·प्रकाशक -1 पण्डित-श्रीपञ्चानन-तकंपञ्चानन । २न., रमानाथ मजुमदार ट्रोट, आम्हाष्ट; प्राप्तिस्थान- ट्रोट पोष्ट-अफिस । कलिकाता। प्रिण्टर-वि, वि, मुखर्जी । २१०, रमानाथ.मजुमदार ट्रोट, कलिकाता।

·शब्दार्थसारमञ्चर्या क्रमोक्तविषयाणां निघण्टा। विषयाः। पृष्ठाः। विषयाः। पृष्ठाः। ... ... . अध्ध आख्यातस्य विशेषार्थ- : : अथ कालत्रयनिरूपणम् अथ लकारादः शक्तिनिरूपणम् ३ अघ आख्यातस्य विशेषार्थ- ૧૫ कपनम् अथ शाब्दवोधः कथ्यते १६ अथ द्विकर्मकविचारः २५ अथ कारमविचारः ३२ अथ कर्तृलक्षणम् अध क्रियालक्षणम् अथ कर्मलक्षणम् ३५ अथ वारणलचणम् ३४ अथ सन्प्रदानलक्षणम् अथ अपादानलक्षणम् ४२ अथ अधिकरणलक्षणम् ४५ ३४ अथ इन्दलक्षणम् ५३ अथ अव्ययीभावलक्षणम् ५५ अथ निर्धारणम् अथ एव-कारविचारः अघ इव-शब्दविचारः ५४ अथ उद्देश्यविधेयभावः ६० अथ उपसर्गविचारः ६२ अथ वा-प्रत्ययविचारः ६३ आध नजर्घकथनम् अथ वैधहिंसाविचारः ६८ अथ शक्तिनिरूपणम् अथ शक्तिग्राहकनिरूपणम् ७१ अथ शब्दविचारः ७४ अथ चतुर्विधवाचक- ७५ लक्षणम् अथ वाचकालक्षणम् अथ वीणाविचारः अघ शब्दवोधान्तरस् अथ एकादिसलमाशब्दः ७० ४० -- ४८ अथ समासवादः अथ कर्मधारयलक्षणम् अथ तत्पुरुषलक्षणम् अघ दिगुलक्षणम् अथ वहुव्रीहिलक्षणम् ५० . ७८ ... ५१ 9 ८०

·No text on this page.

·No text on this page.

·دژ
1
+
5
1.
2
3
Wowlot
}
Pin'. Wbuleduin Poedpathushan

·सारमञ्जरी। . (१) हेरम्बचरणहन्दूं विघ्ननाशकरं परम् । प्रणम्य जयकृष्णोन क्रियते सारमञ्चरी । (२) तब प्रथमतः कालवय-निरूपणम् । (३) वर्तमानध्वंमप्रतियोगित्वम् अतीतत्वम् । नत्वाऽऽदावरविन्दसुन्दररुचिं वागीश्वरौं सिद्धये शब्दानामनुशासनं सरलया वाचा स्फुट दर्शयन् । व्याचष्टे जयकपणतूरिरचितां सारादिमा मञ्जरी विद्याभूषणशेषनाममहितो विप्राशुबोधः सुधीः । दह खलु व्याकरण नाम शब्दानुशासनम् “अथ शब्दानुशासनम्" इति भाष्यो। किञ्च "एक शब्दः सुप्रयुक्तः सम्यज्ञातः स्वर्ग लोके कामधुक् भवति" इत्यादि वेदवाम्येभ्यश्च सुप्रतीतमेव शिएशब्दाना- मुपादयत्वम् । तल किल शब्द प्रयोगावबोध वैयाकरणसाराशस्यैव प्रति- नियन्तृत्वात् सुकुमारमतीनामशेषतो वैयाकरणसिद्धान्तबुभुत्सूनां सुखाव- गमाय सारमार्थ्याख्यं ग्रन्य चिकीर्षु तर्कालद्धारो निर्विनेन प्रारिमितपरि- समाप्तिकामोऽविगीतशिष्टाचारविषयं विन्नविनाशकविनायकप्रणामरूपं मङ्गलमाचरन्नाह, प्रणयेति ।-विघ्ननाशवार “पर” श्रेष्ट हेरम्बचरण- इन्हें प्रणम्य, तर्कालङ्कारोयाधिकेन जयकृष्णशमणा, इयं वक्ष्यमाणा "सारमञ्जरी" साराणा, व्याकरणशास्त्रस्येति शेषः, मञ्जरी गुच्छः, सा यन एवम्भूता पुस्तिकेत्यर्थ., क्रियते ॥ १ ॥ तलादौ सर्वनियामकतया कालमेव निरूपयति, तत्रेति ।-"तत्र" निरूपणीयेषु । कालस्यापरिच्छिन्नस्थापि तदृत्यतीतत्वानागतत्वादिवस्तु- भेदेन नित्व सङ्गच्छते ॥२॥ वर्तमानेत्यादि । -वचमानध्वंसप्रतियोगित्वम्" आरब्बपरिसमाप्त- ·सारमञ्जरी। (४) वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्वं भविष्यत्त्वम् । (५) खावच्छिन्नकालवृत्तित्वं वर्तमानत्वम् । त्वमित्यर्थः। अत्र वर्तमानपदानुपादाने पाकानुकूलवर्तमानकातिदशायाम् अपाचौदिति प्रयोगापत्तिः स्यात्, उत्तरकालि ताशवर्चमानरूतेध्वंस- सम्भवेन ध्वंसप्रतियोगित्वस्य तत्र सत्त्वात्। स किलातीतः कालोऽद्यतना- नद्यतनभेदेन विविधः। अतीताया रानेः पश्चार्जुन आगामिन्याः पूर्वार्द्धन सहितो यः कालः तल वृत्तिध्वंसप्रतियोगी अद्यतनातीतः, तदतिरिताः अनद्यतन इति ॥ ३ ॥ वर्तमानति । वर्तमानकालीत्तरकालोत्पत्तिकत्वम् इत्यर्थः । अत्रापि वर्तमानपदानुपादाने पाकानुकूलवर्तमानकतिदशायां पक्ष्यतीति प्रयोगा- यत्तिः स्यात्, तादृशवर्तमानतः पूर्वकालावच्छ देनात्मनि प्रागभावसत्त्वेन प्रागभावप्रतियोगित्वस्य तन सत्त्वात् ॥ ४ ॥ खावच्छिन्नेत्यादि । प्रयोगसमानकालीनत्वम् आरब्धापरिसमाप्तत्वं वा तदर्थः । येन वस्तुना यः कालोऽवच्छिद्यते स तस्य वर्तमानः, यथा- इदानी घटो वर्तते इत्यत्र घटो वर्तमान इति शाब्दबोधः । अत्र खावच्छिन्नत्वविशेषणानुपादाने पाकामुकूलातीतादिकतिदशायामपि पचतौति प्रयोगापत्तिः स्यात्, तादृशातीतादिकतौ कालवत्तित्वसत्त्वात् , खप्रयोगाधिकरणकालवृत्तित्वं तनिष्कृष्टार्थः। खं तत्तदाख्यातप्रत्ययत्वे- नाभिमतम् । स वर्तमानः पुनश्चतुर्दा भियते, तथा हि-"प्रवृत्तीपतरश्चैव वृत्ताविरत एव च। नित्यप्रवत्तः सामीप्यः वर्तमानश्चतुर्विधः ॥” इति । क्रमेणेतेषामुदाहरणं यथा-मांस न खादति, आदौ मांसभीजनप्रवत्ता परत: उपरतः इत्यवगमः । इह कुमाराः क्रोन्ति, तदानीन्तनक्रीड़ा- भावेऽपि पूर्वक्रौड़ानां बुद्धौ वर्तमानत्वात् । पर्वतास्तिष्ठन्ति नित्यप्रवत्त- किञ्च पर्वतानां स्थितत्वेन वर्तमानत्वेऽपि भूतभविष्यकालाभ्यां सम्बन्धविवचया पर्वतास्तस्थुः स्थास्यन्ति इत्यपि स्यात्। सामीप्यश्च सुधिविधः, भूतसामोप्यः भविष्यत्सामीप्यञ्च । भूतसामीप्यो यथा- त्वात् ।

·सारमारी।
[]
(६) अथ लकारादेः शत्तिनिरूपणम् । तब
लटो वर्तमानत्वम्। विधिलिडो भविष्यत्त्वं
(७)विधिः सम्भावना च। विधिः कर्त्तव्यतोपदेशः।
(८) सम्भावना कल्प नम्। लोटोभविष्यत्त्वम् आशीः
प्रेरणा च । आशीः शुभचिन्तनम् । प्रेरणं प्रवर्त्तनम्।
आशौर्लिङो भविष्यत्त्वम् आशीश्च। लुट्लटो-
भविष्यत्त्वम्। तव्यानौययोर्भविष्यत्त्वं विधिश्च ।
कदा आगतोऽसीति प्रश्ने अध्वखेदादेवर्तमानत्वात् एषोऽइमागच्छामौति
आगतोऽपि वदति। भविष्य सामीप्ये यघा-कदा गमिप्यसि इति प्रने
एषोऽहं गच्छामीति गमने क्रियमाणोधमो वदतीति ॥ ५ ॥
अथेत्यादि ।-"अध" काललयनिरूपणानन्तरं कालविशेषवाचक-
लड़ादीनां शक्ति निरूपयति। लकाराः खलु दशविधाः, लट लिट
लुट लट् लेट लोट् चेति टकारताः षट्। लङ् लिङ् लुड लाड
इति डितचन्चारः इति। तर्कालद्वारेयोतेषां विशेषतः प्रयोगस्थानानि
उदाहियन्ते विशदम् । अत्राह हरिः,-"वर्तमान परीचे श्वो भाविन्यथै
भविष्यति। विव्यादो प्रेरणादौ च भूतमात्रे लेड़ादयः। सत्या क्रिया-
ऽतिपत्तौ च भूते भाविनि लङ स्मृतः ॥” इति ॥ ६ ॥
विधिरिति ।-विधिर्नाम प्रेषणमिति भाष्यकारः, भृत्यादः कस्याचित्
क्रियायां नियोजनमिति च तदर्थः । यथा--अग्निहोत्रं जुहुयात्
खगकाम इति ॥ ७॥
सम्भावनेति।-"सम्भावन" क्रियास योग्यताऽध्यवसायः। तच
सम्भावनं समर्थ इति चेत् भवति, तदा लिड स्यादित्यर्थः। अत्र सूत्रं-
"सम्भावनेऽलमिति चेत् सिद्धाप्रयोगे" (३३।१५४ पा०)। अपि
गिरि शिरसा भिन्द्यात् अल सम्भावनाद्योतकोऽपि शब्दः। गिरिविदारण
पर्याप्त इति सम्भावनाउन गम्यते ॥८॥

·[४] सारमारी। लङलुङोरतीतत्वम्। (८) लिटो वक्तृपक्षल्लमती- तत्वञ्च। (१०) लुडोऽतोलत्वं क्रियातिकमश्च । कुत- श्चिद्वैगुण्यात् क्रियाया अनिष्पत्तिः क्रियाऽतिक्रमः। (११) यङः क्रियासमभिव्याहारोऽतिशयितत्वञ्च । लिट इत्यादि।-लिटोऽनद्यतनभूतत्वं पारोक्ष्यञ्चाधः। पारोक्ष्यन्तु चक्षुरादौन्द्रियाणामविषयत्वं, साक्षात्कारभिन्नविषयत्वमिति यावत्, तेन हि साक्षात्कृतव्यापार न लिटप्रयोगः । ननु अहं पपाचेत्यादौ उत्तमपुरुषे कथं लिट्पत्तिः ? इह खलु प्राचीनैरुतं चित्तव्यासङ्गादिति। ततः साक्षात्करोमोत्यादिज्ञानाविषयत्वमिति फलितार्थः ॥ ४ ॥ ल्टङ इति।-लुङोभूतत्वं भविष्यत्त्वं जन्यजनकत्वञ्चार्थः,"लिड निमित्ते लङ क्रियातिपत्तौ” (३२३२१३या०) इति सूत्रात् ! क्रियाऽतिपत्तिः क्रियाया धात्वर्थस्थातिक्रमेण पतनं सम्भावनमित्यर्थः। यद्देशे यत्काले वा क्रियायाः सम्भवः तदन्यस्मिन् देशे वाले वा तत्सम्भावनं, प्रसञ्जनमिति यावत् । उदाहरणं यथा, यदि वर्षसहस्रमजीविष्यं, तदा पुत्रशत- मजनयिष्यम् इति ॥ १० ॥ यड इत्यादि। क्रियायाः “समभिव्याहारः” पौनःपुन्यं, तच्च प्रकत- धात्वर्षजातीयक्रियोत्तरतादृशक्रियाऽनन्तर्यरूपं, तच्च प्रकृत्यर्थ विशेषण- त्वेनान्वेति ; यथा,-पापच्यते इत्यादौ प्रकृतधात्वर्थः पाकक्रिया, तज्जातीयक्रिया पाकक्रियैव, तदुत्तरवर्तिनी तादृशक्रिया अर्थात् तज्जातीयक्रिया पाकक्रियैव, तदानन्तयं ताशपाकक्रियाध्वंसाधिकरण- कालवत्तित्वं, तेन पाकोत्तरपाकानन्तर्यवत्याककृतिमानिति शाब्दबोधः, एवञ्च पाकक्रियाया यथोत्तरं प्रवत्तिस्थले एव पापच्यते इति व्यवहारः, पुनः पुनः पचतोति विवरणम् । दिः पतरि पुनः पत्तात्वेऽपि न निरुतं पुनः पुनः पतृत्वं,पाकक्रियाया विभिन्नत्वेन तज्जातीयत्वविरहात् । पाकोत्तरत्वादि- कच्च पाकसमानकर्तृकत्वगर्म, तेन पुरुषान्तरौयपाकाद्युत्तरत्वमादाय पापच्यते इति न प्रयोगप्रसङ्गः। "अतिशयितत्वञ्च" भृशार्थ, तथा च, प्रधानक्रियाणामतिशयितत्वे भृशत्वे यङ् भवति,तथा हि,जाज्वल्यते इत्यादी ·सारसन्नरी। ម] (१२) सनोधात्वर्थविषयिणौच्छा,समानकत्तूंकत्वे- ऽभिधानम् । (१३) णिचः कर्तृत्व-प्रयोजकव्यापारी भृशं ज्वलतीत्येवार्थः। केचित्तु प्रधानक्रियाणां प्रधानक्रियोपकारका- णामधिश्रयणादीनां वा भृशतास्थले या भवति, पाकाभावस्थले जान्चल्यते इत्यपि प्रयोगः, तत्र प्रधानक्रियाणां भृशता एवं पाकस्थोऽपि जान्वल्यते इति प्रयोगः, तत्र प्रधानीभूतपाकक्रियोपकारकज्वलनस्य भृशता, अत एव तत्र तत्र भृशं ज्वलतोत्येवाघः, न तु पुनः पुनचलतीति प्राहुः ॥ ११ ॥ सन इति ।-"धात्वर्थविषयिणी" सन्-प्रत्यय-प्रतिभूतधात्वर्ध- विषयिणी या इछा सैव सनोऽर्थः, “समानकर्तृकत्वे" धात्वर्धस्य इच्छासमानकर्तृकत्वे सनोऽभिधानमित्यर्थः । यथा--पाकं चिकीर्षतोत्यादौ हितीयार्घस्य विषयत्वस्य मूलधात्वर्थे कतावन्वयः, पाकान्वितमूलधात्वर्घ- कृतेः खसमानकत्तुकत्व-खविषयत्वरूपसम्बन्धाभ्यां सन्नथैछायालन्वयः । तथा च, पाकविषयताकछतिससानकर्तृकतादृशकृतिविषयकच्छावानिति शाब्दबोधः । एवं पतुमिच्छतीति वाक्यात पिपक्षतीत्यादो तम्-प्रक्रतिभूत- पचधात्वर्यस्य विषयत्व-समानकर्तृकत्वरूपसम्बन्धाभ्यामिच्छाचामन्वयात् पाकसमानकर्तृकपाकविषयकेछावानिति बोधः । अत एव र तिष्ठारतीत्यादि प्रयोगस्य नापत्तिः, धात्वस्थितेरकनकतया रहकर्मक- त्वस्य तन बाधात्, परन्तु ग्टहे तिष्ठासतीत्येव प्रयोगः साधुः । सन्नधैंछायां द्वितीयान्तलम्यस्य पाकविशेष्यताकत्वस्य स्वरूपसम्बन्धन, धात्वर्थस्य कत्यादः खसाध्यचप्रकारवनिष्ठस्वसमानकर्तकत्वसम्बन्धनान्चयोपगमे तु रहविशेप्यिक्षां स्थितिप्रकारकेच्चा बोधयन् तादृशप्रयोगः प्रमाणं खात्। अत्र खसमान कर्तृकत्वनिवेशादन्यदीयकतिपाकादेरिछावति अयं चिकीर्षति पिपक्षतीत्यादि प्रयोगस्य नापत्तिः। अलेदं बोध्यं यत्र चिकीर्षादेः प्रहत्त्यादिरूपेष्टसाधनत्व तत्र चिकौर्षादिगोचरेच्छासत्त्वेऽपि इच्छाकसनन्तात् न सन्-प्रत्ययः “सनन्तान्न सनिष्यते” इत्यनुशासनात् चिकीर्षियतीत्यादिको न प्रयोगः ॥ १२ ॥ णिच इत्यादि । ---"कर्तृत्वप्रयोजक.” प्रयोच्यकर्तृनिठं यत् कर्तृत्वं कृत्यनुकूलव्यापारः तस्य प्रयोजकः सम्पादकः, "व्यापारः” प्रेषणादिकः, .

·[६] सारमनदी। हेतुमानर्थः। (१४) चो वर्तमानत्वम् । "हेतुमान्" स्खनिष्ठाधारतानिरूपिताधेयतासम्बन्धेन हेतुर्वनास्ति स हेतुमान् हेतुबत्तिरित्यर्थः, प्रयोजककर्तुनिष्ठ इति यावत्, तथा च, हेतुनिष्ठः कर्तृत्वप्रयोजकव्यापारः णिच्-प्रत्ययस्थार्थः। तत्र च प्रयोजक- कर्तुरेव हेतुसंज्ञा कर्तृसंज्ञा च बोध्या, "तत्प्रयोजको हेतुश्च” (१५५) पाणिनिसूत्र, तदर्थस्तु-"तस्थ" कर्तु, प्रयोज्यक रित्यर्थः, "प्रयोजकः" प्रेरकः, तथा च, प्रयोज्यवार्तृव्यापारानुकूलव्यापारवान हेतुसंज्ञः कर्तृ- संज्ञश्च स्यादिति । शास्त्रान्तरमपि-"प्रेषणाध्यषणे कुर्वन् तत्समर्थानि वाऽऽचरन् । कत्तैव विहितः शास्त्रे हेतुसंज्ञां प्रपद्यते ॥” इति । तत्र च "तत्समर्थानि" तस्य णिच्प्रतिभूतधात्वर्थस्य सम्पादनसमर्थानि कार्याणि आचरन् । एतेन अचेतनादरपि तादृशकाऱ्यांचरणानुकूलत्वेन कत्तत्वं बोध्यते । एवञ्च प्रयोज्यकर्तृनिष्ठकर्तृत्व( कात्यनुकूतव्यापार )प्रयोज- कव्यापारः प्रेषणादिः प्रयोजकाकर्तृनिष्ठ इति णिच्-प्रत्ययस्य निष्कृष्टार्थः । तथा च, देवदत्तः यज्ञदत्तेन पाचयतीत्यत्र यज्ञदत्तनिष्ठपाककर्तृत्वप्रयोजक- प्रेषणादिरूपव्यापारवान् देवरत्त इति शाब्दबोधः । अचेतमस्य प्रयोजक- कर्तृत्वस्थले भिक्षा वासयति भिक्षुकं, समामो वासयति वीरमित्यादिस्थले भिक्षुकादिनिष्ठवासादिकर्तृचप्रयोजकव्यापारः प्रचुरतरमिक्षालाभादि- जन्य टप्तिविशेषः, तत्सम्यादकत्वेन तादृशव्यापारवती मिक्षा इति बोधः । चुरादिन्यस्तु खार्थ णिच: तेयादिरूपोऽर्थः, तेन चोरयतीत्यादौ सम्भदेनान्यतरवैयर्थ्यनियमेन स्तेयादिरूपस्य णिजन्तधात्वर्षखानुकूलकाति- मानिति बोधः। कैचित्तु धातुप्रवातिकस्य णिचोऽनुकूलव्यापारः व्यापार- मानं वाऽर्थः, शाब्दबोचे अपदार्थस्य संसर्गविधयैव नानखौकारण व्यापारमानार्थे धात्वर्थस्थानुकूलता संसर्नेण मानसम्भवात् , एक्छ । चैत्रं भावयति आत्मानं गमयतीत्यादौ चैत्रोत्पत्त्यनुकूलव्यापारवान् आत्म- गत्यनुकूलव्यापारवान् इत्यादि शाब्दवोधः । क्वचिन् ज्ञानानुबालव्यापारी- ऽपि णिचोऽर्थः, यथा-कथकः कंसं घातयतीत्यादौ कंसहननन्नानानु- कूलाभिनयादिरूपव्यापारवान् कथक इति बोध इति पाहुः ॥ १३ ॥ टचो वर्तमानवनिति ।-"वर्तमानत्वं" स्वावच्छिन्नकालहत्तित्वं ख- ।

·सारमारी। (१५) शह-शानयोर्वतमानत्वमेकाकर्तृकत्वम् एक- कालीनत्वञ्च । वक्तवतु-प्रत्यययोरतीतत्वम् । (१६) तुम्-वुणोः क्रियार्था क्रिया एककर्तृक- प्रयोगाधिकरणकालवत्तित्वं वाऽर्थः। ज्ञाता इत्यादौ तु आश्रयत्वार्थक- तायाः अत. कृप्तत्वेन कर्तृकृतश्च कृतावेव शक्तः टजर्धवर्तमानत्वस्थ तु तादृशकताववाग्वयात् पत्ता गन्तेत्यादो पालानुकूलवर्तमानक्रत्याश्रयः, गमनानुकूलवर्तमानकत्याश्रय इत्यादि बोधनिर्वाहः। “शौलाचारसाधुषु वर्तमाने टङइति सक्षिप्तसारसूत्रे क्रसदीश्वरेण टडो वर्तमान- वार्थाभिवानात्, सुग्धबोधे च "टणको घे" इति सूत्रव्याख्यायां "वर्तमानकालेऽभिधानात्" इत्यादेः रामतर्कवागौशनायुतत्वाच टचो वर्तमानत्वार्थकत्वं नाप्रामाणिकम् । शीलाथै टची विधानात् योद्धारो गच्छन्ति, पतारो गच्छन्तीत्यादिप्रयोगस्य युद्धपाकाद्यनुकूलवर्तमान- कत्यभावपि योद्धादीनां युद्धपाकादिशौलतया अपचयपि सूपकारे पचनयोग्यतया पाचक इति प्रयोगवत् नानुपपत्तिः ॥ १४ ॥ शट-शानयोरिति ।-शट-प्रत्ययस्य शान-प्रत्ययस्य चेत्यर्थः । “एक- कर्तृकात्वं” शट-शानप्रत्यवयोः प्रकृतिभृतधार्थस्य यः कर्ता स एवं मुख्यक्रियायाः कर्ता तादृशधात्वर्थयोः समानकर्तृकत्वमित्यर्थः । "एककालोनत्व तादृशधात्वर्थयोरेककालबत्तित्वमर्थः। इत्यच्च पचन् तिष्ठति अर्जयन् तिष्ठतोत्यादौ शट-प्रत्ययेन पचनार्जनयोवर्तमानत्वं पचनावस्यानयोरजनावस्थानयोश्च समानकर्तृकर्तृकत्वं समानकालीनत्वच्च प्रतीयते। शट-शानप्रत्यययोवर्चसानत्वार्थकत्व एककालोनत्वार्थकत्वं नियुयोजनकामिति न वक्तव्य, वसन् ददरौत्यादौ अतीतवासकर्तृकर्तृक दर्शनमित्यर्थप्रतीतः, तत्र वाले वर्तमानत्व न प्रतीयते अपि तु अतीतत्व- मेव, सतरां वासदर्शनयोः समानकालौनत्वं प्रतीयते। तत्र च "धातु- सम्बन्ध प्रत्ययाः" (३।४।१ ) इति पाणिनिसूत्रं यमाणम् ॥ १५ ॥ तुम-वृणोरिति ।-तुम्-प्रत्ययस्य वुण प्रत्ययस्य चैत्यर्थः । एतत्तु कालाप,

·[]
सारमञ्जरी।
बच्च, उद्देश्यतासम्बन्धेन क्रियानिमित्तीभूतक्रिया
क्रियार्था । (१७) तिन्-घञ्-ल्युटां कालसामान्यो
भावश्च, भावो धात्वर्थः । (१८) ताच्-ल्यपोर्भाव
मते ; पाणिनिमते तु तुमुन्-गवुलो, मुग्धबोधमते तु चतुम्-रणको बोध्यो।
क्रियार्था क्रियेति ।-"क्रिया" धात्वधः, स "अर्थः" प्रयोजनं यस्या
एवम्भूतायां क्रियायामुपपदीभूतायां गम्यमानायां भविष्यत्काले उप-
पदीभूतक्रियायाः प्रयोजनीभूतक्रियायाश्च समानकर्तृकत्वे च प्रयोजनी-
भूतार्थकधातो वे तुम् कर्तरि वुण प्रत्ययौ भवत इति पाणिनि-
प्रभृतयः । ग्रन्थक्वन्मते तु “यत् यद्दिश्य प्रवर्त्तते, तत् तस्य प्रयोजनम्"
इति नियमात् उद्देश्यतया क्रियाया "निमित्तीभूता” प्रयोजनीभूता या
क्रिया सेव क्रियार्था क्रियेत्यर्थः, तथा च, यस्य धातोरर्थः समानकर्तृक-
स्यान्वधात्वर्थस्य प्रयोजनं भवति तस्मात् धातोभविष्यति काले भाव तुम्
कर्त्तरि वुण भवतीति तात्पर्य्यम् । यथा-कृष्णं द्रष्टुं याति, कणं दर्शको
यातीत्यादौ खकर्तृकं कृष्णकर्मकं यत् भविष्यदर्शनं तत्प्रयोजनगमनाश्रय
इति तदद्देश्यकगमनाश्रय इति वा शाब्दबोधः । अत्र च दर्शनक्रियायां
गमनक्रियाया उद्देश्यतया निमित्तत्वेन दृशधातोरुत्तरं तुम्-वुणी बोध्यौ।
अत्र क्रियार्थावामित्युपादानात् धावतस्ते पतिष्यति दण्ड इत्यादौ
धावनक्रियायां दण्डपतननिमित्तत्वेऽपि न तु तद्देश्यतया तनिमित्तत्वं,
क्रियायामित्युपादानात्। भिविष्ये इत्यस्य जटा इत्यादेः भिक्षां लप्स
इति कृत्वा अस्य जटा वर्तते इत्यर्थः; तथा च, तत्र भिक्षोद्देश्येन
जटाधारितया भिक्षायासुद्देश्यतया जटानिमित्तत्वेऽपि जटा न क्रिया,
अपि तु द्रव्यविशेष इति। तत्र तत्र धावनार्थकस्य भिक्षार्थकस्य च
धातोरुत्तरं न तुम्-वुणोः प्रसक्तिः ॥ १६ ॥
तिन् इति ।-क्तिन्-घञ्-ल्युटां "कालसामान्यः” भूत-भविष्यद्-
वर्तमानानामन्यतमः कालः,"भावश्च"धात्वर्थश्चार्थः । तथा च,भावविहित-
प्रत्ययानां खरूपार्थकत्वं समभिव्याहतधात्वर्घवृत्त्यसाधारणधर्नपरत्वं
बोध्य, तेषां निरर्थकत्वे तु पाकं पश्येत्यादौ सुवर्थे धात्वर्षान्वयस्थाव्युत्पन्न-
''तया धात्वर्धय पचनादः कर्मत्वादावन्वयानुपपत्तिः स्यात् ॥ १७ ॥

·सारमञ्जरी। आनन्तयं, क्रियासमानकत्तकत्वसपीति सङ्केपः । (१६) अथ लकारस्थानौयतिङाम् अाख्यात- पदवाच्यत्वम् । स च आख्यातस्विविधः, कर्त- विहितः, कर्मविहितः, भावविहितश्चेति । अथ बाच्-ल्थपोरिति ।-बाच्-प्रत्ययस्य बाच् स्थाने जात-व्यम्-प्रत्ययस्य चेत्यर्थः । "भाव." धात्वः । “आनन्तर्यम्" उत्तरत्वम् । "क्रियासमान- कर्तृकत्वं" मुख्यक्रियायाः बाचप्रत्ययान्तप्रतिपाद्यक्रियायाश्च एक- कर्तृकन्वमित्यर्थः । तथा हि, विष्णुं नत्वा प्रणम्य वा स्तौति विप्र इत्यादी विष्णुविषयकस्तुतिसमानकर्तृकनत्युत्तर( प्रणत्युत्तर )कालवर्तमानस्तुत्यनु- कूलव्यापाराश्रयो विप्र इति शाब्दबोधः । कचित् ताशक्रिययोः समानकालीनत्वमपि तदर्थः; यथा-मुख व्यादाय खपितौयादी निद्रा- समानकालोनं तत्समानकर्तृकं मुखकर्मताकं व्यादानम्, अत एव ताशयादानसमानकालोनखापानुकूल व्यापाराश्रय इति शान्दवोधः । ननु कथं मतं दृष्ट्वा दुःखं भवति, प्रिय दृष्ट्वा सुखं भवतोत्यादौ दर्शन- क्रियाया उत्पत्तिरूपभवनक्रियायाश्च भिन्नकर्नुकतया बाच्-प्रत्ययस्य साधुता ? इति चेत्र ; स्थितादिपदाध्याहारेण स्थित्यादिक्रियया समान- कर्तृकत्वनिर्वाहात् ; तथा हि, मतं प्रियं वा दृष्ट्वा स्थितस्य दुःखं सुखं वा भवतीति तत्र वोधः । एवञ्च तत्र दर्शनक्रियायाः स्थितिक्रियायाश्च समानकर्तृकत्वं बोध्यम् ॥ १८ ॥ अथ लकारस्थानीयेत्यादि । “लकारस्थानीयानां" लट्लोड़ादि- दशविघलकारप्रतिपाद्यानां “तिडां" तिडादिमाशीतिशतसवाक- प्रत्ययानाम् “आख्यातपदवाच्यत्वम्" आख्यातपदप्रतिपाद्यत्वमित्यर्थः । आख्यातत्वञ्च धात्वर्थावच्छिन्नखार्धयन विधेयताकान्वयबोधसमर्थशब्दत्वं, तथा चाख्यातसामान्यस्य यत्नापरनामकृतौ शक्तिः, तस्याच्चानुकूलतासम्बन्धेन धात्वर्षय विशेषणतया धात्वर्थावच्छिन्नयनो बोध्यते, शाब्दबोधे तादृश- यत्नस्य विधेयतया भानात्। तादृशयत्नविधेयताकान्वयवोधसमर्थः शब्दः तिड्-प्रत्ययादिबोध्यः । “स घाख्यातः" पूर्वोक्त: आख्यातपदवाच्यस्तिकादिः ।

·[१०] सारमारी। कर्तृविहिताख्यातस्य कृतावेव शक्तिः, कृतित्व- रूपशक्यताऽवच्छेदकलाघवान्न कर्तरि, शक्यता- ऽवच्छेदक-कृतेरननुगमात् । (२०) न चाख्यातेन कर्तुरनभिधानेन चैत्रः पचतीत्यत्र चैत्रपदानन्तरं वृतीयापत्तिः लकारण नाभिहितत्वात् इति "त्रिविध” तिस्रः लयो वा विधाः प्रकाराः, भेदा इति यावत्, यस्य स त्रिविधः विविधत्वेन व्यवनियमाण इत्यर्थः। ततेति निर्धारण सप्तमी। तेषु कर्तुविहित-कर्मविहित-भावविहिताख्यातेषु मध्ये कर्तृविहिताख्यातस्य "कतावे" यत्ने एव शक्तिः, एव कारण कतिविशिष्टे शक्तिय॑वच्छिद्यते। शक्तिश्च इदं पदमिममर्थ बोधयतु इति, अस्मात् शब्दादयमर्थों बोधव्य इत्याकारा वेश्वरेच्छा । पदज्ञानानन्तरं ताशेच्छारूपशक्तिज्ञानादर्थबोधी भवति ; तादृशशक्तिज्ञानञ्च व्याकरणकोषादितो भवति, तथा हि, "शतिग्रहं व्याकरणोपमानकोषाप्तवाक्याव्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषात् विवतर्वदन्ति सान्निध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः ॥” इति। तद्दाहरणादि भाषापरिच्छेदादिग्रन्ये अनुसन्धेयम् । कृतित्वावच्छिन्ने शक्तिखोकार युक्तिमाह, कृतित्वरूपैति ।-कृतित्वस्य जातिरूपतया अनुगतत्वेन तस्य शक्यताऽवच्छेदकत्वे लाघवम्, अतः “करि" कतिमति शाब्दिकाभिमते इत्यादिः न, शक्तिः कल्पनौयेति शेषः। तत्र हेतुमाह, शक्यतेति । शक्यताऽवच्छेदिकायाः "कृतः" यनरूपाया “अननगमात्" प्रतिव्यक्तिभेदेन नानात्वात्, नानाव्यक्तिषु शक्यताऽवच्छेदकत्वकल्पने गौरवादिति .. भावः ॥१८॥ शकते, न घाख्यातेनेत्यादि ।-आख्यातेन" कर्तृविहिताख्यात- प्रत्ययेन “कतु.” कृतिमतः, “अनभिधानेन" आख्यातप्रत्ययाशक्यत्वेनेति यावत्, "लकारण" आख्यातप्रत्ययेन । अयं भावः,-"कर्तृकरणयो- स्तृतीया" (२।३।१८) इति पाणिनिसूबे अनभिहिते कर्तरि करणे च टतीयाविधानात् आख्यातप्रत्ययस्य कतौ शक्त्या कृतिमानाभिधायकत्वे ·सारमन्नरी। [११] वाच्यं, कर्तृगतसङ्ख्याभिधानानभिधानाभ्यां ती- यादेव्यवस्थापितत्वात् । (२१) एवं व्यापारेऽपि न शक्तिः, कृत्यादिसाधारणयावयापारानुगतैक- धर्माभावात् । चनः पचतोत्यादौ तिडा कृतिमालाभिधाने कर्तुरनभिधानेन कर्तृ वाचकचेनपदोत्तर टतौयापत्तिः, निरुतानुशासनवलादिति । तच्छा निरस्थति, कर्तृगतेत्यादिना ।-तथा हि, यताख्यातेन "कर्तृगनसमगाया , अमिधान" कर्तृविशेष्यफराक्षयाप्रकारकान्वयवोधस्तल तादृशान्वयवोध- जनक-लकारादिसनभित्र्याहतकर्तृवाचकपदोत्तरं प्रथमा भवति, यथा- चैतः पचतीत्यादौ लकारस्थानीयतिपा चैत्रविशेष्यफेकत्वसमावोधनात तादृशलकारसमभिव्याहृतचेलपदोत्तरं प्रथमा । तलानुशासनं यथा सुग्धवोधमते "त्ये.” तिवादि-कदादिप्रत्ययेरतार्थ कारकै प्री प्रथमा भवतीति । एवं यत्राख्यातेन "कर्तृगतसद्धनाया अनभिधानं कर्तृविशेष्यक- सङ्ख्याप्रकारकान्वयबोधस्थाजननं तल तादृशान्वयवोधाजनकनकारादि- समभित्र्याहुतकर्तृवाचकपदोत्तरं हतीया भवति, यथा-चैलेण पच्यते तण्डुल इत्यादी लकारस्थानीय-ते-प्रत्ययेन चैत्रविशेष्यकेकत्वसद्धयाया अवोधनात् परन्तु कर्मवाचकतण्डुलगतैकत्वसद्ध गावोधनात् तादृशलकार- समभिव्याहृतचैनपदोत्तरं रतीया, तत्त्रानुशासनं “कर्तृकरणयोस्तृतीया" इति पाणिनिः। तादृशसूत्रस्थोक्तरूपार्थ एव तात्पर्यम्। मुग्धवोधे तु "साधन-हेतु-विशेषण-भेदकं धं कर्ता स्त्री"इति । व्यवस्थापितत्वादिति। -तथा हि,कर्तृविहितास्तिडादयः कर्तुगतसद्धगाया एव बोधनात् तादृश- सहवासमानसद्धाकवचनाः भवन्ति, कर्मविहितास्तिडादयः कर्मगत- सङ्खवाया बोधनात् तासङ्घमासमानसशाकवचनाः भवन्तीति सङ्गया. बोधनाबोधनाभ्यां प्रथमाटतौययोनियमनादित्यर्थः ॥ २१ ॥ ननु निरुतादोषादाख्यातस्य कर्तरि शक्तिर्मा भवतु, परन्तु व्यापार प्रतिकिल्पने का चतिः? इत्यत आह,एवमित्यादि।--"एवं"शक्यताऽवच्छेदक- ऋतरननुगमात् यथा आख्यातस्य कर्तरि नशक्ति तथेत्यर्थः, व्यापारपि न ·[१] सारमारी। अथ कर्तृविहिताख्यातस्य कृतौ वर्तमान- त्वादी एकत्वादी च शक्ति: सिद्धा। (२२) तंत्र शाब्दबोध कृताव वर्तमानत्वादिकम् एकत्वादि- कञ्च कतर्ये व प्रतीयते। एकपदोपात्तपदार्थयोन विशेषणविशेष्यभावनान्वयबोध इति व्युत्पत्तेरखी- कारादननुभवाच्च । (२३) अथ कर्मविहिताख्यातस्य फले शक्तिन शक्तिः, कल्पनीयेति शेषः । तत्र हेतुमाह, सत्यादौति । –कत्यादि- साधारणस्य यावव्यापारगतस्य व्यापारत्वस्थानुगतेवाधर्मदासावेन तला- ख्यातशक्यताऽवच्छेदकत्वकल्पने सहागौरवादिति भावः ॥ २१ ॥ ननु शाब्दबोधे आख्यातार्थानां तिकालसन यानां कस्य कुलान्वयः ? इत्याकाक्षायामाह, तलेत्यादि ।-"तत्र" तेषु मध्ये इत्यर्थः । अन्वयश्चास्य प्रथमान्तपदद्दये बोध्यः । कतावेवेत्येव-कारेण क्रियाया व्यवच्छेदः, अन्यथा यदा पुरुषः पाकानुकूलयनशून्यः किन्तु तदधौनाग्निसंयोगादिरूपः पचा- द्यर्थों विद्यते, तदा पाकक्रियाया वर्तमानत्वेन अयं पचतीति प्रयोगापत्तिः स्यात् । कर्तव्येवेत्येव-कारेण कृत्यादिव्यवच्छेदः, अन्यथा गुणे गुणानङ्गी- बारात् गुणखरूपकतौ 'गुणरूपसद्धाया अवाधितान्वयवोधासम्भवः स्यात् । एवञ्च कर्तृविहिनास्तिडादयः कर्तृगतसङ्ख्यासमानसद्धपकवचनाः भवन्तीति नियमोऽपि सङ्गच्छते। नन्वाख्यातार्थकतौ आख्यातार्धवर्त- मानत्वस्य विशेषणतयाऽन्वये एकपदीपात्तपदार्थयोर्न विशेषणविशेष्यमावे- नान्वय इति व्युत्पत्तिविरोध: स्यात् ? इत्यत आह, एकत्यादि।- एकस्मात् पदात् उपात्तयोः"ग्रहौतयोः, ज्ञानविषयताऽऽपन्नयो. पदार्थयो- रित्यर्थः। उक्तव्युत्पत्तिखौकारे अनुभवालकप्रमाणमपि नातीत्याह- अननुभवाञ्चेति । ॥ २२॥ अथैत्यादि।-"कर्सविहिताख्यातस्य" कर्मणि वाच्ये विहितस्य शब्द- प्रास्त्रानुशिष्ठस्य आख्यातस्य ते प्रभृत्यात्मनेपदिप्रत्ययस्य, फले" धात्वता- ·सारमञ्जरी- . कर्मणि। फलन्तु धात्वर्थताऽवच्छेदकम् । अत एव धातोः फलावच्छिन्नव्यापारबोधकत्वेनैव सकर्म- कल्लं, तदबोधकत्वे चाकर्मकत्वमिति बोध्यम् । कर्माख्यातस्य फले वर्तमानत्वादावकत्वादी च शतिः । शाब्दबोध तु वर्तमानत्वं फले, एकत्वा- दिकञ्च फलाश्रये कर्मण्येव प्रतीयते । तेन तण्डुलः पच्यते इत्यत्न तण्डुल पदोत्तरं न द्वितीया, कर्म- गतसङ्ख्याभिधानेन द्वितीयाया बाधितत्वात् । ऽवच्छेदकीभूत फले इत्यर्थः, धातूनां फलावच्छिन्नव्यापारबोधकचादिति भावः । न कर्मणि" धात्वर्थताऽवच्छेदकीभूतफलाश्रये शक्तिर्न कल्पनीया, गोरवादिति शेषः । फलन्विति। --"धा चर्थ ताऽवच्छेदक" घाल पाश अनु- कूलतासम्बन्धेन प्रकारीभूतं, तथा हि, गम्यते इत्यादी गमिधातोः संयोगा- त्मकफलानुकूलस्प दरूपव्यापारवाचितया तादृशधात्वधार व्यापारऽनकूल. तासम्बन्धेन संयोगात्मकफलस्य प्रकारतया शाब्दबोधे भासते इति संयोगस्य धावताऽवच्छेदकत्वं बोध्यम् । एवमन्यत्राप्यनुसन्धेयम् । अतएवेति ।- कर्मविहिताख्यातस्य फलशक्तवादेवेत्यर्थः । गम्-िवातो. पच्-धातोश्चानु- कूलतासम्बन्धेन संयोगविशिष्टव्यापारबोधकतया विकृतिविशिष्टव्यापार- बोधकतया च सकर्मकत्वं बोध्यम् । “तदबोधकत्वे च" फलावच्छिन्न- व्यापाराबोधकत्वे च यथा घटोऽस्तोत्यादौ अस्-घरतोः सत्तामात्रबोधक- त्वादेवाकर्मकत्वं बोध्यम् । "कर्माख्यातस्य" कर्मणि वाचे विहितस्या- ख्यातप्रत्ययस्य, “फसे" धात्वर्थ ताइवच्छेदकीभूते फले, “वर्तमानत्वादौ" वर्तमानकालवत्तित्वादौ, तत्तच्छन्दप्रयोगाधिकरणकालवत्तित्वादाविति यावत्, आदिपदात् वर्तमानम्वंसप्रतियोगिकालवत्तिदरूपातीतदस्य वर्तमानप्रागभावप्रतियोगिकालवत्तित्वरूपभविष्यत्त्वस्य च परिग्रहः । "एकाचादौ" एकत्ल-विवादिसलमायां शक्ति', बोध्येति शेषः । प्रती- यते इति संथा च, कर्मणि सलमान्वयादेव तादृशसङ्ख्यासमानसहरकत ·T सारभञ्जरी। (२४) अथ भावविहिताख्यातस्य धात्वर्थ एव शक्तिः अत्र सङ्ख्याऽनन्वितैव तत्र प्रथमान्तपदाभावात् । आख्यातेन यत्र सङ्योता, तत्र प्रथमान्तपदोप- स्थाप्यपदार्थान्वितत्वेन क्लृप्तत्वात्। एकवचनन्तु प्रयोगसाधुत्वार्थमेवेति भावः । वचनानि क्रियापदे भवन्तीति भावः। “कर्मगतसङ्खग्राभिधानेन" कर्म- विहितप्रत्ययात् कगतसत्रायाः प्रतिपादनेन, “द्वितीयाया'बाधित- त्वात्" इति--तथा हि, “कर्मणि द्वितीया" (२२३२२) पाणिनिसूत्रेऽनभि- हिते कर्मणि द्वितीया विधानेन कर्मगतसङ्खयाऽनभिधाने एव कर्मणि हितोया भवतोति तस्य तात्पर्यम् ; इत्थच कर्मगतसङ्खयाभिधानमेव द्वितीयाबाधकमित्यपि ततो व्यज्यते ॥ २३ ॥ अथेत्यादि।-"भावविहिताख्यातस्य" भाववाच्ये विहित- स्थाख्यातप्रत्ययस्य "ते" प्रभृत्यात्मनेपदि-प्रत्ययस्य। धात्वर्थ एवेत्येव- कारण कतिफलादर्यवच्छेद., तथा च, यद्धातूत्तर भावप्रत्ययः तद्धातोरर्धे एव भावप्रत्ययस्य शक्तिः। नन्वेवं तज्जन्यशाब्दबोधे धात्वर्थयोधा भानेन उद्देश्यताऽवच्छेदकविधेययोरैक्ये शाब्दबोध- खौकारात् घटो घट इत्यादिवत् तयोरनन्वयापत्तिः ? इति चैन्न ; यथा करोतीति शाब्दबोधस्थले आख्यातार्थकतर्धात्वर्थखरूपतया आख्यातार्थकृतयथ्य, तथा भावप्रत्ययस्थलेपि भावप्रत्ययार्थरूपधात्वर्थस्य वैयर्थ खौकारात्, तत्र प्रमाणं मौसानाशास्त्रं यथा-"सम्भेदनान्यतर- वैयर्थ्यम्" इति । “सम्भेदेन"ऐकरूप्येण, प्रकृतिप्रत्ययार्थयोरभेदेनेति यावत्, "अन्चतरस्य" अन्य तरार्थस्य, वैयर्थ्यमिति तस्यार्थः । न च भाव-भावप्रत्य- यार्थस्य वेययंध्रौव्ये कथ तत्यत्ययप्रयोगः ? इति वाच्यम् ; “शास्त्र नापदं प्रयुञ्जीत" इति नियमेन प्रयोगसाधुत्वार्थमेव तस्य प्रयोगात्। ननु भाव- प्रत्ययप्रयोगस्थने सर्वत्र कवचनप्रयोगनियमेन तनाख्यातार्धेकत्वसङ्खगाया: कुलान्वयः ? इत्याकाझायामाह, अवेति ।-"अत्र" भावविहिताख्यात- अत्ययान्तप्रयोगस्थले। सस गाया अनन्वये हेतुमाइ, तो ति। -"तल" ·सारमझ मम, सस्कृत विभाग (२५) अथाख्यातस्य विशेषार्थकथनम् । सविषयकपदार्थाभिधायिधातूत्तरकर्तृविहिताख्या- तस्याश्रयत्वे लक्षगा। यथा करोति, देष्टि, यतते, जानाति, इच्छतीत्यादयः। एवमचेतने ताशप्रयोगस्थने, “प्रथमान्तपढाभावात्" प्रथमान्तपटितन्वाभावात्, घटितत्वसम्बन्धेन प्रथमान्तपदस्थाभावादिति यावत्। तथा हि, आख्यात- पदजन्यसद्ध गान्वये प्रथमान्तपदोपस्थाप्यत्वस्य तन्त्रत्वादेतदेव प्रतिपादयति, आख्यातेनेत्यादि। ननु यदि भावविहिताख्यातासङ्घमानन्वितेव तदा- इनपेक्षणात् कथं तत्रतिपादकवचनप्रयोगः ? इत्यत आह, एकवचन- न्विति ।--"तु" किन्तु, एकवचनं प्रयोगसाधुत्वार्थम् तथा हि, "शास्त्रे नापद प्रयुनोत" इति नियमात् अपदस्य प्रयोगनिषेधेन प्रत्ययरहितायाः प्रकृतेः प्रयोगासम्भवेन च पदत्वसिद्धार्थमेव तत्तर भावविदित- प्रत्ययोपादानं, तत्र च एकवचनप्रयोगस्त औत्सर्गिकन्चात् प्रथमोपस्थित- त्वाच; तब च प्रमाण यथा “सार्वधातु के यक" (३१११६३) इति पाणिनि- सूत्रव्याख्यावसरे “किन्वेकवचनमेव तस्यौत्सर्गिकत्वेन सलमानपक्षणात्" इति । मुग्धबोधे च "भाव माद्यम्" इति सूत्रम् ॥ २४ ॥ अथ यत्राख्यातस्य शक्यान्चयबोध वाधस्तत्र लक्ष्यार्थमादायैव अन्वयबोधनिर्वाह इति लक्ष्याधरूपमाख्यातस्य विशेषार्थमाइ, अथाख्यात- स्पेति ।-"सविषयकपदार्थाः" ज्ञानच्छाकृतिद्देषरूपाः,"ज्ञानिच्छाकतिषाः सविषयका." इति शास्त्रात, “तदभिधायिनः" तहाचका', ये “धातव." कृप्रभृतिधातव', "तदुत्तरं" तदुत्तरवर्तिनः, “कर्तृविहिताख्यातस्य" कर्तरि वाचे विहिताख्यातप्रत्ययस्येत्यर्थः। यथेयादि ।-करोतीत्यादौ कत्यादः कतिप्रयोज्यत्वाभावेन आख्यातार्थकतौ धात्वर्थकतिद्वेषयनज्ञानेच्छादेरनु- कूलतासम्बन्धेनान्वयबाधात् आश्रयत्वरूपलक्ष्यार्धमादायान्वयबोध- निर्वाहयनस्थापि कतिपOयकतया सविषयकत्वं ग्राह्यम् । इदन्तु बोध्यम्, -आख्यातस्य कतिरूपार्थान्वयस्य बाधेिऽपि, सङ्ख्या-कालरूपतदर्थयोः कर्तरि सङ्घमायां धात्वर्थे च वर्तमानत्वादिकालस्यान्वयबोधे न कोऽपि बाधकः । एवञ्च चैत्रः क्रटं करोतीत्यादौ सविषयकपदार्थाभिधायि, ·[१६] सारमचरी। रथो गच्छतीत्यत्र व्यापाराश्रयत्वे लक्षणा। नश्य- तीत्यत्र प्रतियोगित्वे लक्षणा। अत एव नश्यति, नयति, नष्ट इत्यादौ वर्तमानत्वादिक प्रतियोगित्वे एवान्वेति । (२६) अथ शाब्दबोधः कथ्यते । भावः। धातुकस्थते कर्मप्रत्ययस्य सविषयकचार्थकतया कटविषयकवर्तमान- कथाश्रयः चैत्रः । एवं ज्ञानेच्छादिस्थ नेऽयूह्यम् । “एवमचैतने" अचेतन- कर्तृकस्थ ने अख्यातस्य कृतिरूपान्वयबाधात् व्यापाराश्रयत्वे लक्षणा। तथा च, रथो गछतौयादी उत्तरदेशसयोगरूपधाचस्यानुकूलता- सम्बधेनाख्याता व्यापारे, तत्र च वर्तमानंचरूपतदर्थस्यान्वयेन गमनानु- कूलवत्तमानण्यापाराश्रयः रथ इति बोधः । नश्यतीत्यादावाख्या- तार्थ कतैरन्वयबाधादाख्यातस्य प्रतियोगित्वे लक्षणा बोध्या, न तु पूर्ववत् आश्रयचे लक्षणा ; तथात्वे तु प्रतियोगिसमवायिदेश एव ध्वंस-प्रागभाव- योराश्रयत्वखौकारात् घटसमवायिकपाचे एव नाशाश्रयत्वस्य सत्त्वेन तहाधात् घटो नश्यतीत्यादौ शाब्दबोधानुपपत्तिः स्थादिति एवच घटो नश्यतीत्यादौ पाचर्य-नाशस्योत्पत्तिमदभावरूप- तया तनिरूपितप्रतियोगिचं घटे वर्तत, तथा च, नाशप्रतियोगित्वाश्रयो घट इति शाब्दबोधः । "अत एव" आख्यातस्य प्रतियोगित्व लक्षणा- खौकारादेव। “वर्तमानचादिकम्" आख्यातपदप्रतिपाद्यवर्तमानकाल- वृत्ति चादिकम् , आदिपदेन भूत-भविष्यत्कालवत्तित्वयोः परिग्रहः । प्रतियोगित्वे एवेन्यव-कारेण धावर्थव्यवच्छेदः, तधात्वे तु चिरविनष्टस्थले नाशस्य वर्तमानतया नश्यनौति प्रयोगापत्तिः स्यात, प्रतियोगित्वे तदन्वये च वर्तमानकाले घटस्थाभावेन वर्तमानकालावच्छेदेन घटे प्रतियोगित्व- स्थान्वयासम्भवादिति भावः ॥२५॥ अथेति। अनन्तरमित्यर्थः, कालनिरूपण-लकाराद्यर्थनिरूपणान- न्तरमिति यावत् । शाब्दबोध इति ।-श्रोत्रग्रहणो योऽर्थ. स शब्दः । असौ युनदिविधः, ध्वन्यामकः वर्णात्मकश्च। तत्राद्यः भादौ प्रसिद्धः, अपर ·सारमञ्जरी। [१७] तण्डुलवृत्ति- यथा,चैवस्तण्डुलं पचतौल्यन तण्डुलपदेन तण्डुल- पदार्थोपस्थितिः,हितोयया कर्मतारूपमलोपस्थितिः, वृत्तिवं संसर्गः, तेन तण्डुलवृत्तिकर्मत्वमित्यवान्तर- बोधः । पच्-धातुना पाकोपस्थितिः, तत्रानुकूल- तासंसर्गेगा ताह शकर्मत्वान्वयः, तेन कर्मताऽनुकूलपाक इति बोधः । तत: आख्यातेन कृत्युमस्थिति:, तवातुकूलतासंसर्गेण तादृशपाका- न्वयः, तेन तण्डुलवत्तिकमत्वानुकूलपाकानुकूल- कृतिरिति बोधः । ततश्चैनपढेन चैनोपस्थितिः, तत्राश्रयत्वसंसर्गेण तादृशकृतेरन्वयः, तेन तण्डुल- वृत्ति-कर्मताऽनुकूलपाकानुकूलकल्याश्रयश्चैत्र इति संस्कृतादिभाषाखरूपः । शब्दस्य सस्कृतभाषारूपशब्दस्य अयमिति शाब्दः, तादृशो यो बोधः ज्ञानम्, अवगमः,अन्वयावगमप्रकारः इत्यर्थ., स "शाब्द- वोध."वाक्य घेवोध इत्यर्थः । तथा च, वाक्यार्थबोध प्रति प्रत्येकशब्दार्थ- जानस्य कारणतया तत्र विभन्यर्थरूप शब्दार्थनिरूपणानन्तरं वाक्यार्थानां परस्परान्वयवोधरूपशादबोधप्रकार प्रदर्शयितुं शिष्यावधानाय प्रति- जानौतेऽयेयादिना इति भाव । “तण्डुलपदार्थोपस्थितिः" तण्डुलपदार्थ- स्मृतिः ; तथा च, पदज्ञानजन्य या शक्तिलक्षणादिज्ञानाधोनपदार्थस्मृतेः शाब्दबोध प्रति कारण चादिति भावः ! “द्वितीयया" तण्डुलपदोत्तरवर्ति- द्वितीयाविभक्या, "कर्मतारूपस्य फलस्य" विलृप्यादिरूपफतस्य, "उपस्थिति" स्मृति'; तया च, क्रियाजन्यफलशालिचस्य कर्मताखरूप- वादिति भव.। “अवान्तरवीव" इति-नथा च, महावाक्या घटक- प्रत्येक विशिष्टपदार्थरूपावान्तरवाश्यार्थतोषस्य महावाक्यार्थवीधं प्रति रेतुत्वादिति भाव । "पाकोपस्थिति." अधिशयणादिरूपव्यापारोप- स्थितिः। तत्र" तादृशपाको । "तादृशकर्मत्वान्वयः" तण्डुलत्तिकसत्वan ·सारमारी। स्थान्वयः। महावाक्यार्थबोधः। (२७) वाक्यार्थ एव तात्य- ार्थः । वत्रा अशाब्दीयतात्पर्य्यार्थरूपवाक्यार्थ- मवगत्य पश्चात् शब्दः प्रयुज्यते । सर्वत्र प्रथमान्त- पदोपस्थाप्यपदार्थस्यैव शाब्दबोधे मुख्य विशेष्यत्वम्। प्रथमाविभक्तिस्तु साधुतार्था। एवं चैवेण पच्यते तण्डुल इत्यादौ चैत्रपदेन चैत्रोपस्थितिः, तृतीयया कृत्युपस्थितिः, वृत्तित्वं संसर्गः, तेन चैत्रवृत्तिकृति- रिति वोधः । तत: पच्-धातुना पाकोपस्थितिः, "तेन" तादृशान्वयेन ! “इति बोधः” इत्यवान्तरबोधः । एवमुत्तरत्रापि बोध्यम् । “तत." तदनन्तरम् । ततश्चतपदेनेति । -"ततः" तादृशावान्तरबोधानन्तरम् ॥ २६ ॥ वाक्यार्थ इति । शाक्यं हि नाम कारवान्वितक्रियामाधान्येक- विष्यकबाधसाधनपदवादम्बकम् ; उक्तञ्च वाक्यपदीये- "साकाझाक्यवं भेदे परानाकाङ्गशब्दकम् । क्रिया प्रधाननेकार्थं सगुणं वाक्य सुचते ॥" इति; तघाभूतस्य वाक्यस्थार्थ एव तात्पर्य्यार्थः, न च वकुरिष्टं तात्पर्य्य- मिति लक्षणम्, अर्थज्ञानानवच्छिन्नपुरूषणोच्चारितस्य निःश्वसितखरूपस्य वेदाः, शुकादिपठितगाथादोनाञ्च वरावगत्यसम्भवात् । अत एवोक्तं, तत्यतीतिजननयोग्यचं तात्पर्य मिति; न तदपि सम्यक, तथात्वे भोजन- प्रकरणे सैन्धवमानयेत्युपदिष्टस्य सैन्धवपदात् लवणाश्चोभयार्थप्रतीति- योग्यत्वे युगपभयानयनप्रसङ्ग' स चानिष्टः। कयन्ताह निष्पत्ति रिश्थम् ? तथा हि, तदितरप्रतीतिजननेच्छयाऽनुञ्चरितत्वे सति तत्प्रतीति- जननयोग्यत्वं तात्पर्य्यमिति शब्दः प्रयुज्यते इति । तथा च, शब्दप्रयोग प्रति यथाकथञ्चिदर्थज्ञानस्य कारणत्वादिति भावः । “सर्वत्र" कत्तुविहित- कर्मविहितप्रत्ययस्थते। "मुख्य विशेष्यत्वं" प्रकारताऽनात्मकविधेष्यत्वम् ; तथा च, समानाधिकरण-विषयतयोरेक्यमिति सौ मुख्य विशेष्यत्वस्य प्रका- ·सारमञ्जरी। [१] जन्यता संसर्गः, तेन चैत्रवृत्तिकृतिजन्यः पाक इति बोधः। ततः कर्माख्यातेन फलोपस्थितिः, जन्यत्वं संसर्गः, तेन तादृशपाकजन्य फल मिति बोधः। तण्डलपदेन तण्डुलपदार्थोपस्थितिः, तवाश्रयत्वसंसर्गेण तादृशफलान्वयः, तेन चैत्रवृत्ति- कृतिजन्य-पाकजन्यफलशाली तण्डुल इति महावाक्यार्थबोधः। घटमानयेत्यत्र घटपदेन घटोपस्थितिः, द्वितीयया कर्मत्वोपस्थितिः, आङ्- पूर्व-नौञ्-धातुना अभिमतदेशहत्तिसंयोगानु- कूल-व्यापारजनक-व्यापार-रूपानयनोपस्थितिः । लिङा च दृष्टसाधनत्वं कार्यत्वं कृतिश्च उपस्थाप्यते, आद्योश्च धात्वर्षे एवान्वयः । एवञ्च घटनिष्ठकमत्वानुकूलं यत् दृष्टसाधनतावत् कार्य- तावच्च आनयनं तदनुकूलकृतिमानित्यन्वयबोधः । करोतीत्यत्र क-धातुना कृत्युपस्थितिः, आख्यातन (२८) लक्षणया चाश्रयत्वोपस्थितिः, तस्याश्रयत्व- रताऽनात्मकन्वं, प्रथमान्तपदोपस्थाप्ये मुख्य विशेष्ये प्रकारताविरहादिति भावः ॥२७॥ लक्षणया चाश्रयत्वोपस्थितिरिति।-तथा च, कर्तृविहिताख्यातस्य कतौ शक्त्या प्रकते धात्वर्याख्यातार्थयोरभेदेन शाब्दवोवासम्भवेन तात्पर्य्यानुपपत्तित आख्यातस्य शक्याथै परित्यच्य लक्ष्यार्थमादवि शाब्द- बोधनिर्वाहायोक्तं लक्षणया चेति भावः । 'तस्य" आश्रयत्वरूपाख्याता- ·[२०] सारमारी। लक्षणया संसर्गेण कृत्याश्रयत्वाश्रय इति शाब्दबोधः। एवं हेष्टि, यतते, जानाति, इच्छतीत्यादौ बोध्यम् । एवं रथो गच्छतीत्यत्र गम्-धातुना उत्तरदेशसंयोगानु- कूलव्यापारोमस्थितिः, आख्यातेन आश्रयत्वोपस्थितिः, तदुपरि आश्रयत्वं संसर्गः, वेन उत्तरदेशसंयोगानुकूलव्यापाराश्रयत्वाश्रयो इति बोधः । (२६) त्यजतीत्यत्र ल्यज् धातुना पूर्वदेशविभागानुकूल-क्रियोपस्थितिः, आख्यातेन कृत्युपस्थितिः, तवानुकूलतासंसर्गेण तादृशक्रियान्वयः, तत आश्रयत्वं संसर्गः, तेन पूर्वदेशविभागानुकूलक्रियानुकूलकृत्याश्रय इति रथ शत्या र्थस्य । आश्रयचसंसर्गण, कर्तरि अन्वय इति शेपः । “एवं"करोतीतिवत् । बोध्यमिति । तथा च, सविषयकधात्वर्थस्थले कर्तविहिताख्यातपदस्य लक्षणया आश्रयत्वरूपार्थस्याश्रयत्वसम्बन्धेन कर्तय॑न्वयेन द्वेषाश्रयत्वा- श्रयः, यत्नाश्रयत्वाश्रयः, ज्ञानाश्रयत्वाश्रय., इच्छाश्रयत्वाश्रय इत्यादि शान्टबोधः । अलेहं बोध्य-सविषयकधात्वर्थस्थले विषयत्वं कर्मप्रत्ययार्थः, तस्य च निरूपकतासम्बन्धेन धात्वर्थीभूतद्देषादौ ताविषयत्वस्य त्तित्वसम्बन्धेन विषये अन्वयात् विष इष्टोत्यादी विषनिष्ठविषयता- निरूपकताक (विषविषयताक)द्देषानयत्वाश्रय इत्यादि शाब्दबोध इति ॥२८॥ त्यजतीत्यादि । -अत्रेदं बोध्यं वृक्षं त्यजतीत्यादौ पूर्वदेशो वक्षः, तद्विभागानुकूला क्रिया व्यापारः त्यज्-धात्वर्थः, तबटकीभूतपूर्व- देशविभाग एव फलं, तस्य प्रतियोगित्वसम्बन्धन वृक्ष सत्त्वात् धात्वर्थताऽव- छेदकफलानयत्वेनैव वक्षादः कर्मत्वमिति ।।२) , ·सारमञ्जरी। [२१] बोधः। (३०) एवं पततौत्यत्र पत्-धातुना अध:- संयोगानुकूलक्रियोपस्थितिः, आख्यातेन कृत्युप- स्थितिः, आश्रयत्वं संसर्गः, तेन अधःसंयोगानु- कूलक्रियानुकूलकृत्याश्रय इति । एवं नश्यतीत्यत्र नश्-धातुना नाशोपस्थितिः, आख्यातेन लक्षणया प्रतियोगित्वोपस्थितिः, आश्रयत्वं संसर्गः, तेन नाशप्रतियोगित्वाश्रयो घट इति बोधः। एवं विद्यते इत्यत्र विद्-धातुना सत्त्वोपस्थितिः, आख्यातेन आश्रयत्वोपस्थितिः, आश्रयत्वं संसर्गः, तेन सत्त्वाश्रयत्वाश्रय इति बोधः । एवं निद्रातीत्यादौ नि-पूर्व-द्रा-धातुना लक्षणया एव पततीत्यादि । ननु यथा ग्राम गच्छतोत्यादौ गम्-धातुना उत्तरदेशसंयोगानुकूलव्यापारोपस्थित्या तहटकौमूतोत्तरदेशसंयोगरूप- फलाश्रयत्वेन ग्रामादः कर्मता, तथा भूमौ पत्रं पततोत्यादौ पत्- धातुना अध.संयोगानुकूलव्यापारोपस्थित्या तहटकीभूताध सपोगरूप- फलाश्रयत्वेन भूम्यादेः कर्मताऽऽपत्त्या पत्रं भूमिं पततीत्यादि प्रयोगा- पत्तिः १ इति चेन्न; ग्राम गच्छतीत्यादौ गम्-धातुना संयोगानुकूल- परिस्सन्दरूपच्यापारोपस्थितिः तबटकसंयोगे ग्राममिति द्वितीयोपस्थिता- धेयत्वस्थान्वयतात्पर्येण तादृशप्रयोगात्, इन्थञ्च धावताऽवच्छेदकीभूत- संयोगरूप-फलविषयतायामधिकरणानवच्छिन्नत्वविशेषणदानात् तादृश- सयोगस्योत्तरदेशावचिन्नत्वेन न गम्-धात्वर्धताऽवच्छेदकत्वं, परन्तु शुद्धसंयोगस्यैव तथात्वात् ; एवञ्च भूमौ पततीत्यादौ पत्-धातुना अधःसंयोगानुकूलपरिस्पन्दरूपव्यापारोपस्थित्या तबटकसंयोगस्थाघो- देशावच्छिन्नतया तादृशसंयोगविषयतायाधिकरणानवच्छिन्नत्वविरहान्न ·[२] सारमारी। मेध्या-मनःसंयोगोपस्थितिः, आख्यातेन शक्त्या कृत्युपस्थितिः, आश्रयत्वं संसर्गः, तेन मेध्यामन:- संयोगानुकूलकल्याश्रय इति धीः। (३१) एवं चैत्रो मैवं तण्डुलं पाचयतीत्यादौ मैत्रपदोत्तरहितौयया वृत्तित्वं, तण्डुलपदोत्तरहितौयया फलं, णिजन्त- पच्-धातुना पाकानुकूलव्यापारोऽर्थः, आख्यातन लक्षगया तदनुकूलव्यापारी बोध्यः, तदुपरि आश्रयत्वं संसर्गः, तेन तण्डुलवृत्ति-कमंत्वानु- कूलपाकानुकूल-मैत्रवृत्तिव्यामागनुकूल-व्यापार- वांश्चैत्र इति बोधः । एवं यदा चैत्रो मैत्रेण अघ एव- भूमिं पततोति प्रयोगापत्तिरित्यादि-समाधानस्य व्युत्पत्तिवाद भट्टाचार्य- पादेविवतत्वात्। मेध्या-मन.संयोगेति । - "मेध्या" नाडीविशेषः, तत्र मनसो यः संयोगः स एव निद्रापदार्थः ॥३०॥ णिजन्त(जान्त)धातुकस्थलोयशाब्दबोधप्रकारमाह, मित्यादि ।-वृत्तिचमिति, अन्वयश्चास्य णिजन्तधातूपस्थाप्ये पाकानुकूल- व्यापारे । “फलम्” इति, रूपपरावृत्तिखरूपवितृप्तिरित्यथ । अन्वयश्चास्य अनुकूलतासम्बन्धेन तेजःसंयोगविशेषरूपपाकपदार्थे । पाकानुकूलव्यापार इति ।-अत्र पच्-धातोस्तेजःसंयोगविशेषरूपोऽर्थः, णिच्-प्रत्यय- स्थानुकूलव्यापारोऽर्थोऽभिप्रेतः । “तेन" तत्तच्छब्दस्य तादृशाखौकारण, तण्डुलइत्ति यत् “कर्मत्व" विकृप्तिरूपं, तदनुकूलो य. “पाकः” तेजः- संयोगविशेषः, तदनुकूलो मैनवत्तियों "व्यापारः" तदीया चेष्टा कतिर्वा, तदनुकूलो यो "व्यापार.” त्वं पच इत्यादि शब्दप्रयोगरूपस्तधान् चैत्र इति शाब्दबोध इत्यर्थः । वस्तुतस्तु रूपपरावृत्तिजनकतेज.संयोग एव पच- धातोरर्थः, णिच्-प्रत्ययस्य हेतुकर्तृत्वमर्थः, "हेतुमति च" (३।१।२६) इति पाणिनिसूत्रात्। हेतुकर्तृत्वञ्च खतन्त्रकर्तृप्रेरणा अन्यनिष्ठ- ।

·सारमारी। तण्डलं पाचयतीति प्रयोगः, तत्रापि पूर्ववदन्वय- बोधः। मैत्रस्य व्यापारापेक्षया कर्तृत्वं चैत्र- व्यापारापेक्षया कर्मत्वञ्च, अतो द्वितीयाटतीययो- वैकल्पिकत्वमिति बोध्यम् । एवं चैत्रेण मैत्र- स्तण्डुलं पाच्यते इत्यत्र चैत्रवृत्तियों व्यापार: तंज्जन्यो यस्लण्डेलवृत्तिकमतानुकूल-पाकानुकूल- व्यापारस्तदाश्रयो मैन इंति बोधः,वृत्तित्वं संसर्गः, हतीयया व्यापारी बोध्यते, पाचि-धातुनी पाकानुकूलव्यापारो बोध्यते, कर्माख्यातेनाश्रयत्वं, द्वितीयया कार्मत्वञ्च बोध्यते। एवं पिपठिषति इत्यत्र पठ-धातुना पाठोपस्थितिः, सन्-प्रत्ययेन इच्छोपस्थितिः, विषयता संसर्गः, आख्यातेन १ एवञ्च कत्तृत्वनिर्वाहकथापाररूपा। अत्र च मैत्रनिष्ठा या पाकादिकति- स्तनिर्वाहकव्यापारः। णिजन्तधातुप्रतिपाद्यताऽवच्छदक कर्तृत्वमेव फल, तादृशफलाश्रयतयाऽखतन्त्रस्य कतुः प्रयोज्यकर्तुः मैत्राद. कर्मतया तटुत्तरद्वितीयाया बत्तित्वमर्थः ; अन्वयश्चास्य णिजथै अनुकूलकतिरूपव्यापारे । तण्डुलपदोत्तरहितीयाया वृत्तित्वमर्थः; अन्वय- श्वास्य पच्-धात्वर्थ-रूपपरावृत्तिरूपविकृप्तिरूपफले , एवञ्च तण्डुलवृत्ति- विकृत्यनुकूलतेजासंयोगानुकूलो मैलवत्तियों व्यापारस्तदनुकूलव्यापारवांश्चैत्र इति बोधः । एतेन तण्डुलपदोत्तरद्वितीयायाः फलरूपार्थस्यादृष्ट- चरत्वेऽपि न चतिः । वैकल्पिकत्वमिति।-अयसभिप्रायः,यदा तादृशफलविशेषणतया अखतन्त्रकर्तृमैत्रादिवृत्तित्वविवक्षा, तदा चैत्रो मैत्रं तण्डुलं पाचयतीति प्रयोगः, यदा तु पाकादिविशेषणतया अखतन्त्रमर्तृमेवादिकर्तृत्वविवक्षा, तदा चैलो मैत्रेण तण्डुलं प्राचयतीति .

·[२४]
सारमारी।
धोः।
लक्षणया आश्रयत्वोपस्थितिः,तदुपरि पुनराश्रयत्वं
संसर्गः, तेन पाठविषयकेच्छाश्रयत्वाश्रय इति
एवं देवदत्तेन शास्त्रं पिपठिष्यते इत्यत्र
देवदत्त-वृत्तीच्छाविषय-पाठजन्य-फलशालिशास्त्र-
मिति बोधः।
अथ कर्तृविहितकृत्यत्ययस्य कृत्याश्रये शक्तिः,
तेन अन्नस्य पत्तोत्यत्र षष्ठयाः कर्मत्वं द्वितीयाप्रति-
रूपत्वात्, पच्-धातुना पाकः, वृषा कृत्यायो
बोध्यते, अभेदः संसर्गः, तेन अन्नकर्मकपाकानु:
कूलकृत्याश्रयाभिन्नश्चैत्र इति शाब्दधीः। एवं
अन्नस्य पाचक इत्यवापि वुन् प्रत्ययेन कृत्यायो
बोध्यते। अथ भावकर्मविहितलव्यत्यबस्य भाव.
कर्मणो शो, तेन चैत्रेण पक्वमन्नमित्यत्र चैव-
पदोत्तर-तीयया कृत्युपस्थितिः, वृत्तित्वं संसर्गः,
पच्-धातुना पाकोपस्थितिः, जन्यत्वं संसर्गः,
निष्ठया फलशालित्वोपस्थितिः, अभेदः संसर्गः,
तेन चैबत्तिकृतिजन्यपाकजन्यफलशाल्य-
भिन्नमन्त्रमित्यर्थः भावस्थले तु चैत्रेण पक-
मित्यत्र चैबत्तिकृतिजन्यः पाक इति धीः ।
:।
प्रयोगः, तत्र च तण्डुलवचित्रकर्तृको यो विकृत्यनुकूलो व्यापारस्तदनु-
कूलव्यापारवान चैत्र इति बोधः ॥ ३१ ॥

·सारमारी। [२५] (३२) भाववहादीनां प्रयोग साधुतामानं, द्विवचनादिकन्तु “कहिहितो भावो द्रव्यवत् प्रकाशते" इति न्यायादिति । एधानाहतुं व्रज- तीत्यत्र एध-पदेन । काष्ठोपस्थितिः, द्वितीयया कर्मतोपस्थितिः,आङपूर्व-हु-धातुना आहरणोप- स्थितिः, तुम्-प्रत्ययेन उद्देश्यतोपस्थितिः, आख्या- तेन कृत्युपस्थितिः, आश्रयत्वं संसर्गः, तेन एधवृत्तिकर्मताऽनुकूलाहरणोद्देश्यक-व्रजनानुकूल- कृत्याश्रय इति शाब्दधौः। (३३) अथ दिकर्मकविचारः । -- भावक्रघनादीनामिति । तथा हि, “भावः" धात्वर्थः । घनादि- प्रव्ययानां धात्वर्धरूपभावखरूपत्वे धात्वर्थ-प्रत्ययार्थयोरभेदेन शाब्दबोधा- नुषपत्तिरिति प्रयोगसाधुत्वार्थमेव धनादीनां प्रयोगः, अन्यथा "शास्त्र नापदं प्रयुञ्जीत" इति नियमात् केवलधातुमानप्रयोगो न सम्भाव्यत इति प्राक् विकृतमेव। ननु मावविहितधनाद्यन्तप्रयोगस्य साधुत्वार्थ प्रथमोपस्थितत्वात् तदुत्तरं सुबादिविभतरेकवचनमेव अवतु, तथाले तु पाको पाका इत्यादिप्रयोगः कथमुपपद्यते? इत्यत आह, विच- नादिकन्तिति । तया च, भाववाच्ये कविहितप्रत्ययस्य द्रव्यतुल्यतया द्रव्यसमानधर्मवत्त्वेन लिङ्गसङ्ख्यावत्त्वं ग्राह्यं, परन्तु “धअलौ पुंसि विज्ञेयौ” इति नियमेन घअन्तस्य पुंलिङ्गत्वमेव ; इत्यञ्च साधुः पाकः साधू पाको साधवः पाका इत्यादिप्रयोगा: पाकड्यादिस्थले भवन्ति ॥ ३२ ॥ अधेति। -सकर्मकाः खलु विविधाः, एककर्मकाः, हिकर्मकाच एककर्मान्वितखार्थबोधकाः गम्यादयः एककर्मकाः। हिकर्मकाः खलु द्विकर्मान्वितदिव्यापारार्थकाः । तथा हि, फलावच्छिन्न क्रियानुकूल- ·सारमञ्जरी। अनां ग्राम नयतीत्यत्र अजावृत्तिकर्मताऽनु- कूला या ग्रामविषयिणी प्राप्तिः तदनुकूलकृत्या- श्रय इति बोधः। एवं नौयते ग्राममजा पथिकन इत्यत्र पथिकनिष्ठकृतिजन्या या ग्रामविषयिणी . व्यापारवाचित्वादेव याचज्ञार्थ-टुह-चिप्रभृतीनां नौ-वहादीनाञ्च द्विकर्म- काणां धातूनां विनर्मकता; यथा, दुह-धातोः विभागावच्छिन्नक्षरणानु- कूलव्यापारार्घकतया क्षरणरूपक्रियायाः तदनुकूलव्यापारस्य च बोधनात्, नौ-धातोः उत्तरदेश संयोगावच्छिन्नक्रियानुकूलव्यापारार्थकतया स्पन्द- रूपक्रियायाः तदनुकूलन्यापारस्य च बोधनात् विकर्मकता, एवमन्य- त्रापि बोध्यम् । धाचर्थ व्यापारजन्यफल शालितया कर्मणो सुख्यत्वं, तादृश- फलजन्यफलशालितया कर्मणो गौणत्वं बोध्यम् । विकर्मान्वित- दिव्यापारार्थकाः पुनर्णिजन्ताः एककर्मकधातवः । तत्र च मूलधातु- नकव्यापारोऽभिधीयते, द्वितीयस्तु णिजन्तधातुना। तद्यापारहये च ईसितकर्मणः प्रयुज्यकर्तृरूपकर्मणश्च यथाक्रममन्वयः, तथात्वञ्च गम्यादी- नामिति बोध्यम् । वस्तुतस्तु अजां ग्रानं नयतीत्यत्र उत्तरदेशसंयोगाव- छिन्नक्रियानुकूलव्यापाररूपा प्राप्तिौं-धातोरर्थः, द्वितीयादयस्य हत्तित्वमर्थः, उत्तरदेशसंयोगरूपधात्वर्थैकदेश गौणकर्मग्रामपदोत्तर- द्वितीयावत्तित्वस्य, स्पन्दात्मकक्रियारूपपले प्रधानकर्माजाटिपढोत्तर चित्तौयार्थवत्तित्वस्यान्वयः । एवञ्च ग्रानबत्तिसंयोगानुकूला या अजाहत्ति क्रिया तदनुकूलव्यापारः (स एव प्राप्तिपदार्थ;) तदनुकूलकतिमान् इत्येव शाब्द बोधः । एवं नीयते ग्रासमजा पथिकेनत्यन उत्तरदेशसंयोगावर 'छिन्नक्रियारूपं फलं कर्माख्यातार्थः, तत्र चेतक्रियानुकूलत्र्यापारस्य प्राप्तिरूपस्य धात्वर्थस्य जन्यतासम्बन्धेन, कर्माख्यातायतादृशक्रियारूपा फलस्थाश्रयतासम्बन्धेन अजारूपप्रधानकर्मण्यन्वयः। गौणकर्म-ग्रामवत्ति- त्वस्य च तादृश वाचताऽवच्छेदकताऽवच्छंटकीभूतोत्तरदेशसयोगेऽन्वयः। एवञ्च पथिकनिष्ठकतिजन्या या ग्रामवृत्त्युत्तरदेशसंयोगानुकूलक्रियानुकूलन । 4 ·सारमञ्जरी। [२७ १ प्राप्तिस्तज्जन्यफलशालिन्यना इति शाब्दधीः । (३४) एवं गां दोग्धि पयो गोपालक इत्यत्र गो-सम्बन्धि.पयोवृत्तिकर्मताऽनुकूल दोहनानुकूलन कृतिमानित्यन्वयधौः। एवं दुह्यते गौः चौरं गोपाखकेन इत्यव गोपालकनिष्ठ-कृतिजन्य- क्षीरविषयक-दोहननिमित्तं गौरित्यन्वयः ।। व्यापाररूपा प्राप्तिः तज्जन्योत्तरदेशसंयोगानुकूलक्रियारूपफलशालिनी अजेति वीधः। इत्यञ्च ग्रन्थकारोक्तशाब्दबोधयन्तु आपाततः पथप्रदर्श- नार्थमेव, परन्तु निरुक्तशाब्दबोधयतात्पर्य्यक बोध्यम् ॥ ३३ ॥ एवं गामित्यादि । तया हि, विभागावच्छिन्नक्षरणानुकूलो व्यापार:- इह-धात्वर्थः, गवादः सम्बन्धविवक्षायां शेषे षष्ठीप्रसत्या रजकस्य वस्त्रं ददातोतिवत, तदपवादार्थम् अकथितञ्च"(११४५१या०) इत्यनुशासनम् । तथा च, गवादिपदोत्तरहितीयायाः सम्बन्धोऽर्थः, स च धात्वर्थंकदेशे विमागे; पयःपदोतरद्वितीयाया वृत्तित्वमधः, तच्च तादृशक्षरणे ; एवञ्च गोसम्बन्धिविभागानुकूल-पयोवत्तिक्षरणानुकूलव्यापारस्यैव गोसम्बन्धित पयोबत्तिकर्मताऽनुकूलदोहनपर्यन्तार्थतया कतराख्यातार्थतया तदनु- कूलकतिमानिति प्रथमोक्तान्वयधियस्तात्पर्य्यम् । वस्तुतस्तु विभागाव- छिन्नमरणत्यस्य गोचौरयोर्यों विभागस्तज्जनकं यत् क्षरणमित्यर्थः एवञ्च गोपदोत्तरहितौयाया वृत्तित्वमर्थः, अन्वयश्चास्य विभागे। अन्यत् सर्व पूर्ववत् । अत एव फलविशेषणीभूत-गुणफलविभागादिमतः कर्मत्व- ज्ञापनार्थम् "अकथितम्" इति सूत्रमिति। द्युहाते गौः चौरं गोपालकैनत्यत्र क्षरणजन्यविभागाश्रयत्वरूपं गवादिनिष्ठं यत् अप्र- धानकर्मत्वं तदेव कर्माख्यातस्थार्थः; "अप्रधान दुहादौनाम्" इत्यनु- शासनात्! क्षौरपदोत्तरद्वितीयाया वृत्तित्वमर्थः, अन्वयथास्य धात्वर्थ- क्षरणे, उताकर्माख्यातार्थघटकक्षरणे च जन्यतासम्बन्धन धात्वर्थ- व्यापारयान्वयः। एवञ्च गोपालकनिष्ठनतिजन्यो यो विभागानुकूल- ·[२८] सारमञ्जरी। एवञ्च प्रकृते कर्माख्यातेनाप्रधानकर्मयो गवादेर्वाधजननादिति "अकथितं कर्म" (१।४।५१॥ पा० ) इत्युक्तम् । कर्मत्वातिदेशस्तु द्वितीयालाभार्थो न तु साक्षात्कमंत्वम्। एवं चैत्रस्य पाकः, अद्भुतः समुद्रस्य बन्धो वानरै- रित्यादौ चैत्रनिष्ठकृतिजन्यः एवं वानरीयकृतिजन्य-समुद्रविषयकबन्धनमद्भुतमिति पाकः, क्षीरनिष्ठक्षरणानुकूलो व्यापारः तज्जन्यक्षरणजन्यविभागाश्रयो गौरित्येव तादृशान्वयबोधस्य तात्पर्य्यम्। “प्रकृति प्रक्तस्थले, "कर्माख्यातेन" कर्मविहिताख्यातप्रत्ययेन क्षरणजन्यविभागाश्रयत्वार्थ केन, "अप्रधान- कर्मणो गवादिः" इति-तथा च, क्षरणजन्यविभागाश्रयत्वरूपाप्रधान- कर्मत्वेन गवादेबाधजननादित्यर्थः, “इति अकथितं कर्म इत्युक्तम्" इति-तथा हि "कारोमिततमं कर्म” (१।४४८) इति पाणिनिसूत्रस्य का आप्तुमिष्यमाणतमं कर्मेत्यर्थकरणात् ईप्सिताना मध्ये प्रकृष्टस्येप्सित- स्यैव कर्मसंज्ञाविधानेन मुख्यकर्मण एक कर्मसंज्ञा तादृशसूत्रात् बोध्यते, न तु अप्रधानकर्मणः । एवञ्चाप्रधानकर्मणः कर्मसंज्ञाविधानार्थमेव “अक- थितम्” इति सूत्रम् । तदर्थस्तु-अपादानादिविशेषैरविवक्षितं कारक कर्मसंज्ञं स्यादिति । यस्थापादानादिविशेषविवक्षा नास्ति तादृशकारक- स्यैव कर्मसंज्ञाविधानकमेतत् सूत्रम्,अपादानादिविवक्षायान्तु गोदौग्धि पय इत्येव भवति । एवञ्च अप्रधानकर्मणः कर्तुरीप्सिततमत्वाभावेन धात्वर्थ- व्यापारजन्यफलरूपमुख्यफलाश्रयत्वाभावेन च"कत्तरीसिततमं कर्म"इति सूत्राविषयतया तस्य कर्मसंज्ञाविधानाधमेवैतत् सूत्रमिति तात्यय॑म् । कर्मत्वातिदेशस्त्विति ।-तथा च, तादृशसूत्रादप्रधानकर्मणः अपादानाद्य- विवक्षायां कर्मत्वातिदेशस्तु तदुत्तरं द्वितीयाविभक्तिलाभार्थमेव “न तु साक्षात् कर्मत्वं" धात्वर्थव्यापारजन्यफलाम्प्रयत्वेन मुख्यकर्मत्वमित्यर्थः ।

·सारमञ्जरी। [२] बोधः। क्वचित् षष्यास्तृतीयाप्रतिनिधित्वात् कृतिरथः, क्वचित् द्वितीयाप्रतिनिधित्वात् कर्म- त्वमर्थः। एवम् अधौती व्याकरणे, पठिती तन्वे इत्यादौ व्याकरणमधीतवान्, तन्वं पठितवान् इत्याद्यन्वयधीः। "तस्येन्-विषयस्य कर्मणि" इत्यनेन सप्तम्या द्वितीया प्रतिनिधित्वात् । एवं- (३५)"चर्मणि हौपिनं हन्ति, दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरम् । केशेषु चमरौं हन्ति,सौनि पुष्यलको हतः ॥" इत्यादी "निमित्तात् कर्मयोगे" इति निमित्त- सप्तमी, “निमित्तात्” उद्देश्यात्, तहाचकपदा क्वचित् षष्ठया इत्यादि ।-तथा च, चैत्रस्य पाक इत्यादौ कृत्प्रत्यय- योगे कर्तरि षष्ठोविधानात् टतीवार्थकृतः तादृशषष्ठीविभक्या बोध्यतया तादृशषष्ठयाः टतीयाविभतिकार्यकारित्वेन रतीयाप्रतिनिधित्वम् । एवं समुद्रस्य वन्ध इत्यादौ कात्प्रत्यययोगे कर्मणि षष्ठयाः कर्मत्वार्थकतया द्वितीयाप्रतिनिधित्वं बोध्यम् । तास्येन्-विषयस्येत्यादि ।-तथा च, "क्तयेन्-विषयस्य कर्मण्युपसङ्खयानम्" इति पाणिनिधतवार्तिक- सूत्रस्यायमर्थः,-"इन्-विषयस्य” इन्-प्रत्ययप्रकृतिभूतस्य "तस्य" क्लान्तस्य कर्मणि सप्तमी भवतीत्यर्थः । भावे क्त-प्रत्यये ततः “इष्टादिभ्यश्च" (५।२।८८ पा०) इति तद्धितसूत्रात् कर्तरि अर्थे इनि कृते गुणीभूततान्त- क्रियया सम्बध्यमाने कर्मणि व्याकरणे तन्ने च सप्तमीविधानेन सप्तम्या द्वितीयार्थकतया द्वितीयाप्रतिनिधित्वं बोध्यम् ॥३४॥ चर्मणौति ।-"निमित्तात् कर्मयोगे" इति वार्तिकसूत्रम् । तेन हि "चर्मणि" चर्मनिमित्तमित्यर्थावगमः। निमित्तमिह क्रियाकलं, यदि तु कारणमित्युचते तहिं जाधेन बद्धः इत्यादौ अतिप्रसङ्गः स्यात्। योग- श्रोह संयोगसमवायसम्बन्धान्यतररूपः, तन हौपिचर्मणोः गन्धम्गसौम्नीः ·[३०] सारमञ्जरी। दित्यर्थः । तथा च, निमित्तकर्मणोरवयवाववित्व- सम्बन्धश्चेत्तदा निमित्तवाचकपदात् सप्तमी, तेन चर्मोद्देश्यकं यहीपिकर्मकहननं तदनुकूलकृति- मानित्यन्वयः। एवमन्यत्रापि बोध्यम् ।"पुष्यलकः" गधष्टगः । “सीनि" अण्डकोष। (३६) सति सप्तम्याः सामानाधिकरण्यमर्थः । क्वचित् कालिक, कचित् दैशिकञ्च। यथा-गोषु दुधमानाखागतः, टुग्धाखागत: इत्यादौ समानकालौनत्वं भासते; तेन गोविषयकवतमानदोहनसमानकालौनवर्त- मानगमनानुकूलकतिमान, एवं गोविषयकातौत- লালজ্জালীলানীন- বালানিসা । अवयवावयविभावात् समवायः । हरदत्तस्तु- "पुष्यलकः” शङ्खः, “सौम्मि" सोमज्ञानार्थ, “हतः" निखात इत्याह । अमिंस्तु पक्षे-सीमपुष्यलकयोः संयोगः । "मुक्ताफलाय करिणं हरिणं पलाय” इत्यादौ "क्रियार्थोप- पक्ष्य" (२।३।१४) इत्यादि पाणिनिसूत्रेण वतुर्थों, मुक्ताफलमाहर्तुमित्यर्थ- विवक्षया,न तु मुक्ताफलं प्राप्तुमित्यर्थविवक्षया ; तथा हि, वाक्यपदीये- "वन्तःकर्मण्यपष्टम्भात् प्राप्तुमर्थं च सप्तमीम् । चतुर्थो बाधिकामाहुथुर्णिभागुरिवाग्भटाः ॥" इति मर्तृहरिणोक्तम् । अपप्रयोग एवायमिति बहवः । विधिरयं हेत्वर्थे टतीयायाः तादयंचतुर्थ्याश्च प्रतिषेधक इत्यवगन्तव्यम् ॥३५॥ सतीति ।-“यस्य च भावेन भावलक्षणम्" (२३।३७) इति पाणिनि- सूत्रेण विहिता सप्तमी सति सेप्तमी। इह खलु लमानदेश-कालाभ्यां परिच्छेदकत्वरूपलक्षणमर्थः, तेन गोषु दृह्यमानासु आगत इत्यादौ गो- दोहनक्रियाकालेनागमनकाबपरिछेदात् गवादः सप्तमी। गुणे सति ·सारमञ्जरी। [३१] इत्यन्वयः। दैशिनं यथा-द्रव्यं गुगाकर्मान्यत्वे सति सत्त्वादित्यादौ सत्तानिष्ठं गुणकर्मणोळंद- समानदेशत्वं भासते, तेन गुणकर्मप्रतियोगिको यो भेदः तस्य समानदेशा सत्तेति बोधः । द्रव्ये भेदसत्वयोईशिकसामानाधिकरण्यादिति । पियघातौ पुत्रो जनिता, एवं “गतो वनं वो भवितेति रामः' इत्यादौ पिटव्यं हतवानित्यर्थे पिटव्यघाती, जनिष्यतीत्यर्थे जनितेति कथं भविष्यदुत्पत्तिकपुबे पिटव्यकर्मकातीतहनन- कर्तृत्वसम्बन्धः ? असम्भवात् ; एवमन्यत्राप्य- सम्भव इति (३७) “धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः" (३।४।१ पा० ) सूत्रकरणम्। तस्यायमर्थः, धात्वर्थस्यावश्यकसम्बन्धे तद्धात्वर्थससभिव्याहृत- क्रियान्तरभिन्नकालौनप्रत्ययाः साधवः स्युः। बोधे तु यथोचितकालमादायैव विषयोभवति, तेन भविष्यदुत्पत्तिकपुबे यावश्यं पिटव्यकर्मक- द्रव्यत्वमस्तोत्यादौ तु गुणसत्ताया द्रव्यत्वसत्ताधिकरणदेशपरिच्छेदकत्वात् गुणवाचकात् सप्तमौति बोध्यम्। प्रसिद्धञ्च निर्घातदेशकालक्रियायाः अनि तदेशकालयोः परिच्छेदकत्वं, तस्याश्च कदाचित् स्वसमानकालेन कदाचिञ्च सपूर्वोत्तरकालाभ्याञ्च तधात्वम् । तेन दुग्धासु घोक्ष्यमाणासु गोष्वित्यादौ सिद्धि. ॥ ३६॥ तादृशशशां निरस्यति, धातुसम्बन्धे इत्यादिना।-धात्वर्थयोः विशेष्य- ·[३२] सारमारी। हनन भासते, तदेवायं प्रयोगः साधुः। तेना- तोतकालविहितप्रत्ययेनावश्यकत्वं भासते; तेन भविष्यदुत्पत्तिकपुत्रोऽवश्यं पिव्यं हनिष्यतीति बोधः। एवं परदिनोत्पत्तिप्रतियोगी रामोऽवश्यं वनं गमिष्यतोति बोधः । (३८) अथ कारक-विचारः । तत्र क्रियानिमित्तत्वं कारकत्वमिति वैया- विशेषणभावरूपसम्बन्धे वन काले ये प्रत्यया उक्तास्ततोऽन्यत्र कालेऽपि ते,स्यः, तिवायक्रियायाः प्राधान्यात् तदनुरोधेन गुणभूतक्रियावाचिन: प्रत्ययाः कालान्तरभानो भवन्तौति तत्सूत्र तात्पर्य्यम् ॥ ३७ ॥ अथेति । - "कारकत्वं"नाम क्रियाजनकशक्तिमत्त्वं, भाष्ये “करीति क्रियां निवर्तयति" इति व्युत्पत्तिदर्शनात्, “साधकं क्रियानिध्यादक कारक नम्” इति वार्तिकोक्तेश्च। क्रियायाञ्च शहरेवान्वयव्यतिरेक- सत्त्वात् कारक चम् इति मतान्तरम् । तदुक्तं हरिणा- "खाये समवेतानां तहदेवाश्रयान्तरे। क्रियाणामभिनिष्यत्तौ सामथ्र्य साधनं विदुः ॥ इति । शक्ति-शक्तिमतोरभेदाच द्रव्यं कारकमिति व्यवहारः इति बोध्यम् । एवञ्च क्रियाजनकत्वेन सर्वेषां कत्तत्वेऽपि स्वखावान्तरव्यापारविवक्षयैव करणत्वादिकमवगन्तव्यम् । अलोक्तं हरिणा- "निष्पत्तिमात्रे कर्तृत्वं सर्वत्रवास्ति कारके। व्यापार भेदायिक्षायां करणत्वादिसम्भवः ॥” इति । अत्रावान्तरभेद परिग्रहो यया-कर्तुः कारकान्तरप्रवर्तनव्यापारः। करणस्य क्रियाजनकाव्यवहितव्यापारः। कर्मणः क्रियाफलेनोद्देश्यत्व- अधिकरणस्य कर्तृकर्मव्यवहितक्रियाधारणव्यापारः । व्यापारः।

·सारमञ्जरी। [३३]] करणाः। तन्न ; (३६) मैवस्य तराडुलं पचतौ- त्यादौ सम्बन्धिनि मैवे कारकत्वापत्तिः, सम्प्र- दानादेरनुमतिप्रकाशनहारेव तण्डुलसम्पादन- हाराऽपि पाकनिमित्तत्वात् । विमत्यर्थद्वारा क्रियाऽन्वयित्वं कारकत्वमिति नैयायिकाः । अत एव नामार्थ-धात्वर्थयोर्भेदेन साक्षादन्वयस्था- व्युत्पन्नत्वात् । तहारीभूत-विमत्यर्थोपस्थिते- स्तन्वत्वं कल्पाम् । विभतिस्तु क्वचित् सुबा- त्मिका क्वचित् तिङात्मिका च इति शेषः । स्तोकं पचतीत्यादौ क्रियाविशेषणे अतिप्रसङ्ग- वारणाय विभक्त्यर्थबारीति तत्र हि द्वितीया साधुत्वार्था । सम्बन्धिन: क्रियानिमित्तत्वेऽपि न क्रियाऽन्वयित्वम्, अतो नातिव्याप्तिः । “गुरु-विप्न- तपखि-दुगतानां प्रतिकुर्वीत भिषक् खभेषजैः" इत्यादौ तु (४०) नामाध्याहार: कर्त्तव्योऽतो नातिव्याप्तिः। सम्प्रदानस्य प्रेरणानुमत्यादिव्यापारः। अपादानस्य अवधिभावोऽपगम- व्यापारः इति ॥ ३८॥ मैत्रस्येति। "क्रियाऽन्वयित्वं कारकत्वम्" इत्यायुक्तलक्षणात् तण्डुल- सम्बन्धिमैत्रपदस्य पचतौति क्रियया साक्षादन्वयाभावात् न कारकत्वमिति स्पष्टम् ॥३॥ नामाध्याहार इति।-रोगमित्यादि-नामाध्याहारः तेनरोगादिपदा- ·[३४] सारमञ्जरी। अय कर्तृलक्षणम्। क्रियाऽनुकूलकृतिमत्त्वं (४१) कर्तुत्वं, कर्तृपदस्य यत्नार्थकटजन्त-कृ-धातुव्युत्पन्नत्वात् । अतोऽन्यत्न अचेतनादौ कर्तृत्वं भातमिति . अथ क्रियालक्षणम् । धातोरर्थः (४२) क्रिया, सा च विधा, क्वचित् थेन.समं षष्ठयन्तस्यान्वयः, न तु प्रतिकुर्वीतेति क्रियया। वस्तुतः "कजा प्रतियने" (२३५३) इति पाणिनिसूत्रणं कः कर्मणि षष्ठी भवति ॥४०॥ कत्तू चमिति । - “कर्तृत्व” नाम धातृपात्तव्यापाराश्रयत्वम् :- "धातुनोक्त क्रिये नित्यं कारके कर्तृतष्यते ।" इति हर्युतः। स च विविधः, खतन्तः तत्ययोजकश्चेति भेदात् । तत्र "खाँ तन्त्र" नाम इतरव्यापारांनधोनव्यापारवत्त्वं कारकान्तर- प्रयोजकव्यापारवत्त्वं वा। अत्रोक्तं हरिणा- "प्रागन्य नः शक्तिलाभात् प्राग्भावापादनादपि । तदधौनप्रत्तित्वात् प्रवत्तानां निवर्तनात् ॥ अदृष्टत्वात् प्रतिनिधेः प्रविवेके च दर्शनात् । आगदप्युपकारित्वात् खातन्त्रो कर्तुरिष्यते ॥” इति । अस्थायमर्थः,- :-इतरव्यापारादावपि खव्यापारसत्त्वात् कारकान्तराणां खाधीनप्रवत्तिनिहत्त्योदर्शनात् दालादः कुठारादिवत् प्रतिनिध्यसम्भवात् कारकान्तराप्रयोगेऽपि खवाचकपदप्रयोगात्, साक्षाद्धातूपातफलजनकव्यापारवत्त्वाच्च कर्तुः खातन्त्रामिति। पाचयति इत्यादावपि प्रयोज्यस्य पाके स्वातन्त्रामत्येव, वेतनादिलाभरूपखार्थ- सिद्धये एव तस्य प्रवत्तेः ॥ ४१ ॥ क्रिया इति । एषा खलु "क्रिया" धातुवाचा फनव्यापारीभयरूपा तविशिष्टरूपा वा, “फलव्यापारयोर्धातुः" इत्यभिजनवचनात्। अन हरिणाऽप्युक्तं- खस्य ·सारमञ्जरी। [३५] कर्तृस्था, क्वचित् कर्मस्था च। तन गमि-पति- प्रभृतीनां कर्तृस्यैव क्रिया, (४३) तस्याः पञ्चविध- कर्मान्यतमरूपत्वात् । पचि-भिदिप्रभृतीनां कर्मस्थैव क्रिया, क्वचित् अधःसन्तापनादिरूप- त्वात्, कचित् अवयवविभागरूपत्वादिति सझेपः । अथ कर्मलक्षणम् । परसमवेत-क्रियाजन्यफलशालित्वं (४४) कर्मत्वम् । परसमवेतो यो धात्वर्थतज्जन्यं यत् फलं तहत्त्वमित्यर्थः। परसमवेतेति विशेषणात् ग्रामं गच्छति इत्यादौ संयोगरूपफलशालिवे- ऽपि कर्तरि नातिव्याप्तिः; अत एव फलावच्छिन्न- व्यापारबोधकत्वाद्धातोः सकर्मकत्वव्यवहारः। "व्यापारो भावना सेवोत्पादना सेव च क्रिया" इति । किञ्च- "यावत् सिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेन प्रतीयते। आश्रितक्रमरूपत्वात् सा क्रियेत्यभिधीयते " "सिद्ध" वर्तमानध्वंसप्रतियोगि, भूतकालमित्यर्थः, तद्भिन्नम् "असिद्ध" वर्तमानं भविष्यच्च इत्यर्थः। तेनापवत् पक्ष्यति पचतीत्यादौ सर्वत साध्यत्वेन असत्त्वरूपत्वेनाभिधीयमाना क्रियेति क्रियाशब्दस्य रूढिरनेन प्रदर्शिता इति भावः ॥ ४२ ॥ तस्था इत्यादि । -"तस्थाः" क्रियायाः, “पञ्चविधकर्मणाम्" उत्प- णापक्षेपणादिप्रकारभेदापनखरूपाणाम्, “अन्यतमरूपत्वात्" कर्म- 'विशेषखरूपत्वातकर्तृस्थत्वं, तद्भिन्नानां कर्मस्थत्वम् इत्युच्यते ॥ ४३ ॥ कर्मत्वमिति - "कसत्वं' क्रियाजन्यताधिकरणफलवत्त्वम्, अथवा , ·[३६] सारमारी। गच्छतोत्यादौ तूत्तरदेशसंयोगफलिका क्रिया गममं धात्वर्थः। गां ददाति इत्यत्र खखत्व- ध्वंसपूर्वकपरखत्वोत्पत्त्यवच्छिन्नत्यागो दानं धात्वर्थः ; तज्जन्यं फलं स्वखत्वध्वंसपूर्वकपर- कोयखत्वं, तच्छालित्वात् गोः कर्मत्वम् । तण्डुलं पचतीत्यादावधःसन्तापनजन्यविक्लित्तिः फलं, तच्छालित्वात्तण्डुलादेः कर्मत्वम् ; अत एव यत्र क्रिया कर्तृगता तत्र लक्षणं मुख्यं, यत्न कर्मगता क्रिया तत्र गौणम् । एवम् ओदनं पचतीत्यादावोदनपदेन तण्डुले लक्षणा,विक्लित्ति- फलयोगात्। तच्च कर्म (४५) विविधं-प्राप्यं, निर्वत्त्य, विकायचेति। यत्र कर्मणो धात्वर्थजन्य- कर्ता खनिष्ठव्यापारपयोज्यफलेन सम्बद्धमिष्यमाणं कर्मत्वमित्यर्थः ॥ ४४ ॥ त्रिविधमित्यादि।-अलीतां हरिणा- "निर्वयंञ्च विकार्यञ्च प्राप्यश्चेति विधा मतम् । तसिततमं कर्म चतुर्दाऽन्यत्तु कल्पितम् ॥ औदासीन्यन यत् प्राप्तं यच्च कर्तुरनौप्सितम् । संज्ञान्तरनाख्यातं यत् यच्चाप्यन्यपूर्वकम् ॥” 'इत्यादिना प्रकारभेदमभिधाय निवादीनां लक्षणमुदाहरति- "यदसज्जायते सहा जन्मना यत् प्रकाशते । प्रकतेस्तु विवक्षायां विकायं कैश्चिदन्यथा ॥ तनिर्वत्त्य विकायंच कर्म इंधा व्यवस्थितम् । प्रकृत्युच्छेदसम्भतं किञ्चित् काष्ठादिभस्मवत् । विञ्चिगुणान्तरोत्पत्त्या सुवर्णादिविकारवत् ॥

·सारमारौ। [३७] यथा गच्छति यत्र तु साध्यत्वेन लक्षणा, फलवत्त्वं तत् (४६) प्राप्यम् । पश्यति हन्तीत्यादयः । विषयत्वरूपकर्मत्ववत्त्वं तत् (४७) निर्वय॑म् । यथा-घटं करोति इत्यादयः । एवं घटं करोति इत्यादी सर्वत्र घटादिपद मृत्पिण्डादी साक्षात्कृत्यादिविषयत्वानुगेधात् ; एवं सिति देष्टि यजति इत्यादौनाम् । यत्र तु प्रकृत्युच्छेदजनितरूपान्तरवत्त्वं तत् (४८) विकाय॑म् । यथा-काष्ठं भस्म करोति, दुग्धं दधि करोति, तण्डुलानोदनं तण्डुलानोदनं पचति, सुवर्णं कुण्डलं अत्र भस्मादेः क्रियाकृतविशेषाणा सिद्धियत्र न गम्यते । दर्शनादनुमानाहा तत् प्राप्यमिति कथ्यते ॥” इति ॥ ४५ ॥ प्राप्यमिति ।-क्रियाकत-साधारण-धर्मप्रकारकप्रतीति-विषयताऽना- श्रयत्वे सति क्रियाजन्यफलवत्त्वेनोद्देश्यत्वं प्राप्यत्वम् । यथा--ग्राम गछतीत्यादौ ग्रामादिः, संयोगरूपफलस्य क्रियाऽधिकरणवत्तित्वेन साधा- रण्यात् असाधारणोत्पत्त्यादिफलस्य तनासत्त्वात् तथात्वम् इति ॥ ४६ ॥ निवमिति । प्रकृतिवाचकपदासमभिव्याहतपदोपस्थाप्यत्वे सति क्रियाजन्चीत्यतिफलवत्त्वं निर्वय॑त्वम्। उत्पत्तिश्च आद्यक्षणसम्बन्धरूपा प्रथमप्रकाशरूपा वा, “यदसत्-" इत्याद्युक्तः । "सतो वा विद्यमाना वा प्रतिः परिणामिनी। यस्ख नाघीयते तस्य निर्वय॑त्वं प्रचक्षते।" इत्युक्तो प्रतिवाचकेत्यादि । तथा हि, घटं करोतीत्यादौ घटः, पुत्त्रं प्रसूते इत्यादौ च पुत्त्रादिरिति ॥ ४७ ॥ विकार्यमिति ।-प्रतीयमानप्रहातिवितिभावत्वे सति क्रियानिर्वाह्य- करोति। - ·सारमञ्जरी। कर्मत्वं न काष्ठादः, भस्मादिषु काष्ठादिसम्बध्य- भिन्नत्वबोधनाय भस्मादिपदसमनियतविभति- मत्त्वं काष्ठादिः । तथा घ, काष्ठसम्बन्ध्यभिन्नमस्म- विषयक कृत्याश्रय इति शाब्दधीः। (४८) एव- मन्यत्रापि बोध्यम् । किन्तु अजां ग्रामं नयति इत्यादिबन्न हिकर्मकत्वम्, अनाभिन्नाबोधात् । यथा अजात्तिकमताऽनुकूला या ग्रामविषयिणी प्राप्तिस्तदनुकूलकृतिमान् इत्यन्वयधीः । एवं गां दोग्धि पयो गोपः इत्यादिबोधे गोसम्बन्धित्वं पयोनिष्ठं ज्ञेयम् । अजा ग्रामं नौयते पान्येन इत्यादौ पान्थवृत्तिकृतिजन्या या ग्रामविषयिणी प्राप्तिः तज्जन्यफलशालिन्यजत्यन्चथबुद्धिः । एवं १ विशिष्टासत्त्वोत्पत्तिरूपान्यतरफलवत्त्वं विकायंत्वम् । यथा-सुवणे कुण्डलं करोति इत्यादौ सुवर्णकुण्डलादिः, अल सुवर्णस्य पूर्वरूपासत्त्वरूपफल- वत्त्वात् कुण्डलस्योत्पत्तिरूपफलवत्त्वाच्च तथात्वम् । हयुक्तलक्षणे सुवर्णस्य किञ्चिगुणान्तराधानेन कुण्डलस्योत्पत्तिरित्यवधेयम्। एवं काष्ठं भस्म करोति इत्यादावपि काष्ठभस्मादः, तन च काष्ठस्य क्रियाजन्य- विशिष्टासत्त्वप्रयोजकनाशवत्त्वात् तथात्वमिति विवेकः। हर्युक्तलक्षणे हि काधमतत्युच्छेदेन भस्मोत्यत्तिः इत्यवगम्यते ॥ ४८ ॥ एवमित्यादि ।-"एवम्” उल्लवितयमीप्सिततमं कर्तुः क्रियाफले- नोद्दिष्टतमत्वात् । एतद्भिन्नं चतुओं कल्पितं, पारिभाषिकमित्यर्थः, तानि च उदासीन देण्याकथितान्यपूर्वकाणि । तत्र कर्तुरनुद्देश्यत्वे सति क्रियाजन्य- मालवृत्त्वमुदासीनत्वम् , यथा-ग्राम गछन् टण स्पृशति इत्यादी ·सारमारी। [२] दुच्यते गौः पयो गोपालकैन इत्यादौ गोपा- लकत्तिकृतिजन्य-दोहनजनित-फलशालि-पयो- निमित्ता गौरिति शाब्दधोः। एवं विविधकर्म- कारकमध्ये प्राप्यं कर्म मुख्यं, निर्वत्यै विकायंञ्च गौणमिति सझेपः। अथ करणलक्षणम् । (५०) तत्र “साधकतमं करयाम्” (११४४२ पा०)इति सूत्रम् । “साधकतमञ्च"कारकान्तरा- सहकृतत्वे सति फलहेतुलं, कारकान्तरव्यापार- मनुत्पाद्य फलहेतुत्वमित्यर्थः। फलं धात्वर्थता- ऽवच्छेदकम् । परशुना छिनत्ति वृक्षम् ; तौयायाः करणत्वमर्थः। एवं मनसा पाटलिपुत्रनगरं गच्छति इति । अथ धनेन कुलं, विद्यया यश: , टणादेख्दृश्यचाभावेऽपि क्रियाजन्यसंयोगवत्त्वात् तथात्वम् । विष्टसाधनत्वे सति क्रियाजन्यफलवत्त्वं उपचम् । यथा-अनं बुभुक्षमाणो विपं भुडते इयादौ विषाद.। अपरं पुनरकथितं कर्म, तथा हि, कारक- विशेषसंज्ञान्तरेणाविवक्षितत्वे सति कर्मोपकारकत्वम् अकथितत्वम् ; यथा-गां दोग्धि पयः इत्यादो गवादग्धोपयोगितया अविवचित- कारकान्तरसंक्षकत्वेन च तथात्वम् इत्यादि विवेकतोऽवगन्तव्यम् ॥ ४ ॥ तत्रेति। क्रियासिद्धौ यत् प्रकष्टोपकारकमन्तरङ्गं विवक्षितं तत् करणम्। यद्व्यापारानन्तरं फलनिप्पत्तिस्तत् प्रकृष्ट, सूत्रे तमप-प्रत्यये, नाव्यवहितव्यापारवत्त्वरूपप्रकर्षाववोधनात् । यथोक्तं हरिणा- ·सारमञ्जरी। इत्यादी तृतीयाया हेतुत्वमर्थः, क्रियाऽन्वयित्वा- भावात् । एवं धूमात् वह्निः, कृतकत्वादनित्यः इत्यादौ पञ्चम्यों हेतुता, धूमपदे धूमनाने, वडिपदे च वन्निज्ञान लक्षणा। अथ सम्प्रदानलक्षणम् । "कर्मणा यमभिप्रेति तत् सम्प्रदानम्"(१।४।३२ पा०)इति सूत्रम्। अस्यार्थः,-करणीभूतकर्मजन्य- फलभागित्वेनोद्देश्यत्वं (५१) सम्प्रदानत्वमित्यर्थः । दा-धातोः स्वखत्वध्वंसपूर्वकपरखत्वोत्पत्त्यवच्छिन्न- त्यागः, अथवा उद्देश्यगतखामित्वसम्पादकल्यागो- ऽर्थः : तेन विप्राय गां ददाति इत्यत्र विप्रोद्देश्यक "क्रियाया. परिनिष्यत्तिर्वव्यापारादनन्तरम् । विवक्ष्यते यदा यत्र करणं तत्तदा स्मृतम् ॥" इत्यत्र विवक्ष्यते इत्यनेन कारकान्तराणामपि करणत्वमिति सूचितम् । तदपि उक्तं हरिणा- "वस्तुतस्तदनिर्देश्यं न हि वस्तु व्यवस्थितम् । स्थाल्या पयत इत्येषः प्रयोगो दृश्यते यतः ॥" इत्यत्र वस्तु करणपदार्थः इति ॥ ५० ॥ सम्प्रदानत्वमिति ।-"सम्प्रदानत्वं" क्रियाजन्यफलभागित्वेनोहेश्य- त्वम् इत्यर्थः। तच्च विविधम्, अनिराकर्तृ प्रेरकमनुमन्तु चेति। यथोक्तं हरिणा- “अनिराकरणात् कर्तुः त्यागाङ्गकर्मणेप्सितम् । प्रेरणानुमतिभ्याञ्च लभते सम्प्रदानताम् ॥" इत्युक्तदानप्रयोजकव्यापारनयभेदात् । तलायं देवतादि, यथा- ·सारसबरी। [४] यत् गोवृत्तिखत्वं, गोनिरूपितखामित्वं वा, तज्जनको यः त्यागस्तदनुकूलकृतिमानित्यन्वयधीः। नारदाय रोचते कलहः इत्यत्र चतुर्थाः सम्बन्धि- त्वमयः। तत्र सूच"कच्यर्थानां प्रीयमाण:"(१।४।३३ पा०) इति। तथा च, नारदसम्बधिनी या रुचि- स्तविषयकलह इति शाब्दधीः । नृपाय श्लाघते वन्दी इत्यत्र चतुर्थाः विषयत्वमर्थः। तत्न सूत्रं "श्लाघ- झुङ्-स्था-शपांजीसामानः"(१।४।३४पा०)इति । "ज्ञीशामान: आत्मज्ञापनेच्छाविषयीभूतः ; तथा च, पाय श्लाघते वन्दी इत्यत्र नृपविषयकात्म- ज्ञापनेच्छावत्-वन्दोकथनाथय इति धौः। एवं विप्राय शतं धारयते शूद्रः इत्यत्र चतुर्थ्यर्थः सम्बन्धित्वम् । “धारसत्तमण:'(१।४।३५पा०)इति सूत्रम् । तथा च, विप्रसम्बन्धिशतसयाविशिष्ट- द्रव्यकर्मक-ऋणग्रहणाश्रयः शूद्र इति बोधः । देवदत्ताय जुध्यति इत्यत्र चतुर्थ्याः कार्यत्वमर्थः । तत्र "क्रुधद्रुहेाऽसूयार्थानां यं प्रति कोपः” (१।४।३७ पा०) इति सूत्रम् । तथा च, देवदत्त- कर्मक-क्रोधाश्रय दूति बोधः । "क्रोधश्च" . नारायणाय तुलसौं ददाति इत्यत्र कत्तुंरनिराकरणेन प्रवृत्त्य- प्रतिबन्धात्। द्वितीयं याचकादि, यथा-ब्राह्मणाय गां ददाति,

·F४२]]
सारमञ्जवी
.
A
वेषः।
परविषयकासूयाजनकव्यापारः ।
"असूया”
पुयाय
साहयति इत्यत्र
चतुर्थ्या
ईसितकर्मत्वमर्थः अत्र “स्यहरोशितम्"
(१।४।३६ पा.) इति सूवम्। तथा च, पुष्प-
विषयकस्महाश्रय इति बोधः ।
अथ अपादानलक्षगाम् ।
(५२) "ध्रुवमपायेऽपादानम्” (११४।२४पा.)
इति सूत्रम् “अपाये" विभागविषये यत् "ध्रुवं"
विभागजनकक्रियाशून्यं तत् अपादानकारक
भवतीत्यर्थकम् । (५३)"परकीयक्रियाजन्यविभागा-
शयत्वम् अपादानत्वम्" इति नैयायिकलक्षणम् ।
तदपादानं विविध, (५४) चलमचलञ्चेति । यथा
देहि देहोत्यादिना कर्तः प्रेरणात्। टतौयन्तु गुर्वादि, यथा-गुरवे
सर्वखं ददाति, प्रार्थनाव्यतिरेकेरा तुमतिमात्रेण प्रेरणादिति ॥ ३१ ॥
ध्रुवमित्यादि।-प्रकृतधात्वर्थानाश्रयत्वे सति तज्जन्यविभागाश्रयः
ध्रुवं, तच्चात् अवधिरिति। “अपायः” विश्लेषः, विभागः, सम्बन्धध्वंस
इति यावत् ॥ ३२॥
परकीयेति ।-विभागजनक तरिक्रयाडनाश्रयत्वे सति तरिक्रयाजन्य-
विभागाश्रयत्वम् अपादानत्वमिति वा ॥ ५३ ॥
चलमिति ।-तत्रोक्त हरिणा-
"अपाये यदुदासीनं चलं वा यदि वाऽचलम् ।
ध्रुवरेव तदावार अपादानमितौष्यते ॥"
अन "उदासौनम्" अवधिः। “आवेशात्" ईषत्प्रवेशात् इति ॥ ५४॥

·सारमञ्जरी।
[४३]]
B
(५५)वक्षात् पत्रं पतति इत्यत्र वृक्षरूपमपादानम-
चलम् । धावतोऽश्वात् पतितोऽश्ववारः इत्यत्राव-
रूपापादानं चलम् । अव पञ्चम्या अपादानत्वमर्थः,
"अपादानत्वम्"अवधित्वम् ; वेन वृक्षावधिकाधः-
संयोगानुकूला या क्रिया तहत् पत्रमिति शाब्दधौः।
एवम् अश्वावधिकाधःसंयोगानुकूला या क्रिया
तहानववार इति। ननु अत्र कथमश्वस्यापादा-
नत्वम् ? पुरुषाश्वयोविभागं प्रति अखक्रियाया
हेतुत्वादिति चेत्, न, अश्वक्रिया नोभययो-
विभागहेतुः, किन्तु विभागजनकीभूतपुरुष-
क्रियां प्रति अपवक्रियायाः हेतुत्वात् । हिमवतो
गङ्गा प्रभवति इति, “बल्लौकाग्रात् प्रभवति
धनु:खण्डमाखण्डलस्य" इत्यब पञ्चम्या अव-
च्छेदकत्वमर्थः। तत्र “भुवः प्रभवः'" ( ११४।३१
पा०) इति सूत्रम् । “प्रभवः"आद्यप्रकाशः; तेन
हिमवदवच्छिन्नाद्यप्रकाशोत्पत्तिमती गङ्गा । एव-
मन्यत्रापि बोध्यम् । सामग्रीतः फलं जायते
इत्यादौ पञ्चम्यर्थों हेतुता। तत्र “जनिकर्तुः
प्रकृतिः"(१।४।३०पा०) इति सूत्रम् । “प्रकृतिः'
वृक्षादिति। अत्र
काकादिभिरानौतपत्रस्य अन्यहक्षात् पतने
तदृक्षस्यावयवत्वाभावात् पञ्चनी। अवयवावयविभावे तु सम्बन्धविवक्षायां
अरव ॥ ५५॥

·[४४] सारमञ्जरी। फलोन्मुखौभूत: कारणकलापः,तेन सामग्रीहेतुका या उत्पत्तिस्तप्रतियोगि फलमिति शाब्दधौः । अध्ययनात् पराजयते चैत्रः इत्यादौ पञ्चम्यों विषयता, तब “पराजेरसोढ़ः"(१।४।२६पा०) इति सूत्रम् । परा-पूर्वक-जिधातु-योगे असोढ़ः अपा- दानम् । असोढ़त्वम्" असाध्यत्वम् । “पराजयः" निवृत्तिः। तेनाध्ययनविषयक-निवृत्तिमांश्चैत्र इति शाब्दधौः। शत्रून् पराजयते इत्यन"पराजयः"परि- भवः । शत्रुस्तु परावविषय एवातो न पञ्चमी। कूपादकं वारयति इत्यत्र पञ्चव्यर्थः शिवल- मवधित्वम् । तब “वारणार्थानामीसितम्" (१।४।२७ पा०)इति सूत्रम् । कूपोऽपि पुरो गम्य- देशवेनेसितो अवत्येव, तेन कूपावधिक यन्नि- बारणं तदनुकूलकृतिमानित्यच्चयधीः । कूपख्य न ध्रुवत्वम्, अन्ध-कूपयोः संयोगविरहात् । "अन्धवं" गोलकामाववत्त्वे सति चक्षुःशून्योमय- गोलक-तत्मामान्यामावाल्यबरवत्त्वम् । “काणत्वं" चक्षुर्युक्तकगोलकमात्रवत्त्वम्। चौरात् बिभेति, व्याघ्रात् बिभेति, दस्युम्यो रक्षति इत्यादी पञ्चव्यर्थों हेतुता। तत्र “भौवार्थानां अवहेतुः" (१।४।२४पा०)इति सूबम् । भयार्थक-त्राणार्थक- - अल ·सारमन्नी। [8] छावः उपाध्याया- धातुयोगे यो हेतुस्तत् अपादानं भवतीत्यर्थः । अब हेतोयंदपादानत्वं विहितं तत् तृतीया- निवारणार्थमेव । उपाध्यायादन्तर्धत्ते इत्यत्रापि पञ्चल्या हेतुत्वं तृतीयावारणार्थमेव । तत्र सूत्रम् “अन्तौँ येनादर्शनमिच्छति'(१।४।२८ पा०)इति । “अन्तःि" आत्मसङ्गोपनम् ; तथा च, उपाध्यायहेतुकं यदात्मसङ्गोपनं तविषयिणो या इच्छा तदाश्रयछात्र इति बोधः । दधीते इत्यत्र पञ्चम्यर्थों हेतुता। तब सूत्रम् "आख्यातोपयोगे” (१।४।२६पा०) इति । अदा- पादानत्वविधानं तौयावारणार्थम् ।“आख्याता" वत्ता। नियमात् वाक्यग्रहणे त्राख्याताऽपादानं भवति, तथा च, उपाध्यायहेतुकं यनियम- पूर्वकग्रहणं तदनुकूलकृतिमानिति धोः अथाधिकरणलक्षगाम् । सत्र पाणिनि सूत्रम् “आधारोऽधिकरमाम्" (१।४ ४५पा०), "आधारः" अवाश्रयः । “कर्तृकर्मा- न्यतरहारा क्रियाश्रयले सति तरिक्रयोपकारक- त्वम् (५६) अधिकरणत्वम्” इति नैयायिकाः । अधिकरणचसिति ।-आध्रियन्ते क्रियाः यस्मिन्निति “आधार."वात्तू- कर्मव्यवहितक्रियाप्रय इति स्पष्टं, स एवाधिकरणम् । अत्रोक्तं हरिणा- ·fero सरिमञ्जरी। गहस्य तु अब "उपकारकत्वं" निष्पादकत्वम् ; तेन पौठे स्थित्वा गृहे स्थाल्यामोदनं पचति इत्यत्र सप्तम्यर्थोऽधिकरगत्वम् । अत्र कर्तृप्रभृती- नामतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । पाकक्रियाश्रयत्वं, तदुपकारकत्वञ्च कर्तुद्वारा, स्थाल्याश्च ओदनरूपकर्महारा क्रियाश्रयत्वं, तदुपकारकत्वञ्चति बोध्यम् । पौठस्य ঘিনিম্বিয়া ৰ লি:। तु । अथ समासवादः। (५७) तत्र समासत्वमखराडोपाधिविशेषः, तच्च "कर्तृकर्मव्यवहितामसाक्षात् धारयत् क्रियाम् । उपकुर्वत् क्रियासिद्धौ शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतम् ॥” इति । चतुर्विध-“सामीप्याश्लेषविषयप्प्यावारश्चतुर्विधः” इति भेदकसम्बन्धचातुर्विध्यात्। तत्र सामीप्यसम्बन्धन प्रथनोदाहरणं-वने नदी आस्ते इत्यादी वनादिः सामीप्यसम्बन्धेनाधारः। द्वितीयम् एकदेश- सम्बन्धेन यथा-कटे आते इत्यादौ कटादिः आश्लेषाधिकरणम् । टतीयं विषयतासम्बन्धेन यथा-मोक्षे इच्छाऽस्ति इत्यादौ मोक्षादिः विषयाधार.। व्याप्तिसम्बन्धेन चतुर्थं यथा-तैल तिलेपु इत्यादौ तिलादि- याप्याधार इति ॥ ५६ ॥ तवेति ।-"समासत्वं" नाम शक्तिसम्बन्धेन समासपदत्वम् एकार्थों- भावापनशक्तिसमुदायत्वं वा, समस्यते संश्लेप्यते एकार्थों क्रियते असौ इति व्युत्पत्तेः । धादिपदानामेवापदतासम्पादकपदसाधुतार्थकाखाडोपाधि- विशिष्टत्वं समासत्दम् इति फलितार्थः । स च समासः षड्डिधः । तथा हि- -

·सारमञ्जरौ।
Lev]]
न तु कर्मधारयादिषड़न्यतमत्वम्, (५८) आत्मा-
श्रयत्वात्। नैयायिकमते तु "समास (५८) न
"सुपा सुपा तिडा नामा धातुनाऽथ तिडां तिङा।
झुबन्तेनेति विज्ञेयः समासः पड्धिी वधैः ॥” इति ।
तन क्रमेणोटाहरण । सुपां सपति इयमपि पदं सुबन्तं, यथा--
राजपुरुषः इति । सुपां तिडेति पूर्वपदं सुबन्तम्, उत्तरं तिङन्तं, वघा-
पर्यभूषयत् इत्यादि, “गतिमतोदात्तवता तिडाऽपि समास." इति
वार्तिकोक्त. । सुपा नाति पूर्वपदं सवन्तमुत्तरं नाम, यथा-शुम्भकारः
इत्यादि, “उपपदमति" इत्युक्तविधानात् समासः, “गतिकारकोप-
पदानां कनि. समासवचनं प्राय सबुत्पत्तेः” इति परिभाषया सुवुत्पत्तेः
प्रागेव नाना समास: सिद्धः, अन्यथा चर्मकदित्यादी नलोपानुपपत्तेः ।
सुनां धातुति उत्तरपदं धातुमात्रं न तिङन्तं, यथा-कटरित्यादि ,
"
क्विचिनच्छयायतस्तुकटपूजुम्रीणां दोघीऽसम्प्रसारणञ्च” इति वार्त्तिकात्
समासः । तिडांतिका, यथा-पिवत-खादता-पचत-इज्जता इत्यादिः,
"आख्यातमाख्यातेन क्रियासातत्ये” इति मयूरव्यंसकाद्यन्तर्गणीयसूत्रात् ।
तिडां सुबन्तेन, यथा-जहिस्तखः, "जहिकर्मणा वहुलमाभौषणे
करिञ्चाभिदधाति" इति मयूरव्यंसकाद्यन्तगंणीयविधानात् समासः ।
अयं पडिधः समासविभाग, इति ॥ ७ ॥
आमेति।-खस्य सापेक्षितत्वेऽनिष्टप्रसङ्गः प्रामाश्रयः। स खलु
उत्पत्तिस्थितिज्ञप्तिमिस्त्रिधा। तथा हि, यदोदं समासत्वं समासत्वजन्यं
स्यात् तदेतत् समासत्वानधिकरणक्षणोत्तरवर्ति न स्यात् । यदीदं समास-
त्वम् एतत्समासत्ववृत्ति स्यात् तदेतत् समासत्वव्याप्य न स्यात, यदौर्ट
समासत्वं समासत्वज्ञानाभिन्नं स्यात् (ज्ञानसामग्रीभिन्नं स्यात् ) तर्हि
एतत् समासत्वमिन्नं यात्। एतदवयवः आत्माश्रयः । अतः कर्मधारवादी-
नामन्यतमेऽसन्भावनेति बोध्यम् ॥ ५८ ॥
नेति ।-नेयायिका. वाक्ये शक्तिलक्षणे न खौकुर्वन्ति, तन्मते पढे
एन शक्तिलक्षणा च ॥ ॥

·[८] सारमारी। शतिनं वा लक्षगा, वाक्यत्वात्" । शक्ति- लक्षणान्यतरसम्बन्धस्तु पदनिष्ठ एव, तदर्थाव- गतिस्तु क्वचित् पूर्वपदे क्वचिदुत्तरपदे क्वचिदुभय- पदे वा लक्षणयेति । समासकरणञ्च पदसंस्कारार्थ- मेवेति जेयम्। किन्तु व्यासकालीनतत्तवाक्यार्थ- बोधानुकूलतत्तत्पदार्थोपस्थितिः स्मृप्तशक्तिक- तत्तत्यदसमूहस्यैव शक्तिलक्षणान्यतरसम्बन्धन समासकालेऽपि तज्जातीयशक्यार्थबोधानुकूल- पदार्थोपस्थितिहेतुत्वं कल्याने लाघवात् । न तु वाक्यस्य पदत्वं, तत्वदस्यातिरिक्ताऽपि शक्तिः कल्या गौरवात्। ननु नित्यसमासस्थल पन्जादि- पदे का गतिः ? तत्र व्यासाभावेन क्लृप्तशक्तिक- पदाभावादिति चेत्, न; तवागत्या उसययोः समाधानसाच्यात् ; तथा हि,समुदायशक्त्यनुरोधात् समुदायस्य पदत्वम्, अस्यावयवशत्यनुरोधन पदैकदेशस्यापि पदत्वं भवद्भिः कल्पनीयम् । समानयोः यत्रोभययोः समो दोषः परिहारोऽपि तत्सम इति प्रवादोऽपि साधुरिति । अथ कर्मधारयलक्षणम्। (६०) द्विगुभिन्नत्वे सति समानविभक्तिमत्- विभिन्नत्वे इत्यादि । विगविषयपरिहरिण समानाविकरणपद

·सारमञ्जरौ।
[Bej
স্বন
पदप्रकृतिकत्वे सति अभेदबोधकत्वं कर्मधारय-
त्वम् । तेन नौलोत्पलमित्यत्र नौलपदेन नौल-
गुणविशिष्टं वस्तु, उत्पलपदेन उत्पलसामान्य-
मुपस्थाप्यते, अभेदाख्यसंसर्गहारा नौलाभिन्नमुत्-
पलमिति शाब्दधौः। नामार्थयोरभेदान्वयवोधं
प्रति विरुद्धविभक्तिराहित्यस्य कारणत्वम् । एवं
कर्मधारये न वा शतिन वा लक्षणा।
एव (६१) निषादस्थपतिं याजयेत् इत्यत्र न
षष्ठीतत्पुरुषः, न वा बहुव्रीहिः, पूर्वपदे परपदे
वा लक्षणापत्तेः। तथा चात कर्मधारयसमासा-
निषादाभिन्नस्थपतियाजनमिति बोधः। न च
निषादस्य सङ्करजातिविशेषत्वात् वेदानधिकारात्
याजनासम्भव इति वाच्यम्, अपूर्वविद्याप्रयुक्तोस्तत्र
कल्यात्वात् । विद्याप्रयुतिस्तु निषिद्धकर्मकमन्त्र-
पाठ इति।
--
घटिततत्पुरुष. कर्मधारयः, “तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारय."
(११३४२ पा०) इति सूत्रात् । तत्राप्यपवादविधेर्बलवत्त्वात् “विशेषणं
विशेष्येण" (२१११५७ पा०) इति विधिर्बलौयान्। एवं किल कर्मधारयः ।
सुतरां तत्र समानविभक्तिमत्पदवादम्बकत्वम् अभेदबोधकत्वञ्चेति । उत्तर
पदप्रधानोश्य समासः ॥६॥
निषादेत्यादि । तत्पुरुषे पूर्वपदे बहुव्रौहौ तूत्तरपदे लक्षणया अर्थ-
प्रतीतिः । इह च लक्षणामन्तरेणैव शक्यार्थेन तात्पर्योपपत्तौ लक्षणाकल्प-
ननाप्यलमिति ॥ ६॥

·सारसञ्जरी।
अथ तत्पुरुषलक्षणम् ।
असमानविभक्तिमव्यतिपदप्रकृतिकले सति
अभेदबोधकपदत्वं (६२) तत्पुरुषत्वम् । राजपुरूष
इत्यत्र पूर्वपटे लक्षणया राज-सम्बन्धित्वमवगम्यते,
तेन राजसम्बन्ध मिल्नः पुरुष इत्यर्थः । नामार्थ-
हयाभदबोधं प्रति विरुद्ध विभक्तरमावस्य तन्त्र-
त्वात् ;
अन्यथा घुरुषपदार्थे राजपदार्थस्य
साक्षादन्वयो न स्यात्, निपातातिरिक्षानामार्थयो-
.देन साक्षादन्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् ;
तादृशबोधं प्रति हारीभूतविभक्तिरपक्षणीयेति
बोध्यम्। न च राजगुरुष इत्यत्र पुरुषपद राज-
सम्बन्धिनि लक्षणा, राजपदन्तु तात्यव्यग्राहक-
मिति कथं वाच्यम् ? "उत्तरपदार्थप्रधान-
तत्पुरुषः" इति व्युत्पत्तेविरोधात, पूर्वपदस्य च
निरर्थकत्वात्।
अत एव चन्द्र व मुखम् सूत्यत्र पूवार्था-
न्वयबोधे चन्द्रमदोलषष्ठी नापेक्षते, प्रथजा च
तथा च,
तत्पुरुषत्वमिति। "तत्पुरुषत्व" प्राधान्येनोत्तरपदार्थबोधकत्वञ्चेति ।
इह खलु पूर्वपदस्य लक्षणया उत्तरपदार्थावगमलसीकर्यस् । अर्द्धकायाद-
स्यात्वाभावेऽपि "आई नपुंसकम् (१।२ पा०) इत्यादिविशपविधानेन
तमकरणविहितत्वादेव तत्पुरुषत्वम् ॥ ६२ ॥

·सारमारो। [३१] साधुत्वार्था । न च दधि पश्यति इतिवत् लुप्तविभतोरनुसम्बानेन तादृशबोधः सुलभ इति वाच्च, तदनभित्तस्य तादृशबोधानुदयापत्तेः । राजः पुरुष बूत्यत्र राजपदोत्तरषष्या रान- सम्बन्धस्य पुरुषपदेन च पुरुषस्थाश्रयत्वसंसर्गेणोप- स्थिति: राजसम्बन्ध्याश्रयः पुरुष इति शाब्दधीः । अथ दिगुलक्षणम् । समानविभक्तिमत्पदप्रकृतिकवे सति अभेद- बोधकसङ्ख्यापूर्वपदत्वं (६३) द्विगुत्वम् । पञ्च- पुलौत्यादौ पञ्चानां पुलानां समाहार इति व्युत्पत्ते: पुलपञ्चकस्य समाहार वृति बोधः । समाहारोऽपेक्षाबुझिविषयत्वं, तेन पुलपदेन लत- ण्या पञ्चपुलसमाहारी , बोध्यते पञ्चपदच्च तात्पर्य्यग्राहकमिति बोधः । अथ बहुव्रीहिलक्षणम् । न-तत्पुरुषभिनवे सति उत्तरपदलाक्ष- गिकपदवत्त्वं (६४) बहुनौहित्वम्। चित्रगु- हिगुवमिति ।-"हिगुत्वं" संज्ञाऽनवबोधकसङ्घयापूर्वकसमानाधि- करणपदघटिततत्पुरुषत्व द्विगुत्वमिति । “दिकसहा संज्ञायाम्" (२२११५. पा० ) इति सूत्रेण विहितपञ्चानादिकर्मधारयादिषु अतिप्रसङ्गवारणाय संज्ञाऽनवबोधति। “सङ्खयापूर्वी हिगुः" (२।१।५२ पा०) इति सूत्रात् सङ्खयापूर्वकेति । 'विमूर्खादौ तथात्ववारणाय तत्पुरुषेति ॥ ६३ ॥ बहुव्रीहित्वमिति ।-"बहुव्रीहित्वं समस्यमानपदातिरिक्तपदार्थ- ·[२] सारमञ्जरी। न्वयः रित्यत्र गो-पदं गो-खामिनि लाक्षणिकं, चित्र- पदञ्च चिवरूपविशिष्टगवि लाक्षणिकम्। तत्र चित्र-पदार्थस्य अपरपदाथै कदेश गवि अभेदा- तेन चिनाभिन्न-गो-खामीति वाक्यार्थ- बोधः। अथवा गो-पदं गो-स्वामिनि लाक्षणिक, चिन-पदञ्च तात्पर्यग्राहकमिति बोधः । तेन "पदार्थ: पदार्थेनान्वेति, न तु पदार्थै कदेशे" इति व्युत्पत्तेर्न अङ्गः। ननु चिनगुरित्यादौ विनिगमना- विरहेण (एकतरपक्षसम्पातिनी युतिः विनि- गमना तदभावन इत्यर्थः ) उभयपदे च लक्षणा कथं नोच्यते ? इति चेन्न, शक्तपदसमभिव्याहारं विना लाक्षणिकपदस्यानुभविकत्वाभावात् । न च पूर्वपदे एव लक्षणेति वाच्यम्, उत्तरपदार्थस्य लाक्षणिकऽर्थे साक्षादन्वयाभावात् । न च - बोधकत्वञ्चेति। स च विविधः,-तगुणसंविज्ञानः अतगुणसंविज्ञानश्च । समुदायोपस्थाप्ये गुणीभूतस्यापि पदार्थस्य समुदायान्विते अन्वयबोधकः तहुणबहुव्रीहिः, यथा-लम्बकर्णमानय इत्यादौ कर्णस्याप्यानयने- ऽन्वयः, तहिना धर्मिणोऽम्यानयनासम्भवात्, सम्भवे वा तशिध्ये- नैवानयनान्वयात् तस्यानयनेऽन्वयः । तद्भिन्नः अतगुणःतथा हि- दृष्टसमुद्रमानय इत्यादौ समुद्रस्यानयनानन्वयात् तथात्वमिति। किञ्च, समानाधिकरणपदघटितः व्यधिकरणपदघटितश्चेति पुनहि विधः। तत्र समानाधिकरणबहुव्रीहियथा-नीलाम्बरादिः । व्यधिकरणसमासे तु दण्डपाणिः इत्यादिः ॥ ६४ ॥ - ·सारमारो। समासोत्तरपदं तात्ययग्राहकमिति वाच्चं, पूर्वपदस्य गवोपस्थापकत्वाभावात्। नञ्-तत्- पुरुषस्थले तु अब्राहाण इत्यत्र ब्राह्मणपदस्य ब्राह्मगसदृशे लक्षणा, नब्ल्-पदन्तु तात्पर्य- ग्राहकमतो नञ्-तत्पुरुषभिन्नत्वे सति इति विशेषणमिति । अथ इन्द्वलक्षगाम् । पदजन्यप्रतिपत्तिविषयभेदवोधकत्वे सति समानविभक्तिीमत्यदप्रकृतिकात्वं (६५) इन्द्वत्वम् । स च हन्दूश्चार्थे, च-कारार्थी भेदः । तत्र कि पदार्थभेदे किं-बा पदार्थताऽवच्छेदकमेदे शक्तिः ? तत्र नाद्यः ; “प्रमाणप्रमेय” इत्यादि गौतम- कृतन्यायादासूने, “अप्येकदन्तहेरब" इत्यादि- पाये, नौलघटयोरसेद इत्यत्र च पदार्थाभेद- सखेऽपि छन्दस्य दर्शनात् । नान्त्यः ; घटा इति स्वरूपैकशेष इन्द्रापवादको व्यभिचारात् । मस्य इन्द्वापबादकत्वम् ? तस्य उत्मीयवाद- भावयोः । समानविषयमालेन नियन्त्रितत्वात् । न च घटा दलब खसपैकशेष किं मानम् ? कथ- - - .. . इन्दवनिति ।-"इन्दत्व" प्राधान्येन सर्वपदावोधकात्वच्च । प्राधान्य- चाल खबटवापदार्या विशेषणतानापजन्दन् । वैन परसरं विशेषत्वर-

·[५४]
सारमारी।
इति वाच्यम् ; “सकृदुचरित: शब्दः सकदर्थं
गमयति" इत्यादिव्युत्पत्त्या विचतुरादिघटोप-
स्थापकत्वाभावात् । न च घटपदात् घटत्वसामान्य-'.
लक्षणाप्रत्यासत्या घटयानोपस्थिती तात्पर्य-
वशात् त्रिचतुरादिघटोपस्थितिः किन्नेनेति
वाच्यम् ; हरय इत्यव तस्यावश्यक कल्पनात् । न
हि अन हरित्वमनेकमस्ति, घटा इति सर्ववादि-
सिद्धैकशेषलोपप्रसङ्गाच्च। अत एवात्र वदन्ति,
वचित् पदार्थभेदे, क्वचित् पदार्थताऽवच्छेदकभेदे
च इन्द्रस्य दर्शनात् उभयभेदेऽपि शक्तिः ।
चाननुगमो जातः, पदजन्यप्रतिपत्तिविषयत्वे-
नैवोभयानुगमात्। तथा चात्न य देनैव इन्द्रः
तत्रैव हित्व-बहुत्वान्वयः, अनयोर्जेदसापिक्षलात् ।
न चैकपद बन्दापत्तिरिति वाच्यम् ; "लुपसुपा"
इति समासाधिकारसामान्याभावात् ।
विविधः, इतरतरः, समाहारश्च । इतरतरस्थले,
साहित्यं विशेष्यत्वेन आसते, ससाहार तु
विशेषगलन इति विशेषः। “साहित्यञ्च"एक-
क्रियाऽन्वयित्वम् । तत् यथा धव-खदिर-पलाशां-
भावेऽपि नासम्भवः। स च हन्दः विविधः, इतरेतरः समाहारश्चेति भेदात्।
अग्रहीतविशपवित्वादिसलाविशिष्टनानार्यबोधकालम् इतरेतरत्वम् ।
नानाधवत्तितादृशसमावोधवात्वं समाहारत्वमिति ॥ ६ ॥

·सारमारो। [५] छिनत्ति इत्यत्र धव-खदिर-पलाश-प्रतियोगिक यत् साहिल्यं, तल्लिरूपितं यदवयवविभागरूपफलं, तज्जनिका या छिदाक्रिया, तदनुकूलकतिमान् चैत्र इति शाब्दबोधः । निरूपित्तत्वमत्र सामा- नाधिकरण्यम्। धव-खदिर-पलाशांछिधीत्यत्र साहित्याश्रयीभूतं यद्धवादि, तदृत्ति यत् फलं; तज्जनिका या छिदाक्रिया, तदनुकूलकृतिमान् त्वम् इति बोधः । अथवा इतरेतरस्थले बिल्व- बहुत्वप्रकारकपदार्थोपस्थितिसानं, समाहारी तु प्रत्येकपदार्थानुगतमेकत्वं आसते, न तु उभय- साहित्यसेकक्रियाऽन्वयित्वरूपं भासते। न च साहित्यं “सहभावविवक्षायां वृत्तिः इन्ट्रैक- शेषयोः" इति व्युत्पत्तेः का गतिः ? इति वाच्यम् ; तत्रापेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वरूपसाहि- लावगतिवादिति। अथ अव्ययीभावलक्षणम् । समासग्रस्तत्वे सति नानाविरक्तिषु एक- रूपतावत्पदत्वम् (६६) अव्ययौलावत्वम् । - - अन्न अव्ययीभावत्वमिति ।-"अव्ययीभावत्व” प्रधानतः पूर्वपदार्थबोधक- त्वच। तत्र पूर्वपदनव्यवं, परपदमनव्ययं, तवशेन समुदायोऽव्ययानव्ययः अव्ययीभवति इत्यव्ययीभावः। तिक्षाप्रभृतीनान्तु तत्प्रकरा- ·सारमञ्जरी। पूर्वपदार्थस्यैव प्राधान्यं भासते। (६७) उपकुम्भ- मित्यत्र कुम्भावधिकाल्पदेशसंयोगीति सङ्केप दूति। अथ निर्धारणम् । जात्यादि-विशेषगा-विशिष्ट-बर्मावच्छिन्नस्य ताविशेषणशून्यतधर्मावच्छिनव्यावृत्तत्वविशिष्ट- विधेयवत्तया प्रतिपादनं निर्धारणम् । तब जातिगुणक्रियाणामन्यतमेन समु- दायादेकदेशस्य पृथक्करणं (६८) निर्धारणम् । विलक्षणधर्मवत्वेन निरूपणं पृथक्करणम् । एवञ्च यत्पदसमभिव्याहता षष्ठी तटुपस्थाप्यतदन्य- पदार्थसमुदाये तदर्मवत्त्वाभावः इति षष्ट्या उपस्थाप्यते इति बोध्यम् । (६६) क्रमेणोदाहरणं. विहितत्वात अव्ययोभावत्वं, सर्वेषामेव समासलक्षणानां प्रायिकत्वस्य शास्त्रादौ स्वीकारात्। यथोक्तमभियुक्ती, "समासस्तु चतुति प्रायोवादस्तथाऽपरः । योऽवं पूर्वपदार्थादि-प्राधान्यविषयः स च ॥" इति प्राधान्चेन पूर्वपदार्थादिबोधकवलक्षणविभागोऽपि प्रायिका इति भावः ॥६६० तपशम्ममिति:-"उपकुम्भं इन्भसमीप इति वाक्यार्थः ॥१७॥ निद्धारणमिति।"निर्धारण विशेष्यख खेतरसामान्ययावतधर्म- बत्त्वम् वा कमेणेति । तत्र कमेण जातिगुणमियागामुसाहरणानि । तथा ·सारमारी। [१७] नराणां क्षत्रियः शूरः इति नवियान्वनर- निष्ठान्योऽन्याभावप्रतियोगिशूरतमाभिन्नः क्षवियः नरः इति अन्वयबोधः। एवं सर्वत्र क्रिया- गुणस्थले बोध्यम् । नराणां चत्रियः शूरतमः इति नरसामान्यमध्ये क्षत्रियत्व- जात्यवच्छिन्ननरे शौर्य, तदन्यनर तदभाव इति भावाभावान्वयवोधः । एवं गवां मध्ये कृष्णा गौः सम्पन्नधौरतमा इति गोमामान्य- मध्ये कृष्णरूपवत्यां गवि सम्पन्ननौरतमत्वं, तदन्यगवि तदभाव इति। एवम् अध्वगानो . रथिनः शीघ्रगतयः, इति अध्वगसामान्च. मध्ये रथारूढ़ा अध्वगाः शीघ्रगामिणः, तदन्ये अध्वगाः नेति भावाभावान्वयधोः । अथ एव-कारविचारः। तस्य व्यवच्छेदकत्वमेव शक्यताऽवच्छेदकं, व्यवच्छेदः शक्यः, व्यवच्छेदो विरहः। विशेष- स्त्वेतावान, क्रियासमभिव्याहृतस्यैव-कारस्थात्यन्ता- योगव्यवच्छेदे, विशेषणासङ्गतैव-कारस्यायोगव्यव- हि, नराणा चलियः शूरः इत्यत्र क्षत्रियत्वं भातिः। गवां मध्ये कृष्णा गौः सम्पनचौरतमा इत्यत्र कृपणत्वं गुणः। अध्वगाना रथिनः शीघ्रगतयः इत्यत्र शीघ्रगमनं किया है।

·[]
सारमारी।
-
च्छेदे, विशेष्यसतैव-कारस्यान्ययोगव्यवच्छेद
शक्तिींध्या। নন क्रमे गोदाहरणं--(७०)
नौलं सरोजं भवत्येव इत्यत्र प्रकृतेरन्वयिता-
ऽवच्छेदकसरोजत्वसामानाधिकरण्येन नौल-
त्वान्वयः ; तथा च, सरोज
सरोज क्वचिनीलं, क्वचि-
दनोलमपि भवतीत्यन्वयबोधः। (७१) शङ्खः
पाराडर एव इत्यत्र शङ्ख पाण्डरत्वं तद-
योगव्यवच्छेदश्च ; तथा च,
तथा च, अन्वयिताब्यवच्छेदक-
शङ्खत्वावच्छेदे पाण्डरवायोगव्यवच्छेद इत्य-
चयबोधः। (७२) पार्थ एव धनुर्धरः
इत्यत्र धनुर्धर पदं प्रकृष्टधनुर्धरलक्षकम् ; तेन
पार्थे प्रकृष्टधनुर्धरत्वं, तदन्यस्मिन् तदभाव-
बोधः; तथा च, पार्थः प्रकृष्टधनुर्धरः, तदन्यो
अथवा धनुर्धर पार्थतादात्मायोगः,
तदन्यस्मिन् तादात्मायोगव्यवच्छेदश्चेति।
नेत्यर्थः ।
नील मित्यादि।-अत्यन्तायोगव्यवच्छेदै यथा-नीलमित्यादि, अन
सरोजे नौलत्वात्यन्तायोगः व्यवच्छिद्यते ॥७०॥
शड्ड इत्यादि ।--शलः पाण्डर एव इत्यनायोगव्यवच्छेदः, शङ्ख
पाण्डरत्वायोगी व्यवच्छिद्यते ॥७॥
पार्थ इत्यादि।-अन्ययोगव्यवछेदे यथा-यार्थः एव धनुर्द्धरः इत्यल
पार्थान्चपदार्थ प्रशस्तधनुर्द्धरत्वं व्यवच्छिद्यते ॥७२॥

·सारसञ्जरी। [५] MY अथ (७३) सर्वनामपदशक्तिविचारः। तस्य शक्यं घटादिकं, शक्यताऽवच्छेदकञ्च घटवादिकम् । तमानयेत्यत्र शतिग्रहपदार्थोप- स्थिति-शाब्दबोधानां घटवादिप्रकारकत्वात् तेषां কালানল कार्यकारगा- भावात् बुद्धिविषयत्वेनैव तेषामनुगमः । बुद्धि- विषयवर्तित्वेन शक्यताऽवच्छेदकानाञ्चानुगम इति विशेषः । तथा च, हरि-पदादिवनानार्थमेव, तात्पर्य्यग्रहस्तु प्रकारणादिवत्यूर्वसङ्केतीपस्थिति- रिति नवीमतार्किकाः। केचित् तु सर्वनाम- पदस्य क्वचित् प्रक्रान्ते, क्वचित् प्रकस्यमाणे च शक्तिः। उभयोरनुगमकं बुद्धिविषयत्वं, तदेव शक्यताऽवच्छेदनसित्याहुः । (७४) अथ दूव-शब्दविचारः । चन्द्र मुखम् धूल्यन चन्द्र-पदं चन्द्रपरम्, बूब-पदं साध्यपरं, मुख-पदं मुख- दूर सर्वनामेति ।-व-बुद्धि-विषयताऽवच्छेदकत्वोपलक्षित-धर्मावच्छिन्नं, खोच्चारणानुकूलबुद्धिप्रकारविशिष्टं वा सर्वनामार्थः । सोऽयं वो विदधातु वाञ्छितफलम् इत्यादी तछदार्थः ७३॥ अधेयादि । अथेत्यादी इत्यस्य उपमायाम, उत्प्रेक्षायां, वाक्याल- द्वारे, ईषदर्थे च बलिरवान्तव्या। तलोपमायाम् “इवेन लित्यसमास: विभक्त्यलोपश्च' इति वात्तिकोतोनित्यसमासः विभत्त्यलोपश्च एतदप्यत्र ।

·[e.] सारंमञ्जरी। - परम् । प्रतियोगित्वं संसर्गः। तत्र चन्द्र- पदस्य प्रतियोगितया सादृश्ये, सादृश्यस्याश्रयतया मुखे अन्वयः; तथा च, चन्द्रप्रतियोगिक- सादृश्याश्रयं मुखमित्यन्वयधीः, तन्न ; चन्द्रमिव मुखं पश्यामौत्यत्र द्वितीयाऽनुपपत्तेः, (७५) चन्द्र- मुखयोरभेदाभावात् । एव चन्द्र-पदं चन्द्रसदृशे लाक्षणिकम्, दूव-पदं तात्पर्य- ग्राहक, चन्द्रमदोत्तरद्वितीयाया विशेषण- विभक्तित्वेमामेहबोधकत्वात् चन्द्रसहशामिन- मुखसहं पश्यामौति भावः । निपातातिरित्ता- नामार्थवोर्जेदनावयबोधं प्रति प्रकारीभूत- विमलयर्थीपस्थितेस्तन्लत्वात् ; तेन दूवार्थान्वय- बोधन षष्ठापक्षया प्रथमा साधुत्वार्था इति निष्कर्षः। अथ (७६) उद्देश्य विधयभावः । तब उद्देश्यताऽवच्छेदकविधयताऽवच्छेदकयोः ज्ञातव्यमित्युयते। तथा हि,“वागर्थाविव सम्पृक्तौ” इत्यादि । उत्येक्षायां यथा-"मुखमेणौहशो भाति पूर्णचन्द्र इवापरः” इत्यादि। वाक्याल- द्वारे यथा-"सर्वदा क इव वा सहिष्यते ?” इत्यादि। ईषदर्थे यथा-"आवर्जिता किञ्चिदिव स्तनाभ्याम्" इत्यादि ॥ ७४ ॥ चन्द्रेत्यादि ।-अभेदान्वयबोधस्थले एव समानविभक्तिकत्वस्य तन्त्रत्वा- दिति भावः ॥ ७५॥ उद्देश्येत्यादि । इह किल "विशेष्यविशेषणयोरेका विभक्तिः समान-

·सारमन्जरी।
[१]
सामानाधिकरण्यं भासते। तेन घटो नौल-
रूपवान् इत्यत्र घटत्व-नौलरूपयोः सामानाधि-
करण्यमवगाहते। एवम् उद्देभ्यवाचकपदप्रयोगः
प्रागेव कर्तव्यः, अन्यथा नौलरूपवान् घट इत्यन
घटोद्देश्यकनीलरुपविषयकवोध: स्यात् । (७७)
किन्तु नौलरूपवदुद्देश्यकघटलविषयकवोध एव
भवतीति। प्रकृतिविकृतिसावऽप्ययं नियमो
बोध्यः। यथा एको उचः पञ्च नौका भवति
दूत्यत्र वृक्ष-पदं वृक्षारक्षकद्रव्यपरं, नौका-पदं
तेन वृक्षारक्षकद्रव्यं
पञ्चमौकारम्भकं अवतीति बोधः। एवम् एक
सुवर्ण दश कुण्डलानि भवति इत्य नापि बोध्यम् ।
अथ यूपाय दारू दूत्यत्र दारु-पदं दारिम्भक-
नौकारत्मकद्रव्यपरम् ;
-
लिङ्गता च" इत्युक्तेरतिप्रसङ्गः, तथा हि, एको वृक्षः पञ्च नौका भवति
इत्यादौ लिङ्गससवादोनाम् अतन्त्रन्वम् । वस्तुतः,-
"विकारभावे प्रशतेरेक कर्म यतस्ततः ।
विकर्मकव्यवस्थातो न प्रत्यययघेटता ॥
ग्रवतेर्विततर्वाऽपि यत्रोक्तत्वं इयोरपि।
वाचकः प्रातः सतां गदाति विकृतेन तु ॥"
इत्युक्तो: “प्रकृतिविकात्यो. प्रकृतिवच्च” इति परिभाषितत्वाच्च विशेषण-
पदस्य विशेष्यपदससानलिङ्गविभक्तिमत्त्वनियमस्य तु प्रकृतिविकाति-
भावस्थलातिरिक्त एव विज्ञेयम् ॥ ७६ ॥
किन्तु इति । तथा हि, “अनुवाद्यमनुत्तीव न विधेयमुदीरयेत्" इति
मरणादिति भावः ॥ ७७॥

·[६] सारमञ्जरी। द्रव्यपरं, चतुर्थ्या उद्देश्यत्वं जनकत्वञ्च। तत्र उद्देश्यत्वस्य यूपे, जनकत्वस्य दामणि अन्वयः ; तेन उद्देश्यीभूत-यूपजनक-दावयवद्रव्यमित्यन्वयधीः । प्रकृतिविकाराभावे रचनाय स्थाली इत्यादी तु चतुर्थर्थः केवलमुद्देश्यत्वम् ; तेन रन्धनो- द्देश्यकस्थालीयमिति बोधः । (७८) इयमेव तादर्थ्य चतुर्थों। अथ उपसर्ग-विचारः। (७८) तन उमसगस्य वाचकल्लं नास्ति, किन्तु द्योतकत्वमेव, लप्तशक्तिकधातोरेवार्थविशेष तात्पर्यग्रहात्। प्रजयतीत्यादौ जि-धातोरव इयमेवेत्यादि।-उद्देश्यविधेयभावस्थले कचित् असति बाधक उद्देश्यताऽवच्छेदकविवययो. प्रयोज्यप्रयोजकमावोऽपि बोध्यते, यथा- धनवान सुखो इत्यादो सुखरूपविधेये उद्देश्यताऽवच्छेदकधनप्रयोज्यत्वं बोधे भासते ॥ ७८॥ तवेति ।-“द्योतकत्वं" तात्पर्य ग्राहकत्वम् । उपसर्गस्य द्योतकत्वे प्रमाणं यथा- "द्योतकाः पादयो येन निपाताश्चादयस्तथा । उपास्यते हरिहरी लकारो दृश्यते यथा ॥” इति । अत्र हि उपासना किम् उपसर्गायः? उत विशिष्टस्य ? धातु- मात्रस्य वा? नाद्यः, तथा सति स्वार्थफलव्यधिकरणवाचकत्वरूप- सकमकस्यार-धातोः उपासनारूपफलवाचकवाभावात् ततः कर्मणि उकारो न खात्। न द्वितीयः, गौरवात् । टतौये तु-आगतं द्योतकत्वं, तात्पर्य ग्राहकत्वलाभात् इति भावः। एवं साक्षात्कृियते, अलवियते,

·सौरमञ्जरो।
-
१
जये शक्तिः, प्रकृष्टजये लक्षणा, तत्र प्रकृष्ट-
जयबोध प्रोपसर्गस्य तात्वयग्राहकत्वमात्रम् ।
अथवा जि-धातोंरेव प्रकृष्टजये शक्तिः, सा च
प्रोपसर्गोपसन्धानेनैव बुध्यते; तथा च, इयमोप-
सन्धानिकी शक्तिः।
न च प्रतिष्ठतीत्यादी
प्रकृष्टस्थितिविषयकबोधः कथं न जायते ? इति
वाच्यम् ; तत्र स्थितिविपरीतार्थगमनोपस्थित-
त्वात् धातूनां प्रोपसन्धाननैव तदर्थे लक्षणया
शत्या वा बोध्यते । अपि च, प्रजयतौल्यत्र यदि
प्रकृष्टजये धातोर्न शक्तिः, तदा प्रकृष्टजयाश्रय-
त्वेन बोधो न स्यात्, “प्रकृतार्थान्वितखार्थ-
बोधकत्वं प्रत्ययानाम्" इति व्युत्पत्तेः श्रवणात् ।
अथ ता-प्रत्ययविचारः।
तस्यानन्तर्ये एव शक्तिः। भुक्ता ब्रजति
इत्यादौ भोजनानन्तरं व्रजनानुभवस्य सिद्धत्वात्
भोजन-व्रजनयोः समानकर्तृकत्वम् । व्रजनपूर्व-
काले भोजनं वाऽवगाहते। सनत्कृत्व पतति,
मुखं
सस्मिल्य हसति, मुखं व्यादाय
खपिति इत्यादौ पतन-हसन-स्वपनादीनां कथ-
उरीक्रियते शिवः इत्यादो धातोस्तत्तदर्थ लकारसिाधं तत्तदर्थवाचकात्वं
वाथमित्युपसर्गवत् द्योतकत्वममीषामस्तोत्यवगन्तव्यम् ॥ ७ ॥

·Tee]
सारमञ्जरी।
B
मानन्तर्यम् ? पतनानन्तरमेव मनत्काराद्युप-
लब्धेरिति वाच्यम् ; (८०) मनत्काराद्यनन्तरमपि
पतनादिसत्त्वान्न दोषः इति निष्कर्षः ।
अथ नजथैकथनम्।
तत्र नञः (८१) संसर्गाभावोऽन्योऽन्याभावो
वा अर्थः । तत्रायं नियमः, यत्र विशेष्यविशेष-
नायोर्भावान्वये अभदान्वयबोधः, तवैवान्योऽन्या-
आवो ना बोध्यते। यथा अयं घटो नौलः
दूत्यत्र भावान्वये नौल-घटयोरभेदो भासते।
नायं नीलो घटः इत्यवाभावान्वये घटे नौल-
भेदो भासते। अत एव “यजतिषु येयजामहं
करोति नालुयाजेषु' इत्यत्र अनुयाजभिन्नेषु
यजतिष्वेव येयजामहस्य कर्तव्यता भासते। यत्र
तु प्रतियोग्यनुयोगिनो वान्वये भेदो भासते,
तत्र संसर्गाभावो ना बोध्यते । यथा भूतले
घटः, न भूतले घटः, पचति चैत्रः, न
भनत्कारेत्यादि।-सत्यं पतनानन्तरमेव मनत्कारादीनामुपलब्धि-
रिति, किञ्च पतनादिक्रियापरिनिष्यत्तेः पूर्वमपि झनकारादिरुपलभ्यते,
तदपेक्षया समीचीनमानन्तव्यं यथोक्तेषु ॥ ८०
संसर्गेत्यादि । असौ किल संसर्गाभावस्त्रिधा, तथा हि-
"प्रागभावस्तथा ध्वंसोऽप्यत्यन्ताभावः एव च ।
एवं वैविध्यमापन्नं संसर्गाभाव इष्यते ॥” इति ॥ १ ॥

·सारमारी। [५] पचति चैत्रः, चैत्रस्योदनं, न चैवस्योदन- मित्यादौ भूतलादावनुयोगिनि घटकतिखवानां भावान्वये भेदो भासते। अभावान्वये तेषां संसर्गाभावो बोध्यते ; तेन भूतलत्तित्वाभाववान् घटः, पाकानुकूलकल्यभाववांश्चैत्रः, चैत्रसम्बन्धि- वाभाववदोदनमित्यन्वयबोधः । अत्रापि विशेषः, -यत्नानुयोगिनि नामार्थप्रतियोगिकसंसर्गामाव- बोधः, तनावश्यसनुयोगिपदे सप्तस्यपेक्षा कार्या। अव चाभावान्वये अन्वयिताऽवच्छेदकावच्छिन्न- प्रतियोगिताकलं व्युत्पत्त्या आसखे । नौलघटवति भूतले न घटः। एवं नौलो घठो न घट इत्य- प्रतीतेः । एवं पौतघटवति ब नौलघटः, पौतघटो न नौलघट इत्यादिप्रतीतेश्च । यव तु सामान्ये विधिनिषेधो वा विशेष निषेधो विधिश्च, तत्र सामान्यस्य विशेषतरपरत्वं कल्पाते। "पदार्थान्तरसाकाझं विशेषमपहाय तदितरमेव सामान्यमन्वेति" इति व्युत्पत्तेः । यथा ब्राह्मणेभ्यो दधि दातव्यं, कौण्डिन्याय न दातव्यम् इत्यन ब्राह्मणसामान्यस्य कौण्डिन्ये- तरपरत्वं आसते। प्रकृते तु ब्राह्मणसामान्य दधिदाने साकाझं, कौण्डिन्यस्तु तदभावसाकाङ्क्ष -

·सारसञ्जरी।
इति सामान्ये तदितरपरत्वं कल्पाते। एवं
ब्राह्मणेभ्यो दधि दातव्यं, तळं कौण्डिन्याय
इत्यान दध्यपेक्षया पदार्थान्तरं तक्रमित्यतोब्राह्मण-
सामान्यस्य तदितरपरत्वं भासते। तेन कौण्डि-
न्यस्य ब्राह्मणत्वपुरस्कारेण दधिदानं न प्रसज्येत ।
अत एवान इयं व्युत्पत्तिः विशेषविधिनिषेधयोः
सामान्यनिषेधविध्यनुज्ञाफलकत्वमिति । एवं
"मा हिंस्यात् सर्वा भूतानि” “आग्नेय्या खेतं
छागलमालमेत" इत्यत्रापि हिंसासामान्यं निषेध-
साकाइम्।
हिंसाविशेषस्तु विधी साकारः।
अतो हिंसासामान्यस्य वैधतरपरत्वेन वैधतरहिंस-
वानर्थहेतुरिति निष्कर्षः। एवं नञः क्वचित्
(८२) प्रसज्यप्रतिषेधे शक्तिः, शचित् लक्षणया
(८३)पर्युदासबोधकत्वञ्च। यथा-"एकादश्यां न
प्रसज्येति । -"प्रसज्य"प्रसक्ति सम्पाद्य,आरोथेति यावत्, “प्रतिषेधः"
अचन्तामावे "प्रसक्तं हि प्रतिषिध्यते” इति न्यायेन आरोपितप्रसङ्गस्यैव
निषधा, तेन वायो रूपं नास्ति इत्यादावपि वायौ रूपारोपं कात्वैव
निषेची नबा वोध्यते इति विवेकः । तथा च-
"अप्राधान्यं विधेर्यंत प्रतिषेधे प्रधानता।
प्रसज्य प्रतिषेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नञ् ॥” इति ॥२॥
पर्युदासैति:-
"प्रधानत्वं विधेयन प्रतिषेधेऽप्रधानता।
पर्युदाराः स विशेयो यत्रोत्तरपद न नः ॥” ॥८३ ॥

·सारमारी। ? भुञ्जीत" इत्यव ओजनख रागत एव एकादश्या- मपि प्रसती तब्बतिषेधो बोध्यते । “एकादशी- भिन्नतिथौ भुनौत" इति पर्युदासविधिः ; भोज- नस्य केवलरागप्राप्तत्वात् कथं पर्युदास: ? द्वितीयं यथा-“अथ श्रावममावस्यायां पिटभ्यो दद्यात्" इत्यादि सामान्यशास्त्र, तदनु “रात्रौ श्राई न कुर्वीत सध्ययोरुभयोरपि" इति विशेषनिषेधस्तु पर्युदासविधिः कल्पाते। तेन रात्रिसन्ध्येतरा- याममावस्यायां पिटभ्यो दद्यादिति पर्युदासात् लभ्यते। न तु निषेधविधिना रात्रिसन्ध्याधि- करणकशाचे निषेधोऽवगम्यते, सामान्यश्रावस्य राविसन्ध्यांश कर्तव्यताऽऽपत्तेः । एवं “न सगोत्रां न ससानायौं भाऱ्यां विन्दत" इत्यादौ यदा च परिवेदनस्य शास्त्रत: प्राप्तिस्तदा पर्युदासः । यदा तु रागत: प्राप्तिस्तदा प्रसज्यप्रतिषेध एवाव- गस्यते। फेचित्तु “अतिराने घोड़शिनं टहौया- नातिरान्ने षोड़शिनम्" इतिवत् अवापि इच्छा- विकल्प इति वदन्ति, तन्न; तब नजः तुल्यबल- त्वात् ; अब तु सामान्यविशेषभावनातुल्य- बलत्लादिति निष्कर्षः ·सारमञ्जरी। अथ वैधहिंसा-विचारः। "मा हिंस्यात् सर्वा भूतानि" इति सामान्य- शास्त्रम् ; “वायव्यं श्वतं छागलम्(८४)आलभेत" इति विशेषशास्लम् । अब हिंसायां विधि- निषेधयोरवस्थानन विरोधात् (८५)सामान्यशास्त्र विशेषशास्त्रेगा बाध्यते। विरोधे हि बलौयसा दुर्बलं बाध्यते। (८६) विशेषशास्त्रन्तु बलीयो निरवकाशत्वात, सामान्यशास्त्रं टुर्बलं सावकाश- त्वात् ; तेन सामान्यशास्त्रस्य वैधेतरपरत्वम् । न खलु सर्वभूतहिंसामावविषयक कार्यम् इति निषेधः, विध्यर्थस्य बाधकं विना अग्नौषोसीय- पश्वालब्भनविषयक कार्य विध्यर्थ उपपद्यते इति सौमांसकाः। नब्बेवं "श्येनेन अभिचरन् यजेत" इत्यत्र श्येनस्य शत्रुबधरूपेष्टसाधनत्वम् "अभिचारमूलं कर्म च" ति मनुनोपपातकामध्ये पाठादनिष्टसाधनत्वञ्चावगम्यते, तदेतत् कथम् आलभतेति ।-"आलभेत" हन्चादित्यर्थः ॥ ८४ ॥ सामान्येत्यादि । अत्र हि वलावलविधानं यथा-सामान्यविधि- झल्वर्गः, विशेपविधिरपवादः, “उत्सर्गापवादयोरपवादविधिर्बलवान्" इति ॥८॥ विषेत्यादि ।-विशेषविधेरे गादेशमातनिवन्धतया अनन्यथासिद्ध रवकाशराहित्यसिति ८६॥

·सारमञ्जरी।
[]
उपपद्यते ? इति चेत्, न ; "आततायिनमायान्तं
हन्यादेवाविचारयन्" इत्येकवाक्यतया आत.
तायिस्थले दृष्टसाधनत्वम्, अमाततायिस्थले तु
उपपातकत्वेन बलवदनिष्टसाधनत्वमित्वविरोध:
कल्पाते, “पदार्थान्तरसाकाझं विशेषम्" इति
न्यायात्। तथा च, वैधेतरहिंसाया एवं
नएकजनकत्वमिति कल्पाते। टीकाकृहाचस्पति-
मिश्रसते तु सामान्यविशेषशास्त्रयोन विरोधः,
सिन्नविषयत्वात्। तथा हि, “मा हिंस्यात्"
इति हिमाया अनर्थ हेतुता ज्ञाप्यते। “वायव्यं
खेतं छागलमालभेत" इति विशेषशास्त्रेण तु
हिंसायाः क्रतूपकारकत्वं बोध्यते । (८७)अत एव
अत एवेत्यादि।-अत्र यघाह कौमुद्यां-"दृष्टवदानुनविकः, स
ज्यविशुद्धिक्षयातिशययुक्त " इत्यादि ।"अविशुद्धि"सोमयागादौ पशुवीणादि-
वधसाधनता। यघाह सम भगवान् पञ्चशिखाचार्य:,-"स्वल्पसद्धरः
सपरिहारः सप्रत्यवमर्षः" इति। "खल्पसङ्करः" ज्योतिष्टोमादिजन्मनः
प्रधानापूर्वस्य स्खल्येन पशुहिंसादिजन्मना अनर्थहेतुना अपूर्वेण सद्धरः ।
"सपरिहारः" स्वल्पनापि प्रायश्चित्तेन परिहर्तुं शक्यः । अथ प्रमादतो
यदि प्रायश्चित्तादिक नानुष्ठितं, तर्हि कर्मविपाकसमये च सुतराम् अनर्घम्
उत्पादयति। "सप्रत्यवमर्षः" प्रत्यवमर्षण सहिष्णुतया सह वर्तते इति
तघीतम् । यघोत्तमभियुक्त,-"मृप्यन्ते हि पुण्यसम्भारोपनौतवर्गसुधा-
महाइदावगाहिनः कुशलाः पापमानोपपादितां दाखवह्निकणिकाम्"
इति । ८॥

·[७०] सारमेञ्जरी। वैधहिंसाया अपि नरकजनकत्वं क्रतूपकारकत्वञ्च कल्प्यं, न तु खर्गजनकलं, किन्तु क्रतोरेव खगजनकत्वं, तत्तविशेषविध्यभिधानात् । अथ शत्तिनिरूपणम् । "तत्तत्पदबोद्धव्यत्व-प्रकारक-भगवदिच्छाविष- यत्वं वाच्यत्वम्" इति न्यायलक्षणम् । “अर्थ- प्रतीत्यनुकूलपदपदार्थसम्बन्धव्यापारः शक्तिः” इति काव्यप्रकाशे। “अर्थप्रतिपादनानुकूल- सम्बन्धविशेषः शक्तिः" इति नैयायिकाः। शब्दानां मुख्यव्यापारः शक्तिः, व्याप्रियते अभिधीयते शब्दार्थोऽनेनेति। सा च "अस्माच्छब्दादयमों बोदव्यः" इति ईश्वरेच्छाविषयत्वम् । आधुनिक- सङ्केतिते तु आधुनिकसङ्केत एव शक्तिः, अथवा तनापोखरेच्छा वर्तते सर्ववैव ईश्वरच्छा- विशेष एव शक्तिः इति निष्कर्षः। सा च जातिविशिष्टे एव, जाती, व्यक्ती, वैशिष्ट्ये च शक्तिः कल्पाते, विशिष्टस्यैवान्वयबोधात्। तत्र जातेः प्रकारतया, व्यक्तविशेष्यतया, वैशिष्ट्यस्य संसर्गतया, पदनोपस्थाप्यता इति नैयायिकाः। नैयायिकमतेऽपि घटत्वविशिष्ट शक्तावपि घटत्व- मपि तदर्थः ; तेन खार्थादन्यरूपेण जाते ·सारमञ्जरौ। [७१] लक्षणा भवति। केषाञ्चिन्मते तु व्यतावेव शक्तिः, जातिरवच्छेदिका व्यक्तरननुगतत्वात्, जात्यवच्छेदेन व्यक्ती शक्तिग्रहपदार्थोपस्थितितः शाब्दबोधादिति । मौमांसकास्तु जातादेव शक्तिः, लाघवात् ; व्यक्तरन्वयबोधस्तु जाती शक्त्यनु- भवादेव इति वदन्ति । अथ अकारादिपञ्चा- शहामा प्रत्येक कुन शक्तिः : ? न तावत् वेष्वेव, अभेदेनैव वाच्यवाचकभावाभावात्, (८८) किन्तु एकाक्षरकोषोतवासुदेवादिष्वेव शतिरिति निष्कर्षः। यदा तु पदशक्तिः पदार्थे रायते, तदैव पदशतः पदार्थानामनुसवः, तदनन्तर- शाब्दबोधकाले पदश्रवणं, ततः शत्तिस्मरणं, ततः पदार्थस्मरणं, ततः शाब्दबोध इति । अथ शक्तिग्राहकनिरूपणम् । "शतिग्रहं व्याकरणोपमान-कोषाप्तवाक्यााव- हारतश्च । वाक्यस्य शेषादिकृतेर्वन्ति सान्नि- ध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः ॥” तवीदाहरणं- - किन्तियादि ।-एकाचरकोप प्रत्येकैकशी वर्णानां वाचकावं, तथा च दिझावमुदाहियत,- "अकारो वासुदेवः स्थाढाकारच पितामहः । दूकार उच्यत पानी मोरोकार उच्यते ।इत्यादिवत् १८८५ ·[७२] सारमारी। व्याकरणेन धातुप्रत्ययप्रकृतीनां शतिग्रहो जायते, यथा-पाचक इत्यादिः। उपमा यथा-(८८) गौरिव गवयः इत्यादी उपमानेन गवय-पदस्य गोसाध्यविशिष्टे शनिग्रहः। कोषेण पाय- पद-नानार्थपदानां तत्तदर्थेषु शक्तियहो भवति । आप्तवाक्येन यथा-पिकः कोकिलपदवाच्य इत्यादिना कोशिल-पदस्य पिक शतिग्रहः । "पाश्च" प्रकृतवाक्यार्थगोचरयथार्थज्ञानवान् । (१०) व्यवहार यथा-प्रयोजकबद्धन घट- मानयत्युक्तं, तत् श्रुत्वा प्रयोज्यवृड्वेन घट आनीतः, गोरिवेत्यादि । गलकम्बलादिशून्यत्वेऽपि गोसदृशवहुलधर्मवत्त्वं गव- यत्वम् । “सादृश्य" हि ततभूयोधर्मवत्त्वम् । यद्यपि गवये गलकन्वलादि- नास्ति तथाऽपि गोसदृशवहुलधर्मवत्त्वसस्येव । तथा च, वोनचिदारण्यकेन ग्रामीण प्रत्युक्तं-गोसदृशो गवयपदवाच्यः इति। अथ तेनैव ग्रामीणेन कदाचिह्नवयसवलोक्य वदवधारितं गवयोऽयमिति तदेवोपमितिज्ञान- साध्यमिति स्पटम् ॥ ८ ॥ व्यवहारेणेत्यादि । -“लोकानामुपचारः व्यवहारः, तस्मादनतस्यापि ग्रहणस्य सिद्धिर्वेदितव्या” इति दुर्गः । तथात्वं हि निपाताव्ययोप- सर्वकारककालसमालोपादौनामवगन्तव्यम् । तत्रोदाहरणं यथा- हरीतक्यः पालानि। अत्र हि फलेष्वपि स्त्रियां वृत्तिः। खलतिक वनानि इत्यल वनानामेकवचनान्तमेव नाम । शब्दानामेकार्थेऽपि लिङ्गवचनभेदी दृश्वते, यथा-आपो 'जलम् ; दाराः कलत्रं भाऱ्या इति । अलाह दुर्गः, "वैदिकालौकिकञश्च ये यथोक्तास्तथैव ते। निर्णीतार्थास्तु विज्ञेया लोकात्तेषामसङ्गहा " ॥ 2 ॥ इति ।

·सारमञ्जरी। [७३] तदवधार्या पार्श्वस्थबालो घटानयनरूपकार्य घटमानयेति शब्दप्रयोज्यमित्यवधारयति । तदन- बरं पटमानयेति वाक्यात् पटानयनरूपं कार्य, पटमानयेति शब्दप्रयोज्यमित्यवधारयति। तदन- न्तरं घटपदं घटे शत, पटपदं पट शतां, घटे द्वितीयाविभक्तिः कर्मतायाम्, आङ्पूर्व-नी-पद- मानयने,हि-पदं कृतौ शतम् इति विच्छिन्नशक्ति- ग्रहो व्यवहारेण जायते। वाक्यशेषात् यथा- "यवमयश्चमभवति" इति श्रुतौ यव-पदस्य दीर्घ- शूकविशेषे शिष्टानां, कौ च म्लेच्छानां प्रयोग- दर्शनात् यवपदार्थसन्देहे-“वसन्ते सर्वशस्थानां जायते पनशातनम् । मोदमानाच तिष्ठन्ति यवाः कशिशशालिनः ॥” इत्यादिवाक्यशेषादीर्घशूक एव शक्तिग्रहो जायते। विवरणादपि यथा-. "विवरणं” शब्दान्तरेण तदर्थकथनं, घटो नास्तौ- त्यस्य कलसो नास्तीत्यनेन घटपदस्य कलसे शतिग्रहः । एवं सान्निध्यादपि यथा-दूह सहकारतरी मधुरं रोति पिकः इत्यव प्रसिद्ध- सहकार-पदसान्निध्यात् पिस-पदस्य कोकिले शतिग्रहो जायते। .

·[a]
सारमञ्जरी।
-
अथ शब्दविचारः।
(८१) स च द्विविधः, वर्णात्मको ध्वन्या-
मकश्चेति। तत्र वर्णात्मक एव साधुशब्दः।
सोऽपि विविधः, वाचको लाक्षणिकश्चेति।
वाचकोऽपि चतुर्विधः,-यौगिकः, रूढ़ः,योगरूढ़ः,
यौगिकरूढश्चेति भेदात् । यत्न समुदायशति-
बैरपेक्ष्योगावयवशक्त्यैव पदार्थीपस्थितिः, स एव
यौगिकः। यथा-पाचकाहिः, पाककर्तृत्वादि-
पुरस्कारेण
उपस्थितिः। यत्रावयवशक्तिनैर-
पोण समुदायशक्त्यैव पदार्थोपस्थितिा, स एव
रूढ़ः। यथा गो-मण्डपादिः, मण्डयानशर्तरि तु
मण्डप-पदं लाक्षणिक, देवष्टहे तु रूढ़म् । यत्र तु
अवयवशक्तिसापिक्ष्येण समुदायल्या पदार्थोप-
स्थितिः, स एव योगरूढ़ः। यथा-पहाजादिः,
पजनिकर्तृपद्मत्वमेव शक्यताऽवच्छेदकाम् । यत्र
तु भोवलावयवशत्या कुमुदीपस्थितिः पझोपस्थि-
तिर्वा, तन पङ्गज-पदं लाक्षणिकमेव ।
यौगिकार्थ-लढ्यर्थयोः युगपत खातन्लागोपस्थितिः
यब तु
स चेति । वैयाकरणमते तु स शब्दः षड्डिधः। तथा हि-
"मुख्यो लाक्षणिको गौणः शब्दः स्यादौपचारिकः ।
यौगिको योररूदश्च शब्द, पोढ़ा निगद्यते ॥” इति ॥ ११ ॥

·सारमञ्जरी। [७५] स वाचकाः स यौगिकरूढ़ः। यथा-उद्भिदादिः, तेन युगपदेव उभयशक्त्या उभयोपस्थापकत्वम् । ऊर्द्धभेदन- कर्तृत्वरूपेणावयवशत्या तरुगुल्मादिः, समुदाय- शल्या योगविशेषश्च बुध्यते । पुनश्चतुर्विधो भवति,द्रव्य-गुण-क्रिया-जातिभेदात्। यथा-"डित्यः काठमयो हस्ती, डवित्यस्तन्मयो मृगः" इत्यादौ डिल्थ-डवित्यादि-पदं केवल द्रव्यवाचि, नौल-पीतादि-पद गुणवाचि, अध्वग- पाचकादि-पदं क्रियावाचि, घट-पटादि-पदं जातिवाचि । अथ चतुविधवाचकलक्षणम्। समुदायशक्तिनैरपक्ष्येण अवयवशक्तिमत्यदत्वं यौगिकत्वम् । यथा-पाचकादिः । अवयवशक्ति- नैरपच्चेण समुदायशक्तिमत्यदत्वं रूढत्वम् । यथा-गो-मण्डपादिः। अवयवशक्तिसापच- समुदायशक्तिमत्यदत्वं योगरूढ़त्वम् । यथा- पकनादिः। खतन्त्रोअयशक्तिमत्पदवं यौगिक- 'रूढत्वम्। यथा--उभिदादिः, ऊवभेदनकर्तृत्वं योगविशेषवत्त्वञ्च बोध्यते । अथ वाचकलक्षणम् । साक्षात् सङ्केतितं योऽर्थमभिधत्ते स 44 ·[६] सारमञ्जरी। वाचकः। अस्यार्थः,-सतितमर्थं यः “साक्षा- दभिधत्ते” अव्यवधानेनोपस्थापयति, स एव वाचकः । अस्माच्छब्दादयमों बोदव्य इत्युद्देशन सङ्केतः तेन ईश्वरसङ्घताधुनिकस तयोः सङ्ग्रहः । ईश्वरसङ्केतितो घटादिः, आधुनिक- सङ्केतितो मैत्रादिः । लक्षणया तु योऽर्थः समुप- स्थाप्यते स लाक्षणिक: तेन साक्षात् तस्योप- स्थितिः, मुख्यार्थबाधादिसहकृतत्वात्। वृत्तिः विविधा, शक्तिः लक्षणा चेति। शक्तिनिरूपिता, इदानौं लक्षणा उच्यते। तथा च, लक्षणात्मक- वृत्तिमत्यदत्वं लाचणिकत्वम् । सा च लक्षण यथा- "मुख्यार्थबाधे तयोगे, रूढ़ितोऽथ प्रयोजनात् । अन्यार्थो लक्ष्यते यत् सा लक्षणारोपिता क्रिया ॥" अस्थार्थः,-मुख्यार्थबाध-तद्योगयोः सतोः (सत्त्वात्)रूढ़िनिमित्तं प्रयोजननिमित्तं वा “यत" यया हत्त्याऽन्योऽर्थो “लक्ष्यते" उपस्थाप्यते, सैव वृत्तिलक्षणा। सैव च लक्षणा मुख्यार्थसम्बन्ध स च सम्बन्धो यदा पदस्यान्यपदार्थे गृहीतस्तदैव पदसम्बन्धपदार्थानामनुभवः, तदन- न्तरं शाब्दबोधकाले पदश्रवणं, वृत्तिस्मरणं, तया एव।

·सारमारी। [७] पदार्थस्मरणं, ततः शाब्दबोधः। सा च क्वचित् रूढ़िहेतुका, क्वचित प्रयोजनहेतुका च। "आरोपिता क्रिया" आरोपितशब्दव्यापारः। तब रूढ़िहेतुका यथा-कर्मणि कुशलः इत्यत्र मुख्यार्थस्य दर्भग्रहणादेव योगे विवेचकत्वादी च तत्सम्बन्धसत्त्वे कार्यनिपुणे लक्षणा "रूढ़ितः" प्रसिद्धेः। यत्र तु पदान्तरसमभिव्याहारं विना केवलकुशल-पदं प्रयुज्यते, तत्रावयवशक्त्या कुश- ग्रहणकर्तरि शक्तिरिति बोध्यम् । एवं देव-पद- समभिव्याहारं विना यत्न मण्डप-पदं प्रयुज्यते, तत्र अवयवशल्या सण्डपानकर्तरि शक्तिरिति बोध्यम्। प्रयोजनहेतुका यथा-गङ्गायां घोषः प्रतिवसति इत्यत्र मुख्यार्थस्य निवासस्थायोगे सामीप्यात्मक-तत्सम्बन्धे सति तोरे लक्षणा शैल्य-पावनत्वादिप्रयोजनात् कल्पाते। गङ्गातटे घोषः प्रतिवसति इत्यादौ तु तादृशप्रयोजना- नवगतेन लक्षणादरः क्रियते । यत्र तु रूदि प्रयोजनञ्च विना लक्षणा क्रियते, तत्र गौणी लक्षणा; यथा-अग्निर्माणवकः, गीर्वाहिक इत्यादी साहश्ये लक्षणा। लक्षणावौजन्तु कचि- दन्वयानुपपत्तिः, क्वचित्तात्पर्य्यानुपपत्तिश्चेति।'

·[८] सारमञ्जरी। लक्षणा। च। यथा-मञ्चाः क्रोशन्ति इत्यादी अचेतनस्य मञ्चस्य क्रोशनान्वयानुपपत्त्या मञ्च-पदेन मञ्चस्थपुरुष एवं कुन्ताः प्रविशन्ति दूत्यत्रान्वय- सत्त्वेऽपि तात्पर्य्यानुपपत्त्या कुन्त-पदेन कुन्तधरे लक्षणा इति प्राचीनाः । नव्यास्तु सर्वत्र तात्य- ानुपपत्तिरव लक्षणाया वीजमिति। सा च पुनर्लक्षणा द्विविधा, अजहत्वार्था जहत्स्वार्था काभ्यो दधि रक्ष्यताम् इत्यादावजहत- खार्था ; तेन काक-पदं दध्युपधातकपरं, लक्ष्यताऽवच्छेदकदध्युपघातकत्वेन काक-कुक्कुरादि सर्वमुपस्थाप्यते काकपदेन । एवं गङ्गायां घोषः इत्यादी जहत्वार्था एव, तेन गङ्गापदन तौरसेवोपस्थाप्यते। अथ वौशाविचारः । तब"वौशा"व्यापकता, तदभिधाने हिर्वचन साधु । तत्र यत्पदस्य विरूक्तिः, तदर्थावच्छेदकता- निरूपितसमभिव्याहृतपदोपस्थाप्यपदार्थव्यापकता बोध्यते। यथा-टाह गृहे अश्वाः इत्यादौ गृह- पदं गृहेकदेशपरं, तेन वटहत्वसमानाधिकरणा- त्यन्ताभावाप्रतियोगित्वमश्वेषु बोध्यते। एवम् "अश्वयुक्-कृष्ण पक्षे तु श्राद्धं कुर्व्याहिने दिने" ·सारमारौ। [७e] ७. इत्यत्र दिन-पदं तिथिपरम् ; तेनाश्वयुकृष्ण- पक्षीय-तिथित्व-समानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रति- योगित्वं श्राद्धे भासते। एवम् "अहरहः सन्ध्या- मुपासीत" इत्यत्र अहः-पदं सन्ध्यावन्दनयोग्य- काखवयपरं, · तथा च, तत्तत्कालोपाधिमनिष्ठा- भावाप्रतियोगित्वं सध्यावन्दने भासते। अथ शब्दबोधान्तरम् । आत्मनः पुत्रमिच्छति इत्याद्यर्थे "सुप आत्मनः क्यच्” (३।२८ पा०) इत्यादिना क्यच्- प्रत्ययः ; तेन पुत्रीयतीत्यादि सिद्धम् । तथा च, पुच-पदोत्तरक्यच्-प्रत्ययस्य आत्मसम्बन्धिपुत्र- विषयिणी । आख्यातस्याश्रयत्वं, तदुपरि आश्रयत्वं संसर्गः, तेनात्मसम्बन्धिपुचविषयकेच्छा- श्रयत्वाश्रय इति शाब्दधीः। एवं भार्योयति, पयस्यति, राजौयति इत्यादीनाम् अपि । अवैवार्थे काम्यच्-प्रत्ययोऽपि साधुः, तेन पुत्व- कास्यतीत्यादिप्रयोगः आत्मसम्बन्धिपुलविषयक- च्छाश्रयत्वाश्रय इति धौः । पुलमिवाचरति भृत्यम् इत्यर्थे उपमानादाचार"(३।१।१०पा०)इत्यादिना क्यच-प्रत्ययः; तेन पुत्रीयति मृत्यमिति सिद्धम् । “आचार:” आचरणं, व्यवहार दूति इच्छार्थ:

·[८०
सारमारी।
१
यावत् ; तेन मृत्यविषयक-पुत्तुल्यव्यवहारानु-
कूनकृत्याश्रय इति शाब्दधीः । एवं खरआत्मानम्
अश्वमिव आचरति इत्यर्थे "सर्वप्रातिपदिकार्थेभ्यः
क्विम् वा वक्तव्यम्" इत्यनेन क्यङ्-प्रत्ययलोपः ;
तेन अश्वति खर इति प्रयोगः अश्वतुल्य-
व्यवहारानुकूलकत्याश्रयः खर इति शाब्दधौः ।
एवं प्रभवति भृत्यः, रिपवन्ति मिवाणि इत्यादि
सिद्धम्। अधिकरणवृत्त्या आचारऽपि क्यच-
प्रत्ययः । (६२) प्रासादौयति कुब्यां, पथ्यकीयति
मञ्चकी, तेन कुटौरविषयकप्रासादाधिकरणक-
व्यवहारानुकूखलत्याश्रय इति शाब्दधीः ।
वृद्धः
शिशुमिवाचरति इत्यर्थे “कर्तुः क्यङ् सलोपश्च"
(३३११११पा०) इति क्यङ्-प्रत्ययः । तेन शिशू-
यते वृद्धः, शिशुतुल्यव्यवहारानुकूलकृत्याश्रय इति
बोधः। एवम् एरण्डोऽपि द्रुमायते, काकोऽपि
गरुड़ायते इत्यादि सिद्धम् ।
अथ एकादिसङ्ख्याशब्दः ।
"एक दश शतञ्चैव सहनमयुतं तथा।
लक्षञ्च नियुतश्चैव कोटिचुदमेव च ॥
प्रासादौयति इत्यादि ।-अत्र
"प्रासादौयति यः कुव्यां पर्योयति मञ्चके।
तस्य सन्तोषशीलस्य कुञ्जिकाऽप्यसरायते " इति पत्रानामः ॥ २॥

·सारमारी। [१] वृन्दं खा निखर्वश्च शङ्खपनौ च सागरः । अन्त्यं मध्यं पराईञ्च दशवृड्या यथोत्तरम् ॥" तनाष्टादशशब्दान्तसङ्ख्याशब्दाः सङ्ख्याविशिष्टे एव शताः, केवलसङ्ग्योपस्थिति: लक्षण्यैव इति बोध्या। (६३) ऊनविंशत्यादेस्तूभयत्रैव। तत्र विशेषः, यत्र सामानाधिकरण्येनान्वयः तत्र सञ्चाविशिष्टे,यवतु वैयधिकरणखेन तत्र सङ्ख्याया- मेव। ऊनविंशतिर्बाह्मणाः ब्राह्मणानानूनविंशति- रिति बोध्यम्। तत्रापि विशेषः, एषां विंशत्यादि- शब्दानामेकवचनान्ततैव । (६४) यत्न तु हित्व- बहुत्वं तात्पर्य्यविषय, (६५)तब विवचनादिकमपि प्रयोज्यम् । एवम् एकादिचतुरन्ता वाच्यलिङ्गतया विषु वर्तन्ते, पञ्चादयस्तु सर्वदा अजहल्लिङ्गाः । एवम् एको ब्राह्मणः इत्यत्र जातिपुरस्कारेख जनविंशत्यादेरित्यादि।"विंशत्यादिः सर्दकत्वे सर्वाः सङ्काय- सहायोः" इति कोषवचनात् जनविशत्यादिसङ्काशदस्य सङ्काये सताने च शतिरवगन्तव्या, एकवचनान्तता च ॥ ३॥ यवेत्यादि। तात्ययविषयमित्यनन्तरं विंशत्यादिशब्दानामिति शेष. ॥28॥ ततेत्यादि । विप्राणां हे विंशती भोजयेत्यादौ विंशत्यादिशब्दोत्तरं दिवचनादिप्रयोगः साधुरित्यर्थः ॥ ५ ॥ इति श्रीआशुवोधविद्याभूषणविरचिता सारमन्जरीव्याख्या समाप्ता।

·TETTE
वामनगावान्वितायन-पदं साचाम् । सो
यानी इत्यत हि-पटं दावाधाय नारकम् ।
"बयो नागाः, पत्यागनासाना पकाया"
इत्यादी तु नगन बहला.
fस्ती विचतुरादीनान्त
गदमाग शाला
मानव नियांधः ।
पानाकर बिगि
चाय बनः पुनः
सायं जवान शन्दामामिला।
M
om

·( + } রহস্যময় মহাসাগর ( Mysteries of ocean)ধারা মেঘদূত পরিচয়-পার্বতীচরণ ভট্টাচার্য ২০০০ প্রাচীন ভারতীয় অলঙ্কার শাস্ত্রের ভূমিকা-বিষ্ণুপদ সাংস্কৃতিকী-গােবিন্দগােপাল মুখোপাধ্যায় ১২০০ সংস্কৃত সাহিত্যের ইতিহাস (বৈদিক ও লৌকিক )। রসসমীক্ষা-মারঞ্জন মুখােপাধ্যায় ২০০০ প্রসঙ্গ : নাট্য-শম্ভু মিত্র ১৫০০ কালিদাসের নবমুল্যায়ন-কমলকুমার সান্যাল ৪০০ মৃচ্ছকটিক ও মুদ্রারাক্ষস-এর মূল্যায়ন-কমলকুমার মা। দ্বাদশী সঙ্গীত প্রবেশিকা-বুদ্ধদেব রায় ৮০০ দেবতা, পৃথিবী ও মহাবিশ্ব-রবীন্দ্রকুমার সিদ্ধান্তশাস্ত্রী ১০ সাহিত্য (সংস্কৃত) সাহিত্য দর্পন-বিমলাকান্ত মুখােপাধ্যায়-শ্রীবিশ্বনাথ । নাটকলক্ষণরত্নকোষ (সাগরনন্দীর)—অধ্যাপক সিদ্ধেশ্বর উ প্রতিমানাটক (মহাকবি শ্রীজাষ প্রণীত)-জগদীশচন্দ্র ৩ কাব্যালংকারসূত্রবৃত্তি (১ম ও ৩য় অধিকরণ সম্পূর্ণ )- কাদম্বরী ( চন্দ্রপীডস্য মহাশ্বেতাদৰ্শনম)-প্রবােধচন্দ্র লাহিড কাদম্বরী (শুকনাসােপদেশঃ)-প্রবােধচন্দ্র লাহিড়ী ও নীরে কুমারসম্ভবম্ (প্রথম সৰ্গাৎ পঞ্চম সৰ্গাস্তম্)-গুকনাথ বিদ্যা রঘুবংশম্ (১-৫ ও ১১-১৪ সৰ্গ) গুৰুনাথ বিদ্যানিধি : ভটিকাব্য (১-৫ সর্গ)-নিরঞ্জনস্বরূপ ব্ৰহ্মচারী ৭৫০ ভটিকাব্য ৬—১৪ সৰ্গ)-নলিনীকান্ত তর্কস্থতিতীর্থ ৩৭ বাসবদত্তা (কবিবর সুবন্ধুকৃতা)-গুকশঙ্কর মুখােপাধ্যায় ৩ শিশুপালবধম্ (মাঘ প্রণীত) (১৪ সৰ্গ)-কালীকুমার সংস্কৃত সাহিত্যের কথা-অধ্যাপক পবিত্র কুমার ভট্টাচার্য কাব্যপ্রকাশ-মানন্দ আচার্য ৩০০০/২০০০ সমুদ্রগুপ্তের শাসনাবলী-রবীন্দ্রকুমার সিদ্ধান্তশাস্ত্রী ৫০০ ব্যাকরণ : ভাষাতত্ত্ব বাংলা ভাষার ব্যাকরণ-মৃত্যুঞ্জয় বিদ্যালঙ্কার ১০০০ gennafratii Alstarfanfa karaturteint