·[१ प्रय पूर्णानन्देन्दुकीमुभरपध्यारयासमंत:- गोपारामजनस्नुपानमुद्रे नेते पिरतिग्मया मह य. सदैव ॥ यदे महापरिनिरास अंसद्गुर शिवपदस्मरणप्रदं मे ॥ ६ ॥ योगेशपनुमा यमधानवर्यनाशा येनानाशि तमश्च सरिरदायरम सनग्य हरिः ॥ यस्नाद्रात्रिचरेडपिम्पबदलाम्येक्षणेनाऽऽमुरी सपयन रयत्तमे गुरवरे दृश्यं स मां पायलम् ॥ ७॥ श्रीवियारण्यवाणी के गहनविनतद्वितसन्यार्थयुक्ता पाहं निन्य प्रन्याऽन्तरपि यहिरपि स्पटमालिन्यशाली ॥ एर सन्पायर स्या स्नुि न पटुरल तहतार्थप्रकाश सदृष्टिं प्राप्य मिलनकण इस यै गूढरनात्यभूमौ ॥ ८ ॥ अपलम्याय पद मे नेर न यास्यं न चास्ति मानमपि । मुनिमनम इन तथाऽपि श्रीगुरफरणारटाद्यते स्वमुदे ॥ ९ ॥ सन्यासो वेदनेच्छाकृत इह गदितो विद्यया च द्विपाऽपि जीवन्मुक्त स्यम्प बहुतरमुदित लक्षण च प्रमाणम् ।। अप्युत्तो वासनाना क्षय उपगदितश्चेतसोऽपि प्रणापा । पञ्चास्पा स्यु फलानीसभिहितमा तद्बोधिदान्तवृत्ति ॥ १० ॥ अथ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्या. पोडशप्रकाशस्य जीवन्मुक्तिविकीकात्मकस्य मङ्गललोक- दशकीयविषमविवृति -य वेदान्तेति । वेदैत्यादि कटादियन्तमेक पदम् । वेदान्त उपनिष- द्भागः स एर वसन्त इत्यादौ सर्वनाने रूपकम् । तदीयेन्यत्र लुप्तोपमैत्र विद्याजन्मभ्यामपि वशदर्शनात् । तथा चाऽऽथर्वणिका सभामनन्ति व हि न. पिता योऽस्माकमपिद्यायाः पर पार तारयसि ' इति ॥ १॥ एस शब्दापरोक्षवादप्रतिपादनपूर्वक प्रतिप्रकरणप्रतिपाद्यमवयस श्रीमद्भाष्यकारादीन्प्र- धानपूर्वाचार्यानष्टमूर्त्यभिनवेनैव धनयन्मस्याद्यष्टावेर भगवदवतारत्वेन श्रीकृष्णान्तान्सामदा- यिफन्वसियर्थ प्रार्थयते- मस्य इति । श्रीति । वेदरवेदान्तोद्धरणलीरासाम्याद्भगवति भाष्यकारे भगपदवतारीभूत- मस्यरूपकम् । कमरेत्यादि । ससाराब्धिमधनकयिवेकायद्वैतव्रह्मात्मक्यसाक्षात्कारान्तरत्न निष्कासनसाधनमन्दरधारणसमानवातिफरिरचनलीलातोल्येन श्रममुरेश्वरापराभिवविश्वरू- पाचायें कूर्मरूपतमपि । वराह इत्यादि । पञ्चपादिकाभिचाया धशारीस्कभाष्यटीकाया: प्रकटनच्छटेनाद्वैतब्रह्मविद्याया एव भुर झ समुद्धरणलोलासाम्येन पमपादाचार्ये पराहरूपक- मपि । त्रोटकेति । नेटकाचायें नृसिंहम्पक तु ' भर शारदेशिक मे दारणम् । इत्यादि- नोटकत्तमायटितश्रीमद्भाप्याराभिवत्वगुरस्तोत्रकृतिलीटयैर मोहमहामुरसहारपूर्वक भक्ति- ·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०.प.विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३. मार्गकप्रतिष्ठापनत एव ।। अथशब्दः प्रतिज्ञाताष्टव्यक्तिपूर्वदलतिर्यग्वैलक्षण्यार्थः । हरतेति । हस्तामलकाचार्यः प्रसिद्ध एव । तत्र- 'घनच्छन्नदृष्टिर्घनच्छन्नमकं यथा मन्यते निष्प्रमं चातिमूढः । तथा बवद्भाति यो मुद्दष्टेः स नित्योपसन्धिस्यरूपोऽहमारमा । इत्यादिप्रसिद्धस्वात्मानुभवमात्रतिवेदनेन त्रिपादपरिमितभूमिमात्रयाचनात्रलोक्यव्यापनबद- खिलाद्वैतशास्त्ररहस्योक्तस्तद्रूपकम् । सर्वेति सर्वज्ञात्ममुनीश्वरः संक्षेपशारीरकाचार्यः । तत्र भृगुभ्राजः परशुरामस्य रूपकं तु यावद्देदवादिराजसादिसंपद्विदलनेन ब्राह्मणश्रेष्ठ एव खारा- ध्यप्रतिष्ठापनेनैव । रवीत्यादि । प्रकाशात्मेति । विवरणाचार्यः सुप्रथित एव । तत्रापि श्रीरामरूपकं मीमांसकोपलक्षितनिखिलभेदवादिराक्षसक्षपणादिना समुचितमेव । आनन्देति । आनन्दगिरिरिसिभाष्यादिटीकाकारः प्रख्यात एव । तुशब्दोऽत्रानेकग्रन्थकर्तृत्वरूपवैलक्षण्यायैव । तेनात्रानन्तलीलाकर्तृश्रीकृष्णरूपकमपि सुघटमेव । फालतमाह भवेत्यादिशेषेण । अत्र शुजगरूपकेण द्वैतरूपसंसारस्य कल्पितत्वादि घोत्यते ॥ २ ॥ अथ श्रीदत्तात्रेयमप्युसधत्ते-अत्यन्तेति ॥ ३ ॥ इदानी मूलकारं श्रीविद्यारण्यं महीकुर्वस्तदन्छिदैन खामिमतं याचते- वेदेति । वेद एव स्व.गाखी कल्पद्रुमस्तस्य याः शाखाः शाकटतैत्तिरीयाद्याः प्रसिद्धा एवं । आमोदेति । 'आमोदः सोऽतिनिहारी' इत्यमरात्सुरभिगन्धरतेन मोदै गमोक्षानन्दैः । अगणितेत्यादि । असंख्यातमृङ्गश्रेष्टरित्यर्थः । पक्षेऽनेकशुद्भनिरद्धमन.मुखास्वादधुरंधरैरपी- त्यर्थः । अगुस । एतत्साम गायनास्ते' इत्यादिश्रुतेः स्यानुभवप्रकाशनमप्यकारि । अमृतैः पचम्पादिभूमिकानन्दैः । शिष्टं तु स्पष्टमेव । ४ ॥ अधाद्वैतशास्त्रप्रदं स्थाचार्य प्रणमति- नित्यमिति । वेदेति । सर्वोपनिषदहस्यविचारात्यकोत्तरमीमांसात्मकाद्वैतविद्यारूपी- रित्यर्थः । अपरं तु सरलमेव ॥ ५ ॥ एवं शिवभक्त्युपदेशनदं श्रीगुरमपि प्रणमति- गोपालेति । महापदेति । महादेवाभिधम् । शिष्टं तु स्पाटमेर ॥६॥ अथ श्रीरघुवीर क्षेत्रनियन्तारं परमगुरचर प्रार्थयन्सप्तकाण्डरामायण, मङ्गलाएकरूपया- वयस. नारसलक्षणन्यायाध च कथयति प्रथमादिसप्तविभक्तिभिरपि य इत्यादिना--- यः । अज्ञानेति । अज्ञानमशिधनिर्गुण यादुर्भधवाश्रयम्बकाशरासनं बमआखण्डयदि- वर्यः । अब प्रथमा विभक्तिकालकाण्डार्थो रोद्रो रसः । यमियादि । यमश्वयं सार्वभौम- राम्पं पक्षेऽणिमादि, आशावशं तृष्णापरं नधाला संपादय म.सेत्यर्थः । नहितीया रिमक्तिः, अयोध्याकाण्डाः, शान्तो रसः । येने यादि । येन रामश्चरवरिः सदिच.

·[१ प्रथम- , . . पूर्णानन्देन्दुसौमुद्यारयच्यारपासमेत:- दशसहस्रराक्षसपट्टि । पक्षे यामत्रोधाद्यामरसपत् । अनाशि पिचसिता । अत्र तृतीया भिक्ति , अरण्यकाण्डार्थ , अद्भुतो रस । अदादित्यादि । हरि मुनाब , पक्षे परममा परमै स्पसरयमदाइत्तवान् । अत्र चतुर्थी विमति, किविधाकाण्टार्थ, हास्यो रस यस्मादित्यादि । अत्र पथमी विभक्ति , गुदरकाण्डा रात्रीति । राण पक्षे महामोत् । अपिम्पनीति प्रापेति भयानको रम । अदित्यादि । यस्येक्षणेन पूरतरकटाक्षेणाऽऽ- मुरी सपन्सबटसमुलराणश्री पक्षे दम्भदपद्यामरसप प्रसिद्धर, अददिदाणोऽभूदित्यर्थ । भर पष्टी विभक्ति , वीरो बीभसश्च रस , युद्धकाण्दार्थ । योत्यादि । अन सप्तमी विभक्ति , सर्वोत्तमवादिनोत्तरकाण्डार्य , शृङ्गारो रसश्च । स इत्यादि । परणो भक्तिश्व रस ॥ ७॥ अथ प्रथो स्वानाधिकारमाशङ्कय सदृष्टान्त ताव स्पश्यति- श्रीति ॥ ८॥ तत्रापि मानिय वारयति- अवलम्बायेति ॥९॥ प्रकरणभेदमनुजामति- सन्यास इति ॥१०॥ इह खलु सकलकारुणिकशिरोमणिमगरान्विद्यारण्याचार्य प्रस्थानत्रयद्यद्वैतशास्त्रे मन्दम प्यापिकारिणामसामध्यं पश्य सूत्रभाष्यस्य तापर्यमधिकरणमारया सपूर्णोपनिषद्भाष्याणामनु भूतिप्रकाशेन वार्तिकविचरणयोश्च तसाराभ्या समुद्धार्य तत्राप्यशक्ताना मन्दतरमन्दतमाधि कारिणामनायासेन वोघसिद्धये स्वगुरु भगवन्त भारतीतीर्थ समायुं तत्त्वरिकादिपिक- पञ्चक चित्रदीप च स्वकृत प्रदर्श्य ततस्तुष्टन तेन तृप्तिदीपादिदीपचतुष्टय योगानन्दाधान- न्दपञ्चाध्यायीरूपो ब्रह्मानन्दश्च कृत , सेय पञ्चदशी सवेदान्तगुरलघुग्रन्थमथनसारामिका लोके प्रसिद्धा, तत्र तारमन्यसररत्वेनाधिकारिणामनधिकारिणा च सपा सधारण्येन पाटया प्रायोऽनविकारिणोऽपि तत्त्वविदमन्या सन्तस्तपौर्वापर्यतापर्यमपिचार रागित्वाद्या- मुरादिप्रकृतिप्रशादेव भरतादेरप्रवृत्ति पुराणातति चेत्तदा- 'जक्ष क्रीडनन्ति विन्दन्नित्यधोपीन किं श्रुतिम्' । इत्यादिचिनदीपादिवाक्याभासास्तथा 'जनकादे कथ रायमिति चेदृढबोधत । तथा तवापि चैतकं पठ यद्वा कृषि कुरु' इत्यादितृप्तिदीपादिवास्याभासास्तथा समलीभूत 'जक्षत्रीडनममाण स्त्रीमि; यानैर्वा ज्ञातिभिर्वेत न मातृवधेन न पितृवधेन न स्तेयेन न थूणहत्यया प्रस्य पापम्' इति च श्रुतिवायनात तथा- १'सहि तर्क पर कृ इति पाठान्तरम् ।

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । 'सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते । सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ हवाऽपि स इमाँलोकान्न हन्ति न निबध्यते । इत्यादिस्मृत्यादिवाक्यजातं च प्रमाणत्वेनोदाहृत्य यथेष्टचेष्टाः स्वयं कुर्वन्तः सन्तोऽन्या- नपि मुमुक्ष्न्वश्चयन्ति तदिदमसहमानः सञ्श्रीमद्भगवद्गीतानां सर्ववेदार्थत्वात्तद्भाष्याख्यप्र- स्थानतात्पर्योद्धरणमिपेण यावदद्वैरानिष्ठापरायणश्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासकाच्यादिवाक्यानां स्वारस्यं विवृण्वन्नुत्पन्नतत्त्वसाक्षात्काराणाभकृतोपास्तित्वेनानुत्पन्नजीवन्मुक्तिफलत्वाक्लिश्यमानानां नराणां जीवन्मुक्तिसाधनादि प्रदर्शयितुं ज्ञानितां मन्यानां तु तद्भमभञ्जनपुरःसरं सन्मार्ग- प्रवृत्तिं द्योतयितुं च तथा मुमुक्षूणामपि पण्डितमन्यवञ्चनान्गोचनपूर्वकं ज्ञाननिष्ठान्तप्रवृत्यु- रसाहायं च प्रसन्नमपि प्रौढकर्तृस्वाभाव्याद्गभारतात्पर्य जीवन्मुक्तिविवेकाल्यं प्रकरणं विस्तरेणा- करोत् । अतोऽस्य पञ्चदश्या शेपशेपिभाव. संबन्धः । तद्गतवाक्यार्थविवरणहेतुत्वात्तेनैतन्मे- लनपूर्वकं पोडशप्रकरणीत्यपि, समाचक्षते केचिच्छिष्टाः । तत्र शिष्टाचारानुमितप्रयोजनक 'मङ्गलादीनि मङ्गलमव्यानि मङ्गलान्तानि प्रयन्ते शास्त्राणि वीरपुरुषकाण्यायुष्मत्पुरपकाणि च भवन्ति' इत्यादिमहाभाष्याख्यस्मृतिमूलभूतिबोधितकर्तव्यताकं निर्विनग्रन्थसमाप्तितत्प्र- थितिफलक- यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौं । तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महामत्मनः । ॥' इति श्रुतेः श्रीगुवभिन्नेश्वरप्रणामात्मकं मगल स्वयं विधाय शिष्यत्रोधायानेकार्थगर्भितेन स्वकीयमुदाभूतेन प्रकृतपकरणविपयादिसूचकेन धोकेनाऽऽदी निवशति- यस्प नि:श्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत्। यस्पेति । अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यावेदों यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्धा- हिरसः' इतिश्रुतेर्यस्य मायावच्छिन्ननह्मणः प्रजापतिरकामयत । प्रजायेयेतीत्युपक्रम्य 'स भूरिति व्याहरत् ' ' स भूमिमसृजत ' ' अमिहोत्रं दर्शपूर्णगसौ यजूपि ' इनातिनै. तिरीयश्रुतेभूरादिव्याहृतिरूपोदाक्षरोचारणपूर्वकं प्रजापतिशब्दवाच्यस्य शुद्धसत्त्वप्रधाना- ज्ञानप्रतिविम्बरूपेश्वररजोगुणोपाधिकचतुर्मुखात्यलीलाविग्रहस्य भूम्यादिसकलजगन्निर्मातृत्व- अरणादाक्षरोचारणानन्तरमित्यर्थः । यद्वा रजःप्रधानेश्वरस्य निःश्वसितमित्र श्वासोच्छास. प्यापारजातमिवानायासेन समुत्पनयात्सर्वेऽप्यूगादिवेदा इत्युपटक्षणमितिहासादीनामपि तथा च यारण्छन्दब्रह्माऽपि यस्य नि:श्वसितमरेत्यर्थः । तथा यः परमामा वेदेभ्यः, वेद्यन्ते ते वेदाः साक्षिक्ष्या मायासंकल्पास्तेभ्योऽनन्तरमसिलं संपूर्ण जगत् । जो ईशी 7 २. प. नियमितं । २५. 'दा मायया योऽसि ।

·-- ६ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारपव्यारयासमेत: [१ प्रथम- निर्ममे तमहं धन्दे विद्यातीर्धमहेश्वरम् ॥१॥ विशुद्धा चित्तथा जीवेशयोभिदा । अविधा तश्चितीयोग पडरमाकमनादय.' इति यच. नाद्विशुद्धचिदाग्यहाभारयोगवनादिस्यपदकनिरक्तदभिनं दृश्यमित्यर्थ. । निर्ममे । यथा होन्द्रजालिक स्वसपल्यादेव मन्त्रादिविशिष्टानगरादिकमुपादयन्या परमेश्वरोऽपि मापिकमकल्येभ्यो विश्वमुत्पादितवान्यस्तमह यन्द इत्पन्वय । मययति पाटस्तु माया तु प्रति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् । तस्यापयाभूतस्तु व्याप्त सर्पमिद जगत्' इनिश्रुति- मूडकत्वादादेय एव । अहं व्युस्थितस्थितप्रज्ञा प्रत्यकृत् । वन्दे कायिकादिनिविषप्रदीभावेन नमस्कारोमति मार । एतेन ब्रह्मणो जगजन्मायभिन्ननिमित्तोपादानकारणव तटस्थलक्ष- णमुक्तम् । स्वरूपरक्षणार्थ विशिष्टि-घिद्येति । विद्या : विद्ययाऽमृतमभुते' इतिश्रुते- प्रविन तीर्थमुपायो यस्मिन्यिपये । यत्प्राप्तये ज्ञान विनोपायान्तर नेपास्तीत्याशय । एतेन निर्गुणच द्योतितम् । सगुणनह्मणस्तूपासनादिटभ्ययात् । स चासी महेश्वरचेति कर्मधारय । महत्व त्रिविधपरिच्छेदशून्यवम् । ईश्वरत्व च नन्तरोटिनह्य ण्डात्मकानादि- प्रपञ्चाधिष्टानत्वेऽपि शुतिकादियकालत्रयेऽपि तदस्पर्शित्वरूप सामर्थ्यम् । उभयपदाम्याम- नन्तता कालरयावाच्यत्वरूपिणी सन्यता च सूचिता । उपरक्षणमिद ज्ञान सादरपि । त सच्चिदानन्द्रावतभूमात्मानमित्यर्थः । गुरपक्षे तु-योगभ्रष्टवादी धरापतारत्याहा स्वय- प्रभातवेदवेद्यस्य वेदाश्चयारोऽपि न वेफ एस द्वौ यो वा तेऽपि नि वति- तमिर श्वासोच्छ्वासपदनायाससाघ्या आसन् । उपलक्षणमिद शास्त्रादे । यस्य महामहिम्न सद्गुरोपदचतुष्टयमप्यनायासासिद्ध तस्य शास्त्रादिसिद्धे केर कथा । सकलश- ब्रह्मपारगत योक्त्याऽनया श्रोत्रिय वाख्य श्रीगुरो प्रथम लक्षण ध्वनितम् । तथा य आचार्यो वैदेभ्य , तृतीयार्थे पञ्चमी पूर्वोत्तरफाण्डात्मदैरित्यर्थ । तथा च पूर्वकाण्डोक्तोपन- यनमारभ्योत्तरकाण्डोक्तनिर्विकल्पकाखण्डाद्वेतब्रह्मा मसाक्षात्कारान्तवेदोक्तमुक्तिमाधनैरितिभार । जगत् , स्वमनआदिद्वैतम् । अखिलम् । अकारो वासुदेव स्यादिति कोचोतर एर वासुदेवास्य परमात्मैव खिल नामरूपादिनाधेनावशिष्टोऽशो यस्य तत् । निर्ममे कृतवान् । एतेन वैदिकेकपूर्वोत्तरकाण्डोक्तसफलसावने सर्तमपि द्वैत वासुदेवमात्रामक य सद्गुरु- कृतवानिति वर्णनेन 'वासुदेव समिति स महामा सुदुर्लभ ' इति श्रीमद्भगवदुक्ते मनिष्ठ- त्वाख्य द्वितीय श्रीगुरुलक्षण द्योतितम् । तथा च श्रुति -~~-' तद्विज्ञानार्थ सद्गु- रमेवाभिगच्छेसमिपाणि श्रोत्रिय ब्रह्मनिष्टम् ' इति । स्मृतिरपि-~-' उपदेश्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिन ' इति । अत्र ज्ञानिय निरक्कयोत्रिययम् । तत्वद- शिव ब्रह्मनिष्ट पमिति । अह त विद्यातीधमेहवर वन्दे । 'तर्षि शास्त्रापर- क्षेत्रोपायनारिज सु च । अवतारविजुटाम्बुपात्रोपाध्यायमन्त्रिषु' इति मेदिनीकोशो- तर्विद्यायै तीर्थ शास्त्र यस्य, विद्यैव तीर्थमध्वरो यस्य, विदैन तीर्थ क्षेत्र काश्यादिरूप यस्य विद्यायास्तीर्थमुपायो यस्मिन् , विद्यैर तीर्थ पुष्करादि यम्य, रियायास्तीर्थमुपाध्याय उप- .

·७ जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । देष्टा, विद्यैव तीर्थ मन्त्र्यमात्यो यस्य यतिराजस्य स तथा । एतेनानुदरंभरित्वतत्त्वानुसंधान- परायणत्वतत्त्वविद्यान्यानपेक्षत्वमन्दाधिकारितवविद्योपायप्रदत्योपरागादिनैमित्तिकस्नानार्थमहा- तीर्थानपेक्षवोत्तमाधिकारितत्त्वविद्यादानदक्षरवब्रह्मविद्येतरासहायत्ववर्णनैः पूर्वोक्तलक्षणप्रपञ्चे- नान्यर्थनामत्वमुक्तम् । अत एवं स एव महेश्वरः शिवः ' मायिनं तु महेश्वरम् । इतिश्रु- तेरन्तर्यामी वा निरक्तनिर्गुणपरमात्मा वा तम् । शेषं प्रायत् । अत्र आमनाम गुरोनाम नामरतिकृपणस्य च । श्रेयस्कामो न गृह्णीयाज्येष्ठापत्यकलत्रयोः । इतिवचनादारतीतीर्थ इति स्वगुरोर्नाम तत्र भारतीस्थाने तत्पर्यायीभूतविद्याशब्दः । प्रयुक्तः । वस्तुतस्तु भारती- तीर्थः परमगुरुरेव विद्यातीर्थ एव स्वगुरुरेपाम् । तदुक्तमतैः पूर्वाश्रमे पाराशरमाधवे-- सोऽहं प्राप्य विवेकतीर्थपदवीमाम्नायतार्थे परं मजन्सजनसङ्गतीर्थनिपुणः सद्वृत्ततीर्थ श्रयन् ॥ लब्धामाक्लयन्प्रभावलहरीं श्रीभारतीतीर्थतो विद्यातीर्थमुपाश्रयन्हृदि भजे श्रीकठमव्याहतम् । इति ।। एवं च यथाश्रुतमेव ध्याय इति ध्येय धोरैः । अत्र हि प्रथमन्याख्याने यस्येत्यादिनि- मम इत्यन्तप्रन्थेन ब्रह्मणस्तटस्थलक्षणयोधितजन्मादिसूत्रशास्त्रयोनित्यसूत्रयोरर्थः- संगृहीतः । तथा तमहं वन्द इत्यनेन गुवभिन्नपरमेश्वरचरणारविन्दयोरखण्डं कायिकादित्रिविधमहीमा- वेन. मुमुक्षुर्वेदान्तविचारपरायणो भवेदिति जिज्ञासासूत्रार्थोऽपि सूचितः । ' तद्विद्धि प्रणि. पातेन ' इतिस्मृतेर्वेदान्तविचारस्य तत्पूर्यकत्यात् । शेपेण स्वरूपलक्षणबोधिसमन्वयसूत्रा- र्थश्व । ननु भाष्यादौ जन्मादिसूत्र एव ब्रह्मणः सत्यज्ञानानन्तानन्दादिस्वरूपलक्षणममि विचारितं त्वया तु समन्वयसूत्रस्यैव तत्परण्यमुव्यत इत्यनुपितमेवेदमिति चेत् । सत्यम् । तैत्तिरीयकोपनिपदि ब्रह्मवल्ल्याख्यप्रथमप्रश्ने ' ब्रह्मविदाप्नोति परम् ' इति सर्वमवुत्तरका- ण्डार्थ संक्षेपतः सूत्रितं कृत्वा किंलक्षणं तद्ब्रह्मेत्याकाङ्क्षायां 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ' इति ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणमुक्तम् । भृगुवल्लयाख्यद्वितीयप्रश्ने तु भृग्वाख्यपुनस्य वरुणाख्यस्यपितरं प्रति ब्रह्मविषयकं प्रश्नमुपन्यस्य ' यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्मयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तहह्मेति ' इति ब्रह्मणस्तटस्थलक्षण- मेर जन्यनगजन्माघभिन्ननिमित्तोपादानत्वरूपमुक्तं तदेव च सूत्रकृता जन्माद्यस्य यत इति फण्ठतः सूने संग्रथितम् । भाष्यादौ तु प्राक्तनमपि स्वरूपलक्षणं गृहीत्वोभपमपि विचारितं यद्यप्यथापि शुद्धस्वरूपलक्षणनिर्णयस्तु समन्वयसूत्रनितिब्रह्मात्मैक्यलक्षणाभेदमन्तरा नैक संभवतीति तथोक्तम् । एतेन शास्त्रैकदेशसबद्धत्वमस्योक्तम् । शास्त्रात्कार्यान्तरस्थितत्वं तु वश्ये विविदिपान्यासमित्यादिनाऽनुपदमेव वक्ष्यति । तदुक्तं पाराशरपुराणे- शानकदेशसंग शास्त्रात्कार्यान्तरे स्थितम् ।। मन्यं प्रकरणं प्राहुः प्रकरणज्ञा मनीषिणः' इति । - - ~ .

·[१ प्रपन- पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यास्यध्यारयासमेत:- अत्र तमहं यन्द इति गुर्यादिनस्युपरक्षितसकर साधनवान्मुमुक्षुरधिकारी । विद्येत्यने- नावतामतत्वं विषय । अहपदेन जाउयादिद्वैताननिवृत्तिः प्रयोजन च सचितम् । संब- न्धस्तु अन्यविपययो प्रतिपाद्यप्रतिपादकमाव, मुप्रसिद्ध ऐति समपदातम् ॥ १॥ ननु कथमस्य प्रकरणस्य श्रीमद्रीतामाप्यारयस्मृतिप्रस्थानतात्पर्यनिर्णायकन्यमित्याशङ्कय तदारयनिसरणात्मकत्वादस्येति द्योतयस्तत्वज्ञानतरफटप्रयोजकसन्यासयोचिनकथनं प्रति- जानीते वक्ष्य इत्यर्धेन- वक्ष्ये विविदिपान्यासं विद्वन्यासं च भेदतः । वेत्तुमद्वैतात्मतत्त्वमपरोक्षीकर्तुमिच्छा विविदिषा तया न्यास ससाधनकर्मादित्यागस्तम् । तथा विद्वदिति । अद्वैतामतत्वापरोक्षरूपनहाविद्यावानेवान विद्वान् । ज्ञानस्य वृत्त्यात्म- कन्येन त्रिक्षणारस्थायित्वेऽपि तत्फलस्याज्ञानध्वसस्य शुक्तिरजतादिघसरदारोपितप्रतियोगि- कल्वेनाधिष्टानीभूताद्वैतात्मस्वप्रकाशैकरूपत्यानित्यापरोक्षतया सद्रूपेण सर्वदा वर्तमानतेति तद्वत्ता सगता । तेन कियमाणो न्यात ससाधनकर्मादिकलापस्य विधिपत्यागस्तमित्यर्थः । भेदतः । श्रीमगीताभाष्याख्यस्मृतिप्रस्थानतात्पर्यंभूतसकीर्णेभियसन्यासपियेचनेन यक्ष्य इते योजना । तथा हि श्रीमद्गीताभाष्य उपक्रमे तापदुक्तम्-तस्यास्य शास्त्रस्य सक्षेपतः प्रयोजन पर नि श्रेयस सहेतुकस्य ससारस्यात्यन्तोपरमलक्षण तच सर्वकर्मसन्यासपूर्वकादा- स्मज्ञाननिष्टरूपाद्धर्माद्भवतीति । उपसहारेऽपि सर्वधर्मान्परित्यज्येतिश्लोकव्याल्याने ततश्च सर्वकर्मसन्यासाज्ज्ञाननिष्ठायामात्यन्तिक ससारोपरम इति सिद्धमिति च । अत्र सर्वकर्मस' न्यासपूर्णकादिति सर्पकर्मसन्यासादिति च पदाच्या विविदिपासन्यासावश्यकतोक्ता । आत्म• ज्ञाननिष्टारूपाद्धर्मादिति ज्ञाननिष्ठायामिति च पदाम्या तु विद्वत्सन्यासावश्यकताऽप्युक्ता । वस्तुतत्त्वापरोक्ष्यदा_पूर्वकाहि करणान्त फरणोपरमणलक्षणज्ञाननिष्टाया विद्वत्सन्यास विनाऽ. सभनात् । तदुक्त बार्तिकसारे-- 'अनन्यचित्तता ब्रह्मनिष्ठाऽसौ कर्मठे कथम् । कर्मत्यागी ततो ब्रह्मनिष्टामर्हति नेतर' इति । तस्मिन्भाष्यमन्थेऽपि सन्यासद्वय सकीर्णदेर भातीयतले युक्तीरेप सन्दकपमप्रतिदा । तथा मध्येऽपि वेदाविनाशिन नित्यमितिश्लोके भाष्यम्-'तस्माद्गीताशास्त्र आत्मज्ञानवतः सन्यास एवाधिकारो न कर्मणीति तत्र तत्रोपरिष्टादात्मज्ञानप्रकरणे दर्शयिष्याम' इति । व्याख्यात चेद भाष्य सन्यासद्वयोपपादकमिति श्रीमदानन्दज्ञान-तस्मादिति । सर्वव्यापा- रोपरमात्मन सर्पकर्मसन्यासस्याविक्रियामज्ञानाविरोधित्वाप्रयोजकज्ञानरतो वैधे सन्यासेधि. कार.। सम्यग्ज्ञानवतस्त्वपैथै स्वाभाषिके पलामनीति विभागमभ्युपेयोक्तेऽथे वाक्यशेपाऽ. गुण्य दर्शयति-तत्र तत्रेति । अस्थायमर्थ -प्रयुज्यते प्रेर्यते निवृत्तिमार्गेऽधिकारी येन नित्यानियवस्तुविरुदक्षणेन ज्ञानेन ततो मुमुक्षौरित्यर्थ । यो 'एतमे प्रवाजिनो लोका ।

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यपणीतजीवन्मुक्तिविवेकः ।
मिच्छन्त प्रवजन्ति इति विधिप्राप्त इत्यर्थ । स्वाभाविक फलाम यवैधे सन्यासे तु श्रुति
'एतमेर रिदित्वा मुनिर्भवति' इत्यादि सुप्रसिद्धोति ।
मनु किमर्थ सन्यासद्वय श्रुत्योक्त यद्भेदकथन विविदिपादिसइया भरतेद प्रतिज्ञात-
मियाशक्य तप्रयोजने क्रमादभिधत्ते-
हेतू विदेहमुक्तेश्च जीवन्मुक्तेश्च ती क्रमात् ॥ २॥
हेतू विदेहेति । तो पूर्वोक्तौ विविदिपासापासविद्वत्सन्यासौ । क्रमादनुक्रमेण । विदेहमुक्ते
'ज्ञानसमकालमुक्त' इतिशेपार्यास्मृत्यादिमूलीभूताभि 'झाला देव मुच्यते सर्वपाशै' इत्यादिश्च-
तिमि पञ्चदशीतत्त्वविवेकोक्तज्ञानसमकालभाविदेहाभावरूपस्याद्वैतात्मक्वल्यस्य तथा जीव-
न्मुक्त पञ्चम्यादिवक्ष्यमाणभूमिकस्थितिलक्षणसदेहकैवल्यस्य च हेतू कारणे भवत इत्य
न्वय । विविदिपासन्यास श्रवणाद्यभ्यासजन्यासभावनादिप्रतिबन्धचसे सति विचारिततत्व
मस्यादिमहावाक्यकरणकतत्त्वज्ञानद्वारा विदेहमुक्तेर्हेतु । विद्वत्सन्यासस्तु मनोनाशवासना.
क्षयाद्यभ्यासजन्यपञ्चम्यादिभूमिकाद्वारा जीवन्मुक्तिहेतुरित्याशय ॥ २ ॥
तदेव ससाधनो जीन मुक्त्याख्योऽस्य प्रकरणस्य विशिष्टो विषय सूनित , सपति याय
सन्याससाधारणकारणमाह-
संन्यासहेतुर्वैराग्यं यदहार्परजेत्तदा ।
प्रबजेदिति वेदोक्तस्तद्भेदस्तु पुराणगः ॥३॥
संन्यासेति । विगतो रागो विषयप्रेमा यस्मात्तद्वार सन्यासकारण भरतीत्याशय ।
तत्र प्रमाणत्वेन श्रुतिमर्थत सप्रथपति-पदहरिति । तथा च श्रूयते रघुजाबालोपनि-
पदि---- यदहरेस पिरजेत्तदहरेय प्रत्रनेत्' इति । सकाराभ्या पिना पैराग्य सन्यास
सति च वस्मिन्त्रिसम्पच वार्यते । तदुक्त विश्वेश्वरीसगृहीतस्मृतौ~~
यदा मनसि सज्ञात वैतृष्ण्य सचिस्त्पु, ।.
तदा सन्यासमिच्छन्ति पतित स्याद्विपर्यये ' इति ॥
बुड्याऽप्यन्यन्तौरस्य य पदार्थेषु दुर्मति ।
वघ्नाति वासना भूयो नरो नासी स गर्दभ ' ।। इति वासिष्टेऽपि ।
किं सरमन्यासहेतुरेकविधर्मर वैराग्यम् । तथारे फुटीचकादितद्भदे को हेतुरिन्यत
आह-तनेदस्विति । तुगद शबासागर । तझेदो पैराग्यादिभेद । क्षेप
,
इति शेप ॥ ३ ॥
१. हेनु । २ '1३१७. - ॥३॥

·[१ प्रथम- पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारपप्यारपासमेत:- तदेवाऽऽह-विरक्तिरियादिना स्टतरघुपाराशरस्मृतिचिरायुदाहृतपाराशरपुराणवाक्य- दूयेन-- विरक्तिद्विविधा प्रोक्ता तीमा तीयतरेति च । सत्यामेव तु तीबायां न्यसेद्योगी कुटीचके ॥४॥ एव तीवादिभेदेन पिरतवैविध्यमुक्या तीनविरक्तौ वक्ष्यमाणटक्षणाया सयामेन लेकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा मोक्ता मयाऽनघ । ज्ञानयोगेन सारयाना कर्मयोगेण योगिनाम् । इतिश्रीमद्भगवद्गीतोक्तभगादेकार्पणवुद्धया काम्यादिशून्यनित्यादिकर्म नुष्ठानपरो योगिशब्दे- एगृहस्थाद्यधिकारी वक्ष्यमाणलक्षणे कुटीचकाख्ये सयासे तव्ये सति तद्विरुद्ध धर्म यजेदित्युक्त, तत्रोक्तविरक्ती सया किमयमेकविध एव सन्यास उतान्योऽपि कश्चिदस्तीत्य- नाऽऽह शक्त इत्यादिद्वितीयवाक्येन- शक्तो बहूदकै तीवतरायां हंससंज्ञिते । मुमुक्षुः परमे हसे साक्षाद्विज्ञानसाधने ॥५॥ शक्तस्तीर्थयात्राद्यनुष्ठानसमर्पदेहादिरित्यर्थ । वहिति । वक्ष्यमाणरक्षण एर सन्यासभेद इति यावत् । शिष्ट तु प्रायदेन । वक्ष्यति चैनमेगान यात्रादीत्यादिना । ननु भनत्वेन तीव्रविरक्ती सन्यासद्वय तीव्रतराया तु प्रागुपन्यस्ताया तकथ तसाहचर्यसिद्धमित्यत आह- तीवेत्यादिना। द्वय तीव्रतरे ब्रह्मलोकमोक्षविभेदत । इति वक्ष्यमाणवात्तीव्रतराया वक्ष्यमाणलक्षणाया विरक्तौ सत्या ब्रह्मलोक्कामश्वेद्वक्ष्यमाणलक्षण एस हससज्ञिते सन्यासे कर्तव्ये सति योगी कर्माणि न्यसेदित्यादि प्रापदेशाध्याहृन्यान्वय । ननु ब्रह्मलोककामनाभावे क सन्यास इत्याशक्य समाधत्ते--ममुक्षुरित्यायुत्तरार्धेन । मुमुक्षु स्वामान द्वैतप्रधान्मो तुमिच्छुस्तीवतमाया क्षुधाया सत्यामन्न विना यथा दीयमानेऽप्यहियपारनिकादिविपयजाते तत्तृणीकृत्यानप्राप्यै व्यवधानरेशमप्यसहिष्णु सस्तदेकार्थी भाति तद्वदद्वैतब्रह्मा मतारूपमो. क्षमाप्रार्थत्यर्थ । उक्त होरमेनश्रमदार्तिक्यारचरणारविदपरागैर्तिकामृते- नरकादिव निर्विण्णा याचनाऽऽ ब्रह्मणो नर । म तापदधिकारोऽस्ति कैवल्यज्ञानवर्मनि ॥ सासङ्गविनिर्मुत्तो मोक्षमानप्रयोजन । अतोऽधिरियते प्रत्याज्ञानोत्पत्ती न रागवान् ॥ इति ॥ स तु~-साक्षादिति । रोका तरगतिव्यवधान निहत्यर्थ । विज्ञानेति । दृष्टादिद्वाराऽऽमज्ञानहतारियर्थ । परमे हम एतन मके यश्वमाणलक्षगे सन्यास इयादि पूर्वरदेव योग्यम् । चौक्त छान्दोग्ये तथा . सर्व एते १ ग. शनी ·- जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । पुण्यलोका भवन्ति' इति ब्रह्मचार्यादिम्याश्रमिणां फटभुक्त्वा 'ब्रह्मसंस्थोऽमृताव- मेति ' इति । अत्रेदं भाष्यं श्रीमद्भगवत्पादीयम्-- ' अवशिष्टरत्वनुक्तः । परिबाब्रह्मसंस्थो ब्रह्मणि सम्यस्थितः सोऽमृतत्वं पुण्यलेोकविलक्षणममरणभावमात्यन्तिकमेति नाऽऽपेक्षिक देवाद्यमृतत्ववत् । पुण्यलोका पृथगमृतत्वस्य विभागकरणात् । यदि च पुष्यलोकातिशयमा- त्रममृतत्वमभविष्यत्तत: पुण्यले काद्विभक्तं नावक्ष्यत् । विभक्तोपदेशत्वादात्यन्तिकममृतत्वमिति गम्यते' इति । विवृतमिदमानन्दज्ञान:-- आश्रमिषु प्रदर्यमानेषु किं परिवायमुख्यो न प्रदर्श्यते तत्राऽऽह-अवशिष्टस्विति । कुतो हि पुण्यलोकवैलक्षण्यममृत वस्येत्याशड्ढयो- कम्-आत्यन्तिकेति । तस्याऽऽपेक्षिकत्वाभावे हेतुमाह-पुण्यलोकादिति । अमृत- स्वस्य पुण्यलोकात्पृथग्विभागकरणात्ततोऽन्यत्वादात्यन्तिकावसिद्धिरिति योजना । उक्तमेवार्थ न्यतिरेकमुखेण साधयति-यदि वेत्यादिनेति' इति ॥ ५ ॥ ननु का सा विरक्तर्मन्दता यदपेक्षया तस्यास्तीवत्वादिकमुक्तमित्याशङ्कय तहक्षणमभिनीय दर्शयति-- पुत्रदारंधनादीनां नाशे तात्कालिकी मतिः । धिक्संसारमितीदृस्याद्विरक्तर्मन्दता हि सा ॥ ६॥ पुत्रेति । दाराः स्वरमणी । आदिना तादृक्प्रेमपात्रं मित्रादि । तात्कालिकी पुत्रादिनाशाव्यवहितोत्तरक्षणमारभ्य यदाऽस्य तद्विषयकप्रमोदयरतदव्यवस्तिद्वितीयक्षणमात्रा. वस्थायिनीत्यर्थः । अत्राने सेति तन्छन्दायेति यन्छन्दो बोध्यः ॥ ६ ॥ एवं तीवादिवैराग्ययोरपि लक्षणे क्रमेण साभिनयमाहास्मिन्नित्यादिपादोनद्वाभ्याम्- अस्मिञ्जन्मनि मा भूवन्पुत्रदारादयो मम । इति या सुस्थिरा बुद्धिः सा वैराग्यस्य तीवता ॥ ७ ॥ आदिना धनादि । भत्रापि प्राग्वत्तद्विनाश एव प्रयोजको यः । अत्रास्मिन्मनी. स्युक्या निररूपिरत्तेनित्यानित्यविवेकाजन्यायमेव । वमपि तपसा जन्मान्तरे तारपुत्रादि- लाभाशासंभवात् , विवेकजन्यावे तु 'कर्मचितो लोकः क्षीयते । एकमेयास्त्र पुप्यचितो लोकः क्षीयते' इत्यादिव्यातिघटितश्रुत्या सर्वस्यापि वैपरिय मुखरय विनश्वर योरया तद- संभचाग । तत्रापि क्षणिक संभवेन पूर्वत्रतिव्याप्तिव्याहत्तयेऽतिपदेनामिनीतबुद्धि दि. शिनष्टि-मुस्थिरति । तदमाधिदैविफादिविनैरप्पचटरवम् । एव चहियापुत्रापनि छादा- मेव तहक्षणम् ॥७॥ । १ क. पदादी १२८. य. 'रती।

·पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारपध्यारयासमेत:- [१ प्रथम- पुनरावृत्तिसहितो लोको मे माऽस्तु कश्चन । इति तीव्रतरत्वं स्यान्मन्दे न्यासो कोऽपि हि ॥८॥ कश्चनेति । ग्रह्मलोकोऽपि । 'इम मानवमापतं नाऽऽपर्तन्ते ' इति श्रुतेर्मन्वन्तरा- न्तरे पुनरावृत्तिप्रदोपासनादिसाच्यस्तु मे मैयास्थित्यर्थ । ननु मर्दवैराग्येऽप्यस्ति रचित्स. न्यासभेद इत्यत्राऽऽह-मन्द इयन्तपादेन ॥ ८ ॥ अस्वेन वैराग्यद्वये प्रत्येक सन्यासद्वयात्तचातुर्माध्यमथापि कि प्रत्येक्मेर तेपा लिङ्गभेद उत द्वयोर्द्वयोरेवेन्यत आह-~-पावादीत्यादिद्वाभ्याम्- यात्राद्यशक्तिशक्तिभ्या तीने न्यासद्वयं भवेत् । कुटीचको बहूदुश्चेत्यमावेतौ बिदण्डिनी॥९॥ आदिना स्वधितरभक्षम् ॥ ९॥ द्वयं तीव्रतरे ब्रह्मलोकमोक्षधिमेदतः । तीवतर इति । अत्रापि वैराग्ये सतीति पूनदेवाध्याहार । ब्रह्मलोकेति । इह तद्विषयकेच्छाभेदादिति शाकपार्थिवादिनसमास । हसादिलक्षण सक्षिपति तदित्यर्धेन- तल्लोके तत्त्व विसो लोकेऽस्मिन्परहंसकः ॥१०॥ तस्मि ब्रह्मलोके । तत्त्वनिदिति भाविनी वृत्तिमाश्रियैरोक्तम् । अस्मिते के यस्तत्ववि सम्स न्यासी भवेत्सोऽपि परहसक एति विद्वत्स याससग्रह । कुचिकाद्यौरव त्रिदण्डवोत्तेरन योहसमिरिदिपुगोणविद्व परमहसयोरेकदण्डवमार्थिक्मेर । अत्रास्मिोके तत्त्वविदित्यनुकृप्य भवितुमिच्छु सनित्यध्याहृन्य परहसको भवेदिति पिपिदिषासन्याससमह ॥ १० ॥ नन्वेनमपि कस्तत्तदाचार इत्यत आह-- एतेषा तु समाचाराः प्रोक्ताः पाराशरस्मृतौ । व्यारयानऽस्मामिरनाय परहंसो विविच्यते ॥ ११ ॥ एतेषां विति । पाराशरेति । विपयसप्तमीयम् । पष्टय तपाठे तु सरल एवार्थ । तर्हि किं प्रकृते निरूप्यत इत्यनाऽऽह-अस्मामिरित्यादिना । अय, वक्ष्ये विविदिपा यास मिति प्राक्प्रतिज्ञातल्येन प्रत इयर्थ । विवियते, रक्षणसाधनप्रयोजनप्रमाणेतिकर्तव्यतानि- रूपणेर्विद्वदाद्यधिकारिभदेन द्विविधोऽपि परमहसस पृथकथ्यत इत्येतत् । एतेनार जीप मुक्तरेयोपपाद्यना परहसो विविच्यत इति प्रतिज्ञाऽनुचितति परास्त तस्या एतव्ययोज्यत्वात् ॥ ११॥ सयास १५ न कश्चन । २. दादों। ३६ प सुख ।

·१३ जीवन्मुक्तिप्रमाण०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविषकः। तद्विवेकमेव सूत्रयति- जिज्ञासु नवांश्रेति परहंसो द्विधा मतः । माहुानाय जिज्ञासोन्यांसं वाजसनेयिनः ॥१२॥ जिज्ञासुरिति । मतः श्रुत्पादेः संमत इत्यर्थः । जिज्ञासोः संन्यासे 'एतमेर प्राजिनो लोकमिन्छन्तः प्रमजन्ति' इति वृहदारण्यकश्रुति प्रमाणयति-- पाहुरिति । वाजसनेयिनः। वाजमन्नमिति तैत्तिरीयकार्तिकोत्तेजिपदवाच्यमन सनोति पणुधातोर्दानार्थत्यादतिथिवृन्दाय ददातीति वाजसनस्तस्यापत्य वाजसनेयो याज्ञवल्क्पस्तेन प्रोक्तं शुक्लयजुरधीयते विदन्ति येति ते तथा काण्यादिशासिन इत्यर्थः ॥ १२॥ उक्तश्रुतेरथं संगृह्णाति प्रवाजिन इत्यर्धेन-- प्रवाजिनो लोकमेतमिच्छन्तः प्रवजन्ति हि । प्रवाजिनः । प्रोक्तविरक्त्या मनुष्यपितृदेपटोफतृणीकरणानित्यादिकापिकादिसर्वकर्मभ्यः प्रवजनलक्षणतदनादरशीयाः सन्त इत्यर्थः । एतमेष । प्रतमेगद्वतस्वप्रकाशमेवाss- मानं साक्षित्वोपलक्षित स्वरूपमे । इच्छन्तः । दशमादिवदज्ञानपिहितत्वादाप्तवाक्य. जज्ञानेनाऽऽतुभिवाभिलपन्तः । प्रवजन्ति । प्रकर्षेण पारमहस्यं सपाद्य ब्रह्मनिष्ठमाचार्य प्रति श्रवणादिजन्यज्ञानार्थ गच्छन्तीति यावत् । यद्वा निदण्डिनो याऽत्र प्रवाजिनः । तदुक्त वार्तिके- प्रनाजिनोऽत्र गृह्यन्ते प्रसिद्धर्यदि या परे । निदण्डिन' समात्यायात्तेष्वेगातिप्रसिद्धित || इति । अवधारणेन मनुष्यादिलोकनयेच्छूना नैर पारमहस्येऽधिकार इति ध्वन्यते । एवमेवात श्रुत्यन्तरमपि-' अथ परिबाधिवर्णनासा मुण्टोऽपरिग्रह. शुचिरद्रोही ब्रह्मभूयाय भवति । इति । मियत्तत्म्ये. त्याप्रमाको बैर श्रगणद, गुरपेऽपियार दरमुलम् ।। न्गपेर न, “ बहा सस्थोऽमृतत्वमेति ' इतिश्रुयुदिता यस्य ब्रह्मणि सस्था समाप्तिरनन्यव्यापारस्वरूप तनिष्ठत्व तस्य श्रयणादिपु मुख्योऽधिकार. । गच्छतस्तिष्टतो वाऽपि जाग्रत सपतोऽपि वा। न विचारपर चेतो यस्यासौ मृत आ सुप्तेरा मृते काल नयेद्वेदान्तचिन्तया । . उच्यते ॥ १६. तदिछ । २ क. स. प. गर्थे तु ग ।३ प. वक्ष्ये मन्दुत्वेबु ।

·[१ प्रथम- - पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेत:- इयादिस्मृतिषु सर्वदा विचारविधानात् । सा च ब्रह्मणि सस्था पिना सन्यासमाश्रमातरस्थस्य न सभाति स्वसश्रमानुष्ट ननिहित नुप्रनपत्र्यादिति । एन वक्ष्ये विविदिपान्यासमित्यादिसाधैकादश सूनितमथं विवृष्य प्रतिजानीत एतस्येत्यर्धेनैर- एतस्यायं तु गद्येन वक्ष्ये मन्दविबुद्धये ॥ १३ ॥ गयेन, अनियताक्षरेण दण्डकापरनामरगाथारय छन्दोविशेपेणेत्यर्थ । तप्रयोजन मन्देति ॥ १३ ॥ वक्ष्य इत्यादिप्रतिज्ञाया किनिदिपास यासस्य प्राथमिक्त्यात्तत्प्रतिपादिकाम् एतमेव प्रवाजिनो लोकमिच्छन्त प्रवान्ति' इति श्रुतिं पिवृण्वस्तगतलोकशब्दार्थ कथयति-- लोको हि द्विविधः-आत्मलोकोऽनात्मलोकश्चेति । लोको हीति । दैविध्यमेव विशदयति-आत्मेति । लोक्यतेऽलोक्यते साक्षितया दृश्यमनेनेति लोक स्वप्रकाश परम'मा । नव व्युत्पत्तौ न शुद्धब्रह्मसिद्धि । साक्षिसा क्ष्यादिसमध परम मनि कल्पित 'साक्ष्याभा न साक्षिल केवलानुभवामनि ' इति पार्तिकस्य, ' चेयोपरागरूपा मे साक्षिताऽपि न ताचिकी ' इत्यद्वैतमकरन्दस्य, अविद्यातद्वृत्त्यन्यतरप्रतिविम्बित चैतन्य साक्षि ' इत्यद्वतसिद्धे , ' मोहांतीतो विशुद्धो मुनिभिरभिहितो मोहसत्र न्तमूर्त साक्षी ' इति प्राचीनाचार्यचनस्य च स्वारस्येन तस्य सोपाधिक्त्वादिति यदि विभाव्यते तदा लोक्यते मुमशुभिस्तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यदृद्धापरोक्ष ज्ञानेन साक्षानियत इति लोक शुद्धाद्वत प्रत्यम् । अत एवाऽऽमति कर्मधारय । तदुक्तम्--- 'यच्चाऽऽमोति यदादत्ते यच्चात्ति पियानिह । यचास्य सततो भावस्तस्मादामेति भण्यते ॥ इति । अनात्मेति । लोक्यते साक्षिचिता भास्यत इति तथा । अनामेन्यादावपि कर्मधारये सोऽपि दृश्यपदार्थ । अत्राऽऽमलोकस्य दृक्चेनाव्यभिचारित्वादेकन्वेन श्रोतबुध्धरोहसभनेऽप्यनामरोक्स्या तथात्वेन श्रोतृभ्यारोहासभात्तदनुग्रहाय सप्रमाण जैविध्यमभिधत्ते तवेत्यादिना- तत्राऽऽत्मलोकस्य त्रैविध्यं वृहदारण्यके तृतीयाध्याये श्रूयते-"अथ बयो वाव लोका मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक इति । सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जयो नान्येन कर्मणों कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोकः" इति। जय्य प्रसिद्धया जेतु शक्य । अनायशब्द पुनमाहचर्याद्वपादिपर पिणा, १ क. ग. च स्यार्थस्तु ग । २ क ख ग ह च दप्ते मन्द । ३ ग. 'or .

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यमणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । नित्यादिना । पितृलोकः, स्वर्गाख्यश्चन्द्रलोक इति यावत् । विद्यया, दहरायुपास- नया । देवलोकः, सयलोक एस ब्रह्मलोकाख्य. । अनयोश्चन्द्रादिलोकयो पितृलोकादित्वं चक्ष्यत्यत्र तप सिद्धिरूपजीवन्मुक्तिप्रयोजननिरूपणे ' य एव विद्यानुदगयने प्रमीयते' इत्यारभ्य ' सायुज्य सलोकतामामोति' इत्यन्तनुतिव्याख्याने । आत्मलोके कि मानमित्यनाऽऽहाऽऽ'मलोकश्चेत्यादिना- आत्मलोकश्च तत्रैव श्रूयते-" यो ह वा अस्माल्लोकात्स्वं लोकमष्ट्या प्रेति स एनमविदितो न मुनक्ति" इति । "आत्मानमेव लोकमुपासीत स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म *क्षीयते " इति च । यो मांसादिकपिण्डलक्षणावलोकं परमात्मारूपमहं ब्रह्मास्मीत्यविदित्वा नियते स स्वलोकः परमात्माऽविदितोऽविद्यया व्यवहितः सन्ननमवेत्तार प्रेत मृतं न मुनक्ति शोकमोहादिदोपापनयनेत न पालयति । उपासकस्य ह निश्चितं कर्म नक्षीयत एकफलदानेनोपक्षीणं न भवति । कामितस. फलं मोक्षं च ददातीत्यर्थः । पठाध्यायेऽपि-" +किमर्थ वयमध्येप्या- महे फिमर्थ वयं यक्ष्यामहे किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं लोक इति । ये प्रजामीशिरे ते श्मशानानि भेजिरे । ये प्रजा नेशिरे तेऽमृतत्वं हि भेजिरे तर, तृतीयाध्याय एव । हकर प्रसिद्धौ । वा इत्यवधारणे । अस्मालीकान्मनुष्यलो- कात् । प्रति लोकान्तर गच्छति । स यतोऽविदितोऽज्ञानी, अत एनम तस्वप्रभानन्दमात्मान नैव भुनक्ति तदभिन्नात्माऽमृतत्वेन नैर तिष्टतीति प्रसिद्धीपेत्यन्वय । उपासीत, ध्यायीत । अस्पाऽऽ मेोपासकस्य फर्म, पुण्यकर्मफल मुख नैर क्षीयत इति योजना । तदुपासनस्य चित्तनिरोधद्वारा सकलप्रतिबन्धनिरासपूर्वक महावाक्यार्थस्फूर्याऽज्ञानध्वसान्मुक्तिरूपत्वेनैवो- क्तमुस्यत्क्षयत्वमित्याशय. । अाऽऽदरार्थ वाक्यान्तर सादयति-पठेति । प्रजा पुनादि। नन्यस्येवमामलोपादिभेदेन लोफोरिभ्य तथाऽपि प्ररते किमायातमियाशङ्कय प्रम- तश्रुतःथार्थ एरोति कथयत्येवं चेत्यादिना- * ग. प. उ. पुस्तपुः क्षीयत इनित आरभ्य, पटाध्यायीत्येतदन्त पाती ग्रन्यो न विद्यते ।. स. ग. प. उ. पुस्तके निमित्यारम्पमिजयेन्येनदनी विषयो नदिक. रा. ग. प. उ. पुस्तके ये प्रजानित्यतो भेजिरे इत्यापिको प्रन्यो न विपते । ११. 'दास्याऽऽयः ही । २. 'मेनन ।

·[१ प्रथम - पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारपव्यारयासमेतः- एवं च, एतमेव प्रवाजिनो लोकमिच्छन्तः प्रयजन्तीत्यत्राऽऽत्मलोको विवक्षित इति गम्यते । विवक्षितः । श्रुतेरिति शेष । तत्र हेतुमाह स वा एप इत्यादिना- स वा एप महानन आत्मेति मकान्तस्याऽऽत्मन एतच्छन्देन परामृष्टत्वात् । एन श्रौतप्रसिद्धया लोकशब्दस्याऽऽमयाचित्व प्रतश्रुतावुपपाद्य योगवृत्त्याऽप्युपपादयितु स्वाभिमता लोकशब्दव्युत्पत्तिमाह--- लोक्यतेऽनुभूयत इति लोकः । तथा चाऽऽत्मानुमवमिच्छन्तः प्रव्रज- न्तीति श्रुतेस्तात्पर्यार्थः सपद्यते। लोक्यत इति । अधिकारिभिरिति शेष । फलितमाह-तथा चेति । उक्तेऽर्थे स्मृति समादयति- स्मृतिश्च-" ब्रह्मविज्ञानलामाय परहंससमाह्वयः। शान्तिदान्त्यादिमिः सर्वैः साधनैः सहितो मवेत् ॥” इति । स्मृतिश्चेति । ब्रह्मण वृह वृहि वृद्धाविति स्मरणासकोचे कारणाभावान्निरति- शयमहत्त्वशालित्वेन विविधपर छेदशून्यस्य सच्चिदानन्दामनो यद्विशिष्ट दृद्धापरोक्षसाक्षा• काररूप ज्ञान तदेव लाभ इष्टवस्तुयोगस्तस्मा इत्यर्थ । ' आमलाभान्न पर पिद्यते' इति सत्यापाढापराभिधहिरण्यकशिधर्मसूत्रोक्तेरामप्रद तज्ज्ञानमपि लाभत्वेनोक्तमित्याशय । शान्ति- रन्त करणस्य स्वाधिकारानुपयुक्ताना लोकिकादिवृत्तीना वैयर्थ्यनिश्चयेन त्याग । एव स एस बहिष्करणाना दान्ति । आदिना तितिक्षादि । सरित्युक्ते शमादिपु श्रौतेष्वमानित्वादिषु स्मार्तेष्येकमपि साधन नानशेषणीयमिति भार । एव विविदिपासन्यासे प्रमाणमुपपाद्य पिपिदिपासन्यासशब्दार्थमाहेहेत्यादिना-- इह जन्मनि जन्मान्तरे वा सम्यगनुष्ठितदानुवचनादिमिरुत्पन्नया विविदिपया संपादितत्वादयं विधिदिपासन्यास इत्यभिधीयते । 'अनेकन मससिद्धस्ततो याति परा गतिम् । इति श्रीमद्भगवद्गीतोक्तेर्ज मान्तर इति युक्तमेर । सम्यक्त्व तु कर्तृत्वाभिमानफलेच्छाभार• पूर्वकान्तर्यामीश्वरचरणैकसमर्पितवम् । एतदप्युक्त तत्रम- 'मदर्थमपि फर्माणि कुर्नन्सिद्धिमनाप्यसि' इति । 'एतान्यपि तु कर्माणि सट्न त्यक्त्वा फलानि च । पर्तव्यानीति मे पार्य निश्चित मतमुत्तमम् ॥ इति च ॥ १. "विज्ञा। , ·७ जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । वेदानुवचनेत्यादि । अत्राऽऽदिना यज्ञदानतपांसि । तथा च श्रूयते बृहदारण्यक- पष्ठे-~~-'तमेत वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन' इति । अयमर्थः--वेदानुवचनादिषु त्रैवर्णिकानामप्यधिकारादत्र ब्राह्मणशब्दो द्विजपरस्तेन ब्राह्मणा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यास्तं पूर्वोक्तमेतं स्वप्रकाशल्वेन नित्यापरोक्षं साक्षित्वोपलक्षितगद्वैतचिदात्मान मित्यर्थः । वेदानुवचनेन यथाविध्यधीतसागस्वशाखाजपेन । तथा यज्ञेन । अफलाकाङ्क्षि- भिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते । यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स साविकः' इति स्मृतेः पञ्चमहायज्ञान्तर्गतब्रह्मयज्ञेतरदेवयज्ञादिरूपेणेत्यर्थः । तथा दानेन । ' दातव्यमिति यदानं दीयतेऽनुपकारिणे.। देशे काले च पाने च तदानं सात्त्विकं स्मृतम् । इति श्रीमद्भगवद्गीता- हितेन सात्त्विकवितवितरणेनैव । तथा तपसा कृच्छ्रादिलक्षणेन । यद्वा- देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जयम् । ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ।। अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् । स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥ 'मन.प्रसादः सौम्यत्वं मौनमारमविनिग्रहः । भावसंशुद्धिरित्येततपो मानसमुच्यते ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतोक्तं कायिकादीति यावत् । तथाऽनाशकेन, अनशननतेन । इति तपो नानशनात्परं तदुर्धर्ष तहराधर्ष तस्मात्तपसि रमन्ते ' इति तैत्तिरीयकश्रुतिप्रसि- देनेत्यर्थः । विविदिपन्ति बेदितुमिन्छन्ति । अत्र येदानुवचनं ब्रह्मचर्ये यज्ञो दानं च गार्हस्ये तपोऽनाराकं च वानप्रस्थ्य इत्याश्रमविभागोऽपि ज्ञेय इत्याशयः । ननु यदि वेदानु. वचनादिकर्मभिरेव ब्रह्मज्ञानं चेकि संन्यासेन शमादिना चेति चेन्न । कर्मणां तत्वज्ञान प्रति बहिरङ्गसाधनवान्संन्यासादस्वन्तरङ्गसाधनत्व च । तदुक्तं वार्तिकमारे श्रीमद्विद्यारण्यगुरु- भिरेव- अहिरह्र कर्मजातं सन्यासस्यान्तरङ्गता । प्रयासन्नतराः शान्तिदात्याद्या इत्यसौ क्रमः' ।। इति । वया येदानुयपनादिपदार्थोऽपि सोक्त:- अधीतरेदस्य जपो यज्ञो दशदिकस्तथा । दानं धान्यधनादीनां तपः कृनादिरूपकम् ॥ अनाशकं निजाहारसयागी मरणारधि । एलीदिनुमिन्छन्ति ब्राह्मणाः शाखकोविदाः ।। उनि । अंपादन ममशनचः । तदभुतमस्मिनेर प्रन्य- पति रचिरन स्पामा पाक: फर्मभिर्भवेत् । इनि । रचन्मयोग्नु पितपितामनस्य गुड पे तप ·विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । विविदिषया धर्मपन्यादिप्रतिबन्धाभावे सति यथाविधिप्रेपोचारपूर्वकदण्डकमण्डलुफापायाङ्कि- तकन्याकौपीनद्वयाचारवौकसाव्यात्यवहिर्वासात्मक्यसनपश्चकेतरपरिमहराहित्यमेव चतुर्थाश्र- माल्यविविदियासंन्यासत्वमिति तहक्षणमपि ज्ञेयम् । तत्र प्रथमे प्रमाणमुपन्यसति- त्यागश्च तैत्तिरीयादौ श्रूयते-" न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागे. अमृतत्वमानशुः इति । अस्मिंश्च त्यागे स्त्रियोऽयधिक्रियन्ते । + भिक्षुकीत्यनेन स्त्रीणामपि प्राग्विवाहावा वैधव्यादूर्व संन्यासेऽधि- कारोऽस्तीति दर्शितम् । तेन भिक्षाच, मोक्षशास्त्रश्रवणम् , एकान्त आत्मध्यानं च तामिः कर्तव्यं, विदण्डादिकं च धार्यम् । इति मोक्षधर्म चतुर्धरीटीकायां मुलभाजनक संघादः । शारीरकमाप्य पाचकवीत्यादि श्रूयते । देवताधिकरणन्यापेन विधुरस्पाधिकारप्रसङ्गायन तृतीयाध्याये चतुर्धपादे । अत एव मैत्रेयीवाक्यमानायते-" येनाहं नामृता स्यां फिमहं तेन फुयां यदेव भगवन्यस्थ सदेव मे बहि" इति । त्यामध्येति । आदिशन्दः शासान्तरसमुच्चयार्थः । तथा चाऽऽनायते कैवल्योपनिष- पपीदमेय याक्यम् । तथा यातिकामृतादायप्युदाहरन्ति स्मृति श्रममुरेश्वराचार्यचरणसरो- जपरागा:- सग एव हि सपो मोक्षसाधनमुत्तमम् । सजतेर हि तज्ञेयं सत्तः प्रत्यपरं पदम् ॥ इति । अस्पायमर्थ:--सर्वेषां साधनानां मध्ये त्याग एवेति संबन्धः । ननु सर्व पक्षाधिकरण- न्यायेन काम्यकर्मणामपि परम्परयाऽधिकाराधायक्त्वमस्त्वित्यतो विशिन-उत्तममिति । सदुकं धामगरता- एतान्यपि तु कर्मणि सहं सवा फलानि च । कर्तव्यानीति में पार्थ निभिनं मतमुचमम् ॥ इति । एतान्यपि तु, याम्यान्यपि निसर्थः । एतेन ‘सपेक्षा च यज्ञादियुतेस्थात् ' इराधि- परणं सरसोप्पर व्याख्यातम् । तस्मात्- कार्यमिया पफर्म नियतं मियतेऽनि । सझं साता पलं ष स त्यागः सालियो मगः ॥ +रा. ग...तोy pornपात सादरो भो ·२० पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयच्यारयासमेतः- [१ प्रथम- इति स्मृते धर्मसु कर्तृत्वाभिमानपलानुरागराहित्यरक्षणस्त साधाधनादिपु तु प्रीत्यभाव रूपश्च निश्चय एवोत्तममन्तरङ्ग मोक्षसाधन भवतीत्याशय । अत एस त्यजतैर हीयादि । न फर्मणेति । निरतत्यागहीनदिकव्यापारेण । प्रजया पुत्रादिरूपया । धनेन तत्साप्य दानादिना । तर्हि किममृत नसाधन तनाऽऽह-त्यागनेत्यादि । आनशु प्रापुरित्यर्थ । रात किं तनाऽऽह ह-अस्मिश्चेत्यादि । अपिना जनकादि कैमुत्यसिद्ध 1 तत्र मानमाह-अत एवेत्यादि । अमृतत्वस्येत्यादिमुन्युक्ते सति । ननु योऽय जमापादकर्मादित्यागमात्रामाश्चतुर्थाश्रमरूपात्सन्यासाद्भिन्नस्त्यागसज्ञक स्योदरपि सुकर परमा मज्ञानरराचिसाधारण सन्यासभेद सप्रमाण सोदाहरण च निणीतो नासावुपपद्यते । तथा हि-अन फर्मादित्यागशब्देन किमननुप्रानमेवोच्यते यद्वाऽहकारफले- च्यराहित्येनेश्वरार्पणबुध्द्याऽनुष्ानम्- न हि देहभृता शक्य त्यक्तु कर्माण्यशेषत । यस्तु कर्मफल्ल्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ इत्यादिस्मृतिसिद्धम् | नाऽऽद्य । 'विहितस्याननुष्ठानानिन्दितस्य च सेक्नात् । अनिप्रहाचद्रियाणा नर पतनमृच्छति' । इतिस्मृते प्रत्यवायापत्ते । न च जमापादकेतिविशेषणायाम्यकर्मणामेव देवादिजम दातृवात्तत्याग एवान विवक्षितो न तु नित्यादिकमण इति वाच्यम् । 'कर्मणा पितृलोक' इत्युदाहृतश्रुते कर्मवसाधारणेन नित्येनापि कर्मणा पितृलोको जायत एसातो नित्यादिकर्म स्वपि विशपणसत्त्वात् । न द्वितंय । तस्य निविदिप पत्ते प्रागैर जातत्वात् , त पिना चित्तशुद्धधसभनेन विविदिपोपत्तरेवासभनाच । न च स्त्रीशूद्रार्थमेवाय सन्यास कल्पित इति तयोर्निय कर्म नास्येगातो जमापादकस्य काम्यादिकर्मणस्त्यागामकोऽसावपपद्यत एति वाच्यम् । स्त्रीणा पतिपरिचर्यादिरूपनित्यकर्मण सर्वत्र प्रसिद्धस्तथा शूद्राणामपि स्मृत्यादाव मन्त्रकरिमाहेन गाहस्थ्यमाश्रमस्य क्थनात्तप्रयुक्तामन्त्रकाणामा पञ्चमहायज्ञादिनित्यकर्मणा सद्भापाच्च । तदुत पारसरमाधवीये- गार्हस्थ्यमुचित त्वक शूदस्य क्षणदाचरतिवामनपुराण वाक्यमाश्रमाणा ब्राह्मणदिचातुर्वर्ण्यन व्यवस्थानोधप्रसङ्गेनोदाहय ननु शूद्रस्याऽऽश्रम एव नास्ति 'चार आश्रमास्तात तेषु शूद्रस्तु नाईति' इतिनिफ्यात्तत क्थ तस्य गार्हस्थ्यागी कार । उच्यते । समत्रक एव विवाहो निपिच्यते न लमत्रक । अन्यथा विवाहप्रयर णोद्दतानि शूदपिपयाणि वचनानि पञ्चमहायज्ञादिगृहस्थधर्मेषु शूद्राधिकारवचनानि च विरु ध्येरन् । तस्मादस्ति सदस्य गार्हस्थ्यम् " इति । तरमादयुक्तय विविदिपासन्यासद्वैविध्यय स्था किं लेकविध एवासौ पारमहस्यरूपोऽङ्गीकार्य । न च तथावे ब्राह्मणवपि नारदा ·जायन्मुक्तिप्रमाणप्र० विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिवियेकः । दीनां ब्रहाचारिणां वसिष्ठादीनां गृहस्थानों तथा पुराणादिप्रसिद्धाना केपांचिद्वानप्ररधानां च तद्वक्षत्रियेष्वपि जनकादीनां वैश्येषु तुलाधारादीनां शूद्रेषु च विदुरादीनां स्त्रीषु मैत्रेय्यादीनां च विनैव पारमहंस्यं छान्दोग्यादी तत्वज्ञानस्य दर्शनं बाधितं स्यादिति वक्तव्यम् । तादृशस्थले पूर्वाचार्येर्जन्मान्तरीयसंन्यासकल्पनात् । तदुक्तं श्रीमत्सर्वज्ञात्ममुनीश्वरचरणैः संक्षेपशारीरके तृतीयाध्याये- जन्मान्तरेषु यदि साधनजातमासी- संन्यासपूर्वकमिदं श्रवणादिरूपम् | विद्यामवाप्स्यति ततः सकलोऽपि यत्र तत्राऽऽश्रमादिषु वसन निवारयामः ।। इति । एतेन वामदेवादेर्गर्भादावपि नचिकेतःप्रभृतेः कौमारादावपि तत्वज्ञानाविरोधो व्याख्यातः । इति चेत्सत्यम् । तृतीय एव त्यागशब्दार्थोऽत्रेष्ट इत्याशयी जन्मापादककर्मादित्याग इति त्यागटक्षणसंन्यासप्रतिपादकस्यवाक्यतात्पर्य द्योतयन्नविरोधमाह ब्रह्मचारीत्यादिना- ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थान केनचिन्निमित्तेन संन्यासाश्रमस्वीकारे प्रतिवद्ध सति स्वाश्रमधर्मेप्वनुष्ठीयमानेष्वपि वेदनार्थो मानसः कर्मादि- स्पागोनविरुध्यते। उपलक्षणमिदं स्त्र्यादेरपि । तत्रापि वर्णाश्रमादिप्रयुक्तपतिसेनादिरूपनित्यादिकर्मसत्वात् । केनचित् , घटेनादृप्टेन घेन्यपः । सामग्रीसत्त्वेऽपि प्रतिबन्धकविशेषेण कार्यस्यानुत्पद्यमानत्वमत्र प्रतिबद्धत्यम् । तथा च जातायामपि ब्रह्मज्ञानाभिरुचौ संन्यासाश्रमस्वीकारे दृपादृष्टान्यतर- प्रतिबन्धेन प्रतिबद्धे कर्तुमशक्ये सतीत्याशयः । मानसेति । मनसा कृतो यः कर्मादीनां स्थवर्गाश्रमधर्मतत्साधनधनादीनां त्यागः । चित्तशुद्विद्वारा विविदिपापरपर्यायव्रह्मविद्यावि. सम्बासहिष्णुतारूपस्याहंफारफटेग्छाराहित्येनेश्वरार्पणबुद्धया च बहुकालानुष्ठितस्याधिकारवि- हितधीतकर्मफलस्य निश्शनचानिरक्तकर्मस्वीश्वराज्ञामानपरिपालनान्यप्रयोजनामावनियय इत्ययः । अयं व्यवस्था-त्याग एव हि सवेपो मोक्षसाधनमुत्तमम्' इत्याद्युक्तमावधारण- स्मृतिप्रतिस्मृतिशतेभ्यः । तगा- नान्यात्वा सुसमामोति नात्यक्या पिन्दते परम् । नापस्या निर्भपः शो सां त्यक्ता मुखी भीत् ॥ इत्यादित्यागन्यतिरेफाययप्रतिपादकस्मृतिशतेभ्यश्च संन्यासपर्यायान्तरीभूतन्यागादित पारमहंस्यं विना मसाक्षात्कारो पारन्मुक्तिव नेर जायन इति नियतम् । तेन विविदिपोत्पत्ती सन्यामपि साविारा प्रोचारणकातिरदाश्रममन्यासानामुत्तरूपन्याग प्याधिकारः । अन् घाSSPY I TERTISEAN प शानाहं मन्याम इति निधीयते । तत्र दर निधिय गुरमयादिपूर्वकारपणायकासप्रस्वरुपं प्रत्यक्षसिद्धमा । मातु ·[१ प्रथम- . २२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयध्यास्यासमेत:- दारं विविध ज्ञानप्रतिबन्धकपापरूपदोपापनयनं ज्ञानजनकविचित्रपुण्यलक्षणगुणाधानं च । तत्राऽऽधे पाराशरमाधीये-मनु:- मृत्तोयै. शुध्यते शोध्यं नदी वेगेन गुष्यति । रजसा स्त्री मनोदुष्टा सन्यासेन द्विजोत्तम ॥ इति । द्वितीये तु विश्वेश्वयां स्मृत्यन्तरम्- संन्यस्तमिति यो घ्यामाणैः कण्टगतैरपि । न तत्क्रतुसहस्रेण फलं प्रामोति मानव. ॥ इति । श्रुतिस्तु तैत्तिरीयके नारायणीये सत्यादिप्रशसा कृत्वा- 'तानि वा एतान्यवराणि परास न्यास एवात्यरेचयत् ' इति तस्मान्न्यासमेषा तपसामतिरिक्तमाहु.' इति च सत्यतपोदमशमदानधर्मप्रजननाग्निहोत्रयज्ञमानसकर्मभ्योऽपि सन्यासस्य महाफटत्व स्फुटमेव दर्शयति । अत. श्रुत्यादिप्रसिद्धाना यारता पारमहस्यहीनतत्त्वज्ञानिना निरक्तविविदिपोत्पत्यन- न्तर योऽय निरक्तत्यागलक्षण सन्यासोऽङ्गीकृत स तु दृष्टद्वारैव तत्त्वविद्योपकारी कर्मत- साधनेष्यरुच्याऽनश्यानुष्ठेयभिन्नकाले श्रवणाधरकाशदातृत्वात् । न हि कर्मादिष्वरचिं विना सभवत्यप्यवकाशे कश्चिच्छ्यणादौ गुरशुश्रूषादौ च प्रवर्तते । न हि साऽपि कस्यचित्सति प्रयोजने कर्मणि जायते । प्रत्युत सभवत्यप्यवकाशे कर्मसाधनपौष्कल्यार्थमेव यतते । यद्यपि निष्कामकर्मानुष्ठानदशायामपि कर्मसु फलेच्छाभावादरचिरेव स्थिता तथाऽप्यद्वैते ब्रह्मणि रचिर्न स्थितेति कृत्वा परमेश्वरार्पणबुन्या सर्वदा स्वप्रयोजनशून्यत्वेऽपि वैधानि कर्माण्यनुष्ठे- यान्येवेतिनिश्चयवशात्कमकपरायणत्य स्थितम् । यद्वा तदानीमपि फलेच्छानिषिद्धाचरणकर्तृ- वाहकारराहित्यपूर्वकमीश्वरप्रीतिद्वारा स्वचित्तशुद्ध्यर्थं नित्यादिकर्मणामनुष्टीयमानत्वात्स्वचित्त- शुद्धिरूपप्रयोजनवशागुचि स्थितैन । तदुक्त शतपथब्राह्मणे- स ह वा आत्मयाजी यो वेदेद मेऽनेनाङ्ग सस्क्रियत इद मेऽनेनाङ्गमुपधीयते ' इति । अस्यार्थस्तूक्त कल्पतरौ- अनेन कर्मणेद ममाङ्गमन्त करण सस्क्रियते क्षीणपाप क्रियते पुण्येन चौपधीयत उपचीयत इति यो विदित्वा चरति कर्म स मामशुभ्यर्थ यजन्नात्मयाजी स च देवयाजिन काम्यकर्त, श्रेयानिति शातपथश्रुत्यर्थ इति । श्रीमद्भगवताऽप्युक्तम्- योगिन कर्म कुर्वन्ति सहं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये' इति । यस्तु श्रीमत्तक्षेपशारीरकाचार्यरसन्यासिनां तत्त्वज्ञानिना ज्ञानानुपपत्त्या जन्मान्तरीय सन्यासोऽगीकृत. तूक्त दोषापनयनगुणाधानलक्षणादृष्टद्वारोपकारकस्तत्वज्ञानं प्रतीति तद्वाक्येन सहाप्यविरोध ननु यदि गृहस्थादीना ज्ञानिना पूर्वजन्मनि सन्यास कल्प्यते चेदस्मिंश्वरमजन्मनि येषा ब्राह्मण्य न तत्र विवाद. । वेषा तु जनकादीना क्षत्रियत्व तुलाधारादीना वैश्यत्व विदुरादीनां शूद्रव मैत्रेय्यादीना स्त्रीत्वं च निकृष्ट जन्म तत्कय जातमिति चेत्कर्मवैचित्र्यादित्येव निश्चिनु ! पारमहस्यरूप स --- ·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । अध वा यमस्य माण्डव्यशापयशाद्विदुरचमिति पुराणप्रसिद्ध शापादिक निमित्त कल्यताम् । वस्तुतस्तु शापादावपि कारण कर्मति न किंचिदवद्यम् । न च देवानामिन्द्रादीना सन्या- साभावेऽपि कय तत्त्वज्ञानमिति वाच्यम् । देवताधिकरणन्यायेन प्रत्याख्यातत्वात् । इद हि तदधिकरणे नितिम्-त्यागस्य प्राप्तिपूर्वकत्वाइवाना कर्माप्राप्तेस्तत्सन्यासस्याभावेऽपि प्यानाधिकारवत्सत्वगुणाधिक्यात्साधनसपत्तौ सत्या ज्ञानाधिकारस्यापि सभवोऽस्तीति एव च योगन्नष्टस्मृतिपशाजन्मान्तरीयसन्यासादिसस्कारेणेह जन्मनि केनचिन्निमित्तेन सन्यासाभावेऽपि स्वपर्णाश्रमप्रयुक्त नित्यादिकर्मसु भगवदाज्ञारूपवैदिकविधिपरिपालनेतरप्रयो- जनराहित्यनिश्चयरूपस्तत्साधनेषु धनादिष्वपि प्रेमामावलक्षणश्च जन्मापादककर्मादित्यागमा- नात्मक सन्यासो वेदनार्थो नारदादीना ब्रह्मचारिणा वसिष्ठादीना गृहस्थाना तथा पुराणा- दिप्रतिद्धाना केयाचिद्वानप्रस्थाना च जनकादीना क्षत्रियाणा तुलाधारादीना वैश्याना विदु- रादीना शूद्राणा च मेत्रेय्यादींना त्रीणामपि युक्ततर एवं । न च भगवदाज्ञापरिपालनेऽपि रुचिश्चेद्वैतमात्रैऽप्यसज्जडदु खाशुचिपरिच्छिन्नत्यनुद्धिपूर्वकमद्वैतब्रह्मणि नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसत्य- ज्ञानानन्तानन्दकूटस्थामबुद्धिं चिना तद्विविदिपैव न सभवेदिति वाच्यम् । तादृशरुचेभर्गव- अक्तित्वेन ज्ञानाङ्गत्वाद्विविदिपोत्पत्यनन्तरमेव तत्सभवाच । भक्तर्ज्ञानाङ्गत्व तु-- यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तत्यैते कथिता ही प्रकाशन्ते महात्मन । इति । भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्वत । इति च श्रुतिस्मृतिभ्या सिद्धमेर । भगवदाज्ञापरिपालनमात्रबुद्धया स्वनिहितनित्यादिक- मनुष्ठानस्य साचिकत्तितृतीयभेदरूपत्वमुक्त मुक्ताफले विष्णुभक्तिप्रकरणे बोपदेवैरपि श्रीम. दागवतवाक्यमुदाहृत्य-- सात्विकी धा-कर्मक्षयार्थी विष्णुप्रीत्यर्था विधिसिद्ध्यर्था च । कर्मनिहरिमुद्दिश्य परस्मिना तदर्पणम् । यजेद्यष्टव्यमिति वा पृथग्भार स साचिक ॥ इति । अन क्रमाचरणत्रयेण कर्मक्षयार्थत्वादिभेदै कर्ममिश्रसात्विकाख्यविष्णुभक्तिविष्य योतितमिति तात्पर्यम् । एवमिहानुक्रमेण विविदिपे पत्यर्थत्वात्सपादितसाधनचतुष्टयसपत्तिदा- र्यरक्षणभगवत्प्रसादार्थत्वाभिरक्तत्यागायसन्याससिद्ध्यर्थत्वाचोत्तरोत्तरमुत्तमत्व द्रष्टव्यम् । श्रीमद्भगवद्गीतास्वप्यर यज्ञादिकर्मण एव सात्विकल्येन भक्तित्व योतितम्- अपलकाङ्क्षिभिर्यतो रिघिदृष्टो य इज्यते । यष्टव्यमति मन समाधाय स साविक ॥ इति । ननु माऽस्तु ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थतीविधुरक्षत्रियौस्यादादीना तत्वज्ञानमेव पदनुः पपस्याऽयमुक्तरक्षणस्यागाममोऽपि विनिविपासन्यास इथता प्रपासेन कल्पत इयाराम तत्र मानमाह श्रुतीत्यादिना- ·[१ प्रथम- २४ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारपव्यारयासमेत:- मुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु लोके प तादृशां तत्त्यविदा पहूनामुपल- म्मात । श्रुति नापदुदाकारितुगन मारनारदादपाठान्दोग्य, अजातमादम्पशायर्यगया- प्रवक्तपीपरा पररागाउनकादयो बृहदारण्यके, एस्मन्येऽपि प्रतर्दनप्रभृतयः कोपी- तापायुपनिषसिद्धाः समुदाराः । स्मृनिषु च श्रीमद्भगवहीतादिपर्जुनादयः । पुराणेषु च श्रीभागयतादिषु मृाशीनरच्यामपर्दनपपिलंदपहतिप्रियनतर्पभसाभरिनइभरतरागणयविदुर- ममुदेवोद्धवपरीक्षिदादय. 1 इनिहामेषु च श्रीगहाभारतादिशु फस्पपादयः सहस्रगः सन्ति । उपलक्षणामिदं महारामापणादेरा काव्यस्यापि । तत्रापि बनाक्यादयः शतश. मुमतिद्धा एष योगवामिष्टादी । लोके घेति । मुटे चकारोऽभ्यर्थे । तथा चेह श्रीहर्षवाचस्पति- 'मिश्रादयोऽपरमहंसा अपि प्रायविद उपटम्यन्त एतातो युक्तीयं संन्यासद्वविध्ययवस्थेति सर्व- मतिरम्यतरमैति निर्धार्थमेर सरिभिरिति दिन् । एवम्- प्राह्मणग्रहण श्रुवा विप्राणामेव भाप्यन् । सन्यासेऽधिपतिं प्राह चतुर्थाश्रमरुप्यसौ ॥ विद्याङ्ग त रामान गागाविदुरयोरपि । स्त्रीशदयोर्भाष्यकार सन्यासमनुमन्यते ।। इति स्वोक्तार्तिकसारव्यपस्थारीन्या पारमहस्येतर ब्रह्मचर्यादिवानप्रस्थान्ताश्रमत्रयमुकर- चतु सननचिकेत प्रभृत्यनुपनीतस्त्रीशूद्रादिसर्वजिज्ञामुसाधारण रिरिदिपोत्पत्या स्वपिहितकर्म. वीश्वराज्ञापालनान्यप्रयोजनशून्य बुद्धिपूर्वकनसाधनधनाद्यौदासीन्यरूप त्यागाख्य गुणवृत्या सन्यासशब्दार्थमुपपाद्य मुरयपारमहस्यन्पविविदिपासन्यासशब्दार्थस्य प्रतिपादनासरे सति तस्य श्रीमद्भगवपूज्यपादपादपोपजीपिभि श्रीवार्तिककारप्रभृतिभि पूर्वाचार्य र्युपपादित- सानास्माभिस्तदर्थ यत्यत इन्याह यस्त्वित्यादिना- यस्तु दण्डधारणादिरूपो वेदनहेतुः परमहंसाशमः स पूर्वैराचार्यबहुधा अपश्चित इत्यस्माभिरुपरम्यते । इति जीवन्मुक्तिविवेके विविधिषासं- न्यासः॥ दण्डधारणादीति । अाऽऽदिशब्देन ' अय विवर्णवासा मुण्ड ' इत्यादिश्रुतिप्रसि. कापायवनादि अद्यम् । तथा चाऽऽहु श्रीमद्भाष्यकारचरणारणनलिनपरामा श्रीमच्छारी- रकभाष्ये तृतीयाध्याये विधि धारणवत्' इतिसूत्रे 'ब्रह्मसस्थोऽमृतत्वमेति' इतिश्रुतिपिचारे- तस्मात्रय आश्रमिण पुण्यलोकभाज परिशिष्यमाण परिबाडमृतत्वभागियुक्या ब्रह्मज्ञानपरि.. पाकाङ्गत्वाच पारिवाज्यस्य नानधिकृतविषयत्वमिति । तथा श्रीमुरेश्वराचार्यचरणा अपि श्रामगृहदारण्यकभाष्यवार्तिक- ·जीन्मुक्तिप्रमाणप्र०) विद्यारण्यप्रणीतीवन्मुक्तिपिवेकः । त्यतम क्रियस्यैर संसारं प्रजिहामतः । मुमुक्षीव चैकाम्ये प्रयन्तेष्वधिकारिता ॥ इति । एवं सविाममुनीश्वरा अपि संक्षेपशारीरकप्रयमाच्याये- उसर्गतः सफटकर्मनिवृत्तिनिष्टा संन्यामशाम्बरानकोटिभिरपिताऽस्य । अस्ति प्रतिप्रमशास्त्रमुग्या प्रतीता चेष्टाऽऽमगुद्धिपरिपाकालाऽपि काचित् ।। इति । सथा पिपरणे तृतीयपूर्णके प्रकाशागमुनीश्वरा अपि-तरमायुक्तमेाऽऽमज्ञानागभूतः संन्यामः' इति । एस याचस्पतिमिमा अपि भानन्यां तृतीयवर्गक एव-" एवं चाननुष्ठि- सफर्माऽपि प्राग्भनीयकर्मरायो विशुद्धसरसः समारामारतादर्दाननियन रैराग्यः, मृतं तस्य कर्मानुष्ठानेन पराग्योपादापयोगिना, प्राग्मीयकर्मानुष्टानादेर तसिद्रः । इममेर च पुराचीरेपमेदमपिटय प्ररस्ते श्रुति.-' यदि वेतरथा मनचर्यादेर प्रमजेत् ' इति" इति । एतेन धीभगरम्पपारादीनां परमहसपरिराजकाचार्यगात्तै सस्वगन्थेषु परमहरामंन्यास पर भरिसर समुरगदिनम्बरमानान्तरद्वन न यमी श्रूयादेः समतोऽम्यनथाविधानामपि शुपादी मनवितादिरनि, ये रागिवादिना कान्तादित्यागारात अपि वय जनादिव- এসময় দুশি কামনা বিহামা দুলা বি গ্য। নানা गधगत् । आव सन्पागस्य सपशनं प्री साक्षागरण र तारनाम्या तम्प तत्त्म- स्वातिप्रमाणजन्य गत् । तथा च किंचिद्वारं याप्यम् । समां मतभेदेन सिद्धान्तदेशसूक्ति- मकर:- . - ·२६ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयव्यारयासमेत: [१ प्रथम- पूर्णानन्देन्दुकौमुद्या प्रकाशे पोटशे गुरो ॥ अभूदिपिदिपान्यासोल्लास पादप्रसादत ॥ १ ॥ तदेव प्रतिज्ञानुसारेण पिविदिपासन्यासमुपपायेदानी तक्रमेणैर प्राप्त निद्वत्सन्यासमुपपाद- यिनु प्रति नानीते- अथ विद्वत्संन्यासं निरूपयामः । सम्यगनुष्ठितः श्रवणमनननिदिध्या सनैः परं तत्त्वं विदितवद्भिः संपाद्यमानो विद्वत्संन्यासः । तं च याज्ञ. वल्क्यः संपादयामास । तथा हि विद्वच्छिरोमणिर्मगवान्याज्ञवल्क्यो विजिगीपुकथायाँ बहुविधेन तस्वनिरूपणेनाश्वलममृतीन्मुनीन्धि जित्य वीतरागकथायां संक्षेपविस्तराभ्यामनेकधा जनक बोधयित्वा मैत्रेयी चुबोधयिपुस्तस्यास्त्वरया तत्वामिमुरयाय स्वकर्तव्यं संन्पासं प्रतिजले । ततस्ता बोधयित्वा संन्यासं चकार । अथेति । विविदिपासन्यासनिरूपणानन्तरम् । तलक्षणमाह-सम्यगित्यादिना । साधनचतुष्टयपुष्टिपूर्वकत्व सम्यक्त्वम् । श्रवणादिलक्षण तूक्त मूलकारैरेव पार्तिकसारेऽनुभूतिप्र- काशे च- श्रुत्याविष्कृतेर्हेतु शब्दशक्तिरित् । श्रुतिलिङ्गादिको न्याय प्रोक्त श्रोतव्य इत्यत ॥ अर्थासभाननोच्छेदी तर्को मननमीरितम् । वेदशास्त्राविरोध्यत्र तर्को ग्राह्यो न चेतर ॥ अपरायत्तपोधोऽत्र निदिध्यासनमुन्यते । ध्यानाशङ्कानिवृत्त्यर्थं विज्ञानेने युदीरणात् । इति । न चैव तर्हि सगुणादिध्यान न ज्ञानसाधन स्यादिति वाच्यम् । तस्य साधनचतुष्टयनि- पिष्टशमादिसपत्तो समाहितो भूत्वति श्रुतिविहितत्वेन प्रागेर सिद्धत्वात् । श्रोतव्य इयादिवि- धिवाक्यापागुपक्रमऽपि व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्त्रोत मनयाँ प्रति याज्ञवल्क्यवाक्यस्य व्याख्यानेऽपि च । निरन्तरविचारो य श्रुतार्थस्य गुरोर्मुखात् । तन्निदिध्यासन प्रेक्त तच्चैकाग्र्येण लभ्यते ॥ इयत्रापि साधनदशायामेपैकाग्र्यपदयायच्यानस्याङ्गीकाराच। अत्रापरायत्तनोधशब्देन प्रति वधाक्षुण्णवेन मोक्षपदेष्टमूलाविद्यायसप्रदानायान्यानपेक्ष शुद्धाद्वैतनमा मैक्यविषयक साक्षा कारो न प्राय किंतु तद्भिन्नत्वे सति तत्सदृशमेर श्रवणमननपरिपाकाटीभूत ज्ञानान्तरमेर ·२७ ग जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र• ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । प्राह्यम् । यतोऽपरायत्तेत्यादि तु वार्तिकमेव वार्तिकसारादौ संग्रथितम् । तस्याऽऽशयस्तु संक्षेपशारीरक एवमेव विवृत इति । तथा हुक्तं तत्र तृतीयाध्याये-~- श्रवणमननवुयोर्जातयोर्यकलं त-- निपुणमतिभिरुच्चैरुच्यते दर्शनाय || अनुभवनविहीना यैवमेवेति बुद्धिः श्रुतमननसमाप्तौ तन्निदिध्यासनं हि । इति ॥ एवं च प्रमाणासंभावनोच्छेदिवेदान्तार्थाध्यवसायः श्रयणम् । स एव प्रमेयासंभावनो. च्छेदिलौकिकशास्त्रीययुक्तिपूर्वको मननम् । पुनः स एव साधनफलोभयविपरीतभावनोच्छेदि- निरुक्तयुक्तिपूर्वको निदिध्यासनमिति तल्लक्षणं फलितम् । सांख्याद्यभिमततत्वव्युदासाय पर- मिति तत्वविशेषणम् ।। पुरुपान्न परं किंचित्' इतिश्रुतेः 'यो बुद्धेः परतस्तु सः' इति स्मृते- श्चाद्वैतब्रह्मात्मतत्त्वमित्यर्थः । विदितवद्भिः। तत्त्वमस्यादिमहावाक्यजन्याखण्डाद्वैतात्माकार. वृत्तिरूपज्ञानेनापरोक्षाकृतवद्भिरित्यर्थः । एवं चापरोक्षतत्वविद्विहितत्वे सति ससाधनवैधा- खिलकर्मत्यागत्वं विद्वत्सन्यासत्वमिति तल्लक्षणं पर्यवस्यति । तमुदाहरति-तं चेति । तत्र वृहदारण्यकपञ्चमपष्टाध्यायकथां प्रमाणयति-तथा ही- त्यादिना । बीतरागेति । वीतोऽपगतो रागो यावदृश्यसुखलालस्यं ययोस्ताभ्यां जनकमैत्रे- यीभ्यां सह या कथा रास्यामित्यर्थः । नानावक्तृका पूर्वोत्तरवाक्यसंदर्भः कथेति कथाल- क्षणं प्रसिद्धमेव । अथोक्तयाज्ञवल्कीयसंन्यासकरणप्रतिज्ञातदनुष्ठानयोर्मूलश्रुतिमवतारयति- तदुमयं मैनेयीबाह्मणस्याऽऽद्यन्तयोराम्नायते-“अथ ह याज्ञल्क्योऽ- न्यद्वृत्तमुपाकरिप्यन्मवेयीति होवार याज्ञवल्क्पः प्रवजिष्यन्वा अरेऽहम- स्मात्स्थानादस्मि" इति, " एतावरे खल्यमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञ- वल्क्यो विहार " इति च । तदुमयमिति । मैत्रेयी प्रति ब्रह्मविद्योपदेशप्रतिपादक ब्राह्मणं मैत्रयीब्राह्मणम् । ब्राह्मणमिति काण्यादीनां वेदवाक्यसमूहविशेपे रूढिः । प्रतिज्ञाश्रुतिमाह-अथ हेत्यादिना। अथशब्दोऽध याज्ञवल्क्यस्य ज्ञानोत्तरमपि जीवन्मुक्त्यर्थ संन्यासस्वीकारप्रयोजकचिन्ताविदो- पानन्तधिः । सा च चिन्तोक्ताऽरत्यात्मपुराणे सप्तमाध्याये मैत्रेयीब्राह्मणच्यात्यानायसरे याज्ञवल्क्यवाक्यैः-- अहो निष्पनयोगोऽपि सङ्गात्पतति निश्चितम् । अहमेतादृशो विद्वानरकेऽत्र यतः स्थितः ।।

·[१ प्रपन- - २८ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयच्यारपासमेत:- गरफे दारूपे, नरफायदाचियादिना दुगदे पिय पर्यः । इदमपि तत्रयोलम्- मूर्तिमानप नलो दिपायोनिदितारित: ' इति । मोक्षधर्मेऽपि--- अन्तकः परनो मृयुः पानालं यडयामुग्यम् । क्षुरधारा विपं सो वद्धिरित्यक्तः खियः । इति ॥ अयार्थ:-अन्तकादयो नापि यदुःगं जनयन्ति तत्तुल्यमेकाऽपि स्त्री याबद्गुणरती चेन्नश्वरत्वाभारिवाद्विरहेणातथा चेसहवासेनापि दुःराजनयिव्यत्यति । अपि चाऽऽम. पुराण एक-- कामक्रोधादिममादिशुदं जायते मनः । अशुद्धे मनसि ग्रहहानं तय विनश्यति ।। महापाते स्थितो दीपो पथा कार्यकरो नहि। सङ्गे सति तथा प्रमशानं कार्य करोति न ॥ इति च । कार्यमत्र पुनर्मप्यास्याहताव्यातानुदय एर पचमी भूमिकारूपा जीवन्मुक्तिः, सकार्यका- ज्ञाननिःशेषनाथसततानुमधानद्वारेति यावत् । तथा च प्रतिबन्धविशेपेण प्रतिबद्धस्य प्रम- शानस्य निरक्तमाधानुत्पादकत्वमेत गणिमन्त्रादिना प्रतिबद्धस्प बढेस्तृणादिदाहानुपादकत्वन- दित्याशयः । एवमेमोक्त संक्षेपशारीरकेऽन्यपत्यतिरेकाम्याम्-- पुरवापराधमलिना धिषणा निरवद्यचक्षुल्दयाऽपि यथा । न फलाय भर्जुविषया भवति श्रुतिसंभवाऽपि तु तथाऽऽमनि धीः ॥ पुरपापराधविगमे तु पुनःप्रतिबन्धकव्युदसनात्सफला । मणिमन्त्रयोरपगमे तु यथा सति पारकाद्भगति धूमलता ।। इति । अयमाशय--प्रतिनन्धकामावस्योत्तेजकाभावविशिष्टतदभावस्यापि वा यावत्कार्यत्वार- च्छिनं प्रति कारणल सर्वसमतमेवेति प्रकृते ज्ञानस्योत्पत्ति प्रमाणासंभावनादेः साधनविप. रीतभारनादेः प्रतियन्धकत्वरत्तदुत्पत्यनन्तर तत्फलीभूतपञ्चम्यादिभूमिकारूपतत्फलात्मकजी- यन्मुक्तिसुख प्रति निरक्तासभायनादिसस्काराणामपि प्रतिबन्धकत्वम् । भर्जुप्रत्यक्षप्रमोत्तर- मपि भर्जुम॒तः पिशाचो जात ' इत्यमात्यवाक्यजन्यसस्काराणामसंभावनादिरूपाणां प्राग्वत्तन्मैन्यादिसुखप्रतिबन्धकत्वमुचितमैन मण्यादिप्रतिबद्धाग्निपदन्वयादिना । अत्राप्यने ज्ञानरक्षाप्रकरणे भूरितरमुपपादयिष्यन्येवाऽऽचार्याः । हकारस्त्वरधारणे । उक्तचिन्तानन्त- रमेव यानवल्क्यो मुनिः । अन्यद्वृत्तं, गार्हस्थ्यभिन्नं पारमहंस्यरूपं वृत्तम् । उपाकरिष्यन् , शीघ्रमेव चिकीर्षुः सन् । मैत्रेयीति ज्येष्ठपत्नीमामन्त्र्य । अरे इति भार्यात्वान्नीचसंबोधनम् । अरे मैत्रेयि, अहमस्माद्वर्तमानाद्गार्हस्थ्यलक्षणास्थानादाश्रमाप्रजिघ्यन्पारिवाज्यं करिष्यन्नस्मि वै इति निश्चये । पारमहस्यमनुष्टातुमहमुद्युक्तोऽस्म्येत्यतोऽनुमोदनमेव महा देहीत्यभि. प्रायः । तदुक्तं वार्तिके--- ·३० [१प्रयम- पूर्णानन्देन्दुसीमुद्यारयधारयासमेत:- विकल्पपदनापि पूर्वपापण साफ पिक्स एवास्पिति वाच्यम् । उत्तरवाक्ये केचिद्विद्वास इति निर्णायक गारद्योतयविर उदेन विशेपित गात् । तस्मादुत्तामपुराणवचन चिन्यमेवेति चैन । तद्वचनस्य युगान्तरस्त्रीपरमात् । युगातरे तु स्त्रीणामप्युपनयनादिका निर्णयसिन्धु तृतीयपरि दे सप्रमाण निर्णीत तद्यथा--यत्तु हारीत -द्विविधा त्रिय । ब्रह्मादिन्य सयोपध्यश्च । तर ब्रह्मवादिनीनामुपनयनमन धन वेदाध्ययन स्वगृहे च भक्षचर्येति । सद्योवधूनामुपनयन रया विवाह कार्य इति । तयुगान्तरविश्यम् । पुराफ्ल्पेषु नारीणा मौनीन धनमिष्यते । अध्यापन च वेदस्य सावित्र वाचन तथा ॥ इतियमोक्तरिति । ब्रह्मवादिन्य पूर्वपुण्याकामार एन वैराग्यादिना ब्रह्मविचारपरा । एतेन मुलभायात्रिदण्डादिलिङ्गक सन्यास सूचितो मोक्षधर्मेधूपपन्न एर । तद्यथा--- अथ धर्मयुगे तस्मिन्योगधर्ममनुप्रिता । महीमनुचचारैका मुल्भा नाम भिक्षुकी ॥ इति समुपत्रभ्य- तदेकस्मिन्नधिष्टाने समाद धूयतामयम् । छत्रादिषु विमुक्तस्य मुक्तायाश्च त्रिदण्डके ॥ इति । जनक्स्य राज्ञस्तनु योगेन प्रविष्टायास्तस्यास्तत्र तेन सह सादोऽय वक्ष्यमाणस्त्वया श्रूयतामिति धर्म प्रति भीष्मेण त्रिदण्ड नादिस्थूलदेहोपकरणराहित्य तयोरक्तम् । तथाऽग्रे तया स्ववर्णकथनमपि त प्रति कृतम्- तर राजन्सवर्णाऽस्मि शुद्धयोनिरविप्लुता । प्रधानो नाम राजपिय॑क्त ते श्रोत्रमागत । बुले तस्य समुपन्ना मुलभा नाम विद्धि माम् । साऽह तस्मिन्बुले जाता भर्तर्यसति मद्विधे ॥ पिनीता मोक्षधर्मेषु चराम्पेका मुनिव्रतम् ॥ इति । अत्र सवर्णेत्युक्तावनुपदोक्तयमाती नारीपद नवर्णिकनारीपर ज्ञेयम् । सद्योपच , शीघ्र स्वाभीष्टनरकामुक्य । एव च मैत्रेय्या कृतादियुगोपनत्वेनोपनयनादिसत्त्वेऽपि विवाहोत्तर मेर ब्रह्मकपरायणवेन बृहदारण्यक्पष्ठे ब्रह्मवादिनी यमुक्तमतस्त प्रकरणगामपुराणवचनेन सादशामेर दाद्यधिकाराचुरसमेर वेदवाक्येन झानकारयितृ मप्रतिपादनमित्ति दिक् । एष चोदाहृतसूतसहितावचन प्रथम कृतादियुगस्त्रीविषय द्वितीय तु द्वापरादिस्त्रीविषयमिति ज्ञेयम् । न चात्यवचनगतेन गार्गीमैत्रेय्यादीनामपीति माधवाचार्यटीकया सह विरोध इति वाच्यम् । तदाशयस्य प्रकृतानुक्रत्वात् । तर गामिय्यादीनामपीत्सपिशब्द प्रयुअतामा ·- . जीवन्मुक्तिमभागप्र० विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३१ चार्याणा यद्यपि गार्यादीना कृतादिमतत्वेनोक्तस्मृतिरशादुपनयनादिपूर्वक वेदाध्ययनाद्यधि कारोऽस्त्येव तथाऽपि श्रुयादिप्रसिद्धत्वेन महाभागानामपि स्त्रीत्वसाधारण्येन वेदानधिकारमरे केचिद्विद्वासो यदा वदन्ति तदा किमु वक्तन्य द्वापरादिस्त्रीणामिति कैमुतिकन्यायस्यैवेष्ट- त्वाच । यथा-- ज्ञानिनामपि चेतासि देवी भगवती हि सा । चलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति ।। इत्यादौ ज्ञानिशब्दो योगरूढिम्या ब्रह्मनिष्ठपर । तेषा ज्ञानी नित्ययुक्त ' 'ज्ञानी वा मैत्र मे मतम्' इति च स्मृते , तस्य तु निर्मूलितमायातकार्यत्वेन तत्र्तृकचतआकर्षणमनुपपन्न मपि सत्तद्भिन्नानामेन मायापारवश्यदायमपिना द्योत्यते तद्वत् । विस्तरस्त्वत्र मदीयसाहित्य सार एवापिशब्दविचारे बोध्य । इदानींतनस्त्रीणा तु सत्यप्यधिकारे श्राणादौ शूद्रसाम्य केमुयसिद्धमेव । तत्रापि 'श्रावयेच्चतुरो वर्णान्कृत्या ब्राह्मणमग्रत' इतिपुराणश्रारणविधेर्ना- ह्मणपुरस्कारेणेन श्रवणाधिकारो न तु केवलम् । तथा सहस्रनामभाष्येऽपि 'शूद्र सुखमनाप्नु यात्' इत्यत्र शूद्रस्य पठननिषेधात्तन्यायेन स्मृयादे स्त्रीणा श्रमणमेनेति ध्येयम् । ध्यानादो तु पत्याद्यनुज्ञया न कोऽपि याध । गागी तु ब्रह्मादिन्यपि केनचिनिमित्तेन प्रतिरक्षति दण्डसन्यासा युगान्तरगतत्वेन नेष्टिकनह्मचारिणी यदि जिज्ञासुस्तहि जनकसदसि ब्रह्मनि निर्णयोऽद्य भविष्यतीति तत्र गत्वा तादृशमाचार्य पृष्ट्वा मत्सशयोच्छेद करिष्यामीति धिया तथा व्यवहृतवती । यदि वा विदुपी तथाऽप्यप्राप्तजीव मुक्तिकेति ब्रह्मवित्वेऽपि निजसशयस- स्कारसलेनानाजीर मुक्तिकस्य शुफास्य व्यासादेशानिश्चितनहानिष्ठाक जनक प्रति प्रष्टु गमनमिनास्या अपि जनक्सद प्रवेशपूर्वक प्रश्नादिव्यवहार सगत एति नियम्यते । नो चेत् । विद्याग तसामान गार्गीविदुरयोरपि ' इयायुदाहृतवार्तिकसारविरोध । तत्र हि तस्या पूर्वोत्यागलक्षण एर सन्यासोऽङ्गीकृत तेन मुग्भेर निदण्डादिलक्षण स नेति सिद्धमेर । यदि सा कुमारी यदि वोद्वाहिता तदा विज्ञामुत्वादिसत्त्वेऽपि स्वातन्त्र्येण सद प्रशाधनुपपनमेव । यत्तु विधति केचित्तत्रापि निरक्तवाक्येन तम्याविदण्डादिलिन फसन्यासाभापानिज्ञासाया सत्वेऽपि सद प्रोशाययुक्तमेर । मुलभायारस्तु ताइक्सन्या ससत्याद्भक्षादिवसाचा व्यवहार सगत एव । तस्माद्गार्गी नैष्टिक ब्रह्मचारिणीति स्वीकारे मुटभेन प्रभादिक घेदवाक्येन तत्वनिोधन सागामक सन्यासधोपपन्न एस । अधिक तु पुराणादी तकथामालोच्य यथायथमविरोधेन व्यवस्थापनीय सूरिभिरेत्यल प्रमत्तानुग्रमकन्येति सा मुमद्गलमेर। एपमुदाहते बिहमन्यासे तहियपेक्षायामुक्त गम्यम्य भार्थगदत्वेऽपि प्रयोजनमनुदिश्य ग मन्दोऽपि प्राति' इतिन्यायन महमत्तिविभतान्यासमारल्यपनप रेनंतरा .

·[१ प्रथम- पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्यास्यासमेतः- स्यस्यैर 'भृगुवारुणि । वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति' इत्यादिवाक्यानां भूतार्थवादत्वेऽपि प्रेक्षावप्रवृत्तिवात्सप्रयोजनप्रवृत्तिनीधित्वेनाद्वैतात्मतत्वातिफलकतज्ञानजन- कगुरूपसत्तिपूर्वक दान्तश्रवणादिविधिकल्पकत्वमविद्वत्सन्यासविधिकल्पकत्वान्न विधिवाक्या- न्तरापेक्षेति मनसि निधायोक्तविद्वत्सन्यासावश्यफत्वदायार्थ बृहदारण्यकपञ्चमप्रपाठकवाक्यं सवादयितुमुपक्रमते- कहोलबाह्मणेऽपि विद्वत्संन्यास आम्नायते---" एतं वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रैपणायाश्च वित्तपणायाश्च लोकैपणापाश्च व्युत्था. याथ मिक्षाचयं चरन्ति " इति । न चैतद्वाक्यं विविदिपासंन्यासपरमिति शङ्कनीयम् । पूर्वकालवाचिनो विदित्वेति क्त्वापत्यस्य ब्रह्मविद्वाचिनो बाह्मणशब्दस्य च बाधप्रसङ्गात् । कहोलेति । कहोरनामा मुनि । आम्नायते पूर्ववदेव तत्रापि विधेयत्वपर्यवसायिया- क्यवृन्दसमथितत्वेनाप्यतृमि पठ्यत इत्यर्थ । अथोपक्रान्तश्रुतिमेर पठति-एतमित्यादिना । श्रुत्यर्थस्तुत्तो भूलकारकृताऽनुभूतिप्रकाशे-- ब्रह्मा मनोर्यदेकत्व ब्राह्मणद्वयनिश्चितम् । एत तमितिशब्दाम्या तदैकात्म्यमन्यते ॥ अत्येति योऽशनायादीन्येत सर्वान्तर पुरा । उदित त विदित्वाऽथ न्युनिष्टत्येपणानयात् ।। ब्रह्मप्रश्नेन पृष्टे ते तद्वोधफ्टसाधने । इति मन्चोत्तरत्वेन व्युथानद्वयमुच्यते ॥ पूर्व विदिन्या पचात्तु व्युथार्ययन्वया छुतात् । सिन्यास आभाति ब्रह्मविद्याफलामक । न्युधापाथ पिदिल्लति व्यत्ययेनाऽऽर्थिकान्वयात् । मिट्टो रिपिदिप याग स्पष्ट श्रृयतरेष्यसौ ।। स्वामीक समिस्त प्रान्तीति वक्ष्यति । त्यागेनकऽमृतर तु प्रप्ता इन्यपरा श्रुति ॥ इति । पुषणति पुत्रार्थ दारम्वीकारयान्नम् । पर्मणा माधने पित्त तृष्णा पित्तपणा मता ॥ रोपणेति देवादिद्रोपापाननाऽर्थिता । न दधिदन्य ससार उक्ताटस्येपणानयात् ।। मनुष्योक पुरेश पितृयरत कर्मणा । विद्यया देवडोम्वेन्यत्रयीनमहाछुत. ॥

·३ जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । न्याभ्यां वृत्तिं समुल्लड्य तद्विरुद्धतया स्थितिः । व्युत्थानमुदितं राज्ञः सामन्तो व्युत्थितो यथा ॥ भिक्षया लक्ष्यते चर्या परिग्रहवियजिता । किं भाग्यं परिगृहीयात्सर्वभोग्येषु दोषक् ।। लोकत्रयाथैषणाम्यो व्युत्थानं चापरिग्रहः । द्वयं बोधमहिम्नैव विदुषां न तु यत्नतः ।। आनन्दैकस्वभावं स्वमात्मानं पश्यतः कुतः । कामः परिग्रहो वा स्याद्योऽकाम इति वक्ष्यति ।। इति च तत्रैव । उदाहृतश्रुतेरन्तरत्वमाशक्य निरस्पति-न पेनि । तत्र हेतू आह-पूर्वकालेति । সন্তু কষ্ট অন্যান্য বিলিলস্তুলকিসঙ্গী ফ বিল:, বসত ভিজি- दिपासंन्यासपरत्वत्याप्यनीकृतत्यादिति चेत् । सत्यम् । तथाऽपि तत्र मुख्यत्वेन विद्वत्संन्या- सपरत्वमेव । पूर्व विदित्वा पश्चाविलादिनोफवा ततो व्युत्थाय विदित्वेसनेनाऽऽधिकान्वय- मुररीकृत्य विचिदिपासंन्यासपरत्वममुख्यत्वेनैवोक्तम् । नो चेस्पटः श्रुत्यन्तरेऽप्यसाविति किमिति श्रुत्यन्तरोदाहरणम् । तस्मादनाऽऽथिकान्ययादुक्तो विविदिषासंन्यास इति लिए: थुसन्तरे त्वसौ स्पष्ट इति नेदं तत्परमिति । द्वितीयहेतौ ब्राह्मणशब्दस्य ब्रह्मविद्वाचित्यमुक्तं तत्रार्थान्तरपरत्यमाशक्य समाधत्ते नचावेत्यादिना- न चान्न बाह्मणशब्दो जातिवाचकः । वाक्पशेषे पाण्डित्यपाल्पमी- नशब्दाभिधेयः श्रवणमनननिदिध्यासनैः साध्यं ब्रह्मसाक्षात्कारमभिने- त्याथ ब्राह्मणं इत्यभिहितत्त्वात् । ननु तत्र विपिहिषासंन्यासोपेतः पाण्डित्यादी प्रवर्तमानोऽपि ब्राह्मणशब्देन परामृष्टः । तस्माद्वाह्मणः पाण्डित्य निर्विद्य बाल्येन तिठासेदिति चेत् । मैवम् । माविनी वृत्तिमा- श्रित्य तय बाह्मणशब्दस्य प्रयुक्तत्वात् । अन्यथा कथमथ ब्राह्मण इति साधनानुठानोत्तरकालबाचिनमथशब्दं प्रयुञ्जीत । तत्रैतं वै तमित्यायुदाहृतवाक्यशेष विवृण्वन्हेतुमाह-वादयेति । वाक्यशेपेऽपि विवि. दिषुः संन्यास्यैव ब्राह्मणशब्देनोक्त इति शङ्कते-नन्विति । तमेव वाक्यशेप प्रदर्शयति- तस्मादिति । समाधत्ते-~मैवमिति । तमुतवाह्मणशब्दस्य का गतिरिति चेत्तामाह-~- माचिनीमिति । तत्र हेतुमाह-अन्यथेति । यदि ब्राह्मणशब्दोऽत्र ब्रह्मविद्वाची श्रुप- भिमतोन स्पाचाह 'अमानं च मौनं च निर्षियाथ अक्षिणः' इति तत्वज्ञानसाधनान्यभिधाय १३. शब्द।२६. निषेध ·[१ प्रथम- ३४ Dपूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयच्यारपासमेतः- तत्वज्ञानोत्तरकाटयाच्यथशब्दप्रयोगः शुन्या कथं वृतः स्यात् । तस्मात्तदन्यथानुपपत्यैव सिद्धमेतं वै तमित्यादिपूोकायस्य विद्वत्संन्यासपरत्वमिति भावः । तदुक्तं श्रीमद्वार्तिककार- पादारविन्दपरागैः- अन्यथानुपपत्तिश्चेदस्ति वस्तुप्रसाधिका । पिनष्ट्यदृष्टिमन्यं सैर सबलाधिका ॥ इति । ननु प्रयक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानीति गौतमोक्ते प्रत्यक्षादीनि चचार्येर प्रमा. णानि तथा च यद्यन्यथानुपपत्ति प्रमाणन्येन परिगणिता स्याचेद्भवेदपि तया प्रकृतवर्णित- वाक्यार्थसिद्धि । सैन त्यादौ न तथाऽस्तीति चेन्न । त्वदुक्ताक्षेपादरेव तद्घाटितत्वेन तसिद्धौ तदभारपादस्य मन्माता यध्येयादिनदेन व्याहतत्वात् । तथाहि आपादकोपलब्ध्यैयाऽऽपाद्य- करपनमन्यथानुपपत्ति । सेवार्थापत्तिरित्युच्यते । यथा पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्ग इति दिनाभोजनामावविशिष्टपनि त्रस्याऽऽपादकस्योपलब्ध्येवादापाद्यं रात्रिभोजनं कल्पत इति । एव च प्रकृते पया यदाक्षिप्त यद्यन्यथानुपपत्ति पृपक्प्रमाणं स्याश्चेत्तदोक्तचायार्थोऽपि संभवत्परं तु सैर तु तथा नास्तीति निरक्तवाक्यार्थोऽपि नैन सिध्यतीति तदेवान्यथानुपप- त्तिघटितमत. सुट एप व्याघात । तस्मात्सर्वप्रामाणिकमूर्धन्योकार्तिकसिद्धान्यथानुपप. त्तिप्रामाण्यापादितश्रुतापत्त्या वर्णितवाक्यार्थसिद्धिनिधेिरैति ध्येयम् । उक्तेऽर्थे वृहदारण्यरुपष्टप्रपाठकसमतिमाह- शारीरबाहाणेऽपि विद्वरसंन्यासविविदिपासंन्यासी स्पष्टं निर्दिष्टी- " एतमेव विदित्या मुनिर्मवत्येतगेव प्रवाजिनो लोकमिच्छन्तः प्रब. जन्ति" इति । मुनिन्यं मननशीलत्वं तशासति कध्यान्तरे संमवती त्यर्थासंन्यास एवामिधीयते एतच वास्यशेपे स्पष्टीकृतम्- एतद्ध स्म वै तत्पूर्व विद्वांसः प्रजान कामयन्ते कि प्रनया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं लोक इति ते ह स्म पुषणायाश्च पित्तैपणायाश्च लोके पणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाच चरन्ति " इति । अयं लोक इत्यपरोक्षणानुभूयत इत्यर्थः । नन्वन मुनिसेन फलेन प्रलोभ्य विविदिपासंन्यासं विधाय पास्यशेपे स एव प्रपशितः । अतो न संन्यासान्तरं कल्पनीयम् । शारीरनि । शरीरे देह आध्यासिकमग्न्येनाह ब्राह्मग इत्याद्यभिमन्तृतथा भवो जीयः शरीरस्तस्वरूपप्रतिपादकर ब्राह्मगमपि शारीर तस्मिन् । तद्वाक्यनुदाहरति-एतमेवेति । भायं विद्वत्संन्यासपर द्वितीय तु विपिक्षिसन्यासपरमिति विभाग. । पिपिदिपासन्यानप्रति- " । १५. 'नुभक्त ।।२५. फरवेन ।

·जीव मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । पादाक्यस्य प्रागेर तप्रकरणे मूल एसोदाहल्प व्यारयात सादर तप्रकरणाभावेऽपि न कत्र मुनिने यादिशानिरासाय सयासद्वय प्रतिज्ञाय वाक्यद्वये दाहरणमिति भाव । ननु मुनि शब्देन प्रथमपाक्ये स यास्येव ग्राह्य इयत्र कि नियामकमियाशकय स्ट्यभवेऽपि योग वृत्त्या तसाधयति-मुनिलमिति । उक्तेऽर्थे चाफ्यरेप रेपानुगुण्यमाह----एतचेति । तमुदाहरति-एतद्ध स्म यतादि यादिना । अयमर्थ -एतमय विदि वा मुनिभवतीति पूर्व बाक्येऽद्वैतामतत्त्वमपरोक्षीकृत्य सयास्येव भवतीति निर्णीतम् । तत्र किं कारणमियाश काया तदेत कारणम् । ह स्म वे निश्चयेनयर्य । एतदिति । किम् । पूर्व विद्वास , अतिका तकालीना ज्ञानिन । प्रजा पुनादिरूपिणीम् । उपलक्षणमेतहोकत्रयसाध्यसाधनादे । तन हेतु -कि प्रजयति । ' सोऽय मनुष्यलोक पुत्रेणैव जय्यो ना येन पर्मणा ' इति श्रुते पुत्रादिसत्त्वे देवदत्तस्य मरणेऽपि तस्य पुत्रादिवर्तत इति जनल घनमेर मनुष्यलोक जयस्तादृक्की, परलोके किंचिमुख यत्तत्तु येषा नोऽस्मारमयमखण्डापरोक्ष आमाद्वयप्रत्य गेव लोक स्वप्रकाशसुखेकरूप सपादयतीति । शेष तु 'पुत्रपणेति पुनार्थ दारस्वीकारवा छनम्' इयाद्युदाहृतानुभूतिप्रकाशाक्यरेव व्यारपातम् । लोफशब्दस्य प्रकृतोपयोगिनमर्थ माह-अयमिति । लोक्यत इति लोक लोक्यते घटादिरप्यवलोक्यत एवेति न वाय म् । तथात्वेऽयमा माऽय लोक इत्यामशब्दसामानाधिकरण्यानुपपत्ते । अयमेार्थ उक्तो गतिकसारे- अपत्य किं करिष्याम सर्वदा दु खहेतुभि । परमानन्द आमाऽयमस्माभिर्वक्ष्यतेऽनिशम् । इति ।। यन्निरासाय सन्यासद्वयवाक्ययोरप्युपन्यासस्तामाशा प्रकटयति-नन्विति । खण्टयति- भैवम् । वेदनस्यैव विविदिपासन्यासफलत्वात् । न च घेदनमुनि. स्वयोरेकत्व शङ्कनीयम् । विदित्वा मुनिर्भवतीति पूर्वोत्तरकालीनयो स्तयोः साध्यसाधनमावस्तीते: । ननु वेदनरूपैव परिपाकातिशयरूप- मवस्थान्तरं मुनित्वम् । अतो वदनद्वारा पूर्वसन्यासस्य वेत मिति चेत् । बाटम् । अत एव साधनरूपात्सन्यासादन्यं फलपमेतं संन्यासं बमः । यथा विविदिपासंन्यासिना तत्वज्ञानाप श्रवणादीनि संपादनीयानि, तथा विद्वत्सपान्यासिनाऽपि जीवन्मुक्तये मनोनाशवा- सनाक्षयों संपादनीयौ । एतयोपरिधाप्रपञ्चयिप्यामः ।. मैवमिति । तत्र हेतुमाह-वेदनस्यवेति । यदि मुनिव विवि देवस यसपल स्यात्तर्हि फल- १ म पछ. मेन ।

·पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेत:- [१ प्रथर्म- त्वदुक्तरीत्या विद्वत्सन्यासाभावोऽपि स्यात्तत्तु नास्त्येवेत्येवकारार्थ । वेदनमुनित्वयोरभेदे- नेप्टापत्तिमाशक्य प्रत्याह- न च वेदनेति । तत्र हेतु -विदित्वेति । पक्वा भुते पायस देवदत्त इत्यादिस्थले पचनभोजनयोर्यथा साध्यसाधनभावेन भेदस्तद्वदनापीत्यर्थ । ननु ययुक्तरीत्या वेदनमुनित्ययो साध्यसाधनभानो भरदभिमतश्चेत्तर्हि सिद्ध न समीहितम् । तथा हि-यथाऽपूर्वद्वाराऽग्निहोत्रस्यैर स्वर्ग फल्मेव पिपिदिपासन्यासस्य तत्वज्ञान फल तवारी- कृत्य मुनित्वमपि तस्यैव फलमतो न विद्वत्सन्यासकल्पनेति शङ्कते-जन्वित्यादिना । किमत्र मुनित्व विद्वत्सन्याससहितमभिप्रेत केवल वा नान्त्य । तदसभवस्य तच्चासति कर्तव्यान्तर इत्यनेन प्रागेवोक्तत्वात् । आधस्त्वस्मदिष्ट एवेयही क्रोति बाढमिति । इष्टत्यमेन स्पष्टयति—अत एवेति । उभयसन्यासयोरक्तरीत्या साध्यसाधनभावादेवेत्यर्थ । ननु विद्वत्सन्यासस्यैन फलत्वे तदुत्तर साच्याभावात्कृतकृत्यतैन । तथाचेदिष्ट तर्हि ' ज्ञात्वा देव मुच्यते सर्वपा' इत्यादिमोक्षफलवादिश्रुत्यादिनराध । प्रागुक्त यन्मुनित्वलक्षण मननशीर वास्य तदपि च स्वस्य निर्विक्षेपेण सिद्धयर्थ विद्वत्सन्यासमपेक्षमाण सत् ' एतमेर विदित्वा मुनिर्भवति ' इतिश्रुत्याऽऽक्षिप्तस्य विद्वत्सन्यासस्पेन फ्लले दत्तजलाअलिक स्यादि- त्याशक्य ज्ञामस्य तु फल मुक्तिरेर ज्ञानद्वारा प्रथमसन्यासस्येवायं फ्लमिन्यगीकृतेविद्वत्स न्यासिनोऽपि मुनिन्याख्यजीव मुक्त सपाद्यन्वात्साध्यविशेपसाधनत्वस्य सन्यासद्वयेऽपि तुल्य त्याच न फोऽपि दोषलेश इति द्योतयति-यथेत्यादिना ननु । किं रक्षण मनोनाशादेस्त- स्साच्या जीयन्मुक्तिरपि विरूपा किप्रयोनना चेत्याक्षिप्याग्रिमप्रकरणे तन्निरूपणप्रतिज्ञया समाधत्ते-एतदिति। एव वृहदारण्ययवाक्यौद्वत्सन्यासे सिद्ध तत्र सन्यासिनस्तु कुटीचकादयश्चतुर्विधा एव । तदुक्त पाराशरमाधवीये चातुर्विघ्य च भिषणा हारीत आह- चतुर्विधा भिक्षवस्तु प्रोक्ता सामान्यलिगिन । तेषां पृथपृथग्ज्ञान वृत्तिभेदात्कृत श्रुतम् ॥ कुल्टीचको वहदको हसथैव तृतीयक । चतुर्थ परमो इसो यो य पश्चास उत्तम । इति ॥ अय तु पथमो जात इत्यतस्तदविरोधमाह सत्यपीत्यादिना- सत्यप्पनयोः संन्यासयोरवान्तरमेदे परमहंसत्वाकारेणकीकृत्य " चतु- विधा मिक्षवः " इति स्मृतिपु चतुःसंरयोक्ता। पूर्वोक्तयोस्तयोः संन्या- सयोः परमहंसत्वं जाबालश्रुतावगम्यते । तत्र हि जनकेन संन्यासे पृष्टे स. ति याज्ञवल्क्योऽधिकारविशेषविधानेनोक्तकाटानुष्ठेयेन च सहित विषिदि- पासंन्यासमभिधाय पश्चादधिणा यज्ञोपवीतरहितस्याऽऽक्षिसे बाह्मण्ये १ क.स इ. प तस्योरुभयो.1 २ क. स म. नापाका ।

·- जोपन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३७ सति पश्चादात्मज्ञानमेव यज्ञोपवीतमिति समादधौ। अतो बाद्ययज्ञोपवी. तामावात्परमहंसत्वं निश्चीयते । तथाऽन्यस्यां कण्डिकायां तत्र परमहंसा नामेत्युपक्रम्य संवर्तकादीन्बहुविधान्बह्मविदो जीवन्मुक्तानुदाहृत्य "अव्यक्तलिङ्गा अव्यक्ताचारा अनुन्मत्ता उन्मत्तवदाचरन्तः" इति चिद- संन्यासिनो दर्शिताः। उभयो परमहसत्वे किं प्रमाणमित्याशव्य रघुजापाठोपनिपच्छ्रुतिरेव तत्र प्रमाण- मिति प्रतिज्ञाय ग्रन्थगौरवभिया तद्गत कण्डिकाद्वयमरिखित्वेन तदर्थ सक्षिपन्समाधत्ते- पूर्वोक्तयोस्त योरित्यादिना । अनाऽऽर्थिकमेन सन्यासद्वयस्य पारमहस्य न तु शाब्दमि त्यरुच्या तात्यामेन पञ्चमी कण्टिका प्रमणयति-तथेति । तदुपक्रम दर्शयति- तत्रेति । तर परमहसा नाम सर्तकारुणिश्वेतकेतुदुर्गसम्भुनिदाघजडभरतदत्तात्रेयरेवत- कप्रभृतय इति वाक्यशेपेणेत्यर्थ । सनर्तको वृहस्पतेर्बन्धुर्महाभारते प्रसिद्ध । आरुणिरदा टक । उद्दालको हाऽऽरुपिरिति च्छान्दोग्यश्रुते । श्वेतकेतुस्त पुत्र १ श्वेतकेतु पुत्रमुगा- चेति च तच्छेपात् । दुर्वासास्तु प्रख्यात एव । ऋभुनिदाघौ तु ज्ञानरक्षाविचारे मूल एवाने विपर्ययस्य निदाघ उदाहरणमित्यादिनोदाहृतौ । जडभरतस्तु श्रीमद्भागवते पञ्चमस्कन्धे नव. माध्यायमारभ्य त्रयोदशाच्यायपर्यन्त समुपाख्यात एव । पर तु तत्र जडभरतमुपकम्य कुप- टावृतकटिरपवीतेनोरमपिणा द्विजातिरिति प्रान्चधुरिति सज्ञया तदशजनावमतो पिचचारेति रहूगण उवाच ' कस्व निगूढचरसि द्विजाना विभषि सूत्र कतमोऽवधूत ' इति चेत्या- दिवाक्यवशात्तस्योपवीतवत्त्वलिङ्गाद्यद्यपि पारमहस्य न भाति तथाऽपि प्रकृतश्रुत्यविरोधार्थ तदनन्तर तत्तस्मिन्कल्पनीयमेव । दत्तात्रेय प्रसिद्ध एव । रैयतकोऽपि पुराणादितो ज्ञेय । एवमेतेषा सपा सवर्तकादर्दाना मध्ये येपा पारमहस्य पुराणादावुपलभ्यते न तत्र विवाद , येषा तु नोपलम्यते तेपामपि जडभरतन्यायेनोदाहृतश्रुयविरोधार्थं कल्प्यमेव विबुधै । बहुविधानिति । अनेकरूपस्थितीनित्यर्थ । उक्त हि स्वाराज्यसिद्धौ- केऽपि वर्णाश्रमाचारनिष्टापरा मुग्धबालप्रमत्तोपमाश्चापरे । रागिणो भोगिनो योगिनश्चेतरे ज्ञानिना लक्ष्यते नेकरूपा स्थिति ॥ इति । अत्र वर्णाश्रमाचारनिष्ठापरत्व प्रकृतश्रुयुक्तपारमहस्यानुगुणम् । लोक्सग्रहमेवापति स्मृतैर्लोकसग्रहार्थं प्रथमवर्णचतुर्थ श्रमधर्मपरवमेव । अत एवोक्त श्रीभारतीतार्थस्तृप्तिदीपे विद्वदनुभवाभिनयपूर्वकम्-- देवार्चनम्नानशोचभिक्षादौ धर्तता वपु । तार जपतु याक्तद्वत्पठत्याम्नायमस्तकम् ॥ १६. स इ. च. बाह्यप । २ क स इ. बल।

·२८ [१ प्रथम- पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्याख्यासमेत:- विष्णुं ध्यायतु धीर्यद्वा ब्रह्मानन्दे निमजताम् । साक्ष्यह किंचिदप्यत्र न कुर्ने नापि कारये । इति ॥ अन्यत्प्रे स्पष्टी भविष्यतीति । ब्रह्मविदो जीवन्मुक्तानिति । यद्यपि ब्रह्मपि- त्वेऽपि जीवन्मुक्तत्व मनोनाशाद्यभारे सति न सभत्तदर्थ जीवन्मुक्तानितिपदसार्थक्येऽपि जीवन्मुक्तानित्येवोक्तो ब्रह्मपित्त्व विना तदसभनस्य प्रसिद्धत्वान ब्रह्मविद इतिपदोपयोगस्तथाऽपि कृतोपास्तित्वेन ब्रह्मविद्योत्तरक्षण एव पञ्चम्यादिभूमिकारसन्यतमभूम्यवस्थितिलक्षणजीवन्मुक्त- रूपनत्वं द्योतयितु ब्रह्मविद इति पदप्रयोग । यथा नेष्कर्म्यसिद्धो द्वितीयाध्याये- यथा जात्यमणे शुभ्रा परन्ती निश्चला शिसा । सनियसनिधानेपु घटादीनामनिक्रिया ॥ इत्यत्र जात्येतियन्मणेविशेषण तदनुपयुक्तम् । यदि सामान्यमणिव्यावृत्यर्थ जातानत्युत्त- मजाती भयो जात्य इति तन्न । शुभ्रा चटन्ती निश्चला शिरोति त कान्तिन्उटाया यिो- पणत्रयेणैव साधारणमणिव्यावृत्तिसिद्धेरिति शङ्का स्वीट यापि प्रायशो मणय शाणादिनिध- र्पणाद्यैरेव कान्तिमन्तो भान्यय तु यदा जातस्तदारभ्यैवाचरितदीप्तश्वेतदीधितिमानिति- द्योतयितु जात्येति मणिविशेषणम् । न चेति कल्पने मानाभारः शकय । सर्वधीच्यअकस्तद्वत्परमप्तप्रदीपक । सनिध्यसनिधानेषु धीवृत्तीनामपिकिय ॥

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ननु माऽस्तु वर्णादिचिहत्फुटता तथाऽपि शोचाचमनाद्याचार्यणायनुमान भोदेवेति चेन्न । तदाचारस्याप्यस्फुटत्वादित्याह--अव्यक्ताचारा इति । गूढधर्मनितो विद्वानहातचरित चरेत् । सदिग्व सर्वभूताना वर्णाश्रमविवर्जित ।। अन्धवजडयच्चापि मूकरच्च महीं चरेत् । इति विश्वेश्वरीनिवन्धलिखितपितामहस्मृते । 'अद्वैत समनुप्राप्य जडवोकमाचरेत् । इति श्रीमद्गोडपादाचार्यपादपद्मपरागवचनात् । बुद्रात्वस्य लोकोऽय जडोन्मत्तपिशाचरत् । बुद्धतत्वोऽपि लोकस्य जडोन्मत्तपिशाचरत् ॥ इति बृहद्वार्तिकोक्तेश्च तेपामाचारोऽप्यन्यक्त एवेति भाव । एन चेकिं यथेष्टाचारा नेत्याह- अनुन्मत्ता उन्मत्तवदाचरन्त इति । अप्रमादिनोऽपीत्यर्थ । अत एवोक्तगौडपादी- यवाक्यादौ सादृश्यमोधको तिर्जडवजडोन्मत्तपिशाचवदिति च सगत । ताहगावरण दत्तात्रेयस्य दुर्वाससश्वोक्त मार्कण्डेये दत्तात्रेयावतारमगुहे प्रकृत्य पोडशाध्याये-- दत्तात्रेयोऽपि विपयान्योगस्थो बुभुजे हार । दुर्वासा पितर त्यक्त्वा मातर चोत्तम व्रतम् ॥ उन्मत्ताख्य समाश्रिय परिनाम मेदिनीम् । इति । दत्तात्रेयस्य दुर्वाससश्वोन्मत्तादाचरण प्रतिज्ञाय पुनरनुपदमेव दत्तात्रेयस्य कथं योगस्थत्वेऽपि पियभोगो येन तोन्मत्तसाम्येऽपि नोन्मत्ततेत्याशङ्कय तद्विस्पष्टयति--- मुनिपुत्रवृतो योगी दत्तात्रेयोऽध्यसगिताम् । अभीप्समान सरसि ममन सुचिर विभु ॥ तथाऽपि त महात्मानमतीप्रियदर्शनम् । तत्पजुन कुमारास्ते सरसस्तीरसश्रया ११ दिव्यपर्षशते पूर्णे यदा ते न यजन्ति तम् । तप्रीत्या सरसस्तीर सरें मुनिकुमारका ॥ ततो दिव्याम्बरधरा सुरूपा मुनितम्बिनीम् । नारीमादाप कन्याणीमुत्ततार जलागुनि ॥ स्त्रीसनिकर्पिण ह्येते परित्यक्ष्यन्ति मामिति । मुनिपुत्रास्ततो योगी स्थास्यामीति विचिन्तयन् ।। तथाऽपि त मुनिमुता न यजन्ति यथा मुनिम् । सत सह तया नार्या मद्यपानमथापिरन् ।

·४० पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयव्यारयासमेत: [१ प्रथम- सुरापानरत त ते सभायं तयजुस्तत ॥ इत्येवमनु मत्त वेऽप्युमत्तपदाचरण स्फुटमेन, सद्गत्यागार्थ तथा पृतनात् । नोचविष्य चतारत्व योगिव च तत्र तोक्त वाध्येत । तस्मादीश्वरत्वेऽपि रोक्सप्रहार्थ सङ्ग त्यक्त स्वकी ययोगमाययेथ मुनिपुत्रपञ्चनार्थ प्रथयाचकारेति न कोऽपि दोष । ननु यद्यस्य मद्यादि नेवेष्ट तहि कार्तनीय प्रति कथमनेन मद्यादे स्पेष्टोधन कृतम् । तथा ह्यामागे सप्तदशाध्या यपर्यन्तमेवमुपारयायते-मुनिपुत्रर्दत्तात्रेयम्य विपरीताचरण वीक्ष्य तैस्तत्यागे कृते तयैर चर्य याऽसौ पृथ्व्या तपस्तेपे । तत कृतवार्यनाम्नि नृपे दिन गते मन्त्रिभिस्तपुरमभिपेक्तु प्रत् त्तम् । तदाऽसमन राज्य न कर्तव्यमतोऽह तपसा सामयं सपाद्य राज्य करिष्यामि नेदा नीमिति कार्तनीर्योऽसीत् । तदाऽसौ गर्गमुनिना व विष्ण्वतार शत्रप्रार्थनया हतानेका सुर दत्तात्रेयनामान मुनिमेव सह्याचलदोण्यो तदाश्रमे गत्वा समाराधय येन शीघ्रमेव तद्वर प्रसादेन सिद्धाखिलमनोरथ स्या इति । तत कय शक्रणासौ प्रार्थित किमर्थं वेति कार्त धीर्यपृष्टेन गर्गेणोक्तम् । असुरप्रापल्यादिनार्दित्तात्रेय प्रत्यागत्य गधर्वादिगीयमान लक्ष्म्या सह पिलसमान मुरापाननिरत त नमस्कारादिभिरभिपूज्य मद्याधुपचारान्समर्प्य तपृष्टाटैिस्तै स्वासुरभय तस्मै निवेदित श्रुत्वा तेनोक्तम्-'मद्यासक्तोऽहमुच्छिष्टो न चैवाह जितेन्द्रिय ।' उच्छिष्टोऽपवित्र । 'कथमिच्छय मत्तोऽपि देवा शत्रुपराभवम् । ततो देवा ऊचु - अनघस्व जगन्नाथ न टेपस्तर विद्यते । विद्याक्षाटनसिद्धान्तनिपिष्टज्ञानदीधिते ।। विद्यया ब्रह्मामक्यविपयफनैसर्गिकमायावृत्तिविशेपामरुया नियज्ञानसत्त्वेन स्वाभाविक्या प्रमया यक्षालनमनन्यशरणाना भक्ताना करणोदकादन्त करणमलनिराकरण तेन सिद्धान्ते द्वेतमिथ्यावपूर्णकाद्वेतब्रह्मामैक्ये विषये निविष्टा प्रविष्टा ज्ञानदीधितिनिरक्तभक्ताना शक्तिपात जातायामह ब्रह्मास्मीति चरमवृत्तौ स्वरूपभूतटस्थज्ञानसूर्यप्रतिच्छाया येन स तथा तत्सयु द्धावित्यर्थ । दत्तात्रय उवाच-- सत्यमस्ति मुरा विद्या ममास्ति शुभदर्शिन । अस्यास्तु योपित सङ्गादहमुच्छिष्टता गत ॥ स्त्रीसभोगोऽतिदु खाय स सन्येनापसेरित । सत्येन प्रत्यक्षेणेत्यर्थ । मयेति शेप ॥ देवा ऊचु- अनपेय मुनिश्रेष्ठ जगमाता न दुष्यति । या सा विद्या तर विभो सवस्य हदि स्थिता ।। यथाऽशुमाला सूर्यस्य द्विजच ण्डालसगिनी ।

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ४१ एव वदतो देवास्तुष्टोऽसौ तानसुरानाहवायाऽऽहूयानाऽऽनयध्वमित्यादिशत् । ततस्तथा कृतरद्धिस्तैरानीतरसुरैर्लश्मीरेव दत्तात्रेयवामपार्श्वस्था लुन्धै शिबिकायामधिरोप्य शिरसि धृत्वा किंचिनीता । ततो निकटागतान्देवान्दत्तात्रेय किंचिद्विहस्य यच्छिरोगता लक्ष्मीस्ता- न्सजयतीत्यतोऽस्त्राद्यैर्हन्तव्या एवेतेशुरा यतस्ते मपा निर्वीया. सपादिता इति समुपादि. शत् । ततो देवा. सद्यो दैत्यान्हला स्वर्गमगमन् । अतस्त्वमपि तथा कुर्विति गर्गनाक्याल्का- तवीर्योऽपि तन गत्वा-- पादसाहनायेन मद्याद्याहरणेन च । स्रक्चन्दनादिगन्धाम्बुफलाद्यानयनेन च ।। तथाऽनसाधनैस्तस्य उच्छिष्टापोहनेन च । परितुष्टो मुनिर्भूप तमुराच तथैव स ॥ यथैवोक्ता पुरा देवा मद्यभौगादिकुत्सनम् । तत कार्तवीर्य. प्रणिपत्य-~- देवस्य हि पुराणोऽय स्वा माया समुपाश्रितः । अनघस्त्व तथैरेय देवी सर्वभवाऽराण ॥ अरणिर्यथा वह्नयुत्पत्तिस्थान तथेय देवी सर्वभावा चित्लान्मायावाद्वा यथाक्रम विवर्त. परिणामाम्यामन्यतरेण वादेन सर्वस्यानादिषट्कभिन्ननिखिलपदार्थस्य भव उत्पत्तिर्यस्याः सकाशात्सा तथेत्यर्थ । यद्वा सर्वभवारणिरित्येक पदम् । सर्वस्य भवस्य ससारस्यारणिवदु. पचिस्थानमित्यर्थः । तेन ससारस्यामिवद्दाहकत्वेन दु खैकहेतुत्व ध्वनितम् । ततस्तुष्टोऽसौ-- घर वृणीष्व गुह्य मे त्वया नाम उदीरितम् । नाम प्रसिद्धम् । तेन तुष्टि परा जाता त्वय्यद्य मम पार्थिव । ये च ण पूपियन्ति पन्धमालपादिभिर्नर ॥ मासमयोपहारैश्च मिष्टान्नैरामसमतै । लक्ष्म्या समेत गीतैश्च ब्राह्मणानां तथाऽर्चनै ॥ वाद्यर्मनोहरैर्वीणावेणुशक्षादिभिस्तया । तेषामह परा पुष्टिं पुत्रदारधनादिकम् ।। प्रदास्याम्यमधूतश्च करिष्याम्येव मान्यताम् । एव तद्वाक्य श्रुत्वा ततोऽभीप्सितवरानवाप्य कार्तीर्य सार्वभौमोऽभूदिति । तस्मादुक्तता- क्यपगाकण्ठत एव मद्यादे स्वेष्टवबोधनादुन्मत्ता एर दत्तात्रेयादयो न तूमर पदाचरन्तोऽपि वस्तुतोऽनुमत्ता इति चेन । एतस्यापि सुरादिवकामुकजनरचनात्यात् । स्थाय तु मया- ·४२ [१ प्रथम- पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्यारयासमेत:- सक्तोऽहमित्यादिना स्पष्टमेव । नोचेदप्रेऽटर्केण ब्रह्मजिज्ञानना यदा तदर्शनं गृहीत, तदा न तेन तं प्रति मद्यादि प्रदर्शितमियुक्तमपैकत्रिंशाध्याये, तत स साधुसपकं चिन्तयन्पृथिवीपतिः । दत्तात्रय महामागमपृछत्परमार्तिमान् ।। 'त समेन्य महाभागमफल्मपमसजिनम् । प्रणिपन्याभिसंपूज्य यथान्यायमभापत ॥ इत्यादिना, तद्वाध्येत । प्रयुतासगिनमित्यनेनान्तहि सङ्गशून्यत्यमेवोक्तम् । न चान्त: सगराहित्यमपोक्त मेति साप्रतम् । तथात्वेऽकन्मपमियज्ञदृष्टयाऽपि पापरत्त्वाभावाभिधायक- पदानर्थक्यप्रसद्गात् । किंच वर वृणीष्वेतिपचने यतस्त्वया मे मम गुह्य रहस्य नामेति प्रसिद्ध यथा भवति तथोदीरितम् । · देवस्व हि पुराणोऽय स्वा माया समुपाश्रित इत्यादिनाऽव्यक्तलिङ्गत्वादिना स्थितस्यापि मम वास्तविक स्वरूप प्रकटित तेन हे पार्थिन सहस्रार्जुनाद्य त्वयि मम परा तुष्टिातेति निरतिशयसतोपकारण मुरापानादिवैपरीत्याना- दरेण नैजनास्तकरूपज्ञानप्रकटयितृत्व प्रत्यक्षमेव वदता ये च मा पूजयिष्यन्तीन्यादिवाक्याना प्रसिद्धो योऽय मया व्यवहारोऽङ्गीकृत स्वासङ्गित्वार्थ तपरिपालनोपयोगिगन्धाद्युपचारदातृ- प्वपरा मम तुष्टि स्यात् । अत एपोत्कृष्टशारीरनटरूपपुष्टिपुत्रधनकामिन्यादिदानेन मान्यता. मेर तेपा करिष्यामीत्यैहिकमेव फल तदपि प्ररोचनार्थमेर यतस्ताहगुपचारेमम स्वरूपगो- पनमेन मुख्यमिष्ट न तु तैरक्तफटागाप्तिरपीति रहस्य स्पष्टमेन प्रकटित तदपि बाधितं स्यात् । तस्मापूर्वोत्तरग्रन्थस्वारस्यादनुन्मत्ता उन्मत्तपदाचरन्त इतिश्रुया घोतित जीवन्मु- ताना सङ्गत्यागार्थमेवोन्मत्तवदाधरण न तु विषयलम्पटत्वेनेति तसुस्थमेव । एव च तत्व- पिदा यथेष्टचेष्टाऽप्यस्तु का क्षतिर्मिथ्यात्वादिति प्रलापस्तु वेपाचिददृष्टशास्त्ररहस्यानाम- नुपासितसद्गुरचरणानां किंचि छस्राम्यासाभासवशेन जीवन्मुक्तमानिना पापाणरत्संसारसा- गरे स्वपरनिमन्ननगनकाना भूरितर वर्तते । तद विचार्यते । किं तत्वविदा यथेष्टचेष्टा. गीकार श्रुतेर्युक्तेरनुभूतेर्ना । आयेऽपि कि विधिपशादर्थवाददशाद्वा । नाऽऽय एचेष्टाविध्यनुपलम्भात् । न मतृपधेनेसाद्यर्थवदवशाहानिसनन्यायेन त कल्पनेऽपि त्वद- भिमतयथेष्टचेष्टाविधानासिद्धे । तत्त्व वेदो हि पुण्यफपिटेपाभाराविधिकर्याभागाच यो. एचेष्टामङ्गी रोपि यदि पुनर्विधिपारवश्य तस्य तदानीं सद्गात्पुण्याद्युत्पत्ते पुनर्जन्माप- तेश्च । नान्य । तस्य स्तुतिमानपरत्वेनोपक्षणवत् । न द्वितीय । तादृम्युक्यभागात् । प्रन्युत ब्रमनिष्टो योष्टचेष्टाशून्यचे सनि सचेट शाली सस्करैकपराधीनशरीरत्वादक्षिणार- तंजामिन दालचक्रवदिय विधक तितहस्रतवाच । न च ब्रअविद्यपेष्टचेष्टाविशिष्टः पुराले पाविधिक कर्मभावाचेश्वरदिति युक्ति साधिकाऽयस्तीति वाच्यम् । तत्र हेलो. । तस्य योदचेट पैगिट्यरून यप्रकृतयुक्ती । । यथे- सोपाविरुवात् । उपाधिस्तु मायिनम्बर ·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्पप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । साध्य तव्यापकत्येन साधन यत्पुण्यादीति हेतुद्वय तस्य वाले विद्यमान न मायित्वस्य तत्रा विद्यमानत्वात्साधनाव्यापकत्वादुपाधित्वम् । तरमान्नान यत्तिलेशोऽपि । तृतीये तु किं प्राचामनुभूतिरत्र मानमाधुनिकाना वा । आद्येऽपि किं जीनकोटिनिविष्ट ना यदेश्वरकोटि- निमिष्टानाम् । चरमे तु- धर्मव्यतिक्रमो दृष्ट ईश्वराणा च ताहसम् । तेजीयसा न देपाय वढे समुनो यथा ।। इति दशमस्कन्धे श्रीकृष्णस्य गोपिकापिलाससपर्के परीक्षिता समाक्षिते श्रीमुक्ाचना- च्छीकृष्णादीना तेपामर्थवादयद्राह्मोवमाहात्म्यप्ररयापनार्थमेव संक्शवर्तिमाययै-द्रजालिक्व तथाप्रदर्शनमात्रपरत्वेन नित्यसिद्धज्ञानत्वेन वा मायापारवश्यराहित्येन कर्मादिजन्यसस्काराधी नशरीरप्रवृत्तिराहित्येन वा यथेष्टाचारशब्दितनिधिनिषेधनिरोधिचरितस्य तरसत्त्वादनुदाहरण त्वमेव । न च धर्मव्यतिक्रम इति वदुदाहृत एव प्रकृतवाक्ये विध्यादिविरोधिय तदाचारस्य स्पष्टमेनेति वाच्यम् । रोके तथा प्रतीतापीश्वराणा विध्यादिप्राप्तरेवाभावेन तद्विरोधिनस्य दूरोत्सारित वात् । नन्विति चेदिष्टापत्तिरस्मदादीनामपि ज्ञानिना क विध्यादिप्राप्ति । सय, नैनास्ति विध्यादिक तादृग्ज्ञानोत्तर तथाऽपि पूर्व तु जीवदशाया तस्थितमेव तत्सरकरैरेष यावदेहपतन चेष्टासमवात् , नेश्वरसाम्येन यथेष्टचेष्टावेशिष्टयम् । नवस्तु सरकारमात्रपराधी नत्व ज्ञानिशरीराणा तथाऽपि ससारस्यानादि यादतीतजन्मगतताइक्ससारसभनसत्वा पुनरपि तादास्थ्यमेति चेन्न । बलीन्यायेन निकटगतसस्कारस्यैव बलवत्तरवेन कार्यकारित्वात्तस्य बत्यन्तशुभत्वस्य — कर्माशुक्लाकृष्ण योगिनस्त्रिविधमितरेषाम् । इतिपातअलरमृते । तत्र त बुद्धिसयोग लभते पैर्विदेहिकम् । यतते च ततो भूय ससिद्धौ कुरनादन ॥ पूर्वाभ्यासेन तेनैव हिमते यशोऽपि स । जिन्नासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ।। प्रय नाद्यतमानस्तु ये गी सशुद्धकिल्बिप । अनेकजन्मससिद्धस्ततों याति परा गतिम् ।। इति श्रीमद्भगवद्गीतोक्तेश्च सिद्धवात् । वल्हीन्य यस्यायम शय । तथा हि-वही ययपि प्रथममङ्गुरदशाया भूमे सकाशात्सरर मेवोत्रं गच्छति तथाऽपि यदा प्रवृद्धा सती वृक्षादी सवेष्टिता भनति तदा केनचिसा तत समकृष्टाऽपि निफ्टगलबत्तरवेष्टनसरकारवश्वायथा क्षणानिमुक्ता सती घेष्टत एव वृक्षादो तद्वद्वहुपु जन्मसु निष्कामम धनुष्ठानसाधनपरम्परया ज्ञानोदयप्राक्क्षणपर्यन्त परमशुद्धतमसस्काराणामेर समीपरर्तिबाबूट्यत्तम वाच के नाम तत्वविदि दु सस्कारोदयशोऽपि । एतेन जीवोटिनिविष्टानामित प्रथमप्रथमस्ताऽऽधुनि- कानामिति प्रथमद्वितीयोऽपि पक्ष प्रन्याख्यत । यतु जवकोटिनिविष्टानामपि प्राचां यथेष्ट . * ·- [१ प्रथम पूर्णानन्देन्दुकीमुद्याख्यव्याख्यासमेत:- चेष्टोपपादकं 'निशीणिं त्याष्ट्रमहनमस्त्मुसान्यतीन्सालावृकेभ्यः प्रायच्छं वहीः संधा अतिक्रम्य दिवि प्राहादीयानतृणमहमन्तरिक्षे पौलोमान्पृथिव्यां कालखास्तस्य मे तत्र नलोम च मा मीयते' इति कौपीतक्या प्रतर्दनं प्रतीन्द्रवाक्यम् । तथाऽऽधुनिकानामपि तद्बोधकमानन्दल. हयां श्रीमच्छंकरभगवत्पादपादपद्मएरागाणाम्- कदाचिछत्तीनां विफचमुखपनेषु कवला. क्षिपस्तासा वक्त्रास्वयमपि च गृहन्स्वमुखतः । तदद्वैतं रूपं निजपरविहीनं प्रकटय. न्मुनिर्न व्यानेहं भजति गुरदीक्षाक्षततमाः ॥ इति याक्यम् । ततु भिन्नतात्पर्य न यथेष्टचेष्टोद्बोधकं ब्रह्मविदः । तथा हि-कौपीतकि- वाक्यस्वार्थस्तावदुक्कोऽनुभूतिप्रकाशे श्रीविद्यारण्यगुरुभिः- स्यष्टुः पुत्रो विश्वरूप आसीदेवपुरोहितः । स्यामिद्रोहं यकारासो तं त्वाष्ट्र हतवानहम् ॥ वार्तभद्रह्महला न वसङ्गे चिदात्मनि । पेदान्तज्ञानहीनानां यतीनां हनने तथा । लोकत्रये वहुविधानसुरान्हतानहम् । चिदात्मनोऽस्य मे तत्र नैव लोमापि हिंस्यते ॥ माहास्यं मम नैतत्स्याल्किंतु ज्ञानस्य तद्भवेत् । इति । अत्र शामिद्रोहं चकारेति सापराधत्वेऽपि तद्धननाब्रह्महत्या तु जातैवेति प्रसिद्धमेव तथाऽपि सा दातरि चिदाभास एव न त्वसङ्गे चिदात्मनीति चिदात्मन्येवासगित्वम् । तथा वेदान्तझामहीनानामिनि संन्यासित्वेऽप्यध्यात्मशागाद्वैतात्मानुभवमसंपादयतां यतीनां हननेन त्रैलोक्योपद्रवकारिबहुविधासुरविध्वसनेन तद्धिंसाजन्यदोषेण चिदात्मनो मे न लोमापि हिंस्यते भयेपदयस्पयो भज्यत इति । अत्रापि पूर्ववद्यत्यादीनां सापराधत्वेऽपि तसिंसाजन्य- दोषसंभवेऽपि पिदात्मन्येव कर्मठेपामावः । तथा माहात्म्यं मम नैतत्स्यादिति तत्वज्ञस्य माहात्म्यपरत्वमेवार भूतार्थवादस्येति तद्वाक्यतात्पर्यविवरणात् । किंच कर्तर्यभूब्रह्महत्येति. वचनाविश्वरूपषधोतरमिन्द्रस्य ब्रह्महत्या तच्चातुर्विष्यविधानं ततो निजपुत्रवधकोपितेन त्वष्ट्रा दृत्रामुरसमुपादन ततो विष्णूपस्थानं ततस्तदुक्तरीत्या वृत्रवधस्ततो ब्रह्महत्यापीटावशान्मान- ससरोवरे सहस्रवन्त बिसनिवास इत्यादि सर्व श्रीमद्भागवते पष्टस्कन्धे समुपात्याय स वाजिमेधेन यथोदितेन वितायमानेन मरीचिमित्रैः । इष्ट्वाऽभियतं पुरपं पुराणमिन्द्रो महानास विधूतपापः ॥ इति वचनेन 'तरति तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजते य उ चैनमेवं वेद । इति- श्रुतेब्रह्महत्याप्रायश्चित्तेनेन्द्रगुप्युक्तविश्वरूपादिवधोत्तरमेव प्रजापतिप्रसादादिन्द्रेणाऽऽमविद्या ·जीवन्मुक्तिप्रमाणन० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । लब्धा तदुत्तरमेवायं प्रतर्दनं प्रति तदुपदेश इति नियम्यते । नौचंद्रह्महत्यारूपपापस्य प्रत्यक्षमाविर्भावस्ततो भीत्या सहस्रवर्ष बिसप्तन्तुप्रवेश इत्याद्युपाख्यानस्यासांगत्पते । तस्मादायमाशयः--या त्याष्ट्रवधजा ज्ञानात्पुरा ब्रह्महत्याऽभूत्साऽपि कर्तारै चिदाभास एव न तु मय्यसङ्गचिदात्मनीति ज्ञानेन संचितासद्गित्वबुध्यैव तद्भुसः । तथा वेदान्तेत्युत्लेब्रह्म- लोकफलकोपासनब्रह्मज्ञानाभ्यासब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कारशून्यसंन्यात्तिनाम् मृत्तोयैः शुध्यते शोभ्यं नदी धेगेन शुभ्यति । रजसा स्त्री मनोदुष्टा संन्यासेन द्विजोत्तमः ॥ इति पाराशरमाधवीये मनुस्मृतेः संन्यासमात्रेण तत्प्राक्तनपापानां शुद्धावपि तदुत्तरजात- ज्ञाताज्ञातदुरितानां नाशनार्थं सालावृकादिभ्यस्तेषां संन्यासिनां भक्षणार्थ दानेन हनने कृतेऽपि तथा लोकत्रयवर्तिनानाविधासुराणां च हनने कृतेऽपि । यद्यपीदं हिंसाद्वयमधिकार- प्राप्तत्वेन धर्म एव तथाऽपि ' न हिस्यात्सर्या भूतानि ' इतिश्रुतेः ' तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञा कुर्सीत ब्राह्मणः ' इतिश्रुगनुगृहीतत्वेन ज्ञानवन्तं प्रति हिंसात्मकस्वधर्मापेक्षया जीव- न्मुक्तिसुखात्मकसमान्यायनिवृत्यनुकूलाहिंसाविधेरेव बलवत्तरत्वेन तदुल्लङ्घनात्संजातक्रिय- माणाख्यदुरिताश्लेपश्च धोतित इति । ननु — मनुष्याधिकारवाच्छास्त्रस्य ' इतिन्यायादि- न्द्रस्य देवराजत्वेनैव पापोत्पत्त्यभावाद्विनाऽपि ज्ञानं तस्य यथेटचेष्टाऽभीष्टैव किमुत ज्ञानोत्तर- मपि । न च तर्हि प्रकृतोदाहृतश्रीमद्भागवत्तवचनादिन्द्रकृताश्वमेधारकस्य ब्रह्महत्याप्रायश्चि- त्तस्य वैयर्थ्यमिति शङ्कनीयम् । तस्य लोकसंग्रहार्यत्वात् । अत एव पाराशरमाधवीये देवानां कर्मानुष्टानविचारं प्रकृत्य तत्र स्वस्वाधिकारनिर्वाहार्थं ते कर्माण्यनुतिष्ठन्तीति पक्ष- मुक्वा प्राग्जन्मसु कृतपुण्यैरेव तदधिकारावाप्तितोगनिर्वाहादिसंभवादेवत्वदशायां कर्मफल- रुपायां कौनधिकारित्वेन तदनुष्ठानस्याप्रयोजकत्यादित्यस्वारस्यं तस्मिन्पक्षे मनसि निधायेदं पक्षान्तरमुक्तम् । अथ वा स्वोपयोगाभाधेऽपि मनुष्या प्रवर्तयितुं देवाः कर्माण्य. नुतिष्ठन्तु 'यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः' इति न्यापात् । अत एव सत्यसंकल्पोऽपि. परमेश्वरी रामकृष्णावतारेसु लैकिवैदिककर्मनटनेनैव जगीनरवहदिति । तत्लाययष्टचेष्टा प्रतिपादकमेवोक्तकौपीतकीवाक्यमिति चेत् । सत्यम् । यद्यपि नैवास्ति देवासामेलद्वचनाद्विधि- शास्त्राधिकारस्तथाऽपि निषेधशास्त्राधिकारस्तु तेषामन्यस्त्येव । नो नेत्सर्वज्ञमिरोमाणिभिगोत- मादिभिरिन्द्रादिभ्योऽहल्यागमनादिदुरितफलरूपशापपदानं यं कृतं स्यात् । तस्मात्तागि तिहारप्रतिपादकश्रुतिस्मृतिपुराणाद्यन्यथानुपपत्या देवानामपि निषेधशाशोलधने पापावश्यं. भाष एप वक्तव्यः । ततः कौपीतकिवाक्यस्य यज्ञानोत्तर शनभाहाम्याक्रियमाणालेयत. व्याक्तनसंचितध्वंसप्रतिपादनपरत्वं वर्णितं तत्सुस्थमेव । यत्तु श्रीमद्भाष्यकारीयं कदाचिच्छ. तीनामित्यादिवाक्यमाधुनिकाना ब्रह्मविदां यथेष्टचेष्टाबोधकतया त्वयोदाहारि तस्यायमारापः- तत्र हि शक्तीनामिति शक्तिपदप्रयोगः कृतोऽस्ति । तदर्थस्तु मूर्तिमयोऽणिमायटमहासिद्धय ·[१ प्रथम- पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यास्यव्यास्यासमेत:- ऐति निणीयते कुत' प्रकरणात् । अत्र स्तोत्र आरम्भतो मुनिशब्दितयोगीन्द्रब्रह्मविदेव प्रटतो न केवलज्ञानी तथा शक्तिपदान्यथानुपपनद्या तथा हि भरिपदं तावदचिन्ले मण्या- दिसामर्थ्य शक्त लोकेऽयस्कान्तमणौ लोकर्पणशक्तिरलति । तत प्रोतेऽपि तादृगोऽचि त्यसामारय एर योऽत्र योग्य. पदार्थ स एर गय. रातु निरक्त सिद्धास्त्र एर सिध्यति । मुनिर्न व्य मोह भजतीयन मानसीरपाचिगुनिपदप्रये गा मननस्य तु क्तैिका- यसाप्यत्वेन यथा फलार्धमाने समरोपितेऽपि च्यागन्धादिक तदीयमानुपतिक फल भवति तद्वन्मननार्थमेर सपादितचित्तेकाग्र्यस्याऽऽनुपकिफलसेन गहासिद्धयष्टकाराप्तिसभवात् । यद्वा 'पाण्टिस्य निर्विद्य वाल्येन तिष्टातेत्' 'पाण्डिस च बाल्य च निर्विद्याध मुनि ' इतिश्रुयुत्तमुनि- शब्दितध्यानसमाधिमानेन मुनिर्मपतीति भूटकारेशानुभूतिप्रकाशे प्रकृतश्रुतिविवृती 'मुना- नसमाधिम्या मद्धीवृत्तिशान्तये' इति प्रतिपादित यात्तद्ग्रहेण तु ध्यानादेश्चित्तनिरोधसाधनवा- त्तत्राप्युक्तासिद्धयटकस्य मुतरामानुषङ्गिकफटत्वेन सभवात् । तस्माच्छक्तयोऽत्राणिमाद्यष्टमहासि- द्विमूर्तिरूपा एव मुनिपदाभिप्रायेणोपलभ्यन्ते । अन्यथा कदाचित्कान्ताना कदाचिन्नारीणा पदा- चिन्मुग्धाना कदाचिद्देवीना कदाचिद्वामाना कदाचिद्रामाणामित्यादिप्रयोग परस्त्रीणा मणिमन्त्री पथ्यादिमाहात्म्येनाऽऽकर्पण सपाद्य जीवन्मुक्तो यथेष्ट पिरतीत्यर्थे विवक्षिते कृत स्यात् । तत्रापि क्रमेण यात्रीगुणरेशिष्टय मानुपीमानच तरणीय देवराजान्यतरस्त्रीत्वं रूपरतीत्व गुणवतीत्य च यद्यदेपक्षित तत्तसभवत्येव । क बहुना धर्मपन्योऽप्यत्र नैर वि[व]क्षिता के पुन परपनीशङ्काऽपि तथात्वे कदाचिपना कदाचिद्भार्याणा कदाचिजायाना कदाचिद्दा- राणा कदाचिसाप्पीनामिति या प्रयु-र्यत । तत्रापि दारान्तपदेषु स्वस्त्रीसाधारप्य सायाति- पदे मुचरित्रात्व च सभवत्येव । तथा तु प्रयोगजात किमप्यकृत्वा शक्तिपदमेर प्रयुक्तम् । तस्मात्तदाशययमादुक्तसिद्धिग्रह एव श्रेयान् । तस्मादने योजना-मुनि कदाचिच्छतीना विकचमुखपमेषु कवलापमुस्वत क्षिपन्सस्तथा क्दाचित्तासा वक्त्रात्स्वयमपि स्वमुखत कवलान्गृह्णन्नपि यतो निजपरविहीन तदद्वैत रूप प्रस्ट्यन्यतश्च गुरदीक्षाक्षततमा अते। च्यामोह न भजतीति । मुनि पूर्वोत्तवचनाद्धयानसमाधिमान् । कदाचित् । पूर्वसस्कारव- शाद्रजोवृत्तिविशेषेण मूर्तिमतीभिरेताभिरणिमादिसिद्धिभिरह परागोचरतया स्वैर विहरिप्यामीति प्युत्थानसमये तासा लापण्यादिदर्शनेन विपिने कुमुमिताम्रादिमुगन्धपति मलयमारते चेत्र. चित्राञ्चितचन्द्रचन्द्रिकारचिरे मुरसरित्तीरे परभृतभ्रमरादिमधुररतपणे सति कामोदयस- पत्तौ सत्या न तु सर्वदा । तत्रापि शक्तीना पूर्वेक्ताणिमाद्यष्टमहासिद्धिमूर्तीना यधूना न वन्यासाम् । पिकचमुसपनेषु । निकचानि, निजब्रह्मनिष्टयोगिश्रेष्टत्वपशापरमादरेण सेवनो- स्कटाभिलापद्योतकास्मिताविर्भूताधरपटादशनचन्द्रिक्तयोत्स्हानि । एतादृशानि यानि मुखान्यैर पनानि तेषु तन्मध्य इत्यर्थ । कालान् , तदानींतनदिव्यताम्बरपासान् । स्वमुस्वत., स्वीयवदनेन साविभक्तिकरतसि । एतेन निजादन तद्वदन प्रति चुम्बन थं ·, जीरन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । सयोय तत स्वमुखेन दिव्यत्वचर्चितताम्बूलप्रासान्क्षिपति न तु स्वमुखात्तत्र क्षिपति । तथा स्वमुखानिष्काश्य क्षिपतीति स्यात् , तत्तु वीभत्सरसद्योतकत्वेन प्रकृतशृङ्गाररसवि. रोधीपर्थ । क्षिपनर्पयन्सन् । तथा कदाचिन्नित्तरा तासु प्रायतिशयद्योतनेच्छया सत्याम् । तासा पूर्वोक्तागिमायष्टमहासिद्धिरूपमुग्धाना चक्लाप्रत्येक तत्तद्वधूवदनास्थयमपि जीवन्मु- तोऽपि स्वमुखत एव निजपदनेनैव । न तु तामि स्वस्वादनेनैतन्मुखे ताम्बूलकवलोऽर्पयितु शक्यते जीवन्मुक्तचकर्तिनोऽस्यामर्यादाभीतिपारवश्यात् । एतेन तात्वस्य परमप्रीत्यतिशयो द्योतते । कवलान् , तच्च तदिव्यताम्बूलप्रासान्गृहन्नपि साकुन्निपि । यद्वा देवतास्वप्युक्त. व्यवहारो रागेकायत्त कथ फलीभूतपिरागशारिनोऽस्य समुचित इत्यस्वरसात्कारपदस्य स्वमुखतन्मुखयो किरणेष्वे ' तत्तच्चक्षुश्चके भक्ष्येषु ' 'सुधाबद्धग्रासैरपरनचकोरेनुसृत' इत्यादिकनिसमयरीत्या लक्षणा । तथा च न कोऽपि दोष । यदि च तासामपि योगजध मैंकल्मलेन स्वीपायगेर तथा च सोमर्यादिवत् 'धर्माविरुद्धो भूतेषु कागोऽस्मि भरतर्षभ ' इत्यादिस्मृते 'प्रजातिरमृतमानन्द इत्युपस्थे' इरमादिश्रुतेश्च युक्त एन पूर्वोक्त य- वहार इति विभाव्यते तदाऽधिकारिभेदेन व्यारयानद्वयमपि व्यवस्थापनीयम् । तर प्रपम व्यारयान योगित्वेऽपि रागिनिषय चरम तु तत्चे सति वीतरागविषयमित हृदयम् । यतो यस्मात्कारणात् । निजपरविहीनम् । निज आत्मा परोऽनत्मा ताम्या निशेपेण हीन रहि- तम् । ब्रह्मण आत्मत्वस्याप्यनात्मनस्तुभिन्नत्वरूपोपाधिप्रयुक्तत्वाद्वस्तुतस्तु तस्याभ्यभागत् । अत एव तत् । यतो वाचो निवर्तन्ते ' इत्यादिश्रुतिशिर सु वामनसागोचरत्वेन प्रतिपादि- तम् । अद्वत रूप, द्वैतहीन स्वस्वरूपम् । प्रकटयन् । अद्वैतात्मनस्तु मया करकलितामलकर- दखण्डापरोक्षतया ज्ञातमस्तीति कृतकृत्यतया देहेन्द्रियादिभिर्विषयभोगतपादने कृतेऽपि ममासनादेतकूटस्थानन्दैकरसस्य न काचिदपि क्षतिरस्तीति मयाध्य विलासो भवतीभि साक क्रियते न तु भरसौन्दर्यादिसौटयाचित्यैश्वर्यपारवश्येनेति ता प्रति फुटीकुनित्यर्थ । नो चेदुक्ताद्वैतरूपस्य स्वप्रकाशन सर्वदा स्पष्ट गादीचरत्वेनेन्द्रियग्रतारूपस्पष्टीकरणस्य तु मुतरामभानाच । एत. सस्कारवशावारसदारा ब्रह्मविचरपुटीकरणे. सत्तेन. तादगाच- रणशीटलेऽपि नास्य जीवन्मुक्तस्य योगीन्द्रप्रसादाब्रह्मवित्वेन पुनर्ग्रन्ध्युदयरूपाध्यासप्रस क्तिरियाह-गुर्विति । यतो यस्माद्धेतोगुरदीक्षाक्षततमा । गुरणा ना दीक्षा गुरदीक्षेति शाकपार्थिवादिवसमास । तया क्षत तमो यस्य स । गुरपदमन उन्दोनुरोधेन निहि समपि आचिनोति च शास्त्रामाचारे सापयत्यपि । स्वयमप्याचरेद्यस्तु स आचार्य इति स्मृत ।। इन्याधुकरमणाचार्यपरमेव । नो चैन् । सगुर्थ किया वृत्ला वेदमस्ने प्रयच्छति' इति भगवता पाइालयेन 'स्थानिकादिरहुर, इन्समासिंहन चोरक्षणय निकादिमारम्योप- .

·[१ प्रथम- पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयच्यारयासमेत:- नयनान्तं लिया कृत्या सागसार्थवेदोपदेशादिकर्तुर्गुरो. पित्रादिरूपत्वेन प्रमतानुपयोगित्वापचे । 'उपनीय ददद्वेदमाचार्य. स उदाहत.' इति भगद्याज्ञवल्क्येन 'मन्त्रव्याख्यापदाचार्य ' इत्य- मरसिंहेन चोक्तं यद्विधिवत्सार्थवेददातृत्वं तथा मन्त्रव्याख्यात्वादि तत्पूर्वोक्ताचार्यरक्षणेऽ- स्त्येवेति प्रकृतोपयोगात्तस्यैर ग्रहः । तेन जीवन्मुक्तयोगीन्द्राचार्यविरचितचाक्षुष्यादिदीक्षानिर्मू- लितम्लाज्ञान इत्यर्थः । अतः, एतादृशाचार्यदीक्षाक्षपिततमस्त्वादेव । व्यामोहम् । क्षुत्पिपासादयो दृष्टा यथापूर्व मयीति चेत् । मच्छन्दवाच्येऽहकारे दृश्यता नेति को वदेत् ॥ चिद्रूपेऽपि प्रसन्येरस्तादात्म्याध्यासतो यदि । माऽव्यात कुरु किंतु त्व विवेक कुरु सर्वदा ।। झटित्यभ्यास आयाति दृढवासनयेति चेत् । आवर्तयेद्विवेक च दृद्ध वासयितुं सदा ॥ इति चिन्दीपोक्तपुनम्रन्ध्युदयापरपर्यायम् । धन्योऽस्म्येतादृशकानाख्यपुरुषार्थपराकाष्ठोप- भोगेनेति वा हा हतोऽस्मि ब्रह्मविदपि स्खलितब्रह्मचर्यत्वात् । आरूढो नैष्टिक धर्म यस्तु प्रच्यरते पुन । प्रायश्चित्त न पश्यामि येन शुध्येत्स आत्महा ॥ इत्यादिस्मृतेरारूढपतितत्वात्का मे गति स्यात् 'किमह साधु नाकरवं किमहं पापम- करवम् ' इति तैत्तिरीयश्रुत्युक्ततापापरपर्याय या । विशेषेण मूलाज्ञाननाशेऽपि विपरीतमा- वनासस्काररूपेण आ ईषदपि मोह मुह पैचित्य इति धातोषिपरीतचित्ततारूपमद्वैतात्मनि द्वैतात्मबुद्धिलक्षणमध्यास न भजति नैव तेवत इत्यर्थ । चाक्षुषी दीक्षा तूक्ता सूतसहिताटी. काया माधवाचार्ये प्रथमाध्याय एवाऽऽगमवाक्येन, उक्ता ह्यागमेषु चाक्षुपी दीक्षा- चक्षुल्मील्य यत्तस्त्र ध्यात्वा शिष्य समीक्षते । पशुबन्धविमोक्षाय दीक्षेय चाक्षुपी मता ॥ इति । तथा बृहद्योगवासिष्टेऽपि निर्वाणप्रकरणस्य पूर्वार्धे श्रीरामे स्वरूपैकनिष्टतयाऽसप्रज्ञात समाधिस्थे सति विश्वामित्रो वसिष्ठ प्रति तद्व्युत्थापन स्वकार्यार्थ देवकार्या) च प्रार्थयत्री विश्वामित्र उवाच- हे वसिष्ठ महाभाग ब्रह्मपुत्र महानसि । गुरुत्व शक्तिपातेन तक्षणादेव दर्शितम् ।। इति शक्तिपातमुपझम्याग्रिनलोके चाक्षुपी दीक्षोक्ता- दर्शनात्स्पर्शनाच्छन्दाल्कृपया शिष्यदेहके । जनयेद्य. समाशं शामर स हि देशिक ॥ इति ।

·जारन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ४९ अन टीका-ननु मया स्वशरीर त्यक्त्वा रामदेह प्रविश्य कुण्डलिन सचारादिक न कृतमेव तत्कथ लया शक्तिपातो ज्ञातस्तमाऽऽह-दर्शनादिति । सत्यसकल्पाना त्यादृशां कृपादृष्टयाऽपि सच्छिष्यस्य कुण्डलिन्या पट्चक्रभेदनेन ब्रह्मर धस्थितपरशिवसमावेशलक्षणो जीवस्योपाधिपरित्यागेन शुद्धब्रह्मसमावेशलक्षणश्च शक्तिपात सिध्यतीति भाव । देशिको गुरुरिति । अन दर्शनादित्युक्ते भुन्टैव बाक्षुषी दीक्षा । तथा श्रीमद्भाष्यकारचरणारनिन्द. परागैरपि श्रीशिवानन्दलहयां चाक्षुषी दीक्षा परमेश्वर प्रति प्रार्थिता । यथा-- त्वत्पादाम्बुजमर्चयामि परम वा चिन्तयाम्यन्वह स्वामीरा शारण बजामि वचसा त्वामेन याचे विभो । दीक्षा मे दिश चक्षुपी स करणा दिव्यैश्विर प्रार्थिर्ता शभो लोकगुरो मदीयमनस सौल्योपदेश कुरु ।। इति । सोऽय चाक्षुष्यादिदीक्षया शक्तिपात कर्मसाम्य एव शिष्यस्य भवति नान्यथा । तदुक्त सूतसहिताया यज्ञवैभवखण्डे- तस्य शिष्यस्य विप्रेद्रा फर्मसाम्पे सति द्विजा । शाभवी शक्तिरत्यर्थ तस्मिपतति चिदने ।। इति । एतदीकायामपि माधव्यामुक्त सप्रमाणम्- जन्तोरपश्चिमतनो सति कर्मसाम्ये नि शेषपाशपटलपिछदुरा निमेपात् । कल्याणदेशिककटाक्षसमश्रयेण कारण्यतो भवति शामरेधदीक्षा ॥ इति । आगमिका अप्याह अधर्मधर्मयो साम्ये जाते शक्ति पतत्यसो । ज्ञानामिका परा शक्ति शभार्यस्मिनिपातिता ।। इति । और योजना--आचार्यण सिध्यस्याधर्मधर्मयो साम्पे जाते सति सभोर्डी नामिकाऽत स परा शक्तिस्मिनधिकारिणि शिष्ये निपात्यते च शुष्यादिदीक्षाकरणद्वारा प्रेर्यतेऽमी शक्तिम्तस्मिन्पततीति । ननु यथा शक्तिशब्देन केवलादतचितिक्षिता तर्हि सस्था सस्वरूप नादनन्तत्वादमूर्तत्वाच पतनासमर , यदि च पदार्थान्तर तर्हि ज्ञानामिका- परेति तद्विशेषणद्वय व्ययं स्यादिति चे सयम् । चिछोरेवान विवक्षिता पर वद्वता मररूपा यास्तस्या पतनादिक चौपचारिकमेर । तदुक्तम्- शक्तिपातप्रकारस्य रहस्याराध कक्षन | मया मोक्तो रहस्य वादाज्ञामभयदी। भी पूरा करतापगतमामहिनावट कायमेव माय । अपमान रह- स्था-परमेसरवानीन सगनापा परशन पनमा रमवासिययाऽऽनने प्रग ·[१- - ५० पूर्णानन्देन्दुकीमुद्याम्पत्यारपासमेत:- पापरिक्षता मा पोन निरोगिा सनी दोगनपारेगाऽऽरमागमे ममि- म्पतिमाता पतिपयले । जर्मदेशाधीशमासि पानं न सद्ध साम्पाः হন। গান- सापिनी परमा शान्ति पनिप्पो कथम् । उमादधोगतिः पालो मापागप च ॥ सयं सा व्यापिनी निन्या सहजा शिवयस्थिता । फिन्नियं मनानादिपाशधे संबना ।। पफपरितु मुन्पना पतित पुपचर्पते ॥ इति । मन्मयं यदि पाक्तिपानगान सलाह तं त्योपनिादं पुरं पृष्ठानि ' इनि श्रुपादि. पसार। साम्पायधर्मपरित निजोदना गरेदान्तभूमिगतमादरपारितं च । संन्यासिना परदा गुरणोपदिष्ट साक्षान्महापचनमे विमुक्तिहेतुः ।। इति श्रीमसंक्षेपशारीरकाचार्यादिभिः शब्दापरोक्षनादानीकरणं व्ययं स्यादिति चेन्न । उत्सदीक्षादिद्वारा शक्तिपातेन शानप्रतिबन्धकम्यसमावस्पर विवक्षितत्वेन ज्ञानोदये निरक्त- याक्यस्यैर स्मृयादिद्वारा साक्षाप्रयोजकत्वात् । तदुक्तं सूतसंहितायां तौर । तस्य शिष्यस्य निन्दाः फर्ममाम्ये सनात्यादिश्रोकोत्तरम्--- तदा शिष्यस्य चिद्रूपे कल्पिता मोहररूपिणी । माया दग्धा भत्किंपित्तदा पतति विग्रहः ॥ अत्र टीका माधी-मोहरूपिणीति । शिष्यस्य चिद्रूपे सामनि चितितिरो- धायिका हेयोपादेयपिकज्ञानमाश्यती मोहास्मिका या मायाऽऽश्रिता सा सञ्चिपिण्याः शिष्यस्य स्वामन्यभिव्यक्तापा' परशक्त प्रसादेन किंचिदपसरतीत्यर्थः । तदा पतति विग्रह इति । मायामनन्धनिनधनो यात्मन कर्तृनौतृत्वादिसंप्रन्धस्तथाविधस्याऽऽमनः स्वोप- भोक्तव्यमुपदु पहेतुभूतपुण्यपापामफकर्मनिबन्धनो भोगायतनभूतदेहेन संबन्धस्तथा च शक्तिपातेन मायाया अपसरणादामन कर्तृत्वभोक्तृत्वादिसंबधषिल्पे पुष्पफापनिमित्तस्य देहसबन्धस्यापि गल्तित्वात्तदभिमानाभायेन तत्पात इत्यर्थः । तदुक्तमागमे- देहपातस्तथा कम्प परमानन्दहपणे । स्वेदो रोमाञ्च इत्येतच्छक्तिपातस्य लक्षणम् ॥ इतीति । शिष्यस्य देहे निन्द्रा धरण्या पतिते सति । प्रसाद. शाकरस्तस्य द्विजा सजात एव हि ॥ यस्य प्रसाद सजातो देहपातापसानकः । कृतार्थ र विनन्द्रा न स भूयोऽभिजायते ॥

·जीवन्मुक्तिप्रमाणा०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ५१ इति श्लोकत्रयेण शक्तिपातकार्यादिकमुक्वाऽग्रे- तस्य प्रसादयुक्तस्य विद्या वेदान्तवाक्यजा । दहत्यविद्यामखिला तम सूर्योदयो यथा ॥ इति । नन्चेव यदि ज्ञानस्य स्वरूपोत्पत्तो य प्रतिबन्ध स शक्तिपातमात्रनिरस्यश्चेद्यस्य जिज्ञा- सोस्तादृशाचार्यचरणलाभाभावादिना न शक्तिपातस्तस्य का गतिरिति चेच्छृणु। शमायन्तरङ्ग- साधनै श्रवणादिभिरन्तरगतरसाधनैश्च श्रीगुर्वादिपरमभक्तिपूर्वक भूयोऽभ्यस्तै क्रमेण प्रतिबन्धक्षयाद्वाक्यार्थानुसधानाज्ञान सपाद्य मुच्यत एव स । शक्तिपाते तु तत्क्षण एव मुच्यत इति विशेष । एतदप्युक्त तत्रैवाने- शक्तिपातविहीनोऽपि सत्यपागुरुभक्तिमान् । भाचार्याच्छुतवेदान्त क्रमान्मुच्येत वधनात् ।। शक्तिपातेन सयुक्ता विद्या वेदान्तराक्यजा । यदा यस्य तदा तस्य विमुक्तिनात्र संशय ॥ इति । ननु पूर्वोदाहृतवासिष्टवाक्ये दर्शनास्पर्शनादित्यत्र व्याख्याने टीकाकारेण सत्यसकल्पानां त्वादशा कृपादृष्टयाऽपि सच्छिष्यस्येत्यादिना शलिपात सिध्यतीत्यन्तेन दर्शनादिसाध्यशक्ति पाते सासकल्प नस्य कारणोक्ता तथा चेद्विना दर्शनादिक करणामृतमपैकशरीराणा श्रीम सद्गरुचक्रवर्तिचूडाचिन्तामणीनाममानिन्वादिस्वाभाव्यान्महावाक्यार्थोपदेशे दर्शनादिना शक्ति पातसमावेशे च सुतरामनुसुकाना क्दादिव्युथानावसरे कस्यचित्सन्धिप्यस्य स्मरणे जातेऽस्य ज्ञानप्रतिवन्धध्वसोऽञ्जसैवास्विति सकल्पादेव पूर्वोक्तशक्तिपात स्यात् , मनसैव तदन्त करण प्रविश्य योगैश्चर्येण प्रत्यक्षीभूत ज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धक दुरित निरस्त स्यादिति चेदिष्टापत्ति । अत एव भगरता वादरायणाचार्येण श्रीमच्छारीरकसज्ञकोत्तरमीमासा सूत्रे चतुर्थाध्याये योगायैश्वर्य प्रकृत्य ' जगन्यापारवर्जम् ' इतिसूनेण परमेश्वरतुल्यरेव तस्येपासकयोगीन्द्रस्पैश्वर्यं भवति पर तु तत्र जगन्यापारी नाम जगदुत्पत्तिस्थितिप्रळयकरण स्वातन्त्र्य यस्परमेश्वरे वर्तते तमाच तावन्मत्रहीनमस्पेश्च भवति, भन्षसफलमपि परमेश्वर तुल्यमेवेति सूत्रितम् । फिंच कुलार्णवास्ये तन्त्रेऽपि दीक्षाकथनप्रसङ्गेन तविष्य वदता भग वता श्रीशकरेणापि दीक्षादातुर्योगीन्द्रब्रह्मपिद भाचार्यस्य सत्यसकल्पत्य ध्वनितम् । तथाहि- यथा पक्षी स्वपक्षाभ्या शिरसनर्धयेच्छनै । स्पर्शदीक्षोपदेशस्तु ताश कथित प्रिये ॥ स्वापत्यानि यथा वी वीक्षणेनैव पोपयेत् । हादीक्षारयोपदेशातु ताश कथित प्रिये ।। यथा मस्पी स्वतनयान्थ्यानमात्रेण पोषयेत् । धेधदीक्षोपदेशस्तु मनस स्यात्तथाविध ।। इति । तथा ·[१ प्रथम- પર पूर्णानन्देन्दुकौमुधारयप्पारयासमेत:- तस्मायतोऽय मुनिरक्स्टक्षणशक्तिपातविशिष्टचाक्षुष्यादिगुरदीक्षाक्षततमा । अत एस व्यामोर न भजति, तादाज्ञानहीनो योऽतोपास्तिस्तत्ववित्स तु यत्किंचिद्व्यवहारेऽपि व्यामोह भज्त्यति भार । तदयमा ज्ञानभेदसग्रह -तत्त्वज्ञान तावद्दरमा पौरप चेति- भेदाप्रिविधम् । तर दैव ज्ञान स्थूलादिचतुर्विधशक्तिपातजन्यं तदजन्य चैतिभेदात्पञ्चति- धम् । तच्च साम्यासाम्यप्रदत्यभेदेन पुनदिविधम् । एवमिद दाविध दैवज्ञानम् । आर्य चैकधैव । मानुप पुन सोपासनावनिरपासनत्वभेदेन दैववशाविधमपि विशन्तिधेति सर्वमेकी- भूर्यकत्रिंशत्प्रकारक तत्त्वज्ञान भवति । एतदक्षणादिक तूक्त मदीयाद्वैतामृतमञ्जयां सन्याख्या- याम्- तत्त्वज्ञान विविध भेदादैवार्यपौरपत्रस्य । आप च प्रातिममिति वार्तिक आर्पसज्ञोक्ते ॥१॥ दैवापं पौरपत्रस्य भेदात्रिविध तत्त्वज्ञानमिन्यन्वय । देवेभ्यो भर दैवम् , ऋषे स्वयप्रभातादेदाजातमा पुरुषेभ्यो जात पौरप तेषा भावस्तत्त्व तस्य भेदादुक्तोत्पत्ति सामग्रीभेदानिप्रकार ब्रह्मज्ञानमित्यर्थ । नन्वेर भेदकल्पने फि मानमिति चेत्तैत्तिरीयकनार्ति- कमेर प्रमाणत्वेनोपलक्षणविधया बदमुक्तनैविध्ये हेतुमाह-आप चेति । तथाहि-अह वृक्षत्र रेरित्यादिरूपस्य मन्त्रस्य व्याख्यान प्रकृत्याऽऽहु श्रीममुरेश्वराचार्यचरणकमलप- रागास्तैत्तिरीयोपनिषद्वार्तिके-'त्रिशदोर्द्राभूतस्य ह्यार्थ सदर्शन परम्' इति । त्रिशङ्कुनानो- महरह वृक्षस्यैन्यादिमन्त्राभूतमद्वैतामज्ञानरूपमत एर परमत एव ब्रह्मभूतस्योक्तरार्पमु पदेशानपेक्ष सदर्शन प्रादुर्बभूनेत्यर्थकमश्लोकमुक्त्वा ततस्तन्मन्त्रजपप्रयोजनादिकमभि धायाग्रे- मुमुक्षोस्तत्परस्यैव प्रौतस्मार्तेषु फर्मसु । आप च प्रातिभ ज्ञानमाविर्भवति मोक्षदम् ॥ इति । अस्व टीका श्रमदानन्दज्ञानविरचिता-ईश्वरार्थेषु श्रौतेषु स्मार्तेषु च कर्मसु पलामिसधिचर्जि तस्पेश्वरायेत्येवतात्पर्येण प्रवृत्तस्य परिशुद्धबुद्धर्मोक्षमैवापेक्षमाणस्याऽऽयं यथार्थ प्रातिभमुपदेशान पेक्ष मोक्षफल हानमुद्भपती यर्थ इति । अत्राऽऽमितिपद यथार्थमिति व्यारयातम् । तद्याथार्य वेद विनाऽग्यर नकारतति हेतोर्मया ऋपउँदादिति व्याख्यातम् । तथा प्रातिममिति पदमुपदेशा नपेक्षमिति निवृत तशा मया स्वयप्रभातादिति यद्वेदस्य विशेषण दत्त त समीचीनमेव । नव स्त्वेवमाषलक्षणप्रामाध्यतहक्सज्ञाभेदादिक तथाऽपि दैवादिसज्ञादी किंगमकमिति चेदुपलक्ष मामिदरसोर्दैवपौरपय रेपीति ज्ञेयम् | न चोपलक्षणचे तयोरेव किमिति ग्रहणम् । अजातशनुरघ्याये चतुर्थे ब्राह्मणैत्रिभि । विद्या बाटाकये माह ता पिस्पष्टमिह झुरे ॥ इत्यनुभूतिप्रकाशक्तिरजातशती क्षत्रियत्वाक्षानादिसाकस्यापि हानस्य ग्रहण किमिति न कृतमिति वाच्यम् । 'तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स ख तदभवत्तयीणा तया मनण्या- ।

·- जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । णाम्' इतिश्रुतौ मुरयत्वेन देवादिजातित्रयस्यैर गृहीतत्वाश्वमपान्तरभेदमहस्य प्रकृतानुपयुक्त त्वादनन्तभेदापत्तेश्च । तदत्रैव योजना-~-आपं च प्रातिभमियुक्तवार्तिके तत्वज्ञानस्याऽऽपत्य. सज्ञोक्ते तोयार्पपौरुपयस्य भेदाभिविध तत्वज्ञानमिति ॥ १॥ एव प्रतिज्ञातनैपिध्ये क्रमेण सोदाहरणानि तहक्षणान्याह वपरित्यादिभित्रिमि पये- यद्देवेरपदिष्ट तदैव ज्ञानमुच्यते सनि. । श्रीकृष्णादिगुरुवरैर्यथाऽर्जुनप्रभृतिशिष्येभ्य ॥२॥ अत्राऽऽदिप्रभृतिपदाम्या श्रीमच्छियराघवयोर्मह ॥२॥ यद्योगभ्रष्टत्वात्स्मृत्वा स्वयमेर सार्थक काक्यम् । जात तदार्पमेर ज्ञान यशिकादे ॥ ३ ॥ योगेति। शुचीना श्रीमता गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते । अथ वा योगिनामेन कुले भाति धीमताम् ।। इति स्मृते कस्य चिद्योगीन्द्रस्य जन्मान्तरकृतयोगतरच्युताबपीह जन्मनि योगीश्वरादि- कुले प्रादुर्भूतस्य योगवासनावशात्तदेकनिरतस्य सार्थकमर्थेनाद्वैतब्रह्मात्म्यैक्यतात्पर्येण सहित- मेतादृशमह ब्रह्मास्मीत्यहाहाभिधनिर्गुणोपासनासस्कारादह ब्रह्मास्मीति बृहदारण्यकमहावाक्य स्वयमेन स्मृत्वा "ऋतभरा तत्र प्रहा' इति भगवत्पतजलिसूत्रात्तत्र सीजयोगे समाहितचित्तस्य या प्रज्ञा जायते सा सत्यमबाधितमेव वस्तु बिभर्ति विषयीकृत्य पुष्णातीवेतितात्पर्यकानिरु- क्ताहप्रहाख्यनिर्गुणोपासनवीजविशिष्टयोगसज्ञकसमाधिनिष्ठस्य सत्यब्रह्माम्यैक्यरूपाद्वैततत्त्र- मात्रविषयक यथार्थनानमाविर्भवतीत्युक्तत्वेन पूर्वोक्ताधिकारिणो जात प्रादुर्भूत यज्ञान तदा- पमेव ऋपेरह ब्रह्मास्मीत्यादिमहावाक्यलक्षणारस्त्रयप्रभाताद्वेदादेव भवमार्पमित्यन्वर्थसज्ञकमेन ज्ञेय न तु रथतर सामेल्यादिवत्केवलसनामात्रशालीत्यर्थ । तत स्वयप्रभातमहावाक्यमात्र उन्पयथार्थशामत्यमार्पशामलक्षणमिति भाव । उदाहरसि-पद्वदिति । यथा 'मिशङ्कमामा कश्चिन्महर्पिरुतयोगपरिपाकान्तकर्मादिमहिम्ना तैत्तिरीयोपनिषद्यानातमह वृक्षस्येत्यादिकमद्वैता स्मतत्त्वानुभवप्रकाशक सार्थक मनमुपदेशार्दिक विनैव दृष्ट्वा ब्रह्माहमस्मीत्यार्पज्ञानेन ब्रह्मात्मै क्यमनुभूतवास्तद्वदित्यर्थ । ननु मुमुक्षोस्तत्परस्यैव श्रौतस्मातेषु कर्मस्वित्यायुक्तवार्तिके तु श्रौतादिकर्मनिष्ठस्यैयोक्तज्ञानोदयप्रतीते कथ त्यया यद्योगेत्यादौ योगादिपूर्वकमहग्रहोपासक- स्यैव ताज्ञानोदय प्रतिपादित इति चेन्न । चित्तवृत्तिनिरोधरूपस्य योगस्य तथा निर्गुणा हंग्रहोपासनस्यापि निरक्तकर्मवविवक्षया तत्रैवान्तर्भावात् । तदुक्त समन्वयसूत्रे भाष्ये- क्रिया हि नाम सा । याऽत्र वस्तुस्वरूपनिरपेक्षैव चोद्यते पुरपचित्तव्यापाराधीना च । यथा यत्यै दैवतायै हविगृहीत स्यात्ता प्यायेद्वपद्करिष्यनिति । सच्या मनसा ध्यायेदिति च, एव- ·. पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारपट्यारयासमेतः- [१ प्रधर्म- मादिषु ध्यानं चिन्तनं यद्यपि मानसं तथाऽपि पुरपेण फर्तुमकनुमन्यथा वा कतुं शक्य पुरपतन्वयादिति । आदिना वामदेव देहः । तदुक्तमस्यैव मन्त्रस्य ' इति त्रिशोर्वेदा. नुवचनम् ' इति चरमराक्यभाष्ये-इत्येवं शिकोपब्रह्मभूतस्य ब्रह्मविदो वेदो वेदनमा- स्मैकत्वविज्ञानं तस्य प्राप्तिमनुवचनं वेदानुवचनमात्मनः कृतकृत्यतास्यापनार्थ वामदेववत्रि. शडनाऽऽर्पण दर्शनेन दृष्टो मन्नाम्नाय आम याप्रकाशक इत्यर्थ इति । यामदेवो हि योग- भ्रष्टन्याद्गर्भ एस यथार्पदर्शनेनाद्वैतात्मानमनुभूतपानिसानातमतरेयोपनिषदि गर्भे नु समिति मन्त्रमुक्याऽप्रे-गर्भ एचैतन्छयानो वामदेव एवमुनाच' इति । बृहदारण्यकेऽपि-'तद्वैत- त्पश्यन्नपिमिदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभर सूर्यश्चेति' इति ॥ ३ ॥ विधिवद्गुरूपसत्त्या तदुक्तनाक्यार्थतस्तु यज्ज्ञातन् । ज्ञानं तत्पौरपमिह शुकाद्यया विष्णुरातस्य ॥४॥ विधिवत् । तद्विज्ञानार्थ स गुरमेवाभिगच्छेत्समिपाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्टम् ' इति 'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽमन्येवाऽऽमानं पश्यति' इत्यादिश्रुति- चौदितविधिपूर्वकमित्यर्थः । गुर्विति । उक्तलक्षणगुरसमीपगत्या । तदिति गुरुक्ततत्त्वमस्या- दिमहावाक्यार्यश्रवणेन तु यज्ञानमिहास्मिश्शरीरे जात तपौरप पुरपान्मानवाजातं पैरसं मनुष्यजातीयगुरुजन्यत्वात्तथा ज्ञेयमित्यर्थः । तदुदाहरति शुकादित्यादिना । विष्णुरातः परीक्षित् ॥ ४ ॥ एवं सोदाहरणं देवादित्रिविधं ज्ञान निरूप्य तद्धेतूनप्याह- देव ध्यातुर्दैवं ह्यहंग्रहोपासकस्य पुनरार्पम् । गुरभक्तस्य तु पौरपमनेकभवपुण्यपाकेन ॥५॥ देवमिति । देव शिवशौरिशक्तिसुर्यसूमुखानामन्यतमस्वरूपमन्तर्यामिण परमेश्वरं ध्यातुश्चिन्त- यितुरित्यर्थः । ज्ञान भवतीति शेप । हिरवधारणे । अहमिति । अह ब्रह्मास्मीति निरन्तर- चिन्तनमेन प्रकृतेऽहमहोपासना । अनेकेति ।एव ज्ञानत्रयेऽपि प्रत्येक त्रिविधमपि साधनमने- कजन्मस्वेगानुष्टित चेत्तपुण्यपरिपाक एर कारणमित्यर्थः । तदुक्त श्रीमद्भगवद्गीतासु- 'बहूना जन्मनामन्ते ज्ञाननान्मा प्रपद्यते' । इति । दैवार्यादिभेदस्तु तत्तचित्तप्रीतिसस्कारतस्तत्तसाधनप्राधान्यादेवेति भावः ॥ ५ ॥ तत्राऽऽपस्यैकविधवादैवपारपयोरेव शक्तिपातजन्यत्वतदजन्यत्वाभ्या द्वैविध्यमाह- दैवमथो पौरपमपि चेज्ञान शक्तिपाततो जातम् । तेन विनाऽपीति भिदा विविध ज्ञेय विपश्चिद्भिः ॥ ६ ॥ दैवमिति । शक्तीति वक्ष्यमाणदेवादिकृताक्तिपातसामग्र्येयर्थः । भृगुवारणिः । रण पितरमुपमसार अधीहि भगो ब्रह्मेति' इत्याद्युपत्रम्य तैत्तिरीयोपनिषदि वरणेन भृगु ·- जालन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । पुत्र प्रत्युपदिष्टविचारस्थलीभूतपञ्चकोशविरेचनेनैव तस्कृतेन तस्य ज्ञानजननाद्यमेन नचि- फेतस प्रति क्विकस्यैवोक्तेश्च शक्तिपात विनाऽपि दैवज्ञान प्रसिद्धमेव भवतीतिभाव । तत्रापि पौरुपस्य सोपासननिरुपासनत्वभेदेन पुनद्वैविध्य बोधयति- पौरपमिद द्विविधमपि नून ज्ञान पुनर्दिधा बोध्यम् । एकमुपासनपूर्व तद्विपरीत तथाऽन्यत्तत् ॥ ७ ॥ पौरुपमिति । इद, पूर्वोक्तलक्षणत्वेन बुद्धिस्थम् । तत्पकारमाहैकमित्यादिना । तदुदिई द्विविधपौरुपज्ञानम् ॥ ७॥ अथ शक्तिपातजन्यत्यावच्छिन्नस्य दैवार्देशानस्य स्थूलादिसशकवक्ष्यमाणशक्तिपातप्रकारभेदेन पुनश्चातुर्विध्य विधत्ते- यच्छक्तिपातजात दैवमय द्विविधपौरुष चेतत् । प्रत्येकमपि चतुर्था विज्ञेय तद्विभेदेन ॥ ८॥ यदिति । यच्छक्तिपातजात दैव ज्ञान तथा शक्तिपातजातमेव द्विविधपोरुप सोपासननि- स्पासनत्वभेदेन द्विप्रकारक पौरप च प्रत्येकमपि तद्विभेदेन तत्तद्गुरुकृतस्य तस्य तस्य शक्तिपातस्य रीतिविभेदेन चतुर्धाविज्ञेयमित्यर्थ । अत्र पौरुषज्ञानस्यैव सोपासनत्वादिभेदैन द्वैविध्योक्तर्दैवार्पज्ञानयोरुपासनैकपूर्वकत्वादनुपासनपूर्वकत्वाभायो द्योत्पते ॥ ८ ॥ तद्विभेदेनेतिसूचित शक्तिपातरीतिभेद तलक्षणभेदपूर्वक स्थूलादिसज्ञापूर्वक च कथयति- विद्धि स्थूल सूक्ष्म सूक्ष्मतर सूक्ष्मतममपि क्रमत । स्पर्शनभाषणदर्शनसकल्पनजत्वतश्चतुर्धा तम् ।। विद्धि स्थूलमिति । गुरुविभेदेनेति पूर्वपद्यसूचितो यो नानाविध शक्तिपातस्त क्रमतोऽनु. कमेण स्थूलादिमज्ञक चतुर्धाचतुष्प्रकार विद्धि भो शिष्य त्व जानीहीत्यध्याहृत्य योजना । तत्र हेतुमाह स्पर्शनेत्यादिना । य |गुरुपरदपरस्पर्शज शक्तिपात स स्थूलसशक साक्षात्स्पर्शस्य भाषणाद्यपेक्षया स्थूलत्वात् । एर क्रमेण सक्न योजनीयम् । सकल्पनस्य तु स्पर्शनादौ सर्वत्र कारणत्वेऽपि प्रधानोपसर्जनभावेन व्यवस्था ज्ञेया । एव शक्तिपातभेदस्तूक्तो बृहद्योगवासिष्ठे निर्वाणप्रकरणपूर्वार्धे त प्रकृत्य- दर्शनास्पर्शनाच्छन्दात्कृपया शिष्यदेहके । जनयेद्य समावेश शाभव स हि देशिक ॥ इति । सक्ल्पनजत्व तु तस्य य य लोक मनसा सविभाति विशुद्धसत्व कामयते याश्च कामान् । त त लोक जयते ताश्च काम न्, इतिश्रुत्या वया-- यदुष्कर दुराराध्य दुर्जय दुरतिक्रमम् । तत्सर्व तपसा साध्य तपो हि दुरतिक्रमम् ॥

·तथा ५६ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेत:- [१ प्रथम- इतिस्मृया च कैनुयैनन सूचितन्याचार्थसिद्धमेर । ' मनसचेन्द्रियाणां च ऐकाय्य परम तप ' इति स्मृतेजीन मुक्तयोगीन्द्राणा श्रीमद्वसिष्टप्रभृतीना परमतपस्वित्वेन सत्यसक- ल्पादेव तपसासक्ल्पसिद्धिरिति योगमत्यनुसारेण भवतीति माय । तस्माच्छक्तिपातरूपका- रणभेदात्तस्कार्य ज्ञानमपि तृणारणिमणिजन्यमहिन्यायेन तत्तस्थूलादिसशक चतुर्विध तथा दैवपौरपभेदेन त्रिविधमपि प्रत्येक सिद्धम् । यद्यप्यसौ शक्तिपात शिष्यदेहस्थकुण्डलि- न्याश्चालनेन पट्चक्रभेदपूर्वक सप्राणवायुब्रह्मरन्ध्रप्रदेशेन मनसोऽसप्रज्ञातसमाधिदाऱ्या धायको यौगिक , तथा- सुसमे सुप्रदेशे तु निर्जने निर्भये शुभे । गोमयेनोपरिप्ते तु पुष्पैरभ्यर्चिते तथा ॥ इत्यादिना सूतसहितोक्तरीत्या कुण्डमण्डपाद्यपेक्षतान्त्रिकदीक्षाप्रदानादिरूपस्तान्त्रिक, निरुक्तश्रुत्यादिसिद्धसकल्पादिना शिष्यस्य तत्त्वज्ञानोत्पत्तितत्फलजीव मुक्तिप्रतिबन्धकपापविशे- प मकरजस्तम सस्कारमलप्रध्यसनरूपो वासिष्ठादिप्रसिद्धत्वाच्छास्त्रीय इति त्रिविधोऽस्ति तथाऽपि प्रकृतोपयोगित्याच्चरम एवात्र ग्राह्य इत्याशय ॥९॥ एव प्रतिज्ञातशक्तिपातजातज्ञानचातुर्विध्य शक्तिपातचातुर्विध्यकथनेनोपपाद्याधुना तस्य स्थूलादिशक्तिपातजनितस्य चतुर्विधज्ञानस्यैव स्त्रोत्पत्तिमात्रेण गुरसाम्यप्रदत्व तथा स्वोत्पत्त्या पुनर्जमाभानमात्र प्रदान न तु गुरुयच्छक्तिपातादिकृतिपूकमितराधिकारितारकत्वमिति भेदेन द्वैविध्य प्रतिजानीते- तत्रापि चरमयुक्त साम्यासाम्यप्रदत्यतो द्विरिधम् । साम्य तु शक्तिपाते गुरवत्स्वस्यापि सामर्थ्यम् ॥ १० ॥ तनपीति । तत्राप्युक्तमदेन चतुर्विधज्ञानेष्वपि । चरमम्' अन्त्य सूक्ष्मतममिति यावत् । तस्थूलादिक तु द्विविधमिन्यर्थ ॥१०॥ इदानी प्रतिज्ञात साम्यन्यादिना द्वैविध्यमेन क्रमेण सदृष्टान्त स्पष्टयति स्थूल ज्ञानमित्या दिभि पी- स्थूल ज्ञान द्विविध गुरसाम्यासाम्यद वभेदेन । दीपप्रस्तरयोरिव सस्पोस्निग्धपर्ययसो ॥ ११ ॥ दीपेति । प्रस्तर स्पर्शमणिरिति शास्त्रे, 'परिस' इति महाराष्ट्रलोके च प्रसिद्ध । स्वस्पर्शेन लोहस्य सद्यो हेमापादक पाषाणविशेष इत्यर्थ । स्निग्धेति । स्निग्धवर्ती घृता- द्याकार्पासादिवर्तिका प्रसिद्धव । शिष्ट तु स्पष्टमेर |॥ ११ ॥ तविविध सूक्ष्म शब्दयपणेन कोकिलाम्बुदयो । तमुतमयरयोरिख तद्विजेय ययासख्यम् ।। १२ ।।

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यमणीतजीवन्मुक्तिविवेकः ।
तद्वत् , साम्यादिभेदेन तस्थूलज्ञानवैविध्यपदित्यर्थ । सूक्ष्म, प्रागुतसूक्ष्मज्ञानम् ।
कोकिलेति शब्देति तत्सुतेत्यादि यया कोकिलाम्बुयो शब्दश्रवणेन यथासख्यम् । अनुक्रमेण
काकरक्षितकोकिलयारोऽह बोकिलोऽस्मति स्फूर्तित कोलिलसाम्यमेवाऽऽविर्भवति मयूरस्य
तु मेघशब्दश्रवणेनाऽऽनन्दपिशेपमात्रमाविर्भनति न तु मेघसाम्य तद्वदित्यर्थ ॥ १२ ॥
इत्य सूक्ष्मतरमपि विविध का निरीक्षणात्तस्या ।
पुत्र्यास्तथैर सवितुर्निर' क्षण कोकमियुनस्य ।। १३ ।।
कूर्मा इत्यादि । अयमाशय --यथा ले के शास्त्रे च प्रसिद्धमेव कूर्मदृष्टितचरमात्रेणैव
तदपत्यतृतिर्भवतीति तद्गुरो कप दृष्टिसच रलक्षणशक्तिप तेन जयम न ज्ञानमपि स्वशि-
ध्येऽपि कदन्तरे स्वकृपदृष्टिसच रमत्रेणैर तच्छिष्येऽपि ज्ञानजननशक्तिमभ्य सपयत इति ।
अत्र तत्पुर्व ग्रहण तु कालेन तस्या सतती सत्या स्वनिरंक्षणम नेग तत्तृप्तिकारित्वरूपमा-
तृसाम्यद्यतनार्थमेव । यद्यप्य स्मन्नुदाहरणे काल पेक्षाऽस्त तथ ऽपि साम्य तु सिद्धमेर
तस्फुटी भविष्यति तद्दई 'तकेऽपि निरक्षण माच क्षुपक्ष शक्तिपातजातज्ञानिनोऽप्य
धिकार शिष्यलाभे सति ज्ञानक्षणम रम्य सिद्धमेन स्वगुरुस म्य प्रकटी भविष्यतीति
भाव ॥ १३ ॥
अथ सकल्पजनितशक्तिपातज्ञानमुदाहरति-
सूक्ष्मतममपि विविध मस्सा सकल्पतस्तु तदुहितु ।
तृतिर्नगरा दज निर्मात्रिकसकल्यतश्च भुवि तद्वत् ॥ १४ ॥
सूक्ष्मतममपति । मस्या इति । इदमपि लेकदौ प्रसिद्धमेन । तुरसारणे । मस्या
सक्ल्पत एव स्मृतिम नेणैर तहुहितुस्तृप्तिर्भवत ति प्रग्यदेव सभ्याश इदमुदाहरणम् ।
नगरदी ते । मन्त्रिकसकल्लत ऐद्रना लक्मक्ल्पम नेणैर भुने भूतले नगरादिन नर्नगरा-
याविभूतिस्तादित्यसाम्याश उदाहरणम् ।
वैश्यार्य यया यश्च वरोऽस्मत्तोऽभिवान्छित ।
त प्रयच्छामि ससिध्ये तर जन भविष्यति ॥
इति मर्कण्डेयपुरणे तदैवत वरदानजनिततत्त्वज्ञानभेदस्य तु से पसने शक्तिपातजत
सूक्ष्मतमदैवज्ञानभेद एव न्तभव । वरदतृदेवत सनिधन विन कट तरे स्वयमेव इनो
दपस्य विने क्तदेवतानिष्टरसमक्तरमृतिसभवात् । वसिष्टेऽपि मक्या प्रत्यक्ष तमगनत
महादेन स्तुती कृताया सत्यां तत प्रसन्नोऽसौ तप्रार्थित प्रददनस्त प्रति । भगव।
नुवाच--
सरसन्नमसमा त्यै परमय पटप च ।
प्रमाविधान्तिपर्यन्तो विचरोऽसु तानघ ॥ इति ॥ ११ ॥

·[१ प्रथम- पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयव्यास्यासमेत:- एव च तद्यो यो देवाना प्रययुध्यत स एप तदभवत्तवर्षीणा तथा मनुष्याणाम्' इति श्रुतेरदै- तामैक्यविषयकप्रमात्वनैररूपमपि तृणारणिमणिजन्यवद्विन्यायेन स्वोत्पत्त्याश्रयभेदात्रिविधमपि निरक्तचतुर्निधशक्तिपातजचतदलत्याभ्या दैव ज्ञान पञ्चविधमप्याचार्यशक्तिमाम्याम्या दाविध मेर। आप तूतरीत्येकविधमेर । मानुष पुनर्निरक्तरीत्या दशनिधमपि सोपासनत्वनिरपासनत्वाभ्या द्वैविच्याद्विगतिप्रकारकमेति स मिरित्वैकत्रिंशत्प्रकारक सिद्धम् । तादृग्ज्ञानरत एव वक्ष्य माणज्ञानरक्षादिप्रयोजना मनोनाशादिसाध्या पञ्चम्यादिभूमिकालक्षणा जीउन्मुक्तिरपश्य यन- साध्या नेतरेपा तादृग्यनसाध्येति । अथवा दैनज्ञानवतो भगतो याज्ञवल्क्यस्यापि श्रुतौ जोपन्मुक्त्यर्थ सन्यासदर्शनात्सोपासनपौरपज्ञानपतो भगरतो वादरायणेरपि सशयादिसस्का. रस्य योगवासिष्ठ कथितन्याच्चाशक्तिपातज दैवमशक्तिपातज सोपासन निरपासन च पौर- पमिति त्रिविधमपि ज्ञान जीप मुक्तौ यनापेक्षमिति तत्त्वम् । तस्मान्नोक्तभाष्यकारवचन ब्रह्म- विदा यथेष्टाचरणोधनपर किंतु योगस्य शक्तिपातनातज्ञानस्य च माहाम्यप्रतिपादनपर- मेनेति नाऽऽधुनिकानुभूतेरपि ब्रह्मविदा यथेष्टचेष्टाप्रसक्तिरिति तत्त्वविदोऽप्यस्तु यथेष्टचेष्टेति प्रलापो निर्मूल एप । ननु तर्हि 'जक्षन्क्रीडनममाण स्त्रीभिर्वा याने; ज्ञातिभिर्ग' इति च्छन्दोग्यश्रुते , तथा- सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते । सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ हत्वाऽपि स इमाटोकान हन्ति न निरभ्यते । इत्यादिस्मृतेश्च का गतिरिति चेतृणु । आन्दोग्यश्रुतिस्तु ब्रह्मविद्याफलस्य सात्म्यिस्यैव कोधिका श्रीमद्भाष्यकारचरणारविन्दरेणुभिस्तथैव व्याग्यातन्वात् । तथाहि-'जक्षन्त्रीडनम- माणस्त्रीभिर्वा याने; ज्ञातिभिर्मा नोपजनर स्मरन्निद गरीरम्' इति । अत्र भाष्यम्- कचिदिन्द्राद्यामना जक्षद्धस भक्षयन्वा भक्ष्यानुच्चावचानीप्सितान्कचिन्मनोमानेण सरल्पादेव समुथितै मटौकिका कोड स्यादिभी रममाणश्च मनसैर नोपजन स्वीपुसयोरन्योन्यो- पगमेन जायत इयुफ्ननमिद शरीर तन स्मरस्तरमरणे हि दु खमेर स्यादु खामकवात्त म्येति । अन्ज क्वाचिदिन्द्रायासनेयुक्त स्टमेट सामगार टर। एरमेयमनुभूतिशाहोऽपि भाष्यादितापर्यज्ञैर्मूल कारैरपि पिता- इद्रामादिदेहेतु नानाखाशादि भक्षयन् । वाटै साक हसवाभि पदाचिद्रमते सह ।। याने कापि ज्ञातिभिश्च सहितो मोदते खलु । न कदाचिस्मरन्येतद्वपुर्ननसीपगम् ॥ एतदेहेन तादाम्यत्राच्या दु खमभू पुरा । चिक्न अमेऽश्ते तदु ख नाऽऽद्य वीक्ष्यते ॥

·पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्यारयासमेतः- [१ प्रपर्म- न घाहारादि सत्यज्य भरताधा स्थिता. पचित् । काठपापाणलिंतु सङ्गभीता रदसते ।। इति भरतादिप्रवृत्युपपादनेन पुनर्गदिरुमधानानुपपत्ते । तथा सङ्गमीता उदासत इति सङ्गमयेदाहरणेनानिमश्लोके- सद्दी हि वाध्यते लोकनि सङ्ग सुखमभुते । तेन सङ्ग परित्याय सर्वदा सुखमिच्छता ।। इति सारधारण सनसत्वे टेस्टतर्प डासत्त्वम् । लेक इति पठ आध्यात्मिकादिता पैर्वाध्यत इयध्याहृत्य योजन यम् । तथा च सगरूर आध्यत्मिकदित पर्दु खसत्व तदम वे तदभाव इति सा वयव्यतिरेक च । स्र्वदा व मुक्तिमुखेछ ईनिनेऽपि सर्वदा सङ्गत्य ग विधानपैयर्थ्य पत्तेश्च । ताम दिदमत्र रहस्यम्य दना जडभरतर्दना ब्रह्मविद मप्रवृत्त्यो पुराणोदाहरण दत्त तदा ततोऽप र पत्तर ब्रह्म वेदा प्रवृत्यशे श्रेतमेदाहरण देय मेति धिया रभसेनेय श्रुति साक्षेप सभेणेते पयस्ता । ततो व दिमुख पध नेऽपि भाष्य द- विरुद्धार्थपरतया श्रुतियोजनमसाप्रदायकम् तथा- तत्त्व युवाऽपि कामदनि शेप न जहाति चेत् । यथेष्टाचरण ते स्यात्मशस्त्रातिलचिन ॥ बुद्धाद्वेतसतत्त्वस्य यथेष्ट चरण यदि । शुना तत्त्वदृशा चैर को भेदोऽशुचिमक्षणे ॥ बोधपुरा मने दोषमात्रालिष्टोऽस्पयाधुना । अशेपलोकनिदाचेयहो ते वैधभनम् ॥ विटुराहादितुल्यव मा काझीरतत्व विद्भवन् । सर्वधीदोपसत्यग लोकै पूज्यस्य देवरत् ।। इति द्वैत वौके स्वयमेव स्वपरिकर बुद्ध तसत्त्वस्ये ते नैष्कर्म्य सद्धिस्थश्रीमद्वार्तिककार- चरणनटिनपचनप्रमणे पन्य सपुर सर निरस्त्यथेष्ट चरणस्यत्र पुनस्तद्विरुद्धमाकरण चेति दौरजान नेताम निधय न हाहारदीयादिप्रयेन बघीतमस्त युदाहरणविरेचनेन तेश मप्याहारादिव्यग्हारोपपदनेन ज्ञनेत्तर मृदयल्पितकाष्टादिवदयस्थानमात्रखण्डन कृतमिति । नो चेददेव मूले नोपनमियदेरक्तश्रुतिवस्यशेषस्य चित्र पर रैव-~-उपजन जनामा सम पे वर्तमनमिद शरैर न स्मर ब्रह्मविद्वर्तते पर्श्वस्थनना एव तत्वविद शरीर पश्यत्ति स्वय तु निर्मनस्वमा मर्द यमिद भार रमति न स्मरतीति वक्ष्यमण व्यरयान चित्रदीपो सश्रुत्य शयेनत्यन्तविरुद्ध क्य कृत स्यात् । अहो यत्र देहतादाम्यस्मृतेरप्यमानस्तत्र क नाम यथेष्टचष्ट पफश । न हि प्रचण्डमार्तण्डमण्डलेया तसभावनाऽपि प्रामाणिकानाम् । उस्मदस्मदुक एव चिनदीपश्यनाराय साधीयन्नान कसनान्तरलेसोऽपीति दिक् । प्तेन ·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यपणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । आरब्धकर्मनानाव' दुधानामन्यथाऽन्यथा । वर्तन तेन शास्त्रार्थे भ्रमितव्य न पन्डितै । इति चित्रदीपस्थ एवोपसहारमथगतश्लोफेऽयथाऽन्यथेतिपदाभ्यां यथेटचेष्टोपपादन- भ्रान्ति प्रत्यारयाता । तर हि-- अज्ञात्वा शास्त्रहृदय मृढो वक्त्य यथाऽन्यथा । मूर्खाणा निर्णयस्यास्तामरमसिद्धात उच्यते ।। इति स्वराद्धान्तकथन प्रतिज्ञाय वैर ग्यवेधोपरमा सहायस्ते परस्परम् । प्रायेण सह वर्तते पियुज्यन्ते कचिकचित् ।। इति तमुक्त्या मध्ये वैराग्य दीना हेतुरररूपकार्याण्युक्या ' तत्त्यनोध प्रधानं स्यात्सा- क्षान्मोक्षप्रदत्वत ' इति बोधप्राधान्य विधाय । प्रयोऽप्ययन्तयुक्ताश्च महतस्तपस फलम् । दुरितेन कचित्किंचित्पदाचित्प्रतिनध्यते ॥ इत्यन फचिद्देशे जनकसदसि भगरतो याज्ञवल्क्यस्यैव किंचिस्वल्पमेन कदाचिरसुवर्णा- लपतगोसहस्रग्रहणकामक्षण एर वेराग्यादिक प्रतिवध्यत इत्युक्तम् । तत्र बोधस्य प्रतिवद्धत्वे मोक्षाभायमनिमलोकेनोक्या- पूर्णे बौधे तदन्यौ द्वौ प्रतिबद्धौ यदा तदा । मोक्षो विनिश्चित किंतु दृष्टदु ख न नश्यति ॥ इत्यनेन श्रवणादित्रय, तद्वत्तत्वमिध्याविवेचन 'पुनर्पथेरनुदयो बोधस्यते त्रयो मता' इत्पनीत नोवहेतुरररूपस्टर पूर्णे तोत्तरवाक्ये ' देहामनपरामचदाऐं बोध समा- प्यते' इत्यताह ब्राह्मण इतिगोधरदह ब्रह्मास्मीति बोधवन च पूर्णे बोधे मे क्षनिश्चयोक्ते वैराग्योपरमयोरेव पचित्किंचित्पदाचि प्रतिबद्धनाप्रतिबद्धत्वादिवहुविधभेदेन तत्तारतम्यनशा- नानाविधत्वेऽपि यथेष्टचेष्टाभिन्नगेर। केऽपि वर्णाश्रमाचारनिष्ठापरा मुग्धपाटप्रमत्तोपमाश्चापरे । रागिणो भोगिनो योगिनधेतरे ज्ञानिनां रक्ष्यते नैवरूपा स्थिति ॥ इति स्पारा पसिध्धुतानेरप्रकारर्तनमेवा यथाऽ यथाशब्देन विय क्षत न तु विपरीत- विपरीत यथेचेष्टा ममिति । नो चस्ववचनविरोधोपममादिविरोधपूर्वाचार्यवचनविरोधाभा- पतेर्यारत्यात् । प्रपगित चैत मयाऽऽमविद्याविटासम्यारपाने स्वान दनदनयने । एतेन- व्यवहारो टौदिपो या शाखायो पापथाऽदिया। ममाफरलेपस्य परम्प प्रशाम् ॥

·[१ प्रथम पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारपव्यारयासमेत:- इति तृप्तिदीपचन व्यारयातम् । तस्य प्रौडिवादमाम्चात्तरोत्तपूर्वाचार्यवचनविरोधाद- स्वारस्यादेव। अथया कृत्यहन्योऽपि लेकानुग्रहकाम्यया । शास्त्रीय मार्गेण वर्तेऽह काममक्षति ॥ इतिशास्त्रीयमार्गवर्तनरूपपक्षान्तरोक्ते । तस्मान्नोक्तजक्षदित्यादिश्रुतिर्यथेष्टचेष्टापरेति सिद्धम् । ननु तथाऽपि स्वाराज्यसिद्धिवचने मुग्धेत्यादिना पुनर्यथेष्टचेष्टाङ्गीकृतिरेन भाति ततो फिलमिद वदुपपादनमिति चेन्न । स्वाराज्यसिद्धारपि मुग्धादिपर्यथेष्टचेष्टाया अनभिमतत्वायत्युतास्मदभिमतार्थस्यैव तत्रापि पियक्षितन्याच्च । तथा हि कैवल्यकल्पद्रुमख्ये तन्मूलवृतामेव तदीयच्यारयाने केऽपीतिपद्यव्याल्या । यथा--केऽपि तत्वज्ञा यसिष्टाया अन्ये च तत्त्वविदो वर्णाश्रमाचाराणा निष्टायामनुष्टाने प्रपतने च परास्तत्परा धूयन्ते दृश्यन्ते च । अपरनभुजडभरतदत्तात्रेयप्रभृतयोऽये च मुग्धा अप्रोदचित्ता वाला प्रसिद्धा प्रमत्ता प्रहावेशादिना पराधीनस्वान्तास्त उपमा दृष्टान्तो येपा तथाविधाल्यक्तसर्वकर्माण श्रूयन्ते दृश्यन्ते चेत्यर्थ । इतरे सौभरिप्रभृतयो रागिण सन्तो वशीकृतसिद्धित्वाद्भोगिनो भोगपरा श्रूयन्ते । जेगीपव्यप्रभृतयस्तु योगिन समाधिनिष्ठा एव श्रूयन्त इति ज्ञानिना स्थितिश्चयकरपैवेति न लक्ष्यत इसर्थ इति । अत्र रागिण सन्तो वशीकृतसिद्धित्वाद्भोगिन सौभरिप्रभृतय इत्युक्ते का नाम यथेष्टचेष्टाशङ्काऽपि । सोभर्यादेहि योगेन्द्रत्वेन वशीकृत सिद्धित्वेऽपि रागवशाद्भोगिवेऽपि स्ववर्णाश्रमधर्मानुटड्यनान्नैव यथेष्टाचरणलेशोऽपीति प्रसि मेर श्रीमद्भागरते । तर हि ननमस्कन्धे पष्टाध्याये- यावासूर्य उदेति स्म यापच्च प्रतितिष्ठति । सर्व तद्योग्नाश्वस्य मान्धातु क्षेत्रगुयते ॥ शशविन्दोर्दुहितरि पिन्दुमत्यामधान्नृप । पुरुकुत्समम्बरीष मुचुकुन्द च योगिनम् ॥ नृप पूर्वोक्तो युग्नाश्वस्य पुत्रो मान्धाता शशपिन्दुसज्ञस्य नृपस्य बिदुमतीनाम्न्या दुहितरि परिणीताया भार्याया पुरुत्सादिसज्ञक पुत्रत्रय निर्मित पानित्यर्थ । तेपा स्वसार पञ्चाशत्सोमार यतिरे पतिम् ।। तेपा पुरवुत्सादीना पञ्चाशत्सरयाका ससारो भगिन्यो मान्धातृदन्या इत्यर्थ । इति सौभरिमुपक्रम्य यमुनान्तर्जले मग्न इत्यादिना तस्य मस्यमैथुनदर्शनजनितरागाशामा धातर प्रति कन्यायाचनप्रभृत्युपाख्याय 'वृतश्च राजक्न्याभिरेर पञ्चशतावर 'इत्यादिना तगार्हस्थ्य मुपवर्ण्य- यगार्हस्थ्य तु सनीश्य सक्षद्वीपातीपति । विस्मित स्तम्भमनहात्मार्वभौमश्रियान्वितम् ॥

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । इत्यन्तेन तत्तपःसिद्धिवद्दिव्यरूपत्वं दिव्यभोगशालित्वं परिणीतपञ्चाशस्त्रीषु विधिमागणैवे रममाणत्वं च वर्णितम् । किंच प्रत्युत तदनन्तरम् । स कदाचिदुपासीन आत्मापहवमात्मनः । ददर्श बह्वाचार्यो मीनसङ्गसमुस्थितम् ।। इत्यादिना तस्य कदाचिद्ध्यानकाळे मीनसङ्गवशास्वस्य लुप्तविवेकबुद्धिस्मरणपूर्वक वैराग्ये जाते । सङ्गं सजेत मिथुनबतिनां मुमुक्षुः सर्वात्मना न विसृजेद्वहिरिन्द्रियाणि । एकश्चरनहति चित्तमनन्त ईशे युजीत ततिपु साधुषु चेत्प्रसङ्गः ॥ इत्यादिना लोकोपदेशं स्वनिदर्शनेनोपवर्ण्य- वनं जगामानुययस्तत्पल्यः पतिदेवताः । तत्र तप्या तपस्तीक्ष्णमामकर्षणमारमवान् ।। सहवाग्निभिरात्मानं युयोज परमात्मनि । ताः स्वपत्युर्महाराज निरीक्ष्याऽऽध्यात्मिकी गतिम् ।। अन्ययुस्त प्रभावेण अग्निं शान्तमिवार्चिपः । इत्यन्तेन वानप्रस्थाश्रमयोगाभ्यासविदेहकैवल्यादिकमेव वर्णितमिति न कोऽपि शङ्काव. काशः । यत्तु । सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते । सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ।। हत्वाऽपि स इमाल्लोकान हन्ति न निवध्यते । इति श्रीमद्भगवद्गीतोदाहरणं तत्तु तद्भाष्यादितात्पर्यविद्भिः श्रीमधुसूदनसरस्वतीभिः सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगीतिश्लोकटीकायाम् -यावत्तु तस्य बाधितानुवृत्या शरीरादि- दर्शनमनुवर्तते तावमारधर्मप्राबल्यासर्वकर्मत्यागेन याज्ञवल्क्यादिवद्विहितेन कर्मणा वा जनकादिवन्निपिद्धेन या कर्मणा दत्तात्रेयादिवत्सर्वथा येन केनापि रूपेण वर्तमानोऽपि व्यवहरन्नपि स योगी ब्रह्माहमस्मीति विद्वान्मयि परमात्मन्येवाभेदेन वर्तते सर्वथा तस्य मोक्षं प्रति नास्ति प्रतिबन्धशङ्का । 'तस्य ह न देवाश्च नाभूत्या ईशत आत्मा शेषां स भवप्ति' इति श्रुतेः । देवा महाप्रभावा अपि तस्य मोक्षाभावाय नेशते किमुतान्ये क्षुद्रा इत्यर्थः । ब्रह्मविदो निषिद्ध कर्मणि प्रवर्तकतया रागद्वेपयोरसंभवेन निषिद्धकर्मासंभवेऽपि तदङ्गीकृत्य ज्ञानस्तुत्यर्थमिदमुक्तं सर्वथा वर्तमानोऽपीति । हत्वाऽपि स इमाल्लोकान हन्ति न निबध्यत इतिपदिति ज्ञानस्तुत्यर्थपरत्वेन स्फुटमेर व्याल्यातमिति न तेनाऽपि भवदभि- मतयथेष्टचेष्टासिद्धिः । एतेन ' निस्त्रैगुण्ये पथि विचरतः को विधिः को निपेधः । इति । .

·[१ प्रथम ६४ पूर्णानन्देन्दुको मुद्यास्यव्याख्यासमेत:- श्रीमच्छुकवाक्यमपि वाख्यातम् । तत्रापि गङ्गाधरेन्द्रसरस्वत्यार यैस्तद्वयारूपातृभिलपरतयैव विध्याचभावोक्तेः । तथाहि तवाष्टके प्रथमश्लो-तथा च विधिनिषेधशास्त्रयोः सर्व. प्रमाणप्रमेयव्यवहारस्पाविशाविषयत्यान्निरस्तारियस्य पूर्णानन्दाद्वितीयब्रह्मभूतस्य मम न विधिनिषेधशास्त्रविपयत्वामि येतत्सिमिति भाव इति । न चान निषिद्धेन या कर्मणा दत्ता- पादिवदित्यनेन मदिष्टसिद्धिरेवेति गच्यम् । दत्तानेयोदाहरणस्य तु प्रागस्मिन्नेव प्रपाके महत्ता प्ररन्धेन मया दोत्तरत्वादिति यत्किंचिदपि न दोपलेश । एतेन 'पश्चादिभिश्चा- विशेपात्' इति श्रीमद्भगवत्पूग्यपदपादारवि दपरागवचन श्रीमच्छारीरकोत्तरमीमासाध्यासभा- ध्यस्थ ब्रह्मविदां जीव मुक्तानामपि व्यवहारे पश्चादिसाम्यमेव प्रतिपादयतीति भ्रान्तमलपितमपि परास्तम् । एव हि तद्भाष्यम्-तस्मादविद्यावद्विपयाण्या प्रत्यक्षादिप्रमाणानि शास्त्राणि चेति । पश्चादिभिश्वाविशेषात् । यया हि पश्चादय शब्दादिभि श्रोत्रादीना समन्धे सति शब्दादिविज्ञाने प्रतिकूले जाते ततो निवर्तन्तेऽनुकूले च प्रवर्तन्ते । यथा दण्डोद्यतकर पुरषमभिमुषमुपलभ्य मामय हन्तुमिच्छतीति पलायितुमरभन्ते हरिततृणपूर्णपाणिमुपलभ्य त प्रत्यभिमुखी भवन्ति, एव पुरषा अपि व्युत्पनचित्ता पूरदृष्टीना शत खड्गोद्यतकरा- न्बलवत उपलभ्य ततो निवर्तन्ते तद्विपरीतान्प्रति प्रवर्तन्ते । अत पुरुषाणा प्रमणप्रमेयव्यवहार । पश्चादीना च प्रसिद्धोऽपिवेकपूर्वक प्रत्यक्षादिव्यरहार. । तत्सामन्याद्व्युत्पत्तिमतामपि पुरपाणा प्रत्यक्षादिव्याहारस्तत्काल समान इति निश्चीयत इति । अत्रापि पूर्णवाद्यभिमत पश्वादिनिदर्शनेन ब्रह्मविदामपि यद्यथेष्टाचरण तद्विरुद्धतयैव श्रीमपापादाचार्यपदपद्मादिविरचितपञ्चपादिकादित त्पर्य वैद्धः श्रमदानन्दज्ञानादिभिर्विवृत- स्यात् । यथाऽऽहु श्रमदान दज्ञानाचर्या -मन्वये कन्याहारस्याऽऽध्यासिकन्वेऽव नावि. द्य बतिपय ण्येन प्रमाणानि विकिन माप तावहारात्तत्रह-पश्वदिभिश्चेति । चन्दः शङ्का व्यावृत्त्यर्थ । यौक्तिक वोकस्य ध्यक्षभ्रन्यवरेधित्व, द्विरेधित्वेऽपि तदननुसधाने विवेकिनमपि व्यवहारे पश्वादिभिर विशेष त्तव्यहारोऽप्याध्यासिक एवेत्यर्य इति । तथाऽप्रेऽपि दान्तिक वदन्न्यवहारलिङ्गेनाध्यासमनुमातु तस्य पक्षधर्मतमह-एयमिति । पिनादिनय- शिक्षाजन्यपदवाक्यायभिज्ञता व्युपनचित्ततेति च । अन्यत्रापि सप्रत्यनुमानमह-तसामा- न्येति । तै पवादिभि सामान्य व्यवहारसत्व तस्य शिविपु भानादिति यावत् । अपरोक्षाध्यासस्य व्यवहारपुष्कलकारणत्यात्तस्याध्यासस्य काल एर बालो यस्य व्यवहारस्प स तत्काल समान पश्वादिभिरिति शेष । विमतो व्यहरोऽध्यासकृतो व्याह रत्व समत. वत् । पिमता अध्यासरन्तो व्यवहारवरचात्पश्वादिवदिति प्रयोग । मानयुक्तिभ्यो विके प्यध्यासविरोधिपमित्यमावादध्यासपत्वमिति मया व्युपत्तिमतामपीत्युक्त मिति च । अत्र यौक्तिकविवेकस्येति पित्रादिनयशिक्षेति च मानयुक्तिम्यामिति चौक्तरद्वैतब्रह्मापरोक्षज्ञानही- नाना लौकिकशास्त्रीयप्रमाणयुक्तिमात्रकुशलानामैव विरकिना पवादिसाम्य न्याहारे न तु समान पश्वादिभि ·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ब्रह्मविदा जीवन्मुक्तानामिति स्फुटमेर योतितम् । ततो नैतन्मतैनात्र तत्प्रसङ्ग । यद्यपि भाष्यरत्नप्रभायाम्--ननु यदुक्तमन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्यवहारोऽध्यासकार्य इति तदयुक्त मिदुपामध्यासाभावेऽपि व्यवहारदृष्टरित्यत आह-पश्वादिभिश्चेति । चशब्द शङ्कानिरासार्थः । किं विद्वत्त्व ब्रह्मास्मीति साक्षात्कार उत यौक्तिकमात्मानात्मभेदज्ञानम् । आये वाधिताध्यासा- नुवृत्या व्यवहार इति समन्वयसूत्रे वक्ष्यते । द्वितीये परोक्षज्ञानस्यापरोक्षभ्रान्त्य- निवर्तकत्वाद्विवेफिनामपि व्यवहारकाले पश्चादिभिरविशेषादध्यासनत्त्वेन तुल्यत्याद्वयवहा- रोऽध्यासकार्य इति युक्तमित्यर्थ इत्युक्तम् । तथा ब्रह्मविद्याभरणेऽपि-ननु प्रत्यक्षा. दिव्यवहारस्याध्यासमूलत्वे विकिना तव्यवहारो न स्यात् , शास्त्रजन्यज्ञानरूपस्य निक- स्याभ्यासविरद्धयादिशङ्कयाऽऽह-~-पश्वादिभिश्चेति । सग्रहमाक्य विवृणोति -यथा होति । द्विविधा हि विवेकिन केचिदेहातिरिक्तात्ममात्रपर्यवसितपिका केचिदशनायाद्यतीतात्मपर्य. चसितविवेका । तत्राऽऽद्यो पिक कर्तृत्वादिभ्रमविरोधी न भवत्येव ततश्च न तस्य ज्योतिष्टोमादिप्रवृत्तिविरोधित्वम् । तेन च शरीरतादाम्याध्यासस्यानपोदितत्वात्पश्चादितुल्य- तयेष्टसाधनताज्ञाने प्रवृत्तिलौंकित्यनिष्टसाधनताज्ञाने निवृत्तिश्च मनुष्योऽहमित्यायभिला- पश्चोपपद्यते । सति हि दोपे जातमपि देहातिरिक्तात्मज्ञान न देहतादात्म्याध्यासविरोधि । अत एव देहातिरिक्तात्मज्ञानवन्तोऽप्यस्माकमिदमिष्टसाधनमिति बदन्तोऽङ्गुल्या शरीरमेन निर्दिशन्ति लौकिकव्यपहारेषु । श्विककृतस्तु तेपा व्यवहारो नाह मनुष्यो देहपातोत्तर परलोके पल भविष्यतीति । अशनायायतीतात्मज्ञान तु तेषा लौकिकवैदिकप्रवृत्त्युपयोग्येव न भवति । प्रयुत दृढस्तन्निश्चयोऽविश्वासापादक प्रवृत्तिनिरोध्येर । येपामपि दृढोऽशनायाद्यतीतात्मनि श्चयस्तेषामपि प्रारब्धदोपयशादेहमानयात्रयाऽऽत्माध्यासोऽनुपर्तत इति तत्कृतो ब्राह्मणोऽह भुञ्ज इत्यादिव्यवहार उपपद्यत इति प्रपाका इति चोक्तम् । तद्वशात्तथा चैत मूलीभूत श्रीमद्विद्यारण्यगुरुरिचितानुभूतिप्रकाशस्थम्- सुखदु खप्रदारन्धकर्मवेगश्चतुधि । तीवो मध्यो मन्दसुप्तौ चेति तस्य विधा मता ॥ तीनवेगे स पश्चादितुल्यो नाऽऽमानमक्षिते । आत्मनि प्रीतिरस्तीति भवेदा मरतिस्तदा ॥ इतिवचनम् । तद्वशाच्च । ब्रह्मविदपि व्यवहारकाले पश्व दितुल्य एर बाधिताध्यासा- नुवृत्या भातीत्यागतम् । तथाऽपि न पश्चादिसाम्ये न त्वदभिमतययेप्टचेष्टसिद्धि । तन्धन हारस्य बाधिताध्यासानुगफिसस्कारैक जन्यत्वात्तसत्काराणा च शुद्धत्वस्य प्रागे पपादित. वारपारब्धमारल्यस्य तु मूल एवाने निरसिष्यमाणवाच व्युथानदशया व्यानादेनिवृत्तिर्ग- गोदकपानादी प्रवृत्तिरित्यश एस पश्वादिमाम्यस्य विक्षितवाच । नो चे समन्वयसूत्रे भाध्ये-तस्मान्मिध्याप्रत्ययनिमित्त चासशरीर त्रस्य सिद्ध जीवतोऽपि विदुषोऽगरीरत्वम् । 1 ·जीवन्मुक्तिप्रभ गम०] विद्यारण्यमणीतजीवन्मुक्तिविकः । पुराणेयर्थवादत्व ये वदन्ति नराधमा । तैरर्जितानि पुण्यानि तद्वदेव भवन्ति वै ।। समस्तकर्मनिर्मूल्साधनानि नराधम । पुराणान्यर्थवादेन गन्नरकमश्नुते ॥ इति बृहन्नारदीयप्रथमाध्याय पुराणानामर्थवादरवकल्पनस्यातिनिधत्वाच्च तद्गतिच्यैा । तथा च स्कान्दे सूतसहिताया मुक्तिखण्डे सप्तमाध्याये श्रीशकर श्रीविष्णु प्रति- शृणुष्य चान्यपरया मुदा हरे तपाहमद्याभिवदामि सद्गुरो । विलक्षणत्याऽऽत्मविदो महात्मन शरीरशुश्रूषणज महाफ्लम् ॥ पुरा महापापरलापुरातनानिहत्य वेश्या सुभगाभिधा पतीन् । धनानि तेपामभिवाञ्छया हरे सदा समादाय मुहृज्जनैरपि ।। स्वदासबर्गे सह पुत्रके स्वकैरतथाऽम्बया भुक्तवती महासुखम् । पिशाचिकाभि परिपीडिता पुन सदा महाव्याधिभिरप्यतीव सा ।। निदाऽपि नाभूपुरोत्तमास्या कष्टा दशामाप सह स्वकीयै । तस्या गृह चक्रवरातिविद्वा क्षुपीडितो विवश सप्रपेदे ॥ अनेकज मार्जितपुण्यकर्मणा विलक्षण ब्रह्म वेद गृहागतम् । विलोक्य सा भूमितले समाहिता प्रणम्य तपादसरोरहद्वयम् ।। स्वान्तर्गृहे शीतटगतोयै प्रक्षाल्य पादोदयमादरेण । आदाय पीवा सुभगा विमुक्ता पिशाचिकाभिश्च समस्तरोगै ।। तत प्रशात सुभगाऽतिविस्मिता महानुभाव परमार्थवेदिनम् । अपूपशाल्योदनपूरैवेरै सुभोजित चदनकुमादिभि ।। बन्ने सुसूक्ष्मेश्व मुगन्ध(वि)पुष्पैस्ताम्बूटवाटीदरपूर्वकेश्च । आराध्य भत्तया सह सुप्रसन्ना त प्रार्थयामास परात्मनिष्ठम् ॥ त्वदर्शनेने समस्तरोगतो विमुक्तदेहाऽहमतीय निर्मला । अतश्च मामामरणादतिप्रभो सुभुड्व दास्य करवाणि ते सदा । इत्येव प्रार्थित सम्यक्तया प्रीतो जनार्दन । प्रारब्धवर्मणा नीतस्तथा चक्रे मतं बुध ॥ साऽपि नित्य महाविष्णो श्रद्धया परया सह । अत व पूजयाम स स्वामना च धनेन च ॥ वत्सरणा भय पूजा ना तस्प महामन । सुभगा सा तथा ज्ञान सध्या मजारभाटो । रति ।

·[१ प्रथम- - ६८ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयध्यारयासमेत:- तथा तनेर यज्ञवैभवखण्डे पूर्वभाग एकत्रिंशाध्याये सूत शौनकादीप्रति--- पुरा माचियुलालखी यभूमातीत सुदरी । सा सहस्रनय हल्ला विप्राणामर्थवाच्या ॥ महाधनवती भूना मायया परिमोहिता । यथेष्ट भूतले विप्राश्वचार परिगर्विता ॥ कश्चिद्विज्ञानसपन्नो महायोगी सुनिश्चल । श्रीमदक्षिणकेलास शिरस्थानोत्तमोत्तमम् ।। वर्तित श्रद्धयाऽऽगच्छद्विदित्वा देशोभवम् । त दृष्ट्वा सा स्वभोगार्थ प्रणिपत्य तपस्विनम् ।। परिगृह्यातिसतुष्टा गृहे स्वीये विचक्षणा । स्नाप्य वस्त्रादिक दत्त्वा भोजयित्वाऽनुमोदित ॥ चदनाघेरकृत्य दत्त्वा ताम्बूलपूर्वकम् । समाश्वास्य महामान प्रिय भुक्तरती द्विजा ॥ सोऽपि विज्ञानसपनो महायोगी निराकुल । अतीय प्रीतिमापनस्तया सह मुनीश्वरा ॥ श्रीमदक्षिणके लासे शिवस्थानोत्तमोत्तमे । जपर्तत चिर काग्मतीव प्रीतिसयुत ॥ देवदेवो महाप्रीतस्तया शुश्रूपया द्विजा । तस्यै परमविल्य ददौ विज्ञानपूर्वकम् ॥ इति च । तथा पायेऽपि भूमिखण्डे विष्णुरवाच- तुगपुत्र महाभाग आयुर्नाम क्षितीश्वर । सामौम स धर्मामा सत्यधर्मपरायण ॥ इद्रापेद्रसमो राजा तेन दुरयप्यजायत । तेन सुताभानेनेत्यर्थ ॥ चिन्तयामास धर्मामा कथ मे जायते सुत । इति चिन्ता समापेद आयु स पृथिवीपति ॥ पुनार्थ परम यनमकरोसुसमाहित । अत्रिपुन महामान दत्तात्रय द्विजोत्तमम् ।। कीडमान लिया साध मदिरानन्दिलोचनम् । वारुण्या मत्तधर्मामा स्त्रीवृन्देन समाहित । - ·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । वारण्या करणेन मत्त इस धर्म स्त्रमावो यस्य स आत्माऽन्त करण यस्येत्यर्थः । अङ्के युपतिमाधाय सर्पयोपिद्वरा शुभाम् । गायते नृत्यते विप्र सुरा च पिबते भृशम् ।। विना यज्ञोपपीतेर स्थितो योगीश्वरो नृप । पुष्पमालाभिर्दिव्याभिर्मुक्ताहारपल्छिदै ।। गुरुचन्दनदिग्धाङ्गो राजमानो मुनीश्वर । तस्याऽऽश्रम नृपो गत्वा दृष्ट्वा च द्विजसत्तमम् ।। प्रणाममकरोन्मूी दण्डवत्सुसमाहित । अनिपुत्र स योगीन्द्र समालोक्य नृपोत्ततम् ॥ प्रणत पुरतो भक्त्या अवज्ञाय तत स्थित । एर वर्षशत प्राप्त तस्य भूपस्य सत्तम ॥ निश्चलत्व परिज्ञाय मानस भक्तितपरम् । समाहूय समाहेद किमर्थ क्लिश्यसे कृप ।। ब्रह्माचारेण हीनोऽस्मि ब्रह्मत्व नास्ति मे कदा । सुरामासप्रलुब्धोऽस्मि स्त्रिया सक्त सदैव हि ॥ वरदाने न मे शक्तिरन्य शुश्रूप ब्राह्मणम् । आयुरुवाच- भादृशो महाभाग नास्ति ब्राह्मणसत्तम । सर्वकामप्रदाता च त्रेलोको परमेश्वर ॥ अत्रिवशे महाभाग गोपिन्दस्तु सुरोत्तम | ब्राह्मणस्य च रूपेण भवान्वे गरुडध्वज ॥ नमोऽस्विस्यादिना तेन स्तुतस्ततो वहुदिवसानन्तर त राजान सुरादि याचयित्वा तेन तत्परमभक्त्याऽऽनीय दत्ते ततस्तस्मै तदभिमतगुण पुत्र वरदानेन दत्तवान् , आम्रफल च स्वद्भार्यायै भक्षणाय दीयतामिति दत्तवान्भगवान्दत्तात्रेय इत्युपारव्यातम् । अत्र यथेष्टचेष्टा तु स्पष्टैन । तथेतिहासेऽपि महाभारताख्ये मोक्षधर्मेषु षष्टाध्याये प्रहादाजगरसाद प्रक्रम्य प्रहाद प्रति तेनधृष्टोऽजगरमुनि सवृत्ति वर्णयन्- कणान्कदाचिचादामि पिण्याकमपि च असे । भक्षये शालिमासानि भक्ष्याश्चोच्चारचान्यत ॥ इति । अप्राप्यजगरवृत्या जीवतो मुने श्रौतक्रियाद्यभावाद्धृतशेष भक्षयेदित्यादिविधान पिना मासभक्षण स्फुटमेर यथेष्टाचरणम् । एव महारामायणारये बृहयोगवासिष्टापरनाम्याचे ·७० [१ प्रथम- पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेत:- काव्येऽपि निर्माणप्रकरणस्य पूर्वार्ध पञ्चसप्ततितमे सर्गे पूस प्रितलनामान मुनिं ब्रह्म- जिज्ञासु शरणीभूय तेन तत्त्वे समु[प]दिष्टेऽपि भगीरथ उवाच- शरीरेऽस्मिंश्चिरारुढो गिरौ तरुरिव स्वके । अहभावो महाभाग वद मे त्यज्यते कथम् ॥ इत्यहकारात्यविपरीतभारनोपशमद्वारा ब्रह्मात्मत्वापरोक्षानुभनोदयप्रतिबन्धध्वसोपाये शान्ताशेषविशेपणो विगतभी सत्यक्तसपणो गत्वा नूनमकिंचनत्वमरिपु त्यक्त्वा समग्रा श्रियम् ॥ शान्ताहकृतिरस्तदेहकरनस्तेष्वेव भिक्षामटन् । मामप्युज्झितमानल यदि भवत्युच्चैस्त्वमुच्रसि ॥ इत्यन्तग्रन्थेन त्रितलेन सर्वत्याग एपोपदिष्टे ततोऽस्मिन्सर्गेऽग्निष्टोममख वृत्वा तदुत्तर सरस्व ब्राह्मणादिभ्यो दत्ता रायमपि शनी दत्त्वा तत-- आक्रान्ते द्विपता राज्ये मुनि समनि मण्डले । अधोगासोऽवशेषोऽसौ निर्जगाम स्वमण्डलात् ॥ इति तस्य सरस्वत्यागो वर्णित । अत्र टीका-अधोवास कौपीनाच्छादन तदवशेष इति अत्र- त्रयाणामविशेषेण सन्यासश्रवण श्रुतौ । यदोपटक्षणार्थ स्याद्राह्मणग्रहण तदा ।। इति श्रीमद्वार्तिककारचरणसरोजपचनात् ' ब्रह्मणो निर्वेदभायात् ' ' ब्राह्मणा पुत्रैप- णादिभ्यो व्युधायाथ भिक्षाचर्य चरन्ति ' इत्यादिश्रुतिपु ब्राह्मणग्रहणस्योपरक्षणार्थत्वात्रया। णामपि ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याना सन्याससभवाद्भगीरथस्यापि सन्यास एव सिद्धो न वानप्रस्थ. चम् । किंच- भ्रमन्द्रीपानि भूपीठे कदाचिकालयोगत । अश शत्रुणाऽऽक्रा त स्वमेर प्राप तपुरम् ॥ टीका-द्वीपानि नयन्तरितानि मण्डलानि । अवश सन्दर्शनाधीनचित्त । नानागाराश्च तत्रासौ प्रसाहपतिताश्चरन् । पौराश्व मन्त्रिणश्चैव शमी भिक्षामयाचत ॥ टका-प्रपाहपतिता क्रमप्राप्तानानागारान् । छान्दस पुस्यम् । प्राप्येति शेष । इत्या दिना तद्भिक्षाजीविरस्यप्युक्तेरावश्यकी तस यससिद्धि । श्रीमद्भागवते तु क्षत्रियस्याप्प भस्य स्पष्टमेपोत सन्यास । तथा हि पञ्चमधे गुक उवाच-' एपमनुशास्याऽऽम ·जीवन्मुक्तिप्रमाणा०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ७१ जान्स्त्रयमनुशिष्टानपि रोकानुशासनाथ महानुभार परमसुहृद्भगवानृपमापदेश उपशमशी- रानामुपरतर्मणा महामुनीना भक्तिज्ञानराग्यलक्षण पारमहस्यधर्ममुपशिक्षमाण स्वतनय. शतज्येष्ठ परमभागनत भगवजनपरायण भरत धरणीपालनायाभिपिन्य स्वय भनन एपोर्न- रितशरीरमानपरिग्रह उन्मत्त झ गगनपरिधान प्रकीर्णकैश आत्मन्यारोपिताहवनीयो ब्रह्मा- वर्तामनवाज ' इति । नन्वस्तु नामैन भगीरथस्यापि सन्यासस्तत किमिति चेन्न । तस्य पुनरप्या राज्यस्वीकृतिवर्णनातेन । आरूढो नैष्टिक धर्म यस्तु प्रच्याते पुन । प्रायश्चित्त न पश्यामि येन शुध्येत्स आत्महा || इति स्मृतापार ढपतितत्वस्य निपित्यात्त सत्वेन यथेष्टचेष्टाया सिद्धत्वाच्च । उक्त घर सर्गे तस्य जीपन्मुक्त्यन्त ब्रह्मज्ञानदाढ्यं तथाऽग्रिमसर्गे परे च्या परराज्यस्वीकरण तत स्वराज्यस्वीकरण च । तथा हि-शमी भिक्षामयाचतेत्यनन्तर निविदुस्ते नृप पौरा इत्यादिना तस्य किंचि काल तत्र स्वपुरे स्थितिमुक्वाऽथान्यत्रोपशान्तात्मेत्यादिना त्रितलस्य स्वगुरो प्राप्ति पर्वतविशेषे स्पितिं च तेन सहोक्या- समतामुपयाती तो गुरुशियो समौ स्थितौ । करयामासतु स्वस्थौ विनोद देहधारणम् ।। इत्यादिना सर्गान्त गुरमाम्यपर्णनेन जीवन्मुक्त्यन्तमात्मनिष्ठत्व वर्णितम् । अमिमसर्गे तु कास्मिंश्चिद्राजमण्डले पुत्रविहीने ताजे मृते तप्रधानादयो योग्यराजान्येपणतपरा इत्युपारयाय त भगीरथमासाद्य स्थिर भिक्षाचर मुनिम् । परिज्ञाय समानीय सैन्ये चर्महीपतिम् ॥ टीका-सगुणटमीसमन्वितोऽयमिति परिज्ञाय प्रत्यभिज्ञाय तनाऽऽगते सैन्येऽभिविष्य महापति चनु । इत्यादिना पररायमाप्तिमुक्या-- तर त पाल्यन्त तद्राय राजानमाहता । आजग्मु प्राक्प्रटतय प्राहुरित्य नृपाविपम् ॥ प्रतय ऊचु राजनरमाफमधिपो पत्त्वया पुरस्एन । मृयुना पिनिगार्णोऽमी मस्पेनेवाऽऽमिष मृदु ।। तत्परपिनु राज्य प्रसाद कर्तुम नि । अपर्धितोपपासाना त्यागीयनां च नाचित । रमिष्ट व्यान- समर्पित राजा सारिप तस्य । सागारचिहापा स पर गुर परी ॥ - ·७२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेत:- [१ प्रथम- इति स्वराज्यस्त्रीकरणमपि तस्योक्तमन्यासोत्तरमुक्तम् , अत सिद्धमेर पुराणादौ ब्रह्मविदा जीवन्मुक्तानामपि यथेष्टाचरणम् | तत पुराणादे श्रुत्यर्थपिपेचकत्वात्यादीनामपि प्रागुदा- हृतानामेतपरत्वेनापि लापयितु शक्यत्वाद्ध्यर्थ एवाय लप्रयास इति चेन्न । उक्तपुराणादिता. पर्यस्यैर त्वयाऽज्ञातन्यात्पूर्वापरपालोचनेन तत्तापर्यस्य मदिष्टसाधकत्याच । तथा हि स्कान्दे सूतसहिताया तापचदुदाहृतोदाहरणद्वयेऽपि ब्राह्मणादिपदाभावाद्विदुरादीना शूद्राणामपि तत्वज्ञानदर्शनाच्छुद्रस्यैर तत्र तत्रातिविद्वदादिपदैर्ग्रहीतमुचित पाद्वेश्यादिकृतह्यादिभिस्तपा तित्यस्य तु क्षुत्पीडितो विवश सप्रपेद इति श्रद्धयाऽऽगच्छद्विदित्वा देशवेभवमित्युक्या चाकरमा- दनिकेतवासित्वादिस्वाभाव्येन देशान्तरागतनेन व्युथितस्थितप्रज्ञत्वेन रोकन्यवहारप्रापण्यो- दासीनत्वेन चाऽऽदावज्ञातत्वात्कालान्तरे त ज्ञानसभोऽपि वेश्यादिना स्वमहारत्नलाभमद्ग- भिया तत्समाधिपारवश्यमाहुल्येन च तद्गोपितत्वस्यापि सभमादूर्घरेतस्त्वेन शूद्रत्वेन च वेश्या दिस्वीकरणस्याप्युचितन्चात्तस्य च गान्धर्व विवाहस्याप्यमन्त्रकस्यैन पिहितत्वेनोक्तरेश्यादिक- रणया योगीन्द्रजीवन्मुक्तत्वेन विषयपारवश्याभावेऽप्यनिषिद्धस्य तादृग्व्यवहारस्य तत्र तस्वी- कृतत्वाच न यथेष्टचेष्टालेशोऽपि । पामोदाहरण तु भगवद्दत्तात्रेयविषयमस्त्यतस्तस्याऽऽदार मार्कण्डेयपुरणोदाहरणरीत्या दत्तोत्तरत्वात्तर विस्मृतिशीलत्वेन पुनस्तदुदाहरतो देवानाप्रिय त्वम् । एन मोक्षधर्मस्थाजगरोदाहरणेऽपि कृतयुगत्वेन तदानीं ब्राह्मणानामपि क्षधियादिगृ हगतमृगादिमासभोजित्यस्य पुराणादौ सुप्रसिद्धत्वात्तादृग्व्यवहारस्यानिपिद्धत्वा प्रत्युत चातु- वयं चरेद्रेक्ष्यमित्यादिविहितत्वाच्च नेव दोषावकाश । न चैन कल्पने मानाभान शङ्कय । ब्राह्मणादिपदप्रयोगाभाषपूर्वकमतिविद्वदादिपदप्रयोगस्येर स्कान्दोदाहरणे तथा प्रहादस्य कृता- दिगतत्वेन पुराणेषु वर्णितत्वस्य मोक्षधर्मोदाहरणे च प्रमणत्वात् । सभरन्यविरोधेन सगति. क्त्वे हठेन विरोधोद्भावनस्य वैतण्डिक्त्वाच्च युक्तमेवोक्तम् । यत्तु महारामायणस्थ भगीरथो दाहरण तत्र वार्तिकोत्तरीत्या क्षत्रियादेर प सन्याससभनेन सन्यास तस्य कल्पयित्वा पुना राज्यस्वीकृत्याऽरूढपतितत्वेन जीव मुक्तस्य तस्य यथेष्टाचरण प्रतिपादित तन्न । अधिकारविशेषस्य ज्ञानाय ब्राह्मणग्रह । न सन्यासविधिर्यस्माच्छतौ क्षत्रियवश्ययो ॥ इति श्रीमद्वार्तिककारचरणारविन्दरेव । मुखजानामय धर्मो यद्विष्णोलिङ्गधारणम् ॥ वाहुजातोर नाताना नाय धर्मो विधीयते । इति स्मृतेस्त्वदुदाहतार्तिकस्य ' काम्याना कर्मणा न्यास सन्यस यत्रयो पिदु' इति श्रीमद्भगवद्गीतोक्तकाम्यकर्मसन्यासपरत्यादिकम् । सर्वाधिकारिले वार्तिकरचन तद्विद्वत्सन्यासविषय न लातुरचिरिदिपामन्यासे भाप्याभिप्राय वरद्धे सर्वाधि. कारप्रतिपादनपरम् । सयासस्य ·जीवन्मुक्तिप्रमाणा०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ७३ सर्वाधिकारविच्छेदि विज्ञान चेदुपेयते । कुतोऽधिकारनियमो व्युथाने क्रियते बलात् ।। इसनन्तरलोकेन ब्रह्मज्ञानोदयानतर जीवमुक्तेन क्रियमाणे विद्वत्सन्यास एवाधिकारनि- यमनिराकरणादिति सिरन्तलेशेऽपय्यदीक्षितर्णितविद्वत्स यासपरत्वरूप बाऽभिप्राय मनसि निधाय क्षत्रियादेर्मुख्यसन्यासस्य वारितत्वात्ततो भगीरथस्य तदभागल्कोपीनधारणभिक्षा चर्यादेस्तु सर्वस्वदानेन यतिश्च ब्रह्मचारी च विद्यार्थी गुरुपोषक । अध्वग क्षीणवृत्तिश्व पडेते भिक्षत्र स्मृता ॥ इति वचनादध्वगरेनोपपन्नत्वात् । यद्वा 'शान्ताहकृतिरसतदेहकलनस्तेष्वेव भिक्षामटन्' इति पूर्वोक्तत्रितलाख्यगुरुवचनाद्विश्वामित्रवचनाच्छीरामस्य ताटकाल्यस्त्रीवधवददुष्टत्वाच्च सन्यासाभागादेव ब्रह्मविद्याप्रतिवधवसार्थ सर्वत्यागस्यानुष्ठेयस्त्रोक्ते पुनस्तदसर सहज स्थित्या रागाभावेऽपि परेच्छया राज्यस्वीकारस्यानिषिद्धत्वेन सुतरामुचितवाच । ऋषभस्य तु भगवदवतारत्वाच्छ्रीमदत्तात्रेयादिनदपर्यनुयोज्यवादुपशमशीलानामित्यादिनाऽन्यमुमुक्षुत्रोधा र्थमेव सन्यासाभावेऽपि गगनपरिधानत्वासन्यासाभावादेव प्रकीर्णकेशत्वपर्णनाच्च प्रपवाजेति पदस्य गमनमानपरत्वान्नैव सन्यासो नापि यथेष्टचेष्टेति । तस्म सर्वत्र पुराणादौ यत्र यत्र भूतार्थवादस्तत्र तत्रोक्तदिशा जीव मुक्तस्थितिव्यवस्थैवमेव ज्ञेया सूस्विरैरतोऽतिरम्यमखिलम् । किंच पूर्वाचार्यैरखिरैरपि खण्डितमेव ब्रह्मविदा यथेष्टाचरणम् । उक्त हि नैष्कर्म्यसिद्धौ चतुर्थाध्याये श्रीमसुरेश्वराचार्यचरणकगलै निवृतसर्प साथ यथा कम्प न मुञ्चति । प्रज्वस्ताखिरमोहोऽपि मोहकार्य तथाऽऽभवत् ।। इति जीव मुक्तमुपकम्य- तरे रुख'तमूलस्य शेपेणैव यथा क्षय । तथा युद्धाभतत्वस्य निवृत्येव तनुक्षय ॥ बुद्धाद्वैतसतत्तस्य यथेष्टाचरण यदि । शुना तत्त्वदृशा चेन को भेदोऽशुचिभक्षणे ॥ अधर्माजायतेऽज्ञान यथेष्टाचरण तत्त । धर्मकार्य का तत्स्यायन धर्मोऽपि नेष्यते ॥ प्रत्याचक्षाण आहातो यथेष्ट'चरण हरि । यस्य सर्वे समारम्भा प्रसाश चेति सदृक् ।। इति ।

·[१प्रयम- पूर्णानन्देन्दुशीमुद्यारपटपास्यासमेत:- रिणेऽपि नम्मरण श्रीमप्रकाशाममुनिररचरंगरेयमोक्तम् । ननु तत्वदर्शिनः शानियमाभारे यथेष्टाचरणं स्यात् । न । हिताहितप्राप्तिपरिहारनिमित्तवादाचरणस्य सामन्येर निरतिशयानन्दमशेपाननितिं च साक्षादनुभयनः साध्यपुरपार्थप्रार्थनाभावात्कुतो यशाचरणप्रसङ्ग इति । स्वाराग्यमिदारयुक्तं गगाधरेन्द्रमरस्वतीश्रीचरणतिं च तैरेव तपय कैरल्यफसटुमारयायां तद्वारपायाम्- रागलोभप्रमादादिदोपक्षयान्नायमांसजते दुधरित्र कचित् । साधुरमाधुचारित्र्यरक्षापरः साधुमार्गेण संस्कारतो वर्तते ।। इति । टीका-अयं विद्वान्वचिदपि देशे काले या दुश्चरित्र शास्त्रनिषिद्धाचरणे परानिधचरणे था नाऽऽमन्नते न प्रसक्तो भवति । कुतः । रागटोभप्रमादादीनां भोगलाम्पव्याद्यपराधादिहे. तूनां दीपाणां क्षयादात्यन्तिकोछेदात् । ' यः शलादुः मुमधुरः पाके तस्य कुतोऽम्टता' इति न्यापन ज्ञानोदयामागभ्यासकालेऽपि यो रागलोभादिदुष्टो नाभूस तपरिपाके महाभाग्य- फलज्ञानोदये तथा भविष्यतीति संभावनाऽप्यसंभाषिनीति भारः। स तर्हि कथमास्ते ताऽऽह-साधुदिति । साधनां महतो श्रौतस्मार्तधर्मानुवर्तिना ब्रह्मनिदा यच्चारित्र्य स्वानमरिहितधर्मानुष्ठानसमाध्यभ्यासादि तस्य रक्षाया लोकहिताय शुद्धसंप्रदायप्रवर्तनेन परिपाटने पर उद्युक्तः स साधुमार्गेण सर्वजनानुकूलमार्गेणैर वर्तते । तर हेतुमाह--- संस्कारत इति । ' अनेकजन्मससिद्धस्ततो याति परा गतिम् । इति भगनद्वचनाचिराभ्यस्त- सायाचरणसस्कारस्य सथैर प्रपर्तकत्याइयालुत्याचेत्यर्थः । तथा हि कुलालचक्रादेरमत्रनि- प्परयनन्तरमपि पूर्णवदेव भ्रमणं दृश्यते न तु तद्विपरीतमिति भाव इति । एवं पूर्वाचार्य- भूरि स्वण्डितेऽपि यथेष्टाचरणे यद्यप्यत्र मत्प्रयासस्यानौचित्यमेर तथाऽपि येऽनभित्रीक्षिता- करा. किंचिदुदरभरितया प्रकरणमात्रादराः परक्यनतत्पराः सश्रितदुराचाराः सन्तोऽपि पण्डितमन्यतया तिरस्कृतभूसुरसराः प्रलपन्ति तद्दमनाथं परममुमुक्षूद्वेगशमनार्थ च मयाऽत्र विस्तरेण प्रपश्चित प्राचामेाऽऽशयजातमिति ग्रन्थगौरवात्माऽयं मदीयोऽविनयः सहनीय. सूरियरै सकलदोपोइटनसूक्ष्मगुणप्रकाशनत्रय्यात्मकरैः । पूर्वाचार्यपचौ विचार्य सुचिर तात्पर्यपर्यातितोऽ- प्यार्याणामनुभूतिपर्यासिति प्रौद्धार्य मर्यादया । कार्याकार्यविधिन तुर्यगदृशा यद्यप्यथाप्यार्यता- सस्कारेण सुपर्वमेव चरित तेपामिति कार्यते ॥ १॥ उक्तेऽर्थे यावदुपनिषत्परिसमाप्तिवाक्यशेषानुकूल्यमपि दर्शयति तथेत्यादिना- तथा"त्रिकाण्डं कमण्डलु शिक्यं पात्रं जलपवित्रं शिखां यज्ञोपवीतं चेत्येतत्सर्व भूःस्वाहेत्या, परित्यज्याऽऽमानमन्धिच्छेत्" इति निदण्डिनः पामराः . १ छ. विदण्ड । २ भ. प. सु विसृज्या।

·चीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । सत एकदण्डलक्षणं विविदिषासंन्यासं विधाय तत्कलरूपं विद्वत्संन्यासमे- वमुदाजहार-"यथाजातरूपधरो निद्वो निप्परिग्रहस्तत्त्वब्रह्ममार्गे सम्य- संपन्नः शुद्धमानसः प्राणसंधारणार्थं यथोक्तकाले विमुक्तो मैक्षमाचर- दरपात्रेण लामालामौ समौ कृत्वा शून्यागारदेवगृहतृणकृटवल्मी- कवृक्षमूलकुलालशालाग्निहोवनदीपुलिनगिरिकुहरकंदरकोटरनिर्झरस्थ. ण्डिलेवनिकेतवास्यप्रयत्नो निर्ममः शक्लध्यानपरायणोऽध्यात्मनिष्ठः शुभाशुमकर्मनिर्मूलनपरः सन्यासेन देहत्याग करोति स एव परमहसो नाम इति। पात्र, भिक्षापानम् । जलपवित्र, वस्त्रपूत पिबेज्जलमिति श्रीमद्भागवतैकादशस्क धोक्तर्ज रशोधक वास । शेष स्पष्टम् । अय हि कुटीचमबहूद्कायतर एष त्रिदण्डरिङ्गागम्यते । 'कुटीचको बहूदश्चेत्युभावेतो त्रिदण्डिनौ' इति मूल एव प्रागुक्तत्वेन त्रिदण्डस्य हसेऽसत्त्वात्। ननु ' यात्राद्यशक्तिशक्तिभ्या तीने न्यासद्वय भवेत् ' इति तप्रागुक्या कुटीचक इत्याद्युक्ते स्तयो कथ विविदिपासन्यासपारमहस्पेऽधिकार इति चेत्, चित्तशुध्द्या विक्वेराम्यादि साधनपोष्यल्याब्रह्मचार्यादीनामपि यदा — यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेहाद्वा वनाद्वाऽथ पुनर्बती वाऽवती वा स्नातको वाऽस्नातको वोसन्नाग्निरनग्निको वा यदहरेर विरजेत्तदहरेर प्रनजेत् ' इति लघुजाबालोपनिषछुतनिरुक्तसन्यासेऽधिकारस्तदाऽसौ फुटीचकादेरस्तीति किं वाच्यम् । भारुण्युपनिप छतिस्तु कण्ठत एस प्रकृतसन्यासमुप यस्य 'कुटीचको ब्रह्मचारी कुटुम्ब विसृजेपात्र विसृजेपवित्र विसृजेदण्डाहोकानन्विसृजेदिति होवाच ' इति कुटीचकादे सति(त्या) साधनसपत्तायुक्तसन्यासाधिकृति दर्शयति । तथा कुटीचकादावेव निदण्डादिसभवोक्तचान न काऽप्यनुपपत्ति । आमानमन्त्रि छेदित्यनेनेपदण्डलक्षणविविदि पासन्यास विधानम् । एक्दण्डलक्षणमित्येवोक्तौ हसप्रसङ्ग । विविदिपास यासमियेतावति चौते प्रकृतश्रुतेरेव पूर्ववाक्ये ' अथ विवर्णवासा मुण्डोऽपरिग्रह शुचिरद्रोही भैक्षाणो ब्रह्मभूयाय भाते ' इति दण्डग्रहणानुक्तस्तद्ग्रहण विविदिपुणाऽपि न कार्योति स्पा चिद्धम स्यात्तनिरासाय प्रकृतश्रुतौ तद्ग्रहणानुक्तावपि ' दण्टमा छादन कोप न च परिग्रहे पछेष विसृजे छेप विसृजेत् ' इत्यारुणिश्रुयुक्तस्तद्ग्रहणावश्यक वादुभ्यमपि युक्तम् । दण्डमा छादन मयुक्तश्रुतिहसपरेवेति वायम् । तपूर्गोत्तरवाक्यविराधात् । तथा हि- द्वय तीव्रतरे ब्रह्मलोकमोक्षविभेदत । तटोके तत्पविद्धसो लोकेऽस्मि परहसक ॥ 10 ख ग घ च सत्र । २६ स ग म प १ च. श्यमा । ३. "लनाय । न ·[१ प्रथम ७६ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयध्यारयासमेत:- इति प्रागुक्तमूळवचनाद्ब्रह्मरोकप्राप्तिक्रममुमुक्षुहंस इति सिद्धम् । प्रकृतश्रुतौ तु पूर्वनाक्य आरणे प्रजापति प्रति सकलकर्मविसर्जनसाधनप्रश्नेन सन्यासमुपगम्य पुत्रादिस्वाध्यायान्तत्याग प्रजापतिवाक्येन विधाय भृर्लोकभुशेकमुकिमहर्लोकजनोलो- कतपोलोकसत्यलोक चेत्यनेन ब्रह्मलोकापरपर्यायसत्यलोकत्यागविधानविरोध , तथोत्तरना- क्येऽपि । अत ऊर्धममन्त्रपदाचरेटूर्ध्वगमन विसृजेत् ' इत्यूर्ध्वगमनसाध्याह्मलोकेच्छा- त्यागविधिवाधश्च । न चोर्ध्वगमन धूमादिमार्गेण चन्द्रलोकापरपर्यायस्वर्गगमनमेगात्रेति. वाच्यम् । दण्टमाच्छादन चेत्येतदव्यपहितपूर्ववाक्ये ब्रह्माण्ड च विसृजेदियुक्त , तथैतद्दीपि. कायाम् -'अमन्त्रान्मन्त्रराहित्येनाऽऽचरेस्नानाचमनादिक कर्म कुर्यात्' इत्युक्त्योर्ध्वगमन- मिति व्याख्याने विद्यायित्तादिनोल्कर्पसपादनमित्यर्थ इति विद्याशब्दितनममुक्याप्तिफलको. पासनावद्योतिसश्रीशकरानन्दाचाक्तिश्च भनापत्ति । तस्मात्साधूक्त विविदिपोरेकदण्डग्रहणम् । ताफलपमिति । तस्य विनिदिपासन्यासस्य फल तत्त्वज्ञान रूप्यते पिसादाभागेन प्रका- श्यतेऽनेनेति तथा तम् । सति हि द्वित्सन्यासे तत्त्वज्ञाने जीव मुक्तिप्रयोजनेन निसनादाभा- वेन सत्वन्नानस्य सर्वसमतव नान्ययेत्यो मूल एसोपपादयिष्यति । यथाजातरूपधर , शरी- रेतरपरिमहरहित । निद्वंद्व , शीतोष्णादिद्वद्वसहिष्णु । एतेनोक्तशरीरेतरयाह्यपरिग्रहराहित्य- दाढ्य पनितम् । विष्परिग्रह , आभ्यन्तरलोकवासनादिपरिग्रहहीन. । एतेन वासनाक्षयाख्यं जीवन्मुक्तिमापन सूचितम् । तत्वोति । तत्व स्वात्माभिन्नमवेत यद्ब्रह्म तस्य मार्गोऽविद्या. वसमात्रेणैव प्राप्तिसाधनमपरोक्षसाक्षात्कारस्तत्र सम्यकालयमपि सपन्न 'तच्चिन्तन तत्कय- नमन्योन्य तपोधनम् । एतदेकपरत्व च ज्ञानाभ्यास पिदुर्बुधा ' इत्यभियुक्तोततदभ्यास- मात्रपरायण इस्पर्य । बरेन ज्ञानाभ्यासरूप द्वितीय तत्साधन ध्वनितम् । शुद्धमानसः । मनो हि द्विविध प्रोक्त शुद्ध चाशुद्धमेर च । अशुद कामसकल्प* शुद्ध कामविवर्जितम् । मर एय मनुष्याणा कारण बन्धमोक्षयो । वधाय विषयासक्त मुक्यै निर्विषय स्मृतम् ॥ इत्यमृतबिन्दपनिवन्मन्त्रात् । प्रनहाति यदा सामान्साम्पार्थ मनोगतान् । आमन्येवाऽऽत्मना तुष्ट स्थितप्रशस्तदोयते ॥ इति श्रीमद्भगवदुक्तेश्च मनोनाशापरपर्यायसकटकल्पनाराहित्यकाद्वैतानन्दाममात्रनिमग्न- त्वलक्षणमन शुद्धिशालीत्यर्थ । अनेन मनोनाशलक्षण तृतीय तमाधन योधितम् । प्राण. संधारणार्थमिति । प्रण इयुपटक्षण पद्धप्राणानाम् । एतेषामेन न तु देहेन्द्रियादीना * कल्यादिति पादान्तरम् ।

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ७७ पुष्टितुष्ट्याद्यर्थम् । सम्यड्मनोनाशसाधनीभूतयोगाभ्यासोपयोगित्वेन यद्वारणं तदर्थम् । हित- मितमध्यभोजनेन प्राणैकनिर्वहणार्थमित्यर्थः । तदुक्तं श्रीमद्भगवद्गीतासु–'नात्यश्चतस्तु योगोऽ- स्ति न चैकान्तमनभितः' इति । व्याख्यातं च मधुसूदन्याम् यद्भुक्तं सजीर्यति शरीरस्य च कार्यक्षमतां संपादयति तदात्मसंमितमन्नं तदतिक्रम्य लोभेनाधिकमानतो न योगोऽस्ति, अजीर्णदोपेण व्याधिपीडितत्वात् । नचैकान्तमनश्नतो योगोऽस्ति, अनाहारादत्यल्पाहाराद्वा रसपोपणाभावेन शरीरस्य कार्याक्षमत्वात् । ' यदु ह वा आत्मसमितमन्नं तदवति यद्यो हिनस्ति तात्कनीयो न तदवति' इति सतपथश्रुतेः । तस्माद्योगी नाऽऽत्मसंमितादनाद- धिकं न्यूनं वाऽश्नीयादित्यर्थः । अथ या- पूरयेदशनेनार्ध तृतीयमुदकेन तु । वायोः संचारणार्थ च चतुर्थमवशेषयेत् ॥ इत्यादियोगशास्त्रोक्तपरिमाणादधिकं न्यूनं वाऽश्चतो योगो न संपद्यत इत्यर्थ इति । यथोक्तकाल इति । विमुक्तोऽपि — विमुक्तश्च विमुच्यते ' इति श्रुतेस्तास्वापरोक्ष्याजीव- मुक्तोऽपि व्युत्थानदशायां लोकसंग्रहार्थ यथोक्तकाले शास्त्रविहितसमये प्राणसंधारणार्थमुदर- पात्रेण भैक्षमाचरन्नित्यन्वयः । एतेन तत्ववित्वात्सर्वकर्मलेपाभावेऽपि विहितकालोलधन- मपि तस्य न संभवतीति श्रुत्या यदा तलक्षणत्वेन दर्शितं तदाऽमेघ्याशनमसक्तिस्तु दूरापास्तै- वेति भावः । कालस्तूक्तः पाराशरमाधवीये मनुः-- एककाले चरेद्वेक्षं न प्रसज्येत विस्तरे । भैक्षप्रसक्तो हि यतिपियेष्वपि सज्जति ।। विधमे सनमुसले व्यहारे मुक्तवजने । वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत् ॥ इति । रिथमे रिलायूमे ५ रूममुसले. एपिएणपत्रएपस्सादनेविति, पलो मत्ालि कादर- च्यापारादुपरम्य स्वस्थानं गतानि मुसलानि यस्मिंस्तत्र । पाकाद्ययं ब्राह्मादिकण्डनव्यापारो- परम इति यावत् । व्यगारे महानसादिगतञ्चलत्काप्टशून्य इत्यर्थः । अत एव मुक्तबजने । एतादृशेऽपराहकाल इति शेषः । अयमपि कालनियमो माधुकर एव नान्यत्र तत्रैव स्वकर्तृक- स्यात् , प्राक्प्रणीतादी भक्षे तु पारतन्त्र्यात् । शरावाणां शरायोपलक्षितपाकादिपात्राणां संपाते सम्पगन्नोपादिपातनं क्षारनेन शुद्धिरित्पर्धः । तस्मिन्वृत्ते संपन्ने सति । शेयं परम् । अयमपि कालनियमो नाय, कटियर्ययात् । तदुक्तं निर्णयसिन्धौ फटिवान्युपक्रम्य माधवीय पृथ्वीचन्द्रोदये च । तत्र कानिचि कलिवान्युक्या ' यतेश्व सर्ववर्णेषु भिक्षाचर्या विधानतः ' इति धानुर्वर्ण्य चरेशम् । इत्यादिविधिप्राप्तां सर्ववर्णभिक्षावयां काट- पर्यवेन विधायान्यान्यपि कलियान्यभिधारा - ·- [१ प्रथम- पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयव्यारयासमेत:- यते सायगृहत्य च सूरिभिस्तत्त्वदर्शिभि । एतानि लोकगुप्यर्थ कटेरादौ महामभि !! निवर्तितानि विद्वद्भिर्व्यवस्थापूर्वक बुधे । इति प्रमाणमुपन्यस्यैतद्वारयानारनरे कमलारेणैर-सायगृहत्व निधूमे सनमुसल इत्युक्तन् । पृथ्वीचन्द्रेण तु- अटन्ति वसुधा विमा पृथिवीदर्शनाय च । अनिकेता अनाहारा यत्र सायगृहास्तु इति विष्णुपुराणोक्तो निषिद्ध इति । सायगृहो यतिरिति शेप । तस्मायुगन्तरविषय मिदमिति सिद्धम् । ज्ञानित्वेऽपि तेन भैक्षार्थमपि विहितपात्रपरिग्रहोऽपि न मियत इत्याह---उदरपात्रेपणेति । उपलक्षणमिद पाणिपात्रस्यापि । तरा चाऽऽरण्युपनिषदि- 'यतयो हि भिक्षार्थ ग्राम प्रविशन्ति पाणिपानमुदरपात्र या ' इति । व्याकृत चेद श्रीश करानन्दैदीपिकायाम्-पाणिरालिदक्षिणपाणिर्ग भिक्षार्थ पात्र पाणिपातम् । दरपत्र था । उदर जठर प्रासागमनसमये मुखप्रसारणेन पात्र भिक्षाप्रक्षेपस्थर मिति । एतेन वैराग्य दाढ्यं घनितम् । तत्पञ्चविधत्वमुक्त पाराशरमधीये, उशना--- माधूक्रमसक्लप्त प्राक्प्रणीतमयाचितम् । तात्कालिक चोपपन्न भैक्ष पञ्चविध स्मृतम् ॥ मन सकल्परहितागृहानि सप्तपञ्चकान् । मधुपदाहरण यत्तु माधुकरमिति स्मृतम् ।। शयनो पापनाप्राग्य प्रार्थित भक्तिमयुतै । तपावप्रणीतमित्याह भगवानुशना मुनि ॥ भिक्षाटनसमुद्योगाप्राकेनापि निमन्त्रितम् । अयाचित हि तद्भक्ष भोक्तव्य मनुरप्रीत् ॥ उपस्थाने च यत्रोक्त भिक्षार्थ ब्राह्मणेन ह । ताकालिकमिति ख्यात तदत्तव्य मुमुक्षुणा ।। सिद्रमन्न भक्तजनैरानीत य मठ प्रति । उपपन्न तदित्यातुर्मुनयो मोक्षकाक्षिण ॥ इति । तन मधूनि करोतीति भ्रमरो मधुमक्षिका च तस्य तस्याश्चेद वृत्त माधुकरमिति व्युत्पत्या माधवरमपि द्विविधम् । तथा हि-भ्रमरो यत्र मधु टभते तर तानप्राश्यान्यत्र याति तद्वद्यत्र यारद्भक्ष मिति तौर तापपरोदरान्यतरपात्रेण मुक्वाऽन्यत्र गमनसमेरम् । मधुमक्षिका तु ततस्ततो मध्वानीयान सचिन्याभाति तद्वत्मचिस्यैकन भोजनमपरमिति ।

·जारन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ७९ तत्र प्रकृते तु सचयार्थ पायाभावाप्रपममेवेति भाव । तत्राप्यय विशेपो दिगम्बरपरमहसानाम् । तत्र परमहसानामित्यारभ्योक्तलक्षणानामेन पाणिपात्रमुदरपात्र चेति । एव भैक्षाचरणेऽपि लाभालामयोहपरिपादौ न परोत त्याह-लामसि । यथा लाभालाभौ समौ हर्पविषादा- जनको स्याता तथाऽय भूत्वा भैक्षारम्भापातादृक्तत्वानुसधानदाय मनसि सपाद्य ततो निरतलक्षण भैक्षमाचरन्भवतीति समध । अयमेर भैक्षप्रकारो विश्वेश्वयां द्वितीयसग्रहे मैत्रायणीयश्रुतिमुदाहृत्य दर्शित । सा चैत्यम्-' कामक्रोधलोभमोहदम्भदोहकारमम- कारामृतादीस्यजेचतुर्पु वर्णेषु भैक्ष चरेदमिशस्तपतितर्ज पाणिपात्रेणाशन कुर्यादौषधव- प्रानीया प्राणसधारणार्थ यथा मेदोवृद्धिर्न जायतेऽरण्यनिष्ठो भिक्षार्थी ग्राम प्रविशेत् ' इति । चतुर्पु वर्णेवियत्र श्रीमसक्षेपशारीरके तु परिसख्ययोक्ता- अचतुर्गुणशौचवारणास्वयमेवास्य चतुर्गुण भवेत् । अचतुलशनस्य वारण स्वयमेवास्य चतुर्यु भोजनम् ॥ इति । पारारारमाधीमे तु भिक्षान प्रशसति यम --- यश्वरेत्सर्वनणेपु भैक्षमभ्यपहारत । न स किंचिदुपाभीयानापो भेक्षमिति स्थिति ।। इयुक्वाऽग्रे च्यारयात ' सर्वानानुमति प्राणात्यये तदर्शनात् ' इति श्रीमच्छारीरक. सूत्र मनसि निद्भिर्माधवाचार्य । अत्र सरर्णेप्वित्यापद्विपयमिति । अभिशस्तो मिथ्या- भिशापेनाभिदूषित । एष तदाहारमुक्या पिहारमाह-शू-यागारेत्यादिना । शून्यागार जननिवासहीन विवादिगृह न म्ले उना शून्याटयम् । तृणमूटे यारण्यकरचिततृणाल्पगृह- मियर्थ । गिरितुहर पर्वतगुहा । कन्दरी दरी । योटरो वृक्षस्य स्तम्भवतिविटाकार । निर्शरी जलप्रलवणस्थलम् । स्वइस्मरण्यादिषु फरचितोटज । आ देवगृहाग्निहोत्र सालयोरीश्वरस्वरूपवयोतनाय, यल्मीपस्य नि ननिर्भयत्वपरीक्षणाय, कुगलशालाया 'यधैकेन मृपिण्डेन स मृमय पिज्ञात स्थावाचारम्भण विकारो नामय मृत्तिकेन्येव सत्यम् ' इति छन्दोम्पश्रुयुक्तकार्यमिय्याननिदर्शनसूचनप, शाणा विविक्त देशवार्थ ग्रहणमिति व्ययते । अापि नियंतर तास वारयति-अनिकेतेति । 'अनिकेत स्थिरमति' इति स्मृतिरपि। अप्रपन इत्यादिविशेषणपश्चक पूर्वोक्त गसनाक्षयादिनीय मुक्तिमाधनत्रयसिद्ध्यर्थम् । 'तच्छुभ्र ज्येतिपय शोपि' इतिश्रुते गुटमा सव शमत अस । यथायोग्य हेतुहेतुमद्धार । पो यथानातरम्पयादिपिशष्टायमेन विशिष्ट समरमपरिसमाप्त्या देह- राग रोक्पा रोतीर सपतरमण वन वन्य परमहसी नामे ते प्रसिद्धमिय न्यप । अत्र नामेति प्रनिश्ययाव्यपापाय डिनो पिदुपोऽपि परमहम्य गृहमति पनिाम् । तथाहि विधाता परमहसा नामपारम्प सम्पादि राजारोपनिरपथ. माउसास सामरी पामापात्र परमामा नाम एपदण्डधरा मुन्टा- ·" पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यास्पव्याख्यासमेत:- [१ प्रथम- स्तथा कौपीनवाससोऽव्यक्तलिङ्गा अव्यक्ताचारा अनुन्मत्ता उन्मत्तपदाचरन्तः शिखायज्ञो- पपीतत्रिदण्डकमण्डलुकपालानां च त्यागिनः शून्यागारदेवगृहयासिनो न तेषां धर्मो नाधर्मो न सत्यं नापि चानृतं सर्वसहाः सर्वसमाः समलोष्टाश्मकाञ्चना उपपन्नमात्राहाराश्चानुवर्षं भैक्षं चरन्त आत्मानं मोक्षयन्तः । इति । एवं प्रतिज्ञातं द्विविधपारमहस्यं सिद्धमित्युपसहरति तस्मादित्यादिना- तस्मादनयोरुमयोः परमहंसत्वं सिद्धम् । समानेऽपि परमहंसत्वे सिद्धे विरुद्धधर्माकान्तवादवान्तरभेदोऽप्यभ्युपगन्तव्यः । विरुद्धधर्मत्वं चाऽऽरुण्युपनिपत्परमहंसोपनिपदोः पर्यालोचनायामवगम्यते। केन मग- वकर्मापशेषतो विसूजीनीति शिखायज्ञोपवीत स्वाध्यायगायत्रीजपाद्य- शेषकर्मत्यागरूपे विविदिपासंन्यासे शिष्येणाऽऽरुणिना पृष्टे सति गुरुः प्रजापतिः "शिसां यज्ञोपवीतम् इत्यादिना सर्वत्यागमभिधाय "दण्डमाच्छादनं कौपीनं च परिग्रहेत" इति दण्डादिस्वीकार विधाय “विसंध्यादौ सानमाचरेत् । संधि समाधावारमन्याचरेत्सर्वेषु वेदेवारणमावर्तयेत् । उपनिषदमावर्तयेत्" इति वेदनहेतूनाश्रमधर्माः ननुठेयतया विधत्ते। यद्युभयोरपि पारमहंस्यसाम्यं तर्हि भेदः किंनिबन्धन इति चेद्धर्मभेदादित्याह-समा. नेऽपीय दिना । पिरद्वधर्माक्रान्तन्यमेर कुत इति चेच्छुत्तितात्पर्यपर्यालोचनादित्याह- विरुद्धधर्मत्वं चैत्यादिना । तत्राऽऽरण्युपनिषद्वाक्यान्याइ-केमेत्यादिना । केन विधिन्न सर्वकर्मत्यागसमर्थ स्यामित्यर्थ । आदिशब्देन यागादिग्रहः । कौपीनं चेति । चकारा- कन्यादि । तदुक्त पराशरमाधनीये स्कान्दे- कौपीनाच्छादन वस्त्र कन्या शीतनिगरिणीम् । अक्षमाला च गृहीयाद्वैणर दण्डमत्रणम् ।। विश्वेश्वर्या तु पात्राण्यन्यदप्यच्या मशास्त्रपुस्तकादिकम्तम् । नया. हि बाइनल्ल्यः-- यतिपात्राणि मृद्रेणुदालावुमयानि च । सलिलै शुद्धिरेतेपा गोपालैश्वानघर्पणम् ।। तर- अध्यात्मपुस्तक विप्रेर्दत्त गृह्णीत भिक्षुकः । ने ताबद्दव्यमादाय लेखयेद्दोपदर्शनात् ।। इति । १क.स. ग. प.ह. प. जामीन।२५. संथा।३ ग. प. 'रण्या।

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । विसंध्पादाविति । आदिशब्दोऽत्र पूर्वकालंबाची। तदुक्तं श्रीशंकरानन्दैदीपिकाया तिस्रः संध्याः प्रातमध्याहापराह्नकालमूतास्तासामादौ पूर्वमिति । संधिमिति । एतदपि तत्रैव व्याख्यातं संधि छिद्रं जीवब्रह्मणोर्मेदरूपं समाधौ भेदशून्य आत्मनि स्वरूप आचरे- सर्वतो भक्षयतेंदगन्धं निवारयेदित्यर्थ इति । आरणमिति । इदमपि च तत्रैव विवृतम्-- आरणमारण्यकमरण्याध्ययनयोग्यमुपनिषद्भागमित्यर्थ इति । उपनिपदमिति । अरण्ये- ध्वपि ब्रहाप्रतिपादको भागोऽभ्यसनीयो न त्वन्य इत्यपि तदीयमेव विवरणम् । विश्वेश्वर्या तु त्रिपवणस्ताने विकल्प उक्तः । तथा हि व्यास:- प्रातमध्याहृयोः स्नानं वानप्रस्थगृहस्थयोः । भिक्षणां तु त्रिपवणगेकं तु ब्रह्मचारिणः ॥ सर्वेऽपि वा सकृकुर्युरिति । विकल्पव्यवस्था तु शरीरपाटवाद्यवस्थाभेदेन ब्रह्मविचारयो- गाभ्यासतारतम्यभेदेन च ज्ञेया । घेदनहेतूनिति । चित्तशुध्द्युत्कर्षेण वैराग्यादिदा- Hद्वारा तत्त्वज्ञानकारणीभूतानित्यर्थः । साक्षात्कारणं तु ज्ञानस्य विचारितमहावाक्यमेवेति भावः । तदुक्तं श्रीमत्सर्वज्ञात्ममुनीश्वरचरणैः संक्षेपशारीरके- स्वाध्यायधर्मपठितं निजवेदशाखावेदान्तभमिगतमादरपालितं च । संन्यासिना परदृशा गुरुणापदिष्टं साक्षान्महावचनमेव विमुक्तिहेतुः ॥ इति । शानद्वारेति शेषः । एवं विविदिपुधर्मेष्वारण्युपनिषदमुदाहृत्स विद्वद्धर्मेष्वपि प्रतिज्ञानुरोधात्परमहसोपनिपद संक्षिप्य प्राग्वदेवाऽऽहायेत्यादिना-- अथ योगिनां परमहंसानां कोऽयं मार्ग इति विद्वत्संन्यासे नारदेन पृष्टे सति गुरुमंगवान्मजापतिः स्वपुत्रमित्रेत्यादिना पूर्व- सर्वत्यागमभिधाय कोपीनं दण्डमाच्छादनं च स्वशरीरोपमोगार्थाय लोकस्योपकारार्थाय च परिग्रहेदिति । दण्डादिस्वीकारस्य लौकिकत्यमा मिधाप तञ्च न मुख्पोऽस्तीति शास्त्रीयत्वं प्रतिपिध्य कोऽयं मुख्य इति चेदयं मुख्यो न दण्डं न शिसा न यज्ञोपवीतं नाऽऽच्छादनं चरति परमहंस इति दण्डादिलिराहित्यस्य शास्त्रीयतामुक्त्वा न शीतं न चोष्णमित्यादिवाक्येनाऽऽशाम्बरो निमस्कार इत्यादिवाक्येन च लोक. व्यवहारातीतत्वमभिधायान्ते यत्पूर्णानन्दैकशोधस्तद्ब्रह्माहमस्मीति कृत. कृरयो भवतीत्यन्तेन ग्रन्थेन ब्रह्मानुभवमानपर्यवसानमाचष्टे । अतो १ग. प. छ. 'पासन्यासभरु.ग. स. प. . "त्योन। १ ·८२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेत:- [१ प्रथम- विरुद्धधर्मोपेतत्वादस्त्येवानयोर्महान्भेदः । स्मृतिप्वप्ययं भेद उत्ता- दिशा दृष्टव्यः। "संसारमेव निःसारं दृष्ट्वा सारदिदृक्षया । प्रवजन्त्यकृतोद्वाहाः पर वैराग्यमाश्रिताः ।। प्रवृत्तिलक्षणो योगो ज्ञानं संन्यासलक्षणम् । तस्माज्ञानं पुरस्कृत्य संन्यसेदिति बुद्धिमान् ॥" इत्यादिविविदिपासंन्यासः। एतव्याख्यान तु मूटकारा एवान्ते वक्ष्यन्ति । उक्त विरुद्धधर्मन्यमुपसहरति-अत इति । निरतभेद स्मृतिष्वतिदिशति--स्मृतिप्पपीति । तत्र पाराशरमाधीये स्वोदा- हृतागिरसो वाक्यमाह-संसारमेवेति । स्मृत्यन्तरमन्याह--प्रवृत्तीति । ज्ञानयोगेन सारयाना कर्मयोगेण योगिनाम् ' इति स्मृते कर्मयोग एमात्र योगशब्दाभिधेय । स तु प्रवृत्तिलक्षण । प्रवृत्ति सध्यान दनादौ विधित प्रवर्तन तदेव टक्षण ज्ञापक यस स तथा । ज्ञान तु सन्यासलक्षणम् । सन्यास प्राधिताधिकारानुमारेण समर्मत्याग स एस लक्षणमिति प्राग्मत् । यतोऽनयो धर्मज्ञानयो प्रवृत्तिनिवृत्तिज्ञाप्यत्व सस्मा ज्ञान पुर- स्टयाद्वैतामनरयसाक्षात्कारमुद्दिश्यैर तमें निरमन पिना सूर्यानुदयरनिरक्तमन्यामाभ' यथो ज्ञानानुदय एवेति बुद्धिमन्युमन्मन्यसेदिति साध । इह बुद्धिमानिति पाटे निह ससारे विवेकायर्प । इत्यादीति । इत्यादिस्मृयुत्तो विविदिपासन्यामोऽस्तीति मध्यमपदोपी शापार्थिादिवासमास । अाऽऽदिशन्दास्मयन्तरपुराणादीना समत् । तथा हि परा- शरमाधवीये नारद प्रथमदाश्रमाद्वाऽपि रित्तो भनारान् । मालको मोक्षमन्दिरस्यक्या सहा परिवजन् । इति । तर नृसिंहपुरणाचनम् पम्पना ने मुग्लानि रिपस्योदर गिर । मन्दमदानद्वाह प्रा प्रमचया । इनि । शिरनि मुगुतर तु गुरदिश या निनत्र मियाय । उरे पन्नापृ. । ११. स. प. प.१.१ दिए ।

·जीवन्मुक्तिप्रमागप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । विद्वत्सन्यासेऽपि स्मृतिमाह- "यदा तु विदितं तत्स्यात्परं ब्रह्म सनातनम् । तदेकदण्डं संगृह्य सोपवीतशिखा त्यजेत् ॥ ज्ञात्वा सम्पपरं ब्रह्म सर्व त्यक्त्वा परिवजेत् ॥ इत्यादिविद्वत्संन्यासः। मनु कलाविद्यास्विव कदाचिदौत्सुक्यमाणापिवेदितमिच्छा संमव- त्येवं विद्वत्ताऽप्यापातदर्शिनः पण्डितमन्यस्पात्रावलोक्यते। न च तो प्रवजितौ दृष्टी। अतो विविदिपाविद्वत्ते कीदृशे विवक्षिते इति चेदुच्यते । यदा विति । विदितमिति । परोक्षन ज्ञातमित्यर्थ । तदैक्दण्ड सगृत्येति दण्डग्रहणोक्तीत्येत्यादिनाऽपरोक्षशानोक्तेश्च । यद्वा परमहसोपनिपटुक्तोऽत्रापि गौणादिभिन्नो विद्वत्सन्यास एवास्तु द्विविध । सम्यगिति। अप्रामाण्यज्ञानानास्कदितत्वे सति प्रमात्र भिन्नविषय परक्षणेनापरोक्षवेन ज्ञात्वेत्यर्थ । तथा चात्र विपिदिपास यासानुमादपूर्वक विद्वस न्यासकथनमिति भाव । अनाप्यादिशब्देन प्राग्वस्मृतिपुराणादिसग्रह । स्मृतिस्तु विश्वे - श्वर्या कतु अहमेव पर ब्रह्म वासुदेवारयमव्ययम् । इति भावो दृढो यस्य तदा भाति भेक्षभुक् । इति ॥ मोक्षधर्मेष्वपि- त्यक्त्वा य प्राकृत कर्म नित्यमा भरतिर्मुनि । सर्वभूतात्मभूस्तस्मास गच्छेदुत्तमा गतिम् । इति ।। एव पुराणाचनमप्यूहनीयम् । इयादीति पूवढ्यारयेयम् । तेन दण्डिना ज्ञानोत्तर दण्डादि यनेन त्याज्यामित्याशयोऽस्था स्मृते कचिमल्पयाति ते परास्ता । तथावे तु शिखा त्यजेदितिपदोत्तरमथशब्द प्रयुक्त स्यात् । तरमन्मदुक्त एवार्य श्रेयानधिकार भेदेन सयासद्वयविधानरूप इति विभावनीय नविपुणे । भरनेव सयासद्वय तथाऽपि विविदिपादित कारणस्वरूपनिर्णयाभावेन व्यर्षमेव तद्विवरणम् । न च घेदनार्थ शास्त्रादो प्रवृत्तिपिविदिषा, तथाऽधीताद्वैतशास्त्र वमेर विद्वत्तेति प्रसिद्धमेव पिपिदिपादितकारण मिति वाच्यम् । कदाचिकुतूहलितया प्रवृत्तस्य पलपर्य तज्ञानानुदयादिति पञ्चपादिकात चनात्, नायमा मा प्रवचनेन रभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । इति श्रुतेच प्रसिद्धविविदिपादिवैयर्थ्यात् । अथ वा कार्यलिङ्गकानुमानेन तनिश्चय इति चेत्तदपि १क ०६ च तत्व पर । २ क स.ग.प.नज-नौदृ।

·[१ प्रथम- ८४ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्यास्यासमेत:- न संभपति, अन्वयव्यतिरेकव्यभिचारात् । तथा हि-यत्र संन्यासस्तन प्रसिद्धवि विदिपा द्यमानोऽपि दृश्यतेऽतोऽन्वयव्यभिचारः । यत्र च सन्यासाभारस्तत्र तत्सद्भावोऽपीति व्यति- रेकव्यभिचार. । अतश्च स्वाभिमत तहक्षणं कथनीयमिति शिष्यप्रभमुथाप्य समाधातुमुफ- मते-जन्वित्यादिना । कटाः सगीतायाः । विद्या. पुराणाया. पुराणन्यायनीमासेत्सा- दिस्मृतिप्रसिद्धा । आपातदर्शिन इति । पातं यथार्थविचारपूर्वकं प्रमाणोत्पनेन तत्वज्ञा- नेन प्राक्तनस्य मिथ्याशनस्य पंस मर्यादीकृत्येन्यापातं यथा स्यात्तथा दृष्टु ज्ञातुं सालमस्पे- त्यापातदर्शी तत्पत्ति निग्रहः । अतत्त्वेऽपि तत्वमानिन इति यावत् । अत एवं पण्डित मन्यस्य । सायाभिमानिन इत्यर्थः । अत्र, टोके । प्रजिती सन्यस्तो । प्रजनापिति पाटेऽपि पूर्व किंचिकाट संन्यासन्य प्रारधन प्रतिवद्धोऽपि सापां संन्यास पर्तुमुयुत्तर- वपि नेक्षितापिति तापर्यम् । प्रतिपृष्टममाधानकथनमेर विरिदिपादे स्वाभिमाटक्षणशिक्षणेन समाचक्षापो पन्त- मेगाऽऽदी बोधपति- पधा तीयायो युमुक्षायागुत्पन्नायां भोजनादन्यो न रोचते व्यापारी मोजने च पिटम्बोऽपि सोढुं न शश्यते तथा जन्म हेतुपु फर्मस्व- स्यन्तमरुचिदनसाधनेषु प अपणादिपु स्वरा महती संपद्यते ताशी पिपिदिपा संन्यास हेतुः। विद्वत्तापा अवधिमपदेशमाहयाममिहितः- "देहारमज्ञानयज्ञानं देशामज्ञानपाधकम् । आरमन्पेय गद्यम्प म नेप्छन्नपि मुप्पते ॥ ॥"इति ॥ अतावपि-" मिसे एदयग्रन्थिश्उियन्ते सर्वसंशया। क्षीयन्ते पाप कर्माणि तम्मिन्तृष्टे परापरे ।

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । अत्र ययेति चित्तवृत्तिरिति पदद्वयाध्याहार । तथा च सद्य स्वतत्वसाक्षात्कारकरणकपरा- यणव जनयत्स्वचित्तवृत्तिल विविदिपात्वमिति तहक्षणमुक्त वेदितव्यम् । अत्र 'द्वौ कमी चित्तनाशस्य योगो ज्ञान च राघव ' इति योगवासिष्टवचनाचित्तनाशराब्दितससारथ्वसस्य योगेनापि समनान्मुमुक्षोरष्टागयोगेकतत्परत्व जनयन्त्यां वृत्तो व्यभिचारवारणाय सद्य इति पदम् । यद्यपि योगोऽपि ब्रह्मज्ञानसाधन तथाऽपि निर्विकल्पसमाध्य तपरिपाकद्वारैवेति तत्र महान्विलम्ब । अत एव भगवत पतञ्जले सुत्रम्-' स तु दीर्घकारनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमि ' इति । व्याकृत चैद मधुसूदन्या पष्टाध्याये ' असशय महाबाहो गनो दुर्निग्रह चलम् । इति श्लोके । यथा-अनिदैन दीर्घकालासेवितो विच्छेदाभावेन निरन्तरासेवित सत्कारेण श्रद्धातिशयेन चाऽऽसेरितो दृढभूमिपियसुखपासनया चाऽऽलयितुमशक्यो भवति । अदीर्घकाटत्वे दीर्घकालत्वेऽपि विच्छिद्य सेवने श्रद्धातिशयाभाये च लयविक्षेपकपायसुखा खादानामपरिहारे व्युत्थानसस्कारप्राबल्यादृढभूमिरभ्यास फलाय न स्यादिति त्रयमुपात्त- मिति । श्रवणादीना तु प्रमाणासभावनादिप्रतिबन्धमात्रध्यसपर्यन्तमावृत्त्यपेक्षत्वेऽपि नैतावा- विलम्ब । एव प्रकृतमुमुक्षुमात्राश्रितत्वमेव साक्षात्कारतदिच्छयो क्रमाद्बोधयितु स्वपदद्वयम् । तेन स्वब्रह्मबोधार्थमन्येच्छायामन्यस्य तदर्थं स्वेच्छाया च नैवातिव्याप्तिरिति हृदयम् । अद्वैतप्रोतरवस्तुप्रत्यक्षहेतुतादृग्वृत्तावतिव्याप्त्यभावार्थ तत्तेति । ब्रह्मात्मभिन्नास्तुमात्रस्य वाधितत्वेन कालत्रयाबाधितत्वरूपतत्त्वरूपत्वाभावात् साक्षात्कारस्थले ज्ञाने- त्युक्तौ परोक्षजानकारणनिस्तवृत्तावतिप्रसङ्गस्तद्वारणाय साक्षात्कारैति । तथा वरणस्थले हेतुपदनिवेशे कर्मणा शान्यादीनामपि बहिरङ्गान्तरङ्गहेतुत्वेन तादृस्थले व्यभिचारपरिहा- रार्थ करणेति । असाधारणकारणत्वरूपकरणत्व श्रवणादीनामेति युक्तमेव करणपदम् । न च महावाक्यस्यैव प्रमाणत्वात्पूर्वोक्त श्रीमत्सर्पज्ञाममुनीश्वरचरणरचनाञ्च करणव न श्रवणादेरिति वाच्यम् । तत्पतिबन्धनिरासिश्रवणादिविशिष्टस्यैव तस्य तथात्यात् । एकपद लौकिकव्यापारान्तरव्युदासाय । परायणपद वैदिककर्मरत्यभावार्थम् । जनयदिति प्रतिनध- रहित्यार्थम् । यद्यपि वहिस्तृणदाहहेतुर्भवति तथाऽपि मण्यादिप्रतिबद्धश्चेत्तृणदाह न जन- यति तदभारे तु जनयति तृणदाहमिति योग्यमेपोक्तपदम् । चित्तेति पराभिमतात्मधर्मे च्छाच्यावृत्यर्थम् । एव विद्वत्तालक्षणमपि पूर्वाचार्यसमतिपूर्वकमाह-विद्वत्ताया इति । श्रीमद्भाष्यकारचरणसरोजरेणुभिरिति शेप । अपधि परा फाप्ठत्वर्थ । तद्वाक्यमेर पठति- देहात्मज्ञानवदिति । यथा देहात्मज्ञान सर्वप्राणिनामपरोक्ष सदाऽह ब्राह्मण इत्या- यसदिग्धमेव वर्तत एमपरोक्षमसदिग्ध चोक्तदेहामज्ञानोपलक्षितसक्टसकारणद्वैताध्या- सस्य बाधक मिथ्यात्वापादकमसभावनाधखिलप्रतिबन्धशून्यमिति यावत् । एतादृश ज्ञान यस्य पुस्पधौरेयस्याऽऽमन्येव यचाऽऽमोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । पचास्य सततो भावस्तस्मादात्मेति कथ्यते ॥

·[१ प्रथम- , तम्, स पुमान् पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारस्पव्याख्यासमेत:- इत्यभियुक्तोक्तेरात्मशब्दलश्येऽनन्तस्त्रप्रकाशपरमानन्दसत्यत्यमभिन्नाद्वैतब्रह्मण्येर विष न तु भेदघटिते देवतादौ भवेदनन्तमुकृतवशायदि स्यात् ; इति झानस्यातिदोलभ्यं सूचि- " यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोऽभुते सर्वान्कामान्तह । ब्रह्मणा विपश्चिता " इत्यादिश्रुतेर्निरक्तज्ञानसमकालमेव सकलकामसंपूर्तेर्मुक्ति विदेहविन्य नेच्छन्नपि, अनभिटपन्नपि मुच्यते तभते । यथा वृक्षाग्रच्युतफलस्स भूपतरेन्छादेरया- वेऽपि पतनावश्यंभावस्तथोक्तज्ञानशालिचो जीवन्मुक्तस्प मुक्त्यवश्यंभाव इति भावः । अत्राऽऽत्मन्येवेत्यन्तेन ज्ञानलक्षणं शेषण ततो लक्षणं ज्ञावफलं चोक्तम् । संमतिदार्या. र्थमत्र श्रुति प्रमाणयति-श्रुतावपीति । विद्वत्तापा अवधिरभिहित इलनुवर्षः । सपि शब्दः श्रद्धादाक्र्थः । तां श्रुतिं पठति-मियने हयग्रन्थिश्चिन्त झ्यादि । उदाहृतश्रुतिं भेदवादिकृतनानाव्यास्यानविबलजिज्ञातुमनःसमाधानार्थ स्वयमेव प्या- र्थसंप्रदायेन विशदयति परमपीत्यादिना- परमपि हिरण्यगर्मादिकं पदगवरं यस्मादसौ परापरः, हृदये बुद्धौ साक्षिणस्तादात्म्याप्पासोऽनाद्यविद्यानिर्मितत्वेन ग्रन्थिबदृढसंश्लेप- रूपत्वाद्रन्थिरित्युच्यते । आत्मा साक्षी कर्ता वा, साक्षित्वेऽप्यस्य ब्रह्म त्वमस्ति वा न वा, ब्राह्मत्वेऽपि तयुद्धया बोदितुं शक्यते न वा, शक्य- त्वेऽपि तद्वेदनमात्रेण तुक्तिरस्ति न इत्यादयः संशयाः । कर्माग्यनार- धान्यागामिजन्मकारणानि । तदेतद्वन्थ्यादिवयमविद्यानिमितवादात्म- दर्शनेन निवर्तते। हिरण्यगर्भः समष्टिलिङ्गशरीराभिमानी सूत्रात्मा ! आदिपदेन विराडादि । तत्र प्रन्धि- पदार्थ प्रथयति-युद्धाविति । अहंकार इत्यर्थः । अत्र बुद्धेर्दृदयपुण्डरीकस्थत्वाद- यशब्देन जहत्स्वार्थया लक्षणया स्थण्डिले जुहोति देवदत्त इत्यादौ तरन्याग्निग्रहणादृदय- शब्दने श्रौतेन बुद्धिग्रहणमिति भाव. । यहा 'चित्त तु चेतो हृदयं स्वान्तं हन्मानमं मनः ' इति कोशान्छक्तिरेवास्तु तत्र किं क्षतम् । साक्षिण., साक्षाद्रष्टार संज्ञायामिति पाणिनीयोक्तेरव्यवधानेन प्रकाशकस्य चिद्धातोरित्यर्थः । तादात्म्याध्यासः, ससर्गाध्यासस्व. रूपाध्यासोभयसाधारणलक्षणः परस्परक्याच्यास इत्यर्थ । तथा चाहकारस्य साक्षिणि स्वरूपाभ्यासः । साक्षिणस्वकारे ससर्गाध्यास एष, अहमुपलभ इत्यनुभवादेव । अन्यथा साक्ष्यह चिदहमित्यनुभवापत्तिरित्याशयः । एनदध्यासनैविध्यमुक्तं सत्यानृते मिथु- नीकृत्येति- . - १क.नारमा ·८७ . जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । रजतप्रतीतिरिदमि प्रथते ननु यद्वदेवमिदमित्यपि धीः । रजते तथा सति कथं न भवेदितरेतराध्यसननिर्णयधीः ॥ इति श्रीमच्छारीरकभाष्यगद्यसक्षेपशारीरकपद्ययोाहयानावसरे श्रीरामानन्दमधुसूदनस- रस्वतीभ्यां क्रमेण । सत्यमनिदं चैतन्यं तस्यानात्मनि संसर्गमात्राध्यासो न स्वरूपस्य । अनृतं युष्मदर्थस्तस्य स्वरूपतोऽप्यध्यासात्तयोमिथुनीकरणमध्यास इति । एकैवेदं रजत- मिति धीः । तत्र यथा रजतस्येदमा तादात्म्यं भासत एवमिदमोऽपि रजततादात्म्यमित्य- नुभव एवात्रेतरेतराध्यासे मानमित्यर्थ इति । अत्रानृतं युष्मदर्थस्तस्य स्वरूपतोऽपीत्यपि- शब्देन यथा युष्मदर्थस्याहंकारादिसकलसकारणकद्वैतस्याऽऽत्मनि स्वरूपेणाऽऽरोप एवं संसर्णाल्यसंबन्धेनापि तस्याऽऽरोपोऽस्तीति सूचितम् । आत्मनस्तु तत्र संबन्धमात्रेणै. वाऽऽरोप इति स्फुटमेव । तेन परस्परविलक्षणं संसर्गाध्यासस्वरूपाभ्यासोभयानुगतता- दाम्याध्यासाख्यमध्यासत्रैविध्यं सिद्धम् ।। पुनरप्येतदर्थाध्यासज्ञानाध्यासभेदेन द्विधेति पोढाऽध्यांसा इति भावः । विस्तरस्तु तत्रैव शेयः । उक्तंप्रन्थित्वे हेतुमाह-अनादी- स्यादिना ' अजामेकां लोहितशुल्लकृष्णाम् । 'प्रकृति पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ' इत्यादिश्रुतिस्मृत्यादिवशादविद्याया अनादित्वम् । एवं अन्यि निरूप्य संशयान्वि- शादयति-आत्मेत्यादिना । आत्मा हि वं पदार्थस्तावमसीति वाक्ये । तत्र संशयकारणं तु नानावादिविप्रतिपत्तय एव । ताश्च विप्रतिपत्तयो दर्शिताः श्रीमधुसूदनसरस्वतीभिः सिद्धा- न्तविन्दा तत्र देहाकारपरिणतानि चवारि भूतान्येव त्वंपदार्थ इति चार्वाकाः । चक्षुरा• दीनि प्रत्येकमित्यपरे । मिलितानीत्यन्ये । मन इत्येके । प्राण इत्यन्ये । क्षणिकं विज्ञान मिति सौगताः । शून्यमिति माध्यमिकाः । देहेन्द्रियातिरिक्तो देहपरिमाण इति दिगम्बराः । कर्ता भोक्ताजटो विभुरिति वैशेषिकतार्किकप्राभाकराः । अडो बोधात्मक इति भाट्टाः । भोक्तव केवलं बोधात्मक इति सांख्याः पातञ्जलाश्चेति । तर दिगम्बरान्ता नास्तिकपड्दर्श- नीकारभेदाः । शेपास्त्रास्तिकपञ्चदर्शनीकारभेदा इति विभागः । यथाकथचिदात्मनः साक्षिचे निर्णीतऽपि तस्य ब्रह्मले मायादिवादिविप्रतिपत्तय एष संशयबीजम् । दैवात्तसिद्धारपि तद्ब्रह्मत्वं बुध्द्या कथं ज्ञायेत यतस्तत्र — यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह ' इतिप्रभृतिश्रुतिशतैर्वृद्रिसंचारनिराकरणादिति तस्य बुद्धिप्राह्यत्वे श्रुत्सादिता. पर्यानभिज्ञत्वमेव हेतुः । स तज्ञानमात्रेण मुक्तायपि — अपाम सोमममृता अभूम 'हिरण्यदा अमृतरं भजन्ते । इत्यादिश्रुतिस्वारस्याज्ञ रमेर सायनिमित्तमिन्याशय. । फर्माणि विकृणोति-कर्माणीति । अनारन्धानि, प्रारब्धैतराणि संचितानि क्रियमाणानि च पुण्यपापानीन्यर्थः । अत एवाऽऽगामिजन्मना कारणानीति योज्यम् । फटितमाह- तदेतदिति । यतोऽविद्यानिर्मितमत एपाऽऽमदर्शनन विशुद्धाद्वैतपरमानन्दप्रयगभिन्ननह्म- साक्षात्कारेण प्रन्य्यादिवयकारणीभूताविद्यायां निवृत्ताया सन्यां तकार्यवेनेदं अन्य्यादित्रय.

·[१ प्रथम- “ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयव्यारपासमेत:- मपि निवर्तते । यथा शुक्यज्ञाने शुक्तिप्रमयाऽपयातेऽर्थाद्रजतमध्यपैति तद्वत् । अत एस मूलकारै पञ्चदश्या चित्रदीपे बोधहेतुस्वरूपकार्यनिर्णय पुनर्मध्यनुदय एर तत्कार्यत्वे. नोक्त । यथा- श्रवणादिनय तद्वत्तत्वमिथ्यानियेचनम् । पुनर्मथेरनुदयो बोधस्यैते गयो मता ॥ इति । अनाविद्यानिर्मितत्वादिति हेतुस्तु यतो ज्ञानमज्ञानस्यैव निर्तिकमिति श्रीमत्पद्मपादाचार्य. चरणारविन्दाना व्याप्तिसूचकनचनेन सहाविरोधायेति ध्येयम् । एतत्रय तु निरर्तत इति वदता ध्यस्तमेवाविद्येन भाति न तु सोपाधिकभ्रमारल्यप्रतिनिम्यादिकार्यनद्धावितमिति तात्पर्य सूचितम् । विद्वत्तावधौ स्मृतिमपि प्रमाणयति- स्मृतावप्ययमर्थ उपलभ्यते- यस्य नाहंकृतो मावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्वाऽपि स इमाल्लोकान्न हन्ति न नियष्यते ॥" इति ॥ यस्य ब्रह्मविदो मावः सत्ता स्वमाव आत्मा नाहंकृतोऽहंकारेण तादा. स्म्याध्यासातिशयादन्तर्राषितः । वुद्धिलेपः संशयः । तदमावे वेलो. क्यवधेनापि न बध्यते । किमुतान्येन कर्मणेत्यर्थः । नन्वेवं सति विविदि- पासंन्यासफलेन तत्त्वज्ञानेनैवाऽऽगामिजन्मनां निवारितत्वाद्वर्तमानजन्म- शेपस्य भोगमन्तरेण निवारपितुमशक्यत्वाकृतमनेन विद्वत्संन्यासप्रया- सेनेति चेत् । मैवम् । विद्वत्संन्यासस्य जीवन्मुक्तिहेतुवात् , तस्माद्वेदनाय यथा विविदिपासंन्यास एवं जीवन्मुक्तये विद्वत्संन्यासः संपादनीयः । इति विद्वत्सगासः । स्मृतावपीति । अपिनोपलभ्यत इतिपदेन चोत्तरादात्र्यावृत्ति । तद्वाक्य पठति- यस्येति । एतस्याप्ययन्तरतामपाकतुं स्वयमेर तस्वारस्यमाह-यस्येत्यादिना । भूसत्ताया- मिति पाणिनिस्मरणाद्भार सत्तेत्याशय । सैन स्वभाव स्वस्वरूप ' तसय स आमा ' इति श्रुतेरिति भार । अत्र पूर्वार्धन प्रथिभेदसशयोच्छेदो शेपेण कर्मासनधादिश्चेति ज्ञेयम् । ब्रह्मविद रियमाणासमध एन श्रीमद्भगासमतो न तु यथेष्टाचरण हिंसादीति द्योतयितुम- पिशब्दस्य कैमुतिकन्यायपरतो तेत्याह-त्रैलोक्पवधेनापीत्यादिना । यद्येर ब्रह्मविद्याफल' १ क. स. ग १ घ. तोह।२ क ख. म ८ च. °सादनाऽऽच्छादितः । ३. ख. ग. 6. च. 'न्मनो वा । ४ ग. ग निवतितुम । ख. च न विनाशयितुमशक्यत्वा- किमने।

·जोपन्मुक्तिप्रमाणप्र० 1 विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । सहि संचितक्रियमाणयोर्विनाशाश्लेपाम्पा जन्माभावोपलक्षितमोक्षसिद्धेन विद्वत्संन्यासोपयोग इति शहते-नन्वित्यादिना । एवं सति, उक्तश्रुत्यादिवशाज्ञानात्कर्मक्षये सतीत्यर्थः । समाधत्ते. भैधमिति । तर हेतुमाह-विद्वदिति । निगमपति-तस्मादिति । वेदनार्थ विविदि- पासंन्यासवग्जीवन्मुक्त्यै विद्वत्संन्यासोऽपि सप्रयोजनत्वात्संपादनीय इति योजना । उपसं. हरति--इतीति । निरूपित इति शेषः । ननु भवत्येवं संन्यासद्वयोपपादनं तथाऽप्यधुना तु तन्दर्यमेव कुत इति चेत्- अग्निहोत्रं गयालम्मं संन्यास पलपैतृकम् । देवराच्च सुतोत्पत्ति कलौ पञ्च विवर्जयेत् ।। इति निगमोक्तेरिति चेन्न । तदुक्तेः सामान्य वात् । तथा हि-इदमेव वचनं कलिवर्य- प्रकरणे निर्णयसिन्धाबुदाहसैवं व्याख्यातं कमलाकरेग-अग्निहोत्रं तदर्थमाधानम् । एतच साधानम् । अर्धाधान स्मृतं श्रौतस्मार्तान्योस्तु पृथकृतिः । सर्वाधान तयारस्पतिः पूर्वयुगानिता ।। इति लीराक्षिरचनादिति स्मृतिचन्द्रिकापाम् । एतेन- चन्चार्यन्दसहस्राणि चचार्यन्दशतानि च । फटेर्वदा गमिष्यन्ति तदा त्रेतापरिमहः ।। संन्यासथ न कर्तव्यो ब्राह्मणेन विजानता । इति ब्यासपचनं व्यायातम् । स धानेऽपि विशेषमाह देवल:- पाषर्णविभागोऽस्ति पारवेदः प्रवर्तते । संन्याम चामिहोनं च तारकुर्याकटो युगे ।। इति ।

·पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारय-यारयासमेत: [१ प्रथम- इयुन्या विदण्डत्वात् , हसाइरेक्दण्डत्वस्य वर्थसिड्त्वा च । तस्मादग्निहोत्र गवाटम्भ मियुमर्गरम्प 'साय प्राना नातीनामशन श्रुतिचोदितम्' इति वचना सामान्यम् । यावद्वर्ण विभाग इति वचन तु अपद्वये रात्रौ चतुर्दश्यष्टमी दिया । एकादश्यामहोरान मुक्या चाद्रायण चरेत् ।। इतिश्चनप्रतिप्रसगपरनामरापपादक्षण चतुर्दशीत्याद्यार्पसप्तम्यभानक विशेपरचन मिति पूर्वोक्तसामान्यरचननाधकमेर । अतो यदा द्वय तीनतरे ब्रह्मरोक्मोक्षविभेदत । तहोये तत्वविद्धसो लोकेऽस्मिपरहसक ॥ इत्यस्मात्तीव्रतरे वैराग्य सति हसपरमहसारय क्रमेण ब्रह्मरोक्प्राप्तिपूर्वमुमुक्षयहेव मुमुक्षया च सन्यासद्वय भवतीत्यर्थका मूरस्थपचनादा ब्रह्मकप्राप्तिपूर्वकमुमुक्षाविहितस्य हससन्यासस्यापि सति तीव्रतरखर ग्ये पूर्वोक्तचतु शताधिक्चतु सहस्रवर्पोत्तरमपि फ्लारप्य नुष्ठयता सिद्धा तदा किं वक्तव्यमिहै। मुमुक्षया विहितस्य सति ताराग्ये परमहसस न्यासस्याधुनाऽप्यनुप्रयनोपपादनयोग्यव, किमुतरा विद्वत्सन्यामस्यापि तादृक्त्वेन तदिति न चैयर्थ्यशङ्काशोऽपि । ननु यद्यप्यत्राग्निहोत्रमित्यादिसन्यासादिनिपेधक्कालनियमपूर्वकनि धायकवाक्यत्रये सन्यासशब्देन त्रिदण्ड एव क्मयपरणोक्त । तत्र सर्वाधान तयारक्य कृति पूर्वयुगाश्रिता ' इति सर्वधाने मानरमान तु मैयाक्तम् । ततो यदि कमलाकरस्यै चाभियुक्तयेन तद्वचस एप प्रामाण्यमित्युच्येत तींतरपा प्राचामर्वाचा चाभियुक्तशिखा मणीना वचसामप्रामाण्यमेव स्यात् । तदर्थं सर्वेपामप्यभियुक्ताना पचास प्रमाणान्योत्य वश्य वाच्यम् । तथाल्वे कमलाररेणात्र सन्यासपदेन त्रिदण्डो व्यारयात । शब्दसिद्धान्त मञ्जूषाया नागाजिभरेन तु-अत एनाऽऽधुनिकाना कर्मासागर जानतामनधिकारिणा मपि बहुवित्तव्ययायाससाध्येषु यावद्वर्णविभागोऽस्ति यापद्वेद प्रवर्तते । सन्यास च ग्निहार च तनुर्यत्वलौ युगे । इति देलवाक्यस्य सकरभ्या वर्णाना पृथकरणरूपो वर्ण भागो यावत् , यारच वेदस्य नियम व्ययनरूपप्रवर्पण वृत्तिस्तावदेतद्वयमनुप्रेयमित्यथकस्य कालयोधकै । चवार्यन्दमहस्राणि चपर्यव्दशतानि च । कलर्यदा गमिप्यन्ति तदा नेतापरिग्रह !! सयासश्च न क्तव्यो ब्राह्मणेन पिजानता । इत्यादिव्यासर क्यादिभि कयियप्यनिहाय गादिषु धनमारकप्रतिष्ठार्थ प्रकृत्ति रिति वदता सयासशब्दन तद्विशेष नुक्त सर्वोऽपि सन्यासोऽभिहितसालोत्तर क्यै नैव .

·जीर मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। कर्तव्य इति द्योतितम् । तस्मा मूलप्रमाणाभावादभियुक्ता तर विरोधाच्च कमलाकरसचनमा- ग्रहमात्रपर्यवसायीति पुनस्तादवस्थ्यमेनोक्तसन्यासोपपादनस्येति चेत् । नूनमभिननोऽय भवान्देवानाप्रिय । यतो प्रथमोर्वापर्यता पर्यमजाननपि पूर्वपक्षमात्रकरणनिपुणोऽसि । तथा हि मञ्जूषाया तारत्ननु स्वर्गत्वस्य वाजपेयगङ्गास्नानदानादिजयस्वर्गसाधरण्यन कथ ज्योतिष्टोमे स्वर्गसाधनताग्रह कार्यतापच्छेदकस्यातिप्रसक्तवादिति चेत् । न । प्रवर्तनया वाक्या तरपालोचनतो विजातीयस्वर्गसाधन वस्यवानुमान'त् । ध्वनित चेद स्वरितभित इतिसूत्रे भाष्ये । ता हि-न चन्तरेण यजि यजिफल स्भत इयुक्तम् । न हि स्वर्गादिपल यागमन्तरेण भवतीति कैयट इति अथेन । स्वर्गन यद्वर्तते तद्वाजपे याख्ययागजन्ये स्वर्गे तथा गङ्गानननन्ये स्वर्गे तथा तुलापुरपदिदानजये स्वर्गे, आदि पदादग्निहोत्रजन्ये स्वर्गे च सर्वन साधारणमेगास्ति ततो ज्योतिष्टोमै कम स्वर्गसाधनत्यनि- यमग्रहणम् । गङ्गास्नानादिनाऽपि त सभवात् । कार्यतावच्छेदक यज्योतिष्टोमादिनिष्टकार णतानिरूपितस्वर्ग ख्यकार्यतापरि छेदक स्वर्गव तस्य गगास्नानादिज ये स्वर्गेऽप्यतिप्रसक्तत्वा दित्याशक्य सर्वत्र गङ्गास्नानादिसाधनादायप्यधिकारिणा प्रवर्तनया । सितासिते सरिते' इत्यादिवचनान्तरता पर्यादपि गङ्गास्नानादीना ज्योतिष्टे मादिसाध्यस्वर्गेभ्यो विनातीयस्वर्ग- साधनत्वस्यैवानुमानादिति समाधाय तत्र सकैपट भाष्य प्रमाणत्वेनोदाहृत्य एतेन यकैश्चि दुक्त सर्वेषां स्वर्गसाधन समेत गृह्यते । न च ज्योतिष्ट माग्निहोत्रयो फलसाम्पापत्तावल्पवि. तव्ययायाससाध्याग्निहोत्रणेर सिद्धे श्रमाधिक्येन द्वेष ज्योतिष्ट मादारप्रवृत्तौ तद्विधीनामन नुष्ठानलक्षणाप्रामाण्यापत्ति रति वाच्यम् । तफलस्वर्गाणा भूयस्वाल्पत्वकल्पनया प्रस त्तिसभवात् । युक्त चेतत् । न हि वेजात्यमारज्ञाना प्रवृत्ति । समवयपि क्षीरपाने मण्डपाने प्रवृत्यापत्ते । तत्रापि फ्लपैजायज्ञानात् । भूयस्त्वमनेकधा फरबाहुल्य फल उक्टव बहुस्त्रपुरपगामित्व शीघता चेयादि । अन्यथा ' सर्वेभ्य कामेभ्यो दर्शपूर्ण मासौ ' इयुक्त समारब्धदर्शपूर्णगारााना काम्येष्टिप्रवृत्ति विरोपस्तनापि दुर । यद्वा लौक्किप्रतिष्ठारूपफ्ले छा यस्य तस्य प्रवृत्तिसभव । अत +एर सक्लशास्त्रविदां युधिष्ठि- शीप. स्वल्पमालकाराच्या गोगजमहमणादियो प्रवृत्ति । दर्शित, न्यर्जुन, प्रति तदेव पल भगवता ' अकीर्तिं चापि भूतानि क्थयिष्यति तेऽव्ययाम् ' इत्यादिन' । अत एवाऽऽधुनिकाना कर्मासाङ्गव जानतामनधिकारिणामपि बहु वेत्तव्ययायाससाध्येषु यावद्वर्णविभागोऽस्ति याबद्वेद प्रवर्तते । सन्यास चाग्निहोत्र च तारकुर्यात्कलौ युगे ।। इति देवलवाक्यस्य सरेभ्यो वर्णाना पृथक्करणरूपो वर्गविभागो यावत् , वेदस्य नियमाध्ययनररूपप्रकर्षण वृत्तिस्तापदेतद्वयमनुऐयमित्यर्थकस्य चार धकै. . यावच्च * भूयरत्वात्पत्वानादरे । + लकिप्रतिष्ट रूपफलेकाय प्रवृतितुनाव ।

·९२ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयव्यारयासमेत: [१ प्रथम चत्वार्यन्दसहस्राणि च पार्यन्दशतानि च । पटेर्यदा गमिष्यन्ति तदा प्रेतापरिग्रह ॥ सन्यासच न कर्तव्यो ब्राह्मणेन विजानता। इत्यादिव्यासवाक्यादिमि कटियज्येष्यप्यग्निहोत्रयागादिषु धनलाभफ्टकप्रतिष्टार्थ प्रवृत्ति । प्रतिष्ठाद्युपाधिपशाज्जायमानोत्कटेच्छैन प्रयोजिकेति न दोष । अत एव गीता- याम्--- अभिसधाय तु फल दम्भार्थमपि चैव यत् । इज्यते भरतश्रेष्ठ त यज्ञ विद्धि राजसम् ।। इत्यनेन दम्भस्यापि यज्ञफ्लतोक्ता । दम्भो धार्मिकत्वेन ख्यापनम् । अपि चेतिपदाम्या विकल्पेन समुच्चयेन फल्त्रयमुक्तमिति तद्व्याख्यातार । यद्यप्यय निषिद्धत्वात्सप्रत्यधर्म एस तथाऽपि तत्त्रमजानता लोकाना धर्मत्वभ्रमाइम्भार्था तत्र प्रवृत्ति । विधिहीनमसृष्टान्न मन्त्रहीनमदक्षिणम् । श्रद्धाविरहित यज्ञ तामस परिचक्षते । इति च ।। किंच समानफलानामपि कर्मणा शक्ताशक्तभेदेन व्यवस्था--- सहस्रशक्तिश्च शत शतशक्तिर्दशापि च । दद्यादपश्च य शक्त्या सर्ने तुल्याला स्मृता ॥ इति भारतोक्ते । अत एव · वित्तशाठ्य न कारयेत् ' इति तत्तद्वतप्रकरणे पठ्यत इति तपरास्तमिति प्रथेन । एतेन पूर्वोत्तमहाभाष्यादिद्योतिततत्तर्मजन्यतत्तस्वर्गवैजात्य- स्वीकारेण यत्कैश्चिदुक्तमित्यादिना स्वर्गे विजातीयत्वमनिच्छता सर्वधर्मभ्य स्वर्गास्त्वेकरूपा एव भवन्ति पर तु केनचित्कर्मणा नानाविधमुखद स्वर्ग केनचिचैकविधमेन महचर सुख केनचिच यस्य वेदश्च वेदी च विच्छिद्यते त्रिपूरपम् । स वै दुर्ब्राह्मणो ज्ञेय सर्वकर्मसु गर्हित ॥ इयुक्तर्वेदाध्ययनादिवत पुरुषत्रयपर्यन्त दौर्याह्मण्याभाषद्योतितसद्राह्मणादिजन्यस्वर्गविशेष- स्यापि सूचितलाहुपु स्वकीयपुरुषेषु गमनशील सुख तथा केनचिच्च पुढेष्टयादिना कर्म णाऽनन शीघ्रमेव पुत्रप्राप्त्यादिरूप सुखमेवमादि फरमयस्त्व, तथा फ्लाल्पत्व च कल्प्यते । सेन भूयस्त्वादिफ्लेच्छयाऽग्निहोत्रज यसजातीयवेऽपि ज्योतिष्टोमज यस्वर्गे सत्यपि ज्योतिष्यो- मादी प्रवृत्तियुक्तैव । ततो विजातीयस्वर्गादिनाऽपि सक्टव्यवस्थार्थ भूयस्त्वादिक स्वीकि- यत एव । तथा च किमपराद्ध पैजायमात्रेणेयस्मि पक्षेऽस्वरस मनास निधाय यदेत्यादिना ·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । तामस परिचक्षते' इति चेयन्तेनामिहोत्रादिकर्मणा सर्वेषा फलसाम्येऽपि प्रतिष्ठार्थमेव ज्योतिष्टोमादावस्तु प्रवृत्तिरिति पक्ष सपरिकर प्रतिपाद्य ततो नन्यस्तु नामाऽऽधुनिकादीना काभ्यकर्मादौ प्रतिष्ठा) प्रवृत्तिकल्पनया व्यवस्था तथाऽपि 'वसन्ते वसन्ते ज्योतिपा यजेत' इतिश्रुतेर्नित्यस्य ज्योतिष्टोमादे का गति । न च नित्याना फलाभाव कर्मणा पितृलोक इति कर्मत्वसाधारणस्य नित्यस्यापि पितृलोकवाच्यस्वर्गफलत्वश्रवणादित्याशङ्काया किंचे. त्यादिना पठ्यत इसन्तेन शताशक्तभेदेन व्यवस्था सप्रमाण प्रतिपादिता । तदनन्तरमिति- शब्देन, इति यकैश्चिदुक्तमित्यत्र सबद्धेनोक्तप्रकारकमतमुपसदस्य तत्परास्त नाम तन्मत निरस्तमित्यर्थ केनेकविधस्वर्गपादिमतखण्डन तदुपन्यासपूर्वक प्रतिज्ञाय, उक्तभाष्यनिरोधात्पू- वोक्त भाष्य यन्न चान्तरेण यजिमित्यादि तद्विरोधात् । तत्र तु स्वर्गादिफल यागमन्तरेण न हि भवति । हिरवधारणे । नैव भवतीति केवटेन व्याख्यतरीत्या. सिद्धम् , अत्र वन्मते. तु स्वर्गस्यैकरूपत्वाद्योऽग्निहोत्रादावसमर्थस्तस्य गङ्गास्नानादिनाऽपि स एव स्वर्गो भवतीति निर्णीत तेन स्पष्ट एवोक्तभाप्यनिरोध इलर्थक हेतुमभिधाय ननु तर्हि विजातीयस्वर्गवादि- नोऽपि केवल विजातीयफलकताज्ञान वर्तते फलभूयिष्ठत्वज्ञान तु नास्ति चेन्महायासादि- साध्ये ज्योतिष्टोमादौ कथ प्रवृत्ति स्यात् । न हि सभपति क्षीरपानेऽधिकफलत्वज्ञान विना विजातीयत्वज्ञानमात्रेणोदकक्षेपण पिनैर मथितदधिरक्षणस्य मण्डफस्य पाने प्रवृत्ति, कस्य चित्सभवतीत्यर्थिका पूर्वोक्ताशङ्का तत्तद्वैजात्यस्यापि तत्तद्भूयस्वसमनियतत्वादित्यनेन यत्र यत्र जात्य स्वर्गादावस्ति तत्र ज्योतिटोमादिजन्यस्वर्गादावग्निहोत्रादिजन्यस्वर्गापेक्षया भूयस्वसज्ञकमाधिक्यमपि वैजात्येन समं सह तुल्य वा नियत निश्चितमेव भवतीत्यर्थकेन हेतुना निरस्य न दोष इत्युपसहृतम् । तर कलौ सन्यासी न कार्य इत्यशे त्वदुदाहृतस्यात एवाऽऽधुनिकानामित्यारभ्य धनलाभफलकप्रतिष्ठार्थ प्रवृत्तिरित्यन्तस्य ग्रन्थस्य केचिन्मतपा- तित्वान्नेर नागोजिभट्टसमतलम् । न चात एवेत्यादे कलौ सन्यासादिनिषेधकस्योदाहृतग्रन्थस्य केचिन्मतान्त पातित्वेन पूर्वोत्तरपलोचनान्नागोजिभट्ठानभिमतत्वेऽप्यसजातविरोधितया तत्स- मतत्वमस्त्येव । असजातविरोधित्व च यथा-नागोजिमीन तायद्यागमन्तरेण स्वर्गादिफल नैर भवतीत्यर्थक पूर्वोक्तमहाभाष्य हृदि निधाय तत्तत्कर्मजन्यस्वर्गाणा विजातीयत्व सिद्धान्तित तत्त कर्मणा स्वर्गमाधनताविधायकशास्त्रप्रामाण्यार्थम् । तेन साक विरोधित्व तु पूर्वोपन्यस्तफेचिन्मतमध्य एकाजातीया एव स्वर्गा सम्मोऽपि कर्मम्यो जायत इत्यशस्यैय न तु कलौ सन्यासादि न कार्यमित्यस्यापि । न हि शरदि दधि न भोज्यमित्युक्ते दधि- मध्यस्थ नवनीतमप्यभोज्य भवति । तस्मात्केचिन्मतान्त पातित्वेऽप्यसजातविरोधितया कलौ सन्यासवर्जनस्य नागोजिमएवात्कस्य तात्पर्यपालोचकवाभाव इति विभावनीय मध्यस्थैरिति वाच्यम् । उक्तभाच्या मक्स्मृतिविरोधेन स्वर्गाणामल्पत्यादिभेदेऽप्येकजातीयाना- मेव सर्वकर्मसाधारणफटत्यमनङ्गीत॒स्तस्य श्रूयादिविर सन्यासाननुष्ठानानगीकरणस्य तु ·[१ प्रथम पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेतः- मुतिकन्यायसिद्धत्यात् । अस्ति हि प्रसिद्धर श्रुति - यदहरेव पिरजेत्तदहरेव प्रवनेत्' इन्येवकारद्वयेन प्रमेण 'विरतिद्विविधा प्रोक्ता तीव्रा तीनतरेति च ' इति मूले श्रीमद्विद्यारण्यगुरपितृतराग्य पिना सयास सति चोक्तरक्षणवैराग्य सन्यासारण च वारयन्ती । न चाकारावयोगव्यवच्छेदकार नीर सरोज भन्योन्या दिवत्तथा चायमर्थ ---यदह , यस्मिन्नहनि निरनदेव वैराग्य प्राप्नुयादेव तदहस्त स्मिन्नहनि प्रजेदेव स यास पुर्यादिवेति । यथा नील सरोन भक्त्यरेत्यत्र सरोरे नील त्वस्यायोगमात्र व्याच्छिद्यते न त्वन्या तद्वार्यते न वा तजातीये शुलवादि निपिच्यते तद्वदन यदहरिजेदेवेति योजनया येराग्योदयक्षणे सन्यसाय ग एव निवार्यते न तु तप्रा तद्योगरत जातीये पुरपातरवर्तिनि वैराग्योदयक्षणे च स निरस्यत इति भाप इति वाच्यम् । एतद्द्यारयानस्य या नायथाश्रुतेनैर निहि तदङ्गीकृतैरप्रयानक्त्वापूर्वाचार्यव्य रयानावर दुत्वाच्च । व्याख्यान चैतच्छुतिवाक्य श्रीमाधवाचार घुपराशरस्मृतिविकृतौ रापर्यंत सयासप्रकरणे पार्थ एस धनुर्धर इत्यादिवदेवकारद्वयस्या ययोगव्याछेदकन्वमुररी कन्य यथाश्रुतमेस । तद्यमा-ननु ब्रह्मचर्यादेव प्रत्र याङ्गीकारे मनुवचनानि पिरध्यरन्- ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवशयेत् । अनपाहत्य मोक्ष तु सेनमानो वनत्यध ॥ अधीत्य विधिनद्वेदा पुत्रानुपद्य धर्मत । इष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैर्मनो मोक्षे निशयेत् ।। अनधीत्य गुरौ वेदाननुपाद्य तथाऽऽमनान् । अनिष्ट्वा चैर यज्ञैव मोक्षमि छन्त्रजयध ॥ इति । ऋणत्रय श्रुत्या दर्शितम्-'जायमानो ये ब्राह्मणस्त्रिभिर्ऋणमा जायते ब्रह्मचर्येण ऋपि भ्यो यज्ञेन देवेभ्य प्रजया पितृभ्य एपानृणो य पुनी यना ब्रह्मचारिवासी' इति । यदा स्वर्ग प्रापरपितृयाणमार्ग ऋणापकरणमन्तरण न सभपति तदा कैर क्था मोक्षमार्गे । अत एर मन्त्रवर्ण ---'अनृणा अस्मिन्ननृणा परस्मि तृतीये ले के अनृणा स्याम ये देवयाना उत पितृयाणा सर्वापथो अनृणा अक्षीयेम' इति । ब्राह्मणमपि 'सर्ग लोकानृणो*सगच्छति' इति । मैषम् । अविरक्त पयत्यादतेपा वचनानाम् । अत एव चिरक्तस्य प्रत्रयाया काल विलम्ब निषेधति जाबालश्रुति –'यदहरेव विरतेत्तदहरेप प्रत्रनेत्' इति । ननूतरीन्या ब्रह्म चर्यादिषु त्रिष्वाश्रमेषु यथावद्धर्मानुप्रायिना तत्तदाश्रम प्रनजेदिति प्रत यते । तथा सति स्नातकविधुरादीनामनाथमिणा च पचिक्नचि प्रतिमधेन विहितधर्माननुष्टायिना सत्यपि वैराग्ये सयासो न प्राप्नुयात् । मैरम् । तपा प्रत्यक्षश्रुत्या तद्विधानात् । 'अथ * पाय रुधियान्दरु ।

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । पुनर्बती वाऽवती वा स्नातको वाऽस्नातको बोत्सन्नामिरनग्निको वा यदहरेख विरजेत्तदहरेव प्रत्र- जेत् इती' इति । तस्मात् 'पुनरावृत्तिसहितो लोको मे माऽस्तु कश्चन । इति तीव्रतरत्व स्यात्' इति भूलोक्तलक्षणतीतरवेराग्यातश्चत्वार्यब्दसहलाणीत्यादिकलिमर्यादोत्तरकालमप्युक्तव्याख्यानवि. शिष्टप्रत्यक्षश्रुत्यैव परमहससन्यासस्य समनुठेयतया सुतरा विहितल्वात्कथचिदपि तस्य तन कलिवर्यचैन नैव नागोजिभट्टाभीष्टत्वशङ्काऽपि । यो हि निर्माल्योहड्नाद्विभेति स देतो. लयनं कृतमानिति वच कचिदपि श्रद्धेयमस्तीत्यतो फिलैयेय तर कल्पना । किंच तत्र यद्वा लौकिकप्रतिप्रारूपफलेच्छा यस्येति प्रतिष्टाफलेन्छया कर्मणि प्रवृत्तिं प्रतिज्ञाय तत्र युधि- टिरादीनुदाहृत्य दर्शित चार्जुनं प्रति तदेव फल भगवतेत्येवकारेण कीर्तिलक्षणप्रतिष्ठाभिन्न- फलाभार स कर्मणा भगादभिप्रेत इति द्योतित तत्तु सुतरामनुचितम् । अकीर्ति चापीत्यु- दाढतश्लोकस्याव्यवहितपूर्वम्- स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न पिकम्पितुमर्हसि । धादि युद्धाच्छेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ यदृच्छया चोपपन्न स्वर्गद्वारमपानृतम् । सुसिन क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् || अयचेत्त्वमिम धयं सड्याम न करिष्यति । तत स्वधर्म कीर्ति च हित्वा पापमत्राप्स्यसि ॥ इति श्लोफरयेण यह अवाप्तयुद्धस्य क्षत्रियाणा स्वर्गफटकस्वधर्मयोक्तेस्तत्यागे पापोक्त्या नित्यन्यस्यापि तनाभिधानान्मुमुक्षुचे चित्तशुद्धयादै कामुक च स्वर्गादेरेर मुरयाटल्वेनो- तत्याकाल्देस्थानुपतिकफलचोक्तत्वाच तस्मादेवमादिदोषग्रस्तन्यात्कय तन्मतमुक्ताशेऽपि प्रमाणयेन समतमभियुक्तम्य नागोजिभट्टस्य स्यादतो मदुक्तरीत्या कमलाकरवचनानिदण्ड. संन्यास एनोक्तसरयाफलोत्तर कटियर्यो न तु हसो न मुतरा परमहस इति दिक । यस्वदानीमपि रामानुजाना निदण्डतन्यास स तूत्तरीत्या चिन्त्य एर । ननु मुले तदुक्त লাল এভ্রিান্তি বিশ্বাল্য বিজ্ঞান জনপদগন্তুষ্টবদ্ধ तोद विचार्पते । कि तत्त्वज्ञान स्वोदयमात्रेण जीवन्मुक्ति ददाति न वा । आये कृत विद्वत्सन्यासेन । अन्त्येऽपि कि फेल न ददायुत सहकारिविशेषविशिष्टमपि । नान्य , कृतोपास्नीनो देवत्यादीनामुपास्यारयसहकारिशेपरिशिष्टज्ञानोदयसमझाटमेर जीवन्मुक्त श्रीमद्भागातारायुतत्वात् । आयेऽपि किं. तनहफारिकारण तोपास्तिर किंवा विद्वत्म- माम. । गाऽऽय., यशापादे मृतोपास्तिन्वेऽपि पिसन्यासाप्रार अहो निन्मानयोगोऽपि महापती निधितम् । अहमेसोमानोऽन पा. स्पिन. ॥

·[१ प्रथम- पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेत:- इत्याद्यात्मपुराणाचनमुदाहरता त्वयैव जीवमुक्त्यनङ्गीकारात् । नान्य , देहत्यादौ विद्वत्सन्यासाभारेऽपि तदृष्टे । यदि च तत्रापि विद्वत्सन्यासोऽङ्गी क्रियेत तर्षपरोक्षामपिद्वि- हितत्वे सति ससाधनधाखिलकर्मन्यागलक्षणस्य निद्वसन्यासस्य तन्त्र कथ सभर इति वाच्यम् । स्त्रीत्वेन वैधाखिरकर्मत्य गानधिकारात् । न हि स्त्रीणा प्रैषोच्चारणादिविधिना ससाधनाखिलकर्मत्याग पचिदप्युक्त । न च स्त्रीणा मये या ब्रह्मवादिन्यस्तासा सुलभा. दीना त्रिदण्डसन्यास पूर्वमुक्त एस यास्तु सद्योपघस्तासा कायपाङ्मनोभि स्वपतिपरिचयां विनाऽन्यविहित कर्म नास्त्येव तथा च कर्दमयाज्ञवल्क्यादिभिस्तत्पतिभि सन्यासे कृते पश्चा- देवहूतिमैत्रेय्यादीनामुक्ततमीभावस्य स्वत सिद्धत्यात्तत्पत्यु चारितप्रेषोद्धतपुण्यापूर्वस्य ' मुहृद पुण्यटन्या द्विपत पाप या गृहन्ति ' इतिश्रुतेस्तास्वपि तत्सजातीयाविर्भूतपुण्या मना सत्ता- दुक्तलक्षण सन्यासस्तासामपि सभरन्येति वाच्यम् । युगातरवर्तिनीना तासा तत्सभनेऽपि द्वापरादिगतस्त्रीणा तदभावात् । यदि युगान्तरवर्तिनीनामुपनयनसत्वेऽपि तद्वयनस्थोत्तरीत्या जाता तदा कैच क्योपनपनहींनाना द्वापरादिगतस्त्रीणा पूर्वेतपतिपरिचर्येतरवैधकर्मरहि- तानाम् । अतस्तस्वपि निरक्त क्षणोऽसावस्त्यरेन्युच्येत तर्हि सर्म चीनमेर । तथाऽपि न केवल विद्वत्स यास एवं जनमुक्तिपद इति वक्त शक्य देवहत्यादी कृतोपास्ति यस्यापि सवात् । न च द्वयमपि तप्रयोजामिति वक्तव्यम् । शुकादौ तसरत्रेऽपि जनक प्रति प्रष्टु गतन सशयादिसस्कारसपाहतोपास्तिविद्वसन्यासमात्रेण जनमुक्तयाटेश्च । तस्माद्विफल एनाय विद्वसन्यासोपपादनप्रयास इति चेन्न । विद्वसन्यासस्य मनोनाशासना. क्षयद्वारा जीप मुक्तिप्रदत्यात्तथान्यस्य तु यथा विपिदिषासन्यासिना तत्वज्ञानाय भ्रषणादीनि सपादन यानि तथा विदसयासिनाऽपि मनोनाशकामनाक्षयी सपादनीयापिति मूरेऽस्मिन्नेर प्रारण उत्त न तच तद्विस्मृतिशीलस्य भ्रातमाग । यत्तु देवत्यादी विद्वस यामागी फरणमुक्त तत्तथैव । इदमनाऽऽस्तम्-उक्त क्षणविद्वसन्यासमवे मनोनाशादिद्वाग ·९७ जीवन्मुक्तिममाणम०] विद्यारण्यमणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । चतुर्थाश्रमलिङ्गेन शून्या भूमिं चचार सा । याज्ञवल्क्यस्य मैत्रेय्या वैपम्य लिङ्गधारणम् || अभूनापर किंचिच्चतुर्थ श्रमधर्मत । इति । नन्वव्यक्तलिङ्गा इत्यय मूलोदाहृतश्रुत्या 'ज्ञात्वा सम्यक्पर ब्रह्म सर्व त्यक्त्वा परिव्रजेत्' इति तथाविधरमत्या च सह विरुद्धमेवेद विद्वत्सन्यासिनोऽपि याज्ञवल्क्यस्य लिङ्गधारण- प्रतिपादकमात्मपुराणाचनमिति चेन्न । पञ्चम्यादिभूमिकारस्थाया सत्यधिकारे याज्ञवल्क्यादे. कापायत्रसनदण्डधारणादिलिङ्गस्य बाधकाभावात् । न च मुण्डत्यादिलिङ्गाभावेऽपि यथाजात- रूपधर इत्याशाम्बर इति च श्रुतिप्रसिद्ध दिगम्बरत्यादिक तु देवहूत्यामपि- स्वाङ्ग तपोयोगमय मुक्तकेश गताम्बरम् । दैवगुप्त न बबुधे वासुदेवप्रविधी ॥ इति श्रीमद्भागवते वर्णितमेवेति वाच्यम् । तस्योक्तरक्षणविद्वत्संन्याससमकालाजन्यत्वे सति सप्तमभूमिकान्तजीवन्मुक्तिपरिपाकजन्यत्वात् । एव च क्षत्रियवैश्ययोरप्यलिङ्गकोक्तवि- द्वत्सन्यासस्तु कैमुतिकन्यायसिद्ध इति ततो विद्वत्सन्यासस्याप्यपरोक्षात्मविद्विहितत्वे सति ससाधनधाखिलकर्मत्यागपूर्णकसरिङ्गकत्व ब्राह्मविद्वत्सन्यासत्र, तथाऽपरोक्षात्मविद्विहितत्वे सति ससाधनवैधाखिलकर्मसु निष्फलत्वबुद्धिदार्चेन तदास्थाराहित्य क्षत्रियादिविद्वत्सन्यास- त्वमिति तहक्षणभेदावविध्य ज्ञेयमिति । अत्र निष्पलवमुद्री युक्तर्न त्यागाल्यविविदिपास- न्यासेऽतिव्याप्ति , तत्र भगवदाज्ञापरिपालनमानस्यापि फटावात् । दार्चनेत्युक्तेन ज्ञानोत्तर- मुक्तसन्यासाभावदशाया व्यभिचारः , ज्ञानोदयमानेण स्वस्यापरोक्षाखण्डात्म वेन भगवदा- ज्ञापरिपालनमात्रप्रयोजनत्वस्यापि राहियेन स्वीयश्रीतादिनित्यादिकर्मणा निष्फलत्वेऽपि तास स्कारसवात् । एतेन- मुराजानामय धर्मो यद्विष्णोर्टिङ्गधरणम् । बाहुजातोरजाताना नाय धर्मो विधीयते ॥ इति स्मृत्या साकमप्यविरोधो व्यारयात । तर लिङ्गधारणशन्दितमुण्ड वादिपूर्वकप्रेपो भारणादिपुर सर कापायदण्डमहणादिचिदविशेषस्यैर निपिद्धत्वान्न त्वेपणानय युधानारयस साधनवैधाखिलकर्मनु निकट नबुद्धिदादपेन तदास्याराहित्यस्यापि । श्रीमद्वातिककारचरणा- रविन्दपरागाणामेराऽऽसयवशाक्षप्रियादेरप्या विद्वत्स यामोऽङ्गीत । दर्शितच तादगा- दाय प्रागेर मया सिद्धा तटेशमुद्दाहरताऽपय्यदीक्षितयाक्योर । तामधनो विद्वानन्यान दिनोक्तद्वारा जीव मुनि सिप्पत्यतिपातनातदेवज्ञानातस्तथाऽशपिरानानसोपसननि- रुपासनपारपानातोम ता मिशा लनरक्षा न प्पिी तया विना च योगिनमममि- पापनाद्वितोमुक्तिरवि प्रक्रिययत स्यादय विमन्यानोति यज्ञानिनन् । मेची ·[१ प्रथम- पूर्णानन्देन्नुकौमुद्यारयच्यास्यासमेत:- तु वसिष्टनामदेवादीनां विद्वत्सन्यास विनाऽपि वैचारिकीनन्मुक्तिदृष्टा ते पोक्तज्ञानभेदम- ध्येऽनतर्भाच्या इति रहस्यम् । अत एव यार्तिकामृत चतुर्थाध्यायस्य चतुर्यवाहणे संन्यासेन समुचितमेव ज्ञानं मुक्तिदमियुक्तं श्रीमसुरश्वराचार्यचरणनटिनरणुभि. समपञ्चम्-- सत्यपि ब्रह्मोदिले नामन्यक्तरणो यति । मुक्तिभागिति चेहोक्त सन्यासेन समुच्चय ॥ निरस्तातिशयज्ञानो याज्ञवल्क्यो यतो गृही। कैपल्याश्रममास्थाय प्राप तद्वैष्णव पदम् ॥ स्याग एव हि सपा मोक्षसाधनमुत्तमम् । त्यजतैर हितज्ज्ञेय त्यक्त प्रत्यकार पदम् ॥ मुक्तेश्च निम्यतो देवा मोहेनापिदधुनरान् । ततस्ते कर्मसूद्युक्ता प्रापर्तन्तापिपश्चित. ॥ मोहमात्रेकहेतूनि तस्मात्कर्माण्यशेषतः । सन्यस्येकात्म्यसबोधाद्भित्ता मोह विशुद्धधी ॥ ज्ञानमेगाऽऽमनाऽऽमानमुपासीनोऽमृतो भोत् । इति प्रमाणमत्रार्थे वचन भाहविश्रुतौ ॥ इति । अत्र टीका शास्त्रप्रकाशिका श्रीमदानन्दज्ञानश्रीचरणकर्तृका--सत्यपीति । संन्यासस्य ज्ञानाङ्गत्वरल्यापनायाऽऽरम्भ प्रागुक्तोऽधुना ज्ञानस्य तेन समुच्चयविधानायेतिभेद. । ज्ञाने सत्यपि सन्यासाभावादमुक्तेरदृष्टेर्न मुक्तो समुच्चयस्तताऽऽह-निरस्तेति । अत ज्ञानयोर्युक्तो मुक्ती समुच्चय इति शेष । तत्समुच्चितधियो मुक्तिहेतुत्वे न केवल लिङ्गमेव मान किंतु स्मृतिरपीत्याह—त्याग इति । तर्हि त्यागस्येव मुक्तिहेतुता न तत्समुच्चितज्ञान- स्येत्याशङ्कयाऽऽह-त्यजतेति । तर श्रुति दर्शयितु कर्मणा मोहम नोत्थत्व श्रापयति- मुक्तेश्चेति । रेपा तन्मानजत्वेऽपि पिकपूर्वकाद्वैराग्यात्तत्यागेन समुच्चितात्तत्वबोधादनोधपस्तौ सकार्य त हित्वा शुद्धे ब्रह्मणि स्थिरधीस्तदेव स्वरूपन्चेन सदाऽनुसदधानो विदेहजीवन्मुक्ती कैवल्य गच्छतीति फलितमाह-मोहेति । प्रमाणमुपसहरति-~-इति प्रमाणमितीति । तेपामिति फक्किाया अयमर्थ –तेषा कर्मणा तन्मानजत्वेऽपि मोहमानजत्वेऽपि । तत्त्यागेन पूर्वोक्तरीत्या कर्मसन्यासेन सकार्य रागद्वेपादिकार्यसहित त मोह हिला सक्या शुद्धेऽविद्यादिमटहीने ब्रह्म- प्यतामतत्वे विदेहर्जीवन्मुक्ती पूर्वोक्तरक्षणात्तत्ववोधादेव व्यन्यमानविदेहमुक्तिविशिष्टायां रागद्वेषादिकार्यसहितकर्मम हतसधनचनुद्धिलक्षणमोहन्यागोत्तर विशुद्धाद्वैतात्मनलमात्राका- राखण्ड स्याद्य त्मामनोनाशादिसाधनव्यम्ममानपञ्चम्पादिभूमिकालक्षगजीवन्मुक्तो सत्या प्रार- सन्यास- ·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिपिवेकः । धनाशे कैवल्यं गच्छतीति । अत्र तत्यागेनेति विविदिपासंन्यासोतिः सकार्य तं हिल्वेति विद्ध- संन्यासोक्तिः। स्थिरधीरति समाहितस्थितप्रज्ञत्वकथनम् । तदेव स्वरूपत्वेनेत्यादि व्युत्थित- स्थितप्रज्ञत्वकथनम् । यद्वा यतस्तदेव बोधप्रत्यक्षीकृताद्वैतब्रह्मैवाऽऽत्मत्वेन स्वस्वरूपत्वेन सर्वदाऽनुसंदधानोऽतः शुद्धे ब्रह्माणि स्थिरधीरिति हेतुहेतुमद्भावोऽस्तु । नन्वस्त्वेवं सर्वत्र संन्यासापेक्षा तब्यवस्था च तथाऽपि तिर्यश्चामितिहासपुराणादौ तत्वज्ञानवर्णनात्तत्र संन्यास- व्यतिरेकादुक्तवार्तिकादिरीत्या तु संन्याससमुच्चयं विना ज्ञानस्य मोक्षदानासामर्थ्यादिति- हासपुराणादौ तत्वज्ञत्वेन वर्णितानां श्रीमन्नन्दिकेश्वरखगेश्वरफपीश्वरभुजगरानभुसुण्टकाका- दीनां तत्त्वज्ञानस्य मोक्षदत्याभावात्तज्जीवन्मुक्त्यायभिधायकेतिहासादविरोधे गुणवादः स्यादि- त्युक्तरुक्तवार्तिकादिविरद्धासंन्यासज्ञानवर्णनलक्षणविरोधेन ज्ञानार्थ तिर्यगादिभिरपि श्रवणा. देरनुष्ठितत्वास्किमु वाच्यं सदसद्विवकिभिर्मनुष्यादिभिः साधनपूर्वक श्रवणादिकं झानार्थमव- श्यमनुष्टेयमिति गुणवादत्वमेव स्यात्तत्तु सुतरामनुचितं न हि संप्रदायप्रवर्तकत्वयोगीन्द्रत्वादिना महानुभावानां तेपां वर्णिततत्त्वज्ञानाद्यपलापः श्लाघ्यातस्मान्नायं संन्याससमुच्चयनियमो यानि- कादिकं तु प्रायकाभिप्रायकमिति चेत्सत्यम् । अरत्येव नन्दिकेश्वरादीनां तत्वज्ञानं संन्यासं विनैव तथाऽपि तेषां देवादिवत्कर्माभावान तत्संन्यासापेक्षेति । देवादीनां तु संन्यासाभा- वेऽपि मुख्याधिकारित्वमुक्तं सिद्धान्तलेोऽपय्यदीक्षितैः, देवानामनुप्टेयकर्मवैयत्र्याभावारयत एयानन्यव्यापारत्वं संभवतीति क्रममुक्तिफलकसगुणविद्याविधायिशास्त्रप्रामाण्याविनाऽपि संन्यासं तेषां मुख्याधिकाराभ्युपगमादित्याहुरिति । यद्वा रामायणे श्रीरामबाणविर्तन वालिना निरपराधोऽहं सर्वज्ञेनापि त्वया व्यर्थमेव हत इत्याक्षेप कृते श्रीरामेण भ्रातृजाया- पहारिवलक्षणपातकित्वरूपसापराधत्वोक्सन्यथानुपपत्त्या तिर्यञ्चामप्यस्तु कर्माधिकारस्तथाऽपि तत्थं व्यवस्था--तिर्यचो हि जन्मान्तरीयपुण्यादिवशस्किचिन्मनुष्यादिवासदस-ज्ञानवन्तः फेषित्तच्छ्न्याश्चेति द्विविधाः । तत्राऽऽशानां कर्माधितर्जनकादिवत्सलिङ्गको जन्मान्तरीयो विविदिपासंन्यासः । ऐहिकस्तु पूर्वेक्तलक्षणोऽलिङ्गक एव सः । तथा ज्ञानोत्तर विद्वत्सं- भ्यासोऽपि पूर्वोक्तमनोनाशादिसापेक्षजीवन्मुक्तिप्रदाशक्तिपातजातदेवादित्रिविधज्ञानान्यतमज्ञा- नवतामेव । अन्त्यानां तु यद्यपि कर्माधिकारो नास्ति । श्वशकरसाराष्ट्राणां गजाविमृगपक्षिणाम् । चाण्डालपुल्फसादीनां ग्रहहा योनिमुन्छति ।। इत्युक्तेः कुम्भीपाकादिनरकोपभुक्तमहापापफटायशेषमात्रोपभोगार्थधृतशरीरत्वान्मनुष्यादि- यज्ञानाभावाच । अत एव न ज्ञानाधिकारोऽपि मुतगम् । तथाऽपि पुराणादीनां गुणा- दलनिरासायं गहास्नानादिजातादातपुण्योपत्तिन्तु तेप्यप्यास्यं या पैर । यत्र च पुराणादी से पापमपि यणितं तर वाटिन्यापेनाइतिर्यस्यमय । प्तेनासुरादीनामपि क्षप्रियादिशन्तन ·- [१ प्रथम १०० पूर्णानन्देन्दुको मुद्यारयव्यारयासमेत:- यथायथं स यासव्यवस्था व्यायाता । राक्षसादीना तु देवादिप्येतर्भागन सन्यासा- पेक्षाऽपि। विद्याधराप्सरोयक्षरक्षोगनिरा । पिशाची गुह्यक सिद्धो भूतोऽमी देवयोनय ॥ इतिकोशव्यारयाने विद्याधरादयो दश देवयोनिरेपा ते देवयानयो देवाशया इत्यर्थ इति रामाश्रमोक्ते । न च राक्षसत्वेऽपि राणादीनाम नहोगादिवर्मप्रसिद्ध क्थ तेपा देवादिन. वर्माधिकाराभार इति वाच्यम् । रावणादीना मुनिपुरचारक्षेत्रमाहात्म्यादिना राक्षसत्वेऽपि स्वकर्माधिकारध्रौव्याच्च । उक्त हि दानपराक्षसादिजातिध्वपि तत्वज्ञान निर्माणप्रकरण महारामायणे जीप मुक्तानुपक्रम्य- दानगाना हिरण्याक्षरलिप्रहादशम्बरा । मयदृत्रान्धनमुचिकेशिपुत्रमुरादय ॥ निभाषणाद्या रक्ष मु प्रहस्ते द्रजिदादय । शेपतक्षककर्कोटमहापद्मादयोऽहिपु॥ इति ॥ मयस्त्वेन क्षतिपादितिर्यगताना सपा सन्यासव्यवस्था तथाऽपि प्रकृतेषु मुख्याधि- कारिपु ब्राह्मणेषु तत्त्वज्ञानिषु ये कृतोपास्तयस्तेषा तु यथाजातरूपधर इत्याद्युक्तरक्षणो विद्वत्सन्यास सुफर एव समाविदशाया द्वैतप्रतिभासस्याप्यभारेन शीताद्यस्फूर्ते । व्युथान- दशायां तु समाधिसकारप्रापल्येन शिशिरादौ स्वमातृपृष्टतोऽनुधारमानदिग्वसनवालकवच्छी तादिसुरणेऽपि तदनादरणाच्च । पर तु येऽकृतोपास्तयो ज्ञानिनस्तेषा तु मुदुष्कर एर स । तत्त्वज्ञत्वेऽपि योगाद्यभावेन पूर्णे बोधे तदन्यौ द्वा प्रतिबद्धौ यदा तदा । मोक्षो निनिश्चित किंतु दृष्टदु ख न नश्यति ॥ इति चित्रदीपोक्ते शीतादिदु खप्रसक्या मनोनाशादितदुत्तरानुष्टेयसाधनविघातध्रौव्यात् । गाईस्थ्यादौ हि निर्विक्षपेण मनोनाशादिक नैव सभवतीत्यवश्य तसिद्ध्यर्थ विद्वत्सन्यास एवानुष्ठेय । अनुष्टिते च तस्मिन्यदि शीतादिविक्षेपसहस्रेण तदसिद्धिरेव तर्हि भक्षितेऽपि लशुने न शा तो व्याधिरिति यायापतर तस्याननुप्टितिरेव । न च ' तच्च न मुख्योऽस्ति' इति परमहसोपनिषद्वचनव्याख्याने यत्कौपीनादिपरिग्रहणमस्ति तदस्य योगिन परमहसस्य मुरय क्ल्पो न भवति किंवनुकल्प एवेति वक्ष्यमाणमूरानुसारेणानुक्ल्पामक मनोनागा- दिसिद्धिपर्यत कौपीनादिप्रणमप्यस्त्विति वाच्यम् । दण्डस्य वैणवादिलक्षणमाच्छादनस्य कन्यावादिलक्षण च परीक्षितु दण्डादिक सपादयितु रक्षितु च चित्ते व्यापृते सति चित्तवृत्तिनिरोधलक्षणो योगो न सिध्येदित्यादिना तत्रैव तद्ग्रहेऽपि योगसिद्धिनिराकराणापुन- १ ·जीवन्मुक्तिप्रमाणा०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिषिवेकः। १०१ रपि लशुनन्यायापाताच । तस्मादकृतोपास्तीतरविषयोऽय विद्वत्सन्यास इति चेन्न । अकृ. तोपास्तीना यावन्मनोनाशादिदाढ्यं योगिनामनुकल्पात्मकस्याप्याच्छादनादिग्रहस्य मुख्यत्वात्त परीक्षणादिविक्षेपदूपणस्य तु कृतोपास्तित्वेन योगिपरमहसविषयत्वाच्च । योगो न सिध्येदित्या- देस्तु सिद्भोऽपि योगो निरुक्तविक्षेपाहत स्याद्गार्हस्थ्यादिना याज्ञवल्क्यादेरिवेत्यर्थकत्वाच । वदुक्क विश्वेश्वर्याम्- कपाल वृक्षमूलानि कुचेलमसहायता । समता चैव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य रक्षणम् ॥ इति । तथा कानायन ~-' एपदण्डधरा मुण्डास्तथा कौपीनवासस । 'अव्यक्तलिहा अव्यक्ताचारा अनुन्मत्ता उन्मत्तवदाचरन्त । इत्यादि च | कथाकौपीनगासाश्च दण्डवृग्थ्यानत पर । एकाकी रमते नित्य त देवा ब्राह्मण विदु । 4147 इति स्मृत्यन्तरमपि । अत्र कपाल मुक्तस्पेत्यादिपदै स्पष्टमेर विद्वत्सन्यासिनोऽपि दण्डा- दिग्रहणकथनमिति युक्तवोक्तयुक्ति । न चैवमा छादनादिनहे सिद्धेऽपि मनोनाशादौ ततस्त- त्यागविध्यभावात्तदशायामपि पुनर्विक्षेपतादवर यमेनेति वाच्यम् । तस्य देवहूयादिन्यायेन समाधिमाहिम्नाऽनादरास्वत एव तत्यागसभवात् , विधिना त्यागानपेक्षितयाच्च । एतेना- कृतोपास्तिना कृतोपास्तिना वा विचिदिपासन्यासिना दण्डादिग्रहे कृते पुनर्विद्वत्तोत्तर तत्त्यागो विध्यभाषात्कथ कार्य इति प्रश्नोऽपि प्रयुक्त । एवमन सम्यगनुष्ठितैरिति रक्षणेन विच्छिरोमणिरित्युदाहरणेन कहोस्वाह्मणेऽपीति प्रमाणेन यथा विविदिपासन्यासिनेति प्रयोजनेन ननु कलाविद्यति साधनेन च विद्वत्सन्यासो निरूपितोऽपीतिकर्तव्यता तस्य नोक्तति सपरिफर जीव मुक्तिनिरूपणानतरमथ तदुपकारिण विद्वस यास निरूपयाम इति पुन प्रतिज्ञाय परमहसोपनिषद्विवरणमियेण तदुपपादनान पौनरक्त्यमि यल पनि समु क्षितितटगत नगमत्मरत्नेषु । पूर्णानन्देन्दुकौमुद्या प्रकादो घोडशे गुरो । पुर्णोऽस्ति विद्व सन्यासीहास पादप्रसादत । इति दिवस यासोटासो द्वितीय ॥२॥ एप प्रतिज्ञानुसारेण समासस्यमुपपाय विद्व सयासप प्रपोजनीभूतां जीमुक्ति तस्य रूपप्रमाणसाधनालयमुपपदयिनु ततिपय शिष्यमनमुथापयायवेत्यादिना--- अप फेयं जीयन्मुक्तिः, किंवा तत्र प्रमाणम, कथं पा नसिद्धिा, सिद्धी या किं प्रपोजनमिति चेत् । उच्यते । जीवतः पुरुपस्य ·- १०२ [१ प्रथम- . पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेत:- कर्तृत्वमोक्तृत्वसुखदुःसादिलक्षणश्चित्तधर्मः केशरूपत्वाइन्धो मवति, तस्य निवारणं जीवन्मुक्तिः । समाधातु प्रतिजानीते---उच्यत इति । तताऽऽदौ जीव मुक्तिस्वरूप वक्त तप्रति योगियधस्वरूपमाह--जीवत इति । पुरपस्य, पुर शेत इति व्युपत्त्या देहत्रयारयपुरे शयनारयाभिमान कर्तुनावश्येयर्थ । र्तृव कायिकादिचेष्टानुष्टातृत्वम् । मोक्तृत्व तफ्ली- भूतसुखादिभावचम् । अनुकर वेदनीयश्चित्तवृत्ति विशेष सुख प्रतिक्टवेदनीय स एव दु खम् । आदिपदा कामादिग्रह । ननु ' यो वै भूमा तसुसम् इति श्रुते कथ सुखस्य चित्तधर्मवमिति चैन्न । अत्र सुखशब्देनेष्टदर्शनादिना जायमानप्रियादिनामकचि त्तवृत्तिप्रतिविम्वितपरिच्छिन्नसुखस्य विवक्षित वात् । श्रुतौ तु भूमशब्दितापरिच्छिनसुखस्यो तत्वाच्च न कोऽपि दोप । तथा चोक्त मूलकारैरेवानुभूतिप्रकाशे तैत्तिरीयोपनिष द्विवरणे- कारणे बुद्धिवृत्तौ च स्वानन्द प्रतिविम्बति ' इयुपक्रम्य- प्रिय मेद प्रमोदश्चेत्यु यते धीसुख निया । इष्टस्य दर्शनालाभाद्भोगाच्च स्यु प्रियादय । इति ।। न चेकस्य चित्तस्य क्थ भोक्तृत्व भोग्यरूपसुखादित्य च धर्म स्यात्कर्तृकर्मभावविरो- धादिति वाच्यम् । अत्र चित्तशब्देनान्त करणस्य विवक्षितवात्तस्य च वृत्तिभेदेन भोक्त भोग्यामकपरिणामद्वयस्याङ्गीकारात् । तदुक्त तैरेव चित्रदीपे ' अहवृत्तिरिदवृत्तिरित्यन्त करण द्विधा ' इति ! निरक्तचित्तधर्मस्य बधत्वे हेतु -केशरूपत्वादिति । क्लेशास्तूता भगवता पतअलिना--' अविद्यास्मितारागद्वेपाभिनिवेशा पञ्च खेशा ' इति । तत्र कर्तृल्लभोक्तृत्वयोरभिनिवेशेऽतर्भार । सुखदु खयोस्तु तद्विपयकरागद्वेषयोरिति । अय हि चित्तधर्मोऽपि जीवस्य तादाम्याध्यासा स्फटिकस्य कुड्कुमधर्मरद्वधनरूपत्वावधी भवति । जीव मुक्तिं लक्षयति-तस्येति । यथा विदेहमुक्तरामरूपत्वमेव जीव मुक्तैरपि वस्तुतोऽ द्वैतामरूप चमेर । ' तस्मिन्नित्यसुखाम्बुधो गलितधीर्मोन न ब्रह्मवित्' इति मनीपप ञ्चके श्रीमद्भग पूयपादपादारविन्दोक्ते । दर्शगदर्शने हित्य स्वप केररूपस । यस्तिष्ठति स तु ब्रह्म ब्रह्म न ब्रह्मपिस्वयम् ।। इति बृहद्वासिष्ठोक्तेश्च । ब्रौर जीव मुक्तिधर्मधर्मिणोरभेदादतोऽस्या यद्यपि ब्रह्मरक्षण भिन्न लक्षण परमार्थतो नै निरूपयितु शक्य तथाऽपि बुभुसुव्युपादनाय यथाऽऽरोग्यस्य स्वाभाविकवादोगनिवारणान्यज्यमान सात्तसाध्यवमारोग्यत्वमित्यारोग्यटक्षणे वक्तव्येऽपि लोके रोगनिवारणमारोग्यमित्येव प्रायश प्रोच्यते तद्व प्रकृतेऽपि चित्तधर्मनिवारणसाच्या जीपमु क्तिरिति वक्तव्ये चित्तधर्मनिवारण जीप मुत्तरियतम् । तस्या स्वामन चित्तधर्माभि .

·. . जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । भवन्यग्यत्वात्तत्साध्यत्वेऽपि लागल जीवनमिति न्यायेन साध्यसाधनयोरभेदोपचारादिति ज्ञेयम् । निवारण लत्राध्यासप्रतिभासाभार एव न वस , सति चित्तारये धर्मिणि तद्धर्म- ध्वसायोगादित्यर्थ । निवारणशब्दस्प योगरूढिभ्या यस एव शक्तिस्तथा च नोक्तरूपा जीवन्मुक्ति संभव- तीति तात्पर्यवान्पूवादी विकल्य पृच्छति-- नन्वयं धन्धः किं साक्षिणो निवार्यते, किं वा चित्तात् । नाऽऽद्यः तत्त्वज्ञानेनैव निवारितत्वात् । न द्वितीयः, असंमवात् । यदा तु जला. वर्षे बाप्पा निवार्यत, तदा चित्ताकर्तृत्वादिनिवारणसंमवः, स्वामाविकं तु सर्वत्र समानम् । मैवम् । आत्यन्तिकनिवारणासम. वेऽप्यभिमवस्य संभवात् । वथा जलगतं पापं मृत्तिकामेल नेनाभि- भूयते, वढेरोष्ण्यं मणिमन्त्रादिना, तथा सर्वाश्चित्तवृत्तयो योगाम्यासे. नामिभवितुं शक्यन्ते । नन्विति । अत्र चित्तशब्देन साभासमन्त करण विवक्षित न तु केवलम् । तस्य जडत्येन तद्वन्धनिवर्तनस्यापुरपार्थतया तच्छवानवकाशादित्यर्थ । आद्य दूपयति--- नाऽऽध इति । तत्र हेतु तत्त्वेति । तत्त्वपद परोक्षादिव्युदासार्थम् । द्वितीयम सभवेन निवारयति-न द्वितीय इति । असभवमेर दृष्टान्ताभ्या विवृणोति-यदा विति । दृष्टान्तवैपम्य शमयति--स्वाभाविक विति । धर्मजातमिति शेप । तथा च स्वोत्पत्तिसिद्ध धर्मजात दृष्टा तदान्तिकयोस्तुल्यमित्यर्थ । तर सिद्धान्ती तावदा- द्यमीकृत्य द्वितीय विघटयितु प्रतिजानीते--मैवमिति । किं निवारणशब्दाभिधेयो ध्वसो न सभवतीति लयोच्यते किं वा 'शेपोऽन्यगाद्वारि निरयन्पणै । इति श्रीमद्भा- गतादावभिभोऽपि निप रणशब्दप्रयोगदर्शनादभिभवोऽपीति विकल्प्याऽऽद्यमङ्गीकृत्यान्य निकृन्तति-आत्यन्तिके त्यादिना । हेतुमुपपादयति-यथेत्यादिना । बाद्युक्तदृष्टान्त ये रैन धर्माभिमसमव समुपलम्भयति--जलेति । मणिमन्त्रादिने यत्राऽऽदिशब्देन तप- आदि ग्राह्यम् । दार्टन्तिके स्पटयति-तथेति । तत्रोपायमाह-योगेति । 'योग- श्चित्तवृत्तिनिरोध ' इति भगवता पतञ्जलिना सूत्रितो यश्चित्तवृत्तिनिरोधस्तस्याभ्यास पौन - पुन्येन निरन्तरमस्वेदप्रवृत्त्या यथोपदिष्टमनुष्ठान तेने यर्थ । उपरक्षणमिद चैराग्यस्यापि । तथा च स्मृतिसूत्रे-' अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते' इति । ' अभ्यास- वैराग्याभ्या तन्निरोध । इति च । एव च स्वस्मिसदृशा सतताध्यासप्रतिभासे सति यधप्रा- १ क, ख. ग. प. उ. च. व नि'।२क, स. ग घ. स.च. पिस्ततु।

·[१ प्रथम- १०४ पूर्णानन्देन्दुकोमुद्यारयम्पारयासमेत:- रब्ध स्वचित्ताधवस्थिति यन्मुक्तिरिति तरक्षण परितम् । तत्रासमाधी लोकदृष्टयाऽध्या- साप्रतिभासे सत्येर चित्तारिस्थितिरस्तीति तनातिन्याप्तिमारणाय स्वस्मिन्स्वशति । यद्यपि तर जनदृष्ट्याऽय हि ज्ञानी यत समाधिस्थस्ततोऽस्य काभ्यास इत्यध्यासाप्रतिभासे सत्येन स्वचित्ताघरस्थितिरस्ति तथाऽपि समाहितो य कश्चिदज्ञ स एस स्वशब्देन गृह्यते चेत्त- दृष्टया तु नास्येर चित्ताद्यवस्थिति । पर तु मूलाज्ञानस्यानिरस्तत्वेन तत्कार्यस्याध्यासस्यापि तत्रावस्याहीकार्यत्यमेव । स्वानभ्यास इति प्रयोगे तु स्वशब्दवाच्यात्मतत्त्व विना क चित्ताधरस्थिति स्यात्तस्मिस्यध्यासापरनामामारोप बिना तदनस्थित्यभानाक्षणा- सभर एस । यथोक्तप्रयोगे तु यावदारब्ध नाम यावत्सस्कारमध्याससत्वेऽपि तस्य जीप मुक्तदृष्टया तत्त्वज्ञानेन वाधितत्वाद्वयोण्यस्य सत्वेऽपि मण्यादीना प्रतिबद्धत्वेन प्रतिभासाभारद्वक्ष्यमाणयोगादिना प्रतिबद्धत्वेन प्रतिभासाभावादप्रतिभासपदसार्थक्यम् । किंच स्वस्मिन्निति सप्तम्यन्ताभाने जन्मान्धस्य शुक्तिरजताध्यासप्रतिभासामानात्तस्याज्ञ- खेऽपि निरक्ताध्यासाप्रतिभासेन स्वशब्दितस्य तस्य याव प्रारब्ध चित्ताद्यच्यासाव. स्थितिरस्यैर तदूर्घ तु निरुक्ताध्याससभपान्न निरक्ताध्यासेन तचित्ताद्यरस्थितिरस्तीति- हेतोरक्तान्धदशापन्नस्य तस्य चित्ताघरस्थितारतो युक्त एव तत्सनिवेश । तथा तत्त्वज्ञानो. त्तरक्षणिकवृत्त्यभारे व्यभिचारवारणाय सततेति पदम् । अपि च स्वाध्यासाप्रतिभासेनावस्थि- तिरित्येतार मात्रोक्ती विदेहमुक्तारतिव्याप्ति शुकादिसक्लजीवन्मुक्तस्थितिष्वव्याप्तिश्च । तथा हि विदेहमुक्तौ तायत- यथा नद्य स्यन्दमाना समुद्देऽस्त गछन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्त परापर पुरपमुपैति दिव्यम् ' इतिश्रुतेर्विदेहमुक्तस्याद्वैताममात्रत्वेन स्थिते सर्वस्य दृश्यस्य ब्रह्मणि कल्पितत्वाटोकशा सकलदृश्याध्यासस्य तर प्रतिभासेऽपि स्वदृशा तदप्रतिभानेनैव स्वारस्थितिरिति तत्रातिव्याप्तिस्तद्वत्सकलीग मुक्ताना तु यावदा रब्धमध्यासस्य बाधितत्वेन प्रतिमासमानवमाकाशकायॆवदस्त्येति तत्राप्यव्याप्ति स्पष्टेन । एवं स्वचित्तेत्यत्र स्वपदमादिपद च क्रमात्कस्यचिजीव मुक्तिसत्त्वे कस्मिंश्चिदशे यापप्रारब्ध चित्ताद्यरस्थितिसत्त्वात्तत्रातिव्याप्तिस्तथा व्युस्थितस्थितप्रज्ञे चक्षुरादिसत्त्रात्तवाव्यातिरिति तयोर्ध्यावृत्त्यै । एव च स्वतो व्युथानरूपिण्या पञ्चमीनाम्न्या परतो व्युथानरूपिण्या पष्टी नाम्न्या च जीव मुक्तिभूमिकाया नाव्याप्ति । स्वस्मि स्वदृष्ट्याऽध्यासाप्रतिभासे सति यावमा रन्ध चित्ताद्यवस्थितिरूपलक्षणस्य तत्रापि समाधी व्युधाने च सत्वात् । अत एव न स्वत परतश्च व्युत्थानहीनाया सप्तम्यभिधाया जीपमुक्तिचरमभूमिकायामप्यव्याप्ति । सस्कारामना निगूढ चित्तादेस्तत्रापि सत्वात् । न च ' तस्य तापदेव चिर यारन पिमध्येऽथ सप- स्ये' इतिश्रुतेर्यावयारप चित्ताद्यस्थितेरिन्मुक्त एर सत्त्वात्सत्यत नैर रक्षणे विशे- पण देयमिति वाच्यम् । तथाचे निरक्तभूमिकान्यतमभूमिकाहीने ज्ञानिमात्रेऽतिव्याप्ते । एस सहि पूर्वदलमेगास्त्विति चेन्न । पुनर्विदेहमुक्तावतिच्याते । तम्मायपास्थितमेप तलक्षण .

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १०५ विज्ञेयम् । यावत्प्रारब्ध बाधितचित्तादिमत्वमेव जीपमुक्तवमिति तल्लक्षण फलितम् । बाधश्च फुट एर । वक्ष्यति चाग्रे वासनाक्षयप्रकरणे स्वयमेन मूलकृदुक्तलक्षणस्य सूचनम् । ती भासत्वानसधानानुवृत्तौ न कोऽपि बाघ इति चेचिर जीनतु भवानियमेवास्मदभिमता जीव न्मुक्तिरिति । तत्राय सग्रह स्वस्मि स्वशा वाधाप्रतिभासे सति निजस्य चित्तादे । यावत्प्रारब्ध स्थितिरिह जीव मुक्तिरक्ताऽसौ ॥ इति । - द्वैतरिवेके तु- जापत तु शास्त्रीयमशास्त्रीयमिति द्विधा । उपादीत शास्त्रीयमा तत्वस्यावबोधनात् ।। आमत्रह्मविचाराख्य शास्त्रीय मानस जगत् । इति जीवकल्पित द्वैत द्विकोटिक प्रतिज्ञाय तर शास्त्रीयस्य जीववेतस्य यारतत्वोयो- दय समुपादेयता तत्स्वरूप चोक्त्वाऽग्रे तस्य बोधोत्तर हेयता सप्रमाणमभिधाय- अशास्त्रीयमपि द्वैत तीन मन्दमिति द्विधा । कामक्रोधादिक तीन मनोराज्य तथेतरत् ।। इसशास्त्रीयस्यापि जीनद्वतस्य द्वैविध्य प्रतिज्ञाय तस्वरूप चोक्त्या-- उभय तत्व धापानिरार्य बोधसिद्धये । शम समाहितव च साधनेषु श्रुत यत । बोधादू तन्च हेय जीव मुक्तिप्रसिद्धये । कामादिलेशब धेन युक्तस्य न हि मुक्तता ।। इति बोधाप्रागवं च ौधजीव मुक्त्यो सिध्द्यर्थ तयिता सप्रमाण सयुक्तिक चाभि धाय जीप मुक्तिरिय मा भज्ज मामारे वहकृतीत्यादुत्तरप्रन्येन साशङ्क सयुक्तिक सप्रयोजन ससाधन सप्रमाण च जीर मुक्तिमुक्त्वाऽन्ते 'जीर मुक्ते परा काष्ठा जीवद्वैतनिरर्जनात्। इति कण्ठत एव जीव मुक्तिस्वरूपलक्षण[स्य] परा काप्टे क्ता । तमा चिनदीपेऽपि--- सदा पिचरयेत्तस्माज्जगजवपरामन । जैवभावजगद्भावनाधे स्वामैव शिष्यते ॥ इति बाधस्य विचारनन्यत्वाद्विचारविधि सविषयमभिधाय जीवजगतोधिनाद्वैतामतलाक शेष विचारतबोधपटमुक्त्या- नापनीतिस्तयोर्माध किंतु मिथ्यात्वनिश्चय । नो चमुधुप्तिमू दो मुयेतायनतो जन ॥ १r ·पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारपव्याख्यासमेत:- [१ प्रथम- इति साक्षेप याधरक्षण सक्षिप्य परमामारशेपोऽपि तसत्य परिनिधय । न जगद्विस्मृतिःचनीय मुक्तिर्न सभवेत् ।। इति परमा मारशेपस्वरूपनिरूपण स्वसमत कृनोत्तरार्धेन पराभिमततहक्षण प्रन्याचक्षा णोऽर्था पूर्पोक्तमेव जीयमुक्तिलक्षणमनुमनुते मूलकार एव । ननु त्वया यह क्षण कृत तरचत्र मूले द्वतरिके चित्रदीपे च मूरकारस्य ना समत प्रथायेऽपि चित्तधर्माभिभवमानस्य तस्य तहक्षणचे नेटवात्तस्मादसगतमिद व्याख्यानमिति चेन्न । मद्याकृतेस्तु मूटैकतात्पर्यपर्या- लोचनपरत्वेन परमसागत्यसभवात् । तथा हि मूले तापन्न चित्तधर्माभिभवो जीप मुक्तिल. क्षणत्वेनेष्ट । अभिभवस'च्याया जीपमुक्तेरपीत्यग्रिमप्रथे तसाध्यत्वस्य तहक्षणत्वेनेष्टत्वात् । तथा द्वैतविकेऽपि तच्च हेय जीव मुक्तिप्रसिद्धय इत्यादिना तथैवोक्तत्वात् । तेनानाभिभव- साध्याया जीव मुक्ते कारणादे स्वरूपक्षणे निरूपणाच न कोऽपि दोष । सर्वचित्तध- र्मणा मूलकारणस्येकस्याध्यासस्यैव निजदृष्ट्याऽप्रतिभासेन चित्ताधास्थाने सपन्ने सकल- चित्तपर्माभिमनस्तत्त्वज्ञानपुर सर सपन एन । तथा चित्तवृत्या मकस्य शास्त्रीयादिजीनद्वै तस्य सिर्जनमपि । किंच मूल आभासत्वानुसधानानुवृत्ति फण्ठत एपोक्ता सैन चिनीपेड- प्युक्तवाक्येऽर्थादेवाङ्गीकृता । साऽपि निरक्तलक्षणे तु तन्नान्तरीयफसिद्धेन । यथा स्फटिके कुत्मसानिध्येन पद्मरागोऽयमित्यच्यासस्य विकादिनाऽप्रतिमासेऽपि यानकुड्डम सानिध्य तन तद्रागावभासस्याऽऽभासत्वानुसधानानुवृत्तिरर्थसिद्धैव । एष स्वदृष्ट्या जीन न्मुक्तस्य स्वामनि निकादिना मूाज्ञानघसेन यानदृश्याध्यासाप्रतिभासेऽपि यावदारब्धा- दिस्त्राज्ञानकार्यामकचित्तद्युपलक्षितसकलदृश्यस्याऽऽभासत्वानुसधानानुवृत्ति किमिति न स्यात्। तस्माद्युक्तमोक्तलक्षण जीव मुक्त । उक्तानुवृत्तेरप्यार्थिरत्वोक्त्या नासप्रज्ञातसमाधिक्षणे जीव मुक्तावव्याप्ति । तदा चित्तवृत्यामिकायास्तस्या अभावेऽप्यार्थिक्यास्तस्य स्तत्त्वज्ञानना- न्तरीयकसिद्धवावेतमिथ्यात्याचेति दिन् । एस शास्त्रीययर्नन चित्तवृत्त्यभिभाव्यङ्गयाया जीव मुक्ती सभानिताया प्रारब्धवादी शकते. ननु प्रारब्ध कर्म कृत्याविद्यातरकार्यनाशने प्रवृत्तस्य तत्त्वज्ञानस्य प्रतिबन्धं कृत्वा स्वफलदानाय देहेन्द्रियादिकमवस्थापयति, न च सुस दुःखादिमोगश्चित्तवृत्तिमिबिना संभवति ततः कथमभिमवः । मैवम् । । १क. स. ग.१ च दृाने विना सपादयितु शश्यते त'।

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १०७ अमिमवसाध्याया जीवन्मुक्तेरपि मुसातिशयरूपत्वेन प्रारब्धफल एवा. न्तावात् । नन्विति । ननु केनोक्त जीवन्मुक्त्या देहेन्द्रियादिनिवारण प्रत्युत चित्ताद्यारिपति- रिति रक्षणवाक्यशेपेण तद्नानप्रयोजकावस्थानमेनोक्तमिति चेत् । सत्यम् । तथाऽपि यदर्थं प्रारब्धेन देहाद्यवस्थापित तत्तूक्तजीवन्मुक्तौ न स्यादिति साशय विशदयति पूर्णमादी-न चेति । तत्वपिचित्तवृत्त्यभिभयोऽसभवी, अहेतुबान्ध्यासुतनत् । न च हेत्वसिद्धि । योगसूत्रे- योगश्चित्तवृत्तिनिरोध ' इत्युपक्रम्य 'अभ्यासवैराग्याम्या तनि रोध ' इति सूत्रेण तद्रेतूपलब्धेरिति वाच्यम् । ' भोगेन वितरे क्षयिवा सपद्यते । इति श्रीमच्छारीरक सूत्रेण · इतरे समारब्धफले पुण्यपापे तत्त्वविद्भोगेनोपभोगेन तत्फलीभूत सुखाद्यनुमनेनेन्य । क्षपयित्वा नाशयित्वा सपद्यते प्रारब्धक्षयान्ते ज्ञानसमकाललब्धति देहकैवल्यमेर देताप्रतिभासेन प्रामोतीर' इत्याशयेन सकार्यकाज्ञाननिर्तिकतत्वज्ञानोत्तर- मपि प्रारब्धफ्टभोगावश्यक र वदता तोगसाधनीभूतचित्तवृत्तीनामभिभरसामग्र्या सका जिनकत्वमेव सृचितम् । यथा तृणदाहहेतो हिज्वालाया प्रतिरधरमणिना प्रमनिशि यहिप्रवाशसानिध्येऽपि शैत्यानुभवानभिभवरूपस्वफल्दानाय तदौष्ण्यप्रतिरोध नियत मेर प्रारब्धेनापि चित्तवृत्यभिभासामच्या शक्ति प्रतिबन्ध एस चित्तवृत्येक्साध्यस्वफ्रमु खादिभोगदानार्थ क्रियत इति भाव । अतो न मुक्ता जी गुक्तिरिन्पाहतात इति । तुप्यतु दुर्जन इति , न्यायेनामीत्य सिद्धान्ती समाधत्ते--मैवमिति । तन हेतुमाह- अमिमवेत्यादिना । पूर्वोक्तरीत्या जीव मुक्तिमुखस्याऽऽमरूपयेन स्वाभाविक वेऽपि तप्रतिनधचित्तधर्माणामभिमपास्यमामग्र्या तव्यन्यत इति यूपाकाशस्य साध्यत्वयत्तस्यापि प्रारम्वफ्टत्व कल्य्यत इति भार । मद्वा जीप मुक्तिमुख स्वर पसुसवेऽपि प्रारब्धफ्लान्त- भूत मुगनाद्विपयसुसदित्य । न च सिद्ध न समीहित यनौमुल्यारयमिति कायम् । वजीरनस्यापि पनौमुग्ये सन्यसिदिप्रसङ्गादिति समाधातु या मदाटसामुताना स्यवीययन विनय तत्वज्ञान मार्कण्डेयपुराणे वर्णितमेव जीमुक्तिरपि प्रारम्धशादेय भविष्यति कि प्रयनेनेति राइते- नहिं कर्मच जीवन्मुक्तिं संपदयिष्यति मा मूत्पुरुषप्रयत्न इति पेत् । कृपियाणिज्यादावपि समानः पर्यनुयोगः । कर्मणः स्वयमहरु पस्य साधनसंपत्तिमन्तरेण फल जननासमर्थत्यादपेक्षितः कृप्यादी पुरुपयन इति पेजीयन्मुक्तावपि समं समाधानम् । तहीति । वि सोऽपि यनो मारिति तामिमनमुन शास्त्रीय पप जीप मुक्ति- परर । अजीयन सिद्धि , द्वितीयेऽर्थजरतापययापार संरयामनमा त्य - ·[१प्रयां- १०८ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयट्यारयासमेत:- एवं प्रस्टयितुं जीरन्मुक्तिकारखीयपनमारमनीरतातो मतो देवानाप्रियताप- तिरेव प्रयुतातिनिमिष्टरतो मुटमपि गटमिति न्यापापातध । तरमानेर युक्तोऽयं प्रारधादभक्तस्प तय प्रपनगादे द्वेप इति तारार्पण कृपादारपि दोषमाम्यमाह- कृपीति । पर्यनुयोगो दोष इत्यर्थः । दोपोदारं शकते-कर्मण इति । अदृष्टं दृष्टापेक्ष- और फलदमदृष्टयादित्यादियुक्या कृप्यादौ दृष्टयानापेक्षत्वान दोप इति यदि यदसि तर्हि किमपरावं तर जीवन्मुक्त्यैर । वस्तुतस्तु- चीराणि किं पथि न सन्ति दिशान्ति भिक्षा नैरामिपा. परभृतः सरितोऽप्यनुष्यन् । रद्धा गुहाः किमजितोऽप्रति नोसन्ना- न्करमादजन्ति कवयो धनदुर्मदान्धान् ॥ इति श्रीमद्भागवते श्रीमग्छुकाचार्योक्तिः । तस्या अयमर्थ:-चीराणि जीर्णवस्त्रखण्टानि । पथि लोकमार्गे । अघिपा. पादपा वृक्षा इत्यर्थः । यतस्ते परभृतः परपोषका अतो भिक्षा पकपर्णादि योगियोग्यमदनीयमिति यावत् । तेऽपि स्वत एष यानादिकं पिनाऽपि न दिशान्ति किं नार्पयन्ति किम् । न हि वृक्षाणा पक्कपर्णादित्यागे परयाञाद्य- पेक्षा तस्माद्रेक्षं यासश्च स्वायनलम्यमेति भारः । पानीयशयनीययोस्तथाल्चमाह--- सरित इत्यादिना । ननु वर्षाकाटादी पकपर्णादीनामप्यनुपटम्भे कथं जीवनम् । यद्वा तद्ग्रहणेऽपि स्वहस्तव्यापारादियत्नापेक्षाऽरत्येवेति कृष्यादितौल्यमेन तत्राऽऽह-किमानित इति । यतोऽजितोऽत उपसन्नानपि नावति किम् । यो हि शरणामतं न रक्षति स तेन इतसुकृतत्त्वानित एव भवति, अयं परमेश्वरस्वजितो न केनापि पराजित इति सर्वत्र प्रसिद्धीर्ति कथ न शरणागतपरित्राण करीत्यपि तु करोत्येन । भरतीति वर्तमानप्रयोगे- णापरोक्षतोक्याऽत्रानाश्वासो नैर कार्य इति ध्वनि. । एव सामग्र्यामप्यविवेकिना विपययत्न एन रोचत इत्यत आह-करय इति । ननु याज्ञवल्क्यादयः कवयोऽपि गोकामा एर वयमिति श्रुतेषियादियत्नशालिन कथमिति तनाऽऽह–धनेति । न जन- कादयो धनदुर्मदान्धा किंतु जिज्ञासा इति । तस्माद्विवेकिना तत्वविदा शरीरनिर्वाह- मात्रविषयाद्यर्थमपि यत्न विहाय जीवन्मुक्त्यैकसिद्धयर्थं शास्त्रीयप्रयत्नाता भाव्यमित्याशयेन जीवन्मुक्तापपि त्वदुक्तदोपोद्धारसाम्यमत्याह-जीवन्मुक्तावपीति । ननु कृष्यादापपि भूरिप्रयनेऽपि कचिरफलाभानादल्पप्रयत्नेऽपि कचिरिफलदर्शना- दन्वयव्यतिरेकाम्या प्रयत्नस्य निमित्तमानत्यमेर । मुरयत्व तु फलनिष्पत्तौ प्रारब्धस्यैवेति न जीवन्मुक्तिदोषसाम्य तत्रेति प्रकारान्तरेण दोषोद्धारमाशङ्कयाऽऽह- सत्यपि पुरुपयले कृप्यादौ फलपर्यवसानं यत्र न दृश्यते तत्र प्रय.

·. जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १०९ लेन कर्मान्तरेण प्रतिबन्धः कल्पनीयः । त प्रबलं कर्म स्वानुकूल. वृष्टय मावादिरूपां इष्टसामग्री संपाद्यैव प्रतिबध्नाति । स च प्रतिपन्धो विरोधिना प्रबलतरेणोत्तम्भकेन कारीरीष्ट्यादिरूपेण कर्मणाऽपत्तीयते । तय कर्म स्वानुकूला वृष्टिलक्षणां दृष्टसामग्री संपाचैव प्रतिबन्धमपनयति । सत्यतीति । फरपर्यवसान फलपरिपाक । प्राबल्य प्रतिवध्याधिक्शक्तिमत्वम् । कर्मान्तरेण, प्रारब्धकर्मविशेषणेत्यर्थ । प्रतिवध , शक्तिनिरोध । ननु मण्यादौ प्रतिबन्धे मन्त्रादौ तदुत्तेजके च न काचिस्वकार्यजनने दृष्टसामध्यपेक्षा दृष्टेयत्रापि प्रतिबधकल्वा- विशेषाकिमिति तदपेक्षेत्याशङ्कय कर्मण स्वयमदृष्टरूपस्येत्यादि त्वदुक्तमेव त्वया कथ विस्मृत तास्मृतौ च मण्यादेदृरूपत्वात्कर्मणस्वदृष्टरूपत्वा दृष्टान्तवैषम्यादत्र समपेक्षित्व दृष्ट- सामग्रीत्याशयेनाऽऽह-तश्चेत्यादिना । स्वानुमूल्य स्वकार्यसहकारिकारणत्वम् । काऽसौ तत्र दृष्टसामग्री यया कृष्याधुपयुक्तप्रय ने फलानुपत्तिरित्याशङ्कय तामाह- -वृष्यमावा- दीति । आदिग्रहणात्- अतिवृष्टिरनावृष्टिर्मूषका शलमा शुका । खचक्र परचक्र च पड़ता ईतय स्मृता ॥ इत्यादिशास्त्रोक्तेतिसज्ञकातिवृष्टयादिपञ्चक सगृह्यते । नन्वेव तत्रापि प्रारब्धकमैन प्रति बधक चे मदिष्टसिद्धिरेवेत्यत आह -स चेति । प्रालतरणेति तरप्रत्ययेन प्रतिवध ककर्मतोऽपि तत्र शक्त्याधिक्य योयते । विरोधिनेति । तमसस्तेजोउद्ध्वसकेनेत्यर्थ । ननूत्तेजकस्य मन्त्रादेर्मष्यादिवस्तुन प्रतिनधकस्य प्रतिव धनशक्तिरोधकत्वमेव दृष्ट न मण्यादिध्वसकत्वमतो न पिरोधिनेति विशेषणेन दिष्टसिद्धिरित्याशङ्कय विशिनष्टि- उत्तम्मकेनेति । उत्तम्भकत्व प्रतिनधकशक्तिरोधकल्लम् । न चैतारतेव विशेपणेनाल माऽस्तु प्रागुक्तविशेषणद्वय पिरोधिना प्रपलतरणति च तापतेव प्रतिनधापनयसिद्धेरिति वाच्यम् । त प्रयोजनसभवात् । तथा हिन हि मण्युत्तम्भवमन्त्र देदृष्टयभावकारिदृष्टि प्रतिम धक्कांद्युत्तम्भका दृष्टमविरोधियात् , तेजसस्तमोपिरोधिवेऽपि न खद्योततेज सोऽखिलानान्तध्वसकत्व दृष्ट दुईट वादिति सप्रय ननमेवोक्तविशेषणद्वयम् । किं तदुक्त विशेषण कर्मान्तरमिति तस्वरूप निरूपयतिकारीयांदीति । शुष्यत्सस्याप्याय नकाम कारीर्या यजेत ' इति विधिप्रसिद्धा कारीरीटि । आदिनाऽतिवृष्टिरोधकश्रीगो वर्धनोद्वारकाराधनादिग्रह । कर्मणा, कारीर्यादिजन्यपुण्यापूर्वेणेत्यर्थ । अपनीयते, दूरी क्रियते । यथा प्रतिधक कर्म दृष्टसामग्री पूर्व सपाद्य तत सस्यो पत्तिशक्ति प्रतियनाति तवोत्तम्भकमपि फर्म दृष्टसामग्री पूर्व सपायेवानन्तरमेन सस्योपत्तिराक्तिरोधनमपनयतीस. प्रापि तचीरयमेरेसाहतचेत्यादिना । .

·पूर्णानन्देन्दुकीमुधाग्यापारयासमेत:- [१५- किं पाहुना पारम्पक मञ्पत्यन्तमन मयता योगाम्यापम्पस्प पुरप. अपरनस्प पेपथ्य मनसाऽपि पिन्तपितुमाश्यम् । किं पाहुनेति । अप • जानो तार पर निधि सपा पर पापा पनि परति हमारत सिंदीप-msfrre परे परम विविध परान यमरजतु समपनमतरण सम पाना पप अपना एनी मनुभमन् । सिं याना परे. गनिमायपि यो सामानार्थ प्रांग परमानशा समारयम्पपरमेघर- प्रपनापेक्षा चार पाफे पाहिम चीजगदिमपादन पनपनम्मानि पिसभ्य साधाय किं पुन परमार्थसाधपस्स पानीपस्य सम्पी। रिंच भूपरिगानु भनि মামা নমৰিখৰ মানল দুবুসিন নব- जीप मुक्तो रविमर्माहामिभुनानदटक्षणान् । प्याहारा नगति परल्यस्यानुसारत ॥ मुगद गदारन्यमांगतुधि । सीमो मध्यो मन्दमुप्ती चेति तस्य स्थिा मा ॥ त मरेंगे स पञ्चादितुभ्यो नाऽऽमानक्षो। आमनि प्रीतिरस्ताति भादामरतिस्तदा ॥ मध्यरेंगे तु भोगानां प्राधाय स यदा कदा । मृत्वाऽप्रयासमा मान यदन्त्रीडति वाटयत् ।। मन्दवेगे तिररहत्य भोगा प्रायेण चितयन् । धियाऽऽमन द्वमुग प्रामोति मिथुन यथा ॥ सुप्तगेऽतिनिर्वितो निर्विकल्पसमाधिभाक् । आमानन्दायशेप सन्नास्ते मुक्त पदद्वय ॥ इति । अत्रापि स्वेच्छादित्रविष्यस्य प्रयेक सभपादुतर्र या प्रयनशरणता दुरिव । स्वेछातीय तु यथा मस्यक्रीडानिरीक्षणात्तोये । सौभरिमुनेविरासो मा धातु कन्यकाभिरनिशमभूत् ॥ १ ॥ तदपि परे अतीव चद्रे गुरशापत क्षयो वृद्धि । पक्षद्वये क्रमेण स्पष्ट भरतीत इष्टमिदम् ॥२॥ २ क... ग. घ. स. प. मण्येवात्य ।

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । एवमनियतीन माण्टव्ये शूरसमविरोहादि । व्युधाने विज्ञात दु स्वादिप्रदमिह प्रथितम् ॥ ३ ॥ खेच्छामध्य तु यथा इजातायो ध्रुत स्पष्टम् । राज्ये भोगगन्मोक्तुर्ययारकाश चितिं स्मर्तु ॥ ४ ।। अपि च परे गमध्य शिखिवजे तत्वबोधतोऽप्यूर्वम् । राज्य चूडाले अावशासुसादिप्रद दृष्टम् ॥ ५ ॥ तद्वदनिच्छामव्य भगीरथे दृष्ट्रमन्यराज्यमपि । स्वैरविमुक्तकरिण्या मालां दत्त्वाऽऽ मशिरसि सति निहिते ॥ ६ ॥ सेच्छामन्द दृष्ट प्रारब्ध कनिहरिप्रभृते । स्फुटयोगिनवकपड़ेर्यत्सर्ने तेऽनुसधितामसुखा ॥ ७ ॥ अस्ति परेच्छामन्द प्रारब्ध नारदेच्छया लोके। आमसुखस्मृतिरूप ध्रुवस्य हरिदर्शनाजातम् ॥ ८ ॥ तद्वदनिच्छामन्द प्रारब्ध वामदेवादे । यद्गर्भेऽपि च तस्य प्रादुरभूतत्वविद्यादि ॥ ९॥ स्वेच्छासुप्त दृष्ट प्रारब्ध स्कृपभदेवस्य । यत्तस्य निर्विकल्पकसमाधिविघ्नो न कुत्रापि ॥ १०॥ अपि च परे छासुप्त प्रारब्ध दृष्टमस्ति विध्यारे । कुम्भोद्भवशिष्यस्य प्रसिद्धगेनेह शास्त्रेऽपि ॥ २१ ॥ किंचानिच्छासुप्त प्रारब्ध भरति जमत पृथ्व्या । श्रुयादिसिद्धतत्त्वज्ञानाया देवतालेन ।। १२ ।। एव चोक्तभेदभिन्नस्य यावप्रारब्धस्य प्रयनापेक्षत्वाद्योगाभ्यासरूपप्रयनसाफल्य तदा वश्यकता च सर्वथा सिद्धेव । अत एवोक्त योगवासिष्ठ उत्पत्तिप्रकरणे शतोपर्यकादशसर्गे धीराम प्रति श्रीवसिष्ठे सपौरपेकसाम्येन सेप्सितत्यागसपिणा । मन प्रशममारेण पिना नास्ति शुभा गति ॥ नून दैवमनादृत्य मूढसकल्पकल्पितम् । पुस्पार्थेन समित्या नय चित्तमचित्तताम् ।। इति च । पुरपार्थोऽत्राद्वैतामतारूपो मेक्ष । तद्रूपा या सवित्तिरामचितिस्तया सत्ततानुसाधितयय चित्त तदुपलक्षित द्वैतमचित्ततामद्वैतता नयेत्यर्थ । अनाऽऽद्यपद्ये विपिदिपोरन्यै विदुपश्च दैवानादरपुर सर मन प्रशमनरूपपुरपप्रयन एस समनुष्टेयत्वेन समुपदिष्ट इति सर्वमादा- . 4 ·- [१ प्रयग- ११२ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारपट्यारयासमेत:- सन् । एतेषानुदाहरणानि सरक्षणत्युतनि मदीयेऽद्वैतामृतमानान्नि निन्ध सन्यार। रायथा- से उत्तीने यदि चेप्रारथं व्यवहरति सम. पमुभिः । जीवन्मुक्त ऽपि तदा गोशामो यासक्य इस ॥ १॥ तथा हि श्रीमद्भगरपादीयेऽभ्यासभाष्ये 'पश्चादिभिश्चापिपात्' इति स्पध्मेर पश्चादि- साम्यम् । गोकामा च याज्ञवल्यस्य बृहदारण्यकपञ्चमप्रपाटके सुटमेर-'नमो वयं प्रसि- टाय पुढे गोकामा एव क्यम्' इनि || १ यदि च परेच्छातीतं तच्चेदुदयं प्रयाति सोऽपि तदा । अन्येच्छया तथैव च्याप्रियते कस्यपो यथा दितित. ॥ २॥ तपारन्धम् । सोऽपि जीवन्मुक्तोऽपि तथैव व्याप्रियते पशुपदेव व्यवहरति । दितितः, दितिशतप्रदोषकाटरतीयेन्यर्थ. ॥ २ ॥ यदि तदनि छातीन तदाऽप्यसौ तद्वदेन सयतते । जयविजयाम्या शाप दातु सनकादिरिच मगवान् ॥ ३॥ तत्प्रारब्धम् । असौ जीवन्मुक्तः । तददेन सयतते, पशुनदेव सम्यगिष्टानिष्टप्राप्तिप- रिदारयोर्यन करोति । भगनानितिविशेषणात्सनकादे सदैव शुद्धसत्त्वगुणप्रयानवेन कदाऽपि परापकारानिच्छुत्वेऽपि वैकुण्ठे रागद्वेपाद्यमान सुतरा तदभावेऽपि श्रीमदन्तर्यामिप्रेरितानि- छातीवप्रारब्धवुद्धया शापप्रदानमिति मायः ॥ ३ ॥ स्वेच्छामध्य यदि चेप्रारब्धं वालपत्तदा रमते । भोगप्राधान्यात्तच्छिद्रेऽद्वैत वदन्यथा दत्त ॥ ४ ॥ तच्छिद्रे, भोगाभारकाले । दत्त श्रीदत्तात्रेय । स तु भोगाना प्राधान्य लोके प्रदर्शय- न्मध्ये मध्ये भोगाभाषकाले कार्तवीर्यादिक प्रति स्वगुह्यरूपपरमात्मवप्रकाशतोपेगाद्वैतात्मान वदनासेति मार्कण्डेयपुराणोपारयान प्रागेर विद्वत्सन्यासोटासे समुदाहृतम् ॥ ४ ॥ यदि च परेच्छामध्य तचेकीडति तथैव सोऽपि तदा । राज्ञो रहगणस्य तु शिपिकोदहने यथैन जडभरत ॥ ५॥ तत्, प्रारयम् । तथैव यालयदेव । सोऽपि जीवन्मुक्तोऽपि । जडभरतो हि रहूगणेन राज्ञा शिविकोद्वहने नियोजित सर्वभूतसुहृत्वेन प्राणिहननमिया मन्द गच्छस्तेन राज्ञाऽऽक्षि- तस्त प्रत्यवततत्वमपि भोगावसान उपाचेत्यारयात श्रीमद्भागरते पचमस्कन्धे । तथा च तद्वचस्तत्रैव- स्थौल्य कार्य व्याधय आधयश्च क्षुत्तृड्भय करिरिच्छा जरा च । निद्रा रतिर्मन्यरहमद गुचो देहेन जानस्य हि मे न सन्ति ॥ रति ।

·जीवन्मुक्तिप्रमाणम० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ११३ देहेन सह तादात्म्याभिमानेन जातस्याज्ञस्यैते धर्मा सन्ति मम तु ज्ञत्वेनाद्वैतत्वात्ते न सन्तीति भाव ॥५॥ यदि तदनि छाम य तदाऽप्यसौ रिलसति स्फुट तद्वत् । स्वस्वाधिकारकर्मणि भगवान्सूर्यादिरिच लोके ॥ ६ ॥ तत्प्रारब्धम् । असौ जीनमुक्त । तद्वत् , बालवत् । भगनत सूर्यादेहि जीवन्मुक्तत्वेन निरतिशयाद्वैतानन्दतृप्तत्वा स्वस्त्राधिकारभोगानिछुत्वेऽप्यन्तर्यामिप्रेरिततादृक्प्रारब्धवशात्तप्रा- धान्येऽपि तद्विरामकाले याज्ञवल्क्यादिक प्रत्यद्वैतामान वदन्चालवदेव लीलया विलसतीत्या- शय ॥ ६॥ स्वेच्छामन्द यदि चेपारध तर्हि भोगमपहाय । मिथुनमिर द्वद्वसुखी सप्रज्ञातस्थितो वलिवत् ॥ ७ ॥ मिथुनमिर, दम्पतीर । सप्रज्ञातस्थित , सविक्ल्पनामकाहब्रह्मास्मीतिवृत्त्या मक्शब्दानु- पिक्सप्रज्ञातसमाधिस्थ इत्यर्थ । बलिपदिति । वलिहि बहुकाल भोगा भुक्त्वा कदाचिज्जा. तवैराग्यस्तत्त्वज्ञान सपाय समाधिं कुर्वन्नासेति बृहद्वासिष्ठोपशमप्रकरणे समुपाख्यायते । तथा च तर सप्तविंशतितमे सर्गे तदुक्ति - न द्वेषोऽस्ति न रागोऽस्ति न भनो नास्य वृत्तय । चिमारस्यातिशुद्धस्य विकल्पपटना कुत ॥ दृश्यदर्शननिर्मुक्तकेलामलरूपवान् । नियोदितो निराभासो द्रधाऽस्मि परमेश्वर ॥ इति । अत्र प्रथमलोके भोगहान द्वितीये तु तत्त्वानुसधानमिति भान ॥ ७॥ यदि च परेच्छामद तदाऽप्यसौ तद्वदेव मुखमेति । श्रीविष्णोरिच्छात प्रहाद इवारिकल्पा पार ॥ ८॥ असो. जीर मुक्त । तदेव मिशुनदेव । अविकल्या प्राक, निर्विकल्पसमाधे. पर्वम् । प्रहादस्तु भगदि पैर रन्धविवेक सन्समाधिनिटो वभूने युपारयात वृहद्वासिष्टोपशमप्र करण एर । तर च सप्रज्ञातावस्थाया तदुक्तिर्यथा- चेन्यानितचिमाजमहमेोऽप्रभामक । साह्याभ्यन्तरव्यापी निष्कलामटस मय n८॥ इति । यदि तदनिष्ठामन्द तदाऽपि मुरमन्यसो तथैर परम् । सिद्धाभिगीततत्यश्रयणोचरमेर जनक इन ॥ ९॥ समरन्धम् । असी जार मुक्त । तथैर मिथुनपदेव । एर पारयात वृहद्वासिधौष मारण एप कदाचिदुपपन गतन जनरेनानिष्टताऽपि देवाचिदारानागामिना ·- [१ प्रथम पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेत:- स्वभावेनैवाऽऽमतत्व परस्पर जल्पता सिद्धाना शब्द श्रुत्वा विचारोऽप्राप्तोऽभूदिति । तोद तदास्य सविक्त्यसमाध्यपस्थासूचकम्- अरन्जुरेन बद्धोऽहमय कोऽस्मि कलक्षित । पतितोऽस्म्युपरिस्थोऽपि हा ममाऽऽमन्हता स्थिति ॥ इति । अरज्जुरेवेति । अप मारल्या जीवनधकृदविद्यारज्जु सा तु नास्त्यैर मपि विचारे- णेति पुरा व्यर्थमेर बद्धोऽभवमित्यद्वैतामनि वस्तुतो वधाभावस्तयाऽय नित्यापरोक्षस्वप्र- काश क क्टङ्कितोऽस्मि न कोऽपि ससारकलङ्कवानस्मीति च पुनस्तदभावस्तथा पतित इत्यप्युपार सर्वोपरि स्वे महिनि स्थितोऽपि व्यर्थमेर मोहमहोदधौ पतित इत्यपि भूयस्तद- भावसूचनपूर्वकमद्वैततत्त्वानुसधानेन हा, इति खेदे ममाऽऽमममानस त्वया व्यर्थमेव पूर्व स्वरूपस्थितिहतेति सप्रज्ञातसमाधिद्योतनमिति ॥९॥ स्वेच्छामुप्त यदि चेप्रारब्ध तीसौ विगतचिन्न । कैरल्य प्राप्त झासप्रज्ञाते स्थित सुख शुकवत् ॥ १० ॥ असौ जीपमुक्त । असप्रज्ञाते निर्विकल्पसमाधौ । शुकरदिति । शुको हि स्वेच्छयैव जनक्तश्छिनसशयो मेरुशिखरे बहुकाल निर्विकल्पसमाधिस्थोऽभूदित्युपाख्यात योगवासिष्ठ एच। तद्यथा- अनुशिष्ट स इत्येव जनकेन महामना । विशश्राम शुकस्तूष्णी स्वच्छे परमवस्तुनि ।। वीतशोकमयायासो निरीहदिछन्नसशय । जगाम शिखर मेरो समाध्यमनिन्दितम् ॥ तत्र वर्षसहस्राणि निर्विकल्पसमाधिना । दश स्थित्वा शशामासावा मन्यस्नेहदीपयत् ।। इति ॥ १० ॥ यदि च परेछ सुप्त तदाऽप्यसौ तद्वदेव सुखरूप । श्रीरघुवीर श्रीमद्वसिष्टकृतशक्तिपाततो यदत् ।। ११ ॥ असौ जीप मुक्त । तद्वदेव लन्धरल्यपदेय । उपाख्यातमेतबृहद्वासिष्ठे निर्वाणप्रक- रणे पूर्वार्धस्य चरममर्गे । तथा हि श्रीमद्वसिष्टप्रसादाच्छीरामे निर्विकल्पसमाधिस्थे सति श्रीवसिष्ठ प्रति तद्व्यथापन स्वकार्यार्थ देवकार्यार्थ च प्रार्थयधविश्वामित्र उवाच-- हे वसिष्ठ महाभाग ब्रह्मपुत्र महानमि । गुरुत्व शक्तिपातेन तक्षणादेव दर्शितम् ।। दर्शनास्पानाच्छन्दाकृषया शिष्यदेहके । जनयेय समावेश शभा स हि देशिक || इति ।

·जीवन्मुक्तिप्रमाणा०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः ।
अत्र स्पष्टमेव श्रीवसिप्टेच्छावशाछीरामस्य निर्विकल्पसमाध्यवाप्ति ॥ ११ ॥
यदि तदनिच्छासुप्त तदाऽपि सुखरूप एव स प्राग्मत् ।
सुतलालसा समाधि कर्तुमनुत्काऽपि देवहूतिरिव ।। १२ ।।
स , जीवन्मुक्त । प्राग्वत् , रब्धकैवल्यात् । सुतलाल सेति । तदुक्त श्रीमद्भागवते
तृतीयस्कन्धे-
वन प्रबजिते पत्यानपत्यविरहातुरा ।
ज्ञाततत्वाऽप्यभूनष्टे वत्से गोरिय वत्सला ॥
पसौ कर्दमनामकमुनौ । तत्राप्यपत्यविरहातुरा । स्वस्यास्तत्वमुपदिश्य श्रीमत्कपिला-
चार्य स्वपुत्रेऽप्यरण्य गते तद्वियोगव्याकुरेत्यर्थ । एतेन सुतलालसेति विशेषणमूलमुक्तम् ।
यत सुतलालसाऽत एव समाधिं तुमनुत्काऽनुत्कण्ठितेत्यर्थ । तदपि तत्रैवोक्तमगे--
तमेव ध्यायती नित्यमपत्य कपिल हरिम् ।
बभूवाचिरतो वत्सनि स्पृहा तादृशे गृहे ।।
एतेन समाध्यर्थमनुत्कण्ठा घनिता । तथाऽप्यनिच्छासुप्तप्रारब्धोदयाद्यथा निर्विकल्पस-
माधि देवहूति प्राप्तवती तद्वदिति योजना । एतदपि तत्रैवोक्तमने-
नित्यारूढसमाधित्वात्परावृत्तगुणभ्रमा ।
न सस्मार तदाऽऽत्मान स्वप्ने दृष्टमिवोत्थित ॥
तदेह परत पोष्योऽप्यकृश स्वाध्यसभवात् ।
बभौ मलैयच्छिन्न सधूम इव पावक ॥
स्वाङ्ग तपोयोगमय मुक्तकेश गताम्बरम् ।
दैवगुप्त न बुबुधे वासुदेवप्रतिष्टधी ॥ इति ॥ १२॥
अथाज्ञप्रारब्धभेदा
अश खेच्छातीने भारव्ये 'पशुरियाऽऽचरति सफलम् ।
नहुषो यथा मुनीनपि शिबिकोहने नियोजितवान् ।
स्पष्टमिद महाभारतादौ ।। १३ ॥
सति च परेछातीने तत्रासौ व्यवहरति तथैव परम् ।
वसुदेय स्थापत्य कसायादाद्यथा हतुम् ॥ १४ ॥
असावज्ञानी । तथैव पशुवदेव । अवशिष्ट तु स्पष्टमेर ॥ १४ ॥
तत्रानिग्छत'ने सोऽपि तथैवोद्यतो भवति चरिते।
भरतो यथा मुमुक्षुर्मगशावार्थ समासक्त ॥ १५ ॥

·११६ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयव्यारयासमेत:- [१ प्रथम- तब तस्मिन्नारन्धे । सोऽप्यज्ञोऽपि । तथैव पशुपदेव । चरित, आचारते। भरतो मुमुक्षु- मुंगशावार्थ समासक्त इति प्रसिद्धमेव श्रीमद्भागवते पञ्चमस्कन्धे । तस्य तदासक्तैराकस्मिक- त्वेनानि छातीवत्वमित्याशय ॥ १५॥ स्वेच्छामध्ये क्रीडति शिशुपतत्व वदन्परोक्षतया । अज्ञो भोगासक्तो यालाकिनदेव बोधात्मा ॥ १६ ॥ वालाकिनामा मुनिर्वोधाभावेऽपि तत्त्वविन्मय सन्नजातशत्रु तत्वज्ञामपि तथानाप्र सिद्ध तत्त्व बोधयितु प्रतिष्ठादिभोगासक्त्या गत्या किंचितस्य ब्रह्मरेनाभिमत वस्तूचाचेति वृहदारण्यके चतुर्थ( द्वितीय )प्रपाटके पठ्यते इतनालाकिरियादिना- दृप्तबारराषिर्हान चानो गार्य आस स होवाचाजातशत्रु कास्य ब्रह्म ते प्रमाणि' इयुपक्रम्य स होवाच गार्यो य एवासापादित्ये पुरुप एतमेगाह ब्रह्मोपासे' इसायुक्तिप्रत्युक्तिभि । अत्र दृप्तपदेना- ज्ञत्व भोगासतिश्च द्योतिता ॥ १६ ॥ तत्र परेच्छामध्ये रमतेऽसौ तद्वदो कार्यरत । जनको यथा सुलभया पृष्टो योगेन हृदि गतया ॥ १७॥ तत्र तरिमप्रारम्थे । असार । तद्वदेव शिशुपदेव । कार्यरतो भोगासक्त । जनक इति । धर्मवजनानो जनक्स्स ब्रह्मनिष्ठत्वकीर्ति श्रृंवा सुलभानाम्नी काचिह्मवादिनी कौमारादेव निदण्डसन्यास कृत्वा भैक्षभोजन मोक्षशास्त्रश्रवणमेकात आमच्यान च ती जनक्कीर्तिस्तिा न येतिप्रत्ययार्थ स्वीय पूर्व रूप विहाय योगमहिनाऽतिमुमारमनु पम रूप कृत्वा जनकपुरी भैक्षमिरेण प्रविश्य जनकगृह गत्वा तेन कृतातिथ्या भोजनोत्तर तसदसि स्थिता त राजान मनप्ता तन्नेरहारेण योगमहिना प्रविश्या उत् । सोऽपि ता स्वशरीर एस सूक्ष्मरूपेण प्रदतीति मोक्षधर्मेपारयातम् । तत्र जनकोक्तिर्यथा-~ यश्च मे दक्षिण बाहु चन्दनेन समुक्षयेत् । सन्य वाऽस्यापि यस्तक्षेसमारेतावुभौ मम ।। सुखी सोऽहमवातार्थ समलोटाइमकाञ्चन । मुक्तसङ्ग स्थितो राज्येऽविशिष्टोऽन्येत्रिदण्टिभि ।। इति । अनेन ब्रह्मयादित सटमेतत- इद मै स्यादिद नेति द्ववर्मुक्तम्य मैथिल । याऽसि कस्य पुसो येति वचने कि प्रयोजनम् ।। तदयुक्तस्य ते गोक्षे योऽभिमानो नराधिप । मुवति स निशर्यतेऽपिरतस्येव भेषजम् ।। तस्य ते मुक्तमनस्य पाशानात्रम्य निष्टत । छनादिशु विशेषु पुन सङ्ग क्य यद ।।

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेक। २१७ स गार्हस्थ्याच्च्युतश्च स्वं मोक्षं वाऽनाप्य दुर्विदम् । उभयोरन्तराले व वर्तसे मोक्षवार्तिके !! इत्यादिसुलभोक्त्याऽस्य जनकस्याज्ञवं राज्यकर्तृत्वोक्त्या भोगासक्तत्वं च स्फुटमेवेति भावः ॥ १७ ॥ सति चानिच्छामध्ये विहरति स प्राग्यदेव भोगपरः । आत्मज्ञमन्यः सन्विरोचनोऽवददिवाऽऽत्मानम् ॥ १८ ॥ सः, अज्ञानी । प्राग्वत् , बालवदेव । तथा हि छान्दोग्येऽटमप्रपाठके समानायते-- इन्द्रविरोचनौ प्रजापतेरुपदेशादेहमेवाऽऽत्मत्वेन मन्यमानाविति पूर्वमुपक्रम्य स ह शान्त- हृदय एव विरोचनोऽसुराजगाम तेभ्यो हैतामुपनिपदं प्रोवाचाऽऽमैवेह महय्य आरमा परि- चर्य आत्मानमेवेह महयन्नात्मानं परिचरनुभौ लोकाववासोतीमं चामुं चैति ' इति । आत्मा देहः । महय्यः पूज्यः । मह पूजायामिति धातोः। महय पूजयन् । अत्रानिष्छामध्यत्वं तु तमनं विनैव वदनस्याऽऽकस्मिकत्वादिति भावः । अज्ञावादिकं तु स्पष्टमेव ॥ १८ ॥ स्वेच्छामन्दे तिष्ठति भोगानन्यान्विहाय मिथुनमिव । द्वंद्वसुखासक्तमनाः कर्युभिक्षुर्यथाऽनुभवतः प्राक् ॥ १९ ॥ कदर्युभिक्षुरिति । कदर्युः पूर्वाश्रमे धनलुब्धः सन्यो भिक्षुः सन्यासी जातः स यथा भोगत्यागपूर्वकमज्ञत्रेऽपि मुमुक्षुत्वेन विवेकवेलायां परोक्षात्मानुसंधानेन मिथुनमिव दम्पती इव द्वंद्वसुखी तदित्यर्थः । तदुक्तं श्रीमद्भागवत एकादशस्कन्धे संन्यासावस्थायां मूरैः पीडितो, द्विज उवाच- नायं जनो मे सुखदुःखहेतुर्न देवताऽऽमा ग्रहकर्मकालाः । मनः परं कारणमामनन्ति संसारचक्र येद्यत् ॥ इत्युपक्रम्प-- एतां स आस्थाय परामनिष्टामभ्यासितां पूर्वतमैर्महर्षिभिः । अहं तरिष्यामि दुरन्तपार तमो मुकुन्दाघिनिषेवयैत्र ।। इत्यन्तेन । तत्र नायं जनो मे मुखेलादिना सर्वोदासीनतापूर्वकं परोक्षतयाऽऽस्मानुसं. धानं तथाऽहं तरिष्यामीत्यत्वं च ध्यनितमित्याशयः ॥ १९ ।। सति तु परेच्छामन्द तथैव तिष्ठत्यसौ सुखासक्तः । तत्वज्ञानात्पूर्व वरणमुतो भृगुरिवेच्छया स्वगुरोः ॥ २० ॥ तथैव मिथुनवदेव । असावज्ञः । तत्वेति । तैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्लयामाम्नायते-- भुगुर्वे वारणिः । वरणं पितरमुपससार । अधीहि भगो ब्रहोति । इत्युपक्रम्य त प्रति परणवाक्यम् -तपसा ब्रह्म : विजिज्ञासस्त्र ! इत्युक्त्या 'स तपोऽतप्यत' इत्यादि ।

·- [१ प्रथम- ११८ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत:- सत्र 'मनसचेन्द्रियाणां च ऐकायं परमं तपः' इतिस्मृतैरनादिकोशानां ब्रह्मत्वं विचारेणानुसंदधन्भृगुना प्राग्यथा संप्रज्ञातसमाधिभाक्येन द्वंद्वसुरवी वभूव तद्वदि- सर्थः ॥२०॥ - . तत्रानिच्छामन्दे सोऽपि सुखी तिष्ठति स्फुटं प्राग्वत् । आकस्मिकनिर्वेदाज्ञानाप्रापिङ्गला यद्वत् ॥ २१ ॥ तत्र तस्मिन्प्रारम्धे । सोऽप्यज्ञोऽपि । प्राग्मन्मिथुनवत् । उक्त एकादशस्कन्ध एव--- मिथिलायां काचिद्वेश्या कस्मिंश्चिदिवसे जारमटभमानाऽकस्मानिर्विष्णा । पिङ्गलोवाच- अहो मे मोहविततिं पश्यतेत्यादिना निर्वेदमुक्त्वा- सुहृत्प्रेष्टतमो नाथ आत्मा चायं शरीरिणाम् । तं विक्रीयाऽऽमनवाहं रमेऽनेन यथा रमा । इति त्वंपदार्थापरोक्षत्वेऽपि ' सक्त्वा दुराशाः शरणं व्रजामि तमधीश्वरम् ' इत्यन्ते तत्पदार्थपारोक्ष्याद्यद्भोगत्यागेनाऽऽमानुसंधानं स त्वज्ञत्वेऽपि संप्रज्ञातसमाधेिरैव । तस्याऽs- कस्मिकत्वादनिच्छामन्दप्रारब्धत्वमिति भावः ॥ २१ ॥ स्वेच्छासुप्ते लन्धे प्रारम्धे निर्विकल्पमुख्यज्ञः । योगाद्विदेहवरस्याज्जाजलिरिव तत्त्वलब्धेः प्राक् ॥ २२ जाजलिरिवेति । मोक्षधर्मेपूपाख्यायते । जाजलिनामा कश्चिद्विप्रो महत्तपश्वकारेत्युपगम्य तत्तपो वर्णयन्भीष्मो युधिष्ठिरं प्रति- ततः कदाचित्स मुनिवर्पास्वाकाशमास्थितः । अन्तरिक्षाजलं मा प्रत्यगृहन्मुहुर्मुहुः ।। अथ तस्य जटाः लिला बभूवुर्मथिताः प्रभो । अरण्यगमनान्नित्यं मलिनोऽमलसंयुतः । टीका-अमलसंयुतः, निष्पापः । स कदाचिनिराहारो वायुभक्षो महातपाः । तस्थौ काष्टवदव्यग्रो न चचाल च कर्हिचित् ॥ तस्य स्म स्थाणुभूतस्य निर्विचष्टस्य भारत । कलिङ्गशकुनी राजन्नीडं शिरसि चक्रतुः ।। स तौ दयावान्ब्रह्मर्पिरपप्रेक्षत दम्पती । टीका-उपप्रेक्षत, उपेक्षांचक्रे न वारितवानित्यर्थः । कुर्वाणो नीडकं तत्र जटासु तृणतन्तुभिः । यदा न स चलत्येन स्थाणुभूतो महातपाः ॥

·जीवन्मुक्तिप्रमाणा०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ततस्तौ सुखविश्वस्तौ सुख तत्रोपतुस्तदा । अतीतास्तथवर्षासु शरत्काल उपस्थिते ॥ प्राजापत्येन विधिना विश्वासात्काममोहितौ । तत्रापातपता राजशिरस्यण्डानि खेचरौ । तान्यबुध्यत तेजस्वी स विप्र शसितव्रत । बुद्ध्वा च स महातेजा न चचाल च जाजलि । धर्मे कृतमना नित्य नाधर्म स त्वरोचयत् । अहन्यहनि चाऽऽत्य ततस्तौ तस्य मूर्धनि ।। आश्वासितौ निवसत सप्रहृष्टौ तदा निभो। अण्डेभ्यस्मथ पुष्टेभ्य प्राजायन्त शकुन्तका ॥ व्यवर्धयन्त तत्रैर न चाकम्पत जाजलि । स रक्षमाणस्त्वण्डानि कुलिङ्गाना धृतवत ॥ तथैव तस्थौ धर्मात्मा निर्विचेट समाहित । ततस्तु कालसमये बभूनुस्तेऽथ पक्षिण ॥ टीका--कालसमये कालमर्यादाया सत्या ते शकुन्तका पक्षिण पक्षवन्तो बभूवु । बुयुधे तास्तु स मुनिर्जातपक्षान्कलिङ्गकान् । तत कदाचित्तास्ता पश्यन्पक्षीन्यतव्रत ॥ टीका-पक्षीन् , आर्षो मवर्षीय 1 बभूव परमप्रीतस्तदा मतिमता वर । तथा तानपि सवृद्धान्दृष्ट्वा तावानुता मुदम् ।। शकुनी निर्भयौ तत्र ऊपतुश्चाऽऽमजै सह । जातपक्षाश्च सोऽपश्यदुड्डीनान्पुनरागतान् ॥ साय साय द्विजान्विप्रो न चाकम्पत ज'जलि । टीका-द्विजान् , शकुन्तान् । तथा ते दिनस चापि गत्वा साय पुनर्नुप । उपानर्तन्त त निवासार्थ शकुन्तका ॥ कदाचिदिपसान्पञ्च समुत्पत्य विहगमा । पष्टेऽहनि समाजग्मुर्न चाकम्पत जाजलि ॥ कमेण च पुन सर्व दिवसान्मुनहूनथ । गोपावर्तन्त शकुना जातप्राणा स्म ते यदा ।

·१२० पूर्णानन्देन्दुकीमुथारयव्यारपासमेत:- [१ प्रथम- कदाचिन्मासमात्रेण समुपत्य विहगमा । नैमाग उस्ततो राजन्प्रातिपत स जाजलि । ततस्तेषु प्रलीनेषु जाजलिर्जातविस्मय । टीका-प्रलीनेषु प्रडीनेषु । सिद्धोऽस्मीति मति चके ततस्त मान आविशत् ।। टीका-मानो गर्व । स तथा निर्गतान्दृष्ट्वा शान्तानियतव्रत । सभागितात्मा सभाव्यो भृश प्रीतमनाऽभवत् ॥ स नद्या समुपस्पृश्य तर्पयित्वा हुताशनम् । उदयन्तमथाऽऽदित्यमुपातिष्ठन्महातपा ।। सभाव्य चटकान्मूर्ध्नि जाजलिर्जपता वर । आस्फोटयत्तथाऽफाशे धर्म प्राप्तो मयेति वै ।। टीका—सभाच्य, वर्धयित्वा । आस्कोटयत् , बाहुशब्दमकरोत् । अथान्तरिक्षे वागासीत्ता च शुभार जाजलि ॥ धर्मेण न समस्त्व व तुलाधारस्य जाजले । वाराणस्या महाप्राज्ञस्तुलाधार प्रतिष्ठित ॥ सोऽप्येा नार्हते वक्तु यथा व भाषसे द्विज । इति । अत्र निर्निचेष्ट समाहित इयुक्तरसप्रज्ञातसमाधिस्थत्व किं(क)चिकालमरगम्यते तेन मुतप्रारब्धत्वम् । कस्यचिदुपदेश पिनेर तथाऽऽकस्मिोद्योग पिना च शनेस्तपसे स्वयमे- वोद्युक्तत्वात्स्वेच्छात्वम् । अज्ञत्व तु स्पष्टमेति भाव ॥ २२ ॥ सति च परेच्छामुप्ते तदाऽप्यसौ प्राग्नदेव सुखमग्न । अनुभूते पूर्व गुरवचनाच्छातो भगीरथोऽत्र यथा ॥ २३ ॥ असायज्ञ प्राग्नदेव विदेहवदेव । अनुभतेरिति । उक्त हि वृहद्योगवासिष्ठे निर्वाण- प्रारणपूर्वार्धे त्रितलसज्ञक मुनि निर्विष्णो मुमुक्षुर्भगीरथ उपाच- शरीरेऽस्मिंश्चिरारुढो गिरौ तरुरिच स्वके । अहभागो महाभाग वद मे सज्यते कथम् ॥ त्रितल उवाच-पौरपेण प्रयनेन त्यक्त्वा भोगौघभारनाम् । गत्वा विकसिता सत्तामहकारो रिलीयते ।। * अब सधिरार्ष।

·१२२ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयव्यारपासमेतः- [१ प्रथम- इति सचित्य चित्तस्य सहत्य जनमारणम् । तदेव हिमाङ्ग जगाम तपसे पुन ॥ सर्वतश्चितमाकृष्य निर्वेद रसगर्भिणी। सूचादेहेन सोविग्ना तेपऽतिकठिन तप ॥ नि सकल्पा निराहारा निस्तरङ्गमनोमयी । अथ यर्पसहस्रान्ते सा प्राप परमा दशाम् ।। बभूव निर्मग सूची तपसा क्षीणकिल्लिपा । जाता विदितवेद्या सा स्वयमेन तया धिया ॥ ततो वर्पसहस्राणि नि सकल्पतया तया । तस्यौ निखिलससारहेयता हृदि कुर्वती ॥ इत्यादिश्रीवसिष्ठेन श्रीराम प्रति । अत्र कर्फव्या स्वप्राक्तनदेहापाप्तिपूर्वकानिवृत्त्यर्थमेर पुनरपि तप कृतमिति स्वादुमासेत्यादिसू देहेन सोद्विग्ने यन्तेन ज्ञायते । तेन कठिनतर तप करण एस तदिच्छा । तदेवोक्त-नि सक्ल्पेति । नि सकल्पा निरक्तच्छेतरसकल्पशून्या । निराहारा त्यक्तमशिना । तप इति । 'तपो नानशनात्पर यद्धि पर तपस्तदुद्()पं तदुराधर्ष तस्मात्तपति रमते ' इति तैत्तिरीयशाखाया नारायणे पनिषसज्ञकान्तिमप्रभश्रुतेस्तादृशा- नशनारयपरमतप प्रभागास्वयम निच्छन्त्यपि निस्तरङ्गमनोमयी निस्तरङ्ग निर्विकल्पसमाधिस्थ त्वेन सुप्तिवत्सवृत्तिरहित यमनस्तमयी तप्रचुरा भूत्वा । अथ तादृशासप्रज्ञातसमाधेरीश्वरे च्छयैर लामोत्तर परमा दशा प्रापति यो यम् । तत्र हेतु -वभूमेति । दशामेर पितृणोति-- जातेति । स्वयमेन । अनिच्छापारन्धरूपेश्वरेच्छयत्यर्थ । तया धिया सा सिदितया जातेत्यन्वय । तयेतिस नाम्ना या नि सकल्पमनोमयीत्यनेनोक्ताऽसप्रज्ञातसमाधिरूपाधीस्त स्परामर्श । तस्मादुक्ततत्त्वोदयापुरा वर्षसहस्रात कर्कट्या प्रारब्धमज्ञत्वेऽप्यनिष्ठासुप्तमिति तापर्यम् ॥ २४ ॥ एतेन तत्त्वज्ञान दिना निर्विकल्पसमाधिर्नेव भवतीति केचित्ते परास्ता । उक्त हि चिन. दीपे मूलकारैरेव- पैराग्योपरती पूर्णे बोधस्तु प्रतिबध्यते । यस्य तस्य न मोक्षोऽस्ति पुण्यलोस्स्तपोबलात् ॥ इति ज्ञान दिनाऽप्युपरते पूर्णवमुक्वाऽप्रे तर ख्यानु 'सुप्तिपतिस्मृति सीमा भवेदु परमस्य हि' इति सुप्तिसाम्येन निर्विकल्पारप सप्रज्ञातसमाधिमेनोपरतिर्स मरेन वद्भि सटमे दिनाऽपि तत्वज्ञान निमसमरिमिहिरति । एष चेतभेदभिन्नस्य परस्पत्या वच्छिन्नमारमारयस्य स्वारेश्वरान्यतमयन पेशवाद्योगाभ्य सादिरूपशास्त्रीयप्रयनसाफय ।

·तथा जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । तदाबश्यकता च सर्वथा सिद्धेव । अत एव श्रीमगृहवासिष्ठ उत्पत्तिप्रकरण एकादशोत्तरशत- तमसर्गे भगवानाह वसिष्ठ श्रीराम प्रति-- स्वपौरपैकसाध्येन स्नेप्सितस्यागरूपिणा } मन प्रशममात्रेण विना नास्ति शुभा गति ॥ नून दैवमनादृत्य मूढसकल्पकल्पितम् । पुरपार्थेन सवित्या नय चित्तचित्तताम् ॥ इति च । अत्र पुरुषार्थस्त्वद्वैतात्मतालक्षणो मोक्ष । सवित्तिरपरोक्षज्ञान तया चित्त तेनोक्तपुरुषा- र्थेन सहाचित्तता नय निर्विकल्पता प्रापयेत्यर्थ । अत्र प्रथमश्लोके निविदिषोश्वरमे तु विदु- पोऽपि दैवानादरपुर सर मन प्रशमनरूपप्रय नानुष्ठानोपदेश इति भाव । नवभिभसा. ध्याया जीवन्मुक्तेरपि सुखातिशयरूपत्वेन प्रारब्धफल एवान्तर्भावादिति मूले तथा 'सुप्तवे. गेऽतिनिर्विघ्नो निर्विकल्पसमाधिभाक्' इत्याद्युदाहृतानुभूतिप्रकाशवाक्ये च निर्विकल्पसमाधै प्रारब्धफलत्व वदद्रि श्रीमद्विद्यारण्यगुरुभिस्तत्साम्या सुषुप्यादेरपि प्रारब्धफलत्व प्रापितम् । तच्च श्रुतिपूर्वाचार्योक्तिपिरम् । हि श्रुतयस्तावत्-' सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोभिभूत सुखरूपमेति' अनन्वागत पुण्येनानन्वागत पापेन तीर्णो हि तदा सर्वाशोका-हृदयस्य भाति' । 'न तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्त यत्प- श्येत्' इत्याया सुपुप्ते प्रारब्धकर्मफलामात्रत्व तस्यामस्थाया सर्वटयपुण्यपापताराभाव- द्वैताभावप्रतिपादन कथयन्ति । तथा पूर्वाचार्योक्तयोऽपि-'यत्र सुप्ता न कचन काम काम- यते न कचन स्वप्न पश्यति सुपुप्तस्थान एकीभूत ' इति माण्डूक्यश्रुतौ श्रीमद्भगवत्पादीय भाष्यम्-यत्र यस्मिन्स्थाने फाले वा सुतो न कचन खप्न पश्यति न कचन काम काम- यते, न हि सुपुते पूर्वयोरिवान्यथाग्रहणरक्षण दर्शन कामो या क्श्चन विद्यते । तदेत सु पुप्त स्थानमस्येति मुपुप्तस्थान स्थानद्वयप्रविभक्त मन स्पन्दित द्वैतजात तच यथारूपाप रिसागेनाधिकापन्न नैशतमोप्रस्तमिवाह सप्रपश्चमेकीभूत इत्युच्यत इति । 'अथ यदा मुपुप्तो भवति यदा न कस्पचन वेद ' इति वृहदारण्यकचतुर्थाप्यायप्रथमतालणेकोनयिंश तिकण्डिकाश्रुतौ- कर्मोस्थत्वाप्रमातादेस्तक्षयेऽक्षयरत्वत । पष्टीय मण न्याय्या द्वयामावविवक्षया ।। इति श्रीमसुरेश्वराचार्यवार्तिकम् । पटी, यस्येति श्रुतिगतपष्टी विभक्ति । तथा पा. पादिकायामह कार प्रकृत्य ' यसभेदाक्टरयचैत योऽनिदमश आमधातुरपि मिध्यैय भोक्तोरी प्रसिदिमुपागत स च सुपुते समुखातनिखिलपरिणाम यामविधाया फुत्तस्य ' इति श्रीमपः अपदाचार्यवचनम् । तथान विवरणकारवचनमपि-न(स) च मुपुम इति । .

·. [१ प्रथम पूर्णानन्येन्दुकीमुद्यारयट्यारपासमेत:- अज्ञानपार्य गरीरप्रकियो हि मुत्तिरिय इति । तथा सक्षेपशारीरकाचार्यर- चनम- समय जागरितमयुभप तर मोहममृतमपि पर्माट विमाति । पर्मक्षये रादपिट परम गमायामाश्रिय सदममातिष्टत एस टीनम् । इति ॥ प्पम या प्रमेण सुनी याद्वैताभायम धाम प्रयभारमे करभाराशनकार्यलिङ्गारी- राभावमाराभाषप्रतिपादन सुषुप्ते या पायरमेय बोधयन्ति । पिंच श्रीमहा- रममुनि भिस्तु कर्मक्षये तदस्टिमयुत्तरार्थेन तथा व सुप्ते पटत एवोत्तम् । तस्मादनु चितमिद जीप मुक्ति मुगामयासप्रगतसमाधै प्ररन्धमाटत्याहीपरणमिति चेन । ता- यस्थासमना मूलपस्त पर्यस्य त्वयाऽनभिज्ञात पाय । तथा हि-सपादिगुणपरिणामभे- दानिविधा निद्रा । तदुक्त वातिरसारे मूरकाररेय- आहारादिनिभेदेन सालिकी रानसी तथा । तामसीति तथा सुप्ति स्यात्परामृश्यते त्रिधा ॥ सुखमस्वाप्समपद्य दु समस्याप्समद्य तु । गाढमढोऽत्मस्वाप्समित्युक्ति सार्वटीविकी ॥ इति । तत्र या साविकी राजसी च निद्रा सा तु प्रारब्धर्मफल या तु तामसी सैर मुरया निद्रा सटयायस्थेति निर्णीयते । तस्यामस्तु नाम पर्माट वाभाय । न च सालिकरा. जस्योस्तधात्यकल्पने किमपराद्ध तामस्यैव निद्रयेति वायम् । 'तमोभिभूत सुखरूपमेति'इन्यादि- श्रुतिभिस्तमोगुणाकारपरिणताज्ञानावृतस्यैर मुरयसुषुप्तित्वोक्त । न च मुखमहमस्वाप्समित्या दिजाग्रकालीनपरामर्शेऽपि तदानीमहकारावछिन्नचत यरूपप्रमानभावेन कथ प्रारम्बाल- त्वमित्यपि यायम् । स्पुटाहकाराभावेऽप्यस्मितारूपस्य सूक्ष्मस्य तस्य तत्र सत्यागीकारात् । न च विविधस्वापोत्तर मुखमहमित्यादिपरामर्शसाम्येऽपि तामसस्वापेतरमैन सूक्ष्माहकारागी करणे चिनिगमनाचिरह इति वाच्यम् । उक्तमुखाद्यनुभवस्यैव तत्र विनिगमकत्वात् । यद्यपि मुखानुभवस्य स्वरूपसुखरिपयकत्वेन जामस्वप्नयोरिद्रियादे श्रमोत्कर्षात्तत्र तदभावाडु खाभा पविषययेन वाऽऽरोग्यमानहमद्य सुखीत्यादिवद्यथाकथचिदुपपत्तिसभनेऽपि दु खानुभपस्य तदसभपाच । न च शय्यादरसमीचीनत्वेन दु खमित्युपचारादु समहमस्वाप्समितिप्रत्ययोप पत्तिरिति सिद्धा तचिन्दौ मधुसूदनसरस्वतीभिस्तस्याप्युपपत्तिरक्तेति वाच्यम् । गत्यन्तरस भने तूपचारकल्पनाया अन्याय्यवात् । एतदस्वरसादेव तैरेव तवानुपदमथरेत्यादिनथे नोक्तमुप्तित्रैविध्यप्रतिपादकप्रयेकावस्थाविध्यविधानाच । न च दु खपरामर्शा यथानुपपत्त्या मुप्तिविध्यक्ल्पन ततस्तत्र सूक्ष्मातिकल्पन कर्मफल पकल्पन च तथा तत्सामा येऽपि तामसमुप्तौ तदकल्पन चेति गौरवादरमुक्तापचारफ्ल्पनमेर टाघवादिति यायम् । प्रमा ·जीवन्मुक्तिप्रमाणम० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १२५ णसिद्ध वस्तुनि गौरवस्यादोपचासर्वगादिसमतावाच ! प्रमाण तु- त्रिषु धामसु योग्य भोक्ता भोगश्च यद्भवेत् । 'आनन्दभुक्चेतोमुख प्राज्ञ इत्याद्या श्रुतय एव । ननु तर्हि पूर्वोदाढतस्यि] 'सुषुप्तिकाले सकले पिलीने तमोभिभूत सुखरूपमेति' इत्यादिश्रुत्यादे का गतिरिति चेच्छृणु । उक्तश्रुत्यादीनि वचासि निरक्ततामसाख्यसुषुप्तिसज्ञकमुरयरसापारस्था विषयाणि । त्रिषु धामस्वित्यादीनि तु साचिकादिसुषुप्तिजाग्रदाद्याख्यगौणसुष्यवस्थापरा- णीति । एउचावस्थात्रयस्यापि त्रैविध्याङ्गीकारा सुषुप्तावपि दु खमुपपद्यते । तथा हि- प्रमाज्ञान जायजामत् । शुक्तिरजतादिविभ्रमो जाग्रस्नान । श्रमादिना स्तब्धीमावो जाग्र- रसुषुप्ति । एष स्वमे म त्रादिप्राप्ति स्वप्नजाग्रत् । स्वप्नेऽपि स्वप्नो मया दृष्ट इति बुद्धि स्वप्नस्वप्न । जामदशाया स्थायितु न शक्यते स्वप्नावस्थाया यत्किंचिदनुभूयते तत्स्वप्नसुषुप्ति । एव सुपुष्यवस्थायामपि सात्त्विकी या सुखाकारा वृत्ति सा सुपुप्ति- जाग्रत् । तदनन्तर सुखमहमस्वप्समिति परामर्श । तत्रैय या राजसी वृत्ति सा सुषुप्तिस्वप्न । तदनन्तरमेव दु खमहमस्वाप्समिति परामर्शोपपत्ति । एव तामसी वृत्ति सुषुप्तिसुषुप्ति । तदनन्तर गाढमूढोऽहम समिति परामर्श । यथा चेतत्तथा वासिष्टवा र्तिकामृतादौ स्पष्टमिति सिद्धान्तबिन्दौ गधुसूदनसरस्वतीभि मुपुप्तौ दु खोपपत्त्य प्रत्ये. फमवस्थानविथ्यकरण सुपुतैरपि जाग्रदादिसज्ञाकरण तत्र प्रमाणकथन च यकृत तत्सर्वमु पपद्यते । अन्यथा कर्मफलत्व विना सुपुप्तौ दु खोक्तैर्गुणक्षोभस्य च निनिमि त्तत्वापत्ति अभावप्रत्ययारम्बनी वृत्तिर्निद्रा' इति पातञ्जलयोगसूत्रव्या- ख्याने नागोजिभट्टेनैवमेव सौपुतिकश्रुतिविरोधपरहारव्यवस्थापन कृतम् । तद्यथा-- ननु वृत्ति विना स्वापस्य साक्षिभास्यत्वेनैव स्मरणमस्त्विति चेन । तद्विप्रयस्मृतेचित्ताश्रित- स्वाभावापत्ते । अन्येनान्यदृष्टास्मरणात् । साक्षिणि तस्मरणमसभवि सस्काराभावास्मृया- ख्यपरिणामासभनाच । अत एव ' त्रिषु घामसु योग्य भोक्ता भोगश्च यद्भवेत् ' इति श्रुत्या सुमुप्तेऽपि भोग्यसत्ते क्ता । न च 'न तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्त य पश्येत्' इति सुपुप्तश्रुतिविरोध , तया हि तदानी ज्ञानाभाव एवावगम्यत इति वायम् । अर्धसमप्रभेदेन सुषुप्तद्वैविध्यात् । अर्धपराऽऽद्या श्रुतिरत्यन्तपरा द्वितीयेत्यविरोध इति । नन्वेरीत्या गादेतर मुषुप्तो यदि सुखदु खानुभवात्कर्मफलत्व प्वी क्रियते तादर्शकारेण कथमुक्तम्- सुपुप्त्यवस्थासुखदु खमोगो विनाऽपि कर्मास्य तथा प्रतीते । तत्राप्यविद्यागुणवृत्तभेतन्निवृत्तिरस्या परम पुमर्थ !! इत्यस्मिन्पो विनाऽपि कर्मेति । तथेतहकायामपि पथ च्यारयातमह सुरामस्वाप्स दुखमस्याप्समिति प्रतीतेनिनाऽपि वर्म निमित्तकारण र्म बिनाऽपि मुखदु खभोग सुपुष्यवस्थायामनुभवसिद्ध इयर्थ इति चनाअनर्मशब्देन क्रियापरपर्यायस्य देहेद्रियमानसा- न्यतमव्यापारस्यैन मूरे टीकाया च विवक्षित नाजदाशयरय लवाज्ञात नाच । यद्यन र्म . । किंच ·[१ प्रथम- १२६ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारपल्यारयासमेत:- शब्द प्रसिद्धप्रारम्भपरम्नदायगोचर• स्यात्तरि जीवानों मुग्पायमाप्तिः परित्याभारेऽ. प्परिधागुपक्षीमद्वारेश्वरच्या भरतीति रोनाई रतं स्यात् । रातु सादिविरदम् । तथा हि-भगवान्सूत्रकारः धीमद्वादरायणाचार्यों दितीयाध्यायप्रथमपादै परमेश्वरस्प जगसृष्टी नियपूर्णकामतया प्रयोजनाभावेऽपि · लोकातु सीलपत्यम् ' इतिसूत्रेण लीलया जग- रफर्तृत्वमुम्मा तौर तर्हि स किमिति काश्चिनीयान्मुगिनः काशिदु निश्च करोतास्या- वादापाफरणार्थममूत्रपत्—'येपन्य पृष्ये न सापेक्ष पारधा हि दर्शपति' इति । तथा तर श्रीमद्भगापादीयं भाष्यम्-अत. सृश्यमानप्राणिधर्माधर्मपेिक्षा रिपमा मृष्टिरिति नायमीश्वरस्यापराध इति । पुनश्च भाष्य-तथा हि दर्शयति श्रुति.-' एप होव साधु वर्म कारपति तं यमेभ्यो लोभ्य रनिनीपत एए उ पासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीपने ' इति 'पुण्यो ये पुण्येन फर्मणा भाति पाप• पापेनेति च ' इति । अन रामानन्दीय व्याख्यानमपिन च कचिजनं साधु कचिदसाधु कर्म कारयतो वैषम्यतादरस्थ्यमिति वाच्यम् । अनादिपूर्जितसाध्यसाधुपासनया स्वभावेन जनस्य तत्तत्ममु प्रतापीश्वरस्य साधारणहेतुत्वादतोऽनपद्य ईश्वर इति भाव इति । एतेन केवलफर्ममाद. फेरलेश्वरवादश्च व्यारयात. 1 तथा तैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवही प्रश्ने श्रीमुरे- श्वराचार्यप्रणीत — सोऽकामयत यह स्या प्रजायेयेति ' इतिश्रुती वार्तिकमपि- आत्मस्थ ये नामरूपे देशकाटाद्यपेक्षिणी । जगत्कर्मक्शादीशापयेते बहुधाऽऽमन ॥ इति । अनाऽऽकाशादिसृष्टिरपि प्राण्यदृष्टसापेक्षेणैवेश्वरेण क्रियत इति वदनि श्रीमत्सूत्रकारा- दिभिर्जीवस्य मुसादिभोगस्तु तस्कमैकसाध्य इति किमु वक्तव्यमिति योतितम् । तस्मात्त. द्विरुद्ध सुप्तो पिनाऽपि कर्म सुसायहीकार इति नोक्तादर्शपद्यादौ कर्मशब्देन प्रारब्धं ग्राहा किंतु निरुक्तव्यापार एपेति सिद्धम् । किंच तट्टीकायामपि म निमित्तकारण कर्मति व्याख्यात तदपि कर्मशब्देन व्यापारे गृहीत एर सगत स्यात् । यदि प्रारब्धस्य निमित्त. कारणत्व मुखादिभोग प्रति स्यात्तदा प्रारम्धनाशेऽपि तदापत्ति । न हि दण्डे नष्टे घटो नश्यतीति । न च पूक्तिसिद्धान्तबिन्दुवाक्यस्य न्यायरत्नावल्यारये ब्रह्मानन्दसरवतीयते व्याख्याने सुखादेरपादान तु सत्त्वादिक्मेपोक्तम् | नथा हि-अथ वा सुखरूपेण परिणत. सत्त्वगुणविषयिका साचिकी । दु खरूपेण परिणतरजोगुणविषयिका राजसी । मोहरूपेण परिणततमोगुणविषयिका तामसी । न च सवादिगुणपरिणामरूपा वृत्ति साचिक्यादि- रूपाऽऽत्मसुखविपयिक्येव सुखाकारेत्यस्य सर्वत्रानुपङ्गादिति वाच्यम् । दु खविषयकज्ञान विना दुखविषयकस्मृत्यसभयात् । ज्ञानरूपाविद्यावृत्ते सत्चान्यगुणपरिणामिवासभपात् । सगात्सजायते ज्ञानमिति रमृते मुखादिरूपेण परिणामे तु धातुसाम्यादिस्मेन निमित्तमिति । तेन प्रारब्धकर्मण. सर्वत्र निमित्तकारणयमेर सुखादाविति वाच्यम् । तत्र धातुसाम्यादिक- ·प्रारब्धस्य वा जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १२७ मेन निमित्तमिति साधारण धातुसाम्यादेरेर निमित्तत्वोक्त प्रारब्धस्य घट प्रति कपाल- यसयोगनद्यारत्कार्यस्थायित्वरूपासमनायिकारणत्वस्यैव द्योतितत्वात् । न च धातुसाम्यादेरपि हेवन्वेपणे प्रारब्ध एव पर्यवसानानिमित्तकारणत्वमपि तस्य वक्तव्यमेर । तथाव एकस्या- समरायिकारणत्व निमित्तकारणत्व च विरुद्धमेर । अतो निमित्तत्वमेमोक्तटीकासमत तन्नाशेऽपि भोगापत्तिस्त्वस्मदिष्टेगात एमाऽऽदर्श विनाऽपि कर्मेन्युक्तमिति वाच्यम् । धातुसाम्यादिकार्य प्रति निमित्तवेऽसमवायिये तजन्यसुखा. द्याकारेण सत्त्वादिपरिणाम प्रति प्रारब्धान्तर्गतकर्मविशेषस्यासमनायिकारणत्वसभवा- कर्मणा नानात्वस्य सर्वसमतत्याच्च । नन्वेवमपि ज्ञानरूपाविद्यावृत्तरित्युदाहृतन्यायरत्ना- चलीवचनात्सुषुप्तौ मनोवृत्यनगीकाराप्रमात्रभावाल्कथ तन प्रारम्धभोगाङ्गीकार इति चेन्न । इदकारात्मकमनोवृत्ते स्थूलाहकारस्य चाभावेऽप्युक्तसुप्तौ सूक्ष्माहकारात्मकान्त करणसत्त्वाङ्गी- कारेण स्थूलप्रमाप्रसत्वेऽपि सूक्ष्मस्य तस्य सत्वात्तस्य सुखानुभूतेसवविद्यावृत्त्यात्मकताया एव सभवात्तत्र प्रारब्धभोगस्योक्तरीत्या मुवचत्वाध । अत एव श्रीमत्सर्वज्ञात्ममुनीश्वरचरणै. सक्षेपशारीरकतृतीयाध्याये--- 'साक्षित्वमात्मतमसा मतिकञ्चुकेन मातृत्वमेतदपि नेह सुषु- प्तिकाले ' इत्यत्र मतिकचकेन बुद्धिकवचेन यन्मातृत्व प्रमातृत्वमेतदपीह सुषुप्तिकाले बुद्धि- सबधाभावान्नेति सुतौ प्रमातृरूपाहवाराभारमुक्त्वा तत्राग्रे-'वय्येव कल्पितमकरण बिभर्ति तिस्रोऽपि ता. सहितमेन तु तच्च तामि ' इत्यत्राहकारस्वीकार सुप्तावपि कृतः । ननु यद्यप्यत्र प्रमात्रभावोक्तिर्गाढसुषुप्तिविवक्षया तत्स्वीकारोक्तिरर्धसुषुप्तिविपक्षयेति त्वया स्वमतानुगुण्येन वाक्यद्वपलापन कृत तथाऽपि यदि गाढसुप्तिस्तिस्रोऽपात्युक्तावस्थानयतो भिन्ना तर्हि तस्या अहकारसबन्धिल्लाभावेन साक्षिसबन्धित्वापत्ति , यदि सा तत्रैवान्तर्भूता तर्हि तस्यामहकाराभायप्रतिपादकपूवाक्यासगत्यापत्तिश्चेति चेन्न । तन्यपस्थासभवात् । तथा हि--अविद्यायारतायदावरणादिशक्तिभेदात्तवच्छिनादिरूपस्य जीवस्याप्यावरणावस्था विक्षेपावस्था चेति साधारणव्यवस्थाद्वयम् । तत्राऽऽवरणावस्था तु केवल मूलाज्ञानमेन । विक्षेपास्था तारन्मूलाज्ञानभिन्नयावद्वैतरूपा । तदुक्त सक्षेपशारीरके-- आच्छाद्य विक्षिपति सस्फुरदात्मतत्व जीवेश्वरत्वजगदाकृतिभिर्मुपैर । अज्ञानमातरणनिभ्रमशक्तियोगादात्मत्वमानविषयाश्रयतारलेन ॥ इति । विक्षेपारस्थायामप्यन्त करणल्यनिरोधचाञ्चल्यभेदात्रैविध्यम् । तत्र लयावस्था तार मुनि- मूर्छमृतिपुन शरीरप्राप्तिदेनदिनादिप्रल्यस्थितिभेदात्पञ्चधा । तत्रापि साचिकादिपूनिभेटा- प्रेधा सुप्ति । माऽपि पपित्तादिनिमित्तभेदाबहुधैव माधवनिदानादौ यकिन गया विशिष्टशृङ्गारााद्दीपनादिसामग्रीभेदादनकधाऽसौ रसशास्त्रेऽप्युक्ताऽस्ति पर तु मानुस्यु तत्यानान प्रपञ्च्यते । मृत्यादिनपस्य तु प्रत्येकमेकविधन्यमेव पर तु पुन मृति , शरीरपियोगक्षणमारभ्य पुन सुपायुपलब्धिपूर्वक्षणपर्यन्तमायिन सानदार ·[१ प्रथम- १२८ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयव्याख्यासमेत:- प्राप्तिः, समष्टिलिङ्गशरीरलयादिदैनंदिनादिप्रयस्थितिरिति लक्षणभेदादसांफर्यम् । तेन गर्भे कटलायरस्थायामपि दु.गादिसत्येन प्रारब्धभोगसत्त्वान्न लयारस्थात्वम् । यदा तु तर तदभावस्तदा पापाणादिवद्गादमुतिरेन । कटलारस्थायां दु.खोपलब्धिरक्ता सूत. संहितायाम्-- गर्भ तु कटलारस्थं कृमिभिभक्षितं भवेत् । दु.खमेर तदा सौख्यं न किंचिदपि विद्यते ।। इति । अत्र टीका माधी-मातुर्गर्भाशय एकरात्रोपितं शुक्रशोणितं कटलमिति । 'गर्भो भ्रूण इमो समौ ' इसमरसिंहोक्तैर्गर्भमिति क्लीपत्रमार्पम् । ननु मोक्षधर्मेषु- सुखदु खयोश्च ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् । जीव पश्यामि वृक्षाणामचेतन्य न विद्यते ॥ इति वृक्षाणां सजीवतोक्तस्तेषा सुखाद्युपलब्धौ न विनादः परं तु पाषाणादीनां किं निर्जीवत्व वा सजीवत्यम् । आये हिमपदादाना पुराणादी व्यवहारवर्णनबाधः । अन्त्ये- चित्रस्थपर्वतादीना यत्राभासो न लिख्यते । सृष्टिस्थमृत्तिकादीना चिदाभासस्तथा न हि ॥ इति चित्रदीपस्थमूलकारोक्तिविरोध । तस्माद्धिमनदादीनामधिकारिजीवत्रादेवतात्वाच तथा- वेऽपि सामान्यपाषाणादेर्निर्जीवत्वमेव वाग्य नो चेदियमप्येका पष्टी व्यावस्था स्यादिति चेन्न । पापाणादीना सजीनत्वेऽपि यदा तेपा भेदनादिना दु खोपलब्धिस्तदा जागरोऽन्यदा तु गाढसुतिरेवेति निरक्तलयावस्थेतरावस्थाभावात् । पापाणादीना सजीवत्वं तु-- निद्रामयाना वृक्षाणा स्वसत्तामचलादय । स्थिता अनुभवन्तोऽन्ये चिदाकाशमखण्डितम् ॥ इति निर्माणप्रकरणे बृहवासिष्ठे निद्राप्रचुराणा मुपुतिस्थाना वृक्षाणा या गाढमूदतय स्वसत्ता तामचलपापाण दयोऽनुभवन्त स्थिता । अन्ये हिमान्मादयस्तारपर्वतास्वाद ण्डित चिदाकाशमनुभवन्त सदा समाधौ स्थिता इत्यर्थ इत्येतीकाया च, तथो-. दाहृतमोक्षधर्मपचनप्रघट्टकेऽपि वृक्षानुपक्रम्य म्लायते शीर्यते चापीतिवचनन्यारयाने शीर्यत इत्यनेन वनमणेरपि मकुणशोणितस्पर्शाचेतनत्व व्याख्यातमिति, तथा तौर मूले पादैः पिबति पादप इति पदस्य व्याख्यान एतेन क्षीरादिपायिन पारदादेरपि चेतनत्वं व्याख्यात- मिति चोक्ते सिद्धम् । ततो हेमादिधातूनामप्युन्कटाग्निमयोगे द्रुतन्त्रात्तत्तत्रसरेण्वन्तं सजीवत्वं ज्ञेयम् । अत्र समष्टिव्यष्टिकल्पनात्सऽपि जीवव्यवस्था बोदव्या । सृष्टि- स्थमृत्तिकेन्यादिश्चस्तु केटमृगमरेणुपरम् । आदिपदाद्गादिभिन्नसामान्यजलग्रह इत्य. .

·। जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यमणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १२९ विरोध । तथा निरोधानस्थाऽपि सप्रज्ञातासप्रज्ञातसज्ञकसमाधिभेदाद्विधा । एतयो- रपि ज्ञानाज्ञानपूर्वकत्वेन पुनद्वैविध्यम् । एव चाचल्यावस्थाऽपि जाग्रस्थप्नभेदाद्विधा । एतयोरपि पूर्वोक्तजामदादिभेदात्प्रत्येक त्रैविध्य ज्ञेयम् । तर प्रमाज्ञानरूपाया जान- ज्जामति तथा स्वप्नेऽपि मन्त्रादिप्राप्तिरूपाया स्वप्नजाग्रति च सति प्रमातार बाध्य मानत्वान्यावहारिकोऽहकार । उपलक्षणमिद सशयधारावाहिककार्याहार्यस्मृतिरूपसाधारण जामतोऽपि । तत्र सशय प्रसिद्ध । घटो घट इत्याकारक सततप्रत्ययो धारावाहिक ज्ञानम् । शालमामे विधितो विष्णुत्वधी कार्य ज्ञानम् । माणवके प्रेम्णा चिन्तामणिबुद्विधिका लीनमिच्छाजन्यमाहार्य ज्ञानम् । स्मृतिस्तु सस्कारजन्या स्फुटैवेति ज्ञेयम् । शुक्तिरजतादिवि भ्रमरूपे नामस्वप्ने तथा स्वप्नेऽपि स्वप्नो मया दृष्ट इति बुद्धिरूपे स्वयमस्वामे साधारणस्वप्ने च सति प्रमातर्यबाध्यमानत्वा प्रतिभासिकोऽहकार । तथा ज्ञानाज्ञानकालिकसप्रज्ञातसमाधौ श्रवणा द्युत्तरमह ब्रहास्मीतिवृत्तिसातत्यरूपे निदिध्यासने तथा श्रवणायभावेऽपि तादापे निर्गुणो पासने च स्थूलाभासो व्यावहारिकोऽहकार । ज्ञानादिकालिकसगुणादिध्यानधारणाप्रतीकायु पास्तिषु तु धारावाहिकाम स्थूल एव स । श्रमादिना स्तब्धीमावरूपाया जानसुप्तौ सूक्ष्माभासो व्यावहारिकोऽहकार । एतेन- समाधो क्रियमाणे तु विना आयान्ति वे बलात् । अनुसधानराहित्यमालस्य भोगलारसम ॥ त्यस्तमश्च विक्षेपो रसास्वादश्च शून्यता । इत्यपरोक्षानुभूती ये समाधिविना उक्ता , तया- ल्ये सबोधयेचित्त विक्षिप्त शमयेपुन । सकपाय विजानीयात्समप्राप्त न चाल्येत् ॥ इति माण्डूक्यकारिकाया पायोऽप्युक्त । तत्र रागादिना स्तब्धीभाव कपाय , तथाऽनुसंधानराहित्यमालस्य च व्यारयातम् । तत्रापि ताटगहकारस्पैर सत्लात् । एव जामदशारा कथयितु न शक्यते स्वप्नावस्थाया. यकिंचिदनुभूयते. तस्यामसुपसिरिति. स्वमसुषुप्तावपि सूक्ष्माभास प्रातिभासिकोऽहकार । किंच मुप्तो सुखाकाराविद्यावृत्तिरूपाया सुप्तिनाग्रत्सशिकाया सात्विकसुप्तो तथा ज्ञानाज्ञानकाटिकासप्रज्ञातसमायोश्च व्यावहारिक सूक्ष्मोऽहकार । तदनन्तर सुखमहमस्खाप्स मुख समाहितोऽभूपमिति परामर्शात् । ननु ज्ञानोत्तरमस्तु नाम निर्विकल्पापरपायोऽसप्रज्ञातसमाधिस्तपूर्व तु निर्विकल्पमनन्त च हेतु दृष्टान्तपर्जितम्' इत्यादिश्रुतेब्रह्मणो निर्विकल्पवात्तत्प्राप्तेस्तदानीमभावात्कथ तसभर , तथा ज्ञानोचरमपि निर्विकल्पसमाधौ समुदाहृतश्रुतेरेव कथ सूक्ष्नाहकारसभर इति चेन्न । अज्ञान दशापा सुप्तौ यथा सत्त्वाकारपरिणतारिद्यावृत्या निर्विकल्पब्रह्ममुष्वप्राप्तिरेव सत्राकारपरिण ·[१ प्रथम- १३० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयध्यारयासमेत:- तान्त करणवृत्त्या मूलाज्ञानामृतनिर्विकल्पब्रह्मसुखावाप्तिसमोनोक्तसमाधिसिद्धे । तदुक्त न्यायरत्नापल्या ब्रह्मानन्दसरस्वतीभि-समाधेस्वसप्रज्ञातरूपस्याप्यपिद्यानिवृत्ते पूर्वमपि त्वपदार्थसाक्षात्कारहेतुतयाऽनुष्यत्वेन तदानीं जीपचसत्त्वेन त्वपदनाच्यत्वानपायादिति । ज्ञानदशायामपि निर्विकल्पसमाधौ समाधिनिधूतमलस्य चेतसो निपेशितस्याऽऽमनि यसुस भवेत् । नं शक्यते वर्णयितु गिरा तदा स्वय तदन्त करणेन गृह्यते ' ॥ इतिश्रुते , प्रशा तमनस ह्येन योगिन सुखमुत्तमम् । उपेति शान्तरजस ब्रह्मभूतमाल्मपम् ॥ इति स्मृते , शीतलनिर्मर निश्चलजलनिलीनविमलस्फटिकशिलाशकदमत्ताप्रतिभासमान स्याप्यहकारस्योक्त युथितपरामर्शान्यथानुपपत्त्यवावश्यकल्प्यतारूपयुक्तेश्च सूश्माकारसभ- वात् । एतेनाज्ञानकारिकनिर्विकल्पकसमाधारपि तत्सभवप्रश्न प्रत्युक्त । तथा सुप्तान दु खा- कारपरिणताविद्यावृत्तिरूपाया मुप्तिस्वमाल्याया राजसमुप्तौ सूक्ष्मतर प्रातिभासिकोऽहकार । तदानीं दु खत कारणाभागदज परिणामेर तथा भानात्तदनन्तर दु खमहमस्याप्समिति परा मर्शस्यापि सुखपरामर्शरपुटत्वाभावात्सति प्रमातर्यपाध्यमानत्वाच । ए मोहमात्राकारपरिण ताविद्यावृत्त्यात्मके मुप्तिमुप्तिसइके तामसस्वापे तथा मृतिमू प्रत्यपुनर्देहप्राप्तिषु च सूक्ष्मतमो व्यावहारिकोऽहकार । तस्माद्गादमुप्तिसमये सूक्ष्मतमाहकारसत्वेऽपि तत्र तदभावप्रतिपा दन तु चद्रकान्तमणी जट नास्तीतिरप्रतीत्यभाषाभिप्रायमेति गाढमुप्तेरपि सुप्तिन्वादेव सूक्ष्मतमाहकारसत्त्वासाहकारता पुराहकाराभावानिरहकारता च न पिरुष्यत इति दिक् । पूर्व सुखातिरायरूपत्वेन जीवमुक्तिसुखस्यापि प्रारब्धफट एवान्तर्भारमनीरत्य प्रारन्ध- फसत्येन तत्रौदासीन्य प्राप्त तन्निरस्य प्रारमत्यावनियाव मारण्यस्य यन विना पलदाना. शक्तत्यामस्त्रीययनमार्थक्यादिव मुपपादितम् । साप्रत तु तृप्तिदीप एस प्ररन्धविध्यविव- रणे यदुक्त तदनुसारेण यने तन्नापेक्षवमेन प्रायाति न तु यनस्य तत प्रानल्यम् । तथा हीच्छानिन्छेतिपरन्धविध्यमुपरम्याऽऽह श्रीमद्भारत तीर्था- अपथ्यसेविनधारा राजदारता अपि । जानन्त पप स्वानर्थमित्यारधर्मन ॥ न च तद्वारयितुम श्वरेणापि शक्यते । यन ईश्वर घाऽऽर गीतायामर्जुन प्रति ।। सरा चेटने स्वम्या प्रने नानपि । प्रति पन्ति मतानि निम विं परिष्यति । अपसमाविमावाना प्रतीकारो भवेयदि । तदा दुखेन टिपरनयामयुविष्टिय ॥

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विहारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । न चेश्वरत्वमीशस्य हीयते तारता यत । अवश्यभारिताऽप्येवामीश्वरेणैर निर्मिता ।। प्रश्नोत्तराभ्यामेरैतद्गम्यतेऽर्जुनकृष्णयो । अनिच्छापूर्वक चास्ति प्रारब्धमिति तच्छृणु ।। अथ केन प्रयुक्तोऽय पाप चरति पूरप । अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजित ।। काम एप क्रोध एष रजोगुणसमुद्भव । महाशनो महापाप्मा सिद्धयेनमिह वेरिणम् ॥ स्वभावजेन कौन्तेय निबद्ध स्वेन कर्मणा । कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥ नानिच्छन्तो न बेच्छन्त परदाक्षिण्यसयुता । सु खटु खे भजन्त्येतत्परेच्छापूर्वक हि तत् ॥ इति । अत्र तु यदि जीवन्मुक्तिसुखप्रद प्रारम्धकर्म स्यात्तर्हि तद्विद्वत्सन्यासादियत्नमपि सपाय तत्सुख दास्यत्येव यदि न स्यात्तर्हि तत्र यत्नोदय एव न स्यादिति सदृश चेष्टतेऽवसं- भाविभावाना स्वभावजेन कौन्तेयेति वचनस्वारस्यादयगम्यते । एव च पूर्वोक्तमारब्धचातु- विध्यवादिभूलकारोक्तिरप्यनुभृतिप्रकाशस्था सगता स्यात् । तस्माद्यर्थमिद विद्वत्सन्यासादि- यत्नविधान जीवन्मुक्तिसुखार्थमिति प्रथमपक्षेऽस्वरसात्पक्षान्तर प्रतिजानीते-- अथ वा प्रारब्धं कर्म यथा तत्त्वज्ञानात्मभलं तथा तस्मादपि कर्मणो योगाभ्यासः प्रबलोऽस्तु । अथ वेति । अथेति पक्षान्तरारम्भार्थम् । वेत्युक्तास्वारस्यद्योतनार्थम् । तत्र दृष्टान्त स्पष्टयति-पथेति । यथा प्रारब्ध कर्म तत्त्वज्ञानाप्रबलमस्तीत्यध्याहृत्य योजनीयम् । तथा च भगद्वादरत्पर्णय सूत्रम्-- भोगेल पिटर क्षपिल्या शपथ्ले' इति । दारिक योग- यति-तथेति । तस्मादपि, प्रारब्धकर्मणोऽपीत्यर्थ । योगाभ्यास इत्युपलक्षण सद्य फलदा- तृणा सर्वेषामपि वेदैकोक्ताना कारीर्यादीना कर्मणाम् । ननु न योगाभ्यास प्रारब्धत प्रगल , तदधीन वात् । ययस्य समाधिसुखदातृप्रारब्ध स्यात्तीवाय योगाभ्यासे प्रवृत्त स्यात्तदभावे तु नैर तत्र प्रवर्तेतोपदेशशततोऽपि, दृष्ट चैवमेर लोके शास्त्रे च । तथा हि विदुरेणानेक- धोपदिष्टोऽपि धृतराष्टो नैर स्वहित बुद्ध्वा तत्साधने प्रवृत्त इति श्रीमहाभारते प्रसिद्धम् । किंच मूल्फोरेवानुभूतिप्रकाशे सुप्तप्रारब्धाङ्गीकारेण योगसुखस्यापि प्रारब्धफलत्वमेव सिद्धान्तितमिति चैन्न । योगाभ्यासस्य क्रियमाणत्वेन प्रारम्धाधीनत्वाभावात् । क्रियमाणस्यापि प्रारब्धाधीनत्याङ्गीकारे तद्वोधकविधिशास्त्रानर्थक्यापत्ते । यत्तु तादृक्प्रारब्धाभावेने पदेशारा.

·१३२ पूर्णानन्देन्दुको मुद्यारपम्पारणसमेत:- [१ मपर्म- सतोऽपि तिनाधने प्रामामाइन टोपसारखनिदर्शनेन एनं तदप्यापातरमीयमेव । तपाहिको सारया या प्राति सा समानताशानाधानति सर्वपोनर्गः । तत्रोपदे- वोऽपि पत्र प्रायमायो दृष्टाना यावरसंशयादिप्रतिबन्धशादिसाधनताशनानुदयादेष प्रवृस्पभायो न तु साभारल्याभावादिति निपम्पते । संभवत्लामिसाधनताज्ञानमाया दृटमामय्या प्रति प्रति प्रारम्पारयाटसामग्रीफायनानाचियात् । एतेन शारतीयं धृतरा- गोदाहरणमपि प्रन्यापातम् । तस्याश्रद्धादिदोषरशाता पुत्रादिममतारूपप्रतिरन्धाता विदुरो- पदिष्टे पटादनिष्टाननुन्धारमाधनेऽपि तवायुरेवानुदयात् । यदा तु ते प्रतिबन्धाः क्षीणानदा पुनर्विदुरट तस्वल्योपदेशमात्रादेव धृतराष्ट्रस्य सदस्तादम्युदयपूर्वकं स्वायय. थाहितसाधनायं प्रत्ते. श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धस्थत्रयोदशाप्याये समुपास्पातत्यात् । तयया-पिदुरस्तदभिप्रेत्य धृतराष्ट्रमभापत ' इयुपगम्य- एर राजा विदुरेणानुजेन प्रज्ञाचक्षुधित आजमीदः । सिया स्वेषु रोहपाशान्द्रदिशो निधकाम भ्रातृसदर्शिताया ।। इति तदुपदेशानुसारेण धृतराष्ट्रनिर्गमनमुक्त्वा- ध्यस्तमायागुणोदर्यो निरकरणाशय । नियर्तिताखिलाहार आस्ते स्थाणुरियाचलः ।। इत्यन्तेन तस्य योगाभ्यासपुर सर मलविद्याद्वारा सप्तमीभूमिकान्तं जीवन्मुक्तिनर्णिता । यत्तु मूरकारयचनमनुभूतिप्रकाशस्थ जीवन्मुक्तिसुखस्य प्रारब्धकर्मफटत्ववादीति त्वया स्वमतानुप्राहकमेन्युपपादित तन्न । तद्वचनतात्पर्यस्य भिन्नत्वात् । तथा हि तत्र- जीवन्मुक्तो रतिक्रीडामिथुनानन्दलक्षणान् । व्यवहारान्क्रमणैति प्रारब्धस्यानुसारत । इत्यत्र प्रारब्धशब्देन ' त विद्याकर्मणी समन्यारभेते पूर्वप्रज्ञा च ' इति बार्हदारण्य- कपष्टाध्यायश्रुत्युक्त यजीवस्य देहान्तरारम्भक विद्यादित्रय तद्विवक्षयोत्तरश्लोके सुखदु खप्रदे- त्यादिना तद्वेगचातुर्विध्य विधाय ततस्तीवेगेत्यादिश्लोकचतुष्टयेन तव्यवस्थया जीवन्मुक्ति- सुखस्य विद्यादित्रयात्मकप्रारब्धफटत्वमुक्तम् । तदिद विद्यादित्रय श्रीमसुरेश्वराचार्यचरणन- लिनरेणुभिरेतछुतिव्यारयानावसरे वार्तिकामृते विवृतम् । तद्यथा- इतो जिगमिषु विद्याकर्मणी ये पुराऽर्जिते । त समन्वारभेते ते या चाभूपूर्ववासना || विज्ञान सशयज्ञान मिथ्याज्ञानमथापि या । प्रमाणतोऽप्रमाणादा सर्व विद्येति मण्यते।। ससारकारणवसि यत्तु ज्ञान परामगम् । तदन न परिग्राह्य सर्वापत्कारणापनुत् ।।

·जीवन्मुक्तिप्रमाणाप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः! ससारकारण तस्मादात्मज्ञानविरोधि यत् । अप्राप्तपरमार्थार्थ ज्ञानमात्र जिवृक्षितम् ॥ वामन कायसाप्य यच्छास्त्रतो यदि वाऽन्यत । दृष्टादृष्टार्थरूप यत्तच कर्मेति गृह्यते ॥ अन्वारभेते गच्छन्त यथोक्त ज्ञानकर्मणी । गच्छन्त पुरुष यस्मादन्येते स्वस्वभावत ॥ गच्छतोऽतोऽनुशब्दोऽन्न पश्चादर्थे प्रयुज्यते । गमनादिविधौ पुस साधनत्व निगच्छति ॥ कर्मण क्रियमाणस्य सस्कारो यो हदि श्रित । तत्फलस्य प्रभुक्तस्य पूर्वप्रज्ञेति सोच्यते ॥ पूर्वोपचितसस्कारहेतुभ्य साऽभिजायते । पण्मासशेषप्रोद्भूता वासना याऽस्प देहिन । मरिष्यतोऽन्यदेहायं पूर्वप्रज्ञेति ता विदु । समर्था सैव ते यस्मादुद्वोढु ज्ञानकर्मणी । नरस्यात प्रधानत्वात्पृथक्तस्माद्ग्रह कृत । अत्र शास्त्रप्रकाशिकाख्या व्याख्याऽन्यानन्दज्ञानकृता-समर्षेति । न हि मृतस्य विद्या- कर्मणी स्वरूपेण स्थातुमर्हत कारकमेदाभागादतो वासनात्मनैव स्थितेस्तत्प्राधान्यात्तस्या युक्ता पृथगुक्तिरित्यर्थ इति । समासेन च निर्दिष्टे कारणयाविशेषत । अन्योन्यकारणत्वाच श्रुत्पेह ज्ञानकर्मणी ॥ पूर्वप्रज्ञात उतिर्विद्याया कर्मणो यत । ताभ्या च भावनोद्भूतिनिर्देशोऽतो यथोदित ॥ मिणो मुज्पमामस्प परिशेयो हि भायमा । मूल च जायमानस्य प्रधान तेन भण्यते ॥ अत्रापि सेव टीका--तस्यास्तयोश्च मियो हेतुहेतुमत्त्वे त्रयाणामविशेषात्कथ पूर्वप्रशा- प्राधान्यमित्याशङ्कयाऽऽह-कर्मण इति । परिशेपो नाम फलवासनेति । परिन्छेत्री विनिर्मात्री विद्या लोकान्तरस्य हि । विर्तृकर्मनोदी च पूर्वप्रज्ञेह पूर्पयो ॥ इति । तधेतेपा विद्यादाना प्रत्येक चातुर्विष्यमुक्त सक्षेपशारीरकतृतीयाच्या श्रीमत्सर्वज्ञाम मुनीश्वरणरचरणे --' विद्या चार चतुर्विधाऽप्यभिमतैयाऽऽरम्भिका कर्मनसस्कारोऽपि ·[१ प्रथा- - १३४ पूर्णानन्देन्दुफौमुद्यारपट्यारयासमेत:- सधा चतुर्विध इति शेपरगधा समयात् । इति । यारयातं पैद मधुसूदनसरस्वतीभि.-ननु पुण्यः पुष्पेन कर्मणा भवति पाप. पापनेति शुभाशुभरर्मग एस संसारहेतुवप्रतिपत्तेः कथं विद्यापूर्वप्रशयोस्तद्धेनुपमियाशङ्कए तत्र का तहेरिपमरणादेतचनपटभयाणामपि संसारहेतुन्यमविशिष्टमिति वदस्तेषु चातुर्विष्यमाह-~-पिया पेत्यादिना । पाचन विद्या शास्त्र. पिहिता देवतायुपासनम्पा । परा सन्निषिद्धाऽसन्धानविपया । अन्या विहितममा विधि पिनाऽपि यहन्छयोपपना गहादिदर्शनरूपा श्रेयस्करी । काचिनिषिद्धसमा वीभत्सितरावादि- विषया सद्योदु.सफरीति विद्यायाधातुर्विभ्यम् । एस कर्मणा यागनधाहारविहारादिम्पाणामपि विहितप्रतिषिद्धाविहिताप्रतिषिद्धभेदेन चातुर्विध्य द्रष्टव्यम् । एवं पूर्वप्रज्ञाल्यसंस्कारोऽपि मूलानुभवाद्यनुरोधेन चतुर्विधो बन्धहेतुरित्यर्थ इति । अत्र वार्तिके तापद्वासनाथपरपर्यायस्य पूर्वप्रज्ञाख्यस्योक्तरीत्या चतुर्विधसस्वारस्य फर्मणो भुध्यमानस्येत्यन मूल(ले) च जायमानस्ये. त्यनेन भाग्निः क्रियमाणात्मकस्य कर्मणस्तथा पूश्लिोके पूर्वप्रज्ञात उद्धृतिविद्याया इत्युक्त- रक्तचतुर्विधविभागस्य प्रसज्ञानेतरयापदृत्यात्मकज्ञानस्य च कारणचं स्पष्टमेवोक्तम् । तथा परिष्ठेचीत्यनेन विद्याया भाविदेहमानदातृवं कमणः मुराादिपिकारकारित्य च निर्णीतम् । तदुक्तमनुभूतिप्रकाश मूटकारेयतच्छतिविवृतिसमये- देह विद्या परिच्छिद्यादीदृशो देह इसथ ' इति । तेन पासनारयपूर्वप्रज्ञाया क्रियमाणहेतुत्वापूर्वोक्तानुभूतिप्रकाशगतप्रारब्ध- चतुर्विधतावादेन यज्जीवन्मुक्तिसुखस्यापि प्रारम्धफ्लवमुक्त मूटकारस्तक्रियमाणफलत्वमेव । नोचेदुक्तयार्तिके पूर्वप्रज्ञाया क्रियमाणत्यायच्छिन्नयावनियमाणकारणत्वोक्ति ध्येत । जीय- न्मुक्तिमुखसाधनस्य मनोनाशादे क्रियमाणन्य तु न विवादास्पदम् । यत्र कृतोपास्तित्वेना- निच्छयैर मनोनाशादिना जीवन्मुक्तिमुख तत्रापि देहेन्द्रियादिव्यापारोपरमस्य पूर्वोक्तसस्कार- द्वारा जायमानस्येश्वरयत्नसाध्यस्यापि लोकदृष्टया पारमेश्वरयत्नसाध्यत्वेऽपि शास्त्रदृष्टया क्रिय- माणत्वानपायात् । एतेन परेछाजन्यजीवन्मुक्तिसुखस्य क्रियमाणफटत्वं व्याख्यातम् । तत्रापि परयत्नजनकोपात्यादिपुण्यस्य देहायुपरमस्य च क्रियमाणस्य सत्त्वात् । नोचैनी. वन्मुक्तानामृषभादीना परमेश्वरप्रेरितसस्कारमानद्वारा चेष्टमानशरीराणा कदाचित्पादतले पिपीलिकादिमरणजनितपातकस्य तथा कदाचिद्गादिवातसस्पर्शजनितसुकृतस्यापि प्रारब्धत्या- पातात् । इष्टापत्तिश्चेक्वचिदपि क्रियमाणोदयाभावात् तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरक्षेपविनाशी तव्यपदेशात् ' इतिसूनादौ क्रियमाणाश्लेषोपपादनभङ्गापत्ति । प्रारम्धफटत्वोक्तिस्तु मूल- काराणामनुभूतिप्रकाशे विद्याकर्मसाहचर्येण श्रुत्या पूर्वप्रज्ञाया अपि गृहीतत्वात्तत्रितय- स्यापि देहाद्यारम्भकतारशात्तन्मध्यगतपूर्वप्रहाख्यसस्कारस्यापि तत्साहचर्यापारब्धत्वविवक्षयैव । किंच तर--- मुखदु खप्रदारब्धकर्मवेगश्चतुर्विध । तीनो मन्यो मन्दसुप्ताचिति तस्य विधा मता ॥

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १३५ इति प्रारब्धकर्मोगस्य चातुर्विध्यमुक्या क्रमात्- तीब्रगे स पश्वादितुल्पो नाऽऽस्मानमीक्षते । आत्मनि प्रीतिरस्तीति भवेदामरतिस्तदा ॥ मध्यवेगे तु भोगाना प्राधान्य स यदा कदा । कृत्वाऽवकाशमात्मान वदन्क्रीडति बालवत् ।। मन्दवेगे तिरस्कृत्य भोगान्प्रायेण चिन्तयन् । धियाऽऽस्मान द्वन्दसुख प्राप्नोति मिथुन यथा । सुप्तगेऽतिनिर्विघ्नो निर्विकल्पसमाधिभार । आत्मानन्दावशेष सन्नास्ते मुक्तपदद्वय ॥ इत्यन्तेन तीवादिवेगाना स्वरूप फल च विनृतम् । तत्र तीनोगे तु न जीवन्मुक्तिमुख. टेशोऽपीसविचाद एव । पर तु तत्रापि गोकामा एव वयमिति पाज्ञवल्क्योत्तेर्गोपदोचारणा- तस्मरणाच सजातसुकृतरूप क्रियमाणमस्सेर । मध्यवेगेऽप्येवमेवाऽऽत्मस्मरणादिजन्य क्रियमाण तदनुसधानजन्य सुखमपि तालमेरेत्यूह्यम् । भोगाना प्राधान्येन तत्सुखादिक तु प्रारब्धफल्मेर । यत्तु तत्र सद्य फलदातृकारीदिजातपृष्टयादिद्वारा सुखादिक तत्तु क्रियमाणफलमेर । तथा मन्दवेगेऽपि द्वन्द्वसुखस्य क्रियमाणफलत्व स्फुटमेत । तथा सुप्त- वेगेऽपि क्रियमाणफलत्वमेव निर्विकल्पसमाधिसुखस्य । तद्ग्राहकस्य सूक्ष्माहकारस्य शीतला- मलनिश्चलजलस्थशुद्धस्फटिकशिलापत्ता सत्त्वात् , 'स्वय तदन्त करणेन गृह्यते' इति श्रुतेश्च । न च यस्पेह जन्मनि कृतोपास्तित्वेन ज्ञानोत्तर पन विनैव यजीवन्मुक्तिसुखमुत्पन्न तस्यास्तु नाम पूर्वोत्तरीत्योपासनादिक्रियमाणफलत्व पर तु यस्य वामदेवादिवद्योगभ्रष्टस्य जन्मान्तर्रायो- पासनादिमहिना ज्ञानोत्तर यत्न विनैव सस्कारस्वाभाव्यान्जीवन्मुक्तिसुख यदुत्पद्यते तस्य तु प्रारब्धकर्मफलत्वमेवापश्य वक्तव्य, नो चेदनिच्छया जीवमुक्तिसुखोत्पत्ती परमेश्वरयत्नजन्यत्वेन प्रारब्धफलत्याभानापरे च्या जीव मुक्तिसुखोत्पत्तौ च परयनजन्यत्वेन तथात्वात्कचिदप्यनेन न्यायेन प्रारब्धकमालत्य विषयसुखादेरपि नैव स्यादिति वाच्यम् । इष्टापत्ते ।इममेवाधिकार- शिरोमणि मनसि निधाय मूलकारेरनुभूतिप्रकाशे जीवन्मुक्तिमुखस्य प्रारम्धफटत्वसाधारण्य- मुक्तम् । अत्र तु तागधिकारित्याभावेनेदानीतना येऽकृतोपास्तिवेऽपि साधनचतुष्टयपूर्वक- श्रणादिपुष्ट्या महाविदस्तेषां यजीवन्मुक्तिसुख तक्रियमाणसज्ञकमनोनाशादिसाधनफटमैवेति द्योतनाथं पक्षान्तरोपन्यासपूर्वक योगाभ्यासस्य जीवन्मुक्तिसुखसाधनस्य क्रियमाणात्मकस्य प्रार धर्मतोऽपि प्राबल्यप्रतिपादन विस्तारितमिति ज्ञेयम् । ननु यद्युदाहृतवार्तिकरीत्या विद्याकर्म म्यामपि पूर्वप्रज्ञाख्याया सस्काराद्यपरपर्यायाया वासनाया एव प्राधान्य तर्हि पुनरपि दोषतादव स्थ्यमेव । तथा हि-यद्यत्याधिकारिण पूर्वासना योगादिविषयिणी स्यात्तर्हि सैरेमं तत्र वला. पातयित्वा योगादिक साधयिष्यति नो चेतिरिशतमप्यकिंचियरमेन तस्माकि विद्वत्सन्या .

·[१ प्रथम- १३३ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारपव्यारयासमेत:-- सादिविधिना कि याऽनेन तद्विवेकप्रथनेनेति चेन । वासनाया विद्याकर्मोभयनिर्वाहकत्वा- दिना प्राधान्येऽपि विवेयेन पुरपप्रय नात्तदभिमनस्य शक्यत्वात् । यथा चतत्तथाऽने मूल एव-'श्रीराम -प्राक्तन वासनाजाल नियोजयति मा यथा' इत्यादिना प्रथेन सप्रमाण सोदा हरण सपरिवार सविस्तर चोपपादयिषितत्वाय । अनेय व्यवस्था-य कचिजमान्तर एव कृतोपास्तिस्तस्पेह जमनि जायमान ज्ञानाप्राक्समाधिमुख तदुत्तर जीप मुक्तिसुख च पूर्वप्रज्ञाल्यसस्कारद्वारा प्रारब्धफलमेर । पर तु तादृक्समाध्यादे क्रियमाण पुण्यमुत्पद्यत एय, यथा गङ्गास्नानजन्य प्रात शीतदु ख प्रारब्धफल पुण्य तु त्रियमाण तहत् । यस्त्विह जमन्येव कृतोपास्तिरकृतोपास्तिर्वा तस्य तु ताइक्सुखादिक क्रियमाणफटमे वेति न कोऽपि दोष । नन्वस्त्वेव प्रारब्धक्रियमाणयो फलव्यवस्था तथाऽपि प्रारधर्मा पेक्षयाऽपि योगस्य प्राबल्य तु नैव सिध्यति । तत्रेद वक्तव्यम्---किं प्रारब्धकर्मणा दीय मान सुखादिक तिरस्कृत्य क्रियमाणमेव योगाभ्यासात्य स्वजन्यमुखादिक ददातीति तत- स्तपावल्य, किंवा मुखादिदातृप्रारब्धमेर ध्वसयति योग इति तत्प्राबल्यम् । आये न हि समुद्भूतफलस्याऽऽनस्यातिपक्कफलानि रुद्ध्वाऽधुना रोपिता द्राक्षा स्वफलानि दातुमुत्सहत इति न्यायविरोध । द्वितीये तु नामुक्त क्षीयते कर्मेतिस्मृतेर्भोग विना तद्घसाभाव । न च 'धर्मेण पापमपनुदति' इति श्रुति । तस्या धर्मप्रशसामानपरत्वात् । यद्वा पापमान नाशकत्यपरत्वात् । न चेष्टापत्ति । पुण्यामाप्रारब्धस्य योगमुखविरदविषयसुखदस्यान पायात् । न च यद्यप्रारब्ध तत्तस्यफलदाने क्रियमाणापेक्षमेति नियतम् । जमान्तरकृ. तोपास्तित्वादिसकरजीव मुक्तिसामग्र्य तरसपन्ने वामदेवे गर्भ जायमानज्ञानोत्तरक्षण एर सजा तजीव मुक्तिमुखदप्रारब्धे क्रियमाणापेक्षणादर्शनात् । तस्माप्रौढिवादमानमेव प्रारब्बतोऽपि योगाभ्यासप्रापल्याङ्गीकरणमिति चेन्न । शुक्रेतराटम्यादौ प्राग्बहुकारमुदितस्यापी दोस्तेज. स्तिरस्कृत्य नरम्यादौ प्रात सद्य समुदितेनापि दिनमणिना स्वतेजसा कुमुदतीमुकुटीकर णपूर्वकपद्मिनीविकासनदर्शनाव्यावल्यस्स सामर्थंकतन्त्रत्वाद(दा)घ्रादिन्यायाभागात् 'यदेव विद्यया क्रोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तर भवति' इति श्रुत्योपासनविशिष्टस्यैव कमणो वीर्यपत्तरत्वात्केवरोपासना मकस्याह ब्रह्मास्मीतिनिर्गुणोपासनापरपर्यायसप्रज्ञात- समाधिपूर्पकनिर्विकल्परूपासप्रज्ञातसमाधिसज्ञस्य — योगश्चित्तवृत्तिनिरोध ' इति पात- रसूत्रात्सकलचित्तवृत्तिनिरोधद्वाराऽद्वैतामाकारैकान्त करणस्थितिलक्षणस्य योगस्य 'कर्मा शुक्लाकृष्ण योगिनस्त्रिविधमितरेपाम् ' इयपि पातञ्जटसूत्राच्छुशाविरकृष्णष्णाधिकशुलसम शुक्लकृष्णारयस्येतरशब्दवाययोगिभिन्न नीवत्वशालिनीप्रारब्धस्यापेक्षयाऽशुक्लाकृष्णशब्दाभि- धेयस्योक्तयोगाल्यस्य योगिशब्दनाच्या विकर्मण प्रापल्यस्य वीर्यपत्तमन्वेन कैमुतिक न्यायसिद्धत्वाच्छतिस्मृत्योर्विरोधे तु श्रुतिरेव वलीयसीति न्यायेन नामुक्त क्षीयते कर्मेति स्मृते , पिंच प्रायश्चित्तादिरूपेण धर्मेण पाप नाशयनीति श्रीमाधवाचार्यदभाष्ये व्यायाः .

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यमणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १३७ ततया 'धर्मेण पापमपनुदति' इति श्रुत्या बाधितवाद्यदा प्रायश्चित्तादिरूपधर्मस्यापि पापनाशकत्व तदा मनसश्चेन्द्रियाणा च ऐकाय परम तप । तज्ज्याय. सर्वधर्मेभ्य स धर्म पर उच्यते ।। इति स्मृत्या चित्तैकाव्यलक्षणस्य योगस्य परमधर्मवनोधनापापात्मकप्रारब्धनाशकस्यापि कैमुतिकन्यायसिद्धयात्पुण्यात्मकतनाशकारस्य त्वशुलामष्णकर्म रेन प्राबल्यैकसिद्धत्वाच । उक्त हि मूलकोररेव तत्त्वविवेके योगस्य साधारण्येन कर्मनाशकर निरक्तयोग प्रकृत्य- अनादाविह ससारे सचिता कर्मकोटस । अनेन विलय याति शुद्धो धर्मो विपर्धते ॥ घमघमिम प्राह समाधि योगचित्तमा । वर्षत्येप यतो धर्मामृतधारा सहस्ररा ॥ अमुना वासनाजाले नि शेप प्रविलाविते । समोन्मूलिते पुण्यपापारये कर्मसचये ॥ चाक्यमप्रतिबद्ध सप्राक्परोक्षावभासिते । करामलकवद्वोधमपरोक्ष प्रसूयते ॥ इति । अत्र ज्ञानारपूर्व यदा योगस्य सचितपुण्यपापकर्मणा समूलनाशकत्व नि शेषवासनानाश- कत्व चोक्त तदा ज्ञानोत्तर 'तस्मान्यासमेषा तपसमितिरिक्तमाह ' इति नारायणीये सत्यादिमानसान्तसकरमोक्षसाधनतपसा मध्ये सन्यासाख्यतपस एवोत्कृष्टत्वोक्ते । यदुष्कर दुराराध्य दुर्जय दुरतिक्रमम् । तत्सर्व तपसा साध्य तपो हि दुरतिक्रमम् ।। इतिस्मृतेस्तपसोऽचिन्त्यशक्तित्वा परमहसविद्वत्सन्यासस्य परमतपस्त्वात्तत्समुचितस्य निरुक्तयोगस्य जीव मुक्तिप्रतिबन्धकमारब्धघसकत्व तु सुतरा सिद्धम् । अहो येन धनुर्मा- असहायेनार्जुनेन श्रीपरमेश्वरोऽपि युद्धे परितोपित पाशुपत च सपादित तेनैर श्रीभगवत्स हायेन भारतयुद्धे भीष्मादय पराजिता स्युर्न वेति क सदिह्यात् । यत्तु प्रारम्धस्य स्वफलदानाय क्रियमाणसापेक्षत्वनियमभङ्गोदाहरण वामदेवजीय मुक्तिसुखमानीत तत्रेश्वरय ग्नसापेक्षत्व तु वर्तत एस, तथा पूर्वसस्कारजन्यदेहेन्द्रियादिव्यापारोपरमरूप क्रियमाणमपि सुटमेति कुतो व्यभिचार । तत्र सत्यपि क्रियमाणे तस्य द्वारतामानत्व न तूतफलकार पात्वमित्येतावाने विशेष । द्वारीभूतादपि कियमाणात्तादृशस्थलेऽपि पुण्यापूर्यास्य सुकृतमु त्पयत एव पूर्गोदाहतगङ्गादिवातस्पर्शादृषभादीनामित । तथाऽपि तकल वामदेवादीना नात्येव । कुत , तत्ववित्वेन कर्माश्लेषात् ! ये तु तमुहृद मिष्यादयस्तेष्वर 'तस्य ·[१ प्रथम- - पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारपव्यारयासमेत:- पुत्रा दायमुपपति मुहद पुष्पा यां विपन्त पापदन्या गृहति' इतिश्रुतम्नतमुस्त- सजातीय सेवादिमुटतभिन्नमेर मुस्तमुपच तेभ्यो यथायथ पट ददातीति भाप्यरनप्रभार्या स्पष्टमिन्यन्यदेतत् । तस्मायुक्त मैर योगस्य प्रारम्धाप्रवन्याङ्गीकरणमिति नैवान शङ्कापकारा । योधग्रीहरिणाऽर्जुनान्तरतम स्तोमर विपसिना कृपा योगधनजयस्य सतत सारथ्यमेतत्यरात् ।। प्रारब्धातुटकरियादिवरमप्युज्यि सस्थापितो जीनमुक्तिमुखस्वरा यनिटये विद्वान्यतिधर्मराट् ।। उक्तऽऽन्यथानुपपत्ति प्रमाणयति-- तथा च योगिनामुद्दालकवीतहत्यप्रमृतीनां स्वेच्छया देहपरित्याग उपपद्यते। तथा चेति । यद्युक्तरीया प्रारम्यापेक्षयाऽपि योगाभ्यासादिशास्त्रीययनस्य प्राबल्य मागी क्रियेत तीदाटस्वीतहळ्यादीना योगिना स्वेच्छया देहपरित्यागपादिवासिष्ठादिशास्त्र बाध्येतेत्यापत्ति प्रमाणम् । तस्माद्रुक्तयुक्त्या तदङ्गीकारे तु यतो योगिना सप्तमभूभ्यन्त परिपकयोगरतामुद्दालकनीतहव्यप्रभृतीना ब्रह्मविदा तादृग्योगवैशिष्ट्यादेव प्रारब्ध विवस्य स्वेच्छया न तु पारतन्त्र्येण देहपरित्याग शरीराभासोपसहार उपपद्यते युक्तो भवति । सदादिशास्त्र सगत भरतीत्यर्थ । तटुक्त योगवासिष्ट उपशमप्रकरणे पञ्चपञ्चाशे सर्गे । तत्र हि सत्तासामान्यादिदृष्टिमुपवर्ण्य-- एतामालम्व्य पदती समस्तभयनाशिनीम् । उद्दालकोऽसारपसद्यारदिछ जगद्गृहे ॥ अथ कालेन बहुना बुद्धिस्तस्य बभूव ह । विदेहमुक्तस्तिष्ठामि देह त्यक्चेति निश्चला।। एप चिन्तितपानद्रेर्गुहाया पटपासने । बद्धपद्मासनस्तस्थाप| मीलितलोचनम्(न)। टीका-चिन्तितरन्, चिन्तितार्थहदनिश्चयान्सन् । सयम्य गुदसरोधाद्वाराणि नर चेतस । मानास्पर्शान्विचिन्वानो भावितस्वाङ्गचिद्धन । टीका-मानास्पर्शान् , शब्दादिगोचरवृत्ती । विचिन्वान , विचारेण चैकैकश उपस. हृत्य हृदि निवेशयन् । हदि निविष्टाना च तेषा परमार्थरूपो भावित स्वाइमिन स्यामनै- कीकृतश्चिद्रूपो धन सैधरधनरदेवरसो येन । सरुद्धप्राणपपन समसस्थानाधर । तालमूरतटालमजिहामूरोल्स मुख ।

·. जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । टीका-समसस्थाना कन्धरा कण्ठो यस्य । तालुमूरतल आलग्नेन कण्ठच्छिद्रे कपा- टवन्निवेशितेन जिह्वामूलेनोन्नतमिव सन्मुख यस्य । न बहिर्नान्तरे नाधो नोवं नार्थे न शून्यके । सयोजितमनोदृष्टिदन्तैर्दन्तानसस्पृशन् । टीका- अर्थ रूपादिविषये न सयोजिते मनोदृष्टी येन । प्राणप्रवाहसरोधसम स्वच्छाननच्छवि ॥ अन चित्सविदुत्तानरोमकण्टकिताङ्गभू । टीका-प्राणादिप्रवाहाणा सरोधेन समस्ततक्रियाकृतदेहमन करणचाञ्चल्यशून्य । स्वछाननच्छपि , प्रसन्नवदन । अड्डेति सोधने । चिसविदा चिद्रूपब्रह्मानन्दानुमवे नोत्तानेरूवर्जुभी रोमनि कण्टकिता सजातकण्टकाऽङ्गभूर्यस्य । अङ्गचित्सविदभ्यासाचित्सामान्यमुपाददे । तदभ्यासादवापान्तरानन्दस्पन्दमुत्तमम् ॥ टीका--तस्याऽऽनन्दाविर्भावे पूर्वोक्तमेव हेतुमाह-- अङ्गेति । अङ्ग्रेवन्त करपरदे शभूतवृत्तिभेदेषु प्रतिविम्बिता चित् । अवच्छिन्नसविदा च स्वोपाधिभूतवृत्तिभेदाना निल याभ्यासाद्विम्बभूतचित्सामान्यमुपाददे प्रविवेश । बिम्बभूतचि मात्रानुसधानाभ्यासाच्चान्तर्हा त्तम सर्वोत्कृष्टमानन्दस्पन्दमयापावभूदित्यर्थ । तदास्वादनतो लीनचित्सामान्यदशाक्रमम् । विश्वभरमनन्तात्मसत्तासामान्यमाययौ ।। टीका-तस्य पूर्ववत्सत्तासामान्यानुप्रवेशमाह-तदास्वादनत इति । यावन्न निरति शयानन्दास्वादन तारदेव चित्त निरोधक्केशासहिष्णुतया बहि प्रवर्तते, आस्वादिते त्यान दे तत्रैव गुडपिपीलिकान्यायेनाऽऽतक्त स्वरूपमपि विस्मृत्य स्वागुगरा चिसामान्य निरतिश यस्वप्रकाशसत्तासामान्यभार नयति, स एस चित्सामान्यदशाक्रमस्य लयरतस्य सत्तासामान्य प्राप्तिश्चेति भाव । तस्थौ समसमाभोग पर विश्रान्तिमागत । अनानन्दसमानदमुग्धमुग्धमुखद्युति ॥ टका-तथेच तस्यापुनरावर्तिनी स्थितिमाह-तस्थाविति । समेभ्योऽपि सम आत्य- न्तिकविक्षेपवैषम्पश्य आभोग स्वरूप यस्य । न विद्यत आनन्दा समा यस्य तथावि- धानन्देन प्रसन्नतम या मुग्धेभ्य मुदरेभ्योऽपि मुग्धा मुग्वद्युतिर्यस्य तथाविध सन् । 1 ·१४० पूर्णानन्देन्दुकामुद्यारपव्यारयासमेत:- [१ प्रथम सशातानपुरक पद प्राप्यामल गत । चिरकालपरिक्षीणमननादिमवभ्रम । टीका-आनदानिर्भावटिङ्गरोमाचादीनामपि क्रमादपरममा- समातेति । जीय. नेव पद प्राप्य प्रारम्धभोगहेतुमटशेषक्षयादमल गत सन् । बभूव स महासत्लो लिपिार्पितोपम । सम कायपूर्णेन शरद छाम्बरे दुना ।। टीका-कलाभिरयपूर्णेन । उपशशाम शनैर्दिवसैरसी पतिपयै स्वपदे विमलामनि । तररस शरदन्त झामठे रविकरौजसि जमजरातिग ॥ टीका-'न तस्य प्राणा उक्रामन्त्यत्रैर समपलीयन्ते ' इति श्रुयुक्तरीत्याऽत्रैर तप्रा णानां तप्तोदकौष्ण्यवक्रमादुपशममभिप्रेत्याऽऽह-उपशशामेति । शरदन्ते हेमते तरूणा रसो रविक्रोजसीव पिमले स्वपद उपशशामेत्यादिना । एव वीतहव्यस्यापि देहत्यागप्र कारस्तत्रैव पडशीसितमे सर्गे ' इदानी स्या दिश यातु भवन्तो याम्यह प्रिया ' इत्यन्त अथेनेद्रियादीना प्रार्थनपूर्वक स्वेच्छया देहत्याग प्रतिज्ञातवतो वीतहव्यस्य वेराग्यौ कटय- पूर्वक चाक्षुपालोकादिकलानामादित्यमण्डलादिप्रकृतिषु लयप्रार्थन समुपपर्णा ते-~- व्यपगताखिलकार्यपरम्पर सकरदृश्यदशातिगतास्थिति । प्रणवशात्यनुससृतिशा तधीगितमोहमलोऽयमह स्थित ॥ टीका-दीर्घोचा रितस्य प्रणवस्य ब्रह्मरधे शान्तिमनुसृत्य शाता ब्रह्माकारतामात्रमा प्योपरता धीर्यस्य । तत एव विगतप्रारब्धप्रतिपद्धशिष्टाविद्यालेशमल । इत्यसप्रनातसमा धिमुपपानिमसर्गे- अजमजरमनाद्यनेस्मेक पदममल सक्ल च निष्कर च । स्थित इति स तदा नभ स्वरूपादपि विमलस्थितिरीश्वर क्षणेन ॥ टीका–स वीतहव्य इयुक्तरमेण मुक्तदशा नभ स्वरूपादपि निर्मलस्थिति सनज जरमनाघेकममा निष्यत पद भगा स्थित । बशा तु क्षणेनेश्वर सस्वकार्यभेदैरनेक सरल च भूवा स्थित इत्यर्थ । इत्यतेन तस्य सप्तमभूमिकादाढर्यमुपारयायाग्रिमसर्गे श्रीवसिष्ठ उवाच- प्राप्य ससृतिसीमा त दु खाम्चे परमगत । पीतहव्य शशामैगमपुनर्मनने मुनि ॥ टीका-एयमुक्तर त्यापुनी शे सति । है ·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १४१ तस्मिंस्तथोपशान्ते हि परा निवृतिमागते । पय कण इवाम्भोधौ स्वे पदेऽपरिणामिनि ॥ तथैव तिष्ठन्नि स्पन्द स कायो म्लानिमाययौ । अन्तर्विरतता प्राप्य मार्गशीर्पान्तपनवत् ॥ इत्यादिना । ननु नेदमुदाहरणद्वयमपि योगादिप्राबल्येन प्रारम्बध्वसबोधकम् । उद्दालक- विषये तु सशान्तानन्दपुरक इति त्वदुदाहृतश्लोकटीकायामेर जीवन्नेव पद प्राप्य प्रारम्ध- भोगहेतुमलशेपक्षयादमल गत सनिति व्याख्याना टीक का प्रारब्धस्य स्वत क्षयोत्तरमेन विदेहकैवल्याप्तेोतितत्वाद्योगादिवलेन तक्षयस्य काप्यसूचितत्वाच । एव चीतव्यविप- येऽपि व्यपगताखिलकार्येतिश्लोकीकाया तत एव विगतप्रारब्धप्रतिबद्धशिष्टाविद्यालेशमल इति व्याख्यानेन तथात्वधननात् । न च महानुभावभगवद्विद्यारण्यगुरचरणवचनविरोधे समुदाहृतासिष्टटीकाकारवचनमेर त्याज्यमस्त्विति शङ्कयम् । श्रीमद्विद्यारण्यगुरुविरुद्धमाधु- निकेनोक्तटीकाकारेण वक्तुमशक्यत्वात् , श्रीमद्विद्यारण्यगुरुचरणादायस्यैव तथावादापाति- कार्थसमर्थन त्वयैर तत्तापर्यस्याज्ञातत्त्वाच । न चोपक्रमादिवशायथोक्तमेन तदहस्य नो चेत्तदक्षरस्वारस्यमपरित्ययोक्तटीकाक्षररीत्या स्वयैत्र वर्ण्यता तदाशय इति वाच्यम् । एव तर्हि वासिष्ठटीकाकारखचोऽपि तद्विरुद्धमुदाहरतस्तवैव प्रमादित्वादीति चेन्न । वासिष्टीकाशय- स्यैव त्वयाऽनभिज्ञातत्वात्तत्तात्पर्यस्य प्रयुत मदनुकूलतरत्वाच । तथा झुद्दालकविषये तावत्- एव चिन्तितमानगुहाया पल्लासने । बद्धपमासनस्तस्थान? मीलितलोचनम्(न ) ॥ इति योगाभ्यासमुपक्रम्य सपरिकर सप्तमभूमिकान्त तमुपपर्ण्य तदुत्तर वासिष्ठे सशा- न्तान दपुलक इति श्लोको निबद्ध । तत्र जीवन्नेव पद प्राप्य प्रारब्धभोगहेतुमरशेपक्षयाद- मल गत सन्निति वदता टीकाकृता जीवन्मुक्तिप्राप्तिपूर्वकप्रारब्धभोगकारणीभूतमलशब्दिता- विद्यादेशैकदेशध्वसस्य प्रागुक्तयोगैकफरत्व स्फुटमा द्योतितम् । नो चेद्विदेहमुक्तस्तिष्ठामीति विदेहमुक्तिवाञ्छापूर्वक योगविधानोपपादकतन्मूलपिरोधित्वस्य दुर्गरतापत्ति । किंच सशान्ता- नन्दपुलक इति श्लोकरणितावस्थायामेव यदि नि शेषप्रारब्धक्षय स्वभावेन भोग दत्त्वैव जातो न तु योगमहिम्नेति समत स्याचदा ' उपशशाम शनैर्दिवसैरसौ कतिपय स्वपदे विमलामनि ' इत्युत्तरलोके शनै शनै कतिपयैर्दिवसैरसावुद्दालको विमला मनि स्वपद उपशशामेति तदनन्तरमपि बहुतरैरेव दिनविदहकैवल्य क्थमुक्त स्यात् । मध्ये देहायरस्था- पकप्रारब्धर्मण एवाभावात्सद्य एर तदुक्त स्यात् । तस्मात्पूर्वोत्तरतात्पर्यपालोचनया वासिष्ठ- टीकाकारस्यापि प्रारब्धीपेक्षया योगाभ्यासादेलवत्तरत्वेन तस्य तन्नाश्यत्वस्य सुतरा समतत्वाद्यथा यथा योगाभ्यासपरिपारस्तथा तथा प्रारम्धक्षयस्तदात्यन्तिकत्ये तदासन्ति- ·[१ प्रथम- . १४२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्याख्यासमेत!-- कत्वमिति स्वीकृतेर्न कोऽपि विरोधगन्धः । एतेन बीतव्यविषयकप्रश्नोऽपि प्रत्युक्तः । तत्र तु दोच्चारितस्य प्रणवस्य ब्रह्मरन्ध्रे शान्तिमनुसृत्य शान्ता ब्रह्माकारतामात्रप्राप्त्योपरता धीर्यस्येत्युक्त्वा तत एव विगतप्रारब्धप्रतिबद्धशिष्याविद्यालेशमलं इति वदता टीकाकृता तत एव पूर्वोतोपरतीत्यादेवैति हेतुत्तद्भावबोधनात्कण्ठत एवोपरतिशब्दितयोगस्य प्रारब्ध- ध्यसकत्वोक्तरदालकोदाहरणोक्तसमाधानरीत्याऽत्रापि सफलव्यवस्थासंभवाच न कोऽपि शङ्कारकाशः । भूल उद्दालकवीतहव्यप्रभृतीनामित्यादिशब्दपर्यायीभूतप्रभृतिशब्देन भगवा- शुको ग्राह्यः । उक्त हि मोक्षधर्मेषु भगवढ्यासपुत्रस्य शुकस्यापि योगमहिम्ना स्वेन्छयैर देहपरित्यजनम् । तत्र हि पञ्चपञ्चाशत्तमाधिकैकशताघ्याये- नारदस्य वच श्रुया शुफ परमधुद्धिमान् । सचिन्त्य मनसा धीरो निश्चय नाघ्यगच्छत ॥ पुत्रदारैर्महान्लेशो विद्याम्नाये महाश्रम. । किं नु स्याच्छाश्वत स्थानमल्पग्लेश महोदयम् ॥ ततो मुहूर्त सचिन्त्य निश्चिता गतिमात्मन । परावरज्ञो धर्मस्य परा नै श्रेयसी गतिम् ।। कथ न्यहमसलिटो गन्छेय गतिमुत्तमाम् । नाऽऽअर्तेय यथा भूयो योनिसंकरसागरे ।। टीका चातुर्धरी- असलिट सर्योपाधिनिर्मुक्त । इत्यादिना शुकस्य नारदोपदेशेन पैरा- ग्यमनने समुपारयाय तत न तु योगमृते शक्या प्राप्तु सा परमा गतिः ' इति योगे- फमाध्यन्य ज्ञानसिद्स्यापि कैरल्यस्य प्रारब्धेन द्वैतापभासावशेषणाटोकदृष्ट्या प्रतिबद्धस्येर ताशयोगस्यैर सय प्रारम्धध्वसकत्वेन तद्द्वारा तत्साधनत्याद्योगैकसभ्यत्वमियर्थकप्रथे- नोपये-- तस्माद्योग समास्थाय त्यक्या गृहक्लेवरम् । वायुभूत. प्रवेश्यामि तेजोराशि दिवाकरम् ।। टीका-दिवाकरमिति । अर्कमण्डटयती भर्ग पदवाच्य ससारवीजसर्जनकर्ता सोपा प्राणिना बुदे प्रवर्तको गायत्रीप्रतिपाद्यो प्राय , न त्वर्चिरादिमार्गभूत मण्डलाभि- मानिनमादित्यम् । कुन एतत् । कार्यब्रह्मटोक प्रति तगमनस्यादर्शनात् । शुरस्तु मारताचं गतिं कृयाऽन्तरिक्षगाम् । दर्शयिचा प्रभार स्व ब्रह्मभृतोऽभवत्तदा । इति याक्पशेपे गुब्रह्मभावदर्शनाच्च । सूर्यमण्टटपर्यन्त गमन तु मम्य योगप्रभाषा- मिति त्वर सष्टमम्नि । इत्यादिना योगाभ्यासमंडेन पारयस्थापिनमपि देहायर- ·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । भास तवसद्वारा विश्वस्य योगमाहात्म्यख्यापनाय सूर्यमण्डलपर्यन्तमाकाशगामितया देहादिक नवा लोकदृष्ट्याऽतर्यामित्वशालिनि मुक्तदृष्टयाऽद्वैते ब्रह्मण्येर घटमझें घटाकाशवदुपाधिनाशमात्रेणैर केरलीभार गच्छामीवेति शुकनिश्चयमभिधाय धूमादिमार्ग विनिन्द्य पर्वतादीन्सकलस्थानरजङ्गमान्नारद च पृष्ट्या पितर गत्वा तद्वचन श्रुतग्ता पित्रा मन्नेत्रतोषणार्थं तारस्थीयतामित्युक्तोऽपि- निरपेक्ष शुको भूत्वा नि स्नेहो मुक्तसशय । मोक्षमतानुसचिन्त्य गमनाय मनो दधे ॥ पितर स परित्यज्य जगाम मुनिसत्तम । कैलासपृष्ठ विपुल सिद्धसघनिषेवितम् ।। इति तस्य कैलासपृष्ठगमनोक्त्याऽध्याय समापित । ततोऽग्रिमाध्याये भीष्म उवाच-- गिरिशृङ्ग समारुह्य सुतो न्यासस्य भारत । समदेशे विविक्ते स नि शलाक उपाविशत् । धारयामास चाऽऽत्मान यथाशास्त्र यथाविधि ।। पादप्रभृतिगात्रेषु क्रमेण क्रमयोगवित् । इत्यादिना तस्य तत्र योगधारणा ब्रह्मानन्दमाकाशगमन नारदाख्यगुरो प्रदक्षिणी- करणपूर्वकमनुशाग्रहण देवकृतपुष्पवर्षणमप्सरोगणदर्शन मलयाचलगमन तोश्यादिदर्शन वसलेनापि पित्राऽय कथ त्यक्त इत्यादिसविस्मयोर्वशीवच श्रवण सकलदिगाद्यवलोकन तत्त दिगाद्यधिष्ठातृदेवतादर्शनम् । पिता यद्यनुगन्छे मा कोशमान शुकेति चै । तत प्रतिवचो देय सर्वैरेव समाहित ।। इत्यादिना दिगादिदेवताप्रार्थन ततस्त प्रार्थितस्य देवतादिमि स्वीकरण चौपपाध्याय समापित । ततोऽग्रिमाध्याये भीष्म उवाच --- इत्येवमुक्त्वा वचन ब्रह्मर्षि स महातपा । प्रातिष्ठत शुक सिद्धिं हित्वा दोषाश्चतुर्विधान् ॥ टीका-~-इत्येवमिति । दोपान् , साखिक न्मक्षप्रतिबधकान्धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यमदानेन - किल्बिषससर्गानेश्वर्याख्यान् । यदाह मनु : प्राणायामैर्दहेदेनो धारणाभिश्व किल्विषम् । प्रत्याहारेण ससर्गान्ध्यानेनानैश्वरान्गुणान् ॥ इति या । योगानिति पाठे वितर्कविचारानदास्मिताप्यास्त फलानीत्यर्थ । इत्यादिना सस्य सत्वादिगुणत कार्यादिसाभिमानत्यागमुपवर्ण-- ·[१ प्रथम- १४४ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यास्यव्यारयासमेत:- ततस्तस्मिन्पदे नित्ये निर्गुणे लिङ्गवर्जिते । ग्रह्मणि प्रत्यतिष्टत्स विधमोऽग्निरिस ज्वलन् । टीका-तस्मिन्नादित्यान्तर्यामिणि परब्रह्मणि नित्ये पुनरावृत्तिवर्जिते यतो निर्गुणे प्रत्य- तिष्टत् । इत्यन्तर्यामिचोपलक्षितादेतात्ममात्रप्रतिष्टत्वेन स्वप्रकाशव महापुरषस्य देहलयेन दर्शनराहित्यालोकानामभाग्यसूचकोत्पातजात तस्य शुभशकुनसूचक शुभपृष्ट्यादिक मेरु- हिमवत्स्वर्णरजतशृङ्गाभ्या मार्गरोधन योगमहिम्ना तद्भेदन देवादिसाधुवाद मन्दाकिन्या क्रीडन्नमाप्सरोगणदर्शन व्यासानुगमन चोपाख्याय- शुकस्तु मारताचं गतिं कृत्वाऽन्तरिक्षगाम् । दर्शयिरा प्रभार स्त्र ब्रह्मभूतोऽभवत्तदा ॥ टीका-शुक्रस्चिति । मारतात्सूत्रात्मन ऊर्ध्वम् । ' वायुर्वं गौतम तत्सूत्रम् ' इति श्रुते । इति तस्य विदेहकैनल्य व्यासकृताहान दिगादिसर्वदेवताकृतप्रतिपचन व्यास प्रति शिवागमन शुकस्य पञ्चमहाभूतस्वभावकथन छायाशुकप्रदान चोपाख्यायाध्याय शतोपरि सप्तपञ्चाशत्तमाख्य समापित इति । न चैतेपा प्रारब्धमेर तथेति । तथा च योगिनामित्यादे पूर्वव्याख्याने मयैर दत्तोत्तरत्वात् । तस्माद्युक्तमेपोक्तोदाहरणजातमिति सिद्ध योगप्रायल्यम् । कल्पभेदाल्कथाभेद इति न्यायेन श्रीभागरतवासिष्ठादिगतशुकोपारया- नव्यास्था ज्ञेयेति दिक् । ननु किमेतारता प्राचीनाना शुकादिमहानुभावाना योगीन्दाणा योगाभ्यासस्य प्रारब्ध- विघ्नसनशक्तत्वेऽपीदानींतनाना ज्ञानिना तु तादृशेश्वर्याभागादुर्लभैर जीवन्मुक्तिरिति चेस. त्यम् । यद्यप्याधुनिकाना प्रारब्धारस्थापितदेहादिद्वेतारभासस्य प्रस्टतमयोगाद्यभ्यासेन समूलोन्मूरनेऽल्पायुष्वायुपाधिना सामर्थ्याभावेऽपि प्रतिक्षणविक्षोभप्रदविषयाभिलापलक्षणका- मादिवृत्तिरूपविक्षेपक्षपणे जीवन्मुमुक्षूणा न काऽपि क्षतिरित्याह यद्यपीत्यादिना- यद्यप्यल्पायुपामस्माकं तादृशो योगो न संमवति, तथाऽपि कामा. दिधीवृत्तिनिरोधात्र को नाम प्रयासः । यदि शास्त्रीयप्रयत्नस्य प्रावल्पं नाङ्गी क्रियते तदा चिकित्सामारम्य मोक्षशास्त्रपर्यन्तानां सर्वपामान. र्थक्यं प्रसज्येत। अल्प 'शतायुर्वे पुरष ' इति श्रुन्या सतवनियमेऽपि पलिकालादिवशाक्षणिरुमा. युर्वेषा तयाविधानामलाकामिन्युक्या स्वस्यापि जीव मुमुक्षुव पोतिनम् । अस्माकम् , अस्मदादीना जीरन्मुमुक्ष्णाम् । ' सोमोऽस्माक ब्राह्मणाना राजा , इत्यादिवदन्येषामपि १ क.स. ग. ह. प. "धिचित्त । २ रु. स. ग. 7. प. "माने योमे दो।प. भानयोगेको।

·[१ प्रथम- पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्याख्यासमेत:- शास्त्रीयप्रत्नस्य प्राबल्यानहीकारे चिकित्सापदयाच्यस्थूलदेहैकदोपनाशकायुर्वेदमूलकसुश्रुतच- रकादिवैद्यशास्त्रमारभ्य मोक्षशास्त्रपर्यन्तानां वेदान्तान्ताना सपा शास्त्राणामिति शेषः । आनर्थक्यं प्रसज्येत, निष्प्रयोजनत्व स्यादिति प्रतिबन्दी । मोक्षसाधनेति पाठे तु चिकि- त्सापदेन हरीतक्यादिभेषजं ग्राह्यम् । तदारभ्य मोक्षसाधनं यत्तत्वज्ञानं तदन्तानां सर्वेषा हितसाधनानामिति शेषः । शेषं प्रापत् । तस्मान्छास्ति हितमुपदिशतीति शास्त्रं वेदादि तनोपदिष्टत्वेन जात. शास्त्रीयो न तु लौकिकः । ईदृग्यः प्रकृष्ट. सद्यः परमानन्दप्रदः पुनदृश्यमानघसको यो यत्न उद्योगो न तु यागादिवज्जन्मान्तरे क्षयिष्णुसुखदः परिणाम- दु सदश्च । तस्य प्रारल्यं प्रारब्धयसकत्वेन प्रकृष्टबलवत्तरलमङ्गीकार्यमेव योगस्येत्याशयः । ननु कृतेऽपि कारीरीष्टयादिरूपे शास्त्रीयप्रयत्ने तत्फलस्य पृष्टयादेः कदाचिदभावोऽपि दृष्ट इति प्रारब्धकमॆर दुरन्तं, ततस्तत्रैव शास्त्रीयस्यापि प्रयत्नस्य कुण्ठीभाव एव । न हि तारन्माण सकलशास्त्रतरत्येष्टसाधनान्यतरानर्थक्यप्रसक्तिरूपा प्रतिबन्दी प्रारब्धेतरत्र शास्त्रीयप्रयत्नसार्थक्याहीकारादिति चेत् । बाढम् । नैतावता प्रतिपन्दीमोचनम् । तथा हि-यदि प्रारब्धाने शास्त्रीयस्यापि प्रयत्नस्य सर्वथा कुण्ठीभाव एव सिद्धस्तर्हि तस्य सर्वन स्वकार्य- कारित्वलक्षण प्राबल्यं तु क्षतमेर तथात्वेऽद्य शास्त्रीयप्रयत्नात्मक कर्मादिकमिष्टसाधनमनुष्टेयं तजन्मान्तरे यदा प्रारब्धवेनापूद्वारा परिणमेत्तदैव फलदं स्यान्न सद्य इति सद्य फलदात- चिकित्साखिलशास्त्रवैपर्थ्यलक्षणप्रतिबन्दीतादवस्थ्यमेव । न हि कश्चिद्रुग्णो जन्मान्तरे ममाऽऽरोग्य भूयादिति धियाऽधुनौषधमधिसेरते, न या फश्चिन्मुमुक्षुरपि जन्मान्तरे मम मोक्षो भवविति धियाऽधुनै बोधं साधयति । तस्मात्सर्वन शास्त्रीयप्रयत्नप्राबल्यस्य प्रारब्धे संकोच प्रारम्धस्य ततः प्रापल्यं तादृशस्थले सद्यः फलदातृकारीर्यादिव्यापाराणां नैष्फल्यं जन्मान्तरे फटदातृत्व वा तद्बोधकशास्त्रस्याप्रामाण्यं चेति त्वन्मतस्यानेकगौरयदुष्टत्याग्छुतस्य सद्य फलदातृत्वस्य हानिस्तथाऽश्रुतस्य जन्मान्तरफलदातृवस्य कल्पनं चेत्याद्यनेकदोपप्रस्त- त्यावर लाघपत्तादृशस्थले कारीर्यादिशास्त्रीयप्रयनन्यगन्वकरपनत्याशयेनाऽऽह- नहि कादाचित्ककर्मफलविसंवादमात्रेण दीर्घल्पमापादयितुं शक्यम् । अन्यथा कादाचिकं पराजयं दृष्ट्वा सर्वपैर्गजाश्वादिसेनोपेक्ष्येत । नहीति । कदाचिद्र कादाचिक स चासी कर्मणां सय फदकारीर्यादीनां फटस्य वृष्टयादेर्विसनादो विपरीत कृतेऽपि शास्त्रीये प्रयने फउ तु नैर जान तस्माद्व्यर्थ एष यनस्तद्बोधिशास्त्रमपि यच्चकमेवेन्यादिग्रूप समादः परस्पर जनानां सम्यनिर्णयपूर्वक यादो भापगं येनाभागेन म एव कर्मफलपिसवादमात्र तेन । मानचा साम्रीयप्रपने पार पामा. वोऽपास्तः । तेनानुष्टानगुण्यादेव फटाभार इति घनितम् । कदाचि समव्यङ्गन्याशाजातका- गर्यादिकर्मकटस्योक्तविपरीतमादलोरमादेश दर्पयं सामर्थ्यराहित्यमापादयितु दोपत.

·" - जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यमणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १४७ याऽऽनेतु न हि शक्यम् । हिरवधारणे नैव शक्यमित्यर्थ । शास्त्रीयप्रयनस्येति शेष । तस्माद्यथा यथा शास्त्रीयप्रयनपुष्टिस्तथा तथेटपरदृष्टिरिति सर्वन्यपस्थ सभवाच्छास्त्रीयप्रय लप्राबल्य सर्वधा स्वीकरणीयमेति भार । किंच शास्त्रीयप्रतिबदी मोक्तमुद्युक्तस्य तव तन्मोचन तु दूरे प्रयुत सर्पभिया पलाय वृश्चिकेन दष्ट इति यायेन लौकिक्यपि द्वितीया प्रतिबदी गले पततीत्यभिप्रायेणाऽऽह-अन्यथेति । कादाचि कसा फलदर्मफला भावमात्रेण प्रारब्धाने शास्त्रीयप्रयनदौर्बल्याङ्गीकारे सति पराजयमपजय दृष्ट्वा विलोपय सर्ने प्राचीनरर्याचीनैश्च भूपै पृथ्वीपाटने छुभिर्न तूदासीनेर्गजाश्वादिसेना चातुरङ्ग वरमुपेक्ष्येत यज्येत । कादाचित्कपराजयादेव प्रारब्धैकप्रानल्ये नृपै स्वबल व्यक्त स्यादिति द्वितीया लौकिकी प्रतिबदी । तस्मान व मत साध्विति ध्वनि । न च रौकिकप्रतिबद्या न शास्त्रार्थनिर्णय समुचित इति शङ्कयम् । पूर्वाचार प तथा कृतत्वादित्याह- अत एवाऽऽनन्दबोधाचार्या आहुः-"नह्यजीर्णमयादाहारपरित्यागो भिक्षुकमयाद्वा स्थाल्यनधिश्रयणं, यूकामयावा प्रावरणपरित्यागः इति । शास्त्रीयस्य प्रयत्नस्य प्राबल्यं वसिष्ठरामसंवादे विस्पष्टमवगम्यते- सर्वमेवेह हि सदेत्यारस्य तदनु तदप्यवमुच्य साधु तिष्ठेत्यन्तेन ग्रन्थेन । अत एवेति । कादाचिक्फलादर्शनेऽपि शास्त्रीयप्रयनस्य प्रावल्याङ्गीकारादेव । आनदबोधाचार्या । आनन्दव्यजकोऽद्वेतसुखद्योतको वोधो ज्ञान येषा ते तथा यथार्थ नामान इत्यर्थ । ते च त आचार्याश्च । मत्रव्यारयापदाचार्य इतिकोशाद्वेदतदर्थदर्शि बेन परमप्रामाणिका इयर्थ । तद्वच पठति-न हीति । अजीर्णभयात् , न जीर्ण परि पकमजीर्ण तस्य ( तस्मात् ) भय तस्मात् । धातुवैषम्यद्वारा रोगापादकमीण मेऽनभ क्षणेन भविष्यतीति भीत्येत्यर्थ । आहारपरित्याग । आहियते भक्षणार्थ गृह्यत इत्या हारो योग्यमन्न तस्य परित सर्वतस्याग । न हि नैव लोकै कादाचिकाजीर्णदर्शनेन सर्वथाऽन्नभक्षण त्य यत इति भाव । अत्र परी युपसद्धितमितसितपूतान्नभिन्नमन तु त्यज्यत एव सद्भिरिति व्ययते । वाद्याग्रहहननार्थमुदाहरणाहुल्यम् । भिक्षुकभयात् । भिक्षतीति भिक्षुक । प्रासमात्र भद्रिक्षेति वचनात् । यतिश्च ब्रह्मचारी च विद्यार्थी गुस्पोषक । अध्वग क्षीणवृत्तिश्च पड़ते भिक्षव स्मृता ॥ इति पण्णा भिक्षुक चोक्तथ यत्याद्य यतम स्वल्पयाचकस्तस्य (तस्मात् ) भयात् । पाके कृते प्रायेण भिक्षुका भिक्षार्थमायान्सव । आगतेषु च तेष्वतिथिवेमुल्यभीत्या स्वल्प मप्यन्न दातव्य स्यादेव तेन च धनन्ययस्ततो दारिद्रय समिति भीय यर्थ । स्थाल्यनाधि- ·[१ प्रथम- १४८ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयच्यारयासमेत:- श्रयणम् । स्थाली पाक्पानविशेषस्तस्या अनधिश्रयणम् । अधिश्रयण पचनार्थ तण्डुलादिपूरणपूर्वक महानसे स्थापन तदभाव । न हीति सर्वत्रानुषङ्ग । यूका जन्तुविशेषस्तद्भयात्ततदाभयादित्यर्थ । प्रर्येण शीतलज्जादिनिवारणक्षमनाऽऽवृणो. त्याच्छादयति देहमिति प्रावरण वस्त्र कम्बलादि च । शेप प्राग्मत् । एस च लौकिकशा. स्त्रीयप्रतिवन्धन्तयुक्तिसहस्रयशापारम्धदौर्बल्यपूर्वक शास्त्रीयप्रयनस्य प्रागल्ये सिद्ध तत्र द्वात्रिंशत्साहस्यारयवृहद्योगवासिष्टापरनामकमोक्षोपायसशक्श्रीमद्वाल्मीकिविरचितदेवदूतोक्तम- हारामायणसमतिं प्रतिजानीते-शास्त्रीयस्येति । पदयमिद तु विवृतमेनाधस्तानिकट एव । कस्मिस्थल इत्यत आह-चसिछेति । वसिष्टरामयो समाद परमार्थप्रश्नप्रतिपचन तस्मिन् । कियता प्रथेने यत्राऽऽह-सर्वमिति । अत्रोक्तमन्थस्थानि यावदुपयुक्तान्येन कानिचि पद्यान्युदाहियते न तु सर्वाणि प्रथगौरवभियेति शेयम् । त मय वृहद्वासिष्ठीयमुमुक्षुत्र्यवहाराख्यद्वितीयप्रकरणगतनवमसर्गस्थमपि मध्यवासिष्ठी. यतव्यकरणगतप्रथमसर्गस्थमेन पठति वसिष्ठ इत्यादिना- वसिष्ठः-" सर्वमेवेह हि सदा संसारे रघुनन्दन । सम्यक्प्रयुक्तात्सर्वेण पौरुपासमवाप्यते ॥" सर्व पुनवित्तस्वर्गलोकबह्मलोकादिफलं, पौरुपं पुत्रकामेष्टिकृपिवा. णिज्यज्योतिष्टोमब्रह्मोपासनानुष्ठानलक्षणः पुरुपप्रयत्नः। उपाचेति शेष । अत्र मूटकारैर्यानि पदानि न विनृतानि तान्येव मया पित्रियन्ते । सर्वमेघेहेति । हे रघुनदन । इह ससारे । सदा निर तरम् । सर्पण निसिलेनाधिका- रिणा । सम्यगिति । ईदृशात्पौरपासमवाप्यते हीयन्वय । रटयो सावहि नल्यान- प्यधिकारिण स्वमहिम्ना नन्दयति ब्रह्मानद प्रापयति स तथा तत्सबुद्धौ । अस्मिन्ससारे हि द्विविधा जना सदसद पदवाच्या क्रमा महातो रघपश्च । तत्राऽऽद्याना ब्रह्मा मक्या- नुभवान वचिदम्यानदाय परापेक्षेसपशिष्टानामेर तदपेक्षेति भवानद्वता मरूपोऽपि भक्त- दृशा दीनानुकम्पियस्वाभाव्याप्रश्तलीटाविग्रह मायया धृपा लोकानामहिकादिमुक्तिपर्यत हित कय स्यादिति पृ उसीति सौधनतापर्यम् । इह, इदतयाऽनुभूयमानेऽहमादिदृश्यल क्षणे । ससारे, सम्यग्घीयन्त्रयायेनोचिोमागे सति स्वर्गनरकादो गच्छति जीरा अस्मिनिति तथा तत्र । यद्वा सम्यगर प्रकाशान तानदरेनातिरम्प परमा मैगरिना शित्वेन 'तमेन भा तमनुमाति सर्वम् ' इतिश्रुतेर्याचदृश्यसत्तामानप्रयोजक वेन च 'सारो बले स्थिराशेच' इति विश्वासार सक्लदैतवाचारधित्वेन रिधराशो यस्मिस तथा तसर्थ । एतेन 'परमा मायशेषोऽपि तसत्य विनिश्चय' इयादिचित्रदीपोर्यावसनाधेनागाधिता १. स. प.च. 'पपत्नात्म। ।२ स., च, 'नाद'।

·जीवन्मुक्तिप्रमाणम०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १४९ लात्मैक्यनिश्चयस्यापि विचारिततत्त्वमस्यादिमहावाक्यैककरणकचरमप्रमारूपान्तःकरणवृत्ति रूपत्वेन संसारान्त पातित्वमेवेति सूचितम् । सदा कालत्रये । एवकारोऽप्यर्थे । सर्वमपि हितम् । सम्यक्प्रयुक्तात् । अनुपरम एव सम्यक्प्रयोग इत्येतटीकाकाराः । सम्यग्यथाविधि प्रकर्षेण तदेकपरत्वरूपोत्कर्पण युक्तायोजितादित्यर्थः । पौरुषात् , व्याख्येयलक्षणात् । सम- याप्यते हि । सम्यग्विघ्नानाहतत्वेनैवावाप्यते । हिरवधारणे । प्राप्यत एवेति यावत् । एतेन सम्यक्प्रकर्षेण च न योजितं चेत्पौरुपं तदा फलानुदये तु नैव शास्त्रवैयर्थ्यमिति घोतितम् | आचार्यः श्लोकगतं सर्वमिति पदं विवृणोति-सर्व पुत्रेत्यादिना । पुत्रः संभाक्तिनर- कात्पित्रादित्रातृत्वविशिष्ट आत्मजो न तु केवलः । वित्तं धनम् । स्वर्गलोको धूमादिमार्ग- गम्यः पितृलोकः । ब्रह्मलोकोऽचिरादिमार्गगम्यः सत्यलोकः । आदिना मोक्षः । एतेपा समाहारस्तद्रूपं यत्फलं तत्तयेत्यर्थः । तथा श्लोकगतपौरुपपदार्थमप्याह-पौरुपमित्यादिना । पूर्वतन्त्र एव प्रसिद्धा पुत्रकामेटिः । कृषिर्वाणिज्यं चापि वैश्यकर्म प्रसिद्धमेव । तथा 'ज्यो- तिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत' इति ज्योतिष्टोमनामा स्वर्गसाधनीभूतो यागोऽपि । ब्रह्मोपा- सन निरन्तरसगुणनिर्गुणान्यतरब्रह्मभ्यानम् । एतेषामनुष्ठानं निरक्तसम्यक्प्रयुक्तत्वपूर्वक विधान तलक्षणं स्वरूपं यस्य सः । एतादृशो यः पुरुषस्य जीवस्याधिकारिणः प्रयनस्तत्पौ- रुपमित्यर्थः । पौरवं द्विधा विभज्य तत्फलभेदमप्याह- उच्छावं शाखितं चेति पौरुप द्विविधं स्मृतम् । तत्रोच्छास्त्रमनर्थाय परमार्थाय शास्त्रितम् ।। उच्छाखं परस्त्रीगमनपरदव्यापहरणादि । शास्त्रितं नित्यनैमित्तिका- मुष्ठानादि । अनर्थो नरकः । अर्थेषु स्वादिषु परमो मोक्षः परमार्थः । आघाल्यादलमभ्यस्तैः शास्त्रसत्संगमादिभिः । गुणैः पुरुपयत्नेन सोऽर्थः संपद्यते हितः ॥ अलं संपूर्ण सम्यगित्यर्थः । गुणैर्युक्तेनेत्यध्याहारः । हितः श्रेयोरूपः । उच्छास्त्रमिति । इदमपि मव्यवासिष्ठ एवं पञ्चमसर्गे । उचित शास्त्रं येनेज्यु- छास्त्रं व्याख्येयलक्षणम् । शास्त्रेण विहितं शावितम् , एतदपि व्याख्येयलक्षणम् । इति भेदाद्विविधं द्विप्रकारफ पौरपं स्मृतम् । एतद्वयमपि क्रमेणानर्थपरमार्थपोर्व्याख्येपयोः कारणे इत्यर्थः । उच्छास्त्र विवृणोति-उच्छाखं परस्त्रीति । परास्त्रिया स्वान्यरमण्या गमन परद्रव्यस्य स्वेतरधनस्यापहरणं प्रसिद्धमेव । आदिपदादभक्ष्यमक्षणापि । तथा शास्त्रितमपि स्पष्टयति-शास्त्रितं नित्येति । नित्यं संध्यावन्दनादि नैमित्तिकं जाते. ध्यादि तयोरनुष्टानं यथाविधि विधानम् । आदिना ज्ञानसाधनशमादिसंपादनपुरःसरं ·१५० पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयव्यारयासमेत:- [१ अथर्म- परम . - सत्सपादन ज्ञेयम् । अनर्थपदार्थ कथपति-अनर्थ इति । नरप बुम्भीपाकादि । परमार्थ रक्षयति---अर्थेविति । अर्घ्यन्तेऽधिकारिभिरभिटष्यत इत्पर्य , तेषु स्वर्गा दिषु । आदिना ब्रह्मलोक । तेषु सत्यलोकान्तेषु सर्वेषु मुकृतसमधिगम्यपदार्थेषु मध्ये स्वामाभिन्न सान्नित्यसिद्धतया नियसाध्यवादज्ञानावृतत्वेन ज्ञानैकत्र्यङ्गयत्वादाम- बेनापिनाशियाचिद्पनेन नित्यप्रत्यक्षत्वा स्वत प्रियत्वेनाऽऽनन्दरूपत्वादद्वैत वेनामय पाच सर्वोत्कृष्ट पराऽनुपमा मा स्वप्रकाशानदाद्वैतचिद्रूपा शोभा यस्येति वा । तत्र शास्त्रितमपि प्रतिज्ञातसम्यक्प्रयुक्तत्वादिगुणकदम्पविशिष्टमेव पौरस परमार्थसाधक नान्यदित्याह- आबाल्यादिति । इदमपि पद्य मध्यवासिष्ठ एव पञ्चमे सर्गे तथा सप्तमे च । वाल पञ्चवर्षपया कुमार , तत एवोपनयनादिसभवेन शास्त्राधिकारात् । यद्यप्येतदधुना दुर्लभ तथाऽपि यौवने तु यतनीयमेरेति रहस्यम् । यद्वा वालोऽत्र ग्रहणधारणासमर्थस्तस्य भागो बाल्य तदा मर्यादीकृत्येति तथा तदारयेत्यर्थ । अल मन पूर्वकम् । अभ्यस्तै परिचित रूपै । शास्त्रेति । शास्तीति शास्त्र हितोपदेष्ट्र वेदादि । तथा सता साधूना जीव मुक्ता नामिति यावत् । सगम समागमस्तच स चेति तथा तावादी येषा शमादीनां ते तथा तैरित्यर्थ । एतादृशैश्च गुणै । युक्तेनेयार्थिकम् । एतादृशेन । पुरुपेति । पुरुषार्थे छु कृतसध्यावन्दनादिनिदिध्यासनान्तोद्योगेनेति यावत् । स , प्रसिद्धो मोक्षाख्य । स्वार्थ इति पाठे त्यामरूपोऽर्थ । हित परमानन्दाद्वैता मरूपत्वेनाभिलपितोऽर्थ पुमर्थ सपद्यते सपनो भवति न वन्यथेत्यर्थ । अत्र हितपद निर्गयारणार्थम् । वाल्यपदस्य मकृतद्विती. यार्थेऽनुग्रहोऽपि तत्रैर पञ्चमसर्गे- चाल्य गतेऽविरतकल्पितकेलिलोले दोर्दण्डमण्डनश्य प्रभृतिप्रय नात् । सत्सगमै पदपदार्थविशुद्धबुद्धि दुर्यान्नर स्वगुणदोपविचारणानि ॥ इति । तत्र मूळकृदेवालपदनिक्षितार्थ यथयति–अलं सपूर्णमिति । शास्त्राम्य सादि- गुणाना पुरुषप्रयनाङ्गत्वार्थमध्याहारमाह-गुणयुक्तेनेतीति । हितपदार्थमाह-श्रेयो. रूप इति । ' मोक्ष फैनल्यनिर्वाणश्रेयोनि श्रेयसामृतम्' इत्यमरा मोक्ष एपेत्यर्थ । ननु सत्य कर्तव्य एर पुर प्रयत शास्त्रीय परमार्थ स्थापी समस्तपारपश्योन स्वातन्त्र्याभागात्स्थ तसिद्धिरत्यज्ञातशास्त्ररहस्यानामाशङ्कामप्यनुक्म्पया श्रीराम शइते- श्रीरामः-प्राक्तन वासनाजाल नियोजयति मा यथा। मुने तथैव विधामि कृपणः किं करोम्यहम् ।। पासना धर्माधर्मरूपा जीवगताः सस्काराः। वसिष्ठः-अत एव हि हे राम श्रेयः प्रामापि शाश्वतम् । स्वप्रयत्नोपनीतेन पौरुपेणेव नान्यथा !!

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यमणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। यतो वासनापरतन्त्रो मवानत एव हि पारतम्यनिवारणाय स्वो. साहसंपादितो मनोवाकायजन्यः पुरुषव्यापारोऽपेक्षितः । श्रीराम इति । उवाचेति शेप. । हे मुने प्राक्तनं वासनाजालं मां यथा नियोजयति तथैवाहं तिष्टामि यतः कृपण. किं करोनीत्यन्वय । हे मुने मननशीलत्वादिना मत्संशयो. च्छेददक्ष श्रीवसिष्ट । प्राक्तन प्राग्भव जन्मान्तरीयमित्यर्थः । वासनाजालं कर्मतत्फलसस्कार- समूहः । माम् , अस्मच्छब्दोपलक्षितमहंकारविशिष्ट सर्वमप्यधिकारिणमिति यावत् । यथा येन प्रकारेण तीवादिमध्ये यया कमाऽपि रीत्या नियोजयति नितरा राजादिवद्वलायो- जयति सदसदन्यतरवर्मनि प्रेरयति तथैर तयैर रीत्या न त्वीपदपि विपरीतया तिष्ठामि तत्र तत्र मार्गे स्थिरी भवामि । एष तर्हि पौरपं कुतो न करोपात्यनाऽऽह-कृपण इति । चासनापिशाचिकापारतन्त्र्यादीन इत्यर्थः । अत एतादृशोऽहम् एवं पुरुषकारेण सर्वमेव रचूदह । प्राप्यते नेतरेणेह तस्मस शुभदोऽस्तु ते ॥ इत्यन्तप्राक्तनान्थेन यन्मम पुरपप्रयत्नावश्यानलग्यनमुपदिष्ट तत्र किं करोमि । किंशब्द आक्षेपे । न किमपि हितसाधनं कर्तुं शक्रोमीत्याशयः । तर वासनाशब्दार्थमाहुर्मूल- काराःपासना इति । धर्मानीं निरूप्येत यैस्ते धर्माधर्मरूपाः पुण्यपापसूचका जीव- गताश्चिदाभासोपलक्षितान्त.करणस्था. सस्कारा भावनापूर्वप्रज्ञापरपर्यायाः कर्मतत्कलोपभोग- गन्धा इत्यर्थः । तथा चोक्तं बृहदारण्यवार्तिके- कर्मण. क्रियमाणस्य संस्कारो यो हदि श्रितः । तत्फलस्य च मुक्तस्य पूर्वप्रज्ञेति सोप्यते || इति । एवं तर्हि समीचीनमेव यदि त्वया वैषम्यनर्वृष्ये न सापेक्षल्यात् ' इति परमेश्वरस्य जीवकर्मानुसारेण फलदातृन्येन पिपमचनिर्दयत्वाभारनोधकं न्यायमननुसधार्यवेश्वरपारतन्त्र्य- मेर स्वस्यागीकृत स्याहि पाशुपतभागवतादियचन्मतरसण्डने प्रसक्तयेन प्रताद्वैतवि- चारनिरामात्काटिन्यमेवाभविष्यत्तत्तु नास्तीति तुष्टो पसिष्ठ उबाचेति । फचिद्वासिष्टपु- स्तफादी श्रीपादोऽप्यादी हए, तदा श्रीमायाप्ती वसिष्पश्चति विग्रहः । धीरमाणिमाश्व- यफनीमुक्तिमपत्तिरेव । अत एष, शास्त्रीयपौरपनाश्यगासनापारतन्त्र्यादेव । हाति प्रसिदए । हे राम, रमय गुतमतमाधिकारित्वेन गुर्गी निति रामनासमुद्री । शाश्वत श्रेय प्राप्नोति । अपिनाशि निर्वाणमद्वैतरल्य प्राप्यमान्यर्थ. । वर्तमानसामीप्य वर्तमानमन्सपदेश । फेनेपनाह-~स्यप्रयोति । स्वस्य पुरणस्य प्रास्तानसमेगादिरूपो यो यन उत्सा- हस्तेनोपनीने ममुगिन तेन । एलान शास्त्रीयपुरप्रयनेयर्थ. । उपायान्तरमा मार-तान्यति । समापन कारा:-यत इत्यादिना । या, हेतोः ।

·१५२ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयच्यास्यासमेतः- [१ प्रधर्म- पासनापरतन्त्रः । वासनेर परमुक्कृष्टं तन्त्रामिर तन्त्रं शास्त्रवनियामकं यस्य सः । यासनै- फपराधीन इत्यर्थः । भवांस्त्वमसि । अत एस, अस्मादेव कारणादीश्वरवदपरिहार्यवा- भानात् । प्राक्तनं चैहिक चेति द्विविधं रिद्धि ++ प्राक्तनोऽद्यतनेनाऽऽशु पुरुषार्थेन जीयते ॥ इत्यनै [हिक ] वासनायाः शास्त्रीयपौरपनाश्यचाच । हीति निश्चयेन । पारतन्त्र्य- निवारणाय । अधिनि त्वष्वंसार्थम् । स्वोत्साहसपादित., निजोत्कण्ठा [ प्रापितः ] । मनोनाकायजन्य., देहद्वयोदयः । पुरपव्यापारः जीवा स्य ] शास्त्रीययनोऽपेक्षितः । अपश्यमभिलपित इत्यर्थ. । उक्तार्थोपपादनार्थ वासनाना शुभाशुभत्वमेदेन द्विविधां सिद्धपत्कृत्य तसद्धानं विकल्पेन पृच्छति--- द्विविधो वासनाव्यूहः शुमश्चैवाशुभश्च ते । प्राक्तनो विद्यते राम द्वयोरेकतरोऽथ वा ॥ किं धर्माधर्मावुमावपि त्वां नियोजयत उतैकतर इति विकल्पः । एकतरपक्षेऽपि शुमोऽशुमो वेत्यर्थसिद्धो विकल्पः। वासनौघेन शुद्धेन तब चेदपनीयसे । तत्क्रमेणाऽऽशु तेनैव पदं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ विविध इति। हे राम ते प्राक्तनो वासनाव्यूह. शुभोऽशुश्चेति द्विविधोऽपि विद्यतेऽय या द्वयोर्मध्य एकतरो वेति वदेत्यध्याहृत्य योग्यम् । उक्तार्थ सबोधनम् । प्राक्तनः पूर्वज. न्मभर । यासनाव्यूह., निरक्तवासनानिचय. । शुभ., सुखदः । इतिभेदैन द्विविधो द्विप्रकारोऽपि विद्यते वर्तते । अथ वा यद्वा । द्वयोर्मन्य उभयोरन्तरा । एकतरो वेति वद बृहीत्यर्थः । तत्र तात्पर्यमाहुर्मूलकारा --किं धर्माधर्मावित्यादिना । धर्माधर्मावि- त्युपलक्षणं यावच्छुभाशुभवासनयो । इत्य हि शुभाशुमे घासने । ' त विद्याकर्मणी समन्धारभेते पूर्वप्रज्ञा च' इति श्रुत्या देहाद्यारम्भकत्व विद्याकर्मपूर्वप्रज्ञासज्ञकाना त्रयाणामपि पदार्थानामुक्त तत्र न हि मृतस्य विद्याकर्मणी स्वरूपेण स्थातुमर्हत कारकभेदाभादतो वासनात्मनैव स्थितेस्तत्प्राधान्या- चस्या युक्ता पृथगुक्तिरिति पूर्वेदाहृताया शास्त्रप्रकाशिकारयाया वार्तिफामृतव्याख्यायामा- नन्दज्ञानविरचिताया विद्याकर्मणो सनात्मनैव स्थित्युपपादनात्प्रत्येक तचातुर्विध्यस्य पूर्वो- क्तसक्षेपशारीरकादावुक्तत्वाच्च विहितविहितसमविद्याकर्मतत्सस्कारतत्फलसस्काररूपा शुभगा- सना तथा निषिद्धनिपिद्धसमविद्याकर्मतरसस्कारत-फलसस्काररूपाऽशुभवासना चेति । १८. ख. ह. च. त्यासिद्धौ । १२. मेण शुभेनै ।

·. जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १५३ अत्रोदाहरणानि क्रमेण स्फुटं लिख्यन्ते-तत्र पिहिता विद्या देवतोपासनादिरूपा । विहितसमा, आफस्सिकदेवतामूर्तिदर्शनादिरूपा । विहित कर्म सन्यावन्दनादि । विहितसमं पिपीलिकादिम्या बुद्ध्या विपिने गत्वाऽनदानादि । एतेपा चतुणा सस्कारास्तथैतेपा ततोऽपि पूर्वजन्मकृताना यानि जन्मान्तरे फलानि देवरोकाद्याप्तिरूपाणि तेषा च सस्कारा इति शुभवासनोदहरणानि । तथा निषिद्धा विद्या स्त्रीचिन्तनादिरूपा । निपिसमा यदृष्ट्या काकविडायरेक्षणामिका । निषिद्ध कर्म पलाण्डुभक्षणादि । निषिद्धसम तृणच्छेदनादि । एते- पामपि चतुर्गा प्रायत्तत्फलाना च नरकादीना सस्कारा इत्यशुभपासनोदाहरणानि च झेयानि । तस्मादुक्तलक्षणो धर्माधर्मशब्दाभिधेयौ शुभाशुभपासनाराशी उभावपि त्या नियोजयत , नितरा सदसन्मार्गयो. प्रेरयत । स्पष्टमेवाशिष्टम् । तत्र श्रीरामस्य व्यपहारदशाऽप्युत्तमतमाधिका- स्त्यिादुभयपासनाप्रेर्यत्वपक्षोऽशुभवासनामानप्रेर्यवपक्षश्च नैन युज्यत इति परिशेषाच्छुभवा- सनामानप्रेर्यत्वपक्षमपाङ्गीकृत्य पृच्छति-वासनौधेनेति । शुद्रेन निरक्तलक्षणेन शुभे. नेत्यर्थ । अपनीयसे चेसर्गि एन प्रय॑से चेत् । आशु शीघ्रमेव । शाश्वत पद प्राफ्यसि मुक्तिमद्वैतात्मतया टप्प्यतीत्यर्थ । शेष न्यारयेयार्थ मूर फारे । तोति पदार्थमाह-- त तस्मिन्यक्षे तत्तहि तेनैव क्रमेण शुगवासनया प्राप्तिनवाऽऽच. रणेन प्रयत्नान्तरनिरपेक्षेण शाश्वतं पदं मोक्षम् । अथ चेदशुभो मावस्त्वां योजयति संकटे । प्राक्तनस्तदसौ यानाजेतव्यो भवता स्वयम् ॥ मावो माना । तत्तहि यत्नोऽशुमविरोधिशासीयधर्मानुष्ठान लेन स्वयं जेतव्यः, न तु युद्धे मृत्यारोनेव पुरुपान्तरमुसेन(ण) जेतुं शक्यः । तत्र स्मिन्निति । शुभवासनैकपारसस्यपक्ष इत्यर्थ । तेनेति पद विशदयति-- शुमवासनयेति । निरक्तदक्षणशुभवासनया । प्रापितेनैव सपादितनैर तक्रमण शुभेन- चेति पाठे क्रमशवाच्याचरणस्पैर विशेषण शुभेनेति । ममते जीप स्वायुरतिकामति प्रतिक्षणमुटब्ययति येनेति व्युत्पत्या विवक्षित क्रमपदार्थमाह--आचरणेनेति । आच- रणेन, माथिकादिसच्यापारेण । एषकाराशय दर्शयति-पत्नान्तरेति । अन्य प्रयन इति प्रपनान्तर सस्मिनिर्गताऽपेक्षा यस्य तेन । स्वत एर पलदानदणेई । शाश्वता- दर्शत्पमाह-मोक्षमिति । यदि पोर्गिन्या दीनगनानापरायणतयाऽशुभपासनामात्रपर- . १. रा.ग.प.ते पोर तगम । १३. स. प. माना।

·- रनसाध्यत्न जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । अशुमाच्चालितं याति शुमं तस्मादपीतरत् । जन्तोश्चित्तं तु शिशुवत्तस्मात्तच्चालयेदलात् ।। यथा शिशुम॒शक्षणान्निवार्य फलक्षणे योज्यते, मणिमुक्ताधाकर्षणा- निवार्य कन्दुकाद्याकर्षणे योज्यते तथा चित्तमपि सत्सङ्गेन तत्तद्विपरी- तविपयानिवारयितुं शक्यम् । शुमाशुभाभ्यामिति । भो राम यदि तव वासनासरि छुभाशुभाभ्यामुभा. भ्यामपि मार्गाभ्या वन्यस्ति तर्हि पूर्पोक्तरक्षणेन पौरपेण प्रयनेन शुभे पार्थि योजनीयेति योजना । बाहनीयेत्यपि पाठ । विचारवैराग्यादिप्रयत्ने सन्मार्ग एप सा नियोजनीयेत्यर्थ । अन सरिन्छन्दितनीरूपवण वासनानिरोधस्य प्रबलतमय. तस्या स्वनिमजनहेतुत्वेनानुपेक्ष्यत्व घ पन्यते । तत्तापर्यमाहुर्मूल कारा ---उमयपक्षे विति । तुशब्दस्तापद्यद्यपि शुभाशुभगासनयोरन्यतरैकपारत- व्ये सयुक्तरीत्या तन्निरास स्यात्तथाऽप्युभयपारत-ये क प्रतीकार इति प्रश्नन्या वृत्यर्थ । एर तर्झशुभवासनैकपारतन्त्र्यापेक्षयाऽत्राल्प एव शास्त्रीय प्रयनोऽपेक्षित इत्याह-शुममागस्येत्यादिना । शुभभागस्य शुभवासनाशस्य । प्रयत्नेति । उक्त रीत्या तस्प शनैर्मोक्षाफलैकहेतुवात्तनिरासाय प्रयनानपेक्षत्वेऽपीत्यर्थ । अशुभभागम् , अशुमनासनाशम् । शास्त्रीयप्रयनेन, ' तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञा कुर्मीत ब्राह्मण नानुभ्यायाहिशब्दान्चाचो निग्लापन हि तत् ' इत्यादिश्रुत्याद्युक्तविनेकवैराग्ययोगाभ्या- सैकनिष्टवलक्षणप्रयनेनेत्यर्थ । निवार्य पुनरनुदयपर्यन्त विश्वस्य । ननु निरक्तशास्त्रीय प्रयनेन तत्काल निवारितेऽप्यनुभवासनाशे पुनरनुदयस्तु तस्य दु शक एर सौमर्यादियो- गीदाणामपि मस्यमैथुनदर्शनरूपोदीपनविभागारयसामग्रीसत्वेन कान्तोपभोगासनोदयदर्श- नादित्याशङ्का मनसि निधाय निरक्तायनसातत्यमेव स्थापनीय न तु सजाते कार्ये स समुपेत्य इत्याशयेनाऽऽह-शुममेवेति । तस्य, अशुभपासनाशस्य । स्थाने, निरक्त रीत्या सामग्रीसत्तेनोदयस्थाने । समाचरेत् , सम्यग्दृढतमनानुतिष्टेन्न वेतायत्कारमुक्तप रनाम्याससाटिनो मम रिमनेन कोपिटवरादिरूपसामग्र्याभ सेनेति सगोंदासीन्येनेत्यर्थ । अत्र शुभमेरेत्ययधारण स्वयपोगव्यपदार्थ तेन शुभशुमनिटक्षणस्य ताटरप्यादेदास । इतिशब्दस्तु रहस्योपदेशसमाप्यर्थ । निरतधोकार्थमेव वमिष्ट स्पष्टी परोति-अशुभेयिति। है बरिनां पर नास्ति योगसम वलमिति वचनायोगिना मध्ये श्रेष्ट रखुधार व स्व मनोड शुभेत समाविष्ट चेटेन पुरषार्थेन शुभेवारतारयेति सबध । एतेन वासनाया सरा. ररूपत्वेन पारगम्पचास्थमुक्त शुभमागन मार्दिक स्यादिति निरस्तम् । मन प्रचरम्प सार्यपसेन ससमादिति । प्रभाविपदानि स्पायुपति मुरपारा -अशुभेन्धि . .

·- १५६ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेत: [१ प्रथम- त्यादिना । परस्त्रीद्रव्यादिषु, अन्यस्य शान्तासु पनकादिषु चेत्यर्थ । अनाऽऽदिशब्देन क्षेत्रादि । शास्त्रेति । शास्त्रमुत्तरम मासैमात्र तदर्थोऽद्वत ब्रौर देवता शिरनिष्यन्यतर परमेश्वरटीलानिमहस्तयान तदेकासारवृत्तिसातत्सम् । आदिपदेन योगत्यागयोर्ग्रह । शेप स्पष्टम् । एव वासनानाशस्य महत्तमरष्टसाध्यत्वेनोदासीन शिष्य प्रति तसौलभ्यमाह वसिष्ट -अशुमादिति । न लेतारता तद्विश्वसनीयमित्याह -तस्मादपीति । इतरत् , अशुभम् । चालयेइलादिति । उक्त पराग्यादिपटात्कारेण निवारयदित्यर्थ । अशुभादिति शेष । शिशुष्टात स्पष्टयन्ति मूलकृत –यथेत्यादिना । दान्तिके योज- यति-तथेति । सत्सङ्गेन, साधुसमागमपता मुमुक्षुणा । यद्वा · मह सेवा द्वारमाहुर्षि मुक्त' इति श्रीमद्भागवतोक्त ससगलक्षणमुरयसाधनाख्यकरणेनेत्यर्थ । शेष तूक्तार्थम् । ननु दृष्टान्तीकृतशिशोरसद्विपयान्निवारण ताडनादिनाऽपि समनतीति प्रकृते बलशब्दित प्राणायामाद्यभ्यासरक्षणेन योगेन दुर्विपयेभ्यो मनसो निवारण कर्तव्य किंवोपाया तरणेत्या- शक्य तत्र मृदुस्तीवश्चेति वारपशीकरण इव मनोगशीकरणेऽप्युपायद्वय वर्तते क्रमेण शीघदीर्घकालाम्या सिद्धिकारकमतोऽत्र द्विविधो वासनाव्यूह शुभश्चैवाशुभश्च ते । प्राक्तनो विद्यते राम द्वयोरेकतरोऽष वा ॥ इत्यादिपूर्वप्रश्नध्वनित प्रपमोपाय एवोत्तमाधिकारिणाऽऽश्रयणीय इति वक्ति वसिष्ठ समतासान्त्वनेनाऽऽशु न द्रागिति शनैः शनैः । पौरपेण प्रयत्नेन लालयेञ्चित्तबालकम् ।। चपलस्य पशोर्वन्धनस्थाने प्रवेशनाय द्वापायौ भवतः, हरितत. णप्रदर्शनकण्डूयनादिकं वाक्पारुप्यदण्डादिभर्सनं चेति । तघाऽऽद्येन सहसा प्रवेश्यते द्वितीयेनेतस्ततो धावशनैः शनैः प्रवेश्यते । तथा शमित्रादिसमस्यबोधनं प्राणायामप्रत्याहारादिपुरुषप्रयत्नश्रेत्येतो वो चित्तशान्युपायौ । तत्राऽऽद्येन मृदुयोगेन शीघं लालयेत् । द्वितीयेन हठयोगेन द्रागिति न लालयेत्किनु शनैः शनैः । समतेति । तदुक्तमपरोक्षानुभूती- एभिरङ्ग समायुक्तो राजयोग उदाहृत । किंचिपवरपायाणा हटयोगेन सयुत ॥ इति । L १ क. स. ग. घ. स. च. 'मत्त सुसयो ।

·- जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यमणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। तदर्थ सदृष्टान्तं स्पष्टयन्ति मूलकारा:-चण्ठस्ये त्यादिना । ' अपशवो अन्ये गोअ- श्वेभ्यः' इत्यादिश्रुतेर्गवादेः पशोरित्यर्थः । चपलस्येति विशेषणात्सरलस्य तस्य व्युदासः । तस्य बन्धनस्थाने प्रशनाय यत्नानपेक्षत्वादित्यर्थः । अत्र पशुदृष्टान्तेन वसिष्टोक्तबाटकदृष्टान्ते स्वल्पयत्नसाध्यत्वरूपमस्वारस्य सूचितम् । तस्माचित्तबालकस्त्वयं चपलपशुतुल्यत्वेन महत्त. रयत्नसाध्य इति नैवोपेक्षणीय इति तत्त्वम् । किं तदुपायद्वयमित्यत आह—हरिततृणेति । आध आदिशब्दैन मृदुभाषणादि द्वितीये च रजादि । तैमर्सन भीतिजननमित्यर्थः । नन्यस्तु नौमतदुपायद्वय किमेतावतेत्यत आह-तत्रेति । उक्तोपायद्वयमध्य इत्यर्थः । आयेन हरिततृणादीयुक्तपथमोपायेनेत्यर्थः । सहसा झटिति । द्वितीयेन वाक्पारष्येत्याद्यु. तेनेत्यर्थः । दार्शन्तिके योजयति-तथेति । मुद्दन्मित्रायुदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ।। इति श्रीभगवद्गीतोक्तदिशा सर्वस्य मुहृदादेः परमार्थतोऽद्वैतप्रारूपत्यात्तदनुसंधानस्य वारंवारं समुद्दीपनमित्यर्थः । प्राणायामेति । आदिपदादारणादि । जरापि कालविभेदं साधनविभेदेनाऽऽहतवेत्यादिना । अस्य मृदुत्वं तु स्थूलायासराहित्यादेव । योगलं च चित्तस्याद्वैते ब्रह्मणि समाधायकत्वेन । लालयेत्पुमान्यशी कुर्यादित्यर्थः । द्वितीयेनेति । हटलं स्थूलोपायत्यादाग्रहरूपत्वाञ्चास्य । द्राक्, 'साक् झटित्यासाद्वायदामासपदि द्रुते । इतिकोशाच्छीप्रमियर्थः । इतिशब्दः पूर्वोक्तमृदुयोगपरामर्थः । एवं च यथा शृदुयोगेना- धिकारी शीघ्रं चित्तं यशी कुर्यान्न तथा हटयोगेन किंतु शनैः शनैरिति सबन्धः । तस्मा- दुक्तमृदुयोग एव श्रेयानिति भावः । ननु ' वहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानरान्मां प्रपद्यते' इति · अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ' इति च श्रीमद्भगवदीतोक्तेः कय निरक्तमृदुयोगेन शीघ्र चित्तरशीकरण- संभावनाऽपि । न चोक्तदृष्टान्तपशाकाऽत्रानुपपतिरिति वाच्यम् । न हि दृष्टान्तमारणार्थ- सिसिरिति न्यायेन तस्याकिंचि करत्यात् । नो चेजगत्सत्य सत्यनलकार्यवान्मतन्तुका - भूत सुस्पटवदित्यनुमानेन जगसत्यत्वापत्ति । तस्मात्प्राणायामादिलक्षणो हटयोग एस चित्तशान्युपायो न तु योगान्तरमपात्यत आह भगवान्यसिष्ट.- दागम्यासपशाधाति यदा ते वासनोदयम् । तदाऽभ्यासस्य साफल्यं विद्धि त्वमरिमर्दन । मृदुपोगाभ्यासाच्छीप्रमेय सासनोदये सति साफल्यमभ्यासस्य मन्तष्पं न स्यल्पकाटेनाप्तमायना शनीया । - ·१५८ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेत:- [१ प्रथम- द्रागिति । हेऽरिमर्दन, अरीन् 'जहि शत्रु महापाहो कमरुप दुरासदम् । इति स्मृते कामादिशमर्दयति विकरायादिशस्त्रनाशयतीति तथा ससबुद्धौ । भो मुमुक्षु श्रेष्ठ रघुवीरेत्यर्थ । त्य तदा तस्मिन्पालेऽभ्यासस्य तर तृत्तमाधिरित्वस्योक्तसोधनेने सूचितत्वा मृदुयोगाभ्यासस्य सापल्य सार्थक्य विद्वषेष जान हो न त्वल्पकाटेनेय कथ ममेष्यसिद्धिर्जीता बहूनामिया(दाढतशाख्ने तु परमार्थसिद्ध रिपाटसाधनसाध्यतोकेरतो नैरेय सा किंतु विरहिण कामिनीसनिधानाभानेऽपि तत्साक्षाचारवान्तिरेयेय काचिदि त्यसभापनादिक कर्तव्यमित्याशय । औरफाराच्याहारस्तु मूकारैट्टिताशयवशादेव । ननु कोऽसौ काल इत्यत आह पूर्वार्धनद्रागभ्यासवशादिति । यदा यस्मिन्कारे ते तपाभ्यासरशानिरक्तमृदुयोगाभ्यासप्रभाादाशीधमपि । अत्राप्यपिशब्दाभ्याहारो निरक्त प्रयोजन एव । वासना, शत्रुमित्रादिपु समस्वरूपनाभाननाननुसवान पिनचाफ्स्मादर्धमुक्त प्रबुद्धगरफ्स्य स्वमातृनामग्रहणवत्सर्सन ब्रह्मामनवृत्युदीपकश्चित्ते सस्कारविशेष इत्यर्थ । उदय निरक्तवृत्युपत्यनुमितप्रादुर्भाव याति प्रामोतीत्यर्य । तस्मादहूनामिन्यायुक्तशास्त्र तु मन्दाधिकारिविषयमतो नैव कुतर्कसपर्कान्नद्या मृतो यो दशम सोऽह क्थ स्यामित्यादि पनिरक्तफलप्राप्तारसभापनादिविधेयमिति तात्पर्यम् । अत्र मध्यवासिष्टटीकाकारेण तु प्राग- म्यासेत्येर पाठो मुख्यत्वेनोररीकृत । तद्यथा--प्रागिति । अस्मिञ्ज म यभ्यास कुर्वतस्ते प्रागभ्यासक्शामाग्ज मनोऽभ्यासवशात् । अथ वा प्राक्पवयसि ' आनाल्यादलमभ्यस्तै । इत्युक्तमिति । तच्चिन्यम् । अरिमर्दनेति सोधनेनोत्तमाधिकारिण एर मिरक्षितत्वात्तपावे जमान्तरीयाभ्यासस्य पूर्वपयोभ्यासस्य वाऽनुपयुक्तत्याच्छीघ्रफलद मृदुयोगाभ्याससूचकदा शब्दस्यैव युक्तत्वाच । न च योगभ्रष्टन्यायेन जमान्तराद्यभ्यासरत एगौत्तमाधिकारित्व सभवतीति वाच्यम् । तथाऽपि सद्य फ्लजनकमृदुयोगानम्यासित्वेन तस्यानुत्तमत्वस्पर सिद्धत्वात् । तस्मा मूलकाराइतो दागिन्येव पाठ साधीयानिति । अत एव मूल्कारास्तदा शय स्फुटयन्ति-मृद्वित्यादिना । अर्थस्तु स्पष्ट एर । नन्यस्त्वेर शुभवासनापारत यपक्षेऽशुमनासनापरत त्र्यपक्ष उभयपारतन्त्र्यपक्षेऽप्युत्तमा- द्यधिकारभेदेन पूर्वोत्तमृदुयोगादिसाधननेष्ट सद्धिस्तथाऽपि फ्ले सदिग्धमेर तपारतन्त्र्यादि तदा कस्तत्रोपाय इति चच्छुभवासनाशब्दित पुण्यसस्कारोकर्ष एस सध्यावदनायसप्रमात समाध्यततस्मातकाम्यनिषिद्धशून्यनित्यादिमयनुनादन्तर्यामिप्रसादेन सपादनीयस्तनैर निखिलेष्टसिद्धि स्यादित्याह भगवान्वसिष्ट संदिग्धायामपि मृशं शुमामेव समाहर। शुमाया वासनावृद्धौ तात दोपो न कश्चन ।। शुमवासनाऽभ्यस्यमाना संपूर्णा न वेति यदा सदेहस्तदाऽपि शुमा- मम्यसेदेव । तद्यथा सह जपे प्रवृत्तस्य दशमी शतसरया यदा संदिग्धा ·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १५९ सदा पुनरपि शतं जपेत् । असंपूर्ती संपूर्तिः संफलिप्यति । संपूर्ती तु तवृद्धौ न सहस्रजपो दुप्पति तद्वत् । संदिग्धायामपीति । नन्वेवमुत्तमाधिकारिणो निरक्तमूदुयोगाभ्यासेन शीघ्रमेवोक्तल- क्षणवासनोदये निरक्ताभ्याससाफल्यज्ञानेन सतोपो भविष्यत्येव परतु मध्यमाद्यधिकारिणो यदा पुरपप्रयनशब्दितप्राणायामादिलक्षणहठयोगमभ्यस( स्य )त: शास्त्रीयतादृग्निचारा- भाषाभिरक्तलक्षणवासनोदयज्ञानस्पैर दौलभ्यं तदा तेन किं कार्यमित्याशङ्काया समरल- म्बितसाधनानुष्ठानमत्याह स एव--संधिग्धायामपीप्ति । अपिशब्देन तर तु पूर्वोक्त- संयुष्योत्तमाधिकारिवान्नर सदिग्वावशङ्कालेशोऽपि तथाऽप्यन्यमुमुक्षुफरणया त्वन्मनसि प्रतिमिसा चेत्तदं समाधानमिति ध्वनितम् । तातेति निरक्तोत्तमाधिकारित्वाद्दीनदयाल- यत्वाच श्रीरामस्य सप्रेमसबोधनम् । अयि रघुनन्दन | सदिग्धाया निरक्तोदयप्राप्त्या फलिता वा न चा मदभ्यस्यमाननिरक्तहठयोगाभ्यासद्वारा शुभपासनेति सशयास्तायां फलीभूतपूक्तिशुभवासनाया सत्यामित्यर्थः । त्व भृश दीर्घकालादिनाऽत्यन्तम् । शुभामेर निरक्तयोगरूपसाधनीभूतशुभवासनामेर । अपधारण तु सदेहरशात्साधनायागादिव्यावृत्यै । समाहर, यानफलोदय सम्यक्सपादयेत्यर्थ । ननु तर्हि ' पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति' इति श्रुतेः शुभपासना तात्सायस्कफलानुदये जन्मापादिकैनेति चेन्नेसाह शेषेण । शुभायामिति । तदाशय विमृष्यते मूटकाराः--शुभवासनेति । अपिशब्देन सदेहा- भाने तदभ्यसनं तु कैमुत्यसिद्धमेति सूचितम् । तत्र दृष्टान्त प्रतिजानीते-तद्यथेति । त पिशदयति-सहस्रसादिना । दार्शन्तिके योजयति-तद्वदिति । नन्य फियाकाठ साधनलेशा. सोढव्या इति सिद्यन्त प्रति तदनधि कथयन्समाधचे भगवान्यसिष्टोऽन्युपनेत्यादिभित्रिमि.- अव्युत्पन्नमना यावद्भवानज्ञाततत्पदः। गुरुशास्रममाणेस्तु नितिं तावदाचर ।। ततः पफरुपायेण नूनं विज्ञातवस्तुना । गुमोऽप्पसौ सपा त्याज्यो वासनांधी निराधिना ॥

·[१ प्रथमं- पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयच्यारयासमेत:- इति रीत्या भासमतानि प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्यनुपरम्याख्यानि । एतेपा लक्षणादि तुक्त वेदान्तपरिभाषायाम् । मयाऽत्र विस्तरभिया प्रस्तानुपयोगाच नैव तदुदाहियते । तेर्गुरशास्त्रप्रमाणे सद्गुरवेदाभ्यामुपदिष्टप्रत्यक्षादिभि प्रमारणैरित्यर्थ । निर्णात निश्चि- तम् । आचर लौकिकाखिमोक्षसाधन कुपिन्यर्थ । ननु वेदस्य तथा निरक्तगुरुवाक्य. स्यापि शब्दप्रमाणवाछब्दस्य प्रामाण्यसिद्धौ वेदादेस्तसिद्रिस्तत्र तत्सिद्धौ तद्बोधितप्रमाणा- न्तर्गतशब्दे प्रामाण्यमिन्यन्योन्याश्रय इति चेन्न । ससारस्थानादित्वेन तद्गतरेदतनिष्टप्रामाण्य. योरप्यनादिन्यात् । ननु तपाऽपि वेदे कोपदिष्टानि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानीति चेन्न । तद्य- अक्पाक्योपरम्भात् । तथा हि चक्षु सत्यमिति प्रत्यक्षस्य । तत्त्वेन भय विदुषोऽमन्यान स्येत्यनुमानस्य । आकाशरसगतच नित्य इत्युपमानस्य । नादपिन्मनुने त बृहन्तमिति शब्दस्य । अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षु स शृणोत्यकर्ण इत्यर्थापत्ते । अत्र वाव क्लि सोम्य न निभाल्यस इत्यनुपरन्धेरिति । तस्माद्यानद्द्वापरोक्षसाक्षात्कारमुक्तमा धन कार्यमेवेति भाव । तुशब्दोऽवधारणे । तु स्याद्भेदेऽधारण इत्यमर । अस्त्वेर तत्रापि निरक्तज्ञानोचं किं कार्यमित्यत आह-तत इति । तत , दृद्धापरोक्षसाक्षात्कारो- त्तरम् । पक्कपायेण क्षीणप्रतिषधेनेत्यर्थ । अत एव नून निश्चित विज्ञातरस्तुना दृढापरो. क्षानुभूताद्वैततत्त्वेनेत्यर्थ । तथा च स्मृति --'कपाये कर्मभि पके ततो ज्ञान प्रवर्तते' इति । एतादृशेन भो रघुवीर लयाऽसौ प्रागभ्यस्तत्वेन प्रकृत शुभोऽपि वासनौघ शान्त्या- दिसस्कारसमुदायोऽपि त्या योऽनादरणीय । तत्र हेतु वदस्त निशिनष्टि-निराधिनेति। कर्तव्यनारूपाधिहीननेयम् । ननु । द्विविधो वासनाव्यूह शुभश्चेवाशुभश्च ते' इत्यादी शुभपासनाक्दम्यस्य सपाद- नीयवमुक्त तन किं तहक्षणमियाकाङ्क्षाया तसूचयन्नुक्तमेवार्थ पिण्डीकृत्योपदिशति- यदतिसुमगमार्यसेवितं तच्छुममनुमृत्य मनोज्ञ माशुद्ध्या । अधिगमय पदं सदाऽविशोकं तदनु तदप्यवमुच्य साधु तिष्ठ ॥ स्पष्टार्थः । तस्माद्योगाभ्यासेने कर्माद्यभिमवसंमवाजीवन्मुक्तो न विवदितव्यमिति । इति जीवन्मुक्तिस्वरूपम् । यदिति । हे ज्ञ जानातीति शस्त सयुद्धौ भो तत्वज्ञ रघुनारेत्यर्य । न च श्रीरामस्थ वसिष्ठ प्रति तत्व प्रष्टुमुयुक्ततया जिज्ञामुत्वोपलम्भारपमुक्तसोधनमिति शङ्यम् । ज्ञान- - १६. स ग घ ङ च वनुद्दया । २ क.स ग. घ. च "द यददिनीय त । ३ क.स.ग प.८ च रपष्टोऽर्थ । ४ क, ग ग पहच. "न कामाय', ·. जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः रक्षाप्रकरणे वासिष्टवाक्येनैव तत्र तथात्वस्य मूल एव वक्ष्यमाणत्वात् । वं यदतिसुभगं तथाऽऽर्यसेवितं तन्छुभमनुसृत्य भावशुद्धया मनः सदाऽविशोकं पदमधिगमयेति योजना । अतिसुभगम् । अति, अत्यन्तम् । अविनाशीति यावत् । तत्रापि सुष्ठु शोभनो भग ऐश्वर्यादिषड्गुणलक्षणो भगवत्स्वभावो येन तत्तथा । नन्वेतदेव कथं ज्ञायतेति चेत्तत्राऽऽह- आर्येति । आर्याः साधास्तैः सेवितं सर्वदाऽनुष्ठित्तमित्यर्थः । अत एव तैत्तिरीयाणां संहित्योपनिपद्याम्नायते--' अथ यदि ते फर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् । ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तत्र वर्तेरन् । तथा तत्र वर्तेथाः ' इति । व्याख्यातं चेदं मूलकारैरेव पूर्वाश्रमे माधवा- चार्यदशायाम्-कर्म श्रौतमग्निहोत्रादिकं स्मात संध्यावन्दनादिकं च । उदिते जुहोति, अनुदिते जुहोतीतिवाक्यद्वयं श्रुतवतः श्रौते कर्मणि संदेहः स्यात् । स्मार्तेऽपि संध्यादे- यता पुरपमूर्तिः स्त्रीमूर्तिति वचनद्वयेन संदेहः । वृत्तं कुटपरम्परागतो लौकिक आचारः । तत्रापि मातुलमुताविवाहमांसभक्षणादिविप्रतिपत्तिदर्शिनः सदेहो भवति । तदानीं यस्मि- न्देशे यस्मिन्काले यस्मिन्कुले स्वयं वर्तते तत्र तेषु देशकालकुलविशेपेषु वर्तमानाः संम- शदिविशेषणविशिष्टा ब्राह्मणास्तत्र तस्मिन्संदिग्धे विषये यथा वर्तरंस्तथा लमपि तस्त । रागद्वेषोत्मुक्यादिदोपराहित्येन सम्यक्शास्त्रार्थनिर्णयकुशलाः समर्शिनः । नित्यनैमित्तिकानु- टाने स्वयं प्रवृत्ता युक्ताः । तत्राप्या समन्तायुक्ता आयुक्ताः । अवैकल्येन सम्यगनुष्ठास्याम इत्परमभियुक्ता इत्यर्थः । रूक्षेण क्रोधेनाऽऽग्रहेण वा रहिता अक्षाः । धर्ममेव काम- यन्ते न तु लाभपूजादिकमिति धर्मकामा इति । एतेन ' श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः इत्यादिवचनमपि च्याल्यातम् । तच्छुभं पुष्यमित्यर्थः । एवं चाविनायैश्वर्यप्रदत्वे सति साधुसेक्तित्वं शुभत्वमिति तल्लक्षणं सिद्धम् । निमपोन्मेषादावतिव्याप्तिधारणाय पूर्वदलम् । न च सायतैनालं संदिग्धत्वापत्तेः । तस्माद्युक्तमेवोक्तलक्षणमिति भावः । एतादृशं शुभम- नुसन्पावटम्म्य मावशुद्धया भाव आशयस्तस्य शुद्धिर्निर्मलता तया शुद्धसत्वमा प्रधानचित. तयैन्यर्थः । मनः, अन्तःकरणम् । सदाऽविशोकं, 'तरति शोकमात्मवित्' इति श्रुते. निरन्तरं विगतसोकं नित्यानन्दरूपमिति यावत् । पदम् , अद्वैतात्मतरं मुमुक्षुप्राप्यं स्वरूपमित्यर्थः । अधिगमय प्रापय । अद्वैत ब्रह्मणि चित्तं स्थिरी युर्वित्यर्थः । स्पन धर्ममधर्म च उभे सत्यानृते सन । उभे सन्यानृते सक्वा येन त्यजसि तत्पन ॥ इतिरमननिरसमानदाटोत्तरं प्रसादेनाकार मनोऽपि त्वया योन्याह तदन्धिति । राइनु निरतज्ञानादुर्भम् । तदपि पिचारितमापायजन्य ग्रझामन्याफारमनीरूप तत्वज्ञा- नमपि । अपिसन्दोऽत्र निरसगुभकामनाली मननक्षणपुज्यपुन्यागम्य फैमुनिकापा. पसिरयसूचनार्थः । अपमुष्प, मह ज्ञानानिनिवेशयागनेय त्यापन्य । साधु, भौन १ . -- ·[१ प्रयम- १६२ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारपट्यारयासमेत:- ग्रहीय । तिष्ठ, निर्विकल्पक्समाधिस्यत्वेन सप्तमभूम्यारोहणपशाच्चिंदेकरसो भवेत्यर्थः तस्माद्यावतार मेध पूर्वोक्त भगतनावीजीभूतोक्तटक्षणशुभशम्दयाच्यपुण्यानुसरणं कर्तव्य ततस्त बोधमपि हित्वाऽमप्रज्ञातसमाधिनिष्टेनर भाव्यं कैर कथा पुनः सुभादिकर्मतहास- नादित्यागस्येति तात्पर्यम् । नन्वस्य शोकत्रयस्य मूलकारैः किमिन्यर्थो न निवृत इत्यत आहुटकारा:-स्पष्टार्थ इति । उदाहृतश्लोकानामव्युत्पन्नेत्यादीनां समूह इति शेप । निगमपति-तस्मादिति । उत्तरीत्या शास्त्रीयमयनप्रागल्यादित्यर्थः । योगाभ्यासेन निरक्तमृदादियोगाभ्यासेन । कर्मेति । कर्मान देहारम्भक प्रारब्धास्यम् । आदिशब्देन वासनापरपर्यायाचित्तनिष्टाः सकलसंस्काराः । तेषामभिमन., दीपानयनेन तमस इव मण्यादिना वहिगतदाहशक्ताव परामवस्तस्य संभवः प्रतिपादितशास्त्रादिना वैमत्याभाव- स्तस्माद्धेतोरित्यर्थ. । जीवन्मुक्तौ प्रागुक्तलक्षणाया न पिपिदितव्यं शिष्यादिभिर्विपरीतो वाद- स्तावनेर कर्तव्य इत्यर्थ. । उपसहरति-इतीति । इत्युक्तप्रकारेण । अथ केयं जीव- मुक्तिरितिप्रश्नोत्तरीभूतं जीवन्मुक्तिस्वरूप निरूपिनमिति शेषः । पूर्णानन्देन्दुकौमुद्या प्रकाशे पोडशे गुरोः । जीवन्मुक्तिस्वरूपस्योटासः पादप्रसादत. ॥ इति जीवन्मुक्तिस्वरूपोल्लासस्तृतीय. ॥ ३ ॥ एवमथ केय जीवन्मुक्तिरिति प्रथमप्रश्नोत्तरमभिधाय किंचा तर ममाणमिति द्वितीय- प्रश्नोत्तरमवसरसगत्याऽभिदधन्प्रतिजानीते श्रुतीत्यादिना- श्रुतिस्मृतिवाक्यानि जीवन्मुक्तिसद्भावे प्रमाणानि । तानि च कठ- घल्पादिपु पंठन्ति-' विमुक्त विमुच्यते ' इति । जीवन्नेव दृदयन्धः नाकामादेविशेपेण मुक्तः सन्देहपाते माविबन्धाद्विशेपेण मुच्यते । जोपन्मुक्तिसद्भावे, जीवन्मुक्तर्विद्यमानत्व इयर्थः । ननु कुनत्यानि श्रुतिवाक्यानि जीव- न्मुक्तिमद्भाने प्रमाणानीत्यत आह-तानि चेति । च प्रसिद्धौ । आदिना बृहदारण्य- कादि । पठन्ति, अध्येतार इति शेष 1 तत्र प्रथमोद्दिष्ट कठाहीराक्यमुदाहरति-~- चिमुक्तश्चेति । इतिशब्दो वाक्यसमाप्त्यर्थ सर्वत्र । तयाचष्टे-जीवन्नेवेत्या- दिना । जीपनेय, प्राणधारण कुन्निर । अधारण तु- अन्तकाले च मामेर स्मान्मुक्या फलेपरम् । य प्राति स मदाय याति नास्यत्र संशय ॥ १.स.ग. प. ह.च. पठ्यले।

·, - जीपमुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १६३ इति श्रीमद्भगवद्गीतोतदेहपातव्यावृत्यै । दृढाधनात् 'दृढ कामान्य कामयते मन्यमान स कामभिर्जायते तत्र तन । पर्याप्तकामस्य कृता मनस्विहैव सर्वे प्रपिलीयत्ति कामा इति श्रुतेन विना कोट्युपायैरप्पनिरस्यमेतादृश यद्वधन बधनीभूतर पादिर पारत व्यापदक तस्मात् । एतादृशा कामादै । कामो दृश्यास्तुविशेषाभिलाप । आदिशब्दा कोधादि । तदुक्त श्रीमद्भगवद्गीतासु- निधि नरकस्येद द्वार नाशनम भन । काम क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्रय यजेत् । इति ।। मुपुप्त्यादौ तु सर्वोऽपि निरक्तकागादिव धना मुच्यत एव पर तु जामदादावपि पुन प्रधानुदयो बोधस्यैते गयो मता ' इति चित्रदीपोक्तभूटकारवचनानुरोधेन तत्त्वबोधारी भूतपुनर्मभ्युदयाभावशब्दितास्वदृशा स्वस्मन्नध्यासाप्रतिभासात्तथात्यनिनक्षया विशेषग्रह णम् । मुक्त सन् , वधहीन सन् । देहपाते प्रारम्धवर्गसमाप्तौ शरीरपतनोपलक्षित लिङ्गशरीरध्वसे सतीर्थ । तथा च श्रुति - न तस्य प्राणा उत्तामत्यनेन सगरनीयते । इति । विवृता चेय श्रीममुरेश्वराचार्यचरणारणनलिनरेणुमिति कामृते- जिवृक्ष यायस तप्त शास्त्राचार्या मनिश्चयात् । तस्पोकामन्ति न प्राणा आसते नापि तत्र ते ।। स्थित्युकन्योहि यो हेतुरा गाविद्यादिलक्षण । वस्तत्वात्तस्य सरस्य प्रत्यग्याथा म्यदर्शनात् ।। यत एपमत प्राणा सम्याज्ञानस्य जमनि। नेकामन्ति न तिमन्ति न च नश्यन्त्यहेतुत ।। रग्जमो यया ठोके ज्ञातर जुसतत्तक । नोकामति न चाप्यात्ते न च नश्यति रजत ॥ स्थियुक्रान्तिविनासाना रजुस्तत्व यतस्तत । रज्ञानसमुपत्ती रा ना योऽशिष्यते । इति ॥ भानिधान् , उत्तरक्षणादौ द्वैतानुभवादियर्थ । रिपेण, कारप्रयेऽपि या पभासाभारपे सग । मुयते, जामदाप्ती समष्टव्य प्रादिभयादिव निर्मुक्त इय भयर्थ । ननुपिं नियमियत आर -वेदनादियादिना माथिदेहयन्धान्मुच्यत ·पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेत:- [१ प्रथम- वेदनात्मागपि शमदमादिसंपादनेन कामादिभ्यो मुच्यत एव, तथाs. प्युत्पन्नानां कामादीनां तत्र प्रयत्नेन निरोधः । अब तु धीवृत्त्यनुदय- मावादनुत्पत्तिरेव ततो विशेपेणेत्युच्यते । तथा प्रलये देहपाते च सति किंचित्कालं माविदेहबन्धान्मुच्यते । अत्र स्वात्यन्तिको मोक्ष इत्यभिप्रेत्य विशेषेणेत्युक्तम् । वेदनात् , दृढतमाद्वैतात्मतत्तसाक्षात्कारात् । प्रागपि पूर्वमपि । ननु तत्वज्ञानात्प्राक्कामा- दिभ्यो मुक्त का सामग्रीत्याशङ्कय ' शान्तो दान्त उपरतस्तितिषु समाहितो भूत्वाऽऽम. न्येाऽऽमान पश्यति' 'नापिरतो दुश्चरितानाशान्तो नासमाहित । नाशान्तमानसो वाऽपि प्रज्ञानेननमाप्नुयात् ' ॥ इत्याद्यन्वयव्यतिरेकश्रुतिरशेन शमादिसपत्तिरेवेत्याह-शमदमादीति । शमादिना संन्यासे सत्यग्निहोत्रादिकर्मण सकाशादेव निर्मुक्ति स्यान्न तु कामादेरित्यत आह- कामादिम्य इति । अवधारण तु यन सन्यासे सत्यपि कामाद्युपलम्भस्तर तत्साधनी- भूतशमादिपरिपाकाभार एवेति नियमनार्थम् । तर्हि को पिशेपो जीवन्मुक्ताविति चेत्तमाह-तथाऽपीति । उत्पन्नाना सस्कारादिनाऽऽनिर्भूतानाम् । कामादीना विपया- भिलापताप्रतिधातजक्षोभादीनामिन्यर्थ । ता मुमुक्षुदशायाम् । प्रयनेन अर्थानामर्जने दु ख तथैव परिपालने । नाशे दु खं व्यये दुख धिगान्लेशकारिण ॥ इति । मासपाञ्चालिकायास्तु यन्त्रलोलेऽङ्गपरे । स्नायवस्थिग्रन्थिशाटिन्या स्त्रिया किमिन शोभनम् ॥ इति च पिकपूकत्वलक्षणप्रकृष्टेन यत्नेनेत्यर्थ । अत्र जीवन्मुक्तिदशायाम् । तुशब्दो वैलक्षण्यार्थ । तदेराऽऽह-धीवृत्तीति । धिय बुद्धेर्या वृत्तय काम सकल्पेत्यादि- श्रुत्यादौ प्रसिद्धास्तासामनुदय प्राक्यप्रागभावस्तारन्मानात्तदेकहेतोरित्यर्थ । अनुत्पत्ति. रेवेति । न तु मुमुक्ष्ववस्थायामिनोत्पन्नाना तेपा शमादिना नाशनमिति भार । उक्तमर्थ हेतुत्वेन योजयति-तत इति । ततस्तस्मानिरक्तवलक्षण्यटक्षणाद्वैतोरित्यर्थ । उच्यते विमुक्तश्चेत्युदाहृतकटपट्टीवाक्येऽस्माभिर्व्याख्यायत इत्यर्थ । एव प्रथमपदगतविशेषस्वरूप निरूप्य द्वितीयगत निरूपयति-तथेति । प्रलये मायावच्छिन्नब्रह्ममात्रावशेपटक्षणे १ क.ख. ह. घ. 'त्यभावाइन । २ क. रा.इ. घ. ति कषि।

·१६५ - जीवन्मुक्तिप्रमाणा०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविषकः।' प्राकृतिके हिरण्यगर्भविशिष्टतन्मात्रावशेषलक्षणे दैनदिनापरनानि वैकृतिके कारणमात्रो- पलम्भलक्षणे सुषुप्त्याख्ये नित्ये च प्रलय इत्यर्थः । देहपाते प्रारब्धर्मसमाप्त्या स्थूलशरीरविरह इत्यर्थ. । च: समुच्चये । किं तत्राऽऽत्यन्तिकी देहबन्धान्मुक्ति- नेत्याह-किंचित्कालमिति । क्रियाविशेषणमिदम् । यावत्प्रारब्धकर्मानुदयमित्यर्थ । मावति । नित्यप्रलयपक्षे भावी यो देहलक्षणो बन्धस्तस्मादिति समासः । अन्यत्र तु भावी यो देहः स चासौ बन्धश्चेति व्याख्येयम् । अगापि तुशब्दार्थ. प्राग्वदेव । अत्र विदेहकैवल्ये । आत्यन्तिक. पुन प्रतीतिहीन । मोक्ष. कामादिसकाशान्निर्मुक्ति । किं तत इत्यत आह-इतीति । इति निरुक्तमर्थम् । अभिप्रेत्य, मनसि निधाय । उक्त विमुच्यत इतिपदव्याख्यानेऽस्माभिः कथितमित्यर्थ । एव च विमुक्तश्चेति जीवन्मुक्तिर्विमु- च्यत इति विदेहमुक्तिश्चोक्तेति भाव. । कठयल्ल्यादिष्वित्यत्राऽऽदिपदद्योतितमुद्दिशति- बृहदारण्यके पठ्यते- यदा सर्व प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः। अथ मर्योऽमृती भवत्पत्र ब्रह्म समश्नुते ॥' इति । श्रुत्यन्तरेऽपि 'सचक्षुरचक्षुरिव सकर्णोऽकर्ण इव समना अमना इव समाणोऽप्राण इव ' इति । बृहदारण्यक इति । पठ्यते, अध्येतृभिर्गुरपरम्परयेति शेषः । तदाह-यदेति । अस्योपदेशाधिकारित्वेन प्रकृतस्य मुमुक्षोईदि चित्ते श्रिताः सस्कारद्वाराऽऽश्रिता ये कामा समी- हिताभिलापरूपवृत्तिविशेषा । उपलक्षणमिद क्रोधादेरपि । विपयाणामनेकत्वाद्बहुवचनम् । ते सर्वेऽपि संपूर्णा अपि न तु केचिदेव तथात्वे तु पुन ससारापत्ते , यदा यस्मिन्नयिद्याध्यसकाले प्रमुच्यन्ते प्रकर्षेण सुपुप्त्यादिविलक्षणपुनरदयाभावलक्षणोत्कर्षेण मुन्यन्ते चिज्जडैक्यप्रन्थि भेदात्तत्वसाक्षात्कारदाढघुन शिथिला भयन्तीत्यर्य । किं ततस्तदाह-अथेत्युत्तरार्धेन । अथ निरक्तकाममोक्षलक्षणप्रन्थिभिदादिफलोत्तरक्षणमेर । मर्त्य , मनुष्याधिकारत्वाच्छास्त्रस्यति न्यायेन मनुष्यत्वाद्यध्यासोपलक्षितो मुमुक्षुरिल्यर्थ । 'मनुष्या मानुषा मया मनुजा मानवा नरा' इत्यमरः । अमृतो भाति, 'मोक्ष कैल्यनिर्वाणधेयोनि श्रेयसामृतम्' इत्यभरोक्ते कैवल्या- भिन्नग्रहामरूप एव जायत इत्यर्थः । किं देहपातोत्तर नेत्याह-अति। अत्र वर्तमानशरीर एर महाद्वैता मतत्त्व समभुते सम्यग्जीवन्मुक्तयवस्थाशासर्वदा भासमानना ते प्रमो. तीत्यर्थः । तत्त्वज्ञानदायर्योचरक्षण एवामृतत्वप्रातिर्न तु क्रममुक्त्ययातिफटकदहरायुपासन ·. पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयच्यारयासमेत:- [१ मयमं- इव देहपातापेक्षाऽरतीति भावः । कय्युतौ तु जीवन्मुक्तिविदेहमुक्तिश्योक्ता । अत्र तु जीव- न्मुक्तिरेवेति प्रथमवाक्येऽस्वरसादिद वाक्यान्तरमुदाहृतमिति ध्येयम् । उक्तेऽर्थे श्रुत्यन्तर- समतिरप्यस्तीत्याह-श्रुत्यन्तरेऽपीति । अन्यशाखीयश्रुतापपीत्यर्थ. । जीवन्मुक्तोक्या तदयस्थोक्तिरस्तीति शेष । तद्वाक्य पठति-सचक्षुरचक्षुरिवेत्यादिना । व्यारयाता चेयं श्रुति श्रीमदानन्दज्ञाने श्रीम छारीरभाष्यव्यारयाने समन्वयसूत्रे यस्तुतोऽचक्षुरपि बाधितानु- वृत्त्या सचक्षुरिवेत्यादि योग्यमिति । तस्मात्स्वदृशा स्वस्मिन्नध्यासाप्रतिभासादद्वेतब्रह्मरूपत्वेन वस्तुतोऽचक्षुस्तथाऽपि याचप्रारब्ध लोक्दृष्टया तस्य चित्ताधरस्थितिरस्तीति कृत्वा सचक्षु- रिव जीवन्मुक्तो भवतीति पूर्वोक्तलक्षणसगतिरपि समनुसधेयेति भाव । शेप स्पष्टमेर । न केवलमस्मिन्नशे समुदाहृतमिद श्रुतित्रयमेव किंतु दिक्प्रदर्शनार्थमेवेदमतस्वयैवजाती- यक शाखान्तरोपनिष स्वयन्विष्य वाक्यजातमुदाहरणीयमिन्याह- एवमन्यत्राप्युदाहार्यम् । स्मृतिपु जीवन्मुक्तस्थितप्रज्ञमगवद्भक्तगुणा. तीतबाह्मणातिवनिम्यादिनाममिस्तत्र तत्र व्यवह्रियन्ते । वसिठराम- संवादे 'नृणां ज्ञानकनिष्ठानाम्' इत्यारभ्य 'सकिंचिदवशिष्यते' इत्य- न्तेन ग्रन्थेन जीवन्मुक्तः पठ्यते। एषमन्यवापीति । तथा हि-'यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्द ब्रह्मणो विद्वान् । न विभति कुतश्चनेति' इति तैत्तिरीयोपनिषदि । ' यस्मिन्स- र्याणि भूतान्या मैयाभूद्विजानत । तत्र को मोह क शोक एकल्वमनुपश्यत ' इति काण्वा- नामीशाख्यमन्त्रोपनिपदि । 'एव निजानन्नामरतिरात्मांड आत्ममिथुन आत्मानन्द सस्वरा- भवति' इति छान्दोग्योपनिषद्यपि । एष प्रतिज्ञानुरोधेन जीवन्मुक्तिसद्भावे श्रुतिश्चासि प्रमाणवेनोदाहृत्य क्रमप्राप्तानि स्मृतिश्चास्यप्युदाहतुं तानि सर्मण्यपि निरक्तश्रुतिपचन वदयस्थावता कथनेनैव निरक्तावस्था बोषयन्तीति वदस्तत्र तत्र तेऽपि पृथक्पृथक्सज्ञान्तरे- गैर व्यवहियन्त इति तन्नामभेदकथनपूर्वकमभिधत्ते-स्मृतिप्विति । जीवजनदृष्टया प्राणधारण कुर्वन्सन्मुक्त स्वदशा वधहीनो जीवमुक्त । स्थिता प्रतिरधराहियेनाचला प्रज्ञा ब्रह्मविद्याफलीभूतसादिकस्वस्वरूपरफूर्तिर्यस्य स स्थितप्रज्ञ । भगोलोकदृष्टया पड्गुणै- श्वर्यसमूहो विद्यते यस्य स भगवानदैत परमामा त भजते सार्वदिकस्फूर्या स्वामरूपवेन सेवत इति भगवद्भक्त । गुणेभ्य सत्त्वाद्युपलक्षितयावद्दश्यपदार्थेभ्योऽतीतस्तान- तिक्रम्य निरक्तस्फूर्त्या स्वभिनवेनैते परमार्थतो नैर सन्तीति तिरस्पृत्य वर्तमानो गुणा- तति । 'पाण्डित्य निर्विद्य याल्येन तिष्ठासेत्' 'पाण्डिय च वाल्य च निर्वद्याथ मुनिरमौन च मौन च निर्विद्याथ ब्राह्मण' इतिश्रुते पाण्डित्यादिशब्दपाच्याना प्रमेण श्ररणमनमान ११. चविदेहमुक्तस्थि । २ ग घ. च. प्रमादि।

·जीवन्मुकिप्रमाणा०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । दिध्यासाना परिपाकजनितनिष्प्रतिबद्धब्रह्मसाक्षात्कारफलशाली ब्रह्म निरत्तरीत्याऽद्वैतात्मत जानातीति ब्राह्मणः । वर्णा ब्राह्मणादय आश्रमा ब्रह्मचर्यादयस्तदुपलक्षितान्यावद्वैतविषपान तिक्रम्य निरक्तात्मविद्याफलावस्थयाऽनादृत्य वर्तत इत्यतिवर्णाश्रमी । आदिपदेन ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः । युक्त इत्युच्यते योगी समलोटाश्मकाथनः ॥ इति श्रीभगवद्गीतोतेयुक्तास्यसंज्ञान्तरसंग्रहः । उपलक्षणमिदं मुन्यादिसंज्ञानां तत्र तत्र प्रसिद्धानामपि । अत्रोक्तसंज्ञाभिऊनिनो व्ययहियन्त इत्यध्याहृत्यान्ययः । तत्रोदेशानुसारेण प्राथमिकत्याज्जीवन्मुक्तस्ताबरकोक्त इलाकाक्षायां मध्यवासि बृहद्वासिष्टसारीभूतेऽप्यसा- वियता प्रबन्धेनाभिनर्णित इत्याह-वसिष्ठेत्यादिना । तमेवप्रन्थं पति-~-यसिष्ठ इत्यादिना- घसिष्ठः- नृणां ज्ञानकनिष्ठानामात्मज्ञानपिचारिणाम् । *सा नीधन्मुक्ततोदेति विदेहमुक्ततेय या ॥ ज्ञानिकनिष्ठत्य लौकिकवैदिककर्मत्यागः । देहेन्द्रिय सदसद्भावमा- श्रेण मुक्तिद्वयस्य विशेषो न त्वनुमवतः । द्वैतपतीतरुमपत्रामावात् । श्रीराम:- ब्रह्मन्विदेहमुक्तस्म जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् । हि पेन तथैवाहं यते शास्त्रजया दशा ।। उयाचेति शेषः । ता ताप-छोतृप्रत्यर्थ जीवन्मुक्ति स्तौति-नृणामिति । तत्र मृहवासि तु श्रावसिष्ठ उपाच- तधिवास्तगतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् । फथयन्तध तन्नियं तुम्वन्ति च रमन्ति च ॥

·६१ प्रथम- १६८ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्यास्यासमेत:- रायणत्यमतः सा वक्ष्यमाणगुणा जीवन्मुक्ततोदेतीति संबन्धः । अद्वैतब्रह्मसाक्षात्कारद्वारा लोकदृशाऽनुवृत्तदेहेन्द्रियादिबाधितद्वैतावभाससत्त्वेऽपि कैवल्यावस्थाऽऽविर्भवतीति भावः । सा केत्यत आह-विदेहेति । छन्दोमड्गस्त्वार्पः । या विदेहकैवल्यसदृशीत्यर्थः । सादृश्यमत्र दृश्यानभासराहित्यमेव । तस्योभयत्राप्यन्यूनानतिरेकात् । नन्वत्र किं ज्ञानैकनि- टत्वं समत किं ज्ञानपदलक्ष्यस्वप्रकाशाद्वैतब्रह्ममात्रनिष्टत्वमुत ज्ञानशब्दिततत्साक्षात्कारतत्साध- नादितत्परत्वम् । नाऽऽद्य ।' नि.शेपवाङ्मन.कायप्रवृत्युपरमात्मिका । ब्रह्मनिष्ठा ' इति वार्तिकसारे मूलकारैरेव लक्षितब्रह्मनिष्टापरनामकस्वसाध्यभविष्यज्जीवन्मुक्तिसिद्धयाऽप्रिमग्रन्थ विरोधात् । नाप्यन्त्य. । आत्मेति द्वितीयविशेषणानर्थक्यादित्याशङ्कय तत्स्वयमेव रक्षयति- ज्ञानेति । विधिवत्ससाधन. सन्यास इति यावत् । नन्येव यदि मुक्तिद्वयसाम्य तर्हि कोऽनयोर्विशेष इत्यत्राऽऽह-देहेन्द्रियेति । यथासख्य सद्भावादि । विशेषान्तरराहि- त्येऽनुभवतस्तदैक्ये च हेतुमाह-द्वैतेति । अथ प्रतजीवन्मुक्तलक्षणप्रपञ्चायं श्रीराम- प्रश्न तम्त्यमेगाप्रिम लिखति-श्रीराम इति । उवाचेति प्राग्मत् । ब्रह्मन्निति । वसिष्टसोधनमिदम् । विदेहमुक्तस्योक्तश्लोक उपमानत्वादत्र प्राथम्यम् । उक्तप्रश्ने प्रयोजन- माह-येनेति । दृशा ज्ञानेनेत्यर्थ । अथ वसिष्ठः श्रीरामप्रश्नाशयमधार्य जीवन्मुक्तौ विदेहमुक्तेरपमानीतत्वेनात तद्वतो लक्षणप्रश्नस्य प्राथम्येऽपि जीवन्मुक्तीयरक्षणशानोत्तरमेव तादृक्शमादिसपादनार्थ मुमुक्षुयत्न. संभवेन तहक्षणस्यैव प्रपञ्चन प्रथमतश्चकारेत्याह मूलकार • पसिष्ठः-यथास्थितमिदं यस्य व्यवहारवतोऽपि च । अस्तं गतं स्थितं व्योम स जीवन्मुक्त उच्यते ।। इदं प्रतीयमानं गिरिनदीसमुद्रादिकं जगत्मतिपत्तुर्देहेन्द्रियव्यवहारेण सह महाप्रलये परमेश्वरेणोपसंहृतं सत्स्वरूपोपमर्दैनास्तं गतं मवति । धसिष्ठ इति । उगाचेति शेष । यथास्थितमियादिभिः प्रतमभ्ययोगवासिष्टस्यः सतभिः श्लोकै । एतेन केन प्रथेनोगाचेति गद्दोपशम सचित । इद चिद्भाम्यवेन प्रयक्षमसिलदस्यम् । यथेति । व्यावहारादिकाद्रिमत्तया. यथादर्तमानमगव्यापिट-- थकाराद्वोप्य । न तु मुन्यादापित रिटीनमियर्थः । ध्यपहारेति । लोकदृष्ट्या जाग्रदादिषु स्वस्तपर्णाश्रमायुचिाव्यापारविशिष्टस्यापीयर्थ । एनादशस्य यम्यास्त गन पस्तमिर भासते तथा व्योम चिदाकाशमेर वाधारधित्वेनांदतामरप स्थितमगा- धितचेन विद्यमान भपति स जीरन्मुक्त उग्यत इन्यन्वय | नचिदमम्नु सनि. वृष्टमितिवचनाचक्षुरादिमनिट प्रयाप्रमार्गकगम्य जगद्गद्य तथा च क संरदृश्यमं. प्रह इत्याशय तदाशय स्वयमेव विपदयनि-इमिति । प्रतीयमान माक्षात्परम्पग्या या ·जीवन्मुक्ति प्रमाणा०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । प्रत्यक्प्रततिविषयमित्यर्थः । एवमस्तशब्देन प्रकृते बाधमेव वक्तुं घंसद्महे तत्प्रतिपत्तरस्य जीवन्मुक्तस्य देहायभावेन व्यवहारित्वाभावात्पूर्वमन्थविरोधं द्योतयन्प्रत्ये देहावभावं स्फुट- यति-पतिपत्तुरिति । प्रमातुः प्रकृतजीवन्मुक्तस्येत्यर्थः । प्रकृतीवन्मुक्ती तु मलपवैरक्षण्यमुपक्षिपति- अत्र तु न तथा, किंतु विद्यत एव देहेन्द्रियव्यवहारो गिरिलयादिक च परमेश्वरेणानुपसंहृतत्वाद्यथापूर्वमयतिठमानं सत्सरन्यः पाणिनि- विस्पष्टमवलोक्यते । जीवन्मुक्तस्य तत्मत्यायकधीवृत्त्वमाधारसुपुमाविव सर्वमस्तं गतं भवति । स्वयंप्रकाशमानचिद्योम केवल मवशिष्यते बुद्धस्य । मुषुप्ती तात्कालिकंधीवृत्त्पमावसाम्पेऽपि माविधीवृत्तिवीजस्य सद्भा- वान्न जीवन्मुक्तत्वम् । नोदेति नास्तमायाति सुरो दुःखे मुसममा । यथामाते स्थितिर्यस्य स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ अत्र स्विति । तुसन्दः प्रलयौपरीयार्थः । तर्हि किमगारतीत्यत आह-किंस्विति । सन हेतुः-परमेश्वरेणेति । अत एव---यथेत्यादि । अन्यपदव्याय॑माह च्युस्थित तसमाहितचाम्या पूर्वोक्ताधितद्वैतप्रतीत्ययस्थाचेटक्षण्येन-जीवन्मुक्तस्येत्यादिना । ननु सर्गस्तगमने किंचिदधिष्टानामशेषोऽयं वाच्यः । अन्यथा शून्यवादापत्तेरिसत आह-- स्वपमिति । सर्यप्रकाशमानचिसोमेर फेलं युद्धस्योक्तजीवन्मुक्तस्यावशिष्यत इति । मापीति । चीजमारकर्माज्ञानसंस्काराः । सुपुप्तापित्यादि । न जीवन्मुक्तत्वमिति संबन्धः । पचपि मुती समाधी पतसटिकयुधित्तिराहियं समानमेर तथाऽपि जामतः पुरपस्य भरिभ्यघटादिविषयकमनोचिकारणीभूताविद्याकामकर्मणां मुत्याकारपरिणतगादतमोरप- स्पेन सपासमानितदमाराम नेर तर जीवन्मुक्त रक्षणस्पद्वितस्वप्रकाशसमिदानन्दमानत- पाउअस्थिरावयागस्पातिव्याप्तिरस्तीयारलम् । अन एरमोदेतीति । समाहितम्य शानिन दयार्थिरम् । अत पर-पत्यादि प्रारपापादित नामदेवा पादिय मुगा- भोग पर्थः । अब गुपादिपदेन समयोजक विश्वनिकर्म ए पागधन्द्र विरणादीना परिण गह गये गानो पदाधितापभावालियापः । ৰ ৰামৰে -- मुरापमा हेपः। पन्दनसत्कारादिसुरो प्रामऽपि संसारिप हपों ·[१ प्रथम- १७० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्पव्याख्यासमेत:- नोदेति । अस्तमयो दैन्यम् । धनहानिधिकारादिदुःसे प्रातेऽपि न दीनो भवति । इदानींतनस्वप्रयत्नविशेपमन्तरेण प्रारब्धकमांपादितपूर्व- प्रवाहागतभिक्षान्नादिकं यथाप्राप्त तस्मिस्थितिदेहरक्षा । समाधिदान सचन्दनादिप्रतीत्यमायात्कदाचिद्युत्थानशायामापाततः प्रतीतावपि विवेकदार्थेन हेयोपोदयबुद्धधमावाद्धादिराहित्यमुपपद्यते । मुसप्रभेति । एवं सुखपदार्थमपि विशदयति-चन्दनेत्यादिना । चन्दनालेपनेन यः सत्कारः पूजाविशेषः । आदिनोशीरव्यजनपरनादि । इत्यादिलक्षणे सुखे मुखप्रयोजके जन- कर्तृक उपचारे प्राप्ते सत्यपीत्यर्थः । तत्र वैधर्येण दृष्टान्तं स्पष्टयति-संसारिण इवे- त्यादिना । अथ मुखप्रभाप्रतियोगिकास्तमयपदार्थ स्वविवक्षितमाह ---अस्तमय इत्या- दिना । एवं दु खपदमपि तत्प्रयोजकपरतयैर व्याकरोति-धनेत्यादिना । एवं यथाप्राप्तपद. मपि पिशदयति-इदानीतनेत्यादिना । अत्रेदानीतनेति स्वप्रयत्नविशेषणेन प्राक्तनस्य स्व. प्रयनस्पैर प्रारधर्मत्वात्तसग्रहः । तत्रापि विशेपपदेन हस्तोदकप्राशनपासगिलनादिसं. प्रहः । एवं च स्नानं शौच तथा भिक्षा नियमेकान्तशीलता । भिक्षोश्चत्वारि कर्माणि पञ्चमं नोपपद्यते ॥ इतिवचनात् । स्नानं मनोमलत्यागः शौचमिन्द्रियनिग्रहः । ब्रह्मामृत पिने क्षमेकान्तो द्वैतर्जनम् ।। इति तद्व्याख्यानाच्च व्युत्थानसमाधानोभयावच्छेदेन क्रमादुमयसंभोन माधुकरमसंक्रात वावप्रणीतमयाचितम् । तात्कालिक चोपपन्न भैक्षं पञ्चविध स्मृतम् ।। इतिस्मृत्युक्तपञ्चनिधभक्षेषु माधूकरादिषु स्वस्थानं प्रति भक्तजनानीतमुपपनारयभक्षमेव प्रकृते पर्यवस्पति तस्यैवोक्तरूपत्वसभरादित्यभिप्राय । एवं स्थितिपदार्थ कथयति--- स्थितिरिति । नन्वे भैक्षानगरक्तैरप्तिस्रक्चन्दनादिना पादिरपि स्यादित्यत्राऽऽह--- समाधीत्यादिना । प्रतीतावपीति । लगादोरित्यार्थिकम् । ननु कथ हेयोपादेयबुद्धयभारस्तमै इत्यत पुनासिष्ठपद्यमेवोदाहरति- १०.ख. ग प. उ. प. 'ति । मुवप्रभात'। २ क, ख, ग. व... च. नरहे। ३ रु. क. ग.प. इ. च. पवर'। ४ ग, प. "मुत्सर ।

·, जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यपणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १७१ यो जागर्ति सुषुप्तिस्थो यस्य जाग्रन्न विद्यते । यस्य निर्वासनो बोधः स जीवन्मुक्त उच्यते ।। चक्षुरादीन्द्रियाणां स्वस्वगोलकेप्ववस्थानेनोपरत्यमावाजागति । मनोवृत्तिरहितरवात्सुपुप्तिस्थाअत एवेन्द्रियोंपठब्धिरित्येतस्य जानती क्षणस्यामायाजायन्न विद्यते। सत्यपि बोधे जायमानो ब्राह्मवित्त्वा. मिमानादिमिर्मीगार्थापादितकामादिभिश्च धीदोपो वासना । वृत्तिराहि. स्पेन तद्दोपामावान्निर्वासनायम् । य इति । तदाकरोति--चक्षुरादीति । आदिना श्रोत्रयागाद्यनुत्तेन्द्रियसंग्रहः । एवमुक्तनागरे हेतुमुक्योक्तमुपूप्तिस्थत्वे हेतुमाह-मनोवृत्तीति । य्युस्थितस्य हि योगिनो यथाऽभ्यासपाट्यं किंचित्कालं गाढनिदाया व्युस्थितस्य देवदत्तस्य क्षणं यासनानन्द इव स्वस्वरूपानन्दनिर्विकल्पसमाधिरनुरर्तत एव यथा तत्संस्कारदार्यम् , तेन तद्दशायां प्रारब्धापादितप्राथमिकवुद्धिसंकल्पोत्तरक्षण एस श्रीनादीनि सफटकरणानि स्वस्वगोटक- स्थानि बुनिःसृय भरन्ति, तृतीयक्षणे पुनर्बुद्धिः प्राक्तनसंस्कारपरिपाकाद्वैतामाकोरेय रापयत इति तफालान्छेदेन मन,शब्दयात्यसंकल्पविकल्पात्मकान्तःकरणमृत्यमावादुक्तं गुप्तिस्यत्वं तथा प्रतिपादितरीसेन्द्रियाणां स्वस्त्रगोटकावस्थिन्योक्तं जागरणमप्युपपद्यन एपेति भावः । अध द्वितीयपादेनास्य हेतुहेतुमदायसंगतिमभिधत्ते-अत एवेत्यादिना । रार प्राचीनाचार्योक्तिनामदयस्थाटक्षणाभा हेतुमाह-इन्द्रिपरियादिना । मुत्तरा- धतापर्पमयार-~-सत्पपासादिना निर्वासनत्यमित्यन्तन । अद्वितग्रला मेम्पति. मेषस्याऽऽपिरामिप्या पदफवाहामयित्वाभिमानादियश्यमानटोपारांगवेऽपि प्राचीनगरकारप्रारमाधानको पनाशिन्दः । ब्रह्मवियति । अयं हि यायल्याय मामिगन्यागप्रमा प्रतिदित र । आदिना सदीयमेर गोकामा सापटफारधशा- तिमोगेति । अमेगाहरण सोभरित। गोयं सर्पमा सुधानमायापि वृधिरारिसमा प्राणनिगहानोदक प्रागनरय कर- पाचे भान तर पानादेमुगनिमारा गिरना च पथ रागद्वेपमपादीनामनरूपं परम्नपि । पोइन्तपोमपदापरः स जीयमा उच्यते ॥ .....गर'११.स.म.........

·[१- ૨૨ पर्णानन्देन्दुशीमुद्यारपध्यारपासमेता- रागानुरुप भोजनादिममृप्तिः । द्वपानुरूपं पौद्धकापाटिकादिम्पो पिमुसत्वम् । मपानरूपं सपंच्यामादिम्पोऽपसरणम् । आदिशदेने मारसपानुरूपमितरयोगिम्प आधिषयेन साध्य नुष्ठानम् । सत्यपि युत्थानशापामीदृशापरणे पूर्वाभ्यासेन प्रापिते विधान्तचित्तस्प फाटुप्परहितत्यापउवम् । यथा प्योम्नि मधूटिमेघादियुक्तंऽपि नि:पस्यमापत्यादतिशयेन स्वच्छत्वं तद्वत् । रागद्देपेति । तत्र रागानुरपशिगोति-रागेति । आदिना स्नानाचरायन- प्रायः । अथ देषानुम्पयमयभिमतमार-द्वेपानुरूपमिति । आदिनाऽऽहतलो- फापनशादयः । एवं भयानुरूपनपि तदभिधत्ते-मपानुरूपमिति । मूल आदि- पदयमार-आदिशब्देनेति । ननु प्रतिमानिष्टस्य यौगिन आदी रागापनुरूपा- चरणमेपासंमधि यथाकथंचियानदशायां तसंभऽप्युक्तरीत्याऽऽदिपदोक्तमात्सर्यानुरूपमा- परणमयुक्तले पाशक्य तदपि स्वसंमतं कथयति-इतरेत्यादिना । एवं पूर्वार्धमभिवि- वृत्योत्तरार्धमपि म्पाक वृत्तमन्यापिशब्दस्वारस्यं सूचयन्संस्कारजन्यराजसादिवृत्तिनाम्या- सलक्षणान्तःफालुम्पराहिल्ये निरतिशययागयोगाभ्यां चिरतरास्वादिताईतग्रह्मा मैक्यामृत- खमेर हेतुयेन व्यनक्ति:-सत्यपीत्यादिना । इदं पदद्वयं प्रापित इत्यनन्तरं योग्यम् । सत्र व्योमदृष्टान्तं ज्याचो-यथेत्यादिना । मेवादीत्यादिपदेन नीहारम् । ननु फयमेतद्धयेदिस्यत आह-- यस्प नाहंकृतो मावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । कुर्वतोऽकुर्वतो घाऽपि स जीवन्मुक्त उत्पते ॥ पूर्वाध विद्वत्संन्यासप्रस्तावे व्यास्यातम् । लोके पद्धस्य पुरुषस्य शास्त्रीय फर्म कुर्वतोऽहं कतति चिदात्माऽहंकृतो मवति । माघिस्वर्ग मास्यामीति हर्षेण युद्धिलिंप्यते । अकुर्वतस्तु व्यक्तवानस्मीत्यहंकृत. त्वम् । स्वर्गालामविषांदो लेपः । एवं प्रतिपिद्धकर्मणि लौकिककर्मणि च यथासंमवं योजनीयम् । जीवन्मुक्तस्य तु तादात्म्याध्यासामावाद्ध- पांद्यमावाश न दोपद्वयम् । यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः। हमर्षमपान्मुक्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ १ क. स्व. ग. घ . च. 'रूप्यं भो । २ क. स. प. प. उ. च. 'रूप्यं बी । ३ क. स. ग. प. उ. प. 'न मासादि, मा । ४ क. स. ग. प. उ. प. माध्यापनु । ५. ख. ग. प. स. च. 'दन्तः । ६ क. स. स. 'ति तदा वि° ७ क. प. प. "पादादिलेपः।

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यमणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १७३ अधिक्षेपताडनादावप्रवृत्तवात्तस्माल्लोको नोद्विजते । अत एवैतस्मि- लोकस्पाप्यधिक्षेपायप्रवृत्तः कस्यचिदुष्टस्य तत्प्रवृत्तावप्येतश्चित्ते तादृग्विकल्पानुदयाचायमपि नोद्विजते । यस्येति । एतद्विवरितु पूर्वाध तु प्रागेर विदरसन्यासोपन्यासे विकृतमिति स्मारयति- पूर्वार्धमिति । तद्यथा भमवद्गीतावाक्यम् यस्य नाहकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्वाऽपि स इमाटोकान हन्ति न नित्रप्यते ॥ इत्युदाहृय यस्य ब्रह्मविदो भाव सत्तास्वभाव आत्मा नाहतो नाहकारेण तादाम्या- ध्यासातिशयादन्तर्भावित । बुद्धिलेपः सशय इति । अथैतेन सह प्रकृतमपि पुनर्विवृणोति सोत्तरार्ध---लोक इत्यादिना । अहकृत , अहकारतादात्म्याच्यासमापादित इत्यर्थ । एव लोकेऽहकृतत्व कर्तुर्भावशब्दितसच्चिदा मन्यहकृतत्व वक्ष्यमाणजीव मुक्त तलतिरेकप्रदर्श- नायाभिधाय बुद्धिष्पमप्यभिधत्ते-~मावीत्यादिना । एव कुर्वत आत्माहकृतबुद्धि- लेपानुपपायाकुर्वतस्तावाह--अकुर्वतस्त्वित्यादिना । अकुर्वत आलस्यादिना शास्त्री- यमेन सध्यावन्दनजातेष्टयादिलक्षणनित्यादिकर्माप्यकुर्माणस्य बद्धस्य पुरपस्योत्यर्थ । तुशब्द प्राक्तनवैलक्षण्यार्थ । एवमुक्ताहकृतद्धिटेपावन्यप्राप्यतिदिशति-एवमित्यादि। प्रतिपिद्धकर्मण्यगम्यागमनादायहमनेन पापेन नरस्मेष्यामीत्यहकृतत्वाध्यासस्तथा धिमा मूढाधममिति विषादेन बुद्धिलेपश्च सुप्रसिद्ध एव । तल्लौकिककर्माण बद्धपुरपस्येव रजक- क्षालितत्वेनातिशुक्लस्यैवोष्णीपादेर्धारणेऽहमद्य रम्य इत्यामाऽहहतो भाति तेन जना मा सत्करिष्यन्तीति सुखाशपाबुद्धिलेपश्च भवति । तद्विपरीते मलिनोष्णीपादिधारणे त्यहमद्या रम्यस्तेन जनास्त्वस करिष्यन्तीति दुखचि तया च तापपि प्रसिद्धतरावेति भाव । अस्त्वेव तत किं प्रकृत इत्यत आह---- -जीवन्मुक्तस्य स्वित्यादिना । अवापि तुशब्दो वैलक्षण्यार्थक एव । तत्र क्रमाद्धेतुद्दयमाह-तादात्म्येति । एतेनाऽऽमाहकृतत्वाभाव सूचित । हर्षादीति । एतेन बुद्धिलेपाभावो बोध्य । अत एव यस्मादिति । एतन्या- चष्टे--अधिक्षेपेत्यादिना । अधिक्षपो दुर्वाक्यम् । आदिना निष्ठीवनम् । ननु प्राक्तनश्लोक पूर्वाधोतेऽर्थे तृतीयपादेन हप्त्यादिना यो हेतुरक्त स मूलकारैरपि न विवृतो नापि त्वयाऽपि । तत्र यथाश्रुत एव सारल्यमिति चेत्तदेव हादिराहित्य तत्र दुत सिद्धमित्यत्रानिमलोक सगृहाति-- शान्तसंसारकाललः कलावानपि निष्कलः। यः सचित्तोऽपि निश्चित्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥

·[१ प्रथम- १७४ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यास्यव्याख्यासमेत:- शनुमित्रमानापमानादिविकल्पाः संसारकलनाः शान्ता यस्य सः । चतुःपष्टिविधाः कलाः । तत्सद्भावेऽपि तदमिमानव्यवहारयोरमावान्नि- कलत्वम् । चित्तस्य स्वरूपेण सद्भावेऽपि वृत्त्यनुदयानिश्चितत्वम् । चिन्तेति पाठे वासमावशादात्मध्यानवृत्तिसद्भावेऽपि लौकिकवृत्त्यमावा- निश्चिन्तत्वम् । यः समस्तार्थजातेपु व्यवहार्यपि शीतलः । परार्थेप्विव पूर्णात्मा स जीवन्मुक्त उच्यते ।। परगृहे विवाहोत्सवादी स्वयं गत्वा तत्पीय तदीयकार्यपु व्यव. हरन्नपि लामालामयोहपविषादस्पं बुद्धिसंतापं न प्रामोति यथैव- मयं मुक्तः स्वकार्येऽपि शीतलः। न केवलं संतापामावाच्छीतलत्वं किंतु पूर्णस्वरूपानुसंधानापि । इति जीवन्मुक्तिलक्षणम् । शान्तेति । एतद्ध्याकरोति-शत्रुमित्रेत्यादिना । आदिना रागद्वेषादयः । एवं द्वितीयपादमपि व्याचष्टे-चतुःपष्टीत्यादिना । चतुःपष्टिकलास्तु दशमस्कन्धटीकायां प्रसिद्धा एवाथाप्यनतिप्रयोजकल्वान्नेह प्रपञ्च्यन्ते । तद्वत्तृतीयचरणमपि विवृणोति-चित्त. स्येत्यादिना । एवं चास्मिन्पाठे ह्यसंप्रज्ञातसमाधिशीलत्वं पाठान्तरे तु संप्रज्ञातसमाधिशील. लमिति ध्येयम् । एवं पुनरेतेन समाहितीवन्मुक्तलक्षणं प्रपञ्च्य पुनर्युत्थिततलक्ष्मापि साधकाववोधदायार्थ संक्षिपति-यः समस्तेत्यादिवासिष्टरचसैव । तद्विशदयति- परगृह इत्यादिना । एव परार्थेष्विवेति मूलोक्तं दृष्टान्तं स्पष्टीकृन्य दार्शन्तिकं प्रकटयति- एवमयमित्यादिना । एवं पूर्णेतिपदमपि प्रामुदीरितानुपादेन विवृणोति-न केवल- मित्यादिशेपेण । नन्वेतावता समाहितव्युस्थितजीवन्मुक्तसाधारणलक्षणं किं संपन्नमिति चेन्न । पूर्णस्वरूपेत्याद्यन्त्यप्रन्यस्यैव तत्प्रथकत्वात् । तथा हि पूर्णस्वरूपानुसंधानवत्त्वं हि जीवन्मुक्तल्वम् । तच समाहितव्युस्थितयोरभयोरपि तयो समानमेन । तद्यथा--पूर्ण वस्तु- परिच्छेदाभाव. पूर्णत्वमित्यद्वैतसिद्ध्युक्तेर्यावद्धर्माभावोपटक्षित तदात्मकं सच्चिदानन्दाद्वैतं ब्रह्म तच्च तदात्मस्वरूप शोधितत्वपदार्थीभूत प्रत्यविचन्मानं तस्य यदनुसंधानं तत्व- मस्यादिवाक्यविवेकजन्यावाधितापरोक्षप्रमामनु यत्सम्यग्यथावधान स्वबुद्धौ तदाकारवृत्या संस्थापन मिर। . १ क... मि लौक्किभारवृत्वमा ।

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १७५ वृत्तयस्तु तदानीमज्ञाता अप्यात्मगोचरा । स्मरणादनुमीयन्ते व्युस्थितस्य समुस्थितात् ।। इति तत्त्वपिकोक्त सूक्ष्मवृत्या व्युत्थाने ज्ञातत्वेन स्थूल्वृत्यात्मक च विद्यते यस्य तस्य भावस्तलमित्यर्थ । एव चेद जोपमुक्त्याख्यधर्मस्यैर सविशेषणविष्यादिन्यायेन रक्षणमि- त्युपसहरति-इतीत्यादिना । एर जीवन्मुक्तलक्षण सक्षिप्याथ विदेहमुक्तेर्लक्षणमपि सक्षिपति सप्रतिज्ञमथेत्यादिना- अथ विदेहमुक्तलक्षणम्- जीवन्मुक्तपदं त्यक्त्वा स्वदेहे कालसात्कृते । विशत्यदेहमुक्तत्वं पवनोऽस्पन्दतामिव ।। यथा वायुः कदाचिच्चलत्वं त्यक्त्वा निश्चलरूपेणावतिष्ठते तथा मुक्तात्माऽप्युपाधिकृतं संसारं त्यक्त्वा स्वरूपेणावतिष्ठते । विदेहमुक्तो नोदेति मास्तमेति न शाम्यति । न सन्नासन्न दूरस्थो न चाहं न च नेतरः ॥ उदयास्तमयो हर्षविपादौ । न शाम्यति न च तत्परित्यागी लिङ्गदेह- स्थात्रैव लीनत्वात् । सद्वाच्यो जगद्धेतुरविद्यामायोपाधिन प्राज्ञेश्वरः । नासद्वाच्योऽपि भूतभौतिकः । न दूरस्थ इत्युक्त्या न मायातीतः । न चेत्युक्त्या स्थूलमुक्समीपस्थोऽपि निषिध्यते । अहं न चेति न समष्टिश्च । नेतर इति न व्यष्टिश्च । व्यवहारयोग्यो विकल्पः कोऽपि नास्तीत्यर्थः । तत्प्रतिपादक निरक्तवासिष्टग्रन्थानिमश्लोकानेवोदाहरति-जीवन्मुक्तपदमियादिना । तनाऽऽध पद्य व्याकरोति-यथेत्यादिना । नन्वेव चेपुन ससारापत्ति । दृष्टान्तीकृतस्य वायो झालान्तरे चटनरन्मुक्तात्मनोऽपि कालान्तरे ससारापत्ते स्वाभाविकत्वापातेन दुर्नि- रसत्यादित्याशक्य हेत्यभावादुक्तदृष्टान्तस्य तु किंचित्काल सव्यापरस्यापि कालान्तरे शिपायरतात्मत्यस्मात्यार्थपल्यावस्थापन रत्रैय श्लल्यान्रारमय्युत्पाहरति-विदेहमुरू इति । त विवृणोति-उदयेत्यादिना । नन्वेर सूर्याद्युदयास्तमयव्युदासेऽपि वीतरागेऽति- व्याप्तिस्तस्य हविषादशून्यवादित्यत आह-न च तत्परित्यागीति । तत्र हेतु - लिने त्यादिना । अत्रैव, न तस्य प्रणा उत्तामन्त्यत्र समानीयन्ते' इति श्रुते प्रारब्धक्षयक्षण एव 'गताः कला पञ्चदशप्रतिष्ठा देशश्च सर्ने प्रत्तिदेवताम् । कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकी भवन्ति ।। - . १क, ख ग घ..च. पस्था नि ·[१ प्रथम- - पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यास्यासमेत:- इति श्रुत्यन्तरोक्तरीत्या सत्यसंकल्येश्वरीलारशेन प्रतिभासमानापश्चर्याकृतपञ्चभूतात्मक- तत्तद्रुपादानावच्छिन्नपरमा माभिधसोपाधिकब्रह्मण्येवेति यावत् । एवं पूर्वाधं व्याख्यायो- चराधं व्याकरोति-सदाच्य इत्यादिना । सच्छब्दवाच्य इत्यर्थः । एतादृशोऽविद्यामा- योपाधिः । क्रमादित्यार्थिकम् । प्राज्ञेश्वरः । एव चारियोपाधि. प्राज्ञः, मायोपाधिरीश्वरोऽपि । जगद्धेतुः, यथाक्रमं प्रातिभासिकव्यावहारिकजन्यजगतोरभिन्ननिमित्तोपादानकारणमिति यारत्न, तदा नैसास्तीत्यर्थः । एवं नासनियपि फुटपति-भासदित्यादिना पूर्णस्य कारणत्वेनैव सत्वमस्य तु कार्यत्वेनासत्वमित्याशयः । अथ न दूरेयाद्याशयं विशदयति- न दूरस्थ इत्युक्त्यादिना । फालतमाह-व्यवहारेति । एर यदि व्यवहारयोग्यतापच्छेदकापच्छिन्नयारद्धर्मानच्छिन्नमद्वैतं ब्रौर तदा चेत्तर्हि शून्यवादव्युदासेऽपि निरक्तधर्माभावरूपधर्मेणेर तस्य सधर्मकत्वमित्यत आह- ततः स्तिमितगम्भीरं न तेजो न तमस्ततम् । अनारयमनभिव्यक्तं सस्किंचिदवशिष्यते ।। एवं विदेहमुक्त्या सादृश्योक्तीवतोऽपि यावैनिर्विकल्पकातिशय- स्तादुत्तमत्वं द्रष्टव्यम् । तत इति । वासिष्टायत एव । तत , लोकदृष्टिकल्पितप्रारब्धपरिसमाप्तिप्रयुक्तजी- चन्मुक्तदेहपातानन्तरमित्यर्थ । स्तिमितेति । स्तिमित कूटस्य निर्विकारमेर सद्गम्भी. रमतलस्पर्शजलमिवानन्तमिति यावत् । एव तर्हि किं तमस्तेजो वा नेत्याह-न तेज इत्यादिना । एतेन कार्यकारणभारलक्षण्यं व्यन्यते । अत एव ततं व्याप्तम् । एवं च गम्भीरपदापनितप्रामुक्तदैशिकपरिच्छेदविधुरत्वपद्वास्तविकपरिग्छेदशन्यचमपि तत्र भाति । अत ए-अनारपमित्यादि । नामरूपामफद्वैतातीतमित्यर्थः । एतादृशं किंचिदवाड्मनसगम्य सदेव सर्वसाधावधिभूतमा मनत्वमाशिष्यते स्वप्रकाशसुपरन वर्तत इति । एतेन काठिकपरिच्छेदराहित्यमपि तर द्योत्यते । एर चाखिलस्य द्वैतस्य सन्मात्रा- त्मनि बाधावधित्वेनापशिष्यमाणे मुक्तिरजतादिनकसितन कस्सितप्रतियोगिफमावामाग्यो- रविष्ठानकायत्तमत्तान्यनियमात्कल्पितद्वैताभावोऽपि निरक्ताद्वैतसन्मानरूपाविष्टानस्वरूप एपेति भाव । नन्वयमपि जीवन्मुक्तलक्षणकयनोत्तर रिदमुक्तरक्षणकयनमिदमप्रयोजक- मिति चेसत्यम् । निरक्त जीवन्मुक्तपर्ण समाहितयेनापि तस्य तत्र तत्र भरितर वर्णितयाकि व्यक्त १ क. स. ग. प. प. प. परिग्या वि। २ क. ख ग १. प. ' या सदृशत्यो. तरमोके । ३ क. स.ग. व. वयामि । ४ क. म. ग. प. स. प. पसादु । ।

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ত समाहित एवासावुतम उत व्युषित एष वा किंवोभावपति सशयशामकत्वेनैतदुपन्याससाफ- ल्यमित्यभिप्राय विशदयति-एवमित्यादिना । एप, पूर्वोक्तसकलजीवन्मुक्तविदेहमुक्तलक्षणध- टकवासिष्टवाक्यसदर्भेणेत्यर्य । विदेहेति । विदेहकैवल्येन सहेति यावत् । सादृश्येति । तौल्यकथनात् । समाहितजीवन्मुक्तलक्षणवाक्योक्ततदरस्थाविशेषस्येति शेष । जीवतोऽपि मुक्तस्केयार्थिकम् । निर्विकल्पकेति । असप्रज्ञातसमाध्युत्कर्ष इयम् । एव चेदमपि जीवन्मुक्तस्यैवासप्रज्ञाताभिधनिर्विकल्पसमाधिनिष्ठाधिरूढस्य देवहूत्यूपभादेखि लक्षणमवगन्त व्यम् । तेन नेह विदेहमुक्तलक्षणत्वेनाऽऽचार्य पृथगुपसहार कृत । उपक्रमस्त्वथ विदेह- मुक्तलक्षणमितिकवितनिर्विकल्पातिशयसादृश्यादेवेति ध्येय धीरे । ननु श्रुतिस्मृतिवाक्यानि जीवन्मुक्तिसद्भावे प्रमाणानीति प्रमाणप्रतिपादनमुपन्यस्याऽऽदौ रक्षणकथनमे कधमिति चेन । सत्य ज्ञानमित्यादिवाक्यमलक्षणवाक्यत्वेऽपि प्रमाणत्वानपायात् । न चैन तर्हि स्थितप्र- ज्ञादिवाक्यानामपि प्रमाणवाक्यत्वेऽपि लक्षणवाक्यतापत्तिरिति साप्रतम् । तत्र यतो वेत्यादि- लक्षणवाक्येषु ब्रह्मपदस्येव जीवन्मुक्तपदस्याभावालक्षगराक्येषु तु सर्वन तत्सत्त्वाञ्चेति सहृदया एवाऽऽचार्यहृदय विदाकुर्वन्तु । इति जीवन्मुक्तिलक्षणोल्लासश्चतुर्थ ॥ ४ ॥ अथ प्रागुद्दिष्टक्रमानुसारेण प्राप्त स्थितप्रज्ञ कोक्त इत्यपेक्षायामाह भगवद्गीतास्त्रि स्पादिना- भगवद्गीतासु द्वितीयाध्याये स्थितप्रज्ञः पठ्यते- अर्जुन उवाच- स्थितप्रज्ञस्य का मापा समाधिस्थस्य केशव । स्थितधी: किं प्रमापेत किमासीत बजेत किम् ॥ तत्र हि-- श्रुतिविप्रतिपन्नां ते यदा स्थास्यति निचला । समाधापचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्पति ॥ इति पूर्वश्लोक । अत्र टीका गूढार्थदीपिका सर्वत्र---अन्त करणशुद्धयेवजातनिर्वेदस्य कदा ज्ञानपासिरित्यपेक्षायामाह-ते तर बुद्धि श्रुतिभिर्नानाविधफलश्रवणैरपिचारिततात्पर्य प्रतिपन्नाऽनेकविधसशयविपर्यासात्वेन विक्षिप्ता प्राक् । यदा यस्मिन्काले शुद्धिजविवेक- जनितेन दोपदर्शनेन त विक्षेप परित्यग्य । समाधौ परमा मनि । निवदा जामस्वमदर्शन- रक्षणविक्षेपरहिता । अचटा सुपुत्तिमू स्तब्धीभावादिरूपटयलक्षणचलनरहिता सती स्यास्यति । ख्यविक्षेपलक्षणौ दोषी परित्यग्य समाहिता भविष्यतीति यावत् । अथ वा निश्चया, असभावनाविपरीतभारनारहिता । अचला, दीकालादरनेरन्तर्यमन्कारसेवनैर्षि.

·[१ प्रथम ૨૭૮ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेत:- जातीयप्रत्ययादृपिता सती नितिप्रदीपदामनि स्थास्यतीति योजना | तदा तस्मिन्काले योग जीवपरमामयलक्षण तत्समस्यादिवाक्यजन्यमसण्डसाक्षात्कार सर्वयोगफलमाप्स्यसि । तदा पुन. साध्यान्तराभाना कृतास स्थितप्रज्ञो भविष्यसीत्यभिप्राय । एव रन्धारसर स्थितप्रज्ञलक्षण ज्ञातुम्-अर्जुन उवाच यान्ये हि जीप मुक्ताना रक्षणानि तान्येच मुमुभूणा मोक्षोपायमृतानीति मन्यान । स्थिता निश्चटाऽह ब्रह्मास्मीति प्रज्ञा यस्य स स्थितप्रज्ञोऽवस्थाद्वयवान्समाहितो व्युत्थितचित्तश्चेति । अतो विशिनष्टि-समाधिस्थस्य स्थितप्रज्ञस्प का भाषा । धर्मणि पष्टी । भाष्यतेऽनयेति भाषा रक्षणम् । समाधिस्थ स्थितप्रज्ञ फेन टक्षणेनान्यैर्व्यपहियत इत्यर्थ । स च ब्युथितचित्त स्थितप्रज्ञ स्वय कि भाषेत स्तुतिनिन्दादावभिनदद्वेषादिलक्षण किं क्य प्रभाषेत । सनन सभापनाया टिङ् । तथा --किमासीतेति । न्युस्थितचित्तनिग्रहाय कथ बहिरिन्द्रियाणा निग्रह करोति । तन्निमहामारकाले च किं व्रजेत क्थ रिपया प्राप्नोति । तत्र्तृकभाषणासनब्रज- नानि मूढजनविलक्षणानि कीदृशानीत्यर्थ । तदेव चत्वार प्रभा । समाहितस्थितप्रज्ञ एक । व्युस्थितस्थितप्रक्षे त्रय इति । केशयेतिसबोधनात्सर्गतर्यामितया त्वमेवैतादृश रहस्य वक्त समर्थोऽसीति सूचयति । एतेषा चतुणां प्रश्नाना क्रमेणोत्तर भगवानुगच यानदध्याय- समाप्ति । एव निरक्तभगवहीताश्लोकीय माधुसूदन व्याख्यानमुदाहृत्याथ मूलकारनिरूपिततत्तात्पर्य मया विवियते । तत्राऽऽदौ स्थिप्रज्ञस्येयत्र प्रज्ञापदार्थ प्रकणाद्वैतामत्वेन ज्ञायते ब्रह्मानया सेति विग्रहसिह प्रज्ञापदार्थ द्वविध्यन प्रतिजानीते प्रज्ञेत्यादिना- प्रज्ञा तत्वज्ञानम् । तट्विविधं स्थितमस्थितं चेति । यथा जारेऽनुर. ताया नार्याः सर्वेष्वपि व्यवहारेपु बुद्धिर्जारमेव ध्यायति, प्रमाणप्रेमि- तानि क्रियमाणान्यपि गृहकर्माणि सद्य एव विस्मर्यन्ते, तथा परवैरा- ग्योपेतस्य योगाभ्यासपाटवेनात्यन्तवशीकृतचित्तस्योत्पन्ने तत्त्वज्ञाने बुद्धिर्जारमिव नैरन्तर्येण तवं ध्यायति तदिदं स्थितं ज्ञानम् । उक्तगु. णरहितस्य केनापि पुण्यविशेषेण कदाचिदुत्पन्नेऽपि तत्त्वज्ञाने गृहकर्म- पत्तत्रैव तत्त्वं विस्मयते तदिदमस्थितं ज्ञानम् । एतदेवामिमेत्य वसिष्ठ आह- १ क ख ग. ह. च पतीता । २ क. ख. ग घ. ह.प. ने तमुदि। ३ क.ख. द.प. स्थितज्ञा।

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०) विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १७९ परव्यसनिनी नारी ध्ययाऽपि गृहकर्मणि। तदेवाऽऽस्वादयत्यन्तः परसङ्गरसायनम् ॥ एवं तत्त्वे परे शुद्धे धीरो विश्रान्तिमागतः । तदेवाऽऽस्वादयत्यन्तवहिर्व्यवहरन्नपि ।। तत्र स्थितप्रज्ञः कालभेदाहिविधः समाहितो व्यस्थितश्च । तयोरुमयो- लक्षणं पूर्वोत्तराभ्यामर्धाभ्यां पृच्छति समाधिस्थस्य स्थितप्रज्ञस्य का मापा कीदृशैर्लक्षणवाचक शब्दरय माप्पत्ते, ध्युत्थितस्थितप्रज्ञः कीद- ग्व्यवहारं करोति, तस्योपवेशनगमने मन्देभ्यो विलक्षणे कीदृशे । श्रीमगवानुवाच- मजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवाऽऽत्मना तुष्टः स्थितप्रजस्तदोच्यते ॥ तत्र वासिष्ठसमति तात्पर्यत आह सदृष्टान्त यथेत्यादिना । दान्तिक स्पष्टयति- तथेत्यादिना । परत्वमन यादृश्ये दु खप्रमितिजन्यसादिकानादरत्वमेव । एस स्थितज्ञान निर्णीयास्थित तदाह-उसे त्यादिना । तत्रयोत्पत्त्यग्रिमक्षण एर । तर वसिष्ठ- पाक्यमरतारयति-एतदेवेत्यादिना । तदेव सगृह्णाति-परेत्यादिद्वाभ्याम् । अथ स्थित. प्रज्ञस्यापि दैविध्यमाह-तत्रेत्यादिना । तत्र गीतापाक्य योजयति-तयोरित्यादिना । समा धानवचनमाह -श्रीत्यादिना । अा टीका माधुसूदनी-फामान्झामसकल्पादन्मिनोवृत्तिविशे- पाप्रमाणविपर्ययरिकल्पनिद्रास्मृतिभेदेन तन्त्रान्तरे पञ्चधा प्रपञ्चितान् । सर्वानिरवशेषान्प्रक- र्पण कारणनाधेन यदा जहाति परित्यजति । सतिशून्य एव यदा भाति स्थितप्रशस्त दोच्यते । समाधिस्थ इति शेप । कामानामनात्मधर्मगेन परित्यागयोग्यतामाह-मनोग- तानिति । यदि यात्मधर्मा गुस्तदा न त्यक्तु वाक्येरन् घयौप्यास्वाभाविक रात् । मनसस्तु धर्मा एतेऽतस्तपरित्यागेन परित्यक्तु शक्या एवेत्यर्थ । ननु स्थितप्रज्ञस्य मुखम सादालनगम्य सतोपरिशेष प्रतीयते स स्थ कामपरित्यागे स्यादित्यत आह-आमन्येर परमानन्दरूप न त्यनामनि तुच्छे । आमना स्वप्रकाशचिद्रूपेण भासमाने तुष्टो न तु वृत्या तुष्ट परितृप्त परमपुरपार्थलाभात् । तथा च श्रुति -- यदा से प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हदि श्रिता । अथ भोऽमृतो मपत्यत्र ब्रह्म समभुते' इति । तथा च समाधिस्थ स्थित प्रज्ञ एवविधैर्लक्षणवाचिभि शम्दैर्भाष्यत इति प्रथमप्रभस्योत्तरम् । अयमूटकारा समुदाहतगीतावाक्य ध्याचिरयातुमि म प्रथम कामविष्य विदधति कामा इयादिना- - १.स.ग.प.स.च शदे सर २६ सग पद प. "श पाया।

·पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्याख्यासमेत:- [१ प्रथनं- कामानिषिधा याहा आन्तरा वासनामानरूपाश्चेति । उपाजितमोद. कादयो बाद्याः । आशामोदकादप आन्तराः । पथि पतिततृणादिवदा. पाततः प्रतीता वासनारूपाश्च । समाहितोऽशेपधीवृत्तिसंक्षयात्सर्वान्परि- त्यजति। अस्ति चास्य मुसमसालिङ्गगम्यः संतोपः। स च न कामे कित्वा. रमन्येव । कामानां त्यक्तत्वात, बुद्धेः परमानन्दरूपेणोऽऽत्मतत्त्वाभिमुस- त्वाच । न चात्र संप्रज्ञातसमाधाविवाऽऽस्मानन्दो मनोवृत्त्योल्लिस्यते किंतु स्वप्रकाशचिदूपेणाऽऽत्मना । संतोपश्च न वृत्तिरूपः किंतु तत्संस्का- ररूपः। एवंविधलक्षणवाचकैः शब्दः समाहितो माप्यते । अत्र काम्यन्त इति कामा इतिविग्रहात्सर्वेऽपि सक्सुन्दरीमुवीष्टविषयाः, तथा कामोऽभिटाप इति कोशाच विषयतदभिटापोपलक्षिताखिलवृत्तिविशेषा इत्यर्थः । तान्न्यु- त्पादपति-उपार्जितेत्यादिना । आपाततः । पाते चक्षुरादिनिपातरूपं सैनिकर तद्वि- पयानमाननाशं या मर्यादी कृत्येत्यापातं तेनेति साविमक्तिकस्तासः । प्रतीताः सामान्यतो ज्ञाताः । अत एय-पासनेति । संस्कारात्मना मन स्था इत्यर्थः । कामे, निरतान्यतम- विपयविषयक इत्यर्थः । परमानन्देति । अद्वैतानन्दाकारत्वेनेति यावत् । रटिख्यते, विषयी नियते । शिष्टं तु सफलं स्पटमेर । दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेपु विगतस्पृहः । घीतरागमपक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ।। दुःख रोगादिनिमित्तजन्या रजोगुणविकाररूपा संतापात्मिका प्रति. कूला वित्तवृत्तिः । तादृशे दुःखे प्राप्ते सत्यहं पापो धियां दुरात्मानमि- त्यनुतापास्मिका तमोगुणवृत्तिविकारत्वेन भ्रान्तिरूपा चित्तवृत्तिरुद्वेगा। परम्पर्य विवेक इवाऽऽमाति तथाऽपि पूर्वस्मिक्षन्मनि चेत्तत्पाप वृत्ति- प्रतिबन्धकरवारसप्रयोजनो भवति । इदानी .तु निप्प्रयोजन इति अत्रापि टीका माधुसूदन्येय सगृह्यते-इदानीं व्युत्थितस्य स्थितप्रास्स भाषणोपवेशन- गमनानि मूढजनविलक्षणानि व्याख्येयानि । तर किं प्रभापतेन्यस्योत्तरमाह द्वाभ्याम्- दुखानि विविधानि शोकमोहनरशिरोरोगादिनिमित्तान्याध्यामिकानि । व्याघ्रसादि- प्रयुक्तान्याधिभौतिकानि । अतिवातादिदृष्टयादिहेतुकान्याधिदैविकानि । तेषु दुःखेषु १ क, ख.म.स.च. 'माऽप्रमाभि । २ रु. ख. ग. प. स.च. संपगा1३ क. स.स.च. गरि ·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । रज परिणामसतापात्मकचित्तवृत्तिविशेषेषु प्रारब्धपापकर्मप्रापितेषु मोहिन दु खपरिहारा- क्षमतया व्याकुल न भवति मनो यस्य सोऽनुद्विममना । अविवेकिनो हि दुख- प्राप्तौ सत्यामहो पापोऽह घिङमा दुरात्मानमेतादृश दुखभागिन को मे दु खमीश निराकुर्यादित्यनुतापात्मको भ्रान्तिरूपस्तामसश्चित्तवृत्तिविशेष उद्वेगाख्यो जायते । यद्यय पापानुष्टानसमये स्यात्तदा तत्प्रवृत्तिप्रतिबन्धकावेन सपल स्यात् । भोगकाले तु भान्का- रणे सति कार्यस्योच्छेत्तुमशक्यत्वान्निष्प्रयोजन । दुखकारणे सत्यपि किमिति मम दुख जायत इत्यविवेकनमरूपत्वान्न विषेकिन स्थितप्रज्ञस्य स भवति । दु खमात्र हि प्रारब्ध. कर्मणा प्राप्यते नतु तदुत्तरकालीनो भ्रमोऽपि । ननु दु खान्सरकारणत्वात्सोऽपि प्रारब्धक- मन्तिरेण प्राप्यतामिति चेन्न । स्थितप्रज्ञस्य भ्रमोपादानाज्ञाननाशेन भ्रमासभवात्तज्जन्यदु- खमापकप्रारब्धाभावात् । यथाकचिदेहयानामात्रनिर्वाहकमारब्धकर्मफलस्य भ्रमाभावेऽपि बाधितानुवृत्योपपत्तेरिति विस्तरेणारे वश्यते । तथा सुखेषु सत्परिणामरूपप्रीत्यामकचि- चवृत्तिविशेपेषु त्रिविधेषु प्रारम्धपुण्यप्रापितेषु । विगतरगृह , आगामितरजातीयसुखेषु स्पृहारहित । स्पृहा हि नाम सुखानुभववृत्तिकाले तज्जातीयसुखस्य कारण धर्ममननुष्ठाय वृधैव तदाकाक्षारूपा तामसी चित्तवृत्तिर्धान्तैिरव सा चाविवकिन एस जायते । न हि कारणाभावे कार्य भवितुमर्हति । अतो यथा सति कारणे कार्य मा भूदिति वृथाकाङ्- क्षारूप उद्वेगो विवेकिनो न सभवति तथैवासति कारणे कार्य भूयादिति वृथाकाक्षा- रूपा तृष्णामिका स्पृहाऽपि नोपपद्यते । प्रारब्धकर्मण सुखमात्रप्रापकत्वाद्वात्मिका वा चित्तत्ति गृहाशब्देनोक्ता साऽपि भ्रान्तिरेय । अहो धन्योऽह यस्य ममेदृश सुखमुप- स्थित को या मया तुल्यस्त्रिभुवने केन चौपायेन ममेदृश सुख न रिच्छिद्यतेत्येवमामि को फुटरूपा तामसी चित्तवृत्ति । अत एवोक्त भाष्ये-'नाग्निरिवेन्धनाद्याधाने य सुखान्य- नुविवर्धते स विगतस्पृहः' इति । वक्ष्यति च--'न प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चामियम् ' इति । साऽपि न पिकिन सभपति भ्रान्तिरूपत्वात् । तथा वीतरागमय- क्रोध । राग दोमनाभ्यासनिधनो विषयेषु रञ्जनात्मकश्चित्तवृत्तिविशेषोऽत्यन्ताभिनिवे. शरूप । रागविषयस्य नाशके समुपस्थिते तनिवारणासामर्थ्यमात्मनो मन्यमानस्य दैन्या- स्मकक्षित्तत्तिविशेषो मयम् । एव रागविषयविनाशके समुपस्थिते तन्निवारणसामर्थ्यमा मनो मन्यमानस्याभिघटनामकचित्तवृत्तिविशेष क्रोध । ते सर्वेऽपि विपर्ययरूप गाद्विगता यस्मात्स तथा । एतादृशो मुनिर्मननशील सन्यासी स्थितप्रज्ञ उच्यते । एपटक्षण स्थिती स्वानुभवप्रकटनेन शिप्पशिक्षार्थमनुवैगनि स्पृहत्यादिवाब प्रभापत इसयप उक्त चान्योऽपि मुमुक्षुई से नोद्विजेत् , मुखे न प्रहृष्येत् , रागभयकोधरहितश्च भवेदित्यमि प्रायः । अयान मूटकता न्यारयान विनियते--ताऽऽदौ दुखपदार्थ प्रथयति-- दुरसमित्यादिना । रोगादीति । आदिनाऽऽधिजन्याऽपसी । तदुपादानमाह-जो. - ·१८२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यच्याख्यासमेतः- [१ प्रथमं- गुणेति । तत्स्वरूपमाह-संतापेति । तत्कार्यमाह-प्रतिकूलेति । अविद्यावृत्ति- व्यावृत्तये चित्तेति । फलितं प्रकृत आह-तादृश इति । ततः किं तदाह- अहं पाप इत्यादिना । एवं चेदं दु.खादनुजायमानत्वसम्यक्तापजनकत्वाभ्यामनुतापरूप- मेवेत्याह--इतीत्यादिना । तत्र वक्ष्यमाणभ्रान्तिरूपता साधयितुमादौ हेतुमाह-तम इति । ' प्रमादमोही तमसः । इति भगवद्वचनात्तमोगुणप्रधाना येयमावरणविक्षेपरूपा चित्तवृत्तिस्तदृक्षणो यो विकारः परिणामस्तत्वेनेत्यर्थः । फलितमाह-भ्रान्तीत्यादिना । ननु भ्रान्तिविवेकः प्रकृतानुतापस्तु तत्परिपन्धी प्रतीयत इत्यत आह-यद्यपीत्यादि । तर हेतुमाह-तथाऽपीत्यादिना । तत्पाऐति । निरक्तानुतापकारणीभूतदुरितयर्तनप- रिरोधकत्वादिस्यर्थः । एवमाचार्यः श्रीमद्भगवद्वारयस्य प्रथमचरणं व्याख्यायाथ द्वितीयं तं व्याकुर्माणः सुरा- पदार्थ कथयति मुखमित्यादिना- सुखं राज्यपुत्रछामादिनिमित्तजन्या सात्त्विकी प्रीतिरूपाऽनुकूला चित्तवृत्तिः । तस्मिन्मुसे सत्यागागिनस्ताशस्प सुसस्प कारणं पुण्य. मननुष्ठाय पृथैव तदपेक्षा तागसी चित्तवृत्तिः स्पृहा । तत्र प सुखदुः- रायोः प्रारब्धकर्ममापितत्याव्यस्थितचित्तस्य वृत्तिसंमपाच तदुर्मयगुपप. द्यते । उद्वेगस्पृहे न विवेफिनः संभवतः । तथा रागमपक्रोधाध ताम- सत्वेन कर्मणा प्रापितत्वामायान्नास्य विद्यन्ते । एवंलक्षणलक्षितः स्थितधी: स्यानुमयमरुटनेन शिप्पशिक्षार्थमनुद्वेगनिःस्मृहत्वादिगमकं पचो मायत इत्यर्थः। यः सर्वमानभिहस्तत्तरमाप्य शुमाशुमम् । नाभिनन्दति न द्वेष्टितस्प प्रज्ञा प्रतिष्ठिता। नदुपादानं पदंना विगिनधि-सात्विकीति । पम्बापमाह -प्रीतीति । तकार्यमाह-अनुफलेति । ननु भायेय तना कि प्रदन इत्या-तस्मिति त्यादिना । तदिति । मुग्यापेक्षा यक्षगति यारन् । तामसी तम प्रधाना ! नन्येरमविक साऽऽह-तत्र पन्यादिना । दुगामुखौटेगरहामु मन्य यर्थः । चम्पर्थे । उपरक्ष- पमिद रागमपत्रोधानामा यार-ती। रागादय: युनो नाम्य विचन्त इत्यत आह-तामसत्वेनेलादिना । फर्मगा, परमपर्मगा । गगादीना स्वरूपाणि श्रमसदनाचा गर । पटिनमार-एवमिन्यादिगा । ११.स. १.१. 'दिन'२.६१च. भ प । ३१. दी।

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। १८३ अत्र टीका माधुसूदनी सगृह्यते सर्पदेहेषु जीवनादिष्यपि यो मुनिरनभिस्नेह । यस्मिन्सत्य- न्यीये हानिवृद्धी स्वस्मिन्नारोप्यते स तादृशोऽन्यविषय प्रेमापरपर्यायस्तामसो वृत्तिविशेषः स्नेह । सर्वप्रकारेण तदहितोऽनभिस्नेह । भगवति परमात्मनि तु सर्वथाऽभिस्नेहवान्भवे. देव । अनात्मस्नेहाभावस्य तदर्थत्वादिति द्रष्टव्यम् । तत्तत् , प्रारब्धकर्मपरिमापितम् । शुभ सुखहेतु विषय प्राप्य नाभिनन्दति हर्षविशेषपुर सर न प्रशसति । अशुभ दुख- हतु विषय प्राप्य न द्वेष्टि, अन्तरसूयापूर्वक न निन्दति । अज्ञस्य सुखहेतुर्य स्वकल- चादि स शुभो विषय । तद्गुणकथनादिप्रवर्तिका धीवृत्तिन्तिरूपाऽअभिनन्द सच तामस । तद्गुणकथनादे परप्ररोचनार्थत्वाभावेन व्यर्थवात् । एवमसूयोत्पादनेन दुःखहेतु परकीयविद्याप्रकर्षादिरेन प्रत्यशुभो विषय । तन्निदाप्रवर्तिका भ्रान्तिरूपा धीवृत्तिर्द्वप सोऽपि तामस । तन्निन्दाया निवारणार्थत्वाभानेन व्यर्थत्वात् । तानभिनन्दद्वेपी भ्रान्ति- रूपी तामसौ कथमभ्रान्ते शुद्धसत्त्वे स्थितप्रज्ञे समस्त । तस्माद्विचालकाभावादनभिस्ने- हस्य हर्पविषादरहितस्य मुने प्रज्ञा परमात्मतत्त्वरिपया प्रतिष्ठिता फलपर्यवसायिनी स स्थितप्रज्ञ इत्यर्थ । एमन्योऽपि मुमुक्षु सर्वत्रानभिस्नेहो भवेत् , शुभ प्राप्य न प्रशसेत् , अशुभ प्राप्य न निन्देदित्यभिप्राय । अत्र च निन्दाप्रशसादिरूपा वाचो न प्रभाषत इति व्यतिरेक । अथ मूल्फारा प्रकृतमुदाहृत गीताराक्य व्याकुर्यन्त प्रथम स्नेहपदार्थ विवृण्वन्ति यस्मिन्नित्यादिना-- यस्मिन्सत्यन्यदीये हानिवृद्धी स्वस्मिन्नारोग्येते तादृशोऽन्यविषय- स्तामसवृत्तिविशेषः हः । सुराहेतुर्यः स्वकलबादिः शुम(मः।) तद्गुण- कथनादिपवर्तिका धीवृत्तिरमिनन्दः । अब गुणकथनस्य परपरोचनार्थ- त्वामावेन व्यर्थत्वात्तद्धतुरभिनन्दस्तामसः । असूपोत्पादनेन दुःखहेतु: परकीयविद्यादिरे प्रत्यशुमो विषयः । तन्निन्दाप्रवर्तिका धीवृत्तिर्द्वपः। सोऽपि तामसः । तन्निन्दाया निवारणार्थत्वाभाविन व्यर्थत्वात् । त एते तामसा धर्माः कथं विवेकिनि संमवेयुः । यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥ प्युस्थितस्प समस्ततामसवृत्त्यमायः पूर्वश्लोकाम्याममिहितः । समा. हितस्य तु न वृत्तय एव सन्ति । कुतस्तामसत्वशङ्केत्यभिप्रायः। १६. स. ग. प. स. प. तु. स.१ "नादेनु। ३ क. रा. ग. घ. छ.च. भास्तु गु।

·१८४ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत:- [१ प्रथम- विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवज रसोऽप्यस्य परं हवा निवर्तते ॥ प्रारब्धकर्म सुखदुःसहतूकोश्चिद्विपयांश्चन्द्रोदयान्धकारादिरूपान्स्व- यमेव संपादयति । अन्यास्तु गृहक्षेत्रादीन्पुरुषोद्योगद्वारेण । तब चन्द्रो- दयादयः पूर्वणेन्द्रियादिसंहारलक्षणेन समाधिनैव निवर्तन्ते नान्यथा । गृहायस्तु समाधिमन्तरेणापि निवर्तन्ते । आहरणमाहार उद्योगः । निरुद्योगस्य गृहादिविषया निवर्तन्ते । रसस्तु न निवर्तते । रसो मानसी तृष्णा । साऽपि परमानन्दरूपस्प परस्य ब्रह्मणो दर्शने सति स्वल्पा- नन्दहेतुभ्यो निवर्तते । 'किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं लोकः' इति श्रुतेः। एवं शुभपदार्थमपि व्युत्पादयन्ति-सुखेत्यादिना । तद्वदभिनन्दपदवाच्यमपि विवे- चयति-तद्गुणकथनादीति । एतस्य वक्ष्यमाणतामसत्त्वे हेतुं प्रथयति-अत्या- दिना । एवमशुभपदार्थमपि प्रकृतोपयुक्तं कथयति-असूयेत्यादिना । ततः किं तनाऽऽह-तमिन्देत्यादिना । एव द्वेयं व्युत्पाद्य तस्य तामसत्वं विधत्ते--सोऽपीति । तत्र हेतुमाह--तन्निन्दाया इतिप्रभृतिना । फलितं कथयन्नुपसंहरति-त एत- इत्यादिना । न हि श्रुतियुक्यनुभूतिशतैरन्वयव्यतिरेकतः सकलसाध्यसाधनतिकशरदर्क- समुदये सति भ्रमतमः सभवतीति भावः । इदानीमुक्तानुवादपूर्वकं यदा संहरत इत्यादि- लोकतात्पर्यमाह-व्युस्थितस्येत्यादिनेत्यभिप्राय इत्यन्तेन । ननु रोगिणः काष्टतप- स्त्रिनो या विषयनिवृत्तिमूढस्यापि दृश्यते कथमसौ प्रकृतजीवन्मुक्तलक्षणमित्याशङ्कय प्रवृत्तस्य विषया विनिवर्तन्त इत्यादिपद्यस्य स्वारस्य विशदयति-प्रारब्धेत्यादिना । यद्यप्येते सर्व- साधारणाः परमेश्वरकृतत्वादथापि तन तत्तजीवानां मुसादिहेतुत्वाभिमान[जनकेन्द्रिय]. सनिकपतस्तत्तपारन्धकृतमिति बोध्यम् । अथासाधारणान्विपयान्विशदयति-अन्यास्त्वि- त्यादिना । किं ततस्तदाह-तत्रेत्यादिना । पूर्पण, यदा सहरते चायमित्यत्रोक्तेन । एक्कार- व्यानत्यं द्योतयस्तन्निराचष्टे-नान्यथेति । अन्यथा कर्मादिव्यापारेण । असाधारणवि. पनिवृत्ती विशेषमाह-गृहादयस्वित्यादिना । कथमिति चेत्तताऽऽह-आहरण- मित्यादिना । तत. सम्यगेनेत्यत आह-रसस्त्विति । त लक्षपति-रस इति । स्वामि- काविद्यापरिणामरूपेष्टविषयविशेषविषयकाभिलापलक्षणतृष्णादिवारणाय-मानसीति । एवं तर्हि कथमसौ रसो निवतेतत्यत आह-साऽपीत्यादिना । तर श्रुति प्रमाणयति- मिमित्यादिना । अत्रापि प्राग्वन्माधुसूदन्येर टीका संगृह्यतेएवंच सरागविषयनिवृत्तिः स्थितप्रज्ञलक्षणमिति न मुटे व्यभिचार इत्यर्थः । यस्मानासति परमात्मसम्यग्दर्शने सराग- विषयोच्छेदस्तस्मात्सरागविषयोच्छेदिकाया सम्यग्दर्शनामिकाया प्रशाया. स्यं महता यनेन संपादयेदित्यभिप्रायः ।

·[१ प्रथम- १८६ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयध्यारयासमेत:- शेष । फरिरामाह-तदेवदित्यादि । एस च मुमुक्षुव मुक्तेनापि समाध्यम्यास कार्य इति । ननूक्तमगाव्यम्यासाभाने किं स्यादित्याशङ्कप जीव मुक्तिरूपपुरपार्थायोग्यवलक्षण प्रणाश एवेति वक्तु भगवदाक्यद्वयमेगाऽऽचार्य समुदाहरति-ध्यायत इयादिना-- ध्यायतो विषयान्पुंसः सहस्तेपूपजायते । सगात्संजायते कामः कामारक्रोधोऽमिजायते ।। क्रोधाद्भवति संगोहः संमोहास्मृतिविनमः। स्मृतिभ्रंशाबुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्मणश्यति ।। असति समाध्यम्यासे प्रमादप्रकार उपन्यस्तः । सङ्गो ध्येयविषयसं. निधिः, संमोही विधकपरामुखत्वम् , स्मृतिविभ्रमस्तत्त्वानुसंधाना- मायः । बुद्धिनाशो विपरीतमावनोपचपदोपेण प्रतिबद्धस्य ज्ञानस्य मोक्षमदत्वसामर्थामावः। तदिद सक्षेपतो पितृणोत्यसतीत्यादिना । उपेति । प्रकृतहोकद्वयेन भगर. तेति शेष । तत्र सङ्गपदार्थ कथयति-सड़ इयादिना । मानस इत्याधि कम् । एव सपोहमप्याह-संमोह इत्यादिना । मनस इति शेप । तद्वस्मृ. तिविभ्रममपि पिशदपति-स्मृतीत्यादिना । तथा बुद्धिनारामपि प्रबोधयति-बुद्धी. त्यादिना । इद हि भगवता संज्ञाममुनीश्वराणा मतरीत्यैर । सत्र हि ब्रह्मचारिण सागस्वाध्यायाप्ययन गुरखु कुर्वत सद्य एव व्याकरणादिनाऽगतापातिकपदतदर्थज्ञानवत स्वशाखोक्तमहापराक्याब्रह्मामैक्पपिपयकमार्थिकद्वैतमिध्यारफरक तत्त्वज्ञानमपरोक्षप्रमारूप- मेर जायते तथाऽपि तद्विषयवासनापमाणासभाननाप्रमेयासभावनासाधनविपरीतभावनाफल विपरीतभावनाभिधपञ्चविधप्रतिष धै प्रतिबद्धत्वेनाविधावस्तिलक्षणमुक्त्यपर्यवसाय्येप भाति । तेपा च प्रतिनधाना नित्यानित्यवस्तुविवेकादिसाधनेमुमुक्षया शब्दपरोभयत्रापिदाचार्य- चरणविचारितचतुर्रक्षण्या च प्रमाद्विष्यसे सति निरक्तातामतत्त्वज्ञानमेन सस्कारा मना चित्तस्य समण्यायपसरणे यहिस्तृणदाहमिन मूलाशानतद्वयाप्यतत्कार्यरूपनिखिल्दैतमाधम द्वैव विधत्ते । तत स्वप्रकाशादैतामान दलक्षणा मुक्ति स्वत सिद्धैवेति प्रक्रिया स्थिता । तदुक्त तदीय एस सक्षेपशारीरके- पुरवापराधम टिना धिपणा निरपश्चथुरदयाऽपि यथा । न फलाय भर्नु पया भरति श्रुतिसभवाऽपि तु तथाऽऽमनि धी ।। पुरवापरावनिगमे तु पुन प्रतिवधव्युदसना सका। मणिमन्त्रयोरपगने तु यया सति पापापाते धूमलता । इति ।

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यपर्णातजीवन्मुक्तिविवेकः । १८७ विस्तरस्तु तत्र तट्टीकायां माधुसूदन्यामेर च द्रष्टव्यः । एवं चात्र निदिध्यासनाभिधसमा- ध्यभ्यासविरहे सति मोक्षसाधनं कर्माधव सोऽपि सन्धिपयसुखविशेष एव सकलदु.खा- नास्कन्दित इति साधनफलयोरिपरीतभावनाया उपचयः पुष्टिस्तक्षणेन दोपणेत्यर्थः । मन मनुसूदनाचार्यस्तु बुद्धिनाश एवं व्याख्यात.-बुद्धरैकाम्याकारमनोवृत्तनीशो विपरी- तभावनोपचयदोषण प्रतिबन्धादनुपत्तित्पन्नापाश्च फलायोग्यापेन विलय इति । इदं तु विवरणमतरीत्यैरेति दिया । रिस्तरेण चैतदने जीवगुक्तिप्रयोजनप्रकरणे ज्ञानरक्षानिरू- पणे प्रदर्शयिष्याम इतीहोपरम्यते । मूलकारैर्हि वार्तिकविवरणसारी कुरीदिरिह वक्ष्ये पिपिदिषान्यासमित्यायुपगम्प वार्तिकमतरीत्या भाविदेहाभारलक्षणविदेहमुत्तेनिसमका- खाया: कारणव पिपिदिषासंन्यास एरोक्तम् । पिवरणमतरीया तु यौगिकपनम्यादिति- भूमिकामकाजीयविदेहकैवल्यामकजीवन्मुक्त. कारणल विद्वत्सन्यास एवोक्त प्रारब्धक्षय- समकालान्तात्ताद्वयमितेरेव ससस्कारसद्वितनराधकत्वस्य तन्मनेष्टत्यादिति तत्वम् । ननु भरत्ये समाध्यभ्यासामारे परमानर्थस्तथाऽपि यानत्समाधिसचं तापाकाट द्वैता. नुभादु.साभावेऽपि प्रारधफटोपभोगार्थ व्युत्थानामध्यभावेन पुनस्तदशायो दुराता. दवास्यमेनपाशटपानिमाकं संगृयाति-- रागद्वेषयियुक्तस्तु विषयानिन्दिप श्चरन् । आत्मपश्पर्षिधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ विधेपारमत्थं घशीकृतमनस्त्वं, प्रसादो नेमल्यं बन्धराहित्यम् । समा. पम्पासयुक्तस्तद्वासनामलापत्थानशापामिन्द्रियहरन्नपि प्रसाद सम्परमानोति । तदेतत्किं यजेतेतिप्रश्नस्योत्तरम् । उपरितनेनापि याहुना ग्रन्धेन स्थितप्रज्ञः पश्चितः । ननु प्रज्ञापाः स्थित्युत्पत्तिम्यां प्रागपि साधनायेन रागद्वेपादिराहित्पमपेक्षितम् । पाटम् । तथाऽप्यस्ति विशेषः । सप पोमागंकारदर्शितः- विद्यास्थितये प्राधे साधनमूताः प्रपत्नानि पायाः । एक्षणमूतास्त पुनः समापतस्ते स्थिताः स्थितप्रज्ञे ।। जीयन्मुक्तिमितीमा यदन्त्ययस्या स्थितारमसंयोधाम् । पाधितभेदप्रतिमामपाधितामापयोधसामथ्यात् । इति । .

·[१ प्रथमं- । १८८ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारपच्यारयासमेत:- तार्थकथनेन-विधेयेति । एवं प्रसादपदार्थ कथयतिप्रसाद इत्यादिना । अप्र- तिबद्धाद्वैतलामेक्यविश्यकबोधेनत्याधिकम् । फलितमाह-समाध्यभ्यासेतिप्रभृतिना । अर्थतस्य प्राक्तनप्रश्नसगतिमाह-तदेतदित्यादिना । एस यानदघ्यायसमाप्यनिमग्रन्थ- स्यापि सारस्य स्थितप्रज्ञप्रतिपादन एत्याह-उपरीत्यादिना । एव भगवद्गीतागतस्थि- तप्रज्ञप्रकरणे समुपसहते सति तत्र स्थूणानिखननन्यायेन तद्दटीकरणार्थ शङ्कते-- नन्वित्यादिना । तदनी करोति-बाढमिति । तर विशेपमभिधत्ते-तथाऽपी. सादिना । कोऽसौ निशेष इत्यरेक्षाया तर प्राचीनाचार्यपचनत एप स्पष्टीकरण प्रतिजा- नीते--स चेत्यादिना । श्रेयोमार्ग 'मुक्ति कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनि श्रेयसामृतम्' इत्य- मरादन्वर्थनामा कश्चिन्मोक्षमार्गप्रतिपादको अधस्त कुन्तीति ते तथा तैरित्यर्थ । आद- रार्थ बहुवचनम् । तदुक्तार्यादयमप्युदाहरति-विद्यास्थितय इत्यादिना । विद्याया अद्वैतब्रह्मात्मेक्यविषयकापरोक्षप्रमाया या स्थिति सततस्मृतिप्रयोजकसस्कारात्मना मनस्प- वस्थितिस्तस्या इत्यर्थ । ये नित्यानित्यवस्तुनिनेकादयो मुमुक्षान्ता यान्तो निवृत्तिधर्मा इत्यार्थिकम् । शिष्ट तु स्पष्टमेर । एसमुद्दिष्टक्रमानुसारेण स्थितप्रज्ञनिरूपणानन्तरमयसरप्राप्त भगवद्भक्त निरूपयितुमु- पक्रमते- भगवद्भक्तो द्वादशाध्याये मगवता वर्णितः- अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च । निर्ममो निरहंकारः समदुःसमुसः क्षमी ।। संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः । मर्पितमनोपद्धिों मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ इति]। ईश्वरार्पितमनस्वेन समाहितस्पान्यानुसंधानामावात, घ्युस्थितस्या- • प्युदासीनानुसंधानेन हर्षविपादामावाच सुखदुःखसाम्यम् । एवं पक्ष्य. माणेष्वपि वपु द्रष्टव्यम् । यस्मान्नोद्विजते लोको लोकानोद्विजते च यः। हमर्पमयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ।। अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः । सरिम्मपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥ यो न हप्पति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति । शुभाशुमपरित्यागी मक्तिमान्यः स मे प्रियः ।। समः शत्री च मिन्ने च तथा मानापमानयोः। शीतोष्णमुखदुःखेषु समः सद्गविवर्जितः ।।

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । नुल्यनिन्दास्तुतिौनी संतुष्टो येन केनचित् । अनिकेतः स्थिरमतिर्मक्तिमान्मे मियो नरः ।। इति । अत्रापि पूर्ववद्विशेषो धातिककारैर्दर्शितः- उत्पन्नात्मप्रबोधस्य हवेतृत्वादयो गुणाः । अयत्नतो मवन्त्यस्य न तु साधनरूपिणः ॥ इति । गुणातीतश्चतुर्दशाध्याये वर्णितः- अर्जुन उवाच-कैलि स्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रमो। किमाचारः कथं चैतांखीन्गुणानतिवर्तते ।। त्रयो गुणाः सत्वरजस्तमांसि तेपां परिणामविशेषात्सर्वसंसारः प्रवर्तते । ततो गुणातीतत्वमसंसारित्वं, जीवन्मुक्तत्वमिति यावत् । लिङ्गानि परेपामेतदीयगुणातीतत्ववोधकानि । आचारस्तदीयमनःसंचा- रप्रकारः। कथमिति साधनप्रेश्नः । भगवद्भक्त इति । भगवद्गीताया एवेति शेप । तत्रत्य श्ोकयुग्मं सगृह्णाति-- अद्वेष्टेत्यादि । तत्तात्पर्यमाह-ईश्वरार्पितेत्यादिना । अद्वैत ब्रह्मैवाज्ञानोपहितचैतन्य- रक्षणजीवदृष्टयाऽस्तीश्वर इतिपक्षाभिप्रायेणैवेदम् । तत्रैकसरीरैकजीयवादाभिधदृष्टिसृष्टरेर संमतत्वेन तद्दशाया तदेकोपयोगात् ' दृष्टिसृष्टिमिमा ब्रह्मानुभवी बहु मन्यते ' इत्यनुभूति- प्रकाशे मूलकारैरेव तथैवोक्तत्वाच्च । उक्ततात्पर्यसूचनप्रकारमन्यत्राप्यतिदिशति-एव. मिति । अत्र सनन पदव्याख्यान तु माधुसूदन्या गूढार्थदीपिकायामेर द्रष्टव्यम् । अथ निरक्तातिदेशस्थलादिश्लोकानपि समुदाहरति-पस्मादित्यादिना । —कोपक्रोधामर्षरोप- प्रतिघा. ' इति ' सद्मनिकेतनम् ' इति चामर । इहापि प्राग्वदेय जिज्ञामुजीवन्मुक्तयो साधनलक्षणभेदेन व्यवस्था श्रीमद्वार्तिककृदुक्ताऽस्तीत्याह-अवापीति । तत्र नैष्कर्म्य सिद्धिस्थं तद्वाक्यमेर पठति-उत्पन्नेति । अथोतलमागत गुणातीत प्रस्तौति - गुणातीत इति । भगवद्गीताया इत्यार्थिकम् । तनाऽऽदापर्जुनप्रश्नमाह-अर्जुन उवाचेत्यादिना । त सक्षेपतो व्याचष्टे 2-त्रय इत्यादिना । तत्र सिङ्गार्थ कथयति-~- लिगानीत्यादिना । नन्येरमर्जुनप्रश्नेऽपि प्रभस्यास्प रहस्यविषयकायाकिं भगनारतूष्णीमेवाऽऽसत्यत आह- भीगवानुवाच-प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डय । न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ।। . . १. स. स. प. 'आपरणं तदी।२.स.अ. भारतभः।

·[१ प्रथम- पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्यास्यासमेत:- उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते । गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गन्ते ॥ समदुःखसुसः स्वस्थः समलोहाश्मकाञ्चनः । तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः। सर्वारम्मपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते । मां च योऽव्यमिचारेण मक्तियोगेन सेवते । स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ।। प्रकाशप्रवृत्तिमोहाः सत्वरजस्तमोगुणाः। ते च जाग्रत्स्वप्रयोः प्रव. तन्ते । सुपुतिसमाधिशून्यवृत्तित्यावस्थामु निवर्तन्ते । प्रवृत्तिश्च द्विविधा- अनुकूला प्रतिक्ला चेति । तत्र मूढो जागरणे प्रतिकूल प्रवृत्तिं दृष्टि । अनुकूल प्रवृत्तिं फाइति । गुणातीतस्य त्वनुकलप्रतिकूलाध्यासामावा - पाकाद्धे न स्तः । यथा द्वयोः कलहं कुर्वतोरवलोकपिता फश्चित्तटस्थः स्वयं केवलमुदास्ते न तु जयपराजयाम्यामितस्ततश्चाल्यते तथा गुणातीतो विवेकी स्वपमुदास्ते । गुणा गुणेषु वर्तन्ते न त्वहमिति विधेकाददासीन्यम् । अहमेघ फरोमीत्यध्यासो विचलनम् । न चास्य तदस्ति । तदिदं फिमाचार इति प्रश्नस्योत्तरम् । समदुःसमुसादीनि लिङ्गानि, अव्यभिचारिमक्तिसहितज्ञानध्यानाम्यासेन परमारमसेवेति गुणारपयसाधप्रश्नस्पोत्तरम् । श्रीति । किमुपाचन्यपेक्षायां तद्वाक्यान्येर संटियति--प्रकाशं चेत्यादिना । तानि संक्षेपतो विगोति-प्रकाशेत्यादिना । शून्येति । गन्यमृत्तिरीदामीन्यम् । मु मरणा- दीनां निदायामेवान्तीयः । तत्र प्रति भिनत्ति-प्रवृत्तिति । मः, विचारवान् । एयमनुस्माययामाभारानुलमवृत्यादी रागाचमारे छन्तं समयति-पधेत्यादिना । दान्तिक योजीते-तथेत्यादिना । आदान्य नुमाह-गुणा इत्यादिना । गुणाः, वादिप्रतिगदिनोति परम्परविरोधिनोऽन्त फरणानितिन परिणता मरवादिगुणा इत्यर्थः। गुगे स्वीपमर्योत्तगुपए । पर्नन्ते, टपमर्दकचेन तिष्ठन्नीति यान् । अथ विचटनमान गुगर्यो न विचल्यन इतियारसग व्यायटे-अहमेवेत्यादिना । पमितमाह-सदिद- मिति । अथ धनि रिङ्गदितामाधारणम्पदाणानि मविपनि-समेसादिना । ११.स. ग... प. 'दरि।२८.न.स.पारयाताम् । ३ क.अ. म. प. द.प. नर । .

·जीवन्मुक्तिप्रमाणा०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । आदिना स्वस्थपदेष्टाद्वैतात्मानुसधानशालिचादि । एव चरमश्लोकस्यापि रहस्यभूत गुणात्यय- साधन ध्वनयति-अव्यभिचारीत्यादिना । स एमाहमित्यनुसधानाभिधनिदिध्यासनवि- शिष्टाप्रतिबद्धामसाक्षा कारपूर्वकजीवन्मुक्तिसुखैकफरकतदेकाकारवृत्तिसातत्यसपादनेनेत्यर्थ । शिष्टस्तु स्पष्ट एसानत्यसमूटपदत इत्यर्थ । परेति । इयमैक्याद्गौणी सेनाऽपि गुणाति- क्रमणकरणमस्तीत्यध्याहार । अत एस-इतीति । अधोद्देशक्रमप्राप्त त रिलक्षयिपुराचार्य के कुत्र वा स वर्णित इत्यपेक्षायामाह बाह्मण इत्यादिना- ब्राह्मणो व्यासादिमिर्वर्णितः- अनुत्तरीयवसनमनुपस्तीर्यशापिनम् । बाहूपधायिने शान्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ बाहाणशब्दो ब्रह्मविद्वाची 'अथ ब्राह्मणः' इतिश्रुत्या वर्णितः । ब्रह्म- विश्व विद्वत्संन्यासाधिकारात् । 'यथाजातरूपधरो नाऽऽच्छादनं चरति परमह रसः' इत्यादिश्रुत्या परिग्रहराहित्यस्य मुख्यत्वाभिधानाद- नुत्तरीयत्वादिकं तस्य युक्तम् । आदि श्रुत्यादि । मोक्षधर्मादाविति शेप । तद्वाक्यमेवाऽऽह-अनुत्तरीयेति । बाहूपधायिन, वाहुमेनोप भूमो निद्राकालायच्छेदेन शिरोध प्रदेशलक्षणेऽतिसमीपदेशे दधाति स्थापयति त डीलस्तमित्यर्थ । शिष्ट तु स्पष्टमेन । उक्तनाक्यतात्पर्यमाह-वाह्मण- शब्द इत्यादिना । किमत्र मानमित्यतस्तदिशस्त विशिनष्टि-अथेत्यादिना । बृहदारण्यके हि काण्वे समाम्नायत एवम् । एतस्याऽऽदिपूरणम्-'पाण्टित्य निर्षिय बाल्येन तिष्ठासेपा- ण्डित्य च बाल्य च निर्विद्याथ मुनिरमौन च मौन च निर्विद्य' इति । अस्यार्थस्तु मूलकृद्भिरे- वानुभूतिप्रकाशे प्रदर्शित पाण्डित्यनाल्यमौनानि श्रवणादीनि तैरयम् । भनति ब्राह्मणस्तन ग्रामण्य ब्रह्मरूपता ॥ इयादिना । सत किं तदाह-वह्मविदश्चेत्यादिना । चोऽवधारणे । नन्येवमप्यनुत्तरीयत्यादिके प्रहते किमागतमियत आह-यथेत्यादिसप्रमाणोपन्यासम् । नन्वेतारताऽपि किं तत्राss ह-परिग्रहेत्यादिना । स च यतो अलविद एव द्विसन्यासाधिकारोऽत पाण्डित्यादि- पदवाच्यश्रयणादियोर्घसजाततत्वसाक्षात्कारण कृतविद्वत्सन्यासत्वाद्राह्मणपदपायल तस्य, -- १ स. ग छ, प. 'तीशा।

·[१ प्रथम-- १९२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयम्पारपासमेता- अनुत्तरीयत्यादिकं तु तस्य यथाजातत्यारम्य मुरयत्याभिधानाद्धेतोयुक्तमिति सनन्धः । अनु- त्तरीयादिकमिन्यत्राऽऽदिपदेनानुपस्तीर्यशायिवादिक ग्राह्यम् । एर यथाजातरूपेत्यादिश्रुत्यर्थ- स्त्यन्ते परमहसोपनिषद्यारयाने यद्यपि मृरकारे स्पष्टीकृतोऽन्यथापि सुखापनोधार्थ मया दिमात्रेण प्राश्यते-यथानातस्य मातु शरीराद्विनिष्क्रान्तस्यान्यूनानतिरिक्तावयवात्मकस्यैव रूपस्याऽऽकारस्य धरो धारक इत्यर्थ । एतेन दिगम्वरत्व विधिमुसेनेन श्रुयाऽस्य सदर्शितम् । एस निषेधमुसेनापि तस्य तदर्शयितु नाऽऽादनमिन्यादिश्रुति स्फुटतरैय । अत्राप्यादिपदा- दुक्तार्थोपपादकस्तत्रयवाक्यशेष एव ग्राह्य । तद्वद्यथाजातरूपेत्या जानिमकशरीरेतरशिखा- सूत्राम्बरादिधारणस्यैव व्युदास । न तु तात्कालिक्सूक्ष्मावयरेतरस्थाश्यानामसारसभ- चादिति भार । एतेन दण्डमन्तरा वसनग्राहिणा गौणमपि न पारमहस्य किंतु ध्यानमात्रनि- प्ठयथाजातरूपधरत्न (त्व)तन्मुख्य दण्टकन्थादिमत्वेन तद्नै णमेति पलितम् । ननु भवत्येव परमहसस्याऽऽशावसनत्वमथापि च्युत्थितस्य तस्य शीतादिवारण कथ स्यात्कथ वा निष्परिग्रहस्य पात्रामानेऽशनपानादिव्यवहार ,स्थानावलम्बाभाने शयनादिव्या. स्थेत्याशङ्का शमयस्तनत्यमेव श्लोकान्तर समुदाहरति- येन केनचिदाच्छन्नो येन केनचिदाशितः । यत्र कचनशायी स्यात्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ देहनिर्वाहापाशनाच्छादनशयनस्थानापेक्षायामप्यशनादिगती गुण- दोपौ नान्विष्यते । उदरपूरणपुष्ट्यादिरूपस्य निर्वाहस्य समत्वान्निष्प्रयो. जनस्य गुणदोपविचारस्य चित्तदोपत्वात् । अत एव मागवते पठ्यते- किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुणदोपयोः । गुणदोपदृशिर्दोषा गुणस्तुभयवर्जितः ॥ इति । कन्थाकोपीनवासास्तु दण्डधृग्ध्यानतत्परः। एकाकी रमते नित्यं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ब्रह्मोपदेशादिना प्राण्यनुर्जिवृक्षायामुनसत्वज्ञापन, श्रद्धामुत्पाद- पितुं दण्डकोपीनादिलिझं धारयेत् । 'कौपीनं दण्डमाच्छादनं च स्वश- रीरोपमोगार्थाय लोकस्योपकारार्थाय च परिग्रहेत्' इति श्रुतेः। अनु- जिघृक्षपाऽपि तदीयां स्वयं गृहकृत्यादिवाना न कुकिंतु ध्यानपरो भवेत् । 'तमेवैकं जानथाऽऽस्मानमन्या वाचो विमुश्चथ' इति श्रुतेः । १०. च. नोत्पयेते। २ व वृक्षयोच" 1 ३ क. स. ग. ङ घ. दीया। ४ क. स.म.घ. घ. विजान।

·जीवन्मुक्तिप्रमाणा०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । नानुध्यायाबहूशब्दावाचो विग्लापनं हि तत् ॥' इति श्रुतेश्च । ब्रह्मोपदेशसवन्या वाड्न मवाति न ध्यानविरोधी । तञ्च ध्यानमेका- कित्वे निर्विघ्नं समवति । अत एव स्मृत्यन्तरेऽमिहितम्- एको भिक्षुर्यथोक्तः स्थावावेव मिथुनं स्मृतम् । बयो ग्रामः समाख्यात अवं तु नगरायते ।। नगरं न हि कर्तव्यं ग्रामो वा मिथुनं तथा । राजादिवाः तेषां स्थाद्भिक्षावात परस्परम् ।। इति । येन केनचिदिति । तत्तापर्यमाह-देहेत्यादिना । अशनादिगतगुणाधनन्वेषणे हेतुमाह-उदरेत्यादिना । अर्धसुप्तप्रबुद्धबालस्थाशनादिगतगुणदोपावनन्येपयतोऽपि यादृश्यु- दरपूर्तिशरीरपष्टिशीताद्यपाकृतिनिद्रासंपत्तिर्भवति तादृश्येयाशनवसनशयनस्थानेषु गुणादि(घ) विवेचयतः पुरुषस्यासौ संपद्यत इति देहनिर्वाहसाम्यादित्यर्थः । ततः कि तदाह- निष्प्रयोजनस्येत्यादिना । तत्र भागवतमपि प्रमाणयति 1-अत एवेति । तत्पद्यमेव संलिखति --किं वर्णितेनेति । एवं मुख्यपरमहंसात्यग्राहाणं च्युस्थितं संलक्ष्य गौणं तं लक्षयितुं तद्ग्रन्थस्थमेव श्लोकान्तरं पठतिकन्थेति। तं संक्षेपतो व्याचष्टे-ब्रह्मोपदेशे- यादिना । कौपीनादीति । कूपपतनं नरकनिपतनं येन जीवोऽर्हति तत्कौपीनं पापं तत्साधनाच्छिश्नं तदेकाच्छादक वस्त्रमपि कौपीनम् । आदिना कन्यादिकमाच्छादनमित्यर्थः । तत्र ध्रुति प्रमाणयति-कौपीनमित्यादि । नन्वेव लोकानुग्रहेच्छायां सत्यां तत्सङ्गेनाति. प्रसङ्गस्तत्राऽऽह-अनुजिघृक्षयाऽपीत्यादिना । ननु कुत इदमत आह-तमेवे- त्यादिना । ननु ब्रह्मोपदेशकरणप्रवृत्ती कथं ध्यानं तत्राऽऽह-ब्रह्मोपदेशस्त्विति। तुराब्दोऽत्राऽऽशकाशान्त्यै । नन्देवं तहन्यस्य जिज्ञासोर्यत्यादेः सङ्ग. स्यात्तत्राऽऽह-- तवेत्यादिना । स्पष्टमेवापरम् । अर्थतेन विद्वत्संन्यासिना प्रणमद्भयो मनुष्येभ्यस्तावदाशीर्वादोऽपि यदा विशेषतो नैन प्रदातव्यस्तदा च्यापारान्तरस्य फैय कथेत्याशयेन तद्प्रन्थस्थमेव श्लोकान्तर संगृह्णाति-- निराशिषमनारम्म निमस्कारमस्तुतिम् । अक्षीण क्षीणकर्माणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः॥ . १०. स. ह.ब. या मामधाता हिते।

·पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारपण्यायपासमेत:- [१ प्रथनं- विशिष्टः संसारिभिः प्रणमता पुरुषाणामाशीवादः प्रयुज्यते । यस्प पदपेक्षितं तं पति तदभिवृद्धिमार्थनमाशीः । तथा च पुरपाणां मिन्न- कधित्वात्तदभिगवान्यपणे पग्रचित्तस्य लोकपासना वर्धते । सा च ज्ञानविरोधिनी तथा प स्मृत्यन्तरे- लोकयासनया जन्तोः शाखयासनयाऽपि च । देहयासनपा ज्ञानं यथाय जायते ।। एतयाऽऽरम्मनमम्फारादिप्यपि द्रष्टव्यम् । आरम्मः स्वार्थ परोपका. राध था गृहक्षेत्रादिसंपादनमपत्तः । तापेताशाशीर्वादारम्मी मुक्तेन त्याज्यो । न चाऽऽशीर्यादामाये प्रगमतां नृणां खेदः शङ्कनीयः । लोकयासनासेयोरामयोः परिहाराप निसिलाशीर्वादप्रतिनिधित्वेन नारायणशब्दप्रयोगात् । आरम्भस्तु सर्वोऽपि दुष्ट एव । तथा घ स्मृति:- सर्वारम्मा हि दोषेण धूमेनागिरियाऽऽवृताः ॥ इति । निराशिपमिति । त व्याकरोति-विशिष्टः संसारिभिरित्यादिना । टोके हि विनिर्षियातपोपयोधिकनादिनति शेषः । एतादृशै. ससारिभिरदिजरित्यार्थिकम् । ताऽऽशिप रक्षयति-पस्येत्यादिना । तं प्रतीति द्वितीयाऽत्रासदाकिल । यथा स्वभायां प्रति मपुत्रप्रार्थनमीश्वरचरणसरोज प्रति चरति चत्र इति प्रयोगे तद्वदनापि । एस चेहेश्वर प्रतीत्यर्थसमाजागतमेर । तथा च तदवच्छेदनेश्वर प्रति तदभिवृद्धिप्रार्थन- मिति पर्यसितम् । ननु भरत्वेर लोकल्यपहारस्तथाऽपि कि प्रत इत्याशकय फलितमाह- तथा चेत्यादिना । उपरक्षणमिद स्यादैरपि । तष्टापत्ति प्रयाह-सा चेति । नन्विद लोकवासनाशब्दितगुणदोषप्रमादिसम्फारसतत्या यदुक्त ज्ञानेन सह विरोधिव तरिक तदुत्पत्तिप्रतिवन्धकल्व मधनजन्यरत्युत्पत्तावरणीमन्थकाष्टनिष्टाईलरदुत तत्कलप्रति- वन्धकल समुपनेऽपि बहो कदाचिन्मण्यादिप्रतिबन्धकसनिधानेन तस्य ततो दाहप्रतिबन्ध- कत्वात् । नाऽऽद्य । प्रतस्य ब्राह्मणपदेष्टस्य विद्वत्सन्यासिन प्रागेर ज्ञानोत्पत्ते. । नान्य । निरक्तविरोधित्वापेक्षे प्रकृतप्रमाणत्वेनोदाहरिष्यमाणस्मृतिवाक्ये ज्ञानं यथारनेर जायत इति निरक्तासनया ज्ञानीयोत्पत्तिप्रतिबन्धस्यैर कण्ठत एपोक्तत्वेन फरप्रतिबन्धे प्रमाणा- भानात् । तस्मात्कयमिय सा चेयादिप्रतिज्ञेति चेन । स्मृतेरक्तोभयप्रतिबन्धकलपरत्वस्यापि समपात् । तथा हि यथाश्रुते तात्रयथारच्छन्देनाप्रतिवद्धापरोक्षज्ञानग्रहात्तदुत्पत्तिप्रतिबन्धकत्वं जीवन्मुक्याख्यफळपर्यन्तत्वग्रहाच्च तकलप्रतिबन्धक नमपि सभरतीति । एवं च यथा पिपिदि- १५. संन्यासिभ । २ घ. दो न ५ । ३ ग. ध च. °णतानां ।

·जीर मुक्तिप्रमाणप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । १९५ पोर्लोक्वासनादिरामुरसप ज्ञानोत्पत्तिप्रतिवधिका तथा पिटुपस्तत्सस्कारर पाऽसौ तदीयफ्ली- भूतसतताद्वैतामतत्यानुसधानलक्षणनीर मुक्तिप्रतिनधिति सक्षेप । ननु रोरवासनाया ज्ञानोत्पत्तितत्स्टोभयपिरोधिवे किं मानमियत आह-तथा चेत्यादि । अभिहितमिति शेप । तदेव स्मृसतर पठति-लोकवास नयेत्यादि । लोपासनादिसस्कार ननक वेन जीव मुक्त ब्राह्मणारये प्रतिपादित प्रणमदुद्देशेनाऽऽशादिप्रयेक्तृत्वाभानमयेपामप्या रम्भावभारानामुपरक्षक्तयाऽभिधत्ते-एतचेत्यादिना । तत्राऽऽनावारम्भपदविवक्षितार्थ सक्षिपति -आरम्भ इत्पादिना । परितमाह-तायेतापित्यादिना । मुक्तेन जीपमु केन । अधोक्ताशीर्वादप्रदानामा सन्यासस्त्रीभूताहिंसाभङ्गप्रसङ्गमाशक्य गमयति-न चेलादिना प्रयोगादिस तेन । नारायणेति । जीव मुक्तविद्व सन्यासिरतादित्यार्थिवम् । आशीर्वादस्य माह्मणे प्रहते ह्यभाय प्रागारम्भादिष्यति दष्ट प्रपञ्चयितुमारम्भस्य सर्वस्यापि दौष्ट्रय प्रतिजानीते-आरम्मस्वित्यादिना । तर मान प्रतिनानीत-तथा चेति । तामेर पठति-सत्यर्धेन। एव निमस्कारपद न्यायतुं नमस्कारनिषधम्य प्राप्तिपूर्वक या यशात्त प्राप्तिमादा विध दिपासन्यासिनि दर्शयति- नमस्कारोऽपि विषिदिषासंन्यासिनोऽभिहितः- यो मवे.पूर्व सन्यासी तुल्यो वै धर्मतो यदि। तस्मै प्रणामः कर्तव्यो नतराय कदाचन । इति ।। सत्र पूर्वयधर्मतुल्यत्वविचारे चित्त विक्षिप्यते । अत एच नमस्कार माये पहवः कलहायमाना उपलभ्यन्ते । तत्र निमित्त पातिककारद. शिंतम्- प्रमादिनी पाहिश्चित्ता. पिशुना कलहोत्सुकाः । संन्यासिनोऽपि दृश्यन्ते देवसदृषिताशयाः । इति ॥ मुक्तस्प नमस्कारामायो मगयपादिदर्शितः- नामादिभ्यः परे भूग्नि स्यारा परिस्थतोऽदये। पणमेस तदाऽऽत्मज्ञो न कार्य कर्मणा तदा । इति ॥ पितकालम्प तीनमस्कारस्प प्रतिधेऽपि सर्वसाम्पयुद्धद्या प्रसाद तुर्नमस्कारोऽभ्युप्यते। नमस्कारोवाति । मिना मयामिपा राप्रपा दाम सूमो । पापानमा पट-पो मवेदिति । IS रामा १६. 'मेडाको दा।

·[१ प्रथम- - पूर्णानन्देन्दुको मुद्यारपप्यारयासमेत:- कार्य पर विविदियानन्यामिना नमरपार पसंन्यासिने धर्मनस्तुल्यायेस्त आह-- तप्रेत्यादिना । तदीपविचार चितविक्षेपजनकन्ने मानापेक्षायां सदाह-अत एवेत्यादिना । यतो विविदिषामन्यासिनामपि पूर्वयादिविचारे चित्त विक्षेपजनपत्यमत एवेत्यर्थः । ननु फिमा निमित्तमिरपेक्षायां विचारविरह एवेति श्रीमद्रियातिरकारचरणरेय दर्शितमियाह- तप्रेत्यादिना । तर सहार्तिकमेव पटति-प्रमादिन इति । प्रमादे हेतुः-पहिरिति । सन हेतुः---पिशुना इति । सगापि हेतुः-फलहेति । अपिना तदन्येषु सन्कमुन्यं योन्यो । तत्रापि हेतुः-वेति । देयं विटमियमरादिरदुष्टचित्ता इत्यर्थः नन्वरमपि फि प्रति जारन्मुक्त विद्वत्संन्यासिनि माह्मण इत्यत .आर-मुक्तस्येत्यादिना । मगव. दिति । भगयन्ती पद्गुणश्वर्यशालिनी पादी येषां ते तथा । यद्वा भगवन्तः पड्गुणैश्वर्य- शाटिनो विष्णुविघ्यायरसाराः पद्मपादमुरेश्वराचार्यादयोऽतेगासिनः पादयोनित्यं नमनादर्थ येषां ते तथा तैः श्रीमद्भाप्यफाररित्यर्थः । तत्र तद्वाक्यमपि पति-नामादिभ्य इति । आदिना रूपं फर्म चेयर्थः । परे, अधिष्टानयात्तदसंबद्ध इत्यर्थः । अत एय भूम्नि, अपरिस्छिने । अत एय स्वाराज्ये, स्वप्रकाशसुखरूपे । अत एयाद्वये, ब्रह्मणि । स्थितस्तदेकतया वर्तमानो यदि चरमप्रमया स्याश्चेत्तदा जीयन्मुक्यवस्थायामात्मनो ग्रनिष्ट; कं प्रणमेपारमार्थिकस्य द्वितीयस्पैराभावात्कंचिदपि नैव नमरपुर्यादित्यर्थः । ननु ब्युथान- दशायां व्यावहारिकस्य प्रातिभासिकस्य या द्वितीयस्य सत्त्वमस्तीत्यनाऽऽह-नेत्यादिना । फलितमाह-चित्तेत्यादिना । ननु निराशिपमनारम्भ निर्नमस्कारमित्यादिप्रकृतोदाहृतव्यारयेयवाक्यविन्द्वमेवेदं जीव- न्मुक्तस्यापि सर्वसाम्यबुद्धयाऽपि नमस्कारागीकरणमियाशक्य तत्र स्मृतिमेर प्रमा. णयति- तथा च स्मृति:-ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो मगवानिति । प्रणमेद्दण्डवमूमाघाश्वचाण्डालगोखरम् । इति ॥ स्तुतिमनुप्यविषया प्रतिपिध्यते न त्वीश्वरविषया। तथा च स्मृति:- आदरेण यथा स्तौति धनवन्तं. धनेच्छुगा । तथा पेविश्वकार को न मुच्येत बन्धनात् ॥ अक्षीणत्वमदीनत्वम् । अत एव स्मृतिः- अलब्ध्वा न विपादी स्याकाले यद्यशनं क्वचित् । लब्ध्वा न हृष्येद्धृतिमानुमयं देवतन्त्रितम् । इति ॥ क्षीणकर्मत्वं विधिनिषेधोतीतत्वम् । 'निबैगुण्ये पथि विचरतां को विधिः को निषेधः' इति स्मरणात् । एतदेषाभिप्रेत्य मगवताऽप्युक्तम्- १ क. व. ग. प. उ. प. च वृहसतिस्मृ । २४ क, ख. र. धानधीनत्व ।

·[१ प्रथम- - - पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यास्यव्यास्यासमेत:- एतदेवामिप्रेत्यावमान आदेयतया स्मर्यते- तथा चरेत वै योगी सत्तां धर्ममनुस्मरन् । जना पथाऽवमन्येरन्गच्छेयुर्नव संगतिम् ।। इति । स्त्रीय द्विविधो दोपः, पतिपिद्धत्वं जुगुप्सितत्वं चेति । तत्र प्रतिपि. द्धत्वमात्रं कदाचिद्रागात्मारब्धबलादुल्लम्यते । तदभिप्रेत्याऽऽह स्मृति:- मात्रा स्वना दुहिना वा न गिविक्तासनो भवेत् । बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्पति ।। तथा च स्मृतिभिर्जुगुप्सा वणिता- स्त्रीणामवाच्यदेशस्य लिन्ननाडीवणस्य च । अभेदेऽपि मनोमेदाजनः प्रायेण वळच्यते ।। चर्मसण्डं द्विधा मिन्नमपानोद्गारधूपितम् । ये रमन्ति नरास्तेभ्यः साहसं किमतः परम् ॥ इति । ये रमन्ति नरास्तत्र क्रिमितुल्याः कथं न ते ' इति वा पाठः। अत: प्रतिपेधजुगुप्सयोरुमयोविवक्षया कुणपदृष्टान्तोऽत्रामिहितः । येन पूर्णमिवाऽऽकाशं मयत्येकेन सर्वदा । शून्यं यस्य जनाकीणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ।। संसारिणामेकाकित्वेनावस्थानं मयालस्यादिहेतुत्वाद्वपम् । जनस. मूहस्त्वतथाविधत्वादभ्युपेयः । योगिनस्तु तद्विपरीतत्वम् । एकाकिरवे सत्यविनेन ध्यानानुवृत्ती परिपूर्णेन परमानन्दात्मना सर्वमाकाशं पूर्ण- मिवावमासते । अतो मपालस्यशोकमोहादयो न मवन्ति । अहेरिवेति । एतत्तात्पर्यमाह-राजादिवातत्यादिना । तर स्मृतिमपि प्रमाण- यति-अत एवेति । तामेव पठति-असन्मानादिति । अदुग्धेति च्छेदः । सा यथा लोके शास्ने च निन्थैव तथाऽयमपीति भावः । अत एवोक्तविद्वानवमानमेर पनेनो. पादादित्यत्रापि स्मृति प्रतिजानीते-एतदेवेत्यादिना । तामेराऽऽह-तथा चरेते. त्यादिना । अथ स्वीदोष विवृणोति-स्त्रीस्वित्यादिना । तद्विध्यं विशदयति- प्रतिपिद्धत्वमित्यादिना । तत्राऽऽद्यहेयत्वे स्मृतिमभिधातुमाह-तवेत्यादिना । तामेर १ क. स. ग. प. इ. च. 'न उपा।२ क. स... 'मदूपयन् । ३ ५. ऊ. 'मतम् । ४ क, ख.. या नक्शय्यास । ५ क. ए... "न संबन्धश्चात । ग.. 'न संबन्धस्त्व -1 च. 'नसंमदस्त्व।

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । पठति-~-मात्रेति। विविक्तविजनेत्यमरः । एवमेपान्त्यमपि प्रपञ्चयति-तथा चेत्यादिना । ताः स्मृतीरेवाऽऽह-स्त्रीणामित्यादिना । बहुवचनं मूलेऽत्रोपलक्षणविधयैव फलितमाह- अत इति । लक्षणान्तरमप्यस्य-येनेति । तद्विवृणोति-संसारिणामित्यादिना । नन्कान्ते जीवन्मुक्तस्य भयालस्यादयः कुतो न भवन्तीत्यत्र श्रुत्यैव हेतुं प्रति- चोधपति-. यस्मिन्सवाणि भूतानि आत्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ इति श्रुतेः । जनाकीर्णस्थानं राजवातादिना ध्यानविरोधित्वादानन्दात्ममतीति- रहितं तच्छून्यमिव चिसंशयति । जगतो मिथ्यात्वादात्मनः पूर्णत्वा- वेत्यर्थः । अतिवर्णाश्रमी सतसंहितायां मुक्तिखण्डे पञ्चमाध्याये विष्णुं प्रति परमेश्वरेण वर्णित:- ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थश्च भिक्षुकः । अतिवर्णाश्रमी तेऽपि क्रमाच्छेष्ठा विचक्षणाः ॥ अतिवर्णाश्रमी प्रोक्तो गुरुः सर्वाधिकारिणाम् । न कस्यापि मवेच्छिष्यो यथाऽहं पुरुषोत्तमः ।। अतिवर्णाश्रमी साक्षाद्गुरूणां गुरुरुच्यते । तत्समो नाधिकश्चास्मिलोकेऽस्त्येव न संशयः॥ यः शरीरेन्द्रियादिभ्यो विभिन्नं सर्वसाक्षिणम् । पारमार्थिकविज्ञानं सुखात्मानं स्वयंप्रभम् ॥ परं तत्त्वं विजानाति सोऽतिवर्णाश्रमी भवेत् । यो चेदान्तमहावाक्य श्रवणेनैव केशव ॥ आत्मानमीश्वरं वेद सोऽतित्रर्णाश्रमी भवेत् । यो वर्णाश्रमनिर्मुक्तमवस्थात्रयसाक्षिणम् । महादेवं विजानाति सोऽतिवर्णाश्रमी भवेत् ।। वर्णाश्रमादयो देहे मायया परिकल्पिताः ।। नाऽऽत्मनो बोधरूपस्य मम ते सन्ति सर्वदा । इति यो वेद वेदान्तः सोऽतिवर्णाश्रमी मवेत् ॥ १२. स... नामति जनसाहे। स्था' 1२क. घ, च.चम (१३ क. प. "प्रभुम् । ४ क. स. ग. स. च. योजस्थान निर्मकमास्थामाक्षियं यदा ।म।

·२०० [१ प्रथम पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्याख्यासमेत:- आदित्यसंनिधौ लोकश्रेष्टते स्वपमेय तु । तथा मत्संनिधानेन समस्तं चेष्टते जगत् ॥ इति यो वेद वेदान्तः सोऽतिवर्णाश्रमी मवेत् । सुवर्णे हारकेयूरकटकस्वस्तिकादयः । कल्पिता मायया तद्वजगन्मप्येष सर्वदा। इति यो वेद वेदान्तः सोऽतिवर्णाश्रमी मवेत् ॥ शुक्तिकायां यथा तारं कल्पितं माय या तथा । महदादि जगन्मायामयं मय्येव कल्पितम् ॥ इति यो वेद वेदान्तः सोऽतिवर्णाश्रमी भवेत् । चाण्डालदेहे पश्वादिशरीर ब्रह्मविद्महे ।। अन्येषु तारतम्पेन स्थितेपु पुरुषोत्तम । प्योमपत्सर्वदा व्याप्तः सर्वसंबन्धवर्जितः ॥ एकरूपो महादेवः स्थितः सोऽहं परामृतः। इति यो वेद वेदान्तः सोऽतिवर्णाप्रमी मवेत् ॥ विनष्टदिग्म्रमस्पापि यथा पूर्वा विमाति दिक् । तथा विज्ञानविष्वतं जगन्मे माति तन हि || इति यो वेद वेदान्तः सोऽतिवर्णापमी मधेत् । पथा स्वममपनोऽयं मयि मायाविजृम्मितः । तथा जामत्मपश्चोऽपि मपि मापार्पिम्मितः ।। इति यो वेद वेदान्तः सोऽतियर्णाश्रमी मवेत् । यम्प वर्णाप्रमाचारो गटितः स्वात्मदर्शनात् ।। सवर्णानाथमान्सनितीय स्वात्मनि स्थितः। पस्पत्या सामान्वर्णानात्मन्येव स्थितः पुमान् ।। मोऽतिदावी प्रोक्तः सदवेदान्तयोदभिः । न देहो नेन्द्रियं प्राणो न मनोयुद्धपदकृती। न चित्तं नैव मादेन पयोमादिकं जगत् । न कता न प माता च न प मोजयिता तथा ॥ केपलं चित्मदानन्दो बदवाऽऽमा यथार्थतः । नटस्प घटनादेश पाटावं यथारः।। १६.........!

·जीवन्मुक्तिप्रमाणप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। २०१ तथाऽहंकारसंसर्गादेव संसार आत्मनः । तस्मादन्यगता वर्णा आश्रमा अपि केशव ।। आत्मन्यारोपिता एव भान्त्या तेनाऽऽत्मदिनाम् । न विधिर्न निषेधश्च न बज्यविपकल्पना ॥ आत्मविज्ञानिनां नास्ति तथा चान्यज्जनार्दन । स्वात्मविज्ञानिनां निठामीदृशीमम्बुजेक्षण । मायया मोहिता मा नैव जानन्ति सर्वदा । न मांसचापा निष्ठा ब्रह्मविज्ञानिनामियम् ।। द्रष्टुं शक्या स्वतःसिद्धा विदुपां सैव केशव । पन्न हप्ता जना नित्यं प्रबुद्धस्तव संयमी मबुद्धा यत्र से विद्वान्सुपुतस्तत्र केशव । एवमात्मानमदद निराकार निरञ्जनम् ।। नित्यशुद्धं निरामासं सचिन्मानं परामृतम् । यो विजानाति घेदान्तः स्वानुमूत्या च निश्चितम् ।। सोऽतिवर्णाश्रमी प्रोक्तः स एष गुरुरुत्तमः । इति ।। यस्मिन्निति । जीरन्मुक्यवस्थापिशेष इत्यर्थः । विजानतः, विद्वत्संन्यासिनो जीर. मुक्तस्य । सर्वाणि संपूर्णानि । भूतानि भानधर्माणि स्वसत्तैफायत्तसत्ताकान्यसिलदस्या- नीति यारत् । यद्योरः स स्यारेवेतिन्यायेन वाधापां सामानाधिकरण्यादामेराभूदद्वैतं ग्रहोगाऽऽसीदिति संबन्धः । अनुपश्यतः, अपरोक्षानुभवोरारमनुसंदधत इत्यर्थः । शिष्टं तु स्परमेर । एवं शून्यं यस्प जनाकामिति यथावां व्यारयाय व्यययेनापि व्याक- रोति-जनाकीत्यादिना । तन हेतू आह-जगत इत्यादिना । अनायं प्रयोगः- जनाकीर्णस्यड हेयं चित्तोगदत्याव्यतिरके ब्रह्मात् । एवं च जनाकीर्णस्थानस्य हानि- दु.गदत्यमेरेति मारः । अयोरेशक्रमप्राप्तातिवर्णाश्रमिणमाह-अतीत्यादि । तदन्य. मात्र संमन्नाति ग्रह्मचारीत्यादिना । सफलोऽप्यय प्रत्य. सरल एपेति नैर व्यारया- या इति दिए । एवं सितमगरक्तगुणातीनमालगानिमारम्पभिधान गयगीतादिस्मृतियारयानि क्षणभरणे चा प्रामासिष्टमा शितप जीयन्मुक्तास्वयमिगो जीवन्मुक्यरत्यायो মমালাফথ এভ্রিলমনগন যখ্যাঙ্গেল নিশান বদিন- नदेय 'विमुक्तम पिमुच्यते ' स्पादिश्रुतपो जीवन्मुक्तस्थितपक्षम- १७...... १२.रा.. 'मामाम तर ना-नान मति निदा३६.८...दि।

·२०४ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयव्यारयासमेतः- [२ द्वितीयं- जन्मान्तरशताम्यस्ता राम संसारसंस्थितिः। सा चिराम्यासयोगेन विना न क्षीयते क्वचित् ॥ इति । न केवल कैकाभ्यासे फलामावः किंतु तत्स्वरूपमपि न सिध्या तीत्याह- तत्त्वज्ञानं मनोनाशो बासनाक्षय एव च । मिथः कारणतां गत्वा दुःसाध्यानि स्थितानि हि ॥ इति । त्रयाणामेतेषां मध्ये पोद्वयोर्मेलने ब्रीणि द्वंद्वानि भवन्ति । तत्र मनोनाशवासनाक्षयद्वंदस्यान्योन्यकारणत्वं व्यतिरेकमुसेणाऽऽह- यावद्विलीनं न मनो न तावदासनाक्षयः। नक्षीणा वासना यावत्ताधच्चितं न शाम्यति ॥ प्रदीपज्वालासंतानववृत्तिसंतानरूपेण परिणममानमन्तःकरणदव्यं मननारमकत्वान्मन इत्युच्यते । तस्य नाशो नाम वृत्तिरूपपरिणाम परित्यज्य निरुद्धत्वाकारेण परिणामः । तथा च पतलियोगशास्त्रे सूत्रयामास-व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ निरोधक्षण- चित्तान्वयो निरोधपरिणामः' इति । व्युत्थानसंस्कारा अभिमूयन्ते, निरोधसंस्काराः प्रादुर्भवन्ति, निरोधयुक्तः क्षणश्चित्तेनान्वीयते, सोऽयं मनोनाश इत्यवगन्तव्यम् । पूर्वापरपरामर्शमन्तरेण सहसोत्पद्यमानस्य क्रोधाविवृत्तिविशेषस्य हेतुश्चित्तगतसंस्कारो वासना । पूर्वपूर्वाभ्यासेन चित्ते वास्यमानत्वात् । तस्याश्च पासनायाः क्षयो नाम विवेकजन्यायां शान्त्यादिवासनायां हटायां सत्यपि बाह्यनिमित्ते क्रोधाद्यनुत्पत्तिः । जन्मान्तरेति । अत्रौत्तरार्धे तच्छब्दानुरोधात्समानलिङ्गवचनो यच्छन्दोऽध्याहार्यः । ननु माऽस्तु सत फटमथापि प्रयेकमेक त्वयश्य सिध्येदिति चेनेयाशयेन सपद्यमेवाय- तार्याऽऽह न केवलमित्यादिना । दु साध्यानि । एकैकत्वेनेति शेष । सत्र हेतु दोत्पाति-प्रामामिवादिनः । ता कि ताह-लादिना । तदेव पध पठति-पादिति । तत्रोपपत्तिमाह-प्रदीपज्वालेयादिना । एतेन मननामक- वादिति हेती हेतुद्योतित । फटितमाह-तस्य नाशो नामेति । एवमुट मनो- नाश उक्षयति-वृत्तिरूपैत्यादिना । यया सामुद्र जल मेघमुखनिविष्ट पदाचित्तदै- त्यातिशयासाप्राक्तन समुदस्थितिदशापनमातविशेषाद्युपाधिसिद्धर्यादिपरिणाम परित्यय करकाकारण परममधुरिम्णा च परिणमते तद्वदिद मनोऽपि वृत्तिसातत्यरूप परिणाम परि- १०.स. ग.स.च. शातिदान्तिशुद्ध।

·। . बासनाक्षयप्र०] विद्यारण्यपणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २०५ सन्य घनीभूतत्याकारेण यदभ्यासादिना परिणमतेऽयमेव मनोनाश इत्याशय । ननु किमर मानमित्यतस्तदाह-तथा घेत्यादिना । सूत्रत्यादिना चारितार्थे चरकसूत्रस्थान- व्यावृत्तये योगत्यादि । तदेय सूत्र लिखति- युत्यानेस्यादि । तत्तात्पर्य प्रते योजयति-त्युत्थानेत्यादिना । तथा च श्रूयते- यथा निरिधनो वहि सयोना उपशाम्यति । तथा वृत्तिक्षयाचित्त स्वयोनानुपशाम्यति' इति । एवं यासनाक्षयमपि लक्षयति-पूर्वापरेत्यादिना तत्स्वरूप निरूप्य ! तन हेतुमाह- पूर्वपूर्वाभ्यासेनेत्यादिना । शिष्ट तु स्पष्टतममेव । एवं दुर्गन्धितस्य पटस्य यथा रजकद्वारकधारनेन नैर्मल्येऽपि मृगमदपटवासकादिमुर- भिद्रव्यसनिकर्षय सुनिनधनाभ्यासत मुरभीकरणे सर्वथा दुर्गन्धादिवस सपद्यत इति मप्रसिद्धमेन तथा मनोऽप्पनादिससारदुर्वासनादूषित सदमेक्जन्मसपादितमुत्तशुद्ध विचा- रवैराग्यायपिटनिवृत्तिसाधनै सकलदु सस्कारविधुर भरतीति सिरमथापि प्रटते मनोना- पावासनाक्षययोये परस्परसाहाय्ये किमायातमिन्यतस्तद्विादयति तत्र मनोनाशे- सादिना--- नत्र मनोनाशामाये वृत्तिपूरपद्यमानास कदाचिदाह्यनिमित्तेन क्रोधा. शुत्पत्तेनास्ति पासनाक्षयः । अक्षीणायां तु वासनायां तधेप घृत्युत्पाद- नानास्ति मनोनाशः तत्त्वज्ञानमनोनाशयोः परस्परकारणत्यं ध्यतिरे. कमरोणाऽऽह- पापन्न तत्यविज्ञानं तावचित्तशमः कुतः । यावन्न पित्तोपशमो न तावत्तत्त्ववेदनम् ॥ इति । इदं सर्पमारमेय प्रतीयमानं तु रूपरसादिकं जगन्मापामयं न स्वेतवः स्तुतोऽस्तीति निधपस्तत्वज्ञानम । तस्यानुत्पत्ती रूपरसादिविषाणां सद्भाये सति तदोपरामित्तवृत्तयो न निमारपितुं शक्यन्ते । यथा भक्षिप्यमाणेप्पिन्धनादिपु षधिज्वाला न नियापते तहदसति पित्तोपशमे तिमिगृहमाणेपु रूपादिए 'नह नानाऽस्ति फिंपन' इतिपुतेजमान: प्रस्तर इत्यादेरिय प्रत्यक्षविरोधशद्या ब्रह्माहितीपमित्येताहशस्तत्यनि- गयो नोदिपात् । पासनायतकानयोः परस्परफारणायं पतिरेक- मुरोणा- पापात पासमानाशस्तादत्तत्तागमः फुतः । पापन्न तापसमापिनं तापद्वासनाक्षपः॥ इति । - ·२०२ पूर्णानन्देन्दुसीमुद्यारयम्पारयासमेतः- [२ द्वितीय- गवद्भक्तगुणातीतबाह्मणातिवर्णाश्रमिप्रतिपादकस्मृतियाक्यानि च जीव- न्मुक्तिसद्भावे प्रमाणानीति स्थितम् । इति जीवन्मुक्तिप्रमाणप्रकरणम् । श्रुतिवाक्यमिद त्वधस्तादेव मूलकारैरी पिवृतम् , एव स्मृतिवाक्यान्यप्यनिवर्णाश्र- मौतरसज्ञकविद्वत्सन्यासिचर्याप्रतिबोधकानि । तदनोपन्यासक्रमसा(स्वारस्यादतिपर्णाश्रमि वाक्यान्येवान्ते सगृहीतानीति तत्रैयाऽऽचार्यस्य तात्पर्यपर्यवसान प्रतीयते । तत्र च तै परमसारल्येन निगदव्यारयातत्व मुमन्वानारयानमपि किमपि नैनादेखि यद्यप्यथापि वक्ष्यमाणे पप्ठे वासनाक्षयप्रकरणे स्वतात्पर्यस्याऽऽचार्य कण्ठत एस सोपन्यासाक्षेप-तर्वाभासत्वा- नुसधानानुवृत्तौ न कोऽपि वाध इतिचेचिर जीवतु भनानियमेनास्मदभिमता जीवमु- क्तिरियुक्तत्वात्तस्य च दृढतरविचौरैकसाध्यचात्त मात्रस्योक्तातिवर्णाश्रमिपाक्येष्वेव सत्त्वाजी- व मुक्तादिब्राह्मणान्तवाक्येषु तु त्यागयोगयोरपि भूरितर विराजमानत्वाच्च । तस्मान्नैर बम्भ्र मितव्यमस्मिन्कालिकालेऽद्याल्पायुषामल्यसत्याना कदाऽपि शीतोष्णाद्यसहिष्णूना च कथमिय जीवन्मुक्ति सियेदिति शिवम् । इति जीव मुक्तिप्रमाणोटास पञ्चम सपूर्ण । अथ द्वितीयं वासनाक्षयप्रकरणम् । एव प्रमाणविषयक्प्रश्नोत्तर सविस्तर तपनिपादनेनाभिधायेदानी जीव मुक्तेरेन साधन- विषयकस्य तृतीयप्रश्नस्योत्तरमभिधास्यन्नादौ वासनाक्षयाख्यप्रथमतत्साधननिररूपयिषया भगनानाचार्य प्रतिजानीतेऽथेत्यादिना--- अथ जीवन्मुक्तिसाधन निरूपयामः । तत्त्वज्ञानमनोनाशवासनाक्ष- यास्तत्साधनम् । अत एव वासिष्ठरामायणस्यावसाने 'जीवन्मुक्तशरी. राणाम् ' एतस्मिन्प्रस्तावे वसिष्ठ आह-- वासनाक्षयविज्ञानमनोनाशा महामते । समकालं चिराम्यस्ता भवन्ति फलदापिनः । इति ॥ अन्वयमुक्त्वा व्यतिरेकमाह- जय एते समं यावन्न स्वम्पस्ता मुहुर्महुः । तावन्न पदसंप्राप्तिर्मविष्यत्ति समाशतेः । इति ।। समकालाभ्यासामावे बाधकमाह- एफैकशो निपेव्यन्ते यद्यते चिरैयत्नतः । तन्न सिद्धिं प्रयच्छन्ति मन्त्राः संकलिता इव । इति ।। १ क..ण उपशमाकरणस्या' १२ क. स. ङ, दा इमे । इ । ३ क स.ग.रु. भयलम् ।

·] चासनाक्षयप्र० विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । यथा संध्यावन्दनमार्जने सहविनियुक्तानामापो हि ईत्यादीनां तिसृणामृचा मध्ये प्रतिदिनमेकैकस्या ऋचः पाठे शास्त्रीयानुप्सान न सिध्यति । यथा वा पडङ्गमन्त्राणामेकैकमन्त्रेण न सिद्धिः । यथा वा लोके शाकसूपौदनादीनामेफेफेन न मोजनसिद्धिस्तद्वत् । चिराभ्यासस्प प्रयोजनमाह- विभिरेतैचिराग्यस्तैहृदयग्रन्थयो दृढाः। निःशकमेव त्रुट्यन्ति विसच्छेदागुणा इघ । इति ॥ तदभिधत्ते-तत्त्वज्ञानेत्यादिना सामान्यतः समुचितमेव | अनानीपोमीर्य पशुमाल. भेतेत्यत्र मिलितयोर्देवतात्ववत्तत्त्वज्ञानादीनां समुचय एव जीवन्मुक्तिसाधनं न तु प्रत्येक तत्साधनमित्येकवचनप्रयोगादन्यथा तत्त्वज्ञानस्य जीवन्मुक्तः प्रागेव विद्वत्संन्यासाधिकारिवि- शेषणत्वेन सिद्धतया तत्सिद्धयापत्तेर्वासनाक्षयादेर तत्साधनतया विधानानापत्तेश्चेत्याकूतम् । तत्र सप्रपञ्चं प्रमाणत्वेन श्रीवसिष्टवचनमाह-अत एवेत्यादिना सहेत्ववतरणम् । एव. मत्राऽऽर्पवाक्येऽपि समकालमित्युक्त्या तदेव विद्यते । तदेव व्यतिरेकमुखेणापि तत्रैवोक्तमि- साह-अन्वयमित्यादिना । समेति । हायनोऽस्त्री शरत्समेत्यमरः । न केवलं जीव- न्मुक्तिरूपपदाप्राप्तिरेव तत्त्वज्ञानादीनामसमाभ्यासे किंतु विक्षेपविशेषद्वारा तत्प्रतिबन्ध एवे. सत्र तदीयवचनान्तरमप्यवतारयति-समकालेत्यादिना । तद्वाक्यं संगृह्णाति--एक- कश इति । तत्र चरमचरणोक्तं दृष्टान्तं स्पष्टयति-पथेतिप्रभृतिना । एव शुद्धवैदि- कानां संमतेनोदाहरणेन दृष्टान्तं विस्पष्टीकृत्य वेदप्रधान तन्त्रोपसर्जनरीत्या संप्याद्यनुष्ठातूणा- मधिकाधिकारिणामभिमतनोदाहरणान्तरेणापि निरक्तदृष्टान्तं स्पष्टयति-पथा वेत्यादिना । पडङ्गमन्त्रास्त्वाश्वलायनीयगृह्यपरिशिष्टे गायत्र्याश्चतुरक्षरशो विभागेन हृदयाघङ्गन्यासमन्त्राः प्रसिद्धा एव । परं तु तत्र तेनैवाने न्यासस्यास्य 'इममप्येके नेच्छन्ति स हि विधिरवै- दिकः' इत्यवैदिकापराभिधतान्त्रिकत्वामिधानान्मध्यमाधिकारिविषयत्व ज्ञेयम् । प्रथमव्याख्याने हास्वरसस्तु शुद्धवैदिकाधिकारिदौर्लभ्यमेव । एवमत्र समुच्चयानुष्टानरचनदाय लोकदृष्टान्त- मपि स्पष्टपति-पथा वा लोक इत्यादिना । ननु भवत्वेवं सत्त्वज्ञानादित्रपस्य समुचय एयाभीष्टजीवन्मुक्तिसाधकत्वमथापि किमिति तस्य चिरकालापेक्षेत्याशक्य तत्समाधातुं तद्वाक्यमेवावतार्य पठति-चिरेत्यादिना । गुणा बिसतन्तनः । ननु भवत्येवं तत्त्वज्ञानमनौनाशवासनाक्षयाख्यजीवन्मुक्तिसाधनत्रयसमुच्चयस्यैव चिरा. म्यासे फलावश्यंभावः । पर तु सूर्योदयतमश्वयात्ययन्यायेन सकृदपि तदनुष्टानमस्विष्टपुष्टि- करमित्याशङ्कय तब्द्यतिरेके फटव्यतिरेकविधायक तद्वाक्यमेवावतार्योदाहरति तस्यैवे. त्यादिना-- तस्यैव व्यतिरेकमाह- ·२०६ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयच्यास्यासमेतः- [२ द्वितीय- शोधादिवासनास्वनष्टामु शमदमादिसाधनामावान्न तत्वज्ञानमुदेति । अज्ञाते चाद्वितीयब्रह्मतत्त्वे क्रोधादिनिमित्तस्य सत्यत्वम्रमस्यानपायान्न वासना क्षीयते। एवं मनोनाशयारानाक्षयात्मकप्रथमद्वंद्वे परस्परसापेक्षत्वं प्रकटीकृत्यैदानी तत्त्वज्ञानमनोना- शद्वंद्वऽपि तदिदर्शयिपुस्तत्रापि व्यतिरेकतस्तपतिपादकं यासिष्टाक्यमेवावतारयति-- तत्त्वज्ञानेत्यादिना । तदेवाऽऽह-यायदिति । तद्विवृण्वन्प्रथमं तत्त्वज्ञानस्य मनोनाशं प्रत्यपेक्षामाह-इदं सर्वमित्यादिना । इदं, कूटस्थविषयतावच्छिन्नम् । सर्व, यायद्वैत. मित्यर्थः । आत्मैप, वाधासामानाधिकरण्यपक्षण चोरोऽयं स्थाणुरवेसादियत्साक्षित्वोपल- क्षितं ब्रह्मैवेति यावत् । ननु तर्हि प्रतीयमानस्यास्य नामरूपात्मकस्य जगतः कथमपटाप इत्य- घाऽऽह-प्रतीयमानं वित्यादिना । उपलक्षणमिदं शब्दादेरपि । मायां तु प्रकृति विद्यादितिश्रुतेर्मायिकत्वेनेन्द्रजालादिवन्मिथ्यैवेत्यर्थः । ननु भवत्वेतत्तत्वज्ञानं ततः किं तत्राऽऽ- ह-तस्येत्यादिना । सद्भावे सत्यत्वे सतीत्येतत् । तत्र दृष्टान्तं स्पष्टयति- यथेत्यादिना। आदिना घृतादि । दान्तिके योजयति-तददित्यादिना । ननु नेह नानाऽस्ति किंच- नेति श्रुत्या बाधितमेव द्वैतमत आह-नेह नानाऽस्तीत्यादिना । प्रस्तरो दर्भमुष्टिः । एवं वासनाक्षयतत्वज्ञानयोरपि परस्परकारणत्वमपि प्राग्वदेव भगवता वसिष्ठेनैवोक्तमित्याह- पासनेत्यादिना । तद्वाक्यमेगोदाढत्य विवृणोतियावदित्यादिना । नन्यस्त्वेवं व्यतिरेफमुखेण निरक्तरूपाणां त्रयाणां द्वंद्वानामन्योन्यसापेक्षत्वमथापि व्यति- रेकस्याप्यन्वयपूर्वकताया- प्रायो दृष्टत्यात्तेनापि तेषां तथात्वं तस्य वाच्यमेत्यपेक्षायां स्वय- मेव तत्कथन प्रतिजानीते यथोक्तानामित्यादिना- यथोक्तानां त्रयाणां द्वंद्वानामन्योन्यकारणत्वमन्वयमुखेन वयमुदाह रामः । मनसि नष्टे सति संस्कारोबोधकस्य बाह्यनिमित्तस्यापतीती पासना क्षीयते । क्षीणायां च वासनायां हेत्वमावेन क्रोधादिवृत्त्यनुद- यान्मनो नश्यति । तदिदं मनोनाशवासनाक्षयद्वंद्वम् । 'दृश्यते त्वम्यया घुद्ध्या' इति श्रुतेरात्मैवयाभिमुसवृत्तेर्दशनहेतुत्वादितरकृत्रवृत्तिनाशस्य तत्त्वज्ञानहेतुत्वमवगम्यते । सति च तत्त्वज्ञाने मिथ्यामूते जगति नरवि. पाणादाविव धीवृत्त्यनुदयादात्मनश्च दृष्टत्वेन पुनर्वृत्त्यनुपयोगान्निरिन्ध- नानिवन्मनो नश्यति । तदिदं मनोनाशतत्त्वज्ञानयोद्वंद्वम् । तत्वज्ञानस्य क्रोधादिवासनाक्षयहेतुतां वार्तिककार आह- १. स.ग.प. 6.च. 'ना-तयो ।

·पारनाक्षयप्र] विधारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २०७ रिपो बन्धी स्वदेहे च समैकात्म्यं प्रपश्यतः । विवेकिनः कुतः कोपः स्वदेहावयवेप्विध ॥ इति । क्रोधादिषासनाक्षयरूपस्प शमादेानहेतुत्वं प्रसिद्धम् । घसि- छोऽपि- गुणाः शमादयो ज्ञानाच्छमादिभ्यस्तथा ज्ञता । परस्परं विवर्धते द्वे पद्मसरसी इव ॥ इति । तदिदं वासनाक्षयतत्वज्ञानयो<द्वम् । तत्र मनोनारामासनाक्षयद्वंद्वस्याऽऽदारन्योन्यसापेक्षत्वमन्ययमुखेन प्रदर्शयति --मनसि नष्ट इत्यादिना । निगमयति-तदिदमित्यादिना । अन्योन्यसापेक्षमन्वयेनापि सिद्धमिति शेषः । एवं प्रथमद्वे मनोनाशासनाक्षयप्रतियोगिकेऽन्चयेन परस्परसापेक्षत्वं प्रदाय मनो. नाशतत्वज्ञानप्रतियोगिकद्वंद्वेऽपि तदर्शयति-दृश्यते त्वम्पयेत्यादिना । अग्र्यया ब्रह्मा- रम्यैत्याकारत्वेन परमपूज्यपेत्यर्थः । तत्रापि मननादिकालिकस्थूलत्वव्यावृत्तये--सूक्ष्मेति । एतेन निदिध्यासनं पन्यते । एवं तत्वज्ञानस्यापि मनोनाशहेतुत्वमाह-सति चेत्यादिना । ननु भनत्वेनं तत्पशानेन दृश्यस्य मिथ्यात्यानरपिपाणरत्तद्विषयकवृत्यनुदपस्तथाऽपि जीवन्मुक्ति मुसार्थमामाकारवृत्तिसातत्यमपैक्षितमेत्यत आह-आत्मनश्चेत्यादिना । एवमुपपादितं मनोनाशतत्वज्ञानप्रतियोगिकं द्वितीयद्वंद्वमुपसंहरति-तदिदमिति । अत्रापि शेषपूरणं तु प्राग्नदेव । अथ वासनाक्षयतत्त्वज्ञानयोद्धे परस्परसापेक्षवं विचक्षुराचार्यस्तत्त्वज्ञाने यासनाक्षयकारणताया श्रीममुरेश्वराचार्यचरणसंमतिमायेदयति-तत्यज्ञानस्येत्यादिना । तार्तिकमेर संगृहाति-रिवाविति । समेति । निर्दोष हि समं महोति स्मृते. समं पसंदकात्म्यं चेति फर्मधारयविप्रहः । एवं घासनाक्षयस्यापि ज्ञानहेनुवं प्रसिध्याऽभिधत्ते- क्रोधादीत्यादिना । सत्र वासिष्टाक्यमपि सावतरणं संपादयति-घसिष्ठोऽपीत्या- दिना। पति । अत्र पमसरसोः शोमाद्धिरेय परस्परायत्तयेनातिप्रसङ्गमगार्थ यथा रिक्षिता सदाउमादिगुगशनयोरपीन्याशयः । एव च नेदमुक्तद्वत्रितपऽप्यन्वयेनान्योन्य- पारण फोडफन्पितमपि । प्राचीनाचार्यममतमोति घोन्यते । उपमहरति-तदि. पादिना । मनु मसो तस्वशानादीनों प्रयाणां परस्परमपन्यपन्यतिरेकाम्यां कारणवमयामि प्रागा रागुपयांसफर कियिकारण पापमोपासायों यासिष्टायनर सदाह- तयज्ञानेपादिना सायनरणम्- यज्ञानादीनां प्रपाणां संपादने साधनमाह- सस्मादायक पलेन पौरुपेण विकिना।

·- २०० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यास्यासमेतः- [२ द्वितीय- मोगेच्छां दूरतस्त्यक्त्वा त्रयमेतत्समाश्रयेत् ॥ इति । पौरुपो यत्नः केनाप्युपायेनायश्यं संपादयिष्यामीत्येवंविधोत्साहादि- रूपो निर्वन्धः। विवेको नाम विमज्यनिश्चयः । तत्त्वज्ञानस्य श्रवणा- दिकं साधनं, मनोनाशस्य योगः, वासनाक्षपस्प प्रतिफूलवासनोत्या. दनमिति । भोगेच्छापाः स्वल्पाया अप्पभ्युपगमे ' हविपा कृष्णवर्मेव भूय एवामिवर्धते ' इति न्यायेनातिप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वावरत इत्युक्तम् । ननु पूर्वत्र विविदिपासंन्यासस्य तत्वज्ञानं फलं विद्वत्संन्यासस्य जीव- न्मुक्तिरिति व्यवस्था वर्णिता । तथा च सति प्रथमतस्तत्त्वज्ञान संपाद्य पश्याद्विद्वत्संन्यासं कृत्वा जीवतः स्वस्य बन्धरूपयोर्वासनामनोवृत्योवि. नाशः संपादनीय इति माति । अत्र तु तत्त्वज्ञानादीनां सहवाम्यासो नियम्यते । अतः पूर्वोत्तरविरोध इति चेत् । नायं दोषः । प्रधानोपसर्जन. मावेन व्यवस्थोपपत्तेः । विषिदिपासंन्यासिनस्तत्त्वज्ञानं प्रधानं मनो- नाशवासनाक्षयाधुपसर्जनीभूतौ। विद्वत्संन्यासिनस्तद्विपरीतम् । अतः सहाभ्यास उमयत्राप्यविरुद्धः । न च तत्त्वज्ञानोत्पत्तिमात्रेण कृता- थस्य किमुत्तरकालीनेनाभ्यासमपासेनेति शदुनीयम् । जीवन्मुक्तिमयो. जननिरूपणेन परिहरिप्यमाणत्वात् । तद्वाक्यमेव पठति-तस्मादिति । तद्व्याचप्टे-पौरुप इत्यादिना । पुरुपस्याय- मिति । व्युत्पत्ते पुरषकार इत्यर्थ । तत्चमेर विवृणोति केनापीत्यादिना । आदिना तत्तत्साध्यावश्यसाधकशास्त्रविहितो व्यापार एस । एव वक्ष्यमाणे तत्त्वज्ञानादिनयसमुदायस्या- व्यभिचारिसाधने यारद्भोगेच्छात्यन्तिकत्यागलक्षणेऽपि कारण निरक्तलक्षण पुरपफारमभि. हित प्रति विशेपणीभूत तत्त्वज्ञानादीना प्रयाणा करणसकरनिराकरणप्रयोजक विवेक विशदी करोति-विवेको नामेत्यादिना । अस्त्वेव विरोकिनेति विशेषणोपयोगस्त. थाऽपि दूरत इत्यस्याभिप्राय तु न कल्याम इत्यत आह-मोगेच्छाया इत्यादिना । एव तत्त्वज्ञानादिव्यवस्थासिद्धौ शिष्यादि पूर्वोत्तरग्रन्थविरोध शकते-ननु पूर्ववेत्या- रम्येति वेदित्यन्तेन । तत्र सिद्धान्ती समाधातु प्रतिजानीते-नायं दोष इति । तत्र हेतुमाह-प्रधानेत्यादिना । त स्फुटयति-विविदिपेत्यादिना । तत्राप्याशङ्कय समाधत्ते-न चेत्यादिना | फालस्येय काली सर्वधारत्वसर्वनियामक्त्वप्रयोजिका या शक्ति सेना ' इन सूर्ये प्रभौ राज्ञि' इत्यभिधानात्यभुगदुत्पत्यादिनियामिका यस्य स तयेति कालीनपदप्रयोग साधु । , १. नस्तु तदैपरीत्यम् ।

·बासनाक्षयप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। २०९ तत्रापि पुनः शङ्कते ननु विद्वत्संन्यासिन इत्यादिना- ननु विद्वत्सन्यासिनो वेदनसाधनश्रवणायनुठानवैफल्याद्वेदनस्य च स्वरूपेण कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तुमशक्यस्थाननुष्ठेयत्वादुपसर्जनत्वेऽप्यु- तरकालीनोऽभ्यासः कीदृश इति चेत् । केनापि द्वारेण पुनः पुनस्तत्त्वा- नुस्मरणमिति ब्रूमः । ताशश्चाभ्यासो लीलोपाख्याने दर्शितः-- तञ्चिन्तनं तत्कथनमन्योन्य तत्प्रबोधनम् । एतदेकपरत्वं च ज्ञानाभ्यासं विदुर्बुधाः ।। सर्गादावेव नोत्पन्नं दृश्यं नास्त्येव तत्सदा । इदं जगदहं चेति बोधाभ्यास विदुः परम् ॥ इति । मनोनाशवासनाक्षयाभ्यासावपि तत्रैव दर्शिती- अत्यन्तामावसंपत्तौ ज्ञातुज्ञेयस्य वस्तुनः । युक्त्या शास्त्रैर्यन्तते ये तेऽप्यन्त्राभ्यासिनः स्थिताः ॥ इति । ज्ञातृशेयपोमिथ्यात्वधारमावसंपत्तिः । स्वरूपेणाप्यप्रतीतिरत्यन्ता. भावसंपत्तिः । युक्तियोगः । सोऽयं मनोनाशाम्यासः। दृश्यासंभवबोधेन रागद्वेषादितानवे । रतियनोदिता याऽसौ ब्रह्माभ्यासः स उच्यते ।। इति । सोऽयं वासनाक्षयाभ्यासः। प्रमाणप्रमेयमाप्रपरतत्रत्वाकर्तुं, दुर्गन्धादिज्ञानदर्शनादकर्तु, घटे पटचप्रकारकज्ञानस्य भ्रमत्वाचान्यथाकर्तुमशक्यत्वं वोध्यम् । प्रकृते हि ज्ञानशब्देन प्रकरणादद्वैतब्रह्मात्मैक्यमार- विषयकविचारितस्वशाखीयनेदान्तमहावाक्यकरणकपमाया एव विरक्षितत्वात् । समाधत्ते- केनापीत्यादिना । नन्वद्वेतसिद्धान्ते यद्यप्यच्यासलक्षणभाष्यीयभामत्यनुसारेण स्मृतेः सामान्यतो भ्रान्तित्वमेपास्यथापि न्यायरत्नासलीनिणातनानुमितयथार्थविषयकत्वेन कचिदप- रोक्षविपयिन्याः समानविषयकवश्पमाणचिन्तनादिलदाणानुराधानोपयोगित्वमपि संभाक्ति परंतु फेनापतिपदस्वारस्यात्तन द्वाराण्यनेकानि प्रतीयन्ते तानि कानीत्यतस्तानि सममाण मकटयति-ताशश्वेत्यादिना । यासिष्ट्रीय एअत्यार्थिकम् । तद्वाक्यमेन पति- तचिन्तनमिति । एकान्ते गिरिगुहादौ घ्यै चिन्तायामिति स्मृतः प्रत्यग्नोक्यविषयक प्रत्ययकतानतालक्षणं प्यानमित्यर्थः । स्वापेक्षया न्यूने सतीादी तत्कयनम् । स्वसमे १.स. च. जननायु १२ क. स. ग.प. इ. च. तिरोदि।

·[२ द्वितीयं- २१० पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यापप्पास्यासमेत:- तस्मिन्नन्योन्यं परस्परं प्रमोधनम् । फलितमाह-एतदेकेत्यादिना । एतेषु द्वारेषु मध्ये केनाप्येकेन द्वारेण द्वैतनिध्यात्वपूर्णब्रह्मात्मैक्यानुमधानमेवेत्यर्थः । अत एव-सर्गादावे- वेति । दृश्यमुत्पत्तियोग्यमाकाशादिद्वैतं, स्पष्टमन्यत् । तथेदं जगत्, गच्छति तत्वविद्यया नश्यतीति व्युत्पत्तिसिदमिदमनाद्यपिद्यादिदृश्यपक्षकमिति यावत् । तथाऽहं साधनादिमि. ध्याइयरूपभास्यनिरूपितभासकताकान्तः साक्षीत्यर्थः । नात्येर, तद्वन्नेवास्मीति सबन्धः । अत एवेति बोधाभ्यास बुधाः पण्डिताः परमुकटं विदुरित्यन्वयः । नन्वे मनोनाशवासनाक्ष- याभ्यासावपि याच्यावित्यत आह-मनोनाशेत्यादिना । तत्राऽऽयसूचक वाक्यं पठति-अत्य- न्तेति । तव्याचष्टे-ज्ञातृशेययोरित्यादिना । अति मूलेऽस्मिन्मनोनाशाभ्यास इत्यर्थः । अर मनोनाशाभ्यासपदाभागान्निगमनेन तत्तामाह-सोऽयमिति । एवमन्त्यमप्याह- दृश्येति । रतिरित्यादि । अखण्डानन्दचिदित्यर्थः । ननूक्तवासिष्ठवाक्येषु तु तत्त्वज्ञानाद्यभ्यासत्रय प्रधानोपसर्जनभावं विनर शक्यादिवृत्या प्रतीयते, श्रीमद्भिस्तु विविदिपासन्यासिनस्तत्त्वज्ञानाभ्यास. प्रधान मनोनाशाद्यभ्यासद्वयमुपस- र्जनं विद्वत्सन्यासिनस्तु तद्विपरीतमिति तत्समुच्चयानुनोपपादनोत्तरमुक्त तत्सांगत्य निरक्त- वाक्यैः सह कथमिति शिष्याद्याशङ्का शमयिष्यन्स्वयमेन शङ्कते तेवित्यादिना- तेवेतेषु त्रिष्य-पासेपु सामान्येन प्रतीयमानेषु प्रधानोपसर्जनमावो न विवक्तुं शक्यत इति चेन्मैपम् । प्रयोजनानुसारेण विवेक्तुं शक्यत्वात् । मुमुक्षोः पुरुषस्य जीवन्मुक्तिविदेहमुक्तिश्चेति प्रपो. जनद्वयम् । अत एव 'विमुक्तच विमुच्यते' इति श्रूयते । तत्र जीवतः पुरुपस्य देवसंपदा मोक्षः, आसुरसंपदा बन्धः । तञ्च पोडशा. ध्याये भगवताऽभिहितम्- देवी संपद्विमोक्षाय निबन्धायाऽऽसुरी मता ॥ इति । ते च संपदी तवैवामिहिते- अमयं सत्त्वसंशुद्धिज्ञानयोगव्यवस्थितिः । दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ।। अहिंसा सत्यमक्रोधस्रयागः शान्तिरपैशुनम् । दया मूतेप्वलोलुपवं मार्दवं ह्रीरचापलम् ।। तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता। मवन्ति संपदं देवीममिजातस्य मारत ।। " १३. स. , साम्येन ।

·[२ द्वितीयं- २१२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्याख्यासमेता- एवं चतुर्णामाश्रमाणामसाधारणान्धर्मानुक्त्वा चतुणां वर्णानामाह-आर्जवमपक्रत्वं श्रद्धानेषु श्रोतृषु स्वज्ञातार्थासंगोपनम् ॥ १ ॥ पाणिवृत्तिच्छेदो हिंसा तदहेतुत्वमहिंसा । सत्यमनर्थाननुबन्धि यथाभूतार्धवचनम् । परै- राकोशे ताडने वा कृते सति प्राप्तो य: क्रोधस्तस्य तत्काटमुपशमनमक्रोधः । दानस्य मागु- तेस्त्यागः संन्यासः । दमस्प पागुतः शान्तिरन्तःकरणस्योपशमः । परस्मै परोक्षे परदोपप्रकाशनं पैशुनं तदभावोऽपैशुनम् । दया भूतेषु दुःखितप्वनुकम्पा । अलोलुप्त्यमि- न्द्रियाणां विषयसंनिधानेऽप्यविक्रियत्वम् । मार्दवमकरत्वं वृथापूर्वपक्षादिकारिष्वपि शिष्या- दिप्वप्रियभापणादिन्यतिरेकेण बोधयितृत्वं वा । होरकार्यप्रवृत्यारम्भे तत्पतिवन्धिका लोकलज्जा । अचापलं भयोजनं विनाऽपि वाक्पाण्यादिव्यापारपितृत्वं चापलं तदभावः । आर्जवादयोऽचापलान्ता ब्राह्मणस्यासाधारणा धर्माः ॥ २ ॥ तेजः प्रागल्भ्यं स्त्रीवालकादिभिट्टरनभिभाव्यत्यम् । क्षमा सत्यपि सामर्थे परिभवहेतुं प्रति क्रोधस्यानुत्पत्तिः । धृतिदेहन्द्रियेष्यवसादं प्राप्तेष्वपि तदुतम्भकः प्रपत्नविशेषः । येनो- चम्भितानि करणानि शरीरं च नायसीदन्ति । एतत्रयं क्षत्रियस्यासाधारणम् । शौचमा- भ्यन्तरमर्थप्रयोगादी मायानृतादिराहित्यं न तु मृज्जलादिजनितं वाह्यमा ग्राह्यम् । तस्य शरीरशुद्धिरूपतया बाहावेनान्तःकरणासनात्वाभायात् । तद्वासनानामेर सालिकादिभेद- भिन्नाना दैव्यासुर्यादिसंपद्रूपत्वेनार पतिपिपादयिक्तित्वात् । स्वाध्यायवकेनचिद्रूपण पासनारूपये तदप्यादेयमेर । द्रोहः परनियासपा शत्रग्रहणादि तदभागोऽदोहः । एतद्वयं वैश्यस्यासाधारणम् । अल्पय मानिताऽऽमनि पूज्यन्यातिशयमापनाऽतिमानिता तदभावो नातिमानिता पूज्येषु नम्रता । अय शूद्रस्पासाधारणो धर्मः । । तमतं वेदानुवचन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन ' इत्यादिश्रुया विविदिपीपयोगिकतया चिनियुत्ता असाधारणाः साधारणाय वर्णाश्रममनी इहोपरश्यन्ते । एते धर्मा भवन्ति निष्पदन्त देवी मुद्धमत्तमपी संपदं वासनासतति शारीरारम्भकाले पुण्यकर्मभिरभिव्यतामा भिलक्ष्य जातस्य पुरुषस्य । · त वियाकर्मणी समन्यार ते पूर्वमशा घ 'पुप्यो ये पुष्पेन फर्ममा भरति पापः पान ' दयादिश्रुतिभ्यः । हे भारतति सोधपरशुद्धसंशो- हरयेन पूतवासमेतामधर्मयोग्योऽमाति सूचयति ॥ ३ ॥ आदेयन्वैन देकी सपदभुत्वदानी हवेनाऽऽमुरी मपदोस्न किन सविण्या- दम्भो धाफिनयाऽमनः स्थानम् । तदेव धनत्रयम् । द धनस्वजनादिनिमिनो महदवीरगाहनुर्गरविमेषः । अतिमान आमन्ययन्नामानिमायारोपः । मुरायोभये भाजायाः परि तनाव अनिमानेर मिनु यय जुहुयानि वणे. वाऽस्मा इदतचरस्तेऽतिमनना परामनवम्नस्मानातिनन्या परामास तमुरा पद.

·वासनाक्षयप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । तिमानः' इति शतपथ उक्तः । क्रोधः स्वपरापकारप्रवृत्तिहेतुरभिज्वलनात्मकोऽन्तःकरणवृत्ति- विशेषः । पारुष्य प्रत्यक्षरसक्षवदनशीटत्वम् । चकारोऽनुक्ताना भावभूताना चापलादिदोषाणा समुच्चयार्थः । अज्ञान कर्तव्याकर्तव्यादिविषयविवेकाभावः । चशब्दोऽनुक्तानामभावभूताना- मधृत्यादिदोषाणां समुच्चयार्थः । आसुरीमसुरमरणहेतुभूता रजस्तमोमयीं संपदमशुभवासना- संतति शरीरारम्भकाले पापकर्मभिरभिव्यक्तामभिटक्ष्य जातस्य कुपुरुषस्य दम्भाद्या अज्ञा- नान्ता दोपा एव भवन्ति न त्वभयाद्या गुणा इत्यर्थः । हे पार्थेति सबोधयन्विशुद्धमातृत्वेन तदयोग्यत्व सूचयतीति !॥ ४ ॥ भसुरमरणहेतुभूतामित्यासुरसंपद्विशेषण त्वसुर रजस्तम.प्रकृतिकवेनासुरधर्मीभूतदम्भा- द्युक्तसस्कारोदयविशिष्ट यन्मरण तत्कारणीभूतामित्यर्थः । एस च दम्भदीद्यासुरसपदन्वि- तस्य मरणेऽप्यपश्य तत्सस्कारोदेकात् ' य य वाऽपि स्मरन्भावम् ' इत्याधष्टमोक्तनियमे नाप्रेऽपि तादृगेव शरीराद्याच्या दुर्निस्य एव ससार इतीहैव तत्यागेन स निरस्य इति व्याख्येयम् । ननु दैवी सपद्भगवता त्रिभिः श्लोकेः प्रपञ्चिताऽरत्यासुरी वेकेनैवोक्तति किम- तापल्पवासावित्याशका शमयितु मूळविधातार एवाऽऽङ्कः पुनरपीत्यादिना- पुनरप्याऽध्यायपरिसमाप्तेरासुरसंपत्यपश्चिता । तत्राशास्त्रीयायाः स्व. मावसिद्धाया आसुरसंपदो दुर्वासनायाः शास्त्रीयया पुरुषप्रयत्नसाध्यया देवसंपदा सद्वासनया क्षये सति जीवन्मुक्तिर्मवति । वासनाक्षयवन्म- नोनाशस्यापि जीवन्मुक्तिहेतुत्वं श्रूयते-- मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विपयं स्मृतम् ।। यतो निर्विषयस्यास्य मनसो मुक्तिरिप्यते । अतो निर्विषयं नित्यं मनः कापं मुमुक्षुणा ।। निरस्तविषयासङ्ग संनिरुद्धं मनो हृदि । यदा यात्युन्मनीमावं तदा तत्परमं पदम् ।। तावदेव निरोद्धव्यं यावद्भुदि गतं क्षयम् । एतद्धयानं च ज्ञानं च शेपो न्यायस्य विस्तरः । इति ॥ बन्धो द्विविधः, तीवो मदुघ । तनाऽऽसुरसंपत्साक्षादेव केशहेतुत्या. सीमो धन्धः । इतमात्रप्रतीतिस्तु स्वयमकेशरूपवादासुरसंपदुत्पादक- त्या मुद्यन्धः । नन पासनाक्षयेण तीमधन्ध एप निवर्तते, मनोनाशेन तूमपम्। , ·. पासनाक्षयप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । तिमान.' इति शतपथ उक्तः । क्रोधः स्वपरापकारप्रवृत्तिहेतुरभिवटनात्मकोऽन्त करणवृत्ति- विशेषः । पारप्य प्रत्यक्षरक्षपदनशीटवम् । चकारोऽनुनाना भारभूताना चापलादिदोषाणा समुच्चयार्थः । अज्ञान कर्तव्यावर्तव्यादिविषयविवेकाभार. । चशब्दोऽनुक्तानामभावभूताना- मधृत्यादिदोपाणा समुच्चयार्थः । आसुरीमसुरमरणहेतुभूता रजस्तमोमयीं सपदमशुभवासना- संतति शरीरारम्भकाले पापकर्मभिरभिव्यतामभिटक्ष्य जातस्य कुपुरपस्य दम्भाधा अज्ञा- नान्ता दोपा एस भान्ति न लभयादा गुणा इत्यर्थः । हे पार्थेति समोधयन्विशुद्धमातृत्वेन तदयोग्यत्व सूचयतीति ॥ ४ ॥ असुरमरणहेतुभूतामित्यामुरसपद्विशेपण चमुर रजस्तम प्रकृतिक्त्वेनासुरधर्मीभूतदम्भा- द्युन्सस्कारोदयविशिष्ट यन्मरण तकारणीभूतामियर्थः । एव च दम्भदर्पाद्यासुरसपदन्वि- तस्प मरणेऽप्यस्य तत्सस्कारोदेकात् ' य य याऽपि स्मरन्मानम् इत्याद्यष्टमोक्तनियम- नाग्रेऽपि तादृगेव शरीराद्याप्त्या दुर्निस्य एव ससार इतीहैव तत्यागेन स निरस्य इति व्यारयेयम् । ननु दैवी सपद्भगवता त्रिभिः श्लोकेः प्रपञ्चिताऽरल्यासुरी वेफेनेनोक्तति किम- तारयेयासानियाशड्का शमयितु मूलविधातार एनाऽऽहु पुनरपीत्यादिना- पुनरप्पाऽध्यायपरिसमाप्रामुरसंपत्मपश्चिता । तत्राशास्त्रीयायाः स्व. भावसिद्धाया आमुरसंपदो दुर्वासनायाः शास्त्रीय या पुरुषप्रयत्नसाध्यया देवसंपदा सदासनया क्षये सति जीवन्मुक्तिर्मवति । वासनाक्षयवन्म- नोनाशस्यापि जीवन्मुक्तिहेतुत्वं भूपते- मन एव मनुष्याणां कारणं वन्धमोक्षयोः । पन्धाय विपयासक्तं मुक्तये निर्विपयं स्मृतम् ।। यतो निषिपयस्यास्य मनसो मुक्तिरिप्यते । अतो निर्दिषयं नित्यं मनः कार्य मुमुक्षुणा ।। निरस्तविषयासह संनिरुद्धं मनो एदि। यदा यात्युन्मनीमावं तदा तत्परमं पदम् ॥ तायदेव निरोद्धव्यं यावद्धृदि गतं क्षयम् । एतद्धपानं पशानं च शेषो न्यायस्य विस्तरः । इति । एन्धी विविधः, नीयो मदुश्छ । तघाऽऽमुरसंपत्साक्षादेव शहेतुत्या. सीमो पन्धः । इतमात्रप्रतातिरतु स्ययम शरपत्यासागरसंपदुत्पादक याच महयन्धः। तत्र पासनाक्षयेण तीमयन्ध एप नियतते, मनोनाशेन मपम् ।

·२१४ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेत: २ द्वितीय- अध्यायपारसमाप्तिं मर्यादीकृत्याऽध्यायपरिसमाप्तेरघ्यायपरिसमाप्तिपर्य तमित्यर्थ । फलि. तमाह-तत्रेत्यादिना । ननु भरचेव वासनाक्षयस्य जीव मुक्तिहेतुर मनोनाशस्य तु तत्कारणले किं प्रमाणमियत आह-वासनेत्यादिना । अथ तामेपाथर्ववेदीयामृतबिदूप- निपद्गत श्रुतिं पठति-मन एवेत्यादिना । यदा यात्या मनो मावमिन्यपि पाठ । भावोऽन सत्तैव । आमन इति पष्टी तु राहो शिर इत्यादिवदभेदार्धिच । तथा चाऽऽमस्वरूपा सत्तामित्यर्थ । यदा यात्युन्मनीभानमिति पाठे तून्मनीभार उत्त श्रीमदभियुक्त - अर्थादर्थान्तर वृत्तिर्गन्तु चलति चान्तरे । अनाधारा निर्विकारा यादृशी सोमनी स्मृता ॥ इति । एव च विकारशब्दितविषयविधुरवृत्तित्वमुमनीवमिति फलितम् । तथा च वधाय विषयासक्तमिल्यादीन्युपक्रमादिवाक्यान्यपि सगतानि । नव निर्विषयत्वेन हृदि मनसो निरोधोऽपि कियकाल प्रयहमभ्यसनीय इत्यत्राऽऽह-~-पावदिति । हृदि स्वगोटकी भूतहल्कमलाब छेदेने यर्थ । क्षय सकल्पादिवृत्तिविलय प्रतिगत प्राप्त भवतीति योजना । अर्थतस्यैव मुरयसाधन व विधत्ते-एतदित्यादिना । एतदुक्तमनोनिरोधनमेन ध्यान सगुणादेर्शान निर्गुणपरब्रह्मण प्रयक्षप्रमासाधनमप्यस्तीति सबध । नवेर तर्दुर्वरितशब्द- ब्रह्मण का गतिरित्यत आह—शेष इति । तत किं तत्राऽऽह-बन्ध इयादिना । तत्राऽऽद्यस्यरूपमाह-वेत्यादिना । अन्त्यस्यापि तदाह-द्वैतमात्रेति । एवमपि किं प्रकृत इत्यत्राऽऽह-तन्नेत्यादिना । नन्वेव तर्हि मनोनाशेनापि मृदुवध एव निवर्तेतेयत आह-मनोनाशेन विति । तुशब्द पूविलक्षण्यार्थ । उभय तंवादि । एय मनोनाशेन तूमयमियत्राऽऽलोकेन तमोरक्षोवसमानदेशावच्छेदेनैव नश्यताति गूढा- भिसधिमजानान शङ्कते तहत्यिादिना--- तहि मनोनाशेनेवालं वासनाक्षयस्तु निरर्थक इति चेन्न । मोगहेतुना प्रबलेन मारब्धेन व्युत्थापिते मनसि वासनाक्षयस्य तीवबन्धनिवारणार्थ- स्वात् । मोगस्य मृदुबन्धेनाप्युपपत्तेः । तामसवृत्तयस्तीप्रबन्धः । सात्ति. कराजसवृत्तिद्वयं मृदुबन्धः । एतच्च दु.खेप्वनुद्विग्नमना इत्यत्र स्पष्टी. कृतम् । एव च सति मृदुबन्धस्याभ्युपेयत्वात्तीववन्धस्य वासनाक्षयेणैव निवृत्तेरनर्थको मनोनाश इति चेन्न । दुर्घटप्रारब्धापादितांनामवश्यं. माविमोगानां प्रतीकारार्थत्वात् । तादृग्मोगस्य प्रतीकारनिवय॑त्वममि- प्रेत्येदमाहुः- १. स ग पहच. 'तान।

·- वासनाक्षयप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २१५ अवश्यंभाविभोगानां प्रतीकारो मवेद्यदि। तदा दुःखैन लिप्येरन्नलरामयुधिष्ठिराः ॥ इति । अथ सिद्धान्ती तावदुतराकामितिशब्देनानूध समाधातु प्रतिजानीते-इति चेन्नेति । तत्र हेतुमाह---मोगहेतुनेत्यादिना । इद ह्यसाधारणकारणसग्रहणार्थमेव । नोचेस- र्वस्यापि प्रारब्धस्य भोगमात्रहेतुत्वप्रसिद्धया तद्वैयर्यापत्तेः । नन्वनेनैव साधारणकारणी- भूताना जात्यायुर्जनकप्रारब्धाशनिशेषाणा व्युदासेऽपि पुन. प्रबलविशेपण व्यर्थमपति चेन । प्रनलपदेन तात्कालिकभोगदत्यस्य विवक्षितालादित्याशयः । नन्वेव चेत्तर्युक्तप्रारब्धे- नापि जात्यायुपोरतरीत्या व्युदासेन देहाभावे मोग एस न स्यात् । न च 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि ' ' ज्ञानाग्नि सर्व कर्माणि ' इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यामिष्टापत्तिरिति साप्रतम् । तयोः 'भोगेन वितरे क्षपयित्वा सपद्यते' इति सूत्रेणानारब्धफलककर्मविषयकत्वात् , 'प्रारब्ध विह भुज्यताम् ' इति सोपानपञ्चकादौ भाष्यकारादिभिरपि तथैवाभिहितत्वाच । तस्माफिमत्र रहस्यमित्यत आचार्यस्तावद्ययाऽर्धसुप्तप्रबुद्धबालस्य भोजनादिमोगो मृदुजाप्रदवस्थमाऽपि' जायते तथा तीवेतरमभ्यमन्दसुप्तप्रारब्धेनास्तु भोग इति निगूढाशयत आह- -मोगस्ये- ति । भोगो हि सुखाद्यन्यतरसाक्षात्कार एस तसाक्षिप्रत्यक्षलक्षण । स तु द्वैतप्रतीति- मात्रमपेक्षते । दृश्यते हिं कस्तूरीकुणपधूगगन्धाम्या सुखाद्यनुभवः प्रोनदग्भाद्यासुरसपद- मन्तराऽपि । ननु भनत्वेन द्वेतप्रतीतिमात्र मृदुवन्धस्तेन प्रारब्धकर्मोपभोगोऽपि तथाऽपि यदुनमनुपदमेन 'बन्धो द्विविधा । नाऽऽसुरसपत्साक्षादेव लेशहेतुलातीवो बन्धः । द्वैत- मानप्रतीतिस्तु स्वयमलेशरूपत्वादामुरसपदुत्पादकत्याच मृदुबन्ध. ' इति तत्र बन्धशब्दार्थस्य सामान्यत. हेशपर्यायीभूतदु खरूपत्वमेव प्रतीयते तस्याव्यवहितकारणीभूतलेन दम्माद्या. सुरसपदस्तीवनन्धत्व द्वैतमानप्रतीतेस्तु दम्भावामुरसपत्कारणत्वेन तत्कायर्याभूतलेशरूपत्वाभा- वैन च मृदुषन्धत्व प्रतिपादित तत्कथमुपपद्यते । मृदुनन्धेनापि भोगमुपपादयताऽनेनोत्तर- अन्येन कस्तूरीकुणपधूमगन्धाभ्या सुखदु खजन्मनिदर्शनत. प्रारब्धभोगजननसभावनया भामाख्यातेन सह निरोधात् । पूर्वत्र मृदुरवस्य देशजनकासुरसपजनकत्वमुक्तमिह तु मृदुबन्धस्याप्यामुरसपढत्साक्षादेव दु सजनकत्व भोगोपपत्योपपादितमिति स्फुट एस विरोधस्तनाऽऽह-तामसवृत्तय इत्यादिना । दुख हि शापरनामकमामुरसपत्कार्यमपि तामरावृत्तिरूपमेरेत्पन न कोऽपि निाद । यद्यपि दुखेष्वनुद्विग्नमना इत्यादिगीता शोकपिपरणे प्रामुलकारैर्दु स रोगादिनिमित्तजन्या रजोगुणविकाररूपा सतापामिका प्रतिकूला चित्तवृत्तिरिति तस्य राजसचमेवोक्तमयापि प्रहते साक्षादेव शहेतुत्यादि- सुक्ने, सारस्यान्मधुसूदनाचारासुरसपदो रजस्तमोमयी सपदमिति तमोमयन्त्र- - । १.स.ग.प.स.घ.विभागानां ।

·२ द्वितीय- २१६ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयव्यारयासमेत:- स्यापि विशेषितवाच्च तामसवृत्तियमेर दु खस्योचितमिति प्रतिभाति । यद्वा देशप देनान पातभलसूत्रोक्ता पचापि वेशा स्वीकार्या । तथा च तसूत्रम्-'अविद्यास्मितारागद्वे- पाभिनिवेशा पञ्च देशा' इति । एव तहक्षणा यपि तर त्रितानि'अनित्याशुचिदु - खानामसु नित्यशुचिसुखामरयातिरविद्या' 'दिग्दर्शनशक्योरेका मतेगास्मिता' ' सुखानु- शयी राग' दु खानुशयी द्वेष' 'स्वरसपाही विदुषोऽपि तथास्टोऽभिनिवेग ' इति । एस च दम्भदादिरूपाया प्रकृताया आसुरसपदोऽज्ञानरूपेंशेऽविद्यारयक्लेश प्रत्युपादानत्व तथाऽतिमाने तस्मिन्नभिमान प्रति क्रोधे त्यस्मिनारागद्वेपा प्रतीति समुचितमेर । तेनाऽऽमु. रसपप्रधानाशानामतिमानक्रोधाज्ञानाना तामसवृत्तित्वेनैव तीवमधत्व पूर्वोत्तरमा न्थयो समानमेव । यच पूर्वप्रथे द्वैतप्रतीतिरूपस्य मृदुवधस्य प्लेशकारणीभूतासुरसपत्का रणत्वमुगामुत्तरप्रथे तु भोगजनफ्त्वेन साक्षादेव क्लेशधारणत्वमभिहितमिति विरुद्धमिन भाति तदप्यविकमूलकमेव । तथा हि-भोग सर्वोऽपि मुखदु खान्यतरसाक्षात्कारामा कस्तूर्यादिगधादिरूपद्वैतमतीतिजन्योऽपि माये सूक्ष्मतया करणवढ्यापारस्थानीयानासुरस पप्रधानाशीभूतातिमानाज्ञानादिमात्रोपादानकान्लेशानुपायेर भवतीत्यावश्यकमेव । अन्यथा रथ्यावस्थिततृणादिप्रतीत्याऽपि भोगापत्ते । तस्मादुत्तरप्रथेऽप्युक्तरीया पूर्वप्रथोक्तमासुर- सपज्जनकत्व द्वैतप्रतीत्यामकस्य मृदुबधस्याऽऽपश्यक्मेर तथा साविकराजसवृत्तिद्वयाम कत्वमपि । ' सत्त्वासजायते ज्ञान रजसो लोभ एव च ' इति स्मृते प्रथम कस्तूरीगधा ज्ञान तदुत्तरमेव तत्र रम्यमुद्या लोभ इति क्रमात्साचिकादिवृत्त्यामकत्व तत्रानुभवसिद्धमेर। न चैवमपि तत्र न दु खमत कथ क्लेशपूर्वक्त्व तस्येति साप्रतम् । पियोगावच्छेदैन तस्यापि दु खरूपत्वात् । कुणपधूमगधज्ञानस्याप्येव वियोगावच्छेदेन सुखरूपत्वाच । तदुक्त मदीयाया वोधैक्यसिद्धौ- यत्पाटलगुल्मक वितनुते सौरय च दु ख क्रमा पुष्पात्कण्टकतो द्वय द्वयमपि प्राप्त्याऽनवाप्याऽपि च ।। ससारे रमणीमुख प्रियमर व्यापादिक चाप्रिय कुर्यात्तद्वदिद द्वय द्वयमपीत्यामर भूमा मुसम् ॥ इति । निस्तरस्वतीकाया मामक्यामेवारकटनीय । एर च सर्वोत्तरीत्या साधकस्य जि किन प्रपञ्चे दुसवुद्धिरेन द्वैतानुसधानासिदस्य लद्वैतामानुमधानामुग्यनुद्धिरेत परिए रतीति हस् । ननूपपदये किं मानमियत अह-एतच्चे यादिना । तयथा-- स्थितप्रनलक्षणविचारे हि दु सेप्यनुद्विग्नमना इति शेक परित्या दुग रोगादिनिमित्तजन्या रजोगुणपिकाररूपा सतापामिका प्रति चित्तवृत्ति । तादृशे दु से प्राते मन्यह पापी चिच्या दुरामानमित्यनुतापामिका तमोगुणविमारन भ्रान्तिरपा चित्तचिरद्वेग । यद्यप्यय विवेक इवाऽऽभाति तथाऽपि पूर्वस्मिन मनि चैतन्यापप्रवृत्तिप्रनिनस्वासप्रयो.

·२१८ पूर्णानन्देन्टुकीमुद्यारयच्यारयासमेत:- [२ द्वितीय- मन्दगे तिरस्कृत्य भोगान्यायेण चिन्तयन् । धियाऽऽमान द्वसुख प्रामोति मिथुन यथा ॥ सुप्तगेऽतिनिर्विघ्नो निर्विकल्पसमाधिभार । आत्मानन्दावशेष सन्नास्ते मुक्त रदद्वयः ।। इत्यादि प्रतिपादितम् । नन्वेरमपि मध्योगाख्यप्रारब्धापादितद्वैतमात्रप्रतीतिजन्यकस्तूरी- कुणपधूपगन्धजनिताविद्यादिपञ्चरेशसूक्ष्मद्वारकसुखदुःखान्यतरसाक्षात्कारलक्षणमृदुबन्धप्रती- कारप्रयोजनल मनोनाशस्यानुपपन्नमेव तस्य मन्दादितद्वेगमानसाध्यताया उक्तवाक्यैखे सिद्ध- लादिति चेत् । सत्यम् । निरक्कमध्यनेगाख्यप्रारब्धदशारच्छेदेनैव शास्त्रविचारवतो यतत पुरपस्य मन्दादिवेगात्मक्त्तद्ध(घ)सस्य मनोनाशैकसाध्यत्वात्तदशायामेर यनगदियावच्छा. स्त्रस्य सार्थक्यादन्यथा तदनारम्भापत्तेदुर्यारत्वाच्च । अयमेवाऽऽशयः प्राचीनाचार्याणामप्यक- श्यभाविभोगाना प्रतिकारो भवेद्यदीत्यादिवाक्य पठतामस्तीत्याह-ताहग्मोगस्येत्यादिना । मध्यप्रारब्धापादितमृदुबन्धनितभोगस्यैवेत्यर्थ । प्रतीकारेति । मनोनाशविनाश्यत्वम् । इद, सद्य एव वक्ष्यमाण वाक्यम् । आहु , पूर्वाचार्या इत्यार्धिकम् । तदेवोदाहरति- अवश्यंभावीति । अत्र भावानामित्यपपाठ एव भोगस्य प्रतीकारेतिमूलकारावतरणवि- रोधात् । एव च नलादीना विद्वत्सन्यासस्य क्षत्रियत्वेन दण्डधारणादिरूपस्य गौणस्य राज्य. कर्तृत्वेनर्पभादिव मुख्यस्य चाभावेन मनोनाशरूपनिरक्तपारब्धपतीकाराभायादेव तेपा तदा दुखलेप इत्याशय । न चेदमेतत्पद्यतापर्यकल्पन तृप्तिदीपविरद्धमिति वाच्यम् । तन्मते नलादीना तीव्रगप्रारब्धवत्तादित्युभयाविरद्धत्वमिति । तदेवं जीवन्मुक्ति प्रति घासनाक्षयमनोनाशयोः साक्षात्साधनत्वात्मा- धान्यम् । तत्त्वज्ञानं तूमयोत्पादनेन व्यवहितत्वादुपसर्जनम् । तत्त्वज्ञा. नस्य घासनाक्षयहेतुत्वं बहुधा श्रुती श्रूयते--'ज्ञात्वा देवं सर्वपाशाप. हानिः' * । 'अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्पशोको जहाति। 'तरति शोकमात्मवित्' । 'तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनु पश्यतः'। 'ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः' इति । मनोनाशहेतुत्वं च तत्त्वज्ञानस्य श्रुतिसिद्धम् । विद्यादशामभिप्रेत्येदं श्रूयते-'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवा. मुत्तकेन के पश्येकेन के जिप्रेत्' इत्यादि । गौडपादाचार्या श्वाऽऽहुः- * ग. प. चेत्येतदातोरेकस्तो 'झीगे क्लेशेन्नमृत्युवहागि' इत्यधिकम् । १ क. स. ग. १.१. च. 'न तु तयोरुत्पा"।

·घासनाक्षपप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । आत्मसत्तानुरोधेन न संकल्पयते यदा । अमनस्तां तदा याति ग्राह्याभावे तदग्रहः ॥ इति । जीवन्मुक्तर्वासनाक्षयमनोनाशाविव विदेहमुक्तेः साक्षात्साधनस्वा. ज्ज्ञानं प्रधानम् । 'ज्ञानादेव तु कैवल्यं प्राप्यते येन मुच्यते' इति स्मृतेः । केबलस्याऽऽत्मनो मावः कैवल्य देहादिरहितत्वं तच्च ज्ञानादेव प्राप्यते । सदेहत्वस्याज्ञानकल्पितावेन ज्ञानकनिवयत्वात् । ज्ञानादेवे- त्येवकारेण कर्मव्यावृत्तिः । 'न कर्मणा न प्रजया धनेन' इति श्रुतेः । यस्तु ज्ञानशास्त्रमनपस्प यथासंभवं वासनाक्षयमनोनाशावभ्यस्य सगुणं ब्रह्मोपास्ते न तस्य कैवल्यमस्ति लिङ्गदेहस्यानपायातू । अत एवकारेण तावपि व्यावत्यैते । येन गुच्यत इत्यस्यायमर्थ:-येन ज्ञान- प्राप्तिवलत्वेन कृत्स्रबन्धाद्विमुच्यत इति । फलितमाह-तदेवमित्यादिनोपसर्जनमित्यन्तेन । जीनमुक्ति प्रतीत्यत्राप्यन्वेति । ननु तत्त्वज्ञानस्याऽऽदी वासनाक्षय प्रयेव कारणावे किं प्रमाणमित्यत्राऽऽह-तत्त्वज्ञानस्य - त्यादि । ध्यते, आम्नात नाऽऽकर्ण्यत इत्यर्थ । तान्येव श्रुतियाक्यानि पठति-- ज्ञात्वा देवं सर्वपाशेत्यादिना । पाशा प्रसिद्धपाशयतीनवधरूपा प्रागुताखिलताम सवृत्तय एव वधक वापाशाभिधा इति यावत् । नन्येवमपि मनोनाश प्रति तत्वज्ञानस्य कथ कारणत्व वासनाक्षय प्रति त्यागस्येवात्रापि योगस्यैव मारणत्वादित्यत आह्--विद्यति । तामेव श्रुतिं सगृहाति-यति । आदिना तन क रसयेदियादितद्वाक्यशेपो ाह्य । नन्विद वाक्य ' स्वाप्ययसपत्योर यतरापेक्षमाविष्कृत हि' इति सूत्रण सुतिविदेहविल्याय तरपरत्वेन ब्यारयातमियस्वरसात्तत्र समयतरमाह- -गौडेति । चोऽप्यर्थे । तकारिकामेर लिखति-आस्मेति । ग्राह्येत्यादि । ग्राह्यस्य दृश्यस्यैव निर्मनस्कत्यारयनिर्विकल्पस माध्युपटक्षितचि मानावस्थितिदशायाभस्फूर्तावियर्थ । तदिति । तस्य चि मात्रस्य वैत चनही भास्यवेन प्रकाशो न भवति किंत स्वप्रकाशलेन तस्वयमेव भासत इयैतत् । ननु विदेहमुत्तौ कि प्रधान साधनमित्यपेक्षया तदाह-जीवन्मुक्तरियादिना । तन मान माह-ज्ञानादेवेति हेतुव्याजेन । तामेव विवृणोति- केवलस्येत्यादिना । स्पष्ट मेमान्यत् । - १. स. ह.मतत्तानुयो। ग.प "मसमानु° । २६.स.स.प. प्रापित- पट।

·. २२० पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारपव्याख्यासमेतः- [२ द्वितीय- ननु बन्धे कृत्स्नेतिविशेषणं किं जीवन्मुक्तिनिरस्ये बन्धे तीवादिभेदेन वैविध्यपविदेह- मुक्त्या तत्वज्ञानजन्ययाऽनादिभावरूपशोचिततत्त्वंपदार्थैक्यलक्षणचिन्मानाश्रयविषयमूलाज्ञान- ध्वस्त्यात्मिकया निरस्येऽपि बन्धेऽस्ति वैविध्यमिति चेदोमिन्याह- बन्धश्चानेकविधः-अविद्याग्रन्थिरब्रह्मत्वं हृदयग्रन्थिः संशयः कर्मा- ज्यसर्वकामत्वं मृत्युः पुनर्जन्मेत्यादिशब्देस्तत्र तत्र व्यवहारान् । त एते. पन्धाः सर्वेऽपि ज्ञाननिवः । तथा च श्रुतयः-'एतद्यो घेद निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्धि विकिरतीह सौम्य' । 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति । भिद्यते हृदयग्रन्थिच्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्हष्टे परावरे ।। 'यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्' । 'सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह' 'तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति' । यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः । स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते ।। 'य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्व मवति' । इत्यादीन्यसर्वत्वादि- बन्धनिवृत्तिपराणि वाक्यान्यनोदाहरणीयानि । बन्धश्चेति । तत्प्रकारानेनाऽऽह-अविद्येत्यादिना हेतूक्तियाजेन । आदिनाऽसा- त्म्यिं ग्राह्यम् । एतन्मूलीभूतानुपदोदाहृतश्रुतिवाक्येष्यन्ते सात्म्यिप्रतिबोधकवाक्यस्यैन ज्ञानफलकथनार्थत्वेनोदाहृत वात् । ननु वेन वा साधनेनेते निवर्तन्त इत्याशङ्काया समा- धत्ते-एत इत्यादिना । एतेन ज्ञाननिय॑न्यरूप विवरणाचार्यसमतमद्वैतसिघ्युक्त मिथ्यात्वं सर्वेपामपि यन्धानामुक्त भवति । अथ श्रुतय एवोक्तचन्धनामव्याहारस्थलत्वेन समता इति स्वादूत स्पष्टयति-तथा चति । ता एर यथोदेशक्रम टिसति-एतद्यो वेदेत्यादिना । अविद्यापन्धिम्, अहमज्ञ इत्यविद्यातादात्म्याच्यासमित्यर्थ । सोम्येति । शौनकारयशिष्य प्रत्यगिर सज्ञस्य गुरोर्ममुक्षुत्वेन प्रियदर्शनत्या सवुद्धि. । गुहा तु पञ्चकोशरूपा प्रसिदैव । हृदयग्रन्थिन्त करणेन सहाह मन्ताऽह बोद्धेयादितादाम्याभ्यास एन । परमे, अन्यारत- त्वेनोत्कटे । व्योमन् , देशपरिच्छेदविधुरऽज्ञान इति यावत् । निहित, सदारतत्वेन त्व स्थापितमिवेत्यर्थ । सहेति । ब्रह्मणा विपश्चितेति वाक्योपास्वप्रकाशनेन वास्तविक- १५. च. माणिस १२ क. रा. म. प. च. ति अम°१३ क.क. ग. प.स.ए. शत्वा ।

·- . पासनाक्षयप्र० विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः ।। २२१ क्टस्थज्ञानरूपेण यावद्दयताक्षित्वोपलक्षितब्रह्मणा दैशिकादिविविधपारच्छेदशून्येन सन्मात्र- वस्तुना साकमित्येतत् । एतेन मूलाज्ञाननाशात्पारमार्थिकैक्यलक्षणकैवल्यावस्थायामखण्डा- नन्दरूपतया मनुष्यानन्दादिहरण्यगर्भानन्दाप्तिर्योत्यते । असर्वस्वादीति । अत्राऽऽदिना 'ब्रह्मविदाप्नोति परम् ' इतिवाक्यप्रभृतीति परशब्दितनिरतिशयानन्दप्रतियोगिकापरप्राप्त्या- दिनिवृत्तिवाक्यानि । एवं विदेहमुक्तेस्तस्वसाक्षात्कारसमकालीनत्वं प्राग्भूयः प्रबोधितमपि विस्मरणशीलं शिष्य प्रत्याचार्यः करुणया प्रतिबोधयति सेयमित्यादिना-- सेयं विदेहमुक्तिानोत्पत्तिसमकालीना ज्ञेया। ब्रह्मण्यविद्यारोपि- तानामेतेपो बन्धानां विद्यया विनाशे सति पुनरुत्पत्त्यसंभवादननुम- वाच्च । तदेतद्विद्यासमकालीनत्वं माप्यकारः समन्वयसूत्रे प्रपश्चया- मास- तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेपविनाशौ तव्यपदेशात् ' इति । ननु वर्तमानदेहपातानन्तरमाविनी विदेहमुक्तिरिति बहवो वर्णयन्ति । तथा च श्रुतिः-तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्षधेश्य संपत्स्ये' इति । वाक्यवृत्तावप्युक्तम्- प्रारब्धकर्मवेगेण जीवन्मुक्तो यदा भवेत् । कंचित्कालमथाऽऽरब्धकर्मबन्धस्य संक्षये ॥ निरस्तातिशयानन्दं वैष्णवं परमं पदम् । पुनरावृत्तिरहितं कैवल्यं प्रतिपद्यते ॥ इति । सूत्रकारोऽप्याह-'मोगेन वितरे क्षपयित्वा संपद्यते' इति । इतरे प्रारब्धपुण्यपापे । वसिष्ठोऽप्याह- जीवन्मुक्तपदं त्यक्त्वा स्वदेहे कालसात्कृते । विशत्यदेहमुक्तत्वं पवनोऽस्पन्दतामिव । इति । नायंदोपः, विवक्षाया विशेपेण मतदयस्याविरोधात् । विदेहमुक्ति- रित्यत्रानेन देहशब्देन कृसं देहजातं विवक्षित्वा बहुभिर्वणितम् । अस्मामिस्तु भाविदेहमानविवक्षयोच्यते । तदनारम्मायव ज्ञानसंपाद- नात् । अयं तु देहः पूर्वमेवाऽऽरब्धः । अतो ज्ञानेनाप्यस्याऽऽरम्मो वार. यितुं न शक्यते । एतद्देहनिवृत्तिरपि न ज्ञानफलम् । अज्ञानिनामप्या- रब्धकर्मक्षये तन्निवृत्तेः। १. स. ह. 'दनु । २. स. ग. ह.भ. 'त्यवत्यैन ।

·- २२२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेत:- [२ द्वितीयं- तच्छन्देदंशब्दावुपक्रमानुभपयोरेव निगमनव्याजेन व्यअकौ । तत्र हेतू आह. ब्रह्मणीत्यादिना । तत्रासाप्रदायिकत्वशङ्का शमयति तदेतदित्यादिना । तत्रापि शङ्कते-नन्वित्यादिना । एस बहुगादिसमताऽपि निरक्तशङ्का भगरतो भाष्यकारस्य पुरस्ताद्भास्करोदयसमये तिमिरोच्चयपत्कत्तृणायमानत्यत आह-तथा चेति । तस्य जीवन्मुक्तस्य । तावदेव, तात्कारपर्यन्तमेव । चिर, द्वैतपस्युपलक्षिताद्वैतात्मरूपकैरल्याय विलम्ब इत्यर्थ । यावन्न निमोक्ष्ये, यापत्कालपर्यन्त प्रारब्धफल नि.शेपमुपमुन्य दृश्य में त्यजति । अथ, प्रारब्धफल निरखशेपोपभोगाव्याहितलोकदृष्टिकल्पितोत्तरक्षण एवेति यावत्। सपत्स्ये, सपत्स्यति निरुक्तकैवल्य प्राप्तमेव द्वेताप्रतीत्या प्रामोतीत्यर्थ । तदुक्त तैत्तिरीय- वार्तिके- सत्यादिलक्ष्याज्ञानोत्था सत्यार्थनिषेधधी- वर्मनाऽऽसमाप्नोति केबलाज्ञानहानत. ॥ एर ज्ञात विजानाति विमुक्तश्च विमुच्यते । निवर्तते निवृत्त च त्रिर्य शपथयाम्यहम् । इति । ननूक्तसूत्रमाष्यविरोध इय श्रुतिरपि तदनुरोधेनेव व्याख्येयेत्यत आह-वाक्येति । भाष्यकारचरणैरेवेति शेष । तच्छ्लोकानेर पठति-प्रारब्धेत्यादिना । यदा, अविद्या- ध्वस्तिकारकाद्वैतप्रमितिक्षण इत्यर्थः । एव च सद्योमुक्यर्थमेवोक्तप्रमा प्रवृत्ता तथाऽपि प्रारब्धकमरेगेण कृष्णेच्छया पार्थरथदाहकाश्वथामनह्मास्त्रनासा किंचित्काल प्रतिबध्यत एवेति भावः । तत्र सूत्रमप्यनुकूटयति-सूत्रेति । तद्विवृणोति-इतरे इति । यासि- प्ठवचोऽप्युदाहरति-वसिष्ठ इत्यादिना । अस्पन्देति । न विद्यते स्पन्दो यस्य तत्ता नमस्तामिव । सरटमेगापरम् । एव नाय दोप इत्यादिना विदेहमुक्तिविषयकाक्षेपस्य विवक्षाविशेषद्वारकसमाधाने कृतेऽपि तत्र परमते कृत्न देहजातमित्यत्र कृत्स्नपदेन वर्तमानदेहस्तथा भाविदेहस्तद्वष्टिङ्गदेहश्चेति देहत्रयमपि मुक्तौ ध्वसप्रतियोगित्वेन विवक्षितमिति निर्विवादमैन । स्वमते तु भाविस्थूलदे- हमारेमा तथेति सयुक्तिमुक्त्या वर्तमानदेहनिवृत्तिरपि ज्ञानफ्टत्वेन उक्तु न शक्यत इत्यपि सहेतुकमुक्त, तर शिष्यादि शकते तार्ह वर्तमानेत्यादिना- तहि वर्तमानलिङ्गदेहनिवृत्तिानफलमस्तु । ज्ञानमन्तरेण तदनिवृत्ते. रिति चेन्न । सत्यपि ज्ञाने जीवन्मुक्तै तन्निवृत्त्यमावात् । ननु ज्ञानम्प किंचित्कालं प्रारब्धेन फर्मणा प्रतिबद्धेनानिवर्तकत्वेऽपि प्रतिबन्धक्षये लिङ्गदेहनिवर्तकत्वं भविष्यतीति चेन्न । पनपादिकाचार्येण · यतो १. ख. ग. घ. ६.२. स्तनि'।

·। घासनाक्षयप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिषिवेकः । २२३ ज्ञानमज्ञानस्यैव निवर्तकम् ' इत्युपपादितत्वात् । तहि लिङ्गदेहनिवृत्तेः किं साधनमिति चेत्सामग्री निवृत्तिरिति चूमः । द्विविधं हि कार्यनिवर्तक विरोधिसद्भावः सामग्रीनिवृत्तिश्च । तद्यथा विरोधिना वायुना तेलव- तिसामग्री निवृत्त्या वा दीपो निवर्तते । लिङ्गदेहस्य साक्षाद्विरोधिनं न पक्ष्यामः । सामग्री द्विधा पारब्धमनारब्धं चेति । ताल्यामुमाभ्यामज्ञानिनां लिङ्गदेह इहामुत्र चावतिष्ठते । ज्ञानिनां त्वनारब्धे ज्ञानेन निवृत्ते प्रारब्धे च भोगेन निवृत्ते तैलवतिरहितप्रदीपपरसामग्रीनिवृत्त्या लिङ्ग- देहो निवर्तते । अतो न तन्निवृत्तिानफलम् । अत्र वर्तमानपदं साक्षात्परम्परया च ज्ञानकारणत्वेन वर्तमानो यो लिङ्गदेह इत्यादिवि. ग्रहमात्रसूचकं न तु भाविलिङ्गशरीरल्यावर्तकम् । तत्प्रापकसाभत्र्यभावादिति भावः । तत्र हेतुमाह-ज्ञानमन्तरेणेत्यादिना । अयोक्तशङ्का सिद्धान्त्यनूय तद्विदलनं प्रतिजानीते- इति चेन्नेति । तत्र हेतुं प्रतिपादयति-सत्यपीत्यादिना । तत्राप्याशङ्कय सप्रमाणं समाधचे-जन्वित्यारम्पोपपादितत्वादिस्यन्तेन । एवं लिङ्गदेहभङ्गे साधनमस्न्वानः पृच्छति-तहीलादिना । तत्प्रश्नमनूय सिद्धान्ती समाधत्ते-~-इति चेत्सामग्रीत्यादिना । तत्रोपपत्तिमाह-द्विविधं हीत्यादिना । तदैविध्यमेवाऽऽह-विरोधीत्यादिना । तदु- दाहरति--तद्यथेत्यादिना । तत्र दान्तिके प्रकृते प्रथमाभावमाह-लिङ्गेति । परि- शेपादन्त्यावशेपे तत्रापि वैविध्यं विधत्ते-प्रारब्धमित्यादिना । अत्रानारब्धपदेन तत्तत्सं. चितानि ग्राह्याणि । अनिमप्रारब्धोपयोगित्वाच्च । तत्र हेतुं द्योतयति-ताभ्यामित्या- दिना । ननु तिष्टग्वेवमज्ञानिनां लिङ्गदेहस्ताभ्यां परं तु ज्ञानिनां मुक्त्पथं तन्नित्तिरावश्य. क्येव सा कथं तत्राऽऽह-ज्ञानिनां वित्यादिना । फलितमाह--अत इति । तत्राप्युक्तयुक्त्यैव शकते- नन्वनेन न्यायेन माविदेहानाराम्मोऽपि न ज्ञानफलमू तथाहि किमनारम्म एव फलं किंवा तत्पतिपालनम् । नाऽऽयः। तस्य प्रागभावरूपत्वेनानादिसिद्धत्वात् । न द्वितीयः, अनार. ब्धकर्मरूपसामग्री निवृत्यैव माविदेहारम्मप्रागमावप्रतिपालनसिद्धेः । न च तन्निवृत्तिः फलम् । अविद्यानिवृत्तेरेव विद्याफलत्वात् । नेप दोपः । माविजन्मानारम्मादीनां विद्याफलत्वस्य प्रामाणिकत्वान् । यस्मादयो न जायते' इत्यायुदाहृतश्रुतयस्तत्र प्रमाणम् । न च ज्ञानमज्ञानस्यैव निवर्तकमिति न्यायेन विरोधः । अज्ञानसहमावनिय. तानामबह्मत्वादीनामज्ञानशम्देन पञ्चपादिकाचार्यविवक्षितत्वात् । . १ क, ख, ग, घ..च. 'पिहा ·२२४ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेतः- [२ द्वितीय- नन्धिति । तदुपपादयति-तथा हीत्यादिना । तत्र विकल्य पृच्छति-किम- नारम्म एवेत्यादिना । तनाऽऽद्य प्रत्याह नाऽऽद्य इति । तर हेतु तार्किकमत- रीत्याऽऽह-तस्येति । द्वितीय निराक्रोति-नेति । तत्रापि हेतुमाह-अनारब्धे- सादिना । आशक्य दूषयति-न चेति । तत्र हतु प्राक्समुदाहृतपञ्चपादिकारीत्येव प्रतिपादयति-अविद्येत्यादिना । अथ सिद्धान्ती निरक्ताशङ्का प्रशमयितु प्रतिजानीते- नेति । तत्र हेतु प्रतिबोधयति-मावीत्यादिना । ननु भाविज मानारम्भादयोऽप्यद्वै- तनह्मात्मैक्यविषयकापरोक्षज्ञानफलमिन्यस्य प्रामाणिकत्व यत्प्रतिज्ञात तर्हि कानि तत्प्रतिबोध- कानि प्रमाणानीत्यत आह-यस्मादित्यादिना । अत्र बहुवचनेन 'एतद्यो वेद निहित गुहाया सोऽविद्याथि विकिरतीह सोम्य ' इत्यादय प्रागुदाहृता सर्ग अपि श्रुतयो ग्राह्या परम्परया भाविज माभानप्रतिपादिका । प्रकृतश्रुतिस्तु ' यस्तु विज्ञानवान्भवति' इत्यादिरम्पा साक्षादेव तप्रतिपादिकेति सेनोदाहारि । अथैर तर्हि लयैर प्रागुदाहृतश्रीमप- चपादिकाचार्यपचनविरोध इति शङ्कनमयुक्तमेवेति पतिनानीते-न चेत्यादिना । न्यायेनेति । सयुक्तिकवाक्येन सहेत्यर्थ तत्र तद्विवक्षारक्षण हेतु स्पष्टयति-अज्ञाने- त्यादिना । अग्रहमज्ञ इत्यपिद्यातादात्म्याध्यासेऽविद्याप्रध्यारये तन्निवृत्तिनान्तरीयकनिवृत्तेः सर्वसमत नाजपावुमुमादिसानिध्यनिवृत्तौ स्फटिकरतिमनिवृत्तिदर्शनाच्च तत्त्याग इत्याशय । नन्येवमप्यज्ञानेयादि शेपणमब्रह्मत्वादीना विमितीति चेन्न । अज्ञानलक्षणे धर्मिण्यना- त्यादीना ताथ्यारयतदध्यासपत्तन्निवृत्तिसमकालनिवृत्तिकथनाथं तादाम्यावेदनाय सार्थ- क्यात् । तद्यथा---अनमत्व हि ब्रह्मप्रतियोगिक आमानुयोगिको भेदापरनामाऽन्योन्याभार एस, अह ब्रह्म न भवामीति प्राय सजीवानुभवात् । स चाज्ञानवनिर्वचनानहतया तारनिर्वचनानह एव । तथा हि-प्रतियोग्यादिज्ञानमतरा सामान्यत ससर्गाभावस्यापि ज्ञान न जायते किमुतान्यो यामानामनो भेदस्य । एर च ब्रह्मणि प्रतियोगिता चाऽऽम. न्यनुयोगिताऽपि भेदज्ञानमानायत्ता तद्भेदज्ञान चोक्तप्रतियोगितादिज्ञनिकमाध्यमिति परस्परा. श्रय । पिंच प्रथम प्रतियोगिताश्रयीभूतस्य ब्रह्मण एर ज्ञान सक्ल भेद प्रमदेव सभवति । तद तरा तदुदयस्य कारयेऽप्यसममात् । तथा च क भेदसिद्धपाशाऽपि । तदुक्त यार्तिक- फारचरण- अव्याहत्ताननुगत वस्तु ब्रह्मेति मण्यते । ब्रह्माओं दुर्टभोऽत्र स्याद्वितीये सति यम्नुनि ॥ इति । न च ' अस्ति ब्रोनि चेद्वेद' 'सन्तमेन ततो मिदु ' इति श्रुने 'परोक्ष ब्रह्म- विज्ञान शान्द देशिरपूर्वन् ' इति तत्ववियर दाहतसूतमहितारमृतेश्च ब्रमण परोक्षजा- नस्य भेदाविरोपिनोऽपि समर इनि सापतम् । तथाऽपि तत्र प्रतियोगितवानमिद रसि ·पासनाक्षयप्र०] 'विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २२५ येकापेक्षतयोक्तदोपतादास्थ्यात् । किंचाज्ञानसहभानियतानामब्रह्मत्वादीनामितिविशेषणा. दब्रह्मत्वादेरनादिव त्वज्ञानवत्तत्सहभाग्नैयत्याविनाभावसिद्धमेव । तथा च कथ 'पडमाफ- मनादय ' इति कारिकाया पूर्वाचार्यकृतमनादिवस्तुसपरिगणनमपि सगच्छेत । तस्मात्- अविद्याया अविद्यात्व इदमेन तु लक्षणम् । यत्प्रमाणासहिष्णुन्धमसाधारणमिष्यते ।। इति पार्तिकोक्ते प्रमाणपदनान्यविचारजन्यानुमानासहिष्णुत्वेनाब्रह्मत्वस्याज्ञानानतिरिक्त- स्वमेति सिद्धम् । तथा च न पञ्चपादिकाचार्यरचनविरोधगत्योऽपि । मूले तदविरोधार्थ मज्ञानसहमारेत्यादिस्तद्विवक्षोपपादनग्रन्थस्तु स्थूलदृगनुरोधेनैवेति ध्येय धीरै । न चेर तन्यथाऽनुभनविरोध इत्यादिनिवृचिरपीत्यन्त प्रकृतोत्तरमन्य कयगब्रह्मत्यादेरज्ञानानतिरेके सगत स्यादिति याव्यम् । ज्ञानप्रागभावनिवृत्त्यनुभवयदुक्तानुभवस्यापि सामञ्जस्यादिति सक्षेप । एर प्रागुदियाष्टविधरधमध्येऽविद्याग्रन्थिरब्रह्मत्व च विचारितम्, इदानी रमप्राप्तस्तृतीयो हृदयप्रन्थिरसौ विचार्यते । तन स तानदधस्ताद्विद्वत्सन्यासप्रस्ताने भिद्यते हृदयप्रन्थिरितिश्रु- तित्र्याख्यानावसरे यथाश्रुत एवं वर्णित --हृदये बुद्धौ साक्षिणस्तादाम्याच्यासोऽनाधविद्या- निर्मितत्येन प्रथिपट्वसशेपम्पत्यागन्धिरित्युच्यत इति । चिरदीपे तु मूलरद्भिरेर 'यदा सर्वे प्रभिद्य ते हृदयस्पेह ग्रन्थय ' इति श्रुत्यन्तरनिपरणेऽसौ प्रकारातरेण विशेषत स- यदा सर्ने प्रभिद्यन्ते हृदयग्रन्थयस्त्विति । कामा प्रन्धिस्वरूपेण व्यारयाता वाक्यशेपत ॥ अहकारचिदामानावकीयसाविकत । इद मे स्यादिद में स्यादितीच्या कामशब्दिता । अप्रमेय चिदामान पृथक्सयनहकृतिम् । इन्छस्तु कोटिवस्तूनि न याधो मन्धिभेदत ॥ प्रतिभेदेऽपि सभान्या इच्छा प्रारन्धदोपत । युद्भाऽपि पापनतुल्यादसतोपो यश तय ।। अहकारगते गर्दहन्याच्यादिभिस्तथा। वृक्षादित मनाशी चिया मनि किं भवेत् ।। ग्रन्यभेदापुराऽप्येयमिति चेत्तन पिस्मर । अयमेर प्रभेदम्ना तेन एती भरान् ।। ना जानति माथेमोऽय मन्थिन च पर । मददमाग पम्प मुयुद्धयो । इति । भनु निकासी परमतिमायने- ·२२६ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्याख्यासमेत:- [२ द्वितीयं- अहंकारस्य कर्तृत्वं चित्यन्यस्य तथा चितः । स्फूर्ति चाहंकृतौ प्रन्थि कुर्यान्माया तयादृढम् ॥ इति । एवं तर कठीयद्वितीयश्रुतिविवृतावपि-- अहंकारेण चैतन्यं प्रथिवेच्छति चेत्तदा । हृदयग्रन्थय: कामास्ते भियन्ते विकिनः ॥ इति च । तत्रानन्य एयाऽऽद्यव्याख्याने हृदये युद्धौ साक्षिणस्तादात्म्याच्यासोऽनाद्यविद्यानिर्मितत्वेने- त्यादिना हृदयप्रन्थिस्वरूपमुक्तम् । तयों च- तम प्रानप्रकृतेस्तद्भोगायेश्वराज्ञया । वियत्पवनतेजोम्बुभुयो भूतानि जज्ञिरे । सत्त्वाशैः पञ्चभिस्तेषा क्रमाद्धीन्द्रियपश्चकम् । श्रोत्रत्वगक्षिरसनप्राणाख्यमुपजायते ॥ तैरन्तःकरण सर्वृत्तिभेदेन तद्विधा । मनो विमर्शरूपं स्याचुद्धिः स्यानिश्चयामिका ॥ इति तत्वरिपके मूलकारोक्तरीत्येन युद्धेः प्रकृतश्रुतौ हृदयपदयाच्यत्वेनेटाया अन्यत्वेन साक्षिणस्तर तादात्म्याच्यासोऽपि जन्य एवं स्यात् । तेन युद्धिप्रतिविम्बितचैतन्यस्य जीवस्य कार्योपाधिरय जीव इति श्रुतिसिद्रस्यापि जन्यत्वेऽताभ्यागमापत्तिः, जन्यभावत्वेन विना- शिवनयत्याकृतरिमणाशापत्तिः, 'अजो होको जुपमाणोऽनुशेते, इति श्रुतिन्याकोपापत्ति.' जीप ईशो विशुद्धा चित्तथा जीवेशयोभिदा । अविद्या तन्दितोर्योगः पटरमाफमनादयः ।। इति प्राचीनाचार्यपचनसंकोचापत्तिय स्यात् । यद्येतत्परिजिहीर्पयाऽनायविद्यानिर्मितन्वे. नेपादिवाक्यशेषस्वारस्येन च बुद्ध्यादेरनादित्वमेपोररी क्रियेत चेत्तर्हि तजन्य प्रतिपाद- फाना कार्योपाधिरस जीर इत्यादिशात्राणा विरोधापातः प्रसन्येत । पद्यनो खेक इत्यादिश्रुत्या 'यथा पय व्योतिरामा पिपम्याप रूपं प्रतिरूपो बभूव । उपारिना क्रियते भिन्नरूपो देव क्षेत्रेयेवमनोऽयमामा' ॥ इति सोपपत्तिकोत्त्यनुप्राहकान्यादिना च सहाविरोधार्थ बुद्धयादिजन्यायप्रतिपादर- श्रयादे मध्ये सुध्यादावि बाजार यमूमम्पेग स्थितम्य जुन्यादे. सृष्टपारम्भकाट आवि- विमानारत्नमुन्यते चेतर्हि सकार्यपाद स्यात् । इष्टापती किमाराद सारयेनेति चेतृणु रहस्यम् । यदनौ नानिर्वचनीया ज्ञान का नामविद्या भूत्यादिविद्वानपि मनुन इत्येतदेव तेनापराधम् । एवं तर्हि युन्यादेशादानीमना मगनु हरयान्धिपदेन पहने । तथा चाहं.

·यासनाक्षयप्र०] विद्यारण्यपणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २२७ कारगतेन्चायरित्यादिना चिनदीपेऽपि चिन्मात्रामनस्कारिकासगवं प्रतिपाय अन्धिभेदा- रपुराऽप्येनमिति चेत्तन विस्मरेसनेन तच्छि यानुभवाविरूद्धमनुवादेन ढीकृत्यायमेरेत्यादिना चिन्मानात्मासङ्गत्वयोधस्यैर अन्धिभेदवं विधाय नै जानन्तीत्यादिना मूबुद्धयोरित्यन्तेन कण्ठत एर ग्रन्थेः प्रतस्याविद्यामानरूपन्चमुपपादितमपि संगच्छेत । एतेन भिद्यते हृदय- प्रन्धिारति मुण्डकश्रुतिगतहृदयग्रन्थिपदार्थनिर्णायकमहकारस्य कर्तृत्वमियाद्यनुभूतिप्रकाशयास्यं । तथा 'यदा सर्व प्राभियन्ते हृदयस्येह ग्रन्थय.' इति कटपट्टीगततनिर्णायकमहफारणेत्यादिना तवाक्यमपि ब्यारयातम् । कुर्यान्मायेति तस्य मायकोपादानकत्यात भिद्यन्ते विकिन इति ज्ञानेकनास्यत्वाच । न चैर तर्हि सत्कार्यवादेन सर्वस्यापि द्वैतस्याविधकरूपत्व स्यादिति सामतम् । इष्टापत्तेः । अत एनातिसिद्धी रिचरणमतेन ज्ञाननियत्वमेव मिथ्यावमियुप. पादितं रिस्तरत एर । एप च 'अविद्यास्तमयो माक्ष. सा च पन्ध उदाहृतः ' इति वार्तिकमायोगानुकूलमिति पेदितव्यम् । एतेन संशयादयोऽप्रिमाः सर्वेऽपि यन्धा. प्यारयाताः । तथा हि-सर्वस्यापि द्वैतस्थाविद्याविद्यमानत्वेन तदेकोपादानकात्तन्मात्र. रूपत्वं मृदादिरमुघटमेर । नन् चैतर्हि मूलकोरेय सममाण सलक्षणं किमिति. निरक्तपिविधन्धविधानमभ्यथायि । सयम् । तस्य मनजीवन्मुक्तिमाधनीभूतनामनाक्षय- निरपणप्रकरणेऽत्र ज्ञानस्य गौण मेन मुरयन्य तु तस्यानादिभावरूपायिवाटतविमिन्ध- पिसनद्वारा फैल्पारयविदेहमुक्तिदान इति प्रतिपोधनार्थत्वात् , भूटाज्ञाननियतितुल्य- काकासदनिवृत्तिकानुभ्यमानयानद्भागाभागाममभ्रमन्युपादनार्थत्वात् , तन. पतिक्षणत. पानुमंधानसीकर्योपयोगाच । तत्र संशयावर वधस्तादेव मुले- ·२२८ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयच्यारयासमेत:- [२ द्वितीयं- सेति साभासमूलाविद्या । स्वेति स्वनिष्टावरणसूक्ष्मस्थलप्रपञ्चोपादनजिविक्षेपास्य- शक्ति वयमपि । स्वडिति जीवेशभेद । तथा-चिदिति अविद्याचिसंधि । इति त्रयम् । सेति । चिदाभासप्रयतत्तादात्म्यत्रयमूरााविद्यासहित दशमित्यर्थ । भिदि जीनेशभेदे । युजि, अविद्याचिसरधे वा। ननूतनधाना पञ्चपादिकाचारज्ञानपदेन विवक्षितवरल्पने किं मानमित्यत आह--- अन्यथाऽनुमयविरोधः । अनुभूपते ह्यज्ञाननिवृत्तिवदब्रह्मत्वादिनि- वृत्तिरपि । तस्माद्भाविदेहराहित्यलक्षणा विदेहमुक्तिओनसमकालीना । तथा च याज्ञवल्क्यवचनं श्रूयते-'अमयं वै जनक प्राप्तोऽसि' इति । 'एतावरे सल्वमृतत्त्वम्' इति च । श्रुत्यन्तरेऽपि-'तमेवं विद्वानमृत इह भवति' इति । यद्युत्पन्ने तत्त्वज्ञाने तत्फलमूता विदेहमुक्तिस्तदानी न मवेत्कालान्तरे च भवेत्तदा ज्योतिष्टोमादाविव ज्ञानजन्यमपूर्व किचि- कल्प्यते । तथा च कर्मशास्त्र एवं ज्ञानशास्त्रमन्तर्मवेत् । अथोच्येत । मन्त्रादिप्रतिवद्धाग्निवत्मारब्धप्रतिपद्धं ज्ञानं कालान्तरे विदेहमुक्तिं दास्यतीति । मैवम् । अविरोधात् । न ह्यस्मदमिमता माविदेहात्यन्ता- मावलक्षणविदेहमुक्तिर्वर्तमानदेहमावस्थापकेन प्रारब्धेन विरुध्यते । येन प्रतिबध्येत । किच क्षणिकत्वेन कालान्तरे स्वयमविद्यमानं ज्ञानं कथं मुक्तिं दद्यात । ज्ञानान्तरं चरमसाक्षात्कारलक्षणमुत्परस्यत इति चैन्न । साधनामावात् । प्रतिबन्धकपारब्धनिवृत्त्यैव सह गुरुशास्त्रदेहे. न्द्रियाद्यशेषजगत्पतिमासनिवृत्तेः किं तत्साधनं स्यात् । अन्यथेति । एव चानुमगनुपपत्तिरेवान मानमित्यर्थ । तदुक्त वार्तिके- अन्यथानुपपत्निश्चेदस्ति वस्तुप्रसाधिका । पिनष्टयदृष्टिवैमत्य सेन *सरलायते ॥ इति । नन्यसायप्यनुभूतिरज्ञाना चेत्तच्छेवेत्सनाऽऽह-अनुभूपते हीत्यादिना । हिरवधारणे प्रसिद्धौ वा । ' प्राणोऽस्मि प्रज्ञा मा' इति कौषीतकिश्रुतावि द्रवाक्य प्रतर्दन प्रति । अहमामा गुडाकेश' इत्यर्नुन प्रति स्मृतौ भगवद्वाक्यमपि । तदेकोऽवशिष्ट शिव केवलोऽहम् ' इति भगनतो भाष्यकारचरणारणनलिनस्यापि दशश्लोक्या वाक्यानि । * 'चलाधिका' इति पाठान्तरम् । १क, ख, ग, घ च किंते साध।

·] - वासनाक्षयम० विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २२९ फटितमाह--तस्मादिति । तत्र मानमाह-तथा चेति । तद्वाक्यमेव परति- अमयं वा इति । तान्यश्रुतिमपि मैत्रेयीत्राह्मणगां समुचिनोति- एतावदिति। श्रुत्यन्तरमपि संवादयति--श्रुत्यन्तरेऽपीत्यादिना । एवं योगानन्देऽपि- अलवित्परमाप्नोति शोक तरति चाऽऽमवित् । रमो प्रहरसं उन्ध्याऽऽनन्दी भवति नान्यथा ॥ प्रतिष्टां विन्दते स्वस्मिन्यदा स्यादय सोऽभयः । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान विभेति युतश्चन ॥ एतमेव तपेनेपा चिन्ता कर्मामिसंभृता । कृते च कर्मणी स्वामरूपेणाप पश्यति ।। ज्ञात्या देवं पाराहानिः क्षीणः प्लेसैन जन्मभार । देयं ज्ञाल्या हर्पशोको जहात्यत्रैव धैर्यवान् ।। नैन कृतारते पुण्यपापे तापयतः फचित् । इत्यादिफटश्रुतिसूचनादिना । अथ प्रतिपादिसंमनपिदहमुक्तिपक्षेऽनिष्टापत्ति स्पष्टयति- पदीत्यादिना । ततः प्राप्तदोपोद्धारमाशक्य दूषयति-अयोच्यतेत्यादिना । तत्र हेतुमाह-अविरोधादिति । तं व्याकरोति-न हीयादिना । दूपणान्तरमपि प्रतिवादीष्टविदेहमुक्तिपक्षे प्रक्षिपति-किं चेत्यादिना । तापि दोपोद्धारमाशय तं प्रशमपति-ज्ञानान्तरमिति प्रभृतिना । तत्र हेतुमाह-साधनेति । तमुपपादपति- भतिवन्धके त्यादिना । आदिना तसंमतचरमप्रमोपादानमन्त.करणं प्रापम् । रागापि शिष्यादितिविरोधं मन्यानः संस्तदर्थ पृउति तात्यादिना- ताई 'भूपश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः' इत्यस्पाः श्रुतेः कोऽर्थ इति घेत् । आरम्धान्ते निमित्तामावाद्देदेन्द्रिपाद्यशेपनैमित्तिकनिवृत्तिरित्धे- पार्थः । ततो मयमिमता मानदेराहित्पलक्षणा विदेवमुक्तिः पत्रादान अस्माइभिमता तु ज्ञानसमकालीनघ । एतदेयामिमय भग- पाम्शेप आद- साथ चपनगृहे या नष्टस्मृतिरपि परिस्पजन्देहम् । सानसमकासमुक्तः फेयत्वं याति हताशोकः ॥ इति । तस्मादिदेहमुको साक्षात्साधनस्य तत्वज्ञानम्प प्रधानत्यमुपपनम् । पासनाशपमनोनापोनिसायनयन पपस्तिस्यादुपसर्जनाममाआशु. २ - १६.स..... सन्ताम् ।।

·- २३० पूर्णानन्देन्दुकीमुद्याख्यव्यास्यासमेत:- [२ द्वितीयं- रवासनाक्षयकारिण्या देववासनाया ज्ञानसाधनत्वं श्रुतिस्मृत्योरुपल- भ्यते-'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽस्मन्येवाऽऽत्मानं पश्येत् ' इति श्रुतिः। स्मृतिरपि- अमानित्वमदम्मित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् । आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमारमविनिग्रहः ॥ इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदु.सदोपानुदर्शनम् ।। असक्तिरनमिष्वगः पुत्रदारगृहादिपु । नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी। विविक्तदेशसेविस्वमरतिर्जनसंसदि । अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा । इति । अथ सिद्धान्ती तदाशङ्कामनूद्य समाधत्ते---इति चेदित्यादिना । निमित्तेति । उपरधरण्यवच्छेदेन तरणिकिरणसयोगाभागे प्रागाप्तमाक्यादिना बाधितस्यापि यावदुपाधि- प्रतिभासमानमृगजलस्य व्यदित्यर्थः । तेन तदानी तन्मतसिद्धविदेहमुक्तिमनुमोदते-- तत इत्यादिना । एव तर्हि भवदभिमता विदेहमुक्तिः कथमित्यत आह-अस्मदभि- मता स्वित्यादिना । तत्र शेषसमति विशेषयति-एतदेवेति । परमार्थसारस्थां तदार्यामेर पठति-तीर्थ इति । निगमयति-तस्मादित्यादिना । नन्वामुखासनायाः क्षयका- रिण्या दैववासनायास्तत्वज्ञानसाधनत्वे किं मानमित्यत्राऽऽह-आसुरेत्यादिना । ते एकानु. क्रमेणोदाहरति-शान्त इत्यादिना यदतोऽन्यथेत्यन्तेन । तर शान्तिदान्ती त्वन्त- पहिरिन्द्रियनिग्रहावेर । उपरतिः सन्यासः । तितिक्षा शीतोष्णादिद्ववसहिष्णुता । श्रम णादौ चित्तैकाग्रय समाधि. । श्रद्धाविच इति माध्यदिनपाठः । तत्र गुरुक्तवेदान्तवाक्यार्थाव- श्यंभावित्यनिश्चयः श्रद्धा । तदेव वित्त सर्वस्व यस्येति विग्रहः । स्मृत्यर्थस्तु स्पष्ट एवाथापि मिपमाश व्याकुर्यादेवानुपदमेगाऽऽचार्य. । पिस्तरतु गृढार्थदीपिकाया माधुसूदन्यामेर द्रष्टव्य इति शिवम् । तनाभिप्वङ्गपदार्थ कथयति- अन्यस्मिन्नहबुद्धिरमिप्वगः । ज्ञायतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या ज्ञानसाधन- मित्यर्थः । मनोनाशस्यापि ज्ञानसाधनवं श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धम्-'ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमानः' इति श्रुतिः । 'अध्यात्मयोगाधिगमेन ·वासनाशयप्र० ] . विद्यारण्यमणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति इति च । प्रत्यगात्मसमाधिप्राप्त्या देवं ज्ञात्वेत्यर्थः। यं विनिद्रा जितश्वासाः संतुटाः संयतेन्द्रियाः । ज्योतिः पश्यन्ति युक्षानास्तस्मै योगारमने नमः ।। इति स्मृतिः । तदेवं तत्त्वज्ञानादीनां बयाणां विदेहमुक्तिजीवन्मुक्तिवशागुणमधा- नमाषव्यवस्था सिद्धा। ननु विविदिपासंन्यासिना संपादितानामेतेपी किं विद्वत्संन्यासादूर्ध्वमनुवृत्तिमात्रं किं वा पुनरपि संपादनप्रयत्नोऽ. क्षितः । नाऽऽद्यः । तत्त्वज्ञानस्येवान्पयोरप्ययलसिद्धत्वे प्राधान्यप्रयुक्तो. दराभावप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । इत्तरघोरिय ज्ञानस्यापि प्रयत्नसापेक्षत्त्वे सत्युपसर्जनत्वप्रयुक्तीदासीन्यामावप्रसङ्गात् । नाय दोषः । ज्ञानस्यानु. वृत्तिमानिमितरयोनिसाध्यायमित्पनीकारात् । तथा हि-विद्याधि- कारी द्विविधः, कृतोपास्तिरकृतोपास्तिश्चेति । तत्रोपास्यसाक्षात्का. रपर्यन्तामुपास्तिं कृत्वा यदि ज्ञाने प्रवर्तते तदा वासनाक्षपमनोनाशयो. दृढतरत्वेन ज्ञानाध्य विद्वत्सन्यासजीवन्मुक्ती स्वत एव सिध्यतः । ताइश एव शास्त्राभिमतो मुख्यो विद्याधिकारी । ततस्तं प्रति शास्त्रेषु सहोपन्यासात्स्वरूपेण विविक्तावपि विद्वत्संन्यासविविदिपासंन्यासी संकीर्णाविध प्रतिमासेते । अन्यस्मिन्निति । पुनमिनकटवादावित्यर्थः । एवं प्रकृते ज्ञानपदविवक्षितार्थमपि कथयति--ज्ञायत इत्यादिना । नन्वेवमपि मनोनाशस्य ज्ञानसाधनत्ये किमानमिन्यत :-मनोनाशस्यापीत्यादिना । तर श्रुती उदाहरति-ततस्त्वित्यादिना । तत्रान्त्यां व्याचष्टे-प्रत्यगात्मेत्यादिना । स्मृतिमाह-पमिति । फलितमाह-तदेवमि- स्यादिना । तत्रापि शकते सविकल्पद्वयम्नन्दित्यादिना । ताऽऽयं प्रन्याहजाद्य इति । तन हेतु प्रतिपादयति-तत्त्वेत्यादिना । द्वितीयं प्रयाह-न द्वितीय इति । सब हेतुमाह-इतरयोरिवेत्यादिना | समाधातुमय सिद्धान्ती प्रतिजानते-नाय- मिति । तर हेतुमाह-ज्ञानस्सादिना । तदेवोपपादयति-तथा होत्यादिमा सम- विजम् । तत्र संपहवाश्यमाह --विद्याधिकारीति । तपिच्यं समभिधत्ते--कृतेत्या- दिना । आयं विशदयति-तसादिना । ननु किमिमुपास्य को वाऽम्य साक्षात्कारः फा योपास्तिः । तत्राऽऽये किमुप समाप आतिनुभस् भुवि भूसत्तायामितिधातुम्यो यर्तित आह-म -- १८. स.ट. सेवाम 1२५.कान्ता'।

·२३२ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयव्यारयासमेत:- [२ द्वितीयं- योग्यमिति व्युत्पत्या निकटावस्थानयोग्यं वस्तु कस्तूर्यादि विवक्षितमिति पे किं वा गुरु- मुपास्ते राजानमुपास्त इत्यादिप्रयोगाढ्या गुर्वादिकमेव । आये दृष्टसौगन्थ्यलाभलोभेन स्वत एव प्रवृत्युपपत्ती शास्त्रीयनिवियापति , अन्येऽपि प्रयोगन्यमहारादेर्लोकत एप सिद्धारपि गुपिनुगतोपास्यतावच्छेदकाज्ञानानिरासेन प्रश्नतादवस्थ्यापत्तिश्चेति । एतेन द्विती. यतृतीयप्रभापपि प्रत्युक्तौ । कुड्यचिन्यायेन विषयस्यैयासिद्धया तयोन्न्यिापुरसाक्षात्कारादि. समकक्षत्वेन तद्विपयकप्रश्नासगते । तस्माकिमत्राऽऽचार्यतात्पर्यमिति चेदुच्यते । ध्यान नाम मानसी क्रियति समन्वयसूत्रस्थभाष्यरचनाद्यस्यै देवतायै हनिर्गृहीत स्यात्ता ध्यायेद- षटकरिष्यनिति । उद्यन्तमस्त यन्तमादित्यमभिध्यायन्निति । अहरह. सध्यामुपासीतेत्यादि- श्रुतिशतेन च सचोदिता ध्यानाद्यपरनामिका भावनाख्या सजातीयमानमनोवृत्तिसततिरेतो. पास्तिस्तत्कर्मीभूत वस्तूपास्य तद्विषयकचाक्षुपममाविशेष एस तत्साक्षात्कार इति । तत्र द्वयो. रेतयोरपास्तिसामान्यैफायत्तरूपनिरूपणत्यादादावुपास्तिरेव निषिच्यते । सा चोक्तरूपा छुपा• स्तिििवधा । प्रतीकाहग्रहभेदात् । तदुक्त मदीयाद्वैताधिकरणचिन्तामणिमालाप्रभाया प्रथ- माध्यायस्य प्रथमपादीये सप्तमाधिकरणे सामोक्तोद्गीथवियेत्यादिपद्यप्रकाशे सप्रमाण सोदा- हरण च । उपासनाविषयश्चतुर्विधा । तदुक्त शिवगीतायाम्- उपासाविधयस्तन चवार परिकीर्तिताः । सपदारोपसर्गाध्यासा इति मनीपिभिः ॥ अल्पस्य चधिकत्वेन गुणयोगाद्विचिन्तनम् । अनन्त वै मन इति सपद्विविरदाहृत ॥ विधिरारोप्य योपासा साऽऽरोप परिकीर्तित । यद्वदोंकारमुद्गीथमुपासीतेत्युदाहृत ॥ क्रियायोगेन(ण) चौपासाविधि सर्ग उच्यते । सर्तवायु प्रलये भूतान्येकोऽप्रसीदति ॥ आरोपो बुद्धिपूर्पण य उपासाविधिश्च स । योपित्यग्निमतिद्वत्तध्यास उदाहत ॥ उपसगम्य बुध्या यदासन देवतात्मना । तदुपासनमन्त स्यात्तद्वहि सपदादय ॥ इति । तन प्रथमस्य सपपोपासनविधिप्रतिपादकश्लोक्स्स सरख्यात्त विहायारशिष्टव्याख्यान- मपि तर मामकम् । पिधिरारोप्येति । सन्धमिति शेष । तथा च समन्धमारोप्य योपासा सा विधिरारोपस्तस्या विधिरारोपारय परिकीर्तितो भवतीत्यर्थ । विधानारोप्यति पाठे तु विधीयते प्रानोपकारकतयेति विधिरङ्ग तबाऽऽरोप्य योपासेन्यादि प्रापयत्। तमुदाह- रतियद्वदिति । यथोगीयाख्यमामभागस्थितत्वमायेन प्रणा उहीयतेनोपासन निहित ·पासनाक्षया०] विद्यारण्यमणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । भरतीत्यर्थः । या फियायोगेनो(गो)पासा, उपासना स विधिः संवर्ग उच्यत इति संन्धः । उदाहरति--संनतेति । यथक एव सर्तमायुः प्रलये भूतान्यासीदति तथैक एव प्राणवा- युत्तहिःकरणानि यशी करोतीति क्रियायोगाप्राणवायुः संर्गवनोपास्य इत्यर्थः । संन्येति पाठे तु धायुर्भूतरायुः प्राणरायुध प्रलये महाप्रलये सुषुप्यारये च । भूतानि सर- दभूतान्यग्न्यादीनि प्राणस्त यागादीनि । एकः, असहाय एर । अरसीदति, अन्तर्भावि. तण्यर्थः । अवसादयति स्वीनानि करोत्तान्यर्थः । आरोपी युद्धीति । बुद्धिपूर्वेण बुद्धिः प्रत्यक्षादिजन्यराधमा सा पूर्व या तेनेत्यर्थः । य आरोपः स उपासाविधिरारोपात्यो गरतीत्यर्थः । तमुदाहरति-योपितीति । यद्योपिन्यग्निमतिः । 'योपा पार गीतमाग्निः इत्यादिशास्त्रविहितपचानिविद्यायां योपियमित्रगुद्धिः स उपासाविधिरण्यास आरोप इत्यर्थः । एवं संपदारोपसंवर्गाध्यातरूपा क्रमाद्गुणसन्धक्रियाशास्त्रमात्र ज्ञायोगाचर्षिया बायां प्रतीकोपासनामभियायाधुनाऽऽन्तरामहमहोपासनो सगुणामेगाभियत्त-उपसंगम्येति । सादा- रम्पेन संचिन्येत्यर्थः । आसनमरस्थानम् । एवं च देवतात्मना देवता रूपेणेनि विर- क्षायां सगुणामहोपासनाऽपि लक्षिता भरतीति भार. । तस्यैरान्त हिदेन समाभेदम- भियत्त-दिन्यादिना । तथा चाऽदिन्यमण्डरान्तर्गतहिरण्मयपारमेश्वरलोलापिमहानी- फापछेदेन तचिन्तन प्रनीयते । तत्सम्यामरामेन प्रतीकोपासनं यथा नाम प्रसंन्युपामी- राति शासानामि प्रसन्यनुदि. शाटप्रामादिप्रतिमाया विवादिदिवति । तर यपि सगुण रादम्पनेन निर्गुणयमेर पर्यरत्ययथाप्यमहाभानाऽऽमनदाम्यामानाकय पूर्वाधि- ·२३४ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यास्यव्यास्यासमेत:- [२ द्वितीय- एवं योपिदवच्छिन्नाग्निन्याधिष्ठातृभूताग्नेय विग्रहाणां चाक्षुषप्रन्यक्षयोग्यतायाः संभवादुपपद्यत एवोक्तसाक्षात्कारः प्रतीकोपासनोपास्यानाम् । एतेन सगुणाहंग्रहोपासनोपास्यसाक्षाकारोऽपि व्याख्यातः । बृहयोगवासिष्टेऽहंग्रहेणाऽऽमनि विष्णुमुपासितुः प्रह्लादस्य तन्माहात्म्येन तथैव चतुर्भुजायनुभववर्णनात् । निर्गुणाहमहोपासनफलीभूतार्पज्ञानारयाद्वैतात्मैक्यसाक्षात्कारस्य सर्वसाक्षात्कारोत्तमस्यैव तत्परिपाके प्रागुपपादितत्वान काऽप्यमानुपपत्तिरिति संक्षेपः । अत्र 'यदि हाने प्रार्तते' इति यदिशब्दं प्रयुञ्जताऽऽचार्यशैतादशाधिकारसपत्तेः परमदौर्लभ्यं वनित, तत्कस्माद्धेतोरित्याशङ्कय तत्तद्देवतासलोकतादिसगुणपञ्चविधगौणमुक्तीनामप्यनादरणा- दित्याशयेन समादधानः परितमाह-तदेत्यादिना । विष्णुसायुज्यान्तविषयसुखस्य क्षयिचेना- नादरणाद्वासनाक्षयस्य दृढस्व निरत्तोपास्यसाक्षात्कारान्तोपासनानुष्ठानस्याङ्गीभूताप्टागयोगा- नुष्ठान लिना स्वमेऽप्यसभवान्मनोनाशस्य दृढत्यमिति बोध्यम् । ततः किं तदाह-ज्ञाना- दूर्धमित्यादिना । स्वत एव । 'एतदेव विदित्वा मुनिर्भवति' इत्यादिश्रुतीनां स्वारस्य- पर्यालोचन विना स्वभारत एवेत्यर्थ. । तर हेतु द्योतयति-तादृश एवेति । शास्त्रेति । 'शान्तो दान्तः' इत्यादिश्रुतीनाम् , ' अभयं सत्त्वसशुद्धिः' इत्यादिस्मृतीनाम् , ' अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इत्यादिसूत्रस्य च समत इत्येतत् । अस्त्येवमेतारताऽपि किं प्रकृत इत्पाऽऽह-तत इत्यादिना । सहोपन्यासादिति । एतमेव प्रवाजिनो लोकमिच्छन्तः प्रवजन्ति' इत्यादिविविदिपासन्यासप्रतिपादकशास्त्रस्य ' एतमेव विदित्वा मुनिर्भवति' इति विद्वत्सन्यासप्रतिपादकशास्त्रादूर्ध्वमव्यवधानेनाऽऽम्नानादिति यावत् । बहुवचन तु ' किं प्रजया करिष्यामो येपा नोऽयमात्माऽय लोक । इत्यादिश्रुत्यादिसंग्रहा- मेरेत्याकूतम् । ननु भयत्व प्राक्प्रतिज्ञातद्विविधविद्याधिकारिणोर्मध्ये कृतोपास्त्यात्यस्य प्रथमस्यैवं व्यवस्था तथाऽपि द्वितीयस्याकृतोपास्तेः काऽसावित्यत आहेदानींतनास्त्वित्यादिना- हदानीतनास्तु प्रायेणाकृतोपास्तय एवौत्सुक्यमात्रात्सहसा विद्यायां प्रवर्तन्ते । वासनाक्षयमनोनाशी च तात्कालिको संपादयन्ति । तावता अषणमनननिदिध्यासनानि निष्पाद्यन्ते । तैश्च दृढाम्यस्तैरज्ञानसंशय- विपर्ययनिरासात्तत्वज्ञानं सम्यगुदेति । तस्य बाधकप्रमाणामावानिवृ. त्तायामविद्यार्या पुनरुत्पत्तिकारणामावाच्च नास्ति तस्य शैथिल्पम् । पासनाक्षयमनोनाशी तु दृढाभ्यासामावाद्भोगप्रदेन प्रारब्धेन तदा तदा वाध्यमानत्वाच्च सवातप्रदेशदीपवत्सहसा निवर्तते । तथा च वसिष्ठः- . 1 - १. स. ग. प. उ. प. निणय'। २. स.ग. स. घ. "ति। उदितस्य तानस्य।

·वासनाक्षयप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। २३५ पूर्वेभ्यस्तु प्रयत्नेम्यो विपमोऽयं हि संमतः । दुःसाध्यो वासनात्यागः सुमेरून्मूलनादपि ।। अर्जुनोऽपि- चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवदृढम् । तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ इति । तस्मादिदानीतनानां विद्वत्संन्यासिनो ज्ञानस्यानुवृत्तिमात्रम् । वास- नाक्षयमनोनाशी तु प्रयत्नसाध्याविति सिद्धम् । ननु केयं वासना यस्याः क्षयाय प्रयतितव्यमिति चेत्तत्स्वरूपमाह-वसिष्ठः- दृढवासनया त्यक्तपूर्वापरविचारणम् । यदादानं पदार्थस्य वासना सा प्रकीर्तिता ॥ मावितं तीसंवेगादात्मना यत्तदेव सः। मवत्याशु महाबाहो विगततरसंस्मृतिः ।। तादृग्नपो हि पुरुपो वासनाविवशीकृतः । संपश्यति यदैवतत्सदस्त्विति विमुह्यति ।। वासनावेगवैवश्यात्स्वरूपं प्रजहाति तत् । भ्रान्तिं पश्यति दुर्दृष्टिः सर्व मदवशादिव* ॥ इति । विद्यायामद्वैतब्रह्मविद्यायामित्यर्थः । विषयसतमीयम् । सहसा स्वकीयवासनाक्षयादिसा. मग्रीदायमविचार्यैव प्रवर्तन्त इत्यन्ययः । अत एव-वासनेति । अदृढत्यागयोगौ। ततः किं तदाह-तावतेति । नन्वेवं चेत्तर्हि तत्फलं न स्यादित्यत आह-तैश्चेति । न चैवमपि प्रतिबद्धामेर्दाहामात्रचन्मूलाज्ञानध्वंसस्ततो न स्यादिति वाच्यम् । अग्नौ मण्यादि- वत्प्रकृत प्रतिबन्धकाभावादित्याह-तस्येत्यादिना । तदुक्तम्--- प्रमाणपदिला, विया प्रमाणे प्रनाले बिना। न नस्यति न वेदान्तापवलं मानमिष्यते । इति । *क. स. ह. पुस्तके वर " महाबि निवृर्षि च जना न विदुरासुराः । न शौचं नापि पाऽऽचारो न सत्यं तेषु विद्यते । असत्यममतिष्ठ ते जगदाहुनीश्वरम् । अपरस्परसंभूतं किमन्य- कामहेतुकम् । एतो दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽस्पमुद्यः । मभवन्त्युप्रकर्माणः सयाय जगतोs. दिताः ॥ इति श्लोकनयमधिक दृश्यते । १.स. ग. प.प. संपायाविति स्थितम् ! २. स.ग.प.ट. च. 'रभा- पन।३क.स.य. भ.स.च.मान्त ।

·पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेत:- [२ द्वितीयं- मनु दीपादिना तम शमेऽपि तद्विरहे क्षणान्तरे तनुपसर्पणवद्रह्मावरणमज्ञानान्तरण स्यादेवेति चेन्न । एकाज्ञानपक्षे बुद्धिभेदाजीवभेदेऽपि ययुद्ध्युपादानाहानशम समुच्यते, जीव मुक्तिपक्षे यान प्रारब्ध तहेशामासेन द्वैतप्रतीति , नानाज्ञानपक्षे तु न,काऽप्यनुपपत्ति , पढ़याज्ञानरेव घटायावरणोपपत्तिश्चेति सर्वव्यवस्थितरित्याशयेनाऽऽह-निवृत्तायामि- त्यादिना । तस्य, तत्त्वज्ञानालीभूताविद्याध्वस्तिस्पप्रागुक्तविदेहमोक्षस्येत्यर्थ । तत किं प्रकृत इत्यत आह-वासनाक्षयेत्यादिना । तर वासिष्टगीते प्रमाणयति तथा चेत्यादिना । फलितमाह-तस्मादित्यादिना । तत समभ वासनास्वरूप सामान्यत सप्रमाण निरूपयति-नन्वित्यादिना मदवशादिवेत्यन्तेन । अत्र दृढेतितृतीयान्तेन सदनादित्य व्यज्यते। अनोदाहरणाकाक्षाया सामान्यतस्त सक्षिपत्यत्र चेत्यादिना--- अब च स्वस्वदेशाचारकुलधर्ममापाभेदतगतापशब्दसुशब्दादिपु प्रा. णिनाममिनिवेशः समान्यत उदाहरणम् । विशेषतस्तु मेदानुक्त्वा पश्चा. दुदाहरामः । यथोक्तां वासनाममित्य बृहदारण्यके श्रूयते-'स यथा- कामो भवति तत्क्रतुर्भवति यत्क्रतुर्मवति तत्कर्म कुरुते यत्कर्म कुरुते तमिसंपद्यते' इति । वासनाभेदो वाल्मीकिना दर्शितः- वासना द्विविधा प्रोक्ता शुद्धा च मुनिना तथा । मलिना जन्महेतुः स्याच्छुद्धा जन्मविनाशिनी ॥ अज्ञानसुधनाकारा धनाहंकारशालिनी । जन्ममृत्युकरी प्रोक्ता मलिना वासना बुधैः ॥ पुनर्जन्मागुरं त्यक्त्वा स्थिता समृष्टवीजवत् । देहाथ भियते ज्ञातज्ञेया शुद्धति चोच्यते । इति॥ देहादीनां पञ्चकोशाना तत्साक्षिणचिदात्मनश्च मेदावरकमज्ञानं तेन सुष्ठु धनीमूत आकारो यस्याः सेयमज्ञानसुघनाकारा । यथा क्षीर तक्रमेलनेन धनीमूतं मवति, यथा वा विलीनं घृतं शीतलप्रदेशे चिरमवस्थापितं सुघनी मवति तथा वासना द्रष्टव्या । धनीमावश्चात म्रान्तिपरम्परा। अत्र प्राणिपदेनोक्ताभिनिवेशवता तिर्यस्त्वमेव न तु मनुष्य रमपीति घोत्यते । विशेषत- म्नदपेक्षाया वक्ष्यमाणवेन तसविस्तर प्रतिजानीते-विशेषतस्वित्यादिना । ननूतस्मृति- ११. स. ६, पुनर्जन्मक'।

·पासनाक्षयप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिषियेकः । २३७ मूलीभूताऽत्र श्रुति केत्यत्राऽऽह-यथोक्तामित्यादिना । तामेन श्रुतिं परति-स यथेति। कामो हानादिसस्कार एव वासनापरनामाऽन्तीय कार्यतर्य पूर्वप्रज्ञाभिध सदसहो कशास्त्रज्ञानकर्मसूक्ष्भावस्थाविशेष एवारियादिनिष्ठोऽरधा सुप्रपचित एव मदीये प्रारब्धवा- न्तरिष्यसने सप्रमाणम् । क्रतुखरूपमुक्तमतदारयान एवानुभूतिप्रकाशे- रचरतिशय काम्ये रिपये कनुरीर्यते । पाक्षिक कर्म कामे स्पात्रोत्या ऋतौ सति । इति ।। ननु भवत्वेव वासनासामान्यस्वरूप तद्विशेषस्तु य प्राग्यक्ष्यमाणत्वेन प्रतिज्ञात स स्थमित्यपेक्षायामाह-वासनामेद इति । तद्वाक्यान्येर पठति-वासना द्विविधे- त्यादिना । तत्कार्यभेदमा मलिनेत्यर्थेन । भरत्वेन तत्कार्यममापि प्रपम मलिनाया स्वरूपमेव कथमित्याकाक्षाया तत्कययति-अज्ञानेति । तसर्नस्वीभूत धर्मजातमाह- घनेति । मटिना जन्महेतरिति प्रागुत जन्मपद जन्ममृत्युसहस्रपरम्पराद्यपिल्सुखदु ख रूपससारचक्रस्पायुपरक्षणमेप्रत्याशयेन पुनस्ता विशिनष्टि जन्ममृत्युकरीत्यर्धेनैव । एव मलिनयासनां सक्षिप्याथ शुद्धा तामभिधत्ते-पुनरिति । संमृष्टेति । सम्यग्भर्जि- तमीह्यादिधान्यादित्यर्थ । एव च तद्यथा भक्षणमानोपयोगि साजादिरूप तथ्य शरी रनिहिकोपयोगिनी भवतीति भाय । अयाज्ञानसुचनाकारपद व्याचष्टे-देहेत्यादिना परम्परेत्यन्तेन । ननूनमटिनपासना गीतासु फोक्तत्यत आह-- तो पाऽऽसुरसंपद्विवरणे भगवानाह- * प्रवृत्तिं च नियुत्तिं च जना न विदुरासुराः । न शोचं नापि चाऽऽचारो न सत्यं तेषु विद्यते॥ असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । अपरस्परसंमतं फिगन्याकाम हेतुकम् ।। एतां दृष्टिमयष्टभ्य नटात्मानोऽल्पयुद्धयः। प्रमयन्त्यमर्माणः क्षयाय जोऽहिता ॥ फाममानित्य टुप्तरं दम्ममानमदान्यिताः । मोहाहहीत्वाऽसद्वाहान्यतन्तेऽशुचिताः ।। • 2. प. प. पति-रिवारपेटाएरराय या पनि पास रिसाउनपर ·२३८ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयच्यारयासमेत:- [२ द्वितीय- चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः। कामोपमोगपरमा एतावदितिनिश्रिताः। आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः। ईहन्ते काममोगार्थमन्यायेनार्थसंचयान् । इति ।। [+ त आसुरा जगदसत्यमाहुः । नास्ति सत्यं वेवपुराणाविप्रमाणे यस्मिंस्तादृशं जगदाहः । वेदानां प्रामाण्यं न मन्यन्त इत्यर्थः । अत एव नास्तीश्वरः कर्ता व्यवस्थापकश्च पगिस्तादृशं जगदाहुः । तर्हि कुतोऽस्य जगत उत्पत्तिं वदन्तीत्यवाऽऽह-अपरस्परेति । अपरश्य परश्चेत्यपरस्परम् । अपरस्परतोऽन्योन्यतः स्त्रीपुरुपमिथुनासंभूतं जग- किमन्यत्कारणमस्य, नास्त्पन्पकिंचित् । किंतु कामहेतुकं स्त्रीपुरुपयोः काम एव प्रवाहरूपेण हेतुरस्येत्याहुरित्यर्थः ] नाहंकारश्च तत्रै. घोदाहृतः- इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् । इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् । असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ॥ ईश्वरोऽहमहं मोगी सिद्धोऽहं पलवान्सुसी । आढ्योऽमिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सहशो मया ॥ यक्ष्ये दास्यामि मोदिप्य इत्यज्ञानविमोहिताः। अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः॥ प्रसक्ताः काममोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ । इति । एतेन पुनर्जन्मकारणत्वमुदाहृतं भवति । तच पुनः अपश्चितम्- आत्मसंमाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः। यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्मेनाविधिपूर्वकम् ।। अहंकारं बलं दपं कामं कोधं च संश्रिताः। मामात्मपरदेष प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ।। तानहं द्विपतः करान्संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्पजसमशुमानामुरीप्वेष योनिषु ॥ + यनुचिनान्तर्गतस्योऽय अन्य छपुस्तकस्य एव । १क, ख, ग, घ..च. अहका।

·पासनाक्षयम०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २३९ आसुरी योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि । मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधर्मा गतिम् । इति । तो चेति । तद्वाक्यान्येव पठति-प्रवृत्तिं चैत्यादिषोडशाध्यायगपभिः । तदर्थ संक्षेपेण विवृणोति- आसुरा इत्यारम्येत्याहुरित्यर्थ इत्यन्तैन । नन्वेवं सामा. न्यतो मलिनवासनायां भगवद्गीतोदाहरणेऽपि तद्वनीभावः कोदाहृत इत्यत्राऽऽह--- घनाहंकारश्चेति । तद्वाक्यान्यपि संगृह्णाति-इदमोत्यादिचतुर्भिः । एतदर्थ संक्षिप्य पूर्वोक्तवासिष्टवाक्येन सह योजयति-एतेनेति । वाक्यशेषैरेतत्प्रपञ्चनमेवेत्याह-तच्चेति । कैर्वात्यैः प्रपचितमियाकाक्षायां तान्येव लिखति-आत्मेत्यादिचतुर्भिः । इह विस्तरस्तु श्रीमधुसूदनसरस्वतीनां गूदार्थदीपिकायामेवानुसंध्ये(ध)यः । प्रायः स्फुटत्वादत्यन्तानपेक्ष. त्याच्च नान मया प्रतन्यत इति तत्त्वम् । मनु भवत्वेवं मलिनवासनाप्रपञ्चनं तथाऽपि शुन्दवासनायास्तत्कथामिन्याशय प्राग्या- सिष्ठवाक्येन पुनर्जन्माङ्कुरं त्यकवेत्यादिना सूत्रितं तत्सामान्यस्वरूपं स्मारयति- शुद्धवासना तु ज्ञातशेया । शेपस्वरूपं त्रयोदशाध्याये मगवानाह- ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते । अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ सर्वतःपाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् । सर्वतःश्रुतिम लोके सर्थमावृत्य तिष्ठति ॥ सन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । असक्तं सर्वमृश्चैव निर्गुणं गुणमोक्त च ॥ बहिरन्तश्च भूतानामचरं घरमेव च । सूक्ष्मत्यात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ अविमक्तं च मूतेषु धिमक्तमिव च स्थितम् । भूत मर्नु र तज्ज्ञेयं असिष्णु प्रमविष्णु च ॥ ज्योतिपामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते । [* ज्ञानं शेयं ज्ञानगम्यं हदि सर्वस्य विधितम् ] इति । अन तटस्थलक्षणस्वरूपलक्षणाम्यामयगन्तुं सोपाधिकनिरुपाधिक स्वरूपदपमुपन्यस्तम् । [+ कदावित्संबन्धि सद्यलक्षयति तत्तटस्थलक्ष. . . दिपर . पुसमोर • ग. प. प. ३. पुरो दारिदिपार र कारा- भन्न पन्तो न्यो न रिपते ।

·[२ दितीय- २४० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्यास्यासमेत:- णम् । यथा देवदत्तगृहम् । तथा कालवयसंबन्धि सद्यलक्षयति तत्स्व- रूपलक्षणम् । यथा प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इति । ननु त्यक्तपूर्वापरविचारत्वं वासनालक्षणमुक्तम् । ज्ञेयज्ञानं च विचारजन्यम् । अतो न शुद्धायां तल्लक्षणगस्ति । मैवम् । लक्षणे दृढमावन येत्युक्तत्वात् । यथा बहुपु जन्मसु दृढभावितत्वेनास्मिञ्जन्मनि विनय परोपदेशमहंकारममकारकामक्रो- धादयो मलिनवासनयोत्पद्यन्ते । तथा प्राथमिकबोधस्य विचारजन्य. खेऽपि दीर्घकालनैरन्तर्यसत्काराविरो तस्पे पश्चाद्वाक्ययुक्तिपरामर्शम- न्तरेणैव पुरोवर्तिघटादिवत्सहसा तत्वं परिस्फुरति. तादृश्या बोधानु- वृत्त्या सहित इन्द्रियव्यवहारः शुद्धवासना । सा च देहजीवनमावायो- पयुज्यते । न तु दम्मदचासुरसंपदुत्पादनाय, नापि जन्मान्तरहेतुधर्मा- धोत्पादनाय । यथा भृष्टानि ब्रह्यादिवीजानि कुसूलपूरणमात्रायोप- युक्तानि । न तु रुचिरान्नाय, नापि सस्यनिष्पत्तये तद्वत् । शुद्धवासना मिति । पूर्वपैलक्षण्यार्थस्तुशब्दः । ननु कुड्यचिरन्यायेनाऽऽदौ ज्ञेय. स्वरूपमेन न ज्ञातं क पुनस्तद्धटितोक्तवासनास्वरूपं ज्ञातव्यमित्यनाऽऽह-ज्ञेयेति । तद्वाक्यान्येर पति-क्षेयं यत्तदित्यादिना विष्ठितमित्यन्तेन पड्भिः । तत्तात्पर्यमाह- अनेत्यादिना । तटस्थेति । यथा कश्चित्पान्थः कचिदनेचरं क जलमिति पृच्छरतेन पुरोवर्तिनि मराले जलमिन्युपदिश्यते । तत्र स मराठशन्तिराजहसः सरसस्तटस्थ एप सञ्जलस्य लक्षकः कदाचिसाइत्वेनोपलक्षणमेपोच्यते तद्वन्ततःपाणिपादत्वादिनीपरक्षणेन सोपाधिकम्वरूपमेवारगन्तुमुत्तमित्याकूतम् । एपमनादिदित्यादिस्वरूपलक्षण निरपाधिक- स्वरूपमेनारगन्तुमुन मिति तत्वम् । तत्र शक्ते-नस्वित्यादिना । दृढभावनया त्यत्तो. त्यादिवासिष्टवाक्यरित्यर्थः । समाधातु प्रतिजानोते-मेवमिति । तत्र हेतुमाह-उक्षण इति । त विवृणोति-पत्यादिना । एष दृष्टान्तसिद्धमय दार्ट,न्तिके योजयति-तथे. त्यादिना । एव शुद्धगासनाटक्षण परिपत्य सदृष्टान्ता स्पष्टयति-सा चेत्यादिना । सल्का- प्रदर्शनमपि । मृष्टानि लाजता नीतानि । कुम्लेति । उदरपूरणमपि तः कुमूटपरणमा मनवेति भारः। नन्वेमस्थिय शुद्धसामना देहम निर्माहोपयोगिन्यथापि प्रागुनमटिनवासनायाः किमे तस्या इवैकविधचमेरोत मारिन्यादेश वैविध्यमियाराडक्यान्य एपेयाशयेन समाधत्ते- १.स.ग.प.ट.प. सना उत्प।

·। पासनाक्षयप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्ति विवेकः । २४१ मलिना च वासना विधा-लोकवासना शास्त्रवासना देहवासना चेति । सर्वे जना यथा मां न निन्दन्ति यथा वा स्तुवन्ति तथैव सर्व- थाऽऽचरिष्यामीत्यमिनिवेशो लोकवासना । तस्याः संपादयितुमशक्य- खान्मलिनत्वम् । तथा हि- को न्वस्मिन्सांप्रतं लोके गुणवान्कश्च वीर्यवान् । इत्यादिना बहुधा वाल्मीकिः पप्रच्छ । इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैः श्रुतः। इत्यादिना प्रत्युत्तरं नारदो ददौ । तादृशस्यापि रामस्य पतिमता- शिरोमणिमूताया 'जगन्मातुः सीतायाश्च श्रोतुमशक्यो जनापवादः संप्रवृत्तः किमु वक्तव्यमन्येपाम् । तथा हि देशविशेषेण परस्परनिन्दा- बाहुल्यमुपलभ्यते । दाक्षिणात्यधिप्रेरीत्तरा[हा] वेदविदो विप्रा मांसम- क्षिणो निन्द्यन्ते । औत्तरेय(राहे)श्च मातुलसुतोवाहिनो यात्रासु मुद्भा- ण्डवाहिनो दाक्षिणात्या निन्द्यन्ते । बढ्चा आश्वलायनशाखीयाः कायवशाखामप्रशस्त मन्यन्ते । वाजसनेयिनस्तु वैपरीत्येन । एवं स्वस्वकुलगोत्रबन्धुवर्गेष्टदेवतादिप्रशंसा परकीयनिन्दा च, आविद्वदङ्ग- नागोपालं सर्वत्र प्रसिद्धा । एतदेवाभिप्रेत्योक्तम्-- * शुचिः पिशाचो विचलो विचक्षणः क्षमोऽप्यशक्तो बलवांश्च दुष्टः । निश्चित्तचोर सुमगोऽपि कामी को लोकमाराधयितुं समर्थः ॥ इति । विद्यते न खलु कश्चिदुपायः सर्वलोकपरितोषकरो यः। सर्वथा स्वहितमाचरणीयं किं करिष्यति जनो बहुजल्पः ॥ इति च । अतो लोकवासनाया मलिनत्वममित्य योगीश्वरस्य तुल्यनिन्दास्तु: तित्वं मोक्षशानेपु वर्णितम् । शास्त्रवासना च विविधा-पाठव्यसनं बहुशास्त्रव्यसनमनुष्ठानव्यसनं चेति । पाठस्य व्यसनं भरद्वाजेधगम्यते । मलिना चेति । अथ- " * क. स. ग. प. प. ह. एधु पूस्त रेप केवलमस्य पदस्य " को लेकमाराधयितुं समर्थः इति परमधरण एक दृश्यते न सामोका १८.स.ग. साखा फरवशारायाः ।

·२४२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेत:- [२ द्वितीयं- - लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयाऽपि च । देहलासया ज्ञान यथापनर जायते ।। इति यज्ञवैभवसण्टपूर्वागतचतुर्दशाध्यायप्रसिद्धतरसज्ञा' सज्ञापयति-लोकेत्यादिना । सत्र लोकनासना विशदयति-सर्व इत्यादिना । ननु कुतोऽत्र मलिनावं तत्राऽऽह- तस्या इति । तदुपपादयितु प्रतिजानीते-तथा होति । तदुदाहरति-को न्वस्मि- नित्यादिना । एव च जीनकोटिनिनिष्टानामस्मदादीना तदन्येषा तद्दौ,साध्यं केमुत्यसिद्धमे- वेत्याह-किम्पिति । तदुदाहरति-तथा होत्यादिना । क देश उपलभ्यते । परस्पर- निन्दामाहुल्यमित्यत आह दाक्षिणात्यरित्यादिना । मासेति निन्दाया हेतुगर्भ विशेष णम् । एव मातुले याद्यग्रेऽपि द्रष्टव्यम् । न केरमेमाचारविषयिण्येर लोकझता निन्दा किंतु वेदशाखाविषयिण्यप्यसापित्याह-वृचा इत्यादिना पैपरीत्येनेत्यन्तेन । उक्त निन्दामन्यवाप्यतिदिशति-एवमित्यादिना । आदिना देशः । उत्तलोकगासनाध्वसस्य सर्वथा दु साध्यत्वे समतमपि प्राचामाह-एतदेवेत्यादिना । पटित कथयन्प्ररत निगम यति-अत इत्यादिना । एसमा लोकपासना प्रपञ्च्य शास्त्रगासनामपि विध्येनाभिधत्ते- शास्त्रत्यादिना । ताऽऽद्यमुदाहरति-पाठश्यति । कथ तदित्यत आह-स हीत्यादिना- स हि पुरुपायुपत्रयेण बहूदानधीत्येन्द्रेण चतुर्थायुपि प्रलोमित- स्तनापि परिशिष्टयेदाध्ययनायोद्यमं चकार तस्यापि पाठस्थाशक्यत्या. मलिनयासनात्वम् । तो चाशक्तिमिन्द्रः प्रतियोध्य पाठानिवर्त्य ततोs- प्पधिक पुरुषार्थाय सगुण ब्रह्मविद्यामुपदिदेश । तदेतत्स तैत्तिरीयमा मणे * द्रष्टव्यम् । तथैवाऽऽत्यन्तिकपुरुषार्थामावाहहुशास्त्रव्यसनस्प मालिन्य कारपेयगीतायामुपलभ्यते-'दुर्वासा मुनिहुविधशास्त्रपुस्तक भारः सह महादेषं नमस्कर्तुमागतस्तसभायां मुनिना नारदेन मारवाहि- गर्दमसाम्पमापादित: कोपा.पुस्तकानि लबणार्णवे परित्यज्य महादेवे. नाऽऽत्मविद्यायां प्रवर्तितः' इति । आत्मविद्या पानन्तर्मुसस्य गुरुकारु. + 1. पुस्तके-(यान्नम्) "भरदानो हविधिराभित्रनचर्यमुपास । त९६ मीगिर , विरर सपानम् । इन्च उपनग्यो पार । भरद्वाज । यत्ते चतुर्थनायुर्दयाम् । स्मिनेन र्या इति । प्रमचर्य-न परेपगिर । होय । त९६ वनिरिगनशितानिए दर्शायार । तेगार किस्मान्मुभिनाऽऽदरे । स च । भादात्यामारावेद वा एसे " इति । १८ "हमेशाबु पणि म°1 ·चासनाक्षयप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः।। २४३ ज्यरहितस्य न वेदशास्त्रमात्रेणोत्पद्यते । तथा च श्रुति:-'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन' इति । अन्यत्राप्युक्तम्- बहुशास्त्रकथाकन्यारोमन्थेन वथैव किम् । अन्वेष्टयं प्रयत्नेन तत्त्वज्ञज्योतिरान्तरम् ।। इति । अधीत्य चतुरो घेदान्धर्मशास्त्राण्यनेकशः। ब्रह्मतत्त्वं न जानाति : पाकरसं यथा ॥ इति च । 'नारदश्चतुःपष्टिकलाविद्याकुशलोऽप्यनात्मवित्त्वेनानुतप्तः सनत्कुमार- मुपससाद' इति च्छन्दोगा अधीयते । अनुष्ठानव्यसनं विष्णपुराणे निदा. घस्योपलम्पते । यासिष्ठरामायणे दाशूरस्य । निदाघो हि भामुणा पुनः पुनः प्रबोध्यमानोऽपि कर्मश्रद्धाजाड्यं चिरं न जहौ । दारश्चात्यन्त. श्रद्धाजाव्येनानुष्ठानाय शुद्धप्रदेशं मूमौ न काप्युपलेभे । अस्याश्च कर्मवासनायाः पुनर्जन्महेतुत्वान्मलिनत्वम् । तथा चाऽऽथर्वणिका अधी. यते- 'हवा येते अदृढा यज्ञरूपा अटादशोक्तमवर येपु का। एतच्च् यो येऽमिनन्दन्ति गूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापिपन्ति ॥ अविद्यापामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितमन्यमानाः। जयन्यमामाः परियन्ति मूढा अन्धेनव नीयमाना यथाऽन्धाः ॥ अविद्यापां पहुधा पर्तमाना वयं कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः । यत्कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागानाऽऽनुराः क्षीणटोकाश्च्यवन्ते ।। इटापूतं गन्यमाना परिठं नान्पच्छे यो वेदयन्तेऽत्र मूढाः । नाफस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुसूदेमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति' इति । यहून्येदामिति । येदादोन शारापरः । अन्यथा पुग्पायुपत्रपेण संपूर्णतया भपि मंजारोऽध्ययन पुनधनुर्धायुःप्राप्याऽवशिष्यावरणदाध्ययनस्यापि तर मभवानजाने चनुदाप्पयने पुनरत प्रामण एवेन्द्रका त प्रति अय्याः मुवर्णमयमहापतिप्रयदर्शनमु- समनुपनं स्पादियातयः। ननु फेदमुपायान समाऽऽह-तदेवदित्यादि । अथ हितो. पामनिवारवासना निन्दनि सप्रमाण सौदाच तपेयादिना । पन्यिाय, मागतोऽन दर महादेव पाय योन्यम् । सत्र नु:-आत्मविद्या चेति । तर मागाया- १७.'जगर.........। - ·२ द्वितीयं- २४४ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यब्यास्यासमेत:- तथा चेत्यादिना । तत्रोदाहरणमाह-नारद इत्यादिसममाणम् । एवं तृतीयामपि तां सप्रमाणं सोदाहरणं तृणयति-अनुष्ठानेत्यादिना ननु । कुतः कर्मवासनायाः पुण्योत्पाद- कत्वेऽपि मलिनत्वं तत्राऽऽह--अस्याचेति । तत्र मानमाह-तथा चेत्यादिना सप्र- तिज्ञ भूरितरं च । तत्र स्मृतिमप्याह मगवतेत्यादिना- भगवताऽप्युक्तम्- यामिमा पुष्पितां वाचं प्रवदन्यविपश्चितः । वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीतिवादिनः ।। कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् । क्रियाविशेषबहुला मौगैश्वर्यगति प्रति ।। मोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयाऽपहृतचेतसाम् । व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥ त्रैगुण्यविपया घेदा निखैगुण्यो मधार्जुन । निद्वंद्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ।। यायानर्थ उदपाने सर्वतःसंप्लुतोदके । तायान्सर्वेपु वेदेषु बाह्मणस्य विजानतः ॥ इति । पहेतुत्वाच्च शास्त्रीयवासनाया मलिनत्वम् । श्वेतकेतुरल्पेनैव कालेन सर्वान्वेदानधीत्य दर्पण पितुरपि पुरतो विनयं न चकारेति च्छन्दोगाः पठाध्याये पठन्ति । तथा बालाकिः कानिचिदुपासनान्यवगत्य दृप्त उशीनरादिषु बहुपु देशेषु दिग्विजयेन यहून्विपानवज्ञाय काश्यामजात. श, ब्रह्मविच्छिरोमणिमनुशासितुं धाष्ट्यं धफारेति कीपीतकिनो वाज- सनेयिनश्याधीयते। अपाम सोमममृता अभूम' इत्यार्थिवादवेन पुष्पिण्यनुपमलोमजनिका- मिन्यर्थः । वेदाः पूर्वकाण्डात्मका इसार्थिकम् । यावानर्थ इति । यथोदपान उदकपा- नादिमात्रप्रयोजके यापीकूपादी प्रत्येकं यापानर्थः प्रयोजनविशेषः सिध्यति तायान्सर्वोs- प्यर्थः , सर्वतःसप्लुतोदके प्रचुरतरजलशालिनि गङ्गादितीर्थे नृणा सिध्योकत्रयेति प्रसिद्धमेव तथा सर्वेषु पूर्वकाण्डामकैप्वखिटेषु वेदेष्यग्यजुःसामारयेषु यानर्थ 'माग्मिः शमन्ति यजुभिर्यजन्ति सामभिः स्तुवन्ति ' इति श्रुतेर्होतृवायर्ययोदातृपादिभिः साधितेन पनी- यजमानयोः परमा मपरितोरटक्षणेन पुण्यार्पण चित्रया यजेत पशुकामः' इति 'ज्यो. तिटोमेन वर्गकामो यजेत ' इत्यादिश्रुतिज्ञाप्तिपश्चादिलक्षणेविषयप्राप्तिजन्यस्तपदयन्छिन- पुष्पिताम् , .

·वासनाक्षयप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २४५ मुखलक्षणो यावानर्थः प्रयोजनविशेषः सिध्यति तावान्सर्वोऽप्यर्थो विजानतोऽद्वैतब्रह्मात्मैक्य- विषयकसाक्षात्कारशालिनो ब्राह्मणस्य मुख्याधिकारिणः सदसद्विवेकादिनिदिध्यासनान्तसक- लसाधनवतः संन्यासिनः संपद्यत इति शेपः । शते पञ्चाशन्यायेन क्षुद्रानन्दानां सर्वेपाम- द्वैतग्रमात्मैक्यभूमानन्द एवान्तर्भावात्कर्मकाण्डानुष्टानसाध्याः सर्वेऽपि विषयानन्दाः स्वाद्वैता- नन्दाने तृणायमाना एवेति भावः । इतोऽपि शास्त्रवासनायास्तुच्छत्यमेवेत्याह-६त्या- दिना । तदुदाहरति-श्वेतकेतुरित्यादिना । उदाहरणान्तरमप्याह-तथेत्यादिना । वाज- सनेयिनः काण्या माध्यंदिनाश्चेत्यर्थः । अथावसरप्राप्तां तृतीयां देहवासनामपि तृणयिष्यस्तस्या अपि त्रैविध्यमभिधत्ते-- देहवासनाऽप्यात्मत्वगुणाधानदोषापनयनभ्रान्तिमेदाश्रिधा | तत्राऽऽ. स्मत्वं माष्यकार उदाजहार-देहमानं चैतन्यविशिष्टमात्मेति प्राकृता जना लोकापतिकाश्च प्रतिपन्नाः' इति । स वा एप पुरुपोऽन्नरसमय:' इत्यारभ्य तस्मादन्नं तदुच्यते' इत्यन्तेन ग्रन्धेन तामेव प्राकृतपति- पत्ति तैत्तिरीयाः स्पष्टी कुर्वन्ति । 'विरोचनः प्रजापतिनाऽनुशिष्टोऽपि स्वचित्तदोपेण देह आत्मत्वबुद्धिं दृढीकृत्यासुरान्सर्वाननुशशास' इति च्छन्दोगा अष्टमेऽध्याये समामनन्ति । गुणाधानं द्विविधम्-लौकिक शास्त्रीयं चेति । समीचीनशब्दादिसंपादनं लौकिकम् । कोमलध्वनिना गातुमध्येतुं च तैलपानमरीचमक्षणादिना लोकाः प्रयतन्ते । मृदुस्पर्शाप लोकाः पुष्टिकरावौषधाहारावुपयुञ्जते लावण्यायाम्यशोद्वर्तनदुकूलालं. कारानुपसेवन्ते । सौगन्ध्याय सगालेपने धारयन्ति । शास्त्रीय गुणमा. धातुं गङ्गामानशालग्रामतीर्थादिकं संपादयन्ति । दोपापनयनं च चिकि- त्सकोतरीपधेर्मुखादिप्रक्षालनेन च लौकिकं, शौचाचमनादिना वैदिक- मित्युमयविधम् । अस्याश्च देहवासनाया मालिन्यं वक्ष्यते । देहस्याऽs- स्मत्वं तावप्रामाणिकत्वादशेषदुःसहेतुत्वाच्च मलिनत्वम् । अस्मिश्नार्थे पूर्वाचाः सर्वैरपि पराक्रान्तम् । गुणाधानं च प्रायेण न पश्यामः । प्रसिद्धा एव गायका अध्यापकाश्च प्रयतमाना अपि बहवो ध्वनिसौहवं न लभन्ते । मृदुस्पर्शोऽङ्गापुष्टिश्च न नियता । लावण्यसौगन्ध्ये अपि दुकूल नगादिनिष्ठे न तु देहनिष्ठे। देहेति । आत्मत्वेति । आत्मायं च गुणाधान च दोपापनयन चेति तथा तषि- विण्यो या प्रान्तयोऽहं ब्राह्मण इति करतूर्यायान्तरलापनेन सुरमितोऽरिम मङ्गलाम्यगलानेन १क. स... 'दिपु हो । २ छ. टिनन् ।

·२ द्वितीय- २४६ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यास्यव्यास्यासमेत:- विमलोऽभवमिति चानुभूयमानभ्रमविभेदानिप्रकारा देहवासनाऽपि भवतीति भावः । तत्राऽऽद्यायां भानमाह-तवेति । तद्भाध्यमेन शारीरकसूरस्थाध्यासग्रन्थगमुदाहरति-- देहेत्यादिना । अर्थतन्मूलीभूतां तैत्तिरीयश्रुतिमपि प्रमाणयति-स वा एप इत्यादिना । अत्र सामश्रुतिमप्यर्थतः संवादयति-विरोचन इत्यादिना । अथ गुणाधानमपि क्रमप्राप्त द्वैविध्येनाभिधत्ते-गुणेति । तद्विवृणोति-लौकिकमिति । तनाऽऽद्यमुदाहरति- समीचीनेति । तत्र प्रसिद्धिमेव प्रमाणयति-कोमलेत्यादिना धारयन्तीत्यन्तेन । अथ शास्त्रीयगुणाधानमप्याह-शास्त्रीयमित्यादिना । ए दोपापनयनमपि लौकिका. दिभेदेन द्विविधमुदाहरति-दोषापनयनं चेत्यादिना । उक्तदेवासनाया मालिन्यं प्रतिजानीते--अस्याश्चेत्यादिना । तर देहात्मयमालिन्यमुपपादयति-देहस्येत्यादिना । एवं गुणाधानाद्यपि दूपयति-गुणाधानं वेत्यादिना न दित्यन्तेन । शिष्टं तु स्पष्टम् । तन मानमाहात एवेति समतिज्ञम् - अत एष विष्णुपुराणेऽभिहितम्- मांसासूब पूपविण्मूघस्नायमज्जास्थिसंहतो । देहे चेत्मीतिमान्मूढो भविता नरकेऽपि सः॥ स्वदेहाशुचिगन्धेन न विरज्येत यः पुमान् । वैराग्यकारणं तस्य किमन्यदुपदिश्यते । इति ॥ शास्त्रीयं च गुणाधानं प्रमलेन शास्त्रान्तरेणापोह्यते । यथा हिंस्यात्सर्वा भूतानि' इत्यस्य 'अग्नीपोमीयं पशुमालमेत' इत्यनेनापवा. दस्तद्वत् । प्रबलतरं शास्त्रमेतदन्यशास्त्रापेक्षया- पस्याऽऽत्मबुद्धिः कुणपे विधातुके स्वधी: कलवादिषु माम इज्यधीः । यस्तीर्थयुद्धिः सलिले न फहिचि- जनेप्वमिज्ञेपु स एव गोराः। न * के. पुस्तकेऽन यो धातदो वातपिचशेप्माणः पतयो यस्य रस्मिन्नुभपे शरीर मात्मबुद्धिः, सीः कट गादिश स्वीया इनि घुधिः, भौमे भूमिविकारे इयर्दियताइद्धि, यस्य तीर्थमिति बुदिः मटिले न, अभिदेवु तत्यषितमु यस्य (इये )ता इद्धको न सन्ति स एष गोपरि सये दारणः । एषा मातृमादिभारवाहः । स्तरो यईभः स्यधिक मुण्टम्यते । १ क.स.स.न्। विएगा।

·। वासनाक्षयप्र०] विद्यारण्यमणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २४७ अत्यन्तमलिनो देहो देही चात्यन्तनिर्मलः । उमयोरन्तरं ज्ञात्वा कस्य शौचं विधीयते । इति च ॥ यद्यप्यनेन शास्त्रेण दोपापनयनं प्रतिपिध्यते न तु गुणाधानं तथाऽपि सति विरोधिनि प्रपलदोपे गुण आधातुमशक्य इत्यर्थाद्गुणाधानस्य प्रतिषेधः । अत्यन्तमालिन्य पात्र मैत्रायणीयशासायां श्रूयते-'मग. वन्नस्थिचर्मनायुमजामसिशुक्रशोणितश्लेष्माश्रुदपिकादूपिते विणमूब वातपित्तसंघाते दुर्गन्धे निःसारेऽस्मिञ्शरीरे किं कामोपमोगेः' इति । शरीरमिदं मैथुनादेवोद्भूतं संविद्यपेत निरय इव मूत्रद्वारेण निष्का. न्तमस्थिभिधितं मसिनानुलिप्तं चर्मणाऽधनद्धं धिमूत्रपित्तकफमजा. मेट्रोयसाभिन्यत्र गलैगि: परिपूर्ण कोश इय यमुनेति च । चिकित्सपा ध रोगशान्तिन नियता । शान्तोऽपि रोगः कदाचित्पुनरु- देति । नयछिदैनिरन्तरं वासु मलेपु रोमगरसंरपातः स्विन्ने गाने फो नाम खेदेन प्रक्षालयितुं शक्नुयात् । रादुदाहरति-मांसत्यादिद्वाभ्याम् । नन्वेवमपि गङ्गास्नानादिनान्य शास्त्रीयगुणाधान- मीरातोपामऊ कय मटिनमियारामाऽऽह-शास्त्रीयं चेति । तर दृष्टान्त स्पष्टयति- न हिंस्यादित्यादिना । एर चाऽऽनर्थक्यप्रतिहताना विपरीत बलाग्लमिति न्यायाधया न हिस्पादिन्यादिसामान्यनिरेपणास्त्रेणानीपोमायविशेषविधिशास्त्रस्याऽऽनर्थस्यापाताल वाय. स्तथा गास्नानादिमामान्यगुणाधानशाण मसियादिविशेषशास्त्रस्याऽऽनर्थक्यादेव तु याधी भवानीति योग्यम् । न च ममियादिशास्त्रापेक्षया कथ न गङ्गास्नानादिशास्त्रमेन मामिनि वाग्यम् । प्रयक्षविषय वात्तस्य वाशतोपकाविषयकचेन परोक्षमात्रभिपयपत्वाचे- सभिप्रेपाडा-प्रपट तामिति । फोऽतदापः किं ममियादिमाच्यः कश्चिदुदीरयो यति चेदुभपतीयभिनंधायाऽऽr-~पस्याऽऽत्मेत्यादिभागवतादिना । तत्राप्याशय समयते-पद्यपरियादिना । उनदेहात्यन्तमासिन्ये मानमाह-अत्यन्तैत्यादिसप्रतिज्ञम् । र दोनयेऽपनयमह-चिकित्सेत्यादिना शयनुपादित्यन्तेन । उथे प्राचायचः संपादयति- तदुक्तं पूर्वापा:- नयछिद्रयुतावासयन्ति घटिका य । पारयशोधन सम्पन्ति पान्तःशीच न विद्यते ।। १.म... १२.ग.प. प. प. ३.स. म.1.0 ..

·૨૫૮ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यास्यव्याख्यासमेत:- [२ द्वितीयं- अतो देहवासना मलिना । तदेतन्मालिन्यमभिप्रेत्य वसिष्ठः आपादमस्तकमहं मातापितृविनिर्मितः । इस्पेको निश्चयो राम बन्धाय धापासदिलोकनात् ।। सा कालसूत्रपदवी सा महावीचिवागुरा । साऽसिपत्रवनश्रेणी या देहेऽहमिति स्थितिः ॥ सा त्याज्या सर्वयनेन सर्वनाशेऽप्युपस्थिते । स्पष्टव्या सा न भव्येन स श्वांसेव पुल्कसी ।। इति । तदेत लोकशानदेहवासनात्रयमविवेकिनामुपादेयत्वेन प्रतिभासमान- मपि विविदिपोवेदनोत्पत्तिविरोधित्वाद्विदुपो ज्ञानप्रतिष्ठाविरोधित्वाच्च विवेकिमिहेयम् । अत एव स्मयते- लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयाऽपि च । देहवासनया ज्ञानं यथावन्नैव जापते ॥ इति । या तु दम्मदर्पाद्यासुरसंपदपा मानसवासना तस्या नरकहेतुत्वान्मा. लिन्यमतिप्रसिद्धम् । ततः फेनाप्युपायन घासनाचतुष्टयस्थ क्षपः संपा. दनीयः । यथा वासनाक्षयः संपादनीयस्तथा मनसोऽपि । न च तार्कि- कवनित्यद्रव्यमणपरिमाणं मनो वैदिका अभ्युपगच्छन्ति येन मनोनाशो दुःसंपाद्यः स्यात् । किं तर्हि सावयवमनित्यं सर्वदा जतुसुवर्णादिवद्वहु। विधपरिणामाहं दम्पं मनः । तस्य लक्षणं प्रमाणं वाजसनेथिन: समामनन्ति काम: संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृति- ह(िमीरित्येतत्सर्व मन एव ' इत्येतलक्षणम् । कामादिवृत्तयः क्रमेणो. त्पद्यमानाश्चाक्षुपमत्यक्षपदवत्साक्षिप्रत्यक्षेणातिस्पष्टं मासन्ते तदुपादानं मन इत्यर्थः । 'अन्यत्रमना अमूवं नादर्शमन्यत्रमना अमूवं नागौपम्'. इति । मनसा हेय पश्यति मनसा शृणोति' इत्येतत्प्रमाणम् । तदुक्तमिति । नवेति । घटिका हात्र याकायन्त्रकाचपागामेर । तेषामेर अषण- संभवात् । इन्दियगोटकानीति शेष । पटितमाह-अत इति । तत्र यासिष्टमनुकूर यति तदेतदिति । तद्वचास्य सटियति-आपादेत्यादिना । कालसूत्रादयो नरस- विशेषाः प्रतिद्धा एस गारडादौ । महावीचीत्यादि । महानाचिर्चा | अमरे नरकान्यः । १६.स. ग.क.प.तपदा ।

·वासनाक्षयप्र० ] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २४९ कृत्य तद्भेदास्तपनाचीचिमहारौरवरोरसा इयुक्तर्महावीचिमहारौरवपन्नरकविशेषो वा पागुरा मृगन्धनी रज्जुसार्पवाव्याख्येय दुखदलात् । पुलसी बुरडीण ' इति महाराष्ट्रभाषापसिद्धा । उपसहरति-तदेतदित्यादिना । ज्ञानेति । ननु ज्ञानस्य नित्यापरो- क्षस्वप्रकाशाद्वैतचिन्मानात्मपिपयकाविचारितमहानाक्यजन्यापरोक्षप्रमावेन समानाश्रयविषय- काविद्यैकनिवृत्ते का नामान्या प्रतिष्ठा यद्विरोधित्वमुक्तवासनाना तस्यास्तु तदुत्पत्तिमात्रेणैर सिद्धत्वान्न ह्यालोक स्वसमानाश्रयकम धकारमनिरसयन्प्रसरतीति चेसत्यम् । 'नाभि- नन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्टिता' इत्यादिप्रागुपन्यत्तशास्त्रशतसिद्धासभावनादिस. स्कारध्वससिद्धहर्परिपादवैधुर्यस्थैर प्रकृतज्ञानप्रतिष्टापदेष्टत्वान्नात्र प्रश्नावकाश । शिष्ट तु ग्रन्थजातमतिस्पष्टमेति । उक्तमन प्रमाणश्रुतिं विवृणोति चक्षुरित्यादिना--- चक्षुःसंनिकृष्टस्फीतालोकमध्यवर्ति घटः श्रोत्रसंनिकृष्टोच्चैःपठितवेदश्च यस्यानवधाने सति न प्रतीयते, अवधाने तु प्रतीयते तादृशं सर्वविषयो- पलब्धिसाधारणकारणमन्वयव्यतिरेकाम्या प्रतीयत इत्यर्थः । तस्मादपि पृष्ठत उपस्पृष्टो मनसा विजानातीत्येतदुदाहरणम् । यस्माच लक्षणममा- णाम्या सिद्धं मनस्तस्मात्तदेवमुदाहरणीयम् । पृष्ठमागेऽप्यन्येनोपस्पृष्टे देवदत्तो विशेपेण जानाति हस्तस्पर्शोऽयमङ्गुलिस्पर्शोऽयमिति । न हि तत्र चक्षुः प्रसरति । त्वगिन्द्रियं तु मार्दवकाठिन्यमात्रग्रहण उपक्षी. णम् । तस्मान्मन एव विशेषज्ञानकारणं परिशिष्यते । तञ्च मननान्मन इति चेतनाञ्चित्तमिति चाभिधीयते । तच्चित्तं सत्त्वरजस्तमोगुणात्मकं, प्रकाशप्रवृत्तिमोहाना सत्त्वादिकार्याणा तन दर्शनात् । प्रकाशादीना तु गुणकार्यत्वं गुणातीतलक्षणेऽवगम्यते- प्रकाशं च प्रगृत्ति च मोहमेव च पाण्डव । इत्यभिधानात् । सारयशाचेऽपि प्रकाशप्रवृत्तिमोहा नियमार्था इत्यु- कम् । मकाशो नात्र सितमास्वररूपं किंतु ज्ञानम् । सत्त्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोम एव च । प्रमादमोही तमसो मवतोऽज्ञानमेव च ॥ इत्युक्तत्वात् । ज्ञानयत्सुसमपि सत्त्वकार्यम् । तदप्युक्तम्- सत्त्वं मुसे संजयति रजः कर्मणि भारत । ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे संजयायुत ॥ इति । १०.स. ग... पिनना।

·२५० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेतः- [२ द्वितीय- समुद्रतरङ्गवनिरन्तरं परिणममानेपु गुणेषु कदाचिकश्चिदुद्भवति । इतरावमिभूयेते । तदुक्तम्- रजस्तमश्चामिभूय सत्तं भवति मारत । रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ।। इति । बाध्यबाधकतां यान्ति कल्लोला इव सागरे । इति च । तत्र तमस उद्भवे सत्यासुरसंपदुदेति रजस उद्भवे सति लोकादिवा- सनास्तिस्रो भवन्ति । सत्त्वस्योद्भवे सति देवी संपदुपजायते । एतदे. वाभिप्रेत्योक्तम्- सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते । ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥ इति । अथैतदुदाहरणमपि श्रुत्यैवाऽऽह-तस्मादपीत्यादिना । एतब्द्याचष्टे-पस्माच्चे- त्यादिना । इदानी मन सज्ञा व्युत्पादयति-तच्चेति । अथ तस्वरूप कथयति-तच्चि. त्तमित्यादिना । तन्निरक्तव्युपत्यादिसिद्धमित्यर्थ । तत्र हेतुमाह-प्रकाशेति । तत्र मानमाह--प्रकाशादीना स्वित्यादिना । ताऽऽशङ्कय समाधत्ते--प्रकाश इत्यादि- ना। भास्वर परप्रकाशकम् । तन मानमाह-सत्यादित्यादिना । हेतुविधया । एर मुखेऽपि जन्येऽनामरूपे सत्वकार्य मेरेत्याह--ज्ञानवदित्यादिना । तत्रापि मानमाह- तदपीत्यादिना । पलितमाह-समुद्रेत्यादिना । तत्रापि गीतामेव प्रमाणयति--तदु- क्तमिति सप्रतिज्ञम् । बृहवासिष्टवाक्यमप्याह-पाध्येति । तर तमआदिगुणोद्भवः कथमुन्नेय इयत्राऽऽह-तत्र तमस इत्यादिना । एस च-- मोघाशा मोधर्माणो मोवज्ञाना विचेतस । राक्षसीमासुरी चैर प्रति मोहिनीं श्रिता. ॥ इति गीतोता राक्षसीप्रतिरप्यौपान्तर्भवतीति मान । अनापि गीतामनुसूयति- एतदेवत्यादि। तरप्याशङ्कय समाधत्ते यद्यपी यादिना- यद्यप्यन्तःकरणं त्रिगुणात्मक मासते तथाऽपि सत्त्वमेयास्थ मुग्य- मुपादानकारणं रजस्तमसी तृपष्टम्मफे । अत एव ज्ञानिनो योगाम्या. सेन रजस्तमसोरपनीतयोः सत्यमेव स्वरूपं परिशिष्यते । एतेदयामि. प्रेत्योक्तम्- १. स. स. "स्य मनमो मु। २ क. स. १. "रणन् । उपादानाचारिता आया. परम्भकार।

·पासनाक्षयप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः ।
ज्ञस्य चित्तमचित्तं स्याज्ज्ञचित्तं सत्त्वमुच्यते । इति ॥
तच्च सत्त्वं चाश्चल्यहेतुरजोगुणशून्यत्वादेकायम् । भ्रान्तिकल्पिता.
नात्मस्वरूपस्थूलपदार्थाकारहेतुतमोगुणशून्यत्वात्सूक्ष्मम् । तत आत्म.
दर्शनयोग्यम् । अत एव श्रुतिः- श्यते त्वम्यया बुध्या सूक्ष्मया
सूक्ष्मदर्शिमिः' इति । न सलु वायुना दोधूयमानेन प्रदीपेन मणिगु:
तादिलक्षणानि निर्धारयितुं शक्यन्ते । नापि स्थूलेन सनित्रेण सूच्येष
सूक्ष्मपटस्यूतिः संमवति । तदेतदीदृशं सत्त्वमेवायोगि तमोगुणगर्भि-
तेन रजोगुणेनोपस्पृष्टं च बहुविधद्वैतसंकल्पेन चेतयमानं चित्तं भवति ।
तचि तमोगुणाधिक्ये सत्यासुरी संपदमुपचिन्वत्पीनं मवति । तथाऽऽह
घसिध:-
अनारमन्यात्ममावेन देहभावनया तथा।
पुत्रदारकुटुम्बैश्च चेतो गच्छति पीनताम् ॥
आधिव्याधिविलासेन समाश्वासेन संसृती ।
हेयादेपविमागेन चेत्तो गच्छति पीनताम् ।।
अहंकारविकारेण ममतामललीलया।
इदं ममेतिमानेन चेतो गच्छति पीनताम् ।।
स्नेहेन धनलोभेन लाभेन मणियोपिताम् ।
आपातरमणीयेन चेतो गच्छति पीनताम् ।।
दुराशाक्षीरपानेन भोगानिलबलेन च ।
आस्थादानेन चारेण चित्ताहिर्याति पीनताम् ॥ इति ।
आस्था नाम प्रपचे सत्यत्वयुद्धिस्तस्या आदानमङ्गीकारः स एव"
चारो गमनागमनक्रिया तयेति । तदेवं विनाशनीययोर्वासनामनसोः
स्वरूपं निरूपितम्।
अथ वासनाक्षयमनोनाशी कमेण निरूप्यते । तत्र वासनाक्षयप्रका-
रमाह यसिष्ठः-
पन्धो हिपासनापन्धो मोक्षः स्याद्वासनाक्षयः ।
यासनारत्वं परित्यज्य मोक्षाधिवमपि त्यज ।
११. म. द.प. 'मायो । २क.ग.ए.प. गदिम।

·રેપર पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यास्यव्याख्यासमेतः- [२ द्वितीयं- मानसीर्वासनाः पूर्वं त्यक्त्वा विषयवासनाः । मैव्यादिवासनानाम्नीहाणामलवासनाः ।। ता अप्यन्तः परित्यज्य तामिळवहरन्नपि । अन्तः शान्तः समस्नेहो मव चिन्मात्रवासनः ।। तामप्यन्तः परित्यज्य मनोनुद्धिसमन्विताम् । शेपे स्थिरसमासीनो येन त्यजसि तत्त्यज । इति ॥ तत्र वासिष्टमेव प्रमाणयति-तदेवेत्यादिना सप्रतिज्ञम् । ततः किं तदाह-तच्चे. त्यादिना । तर श्रुतिमप्यनुकूलयति-- ---अत एवेत्यादिना तत्संग्रहणपूर्वकम् । तदुपपाद- नाय युक्तिमपि व्यनक्ति-न सल्वियादिना । दोधूयमाने, कम्पमाने । फालतमाह- तदेतदित्यादिना । ननु भवत्वेवं चित्तं ततः किं तदाह-तचित्तमिति । तत्र मानं प्रतिजानीते--तथेति । तद्वाक्यान्येय पठति-अनात्मनीत्यादिना । अथ वृत्तार्थमन्द्य वक्ष्यमाणं प्रतिजानीते-तदेवमित्यादिना । तत्राऽऽद्यमवतारयति-तत्र वासनेति । तद्वचास्येव पठति-बन्धो हीत्यादिना तत्यजेतीत्यन्तेन । तर मानसपासनाः संप्रमोधयति- अब मानसवासनाशब्देन पूर्वोक्तास्तिस्रो लोकशास्त्रदेहवासना विव- क्षिताः । विषयवासनाशब्देन दम्मदर्पाद्यासुरसंपद्विवक्षिता । गृदुतीयत्वे तद्विपक्षामेदकारणे । यद्वा शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा विषयाः । तेषां काम्यमानत्वदशाजन्यः संस्कारो मानसशासना मुज्यमानत्वदशाजन्य: संस्कारो विषयवासना । अस्मिन्पक्षे पूर्वोक्तानां चतसृणामनपोरेवान्त. मायः। अन्तर्यायव्यतिरेकेण पासनान्तरासंमवात् । ननु घासनाया: परि- त्यागः कथं घटते। न हि तासां मूर्तिरस्ति। येन संमार्जनीसमूहितधूलितृण. पद्धस्तेनोद्धृत्य पहिस्त्यक्ष्यामः । मेयम् । उपवासजागरणवत्तदुपपतेः। स्वमायाप्तपोजिनियानिट्रयोरमूर्तस्वेऽपि तत्परित्यागरूपे उपचासजा. गरणे सर्वरप्यनुतीयते तद्वदवाप्यस्तु । 'अद्य स्थित्या निराहारम्' इत्यादि- मन्त्रेण संकल्पं फरवा सावधानेनेवावस्थानं तत्र त्याग इति चेदयापि न तहण्डनिवारितम् । प्रेमन्त्रेण संकल्ल्याप्रमत्तत्येनावस्थातुं शक्य- स्यात् । वैदिकमन्त्रानधिकारिणां तु मापया संकल्पोऽस्तु । यदि तत्र १ क.स. ग. घ. द. २. 'दि मानना । २ स. ग.प.च. सान्तनमाने । ३ क.स. ग.प.ह.स. नित्यक.व. ग..च. घर:५क.स.म.स.स. पात्रगे।

·वासनाक्षयप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २५३ शाकसूपौदनादिसंनिधित्यागस्तीनापि सकचन्दनवनितादिसंनिधिपरि- त्यागोऽस्तु । अथ तत्र बुभुक्षानिद्रालस्यादिनिवर्तकः पुराणश्रवणदेव. पूजानृत्यगीतधादिवादिमिश्चित्तमुपलाल्यते तत्रापि मैत्र्यादिभिस्त- दुपलालयेत् । मैज्यादयस्तु पतञ्जलिना सूविता:-'मैत्रीकरुणामुदिती- पेक्षाणां मुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम् ' इति । अत्रेति । एवं विपयवासना अपि ज्ञापयति-विषयेति । नन्वेवं निरुक्तवासिष्ठ- वाक्यगतपदार्थविरक्षायां को हेतुस्तत्राऽऽह-मृदुतीवेति । ननु मानसवासनाविषयवा- सनयोरेवं मृदुत्वतीव्रत्वाभ्यां लोकादिवासनात्रयत्वं दम्भाद्यासुरसंपत्वं च मानसवासनादि- शब्दमर्यादया तु नैव मतीयत इत्यत आह- - यद्धति । न चैवं तर्हि ततः केनाप्युपायेन पासनाचतुष्टयस्य क्षयः संपादनीय इति प्रागुक्तलोकादिवासनात्रयसहितदम्भदायासुरसंप- द्रूपचतुर्थमानसवासनाभिः साकं घासनापट्कं स्यादिति वाच्यम् । यत्कृतवासनाद्वय एव मागुक्तवासनानां चतसृणामप्यन्तर्भावादित्याह-अस्मिन्पक्ष इत्यादिना । तत्र हेतुमाह- अन्तर्बाह्यति । तत्रापि शकते-नन्वितिप्रभृतिग्रन्थेन । तत्समाधानं प्रतिजानीते- मैवमिति । तत्र सदृष्टान्तं हेतुमाह--उपवासेति । तमुपपादयति--स्वभावल्या- दिना । तत्र वैपम्यं दृष्टान्ते शङ्कते-अोत्यादिना । सिद्धान्ती तत्रापि साम्येन समा- धत्ते--अनापीत्यादिना ! ननु जीवन्मुक्तिकामानां स्त्रीशूद्रादीनां क प्रैषमन्त्रैण संकल्पस्त. प्राऽऽह-वैदिकेति । पुनरपि दृष्टान्तवैषम्यमाशङ्कय समाधत्ते--पदीत्यादिना । पुन• रपि तदाक्षिप्य प्रतिक्षिपति-अधेत्यादिना । किं तन्मैयादि तदाह-मैयादयस्वि- त्यादिना सप्रमाणम् । ननु चित्तस्योक्तसाधनसाध्यासादनं हि कलुपीभावपूर्वकं वाच्यं स एवाऽऽदौ तन । केनत्यत आह- १ चित्तं हि रागद्वेपपुण्यपापैः कलुपी नियते । रागद्वेषौ च पतक्षलि. रसूत्रयत्--' सुसानुशयी रागः, दुःखानुशयी द्वेषः ' इति । स्वेनानुभू- यमान सुखमनुशेते कश्चिद्वृत्तिविशेषः सुखजातीयं मे सर्व भूयादिति । तय हमाष्टसामध्यभावान्न संपादयितुं शक्यम् । अतः स रागश्चित्तं कलुपी करोति । यदा सुखिप्वयं मैत्री मावयेत् । सर्वेऽप्यते सुसिनो मदीया इति तदा तत्सुखं स्वकीयमेव संपन्नमिति भावयतस्तन रागो' निवर्तते । यथा स्वस्प राज्यामाऽपि पुवादिराज्यमेव स्वकीयं राज्य १. ख... प. उ. प. "नस्लेदात्स्ना ।

·- २५४ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारपव्याख्यासमेत:- [२ द्वितीय- तद्वत् । निवृत्ते रागे वस्थितीतासु शरत्सरिदिव चित्तं प्रसीदति । तथा दुःसमनुशेते कश्चित्प्रत्ययः, ईदृशं सर्व दुःखं सर्वदा मे मा भूदिति । तच्च रोगशत्रुष्पाम्रादिपु सत्सु न निवारयितुं शक्यम् । न च सर्व दुःखहेतवो हन्तुं शक्यन्ते । अतः स द्वेषः सदा हृदवं दहति । यदा स्वस्पेव परेयां प्रतिकूलं दुःसं मा भूदित्यनेन प्रकारेण करुणां दुःसिपु पाणिपु मावयेत्तदा वैर्यादिद्वेषनिवृत्ती चित्तं प्रसीदति । अत एवं स्मर्यते- प्राणा पथाऽऽत्मनोऽमीटा मूतानामपि ते तथा । आत्मौपम्येन भूतानां दयां कुर्वन्ति साधवः । इति । तत्प्रकारं च महान्तो दर्शयन्ति- सर्वेऽन सुसिनः सन्तु सन्तु सर्वे निरामयाः। सर्वे मद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिदुःसमाप्नुयात् । इति ॥ तथा हि प्राणिनः स्वमावत एष पुण्यं नानुतिष्ठन्ति पापं त्वनुति- ठन्ति । तदाहु- पुण्यस्य फलमिच्छन्ति पुण्यं नेच्छन्ति मानवाः । न पापफलमिच्छन्ति पापं कुर्वन्ति यत्नतः । इति ॥ ते च पुण्यपापे पश्चात्तापं जनयतः । स च तापः श्रुत्याऽनूद्यते- किमहर साधु नाकरवम् । किमहं पापमकरवम् ' इति । चित्तं हीति । ननु रागद्वेषयोरेव किं स्वरूप तनाऽऽह-रागेति । तत्सूत्रमेय पठति-सुखेत्यादिना । तद्विवृणोति-स्वेनेत्यादिना । एव चित्तका?ष्यकारणं राग निरूप्य मैत्रीत्यादिप्रागुत्तसूत्रे तदुपयोगमाह-यदेत्यादिना । एस द्वेषपदार्थमप्यभिधाय तत्र प्राग्नदेव तदुपयोगमप्याह-तथेत्यादिना । तत्र स्मृतिमप्यनुमूलयति--अत एवेति । तद्वाक्यमेन पटति-प्राणा यथेति । तत्यकारे साप्रदायिकवाक्य प्रकाशयति-- तत्मकारं चेत्यादिना सप्रतिशम् । सर्वेऽवेति । अत्र, दृश्ये ससारे । श्रीमद्भागवतेऽपि- स्वस्त्यस्तु विश्वस्य खट. प्रसीदता घ्यायन्तु भूतानि शिव मिथो धिया । मनश्च भव्य भजतामधोक्षजे आरिदयता नो मतिरप्यहेतु ।। इति । फलितमाह---तथा हीत्यादिना । तत्र वृद्धवचन प्रमाणयति तदाहुरिति सपतिशम् । पुण्यस्पेति । ततः किं तनाऽऽह- ते चेति । तत्र तैत्तिरीयफतिमपि सादयति–स चेत्यादिना सारतरणम् । साधु, पुण्यकर्म । नाकरम, नैनानुष्टितवानस्मी- त्यर्थः । एवमेशाग्रेऽपि ।

·- पासनाक्षयप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । एवं तर्हि कोऽस्यानुतापस्योपशमोपाय इत्यताऽऽह यद्यसावित्यादिना- यद्यसौ पुण्यपुरुपेषु मुदिता मावयेचदा तद्वासनया स्वयमेवाप्रमत्तः पुण्येपु प्रवर्तते । तथा पापियूपेक्षा भावयन्स्वयमपि पापानिवर्तते । अतः पश्चात्तापस्यामावेन चित्तं प्रसीदति । सुखिपु मैत्री मावयतो न केवलं रागनिवृत्तिः किंवसूयेदियोऽपि निवर्तन्ते । गृणेपु दोषाधि- करणमस्या, परगुणानामसहनमी । यड़ा मैत्रीवशात्परसुख स्वक:- यमेव संपद्यते तदा परगुणेषु कथमसूयादिकं संभवेत् । एवं दोपान्तर- निवृत्तिरपि पथायोग्यमनुमेपा । दुःसिपु करुणां भावयतः शवयधादि. करो देषो यदा निवर्तते तदा दुःखित्वप्रतियोगिकस्वसुखित्वप्रयुक्तो दर्पोऽपि निवर्तते सप दर्प आसुरसंपद्यहंकारपस्ताव निरूमित:- ईश्वरोऽहमहं मोगी सिद्धोऽहं पलयान्सुसी। आयोऽमिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशी मया ॥ इत्यादि। ननु पुण्यात्ममु मुदितां मावयतः पुण्यप्रवृत्तिः फलत्वेनोक्ता सा च योगिनो न युक्ता । मलिनायां शाखवासनायां पुण्यमन्तव्य पूर्व मुदा. तत्वात् । मैवम् । पुनर्जन्मकारणस्य काम्येष्टापूर्तादेस्तब मलिनत्वेनो- दाहरणात् । इह तु योगाभ्यासजन्यमशुकृष्णवेनाजन्मापादकं पुण्यं विवक्षितम् । अशुतकृष्णवं पतललिः सूचयामास-'कर्माशुककृष्णं योगिनसिविधमितरेपाम् ' इति । काम्धं कर्म पिहितत्वाच्छुलं, निषिद्धं कृष्णं, गिनं शुक्लकृष्णम् । तदेतत्रयमितरेपामयोगिनां संपद्यते । तच्च विविधं जन्म भयच्छति । तदातुविश्वरूपाचा:- गुमरामोति देवत्वं निपिद्धनारकी गतिम् । उमाम्पो पुण्यपापाभ्यां मानुप्यं टमतेऽवशः ॥ इति । ननु योगस्पानिपिद्धवादकृष्णवेऽपि घिहितत्वाच्नुकत्वमिति चेन्म पम् । अफाम्पत्याभिप्रायेणागुकत्याभिधानात् । अतोऽशलकृष्णे पुण्ये भवृत्तियोंगिनोऽपेक्षिता। किन मैयादिभारमान न फेरलं निरनान्या फटानि शिलन्यान्यरिदयति- सुसिन्धियादिना । निरक्सनमा दन्तरनितिरोन्यार-एवं दोपान्तरेति । तपमा ११.स.ग.प.द, प,मा।।

·२५६ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्याख्यासमेत:- [२ द्वितीय- यदा योगदः पापिष्टेपेक्षा भावपति तदा तनपापेनास्योपेश्ययादेव मोधोऽपि नेति । एवमपि योगिनः पुण्यप्रायनौचित्यं शकते-नन्वित्यादिना । समाधातुं तत्रापि प्रतिमा नीते--मैवमिति । तत्र हेतुं व्युत्पादयति-पुनारत्यादिना । ननकर्मणि किं प्रमाणं तराऽऽह-अशुक्रेत्यादिना । तसूत्रमुदाहरति-कर्मेति । तद्विवृणोति-काम्यमित्या- दिना । ननु भवत्येवमयोगिकर्म फिमतस्तदाह-सच्चेति । तत्र वार्तिकं प्रमागयति- तदाहुरित्यादिना । तत्रापि शङ्कते-नन्वित्यादिना । तत्र समाधातुं प्रतिजानीते- मैवमिति । तत्र हेतुमाह-अकाम्पत्वेति । फलितमाह-अत इत्यादिना । अथैवमप्यनिष्टमाशङ्कते- ननु योगिनोऽप्यनेन न्यायेन यथोचितं पुण्यात्ममु मुदितां भाव यित्वा पुण्येप्येव प्रवर्तेरनिति चेत्प्रवर्तन्ता नाम। ये मैयादिभिश्चित प्रसादयन्ति तेषामेव योगित्वात् । मैयादिचतुष्टयमुपलक्षणम् । तेन 'अमयं सत्त्वसंशुद्धिः' इत्यादिदेवसंपत, 'अमानित्वमदमित्वम्' इत्या- दिज्ञानसाधनानि जीवन्मुक्तस्थितप्रज्ञाविवचनोक्ता धर्माश्रोपलक्ष्यन्ते । सर्वपामेते शुमवासनारूपपेन मलिनवासनानिवर्तकत्वात् । ननु सन्त्य नेकाः शुमवासनाः । न च ता एकेन सर्वा अभ्यसितुं शक्पन्ते । निर- र्थकश्च तदभ्यासमयास इति चेन्न । तन्निवानामनन्तानां मलिनवा. सनानामेकस्य मनस्यसंभवात् । न घायुर्वेदोक्तानि सर्वाप्पोपधान्यकेन सेवितुं शक्यन्ते । नापि तन्निवाः सर्वे रोगा एकस्य देहे समवन्ति । एवं तर्हि स्वचित्तं प्रथमतः परीक्ष्य तत्र यदा यावत्यो मलिनवासना स्तदा तावती: शुमवासना विरोधिनीरम्यसेत् । यथा पुत्रमित्र कलचा. दिभिः पीढ्यमानस्ततो विरक्तस्तन्निवर्तकं पारिमाज्यं गृह्णाति, तथा विधामधनमदकुलाचारमदादिमालिनवासनामिः पीयमानस्तद्विरोधिनं विवेकमभ्यसेत् । स च विवेको जनकेन दर्शित:- अद्य ये महतां मूनि ते दिननिपतन्यधः । हन्त चित्त महत्तायां कैपा विश्वस्तता तव ॥ क धनानि महीपानां ब्रह्मणः क जगन्ति था। प्राक्तनानि प्रयातानि केयं विश्वस्तता तव । १.स. रु.च. शुभाशुभ १ २.८. स नरशर्स।

·वासनाक्षयप्र] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २५७ कोटयो ब्रह्मणां याता गताः स्वर्गपरम्पराः। प्रयाताः पांसुबद्पाः का धृतिर्मम जीविते॥ येषां निगेपणोन्मेपी जगतः प्रलयोदयौ । ताहशाः पुरुपा नष्टा मादृशां गणनैव का ।। इति । नन्विति । इष्टापत्या परिहरति--प्रवर्तन्तां नामेति । तर योगित्लभङ्गमाश- वय लक्षणसत्यान्मैवमित्याह--ये मैयादिभिरित्यादिना निरक्तेष्टापत्तिहेतुकथनेन । ननु किं मैत्र्यादिचतुष्टययत्त्वमेव योगित्वं तथाले तदितरप्राक्प्रपञ्चितानेकधर्मपैयर्थ्यमित्यत आह-मैयादीत्यादिना । तन हेतुमाह-चतुष्टयमित्यादिना । एवमुपलक्षणत्वकल्पने फलमाह--तेनेति । ततः किं तदाह-सर्वेपामित्यादिना हेतूवत्या । ताप्याशक्य समायत्ते-नन्वित्यादिना । तत्समर्थयितुं दृष्टान्तमाह-न हीत्यादिना । नन्वे चेकोऽत्र वासनाक्षयेऽस्युपाय इत्यत्राऽऽह-एवं तहत्यिादिना । तत्रापि दृष्टान्तमाह-यथेत्यादिना । ननु कोऽसौ निको यदभ्यासेन सर्वासामपि विद्यामदादिमलिननासनानां निवृत्तिरित्यतस्तं सप्रमाणं प्रतिज्ञाय वासिष्ठनिष्ठानि तद्वाक्यान्येर स्पष्टयति-स चेत्यादिना केतीत्यन्तेन । ततासांगत्यं शकते नन्वित्यादिना- नन्वयं विवेकस्तत्त्वज्ञानोदयात्माचीनः, नित्यानित्यवस्तुविवेकादि- साधनव्यतिरेकेण ब्रह्मज्ञानासंभवात् । इह तूत्पन्न ब्रह्मसाक्षात्कारस्य जीवन्मुक्तये धासनाक्षयादिसाधनं धक्तमुपक्रान्तमतः किमिदमकाण्डे ताप्ठयमिति चेत् । नाय दोपः । साधनचतुष्टयसंपन्नस्य पश्चाद्ब्रह्मज्ञान. मित्येप सर्वपुरुषसाधारणः पोतो राजमार्ग: । जनकस्य तु पूर्वपुण्यपुञ्ज. परिपाकेनाऽऽ(णाss)काशफलपातयदकस्मात्सिद्धगीताश्रवणम विज्ञानमुत्पन्नम् । ततश्च चित्तविप्रान्तये विवेकोऽयं क्रियत इति काण्ड एवेदमुचितं ताण्टयम् । नन्वेषमप्यस्य विद्यकस्य ज्ञानसमनन्तरमावि- रेपन मलिनयासनानुवृत्त्यमापाच्छुद्धघासनाम्याप्तो नापेक्षित इति पन्न। जनकस्य तदनुवृत्त्यमावेऽपि याज्ञवल्क्यमगीरथादेस्तदनवृत्तिदर्शनात् । अस्ति हि याज्ञवल्क्यस्य तत्पतियादिनामुपस्तकहोलादीनां च भूयान्नि. घामदः । त: सर्वपि विजिगीपुकथायां प्रवृत्तत्वात् । ननु नेपां विद्या. नरमेपास्ति न मानविद्येति चेन्न ! फागतयोः प्रश्नोत्तरपाराविषय. खात् । मनु ब्रह्मविपपत्वेऽपि नेपामापाततो ज्ञानमेव न तु सम्पम्वेदन. १. स. प. प. प. 'ता: 1 २७. मानेनन।२१.स.प. A - ·[२ द्वितीयं- २५८ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यास्यव्यास्यासमेत:- मिति चेन्न । तथा सत्यस्माकमपि तदीयवाक्यरुत्पन्नाया ब्रह्मविद्याया असम्यक्त्वप्रसङ्गात् । ननु सम्यक्त्वेऽपि परोक्षज्ञानमेवेति चेन्न । यत्सा- क्षादपरोक्षाद्ब्रह्मेति मुस्यापरोक्षविषयतयैव विशेषतः प्रश्नोपलम्मात् । नन्वात्मज्ञानिनो विद्यामद आचार्यैनाभ्युपगम्यते । तथा चोपदेशसाह- रुपाममिहितम्- ब्रह्मवित्त्वं तथा मुक्त्वा स आरमज्ञो न चेतरः ॥ इति । नेकर्यसिद्धावपि- न चाध्यात्माभिमानोऽपि विदुपोऽस्त्यासुरत्वतः । विदुपोऽप्यासुरश्चेत्स्यान्निष्फलं ब्रह्मदर्शनम् ।। इतिचेन्नायं दोपः । जीवन्मुक्तिपर्यन्तस्य तत्त्वज्ञानस्प तत्र विवक्षि- तत्वात् । न सलु वयमपि जीवन्मुक्तानां विद्यामदमभ्युपगच्छामः । अथ सिद्धान्ती स'नुवाद समाधातु प्रतिजानीते-इति चेन्नायं दोष इति । तत्रोपपत्तिमाह-साधनेत्यादिना । जनके प्रकृतपिकति तद्वैलक्षण्यमाह-जनकस्य स्वित्यादिना । तत्रापि शकते-नन्वेवमपीत्यादिना । तत्रापि प्राग्यदेव समा- धत्ते-इति चेन्नेति । तत्र हेतुमाह-जनकस्येत्यादिना । तमुपपादयति-अस्ति हीत्यादिना । उपलक्षणमिद भगीरथलोकपासनादेरपि । तस्यापि योगवासिष्ठे त्रितलाभि- धमहर्पिणा चाऽऽर्येण मलिनासनोपशमार्थ निःसीमत्यागस्य समुपदिष्टत्वात् । तत्पति- वादिनामिति । एतेन भगीरथादेरित्यादिपदार्थो व्याख्यात । तत्र हेतुमाह--सर- पीति । तत्रापि शकतेनन्वित्यादिना । समाधत्ते-इति चेन्नेति । तत्र हेतुः कथेति । तत्राप्याशङ्कय समाधत्ते-ननु ब्रह्मेत्यादिना । तथा च सर्वत्र शास्त्रीयक- थास्वनाश्वासेनानिर्मोक्षापत्तिरित्याकूतम् । पुनरप्याशङ्कय समाधत्ते-ननु सम्यक्त्वेऽपी- त्यादिना । तत्रापि प्राचीनाचार्यविरोधमाशङ्कय समाधत्ते-नन्वात्मेत्यादिना । अथाद्वैतब्रह्मविदस्ताद्विद्यामदसभावनैर नास्तीति शङ्कते- ननु विजिगीपोरात्मबोध एव नास्ति। रागो लिङ्गमयोधस्य चित्तव्यायाममूमिपु । कुतः शाहलता तस्य यस्याग्निः कोटरे तरोः॥ इत्याचारभ्युपगमादिति चेन । रागादयः सन्तु कामं न तद्भावोऽपराध्यति । उत्साईट्रोरगवदविद्या किं करिष्यति । - १ग. ५. च. छ. ध्यते । उ।

·घासनाक्षयप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्ति विवेकः । २५९ इत्यत्र तैरेव रागाद्यभ्युपगमात् । न चात्र परस्परच्याहतिः। स्थित- प्रक्षेज्ञानिमात्रे च वचनद्वयस्य व्यवस्थापनोपयुक्तत्वात् । ननु ज्ञानिनो रागाद्यभ्युपगमे धर्माधर्मद्वारेण जन्मान्तरमसङ्ग इति चेन्मैवम् । अदग्ध- चीजवविद्यापूर्वककामादेरेव मुस्थरागादित्येन पुनर्जन्महेतुत्वात् । ज्ञानिनस्तु दुग्धवीजवदामासमात्रा एव रागादयः । एतदेवामि- प्रेत्योक्तम्- उत्पद्यमाना रागाद्या विवेकज्ञानवनिना। तदा तदेव दह्यन्ते कुतस्तेषां प्ररोहणम् । इति । तहिं स्थितप्रज्ञस्यापि ते सन्विति चेन्न । तत्काले मुख्यवदेवाऽऽमा. समानानां बाधकत्वात् । रजसोऽपि मुख्यसर्पवदेव तदानीं भीषयन्नु- पलभ्यते तहत् । तर्धामासत्वानुसंधानानुवृती न कोऽपि बाध इति चेचिरं जीवतु मवान् । इयमेवास्मदमिमता जीवन्मुक्तिः । नन्विति । अयं भावः- ---विद्यामदो हि मानसो धर्मः स च विजिगीपामलकसदस- द्विवेककामुकराजसभायां कथाप्रवृत्युन्नेयः सा च प्रतिष्ठापूर्वकधनैकावाप्तिमलिकति तदाग- मानपर्यवसायिनी स चाज्ञानानुमापक इति । नन्वत्र कि मानमित्यत आह-रागो लिङ्ग- मित्यादिनैष्कर्म्यसिद्धदाहरणपूर्वकं प्रतिज्ञातेऽर्थे हेतुं प्रतिपादयन् । ततः सिद्धान्ती निरु- क्तशङ्कामनूय शमयितुं प्रतिजानीते---इति चेन्नेति । तत्रापि हेतुमुक्ताचार्यवचनपूर्वक- मेवाऽऽह-रागादय इत्यादिना । इतीत्यादि । निरक्तवार्तिकामृतपद्ये । तैरेव नैष्क- >सिद्धिकृद्भिः श्रीमत्सुरेश्वराचार्यचरणैरेवेत्यर्थः । तत्रापि व्याघातमाशङ्कय समाधत्ते--- नचेत्यादिना । पुनरपि प्रकारान्तरमाशङ्कय समाधत्ते-नन्वित्यादिना । तत्र भारती. तीर्थवाक्यमपि तृप्तिदीपीयमनुकूटयति एतदेवेत्यादिना । तत्राप्याशङ्कय समाधत्ते- तहीत्यादिना । एवं चाऽऽभासत्वानुसंधानानुवृत्तौ न दोष इत्याशङ्कयेष्टापति स्पष्टयति- तहत्यिादिना जीवन्मुक्तिरित्यन्तेन । नन्वेवं चेत्तर्हि याज्ञवल्क्यस्य विजिगीषुकथायां प्रवृत्तस्याप्याभासत्वानुसधानं द्वैतविषय- कमस्त्येव । अन्यथा ह्यन्तर्यामिब्राह्मणे 'एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतोऽतोऽन्यदातम्' इति द्वैत- मिथ्यात्वपूर्वकमद्वैतब्रह्मात्मैक्यरूपकैवल्योपदेष्टुत्वमाम्नातमनुपपन्नं स्यादित्यत आह-- याज्ञवल्क्यस्तु विजिगीपुदशायां न हीदृशः । चित्तविश्रान्तये विद्व- संन्यासस्य तेन करिष्यमाणत्वात् । न केवलमस्य विजिगीपा किंतु १.स.ह. भ. साना ।

·[२द्वितीयं- २६० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयच्यारयासमेत:- धनतृप्णाऽपि महती जातो बहूनां ब्रह्मविदा पुरतः स्थापित सालं- कारगोसहस्रमपहत्य स्वयमेवेदमाह 'नमो वयं वह्मिष्ठाय कुर्मो गोकामा एव घपं स्मः' इति । इतरान्ब्रह्मविदोऽवज्ञातुमियं काचिद्वचोमङ्गीति चेत् । अयमपि तपिरो दोपः । इतरे च बहाविदः स्वकीयं धनमनेना- पहृतमिति मत्या चुकधुः याज्ञवल्क्यस्त्विति । निरक्तशङ्कोपशान्त्यर्थस्तुशब्दः । तत्र हेतुमाह-चित्ते त्या- दिना । नन्वेव तन्तिर्यामिब्राह्मणोन श्रुतार्थापत्या याज्ञवल्क्यस्य विजिगीपुदशायामपि द्वैतविषयकाभासत्वानुसधानपूर्वकब्रह्मात्मैक्यरूपकैवल्यानुसधानानुवृत्तिमत्त्व तत्कर्तृकविद्वत्स- न्यासबोधकश्रुतार्थान्यथानुपपत्त्यन्तरेण च तदभार इति परस्परविरुद्धश्रुतिद्वयस्याप्यप्रामाण्य- मिति चेन्न । श्रुन्यन्तरोपोद्वरितत्वेनोत्तरश्रुतार्थानुपपत्तैरेव प्रबलत्वात् पूर्वश्रुतार्थानुपपत्तेस्तु शिष्यविशेष प्रति निरक्तसिद्धान्तारमोधनैक्तात्पर्यकत्वेनोत्तानुसधानाभाव एव पर्यवसानानो चेकौपीतक्युपनिषदि प्रतर्दन प्रतीन्द्रस्याद्वैतब्रह्मोपदेशेऽपि 'प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा ' इत्यस्मच्छब्दघटितवाक्यप्रयोगानापत्तेश्च । तस्मादुक्तप्रतिक्षैत्र न्यायसीत्याशयेनाऽऽह- न केवलमित्यादिना । ननु किं योगीश्वरस्यापि याज्ञवल्यस्य महत्या धनतृष्णायाः सत्चे गमकमित्यत्राऽऽह-यहूनामित्यादि । तथा च काग्दै समानायते वार्हदारण्य. कपञ्चमाध्याये- जनको ह वेदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे तत्र कुरपाञ्चालाना ब्राह्मणा अभिसमेता बभूनुस्तस्य ह जनकस्य वेदेहस्य विजिज्ञासा वभूव क स्विदेपा ब्राह्मणानाम- नूचानतम इति सह गवा सहस्रमपररोध दश दश पादा एफैकस्या. शृङ्गयोरारद्धा बभूनुः शतान्होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो यो अहिष्ठ स एता गा उदजतामिति ते ह ब्राह्मणा न दधृपुरथ ह याज्ञवल्क्य स्वमेव ब्रह्मचारिणमुगाचैता. सोम्योदज सामवा३ इति ता होदाचकार ते ह ब्राह्मणाश्चका कथं नो अमिष्टो बुतिति' इति । ब्रह्मवित्तमत्र सगु- णादिसाधारणमेर । पुरत , पुरस्तात् । रिमाहेत्याकाक्षाया तद्वाक्यमेर पठति- इत्यादिना । सदन्यथाभिप्रायमाशक्य दोपातरापत्या निराकरोति-इतरानित्यारभ्य दोष इत्यन्तेन । शिष्ट त्यतिरोहितमेर । किंच नैतावदेव, अपि तु ब्रह्महत्यावधिनोपारवश्यमप्यस्य प्रागुक्तानुसधानवैधुर्यवोध- कमियभिधत्ते- - -नम स्वयं च क्रोधपरवशः शाकल्यं शापेन मारयामास । न चास्य १क. स. भ. प. ह.च. 'ता। यतो ।

·वासनाक्षयप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ब्रह्मनो मोक्षामावः शङ्कनीयः । यतः कौषीतकिन: समामनन्ति- नास्य केन च कर्मणा लोको मीयते न मातृवधेन न पितृवधेन न स्तेयेन न भ्रूणहत्यया' इति । स्वयं चेति । एवं तर्हि तत्वज्ञत्वेनास्याविद्याध्वस्तिरूपमुचिरपि दूरोत्सारितवेत्यत आह-न चेति । तत्र हेतुत्वेन श्रुतिमेव प्रतिजानीते-यत इत्यादिना । तामेन श्रुति पति-नास्येति । केन चेत्यत्र केनापीति पाठ. । ननु श्रीभारतीतीविद्यानन्दे तु- मातापित्रोर्वधः स्तेयो भ्रूणहत्याऽन्यदृशम् । न मुक्तिं नाशयेत्पापं मुखकान्तिर्न नश्यति ।। इत्युक्तम् । तद्वत्तैत्तिरीयोपनिषद्यारयाने माधवाचार्यरिय श्रुतिरज्ञातपातकाभिमायण क्षत्रियग्राविन्निदर्शनेन व्याख्याता । वाचा वा मनसा मातृपधार्दान्कुरते यदि । तथाऽपि ज्ञानिनो मोक्षो न ह्येतैर्विनिनार्यते ।। पापं कृतवतोऽप्यस्य मुखे हर्पक्षयो नहि । न मुफिर्नस्यतीत्येव शास्त्रैरस्य विनिश्चयात् ॥ इत्यनुभूतिप्रकाशे तु वाचिकाद्यभिप्रायेण विवियत इति कथं न विरोध इति चेसत्यम् । विद्यानन्दे सामान्यत उक्तस्यैव माधवाचारनुभूतिप्रकाशे च विवरणात् । वस्तुतस्तु यदि तथाऽपिशब्दैरनाभिप्रायान्तरमेव श्रीगुरचरणप्रसादलब्धमस्ति । तथा हि-- यदा ह्यय मुमुक्षुः श्रवणादि करोति तदा जगन्मातृत्वेन स्वमातुर्मायायास्तद्वजगपितृत्वेन स्वपितुर्मा- पिनो महेश्वरस्यापि मिथ्यात्वनिर्णयटक्षण मुरय वध करोयेर । ताम्या तयोर्जगतश्च सर्वस्वीभूतमद्वेतात्मतत्वसुसप्रकाशरत्नमामन निर्णयादपहरति तेन रतेयेन । तद्वद्भूणा. सर्वेऽप्पशानिनी जीवा एवान वालाः ' भ्रूणोऽस्त्री गर्भपिण्डयो ' इति मेदिन्यास्तेपामपि मिथ्यात्वनिर्णयरूपा या हत्या तया च यदाऽस्य पापं नास्ति नापि मुखकाटिमादिस्तदा किमु यक्तव्यं जीवन्मुक्तिसाम्राज्यपदाभिषिक्तस्य ब्रह्मनिष्टत्य तादृशयाचिकादिवधादिभि- स्तन्नेति । न चैरमपि माधवाचार्यरज्ञातपातकाभिप्रायेण कृत व्यारयान पुनरनेन सह पिर. समेरेति वाच्यम् । वधादिशब्दशक्पार्थाप्रहशाटिन मन्दाधिकारिण बोधयितुमेर तत्र तस्त- थोत्नत्वात् । अन्यथा तैरयोत्तराश्रम विद्यारप्यराजकरनौत्तमाधिकार्य, स्वल्पमधामकोपनि. पचापयविवरणे कथमित्थं व्यारयात स्यात् । तस्मादुक्तमेव युतिपरमरहस्यमिति दिक् । १२. स. 6. समो।

·[२द्वितीय- २६२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयच्यारयासमेत:- एतेन ' हत्याऽपि स इमाटोकान हति न निनच्यते' इत्यादिस्मृत्यादिवाक्यान्यपि व्याल्या- तानि । 'विदुषोऽप्यामुरक्षेस्याद्विपल ब्रह्मदर्शनम्' इति वार्तिरोपेवेति मुमगरमविलम् । प्रत तु शापप्रदानरूप ब्रह्मलन मानस वाचिक चेयुभयविधमपीति स सगतमेवेदम् । उक्तेऽर्थे परमार्थसारापरनामकपातअलस्मृतिं सवादयति- शेषोऽपि स्वकृतार्यापश्चाशीत्यामिदमाह- हयमेधशतसहस्राण्यथ कुरुते ब्रह्मपातठक्षाणि । परमात्मविन्न पुण्यैर्न च पापैः स्पृश्यते विमलः । इति ॥ तस्मात्किं बहुना ब्रह्मविदा याज्ञवल्क्यादीनामस्त्येव मलिनवासना- नुवृत्तिः, मगीरथस्तु तत्वं विदित्वाऽपि राज्य परिपालयन्मलिनवासना- मिश्चित्तविभ्रान्त्यमावे सति सर्व परित्यज्य पश्चाद्विश्रान्तवानिति वसि- छेनोपारयायते। शेपोऽपीति । तामेनाऽऽयां पठति-हयमेधेति । ननूक्तश्रुतिवाक्यशेषो ‘मास्य पाप न चकृपो मुखान्नील या' इति वाक्यशेपोऽप्यनुभूतिप्रकाशे प्राक्पाप कृतातोऽप्यस्येत्या दिकारिफया सक्षेपतो नीतिस्तथाऽपि किंचि मने पापालेप प्रकृतश्रुते समत उत चित्तायुपहिते जी । नाऽऽद्य । अप्रसरूप्रतिषेधापत्ते । नाप्यस्य । तत्त्वज्ञानहीनेऽपि तदापत्ते प्रकरणभङ्गापत्तेधेति चेन्न । इत्याद्याशङ्काना तत्रैवोत्तरन सविस्तर समाधानात् । तद्यथा--ननु मूढस्यापि नास्ति चिमाने पापटेपनम् । तत कोऽतिशयस्तत्त्वविद स्यादिति चेप्छृणु- अहर्तृगत पापमज्ञात्वाऽऽरोप्यते चिति । तेन म्लानिर्मुखे माति जमापि नरके मरेत् ॥ ज्ञानेन कर्मणस्तस्य वीजभानो पिनश्यति । जमारोहो नेवास्तीत्येव निश्चित्य हृष्यति । दायबीज यथा लोके न परोहक्षम तथा। ज्ञानाग्निदग्ध यत्कर्म न तजभप्रद भवेत् ।। तर्हि तत्वपिद श्रेणा भूदवनियमेन तत् । बुत पाप स्यजन्तीति चद्रहस्यमिद शृणु ॥ यद्यप्पामुष्मिकी हानि स्त्ययाप्पैहिकी तु सा । महती रिद्यते तेन पाप यनेन वर्जयेत् ।। शिष्टास्त्यजन्ति पापिष्ठ प्रयक्षो नरक स हि । तनिन्दकस्तस्य पाप गृहीं वा नरक व्रजेत् ।।

·बासनाक्षया०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २६३ स्तोता कर्मी तु ससर्गास्वयमप्याचरेत्तथा । इत्य दोपरय दृष्ट्वा शिष्टा पाप त्यजन्ति हि ॥ किंच पुण्यरत पूर्व ज्ञानमाप्नोति नान्यथा । पश्चाच्च तद्वासनया पुण्यमेव करोत्यसौ ।। किं बहुक्त्या तत्वविदो न भय पारलौकिकन् । उपदेशसहल्या च तथाऽऽचार्यरुदीरणात् ।। परलोकमय यस्य नास्ति मृत्युमय तथा । तस्याऽऽत्मज्ञस्य शोच्या स्यु सम्रोन्द्रा अपीश्वरा । इति ॥ नवेव प्राक्प्रतिज्ञातस्य याज्ञवल्क्यभगीरथादेस्तदनुवृत्तिदर्शनादित्यादिनन्थेन ज्ञानिनोऽपि याज्ञवल्क्यभगीरथादेमलिनवासनानुवृत्तिदर्शनमध्ये याज्ञवल्क्यस्य मलिननासनानुवृत्तिप्रपञ्च- नेऽपि भगीरथस्य त कथमित्यपेक्षायामपसरसगाया तत्सक्षिपति-मगीरथस्वित्यादिना । शङ्काशान्त्यर्थस्तुशब्द । सक्षेपतस्तु तन्मया भागीरथीकयाख्यचम्पूकाव्य एव सगृहीत भनति रोनाोपरम्यत इति शिवम् । फलितमाहात इत्यादिना- अतः स्वकीयं वर्तमान मलिनवासनादोपं परकीयदोषवत्सम्यगुत्प्रेक्ष्य तत्मतीकारमभ्यसेत् । अनेनैवाभिप्रायेण स्मर्पते- यथा सुनिपुणः सम्यकपरदोपेक्षणे रतः। तथा चेन्निपुणः स्वेपु को न मुच्येत बन्धनात् । इति ।। नन्यादौ तावद्विद्यामदस्य का प्रतीकार इति चेत् । किं स्वनिष्ठस्य परविषयस्य मदस्य किंवा स्वविषयस्य परनिष्ठस्य । आये मङ्गोऽवश्यं कचिद्भविष्यतीति निरन्तरं माधयेत् । तद्यथा-श्वेतकेतुविद्यया मत्तः प्रवाहणस्य राज्ञः समां गतस्तेन पश्चाग्निविद्यापां पृष्टायो स्वयमजा. नानो निरुत्तरो राज्ञा बहुधा मसितः पितुः समीपमागत्य स्वनिदमु- दाजहार । पिता तु निर्मदरतमेव राजानमनुसृत्य तां विद्या लेमे । हाचालाशिवाजातशत्रुणा राज्ञा मसितो दपं संत्यज्य राजानमुपस. साद । उपस्तकहोलादयश्च मदेन कथां कृत्वा पराजिताः । यदा स्वषिषपः परनिको मदः प्रवर्तत तदा मत्तः स परो निन्दत्यवम - घा। सर्वधाऽपि न मे हानिरिति मावयेत् । तथा हि- आत्मानं यदि निन्दन्ति निन्दन्ति स्वपमेव हि। शरीरं यदि निन्दन्ति सहायास्ते मता मम ।। - - ·. २६४ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्यास्यासमेत:- [२ द्विती- निन्दायमानावत्यन्तं भूषणं यस्य योगिनः । धीविक्षेपः कथं तस्य पाचाटः क्रियतामिह । इति ।। उक्तस्वकीयमलिनयासनादोपप्रतीकाराभ्यसनविधी स्मृत्तिमनुकूलयति--अनेनैवेति । तामेव स्मृतिं पठति-पथेति । अथ योगीश्वरं याज्ञाल्ल्यमित्यादिस्मृतिप्रसिद्धलेनापि वाई- दारण्यकश्रुतिसंग्रथितकथन्येन च महामहिम्न. प्रकृतस्य भगरतो याज्ञवल्क्यस्यापि विद्यामदैकमू. लकनिसिटमटिननासनाकथनात्प्रथमं तपतीकारमेर दुर्लभं मन्वानः पृच्छति-नन्वित्या- दिना । तर सिद्धान्ती विकल्प्याऽऽध उपायं विधत्ते-किमित्यादिना । तत्र निदर्शनाका- झायां तानि प्रतिजानीते-तद्यथेति । तन छान्दोग्ये तदुदाहरति-श्वेतकेतुरित्या• दिना लेम इत्यन्तेन । एवं कौपीतक्युपनिषदि बृहदारण्यकचतुर्थाध्याये चापि तदाह-- दृक्षबालाकिरित्यादिनोपससादेत्यन्तेन । तबृहदारण्यकपञ्चमाध्यायेऽपि तत्प्रकट- पति-उपस्तेत्यादिना पराजिता इत्यन्तेन । आदिनाऽन्येऽपि तात्या याज्ञवल्क्यप्रति. वादिना(नौ) वहवः प्रसिद्धा एव । अथ विकल्पान्तरमुपन्यस्य तत्रोपायमाह-पदा स्वेत्या. दिना । मत्तः , विद्यामदोन्मत्तः । मामित्यार्थिकम् । तदेवोपपादयति प्राचीनवचनाम्यां सप्रतिशम्-तथा हीत्यादिना । वाचाटो बहुगर्यवागित्यमरः । स्पष्टमपरम् । उक्तेऽर्थे वार्तिककारसंमतिमप्याह नैष्कर्म्यसिद्धावित्यादिना । नैष्कर्म्यसिद्धौ- "पुरीपे संपरित्यक्ते दोपतश्चावधारिते। यदि दोपं वदेत्तस्मै किं तत्रोचरितुभवेत् ॥ तहत्स्थूले तथा सूक्ष्मे देहे त्यक्ते विवेकतः । यदि दोपं वदेत्ताभ्यां किं तत्र विदुषो मवेत् ॥ शोकहर्षमयकोधलोममोहस्पृहादयः ।। अहंकारस्य दृश्यन्ते जन्म मृत्युश्च नाऽऽस्मनः ॥"[इति ।] निन्दाया भूपणत्वं च ज्ञानाद्शे दर्शितम्- " मन्निन्दया यदि जनः परितोपमेति नन्दप्रयत्नसुलमोऽयमनुग्रहो मे। श्रेयोथिनो हि पुरुषाः परितुष्टिहेतो. दुःसार्जितान्यपि धनानि परित्यजन्ति । - १ क. स. ग. घ. छ. "दौ सपरिफरे वर्चके दो। २ क.स.म.क. "लज. नितोऽय।

·यासनाक्षय विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २३५
सतत मुलमर्दन्ये निःससे जीवलोके
यदि मम परिवादात्मीतिमामोति कश्चित् ॥
परिवदतु यथेष्टं मत्समक्षं तिरो वा
जगति हि बहुदुःसे दुर्लमः प्रीतियोगः । इति ।
अवमानस्य भूपणत्वं समर्पते-
तथा चरेत पै योगी सतां धर्ममनुस्मरन् ।
जना यथाऽवमन्परगच्छयुर्नव संगतम् ॥ इति ।
याज्ञवल्क्योपस्तादीनां यो स्वनिठपरनिष्ठविद्यामदो तयोर्यथा विवे-
केन प्रतीफारस्तथा धनामिलापक्रोधपोरप्यपगन्तव्यः ।
अर्थानामर्जने क्लेशस्तथैव परिपालने ।
नाशे दुःसं व्यये दुःसं धिगान्लेशकारिणः ।
इति धनधिपये विवेकः।
कोधोऽपि द्विविधः स्वनिष्ठः परविषयः परनिष्ठः स्वविपप इति ।
तन स्वनिष्ठपरविपपं प्रत्पेपमुक्तम्-
अपकारिणि कोपश्चेको कोपः कथं न ते।
धर्मार्थकाममोक्षाणां प्रसव परिपन्थिनि ।
फलाधिनो धर्मयशोधनाशनः
स पदपार्थः स्वशरीरतापनः ।
न पेह नामुन हिताय यः सतां
मनांसि रोपः स समाप्रपेकपम् ॥ इति ।
स्पदिपपं परनिठं मरयेवमीरितम्-
न मेऽपराधः किमकारणे नृणां मदम्पयेत्पविनय पिन्तयेत् ।
न पाता मामयसन्धनिष्पतिस्ततोऽपराधः परमो न पिन्यताम् ॥
नमोऽस्तु फोपदेपाप स्थापयाटिने मृशम् ।
फोऽपय मम वेरापदापिने दोपयोधिने ।। इति ।

·२६६ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयप्पास्यासमेत: १२ द्वितीय- मार्कण्डेयपुराणप्रसिद्धं दत्तात्रेयस्य सद्गत्यागा पिकर्मप्रकाशनं मायिकमपीश्वरकोटिनिपिष्ट- सादेव। धर्मव्यतिक्रमो दृष्ट ईश्वराणा च साहसम् । तेजीयसां न दोषाय वहेः सर्पभुजो यथा ॥ इति भागरतोक्तरीसैर व्याख्येयम् । एवं धनाभिलापरोपयोरपि निरासोपायमतिदिशति- याज्ञवल्क्येत्यादिना । तत्र धनाभिटापे पिकं प्राचां वचसैर विशदयति-~-अर्थाना. मिति । एवं क्रोधेऽप्याह-क्रोध इत्यादिना । धर्मेति तृतीयपादे सर्वेषा पुरपार्थाना- मिति नैष्कर्म्यसिद्धिपाठः । 'अभिघातिपरारातिप्रत्यार्थपरिपन्धिनः' इत्यमरः । अपार्यः, व्यर्थः । सप्टमपरम् । अाऽऽयं सप्रमाणमाह सादिना- तत्र योपिहियको वसिष्ठेन दर्शित:- मांसपाश्चालिकायास्तु यन्त्रलोलेऽङ्गपारे। सायस्थिग्रन्थिशालिन्याः श्रियाः किमिव शोमनम् ।। त्वमांसरक्तबाप्पाम्बु पृथकृत्वा विलोचने । समालोकय रम्यं चेकिं मुधा परिमुह्यसि ॥ मेरुशृङ्गन्तटोलासिगङ्गाजलरयोपमा । दृष्टा यस्मिन्स्तने मुक्ताहारस्योल्लासशालिता। श्मशानेपु दिगन्तेपु स एव ललनास्तमः । श्वमिरास्वायते काले लघुपिण्ड इवान्धसः ॥ केशराजलधारियो दुःस्पर्शा लोचनप्रियाः । दुष्कृताशिशिसा ना? दहन्ति तृणवन्नरम् ॥ ज्वलतामतिदूरेऽपि सरसा अपि नीरमाः। स्त्रियो हि सरकाग्रीनामिन्धनं चारु दारुणम् ॥ कामनाना किरातेन विकीर्णा मुग्धचेतसाम् । नार्यो नरविहगगनामङ्गाबन्धनबागुराः ।। जन्मपल्बलमस्यानां चित्तकर्दमचारिणाम् । पुंसां दुर्वासनारज्जुनर्नाडी बडिशपिण्डिका ।। सर्वेपी दोपरलाना सुसमुनिकयाऽनया । दुसलपा नित्यमलमस्तु मम स्त्रिया ॥ १.स.म. १... नारी ।

·पासनाक्षयप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २६७ इतो मांसमितो रक्तमितोऽस्थीनीति वासरैः । बह्मन्कतिपयैरेव याति श्री विशरारुताम् ॥ यस्य स्खी तस्य मोगेच्छा निःस्वीकस्य क मोगभूः । स्त्रियं त्यक्त्वा जगत्त्यतं जगत्यक्त्वा सुखी भवेत् ॥ इति । पुत्रविवेको बह्मानन्दे दर्शितः- अलभ्यमानस्तनयः पितरो केशयेचिरम् । लब्धोऽपि गर्मपातेन प्रसवेन च बाधते ॥ जातस्य ग्रहरोगादि कुमारस्य च मूर्खता । उपनीते त्वविद्यत्वमनुद्वाहश्च पण्डिते ।। यूनश्च परदारादि दारिद्यं च कुटुम्बिनः । पित्रोदुःखस्य नास्त्यन्तो धनी चेन्नियते तदा ॥ इति । यथा विद्याधनकोधयोपित्पुत्रविषयाणां मलिनवासनानां विवेकेन प्रतीकारस्तथाऽन्यासामपि वासनानां यथायोग्यं शाः स्वयुक्त्या दोपं विविच्य प्रतीकारं कुर्यात् । कृते च प्रतीकारे जीवन्मुक्तिलक्षणं परमं पदं लभ्पते । तदाह वसिष्ठः- वासनानां परित्यागे यदि यत्नं करोग्यलम् । तते शिथिलता शान्ति सर्वाधिव्याधयः क्षणात् ॥ पौरुषेण प्रयत्नेन बलात्सत्यज्य वासनाः । स्थिति बध्नासि चेत्तहि पदमासादयस्यलम् ॥ इति । 'पाश्चालिका पुत्रिका स्णवदन्तादिमि कृता' इत्यमर । सायर , अन्त्राणि । हार- स्पोलासशारितेत्येव पाठ साधीयान् । हारस्योरसीत्यपपाठ एव स्तन इयनेनैाधिकरण सिद्दे । काले, पञ्चत्वोर्ध्वम् । अन्धस , भिस्ता स्त्री भक्तभधोऽनम्' इत्यमर । यिशरा रता, विशरणशीलतामित्यर्थ । जीर्णा भवतीति यावत् । एव पुनरियमप्युदाहरति-- बाटाहादि सूर्यादिश्च । आदिना कुरूपतादि । परटारादीयाss- दिना द्यूतादिव्यसनम् । अथोनानुवादेन काग्यादिप्वप्युत्तरिमतिदिशति- यथे त्या दिना । तत किं तदाह-कृते चेति । तत्र भानमाह-तदाहेत्यादिनाऽसमितीत्यन्ते- । पुत्रेयादिना । ग्रह, ने शिष्ट तु स्पष्टमे। ११.स.म.ह. 'म । वासे शि। ।

·२६८ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयच्यारयासमेत:- [२ द्वितीयं-
तर रावते नववेत्यादिना~~
नन्वत्र पौरुपप्रयत्नो नाम पूर्वोक्तो विषयदोपविवेकः । स च पुनः
पुनः क्रियमाणोऽपि प्रबलेन्द्रियव्यवहारेणामिभूयते । तदुक्तं मगवता-
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुपस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसमं मनः ।।
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञा वायुविमिवाम्मसि ॥ इति ।
एवं तद्युत्पन्न विवेकरक्षार्थमिन्द्रियाणि निरोद्धव्यानि । तदपि तत्रैवो-
तरलोकाभ्यां दर्शितम्-
सानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
यशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिठिता ॥
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ इति ।
स्मृत्योऽपि-
न पाणिपादचपलो न नेवचपलो यतिः ।
नच वाक्चपलश्चैवमिति शिष्टस्य लक्षणम् ॥ इति ।
एतदेवान संग्रह विवरणाम्यां स्पष्टीकृतम्-
अजिह्वः पण्ड पगुरन्धो बधिर एव च।
मुग्धश्च मुच्यते जन्तुः पमिरेतन संशयः॥
इभिटामिद नेति योऽनन्नपि न सज्जते ।
हितं सत्यं मितं वक्ति तमजिडं पचक्षते ॥
अद्य जाता यथा नारी तथा पोडशवापिकीम् ।
शतवां च यो दृष्ट्वा निर्विकारः स पण्डकः॥
भिक्षार्थ गमनं यस्य विण्मूब करणाय च ।
योजनान्न पर याति सर्वथा पद्गुरेव सः॥
तिष्ठत्तो व्रजतो वाऽपि यस्य चक्षुन दूरगम् ।
चतुर्युगां मुवं त्यक्त्वा परिवादसोऽन्ध उच्यते ॥
१ क.स, ग. प. स.च. वान्यन । २ क, ख. ग. घ... चभिशु. ।

·धासनाक्षयम०] विद्यारण्यप्रणीतजीयन्मुक्तिविवेकः । हित मिते मनोरम्यं वचः शोकापहं च यत् ।। श्रुत्वा यो न शृणोतीच बधिरः स पीर्तितः । संनिधौ विपयाणां च समर्थोऽविकलेन्द्रियः ॥ सुप्तवद्वर्तते नित्यं मिक्षुर्मुग्धः स उच्यते । न निन्दा न स्तुतिं कुर्यान्न कंचिन्मर्मणि स्पृशेत् ।। नातिवादी मवेत्तद्वत्सर्ववैध समो भवेत् । न समापेखियं कांचित्पूर्वदृष्टां न च स्मरेत् ॥ कथां च वर्जयेत्तासां न पश्यल्लिखितामपि ॥ इति । तत्र भगवद्वाक्यमनुकूरयति तदुक्तमित्यादिना । अथोक्तशङ्कामगीरस्य सिद्धान्ती तत्रोदाहतभगवद्वाक्याग्रिमपाक्योक्तमेव तदभिधानपूर्वकमुपायमाह-एवं तीत्यादिना । एतेन वक्ष्यमाण ज्ञानरक्षारय जीवन्मुक्तः प्रथम प्रयोजनमपि व्याख्यातम् । इन्द्रियनिरोध- नोक्तविको रक्षितो भवति पर त्यसानप्युक्तविकायत्त एर मनोनाशवासनाक्षयतत्वज्ञाना- भ्यासाना परस्परकार्यकारणभास्य सपगाणगधस्तादेवोक्तलानद्वत्तनापि ज्ञानपदेनाऽऽर्थिक- देतमिथ्यान्वपूर्णकाद्वैतात्मरूपब्रह्मानुसधानत्यैव विपक्षितत्वात् । इयमेवारमदभिमता जीवन्मु- क्तिरित्यधस्ताद्वदद्रािचार्येस्तथैन सूचितत्वाञ्च । विस्ततस्तु तत्प्रकरण एवेद प्रतिपाद यिष्याम इति दिक् । उक्तेऽयं स्मृत्य-तरमपि समादयति-स्मृत्यन्तरेऽपीत्यादिना । एवं निरुत्तोपलक्षितपाय्यितराखिलेन्द्रियनिग्रहयत्तम् । यतिपदेन यतत इति व्युत्पत्या मनोनि- ग्रहस्याप्युक्त्वादित्येतावदेव शिष्टस्य रक्षणमित्यर्थः । अथेतद्विवरणाकासाया तदपि सक्षे- परिस्तराभ्या स्मृत्यैव कृतमित्याह-एतदेवेत्यादिना । अन वक्ष्यमाणस्मृतिवाते । पोदशेति रूपा- सुपरक्षणम् । चतुर्युगा, युगशब्दितशकटाकाष्टाचतुर्गुणपरिमितामित्यर्थः । हितमित्यादि वैयिकहितादिप्राम्याच परम्, अन्यथा वेदान्तेष्वतिव्याप्तेः । न निन्दामित्यादि तु याक्चक्षु- मनसा निहे त्यादरार्थमेर। अधोकस्मृतितात्पर्य सक्षिपति यथेत्यादिना-~ यथा फधिद्बती नक्तक मुक्तोपवासमीनादिवतं संकल्प्य सायधानो भ्रामकृत्वा सभ्यपालपति, तथैवाजिद्वयादियते स्थितः सायधानो पिकं पालपेत् । प्रदेवं वियेकेन्द्रियनिरोधाभ्यां दीर्घकालनरन्तर्पसका- सेपिताभ्यां व्यादिमायनासु प्रतिष्ठितास्याप्सरसंपद्धपा मलिनपासनाः शीयन्ते । ततो निःश्वासोच्दासयन्निमेपोन्मेपघच्च पुरुषप्रयत्नमन्तरेण प्रयतमानामियादियासनामिटीके व्ययहरन्नपि तदीपसाकल्ययेकल्या. नसंधान पिते परित्यज्य निदानन्द्रामनोराज्यादिरूपाः समस्तपेटा:

·२ द्वितीयं- २७० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेत:- प्रयत्नेन शान्ताः कृत्या चिन्मात्रवासनामन्यसेत् । स्वतस्तावदिदं जग. चिजडोमयात्मकं मासते। यद्यपि शब्दस्पर्शादिजडवस्तुमासनायैवे. न्द्रियाणि सृष्टानि 'पराश्चि सानि ध्यतृणत्स्वयंमूः' इति श्रुतेः, तथाऽपि चैतन्यस्योपादानतया वर्जयितुमशस्यत्वाञ्चैतन्यपूर्वकमेव जढं जगद्धासते "नमेष मान्तमनु माति सर्व तस्य मासा सर्वमिदं विमाति" इति श्रुतेः । तथा सति पश्चाद्भासमानस्प जडस्य प्रथम- भासमानं चैतन्यमेव वास्तवं रूपमिति निश्चित्य जडमपेक्ष्य चिन्मानं चित्ते वासयेत् । एतच्च बलिशुक्रयोः प्रश्नोत्तराभ्यां विस्पटमवगम्यते- किमिहास्तीह किंगावमिदं किंमयमेव च । करत्वं कोऽहं क एते वा लोका इति वदाऽऽशु मे ।। चिदिहास्तीह चिन्मात्रमिदं चिन्मयमेव च । चित्त्वं चिदहमेते च लोकाश्चिदिति संग्रहः ॥ इति । यथा सुवर्णकोमः कटकं विक्रीणन्नपि वलयाकारस्य गुणदोपाधु: पेक्ष्य गुरुत्तमवर्णयोरेव मनः प्रणिधित्सति तथा चिन्मात्रे मनः प्रणि. धातव्यम् । पावता कालेन जडं सर्वथैवोपेक्ष्य चिन्मात्रे मनसः प्रवृत्ति नि:श्वासादिवत्स्वाभाविकी संपद्येत तावत्काल चिन्मात्रवासनायां प्रयतेत । नन्वादाव चिन्मात्रवासनाऽस्तु तव मलिनवासनानिवृत्तेः। किमनेनान्तर्गडुना मैव्याद्यभ्यासेनेति चेन्न । चिन्मात्रवासनाया अप. तिछितत्यप्रसङ्गात् । उक्तानुवादेन फलितमाह-तदेवमित्यादिना । तत किं कार्य तदाह-तत इत्या दिना । तत्प्रकार प्रतिपादयति-स्वत इत्यादि । उभयभानमसिद्ध जडस्पैर घटादेरिन्द्रियैर्भा- नादिति शङ्कते-पद्यपीत्यादिना । तत्र श्रुतिमेर हेतुत्येन प्रमाणयति-पराचीति । पराग्जड वस्तु, अञ्चन्ति गच्छन्तीति तथा । एतादृशानि खानीन्द्रियाणि स्वयभूरीश्वरो व्यतृणसृष्ट्यादौ मायया रचितपानित्यर्थ । समाधत्ते-तथाऽपीत्यादिना । तत्र मानमाह- तमेवेति । पलितमाह-तथा सतीत्यादिना । तत्राऽऽख्यायिका सवादयति-एतच्चेत्या. दिना । तत्र युक्तिमाह-यथेति । विकीणन्मूल्य दत्त्वा गृहन्नपीत्यर्थ । गुरुत्तमेति । गुरुत्वारयपीतरूपारयगुणयोरेत्यर्थ । प्रणिधित्सति, प्रणिधातुमिच्छति । रक्तप्रणिधाना- १क.स.च. कारक ·चासनाक्षयम०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविदेकः । २७१ वधिमाह-यावतेत्यादिना । तत्राप्याशङ्कय समाधत्ते-नन्वित्यादिना । अन्तर्गडु, शरीरे बातगुल्मम् । तर दृष्टान्तं स्पष्टयति यथेत्यादिना- यथा कुट्टिमदाचव्यतिरेकेण क्रियमाणमपि स्तम्भकुड्यात्मकं गृहं न प्रतितिष्ठति । यथा दा विरेचनेन प्रबलदोपमनिःसार्य सेवितमप्यौपधं नाऽऽरोग्यकरं तद्वत । ननु ' तामप्यथ परित्यजेत् ' इति चिन्मात्रवास. नाया अपि परित्यागोऽवगम्यते । तदप्ययुक्तम् । चिन्मानं परित्यज्यान्यस्य कस्यचिदुपादेयस्यामावात् । नायं दोपः । द्विधा चिन्मात्रवासना मनो- घुद्धिसमन्विता तद्रहिता चेति । करणं मनः, कर्तृत्वोपाधिवुद्धिः। तथा च सत्यप्रमत्तोऽहमेकाग्रेण मनसा चिन्मानं भावयिष्यामीत्येतादृशेन कर्तृकारणानुसंधानेन समन्विता प्राथमिकी या चिन्माववासना ध्यान शब्दाभिधेया तां परित्यजेत् । या त्वम्पासपाटन कर्तृत्वाद्यनुसंधान- व्यवधानरहिता समाधिशब्दाभिधेया तामुपादीत । ध्यानसमायोस्तु लक्षणं पतञ्जलिः सूत्रयामास-तत्र प्रत्ययकतानता ध्यानम् । तदे- वार्थमात्र निर्मास स्वरूपशून्यमिव समाधिः' इति । तादृशसमाधी दीर्घकालनरन्तर्यसत्कारः सेविते स्थयं लब्ध्वा पश्चात्कर्तृकरणानुसं. धानपरिस्पागार्थो यः प्रयत्नस्तमपि परित्यजेत् । नन्वेवं सति तत्यागप्र- यानोऽपि परित्याज्य इत्यनवस्था स्यात् । मेवम् । कतकरजोन्यायेन स्वपरनिवर्तकत्वात् । यथा कलुपिते जले प्रक्षितं कतकरज इतररजसा सह स्वात्मानमपि निवर्तयति तथा त्यागार्थः प्रपत्नः कर्तृकरणानुसंधान निवर्तय-स्वात्मानमपि निवर्तयिष्यति। निवृत्ते तस्मिन्मलिनवासनायच्छुः वासनानामपि क्षीणत्वानिर्वासनं मनोऽवतिष्ठते । युमि हि पाषाणबद्धभूगिः । मतदृष्टान्ते देहयहि तत्वरूपास्वरसात् [आह]-पथा पेति । तत्राप्याराड्क्य समाधत्ते-नन्वियादिना । तर हेतु प्रतिपादयति-द्विधे. सादिना । मनोबुद्धयोः प्रातोपयोगिस्वरूपमाह-करणमियादिना । ततः किं प्रात त्यत आह-तथा चेसादिना । एसमुक्तदैविष्यमध्ये म्यानपदाभिषेयायाः प्रथमायाः पारे- त्यागं विधाय द्वितीयापाः समाधिपदाभिधेयाया वासनायाः समुपादानं विधने-या दि. त्पादिना । तुगन्दा पूर्वरक्षम्ययोतनार्थः । ननु किं प्यानसमायोक्षणमित्यपेक्षायां तर योगसूत्रमेर प्रमाणपति-ध्यानेति । ते सूने र पठन-तनेत्यादिना । कटितमार-तादृश इत्यादिना । तरपनास्थामाशझने-ननित्यादिना । तर समाधान प्रनिजानीन- ·२७२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्याख्यासमेत: २ द्वितीयं- भैवमिति । अन हेतुमाह-कतकेति । उपन्यायमेव विशदयति-पथेति । दान्तिके योजयति-तथेत्यादिना । ततः । किं प्रत इत्यनाऽऽह-निवृत्त इत्यादिना । तर प्रमाणमाह- एतदेवामिप्रेत्य वसिष्ठ आह- तस्माद्वासनया बद्धं मुक्त निर्वासनं मनः । राम निर्वासनीमावमाहराऽऽशु विवेकतः ॥ सम्यगालोचनारसत्याद्वासना प्रविलीयते । वासनाविलये चेतः शममायाति दीपवत् ॥ इति । यो जागर्ति सुषुप्तिस्थो यस्य जाग्रन्न विद्यते यस्य निर्वासनो बोधः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ इति च । सुपुप्तवत्मशमितभाववृत्तिना स्थितं सदा जाग्रति येन चेतसा । कलान्वितो विधुरिव यः सदा बुधैः निषेव्यते मुक्त इतीह स स्मृतः ॥ इति च । हृदयात्संपरित्यज्य सर्वमेव महामतिः। यस्तिष्ठति गतव्ययः स मुक्तः परमेश्वरः। समाधिमथ कर्माणि मा करोतु करोतु वा । हृदयेनास्तस शो मुक एवोत्तमाशयः ।। नैष्कर्येण न तस्यार्थस्तस्पार्थोऽस्ति न कर्ममिः । न समाधानजप्याभ्यां यस्य निर्वासनं मनः ॥ विचारितमलं शास्त्रं चिरमुद्राहितं मिथः । संत्यतवासनान्मीनादृते नास्त्युत्तमं पदम् ॥ इति च । न च निर्वासनमनस्कस्य जीवनहेतुर्व्यवहारो लुप्यतेहि शङ्कनीपम् । किं चक्षुरादिव्यवहारस्य लोपः, किं वा मानसव्यवहारस्य लोपः। तनाऽऽद्यमुद्दालको निरायष्टे- वासनाहीनमप्येतच्चक्षुरादीन्द्रियं स्वतः । प्रवर्तते बहिः स्वार्थ पासना मात्र कारणम् ॥ इति । द्वितीयं पसिष्ठो निराचष्टे- अयानोपनतेप्वक्षिदिन्द्रव्येषु यथा पुनः । नीरागमेव पतति तद्वकार्येषु धारधीः ॥ इति ।

·- वासनाक्षयप्र० विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ૨૨ तादृश्या धिया प्रारब्धमोगं स एवोपपादयति- परिज्ञायोपमुक्तो हि मोगो भवति तुष्टये। विज्ञाय सेवितश्चोरो मैत्रीमेति न चोरताम् ॥ अशङ्किताऽपि संप्राप्ता ग्रामयात्रा यथाऽध्वगः। प्रेक्ष्यते तद्वदेव जोगश्रीरवलोक्यते ।। इति । मोगकालेऽपि सवासनेभ्यो निर्वासनानां विशेषमाह- नाऽऽपदि ग्लानिमायान्ति हेमपनं यथा निशि । नेहन्ते प्रकृतादन्यद्रमन्ते शिष्टवर्मनि ॥ एतदेवेति । तद्वाक्यान्यपि सगृह्णाति-तस्मादित्यादित्रिभिः । सत्यात्सत्यनाबिप- यात् । अत्र स्थलान्तरस्थत्वेनेतिशब्दद्वय समुचायकश्चकारश्च । एवमेगग्रेऽपि बोध्यम् । एमन्यान्यपि प्रकृतोपयुत्तानि वासिष्टपद्यान्येवोदाहरति—सुपुप्तवदित्यादिना । तत्राप्या- शङ्कते-न चेत्यादिना । तत्र समाधातु विकल्पयति-किं चक्षुरित्यादिना । आद्य प्रति यासिष्टप्रसिद्धोदालकाचसा समाधत्ते-तत्राऽऽद्यमित्यादिना । द्वितीय प्रत्याह -द्वितीय- मित्यादिना । फलितमाह-नादृश्येत्यादिना । स एव, वसिष्ठ एव । परीत्यादिना । नन्वेर भोग. सपासननिर्वासनयो सम एव चेत्कथ तयोनिर्णय इत्यत्राऽऽह-मोगकालेऽ. । पीत्यादिना । नित्यमापूर्णतामन्तरक्षुब्धामिन्दुसुन्दरीम् । आपद्यपि न मुश्चन्ति शशिनः शीततामिव ।। अधिवद्धतमर्यादा भवन्ति वितताशयाः। नियतिं न विमुञ्चन्ति महान्तो मास्करा इव ॥ इति । जनकस्पापि समाधिव्युस्थितस्पेशमाचरणं पठ्यते- तूष्णीमथ चिरं स्थित्वा जनको जनजीवितम् । च्युत्थित्तश्चिन्तयामास मनसा शमशालिना ।। किमुपादेयमस्तीह पत्नासंसाधयामि किम् । स्वत: स्थितस्य शुद्धस्य चितः का मेऽस्ति कल्पना । नाभिवाञ्छाम्यप्राप्त संमा न त्यजाम्यहम् । स्वस्थ आत्मनि तिष्ठामि यन्ममास्ति तदस्तु मे ॥ इति संचिन्त्य जनको यथाप्राप्तक्रियामसौ। असक्तः कर्तुमुत्तस्थौ दिनं दिनपतिर्यथा ॥

·२७४ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयच्यारयासमेत:- [३ तृतीय- भविष्यं नानुसंधत्ते नातीतं चिन्तयत्यसी । वर्तमाननिमेष तु हसवानुवर्तते ॥ इति । तदेवं यथोक्तेन घासनाक्षयेण यथोक्ता जीवमुक्तिभविष्यतीति स्थितम् । इति जीवन्मुक्तियिवेके वासनाक्षपनिरूपणम् । नित्यमिति । इन्दुमुन्दरीम । चैतन्यानुसधानेकशिशिरणेन्दुशब्दिताजहटक्षणसिद्ध- चन्द्राधिष्टेयेन मनसाऽतिरम्यामियर्थः । शशिन इति बहुवचनं तु प्रतिदिनं कलोपचया- दिना व्यक्तिभेदप्रत्यक्षात्सोऽयमिति प्रत्यभिज्ञायास्तु जातिविषयक वस्यापि संभवादुपमेयीभूत- जीवन्मुक्तबाहुल्यानुकूल्याच समुचितमेति भार । तथाऽपि तर यथेष्टचेष्टा निराचष्टे- अब्धियदिति । स भास्करा इति बहुवचनमपि तत्तत्सकान्तिभेदेनैर व्याख्येयमिति दिक् । एवं सामान्येन चिन्मात्रवासनोपशमशालिना जीवन्मुक्ताना टक्षण संक्षिप्य तदुदा. हरणमाह-जनकस्यापीत्यादिना ! यासिष्टगतान्येव तदुपारयानवाक्यान्यपि संगृह्णाति- तूष्णीमधेत्यादिना । जनेति । सर्वजनवास्तनिकस्वरूपमद्वैत प्रौर यथा स्यात्तथेत्यर्थः । उपसहरति-तदेवमित्यादिना । इति जीवन्मुक्तिविकटीकाया पूर्णानन्देन्दुकौमुदीनामिझाया यासनाक्षयप्रकरणम्॥६॥ । वक्ष्ये विविदिपान्यासं विद्वन्न्यास च भेदत । हेतू विदेहमुक्तेश्च जीवन्मुक्तेश्य तौ कमात् ॥ इति मूलकारैर्ग्रन्थारम्भ एस कथमुक्त विविदिपासन्यासस्य ज्ञानद्वारा भाविदेहामाय- रूपनिदेहकैवल्यकारणत्वम् 'अविद्यास्तमयो मोक्ष. सा च बन्ध उदाहत ' इत्यादिवार्तिका- नुसारेणेह यदि ' लोकवासनया जन्तो शास्त्रवासनयाऽपि च ' इत्याद्युदाहृतवचनादिवशा- द्विना वासनाक्षय तत्वज्ञानमेवाऽऽदौ नौदेति व पुनर्मोक्षः स्यात् । न चाऽऽपातिकता- सालियाप्रमणायैपरिमनिरपहियपतिमादिरा कप्ताष्टकरावयापयुक्त यासमाद- यादि सिभ्यत्येोत्यधस्तादेवोक्तमिति वाच्यम् । सस्कारैकरूपायास्तस्या. पुनरप्यानिर्भावसम- चादिति चेत् , सजाते तत्त्वज्ञानेऽनन्तर ' ज्ञात्वा देव मुच्यते सर्वपाशे । इत्यादिश्रुतिभिः ज्ञानसमकारमुक्तः कैल्प याति हतशोक ' इत्यादिस्मृतिभिश्च तथा विषयीकुर्वाणा वृत्ति स्वस्वेत्तरोपाधिनिवृत्तिरदयते' इति कल्पतर्गद्यारोक्तिभिर्यावन्निरपाधि- कान्तियुतिभिरापारम्प वाधितद्वैतावभासे सकलसोपाधिकधान्तिनिदर्शनयुक्तिभिश्व निरुतोपक्रम एव परमतात्पर्यात् । तदुक्तमनुपदमेव मूलकारचरणैर्शसनाक्षयनिरूपणे- 'ज्ञानिनस्तु दम्पनी जग्दाभासमाना एवं रागादयः । एतदेशभिप्रेत्योकम् - . शुद्र ब्रह्मति - ·मनोनाशप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिवियेकः। २७५ उत्पद्यमाना रागाद्या विवेकज्ञानरह्निना। तदा तदैव दान्ते कुतस्तेपा प्ररोहणम् ॥ इयुपपाय तर्हि स्थितप्रज्ञस्यापि ते सनिवति चेन्न । तत्काले गुरयपदेनाऽऽभासमानाना याधक्यात् । रन्जुसर्पोऽपि मुरयसर्पदेव तदानीं मषियन्नुपरभ्यते तद्वत् । तरंभासत्वा- नुसधानानुत्ती न कोऽपि वाध इति चेत् । चिर वितु भवानियमेवास्मदभिमता जीर- न्मुक्ति,' इति । तदयमा तापर्यसग्रहः- ईशाज्ञानायमारितसकटनिजलाध्यनित्यादिकृत्या शुद्रोपास्त्या निरद्वाऽप्यतुलमिह मतिर्यस्य तस्यैर विद्या । जीरन्मुनिय तुल्यक्षणमिह तु कलावायुराधल्पतायाः शुष्यनोदेति नियाऽप्रिमजनितिदेतीप्सित वार्तिकेऽस्ति ॥ १ ॥ आप्रारब्धक्षय चिद्विगस्तिभिदट त्यागयोगैर्विचिन्त्या जीवन्मुक्त्यै निदाऽपि प्रचुरमिह न चैदृश्यसस्कारयोगात् । भागि स्याजन्म यं य स्मरति तु मरणेऽयं जनस्त तमेर प्रामोतीतीश नाक्यादिति विवरणसंमत तेन ते द्वे ॥२॥ विद्यारण्यैर्मते अप्यटमिह गदिते गूढतापर्ययोगा- जीरन्मुक्तपिके तदपि तु गदित मुरयमाद्य मुनीनाम् । प्रामाण्यष्टेथोपं चरममपि मुग्याप्याऽन्तफाडेऽपि गयो-

·मनोनाशप्र]
विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २७७
यैव कथितः प्रतिपादितो भवतीति योजना । न चैवमप्यद्वैतसिध्द्यादिप्रसिद्ध ज्ञाननिवर्त्यत्व.
मेर मिथ्याव पिचरणमतसिद्ध विहाय त्वया स्वाभिमतार्थानुकूलगेन ज्ञानबाध्यत्व मिथ्यात्व.
मिति विवरणपाठकल्पनं कपोलकल्पितत्वादसाप्रदायिकमिति साप्रतम् । अज्ञानस्य स्वकार्येण
परिलीनेन वर्तमानेन वा सह ज्ञानेन निवृत्तिवधि इति विवरणाक्षरतापर्यविषयकस्य तव
स्फुटतरावरणत्वात् । ज्ञानेन बाध एव निवृत्तिरिति निवृत्तिरेत बाध इति च क्रमाद्यो-
जनाभ्या जीवन्मुक्तिसद्योमुक्तिपक्षयोरुचमाधमाधिकार्यपेक्षयोस्तत एव सिद्धत्वाच ॥ ४ ॥
इतीतिपदाभिसधितं कारण कथयति-ज्ञानादिति । ज्ञानादद्वेतब्रह्मात्मैक्यविषयका-
प्रतिपद्धसाक्षात्काराद्धेतोः । एत५ ह वाव न तपति । किमह५ साधु नाकरवम् । किमहं
पापमकरवम् ' इति । 'न वर्तते कर्मणा नो कनीयान् । ' तस्यैव स्यात्पदवित्त विदित्वा
न टिप्यते कर्मणा पापकेन ' इत्यादिश्रुतिभिः । ' तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेपरिनाशी
तापदेशात् ' इत्यादिसूत्रादिभिः ।
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ।
यस्य नाहकृतो भानो बुद्धिर्यस्य न रिप्यते ।।
हत्वाऽपि स इमाँलोकान हन्ति न निबन्यते ।
तथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥
इति च स्मृतिमि । पापादीति । आदिना पुण्यम् । अलेपात् , अध्यासौधुर्येण ताफ-
लीभूतनरकपातादिदु.खोपभोगराहित्यश्रवणादित्यर्थः । इह मर्यलोके । कलीति। एतेन
देशसामग्रीवत्कालसामग्र्यप्यासुरसपाद्दीपिका द्योतिता । अत एस लोकानामपक्काधिकारिणा
मादृशा जनानाम् । यथेष्टेति । पैराचारितेति यावत् । स्याद्भविष्यत्येव । अत -तनिवृत्त्यै
परमकारणिकत्वेन तद्वारणाय । त्यागेति । विद्वत्सन्यासपूकिपासनाक्षयमनोनाशपरमावधि-
भूतासप्रज्ञातसमाध्यभासादित्यर्थ । तत्रापि सतत, यावत्पारब्धपरिसमाति न तु क्षणमात्रम् ।
भात्मेति । अद्वैतब्रह्मात्मैक्यानुसधि(धा)तिपूर्वकदृझ्यानादतिरिति यावत् । अभिमता विवक्षि.
ताऽस्तीति सबन्धः । विवरणाचार्याणामिति शेपः । न केवलमेतावदेर किंतु प्रयोजनान्तर-
मप्यस्तीत्याह--फिचेत्यादिना । तदाgः पौराणिका:-
सर्वे ब्रह्म वदिष्यन्ति समाते तु करौ युगे।
नानुतिष्ठन्ति मैत्रेय शिश्भोदरपरायणा. ॥ इति ।
आपातेति । पातमविद्याघात मर्यादीत्येयापातमाविद्याधस विनर यथास्यचिद्वारक-
सामात्रेण योऽवत्रोधः शब्दपाण्डिायमयटन सस्मादित्यर्थ. : मन पदमात्मन्यावृत्त्यै ॥ ५॥

·२८० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्याख्यासमेत:- [३ तृतीयं- सद्रक्षा सिद्धति वाच्यम् । नष्टे मनस्पजिहत्वादीनामर्थसिद्धत्वेनाम्या- सप्रयासामावात् । ननु मनोनाशाम्यासप्रयासस्तवाप्यस्तीति चेत् । अस्तु नाम तस्याऽऽवश्यकत्वात् । अन्तरेण मनोनाशमभ्यस्ता अप्य- जिवादयो न स्थिरा भवन्ति । अत एव मनसो नाशनीयत्वं जनक आह- सहस्राद्दुरशासायफलपल्लवशालिनः। अस्य संसारवृक्षस्य मनो मूलमिति स्थितम् ।। संकल्पमेव तन्मन्ये संकल्पोपशमे न तत् । शोपयामि पथा शोपमेति संसारपादपः ॥ प्रबुद्धोऽस्मि प्रघुद्धोऽस्मि दृष्टयोरो मयाऽऽरमनः । मनो नाम निहन्म्येनं मनसाऽस्मि चिरं हतः ॥ ननु पासनाशब्दितसकटसदसत्संस्कारसंक्षये संपन्ने सति तन्मूलकसदसदन्यतरसंकल्प- रक्षणस्य मनसोऽपि नाश: सिद्ध एवेति न तदर्थ प्रयत्नान्तरापेक्षेति व्यर्थैर तन्निरूपण- प्रतिज्ञेयमिति शङ्कामुत्याप्य समाधत्ते-यद्यपीत्यादिना । तथापि प्रकारान्तरेणाऽऽशयापि समाधत्ते-न चेत्यादिना । तत्रापि शकते-नन्वित्यादिना । गत्यन्तराभानादुक्तराङ्कामङ्गी करोति-अस्तु नामेति । मनोनाशस्याऽऽनश्यकाचे हेतुमाह--अन्तरेणेत्यादिना । उक्तहेतोरेव मनसोऽपदयनाश्यन्च जनकेनापि वासिष्ठ उक्तमित्याह-~~-अत एवेति । तद्वाक्यमेव सगृह्णाति--सहयाकुरेत्यादिना । ननु भवत्वेप संसारशाल्मटिवृक्षस्य मनो मूलमथापि मनसः किं मूटमित्यत आह- -संकल्पमेवेति । तन्मनः । ततः किं तदाह- संकल्पेति । तन्मन एव । फलितमा--प्रबुद्धोऽस्मीत्यादिना । वीप्सा वन संभ्र• मादेव । एन मनोरूप चौरमित्यर्थः । उक्तेऽथै वसिष्टसमतिमप्याह-- वसिधोऽप्याह- अस्य संसारवृक्षस्य सर्वोपद्वदापिनः । उपाय एक एवास्ति मनसः स्वस्य निग्रहः ।। मनसोऽभ्युदयो नाशो मनोनाशी महोदयः । ज्ञमनो नाशमम्पति मनोऽज्ञस्य हि शृङ्खला ।। तावन्निशीथवेताला वल्गन्ति हृदि वासनाः । एकतत्वहढाभ्यासाद्यावन्न विजितं मनः ॥ प्रक्षीणचित्तदर्पस्य निगृहीतेन्द्रियद्धिपः । पद्मिन्य इव हेमन्ते क्षीयन्ते भोगवासनाः ॥

·मनोनाशप्र०] विद्यारण्पग्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २८१ हस्तं हस्तेन संपीड्य दन्तर्दन्ताधिचूर्ण च । अङ्गान्पङ्गः समाक्रम्य जयेदादी स्वकं मनः ।। एतावति धराणितले सुमगास्ते साधुचेतसः पुरुपाः ।। पुरुषकथासु च गण्या न जिता ये चेतसा स्वेन ॥ हृदयबिले कृतकुण्डल उल्यणकलनाविषो मनोमुजगः ।। यस्योपशान्तिमगमचन्द्रवदुदितं तमव्ययं वन्दे ॥ इति । चिन्तनामिः किलास्पदं मायाचनस्य सर्वतः । स्थीयते चेत्तदाकम्य तन्न किंचित्प्रवाधते ॥ इति च । गौडपादाचार्यैरप्युक्तम्- मनसो निग्रहायत्तममयं सर्वयोगिना(णा)म् । दुःसक्षयः प्रबोधश्चाप्यक्षया शान्तिरेव च । यत्त्वर्जुनेनोक्तम- चश्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवदृढम् । तस्याहं निग्रहं मन्धे वायोरिव सुप्करम् ।। इति । तद्वचनं हठयोगविषयम् । यसिष्ठोऽपीति । तद्वाक्यान्येर पठति-अस्येत्यादिना । उपाय , छेदन इत्यार्थिकम् । मनोऽज्ञस्येत्यत्र मन , अज्ञस्येति च्छेद । हस्तमिति । इद हि मनोम्पमहाशनिबर्हणाय तदुपर्पयन्तकोपमूलकरौदरसानुभावसूचक चेष्टाजात सर्वलोकप्रसिद्धमेर । अदानीत्यादि। भृकुटयोष्टादीनि । अझै , क्रोधरधरलाटनिवली रूपैहिनिकाशितदन्तम्पैचापयरियर्थ समानम्य, समावस्येति यानत् । कृतकुण्डल , पिरचितकुण्डलाकारावस्थितिविशेष इ. त्यर्थ । अप हि सर्पजातिस्त्रभार. प्रसिद्ध एव यवुण्डटाकारतयाऽस्थानम् । उत्बणेति । सौनसकल्परूपविपशालीत्यर्थ । तस्यैव तत्र प्रतानुकूल याक्यान्तरमप्यादरातिशयार्थमुदा- हरति-चितनाभिरिति । अस्य, साक्ष्यस्य । इद मायाचनस्य दृश्य जालस्य । चिन्त- नाभिः क्लि, दृक्त पार्थयेनानास्थियादिरूपमननयुक्तिभिरित्यर्थ । इस पदप्रपे गयुग तु दृम्पसोधदायमेन । यद्वाऽन्य मायाचक्रम्य पित्तनाभि स्वा सत्तागून्यन्यरक्षणमि. ध्यानुसधानतिभिरिद निरसमायाचनमेरीत सादे गा देनाऽऽनप नुछ- दिनाऽभिल्याप्य यदि मुमुक्षुणा स्थीयो चेत्तदा तन्मापाचक किंचिदपि न प्रधत इति सबध । चित्त नाभिरिति पाटे त्यस्प मायाचना नामिवित्तमेगासि तदिद सप्त साकम्प स्थीयो चे भणा गरि सम पाचम प्रति किंचिदपि न प्रयापाशी सर | -- ·आहेत्येव, वाल्मीफेर्भारद्वाज प्रति सवादग्रन्थस्य वसिष्टमाश्यमाचुर्याद्योगवासिष्टवासिष्टरा- मायणसहायशेन वाल्मीकिरिति कर्मच्याहारपाठ एप साधीयान् । अन्यथा निरतरीत्या प्रथासागन्यस्य दुर्निरसत्रादिति सुचिय एस विदाकुर्वन्विति कृत पटरितेन । तनिष्टस्य, २८२ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयव्यारयासमेत: [३ तृतीयं- प्रकरणादयमेर पारः साधुः । अर वृद्धसंमत्तिमप्याह-गौडेत्यादिना । गीतापिरोधं समा- धत्ते–पस्वित्यादिना । उपार्जुनाचनस्य हट्योगविषयकावं कपोलकल्पितमित्यन आहात एवेत्यादिना- अत एव पसिष्ठ आह- उपविश्योपविश्येव कचित्केन मुहुर्मुहुः । न शक्यते मनो जेतुं विना युक्तिमनिन्दिताम् ।। अङ्कुशेन विना मत्तो यथा दुष्टमताजः। विजेतुं शक्यते नैव तथा युक्त्या विना मनः ।। मनोविटयहेतूनां युक्तीनां सम्पयीरणम् । वसिष्ठेन कृतं तावत्तनिष्ठस्य वशे मनः ॥ हठतो युक्तितश्चापि द्विविधो निग्रहो मतः । निग्रहो धीक्रियाक्षाणां हठो गोलकनिग्रहात् ।। कदाचिज्जायते क्रश्चिन्मनस्तेन विलीयते । अध्यात्मविद्याधिगमः साधुसंगम एव च ॥ वासनासंपरित्यागः प्राणस्पन्दनिरोधनम् । एतास्ता युक्तयः पुधाः सन्ति चित्तजये किल ।। सतीपु युक्तिप्वेतासु हठान्नियमयन्ति ये। चेतस्ते दीपमुत्सृत्य विनिम्नन्ति तमोऽजनैः ॥ विमूढाः कर्तुमुधुक्ता ये हठाञ्चेतसो जयम् । ते निवनन्ति नागेन्द्रमुन्मत्तं विसतन्तुभिः ।। उपविश्येति । कचिदेशे कालेऽपि केनापि पुरपविशेषेणानिन्दितसकलसाप्रदायिक संमता युक्तिं विना मुहुर्मुहरपविश्योपविश्येर केरल चित्तवृत्तिनिरोधार्थमेकान्ते स्थिया स्थित्वैव मनो जेतु नैव शक्यत इत्यध्यात्यान्वय । तत्र दृष्टान्तं स्पष्टयति-अडशेनेति । दुष्टेति । कमाविकोप्टर शालिएज इर्थ । यसिष्ठेनेति । एतेमाल एक पसिष्ठ आहेति पुस्तके पल्भ्यमानोऽनोपविश्योपविश्येयायुदाहृतश्लेक्वृन्दारतरणग्रन्थोऽपपाठ एव सजातो बोध्यः । यसिष्टोक्तप्रन्थ एवं वसिष्टेनेति पौनरुक्याद्यापत्ते । किंवत एव वासिष्ठ १क. स. ग. ८. च. चित्तकेन ।

·मनोनाराम०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २८३ वसिष्टोक्तयुक्तिनिष्टस्येत्यर्थः । अथोद्दिष्टहठादिद्विविधनिग्रहमध्ये प्रथम हठनिग्रहं व्युत्पादयति- निग्रह इति । धीक्रियेति । बुद्धिवृत्तयः श्रोत्रादिजाः शब्दादिविषयिकास्तथा क्रियाः शब्दोचारणादयस्तस्कारीणि यान्यक्षाणीन्द्रियाणि तेपानित्यर्थः । गोलकति । गोलकानि श्रोत्रादीनि प्रसिद्धान्येव । ननु किं हठनिग्रह एव श्रेयस्करः किं वा युक्तिनिग्रह इत्याश- याधिकारिभेदेनोभयमपीत्याह-कदाचिज्जायत इत्यादि । जायते फलतीति शेषः । एवं हटमार्गमुक्वा युक्तिमार्ग क्रमप्राप्तं द्वितीयं व्युपादयितुं ताः पबोधयति-अध्यात्मे त्यादिना । नन्वयापि मार्गद्वये का श्रेयानित्यत आह-सतीस्वित्यादि । उदाहृतग्रन्थतात्पर्य संक्षिपति निग्रह इत्यादिना- निग्रहो द्विविधः । हठनिग्रहः क्रमनिग्रहथेति । तत्र चक्षुःश्रोत्रादि- ज्ञानेन्द्रिपाणि वाक्पाण्यादिकर्मेन्द्रियाणि च तत्तट्रोलकोपरोधमात्रेण हान्निगृह्यन्ते । तदृष्टान्तेन मनोऽपि तथा निग्रहीप्यामीति मूढस्य भ्रान्तिमवति । न तु तन्निग्रहीतुं शक्यते । तद्गोलकस्य हृदयकमलस्य निरोदुमशक्यत्वात् । अतः क्रमनिग्रह एव योग्यः । क्रमनिग्रहे घाध्यात्मविद्यामाप्त्यादय एयोपायाः । सा च विद्या दृश्यमिथ्यात्वं दृग्यस्तुनः स्वप्रकाशत्वं च बोधयति । तथा च सत्येतन्मनः स्वगोचरेपु दृश्येषु प्रयोजनामा प्रयोजनवति दृग्वस्तुन्यगोचरत्वं च बुद्ध्या निरिन्धनामिवत्स्वयमेवोपशाम्यति । तथा च श्रूयते- यथा निरिन्धनो वह्निः स्व योनावुपशाम्यति । तथा वृत्तिक्षयाचितं स्वयोनायुपशाम्यति ।। योनिरात्मा । यस्तु बोधितमपीह तत्त्वं न सम्पायुध्यते पश्च विस्मरति नयोरुमपोः साधुसंगम एवोपायः । साधवो हि पुनः पुनर्मोधयन्ति स्मारयन्ति च । यस्तु विद्यामदादिदुवासनया पीटयमानो न साधुमनुव- तितुमुत्स हते तस्य पूर्वोक्तविवेफेन यासनापरित्याग उपायः । वासनानां प्रायत्येन त्यक्तुमशस्याये प्राणस्पन्दनिरोधनमुपायः । प्राणस्पन्दयास- नयोधित प्रेरकत्यात्तयनिरोध चित्तशान्तिरुपपद्यते । प्रेरकत्वं घ पसिष्ठ आह- - दे पाजे पित्तवृक्षस्य वृतिमततिधारिणः । एफ प्राणपरिस्पन्दो द्वितीयं दयासना ।। सती सर्यगता संबिमाणपन्देन योध्यते । संवेदनादनन्तानि ततोसानि पेतसः ॥ इति ।

·૨૮૪ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेत:- [३ तृतीय- यथा मस्मच्छन्नमनिं लोहकारा दृतिभ्यां धमन्ति, तत्र च दृत्युत्पन्न- वायुना सोऽमिवलति, तथा चित्तोपादानेन काठस्थानीयेनाज्ञानेनाss- वृता संवित्प्राणस्पन्देन बोध्यमाना चित्तवृत्तिरूपेण प्रज्वलति । तस्माञ्चित्तवृत्तिनामकासविज्ज्वालारूपात्संवेदनादुःखान्युत्पद्यन्ते सेयं माणस्पन्देन प्रेरिता चित्तोत्पत्तिः। मनस इत्यार्थिकम् । तत किं तदाह-तत्रेत्यादिना । गोलकनिरोधेनेन्द्रियनिग्रहा- न्मनोनिरोधाभाने हेतुं प्रथयति-तदोलकस्येत्यादि । फरितमाह-~-अत इति । तत्रोपायान्प्रागुकानेव स्मारयति-अमेति । तत्राध्यात्मविद्या किं करोतीन्यत्राऽऽह- सा चेत्यादि । दृश्यति । भानभास्यत्व दृश्यत्वम् । सत सत्ताशून्यत्व मिथ्यात्यम् । अनधीनभानत्व स्वप्रकाशत्वमिन्यर्थ । विस्तरस्वत्र मर्दायबोधेक्यसिद्धिव्यात्याने मामक एसाढेता मप्रनीधे द्रष्टव्य । तफल्माह -तथा चेत्यादिना । तर श्रुति सपादयति- यथेति । तत्र चित्तस्य योनिशब्दित किमुपादानमित्याकाङ्क्षाया तत्सक्षिपति-पोनि- रामेति । अज्ञात इति शेष । ननु रमेण चित्तनिग्रहेऽध्यात्मविद्यादयश्चतस्रो युक्तयो या प्रदर्शितास्तत्राधिकारिभेदव्यवस्थाऽस्ति न यत्राऽऽह-पस्वित्यादिना । तर हेतु माह-प्राणस्पन्दवासनयोरित्यादिना । तर मानमाह ह-पेरकत्व मित्यादिना । तद्विवरणार्थ तत्र दृष्टान्त स्पष्टयति-यथेत्यादिना । दृतिभ्या भनाभ्याम् । धमन्त्युभयत प्रचारयन्ती- त्यर्थ । दान्तिक योजयति-तथेत्यादिना । फटित कथयन्नुपसहरति- तस्मादित्यादि। अथ दृढय'सनामरिका चित्तप्रवृत्ति कोक्तेन्यत आह- अन्यां च स एवाऽऽह- मायसंवित्प्रकटितामनुभूतां च राघव । चित्तस्योत्पत्तिमपरां वासनाजनितां शृणु ॥ हटाम्पस्तपदार्थंकमावनादतिचश्चलम् । चित्त संजायते जन्मजरामरणकारणम् ॥ इति । न केवलं प्राणवासनयोश्चित्तप्रेरकत्वं किंतु परस्परप्रेरकत्वमप्यस्ति । सदाह यसिष्ठ:-- वासनावशत: प्राणस्पन्दस्तेन च धासना। आयते चित्तवृक्षस्य तेन बीजाहुरक्रमः ॥ इति । अत एवान्यतरनाशेनोमयनाशमप्याह- १५. च. ° 1२ क. स. स.वियते । ३ क. स. ग. ह. च. 'मीजस्य ।

·मनोनाशप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिधिवेकः । २८५ द्वे बाजे चित्तवृक्षस्य प्राणस्पन्दनवामने । एकस्मिंश्च तयोः क्षीणे क्षिमं द्वे अपि नश्यतः ॥ इति । तयोनांशोपाय नाशफलं चाऽऽह- प्राणायामदृढायासैर्युक्त्या च गुरुदत्तया । आसनाशनयोगेन प्राणस्पन्दो निरुध्यते ॥ असनव्यवहारित्वाद्भवमावनवर्जनात् । शरीरनाशदर्शिरवाद्वासना न प्रवर्तते ॥ वासनासंपरित्यागाश्चित्तं गच्छत्यचित्तताम् । माणस्पन्दनिरोधाच यथेच्छसि तथा कुरु ।। एतावन्मात्रकं मन्ये रूपं चित्तस्य राघव । यद्भावनं वस्तुनोऽन्तर्वस्तु वेन रसेन च ॥ यदा न माव्यते किंचिद्धेयोपादेयरूपि यत् । स्थीयते सकलं त्यक्त्वा तदा चित्तं न जायते ॥ अवासनत्वात्सततं यदा न मनुते मनः । अमनस्ता तदोदेति परमोपशमप्रदा ॥ इति । अमनस्तानुदपे शान्यभावमाह- चित्तयक्षहटाकान्तं न मित्राणि न बान्धवाः । शक्नुवन्ति परिवातुं गरयो न च मानवाः ॥ इति । आसनाशनयोगेनेति यदुक्तं तबाऽऽसनस्य लक्षणमुपायं फलं च निमिः सूत्रैः पतञ्जलिः सूत्रयामास-'स्थिरसुममासनम्' 'प्रयत्नशेधि- त्यानन्तसमापतिभ्याम् ततो इंद्वनामिधातः' इति । अन्य पैति । स एस, प्रागुतपसिष्ट एव । तद्वारयसप्रामपि परीनि-माये. पादिना । मारविरपिका पेय सविचित्तवृत्तिरूपा रतिस्तया प्ररटितां पताम् । मोऽनुभूता, साक्षिप्रन्यीयतामियर्थ. च प्रसिदर्थ । तामराम यां यामना. अनिता निरास्वोपरि । साविति योजना ! एर प्रगणदारनय रनयोः परफारक गतिमित पादप साहपपिसा-नफेयरमितदिना। पमेनपो. परपरसमा परामनारामनगडी पोनापि रदा- १.स.म. ...m२. रा.म.प.D. 'नाr1 २२.रा.स.स.स ·[३ तृतीयं- ૨૯૬ पूर्णानन्देन्टुकीमुद्यास्यव्यारयासमेत:- क्योदाहरणेनैन प्रतिपादयति-अत एवेत्यादिना । ननु कोऽनयो शोपायो येनैकतरं नाशयता मया द्वयमपि नाश्येताथ किंवा तत्फटमपि येन तनावश्य प्रयतितव्यमपि स्यादित्य- त्राऽऽह-तयोरित्यादिना परमोपशमप्रदेत्यन्तेन । आहेत्यत्र वसिष्ठ इत्यार्थिकम् । गुरुदत्ता युक्तिस्तु मम स्वभ्रूमध्यनिरीक्षणपूर्वक सर्वदा सोऽहमित्यनुसधानेन यथामुखं वहमानस्य प्राणपागेर्मनसैव सर्वदा वहिविरेचनमेर । नन्वमनस्तानुदये किं स्यादित्यत आह---- अमनस्तेत्यादिना । चोऽप्यर्थे । ननु प्रागासनाशनेत्यादि न पिवृतमित्यत्राऽऽह-आस- नेत्यादिना । तान्येर सूत्राणि लिखति-स्थिरसुसमित्यादिना । तनाऽऽयं विवृणोति पलकेत्यादिना- पद्मकस्वस्तिकादिना यादृशेन देहस्थापनरूपेण यस्य पुरुषस्यावय. वव्यथानुत्पत्तिलक्षणं सुखं स्वदेहचलनराहित्यलक्षणं स्थैर्य च संपद्यते तस्य तदेव सुसमासनम् । तस्य च प्रयत्नशैथिल्यं लौकिक उपायः। गमनगृहकृत्यतीर्थयात्रासानहोमादिविषये यः प्रयत्नो मानस उत्साह- स्तस्य शैथिल्यं कर्तव्यम् । अन्यथा स उत्साहो बलादेहमुत्थाप्प यन्त्र क्वापि प्रेरयति । अलौकिकोपायश्च फणासहस्रेण धरणी धारयित्वा स्थैर्य- णावस्थितो योऽयमनन्तः स एवास्मीति ध्यान चित्तस्यानन्तसमापत्तिः। तथा यथोक्तासनसंपादकमष्टं निप्पद्यते । सिद्ध चाऽऽसने शीतोष्ण- सुखदुःखमानावमानादिद्वंद्वैर्यथापूर्वं नामिहन्यते । तथाविधस्य चाss. सनस्य योग्यो देशः श्रूयते- विविक्तदेशे च सुसासनस्थः शुचिः समग्रीवशिरशिरीरः । इति । समे शुचौ शर्करवद्विधालुकाविजिते शब्दजलाशयादिमिः। मनोनुकूले न तु चक्षुपीडने गुहानिधाताश्रयणे प्रयोजयेत् ॥ इति च। सोऽयमासनयोगः। तत्र पाक्स्वस्तिकयोर्लक्षण तूत पातञ्जटसूत्रस्यैर नारायणतीर्थवृत्तौ योगपदीपादि- प्रसिद्धमेर- अगुष्टौ सनिननीयाचस्तान्या व्युक्रमेण तु । ऊरूपार च विप्रेन्द्र वृत्या पादतले उभे ॥ पमासन मरेदेत सर्वेषामेव पूजितम् । इत्यादिना । जानूोरन्तरे सम्यन्या पादतडे उभे !। ऋजुकायः सुखासीन. स्वस्तिक तप्रचक्षते । इत्यादिना च ।

·मनोनाराम०] - विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २८७ अथ द्वितीयसूत्रमपि विगृणोति--तस्य चेत्यादिनोक्तासनसाधनमभिदधत् । एवं टौकिकायुपदिष्टतदुपायदयमध्ये प्रथमं प्रत्यापयति-गमनेत्यादिना । अत्र गमनपदेन योगाम्यासेप्टैकान्तदेशत्यागपूर्वकं वहिः संचारः । अथालौकिकमपि तदुपायं विशदयति- फणेत्यादिना । ननु भवत्येव सूत्रोक्तानन्तसमापचिपदार्थः । किं ततस्तत्राऽऽह-तयेति । नन्येताहगासने प्रत्यहं ब्राह्ममुहूर्तादाययस्थानाभ्यासः कियत्कालं कार्य इत्याशक्कय यावत्त- फलमिति समादधानस्तत्कथयति-सिद्धे चेत्यादिना । यथेति । प्राग्यदित्यर्थः । ननु के स्थातव्यमित्यत आह-तथाषिधस्येति । ते एप कैवल्यश्वेताश्वतर ती क्रमा- दुदाहरति-विविक्तदेशे चेत्यादिना । विजनदेश इत्यर्थः । अवस्थानप्रकारं प्रकट- यति-सम इति । शरीर प्रीपाधोमुदाधारान्तदेहभागः । एतेषा समयं समसूतत्वेन संधारणमेव । जलाश्रयेत्यपि पाठः । चक्षुःपीडनं समशकादिदेशः । नियोजयेदित्यपि पाठः । एवं प्राक्प्रतिज्ञातमासगपोगमुपसंहरति-सोऽयमिति । अथोपक्रान्तकमावसरप्राप्तमशनयोग प्रपञ्चयितुमुपक्रमते- अशनयोगस्तु मिताहारत्वम्, 'अत्याहारमनाहारं नित्यं योगी विव. जपेत् ' इति श्रुतेः । मगवताऽप्युक्तम्- नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमननतः । न चातिस्वमशीलस्य जाग्रतो नेव चार्जुन ॥ युक्ताहारविहारस्य युक्तचेटस्य कर्मसु । युक्तस्थानावयोधस्य योगो भवति दुःसहा ।। इति । जितासनस्य प्राणायामेन मनौनाशः श्वेताश्वतररानायते- निरुन्नत स्थाप्य समं शरीरं हदीन्द्रियाणि मनसा संनियेश्य । माहोनुपेन प्रतरेत विद्वान्योतासि सर्वाणि मयावहानि ॥ पाणान्यपीट्येह स युक्तपेटः क्षीणे प्राणे नासिकयोच्छ्सीत । दुष्टाश्वयुक्तगिय पाहमेनं विद्वान्मनो धारयेताप्रमत्तः ॥ इति । अशनेति । तुमन्दः प्रमेशकाः । सशण सक्षिानि-मितेति । तत्रत स्ल का मागपरीि-पापामिति । भगादीनामयनुलपति- RSपीnि E AITY पर पति-पादिदाम्या । • आसमानोगा प्रनरी निरप्तीही गुपयननयोगायोगमप युनेर पापं मनो. -जियादिना । रामप्रापमा परनि- प्रिमियादिना । भान धामनन गा राना- विरमा एन समग्मदान निगर- - -मगय.

·૨૯૮ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्यास्यासमेत: [३ तृतीयं- निरन्नतं स्थाप्य, उरो ग्रीमा शिर इति त्रीण्यङ्गान्युन्नतानि यस्य तच्छरीरं विनतं यथा भनति तथा सस्थाप्य हृदि हृदयकुहर इन्द्रियाणि मनसा सह साधनेन संनिवेश्य सम्पनिवेशयिया सम्यग्नियभ्येति यावत् । ब्रह्मोड्डुपेन, तारहवैन । प्रतरेत, प्रकर्येण तरत। प्रणवस्वरूप तदर्थ परापरब्रह्म च यथाद्विद्वान् । स्रोतासि, सर्वाणि सुरनरतियवस्थारा- दिभेदभिन्नानि सासारस्रोतासि । भयावहानि, भयप्रदातृणि । अननोपायेन संसारदुःखम- होदधि प्रतरेदिति योग्याधिकारिणं प्रति श्रुतिरनुशास्ति । प्राणायामप्रकारमाह-प्राणा- प्राणादिप्रभेदभिन्नान्वायू-अपीड्य प्रकर्पण मनोधारणमुखेन निरध्य कुम्भकमाणनिरोध• स्थानत्वेन योगशास्त्रे प्रसिद्धमूलाधारादौ । सोऽधिकारी । युक्तचेटः, नासश्नत इत्यादि- शास्त्रेण युक्ता चेष्टा यस्य । युक्ता, उपाययुक्ता चेष्टा यस्येति वा स युक्तचेष्ट' । क्षीणे प्राण, तत्तस्थाननिरोधेन तत्तत्स्थाने क्षीणे तनुत्व गते वायौ। नासिकयोग्झसीत, तत्तत्स्थाने सम्पगिरथ्यानन्तर प्राप्तनाडीद्वारेणेडया पिगलया वा नासिकापुटेन शनै. गनैरव्यसीत चायुमुसृजेत् । दुष्टाश्वयुक्तमिर वाह दुर्दान्तैरश्वेर्युक्त वाह रथ कुशलसारधिरित विद्वान् । बाह्यकरणनिरोधप्रकार मनोनिरोधप्रकार तद्वारेण वायुनिरोधप्रकार च विद्वान् । मनो धारयेत, यत्र यत्र वायुनिरोध इष्टस्तर मनो धारयेत् । अप्रमत्तः, अरहितो भूत्वा । यन मनस्तन वायरिति वचनादिति। अथोदाहृतमन्त्रयोत्तात्पर्य स्वय मूलकार एवं विशोति योगीत्यादिना- योगी द्विविधः, विद्यामदाद्यासुरसंपदहितस्तरसहितश्चेति । तयोरा- द्यस्य ब्रह्मध्यानेन मनसि निरुद्ध सति तन्नास्तरीयकतया प्राणो निरु. ध्यते । तं प्रति बिरुन्नतमिति मन्त्रः पठितः । द्वितीयस्याभ्यासेन प्राणे निरुद्ध तन्नान्तरीयकतया मनो निरुध्यते तं प्रति प्राणान्यपीडयेति मन्त्रः प्रवृत्तः । माणपीडनमकारो यक्ष्यते । तेन च पीडनेन युक्तचेष्टो भवति । मनश्चेष्टा विद्यामदादयो निरुध्यन्ते। प्राणनिरोधेन चित्तदोपनि- रोधे दृष्टान्तोऽन्यत्र भूपते- यथा पर्वतधातूनां दान्ते धमतां मलाः । तयेन्द्रियकृता दोषा दलान्ते प्राणनिग्रहात् ॥ इति । अत्रोपपत्तिसिटेन दर्शिता- यःमाणपवनस्पन्दश्चित्तस्पन्दः स एव हि । माणस्पन्दक्षये यत्नः कर्तव्यो धीमतोचकैः ॥ इति । . - १६. स. ग. ह. 'न्ते दहनामदाः ।

·मनोनाराष] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २८९ मनोवाक्चक्षुरादीन्द्रियदेवताः स्वस्वव्यापार निरन्तरं करिष्याम इति व्रत धृत्वा श्रमरूपेण मृत्युना प्रस्ताः । स च मृत्युः पाणं नाऽऽनोति । तनो निरन्तरमुच्छासनिःश्चासौ कुर्वन्नप्ययं पाणी न थाम्यति । तदा विचार्य देवताः प्राणरूपं प्राविशन् । सोऽयमों वाजसनेयिमिरामायते- 'अयं वै नः श्रेष्ठः संचरंश्चासंचरंश्च न व्यथते अथो नरिष्यति हन्ता- स्यैव सबै रूपमसामेति । तत एतस्यैव सर्वे रूपमभवंस्तस्मादत एतेनाऽऽ, रसायन्ते प्राणाः' इति । अत इन्द्रियाणां प्राणरूपत्वं नाम प्राणाधीन नचेष्टावत्त्वम् । तत किं तदाह-नयोराद्यस्येत्यादिना । ननु मवत्येवमयान्यन्त्यस्य का गतिस्त नाऽऽह-~-द्वितीयस्येत्यादिना । ननु प्राणपीडन कीदृक्श्रुतिसमत तत्राऽऽह- प्राणेति । तेन किं भवतीत्यत आह तेन चेति । युक्तचेष्टवमेव विशदयति- मनश्चेष्टा इति । नन्वेकनिरोधेनापरदोपनिरोधोऽनुपपन्न इत्यताऽऽह-प्राणनिरोधे. नेति । अन्यत्र शाखान्तरे । तामेर श्रुतिमुदाहरति-~-यथेति । धमता, वही धमन पूर्तता प्रयत्नेनेत्यर्थ । दहना मला इति स्पष्टेहेतुघटित । धमिता मला इसपि कर्चिपाठ । ननु श्रुत्युक्तमपीद नवप्लवनवदेव प्रतीयत इत्यत आह-अत्रेत्यादिना । ननु वसिष्ठेनोक्त- मपीद राज्ञामाज्ञामात्रसेन युक्त्यभावादिति चेन्न । 'प्राणरन्धन हि सौम्य मन ' इति श्रुते प्राणस्य क्रियाशक्तिप्रधानत्यमाञ्चीकृतपञ्चमहाभूतसगस्तराजसाशजन्यत्वेनैवेति मनश्चरनक्रियाया अपि तदेवायत्तत्वाच्च। तस्माद्युक्तमेत्र य प्राणपपनस्पदश्चित्तस्पन्द स एव हीति वच इति दिक् । उमेऽर्थे वृहदारण्यकश्रुतिमप्यनुकूलयन्नादौ तदर्थमेव सुखप्रतिपत्त्य सपिण्टीरत्य सक्षिपति- मनोवागित्यादिना प्राविशन्नित्यतेन । अथेत मूलीभूता श्रुतिमप्ययतार्योदाहरति- सोऽयमित्यादिना । नरिष्यति, प्रणसत्व एव जीवच्यपहारान्नरशब्दरक्षितजीवता दात्म्यमपि करिष्यतीति यावत् । असाम, सपादयाग । फलितमाह -- अत इति । ततन्यमेवाग्रिमप्रथस्थ श्रुत्यन्तरमण्यन सनादयति तथेत्यादिना । तथाऽन्तर्यामिबाह्मणे सूवात्मप्रस्तावे श्रूयते-'धायुर्वं गौतम नन्सून घायुना घे गौतम सूनेणारं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च मूतानि संधानि मयन्ति । तस्माद्वै गौतम पुरुष प्रेतमाहुर्यवंसिपतास्पागा. भौति । वायुना हि गौतम सूत्रेण संदृब्धानि भवन्ति' इति । अतः माणमनःस्पन्दयोः सहभाविधात्याणनिग्रहे मनो निगृह्यते । ननु सह स्पन्दोन युक्तः, सुषुप्ती चेष्टमानेऽपि माणे मनसोऽचेटमानत्याद । न । ।

·- रज्जौ दृढ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारपव्यारयासमेत:- [३ तृतीयं- विलीनत्वेन तवानी मनसः सत्त्वामावात् । ननु क्षीणे प्राणे नासिकयो- च्छ्वसीतेति व्याहतम् । नहि क्षीणप्राणस्य मृतस्य श्वासं कचित्पश्यामः। नापि श्वसतो जीवतः प्राणक्षयोऽस्ति । मैवम् । अनुल्यणत्वस्यान क्षय- त्वेन विवक्षितत्यात । यथा खननच्छेदनादिषु व्याप्रियमाणस्य पर्वत. मारोहतः शीधं धावतो वा श्वासवेगो यावान्मवति न तावास्थित. स्याऽऽसीनस्य निद्वितस्य वा श्वासो विद्यते । तथा प्राणायामपाटवोपे. तस्येतरस्मादल्पश्वासो मवति । एतदेवाभिप्रेत्य श्रूयते- मूत्वा तबाऽऽपत्तमाणः शनैरेव समुच्छ्सेत् ' इति । यथा दुष्टैरश्वरुपेतो रथो मार्ग त्यक्त्वा यत्र कापि नीयते स च सारथिना दृढमश्वं रज्जुष्याकृष्य सुखमार्गे पुनर्धार्यते तथेन्द्रियैर्षासनादिभिरितस्ततो नीयमानं चित्तं प्राण. धृताया धार्यते । प्राणान्प्रपीडयेति यदुक्त तत्र प्राणपीडनप्रकारोऽन्यत्र श्रूयते- 'सव्याहति सप्रणवा गायत्री शिरसा सह । त्रि पठेदायतमाण प्राणायाम स उच्यते ॥ प्राणायामास्त्रय प्रोक्ता रेचपूरककुम्भका । उक्षिप्य वायुमाकाश शून्य कृत्वा निरात्मकम् ॥ शून्यभावेन युञ्जीत रेचक्स्येति लक्षणम् । वक्त्रेणोत्परमालेन तोयमाकर्पयेन्नरः ॥ एष वायुर्महीतव्य' पूरकस्येति टक्षणम् । नोच्छ्यसेन्नि श्वसेनैव नै गानाणि चालयेत् ।। एष तावनियुञ्जीत बुम्भकस्येति लक्षणम् ॥ इति । सहन्धानि, व्याप्तानि । एउमपि किं प्रकृत इत्यत आह-अत इत्यादिना । तत्रापि शकते-नन्विति । समाधत्ते-नेत्यादिना । एवमप्युदाहृतश्रुताव ब्याघातमाराइते-- नन्वित्यादिना । समाधत्ते-नैमित्यादिना । कृष्णपक्षे हि क्षीणश्चद्र इत्यादिनदयया- पचय एकात्र क्षय समतो न तु क्षय क्ल्यात इत्यपीत्यमरासाशिकनाश इत्याशय । तदेवान्वयव्यतिरेवाभ्यामनुल्यणत्व प्राणस्य प्रकाशयति-पथेत्यादिना । उत्तेऽर्थे शुन्यन्त- रमपि सादयति-मूत्वा तत्रेति । ता श्रुतीरेव पठति-सव्याहृतिमि यादिसार्धचतुर्भिः। अत्र व्याख्येयाशो मूड एसानुपद ब्यारयात एत्र दिमात्रमिति भयोपरम्यते ! नोसेदि- सधै मटिखितेतरदपि कचिपुस्तके पाठन्तर प्रतीयने तथाऽपि मूलाशयविरोधात्तदुपेक्ष्यमे- वेत दिक् ।

·. १ मनोनाशप्र० विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । तोक्षिप्येत्यादि संदिग्धं व्याकरोति अन्नेयादिना-- अब शरीरान्तर्गतं वायु पहिनिःसारयितुमुक्षिप्य शारीरमाकाशं शून्यं निरात्मकं वायुरहितं कृत्वा स्वल्पमपि वायुमप्रवेश्य शून्यमावेनैव नियमयेत् । तदिदं रेचकं मवति । कुम्मको द्विविधा, आन्तरो बाह्यश्च । तदुमयं च वसिष्ठ आह- अपाने स्तम्मितः प्राणो यावन्नात्युदितो हृदि । तावत्सा कुम्मकावस्था योगिभिर्याऽनुभूयते ॥ पहिरस्तं गते प्राणे यावन्नापान उद्तः । तावत्पूणां समावस्था बहिष्ठं कुम्मकं विदुः ॥ इति । तत्रोच्छ्वास आन्तरकुम्मकविरोधी । निःश्वासो वाह्यकुम्मकधि- रोधी । गाघचालनमुमयविरोधि । तस्मिन्सति नि:श्वासोचहासयो- रन्यतरस्यावश्यमावित्वात् । पतञ्जलिरप्यासनानन्तरमाविनं प्राणायाम सूत्रपामास-तस्मिन्सति निःश्वासप्रश्वासयोगतिविच्छेदः प्राणायामः इति । ननु कुम्मके गत्यमावेऽपि रेचकपूरफयोरुच्छ्वासनिःश्वासगती विद्यते इति चेन्न।अधिकमात्राभ्यासेन स्वमावमात्रसिद्धायाः समप्राण- गतेविच्छेदात् । तमेवाभ्यास सूचयति-बाह्याभ्यन्तरस्तम्मवृत्तिर्देशका- संरयामिः परिदृष्टो दीर्घः सूक्षमः' इति । रेचको बाह्यवृत्तिः । पूरकोs- न्तवृत्तिः । कुम्भकः स्तम्मवृत्तिः । तत्रैकैको देशादिमिः परीक्षणीयः । तद्यथा-स्वमावसिद्ध रेचके हृदयान्निर्गत्य नासासंमुखे द्वादशागुलप- यन्ते भ्वासः समाप्यते । अभ्यासेन तु क्रमेण नामेराधाराद्वायुनिर्ग- च्छति । चतुर्विशत्य अलपर्यन्ते पत्रिंशदद्गुलपर्यन्ते वा समाभिः। अब रेचके प्रयत्नातिशये सति नाम्यादिनदेशक्षोभेणान्तनि शेतुं शक्यम् । बहिश्च मूक्ष्म तूलं धृत्वा तथालनेन नितव्यम् । सेयं देशपरीक्षा। रेचककाले प्रणवस्याऽऽवृत्तयो दश विंशतिस्त्रिंशदित्यादि कालपरीक्षा अस्मिन्मासे प्रतिदिन दश रेचकाः, आगामिमासे विंशतिः, उत्तरमासे विंशदित्यादिमिः संरयापरीक्षा । पथोक्तदेशकालविशिष्टाः प्राणायामा एफस्मिन्दिने दश पिंशतिनिशदित्यादिमिः संरयापरिक्षा । पूरफेऽप्येवं १५. प. ७. 1 २. स.ग.प. ८. ए. 'दिरासाभिः ।

·२९२ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयव्यारयासमेत:- [३ तृतीय- योजनीयम् । यद्यपि कुम्मके देशव्याप्तिविशेषो नावगम्यते तथाऽपि कालसंरयाव्याप्तिरवगम्यत एव यथा घनीभूतस्तुलपिण्डः प्रसार्यमाणो दीर्घा विरलतया सूक्ष्मश्च मपति तथा प्राणोऽपि देशकालसंरयाधिक्ये- नाभ्यस्यमानो दीर्घो दुर्लक्ष्यतया सूक्ष्मश्च संमवति । नियमयेत् , वायु यारउक्ति किंचिकाल बहिरेव निरोधयेदित्यध्याहत्येवान्वयः । एवं रेचैत्याधुद्दिष्टप्राणायामप्रयमध्ये प्रथमायेद टक्षणमित्याह तदिदमित्यादि । अथ क्रम- प्राप्तमपि पूरकाख्य निरत्तरेचकाव्यरहितोत्तरक्षण एव विना वक्ष्यमाणकुम्भकाम्यास निस- गसिद्धत्वाद्धित्वैव कुम्भकमेव निवृणोति-कुम्मक इत्यादिना । तत्र प्रमाणाद्यपेक्षाया तदाह—तदुमयं चेत्यादिना । चोऽप्यर्थे । उभयमपीत्यर्थ । अधोगतिरान्तरो वायुरपानः । एव स एवार्धगतिः प्राण इति स्पष्टे एस तहक्षणे । अत्र वसिष्ठसमतिमाहात्म्यसिद्ध- कुम्भक्द्वये प्रागुक्तश्रुतिनिपिद्धोच्यासादीना प्रयोजनमाह--तत्रोच्छ्वास इत्यादिना । अत्र पतञ्जटियाक्यमपि समादयति-पतञ्जलिरपीति । तदेव सूत्र पठति-तस्मि. न्सतीति । तत्र शङ्कते–नन्वित्यादिना । समाधत्ते-नेत्यादिना । अभ्यास' कादगि- -तमेवेत्यादिना सावतरणम् । वाद्येत्यायुदाहृत सूत्र विवृणोतिरेचक इत्या. दिना संमवतीत्यन्तेन । रेचकादित्यापेक्षयाऽन्योऽपि तत्प्रकार पतअल्युक्त इत्याह- रेचकादिभ्यविभ्योऽन्य प्रकारं सूचयति-बाह्याभ्यन्तरविषयानपेक्षी चतुर्थः' इति । यथाशक्ति सवं वायु विरेच्यानन्तरं क्रियमाणो बहिष्कु- म्मको यथाशक्ति वायुमापूर्यानन्तरं क्रियमाणोऽन्तःकुम्मक इति । रेचक पूरकावनात्य केवलः कुम्मकोऽभ्यस्पमानः पूर्वतयापेक्षया चतुर्थो मधति । निद्रातन्द्रादिप्रयलदोपयुक्तानां रेचकादिवयं दोपरहितानां चतुर्थ इति विवेकः । प्राणायामफलं सूधपति-'ततः क्षीयते प्रकाशा वरणम्' इति । प्रकाशस्य सत्वस्याऽऽवरणं तमो निद्रालस्यादिहेतुस्तस्य क्षयो मवति । क्षये सति फलान्तरं सूचयति-~'धारणासु च योग्यता ' इति । आधारनामिचक्रहृदयभूमध्यब्रह्मरन्धादिदेशविशेपे विकृप्य चित्तस्थापनं धारणा । ' देशबन्धश्चित्तस्य धारणा' इति सूत्र- णात् । । त्यत आह- मनसः १ क. स. रविषयावनपेक्ष्य च ! प. च. 'रपूनियापेोऽपि च 12. रविपाकेपी ।

·मनोनाशन] विद्यारण्यनणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २९३ श्रुतिश्च-'मनः संकल्पक ध्यात्या संक्षिप्याऽऽत्मनि बुद्धिमान् धारयित्वा तथाऽऽत्मानं धारणा परिकीर्तिता' इति ।। प्राणायामेन रजोगुणकार्याचाञ्चल्यात्तमोगुणकार्यादालस्यादेश्च निवा- रितं मनस्तस्यां धारणायां योग्यं भवति । प्राणायामहढान्यासैर्युक्त्या च गुरुदत्तया' इत्यवत्पेन युक्तिश- ब्देन योगिजनप्रसिद्धं शिरोलपमेरुचालनं, जिह्वाग्रेण घण्टिकाभ्रमणं नामिचके हृदये ज्योतिषानं विस्मृतिप्रदीपधसेवा चेत्येवमादिकं गृह्यते । तदेवमध्यात्मविद्यासाधुसंगमवासनाक्षयमाणनिरोधाश्चित्तनाशोपाया दर्शिताः । अथ तदुपायमूत समाधि वक्ष्यामः । पञ्चमूम्युपेतस्य चित्तस्य भूमित्रपत्यागेनावशिष्टं भूमिद्वयं समाधिः । भूमयश्च योगभाष्यकृता दर्शिता:-क्षिप्तं मूढं विक्षिप्तमेकाग्रं निरुद्धमिति पञ्च चित्तस्य मूमयः' इति । आसुरसंपल्लोकशास्त्रदेहवासनासु वर्तमानं चित्तं क्षिप्त भवति । निन्द्रानन्द्रादिनस्तं मूढम् । कादाचित्कध्यानयुक्तं क्षिप्ताद्विशि- एतया विक्षिप्तम्। रेचकादिभ्य इति । तदेव सूर पठति-बाहोति । तद्विशदयति-यथाशक्ती- त्यादिना । ननु कस्यानाधिकारस्ताऽऽह-निद्रेत्यादिनाननु किं प्राणायामफलमित्यतस्तदपि सूत्रकृतवोत मित्याह-पाणायामेति । तत्सूत्रमुदाहरति-तत इति । तद्विवृणोति-प्रका- शस्येत्यादिना । तत किं तदाह-शये सतीत्यादिना । धारणास्थित्याद्युदाहृतसूत्र विवृणोति आधारेत्यादिना । मूलधारेत्यर्थ । आदिनाऽऽधिदकि सूर्यमण्डलादि । आधिभोतिरभा- काशाद्यपि । तत्र मान वदन्हेतुमाह---देशेति । तन्मूलीभूता श्रुतिमप्यवतार्योदाहरति-~- श्रुतिश्चेत्यादिना । सक्षिप्य, तदेकायत्तसत्तास्त्वेन प्रविलाप्येत्यर्थ । अथ सिंहावलोकन न्यायेन मागुदाहृतस्मृत्यशविशेष विवृणोति-प्राणायामेत्यादिना । धष्टिका लम्बिका ! विस्मृतीति । मूर्छितो हरते व्याधि मृतो जीवयति स्वयम् । रुद्ध खेचरता धत्ते रसो वायुश्च पारद ॥ इति हठप्रदीपिकोनेरधातुरद्वस्य पारदगुटिकाविदोषस्यौपधिषियोपसाध्यत्यादृस्यविस्टति- द्वारा समाधिपदताया शिवस्वरूपतादेव तच्छानसिद्धत्वाच तसेवैव मुस्खे तद्धारणलक्षणेह गृह्यते । तेन सविदासययोर्मध्ये संविदेव गरीयसीति वदन्त सवित्पदसकेतितपिजयापराभि- धभृङ्गा प्रकृते ब्रुगाणा शान्ता प्रयुक्ता । पित्तरस्वर मदीये शारशासन एवं ज्ञेय । आदिना मनसैर प्राणवायुविरेचन सामानुसंधान प्राह्यम् । उपसहरति-तदेवगि- ·। पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्याख्यासमेत: [ ३ तृतीयं- त्यादिना । इतः परं मुस्त्यं चित्तनाशोपायं वक्तुं प्रतिजानीते-अथेति । तं टक्षयति- पश्चेत्यादिना । तर मानमाह--- -मूमयश्चेत्यादि । ताः संविवृणोति-आसुरेत्यादिना । भवत्वेरमथापि किं प्रकृत इत्यत आह तन्नेत्यादिना- तब क्षिप्तमूढयोः समाधिशकैव नास्ति । विक्षिप्ते तु चेतसि विक्षे- पोपसर्जनीभूतः समाधिोगपंक्षे न वर्तते । विक्षेपान्तर्गततया दहनान्त. गतबीजवत्सद्य एव विनश्यति । यस्त्वेकाग्रे चेतसि सद्भूतमर्थं प्रद्योत- पति क्षिणोति च केशाकर्मबन्धनानि श्लथयति निरोधममिमुसी करोति स संप्रज्ञातयोग इत्याख्यायते । सर्ववृत्तिनिरोधे त्वसंप्रज्ञातस- माधिः । तत्र संप्रज्ञातसमाधिमूमिमेकायता सूत्रयति-शान्तोदिती तुल्यप्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रतापरिणामः' इति । शान्तः, अतीतः। उदितो वर्तमानः । प्रत्ययः, चित्तवृत्तिः । अतीतप्रत्ययो यं पदार्थ गृह्णाति तमेव चेदुदितो गृह्णीयात्तदा तावुभौ तुल्यौ भवतः । तादृश श्चित्तस्य परिणाम एकायतेत्युच्यते । एकाग्रताभिवृद्धिलक्षणं समाधि सूचयति-'सर्वार्थतेकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधिः परिणामः' इति । रजोगुणेन चाल्पमानं चित्तं क्रमेण सर्वान्पदान्गृह्णाति । तस्य रजोगुणस्य रोधाय क्रियमाणेन योगिना प्रयत्नविशेपेण दिने दिने सर्वार्थता क्षीयते, एकाग्रता चोदेति ताहशश्चित्तस्य परिणामः समाधिरित्युच्यते । तस्य समाधेरष्टाङ्गेपु यमनियमासनप्राणायामप्रत्या. हाराः पञ्च बहिरङ्गानि(णि ) तत्र यमान्सूत्रयति- अहिंसासत्यास्ते- यब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः' इति । हिंसादिभ्यो निषिद्धधर्मेभ्यो योगिनं यमयन्ति निवर्तयन्तीति यमाः । नियमान्सूचयति-शौचसंतोपतपः- स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः' इति । जन्महतोः काम्यधर्मान्नि. वर्य मोक्षहेतौ निष्कामधर्मे नियमयन्ति प्रेरयन्तीति नियमाः । यमनि- यमयोरनुष्ठानवैलक्षण्यं स्मर्यते- यमान्कुर्वीत सततं न कुर्यान्नियमान्वुधः । यमान्पतत्यकुर्वाणो नियमान्केवलान्मजन् ।। पतति नियमवान्यमेप्वसतो न तु यमवान्नियमालसोऽवसीदेत् । इति यमनियमो समीक्ष्य बुद्ध्या यमबहुलेवनुसंदधीत बुद्धिम् ।। इति । १२. क्षे1२ क. ख .. 'मान्सेदेत स्तत न नित्यं निर।

·मनोनाशप . विद्यारण्यमणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २९५ यमनियमफलानि सूचयति-तत्संनिधौ वैरत्यागः, क्रियाफलामा- विश्वम् , सर्वरत्नोपस्थानम्, वीर्यलामः, जन्मकथंतासंबोधः, जननादि- भयामावः, शौचात्स्वानाजगुप्सा परैरसंसर्गः, सत्त्वशुद्धिसौमनस्यैकाय- तेन्द्रियजयात्मदर्शनयोग्यत्वानि च भवन्ति । संतोपादनुत्तमः सुखलामः । कायेन्द्रियघुद्धिशुद्धिपापक्षपास्तपसः, स्वाध्यायादिष्ट देवतासंपयोगः, समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात्' इति । आसनप्राणायामी व्याख्याती। नन्वेरमप्येकाग्रनिरुद्धभूम्यो किं स्वरूपमित्याकाङ्क्षाया तव्युत्पादयति–पस्त्वि. त्यादिना सप्रमाणम् । अनाऽऽदौ सप्रज्ञातसमाधिरेवोपन्यस्तस्तत्र काऽस्ति चित्तभूमिरि- सत्राऽऽह-तन्नेत्यादि ससूत्रावतरणम् । सूत्र व्याकरोति-शान्त इत्यादिना । एकाग्र- तापरिपाक क इत्यत्र सूत्र योजयति-एकाग्रतेत्यादिना । निरुक्तसूत्र विवृणोति- रजोगुणेनेत्यादिना । प्रयत्नविशेषेण, द्वैतमिथ्यात्वपूर्वकसार्वदिकाद्वैतात्मानुचिन्तनात्मने- त्यर्थ । तस्य समाधेरित्यादिर्यमनियमफलानि सूत्रयतीत्यन्तो ग्रन्थ स्पष्ट एव । तत्संनिधायित्यादि । क्रियेति । धार्मिको भव स्वर्गी भवेति क्रिया धर्मः फल सुख ते स्वराचैन जनाना जनयतीत्यर्थः । जन्मेति । दु खबहुलपूर्वापरजन्मज्ञानेन वैराग्यादि । शौचादित्यादिव्याख्यातावित्यन्त सरलमेव । नन्वेवमपि प्रागुतयोगाङ्गाष्टकक्रमप्राप्तस्य प्रत्याहारस्य किं स्वरूपमित्यतस्तटक्षकसूत्र सावतरणमाह प्रत्याहार मित्यादिना- प्रत्याहारं सूत्रयति-'स्वविषयासंप्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः' इति । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धादिविषयास्तेभ्यो निवर्तिताः श्रीवादयश्चित्तस्वरूपमनुकुर्वन्तीवावतिष्ठन्ते । श्रुतिश्च भवति- 'शब्दादिविपयान्पश्च मनश्चैवातिचञ्चलम् । चिन्तयेदात्मनो रश्मीन्प्रत्याहारः स उच्यते ।। इति । शब्दादयो विषया येषां श्रोत्रादीनां ते श्रोत्रादयः पञ्च मन:पठा- नामेतेपामनात्मरूपेभ्यः शब्दादिभ्यो निवर्तनमात्मरश्मित्वेन चिन्तनं प्रत्याहारः स इत्यर्थः । प्रत्याहारफलं सूत्रयति-ततः परमा वश्यते- न्द्रियाणाम् इति । धारणाध्यानसमाधीन्सूत्रेनिमिः सूत्रयति- 'देशबन्धश्चित्तस्य धारणा । तत्र प्रत्ययकतानता ध्यानम् । तदेवार्थ- मात्र निर्मासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः ' इति । आधारादिदेशाः पूर्वमुक्ताः । देशान्तरं धूपते- १ १०.ख, ग, घ. द.च. "टाभयत्र ।

·पूर्णानन्देन्दुको मुद्यास्यव्यारयासमेतः [ ३ तृतीयं- मनः संकल्पकं ध्यात्वा संक्षिप्याऽऽत्मनि बुद्धिमान् । धारयित्वा तथाऽऽत्मानं धारणा परिकीर्तिता ॥ इति । यत्सर्ववस्तुसंकल्पकं मनस्तद्ध्यात्वा तदात्मानमेव संकल्पयतु न वन्यदित्येवंविधः प्रयत्न आत्मनि संक्षेपः । प्रत्ययस्यैकतानता तत्त्वैक- विषय: प्रवाहः । स च द्विविधः-विच्छिद्य विच्छिद्य जायमान: संततश्चेति । तायुमो क्रमेण ध्यानसमाधी मवतः। तदुमयं सर्वानुमवयो- गिना दर्शितम्- चित्तैकारयाद्यतो ज्ञानमुक्तं समुपजायते । तत्साधनमतो ध्यानं यथावदुपदिश्यते ।। विलाप्य विकृतिं कृत्स्ना संमवव्यत्ययक्रमात् । परिशिष्टं च सन्मानं चिदानन्दं विचिन्तयेत् ॥ इति । ब्रह्माकारमनोवृत्तिप्रवाहोऽहंकृति विना । संमज्ञातसमाधिः स्याद्ध्यानाभ्यासप्रकर्षजः ॥ इति । तं च भगवत्पादा उदाजहरु:- हशिस्वरूपं गगनोपमं परं सकृद्विभातं त्वजमेकमक्षरम् । अलेपकं सर्वगतं यदद्वयं तदेव चाहं सततं विमुक्त ओम् ।। हशिस्तु शुद्धोऽहमविक्रियात्मको न मेऽस्ति कश्चिद्विपयः स्वमावतः । पुरस्तिरश्चोर्ध्वमधश्च सर्वतः संपूर्णभूमा त्वज आत्मनि स्थितः ॥ अजोऽमरश्चैव तथाऽजरोऽमृतः स्वयंप्रमः सर्वगतोऽहमद्वयः। न कारणं कार्यमतीव निर्मल: सदैव तृप्तश्च ततो विमुक्त ओम् ।। इति । ननु संप्रज्ञातसमाधिरङ्गी स कथं ध्यानानन्तरमाविनोऽष्टमानस्य समाधेः स्थान उदाहियते । नायं दोषः । अत्यन्तभेदाभावात् । यथा वेदमधीयानो माणवकः पदे पदे सस्वटन्पुनः पुनः समादधाति । अधी- तवेदस्तु सावधानो न स्सलति । अध्यापको निरवधानस्तन्द्रीं कुर्व- ·मनोनाशप्र] - विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । २९७ नपि न स्खलति । तथा विषयैक्येऽपि परिपाकतारतम्येन ध्यानसमा- धिसंपज्ञातानामयान्तरमेदोऽवगन्तव्य इति । स्वेत्युदाहृतसूत्रं विवृणोति-शब्दस्पर्शेत्यादिना । तत्र श्रुतिमपि संवादयति- श्रुतिश्रेत्यादिना । तामपि व्याकरोति-शच्यादय इत्यादिना । अथ किमनेन भरतीत्यत आह--प्रत्याहारेत्यादिना । धारणेत्यादि समाधी मवत इत्यन्तं तु निगदव्याख्या- तभेन । नत्र पूर्वाचार्यवचः प्रमाणयति-तदुमयमित्यादिना । विलाप्येति । उत्पत्यादिक्रमादित्यर्थः । विकृति विकारं दृश्य विलाप्य दृड्मात्रत्वेन संचिन्त्य । एवमुपदे- शसाहस्रीवाक्यान्यपि संवादयति-तं चेत्यादिना । तत्राप्याशङ्कते-नन्वित्यादिना । समाधत्ते-नायं दोष इत्यादिना । तत्र हेतु.-अत्यन्तेति । तत्र दृष्टान्तमाह- यथेत्यादिना । दान्तिके योजयति-तथेत्यादिना । ननु भवत्येवं वेदाध्ययनदृष्ट्यान्तेन ध्यानसमाधिसप्रज्ञातसमाधीनामनान्तरतारतम्यमथाप्यु. काष्टाङ्गाना मध्ये कानि बहिरङ्गाणि कानि वाऽतरङ्गाणीत्यतः सूरमेनावतारयति ध्यान. धारणेत्यादिना- ध्यानधारणासमाधिवयं मनोविषयत्वासंप्रज्ञातसमाधेरन्तरङ्गं यमा. दिपश्चकं तु बहिरदम् । तदेतत्सूचयति- त्रयमन्तरङ्ग पूर्वेभ्यः इति । ततः केनापि पुष्येनान्तरले प्रथमं लब्धे सति बहिरङ्गालामाय नातिप्रयासः कर्तव्यः । यद्यपि पतञ्जलिना भौतिकमूततन्मात्रेन्द्रियाहं- कारादिविषयाः संप्रज्ञातसविकल्पसमाधयो बहुधा प्रपश्चितास्तथाऽपि तेषामन्तर्धानादिसिद्धिहेतुतया मुक्तिहेतु समाधिविरोधियानास्माभिस्त. बाऽऽदः क्रियते । तथा च सूनितम्-'ते समाधाधुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धपः' इति । 'स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनरनिष्टप्रसङ्गात' इति च । 'स्थानिनो देवाः । उद्दालको देवरामन्त्रितोऽप्यवज्ञाय देवा. निर्विकल्पकसमाधिमेव चकारेत्युपारयायते । प्रश्नोत्तराभ्यामप्येवमेवा. धगम्पते- श्रीरामः-जीवन्मुक्तशरीराणां फथमात्मविदां पर । शक्तयो नेह दृश्यन्ते आकाशगमनादिकाः ॥ पसिष्ठः-अनात्मविदमुत्तोऽपि नमाविहरणादिकम् । अणिमाद्यष्टसिद्धीनां सिद्धिनालानि वाञ्छति ।। • क. म. प. इ.स. पुरतो " भागरिदन कोहि दिन दान सान "पापा दरपते।

·२९८ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्याख्यासमेत: [ ३ तृतीयं- *द्रव्यमन्त्रक्रियाकालशक्त्याऽऽमोत्येव रायव । नाऽऽत्मज्ञस्पेप विपय आत्मज्ञो ह्यात्ममात्रदृक् ॥ आत्मनाऽऽत्मनि संतृमो नाविद्यामनुधावति । ये केचन जगद्भावास्तानविद्यामयान्विदुः ॥ कथं तेषु फिलाऽऽत्मज्ञस्त्यताविद्यो निमजति । द्रव्यमन्त्रक्रियाकालशरूयः साधुसिद्धिदाः ।। परमात्मपदमाप्तौ नोपकुर्वन्ति काश्चन । सर्वेच्छाजालसंशान्तावात्मलामोदयो हि यः॥ स कथं सिद्धिवाञ्छायां मनचित्तेन लभ्यते । इति । न केचन जगद्धावास्तत्त्वज्ञ रक्षयन्त्यमी। नागरं नागरीकान्तं कुग्रामललना इव ॥ अपि शीतरुचाव सुतीक्ष्षोऽपीन्दुमण्डले । अप्यधः प्रसरत्यनौ जीवन्मुक्तो न विस्मयी ।। चिदात्मन इमा इत्थं प्रस्फुरन्तीह शक्तयः । इत्यस्याऽऽश्चर्यजालेपु नाभ्युदेति कुतूहलम् ॥ इति च । "+यस्तु वा मावितात्माऽपि सिद्धिजालानि वाञ्छति । स सिद्धिसाधकैव्यैस्तानि साधयति कमात् ॥” इति[च]। मनोविषयत्वादिति । ' देशबन्धश्चित्तस्य धारणा' इत्यादिधारणादिलक्षकसूत्र येऽपि देशबन्धप्रत्ययकतानताऽर्थमात्रनिर्भासेषु प्रतियोगितासंबन्धन ध्यानादीनां मनोविषय- वादित्यर्थः । ध्यानधारणयोर्यक्रमस्वल्पाप्तरत्वेन ध्यानपदस्य पूर्वप्रयोगादेव । फलितमाह- तत इत्यादिना । तन सूत्रविरोधमाशङ्कय समाधत्ते-यद्यपीत्यादिना । ननु भवदपेक्षया सूत्रकारोऽभ्यर्हित इत्यत आह-तथा चेत्ति । स्थानीयादिद्वितीयसूत्र व्याकरोति- स्थानिन इत्यादिना । तत्र निदर्शन योगवासिष्टप्रसिद्धमुद्दालक एवेयाह--उद्दालक इत्यादिना । एवमेव श्रीरामप्रश्नादिनाऽपि निर्णीयत इत्साहप्रश्नति । सदास्यवृन्दमेत संगृहाति-श्रीराम इत्यादिमध्यवासिष्टनिष्टम् । जीवन्मुक्तति । जीवदशाया लोक- दृष्ट्या प्रतीयमानायां सत्यामपि मुक्त मिथ्यात्वनिर्णयेन शरीरं शीर्यत इति व्युपत्या ज्ञान- -- * 1. पुस्तके डायमन्जरियाकालास्तैः सह युक्तियोमा द्रव्यादियुका प्रयाशे. तीत्यर्थ इत्यधिकम् । + प. प. ३. पुरसवेवयं शोको नास्ति।

·मनोनाशप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। निवर्स द्वैतजालं यैस्तेपां तत्त्वविदामित्यर्थः । एवं स्थलान्तरप्रसिद्धान्यपि तद्वाक्यान्येवात्र संमत्यर्थं संलिखति-न केचनेत्यादिना । अस्य आमज्ञस्येत्यर्थः । नन्वेवमप्यद्वैतात्मविषयकसंप्रज्ञातसमाधावादर. श्रीमतामावश्यक एवेति चेदोमित्याहाऽऽ- त्मविपयस्त्वित्यादिना । आत्मविपयस्तु संप्रज्ञातसमाधिर्वासनाक्षयस्य निरोधसमाधेश्च हेतुस्त- स्मादत्राऽऽदरः कृतः । अथ पञ्चमभूमिरूपो निरोधसमाधिनिलप्यते । तं च निरोधं सूत्र- यति-ध्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरमिमवप्रादुर्भावी निरोधक्षणचित्ता- न्वयो निरोधपरिणामः' इति । व्युत्थानसंस्काराः समाधिविरोधिनः । ते चोद्दालकस्य समाधाबुदाहृताः- कदाऽहं मुक्तमनने पदे परमपावने । चिरं विश्रान्तिमेप्यामि मेरुशृङ्ग इवाम्बुदः ।। इति चिन्तापरवशो चलादुद्दालको द्विजः। पुनः पुनरुपाविश्य ध्यानाभ्यासं चकार विपयनीयमाने तु चित्ते मर्कटचञ्चले। न स लेभे समाधाने प्रतिष्ठां प्रीतिदायिनीम् ॥ कदाचिद्वाद्यसंस्पर्शपरित्यागादनन्तरम् । तस्यागच्छञ्चित्तकपिरान्तरस्पर्शसंचयान् ॥ कदाचिदान्तरस्पर्शाहायं विषयमा । तस्पोडीय मनो याति कदाचित्रस्तपक्षिवत् ।। कदाचिदुदिताकाम तेजः पश्यति विस्तृतम् । कदाचिकेवलं व्योम कदाचिन्निविडं तमः॥ आगच्छतो यथाकामं प्रतिमासान्पुनः पुनः । अच्छिनन्मनसा शूरः सङ्गेनेव रणे रिपून् । विकल्पोघे समालीने सोऽपश्यदृदयाम्बरे । तमस्छन्नविवेका लोलकजलगेचकम्॥ तमप्युत्सादयामास सम्यग्ज्ञानयिवस्थता। तमस्युपरते स्यानो तेजःपुरं ददर्श सः ॥ ॥ १०. स. प. प. स. प. '। २.स.ग. प. उ. प. धानर ·[३ तृतीयं- पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यास्यव्यारयासमेत:- तल्लुलाव स्थलाब्जानां वनं बाल इव दिपः । तेजस्युपरते तस्य पूर्णमानं मनो मुनेः ॥ निशान्जवदगान्निद्रां तामप्याशु लुलाव सः। निद्राव्यपगमे तस्य व्योमसंवित्समुद्ययौ ।। व्योमसंविदि नटायां मूढं तस्याभवन्मनः । मोहमप्येप मनसस्तं ममार्ज महाशयः ।। ततस्तेजस्तमोनिद्रामोहादिपरिवर्जिताम् । कामप्यवस्थामासाद्य विशाम मनः क्षणम् ॥ इति । त एते व्युत्थानसंस्कारा निरोधहेतुना योगिप्रयत्नेन प्रतिदिन प्रति- क्षणं चाभिभूयन्ते । तद्विरोधिनश्च निरोधसंस्काराः प्रादुर्भवन्ति । तथा सति निरोध एकैकस्मिन्क्षणे चित्तमनुगच्छति । सोऽयमीदृशश्चित्तस्य निरोधपरिणामो भवति । ननु विरोधसमाधिः कोऽपरो यदङ्गमयमित्यत आह-अथेति । तत्र सूत्रमवतार- यति-तं चेति । उदाहृतसूत्र व्याकरोति–व्युत्थानेत्यादिना । कथमुदाहृता इत्यपे- क्षाया तद्वाक्यान्येव पठति-कदाऽहमियादिना । नन्वेयमपि क एतत्पशमोपाय इत्यत्राऽऽह-त एत इत्यादिना । योगीति । यावदृश्यं स्वतः सत्ताशून्यत्वेनाऽऽकाश- कायॆवन्मिध्यैवातोऽनधीनभानोऽहमद्वैत एवाऽऽमेति स्वरूपानुसंधानात्मनेत्यर्थः । एवं विवृ सूत्रार्धमुपसंहरति-सोऽयमिति । तत्र शङ्कते- ननु 'प्रतिक्षणपरिणामिनो हि मावा ऋते चितिशक्तेः' इति न्यायेन चित्तस्य सर्वदा परिणामप्रवाहो वक्तव्यः । बाढम् । तत्र व्युस्थितचित्तस्य वृत्तिप्रवाहः स्फुटः । निरुद्धचित्तस्य तु कथमित्याश- योत्तरं सूत्रयति-ततः प्रशान्तवाहिता संस्कारात्' इति । यथा समिदाज्याहुतिप्रक्षेपे वतिरुत्तरोत्तरप्रवृद्ध्या प्रज्वलति समिदादिक्षये प्रथमक्षणे किंचिच्छाम्यत्युत्तरोत्तरक्षणे शान्तिर्वर्धते तथा निरुद्धचित्त- स्वोत्तरोत्तराधिका प्रशमः प्रवहति । तत्र पूर्वपूर्वप्रशमननितसंस्कार एवोत्तरोत्तरप्रशमस्य कारणम् । तामेतां प्रशान्तवाहितां मगवानिवस्प. मुदाजहार- यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते । निःस्पृहः सर्वकामेम्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥

·मनोनाशप्र] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गन्ते सोपमा स्मृता । योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥ यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवाऽऽत्मनाऽऽत्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति । सुखमात्यन्तिकं यत्तबुद्धिग्राह्यमतीन्द्रिवम् ।। त्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्वतः। यं लब्ध्वा चापर लामं मन्यते नाधिकं ततः ॥ यस्मिनिस्थतो न दुःखेन गुरुणाऽपि विचाल्पते । ते विद्यादुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् ॥ स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ इति । निरोधसमाधेः साधनं सूत्रयति-'विरामप्रत्ययाम्यासपूर्वकः संस्का- रशेषोऽन्यः' इति । विरामो वृत्त्युपरमस्तस्य प्रत्ययः कारणं वृत्त्युपर- मार्थः पुरुषप्रयत्नस्तस्याभ्यासः पौनःपुन्येन संपादनं तत्पूर्वकस्तजन्यः । संप्रज्ञातसमाधेरुतत्वात्तदपेक्षयाऽन्योऽसंप्रज्ञातस- माधिः। तत्र वृत्तिरहितचित्तस्य दुर्लक्ष्यत्वात्संस्काररूपेण चित्तं शिप्यते। विरामप्रत्ययजन्यत्वं भगवान्विस्पष्टमाह- संकल्पप्रमवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः। मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः । शनैः शनैरुपरमेबुध्द्या धृतिगृहीतपा। आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ।। यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्पतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ इति । नन्विति । उक्तशङ्कामङ्गी करोति-बादमिति । तत्र सूत्रमनुकूलयति-तत्रे. त्यादिना । तत्र दृष्टान्तं प्रकटयति-यथेत्यादिना । तत्र स्मृतिमप्युदाहरति तामि- त्यादिना । स्मृत्यर्थस्तु श्रीमधुसूदनाचार्यः प्रपञ्चित एवेति नेह मया प्रतन्यते । उक्त- निरोधसमाधिः कथं स्यादित्यतः सूत्रमयतारयति-निरोधेति । सद्विवृणोति-विराम इत्यादिना । अनन्तरेति । अव्यवहितगतसूत्र इत्यर्थः । अत्रापि प्राग्वद्भगवद्गीता संपा. दपति-विरामेति । तद्वाक्यान्येव पठति--संकल्पेत्यादिना | अपि पाग्वदेवोदाह- साचनसा(स्वारस्यं गूढार्थदीपिकायामेर द्रष्टव्यम् । यिस्तरमयादनतिप्रयोजकत्याच नेह मयोदाहियत इति शिवम् । अनन्तरातीतसूत्रे .

·३०२ पूर्णानन्देन्दुसौमुद्यारयच्यारयासमेत:- [३ तृतीय- . उदाहतस्मृति मिणोति-काम्पमाना इयादिना- काम्पमानाः सचन्दनवनितापुत्रमित्र गृहक्षेत्रादयो मोक्षशाखमुश- उविवेकिजनप्रसिद्धघभिपिरुपेता अध्यनाद्यविद्यया तान्दोपाना- च्छाद्य तेपु घिपयेषु सम्यक्त्यं करपयन्ति तस्माच संकल्पादिदं में स्यादित्येवंरूपाः कामाः प्रभवन्ति । तथा च स्मर्यते- संकल्पमूलः कामो वै यज्ञाः संकल्पसंमवाः । काम जानामि ते मूलं संकल्पास्किल जायसे न वां संकल्पयिष्यामि समूलस्त्वं विनरूपसि ॥ इति । तत्र विवे केन विषयदोषेषु साक्षात्कृतेषु शुना वान्ते पायस इव कामास्त्वज्यन्ते । सक्चन्दनवनितादिविपविध ब्रह्मलोकादिप्वणिमा- धैश्वर्येप्वपि कामास्त्याज्या इत्यभिप्रेत्य सर्वानित्युक्तम् । मासोपवासब- तिना तस्मिन्मासेऽन्ने त्यक्तेऽपि कामः पुनः पुनरुदेति तद्वन्मा भूदित्यः शेपत इत्युक्तम् । कामत्यागे मनःपूर्वक प्रवृत्त्यमावेऽपि चक्षुरादीनां रूपादिपु स्वमावसिद्धा या प्रवृत्तिः साऽपि प्रयत्नयुक्तेन मनसैव निय- न्तव्या । देवतादर्शनादिप्यप्पननुसरणाय समन्तत इत्युक्तम् । भूमिका- जयक्रमेणोपरमं विवक्षित्वा शनैः शनैरित्युक्तम् । ताश्च भूमिकाश्चतस्रः कठवल्लीपु भ्रूयन्ते- यच्छेद्वाडानसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि । ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि। इति । वाग्व्यापारो द्विविधः-लौकिको पैदिकश्च । लौकिको जल्पादि- रूपो वैदिको जपादिरूपः । तत्र लौकिकस्य बहुविक्षेपकरत्वाद्व्युत्थान कालेऽपि योगी तं परित्यजेत् । अत एव स्मर्यते-- मौनं योगासनं योगस्तितिक्षकान्तशीलता। निस्पृहत्वं समत्वं च सप्तैतान्येकदण्डिनः । इति ॥ धेदिकं जपादिकं तु दण्डी निरोधममाधी परित्यजेत् । सेयं वाग्भूमिः प्रथमा । तां भूमि प्रयत्नमात्रेण कतिपयैर्दिनैर्मासर्वत्सरैर्वा दृढं विजित्य पश्चाद्वितीयायां मनोमूमी प्रयतेत । अन्यथा बहुभूमिकपासादवाम- थमभूमिकापातेनैवोपरितनयोगभूमयो विनश्येयुः । यद्यपि चक्षुरादयो निरोद्धव्यास्तथाऽपि तेषां वाग्भूमौ मनोभूमो वाऽन्तर्भावो दृष्टव्यः । १म. प. प. "मिका पयासाल।

·मनोनाशा०] ३०३ --वाव्या- विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। कामानां संकल्पजन्यत्वे स्मृत्यन्तरमप्यनुकूलयति---तथा चेति । ननु काः सन्ति जेयाः प्रकृते भूमिका इत्यत्राऽऽह-ताश्चेत्यादिना । अयोक्तश्रुतिं विवृणोति- पारो द्विविध इति । वैविध्यमेवाऽऽह--लौकिक इत्यादिना । तौ कथयति-- लौकिको जल्पादिरूप इत्यादिना । तत्राऽऽद्यत्यागे हेतुमाह-तत्रेत्यादिना । तत्त्यागे स्मृतिमपि प्रमाणयति--अत एवेत्यादिना । योगेति । पद्मकादि । योगश्चि. तवृत्तिनिरोधः । वैदिकत्यागकालमाह-वैदिकमित्यादिना । उपसंहरति--वैदिकमि- त्यादि । तपासादरमाह--तां भूमिमित्यादिना । ननु चक्षुरादयोऽपि रोद्धव्या एवेत्या- शक्याऽऽह---यद्यपीत्यादि। तत्रापि शकते नन्वित्यादिना- ननु याचं मनप्ति नियच्छेदित्यनुपपन्नम् । न हीन्द्रिपस्येन्द्रियान्तरे प्रवेशोऽस्ति । मैवम् । प्रवेशस्याविवक्षितत्वात् । नानाविक्षेपकारिणो- यिनसयोर्मध्ये प्रथमतो वाग्व्यापारनियमनेन मनोव्यापारमात्रपरिशेष इह विवक्षितः । गोमहिपाश्चादीनामिव वानियमे स्वामाविक संपन्ने ततो ज्ञानात्मनि मनो नियच्छेत् । आत्मा विविधः-ज्ञानात्मा महात्मा शान्तामा चेति । जानाम्पत्र स्थित आत्मेति ज्ञातृत्योपाधिरहंकारोऽत्र ज्ञानशब्देन विवक्षितः । करणस्य मनसो नियम्यत्वेन पृथगुपात्तत्वात अहंकारो द्विविध:-विशेषरूप: सामान्य रूपश्चेति । अयमहमेतस्य पुत्र इत्येवं व्यक्तिमभिमन्यमानो विशेषरूपः । अस्मीत्येतावन्मानममिमन्य- मानः सामान्य रूप: । स च सर्वव्यक्तिपु व्याप्तवान्महानित्युच्यते। ताभ्या- महकाराभ्यां द्वाभ्यामुपहिती द्वावात्मानौ । निरुपाधिकः शान्तात्मा । तदेतत्सर्वमन्त हिविन वर्तते । शान्तात्मा सर्वान्तरश्चिदेकरसस्तस्मि- नाभितं जडशक्तिरूपमव्यक्तं मूलप्रकृतिः । सा च प्रथमं सामान्याह- काररूपं महत्तव नाम धृत्या व्यक्ती भवति । ततो बहिर्विशेषाहकार- रूपेण ततो बहिर्मनोरूपेण ततो वहिर्वागादीन्द्रियरूपेण । तदेतदमि- प्रत्योत्तरोत्तरमान्तरत्वं विविनक्ति श्रुति:- +इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः । मनसस्तु परा चुद्धिवृद्धेरात्मा महान्परः॥ महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुपः परः। पुरुपान्न परं किंचित्सा काठा सा परा गतिः ॥ इति । +क. स... पुस्तषु इन्द्रियेषः पर पी अम्यश्च पर मनः । इति भिन्नः पाठः ।

·पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्याख्यासमेत: [ ३ तृतीयं- भवति । यथाऽध्येता माणवकः पादशिं पादार्धमर्धर्चमृचमृग्द्वयं वर्ग च क्रमेण पठन्द्वादशवरध्यापको भवति। यथा च वाणिज्यं कुर्वन्नेकनिष्क- द्विनिष्कादिक्रमेण लक्षपतिः कोटिपतिर्वा मवति । तथा ताम्यां वणि. गध्येतृभ्यां सहैवोपक्रम्य मत्सरग्रस्त इव गुजानस्तावता कालेन कुतो न योगमारोहेत् । तस्मात्पुनः पुनः प्राप्यमाणान्संकल्पविकल्पानुदाल- कवत्पौरुषप्रयत्नेन परित्यज्याकर्तरि ज्ञानात्मनि मनो नियच्छेत् । तामेतां द्वितीय भूमिका विजित्य बालमूफादिवन्निर्मनस्त्वे स्वामाथिके सति ततो विशेपाहंकाररूपं विस्पष्टं ज्ञानात्मानमस्पष्टे सामान्याहंकारे मह. तत्वे नियच्छेत् । यथा स्वल्पा तन्द्रां प्राप्तवतो विशेपाहंकारः स्वत एव संकुचति विनैव तन्द्रा तथा विस्मरणे यतमानस्याहंकारसंकोचो मवति सेयं लोकप्रसिद्धया तन्या तार्किकामिमतनिर्विकल्पकज्ञानेन च समाना सामान्याहकारमहत्तत्वमात्रपरिशेपावस्था तृतीया भूमिः । अस्यां चाभ्यासपाटवेन वशीकृतायो तमेतं सामान्याहंकाररूपं महान्त. मात्मानं निरुपाधितया शान्ते चिदेकरसस्वमावे नियच्छेत् महत्तत्वं तिरस्कृत्य चिन्मानं परिशेपयेत् ' अत्रापि पूर्वोक्तविस्मृतिप्रयत्न एव ततोऽप्यतिशयेनोपायतामापद्यते । यथा शास्त्राभ्यासे प्रवृत्तस्य व्युत्पत्तेः प्राक्प्रतिग्रन्थव्यारयानापेक्षायामपि व्युत्पन्नस्य स्वत एवोत्तरग्रन्थार्थः प्रतिमाति तथा सम्यग्वशीकृतपूर्वमूमे- योगिन उत्तरमूम्युपाय: स्वत एव प्रतिमाति । तदाह योगमाप्यकार:- योगेन योगो ज्ञातव्यो योगो योगात्प्रवर्तते । योऽप्रमत्तस्तु योगेन स योगी रमते चिरम् ॥ इति । ननु महत्तत्वशान्तात्मनोमध्ये महत्तत्त्वोपादानमव्यक्तारयं श्रुत्योदा- हृतं तत्र कुतो नियमनं नामिधीयत इति चेन्न । लयप्रसङ्गादिति चूमः। यथा घटोऽनुपादाने जले निरुध्यमानो न लीयते, उपादानभूतायां तु मृदिलीयते तथा महत्तत्त्वमात्मनि न लापत, अव्यक्त तु लीपते । न च स्वरूपलयः पुरुषार्थः । आत्मदर्शनानुपयोगात् । ' दृश्यते त्वयया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिमिः' इति पूर्ववाक्य आत्मदर्शनं विधाय सूक्ष्मत्यसिद्धये निरोधस्यामिधानात् । त्यस्य प्रतिदिनं सुपुप्तो स्वतः सिद्धत्वेन प्रयत्न यांच। एउमेर मनमि निपायर प्रागस्माभिविन्मुनिमायने विद्धमन्यासिन एवाधिकारो न वितरस्पति तदर्थ प्रथमच पिल्लन्यामोऽभिहिल इति द्योतयनि-अत एवेत्यादिना ! - ·मनोनाराम०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३०७ अथ सदृष्टा त फलित कथयति तस्मादिसादिना । तत्र प्रथमदृष्टान्त प्रथम स्पष्टयति- यथाऽध्येतत्यादिना । अथ द्वितीयगपि त व्युत्पादयति-यथा चेत्यादिना । दाटी- न्तिके योजयति तथेत्यादिना । फलितमाह--तस्मादित्यादिना । एवमुक्तद्वितीयभूमि कापरिपाक सदृष्टान्तमभिधाय तृतीयामपि ता सदृष्टान्त विस्पष्टीकृत्योपसहरति--तामे. तामित्यादिना । एवमेतदशीकारे सति चतुर्थीमपि ता विध-अस्यां चेत्यादिना । अत्र तु चतुर्गुण एपोक्तनिरोधप्रयनोऽपेक्षित इति सदृष्टान्त स्पष्टयति-अनापीत्या- दिना । उक्तेऽर्थे योगभाष्यकृद्वच. प्रमाणयति-तदाहेत्यादिना स तद्दचनम् । योगे. नेति । इह चतुर्भि पादैच्छेद्वागिति श्रुत्युक्तोऽर्थ एव क्रमामिकाचतुष्टयात्मा । योगेन वागादीद्रियाणा मनसि नियमनेन योग स्थूलाहकारमात्रावशेपो ज्ञातव्यः । योग , तस्यापि सूक्ष्माहकारे नियमनरूपी योगादुक्तप्रथमनियमनापपर्तते । एव योगेन महत्तरव मात्रावशेपेण योऽप्रमत्त साधान स एव योगे चिमात्रावशेपे चिर रमते महत्तत्वरूपसू- माहकार विलापगेन पूर्णानन्दरूपो भवतीति ज्ञेय इत्याशय । तत्राप्याशक्य रामाधत्ते- नन्वित्यादिना । दृश्यत इत्यादिनाऽऽत्मदर्शनप्रयोजकधीसौम्यार्थमेयोक्तयोगप्रयास इति तत्राप्याशक्य समाधते-नन्वित्यादिना- ननु धारणाध्यानसमाधिसाध्यस्य संप्रज्ञातस्यै काग्यवृत्तिरूपत्वेन दर्श नहेतुत्वेऽपि शान्तामन्यवरुद्धस्यासंप्रज्ञातसमाधिमापन्नस्य चित्तस्य वृत्तिरहितत्वेन सुपुलवन्न दर्शनहेतुत्वमिति चेन्न । स्वतः सिद्धस्य दर्श- नत्य निवारयितुमशक्यत्वात् । अतः श्रेयोमार्गेऽमिहितम्-~- आरमानात्माकार स्वभावतोऽवस्थितं सदा चित्तम् । आत्मैकाकारतया तिरस्कृतानात्मदृष्टि विदधीत ॥ इति । यथा घट उत्पद्यमानः स्वतो वियत्पूर्ण एवोत्पद्यते जलतण्डलादि- पूरणं तूत्पन्ने घटे पश्चात्पुरुषप्रयत्नेन भवति । यथा तत्र जलादौ निःसा. वियन्निःसारयितुं शक्यते । मुखपिधानेऽप्यन्तर्वियन- तिष्ठत एव । तथा चित्तमुत्पद्यमानमामचैतन्यपूर्णमेवोत्पद्यते । उत्पन्ने चित्ते पश्चान्मूषानिरिक्तदुत्तताम्रयधटपटरूपरस सुखदुःसादिवृत्तिरूपत्वं मोगहेतुधर्माधर्मादियशान पति तत्र रूपरसायनात्माकारे निवा. रितेऽप्यनिमित्तश्चिदात्माकारो न निवारयितुं शक्यते । ततो निरोधस- माधिनाऽवृत्तिकेन संस्कारमावशेषतया सूक्ष्मत्वेन चिदाममात्राभिमु- रितेऽपि न १क.स.ग.प., च. शेत।

·३०४ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्याख्यासमेत:- [३ तृतीय- एवं सत्यत्र नानाविधसंकल्पविकल्पसाधनकरणरूपं मनोऽहंकार नियच्छेत् । मनोव्यापारान्परित्यज्याहंकारमानं शेपयेत् । न चैतदशक्य. मिति वाच्यम्, तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् । इति वदन्तमर्जुनं प्रति मगवतोत्तराभिधानात्- असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ॥ अभ्यासेन तु कौन्तेन वैराग्येण च गृह्यते । असंयतात्मना योगो दुप्पाप इति मे मतिः॥ घश्यात्मना तु यतता शक्योऽवानुमुपायतः । इति । अत्र शङ्ककस्तार्किक एव तन्मत एर मनस इन्द्रियत्वास्वसिद्धान्ते तदभाराच । समा. धत्ते-मैवमिति । तत्र हेतुमाह-प्रवेश्यस्येति । तर्हि किं चिपक्षितं प्रकृते श्रुतेरित्यत आह-नानेत्यादिना । ततः किं तदाह-गोमहिपेत्यादिना सदृष्टान्तम् । आत्मेति । प्रागुपन्यस्तमन्त्रावशेषविवृत्त्यर्थमेराऽऽमत्रैविध्यप्रतिज्ञानम् । तदुपपादयति-ज्ञानात्मेत्या- दिना । फलितमाह-एवं सतीत्यादिना । नियमनप्रकारमेनाऽऽह-मन इत्यादिना । तत्राप्याशङ्कय सप्रमाणं समाधत्ते-नचेत्यादि । ननु निरक्तस्मृत्युके अभ्यासपैराग्ये अपि कीदृशे इत्याऽऽह-अभ्यासवैराग्ये इत्यादिना- अभ्यासवैराग्ये पतञ्जलिसूत्रोदाहरणेनैव ध्यास्पास्यते । पूर्वपूर्वभूमि- दादरहितोऽसंयतात्मा तत्सहितो वश्यात्मा। उपायत: प्राप्ति गोड• पादाचार्याः सदृष्टान्तमाह- उत्सेक उदधेर्यद्वत्कुशाग्रेणेकविन्दुना । मनसो निग्रहस्तबद्भवेदपरिसेदतः ॥ इति । *बहुमिन विरोद्धव्यमेकेनापि पलीयसा । स पराभवमानोति समुद्र इव टिट्टिमात् ।। इति । अन संपदापविद आरयायिकामाचक्षते- 'कस्यचिकिल पक्षिणोऽण्डानि तीरस्थान्यदधिरसेकेनापजहार । तं च समुद्रं शोपयामीति प्रवृत्तः स च पक्षी स्वमुसाणे जलविन्द्वं • स. ग. प. प. उ. पुस्तके पट्टभिरित्ययं कोन नियते ।

·मनोनाराम०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। ३०५ चाहिः प्रक्षिपति स्म । तदा बहुमिः पक्षिमिबन्धुवर्गापमाणोऽप्यनुपरतः प्रत्युत तानपि सहकारिणो धने । तांश्च पतनोत्पतनाम्यां बहुधा क्लिश्पत सर्वानवलोक्य कृपालुर्नारदो गरुडं समीपे प्रेपयामास ततो गरु उ- पक्षवातेन गुप्यन्समुद्रो मीतस्तान्यण्डान्यानीय पक्षिणे ददौ । एवमसे- देन मनोनिरोधे परमधर्मे प्रवर्तमानं योगिनमीश्वरोऽनुगृह्णातीति । असेदश्च मध्ये मध्ये तदनुकूलव्यापारमिश्रणेन संपद्यते । यथीदनं मुला- नस्तासान्तरे चोप्यलेह्यादीनास्वादयति तद्वत् । इदमेवामिप्रेत्य वसिष्ठ आह- चित्तस्य मोगर्दो मागी शास्त्रेणैकं प्रपूरयेत् । गुरुशुश्रूपया मागमव्युत्पन्नस्य संक्रमः ।। किंचिद्व्युत्पत्तियुक्तस्य मार्ग मोगेन पूरपेत् । गुरुशुश्रूपया मागी मागं शाखार्थचिन्तया ॥ व्युत्पत्तिमनुयातस्य पूरयेचेतसोऽन्यहम् । दो मागौ शास्त्रपैराग्यैी ध्यानगुरुपूजया ॥ इति । मोगशब्देनान जीवनहेतुभिक्षाव्यापारी वर्णापमोचितव्यापारयो. च्यते । घटिकामात्र मुहूर्तमानं वा यथाशक्ति योगमभ्यस्य ततो मुर्त शास्रायणेन परिचर्यया या गुरुनुपगम्य मुहूर्त स्वदेहमनुसृत्य मुहूर्त योगशाखं पर्यालोच्य पुनर्मुहूर्त योगमभ्यसेत् । एवं योगप्राधान्येन व्यापा- रान्तराणि मेलयंस्तानि द्वागम्यस्य शयनकाले तद्दिनगतान्योगगुहुर्तान्ग गपेत् । ततः परेर्वा परपक्षे वा परमासे या योगगहूर्तान्यर्धयेत् । तथा चकैफस्मिमुदत एककक्षणयोगेऽपि संपत्सरमाण मूपान्योगकानो मयति । न चैवं योगेकशरणत्वे यशपरान्तराणि लुप्थेरनिति शङ्कः- नीयम् । चित्तस्पेत्यादिना नन्यांपतामेति कोऽर्य इत्यत आह-पूर्वेत्यादिना । एमुकारिगेदनामयोगा- नरव्यापारान्तरमिश्रणे यासिष्टनमतिमातारयति-इदमेवेति । तद्वास्या उदाहरति- । तत्र संदिग्ध विमोति-मोगेयादिना । निरनगमिष्टानो- मायरीमा प्रत्यहं काररिमागे किगणेऽऽन्यारोपोगारफिकगाग्नीपनिया RT गुमादित्यागार तममाधान प्रतितानात-चयमित्यादिना । भारतुनार-लोतरेल्लादिना- दोतरफन्नध्यापारस्पैच योगाधिकारातू । नत पर घिसंन्यामोड- पेक्ष्यते । तस्मात्त कनिष्ठः पुमानध्यमृदाणगाट्रियाकमेण योगान्टो ·कारापत्ती स्वबुद्धिसंवेदनम् ' इति च । ३०८ । वामदर्शनं न साक्षादुक्तम् । मङ्ग्यन्तरेण त्यभ्युपगम्यते । 'योगश्चि- वृत्तिनिरोधः' इति सूत्रयित्वा तदा द्रष्टुः स्वरूपेणावस्थानम् ' इति सूत्रणात् । यद्यपि निर्विकारो द्रष्टा सदा स्वरूप एवावतिष्ठते तथाऽपि स्वस्थ इव द्रष्टा मवति । तदप्यनन्तरसूत्रेणोक्तम् । 'वृत्तिसारूप्यमित. रन' इति । अन्यत्रापि सूवितम् ' सत्त्वपुरुपयोरत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः पदार्थत्वात् ' इति । चितेरप्रतिसंक्रमायास्तदा. पूर्णानन्देन्टुकीमुद्यास्पव्याख्यासमेत:- [३ तृतीयं- सत्यादेकायेण चित्तेन निर्विघ्नमात्माऽनुभूयते । अनेनैवामिमायेण वाति- कफारसर्वानुमवणेगिनावाहतुः- सुरपदुःसादिरूपत्वं धियो धर्मादिहेतुतः । निर्हेतु वात्मसंबोधरूपत्वं वस्तुवृत्ततः ॥ प्रशान्तवृचिकं चित्तं परमानन्ददीपकम् । असंमज्ञातनामाऽयं समाधिर्योगिनां प्रियः॥ आत्मदर्शनस्य स्वतःसिद्धत्वेऽप्यनात्मवारणाय निरोधाभ्यासः । अत एवोक्तम्- 'आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत्' इति । योगशास्य चित्तचिकित्सकसमाधिमाने प्रवृत्तत्वान्निरोधसमाधा- तत्र चितिच्छायायां प्रतिविम्बितायां तदविवेकाद- वृत्तिपूत्पद्यमानायु ·मनोनाशप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३०९ निरोधसमाधिना शोधिते स्वपदार्थे साक्षात्कृतेऽपि तस्य ब्रह्मत्वं गोचरयितुं महावाक्येन ब्रह्मविद्यानामकं वृत्त्यन्तरमुत्पद्यते । न च शुद्ध- त्वंपदार्थसाक्षात्कारे निरोधसमाधिरेक एवोपायः किं तु चिजढषि- वेकेनापि पृथकृते तत्साक्षात्कारसंभवात् । अत एव वसिष्ठ आह- द्वौ कमौ चित्तनाशस्य योगो ज्ञानं च राघव । योगस्तवृत्तिरोधो हि ज्ञानं सम्यगवेक्षणम् ॥ इति । असाध्यः कस्यचिद्योगः कस्यचिज्ज्ञाननिश्चयः । प्रकारौ द्वौ ततो देवो जगाद परमेश्वरः ॥ इति च । ननु विवेकोऽपि योगे पर्यस्यति दर्शनवेलायात्ममात्रगोचराया एकाग्रवृत्तेः क्षणिकसंप्रज्ञातरूपत्वात् । बाढम् । तथा सति संप्रज्ञातासं- ज्ञातयोः स्वरूपतः साधनतश्चास्त्येव मह लक्षण्यम् । वृत्त्यवृत्तिभ्यां स्फुटः स्वरूपमेदः । साधनं तु संप्रज्ञातस्य सजातीयवाद्धारणादिन- यमन्तरम् । असंप्रज्ञातस्य त्ववृत्तिकस्य विजातीयत्वादहिरङ्गम् । तथा च सूत्रम्-'तदपि बहिरङ्गं निर्वाजस्य ' इति । विजातीयत्वेऽपि बहुविधानात्मवृत्तिनिवारणेनोपकारितया बहिरहन्वमविरुद्धम् । तदे- वोपकारित्वं विशदयितुं सूत्रयति-'श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेपाम् ' इति । केपांचिद्देवादीनां पूर्व सूत्रे जन्मनैव समाधिमुक्त्वा मनुष्यान्मत्येतदुच्यते । ममा योग एव परमपुरुषार्थसाधनमिति प्रत्ययः श्रद्धा । स चोत्कर्पश्रवणेनोपजायते । तदुत्कर्पश्च स्मर्यते- तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः । कमिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी मवार्जुन । इति । उत्तमलोकसाधनस्वास्कृच्छ्चान्द्रायणादितपसो ज्योतिष्टोमादिकर्म- पाश्च योगोऽधिकः । ज्ञान प्रत्यन्तरङ्गत्वाचित्तविश्रान्तिहेतुतया ज्ञाना: दप्यधिकत्वम् । एवं जानतो योगे श्रद्धा जायते । तस्यां च श्रद्धायां वासितायां वीर्यमुत्साहो भवति-सर्वथा योगं संपादयिष्यामीति । एतादृशेनोत्साहेन तदा तदाऽनुष्ठेयानि योगाङ्गानि स्मर्यन्ते । तया च स्मृत्या सम्यगनुष्ठितसमाधेरध्यात्मप्रसादे सत्तंमरा प्रज्ञोदेति । तस्म- ज्ञापूर्वकस्तरमज्ञाकारणकोऽसंप्रज्ञातसमाधिरितोपां देवादियोऽर्माची- नानां मनुष्याणां सिध्यति । १५.छ. मुत्पाय।

·३१० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेत: [ ३ तृतीय- एतेन समाहितो भूत्येत्यादिश्रुन्यादयोऽपि व्यारयाता । ननु किं शुद्धान पदार्थसाक्षा- स्कार. प्रकृतसमाध्येकायत्त इत्यत आह न चेत्यादिना 1 पृथगिति । शोधित-चपदार्थ इति शेषः । तत्र मानमाह-अत एवेत्यादिना । तत्राप्पारावर सगावचे-मनु विधे. कोऽपीयादिना । प्रतिज्ञाताहिरङ्गत्वे सूत्र प्रमाणयति तथाचेदित्यादिना । उत्तोप- कारिले सूत्रमवतारयति-तवेत्यादिना । श्रद्धेत्याद्युदाहृतसूत्र पितृणोति-केपी चिदि- त्यादिना । उदाहृतयोगाधिक्यस्मृति पिवृणोति-उत्तमलोकसादिना । अध्यात्मेति । अधिकद्धिनर्मल्य इसर्थः । ननु काऽसावृतमरा प्रज्ञेत्यतस्ता व्युत्पादयितु सूत्रमेव तनावतारयति- तां च प्रज्ञा सूचयति-'ऋतंमरा तत्र प्रज्ञा' इति । अतं सत्यं वस्तु. याथात्म्यं विमति प्रकाशयतीति ऋतंभरा तब तस्मिन्समाध्युत्कर्पजन्येऽ. ध्यात्मप्रसादे सतीत्यर्थः । ऋतमरत्वोपपत्तिं सूघ्रयति 'श्रुतानुमानाम्या. मन्यविषयाविशेषार्थत्वात्' इति । सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टवस्तुप्वयोगि. प्रत्यक्षं न प्रवर्तते । आगमानुमानाम्यां तानि वस्तून्ययोगिझिायन्ते । ते प शास्त्रानुमानजन्ये प्रक्षे वस्तुसामान्यमेव गोचरयतः । इदं तु योगि- प्रत्यक्षं विशेषवस्तुगोचरत्वादृतं मरम् । तस्य च योगिप्रत्यक्षस्यासंप्रज्ञात. समाधी वहिरङ्गत्वसिध्यर्थमुपकारित्वं सूचयति-तनसंस्कारोऽपसं- स्कारप्रतिवन्धी' इति । असंमज्ञातसमाधैर्वहिरङ्गत्वमुक्त्वा तन्निरोधप्रयत्नस्यान्तरङ्गसाधनतां सूचयति-तस्पापि निरोधे सर्व निरोधान्नि:जः समाधिः' इति । सोऽयं समाधिः सुपुतिसमानः साक्षिचैतन्येनानुमपितुं शक्यः । तदाऽसी सर्वधीवृत्तिराहित्यात्पुतिरेवेति न शकुनीयम् । मनःस्वरूपस्य सदमा त्वाम्यां विशेषात् । तदुक्तं गोटपादाचार्य:- निगृहीतस्य मनसो निर्विकल्पस्य धीमतः । प्रचारः स तु विज्ञपः सुपुत्तेऽन्पो न तरसमः ।। दीयते हि सुपुती तन्निगृहीतं न लीयते । तदेव निर्मपं ब्रह्म ज्ञानालोकं समन्ततः ।। इति । ( माण्डूक्यशासायामपि भूयते-) • धनु कान्तर्गतमधिनि दृश्यते । तर यादीनां पदाचा इतकारिबास्र दृश्य. मानवात् । १क. स. प. स. प. माना। २. उ. ग. १, २, ५. 'मास । ३१. स. ८. प. 'पुरपन्यो।

·1 मनोनालप्र] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । "देत*स्याग्रहणं तुल्पमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः । बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्य न विद्यते ।। स्वप्ननिद्रायुतावाद्यो प्राजस्त्वस्वसनिद्रया। न निद्रा नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥ अन्यथा गृह्णतः स्वप्नो निद्रातत्त्वमजानतः । विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ इति । आयौ विश्वतैजसो । अद्वैतस्य वस्तुनोऽन्यथाग्रहणं नाग द्वैतरूपेण प्रतिभासः स च विश्वतैजसयोर्वर्तमानः स्वप्न उच्यते । तत्त्वस्याज्ञानं निद्रा । सा च विश्वतेजसपाज्ञेषु वर्तते । तयोः स्वप्मनिद्रयोः स्वरूपभू. तयोविपर्यासो मिध्याज्ञानम् । तस्मिन्विद्यया क्षीणे सति तुरीयं पद्म- द्वेत वस्त्वश्नुतेऽनुभवतीत्यर्थः । नन्वस्त्वेवमसंप्रज्ञातसमाधिसुपुप्त्योर्महा- भेदः । तत्र तत्त्वदिदृक्षोर्दर्शनसाधनत्येन समाध्यपेक्षायामपि दृष्टत- स्वस्प जीवन्मुक्तये नास्ति तदपेक्षा । रागद्वेषादिक्केशबन्धस्य सुपुंताव- वपि निवृत्तेः। तां चेति । तव्याचष्टे-ऋतमित्यादिना । ननु काऽत्रानुपाहिका युक्तिरित्यत्रापि सूम्मेवारतारयति ऋतमरत्वेति । तत्सूत्र विवृणोति-सूक्ष्मेत्यादिना । नन्वेष किं ततः प्रकृते निर्विकल्पसमाधापित्यत आह-तस्य चेति । तदेव सूत्र पठति-तजेति । अथ फलित कथयन्प्रकृतमाह-असंप्रज्ञातसमाधेरियादिना। तदेव सून पठति-तस्या- पीति । ननु भवत्वेन निर्माजनिर्विकल्पनिरोधाद्यपरनामाऽयमसपज्ञातसमाधिस्तथाऽप्यसौ केनानुभूयत इत्यत आह-सोऽयमिति । एव तर्हि सुप्त्यविशेष इत्याशङ्कय समाधत्ते- तदाऽसाविति । तत्र हेतु - -मन इति । तत्र मानमाह-तदुक्तमियादिना धीमतः प्रयग्नीक्यविषयकापरोक्षप्रमावत परोक्षज्ञानिनस्तु ताग्भावनालत इत्यर्थः । विज्ञेयः । प्रोक्तसाक्ष्येकप्रत्यक्षरक्षणेन विशेषेण ज्ञेय इति यावत् । उदाहृतमाण्डूक्यशा- रायोको सामदायिकरीत्या विशदयति--आधावियादिना । एमपि निष्प्रयोजनला. चत्वविदः समाध्यपेक्षा नैनेति शङ्कते-नन्विति । तत्र समाधातु प्रतिजानीते- * अय मोसमास्मिन्तटीकमुस्तके नास्ति । १६.स.स.च. "पुत्थान।

·३१२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्याख्यव्याख्यासमेत:- [३ तृत्प्रयं- मैवम्। किं प्रतिदिनं स्वतः प्राप्ता कादाचित्की सुपुतिबन्धनिवर्तिका, किं वाऽभ्यासेन निरन्तरवर्तिनी । आद्येऽपि कि सुपुप्तिकालीनस्य क्लेश- बन्धस्य निवृत्तिः, किं वा कालान्तरवर्तिनः । नाऽऽद्यः। अप्रसक्तः । न हि मूढानामपि सुपुप्ता केशवन्धः । अन्यथाऽऽयासः प्रसज्येत । न द्वितीयः । असंमयात् । न ह्यन्यकालीनया मुपुप्त्या कालान्तरवर्तिनः केशस्य क्षयः संमवति । अन्यथा मूटानामपि जागरणस्वप्नयोः क्लेश क्षयः प्रसव्येत । नापि सुपुप्ते नैरन्तर्यमभ्यसितुं शक्यम् । तस्याः कर्म- क्षयनिमित्तत्वात् । तस्मात्तत्त्वविदोऽपि क्लेशक्षयायास्त्येवासंप्रज्ञातसमा. ध्यपेक्षा । तस्य च समाधेर्गपाश्चादिप्विव वानिरोधः प्रथमा भूमिः। चालकादिबिय निर्मनस्त्वं द्वितीया। तन्यामिवाहंकारराहित्य तृतीया। सुपुप्ताविव महत्तत्त्वराहित्यं चतुर्थी । तदेतद्भूमिचतुष्टयमभिप्रेत्य शनैः शनैरुपरमेदित्युक्तम् । अब चोपरमे धृतिगृहीता बुद्धिः सा साधनम् । महदहंकारमनोवागादीनां स्वत एव तीयवेगेन(ण) बहिः प्रबहतां फूल- कपाया इव नद्या निरोधे धैर्य महदपेक्षितम् । वुद्धिर्विवेकः । पूर्वा. भूमिर्जिता न वेति परीक्ष्य जितायामुत्तरभूम्युपनमः, अजितायां तु संव पुनरम्पसनीति तदा तदा विविघ्यात् । आत्मसंस्थमित्यादिना सार्ध- श्लोकेन चतुर्थभूम्यभ्यासोऽपि स्मृतः । गौडपादाचार्या आहुः- उपायेन निगृह्णीयाद्विक्षितं काममोगयोः । सुप्रसन्नं लये व यथा कामो उयस्तथा ॥ दुःसं सर्वमनुस्मृत्य काममोगान्निवर्तयेत् । अनं सर्थमनुस्मृत्य जातं नैव तु पश्यति ॥ लये संबोधयेधित्तं विक्षिप्तं शमयेरपुनः । सफपायं विजानीयात्सममान चाटयेत् ॥ नाऽऽस्यादपेद्रसं तत्र निःसङ्गः प्रज्ञया भवेत् । निश्चलं निश्शरशित्तमेकी कुर्यात्मपत्नतः । यदा न लीपते पित्तं न च विक्षिप्पते पुनः॥ अनिशानमनामासं निप्पन्नं ब्रह्म तत्तदा । इति । लपषिक्षेपकपापसमप्राप्तयश्रत प्रश्चित्तस्यायथाः । तत्र निमध्यमान चित्तं विपयेभ्यो व्यावृत्तं सत्पूर्वाभ्यासयमाद्यदि टयाप सुषप्तयेऽभिमुसं १ क. स. म. प. स. च. पुनी ने२८. छ । ३ क. स. ग, प. ४. च. पुरी त५ इ.स.म. घ. द. १. अहिर ।

·। मनोनाशप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३१३ मवेत्तदानीमुत्थापनप्रयत्लेन लयकारणनिवारणेन वा तच्चित्तं सम्यक्म- बोधयेत् । मैवमिति । तत्र हेतु वक्त विकल्य पृच्छति-किं प्रतिदिनमित्यादिना । फलि तमाह--तस्मादित्यादिना । अधोक्तसमाधेरपि भूमिकाचतुष्टय स्पष्टयति-तस्य चेत्या. दिना । तत्र प्रमाणाकाङ्क्षाया भगवद्वाक्यमेवानुकूल्यति-तदेतदित्यादिना । तस्वोक्तार्थ परतया योजयति- -अब चेत्यादिना । तथा च प्रागुक्तकठवलीश्रुतौ ' यछेवाङ्मनसी प्राज्ञ ' इत्यादिरूपायामुक्तभूमिकाचतुष्टयमध्ये त्रयमेतेनार्धेनैव विहित शिष्टा तु चतुर्थी विधत्ते-अात्मे यादिना । अत्र साप्रदायिकसमतिमप्याह-गौडेति । तद्वाक्यान्येव लिखति- उपायेनेत्यादिना । तानि च्याकरोति सक्षेपत -लयविक्षेपेत्यादिना । प्रकृते लयो निदैन । निक्षेप स्वप्माद्यामास । कपायश्चेतस परमसक्टेनानवलम्बनावस्था । समप्राप्ति परोक्षचादिनाऽऽमाप्ति । ननु कानि लयकारणानीत्यत्राऽऽह- लयहेतवो निद्राशेषाजीर्णबह्वशनश्रमाः । अत एवाऽऽहु:- समापय्प निद्रा सुजीर्णाल्पमोजी श्रमत्याग्यबाधे विविक्त प्रदेशे । सदाऽऽसीत निस्तृप्ण एप प्रयत्लोड- थवा प्राणरोधो निजाभ्यासमार्गात् ॥ इति । उपादुत्थापितं चित्तं दैनंदिनप्रबोधाभ्यासवशाद्यदि काममोगयो. विक्षिप्त तदा विवेकिजनप्रसिद्धमोग्यवस्तुगतसर्वदुःखानुस्मरणेन शास्त्रप्रसिद्धजन्मादिरहिताहितीयनह्मतत्त्वानुस्मरणपूर्वकेण भोग्यवस्तु- दर्शनेन च पुनः पुनर्विक्षपारितं शमयेत् । कपायस्तीनचित्तदोपस्ती- चरागद्वेषादिवासना तपा ग्रस्तं चित्तं कदाचित्समाहितमिव लयविक्षे. परहित दुःसैकायमवतिठते । तादृशं तश्चित्तं विजानीयात्समाहितचि. चाद्विवकेनायगच्छे । असमाहितभेतदित्यपगम्प लपविक्षेपकपायस्थ प्रतीकारं कुर्यात् । समशब्देन ब्रह्माभिधीयते । समें सर्वेषु भूतेषु तिठन्तं परमेश्वरम् ' इति स्मृमः । उयविक्षेपकपायेषु परिहतेषु परिशेणशित्तेन समं ब्रह्म प्राप्यते । तय सममा चित्तं कपायलयमानयान चालयेत् । सूक्ष्मया बुद्धया लयरुपा- २७. जानोस। २ क. स. ग १ ह च. 'वस्त्व ·३१४ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यास्पध्यास्यासमेत: [ ३ तृतीय- यप्राप्ति पिषिच्य तस्यां समप्रासापतिप्रयानेन चित्त स्थापयेत् । स्यापित तस्मिन्नास्यम्पमूतः परमानन्दः सम्पगाधिर्मवति । तथा चोदाहतम्- 'मुसमात्पन्तिकं यत्तद्युद्धियारामतीन्द्रियम्' इति । श्रुतिश्च मयति- 'समाधिनिधुतमलस्य चेतसो निवेशितस्याऽऽत्मनि सासुसं मषेत् । न शक्यते धर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते'। इति । ननु समाध्याविभूतब्रह्मानन्दस्प बुद्धिग्राह्यत्वं श्रुतिस्मृतिभ्याममि- हितम् । आचार्यस्तु-नाऽऽस्वादयेत्मस तत्र' इति बुद्धिग्राह्यत्वं प्रतिपिध्यत इति चेन्नायं दोपः। लयहेतय इति । तत्र प्राचीनाचार्यचः संपादयति-अत एवेत्यादिना । ननु भवत्वे निदात्यलयकारणवारणेन तद्विनिवारणं तथाऽपि विक्षेपारस्थायां प्रधाने जागरेऽपि प्रधानीभूतयोरिटशब्दादिविषयेच्छातदपरोक्षसुखानुभययोर्यदि चेतः संसृज्येत तर्हि कोऽन तत्पशमोपाय इत्यत आह—लयादुत्थापितमित्यादिना । भोग्यवस्तुदर्शनेन चेति पुनः- पुनरित्याधुतरनैनान्वेति । तदेत्यादि तत्प्राक्तनं तु चित्तं शमयेदित्यत्रैय योज्यम् । कपाय- स्वरूपमाह-कपाय इत्यादिना । तनिरसनोपायं विशदयति-ताशमित्यादिना । अथ समप्राप्त न चालयेदिति चरण विकृणोति-समशब्देनेत्यादिना । ततः किं तदाह -स्थापित इत्यादिना । तर मानमाह-~-तथाचेत्यादिना । ताप्याशङ्कय समाधातुं प्रतिजानीते-नन्वित्यादिना । तन हेतुमाह-समाधीत्यादिना- (* तत्र निरोधसुसं बुद्धिमाद्यं न प्रतिपिपते । किंतु) सगाधिविरो- धिनो व्युत्थानरूपस्य परामर्शस्यैव प्रतिपेधात् । यथा निदायदिवसेप मध्याह जाह्नवी हदे निमनेनानुभूयमानमपि शेरपसुसं तदा वक्तुमशक्य पश्चादुन्मनेनामिधीयते । यथा वा सुपुप्तावविद्यावृत्तिमिरतिसूक्ष्माभि- रनुभूयमानमपि स्वरूप सुखं तदानीं सपिकल्पकेनान्त:करणवृत्तिज्ञानेन * धनुश्चिझानर्गतोऽय अन्यरउसमाधिसटीक पुस्तके नाति । - १. स. ग. प. ह.च. चिर।

·मनोनाशप्र०] .. विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ग्रहीतुमशक्यम् । प्रबोधकाले तु स्मृत्या विस्पष्टं परामृश्यते। तथा समाधी वृत्तिरहितेन संस्कारमावशेषतया सूक्ष्मेण वा चित्तेन सुखानुमयः श्रुतिस्मृत्योविवक्षितः । महदिदं समाधिमुखमन्वभूवमित्येताहशो व्युस्थितस्य विकल्पकः परामर्श आस्वादनं तदेवाऽऽचार्यः प्रतिपिध्यते । तमेव स्वाभिप्रायं प्रकटायितुं निःसङ्गः प्रज्ञया मवेदित्युक्तम् । प्रकृष्टं सविकल्पकं ज्ञानं प्रज्ञा तया सह सङ्ग परित्यजेत् । यहा पूर्वोक्ता धृतिगृहीता बुद्धिः प्रज्ञा तदात्मकेन साधनेन सुसास्वादनतद्वर्णनादि- रूपामासक्ति वर्जयेत् । समाधौ ब्रह्मानन्दे निमनं चित्तं यदि कदाचि. मुखास्वादनाय वा शीतवातमशकायुपधेण वा निश्चरेत्तदा निश्चरत्त- चित्तं पुनः पुननिश्चलं यथा भवति तथा परब्रह्मणा सहकी कुर्यात । तत्र निरोधप्रयत्न एव साधनम् । एकीमाव एव यदा न लीयते चित्तमि- त्यनेन श्लोकेन स्पष्टी क्रियते । अनिङ्गानमनाभासमित्याभ्यां पदाभ्यां कपायसुखास्वादी द्वौ च निषिध्येते । लयविक्षेपकपायसुखास्वादेभ्यो रहितं चित्तमविलेन ब्रह्मण्यवस्थितं भवति । एतदेवामिप्रेत्य कठवल्लीपु पठ्यते- यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च न विचेप्टेत तामाहुः परमां गतिम् ॥ तो योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् । अप्रमत्तस्तदा मवति योगो हि प्रमवाप्ययौ ॥ इति । उपेक्षितो योग इन्द्रियवृत्तीनां प्रमवं करोति । अनुष्ठितस्तु नासा लयहेतुः। तन दृष्टान्तावभिदधत्तत्कालमनुभूयमानं सुखमतिस्पष्टयति-यथा निदात्यादिना । अन जाहचीजलस्य सेतुदेशावच्छेदेनाभावरूपे दृतास्वरसे स दृष्टान्तान्तर स्पष्टयति-यथा वेगादिना । ननु प्रज्ञाशब्देनोक्तसविकल्पकज्ञानस्य तदानी प्रसक्तैरेवामायानि सद्गः प्रज्ञया भवेदिति निषेध एवानुपपन्न इत्यस्वारस्यादाह-यद्वा पूर्वोक्तित्यादिना । एय निश्चल निध. रदित्यादरम्यर्थमाह-समाधायित्यादिना । एवमनिङ्गनमनाभासमित्यादेरपि सांप्रदायिक- संमतमधं ययति--अनिदानमित्यादिना । चोऽप्यर्थे द्वापपीत्यर्थः । फलितमह- लयेत्यादिना । तर कतिमनुकूलपति एतदेवेति । तां श्रुतिमेय पति-यदे १ क.रा.प.निपति पि पुननिश्चट मानि तदा २. स. म. प. १. प मटिद।

·[३ तृतीयं- पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्यारयासमेत:- यादिना । तन प्रभादिपदार्थों व्युपादयति-उपेक्षित इत्यादिना । अत्र क्रमादानुकूल्य- प्रातिमूल्ये हेतू योध्यौ । उक्तेऽर्थे योगलक्षणसूत्रमनुकूलयत्यत एवेत्यादिना- अत एव योगस्य स्वरूपलक्षणं सूत्रयति-'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः' इति । वृत्तीनामानन्त्यान्निरोधोऽशक्य इति शङ्का निवारयितुमियत्ता सूचयति-'वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टा अक्लिटा:' इति । रागद्वेषादिक्केश. रूपा आसुरवृत्तयः क्लिष्टाः । रागादिरहिता देववृत्तयोऽक्लिष्टाः । यद्यपि पश्चस्वेव किष्टानामकिष्टानां चान्तविस्तथाऽपि विष्टा एव निरो- द्धव्या इति मन्यद्धिं वारयितुं ताभिः सहालिटा अप्युदाहृताः । नाम- धेपलक्षणाभ्यां वृत्तीविशदयितुं सूत्रपटकमाह-'प्रमाणविपर्ययविक- ल्पनिद्रास्मृतयः । तत्र प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि' । 'विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम्' 'शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः'। अमावप्रत्ययालम्बना वृत्तिनिद्रा' । 'अनुमूतविषयासंप्रमोपः स्मृतिः' इति। वस्त्वमावः प्रतीयते यस्मिंस्तमस्यावरके सति तत्तमोऽमावमत्ययः। तमोगुणं विषषीकुर्वती वृत्तिनिद्रत्युच्यते । अनुमूतविपयस्पासंप्रमोपस्त- दुनुमयजन्यमनुसंधानम् । पञ्चविधवृत्तिनिरोधसाधनं सूत्रयति-अन्या. सवैराग्यायो तन्निरोधः' इति । यथा तीव्रवेगोपेतं नदीप्रवाहं सेतु. बन्धनेन निवार्य कुल्यानयनेन क्षेत्राभिमुखं तिर्यक्प्रवाहान्तरमुत्पाद्यते । तथा वैराग्येण चित्तनद्या विषयप्रवाहं निवार्य समाध्यम्यासेन प्रशान्तः प्रवाहः संपाद्यते । मन्त्रजपदेवताध्यानादीनां क्रियारूपत्वेनाऽऽवृत्ति. लक्षणोऽभ्यासः संमान्यते । सर्वव्यापारोपरमरूपस्य समाधेः साधक: को नामाभ्यास इति शङ्कां वारयितुं सूत्रयति-तत्र स्थिती यत्नोs- भ्यासः' इति । स्थिति श्चल्यं निरोधः । यत्नो मानस उत्साहः । स्वत एव यहिप्प्रवाहशीलं चित्तं सर्वथा निरोधयिष्यामीत्येवंविध उत्साह आर्तमानोऽभ्यास इत्युच्यते । अयमभ्यास इदानीं प्रवृत्तः स्वयमदृढः सन्ननादिप्रवृत्ता व्युत्थानवासनाः कथममिमवेदित्याशङ्कामवादयितुं मूत्रपति-'स तु दीर्घकालनैरन्तर्य सस्कोरसेवितो दृढमूभिः' इति । नन्वसंरयातचित्तवृत्तीना कथ निरोधसभव इत्यत आह-वृत्तीनामित्यादिना । पञ्च- १क.ख. ग. ह. च. °ल्यामणय । २ छ. 'तदा । ३ क.ख. ग. घ. स.च. वर्यमा ४ क. स. ग. प. प. 'पपदितुं । ५. स. ग. प. उ. प. "कारासे !

·मनोनाशप्र] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३१७ तय्यः, पञ्चविधा इत्यर्थः । पञ्चानामपि वक्ष्यमाणप्रमाणादिरूपाणां सामान्यतः प्रतिज्ञातं विष्टलादि निस्पष्टयति-रात्यादिना । उक्तद्वैविध्ये हेतुमाशङ्कय समाधत्ते-यद्यपी. त्यादिना । ननु कास्ताः पञ्च वृत्तयः सन्तीत्यत आह-नामधेयेति । तान्येय पटसू- आणि पठति-प्रमाणे त्यादिना । तत्र निद्रासूत्र सदिग्धत्वाद्विवृणोति–चस्त्वमाव इत्यादिना । अत एव श्रूयते तमोभिभूत इति सुपुतिं प्रत्य । एस स्मृतिसूत्रमपि व्याचष्टे- अनुभूतविषयस्येत्यादिना । अथैतन्निरोधसाधन किमित्यत्राऽऽह-पश्चविधेयादिना । तगाभ्यासेत्यायुदाहृतसून सदृष्टान्त स्पष्टयति-यथेत्यादिना । तत्राभ्यासस्वरूप समभि- धत्ते-मत्रेत्यादिना ताचिकखण्टनपूर्वकम् । समाश्यते । अनुपासितशुद्धवेदिकगुरसा- र्यभौमाना भ्रान्ताना पसिभ्येति शेषः । तत्रेत्युदाहृताभ्याससृत्र विवृणोति--स्थितिरि- त्यादिना । नन्वेरमुत्साहवत्त्वेऽपि मे कुतो न वृत्तिनिरोध इत्यत्राऽऽह-अयमित्यादिना तत्कालादिसूचकसूत्रावतरणपूर्वकम् । निरक्तसून विवृणोति-लोका हीतिप्रभृतिना-- लोका हि मूटस्य वचनमुदाहरन्ति-विद्यमानाश्चत्वार एव वेदास्ता. मध्येतुं गतस्य माणकयस्य पञ्च दिवसा अतीता अद्याप्यसौ नाऽऽगत इति तादृश एवार्य योगी तदा स्याद्यदा दिवसैर्वा मासैर्वा योगसिद्धि- वाञ्छेत् । तस्मात्संवत्सरर्जन्मभिर्वा दीर्घकालं योगाम्यासः सेवित्तव्यः । तथा च स्मर्यते- अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्' इति । चिरमासेव्यमानोऽपि विच्छि विच्छिद्य यदा सेव्येत तयु- पद्यमानानां योगसंस्काराणां समनन्तरमाविभिषिच्छेदकारिभियु. स्थानकालीनैः संस्काररमिमये सति सण्डनकारोकन्याय आपतेत् । अमे धायपालीपमानो विस्मरणशीलथुनपत्किमालम्बेतेति । तस्मा- निरन्तरमासेवितव्यः । सत्कार आदरः। अनादरेण सेव्यमाने वसिष्ठो- तन्याप आपतत्- अकर्तृ कुर्षदप्येतच्चतरक्षीणवासनम् । दूरं गतमना जन्तुः कथासंश्रयणे यथा ॥ इति । १. रा. ग. प. स. प. मायुपेदयानिधान । २ . स. म. स. प. 'मान्प्या।

·पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयच्यारयासमेत: [ ३ तृतीयं- अनादी लयविक्षेपकपायमुसास्वादानामपरिहारः । तस्मादादरण सेषितघ्यः । दीर्घकालादित्रैविध्येन सेवितस्य समाधेदृढमूमिव नाम विषयसुसवासनपा दुःखयासनया वो धारयितुमशक्यत्वम् । तच्च मग. बता दर्शितम्- यं लब्ध्वा चापरं लामं मन्यते नाधिकं ततः। पस्मिस्थित्तो न दुःसेन गुरुणाऽपि विचाल्यते ॥ इति । अपरलामस्यानाधिक्यं कचवृत्तान्तेन वसिष्ठ उदाजहार- कचः कदाचिद्युत्थाय समाधेः शान्तमानसः । एकान्ते समुवाचेदमको गद्दया गिरा। किं करोमि क्व गच्छामि किं गृह्णामि स्यजामि किम् । आत्मना पूरितं सर्वं महाकल्पाम्बुना यथा ॥ सबाह्याभ्यन्तरे देहे ह्यध ऊवं च दिक्षु च । इत आत्मतयेहाऽऽत्मा नास्त्पनात्ममयं जगत् ।। न तदस्ति न यत्राहं न तदस्ति न यन्मयि । किमन्यदमिवाञ्छामि सर्व संविन्मयं ततः ॥ स्फारब्रह्मामलाम्मोधिफेनाः सर्वे कुलाचलाः । चिदादित्यमहातेजोमृगतृष्णाजगच्छ्रियः ॥ इति । फलितमाह-तस्मादित्यादिना । तत्र स्मृति प्रमाणपति-तथा चेत्यादिना । एव दीर्घकालेतिसौत्रपदकृत्यमभिधाय नैरन्ततिपदकृत्यमपि पिशदयति-चिरमित्यादिना । ननु कोऽत्र खण्डनकारोक्तन्याय इन्यत्र तमुदाहरति अग्रे धावन्नित्यादिना । अमे धावन्पश्चाहीयमान इत्यत्र पचालुप्यमान इत्यपि पाट । निगमयति-तस्मानिरन्तर- मित्यादिना । योगाम्यास इत्यार्थिकम् । एव सत्कारपदप्रयोजनमप्याह-सत्कार इत्या दिना । कोऽसौ वसिष्टोपन्याय इत्यत आह--अकर्षिति । असत्कारे महानर्थ इत्याह- अनादर इत्यादिना । फलितमाह--तस्मादिति । योगाम्यास इति शेप । ननु भवत्येव समाधैर्घिकालादिनयसेवितवेन सूत्रोक्त दृढभूमित्वमथापि तदेव क्यमित्यतस्तरक्ष- १ क.ख. ग. घ. छ. च. 'दरोल। २ क. रा. ग घ. छ.च. या चालायि । ३ क. स. ग. घ. च. 'मेव ग° । ५ क ख. ग. घ. च. आत्मा तहा। ५क. ख. ग..च. ततम् ।

·मनोनाशप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । यति-दीकालादीत्यादिना । तत्र मानमाह-तच्छेत्यादिना । उदाहृतरमृतिपूर्वार्धा- नुभवः क दृष्ट इत्यतस्तं स्पष्टयति-अपरेत्यादिना । तत्रत्यवाक्यान्येवाऽऽह-कच इत्यादिना । एवं ' यस्मिस्थितो न दुःखेन गुरुणाऽपि विचाल्यते ' इत्युत्तरार्धोदाहरणं क दृष्टमि- त्यत आह-गुरुणेत्यादिना । गुरुणा दुःखेनाप्यविचाल्पत्वं शिखिध्वजस्य संवत्सरचयसमाधि- वृत्तान्तेनोदाजहार- निर्विकल्पसमाधिस्थं तत्रापश्यन्महीपतिम् । स्वपति तावदेतस्माद्बोधयामि परात्पदात् ।। इति संचिन्त्य चूडाला सिंहनादं चकार सः । भूयो भूयः प्रमोरये वनेचरमयप्रदम् ॥ न चचाल तदा राम यदा नादेन तेन सा। भूयो भूयः कृतेनापि तदा सा तं व्यचालयत् ॥ चालितः पातितोऽप्येप तदा नो बुबुधे बुधः । इति । महादवृत्तान्तेनाप्येतदेवोदाजहार- इति संचिन्तयन्नेव महादः परवीरहा । निर्विकल्पपरानन्दसमापिं समुपाययौ ॥ निर्विकल्पसमाधिस्थश्चित्रार्पित इवाऽऽयमौ । पञ्चवर्षसहस्राणि पीनांसोऽतिष्ठदेकर ।। महात्मन्संपनुध्यस्वत्येवं विष्णुरुदाहरत् । पाञ्चजन्य प्रदध्मौ च ध्वनयन्ककुभां गणम् ।। महता तेन शब्देन वैष्णवप्राणजन्मना । चभूय संप्रबुद्धामा दानवेशः शनैः शनैः ॥ इति । एवं पीतहव्यादीनामपि समाधिरुदाहरणीयः । पैराग्यं विषिधम् । अपरं परं चेति । यतमानध्यतिरेकैकेन्द्रियवशीकारमेदैरपरं चतुर्विधम् । नवाऽऽधत्रयमर्थात्सून यन्साक्षाचतुर्थ मुबपति-'हटानुअविकषिपय. वितृष्णस्य यशीफारसंज्ञावैराग्यम्' इति । स्रक पन्दनवनितापुत्रमित्र- १.स. ग. प... प. पना।

·३२० पूर्णानन्देन्दुक मुद्याख्यन्यास्यासमेत: [३ तृतीयं- क्षेत्रधनादयो दृष्टाः । वेदोक्ताः स्वर्गादय आनुअधिकाः । तबोमपन्न सत्यामपि तृष्णायां वियेकतारतम्घन यतमानादिवैराग्यवयं भवति । अस्मिश्चगति किं सारं किमसारमिति गरुशाखाम्या ज्ञास्यामीत्युद्योगो यतमानत्वम् । स्वचित्ते पूर्व विधमानानां दोपाणां मध्येऽभ्यस्यमानेन विवेकेनैतावन्तः पक्का एतावन्तोऽवशिष्टा इति विवेचनं व्यतिरेकः। दृष्टा- नुअविकविषयप्रवृत्तर्दुःखात्मत्ववोधेन तां प्रवृत्तिं परित्यज्य मनसश्चौ. सुक्यमाणं वितृष्णावस्थानमेकेन्निपात्यम् । वितृष्णात्यं वशीकारः । तदिदमपरवैराग्यमानयोगप्रवर्तकत्वेन संप्रज्ञातस्यान्तरङ्गम् । असंप्रज्ञा- तस्य तु बहिरङ्गम् । तत्रान्तर पर पैराग्यं सूत्रयति-तत्परं पुरुप. स्यातेर्गुणवतृप्पयम् ' इति । संप्रज्ञातसमाधिपरिपाटवेन गुणत्रयात्मका- मधानाद्विरक्तस्य पुरुषस्प रयातिः साक्षात्कार उत्पद्यते । तस्माञ्च साक्षात्कारादशेषगुणत्रपम्पपहारे यवृष्ण्यं तत्परं वैराग्यम् । उदाजहार यसिष्ठ इत्यार्थिकम् । तत्रत्यश्लोकाने लिखति-निर्थिकल्पेत्यादिना । एवं प्रहादोदाहरणमपि तदीयमेव तत्र सनादयति--प्रहादेत्यादिना । तत्र तद्वाक्यान्यपि सगृह्णाति--इतिसंचिन्तयन्नेदेत्यादिना । अत्र वासिष्टोपारयातीतहव्यसमाध्यादयोऽपि सवादनीया इत्याह-एवमिति । एर सुत्रित पञ्चविधवृत्तिनिरोधोपायीभूताभ्यासमुपदि- श्येदानीं तत्साहचर्येण सूत्रित तादृश वैराग्यमपि निरूपयति-पैराग्यमिति । तदै- विष्य कथमित्यनाऽऽह-अपरमित्यादिना । ताऽऽये चातुर्विव्य विधत्ते यतमानेन्या. दिना । कीदृक्तदित्यत आह-तत्रेत्यादिना तत्सूत्रमवतारयन् । अथ दृष्टानुश्रमियेत्याादा- हृतसूत्र विवृणोति-सगित्यादिना । एसमपरवैराग्य निरम्य तदुपयोगमाह--तदिदामि। त्यादिना । अथासप्रज्ञातसमाधेरन्तरङ्ग पैराग्य कोदशमित्यपेक्षाया तत्रापि सूत्रमेवारतारयति- तत्रान्तरङ्गमिति । अथ तत्परमियुदाहृतपरपैराग्यसूत्र विशदयति-संप्रज्ञातेति । मन भान्वेर वैराग्य तत किं प्रात इयत सूत्रमेन तयटकथनमपतारपति तस्येत्यादिना--- तस्य तारतम्येन समाधेः शीत्वतारतम्य सूत्रपति-तीसंवेगाना. मासन्नः समाधिलामः' इति । संवेगो पराग्यम् । तद्भेदाद्योगिनस्त्रि. विधा:-मृदुसंवेगा मध्यसंधेगास्तोत्रसंगाचति । आसन्नोऽल्पेनैव फालेन समाधिलम्यत इत्यर्थः । तीनसंवगेश्य समाधितारतम्यं सून. यति-'मृदुमध्याधिमानत्वात्ततोऽपि विशेषः' इति । मृदुतीको मध्यता- मोऽधिमानतीव्र इति । नवप्युत्तरोत्तरस्य त्वरया सिद्धिष्टया। उत्तमो. १२. स. ग. २. इ. प. "पतृ ।२३. स. ग, घ. छ. घ. 'निरिक्त' । । - -- ·मनानाराम०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३२१ त्तमा जनकप्रहादादयोऽधिमानतीबा । मूहुर्तमात्रविचारेण दृढसमाधि. लामात् । अधमाधमा उद्दालकादयो मृदुसवेगाश्चिरप्रयासेन तल्लामात् । एवमन्येऽपि यथायोग्य मुन्नेयाः । तदेवमधिमावतीवस्य दृढभूमावसं- प्रज्ञातसमाधौ लब्धे सति पुनर्युस्थातुमर्शतं सन्मनो नश्यति । मनोना- शेन च वासनालये रक्षिते सति जीवन्मुक्तिः सुमतिष्ठिता मवति । न च मनोनाशेन विदेहमुक्तिरेव न तु जीवन्मुक्तिरिति शकीयम् । प्रश्नोत्त- राभ्यां तन्निर्णयात् । श्रीरामः- विवेकाभ्युदयाञ्चितस्वरूपेऽन्तहिते भने । मैञ्यादयो गुणाः कुत्र जायन्ते योगिनां धद ॥ । वसिष्ठ उवाच- द्विविधश्चित्तनाशोऽस्ति सरूपोऽरूप एव च । जीवन्मुक्ती सरूपः स्वादरूपोऽदेहमुक्तितः ॥ प्राकृतं गुणसंमार समेत्य बहु मन्येत । सुखदुःखाद्यवष्टभ्य विद्यमानं मनो विदुः ॥ चेतसः कथिता मत्ता मया रघुकुलोदह । अस्य नाशमिदानीं त्वं शृणु प्रश्नविदा वर ॥ सुखदुःखदशा धीरं साम्यान्न प्रोद्धान्ति यम् । नि:श्वासा इव शैलेन्द्रं तस्य चित्तं मृतं विदुः ।। आपत्कार्पण्यमुत्साहो मदो मान्यं महोत्सवः । यं नयन्ति न रूप्यं तस्य नष्टं मनो विदुः ।। चित्तमाशानिधानं हि यदा नश्यति राघव । भैयादिमिर्गुणैर्युक्तं तदा सत्यमुदत्यलम् ।। भूयोजन्मविनिर्मुक्तं जीवन्मुक्तस्य तन्मनः । सरूपोऽसौ मनोनाशो जीवन्मुक्तस्य विद्यते ।। अरूपस्तु मनो नाशो यो मयोक्तो रघूदह । विदेहमुक्तावेवासी विद्यते निष्कलात्मनः। १ क. स. ग. घ. द च. योगमु।२ क. स. ग. ध १ च. "शप स।३ फ. स. ग. प १ च.पो देहमुक्तिन । ४ क. स ग. प. मोते । ५ क. स. ग घ. ८ च. मकः ।।

·[३ तृतीयं- ३२२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्यास्यासमेत:- समग्राम्यगुणाधारमपि सत्त्वं प्रलीयते । विदेहमुक्तावमले पदे परमपावने ॥ संशान्तदुःसमजडात्मकभेकरूप- मानन्दमन्थरमपेतरजस्तमो यत् । आकाशकोशतनवोऽतनवो महान्त. स्तस्मिन्पदे गलितचित्तलवा वसन्ति ॥ इति । "*जीवन्मुक्ता न मुह्यन्ति सुरादुःखरसस्थिती । प्राकृतेनार्थकारेण किंचित्कुर्वन्ति वा न वा ।" तस्मात्सरूपो मनोनाशो जीवन्मुक्तिसाधनमिति । इति जीवन्मुक्ति- साधनं मनोनाशप्रकरणं संपूर्णम् । तत्सूत्रं विवृणोति—संवेग इत्यादिना ! ननु तीव्रसवेगानां यद्यासन्नः समाधिलाभ- स्तर्हि मध्यमृद्वन्यतरसपेगाना दीर्घदीर्घतरकालेन समाधिलाभः स्यादेवेत्याशक्य तदाशय- सूचक सूत्रमेनारतारयति-तीवसंवेगेष्वेवेति । तत्सूत्रं विवृणोति-मृदुतीब इत्या. दिना । तद्भेदफलमाह-तेवपीति । ताधिमानतीनाः केऽतिशीनं समाधिभाजो भवेयु. रिसपेक्षाया तानुदाहरस्तेपामुत्तमोत्तमत्व विधत्ते---उत्तमोत्तमा इत्यादिना । बृहयोगवा सिष्टास्योत्तररामायणप्रसिद्धास्तेऽत्र प्राक्समुदाहृता एव । आदिपदेन बलिः । तत्र हेतुमाह- मूहूर्तमायेति । उपलक्षणमेवेदमेनदपेक्षया किंचिन्यूनाना त प्रसिद्धाना चीतहव्यादीना मुत्तमन्यस्यापीति भावः । एष तर्हि केऽत्रमभ्यतीत्रा मृदुतीवाश्च पर्यवसितमध्यमवादय इत्या- काङ्क्षाया सया तत्प्रसिद्धानेन कचादीमध्यनीव्रानुपलक्षणविधया ससूच्य मृदुतीबानधमधेन कण्ठत एव विधत्ते-- -अधमा इन्यादिना सोदाहरणम् । तत्रापि हेतुमाह-चिरति । ननु वयोक्तानामुपलक्षणानिधयोत्तमाना मध्यमाना तथाऽऽदिशब्दद्वयसिद्धानामुत्तमोत्तमाना. मधमाना चान्येषा तादृशा प्रावे किं गमकमिन्यत आह-एवमन्येऽपीत्या- दिना । उपसहरति-तदेवमित्यादिना । तफल यदप्रकरणेन संगति प्रतिपाद यति----मनोनाशेन शेत्यादिना । ताप्याराहय समाधातु प्रतिज्ञानीते-न त्यादिना। तर हेतुमाह-प्रश्नति । किंकर्तृके ते इत्यत्राऽऽह-श्रीराम इत्यादितद्वाक्यवृन्दैनन । प्राकृतमिति । प्रत्याग्यमूपियाकार्यमित्यर्थ । एतादृश गुणसभार सत्यादिगुणपार- णामपयमिति यावत् । समय सत्यादिषयक्षीत्येयर्थ । मुखदुःयादि मुपदुःयमोह * अशोकः क. स. ग. प. च. ८. पुसो नास्ति, अधिकध।

·मनोनाशप्र०] , विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३२३ कुलम् । वहु अलम् । अचष्टभ्य सत्यत्वेन निश्चित्य । मन्यते, ममाता जीवोऽयमित्यार्थि- कम् । तदेव तदीय मनन विद्यमान मनो विदुरिति सबन्ध । सुखेति । सुखदु खादय इत्यपि पाठः । तत्राऽऽदिपदान्मोहः । साम्यात् , 'निर्दोष हि सम ब्रह्म ' इतिस्मृतरद्वे- तब्रह्मत्यादित्यर्थ । आपदिति । आपदु खम् । कार्पण्य दैन्यम् । सत्त्व, तदासचमु- देत्यमिति प्रागुक्त रजस्तमोनाकान्त मे यादिगुणाधारीभूतशुद्धसत्वगुणस्वरूपमपीत्यर्थ । उपसहरप्रकृते योजयति तस्मादिति । नवय सरूपो मनोनाशोऽसप्रज्ञातयोगादि- साथ्यो जीवन्मुक्तिसाधनमित्युक्त तत्सत्यमेर पर तु श्रीमद्भगवत्पादाभिधभाष्यकारचरण- सरोजैस्तु तस्य प्रकारान्तरात्मनो निदिध्यासनसाधनत्यमेवोक्तम् । तथा ह्यपरोक्षानु- त्रिपञ्चाङ्गान्यथो वक्ष्ये पूर्वोक्तस्पेर सिद्धये । तैश्च स सदा कार्य निदिध्यासनमेव च ।। नित्याभ्यासादृते प्राप्तिर्न भवेत्सच्चिदात्मन । तस्माद्ब्रह्म निदिध्यासेजिज्ञासु श्रेयसे चिरम् ।। यमो हि नियमस्त्यागो मौन देशश्च कालक । आसन मूलबन्धश्च देहसाम्य स्वदृक्स्थिति ॥ प्राणसयमन चैन प्रत्याहारश्च धारणा। आत्मध्यान समाधिश्च प्रोक्तान्यङ्गानि चै क्रमात् ।। सर्वं ब्रह्मेति विज्ञानादिन्द्रियग्रामसयम । यमोऽयमिति सप्रोक्तोऽन्यसनीयो मुहुर्मुहुः ॥ सजातीयप्रवाहश्च निजातीयतिरस्कृतिः । नियमो हि परानन्दो नियमाक्रियते बुधै ॥ त्यागः प्रपञ्चरूपस्य चिदात्मवावलोक्नात् । त्यागो हि महता पूज्य सद्यो मोक्षमयो यत ॥ यस्माद्वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । यन्मौन योगिभिर्गम्य तद्वदेत्सर्वदा बुधै ।। वाचो यस्मानिवर्तन्ते तद्वक्तु यन्न शक्यते । प्रपञ्चो यदि वक्तव्य सोऽपि शब्दविवर्जित ॥ इति तावद्भवेन्मौन सता सहजसज्ञितम् । गिरा मौन हि बालानां प्रयुक्त ब्रह्मवादिभि ।। आदावते च मध्ये च जनो यस्मिन्न विद्यते । येनेद सतत व्याप्त स देशो विजन स्मृत ॥

·३२४ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारपव्यास्यासमेत:- [३ तृतीर्य- कटनाभूताना ब्रह्मादर्दाना निमेषतः । कालशब्देन निर्दिष्टो ह्यखण्डानन्दनिर्दयः ।। मुखेनैव भवेद्यस्मिन्नजस्र ब्रह्मचिन्तनम् । आसन तद्विजानीयान्नेतरत्मुखमासनम् ॥ सिद्धं यत्सर्वभूतादिविश्वाधिष्टानमव्ययम् । यस्मिन्सिद्धाः समाविष्टास्तदै सिद्धासनं भवेत् ॥ यन्मूलं सर्वलोकाना तन्मूळे चित्तवन्धनम् । मूलबन्धः सदा सेव्यो योऽभ्यासो राजयोगिनाम् ।। अङ्गाना समता विद्यात्समे ब्रह्मणि लीनता । नो चेन्नै समानत्वमृजुतः शुष्ककाष्टपत् ॥ दृष्टिं ज्ञानमयी कृत्या पश्येद्रह्ममय जगत् । सा दृष्टिः परमोदारा न नासाप्रविलोकिनी ॥ द्रष्ट्रदर्शनदृष्टीना पिरामो यत्र वा भवेत् । दृष्टिस्तत्रैव कर्तव्या न नासाग्रपिलोकिनी ॥ चित्तादिसर्वभावाना ब्रह्मत्वेनैव भावनात् । निरोधः सर्ववृत्तीना प्राणायाम स उच्यते ॥ निधन प्रपञ्चस्य रेचकाख्य समीरणः । ब्रह्मेवास्मीति या वृत्तिः पूरको वायुरीरितः ॥ ततः समृत्तिनैश्चल्य कुम्भकः प्राणसयमः । अय चेन प्रबुद्धानामज्ञाना प्राणपीडनम् ॥ पिपयेष्वात्मतां दृष्ट्वा मनसश्चिन्निमजनम् । प्रत्याहारः स विज्ञेयोऽभ्यसनीयो मुमुक्षुभिः ।। यत्र यत्र मनो याति ब्रह्मणस्तत्र दर्शनात् । मनसो धारण चैव धारणा सा परा मता ॥ वर्क्सवास्मीति सद्वृत्या निरालम्बतया स्थितिः । ध्यानशम्देन पिरयाता परमानन्ददायिनी ॥ निर्विकारतया वृत्त्या ब्रह्माकारतया पुन । वृत्तिविस्मरण सम्यक्समाधिनिससित ॥ इति तदङ्गान्युक्याऽन्ते- एभिरहै. समायुत्तो राजयोग उदाहत । किंचित्पश्चकपायाणा हठयोगेन सयुतः ।।

·मनोनाशप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३२५ इति राजयोग एव निर्गुणाहंग्रहोपासनापरपर्याय उपसंहृतः । प्रपञ्चितश्चायं सदाचारप्र- करणे तैरेव भूयस्तराम् । विवृतश्चमयाऽसौ तट्टीकायों सविस्तरम् । एवं लघुवाक्यवृत्तावपि - नष्टे पूर्वविकल्पे तु यावदन्यस्य नोदयः । निर्विकल्पकचैतन्यं स्पष्टं तावद्विमासते ।। एकद्वित्रिक्षणेनैवं विकल्पस्य निरोधनम् । क्रमेणाभ्यस्यता यत्नाद्ब्रह्मानुभवकाक्षिभिः ॥ इत्याद्युक्त्वाऽग्रेऽभिहितम्- शक्यः सर्वनिरोधश्चेत्समाधिर्ज्ञानिना प्रियः । तदशक्तौ क्षण रुद्ध्या श्रद्धेया ब्रह्मताऽऽत्मनः ॥ रागृहद्वाक्यवृत्तावपि- अहं ब्रोति वाक्यार्थबोधो यावढी भवेत् । शमादिसहितस्तावदभ्यसेच्छ्वणादिकम् ॥ इति शमायनपूर्वकं श्रवणमनननिदिध्यासनाभ्यासोऽपि विहितः । तथा वाक्यसुधा- पामपि- अस्ति भाति पियं रूपं नाम चेयशपश्चकम् । आद्यत्रयं ब्रह्मरूपं जगद्रूप ततो द्वयम् ॥ इत्याधुक्याऽग्रे- उपेक्ष्य नामरूपे वै सचिदानन्दवस्तुनि । समाधिं सर्वदा कुर्याद्धृदये वाऽथ वा वहिः ॥ सविकल्पोऽविकल्पश्च समाधिर्द्विविधो हृदि । दृश्यशब्दानुषेधेन सविकल्पः पुनर्दिधा ॥ कामाद्याश्चित्तसादृश्यास्तत्साक्षित्वेन चैतनम् । ध्यायेत्यानुविद्धोऽयं समाधि सविकल्पकः ॥ असङ्ग. सचिदानन्दः स्वप्नभो द्वैतवर्जितः । अस्मीतिशब्दविद्धोऽय सविकल्प. समाधिकः ।। स्वानुभूतिरसावेशादृश्यशब्दानुपेक्ष्य तु । निर्विकल्पः समाधिः स्यानितिस्थितीपयत् ।। द्वदीव वाह्यदेशेऽपि यस्मिकरिमश्च वस्तुनि । समाधिरायः सन्माने नामरूपपृथविस्थतेः ।।

·[१ चतुर्थ- ३२६ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्यास्यासमेत:- अखण्डेकरसं वस्तु सच्चिदानन्दलक्षणम् । इत्यवच्छिन्नचिन्तेयं समाधिर्मध्यमो भवेत् ॥ स्तब्धीभावो रसास्वादात्तृतीयः पूर्ववन्मतः । एतैः समाधिभिः पद्भिर्नयेत्कालं निरन्तरम् ॥ देहाभिमाने गटिते विज्ञाते परमात्मनि । यत्र यत्र मनो याति तत्र तत्र समाधयः ।। इति समाधिपट्कमपि परमात्मविज्ञानार्थमेव व्यधायि । एवं च किमन तात्पर्यमिति चेन्न । एतत्समाधानस्याग्रिमप्रकरणविवरणे सविस्तरमभिधास्यमानत्वादिड्मात्रेण प्रागपि तन तनाभिहितत्वान्चेत्यलं पल्लवितेन । इति श्रीमत्परम० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यां जीवन्मुक्तिविवेकास्यपोडपकलाप्रकाशे मनोनाशाभिधसप्तमप्रकरणोटासः संपूर्णः ॥ ७ ॥ व्याकरणक्षीराब्धौ न्यायमयाद्वै तरति विहारपरान् । सन्त्वगणितप्रणतय श्रीमन्नारायणात्मसूरिवरान् ॥ अथ मन्थकदाचार्यः पूर्वसंगतिं वक्ष्यमाणेन सह सूचयन्वृत्तानुपादपूर्वकं तपतिजानीते केयमित्यादिना- फेयं जीवन्मुक्तिः, किंवा तत्र प्रमाणं कथं वा तसिद्धिरित्येतस्य प्रश्न- वयस्योत्तरं निरूपिम् । सिद्धौ वा किं प्रयोजनमित्यस्य चतुर्थप्रश्नस्यो- तरमिदानीमभिधीयते ज्ञानरक्षातपोविसंवादामावदुःखनाशसुखावि- वाः सन्ति पञ्च प्रयोजनानि । ननु प्रमाणोत्पन्नस्य तत्त्वज्ञानस्य को नाम बाधप्रसङ्गो येन रक्षाऽपेक्ष्यत इति चेदुच्यते । चित्तविश्रान्तरमाचे संशयविपर्ययो प्रसज्जेयाताम् । तथा हि तत्त्वविदो राघवस्य विश्रान्तेः पूर्व संशयं विश्वामित्र उदाजहार- न राघव तवास्त्पन्यज्ज्ञेयं ज्ञानवतां पर । स्वयैव सूक्ष्मया बुध्या सर्व विज्ञातवानसि ।। भगवद्यासपुत्रस्य गुकस्येव मतिस्तथ । विश्रान्तिमात्रमेवान ज्ञातज्ञेयाऽप्यपेक्षते ॥ इति । शुकस्तु स्वयमेवाऽऽदी तत्वं विदित्वा तत्र संशयानः पितरं पृष्ट्या पित्राऽपि तथैवानुशिष्टस्तत्रापि संशयानो जनकमुपासाद्य तेनापि तथैवानुशिष्टस्तं प्रत्येवमुवाच-

·३२७
स्वरूपसिहिप्रयोजनप्र०] विद्यारण्यभणीतजीवन्मुक्तिविवेकः ।
श्रीशुक:-
स्वयमेव मया पूर्वमेतज्ज्ञातं विवेकतः ।
एतदेव हि पृष्टेन पित्रा मे समुदाहृतम् ॥
भवताऽप्येप एवार्थः कथितो वाग्विदां वर ।
एप एव च वाक्यार्थः शास्त्रेपु परिदृश्यते ॥
यथाऽयं स्वविकल्पोत्थः स्वविकल्पपरिक्षयात् ।
क्षीयते दग्धसंसारो निःसार इति निश्चयः ।।
तरिकमेतन्महाबाहो सत्यं ब्रूहि ममाचलम् ।
त्वत्तो विश्रान्तिमाप्नोमि चतसा भ्रामितं जगत् ॥
जनक:-
नातः परतरः कश्चिनिश्चयोऽस्त्यपरो मुने ।
स्वयमेव त्वया ज्ञातं गुरुतश्च पुनः श्रुतम् ॥
अव्युच्छिन्नश्चिदात्मैकः पुमानस्तीह नेतरः ।
स्वसंकल्पवशाइद्धो निःसंकल्परतु मुच्यते ॥
मुने त्यया स्फुटं ज्ञातं ज्ञेयं स्वस्य महात्मनः।
गोगेभ्योऽप्यरतिर्जाता दृश्यावा सकलादिह ॥.
प्राप्त प्राप्तव्यमसिलं भवता पूर्णचेतसा ।
न दृश्ये यतसि(से) ब्रह्मन्मुक्तस्त्वं भ्रान्तिमुत्सृन ।।
अनुशिष्टः स इत्येवं जनकेन महात्मना ।
विशाम शुरुम्तूप्णी स्वस्थे परमवस्तुनि ।।
बीतशोकमयायासो निरीहश्छिन्नसंशयः।
जगाम शिसरं मेरोः समापर्थमनिन्दितम् ।।
तन यर्पसहस्राणि निर्षिकल्पसमाधिना।

·३२६ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारपव्यारयासमेत: [४ चतुर्थ- असण्टेकरस वस्तु सच्चिदानन्दलक्षणम् | इत्याच्छिन्नचिन्तेय समाधिर्मव्यमो भवेत् ।। स्तब्धीभावो रसास्वादात्तृतीय पूर्वमन्मत. । एते समाविभि पभिनयेत्काल निरन्तरम् ।। देहाभिमाने गलिते विज्ञाते परमात्मनि । या या मनो याति तत्र तत्र समाधय ॥ इति समाधिषट्कमपि परमात्मविज्ञानार्थमेव व्यधायि । एव च किमत्र तात्पर्यमिति चेन्न । एतत्समाधानस्याग्रिमप्रकरणविवरणे सविस्तरमभिवास्यमानवादिङ्माण प्रागपि तत्र ताभिहितत्वान्चेत्यल पटवितेन । इति श्रीमत्परम० पूर्णानन्देन्दुकामुद्या जीवन्मुक्तिपिकाख्यपोटपकराप्रकाशे मनोनाशाभिधसप्तमप्रकरणोटास. सपूर्ण ॥ ७ ॥ व्याकरणक्षीराव्यो न्यायमयादै तरति पिहारपरान् । सन्त्वगणितप्रणतय श्रीमन्नारायणात्मसूरवरान् । अथ प्रथदाचार्य पूर्वसंगतिं वक्ष्यमाणेन सह सूचयन्वृत्तानुवादपूर्वक तत्प्रतिजानीते केयमित्यादिना- केयं जीवन्मुक्तिः, किंवा तत्र प्रमाणं कथं वा तसिद्धिरित्येतस्य प्रश्न वयस्पोत्तरं निरूपिम । सिद्धी वा किं प्रयोजनमित्यस्य चतुर्थप्रश्नस्यो- तरमिदानीममिधीयते ज्ञानरक्षातपोविसंघादामावदुःसनाशसुसावि. वाः सन्ति पञ्च प्रयोजनानि । ननु प्रमाणोत्पन्नस्य तत्त्वज्ञानस्य को नाम घाधप्रसङ्गो येन रक्षाऽपेक्ष्यत इति चेदुच्यते । चित्तविश्रान्तेरमाये संशयविपर्ययो प्रसन्जेयाताम् । तथा हि तत्वविदो राघवस्य विश्रान्तेः पूर्व संशयं विश्वामिन उदाजहार- न राघव तवास्स्यन्यज्ज्ञेयं ज्ञानवतां वर । स्वयैव सूक्ष्मया युध्या सर्व विज्ञातवानसि ॥ मगवद्यासपुत्रस्य गुकस्येव मतिस्तव । विश्रान्तिमात्रमेयाच ज्ञातज्ञेयाऽप्यपेक्षते ॥ इति । शुकस्तु स्वयमेवाऽऽदा तत्त्वं विदित्वा तत्र संशयान: पितरं पृष्ट्या पित्राऽपि तथैवानुशिष्टस्तत्रापि संशयानो जनकमुपासाद्य तेनापि तथैवानुशिष्टस्तं प्रत्येवमुदाच- ·स्वरूपसिद्धिप्रयोजनप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । तस्मादविप्रान्तचित्तस्य संशयविपर्ययप्रसद्धेन तत्त्वज्ञानस्य फलपति- चन्धलक्षणाद्वाधाक्षाऽपेक्ष्यते । तस्मादिति । ननु तत्त्वविद्यया ह्यविद्याधसोपलक्षिताद्वैतत्राचिन्मात्रात्मैक्यलक्षण- मोक्षाभिव्यको स्वप्रकाशत्वेन यावदृश्यमिथ्यात्वपूर्वक सादिक्या सत्या सशयोऽपि यावत्प्रा- रब्ध प्रतिभासमानदृश्यपदस्तु का न क्षतिरित्यत आह-~स चेति । तत्र मानाकाक्षा प्रतिक्षिपति---अत एवेत्यादिना । तद्वाक्य सक्षेपतो विकृणोति-अमद्धेत्यादिना । सशयस्याज्ञानविपर्ययोभयापेक्षयाऽप्यविकाधिक त]रत्यमाह-अज्ञानेत्यादिना । तत्र हेतुमाह- तस्येति तत्रोदाहरण स्पष्टयति--यदेत्यादिना । निगमयति--तस्मादित्यादिना । तत्र श्रुति प्रमाणयति-अत एवेत्यादिना । ननु भवत्येत्र सशयस्य सामान्यत सर्व दृश्यविलक्षणमहानकरत्वेनावश्यनाश्यत्वमथापि तत्साम्येन प्रतिज्ञातविपर्ययस्य तु न तथाव- मनुभूयत इत्यत्र तदुदाहरणोक्या तस्य तथात्वमनुभावयति-विपर्ययस्यापीत्यादिना । ननु भवत्येन सशयादिप्रसतिस्तथाऽपि तत कथ प्रम णोत्पन्नस्य तत्त्वज्ञानस्य वाध इत्य नाऽऽह---संशयेत्यादिना । तत्र पराशरपुराणाख्योपपुराणवाक्यानि प्रमाणयति--तदु कमिति । तान्येव पठति—मणीयादिना । तृतीयेऽय प्रतिबद्ध सन्यथा प्रदग्धु नैर शक्त स्यादित्यत्रान्वति । तथैव चेयुत्तरा यि । कल्मपमविद्यादिद्वैतमियर्थ । शिष्ट तु सष्टमेन । अथ फलित क्थयन्नुपसहरति--तस्मादित्यादिना । ननु सर्वोऽप्यय सदर्भ प्रालमद्भुद्धिप्रतिबधापूर्वोत्तरविरुद्ध एव परिस्फुरति । तथा ह्यत्र तावद्विद्वत्सन्यासप्रस्तावे प्रतिपादितम् ----'सम्यगनुष्टित श्रवणमनननिदिध्यासनै पर तत्त्व विदितपद्भि सपाघमानो विद्वत्सन्यास ' इति विद्वत्सन्यासस्वरूपम् । तथा तत्रोदाहरणाकाङ्क्षाया 'त च याज्ञवल्य सपादयामास' इयुदाहरणम् । तदन एत प्रकरणोपसहारे---'नवर सति विविदिपास- न्यासफलेन तत्वज्ञानेनैवाऽऽगामिज मना निवारितवार्तमानजमशेपस्य भोगमतरेण निवा रयितुमशक्यत्वा कृतमनेन विद्वत्सन्यासप्रयासेनेति चे मैपम् । विद्वत्सन्यासस्य जीव मुक्तिहेतु. त्यात्' इयादिना तप्रोजन च । प्रकृते तु पुन -विदितेऽपि तत्वे विश्रातिरहितस्य शुकराघपयोरिव सशय उपद्यते' इत्युक्तमिति स्फुर एन पिरोध । न च वेदन तपरोक्ष- मेति वाच्यम् । तदयधेरपि दृढतमापरीक्षवेन तर सप्रमाण दर्शित वात् । तद्यथा विद्ध. चाया अबधिरपदेशसाहस्यामभिहित देहामज्ञानवरझान देहामज्ञानराधकम् । आमन्येर भवेद्यस्य स नेग्नपि मुच्यते ।। इति । श्रुतापपि-भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्य ते सर्वसशया । क्षयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परापर' ॥ इति । सस्मादय प्रथमो पिराध । एमने जीर मुतिप्रमाणप्रस्तावे- - - ·३२८ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेत:- [४ चतुर्थ-- महावाक्यार्थ. । यथाऽयमिति । इद हि प्रतिजीव प्रपञ्चभेद सर्वस्यापि द्वैतस्य प्राति- भासिकत्व बुद्ध्यच्छिन्नजीवचैतन्याश्रितनानाज्ञानविषयीभूतनलेश्वरत्व च यदता भामती- कृता मते मूलम् । त्वत्तो विश्राममित्यपि पाठः । तत्र हेतु:-चैतसेत्यादि । तत्तजी- चान्त करणेन त त जीव प्रति प्रपञ्चकल्पनयेति यावत् । नाफा इत्यादिरवशिष्टो ग्रन्थः रपट एक। फलितमाह- तस्माद्विदितेऽपि तत्वे विश्रान्तिरहितस्य शुकरायवयोरिव संशय उत्पद्यते । स चाज्ञानमिव मोक्षप्रतिवन्धकः । अत एव भगवतोक्तम्- अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्पति। नायं लोकोऽस्ति न परो न मुसं संशयात्मनः ।। इति । अश्रद्धा विपर्ययः । स तूत्तरबोदाहरिप्पते । अज्ञानविपर्ययौ मोक्ष- मात्रविरोधिनी । संशयस्तु मोगमोक्षयोरुभयोरपि विरोधी । तस्य परस्परविरुद्धकोटियावलम्बित्वात् । यदा संसारमुखाय प्रवृत्तिस्तदा मोक्षमार्गे बुद्धिस्तां निरुणद्धि । यदा च मोक्षमार्गे प्रवृत्तिस्तदा संसार: बुद्धिस्ता प्रतिबध्नाति । तस्मात्संशयात्मनो न किंचित्सुसमस्तीति मुक्षुणा सर्वथा संशय छेत्तव्यः । अत एव श्रूयते-~'छिद्यन्ते सर्वसंशया:' इति । विपर्ययस्यापि निदाच उदाहरणम् । मः परमकरुणपा निदा. घस्य गृहमेत्य बहुधा तं बोधपित्वा निर्जगाम । बुद्धेऽपि तदुपदिष्टे वस्तु न्यश्रद्दधानो निदाघः कर्माण्येव परमपुरुपार्थहेतुरिति विपर्ययं प्राप्य कर्मा नुष्ठाने यथापूर्व प्रवृत्तः । सोऽपि शिप्यस्य परमपुरुपार्थभ्रंशो मा भूदिति कृपया गुरुः पुनरागत्य बोधयामास । तदपि विपर्ययं न जहाँ । तृती. पेन तु बोधेन विपर्ययं परित्यज्य विश्रान्तिमलमत । संशयविपर्यया. भ्यामसमावनाविपरीतमावनारूपाभ्यां तत्त्वज्ञानस्य फलं प्रतिबध्यते । तदुक्तं पराशरेण- मणिमन्त्रीपर्वह्निः सुदीतोऽपि यथेन्धनम् । मदग्धं नैव शक्तः स्यात्पतिवद्धस्तथैव च ॥ ज्ञानाग्निरपि संजातः सुदीतः गुदृढोऽपि च । प्रदाधुं नैव शक्तः स्थापतिमद्धस्तु कल्मपम् ॥ भावना विपरीता या या चासमावना शुरू। कुरुते प्रतिबन्ध सा तत्वज्ञानस्य नापरम् ॥ इति । १७.कास शा।

·स्वरूपसिद्धिप्रयोजनप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । तस्मादविधान्तचित्तस्य संशयविपर्ययप्रसङ्गेन तत्वज्ञानस्य फल प्रति- चन्धलक्षणाद्वाधाद्रक्षाऽपक्ष्यते । तस्मादिति । ननु तत्त्वविद्यया ह्यविद्याध्यसोपलक्षिताद्वैतब्रह्मचिन्मात्रात्मैक्यलक्षण- मोक्षामिव्यक्ती स्वप्रकाशयेन यावदृश्यमिथ्यात्वपूर्वक सादिक्या सत्या सशयोऽपि यानपा- रब्ध प्रतिमासमानदृश्यनदस्तु का न अतिरित्यत आह–स चेति । तन मानाकाक्षा प्रतिक्षिपति-अत एवेत्यादिना । तद्वाक्य सक्षेपतो विवृणोति-अबद्धत्यादिना । सशयस्यामानविपर्ययोभयापेक्षयाऽप्यविकाधिक तपरत्वमाह-अज्ञानेसादिना । तत्र हेतुमाह- तस्पेति तत्रोदाहरण स्पष्टयति-~~यदेत्यादिना । निगमयति--तस्मादित्यादिना । तर श्रुति पमाणयति-~-अत एवेत्यादिना । ननु भवत्येर सशयस्य सामान्यत सर्व- दृश्यविलक्षणमहानर्थकरत्वेनापश्यनाश्यत्वमथापि तत्साम्येन प्रतिज्ञातविपर्ययस्य तु न तथान- मनुभूयत इत्यत्र तदुदाहरणोक्त्या तस्य तथाल्चमनुभावयति-विपर्ययस्यापीत्यादिना । ननु भवत्वेन सशयादिप्रसक्तिस्तथाऽपि तत कथ प्रमाणोत्पन्नस्य तत्त्वज्ञानस्य बाध इत्य माऽऽह-~संशयेत्यादिना । तत्र पराशरपुराणाख्योपपुराणवाक्यानि प्रमाणयति--तदु- तमिति । तान्येस पठति-मजीत्यादिना । तृतीयेऽय प्रतिबद्ध' सन्यथा प्रदग्धु नैन शक्त स्यादित्यत्रान्चति । तथैव चेत्युत्तरायि । कल्मपविद्यादिद्वैतमित्यर्थ । शिष्ट तु सष्टमेर । अथ फलित कथयनपसहरति-~-तस्मादित्यादिना । ननु सर्वोऽप्यय सदर्भ भवलमबुद्धिप्रतिबन्धात्पूर्वोत्तरविरुद्ध एव परिस्फरति । तथा छत्र तारद्विद्वत्सन्यासप्रस्तावे प्रतिपादितम्-'सम्यगनुष्ठित श्रवणमनननिदिध्यासनै पर तत्त्व विदितानि सपाद्यमानो विद्वत्सन्यास.' इति विद्वत्सन्यासस्वरूपम् । तया तत्रोदाहरणाकाङ्क्षाया 'त च याज्ञवल्स्य. संपादयामास' इत्युदाहरणम् । तददा एतत्प्रकरणोपसहारे-~-'नन्वेर सति विविदिपास- न्यासफलेन तत्त्वज्ञानेनैवाऽऽगामिज मना निवारितवाद्वर्तमानजन्मशेपस्य भोगमतरेण निवा- रयितुमशक्यत्वात्कृतमनेन विद्वत्सन्यासप्रयासेनेति चे मैगम् । विद्वत्सन्यासस्य जोपन्मुक्तिहेतु. लात्' इत्यादिना तपोजन च । प्रकृते तु पुन ---'निदितेऽपि तत्वे विनान्तिरहितस्य शुकरायायोरिष सशय उरपद्यते' इत्युक्तमाते स्फुट एव विरोध । न च वेदन तपरोक्ष- मेति वाच्यम् । तदवधेरपि दृढतमापरोक्षवेन तन सामाण दर्शितत्वात् । तद्यपा विद. चाया अवधिरपदेशसाहस्यामभिहित देहामज्ञानवज्ञान देहात्मज्ञानराधकम् । आमन्येव भवेद्यस्प र मेन्छनपि मुज्यते ॥ इति । श्रृंदावपि--'भिद्यते हृदयग्रन्थिन्छियन्ते सर्वसराया । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे पराउरे' ॥ इति । तस्मादप मथमो विरोध । एपमरे जीवन्मुक्तिप्रमाणप्रस्तावे- ·पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयव्यास्यासमेतः- [१ चतुर्थ- यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेपूपजायते । सगात्संजायते काम कामाकोधोऽभिजायते ॥ क्रोधाद्भपति संमोहः समोहास्मृतिविभ्रमः । स्मृतिधशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति' इति ॥ असति समाध्यम्यासे प्रमादप्रकार उपन्यस्तः । सङ्गो ध्येयविषयसंनिधिः । संमोहो वि. कपराड्मुग्वत्वम् । स्मृतिविभ्रमस्तत्वानुसंधानाभावः । बुद्धिनाशो विपरीतभावनोपचपदापेण प्रतिवद्धस्य ज्ञानस्य मोक्षप्रदत्यसामर्थ्याभार इति निीतम् । ता सम्यगनुष्टितैः श्रवणम• नननिदिध्यासनैरित्यादौ प्राक्नग्रन्थे श्ररणादीना सम्यगितिविशेषणेनासभावनाविपरीतमाव- माख्यसंशयविपर्ययनिर सात्मकफलपर्यन्तत्वेऽपश्यवक्तव्ये तदनन्तरोत्पन्नस्य तत्त्वज्ञानस्य कथं विपरीतभारनोपचपदोपेण प्रतिबन्धसभर इति द्वितीयो विरोषः । टपलक्ष- णमिदम् । तत्समस्यादिस्योत्यसम्यग्धीजन्ममानतः । अविद्या सह कार्येण नासीदस्ति भविष्यति ॥ इति वार्तिकेण सह, तथा शुद्ध ब्रह्मेति • विषयीकुर्माणा वृत्तिः स्वस्वेतरोपाधिनिवृत्तिरुदयत इति कल्पतरुणा च साधं विरोधस्यापि एवम जीवन्मुक्तिमाधननिरूपणप्रकरणे जीवन्मुक्तिसाधनानि तत्त्वज्ञानमनोनाशवासना क्षयात्मकानि विस्तरेणोपपाद्य मनोनाशादेर्ज्ञानसाधनवमप्यस्तीन्यस्तु तत्त्वज्ञानमात्रेणेव जीर- न्मुक्तिरित्याशक्य भूरितरप्रन्थेन तत्समाधान प्रपन्च्य फटितमलेखि । तदेव तत्त्वज्ञानादीना त्रयाणा विदेहमुक्तिजीवन्मुक्तिरमाद्गुणप्रधानभावव्यवस्था सिद्धेति । अथ तत्राप्याशङ्क्य व्यवस्थाप्यते-~-ननु विविदिपासन्यासिना सपादितानामेतेपा किं विद्वत्सन्यासादूर्वमनुवृ. तिमान किंवा पुनरपि सपादनप्रयनोऽपेक्षितः । नाऽऽद्यः । तत्त्वज्ञानस्येवान्ययोरप्ययन- सिद्वत्वे प्राधान्यप्रयुक्तादरामारप्रसगात् । न द्वितीयः । इतरयोरिव ज्ञानस्यापि प्रयनसा. पेशवे सयुपसर्जनत्वप्रयुक्तौदासीन्याभावप्रसङ्गात् । नायं दोषः । ज्ञानम्यानुनिमात्र.मि. तरयोर्यत्नसाध्यावमिन्यङ्गीकारात् । तथा हि विद्याधिकारी विविध कृतोपास्तिरस्तोपास्ति- चेति । तत्रोपास्यसाक्षात्कारपर्यन्तामुपास्ति कृत्वा यदि ज्ञाने प्रवर्तते तदा वासनाक्षयमनो- नाशयोदृढतरत्वेन ज्ञानार्ध विद्वत्सन्यासजीवन्मुक्ती स्वत एव सिध्यतः । तादृश एर शास्त्राभिमतो मुरयो विद्याधिकरी । ततस्त प्रति शास्त्रेषु सहोपन्यासारस्वररूपेण पिषि- तापि विद्वत्मन्यासविरिदिप सन्यासौ सकीर्णानि प्रतिभासते । इदानींतनास्तु प्रायेणा- कृतोपास्तय एसौमुक्षम वात्सहसा विद्याया प्रवर्तन्ते । चासनाक्षयमनोनाशी च तात्का- लिको सपादयन्ति । तारता श्रागमनननिदेयामनानि निभायन्ते । तेश्च लाम्यस्तै.

·स्वरूपसिद्धिप्रयोजनम०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । रज्ञानसंशयविपर्यायनिरासापालशान सम्यगदेति । तस्य वाधकमाणामावानिवृत्तायाम- विद्याया पुनरत्पत्तिकारणाभावाच नास्ति तस्य शैथिल्यम् । वासनाक्षयमनोनाशौ तु इदाभ्यासाभावाद्धोगप्रदेन प्रारब्धेन तदा तदा वाध्यमाननाच समातप्रदेशदीपरत्सहसा निवर्तेते इत्यादिना वासिष्ठवचनप्रमाणप्रदर्शनपूर्वकम् । तत्र पूर्वप्रन्थे तावस्मृतिभ्रशागु- द्विनाश इत्यस्य व्याख्याने ह्यसति समाध्यभ्यासे विपरीतभावनोपचयदोषेण प्रतिबद्धस्य ज्ञानस्य मोक्षप्रदत्वसामर्थ्याभाव इति निर्णीतम् , इदानीं तु तैश्च दृढाभ्यस्तैरियादिग्रन्थे- नाकृतोपास्तीनामपि तत्त्वज्ञान सम्यगदेति । तस्य वाधकप्रमाणाभावानिवृत्तायामविद्याया पुनरुत्पत्तिकारणाभानाच नास्ति तस्य शैथिल्यमित्युग्यत इति तृतीयो विरोधः । यद्यन तत्वज्ञानस्य सम्यगिति श्रवणादीना च दृद्धाभ्यस्तैरिति विशेपणाच बुद्धिनाशपदेष्टपतिव द्वतत्त्वज्ञानापेक्षयाऽत्रत्यतत्त्वज्ञाने परिपाकातिशयसभवान्नैवाय विरोथो विभिन्नविपय गादिति पे, तर्हि प्रमारूपे हि तत्वज्ञाने त्वपकत्वं वक्तव्य बुद्धिनाशपदेष्टे । तचापकत्व किं कोमलकण्टकन्यायेन दाढर्याभावो वा भूछायाप्रतिविम्वविशिष्टसकलचन्द्रज्ञानादुक्तप्र तिविम्बाधारावन्छिनचन्द्रबिम्बाशाग्रहणबह्मात्मैक्यविषये किंचिद्विशेफाग्रहण वा । नाऽऽद्यः सर्वत्र प्रसिद्धयावदपरोक्षप्रमात्वावन्छेदकारष्टिनप्रमानियतस्य स्वोत्पत्तिमात्रेण स्वसमानाथ- यविषयकावरणविनिवारणस्य वाधप्रसङ्गात् । नाप्यन्यः । निरक्तविषयेऽशायसभवात्तदही- फारे सावयात्वव्याप्यदृश्यत्वेन तर मिथ्यात्वापत्तेश्च । यदि चेत्परोक्षज्ञानं तत्र वदास तर्हि तस्याऽऽदौ मोक्षप्रदत्वसामर्थ्यमेन क प्राप्त यत्पश्चादसति समाध्यम्यासे विपरीतभावनोपचयदोपेण वाध्येत । तस्मादयमुक्ततृतीयविरोधोऽतिध्रुव एस । किंच विद्वत्संन्यासोदाहरणीभूतस्य याज्ञवल्क्यस्य सशयोदाहरणीभूतयोः शुकराययोश्च कृतो- पास्तित्वमारश्ययामेव प्राच्यनान्महानुभायनाच च तेपा यासनाक्षयम- नोनाशयोढतरलेन तत्वज्ञानाव्यरहितोत्तरक्षणमेव विद्वत्सन्यासजीपमुक्ती कुतो न स्वत एव सिध्यत इति वक्तव्यम् । यद्यर्जुन निमित्तीय सकल मुमुक्षुजनमुदिधीमुर्भगना- निति श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये श्रीमद्भगवत्पूज्यपादाभिधमाध्यमारोते कथायामर्थवादत्वेन शास्त्रस्य तात्पर्यमेव नास्तीति चत्तर्हि । तदुपर्यपि यादरायण सभयात् ' इतिभूतार्थवाद- प्रामाण्यवादिदेवताधिकरणन्यायाधेन जित प्राभारादिभि प्रतारकैः । एवं तिभाप्याय का गतिरिति चेत् , अर्जुनस्य नरायतारस्येन नित्यसिद्धज्ञान चाभिप्रायकत्व वा क्षति पारेन पारमहस्यानाधिकारानंदकपूर्वकांदतग्रह्मविचारयाधिकारियविरहाभिप्रायर मेष वति गृहाणा किंच मटिनयासनाप्रस्तावेऽग्रे याश्यलयस्यैव शास्त्रामनया विद्यामद प्रायोक्तम् । सप प फोधपरपराः शाफल्प पेन मारपामागान चास्य प्रस्नो मोक्षाभान राहनीयः। मत मोरपिन, समामनन्ति-गाय पेनापि कर्मणा लोको हीयते न मानुग्धेन तथा .

·[४ चतुर्थ- ३३२ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यास्यव्यास्यासमेत:- न पितृयधैन न स्तैयेन न भ्रूणहत्यया ' इति । शेषोऽपि स्वकृतायामार्यापञ्चाशीत्या- मिदमाह- हयमधशतसहस्राण्यथ कुरते ब्रह्मघातरक्षाणि । परमात्मविन्न पुण्यैनं च पापै. स्पृश्यते विमलः ॥ इतिमन्थेन युद्धिपूर्वकप्रसाधप्रभृतिमहापातकैरप्यपरोक्षतरवसाक्षात्कारक्षणैकसिद्धायि. याध्वंसलक्षणमोक्षस्य वाधो नास्तीति सप्रमाण सोदाहरणं साशवानिराकरण च । पूर्व- प्रन्थे तु विपरीतभावनोपचयदोपेण प्रतिवद्धस्य तत्वज्ञानस्य मोक्षप्रदानसामर्थ्याभारः समाध्यभ्यासाभाने स्पष्टमेनाभिहितोऽतः फलीभूतवैराग्यादिना जीवन्मुक्तिसिद्धयर्थ विद्वत्सं- न्यासं विधाय तनोदाहरणमपि याज्ञवल्क्यस्यैाभ्यधायि । अथोत्तरग्रन्थेऽत्र ज्ञानरक्षाया एस जीवन्मुक्तेः प्रथमप्रयोजनत्व सप्रमाण सोदाहरण च निरूप्यते तदय चतुर्थः पूर्वोत्तर- विरोधः । न च सदशन्यायेनापक्रमोपसहारयोरसति समाध्यभ्यासे ज्ञानस्य मोक्षदानप्रति- वधवाविभ्यां पूर्वोत्तरग्रन्थाभ्या सह विरोधेन मध्ये वर्णितमेर सप्रमाण सोदाहरण ज्ञानम. हिम्ना ब्रह्महत्यान्तकर्मभिरपि लेपनिराकरणमुक्ततत्त्वज्ञानवैभववर्णनपरायणमेव भवस्थिति फोक्तविरोधोपस्थितिरिति साप्रतम् । तथा सति समानाश्रयविषयकत्वैकापच्छिन्नप्रमावेनैनापरो. क्षज्ञानस्य समानाश्रयविषयकाज्ञानध्वस्तिरूपमुक्तिप्रदानवायद्वैतशास्त्रस्यैर बाधापत्तेर्जितं भेदयादिभि । किंचाग्रिमग्रन्थेऽपि वासिष्टोक्त भूमिकासप्तक प्रपञ्च्य तात्पर्यमाचार्यः स्वय- मर ज्ञानरक्षास्यजीवन्मुक्तिप्रथमप्रयोजनोपसहारे प्राह । तनाय सग्रह.-पञ्चम्यादिभूमित्रय- रूपायो जीवन्मुक्ती सपद्यमानाया द्वैतप्रतिभासाभावेन सशयविपर्ययप्रसङ्गाभागादुत्पन्न तत्त्वज्ञानमबाधेन रक्षित भवति । सेय ज्ञानरक्षा जीवन्मुक्तेः प्रथम प्रयोजनमिति । तन चतुर्यभूमिकायास्तस्त्रज्ञानैकरूपत्वेन तत्सत्वेऽपि द्वैतप्रतिभासमात्रेण सशयविपर्ययागीकारः पूक्तिन । भिद्यते हृदयग्रन्थिपिछयन्ते सर्वसशया । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥ इति श्रुतितयारयाननिर्णतिन ज्ञानसमकालसशयाधुच्छेदैन सा विरुद्ध एवेति सोऽय पञ्चमोऽपि धर्मापरपिरोध । अत्र श्रुयुक्तज्ञानस्य चतुर्थभूमिरूपत्यमावश्यकमेव । एयमुपसं. हारप्रन्येऽप्युपक्रान्तविद्वत्सन्यास विस्तरेण प्रकटीकर्नु परमहसोपनिषद व्यान्विदुपाऽपि प्रेयोचारणादिसकल क्रियाजात विधिवदेव विपिदिषुपद्विधेयमियुक्त्वा, ननु तत्वविदोऽपि विष्यङ्गीकारे सति तेनापूर्वेण देहान्तरमारभ्येत । मैवम् । तस्यापूर्यस्य चित्तविश्रान्तिप्रतिबन्ध- निवारणलक्षणस्य दृष्टफलस्य सभवे सत्यदृष्टफटकल्पनाया अन्याय्यत्यादिति सिद्धान्तितम् । तत्र यदि चित्तविनान्तिप्रतिबन्धस्तत्वविदः प्रागुत्तरीत्या दृढतरवासनाक्षयमनोनाशाभाव- ·स्वरूपसिद्धिमयोजनप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३३३ प्रयुक्तसंशयविपर्ययप्रयोजकद्वैतपतिभास एव सहि तन्निवारणं निरतरीत्येव तादृशमनोनाशा- दिजन्यपञ्चम्पादिभूमिकात्रयात्मफजीवन्मुक्त्यातिजन्यद्वैतप्रतिभासाभावेनैव वक्तव्यम् । तथा च संभवति दृष्टफटकल्ये फलकल्पनाया अन्याय्यत्वन्यायस्याय संचारसंभयेन यथाविधि विद्वत्संन्यासजन्पेश्वरपरितोषलक्षणपुण्यापूर्वस्य पुनरकिंचित्करस्वतादवरध्यमेव । अथाऽपि तदनीकारे किमपराई पुनः प्रागुदाहसपात्यलयाख्यत्राविकर्तृकब्रह्महत्याजन्येनेशरोपरूपेण पापापूर्वेणैव । तथा चायमप्यन्तिमः पष्टः पूर्वोचरविरोधः सिद्ध एव । ननु यथा प्राइटकालाख्याया दृष्टाया एष वृष्टिसामग्र्याः सत्त्वेऽप्यमहाभिधादृष्टसामग्रीशि- पेण तत्प्रतिबन्धः क्रियते, तत्र कारीरीष्टया स्वनन्येशतोपणलक्षणपुण्यापूर्वाल्या. दृष्टविशेषेण निरुताय निधारणद्वारा दृष्टिः संपायत एव परं तु तत्र पावृटकारलक्षणदृष्ट- सृष्टिसामर्गसमेपक्षिय । यथा च पुढेष्टश सजन्येशपरिवोपटक्षणपुण्यापूय पुत्रोपति- प्रतिबन्धकीभूतदुरितनिराकरणद्वारा पुत्रो जन्यत एव परं तु ता तरणयोदपत्योः संयो. गलक्षणदृष्टसामध्यप्यपेक्षितैय । अन्यथा प्रावृटकारेतरकाटेऽपि तद्वनिरक्तदंपत्योर्षियोग- काटेऽपि क्रमाद्वृष्टिः पुत्रसृष्टिश्च स्यात् । सा च कारीरीपुत्रप्ट्योः सहस्रधाऽनुष्टानेऽपि निरक्तदृष्टसामग्रीविरहे नैव संपद्यते । तद्विद्वत्संन्यासस्य यथाविध्यनुष्टानजन्येशतोपटक्ष- गपुण्यापूर्वस्यादृष्टद्वारा चित्तविश्रान्तिप्रतिबन्धकीभूतदुरितविशेषनिरासपूर्वकमुक्तचित्तविश्रान्ति- जन्यमुपविशेपं पति सापेक्षत्वेऽप्युन्तमनोनाशवासनाक्षणदिटक्षणाया रसामग्र्याः सार्ध- क्यमेवेति चैन्न । वैपस्यात् । तद्यथा-न हि रज्जुमुजगोपशमः सहस्रथा गारडादिमत्र ब- पश्यते विना दीपाघाटोकसहकृतचक्षुःसंनिर्गजन्यर-जुसाक्षाकार, तद्वदसति समा. ध्यभ्यासे जायमानास्पावभासप्रयुक्तसंशयादेः संन्यामापपूर्वशतेनापि निराकरणासभर एस समेऽपीति दिए । तस्माभिरतविरोधस्त भुगायत एर । तदं तावद्विशाप्यते पामरेणाप्यन ·[४ चतुर्थ- - ३३४ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयच्यारयासमेत:- फ नु यच इदं वैद्यारण्यं गभीरतरं स्वतः. प च वयमिहास्यैदपयं प्रकाशयितुं क्षमाः । तदपि मलिनोऽप्यल्पः सिद्धाअनस्य कणो न किं गुरकरणया भूमी गूढं निधि परिदर्शयेत् ॥ ३ ॥ शृण्वदं रहस्यम्-सर्वोऽप्यय विरोधस्तत्वज्ञानस्य । ज्ञानाग्निरपि संजात. सुदीप्त. सुदृढोऽपि च । प्रदग्धुं नैव शक्तः स्यामतिबद्धस्तु कलपम् ॥ इति पराशरवचनादिसिद्धसभावितप्रतिबन्धमूलक एवेति स एराऽऽदो तारद्विचार्यते । यन्चैतस्मिन्स्मृतिवाक्ये पाराशरास्योपपुराणीयत्वेन प्रसिद्ध समाद्युपसर्गग्यदृढपदाभ्यां तत्त- ज्ञाने परोक्षत्वाशिकत्यप्रमाणाभासजन्यवापातिकत्वावि क्रमावर्गे मुधाऽस्ति, प्रादेशमा- प्रचन्द्रः, ' पीतः शङ्खः, कामिनीयमित्यादिवदेव निवारयितु विशेपणाभ्या निधापरी- क्षप्रमात्वमभिव्यन्यापि प्रतिबद्धत्वाभिधान कृतम् , तथा तन्मूलके प्रागुक्ते गीतावाक्यगतयु- द्विनाशपदव्याख्याने बुद्धिनाशो विपरीतभावनोपचयदोपेण प्रतिबद्धस्य ज्ञानस्य मोक्षप्र- दत्वसामर्थ्याभार इति मूल्याक्पादिष्वपि तत्किमभिप्रायकमिति । तत्र प्रथमवाक्यस्य तात्पर्य भगवद्भि. सर्वज्ञात्ममुनीश्वरचरणै सक्षेपशारीरकारम्भ एव सदृष्टान्त सान्वयव्यतिरेक च प्रकटितम्- पुरपापराधमरिना धिपणा निरसद्यचक्षुरुदयाऽपि यथा । न फलाय भर्जुविपया भवति श्रुतिमभवाऽपि तु तथाऽऽत्मनि धी ॥ पुरपापराधविगमे तु पुनः प्रतिबन्धकव्युदसनात्सफला । मणिमन्नयोरपगमे तु यथा सति पायकाद्भवति धूमलता । इति ।। अब प्रथमे माधुसूदनी टीका- पुरुषस्य प्रमातुरसभावनादिलक्षणेनापराधेन मलिना प्रामाण्यशङ्काकलङ्किता न तु प्रमाणस्यापराधेन। तस्य दृष्टान्ते दान्तिके च निर्दोषत्वात् । ननु निर्दुष्टप्रमाणजन्यज्ञानमप्रामाण्यशङ्काक्शादध्यास न निवर्तयतीति क दृष्टमित्याशक्य दृष्टान्तमाह-निरवद्येति । भर्जुनामा कश्चिकस्यचिद्राज्ञोऽत्य तयटमो ब्राह्मणो राजोपजी. विभिर्मात्सर्याविष्यमाण आसीत् । स कदाचिदैवयोगानेने पिधायारण्ये क्षिप्तश्विर तत्र स्थितो दैवयोगेनाऽऽरण्यक सह पुरसमीपमागतोऽपि विद्वेपिराजकीयावरदपुरमार्गः पुर प्रवेष्टु न शशाक । राजा । च भर्जुर्मूत प्रेतो जात इति तैः प्रबोधितः सस्तथैव निश्चयमकरोत् । दैवात्पदाचिद्वहिर्गतो बाह्योपपने त दृष्ट्वाऽपि ब्रह्मरा- क्षस मेन इति । 'पुरष सोम्य गन्धारेभ्योऽभिनद्वाक्षमानीय त ततोऽतिजने विसृजेत् । इति श्रुतिमूला ग्रन्थकर्तृदेशमसिद्धिः । यथा म यिपया निदोपचक्षुर्ज- ·स्वरूपसिद्धिप्रयोजना०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३३५ निता प्रमाणभूताऽपि मतिर्मुतो मष्टुिमयोग्य एम किंतु प्रेत एाय दृश्यत इत्य- समापनाविपरीतमावनारूपदोपेणाभिभूता भर्तुरेवापमिति निधयफाय पर्याप्ता न भवति तथा निर्दोषोदान्तमहायाक्यजन्या प्रमाणभूताऽयह ब्रह्मास्मीति धीदान्ता ब्रह्मपरा न भयत्तेप, अद्वितीय ग्रह न समक्सर ससार्यससारिणोरक्य न सभवत्येत्पसमायनादि- उपपुरपदोपामिभूता रिचारामागज्ञानादिनिवृत्तिफटाय न पर्याप्ता भरतीत्यर्थ इति । दिनीपोरस्तु सरल एप । एव चोक्तविशेषणविशिष्टतानस्यापि प्रतिपय सभवत्येवेति सिद्धम् । तत्र प्रतिनधसामान्यटक्षण तु यावकारणसत्वेऽपि कार्याजननमेव । अस्प पिस्त रख प्रतिर धोऽस्ति भातीति व्यवहाराईवस्तुनि त निरस्य विरद्धस्य तस्योत्पादनमिन्यत इनि तत्वप्रियेमश्लोकटीकायामतदारयायामेव । मया प्रादयत्र । तदा तत्वज्ञानेऽपि रोऽप विपरीतभावनोपचयदोपादिप्रयुम प्रतिवध विल्यप्रदानसामर्थ्याभावामोत्तस्तद्वीज तु शनोपत्ते प्रागेर मूल एप प्रसिहमहतोपास्तिवामक समुदाहनसक्षेपशारीरस्तहीको. समर्नुष्टान्तेनैव पर्यवसन्नम् । तथा हि-तत्र राई राजवीयर्जुदेषिभिर्भर्जुत प्रेतोऽभू- दित्युपरने तसाक्षात्कारत पूमिप निवेदितमिति तमूलक एक निर्दोषचा प्रत्यक्षा गोऽपि मर्जुस्य ग्रह्मराक्षस एवं स तु मृत इति राज्ञो निधयो यथाऽभूतथाऽनापीदानीत. नमुमुक्षोस्ता काटिकरावणादिसाधनयोऽय मला मायविषयक साक्षात्कार सपने स सरदातोपास्ति पपुल्प विपरीतमानायुपचयप्रयुमन्यदानादक्षत्व रक्षणप्रतिस्थानेर भक्ती यामीयो । ना मोक्षप्रदानसामर्थ्याभार इति समुदाइ मूरवाक्य एर मोक्षशब्दो जारमुतिरेर याकन्या सप्रदानसामाभावस्तु तत्पशाने विपरीतभारनौपचपादिदपिंग मुभ- सिद्ध प । तथा च ·पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयच्यारयासमेत:- [४ चतुर्थ- परोक्ष ब्रह्मविज्ञान शाब्द देशिकपूर्वकम् । बुद्धिपूर्वकृत पाप कम दहति वहिवत् ॥ इति । एस तहपरोक्षज्ञानस्य किं फलमिति चेनदयुक्त तनै तद्वचसेर- अपरोक्षामविज्ञान शाब्द देशिकपूर्वकम् । ससारकारणाज्ञानतमसचण्डभास्कर ।। इति । अत एपोक्त सर्वमिद शास्त्रार्थजात क्रोडीकृत्य मया तावदद्वैताधिकरणचिन्तामणिमालायां चतु फलकाण्डे प्रथमे जीवन्मुक्तिगुच्छे नमाधिकरणसारश्लोकत प्रकाशाख्यटीकयो.- ब्रह्मज्ञस्याघलेपोऽस्त्युत न न चरम क्षीयते कर्म नैना- मुक्त कल्पैरपीति स्मृतिषु नियमनादाद्य एवेति चेन । यज्ज्ञस्याऽऽमार पादुभयमपि तदश्लिष्टनष्ट क्रमात्स्या ददेत शकर त परमगुरुमह सच्चिदानन्दमीडे ।। इति । नन्वेवमामरणमुपासकात्तत्त्वज्ञानिनाऽपि सचितपापनाशार्थमग्रे सभाषितपापालेपार्थ चाह मलास्मीति वृत्तिसातत्यमाश्यमनुष्यमैत्र । तत्र ब्रह्मज्ञस्यावलेप पापलेयोऽस्युताथ वा नेति सशये सति चरम , नास्ति पापाटेप इत्यन्तिम पक्षो न भवति । कुत । अभुक्त कर्म क्ल्पैरपि नैव क्षीयत इति स्मृतिपु- नामुक्त क्षीयते धर्म कल्यकोटिशतैरपि । अवश्यमेव भोक्तव्य कृत धर्म शुभाशुभम् ।। इयादिषु नियमनात् , कर्मणां भोगम तरा सर्वथा क्षयाभावनिर्णयात् । तथा चाऽऽद्य एव ब्रह्मज्ञस्याघलेपोऽस्तीति पूर्णपक्ष एय समुचित इति चेन्न । वुत । यतो यज्ज्ञस्य, यमद्वैतमिय दिनश्यमाणलक्षण जानातीति यज्ञस्तस्याद्वैतनमा मैक्य विद । आम लोधात् , विचारिततस्वमस्यादिवाक्यमात्रकरणकाप्रतिनब्रह्मा मैक्यवि- पयद्वैतमिथ्यात्वानुभवाटक्साक्षात्कारात् । उभयमपि. ज्ञानामागर्घकालिकल्यभेदेन विवि धमपि । तत्, सचितक्रियमाणारयम् । क्रमात् , व्युतमात् । अशिष्टनष्टम् , अस्टि च नष्ट चानयो समाहारस्तथा । नियमाणमलिष्ट श्लेपशन्दितलेपानापादक सचित तु नए घसप्रतियोगि । स्यात्तमियादियोजनया · तदधिगम उत्तरपूर्णघयो रश्लेशविनाशी तदयपदेशात् ' इत्यधिकरणशय सूचय प्रायदेय श्रीगुरु स्तौति ब्रह्मास्येति । ननु *माधवाचार्य+स्वाघालेपरिनारायो सगुणनाइपरत्यमेर च्यारयातम् । तद्यथा---- * छ.–विपारण्य व पूर्वाश्रमम्यतेने कसस्यिय । + अवामिविकरगेऽविकरमा साभिधानुष्टोक्तीमानकाय इति यावत् । , - ·- । स्वरूपसिद्धिप्रयोजनप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविधेका . ३३७ सर तावनिर्गुणब्रह्मात्मविदः पापलेपशङ्काऽपि नोदेति । नाकार्ष न करोमि न करिष्यामीति काटययेऽप्यकर्तृत्रह्मस्वरूपत्वेन निश्चितत्वात् । न ह्यकर्तपं भन्दा अपि शकन्ते नापि सगुणनमविदो लेपोऽस्ति । अश्लेपविनाशयोः श्रुतत्वात् । महासाक्षाकाराचं देहेन्द्रियव्यर- हारयशास्संभाषितस्य पापस्याश्लेषः श्रूयते तद्यथा-'पुष्करपलाश आपो न लिप्यन्ते एवमै विदि पापं कर्म न लिप्यते ' इति । साक्षात्कारात्पूर्व विह जन्मनि जन्मान्तरेषु च संचितस्य पापस्य विनाशः श्रूयते तद्यथा-'इपीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेते हास्य समें पाप्मानः प्रयन्ते ' इति । ' नामुक्त क्षीयते' इत्यादिशास्त्रं तु सगुणनिर्गुणनलज्ञानर- हितविपयम् । तस्मान्नास्ति ज्ञानिनः पापलेप इति । तत्कथं त्यया निर्गुणग्रावित्परत्वेन ज्ञानपूर्वोचरयोः पापयोरलेपविनाशौ व्युक्रमणोच्यते इति चेत् । सत्यम् । यदाऽन्तर्यामि- परग्धराख्यसगुणमसाक्षात्कारवतोऽपि तासाक्षात्कारात्पूर्वोत्तरभाविनोरययोः क्रमाद्विनाशोऽ- शेषश्च भवति तदा निर्गुणतह्मविदस्तु स्वदृष्टयाखण्डमेवाफद्वैतात्मानुमन कर्मण एव तदुपरक्षितद्वैतस्यापि वस्तुत्वेनासंभवेऽपि लोकदृष्टया संभावितयोस्तयोस्ती फैगुस्ससिद्धा- योन्याशयेनैव तैस्तयोक्तमिति तत्र तावदित्यारम्य मन्दा अपि शाहन्त इत्यन्तोत्तमन्य- स्पारस्पादेशवसीयते । मया तु-क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे' इति शुन्या यासि समिद्धोऽग्निर्भस्मसाकुस्तेऽर्जुन । ज्ञानाप्तिः सर्वकर्माणि भस्मसाकुने तथा ॥ इति स्मृला च ज्ञानपूक्षणपर्यन्तसंचितकर्मणां नाशः । तथा—'एर निसो महिमा माक्षणस्य न यर्धते कर्मणा नो फनीयान् । तस्यैन स्यापदवित्त विदित्वा न लियो कर्मणा पापकेन ' इति च श्रुत्या 'लिप्यते न स पापेन पमपत्रमियम्मसा' इति स्मृन्या च शानोचरक्षणमारम्य पारमारधपरिसमाति लोफरपा प्रतिमारामानदेहेन्द्रियादिलभाषित. किरमागर्मणामय भरतीत्यभिप्रेग रायोक्तम् । न चैरपि निरक्तमन्यविरोधः गुनस्तार सदार एति याप्यम् । मराऽपि निरक्तनदारापनेर टिण्या योधयमिक्षा. परोिधस्य पधानिरोधस्य समाधित वात् । तथा हि- ·[४ चतुर्थ- पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारय-यारयासमेत:- इह वस्पियायुक्तर्यबहारदृष्टया तु निर्गुणविद्यपि निरत्तरीत्या तत्साकमेति भावः । सोऽपि नामिन्चकाद्वितनुते सद्धर्ममेगानिश नानानन्मतदीयनस्मृतिपशात्तरमानुगा सग्रह । अर्थादेव भवेद्यथेष्टविहनेः कुन प्रसङ्गस्तत । पश्वाये समता तु या व्यवहृतौ युत्ताऽस्ति सैन न किम् ॥ इति । विस्तरस्येतट्टीकायामेर द्रष्टव्य इति दिक् । नन्वष्टाङ्गयोगाभ्याम्परिपाकपूर्वक तत्तदुपा- सकानामचिरादिमार्गेण ब्रह्मलोक गताना भातु सगुणनलसाक्षात्कारणोच फटमयापि सूतस- हिताया श्रीमदादरायणाचार्यचरणै. । परोक्ष प्राविज्ञान शाब्द देशिकपूर्वम् । बुद्धिपूर्वस्तं पाप कृस्न दहति वहिनत् ।। इति परोक्षनह्मविदोऽपि निरनकल कथमुक्त कथ वा माधवाचार्यस्तट्टीकायामिदं व्याख्याय तत्त्वनिकऽपि यथाश्रुतमेपोदाहृतमिति चेत् । वाटम् ! ' अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेन ततो विदु ' इतिश्रुतेर्य नदेकादशदर्शनवादितदेकदेशिमततुच्छ्चनुद्धिनिर्धारणपूर्वका- द्वैतशास्त्रमात्रसिद्धमृगजलादिवदध्यस्तजगदपिष्टानसत्यज्ञानानन्तानन्दामरूपत्रमाद्वेतविषयको- काटिकाराधितत्वप्रकारकप्रमाया एस तमपरशुग्रहणप्रतिज्ञापर्यन्ताया प्रश्ते परोक्षज्ञानवेन विविक्षितत्वात्तद्वतस्तूत्तसगुणविदोऽप्यधिक्त्वाञ्च युक्तमेपोत वचन मिति तत्वमिति । एवम् 'अज्ञ- थाश्रदधानश्च सशयात्मा विनश्यति । इति भगीतापाक्यसारस्यानुसारेणार मूलकारैरेवाऽऽ- चारज्ञानवत्सशये विपर्यये च यद्वन्धस्वमभ्यधायि तदपि द्वैत मिथ्या न वेत्यादिवृत्त्या भोगमोक्षोभयाप्रवृत्या कषायामम्दु खैफफल्क्त्वेन दृश्य सत्यमेरेति निर्धारणतः शब्दा- धनन्तेष्टविषयककाम्यादिप्रवृत्त्या परमदुरगाहटौकिकादितत्साधनसहस्रामादनविपदेकम् यस्त्वेन चेत्सवश्यमेव वाच्यम् । तथा चेदिद द्वयमज्ञानका भूतविक्षेपकुक्षिनिक्षिप्तमेति तु निर्विवादमेव । एष चारिद्याया आवरणविक्षेपशक्तिद्वयपत्या प्रतेऽय विक्षपाश. स्फुट एन । सोऽपि कार्यक्षमवप्रतिभासमानत्वाम्या धर्मनिरोपाम्या द्विविध एर । तत्राऽऽद्यस्य कार्यक्षमत्त्वेनेपापियाक्दनन्तदु सदत्वलक्षण यन्यायमुचितमे। । अत एसोक्त समानुभ- वाद” ' तस्याभिध्यानाद्योजनात्तत्वभागाभ्यश्चान्ते विश्वमायानिवृत्ति ' इतिश्रुन्याशय विशदयितुम्- शास्त्रेण नश्येत्परमार्यसत्त्व कार्यक्षम नश्यति चापरोक्षात् । प्रमनाशाप्रतिभामनाश एर विमा नभ्यति चाऽऽममाया । इति । ननूपादानीभूतस्याज्ञानस्यैवाऽऽदौ नाशे सति कय वा तकार्याभूतयो सशरिपर्य ययोरवस्थितिल । न च सक्षपेशारीरके जीपमुक्तिपक्ष प्रत्य- ·खरूपासिद्धिप्रयोजना०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३३९ . जीवन्मुक्तिस्तावदस्तिप्रतीतद्वतच्छाया तन चास्ति प्रतीते । द्वैतच्छायारक्षणायास्ति लेशस्तस्मिन्नर्थे स्वानुभूतिः प्रमाणम् ॥ इत्यङ्गीकृतस्य ज्ञानोत्तरमप्यापारब्धपरिसमाप्ति प्रतिभासमानद्वतोपादानीभूतस्याज्ञानले- शस्य ' पश्यामि दग्धरशनामिन च प्रपञ्चम् ' इति तदीयाग्रिमवाक्येनैन दग्धरशनान्यायेना- वशिष्टस्य सत्त्वेन युवासशयविपर्ययादिकार्यायवस्थितिरिति साप्रतम् । दग्धरशनानिद- र्शनेनै। तस्य कार्यक्षमत्वासत्वात्प्रकृतसशयविपर्ययादेस्तु कार्यक्षमयेन विवक्षितवाच्चेति चैन्न । ' कार्यक्षम नश्यति चापरोक्षात् ' इति तनाशस्यैवापरोक्षज्ञानेनाभिहितवान्मूले तु ज्ञानोत्तरमपि शुकराधवनिदर्शनेन सशयाद्यभिधान भर्जुज्ञानवाप्रतिवद्धज्ञानाभिप्रायेणेत्युपपा. दितत्यास । तस्मात्सशयादे प्रतिबद्धज्ञानोचरमेव जायमानत्वमज्ञानपदनन्तदु खदत्वलक्षण बन्धकल्प प्रमाणदोपशून्यत्वेन प्रमारूपस्यापि ज्ञानस्य प्रमानेकदोषेण प्रतिबद्धत्व च युत्तमे- वेति सक्षेपः । एतेन प्रथमविरोधोद्धार. साधुतर एव । तथा हि-तत्र तावदृढतमप्रमारूपा- परोक्षतत्त्वज्ञानोत्तरमपि शुकादिनिदर्शनेन सशयाद्युपपादन विरोधीज तत्तु भर्जुनिदर्शन- पुरषदोपैकमूळकरायोपपन्नतममेवेति कोक्तविरोधायसरः । अत एव द्वितीयोऽप्यसो परास्तः । तत्रापि श्ररणादीना सम्यगनुष्टानेऽपि पुस्पदोपणेवायतोपास्तिवास्येन सम्यगनुष्टितैरपि श्रवणादिभिस्ताकालिकासंभावनाविपरीतभापनानिरासलक्षणफ्लाभाससभनेऽपि तत्सस्काराणा मनु-मूलित वात्कारान्तरे भरतयद्विपयध्यानसङ्गकामक्रोधसमोहस्मृतिविभ्रमम्मेण निरक्तास- भावनादिसस्कारेरेव विपयन्यानमहिम्ना स्वकार्य दुर्गणैर्हरिणममधारयविपरीतभारनौपचय- रक्षणविपर्ययपरिपोषेण हरिणकविषयकान्तकारिकस्मरणेन तजन्मन प्रतिवद्धस्य ज्ञानस्प मोक्षपदावसामर्थ्याभारः समुपपन्नतम एवेति नैव निरूपितद्वितीयविरोधस्याप्ययकाश । निरक्तवार्तिकादिक तु सशयादिसस्कारेरपि विधुराधिकारिपरमेति ध्येय धीर । एस गृतीयोऽपि निरोधोऽस्यविचारितरमणीय एव । तद्यथा-तत्र हि तत्यज्ञानस्य विपरीतभा- वनोपचपदोपेण मोक्षपदानसाम मारो हासति समाप्यम्यास इति यादिना सुपसिद्ध- पूर्वमथेन सहारत्तोपास्तीनामपि मूलाविद्योच्छेदटक्षणमोक्ष साधयत्तावोध विदधतो. नरमन्येन च साधं परस्पर विरोध इत्येव मुरयोऽशः । तत्र निरतरीत्यापतोपा स्तिऽपि ये श्रीम उपरगुरयरचरणसरोजकरणा यशादेव र मिश्य: प्पानादिना सशयविपर्ययसस्कारोपवय सपनस्तपर कोचरमथोऽरत, येषा तु कृतो पास्तानामपि समुद्राहामरतादीनामिनासी दुरदृष्टयशामपनम्नपर व पूर्वमन्य इति नो- सतीपपिरोधोऽपि । सदाचार्यविरोधोऽयुत्तरीयाऽनिराध एव । तथाहि-तत्र नो. पास्तानामपि महामहिमा पज्ञानयादीनां युतो न तपसनमुन्यप मेघ दिन पस नाप मुस्मादति सथा राभिनिन निनो महादसा तोपरररपी निदिनोस समो.

·३४० पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयव्यारयासमेत:- [४ चतुर्य- पसहारयोस्तु विपरितमापनोपचयदोपेण प्रतिरथस्तत्वज्ञाने कयमविरुद्धस्तेनेत्येवाऽऽक्षेपल- क्ष्यम् । तत्तु कृतोपास्तरपि भरतनिदर्शनेन देवाद्विषयध्यानादिना प्रतिपध समवतीति न ज्ञानसमकालमेर पिदास यासजीय मुक्त्यादे प्रायोभिप्रायेण प्राचनप्रये प्रतिपादन पिरप्य. तीति तद्वत्पापाटेपस्तु परोक्ष ब्रह्मविज्ञानमित्यादिप्रागुपन्यस्तरकान्दादिवाक्यै परोक्षज्ञा- नेऽपि सभयतीति च सुसमाधेयमेवेति नाय चतुर्थोऽपि विरोध । पञ्चमे तु विरोधे यासि- प्टोक्तभूमिकासप्तकमध्ये चतुर्थभूमिकाया एव तत्वज्ञानरूपन तत्पूर्वोत्तरतत्रिकयोस्तु क्रपात्त साधनत्य फटत्य चाभिहितम् । तत्र ज्ञानरूपचतुर्थभूमौ द्वैतप्रतिभासमात्रेण सशयविपर्यया ङ्गीकार सुप्रसिद्ध श्रुत्यादिभि सह विरुद्ध इति सारस्तु पूर्वोक्त प्रतिवद्धज्ञानाप्रतिवद्धज्ञाना. भ्यां विभिन्न विषयतयैव निराकरणीय । प्रतिबद्धज्ञानपर हि वासिष्ठवाक्यमप्रतिरद्धज्ञानपर तु श्रुत्यादिवाक्यमिति विषयभेद । द्वेधा हि ज्ञानक्रम , योगविभागभेदात् । योग प्रसिद्ध एव चित्तवृत्तिनिरोधरूप । विभागस्त्वत्र चिजडयोरेकीभावावभासात्तद्विवेचनात्मा विचार एव । तदुक्तमनाधस्ताद्वासिष्ठयचसैन- द्वौ क्रमौ चित्तनाशस्य ये गो ज्ञान च राघर । योगस्तवृत्तिरोध स्याज्ञान सम्यगवेक्षणम् ॥ असाध्य कस्य चिद्योग कस्य चिज्ञाननिश्चय । प्रकारौ द्वौ ततो देवो जगाद परमेश्वर ॥ इति । तेन तद्भूमिकासप्तक्मपि प्रत्येक द्विविधम् । तत्राऽऽद्य त्वर प्रागुक्तमने प्रपञ्चित च दाङ्मूटकोररेव- ज्ञानभूमि शुभेच्छाल्या प्रथमा समुदाहृता । विचारणा द्वितीया स्यात्तृतीया तनुमानसी ॥ सत्त्वापत्तिश्चतुर्थी स्यात्ततोऽससपिनामिका । पदार्थाभाविनी षष्टी सप्तमी तुर्यगा स्मृता ॥ इति । द्वितीयं तु प्रतिपादित तृप्तिदीपे--- अज्ञानमावृतिस्तद्वद्विक्षेपश्च परोक्षधी । अपरोक्षमति शोकमोक्षस्तृप्तिनिरङ्कुशा ॥ इति । एव च सत्त्वापत्याख्यचतुर्थभूमी ज्ञानरूपायामपि द्वैतप्रतिभासशासशयविपर्ययस. स्कार प्रतिबद्धत्यसभवादेव श्रीमद्भारतीतीर्थचरणैस्त स्थान परोक्षधीरेव नियोजिता । पश. म्पादियोगभूमित्रये तु जीप मुक्तिरूपवमेति तस्थाने तैरपरोक्षमतिशोकमोक्षनिरङ्कुशतृप्ति लक्षणारस्थात्रयमेर निवेशितमिति रहस्यम् । नन्चेर चेत्तर्हि क अमोऽत्र भूमिकाना मुमु क्षुभिरादणीय इति चेदुभयविधोऽपि । तद्यथा- ·खरूपसिद्धिप्रयोजनम०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेका ३४१ शिव. शक्त्या युक्तो यदि भवति शक्त प्रभवितु न चेदेव देवो न खलु कुशल स्पन्दितुमपि । अतस्त्वामाराध्या हरिहरविरिञ्चादिभिरपि । प्रणन्तु स्तोतु वा कथामिह समर्थो नरपशु ॥ इति सौन्दर्यलहर्याद्यपद्य एव भगवद्भिर्भाष्यकारैरेव मायिमहेश्वरलीलाविग्रहार्धनारीश्वरेनर- विष्णुरब्रह्माख्यसत्त्वादिगुणमूर्तिलीलाविग्रहत्रय कण्ठत एत्रोक्तम् । अत्र श्रुत्यादिप्रमाणप्रपञ्चन व्यवस्थापन तु सरस्वतीशृङ्गाराख्येऽस्मदीयैतद्व्याख्यान एव द्रष्टव्य विस्तरभयान्मया नैपेह प्रत- न्यते । ननु भवत्वेवमथापि किं प्रकृत इति चेदुच्यते । सूतसहितान्तर्गतसूतगीताप्रसिद्धमाधवाचा प्रकृततट्टीकाविवृतरीत्याऽत्रात सत्तवहिस्तम प्रधानरद्रलीलाविग्रहस्यान्तस्तम पूकबहि सत्त्व प्रधानविष्णुलीलाविग्रहस्य चेश्वरत्वेन स्वस्वसस्कारबलादन तजन्मसूपासका जीवा अपि द्विविधा मुमुक्षयो दृश्यन्ते । केचिच्छेवप्रकृतयोऽन्त सत्वप्रकृतिक वे नातीवनिर्मलाशया पर बहिरेव तम प्रकृतिकत्वेन कुरा इय भासमाना । परे तु वैष्णनप्रकृतयोऽन्तस्तमोवछिन्ना परतु बहिरेव सत्नप्रकृतिकवन शान्ता इव भासमाना । हरिहरयोरेव सावोपहित्वादीश्वरत्वे नोपास्यत्व न तु चतुराननस्य । तस्य साह्याभ्य तरमपि रज प्रकृतिकत्वात् ' श्रेयासि तत्र खलु सत्त्वतनोर्नृणा स्यु ' इतिभागरताचनाच । तथा च ये शैवप्रकृतयो मुमुक्षवस्तेपामत करणवैमल्याच्छीघ्रमेव चिजनिषेचन बुद्धिमारोहतीति ते विचारमार्गमेवावलम्ब्य तद्भूमिका क्रमेणैव कार्यभाजो भवति । ये तु वैष्णप्रकृतयो मुमुक्षरस्तेप'मन्त करणजाड्याक्षिण चिज्जडविवेचन नैव बुद्धिमधिरोहतीति ते योगमार्गमेनावलम्व्य तमिकाक्रमेणैव कार्यभानो भवतीति तत्त्वम् । ननु भववेव व्यवस्था सर्माऽपि तथाऽपि कोऽनयो सुगम शीष्टद सता समतो मार्ग इति चेदेवमेव बृहद्योगवासिष्टनिर्माणप्रकरणपूर्वार्धगत्रयोदशसर्गे श्रीरामेण पृष्टो भगवान्वसिष्ट स्वाशयमविशदयत्- श्रीराम उवाच-सम्यग्ज्ञानविलासेन वासनालियोदये । जीव मुक्तपदे ब्रह्म वद विश्रम्यते कथम् ॥ श्रीवसिन उवाच-ससारोत्तरण युक्तिर्योगशब्देनं कथ्यते । ता रिद्धि द्विप्रकारा त्व चित्तोपशमधर्मिणीम् ॥ आमज्ञान प्रकारोऽस्या एक प्रकथितो भनि । द्वितीय प्राणसरोध शृणु सोऽय मयोग्यते ॥ श्रीराम उवाच-सुलभवाददु खवा कतर शोभनोऽनयो । येनावगतमात्रेण भूय क्षोभो न वाधते ॥

·३४२ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयच्यारयासमेत:- [१ चतुर्थ- श्रीयसिष्ठ उयाच-प्रकारी द्वायपि प्रोना योगशब्देन यद्यपि। तथाऽपि रूढिमायात प्राणयुक्तापसी भृशम् ॥ एव योगस्तपा ज्ञान ससारोचारणनमे । समानुपायौ द्वार प्रोक्तानेरपटप्रदौ ॥ असाध्य कस्यचिद्योग स्पचि ज्ञाननिश्चय । मम त्यभिमत साधो मुसाच्यो ज्ञानज क्रम । यज्ञान न तदज्ञान स्वप्नेष्वपि पुनर्भवेत् । ज्ञान सर्रास्ववस्वासु नित्यमेन प्रवर्तते ।। धारणासनदेशादिसाध्यनेन मुसाधताम् । नाऽऽयाति योगो ह्यथना पिकल्पनैप शोभन ॥ द्वावर किल यनोथो ज्ञानयोगौ रघृह । तत्रोक्त भवतो ज्ञानमन्त स्पयनिर्मलम् ॥ प्राणापानरथारूढो रूढदेशगुहाशय । अनन्तसिद्धिद साधो योगोऽय प्रोच्यते शृणु ॥ मुखानिलस्पुरणनिरोधसभने स्थितिं गते नृपमुत चैतस क्षये । समाहितस्थितिरिह योगयुक्तित परे पदे विगलितभीनिरस्यसि ॥ इति । अथ पाविरोधस्तु विद्व सन्यासिनोऽपि विध्यङ्गीकारामा प्रगुपपादितरीत्या प्रतिनद्वज्ञान शालिविद्वत्तेने सुसमाधेयश्चित्तविश्रा तेस्तस्य साध्यवात् । याज्ञवल्यब्रह्मयधपापप्रतिपदी ग्रहण त्वधस्तादेवोपपादितस्का दवाक्येन तदधिगमाधिकरणन्यायेन च परोक्षज्ञानादिमहि मैव निरस्तमिति नान प्रथे कश्चिदप्यणुमानोऽपि भाति सता विरोध इति शिवम् । ननु भवत्वेवम विश्रान्तचित्तस्य ज्ञाने सशयादिलक्षणफलप्रतिनधरूपाद्वाधाद्रक्षासापे- क्षर पर तु प्रकृते ज्ञान विचारिततत्वमस्यादिमहावाक्यजन्यमह ब्रह्मास्मीत्याकारक्चर मप्रमारूपात करणवृत्त्या मक्मेवेति तु निर्विवादमर । तस्य तु चित्तवृत्तिविशेषत्वात्रिक्षणा वस्थायिवेन स्वयमेर नष्टत्वादिय क स्यादिति चेत् ! सत्यम् । एव हि प्रमाप्रक्रिया सर्वो. पनिषदसमता यममाया पूर्वक्षणे समुपत्तिदितीयक्षणे स्थितिस्तृतीयक्षणे स्वसमानाश्रय विषयाविद्यया सहैव स्वस्या अपि च समाप्ति । 'शुद्ध ब्रह्मेति विषयोकुर्माणा वृत्ति रसखेतरोपाधि निवृत्तिरदयते' इति क्ल्पतरुने क्षणभङ्गवादप्रसङ्गभङ्गार्थ यथा रघु चद्रिकाया ब्रह्मानन्दाचार्य प्रत व्यारयात तर तु वास्तविकम् । तद्यथा-~-शुद्ध ·सरूपसिद्धिप्रयोजनम०] विद्यारण्यपणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३४३ ब्रह्मेतीति । इतिशब्दोऽत्र वृत्तिविषयसमाप्तो । शुनौति शुद्धनहाणो वृत्युपहित रूप- मित्यर्थः । तथा च वृत्युपहित ब्रह्मैव विषयोकुणित्यर्थः । अथवेतिशब्दो वृत्युपहिता- र्थक । तथा च शुद्धशब्देनैव वृत्युपहितान्यापिपयफत्वलाभः । स्वस्वेतरोपाधिनिवृत्तिः, व स्वेतरचोपाधिदृश्य तदुच्छेदव्याप्येत्यर्थ । इत्यत्रोदयत इति पदमनिवृतमपि तत्तात्पर्या- निरुत्वृत्युदयतत्तदितरदृश्यध्वसाना तुल्यकालिकत्वमेत्यभिप्रायकमिति प्रतिभाति । तत्रो. त्पत्तिप्रतिबन्धस्य बहेररण्यात्यादिवचित्तावेमल्यवैकल्ययुगुलस्याभावेऽपि प्रश्ते संशयवि- पर्ययसस्कारसचयलक्षणप्रतिबन्धस्य मणिमन्त्रादेरिव सत्वे स्वकार्याभूतदाहशक्तेः प्रतिब- ग्धेऽपि प्रकाशशक्त' काप्ठेऽवस्थित्यावश्यकत्वादिहापि खका-भूतनिरुक्ताविद्याध्वस्तिम- तिबन्धेऽपि सरकारात्मना स्यावस्थितिसभवान्नयोक्तशङ्कावकाशः । अत्र विस्तरत्वद्वैतरान- रक्षणीयमदीयव्याख्याया मुक्तिरमा क्रियाख्याया मङ्गलवाद एवानुसध्येय । पर तु विश्रा- न्तिरपि चित्तस्य काचिनिस्कामान्यतराऽवस्वैर वाच्या । तथा च तत्रापि जन्यमावलेन विनाशित्वध्रौव्याखड्युटीप्रभातन्यायापत्तिरित्याराका प्रत्याह। विश्रान्तचित्तस्य वि. खादिना- विश्रान्तचित्तस्य तु मनोनाशेन यदा जगदेव प्रलीयते तदा संशय- विपर्ययोः कः प्रसनः । जगत्मप्तिमासरहितस्य ब्रह्मविदो देहव्यवहा- रोऽपि विनैव स्वप्रयलं परमेश्वरप्रेरितेन प्राणवायुना निष्पाद्यते । अत एव च्छन्दोगा आमनन्ति-'नोपजनं स्मरन्निदं शरीरं स यथा प्रयोग्य आचरणे युक्त एवमेवायमस्मिनशरीरे प्राणो युक्तः ' इति । तुशब्द प्रोक्तगड्याशात्यर्थ । ननु प्रत्यो हि रखोपादाने सस्कारामकसूक्ष्मानस्थयाऽ- वस्थानमेप, पुराणप्रसिद्धप्रकृतिककृतिक्दैनदिनाभिधप्रलयत्रये तथैव दृष्टावात् । आत्य- न्तिकस्य तु तस्य वस्तुतोऽप्रतिबद्धतत्वज्ञानसगसमयसिद्धत्वेऽपि व्यवहारत प्रारब्धपरिसमा- प्तिक्षण एव मोक्षाख्यस्य समयात् । तथा चान जगदेव वाच्यत इति स्वाभिसध्यनभिज्ञा- क्षेप तयननापतिक्षिपति-जगत्मतिमासेत्यादिना । अब ह्याचार्यस्य — दृष्टिसृष्टिभिमा ब्रह्मानुभवी बहु मन्यते' इत्यनुभूतिप्रकाशे प्रकाशित वान्नानाजीवरादेऽपि भामतीकृता मत इस दृष्टिसृष्टिवाद एवाभिसधित इति ब्रह्मविदो देहत्यपहारेऽपागादिग्रन्थेन धन्यते । एव च स्वदृष्टया सकल्पैकरूपस्य जगतोऽप्रतिभासेऽप्यन्यदृष्टया तत्सभवेन प्रलयपदप्रयोगो युक्त एपेति भाव । तत्र मानमाह-अत एवेत्यादिना सावतरणम् । अधोक्तश्रुतिं पिरणोत्युपजनमित्यादिना-~- १८. स.ग. छ. च. निमय ।

·३४४ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयव्यारयासमेत: [१ चतुर्थ- उपजनं जनानां समीपे वर्तमानमिदं शरीरं न स्मरन्ब्रह्मविद्वर्तते । पाश्चंस्था जना एव तत्यविदः शरीरं पश्यन्ति । स्वयं नु निर्मनस्कत्वा- न्मदीपमिदं शरीरमिति न स्मरति । प्रयोग्यो रथशकटादिवहने प्रयो- तुमर्हः शिक्षितोऽश्चपलीपर्दादिः स यथा सारथिना मार्गस्याऽऽचरणे प्रेरितः पुनः पुनः सारथिप्रयत्नमनपेक्षप स्वयमेव रथशकटादिकं पुरोवर्ति- ग्रामे नयति, एक्मेवायं प्राणवागुः परमेश्वरेणास्मिशरीरे नियुक्तः सत्यसति या जीवप्रपले व्यवहारं निर्वाहयति । मागवतेऽपि स्मर्यते- देहं विनम्वरमवस्थितमुत्थितं वा सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमस्वरूपम् । देवादुपेतमथ दैववशादपेत वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्धः । इति । वसिष्ठोऽप्याह-पार्श्वस्थवोधिताः सन्तः पूर्वाचारक्रमागतम् । आचारमाचरन्त्येव सुप्तचुद्धवदक्षताः ।। इति । सिद्धो न पश्यत्याचारमाचरन्तीत्युभयोः परस्परविरोध इति चेत् । न। विश्रान्तितारतम्येन व्यवस्थोपपत्तेः । तदेव तारतम्यमभिप्रेत्य श्रूयते-'आत्मकीड आत्मरतिः क्रियावानेप ब्रह्मविदा वरिष्ठ.' इति । अन चत्वारः प्रतीयन्ते । ब्रह्मवित्मथमः, ब्रह्मविद्वरो द्वितीयः, ब्रह्मवि- द्वरीयास्तृतीयः, ब्रह्मविद्वरिष्ठश्चतुर्थ इति । एते सप्तसु योगभूमिपु चतुर्थी योगभूमिमारभ्य क्रमेण भूमिकाचतुष्टयं प्राप्ता इत्यवगन्तव्यम् । इद हि 'जक्षक्रीडनममाण त्रीभिर्ग यानैर्वा ज्ञातिभिर्वा नोपजन स्मरन् । इतिवाक्य- शेपीभूतमिति बोध्यम् । तेन तद्वाक्य भरतादेरप्रवृत्ति पुराणोक्तेति चेत्तदा 'जक्ष की. डव्रति विदन्नित्योपीन किं श्रुतिम् । इति चिनदीपानुसारेण यथेष्टचेष्टाप्रतिष्ठापकमिति प्रजल्पन्तो भ्रान्ता प्रत्यस्ता । अब चित्रदीपकारैरवैतद्वाक्यशेषस्यास्य द्वैतप्रतिभासशून्य पभदेवदेवहूत्याख्यजीव मुक्तपरतयैव व्यारयातत्वात् । अनुभूतिप्रकाशेऽपि तैरेव तद्वाक्यस्य 'इद्रराजादिदेहेषु नाना खाद्यानि भक्षयन् ' इत्यादिना सार्या म्यपरतयैर विवृतत्याच्च । सत्यसति पेति । एस चाजीर मुक्तानामपि देहनिर्मामीश्वरप्रेरितप्राणवायुरेख करोती त्येव सिद्धान्त पर तु भ्रान्ता देहेद्रियादितादाभ्याच्यासेनाह क्रोमीत्यभिमन्यन्ते । तथा च भगवद्भारतीतीर्थप्रणीततृप्तिदीपप्रचितप्राग्दर्शितचिज्जडविभागभूमिकास्वप्यपरोक्षमतिशो- १. स. ग च. निर्वह।

·- स्वरूपसिद्धिप्रयोजनप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिवियेकः । ३४५ कमोक्षनिरङ्कुशतृपयाख्यपञ्चम्यादिसप्तम्यन्तजीवन्मुक्तिभूमिकात्रय समधिरूढानामपि स्वप्रय- नाध्यासनाघेऽप्युक्तरीत्यैर देहनिर्वहणमिति द्योत्यत । तत्र भागनतमपि प्रामाणयति- मागवतेऽपीत्यादिना सावतरणम् । एव च पुराणादे स्मृतित्वेनैव प्रामाण्यमिति घन्यते । एतेन भागवतमिद बोपदेवकृत न तु वैयासक तत्तु देवीभागवतमेरेत्युपपुराणान्तर्गत देवी- भागनतमेव महापुराणान्तर्गतत्वेन मन्यमाना शाक्ता अपि प्रत्युक्ता । अवस्थितमुपविष्टम् । सिद्ध , ऋषभदेवदेवहूत्यादिः । उक्तेऽर्थे वसिष्ठवाक्यमपि सवादयति वसिष्ठोऽपी- त्यादिना सावतरणम् । एतयोविरोधमाशड्क्य समाधत्ते-सिद्ध इयादिना । किं तत्तारत- म्यमित्यतः श्रुत्यैव तत्प्रदर्शयति नदेवेत्यादिना । तत्तात्पर्यमाह-अवेत्यादिना । शिष्ट तु स्पष्टमेव । कास्ता. प्रतिज्ञानभूमिका इत्यत सप्रमाण सावतरण ता प्रपञ्चयति भूमयश्चेत्यादिना। भूमयश्च वसिष्ठेन दर्शिता:- ज्ञानभूमिः शुभेच्छा स्यात्मथमा समुदाहृता । विचारणा द्वितीया स्यात्तृतीया तनुमानसा॥ सत्त्वापत्तिश्चनुर्थी स्यात्ततोऽसंसक्तिनामिका । पदार्थामाविनी पछी सप्तमी तुर्यगा स्मृता ।। इति । स्थितः किं मूढ एवास्मि प्रेदोऽहं शासज्जनः । वैराग्यशुमयोरिच्छा प्रथमा प्रोच्यते बुधैः ।। शास्त्रसज्जनसंपर्कपैराग्याभ्यासपूर्वकम् । सद्विचारप्रवृत्ति भोच्यते सा विचारणा। विचारणाशुभेच्छाभ्यामिन्द्रियार्थेष्वसक्तता यत्र सा तनुतामेति पोच्यते तनमानसा । भूमिकावितयाभ्यासाच्चित्तेऽर्थविरतेर्वशात् ॥ सत्त्वात्मनि स्थितिः शुद्ध सत्त्वापत्तिरुदाहता। दशाचतुष्टयाभ्यासादसंसर्गफला च या॥ रुढसत्वचमत्कारा मोक्ताऽसंसक्तिनामिका। भूमिकापनकाभ्यासात्स्वात्मारामतया भृशम् ।। आभ्यन्तराणां बाह्याना पदार्थानाममासनात् । परप्रयुक्न चिरप्रयत्नेनावबोधनम् ॥ पदार्थामापिनी नाम पष्ठी मवति भूमिका । १८. च. ग्यपूर्वमिच्छेति । शुभेच्छे युध । २ क स. ग. घ. र. स्थिते ।

·[४ चतुर्थ- ३४६ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारपव्याख्यासमेत:- भूमिपदकचिराभ्यासानेदस्पानुपलम्मनात् ॥ यत्स्वमायकनिष्ठत्वं सा ज्ञेया तुर्यगा स्थितिः । इति । अब भूमिकात्रितयं ब्रह्मविद्याया: साधनमेव न तु विद्याकोटावन्त- भवति । भूमिधये भेदसत्यत्वबुद्धेरनिवर्तितत्वात् । अत एवंतजागरण- मिति व्यपदिश्यते । तदुक्तम्- भूमिकात्रितयं त्वेतद्राम जाग्रदिति स्थितम् । यथावतेंदबुध्येदं जगजाग्रति दृश्यते ।। इति । * ततो वेदान्तवाक्यान्निर्विकल्पको ब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कारश्चतुर्थी मूमिका फलरूपा सत्त्वापत्तिः । चतुर्थमूमौ सर्वजगदुपादानस्य ब्रह्मणो वास्तमद्वितीयसत्तास्वभावं निश्चित्य तस्मिन्ब्रह्मण्यारोपितयोगच्छब्दा. भिधेययोनामरूपयोमिथ्यात्वमवगच्छति । मुमुक्षोः पूर्वोक्तं जागरणमपेक्ष्य सेयं भूमिः स्वमः । तदाह- अद्वैते स्थैर्यमायाते द्वैते च प्रशमं गते । पश्यन्ति स्वभवल्लोकं चतुर्थी मूमिकामिताः । विच्छिन्नशरदभ्रांशं विलाप्यं प्रविलीयते । सत्तावशेष एवाऽऽस्ते चतुर्थी भूमिकामितः ।। + स्वस्वेतरं च सन्मात्रं यत्प्रबोधादुपासते । योगिनः सर्वभूतेषु सदूपान्नीमि तं हरिम् ।। एवाऽऽस्ते चतुर्थी भूमिकामितः । सोऽयं चतुर्थी मूमिकां प्राप्तो योगी ब्रह्मविदित्युच्यते । पञ्चम्यादयः स्तिस्रो भूमयो जीवन्मुक्तेरवान्तरमेदाः । ते च निर्विकल्प समाध्यभ्यास- कृतेन विश्रान्तितारतम्येन मंपद्यन्ते । पञ्चमभूमौ निर्विकल्पकारस्वयमेव व्युत्तिष्ठते । सोऽयं योगी ब्रह्मविद्वरः । पष्ठभूमौ पार्श्वस्थैर्बोधितो व्युत्ति. छते । सोऽयं ब्रह्मविद्वरीयान् । तदेतद्भुमिकाद्वयं सुपुप्तिांढमुपुप्तिरिति चामिधीयते । तदाह- * क. ख. ग. घ. १.२.छ. पुस्तकेषु तत इत्यारम्य सत्त्यपपिरित्यन्तो विष नास्ति। + क. स. ग. प. पुस्तकेवयं श्लोको नास्ति । अप चायकाऽयुक्श्च । इति ॥ १ क.. 'निवारित 1२ क. ख. ग. प. ह. च. प्राविडयं १३ क. १. प. सबलेन ।

·स्वरूपसिद्धिप्रयोजनप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३४७ पश्चमी मूमिकामेत्य सुषुप्तिपदनामिकाम् । शान्ताशेषविशेषांशस्तिठत्यद्वैतमात्रके । अन्तर्मुखतपा नित्यं बहिवृत्तिपरोऽपि सन् । परिथान्ततया नित्यं निहालुरिव लक्ष्यते ।। असंसक्तिनामिका पञ्चमीति शेषः । एतासामन्वर्थकान्येव नामानि तथैव विवरणात् । इन्द्रियान्विति । इन्द्रियैर्यमानेश्वभिलपितशब्दादिविषयेष्वित्यर्थः । असक्तता, अनासक्तिरप्रीतिरिति यावत् । उदेतीत्यार्थिकम् । यत्रेत्यनेन संबध्यते । सा, सद्विचारप्र- वृत्तिः पूर्वभूमिकोक्ताऽपीत्यर्थः । तनुतां स्वल्पतामित्येतत् । रूढ सत्त्येति । बुध्यधिरूढ- सत्त्वगुणजन्यपुन.पुनर्निर्विकल्पस्थितिचमत्कारेत्यर्थः । अपरं त्वतिसरलमेव । ततः किं तत्राऽऽह । कुर्वन्नित्यादिना- कुर्वन्नभ्यासमेतस्यां मूमिकायां विवासनः । पष्ठी गाढसुपुप्त्यास्यां क्रमात्पतति भूमिकाम् !! यत्र नासन्न सद्रूपो नाहं नाप्यनहंकृतिः। केवलं क्षीणमनन आस्ते द्वैतेश्यवर्जितः ॥ अन्तः शून्यो बहिः शून्यः शून्यकुम्म इवाम्बरे । अन्तः पूर्णो बहिः पूर्णः पूर्णकुम्म इवार्णवे ।। इति । गाढ निर्विकल्पसमाधि प्राप्तस्य संस्कारमात्र शेषस्य चित्तस्य मनो. राज्यं कर्तुं बाह्यपदार्थान्ग्रहीतुं वा सामथ्र्यामावादाकाशावस्थितकुम्भव- दन्तर्बहिःशून्यत्वम् । स्वयंप्रकाशसच्चिदानन्देकरसे ब्रह्मणि निमन- खेन पहिश्च सर्यन ब्रह्मदृष्टया समुद्रमध्यस्थापितजलपूर्णकुम्भयदन्तर्ष- हिपूर्णत्वम् । तुरीयाभिधां सप्तमभूमिं प्रातस्य योगिनः स्वतः परतो था व्युत्थानमेव नास्ति । तादृशमेवोदिश्य 'देहं विनश्वरमपस्थितमुस्थित वा' इत्यादिमागवतवाक्यं प्रवृत्तम् । असंप्रज्ञातसमाधिप्रतिपादकानि योगशास्राण्यचैव पर्यवसितानि सोऽयमीदृशो योगी पूर्वोदाहतश्रुती बह्मविद्वरिष्ठ इत्युच्यते । तदेवं पार्श्वस्थयोधितः सिद्धो न पश्यतीत्य. नयोभूमिहये व्यवस्थितत्वान्न कोऽपि विरोधः । तत्रार्य संग्रहः-पश्चम्या. दिभूमित्रयरुपायां जीवन्मुक्ती संपद्यमानायां इतप्रतिमासामावेन १.राम, प. भ. प. निर्गतः । २ ग. प. अ.भ.'न ३ फ.स. घ. प.मन म्प४१.प'।

·[१ चतुर्थ- ३५० पूर्णानन्देन्दुको मुद्यारपध्यारंपासमेत:- मोगक्षयपरिक्षीणे जायन्ते योमिनो मुवि ॥ शुचीनां श्रीमतां गेहे गुप्ते गुणवतां सताम् । तत्र भाग्मावनाभ्यस्तयोगभूमित्रयं बुधाः ॥ स्पृष्ट्वा परिपतन्त्युचैरुत्तमं मूमिकाक्रमम् । इति । अस्त्वेवं योगभूमिकानां देवलोकप्राप्तिहेतुत्वं, तावता तपस्त्वं कुत इति चेच्छुनेरिति बूमः । तथा च तैत्तिरीया आमनन्ति–'तपसा देवा देवतामग्र आपन् । तपसर्पयः सुवरन्वविन्दन्' इति । तत्त्वज्ञानात्माचीनस्य मूमिकात्रयस्य तपस्त्वे सति तत्त्वज्ञानोत्तरका लीनस्थ निर्विकल्पसमाधिरूपस्य पञ्चम्पादिभूमिकावयस्य तपस्त्वं कैमुतिकन्यायसिद्धम् । अत एव स्मर्यते-- मनसभेन्द्रियाणां च ऐसायं परमं तपः। तज्ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते ॥ इति । पद्यप्पनेन न्यायेन तपसा प्राप्पं जन्मान्तरं नास्ति तथाऽपि लोकसं- ग्रहायेदं तपो युज्यते । तप इति । ननु प्रथमादियोग मित्रयस्य ज्ञानसाधनत्वाच्चतुर्थ्यास्तद्रूपत्वात्पञ्चम्यादि- प्रयस्य तु तत्फल यात्कयमुक्तेतरसुखसाधकतपत्यमुपपद्यत इत्यत्राऽऽह-योगभूमीना• मिति । एव च भोगमोक्षोभयसाधकत्वमा शानभूमीना तु तन्मात्रसाधकत्वमिति मनसि निधायैत्र प्रागुदाहृतोभयप्रतिपादफनासिष्टवाक्ये ' मम त्वभिमतः साधो सुसाध्यो ज्ञानजः क्रमः' इति भगवद्वसिष्टस्य तथैतदाखिलाद्वैतशास्त्राशयविदोः श्रीभारतीतीर्थविद्यारण्यगु. योश्च तृप्तिदीपोपन्यस्तेनाज्ञानमावृत्तिस्तद्वदित्यादितदेकभूमिकाक्रमेण तथेयमेरेत्यनुपदोक्तवा- क्येन च तयाऽऽदरः समुपपद्यत इत्यापूतम् । तत्र मानमाह-तद्धेतुत्वं चेयादिना । दुष्कृते चेति । भोगक्षयेति । एव च दुष्टते योगजधर्मेण पराकृते तथा तदनिरस्से महेन्द्रादेः सहसभगप्राप्यादिरूपभोगस्य य क्षयस्तेन परिक्षीणे च सतीत्यर्थ. । गुप्ते, तपसा रक्षित इत्यर्थ । उत्तममिति । एतेन चतुर्ध्या मध्यम व माथमिकतिकस्याधमन्य चयनितम् । तत्राप्याशक्य समाधत्ते--अस्त्वेवमित्यादिना । एमपि ज्ञानौचरकालि. कभूमिकाये कथ तपस्त्व तत्राऽऽह-तत्त्वज्ञानादित्यादिना । तत्रापि मानमाह-- अत एवेत्यादिना सावतरणम् । नन्वेवमप्यस्य तपस. कोपयोग इत्यत आह-पद्यपी. त्यादिना । तन मानमाहात एवेत्यादिना- ·सरूपसिद्धिप्रयोजनम०] विधारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३५१ अत एव भगवानाह- 'लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि ' इति । संग्राह्यश्च लोकत्रिविधः, शिष्यो मक्तस्तटस्थश्चेति । तत्र शिप्यस्या. न्तर्मुखे योगिनि गुरौ प्रामाणिकत्वयुध्धतिशयेन तदुपदिष्टे तत्वे परमं विश्वासं पाप्य चित्तं सहसा विश्राम्यति । अत एव श्रूयते । यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता शर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ इति । स्मर्यते - श्रद्धावाल्लभते ज्ञानं तत्परः संयत्तेन्द्रियः । ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ इति । अन्न पदामनिवासस्थान कल्पनादिना योगिनं सेवमानो मक्तस्तदीयं तपः स्वयमेवाऽऽदत्ते । तथा च भूयते-'तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विपन्तः पापकृत्याम्' इति । ननु के वाऽस्य लोकाः संग्राह्या इत्यत आह-~ -संग्राह्यश्चेत्यादिना । तत्रास्य शिष्यस्थ संग्रहप्रकारं प्रकाशयति ते-~~-तत्र शिप्यस्पेत्यादिना। तत्र श्रुतिमनुकूटयति-अंत एवे. त्यादिना सारतरणम् । अयोदेशरमपातस्य भक्तस्य लक्षणमनुग्रहं चाऽऽह--अन्नप्रदा- नेत्यादिना । तत्र मानमाह-तथा चेत्यादिना । अनोपपत्तिस्तु प्रपञ्चिता मदीयाद्वैताधि- करणचिन्तामणिमालायां साधनकाण्डे तृतीयगुच्छे पञ्चदशाधिकरणविवरणपये- ज्ञानित्यक्तं हि पुण्याद्यपर उपमुनकीह नो वाऽन्त्य आसो विद्याभेदातदीयस्तदुपशुगुदिताऽस्तीशपियेर वैदे ।। तस्यागोवैतविद्याग इति नयदिहोभे अपीटे यदैत्या दद्वैतं शंकरं तं परमगुरुमहं सच्चिदानन्दसंडे ।। टीका नन्वैरमपि ज्ञानियक्त हि पुण्यादि ' अश्व इस रोमाणि विध्य पापं रद इब राहोर्मुगाप्रमुन्य ' इत्यादिसगुणवियाप्रकरणे ताप्डिसमामात- । तथा ' तदा विद्वापुण्य. पारे विधूप निरअनः परम साम्यति । इयार्थाणिकप.टनम् । निरचन , भाषिजन्म फारणरहितः । साम्य, महारवरूपमित्यर्थ इति श्रीमायराचार्याः । एस सगुणविदा पुप्यादि तथा निविदा च तस्यतम् । इह, रोके शाने च । अपर उपमुनक्ति नो या । 'तर पुरा दायमुपन्नि मुदः साधुटयां विन्तः पापा सा ' इगि शाध्यापनियरिता । असामर्थ.-मानिनः पुनस्थानीयाः सर्वेऽपि प्राणिननीय वितस्थानीय कर्म पयायोग्य . - ·३५४ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यास्यव्यारयासमेत:- [४ चतुर्थ- यम्यानुभवपर्यन्ता तत्त्वे बुद्धिः प्रवर्तते । तदृष्टिगोचराः सर्वे मुच्यन्ते सर्वपातकः ॥ इति । अनेन प्रकारेण सर्वप्राण्युपकारित्वं योगिनो विवक्षित्वा पठ्यते-- * "मात तेन समस्ततीर्थसलिले सवाीि दत्ताऽवनि- यज्ञानां च सहचमिष्टमसिदा देवाश्च संपूजिताः। संसाराच समुद्धृताः स्वपितरस्बैलोक्यपूज्योऽप्यसो यस्य ब्रह्मविचारणे क्षणमपि स्थय मनः मानुयात् ।। कुलं पवित्रं जननी कृतार्था विश्वंमरा पुण्यवती च तेन । अपारसंवि.सुससागरेऽस्मिलीन परे ब्रह्मणि यस्य चेतः॥ इति । न केवलं योगिनः शास्त्रीयव्यवहारस्यैव तपस्त्वं किंतु सर्वस्यैव लोक. व्यवहारस्यापि । तथा च तैत्तिरीयाः स्वशासायां नारायणस्यान्तिमेना- नुवाकेन विद्रुपोऽपि महिमानमामनन्ति । तस्मिंश्चानुवाके पूर्वमागे योगिनोऽवयवा यज्ञाङ्गद्रव्यत्वेनाऽऽसाता:--'तस्यैवं विदुपो यज्ञस्याss. रमा यजमानः श्रद्धा पत्नी शरीरमिकममुरो वेदिौमानि बहिदः शिसा हृदयं यूपः काम आज्यं मन्युः पशुस्तपोऽग्निर्दमः शमपिता दक्षिणा वाग्योता माण उदाता चक्षुरध्वर्युमनो ब्रह्मा श्रोत्रमनीत् इति । अत्र च दानं दक्षिणेति दानपदमध्याहर्तव्यम् । दानमार्जवमहिसासत्यवचनमिति ता अन्य दक्षिणाः' इति च्छन्दो- गैरानातस्यात् । उक्तानुवाके मध्यममागेन योगिव्यवहारास्तज्जीवनका. लाश्च ज्योतिष्टोमावयवक्रियारूपत्वेनोत्तरमागे सर्वयज्ञाययवक्रियारप- विन चाऽऽन्नाताः ' यावद्रियते सा दीक्षा यदनाति तद्धविर्यपियति तदस्य सोमपानं पद्रमते तदुपसदो मत्संचरत्युपविशत्युत्तिष्ठते च स प्रवग्र्यो यन्मुसं तदाहवनीयो या व्याहृतिराहुतिर्यदस्य विज्ञानं तज्जु. होति यत्सायं प्रातरत्ति तामगिधं पत्प्रातमध्यंदिन सायं च तानि सवनानि ये अहोरात्रे ते दर्शपूर्णमासी येऽर्धमासाश्च मासाश्च ते चातु. मास्यानि य ऋतवस्ते पशुवन्या ये मंवत्सराश्च परिवत्सराश्च तऽहर्गणाः सर्ववेद वा एतत्सत्रं यन्मरणं तदमृथः ' इति । सर्ववेदसं सर्वस्वद. क्षिणाकम् । अत्रैतच्छब्देन प्रकृताहोरात्रादिपरिवत्सरान्तं सर्वकालसम- * अब श्लोको उ. पुस्तक एव वर्नने , . अथ पत्तपो- ·। सरूपसिद्धिप्रयोजनप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । चुपलक्षितं योगिन आयुर्विवक्ष्यते । यदायुस्तत्सब स्वदक्षिणोपेतं सत्रमित्यर्थः। तटस्थोऽपीति । तनाऽऽये योग्यनुग्रहमाह--तवेत्यादिना । तत्र मानमरता- र्याऽऽह-तथा चेत्यादिना । अन्येऽपि तमाह-नास्तिकोऽतीत्यादिना सप्रमाणम् । फलित कथयस्तत्र प्राचा समतिमह-अनेनेत्यादिना । ननु भवतु जीवन्मुक्तस्य शास्त्रीयव्यवहारस्तप पर लौकिकस्त्वसौ पशुतुल्य एव । तदुक्तमध्यासभाध्य एस पश्वा दिभिश्चाविरोपात् । इति । तथा चारमदादीनामप्यविशेष एवं शास्त्रीयौक्कि यनहारयो. स्तपस्त्वपशुतोल्याभ्या योगिनीत्यत्राऽऽह-न केवलमित्यादिना । तत्र मानमाह-तथा चेत्यादिना । तत्रापि भागत्रयस्य तात्पर्य प्रयेक वदन्नादानाद्यस्य तदाह-तस्मियादिना । तमैन पूर्वभाग पति-तस्यवमित्यादिना । श्रोत्रमनीदित्यन्तेन । अनाक्षरार्थग्तु प्राय सरल एव, विस्तरापेक्षा देतदीयदीपिकायामेव ज्ञेय । तापेक्षितमाचार्य स्वयमेर पुर- यति । अव दानमित्यादिना । तत्र श्रुत्य तर समादयस्त पठति-अथेत्यादिना । ननु भाग प्रथमभागतात्पर्यममापि पिं तद्वितीयभागस्येत्यत्राऽऽह-उक्तानुवाक इत्यादिना । तमेस भाग पठति-पावष्ट्रियत इत्यादिना । तदयभृय इत्यन्तेन । शिष्ट तु स्पष्टमेव । अथ तृतीयभागतात्पर्यमाहोत्तानुवाक इत्यादिना । रक्तानुवाके चरमभागेन(ण) सर्वज्ञात्मकं योगिनमुपासीनस्य क्रममुक्तिरूपं सूर्याचन्द्रमसोः कार्यकारणब्रह्मणोस्तादात्म्यलक्षण फलमानायते-एतद्वै जरामर्यमग्निहोत्रर सर्व य एवं विद्वानुवगयने प्रमीयते देवानामेव महिमानं गत्लाऽऽदित्यस्य सायुज्यं गच्छत्यथ यो दक्षिणे प्रमायते पितृणामेव महिमानं गत्वा चन्द्रमसः सायुज्य र सलो. कतामाप्नोत्येती वै सूर्याचन्द्रमसोहिमानी बाह्मणो विद्वानभिजयति तस्माद्ब्रह्मणो महिमानमामोति तस्माद्ब्रह्मणो महिमानमित्यपानिपत। इति । जरामरणावधिकं यद्योगिचरितमस्ति तदेतद्वेदोक्ताग्रिहोत्रादि- सवत्सरसत्रान्त कर्मस्वरूपमेवेत्येवमुपासीनो भावनातिशयेन सूर्याचन्द्र- मसोः सायुज्यं तादात्म्यं प्राप्नोति । भावनामान्येन समानलोक प्राप्य तस्मिलोके सूर्याचन्द्रमसोविभूतिमनुभूय तत अर्ध्वं सत्यलोके चतुर्मु. खस्य बह्मणो महिमानमानोति । तत्रोत्पन्नतत्त्वज्ञानन तत सत्य- ज्ञानानन्दस्वरूपस्य परब्रह्मणो महिमानं कैवल्यमामोति । इत्युपनिप- १ क स ग, . उपरानु२३. स. ग. च. 'पमिर ग. २. शान। ।३.स.

·- ३५६ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयच्यारयासमेत: [१ चतुर्व- दित्यनेन यथोक्तविद्यायास्तत्प्रतिपादक ग्रन्थस्य चौपसंहारः क्रियते । तदेवं जीवन्मुक्तस्तपोरूपं द्वितीयं प्रयोजनं सिद्धम् । कार्यकारणबाणोरित्यादि । एतत्तु मुलदीपिकायामेवाने स्पष्टीभविष्ययनपद- मेर-'एतद्वे' इत्यादि 'महिमानमियुपनिषत्' इत्य तम् । अत्र दीपिका माववाचार्याणामेर- जरामरणावधिक यद्योगिचरितमस्ति तदेतद्वदोक्ताग्निहोत्रादिसासरसनान्तर्मस्वरूपमियेर य पुमान्यिद्वानुपासीन उत्तरायणे म्रियते स उपासको देवाना मद्रादीना महिमानमैश्वर्य प्राप्य तदूर्ध्वमादित्यस्य सायुज्य सह्यास तादाम्य वा भरनातारतम्येन प्राप्नोति । अथ पूर्वोक्तवैरक्षण्येन य उपासको दक्षिणायने म्रियते स उपासक पितृणामनिवात्तादीनामै- श्वयं प्राप्य च द्रमस सायुय पूर्ववत्मामोति । य एवमेतो सूर्याच द्रमसोमहिमानावनुभव ब. ह्मणस्तर सगुणब्रह्मरूप हिरण्यगर्भ विद्वास्तलोकगासिनामुपदेशिनामुपासीनोऽभिजयति हिर- ण्यगर्भसाक्षात्काररूप प्राप्नोति तरमा साक्षात्कारात्तलोकपासिदेहपातादूधं हिरण्यगर्भलोक गत्वा तत्र ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य महिमानमश्चर्य प्रमोति । तत्रोपनब्रह्मतत्वसाक्षात्कारस्तं. स्मा ज्ञान ब्रह्मरोकरिनाशादूचं सत्यज्ञानादिलक्षणस्य ब्रह्मणो महिमान महत्त्व च प्रामोति । इयुपनिषदिति वाक्येन यथोक्त विद्यायास्तत्प्रतिपादकप्रथस्य चोपसहार नियत इति । अत्राप्याचार्य सक्षेपेणार्थ क्थयति-जरामरणावधिकमित्यादिना । निरक्तदीपिका- अथ एनाय सक्षिप्त इति तत्वम् । अथाऽऽचार्यस्तावजीर मुत्तेदितीय प्रयोजन निगम यति--तदेवमित्यादिना। अथ जीव मुत्तेस्तृतीय प्रयोजनमुद्दिष्टक्रमायातमुपक्रमते-- विसंवादामविस्तृतीय प्रयोजनम् । न सल्वन्तर्मुसे बाह्य-यापारम- पश्यति योगीश्वरे लौकिकस्तैर्थिको वा कश्चिद्विसंवदते । लौकिको विसवादो द्विविधः, कलहरूपो निन्दारूपश्च । तत्र क्रोधादिरहितेन योगिना सह कथं नाम लौकिकः कलहायते । तदाहित्यं च स्मर्यते- कुध्यन्त न प्रतिध्येदाकुष्टः कुशलं वदेत् । अतिवादास्तितिक्षेत नावमन्येत कंचन ॥ इति । ननु जीवन्मुक्तः प्राचीनो विद्वत्संन्यासस्ततोऽपि प्राचीनं तत्त्वज्ञानं तस्मादपि प्राचीनो विविदिषासंन्यासः । तत्रैते क्रोधादिराहित्यादयो धर्माः स्मृता इति चेत् । बाढम् । अत एव जीवन्मुक्तस्य क्रोधादयः शवितुमप्यशक्या: । अत्यर्धाचीनपदे विषिदिपासासन्यासेऽपि यंदा कोधादयो न सन्ति तदोत्तमपदे तत्त्वज्ञाने कुतस्ते स्युः, कुतस्तरा पिट्द- १क.ख. ग. घ. इ. च. 'भावात्तस्यास्त । २ ग. ६, इ. च. माः मथ स्मृ" । N ·स्वरूपसिद्धिप्रयोजनप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः। संन्यासे कुतस्तमां च जीवन्मुक्ती । अतो न योगिना सह लौकि- कस्य कलहः संभवति । नापि निन्दारूपो विसंवादः शङ्कनीयः, निन्द्य- स्वस्यानिश्चितत्वात् । तथा च स्मर्यते- यन्न सन्तं न चासन्तं नाश्रुतं न बहुश्रुतम् । न सुवृत्तं न दुर्वृत्तं वेद कश्चि स वै यतिः ॥ इति । सदसत्त्वे उत्तमाधमजाती । तेथिकोऽपि किं शास्त्रप्रमेये विसंवदते किंवा योगिचरिते । आये न तु योगी परशास्त्रप्रमेयं दूपयति-तमे- वैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथ । नानुध्यायेद्वहशद्वान्याची विग्लापनं हि तत् ' इत्यादिश्रुत्यनुरोधात् । नापि स्वशास्त्रप्रमेयं प्रति. वादिनोऽने समर्थयते। 'पलालमिव धान्यार्थी त्यजेद्न्थमशेषतः। परमं ब्रह्म विज्ञाय उल्कावत्तान्यथोत्सृजेत् । इत्यादिश्रुत्यर्थपरत्वात् । यदा योगी प्रतिवादिनमपि स्वात्मतया पीक्षते तदा विजिगीपायाः का कथा । नापि लोकायतिकम्पतिरिक्तः सर्वोऽपि तथिको मोक्षमीकुर्धन्योगिचरितेऽपि विसंवदितुमर्हति । विसंवादेति । ननु ज्ञानिमात्रेऽपि सर्वजीनाविसवाद एस वर्तते तस्य सर्मा मत्वात् , ततः कोऽय पञ्चम्याद्यन्यतमभूमिकाधिरूढे जीवन्मुक्त एष तद्विशेष इत्यत आह-न खल्वि त्यादिना मनोराज्य बुर्यन्त व्युदसितु-बाह्येत्यादि । तत्राप्यज्ञसमाहितादि निराकर्तु-योगीत्यादि । एर चानीशि याज्ञवल्क्यादी शानिमानेऽपि विदग्यशाकल्या- देबिरुद्धसाददर्शनादिद युन मेति भाव । तत्राऽऽद्यस्य विसवादस्य द्वैविध्य विधरो- लौकिको विसंवाद इत्यादिना । ताऽऽय प्रत्याह-तब क्रोधादीति । नन्वत्र क्रोधादिराहित्यनयात्ये किं मानमित्याशक्य तदाह-नदाहित्यमिति । तत्राप्यामड्क्य समाधत्ते-नान्वित्यादिना कुतस्तमां च जीवन्मुक्तानियन्तेन । परितमाह - अत इत्यादिना । एव क्टह परिहत्य निन्दा निराकरोति-नापीत्यादिना । तत्र हेतु निन्द्यत्वस्येति । तत्र स्मृतिमनुकूलपति-यमिति । स तैर्थिकविसवादपक्षमपि प्रतिक्षिपति-सैथिकोऽपीत्यादि। मनु निरकरीत्या योगिनधारते कस्यापि भेदयाटिनो माऽम्नु विसवादः पातु तत्तद- शनसिद्धा तानां विभिन्नरूपयातदभिमानिना तपामतमाननिष्टेऽस्मिन्भूयादव स इत्या- शश्या प्रयाह-- १. गति1ि२. कोको ।

·पूर्णानन्देन्दुकीमुद्याग्यव्याग्यासमेतः [१ चतुर्थ- आहेतबौद्धवैशेषिकनैयायिकशववैष्णवशाक्तसारययोगादिमोक्षशाने. पु प्रतिपाद्यप्रमेयस्य नानाविधत्वेऽपि मोक्षसाधनस्य यमनियमाद्यष्टाङ्गयो- गस्यैकविधत्वात् । तस्मादविसंवादेन सर्वसंमतो योगीश्वरः । एतदेवा- भिप्रेत्य वसिष्ठ आह-- यस्येदं जन्म पाश्चात्यं तमाश्वेव महामते । विशन्ति विद्या विमला मुक्ता वेणुमियोत्तमम ॥ आर्यता हृद्यता मैत्री सौम्पता मुक्तता ज्ञता। समापयन्ति तं नित्यमन्तःपुरमिवाशनाः॥ पेशलाचारमधुरं सर्व वा न्ति तं जनाः। वेणु मधुरनिध्यानं वने चनमृगा इच ।। सुपुतवत्प्रशमितमाववृत्तिना स्थितः सदा जाग्रति येन चेतसा । फलान्वितो विधुरिव यः सदा बुधै. निषेध्यते मुक्त इतीह स स्मृतः ॥ इति । मातरीव शमं यान्ति विषमाणि मृदूनि च । विश्वास मिह भूतानि सर्वाणि शमशालिनि । तपस्विपु बहुज्ञेषु याजके पु नृपेपु च । बलवामु गुणाढचेपु शमवानेव राजते ॥ इति । तदेवमबाधं जीवन्मुक्तेविसंवादामावरूपं तृतीयं प्रयोजनं सिद्धम् । दुःसनाशमुखाविर्मावरूपे चतुर्थपञ्चमप्रयोजने विद्यानन्दात्म्केन ब्रह्मान. न्दगतेन चतुर्थाध्यायेन निरूपिते । तदुभयमन संक्षिप्योच्यते- 'आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुपः । फिमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनु संज्वरेत् ॥ इत्यादिश्रुत्या दुःसस्यैहिकस्य विनाश उक्तः। एतरह पावन तपत्ति । किमह साधु नाकरवं किमहं पापमकरवम् ' इत्यादिश्रुतय आमुप्मिफहेतुपुष्पपापभितारूपस्य दु.सस्य नाशमाहुः । सुसाविर्माव- संधा-सर्थकामावाप्तिः, कृतकृत्यावं, प्राप्तमातव्यावं चेति । सर्वकामा- वाप्तिस्त्रेधा-सर्वसाक्षित्वं, सर्वत्राकामहतत्वं, सर्पभो रूपत्वं चेति । हिरण्यगर्मादिस्थावरान्तदेहेप्वनुगतं साक्षिचैतन्यरूपं यद्ब्रह्म तदेवाह- " ·. . सरूपसिद्धिप्रयोजनप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । मस्मीति जानतः स्वदेह इव परदेहेप्वपि सर्वकामसाक्षित्वमस्ति । तदेतदमिप्रेत्य श्रूयते-'सोऽश्रुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता इति । लोके भुक्तए भोगेयकामहतस्वं यत्सा कामाप्तिरुच्यते । तथा च सर्वभोगदोपदर्शिनस्तत्त्वविदः सर्वत्राकामहतत्वादस्ति सर्वकामावाप्तिः । अत एव सार्वभौमोपक्रमेषु हिरण्यगर्भपर्यन्तपूत्तरोत्तरशतगुणेष्वानन्देपु 'श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ' इति श्रुतम् । सद्रूपेण चिद्रपेणाऽऽनन्द- रूपेण च सर्वत्रावस्थितं स्वात्मानमनुसंधतः सर्वमोत्कृत्वमस्तीत्यभि. प्रेत्यैवं श्रूयते- अहमन्नमहमन्नमहमन्नम् । अहमन्नादोऽहमन्नादोऽहम- नादः' इति । कृतकृत्यत्वं तु स्मयते- ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कृतकृत्यस्य योगिनः । नैवास्ति किंचित्कर्तव्यमास्ति चेन्न स तत्ववित् ।। यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः । आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥ इति । पातप्राप्तव्यताऽपि श्रूयते 'अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि ' इति । तस्मात्तत्सर्वममवत् ' इति । 'ब्रह्मवेद ब्रह्मैव भवति' इति च । मन्येतौ द्वौ दुःख विनाशमुसाविर्मावौ तत्त्वज्ञानेनैव सिद्धत्वान्न जीवन्मु- क्तिप्रयोजनतामहतः । मेधम् । सुरक्षितयोस्तयोरत्र विवक्षितत्वात् । यथा तत्त्वज्ञानं पूर्व मेवोत्पन्नमपि जीवन्मुक्तो सुरक्षितं भवति, एवमेता. चपि सुरक्षिती भवतः । आर्हतेत्यादि । फलितमाह-तस्मादिति । तत्र वासिष्ठ सवादयति-एतदि- त्यादिना । अथ तृतीय प्रयोजन निगमयति--तदेवमबाधमित्यादिना । ततश्चतुर्थपञ्चमे ते उपन्यसति-दुःखनाशेत्यादिना । अथ प्रतिज्ञात तदुभयसक्षेपकथन प्रपश्चयति- आत्मानं चेदित्यादिना । तत्र.प्याशङ्कय यथा ज्ञानस्य दृश्यमिथ्यावपूर्वकमद्वैतब्रह्मात्मै- क्यानुसधानसातत्यमेव सुरक्षितत्वमेयमेवैतयोरपि तजन्ययोर्दुःखनाशसुखाविर्भाग्योरपीत्याश- येन समाधत्ते-नन्वित्यादिना । अथात्रापि यासिष्ठनाक्यारष्टम्भेन शकते । नन्वयं जीवन्मुक्तरित्यादिना- नन्वेवं जीवन्मुक्तेः पञ्चप्रयोजनस्वे सति समाहितो योगीश्वरो लोक- व्यवहारं कुर्वतस्तत्वविदोऽपि श्रेष्ठ इति वक्तव्यम् । तच्च रामवसिष्ठयोः प्रश्नोत्तराभ्यां निराकृतम् । १३. छ. "विनो'।२ क. स. ग.. च. मुत्या यु ·पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यास्यध्यास्पासमेत:- [४ चतुर्थ- श्रीरामः- भगवन्मूतमध्येश कश्चिज्जातु समाहितः। प्रबद्ध इव विश्रान्तो व्यवहारपरोऽपि सन् ॥ कश्चिदेकान्तमाश्रित्य समाधिनिपमे स्थितः । तयोस्तु कतरः श्रेयानिति मे मगबन्यद ।। श्रीवसिष्ठ उवाच- इमं गुणसमाहारमनात्मत्वेन पश्यतः । अन्तःशीतलता याऽसी समाधिरिति कथ्यते ॥ दृश्यन मम संबन्ध इति निश्चित्य शीतलः । कश्चित्संव्यवहारस्थः कश्चिद्यानपरायणः ।। द्वावेतौ रामसुसमावन्तश्चेत्परिशीतलौ । अन्तः शीतलता या स्यात्तदनन्ततपःफलम् ॥ इति । नैप दोपः । अत्र वासनाक्षयरूपत्वे सत्यन्तःशीतलस्यमवश्यं संपाद. नीयमित्येव संपाद्यते । न तु तदनन्तरमाविनो मनोनाशस्य श्रेष्ठत्वं निवार्यते । शीतलत्वं तु तृप्णायाः प्रशमनमिति ताशी विवक्षां स्वय- मेव स्पष्टी चकार- अन्तःशीतलतायां तु लब्धायां शीतलं जगत् । अन्तस्तृप्णोपतप्तानां दावदाहेमयं जगत् ॥ इति । ननु समाधिनिन्दा व्यवहारप्रशंसा चाबोपलभ्यते- समाधिस्थानकस्थस्य चेतश्चेवृत्तिचञ्चलम् । तत्तस्य तु समाधानं सममुन्मत्तताण्डवैः । उन्मत्तताण्डवस्थस्य चेतश्चेत्क्षीणवासनम् । तदस्योन्मत्तनृत्यं तु समं ब्रह्मसमाधिना ॥ इति । मैवम् । अत्र हि समाधिप्राशस्त्यमेवाङ्गीकृत्य वासना निन्द्यते । इयमत्र वचनव्यक्तिः यद्यपि व्यवहारात्तु समाधिः प्रशस्तस्तथाऽप्यसो - १ क. स. ग. ड. च. स्नातसमाविकः । प्र । २ क. स. ग. प. उ. प. पपन्तः । ३ क. स. ग. प. ४. च. 'स्पेतावदेव प्रदिपाय | ४ क. ख. ग. २. च. हमिदं न ।

·स्वरूपसिसिमपोजना०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३६१ सबासनश्चेत्तदा निर्वासनव्यवहाराधम एंव । यदि समाहितव्यवहारा- कुमारप्यतत्वज्ञौ सवासमी च तदा समाधेरत्तमलोकमाप्तिहेतुपुण्यत्वेन पाशस्त्यम् । यदा तूमी ज्ञाननिष्ठा निर्वासनी च तदाऽपि वासनाक्षय- रूपां जीवन्मुक्तिं परिपाल यन्नधं मनोनाशरूप: समाधिः प्रशस्त एव । तस्माद्योगीश्वरस्य श्रेष्ठत्वात्पश्चप्रयोजनोपेताया जीवन्मुक्तेर्न कोऽपि विन इति सिद्धम् । इति जीवन्मुक्तिविवेकप्रकरणे स्वरूपप्रमाणसाधनप्रयोजनीयन्मु- क्तिनिरूपिता। प्रतिज्ञान प्रश्नादिकमर प्रकाशयति -श्रीराम इत्यादिना । जानु समाहितः कदाचि- देर समाधि कुर्माण इसेर पाठो वास्यरोपीभूतविकल्पद्वितीयकोटयनुगुणा न तु जासममा. विक इति । प्रबुद्ध इयेति । काचिन्नम दृष्टयाप्रमीला पायगानस्तक त्वं सममिम पश्याम मा भैषीः प्रबुद्धो भनाऽऽश्विति पदता और दृष्टेन फेनचिदशेन प्रपंक्तिः सन्यथा तक्षणापछेिदनर जागर प्राप्य मुरामय्याया व्यासायनिटाननिहत्या विधान्तो भाति राददियर्थः । समाधीति । मम्धः प्रयत्मनुष्ठाननियम तपर इयर्थः । समाधत्त-प इत्यादिना । तत्र पामिष्टमास्यंमंगानुयति---शीतला विला. दिना सावतरणम् । पुनरपि यामिष्टयावान्तरागिनते-नन्विति । गायन- मेषमिति प्रभृतिना । एपमन्योन्यविरद्वाचनतापर्य यातु, प्रनिजानी-पगति । सकटयति-पद्यपीयादिना फडिनं कथयनिगमयनि-तरादित्यादिना । इति पयप्रयोजननिकपणप्रसरणनिपण संपूर्णम् ।

·'त , इति। 'समाधावुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः' इति । केवटपरम- ३६२ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारयध्यारयासमेत:- कोरिसंपत्यानन्तर्यमथशब्दार्थः । केवटयोगिनं केवलपरमहंस र वार पितुं पवयमुक्तम् । केवल योगी तत्वज्ञानामावेन त्रिकालज्ञानाका गमनादिपु योगेश्वपंचमत्कारव्यवहारेप्यासता संयमविशेषस्तन ती द्युत्ते । ततः परमपुरुषार्थाद्रष्टो भवति । तस्मिन्न मन पूर्वमेवोदा- हृतम्- हंसस्तु तत्त्वविवेकनैश्वर्येप्वसारतां बुदृध्या विरयति । तदपुर हृतमू- चिदात्मन इमा इत्थं प्रम्पुरन्ति हि शक्तयः । इत्यस्याऽऽश्चर्यजालेपु नान्युदेति कुतुहलम् । इति ॥ विरुक्तोऽप्पसौ ब्रह्मविद्यामरेण विधिनिषेधानुलड्ययति । क्तम्-'निगुण्ये पथि विचरतां को विधिः को निषेधः तथा च श्रद्धालवः शिष्टास्तमेवं निन्दन्ति-- सर्व ब्रह्म वदिष्यन्ति संप्राते तु कलो युगे। नानुतिष्ठन्ति मैत्रेय शिनोदरपरायणाः ।। इति । योगिनि तु परमहंसे दोपद्वयं नास्ति । अन्योऽप्यस्यातिशयः तराभ्यां दर्शितः। ननु विद्वत्सन्यासस्तु प्राग्द्वितीये तन्नामफमकरण एव प्रश्चित इति चेत्सत्यम् । सो पपिस्तराभ्या हि शास्त्रस्य प्रवृत्तिरिति न्यायेन तोक्तदण्डधारणादिलक्षणस्य गौणविद्वन्त न्यासस्य जीवन्मुक्तिसाधनीभूतपासनाक्षयमनोनागहेतुत्रेन निरूपितत्वेऽपि मुग्न्यस्य पार महस्यरूपस्य तस्य तत्रानिरूपणात्तस्य तु फलीभूतत्वेन जीवन्मुक्त्युपकारकविद्वत्सन्यास परमहसोपनिषदेव प्रतिपादितवाच । एर तर्हि तल्यान्यानमपि कर्नव्य स्यादिति चेदो- मिति भनयस्तत्प्रति जानीते-बिन्सन्यासश्चेत्यादिना । यतः प्रतिपादितोऽतः चोऽधारणे । तामेवोपनिषदमन्य च्यार यास्याम रति यत्नपदाभ्याहारेण सबन्ध. अधोक्त पनिषद्याख्यानभेनाऽऽभने -तवादावित्यादिना । इत आरभ्य बहुधा सूट तमतात्पर्यक एनानिमप्रथस्तथाऽपि तत्र तत्ररमहद्रया सदिग्ध तु विवेचयिष्याम्या । प्रति योगी निरूपक' । उयुङ्क्ते, युनिर योगे, उद्योग करोतान्य । विव्याधुलधने हेतु - निस्वैगुण्य इत्यादि । ननु निन्दन्तु अदाटव शिक्षा अपि किं तत इति चेन्न । ततस्तेषा नरफरातेऽस्यैव प्रयोजकत्यापनेरियाशय. । १क, ख. ग. प. ह.च. कार । २. ग. ह. घ. मोपयुटर . प्रश्नो - ·विद्वत्संन्यासप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३६३ अथ प्रतिज्ञातप्रकृतयोगिपरमहंसनिष्टातिशयान्तरप्रकाशके प्रश्नोत्तरे एव प्रकटयति श्रीराम इत्यादिवासिष्ठवाक्योपन्यासेन- श्रीरामः-एवं स्थितेऽपि मगवजीवन्मुक्तस्य सन्मतेः । अपूर्वोऽतिशयः कोऽसौ भवत्यात्मविदां वर । वसिष्ठः-ज्ञस्य कस्मिंश्चिदप्येषा भवत्यतिशये न धीः । नित्यतृप्तः प्रशान्तात्मा स आत्मन्येव तिष्ठति ॥ न्यसिद्धस्तपः सिद्धयोगसिद्धश्च भूरिशः । तमाकाशयानादि तत्र का स्यादपूर्वता ॥ एक एव विशेषोऽस्य न समो मूढधुद्धिभिः । सर्वत्राऽऽस्थापरित्यागान्नीरागममलं मनः ।। एतावदेव खलु लिङ्गमलिङ्गमूर्तेः सशान्तसंसृतिचिरभ्रमनिर्वतस्य । तज्ज्ञस्य यन्मदनकोपविषादमोह- लोमापदामनुदिनं निपुणं तनुत्वम् ॥ इति । अनेनातिशयेनोपेतानां दोपद्वयरहितानां मार्गस्थिती पृछयेते । वेप- मापादिरूपो व्यवहारो हि मार्गः। चित्तोपरमरूप आन्तरो धर्मः स्थितिः। भगवांश्चर्तुमुखो ब्रह्मा । यथोक्तप्रश्नोत्तरमवतारयति- तं भगवानाह' इति । वक्ष्यमाणमार्गे श्रद्धातिशयमुत्पादयितुं तं मार्ग प्रशसति- सोऽयं परमहंसमार्गो लोके दुर्लमतरो न तु बाहुल्पः । इति । यः पृष्टः सोऽयमिति योजना । अपमित्युत्तरग्रन्थ घपमाण आच्छा. दनादिः स्वशरीरोपमोगेन लोकोपकारेण च निरपेक्षो मुख्यो मार्गः परा. मृश्यते । तादृशस्य परमकाष्ठा प्राप्तस्य वैराग्यस्यादृष्टचरवात्तस्य मार्गस्य दुर्लमतरत्वम् । न चैतावताऽत्यन्तामावः शङ्कनीय इत्यभिप्रेत्य बाहुल्य: मेव प्रतिपेति न तु बाहुल्य इति । लिङ्गव्यत्ययश्छान्दसः । नन्वयं मार्गो दुर्लमतरतहि तदर्थ प्रयासो न कर्तव्यः, तेन प्रयो. जनामायादित्याशक्याऽऽह--- 'योकोऽपि मवति स एव नित्यपूतस्थः स एव वेदपुरुप इति वि. दुपो मन्यन्ते' इति । १ फ. स. ग. ४. प. "भिदेवाट १२ फ.स. . स्तन्यास । ३ प. उ. योऽयं । ४. दिस'१५७. पेप्यते । न ।

·३६४ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्यारयासमेतः- [५ पचर्म- मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ।। इति न्यायेन यत्र कापि यदाकदाचिद्योगी परमहंसो यदि कश्चि- लभ्यते तहि स एव नित्यपूतस्थो । मवति । नित्यपूतः परमात्मा । 'य आत्माऽपहतपाप्मा' इति श्रुतेः । एवकारण केवल योगी केवलपरम• हंसश्च व्यावय॑ते । केवलयोगी नित्यपूतं न जानाति । केवलपरमहंसो जानन्नपि चित्ते विश्रान्त्यभावाद्वहिर्मुसो ब्रह्मणि न तिष्ठति । वेदप्रति- पाद्यः पुरुषो वेदपुरुषः । विदुषो विद्वांसो ब्रह्मानमवचित्तविश्रान्ति प्र- तिपादकशास्त्रपारंगतायोगिनः । परमहंसस्य ब्रह्मनिष्ठत्वं सर्वजना मन्यन्ते । यथोक्तविद्वांसस्तु तदप्यसहमाना ब्रह्मत्वमेव मन्यन्ते । तथा च स्मयते-- दर्शनादर्शने हित्वा स्वयं केवलरूपतः । यस्तिष्ठति स तु ब्रह्मन्ब्रह्म न ब्रह्मवित्स्वयम् ॥ इति । अतो न प्रयोजनामावः शङ्कितुमपि शक्यते । नित्यपूतस्थत्वं वेदपुरु. पत्वं च मुसतो विशदयन्नात्का स्थितिरिति प्रश्नस्योतरं सूत्रयति-- महापुरुषो यच्चित्तं तत्सदा मपेवावतिष्ठते, तस्मादहं च तस्मि- नेवास्थितः' इति । अलिङ्गति । अटिङ्गा, एकदण्टधारणादिरिद्रहींना मतिरपपरमहंसाबसूचिका यथाजा- तरूपधराऽऽतिर्यस्य । महापुरषपद निक्ति वैदिकत्यादिना- वैदिकज्ञानकर्माधिकारिपु पुरुपेपु मध्ये योमिनः परमहंसस्यात्यन्तमु. तमत्वान्महापुरुपत्यम् । स च महापुरुपो पचित्तं स्वकीयं तत्सर्वदा मप्येवावस्थापयति, संसारगोचराणां तदीयचित्तवृत्तीनामभ्यासवरा- ग्याम्यां निरुद्धत्वात् । अत्र भगवान्प्रजापतिः शास्त्रसिद्ध परमात्मानं स्वामयन परामृशन्गयीति व्यपदिशति । यस्माद्योगी चित्तं मय्येय स्थापवति तस्मादहमपि परमात्मम्वरूपत्वेन तमिगन्नेव योगिन्याविभूतोऽ. परिणतोऽम्मि नेतरप्वज्ञानिपु, नेपामविद्यावृतत्वात् । तत्त्ववित्स्वप्ययो. निपु वाह्यचित्तवृत्तिमिरावृतत्वान्नाम्त्याधिमायः । १स. म. प. उ. यः 1२ क स. ग. ६. छ. सत्य । ३ फ.स. ग. प. ८.प. 'दस्थीयो'ई।४ क. स. ग. इ. अत सभ'। - , ·[५ पदम- ४६६ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यारपप्पाग्यासमेत:- भोपादिम्मृतिपिरोधः । सत्पपि ज्ञाने विधान्तिरहितस्य तृप्त्यमापन विभान्तिसंपादनरक्षणकतपशेपसद्भावेन कृतकृत्यत्वामापात् । एतेन ताप्रिकाशनाधिकारपना नृपशुन्यमति प्राप्यते । एमरतिष्टत इन्सारपाते पथाश्रुतान्यपाई पिरिणाम स्पष्टयनि-अयस्थापयतीति सत्र तुः---संसारेति । कृष्णविषाणा, कृष्णसारशङ्गमित्यर्थः । चायाले, यमण्डपस्थले यम्मादेवामि पनित्या ज्योतिष्टोमादायुक्त दिः क्रियते. स एव भगतभागमात्वारसंनफ इति याशिफास्तस्मिनि- तसर्थः । याती संशा। समाप्याराग्य प्रागुत्तरीत्यैर समाधने नन्वित्यादिना- ननु तत्यविदोऽपि विध्यगीकारे सति तेनापूर्वेण देहान्तरमारभ्येत । मेवम् । तस्यापूर्यस्य चित्तविश्रान्तिप्रतिबन्धनिषारणलक्षणस्य दृष्टफलस्य संमधे सत्पदृष्टफलकल्पनाया अन्यायस्यात् । अन्यथा श्रवणादिविधि- प्वपि ब्रह्मज्ञानोत्पत्तिप्रतिवन्धनिवारणरूपं दृष्टफलमुपेक्ष्य जन्मातरहेतुत्वं कल्प्येत । तस्माद्विध्यङ्गीकारे दोपामायाद्विविदिपुरिय विद्वानपि गृहस्थो नान्दीमुसमाधोपचासजागरणादिविधिमनुमृत्यैव संन्यसेत् । यद्यपत्र श्राद्धादिकं नोपदिष्टं तथाऽप्यस्य विद्वत्संन्यासस्य विविदिपासंन्यासवि. कृतित्वात् । 'प्रकृतिवद्विकृतिः कर्तव्या' इति न्यायेन तदीया धर्माः सर्वेऽ. प्पत्र प्राप्नुवन्ति । यथाऽग्निष्टोमस्य विकृतिप्वतिरावादिपु तदीयधर्मप्राप्ति स्तद्वत् । तस्मादितरसंन्यासयत्रापि प्रैपमन्त्रेण पुत्रमित्रादित्यागं संकल्पयेत् । पन्ध्यादीनित्यादिशब्देन मृत्यपशुगृहक्षेत्रादिलौकिकपरिम- हादिषिशेपाः संगृह्यन्ते । स्वाध्यायं चेति चकारेण तदर्थनिर्णयोपयु- तानि पदवाक्यप्रमाणशास्त्राणि वेदोपबृहकाणीतिहासपुराणादीनि च समुच्चिनोति । औत्सुक्पनिवृत्तिमाचप्रयोजनानां काव्यनाटकादीनां त्याग: फेमुतिफन्यायसिद्धः । सर्वकर्माणीति सर्वशब्देन लौकिकवैदि- कनित्यनैमित्तिकनिषिद्धकाम्यानि संगृह्यन्ते । पुत्रादित्यागेनैहिकमोगः परिहृतः । सर्वकर्मत्यागेन घाऽऽमुष्मिकमोगाशा चित्तविक्षेपकारिणी परिहता । अयमिति च्छान्दसविमक्तिलिङ्गव्यत्ययेनेदं ब्रह्माण्डमिति योजनीयम् । ब्रह्माण्डत्यागो नाम तत्माप्तिहेतोपिराडपासनस्य त्यागः । ब्रह्माण्डं चेति चकारेण सूत्रात्ममामिहतोहिरण्यगर्मोपासनस्य तत्वज्ञा- नहेतूनां श्रवणादीनां च समुच्चयः । स्वपुत्रादि हिरण्यगर्मोपासनान्त- मैहिकमामुमिकं च मुससाधनं सर्व प्रेपमन्त्रोच्चारणेन परित्यज्य ·विद्वत्संन्यासप्र०] विद्यारण्य प्रणीतीवन्मुक्तिविवेकः । कौपीनादिकं परिगृह्णीयात् । आच्छादनं चेति चकारेण पादुकादीनि समचिनोति । तथा च स्मृतिः- कोपीनयुगुलं पासः कन्यां शीतनिवारिणीम् । पादुके चापि गृह्णीयाकुर्यान्नान्यस्य संग्रहम् ॥ इति । स्वशरीरोपभोगो नाम कौपीनेन लज्जाव्यावृत्तिः । दण्डेन गोसा. ध्रुपद्रवपरिहारः । आच्छादनेन शीतादिपरिहारः । चकारात्पादुकाभ्या. मुच्छिदेशस्य स्पर्शादिपरिहारं समुच्चिनोति । प्रतिबन्द्याऽपि दृष्टफलत्वसभवन्यायं द्रढयति-अन्यथेत्यादिना । निगमयनि-तस्मा. दित्यादिना । तत्रापि कर्तव्यविशेषाशे तदपेक्षया न्यूनत्वौचित्यमाशक्य समायत्ते- यद्यपीत्यादिना । फलितमाह-तस्मादित्यादिना बन्ध्यादीनित्याद्यारस्य लोकस्योपकारो- नामेन्यतः प्राक्तनो ग्रन्थः स्पष्टार्थः । लोकस्योपकाराय चेति श्रुत्यर्थमाह-लोकस्योपकारो नामेत्यादिना- लोकस्पोपकारो नाम दण्डादिलिनेनैतदीपमुत्तमाश्रमं परिज्ञाय तनुचिताभिवन्दनमिक्षाप्रदानादिप्रवृत्त्या सुकृतसिद्धिः । चकाराभ्यामा- श्रममर्यादायाः शिष्टाचारमालायाः पालनं समुच्चिनोति । कौपीनादिपरिग्रहस्यानुकल्पमभिपेत्य मुख्यत्वं प्रतिपेधति- तच्च न मुख्योऽस्ति ' इति । यत्कोपीनादिपरिग्रहणमस्ति तदस्य योगिनः परमहंसस्य मुरयः कल्पो न भवति । किं त्यानुकल्प एव । विविदिषासंन्यासिनस्तु दण्ट- महणं मुस्पमिति कृरवा दण्डवियोगस्य निषेधः स्मयते- दण्डात्मनोस्तु संयोगः सर्वदेव विधीयते । न दण्डेन विना गच्छेदिपुक्षेपवयं युधः । इति ॥ मायश्चित्तमपि दण्डनाशे प्राणायामशतं मर्यते- 'दण्डत्यागे शतं चरत् ' इति । योगिनः परमहंसस्प मुख्य कल्पं प्रश्नोत्तराम्यां दर्शयति-- 'कोऽयं मुख्य इति चेदयं मुस्पो न दण्टं ने शिसं न यज्ञोपवीतं नाऽऽच्छादनं परति परमहंसः' इति । न शिसमिति छान्दसो सिद्ध्यरपयोऽनुसंधेयः । यथा विविदिपुः परमहंसः शिसापशोपीतामा रहिनो मुरपम्ता योगी दण्टाच्छाद. नाम्पा रहितः सन्मुरको मयति । दण्टस्य पेणवत्वादिलक्षणमाच्छाद ·[५ पदम- - ३६८ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्यास्यव्यास्यासमेत:- नस्य कन्थानादिलक्षणं च परीक्षितुं दण्डादिकं संपादयितुं रक्षितुं च चित्ते व्यापृते सति चित्तवृत्तिनिरोधलक्षणो योगो न सिध्वेदिति । तच न युक्तम् । न हि वरविधाताय कन्पोद्दाहः' इतिन्यायात् । आच्छादनाद्यमाचे शीतादियाधायाः कः प्रतीकार इत्याश- डूक्याऽऽह- 'न शीतं न चोष्णं न दुःखं न सुसं न मानावांनी च पडूमि- वर्जम् ' इति । निरुद्धाशेपचित्तवृत्तेर्योगिनः शीतं नास्ति । तत्मत्ययामावात् । यथा लीलायामासक्तचित्तस्य बालकस्याऽऽच्छादनादिरहितस्यापि हेमन्त- शिशिरयोः प्रातःकालेऽपि शीतं नास्ति तथा परमात्मन्यासक्तस्य योगिनः शीतामावः । धर्मकाले तूप्णामावश्च तथैवावगन्तव्यः । वर्षा- भावस मुच्चयार्थश्चकारः । शीतोष्णयोरप्रतीतो तजन्यमुसदुःसपोर- माव उपपन्नः । निदाये शीतं सुसजनकं हेमन्ते दुःसजनकम् । उक्त- विपर्यय उणे द्रष्टव्यः । मानः पुरुपान्तरेण संपादितः सत्कारः । अब- मानस्तिरस्कारः। यदा योगिनः स्वात्मव्यक्तिरिक्तं पुरुपान्तरमेव न प्रती यते तदा मानायमानौ दूरापेतौ । चकारः शत्रुमित्ररागद्वेपादिद्वंद्वामावं समुश्चिनोति । पडर्मय:-क्षुत्पिपासे शोकमोही जरामरणे च । तेषां प्रयाणां द्वंद्वानां क्रमेण प्राणमनोदेहधर्मवादात्मतत्वाभिमुसस्य योगि. नस्तद्वन युज्यते। नन्चेर दण्डकोपीनकन्धादिसग्रहे योगिपरमहसस्य तद्रक्षगादिना चित्तविक्षेपः स्यादि. -कौपीनादीत्यादिना । तर्हि कस्यासी कौपीनादिपरिग्रहलक्षणो मुख्यः कल्प इत्यत आह -विविदिपासंन्यासिनस्त्वित्यादिना । एष तर्हि योगिन. परम. हसस्य को वा मुरयः करप इत्यनाऽऽह-योगिनः परमहंसस्येत्यादिना सान. तरणम् । पुनरपि योगिपरमहसस्य विक्षेपमाशक्य समाधातुमग्रिमराक्यमरतारयति । नन्धि- त्यादिना- नन्वस्त्वे समाधिदशायां शीताद्यमावः, व्युत्थानदशायां तु निन्दा- दिक्लेशः संसारिणमिवनं बाधत एवेत्याशङ्कयाऽऽह- १ क.ख. ग. ध. च. वावृत्चे । २ क. ख. म. प. ६. च. "माने च३ ८. नन विरुध्यो।न। त्यनाऽऽह- .

·कार: विदासंन्यासप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३६९ 'निन्दागर्वमत्सरदम्मदच्छाद्वेपसुसदुःखकामक्रोधलोममोहहासूया- हंकारादींश्च हित्वा' इति । विविधः पुरुषः स्वस्मिन्नापादिता दोपोक्तिनिन्दा । अन्येभ्योऽधि- कोऽहमिति चित्तवृत्तिर्गः । विद्याधनादिमिरैन्यसदृशो मवामीति बुद्धिमत्सरः । परेपामग्रे जपध्यानादिप्रकटनं दम्मः । मर्सनादिषु दृढबुद्धिपः । धनाद्यमिलाप इच्छा । शत्रुवधादिबुद्धिपः । अनुकू- लद्रव्यादिलाभेन बुद्धिस्वास्थ्यं सुखम् । तद्विपर्ययो दुःखम् । योपि. दायभिलापः कामः । कामितार्थविधातजन्यो बुद्धिक्षोमः क्रोधः । 'लब्धस्य धनस्य त्यागासहिष्णुत्वं लोमः । हितेप्वहितबुद्धिरहितेषु हित- बुद्धिर्मोहः । चित्तगतसुखाभिव्यञ्जिका मुखविकासादिहेतु(वृत्तिहषः । परकीय गुणेषु दोपत्वारोपणमसूया । देहेन्द्रियसंघातेप्वात्मत्वभ्रमोऽहं- । आदिशब्देन भोग्यवस्तु पु ममकारसमीचीनत्वादयो बुद्धयो गृह्यन्ते । चकारो यथोक्तं निन्दादिविपरीतं स्तुत्यादिकं समुचिनोति । एतान्सन्निन्दादीन्हित्वा पूर्वोक्तवासनाक्षयाभ्यासेन परित्यज्यावति- ठत इति शेषः। ननु विद्यमाने स्वदेहे तत्परित्यागो न संभवतीत्याशङ्कचाह- स्ववपुः कुणपमिव दृश्यते यतस्तद्वपुरपध्वस्तम्' ॥ इति । पूर्व यत्स्वकीय वपुस्त दिदानी योगिनः स्वात्मचैतन्यात्पृथग्मुनत्वेन कुणपमिवाऽऽलोक्यते । यथा श्रद्धालुमीत्या शवदेहं दूरे स्थितोऽवलो. कयति तथाऽयं योगी तादात्म्यमान्त्युदयभीत्या सावधानो देहं चिदा- त्मनः सकाशान्निरन्तरं विविनक्ति । यतः कारणात्तदपुराचार्योपदेशा. गमानुमवरपध्वस्त चिदात्मनः सकाशान्निराकृतम् । ततश्चैतन्यवियु. कस्य देहस्य शवतुल्यतया दृश्यमानत्वात्सत्यपि देहे निन्दादित्यागो पटत इत्पभिमायः। ननूत्पन्नो दिग्भ्रमः सूर्योदयदर्शनेन विनष्टोऽपि यथा कदाचिदनुव- तते तथा कदाचिदात्मनि देहात्मत्वसंशयायनवत्ती निन्दादिकेशः पुनः पुनः प्रसज्यतेत्याशङ्ख्याऽऽह- १क. ख. ग. द. च. विरोचिभिः पु१२ छ. 'रस्य स । ३ क. स. ग. प. . च. "लुः पर्शननीया।

·- [५ पञ्चमं- - - - ३७० पूर्णानन्देन्दुको मुद्यारयव्यारयासमेत:- संशयविपरीतमिथ्याज्ञानानां यो हेतुस्तेन नित्यनिवृत्तः' इति । आत्मा कर्तृत्वादिधर्मोपेतस्तदहितो वेत्यादिकं संशयज्ञानम् । देहादि- रूप एवाऽऽत्मेति विपरीतं ज्ञानम् । एतदुमयं कर्तृत्वमोक्तृत्वविषयम् । मिथ्याज्ञानं तु मोग्यविपर्यमिति विवक्षितम् । तचानेकविध ' संकल्प- प्रमवान्कामान् ' इत्यत्र स्पष्टीकृतम् । निन्दादीना स्वरूपमाह-विविधैरित्यादिना । पुनरप्येतदविशेषमाशङ्कय समाधत्ते- ननु विद्यमाने स्वदेह इत्यादिना । एवमयतारित वाक्य विवृणोति-पूर्वमित्यादिना कुणपमित्युक्तदृष्टान्त विवृणोति-यथेत्यादिना । तत्र हेतु -यतः कारणादित्यादिना । फलितमाह-उत इत्यादिना। तत्राप्याशङ्कक्य समादधानोऽग्रिमग्रन्थमनतारयति-ननूत्पन्नो दिग्भ्रम इत्यादिना । तद्विवृणोति-आत्मेत्यादिना । नन्यनेकविधस्य मिथ्याज्ञानस्य को हेतुरित्यत आह-तः -तद्धेतरित्यादिना । तद्धेनुश्चनुषिधः ' अनित्याशुचिदुःसानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मरया- तिरविद्या' इति सूत्रणात् । अनित्ये गिरिनदीसमुद्रादौ नित्यत्वभ्रान्ति- रेका । अशुचौ पुत्रमार्यादिशरीरे शुचित्वभ्रान्तिहितीया । दुःखे कृपि- वाणिज्यादौ सुसत्वभ्रान्तिस्तृतीया । गौणमिथ्यात्मनि पुत्रमार्यादाव- नमयादावनात्मनि मुरयात्मत्वभ्रान्तिश्चतुर्थी । एतेषां संशयादीनां हेतुरद्वितीयब्रह्मात्मतत्त्वावरकमज्ञानं तद्वासना च । तञ्चाज्ञानं योगिनः परमहंसस्य महावाक्यार्थबोधेन निवृत्तम वासना तु योगाभ्यासेन निवृत्ता। उदाहृतार्या दिग्भ्रान्तावज्ञाने निवृत्तेऽपि वासनायाः सद्भावाद्यथापूर्व भ्रान्तिव्यवहारः । योगिनो भ्रान्तिहेतुद्रयराहित्यात्कुतः संशयादीन्यनु वर्तेरन् । तमेवमनुवृत्त्यमावमभिप्रेत्यानेन हेतुयेन योगी नित्यनिवृत्त इत्युक्तम् । सत्यामध्यज्ञानतद्वासनानिवृत्ती निवृत्तेविनाशामावान्नित्यत्वं द्रव्यम् । तस्मिन्नित्यत्वे हेतुमाह- 'तन्नित्यबोधः' इति । सर्वनामरवात्मसिद्धार्थवाची तछब्दोऽत्र सर्वयेदान्तप्रसिद्ध परमा- त्मानमाचष्टे । तणिन्परमात्मनि नित्यबोधो यस्य योगिनः सोऽयं तन्नि. त्यबोधः। योगी हि ' तमेव धीरो बिज्ञाप प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः १ क. स. ग. प. च. °य भोन ।२ क, स. ६. यस्त्र वि १२ क. ग. ह. प. 'वृत्रुपची तस्या नि । - ·विद्वत्संन्यासप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३५१ इति श्रुतिमनुसृत्य चित्तविक्षेपानयोगेन परिहत्य नैरन्तर्येण परमात्मवि- पयामेव प्रज्ञा करोति । अती बोधस्य नित्यत्वाद्वोधविनाश्ययोरज्ञानत- द्वासनयोनिवृत्तिनित्येत्यर्थः। बुध्यमानस्य परमात्मनस्तार्किकेश्वरवत्तटस्थत्वशङकां वारयति- 'तत्स्वयमेवावस्थितिः' इति । यद्वेदान्तवेद्यं परं ब्रह्मास्ति तस्त्वयं न च स्वस्मादन्यदित्य निश्चित्य योगिनोऽवस्थितिर्भवति । तस्य योगिनो ब्रह्मानु मवप्रकारं दर्शयति- तं शान्तमचलमद्वयानन्द विज्ञानधन एवास्मि तदेव मम पर धाम' इति । तमित्यादिपवये द्वितीया प्रथमा द्रष्टव्या । य: परमात्मा शान्तः क्रोधादिविक्षेपरहितः, अचलो गमनादिकियारहितः, स्वगतसजातीय- विजातीय मेदशून्यः सच्चिदानन्दकरसः स एवाहमस्मि । तदेव ब्रह्मतत्वं मम योगिनः परमं धाम वास्तवं स्वरूम् । यत्कर्तृत्वमोक्तृत्वादि तन्न युक्तम् । एतस्य मायाकल्पितत्वात् । नन्वात्मनः परब्रह्मत्व आनन्दावा- प्तिरिदानी कुतो नेत्यवाऽऽनन्दावाप्तिः सदृष्टान्तमुक्ताऽभियुक्त:- गवां सपिः शरीरस्थं न करोत्यङ्गपोपणम् । तदेव कर्मरचितं पुनस्तस्यैव भेषजम् ॥ एवं सर्वशरीरस्थ: सर्वित्परमेश्वरः । विना चोपासनं देवो न करोति हितं नृप ॥ इति । यदि योगिनः पूर्वाश्रममसिद्धा आचार्यपितृभ्रात्रादयः कर्मिणः श्रद्धाजडा: शिखायज्ञो- पीतसंध्यावन्दनादिराहित्येन पाखण्डित्वमारोप्य व्यामोहयेयुस्तदा व्यामोहाद्यनुत्पत्तये योगिनो धर्तमानं निश्चय दर्शयति- तदेव च शिखा तदेवोपनीत च परमात्मात्मनोरेकत्वज्ञानेन तयोर्मेंद एष विभन्न सा संध्या' इति । तत्र मानन्छटैन हेतुमप्यार-अनित्येत्यादिना । सद्विवृणोति-अनित्य इसा- दिना । ननु भपावे मिय्याज्ञानस्य हेतुचातुर्विष्यमयापि सशयादीनामेव को हेतुरित्यत्राऽऽह- एतेपामित्यादिना । तद्वासनेति जीवन्मुक्ताभिमायणेर । तदुक्त सक्षेपशारीरके-त- छायारक्षणायास्ति देशः' इति । अज्ञानसंस्कारामक एयाज्ञानरेशस्तद्भिन्नाय तायामभया- । १. ग. स. प. "परेन । २ क. स. ग. प.८. च. 'मान्न' ·३७२ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारयध्यारयासमेत: [५ पञ्चम- दिति भाव । प्रज्ञां करोतीति । पूर्व यथाविधिविचारितरदान्तमहापाक्यजन्याप्रतिष- द्वापरोक्षप्रमासस्कारसजातस्मृतिसततिमेव सर्वदा सपादयतीत्यर्थ. बोधविनाश्ययोरिति। निरक्तरीतिकप्राथमिक प्रमात्मकयोवविनाश्यमज्ञानमेव । 'यतो ज्ञानमज्ञानस्यैव निवर्तकम्' इति पञ्चपादिकावचनात् । तत्सस्कारस्तु यावद्देह निम्त्तरमृतिस्तत्येक विनाश्य इत्याशय । तस्यैव, गगामङ्गस्यय । उपासन, प्रकृते निरक्तस्मृतिसततिरेव । अपरोक्षज्ञानिनः परोक्ष- भ्यानादिलक्षणोपासनस्यासभवात् । एस हितमयुक्त सरकारध्यसेनाऽऽनन्दाविर्भावमेति. भार । शिष्ट तु स्पष्टमेन प्रथजातमिदम् । उचश्रुतिमेर पितृणोति यदित्यादिना- यद्वेदान्तवेद्यस्य परब्रह्मणो ज्ञानं तदेव कर्मा भूतबाह्यशिसायज्ञोप- वीतस्थानीयम् । अन्ये च मन्त्रद्रव्यलक्षणे कर्माङ्गभूते चकाराभ्यां समु- ञ्चीयते । शिसाद्यसाध्यैः कर्मभिरुत्पन्नं यत्स्वर्गादिसुख तत्सर्व ब्रह्मज्ञा. नेनैव लभ्यते । विषयानन्दस्य सर्वस्य ब्रह्मानन्दलेशत्वात् । 'एतस्यै- याऽऽनन्दस्पान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति ' इति श्रुतेः । एतदेवा. भिप्रेत्याऽऽथर्वणिका ब्रह्मोपनिपद्यामनन्ति- सशिखं वपनं कृत्वा बहिः सूत्रं त्यजेद्बुधः । यदक्षरं परं ब्रह्म तत्सूत्रमिति धारयेत् ॥ सूचनात्सूत्रमित्याहुः सूनं नाम परं पदम् । तत्सूत्रं विदितं येन स विप्रो वदेपारगः ॥ येन सर्वमिदं पोतं सूत्रे मणिमणा इव । तत्सूत्रं धारयेद्योगी योगवित्तत्वदर्शिवान् ।। पहिः सूत्रं त्यजेद्विद्वान्योगमुत्तममास्थितः । बामावमिदं सूत्रं धारयेद्यः सचेतनः ॥ धारणात्तस्य सूत्रस्य नोच्छिष्टो नाशुचिर्भवेत् । सूत्रमन्तगतं येपा ज्ञानयज्ञोपवीतिनाम् ॥ ते पे सूत्रविदो लोके ते च यज्ञोपवीतिनः। ज्ञानशिसा ज्ञाननिष्ठा ज्ञानयज्ञोपवीतिनः ।। ज्ञानमेव परं तेपां पवित्रं ज्ञानमुच्यते । अमेरिव शिसा नान्या यस्य ज्ञानमपी शिसा ॥ १५..छ. शिखिनो शा।

·सिन्यासप्र०] विद्यारपयप्रणीवजीवन्मुक्तिविवेकः। ३७३ स शिखीत्युच्यते विद्वान्नेतरे केशधारिणः । कर्मण्यधिकृता ये तु वैदिके ब्राह्मणादयः ।। तर्विधार्यमिदं सूत्र क्रिया तद्धि वै स्मृतम् । शिसा ज्ञानमयी यस्य चोपवीतं च तन्मयम् ।। ब्राह्मण्यं सकलं तस्य इति ब्रह्मविदो विदुः । इदं यज्ञोपवीतं च परमं यत्परायणम् ॥ विद्वान्यज्ञोपवीती स्यात्तज्ज्ञास्तं यज्विनं विदुः । इति । तस्माद्योगिनः शिसायज्ञोपवीते यथा विद्यते तथैव संध्याऽपि विद्यते । यः शास्त्रगम्यः परमात्मा यश्चाहंमत्य यगम्यो जीवात्मा तयोरेक- त्वज्ञानेन महावाक्यजन्येन भ्रान्तिप्रतीतो भेदो विशेपेण मन एव ! पुनभ्रीन्यनुदयो मङ्गस्य विशेषः । येयमेकत्वबुद्धिः सेयमुमयोरात्मनोः संधी जायमानत्वात्संध्ये त्युच्यते । अहोरामयाः संध्ययोरनुष्ठेया किया यथा संध्या तद्वत् । एवं सति योगी श्रद्धाजन व्यामोहयितुं शक्यः । कोऽयं मार्ग इति प्रश्नस्यासी स्वपुत्रेत्यादिनोत्तरमुक्तम् । का स्थिति- रित्येतस्य महापुरुष इत्यादिना संक्षिप्योत्तरमुक्त्वा संशयविपरीतेत्या. दिना तदेव प्रपञ्चपदानीमुपसंहरति- सर्वान्कामान्परित्यज्य अद्वैते परेमा स्थितिः' इति । क्रोधलोमादीनां कामपूरकत्वात्कामपरित्यागेन चित्तदोपाः सर्वेऽपि परित्यज्यन्ते । एतदेवाभिपेत्य वाजसनेपिभिरानातम्-'अयो सल्याहुः काममय एवायं पुरुषः' इति । अतो निष्कामस्य योगिचित्तस्याद्वैते निर्विघ्ना स्थितिरुपपद्यते । अन्ये शिपायज्ञोपवीत पमिद्धे तु मन्त्राव्यटक्षणे । मन्त्रसंररतकेगनिरोपकार्पासमुत्रा. स्मरुवस्तुनी एवेत्यर्थः । तत्र हेतुमार-शिसाद्यते रादिना । तर श्रृयन्तर सराद. यति एतदेवेत्यादिना । एवं योगिनः सभ्याऽपामार-तस्मादित्यादिना । अथ वृत्तानुपादकममिम प्रथमातारयति-कोऽयं मार्ग इतीत्यादिना । पारितमाह- फोघलोमादीनामित्यादिना । धस्य रामणादिपियाग्य श्रीरामनिष्टरप प्रगिदमेर जानकीटामादिरक्षणकामपरक यम् । व रोमम्यापि भुयनिष्टस्याक्षयराज्यादिविषययम्प unee 1.स. प. प. उ. प. पु.म.न. प. प. प.मानु।२ रु. म. प... मे १ क. रा. ग. प... ।

·३७४ पूर्णानन्देन्दुकामुद्यौस्यव्याख्यासमेत:- च श्रीभगवदर्शनद्वारोक्तध्रुवपदावाप्तिलक्षणकामपूरकत्वम् । आदिपदान्मत्सरस्यापि विश्वा- मित्रनिष्ठस्य ब्रह्मर्पित्वरूपकामपूरकत्वं तपोद्वारा ग्राह्यम् । कामपूर्वकल्यादिति पाटस्तु सरल एव । ततः किं तदाह--कामपरित्यागेनेति । तत्र मानमाह-एतदेवेत्यादिना सावतरणम् । तत्राप्याशङ्क्य समादधानः श्रुतिमयतारयति नन्वित्यादिना-- ननु दण्डग्रहणविधिबलेनोपेता विविदिपासन्यासिनो योगिनं दण्डेन रहितं परमहंसं नाभ्युपगच्छन्तीत्याशझ्याऽऽह- ज्ञानण्दडो धृतो येन एकदण्डी स उच्यते । काठण्दण्डो धृतो येन सर्वाशी ज्ञानवर्जितः ॥ स याति नरकान्योरान्महारौरवसंज्ञकान् । तितिक्षाज्ञानवैराग्यशमादिगुणवर्जितः ।। भिक्षामात्रेण यो जीवेत्स पापी यतिवृत्तिहा। इदमन्तरं ज्ञात्वा स परमहंसः' इति ।। परमहंसस्य योऽयमेकदण्डः स द्विविधः-ज्ञानदण्डः काठदण्ड धेति । यथा बिदण्डिनो वाग्दण्डो मनोदण्डः कायदण्डश्चेति वैविध तद्वत् । वाग्दण्डादयो मनुना स्मर्यन्ते- वाग्दण्डोऽथ मनोदण्डः कर्मदण्डस्तथैवच । यस्यैते नियता युद्धौ स विदण्डीति चोच्यते ॥ विदण्डमेवं निक्षिप्य सर्वभूतेषु मानवः । कामक्रोधौ तु संयम्य ततः सिद्धि नियच्छति । इति ॥ तेषां स्वरूपं दक्षः स्मरति- वाग्दण्डोऽथ मनोदण्ठः कर्मदण्डस्तथैव च । यस्येते नियता दण्डास्त्रिदण्डीति स उच्यते । धाग्दण्डे मौनमातिष्ठेत्कर्मदण्डे स्वनीहताम् । मानसस्य पदण्डस्य प्राणापामो विधीयते । इति । कर्मदण्डोऽल्पमोजनम्' इति स्मृत्यन्तरपाठः । ईदृशं विदण्टित्वं परमहंसस्याप्यस्ति । तदेतदभिप्रेत्य पितामहः स्मरति- पतिः परमहंसग्नु तुर्यास्यः ध्रुतियोदितः । १८. रा. म. प. "पिवानयो । २ क. स. भ. प. १. घ. 'ता दलमिद। ३ क. स. स. च. 'मेताभार । ४ क. स. म. प. स. च. निम'।

·रित्सन्यासम विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३७५ यमैश्च नियमैर्युक्तो विष्णुरूपी त्रिदण्डमृत् ॥ इति । एवं सति मौनादीनां वागादिदमनहेतुत्वाद्यथा दण्डवं तथैवाज्ञानत- स्कार्यदमनतोनिस्य दण्डत्वम् । अयं ज्ञानदण्डो येन परमहंसेन धृतः स एव मुख्य एकदण्डीत्युच्यते । मानसस्य ज्ञानदण्डस्य कदाचिञ्चित्तविक्षे. पेण विस्मृतिः प्रसज्यतेति तन्निवारणार्थं स्मारकः काठदण्डो धियते । तदेतच्छास्त्रार्थरहस्यमधुवा वेणुमात्रेण पुरुषार्थसिद्धिमभिप्रेत्य काष्ठ- दण्डो येन परमहंसेन धृतः स पुरुपो बहुविधयातनोपेतत्यादघोरान्महा- रौरवसंज्ञकानरकानामोति । तत्र हेतुरुच्यते-परमहंसवेपं दृष्ट्वा ज्ञानि. स्वभ्रान्त्या सर्वे जनाः स्वस्वगृहे तं भोजयन्ति । अयं च जिह्वालम्पटो वावयविवेकमकृत्वा सर्वमश्नाति तेन प्रत्यवायं प्राप्नोति । यानि तु 'नान्नदीपेण मस्करी''चातुर्वर्ष चरेन्टैक्षम् ' इत्यादीनि वाक्पानि तानि ज्ञानिविषयाणि । अयं च ज्ञानवर्जित इति युक्तोऽस्य नरकः । अत एव ज्ञानहीनस्य यतेभिक्षानियममाह मनु:- न चोत्पातनिमित्ताभ्यां न नक्षबाग विद्यया । नानुशासनवादाभ्यां भिक्षां लिप्सेत कहिचित् ॥ एककालं चरेद्रेक्षं न प्रसज्येत विस्तरम् । भैक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विपयेष्वपि सजति ॥ इति । ज्ञानाभ्पासिनं पति त्वेवं स्मर्यते- एकवारं द्विवारं वा भुञ्जीत परहंसकः । येन केन प्रकारेण ज्ञानाभ्यासी भवेत्सदा ॥ इति । एवं सति ज्ञानदण्डकाष्ठदण्डयोर्यत्तारतम्यमुत्तमाधमत्वरूपं तदिदम- वगत्योत्तमं ज्ञानदण्डं यो धारयति स एव मुख्यः परमहंस इत्यवगन्त- व्यम् । नन्वमुप्य परमहंसस्यास्तु ज्ञानदण्डो मा भूत्काष्ठदण्डनिर्बन्ध इतरा तु चर्या कीदृशीत्याशझ्याऽऽह-'आशाम्बरो निमस्कारो न स्वधाकारो न निन्दा न स्तुतिर्यादृच्छिको मवेभिक्षुर्नाऽऽवाहनं न विसर्जनं न मन्त्रं न ध्यानं नोपासनं च न लक्ष्यं नालक्ष्णं न पृथङ्ना- पृथड्न चाहं न वं न च सर्वं न चानिकेतस्थितिरेव स भिक्षुः सौव- वर्णादीनैव परिग्रहेन लोकं नावलोकं च ' इति । १. स. ग. प.च. वेषमा । २क.ग. घ. १, धसतापापे 1३ क. स. ग. घ... च. सज्जेत विस्तरे । भै'।४ क. ख. ग, घ, ङ. च. °दीना मैव ।

·[५ पञ्चम ३७६ पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यास्यव्याख्यासमेत:- उक्तश्रुतितापर्यमाह-परमहंसस्येत्यादिना । तत्र दृष्टान्तं स्पष्टयति--पथेत्या- दिना । तत्र मानमाह-वाग्दण्डादय इत्यादिना । सानतरणम् । सर्वभूतेविति विषयसप्तमी । एवं च सर्वभूतविषयकं वाग्दण्डादित्रय निक्षिप्य त्यक्त्वा — अहिंसा परमो धर्मः । इति वचनात्कायिकादिहिंसात्रयमपि परिवयेत्यर्थ. । नियच्छति सपादयतीति यावत् । स्मृत्यन्तरमप्याह--तेषामित्यादिना । फलितमाह-एवं सतीत्यादिना । नन्वे दिगम्बरः परमहस. प्राचीनाचार्येषु कोऽपि न प्रसिद्ध इत्यत आह-~मानसस्येत्यादिना । न चोत्पातेति । उत्पातो भूकम्पविद्युत्पातादिः । निमित्त क्षुदादि तत्फलकथनाभ्यामि- सर्थः । न नक्षत्रेति । नक्षत्रविद्या, ज्योति शास्त्र तदादिर्याऽङ्गविद्या शिक्षादिषड- गविद्या तयेत्यर्थः । नानुशासनेति । अध्यापनपाण्डित्याभ्याम् । अपर तु सरलमेगा- खिलम् । उक्तश्रुति व्याकरोति, आशा इत्यादिना- आशा दिशस्ता एवाम्बरं वस्त्रमाच्छादनं यस्यासावाशाम्बरः। यत्तु स्मृतिवचनम्- जान्वोरुमधो नाभेः परिधायकमम्बरम् । द्वितीयमुत्तरं वासः परिधाय गृहानटेत् ॥ इति । तदिदमयोगिविपयम् । अत एव पूर्व तच न मुख्योऽस्तीत्युक्तम् । या स्मृत्यन्तरम्- यो मवेत्पूर्व संन्पामी तुल्यो पे धर्मतो यदि। तस्मै प्रणामः कर्तव्यो नेतराय कदाचन ॥ इति । तस्यायन्यविषयत्वान्नास्य नमस्कारः कर्तव्योऽस्ति । अत ब्राह्मणलक्षणे 'निमस्कारमस्तुतिम् ' इत्याशुदाहृतम् । गाप्रपागा. दितीर्थेषु श्रद्धाजाड्यात्माप्तः स्वधाकारो निषिध्यते । पूर्वत्र निन्दागर्वे. त्यादिवाक्ये परैः कृतया स्वात्मनिन्दया केशो निवारितः, अब तु स्वक- हुंके परविपये निन्दास्तुती निषिध्येते। यादृच्छिक निर्बन्धराहित्यम् । न क्वचिदपि व्यवहारे निर्वन्धं कुर्यात् । यस्तु देवपूजायां निन्धः स्मर्यते- मिक्षाटनं जपः शौचं मानं ध्यानं मुराचनम् । कर्तव्यानि पडेतानि सर्वथा नृपदण्डवत् ॥ इति । १७. यमौ । २.स. प. 'प्ययोगिरि, ·३७७ घद्वसंन्यास प्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । तस्याप्पयोगिविषयत्वमित्यभिप्रेत्य नाऽऽवाहनमित्याद्याम्नातम् । सकृस्मरणं ध्यान, नैरन्तःणानुस्मरण मुपासनमिति तयोमदः । यथा योगिनः स्तुतिनिन्दादिलौकिकव्यवहारामावः, यथा च देवपूजादिधर्म- शास्त्रव्यवहारामावः, तथा लक्ष्यस्वालक्ष्यत्वादिज्ञानशास्त्रव्यवहारोऽपि नास्ति । यत्साक्षि चैतन्यमस्ति तदिदं तत्वमसीति वाक्ये त्वंपदेन लक्ष्यम् । देहादिविशिष्टं चैतन्यं लक्ष्यं न भवति किं तु वाच्यम् । तच वाच्यं तत्पदार्थास्पृथक् । तल्लक्ष्यं त्वपृथक् । स्वदेहनिछो वाच्योऽर्थोऽह- मिति व्यवहाराहः । परदेहनिष्ठस्त्वमिति व्यवहाराहः । लक्ष्यं वाच्य- मित्युमयविधं चेतनोपेतमन्यज्जडं जगत्सर्वमिति व्यवहाराहमित्येता- हशो विकल्पो न कोऽपि योगिनोऽस्ति, तदीयचित्तम्य ब्रह्मणि विश्रा. न्तत्वात् । अत एव स भिक्षुरनिकेतस्थितिरेव । यदि नियतनिवासार्थ कंचिन्मठं संपादयेत्तदानीं तस्मिन्ममत्वे सति तदीयहानिवृद्धचोश्चित्वं विक्षिप्यत । एतत्सर्यमभिप्रेत्य गौडपादाचार्या आहुः- निस्तुतिनिनिमस्कारो निःस्वधाकार एव च । चलाचलनिकेतश्च यतिर्यादृच्छिको मवेत ।। इति । यथा मठो न परिग्रहीतव्यस्तथा सुवर्णरजतादीनां भिक्षाचमनपात्रा. णामेकमपि न गृह्णीयात् । तदाह यमः- हिरण्मयानि पात्राणि काय समयानि च । यतीनां तान्यपात्राणि वर्जयेत्तानि भिक्षुकः । इति । मनुरपि-अतेजसानि पाबाणि तस्य स्युनिर्बणानि च । नेपामद्भिः स्मृतं शौचं चमसानामिवाध्वरे ।। अलाबुदारुपानं वा मृन्मयं वैणथं तथा । एतानि यतिपात्राणि मनुः स्वार्थमुवोऽब्रवीत् ॥ इति । बौधायनोऽपि-स्वयमाहृतपणेपु स्वयं शीर्णेषु वा पुनः । भुञ्जीत न वटाश्वस्थकरतानां च पर्णके ।। आपद्यपि न कांस्येपु मलाशी कांस्य मोजनः । सौवर्णे राजते ताने मृन्मये पुसीसयोः ।। इति । १२. स. ग. घ. १. च. ना नान्य । २ . स. ग. घ.. च. षा मुभिः ।

·૨૩૮ पूर्णानन्देन्दुकीमुद्याख्यध्याख्यासमेत:- [५ पचगं तथा लोकं जनं शिष्यवर्ग न गृह्णीयात् । तदाह मनु:-एक एव चरेन्नित्यं सिध्द्यर्थमसहायकः । सिद्धिमेकस्य संपश्यन्न जहाति न हीयते । इति । निरक्तयोगिव्यवहारे स्मृतिविरोधमाशक्य तस्यामुख्यपरमहंसपरत्वेन समाधाने कृतेऽपि तद्दार्थ सांप्रदायिकसंमतिमपि तत्राऽऽह-एतत्समित्यादि । उक्तेषु यतिधर्मेषु मेधातियः प्रकारान्तरेणापि संमतांस्तद्धर्मान्संगृहाति---मेधातिथि- रपीत्यादिना- मेधातिथिरपि- आसनं पनालोपश्च संचयः शिष्य संग्रहः । दिवा स्वापो वृथाऽऽलापो यार्बन्धकराणि पट् ॥ एकाहात्परतो ग्रामे पश्चाहात्परतः पुरे । वर्षाभ्योऽन्यत्र यत्स्थानमासनं तदुदाहृतम् ॥ उक्तालाब्वादिपात्राणामेकस्यापि न संग्रहः। मिक्षोभैक्षभुजश्चापि पात्रलोपः स उच्यते ।। गृहीतस्य तु दण्डादेद्वितीयस्य परिग्रहः । कालान्तरोपमोगार्थ संचयः परिकीतित:। शुभूपालामपूजा यशोथ वा परिग्रहः । शिष्याणां न तु कारुण्यात्स ज्ञेयः शिष्यसंग्रहः ॥ विधा दिनं प्रकाशत्वादविद्या रात्रिरुच्यते । विद्याभ्यासे प्रमादो यः स दिवास्वाप उच्यते ॥ अध्यात्मिकी कथां मुक्त्वा भैक्षचयां मुरस्तुतिम् । अनुहः पथि प्रश्नो वृथाऽऽलापः स उच्यते ॥ इति । लोकं शिप्यजनरूपं न गृह्णीयादित्येतावदेव न भवति किं तु तस्य लोकस्यावलोकं दर्शनमपि न कुर्यात्तस्य बन्धहेतुत्वात् । न चेत्यनेनान्प- दपि स्मृतिनिपिद्धं न कुर्यादित्यभिप्रेतम् । तच्च मिपिद्धं मेधातिथिर्द. शयति- स्थावरं जङ्गमं बीजं तेजसं विषमायुधम । पउतानि न गृहीयाद्यतिनपुरीपवत् ॥ २ क.स. ग. प.:. च. 'लोमय । २ . फ. ग. छ. टेभः स । ३. क. ग. छ. च. 'प्रदात्पथि।

·विद्वत्संन्यासप.] विद्यारण्य प्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । રૂ रसायनं क्रियाचारं ज्योति क्रयविक्रयम् । विविधानि च शिल्पानि वर्जयेत्परदारवत् । इति । योगिनो लौकिकवैदिकव्यवहारगतानि यानि बाधकानि सन्ति तेषा वर्जनमभिहितम् । अथ प्रश्नोत्तराभ्यामत्यन्तं बाधकं प्रदश्य तर्ज नमाह-- आबाधकः क इति चेदाबाधकोऽस्त्येव । यस्मादिक्षुहिरण्यं रसेन दृष्टं चेत्स ब्रह्महा भवेत् । यस्माद्भिक्षु हरण्यं रसेन स्पृष्टं चेत्स पोल्कसो मवेत् । यस्माद्भिक्षुहिरण्यं रसेन ग्राह्यं चेत्स आत्महा भवेत । तस्माद्भिक्षुर्हिरण्यं रसेन न दृष्टं च न स्पृष्टं च न ग्राह्यं च ' इति । आकारोऽभिव्याप्त्यर्थः । 'आङीपदर्थेऽभिव्याती' इत्यभिहितत्वात् । अमिव्याप्ती वाधकोऽत्यन्तबाधकस्तस्य सद्भावं प्रतिज्ञाय हिरण्यस्य तथाविधवाधकत्वमुच्यते । रसेनाभिलापयुक्तेनाऽदरेण हिरण्यं यदि दृदं स्यात्तदानीं स द्रष्टा भिक्षुब्रह्महा मवेत् । हिरण्यासत्या तत्सं- पादनरक्षणयोः सर्वदा प्रयतमानस्तद्वैयर्यपरिहाराय प्रपञ्चमिथ्यात्वप्र- तिपादकान्वेदान्तादूपियित्वा तत्सत्यत्वमयसम्बते । ततः शास्त्रसिद्ध- मद्वितीयं ब्रह्म तेन भिक्षुणा हतमेव भवति । तस्मादसौ ब्रह्महा मवेत् । तथा च स्मर्यते-- ब्रह्म नास्तीति यो ब्रूयाद्वेष्टि ब्रह्मविदं च यः । अभूतब्रह्मवादी च वयरते ब्रह्मघातकाः । इति ।। ब्रह्महा स तु विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः । अमिलापपूर्वकं हिरण्यं स्पृष्टं चेत्तदा स स्प्रष्टा मिक्षुः पतितत्वारपी. ल्कसो म्लेच्छसदृशो भवेत् । पातित्यं च स्मर्यः-- पतत्यमौ ध्रुवं भिक्षुर्पस्य भिक्षोयं मवेत् । धीपूर्व रेत उत्सर्गो द्रव्यसंग्रह एव च ॥ इति । अभिलापपुरःसरं हिरण्यं न ग्राह्यं गृहीतं चेत्तदा स मिश्देहेन्द्रि यादिसाक्षिणमसङ्गं चिदात्मानं हतवान्मवेत् । असङ्गत्वमपोह्य स्वात्मनो हिरण्पादिद्रव्यं प्रति मोक्तृत्वन प्रतिपन्नत्वात् । तस्याश्चा. न्यथा प्रतिपत्तेः सर्वपापरूपत्वं स्मर्यते- • ब्रह्मदेत्यपद्य क. ख. ग. १. च. पुस्तकेषु नास्ति । आधे चैतत् । १क.स, ग. प. ८. च. पावाद ग्यो । - । 1 ·[५ पचमं- - । ३८० पूर्णानन्देन्दुकौमुद्यारपच्यारयासमेत:- योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चोरेणाऽऽत्मापहारिणा ॥ इति । मैक्षति । भिक्षाटने नारायणरमरणम् । अनुग्रहो मोपदेशादि । पथि मोक्षमार्गे विषये प्रश्न आक्षेप । आसन पात्रलोपश्चयादिवदन्यानपि तसमतान्यतिधर्मान्सग्रहीतु श्रुतिगत न चेति निपातद्वय तात्पर्यभेदेन विशदयति-न चेत्यनत्यादिना । स्थानर रत्नादि । जगम गादि । बीज तुलस्यादे । तेजस काचपानादि । विपमायुध च प्रसि- मेव । परदारेति । यथा पूर्वाश्रमे परदारा सर्वथा वर्जितास्तद्वदनाऽऽअमे रसाय नाद्यखिलमपि वर्जयेदित्यर्थ । इहाऽऽश्रमे तु स्यपुत्रमित्रच लोयादिना खदाराणामपि त्यक्त- वेन परदारवर्जनस्य कैमुत्यसिद्धवादित्याशय । एवम पावकोऽस्त्येवेति श्रुयाऽऽवाधकस्य रैमुत्यमपि ज्ञेयम् । तद्ब्रह्महेत्युत्तवितिरीत्या तत्र ब्राह्मणवधपापस्यापि सग्रह । एवमात्महे. त्यत्रापि कैमुतिकन्याय स्पष्टमेनान्यत् । उक्तेऽश्रुतिमपि सपादयति कि चेत्यादिना- किं चाऽऽत्मघातिनः सुखलेशेनापि रहिता बहुविधदुःखेनाऽऽवृता लोकाः भूयन्ते- असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः । तारते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चाऽऽत्महनो जनाः ॥इति । दृष्टं चेत्यनेन चकारेण श्रुतं चेति समुच्चीयते । स्पृष्टं चेत्यनेन कधि- सस्य समुच्चयः । ग्राह्यं चेत्यनेन व्यवहृतं चेति समुच्चीयते । दर्शनस्प. निग्रहणवदमिलापāवकहिरण्यवृत्तान्तश्रवणतद्गुणकथनतदीयक्रियादि- व्यवहारा अपि प्रत्यवायहेतव इत्यर्थः । यस्मात्सामिलापहिरण्यदर्शना- यो दोपकारिणस्तस्माद्भिक्षुणा हिरण्यदर्शनादयो वर्जनीपा इत्यर्थः । हिरण्यवर्जनस्य फलमाह- 'सर्वे कामा मनोगता व्यावर्तन्ते दुःरोनोद्विग्नः मुखे निःस्पृहत्यागो रागे सर्वत्र शुभाशुमयोरनमिनेहो न द्वेष्टि न मोदते च सर्वेषामिन्द्रि- याण नतिरुपरमते य आत्मन्येवावस्थीयते' इति । पुत्रमार्यागृहक्षेत्रादिकामानां सर्वेषां हिरण्यमूलत्वाद्धिरण्ये परित्यक्त सति ते कामा मनोगता मनस्ययस्थाना-यावर्तन्ते व्यावृत्ता भवन्ति । फामनिवृत्तौ सत्या फर्मप्राप्तयो:समुखयोरुद्वेगस्पृहे न भवतः । एतम स्थितप्रज्ञमस्ताचे प्रपश्चितम् । ऐहिकयोः मुसदु.सपोषिक्षेपकवेनाऽऽम. . ११. स. म. प . च परिविक्षेपको सलामु ।

·विद्वत्संन्यासप्र०] विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविवेकः । ३८१ मिकविषयरागेऽपि त्यागो मवति। ऐहिक सुखस्पृहायुक्तो हि तदृष्टान्ते. नानुमित आमुष्मिके सुखे रागवानमवति । तस्मादैहिके निःस्पृहस्याss- मुष्मिके रागामावो युज्यते । एवं सति सर्वत्र लोकद्वयेऽपि यो शुभाशु- मावनुकूलप्रतिकूलविषयो तयोरनमिस्नेहः । एतच्च द्वेषराहित्यस्याप्युप- लक्षणम् । तादृशो विद्वानशुमकारिणं कंचिदपि पुरुष न द्वेष्टि शुभका- रिणं च दृष्ट्वा न च मोदं प्रागोति । द्वेषमोदरहितो यः पुमानात्मन्येव सर्वदाऽवतिष्ठते तस्य सर्वस्य सर्वेपामिन्द्रियाणां गतिः प्रवृत्तिरुपरमते । इन्द्रियोपरतो न कदाचिदपि निर्विकल्पकसमाधेविघ्नो भवति । तेषां का स्थितिरिति प्रश्नस्य संक्षेपविस्तराभ्यामुत्तरं पूर्वमुक्तं तदेवात्र पुनरपि हिरण्यनिषेधप्रसऽन्न स्पष्टीकृतम् । अथ विदूरसंन्यासमुपसंहरति- यत्पूर्णानन्दैकबोधस्तद्ब्रह्माहमस्मीति कृतकृत्यो भवति कृतकृत्यो मवति' इति । यद्ब्रह्म वेदान्तेषु पूर्णानन्देकबोधः परमात्मेति निरूपितं तद्ब्रह्माहम- स्मीत्येवं सर्वदाऽनुमवन्नयं योगी परमहंसः कृतकृत्यो मवतीति । तथा च स्मर्यते- ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कृतकृत्यस्य योगिनः । नेवास्ति किंचित्कर्तव्यमस्ति चेन्न स तत्त्ववित् ।। इति । दृष्टं चेत्यादिश्रुतचकारत्रयस्वारस्यमाह-दृष्टं चेत्यनेनेत्यादिना । फलितमाह- पस्मादित्यादिना । ततः किं तदाह-हिरण्यवर्जनस्येत्यादि । समुदाहृतश्रुति विवृणोति-पुत्रमार्येत्यादिना । व्यावृत्ता इति । मनसः सकाशात्सामग्र्यभावादेव निर्गता भवन्तीत्यर्थः । तत्फलमाह-कामनिवृत्ताविरयादिना । कर्मेति । प्रारब्धकर्मा- गतयोरित्यर्थः । तत्रोपपत्त्यपेक्षाया ता स्मारयति-एतचेति । ततोऽपि किं तदाह- ऐहिकपीरित्यादिना । निगमयति-तस्मादेहिक इति । फलितं कथयति एवं सतीत्यादिना । अथ वृत्तानुवादपूर्वकमवशिष्टमन्थरहस्यमाह-तेपामित्यादिना । उदाह- तोपरिषद्वात्य व्याकरोति-पब्रह्मेत्यादिना । अव्यावृत्ताननुगतं वस्तु ब्रह्मति भण्यते । 'ब्रह्मार्थों दुमोऽत्र स्याद्वितीये सति यस्तनि ' इति वार्तिकोतद्वैतवाधोऽर्थादेवेति भावः। कार्तायें पाबमाइथा चेत्यादिना । अथाऽऽचार्यः मकरणार्थ संक्षिपन्मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मगलान्तानि प्रयन्ते शाखाणीत्यादिमहाभाष्योत्तरीया सन्थान्तेऽप्याशीर्वादलक्षणं मगलं कुर्वाणः परमकरणया ·[५ पक्ष 4 पूर्णानन्देन्दुकीमुद्याख्यव्याख्यासमेत:- श्रीमद्भारतीतीर्थाभिधस्वगुभिन्न प्रकृतप्रकरणतात्पर्यप्रतिपाद्यमानं परमात्मानमेवाखिटमुमुक्ष- नुजिवृक्षया प्रार्थयते जीवन्मुक्ती त्यादिलोफेन ग्रन्धानामपि प्रकृतप्रकरणे प्रेक्षावप्रवृत्यर्थ संग्रथयन्- जीयन्मुक्तिविवकेन तमो हादं निशरयन् । पुमर्थमखिलं देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १।* मेदामेदो सपदि गलितो पुण्यपापे विशीर्णे मायामोहौ क्षयमधिगती नष्टसंदेहवृत्तिः । शब्दातीतं त्रिगुणरहितं प्राप्य तत्त्वावबोधं निस्स्रगुण्ये पथि विचरतां को विधिः को निपेधः ॥२॥ तीर्थानि तोरपूर्णानि देवान्पापाणमृन्मयान् । योगिनो न प्रपद्यन्ते आत्मज्ञानपरायणाः ॥३॥ अग्निर्देवो द्विजातीनां मुनीनां हृदि देवतम् । प्रतिमास्वल्पबुद्धीनां सर्वत्र विदितात्मनाम् ॥ ४ ॥ सर्वचावस्थितं शान्तं न प्रपद्ये जनार्दनम् । ज्ञानचक्षुविहीनत्वादन्धः सूर्यमिवोदितम् ॥ ५॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्य श्रीभारतीतीर्थमगव- छिष्य श्रीमद्विद्यारण्य गुरुवरविरचितो जीव. न्मुक्तिविवेकः संपूर्णः। . विद्येयाद्यारम्भ व्यारयातमपीह प्रकारान्तरेणर च्याक्रियते तथा हि-विद्यातीर्थमहेश्वरः । तीर्थ शास्त्रावरक्षेनोपायनारीरजःमु च । अवतारपिंजुष्टाम्बुपात्रोपाध्यायमन्त्रिपु' इति ॥ मह समवत्तेजतोः' इति च मेदिन्याः । मह उद्धर दासाः ' इत्यमरात् । महनं महः, मह पूजायामिति राम'श्रमीयवचनाच विद्याया अपरोक्षांद्वतब्रह्मविद्यायास्तीर्थ- मुपाध्याय. स चासौ महेश्वरश्चेति तथा । ' ईशानः सर्वविद्यानाम् ' इति श्रुतेः, 'ज्ञानं महेश्वरादिन्छेत् ' इति स्मृतेश्च निरत्त ब्रह्मविद्याप्रदसवभिन्न. श्रीशंकर इत्यर्थः । मुमुक्षुभ्य इत्यार्थिकम् । तथा च केनचिनिमित्तेन प्रतिवद्धप्रेपोचारणादिविधिपूर्वकदण्डधारणादि- विविदिपासंन्यासित्वेऽपि तीव्रममुक्षया ' त्यागेनैके अमृतवमानशु.' इति श्रृंयुक्तगण- *इत उत्तरं भेदाभेदापित्यार तदन्तिम शोक क. पुस्तक एवं पति नाना नतमन्थकर्तुरन्यस्य वेति न विनः।

·विद्वत्सन्यासप्र०) विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविधेकः । विपिदिपासंन्यासिभ्य इत्यर्थः । अखिलं पिदेहकरस्यलक्षणं पुम, मोक्षम् । देयात् । कृपया विचारितस्वस्वशासामहावाक्यैककरणकाप्रतिबद्धापरोक्षप्रमानिरिक्षण एवं दैतबाध- पूर्वक मूलाविद्यापस्तिरूप स्वप्रकाशाखण्डानन्दात्मना प्रकाशपन्विति प्रन्थकृत्कर्तृकप्रार्थना । तर हेतुं द्योतयस्त विशिनटि-जीवहि त्यादिपूर्वार्धेन । जीवन्मुक्त' प्राक्पपश्चिताया पिक प्रचुरोहापोहपूर्वकः प्रमाणादिविचारो यस्मिरतेनानेन द्वारीभृतेन मसमधितमन्थेने- त्यर्थः । हार्दम्, अहमज्ञ इत्यनुभवादन्त.करणानन्देनैव साक्षिप्रत्यक्षमनादिभावरूप निवारयनिर्मळयन्मन्निति यावत् । अखिलमिति पुमर्थविशेषणेन सगुणसायुयादिव्युदासो व्ययते । एस मूले प्रथमोपत्रान्ताधमाधिकार्यनुनिघृक्षया । यम्य देने परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता हार्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ।। इतिश्रुतेरीश्वराभिन्नश्रीगुरप्रार्थनपरत्वेन ब्याख्यातमिद पद्य व्यारयायेदानी क्रमप्राप्तनि- रक्तनियुक्तदण्डधारणादिशालिपारमः स्यादिविदिपासन्यास्यभिधामध्यमाधिकारिपरतया तदु- ध्यते---विद्येति । विद्याया. मागुक्तलक्षणायास्तीथमुपाय: । अय [पाध्यायापे- क्षया साधनमानत्वेन न्यूनश्रम एर । प्रकृतपिविदिषो सन्यासिनस्तापत्---'आत्मा या अरे द्रष्टव्य श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' इत्यादिश्रवणादिविधि अनचर्येऽधी. तसागस्वाध्यायत्वेन विनिमयेन तद्विज्ञानार्थ ‘स गुरमैयाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रिय ब्रह्मनिष्टम्' इति श्रुतिमनुसृत्यैर चतुर्लक्षण्युत्तरमीमासाविचारार्थमेराऽऽचार्यमुपसन्नत्वेन श्रवणोत्तर मननादौ स्वत प्रवृत्यादिसभनादायस्पाधगादिकारिणस्तु तदसमवासनाऽऽचा. र्यस्य श्रमाधिक्याद्युक्तमेवोपाध्यायत्यम् । अत एस याज्ञवल्क्यवाक्य मैत्रयों प्रति-'ज्याच- क्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्य ' इति मननैकसाध्यनिदिध्यासनविधायक बृहदारण्यके । एर महश्वासावीश्वरथेति कर्मधारय विधाय पूर्वाधिकारिलाभादुत्साभिन्नोऽन्तर्यामीति फलिते गुभेदार्थ तस्य विद्यातीर्थ चासौ महेश्वरक्षेति पुनरपि माग्नदेव तद्विग्रह कार्य । शिष्ट तु प्रागनतिरिक्तमेव । अथेद पद वियमेगास्मदभिमता जीव मुक्तिरित्यादिप्रागुपन्यस्त मूलकारादिवचन धनितवैचारिकपञ्चम्यादिभूमिकापन्नगाणविद्वत्सन्याससपन्नोत्तमाधिकारिपरत- याऽपि गिरणीयम् । तद्यथा-विद्याया प्रागुक्तायास्तीर्थ क्षेत्रमुत्पत्तिस्थानमेतादृशो योऽय मुक्तरूपत्वादेवोत्तमाधिकारिखेन महान्स ईश्वर प्रस्धपरिसमात्यवधिप्रतिभासमानदृश्य- विषयकखकायॆवत्तुच्छत्वानुसधानसमर्थो येनेति तथा । इत पर योगिपरमहसाख्यमुख्यवि- द्वत्सन्यास्यभिधोत्तमोत्तमचरमाधिकारिपरतयाऽप योव्यम् । विद्यायास्त र्थमध्यर तिस्पैः विदुषो यज्ञस्याऽऽत्मा' इतिप्रभृत्यनुवाकेन पूर्व व्याख्यातो यज्ञस्तस्य यन्महशब्दवाच्यतपो. रूपो सवस्तस्पेश्वरो निस्तनिर्विकल्पसमाध्यतिसातयनियामक इत्यर्थ ।

·[५ पञ्चम- ३८४ विद्यारण्यप्रणीतजीवन्मुक्तिविषेकः । धीनारायणशंकररघुवरगुरुपादफारेणुभ्यः । अस्तु नमोऽत्र मम निखिलदुःखध्वंसात्ममुखदेभ्यः ॥ १ ॥ साक्षित्वेनोपलक्ष्येऽद्वितयसदमितप्रत्यगानन्दसंवि. ब्रह्मात्मैक्यामृते काकृतकृतजनितं दुःखमाध्यामिकादि । दैतस्यैवात्र वाधाद्यमपि च नभःकायॆतुल्यं मृपात्या- स्कामी काम्यश्च कामः क नु स मदितरः पूर्ण एवाच्युतोऽस्मि ॥ २ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमदद्वैतसच्चिदानन्देन्द्रसरस्वतीशिष्यश्रीमत्पदवा- क्यप्रमाणाक्षीरार्णयविहरणश्रीमदद्वैतविद्येन्दिरारमणश्रीमन्यष्ट्युपनामकश्रीना- रायणशास्त्रिचरणसरोजराजहंसायमानमानसेन मोडकोपाहयेनाच्यु- सशर्मणा विद्यार्थिना विरचितायां पूर्णानन्देन्दुकौमुद्या पोडशः प्रकाशोऽयं जीवन्मुक्तिविवेकव्या- ख्यात्मकः संपूर्णः ।