस्वनाममन्त्रैर्ददाति । ततश्च"प्राच्यै दिशे नम" इति पूर्वे । “दक्षिणायै दिशे नम" इति दक्षिणदिशि । “प. श्चिमायै दिश नम"इति पश्चिमे । "उदीच्यै दिशे नम"इति उत्तरस्या ·सस्त्रसंस्कारगणपती दिशि। “मध्ये त्रीब्रह्मणेऽन्तरिक्षाय सूर्याय विश्वेभ्यो देवेभ्यो वि. श्वेभ्यो भूतेम्यस्तेषामुत्तरत" इति सूत्रम्। मध्ये "ब्रह्मणे नमः। अन्त. रिक्षाय नमः । सूर्याय नमः" इति त्रीन् बलीन् दद्यात् । मानन्तर्या- तेषां त्रयाणां बलीनामुत्तरप्रदेशे "विश्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । विश्वे. भ्यो भूतेभ्यो नमः" इति द्वौ बली दद्यात् । "पितृभ्यः स्वधा नम इति दक्षिणत" इति सूत्रम् । तेषामेव ब्रह्मादिबलीनां त्रयाणां दक्षिणतः द क्षिणप्रदेशे "पितृभ्यः स्वधा नम इति दक्षिणत" इतिमन्त्रेण एकं बलिं दद्यात् । पिठ्यत्वाच्च दक्षिणामुखः प्राचीनावीती पातितवामजानुः भवति । नमस्कारश्वात्र प्रदर्शित आचार्येण स सर्वत्र बलिहरणेषु योज. नीयः । समाचारादुक्तमेव "पात्रं निर्णिज्योचरापरस्यां दिशि निनयेद्यक्ष्मतत्त" इति सूत्रम् । पात्रं उद्धरणपात्रं निर्णिज्य प्रक्ष्या. ल्य तदुदकं ब्रह्मादिबलित्रयाणामेवोत्तरापरस्या वायव्यां दिशि निनयेत् । "यक्ष्मैतत्ते" इतिमन्त्रेण । अत्र निर्णेजनमित्यध्याहारः । बलिहरणे मध्या- दिदेशः शालाया ग्राह्य इति भर्तृयज्ञः । "उद्धृत्याग्रं ब्राह्मणायावने- ज्य दद्यादन्तत इति" इति सूत्रम् । तत एव वैश्वदेवादनादुद्धृत्य अग्रं षोडशनासपरिमितं प्रासचतुष्टयमितं वा ब्राह्मणाय अवनेज्य जलं दत्वा "हन्त त"इति मन्त्रेण दद्यात् । अग्रदानासामध्ये काष्णाजिनिः- भिक्षा वा पुष्कलां दद्यादन्तकारमथा पि वा ।। इति । मनुः-ग्रासमानं भवद्भिक्षा अग्रं ग्रासचतुष्टयम् । अग्रं चतुर्गुणांकृत्य हन्तकारोऽभिधीयते ॥ हन्तकाराच्च पूर्वम्- "यथाई भिक्षुकानतिथींश्च सम्भजेरन्" इति. मूत्रम् । यथाई यो यदन्तमर्हति तदन्तमनतिक्रम्य यथाह तत् यथा भवति तथा। भिक्षुकान् परिव्राजकब्रह्मचारिप्रभृतीन् । अथ भिक्षुकानाह। व्यासः-ब्रह्मचारी यतिश्चैव विद्यार्थी गुरुपोषकः । अध्वगः क्षीणत्तिश्च षडेते भिक्षुकाः स्मृताः ।। तत्र मधुमासवर्जितं देयम् । एवमितरेषां यथोचितम् । अतिथींश्च अध्वनीनान् सम्भजेरन् भिक्षाभोजनादिदानेन तोषयेरन् गृहमेधिनः ।

·द्वितीयकाण्डे नवमी कण्डिका। ८४९ - अतिथिलक्षणमाह । व्याघ्रपाद:/- अचिन्तितमनाहूतं वैश्वदेवे व्यवस्थितम् । अतिथिं तं विजानीयान्नैकग्रामनिवासिनम् ॥. क्षुधार्तस्तृषितश्चैव भ्रान्तो गृहमुपागतः । प्रयत्नानेन वै पुज्यः सोऽतिथिः स्वर्गसक्रमः ॥ अतिथिविमुखगते दोषमाह- अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहायदि निवर्तते । स तस्य दुष्कृतं दत्वा पुण्यमादाय गच्छति ॥ वैश्वदेवात्पूर्व भिक्षुके गृहागते तदा वैश्वदेवार्थमन्नं पृथक् स्थाप्य भिक्षुकाय देयम् । तथा चोक्तं गदाधरभाष्ये- अकृते वैश्वदेवे तु भिक्षुके गृहमागते । उद्धृत्य वैश्वदेवार्थ भिक्षुकं तु विसर्जयेत् ॥ पराशरः- वैश्वदेवकृतं दोषं शक्को भिक्षुळपोहितुम् । न हि भिक्षुकृतान्दोषान्वैश्वदेवो व्यपोहति ॥ वैश्वदेवसमाप्तौ भिक्षुके आगते तदा मनुराह- वैश्वदेवे तु निवृत्ते यद्यन्योऽतिथिराव्रजेत् । तस्मा अन्नं यथाशक्ति प्रदद्यान्न बलिं हरेत् ॥ "बालज्येष्ठा गृह्या यथाईमश्नीयु"रिति सूत्रम् । बालो ज्येष्ठः प्रथमो येषां ते बालज्येष्ठाः । ते च गृह्याः गृहे भवाः पुत्रपौत्रादयः । यथा योग्यमश्नीयुः भुञ्जीरन् । “पश्चाद्गृहपतिः पत्री चे"ति सूत्रम् । गृह्याणामशनानन्तरं गृहपतिर्गृहस्वामी पत्नी तत्स्त्री च अश्नीतः । “पूर्वो वा गृहपतिस्तस्यादु स्वादिष्टं गृहपतिः पूर्वोऽतिथिभ्योऽश्नीयादि. तिश्रुते"रिति सूत्रम् । गृहपतिर्वा पल्याः पूर्व अश्नीयात् न युगपत् । कुतः ? "तस्मादु स्वादिष्ट"मितिश्रुतेः । अस्यार्थः-तस्मात्स्वात् अन्नात् यत् इष्टं गृहपतिरश्नाति, मतिथिभ्यः अशितेभ्यः पूर्व पल्या इति । "अहरहः स्वाहा कुर्यादन्नाभावे केनचिदाकाष्ठादेवेभ्यः पि. तृभ्यो मनुष्येभ्यश्चोदपात्रात्" इतिसूत्रम् । अहरहः स्वाहा कुर्यादन्नाभावे - २० स०१०७ ·ससूत्रसंस्कारगणपती - - कंनचिद्रव्येण काष्ठन वा कार्यः । स्मृकंथसार- पकाभावे प्रवासे वा तण्डुलानोषधीस्तु वा । पयो दधि घृतं वापि कन्दमूलफलादि वा ॥ योजयेद्देवयज्ञादौ जलं वाऽऽपत्सु वा जले ॥ व्यासः-जुहुयात्सर्पिषाऽभ्यक्तं तैलक्षारं विवर्जयेत् । दध्यक्तं पयसाऽक्तं वा तदभावेऽम्भसाऽपि वा ॥ इदं स्वेण होतव्यं पाणिना कठिनं हविः ।। विधानपारिजाते- पाण्याहुतिद्वादशपर्वपूरिका घृतादिना चेत्नुवपात्रपूरिका । देवेन तीर्थेन च हूयते हविः स्वङ्गारिणि स्वर्चिषि तच्च पावके । उत्तानेन तु हस्तेन अङ्गुष्ठाग्रेण पीडितम् । संहताङ्गुलिपाणिस्तु वाग्यतो जुहुयाद्धविः ॥ वर्यद्रव्यमाह-कोद्रवं चणकं मापं मनरं च कपित्थकम् । क्षारं च लवणं सर्व वैश्वदेवे विवर्जयेत् ।। स्मृत्यन्तरेऽपि-कोद्रवं वरकं माषं मसूरं च कुलिस्थकम् । काजीपकं परानं च वैश्वदेवे तु वर्जयेत् ।। अथात्र निस्यश्राद्धं कर्त्तव्यम् । तत्तु साग्नेन, पितृबलिनैव सिद्धत्वात् । तदुक्तं गदाधरभाष्ये- कृत्य कृत्पितृयज्ञस्य साग्नेः श्राद्धं न विद्यते । नित्यं पित्र्येण वलिना निरग्नेस्तत्तु विद्यते ॥ बलेरभावापियस्य शिष्टात्काकबलिः स्मृतः ।। विकल्पः प्रतिभाति । श्राद्धं वा पितृयज्ञः स्यास्पियो बलिरथापि वा। साग्निकः पित्यज्ञान्तं बलिकर्म समाचरेत ।। अनग्निहुतशेषं तु काके दद्यादिति स्मृतिः ॥ बलिनिवेशनम् । सोदकमन्नं भूमौ चाण्डालवायसादिभ्यो निक्षिपेत् । मनु:- शुनां च पतितानां च श्वपचा पापरोगिणाम् ।

·द्वितीयकाण्डे नवमी कण्डिका । ८५१ वायसाना क्रिमीणां च शनकैनिक्षिपद्भुवि ॥ अथ स्पष्टप्रयोगः । वैश्वदेवपर्याप्तमन्नं पात्रान्तरे उद्धृत्य अभिघार्य पाकादुद्धृतममिं कुण्डस्थामौ संयोज्य प्रदीप्य पवित्रपाणिराचान्तः प्राणानायम्य देशकालौ सङ्कीर्त्य "अद्य यज्ञेश्वरप्रीतये पञ्चमहायज्ञान अहं करिष्ये । तत्र देवान् भूतानि पितॄन् मनुष्यान् वैश्वदेवान्नेन यक्ष्ये" इति सङ्कल्पं कृत्वा मणिकस्थोदकेन ईशानकोणादारभ्य प्रदक्षिणं पर्युक्षणं कृत्वा दक्षिणं जान्ववाच्य वामहस्तं हृदि निधाय दक्षिणेन प्रासार्द्धमानमोदनमादाय, "ॐ ब्रह्मणे स्वाहा । इदं ब्रह्मणे न मम । ॐप्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये न मम । ॐगृह्याभ्यः स्वाहा । इदं गृह्याभ्यो न मम । ॐकश्यपाय स्वाहा । इदं कश्य- पाय न मम । ॐअनुमतये स्वाहा । इदं अनुमतये न मम" । शेषान्नेन मणिकसमीपे प्रासंस्थमुदक्संस्थं वा । "ॐपर्जन्याय नमः। इदं पर्जन्याय न मम । ॐअद्भयो नमः । इदमद्भयो न मम । ॐपृथिव्यै नमः । इदं पृथिव्यै न मम" । इति बलित्रयं दद्यात् । द्वारशाखयोर्दक्षिणोत्तरक्रमेण । “ॐधात्रे नमः । इदं धात्रे । वि. धात्रे नमः । इदं विधात्रे०" इति बलिद्वयं दद्यात् । भग्नेः पश्चिमतः चतुर्दिक्षु "ॐवायवे नमः । इदं वायवे०" । इत्यनेनैव बलिचतुष्टयं दद्यात् । चतुर्णा बलीनां प्राकृ । “अपाच्य दिशे नमः । इदं प्राच्य दिशे न० । "ॐदक्षिणस्यै दिशे नमः । इदं दक्षिणस्यै दिशे० । ॐप्रतीच्यै दिशे नमः । इदं प्रतीच्यैः । ॐउदीच्यै दिशे नमः । इदमुदीच्यै०" इति । सर्वत्र वलीना मध्ये प्रासंस्थम् । “ॐब्रह्मणे नमः । इदं ब्रह्मणेः। ॐअन्तरिक्षाय नमः । इदमन्तरिक्षाय० । ॐसूर्याय नमः । इदं सूर्याय." इति बलित्रयं दद्यात् । बलित्रयम्यो. तरे प्रासंस्थम् "ॐविश्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । इदं विश्वेभ्यो देवे. भ्यो। ॐविश्वेभ्यो भूतेभ्यो नमः । इदं विश्वेभ्यो भुतेभ्यो."। इति द्वौ बली दद्यात् । तदुत्तरतस्तथैव "ॐउषसे नमः । इदमुषसे । ॐभूतानां च पतये नमः । इदं भूतानां च पतये"। इति द्वौ बली ·८५२ ससूत्रसंस्कारगणपती दद्यात । ततोऽपसव्यं कृत्वा पातितवामजानुः दक्षिणामुखः ब्रह्मबलितो दक्षिणे "ॐपितृभ्यः स्वधा नमः । इदं पितृभ्यः" इति पितृतीर्थेन एकं बलिं सर्वशेषान्नेन दद्यात् । पात्रं प्रक्षाक्य निर्णेजनजलं वायव्यां दिशि "ॐयक्ष्मैतत्ते निर्णेजनं नमः । इदं यक्ष्मणे" इत्युत्सृजेत् । अत्र ब्रह्मयज्ञः । वेदमारम्य प्रत्यहं अध्यायमात्रं अध्यायद्वयं वा याव. च्छक्ति जप्त्वा ततः स्मृतिपुराणगाथादि यथाशक्त्या जोत् । "ॐ"कारः पूर्व समाप्तौ "स्वस्ती"ति पठेत् । अशक्तौ गायत्रीमात्रं जपेत् । अस्मि- नवसरे आगतमतिथिं पूजयेत् । तृप्तिपर्यन्तं वा षोडशनासमितं चतुर्मास- मितं वाऽन्नं "ॐसनकादिमनुष्येभ्यो नमः । इदं सनकादिमनुष्ये. भ्यो०" इति दद्यात् । ततो गोग्रासः-- "सौरभेय्यः सर्वहिताः पवित्राः पापनाशनाः । प्रतिगृह्णन्त्विमं ग्रासं गावस्त्रैलोक्यमातरः ॥" इति गोभ्यो दद्यात् । ततो वायसबलिः- "ऐन्द्रवारुणवायच्या याम्या वै नैऋतास्तथा । वायसाः प्रतिगृह्णन्तु भूमौ पिण्डं मयार्पितम् ॥" इति वायसेभ्यो दद्यात् । ततः श्वानबलिः - "द्वौ श्वानौ श्यामशवलौ वैवस्वतकुलोद्भवौ । ताभ्यामन्नं प्रदास्यामि रक्षेतां पथि मां सदा ॥" इति श्वभ्यः। "देवा मनुष्याः पशवो वयांसि सिद्धाश्च यक्षोरगदत्यं सौः । प्रेताः पिशाचास्तरवः समस्ता ये चानमिच्छन्ति मया प्रदत्तम् ॥" इति देवादिभ्यः । "पिपीलिकाः कीटपतङ्गकाया बुभुक्षिताः कर्मनिबद्धबद्धाः । हप्त्यर्थमन्नं हि मया प्रदत्तं तेषामिदं ते मुदिता भवन्तु ॥ इदं पिपीलिकादिभ्यः ।" पादौ प्रक्षाल्य आचम्य नित्यश्राद्धं कुर्यात् । अयं साग्नेर्वैश्वदेवः । निरग्नेरपि कात्यायनसूत्रोक्त एव वैश्वदेवो भवति । भत्रायं विशेषः । निरग्निना पृष्ठोदिविविधानेन अग्नि प्रतिष्ठाप्य - ·८५३ । तदुक्तं कात्यायपरिशिष्टे- । द्वितीयकाण्डे नवमी कण्डिका। सत्र कर्तव्यः । तदुक्तं कात्यायन "अथातो धर्मजिज्ञासा केशान्तादूर्ध्वमपत्नीकऽउच्छिन्नागिरन- निको वा प्रवासी ब्रह्मचारी विधुरो वाऽन्वग्निरिति ग्रामादग्निमा. हत्य पृष्टो दिवीत्यधिष्ठाप्य समितमिति द्वाभ्यामुपस्थानं व्याहृतिभि- स्त्रिभिश्च सावित्रैः प्रज्माल्य तासवितुस्तत्सवितुर्विश्वानि देव सवि. तरिति पुनस्त्वेति समिद्ध्य पूर्ववदक्षतेर्तुत्वा पाकं पचेत्तत्र वैश्वदेवं कुर्याद्ब्रह्मणे प्रजापतये गृह्याभ्यः कश्यपायानुमतये विश्वेभ्यो देवे भ्योऽनये स्विष्टकृतऽइत्यपऽउपस्पृश्य पूर्वद्वीलकर्म नैवकृते वृथा पाको भवति न वृथा पाकं पचेन्न वृथा पाकमश्नीयादत्र पिण्डपितृ. यज्ञः पसायाग्रयणानि कुर्या"दिति । अस्यार्थः-अथशब्दो गृह्य कल्पविहितपञ्चमहायज्ञानन्तर्यप्रज्ञप्त्यर्थः । अतःशब्दो हेत्वर्थः । अग्निमतो गृहस्थस्य तदधिकारात्तद्रहितस्याधिका. रस्या वधेयत्वादतो हेतोः। कतिपयधर्मजिज्ञासा । ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा । ज्ञातुमिच्छाया "सुपा सुपो भवन्ती"ति सप्तमीस्थाने प्रथमा युज्यते । के. शान्तादृवं केशान्तसंस्कारानन्तरमुपकुर्वाणः स्नातको वा । अपत्नीकः अविवाहितपत्नीको मृतपत्नीको वा । उच्छिन्नाग्निः पतिताग्निः संस्थिता. ग्निर्वा । अनग्निकः कृतदारसङ्घहोऽपि निमित्तवशादधिकाराभावेन अनाहि. तावसथ्यामिः । प्रवासी साग्निकश्चिकीर्षितपाकः । तदुक्तम्- प्रवसन्ननिमाविप्रः पयोमूळफलादिभिः । कालं नदशक्तौ तु विधिना पाकमाचरेत् ॥ पाकमात्र विधानादेव साग्निकस्य न प्रवासे वैश्वदेवः । अत एव ग. गोपाध्यायैरुक्तम् ! "साने प्रवासे सति यावत्प्रवासं होमवैश्वदेवयो. रभाव"इति । अत्रायं विवेक-अपत्नीकोच्छिन्नाग्न्यनमिकानां त्रयाणां पाकपचनपूर्वकं वैश्वदेवार्थमग्न्याहरगम् । प्रवासिब्रह्मचारिणोस्तु पाकार्थ- मेव न वैश्वदेवार्थम् । ब्रह्मचारिणो वैश्वदेवानधिकारात् । प्रवासिनस्तु गृहे वैश्वदेवस्य कृतत्वेन पाकस्य वैश्वदेवविवर्जितत्वाभावेन चाभक्ष्यत्वा- -

·सस्त्रसंस्कारगणपती
दानम्-
भुवि दर्भान्समास्तीर्य बलिकर्म समाचरेत् ।
विश्वेभ्यो देवेभ्य इति सर्वभूतभ्य एव च ॥
भूतानां पतये चेति नमस्कारेण शास्त्रवित् ।
दद्यादलित्रयं चाग्रे पितृभ्यश्च स्वधा नमः ।।
पात्रनिर्णजनं वारि वायव्यां दिशि निक्षिपेत् ।
इदमन्नं मनुष्येभ्यो हन्तेत्युक्त्वा समुत्सृजेत् ॥
गोत्रनामस्वधाकारैः पितृभ्यश्चापि शक्तितः ।
षड्भ्योऽनमन्वहं दद्यापितृयज्ञविधानतः ॥
ततोन्यदन्नमादाय निर्गत्य भवनाबहिः ।
काकेभ्यः श्वपचेभ्यश्च प्रक्षिपदासमेव च ॥
उपविश्य गृहद्वारि तिष्ठेद्यावन्मुहुर्तकम् ।
अप्रमत्तोऽतिथि लिप्सुविशुद्धः प्रतीक्षकः ॥ इति ।।
अथ नित्यश्राद्धम् । मनुः-
दद्यादहरहः श्राद्धमन्नानोदकेन वा।
पयोमूलफलै पि पितृभ्यः प्रीतिमावहन् ।
पितॄनुद्दिश्य विप्राँस्तु भोजयेद्विपमेव वा ॥
अत्र विशेषमाह व्यासः-आवाहनं स्वधाकार: पिण्डानौकरणं तथा ।
ब्रह्मचर्यादिनियमो विश्वेदेवास्तथैव च ॥
नित्यश्राद्धे त्यजेदेतान्भोज्यमन्नं प्रकल्पयेत् ।।
याज्ञवल्क्योऽपि-नित्यश्राद्धं दैवहीनं नियमादिविवर्जितम् ।
दक्षिणारहितं चैव दातृभोक्तृव्रतोज्झितम् ।।
अत्र दक्षिणानिषेधो यथोक्तदक्षिणापरः । न तु तत्सामान्यपरः ।
दत्वा तु दक्षिणां शक्तया नमस्कारविसर्जयेत् ॥ इति ।
नित्यश्राद्धप्रकरणे व्यासोक्तेः । इदं श्राद्धं षट्दैवतम् । तथा च
व्यासः
-
तत्तु षट्पुरुषं ज्ञेयं दक्षिणापिण्डवर्जितम् ॥

·द्वितीयकाण्डे नवमी कण्डिका। - इदं यत्रामावास्याश्राद्धादौ षडपि देवता इष्टास्तत्र न भवति, यत्र साम्वत्सरिकादौ नेष्टास्तत्र भवति । नित्यश्राद्धं न कुर्वीत प्रसङ्गायत्र सिद्ध्यति । इति चमत्कारखण्डोक्तेः। अथ श्राद्धदिने वैश्वदेवानिर्णयः । अयं वैश्वदेवः सानेः पूर्व निरग्नेः पश्चाद्भवति । हेमाद्रौ- पक्षान्तं कर्म नित्य वैश्वदेवं च सानिकः । पिण्डयज्ञं ततः कुर्यात्ततोऽन्वाहार्यकं बुधः ॥ इति । आन्वाहार्य दर्शश्राद्धम् । विधानपारिजाते वैश्वदेवाहुतिरमावर्वाग्वाह्मणभोजनात् । पितॄन्सन्तर्य विधिवद्वलिं दद्याद्विधानतः ॥ इति । अत्र वैश्वदेवार्थ पृथक् पाकः कार्यः । तथा च विधानपारिजाते लौगाविस्मृतिः- पित्रर्थ निवपत्पाकं वैश्वदेवार्थमेव च । वैश्वदेवं न पित्र) न दार्श वैश्वदैविकम् ।। तत्तु शाखान्तरविषयम् । “उद्धृत्य घृताक्तमन्नं पृच्छत्यग्नौ क. रिष्य इति ।"इतिसूत्रव्याख्याने कर्काचार्येण तथा व्याख्यातत्वात् । अतः कात्यायनानां तु उभयार्थमेक एव पाकः । “वैश्वदेवादन्नादि"ति. त्रस्मरणाच्च । सामेरपि कचिदन्ते भवति । हेमाद्रौ शालकायनः- श्राद्धात्मागेव कुर्वीत वैश्वदेवं तु साग्निकः । एकादशाहिकं मुक्त्वा तत्र ह्यन्ते विधीयते ॥ परिशिष्टेऽपि-सम्प्राप्ते पार्वणश्राद्ध एकोदिष्टे तथैव च । अग्रतो वैश्वदेवः स्यात्पश्चादेकादशेऽहनि ॥ इति । कातीयानां तु श्रौतस्मार्तवतामादावेव । निरनिकानामन्ते । तथा च यज्ञपावें कात्यायनः यदा श्राद्धं पितृभ्यश्च दातुमिच्छत्यनग्निमान । वैश्वदेवं तदा कुर्यानिवृत्ते श्राद्धकर्मणि ॥ सू० - सं० १०० ·८५८ लसूत्रसंस्कारगणपती षट्त्रिंशन्मते-प्रातिवात्सरिको होमः श्राद्धादौ क्रियते यदि । देवा हव्यं न गृह्णन्ति कव्यं च पितरस्तथा ।। पैठीनसिरपि-पितृपा समुद्धृत्य वैश्वदेवं करोति यः । आसुरं तद्भवेच्छाद्धं पितॄणां नोपतिष्ठति ॥ श्राद्धशेषेण तदिति स एवाह- श्राहाहि श्राद्धशेषेण वैश्वदेवं समाचरेत् । पञ्चयज्ञाँश्च अन्ते च ॥ इत्यादि । सुदर्शनभाष्ये मार्कण्डेय:- ततो नित्यक्रियां कुर्याद्भोजयेच्च ततोऽतिथीन् । ततस्तदन्नं भुञ्जीत सह भृत्यादिभिर्वरः ॥ ततः श्राद्धशेषात् । चतुर्विशतिमतेऽपि- श्राद्धं निवृत्त्य विधिवद्वैश्वदेवादिकं ततः । कुर्याद्भिक्षां ततो दद्याद्धन्तकारादिकं ततः ॥ इति । मेधातिथिस्मृतिरत्रावलीकारगदाधरादयोऽप्येवमेव । बहुस्मृत्युक्त- स्वात्सर्वेषां निरमिकानां श्राद्धान्त एव वैश्वदेवः । कचिन्निरनिकानामपि श्राद्धात्मागेव वैश्वदेवः । साङ्ख्यायनपरिशिष्टे- वृद्धावादौ क्षये चान्ते दर्शे मध्ये च कुर्वते । महालये च पिण्डान्ते वैश्वदेवो विधीयते ।। रेणुकारिकायामपि-निर्णजनान्तं नित्य वैजदेवं द्विजोचमः । श्राद्धं करिष्ये संकल्प्य तत्कृत्वा पूर्ववस्थितः॥ अतो निरग्निनाऽप्याभ्युदयिकश्राद्धे चिकीर्षिते पूर्व वैश्वदेवः कार्यः। मत्र कठकाण्वादेरपि विशेषः । साग्निनिरम्न्योः पूर्वम् । तदुक्तं विधानपा. रिजाते- श्रादकर्माणि निवृत्त्य वैश्वदेवं विधाय च । ततो गृहबलिः कार्यः कठकाण्वादिकान्विना ।। धर्मानुशासनेऽपि-निवृत्त्य श्राद्धयज्ञं वै वैश्वदेवं विधाय च । ततो गृहबलियः कठकाण्वादिकान्विना ॥ इति ।

·द्वितीयकाण्डे नवमी कण्डिका।
८५९
न चायमपि सामिपरत्वेन नेयः । अनग्निकवैश्वदेवप्रकरण एवं
व्यवस्थापनात् , न साग्निपरत्वेन वर्णने । रूपनारायणीयकल्पलतायामपि-
साग्निकास्तविहीनाश्च कठकाण्यादिकास्तु ये ।
श्राद्धात्प्रागेव ते कुर्युवेवदेवं यथाविधि ॥
रुद्रकल्पद्रुमे बृहत्पराशरः-वैश्वदेवोऽग्रतश्चैव साग्नेहींनाग्निकस्य च ।
कर्तव्यः पाकशुद्धयर्थ भुक्तोच्छिष्ट विवर्जयेत् ॥
स्मृत्यन्तरेऽपि-याजुषाः सामगाः पूर्व मध्ये जुह्वति बहृचाः ।
आणैश्च पिण्डान्ते वैश्वदेवं विधीयते ।।
बचां श्राद्धान्त एवेति वोपदेवः । अथ वैष्णवानां विशेषमाह ।
विधानपारिजाते.
विष्णोनिवेदितानेन यष्टव्यं देवतान्तरम् ।
पितृभ्यश्चापि तदेयं तदानन्त्याय कल्पते ॥
पञ्चरात्रे- साग्नेस्तद्रहितस्यापि वैष्णवस्य विशेषतः ।
श्राद्धं नैवेद्यशेषेण वैश्वदेवादिपूर्वकम् ।।
आदिशब्दावलिहरणम् । विधानपारिजाते स्मृतिः-
पितृशेषं तु यो दद्याद्धरये परमात्मने ।
रेतोदाः पितरस्तस्य भवन्ति क्लेशभागिनः ॥ इति ।
स्थालीपाकदिने विशेषमाह देवलः-
अकृते वैश्वदेवे तु स्थालीपाकाः प्रकीर्तिताः ।
अन्यत्र पितृयज्ञात्तु सोऽपराद्धे विधीयते ॥
स्थालीपाका इति बहुवचनं स्थालीपाकसाध्यकर्मोपलक्षकम् ।
अथ विभक्तवैश्वदेवः-
साग्निकोऽप्येकपाकाः स्युः पुत्रभ्रात्रादयो यदि ।
न पृथक् वैश्वदेवाः स्युः स्वपाकान्निवेपेद्गृही ॥
एकपाके निवसतां पितृदेवार्चनादिकम् ।
एकं भवेद्विभक्तानां तदेव स्यात्पृथक् पृथक् ॥
संस्कारा नाशिनः सर्वे कुर्यानित्यत्वसिद्धये ।

·- ससूत्रसंस्कारगणपती संसृष्टा भ्रातरः कुर्युब्रह्मयज्ञ पृथक् पृथक् ॥ सच्छूद्रस्यापि वैश्वदेव उक्तो याज्ञवल्क्येन- भारितिः शुचिर्भूत्यो भर्ता श्राद्धक्रियापरः । नमस्कारेण मन्त्रेण पञ्चयज्ञान हापयेत् ॥ इति । न हापयेत् किन्तु अनुतिष्ठेत् । नमस्कारमन्त्रो वायुपुराणे- देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च । नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमो नमः ॥ शूद्रेण पञ्चमहायज्ञा आमद्रव्येण कार्याः, पक्केन निषिद्धत्वात् । पाकाभावे प्रवासे च तण्डुलानोषधीस्तथा । पयो दधि घृतं वाऽपि कन्दमूल फलानि च ॥ इति स्मृत्युक्तानुकल्पद्रव्येण पञ्चमहायज्ञान् कृत्वा तद्रव्यं विप्रकुले प्रवेशयितव्यमिति शास्त्ररहस्यम् । अथ वैश्वदेवः कुत्र कर्तव्य इत्यः पेक्षायामाह । शातातपः- लौकिके वैदिके वाऽपि हुतोच्छिष्टे जले क्षितौ । वैश्वदेवन्तु कुर्वीत पञ्चमूनापनुत्तये ॥ वदिके आवसथ्यामौ । हुतोच्छिष्टे अन्येन होमं कृत्वा त्यक्ते । शेषं प्रसिद्धम् । अङ्गिराः- शालाग्नौ तु पचंदन्नं लौकिके वाऽपि नित्यशः । यस्मिनग्नौ पचेदन्नं तस्मिन्नग्नौ विधीयते ॥ अथ चलकुण्डं वायवीयसंहितायाम्- अथाग्निकार्य वक्ष्यामि कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा । वेद्यां वाप्यायसे पाने मृण्मये च नवे शुभे । स्थण्डिलं वालुकाभिर्वा रक्तमृद्रजसाऽपि वा ।। क्रियासारे-कुण्डमन्त्रोक्तमार्मेण मृदमालेपयेत्तथा । ताम्रण लक्षणोपेतं कुर्यान्मृत्तिकयापि वा । एतत्कुण्डं चरार्चायो गृहीयान्न स्थिरार्चने ॥ अथ कुण्डशुद्धिमाह-अम्लेन ताम्रकं कुण्डं मृण्मयं गोमयाम्भसा -

·द्वितीयकाण्डे नवमी कण्डिका।
८६१
.
सौधश्च सुध्या सम्पशोधयेदमरर्षभ ! ॥
चुरल्यां वैश्वदेवो निषिद्धः । विधानपरिजाते-
चुल्लीहोमो ब्रह्मदानमनृतौ गमनं तथा ।
असङ्ख्यातन्तु यज्जप्त तत्सर्व निष्फलं भवेत् ॥
तथा-न पश्येद्भूबा वीर ! दत्वा गृहबलीन्द्विजः ।
स्वयं नैवोद्धरेन्मोहायदि तच्छ्रीविनश्यति ॥
गालवः--वैश्वदेवं दिवा नक्तं न भवेच्चेत्पृथक् पृथक् ।
मातरेव द्विरावृत्त्या कर्तव्यं स्मृतिशासनात् ।।
विधानपरिजातेऽपि-दिवा वा यदि वा रात्रौ क्रियते वैश्वदेविकम् ।
द्विरावृत्या तदा कुर्यादिति वेदविदो विदुः ॥
एतच्च यच्छाखायां सायं प्रातर्वैश्वदेवो विहितस्तद्विषयम् । तथा-
न्यद्विशेष मदनपरिजाते | जमदग्निः
वैश्वदेवं तथा रात्रौ कुर्याद्वलिहृतिस्तथा ।
महतः पञ्चयज्ञांस्तु दिवैवेत्याह धर्मवित् ।।
अस्यार्थः -येषां तु शाखिना ब्रह्मयज्ञव्यतिरिक्तमहायज्ञानां वैश्वदेवे
बलिहरणे चान्तर्भावस्तेषां वाजसनेयादीनां दिवैव वैश्वदेवाख्यं कर्म न
रात्रौ । येषां तु स्वशाखायां कालद्वयेऽपि तद्विधानमस्ति नास्ति वा तेषा.
माश्वलायनादीनां कालद्वयेऽपि भवति इति निर्णयः ।
इति श्रीमयमशाखीयरामकृष्णविरचिते पारस्करगृह्यसूत्रविध
रणे संस्कारगणपतौ द्वितीयकाण्डे नवमी कण्डिका'।
-
अथ भोजनविधानम् । तत्र मनुः-
सायं प्रातर्द्विजातीनामशनं श्रुतिचोदितम् ।
नान्तरा भोजनं कुर्यादग्निहोत्रसमो विधिः ।।
गोभिला-ततो भोजनवेलायां कृत्वाचारान्सदात्मवान् ।
पोष्यवर्गसमोपेतो भोजनं कारयेद्बुधः ॥

·८६२
लसूत्रसंस्कारगणपती
--
पोष्यवर्गमाह-माता पिता गुरुर्भायर्या 'पुत्रो दासस्तथैव च ।
अभ्यागतोऽतिथिश्चापि पोष्यवर्ग इति स्मृतः ॥
याज्ञवल्क्यः-सम्भोज्यातिथिभृत्यांश्च दम्पत्योः शेषभोजनम् ।
बालस्ववासिनीवृद्धगर्मिण्यातुरकन्यकाः ॥
दम्पत्योरपि मध्ये पूर्व गृहपतिः श्रेष्ठानमश्नीयात् ततः पत्नीति ।
महाभारते दानधर्म--
भृत्यातिथिषु यो भुङ्क्ते भुक्तवत्सु नरः सदा ।
अमृतं केवलं भुत इति विद्धि युधिष्ठिर ! ॥
हस्तौ पादौ मुखं प्रक्षाल्य इति अनानि आणि कुर्वन्भोजनं कु.
र्यात् । तथा च व्यासः-
पश्चाों भोजनं कुर्यात्माङ्मुखो मौनमास्थितः ।
हस्तौ पादौ तथैवास्यमेषा पश्चाता मता ।।
मनुः--आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः ।
श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुङ्क्ते न कदाचिदुदङ्मुखः ॥
एतत्काम्यम् । नित्यविधिस्तु-
प्राङ्मुखोऽन्नानि भुञ्जीत तथोत्तरमुखोऽपि वा ।
जीवन्मातृकस्य दक्षिणामुखभोजननिषेधः । तथा चापस्तम्बः-
"अनायुष्यं त्वेवंमुखस्य भोजनं मातुरित्युपदिशन्ती"ति। पुत्रवत
उत्तरामुखभोजननिषेधः । आचारप्रदीपे--
पुत्रवान्स्वगृहे नित्यं नाश्नीयादुत्तरामुखः ।
सोमवारे तथात्यन्तं वर्जयेत्तु सदा बुधः ॥
ब्रह्मपुराणे-उपलिप्ते समे स्थाने शुचौ शुद्धासनान्विते ।
मण्डलं गोमयेन स्यादथ वा गौरमृत्स्नया ॥
आसनमाह मनुः-श्रीपर्णी च शमी शल्ली कदम्बश्चारणस्तथा ।
पश्चासनोपविष्टस्तु स्नानहोमादिकं चरेत् ।।
वज्यमुक्तं प्रचेतसा-गोशकृन्मृण्मयं भिन्नं तथा पालाशपिप्पलम् ।
कोहबदं सदैवार्क वर्जयेदासनं बुधः ॥

·द्वितीयकाण्डे नवमी कण्डिका।
मण्डलान्याह व्यास:-चतुरस्रं त्रिकोणं च वर्तुलं चादचन्द्रकम् ।
कर्तव्यमानुपूर्वेण ब्राह्मणादिषु मण्डलम् ।।
शङ्ख:-- आदित्या वसवो रुद्रा ब्रह्मा विष्णुस्तथैव च ।
मण्डलान्युपजीवन्ति तस्मात्कुर्वीत मण्डलम् ।।
यातुधानाः पिशाचाच अमुरा राक्षसास्तथा ।
हरन्ति रसमन्नस्य मण्डलेन विवर्जितम् ।।
भोजनपात्रमाह पैठीनसिः-एक एव तु यो भुङ्क्ते विमले कांस्यभाजने ।
चत्वारि तस्य वर्द्धन्ते आयुः प्रज्ञा यशो बलम् ॥
विधानपरिजात स्मृति:--सौवर्णे राजते चैव पात्रे भोजनमाचरेत् ।
ताम्रपात्रे भोजननिषेधः । वृद्धमनुः--
ताम्रपात्रे न भुञ्जीत भिन्नकांस्ये मलान्विते ॥ इति ।
स्वीयपात्रे सर्वदा भोज्यम् । स्मृतिः
परपात्रेषु भुञ्जानः प्राजापत्यं चरेविजः ॥ इति ।
पात्रपरिमाणमाह योगी-पश्चातः पलाय महाभाननमिष्यते ।
नातिदीर्घ नातिहस्वं रत्निमात्रप्रमाणकम् ॥ इति ।
ग्रन्थान्तरे तु-पलविंशतिमारभ्य अत ऊर्ध्व यथेच्छया।
इदमेव गृहस्थानां न यतिब्रह्मचारिणाम् ॥ इति ।
तत्समन्ताल्लघुपात्राणि निघेयानि न तन्मध्ये । महामारते-
लघीयांस्यपि पात्राणि भूमौ स्थाप्यानि भारत!।
पयःशाकादिभुक्त्यर्थं न महाभाजनोपरि ।
ताम्बूलाभ्यञ्जनं चैव कांस्यपात्रे च भोजनम् ।
यतिश्च ब्रह्मचारी च विधवा च विवर्जयेत् ॥
पारणाहे तथा श्राद्धे वर्जयेत्कांस्य भोजनम् ।
यो मोहाद्यदि भुञ्जीत कृतं कर्म च निष्फलम् ।।
पात्रशुद्धिमाह-भस्मना शुद्धयते कांस्यं ताम्रमम्लेन शुद्धयति ।
रजसा शुद्धयते नारी नदी वेगेन शुद्धयति ।।
कांस्यपात्राभावे यमः- रम्भाकुटजमध्वाम्रजम्बूपनसचम्पकाः ।

·- ससूत्रसंस्कारगणपती पनौदुम्बरपालाशब्रह्मपत्रं पवित्रकम् । अथ निषिद्धानि अत्रिः- वदाश्वित्थपत्रेषु कुम्भीतिन्दुकपत्रयोः । कोविदारकदम्बानां भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ प्रयोगपारिजाते गर्गः-रम्भापत्रपलाशेषु यः कुर्यात्पारणं क्वचित् । सप्तजन्मकृतं पुण्यं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ करे खपरके चैव शिलायां ताम्रभाजने । भिन्नकांस्ये च वस्त्रे च न भुञ्जीत तथायसे॥ अथ पात्रे परिवेषणमाह यमः- अन्नं मध्ये प्रतिष्ठाप्य दक्षिणे घृतपायसे । शाकादि पुरतः स्थाप्य भक्ष्यं भोज्यं च वामतः ॥ परिवेषणक्रममाह-अन्नं च पायसं भक्ष्यं घृतं च व्यञ्जनादिकम् । शर्करा च कथा चैव अन्ते च मूपमेव च ॥ षट्त्रिंशन्मते-ओदने परमाने च घृतपात्रस्थितियदि । एतदाज्यं भवेद्रक्तं तदनं मासमुच्यते ॥ धर्मप्रवृत्ती-ओदने पायसे चैव व्यञ्जने सूपके तथा । घृतपात्रं तु यो धृत्वा रौरवं नरकं व्रजेत् ।। विधानपारिजाते ब्राह्मे-सैन्धवं लवणं चैव तथा मानससम्भवम् । पवित्रे परमे ह्येते प्रत्यक्षे च न दुष्यतः ॥ सामुद्रं भूमिजं चैव प्रत्यक्षे चैव दुष्यतः ।। तस्मादिदं द्रव्यान्तरयुतं परिवष्यम् । गर्ग:- सत्यवर्तेन वै प्रातर्वारिणा परिषेचयेत् । सायङ्काले तथैव स्यादृतन्त्वेत्यादितः क्रमात् ॥ भविष्यपुराणे-उद्धृत्य किञ्चिदन्नाग्रं धर्मराजाय वै बलिम् । दत्वाऽथ चित्रगुप्ताय भृतभ्यश्च तथैव च ॥ अन्नेनैव घृताक्तेन नमस्कारेण वै भुवि । तिम एवाहुतीर्दद्याद्भोजनादौ तु दक्षिणे ॥ केचित्तु-भूपतये भुवनपत ये भूतानां पतये नमः । -

·द्वितीयकाण्डे नवमी कण्डिका ।
-
एवं बलिवयं दद्याद्भोजनादौ विशेषतः ॥
पत्राचारतो व्यवस्था-
एकाहुतिं त्रिधा कृत्वा आपोशाने तथानले ।
लाजाहोमे प्रकुर्वीत इति शातातपोऽब्रवीत् ।।
चित्राहुतिः प्रदक्षिणक्रमेण । सङ्घहे--
परिषिञ्चनमारभ्य प्रदक्षिणक्रमेण तु ।
अपसव्यं च चित्रानं मुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥
मनुः-दत्वा तु चित्रगुप्ताय हस्तं प्रक्षालयविजः।
अक्षालितकरो भुङ्क्ते रौरवं नरकं व्रजेत् ॥
स्मृत्यन्तरे-चित्राहुतिमनुद्धृत्य यो भुङ्क्ते ग्रासपञ्चकम् ।
अघं स केवलं भुङ्क्ते ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा ।।
चन्द्रिकायां दक्षः-भोजनादौ बलिं मुक्तं समुद्धृत्य हि भोजनम् ।
अनुद्धृत्य च यो भुङ्क्ते रौरवं नरकं व्रजेत् ॥
प्राणायामाष्टकं जपेदित्यपि पाठः ।
उक्त्वाऽमृतोपस्तरणमसि स्वाहान्तमेव च ।
आपोशानं तदित्याहुभॊजनादौ पिबेजलम् ॥
आपोशानमकृत्वा तु यो भुङ्क्ते द्विजसत्तमः ।
अभोज्यं तद्भवेदनं भुत्का दोषमवाप्नुयात् ।।
तदोषपरिहारार्थ प्राणायाम समाचरेत् ।
आपोशनार्थ यत्तोयं धृतं चेनिःसृतं भवेत् ॥
हस्तं प्रक्षाल्य तोयेन पुनः धारयेजलम् ।
आपोशानं को कृत्वा यथाशीर्वचनं पठेत् ॥
अभोज्यं तद्भवेदनं दाता भोक्ता च किल्बिषी ।
यो यस्यानं समश्नाति स तस्याश्नात किल्बिषम् ॥
तदोषपरिहारार्थ मन्त्रमेतमुदीरयेत् ।
अन्नं ब्रह्म रसो विष्णुर्भोक्ता देवो महेश्वरः ॥
एवं ध्यात्वा तु यो भुङ्क्ते सोऽन्नदोषैन लिप्यते ।
स०सं० १०९

·सस्त्रसंस्कारगणपती
प्राणाहुतीरभुक्त्वा तु यश्चान्नं परिमईयेत् ॥
मर्दिते भोजयेद्यस्तु प्राजापत्यं ततश्चरेत् ॥
चित्राहुतिदानानन्तरं हस्तं प्रक्षाल्य पतिदोषसम्भावनायां जलधा-
रादिना पति भिन्द्यादित्युक्तं पारिजाते वृद्धमनुना-
एकपङ्क्त्युपविष्टानां दुष्कृतं यद्दुरात्मनाम् ।
सर्वेषां तत्समं तावद्यावत्पतिर्न भिद्यते ॥
धर्मप्रवृत्तौ- एकपङ्क्त्युपविष्टानां विप्राणां सह भोजने ।
योकोऽपि त्यजेत्पात्रं शेषमन्नं न भोजयेत् ॥
विधानपारिजाते-अग्निना भस्मना चैव स्तम्भेन 'सलिलेन वा ।
द्वारेणैव च मार्गेण पतिभेदो बुधैः स्मृतः ।।
धर्मप्रवृत्तावपि-अमिना भस्मना चैव स्तम्भेन सलिलेन वा।
अन्तरे द्वारदेशे तु पतिदोषो न विद्यते ॥
याज्ञवल्क्यः-आपोशनेनोपरिष्टादधस्तादशनं तथा ।
अनमममृतं चैव कार्यमन्नं द्विजन्मना ।
दक्षः-शब्देनापोशनं पीत्वा शब्देन घृतपायसम् ।
शब्देनाप: पयः पीत्वा सुरापानसमं भवेत् ॥
विधानपारिजाते-आमलकमानं तु यद्वा बदरिमात्रकम् ।
प्राणाहुतिप्रमाणं च सघृतानस्य तद्भवेत् ।।
घृतहीनं तु यो भुङ्क्ते नरस्त्वाहुतिपञ्चकम् ।
पश्चादघृतेन यो भुङ्क्ते द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ।।
घृताभावे तु गव्येन संस्कुर्वीत जलेन वा ।।
गव्येन दुग्धादिना इत्यर्थः । पराशरः-
मुखे चान्नस्य निक्षेपो मन्त्रैः प्राणादिपञ्चभिः ।
भोजनं तद्धि विज्ञेयं तत्रैव नियमाः स्मृताः ॥
पात्रालम्भस्तथा मौनं तदूर्ध्वमपि चेच्छया ॥
शौनकः
:-स्वाहान्ताः प्रणवाद्याश्च नाम्ना मन्त्रास्तु वायवः ।
जिया च ग्रसेदन दशनेन न संस्पृशेत् ॥
.

·द्वितायकाण्ड नवमा काण्डका।
तथैव षष्ठीं दद्यात्तु सचैतन्ये सुखात्मनि ॥
स्मृतिसारसमुच्चये-तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठलना प्राणाहुतिर्भवेत् ।
मध्यमानामिकाङ्गुष्ठैरपाने जुहुयादविः ।
कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठैाने तु जुहुयाद्बुधः ।।
कनिष्ठातर्जन्यङ्गुष्ठेरुदानाय हुनेदविः ।
सर्वाङ्गुलिभिरादाय समानस्याहुतिर्भवेत् ॥
तथैव षष्ठी जुहुयात्सचैतन्ये सुखात्मनि ॥
केचिद् "ब्रह्मणे स्वाहे"ति सप्तमीमाहुः । “श्रद्धायां प्राणे निवि.
ष्टोऽमृतं जुहोमी"त्यारण्यके । इदं च प्राणाग्निहोत्रमिति ज्ञेयम् । तदुक्तं
शतपथब्राह्मणे-"ते पुरुषमाविशतस्तस्य मुखमेवाहवनीयं कुर्वीत
जिह्वा समिधमन्नमेव शुक्रमाहुतिन्ते पुरुषं तर्पयतः स एवं विद्वा-
नश्नात्यग्निहोत्रमेवास्य हुतं भवतीति । तथा च गोभिलसूत्रेऽपि-
"पञ्च ग्रासान् गृह्णीयात्प्राणाय स्वाहेति गार्हपत्यमेव तेन जुहो-
त्यपानाय स्वाहेत्यन्वाहार्यपचनमेव जुहोति व्यानाय स्वाहेत्याह.
वनीयमेव तेन जुहोत्युदानाय स्वाहेति सभ्यमेव तेन जुहोति समा.
नाय स्वाहेत्यावसथ्यमेव तेन जुहोती"ति । नात्रोच्छिष्टदोषः प्रत्या.
हुरिति । तदाह मनुः-
मधुपर्के च सोमे च अप्मु प्राणाहुतीषु च ।
आस्यहोमेषु सर्वेषु नोच्छिष्ट मनुरब्रवीत् ।।
स्मृतिसङ्ग्रहे-एवं पञ्चाहुतीहुत्वा ब्रह्मग्रन्थि विसृज्य च ।
प्रक्षाल्य वामहस्तन्तु पश्चाद्भोजनमाचरेत् ॥
तर्जन्यां च स्थिते रौप्ये ब्रह्मग्रन्यौ च मूनि
कनिष्ठिक्यां स्थिते खड्ने नैव भोजनमाचरेत् ॥
शिरः संवेष्टय यां भुङ्क्त या भुङ्क्त चात्तरामुखः ।
वामपादे करं दद्यात्तुल्यं गोमांसभक्षणम् ॥
सङ्घहे-पञ्च प्राणाहुती क्त्वा दक्षिणे पात्रमुत्सृजेत् ।
नेत्रस्पर्शनमात्रेण शिखाग्रन्थि विसर्जयेत् ॥

·८६८
लसुत्रसंस्कारगणपती
आचारदीपे मनुः-दक्षिणे तु परित्यज्य वामे नीरं निधापयेत् ।
अभोज्यं तद्भवेदन्नं पानीयं च सुरासमम् ॥
अत्र विशेषसाह विधानपरिजाते मार्कण्डेयः
न्यस्तपावस्तु भुञ्जीत पञ्च ग्रासान्महामुने ! ।
शेषमुद्धृत्य भोक्तव्यं श्रूयतामत्र कारणम् ॥
उद्धृत्य यन्त्रादौ पात्रं स्थापयित्वेत्यर्थः । यन्त्रमुक्त सङ्घहे-
कांस्यस्य काष्ठकस्यापि वंशस्यापि तथैव च ।
पत्रिका तु त्रिकोणा वै कर्तव्या पात्रधारणे ॥
यद्यद्ध्यपेक्षितं चान्नं गृहीत्वा भोजनं चरेत् ।
अनिधाय पृथक् चान्नं गायच्या त्वभिमन्त्रितम् ॥
पुनरनं न गृण्हीयाद्यदि भुञ्जीत दोषभाक् ।
पतिभेदेन यो भुङ्क्ते परकीये स्वकेपि वा ॥
तदन्नं मांसमित्याहुः क्षयरोगी च जायते ।
"सर्वाभिरङ्गुलिभिः समश्नीया"दिति वसिष्ठोक्तेः समुदिताङ्गुलि.
भिर्भुजीत । मदनपारिजाते मार्कण्डेय:-
यस्तु पाणितले भुते यः सशब्दं समश्नुते ।
अङ्गुलिं चोद्धरेद्यस्तु गोमांसाशनवत्स्मृतम् ॥
विष्णुपुराणे-अश्नीयात्तन्मना भूत्वा पूर्व तु मधुरं रसम् ।
कवणाम्लो तथा मध्ये कटुतिक्तादिकं ततः ।।
प्राग्द्रवं प्रदुषोऽश्नीयान्मध्ये तु कठिनाशनः ।
अन्ते पुनवाशी च बलारोस्ये न मुञ्चति ।।
अथ जलपानम् । विधानपरिजाते-
जलपात्रं तु निःक्षिप्य मणिवन्धे च दक्षिणे ।
विप्रो भोजनकाले तु पिवेदामेन पाणिना ॥
धारया नोदकं पेयं पीत्वा दोषमवाप्नुयात् ।
जलपात्रेण तत्पेयमिति शातातपोऽब्रवीत् ।।
"धारया न जलं पिबे"दिति वसिष्ठोक्तेः । मनोच्छिष्टदोषो न ।
--

·द्वितीयकाण्डे नवमी कण्डिका । ८६९ मनु:- मधुपर्के च सोमे च अप्मु प्राणाहुतीषु च । आस्यहोमेषु सर्वेषु नोच्छिष्ट्र मनुरब्रवीत् ॥ . नोच्छिष्टो घृतमादद्यात्तथा गव्यं विशेषतः । जठरं पुरयेदर्दमन्नैर्भागं जलस्य च ॥ वायोः सञ्चारणार्थाय चतुर्थमवशेषयेत् । अनिन्धं भक्षयन्नित्यं वाग्यतोऽन्नमकुत्सयन् ॥ इति । अनिन्द्यान्नं भोक्तव्यम् । तच्च न निन्द्यात् । मन्नं न निन्यात् । अथ भोजने वय॑माह याज्ञवल्क्य:- अनर्चितं वृथामांसं केशकीटसमन्वितम् । शुक्लं पर्युषितोच्छिष्टं स्पृष्टं घुष्टं च कामतः ॥ अनर्चित उत्तमायावज्ञादत्तं यदन्नं तत् । वृथामांसम् , प्राणात्यये तथा श्राद्धे प्रोक्षितं द्विजकाम्यया । देवान्पितॄन्समभ्यर्य खादन्मांस न दोषभाक् ॥ इत्युक्तप्रकारेण असम्पादितं मांसं वृथामासम् । केशकीटसमन्वित. मन्नम् । शुक्लं यत्स्वयमनम्लं सत्कारपरिवासादिना अम्लीभवति तदि. स्यर्थः । पर्युषितं राज्यन्तरितम् । उच्छिष्टं भुक्तोच्छिष्टम् । स्पृष्टं उद. क्या रजस्वला तया स्पृष्टम् । संघुष्टं को भुङ्क्ते इत्यादि यदाघुष्य दीयते । पर्यायानं मन्यसम्बन्धि अन्यव्यपदेशेन यद्दीयते । पर्युषिते प्र- तिप्रसवमाह याज्ञवल्क्यः- अन्न पर्युषितं भोज्यं स्नेहाक्तं चिरसंस्थितम् । अस्नेहा अपि गोधूमयवगोरसविक्रियाः ॥ गोधूमविकारो मण्डकः । यवविकारः सक्तुः । शङ्खः- अपूपाः सक्तवो धानास्तकं दधि धृतं मधु । एतत्पण्येषु भोक्तव्यं भाण्डलेपो न चेद्भवेत् ।। तथा-आभीरभाण्डसंस्थानि पयोदधिघृतानि च । तावत्पूतं हि तद्भाण्डं यावचत्तत्र तिष्ठति ॥

·८७०
ससूत्रसंस्कारगणपती
-
नारदः--वृन्ताकं च कलिङ्गं च दग्धमन्नं मसूरिका ।
उदरे यस्य तिष्ठन्ति तस्य दूरतरो हरिः ॥
शाकमूळफलक्षाणि दन्तच्छेदैन भक्षयेत् ।
लवणं व्यञ्जनं चैव घृतं तैलं तथैव च ॥
लेह्यं पेयं च विविधं हस्तदत्तं न भक्षयेत् ।
मतो लवणादि दा देयम् ।
अपकं स्नेहपकं च न तु दा कदाचन ॥ इति ।
अपकस्नेहपक्के हस्तनैव देये । केचित्तु--
वृन्ताकं लमुनं चैव भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥
इति विशेषोक्तिरिति ।
रात्रौ दधि न भोक्तव्यं दिवा च नवनीतकम् ।
पय एकार्फ हेयं तथा क्रमेलकाविकम् ॥ इति स्कान्दे ।
तिथिविशेषे वान्याह बृहस्पति:-.
कूष्माण्डं तरुणीं चैव मूलकं बृहती तथा ।
श्रीफलं च कलिन्दं च धात्री प्रतिपदादिषु ॥
वर्जयेत्सप्तमी यावदन्यथा कृच्छ्रमाचरेत् ॥ इति ।
सप्तम्यां रविवारे च दिवा रात्रौ तथैव च ।
धात्रीफलं नरोऽश्नीयादलक्ष्मीको भवेन्नरः ।।
अभोज्यान्नान्याह याज्ञवल्क्यः--
कदर्यबद्धचौराणां क्लीबरङ्गावतारिणाम् ।
वैणाभिशस्तवार्द्धयगणिकागणदीक्षिणाम् ॥
चिकित्सकातुरक्रुश्चलीमत्तविद्विषाम् ।
रोगपतितव्रात्यदाम्भिकोच्छिष्टभोजिनाम् ॥
अवीराखी स्वर्णकारस्त्रीजितनामयाजिनाम् ।
शास्त्रविक्रयकारतन्तुवायश्ववृचिनाम् ॥
नृशंसराजरजककृतघ्नवधजीविनाम् ।
चैलधावसुराजीवसहोपपतिवेश्मनाम् ।।

·द्वितीयकाण्डे नवमी कण्डिका। पिशुनानृतिनोश्चैव तथा चाक्रिकबान्दनाम् । एषामन्नं न भोक्तव्यं सोमविक्रयिणस्तथा ॥ अस्यार्थः-कदर्योऽतिलुब्धः । बद्धो निगडादिना । चौरो ब्राह्मण हेमव्यतिरिक्तपरद्रव्यापहारी। क्लीबो नपुंसकः। रनावतारी नटादिः । वैणो वेणूच्छेदनजीवी । अभिशस्तः पतनीयेन कर्मणाऽभियुक्तः । वार्ध. व्यो निषिद्धवृत्त्युपजीवी। गणिका पण्यत्री। गणदीक्षी बहुयाजकः । चिकित्सको भिषग्वृत्त्युपजीवी । पातुरो महारोगाभिभूतः । पूंश्चली व्य. भिचारिणी । मत्तो विद्यादिना गर्वितः । विद्विट् शत्रुः । क्रूरोऽभ्यन्तराधि- ककोपः । उग्रो वागादिनोद्वेजकः । पतितो ब्रह्महादिः । व्रात्यः पतितसा. वित्रीकः । दाम्भिको वञ्चकः। अवीरा स्त्री पतिपुत्ररहिता । प्रामयाजी ग्रामशान्त्यादिकती । कर्मारो लोहकारः । तन्तुवायः सूचीशिल्पोपजीवी । श्वजीवी श्वभिर्वृत्तं जीवनमस्यास्तीति, नीचसेवको वा । नृशंसो निर्दयः । रजको वस्त्ररक्षकत् । चैलधावः वस्त्रनिर्णेजकः । सहोपपतिवेश्मा सह स. हितं उपपतिना जारेण वेश्म यस्यासौ स तथा। पिशुनः परदोषवक्ता । चाक्रिकस्तैलिकः । बन्दी जनस्तावकः । सोमविक्रयी यज्ञे सोमलताविके. ता। कदर्यत्वादिदोषदुष्टानां एषां द्विजानामन्नं न भोक्तव्यमिति समूहार्थः । गणान्नं गणिकान्नं च तथान्नं ग्रामयाजिनाम् । सूतकानं तथा भुक्त्वा द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ बृहत्पराशरे-ब्राह्मणानं ददच्छूद्रः शूद्रानं ब्राह्मणो ददत् । द्वावप्येतनभोज्यानौ चरेतान्तौ शशिवतम् ॥ भुङ्क्ते शय्याशनस्थो यः पिबेद्वाऽपि द्विजोत्तमः । अभक्ष्येण हि तत्तुल्यं चरेच्चान्द्रायणव्रतम् ॥ परपाकनिष्कृत्तस्य परपाकरतस्य च । अपचस्य च भुक्त्वानं द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ तल्लक्षणमाह याज्ञवल्क्य:- गृहीत्वाग्नि समारोप्य पञ्चयज्ञान्न निर्वपेत् । परपाकनिहत्तोऽसौ मुनिभिः परिकीर्तितः ।।

·८७२
ससूत्रसंस्कारगणपती
पञ्चयज्ञानस्वयं कृत्वा परानमुपजीवति ।
सततं प्रातरुत्थाय परपाकरतस्तु सः॥
गृहस्थधर्मवृत्तौ यो ददाति परिवर्जितः ।
ऋषिभिर्धर्मतत्वरिपचः परिकीर्तितः ॥
पुराणसमुच्चये-आज्यपात्रे स्थितं तक्रं मधुमिश्रं तु कारयेत् ।
ताम्रपात्रे स्थितं गव्यं त्रिषु सर्पिः सुरासमम् ॥
पारिजाते भृगुः-गव्यं ताण संयुक्तं कांस्ये चैवेक्षुगो रसः ।
सकांस्यं नारिकेलाम्बु मधुतुल्यं घृतं विना ॥
आर्द्रकं सगुडं मधं दधिसम्मिश्रितो गुडः ।
नारिकेलाम्बुसम्मिश्रीक्षवं बदरं तथा ।।
मनुः- होमकाले तथा दोहे पाके च परिवेषणे ।
सुरार्चनेऽभिषके च ताने गव्यं न दुष्यति ।
गर्ग:-ग्रासशेषं न चाश्नीयात्पीतशेष पिबेन च ।
अन्यथा कुरुते यस्तु जपेद्देवीशतं ततः ॥
यत्यन्नं यतिपात्रस्थं यतिना प्रेरितं च यत् ।
दम्पत्योभुक्तशेषं च भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥
एकपङ्कत्युपविष्टानामन्योन्यं स्पृश्यते यदि ।
भुक्त्वा तदन्नमत्याज्यं गायव्यष्टशतं जपेत् ॥
अन्यच्च विधानपरिजाते-उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पृष्टो ब्रह्मणस्तु कदाचन ।
कुर्वीत तत्क्षणे स्नानमाचामेन विशुध्यति ।
इदन्तु क्षत्रियादिस्पृष्टब्राह्मणाविषयम् । ब्राह्मणस्पर्श तु--
उच्छिष्टो ब्राह्मणः स्पृष्ट उछिष्टेनाग्रजन्मना ।
आचम्यैव तु शुद्धः स्याद्विष्णुनामानुकीर्तनात् ॥
चन्द्रिकायां जीवपितृकादेविशेषः-
कनीयासपिता चैव मुक्त्वा श्रादिकभोजनम् ।
प्राणामिहोत्रादन्यत्र न समौनं विधीयते ॥
भूताष्टम्यां दिवा भुक्त्वा रात्रौ भुक्त्वा तु पर्वणि ।

·द्वितीयका नवमी कण्डिका ।
८७३
एकादश्यामहोरात्रं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥
शातातपः-वनस्पतिगते सोमे परानं ये तु भुञ्जते ।
तेषां मासकृतं पुण्यं दातारमधिगच्छति ॥
मत्र सर्वत्र चन्द्रायणप्रायश्चित्तकथनमभ्यासविषयम् । अनभ्यासे
तु अहोरात्रमभोजनम् । ऋविधाने विशेषः-
पर्वणोरकवारे च रात्रौ भुङ्क्ते दिवा द्विजः।
दशवारं जपेन्मन्त्रमभिस्ववृष्टिरेव च ॥
एकादश्यां यदा भुङ्क्ते स्वेच्छया व्याधिवर्जितः ।
त्यं सु मन्त्रं जपेद्भोक्ता दशवारं विशुद्ध्यति ।
अष्टम्यां च चतुर्दश्यां यदि भुङ्क्ते दिवा द्विजः ।
स्वं सोमासीति वै सूक्तं जपेत्पापात्प्रमुच्यते ।
भोजनं तु न निःशेष कुर्यात्माज्ञः कथञ्चन ।
अन्यत्र दनः क्षीराद्वा घृतासक्तुभ्य एव वा ॥
भुक्त्वा पीत्वा तु यः कश्चिच्छून्यं पात्रं विमुञ्चति ।
क्षुधातः स पिपासातॊ भवेज्जन्मनि जन्मनि ।।
देवलः-भुक्तोच्छिष्टात्समादाय सर्वस्मारिकञ्चिदेव तु ।
उच्छिष्टभागधेयेभ्यः सोदकं निवपेद्भुवि ॥
व्यासः-- अद्धं पीत्वा तु गण्डूषमद्धं त्याज्यं महीतले ।
रसातलगता नागास्तेन प्रीणन्ति नित्यशः ॥
यद्युत्तिष्ठदनाचान्द्रो भुक्तवानासनाहिजः ।
सद्यः स्नानं प्रकुर्वीत नान्यथा प्रयतो भवेत् ॥
गण्डूपकरणात्पूर्व हस्तं प्रक्षालयेद्विजः ।
हतं दैवं च पित्र्यं च छात्मा चैवोपपातकः ।।
यो वै गण्डूषसमये तर्जन्या वक्त्रशोधनम् ।
कुर्वीत यदि मुढात्मा रौरवं नरकं व्रजेत् ॥
आचम्य च ततः कुर्यादन्तकाष्ठस्य भक्षणम् ।
भोजने दन्तलग्नानि निहत्याचमनं चरेत् ॥

·८७४
खगम् ।
सस्त्रसंस्कारगणपती
आदौ पञ्च तथा सप्त त्रीणि त्रीणि तथैव च ।
आचमेच्चुलकान्याज्ञो मुखशुद्धिं यदीच्छति ॥
गौतमः--आचान्तोऽप्यशुचिस्तावद्यावत्पात्रं न चोद्धरेत् ।
उद्धृतेऽप्यशुचिस्तावद्यावद्भून प्रमार्जिता ॥
भोजनान्ते द्विराचम्य तज्जलैत्रमार्जनम् ।
कार्य चक्षुर्विद्ध्यर्थं भार्गवादींश्च संस्मरेत् ॥
तदुक्तं भारते--शर्याति च सुकन्यां च भार्गवं चाश्विनी
भोजनान्ते स्मरेद्यस्तु तस्य चक्षुन नश्यति ॥
आहारपरिणामार्थमन्यास्मरेत -
अगस्त्यं कुम्भकर्ण च शनि च वडवानलम् ।
अन्नस्य परिणामार्थं स्मरेद्भीमं च पञ्चमम् ।।
मार्कण्डेयः-भूयोऽप्याचम्य कर्तव्यं ताम्बूलस्य च भक्षणम् ।
श्रवणं चेतिहासस्य तथा रामायणस्य च ॥
ताम्बूलभक्षणे विशेषमाह । गर्ग:--
प्रातःकाले फलाधिक्यं चूर्णाधिक्यं तु मध्यतः ।
निशि पर्णाधिकं खादेत्तस्य लक्ष्मीविवर्दते ।।
पर्णमूळे भवेयाधिः पर्णाग्रे पापसम्भवः ।
चूर्ण पर्ण इरत्यायुः शिरा बुद्धिं विनाशयेत् ॥
तस्मादेतान्परित्यज्य ताम्बूलं भक्षयेत्सदा ।
अनिधाय मुखे पर्ण पूगं खाकी यो नरः ॥
सप्त जन्म दरिद्री स्यादन्ते नैव स्मरेद्धरिम् ।
पश्चसप्ताष्टपत्राणि दश द्वादश चापि वा ।।
दद्यात्स्वयं च गृह्णीयाद्भक्षणे वीटकस्य तु ।
तर्जन्या चूर्णमादाय ताम्बूलं न तु भक्षयेत् ॥
यदि वा भक्षयेन्मूढो नरकं प्रतिपद्यते ।
मध्यमाङ्गुलिनादाय चूर्ण पणे विलेपयेत् ॥
अङ्गुष्ठाग्रेण वा तद्वदन्यथा दोषमाप्नुयात् ॥

·द्वितीयकाण्डे नवमी कण्डिका। आयुर्वेदे -भुक्त्वा वह्निमुपस्पृश्य शनैः सप्तपदी व्रजेत् । शयीत वामभागेन यतो रोगन पाड्यते ॥ भुक्त्वोपविशतः स्थौल्यं बलमुत्तानशायिनः ।। इति श्रीप्रथपशाखीयरामकृष्णविरचिते पारस्करगृह्य सूत्रविव. रणे संस्कारगणपतौ भोजनविधिः ।। अथ प्रयोगः । गायत्र्याऽन्नं सम्प्रोक्ष्य । “सत्यन्त्वर्तेन परिषिञ्चामि" । इति मन्त्रेण पात्रपरितः प्रदक्षिणजलं नीत्वा, हस्तेनान्नमभिमन्व्य । तत्र मन्त्रः- अन्नं ब्रह्म रसो विष्णुर्भोक्ता देवो महेश्वरः । एवं ध्यात्वा तु यो भुते सोऽन्नदोषैन लिप्यते ॥ दक्षिणेन हस्तेन घृताक्तमोदनमादाय आहुतित्रयं दद्यात् । “ॐभू. पतये नमः । ॐभुवनपतये नमः। ॐभूतानां च पतये नमः" । इति स्वदक्षिणभागे भूमौ दद्यात् । "अन्तश्चरसि भूतेषु गुहायां विश्वतोमुखः । त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वं ब्रह्म त्वं प्रजापतिः ॥ त्वं विष्णोः परमं पदममृतोपस्तरणमसि स्वाहा" इति मन्त्रेण जलं पीत्वा, अथ पञ्च प्राणाहुतयः । “ॐप्राणाय स्वाहा । ॐअपा. नाय स्वाहा । ॐव्यानाय स्वाहा । ॐउदानाय स्वाहा । ॐस- मानाय स्वाहा । ॐब्रह्मणे नमः" । दन्तरस्पृशन् । ततः सर्व दन्तै- मक्षयेत् । भुक्तोच्छिष्टमन्नं सजलं गृहीत्वा। तत्र मन्त्रः "रवे पुण्यनिळये पद्मार्बुदनिवासिनाम् । अर्थिनां सर्वभूतानामक्षय्यमुपतिष्ठतु ॥" इति मन्त्रेण चित्राहुतिस्थाने त्याज्यम् । तत "अमृतापिधानमसि स्वाहा" इत्यनेन आचमनं कुर्यात् । आचमनशेषजलं चित्राहुतिसमीप. भूमौ क्षिपेत् । ततो मृजलाभ्यां हस्तशुद्धिं कृत्वा पादौ प्रक्षाल्य आच.

·ससूत्रसंस्कारगणपती मनं कार्यम् । उदरे हस्तं निधाय पठेत् । अगस्तिराकिर्वडवानलश्च भुक्तं मयानं जरयत्वशेषम् । सुखं ममैतत्परिणामसम्भवं यच्छत्वरोग्यं मम चास्तु देहे ॥ विष्णुः समस्तेन्द्रियदेहदेही प्रधानभूतो जगतां यथैकः । सत्येन तेनानमशेषमेतदारोग्यदं मे परिणामहेतु ।। विष्णुरत्तात्तथैवानं परिणामस्तु वै यथा । सत्येन तेन मद्भुक्तं जीयंत्वन्नमिदं तथा ॥ इति संस्कारगणपतौ भोजनविधिः । दशमी कण्डिका। अथातोऽध्यायोपाकौषधीनां प्रादुर्भावे श्रवणेन श्रावण्यां पौर्णमास्या श्रावणस्य पञ्चमी, हस्तेन वाज्य- भागाविष्ट्वाऽऽज्याहुतीर्जुहोति पृथिव्याऽअग्नयऽइत्य. ग्वेदेऽन्तरिक्षाय वायवऽइति यजुर्वेदे दिवे सूर्यायेति सा. मवेदे दिग्भ्यश्चन्द्रमस इत्यथर्ववेदे ब्रह्मणे च्छन्दोभ्यश्चेति सर्वत्र प्रजापतये देवेभ्य ऋषिभ्यः श्रद्धायै मेधायै सद. सस्पतयेऽनुमतयऽइति चैतदेव व्रतादेशनविसर्गेषु सद- सस्पतिमित्यक्षतधानास्त्रिः सर्वेऽनुपठेयुर्हत्वाहुत्वादुम्ब. यस्तिस्रस्तिस्रः समिधऽआदध्युराः सपलाशा घृताक्ता साविया ब्रह्मचारिणश्च पूर्वकल्पेन शन्नो भवन्त्वित्यक्षत धानाऽअखादन्तः प्राश्नीयुर्दधिकाव्ण इति दधि भक्ष येयुः स यावन्तं गणमिच्छेत्तावतस्तिलानाकर्षफलकेन जुहुयात्सावित्र्या शुक्रज्योतिरित्यनुवाकेन वा प्राशनाने प्रत्यङ्मुखेभ्यऽउपविष्टे-पॐ कारमुक्त्वा त्रिश्च सावि त्रीमध्यायादीन्प्रपादृषिमुखानि बङ्घचानां पर च्छन्दोगाना सूक्तान्यथर्वणानार्थ सर्वे जपन्ति स ·द्विर्तावकाण्ड दशमी कण्डिको । ८७७ नोऽस्तु सह नोऽवतु सहन इदं वीर्यवदस्तु ब्रह्म । इन्द्रस्त- वेद पेन यथा न विद्विषामहऽइति त्रिरात्रं नाधायीर. ल्लोमनखानामनिकृन्तनमेके प्रागुत्सर्गात् ॥१०॥ मथोपाकरणमुच्यते "अथातोध्यायोपाकर्म" इति सूत्रम् । अथ- शब्दोऽधिकारार्थः । अतःशब्दो हेत्वर्थः । यस्माद्ब्रह्मयज्ञो नित्यः, अतोऽध्यायोपाकर्म ब्रूम इति । अपीयन्त इति अध्याया वेदास्तेषामु- पाकर्म प्रारम्भः । उक्तञ्च- अध्यायो नाम वेदः स्यात्तस्योपाकरणं पुनः । आरम्भणमिति प्रोचुर्भवनागादयः स्फुटम् ॥ गृह्यकारिकायामपि--उपाकरणशब्देन वेदारम्भणमुच्यते ॥ इति । स च द्विविधः--मुतस्यैको गुरोरेकः संस्कारोऽयं द्विधा स्मृतः । तत्रायं गुरुसंस्कार इत्यभाण्यत्र कैश्चन ॥ साधुः पक्षो द्वितीयोऽयं वेदारम्भः पुरोदितः । किंवानेकस्मृतीदृष्ट्वाग्निहोत्र्येवमसमुचत् ॥ एतस्य कर्मसंज्ञा च वार्षिकं शौनकोऽब्रवीत् ॥ इति । अत्रोपाकरणोत्सर्गयोर्मध्ये अभ्यर्हितत्वादुपाकरणस्य पूर्वनिपातः । किमर्थम् ? अकृत उपाकरणे उत्सर्गस्याप्यभावः । तच्चानिमतोऽध्या. पनप्रवृत्तस्य । उपाकरणस्यावसथ्यामिसाध्यत्वान्निरने धिकारः। उपा. कर्मणि भाचार्यस्यामौ शिष्यकर्तृका समिदाहुतिर्यस्मात् तेनाध्याप- यतोऽपि निरः साग्नेरप्यनध्यापयतो नाधिकारः। तथा चोक्तं गृह्य. कारिकायाम्- अग्निमानधिकारीह नेतः कर्कसम्मतिः । सम्यगध्ययने सोऽपि प्रवृत्तस्तस्य सत्क्रिया ॥ इति । तथा च शौनकः- अध्यायोपाकृति कुर्याचत्रोपासनवहिना ॥ इति । स्मृत्यन्तरेऽपि- अमिमान्स च कुर्वीताध्यापने यः प्रवर्धते । स एवेदमुपाकर्म भाष्यकारैरगादि च ॥ यत्तु लौकिकामौ तदनुष्ठानं तत्राचारमेव मूलम् ।

·ससूत्रसंस्कारगणपती
कर्मद्वयमिदं केचिल्लौकिकानौ प्रकुर्वते ॥
इत्याश्वलायनवचनं तदन्यशाखाविषयम् । उपाकरणस्य कालमाह
"औषधीनां प्रादुर्भावे श्रवणेन श्रावण्यां पौर्णमास्या"मितिसूत्रम् ।
मोषधीनां ब्रीह्यपामार्गादीनां प्रादुर्भावे उत्पत्तौ सति एतदुपाकर्म कुर्यात् ।
श्रावण शुक्लपक्षः सर्वेषां ऋग्यजुःसामाध्यायिनामध्यायोपाकृतेः सामा-
न्यतो मुख्यकालः । तत्रापि यजुःशाखिनां पूर्णिमा मुख्या । कम्वे-
दिनां श्रवणः। सामवेदिनां हस्त इति । नन्वत्र सत्रकारण श्रवणेन
युक्तश्रावण्या पौर्णिमास्यामुक्तं तत्कथम् ? उच्यते । श्रावण्यां श्रवण एव
प्रायशो भवति । औषधिप्रादुर्भावश्च । एतदुभयं तस्या एव विशेषणम् ।
अत्र पौर्णिमास्याः प्राधान्याविशेषणाभावेऽपि तस्यां नद्भवति । तथा
च गृखे--
प्रायः स्यादुडुसंयोगस्तधौषधिसमुद्गमः ।
कर्कोक्तया वै तदुभयं पौर्णमास्या विशेषणम् ॥
अनादरस्तयोर्यस्मान्नित्यत्वादस्य कर्मणः ॥ इति ।
तत्र तावद्यजुःशाखिना पूर्णिमायामपि विशेषः । एतत्कर्मणः पूर्वा.
होऽनुष्ठानकालः । तमियं पूर्णिमा व्याप्नुयान्न व्याप्नुयाद्वा । उभयपक्षे.
ऽपि तैत्तिरीयकैः पराऽङ्गीकार्या। काण्वमाध्यन्दिनीयैः पूर्वेति ।
पर्वण्यौदयिके कुर्युः श्रावणं तैत्तिरीयकाः।
इति बचपरिशिष्टात् । केचिन्मतमिदं पूर्वी परा ग्राह्यति
पूर्णिमा प्रतिपयुक्ता तत्रोपाकर्मणः क्रिया ।
उक्तोऽर्थोऽयं प्रसङ्गेन भविष्योत्तरसंबके ।
श्रावणी दुर्गनवमी दूर्वा चैव हुताशनी।
पूर्वविद्धव कर्तव्या शिवरात्रिबलर्दिनम् ॥ इति हेमाद्रिः ।
वस्तुतस्तु हेमाद्रिमतं युक्तम् । पराशरमाधवीये--
श्रावणी पौर्णमासी तु सनचात्परतो यदि ।
तदैवोदयिकी प्राधा नान्यदौदयिकी भवेत् ।।
॥

·द्वितीयकाण्डे दशमी कण्डिका । ८७९ . गदाधरभाष्ये कालादशैं- श्रावण्यां पौष्ठपद्यां वा प्रतिपत्षण्मुहूर्चकैः । विद्धा स्याच्छन्दसां तत्रोपकर्मोत्सर्जनं भवेत् ॥ वढचसामगयोः कालविशेषमाह- बहूचाः श्रवणे कुर्युर्हस्तः सामवेदिनः" ॥ इति । ऋग्वेदिश्रवणेऽपि विशेषः धनिष्ठायुक्त एव पायो नोचराषाढा. युक्त इति । तपो हन्त्युत्तराषाढा उपाकर्मणि वैष्णवे । धनिष्ठामिश्रितं कार्यमुपाकरणसंज्ञितम् ॥ इति निगावचनात् । स्मृत्यन्तरेऽप्युक्तम् - श्रवणः तुपाकर्म उत्तराषाढतंयुते । संवत्सरकृतोऽध्यायस्तक्षणादेव नश्यति ॥ धनिष्ठासंयुतं कुर्याच्छावणं कर्म यद्भवेत् । तत्कर्म निर्मळ विन्द्यादुपाकरणसंज्ञितम् ॥ विधानपारिजाते-उदयव्यापिनं चैव विष्ण्वक्षं घटिकाद्वयम् । तत्कर्म सफलं ज्ञेयं तस्य पुण्यमनन्तकम् ॥ सामवेदिहस्ते विशेषः । चित्रायुक्त एव ग्राह्यो नोचरायुक्त इति । धनिष्ठाप्रतिपयुक्तत्वाष्ट्रऋक्षसमन्वितम् । श्रावणं कर्म कुर्वन्ति ऋग्यजुःसामपाठकाः ॥ इति परिशष्टात् । स्वाष्ट्रं चित्रा । इतरस्पष्टम् । एतेषु कालेषु त्रयाणामप्युपकर्मानुष्ठा. नम् । तसिंहस्थे सूर्ये सति एवेति कालादर्शकारः । अध्यायानामुपाकर्म श्रावण्यां तैत्तिरीयकाः । बङ्घचाः श्रवणे कुयुः सिंहस्थोऽर्को भवेद्यदि ॥ विधानपारिजाते-वेदोपकरणे प्राप्त कुलीरे सस्थिते रवी । उपाकर्म न कर्तव्यं कर्तव्यं सिंहयुक्तके ।

·८८० सस्त्रसंस्कारगणपती -- - O इति विरुद्धवचनं तद्देशान्तरविषयम् । तथा च बृहस्पति:- नर्मदोत्तरभागे तु कर्तव्यं सिंहयुक्त के । कर्कटे संस्थिते भानावुपाकुर्यात्तु दक्षिणे ॥ सामगानां विशेषः । वीरमित्रोदये गायः-- सिंहे रवौ तु पुष्यः पूर्वाह्न विचरेद्वहिः । छन्दोगा मिलिताः कुर्युरुत्सर्ग सर्वछन्दसाम् ॥ उत्सर्गशब्दऽउपाकर्मणोऽप्युपलक्षकः । ग्रहसंक्रान्त्यादिक्षिते तदा श्रावणं कर्म न कार्यम् । अनन्तपाठकसङ्ग्रहे उपाकर्म न कुर्वन्ति क्रमात्सामग्यजुर्विदः । ग्रहसङक्रान्तियुक्तेषु हस्तश्रवणपर्वसु ॥ पत्र विशेषमाह मनुः- अर्द्धराबादधस्ताच्चद्रहः सक्रम एव वा। नोपाकर्म तदा कुर्याच्छावण्यां श्रवणेन वा ॥ कात्यायनोऽपि--अर्धरात्रादधस्ताच्चेद्हः सङक्रम एव वा । नोपाकर्म तदा कुर्यात्परतश्चेन्न दोषभाक ।। ग्रहसंक्रान्त्यादिदूषितेषु हस्तश्रवणपर्वसु तदा तान्परित्यज्य श्रावणी- सितपञ्चमी हस्तयुक्ता केवला वा वाजसनेयिभिर्बव्हचैः सामगैश्चानुष्ठेया । "श्रावणस्य पञ्चमी हस्तेन वे"ति सूत्रम् । प्रायशः श्रावण शुक्लप- श्वभ्यां हस्तनक्षत्रं भवति । अतः पञ्चम्या विशेषणम् । विशेषणाभावेऽपि केवलतिथौ कर्तव्यम् । गदाधरभाष्ये महार्णववचनम् - संक्रान्तिहणं वापि यदि पर्वणि जायते । उपाकृतिस्तु पञ्चम्या कार्या वाजसनेयिभिः।। इति । तैत्तिरीयैस्तु ग्रहणादिना मुख्यकालबाधे प्रौष्ठपदी ग्राह्या । तेषा श्रावणासितपञ्चम्या अविहितस्वात् । अथ वाजसनेयिना विहिता सा यजु- दिवसाम्येन तेषामपि स्यादित्युच्यमाने 'कार्या वाजसनेयिमि'रिति वाज. सनेयिविशेषविधियर्थः स्यात् । तस्मात्पौष्ठपद्येवैमिाहोति सिद्धम् । तथा च वशिष्ठर्षिर्वैकल्पिक कालमुदाजहार-"अथातः स्वाध्यायोपाकर्म- श्रावण्यां मौष्ठपद्यां वेति । अथवोकनिमित्तश्रावण्यसंभवे तैतिरीयराषा. .. - ·द्वितीयकापडेनवमी कडिका। ८. व्यां कार्यम्। "श्रावण्यां पौर्णमास्यामाषायां वोपाकस्य छन्दस्पती. यो"ति तदीयबौधायनोदितत्वात् । यहा पुनः श्रावणे वृष्ट्यभावदोषस्य प्रादुर्भावः स्यात्तदा भाद्रपदे पौर्णमास्या सर्वैर्यजुर्वेदिभिरनुष्ठेयम् । श्रवणे ऋ. ग्वेदिभिः । हस्ते सामवेदिभिः। “अथ सर्वैग्यजुःसामवेदिभिः सितपञ्चम्या"मिति बव्हृचपरिशिष्टे । अवृष्टयोषधयस्तस्मिन्मासे नो सम्भवन्ति चेत् । तदा भाद्रपदे मासि श्रवणेन तदिष्यते ॥ गोमिलमुनिरपि-"प्रौष्ठपदेन हस्तेनोपादान"मिति । मनु:- श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वाप्युपाकृत्य यथाविधि । युक्तश्छन्दांस्यधीयीत मासान्विमोऽर्द्धपश्चमान् ॥ इति । अत्रापिशब्देन भाद्रपदीयहस्तपञ्चम्योरुपादानम् । "प्रौष्ठपदर्दी हस्ते. नोपाकरण"मिति गोभिलात् । मलमासे तूपाकर्म न भवति, किन्तु शुद्धे एव । चन्द्रिकायां पराशरः- उपाकर्म तथोत्सर्गः प्रसवाहोत्सवाष्टकः । मासवृद्धौ परे कार्या वर्जयित्वा तु पैतृकम् ॥ इति । प्रसवाहोत्सवः जातेष्टिः । कात्यायनोऽपि- उत्कर्षः कालबद्धौ स्यादुपाकर्मादिकर्मणि । अभिषेकादिवृद्धीनां न तत्कर्षों युगादिषु ॥ इति । छन्दोगानां तु मलमासे एव भवति, न शुद्धे । दशहरासु नोत्कर्षश्चतुर्षपि युगादिषु । उपाकर्ममहाषष्ठ्योतदिष्ट वृषादितः ॥ इति । इति ऋष्यशृङ्गश्रवणात् । एतच्च शुक्रास्तादावपि भवति, उपाकर्मोत्सर्जनं च पवित्रदमनार्पणम् ॥ इति वचनात् । पर्यमिकरणे सति पूर्व त्रिरात्रादिवेधाभाव उक्तः प्रयोगपारिजाते- नित्ये नैमित्तिके जाप्ये होमयज्ञक्रियादिषु । उपाकर्मणि चोत्सर्गे ग्रहवेधो न विद्यते ॥ इति । ० सं० १११ - ·ससूत्रसंस्कारगणपती - - प्रथमारम्भस्तु न भवति । कश्यपः- गुरुभार्गवयोमौव्ये बाल्ये वा वाईकेऽपि वा। तथाधिमाससंसपै मलमासादिषु द्विजः ।। प्रथमोपाकृतिर्न स्यात्कृतं कर्म विनाशकृत् ॥ स्मृतिभास्करे-चण्डांशोमण्डलं प्राप्तौ यदा शुक्रबृहस्पती । सर्वकर्मनिवृत्तिः स्यानित्यं नैमित्तिकं विना ॥ निषिद्धे चेस्क्रियते तदा दोषमाह, गर्गः- अथ चेद्दोषसंयुक्त पर्वणि स्यादुपाक्रिया। दुःखशोकामयग्रस्ता राष्ट्रे तस्मिन्द्रिजातयः ।। एतच्च मध्याहा कर्तव्यम् । तथा चोक्तं विधानपारिजाते हेमाद्रौ- उपाकर्मापराहे स्यादुत्सर्गः प्रातरेव च ॥ गोमिलोऽपि- अध्यायानामुपाकर्म कुर्यात्कालेऽपराह्न के । पूर्वाह्ने च विसर्गः स्यादिति वेदविदो विदुः ॥ इति । तन्न सर्वसम्मतम् । वचनान्तरदर्शनात् । प्रचेताः- भवेदुपाकृतिः पौर्णमास्यां पूर्वाह्न एव तु ॥ मनुरपि-पुष्ये तु च्छन्दसां कुर्याद्वहिरुत्सर्जनं द्विजः । माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह्ने प्रथमेऽहनि ॥ इति । "पूर्वाह्नो वै देवाना"मिति श्रुतेः । तस्मात्पूर्वाह एवानुष्ठयोऽय. मुपाकर्म संस्कारः। उक्तयोगदिने गुरुः शिष्यैः सहाभ्यञ्जनक्रियां कृत्वा. ऽहतवास: परिषाय । उक्तञ्च- समाचारपरिप्राप्तां कुर्यादभ्यानक्रियाम् । ततो नान्दीमुखं श्राद्धं मातृपूजनपूर्वकम् ॥ इति । भविष्योत्तरपुराणे-सम्प्राप्ते श्रावणस्यान्ते पौर्णमास्यां दिनोदये । स्नानं कुर्वीत मतिमान श्रुतिस्मृतिविधानतः ।। तत्र प्रथमप्रयोगे आचार्येण मातृपूजापूर्वकं नान्दीश्राद्धं कार्यम् । तथा च अनन्तभट्टीये-- गुरुसंस्कार एवाऽयं न शिष्याणामुदीरितः।

·द्वितीयकाण्डे नवमी कण्डिका । -- अतोऽत्र गुरुणा कार्य नान्दीश्राद्धं सपूजनम् ॥ गृह्य कारिकायामपि- गुरोस्तदात्मसंस्कारो न शिष्याणां परार्थतः ॥ इति । तदिति नान्दीश्राद्धम्-तच्छ्रादं गुरुसंस्कारो मातृपूर्व विधीयते ॥ तथा चोक्तं गृह्यकारिकायाम्-- दैवपूर्व भवेच्छाद्धं सुतसंस्कारकर्मसु । तदेव मातृपूर्व स्यादात्मसंस्कारकर्मसु ॥ अनन्तभट्टीये--नान्दीश्रादादिकं कार्यमध्यायोपाकृतेरिदम् । अनुष्ठानेऽग्रिमे न स्यादितरेष्विति निश्चितम् ॥ आचम्य प्राणानायम्य तिथ्यादिकं स्मृत्वा मातृपूजापूर्वकं नान्दी. श्राद्धं च कृत्वामेः पश्चादुपविश्य शालाग्निनियमाच्छालानिं प्रतिष्ठापये. द्गुरुः । ब्रह्मचारिणोऽपि अग्निसमीपे उपविशेयुः। ततस्तिथ्यादिक स्मृत्वा "उपाकर्म करिष्ये” इति सङ्कल्पं कृत्वा वैकल्पिकावधारणं कुर्यात् । तथा चोक्तं गृह्यकारिकायाम्-- शालानौ स्यादिदं कर्म गुरुः श्राद्ध कृते सति । अनेः पश्चादुपविशेच्छिष्याश्चानिसमीपतः ।। तिथ्यादिकल्पितं कालं स्मृत्वा सङ्कल्पमाचरेत् ॥ इति । मत्र चतुर्वेदोपाकर्म एकवेदोपाकर्म वा यथाशक्तिं वैकल्पिक स्मर- णीयम्, अमुकवेदमेव स्मर्तव्यमिति नियमाभावात् । एवमन्यवैकल्पिके. ध्वपि ज्ञेयम् । अभाणि च कैश्चित्- विकल्पेषु च सर्वेषु स्वयमेवैकमादितः । अङ्गीकरोति यं कर्ता स विधिस्तस्य नेतरः ॥ इति । संस्कारान्तरेऽपि अयं न्यायोऽनुसनव्यः । ततो वैकल्पिकस्मर- णानन्तरं छन्दकण्यादिकं स्मरणीयम् । ततो देवताभिध्यानम् । ततः प. रिस्तरणम् । ततो ब्रह्मवरणम् । अत्र परिस्तरणब्रह्मवरणादीनां क्रमभने. नैव विधानात् न व्यतिक्रमप्रान्तिः कार्या । अपाठि च सोमयाजिभिः- ब्रमणो वरणादादौ कुर्यादग्नौ परिस्कृतिः ॥ इति ।

·८८४ ससूत्रसंस्कारगणपती ततः प्रणीताप्रणयनम् । ततः पात्रासादनम् । पर्युक्षणान्तं कृत्वा "आज्यभागाविष्ट्वाऽऽज्याहुतीर्जुहोति पृथिव्या ऽअग्नय ऽइत्यूग्वेदे- अन्तरिक्षाय वायव ऽइति यजुर्वेदे दिवे सूर्यायेति सामवेदे दिग्भ्य- श्चन्द्रमसऽइत्यथर्ववेदे ब्रह्मणे च्छन्दोभ्यश्चेति सर्वत्र प्रजापतये देवे. भ्यऽऋषिभ्यः श्रद्धायै मेधायै सदसस्पतयेऽनुमतय" इति सूत्रम् । भाज्यभागपर्यन्तं कर्म कुर्यात् । तदनन्तरं आज्याहुतीर्जुहोति । ऋग्वेदे. ऽधीयमाने "पृथिव्यै स्वाहा । अग्नये स्वाहे"ति द्वे आहुती जुहोति । यजुर्वेदेऽधीयमाने "अन्तरिक्षाय स्वाहा । वायवे स्वाहे"ति द्वे मा- हुती जुहोति । सामवेदेऽवीयमाने "दिवे स्वाहा । सूर्याय स्वाहे"ति द्वे माहुती जुहोति । अथर्ववेदे अघीयमाने "दिग्भ्यः स्वाहा । चन्द्र- मसे स्वाहे"ति द्वे आहुती जुहोति। यदि सर्वेषु वेदेष्वधीयमानेषु "ब्र. मणे स्वाहा । छन्दोभ्यः स्वाहेति द्वे आहुती सर्वत्र प्रतिवेदमावत: येत् । चशब्दात्प्रजापतय इत्यादिकाश्च सर्वत्र । पृथक् योगकरणे चतुर्णामपि वेदानां तन्त्रेणोपाकरणे "ब्रह्मणे छन्दोम्य"श्चेति आहुतिद्वयं प्रतिवेद. मावर्तनीयम् । प्रजापतय इत्येवमाद्यास्तन्त्रेणैव, योगविभागसामर्थ्यात् । तत्तद्देवताभ्यस्त्यागो ज्ञेयः । “एतदेव व्रतादेशनविसर्गेषु" इति सूत्रम् । एतदेव आज्याहुतिनवकमेव कर्म बतादेशेषु वेदारभ्भवतेषु विसर्गे समाव- तने च । व्रतादेशनानि च विसर्गाश्च वृतादेशनविसर्गाः तेषु भवति । "सदसस्पतिमित्यक्षवधानाखिः सर्वेऽनुपठेयुर्तुत्वा हुस्वोदुम्बर्यस्तिमू- स्तिमः समिध ऽआदध्युराः सपलाशा घताक्ताः सावित्र्या"इति सूत्रम् ।धानानां श्रपणानुपदेशासिद्धानामेवोपादानम् । तदुक्तं कारिकायाम्- आसादने विशेषोऽयं नेह स्याञ्चरुपात्रकम् ॥ इति । अत्र तण्डुलाभावे आज्यस्योत्तरतो धानानामासादनम् । तथा च रेणु:- आज्योचरं च सिद्धानां धानानां सादनं स्मृतम् ।। इति । धानाशब्देन भृष्टयवा उच्यन्ते । तथा चोक्तं कारिकायाम्-- धाना भृष्टयवाः प्रोक्ता लाजास्तु बीहयस्तथा ॥ इति । अक्षताश्च ताःधानाश्च अक्षतधानाः। ताः"सदसस्पति"मिति मन्त्रेण - - ·द्वितीयकाण्डे दशमी कण्डिका। भाचार्यस्त्रिर्जुहोति । सर्वे शिष्या अनु सहैव वर्तमाना: "सदसस्पति". मिति मन्त्रं त्रिः पठेयुः । किं कृत्वा हुस्खा हुत्वा एकैकामक्षतधानाहुतिम् । उदुम्बरवृक्षोद्भवाः तिस्रस्तिस्रः आर्द्राः पत्रसहिताः घृतलिप्ताः समिध था. चार्यसहिताः शिष्याः सावित्र्या "तत्सवितु"रितिमन्त्रेणादध्युः भग्नौ प्रक्षिपेयुः । तिस्रस्तिस्र इति वीप्सा आघातृपुरुषविषया न समिद्विषया । अतश्च प्रत्याहुति एकैकामेवादध्युः । एवमेव पुनर्दिवारमुक्तमन्त्राभ्यामेव धानाहोमादि समिदाधानान्तं कुर्युः । अगादि च कारिकाकारैः- एवं द्विरपरं कर्म धानाहोमादिकं भवेत् ॥ इति । "ब्रह्मचारिणश्च पूर्वकल्पने"ति सूत्रम् । तत्र ये ब्रह्मचारिणः शिष्यास्ते पूर्वकल्पेन प्रागुपदिष्टाग्निपरिचरणसमिदाधानमन्त्रेणादध्युः । "शन्नो भवन्वित्यक्षतधाना ऽअखादन्तः प्राश्नीयु"रिति सूत्रम् । "शन्नो भवन्तु व्वाजिन" इति मन्त्रेणाक्षतधानाः पनवखण्डयन्तः दन्तैरस्पृष्ट्वा जिह्वयैवाश्नीयुः सर्वे आचार्यसहिताः, बहुवचनोपदेशात् । "दधिक्राव्ण इति दधि भक्षयेयुः" इति सूत्रम् । "दधिक्राव्ण"इति मन्त्रेण सर्वे दधिमक्षणं कुर्युः। “स यावन्तं गणमिच्छेत्तावतस्तिलाना. कर्षफलकेन जुहुयात्सावित्र्या शुक्रज्योतिरित्यनुवाकेन वा" इति सूत्रम् । स भाचार्यों यावन्तं यावत्संख्याकं शिष्याणां गणं समूह इच्छे. चावत्संख्याकान् तिलान् आकर्षफलकेन औदुम्बरेण बाहुप्रमाणेन सर्पाकृ. तिना पात्रेण सावित्र्या "तत्सवितु"रितिमन्त्रेण जुहुयात् । “शुक्रज्यो. ति"रित्यनुवाकेन वा जुहुयात् । तथा च रेणुकारिकायाम्--. यावन्तं गणमिच्छेत्स शिष्याणां तावतस्तिलान् । अनन्वारब्ध आकर्षफलकेन जुहोत्यथ ॥ इति । ततो धानाभ्यः स्विष्टकृत् । तदुक्तं गृखकारिकायाम्- धानाभ्यः स्विष्टकद्धोमो भूरित्याधत्र पूर्ववत् । प्राशनादि विमोकान्तं कुशेषत्तरतोऽन्वितम् ॥ इति । "प्राशनान्ते प्रत्यङ्मुखेभ्यऽउपविष्टेभ्य ऽओङ्कारमुक्त्वा विश्व सावित्रीमध्यायादीमधूयादृषिमुखानि बचाना पर्वाणि च्छन्दोगा-

·ससूत्रसंस्कारगणपती
नामूक्तान्यथर्वणाना"मिति सूत्रम् । संसवभक्षणान्ते अग्नेरुत्तरतः स्वयं
प्राङ्मुखः प्रत्यङ्मुखोपविष्टेभ्यः शिष्येभ्यो यजुर्वेदोपाकरणे ओङ्कारमुक्त्वा
उच्चार्य "तत्सवितु"रिति सावित्री त्रिरुक्त्वा मन्त्रब्राह्मणयोरध्यायादी.
प्रबेयादध्यापयेत् । तथा च कारिकायाम् -
प्राशनादिविमोकान्ते कुशेषूतरतोऽन्वितम् ।
जलेशदिङ्मुखेभ्यः स आसीनेभ्यो गुरुस्तदा ॥
अङ्कारमुक्त्वा सावित्री पच्छो व्याहृतिपूर्विकाम् ।
अर्धशस्तकाराद्यां ब्रूपात्सा तथैव सः ॥
अवाहतुः स्पष्टतरं भवनागत्रिविक्रमौ ।
अध्यायादीस्ततो ब्रूयान्मन्त्रब्राह्मणयोरिह ।।
वेदोपाकरणविषये विशेषमाह विधानपारिजाते व्यासः-
दर्भासनो दर्भकरः प्राङ्मुखो वाऽप्युदङ्मुखः ।
उपक्रमेत वेदान्वा वेदौ वा वेदमेव वा ॥
प्रणवं प्राक्प्रयुञ्जीत व्याहृतीः प्रणवं ततः ।
पच्छोऽर्द्धर्चशः शिरसा सावित्रीमनुवाच्य च ।।
उपक्रमेचतो मन्त्रानादौ च ब्राह्मणस्ततः ।
ततोपनिषदं कल्पं रहस्यान्यपि शाक्तितः॥
अधीत्य प्रणवं चोक्त्वा भूमिं स्पृष्ट्वा जलं स्पृशोत् ।
नमस्कृत्वा ततो देवानृषीश्चैव गुरूनपि ॥
बढचा ऋग्वेदिनां वेदोपाकरणे ऋषिमुखानि मण्डलादीन् बूयात् ।
छन्दोगानां शिष्याणां सामवेदापाकरणे पर्वाणि ब्रूयात् । अथर्वणानां शि.
प्याणां अथर्ववेदोपाकरणे सक्तानि ब्रूयात् । तथाचोक्तं गृह्ये-
ऋग्वेदेऽधीयमाने ताऽन्यूयादृषिमुखान्यपि ।
पर्वाणि सामवेदश्चेत्सूक्तान्याथर्वणो यदि ॥ इति ।
अत्र ब्रह्मचारिविषये विशेषमाह । विधानपारिजाते-
मौली यज्ञोपवीतं च नवं दण्डं च धारयेत् ।
कटिसूत्रं नवं चैव नवं वस्त्रं तथैव च ।।

·- द्वितीयका दशमी कण्डिका । गृह्यकारिकायां च-समाचारप्रमाणं यन्माजीदण्डोपवीतकम् । नूतनं धारयन्तीह जीर्णान्त्यक्त्वोक्तिरेव च ॥ विधानपारिजाते स्मृत्यन्तरे- दण्डाजिनोपवीतानि मेखला कटिसूचकम् । धृत्वोपाकरणं कृत्वा ततः स्वाध्यायमारभेत् ।। पुराणानि विसृज्याथ पुनः पुनरिति क्रमात् ॥ सङ्घहेऽपि सूतकान्त उपाकर्म गते माप्तचतुष्टये ॥ अनवं वा नवं वापि धृत्वा पूर्व विसर्जयेत् ॥ यज्ञोपवीतमिति शेषः । प्रसङ्गतो ब्राह्मणेभ्यो यज्ञोपवीतदानं विषा- नपारिजाते वायुपुराणे- उपाकर्मणि विप्रेभ्यो दद्याद्यज्ञोपवीतकम् । आयुष्मान् जायते तेन कर्मणा मानवो भुवि ॥ इति । अनन्तभट्टीये--प्रदानमुपवीतानां भवनागोऽब्रवीत्स्फुटम् ॥ इति । "सर्वे जपन्ति सह नोऽस्तु सह नोऽवतु सह न इदं वीर्यव- दस्तु ब्रह्म । इन्द्रस्तद्वेद येन यथा न विद्विषामह इति" इति सूत्रम् । भाचार्यसहिताः सर्वे शिष्याः जपेयुः । मन्त्रार्थ:--साङ्गोऽयं वेदः । म ध्ययनार्थ सहभावं प्राप्तानां नोऽस्माकं अस्मत्हृदये मस्तु स्थिरं भवतु । ततश्च सह मिलितान्नोऽस्मान् अवतु पापात् रक्षतु । यथा च मि- लिताना नोऽस्माकं अनध्यायाद्यध्ययने शूद्रादिश्रवणादिना उपहसमपि इदं ब्रह्म वीर्यवत् अयातयाममस्तु । इन्द्रः प्रजापतिः तत् यथा यथावत् वेद। यथा येन वेदनेन परस्परं न विद्विषामहे न द्विष्मः। “त्रिरात्रं नाधी. यीरल्लोमनखानामनिकृन्तन"मिति सूत्रम् । उपाकर्मोत्तरं त्रिरात्रं नाधी. योरन् सर्वे अध्ययनं न कुर्युः । लोग्ना नखानां च छेदनं त्रिरात्रं न कु. युः । कारिकायामपि-- अत ऊर्ध्वमनध्यायस्त्रिरात्रमनिकन्तनम् । नखलोम्नामथो प्रागुत्सर्गादाऽप्यनिकुन्तनम् ॥ मधुमांसादिळवणं वर्जयन्तोऽनृतौ स्त्रियम् ॥ इति । "एके प्रागुत्सर्गा"दिति सूत्रम् । एके आचार्याः प्रागुस्सर्गात् को-

·लसूत्रसंस्कारगणपती
मनखानामनिकन्तनमिच्छन्ति । इदमुपाकर्म ब्रह्मचारिणामेक न गृहस्था.
नामिति चेन्न । एतदुपाकर्म गृहस्थस्याप्यावश्यकम् । तथा च विधानपा.
रिजाते व्यास:-
वेदव्रतानि कृत्वैव विमो याद्वहेत तत् ।
अधीयीत गृहस्थोऽपि नियमाद्ब्रह्मचारिवत् ॥
गोभिलोऽपि-उपाकमोत्सर्जनं च वनस्थानामपीष्यते ।
धारणाध्ययनाङ्गत्वाद्गृहिणां ब्रह्मचारिणाम् इति।
ब्रह्मचारिवदितिव्यासवचनेन मधुमासादिभक्षणनिषेधनुतनयज्ञोपवीत.
धारणजाणत्यागादिकं गृहस्थानामपि प्राप्तम् । अस्य फलमाह कात्यायन:-
प्रत्यब्दं यदुपाकर्म सोत्सर्ग विधिवद्विजैः ।
क्रियते छन्दसां तेन पुनराप्यायनं भवेत् ॥
उत्सर्जनं च वेदानामुपाकरणकर्म च ।
अकृत्वा वेदजाप्येन फळं नाप्नोति मानवः ॥
अयातयामच्छन्दोभियत्कर्म क्रियते द्विजैः ।
क्रीडमानैरपि सदा तत्वेषां वृद्धिकारणम् ॥ इति ।
पत्र रक्षाबन्धनमुक्तं हेमाद्रौ--
ततोऽपराह्नसमये रक्षापोटीलको शुभाम् ।
कारयेदक्षतैः शस्तैः सिद्धाहेमभूषितैः ।।
इदं भद्रायां न कार्यम् ।
भद्रायां द्वे न कर्तव्ये श्रावणी फाल्गुनी तथा ।
श्रावणी नृपति हन्ति ग्रामं दहति फाल्गुनी ।।
इति सङ्घहवचनात् । भद्रासत्वे तु रात्रावपि तदन्ते कुर्यादिति नि.
णयामृते । तत्र मन्त्रः-
येन बद्धो बली राजा दानवेन्द्रो महाबलः ।
तेन त्वामपि बध्नामि रक्षे ! मा चल मा चल ॥ इति ।
ब्राह्मणैः क्षत्रियवैश्यः शूद्वैरन्यैश्च मानवैः ।
कर्तव्यो रक्षिकाबन्धो द्विजानसम्पूज्य शक्तितः ॥ इति
इति श्रीरामकृष्णविरचिते संस्कारगणपतौ दशमी कण्डिका ।
--

·द्वितीयकाण्डे दशमी कण्डिका। मम उक्तदिने गुरुः शिष्यैः सहाभ्यञ्जनक्रिया कृत्वाऽहतवस्त्रं परिवा. याचम्य प्राणानायम्य देशकालौ स्मृत्वा "आस्मिन्पुण्याहे अध्यायोपा. कर्माहं करिष्ये । तत्रादौ तदात्वेन विहितं पुण्याहवाचनं मातृका- पूजनं नान्दीश्चाद्धं च करिष्ये । निर्विघ्नेन परिसमाप्त्यर्थ गणपति. पूजनमहं करिष्ये"। सर्व सम्पाद्य शालाग्नेः पश्चादुपविश्य गुरुः । ब्रह्मचारिणोऽप्यग्निसमीपे उपविशेयुः । वैकल्पिकं स्मरणं कुर्यात् । तदित्थम् - "वहे. पूर्वेण ब्रह्मणो गमनम् । पश्चिमे पात्रासादनम् । पवित्राणि त्रीणि । मृण्मयी आज्यस्थाली । खादयः समिधः । पूर्णपात्रम् । विदिशावाघारौ । समिद्धतमेऽग्नौ आज्यभागौ । चतुर्णा वेदानां . तन्त्रेणोपाकर्म । शुक्रज्योतिरित्यनुवाकेन तिल होमः । न नखलोमनिकृन्तनं त्रिरात्र"मिति । ततो देवता. भिध्यानम् । “अत्र प्रजापतिम् । इन्द्रम् । अग्निम् । सोमम् । अन्तरिक्षम् । वायुम् । ब्रह्माणम् । छन्दासि । पृथिवीम् । अग्निम् । ब्रह्माणम् । छन्दारसि । दिवम् । सूर्यम् । ब्रह्माणम् । छन्छारसि । दिशः। चन्द्रमसम् । ब्रह्माणम् । छन्दासि । प्रजापतिम् । देवान् । ऋषीन् । श्रद्धाम् । मेधाम् । सदसस्पतिम् । अनुमतिम् । एता आज्येन । ततोऽत्रातिरिक्तं सदसस्पति धाना. भिः । सवितारं समिद्भिः। ततो अग्नि स्विष्टकृतम् । इयं धाना- विशेषेण" । ततो व्याहृत्यादिदेवताभिध्यानं पूर्वोक्तमेव । "एताः पुनः राज्येन । अपस्तिलैः । (अथ वा) सवितारं तिलैः। एता देवता अ. प्रधानार्थी अस्मिकर्मण्यहं यक्ष्ये"। एवमुक्त्वाऽनन्तरं परिस्तरणं कृत्वा ब्रह्मवरणं कर्तव्यम् । "अमुकशर्मन् अस्मिन्नुपाकर्मणि त्वं ब्रह्मा भव" । ततः प्रणीताप्रणयनम् । ततः पात्रासादनम् । पवित्रच्छेदनानि त्रीणि । पवित्रे द्वे । प्रोक्षणीपात्रम् । आज्यस्थाली । सम्मार्गकुशाः । उपयमनकुशाः । समिस्तिस्रः । सुवः। आज्यम् । पूर्णपात्रम् । अथो. पकल्पनीयानि सपत्रातः खादयः समिधः । औदुम्बर्यो वा । ताः समि. घो गुरुः शिष्याश्च यावन्तो भवेयुस्वावता प्रत्येकं नव नव ज्ञेयाः । धानाः सु०सं० ११२ ·ससुत्रसंस्कारगणपती भृष्टा यवाः । दधि । आकर्षफलकम् साकारो बाहुमात्रः पात्रविशेषः । तिलाश्च । तत्रायं विशेषः अत्र तण्डुलाभाव माज्यस्योत्तरतो धानानामा. सादनं कार्यम् । प्रोक्षणं च । पर्युक्षणान्तं कृत्वा प्रथमं घृतेन होमः। प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये न मम | ॐइन्द्राय स्वाहा । इदमिन्द्राय न मम । ॐअग्नये स्वाहा । इदमग्नये न मम । ॐ सोमाय स्वाहा । इदं सोमाय न मम" । केवलं ऋग्वेदोऽधीयमा. नश्चेत्तदा । "ॐपृथिव्यै स्वाहा । इदं पृथिव्यै न मम । ॐअग्नये स्वाहा । इदमग्नये न मम । ॐब्रह्मणे स्वाहा । इदं ब्रह्मणे । ॐछन्दोभ्यः स्वाहा । इदं छन्दोभ्यो न मम"। यजुर्वेदश्चेत्तदा । "ॐअन्तरिक्षाय स्वाहा । इदमन्तरिक्षाय० । ॐवारावे स्वाहा । इदं वायवे० । ॐब्रह्मणे स्वाहा । इदं ब्रह्मणे । ॐछन्दोभ्यः स्वाहा । इदं छन्दोभ्यो०" । सामवेदश्वेतदा "ॐ दिवे स्वाहा । इदं दिवे । ॐ सूर्याय स्वाहा । इदं सूर्यायः । ॐब्रह्मणे स्वाहा । इदं ब्रह्मणे । ॐछन्दोभ्यः स्वाहा । इदं छन्दोभ्यो" । अर्थववेदश्चेत् ॥ दिग्भ्यः स्वाहा । इदं दिग्भ्यो। ॐचन्द्रमसे स्वाहा । इदं चन्द्रमसे। ॐब्रह्मणे स्वाहा । इदं ब्रह्मणे न० । ॐछन्दोभ्यः स्वाहा । इदं छन्दोभ्यो न० । ॐप्रजापतये स्वाहा। इदं प्रजापतये । ॐदेवेभ्यः स्वाहा । इदं देवेभ्यो । ॐऋषिभ्यः स्वाहा । इदं ऋषिभ्यो । ॐश्रद्धायै स्वाहा । इदं श्रद्धायैः । ॐमेधायै स्वाहा । इदं मेघायै न० ! ॐसदसस्पतये स्वाहा । इदं सदसम्पतये न० । ॐअनुम- तये स्वाहा । इदमनुमतये न० । इति सप्ताहुतयः । यो वेदोऽधी- यमानो भवेत्तस्याहुतिचतुष्टयं दत्वा सप्ताहुतयः "प्रजापतये" "इत्या- दिका होतव्याः । चतुर्णामपि वेदानां तन्त्रेणोपाकरणे प्रतिवेदे स्वस्वच. तस्र आहुतीर्तुत्वा "प्रजापतये” इत्येवमाद्यास्तन्त्रेणैव सकृत् होत. व्याः। ततो धानाभिघारणम् । “ॐसंदसस्पतिमद्भुतं प्रियमिन्द्रस्य काम्यम् । सनिम्मेधामयासिषस्वाहा" । इति मन्त्रं शिष्यैः सह भाचार्यः पठित्वा सुवेणाक्षतधाना जुहुयात् । "इदं सदसस्पतये न व ·द्वितीयकाण्डे दशमी काण्डका। ८९१ मम" । तत आचार्यों ब्रह्मचारिणश्च प्रत्येकं तिस्रास्तिस्रः प्रागानीताः समिधो गृह्णीयुः । तिष्ठन्तस्ताः समिधो घृताक्ताः केवला सावित्री पठि. स्वा तिस्रस्त्रिवार जुहुयुः । एवमेव पुनर्दिवारं उक्तमन्त्राभ्यामेव घानाहो- मादिसमिधानान्तं कुर्युः । यदा ब्रह्मचारी शिष्यस्तदा "अग्नये समिध. माहार्ष"मित्यादिना • समिदाधानं कुर्यात् , न साविया । अन्यत्सर्व समानम्। "ॐशन्नो भवन्तु वाजिनो हवेषु देवताता मितद्रवः स्वः। जम्भयन्तोऽहिं व्रक्षासि सनेम्यस्मद्युयवन्नमीवाः" । इति मन्त्रेण गुरुः शिष्याश्च तित्रस्तिस्रो धाना अखण्डिता दन्तैरस्पृष्ट्या जिव्हयैवाश्नीयुः । ततो "दधिक्रामोऽअकारिष जिष्णोरश्वस्य बाजिनः । सुरभि नो मुखा करत्प्र णऽआयूषि तारिषत्" । इति मन्त्रेण सर्वेऽपि दधि भक्षेयुः । ततो द्विराचमनम् । ततो गुरुः अन्वारब्धः सन् आकर्षफलकेन तिलान् जुहुयात् । "ॐशुक्रज्योतिश्च चित्रज्योतिश्व सत्यज्योतिश्च ज्योतिष्मांश्च । शुक्रश्च ऋतपाश्चात्यहाः ॥ ईदृचान्याच सदृञ्च प्रतिसङ्च । मितश्च सम्मितश्च सभराः ॥ ऋतश्च सत्यश्व ध्रुवश्च धरुणश्च । धर्ती च विधचर्चा च विधारयः ॥ ऋतजिच्च सत्यजिच्च सेनजिच्च सुषेणश्च । अन्तिमित्रश्च दूरेऽअमित्रश्च गणः ॥ ईदृक्षासऽएताह- क्षासऽऊ षु णः सदृक्षासः प्रतिसदृक्षाएतन । मितासश्च सम्मि- तासो नो अद्य सभरसो मरुतो यज्ञेऽअस्मिन् । स्वतवाँश्च प्रघा- सी च सान्तपनश्च गृहमेधी च । क्रीडी च शाखी चोज्जेषी च ॥ इन्द्र. न्दैवी विशो मरुतोऽनुकानोऽभवन्यथेन्द्रन्दैवी विंशो मरुतोऽनुव- कर्मानोऽभवन् । एवमिमं यजमानन्दैवीश्च विशों मानुषीश्वानुव- कानो भवन्तु स्वाहा । इदं सवित्रे०।" अत्रायं गुरुः बहुशिष्यका- मश्चेत्तदा बहुभिस्तिहोमः कर्तव्यः । ततः धानाशेषेण "ॐ अग्नये स्विष्ट. कृते स्वाहा । इदमनये स्विष्टकते न मम । ॐ भूः स्वाहा । इदम- प्रये न मम । ॐभुवः स्वाहा । इदं वायवे न मम । ॐ स्वः स्वा. हा । इदं सूर्यायः । त्वनः। सत्वनः। अपाश्चाग्ने । ये ते शतं ।

·८४२ लसूत्रसंस्कारगणपती उदुत्तमं० । ॐमजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये न मम ।" ततः संसवप्राशनम् । पवित्राभ्यां मार्जनम् । पवित्रपतिपत्तिः। ब्रह्मणे वर- दानम् । तदित्थम् --"ब्रह्मन् अस्योपाकर्मणोऽतया विहितोऽयं बरः तुभ्यमहं सम्प्रददे" । ततः प्रणीताविमोकः । ततोऽमेरुत्तरतः कुशोपविष्टेभ्यः प्रत्यङ्मुखेभ्यः शिष्येभ्यः प्राङ्मुखः कुशोपविष्टः भा. चार्यः ऋण्यादिकं पठित्वा ॐकारव्याहृतिपूर्वा सावित्री प्रथमं पादशो ब्रूयात् । ततोऽर्द्धर्चशः ब्रूयात् । ततः सर्वा तैः सहानुवर्तयेत् । अत्र ऋषिपूजनम् । ततस्तर्पणम् । एतद्वयं उत्सर्गे स्पष्टं वक्ष्यामि । ततोऽत्र यथाशक्ति यज्ञोपवीतदान कार्यम् । अत्रत्यापीतिकर्तव्यता तत्रैव वक्ष्यते । तत"इषे त्वे"त्यारभ्य मन्त्राध्यायादीन् ब्रूयात् । यथा. "ॐ भूर्भुवः स्व. ॐ तत्सवितु"रिति । "ॐइषे त्वा ॐकृष्णोऽसि"। इत्यादिकाः । एवं सर्वे अध्यायाः । एवमेव ब्राह्मणाध्यायाः। तत उप. निषत्कल्पादि यथाशक्ति पठेत् । ततः प्रणवम्-"" । भूमि. स्पर्शनम् । ततो जलस्पर्शनम् । ततो देवान् ऋषीन् गुरून् नमस्कृत्य उपविशेत् ॥ ( एकादशी कण्डिका) वातेऽमावास्याचा सर्वानध्यायः श्राद्धाशने चो. ल्कावस्फूजभूमिचलनारन्युत्पात ऽऋतुसन्धिषु चाका. लमुत्सृष्टेष्वभ्रदर्शने सर्वरूपे च त्रिरात्रं त्रिसन्ध्यं घा भुक्त्वाऽऽर्द्रपाणिरुदके निशायार्थसन्धिवेलयोरन्ता शवे ग्रामेऽन्तर्दिवाकीय धावतोऽभिशस्तपतितदर्शना. श्चर्याभ्युदयेषु च तत्कालनीहारेवादिनशब्द आस्विने ग्रामान्ते श्मशाने श्वगर्दभोलूकशृगालसामशब्देषु शि. टाचरिते च तत्कालं गुरौ प्रेतेऽपोभ्यवेयाइशरात्रं चो. परमेस्सतानूनत्रिणि सब्रह्मचारिणि च त्रिरात्रमेकरा.

·द्वितीयकाण्डे एकादशी कण्डिका । श्रमसब्रह्मचारिण्यषष्ठान्मासानधीत्योत्सृजेयुरर्धसप्त- मान्वाथेमामृचं जपन्त्युभा कवी युवा यो नो धर्मः परा. पंतत् । परिसख्यस्य धर्मिणो विसख्यानि विसृजामह इति त्रिरात्र सहोष्य विप्रतिष्ठेरन् ॥ ११ ॥ "वातेऽमावास्यायासानध्यायः" इति सूत्रम् । वाते पायौ प्रचण्डे सति वातस्य सर्वदा विद्यमानस्वादतिशयितोऽत्र ग्राह्यः । सर्वशब्दाच्चानानामपि न च्छन्दसामेव । यद्यदुपाध्यायसकाशाद्गृह्यते शिल्पाद्यपि तत्सर्व ग्रहणेन गृह्यते । शिल्पिनामपि स्वनध्यायप्रसिद्धिरस्ति । अनध्यायश्च प्रकृतत्वात् गुरुमुखाद्यच्छिक्ष्यते तत्रैव भवति । न गुणनेऽ. पीति । अपरे तु सर्वविषयतामिच्छन्ति । "श्राद्धाशने चोरकावस्फू. जभूमिचलनान्युत्पात ऋतुसन्धिषु चाकाल"मिति सूत्रम् । आका- लिका एते अनध्यायाः । पाकालं यस्मिन्काले उक्कादेरापतनं अपरदिने तावत् कालपर्यन्तम् । श्राद्धाशने श्राद्धान्नमोजने । श्राद्धान्नाजीर्णे इत्य. परे। उल्का ज्वालाकृतिः पतति तारका । अवम्फूर्ज विद्योतमाना विद्युत् । भूमिचलनं भूमिकम्पः । अमिओमदाहः । एषामुपात उत्पतनम् , तस्मिन् । ऋतुसन्धिशब्देन एकस्य ऋतोरन्तः अपरस्य यावदप्रवृत्तिः स काल उच्यते । तत्र चाकालिकता नोपपद्यते । ततश्च पूर्वस्योरन्स्या रात्रिरुत्तरस्याचमहस्तावाननध्यायः । "उत्सृष्टेष्वभ्रदर्शने सर्वरूपेच त्रिरात्रं त्रिसन्ध्यं वा" इति सूत्रम् । उत्सृष्टेषु च्छन्दःसु वेदानामुत्सर्गे कृते । अम्रदर्शनमत्रातिशयितं गृह्मते, सर्वकालमनस्य विद्यमानत्वात् । विद्युभ्रवायुवृष्टिगर्जिताना युगपत्प्रवृत्तिः सर्वस्वरूपम् । तत्रापि त्रिरा. त्रमनध्याय: । त्रिसन्ध्यं वेति विकल्पः । अनदर्शने त्रिरात्रं सर्वस्वरूपे च त्रिसन्ध्यमिति व्यवस्थितविकल्प इत्यन्ये । “भुक्त्वार्द्रपाणिरुदके नि- शायासन्धिवेळयोरन्तापावे ग्रामेऽन्तदिवाकीत्यै" इति सूत्रम् । भुक्त्वा यावदार्द्रपाणिस्तावनायीतं । तथा उदके यावत्तिष्ठति तावत् । निशायां स्मृत्यन्तरानिशाशब्देनार्द्धरात्रमुच्यत इति कर्कः । महानिशा च विख्या मध्यस्थं प्रहरद्वयम् ॥

·ससूत्रसंस्कारगणपती इति स्मरणात् । रात्रे पूर्वोत्तरौ यामौ वेदाभ्यासेन तौ नयेत् ॥ इति वचनेन रात्रेः पूर्वचतुर्थयामयोर्वेदाभ्यासविधिना द्वितीयत- तीययोः परिशेषादनध्याय इति हरिहरः । सन्धिवेलयोः अहोरा. त्रयोः सन्ध्याकालयोः अन्तःशवे प्रामे ग्राममध्ये यावच्छवं मृतशरीरं भवति तावन्नाधीयीत । अन्तर्दिवाकीत्य दिवा अति कीत्यं पठनीयं यद- प्रवादि तदिवाकीत्य तस्मिन्विषये ग्रामे अनध्यायः । तद्ग्राममध्ये न पठ- नीयम् । सूत्रयोजनायां ग्रामपदं काकाक्षिगोलकन्यायेनोभयत्र योजनीयम् । ग्रामेऽम्तर्दिवाकीत्य इति । अन्ये तु अन्तः सन्निहितो दिवाकीर्तिश्च- ण्डालो यत्र सोऽन्तर्दिवाकीयो देशस्तत्रानध्यायः । "धावतोऽभिशस्त. पतितदर्शनाश्चर्याभ्युदयेषु च तत्कालम्" इति सूत्रम् । धावतोऽभि- शस्तपतितयोर्दर्शनम् । आश्चर्यमद्भुतमिन्द्रजालादि । अभ्युदयः पुत्रजन्म- विवाहादि । एषु धावनादिनिमित्तेषु तत्कालं यावनिमित्तं तावत्काल. मनध्यायः । "नीहारे वादित्रशब्द आर्चस्वने ग्रामान्ते पशाने श्व. गर्दभोलूकशृगालसामशब्दे शिष्टाचरिते च" इति सूत्रम् । नीहारो धूमरिकायाम् , वादित्राणां मृदङ्गादीनां शब्दे, मार्गस्य दुःखितस्य स्वने शब्दे, ग्रामस्यान्ते सीम्नि, श्मशाने मृतकदाहभूमी, श्वा च गर्दभश्च उलकश्च शृगालश्च साम च श्वगर्दभोलकशृगालसामानि तेषां शब्दे श्रूय- माणे, शिष्टाचरिते च शिष्टस्य श्रोत्रियस्याचरिते आगमने, चकारात्तं कालं यावन्निमित्तमनध्यायः । “गुरौ प्रेतेऽपोऽभ्यवेयादशरात्रं चोपरमेत्" इति सूत्रम् । गुरौ आचार्य प्रेते मृते, अप उदकं अभ्यवेयात प्रविशेस्नान- पूर्वकमुदकदानाय । दशरात्रं दशाहानि स्वाध्यायादुपरमेत् । “सतानून- त्रिणि सब्रह्मचारिणि च त्रिरात्र"मिति सूत्रम् । तानूनप्त्रं च "ध्रौवं व्रतपदाने गृह्णात्यापतय इति द्विश्च स्थाल्याः सुवेण तानूनयमेतदक्षिणस्यां वेदिओणौ निधायावमृशन्स्यविजो यज- मानश्चानाधृष्ट"मिति ज्योतिष्टोमे विहितम् । सह तानूनप्नं आज्यं येन स्पृष्टं स सतानुनप्त्री तस्मिन्सतानूनप्त्रिाणि प्रेते । समाने तुरखे ब्रह्माणि ·द्वितीयकाण्डे एकादशी कण्डिका । वेदे चरतीति सब्रह्मचारी तस्मिन्सब्रह्मचारिण सहाध्यापिनि आचार्ये च प्रेते त्रिरात्रं स्वाध्यायादुपरमेत् । “एकरात्रमसब्रह्म- चारिणि" । न स ब्रह्मचारी असब्रह्मचारी तस्मिन्नाचायें प्रेते एकरात्रमनध्यायः । अथ स्मृत्यन्तरोक्का अनध्यायाः। तत्र स्मृत्यर्थ सारे "अर्धषष्ठान्मासानधीत्योत्सनेयुः" । अर्धः षष्ठो मासो येषां ते अर्ध षष्ठा मासास्तानर्धषष्ठान्मासानीत्य पठित्वा उत्सृजेयुः पूर्वमुपाकृतानि छन्दांसि । उत्सर्गश्छन्दसामेव । अङ्गानि पुनरधीयीत । "अर्धसप्तमा. न्या"। अधीत्योत्सृजेयुरिति शेषः । अर्धः सप्तमो मासो येषु ते अर्थ सप्तमाः। “अथेमामृचं जपन्त्युभा कवी युवा यो नो धर्मः परापतत् । परिसख्यस्य धर्मिणो विसख्यानि विसृजामह इति" | उत्सर्गानन्तरं आचार्येण सह शिष्या "उभा कवी" इति इमामृचं जपन्ति उच्चारयन्ति । मन्त्रार्थ:-हे अश्विनौ ! युवा उभा उभौ यतः कवी क्रान्तदर्शनौ युवा युवानौ युष्मसंपादितो धर्मो नोऽस्माकं परिसख्यस्य सुमित्रभावस्य परापतत् रक्षणार्थमागतः । तेन धर्मेण विसख्यानि विद्विषादीनि विषमा. ध्यायादीनि वा विसृजामहे त्यजाम, किंभूतस्य सख्यस्य धर्मिणः उपका. रादिधर्मवतः परस्परमनुकूलस्य इत्यर्थः । “त्रिरात्रसहोष्य विप्रतिष्ठेरन्" इति सूत्रम् । अत्र त्रिरात्रं सह एकस्मिन्गृहे आचार्यसहिताः शिष्या निवास कृत्वा विप्रतिष्ठेरन् । विविध प्रवासं कुर्युः । त्रिरात्रं सहवासनियमः । विप्रतिष्ठाऽत्र विद्यत एव । इति श्रीप्रथमशाखीयसमकृष्णविरचिते पारस्करगृह्य मूत्रविवरणे संस्कारगणपतौ द्वितीयकाण्ड एकादशी कण्डिका । (द्वादशी कण्डिका) पौषस्य रोहिण्या मध्यमायां पाऽष्टकायामध्याया. नुत्सृजेरन्नुदकान्तं गत्वाऽद्भिदेवाश्छन्दासि वेदा- नुषीन्पुराणाचार्यान् गन्धर्वानितराचार्यान्संवत्सरं च ·- ससूत्रसंस्कारगणपती सावयवं पितृनाचार्यान्स्वांश्च तर्पयेयुः सावित्री चतुर- नुद्रुत्य विरताः स्म इति प्रब्रूयुः क्षपणं प्रवचनं च पूर्ववत् ॥१२॥ अथोत्सर्गउच्यते। "पौषस्य रोहिण्यां मध्यमायां वाष्टकायामध्यायानुत्सृजेरन्" इति सूत्रम् । पौषमासस्य रोहिणीनक्षत्रे मध्यमायामष्टकायां पौषशुक्लपौ. र्णिमाया ऊर्ध्व अष्टम्यां वा अध्यायान् वेदान् उत्सृजेरन्नाधीयोरन् उत्सर्ग कुर्यात् । उत्सर्गशब्देन श्रावणशुक्लपौर्णिमास्यां उपाकर्मविधिना स्वीकृ. तस्य वेदस्य त्यागः । तथा चोकं अनन्तभट्टीये - श्रावणे पौर्णमास्यादौ ब्रह्मणः स्वीकृतस्यतु । त्याग उत्सर्गशब्देन कोविदरभिधीयते ॥ अध्ययनस्य त्यागः न तु वेदस्य । पौषमासे तु या रोहिणी जायते तस्य कृष्णेऽथ वा याष्टमी तत्र च । कार्यमुत्सर्गकर्म द्विजैश्छन्दसा छात्रवर्गेण साकं बहिर्जीवने । तथा च याज्ञवल्क्य:- पौषमासस्य रोहिण्यामष्टकायामथापि वा । जलान्ते छन्दसां कुर्यादुत्सर्ग विधिवदहिः ॥ इति । यदा श्रावण्यामुपाकर्मानुष्ठितं भवेत्तदोत्सर्गः पौषशुक्लप्रतिपदि कार्यः । यदा प्रौष्ठपद्यां तदा माघशुक्लप्रतिपदि । बभाण च मनुः- पुष्ये तु च्छन्दसां कुर्याद्वहिरुत्सर्जनं द्विजः । माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह्न प्रथमऽहनि ॥ इति । "मासान्विषोऽर्द्धपश्चपानि"त्यपि पठन् । तथा च हारीतः- "अर्धपञ्चमानधीत्योर्द्धमुत्सृ नती"ति । अथं वोपाकर्मप्रकरणे यस्य उपाकर्मकालो यो विहितः तेन तस्मिन्नेव काले उत्सर्गोऽप्यनुष्ठेयः । तथा च खादिरगृह्ये प्रोक्तम् - पुष्ये तूत्सर्जनं कुर्यादुपाकर्मदिनेऽथवा ॥ इति । तस्मिन्पक्षे मारब्धोपाकर्मोत्सर्जनो नरः पूर्वमुत्सर्जनं कृत्वा तदन. - ·द्वितीयकाण्डे द्वादशी कण्डिका । - न्तरमुपाकर्म कुर्यादिति विवेकः । बौधायनादीनां तु पौषी माघी च पूर्णि- मोत्सर्गकालत्वेन संमता । अपाठि च बौधायनेन- "श्रावण्या पौर्णमास्यामाषाढ्यां वोपाकृत्य तैष्यमाध्यां चोत्स. जे"दिति । एतत्तैत्तिरीयविषयमाभाति । सामवेदिनस्तु सिंहस्थे सूर्ये सति पुष्यनक्षत्रे कुर्युः । तथा च गर्षिः- सिंहे रवौ तु पुष्यः पूर्वाह विचरेद्वहिः । छन्दोगा मिलिताः कुर्युरुत्सर्ग सर्वछन्दसाम् ॥ इति । यदा भाद्रपदे मासि हस्तनक्षत्रापागेव पुष्यो भवेत्तदा ते श्रावणेऽ. प्युत्सर्ग विदध्युः । तथा च परिशिष्टे- माघे प्रौष्ठपदे हस्तात्पुष्यः पूर्वो भवेद्यदा । तदा चं श्रावणे कुर्यादुत्सर्ग छन्दसां द्विजः ॥ इति । अथोत्सर्गे इयमितिकर्तव्यता । उक्तयोगदिने गुरुः शिष्यैः सहा- भ्यानादिकं कृत्वाऽहतवस्त्राणि परिधायोपविश्य द्विराचम्य तिथिं स्मृत्वा "अस्मिन् पुण्याहे अध्यायोत्सर्गमहं करिष्ये । तदङ्गत्वेन विहितं ग- णपतिपूजनपुण्याहवाचनमातृकापूजननान्दीश्रादं करिष्ये" इति स- कल्पं कृत्वा पूर्ववत्सर्व सम्पाद्य, तथा च रेणुः- तिथ्यादिकल्पितं कालं स्मृत्वा शिष्यैर्गुरुः सह । वेदस्य गुरुमध्यायोत्सर्ग करिष्य इत्यमुम् ॥ जपन्ति ते सहाचार्येणामुं मन्त्रमुभा कवी । इतःप्रभृति सर्वेषां त्रिरात्रं स्यात्सहासनम् ॥ नियमो प्रथमोऽन्दे स्वाद्विप्रतिष्ठानुवादतः ॥ "उदकान्तं गत्वे"ति सूत्रम् । नद्याादकसमीपं गत्वा विधिवत्स्नास्वा उत्सर्ग कुर्यात् । उदकान्तगमनेन च स्नानं लक्ष्यते । तच्च स्वगृयोक्तम् । गन्धाक्षतपुष्पताम्बूलदर्भदुर्वागोमयमृत्तिकापामार्गादीनि स्नानार्थ यज्ञोपवीत. धूपनैवेद्यादिकं ऋषिपूजनार्थ गृहीत्वा प्रामादुत्तरतो नद्यादिसमीपे गत्वा तीरं प्रक्ष्याल्य तत्र तानि संस्थापयेत् । उक्तं च कारिकायाम्- मृदक्षतकुशान्दूर्वापामार्गों गोमयं तिलान् । सु० सं० ११३ -

·८५८
लसूत्रसंस्कारगणपती
यज्ञोपवीतं गन्धादीनादायोदकमाव्रजेत् ॥
तिथ्यादिकल्पितं कालं स्मृत्वा शिष्यैर्गुरुः सह ।
एकान्तमुदकं गत्वा तट प्रक्षाल्य पाणिना ॥
तत्र संस्थापयेत्सर्वं यथादेशं पृथक् पृथक् ।
कृत्वात्र विधिवत्स्नानं नित्यकर्मविधि तथा ।।
एवं स्नानसम्ध्यादिकं विधाय नद्यादितटे ऋषि पूजयेत् । तथा च
विधानपारिजाते कृष्णाजिनिः
उपाकर्मणि चोत्सर्गे यथाकालं समेत्य च ।
ऋषीन्दर्भमयान् कृत्वा पूजयेत्तर्पयेत्ततः ॥
-विष्टरं सप्तभिर्दभैदिशाङ्गुलदैर्घाकम् ।।
चतुरङ्गुलमग्रे स्याद्रन्थिरेकाङ्गुलस्तथा ॥
प्रदक्षिणभ्रमं कृत्वा ऋषीनावाह्य पूजयेत् ॥
सम्प्रदायकारिकायाम् -स्नातव्यं विधिवत्तत्र स्थापयेदृश्यरुन्धतीन् ।
प्रवरांश्च ततो धीमान्कुर्यात्तेषां प्रतिष्ठितिम् ॥
मथ ऋषिमाह । गृह्यकारिकायाम् -
कश्यपोऽथ भरद्वाज अङ्गिरा गौतमो मुनिः ।
वत्सः पराशरश्चेति माण्डव्यः सप्तमस्तथा ॥
प्रतिष्ठाप्य मनोजूतिरिमं मन्त्रं समुच्चरन् ।
मन्त्राभ्यां सप्त ऋषय इदं विष्णुर्विचक्रमे ।।
-अर्चयेद्विष्णुरूपाँस्तान्गन्धायैः सोपवीतक।
सम्प्रदायकारिकायामपि-
इमावेवेति यजुषा नामान्येषां विनिर्दिशेत् ।
अद्भिस्तान् स्नापयेद्विप्रः सप्त ऋषय इत्यूचा ॥
अयस्तेभ्यः प्रदातव्यः पूजनं चन्दनादिभिः ।
नैवेद्यैर्विविधैः पूज्या वेदस्य हितमिच्छता ॥
ऋषीणां प्रीतये दद्यादुपवीतान्यनेकशः।
प्रणम्य च मुनीन्भक्त्या पश्चाचर्पणमारभेत् ॥

·द्वितीयकाण्डे द्वादशी कण्डिका। - अत्र यज्ञोपवीतदानमपसव्येन । तथा च स्मृतिरत्ने कुर्यात्सप्त ऋषिभ्यश्च स्थापनं च पृथक् पृथक् । प्रतिष्ठावाहनं चैव काल ज्ञानं भवेत्ततः ॥ पूजोपवीतिना दानं प्राचीनावीतिपूर्वकम् ॥ इति । ततस्तपणे "अद्भिर्देवाश्छन्दास वेदानृषीपुराणाचार्यान ग. न्धर्वानितराचार्यान्संवत्सरं च सावयवं पितृन्स्वांश्च तर्पयेयु"रिति सू. त्रम् । अद्भिर्जलैर्देवादीस्तर्पयेयुराचार्यसहिताः शिष्याः। इदं तर्पणमुत्सर्गः तर्पणम् । तत्तु तिलमिश्रितजलैः कार्यम् । तथा च गृह्यकारिकायाम- उदकान्ते. समासीनाः कुर्युरुत्सर्गतर्पणम् । अद्भिस्तु तिलमिश्राभिर्देवादीनां समाहिताः ॥ उभाभ्यामाप पाणिभ्याममरोदितदिङ्मुखाः । उच्चस्तर्पणपत्यन्तं स्फुटमाह त्रिविक्रमः ।। तथा सम्प्रदायमाष्यकारिकायाम् - देवांश्छन्दांसि वेदाश्च ऋषयश्च सनातनाः । ततः पुराणानाचार्यान्गन्धर्वांश्च तथेतरान् ॥ अहोरात्रार्द्धमासांश्च मासा ऋतव एव च । संवत्सरोऽवयवैः साध स्वाम्पित॒स्तयेदय । आचार्यतर्पणः सार्धमयंपुरश्च पञ्चभिः । मन्त्राभ्यां च मूर्धेति माच्छन्दस्त्रित एव च ॥ एवं षोडशामिमन्त्रैः सप्त ऋषय एकया । नमोऽस्तु सर्पमन्त्रेण नवनागांस्तु तर्पयेत् ।। भरसीति भुवं तद्वत्समुद्रायेति सागरान् । पञ्च नद्यः प्रपति नद्यगाँस्तर्पयेत्ततः । व्रीहयेण तथा सस्यानश्मा चेति च धातवः । या ओषध्योषधीस्तद्वन्नक्षत्राणि च तहचा ॥ वातायेति तथा मेघान् गणानान्त्वा गणांस्तथा । प्राणायेति च मन्त्रेण भगवतीः प्रतर्पयेत् ।।

·ससूत्रसंस्कारगणपती . भद्रं कर्णेति करणान्योगान् घोगेति मन्त्रतः । त्रातारेति तथा दिक्पान् लोकपालान् प्रजापते ॥ अग्नः पक्षेति पक्षास्तु दिशः प्राच्या अवेष्टतः । होता यक्षद्वनस्पति द्वेऽन्तर्हि विदेघो माधवः ।। एतद्विष्णोः क्रान्तमिति गङ्गां च यमुनां तथा । चतुर्भिस्तर्पयेशैरिमावेवेत्यनेन च ॥ तृप्यन्वित्येवात्र प्रयोगः । प्रयोग ईदृशस्तज्ज्ञैर्देवास्तृप्यन्वितीरितः ॥ इति वचनात् । यथा-"देवास्तृप्यन्तु । छन्दास तृप्यन्तु” । एवं सर्वत्र ज्ञेयम् । अत्रापि नामगोत्रोच्चारपूर्वकं स्वान्वित॒श्च तर्पयेयुः । तद्यथा प्राचीनावीती तर्जनीमूलेन पितृतीर्थेन पितृतर्पणम् । अत्र मृतपित. कैर्जीवपितृकैरपि तर्पणं कार्यम् । तत्र जीवपितृकैः पितुः पितृणाम् । मृतपितृकस्य प्रसिद्धम् । आचार्य पितॄणामप्युभयैः कार्यम् । तथा च गृह्य. कारिकायाम्- तिलमिश्राभिरद्भिस्तास्ते जीवपितृका अपि । आचार्यपितरस्तृप्यध्वं स्वधेति प्रयोगतः ॥ पितुः पितर इत्येवं स्याज्जीवत्पितृको यदि ॥ इति । "अमुकसगोत्राः अस्मपितरः अमुकशर्माणस्तृप्यध्वम्" । एवं पितामहप्रपितामहयोः । तथा-"अमुकसगोत्राः अस्मदाचार्य- स्य पितरः अमुकशर्माणस्तृप्यध्वं स्वधा । एवमाचार्यस्य पिताम- हप्रपितामहयोः । एवं यथाविधि तर्पणं कृत्वा ततो यज्ञोपवीतिनो मृत्वा आचम्य सर्वे ऋषिसम्मुखाः सन्तः “अथ वश" इत्यादीनां चतुर्णा वंशानामुच्चारणं कुर्युः । “वंशोक्ता ऋषयस्तृप्यन्तु" । इत्येवं प्रतिवंश वंशोक्तानामृषीणां तर्पणमिति रेणुः । "अयं पुर" इति पञ्च मन्त्रान् पठित्वा "मन्त्रोक्ताऽऋषयस्तृप्यन्तु । मूर्द्धा व्यय" इति द्वौ मन्त्री पठित्वा "मन्त्रोक्तानि च्छन्दांसि तृप्यन्तु । माच्छन्द" इति मन्त्री पठित्वा "मन्त्रोक्ता देवास्तृप्यन्तु । अनिर्देवता" मन्त्रान्ते "देवा- ·द्वितीयकाण्डे द्वादश कण्डिका । स्तृप्यन्तु । एवश्छन्द" इति मन्त्रं समुच्चार्य "मन्त्रलिङ्गोक्तानि च्छन्दांसि तृप्यन्तु। रश्मिना सत्याय" इति चतुर्दश कण्डिकाः पठित्वा "मन्त्रीलङ्गोक्ता देवास्तृप्यन्तु । सप्त ऋषय" इति मन्त्रं पठित्वा "मन्त्रलिङ्गोक्ता ऋषयस्तृप्यन्तु । एकयाऽस्तुवत" इत्यनेन मन्त्रेणापि "मन्त्रलिङ्गोक्ता देवतास्तृप्यन्तु" सम्प्रदायकारिकावचनात् । “नमो. ऽस्तु सर्पेभ्य" इति “नवनागास्तृप्यन्तु । भूरसी"ति "भूस्तृप्य. तु । समुद्राय शिशुमारान्" इति "सागरास्तृप्यन्तु । पञ्च नद्य"इति "नधस्तृप्यन्तु । प्र पर्वतस्ये"ति "पर्वतास्तृप्यन्तु । व्रीहयश्च म" इति "सस्यास्तृप्यन्तु । अश्मा च म” इति "धातवस्तृप्यन्तु । या ओ. षधी"रिति "ओषधयस्तृप्यन्तु । नक्षत्रेभ्यः स्वाहेति "नक्षत्रा. णि तृप्यन्तु । वाताय स्वाहेति "मेधास्तृप्यन्तु । गणानान्त्वे"ति "गणास्तृप्यन्तु । प्राणाय स्वाहे"ति "भगवत्यस्तृप्यन्तु । भद्रकणे. भिरिति "करणानि तृप्यन्तु । योगेयोगे" इति "योगास्तृप्यन्तु । त्रातारमिन्द्र"मिति “दिक्पालास्तृप्यन्तु । प्रजापते न त्वे"ति "लो. कपालास्तृप्यन्तु । अमेः पक्षति"रिति "पक्षास्तृप्यन्तु । अवेष्टा द- न्दशूका" इति "दिशस्तृप्यन्तु । होता यक्षद्वनस्पतिमभि ही"ति "व- नस्पतयस्तृप्यन्तु । (१)अन्तर्हि विदेघो मा” इति। "गङ्गा तृप्यन्तु । एतद्विष्णोः कान्त"मिति "यमुना तृप्यतु"। इति तर्पणं सम्प्रदायमाष्यकारिकानुसारेण बोध्यम् । एवं यथाविधि तर्पणं कृत्वा सर्वे ऋषिसम्मुखाः सन्तो वंशोद्धरणं कुर्युः । तद्यथा- "अथ वाः समानमासाजीवी"ति कण्डिका पठित्वा "अनिरहस्यो. क्ता ऋषयस्तृप्यन्तु । अथ व शस्तदिद"मिति कण्डिकात्रयं पठित्वा "उपनिषदंशोक्ता ऋषयस्तृप्यन्तु । अथ वास्तदिदं वयशार्प- णाय्यादिति कण्डिकात्रयं पठित्वा "उपनिषदंशोक्ता ऋषयस्तृप्यन्तु । अथ वास्तदिदं वयं भारद्वाजी पुत्रा"दिति "उपनिषदंशोक्ता ऋषयस्तृप्यन्तु । इमावेवे"ति "ब्राह्मणोक्ता ऋषयस्तृप्यन्तु। (१)कारवशाखीयोऽयं मन्त्राऽाप्रमश्च ।

·९०२ लसूत्रसंस्कारगणपती "सावित्री चतुरन्द्रुत्य विरताः स्म इति ब्रूयु"रिति सूत्रम् । तर्पण. स्यान्ते आचार्यसहिताः सर्वे शिष्याः सावित्री "तत्सवितु"रिति चतुः- कृत्वा चतुर्वारं अनुद्रुत्य पठित्वा "विरताः स्म” इति मन्त्रं सकृत् प्रबे. युः । गृह्यकारिकायां च- सावित्री ते चतुःकृत्वा ब्रूयुाहृतिवर्जिताम् । विरताः स्म सकृच्चेति ततः प्रत्यङ्मुखादिकम् ।। ततः प्रत्यङ्मुखेभ्य उपविष्टेभ्यः प्राङ्मुख आचार्यः प्रथमतः ॐ. कारमुस्क्वा त्रिश्च त्रिवार सावित्रीमुक्त्वा “इषे त्वा"दिसंहिताध्याया- दीन् “व्रतमुपैष्यन् । स वै कपालान्येवान्यतर उपदधाती"त्येवमादीन ब्राह्मणस्याध्यायादीन् प्रपाठकादीन् शतस्थानानि तथाध्यायान्तिमकण्डि. कामन्तिमफाक का "अग्निमीळे पुरोहितं । इषे त्वा । अग्न आ याहि । शन्नो देवी । सह नोऽस्त्वि"ति मन्त्रं पठित्वा श्राद्धं कुर्युः । तथा च सम्प्रदायभाष्ये- सावित्री त्रिः समुच्चार्य अध्यायांश्च प्रपाठकान् । शतस्थानान्यनुस्मृत्य कण्डिकाश्च तथान्तिमाः ।। अन्तिमाः फक्किका ब्रूयादग्निमीळे पुरोहितम् । इषे त्वेत्यग्न आ याहि शनोदेवीरभिष्टये ॥ सह नोऽस्त्विति मन्त्रं च पश्चादुभा कवीति च । सह नश्चोभा पठित्वा श्राद्धमार्ष चरेबुधः । आदौ संहिताध्यायान् । “इषे त्वा ॥१॥ कृष्णोऽसि ॥२॥ समिधाग्निम्" ॥३॥ इत्यादिकान् चत्वारिंशत्संख्याकान् । ततो ब्राह्मणाध्यायान् "व्रतमुपैयन् ॥१॥ स वै कपालान्येवान्यतर उप. दधाति" ॥ २॥ इत्यादिकान् शत१००सङ्ख्याकान् । ततः प्रपाठ- कान् । शतपथब्रामणे प्रपाठकसंज्ञकाः कण्डिकादिफकिकाः "व्रतमुपैष्यन् ॥१॥ तद्यदेवं पिनष्टिं ॥२॥ अथाज्यलिप्ताभ्यां पवित्राभ्या"मित्यादिकान् । ततः शतस्थानानि संहितायाम् । प्रथमतः "इषेत्वा ॥१॥” तदारभ्य गणनया शततमा "परिते"॥२॥ सा पठनी.

·द्वितीयकाण्डे द्वादशी कण्डिका । ९०३ या । ततः शततमा "अग्ने नय" ॥३॥ सा पठनीया। एवमनेनैव क्रमेण शसस्थानानि भवन्ति । ब्राह्मणशतानि । "व्रतमुपैष्यन् । ॥१॥ तयदेवं पिनष्टि ॥२॥" एवमन्यान्यपि । ,तत अन्तिमा काण्डको ब्रूयात् । शतपथब्राह्मणे काण्डसमाप्तौ कण्डिका अन्तिमा कण्डिका । तथैव काण्डसमाप्तौ या कण्डिका तस्या अन्तिमा फक्किका तामपि ब्रूयात् । चतुर्णां वेदानां तन्त्रेगोत्सर्गे तु "ऋषिमुखानि बढचा पर्वाणि छन्दोगानामूक्तान्याथर्वणानां प्रब्रूयात्" इति सूत्रम् । कारिकाकारस्तु ऋषिमुखादेर्शानाभावे तत्तद्वेदस्याद्यैकैकगादि ब्रूयादित्याह । “अग्निमीळे' सम्पूर्णकाण्डका । "इषे त्वा" सम्पूर्णक- ण्डिका । "अग्न आ याहि" सम्पूर्णकण्डिका। "शन्नो देवी" सम्पू. कण्डिका । वासुदेवस्तु भत्रावसरे चतुर्णा वंशानां प्रब्रुवणम् । हरिह- रमते तु ऋषिपूजनानन्तरं तत उत्सर्गतर्पणम् । ततो विसर्जनं कुर्युः । "उचिष्ठ ब्रह्मणस्पते."। ऋषीणां प्लवनं तद्वदाचम्येयुहांस्ततः ।। "क्षपणं प्रवचनं च पूर्ववत्" इति सूत्रम् । ततः क्षपणं अन. ध्ययनं लोमनखानामनिकृन्तनञ्च । प्रवचनं चाध्यायादीनां पठनम् । पूर्ववत् उपाकर्मकालवत् । ततस्तैः शिष्यैर्नियमेन त्रिरात्रमविरोधेन गुरु- गृहे स्थातव्यम् । पश्चाद्यथेष्टं गन्तव्यम् । ततस्तत्कर्मदिनमारभ्य तैश्छ. न्दासि शुक्लपक्षे पठनीयानि । वेदाङ्गानि तु कृष्णपक्षे । तथा गृह्ये अत ऊर्ध्वन्तु छन्दांसि शुक्ले तु नियतः पठेत् । वेदाङ्गानि तु सर्वाणि कृष्णपक्षेषु सम्पठेत् ।। शुक्लपक्षेऽप्यनध्यायदिनेषु कल्पसूत्राणि वेदाङ्गानि च पठेत् । उक्तं च अनन्तपाठककारिकायाम्- शुक्लपक्षेऽप्यनध्याये तनिध्यायमन्तरा । वशिष्ठवचनात्कल्पसूत्राण्यङ्गानि सम्पठेत् ॥ यदोपाकर्मकाल एवोत्सर्गः केनचित्कारणेनानुष्ठेयः स्यात्तदोत्सर्ग- पूर्वकमुपाकर्मणोऽनुष्ठानम् । तत्र सङ्कपो यथा “देशकालो सङ्कीर्त्य ·९०४ ससूत्रसंस्कारगणपती अध्यायोत्सर्गोपाकर्माहं तन्त्रेण करिष्ये" तदङ्गस्नानमपि ऋषिपूज. नाद्यपि तन्त्रेणानुष्ठेयम् । प्रतिवर्षमेतत्कर्मद्वयं भेदेन वा तन्त्रेण विद्या- कामैरनुष्ठेयमेव । प्रत्यब्दं यदुपाकर्म सोत्सर्ग विधिवाविजैः । क्रियते च्छन्दसां तेन पुनराप्यायनं भवेत् ॥ अयातयामैश्छन्दोभियत्कर्म क्रियते नरैः । क्रीडमानैरपि सदा तत्तेषां सिद्धिकारकम् ॥ इति श्रीप्रथमशाखीयरामकृष्णविरचिते पारस्करगृह्यसूत्रविवरणे संस्कारगणपतौ द्वितीयकाण्डे द्वादशी कण्डिका । अथास्य स्पष्टपयोगः । उक्तयोगदिने गुरुः शिष्यैः अन्यैश्च ब्राह्मणैः सह अक्षतातिलदर्भदूर्वापामार्गगोमयमृत्तिकागन्धपुष्पधूपदीपनैवे. द्याच्छादनयज्ञोपवीतफलताम्बूलदक्षिणापञ्चामृतपञ्चगव्यानि गृहीत्वा गृहा. दुदग्दिशं प्राग्दिशं वा रम्यं जलाशयं गच्छेत् । तीरं प्रक्षाल्य तत्र मृत्ति- कादिकं संस्थाप्य शुचौ देशे शिष्यैरन्याह्मणैश्च परिवृत उपविश्य, वा- महस्ते कुशोपग्रहः । दक्षिणहस्ते पवित्रधारणम् । गायच्या शिखैकदेशब. म्धनम् । ततो यज्ञोपवीतप्रक्षालनम् । आचमनम् । "विश्वेशं माघ । तीक्ष्णदंष्ट्र० । सुमुखश्चे"त्यादि पठिषा प्राणायामत्रयं कालज्ञानं च कृत्वा "एवंगुणविशेषणविशिष्टायां पुण्यतिथौ अधीतानामध्येष्यमाणा- नामध्यायानामस्थापनस्थानविच्छेदक्रोक्योपणद्रुतवृत्युच्चारितवर्णा- नां पूर्वसवर्णानां ग्रामलोपविलम्बितवृत्त्युच्चारितवर्णानां श्लिष्ट वर्णविघट्टनादिभिः प्रामादिकश्रुतीनां यज्जातं यातयामत्वं तत्प. रिहारार्थ अक्षरहीनं स्वरहीनं राहीनं मात्राहीनमनुस्वारपदच्छेद. कण्डिकाव्यञ्जनविकरिषस्वरभक्तिविर्भावहस्वदीर्घप्लुतद्विष्करणपि- ण्डविलिपऔरसकण्ठ्यतालुमून्यदन्त्यौष्ठययमानुनासिकाननुना- सिकरेफजिह्वामूलीयोदाचानुदात्तस्वरितप्रचितजातिवर्णगोत्रप्रयवस-

·द्वितीयकाण्डे द्वादशी काण्डका ।
श्वारोचारणगुरूलघु लघुतराईक्षेपोमक्षेपोष्मान्तानुस्वाररञ्जनमाधु-
याक्षरव्यक्तिहीनं यत्कृतं शुक्लयजुर्वेदान्तर्गत(काण्व)(१)शाखाध्ययनं
तजनितपातकनिरासार्थ म्लेच्छादिश्रवणदोषपरिहारार्थ सर्वेषां
छन्दसामाप्यायनार्थं वीर्यत्वार्थं च नवोपनीतानां वेदग्रहणाधिकारा-
थमितरेषामुत्सृष्टानां वेदानां पुनर्ग्रहणार्थं च यावदधीतमन्त्रराशि-
स्तेन चतद्देवतोपासनया यथावत्फलप्राप्त्यर्थं यजुर्वेदोत्सर्गोपाकर
णमहं करिष्ये"। ततः सर्वे "उभा कवी युवा यो नो धर्मः परा-
पतत् । परिसख्यस्य धर्मिणो विसख्यानि विसृजामहे" । इति मन्त्रं
पठित्वा यथाज्येष्ठमभिवादनं कुर्युः । पुन। देशकालौ स्मृत्वा "अध्यायो.
त्सर्गोपाकर्मनिमित्तं गणस्नानमहं करिष्ये" इति सङ्कल्पः । “इषे
स्वादि ॐ खम्ब्रह्मान्तेषु याः क्रियास्तत्र विवस्वानृषिः सर्वाणि
यजूषि सर्वाणि सामानि सर्वाणि च्छन्दासि प्रजापतिर्देवता
स्नानादिसर्वकर्मसु विनियोगः" । अथ तीर्थस्नानानुज्ञा प्रार्थयेत् ।
"ॐ नमो देवदेवाय शितिकण्ठाय वेधसे ।
रुद्राय चापहस्ताय दण्डिने चक्रिणे नमः ॥
सरस्वती च गायत्री वेदमाता गरीयसी ।
सन्निधात्री भव त्वं च सर्वपापप्रणाशिनी ॥
यद्वा सागरनिर्घोष ! दण्डहस्तासुरान्तक! ।
जगत्स्रष्टजगन्मित्र ! नमामि सासुरान्तक! ॥
तीक्ष्णदंष्ट्र ! महाकाय ! कल्पान्तदहनोपम!।
भैरवाय नमस्तुभ्यमनुज्ञां दातुमर्हसि ।।
इमं मन्त्रं समुच्चार्य तीर्थस्नानं समाचरेत् ।
अन्यथा तत्फलस्याध तीर्थेशो हरति ध्रुवम् ॥
उत्तिष्ठन्तु महाभूता ये भूता भूमिवासिनः ।
भूतानामविरोधेन स्नानकर्म समारभे ॥
(१) अत्र माध्यन्दिनीयादिभिः स्वस्वशाखानामोच्चार्यम् ।
स० सं० १९४

·ससूत्रसंस्कारगणपती अपसर्पन्तु ते भूता ये भृतास्तीर्थसाधकाः । ये भुता विघ्नकारस्ते नश्यन्तु शिवाज्ञया ।। पुष्कराधानि तीर्थानि गङ्गायाः सरितस्तथा । आगच्छन्तु पवित्राणि स्नानकाले सदा मम ॥ अपामधिपतिस्त्वं च तीर्थेषु वसतिस्तव । वरुणाय नमस्तुभ्यं स्नानानुज्ञा प्रयच्छ मे ॥ अधिष्ठाव्यश्च तीर्थानां तीर्थेषु विचरन्ति याः। देवतास्ताः प्रयच्छन्तु स्नानाज्ञां मम सर्वदा ॥ गङ्गे ! च यमुने ! चैवं गोदावरि ! सरस्वति ।। नर्मदे ! सिन्धु ! कावेरि ! जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥ स्वगृह्योक्तस्नानसन्ध्यातर्पणादिनित्यविधिं कुर्यात् । यथा--"उ- रुपही"ति मन्त्रेण तोयमभिमन्त्रयेत् । "ये ते शत"मिति उदकं विरा- वर्तयेत् हस्तेन भ्रामयेत् । “सुमित्रिया न आप ओषधयः सन्त्वि"ति जलाञ्जलिं गृहीत्वा "दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु योऽस्मान्द्वेष्टि यश्च वयं द्विष्मः" "इति मन्त्रेण अञ्जलिस्थोदके स्वशत्रु मनसा विचिन्त्य स्ववा- मभागे क्षिपेत् । त्रिधा कृताया मृदः तृतीयभागमादाय कटिं बस्ति ऊरू जर्घ चरणौ करौ मृदा त्रिस्त्रिनिवारं प्रत्येकं प्रक्षालयेत् । आचम्य, नमस्ते सर्वलोकानां प्रभवारि ! नमोऽस्तु ते ॥ इति । "उदकाय नमः" इति तीर्थोदकं नमस्कुर्युः । "इदं विष्णु"रि- ति मन्त्रेण मृत्तिकया मस्तकादिपादान्तमनुलिप्या नाभिमात्रे जले प्रविश्य "आपोऽअस्मा"निति सूर्याभिमुखा निमज्जेयुः । "उदिदाभ्यः". उन्मजनं कुर्युः । पुनस्तूष्णी निमज्जनं च । आचमनम् । "अग्रमग्रश्चरन्तीनामोषधीनां रसं बने । तासामृषभपत्नीनां पवित्रं कायशोधनम् । यन्मे रोगांश्च शोकांश्च पापं मे हर गोमय ! ।। इति मन्त्रेण गोमयमभिमन्त्रयेयुः । “मा नस्तोके"० इति मन्त्रेण सोदकेन गोमयेन सूर्यदर्शनेन त्रिवारमन्नानि विलेप्य क्षालयेयुः । ततोऽ- ·९०७ द्वितीयकाण्डे द्वादशी कण्डिका । भिषेकः । "इमम्मे १ तत्वा यामि २ त्वन्नः ३ सत्वन्न। ४ मापो मौषधीः ५ उदुत्तमं ६ मुश्चन्तु मा ७ अवभृथ निचुम्पुण ४" इत्यष्टभिमन्त्रैरञ्जलिना मस्तके जलं क्षिपेत् । ततस्तुणी निमज्य उन्मज्य आचम्य "काण्डात्काण्डात् । या शतेन" । आभ्यां मन्त्राभ्यां दुर्वाभिर्जियेयुः । बतः "अपाघमप किल्विष". इत्यपामार्गेण मा. जनं त्रिः। ततो दर्भेः पावयेत् । “ॐ भूः पुनातु । ॐ भुवः पुनातु । ॐस्वः पुनातु । ॐमहः पुनातु । ॐजनः पुनातु । ॐतपः पुना. तु । ॐसत्यं पुनातु । ॐतत्सवितुर्वरेण्यं० ॐसर्वं पुनातु । ॐआ. पो हि ष्ठा० । यो वः शिवतः । तस्मा अरङ्गः । इदमापः । हविष्मतीरिमा०। देवीराप० । कार्षिरसि० । अपो देवा० । द्रुपदादिव० । शन्नो देवी० । अपारसमुद्वय० । अपो देवीरुप सृज० । पुनन्तु मा पितरः । अग्न आयूपि० । पुनन्तु मा देवजनाः । पवित्रेण पुनीहि मा० । यत्ते पवित्र । पवमानः । उभाभ्यां देव सवितः । वैश्वदेवी पुनती० । चित्प. तिर्मा पुनात्व० । वाक्पतिर्मा पुनात्वच्छि० । देवो मा सविता पुनाव० । चित्पतिमा० । ॐ भूः पुनातु । ॐभुवः पुनातु । ॐस्वः पुनातु । ॐमहः पुनातु । जनः पुनातु । ॐतपः पुना- तु । ॐसत्यं पुनातु । ॐतत्सवितुर्वरेण्यं । ॐपर्व पुनातु"। तान् मार्जनकुशान् परित्यज्य पुनः "इमम्मे । तत्वा यामि । वन्नः। सत्वन्नः । मापो मौषधीः । उदुत्तमम् । मुश्चन्तु मा। अभृय नि- चुम्पुण". इत्यष्टभिर्मन्त्रैरञ्जलिना मस्तके जलं क्षिपेयुः । अथान्तर्जले. ऽघमर्षणम् । “दृपदादिवे"ति मन्त्रं त्रिवारं पठेयुः। अथ वा “आयङ्गौ". रिति व्यचम् । अथवा "ॐ" इति त्रिवारं । अथ वा विष्णुस्मरणम् । ततः स्नानाङ्गतर्पणम् । "ॐब्रह्मादयो देवास्तृप्यन्ताम् । ॐ भूर्देवा. स्तृप्यताम् । ॐभुवर्देवास्तृप्यन्ताम् । ॐस्वर्देवास्तृप्यन्ताम् । ॐ भू- र्भुवः स्वर्देवास्तृप्यन्ताम्"। यज्ञोपवीतं कण्ठे कृत्वा । "ॐसनका. दिद्वैपायनादय ऋषयस्तृप्यन्ताम् । ॐभूः ऋषयस्तृप्यन्ताम् ।

·ससूत्रसंस्कारगणपती . : ॐ भुवः ऋषयस्तृप्यन्ताम् । ॐ स्वः ऋषयस्तृप्यन्ताम् । ॐ भूर्भुवः स्व. ऋषयस्कृप्यन्ताम्" । अथापसव्यम् "ॐकव्यवाडनळादयः पितरस्तृप्यन्ताम् । ॐ भूः पित्तरस्तृप्यन्ताम् । ॐ भुवः पितरस्तु: प्यन्ताम् । ॐस्वः पितरस्तृप्यन्ताम् । ॐ भूर्भुवः स्वः पितरस्तृप्यः न्ताम्" । सव्यम् । आचमनं कुर्युः । "यन्मया दृषितं तोयं शारीरमलसम्भवम् । तस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं यक्ष्मैतत्ते तिळोदकम्" ॥ इति मन्त्रेणाञ्जलिना जलमादाय तीरे निक्षिपेयुः । "लतागुल्मेषु वृक्षेषु पितरो ये व्यवस्थिताः । ते सर्वे तृप्तिमायान्तु मयोत्सृष्टैः शिखोदकैः" ॥ इति मन्त्रेण स्वदक्षिणभागे शिखाग्रेण जलं प्रपातयेयुः । एवं स्ना- त्वा जलाहहिनिर्गत्य धौते वाससी परिधाय मृत्तिकया ऊरू करौ प्रक्षाल्य आचमेयुः । तिल रुधारणम् । गुरुः शिष्यैः सह सन्ध्यावन्दनादि कुर्यात् । सूर्योपस्थानं कुर्युः । यथा--कृतोर्ध्वबाहुः "उद्वयं० १ उदुत्यं० १ चित्र० १ तच्चक्षुः"० १। यथाशक्ति गायत्रीजपः । “विभ्राद १७ सहस्रशीर्षा० ११ यज्जाग्रतो"० १ । मण्डलब्राह्मणम् । इत्या. दिमिः सूर्योपस्थानं कृत्वा । सन्ध्यावन्दनं समाप्य, ततो ब्रह्मयज्ञः । मादाचारभ्य क्रमेण समापनीयानि । ततः स्वगृह्योक्ततर्पणं कृत्वा ऋषिपूजनं कुर्युः । यथा--ऋषिपुजनाथ आसनादि विधाय प्राङ्मुख उदङ्मुखो.वा उपविश्य र स्वशाखोक्तं शान्तिपालं पठन् अपामार्गः मिश्रितानां कुशादीनां त्रिभित्रिभिः कुशैः सप्तर्षिस्वरूपाणि स्वगोत्रे याव- न्तः प्रवराः स्युस्तावतः सावित्र्या ग्रन्थीन्कुर्यात् । कश्यपोऽथ भरद्वाज अङ्गिरा गौतमो मुनिः । वत्सः पराशरश्चेति माण्डव्यः सप्तमस्तथा ।। प्रागनानुदगग्रान्वा स्थापयेत् । “ॐ भूर्भुवःस्वः कश्यपं आवाह. यामि । कश्यप इहागच्छ इह तिष्ठ" । एवं भरद्वाजम् । अङ्गिरसम् । गौतमम् । वत्सम्। पराशरम् । माण्डव्यम् । आवाहमेत् । “मनो जूति".

·द्वितीयकाण्ड द्वादशी कण्डिका। ९०९ रिति मन्त्रेण प्रतिष्ठापयेत् । "इमावेव गोतम." इति मन्त्रेण प्रार्थना कार्या । प्राणानायम्य कालज्ञानं च कृत्वा "अध्यायोत्सर्गोपाकर्माङ्ग- भृतं सप्तर्षिपूजनमहं करिष्ये । सप्त ऋषयः ॥१॥ इदं विष्णुर्वि चक्रमे० : ५।" इति मन्त्रद्वयं पठित्वा षोडशोपचारैः पूजयेत् । मासनम्- "सुवर्णघटितं दिव्यं नानारत्नसमन्वितम् । आसनं रुचिरं यच्च गृह्यतां भरे मुनीश्वराः ! ॥ अरुन्धतीसहितसप्तऋषिभ्यः इदमासनम् । गङ्गाजलं समानीतं गन्धद्रव्येण संयुतम् । पाद्यार्थ प्रतिगृह्णन्तु कश्यपाद्या महर्षयः ।। अरुन्धति स० इदं पाद्यम् । सुवर्णपत्रसंयुक्तं गन्धपुष्पाक्षतैयुतम् । सप्तर्षयः प्रगृह्णन्तु अयं दत्वा मया सह ॥ अरुन्धती स• इदमय॑म् । कर्पूरवासितं तोयं सुवर्णकलशे स्थितम् । दत्चमाचमनीयं च ऋषीणां प्रीतये सदा ॥ अरुन्धतीस० इदमाचमनम् । अरुफ्तीस० इदं मधुपर्कम् । "पयः पृथिव्या"मिति पयःस्नानम् । “दधिकाग"इति दधिस्नानम् । "घृतम्मिमिक्ष" इति घृतस्नानम् । “मधु व्वाते"ति मधुस्नानम् । "अपारस"मिति शर्करास्नानम् । "आपोहि छे"ति शुद्धोदकस्नानम्। "सुगन्धद्रव्यसंयुकं पवित्रं मङ्गलं जलम् । स्नानार्थ वः समानीतं मुनीनां प्रतिगृह्यताम् ।। अरुन्धतीस० इदं स्नानीयम् । सूक्ष्माण्यतीव शुभ्राणि वस्त्राणि विविधानि च । ऋषयः प्रतिगृह्णन्तु सवस्त्राम्बरकानि च ॥ अरुन्धतीस० वस्त्रम् । नानामन्त्रैः समुदभृतं त्रिघृतं ब्रह्मसूत्रकम् । प्रत्येक दीयते स्वच्छमुषयः प्रतिगृह्यताम् ॥

·ससूत्रसंस्कारगणपती
अरुन्धतीस० इदं यज्ञोपवीतम् । ,
आत्मसन्तापहारं च सुगन्धद्रव्यसंयुतम् ।
चन्दनं तत्प्रयच्छामि ऋषीणां प्रीतये ह्यहम् ।।
अरुन्धतीस० इदं चन्दनम् ।
शुभ्रतण्डुलजाः शुभ्राः शङ्खशुभ्रा मनोरंमाः।
अक्षतार्थ प्रयच्छामि ता गृह्णन्तु मुनीश्वराः! ।।
अरुन्धतीस० इमा अक्षताः ।
शतपत्रं जातिपुष्पं मल्लिकाकुसुमं तथा ।
पूजार्थं तु मया भक्त्या मुनीनां विदुषां सदा ॥
अरुधतीस० इदं पुष्पम् ।
कृष्णागरुर्गुग्गुळोऽयं सुगन्धश्च दशाङ्गकः ।
धूपोऽयं कश्यपादिभ्यो दीयते प्रीतयेऽधुना ॥
अरुन्धतीसहित० इदं धूपम् ।
पञ्चवर्तिसमायुक्तं सर्वमङ्गलशोभनम् ।
दत्तं नीराजनं तेभ्यो दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥
अरुन्धतीसहित० इदं दीपम् ।
स्वादन्यन्नानि सर्वाणि देयं व्यञ्जनानि च ।
शार्कराघृतसंयुक्तं नैवेद्यं दीयते मया ॥
अरुन्धतीस० इदं नैवेद्यम् ।
उष्णोदकं शुद्धिकरं क्षालितं दत्तमुत्तमम् ।
गृह्णन्तु मुनयः सर्वे प्रियता यान्तु मे सदा ॥
अरुन्धतीस० इदमाचमनीयम् ।
नारिकेलं च कूष्माण्डं कदलीकर्कटीफलम् ।
ऋतुदेशोद्भवं चान्यं दीयतेऽध मुनीश्वराः ॥
अरुन्ध० इदं फलम् ।
पूगीफलं सकपूरं नागवल्लीदलैर्युतम् ।
करेण समायुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम् ।।

·द्वितीयकाण्डे द्वादशी कण्डिका । ९११ अरु० इदं ताम्बूलम् । हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेम बीज विभावसोः । अनन्तपुण्यफलदमतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ अरु० दक्षिणाम् । ब्रह्मिष्ठा ब्रह्मरूपाश्च कश्यपाद्या महर्षयः । ब्रह्मप्रज्ञादिदातारः सन्तु मे नित्यकर्मणि ॥ अरु० नीराअनदीपम् । "यज्ञेन यज्ञ"पुष्पाञ्जलिः । “अतिरिक्तो यो विधिः स सर्वः परिपूर्णोऽस्तु" । प्राचीनावीतिनो दक्षिणाभिमुखाः सर्वे कुशोदकं गृही. स्वा पुरतो यज्ञोपवतं निधाय "अमुकगोत्रेभ्य: अमुकशर्मभ्यः अ. स्मपितृपितामहमपितामहेभ्यः तथा च गोत्रेभ्यः अस्मन्मातामहप्र- मातामहद्धप्रमातामहेभ्यः ( अन्ये ) कव्यवाडनलादिदिव्यपितृभ्यः इमानि यज्ञोपवीतानि स्वाहा सम्पयन्ताम्" । जीवस्पितृकैरपि पितुः पित्रादिभ्यो मातामहादिभ्यः यज्ञोपवीतानि देयानि । सव्यम् । तत: सर्वेषां ब्राह्मणानां गन्धादिदक्षिणापर्यन्तं दत्वा तेभ्यो यज्ञोपवीतानि दद्युः। दीक्षाबन्धनम् । अथ पूर्वतर्पणकुशैः सह ऋषितर्पणकुशानेकीकृत्यादा. योत्सर्गतर्पणम् । तच्चाञ्जलिना देवादीनां देवतीर्थेन यज्ञोपवीतिनो दक्षिणं जान्ववाच्य पागौर्दभैः ईशानाभिमुखाः उच्चैः वक्ष्यमाणप्रकारेण कुर्युः । तद्यथा । आचम्य प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्त्य - "अनध्यायादिषु अशुचित्वेन अनधिकारिभिः शूद्रादिभिः श्रूयमाणत्वे कृतस्याय- यनस्योपसर्गनिवृत्तये . .शुक्लयजुर्वेदान्तर्गत(काय)शाखाध्यायिन- श्छन्दसामुत्सर्गाशं तर्पणं करिष्यामहे" । इति सङ्करपः । "ॐ विश्वे देवास आगत० ॥१॥ ॐ विश्वे देवाः शृणुते ॥२॥" इति मन्त्राभ्यामावाह्य । ॐ देवास्तृप्यन्तु । ॐ छन्दासि तृप्यन्तु । ॐ वेदास्तृप्यन्तु। ॐ ऋषयस्तृप्यन्तु। ॐ पुराणाचार्यास्तृप्यन्तु । ॐ गन्धर्वास्तृप्यन्तु । ॐ इतराचार्यास्तृप्यन्तु । ॐ सम्वत्सराः सावयवास्तृप्यन्तु" । के चित्सम्वत्सरावयवान् पृथक्त्वेन तर्पयन्ति । यथा । “अहोरात्रास्तृप्यन्तु । ॐ अर्द्धमासास्तृप्यन्तु । मासा ·स्थास्तृप्यन्तु । अश्माच मे० ॥१॥ धातवस्तृप्यन्तु । या ओषधीः० ९१२ ससूत्रसंस्कारगणपती स्तृप्यन्तु । ॐ ऋतवस्तृप्यन्तु । ॐ सम्वत्सरस्तृप्यतु। ॐ पित. रस्तृप्यन्तु । ॐ आचार्यास्तृप्यन्तु" । अपसव्यम् | "अमुकसगोत्राः अस्मपितरअमुकशर्माणस्तृप्यध्वं स्वधा नमः। अमुकसगोत्राः अस्मपितामहाः अमुकशर्माणः वृप्यध्नं स्वधा० । अमुकसगोत्राः अस्मत्मपितामहाः अमुकशर्माणस्तृप्यध्वं स्वधा० । अमुकसगोत्रा: अस्मदाचार्यस्य पितरः अमुकशमाणस्तृप्यध्वं स्वधा०"। एवमाचा. र्यस्य पितामहप्रपितामहानाम् । आचार्यस्य पितृतर्पणं जीवपितृकरपि कर्तव्यम् । एवं तर्पणं कृत्वा यज्ञोपवीतिनो भूत्वा आचम्य सर्वे ऋषिमुखाः सन्तः "अथ वश" इत्यादीनां चतुर्णा वंशानामुच्चारणं कुर्युः । “वंशोक्ता ऋषयस्तृप्यन्तु । अयम्पुरः ॥१॥ अयन्दक्षिणा ॥२॥ अयम्पश्चात् ॥३॥ इदमुत्तरात् ॥४॥ इयमुपरि॥५॥ मन्त्रोक्ता ऋषयस्तृप्यन्तु । मूर्द्धा बयः प्रजापतिः ॥१॥ अनड्वान्न्वयः ॥२॥ मन्त्रोक्तानि च्छन्दांसि स्कृप्यन्तु । माच्छन्दः प्रमा च्छन्दः ॥१॥ पृथिवीच्छन्दः ॥२॥ मन्त्रोक्तानि च्छन्दासि तृप्यन्तु । ॐ अनि देवता व्वातो देवता० ॥१॥ मन्त्रोक्ता देवतास्तृप्यन्ताम् । एव. श्छन्दो व्वरिवश्छन्दः० ॥१॥ आच्छच्छन्दः प्रच्छच्छन्दा० ॥२॥ मन्त्रीलङ्गोकानि छन्दसि तृप्यन्तु । रश्मिना सत्याय० ॥१॥ तन्तुना रायस्पोषेण ॥२॥ प्रतिपदसि ॥३॥ विवृदसि ॥४॥ राज्यसि ॥५॥ विराडसि० ॥६॥ सम्म्राडसि० ॥७॥ स्वराडसि. ॥८॥ अधिपत्न्यसि० ॥९॥ अयं पुरो हरिकेश:० ॥१०॥ अयन्द. क्षिणा विश्वकर्मा० ॥११॥ अयम्पश्चाद्विमव्य० ॥१२॥ अयमु. तरात् ॥१३॥. अयमुपर्याक् ॥१४॥ मन्त्रलिङ्गोक्ता देवास्तु प्यन्तु । सप्त ऋषयः । लिङ्गोक्ता ऋषयस्तृप्यन्तु । एकयाऽस्तु- वत ॥१॥ मन्त्रलिङ्गोक्ता देवास्तृप्यन्तु । नमोऽस्तु सर्पेभ्या. ॥१॥ नवनागास्तृप्यन्तु । भूरसि० ॥१॥ भूस्तृप्यतु । समुद्राय शिशुमारा० ॥१॥ सागरास्तृप्यन्तु । पञ्चनद्यः ॥१॥ नवस्तृपः न्तु । पर्वतस्य० ॥१।। पर्वतास्तृप्यन्तु । ब्रीहयश्व मे० ॥१॥ स- ·द्वितीयकाण्डे द्वादशी कण्डिका । ॥१॥ ओषधयस्तृप्यन्तु । नक्षत्रेभ्यः स्वाहा० ॥१॥ नक्षत्राणि तृ. प्यन्तु । याताय स्वाहा० ॥१॥ मेघास्कृप्यन्तु० ॥१॥ गणाना. न्वा० ॥१॥ गणास्तृप्यन्ताम् । प्राणाय स्वाहाऽपानाय स्वाहा ॥१॥ भगवत्यस्तृप्यन्ताम् । भद्रं कर्णेभिः ॥१॥करणानि तृप्यन्ताम् । योगे योगे० ॥१॥ योगास्तृप्यन्ताम् । त्रातारमिन्द्र० ॥१॥दिक्पाला स्तृप्यन्ताम् । प्रजापते न स्व०॥१॥ लोकपालास्तृप्यन्ताम् । अग्ने पक्ष. ति योनिपक्षति०॥१॥ पक्षास्तृप्यन्ताम् । अवेष्टा दन्दशूका:०॥१॥ दिशस्तृप्यन्तु । होता यक्षद्वनस्पतिमभि०॥१॥ वनस्पतयस्तृप्यन्तु । विष्णोः क्रान्त० । गङ्गायमुनाद्यास्तृप्यन्तु" । एवं तर्पणं कृत्वा तर्पणार्थान् कुशास्त्यक्त्वा मन्त्रेण स्नानवस्त्रं निष्पीड्याचम्य "देवा गातुविद" इति मन्त्रेण तर्पणीयदेवान् विसर्जयेत् । ततो गुरुः व्याहृति- वर्जितां गायत्री चतुर्वारं पठेत् । ततः सर्वे शिष्याश्चानुपठेयुः । ततः सर्वे शिष्या "विरताः स्म" इति सकृत्प्रब्रूयुः । ततः प्रत्यङ्मुखेभ्य उपविष्टेभ्यः शिष्येभ्यः प्राङ्मुख आचार्यः "ॐ"कारमुक्त्वा त्रिवार सावित्री पठित्वा(१) संहिताऽध्यायान् ब्राह्मणप्रपाठकान उभयोः शतस्थानानि अन्तिमाः कण्डिकाः अन्तिमाः फक्किकाः पठित्वा "अमिमीळे पुरोहितम् । इषे त्वा। अग्न आ याहि । शन्नो देवीराभिष्टये । सह नोऽस्तु विद्वि. पामहे । उभा कवी० विस्जामहे" । इति । त्रिरात्रमनध्यायः । लोम. नखानामनिकृन्तनं च त्रिरात्रम् । ततस्त्रिरात्रादुर्घ शुक्लपक्षेषु छन्दांसि कृष्णपक्षेष्वनानि । ततः पुनरर्द्धषष्ठमासानधीत्यार्घसप्तमासान्वाऽधत्यि एवमेवोत्सर्ग विधाय "उभा कवी"त्यादिकामुचं जपित्वा त्रिरात्रमेकत्रा. वस्थाय पश्चाद्यथेष्टं पृथक् गच्छेयुः । ततः पुनरुपाकरणकाले उत्सृष्टान्वे. दानुपाकृत्याध्ययनं यावदुत्सर्गम् । इति श्रीप्रथमशाखीयरामकृष्णविरचिते पारस्करगृह्यसूत्र विवरणे संस्कारगणपतौ द्वितीयकाण्डे उत्सर्गपयोगः समाप्तः ॥ (१) ग्रन्थकर्तुरेतावानेव ग्रन्थ उपलब्धः। अनिमः पाठो भाज्या नुसारेण पूरित इति शेयम् । स० सं० ११४

·No text on this page.

·अवशिष्ट-गृह्यसूत्रम् । . पुण्याहे लागलयोजन ज्येष्ठया वेन्द्रदैवत्य'मिन्द्र, पर्जन्य,मश्विनौ, मरुत, उदलाकाश्यप, स्वातिकारी, सीता,मनुमति च धना तण्डुलै. र्गन्धरक्षतैरिष्ठाऽनडुहो मधुघृते प्राशयेत् 'सीरायुञ्जन्तीति योजयेच्छुन सुफाला' इति कृषेत फालं वालभेत न वाऽन्युपदेशाद्वपनानुषङ्गाचा. ग्यमभिषिच्याकृष्टं तदाकृषेयुः स्थालीपाकस्य पूर्ववद्देवता यजेदुभ- यो/हियवयोः प्रवपन्तसीतायझे च ततो ब्राह्मणभोजनम् ॥ १६ ॥ अथातः श्रवणाकर्म श्रावण्यां पौर्णमास्या स्थालीपा श्रप. यित्वाऽततधानाश्चैककपालं पुरोडाशं धानानां भूयसीः पिष्ट्वाऽऽ. ज्यभागाविष्टाऽऽज्याहुती जुहोत्यपश्वेतपदाजहि पूर्वेण चापरेण च । सप्त च वारुणोरमाः प्रजाः सर्वाश्च राजबान्धवैः स्वाहा ।, न मै श्वेत. स्याध्याचारऽहि ददर्श कञ्चन । श्वेताय पैदाय नमः स्वाहेति स्थालीपाकस्य जुहाति 'विष्णवे, श्रवणाय, श्रावण्यौ, पौर्णमास्यै, व. भ्याश्चेति 'धानावन्तमिति धानानां घृताक्तानसक्तूलभ्यो जुहोत्या. ग्नेयपाण्डुपाथियाना सर्पाणामधिपतये स्वाहा, श्वेतवायवान्तरि. शाणा साणामधिपतये स्वाहा,भिभूः सौर्यदिव्याना सर्पा: णामधिपतये स्वाहेति सर्वहुतमेककपालं 'ध्रुवाय भौमाय स्वाहेति प्राशनान्ते सक्तूनामेकदेश शुन्युप्योपनिष्क्रम्य बहिःशालायाः स्थ. ण्डिलमुपलिप्याल्कायां ध्रियमाणायां 'माऽन्तरा गमते'त्युक्त्वा वा. ग्यतः सर्पानवनेजय'त्याग्नेयपाण्डुपार्थिवाना सर्पाणामधिपतेऽवने- निव, श्वेतवायवान्तरिक्षाणा सर्पाणामधिपतेऽवनेनियाभिभूः सौर्य- दिव्याना सर्पाणामधिपतेऽवनेनिवेति, यथाऽवनिक्तं दोपघात स. क्तून्सर्पेभ्यो बलि हर'न्यानेयपाण्डुपार्थिवाना सर्पाणामधिपत एष ते बलिा, श्वेतवायवान्तरिक्षाण सर्पाणामधिपत एष ते बलि,रभिभूः सौर्यदिव्याना सर्पाणामधिपत एष ते बलि'रित्यवनेज्य पूर्ववत्कङ्कतैः प्रलिख त्याग्नेय पाण्डुपार्थिवाना सर्पाणामधिपते प्रलिखस्व, श्वेतवाय. वान्तरिक्षाणा सर्पाणामधिपते प्रलिखस्वा,भिभूः सौर्यदिव्याना साणामधिपते प्रलिखस्वेत्यानानुलेपन सजश्चाअस्वा,नलिम्पस्व, नजोऽपिनह्यस्वेति सक्तुशेष स्थंण्डिले न्युप्योदपात्रेणापनिनीयोपति. ष्ठते 'नमोऽस्तु सभ्य' इति तिसृभिः स यावत्कामयेत न सर्पा सभ्युपे. युरिति तावत्सन्ततयोदधारया निवेशनं त्रिः परिषिञ्चपरीया दपश्वेत.

·२ . पारस्करगृह्यसूत्रे पदा जही तिद्वाभ्यान्द: शुपं प्रक्षाल्य प्रतप्य प्रयच्छति द्वारदेणे मा. जयन्त 'आपोहिष्ठेतितिसृभिरनुगुप्तमेत सक्तुशेष निधाय ततोऽस्तमि. तेऽस्तमितेऽग्निं परिचर्य दोपघात सक्तून्सर्पेभ्यो बलि हरेदाग्रहा यण्यास्त हरन्तं नान्तरेण गच्छेयुर्दाचमनं प्रक्षाल्य निदधाति धानाः प्राश्नन्त्यस स्यूतास्ततो ब्राह्मणभोजनम् ॥ १७ ॥ प्रौष्ठपद्यामिन्द्रयशः पायसमैन्द्र श्रपयित्वाऽपाश्चापूस्तीर्वाss. ज्यभागाविष्वाज्याहुती हो'तीन्द्रायेन्द्राण्या, अजायौ,कपदे,ऽहिर्बुध्न्याय, प्रौष्ठपदाभ्यश्चेति स्थालीपाकस्य जुहोतीन्द्राय स्वाहेति प्राशनान्ते मरु- द्भ्यो बलिव्हर'त्यहुतादो मरुत' इति श्रुतेराश्वत्थेषु पलाशेषु 'मरुतोऽश्व. स्थे तस्थुरितिवचना'च्छुक्रज्योति'रिति प्रतिमन्त्रं विमुखेन च मनसा 'ना. मान्येषामेतानीतिश्रुते'रिन्द्रं देवोरिति जपति ततो ब्राह्मणभोजनम् ॥१८॥ आश्वयुज्या पृषातकाः पायसमन्द्र श्रपयित्वा दधिमधुघृतमिश्र जुहोतीन्द्राये,न्द्राण्या, अश्विभ्या,माश्वयुज्यै, पौर्णमास्मै, शरद चेति प्राशनान्ते दधिपृषातकमञ्जलिना जुहोत्यूनं मे पूर्यतां पूर्ण मे माव्य- गात्स्वाहेति दधिमधुघृतमिश्रममात्या अवेक्षन्त 'श्रा यात्विन्द्र' इत्य. नुवाकेन मातृभिर्वत्सान्त्सल्सृज्य ता रात्रिमाग्रहायणों च ततो ब्राह्म णभोजनम् ॥ १६॥ अथ सीतायज्ञो व्रीहियवानां यत्र यत्र यजेत तन्मय स्थालीपाक श्रपये कामादीजानोऽन्यत्रापि व्रीहियवयोरेवान्यतर स्थालीपाक श्रपयेन्न पूर्वचोदितत्वात्सन्देहोऽसम्भवाद्विनिवृत्तिः क्षेत्रस्य पुरस्ता. दुत्तरतो वा शुचौ देशे कृष्टे फलानुपरोधेन ग्रामे वोभयसम्प्र. योगादविरोधाद्यत्र श्रपयिष्यन्नुपलिप्त उद्धतावोक्षितेऽग्निमुपसमाधाय तन्मिश्चैदर्भस्तीर्वाऽऽज्यभागाविष्ठाज्याहुतीर्जुहोति 'पृथिवी द्यौः प्रदि. शो दिशो यस्मै घुभिरावृताः । तमिहेन्द्रमुपह्वये शिवा नः सन्तु हेतयः स्वाहा ।, यन्मे किश्चिदुपेप्सितमस्मिनमणि वृत्रहन् । तन्मे सर्व समृध्यतां जीवतः शरदः शत स्वाहा ।, सम्पत्ति तिर्भूमिवृष्टिज्य प्ठय श्रेष्ठय श्रीः प्रजामिहावतु स्वाहा ।, यस्याभावे नैदिकलौकिकानां भूतिर्भवति कर्मणाम् । इन्द्रपत्नीमुपह्वये सोताह सा मे वनपायिनी भू. याकर्मणि कर्मणि स्वाहा ।, अश्वावती गोमती सूनृतावती बिभर्ति या प्राणभृतो अतन्द्रिता । खलमालिनोमुर्वरामस्मिन्कर्मण्युपह्वये ध्रुवा सा मे त्वनपायिनी भूयात्स्वाहेति स्थालीपाकस्य जुहोति सीतागै यजामै शमा भूत्या इति मन्त्रवत्प्रदानमेकेषा 'स्वाहाकार प्रदाना' इति श्रुतेविनिवृत्तिः स्तरणशेषकुशेषु सीतागोप्तृभ्यो बलिट हरति . .

·द्वितीयं काण्डम् ३ । 'पुरस्ताद्ये त भासते सुधन्वानो निषङ्गिणः । स्वा पुरस्ताद् गोपा. यन्त्वप्रमत्ता अनपायिनो नम एषां करोम्यहं बलिमेभ्यो हरामीमा विश्स्यथ दक्षिणतोऽनिमिषा वर्मिण आसते । ते त्वा दक्षिणतो गोपाय. नत्वप्रमत्ता अनपायिनो नम एषां करोम्यहं बलिमेभ्यो हरामीममित्यथ पश्चा'दाभुवः प्रभुवो भूतिभूमिः पाणिः शुनङ्करिः । ते त्वा पश्चागोपा- यन्त्वनमत्ता अनपायिनो नम एषां करोम्यहं बलिमेभ्यो हरामीममित्या थोत्तरता 'भीमा वायुः समाजवे । ते त्वोत्तरतः क्षेत्रे खले गृहेऽध्वनि गोपायनत्वप्रमत्ता अनपायिनो नम एषां करोम्यहं बलिमेभ्यो हरामी. ममिति प्रकृतादन्यस्मादाज्यशेषेण च पूर्वववद्वलिकर्म स्त्रियश्चोण्यजेर. नाचरितत्वारस्थिते कर्मणि ब्राह्मणान्मोजयेत्ल स्थिते कर्मणि ब्रा. ह्मणान्भोजयेत् ॥ २० ॥ इति गृह्यसूत्रे द्वितीयकाण्डं समाप्तम् ॥ अथ तृतीयं काण्डम् । अनाहिताग्नेन्नवप्राशनं नव स्थालीपाक श्रपयित्वाऽऽज्यभा. गाविष्ठाज्याहुतीर्जुहोति 'शतायुधाय शतवीर्याय शतोतये अभिमातिषा. हे । शतं यो नः शरदोऽजीजानिन्द्रो नेषदति दुरितानि विश्वा स्वाहा ।, ये चत्वारा पथयो देवयाना अन्तरा द्यावापृथिवी वियन्ति । तेषां याज्यानिमजीजिमावहात्तस्मै नो देवाः परिधत्तेह सर्व स्वाहेति स्थालीपाकस्याप्रयणदेवताभ्यो हुत्वा जुहोति स्विष्टकृते च 'स्विष्टमग्ने मभितत्पृणीहि विश्वाँश्च देवः पृतना अविष्यत् । सुगन्नु पन्थां प्रदिश. न एहि ज्योतिष्मध्ये घजरत्न प्रायुः स्वाहेत्यथ प्राश्नात्यग्निः प्रथमः प्राश्नातु स हि वेद यथा हविः। शिवा अस्मभ्यमोषधीः कृणोतु विश्व चर्षणिः । भद्रानः श्रेयः सननैष्ट देवास्त्वयाऽवशेन समशीमहि त्वा । स नोमयोऽभूः पितो आदिशम्व शन्तोकाय तनुवे स्योन' इत्यनपतीयया वाथ यवाना मेतमु त्यं मधुना संयुतं यव सरस्वत्या अधिवनाय चक- षुः । इन्द्र आसीत्सीरपतिः शतक्रतुः कीनाशा आसन्मरुतः सुदानव' इति ततो ब्राह्मणभोजनम् ॥१॥ मार्गशीर्ष्याम्पौर्णमास्यामाग्रहायणीकर्म स्थालीपाक श्रपयित्वा श्रवणावदाज्याहुती हुत्वाऽपरा जुहोति 'यां जनाः प्रतिनन्दन्ति रात्रीं धे- नुमिवायतोम् । संवत्सरस्य या पत्नीः सा नोऽअस्तु सुमङ्गली स्वाहा ।, संवत्सरस्थ प्रतिमा या तारात्रिमुपास्महे। प्रजा सुवीयों कृत्वा दी. र्घमायुर्यश्नमै स्वाहा ।, संवत्सराय परिषत्सरायेदावत्सरायेद्वत्सराय ·४ . पारस्करगृह्यसूत्रे वत्सराय कृणुते बृहन्नमः । तेषां वय सुमतौ यशियानां ज्योग्जीता म. हताः स्याम स्वाहा।, प्रास्ता हेमन्त उत नो वसन्तः शिवा वर्षा अभया शरन्नः । तेषामृतूना शतशारदानां निवात एषामभये वसेम स्वाहे'. ति स्थालीपाकस्य जुहोति 'सामाय, मृगशिरसे, मार्गशीरौं पौर्ण मास्यै, हेमन्ताय, चेति प्राशनान्ते सक्तुशेषः शूर्प न्युप्योपनिष्क्रम- णप्रभृत्यामार्जनान्मार्जनान्त 'उत्सृष्टोवलिरित्याह पश्चादग्नेः सस्त. रमास्तीर्याहतं च वास भाप्लुता अहतवाससः प्रत्यवरोहन्ति दक्षि. णतः स्वामी जायोत्तरा यथा कनिष्ठ मुत्तरता दक्षिणतो ब्रह्माणमुपवे. श्योत्तरत उदपात्रः शमीशाखासीतालोष्ठाश्मनो निधायाग्निमीक्षमाणे जपत्ययमग्निरूरतमोऽयं भगवत्तमः सहस्रलातमः। सुवीर्योऽय श्रेष्ठये दधातु नाविति पश्चादग्नेः प्राश्चमलिं करोति 'देवी नावमि. ति तिसृभिः स्रस्तरमारोहन्ति ब्रह्माणमामन्त्रयते 'ब्रह्मन्प्रत्यवरोहामेति ब्रह्मानुज्ञाताः प्रत्यवरोहन्त्यायुः कीतिर्यशो बलमन्नाद्य प्रजामि'त्युपेता जपन्ति 'सुहेमन्तः सुवसन्तः सुग्रीष्मः प्रतिधीयतान्नः । शिवा नो वर्षाः सन्तु शरदः सन्तु नः शिवा' इति 'स्योना पृथिवि नो भवेति दक्षिणपा. #ः प्राक्शिरसः संधिशन्त्युपोत्तिष्ठन्त्युदायुषा स्वायुषोत्पर्जन्यस्य वृ. पृथा । पृथिव्याः सप्तधामभिरिश्त्येवं द्विरपरं ब्रह्मानुज्ञाता अधः शयार श्चतुरोमासान्यथेष्टं वा ॥२॥ ऊर्ध्वमाग्रहायण्यास्तिस्रोऽष्टका ऐन्द्री वैश्वदेवी प्राजापत्या पित्र्ये- त्यपूपमा सशाकैर्यथासंध्य प्रथमाऽएका पक्षाष्टम्या स्थालापा. श्रपयित्वाऽऽज्यभागाविष्वाऽऽज्याहुतीर्जुहोति त्रिशस्वसार उपयन्ति निकृतः समानं केतुं प्रतिमुश्चमानाः । ऋतूंस्तन्वते कवयः प्रजानतीमध्ये च्छन्दसः परियन्ति भास्वतीः स्वाहा ।, ज्योतिष्मती प्रति. मुञ्चते नभा रात्री देवी सूर्यस्य व्रतानि । विपश्यन्ति पशवो जायमाना नानारूपा मातुरस्या उपस्थे स्वाहा ।, एकाष्टका तपसा तप्यमाना ज. जान गभ महिमानमिन्द्रम् । तेन दस्यूब्धसहन्त देवा हन्ताऽसुराणाम: भवच्छचीभिः स्वाहा ।, अनानुजामनुजां मामकर्त्त सत्यं वदन्त्यन्वि- च्छ एतत् । भूयासमस्य सुमतौ यथा यूयमन्या वोऽअन्यामति मा प्रयु. क्त स्वाहा ।, अभूनमम सुमतौ विश्ववेदा आप्ट प्रतिष्ठामविदद्धि गाधम्। भूयासमस्य सुमतौ यथा यूयमन्यावा अम्यामति मा प्रयुक्त स्वाहा ।, पञ्च व्युष्टीरनु पञ्च दोहा गां पञ्च नाम्नीमृतवोऽनु पञ्च। पञ्च दिशः पञ्च दशेन क्लुप्ताः समानमू रधिलोकमेकः स्वाहा ।, तस्य गर्भः प्रथमा व्यूषिष्यपामेका महिमानं बिभर्ति । सूर्यस्यैका चरति निष्कृतेषु धर्म- क ·तृतीयं काण्डम् ५ . स्यैका सवितैकान्नियच्छतु स्वाहा ।, या प्रथमा व्यौच्छत्साधेनुरभवद्य. मे । सा नः पयस्वती धुक्ष्योत्तरामुत्तरा समास्वाहा ।, शुक्र ऋषभा नभसा ज्योतिषाऽऽगाद्विश्वरूपा शबली अग्नि केतुः । समानमर्थ स्वप. स्यमाना बिभ्रती जरामजर उप आगाः स्वाहा ।, ऋतुनां पत्नी प्रथमे. यमागादह्रां नेत्री जनित्री प्रजानाम् । एका सती बहुधेोषो व्यौच्छ. त्साऽजीर्णा त्वं जरयसि सर्वमन्यत्स्वाहेति स्थालीपाकस्य जुहोति 'शान्ता पृथिवी शिवमन्तरिक्षः शन्नो द्यौरभयं कृणातु । शं नो दिशः प्रदिश आदिशो नोऽहोरात्रे कृणुतं दोघमायुय॑श्नयै स्वाहा ।, आपो मरीची परिपान्तु सर्वतो धाता समुद्रो अपहन्तु पापम् । भूतं भवि. प्यदकृन्तद्विश्वमस्तु मे ब्रह्माभिगुप्तः सुरक्षितः स्यास्वाहा ।, विश्वे मादित्या वसवश्च, देवा रुद्रा गोतारो मरुतश्च सन्तु । ऊजं प्रजाममृतं दीर्घमायुः प्रजापतिर्मयि परमेष्ठी दधातु नः स्वाहे"त्यष्टकायै स्वाहेति मध्यमा गवा तस्यौ वां जुहोति 'वह वां जातवेदः पितृभ्य' इति श्वोऽन्वष्टकासु ससा पार्श्वसक्थिसव्याभ्यां परिवृते पिण्डपितृयक्ष वत्स्त्रीभ्यश्चोपसेचनं च कर्तेषु सुरया तर्पणेन चालनालेपन सजश्चा. चार्यायान्तवासिभ्यश्चानपत्येभ्य इच्छन् मध्या वर्षे च तुरीया शा. काष्टका ॥३॥ अथातः शालाकर्म पुण्याहे शालां कारयेत्तस्या अवटमभिजहो. 'त्यच्युताय भौमाय स्वाहेति स्तम्भमुच्छ्यतीमामुच्छयामि भुवन. स्य नाभिं वसोर्धार प्रतरणीं वसूनाम् । इहैव ध्रुवान्निमिनोमि शाला क्षेमे तिष्ठतु घृतमुक्षमाणा । अश्वावतो गोमती सूनृतावत्युच्छ्रयस्त्र महते सौभगाय । मा त्वा शिशुराकन्दत्वा गावो धेनवो वाश्यमानाः । आ त्वो कुमारस्तरुण आ वत्सो जगदैः सह । आ त्वा परिनुतः कुम्भ प्रादध्नः कलशैरुप । क्षेमस्य पत्नी बृहती सुवासा रयि नो धेहि सुभ. गे सुवीर्यम् । अश्वावगोमदुर्जस्वत्पर्ण वनस्पतेरिव । अभि नः पूर्यता रयिरिदमनुश्रेयो वसान' इति चतुरः प्रपद्यतेऽभ्यन्तरतोऽग्निमुपसमा धाय दक्षिणतो ब्रह्माणमुपवेश्योत्तरत उदपात्रं प्रतिष्ठाप्य स्थालीपाक श्रपयित्वा निष्क्रम्य द्वारसमीपे स्थित्वा ब्रह्माणमामन्त्रयते 'ब्रह्मन् प्रविशामोति ब्रह्मानुक्षातः प्रविशत्युतम्प्रपद्ये शिवं प्रपद्या इत्याज्य संस्कृत्येहरतिरित्याज्याहुती हुत्वाऽपरा जुहोति 'वास्तोपते प्रति जानीह्यस्मान्त्स्वावेश अनमीवो भवा नः । यत्त्वेमहे प्रति तन्नो जुषस्व शन्नो भव द्विपदे शञ्चतुष्पदे स्वाहा ।, वास्तोप्पते प्रतरणो न एधि गयस्फानो गोभिरश्वेभिरिन्दो । भजरासस्ते सख्ये स्याम पितेव युवा.

·६
पारस्करगृह्यसूत्रे
प्रति तन्नो जुषस्व शन्नो भव द्विपदे शं चतुष्पदे स्वाहा ।, वास्तो.
पते शग्मया सासदा ते सक्षीमहि रण्वया गातुमत्या । पाहि क्षेम
उत योगे वरना यूयम्पात स्वस्तिभिः सदा नः स्वाहा ।, अमोवहा
वास्तोष्पते विश्वारूपाण्याविशन् । सखा सुशेव एधि नः स्वाहेति
स्थालीपाकस्य जुहोत्यग्निमिन्द्रं बृहस्पति विश्वान्देवानुपह्वये । सर-
स्वती च वाजी च वास्तु मे दत्त वाजिनः स्वाहा ।, सर्पदेवजना.
सर्वान् हिमवन्तः सुदर्शनम् । वसुंश्च रुद्रानादित्यानीशानं जगदैः
सह । एतान्त्सर्वान्प्रपद्येऽहं वास्तु मे दत्त वाजिनः स्वाहा ।, पूर्वाह्नप-
पराञ्चोभौ मध्यन्दिना सह । प्रदोषमर्द्धरात्रं च व्युष्टी देवी महापथाम् ।
एतान्त्सर्वान्प्रपद्येऽहं वास्तु मे दत्त वाजिनः स्वाहा ।, कर्तारं च विक-
ारं विश्वकर्माणमोषधींश्च वनस्पतीन । एतान्त्सर्वान्प्रपदोऽहं वास्तु
मे दत्त वाजिनः स्वाहा।, धातारं च विधातारं निधीनां च पति सह ।
एतान्सर्वान्प्रपछेऽहं वास्तु मे दर वाजिनः स्वाहा ।। स्योन शिव.
मिदं वास्तु दत्तं ब्रह्मप्रजापती। सर्वाश्च देवताः स्वाहेति प्राशनान्ते
कास्ये सन्भारानोप्यौदुम्बरपलाशानि ससुराणि शाड्वलं गोमयं
दधि मधु घृतं कुशान्यवाँश्वासनोपस्थानेषु प्रोत्पूर्व सन्धाव भिमृशति
'श्रीश्च त्वा यशश्च पूर्व सन्धौ गोपायेतामिति दक्षिणे सन्धावभिमः
शति 'यज्ञश्च त्वा दक्षिणा च दक्षिणे सन्धौ गोपायतामिति पश्चिमे
सन्धावभिमृश'त्यन्नं च त्वा ब्राह्मणश्च पश्चिमे सन्धौ गोपायेतामि'.
त्युत्तरे सन्धावभिमृत्यूचं त्वा सूनृता चोत्तरे सन्धौ गोपायेता.
मिति निष्क्रम्य दिश उपतिष्ठते 'केता च मा सुकेता च पुरस्ताद्गोपाये.
तामि त्यग्नि: केताऽऽदित्यः सुकेता तौ प्रपद्ये ताभ्यां नमोऽस्तु तौ मा
पुरस्तादोपाये तामिस्यथ दक्षिणतो 'गोपायमानं च मा रक्षमाणा च
दक्षिणतो गोपायेतामि त्यहीं गोपायमानः रात्री रक्षमाणा ते प्रपद्ये
ताभ्यां नमोऽस्तु ते मा दक्षिणतो गोपायेतामित्यथ पश्चा'हीदिविश्व मा
जागृविश्व पश्चाद्गोपयेतामित्यन्नं वै दीदिविः प्राणो जागृविस्तौ प्रपद्ये
ताभ्यां नमोऽस्तु तौ मा पश्चाद्गोपायेतामि'त्यथोत्तरतोऽस्वप्नश्च मानव.
द्राणश्चोत्तरतो गोपायेतामिति 'चन्द्रमा वाऽअस्वप्ना वायुरनवद्राणस्तो
प्रपद्ये ताभ्यां नमोऽस्तु तौ मोत्तरतो गोपायेतामिति निष्ठितां प्रपद्यते
'धर्मस्थूणाराज श्रीस्तूपमहोरात्रे द्वारफलके । इन्द्रस्य गृहा वसुमन्तो
धरूथिनस्तानहं प्रपद्ये सह प्रजया पशुभिः सह। यन्मे किश्चिदस्त्युपहूतः
सर्वगण सखाय साधुसंवृत्तः । तां त्वा शालेऽरिष्टवीरा गृहानः सन्तु
सर्वत' इति ततो ब्राह्मणभोजनम् ॥ ४॥

·तृतीयं काण्डम् अथातो वापीकृपतडागारामदेवतायतनपुष्करिण्याम्प्रतिष्ठापनं व्या. ख्यास्यामस्तत्रोदगयन मापूर्थमाणपक्षे ,पुण्याहे तिथिवारकरणे न. अत्रे च गुणान्विते तत्र वारुणं यवमयं च श्रपयित्वाऽऽज्यभागावि. प्लाऽऽज्याहुतीजुहोति 'स्वन्नो ऽअग्ने, सत्वन्नोऽमग्न, इमं भे वरुण, तत्वा यामि, ये ते शत,मयाश्चाग्न, उदुत्तम,मुरुः हि राजा, वरुणस्योत्त. म्भन,मग्नेरनीकमिति दशउर्च स्थालीपाकस्य जुहोत्यग्नये स्वाहा, सोमाय स्वाहा, वरुणाय स्वाहा, यज्ञाय स्वाहो,प्राय स्वाहा, भीमाय स्वाहा, शतक्रतये स्वाहा, व्युष्टय स्वाहा स्वर्गाय स्वाहेति यथोक्त स्विष्टकृस्प्राशमान्ते जलचराणि क्षिप्त्वाऽलङ्कृत्य गां तारयित्वा 'पुरुष. सूक्तं जपन्नाचार्याय वरं दत्वा कर्णवेष्टको वासासि धेनुर्दक्षिणा ततो ब्राह्मणभोजनम् ॥ ५ ॥ अथातो मणिकावधानमुत्तरपूर्वस्यां दिशि यूपवदवट खात्वा कुशा. नास्तीर्याशतानरिष्टकान्सुमनसः कपर्दिकाँश्चान्यानि चाभिमङ्गलानि तस्मिन् मिनाति मणिकट 'समुद्रोऽसी'त्यप अासिञ्च'त्यापो रेवतीः क्षय- था हि वस्वः क्रतुं च भद्रं विभृथामृतं च । रायश्च स्थ स्वपत्यस्य पत्नी सरस्वती तद्गृणत वयोधादित्यापे हि प्ठेति तिसृभिस्ततो ब्राह्मणभो. जनम् ॥ ६॥ मथातः शीर्षरोगभेषजम्पाणी प्रक्षाल्य भुवौ विमाष्टि 'चक्षु. श्रोत्राभ्यां गोदानाच्छुबुकादधि । यक्ष्म शीर्षण्य रराटाद्विवृहामीममि'. त्यर्द्धचे दवभेदक विरूपाक्ष श्वेतपक्ष महायशः । अथो चित्रपक्ष शिरो माऽस्याभितापसीदिति क्षेम्या होव भवति ॥ ७ ॥ उतुलपरिमेहः स्वपतो जीवविषाणे स्वं मूत्रमालिच्यापसलवि त्रिः परिषिञ्चन्परीया'त्परि त्वा गिरेरहं परिमातुः परिस्वसुः। परि- पित्रोश्च भ्रात्रोश्च सख्येभ्यो विसृजाम्यहम् । उतुल परिमोढेाऽसि परि. मीढः क्व गमिष्यसीति स यदि भ्रम्यादावाग्निमुपसमाधाय घृताक्तानि कुशेण्ड्वानि जुहुया परि त्वा ,ह्वल नो हल निर्वृत्तेन्द्र वीरुधः । इन्द्रपा. शेन सित्वा मां मुक्त्वाथान्यमानयेदिति क्षेम्यो ह्येव भवति ॥८॥ शुलगवः स्वर्यः पशव्यः पुज्यो धन्यो यशस्य आयुष्य औपा- सनमरण्य हत्वा वितानः साधयित्वा रौद्रं पशुमालभेत साण्डं गौर्वा शब्दाद्वपा श्रपयित्वा स्थालीपाकमधदानानि च रुद्राय व. पामरिक्षाय वसा स्थालीपाकमिश्राण्यवदानानि जुहोत्यग्नये, रुद्राय, शर्वाय, पशुपतय, उग्राया,शनये, भवाय, महादेवाये,शाना. येति च वनस्पतिस्विष्टकृदन्ते दिग्व्याघारणं व्याघारणान पत्न २ ·पारस्करगृह्यसूत्र संयाजयन्तीन्द्रारया, रुद्राण्या, शर्वाण्यै, भवान्या, मग्नि गृहपतिमिति लोहितं पालाशेषु कुचेषु रुद्राय सेनाभ्यो बलिट हरति 'यास्ते रुद्र पुर. स्तात्सेनास्ताभ्य एष बलिस्ताभ्यस्ते नमः । यास्ते रुद्र दक्षिणतः सेना. स्ताभ्य एष बलिस्ताभ्यस्ते नमः । यास्ते रुद्र पश्चिमतः सेनास्ताभ्य एष बलिस्ताभ्यस्ते नमः । यास्ते रुद्रोत्तरतः सेनास्ताभ्य एष बलिस्ताभ्यस्ते नमः । यास्ते रुद्रापरिष्टात्सेनास्ताभ्य एष बलिस्ताभ्यस्ते नमः ।.यास्ते रुद्राधस्तात्सेनास्ताभ्य एष बलिस्ताभ्यस्ते नम' इत्यूवध्यं लोहितलिप्त- मग्नौ प्रास्यत्यधो पा निखमत्यनुवातं पशुमवस्थाप्य रुद्ररुपतिष्ठते प्रथमोत्तमाभ्यां वाऽनुवाकाभ्यां नैतस्य पशाम हरन्त्येतेनैव गोयज्ञो व्याख्यातः पायसेनानर्थलुप्तस्तस्य तुल्यवया गौईक्षिणा ॥ ६ ॥ अथ वृषोत्सर्गो गोयज्ञेन व्याख्यातः कातिक्यां पौर्णमास्या रेवत्यां वाऽऽश्वयुजस्य मध्ये गवा सुसमिद्धमग्नि कृत्वास्या सं. स्कृ'त्येहरतिरिति षट् जुहोति प्रतिमन्त्रं पूषा गा अन्वेतु नः पूषा रक्ष. स्वर्वतः । पूषा वाज/सनोतु नः स्वाहेति पौष्णस्य जुहोति रुद्राज. पित्वैकवर्ण द्विवर्ण वा यो वा यूथं छादयति यं वा यूथं छादयेद्रोहितो वैव स्यात्सर्वाङ्गैरुपेतो जोववत्सायाः पयस्विन्याः पुत्रो यूथे च रूपस्वि. त्तमः स्यात्तमलङ्कृत्य यूथे मुख्याश्चतस्रो वत्सतर्यस्ताश्चालङ्कृत्ोतं युवानं पति वो ददामि तेन क्रीडन्तीश्वरथ प्रियेण । मा नः साप्तजनुषा- ऽसुभगा रायस्पोषेण लमिषा मदेमेत्येतयैवात्सृजेरन्नभ्यस्थमभिम. न्त्रयते 'मयोभूरिश्त्यनुवाकशेषेण (वामे चक्रं दक्षिणे त्रिशूल) सर्वासां पयसि पायस श्रपयित्वा ब्राह्मणाम्भोजयेत्पशुमप्येके कुर्वन्ति तस्य शूलगवेन कल्पो व्याख्यातः॥ १० ॥ अथोदककर्माद्विवर्षे प्रेते मातापित्रोराशौच शौचमेवेतरेषामेकरात्रं त्रिरात्रं वा शरीरमदग्ध्वा निखनन्त्यन्तःसूतके चेदोत्थानादाशौच सूत. कवनात्रोदककर्म द्विवर्षप्रभृति प्रेतमाश्मशानात्सर्वेऽनुगच्छेयुर्यमगाथां गायन्तो यमसूक्तं च जपन्त इत्येके यापेतो भूमिजोषणादि समानमा. हिताग्नेरोदकान्तस्य गमनाच्छालाग्निना दहन्त्येनमाहितश्चेत्तूष्णीं ग्रा. माग्निनेतरः संयुक्तं मैथुनं वोदकं याचेरन्नुदकं करिण्यामह' इति 'कु- रुध्वं मा चैवं पुनरिश्त्यशतवर्षे प्रेते 'कुरुध्वमेवेतरस्मिन्सवें शातयोऽ- पोभ्यवयन्त्यासतमात्पुरुषाशमाद्वा समानग्रामवासे यावत्सम्बन्धमा नुस्मरेयुरेकवस्त्राः प्राचीनावीतिनः सव्यस्यानामिकयाऽपनो धापनः शोशुचद्घमि'ति दक्षिणामुखा निमजन्ति प्रेतायोदक सकृत्प्रसिञ्चन्त्यक्ष. लिना ऽसावेतत्त ऽउदकमित्युत्तीर्णाञ्छुचौ देशे शाडूलवत्युपविष्टाँस्तत्रै ·तृतीयं काण्डम् तानपवदेयुरनवेक्षमाणा ग्राममायान्ति रोतीभूताः कनिष्ठपूर्वा निवेशन: द्वारे पिचुमन्दपत्राणि विदश्याचम्योदकमग्नि गोमयं गौरसर्षपॉस्तैल- मालभ्याऽऽश्मानमाक्रम्य प्रविशन्ति त्रिरात्रं ब्रह्मचारिणोऽधःशायिनो न किश्चन कर्म कुर्युम्न प्रकुरिन्क्रीत्वा लब्ध्वा वा दिवैवान्नमश्नीयुरमा प्रेताय पिण्डं दत्वाऽवनेजनदानप्रत्यवनेजनेषु नामग्राहम्मृन्मये तारात्री क्षीरोदके विहायसि नियुः 'प्रेतात्र स्नाही ति त्रिरात्र शावमाशौच- न्दशरात्रमित्येके न स्वाध्यायमधीयीरन्नित्यानि निवरन्वैतानवर्जट शालाग्नौ चैकेऽन्य ऽएतानि कुर्युः प्रेतस्पशिनो ग्रामं न प्रविशेयुरानत. प्रदर्शनाद्रात्रौ चेदादित्यस्य प्रवेशनादि समानमितरैः पतं द्वौ वाऽऽशौ. चमाचार्य चैवम्मातामहयोश्च स्त्रीणां चाप्रत्तानाम्प्रत्तानामितरे कुर्वीर. स्ताश्च तेषां प्रोषितश्चेत्प्रेयाच्छवणप्रभृति कृतोदकाः कालशेषमासी. रन्नतीतश्चैकरात्रं त्रिरात्रं वाऽथ कामादकान्यविश्वशुरसखिसम्बन्धि. मातुलभागिनेयानां प्रत्तानां चैकादश्यामयुग्मान्ब्राह्मणान्भोजयित्वा मा सवत्प्रेतायोदिश्य गामप्येके धनन्ति पिण्डकरणे प्रथमः पितृणां प्रेतः स्यात्पुत्रवाँश्चेन्निवर्तत चतुर्थः संवत्सरं पृथगेके न्यायस्तु "न चतुर्थः पिण्डो भवतीति श्रुतेरहरहरन्नमस्मै ब्राह्मणायोदकुम्भं च दद्यापि. एडमप्येके निपुणन्ति ॥ ११ ॥ पशुश्चेदाप्लाव्यागामग्रेणाग्नीन्परीत्य पलाशशाखां निहन्ति परि. ध्ययणेपाकरणनियोजनप्रोक्षणान्यावृता कुर्याद्यच्चान्यत्परिपशव्ये हुत्वा तूष्णीमपराः पञ्च वपोद्धरणं चाभिधारयेद्देवतौञ्चादिशेदुपाकरणनियो. जनप्रोक्षणेषु स्थालीपाके चैवं वपाहुत्वाऽवदानान्यवद्यति सर्वाणि त्रीणि पञ्च वा स्थालोपाकमिश्राण्यवदानानि जुहोति पश्वङ्गं दक्षिणा यदेवते तदैवतं यजेत्तस्मै च भागं कुर्यात्तं च बया दिममनुप्रापयेति नयन्तरे नावं कारयेन वा ॥ १२ ॥ अथातोऽवकीणिप्रायश्चित्तममावास्यायाश्चतुष्पथे गर्दर्भ पशुमा- लभते निर्ऋति पाकयझेन यजेतास्ववदानहोमो भूमौ पशुपुरोडाशश्र- पणन्ताञ्छविम्परिदधीतोलबालामित्येके संवत्सरं भिक्षाचयं चरेत्स्व- कर्म परिकीर्तयन्नथापरमाज्याहुतो जुहोति "कामावकीर्णोऽस्म्यवकीर्णो. ऽस्मि काम कामाय स्वाहा । कामाभिदुग्धोऽस्म्यभिद्रुग्धोऽस्मि काम कामाय स्वाहेत्यथोपतिष्ठते 'सम्मा सिञ्चन्तु मरुतः समिन्द्रः संवृह- स्पतिः। सम्माऽयमग्निः सिञ्चतु प्रजया च धनेन चेत्येतदेव प्राय- श्चित्तम् ॥ १३॥ अथातः सभाप्रवेशन: सभामभ्येति "सभाङ्गिरसि नादिर्नामासि ·१० पारस्करगृह्यसूत्रे विषिर्तामासि तस्य ते नम इत्यथ प्रविशति 'सभा च मा समिति. श्वोभे प्रजापतेदुर्दुहितरौ सचेतसौ । यो मा न विद्यादुपमा स तिष्ठे. सचेतनो भवतु शसथे जन' इति पर्षदमेत्य जपेद'भिभूरहमागम. विराडप्रतिवाश्याः । अस्याः पर्षद ईशानः सहसा सुदुष्टरो जन' इति स यदि मन्येत क्रुद्धाऽयमिति तमभिमन्त्रयते 'या त एषा रराट्या तनू- मन्योः क्रोधस्य नाशनी। तां देवा ब्रह्मचारिणा विनयन्तु सुमेधसः। धौरहं पृथिवी चाहं तौ ते क्रोधं नयामसि । गर्भमश्वतर्यसहालावि'. त्यथ यदि मन्येत दुग्धोऽयमिति तमभिमन्त्रयते 'तान्ते वाचमास्य भा. दत्ते हृदय आदधे यत्र यत्र निहिता वाक्तां ततस्ततं आददे यदहं ब्रवीमि तत्सत्यमधरो मत्तान्धस्वेत्येतदेव वशीकरणम् ॥ १४ ॥ अथातो रथारोहणं 'युङ्क्तेति रथ सम्प्रेष्य 'युक्त' इति प्रोक्ते 'सा विराडित्येत्य चक्रेऽभिमृशति 'रथन्तरमसीति दक्षिणं 'बृहदसी'. त्युत्तरं 'वामदेव्यमसीति कूबरी हस्तेनोपस्थमभिमृश'त्यङ्कौ न्यङ्का घभितो रथं यौ ध्वान्तं वातानमनुसञ्चरन्तम् । दूरे हेतिरिन्द्रियवान्पतत्रि ते नोऽग्नयः पप्रयः पारयन्त्विाति 'नमो माणिचरायेति दक्षिणं धुयं प्राजति गर्वा मध्ये स्थापयत्यप्राप्य देवताः प्रत्यवरोहेसम्प्रति ब्राह्मणा- मध्ये गा अभिक्रम्य पितुन्न स्त्रीब्रह्मचारिणौ सारथी स्याताम्मुहूर्तमती- याय जपे दिहरतिरिहरमध्व'मेके 'मास्त्विह रतिरिति च स यदि दुर्ब. लो रथः स्यात्तमास्थाय जपे दयं वामश्विना रथो मा दुर्गे मास्तरोरि. पदिति स यदि भ्रम्याद्भुम्या स्तम्भमुपस्पृश्य भूमि वा जपे देवं वाम. श्विना रथो मा दुर्ग मास्तरीरिषदिति तस्य न का चनातिन रिष्टिभ वति यात्वाऽध्वानं विमुच्य रथं यवसोदके दापये देष उ ह वाहनस्या. पह्नव' इतिश्रुतेः ॥ १५ ॥ अथातो हस्त्यारोहणमेत्य हस्तिनमभिमृशति 'हस्तियशसमसि हस्तिवर्चसमसी'त्यथारोह'तीन्द्रस्य त्वा रजेणाभि तिष्ठामि स्वस्ति सम्पारयेत्येतेनैवाश्वारोहणं व्याख्यातमुष्ट्रमारोदयन्नभिमन्त्रयते 'त्वाष्ट्रोऽसि त्वष्टदेवत्यः स्वस्ति मा सम्पारयेति रासभमारोदयन्नभिम त्रयते 'शूद्रोऽसि शुद्रजन्माग्नेयो वै द्विरेताः स्वस्ति मा सम्पारयेति नदीमुत्तरिष्यन्नभिमन्त्रयते 'नमो रुद्रायाप्सुषदे स्वस्ति मा सम्पारयेति नावमारोक्ष्यन्नभिमग्त्रयते 'सुनावमित्युत्तरिष्यन्नभिमन्त्रयते 'सुत्रामाण. मिति वनमभिमन्त्रयते 'नमो रुद्राय वनसदे स्वस्ति मा सम्पारयेति गिरिमभिमन्त्रयते 'नमो रुद्राय गिरिषदे स्वस्ति मा सम्पारयेति चतु. पथमभिमन्त्रयते 'नमो रुद्राय पथिषदे स्वस्ति मा सम्पारयेति श्मशा. मा

·तृतीयं काण्डम्
११
नमभिमन्त्रयते 'नमो रुद्राय पितृषदे स्वस्ति मा सम्पारयेति गोष्ठमभि.
मन्त्रयते 'नमो रुद्राय शकृत्पिण्डसदे स्वस्ति मा सम्पारयेति यत्र चा.
न्यत्रापि 'नमो रुद्रायत्येव ब्रूया'दुद्रो ह्येवेसर्वमिति श्रुतेः सिचाऽव.
धूतोऽभिमन्त्रयते 'सिगसि न वज्रोऽसि नमस्ते अस्तु मा मा हिट्लीरिति
स्तनयित्नुमभिमन्त्रयते 'शिवा नो वर्षाः सन्तु शिवा नः सन्तु हेतयः ।
शिवा नस्ताः सन्तु थास्त्वःसृजसि वृत्रहनिति शिवां वाश्यमानाम.
भिमन्त्रयते 'शिवो नामेति शकुनि वाश्यमानमभिनन्त्रयते 'हिरण्यपर्ण
शकुने देवानां प्रहितङ्गम । यमदूत नमस्तेऽस्तु किन्वा कार्कारिणोऽत्र
वीदिति क्षम्यो ह्येचे भवाते लक्षण्यं वृतमभिमन्त्रयते 'मा त्वाऽश-
निर्मा परशुर्मा वातो मा राजप्रेषितो दण्डः। अङ्कुरास्ते प्ररोहन्तु
निवाते त्वाऽभिवर्षतु । अनिष्टे मूलम्माहिसीत्स्वस्ति तेऽस्तु वनस्पते
स्वस्ति मेऽस्तु वनस्पत' इति स यदि किञ्चिल्लभेत तत्प्रतिगृह्णाति 'धौ.
स्त्वा ददातु पृथिवी त्वा प्रतिगृह्णात्विति सास्य न ददतः क्षीयते भूयसी
च प्रतिगृहीता भवत्यथ यद्योदनं लभेत तत्प्रतिगृह्णाति 'द्यौस्त्वा ददातु
पृथिवी त्वा प्रतिगृह्णात्वि'ति तस्य द्विः प्राश्नाति 'ब्रह्मा त्वाऽश्नातु ब्रह्मा
स्वा प्राश्नात्विात्यथ यदि मन्यं लभेत तत्प्रतिगृह्णाति 'द्यौस्त्वा ददातु
पृथिवी त्वा प्रतिगृह्णात्वि'ति तस्य त्रिः प्राश्नाति 'ब्रह्मा त्वाऽश्नातु ब्रह्मा
त्वा प्राश्नातु ब्रह्मा त्वा पिबत्वित्यथातेोऽधीत्याधीत्यानिराकरणं 'प्रती.
कम्मे विचक्षणं जिह्वा मे मधु यद्वचः । कर्णाभ्यां भूरि शुश्रुवे मा त्वम्हा.
र्षीः श्रुतम्मयि । ब्रह्मणः प्रवचनमसि ब्रह्मणः प्रतिष्ठानमसि ब्रह्मकोशोऽसि
सनिरसि शान्तिरस्यनिराकरणमसि ब्रह्मकोशम्मे विशावाचा त्वा पिद-
धामि वाचा त्वा पिधामीति तिष्ठ प्रतिष्ठ स्वरकरणकण्ठ्यौरसदन्त्यौष्ठय-
प्रहणधारणाश्चारणशक्तिर्मयि भवत्वाप्यायन्तु मेऽङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः
श्रोत्रं यशो बलम् । यन्मे श्रुतमधीतन्तन्मे मनसि तिष्ठतु तिष्ठतुः ॥१६॥
इति श्रीपारस्काराचार्यविरचिते गृह्यसूत्रे तृतीयकाण्डं समाप्तम् ॥३॥
अवशिष्टक्षेपककण्डिकाः
अथर्तुमती जायामधिगच्छत्पिण्डपितृयज्ञेन यजेत मध्यमपिण्डं पत्नी
प्राश्नाति पुत्रकामा तत एतामाहुति जुहोत्याधत्त पितर' इत्यलङ्कारम-
पजिघ्रया यन्तु न' इति जपत्येवमथत्तुंमतीजायाहृदयमालभ्य पूर्ववत्स.
व्येन पाणिनोपस्थमभिमृशति भगं प्रणेतरिति प्रा'गुतेदानीमिति 'रतो
मुत्रमिति सन्धत्ते 'गायत्रेणेति प्रतिमन्त्रं मन्यति पुत्रकामोऽभिगच्छे.
नित्यम् ॥१॥

·१२ पारस्करगृह्यसूत्रे आ. अथ गर्भाधान स्त्रियाः पुष्पवत्याश्चतुरहादूर्घ स्नात्वाविरजा. यास्तस्मिन्नेव दिवाऽ'आदित्यं गर्भमि'त्यांदित्यमवेक्षते गृहे वा स्ना. पयित्वा तामभिगच्छेदिति थुतेस्तस्मिन्प्रजायाः सम्भवकाले निशायां कुर्याद्यदि दिवा मैथुनं व्रजेलोबा अल्पवीर्या अल्पायुषाश्च प्रसूयन्ते तस्मादेतद्वर्जयेत्प्रजाकामो गृही श्रुतिस्मृतिविरोधाभ्यां दक्षिणेन पाणि- नोरू प्रसार्य प्रजास्थानमभिमृति 'पृषा भगढ़ सविता मे ददातु. रुद्रः कल्पयति ललामगुं विष्णुोनि कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिशतु । सिञ्चतु प्रजापति‘ता गर्भ धातु ते । गर्भ धेहि सिनीवालि गर्भ धेहि पृथुष्टुके । गर्भ ते अश्विनौ देवावाधत्तां पुष्करन विति ससृजेथा- 'स्तेजो वैश्वानरो दयाद्ब्रह्माणमामन्त्रते 'ब्रह्मा गर्भन्दधात्विति प्राङ्मु- ख उदङ्मुखो वोपविष्टो मन्थे'द्रतो मूत्रमिति चैके नावणं कुर्यात् ॥२॥ अथ यमलचलं मारुतं व्याख्यास्यामो यस्य च यमलौ पुत्रौ दारिका वा प्रजायेत पूर्ण दशाहे चतुर्ण क्षीरवृक्षाणां काषायमाहृत्याश्वत्थप्लक्ष. न्यग्रोधोदुम्बराश्चत्वारोऽविधवाः स्नापयन्ति ब्रह्मचारिणो वा शुक्लवा. सस ऐन्द्री दिशमुदीची वा मङ्गलं पूर्ववद्गायन्त्यो यमलिनी स्नापय. न्त्वाचार्यः स्नापयति 'वसोः पवित्रेण शतधारेण चाष्टभिः कलशैः स्ना. त्वाऽप्रतिरथं जपे दिदमापः प्रवहते'ति तौ स्नापितौ वरं प्रयच्छ. त्यानडुहमातृभ्यश्च हिरण्यं वस्त्रमेवपरितोषणं 'वाजे वाजेऽवतेति जप. स्याघारं मारुतं चरुं जुहोति 'मरुताय स्वाहा, मारुताय स्वाहा, मरु. भा, विष्णवे, प्रजापतये, विश्वेभ्यो देवेभ्योऽग्नये स्विष्टकृते स्वाहे'. ति प्राशनान्ते शेषं चरुं गृहीत्वाऽश्वत्थं प्रदक्षिणीकृत्योपविशेत्तदेव तन्त्र समाप्य ततो ब्राह्मणभोजनम् ॥ ३ ॥ अथ कर्णवेधा वर्षे तृतीये पञ्चमे वा पुष्येन्दुचित्राहरिरेवतीषु पूर्वा. हे कुमारस्य मधुरं दत्वा प्राङ्मुखायोपविष्टाय दक्षिणं कर्णमभिमन्त्र. यते 'भद्रं कर्णेभिरिति सव्यं 'वक्ष्यन्तीवेदिति चाथ भिन्द्यात्ततो ब्राह्म- णभोजनम् ॥ ४॥ अथोपनीतो ब्राह्मणस्त्रिशिखः शिखी जटिलो मुण्डो वाक्षारालवणा- शी स्यात्सावित्रः षडानं त्रिरात्र सधःकालं वा चरेत्तदेव व्रतमुदीक्ष्य दण्डमपो निधाय मेखलां यज्ञोपवो 'चाप्स्वन्तरिति प्रत्यूचं 'नमो व. रुणायेति त्रिमधुरं दत्वा ततोऽस्याग्नेयं प्रथमं वेदवतमादिशेब्राह्मण भत्रियविशां पञ्च सांवत्सरिकाणि वेदव्रतानि भवन्त्याग्नेयः शुक्रियमौ. पनिषदा शौलभङ्गोदानमिति पञ्च सांवत्सरिकाणि वेदव्रतानि चरित्वा स्नात्वोपवतं चरेनिभ्ववगुण्ठन शुक्रियादिषु शुक्रियः शुक्राभिः श्रावये.

·क्षेपकम् दौपनिषदमौपनिषद्भिः शोलभ शौलभिनीभिरथ वाऽविद्यमान 'मा ब्र मन्नुदारता,मा नो भद्रा, आशुः शिशान, इमानुकमिति च वेदशिर- साऽवगुण्ठयेदवगुण्उनी त्रिवलिं पञ्चवलिं वा नाभिदेशात्प्रच्छाध वाग्य तोऽरण्येऽधः शयीत ग्रामे गोष्ठे देवतायतने वा ब्युष्टायामवगुण्ठनीमरण्ये विसृजे ददृश्रमस्यो,दुत्यं, चित्रन्देवानामित्युदितेऽक्के जपति वर्षति 'धौः शान्तिरिति शान्ति करोति शान्तिभाजनं गुरवे दद्यादेवमेवावगु. एठनी च गोदाने गोमिथुनं तस्माद्गोदानमिति तस्मादोदानमिति ॥५॥ अथ परिशिष्टशौचमुत्रम् । अथातः शौचविधि व्याख्यास्यामो दूरङ्गत्वा दूरतरङ्गत्वा यज्ञोपवी- त शिरसि दक्षिणकर्णे वा धृत्वा तृणमन्तर्धानकृत्वोपविश्याहनीत्यु तरता निशायान्दक्षिणत उभयोः सन्ध्ययोरुदङ्मुखो नाग्नौ न गोसमीपे नाप्सु, नागे वृक्षमुले चतुष्पथे गवाङ्गाष्ठे देवब्राह्मणसन्निधौ दहनभूमि भस्माच्छन्नं देशं फालकृष्टभूमिञ्च वर्जयित्वा मूत्रपुरीषे कुर्यात्ततः शिश्नं गृहीत्वोत्थायाद्भिः शौचं गन्धलेपहरं विदध्याल्लिङ्गे देया सन्मृद्वै त्रिधारं गुदे दशधा वामपाणावुभयोः सप्तवारं मृत्तिकां दद्यात्करयोः पादयोः सकृत्सकदेव मृत्तिका देयेति शौचं गृहस्थानां द्विगुणं ब्रह्मचा- रिणां त्रिगुणं वनस्थानां चतुर्गुणं यतीनामिति यद्दिवा विहितःशौचं तधं निशायाम्भवात मार्गे चेत्तदर्धमार्तश्चेद्यथाशक्ति कुर्यात् ॥ १॥ प्रक्षालितपाणिपादः शुचौ देश उपविश्य नित्यं बद्धशिखी यज्ञोप. वीती प्रागुदङ्मुखो वा भूत्वा जान्वोर्मध्ये करों कृत्वाऽशुद्रानतीतोदकै. द्विजातयो यथाक्रम हृत्कण्ठतालुगैराचामन्ति न तद्भिन्नोष्टेन न विरला. गलिभिन तिष्ठन्नैव हसन्नापि फेनबुबुदयुतं ब्राह्मतीर्थेन त्रिः पिबेद् द्विः परिमृजेब्राह्मणस्य दक्षिणहस्ते पञ्च तीर्थानि भवन्त्यपृष्ठभूले ब्रह्म तीथं कनिष्ठिकाङगुलिमूले प्रजापतितीर्थ तर्जन्यङ्गुष्ठमध्यमूले पितृती. र्थमङगुल्यने देवतीर्थ मन्येऽनितीर्थमित्येतानि तीर्थानि भवन्ति ॥ २ ॥ प्रथमं यत्पिबति तेन ऋग्वेदं प्रीणाति द्वितीयं यत्पिति तेन यजु. वेदं प्रीणाति तृतीयं यस्पिबति तेन सामवेदं प्रोणाति चतुर्थ यदि पिवेत्ते. नाथर्ववेदेतिहासपुराणानि प्रीणाति यदङ्गुलिभ्यः स्रवति तेन नागयक्ष. कुबेराः सर्वे वेदाः प्रोणन्ति यत्पादाभ्युक्षणं पितरस्तेन प्रीणन्ति यन्मुख. मुपस्पृशत्यग्निस्तेन प्रीणाति यन्नासिके उपस्पृशति वायुस्तेन प्रीणाति यञ्चक्षुरुपस्पृशति सूर्यस्तेन प्रीणाति यच्छोत्रमुपस्पृशांत दिशस्तेन प्रोण- न्ति यन्नाभिमुपस्पृशति ब्रह्मा तेन प्रीणाति यद्धृदयमुपस्पृशति तेन पर- मात्मा प्रोणाति यच्छिर उपस्पृशांत रुद्रस्तेन प्रीणाति यद्वाहू उपस्पृशति ·१४ पारस्करगृह्यसूत्रे विष्णुस्तेन प्रोणाति मध्यमानामिकया मुखंतर्जन्यङ्गुष्ठेन नासिकां मध्य माङ्गुष्ठेन चक्षुषी अनामिकागुष्ठेन नाभि हस्तेन हृदयं सर्वाङ्गुलिभिः शिर इत्यसौ सर्वदेवमयो ब्राह्मणो देहिनामित्याहेत्येवं शौचविधिं कृत्वा ब्रह्मलोके महीयते ब्रह्मलोके महीयत इत्याह भगवान्कात्यायनः ॥ ३॥ अथ भोजनसूत्रम् । वन्दे श्रीदक्षिणामूत्ति सच्चिदानन्दविग्रहम् । सर्वार्थानाम्प्रदातार शिवादेहाधधारिणम् ॥ १ ॥ अथातः श्रुतिस्मृतीरनुसृत्य भोजनविधिं व्याख्यास्याम माचा. न्तो धृतोत्तरीयवस्त्रो धृतश्रीखण्डगन्धपुण्ड्रो भोजनशालामागत्य गो. मयेनापलिप्य शुचौ देशे विहितपीठाधिष्ठितो नित्यम्प्राङ्मुखो न दमि. णामुखो न प्रत्यङमुखो न विदिङमुखः श्रीकामश्चेत्प्रत्यङ्मुखः सत्य. कामश्चेदुदङ्मुखो यशस्कामश्चेदक्षिणामुखो जीवन्मातृकवज हस्त. पादास्येषु पञ्चस्बानीवारचूर्णेोमृदा भस्मनोदकेन वा मण्डलकुर्या: चतुष्कोणं ब्राह्मणस्य त्रिकोणं क्षत्रियस्य मण्डलाकृति वैश्यस्याभ्युक्षणठं शूद्रस्य "यथा चक्रायुधे विष्णुस्त्रोलोक्यं परिरक्षति । एवं मण्डलभ. स्मैतत्सर्वभूतानि रक्षत्विाति तत्र भूमौ निहितपात्रेऽन्ने परिविष्टे 'पितुन्नु स्तोषमित्यन्न स्तुत्वा 'मा नस्तोके, नमो वः किरिकेभ्यो, नमः शम्भः वायेत्यभिमन्च्य प्रानये सत्यन्वन परि पिञ्चामोति प्रात'ॠतन्त्वा सत्येन परिषिञ्चामीति सायन्तेजोऽसि शुक्रमस्यमृतमसाति यजुषाऽन. मभिमृश्या'ग्निरस्मी'त्यात्मानमग्निन्ध्यात्वा भूपतये, भुवनपतये, भूता. नाम्पतय' इति 'चित्राय, चित्रगुप्ताय, सर्वभ्यो भूतेभ्यो नम' इति दिवा प्रणवादिकैः स्वाहानमोन्तैर्मन्ौः प्रतिमन्त्रं बलीन्हरे'दन्तश्चरलि भू. तेषु गुहायां विश्वतोमुखः । त्वं ब्रह्म त्वं यशवं वषट्कारस्त्वमोङ्कार- स्त्वं विष्णः परमम्पदम् । अमृतोपस्तरणमसि स्वाहेति विष्णुमन्त्रमा भिध्यायन्नाचम्यान्नममृतं ध्यायन्मौनी हस्तचापल्यादिरहितो मुखे पञ्च प्राणाहुती हाति ॥ १॥ 'प्राणाय स्वाहा,ऽपानाय स्वाहा, व्यानाय स्वाहा, समानाय स्वा. हो,दानाय स्वाहेति क्रमं याज्ञवल्क्योऽमन्य तादानाय स्वाहा, समानाय स्वाहेति शौनकवौधायनौ याज्ञवल्क्योदितक्रमो वाजसनेयिनान्दन्तैनों. पस्पृशेजिव्हया ग्रसेदङ्गुष्ठप्रदेशिनीमध्यमाभिः प्रथमामङ्गुष्ठमध्यमा. नामिकाभिद्वितीयामङ्गुष्ठानामिकाकनिष्ठिकाभिस्तृतीयां कनिष्ठिकातर्ज. न्यङ्गुष्टैश्चतुर्थीच सर्वाभिरङ्गुलीभिः साङ्गुष्ठाभिः पञ्चमीमङ्गुष्ठाना. .

·परिशिष्टम् २५ मिकाप्राहा म्नेनैता पाहूतय इति हारीतव्याख्यातारः सर्वाभिरेता इति बौधायनो मौनन्त्यक्त्वा प्रान्द्रवरूपमश्नीयान्मध्ये कठिनमन्ते पुनवाशी स्यान्मधुरम्पूर्व लवणाम्लौ मध्ये कटुतिक्तादिकान्पश्चाद्यथासुखम्भुजीत भुजानो वामहस्तेनानन्न स्पृशेन्न पादौ न शिरो न बस्ति न परभोजन स्पृशेदेवं यथारुचि भुक्त्वा भुक्तशेषमन्नमादाय 'मद्भुक्ताच्छिष्टशेषं ये भुखते पितरोऽधमाः । तेषामन्नं मया दत्तमभयमुपतिष्ठस्विति पितृ. तीन दत्वाऽमृतापिधानमसि स्वाहेति हस्तगृहीतानामपामधं पीत्वाऽ र्धम्भूमौ निक्षिपे द्रौरवे पूयनिलये पद्मार्बुदनिवासिनाम् । अर्थिना सर्व भूतानामक्षयमुपतिष्ठत्विाति तस्माद्देशादपसृत्य गण्डूषशलाकादिभिस्त. जैनीवर्जमास्यठं शोधयेत् ॥ २॥ न भार्यादर्शनेश्नीयान भार्यया सह न सन्ध्ययोन मध्यान्हे नार्द्ध रात्रे नायज्ञोपवीती नावासा नैकवासा न शयानो न ताम्रभाजने न भिन्ने न राजतसौवर्णशस्फाटिककांस्यभाजनवजं न लौहे न मुन्मये न सन्धिसस्थिते न भुवि न पाणौ न सर्वभोजो स्याकिश्चिद्भोज्यं परि. त्यजेदन्यत्र घृतपायसदधिसक्तुपललमधुभ्यः साध्वाचान्तो दक्षिणपा. दाङ्गुष्ठे पाणि निःस्रावये दङ्गुष्ठमात्रा पुरुषोऽ अङ्गुष्ठश्च समाश्रितः । ईशः सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणातु विश्वभुगिति 'श्वात्राः पीता' इति नाभि- मालभे'तामता' इत्यतः प्रागगस्त्यं नैनतेयञ्च शनिश्च वडवानलम् । माहारपरिणामाथं स्मरेद्भीमञ्च पञ्चममित्युदरमालभ्य 'शर्यातिञ्च सुक. न्याश च्यवनं शक्रमश्विनौ । भाजनान्ते स्मरेनित्यं तस्य चक्षुर्न होयत' स्मृत्वा मुखशुद्धिं कुर्यान्नमो भगवते वाजसनेयाय याज्ञवल्क्याय नमो भगवते वाजसनेयाय याज्ञवल्क्याय ॥ ३ ॥(१) इति श्रीकात्यायनोक्तभोजनमूत्र समाप्तम् । (१) अत्र संस्कारगणपतौ ग्रन्थकारणानुक्ताः क्षेपककण्डिकाः शौचभोजनपरिशिष्टे चान्ते विनिवेश्यालङ्कृतो ग्रन्थोऽयम् । परिशिष्टत्रिकण्डिकास्नानसूत्रस्य ग्रन्थे व्याख्यानान्नान पौनरुक्त्यमिति । श्राद. परिमिहन्तु ग्रन्थकर्तश्रीमद्विद्वद्वररामकृष्णव्याख्योल्लसितमेवेति कृत्वा श्राद्धगणपतौ प्रका- शयिष्यते । काण्वशाखीयकृतग्रन्थसाहचर्यादन न प्रदर्शितं यकारादिचिन्हं माध्यन्दि. नीयपाठकैस्तत्स्वसम्प्रदायानुसारेण गुरुमुखात्तत्र तत्रावगन्तव्यमिति शिवम् । ३ ·संस्कारगणपती प्रमाणच्चेनोपन्यस्तानां ग्रन्थानामकाराध. नुक्रमनिघण्टुपत्रम् । ईश्वरस्मृतिः उ उत्तरगाय॑स्मतिः उत्तरसारस्मृति उद्वाहतत्वम् उशनास्मृतिः श्र अगस्त्यस्मृतिः अग्निगुह्यम् अङ्गिरःस्मृतिः भत्रिस्मृतिः मथर्वसंहिता अध्यात्मरामायणम् मनन्तपाठककारिका अनन्तभट्टीयम् अनन्तभाष्यम् मपरादित्यस्मृतिः अपरार्कचन्द्रिका अभिधानप्रन्थः अर्णवः प्रा आचारदीपः प्राचारप्रदीपः मात्रेयसंहिता माथर्वणगृह्यसूत्रम् आदित्यभाष्यम् आदित्यपुराणम् आदिपुराणम् आपस्तम्बसूत्रम् आपस्तम्बस्मृतिः प्राश्वलायनब्राह्मणम् आश्वलायनगृह्यपरिशिष्टम् ऋग्विधानम ऋग्वेदसंहिता ऋष्यशृङ्गस्मृतिः क कठस्मृतिः कपर्दिकारिका कपिलसंहिता कर्कभाष्यम् कमकौमुदी कर्मतत्वदीपिका कश्यपपटलम् काठकगृह्यम् कारावसंहिता कात्यायनपरिशिष्टम् कात्यायनश्रौतसूत्रम् कात्यायनस्मृतिः कारिकानिबन्धः कालकल्पद्रुमः ·[ २ ] गोभिलकारिका गोभिलगृह्यसूत्रम् गोविन्दभट्टकारिका गौतमधर्मसूत्रम् गौतमस्मृतिः गृहकौमुदी गृहदीपिका गृहपीठमाला कालनिर्णयः कालप्रदीपः कालविधानम् कालादर्शः कालिकापुराणम् काश्यासंहिता काश्यपस्मृतिः काशिका काशीखण्डः क्रियासार: कुलार्णधः कमपुराणम् कृष्णाजिनिस्मृतिः ख खादिरगृह्यसूत्रम् ग गङ्गाधरकारिका गङ्गाधरभाष्यम् गदाधरभाष्यम् गर्गसंहिता गर्गस्मृतिः गरुडपुराणम् गायत्रीहदयम् गाय॑स्मृतिः गालवस्मृतिः गुरुस्मृतिः गृहतत्वदीपिका गृहस्थकाण्डम् गृह्यकारिका गृह्मपरिशिष्टम् गृह्मसंप्रह गोत्रनिणयः गोपीनाथकारिका चतुर्वर्गचिन्तामणिः चतुर्विंशतिमतम् चन्द्रिका चण्डेश्वरः चरणव्यूहः चिन्तामाणटीका चूडामणिः चूडारत्नम व्यवनस्मृतिः छन्दोगपरिशिष्टम् छागलेयस्मृतिः जगन्नाथकारिका जगन्मोहनम् जातकाभरणम् जातूकर्यस्मृतिः जाबालिस्मृतिः जैमिनिस्मृतिः ज्योतिःप्रकाश ज्योतिःसागरः । ज्योतिःलारः ज्योतिनिबन्धः ज्योतिर्विधरणम् ·[ ३ ] ज्योतिश्चन्द्रिका ज्योतिषाः ज्योतिस्तिलकम् ज्यौतिषम् डामरतन्त्रम् ढ दाण्ढराजकारिका ढोएदमिश्रपद्धतिः त तैत्तिरीयब्राह्मणम् तैत्तिरीयसंहिता त्रिकाण्डमण्डनस्मृतिः त्रिविक्रमपद्धतिः त्रिस्थलीसेतुः त्रैलोक्यप्रकाश : धर्मप्रवृत्तिः धर्मशास्त्रम् न नवनीतारिष्टम् नागदेवकारिका नारदपश्चरात्रम् नारदसंहिता नारदस्मृतिः नारदीयपुराणम् नारायणवृत्तिः निगमः । निबन्धसारः । निरुक्तम् निर्णयसिन्धुः नृसिंहः नृसिंहप्रसादः नृसिंहपुराणम् नन्दिपुराणम प पद्मपुराणम् पद्धतिरत्नम् परशुरामभाप्यम् पराशरमाधवः पराशरस्मृतिः परिशिष्टम पाक्यप्रदीपः पाणिनीयशिक्षा पीणिनीयसूत्रम् पारस्करगृह्यसूत्रम् पितृभक्तितरङ्गिणी पुराणसमुच्चयः पृथ्वीचन्द्रोदयः | पैठीनसिसूत्रम् her दक्षस्मृतिः दानप्रदीपः दानसागरः दाल्भ्यपरिशिष्टम् दीपिका देवभाष्यम् देवयाशिकभाष्यम् देवरातस्मृतिः देवलस्मृतिः देवीपुराणम् देवभूषणम् दैवचमनोहरः देवरवल्लभः - धर्मप्रदीपः ·: ४ ] प्रचेतास्मृतिः प्रजापतिस्मृतिः प्रभासखण्ड: प्रयोगपरिजातः प्रयोगरत्नः प्रवरसूत्रम् प्रवरसंग्रहः प्रातिशाख्यभाष्यम् प्रासाददीपिका ब बहुचकारिका बहुचपरिशिष्टम् वृहदाह्निकम् वृहत्पराशरस्मृतिः बृहनारदीयम् बृहस्पतिस्मृतिः वैजवापसूत्रम् बैजवापस्मृतिः बौधायनगृह्यसूत्रम् बौधायनधर्मसुत्रम् बौधायनस्मृतिः ब्रह्मपुराणम् ब्रह्मयामलम ब्रह्मवर्तपुराणम् ब्रह्माण्डपुराणम् भ भट्टकारिका भर्तृयश्वभाष्यम् भविष्यपुराणम् भागवतम् भाट्टप्रन्थः भार्गवार्चनम् भारद्वाजस्मृतिः स्करः तुजवल: पालवल्लभः गुस्मृतिः भोजराजीयम् म | मत्स्यपुराणम् मदनरत्नः मन्त्रखण्ड: मन्त्रमुक्तावलिः मनुस्मृतिः मण्डनकारिका मरीचिस्मृतिः महाभारतम् माध्यन्दिनसंहिता माधवनिदावम् मानवसंहिता माण्डव्यस्मृतिः मार्कण्डेयपुराणम् मार्कण्डेयस्मृतिः मिताक्षरा मिहिरः मुहूर्तकल्पद्रुमः मुहूर्त्तचिन्तामणिः मृहूमाला मुहर्तमुक्तावलिः मुहूर्तरत्नम् मुहूर्तसर्वस्वम् मुहूर्तसंप्रहः मूलागमः मूल्याध्यायः मेधातिथिस्मृतिः मैत्रायणीयगृह्यसूत्रम् ·[ ५ ] य यजुर्घल्लभा यमस्मृतिः यवनस्मृतिः यक्षपाश्यम् याज्ञवल्क्यस्मृतिः योगियाज्ञवल्कयः योगिनीतन्त्रम् योगीशस्मृतिः र रजनाथीरुद्रपद्धतिः रत्नकम् रत्नकोशः रत्नमाला सटीका रत्नसंग्रहः राजमार्तण्डः रुद्रकल्पद्रुमः रुद्रयामलम् रूपनारायणकारिका रूपनारायणभाष्यम् रेणुकारिका वराहपुराणम् पराहसंहिता वसिष्ठस्मृतिः वसिष्ठसूत्रम् वसिष्ठसंहिता पाक्यसंग्रहः वात्स्यस्मृतिः वामनः वायुपुराणम् । वासनाभाष्यम् वासुदेवपद्धतिः वासुदेवभाष्यम् विद्यारण्यभाष्यम् विधानखण्डः विधानपारिजातः । विधानमाला विधिरत्नम् विवाहपटलम् विवाहवृन्दावनम् । विश्वादर्शः विष्णुधर्मोत्तरम विष्णुपुराणम् विष्णुमिश्रभाष्यम् विष्णुस्मृतिः विष्णसुत्राय वीरमित्रोदयः वृत्तशतम् वृद्धगर्गस्मृतिः वृद्धगार्ग्यसंहिता वृद्धगाय॑स्मृतिः वृद्धगौतमस्मृतिः वृद्धनारदस्मृतिः वृद्धपराशराशरस्मृतिः लग्नचन्द्रिका लघुनारदस्मृतिः लघुव्यासम्मृतिः लघुहारीतस्मृतिः लवस्मृतिः लिखितस्मृतिः लिङ्गपुराणम् लीलावती लौगाक्षिस्मृतिः व वर्धमानभाष्यम् ·[ ६ ] श्रादकोशिका श्राद्धचन्द्रिका श्राद्धमञ्जरी श्राद्धसूत्रम् श्रीधरीयम् श्रीपतिकारिका श्रुतिः षट्त्रिंशन्मतम् षट्पञ्चाशिका स - वृद्धप्रचेतःस्मृतिः वृखमनुस्मृतिः वृद्धयाज्ञवल्कयः वृद्धवसिष्ठस्मृतिः वृखविष्णुस्मृतिः वृद्धशातातपस्मृतिः. वृद्धसम्मतिः वैद्यनाथीरुद्रपद्धतिः वैशम्पायनस्मृतिः वोपदेवभाष्यम् व्यवहारतत्वम् व्यवहारोपयः व्याघ्रपादस्मृतिः। व्यासस्मृतिः व्रतप्रकाश श शहस्मृतिः शङ्खसत्रम् शतपथब्राह्मणम् शाकटायनस्मृतिः शाकल्यसंहिता शाङ्खायनगृह्यसूत्रम् शातातपस्मृतिः शान्तिकाण्डम् शान्तिमाला शान्तिसर्वस्वम् शाधरः शारदातिलकम् शालकायनस्मृतिः शिवपुराणम् शिवस्मृतिः शनिककारका श्राद्धकल्पतरूः सङ्ग्रहः सत्यवतकारका सत्याषाढसूत्रम् सनत्कुमारस्मृतिः सप्तर्षिपटलम् सप्तर्षिमतम् सम्प्रदायकारिका सर्वानुक्रममूत्रम् साङख्यायनगृह्यसुत्रम् साङ्ख्यायनस्मृतिः सायनभाष्यम् सायणीयः प्रयोगरत्नः सारसङ्ग्रहः सिद्धान्तशिरोमणिः सिद्धान्तशेखरः सुमन्तुस्मृतिः सूर्यसिद्धान्तः सोमयाजिकारिका संवर्तस्मृतिः संस्कारनृसिंहः संहिताप्रदीपः संहितासारावलिः ·[ ७ ] स्वरशास्त्रम् 4 स्कन्दपुराणम् स्मृत्यन्तरम् स्मृत्यर्थसारः स्मृतिकौस्तुभः स्मृतिचन्द्रिका स्मृतिभास्करः स्मृतिमञ्जरी स्मृतिमहार्णवः स्मृतिरत्नम् स्मृतिरत्नावलिः स्मृतिसङ्ग्रहा स्मृतिसार स्मृतिसारसमुच्चयः हरदत्तकारिका हरिहरभाष्यम् हलायुधभाष्यम् हारीतस्मृतिः हारीतसूत्रम् हिरण्यकेशिगृह्यसूत्रम् हेमाद्रिः होरामकरन्दः ज्ञ शानभास्करः ज्ञानमखरी इति ३७७ प्रणाम ग्रन्थ सूचिका । प्राप्तिस्थानम्- चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस सिटी।

·No text on this page.