·三岁身宫:与宫会尝了尝尝答答答答答答“三
Shetha Dercanda Lalbhal Jair Pustakoddhāra Fund Series: No. 88
ŚRI PRAŠAMARATI
BY
VACAK UMĀSWATI
WITH THE COMMENTARY OF
S'RI HARIBHADRASŪRI
Commentated in
Vikram Samvat 1 185 ] [ Christian Era c. 1719
Vikrama Barat 1996)
Price Rs. 1-4-0
[ Christian Era 1910
三三三三三三三三三三三三三三三三
頭而动:

·श्रीपशमरतिपकरणस्योपोद्घात: विदाकुर्वन्तु विपश्चिद्वरा यदुतैतत् प्रकरणं वाचकवरैः श्रीमद्भिस्मास्वाविधरैर्विहितं, श्रीमन्त उमाखातिवाचकार श्रीश्वेताम्बरवद् नमादैरपि येषां वचनं स्वीक्रियते, न हि नग्नाटानामागमनिर्युक्यादिके श्रीजिनोपयनुवादतत्पर 1 भद्रबाहुस्स श्रुतकेवलिप्रभृतिचिहिते यथा विप्रतिपत्तिस्तथा श्रीउमास्वातिवाचकपुंगववचसि, अन्यथा न ते श्रीउमास्वातीयं श्रीत मभिमन्येरन् यद्यपि जनाः श्रीउमास्वातीयं श्रीतत्त्वार्थसूत्रमभिमन्यते परं तैरेव विरचितानि शेषप्रकरणानि न हि नग्नाटान तानि, दुराम मनग्नैः श्रीतत्त्वार्थसूत्रीय भाष्यमपि तदीयं न तैरभिमतं, यद्यपि अनेकानि विवरणानि श्रीमतस्तत्त्वार्थस्योपर्येतदेव भा तः श्रुतनयनारकदेवनिर्मन्थसिद्धविकल्पानां सूत्रेपु, एवं सत्यप्यनुकरणे सोपज्ञभाष्यस्यानंगीकारस्त्वेतेषां स्वमतफदामहमू लिसिवानि भाष्यस्थानानि तेषां मतस्य तिरस्कारकराणि, साधूनां धर्मोपकरणानां प्रतिपादकत्वात् श्रावकाणां च सामायिक पधातिथि- संविभागेपु श्वेताम्बरीयविधेः प्रतिपादनात् भगवतां जिनानां देशनाया निरूपकत्वाच । इमानि च तानि यस्तु कृतार्थोऽप्युत्तममवाप्य धर्म परेभ्य उपदिशति । नित्यं स उत्तमेभ्योऽप्युत्तम इति पूज्यवम एव ॥ ६॥ भा. का. केवलमधिगम्य विभुः खयमेव ज्ञानदर्शनमनन्तम् । लोकहिताय कृतार्थोऽपि देशयामास तीर्थमिदम् ॥ १८ ॥ महतोऽतिमहाविपयस्य दुर्गमग्रन्थभाप्यपारस्य । क शक्तः प्रत्यासं जिनवचनमहोदधेः कर्तुम् ? ॥ २३ र ·उपोदाता मस्वार्थमाप्य अ.१सू.५ आगमत प्रामृतज्ञो द्रव्यमिति भन्यमाह । सू. २० अध्ययनानि उद्देशाश्च व्याख्याताः, सू. २६ मनुष्य- संपरम्प, अ. २ सू. ४९ नयभ्यो विशेपेभ्यः शरीराणां नानात्वम् । अ. ४ सू. ३ द्वादशविकल्पा वैमानिकाः । अ. ६ सु. २३ संघस्य गाना प समाधियाहत्त्यफरणं बालपद्धवपखिशक्षग्लानादीनां घ संग्रहोपमहानुग्रहकारित्वं । अ. ७ सू. २ आलोकितपानभोजनं अनु- साविपानमोजनं। ५.७ सू. १६ अभिगृह्य कालं सर्वसावायोगनिक्षेपः चतुर्थादुपयासिना Xxन्यस्वसर्वसावधयोगेन। अ. ७ सू. ३३ पनपानपत्रादेः पानेऽविसर्गा दानं अ. ९ सू. ५ अन्नपानरजोदरणपानचीवरादीनां धर्मसाधनानां। अ. ९ सू. ५ अन्नपानरजो- दरगाचीपरादीनां पीठफलकादीनां च । अ. ९ सू. ६ धर्मसाधनमानाखप्यनभिप्वंगः वाह्याभ्यन्तरोपधिशरीरानपानाद्यान्नय:- शरीरपोपकरणादिपु निर्ममत्वम् । अ. ९ सू. २२ संसक्तपानोपकरणादिषु आसनप्रदान । अ. ९ सू. २४ विसंमहा निर्मन्थी, एषामन्न पानयलपात्रप्रविप्रयपीठफलकसंखरादिभिर्धर्मसाधनैः । अ. ९ सू. २६ द्वादशरूपकस्योपधेः । अ. ९ सू. ४८ शरीरोपकरणविभूषा । न. ९ स. ४९ उपकरणया:--विविधविचित्रमहाधनोपकरण । अ. १० सू. ७ श्रमण्यपगतवेदः, तीर्थकरीतीर्थे, अनन्वरपश्चात्क- विरुष-सिम्यो लिम्या, सीलिंगसिखाः स्त्रिया संख्येयगुणाः माध्यम्य तर म्योपशतासाधनं तु निग्नोसिसित नुभि:- १ नहि सूने मंगलसंयंपादिनिर्देश:, भाप्य एव च सः, २ वत्स्यायेत्यभिधाननिर्देशोऽपि तव भाष्ये, ३ संप्रहकरणप्रतिज्ञाऽपि भाष्य एव, ४न प्रापि मामे सूपश्वा यहुमाना, स प खोपशलादेय भाप्यस्य, ५ न च कुत्रापि विकल्पः सूत्रार्थस्य, ६ अग्रे दयमानानि च ग्वाधिशारेए माध्यमरागां भवदस्मदाध्ययपनानि । . .

·. सू. ९ शानं वक्ष्यामः, सू. ३४ चारित्रं नवमेऽध्याये वस्यामः, अ. २ सू.१ उक्तं भवता जीवादीनि तत्त्वानि, अ.२सू. ११ पर- साद् वक्ष्यामः, अ. २ सू. १९ उक्तं भवता पंचेन्द्रियाणीति, अ. २ सू. २२ उक्कं भवता पृथिव्येत्यादि, अ.२ सू. २४ उक्तं भवता द्विविधाः जीवा:, अ. २ सू. ३१ योगविशेपादिति यक्ष्यामः, अ. ३ सू. १ उकं भववा, अ.३ सू. ६ उक्तं भवता लोकाकाशे-तद- नन्तरं०, अ. ३ सू. १३ उक्कं भवता-खमाव०, अ. ४ सू. १ उक्कं भवता भवप्र० केवलि० सराग० न देवा:, अ.४ सू.११ उक्तं भवता देवाश्च० दशाष्ट०, अ. ४ सू. २३ उक्तं भवता द्विविधाः कल्पोप०, अ.४ सू. २७ उक्तं भवता तिर्यग्यो० माया०, अ.५ सू. ३३ उक्तं भवता जयन्यगुण०, अ. ५ सू. ३६ उक्तं भवता द्रव्याणि, अ. ५ सू. ४० उक्तं भवता धन्धे, अ.६सू. १० उक्कं भषता सक- पाया०, अ.७ सू. ७ नक्तं भवता हिंसा०, अ. ७ सू. १९ यथाक्रममिति ऊर्व यद्वस्यामः, अ. २ सू. २ यथाक्रममिति येन सूत्र- क्रमेणात ऊवं वक्ष्यामः, अ. ७ सू. ३१ सचित्तनिक्षेप०, अ. ८ सू. ६ इत उत्तरं यद् वक्ष्यामः, अ. ९ सू. १ संवरं वक्ष्यामः, अ. ९ सू. १८ तत्पुलाकादिपु विस्तरेण वक्ष्यामः, अ. ९ सू. २१ इत उत्तरं यद् वक्ष्यामः, अ. ९ सू. ४० उक्तं भवता पूर्वे शुक्छे, अ. ९ सू. ४७ उ भपता परीपहजयात् अनन्तरनिर्देशोऽत्र प्रकरणे तया तत्त्वार्य इत्येककर्तृकतोहः । २२९ आर्या-कैरनुयोगनयप्रमाणमार्ग:-प्रमाणयोधैरधिगमः। नामादिभिश्चतुर्भिरनुयोगद्वारे:-निर्देशादिभिः पड्भिरनुयोगद्वारैः, सद्भुतप्ररूपणादिभिरभिरनु० । १७-१८-१९ आर्यासु वैराग्य- रागद्वेपपर्यायाः २२३ अधिगमनिसर्गपर्यायाः। सभाप्यतत्त्याथै-१-३निसर्ग अभिगम२-१३मतिः १-१५ अपग्रहो ईहा-अपायो धारणा१-२०व०१-३५ नया:७-८ हिंसा ७-१२ इच्छा ८-१० क्रोधः-मानः-माया-लोभो ९-६ क्षमा ९-२२ आलोचनं-विवेको व्युत्सर्ग-छेदः उपस्थापन ९-२५ अथोपदेशो

·उपोडावा
प्रसमरनि
हारि पनि
सोपातपासूनभाष्यफरभिः (धीउमास्याविषाचकैः) एच फवमेतत्प्रकरणमित्येतत् निनोटिखितसमानपदार्थवाक्यात् सुकरमूहित-
सू. २ यत्त्वायंघद्वान सम्यग्दर्शन एतेष्वध्यवसायो योऽर्थेपु विनिश्चयेन तत्त्वमिति
सू. ३ निमगादधिगमाद् या सम्यग्दर्शनमेवत्तु वनिसर्गादधिगमाद्वा ॥ २२२ ॥
शिक्षाऽऽगमोपदेशश्रवणान्येकाथिकान्यधिगमस्य ।
निसर्ग:-अधिगमः-
एफार्थः () परिणामो भववि निसर्गः स्वभावश्च ॥ २२३ ।।
वाखेकतराभावेऽपि मोक्षमार्गोऽप्यसिद्धिकरः ॥ २३०॥
म्. २ एकवरामावेऽपि
पूर्वद्वयसम्पद्यपि वेपां भजनीयमुत्तरं भवति ।
पूर्यद्वयलाभः पुनरुत्तरलाभे भवति सिद्धः ।। २३१ ॥
सू. ११ आये. प्रत्यक्ष० १२
ज्ञानमय पञ्चभेदं तत् प्रत्यक्षं परोक्षं च ॥ २२४ ॥ तन परोक्षं द्विविधं श्रुतमाभि-
नियोधिकं प विज्ञेयम् । प्रत्यक्षं त्ववधिमनःपर्यायो केवलं चेति ॥ २२५ ॥
८-६ विसराधिगमः
७ विमरेणाधिगमः
एपामुत्तरभेदविपयादिभिर्भवति विस्तराधिगमः । -०-० ॥२२६ ॥
सू. ३१ एकादीनि
० एफादीन्येफस्मिन् माज्यानि त्वाचतुर्य इति ॥ २२६ ॥
1
॥४॥

·२-८ उपयोगो० 1 सम्यग्हानं सम्यग्ज्ञानमिति नियमतः सिद्धम् । मा० सम्यग्दृष्टेशनिं० आद्यनयमज्ञानमपि भवति मिथ्यात्वसंयुक्तम् ॥ २२७ ॥ सामान्य सलु उक्षणमुपयोगो भवति सर्वजीवानाम् । ९ अष्टचतुर्मेद: साकारोऽनाफारच सोऽष्टभेदश्चतुर्षा च ॥ १९४ ॥ बायोमुसमलकसंस्थानं वर्णयन्त्यधोलोकम् । ३-६ मुप्रविष्ठमयमा० स्थालमिव च तिर्यग्लोकमूर्धमय मल्लकसमुद्गम् ॥ २११ ।। (पृची-अमुनेव सूरिणा प्रकरणांतरेऽभिदिवः सप्तवियोऽधोलोकतिर्यग्लोको भवत्सनेकविधः। तना) पञ्चदशविधानः पुनरूवलोकः समासेन । २१२ ।। ५१९२४ उत्पादविगमनित्यत्वलक्षणं यत्तदस्ति सर्वमपि । सदसद् वा भवतीत्यन्यथाऽर्पितानर्पितविशेषात् ॥ २०४ ॥ ५-२ ६२०२९ योऽर्थो यस्मिन्नाभूत् साम्प्रतकाले च दृश्यते वर । तेनोत्पादखस्य विगमस्तु तस्माद्विपर्यासः ॥ २०५ ।। ३१७२२३१ साम्प्रतकाले चानागते प यो यस्य भवति सम्बन्धी । वेनाविगमखस्येति स नित्यस्वेन भावेन ॥२०६॥ ४ १८ २३ ३०सूत्राणि धर्माधर्माफाशानि पुद्गलाः काल एव पालीवाः । पुद्गलवर्जमरु तु रूपिणः पुद्गलाः प्रोफाः ॥२०७॥ १

·प्रश्नमरतिः
शारिधिः
उपोद्घाता
बादिनदेशवन्तो यावदनन्तप्रदेशिकाः स्कन्धाः । परमाणुरप्रदेशो वर्णादिगुणेषु भजनीयः ।। २०८॥
भावे धमाधर्माम्वरकालाः पारिणामिका ज्ञेयाः । उदयपरिणामि रूपं तु सर्वभावानुगा जीवाः ॥ २०९॥
पीपाजीया द्रव्यमिति पविधं भवति लोकपुरुपोऽयम्। वैशासस्थानस्थः पुरुष इव कटिस्थकरयुग्मः ।।२१०॥
टोकालोकव्यापफमाकाशं मर्त्यलोकिकः कालः । लोकव्यापि चतुष्टयमवशेष वेकजीवो वा ।। २१३ ।।
धर्माधर्माकाशान्येकैफमतः परं विकमनन्तम् । फालं विनाऽस्तिकाया जीवमृते चाप्यकर्तृणि ॥ २१४ ॥
धर्मो गतिस्थितिमतां द्रल्याणां गत्युपग्रह विधाता । स्थित्युपकर्ताऽधर्मोऽप्रकाशदानोपकद् गगनम् ।। २१५॥
स्पर्शरसवर्णगन्धाः शब्दो यन्योऽय सूक्ष्मता स्थौल्यम् । संस्थानं भेदतमश्छायोद्योताऽऽवपश्चेति ॥ २१६ ॥
फर्मशरीरयाग्विचेष्टितोच्छासदुःरामुसदाः स्युः । जीवितमरणोपमहफराश्च संसारिणः स्कन्धाः ॥ २१७ ॥
परिणामवर्चनाविधिपरापरत्वगुणलक्षणः फालः । सम्यक्त्वज्ञानचारित्रवीर्यशिक्षागुणा जीवाः ॥ २१८ ।।
मिप्यादृष्टपविरमणप्रमादयोगातयोर्यलं दृष्टम् । तदुपगृहीवावष्टविधफर्मपन्धस्य हेतू तो ॥ ३३ ॥
पनवयष्टविंशविकद्विश्चतुःपटकसप्तगुणभेदः। द्विःपञ्चभेद इति सप्तनवतिभेदस्तथोत्तरतः ॥ ३५ ॥
एवं रागो पो मोहो मिथ्यात्नमविरतिथैप । एभिः प्रमादयोगानुगः समादीयवे कर्म ॥ ५६ ॥
६-३ योग. पुण्य-पाप
योगः शुद्धः पुण्यासवस्तु पापस्य तद्विपर्यास: ५।
यापायमनोगुप्तिनिराश्रयः संवरस्तूतः ।। ६ ॥ २२० ।
॥५॥

·९-७ माता हि भूत्वा भगिनी अनुचिकरणसामर्थ्यादागुत्तरफारणाशुचित्वाच । माता भूत्वा दुहिता देहस्थाशुचिभावः स्थाने स्थाने भवति चिन्त्यः ॥ १५५ ॥ आशुत्तरकारणासुचित्ता माना भूत्वा दुहिता भगिनी भार्या च भवति संसारे। ९-११जिनवेदनीयाश्रयाः तद्यथा क्षुत्पिपासा० प्रजाति सुतः पितृतां भातृतां पुनः शत्रुतां चैव ॥ १५६ ।। इत्यादिस्थानेषु सभाध्यतत्त्वार्थप्रकृतप्रकरणयोः साम्यमीक्षित्वा कस्को नैपामेककर्तृकतामनीकुर्यात् ? । किंच-- अव्याहतश्रीमन्महावीरस्यामिशासनाः श्वेताम्बरास्तु अनेकप्रन्येषु तत्त्वार्थसूत्रताप्यतत्प्रकरणानामेफर्तृफवामुद्घाटमसकं मुपत एष । प्रकरणमेतत् न श्रीवत्त्वार्थयत् केपलदर्शनशास्त्रनया दृब्धं, किन्तु श्रीचतुर्विधश्रमणादिसंघस्साराधनाहेतुकप्रशमस्यीर्थ, वन एव पप्रान्त्य- भागे अकृतार्थसाधूनाश्रियानुपंगिकपारमार्थिकफलदर्शनवत् (२९६ तः ३०१ यावत् ) गृहानम्यपरपर्यायनायकाणां तद्बतसम्य- पत्याचारनिदर्शनपूर्वकं तयाफलदर्शनं । शाखें चेदं प्रामरत्याग्यमन्वर्थसंज्ञाधारकं, वत एव 'प्रशमेष्टतयाऽनुसृताः' इति 'प्रसमजननशाख- पद्धतयः' इति चोदाजगुः पूज्याः, न चेदं तत्वार्थादिवत् पदार्थस्वरसनिरूपणामात्रप्राधान्यभृत् सार्यपारिक वा, फित्वाचरणप्राधान्यभृत् , तत एव च प्रान्ते यतिदेशविरतानां साक्षात् पारम्परिक च यत् प्रशमाचरणस्य फलं तदुपादर्शयन्, प्रशमश्च जैनानां नेतरदर्शन- भाविवानामिव केवलात्ममननादिलभ्यः, किन्तु कपायशान्तियुग्वैराग्यादिसमाचरणहास, अत एव तत्रभवन्तोऽन प्रशमयाधान्येन प्रावी- वर्तन, सम्यक्त्वादीनां चाराधनापरतया व्याख्यानं चः । विपयाचेहत्या विषयानुक्रमतो यथावद् ग्रंथपरिभावनतश्च गम्याः । शास्त्रं चेदं वाचकचक्रवर्तिविरचितत्वेनातीव प्रनं, तत एव चाचारांगादिचूर्णिकाराथा अपि नैवाति राजराज त्याद्याः कारिकाः साक्षि- .

·उपोखाता प्रथमरनिः हारि.धि: गोपटभरवेग घोराहवरन्तः । न च वाच्यं वानकचक्रवर्जिन इमे दिगम्बरमतोत्पत्तेरोफालीनाः, न तु ततः प्राचीनाः, कथमन्यथा मभिवानिधीसेतु' श्लादिषीवरागागमवत् 'सपित्तादिसंग्रहः परिमहः' इति परिग्रहस्य लक्षणमकन्या 'मूर्छा परिग्रहः' इति परिग्रहस्य लागं गगाटनाट मनिकन्दननिपुर्ण न्यवेदयन् ?, कथं च परिपहावतारे 'क्षीणफपाये क्षीणमोहे क्षीणे वा एकादशे सेवममणीय सूत्र 'जिने पति प्रणीतयन्तः ।, दिग्पसनकल्पिवफेवल्याहारनिषेधप्रलिपेधपरमेव वन, कथं च यवतुरग' इत्याविना सत्स्वप्युपकरणेषु निन्यसानिरूपणपटुं चः झारिकाम?, सत्यमेवर, परं नहोवद वक्तुमपि शक्य यदुत नान्ये दिगंबरेभ्यः सचित्तादिसंगमानविरो- पिनो नाभ्यन, अन्यगृहिलिंगसिद्धिविचारेऽपि तद्याप आवश्यक्ता दुर्यारा, गोशालकस्य पाचेलक्यावस्खश्रीमन्महावीरस्वामिभ्यः पृथग्भा- पान अधेलतयेयापस्सना, ऐतिहासिका अपि आजीविकमामलफमियास्थिताः, जिने एकादशेति वचनं तु उपशान्तमोहादेरुतत्वात सरलमेर, नग्नाटनाटकनिकन्दननिपुणं तु अपश्यमेव तत् । वाचकपरा प्रन्येऽस्मिन्नधिकाराणां द्वाविंशतिमुपववन्धुरिति प्रतिभानं तु प्रकृत- सिविलोग्नपराणां प्रान्त्यभागे न्दुस्लेपान दुप्फरमिति । चिकारावात्र श्रीहरिभद्रसूरीन्द्राः, पर नेते याफिनीमहत्तरासूनुत्वेन ख्यावा विर- दोकाः, तु श्रीमानदेयसूरिसन्तानीयाः, प्रशस्वेश्वास्या वृत्तेः स्पष्टमेतत् । निर्माणकालय वृचेः पंचाशीलधिककादशशवादीरूप इति स्वयमेव धिमरा दर्शिनयन्वः । यद्यपि सत्तिकमेवर प्रन्धरनं मुद्रिनपूर्व वयाऽपि वत्प्रतीनां दुर्लभतमत्या सकलप्रगणसंघस्यातीवोपयोगित्वाच भूय उन्मुद्रपमर, स्वेऽपि शोधनयने सालनयाहुल्यान्मंदमेघसा क्षन्तव्यं क्षुण्णमन विपश्चिद्वरेरिति प्रार्थयित्योपरम आनन्दसागरोऽयमिति पीरसं० ० २४६६ वि० सं० १९९६ धैरमणपष्टयां श्रीसिद्धक्षेत्रे ·प्रशमरतिस्था अधिकाराः (प्रशमरत्यधिकारानुक्रमः) आर्या आर्यात आर्या २४२ " " १६१ १८१ २४५ " " ૨૮૮ " १ पीठबन्धाधिकारः यापद २ कपायाधिकारः ३ रागावधिकारः ४ फर्माधिकारः ५-६ करणार्याधिकारद्वयम् ७ मदस्थानाधिकारः ८ आचाराधिकारः २३ ९ भावनाधिकारः ३०] १० धर्माधिकारः ३३ / ११ कयाधिकारः ३८ १२ जीवाधिकारः ८० १३ उपयोगाधिकारः १४ भाषाधिकारः १४८ । १५ पशिधद्रव्याधिकारः १९३ १६ चरणाधिकारः १७ शीलगङ्गाधिकारः १८ ध्यानाधिकारः १९ श्रेण्यधिकारः २० समुद्घाताधिकारः २१ योगनिरोधाधिकारः (शिवगमनविधानाधिकार, फलाधिकारः " " २५४ २०६ २७६ २९२ २९५ " " १९५ २०६ २२७ " " २२१ ३११ प्रम. ग " " ki ·असमरविः हारिताचिः प्रशमरतिवृद्विषयानुक्रमः बृहद् विष यानुक्रमः॥ ॥७॥ भायांश आर्या वैराग्यदृढता अभ्यासात् .... .... .00. १७-१८-१९ २० यावत् २३ .... BANA .... .... माछं रिसरणप्रतिज्ञा मुगमत्यादेः साफल्यं च गरिसतिजिनपरमेष्टिपथकनमस्कारः प्रतिज्ञा च आगमत्व महत्तेन दुष्प्रवेशता.... रामसागरतेचारः सजनानुमादानन् सना गुगमाअत्यन् सपरिमइमहिमा प्रणास्पारिमितिः अनुराधनाला पुनःपुनपिन्तदा ... .... .... (१-२) वैराग्यरागद्वेषपर्यायाः (३-४) | कयायवक्तव्यताईलक्षणम् (५-६-७) इति पीठवन्धः (८)| कपायानर्थोक्यशक्तिः (९) | क्रोधमानमायालोमानां दोपाः भवहेतुता च (१०) इति कपायाधिकारः (११) । कपायाणां रागद्वेपान्तर्भावः (१२) | मिथ्यात्वादिना तयोर्वन्धहेतुत्वम् १३-१४-१५ इति रागाचधिकारः २५-३० .... 900 ॥७॥ .... .... ".. ३१-३२ ३३ .... .... ...

·.... ... .... 1 प्रशमाद् दोपविलयः ... ४० .... 14.. .... आयां आर्या मूलप्रकृतयः (८) उत्तरप्रकृतयः (९७) प्रकृत्यादयः (१) परमार्थेन नेष्टा अनिष्टा वा विषयाः ५२ प्रदेशबन्धादिहेतवः, लेश्याषट्कम् .... ३४-३८ विषयाद् गुणाभावः बन्धश्च स्नेहाभ्यकवत्, प्रमादयोगानुगत्वम्५३-५६ इति कर्माधिकारः कर्मसंसारदुःखरागादिभवसंततयः कर्मभवशरीरेन्द्रियविषयवेद्यानि सर्वचेष्टाऽनर्थता शब्दापासतिफलम् ४१-४५ शुभचिन्ताहेतवः ५९-६३ अदान्तेन्द्रियाणां बाधाः ४६ मानुष्यदुर्लभत्वादिचिन्ता ६४-६५ पञ्चेन्द्रियवशा नर्थः विनीतः शास्त्रलिप्सुः ६६ इन्द्रियातृसत्वम् ४८ विनयप्रशमहीनस्य कुलाद्यलाध्यता शुभाशुभविपर्यासः .... ..... ४९ विनयशोभा, गुराधनाधीनं शास्त्रं .... शुभाशुभसंकल्पः गुरुवचोमहिमा विकल्पजी रागद्वेषो ५१ [ गुरोर्दुष्प्रतिकारता ... .... .... .... .... .... .... .... .... ७० .... .... .... ७१ .... ....

·आयोड .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... आया १२० १२१ १२२ १२३ १२४-१२६ १२७--१२९ १३० .... .... .00 सयमयोगस्य निरन्तरकर्त्तव्यता .... अनित्याः शोकहेतवः विप्रयोगान्ताश्व ऋयादयः अभय आत्मस्व प्रशमः.... ... इन्द्रियजययनप्रशंसा निरागात् मुधा सुखं, दुखाभावः सुखाद्वैतता च शमादू गुणिता सुखिता निवरता च.... लोकशरीरचिन्ता लोकधर्मविरुद्धत्यागः .... लोकाभिगमनीयता .... अनुपकारिवर्जन ग्रहणोपभोगनियतता .... लेपादिवदाहारः .... .... .... कल्प्यावाद्यता यथाकालाचाहारता पिण्डादिः धर्मदेहरक्षाहेतुः निरुपलेपताकारण उपकरणैरलेपः (पंकजतुरगवत्) मिथ्यात्वादिजयात् निग्रंथता कल्प्यताहेतवः अकल्प्यताहेतवः कल्प्याकल्प्यस्याद्वादः वाचकचिन्तादित्यागः विपयपरिसंख्यान इति आचाराधिकारः १३९ १४०-१४१ १४२ १४३ १४४-१४५ १४६ १४७ .... .... .... ... १३२ १३३ १३४ .... .... ....

·आर्या प्रसमरतिः हारि.अचिः बृहद् विष .... .... यानुक्रमः॥ .... ७२-७४ ॥८॥ ७५-८० .... 2000 विनयशुश्रूषाज्ञानविरत्याश्रबनिरोधतपोनिर्जराऽक्रिया निवृत्त्ययोगित्वमक्षयमोक्षा. अग्निीतस्य वरूपं फलं च, शास्त्रानादरः कटुकमानिता हितानपेक्षता च इति करणार्याधिकारी जातिमदस्य त्यागः कुटमदस्य रूपमदस्य बलमदस्य लाममदस्य बुद्धिमदस्य पारम्पकमदस्य आर्याङ्क: श्रुतमदस्य ९५-९६ उन्मादससारयोर्हेतुता दुःखिता जात्यादिहीनता च फलं तस्य९७-९८ उत्कर्षपरिवादत्यागाम्यां मदनाशः, नीचगोत्रहेतुता व तयोः९९-१०० मनुष्यतिरक्षा हीनत्वादि ... १०१ रागद्वेपत्यागः इन्द्रियशमनं आगमकार्यता च १०२-१०५ विषयाणा खरूपं दुरन्तता विषाभवद् विपाको दुखकरवञ्च १०६-१०९ भरणदर्शनेऽपि विषयरतिर्न योग्या ११० मुस्यनुग्रहचिन्ता .... इति मदस्थानाधिकारः आचारस्य रक्ष्यता, भेदाः (५), षड्रजीवकाययतनाधाः, विधिमैक्ष्यादि ११२-११९ । ... ८१-८२ ८३-८४ ... .... 1 ... " " ८७-८८ .... .... AND. ८९-९० ९१-९२ " .. " ... .... ....

·आवर. as. .... .... .... .... .... .... आयां अनशनादि प्रायश्चित्तादिच ताः १७५-१७६ अष्टादशधा मन निर्गता रागाविशमः ममरादित्यागः परिपहादिहननं च फलं धर्मस्य १७९-१८० प्राचनमायादीनां वैराग्यादिजनक १८१ इति धर्माधिकारः आक्षेपण्यादिकथाऽना स्यादिकपात्यागध १८२-१८३ परचिन्तानिवृत्तिः १८४ शाखाप्ययनादियतः १८५ सासमन्दव्युत्पतिः उद्धतशासनताणे, सांघिद्वचनस्य १८६-१८८ इति कयाधिकारः पदार्यनराम् १८९ जीरभेदाः उपयोगस्य लक्षणता अष्टचतुर्भेदता च मारभेदाः १९६-१९७ भावैर्गत्यादिः, व्यायामाष्टकम् १९८-२०१ आरमानात्मवं उत्पादादि अर्पिताऽनर्पितले च २०२-२०४ उत्पादादिनिकलक्षणम् २०५-२०६ अजीरभेदाः सुप्यरूपिविभागः सप्रदेशादित्वं मानविभा- २०७-२०८ भावे द्रव्यपिचारः २०९ द्रव्यभेदाः, लोकः, अधतिपूर्णलीकाकारः, सप्तनिधादिभेदा व्याप्यत्वादि च २१०-२१३ .... .... .... .... .... पता च ... .... .... .... ....

·वृहद् विष- .... .... .... .... यानुक्रमः॥ .... .... .... .... प्रशमरतिः हारि पूचिः | भावनाद्वादशकं इष्टजनयोगदनित्यता ॥९॥ जन्मापविभवः एकस्य जन्मादि स्वजनादिम्यो भिन्नता अशुचिता कायस्य मानादिताया अनेय मिथ्यावादीनामाश्रयता बागादिसमाधिः संपरतपोम्यां निर्जरा लोकप्रमाणं जन्मादिचिन्ता च जिनधर्मात् संसारतरणम् आर्या: आर्यावः १४९-१५० बोधेर्दुर्लभत्वम् १६२ १५१ | मोहादेविरतिदौर्छभ्यं, वैराग्यदुष्प्रापताहेतवः, क्षान्त्यादीनां १५२ साधनता त्रिकरणशुद्धता च १६३-१६६ १५३ इति भावनाधिकारः १५४ श्रमणधर्मभेदाः १६७ दयाद्वारा क्षान्तिसाधनं १६८ १५६ विनयगुणद्वारा मार्गफलं, विशुद्धिधर्ममोक्षसुखानि १५७ आर्जवाद १६९-१७० १५८ अनुपरोधेन शौचता संयमभेदाः । (१७) १७२ १६० वान्धवधनादित्यागः अभिसंवादनादि .... .... ... .... .... .... .... .... .... .... . .... .... ....

·.... .... .... .... .... .... .... .... .... आर्या अनशनादि प्रायचिचादिच तपः १७५-१७६ अष्टादशधा मझ १७७ निर्धता रागादिशमः ममनादित्यागः परिपहादिहननं च फलं धर्मस्थ १७९-१८० प्रवचनमत्यादीनां वैराग्यादिजनका १८१ इति धर्माधिकारः आक्षेपण्यादिकथाऽनुज्ञा स्यादिकपात्यागध १८२-१८३ परचिन्तानिवृत्तिः १८५ शाखाध्ययनादियतः १८५ शाखशब्दव्युत्पत्तिः उद्धतशासनत्राणे, सर्वविवचनस्य शाखता १८६-१८८ इति कयाधिकारः आड पदार्यनकर जीवभेदाः १९०-१९३ उपयोगस्य लक्षणता अष्टचतुर्मेदता च भारभेदाः १९६-१९७ भावैर्गयादिः, द्रव्याचामाष्टकम् १९८-२०१ आरमानात्मत्वं उत्पादादि अर्पिताऽनर्पितत्वे च २०२-२०४ उत्पादादितिफलक्षणम् २०५-२०६ अजीरभेदाः रूप्यरूपिविभागः सप्रदेशादित्वं भावविभा- ज्यता च २०७-२०८ भावे द्रव्यविचारः २०९ द्रव्यभेदाः, योकः, अवस्तिर्पगर्घटोकाकारः, सप्तविधादिभेदा व्याप्यत्वादि च २१०-२१३ .... .... .... .... .... .... .... .04. .... .... ....

·प्रशमरतिः । हारि.धृतिः यानुक्रमः॥ .... ... ॥१०॥ .... .... .... आर्यावः धर्मादिषु एकैफता अतिकायता कर्तृतादि च २१४ धर्माधर्माऽऽकाशपुगटकालजीवानां गुणाः २१५-२१८ पुष्पपापाथरसंवरवन्धमोक्षाः २१९-२२१ सम्यग्दर्शनलक्षणं हेतू च .... २२२ अधिगमनिसर्गपर्यायाः २२३ अनधिगमादेमिप्यात्वता, ज्ञानस्य भेदाः प्रमाणत्वं परोक्षप्रत्यक्षभेदाः, विस्तराधिगमहेतुता भाज्यावश्च २२४-२२६ सम्यमिथ्याज्ञानलक्षणम् २२७ चारित्रभेदाः अनुयोगैरनुगम्यता च २२८-२२९ सम्यक्त्यादिवयं साधनं, नैकतराभावे, पूर्वोत्तरलाभमजनानियमौ २३०-२३१ आराधकलक्षणं, आराधनात्रिकालं तत्परतादिहेतपक्ष २३२-२३४ आर्मा धर्मस्थितत्यानुपमेयता २३५-२३६ प्रशमस्य प्रत्यक्षतादि, सुविहितप्रशंसा, रागद्वेषवाधावर्जनात् सुखिता, धर्मध्यानादियुतसाधुप्रशंसा २३७-२४२ इति चरणाधिकारः शीलाङ्गसाधकलक्षणं, शीलानानि शीलाङ्गफलं च २४३-२४५ इति शीलाङ्गाधिकारः धर्मध्यानस्य भेदाः भेदस्वरूपञ्च २४६-२४९ नित्योद्विग्नतादेरपूर्वकरणप्राप्ति .... २५०-२५४ इति धर्माधिकारः साताधसंगता, यथाख्यातप्राप्तिः मोहोन्मूलनञ्च २५५-२५८ क्षपकणिकमः २५९-२६२ क्षपकसामर्थ्य २६३-२६५ ".. .... ...

·आयात .... .... .... .... .... २६६-२६७ २६८ २६९-२७० २७१ २७२ .... आर्या २८६-२८९ २९० २९१-२९३ २९४ २९५ २९६-३०१ ३०२-३०८ ३०९-३१० .... .... आवरणादिनाशध्रौव्यं केरलगानमहिमा केवलिस्वरूप आयुष्कादिस्थितिः समुद्घातहेतुः इति श्रेण्यधिकारः | समुद्घात: इति समुद्घाताधिकारः योगनिरोधः, तत्वध्यानं, त्रिमागहीनतादि इति योगनिरोधाधिकारः शैलेशी वेद्यादिक्षयः .... गतिशरीरत्यागः सिध्यत्स्वरूपम् .... मुक्तस्य सत्यम् ऊपगतिसिद्धिः ऊर्पगतिहेतरः सिद्धिसुखहेतनः अकृतार्थयतेः स्थितिः गृहाश्रमस्तितिः गुणवफलं गृहिप्रशमयनाशंसा च इति फलाधिकारः अपराधक्षामणा शासनआशीर्वादश्व इति विषयाधिकारः २७३-२७६ .... .... .... .... .... २७७-२८२ .... .... .... ३१२-३१३ .... .... .... २८३-२८४ २८५ .... .... ....

·शेठ देवचंद लालभाई जैनपुस्तकोद्धार फंडना कार्यकरी प्रशमरति: हारिवृतिः ॥११॥ - दूस्टीमंडल (१) मंछुभाई साकरचंद-झवेरी, (२) नेमचंद अभेचंद, जे. पी. (३) नेमचंद गुलावचंद देवचंद (४) हीराभाई मंछुमाई झवेरी (५) साफरचंद खूशालचंद झवेरी मंत्री- ॥११॥ जीवणचंद साकरचंद झवेरी.

·अनन्तलब्धिनिधानाय श्रीगौतमगगेन्द्राय नमः। विन्दमनोज्ञायततिभियः स्तूयते सर्वदा, भूपालप्रतियोधको गुरुमतिः सिदान्तपारगमी। ग्याझ्यादानपिचक्षणः शुभ गुणरियावकीर्तिः मुघी, यानन्दान्धिमुनीश्वरं गणपति वन्दे महावानिनम् ।। श्रीमदउमाखातिविरचिते प्रशमरतिप्रकरणे किञ्चिद्वक्तव्य शेठ देवचंद लालभाई जैन पुस्तकोद्धार फंडना, अने श्रीमतीआगमोदय-समितिना नामथी आजे जैन-अजैनसमाजना साक्षर- वर्गमाथी भाग्येज कोई अणजाण हशे. फंड तरफथी आगम-प्रकरण-चरित्रादि न्हाना म्होटा सित्याशी अन्थो अने आगमोदय- समिति वरफथी एकसठ प्रन्यो वांचकोनां हाथमा समर्पित थई चूक्या छे. फंडमांथी अन्तिम ग्रन्थ वि० सं० १९९३ मां श्रीभरतेश्वर- वाहुवलिवृत्तिनो द्वितीय विभाग " प्रन्याइ ८७ " प्रसिद्ध कर्या याद, लगभग त्रण वर्षे " ग्रन्या८८ तरीके श्रीमद् उमाखाति- विरचिव श्रीनशमरति-प्रकरण नामनो आ ग्रन्थ श्रीमद् हरिभद्रसूरिना विवरण सहित पांचको समक्ष रजू कराय छे. जों के आ "

·-
प्रगमरतिः
हारि. गृत्तिः
किश्चि-
द्वक्तव्य.
॥१२॥
पछी पहार पडनारा अन्थोमां (१) वे टीकाओ सहित अध्यात्मकल्पद्रुम अंक ८९ (२) गौतमीय महाकाव्य, "अंक, ९०"
(३) सटीक वैराग्यादि प्रण शतको आदि प्रन्यो (४) अभिधानकोप-आदि प्रेसमां चाल छे. ग्रन्थने वहार पाडवामां लगभग त्रण
वर्पनुं अंतर पडणुं छे सरूं पण सांसारिक अनेक उपाधियो वश ण वर्षे पण वहार पाडवा माटे हुं भने भाग्यशाली समझुंछु.
पंथनो विषय शांतरसनो एकांत उपदेश छे, ए "प्रशमरति" नामथी स्पष्ट जणाई आवे छे. मूलग्रन्थना रचयिता पूर्वधर
आचार्य श्रीमान उमास्वाति याचक छे. वेओ श्री क्यारे थया अने एमणे कया देशनी भूमि पोताना जन्मादिथी पवित्र कुरी हती, ते
याववनो पोषस निर्णय या साधनोना अभावे जो के अद्यापि थई शक्यो नथी, छतां सभाष्य-तत्त्वार्थसूचना रचयिता "उमास्वाति-
बाचक" एज प्रस्तुत प्रन्थना मूल प्रणेता छे. स्वयं उमाखातिजीनी रचेली तत्त्वार्थभाप्यनी सम्बन्ध कारिकामांना-
"पाचफमुख्यस्य शिवश्रियः प्रकाशयशसः प्रशिष्येण । शिष्येण योपनन्दिक्षमाश्रमणस्सैकादशाङ्गविदुः ॥१॥
"पाचनया च महापाचकक्षमणमुण्डपादशिष्यस्य । शिष्येण वाचकाचार्यमूलनाम्नः प्रथितकीर्तेः ॥२॥
"न्यग्रोधिकाप्रसूतेन विहरवा पुरवरे कुसुमनाम्नि । कोभीपणिना स्वातितनयेन वात्सीसुतेनाय॑म् ॥ ३ ॥
"अईद्वचनं सम्यग् , गुरुक्रमेणागवं समवधार्य । दुःसातं च दुरागम-विहतमतिं लोकमवलोक्य ॥ ४ ॥
"इदमुञ्चै गरवाचकेन सत्त्वानुकम्पया दृब्धम् । वत्त्वार्थाधिगमाख्यं स्पष्टमुमास्ताविना शास्त्रम् ॥ ५॥ (त्रिभिर्विशेषकम् )
"यस्वत्याधिगमाख्यं शास्यति च करिष्यते च वोक्तम् । सोऽव्यावाधमुसाख्यं प्राप्स्यत्यचिरेण परमार्थम् ॥ ६॥"
आ छ शोफोथी श्रीउमास्वातिजी सम्वन्धे खुदुनी लखेली मात्र आटली ज विगतो स्पष्ट जणाई आवे छे:-
॥१२॥

·"ओश्रीना दीक्षागुरु अगियार अङ्गना धारक घोपनन्दि क्षमाश्रमण, अने गुरुना गुरु पाचझमुख्य शिवधी हता. विद्यागुरु महाराचक मुण्डपादना शिप्य मूल नामना वाचकाचार्य हवा. एओश्रीनुं जन्मस्थान न्यग्रोधिका गाम, अने कोभीपणि गोत्र तुं. पितानुं नाम वाति अने मावानुं नाम वात्सीगोत्रीय उमा हतुं. पोते आर्य शांतिश्रेणिकयी नीकळेली उचनागर शासा[?]मां दीक्षित हता. प. श्रीउमाखाति-याचकत्रीए गुरुपरम्पराथी प्राप्त करेला आईन-उपदेशने भली रीते हृदयमा धारण करीने, तथा दुरागमो (मिथ्याशाम्रो)द्वारा हतबुद्धि दुःसित लोकने देखीने प्राणीओना उपर अनुकम्पाथी प्रेयई तत्त्वार्थाधिगम नामनुं सष्ट (अर्थनी स्पष्टवायालु) शान विहार करतां कुसुमपुर (विहार देशना पट्टना--पाटलीपुर) नगरमां रच्यु.' आमा यद्यपि एमना समयनो चोफस निर्णय थई शकतो नथी, छतां एटलुं चोकस छे के एओनी पूर्वधरोना समयमा थयेला चतुर्दशपूर्वधर होई विक्रमनी पांचमी-उठी शताब्दीथी हेला थयेला अति प्राचीन आचार्य छे. पोते ५०० ग्रन्थ-प्रकरणना प्रगेवा हता. , "कोभीपणिनेति गोग्राद्वानम्, सातितनयेनेति मिनुराख्यानम्, वात्सी-सुतेनेति गोण, नाना उमेति मातुराख्यानम् ॥" तस्यायमू-सिखसेनीपटीका अंक ७६ शेठ दे० लानी, पत्रांम ३२६-२७. माताना 'उमा' अने पिताना 'स्वाति' उपरथी तेभोधीनुं नाम 'उमास्वाति'. विशेष इरावालाए दे० ला जैन पुस्तकोदार फंडना छपारा अंक ७६, तपासूनना वीजा भागनो अंग्रेजी प्रवेशक (इंट्रोडमान) वगेरे जोयु. २ "धेरे अजसतिसेणिए मादरसगुत्ते"..."थेरेहितो णं अजसंतिसेणिएहितो माढरसगुत्तेहितो एस्थ णं 'उद्यानागरी साहा' निग्गया।" कल्पसूनस्थाविरावलि, शेठ दे० ला जैन पुस्तकोदार फंड, अंक ८२, कल्पस्व-यारसा सचित्र, पनाई ६७. ३ "सापांधिगमाख्यं शाखं भव्यसायनुकंपया विरचितं स्फुटार्धमुमास्वातिनेति ।" दे० सानो अंक ७६ वापासून बीजो भाग, पनाह ३२७० प्र.र.अनु.3

·प्ररामरतिः
हारि.चिः
किश्चि-
द्वक्तव्य.
॥ १३ ॥
विवरणकार श्रीहरिभद्रहरिनो समय विक्रमनी १२मी सदीनो उत्तरार्द्ध सुनिश्चित छे. कारण के, खूद टीकाकारे प्रशस्तिमा
"वि० सं० ११८५मा अणहिलपुर पाटणनी अंदर महाराजा जयसिंहदेवना राजकालमा आ टीका रची छ,” एबुं स्पष्ट उल्लेख्यु छ
(प्रशस्तियोक ४). आ टीका सिवाय प्रस्तुत वृत्तिकारना समये एक वृद्धृचि हती एदलु चोकस मालूम पडे छे. बृहद्वृत्तिने
अनुसरीने ज आ वृचि रचायानु प्रशस्तिमा स्पष्ट उल्लेखेखें छे (प्रशस्तिश्लोक ३). ए वृहद्वृत्ति अद्यापि उपलब्ध थई शकी नथी.
टीकावार १४४४ बौद्ध साधुओने समळीरूपे आकर्षणार अने तेना प्रायश्चित्त-निमित्त (?) १४४४ ग्रन्थोना प्रणेता; दरेक ग्रन्थांते
'विरह' शब्द योजनारा 'याक्निीमहत्तरासूनुना उपनामथी प्रसिद्ध 'श्रीमद्धारिभद्रसरि' नहि, पण वृहद्गच्छीय 'श्रीमान् देवसरिना
सन्तानीय श्रीहरिभद्रगरीन्द्र छे (प्रशस्तिश्लोक १).
प्रन्यसशोधनार्य माटे आगमादोरक आगमव्याख्याप्रज्ञ साक्षरशिरोमणि आचार्यवर श्रीमद् आनन्दसागरजी सूरिश्वर-के
जेमनी कृपागाया नीचे ८८ अंको प्रसिद्ध करवा शक्तिमान थया छीए तेमना-हुँ तथा श्रीमान् ट्रस्टीवर्यो अहर्निश ऋणी छीए.
शेठ दे० ला० जैन पुस्तकोद्वार फंडना उद्भवनो सामान्य इतिहास अने आपको योग्य लेख्छु:-
जेमनी स्मृतिने अर्थे आ फंड स्थापयामां आव्युं छे ते शेठ देवचंद लालभाई जहेरीए पोताना मृत्युपत्रमा रू० १००००० ( एक
सार)नी रपम आ प्रमाणे शुभ कार्योमा सर्चवा माटे पोसाना टूरटीयोने फरमाव्यु हतुं.
॥१३॥

·) २०००० जूना दुहेरासरोनो जीर्णोद्धार करवामां. ( आ रकम, शेठ आणंदजी कल्याणजीनी पेढी मारफते, ए पेढीनी पण एटली ज रकम उमेरावीने राणकपुरजीना धन्नाशाह पोसाडना जगप्रसिद्ध दहेरासरना जीर्णोद्धारमा शेठ देवचंदना टूस्टीओए भाई गुलाबचंदनी देसरेस नीचे खरची छे.) ५००० पांजरापोळ सुरत अने वीजे. (सुरतनी पांजरापोळमां अपाई.) २५००० वाडी करवा मांडी छे तेनी धर्मशाला करवी. (सुरतमा शेठ देवचदे रू० २०००० (वीस हजार) सरची वाडी बांधवा माडीहती तेमां पचीस हजार उमेरी धर्मशाला स्थापी. जेथी धर्मशालामांरू०४५००० (पिस्तालीश हजार)नी रकम थई.) ५००० फेशर अने वरास फंडमां. ( आ रकम शेठ घेलाभाई लालभाई झवेरी केदार वरास फंडमां अपाई छे. शेठ देवचंद उपर मुजय रू०५५००० ( पंचावन हजार ) सरचयानी यादि लखी शक्या हता. अने रू० एक लाखमाथी रू० ४५००० ( पिस्तालीस हजार ) क्यां खरचवा फरमायचं ते विचार करी लसयाना हता, परंतु पोताना अवसान काल पूर्वे ए यादि पूर्ण करी शकाई नहि, जेथी पिस्तालीस हजारनी रकम नाम-निर्देश विनानी शुभकार्यमा खरचयानी वाकी रही. ए रू० पिस्तालीश हजारनी रकम सारा कार्योमा खरचवानी शेठ देवचंदना सुपुत्र शा. गुलावचंदनी रजा मलवा उपरांत, शा० गुलाबचंद देवचंदे पोताना तरफथी पण मर्हमनी यादगिरीमाटे शुभकार्यमा खरचवा काढेला रू०२५००० (पचीश हजार ) पण आ रकममा उमेरी मईम शेठ देवचंदना नामनुं एक स्थायि फंड स्थापवा सूचव्यु. आधी रू. पचीश हजारनी रकमने रू. पिस्तालीश हजारनी रकम साथे उमेरी रू० ७०००० (सित्तेर हजार ) सगीन फंड स्थापवा माटे ट्रस्टीओद्वारा जूदा रासवामा आव्या.

·प्रशमरतिः
हारि.पृत्तिः
किञ्चि-
द्वक्तव्य.
॥१४॥
आचार्य महाराज १००८ श्रीमद् आनन्दसागर-सूरीश्वरनी (ते समये पन्यास पदे ) सलाह अने उपदेशथी तथा शा. गुलाबचंद
देवचंद झवेरीनी सम्मतिधी, आ एकत्र रकमोनुं महूम शेठ देवचंदनी यादगीरी माटे "शेठ देवचंद लालभाई जैन पुस्तकोद्धार फंड" नामर्नु आ
टूरट शेठ देवचंदना मृत्युपत्रना दूस्टीयो (१) शेठ नगीनभाई घेलामाई, (२) शेठ केशरीचंद रूपचंद, (३) शा. जीवनचंद साफरचंद
अने (४) पाई वीजकोरे (शेठ देवचंदनी पुत्रीए) ईस्वी सन् १९०९मां स्थाप्यु. तेमज योग्य व्यवस्था जलवाई रहेवा माटे
(१) शेठ नगीनभाई घेलामाई, (२) शेठ केशरीचंद रूपचंद, (३) शा० जीवनचंद साकरचंद, (४) शा० गुलाबचंद देवचंद,
(५) शेठ फुलचंद कस्तूरचंद, अने (६) शा० मंछुभाई साफरचंदने ट्रस्टीओ निमी टूस्टडीड करावयामां आव्यु.
मईम शेठनी विकरी, शेठना मृत्युपत्रनी एक एक्झीक्युट्रेस, अने महूम शा० मूलचंद नगीनदास झवेरीनी विधवा वाई
वीजकोरनी, आसरे रू० २५००० (पचीश हजार ) नी रकम वाई वीजकोरना मृत्युपत्रना ट्रस्टीयो तरफथी, ईस्वी सन् १९११ना एक
दस्तावेजद्वारा भेट मलयाधी, तथा मईम शेठना भत्रीजा अने फंढना एफ ट्रस्टी महूम शेठ नगीनभाई घेलाभाई झवेरीना मृत्युपत्रनी रूये
रू. २००० (चे हजार )नी रकम तेमना ट्रस्टी अने एक्झीक्युट्रेस "वाई चंदन उर्फ लीलावती" तरफथी ईस्वी सन् १९२२मा भेट
मलयाथी तथा परचुरण व्याजनी रकमो मलया-वधवाथी फंडर्नु भंडोल रू० ११०००० एक लाख दश हजार ) ना आशरानु थयुं छे.
फंटनो आन्तरिक उदेश "जैन श्वेतांवर मूर्तिपूजक धार्मिक-साहित्यनी, जेवू के प्राकृत, संस्कृत, गुजराती, अंग्रेजी वगैरे भापामां
लायेला पंचायेलां प्राचीन पुस्खको, काव्यो, निवन्धो, लेखो वगेरेनी जालवणी, खीलवणी, पुनरुज्जीवन, रक्षण अने अभिवृद्धि
करवानो के." प्राचीनतानी हद विक्रम सं० १९५० पूर्वेनी ट्रस्टडीडमां आंकवामां आवेली छे.
॥१४॥

·शेठ केशरीचंद रूपचंद सने १९१६मा ट्रदीपदमांधी मुक्त बया, अने शेठ नगीनभाई घेलाभाई सं० १९७८, ईस्वी सन् १९२१मा देहमुक्त यवाची शेठ अमरचंद कल्याणचंद अने शेठ नेमचंद अमेचंदने सने १९२६मां ट्रस्टी निमयामां आष्या. भाईश्री गुलाबचंद देवचंद सं० १९८३ सन् १९२७मां देहमुक्त थवाथी, तथा शेठ फुलचंद कस्तूरचंदना सने १९२८ना, राजीनामाथी शा० नेमचंद गुलावचंद देवचंद अने शेठ हीराभाई मंछुभाईर्नु सने १९२९मां टूस्टी तरीके संपरण करवामां आव्यु. अने चारे नया टूरटीयोनें सने १९२९मां निमणुकरपत (एपोइंटमेंट-डीड) करावी लेवडाव्यु. शेठ अमरचंद कल्याणचंदना सने १९३२मां थयेला अवसानथी, शेठ साफरचंद खुशालचंदने सने १९३६मा ट्रस्टी पदे संघरयामां आव्या, अने सने १९३६मां निमणूकनो दस्तावेज (एपोइंटमेंट-डीड) कराववामां आव्यो. सने १९३७मां में जीवणचंदे टूरटीपणा, राजीनामुं आप्युं; अने अमुक समय बाद दूस्टीमंडले मारु राजीनामुं स्वीकारी मने दूस्टीपदी मुफ करी मंत्री तरीके नीम्यो. फंडनी शरूआतथी फंडर्नु भंडोळ सं० १९९३ सुधी गवर्नमेंट सिक्युरिटिमा रोकवामां आयेलुं हतुं. सं० १९९३मां मुंबई वहार फोट-कालबादेवी रोड उपर फंडने उत्पन्न माटे मकान खरीदयामां आव्यु सारथी फंडनुं लगभग सपळू भंडोळ स्थावर मिल्कतमा रोकायेलुं छे.

·प्रशमरतिः हारि यत्तिः सरीद करायेला मकाननु नाम निम्न प्रमाणे योजवा अने अंकित करवामां आव्युं छः मिल्लतनी माठिकीन सूचन] "शेठ देवचंद लालभाई जैन पुस्तकोद्धार फंड मिल्कत (सुरत)" किश्चि- दूक्तव्य. ॥१५॥ मिल्कलनु नाममूचन] "आगमोद्धारक" ॥१५॥ पूर्व मूल अपचूरी अने टीकासहित आ ग्रन्थ वि० सं० १९६६मां श्रीजैनधर्मप्रसारक सभा, भावनगर तरफथी तेम ज टीका अवचूरीसहिवनु भापान्तर पण एज सस्था तरफथी वि० स. १९८८मा प्रसिद्ध थयु हतु. भावनगर सस्थाए छपावेल टीका श्रीहरिभद्रजीयाली टीका छे, एबु तेओए अनुमान कर्यु छे, पण ते टीका श्रीहरिभद्रजीवाली नथी ज. अमारी आ छपावेल टीका श्रीहरिगदजीवाली छे, ग्यारे भावनगर सस्थाए उपायेल टीका क्या तो आना प्रशस्ति शोक ३मा सूचवेल "परिभाव्य वृद्धटीकाः ·मुसयोधार्थ समासेन" वाली वृद्धटीका होवी जोईए, अथवा वो कोई अन्य टीका होवी जोईए. तेमां कानुं नाम न होवाथी ते श्रीहरिभद्रजीकृत छे एवं अनुमान करवामां आव्युं हशे तेम मारुं मानवु थाय छे. अमे वहार पाडीए छीए ए आ टीका भावनगर संस्थाए यहार पाटी छे, ते करतां तद्दन जूदी ज यस्तु छे. अमने विशेष हर्ष थाय छे के एक अप्रसिद्ध कृति व प्रसिद्ध करवा अमे भाग्यशाली थया छीये. आ वै तद्दन जूदी ज वस्तुओ छे ए जाणवानुं सौभाग्य अमने नीचे प्रमाणे अचानक प्राप्त थयु छः परम श्रुत प्रभायक मंडल, मुंबईने प्रशमरतिर्नु भापांतर भावनगरथी छपायेला उपरथी छपायानी इच्छा होवाथी तेना जैन-दिगंबर पंडित पर भावनगर संस्थानी छपावेल प्रशमरति मोकलयामां आवी. अमे पण फरीथी प्रशमरति छपावीए छीए अने एना संशोधक परमभुतज्ञानी अधुना अप्रतीम, अजोड आगम-निगम-तत्त्वज्ञाता श्वेताम्बर जैन आचार्य आनन्दसागर सूरीश्वरजी छे तेथी ए मुद्रण विशेपे शुद्ध हशे तेम ते विद्वानने भासतां अमारी पासेथी छपायेल आसो ग्रंथ या तो अधूरो होय तो तेटला पण छपायेला फारमो अमारी पासेथी यांगतां अमे जेटला छपाया हवा तेटला तेमने पूरा पाड्या. दिगंबर जैन पंडितने यनेनुं अवलोकन करतां जणायु के बन्नेमा कानुं नाम श्रीहरिभद्रसूरि सूचवेल छे, ज्यारे पन्ने वस्तु वद्दन निराली ज छे, अने तेमां पण श्वेतांवर-जैन आचार्य आनन्दसागर सूरियालु मुद्रण तद्दन ओछं छे, या तो ब्रूटक छै, ज्यारे भावनगरवाळ मुद्रण सम्पूर्ण अने विस्तारवाळु छे. आ उपरथी मुंबईना तेना काम करनार मारफते अमारा उपर सूचन आन्युं, जेथी अमोने अमारं वथा भावनगर संस्थानुं एम बने मुद्रणो साद्यंत जोई-जोवडावी जवानी फरज पड़ी. ए मुद्रणो जोई जतां मालूम पड्युं के अमारावाळी श्रीहरिभद्रजीनी "सरल-सुयोध-टीका" छे, ज्यारे भावनगर संस्थावाळी "वृद्ध-टीका" अथवा कोई अन्य टीका ज होई यन्ने प्रन्यो तद्दन निराला ज छे. , ·३ किश्चि- द्वक्तव्य. प्रामरतिः हारि.पृनिः श्रीहरिभद्रजीनी वृत्तिमां 'सुगमत्वरघुत्याभ्यो' एम कहीने संक्षिप्त करवानो प्रन्यकारनो उद्देश छे, ए तेओने नथी समजायु वेधी तेमने आ विवरण ओर्छ त्रुटक जगायुं छे. आ निवेदनमा उल्लेखित टीकाओ उपरांत वीजी कोई टीकाओ आ ग्रंथपर रंचाई छे के नहीं वे जाणी शकातुं नथी. अमारा वरफयी तद्दन नवीन ज प्रकाशन अन्तभागे अपचूरीसहित मुद्रित करावी पाठकोने अर्पण कराय छे, तो मनन-निदिध्यासन वडे प्रकाशक अने संशोधकना परिश्रमने पाठको सफल करशे एवी आशा साथे विरमुं छु. वि० सं० १९९६ आपाढशुक्ल चतुर्दशी, गुरुवार मुंबई, वारीस १८ जुलाई १९४० जीवणचंद साकरचंद झवेरी मन्त्री ·प्रशमरतिगताऽऽर्याणामकारादिक्रमेण सूची । आयात पृष्टा अधिकारः .... आर्याः पृष्टारः अधिसरः ३० भावना० २४९ ४९ ध्याना. करणा० ४९ २५३ १७८ १७५ अशुचिकरणसाम अशुभशुभकर्म .. अस्य तु मूलनिवन्धं ध्याना० धर्मा० ३४ आ. १८२ ११ करणार्या अध्यरसायविशुद्धः अध्यात्मविदो मूछों अनशनमूनोदरता अन्येषां यो विषयः अन्योऽहं वजनात् अपरिगणितगुणदोषः अपि पश्यता समक्ष अविसंपादनयोगः भावना० १५४ १०३ कथा० आचारा० ध्याना० मदस्था० आक्षेपणिविक्षेपगि आचाराध्ययनोक्तार्थ आज्ञापिचयमपाय आत्मारामस्य सतः आदापत्यम्युदया २० २१ २४६ २५२ ४९ १०६ २१ 4-NCR १७४ ३४ धर्मा० मदस्था० ....

·आर्यावः पृष्टाः अधिकारः प्रशमरतिः हारिवृत्तिः अकारादि० सूची आर्याङ्क पृष्ठा अधिः २४७ १९ ध्याना० २३३ चरणा० ६५ १३ करणा० आतरचनं प्राचनं आराधनाथ तेषां आरोग्यानलसमुदयाः उ . ॥१७॥ उत्पादविगमनित्यत्व उदयस्थितमरुणकर उदयोपशमनिमित्तौ २०४ ३९ भावा० १ पीठ० १७ मदस्थान १ .... .... ४ पीठ .... .... .... इच्या मूळ कामः इति गुणदोपविपर्यासः इत्येतत्पशविध चारित्रं इसे प्रशमरते..... इटजनसंप्रयोगः इष्टरियोगसंप्रयोगः ११२ २२ आचारा० २२९ ४६ चरणा० ३०९ ५८ फला० १५१ ३० मारना १२५ २५ आचारा० .... एकस्य जन्ममरणे एकैकविषयसङ्गात् एतत्सम्यग्दर्शनं.... एतदोपमहासचय एतेषु मदस्थानेषु एतेष्वव्यवसायो.... एभिभावैः स्थान एवं क्रोधो मानो .... १५३ ३० भावना० ४७ १० करणा० २२४ ४५ पड्विधान ५८ १२ करणा० १९ मदस्थाना० २२२ ४५ पड्विध १९८ ३९ भावा० ३० ६ कराया० .... .... thir ॥१७॥ .... .... इंपदसाक्षरपश्च ईर्ष्या रोपो दोपः २८३ ५४ योगनि० ४ पीठ० ....

·.... .... एवं रागो देपो मोहो एवं संयोगाल्यार [समनेकविधाना एसमनेके दोगः | एपामुचरभेदविषया .... .... .... आयोः पृार अधिकार करणा० २०३ ३९ भाना० १९३ जीवा० ४६ करणा० २२६ १५ पड्डिया० औ. २७५ क. ८५ १६ मदस्थाना० १२ करणा० २१७ ४३ पड्विधा० १०१ २० मदस्थाना० ३९ ९ करणा० आपां पृटारः अधिकार ४१ ९ १३९ २८ कपाया० करणार्या २७६ समुद्घाता० २१ ४ पीठबन्धा० १० करणार्या १३७ आचारा० १४५ २८ १३ करणाची २६९ ५२ समुद्घाता० १५ ३ पीठबन्धा० २६ कपाया औदारिकायोक्ता फलरिभितनपुर कल्याफल्यविधि कथिछुमोऽपि विषयः कार्मणशरीरयोगी कार्याकार्यविनिश्चयः कारणपशेन यद्यत् कालं क्षेत्रं माना किञ्चित् शुद्ध कल्प्यं कुटरूपचनयौन कृत्ले टोकाटोके केचित् सातदिरसा कोऽत्र निमित्तं क्रोधः परितापकरः ५३ " . .... कः शुकशोणितसमुद्भर कर्ममयः ससारः कर्मशरीरमनोवाक् कोट्यनिर्वृत्रं कर्मोदयाद्भपगतिः ९ .... ....

·म आर्याङ्कः पृष्टाः अधिकारः हारि वृत्तिः अकारादि मूची .... " क्रोधात् प्रीतिविनाश लिटाटफर्मवन्धन क्षणपिपरिणामधर्मा क्षपफोणिपरिगतः क्षीणचतुष्काशो आर्ययः पृष्टाः अधिशारः २५ २२ ४ पीठबन्धा० १२१ २४ आचारा० २६४ ५१ समुद्घाता० २७० ५२ चरमभवे संस्थाने.... चरमे समये संख्या चत्यायतनप्रस्थाप. .... .... २८१ ५३ योगनिरोधा० २८५ ३०५ ५७ फलाधिक .... ... छमस्थवीतरागः ग. .... ५२ समुद्घाता० २६६ ज. १५२ . .... .... गतिविनमेहिताकार गां परप्रसादामकेन गुणादष्ठित गुर्गायचा यस्मात्.... .... .... .... ... ४२ ९ करणार्या ९४ १८ मदस्थाना० १३६ २७ आचारा० ६९ १४ करणार्या १४२ २८ आचारा० ९१ १७ मदस्थाना० जन्मजरामरणमयैः जन्म समनाप्य जातिकुलरूपबल जात्यादिमदोन्मत्तः जिनभाषितार्थ जिनवरवचन .... ८० . ३० भावना० ५६ फलाधिक १५ करणार्या मदस्थाना० १२ करणार्या ध्यानाधि० .... . ॥१८ । ९८ मन्यः कर्माधि... ... .... . प्रणोद्वाहणनप्रकृति २४९ ....

·.... आरः पृटाः माहिः पृष्टाः १६४ ३२ तत् प्राप्य विरतिरन .... ... १ .... जिनशासनाणवाद.... जिनसिद्धाचार्यो जीवाजीचा द्रयं जीराजीनानां द्रव्यात्मा जीनाजीवाः पुण्यं.... जीना मुक्काः संसारिणः शात्वा भरपरिवते.... ज्ञान सम्यग्दृष्टेः.... शानाशाने पञ्चति.... २ २१० २०० १८९ १९० अधिमारः ५८ फलाधि० पीठवन्धान ४२ समुद्याता० ३९ भाराधि० ३७ जीवाधिक ३७ जीपाधि मदस्थाना० ३९ श्रेण्यधि० ३८ उपयोगा० अधिघर: धर्माधि० २ पीठान्धा० १०९ २१ मदस्थाना० ७९ - १५ करणार्या २२५ ४५ पड्डिया कर्माधि० २९९ ५६ फलाधि०. २११ ४२ पड्विध०. १६५ ८८८ मदस्थाना० तद्भक्तिरलार्पितया.... तदुपचारसंमृत तद्वन्निथयमधुर तत्र परोक्षं द्विविध तर प्रदेशमन्धो तत्र सुरलोकसौख्यं ताधोमुखमलक.. तस्मात् परीपहेन्द्रिय तस्मादानेयतमा तस्मादागपत्यागे तस्यापूर्वकरणमय.... तां दुर्लभतां भव.... .... .... . २०१ १९५ ३२ कर्माधि .... .... त. .... २९ .... तधिन्त्यं तद्भाष्यं तनयमाप्य तत्कथमनिएविपया २५७ आचारा० श्रेण्यधिक मदस्याना० २५४ ४९ समुद्घाता० १६३ ३२ धर्माधि० .... .... २० प्र.स.मनु.

·आर्या पृष्टाः आयाः पृष्ठाः प्रशमरतिः हारि.पुचिः अकारादि० सूची । ... .... [07 .... . ॥१९॥ ताः कृष्णनील तानेार्थान् द्विषतः ताम्यो पिसृताः श्रुत वासामाराधनतापरेण तुल्यारण्यकुलाकुल ते जासहेतुदृष्टान्त ते सेककिंगतिविधि .... अधिकारः ..... ८ कर्माधि० ११ करणार्या ६ २ पीठबन्धा० २३४ १७ चरणाधि० ४९ समुद्घाता० १५ करणार्या १९७ ३८ भावाधिo. २७१ ५२ समुद्घाता० ..... २९१ ५६ योगनिरोधा० दुःखविट सुखलिप्सुः' दुःखसहस्रनिरन्तर दुष्प्रतिकारौ मातापितरौ दृढतामुपैति वैराग्य देशं कालं पुरुपं .... देशकुलदेहविज्ञानायुः देहत्रयनिर्मुक्तः प्राप्यः देहमनोवृत्तिभ्यां .... देहो नासाधानको दोपेणानुपकारी भवति द्रमकैरिव चटुकमकं द्रव्यं कपाययोगौ.... द्रव्यात्मेत्युपचारः.... अधिकारः ४० ९ करणार्या २३. ४ पीठवन्धा० ७१ १४' करणार्या .... ४ पीठवन्धा० १४६ २९ आचारा० ..... १०२ २० मदस्थाना० २८७ ५५ योगनिरोधा० २९५ ५६ शिवगमन० १३२ ,२६' आचाराधिक ..... १३३ २६ ९३ १८ मदस्थाना० १९९, ३९ भावाधिक २०२ ३९ .... तेनाभिन्न चरमभयायुः त्यस्ता शरीरवन्धनं .... " ॥१९॥ दण्ड प्रयने समये दाविधधर्मानुयायिनः दिव्यात् कामरति... २७३ ५३ समुद्घाता० १७९ ३५ धर्माधि० १७७ ३४ .... " ....

·आर्यार: पृथाः अधिग्रर ३७ उपयोगा० .... आर्या घटा अधिगरः २९१ २७९ ५३ योगनिरोधा० २०८ ४२ पड्डिध० द्विविधायराचराल्याः द्वीन्द्रियसाधारणयोः स्यादिप्रदेशमन्तो.... .... ३०८ ० २९२ १७० १३ करणार्या फलाधि० १० करणार्या ५६ योगनिरोधा० ३३ धर्माधि पीठवन्धा० मदस्थाना० ४९ ध्यानाधि." ७० १ १ ... धन्यस्योपरि निपतति धर्मध्यानाभिरतः धर्मस्य दया मूल..... धर्माधर्माकाशानि पुद्गलाः धर्माधर्माकाशान्येक धर्मावश्यकयोगेषु.... धर्मो गतिस्थितिमता भोऽयं सारयातो भारम्यादीन्द्रिय २४१ १६८ २०७ २१४ २३२ २१५ न तथा मुमहार्वेः.... नरलोकमेत्य सर्व नहि सोऽस्तीन्द्रिय.... नाधो गोरखविगमात् नानार्जवो पिशुध्यति नाभयाद्याः सिद्धार्थ नित्यपरिशीलनीये नित्योद्विग्नस्यै निर्जरणलोकविस्तर निर्जितमदमदनानां नैकान् जातिविशेषान् नैवास्ति राजराजत्य १४ करणार्या १८ चरणार्थी० ३३ धर्माधि० ४२ पविध० ४३ चरणाधि० ४३ पड्डिध० ३२ भावनाधि० शीगणिक .... भावनाधि०, २५० १५० २३८ ८२ १२८ ४७ चरणाधि० १६ मदस्थाना० २५ आचाराधित . २७५ ·आर्याहः पृष्टाः आर्याव: पृधाः प्रश्नमरतिः हारि.वृत्तिः अकारादि सूची .... .... ॥२०॥ .... अधिकारः प. ७ कर्माधि० १९२ ३७ जीयाधिक १७२ ३३ धर्माधि० २७८ ५३ योगनिरोधा० २६५ ५१ श्रेण्यधिक १०० १९ मदस्थाना० .... .... .... .... .... पूर्व करोत्सनन्ता पूर्वद्वयसम्पद्यपि पूर्वपुरुपसिंहाना पूर्वप्रयोगसिद्धः पूर्वरचितं च तस्यां पूर्वोक्तभावनामावि पेशाचिकमाख्यानं प्रकृतिरियमनेकविधा प्रवचनभक्तिः प्रशमरतिनित्यतृषितो प्रशमान्यावाधसुधा प्रशमितवेदकपायस्य प्राणवधामृतभापण पवनपद्यशशि.... पथविधास्त्वेकद्विति पचास्त्रवाद्विरमणं.. पवेन्द्रियोऽथ संजी परकृतकर्मणि परपरिभरपरि परशतपभिप्रसादा परिणाममपूर्वमुपागतस्य परिणामरतनानिधि पिण्यः शय्या वनपणा पिण्डेपणानिरकः पुरटर्म शुभं यत् अधिकारः २५९ ५१ श्रेण्यधि० २३१ ४६ चरणाधि० ९२ १७ मदस्थाना० २९४ ५६ शिवगमन २८४ ५४ योगनिरोधा० ३०१ ५७ फलाधि० १२० २४ आचाराधि० ८ कर्माधि १८१ ३५ धर्माधिक ३०६ ५७ फलाधि० २३६ ४७ चरणाधि० १२६ २५ आचारा० १२ करणार्या .... .... . .... .... .... ६२ १२ करणार्या २१८ ४४ पड्विध० १३८ २७ आचारा० १३१ २६ २१९ ४४ पड्विध० ॥२०॥ .... " .... .

·आर्याः पृष्टा अधिकार आयां: पृटाक ३०७ ३४ अधिकारः फलाधि० धर्माधि० प्राप्तः कल्पेप्चिन्द्रवं प्रायश्चित्तथ्याने १७६ .... प. 2M मदस्थाना० २ पीठवन्धा० वलसमुदितोऽपि यस्मात् बहुभिजनवचनार्णव वान्धवधनेन्द्रिय बालस्य यथा वचन .... १७३ ३३ धर्माधिक पीठबन्धा .... ममकाराहारत्यागात ममकाराहवारी मस्तसशुचिविनाशात् माता भूत्या दुहिता माध्यस्थ्यं वैराग्यं मानुप्यकर्मभूम्यार्य मायालोभापायः मायाशीलः पुरुषः मापतुपोपाख्यानं मिथ्याटिरविरतः मिथ्या दृष्टयविरमण.... मिष्टानपानमांसौदन... म. ३५ धर्माधिः ६ रागावधिक २६६ ५२ श्रेण्यधि० १५६ ३१ भावनाधि० ४ पीठवन्धा० १६२ ३२ धर्माधि० ३२ ६ रागाचधि० २८ ५ कपायाधषि० १८ सदस्थाना० १५७ ३१ भावनाधिक ६ रागावधिक ४४ ९ करणार्या .... .... .... भवकोटीमिरसुलभं.... भावयितव्यमनित्यय भाग मवन्ति जीवस्य भावे धर्माधर्माम्बर भोगसुसैः किमनिलैः १३ करणार्या १४९ २९ मावनाधिक १९६ ३८ भावाधि० २०९ ४२ पड्विध० १२२ २४ आचारा० . .... :

·आर्या पृष्टा प्रामरतिः हारित्तिः आर्याकः पृष्टाः अधिकारः २९० ५५ श्रेण्यधिक मुक्तः सनाभावः.... अकारादि० सूची .... - ॥२१॥ " --- .... " यचासमाउस यत्पुनरुपघातारं यद सर्वविषयकासोद्रवं यर ज्ञानशीटतपत्र यद्यपि निपेयमाणा यद्यपि मदीयवृत्तेः ययप्पनन्तगम पन्यगीतार्थी पहत् कश्चित् क्षीरं यद्योपकरण :.. यहाराष्टाददामनं यद्वत्पंकाधारमपि यद्वत्तुरगः सस्वपि यदुपयुक्तपूर्व यद्वद्विशोषणात् ...: यद्वद्विपघातार्थ यश्चैह जिनक्रमते यस्तु यतिटमानः यस्माद्रागद्वेपो यस्मिन्निन्द्रियविपये यस्य पुनः केवलिनः- यस्याशुद्ध शीलं या चेह लोकवार्ता या पुण्यपाएयोरप्र.... ३१२ ५९ क्षामणं० १४४ २८ आचारा० १२४ २५ १४३ २८ १०७ २१ मदस्थाना० ३ १ पीठवन्धा० ३ २ ३ ६८ १५ करणार्था० १७१ ३३ धर्माधिक १०८ २१ मदस्थाना० , अधिकारः आचारा० १४१ २८ ४ पीठबन्धा १५९ ३१ भावनाधि० पीठवन्धा० .... ३०२, ५७ फलाधि० २९६ ५६ १८७ ३६ कयाधि० करणार्या ....' २७२ ५३ श्रेण्यधिक ८४. १६ मदस्थाना० १३० २६ आचाराधिक १५८ ३१ भावनाधि० .... " Y V .... .. ॥ २१ ॥ ....

·आर्यावः पृष्ठा अधिकारः यावत् परगुणदोप यावत् स्वविपयलिप्सो. .... .... लोकः खल्याधारः लोकस्याधस्तिर्यक्.... लोकालोकव्यापकं. १६० २१३ २६ आचारा० भावनाधि० ४२ पविध० आर्याः पृष्टाङ्कः अधिकार १८४ ३६ कथाधि० १२३ २५ आचारावि० २५६ ५० श्रेण्यधि० १२ ३ पीठबन्धा० २२० पड्विध० १४ करणार्या २९३ शिवगमन २०४ भावाधिक या सर्वसुरवरद्धिः.... ये तीर्थकृत्प्रणीता.. योग: शुद्धः पुण्या योगनिरोधाद्भव योगप्रयोगयोश्व योऽर्थों यस्मिन्नाभूद .... १ २३ पीठबन्धा० आचारा० . २ ११६ ७२ ७५ १६९ १४ करणार्या .... " वक्ष्यामि प्रशमरते विधिना भैश्यग्रहणं विनयफलं शुश्रूपा विनयव्यपेतमनसो विनयायत्ताश्च गुणाः विपयपरिणामनियमो विषयसुसनिरभिलापः- तृत्त्यर्थ कर्म यथा.... र. २० . रागद्वेषपारेगतो रागद्वेषोपहतत्य रूपवलश्रुतिमति ३३ धर्माधि० २१. मदस्थाना०. ४८ चरणा० ४ पीठवन्धा० पीठवन्धा० करणार्या मदस्थाना० .... २४२. .... .... ८३ ....

·प्रममरतिः हारित्तिः आर्याः पृष्टा वैराग्यमार्गसंप्रस्थितस्य अणलेपाक्षोपाद्यत् अधिकारः ६३ १२ करणार्या १३५ २७ आचारा० आदि पृष्टाः अधिकारः ४ २ पीठवन्धा० ५ कपायाधि० श्रुतबुद्धिविभव श्रुतशीलविनय अकारादिः सूची .... ॥२२॥ .... २७ .... प. .... षड्जीवकाययतना .... ११४ २२ आचाराधिक स. .... शम्दादिविपपपरिणाम शयनासनसम्बाधन शाचतमनन्तमनतिशय शासनसामर्थेन तु शाखागमाहते शाखाप्पयने शास्सितिराबिधि.... शिक्षागमोपदेश .... .... २३९ ४७ चरणाधि० ४५ ९ करणार्या २६८ ५२ श्रेण्यधिक १८८ ३६ कयाधि० ६६ १३ करणार्याधिक १८५ ३६ कयाधिक १८६ ३६ २२३ ४५ पड्विध० २१५ ४८ शीटाकाधिक २५८ ५० श्रेण्यधिक .... .... संचिन्त्य कपायाणां संपर्कोचमसुलभ . संपरफलं तपोवलं.... मंवृततपउपधानाद सदनी च निर्वदनी संसारादुद्वेगः सहननायुर्वल संहरति पञ्चमे ० १६६ ३२ धर्माधिः मदस्थाना० १४ करणार्या २२१ ४४ पविध १८३ ३५ कथाधि० ११५ २२ आचाराधि० २९७ ५६ फलाधिक २७४ ५३ समुद्घाताधि० .... .... शीलार्णरस्य पारं.... .... ॥२२॥ .... गुरुप्यानापन .... + ....

·.... ७ .... २५ .... .... स क्रोधमानमाया... स शानदर्शनावरण सद्धिः मुपरिगृहीतं सद्भिर्गुणदोपः सन्त्यज्य लोकचिन्ता सप्तविधोऽधोलोकः सम्यक्त्वज्ञानचारित्रसंपदा सम्यक्त्वज्ञानचारित्रतपो सम्यक्त्वमोहनीय.. सम्यग्दर्ज्ञानं सम्यक सम्यग्दृष्टिनिी ध्यान सम्यादृष्टिनिी विरति स समुदातनिवृत्तो आर्याः पृष्टाः अधिकारः २४ कपायाधिक कर्माधि० १० ३ पीटबन्धा० फलाधि० १२९ आचाराधिक २१२ ४२ पविध० २३० ४६ चरणाधिक ११३ २२ आचाराधि० २६० ५१ श्रेण्यधिक २२७ ४६ पविध० १२७ २५ आचाराधि० २४३ ४८ शीलाङ्गाधिक २७७ ५३ योगनिरोधा० सर्वगतियोग्यसंसार सर्वमदस्थानानां सर्वविनाशायिणः सर्वसुखमूलबीजं सर्वार्थविन्द्रियसंयतेषु सर्वन्धनैकराशी सर्वोद्वातितमोहो स्पर्शरसवर्णगन्धाः सातद्धिरसेप्यगुरुः सादिकमनन्तमनुपम सामान्यं खलु लक्षणं सामायिकं च कृत्वा सामायिकमित्याचं.... आर्या टा अधिकारः २८६ फलाधि० १९ मदरसानाधि० २९ कपायाधिक ५९ क्षामणं० १४८ २९ आचाराधि० २६३ श्रेय्यधि० २६२ ५१ २१६ ४३ पड्विध० २५५ ५० २८९ ५५ योगनिरोधा० ३७ उपयोगाधि० ३०४ फलाधिक २२८ चरणाधि० .... " .... .... .... .... ....

·आर्या. पृष्ठाङ्क अधिशरः प्रामरतिः हारि चिः अकारादि० सूची .... ३०३ ॥२३॥ ४३ .... ... .... .... ५७ फलाधि० ९ करणार्या ११ ४७ चरणाधि० " आर्या पृष्टान अधिगरः .... ११८ २३ आचाराधि० २०६ ४१ भावाधिक २८८ ५५ योगनिरोधा० २८० ५३ १६७ ३२ धर्माधि० २८२ ५३ योगनिरोपा० २९८ ५६ फलावि० १२७ २३ आचाराधि० साघाचारः एल्वयं साम्प्रतफाले चानागते सिद्विक्षेने विमले. सूक्ष्मफिरमप्रतिपाति सेयः क्षान्तिर्दिव सोऽथ मनोनागुणास सौधर्माचन्यतन साननिषपायुसर्ग स्थूटपधानृतचौर्य खानाङ्गराग स्नेहाभ्यक्तशरीरस्य स्वगुणाभ्यासरतमतेः स्वर्गमुखानि स्वशरीरेऽपि न रज्यति " २३५ .... .... .... " २३७ २४० " .... हास्यादि ततः षटुं .... २६१ ५१ श्रेण्यधि० ॥२३॥ C ·प्रशमरत्युदाहृतविशेपोक्तीनां सूची। श्यम् परम् ३८ .... .... .... .... ४४ 4... . .... .... ८ .... .... .... अणपिच्चमीमसम्म अप्पाहार अनादुभाग अरमंसमिणो .... साइटाणं तिण्हं चरिमरस इयं दुयाल संगीन कयाई उप्पत्तिया बेणइया कम्गया कारणमेव तदन्यं सूक्ष्मो चित चेपण सन्ना जिन्नाणं जिणपश्यणउप्पत्ती सानं मददर्पहरं माधति दुगनोगो सिद्धाण केनाले नाणंतरायदसगं देसण पिण्डं यनान्यत् सेनं वारीसई सहस्सा.... संसारी चेतनो मतः सयहाणाई असासगाई सायं उचागोयं सत्तचीस सुस्सूसइ पडिपुच्छर सूवो यणो जवन .... .... .... .... २० ४२ .... .... .... .... .... .... .... १० .... ..... .... ....

·प्रशमरतिः हारि. पृत्तिः शेठ देवचंद लालभाई जैन पुस्तकोद्धार फंडना पहेलेथी आज सूधीना दूस्टीओनो पट विशेषो. सूची ॥२४॥ सने १९२९ ना पहेला एपोइंटमेंट- दीड समयना ट्रस्टीओ सने १९३६ ना बोजा एपोइटमेंट- दीड समयना ट्रस्टीमो हालना चाल दूस्टीओ वि.सं. १९९६, सने १९४० मने १९.१ ना मूल रोड अने सने १९१ ना पाई वीजग्रेरनी मिलकतना रोड समयना ट्रस्टीओ नगीनभाई पेलामाई *१ केशरीपद रूपचंद जीवगांद मायरचंद गुलपवंद देवचंद *१ फरचंद कस्तूरचंद १३ मंडमाई गाकरर जीवणचंद साकरचंद मंछुभाई साकरचंद नेमचंद अमेवंद जे. पी. अमरचंद कल्याणचंद *३ नेमचंद गुलारचंद हीराभाई मंछुभाई जीवणचंद साकरचंद १३ मंछुभाई साकरचंद नेमचंद अभेचंद जे. पी. नेमचंद गुलामचंद हीराभाई मंछुभाई साफरचंद खुशालचंद मंछुभाई साकरचंद नेमचंद अभेचंद जे.पी. नेमचंद गुलावचंद हीरामाई मंछुभाई साकरचंद खुशालचंद ॥२४ । CRACT . देहमुक -मने १९९१ . ( १२ वर्प ट्रस्टीपदे.) २-सने १९२७ मा. (१८ वर्ष ट्रस्टी.) ३-सने १९३२ मो. (६ वर्ष ट्रस्टी.) + निकाली गया :-सने १७१६ मा.(० वर्ष ट्रस्टी.) २-सने १९१८ मा. (१७ वर्ष ट्रस्टी.) ३-ने १९३७ मो. (२८ वर्ष ट्रस्टी, ते पछी मंत्रीपदे) ·PREFACE I. Prefatory :-Every member of the Jaina community knows by now the work and services of Seth Davcand Lalbhal Jaina Pustakoddhāra Fund and those of Śrī Āgamodaya Samiti. The Fund has published during its sliort life not less than eighty-seven, and the Samiti not less than sixty-one books pertaining to Jaiaa religion- doctrines, lives, dogmas, scriptures and books on allied subjects. The present work sees the light of the day three years after publication of the eighty-seventh number of Soth Devcand Lalbhar Fund Series; I mean Bharatesvara-Bihubali-Vrtti, Part II. The time--three years is indeed tremendous; but the delay was inevitable. On the contrary I congratulate myself, a man involved in many worldly worries, for being able to publish this number oren after such a long period. If this work is out so lato, several others are now in the press. I may mention some of them: Adhūtma-Kalpa-Druma with two commentaries (No. 89); Gautaniya-Ilahülīvya with commentary (No. 10); Abhidhuna-Kosa; somo satakas, etc. gap of C. 5 .

·प्रामरतिः हारि. पृत्तिः शेठ देवचंद लालभाई जैन पुस्तकोद्धार फंडना पहेलेथी आज सूधीना ट्रस्टीओनो पट विशेषो० धूची ॥२४॥ राने १५१९ मा पहेला एपोइंटमेंट- दीड रामयना दुस्टीओ सने १९३६ ना बीजा एपोइंटमेंट- मेर समयना दृस्टीमो हालना चाल दुस्टीमो वि.सं. १९९६,सने १९४० सने १९०१ ना मूल सीड अने सने १९११ ना याई पीजयोनी मिलयतना पर रामयना ट्रस्टीयो नगीनभाई पेरामाई १ केशरीचंद स्पचंद" जीयणचंद सायरचंद गुलापचंद पिचंद *२ फुलचंद कस्तूरचंद १२ मंदभाई सायरचंद जीवणचंद साफरचंद मंजुभाई साकरचंद नेमचंद अभेचंद जे. पी. अमरचंद कल्याणचंद ३ नेमचंद गुलापचंद हीराभाई मंछुभाई जीपणवंद सावरचंद ३ मछुभाई साफरचंद नेमचंद अमेचंद जे. पी. मेमचंद गुलाबचंद हीराभाई भाभाई सावरचंद गुशालचंद भाभाई सापरचंद नेमचंद अभेचंद जे.पी. नेमचंद गुलावचंद दीरामाई माभाई सावरचंद खुपालचंद ॥२४॥ देहमुक्त १-सने १९२१ मा. ( १२ वर्षे ट्रस्टीपदे.) २-राने १९२७ मां. (१८ वर्ष ट्रस्टी.) ३-सने १९३२ मा.( वर्ष ट्रस्टी.) + निफळी गया १-सने १९१६ मा.७ वर्षे दूस्टी.) २-राने १९१८ मो. (१९ वर्षे दूस्टी.) ३-सने १९१७ मौ. (२८ वर्ष ट्रस्टी, वे पछी मंत्रीपदे.)

·PREFACE I. Prefatory :-Every member of the Jaina community knows by nor the work and services of Soth Devcand Lalbhal Jaina Pustakoddhāra Fand and those of Śrī Āgamodaya Samiti. The Fund has published during its short life not less than eighty-seven, and the Samiti not less than sixty-one books pertaining to Jaina religion-doctrines, lives, dogmas, scriptures and books on allied subjects. The present work sees the light of the day three years after publication of the eighty-seventh number of Seth Devcand Lalbhal Fund Series; I mean Bharatesvara-Būhubali-Vrtti, Part II, The gap of time--three years--is indeed tremendous; but the delay was inevitable. On the contrary I congratulate myself, a man involved in many worldly worries, for being able to publish this number even after such a long period. If this work is out so late, several others are now in the press. I may mention bomo of them: Adhyūtma-Kalpa-Drumc with two commentaries (No. 89); Gautaniya-lahāluvya with commentary (No. 90); Abhidhcīna-Kosa; some salalas, etc.

·Prefacs
Prasama-
Rati
11 3411
II, A Short Account of the Fund:-I find some people anxious to know something more
about Seth D. L Fund than they do at present. Henca I give here a brief outline as to how it was
donated, and a short note as regards its inner machinery since then up to date.
Seth Descand Lālbbai, to commemorate whose memory this Fund was established, directed in
his will that a sum of Rupees one-lac be used in charity as follows:
(1) Rs 20000 towards reparation of old delapidated Jaina temples.
(2) Rs. 5000 towards pinjarapoles at Surat and other places.
(3) Rs. 25000 to be utilised for building a dharmaśālā instead of a proposed banglow in a
compound owned by the doner in Surat, and then under construction,
(4) Rs. 5000 to be spent towards providing saffron and barās to Jaina temples.
This sum of Rs. 45000 mentioned in the will was utilised in the following manner:
1. This sum was spent after reparation of the well-known Jaina temple at Rāņakapur through
Šeth Aộandaji Kalyānayi firm, under the supervision of late Gulābcand Devacand. The Anandají firm
contributed an equal sum towards this undertaking.
2. This sum was given away to the Surat Pinjarapole.
॥ २५॥

·3. The late doner bad spent already Rs. 20000 after a compound for a banglow with garden, which was then under construction, The sum of Rs. 25000 was adued to it, and a dharmasalã was built therein. 4. This sum is donated, according to the instructions, to tho said Seth Ghelabhái Lalblaai Jains Kesar-Baras Fund, Tha donor had not decided how to spend the remaining Rs. 55000, and expired beforo giving any instructions as to this sum. Lato Gulābacand, a worthy son of the donor, asked the trustees of tho will of the lato donor to spend this surplus sum in some charitable work, and added a sam of Rs. 25000 to it in memory of his revered father. He further instructed the said trustees that they should spend the resulting sum towards some permanent charitable concern. Pajyapad Agamoddhăraka Acārya (then pannyāsa) Anandasāgar advised the trustees of tho will of the late donor, (1) Seth Naginbhāl Ghelābhāi, (2) Seth Kesricand Rūpcand, (3) Mr. Jivancand Sakorcand, (4) Sier en tentatiastorend dIrs. Vijhor Būlcand (daughter of the lata donor) to spend the sum in establishing the present Hand, and Gulābcand tendered his sanction for tho same. Henco this Fund 78 established. The following tere its premier trustees: (1) Soth Naglabhar Ghelabbar, (2) Seth Kesricnnd Rūpcand, (3) Mr. Jivaşcand Sáknrcand, (4) Mr. Gulābcand Dercand, (5) Sath Falcand Kasturcand, (6) Mr. Aanchubhai Sīkarcand. 50

·Praśama-
Rati
Predave
॥ २६ ॥
Mrs. Vijkor, widow of late Ifülcand Nagindas Jhaverī, daughter of the late donor and
executeress of his will, donated a sum of Rs. 25000 at her death to the Fund. This sum was handed
over to the fund in 1911. Similarly one of the chief trustees of the Fund and a nephew of the late
donor, Naginbhāſ donated a sum of Rs 2000 to the Fund, at his death in 1921. This sum was handed
over to the trustees in 1922. These two kind donations and sundry interests etc. added to the main sum
have amounted to about one-lac and ten-thousand Rupees.
The aim of this Fund as laid down in the trust-deed is this: It should undertake the preservation,
circulation, publication etc. of ancient literature pertaining to the Svetambara Murtipūjaka sect of Jaina
religion, written in any language Sanskrt, Prākrt, Apabhramba, Pali, Gujarātī, English, German &c.
It was also laid down that no work composed, after? V. S. 1950 should be considered anciento
Seth Kestīcand resigned in 1916 and ſeth Naginbhái expired in 1921. Seth Amarcand
Kalyāṇcand and Seth Nemcand Abhecand were appointed as trustees in their stead in 1926.
Mr.
Gulābcand died in 1927 and Seth Fulcand Kasturcand resigned in 1928, Hence Mr. Nemcand
Gulabcand Dercand and Seth Hirābhāi Manchubház were appoined in 1929 as
trustees in their
place. In 1929, an appointment-deed was got executed for the appointment of the four new trustees
॥२६॥

·Sob Amarcand Kalyāņcand expired, in 1932. Henco Seth Shkarcand Khasılcand was nominated In 1937 to his placo in 1936, and an appointment-deed to this effect was got execated in the same year. I tondered my resignation, and after some delay it yas accepted. Instead, the trastees appointed me as tho Lonarary General Secretary of this Fund. Sinco tho establishment of this institution, its funds were invested in the Government Securitics. But sinco wo bought a building situated at Kalabādevi Road, Bombay, in V. S. 1993, the said fund is mainly invested in immovablo property. The building was renamed as follows: SeȚi DEVCAND ĻĀbuI JAINA POSTAKODDIĀNA FOND ESTATE (SURAT) ĀGAMODDHĀRARA Here the first line indicates tlio ownership, while "Agamoddhirakn” the namo of tho building. III. The Author and the Commentator of the Work: It would prove useful to devoto a paragraplı or two to tho author and the commentator of this work. Tho author of Prasama-Rati is Piruar dhart ciccirya Sri Umāsvīti Vācaka. It is nlmost certain that this Umisviti is the samo who composed Tallrúrtha-Sītra with Thüsya. From the following extract from his lārlı of Tattvürthcs-Bhusya, we can gloan many facts about the author:

·Pragama Rati Preface I PUN The teacher who initiated bız to monkhood was Ghoqananda s'ramapa, tho holder of eleven angas, and his teachor's teacher was Šiyasri, the best among vācahas. The teacher who bestowed knowledge to bira (odyūguru) was a popul of Mundspåda His native place was the town of Nyagrodhiki, and his gotra Kaublisani. His father's name was Syatı and mother's Umi of Vatsz golra. He was initiated into monkhood in Uccanagara s'ülha which originatod froen ßanta- Śreniha. This Umisvati vücahas rā, bearing into his heart the teachings--handed down through the heredity of toachersof Arhat and finding the poople deladed and made miserable by petty scriptures, boing provoked by compassion towards all bounge, composed, while on sacred travel, at the city of Kusamapuri, [ PAtalıputra? la modern Iatain Bihar, ] clear s'astra called Tattvarthādhagama Although we cannot get any definite idea about his date from this, we can at least know this, that he is, having flourished in the time of the dasapūrvadhara, a very ancient ācārya who hailed in the fifth or sixth century of Vikrama. That the commentator Sri Haribhadra Súri flourished in the latter half of the twelth century V.S. is certain ; for the commentator himself in prasasti slola no. 4 tells us: "This commentary is writen during Vahirija Jayasimhadeva's rule at Anahılapura Patana in V. S. 1185.” Although one cannot 1. CE. *** STEREST fi quantita i AggH4E THTHUTAN sa PPsvidka-Tartha-Kalpa, Singhi Jaina Granthamala Series, No. 10, p. 68. Il pre it ·tiny definitely whether any other commentaries on this tork were written, yet it is certain that there *19 at least one Ishred-crtti in this commentator's time, That the present ertti is based on that one is clearly stated in prasasti sloka no. 3. A Prasamo-Rnti with commentary was formerly published by some other public institution. The cditor of the Fork, it seems, believes his commentary to be the one sritten by Sri Haribhadra Söri. But it is not the same. It is a trtti by somo anknown nothor. I think that it is not the Oslınd-ertli, for it is neither longer than this Ingle-raylti, nor tougher. Hence it is clear that the commentator is not the well-known Sri Haribhadra Sūri, who attracted one thousand foar Drundred and forty four Buddha monks with a desire of hurling them into scething flames, bat who, becoming awaro of luis fault through an indirect hint of a nun Mahattari gare up the idea, and instead composed an cqual number of works by way of repentence. Ho has expressed his roverenco towards that benign nun by calling himself “tho son of Yūkini Jahnttari", and has shown bis deep bercrement resulting from the tragic and trecherous death of his ttro pupils at the hand of Baodhas by adding a single word "viraha". word most intensely suggestive of his deep-seated feeling at the end of cach of his work. Tlio fact that these two distinguishing marbs aro absent in the aboro-mentioned commentary, makes it clear that its anthor Haribhadra Sūri is the same as the pupil of Sri Devisūri of tho Brhall-gaccha, and not the other.

·Pratama Rati Preface 11 2011 A very useful bibliography on the author is the following, No. 1 being quite exhaustive and entirely indispensible: 1 Gujarāti Introduction (ia Devanagari script) to Tattvärtha Sūtra, edited by Pt. Sukhlal, 1940, Ahmedabad. 2. English and Sanskrit Introduction to Part I and II, Sri-Tattvārthadhigamisültam, edited by Prof. Hirālál Kapadia, 1926–1930, Surat. 3. Euglish Introduction to Tattvārthridhigamasītran in the Sacred Books of the Jainas Series, edited by J. L. Jaini, 1920. 4. The Section “Umāsvāti” in Svām-Samantabhadra in Hindi by Pt. Jugalkishor Mukhatar 1925, Bombay. Pt. Sukhalal has made a few comments on the present work in the above-mentioned work. A list of the Prasamarati-publications may prove useful. It is as follows: • 1. Bibliotheca Indica, Appendix, Calcutta. 2. Ahmedabad, V. S. 1960. 3. with trka-avacuri, Bhavnagar, V. S. 1966. 4. with Gujarati translation and comments, Mehsīņa, V. S. 1966. 5. with Italian commentary and translation (by A. Ballini), Gironale della societa Asiatica Italiana 25, 1912. IV. Acknowledgement etc.;-I'or the critical editing of this work the trustees and myself are indebted to Pujyapūd Sri Anandsägar Sûri, a monk well-known aniong the Jaina community for his deep-rooted knowledge of the Jaina dogmas, and a scholar kose interpretation of some of the ma 11 R6 11 ·tersest paggages of tie egamas has always remained irrefutable. The fund is lucky that this most revered and most learned acārya of the community is always ready to guide and help it in any and all matters. May the readers take the fullest benefit of this labour of love of the editor and publishers by studying the work with due reverence, zest and persevearance." Topiwala Chawl, Sandhurst Road, Bombay, 4 JIYANOHAND SAKARCELAD JAVERI Thursday, 19th July, 1940 Hon. Secretary 2. Rorisod, and translated from Gajarátı by Bipin J. Jhaseree, B.A. (Hons.).

·प्रशमरतिः हारि.पृत्ति. पुस्तक सूची १. मूलमात्र 'प्रशमरति प्रकाशनोनी यादी Appendix to Bibliotheca Indica, कलकत्ता वकील केशवलाल प्रेमचंद, अमदावाद, प्रशम० प्रकाशन. ॥२९॥ २. मूलमात्र वि. सं. १९६० २. ग्रंथकारविपे महत्त्वनी पुस्तकसूचि १. पं. सुखलाल-संपादित तत्वार्थसूत्रनो गुजराती प्रस्तावना, गुजरात विद्यापीठ, अमदावाद, ई.स.१९४० (नवी आवृत्ति) प्रा. हीरालाल-संपादित तत्त्वार्थाधिगमसूत्रम् भा. १-२नी संस्कृत ने अंग्रेजी प्रस्तावना, शे. देवचंद लालभाई जै. पु. फंड ग्रंथमाला, सुरत, ई. स. १९२६, १९३० ३. जे. एल. जैनी-संपादित तच्चाधिगमसूत्रम्नी अंग्रेजी प्रस्ता- यना, घि सेकेड बुक्स ऑफ ध जैन्स, आरा, ई.स. १९२० पं. जुगलकिशोर मुख्तार-लिखित हिन्दी स्वामी समंतभद्रमा “उमाखाति "वाळो भाग, मुंबई, ई. स. १९२५ ३. मूल - टीका - अवचूरि जैनधर्मप्रसारकसभा,भावनगर, वि.सं. १९६६ ४. मूल - गुजराती भाषांतर ने विवेचन जैन श्रेयस्कर मंडल, महेसाणा, वि. सं. १९६६ ५. मूल - इटालीय भापांतर ने विवेचन Gironale della societa Asiatica Italiana 25 [by A. Ballini], ई. स. १९१२ मूल - गुजराती अर्थ ने विवेचन जैन धर्मप्रसारक सभा, भावनगर, वि. सं. १९८८ ॥ २९ ॥ १ आमां संपादकीए प्रामरति विपे पण एकचे विधानो करेलां छ.

·श्रीनेमिजिनशासनसेविनी-भगवती-आधारिणी-अंगायै नमः। शेठ देवचंद लालभाई झवेरीना कुटुम्बनी वंशवेल* शाखा १ मूल पुरुष-फुलचंद शाही (शासा २) दीपचंद साह मानचंद शाह (शाखा." (मापा ३) मीठाचंद अथया मीठा-दाह धसतचंद अथवा घसव-शाह (शाखा)' १ शयेरचंद (आ.उ.प.) २ मलुरुचंद (आ.उ.व.८३) ३ रालमाई (आ.उव.८५) ५ नवलचंद (आ उ.प.७०) + ने नोप-(भा उप. ) मागरे उम्मर वर्ष (देवगत ययेलाओनी निश्चित उम्मर नयी मळी सी एटले 'आयरे'). (उ.व. ) उम्मर वर्ष (विधमान होवाची निषित आंक मळी शकेला छे).

·प्रशमरतिः
हारि.चिः
दे.ला.कु.
वंशवेल
॥३०॥
* सम्पूर्ण विगतवारी पट्ट तथा शेठ देवचंदनुं चरित्र पीजा प्रन्थमा अपाववानी इच्छा छे. आबूनी पूर्वोत्तर नानी मारवाड भूमिथी आवी 'मुरतमा
वसेला मूल पुरुष. मारवाडथी सीधा सुरत आव्या के अमदावाद या खभात वसीने आल्या ए चोकस थई शक्युं नथी. 'धृतगुड' गोत्र. गोत्रदेवीनी
स्थापनामा 'आम्रफलनो शुद्ध गोटलो' गोनदेवी तरीके आम्रफलना गोटरानु स्थापन, पूजन, प्रसाद, नैवेद अने जुहार निम्न समये करवान बन्धन छे
(१) मात्र म्होटा छोकराना जन्म पछीनी पहेली धनतेरसे. पहेला म्होटा दिक्रानो मान नीचगे डावो एकज कान विधि शकाय छे.
(२) मान म्होटा-पहेला--छोकराना प्रथम समयना ज लग्न पछीनी पहेली धनतेरसे, पुत्रवधूने घेर वेडवा राखवा निमित्तनी.
(३) दरेक छोकरा या तो छोकरीना मुण्डन समये मुण्डन, आखाय कुटुम्बना दिकरा-दिकरी कोईनो पण लमप्रसग होय सारे ज थई शके.
दिकरीओनु मुण्डन मान डाबी बाजुना वालनी एक ज ल्ट टेवडावी कराववामा आवे छे.
(४) दिकरा या दिकरीना लग्नसमये
(५) पुनवधुओना सीमतप्रसगे-सामान्यपणे गोत्रस्थापन.
(६) जन्मथी सहुथी पहेली नामकरण-गोत्रमा दाखल करवानी सामान्यपणे गोत्र स्थापना कराय छे ए प्रमाणे सहुथी म्होटा-पहेला-दिकराने
छ वखत, पछीना दिवराओने चार वखत अने छोकरीओने त्रण वखत 'गोनज' जुहारवान प्राप्त थाय छे. अक (१) (२) (३) (४)वाला स्थापन
समये सत्तर शेर ने एक पसली घउना दलनो प्रसाद करवानो होय छे
आवाना गोरलाना स्थापनथी शायद 'अविकाजी' कुल-देवता होवा सभव छे.
शिरोही राज्यमा शिरोहीथी दश माईल छेटे (दाताराज्यवाळा 'अवाजी'थी अलग) वामणवाडा नजीक कुलदेवता 'अविकाजी'नं स्थान छ
एबुकिंवदन्तीधी साभळवामा आव्युं छे ज्ञाते 'ओशवाल वीसा' श्रीतपागच्छ अन्तर्गत श्रीविजयदेवसूरीय गच्छावलंवित श्वेताम्बर मूर्तिपूजक जैन.
+ अहीं मुधी मारवाडमा उच्चराता नाम पछवाडेना 'शाह' शब्दनी छाया रही छे.
V जेमनी वशवेल आगळना पाना पर चालु छे
॥३०॥

·1 झवैरपद (मा-जय ५० गुलाबचंद (था. ३.५०) प्रतारपंद (था 34.४८) पानुमाई (3) (आ उ.व.२२) J । १९० मा , () फारीधर (उ.व...) २ (१) मोतीद (उ.प्र.६३) दीरी परसन देना (आ उ.प.४०) (शिनपो सवित्री) PANCHARITMANTRA पहेली पनीथी पुत्रो (वर्ष सरा अदरना) पायो (वर्ष दोउ अपरनो) कांतिचं (आ उ.व. १९) । (मान (3) मारा. मनी पाछळ यराज नथी. (मि) विद्यमान-हयात. जेननी पंसवेल आगरना पाना पर पाउछे. शेठ देवपदना बोलना ट्रस्टी आ फंटा पण भूतपूर्व दृस्टी. नीरळी गया रने १९१६. 1 धीमद् विनयगिदि सूरीश्वरना संपागमा दीक्षित. 'विजयश्री'ना शिष्या नाम 'शाविधी' जन्म सं० १९३६ वैद्यास गुन १. दीक्षा सं. १९५८ वैशाम पर सूरत ती' यहेननी साधे, कालधर्म सं. १९५६ जेठ यद, पाठीतागा.

·प्रशमरतिः हारि चिः 1. केशरीचंद वंशवेल यायो बायो* ॥३१॥ --० उत्तमचंद (वि) (३.व. २८) धरमचंद (वि) (उ.व. २२) चन्द्रसेन (वि) (उ.प. २०) मूलचंद (आ.उ.व.) रमेशचंद्र (वि) (उ.प.६) रोहितकुमार (वि) (उ.व. २) ॥३१॥ * पहेली पत्नीथी; अल्प अप वयना. नोप-आगळ जणाय्या मुजब (आ.उ.व. (वि) विद्यमान हयात. ) अवसान पामेलाओ माटे बने (उ.प. ४ जेमनी पाछळ वंशज नथा. ) विधमान व्यक्तियो माटे योग्या छै.

·२ मलुरचंद उत्तमभाई (आ.उ.प. ४७) नहालजीभाई (कु) (आ.उ.प. ५३) दयाचंद (आ.उ.प.५५) भाषा g .शेठ मलुरचंद धर्मिठ होई पापधादि तपश्चर्या विशेष करनारा हता. मलायंदना प्रणे पुन मलमचंदनी हयातीमा देवगत थवाथी मलुरुचंदने वंशज न होवाना कारणे एओना नामनी यादगीरी माटे रतनचंद घुसना पुरत गोपीपुराना श्रीवासुपूज्यस्खामीना दहेरासरजीनी नीचे पहेला भूगर्भमां दहेरासर यनावी, श्रीशातिनाथजी वगेरे भगवान वि० सं० १९४३ना शाख शुमने गुमना रोज रमाकर समा श्रीमद्रमसागरजीना उपदेशथी श्रीसिद्धिविजयजी (अधुना सियासी वर्यना योद्ध, विद्यमान मुनिराजोमा महुथी माय दीक्षित आचार्य विजयसिद्धि सूरीश्वर)द्वारा शेठ साकरचदे प्रतिष्ठित कर्या. एनो शिलालेख आ मुजर छ:-- श्रीः ॥१०॥ श्री विजिनाय नमः ॥ कृतारिटतम शातिचारुहेमतनुघुतिः । प्रत्यादिष्टभवभ्रांतिः, श्रीशविनीयताजिनः ॥१॥ श्रीसूर्यपुरवातम्य शाह मलुफा यखतचंद्र शाति विशाओसवाल धृतगुडगोन तेनुं दम्य साफल्य [सफल] करवाने अर्थे तेमना व्यवहार करवावाला वेमना प्राजेय शाहः साकरचंद लालमाइ वेमणे चौता[शात्या दिगुणोपेत श्रीमन् रमसागरजि महाराजश्रीना उपदेशथी। संय्वत् [संपर] १९४३ना पशास विशारा शुदा ६ पार शुके । श्रीशांतिनापवियप्रविष्टा का कारापिता ॥ शुभं भवतु ॥: 101.0 मुनि सिद्धीदि]विजयः। (5) कुंवारा.

·प्रशमरतिः
हारि वृत्तिः
३ नवलचंद
४ लालभाई
दे.ला.कु.
प्रेमचंद
(आ.उ.व.६७)
शरूपचंद
(आ.उ.व.४५)
वंशवेल
॥ ३२ ॥
लखमीचंद
पुत्र १ साकरचंद
(आ.उ.व. ३०) (नानी उमरमां) (आ.उ.क.५१)
भा..
२ घेलामाई
(आ.उ.व.४६)
३ देवचंद
(आ.उ.व.५३)
४
J
यायो रखनचंदा
दिकरी लखी बहेन! दिकरी पंकु बहेना
(आ.उ.व.४६) (दीक्षितपणे अशोकश्री) (आ.उ.व.५५)
(आ.उ.व.५२)
o
अवसान सं० १९६१ मागशर शुद एकम, मुंबई.
निघन सं० १९७६ प्रथम श्रावण वद ५ मुंबई.
श्रीमद् विजयसिद्धि सूरीश्वरना संघाडामा दीक्षित. संसारीपणाना श्री. वि० सिदिसूरीश्वरना धर्मसहचारिणी 'चंदनधी'ना शिष्या नाम 'अंशोकत्री' जन्म मुरत.
दीक्षा सं० १९५८ वैशाख वद ६, मुरतमा 'परसन' बहेननी साथे, कालधर्म सं० १९८९ ना आशो शुद, छापरीआ शेरीमा मुरत.
सं० १९९२ना अपाढ शुद्ध १४ शुक्र ता० ३ जुलाई सन् १९३६ थी पंचोवेर (७५) उपवासनी महान तपश्चर्या आदरी सं० १९९२ ना पर्युषण पर्वर्मा
प्रथम भादरवा वद ३० (वे वर्षना कल्पधरनो आगलो दिवस) भोमे ता. १५ सपटेंबर सन् १९३६ना रोज सुखरूप तपचर्या पूर्ण कर्या बाद पण, उपवासोनी
तपश्चर्या; संवत्सरी-चतुर्थी वार रवि पर्यंत चालू राखवाना भावयुक्त, द्वितीय भादरवा शुद २ गुरुवार, ता. १७-९-३६ (ते वर्पना महावीर जन्म वाचनना)
रोजे देहमुक थनार व्यक्ति. जन्म वि. सं. १९३७ आशो शुक्ल पंचमी, सुरत. देहमुक्त वि. सं. १९९२ निज-द्वितीय भादरवा शुल द्वितीया, मुरत.
६ अवसान सं. १९४७ ना आपाढ शुक्ल एकादशी, मुरत. ८५ वर्षनी उमरमां ये जीदगीमा एक पण शोक प्रसंग देल्या विना, अर्थात् कमुंवल पाघडीये अवधान.
॥३२॥

·४/१ साकरचंद*
(आ.उ.व.५१)
(वि) जीवणचंदा
(उ.व.५३)
गुलाबचंदा.
(आ.उ.प. ३८)
(वि) मंथुमाई
(उ.व.५०)
मोतीचंद विपिनचंद्र D.A.(Hons.)s
विनोदचंद
पानाचंद
चन्द्रकांत विमलचंद
(मास २ अंदरनो)
(उ.प.१७)
वाबो
(दि० १०नी अंदर)
जेचंद
(वि)
(उ.व.१४)
(उ.क.२५)
(उ.व.२३)
।
(उ.व.१४)
।
(उ.व.२२)
यायो (वि)
(उ. दिन ११)

·प्रशमरतिः हारि.वृत्तिः ॥३३॥ वंशवेल उ.व. ५७ [१]; निधन सं० १९४९ मार्गशीर्ष सुरत. सावरचंदे छेटा छ सात वर्ष मुरतमा निवृत्तिमय जीवनमां गाळी वित मने पुद्गल बनेने उत्तमरीवे धर्ममार्गे दोरी व्रत-तप-जप-ध्यान, गुरु-सेवा अने साधर्मिकभक्तिमा तल्लीनपणे व्यतीत कर्या हता. कहेवाय छ के चातुर्मासमा गुरुवंदनार्थ मुरत आवतां साधर्मिक-जनोनी भकिमां नित्यना एक मण दूधनो वापराश शेठ साकरचंदने त्या हतो. एज प्रमाणे भोजन वगेरेनो प्रर्वध पण हमेशनो हतो. + शेठ देवचंदना वीलना एक ट्रस्टी. भूतपूर्व आ फंडना ट्रस्टी. नीकळी गया सने १९३७. हाल अवैतनिक मन्त्री. जेमणे अद्यापि निःखार्य लगभग पंदरेक धार्मिक अने सर्वोपयोगी खाताओमा संचालक तरीके घणां चर्पासूधी काम कय छे. लगभग त्रीश वर्ष या फंडनी अने लगभग वीस वर्ष श्रीआगनोदय समितिनी एकधारी सेवा वजावी १०० उपरांतना ग्रंथो प्रसिद्ध कराव्या छे. तेमज आनंदकाध्यमहोदधिना मौफिकोन, संपादन अने संशोधन कर्यु छे. 'ईडरगढ' उपरना श्रीसिद्धारलजीनी स्थापनारूप अतिप्राचीन श्रीशांतिनाथजी जिनचैत्य-प्रासादे मूलनायकजीना पबासन हेठे भगवती देवीश्री 'निर्वाणी' देवीनी मूर्ति खपर-श्रेयार्थे अधिष्ठाता तरीके भरावी स्थापित करावी छे. देवीश्री उपरनो लेख आमुजव छ:-- "विक्रम सं० १९८१ फाल्गुन शुक्ल तृतीयायां वुधै मुरत वास्तव्येन झवेरी जीवणचंद्र साकरचंद्रेण कारापिता श्रीविजयकमलसूरिभिः प्रतिष्ठिता च मूर्तिरिय निर्वाणीदेव्याः"(श्रीआत्मारामजी-विजयानंदसूरीश्वर पट्टधर श्रीविजय कमलरिए के जेओधीना नामथी मुरतमा वि० सं० १९८१ना वर्षमा "प्राचीन इस्खलिखित जैन-पुस्तकोद्धार फंड"नामा संस्था स्थापवामां आदी छे, तेमणे ए मूर्तिनी मुरतमा प्राणप्रतिष्ठा करी हती.) देवचंदै मृत्युपत्रद्वारा दत्तक वाररा तरीके लीधा. जेयी गुलाबचंदनी विगत शेठ देवचंदना वंशज तरीके देवचंदमी आपी छै. T शरूआतथी आ फंडना चाल ट्रस्टी. (वि) विद्यमान हयात. ६ राष्ट्रभाषा कोविद, वेमन जूही जूही अन्य भाषाओना अभ्यासी. राष्ट्रयते पत्रिकाअंगे कारागृहवास पामेला. ++ ॥३३ ।।

·४/२ पेलामाई (था.उ.व.४६) यालुमाई (माळवयमा) नगीनमाई। (आ उव.४१) पायो (दि.1अंदरनो) J * निधन गं. १९५१ मुरतमा. जेमणे पोतानी हेयातीमा मुग्तमो तमाम जैन अवायर दहेरासरजीमा दरवर्षे फेर-पराय व्हेंचरामाटे व्यवस्था करी हदी. तेओनी हयाती याद ए रकममा उमेरो करी ट्रस्टीना दसापेजवडे आसा हिन्दुम्मानना दहेरासरजीमां चिर-परास आपी समय वेवी व्यवस्थावाचं मोठ पैसाभाईकमाई जपेरी जैन कार-यराम फं?" स्थापवामा आउंछे. ए फंन्न भंडोल मारे ७० ८०००० एमी हमारतुं छे. जेना ट्रस्टीटनी नकल ए फना रीपोर्टमा प्रसिद्धि पामी छे. +शेठ देवचंदना वीलना ट्रस्टी तथा भा फंडना भूतर्प दूस्टी. अवसान सं. १९७८ना कारतकमा; नवेंवर सने १९२१. मुंबई. शेठ नगीनमाई घेलामाई जरी जैन हाई स्यूल (गुरत) माटे तथा गुरत, गोपीपुरानी मोटी पोलमा आवंला श्रीपामुपुण्यखामीना दहेरासरजीनी वैशारा शुद नी प्रतिष्टानी सालगीरीना दियये प्रतिवर्ष संघ-जमण मार्ट गादर रकम पोताना मृत्युपत्री बक्षीस फरनार. मुंबई झवेरी महाजनना तथा पीजी अनेक संस्थाओना ट्रस्टी. नगीनभाईनी चने परथाओना निभाय माटे मुंबईमा मानो सरीदायेला छ. हाई स्कूल माटेर्नु थासरे रू. एक लापन इवेरी यजारमा अने संपजमण माटेर्नु आशरे रू.पंचावन हजार शेतयारी मेनरोद उपर.

·प्रशमरतिर
हारि.वृत्तिः
दे.ला.कु.
वंशवेल
॥३४॥
शेठ नगीनभाईनी मुरतनी हाई स्कूल उपरना लेखो:-
(1)"जवेरी, नगीनभाई गेलाभाई जैन हाई स्सुल.
आ स्कुल खर्गस्थ शेठ. नंगीनभाई गेलाभाईना वीलनी रुए तेनना विधवा अने एक्झीक्युट्रीक्स वाई लीलावतीए स्थापी छे.
आ मकान रावबहादुर भगवानदास. ह. दलाल एल. सी. ई. नी मानद देखरेस नीचे एओए करेला प्लान मुजर पीआ ८१०००)ना
सरचे बाधवामां आव्यु छ. यथायुं सक्त वर्ष १९८२ इ. स. १९२६.
(२) श्रीमद् मुनिराद श्रीमोहनलालजी महाराजना अशिष्य श्रीमाणेकमुनिना उपदेशथी अने मरहुम शेठ. गुलापचंद देवचंद अवेरोनी प्रेरणाथी
आ हाई स्कुल स्थपाई छे.
(३) आ तुल अने कंपाउन्डमा रोकायेली ११९० वार जमीनमा रु. १७०००
०००)नी ७०० वार जमीन मरहुम शेठ नगीनभाई पेलाभाईए आपी छ,
बाकीनी रु. ११०००)नी ४९० वार जमीन मना धणीयाणी लीलावतीए बक्षिस आपीछे इ. स. १९२६.
(४)आ मकान उपर बीजो माळ २० १३०.०) सरची, सने १९३२मा यरधवामा आव्यो छे."
दशेठ नगीनमाईना संगमरमरना वापरा उपरना टेखो..
(१)"शेठ नगीनभाई घेलाभाई झवेरी जन्म चैन पद ५ स. १९३२ मुरत
स्वर्ग
कारतक वद ५ सें. १९७८ मुंबई
(२) जेमणे जैन हाई स्कूल माटे नादर रकम तथा जमीन; तेमज श्रीवासुपूज्यखामीना, गोपीपुराना दहेरामरजीनी सालगिरि निमित्त प्रतिवर्ष वैशाख शुद
६ना बघ जमण माटे २० ३५०००,नी रकम अर्पण करी छे.
(३) ॐआ सगेमरमरजें वायलं आचार्य डॉ. आनंदशर वी. ध्रुव. एम. ए, एल एल वी., डी. (लिट्र) ना हस्ते सं. १९९५ना माह सुदी १ ने वार
शनी तारीख २१भी जानेवारी सने १९३९ ने दिवसे खुलु मुकवामां आव्यु के."
.-
॥३४॥

·४/३ शेठ देवचंद' 7 ८ पुरो गुलाबचंद! दत्त-वारमपुत्र (आ.उ.व.३८) दीकरी वीजकोर वेहेन (आ.उ.व.४५) . 0- • अवसान सं० १९६२ पोपपद ३ गनेऊ मरमकाति, मुंबई. लेओनी कायमी यादगीरी माटे आ फंड स्यायं छे. अने जेमी मुरतमा जैन धर्मशाला यंपावी छे, जे माजे श्रीरमसागरजी जैन योटिंग हाउस तरीके वपराय छे. वेओ मुंबई सवेरी महाजनना ट्रस्टी, शेठ भानंदजी कन्यापीनी पेटीना राजयना रोपा साताना ट्रस्टी अने अनेक संस्थाओना कार्यवाहक हता. मुंबईमां देवसूरीय गन्छना गोडीजीना दहेरासरजीमा सं. १९५: मां सामला पाचनायजीनी मूर्ति पधरानी मला पार्थनाथजीनुं दहेरासर स्थापित कर्यु हतुं. एमणा बने ट्रस्टनी नकलो योग्य स्यले प्रसिद्ध करावदा इच्छा छे. + आठे पुनो अति नानी नानी वये गुजरी गयेला. tा कंजना भूतपूर्व दूस्टी. अवसान सने १९२५. सं० १९८३ फागन शुद मुंबईमो. मुंबईना सपेरी महाजना प्रमुख, रोठ मार्गदजी कल्याणजीनी पेटीना गुरत [१] ना प्रतिनिधि, मुंबई म्युनिगोपाल कोरपोरेशनना मेम्बर उपरांत अनेक जैन-अजैन संस्थाओना ट्रस्टी. श्रीआनंदसागरसूरीश्वरना उपदेशयी आ फटनी स्थापना माटे शेठ देवचंदना वीलना इस्टीओने, कायदेसर रू. पीखालीस हजारनी रकमना पोवे माठिक न यता-ए रकम ा फंडा सर्वगानी गम्मति थापनार तथा शेठ देवचंदनी यादगीरीना आ फंडमा रू. पचीस हजार भेट आपनार. तेमन मुरतनी शेठ देवचंदनी धर्मशालाने, विद्यापीभोने ईमेशना रहेवाना उपयोग माटे श्रीरलसागरजी जेन योगि हाउस तरीके कोर्टनी रजा लई फेरवनार. शेठ देवचंदना वीलना एवितायुट्रिस जेमनी आसरे रू. पचीस हजारनी रम्म मना मृत्युपपना आधारे मा फंडने सने १७११मो भेट मळी छे.

·प्रगम रतिः हारि वृतिः गुलाबचंद दे.ला... वंशवेल ॥३५॥ नेमचंद (वि)* (उ.व. ३१) रतनचंद (वि) ( उ.व. २८) झवेरचंद (वि) ( उ.व. २६) लक्ष्मीचंद (वि) (उ.व. २४) अजितकुमार (वि) (उ.प.) नलिन (वर्ष १अंदरनो) रोहित (वि) (उ.प.) किशोरचंद्र (वि) (उ.व.५) ॥३५॥ • आ पंडना चाल दूस्टी. (वि) विद्यमान हयात. ४ जेमनी पाछळ वंशज नथी.

·धीनेमिनाथाय नमो नमः
वंशज-रक्षणकारिणी-मगाती-कुष्माण्डीदेव्यै नमः
शेठ देवचंद लालभाई झवेरीना कुटुंवनी वंशवेल
शाखा २
मूए पुरस-फुलचंद साह
(चारा ) मानचंद शाह
दीपचंद शाह (शासा२)
।
(शामा १) यसतचंद
नेमचंद
२जेचं
३ खूपचंद
(चारारा २) मीठाचंद
।
पानाचंद
(मा.उ.प. ९५)
+
+
म
.7
जेमनी बंशवेल आगळना पाना पर चाल छे.

·प्रशमरतिः
हारि चिः
25
दे.ला.कु.
पानाचंद
सीमचंदा
(आ.उ.व. ५२)
दयाचंदी
(आ.उ.व. २२)
वंशवेल
0-
* निर्याण सं० १९६३, चैत्र वद ३०. शेठ पानाचंदनी हयातीमा ज तेमना पुत्र खीमचंद तथा पौन दयाचंद देवगत थया हता. पानाचंदनी यादगीरी
माटे, मुरतमा पर्युषणपर्वना पूर्वला दिवसे श्रीविजयदेवसूरीयच्छना वैरा-छोकराओ माटे उत्तरपारणा-(अत्तरवाण्णा)ना परव-जमणर्नु आशरे आठ हजार
रुपियानुं फंड स्थापवामां आव्यु छे. शेठ पानाचंदना अवसान पहेलां ज पौत्र दयाचंदनी मंदगी वधती चाली होवाथी दयाचंदे ज उपरोक्त परवना जमण- फंड
स्थापना व्यवस्था करी हती.
+ निधन सं० १९६१, अपाढ वद पंचमी. पानाचंद अने खीमचंद मुरत गोपीपुरा मोटीपोलना; सिद्धाचल उपर 'धुसना दहेराओ ने नामे प्रसिद्ध ययेला
मुशोभन मंदिरो बंधावनार प्रेमचंद अने रतनचंद घुस पैकीना श्रेष्ठि रतनचंद घुसे बंधावेला श्रीवासुपूज्यखामीना दहेरासरजीना लांबा काल पर्यंत वहिवटकर्ता होई ए
दहेरासरजीनो वहिवट तेमणे उत्तम सेवा, संत, अने लागणीपूर्वक कर्यो हनो.
+ अवमान सं० १९६२ आशो वद एकम.
४ जेमनी पाछळ वंशज नथी.
(आ.उ.व. ) आशरे उम्भर वर्ष ( देवगत थयेलाओनी निश्चित उम्मर नथी मव्यै शकी एटले 'आशरे)
॥३६॥

·नेमचंद दीपचंदमांनी शाग. (चामा १) अमरचंद (आ.उ.क.६०) (घाखा २) सवेरचंद → सुशालचंद (आ उ.व. ६५) डायामाई (आ.उ.व. ५१) माईचंद (था.उ.व. ७६) नगीनभाई (आ.उ.व.६५) होरामाई लसुभाई (आ.उ.व. ) कस्तुरमाई (आ.उ.व.५२) हीराचंद-मावर (आ.उ.व.६८) (कार. ६५) सुनोमाई (भा.उ.व.६०) मंगुभाई (आ.उ.व. ३२) (वि) नानाभाई (उ.व. ४३) पानाची (आ.उ.व. २४) दीपचंद (वि) (उ.व. १३) लखमीचंद (वि) (उ.व. २) (आ.ज.व. २४) *निर्याण सं. १९४५ आषाढ वद. सिं० १९९६ मा लमयाद एक वर्षे भयसान. जेमनी वंशवेल आगळना पाना पर चाल छे. (वि) विद्यमान-हयात.

·१ नेमचंद दीपचंदमानी शाखा २ प्रशमरति हारित्तिः (शाखा १) अमरचंद शवरचंद (शाखा २) वंशवेल ॥३७॥ लामाई (आ.उ.व. ९.). तलकचंद हीराभाई (आ.उ.व. ५५) (आ.उ.ब. ४५) जीवणभाई। (आ.उ.व. ६६) मूलचंद (आ.उ.प. ) धुनीभाई (कु) जीवणमाई (आ.उ.व. ४७) (आउ.व. ५५) दायाभाई (आ.उ.व. ५०) -० - याबुभाई (वि) (उ.व.४५) नगीनभाई B.A.LEE B. (वि) (उ.व. ३५) गुलाबचंदा (आ.उ.व. ३२) अमीचंद (आ.उ.व. २५) । मोतीचंद (आ.उ य. १३) लखमीचद (वि) सनरकुमार (वि) अशोक (वि) (उ.व. ४) . ॥३७॥ • आपका हता. +सं.१९८४ मां अवसान, + निधन स० १९८१ द्वितीय चैन शुक्ल १. Tनिधन सं० १९९२ प्रथम भादरखा वद १४. S'तालेवन' उपनामे ओळखाता. स. १९५३।५४ ना प्लेगमां अवसान. जेमनी पाछळ वशज नथी. (वि) विद्यमान हयात. (क) कुंवारा.

·२ जेचंद दीपचंद अमचंद " नामनी पवर पडी नथी (आ.उ.व. ) -- शरूपचंद (आउ.व. ८२) धरमचंद (प्रा.उ.व.४५) g हीराचंद (आ.उ.व. ५४) वालुभाई (आ.उ.व. १२) प्रेमचंद (था.उ.प. ४८) d छोटुभाई (वि) (उ.प.५०) दीपचंद (मा.उ.व. ९) पानाचंद (आ.उ.व. १) रखनचंद (वि) (उ.व. ३५) । पीएम । झवेरचंद (वि) (उ.व. ३३) गुलायचद पानाचंद (वि) नयीनचंद (वि) (आ उ.व. ) (उ.व. २१) (उ.व. १६) बाबो जीयणचंद (वि) पुष्पसेन (वि) याबो (वि) (दि. १ नो) (उ.व. १२) (उ.व. १०) नो (उ.व.१) *निर्याण सं० १९...भाशो पद निधन स० १९५२२५३, प्लेगसमये. निर्याण स. १९७२ फागण पद एकम. 1 अवसान स. १९८२मार्ग० पद ११ शनि, पुष्पसेन

·प्रशमर :
हारि वृत्तिः
३ खूबचंद दीपचंद
उत्तमचंद
दे.ला.कु.
॥३८॥
वंशवेल
+
+
0-
झवेरचद जगजीवनदास*
हेमचंद (आ.उ.व. )
(आ उ.प. ४०) उर्फे जगा धीर
(आ उ.प. ८५)
बालुभाई
चुनीलाल
शरूपचंदी
मोतीचंद नामनी खबर पडी नथी
(भा उ.व ३२)
(आ उ.व ७२) (आ उ व.६५)
(आ.उ.व. १०) (आउ.व.)
d
* देहोत्सर्ग स० १९६३ शेठ जगजीवनदास 'जगा वीर' नामे प्रसिद्ध हता पोते सामान्य स्थिविना झवेरी होवा छतां जेमने माथे एमणे हाथ स्थापि मोतीना
धंधानु कामकाज शीखवाडेलं ते सघळा झवेरीओ लक्षाधिपति थया हता, एटली एमना हृदयनी निखालसता अने शुभापिशनी उदार भावना हती.
शेठ जगा वीरना पुत्र बालभाई एमणी हयातीमा स. १९६० मा प्लेगथी खर्गवासी थया होवाथी जगजीवनदासे पोताना, पूर्वजोना, अने वंशना नामनी
हयातीसूचक अने ख्यातिदर्शक, तेमज पोताना अने आप्त-कुटुवीजनोना कल्याण-अर्ये मुरत गोपीपुरा, 'हीरजीवल्लभना डेलामा' पोताना जूना निवासस्थाननी
भूमिउपर सोमा श्रीशांतिनाय स्वामीनु कमनीय, नाजूक, धर्मकृत्योमा शिखरसमु शिखरबंधी जिन-चैत्यालय वनावरावी प्रविष्ठित कयु छे.
शेठ जगजीवनदामना जामाता नगीनचद झवेरवदनी साथे छोटालाल नगीनचदनी कपनीने नामे मोतीनो वेपार करनार अमदावाद-निवासी, विद्याशालावाला,
मुप्रसिद्ध-धर्मात्मा संघवी शेठ छोटालाल लभाई झवेरीये स० १९६० ना वैशास शुद १३ ना रोज उपरोक्त दहेरासरजीनी प्रतिष्ठा करावी हती, तेमज निर्वाणी-
गरडनी मूर्तियो प्राणप्रतिष्टा परी पधरावी हवी.
+ तपस्खी.
॥३८॥

·कुनीलाल*
।
दादाभाई
(आ.व.व. २२)
लल्लुभाई।
(आ.उ.व. ७५)
g
मोतीचंद (वि)
(उ.व. ४६)
मंगलचंद (वि) (3)
(उ.व. ३०)
।
वेदीकरा
पानाचंद (कुं)
(आ.उ.व. २०)
माणेकचंद
(वि) (उ.प. २०)
(रे मास अंदरना)
d
* देहत्याग सं० १९६४ चैत्र वद एकादशी.
+ निर्याण सं० १९८७ माह पद बीज,
* मुंबईमा पोरीनदर स्टेशन नीक गांटा माणसना हायनो छरो लागवाथी स० १९९५ मा मृत्यु निपज्युं हा.
* फुठचंद साथै गगता यामां व अहीं नव पेटी पाय थे. ज्यारे केटलेक स्थले आठ अने सात पण आवे छे.
जेमनी पाछळ वंशज नथी. (वि) विद्यमान हयात. (कुं) कुंवारा.

·-
प्रशमरतिः
हारि.वृत्तिः
दे.ला.कृ.
॥३९॥
वंशवेल
अनुलेख
श्रीमत-यादवकुल-भूपणाय धीनेमिनाथाय नमः
प्रौढप्रातिभमन्दरेण मथिवासिदान्तदुग्धोदो, सद्योधामृतमाप्य य' सुमनस चके जन स्वाधिवम् ।
दुष्कर्मादिभिदेकपालतपोवनायुध धारयन् , जीयादेष सुपर्वनाथसमतः श्रीसिद्धिसूरीश्वरः ।
शेठ देवचंद लालभाई झवेरीना कुटुंबनी वंशवेल
अनुलेख
अम्या व्यन्तर-देव-सेविदतनु सद्धे सुसाझपदा, वामे हलयुगे च अंकुरा भने डिभोधरा-स्वामिनी ।
हाथे दक्षिणगे युगे सुविशदे पाशाम्र-लुबीधरा, श्रीनेमीश्वर-भक-बाहिरकरा हंसोपमानामिनी ॥ ४ ॥
श्रीहसविजयजी
शेड देवयद लालभाईनु जीवनचरित्र आलेखवा इच्छा हती परतु ते इमणा न बनी शकवाथी मान पूर्वपुरुपथी मादी तेओना कुटुंबनी वशवेली जेवी
सामान्य विगत ज अग्रे पापी छे धनी शकशे तो वीजा कोई अन्धमा जीवनचरिन अपाववा प्रवन्ध करीश शेठ देवचंदना कुटुबना मूळ पुरुष फूलचंद शा०
लाटदेशांतर्गत मुरतमा आवीने वस्या हता मुरतना वीशा ओशवाळ श्रावकोमा वोईक सभात, घोघा अने अमदावादी आवीने वस्या इता. केटलाको
सीधा मारवाडी भावीने पण पूर्व दस्था इता, ओशवाळोनी उत्पत्तिनु मुख्य स्थान मारवाडमा ओश्या नगरी छ साथी ए कोममाथी अमुक अमुक माणसौ
गुमरात काठियावाड कच्छ आदि जूदा ज्दा देशोमा धधार्थे जई वसा हता, ए प्रमाणे मुरतमा आवेग ओशवाळो पैकी वीशा श्रोशधाळ शातिमांना मोटे
॥३९॥

·- प्रशमरतिः हारि.धृतिः दे.ला. कु. वंशवेल अनुलेख ॥४०॥ शेठ देवचंदना कुटुम्बना मूळ पुरुष शेठ फूलचंद शा० नी गोत्र 'पृत-गुड' छे. गोठ(थ)नी ओळख मारवाडी भापामा धीगुडनी छ जे मुरतमा गुजराती मापामो घीगोळनी गोत्रज तरीके ओळसाय छे. मुरतनी पीसा ओशवाळ कोमनो धंधो वहोळा भागे मोती अने झवेरातनो छे. अने तेथी एआखी कोम सवेरी योम तरीके प्रसिद्धि पामेठी छै. मोती बने सवैरातनो धंधी आ कोमनी परापूर्वथी चाली आवतो वंशउतार घंघो छ. संभात, अमदावाद, घोघा, मारवाड वगेरे जूदे जूदे स्थळेयी आवीने आ कोम पुरतमा एम्म थई शकी ते झवेरातना धंधाने न आभारी छे. सरूं कहिये तो खंभात, अने घोघा चंदरोथी तेमज अमदाबाद, भने मारवाडना जूदा जूदा रहेरोमाथी झवेरातनी धंधो करनारा जवीशा ओशयाळो मोटा भागे सुरत वंदरमा भावीने एकत्र स्थिर थई शस्यां छे. ज्यारे बीजो धंधो करनारा बीशा ओशवाळ हातिना जैनो पण मुरता पूर्व अल्प प्रमाणमां कईक आव्या हता सरा पण झवेरीयोनी माफक एकत्र यई शपयां के मुरतमा स्थिर थई शक्या नहोता. आज-सरातना वैपारने लीधे-कारणथी मुरतनी आपीये वीथा ओशवाळ जैन कोम झवेरी कोम तरीके ओळसाती आवी , जो के हमणो मोतीना व्यापारनी अतिशय मंदताना पारणे अन्य धंधा तरफ पण केटलांको वळेला छे. मुरतनी चीशा औशवाळ कोम; ए तपा, सरतर, अचल, सागर, लोढीपोसाल वगैरे पृथक् पृथक् गच्छोना श्रावकोबडे बनेली बहुधा येतांवर मूर्तिपूजक न्यात छे. थोआक वोथी न्यातमा तेरापंथी पंथनो पगरव जणायायी न्यातनी आशरे सत्तरसो माणसोनी वस्तीमाभी लगभग साडीतेरो आबालवृद्ध श्रीपुरयो, "श्रीवीशा भौग्रवाल जैन श्वेतावर मूर्तिपूजान्याति-मुरत" ए नामी नवी न्यारानी स्थापना करी प्रतिज्ञापत्रवडे एमां संगठित थया छे. शेठ देवचंदना कुटुंबनी वंशवेल, एटले म्हारा पूर्वपुरपोनी मान नामावली अने शुभवार्यादिनी यादि जेपी धर्मवही दर्शाववामां आवी छ, एफक म्हारा कुटुंपना गौरव था पढाई सातर नदि, पण,- (क) जेवी रीते कविकुलभूषण संघदी, श्रावक अपमदासे योताना रासाओ आदि काव्योमा पोतानी अने पोताना पूर्वजोना शुभ कार्योनी यादि, जनताने एए प्रकारे शुभकार्यामां मेरावा माटे दोरी छे, तेवीज रीते तेवाज मनोरथोधी अत्रे में पण आपवा प्रयन क्यों छे. के जे उपरथी अन्य सद्दधर्मी बंधुओ पोतपोतानी शाकमानसिक आर्थिक शक्तियो अने भावना प्रमाणे ते ते शफियोनो व्यय करी शुभ उपाने अने अन्योने ते मार्ग प्रयनशील बनावे. ॥४०॥ .

·(ख) पीजे आ टैरा प्रसिद्ध थई पश्य मवेगी मुनिवयों, श्रीपूज्य आदि यतिमहाराजो, इतिहासवेत्ताओ, शोषखोर सशोधग्रे, धावणे, अने पहिवंचा, वेन ज बहिरग जना अन्य पुरुषोना हाथमा आवेधी, नीचे दावेली विगतौनी माहिती, मोटी रहेटी पण अमारा मुवीजनोने या शेठ देवर लालमाई जन पुसकोद्वार पहना मंचारक महाशयोने या म्हने पोताने मळे तो ते सर्वधै सप्रमाण सविशेष जाणवा जणाववानु वनी आचे. विगतो-(१) मारवादमा युटुवीउनो छ या नहि (२) होय तो क्या देशमा (३) अन्यत्र पण जईने योग छ? (४) आमगोटला उपरथी कुलदेवता कया छ (५) मारवाडमा यामणवाटा पासे पुरदेवतानु स्थान छे' (६) कुलदेवता अविाजी ज छे' (.) अन्यत्र कुटुंबी जनो होय तो तेओनो धयो वगेरे शु हो। (८) केटलामी पूर्व पेटी उपर अमारी आ वंशवेल मेगी मळे छे ! (९) भूल कया गामना वतनीयो हता! तथा (१०) क्या रजपूतोमाथी कये समये क्या आचार्यादिश्ना उपदेशथी उद्धार पानी जैनथमीं थयेला? इसादि जाणारोधपनी विमल-युदियी पाल जीवननी ऊर्मि सातर म्दारा पूर्वपुल्योना सग्रहीतमादी आ प्रयन म्हं को छे, उनतालीस वर्षों पूरे म्हारा दादा शेठ सारचदे युटुब सरधे एक टेरा लसी राखेलो छे पण पनी शकशे तो योग्य समये प्रसिद्ध कराववा प्रयत्न करीश. मुंबई वा० ५ मी फेब्रुआरी, सन १९४१ वि. स. १९९७ माप शुछ ९ बुधवार विमल जीवणचंद जवेरी .

·प्रशमरतिः हारि.पृतिः प्रशमरति-प्रकरणे सामान्य अनुक्रमणिका सामान्य ॥४१॥ अनुक्रम .... .... 25-29 .... ७ २९ .... .... .... .... २९ .... १ प्रशमरतिप्रकरणस्योपोद्घातः ३-६ २ प्रशमरतिस्था अधिकाराः ३ प्रशमरति वृहदविषयानुक्रमः ४ फंडना कार्यकरो ११ ५ किश्चिद्वक्तव्य १२-१६ ६ प्रशमरतिगता आर्याणाम- कारादिक्रमेण सूची १७-२३ ७ प्रशमरत्युदाहृत पिशेपो- क्तिनां सूची ८ शेठ दे० ला० जैन पुस्तकोद्धार फडना पहेलेथी आज मुधीना टुस्टीओनो पट ९ Preface १० अन्धकार विपे महत्त्वनी पुस्तक सूची ११ 'प्रशमरति' प्रकाशनोनी यादी १२ शेठ देवचंद लालभाई झवेरीना कुटुंवनी वंशवेल शासा १ १३ शासा २ अनुलेस १५ प्रशमरति ग्रन्थः मूल-विवरण १६ प्रशमरति-अवचूर्णी • .. " ३०-३५ ३६-३९ ३९-४१ .... .... २४ ॥४१॥ .00 .... .... २४ ६१-७९ ·विश्वहिवबोधिदायकश्रीअमीझरापाचनायेभ्यो नमः श्रेष्ठि देवचन्द लालमाई जैनपुस्तकोद्धारे- श्रीमद्उमास्वात्तिकृता श्रीवृहद्गच्छीयश्रीहरिभद्रसूरिविरचितविवरणोपवृंहिता प्रशमरतिः नमः श्रीप्रवचनाय । उदयस्थितमरुणकर दिनकरमिव केवलालोकम् । विनिहतजडतादोपं सद्वृत्तं वीरमानम्य ॥१॥ वक्ष्यामि पामरतेर्विवरणमिह वृत्तितः किंचित् । जडमतिरप्यकठोरं स्वस्मृत्यर्थ यधावोधम् ॥ २॥ (उपगीती) यद्यपि मदीयवृत्तेः साफल्यं नास्ति तादृशं किमपि । सुगमत्वलघुत्वाभ्यां तथापि तत् संभवत्येव ॥ ३ ॥ इहाचार्यः श्रीमानुमास्वातिपुत्रवासितकुतर्कजनितवितर्कसम्पर्कमपञ्चः पञ्चशतप्रकरणप्रबन्धप्रणेता वाचकमुख्यः समस्त धे- ताम्बरकुलतिलकः प्रदामरतिप्रकरणकरणे प्रवर्तमानः प्रथमत एव मङ्गलादिप्रतिपादकमिदमार्याद्वितयमुपन्यस्तवान्- प्र..१ ·प्रशमरतिः हारि. वृत्तिः मंगलादि. ॥१॥ नाभेयायाः सिद्धार्थराजसूनुचरमाश्चरमदेहाः । पञ्चनवदश चे दशविधधर्मविधिविदो जयन्ति जिनाः ॥१॥ जिनसिद्धाचार्योपाध्यायान् प्रणिपत्य सर्वसाधूंश्च । प्रशमरतिस्थैर्यार्थ वक्ष्ये जिनशासनात् किश्चित् ॥२॥ नाभेयाद्या इति-नाभरपत्यं नाभेयः-ऋषभनामा युगादिदेवः स आद्यो येषां तीर्थकृतां ते नामेयाद्याः । सिद्धार्थों राजा तस्य सूनुः-तनयः स चरमः-पश्चिमो वर्धमानाभिधानो येषां ते सिद्धार्थराजसूनुचरमाः। चरमः-पर्यन्तवर्ती देहः-शरीरं येषां ते तथा । कियन्तः?-पञ्चनवदश च कृतद्वन्द्वसमासाः, चतुर्विंशतिरित्यर्थः, अन्ये तु पश्चादिषु त्रिप्वपि पदेपु प्रथमावहुवचनं ददति इति । चः समुच्चये । दशविधधर्मविधि-क्षान्त्यादिदशप्रकारसदाचरणविधानं वक्ष्यमाणं विदन्ति-जानन्ति ते तथा । एवं विशेषणपञ्चकयुताः किम् ?-जयन्ति-अतिशेरते । के ?-जिना-रागादिजेतार इति ॥१॥ एवमिह भरतजिनान्नमस्कृत्य सम्प्रति सामान्येनं पञ्चपरमेष्ठिस्तुतिमाह-जिनेत्यादि, जिनाः पूर्वोक्तस्वरूपाः सिद्धाः- सिद्धि प्राधाः आचार्याः-पञ्चविधाचारनिरताः, उपाध्यायाः-सूत्रप्रदाः, अत्र द्वन्द्वसमासः, तान् प्रणिपत्य-नत्वा, सर्वसाधून- भरतादिक्षेत्रवर्त्यशेषयतीन् । चः समुच्चये । किश्चिद्वक्ष्ये इति सम्बन्धः। किमर्थम् ?-प्रशमरतिस्थैर्यार्थ-उपशमप्रीतिनि- श्वलतायै । वक्ष्ये- अभिधास्ये । कुत इत्याह-जिनशासनात्-सर्वज्ञागमात् । किञ्चिद्-अल्पं, प्रशमरतिप्रकरणमिति तात्प- यम् । तत्र सार्धाऽऽयंया मङ्गलमभिहितम्, आर्याऽर्धेन तु सप्रतिज्ञं प्रयोजनादित्रयम् । तत्र प्रशमरतिस्थैर्यार्थमित्यनेन गुरुशिष्ययोरैहिकामुप्मिकं प्रयोजन प्रतिपादितम्, वक्ष्ये इति प्रतिज्ञा, जिनशासनादिति पदेन गुरुपर्वक्रमलक्षण:

·प्रवेशवा सम्बन्धः, या आधाराधेयरूपः सम्बन्धः, तत्र जिनशासनमाधारः, मशमरतिराधेया। अभिधेयं तु किञ्चिदिति पदसू. चितम् । इत्यार्याद्वयार्थः ॥२॥ "जिनशासनात् किंचिद्वक्ष्य' इत्युकम्, अबहुश्रुतानां तु सकष्टस्तत्र प्रवेश इति सदृष्टान्तमार्याद्वयेनाह- यद्यप्यनन्तगमपर्ययार्थहेतुनयशब्दरनाढ्यम् । सर्वज्ञशासनपुरं प्रवेष्टुमबहुश्रुतैर्दुग्वम् ॥३॥ श्रुतबुद्धिविभवपरिहीणकस्तथाऽप्यहमशक्तिमविचिन्त्य । द्रमक इवावयवोन्धकमन्वेष्टुं तत्प्रवेशेप्सुः॥४॥ यद्यपीत्यादिना सकष्टस्तत्र प्रवेश इति प्रतिपादितम्, अनन्ता-अपर्यवसानास्ते च ते गमपर्ययार्थहेतुनयशब्दाश्च तथाविधाः एव रक्षानि-मणयस्तैराढ्यं-समृद्धं तत्तथा, तत्रं गमाः-सदृशपाठाः, पर्याया-घटादिशब्दानां कुटादिरूपाणि नामान्तराणि, अर्थाः-शब्दानामभिधेयानि, हेतवः-अन्यथाऽनुपपत्तिलक्षणाः, नया-नैगमादयः, शब्दा-घटादयः । इत्येतत् किमित्याह- सर्वज्ञशासन-जिनागमस्तदेव पुरं-नगरम्, तत् प्रवेष्टु-अन्तर्गन्तुम् , अबहुश्रुतैः-अल्पागमैदुःख-सकष्टं, वर्तत इति शेषः॥३॥ श्रुतम्-आगमः, वुद्धिः-औत्पत्त्यादिका मतिः, ते एव सर्वकार्यसाधकत्वात् विभवो-धनं तेन परिहीणको-रहितः स तथाविधः सन् । तथापि-एवमपि, अहमपि कर्तृभूतात्मनिर्देशः। अशक्तिम्-असामर्थ्यम् , अविचिन्त्य-अविगणय्य, द्रमक इव-रक इय, अवयवानाम्-अर्धधान्यानामुञ्छको-मीलनमवयवोञ्छकस्तम्, अन्वेष्टुं-गवेषयितुम्, तस्मिन्-सर्वज्ञशासनपुरे, प्रवेशः अन्तर्भवनम् तत्रेप्सुः-अभिलापुकस्तत्प्रवेशेप्सुः, वर्त इति शेषः । आर्यादयस्योपनयो यथा-यद्वगनाढ्यपुरमन्तः प्रवेष्टमविभवैः सकष्टं तद्वत्सर्वज्ञशासनमववोढुं सकष्टं वर्तत इत्यार्याद्वयार्थः ॥४॥ ,

·प्रशमरतिः
हारि वृत्तिः
पूर्वग्रन्था-
वयवता
॥२॥
तामेवोछकवृत्तिमार्याद्वयेनाऽऽह-
वहुभिर्जिनवचनार्णवपारगतैः कविवृपैर्महामतिभिः । पूर्वमनेकाः प्रथिताः प्रशमजननशास्त्रपद्धतयः ॥५॥
बहुभिः-अनेकैर्जिनवचनार्णवपारगतैः-सर्वज्ञागमसमुद्रपर्यन्तप्राप्तः कविवृपैः-विशिष्टकविभिः महामतिभिः-विपुलबु-
द्विभिः, पूर्व-प्राक्तनकाले, अनेका-बया, याः प्रथिता-अभिहिताः, कास्ता इत्याह-प्रशमजननशास्त्रपद्धतयः-उपशमो-
त्पादकग्रन्यपतय इति ॥ ५ ॥ किंचात इत्याह-
ताभ्यो विस्ताः श्रुतवाक्पुलाकिकाः प्रवचनाश्रिताः काश्चित् । पारम्पर्यादुच्छेपिकाः कृपणकेन संहृत्य ॥६॥
तद्भक्तिवलार्पितया मयाऽप्यविमलाल्पया स्वमतिशतया प्रशमेष्टतयाऽनुसृता विरागमार्गेकपदिकेयम् ॥७॥
ताभ्यः पूर्वोक्तशावपद्धतिभ्यो विस्ता-गलिताः । का इत्याह-ताभ्यो विस्ताः श्रुतवाक्पुलाकिका-आगमवचनधान्या-
वयवभूताः, ताश्च मिथ्यादृष्ट्यागमसम्बन्धिन्योऽपि भवन्तीत्याह-प्रवचनाश्रिताः-जिनशासनानुसारिण्यः, काश्चिदेव, न
सर्वाः, पारम्पर्यात्-गुरुपरम्परया, उच्छेपिका-उदृतशेपाः, स्तोकीभूता इत्यर्थः। ततस्ताः कृपणकेन-कुत्सितरङ्केणेव, मयेत्युत्त-
रेण सम्बन्धः । संहृत्य-मीलयित्वेति॥६॥ ततः किं कृत्यमित्याह-तद्भक्ति'इत्यादि, तद्भक्तिबलार्पितया-श्रुतवाक्पुलाकिका-
वहुमानसामर्थ्यलोकत(प्राप्त)या।मयेति कर्तृभूतात्मनिर्देशे।अपिशब्दोऽसूयाख्यापकः किल मयापि अनुसृता विरागमार्गकप-
दिकेति । अविमला-कलुषा, सा चासावल्पा च-स्तोका सा तथा तया । कया एवं विधया ?--अत आह-स्वमतिशक्या
कारणभूतया, निजबुद्धिसामर्थेन, प्रशमेष्टतया-उपशमवल्लभतया हेतुभूतया, अनुसता-तद्भक्त्यनुसारेण विहिता, का किं-
॥२॥

·सतामनु-
ग्राह्यता
विधेत्याह-विरागमार्गकपदिका-विरागमार्गस्यैकोत्पादिका, जनिकेत्यर्थः । इयं प्रशमरतिरित्यर्थः । इति आर्याद्वयार्थः॥७॥
न च असारत्वात् श्रुतवाक्पुलाकिकानां तत्संहरणरचिता सती सतामनादरणीयैव स्यादियमित्याह-
यद्यप्यवगीतार्थी न चा कठोरप्रकृष्टभावार्था । सद्भिस्तथाऽपि मय्यनुकम्पैकरसैरन्ग्राह्या ॥ ८॥
यद्यपि वक्ष्यमाणदोपयुक्का तथापि सन्दिरनुग्राह्येति सम्बन्धः। दोपानेवाह-अवगीतार्था-अनादरणीयाभिधेया, वर्तत इति
शेषः । तथा न या कठोरमकृष्टभावार्था-नवेति निषेधे कठोरो-विवुधजनयोग्यो गम्भीर इत्यर्थः प्रकृष्टः-प्रधानो भावार्थ:-
पदाभिधेयो यस्यां सा तथा, अगम्भीरप्रधानभावार्थेत्यर्थः । यद्वा नवा-नूतना आधुनिककविकृतत्वात् तथा अकारम-
श्लेषात् न विद्यते कठोरप्रकृष्टभावार्थों यस्यां सा तथा । सद्भिः सजनैः । तथापि-एवमपि । मयीति विषयभूतात्मनिर्देशः,
| अनुकम्पैकरसैः-दयामधानमानसैरनुग्राह्या-अङ्गीकर्तव्या । इत्यार्यार्थः॥८॥
इत्यभ्यर्थना कृता, यद्वा स्वभावत एव सन्तो दोपत्यागेन गुणानेव ग्रहीयन्तीत्यावेदयन्नाह-
कोऽत्र निमित्तं वक्ष्यति निसर्गमतिसुनिपुणोऽपि वाद्यन्यत् । दोपमलिनेऽपि सन्तो यदु गुणसारग्रहणदक्षाः॥९॥
को-न कश्चिदित्यर्थः । अत्र-सौजन्यविचारे निमित्त-कारणमन्यद्-इतरद् वक्ष्यति-भणियति, वादी-जल्पाक इति
योगः। कीदृशः१-निसर्गमत्या स्वभाववुद्ध्या, सुनिपुणोऽपि, आस्तां अनीदृशः। यद्-यस्मात्, सन्तः-सजनाः, गुणसारग्रहण-
दक्षा:-गुणस्वीकारकुशलाः, भवन्तीति शेपः । क ?-दोपमलिनेऽपि-सदोपेऽपि, वस्तुनीत्यध्याहारः । स्वभावादेव दोप-
परित्यागेन गुणग्राहिणः सत्पुरुषा भवन्तीति भावार्थः ॥९॥

·प्रशमरतिः
हारि चिः
सतां ग्रहा-
छोमा पो-
षकताच
॥३॥
अथवंविधायाः सद्भिग्रहीतायाः को गुणः स्यादित्याह-
सद्भिः सुपरिगृहीतं यत्किञ्चिदपि प्रकाशतां याति । मलिनोऽपि यथा हरिणः प्रकाशते पूर्णचन्द्रस्थः ॥१७॥
सद्भिः सुपरिगृहीतम्-अतिशयेनाङ्गीकृतम् यत्किमपि-असारमपि, आस्तां सारम् , प्रकाशता-प्रकटताम् , याति-गच्छति-
इति दार्शन्तिकः, दृष्टान्तमाह-मलिनोऽपि कृष्णोऽपि, आस्ताममलिनः, यथा-येन प्रकारेण, हरिणो-मृगः, प्रकाशते-शोभते,
कीदृशः ?-पूर्णचन्द्रस्थः-पौर्णमासीशशिमध्यस्थित इति आर्यार्थः॥१०॥
अन्यदपि सजनचेष्टितं दृष्टान्तान्तरयुतमाह-
बालस्य यथा वचनं काहलमपि शोभते पितृसकाशे । तद्वत् सज्जनमध्ये प्रलपितमपि सिद्धिमुपयाति ॥ ११॥
वालस्य-शिशोर्यथा वचनं-जल्पितम् , काहलमपि-अव्यक्ताक्षरमपि शोभते-राजते पितृसकाशे-मातापित्रोरग्रत इति
दृष्टान्ता, दार्टान्तिकमाह-वदत्-तथा सजनमध्ये प्रलपितमपि-अनकं वचनमपि सिद्धिमुपयाति ख्यातिमुपैतीत्यर्थः॥१॥
ननु पूर्वकविकृता अपि शमजननशास्त्रपद्धतयः सन्ति तत् पुनः किमनयेत्याशङ्याह-
ये तीर्थकृत्प्रणीता भावास्तदनन्तरैश्च परिकथिताः। तेषां यहुशोऽप्यनुकीर्तनं भवति पुष्टिकरमेव ॥ १२ ॥
ये तीर्थकृत्प्रणीता भावा-जीवादयस्तदनन्तरैश्च-गणधरादिभिः परिकथिताः-प्रकीर्तिताः तेषां वहुशोऽप्यनुकीर्तनं
भवति पुष्टिकरम् । एवं अनेकधाऽपि संशब्दनं भवति-जायते पुष्टिकरमेवेत्यार्थिः ॥ १२॥

·अदुष्टपौन-
-
रुत्त्य
अमुमेवार्थ आर्यात्रयेण भावयन्नाह-
यद्विपघातार्थ मन्त्रपदे न पुनरुक्तदोपोऽस्ति । तद्वन्द्वागविपनं पुनरुक्तमदुष्टमर्थपदम् ॥१३॥
यदुपयुक्तपूर्वमपि भेषजं सेव्यतेर्तिनाशाय । तद्वद्रागार्तिहरं पहुशोप्यनुयोज्यमर्थपदम् ॥१४॥
वृत्यर्थ कर्म यथा तदेव लोकः (ग्रंथसंख्या१००) पुनः पुनःकुरते। एवं विरागवार्ता हेतुरपि पुनः पुनश्चिन्त्यः।।१५।।
यदत्-यथा विपघातार्थ-रोत्तारणाय मन्त्रपदे-ॐकारादिके वचने, समुच्चार्यमाणे इति शेपः। न पुनरुकदोपोऽस्ति-
नेय भूयोभणनदूषणं विद्यते तद्वत्-तथा रागविपनं-गविनाशकम् पुनरुक्तं-भूयोभणितम् अदुष्टम्-अदूपणवत् अर्थपदं-
सूचकत्वात् सूत्रस्यार्थवाचकं पदमिति आर्यार्थः ॥ १३ ॥ यद्वत्-यथा उपयुक्तपूर्वमपि-प्रथमप्रयुक्तमपि भेषजम् औषधम्
सेन्यते-पुनः क्रियतेऽतिनाशाय-पीडाविनाशार्थम् तद्वत्-तथा रागातिहरं-प्रतिवन्धपीडानाशकम् बहुशोऽपि-अनेकधा-
ऽप्यनुयोग्यं-उच्चारणीयम् अर्थपदं-अभिधेयवत्पदमित्यार्थिः ॥ १४ ॥ वृत्त्यर्थम्-जीवनाथ कर्म-कृप्यादिकम् स यथा
यदत् तदेव कृप्यादिकं लोको-जनः पुनः पुनरित्यादि सुगमम् ॥ १५ ॥
इतो पैराग्यानयनोपायमाह-
• दृढतामुपैति वैराग्यभावना येन येन भावेन । तसिंस्तसिन् कार्यः कायमनोवाग्भिरभ्यासः ॥१३॥
रढतां-स्थैर्यमुपैति-गच्छति पैराग्यभावना-विरागतावासना येन येन भावेन-विशिष्टान्तःकरणाभिप्रायेण तस्मिंस्तस्मिन्
कार्य विधातव्यः । काभिः क इत्याह-कायमनोवाग्भिरण्यास इति व्यकम् ॥ इत्यार्याधः॥१६॥

·३
प्रशमरतिः
हारि. इत्तिः
[ध्यस्थ्य-
रागद्वेषप-
र्यायाः
॥४॥
अध वैराग्यपर्यायानाह-
माध्यस्थ्यं वैराग्यं विरागता शान्तिरुपशमः प्रशमः। दोपक्षयः कपायविजयश्च वैराग्यपर्यायाः॥१७॥
सुगमम् , नवरं अष्टौ वैराग्यपर्यायाः ॥१७॥
वैराग्यं तु रागद्वेपाभावे स्याद्, अतस्तयोः पर्यायानार्याद्वयेनाह-
इच्छा मूर्छा कामः लेहो गायं ममत्वमभिनन्दः । अभिलाप इत्यनेकानि रागपर्यायवचनानि ।। १८॥
ईया रोपो दोपो द्वेपः परिवादमत्सरासूयाः। वैरमचण्डनाद्या नैके द्वेपत्य पर्यायाः॥१९॥
व्यक्तम् । किंतु रागस्याप्टौ पर्यायाः ॥ १८॥ स्पष्टमेव, किंतु द्वेपत्य नव नामानि-ईर्ष्या १ रोपः २ दोषः ३ द्वेषः ४
परिवादः ५मत्सरः ६ असूया ७ वैरं ८ प्रचण्डनं ९ इत्यादि । आदिशब्दादन्येऽपि ज्ञेया इति, आर्यात्रयेणा(येड)पि पदानां
किंचिदर्थभेदोऽप्यस्ति स स्वधियाऽभ्यूह्य इति ॥ १९ ॥
अथ यादृश आरमाऽनयोरुदये भवति तादृशमार्याचतुष्टयेनाह-
रागद्वेषपरिगतो मिथ्यात्वोपहतकलुपया दृष्टया । पञ्चास्रवमलबहलातरौद्रतीव्राभिसन्धानः ॥ २० ॥
कार्याकार्यविनिश्चयसंक्लेशविशुद्धिलक्षणैर्मूढः। आहारभयपरिग्रहमैथुनसंज्ञाकलिग्रस्तः॥ २१ ॥
क्लिष्टाष्टकर्मवन्धनयद्धनिकाचितगुरुर्गतिशतेषु । जन्ममरणैरजस्रं बहुविधपरिवर्तनाम्रान्तः ॥ २२ ॥
दुभग्वसहस्रनिरन्तरगुरुभाराकान्तकर्षितः करुणः | विषयसुग्वानुगततृपः कपायवक्तव्यतामेति ॥ २३ ॥
-
॥४॥

·कपायिल- क्षणं . रागद्वेपाभ्यां परिगतो व्याप्त इति समासः, मिथ्यात्वेनोपहता २ सा चासौ कलुपा च-मलिना सा तथा तया। कया एवंविधया?-दृष्ट्या-बोधरूपया करणभूतया । किमित्याह-पञ्चायवाः प्राणातिपातादयः, तैः करणभूतैर्मला-कर्मवन्धस्तेन बाहुलो-च्याप्तः स तथा, तथा स घासावातरोन्द्रयोस्तीवाभिसन्धानश्च-गाढचिन्तनः स तथेति समास इति ॥ २०॥ कार्य जीवरक्षादिकम् अकार्य-जीववधादिकम् तयोविनिश्चयो-निर्णयः स तथा, स च संक्लेशः कालुप्यम् , विशुद्धिः-नैर्मत्यम्, तयोः क्लिष्टचित्ततानिर्मलचित्ततारूपयोर्लक्षणानि-परिज्ञानानि तथा तानि चेति समासः,तैः करणभूतैर्मूढो-मुग्धः, तथा आहा- रभयपरिग्रहमैथुनसंज्ञाः प्रसिद्धरूपास्ता एवं कलया-कलहाः कलिहेतुत्वात् तैर्यतः-आमात इति समास इति ॥२१॥ क्लिष्टानि च तानि-फ़्राण्यष्टकर्माणि च प्रसिद्धानि तानि तथा, तान्येव वन्धनं-नियन्त्रणम्, तेन बद्धो-नियन्त्रितः, स चासौ निका- चितश्च-अतिनियन्त्रितः स तथा, अत एव गुरुः-भाराक्रान्तः, ततः कर्मधारयः। यदा क्लिष्टाप्टकर्मणां उपलक्षणत्वेन वन्धन- पद्धनिधत्तनिकाचितानि कृतद्वन्द्वानीति चत्वारि पदानि दृश्यानि तैर्गुरुः स तथा । अत्र लोहमयः सूचीकलापो दृष्टान्तः, यथा वन्धनं-स्पृष्टं दवरकवद्धसूचीनां मीलनमानमिव गुरुकर्मणां जीवमदेशैः सह योगमात्रमल्पप्रयाससाभ्यम् १ तथा वद्धं-सूचीकलापस्य खपरिकयाऽन्योऽन्यवन्धनमिव तेषां तैः सह २ तथा(नि)धत्तं-ध्मातं सूचीनां परस्परसंलुलितत्वमिव, शेष तधैय ३ तथा निकाचितं-वहितप्तकुट्टितसूचीनां निर्मष्टविभागत्वमिय, शेपं तथैव ४ केप्वेवं बन्धो?-गतिशतेषु, कैः करण- भूतैः?-जन्ममरणैरजस्रम्-अनवरतम् बहुविधपरिवर्तनाभ्रान्तः-अनेकप्रकारघोलनापर्यटित इति ॥ २२॥ दुःखसहस्राण्येव निरन्तरो-विश्रामरहितो गुरुः-महान भारस्तेन आक्रान्तः-पीडितःस तथा, तथा कर्पितो-विलिखितः, कापि कर्शित इति

·.
प्ररामरतिः
हारित्तिः
अनर्थका-
रिता
दृश्यते, तत्र कर्शितो-दुर्बलीभूतः, ततः पदद्वयस्य कर्मधारयः। तथा करुणः-अदीनः। तथा अनुगतः, ईपदासक्तस्तृष्यतीति
तृपः-प्राचुर्येण पिपासितः, ततः पदद्वयस्य कर्मधारयः। ततो विषयसुखेप्वनुगततृप इति समासः। अन्ये त्वनुगततृषः कृता-
मिलाप इत्याहुः । स किमित्याह-कपायवकव्यतामेति-क्रोधादिवा(मा) नेष इति भणनीयतां याति । इत्यार्याचतुष्टयी,
॥ २३ ॥ इति शास्त्रस्य पीठवन्धः।।
स कपायवक्तव्यतानुगतः प्राणी यानपायान् प्रामोति तगणनेऽशक्तिमाह-
स क्रोधमानमायालोभैरतिदुर्जयैः परामृष्टः । मामोति याननर्थान् कस्तानुद्देष्टुमपि शक्तः ॥ २४ ॥
स जीवः क्रोधादिभिरतिदुर्जयैः-कप्टेनाभिभवनीयैः परामृष्टो-वशीकृतः । किमित्याह-ग्रामोति-लभते, यान् कांश्चिद्
अनर्थान-अपायान् , कः ?, न कश्चिदित्यर्थः । ताननर्यानुद्देष्टमपि-भणितुमपि, आस्तां परिहर्तुम् , शक्ता-समर्थो, भवतीति
शेषः इत्यापिः ॥२४॥
तानेव लेशत आह-
क्रोधात् प्रीतिविनाशं मानाद्विनयोपघातमामोति । शाठ्यात् प्रत्ययहानि, सर्वगुणविनाशनं लोभात् ॥२५॥
आमोतीति क्रियापदं चतुर्वपि पदेषु योज्यम् । शेषं सुगममिति ॥ २५ ॥
अध प्रत्येकमार्याचतुष्टयेन कपायदोपानाह-
क्रोधः परितापकरः सर्वस्योद्वेगकारका क्रोधः । वैरानुषगजनकः क्रोधः क्रोधः सुगतिहन्ता ॥ २६ ॥

·क्रोधादि- फलं . श्रुतशीलविनयसन्दूपणस्य धर्मार्थकामविनस्य । मानस्य कोऽवकाशं मुहूर्तमपि पण्डितो दद्यात्? ॥ २७ ॥ मायाशीलः पुरुषो यद्यपि न करोति कंचिदपराधम् । सर्प इवाविश्वास्यो भवति तथाप्यात्मदोपहतः॥२८॥ सर्वविनाशायिणः सर्वव्यसनैकराजमार्गस्य । लोभस्य को मुखगतः क्षणमपि दुःखान्तरमुपेयात्? ॥ २९ ॥ आर्याद्वयमपि सुगमम् ॥ २६ ॥ २७॥ मायाशीलः-शाठ्यस्वभावः पुरुष्पे यद्यपि न करोति कञ्चिदपराधमिति व्यक्तम् तथाप्यात्मदोपहतः-स्वदूपणतिरस्कृत इत्यविश्वास्यो भवति । किंवत् १-सर्पवत्-सर्प इव । यथा सर्प उत्खातदशनोऽप्य- विश्वसनीयो भवति एवं मायाव्यपि नर इत्यार्याधः ॥ २८ ॥ सर्वविनाशाश्रयिणः-निखिलापायभागिनः सर्वव्यसनानां- द्यूतादीनामेक:-अद्वितीयो राजमार्गः-सर्वसंचरणपथः, तस्य लोभस्य को मुखगतो-ग्रासीभूतः, क्षणमपि-स्तोककालमपि, आस्तां प्रभूतकालम्, दुःखान्तरम्-असातव्यवधानमुपेयात्-गच्छेत् ? । इत्यार्याचतुष्टयार्थः ॥ २९ ॥ अथ सामान्येनैषां भवमार्गनायकत्वमाह- एवं क्रोधो मानो माया लोभश्च दुःखहेतुत्वात् । सत्त्वानां भवसंसारदुर्गमार्गप्रणेतारः ॥ ३० ॥ एते क्रोधादयो दुःखहेतुत्वात् सत्त्वानां-जीवानाम्, कथंभूता भवन्तीत्याह-भवे-नरकादौ संसारः संसरणं तत्र दुर्ग- मार्गो-विषमाध्या तस्य प्रणेतारो-नायकाः । इत्यार्यार्थः ॥ ३० ॥ इति कपायाधिकारः॥२॥ ~ ·प्रशमरतिः हारि,वृत्तिः अन्तर्मावो बन्धहेतु- अथ मूलभणनपूर्व पृथक्पदद्वयेनैपां अन्तर्भावमार्याद्वयेनाह--- ममकाराहकारावेषां मूलं पदद्वयं भवति । रागद्वेपावित्यपि तस्यैवान्यस्तु पर्यायः ॥ ३१ ॥ माया लोभकपायश्चेत्येतद्रागसंज्ञितं द्वन्द्वम् । क्रोधो मानश्च पुनर्देष इति समासनिर्दिष्टः ॥ ३२ ॥ ममकारो-ममेदं अहमस्य स्वामीत्याद्यः अध्यवसायः । अहङ्कारस्त्वहमेव प्रधानोऽन्यो ममाधम इत्यादिपरिणामस्ती, तथा किमित्याह-एषां कपायाणां मूलं-वीज उत्थानमित्यर्थः । पदद्वयमुक्तस्वरूपं भवति-जायते । तत्र ममकारे मायालोभी, अहङ्कारे क्रोधमानौ स्तः, इत्याभ्यां चत्वारोऽपि कपाया गृहीताः । तथा रागद्वेषौ-प्रीत्यप्रीती क्रोधादीनामुत्थानभूताविति प्रक्रम इति, अपिशब्द उपप्रदर्शनार्यः । तस्यैव-ममकाराहङ्कारेतिपदद्वयस्यैव, अन्यः-अपरः, तु समुच्चयार्थः, पर्यायो- नामान्तरम्, भावार्थः प्राग्यदिति ॥ ३१ ॥ सुगमम् । किंतु इन्द्रं-युग्मं समासः-संक्षेपार्थो, भावार्थस्तु पूर्वार्याभाव- नातोऽवसेय इति ॥ ३२ ॥ अनन्तरं रागद्वेषा(कुत्ता)वध तयोरेव सामान्यसामर्थ्यमाह- मिथ्यादृष्ट्यविरमणप्रमादयोगास्तयोर्वलं दृष्टम् । तदुपगृहीतावष्टविधकर्मवन्धस्य हेतू तौ॥ ३३ ॥ 'मिथ्यादृष्टिरिति' मिथ्यात्वम्-आभिग्रहिकादि पञ्चधा । न विरमणम्-अविरतिः पृथिव्यादिषु द्वादशविधम् । प्रमादो- मद्यादिः पाचप्रकारः, योगाः-सत्यादयः पञ्चदशविधाः, ततो द्वन्दः ते तयोः-अनयो रागद्वेषयोवलम्-आदेशकारि सैन्यम्, .

·7' कर्मभेदाः दृष्ट-जिनः कथितम्, तैरुपगृहीती-मिथ्यात्वादिभिः कृतसामर्थ्यो सन्तावष्टविधकर्मवन्धस्य हेतू-कारणे भवतः ॥ ३३ ॥ ॥ इति रागाद्यधिकारः॥३॥ - तं कर्मवन्धं मूलत आह- स ज्ञानदर्शनावरणवेद्यमोहायुपां तथा नाम्नः। गोत्रान्तराययोश्चेति कर्मवन्धोष्टया मौला ॥ ३४ ॥ कर्मणां पन्धः कर्मवन्धः स पूर्वोद्दिष्टोऽष्टधा भवतीति सम्बन्धः । कीदृशः ?-मौलो-मूलप्रकृतिसम्बन्धी । किंनाम्नां कर्मणामत आह-ज्ञानदर्शनयोरावरणशब्दस्य प्रत्येकमभिसम्बन्धात् ज्ञानाचरणदर्शनावरणवेद्यमोहायुषां कृतद्वन्द्वानां तथा नानो गोत्रान्तराययोश्चेति ॥ ३४ ॥ अथोतरः स कतिविध इत्याह- पश्चनवम्यष्टाविंशतिकद्विश्चतु पट्कसप्तगुणभेदः। द्विापञ्चभेद इति सप्तनवतिभेदस्तथोत्तरतः ॥ ३५ ॥ सतगुणा यस्य स सप्तगुणः, पदश्चासौ सप्तगुणश्च पट्सप्तगुणो-द्विचत्वारिंशत् , पञ्च च नव च द्वौ चाष्टाविंशतिका चद्वौ च चत्वारश्च पदसतगुणश्च ते तथाविधास्ते भेदा:-प्रकारा यस्य स तथा, कर्मवन्ध इति योगः। याकारा वितिसूत्रेण हस्वत्वं विंशतिकाशब्दे। तथा द्विश्च पञ्च च द्विःपञ्च ते भेदा यस्य स तथा, इत्येवमेकत्र मिलने सप्तनवतिभेदा भवन्तीति शेष तथा समुच्चयार्थः, उत्तरतः-उत्तरभेदानाश्रित्य, अयमर्थः-ज्ञानावरणीयमुत्तरभेदापेक्षया मतिज्ञानावरणीयादि पञ्चधा एवं दर्शनाव- - .

·H प्रशमरतिः हारि.धुत्तिः ॥७॥ रणीयं चक्षुर्दर्शनावरणादिचतुष्कं निद्रापञ्चकं चेति नवविधम् । वेदनीयं तु सातासातरूपं द्वैधा। मोहनीयं पुनदिधा-दर्शन- कर्मभेदा: मोहनीयं चारित्रमोहनीयं च, तत्र मिथ्यात्वमिश्रसम्यक्त्वभेदात् दर्शनमोहनीयं त्रिधा, अनन्तानुवन्धिप्रभृतिकपायपोडशक- हास्यादिपवेदत्रिकभेदाच्चारित्रमोहनीयं पञ्चविंशतिविधमित्युभयमीलनेऽष्टाविंशतिभेदम्। आयुर्नरकादिभेदाच्चतुर्धा । नाम- कर्म तु द्विचत्वारिंदा दं, तत्र गतिजात्यादिपिण्डनकृतयश्चतुर्दश, मत्येकप्रकृतयोऽष्टौ, सादिविंशतिरिति मीलिता द्विचत्वा- रिंशत् । तथा गोत्रमुच्चीचे दावेधा । दानादिभेदादन्तराय (कर्म) पञ्चविधमिति । यद्यपि केनापि अभिप्रायेण सवनवतिः प्रतिपादिता तथापि बन्धप्रस्तावाविंशत्यधिकं शतं ग्राह्यम् । तच्च नाम्नः कथंचित्पिण्डप्रकृ(पं० २००)तिविस्तारे पट्सप्तति (पष्टि) र्भवति, तस्याः सधकर्मप्रकृतिमध्यप्रक्षेपे सम्यक्त्यमिश्रद्वयापनये च विंशत्यधिक शतं भवति । तदुक्तम्-"चउ गइ ४ जाई ५ तणु पण ५ अंगोवंगाई ३ छच्च संघयणा ६। छागिइ ६ चउ पन्नाई ४ चउ अणुपुधि ४ दुह विहगगई २१॥१॥ इय गुणचत्ता ३९ सेसऽवीस २८ मिय सत्तसहि ६७ नामस्स । सेससगकम्म५५ जोगे सम्मामीस विणु वीससयं ॥२॥" विस्तारतः प्रकृतिवर्णनाद्यन्यतोऽवसेयमिति । अन्ये त्वेवमाहुः-पश्च नव.व्यष्टाविंशतिश्चतुरित्यादिपाठान्तरमाश्नित्य यथा पञ्च नवेति पदद्वयं प्रथमायहुवचनान्तम् , ततश्चानेतनभेदशब्दोऽन्यशब्दसम्बद्धोऽपि इत्थं योज्यते-पञ्च भेदा ज्ञानावरणस्य ॥७॥ नव मैदा दर्शनावरणस्य । दा(भ्या) वेदनी (या)भ्यां युका अष्टाविंशतिः २सा तथा। ततो द्वौ भेदी वेद्यस्य अष्टाविंशतिमैदा मोहनीयस्य। तथा चत्वारश्च पदसतगुणश्व २ ते भेदा यस्य वन्धस्य स तथा । ततश्च चत्वारो भेदा आयुपः, पदसधगुणो- । - ·कर्मभेदाः द्विचत्वारिंशद्भदा नाम्नः, द्वौ वारौ द्विः द्विश्च पञ्च च २ ते तथा भेदा यस्य स तथा । तत्र भेदद्वयं गोत्रस्य पञ्च भेदा अन्तरायस्येति ॥ ३५॥ अथ प्रकृतिवन्धस्वरूपपुर-सरमेतासामेवानन्तरोक्तमूलोत्तरप्रकृतीनां स्थितिवन्धादीनाश्रित्य तीवादिवन्धोदयानाह- प्रकृतिरियमनेकविधा स्थित्यनुभावप्रदेशतस्तस्याः। तीवो भन्दो मध्य इति भवति धन्धोदयविशेपः॥३०॥ प्रकृतिरिति जातावेकवचनम् । इयं पूर्वोक्तस्वरूपा अनेकविधा-बहुप्रकारा, मूलोत्तरभेदतो वर्तत इति शेपः। अनेन प्रकृतिबन्ध इति प्रतिपादितं भवति । तस्याः प्रकृतेः स्थित्यादीनासृत्य तीवादिभेदो बन्धोदयविशेपो भवतीति संटंकः । तत्र स्थितिः प्रकृतेर्वद्धायाः सत्या अविनाशेनावस्थानम् । अनुभावस्तु तस्या एव कटुककटुकतरादिभावेन वेदनम् । प्रदेशस्तु कर्मपुद्गलानामात्मप्रदेशः सह संश्लेपः । ततो द्वन्द्वः, ते तथा तेभ्यः ततः सकाशात्, तानाश्रित्येत्यर्थः। तस्या इति योजित- मेव । किम् ?-तीनो-गाढस्तथा मन्दः-स्तोकः तथा मध्यो-मध्यवर्तीत्येवं भवति-जायते बन्धः-संग्रह उदयः-अनुभवनम्, तयोविंशेपो-भेदो यः स तथा, वन्धविशेषः उदयविशेपश्चेत्यर्थ इति । किमुक्तं भवति ?-यदा प्रकृतेः स्थितिरुत्कृष्टा भवति तदा अनुभावप्रदेशावप्युत्कृष्टौ भवतः, ततस्तस्यामुत्कृष्टस्थितौ तीव्रौ वन्धोदयौ खाताम् , एतदनुसारेण मन्दमध्यौ तौ भावनीयाविति ॥ उत्कृष्टा स्थितियथा-"आइल्लाणं तिण्हं चरिमस्स य तीस कोडिकोडीओ ।अयराण मोहणिज्जस्स सत्तरी होइ विन्नेया ॥१॥नामस्स य गोत्तस्स य वीसं उक्कोसिया ठिई भणिया । तेत्तीस सागराई परमा आउस्स वोद्धचा ॥२॥ जघन्या तु-वैयणियस्स उ बारस नामगोयाण अट्ट उ मुहुत्ता । सेसाण जहन्नठिई भिन्नमुहुत्तं विणिहिट्ठा ॥३॥"

·प्रशमरतिः
दारि वृत्तिः
बन्धो
लेश्याथ
तदनयाsर्यया प्रकृतिवन्धः स्थितिवन्धोऽनुभागबन्धः प्रदेशवन्धश्च प्रकृत्युदयः स्थित्युदयोऽनुभावोदयः प्रदेशोदय-
चोको ज्ञेय इत्याधिः ॥३६ ।।
साम्यतमस्य चतुर्विधवन्धस्य यथासम्भवं हेतूनाह-
तत्र प्रदेशबन्धो योगात् तदनुभवनं कपायवशात् । स्थितिपाकविशेषस्तस्य भवति लेश्याविशेषेण ।। ३७ ।।
तत्र-तेषु प्रकृतिबन्धादिपु मध्ये प्रदेशवन्ध उपलक्षणत्वात् प्रकृतिबन्धश्च योगात्-मनोवाकायरूपात् शुभात् शुभ इतरमा-
दितरो भवतीति । तथा तस्य प्रदेशवन्धप्रकृतिवन्धोपात्तस्य कर्मणोऽनुभवनम्-अनुभावो-वेदनं कपायवशात् । तथा स्थितः
पाकविशेषो जघन्यमध्यमोत्कृष्टस्थितिनिवर्तनं तस्य कर्मणो भवति-जायते लेश्याविशेपेण 'कपायपरिणामो लेश्या' इति वच-
नात् परमार्थत इत्यार्थिः ॥ ३७॥
एतासां नामानि सदृष्टान्तं कर्मवन्धस्थितिविधातृत्वं चाह-
ताः कृष्णनीलकापोततेजसीपभशुलनामानः । श्लेप इव वर्णवन्धस्य कर्मवन्धस्थितिविधायः॥ ३८ ॥
इति प्रथमार्धे पट नामानि कृतद्वन्द्वसमासानि, पश्चानां हस्वत्वं "याकारौ स्वीकृती हवी कचित्" इति सूत्रे कचिङ्गहणाद,
इत एव तेजस्यान स्वित्वमिति, तथा नामानोऽत्र विकल्पेनेकार इति। आसां स्वरूपमन्यतोऽवधारणीयम्।श्लेप इव-वज्रलेपा-
दिवद्वर्णबन्धस्य-चित्रे हरितालादिवर्णकदार्थस्य कर्मवन्धस्थितिविधाच्यो-ज्ञानावरणादिवन्धनस्थानकारिका इत्यार्थिः३८
इत्यार्यापञ्चकेन कर्मोकमिति कर्माधिकारः॥४॥
॥८॥

·कर्मजन्या-
दिपरम्परा
,
तदुदयाद्धेतुहेतुमद्धावेन यद्भवति तदादयेनाह-
कर्मोदयाद्भवगतिर्भवगतिमूला शरीरनिर्वृत्तिः । देहादिन्द्रियविपया विषयनिमित्ते च सुखदुःखे ॥ ३९॥
कर्मोदयाद्-उदिते कर्मणि भवगतिः, तन्मूला शरीरनिर्वृत्तिः, देहादिन्द्रियनिर्वृत्तिः, तस्यां विपयसक्तिः, विषयनिमित्ते
च सुखदुःखे जीवस्य भवतः ॥ ३९॥
ततः किमित्याहु:-
दुःखद्विद सुखलिप्सुौहान्धत्वाददृष्टगुणदोपः। यां यां करोति चेष्टां तया तया दुःखमादत्ते ॥४०॥
दुःखद्विट्-अशर्मद्वेषी सुखलिप्मुः-शर्माभिलापी जीवो मोहेनान्धो-विवेकलोचनविकलः स तथा तस्य भावस्तत्त्वं
तस्मात्, किमित्याह-अदृष्टगुणदोपो-अज्ञातगुणदोपो यां यां करोति-विधत्ते चेष्टां-अशुभक्रियां तया तया दुःखमादत्ते.
गृहातीत्याद्वयार्थः ॥ ४०॥
'देहादिन्द्रियविषया' इत्युक्तं प्राक्, तदासकस्यापायानार्यापञ्चकेनाह-
कलरिभितमधुरगान्धर्वतूर्ययोपिद्विभूपणरवायैः। श्रोत्रावषद्बहृदयो हरिण इव विनाशमुपयाति ॥४१॥
गतिविभ्रमेगिताकारहास्यलीलाकटाक्षविक्षिसः । रूपावेशितचक्षुः शलभ इव विपद्यते विवशः ॥ ४२ ॥
लानागरागवर्तिकवर्णकरूपाधिवासपटवासैः। गन्धभ्रमितमनस्को मधुकर इव नाशमुपयाति ॥ ४३ ॥
मिष्टान्नपानमांसौदनादिमधुररसविपयगृद्धात्मा । गलयनपाशवद्धो मीन इव विनाशमुपयाति ॥४४॥

·प्रशमरतिः
हारि वृत्तिः।
विपयदोषाः
॥९॥
शयनासनसम्बाधनसुरतलानानुलेपनासक्तः । स्पर्शव्याकुलितमतिर्गजेन्द्र इव बध्यते मूढः ॥ ४५ ॥
कलं-मनोज्ञं श्रूयमाणम् , रिमितं-घोलनासारम् , मधुरं-श्रोत्रसुखदायकम्। ततः पदत्रयस्य कर्मधारयः। तच्च तद् गान्धर्व-
गीतं तत्तथा । सूर्याणि-वादिवाणि, योपिद्विभूपणानि-नूपुरादीनि तेषां कृतद्वन्द्वानां रवो-हृदयाहादको घोपः स आद्यो येषां
वीणादीनां ते तथा । तैः किमित्याह-श्रोत्रायवद्धहृदयः-श्रवणासक्तचित्तो हरिण इव विनाशमुपयातीति व्यक्तम् ॥ ४१॥
गतिविभ्रमः-सविकारगमनम्, यद्वा पृथग्वे पदे, ततो गतिः-मण्डनतारूपा, विभ्रमो-मनोहराभरणानामङ्गेषु रचनात्मकः ।
यद्वा विभ्रमः-चिरकालात् प्रियदर्शने प्रीत्या सोत्सुकमुत्थानम् , इङ्गितं तु-स्निग्धावलोकनम्, यद्वा महामतिज्ञेयं गूढं मनश्चे-
टितम्, आकारस्तु-स्तनमुखोरुसन्निवेशो, यद्वा सर्वशरीरस्य हृद्यं संस्थानम् । हास्यं तु-सविलासं सलील हसनम् । लीलापदं
सर्वक्रियासु प्रवर्तनम् । कटाक्षः-सराग तिर्यनिरीक्षणम् , यद्वा चित्रा दृष्टिसंवरा, एतैर्गत्यादिमिविक्षिप्तो-विह्वलीकृतः सः,
तथा रूपावेशितचक्षुः-चनितारूपादौ निवेशितदृष्टिः शलभ इव विपद्यते, विवशः-पतङ्गवद्विनश्यत्यशरण इति ॥ ४२ ॥
स्नान-सुगन्धिजलदेहधावनम् अङ्गरागस्तु कुङ्कुमादिः, सुरभिद्रव्यनिष्पन्ना दीपवर्त्याकारा वर्तिका, वर्णकः-चन्दनम्,
धूपस्तु प्रतीतः, अधिवासस्तु-कस्तूरिकादि, पटवासस्तु-वस्त्रसौरभ्यकारी गन्धविशेषः, एपां सप्तानां द्वन्द्वः तैः, 'याकारा'-
विति कचिद्रहणात् इस्वत्वं वर्तिकायाः । गन्धभ्रमितमनस्को-गन्धविह्वलचित्तो मधुकर इव नाशमुपयाति-भ्रमरवद्वि-
नश्यतीति ॥४॥

·विपयदोपाः मिष्टाश्च तेऽन्नपानमांसौदनादयश्च प्रसिद्धास्ते तथा, ते च मधुररसाश्च-लौल्यास्वादा द्राक्षाखण्डादयस्त एव विषयो- रसनायाः गोचरस्तत्र गृद्ध आत्मा यस्य स तथा । गलो-लोहमयोऽङ्कशः यन्त्रं-जालं पाशो चालादिमयस्तित्तिरादिग्रहण- हेतुस्तेषां द्वन्द्वस्तबद्धो वशीकृतो मीन इव-मत्स्यवद्विनाशमुपयातीति ॥ ४४ ॥ शयनं शय्या, आसनं-मसूरकादि, सम्बाधनं-विनामणा, सुरतं-मैथुनसेवा, स्नानम्-अङ्गप्रक्षालनम् , अनुलेपनं-कुङ्कुमादिसमालम्भनम् , तेषां द्वन्द्वस्तेयासक्तः। स्पर्शेत्यादि व्यक्तमिति ॥ ४५ ॥ एतदासकानां वा दोषा वाधाकरा भवन्तीत्यावेदयत्नाह-- एवमनेके दोपाः प्रणष्टशिष्टेष्टदृष्टिचेष्टानाम् । दुर्नियमितेन्द्रियाणां भवन्ति बाधाकरा बहुशः ॥ ४६॥ एवम्-उक्तप्रकारेण दुर्नियमितेन्द्रियाणां जीवानामनेके दोपा वाधाकरा भवन्तीति योगः। कीदृशानाम् ?-दृष्टिश्च-ज्ञानम् , चेप्टश च-क्रिया ते तथा । शिष्टानां-विवेकिनामिष्टे-प्रिये ते च दृष्टिचेप्टे च २ ते तथा । ततः प्रनप्टे-अपगते शिष्टेप्टदृष्टिचेष्टे येषां ते तथा पाठान्तरं तु दृष्टचेष्टानां, तबेष्टा चासो दृष्टा च-अवलोकिता २ सा चासौ चेप्टा चेष्टदृष्टचेष्टा शिष्टानामिष्ट- दृष्टचेष्टा २ सा तथा, ततः प्रनष्टा शिष्टेप्टदृष्टचेष्टा येषां ते तथा तेषां । पुनः कीदृशानाम् ?-दुर्नियमितानि-दोपं ग्राहितानी- न्द्रियाणि हृषीकाणि यैस्ते तथा तेषां वाधाकराः-पीडाविधायकाः । कथम् ?-बहुशः-अनेकधेति ॥ ४६॥ एवमेकैकासका विनाशभाजो जाताः, यः पुनः पञ्चस्वासकः स सुतरां विनश्यतीति प्रकटयन्नाह- एकैकविषयसनाद्रागद्वेषातुरा विनष्टास्ते । किं पुनरनियमितात्मा जीवः पञ्चेन्द्रियवशातः? ॥४७ ।।

·प्रथमरतिः
हारि. चिः
अतृप्तिः
अनियतत्वं
॥१०॥
एकैकविषयसङ्गात्-शब्दाचेकैकाभिप्वङ्गाद् रागद्वपातुरा विनष्टाः सन्तस्ते हरिणादयः। किमिति प्रश्ने । पुनरिति वितर्के ।
अनियमितात्मा जीवः पञ्च च तानीन्द्रियाणि च २ तेषां वशोऽत एवातः-पीडितः स पश्चेन्द्रियवशा? न विनश्यति !,
अपितु विनश्यतीति ॥४७॥
किंच-न स कश्चिद्विपयोऽस्ति येन जीवस्तृप्तो भवतीत्यावेदयन्नाह-
नहि सोऽस्तीन्द्रियविषयो येनाभ्यस्तेन नित्यतृपितानि । तृर्ति प्रामुयुरक्षाण्यनेकमार्गप्रलीनानि ॥ ४८ ॥
नैवास्ति स इन्द्रियविषयो येनाभ्यस्तेन-पुनःपुनरासेवितेन नित्यतृपितानि-सर्वदा पिपासितानि, किं ?-तुष्टिं प्राप्नु-
यु:-तुष्टिमागच्छेयुः। कानि ?-अक्षाणि-इन्द्रियाणि । कीदृशानि ?-अनेकमार्गप्रलीनानि-बहुविषयासक्तानि, पुनःपुनः स्ववि-
पयानाकासन्तीत्यर्थ इति ॥४८॥
अपिच-एतानि स्वविपयेप्यपि नैकस्वरूपाणीत्यावेदयन्नाह-
कश्चिच्छुभोऽपि विषयः परिणामवशात्पुनर्भवत्यशुभः। कश्चिदशुभोऽपि भूत्वा कालेन पुनः शुभीभवति ॥४९॥
कश्चिद्विपयः शुभोऽपि-इष्टोऽपि परिणामवशात्-विरूपादिपरिणतिवशात् अनिष्टोभवति । कश्चित्पुनरशुभोऽपि-अनिष्टो-
ऽपि भूत्वा-सम्पद्य कालेन पुनः शुभीभवति-प्रियः सम्पद्यते इत्यनवस्थितानि प्रेमाणि, अतस्तजन्यं सुखमनित्यमिति ॥४९॥
ईदृशश्च भाषः परिणामवशात्, सच न निर्निवन्धन इत्यावेदयन्नाह-
कारणवशेन यद्यत् प्रयोजनं जायते यथा यत्र । तेन तथा तं विपयं शुभमशुभं वा प्रकल्पयति ॥५०॥
॥१०॥

·परिणाम-
वैचित्र्यं
अस्यैवार्थस्य भावनामाह-
कारणवशेन रागाद्यायत्ततया यद्यत् प्रयोजनं मधुरशब्दाकर्णनादि जायते-भवति यथा-येन प्रकारेण यत्र वस्तुनि तेनैव
कारणेन हेतुना तथा-तेनैव प्रकारेण तं विपयं-(ग्रं. ३००) शब्दादिकमिष्टानिष्टतया प्रकल्पयति-पालोचयतीति । अत्र
भावना-यथा विपं अशुभमपि शत्रुविनाशकत्वेनेष्टं तथा मिष्टान्नमपि पित्तप्तमिति मत्वा द्वेष्टीति ॥ ५० ॥
अन्येषां यो विषयः स्वाभिप्रायेण भवति पुष्टिकरः । स्वमतिविकल्पाभिरतास्तमेव भूयो द्विषन्त्यन्ये ॥५१॥
अन्येषां-विवक्षितपुरुषापेक्षया अपरेपां यो विषयः-शब्दादिः स्वाभिप्रायेण-रागानिजाकूतेन भवति पुष्टिकरः तुष्टिकरो
वा-पोपोत्पादकस्तोपोत्पादको वा स्वमतेः स्वमत्या वा विकल्पो-विकल्पनं तत्राभिरता-आसक्ताः स्वमतिविकल्याभिरताः
द्वेपवशात् तमेव विषयं पुनरनिष्टतया द्विपंत्यन्य इति ॥५१॥
एवं च सति अस्य जीवस्य नैकान्तेन किंचिदिष्टमनिष्टं याऽस्तीति दर्शयन्नाह-
तानेवार्थान् द्विपतस्तानेवार्थान प्रलीयमानस्य । निश्चयतोऽस्यानिष्टं न विद्यते किञ्चिदिष्टं वा ॥५२॥
तानेवार्थान्-शब्दादीन् द्विपः-अप्रीयमाणस्थास्य जीवस्येतियोगः । तानेवार्थान् प्रलीयमानस्य-आनयतो निश्चयतो-
निश्चयमाश्रित्यास्येति योजितमेवानिष्टम्-असुन्दरं नैव विद्यते किंचित्-किमपि वस्त्विष्टं वा-प्रीतमिति ॥५२॥
तत एवंविधजीवस्य यत्स्यात्तदाह-
रागद्वेपोपहतस्य केवलं कर्मवन्ध एवास्य । नान्यः स्वल्पोऽपि गुणोऽस्ति यः परत्रेह च श्रेयान् ॥ ५३ ॥

·प्रशभरतिः हारि वृचिः रागद्वेषौ कर्महेतू स्पष्टमेवेति ॥ ५३॥ इदमेव भावयन्नाह- यस्मिन्निन्द्रियविपये शुभमशुभ वा निवेशयति भावम् । रक्तो वा द्विष्टो या स बन्धहेतुर्भवति तस्य ॥५४॥ यस्मिन्निन्द्रियविपये-शब्दादिके, शुभं भव्यम्, अशुभम्-अभव्यम्, निवेशयति-स्थापयति, भावं-परिणामम् , रक्तो वा-प्रीतः, द्विष्टो वा-अप्रीतः, स भावो वन्धहेतुर्भवति-ज्ञानावरणाद्यष्टविधकर्मवन्धनकारणं स्यात्तस्य जीवस्येति ॥ ५४॥ अथ कथं पुनरात्मप्रदेशस्य कर्मपुद्गला लगन्तीत्याह- लेहाभ्यक्तशरीरस्य रेणुना लिप्यते यथा गात्रम् । रागद्वेपक्लिनस्य कर्मवन्धो भवत्येवम् ॥५५॥ स्नेहेन-तैलादिना अभ्यतं-घक्षितं शरीरं-वपुर्यस्य जीवस्य स तथा तस्य रेणुना-धूल्या लिप्यते-आश्लिप्यते यथा- येन प्रकारेण गात्रं-चपुरिति दृष्टान्तः, रागद्वेपक्किन्नस्य-आर्द्रस्य कर्मवन्धो भवत्येवमिति व्यक्तमिति ॥ ५५ ॥ सम्प्रति रागद्वेपमधानान कर्मवन्धहेतून समस्तानेवोपसंहरन्नाह- एवं रागो द्वेपो मोहो मिथ्यात्वमविरतिश्चैव । एभिः प्रमादयोगानुगैः समादीयते कर्म ॥५६॥ एवं रागादिभिः पञ्चभिः प्रतीतैः, कीदृशैः?-प्रमादो-मद्यादिःपञ्चधायोगो-मनोयोगादित्रिकं २ते तथा ताननुगच्छन्ति- अनुमहायीभवन्ति २ तैः प्रमादयोगानुगैः समादीयते?-गृह्यते, किं?-कर्मेति ॥५६॥ ॥११॥ .

·ततध-
प्रशम-
महिमा
कर्ममयः संसारः संसारनिमित्तकं पुनर्दु ग्वम् । तस्माद्रागद्वेपादयस्तु भवसन्ततेलम् ॥ १७॥
कर्ममयः-अदृष्टनिष्पन्नः । कः?-संसारः, ततः किम् ?-तनिमित्तक-तकारणं पुनर्दुःखम् , तस्मादागद्वेपादयो भवस-
न्वतेर्मूलमिति ॥ ५७ ॥
ननु कथमेतनिर्जेतुं शक्यमत आह-
पतद्दोपमहासञ्चयजालं शक्यमप्रमत्तेन । प्रशमस्थितेन घनमप्युद्वेष्टयितुं निरवशेपम् ॥ ५८ ॥
एतत् रागादिदोपसञ्चयजालं जालमिव जालं यथा मत्स्यादीनामादायकं तद्वदेतदपि, दुःखहेतुलात्, शक्यमुद्वेष्टयितुम्-
अपनेतुं विनाशयितुमिति सम्बन्धः । केन ?-जीवेन । कीदृशेन ?-अप्रमत्तेन-उद्यतेन । तथा प्रशमस्थितेन-उपशमपरेण ।
जालं तु कीदृशम् ?-धनमपि-गहनमपि, तथा निरवशेष-समस्तमिति ॥ ५८ ।।
तदुद्वेष्टने चास्य जीवस्य एवंविधा चिन्ता उपजायते इत्याद्यार्यापञ्चकेनाह-
अस्य तु मूलनियन्धं ज्ञात्वा तच्छेदनोद्यमपरस्य । दर्शनचारित्रतपःस्वाध्यायध्यानयुक्तस्य ।। ५९ ।।
प्राणवधान्तभापणपरधनमैथुनममत्वविरतस्य । नवकोट्युद्गमशुद्धोंछमात्रयात्राधिकारस्य ॥ ६०॥
जिनभापितार्थसद्भावभाविनो विदितलोकतत्त्वस्य । अष्टादशशीलसहस्रधारणे कृतप्रतिज्ञस्य ॥ ११ ॥
परिणाममपूर्वमुपागतस्य शुभभावनाऽध्यवसितस्य। अन्योन्यमुत्तरोत्तरविशेषमभिपश्यतः समये ॥२॥

·प्ररामरतिः हारि.तिः शुभचिन्ता- पात्र ॥१२॥ वैराग्यमार्गसम्मस्थितस्य संसारवासचकितस्य । स्वहितार्थाभिरतमतेः शुभेयमुत्पद्यते चिन्ता ॥ १३॥ अस्य रागादिदोपजालस्य मूलनिवन्ध प्रमादयोगरूपं ज्ञात्वा-बुद्धा जीवस्येति शेषः । शुभा-प्रशस्येयमेवोपपद्यते-जायते चिन्ता-चित्तवृत्तिरिति पञ्चमार्यापर्यन्ते, इति संटङ्कः । ततो जीवस्य विशेपणत्रयोदशकमाह-तस्य-दोपजालस्य छेदने-घाते उत्साहस्तत्र पर:-प्रकृष्टः तस्य, तथा दर्शन-तत्त्वश्रद्धानम्, चारित्रं-सामायिकादि पश्चधा, भ्यान-धादि द्विधा, ततो द्वन्द्ध- स्तैर्युकस्येति ॥५९॥ प्राणवघेत्यादिप्रथमार्थेन सुखवोधेन मूलगुणयुक्तस्येति कथितम् । अथोत्तरगुणयुक्ततामाह-नव च ताः कोटयश्च-अग्रभागा अंशा अश्रयोनवकोट्या, ताश्चचं-ने स्वयं हन्ति १ नान्येन घातयति २ मन्तमन्यं नानुमोदयति ३, एवं न पचति १ न पाचयति २. पचन्तं नानुमोदयते ३,एवं न क्रीणाति १न कापयति २क्रीणन्तं नानुमोदयते ३, एता मीलिता नव कोट्यः, पुनरिमा द्विधा-आधाः पट् अविशुद्धकोटयोऽन्त्यास्तिखो विशुद्धकोटयः।तथोद्गमः-उत्पत्तिः, यथा 'उग्गर्म से य पुच्छे- जा' इत्यादि, ततो नवकोटीभिरगमस्तेन शुद्धो-निर्दीपस्तथोंछ इवोंछः-शुद्धाहारः स एवोंछमात्रम् । ततश्च नवकोट्युगमशुद्ध च तदुंछमात्रं च तत्तथाभूतं-निर्दोप आहारस्तेन यात्रायां-संयमे अधिकारो-नियोगो यस्य स तथा तस्येति ॥ ६०॥ जिन- भापितार्थानां-जीवादिचस्तुना सदायान्-परमार्थान् भावयति स तथा तस्येति । विदितलोकतत्त्वस्य-ज्ञातलोकस्वरूपस्य । लोकच-जीवाजीवाधारक्षेत्र । अष्टादशानां शीलानाम् अवयवे समुदायोपचारात् शीलाङ्गानां चारित्रांशानां वक्ष्यमाणानां सहस्राणि तेषां धारण-परिपालनं तस्मिन् कृता-विहिता प्रतिज्ञा-अङ्गीकारो येन स तथा तस्येति ॥११॥ उपागतस्य-मा- वस्या कम्?-परिणाम-धर्माध्यपसायम्। कीदृशम्?-अपूर्व शुद्धिप्रकर्पयोगात्, शुभभावनामु-द्वाददाविधालु महाप्रतसत्कपश्च- ।।१२।।

·हितचिन्ता
विंशतिप्रमाणासु वाऽध्यवसितस्य-कृताध्यवसितस्येति समासः। अभिपश्यतः-पर्यालोचयतो जानानस्यैवेत्यर्थः। किम्?-उत्तरो-
त्तरविशेष,कधम् ? अन्योऽन्यं,यथा सामायिकचारित्रं तावन्मूलं विशुद्धिमत् , ततोऽपि छेदोपस्थापनीयचारित्रं विशुद्ध्या विशेष-
वदित्यादि । मूलवस्त्वपेक्षयाऽनेतनाग्रेतनानि वस्तूनि प्रधानानीति तात्पर्यम्।क?-समये-जिनशासनस्य विपये इति ॥३२॥ वैरा-
ग्यमार्गसंप्रस्थितस्य-विरागतापथाश्रितस्य संसारवासचकितस्य-भववसनत्रस्तस्य स्वहित-आत्मपथो मोक्षः स एवार्थः-प्रयोजन
तत्राभिमुख्यनरता-प्रीता मतिः-चुद्धिर्यस्य स तथा,तस्यैवंविधस्य शुभेयमुपपद्यते चिन्तेति व्याख्यातमेवेति सूत्रपञ्चकार्यः॥१३॥
तामेव चिन्तां सप्टयन्नाह--
भवकोटीभिरसुलभं मानुष्यं प्राप्य का प्रमादो मे? । न च गतमायुर्भूयः प्रत्येत्यपि देवराजस्य ॥ १४ ॥
भवा-नारकाद्यास्तेषां कोटीभिः संख्याविशेषैः असुलभं-दुर्लभमेव मानुप्य-मनुजजन्म तदेवंविधमतिदुष्पापं पाप्य
कोऽयं मम प्रमादः,न च-नैव गतं-क्षीणमायुः-जीवितं भूयः-पुनरपि प्रत्येति-समागच्छति देवराजस्यापि-शकस्यापि, किं-
पुनरन्यस्येति ॥ ६४ ॥ किंच-
आरोग्यायुर्यलसमुदयाश्चला वीर्यमनियतं धर्मे । तल्लब्ध्वा हितकार्ये मयोद्यमः सर्वथा कार्यः ।। ६५ ।।
आरोग्य-नीरोगता, आयुः-जीवितम् , वलं-सामर्थ्यम् , समुदायो-लक्ष्मीस्ततो द्वन्द्वस्ते चलाः-चचलाः, वीर्यम्-उत्सा-
हस्तदनियत-विनश्वरं धर्मे-क्षान्त्यादिके, तत्-प्राक्तनं आरोग्यादि लब्ध्वा-प्राप्य हितकार्ये-शास्त्राध्ययनादौ मयोधम-उत्साहः
सर्वथा-सर्वप्रकारैः कार्यो-विधातव्य इति ॥ १५ ॥

·-
विनय-
वर्णनम्
प्रशमरतिः 'हितकार्ये शास्त्राध्ययनादा'वित्युक्तं, तच्च विनयमृते न भवत्यतो विनीतेन भाव्यमित्यावेदयन्नाह-
हारि वृत्तिः ,' शास्त्रागमाहतेन हितमस्ति न च शास्त्रमस्ति विनयमृते। तस्माच्छानागमलिप्सुना विनीतेन भवितव्यम् ॥३६॥
शास्त्रम्-आचारादि गुरुपरम्परागतं तदेवागमः-शास्त्रमेवागमस्तस्माइते-विनान हितमस्ति । न च शाखमस्ति विनयमृते,
॥१३॥
तस्माच्छास्त्रागमलिप्सुना-शास्त्रागमलाभमिच्छता विनीतेन भवितव्यमिति ॥ ६६ ॥ सत्स्वपि कुलादिषु अविनीतो न
शोभत इत्याह-
कुलरूपवचनयौवनधनमित्रैश्वर्यसंपदपि पुंसाम् । विनयप्रशमविहीना न शोभते निर्जलेव नदी ॥ १७ ॥
कुलम्-उग्रादि, रूप-शरीरावयवसमताजनितं सौन्दर्य, वचनं-मधुरत्वादिगुणभाक्, यौवनं-युवावस्था, धनं-हिरण्यादि
गणिमादि चतुष्पदादि या, मित्र-सखा, ऐश्वर्यम्-ईश्वरभावः, प्रभुत्वमित्यर्थः, ततो द्वन्द्वसमासस्तेषां सम्पत्-प्रकर्षवि-
शेषः । सम्पच्छन्दः प्रत्येकं योज्यते । साऽपि पुंसां-नृणां। कीदृशी ?-विनयप्रशमविहीना न शोभते-न भाति । केवेत्याह-
निर्जला-जलहीना नदीय-सरिदिवेति ॥ ६७ ॥ अस्यैवार्थस्योपचयार्थमाह-
न तथा सुमहाधैरपि वस्त्राभरणैरलंकृतो भाति । श्रुतशीलमूलनिकपो विनीतविनयो यथा भाति ॥ २८॥
न च नैव तथा भाति-शोभते इति सम्बन्धः । कै?-वस्त्राभरणैः । कीदृशैः ?-सुमहाधैरपि अलंकृतो-विभूषितो यथा
भाति । कीदृशः पुमान् ?-श्रुतं-आगमः, शीलं-मूलोत्तरगुणभेदं चरणं तयोर्मूलनिकपो-निकप इव, कपपट्टक' परीक्षा-
स्थानं, विनीतो-विशेषेण प्राप्तो विनयो येन स तथेति ॥ ६८॥
॥ १३ ॥

·विनय- वर्णनम् अपिच-गुर्वायत्ता यम्माच्छाबारम्भा भवन्ति सर्वेऽपि । तस्माद्दुराधनपरेण हितकांक्षिणा भाव्यम् ॥ ६९॥ शास्त्रारंभाणां गुर्वायत्ततो गुराधनपरेण-आचार्याद्यासेवापरेण हितकाविणा-मोक्षामिलाषिणा शिष्येण भाव्यं-भवि- तन्यमित्यर्थः ॥ १९॥ गुरी वोपदिशति सति एतत् परिभाश्यतो यहु मन्तव्यमेव, नोद्वेगः कार्य इति दर्शयन्नाह- धन्यस्योपरि निपतत्यहितसमाचरणधर्मनिर्वापी । गुम्वदनमलयनिसृतो वचनरसञ्च(सरसच)न्दनस्पर्शः॥५०॥ धन्यस्य-पुण्यवत उपरि निपतति च वचनरसञ्च(सरसच)न्दनस्पर्शः इति सम्बन्धः । कीदृशः १-अहितसमाचरणधर्म- निर्वापी-अपथ्यासेवनतापापनोदनकर्ता गुरूणां वदनं-चनं तदेव मलयः पर्वतस्तस्मान्निस्तो-विनिर्गतो गुरुपदनमलयनिस्तो वचन-वाक्यं तदेव सरसचन्दनस्पर्श:-साधीखण्डस्पर्शनमिति ॥ ७० ॥ किमित्येवं गुरुवचनमभिमन्यत इत्याह- दुप्पतिकारी मातापितरौ स्वामी गुरुश्च लोकेऽस्मिन् । तत्र गुरुरिहामुत्रच सुदुष्करतरप्रतीकारः॥७१॥ (ग्रं०४००) दुष्पतिकारी-अशक्यप्रत्युपकारी मातापितरौ भवत इति शेपः । तथा स्वामी-राजादिकः पोपकश्च गुरुः-धर्मा- चार्यः च समुच्चये । लोके-मर्त्यनिवहेऽस्मिन्-अत्र, तत्रापि विशेपमाह-तत्र-तेपु चतुएं मध्ये गुरुरिह-अत्र जन्मन्यमुत्र च-परस्मिन् भवे सुदुष्करतरो-महाकप्टेनाप्यशक्यः प्रत्युपकारो यस्य स तथेति ॥ ७१ ॥ .

·गौरवदोषाः एतदेव सदृष्टान्तं स्पष्टयन्नाह- केचित् सातर्द्धिरसातिगौरवात् सांप्रतेक्षिणः पुरुपाः । मोहात् समुद्रवायसवदामिपपरा विनश्यन्ति ॥७६॥ केचिदेवाविदितपरमार्थाः सातं-सुखं ऋद्धिः-विभवः रसा-मधुरादयः, तेषु अतिगौरवम्-अत्यादरस्तस्माद्धेतोः सांप्रते- क्षिणो-वर्तमानकालदर्शिनः, त एवंविधाः पुरुषाः किं ?-मोहाद्-अज्ञानात् समुद्रवायसवदामिषपरा विनश्यन्ति, मृतकरि- कलेवरापानप्रविष्टमांसास्वादगृद्धकाकवत् वृष्टिजलपूरेण जलधिमध्यमागते कलेवरे निर्गत्य तेनैवापानमार्गेण सकलदिग्मण्डल- मवलोक्य विश्रामस्थानमपश्यन् निलीयमानश्च पयसि निधनमुपगत इति ॥ ७६ ॥ एते च यत् कुर्वन्ति तदाह- ते जात्यहेतुदृष्टान्तसिद्धमविरुद्धमजरमभयकरम् । सर्वज्ञवाग्रसायनमुपनीतं नाभिनन्दन्ति ॥७७॥ त एवं सातादिगुरुका जात्यहेतुदृष्टान्तसिद्धादिगुणोपेतमपि सर्वज्ञवाग्रसायनमुपनीतं नाभिनन्दन्तीति सम्बन्धः । तत्र हेतवश्व-साध्याविनाभाविन उत्पत्तिमत्त्वादयः, दृष्टान्ताश्च-अङ्गुल्यादयः साध्यस्य उपमाभूताः, जात्याश्च-ते निष्कृत्रिमत्वेन मधाना हेतुदृष्टान्ताच जात्यहेतुदृष्टान्ताः तैः सिद्धं-निष्पन्न प्रतिष्ठितमव्याहतमित्यर्थः । यथा सन्ति जीवा- दयः पदार्था उत्पत्तिमत्त्वाद्विनाशवत्त्वात्स्थितिमत्त्वाच्च यथाऽङ्गुल्यादयो, यथाऽङ्गुलिरेकस्मिन्नेव काले मूर्तत्वेनावस्थिता वक्रत्वेन विनष्टा ऋजुत्वेन तूत्पन्नेत्युत्पाद १ स्थिति र व्यय ३ वती वर्तते तथाऽऽस्मादयोऽपि सर्वे पदार्था इति । तथा अविरुद्धं-सङ्गतं विरोधाभावात् , तथा न विद्यते जरा यत्र तदजरं, तथा अभयं करोतीत्यभयकरमित्येवं विशेषणचतुष्कोपेतं, किमत आह-

·प्रामरतिः
हारि.चिः
विनय-
वर्णनम्
॥१४॥
अथ विनयादेवोत्तर(रोत्तरफल)मात्रयेणाह-
विनयफलं शुश्रूपा गुरुशुश्रूपाफलं श्रुतज्ञानम् । ज्ञानस्य फलं विरतिविरतिफलं चास्रवनिरोधः॥७२॥
संवरफलं तपोबलमथ तपसो निर्जरा फलं दृष्टम् । तस्मात् क्रियानिवृत्तिः क्रियानिवृत्तेरयोगित्वम् ॥ ७३ ॥
योगनिरोधाभपसंततिक्षयः संततिक्षयान्मोक्षः । तस्मात्कल्याणानां सर्वेपां भाजनं विनयः ॥ ७४॥
दृष्टमितिपदं वक्ष्यमाणं सर्वत्र योज्यम् । विनयफलं दृष्टम् । किं ?-शुश्रूपा-श्रोतुमिच्छा, यदाचार्य उपदिशति तत्
सम्यक् शुथूपते । श्रुत्वा चानुतिष्यति । गुरुशुश्रूषाफलं श्रुतज्ञान-आगमलाभो, ज्ञानस्य फलं विरतिः-नियमो, विरतिफलं
आवयनिरोध-आप्रवद्वारस्थगनं, संवर इत्यर्थः, इति ॥ ७२ ॥ संवरफलं तपोवल-तपासामर्थ्य, अथ तपसो निर्जरा फलं
दृष्टं, कर्मपरिशाटनं, तस्मात् क्रियानिवृत्तिः-अक्रियत्न, क्रियानिवृत्तेरयोगित्वं-योगनिरोध इति ॥ ७३ ।। सुगम इति ॥७४॥
ये पुनरविनीतास्तेषां स्वरूपमाह-
विनयव्यपेतमनसो गुरुविद्वत्साधुपरिभवनशीला । उटिमात्रविपयसनादजरामरवन्निरुद्विग्नाः ॥ ७९ ॥
विनयाद् व्यपेतं-नष्टं मनः-अन्तःकरणं येषां ते तथा । तथा गुरुविद्वत्साधुपरिभवनशीला:-आचार्यपण्डितयतिपराभव-
स्वभावाः । त्रुटि:-अल्पशब्दवाच्या पदार्थः कालविशेषो वा स एष त्रुटिमानं त्रुटिमात्राश्च ते विषयाश्च-शब्दादयस्तेषु सङ्क:-
सम्बन्धः तस्माद्धेतोः, किमित्याह-अजरामरवत्-जरामरणरहिता वयमिति विकल्पपरा लौकिकसिद्धा इय निरुद्विनाः-निर्भया
वर्तन्ते । न कदाचिदस्माकं जरामरणादि भविष्यतीति मन्यन्त इति ॥ ७५ ॥
.
-
॥१४॥

·रिवदोषाः एतदेव सदृष्टान्तं स्पष्टयन्नाह- केचित् सातर्द्धिरसातिगौरवात् सांप्रतेक्षिणः पुरुषाः । मोहात् समुद्रवायसवदामिपपरा विनश्यन्ति ॥७६ ॥ केचिदेवाविदितपरमार्थाः सात-सुखं ऋद्धिः-विभवः रसा-मधुरादयः, तेषु अतिगौरवम्-अत्यादरस्तस्माद्धेतोः सांप्रते- क्षिणो-वर्तमानकालदर्शिनः, त एवंविधाः पुरुषाः किं?-मोहाद्-अज्ञानात् समुद्रवायसवदामिपपरा विनश्यन्ति, मृतकरि- कलेवरापानप्रविष्टमांसास्वादगृद्धकाकवत् वृष्टिजलपूरेण जलधिमध्यमागते कलेवरे निर्गत्य तेनैवापानमार्गेण सकलदिग्मण्डल- मवलोक्य विश्रामस्थानमपश्यन् निलीयमानश्च पयसि निधनमुपगत इति ॥ ७६ ॥ एते च यत् कुर्वन्ति तदाह- ते जात्यहेतुदृष्टान्तसिद्धमविरुद्धमजरमभयकरम् । सर्वज्ञवाग्नसायनमुपनीतं नाभिनन्दन्ति ॥ ७७॥ त एवं सातादिगुरुका जात्यहेतुदृष्टान्तसिद्धादिगुणोपेतमपि सर्वज्ञवाग्रसायनमुपनीतं नाभिनन्दन्तीति सम्बन्धः । तत्र हेतवश्च साध्याविनाभाविन उत्पत्तिमत्त्वादयः, दृष्टान्ताश्च-अमुल्यादयः साध्यस्य उपमाभूताः, जात्याश्च-ते | निष्कृत्रिमत्वेन प्रधाना हेतुदृष्टान्ताश्च जात्यहेतुदृष्टान्ताः तैः सिद्धं-निष्पन्न प्रतिष्ठितमव्याहतमित्यर्थः । यथा सन्ति जीवा- दयः पदार्था उत्पत्तिमत्त्वाद्विनाशवत्त्वास्थितिमत्त्वाच यथाऽगुल्यादयो, यथाऽङ्गुलिरेकस्मिन्नेव काले मूर्तत्वेनावस्थिता वक्रत्वेन विनष्टा ऋजुत्वेन तूत्पन्नेत्युत्पाद १ स्थिति र व्यय ३ वती वर्तते तथाऽऽत्मादयोऽपि सर्वे पदार्था इति । तथा अविरुद्धं-सङ्गतं विरोधाभावात् , तथा न विद्यते जरा यत्र तदजरं, तथा अभयं करोतीत्यभयकरमित्येवं विशेषणचतुष्कोपेतं, किमत आह- , ·प्रशमरतिः हारि.पृत्तिः ॥ १५ ॥ सर्वज्ञवागेव-जिनवचनमेव रसायनं-परमौपधं तत्तथा। अत्र भावना-यथारसायनं हेतुदृष्टान्तसिद्धं तथाऽविरुद्धं सम्यग विधि गौरवदोपाः नोपयुज्यमानं वपुरजरं करोति, वलीपलितविवर्जितमित्यर्थः। तथा अभयकर-क्षुद्रोपद्रवादिभीतिरहितं, सर्वज्ञवागपि हेतु- दृष्टान्तसिद्धाऽविरुद्धा सती सम्यगासेविता जरामरणभयापहंत्री भवति ॥ ७७॥ अथैनमेवार्थ दृष्टान्तेन समर्थयते- यदत् कश्चित् क्षीरं मधुशर्करया सुसंस्कृतं हृद्यम् । पित्तादितेन्द्रियत्वाद्वितथमतिर्मन्यते कटुकम् ॥ ७८॥ यद्वत्-यथा कश्चित्-कोऽपि क्षीर-दुग्धं मन्यते कटुकमिति संटङ्कः । कीदृशम् ?-मधुना-ौद्रेण युक्ता शर्करा- मत्स्यण्डी तया मुसंस्कृतमिति-क्वथितं कृतानेकसुगन्धिसंस्कारं वा। तथा हृद्य-हृदयेष्टं । कुत इत्याह-पित्तार्दितेन्द्रिय त्वात्-पित्तव्याप्तकरणत्वात् वितथमतिः-विपरीतबुद्धिः मन्यते-जानाति कटुकम्-अमृष्टं मधुरमपि सदिति ॥७८ ॥ अथ दृष्टान्तेन दार्शन्तिकमधैं समीकुर्वन्नार्याद्वितयमाह- तद्वन्निश्चयमधुरमनुकम्पया सद्भिरभिहितं पथ्यम् । तथ्यमवमन्यमाना रागद्वेपोदयोवृत्ताः॥७९॥ जातिकुलरूपर्वललाभवुद्धिवाल्लभ्यकश्रुतमदान्धाः । क्लीयाः परत्र चेह च हितमप्यर्थ न पश्यन्ति ॥८०॥ तद्वत्-तथा हितमप्यर्थ न पश्यन्तीति सम्बन्धः । कीदृशमर्थम् ?-निश्चयमधुरं-परिणामसुन्दरं, तथा अभिहित-प्रति- पादितं दौकितमित्यर्थः । कः ?-सद्धिः-सत्पुरुषः । कया ?-अनुकम्पया-कृपया। तथा पथ्र्य-योग्य, तथा तथ्यं सत्यं । किं. कुर्वाणास्ते ?-अवमन्यमाना-अनाद्रियमाणाः । कीदृशाः ?-रागद्वेपोदयेनोद्वत्ताः-स्वच्छन्दचारिण इति ॥ ७९ ॥ पुनः ।

·गौरवदोषाः कीदृशाः?-जात्याद्यष्टमदस्थानान्धाः, तत्र जातिर्मातृसमुत्था कुलं पितृसमुद्भवं रूपं-सुशरीराकृतिः वलं-शरीरमाणः लाभ:-प्रार्थितार्थमासिः बुद्धिः-औत्पादिकीप्रभृतिमतिः,सा चैवम्-"उप्पत्तिया वेणइया,कम्मया परिणामिया ।बुद्धी चउबिहा वृत्ता, पंचमा नोवलब्भए ॥१॥” इति । वालम्यक-प्रियत्वं श्रुतं-आगमस्तेषां तान्येव वा मदो-गर्वस्तेनान्धा-हिताहित- वस्तुविचारादर्शनालोचनविकलास्ते तथा । तथा क्लीवा-अधृष्टाः । कलिन्नित्याह-परत्र च-परभवे इह च-अत्र जन्मनि हितमप्यर्थं न पश्यन्ति-उपकारकं सर्वज्ञवागुरूपं नावलोकयन्तीति ॥८० ॥ ॥ इति धारणार्थाधिकारद्वयम् ।। अथैनामेवानन्तरोक्तमदस्थानप्रतिपादिकामायां वियरीपुर्जातिमदाद्यष्टमदस्थानव्युदासमार्यापोडशफेन विभणिपुः प्रथम जातिमदत्यागमाह- ज्ञात्वा भवपरिवर्ते जातीनां कोदिशतसहस्रेषु । हीनोत्तममध्यत्वं को जातिमदं बुधः कुर्यात् १ ॥ ८१॥ नैकान् जातिविशेषानिन्द्रियनिर्वृत्तिपूर्वकान सत्त्वाः। कर्मवशाद् गच्छन्यत्र कस्य का शाश्वती जातिः? ॥२॥ ज्ञात्वा-विज्ञाय भवपरिवर्ते-नारको भूत्योद्धृत्य तिर्यग् मनुष्यो वा भवतीत्यादिपरिचमणरूपे जातीनाम्-एकेन्द्रिय- जातिप्रभृतीनां कोटिशतसहस्रेषु मध्ये हीनौत्तममध्यत्वं-जघन्यप्रधानमध्यवर्तिभावं ज्ञात्वेति सम्बन्धः । ततः किं ?-को

·प्रशमरतिः
हारि. गृत्तिः
मदव्युदासा
जातिमदं वुधः कुर्यादिति व्यक्तमिति ॥ ८१॥ गच्छन्ति यान्तीति क्रिया । के ?-सत्त्वाः । कान् ?-कान-प्रचुरान् ।
जातिविशेपान-एकेन्द्रियजात्यादि । कीदृशान् ?-इन्द्रियनिर्वृत्तिः-करणनिष्पत्तिः पूर्व-आद्यं येषां ते तथा तान् । शेषाद्वा
कप्रत्ययः । कुतः ?-कर्मवशात् स्वकीयादृष्टपरतन्त्रतया गच्छन्तीति योजितमेव । अत्र-भवे कस्य-सत्त्वस्य का?, न
काचित् शाश्वती-स्थिरा जातिरिति ॥ ८२ ॥
अथ कुलमदव्युदासार्थमाह-
रूपयलश्रुतिमतिशीलविभवपरिवर्जितांस्तथा दृष्ट्वा । विपुलकुलोत्पन्नानपि ननु कुलमानः परित्याज्यः ॥८॥
यस्याशुद्धं शीलं प्रयोजनं तस्य किं कुलमदेन ? । स्वगुणाभ्यलंकृतस्य हि किं शीलवतः कुलमदेन ? ॥ ८४ ॥
रूपादिभिः पूर्वोक्तैः पडिविवर्जितांस्तथा-तेन प्रकारेण अत्यन्तकारुण्यस्वरूपेण दृष्ट्वा अवलोक्य । कीदृशानपि -विपुल-
कुलोत्पन्नानपि-विस्तीर्णान्वयजातानपि ननु-निश्चयेन कुलमानः-अन्वयाहङ्कारः परित्याज्यः-परिहरणीय इति ॥८३ ॥
अपिधन्यस्य जीवस्याशुद्धम्-असच्छीलं असदनुष्ठानं प्रयोजनं तस्य किं कुलमदेनेति व्यक्तम् । पक्षान्तरमाह-स्वगुणैः
शीलपरिपालनरूपैरभ्यलंकृतो-भूपितस्तस्य हि-यस्मात्किं शीलवतः कुलमदेनेति ॥ ८४ ॥
अथ रूपमदपरिहारमाह-
का शुक्रशोणितसमुद्भवस्य सततं चयापचयिकस्य । रोगजरापाश्रयिणो मदावकाशोऽस्ति रूपस्य ॥८॥
नित्यपरिशीलनीये त्वयांसाच्छादित कलुपपूर्णे। निश्चयविनाशधर्मिणि रूपै मदकारणं किं स्यात् १ ॥८६॥

·मदव्युदासः को मदावकाशोऽस्ति ?, न कोऽपि गर्नप्रसरो विद्यते । कस्य सम्बन्धी ?-रूपस्य । कीदृशस्य ?-शुक्रशोणिताभ्यां- पितृमातृजुगुप्सनीयशरीरावयवाभ्यां सकाशात् समुद्भवस्य-प्रादुर्भूतस्य । तथा सततम्-अनवरतं चयोपचयिकस्य-चित्यप- चितिधर्मकस्य । तथा रोगजरयोः पूर्वोक्तयोरपाश्रयिणः-स्थानस्येति ॥ ८५॥ नित्यपरिशीलनीये-सदा संस्कर्तव्ये त्वग्मां- साच्छादिते-चर्मपिशितस्थगिते कलुपपूर्णे-अशुच्यादिवृते निश्चयविनाशधर्मिणि-एकान्तविनम्वरस्वरूपे शरीराकृतिलक्षणे, एवं पूर्वोक्तविशेपणे मदकारणं- दर्पहेतुः किं स्यादिति ॥ ८६ ॥ अथ बलमदत्यागमाह- वलसमुदितोऽपि यस्मान्नरः क्षणेन वियलत्वमुपयाति। बलहीनोऽप्यथ बलवान् संस्कारवशात् पुनर्भवति ॥८॥ तस्मादनियतभावं पलस्य सम्यग विभाव्य बुद्धियलात् । मृत्युपले चावलतां मदं न कुर्यादलेनापि ॥ ८८ ॥ वलसमुदितोऽपि-याणसमुपपन्नोऽपि यस्मान्नरः क्षणेन-स्वल्पकालेन विवलत्वं-प्राणहीनतामुपयाति-व्रजति, तथा वलही- नोऽपि च बलवान् भवतीति सम्बन्धः। कुतः-संस्कारवशात्-प्रणीताहाराभ्यवहारसामर्थ्याद्वीर्यान्तरायक्षयोपशमविशेषादेति ॥८७॥ तस्मादनियतभावं-कादाचित्कत्वं घलस्य सम्यग् विभाव्य-पर्यालोच्य । कुतः ?-बुद्धिवलात्-मतिसामर्थ्यात् । तथा मृत्युवले च-मरणप्राणे अवलतां विभाव्येति योगः। अतो मदं न कुर्याद्वलेनापीति ॥ ८८॥ अथ लाभमदत्यागमाह- उदयोपशमनिमित्ती लाभालाभावनित्यको मत्वा । नालाभे वैक्लव्यं न च लाभे विस्मयः कार्यः ॥ ८९॥ - ·प्रशमरतिः हारि, वृत्तिः मदव्युदासा ॥१७॥ परशत्तयभिप्रसादात्मकेन किंचिदुपयोगयोग्येन । विपुलेनापि यतिवृपा लाभेन मदं न गच्छन्ति ॥२०॥ उदयो-लाभान्तरायस्याभवन, उपशमशब्देनाक्यवे समुदायोपचारात् क्षयोपशमो लभ्यते, तत्र कियतो लाभान्तरायस्य क्षयः कियतस्तूपशमः, तत उदयश्च क्षयोपशमश्च २ तौ निमित्त कारणं ययोस्तौ तथा, उदयनिमित्तक्षयोपशमनिमित्ताविति (ग्रं०५००) तत्र कावेवंविधायित्याह-लाभालाभाविति पदव्यत्ययादलाभलाभौ, अयमर्थः-अलामो लाभान्तरायोदय- निमित्तो लाभश्च तस्यैव क्षयोपशमनिमित्त इति पदद्वयस्य विपर्ययः, तौ अनित्यको-कादाचित्को मत्वा-ज्ञात्वा किं कार्य- मित्याह नालामे वैक्लव्यं-दैन्यं न च लाभे विस्मयो-हर्षः, कार्य इति उभयत्र योज्यमिति ॥ ८९ ॥ शक्तिश्च अभिप्रसादश्च शत्यभिमसादौ परस्य सम्बन्धिनौ शत्यभिप्रसादौ तौ तथा तावेवात्मा-स्वरूपं यस्य स तथा तेन, लाभेन वक्ष्यमाणे- नेतियोगः । तत्र परो-दाता तस्य दानान्तरायक्ष योपशमजनिता शक्तिः अभिप्रसादस्तु तस्यैव दातुर्यद्यभिप्रसन्नं चेतो भवति साधून प्रति यदुत मुक्तिसाधका एते तत एतेभ्यो दत्तं बहुफलं भवतीति । तथा किंचिदुपयोगयोग्येन-स्तोककालमुपयोग- साधकेन, न पुनराजीवितान्तं, विपुलेनापि-विस्तीर्णेनापि यतिवृपाः-साधुप्रधानाः लाभेन मदं न गच्छन्ति ॥ ९॥ बुद्धिमदत्यागमाह- ग्रहणोद्राणनवकृतिविचारणार्थावधारणायेषु । बुद्ध्यविधिविकल्पेप्वनन्तपर्यायवृद्धपुः ।। ९१ ।। पूर्वपुरुपसिंहानां विज्ञानातिशयसागरानन्त्यम् । श्रुत्वा सांप्रतपुरुपाः कथं खवुद्ध्या मदं यान्ति ? ॥१२॥ कथं-केन प्रकारेण यान्ति । के ?-सांप्रतपुरुषाः । कंग- मदं । कया?-स्त्रबुभ्रा । किं कृत्वा ?-श्रुत्वा । किं तत् ?- ।। १७॥ -- ·मदव्युदासः ज्ञानातिशयस्य सागरानन्त्य । केपां?-पूर्वपुरुपसिंहानां। केषु विपये-युद्ध्यङ्गविधिविकल्पेषु, किंविधेपु ?-अनन्तपर्यायवृद्धेविति क्रियाकारकघटना। तत्र ग्रहणम्-उपाध्यायादिभिरुक्तस्य सूत्रादेरुपादानं उदाहणं-प्रमाणोपन्यसनं नवकृतिः-नूतनकान्यकरणं विचारणं-जीवादिपदार्थविषयं अर्थावधारणम्-अभिधेयनिर्णयस्ततो ग्रहणादिपञ्चपदानां द्वन्द्वः। तानि आदीनि येषां विधि- विकल्पानां ते तथा तेषु, बुद्धीनां पूर्वोक्तस्वरूपाणां चतसृणां अगानि-शरीराणि । “सुस्सूसइ पडिपुच्छइ सुइ गिण्हेइ ईहए वावि । तत्तो अपोहए वा धारेइ करेइ चा सवं ॥७॥" एवंरूपाणि तेषां विधयः-कारणानि तेषां विकल्पा-भेदास्तेषु । तथा किंविशिष्टेयु ?-अनन्ता-बहवः पर्यायाः-स्वरेतरस्य विशेपास्ते वृद्धा-वृद्धिमुपगता येषु ते तथा तेविति, पूर्व- पुरुषा-गौतमादयस्त एव सिंहा इव सिंहाः शौर्येणोपमान परीपहकपायादिकुरङ्गनिहननात् पूर्वपुरुपसिंहास्तेषां विज्ञानातिशयः- अवबोधप्रकर्षः स एव सागरः-सिन्धुविस्तीर्णत्वात्तस्थानन्त्यं-बहुत्वं, अथवा विज्ञाने सति चैक्रियतेजोनिसर्गाकाशगमन- संभिन्नश्रोत्रादयोऽतिशयास्त एव सागर इति । शेपं तथैवेति ॥ ९१ ॥ ९२ ।। वालम्यकमदत्याग उच्यते- द्रमकैरिव चटुकर्मकमुपकारनिमित्तकं परजनस्य । कृत्वा यद्वाल्लभ्यकमवाप्यते को मदस्तेन ? ॥ ९३॥ गवं परप्रसादात्मकेन वाल्लभ्यकेन यः कुर्यात् । तद्वाल्लभ्यकविगमे शोकसमुदयः परामृशति ॥ ९४॥ । को मदस्तेन, यत्किम् ?-अवाप्यते-लभ्यते। किं तत्-चालभ्यक-गलभता। किं कृत्वा कृत्वा-विधाय। किं तत् ?-चटु- कर्मक-कुत्सितं चटुकर्म घटुकर्मक-कुत्सितं प्रियभाषणं "चटु चाटु प्रियं वाक्यं" इति वचनात् । कीदृशम् ?-उपकारो

·मदव्युदासा
परामरतिः
हारि.पृत्तिः
॥१८॥
निमित्तं यस तत्तथा तदेवोपकारनिमित्तक । कस्मात्!, आह-परजनस्य गृहस्थादिलोकस्य । करिव ?-द्रमकैरिव एकवदिति
11 ९३ ॥ गर्दै-दर्प यः कोऽपि विदध्यात्-कुर्यात् । केन?-वाल्लभ्यकेन । कीदृशेन?-परेषां-गृहस्थादीनां प्रसादः तुष्टिः स
आत्मा यस्य स तथा तेन, तं पुरुष वाल्लभ्यकगर्वितं कर्मताऽऽपन्नं वाल्लभ्यकविगमे शोकसमुदयो-दैन्यसमूहा परामृशति-
आश्लिष्यति, शोकेनासौ गृह्यत इत्यर्थः इति ॥ ९४ ॥
श्रुतमदव्युदासमार्याद्वयेनाह-
मापतुपोपाख्यानं श्रुतपर्यायप्ररूपणं चैव । श्रुत्वाऽतिविस्मयकरं च विकरणं स्थूलभद्रमुनेः ॥ १५ ॥
सम्पर्कोयमसुलभं चरणकरणसाधकं श्रुतज्ञानम् । लब्ध्वा सर्वमदहरं तेनैव मदः कथं कार्यः ॥ ९६ ॥
मदः कथं कार्य इति द्वितीयार्यायां सम्बन्धः। किं कृत्वा?-मापतुप इतिपदेन समयप्रसिद्धेनोपलक्षितः साधुस्तस्योपाख्यानं-
कथानकं तत्तथा । तस्य हि मापतुपसाधोः श्रुतरहितस्यापि नितिर्जातेति श्रुत्वेति योगः । तथा श्रुतस्य-आगमस्य
पर्याया-भेदा यथा-कश्चिदेकार्थवादी कश्चिद्वर्थवादी एकस्यैव सूत्रस्य, तेषां मरूपणा-वर्तना तां, चैवेति समुच्चये । श्रुत्वा-
आर्य तथाऽतिविस्मयकर-स्वाश्चर्यविधायकं । किं तत् ?-विकरणं च । चस्यात्र सम्बन्धः । विक्रियाकृतशेषश्रुतदान-
निषेधमिति शेपः । श्रुत्वा । कस्य ?-स्थूलभद्रमुनेः । यथा तेन निजभगिन्या आत्मा सिंहकरणगर्वेण दर्शित इति ।। १५ ।।
सम्पर्कश्च-पण्डितसंसर्गः उद्यमश्च-प्रोत्साहस्तौ तथा ताभ्यां सुलभ-सुपापं । तथा चरणकरणयोः प्रसिद्धयोःसाधक-निर्वर्वक।
॥१८॥

·मदत्यागः किमेवंविधम् ?-श्रुतज्ञानं । ततस्तल्लन्या सर्वमदहरं तेनैव मदः कथं कार्यः। सर्वथा गर्यो न विधेयः। यत उक्तम्-"ज्ञानं मददर्पहरं माद्यति यस्तन तस्य को वैद्यः ? । अमृतं यस्य विपायति तस्य चिकित्सा कथं क्रियते ? ॥१॥” इति ॥९६ ॥ तदेवं प्रत्येकमार्याद्वयेनाप्टमदस्थानानां व्युदासमभिधाय सांप्रतं (तैः) सहितानामार्याद्वयेन फलमाह- एतेषु मदस्थानेषु निश्चये न च गुणोऽस्ति कश्चिदपि । केवलमुन्मादः सहृदयस्य संसारवृद्धिश्च ॥ ९७ ॥ जात्यादिमदोन्मत्तः पिशाचवद्भवति दु:खितश्चेह । जात्याविहीनतां परभवे च निःसंशयं लभते ।। ९८॥ एतेषु मदस्थानेषु निश्चये-परमार्यचिन्तायां न च गुणोऽस्ति कश्चिदपि ऐहिकादिः, केवलमुन्मादो भवति । कस्य ?-- स्वहृदयस्य । तथा संसारवृद्धिश्चेति सुगममिति ॥९७ ॥ तथा जात्याद्यष्टप्रकारेण मदेनोन्मत्तः-परवशः स तथा । पिशाच- वत् सूचकत्वात्सूत्रस्य शुचिपिशाचाभिधानद्विजवद् भवति-जायते दुःखितो-दुःखभाक् इह-अत्रैव जन्मनि । कथानक चैव-यथा कापि स्थाने शुचिपिशाचाभिधो द्विजः, अत्र वसतामशुचिरेवेति मत्वा जनाकीर्णदेशमुत्सृज्य समुद्रवर्तिद्वीप- मनुपविष्टः । तत्र चैको वणिक् भिन्नपोतः प्रथमतरं गत आस्ते । तत्र चेक्षुवाटाः प्रचुराः सन्ति । तद्रसपानात् केवलाद्गुडश- कलानीव गुदमुखेन तेन निसृष्टानि पुरीपरूपाणि । तानि चालोक्य स चोक्षकः शुचिपिशाचश्चखाद । तृप्तश्वास्ते प्रत्यहं । दृष्टश्च कालान्तरेण हिण्डमानो वणिक्, पृष्टश्च किमत्रागमनप्रयोजनम् ? । वणिजाऽभ्यधायि-पोतभङ्गादत्रायातः । पुनः पृष्टः कथं तव भुक्तियुक्तिः ?, चणिजोक-इक्षुरसास्वादनेन । पुनरुक-भवान् कथमायातः । तेनायुक्त-जनाकीर्णेऽशुचि- रितिकृत्याऽनायातः, अपर ज्याचं-कपमाहारमन्तरेणात्र स्थीयते । ततस्तेनाभाणि-प्रत्यहमिक्षुफलानि भक्षयस्तिष्ठामि । १७ म.र.४

·'मदफलं
प्रशमरतिः
हारि.वृतिः
॥१९॥
ततोश्चर्यसम्पन्नेन तेनोक्तं ममापि तानि दर्शयेति । ततो वणिग्निसृष्टानि 'पुरीपाणि दर्शितवान् । ततो विहस्य
वणिजोतं-ममेदं पुरीप भवता प्रत्यहं भक्ष्यते । अहो शोभनः शुचिवादतव । ततश्चोद्विग्नमानसस्तस्मादपि स्थानादि
निर्गतो द्वीपान्तरं गतः । तत्रापि वल्गुल्यादिचूषितानि फलानि भक्षितवान् । एवं यत्र यत्र याति तत्र तत्र दुःखभा जात
इति । तथा परभवे च निःसंशयं जात्यादिहीनतां लभते-प्राप्नोतीति ॥ ९८॥
ततश्च-
सर्वमदस्थानानां मूलोद्घातार्थिना सदा यतिना । आत्मगुणैरुत्कर्षः परपरिवादश्च सन्त्याज्यः॥१९॥
सर्वमदस्थानानां पूर्वोक्तस्वरूपाणां मूलोद्घातार्थिना-आदित एव विनाशमभिलपता सदा-सर्वदा यतिना-साधुना।
किं कार्यमित्याह-आत्मगुणैरुत्कर्षः परपरिवादश्च संत्याज्यः इति प्रकटमिति ।। ९९ ॥
किमेतौ संत्याच्यावित्याह-
परपरिभवपरिवादादात्मोत्कर्पाच वध्यते कर्म । नीचैर्गोत्रं प्रतिभवमनेकभवकोटिदुर्मोचम् ॥ १० ॥
परिभवो-ज्यकारः परिवादः-अवर्णवादभापणं ततः समाहारद्वन्द्वः । परेपाम्-आत्मव्यतिरिक्तानां परिभवपरिवादं २
तस्मात्, तथा आत्मोत्कर्षात्-स्वबहुमानाच्च वध्यते कर्म । कीदृशम् ?-नीचैर्गोत्रं-सप्तमं कर्म, इदं च मुख्यवृत्त्योतं,
गौणवृत्त्या त्वन्यान्यपि यथाऽनुरूपं वध्यन्ते । किमेकस्मिन्नेव भवे ?, नेत्याह-प्रतिभवं-प्रतिजन्म यथां भवति । पुनः
कीदृशम् -अनेकाभिः-प्रभूताभिः भवानां-जन्मनां कोटीभिः-संख्याविशेपैर्मोच-दुस्त्यजमिति ॥१०॥

·वैराग्यहेतुः 4 ततश्च किं भवति- कर्मादयनिर्वृत्तं हीनोत्तममध्यमं मनुष्याणाम् । तद्विधमेव तिरवां योनिविशेपान्तरविभक्तम् ॥ १०१॥ कर्मणः-क्रमाद्गोत्रस्य उदयेन-नीचैस्तथोच्चस्तथा मध्यमतया च विपाकेन निवृत्त-निप्पन्नं यत्तत् तथेति । किं तदेवंविध- मित्याह-हीनोत्तममध्यममिति समाहारद्वन्द्वः तस्य भावस्तत्त्वं, त्वप्रत्ययो लुप्तो द्रष्टव्यः । केपां?-मनुष्याणां, भवतीत्य- नोत्तरवाक्ये च शेपो दृश्यः। तथा तद्विधमेव-तत्प्रकारमेव । केपाम्?-तिरश्चाम्-एकेन्द्रियादीनां च, हीनत्वादीति योज्यम् । कथंभूतमित्याह-योनिः-उत्पत्तिस्थानं तस्या विदशेपाः, तिरश्चामेकद्वित्रिचतुप्पथेन्द्रियाख्याः मनुष्याणां तु सम्मूर्छजगर्भजरूपाः, उपलक्षणत्याद्देवनारकाणां च, तेषां अंतरम्-अन्यत्वं तेन विभकं-कृतविभागमिति समासः ॥ १०१॥ तथा अपरमपि वैराग्यनिमित्तमाख्यातम्- देशकुलदेहविज्ञानायुर्वलभोगभूतिवैपम्यम् । दृष्ट्वा कथमिह विदुषां भवसंसारे रतिर्भवति ? ॥ १०२॥ अपरिगणितगुणदोपः खपरोभययाधको भवति यस्मात् । पञ्चेन्द्रिययलविवलो रागद्वेपोदयनियद्धः ॥१०॥ तसाद्रागद्वेपत्यागे पश्चेन्द्रियप्रशमने च । शुभपरिणामावस्थितिहेतोयतेन घटितव्यम् ॥ १०४ ॥ तत्कथमनिष्टविपयाभिकांक्षिणा भोगिना वियोगो वै । सुव्याकुलहृदयेनापि निश्चयेनागमः कार्यः ॥१०५॥ देशादीनामष्टानां पदानां कृतद्वन्द्वसमासानां सुबोधानां वैपम्यं-विसद्दशतां शुभाशुभतामित्यर्थों दृष्ट्वा-अवलोक्य कथमिह विदुषां भवसंसारे-नरकादिसंस्ती रतिर्भवति ?, न भवत्येवेत्यर्थः ॥ १०२॥ तथा-अपरिगणिता-अनाहता गुणदोपा येन ·वैराग्यहेतु प्रामरतिः हारि.तिः ॥२०॥ - स तथा। ईदृशः सन् किमित्यत आह-स्वश्च-आत्मा परश्च-अन्यस्तो तथा तावोभयं तस्य वाधक:-पीडाकारी भवति यस्मात्कारणात, तथा पञ्चेन्द्रियवलेन विवलो-विगतबलः स तथा । पश्चेन्द्रियाणि जेतुं न शक्त इत्यर्थः । तथा रागद्वेषयोः पूर्वोक्योरुदयः-अनुभवनं तेन निवतो-नियन्त्रितः स तथा । सदोत्कृटरागद्वेप इत्यर्थः ॥ १०३ ।। यस्मादित्युकं तस्मात्- ततः कारणात् घटितव्य-घटना कार्या। क ?-रागद्वेपत्यागे तथा पञ्चेन्द्रियप्रामने च । किमर्थम् ?-शुभपरिणामावस्थि- तिहेतोः-शुभपरिणत्यवस्थाननिमित्तं इति ॥ १०४ ॥ तत्कथं घटितव्यमिति पूर्वोकार्यया संवन्धः ( ० ६०० ) केन ?-मोगिना-भोगासक्तैन । कीदृदोन ?-अनिष्टाश्च ते वक्ष्यमाणन्यायेन विषयाश्च प्रसिद्धस्वरूपास्ते तथा तानधिकांक्षति- अमिलपति तेनेत्येका पृच्छा । कथमात्यन्तिको वियोगो-विरहः स्यादेभिः सहेति शेपोऽत्र, एतत्तरण इति द्वितीया पृच्छा । वोत्तरमाह-तेन भोगिना कीदृशेन ?-सुप्छु व्याफुलितहृदयेनापि बाद व्यग्रचित्तेनापि सता निश्चयेन-एकान्तेन, किम् ?- आगम:-सिद्धान्तः कार्य:-अभ्यसितव्यः, ततस्तेषामात्यन्तिकः प्रलयः स्यादिति । यद्वा तत् कथं वियोगः स्यादिति शेपः। कयोः १-रागद्वेषयोः प्रक्रमगम्ययोः पूर्ववदिति प्रश्न निर्वचनमाह-आगमः कार्य इति पूर्ववत् । केन कार्यः?-भोगिना । कीडशेन ? अनिष्टविषयामिकाविणा । तथा मुन्याकुलहृदयेनापि निश्चयेनेति पदानां व्याख्या पूर्ववदिति । अन्ये त्वेवं अनिष्टविपयाभिकाशिणां भोगिनामिति पाठान्तरं व्याख्यान्ति यथा इतिविशेषणानां जीवानां सुव्याकुलहृदयेन सह अपिः । पूरणे विरहस्तत्र वस्मात् कथं स्यादिति प्रक्षे प्रत्युत्तरं निश्चयेनागमः कार्यः ॥ १०५ ।।

·. विषयाया- मनिष्टता कथं पुनरनिष्टा विपया इत्याह- आदावत्यभ्युदया मध्ये शृङ्गारहास्यदीपरसाः । निकपे विपया वीभत्सकरुणलज्जाभयप्रायाः॥ १०६ ॥ यद्यपि निपेव्यमाणा मनसः परितुष्टिकारका विषयाः। किंपाकफलादनवद्भवन्ति पश्चादतिदुरन्ताः ॥१०७॥ यदच्छाफाटादशमन्नं बहुभक्ष्यपेयवत् स्वादु । विपसंयुक्तं भुक्तं विपाककाले विनाशयति ।। १०८ ॥ तद्वदुपचारसंभृतरम्पकरागरससेविता विषयाः । भवशतपरम्परास्वपि दुःखविपाकानुवन्धकराः ॥१०॥ आदौ-प्रथमतः कुतूहलादुत्सुकतया अत्यभ्युदया-उत्सवभूता भवन्ति इति द्वितीयायां सम्बन्धः । मध्ये-विषयमाप्ती शृङ्गारहास्याभ्या-वेपाभरणसमस्तशरीरावयवस्पर्शनप्रहासाभ्यां दीवरसा-अत्युत्कटानुभवाः, सैव किया पूर्वपदेषु योज्या। निकपे-संयोगोत्तरकालं विषयाः-स्पर्शादयो वीभत्सकरुणलज्जाभयानि कृतद्वन्द्वानि तानि तथा ते रसैः प्राया-चहुलास्ते तथा, तत्र वीभत्सो-विरूपता तथाविधाङ्गदर्शनात् करुणो निर्दयदन्तनखक्षतावलोकनात् लज्जा झगिति वस्त्रग्रहणात् भयं मा केनचिदृष्टः स्यादिति ॥१०॥ यद्यप्यत्यभ्युदया एते तथापि पर्यन्तेऽतिदारुणा इति दृष्टान्तेन विशदयन्नाह-यद्यपीत्याधैिं स्पष्टार्थे, किंपाकफलान्यादौ मृष्टान्यन्ते मारणात्मकानि तेपामदन-भक्षणं तद्वद्भवन्ति । पश्चादतिदुरन्ता इति च व्यक्त- मिति ॥ १०७ ॥ अथ निदर्शनान्तरमाह-'यद्वेत्यादि, यवद्-यथा शाकं-तीमनमष्टादशं यस्य तत्तथा । किं तदित्याह- अन्नं-आहारः, अष्टादश भेदारत्वेते-"सूवो १ यणो २ जपन्नं ३ तिन्नि य मंसाणि ६ गोरसो ७ जूसो ८ । भ(द)क्खा ९ गुललावणिया १० मूलफला ११ हरियगो १२ डाओ १३ ॥१॥ होइ रसालू य तहा १४ पाणं १५ पाणीय १६ पाणगं ·३ प्रशमरतिः हारि वृत्तिः विषयाणा- भनिष्टता ॥ २१ ॥ चेव १७। अट्ठारसमं सागं १८ निरुवहओ लोइओ पिण्डो ॥२॥" तथा वहूनि-अनेकानि भक्ष्याणि-मोदकादीनि पेयानि- पानकविशेषा विद्यन्ते यत्र तद्बहुभक्ष्यपेयवत् , तथा स्वादु-मधुरं, एवंविधमपि विपसंयुक्त-गरमिश्रं भुक्तम्-अभ्यवहृतं सत् विपाककाले-परिणतिप्रस्तावे, किमित्याह-विनाशयति-मारयति, भोक्तारमिति शेप इति ॥१०८॥ दार्टान्तिकमाह-तद्वत्- तथा उपचारेण-चटुकर्मविनयप्रतिपत्त्यादिना संहृतः-पिण्डीकृतः संभृतो चा-बह्वीकृतो रम्यको-रमणीयः स चासो रागश्च- प्रीतिस्तस्य रसः-अतिशयानुभवनं तेन सेविता-भुक्ताः, क एवंविधा इत्याह-विषयाः-शब्दादयः, एवंभूताः सन्तः । कासु कीदृशा इत्याह-भवशतानां-जन्मशतानां अनन्तानां परम्परा:-पद्धतयस्तासु । अपिशब्दः सम्भावने । दुःखस्य-असातस्य विपाकः-अनुभवनं तस्य-अनुबन्धः सातत्यं तत्करा-विधायकास्ते तथा, अत्रुटितदुःखार्पका भवन्तीति शेप इति ॥ १०९ ॥ अथ विपयासकानामुपायेन शिक्षामाह- अपि पश्यतां समक्षं नियतमनियतं पदे पदे मरणम् । येषां विपयेपुरतिर्भवतिन तान् मानुपान् गणयेत्॥११०॥ अपेयंत्ययेन सम्बन्धः । ततः पश्यतामपि समक्ष-प्रत्यक्षं मरणमिति सम्बन्धः । कीदृशम् ?-नियतं देवनारकाणां, तथा अनियतं तिर्यग्मनुष्याणां, पदे पदे-स्थाने स्थाने, अथवा नियतं-सर्वकालमेवावीचीमरणरूपं, समये समये आयुःक्षयात्, येषां विषयेषु रतिर्भवति-स्वास्थ्यं जायते न तान् मानुपान् गणयेत् कुशलः तिर्यञ्च एव हि ते, निर्बुद्धिकत्वादिति ॥११०॥ तेपामेवोपदेशमाह- विषयपरिणामनियमो मनोऽनुकूलविपयेष्वनुप्रेक्ष्यः। द्विगुणोऽपिच नित्समनुग्रहोऽनवद्यश्च संचिन्त्यः ॥१११॥ ॥२१॥ ror ·, विपय- नियमः . विपयेपु-शब्दादिपु परिणामः-अध्यवसायस्तस्य नियमो-निवृत्तिः सोऽनुमेश्य:-पर्यालोचनीयः, कर्तव्य इति तात्प. र्यम्।जीवेनेति शेषः। केषु विषयेषु?-मनसोऽनुकूलविषयेषु, विषयाधारत्वाद्विषयाः-ख्यादयस्तेप्रित्यर्थः । अर्थवशेन विभक्ति- परिणामात् तत्र विषयपरिणामनियमे किम् ?-अनुग्रहो-गुणयोगो नित्यं संचिन्त्यः-परिभायनीय इति योगः। कीदृशः?- द्विगुणो-द्वाभ्यां लोकालोकाकाशाभ्यां गुण्यत इति द्विगुणोऽनन्तगुण इत्यर्थः । तथा अनवद्यश्च । अपिचैत्यभ्युञ्चय इति । अन्ये त्याहुः-विषयाणां परिणामः-शुभानामशुभत्वेनाशुभानां शुभत्वेन भवनं तस्मिन् सति नियमो न मयैते भोफव्या इत्येवंरूपोऽनुपेक्ष्यः-अनुप्रेक्षणीयः, कर्तव्य इत्यर्थः । इति योगः। केषु केपु विषयेषु नियमः ?-मनोऽनुकूलविषयेषु । तत्र च विषयपरिणामनियमे सत्यनुग्रहश्च द्विगुणोऽनवद्यः संचिन्त्यः-संचिन्तनीय इति ॥ इति मदस्थानाधिकारः॥ इत्थं शिक्षितोऽप्यात्मा येपां शिक्षा न गृहाति तैस्तस्य यद्विधेयं तदाह- इति गुणदोपविपर्यासदर्शनाद्विपयमूञ्छितो घात्मा । भवपरिवर्तनभीमभिराचारमवेक्ष्य परिरक्ष्यः ॥११॥ इति-इत्थं पूर्वोकन्यायेन गुणाश्च दोषाश्च गुणदोषाः तेषु ज्ञातेप्यपि विपर्यासो-गुणान् दोपरूपेण पश्यति दोपांच गुणरूपेणेति तस्य दर्शनं तस्मात् विषयमूच्छितः-तन्मयतां गत आत्मा स्वः परिरक्ष्या-परिपालनीय इत्यन्तपदेन सम्बन्धः । कै?-भवपरिवर्तनमीरुभिः-संसारमरणत्रिभ्यन्दिः। किं कृत्या?-अवेक्ष्य-ज्ञात्वा । कं?-आचार-प्रथमानार्थ, हि-रफुटमिति ॥ ११२॥ रक्षाहेतुः

·प्रामरतिः
झारि.पृत्तिः
आचार-
गार्थः
॥२२॥
आचारस्तु पश्चघेति दर्शयति-
सम्यक्त्वज्ञानचारित्रतपोवीर्यात्मको जिनः प्रोक्तः पञ्चविधोऽयं विधिवत् साध्वाचारः समधिगम्यः ॥११॥
सम्यक्त्वादि पञ्च पदानि सुवोधानि कृतद्वन्द्वसमासानि तान्यात्मा-स्वरूपं यस्य स तथा जिनैः प्रोकः पञ्चविधः-
पञ्चप्रकारोऽयं-पूर्वोको विधिवद्-यथावत् । क्रियाविशेषणम् । साध्वाचार:-अहोरात्राभ्यन्तरेऽनुष्ठेयः क्रियाकलापः
समधिगम्यो-विज्ञेय इति ॥ ११३ ।।
एवं सामान्यतः प्रथमानार्थमाश्रित्य पञ्चधाऽऽचार उकः, अथ तस्यैवाध्ययनान्याश्रित्य बहुविधमाचारं विभणिपुस्तायत्तस्य
प्रथमश्रुवस्कन्धे नवाध्ययनानि सन्तीति तान्याश्रित्य नवविधत्वमार्याद्वयेनाह-
पड्जीवकाययतना लौकिकसन्तानगौरवत्यागः । शीतोष्णादिपरीपहविजयः सम्यक्त्वमविकम्प्यम् ॥११४॥
संसारादुद्वेगः क्षपणोपायश्च कर्मणां निपुणः । वैयावृत्त्योद्योगस्तपोविधिर्योषितां त्यागः ॥११५॥
पड्जीपकाययवना कार्येति शेषः । साधुनेति सर्वन प्रक्रम इति । शस्त्रपरिज्ञाख्ये प्रथमेऽध्ययन उक्तम् । तथा लोके
गृहस्थजने जाचो लौकिका स चासो सन्तानश्च-पितृपितामहपरम्परा तस्य गौरवम्-अभ्युत्थानादि तस्य त्यागः-परिहारः
मुवधा,
कार्य इति शेपः, इति लोकविजयाख्ये द्वितीयेऽध्ययने उक्तम् । तथा शीतोष्णादिपरीपहा, आदिशब्दस्य प्रकारवच-
नार्यत्वात् द्वाविंशतिपरीपहा ग्राह्यास्तेषां विजयः सहनेनाभिभवनं यः स तथा, शीतोष्णाख्ये तृतीयेऽध्ययने भणितमि-
दमिति । तया सम्यक्त्वमविकम्प्यम्-अविचलं धार्य इति चतुर्थे सम्यक्त्वाख्येऽध्ययने उर्फ इति ॥ ११४ ॥ संसारादुद्वेगः
॥२२॥

·-- कार्य इति लोकविजयाख्ये द्वितीयनाम्ना आवन्तीनामफेऽध्ययने प्रतिपादितं । तथा क्षपणोपायश्च, केपां?-कर्मणां, निपुणः- आचारां- सूक्ष्मोऽभिधीयत इति धूताख्ये पष्ठेऽध्ययने उत्तम् । तथा वैयावृत्त्योद्योगः-गुर्वादीनां भकानयनादिक्रियायामुघम इति गार्थः महापरिज्ञाख्ये सधमेऽध्ययने भणिवं । तपोविधिरिति मोताख्येऽष्टमे उकं । योपितां त्यागः-स्त्रीपरिहार इत्युपधानश्रुताख्ये नवमेऽध्ययने उफ इति । इति प्रथमश्रुतस्कन्धः ।। सांप्रतं द्वितीये श्रुतस्कन्धे पोडशाध्ययनात्मकेऽध्ययनस्वरूपमार्याद्वयेनाह- विधिना भैक्ष्यग्रहणं स्त्रीपशुपण्डकविवर्जिता शय्या । ईर्याभापाभ्यरभाजनैपणाऽवग्रहाः शुद्धाः ॥ ११६ ॥ स्थाननिषद्याद्युत्सर्गशब्दरूपक्रियापरान्योऽन्याः। पञ्चमहाव्रतदाढ्यं विमुक्तता सर्वसङ्गेभ्यः ।।११७ ॥ साध्वाचारः ग्बल्यपमष्टादशपदसहस्रपरिपठितः । सम्यगनुपाल्यमानो रागादीन् मूलतो हन्ति ॥११८ ॥ आगाराध्ययनोक्तार्थभावनाचरणगुप्तहृदयस्य । न तदस्ति कालविवरं यत्र कचनाभिभवनं स्यात् ॥११९॥ विधिना भक्ष्यग्रहणं इति द्वितीय श्रुतस्कन्धे पिण्डेपणाध्ययने प्रथमे उक्कं । तया स्त्रीपशुपण्डकविवर्जिता शय्या ग्राह्येति शय्यारये द्वितीयेऽध्ययने उक्तं । द्वितीयश्रुतस्कन्धेऽध्ययने इति पदद्वयं इत ऊर्व सर्वत्र द्रष्टव्यम् । तथा ईर्या-चंक्रमणं, भाषा तु जल्पन, अम्परभाजनयोः-चखपात्रयोरेपणा, तथाऽवग्रहो-देवेन्द्रराजगृहपतिसागारिकसाधर्मिकेभ्यो विहारादे- मुस्कटापन, तत एतेषां पचानां पदानां द्वन्द्वसमासस्ते तया। कीदृशाः?-शुद्धाः-शुद्धिमन्तः। शुद्धशब्दः पयस्वपि योग्यः । संमति यथासंख्यमध्ययनेषु योज्यते-तत्रैर्याशुद्धिर्याख्ये तृतीये ३ भाषाशुद्धिर्भापाख्ये ४ अम्बरशुद्धिपणाख्ये ५ ·प्रशमरतिः हारि. वृत्तिः आचारां- गार्थः ॥२३॥ पात्रशुद्धिः पात्रैपणाख्ये ६ देवेन्द्राद्यवग्रहशुद्धिरवग्रहाख्ये ७ सप्तमे ॥ ११६॥ पूर्वोक्कार्यया द्वितीयश्रुतस्कन्धसताध्ययनानि निजनिजनामान्युक्तानि । अत ऊर्धे सप्ताध्ययनानि सप्तसप्तकनामानि भावना विमुक्तिश्चेति नवाध्ययनानि द्वितीयार्ययोच्यन्त इति सम्बन्ध स्थानादिषु कृतद्वन्द्वसमासेषु विपये क्रिया सा तथा । कार्येति सर्वत्र शेपः।परा क्रिया, अन्योऽन्या क्रिया। प्राक्तनपदात् क्रियाशब्दः समस्तोऽप्यत्रापि पदद्वये योज्यः। तत्र स्थान कायोत्सर्गादीनामालोचनीयमिति प्रथमसप्तकेऽष्ट- मेऽध्ययने, ८ निपद्या स्वाध्यायभूमिः९ व्युत्सर्ग उच्चारादीना १० शब्देषु श्रूयमाणेषु रागद्वेपत्यागः कार्यः ११ रूपेषु दृष्टिगो- चरागतेपु रागद्वेपत्यागो विधेयः १२ तथा परा क्रिया-आत्मव्यतिरिक्त परस्तस्य हस्तात् पादधावनादिका १३ तथा अन्योऽन्यक्रिया-परस्पर पादधावनादिका १४ तथा पञ्चमहारतेषु दाय-दृढता १५ तथा विमुक्तता कार्या । केभ्यः?--सर्व- सद्भ्यः ॥ ११७ ।। अस्यैव फलमाह-साध्याचारः पूर्वोक्ताध्ययनरूपकथितस्वरूपः । खलु-निश्चयेनायं प्रत्यक्षः । कथं- भूतः ?-अष्टादशेति सख्या पदाना-सुप्तिडन्तानामर्थसमाप्तिरूपाणां वा सहस्राणि-संख्याविशेषाः, ततोऽष्टादश च तानि पदसहस्राणि च २ तैः परिपठित-अधीतः, प्रतिपादित इत्यर्थः। तानि वा परिपठितानि यत्र स तथा । अष्टादशसहस्रप्रमाण इत्यर्थः । किं करोतीत्याह-सम्यग्-अवितथं समनुपाल्यमान -पठनादिभिरासेव्यमानो रागादीन मूलतः-(ग्रं०७००) सर्वथा हन्ति-विनाशयतीति ॥ ११८ ॥ अस्यैयासेव्यमानस्य फलान्तरमाह-आचारस्य-आचारागस्याध्ययनानि-तदन्तर्गता अर्भपरिच्छेदविदोपास्तेपूतः स चासावर्षश्च-अभिधेयं तस्य भावना-वासना तया चरण-चारित्रं व्रतादि तेन गुप्तं व्याप्त ·संयमादि- व्यग्रता वासितमितियावत् हृदयं-चित्तं यस्य स तथा । तस्य किं भवतीत्याह-न-नैव तत्किमप्यस्ति-विद्यते कालविवरम्-अद्धाक्षण इत्यर्थः यत्र-यस्मिन् कचन-कसिंश्चित् कालविवरेऽभिभवन-परिभवो, रागादिभिरिति शेषः, स्याद्-भवेदिति ॥ ११९ ॥ तथा आचारार्थव्यग्रस्य न कदाचिद्विमतिर्मुक्तिपरिपन्धिनी साघोर्भवतीत्याह- पैशाचिकमाख्यानं श्रुत्वा गोपायनं च कुलवध्वाः । संयमयोगैरात्मा निरन्तरं व्यावृतः कार्यः॥ १२० ॥ केनचिद्वणिजा मन्त्रवलेन पिशाचो वशीकृतः । पिशाचेनोक-ममाज्ञादानमनवरतं च कार्य, परं यदैवाऽऽदेश न लप्स्य तदैवाहं भवन्तं विनाशयिष्यामीति । प्रतिपन्नं वणिजा । आज्ञा च दत्ता गृहकरणधनधान्यानयनकनकादिविभूति- सम्पादनविषया । सम्पादिता च पिशाचेन । पुनश्चाज्ञा मार्गिता । वणिजा चाभिहितो-दीर्घवंशमानीय गृहाङ्गणे निखाय आरोहणमवरोहणं च कुर्वीथाः तावद्यावदन्यस्याज्ञादानस्यावकाशो भवति इति । न चास्ति छिद्रं किंचिद्वणिजो यत्राभिभवः स्वादिति मन्यमानेन पिशाचेनोक-छलितोऽहं त्वया, न तु मया त्वमिति। ततो मुत्कलय मां, कार्यकाले स्मरणीय इत्यभिधाय स्वस्थानमगमपिशाच इति । एवं साधोरप्यहोरानाभ्यन्तरानुष्ठेयासु क्रियासु वर्तमानस्य नास्ति छिद्रं यत्र विषयेच्छायां प्रवृ. त्तिरिति । तथा द्वितीयं कुलवध्वाख्यानं कथ्यते यथा काचित् कुलवधूर्देशान्तरगतभर्तृका। तया सखी भणिता-कंचन युवानमानय तयोक्तम्-एवं करोमि धृत्या स्थैयमित्यभिधाय परिणामसुखदं सर्वं शोभनमिति चिन्तयन्त्या श्वशुरस्य निवेदितं। ततस्तेन द्वितीयेऽहि निजभार्यया सह शब्दरार्टीकृता-यथा त्वं स्फेटयसि गृहं । तयोक्तं न शक्नोम्यहं निर्वाहयितुं गृहमिदं, मुक्तोऽयं संप्रति मयाऽधिकारः । ततः श्वशुरेण सा वधूहव्यापारेषु नियुका, सर्व गृहन्यांपारं करोति, तत आकुलमनाः

·परामरतिः कप्टेन स्वस्तुं लभते, ततः श्वशुरेण प्रयुक्ता तत्सखी-भण मम वधू यथा आनयामि युवानं । तया च सा प्रोता सती पाह विषयेच्छा-
हारि. वृत्तिः । स्वतुमपि मे न कालोऽस्ति, किमनया दुष्टजनोचितया कथयेति ? 1 पैशाचिकमाख्यानं श्रुत्वा कुलवध्वा गोपायनं च श्रुत्वा ( निरासः
अतः संयमयोगैरामा निरन्तरं व्यावृतः कार्य इत्युक्तम् ।। १२० ॥
॥२४॥
इत्यं च विहितक्रियानुष्ठानव्यनः सन् ऐहिकभोगकारणेषु भावयेदनित्यतामित्याह--
क्षणविपरिणामधर्मा मानामृद्धिसमुदयाः सर्वे । सर्वे च शोकजनकाः संयोगा विप्रयोगान्ताः ॥ १२१ ।।
क्षणेन-स्तोककालेनापि । विशब्दः कुत्सायां । विपरिणामः-कुत्सितपरिणतिर्धर्मः-स्वभावो येषां ते तथा, प्रीता
अप्यप्रीता जायन्ते, स्तोककालेनान्यस्वभावा भवन्तीति भावना। केपाम् ?-मल्ना-मनुष्याणाम् । क एवंविधा भवन्तिी-
ऋद्धिसमुदया-विभूतिनिचयाः सर्वे-अशेपाः। सर्वे च शोकजनकाः-शोकहेतयः । तथा संयोगाः-सम्बन्धाः पुत्रपत्नीप्रभृति-
भिविप्रयोगान्ता-विरहान्ता भवन्तीति शेप इति ॥ १२१ ।।
यस्मादेवं तस्मान किंचिद्विषयसुखाभिलापेणेति दर्शयन्नाह-
भोगसुग्नैः किमनित्यैर्भयवहुलैः कांक्षितैः परायत्तः । नित्यमभयमात्मस्य प्रशमसुखं तत्र यतितव्यम् ॥१२२॥
भोगमुसैः-विषयसातैः किं?, न किंचित् । कीदृशैः?-पूर्वोकन्यायेन भयवहुलैः-भीतिप्रचुरैः, कांक्षितैः भोगसुखैः-विषय-
॥२४॥
सातैरभिलषितैः परायत्तैः-ख्यादिपदार्थसार्थाधीनः, तस्मात्तेष्वभिलापमपहाय नित्यम्-आत्यन्तिकमभयम्-अविद्यमानभीतिक-
मात्मस्थ-स्वायत्तं किमेवंविधमित्याह-प्रशमसुख-उपशमसातं,यचदेवंविधं तत् तत्र यतितव्यं-तस्मिन् यत्नः कार्य इति॥१२२॥

·शमिनो दुःखामावः तद्यतश्चेन्द्रियजययनेन भवतीति दर्शयति- यावत् खविषयलिप्सोरक्षसमूहस्य चेष्ट्यते तुष्टौ । तावत्तस्यैव जये वरतरमशठं कृतो यत्नः ॥ १२३ ॥ अक्षसमूहस्य-इन्द्रियग्रामस्य स्खविषयलिप्सोः-शब्दादिगोचराभिलापिणस्तुष्टी-तोपे कर्तव्ये यावत् चेष्यते-प्रयासः क्रियते तावत् तस्यैव जये-अक्षसमूहस्य निग्रहे वरतरं-शोभनतरं अशठ-मायारहितं यथा भवत्येवं कृतो-विहितो यत्नः- आदर इति ॥ १२ ॥ तथा प्रशमसुख मुलभमित्याह- यत् सर्वविषयकांक्षोद्भवं सुखं प्राप्यते सरागेण । तदनन्तकोटिगुणितं मुधैव लभते विगतरागः ॥१२४ ।। इष्टवियोगप्रियसंप्रयोगकांक्षासमुद्भवं दुःखम् । प्रामोति यत् सरागो न संस्पृशति तद्विगतरागः ॥ १२५ ।। प्रशमितवेदकपायस्य हास्यरत्यरतिशोकनिभृतस्याभयकुत्सानिरभिभवस्य यत् सुखं तत् कुतोऽन्येपाम् १२२६ प्राप्यते सरागेण । कीदृशं?-सर्वविषयकांक्षोद्भवं समस्तशब्दाद्यभिलापावाप्युपपन्नं तदेव सुखमनन्ताभिः कोटिभिः- संख्याविशेपैर्गुणितम्-अभ्यस्त मुधैव-मूल्येन विना लभते-पामोति, को ?-विगतराग इति ॥ १२४ ॥ तथा- इष्टस्य-वल्लभवस्तुनो वियोगो-वियोजनं अप्रियसंप्रयोगः-अनिष्टप्राधिस्तयोः कांक्षा-चिन्ता तस्याः सकाशात् समु- भवः-उत्पत्तिर्यस्य तत्तथा । तदेवंविधं किं ?-दुःखं प्राप्नोति-लभते यत् सरागो न संस्पृशति वीतरागस्तदिति ॥ १२५ ॥ तथा-प्रशमिता वेदकपायाः पूर्वोक्तस्वरूपा यस्य जीवस्य स तथा तस्य, हास्यादिपु निभृतस्य-स्वस्थस्य, हास्यादि- ·प्ररामरतिः हारि.तिः शमिनः सुख ॥२५॥ . कारणेष्वपि तदकरणादित्यर्थः, भयकुत्साभ्यां-भीतिजुगुप्साभ्यां निरभिभवस्य-अनभिभूतस्य यत् सुखं प्रशान्तचेतसस्तत् कुतोऽन्येषामिति ॥ १२६॥ पुनर्विषयसुखात् प्रशमसुखस्योत्कर्ष निदर्शयन्नाह- सम्यग्दृष्टिानी ध्यानतपोवलयुतोऽप्यनुपशान्तः । तं न लभते गुण यं प्रशमगुणमुपाश्रितो लभते ॥१२७॥ सम्यग्दृष्टिनिीति व्यकं, ध्यानतपोवलयुतोऽपि सन् प्राणी अनुपशान्तस्तं न लभते गुणं यं प्रशमगुणमुपाश्रितो लभते- प्रामोतीत्यतः प्रशमसुखायैव यतितव्यमिति ॥ १२७ ॥ भूयोऽप्यस्यैवोत्कर्षमाह- नैवास्ति राजराजस्य तत् सुखं नैव देवराजस्य । यत् सुखमिहेव साधोलोकव्यापाररहितस्य ॥ १२८ ।। स्पष्टमेव, किंतु राजराजा-चक्री, देवराजः-शक्र इति ॥ १२८ ।। इदमेव पुनः स्पष्टयति- सन्त्यज्य लोकपिन्तामात्मपरिज्ञानचिन्तनेऽभिरतः। जितलोभरोपमदनः सुखमास्ते निर्ज(ज्वार: साधुः ॥१२॥ सन्त्यज्य-मुक्ता लोकचिन्ता-स्वजनादिजनस्मृतिं सुखमास्ते-स्वस्थस्तिष्ठति साधुरिति सम्बन्धः । कीदृशः?-आत्मपरि- ज्ञानचिन्तनेऽमिरतः-परकार्यविमुषः, तथा जिताः पराभूता रोपलोभभदना येन स तथा । अत एव निराः-अरोगाः, ·लोकमार्चा विरोधः यतो रोपादयो यर इव ज्वरस्तद्रहितत्वात् , यद्वा पाठान्तरे निर्गता जरा-हानिः, सा च प्रस्तावात् प्रशमामृतस्य यस्यासी निर्जर इति ॥ १२९ ॥ अनन्तरं 'सन्त्यज्य लोकचिन्ता मित्युकं, तत् कवं परित्यकलोकचिन्तस्य साधोराहारादिभिनिर्वाहः, ततः कथं सद्ध- मंचरणवृत्तिः स्यादित्याशझलाह- या चेह लोकवाती शरीरवात्ता तपस्विनां या च । सद्धर्मचरणवार्तानिमित्तकं तवयमपीष्टम् ॥ १३०॥ या काचित्, चकारी परस्परं समुच्चयार्थी, इहलोकवार्ता-कृप्यादिभिर्लोकनिर्वाहः, इह वर्तनं वृत्तिः सैव स्वार्थिकाण- प्रत्ययादा । तथा या च शरीरवार्ता-देहसंधारणं । केषां ?-तपस्विना-साधूनां, एतद्वयमपि सद्धमंचरणयानिमित्तक- शोभनक्षान्त्यादिधर्मग्रतादिनिर्वाहहेतुकं ।समासस्तु सती च ते धर्मचरणे चर तयोर्वार्ता २ तस्या निमित्तं तत्तथा, तदिष्टम्- अभिमतमिति ॥ १३०॥ अपिच-लोकवार्ताऽन्वेपणाप्रयोजनमिदमपरम्- लोकः ग्वल्याधारः सर्वपां धर्मचारिणां यस्मात् । तस्मालोकविरुद्ध धर्मविरुद्धं च संत्याज्यम् ॥ १३१॥ लोकः खलु-जनपद एवाधारः-आश्रयो, वर्तत इति शेपः, सर्वेषां धर्मचारिणां-संयमिनां यस्मात्कारणात् तस्मात्कार- णात् लोके-पृथयजनपदे विरुद्ध-जातमृतसूतकनिराकृतगृहेषु भिक्षाग्रहणमसंगतं तत्तया । तथा धर्मविरुद्धं-मधुमासादिन- हणं । चः समुच्चये। संत्याज्यं-परिहार्यमिति ॥ १३१ ।।

·प्रशमरतिः हारि.पृत्ति. लोकवार्ता ऽविरोधा ॥२६॥ अथ लोकानुवृत्तिमेव समर्थयते- देरो नासाधनको लोकाधीनानि साधनान्यस्य । सद्धर्मानुपरोधात्तमाल्लोकोऽभिगमनीयः ॥ १३२ ।। देहः-शरीर नासाधनक , किंतु ससाधन एव ।लोकाधीनानि-जनायत्तानि साधनानि-आहारोपधिप्रभृतीन्यस्य-देहस्य, तत् कि ?-धर्मानुपरोधिन (धत.)-सद्धर्मस्य-क्षमादेरविरोधाल्लोकोऽभिगमनीयः, धर्मविरुद्धत्यागेनानुवर्तनीय इति ॥१३२॥ लोकानुवर्तने उपायमाह- दोषेणानुपकारी भवति परो येन येन विदिष्टः । खयमपि तदोपपदं सदा प्रयत्नेन परिहार्यम् ॥ १३३ ॥ दोपेण-दूपणेन करणभूतेन उपकाररहितो भवति परो-लोको येन येन, दोपेणेति योगः । कीदृशः?-विद्विष्टः क्रुद्धः सन् , पर इति सम्बन्धः । स्वयं-आत्मनैव तद् दोपपद-दूपणस्थानं सदैव प्रयत्नेन परिहार्य-साधुना त्याज्यमिति ॥ १३३॥ 'तरपरिहार्य मित्युक्तं प्राक्, तद्विपक्षभूतस्य विधिविशेपमाह- पिण्डेपणानिरुक्तः कल्प्याकल्प्यस्य यो विधिः सूत्रे । ग्रहोपभोगनियतस्य तेन नैवामयभयं स्यात् ॥१३४ ॥ पिण्डस्यैपणा-गवेषणादिरूपा सा पिण्डैपणा, तत्प्रतिपादकत्येनोपचारात् पिण्डेपणाध्ययनमुच्यते, तत्र निरुक्को-निश्चयेन भणिवः स तथा, को?-विधिरिति योगः। कस्य ?-कल्प्यः-ग्राह्यः अकल्प्या-परिहार्यः समाहारात्तस्य, पिण्डस्येति सामर्थ्यग- म्यम् । यः कश्चिदिधि.-उपभोगानुपभोगात्मक सूत्रे-सिद्धान्ते, तेन-विधिना ग्रहणोपभोगयोः-आदानसेवनयोर्नियतः-परि- ·अगलेपा- धुपमा मितवृत्तिः स तथा तस्य, नियतग्रहणस्य नियतोपभोगस्य च सतः साधोरित्यर्थः। किमित्याह-वामयभयं स्यात्-न रोगभी- तिर्भवेदिति ॥१३४ ॥ अनन्तरोफ पिण्डाभ्यवहारं दृष्टान्तचतुप्केण स्पष्टयन्नाह- वणलेपाक्षोपागवदसद्गयोगभरमात्रयात्रार्यम् । पन्नग इवाभ्यवहरेदाहारं पुत्रपलवच ॥ १३५ ॥ प्रणे-गंडे लेपः स तया, अक्षस्य-धुरः उपाझं-चक्षणादिसरंटनं तत्तथा, ततो द्वन्द्वः, ते इव तद्वद, व्रणलेपवदझोपा- भयचेत्यर्थः । अभ्ययहरेद् आहारमित्यस्यात्रापि योगः । किमर्पमित्याह-असद्गाः-साधवस्तेषां योगा:-संयमाः तेषां भर:- संघातः स एव तन्मानं तस्य यात्रा-निर्वाहस्तदर्थ तत्तथा, धर्मानुष्ठाननिहामिति निष्कर्षः, इदं निमित्तपदमप्रेतन- (ग्रं० ८००) दृष्टान्तद्वयेऽपि योज्यम् । तथा पन्नग इथ-सर्पवदभ्यवहरेद्-भुञ्जीताहारं-पिण्डम् , यथा हि पन्नगो भक्ष्यं तृस्यथै रसमगृहन् असते, न पर्वति, एवं साधुरपि । तथा पुत्रशब्दोऽपत्यपर्यायः, पुत्रस्य पलं-मांसं तदिव पुत्रिकाया वा, तद्, भावना पूर्ववद् , दृष्टान्तवस्तु चिलातिपुत्रव्यापादितदुहितमांसं, यथा हि पितुर्धावणां च भक्षयतां तन्मांसं न तनास्ति रसगाय, किंतु शरीरधारणार्थमेव, एवं साधुनाऽपि रसेप्वगृद्धेनाप्यन्यवहार्यमन्नमिति ॥ १३५ ॥ पुनरेनमेवार्थ सविशेपमाह- गुणवदमूञ्छितमनसा तद्विपरीतमपि चाप्रदुष्टेन । दारूपमधृतिना भवति कल्प्यमाखाद्यमास्वायम् ॥१३॥ अत्रास्वाद्यशब्दद्वयं विद्यते, तकस्याशनादि वाच्यं अपरस्य तु अभ्यवहरणक्रिया । ततश्चैवं योज्यते-भवति-जायते,

·प्रशमरतिः
हारि. चिः
कल्प्य-
विधिः
॥ २७॥
किं तद् ?-आस्वाद्य-भोक्तव्यं, किम्?-आस्वाद्यम्-अशनादिकं, अत्र द्वावपि कर्मसाधनावास्वाद्यशब्दावित्यर्थः। कीदृशम् -
गुणरत्-स्वादुगुणोपेतं, तथा कल्प्यं-कल्पनीयं । केनात आह-अमूच्छितमनसा-अमृदुचित्तेन, साधुनेति प्रक्रमः । तथा
तद्विपरीतमपि च-अन्यथाभूतम्-अगुणवदपि च अविद्यमानास्वादं कल्प्य-शुद्धं इदं चाप्रदुष्टेन-साधुना द्वेषरहितेन। पुनः
कीदृशेन ?-दारणा-काष्ठेनोपमा-उपमानं सर्वत्रैकस्वभावतातुल्यता यस्याः सा तथा, सा धृतिर्यस्य स तथा तेन, दारुकम-
चेतनत्वाचन्दनादिभिः अभ्यर्च्यमानं न राग न तु वास्यादिभिस्तक्ष्यमाणं द्वेष करोति, किं तर्हि ?-एकस्वरूपमेव तिष्ठति,
एवं साधुरपि शुभाशुभाहारविषये रागद्वेष न यायादिति ॥ १३६ ।।
तत्र भोजनं कालाद्यपेक्षमभ्यवहियमाणं नाजीर्णादिदोपकर स्यादित्यत आह-
कालं क्षेत्रं मात्रां सात्म्यं द्रव्यगुरुलाघवं स्ववलम् । ज्ञात्वा योऽभ्यवहार्य भुंक्ते किं भेषजैस्तस्य ? ॥ १३७ ॥
कालं-ग्रीप्मादिकं दुर्भिक्षादिकं वा, तथा क्षेत्रं-रुक्षादिकं तथा मात्रा-स्वकीयमाहारगमन]प्रमाणं स्वात्म्य-यद्यस्य प्रियं
पथ्यं च, द्रव्यं माहिषं दधि (क्षीरं) गुरु, गव्यादि दधिक्षीरं लघु । इह समासः कार्यः स्यात् । तथा स्ववलं-निजसामर्थ्य
ज्ञात्वा-बुद्धा योऽभ्यवहार्य-अन्नादि भुङ्क् किं भेषजैस्तस्येति? ॥ १३७ ॥
एवं पिण्डशय्यादिग्रहणे कथं निष्परिग्रहता स्यादित्याशझ्याह-
पिण्डः शय्या वस्त्रैपणादि पात्रैपणादि यच्चान्यत् । कल्प्याकल्प्यं सद्धर्मदेहरक्षानिमित्तोक्तम् ॥ १३८ ॥
पिण्डादि प्रसिद्धं "पिण्डं यच्चान्यत् सेजं च वत्यंच, चउत्थं पायमेव येति । यच्चान्यत्-औपग्रहिकं दण्डकादि उत्सर्गतः
1॥ २७॥

·उपकरण- सासंगता कल्प्यं-कल्पनीय अपवादतो गाढालम्बनेनाकल्प्यमपि ग्राह्यम् । किमर्थमित्याह-सन्-शोभनो धर्मो यत्य स तथा स चासो देहश्च तस्य रक्षा तस्या निमित्तं-कारणं तेनोक्तं-भणितं, न चैतत्परिग्रहः तत्रामूच्छितत्वादिति ॥ १३८ । एपैव निष्परिग्रहता स्पष्टीक्रियते- कल्प्याकल्प्यविधिज्ञः संविग्नसहायको विनीतात्मा। दोपमलिनेऽपि लोके प्रविहरति मुनिर्निरुपलेपः॥१३९॥ कल्प्याकल्प्यं-शुद्धाशुद्ध पिण्डादि तस्य विधिः-विधानं तं जानाति कल्प्याकल्प्यविधिज्ञः, तथा संविशाः-सद्धर्माणः सहाया यस्य स तथा । तथा विनीतात्मा स्वभावविनीतः। दोपमलिनेऽपि-दूपणदूपितेऽपि लोके-जने प्रविहरति-आस्ते मुनिः-साधुनिरुपलेपो-रागादिविरहित इति ॥ १३९ ।। कथं पुनर्दोपपल्लोकान्तःपाती दोपैर्न लिप्यत इत्याह- यद्वत् पकाधारमपि पङ्कजं नोपलिप्यते तेन । धर्मोपकरणधृतवपुरपि साधुरलेपकस्तद्वत् ॥ १४० ।। यद्वद्-यथा पदाधारं-कर्दममध्यादुत्पन्नमपि पङ्कजं-प- नोपलिप्यते-न स्पृश्यते तेन-कर्दमेन । दान्तिकमाह-धर्मों- पकरणेन-यखपात्रादिना धृतं वपुर्यस्य स तथा साधुरलेपकः तद्वत्-तथा, लोभेन न स्पृश्यते शुद्धाशयत्वादिति ॥ १४० ॥ तथा अपरोऽपि दृष्टान्त:- यद्वत्तुरगः सत्वायाभरणविभूपणेष्वनभिपक्तः । तद्वदुपग्रहवानपि न सद्गामुपयाति निम्रन्थः ॥ १४१ ।। यद्वत्-यथा तुरगो-घोटकः सत्स्वपि-विद्यमानेप्पप्याभरणविभूपणेपु-बालव्यजनादिप्वन्धमण्डनेषु अनमिपक:-अमू- ·प्रशमरविः हारि.चिः उपकरण- स्थासंगता ॥२८॥ च्छितः, तद्वदिति दृष्टान्तः, उपग्रहयानपि-धर्मोपकरणयुक्तोऽपि न समुपयाति-न स्नेहमुपगच्छति निम्रन्यो-वक्ष्यमाण- परिग्रहरहित इति ॥ १४१॥ कः पुनरयं ग्रन्थ इत्याह-. ग्रन्थः कर्माप्टविधं मिथ्यात्याविरतिदुष्टयोगाच । तजयहेतोरशठं संयतते यः स निम्रन्थः ॥ १४२॥ अध्यते-वेयते येन स ग्रन्थः सोऽष्टविधं कर्म मिथ्यात्वाविरतियोगाश्च पूर्वोक्ताः, तजयहेतोः कर्मादिनिराकरणनिमित्त. मराठ-मायारहितं यथा भवति (तथा) संयतते-सम्यगुद्यच्छति यः स निर्ग्रन्थो भवतीति ॥ १४२ ॥ संप्रति कल्प्यमकल्प्यं वा किं तत् साधूनामित्यावेदयन्नाह- यद् ज्ञानशीलतपसामुपग्रहं निग्रहं च दोपाणाम् । कल्पयति निश्चये तत् कल्प्यमकल्प्यमवशेपम् ।।१४।। यद्वस्तु ज्ञानादीनां त्रयाणां प्रसिद्धस्वरूपाणामुपग्रहम्-उपष्टम्भं तथा निग्रहं च-निवारणं दोपाणां-क्षुदादीनां रागादीनां वा कल्पयति-करोति तद्वस्तु, क-निश्चये-निश्चयनये विचार्य एतत् कल्प्यं-कल्पनीयं । यदित्थंभूतं वस्तु न भवति तद- कल्प्यमवशेपम्-अन्यदिति ॥ १४३ ॥ विपर्ययमाह- यत्पुनरुपयातकरं सम्यक्त्वज्ञानशीलयोगानाम् । तत्कल्प्यमप्यकल्प्यं प्रवचनकुत्साकरं यच्च ॥ १४४ ॥ किंचित् शुद्ध कल्प्यं स्यात् स्यादकल्प्यमपि कल्प्यम् । पिण्डः शय्या वस्त्रं पात्रं वा भेपजायं वा ॥१४५॥ ॥२८॥ -4 है - ·उपकरण- सासंगता यदित्याधि कंठयम् । तत् कल्प्यमपि-शुद्धमपि पिण्डाद्यकल्प्यं, यच वस्तु प्रवचनकुत्साकरं-शासननिन्दाविधायक तदप्यकल्पनीयमिति ॥ १४४ ॥ किंचिद्वस्तु शुद्धं-कल्प्यमकल्प्यं स्याद् , अतिस्निग्धादि, विकारहेतुत्वादनपत्तेः परि- हार्य । तया अकल्प्यमपि कल्प्यं स्याद्, वातविकारिणामिति । किं तदेवं स्यादित्याह-पिण्ड इत्यादि, सष्टं ॥ १४५॥ कदा कल्प्यं कदा या अफल्प्यमिति विभजते- देशं कालं पुरुषमवस्थामुपयोगशुद्धिपरिणामान् । प्रसमीक्ष्य भवति कल्प्यं नैकान्तात् कल्पते कल्प्यम् ॥ १४६॥ देश-यामादिकं तया कालं-दुर्भिक्षादिकं पुरुपं-प्रमजितराजपुत्रादि अवस्थां-सहिष्णुत्वप्रमृतिका प्रसमीक्ष्येति योगः, तथोपयोगश्च-गुणः, पाठान्तरे तु उपघातच-सक्तुकादिपु जीयसंसक्तिदोषः, शुद्धिः-चित्तनैमल्यं परिणामश्च-भावस्यान्यथा- भवनं ते तथा तान्, कापि समाहारो दृश्यते ततस्तत् , असमीक्ष्य-पर्यालोच्य भवति-जायते कल्प्यं-ग्राह्य, भवति कल्प्यं शुद्ध पिण्डादि । न-नैवैकान्तात्-निश्चयेन कल्पते-ग्राह्यं भवति कल्प्यं-शुद्ध पिण्डादि, देशाद्यपेक्ष्य अकल्प्यमपि कल्प्यं भवतीति भावनेति ॥ १४६ ॥ एवमनैकान्तिकं कल्प्याकल्प्यविधि निरूप्य योगत्रयनियमनायाह- तचिन्त्यं तदाप्यं तत्कार्य भवति सर्वथा यतिना । नात्मपरोभययाधकमिह यत् परतश्च सर्वाद्धम् ॥ १४७ ।। तत् चिन्त्य-चित्तेन चिन्तनीयं तद्भाप्यं वचनेन भणनीयं तत् कार्य-दशरीरेण विधेयं भवति-जायते सर्वधा-सवैः .

·प्रशमरतिः
हारि. चिः
योगेन्द्रिय-
वशता
॥ २९ ॥
प्रकारः, केन ?-यतिना-साधुना, न-नैव आत्मा च परश्चोभयं च २ तेषां वाधक-दुःखकारकमिह-इह लोके यत् परतश्च-
परलोके सर्वाद्धं-सकलकालमिति ॥ १४७ ॥
इत इन्द्रियनियन्त्रणमाचष्टे-
सर्वाध्विन्द्रियसंगतेषु वैराग्यमार्गविनेषु । परिसंख्यानं कार्य कार्य परमिच्छुना नियतम् ॥ १४८ ॥
सर्वार्थेषु-शब्दादिपु, कीदृशेषु?-इन्द्रियैः सद्भताः-इन्द्रियाणां गोचरतां गतास्तेषु, तथा वैराग्यमार्गविघ्नेषु-सम्यग्ज्ञा-
नक्रियान्तरायेषु, किमित्याह-परिसंख्यान-तत्त्वावलोचन कार्य, यत एते शब्दादय इत्वरा आयतावहिता इति ज्ञपरिज्ञया
ज्ञात्वा प्रत्याख्यानं विधेयं । कस्मात् पुनः परिसंख्यायन्ते गोचरमागताः शब्दादय इति?-कार्य-प्रयोजनं परं-प्रकर्षवद् मो-
क्षपदमाप्तिटक्षणमिच्छता-अमिलपता नियत-शाश्वतम् ॥ १४८॥
॥ इत्याचाराधिकारः॥
तञ्चेच्छता भावना भाव्या इत्याह-
भावयितव्यमनित्यत्वमशरणत्वं तथैकतान्यत्वे । अशुचित्वं संसारः कर्मास्रवसंवरविधिश्च ।। १४९ ।।
निर्जरणलोकयिस्तरधर्मस्वाख्याततत्त्वचिन्ताश्च । योधिः सुदुर्लभत्वं च भावना द्वादश विशुद्धाः ॥१५० ॥
भावयितव्यं-चिन्तनीयं । किं तत्!-अनित्यत्वं १ तथा अशरणत्व-जन्माधभिभूतस्य नास्ति त्राणं २ 'तथैकताऽन्यत्वे'
तरुत्वम्-एक एसाहमित्यादि ३ अन्यत्वम्-अन्य एवाहं स्वजनेभ्यः ४ अशुचिलं शुक्रशोणितादीनामादि(द्युत्तर)कारणाना-
॥ २९॥

·अनित्या- शरणते मशुचिरूपत्वात् ५ संसार इति भवभावना 'माता भूत्वा' इत्यादिका ६ कर्मावयश्च संवरच २ तयोविधिः, तत्र कर्मानवविधिना मानवद्वाराणि विवृतानि कर्मात्रवन्तीति भावयेत् - -७ संवरविघेश्चास्रयद्वाराणां स्थगनमिति ८ ॥ १४९ ॥ सुष्वाख्यातः स्वाख्यातो धर्मश्चासौ स्वाख्यातच २, निर्जरणं लोकविस्तरश्च धर्मस्वाख्यातच २ तेषां तत्चचिन्ताश्च २, तत्र निर्जरण- तपसा कर्मक्षपणं ९ लोफविस्तरो-लोकायामादिः १० धर्मस्वाख्यातश्च-शोभनोऽयं धर्मो भव्यहिताय जिनः कवितः, एपां तत्त्वचिन्तनानि ११ बोघेः सुदुर्लभत्वं चेति १२ भावना द्वादश विशुद्धा इति स्पष्टम् ।। १५० ॥ तत्रानित्यत्यमाह- इष्टजनसंप्रयोगििवषयसुखसंपदस्तथाऽरोग्यम् । देहश्च यौवनं जीवितं च सर्वाण्यनित्यानि ॥ १५१ ॥ इष्टजनसंप्रयोगश्च प्राधिसम्पच विषयसुखसम्पञ्च २, सम्पच्छब्दः प्रत्येकं सम्बध्यते, ता अनित्याः, तथा आरोग्यादीनि सर्माण्यनित्यानीति ॥ १५१॥ अशरणभावनामाह- जन्मजरामरणभयैरभिद्रुते व्याधिवेदनाग्रस्ते । जिनवरवचनादन्यत्र नास्ति शरणं कचिल्लोके ॥ १५२॥ लोके कचिन्नास्ति शरणमिति योगः। कीदृशे?-अभिद्रुते-अभिभूते । कै?-जन्मजरामरणेभ्यो भयानि २ तैः, तथा च्याधिवेदनामस्ते । ततः किं ?-नास्ति-न विद्यते । किं तत् १-शरणं-त्राणं । क?-अन्यन्न । कसात-जिनवरवचनात्- सर्वज्ञागमादिति ॥ १५२ ।।

·प्रयमरतिः
हारि. चिः
॥३०॥
त्वाशुचि-
त्यानि
एकत्वभावनामाह-
एकस्य जन्ममरणे गतयश्च शुभाशुभा भवावर्ते । तस्मादाकालिकहितमेकेनैवात्मनः कार्यम् ॥ १५३ ॥
एकस्य जीवस्य जन्ममरणे भवत इति शेषः । तथा गतयश्च शुभाशुभाः, तत्र देवमनुष्यगती शुभे नरकतिर्यग्गती अशुभे
भवतः । की-भवावर्ते-संसारे पुन:पुनर्भमणे । तस्मादाकालिक-सदाभावि हितं-पध्यमेकेनैव जीवनात्मनः-स्वस्य कार्य-
करणीयं, तच हितं संयमानुष्ठानमित्यर्थ इति ॥ १५३ ॥
अन्यत्वभावनामाह-
अन्योऽहं सजनात्परिजनाच विभवाच्छरीरकाचेति । यस्य नियता मतिरियं न वाधते तं हि शोककलिः ॥१५४॥
न पाधते-न पीडयति । कः?-शोककलि:-कलिकालस्वरूपं, कै?-तं जीवम् । हिशब्दः स्फुटार्थो, यस्य नियता-निश्चिता,
काऽसौ ?-मतिः बुद्धिरियमेवेति अन्यतोल्लेखेन, अन्योऽहं (ग्रं० ९००) स्वजनात्-पित्रादेः परिजनाद्-दासादेर्विभवात्-
कनकादेः शरीराद्-देहात्, एतेभ्यो मिन्नोऽहमिति ॥ १५४ ॥
अशुचित्वमाह-
अशुचिकरणसामादायुत्तरकारणाशुचित्वाच । देहस्याशुचिभावः स्थाने स्थाने भवति चिन्त्यः ॥ १५५ ॥
भवति-जायते चिन्त्यः-चिन्तनीयः । कः?-अशुचिभावः-जुगुप्सनीयत्वं । क -स्थाने स्थाने-शिर कपालादिषु ।
फस्य?-देहस्स-तनोः । कस्मात् ?-अशुचिकरणसामर्थ्यात्, शुचिनोऽपि द्रव्यस्य कर्पूरादेरशुचिकरणसामर्थ्यमस्त्येव । तया
॥३०॥

·संसाराश्रव-
संवरा
आधुत्रकारणाशुचित्याच, कारणशब्दस्य प्रत्येकं योजनाद् आदिकारणोत्तरकारणयोरशुचित्वात्, तत्रादिकारणं शुक्रशो-
णितादि उत्तरकारणं तु जनन्याऽभ्यवहृतस्याहारस्य रसहरण्योपनीतस्य रसस्यास्वादनमत्यन्ताशुचिरिति ॥ १५५ ।।
संसारभावनामधिकृत्याह-
माता भूत्वा दुहिता भगिनी भार्या च भवति संसारे । व्रजति सुतः पितृतां भ्रातृतां पुनः शत्रुतां चैव ॥१५६॥
माता भूत्वा दुहिता-पुत्रिका भवति । तथा भगिनी च-सहोदरी भार्या भवति । क्व?-संसारे। तथा ब्रजति-याति ।
सुतः-पुत्रः । कां?-पितृतां-जनकत्वं भ्रातृतां वन्धुत्वं । पुनः शत्रुतां-चरित्वं चैवेति ॥ १५६ ।।
आस्रवभावनामुररीकृत्याह-
मिथ्यादृष्टिरविरतः प्रमादवान् यः कपायदण्डरुचिः । तस्य तथाऽऽस्रवकर्मणि यतेत तन्निग्रहे तस्मात् ॥१५७॥
मिथ्यादर्शनादयः पञ्चापि पूर्वोक्ताः । यच्छब्दः पञ्चस्वपि योज्यः। ततो मिथ्यादृष्टिर्यो जीवः तथा अविरतः प्रमाद-
वान् । रुचिशब्दोऽपि प्रत्येकं योज्यः । ततः कपायरुचिर्दण्डरुचिः। तस्य जीवस्य आस्रवकर्मणि-कर्मास्रवे सति, तथा-तेन
प्रकारेण तन्निग्रहे-आस्रवनिग्रहे यतेत-यत्नं कुर्वीत, यतिरिति शेपः । यत्तदोर्नित्याभिसम्बन्धात् यथाऽऽस्रवविशेपा न
भवन्तीत्यर्थः । कस्मात् ?-तस्माद्भावनावलादिति ॥ १५७ ॥
संवरभावनामाह-
या पुण्यपापयोरग्रहणे वाकायमानसी वृत्तिः । सुसमाहितो हितः संवरो वरददेशितश्चिन्त्यः॥१५८ ॥

·प्रशमरतिः हारि.त्तिः निर्जरालो- कभावने ॥३१॥ यत्तदोनित्याभिसम्बन्धात् संवर:-आनवनिरोधलक्षणाश्चिन्त्यः-चिन्तनीयो भवति । या फिमि(क)त्याह-या वृत्तिः- व्यापारः, पाठान्तरे गुप्तिः-गोपनं । कीदृशी? याक्कायमानसी, एतद्भावात् , का?-अग्रहणे-अनुपादाने। कयोः?-पुण्यं कर्म-सातादिद्विचत्वारिंशभेदं पापं कर्म-ज्ञानावरणीयादि व्यशीतिभेदं, उभयमपि वक्ष्यमाणं, ततो द्वन्दः, तयोरग्रहणं च संवृतास्रवद्वारस्य भवति, ततो न पुण्यमादत्ते, न पापमिति । कीदृशः संवरः-सुसमाहितः-सुष्वात्मन्यारोपितः । तथा हित आयत्यां । तथा वरदाः-तीर्थकरास्तैर्देशितः कथित इति समासः ॥ १५८ ॥ निर्जराभावनामाह-- यद्विशोपणादुपचितोऽपि यत्नेन जीर्यते दोपः। तद्वत् कर्मोपचितं निर्जरयति संवृतस्तपसा ॥ १५९ ।। यद् यथा शोपणात्-लड़नादिकाद् यत्नेन-महादरेण उपचितोऽपि-पुष्टोऽपि ज्वरादिदोपो जीर्यते-हानि याति, दृष्टान्तः। दान्तिकमाह-तद्वत्-तथा कर्म-ज्ञानावरणादिकमुपचितं-बद्धादि निर्जरयति-क्षपयति संवृतो-निरुद्धानवद्वारो जीवः । केन-तपसा-अनशनादिनेति ॥ १५९ ।। लोकभावनामाह- लोकस्यास्तिर्यग विचिन्तयेदृर्ध्वमपि च वाहल्यम् । सर्वत्र जन्ममरणे रूपिद्रव्योपयोगांश्च ॥ १६० ।। लोकस्य-जीवाजीवाधारक्षेवस्याधस्तिर्यगूर्वमपि च वाहल्य-विस्तरं विचिन्तयेत् । बाधः सप्तरजुप्रमाणो लोकः, तिर्यग् रज्जुप्रमाणः, ऊर्ध वालो के पशरज्जुप्रमाणः, पर्यन्ते रज्जुनमापाः, शब्दाधिश्चतुर्दशरज्जुप्रमाणः । सर्वत्र जन्म- ॥३१॥ .

·धर्मखा-
ख्याता
बोधेदील-
,
भ्यं च
भरणे समनुभूते, नास्त्येकोऽप्याकाशप्रदेशो यत्र न जातं न मृतं वा मयेति । रूपिद्रव्योपयोगांश्व-रूपाणि च तानि द्रव्याणि
च-परमाणुप्रभृतीन्यनन्तानन्तस्कन्धपर्यवसानानि तेपामुपयोगाः परिभोगाः (णामाः) मनोवाकायादिभिः कृतास्तांश्च । न
च तैस्तृप्त इति चिन्तयेदिति ॥१६॥
स्वाख्यातधर्मभावनामाह-
धर्मोऽयं स्वाख्यातो जगद्धितार्थ जिनैर्जितारिगणैः । यत्र रतास्ते संसारसागरं लीलयोत्तीर्णाः ॥ ११ ॥
इति व्यकम् ॥ १६१॥
दुर्लभवोधिकभावनामाह--
मानुष्यकर्मभूम्यार्यदेशकुलकल्पताऽऽयुरुपलब्धौ । श्रद्धाकथकनवणेषु सत्स्वपि सुदुर्लभा वोधिः ॥ १६२॥
मानुष्यं-नरत्वं कर्मभूमिः-भरतादि पञ्चदशधा आर्यदेशो-मगधादिः कुलं-उग्रादि कल्पता-नीरोगता आयुः-दीर्घायुप्कं
तेषां पण्णां कृतद्वन्द्वानामुपलब्धिः-प्राप्तिस्तत्र, तथा श्रद्धा च-धर्मजिज्ञासा कथकश्च-आचार्यादिः श्रवणं च-आकर्णनं
तानि २ तेष्वप्येतेषु नवस्वप्युत्तरोत्तरदुष्पापेषु दुर्लभा बोधिः-दुष्प्रापः सम्यक्त्वलाभ इति ॥ १६२ ॥
अथ स रागादिविजयो दशविधधर्मासेवनद्वारेण साध्य इति विभणिपुस्तमन्वयव्यतिरेकाभ्यामाह-
तां दुर्लभां भवशतैर्लब्ध्वाऽप्यतिदुर्लभा पुनर्विरतिः। मोहाद्रागात् कापथविलोकनाद् गौरववशाच॥१६३ ।।
' तत् पाप्य विरतिरनं विरागमार्गविजयो दुरधिगम्यः। इन्द्रियकपायगौरवपरीपहसपनविधुराणाम्(रेण)॥१३४॥

·प्रवमरतिः
हारिकृतिः
निर्जरालो-
कभावने
॥३२॥
-
तस्मात् परीपहेन्द्रियगौरवगणनायकान् कपाधरिपून् । क्षान्तिवलमार्दवार्जवसन्तोपः साधयेद्वीरः ॥ १६५ ।।
संचिन्य कपायाणामुदयनिमित्तमुपशान्तिहेतुं च । त्रिकरणशुद्धमपि तयोः परिहारासेवने कार्ये ।। १६६ ॥
तां-योधि दुर्लभां भवशतैलब्धाऽप्यतिदुर्लभा पुनर्विरतिः-देशविरतिः सर्वविरतिश्च अथ कुतो दुष्प्रापा विरतिरित्याह-
मोहाद्-अज्ञानात् , तथा रागात्-पदयादिस्नेहरागात् , कापथविलोकनात्-कुत्सितमार्गचित्तविभ्रमात् , गौरववशाच्च-ऋद्धि-
रससातायचतायाश्चेति॥१६३॥ दुष्पापां तां विरतिं प्राप्य ततः किं कार्यमत आह-तत्-पूर्वोक्तस्वरूपं विरतिरेव रत्नं २ तत्
प्राप्य-लया विरागमार्गस्य-विरागतापथस्य विजयः-परिचयोऽभ्यसनं स तथा, किं?-तुरधिगम्यो दुष्प्रापः । केनेत्याह-
इन्द्रियादयः प्रतीतार्थास्त एर सपक्षाचे वैरिणस्तर्विधुरः--आकुलीकृतस्तेनेति ॥१६४॥ तस्मात् कपाया एव रिपयारतान्। कीह-
शान्?-परीपहेन्द्रियगौरवाणां गणः-समूहस्तस्य नायकास्तान, गणशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते। साधयेत्-विजयेत। कः?-
धीरः बुद्धिमान। फेरित्याह-क्षान्तिवलादिभिरिति व्यकम् ॥१६५|| संचिन्त्य-आलोच्य केपाम् ?-कपायाणां । किं तत्?--
उदयनिमित्तं-प्रादुर्भावकारणमुपदान्तेर्हेतु:-कारणं स तथा तं च, तयोः परिहारासेचने कार्य, अयमर्थः-कपायाणामुदयनि-
मित्तं परिहार्यमुपशान्तिहेतुरासेवनीयः । कथं?-त्रिकरणशुद्धं यथा भवति कायवामनोनिर्दोपं, अपिरभ्युच्चय इति ॥१६॥
॥ इति भावनाधिकारः॥
अथ दाविधधर्म उद्देशानिर्देशाभ्यामभिधीयते--
सेव्यःक्षान्तिर्दियमावशीचे च संयमत्यागौ। सत्यतपोतमाचिन्यानीयेप धर्मविधिः ॥ १३७ ।।
॥३२॥

·प्रामरतिः हारि तिः आर्जवशी- चसंयमा यत् नानार्जयो-मायावान् विशुध्यति, न च धर्ममाराधयति-निष्पादयत्यशुद्धात्मा-संक्लिष्टजीवो, धर्मादृते न मोक्षो- धर्म विना न मुक्तिः, ऋते अत्रापि योगात् मोक्षाहते परमं सुखं नास्ति न विद्यतेऽन्यदिति ॥ १७० ।। शौचमाह- यद् द्रव्योपकरणभक्तपानदेहाधिकारकं शौचम् । तद् भवति भावशौचानुपरोधाद्यत्नतः कार्यम् ॥१७१॥ यीचं द्रव्योपकरणभक्तपानदेहाधिकारकं तद्भवति कार्य भावशौचानुपरोधादिति सम्बन्धः । तत्र द्रव्यरूपं-पुद्ग- लारमकं तच्च तदुपकरणं च-जोहरणादि तच्च भक्तपाने च देहश्च तथा, तानाश्रित्याधिकारो-गोचरो यस्य तत्तथा । अयमत्र भावार्थ:--एतान्युपकरणादीनि समस्तान्यशुच्यादिना रुधिरादिना(वा)खरण्टितानि प्रक्षालनीयानि, पूर्वयतिवरैरेवं कृत- वाद् , भावशीचानुपरोधात्-संयमाक्षतेरिति ॥ १७१ ।। संयममाह- पश्चात्रयाद्विरमणं पश्चेन्द्रियनिर्जयः(ग्रहः)कपायजयः । दण्डत्रयविरतिश्चेति संयमः सप्तदशभेदः ॥ १७२ ॥ पञ्चभ्यः प्राणातिपातादिभ्यः आस्रवः-कर्मग्रहणं तस्माद्विरमणं-विरतिः, पञ्चेन्द्रियनिग्रहः कपायजयः दण्डवयविरतिश्चेति पदायमपि मुगमम् । संयमः सप्तददाभेदः, पृविच्यादिरक्षणरूपो वेति ॥ १७२ ॥ त्यागमाह- यान्यवधनेन्द्रियसुपत्यागात्त्यक्तभयविग्रहः साधुः । त्यक्तात्मा निर्ग्रन्थस्यताकारममकारः ॥ १७३ ॥ , ·त्यागसत्य- तपांसि वान्धवाः-स्वजनाः धनं-कनकादि इन्द्रियसुखं-शब्दादिसातं तानि तथा तेषां त्यागः। तस्मात्किमित्याह--साधुः- यतिर्भवतीति शेषः । कीदृशः-त्यक्तमयविग्रहः-परिहृतमीतिकलहः, तथा त्यक्तो-विषयादिपरिहारेण परिहृत आत्मा- स्वदेहो येन स तथा, निम्रन्यः-परिहतद्रव्यः, तथा त्यकाहंकारममकार इति प्राग्वदिति ॥ १७३ ॥ सत्यमाह- अविसंवादनयोगः कायमनोवागजिह्मता चैव । सत्यं चतुर्विधं तच जिनवरमतेऽस्ति नान्यत्र ।। १७४ ।। विसंवादनम्-अन्यथा स्थितस्यान्यथात्वभाषणं, गां अन्य अश्वं गामिति भापते, तेन योगः-सम्बन्धो, न विसंवादनयो- गोऽविसंवादनयोगः, सत्यं यथादृश्यमानवस्तुभाषणं, तथा कायमनोवाचामजिह्मता-अकुटिलतेति समासः । सत्यं चतुर्विध जिनवरमतेऽस्ति नान्यत्रेति व्यकम् ।। १७४ ।। तप आह-- अनशनमूनोदरता वृत्तेः संक्षेपणं रसत्यागः । कायक्लेशः संलीनतेति याचं तपः प्रोक्तम् ॥ १७५ ॥ तत्र देशतोऽनशनं चतुर्थभक्कादि पण्मासान्तं, तथा अपरं सर्वतो भक्तप्रत्याख्यानमिगिनीमरणं पादपोपगमनं चेति । उनोदरता-द्वात्रिंशत्कवलेभ्यो यथाशक्ति न्यूनयत्याहारं यावदष्टकवलाहारः २, अत्र गाथा-"अप्पाहार ८ अवडा १२ (ग्रंथ १०००) दुभाग १६ पत्ता २४ तहेव किंचूणा ३१ । अट्ठदुवालससोलसचउवीस तहेक्कतीसा य ॥ १॥" वृत्तिः- .

·प्रशमरतिः
हारि.चिः
ब्रह्माकि-
चन्ये
॥ ३४ ॥
पनि भिक्षा तस्याः संक्षेपणं-मयैतावत्सु गृहादिषु भिक्षा अद्य ग्राह्या ३ । रसत्यागो-दुग्धादिपरिहारः ४ । कायक्लेशः केशो-
पाटनादिः ५। संलीनता-इन्द्रियनोइन्द्रियसंवृतत्वं ६ । वाह्यं तपः प्रोकं इति ।। १७५ ।।
अधाभ्यन्तरमाह-
प्रायश्चित्तध्याने वैयावृत्त्यविनयावथोत्सर्गः। खाध्याय इति तपः पट्मकारमभ्यन्तरं भवति ॥ १७६ ॥
प्रायश्चित्त-कृतातीचारस्यालोचनादिदानं दशधा १॥ध्यानं चतुर्धा, तत्रातरौद्रत्यागेन धर्मशुक्लध्यानविधानं, ततः पदर-
यस्य द्वन्द्वः २। वैयावृत्त्यविनयौ-गुरुभक्तदानादि ३ । गुर्वभ्युत्थानादिकरणरूपी ४ा तथोत्सर्गः-कायोत्सर्गः५। स्वाध्यायो-
वाचनादिः पञ्चधा ६ । इति तपः पप्रकारमाभ्यन्तरं भवतीति ॥ १७६ ।।
ब्रह्म माह-
दिव्यात् कामरतिसुग्यात्रिविधं त्रिविधेन विरतिरिति नवकम् । औदारिकादपि तथा तद्ब्रह्माप्टादशविकल्पम्॥१७७
दिव्यात्-भवनपत्यादिदेवीसम्भवात् कामरतिसुखात्-मदनासक्तिसातात् , त्रिविधं त्रिविधेन-मनसा न करोति न कार-
यति नानुभन्यते एवं याचा कायेन चेति विरतिरिति नवकं, औदारिकादपि-मानुपतिर्यस्त्रीसम्भवात् विरतिरिति नवकं,
तथा तद्ब्रह्माष्टादशविकल्पमिति ॥ १७७ ।।
आकिंचन्यमाह-
अध्यात्मविदो मूच्छा परिग्रहं वर्णयन्ति निश्चयतः। तस्माद्वैराग्येप्सोराचिन्यं परो धर्मः ॥ १७८ ॥
॥३४॥

·धर्म - अध्यात्मम्-मप्यारमनियामागर्म या पिदन्ति-जानन्तीत्ययात्मविदः- तीरादयो भूखी-गृद्धि परियहं वर्णयन्ति- प्रतिपादयन्ति निश्चयतः-परमार्यतः, तम्मात्-ततः कारणाद्वैराग्येप्मो:-चिरागताभिटापिणः मापोराचिन्यं- मुल्पप- रिमदारिद्वारस्यमा परः-प्रधानो धर्म इति ।। १७८ ।। अधास धर्मस्य फउमार्यादयेनाद- दशविधधर्मानुष्ठायिनः मदा रागदोपमोहानाम् । दृढम्दघनानामपि भयत्युपशमोऽन्पफालेन ॥ १७॥ ममहाराहंकारल्यागादतिदुर्जयोद्धतमरलान् । इन्ति परीपहगौररुपायदण्डेन्द्रियव्यूहान् ॥ १८०॥ दशग्धिधर्मानुयायिनः-शान्त्यादिदशधाश्रेयःपरिपाटकरस सदा-सर्वदा रागदोपमोदानां कृतइन्द्वानां दरूदपनानां, तर पढा-उर्भेदाः समाः-माप्तस्यैर्याः पना-बहुलाः तेषामपि भरत्युपशमोऽल्पकालेनेति व्यकं, सापोरिति प्रकृतमिति ॥ १७९ ।। हन्तीति क्रिया । कः ?-साधुरिति शेपः । कान्?-परीपहादीन् कृतद्वन्द्वान् पूर्वोफस्वरूपान् । कीदृशान् ?- अतिदुर्गयान्-गतीव दुःपाभिभवनीयान् । उद्धताः-सायष्टम्भाः प्रपटा:-प्रकृष्टसामर्थ्याः, ततः पदायस्य कर्मधारयः तान् । पुतः१-ममकाराकारत्यागात् पूर्वव्याख्यातादिति ॥ १८०॥ यथा पैराग्यस्थैर्य स्यात्तथा यतेतेत्याह- प्रवचन भक्तिः श्रुतसंपदुबमो२व्यतिरश्च संविग्नै:३।वैराग्यमार्ग सद्भायरभावश्चास्यर्यजनकानि ॥१८॥ प्रवचनभफि:-चतुर्विधसमीतिः । तथा श्रुतसंपदि-विशिष्टागमसम्पचावुयमः-पठनादापुत्साहः स तथा । तथा व्यति- .

·प्रडमरतिः हारि.निः धर्मकथा- चातुर्विध्यं ॥ ३५॥ करः-परिचयः, कैः सह?-संविग्नैः-उद्यतविदारिभिः साधुभिः । तथा वैराग्ये-विरागतायां मार्गः पन्थाः स तथा, तथा सन्तो-विद्यमाना भाषा-जीपादिपदार्थाः, भाष:-क्षायोपशमादिकः, तत्र धी:-बुद्धिः तस्याः स्थैर्यजनकानि-स्थिरतोत्पा- दकानि भवन्तीति शेषः ॥ १८१ ।। ॥ इति धर्माधिकारः॥ एतानि धर्मस्थैर्यजनकानीच्छता चतुर्विधा धर्मकथा अभ्यसनीयेत्याद्वयेनाह-- आक्षेपणिविक्षेपणि विमार्गबाधनसमर्थविन्यासाम् । श्रोतृजनश्रोत्रमनःप्रसादजननीं यथा जननी ।।१८२॥ संवेदनी च निर्वेदनी च धम्या कथां सदा कुर्यात् । स्त्रीभक्तचौरजनपदकथाश्च दूरात् परित्याज्याः ॥ १८३ ।। आक्षिपति-आर्जयति-अभिमुखीकरोतीत्याक्षेपणिःकया, विक्षिपति-परदर्शनात् क्षोदाक्षमत्वेन वैमुख्यमापादयति विक्षे- पणिः । ततः समाहारद्वन्द्वः । ताम् कुर्यादिति वक्ष्यमाणार्याक्रियायोगः । इति कथाद्वयं २, अत्राणिप्रत्यय औणादिकः । ततः प्रत्यासत्त्या व्याख्या, तर विक्षेपण्या विमार्गेत्यादिना आक्षेपण्याः श्रोतृजनेत्यादिना च, ततो विमार्गा-मिथ्यामार्गा मोक्षविपरीतास्तस्य पाधन-दोपयत्यख्यापनं तत्र समर्थः-शको विन्यासो-रचना यस्यास्तां, शृणोतीति श्रोता स चासौ जनश्च २ तस्य श्रोरमनसी-श्रवणचित्ते तयोः प्रसादो-हाँ जन्यते यया सा तथा। जननी-मातुरिव हितकारिणी सदुपदे- सदायिनी स्वापत्यानां, तपाऽपि भव्यानामिति भावना । अन्ये त्वनार्यायां चत्वार्यपि पदानि प्रथमाविभत्यन्तानि प्याख्यान्ति । संवेदनीमित्यार्यायां कुर्यादितिक्रियायाः कर्मपदानि योजयन्ति ॥ १८२ ॥ संवेदनी-नरकादिदुःखकथनेन ·ध्यानं कामेभ्यो निवर्तनी ३ निर्वदनीं भवत्रासान्मोक्षाभिलाषप्रवर्तिकां ४ इति चतुर्विधर्धा धा कथां कुर्यादिति, ख्यादिकथा ४ दूरतस्त्याज्या इति सुगममिति ॥ १८३ ॥ अपिच- यावत् परगुणदोपपरिकीर्तने व्यावृतं मनो भवति । तावदरं विशुद्धे ध्याने व्यग्रं मनः कर्तुम् ॥ १८४ ॥ यावंतं कालं परेपां-आत्मव्यतिरिक्तानां गुणदोपयोः प्रतीतयोः परिकीर्तनं तत्र व्यावृतं-व्याकुलं मनः-अन्तःकरणं भवति तावद्वरं, वर्तते इति शेषः । विशुद्धे ध्याने व्यग्रं मनः कर्तुमिति ॥ १८४॥ तञ्च ध्यानमीदृशम्- शास्त्राध्ययने चाध्यापने च संचिन्तने तथाऽऽत्मनि च । धर्मकथने च सततं यत्नः सर्वात्मना कार्यः ॥ १८५ ॥ शास्त्राध्ययने च-आचारादिश्रुतपाठे अध्यापने च-पाठने, संचिन्तने, क्व?-आत्मनि, पदव्यत्ययादात्मनि संचिन्तने- आत्मना शास्त्रचिन्तनिकायामित्यर्थः।धर्मकथने--धर्मदेशनायां । चकाराः ससुच्चयार्थाः। सततम्-अनवरतं । यतः-आदर:- सर्वात्मना-सर्वादरेण कार्यः कर्तव्य इति ।। १८५ ।। शानशब्दस्य व्युत्पत्त्यर्थमाह- शाखितिवाग्विधिविद्भिर्धातुः पापठ्यतेऽनुशिष्ट्यर्थः । त्रैङिति पालनार्थे विनिश्चितः सर्वशब्दविदाम् ॥१८६॥ शास्विति-शासु अनुशिष्टाविति वागविधिविद्भिः-चतुर्दशपूर्वधरैः धातुः पापश्यते-अत्यधै पठ्यत इत्यर्थः। कीदृशः?-अनु- ·प्रगमरतिः दारि वृतिः शास्त्र- शब्दार्थः शिष्यः । डिति पालनार्थे विनिश्चितो-विशेषेण निर्णीतः । केपाम् ?-सर्वशब्दविदां-प्राकृतसंस्कृतादिशब्दज्ञानां, विनि- श्चित इति योग इति ॥ १८६॥ पूर्वोकमर्थं व्यफीकुर्वनाह-- यस्माद्रागद्वेपोद्धतचित्तान् समनुशास्ति सदमें । संत्रायते च दुःखाच्छानमिति निरुच्यते तस्मात् ॥ १८७ ॥ यस्माद्-यतः कारणाद्रागद्वेषोद्धतचित्तान्-प्रीत्यप्रीतिकोडीकृतहृदयान् समनुशास्ति-शिक्षयति, विपरीतमशुभ मा कुरु, शुभं पानपरतं कुरु, ततस्ते धर्मः, इत्यादिरूपां शिक्षा ददाति इत्यार्धिन 'शासु अनुशिष्टा'वयं धातुर्व्यक्तीकृता, तथा संत्रा- यते च-रक्षति, कान् ?-सद्धर्मे-सदाचारे स्थितानिति शेषः, कुतः?-दुःखात , शाखमिति निरुच्यते-निश्चितमभिधीयते तमादित्यत्र योगः ॥ १८७॥ शासनसामर्थेन तु संत्राणवलेन चानवद्येन । युक्तं यत्तच्छास्त्रं तचैतत् सर्वविद्वचनम् ॥ १८८ ।। शासनस्प-शिक्षणस्य सामर्थ्य चलिष्ठता तेन । तुरवधारणे । संत्राणस्य-पालनस्य वल-सामर्थ्यं तेन । चः समुचये । उभयेन कथंभूतेन ?-अनवधन-निर्दोषण, युक्तं सहितं यक्किमपि तच्छास्त्रं, उच्यत इति शेपः । तच्च शास्त्रमेतत्-जगत्प्र- सिद्धं सर्वविद्वचन-जिनोकमिति ॥ १८८ ॥ ॥ इति कथाधिकारः॥ ॥३६ ।।

·पदार्थनवर्क
इदमेव वचनं संक्षेपत आह-
जीवाजीवाः पुण्यं पापाववसंवराः सनिर्जरणाः। पन्धो मोक्षचैते सम्यक् चिन्त्या नव पदार्थाः ॥ १८९ ।।
जीयाः-चैतन्यलक्षणाः १ अजीया-धर्मास्तिकायादयः २ अत्र द्वन्दः, पुण्यं वक्ष्यमाणं ३, पापमपि ४, एवमात्रयोऽपि ५
संपरोऽपि ६ अत्रापि द्वन्दः । सनिर्जरणा-निर्जरायुक्ता इत्यर्थः ७, वन्धः-कर्मोपादानं ८ मोक्षः-कर्माभावः ९, एते सम्यक्
चिन्त्या नव पदार्था इति व्यकमिति । नन्वन्यौते सप्त तत्त्वान्यभिहिताः कथमत्र नव पदार्था उका इति ?, उच्यते-
अन्यत्र पुण्यपापयोर्गन्धग्रहणेनैव ग्रहणं कृतं, इह तु तौ पृथग्विवक्षितौ इति न दोष इति ॥ १८९॥ (परस्परवैलक्षण्यभाजः
सति तु तर्कः)
एतान् विवरीपुस्तापज्जीवानाह-
जीवा मुक्ताः संसारिणश्च संसारिणस्त्वनेकविधाः । लक्षणतो विज्ञेया द्वित्रिचतुष्पश्चपड्भेदाः ॥ १९० ॥
जीया विज्ञेया इति योगः, कीदृशाः १-मुकाः-सिद्धाः, तथा संसारिणो-भवस्थाः । चः समुच्चये । तत्र संसारिणस्त्वनेक-
विधाः लक्षणतो विज्ञेया:-चिहतो वोद्धव्याः, द्विन्यादयो भेदा येषां ते तथा, इति ॥ १९ ॥
प्रस्तावभेदा(या)त् संसारिजीवा(वभेदा)नार्याद्वयेनाह-
द्विविधाश्चराचराख्यानिविधाः स्त्रीनपुंसका ज्ञेयाः। नारकतिर्यग्मानुपदेवाश्च चतुर्विधाः प्रोक्ताः ।। १११ ॥ ।
पञ्चविधास्त्वेकद्वित्रिचतुष्पञ्चेन्द्रियास्तु निर्दिष्टाः। क्षियम्वुवहिपवनतरवस्त्रसाश्चेति षड्भेदाः ॥१९२॥

·प्रसमातिः
हारि.चिः
जीवमेदार
॥३७॥
एवमनेकविधानामेकैको विधिरनन्तपर्यायः । मोक्तः स्थित्यवगाहान ज्ञानदर्शनादिपर्यायैः॥१९३॥
द्विविधाः । केन द्वैविध्येन ?-घरा-सा अचराः-स्थावराः पृथिव्यादयः एवमाख्या-नाम येषां ते तथा । तथा त्रिविधाः
स्त्रीपुंनपुंसकार-नारीनरपंढा ज्ञेयाः।तथा नारकतिर्यगमानुपदेवाश्चतुर्विधाः प्रोक्ता इति व्यक्तमिति ॥१९१॥यंचेति०,पञ्चविधा-
स्त्वेकेन्द्रियादयो निर्दिष्टाः, तथा क्षित्यादयः पड् मैदाः प्रसिद्धस्वरूपा इति ॥१९शा सर्वजीयभेदानां व्याप्तिमाह-एवमिति०,
अत्र द्वितीयार्या चतुर्यगण पश्चमात्रःपञ्चमगणस्तु त्रिमात्रो, यथा ज्ञानदर्शनादिपर्यायैः,एवमेकोत्तरवृद्धयाऽनेकविधानां-बहु-
भेदानां एकैको विधिः-एकैको भेदोऽनन्तपर्यायः-अनेकमेदः प्रोक्तः-तीर्थकरैः प्रतिपादितः । कैः कृत्वेत्याह-स्थितिः-काय-
स्थानरूपा "असंखोसप्पिणी त्यादिका आयुष्करूपा च "वावीसई सहस्सा" इत्यादिरूपा। अवगाहस्तु अद्भुलासंख्येयभा-
गमावादारभ्य यावत् समस्तलोकायगाहः, ज्ञान वस्तुविशेषायबोधो, दर्शनं वस्तुसामान्यावयोधः, आदिशब्दाद्यथासंभवं
चारित्रमुखवीर्यादिग्रहस्तेषां पर्याया-अवस्थाविशेषाः, धर्मा इत्यर्थः, ते तथा तैरिति ॥ १९३ ॥
अनन्तरं जीवा उकाः, अतः सामान्यं तल्लक्षणमाह-
सामान्यं खलु लक्षणमुपयोगो भवति सर्वजीवानाम् । साकारोज्नाकारश्च सोऽष्टभेदश्चतुर्धा च ॥ १९४ ।।
सामान्यं रा-साधारणमेव लक्षणं-चिहं सर्वजीवानां भवतीति योगः । यत्किमित्याह-उपयोगा-चेतना। उपयोगमेव
स्पष्टयति-साकारो-विकल्परूपो ज्ञानोपयोगः तथा अनाकार:-तद्विपरीतो दर्शनोपयोगः । चः समुच्चये। अनयोर्भेदानाह-
सोऽष्टमेदश्चतुर्धा चेति ययासंख्येनेति ।। १९५ ॥
॥३७॥

·भावमेदार , एतदेव व्यक्तीकुर्वन्नाह- ज्ञानाज्ञाने पञ्चत्रिविकल्पे सोऽष्टधातु साकारः। चक्षुरचक्षुरवधिकेवलदग्विपयस्त्वनाकारः ॥ १९५ ॥ ज्ञानं चाज्ञानं च ते तथा, यथासंख्येन पञ्चत्रिविकल्पे, तत्र ज्ञानं मतिज्ञानादि पञ्चधा, अज्ञानं तु मत्यज्ञानादि विधा, भवतीति शेपः। तत्राद्यपञ्चकं सम्यग्दृष्टेः इतरन्मिथ्यादृष्टेः, एवं राशिद्वयमीलने सोऽष्टधा-अष्टप्रकारः। कीदृशः?- साकारो-विशेषग्राही । चक्षुर्दर्शनादिरनाकारः-सामान्यग्राही चतुर्धेति ॥ १९५ ॥ एते द्वादशोपयोगा भावाः, अतः प्रस्तावादन्यानपि भावानादर्शयन्नाह- भावा भवन्ति जीवस्यौदयिकः पारिणामिकश्चैव । औपशमिका क्षयोत्थः क्षयोपशमजश्च पश्चेति ॥ १९६ ॥ ते त्वेकविंशतित्रिदिनवाष्टादशविधास्तु विज्ञेयाः। पष्ठश्च सान्निपातिक इत्यन्यः पञ्चदशभेदः ॥ १९७ ॥ भावाः-परिणतिविशेपाः, कस्य भवन्ति ?-जीवस्य जायन्ते । कीदृशाः?-औदयिकः पारिणामिकः औपशमिकः क्षायिका क्षायोपशमिकश्च पश्यैते, कर्मणामुदयोपशमक्षयक्षयोपशमनिर्वृत्ताश्चत्वारः, पारिणामिकस्तु जीवाजीवानां परिणतिरिति ॥१९॥ ) एतेषां क्रमेण भेदानाचष्टे-ते पुनरेकविंशतिश्च त्रयश्च द्वे च नवपाष्टादश च ते तथा ते विधा-भेदा येषामिति समासो, विज्ञेया इति घटना । तत्र कर्मोदये भवः कर्मोदयनिवृत्तो वा (ग्रंथ ११००) औदयिका स एकविंशतिभेदः, तत्र गतयो नारकाद्याश्चतुर्धा ४ कपायाश्चतुर्धा ४ लिङ्गलयं ३ मिथ्यात्वमेकप्रकारं १ अज्ञानं च १ असंयतत्वं च असिद्धत्वं च १ लेश्याः पट्- ) प्रकाराः६,एते गत्यादयः सर्वे कर्मोदयात्मादुर्भवन्ति, अत्र गतिग्रहणेन शेपभवोपग्राहिकर्म गृहीतं, कपायादिना घातिकर्म गृहीतं, , ·असमरतिः हारि.पृत्तिः ॥३८॥ , इदं च गन्धहस्तिना भणितमास्ते, तर्हि अज्ञानादीनि कथमौदयिके भावे ?, सत्य, तत्कार्यत्वात्तेपामौदयिकता भावनीया । भावमेदार तथा अनादिपारिणामिको भावविधा-जीवत्वं १ भव्यत्वं १ अभव्यत्वं १ चेति, नैते कर्मोदयाद्यपेक्षन्ते । तथा कर्मोपशमनि- मित्त औपशामिका, सम्यक्त्वं १ चारित्रं २ चेति द्विविधः । तथा क्षयोत्थ:-कर्मक्षयाजातः क्षायिका, स नवभेद:-केवल- ज्ञानं १ केवटदर्शनं १ दानलब्धिप्रभृतयः ५ सम्यक्त्वं १ चारित्रं १ चेति।तथा क्षयोपशमजः-क्षायोपशमिकः, सोऽष्टादश- भेदो, मतिज्ञानादिज्ञानं चतुर्विधं ४ मत्यादि अज्ञानत्रयं ३ दर्शनं चक्षुरादि त्रिविधं ३ दानादिलब्धयः ५ सम्यक्त्वं १ चारित्रं १ संयमासंयमश्चेति १, तथा पष्ठश्च सान्निपातिकश्चेति, सन्निपातः-संयोगः स प्रयोजनमस्येति सान्निपातिकः- संयोगजो भावः, तत्र पञ्चभायानामौदयिकादीनां द्विकादिसंयोगेन पड्डिंशतिर्भझा भवन्ति, तत्र द्विकयोगः पष्ठः पारिणामि- कक्षायिकरूपः सिद्धानामिति १, द्वितीयत्रिकयोगः औदयिकपारिणामिकक्षायिकलक्षणः केवलिनः २ तृतीयत्रिकयोग औदयिकपारिणामिकक्षायोपामिकलक्षणः, स चतुर्गतिकजीवविषयः ३ चतुष्कसंयोगो द्वितीय औदयिकपारिणामिक- औपशमिकक्षायोपशमिकरूपश्चतुर्गतिकानां ४ तृतीयश्चतुष्कयोग औदयिकः पारिणामिकः क्षायिकः क्षायोपशमिकः, एषोऽपि चतुर्गतिकानामेव ५ मनुजानां तु पञ्चकयोगः-आदयिकः पारिणामिकः औपशमिकः क्षयोत्यःक्षायोपशमिकश्च ६, इति पडेव महा यथोकसंख्या ग्राह्याः, घटमानत्वात् , न तु विंशतिरिति । तथा चोकम्-"दुगजोगो सिद्धाणं केवलिसंसारियाण ॥ ३८ ॥ तिगजोगो । चउजोगजुयं चउमुवि गईसु मणुआण पणजोगो ॥१॥” इति सिद्धसत्कद्विकयोगकेवलिसत्कनिकयोगकृतखण्ड- श्रेणिवपशमश्रेणिस्थितमनुप्यसत्कपशकयोगगतिचतुष्टयद्वारागतद्वादशयोगमीलनेन पञ्चदश भयन्ति, अत्र चोक्तम्-"एकेको ।

·द्रव्यात्मादि उवसमसेदि १ सिद्ध २ केवलिसु ३ एवमविरुद्धा पन्नरस सन्निवाइय भेया वीसं असंभविणो ॥१॥ उयइयखओवसामियपरि- णामिपहिं चउरो गइचउके । खइयजुएहिं चउरो तयभावे उवसमजुएहिं ॥ २॥" अत्र यन्त्रकं पञ्चदशभेदानां ॥ १९७ ॥ यदेभिलभ्यते तदाह- औदयि । मिथ । पारि । गतिषु ॥३॥ औद । मिस । क्षायि।पारि । ग० ३ एभिर्भावैः स्थानं गतिमिन्द्रियसंपदः सुखं दुःखम् । औद । मिथ । औप । पारि । गति ॥४॥ संग्रामोतीत्यात्मा सोऽष्टविकल्पः समासेन ।। १९८॥ औद। मिश्राक्षाा भोपापारिगि०१५॥ और खा । पा+केवलिनः ।।३। द्रव्यं कपाययोगावुपयोगो ज्ञानदर्शने चैव । मा । पारि । सिद्धाणं ॥२॥ चारित्रं वीर्य चेत्यष्टविधा मार्गणा तस्य ।। १९९ ॥ जीवाजीवानां द्रव्यात्मा सकपायिणां कपायात्मा । योगः सयोगिनां पुनरुपयोगः सर्वजीवानाम् ॥२०॥ ज्ञानं सम्यग्दृष्टेर्दर्शनमय भवति सर्वजीवानाम् । चारित्रं विरतानां तु सर्वसंसारिणां वीर्यम् ॥ २०१॥ द्रव्यात्मेत्युपचारः सर्वद्रव्येषु नयविशेपेण । आत्मादेशादात्मा भवत्यनात्मा परादेशात् ॥ २०२॥ एवं संयोगाल्पवहुत्वाद्यैर्नेकशः स परिमृग्यः। जीवस्यैतत्सर्व सतत्त्वमिह लक्षणैर्दष्टम् ॥ २०३ ॥ उत्पादविगमनित्यत्वलक्षणं यत्तदस्ति सर्वमपि । सदसदा भवतीत्यन्यथाऽर्पितानर्पितविशेषात् ॥२०४॥ एभिः-पूर्वोक्तैर्भावैः करणभूतैः स्थान-स्थितिमायुर्वा गति-पथविधामिन्द्रियसम्पदः-एकेन्द्रियादिविभूतीः सुखं-आहादं । -

·द्रव्यात्मादि
,
प्रश्रमरतिः
हारि इत्तिः
अमुख-असातं संग्रामोति-लभते । इतिरिह यथासंभवप्रदर्शनार्यः, न ह्यौपशमिकक्षायिकयोरेते प्रायः सम्भवन्ति । एतानि
स्थानादीनि का कर्ता लभते अत आह-आरमा-जीवः, सोऽष्टविकल्पः समासेनेति ॥ १९८ ॥ तानेवाह-द्रव्यं-द्रव्यात्मा
कपाययोगौ-कपायात्मा योगात्मा, एवमुपयोगादिष्वात्मा योज्यः, इत्यष्टविधा मार्गणा-अन्वेषणा तस्य-जीवस्येति ।।१९९॥
पतानेय आर्याद्वयेनाह-जीवाजीवानां सचेतनाचेतनानां पण्णां द्रव्याणां यव्यं-स्थित्यंशरूपं तदात्मा भण्यते, नहि तानि
ताद्रूप्यं कदाचन त्यजन्तीतिकृत्या, सकपायिणां-कपायोपरकचेतनानां कपायात्मा-पायप्रधान आत्मा-जीवो, मिथ्या-
दृष्ट्यादिसूक्ष्मसम्परायान्तानां स ज्ञेयः, योगो-योगप्रधान आत्मा सयोगिनां-त्रयोदशगुणस्थान(पर्यन्त )वर्तिनां ज्ञेयः, एतेषु
यथासंभवं मनोवाकायमेदानां संभवात् , पुनरुपयोगः-साकारानाकाररूपः सर्पजीवाना-सिद्धानां संसारिणां चेति ॥२०॥
ज्ञानं सम्यग्दृष्टेः क्षायिकक्षायोपशमिकीपशमिकरूपत्रिविधस्य, नतु मिथ्यादृशः, दर्शनं-सामान्योपयोगरूपं, चतुर्विध.
मथ भवति सजीवाना-संसारिणां मुक्तानां च यथायोग, चारित्रं विरतानां तु, न त्यसंयतानां, सर्वसंसारिणां-चेतनानां
"संसारी पेतनो मतः" इति वचनात् , भवस्थमुकानां चैतन्यवतामित्यर्थः, किं तद् ?-वीर्यमिति ॥ २०१॥ द्रव्यात्मेति
यदुकं तत्किं तत्त्वत उतान्यथा?, अन्यथेत्याह-द्रव्यात्मेति यत्पूर्वमुक्कं सर्वदन्येषु तदुपचारतो-व्यवहाराच्छन्दनिवन्धनात्,
न तत्त्वतः, आत्मनो जीररूपत्वात् सर्पद्रव्याणां जीवाजीवरूपत्वात्, किंतु स्वस्वरूपवाचके आत्मध्वनौ नयविशेषेण-सामान
न्यग्राहिणा नयभेदेन गृहमाणे कथंचिदयमपि घटत इति । यत आत्मादेशात्-स्वरूपाभिधानादारमा भवति, भवत्यनारमा
च परादेशाव, स्वपररूपापेक्षया सदसद्रूपं वस्तु, जैनानां प्रसिद्धमिदमिति ॥ २०२॥ सांप्रतं निगमयन्नाह-एवमनेक-
॥३९॥

·द्रव्यात्मादि प्रकारेण स-आत्मा परिमृग्यः-अन्वेषणीय इति सम्बन्धः। कैः कृत्वा ?-अल्पत्वं च वहुत्वं च ते, त्त्वप्रत्ययस्य प्रत्येकम- मिसम्बन्धात्, ततः संयोगाश्चाल्पवहुत्वे च तानि, तानि आद्यानि येषां तानि तथा तैः, तत्र संयोगतस्तावत् येन येन संयुक्तस्तेन तेन रूपेणात्मा विद्यते, येन न संयुक्तस्तेन न विद्यते, यथा नारको नरकगतिसंयोगेनैव विद्यते, न देवादिसंयो. गेनेति, अल्पत्वं वहुलव्यतिरेकेण न भवति, वहुत्वं अल्पत्वेन च, अतः संलुलिते एव विचार्येते, ताभ्यामादिष्टः स्यादस्ति स्यान्नास्ति-सम्मूर्छजगर्भजभेदेनासंख्येयमनुप्यास्ते चाल्पे, तिर्यश्चोऽनंताः एकेन्द्रियादिभेदेन, ते च वहवः, ततस्तिर्यक्- संख्यया मनुष्या न सन्ति, मनुष्यसंख्यया तियचो नेति । आदिग्रहणान्नामादिभिरष्यस्तित्वनास्तित्वे भावयितव्ये, कथं ?- नैकशो-बहुभिः प्रकारैः। एतस्य जीवस्य स्वतत्त्व-सहज स्वरूपं सर्वमेव-समस्तमपि, किं- १ दृष्टम्-उपलब्धं । कैः कृत्वा ?- लक्षणैः-लक्ष्यते यैरात्मा तानि लक्षणानि-चिहानि तानि तथा तैः, तानि चामूनि-"चित्तं चेयण सन्ना विनाणं धारणाय बुद्धी य । ईहा मई वियका जीवरस उ लक्खणा एए ॥१॥" ॥२०३॥ तथा अपरं लक्षणमाह-उत्पादः प्रादुर्भावः तेन, स्वेन रूपेण वस्तुनां घटपटादीनां धर्माधर्मादीनां च, पत्रादिनीलतावत्, विगमो-विनाशः प्रलयः तेपामेव, पत्रादिसाटवत्, नित्यत्व-स्थिरत्वं कालत्रयेऽप्यविनाशित्वं, एतानि कृतद्वन्द्वानि विवक्षावशप्रापितभेदानि तत्त्वतो मनागप्यभिन्नानि समु- दितानि लक्षणं-स्वरूपं यस्य तत्तथा । यदेवंविधं त्रिविधत्वमुक्तं तदस्ति-विद्यते सर्वमपि, तथाहि-घटस्य घटरूपेणोत्पादः कुशूलादिरूपेण विनाशो मृद्रूपेण च सदैव नित्यत्वं, तथा पुंसः पुंस्त्वेनोत्पादः प्राक्तनरूपेण विनाशो जीवरूपेण ध्रौव्यमिति । न चोत्पादे असति विनाशो नच विनाशे वा समुत्पादः, नहि घटाद्यनुत्पादे कुशूलादिविनाशो, न च कुशूलाद्यविनाशे घटाधु- ,

·व्यात्मादि
असमरतिः
द्वारि.अतिः
॥४०॥
सादः, न च तो मृत्त्वं विना, निर्मूलत्वात् , न च साऽपि तौ विना, पर्यायत्वाद् , गन्धादिविशेपरहितेन्दीवरवत् । तदेवं
त्रितयं परस्परापेक्षं सत्त्वलक्षणमिति । अन्यथा-त्रितयं यदि नाभ्युपगम्यते किंत्वेकस्य द्वयोर्वा सत्त्वलक्षणत्वेऽभ्युपगम्यमाने
यत्सत् तदसद्भवति, असदा-अविद्यमानं सद्भवति । यच्च सतोऽसद्भवनं असतो वा सद्भवनं तन्महालीकतां महाकर्मवन्धं च
तस्य वादिन आवेदयतीत्युपेक्षणीयमिति । ननु च सैद्धान्तिका अपि क्वचिदुत्पादं क्वचिद्विनाशं कचिन्नित्यत्वं प्रतिपाद-
यन्ति, तथाहि-"जिणपतयणउप्पत्ती" इत्यादि "सबढाणाई असासयाई” इत्यादि "इयं दुवालसंगी न कयाई नासी"
इत्यादि, अतस्तेषामप्ययं दोषः प्रसजतीत्येव, उच्यते, नायं तेषां दोपः, कुतः ?-अर्पितानर्पितविशेषात्-अर्पित-विशेषितं
अनर्पितम्-अविशेषितं तद्रूपो विशेषस्ततः, तमादायेत्यर्थः, इदमत्र तात्पर्य-अर्पित-विशेपितं जिनप्रवचनं उत्पन्नमिति
प्रवचनोत्पादोऽर्पितः, अनर्पितम्-अविशेषितं प्राक्तनजिनप्रणीतं तदतीतं, अर्थतस्तु ध्रुवं, घटे कुशूलविगमत्ववत् इति, वच-
नमुच्चार्य विगमध्रौव्यद्वयं नार्पिसमिति । न पुनस्तेपामयमाशयः यथोत्पाद एवास्ति सर्वथा विगमध्रौव्यशून्यः, ननु कथमेक-
सिन् उकेऽन्यद्वयसदायो भवति ?, भवत्येव, कथं?, यथा हि पुरुषस्य भ्रातृपुत्रपितृव्याधनेकरूपसंभवेऽपि तत्कार्यकरणक्ष-
मरलेन केनापि भ्रातेत्युक्तं न पुनः पुत्रादित्वं तत्र नास्तीति, एवमत्रापि एवंविधविवक्षासद्भावात्, नान्यचादिनामिव
जनानां दोपः प्रादुर्भवति । केचन विद्वांसः सप्तभङ्गोसूचनद्वारेण व्याख्यान्तीमामार्यो, सा च व्याख्यैवम्-उत्पादः-
उत्पत्तिः विगमो-पिनाशो नित्यत्व-प्रौव्यमेतेपो द्वन्द्वस्तानि लक्षणं यस्य तत्तथा, यदेतल्लक्षणत्रयोपेतं तदस्ति सर्वमपि,
गङ्गुलिपत्, यया मूर्तयेनाङ्गुलिरवस्थिता भुया जुत्वेन विनष्टा वक्रत्वेनोत्पन्नेति, एतं. यदुत्पातादित्रयोपेतं तत्सर्वमस्ति,
,
॥४०॥

·द्रख्यात्मादि यन्नास्ति तदुत्पादादित्रितयवदपि न भवति, खरविषाणवत् , अतो विकल्पद्वयमुक्त-स्यादस्ति १ स्यान्नास्ति २, सदसहा भवतीति तृतीयविकल्पः, स्यादस्ति च नास्ति चेति ३, अन्यथा-अन्येन प्रकारेणार्पितानर्पितविशेषादिति चत्वारो विकल्पाः सूचिताः, स्यादवकन्यं ४ स्यादस्ति चावकव्यश्च ५ स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्च ६ स्यादस्ति च नास्ति चावकन्यश्चेति , वत्रायभगवयं भावितामेय । तृतीयस्तु अस्ति च नास्ति चेति, एकस्य घटादेव्यस्य देशो ग्रीवादिः सभावपर्यायेणादियो वृचवुभत्वेन परगतपर्यायेण च तद्वस्तु अस्ति च नास्ति चेति भावना कार्या ३ इतश्चतुर्थो विकल्पः स्यादवकन्य इति, सकलमेवाखण्डितं तद्वस्तु अर्थान्तरभूतः पटादिपर्यायनिजैश्चोर्ध्वकुण्डलौष्ठायतवृत्तग्रीवादिभिर्युपगद्-अभिन्नकाले समादिष्टं न अस्तीति वक्तुं शक्यते न तु नास्तीति वक्तुं पार्यते, युगपदादेशद्वयप्राप्ती यचनविशेषातीतत्वादेवावकव्यमिति ४ इतोऽस्ति चावकव्यश्चेति पथमो विकल्पः, तस्यैव घटादेर्वस्तुन एको देशः सद्भावपर्यायरादिष्टोऽपरो देशः स्वपर्यायः परपर्यायैश्च युगपदादिष्टः तद्रव्यमस्ति चापकन्यं च ५ अध पष्ठो विकल्पः-स्थानास्ति चावकव्यश्च, तस्यैय घटादेव्यस्य एकदेशः परप- यिरादिष्टोऽपरो देशः स्वपर्यायैः परपर्यायैर्यु(श्च युोगपदादिष्टस्तद् द्रव्यं नास्ति चावक्तव्यं च भवति ६ अथ सप्तमो विकल्पो भाव्यते-तदेव पदादि अन्यमेकस्मिन् देशे स्वपर्यायैरादिष्टं अन्यत्र देशे परपर्यायरादिष्टं अपरत्र देशे स्वपर्यायैः परपर्यायच युगपदादिष्टं स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यं चेति । एवमयं सप्तप्रकारो वचनविकल्पः, अत्र च सकलादेशास्त्रयः स्यादस्ति १ स्यानास्ति २ स्यादवक्तव्यः ३, शेपाश्चत्यारो विकल्पा विकलादेशाः स्यादस्ति च नास्ति च १ स्यादस्ति चावक्तव्यश्च २

·त्मादि
,
प्रामरतिः
हारि, वृत्तिः
॥४१॥
स्यान्नास्ति च अरकव्यश्च ३ स्यादस्ति च नास्ति चावतव्यश्चेति ४, अतोऽन्येन प्रकारेणान्यथा, अर्पितं विशेषितमुपन्यस्तं
(नीतं), अनर्पितमविशेषितमनुपनीतं चेत्यस्माद्विशेषात् (ग्रंथ १२०० ) सप्त विकल्पा भवन्ति ॥ २०४ ॥
उत्पादादित्रितयभावनामाह-
योों यस्मिन्नाभूत साम्पतकाले च दृश्यते तत्र । तेनोत्पादस्तस्य विगमस्तु तस्माद्विपर्यासः ॥२०५॥
साम्पतकाले चानागते च यो यस्य भवति सम्बन्धी । तेनाविगमस्तस्येति स नित्यस्तेन भावेन ॥ २०६॥
योऽर्थो घटादिस्तस्मिन-कुशूलादी नाभूत्-नासीत् , सुप्रसिद्धं चैतत् , कुशूलाद्यवस्थायां घटाद्यभावः, सांपतकाले च-
वर्तमानकाले च दृश्यते-उपलभ्यते तत्र-कुशूलादौ दण्डचक्रचीवरादिसामग्यां वा तेन-घटरूपेण तस्य-कुशूलादेरुत्पादः-
प्रादुर्भावस्तस्य-कुशूलस्य, ततो घटादिः, विगमो-विनाशस्तस्मात्-कुशूलाद्यो विपर्यासो घटः स एव तस्य विनाशो, य एव च
तस्य विनाशः स एव तस्योत्पादः, तुलादण्डसमकालभाव्युत्नत्यानतिवत् । न हि जैनानां निरूपो विनाशोऽस्ति, नच प्राक्त-
नरूपानुपमर्दे समुत्पादोऽस्तीति ॥ २०५ ॥ साम्प्रतकाले वर्तमानकाले अनागते च-भाविनि चकाराते-अतीते घटकुश-
लकपालेषु च यो मृदादिर्यस्य घटस्य कुशूलस्य कपालादीनां च भवति सम्बन्धी-एतस्यैते एतेषां चैतदिति तेन
। रूपेण मृदादिना अन्वयिना अविगमः-अविनाशस्तस्यैति-मृद्रूपस्य घटकुशूलकपालादेश्चेति स-मृदादिर्घटादि वा नित्यो-
सुवरवेन मावेनेति ॥ २०६ ।।
॥४१॥

·हारि. कृतिः लोकस्था- नादि ॥४२॥ - वर्णरसादिपरिणामः, परिणामिक परमाणु (त्वादि) इत्यजीवी: पञ्चधा । जीवाः सर्वभावानुगाः यथासम्भवं व्यादि. भाववन्त इति ।। २०९॥ ॥ इति षविध द्रव्यम् ॥ अथ कोऽयं लोक इत्याशङ्कते-कि द्रव्यान्तरमुतान्यत्किंचिदित्याह- जीवाजीवा द्रव्यमिति पविधं भवति लोकपुरुषोऽयम् । वैशाखस्थानस्थः पुरुष इव कटिम्यकरयुग्मः ॥२१॥ तत्राधोमुग्पमल्लकसंस्थानं वर्णयन्यधोलोकम् । स्थालमिव च तिर्यगलोकमूर्ध्वमथ मल्लकसमुद्गम् ॥२११॥ सावियोयोलोकस्तिर्यगलोको भवत्यनेकविधः । पञ्चदशविधानः पुनरूख़लोकः समासेन ॥ २१२ ॥ लोकालोकव्यापकमाकाशं मर्त्यलौकिकः कालः। लोकव्यापि चतुष्टयमवशेषं त्वेकजीवो वा ॥ २१३ ॥ जीवाजीया इति पड्विधं द्रव्यं भवति, स च पड्विधः द्रव्यसंयोगः आधाराधेयरूपो लोकपुरुषः, अयं निगद्यते । सच संस्थानतो वैशाखस्थानस्यो-विवृतपादस्थानस्थितः पुरुष इव-नर इव । कीदृशः?-कटिस्थकरयुग्मः-कटिप्रदेशस्थापितहस्त- द्वयः, विपृतपादनाम्यमाणनराकार इति ॥२१०॥ अत्र स्थालमिव चेत्यत्र चकारो न दृश्यते आदर्शकेषु, तं च विना छन्दो न पूर्यते, तचं श्रुतविदो विदन्ति । तत्र-पुरुषेऽधोलोक-सप्सनरकपृथ्वीरूपं अधोमुखमल्लकसंस्थान-अवासुमुखशरावाकारं वर्णयन्ति-प्रतिपादयन्ति, स्थालमिव च-वृत्तभाजनाकारं, किं तत् ?-तिर्यग्लोक-मध्यलोक, ऊर्ध्वलोकमथ मल्लकसमुद्र- शरापसंपुटाकारमिति ।। २११ ।। सप्तविधा-सप्तप्रकारो भवत्यधोलोकः, तत्र हि धर्माद्याः सप्त पृथिव्योऽधोऽधो विस्तृताः । ॥ ४२ ॥ ANG

·लोकदि-
चार
.
,
तिर्यग्लोको भवत्यनेकविधः, तत्र ह्यसंख्येया द्वीपसमुद्राः । पञ्चदशविधानः पञ्चदशप्रकारः पुनरूख़लोकः समासेन-
संक्षेपेण, तत्र हि द्वादश कल्पाः ग्रेयेयकाच नवेत्येकः पञ्चो (थान) त्तराणीत्येकः सिद्धिश्चेति पञ्चदशेति ॥२१२॥ लोकालोकयोः
समयप्रसिद्धयोर्व्यापकमाकाशं, तत्प्रमाणमित्यर्थः । मर्त्यलोकभवः कालः । लोकव्यापि चतुष्टयं-चतुर्दशरज्यात्मकाकाश.
राण्डव्यापि द्वयोराकाशकालयोरुद्धरितं धर्मास्तिकायादिकं । अवशेष तु-सबलोकस्यासंख्येयभागादिकं एकजीयः-पृथिव्या-
दिको व्यामोतीतिशेषः, वाशब्दात् समस्तलोकं व्यामोति, केवलिसमुद्घाते केवली, न पुनरन्य इति । अन्ये त्ववशेपमिति
पदं चतुष्टयस्य विशेषणं कृत्वा व्याख्यान्ति-एकजीवो लोकं व्याप्नोति केवलिसमुदाते, वाशब्दादजीयोऽप्यचित्तमहा-
स्कन्ध इत्यपि ॥ २१३ ॥
धर्माधर्माकाशान्येकैकमतः परं त्रिकमनन्तम् । कालं विनास्तिकाया जीवमृते चाप्यकर्तृणि ॥२१४॥
धर्माधर्माकाशानि श्रीणि एकैकमिति-एकैकद्रव्यरूपाणि, अत-एतस्मात् परं-व्यतिरिकं त्रिकंकालपुद्गलजीवास्तिकाया-
रमझमनन्तं-अनन्तप्रमाणं । कालं विना-कालमन्तरेण पश्च अस्तिकायाः-प्रदेशसमूहाः, अयमर्थः-धर्माधर्मलोकाकाशैक-
जीयमदेशा असंख्याः, पुद्गला अनन्ता इति । जीवमृते चापि-जीवास्तिकायं विना अन्यद्रव्याणि पश्चाप्यकर्दणि- सुख-
दुःसादेः कारणानि, जीय एव सुखदुःसकारी, अकर्तृत्वे सति संसाराभावप्रसङ्गादिति ॥ २१४ ॥
धर्मादिद्रव्योपकारमाह-
धर्मो गतिस्थितिमतां द्रव्याणां गत्युपग्रहविधाता। स्थित्युपकर्ताऽधर्मोऽवकाशदानोपकृद्गमनम् ॥ २१५ ॥

·धर्माद्युप-
प्रसमरतिः
हारित्तिः
कारा:
॥४३॥
धर्मो-धर्मास्तिकायो, गतिस्थितिमतां द्रव्याणां यथासंभव सम्बन्ध कार्यः, तत्र गतिपरिणतानां द्रव्याणां-जीवपुद्गलानां
गत्युपग्रहस्य विधाता-कर्ता धर्मास्तिकायः । स्थितिपरिणतानां तु स्थित्युपकर्ताऽधर्मास्तिकायः। तथा अवकाशदानोपकृद्-
अवगाहतां च द्रव्याणामवकाशदानमुपकरोति, किं तत् ?-गगनं-आकाशास्तिकाय इति ॥ २१५ ॥
अथ पुद्गलद्रव्यस्य के उपकारा इत्याह-
स्पर्शरसवर्णगन्धाः शब्दो पन्धोऽथ सूक्ष्मता स्थौल्यम् । संस्थान भेदतमश्छायोद्योतातपश्चेति ॥ २१६ ।।
कर्मशरीरमनोवाग्विचेष्टितोच्यासदुःग्यसुखदाः स्युः। जीवितमरणोपग्रहकराश्च संसारिणः स्कन्धाः ॥२१७॥
स्पर्शो-गुरुग्घुमृदुकठिनशीतोष्णस्निग्धरूक्षभेदादष्टविधः, तिक्तकटुकपायाम्लमधुरभेदात्पञ्चविधो रसः, एवं कृष्णादिः
पञ्चधा वर्णः, सुरभीतरभेदो गन्धः, कृतद्वन्द्वाः, एते चित्रभेदाः पुद्गलद्रव्यस्योपकारका] इति शेषः । शब्दोऽनेकप्रकारः,
मोऽपि तस्ययोपकारः, एवं सर्वत्र योजना, पन्धः कर्माणूनां आत्मप्रदेशैः सह, अथ पूरणे, सूक्ष्मता-सूक्ष्मपरिणामः, यत्सद्भावे
पुद्गलाः साक्षादिन्द्रियैर्न गृह्यन्ते, तथा स्यौल्यं-स्थूलता, यत्सद्भावे ग्रहणधारणयोग्याः स्कन्धाः, तथा संस्थानं वृत्तव्यनचतुर-
वायतपरिमण्डलभेदात् प्रसिद्धस्वरूपात् पंचधा, तथा भेदो-द्विधाभावो-द्यादि (परमाणु) स्कन्धानां पृथक्पृथग्भवनं, तमः-
अन्धकारः छाया-शीता आहादकारिणी, उद्योतो रलादिसमुद्भवः, आतपो-दिनकरतापः, भेदादयः पञ्चापि कृतद्वन्द्वाः ।
मर्वेऽप्येते पुद्गलद्रव्यस्योपकारा युक्त्यागमप्रतिपाद्याः ॥ २१६ ॥ तथा कर्म-ज्ञानावरणादि शरीरं-औदारिकादि मनो-
मनोर्गणाः वाग्-दीन्द्रियादिभिरुचार्यमाणा विचेष्टितानि-विविधव्यापारा ग्रहणोत्क्षेपणाकुञ्चनादयः उच्ट्यास:-आनपानी,
.
॥४३॥

·धर्मायुप- कारा दुःसं मुसं च प्रतीतं, एतानि कर्मादीन्यष्टी पदानि कृतद्वन्द्वानि ददति-कुर्वन्ति ये ते तथा । तथा जीवितं-आयुः, तदपि पौगलिकमाईवानां, जीवितोपष्टम्भहेतवो या-अन्नपानादयः, मरणं-प्राणत्यागलक्षणं, तदपि पुद्गलशाटात्मकत्वात्पौद्गलिक, मरणहेतयो या शखाग्निविपादयः, उपग्रहः-सौभाग्यादृश्यीकरणधारास्तम्भादयः, पतांखीनपि कृतद्वन्द्वान् कुर्वन्ति-विद्- धतीति तत्कराः संसारिणो-जीवस्य, स्कन्धाः-प्रभूताणुसमुदायाः, न तु व्यणुकादयः स्कन्धाः, तेषां अत्र कार्येषु अनुपयो- गित्वात् , स्यु:-भवेयुरिति क्रिया सर्वपदेपु योज्या इति ॥ २१७ ॥ अथ कालकृतोपकारप्रदर्शनायाह- परिणामवर्तनाविधिपरापरत्वगुणलक्षणः कालः। सम्यक्त्वज्ञानचारित्रवीर्यशिक्षागुणा जीवाः॥२१८॥ परिणामश्च वर्तनाविधिश्च परापरत्वं च तानि तथा तान्येव गुणा-लक्षणं यस्य कालस्य स परिणामवर्तनाविधिपरापरत्व- गुणलक्षणः । क एवंविधः?, तमाह-कालः । तत्र परिणमनं परिणामो, यथा वर्धतेऽङ्कुरो हीयते वा इत्यादिकः कालजनित उपकारः, वर्तनाया विधिः-प्रकारो वर्तनाविधिः, वर्तत इदं न वर्तते चेदमित्येतदपि कालापेक्षं, अस्मिन् काल इदं प्रवर्तते इदं न प्रवर्तत इति । तथा परत्वमपरत्वं च, त्यप्रत्यय उभयत्र योग्यते, इदं च कालकृतं, कथं?, पञ्चाशद्वर्षात्पथविंशति- वर्षोऽपरः-अर्वाग्वी, पञ्चविंशतिवर्षापथाशदर्पः परः-परवीति । कालः परिणामादिभिर्ययोकैर्लक्ष्यत इत्यर्थः । अथ जीवद्रव्यं केनोपकारेणोपकुरुते । अत्राजीवपदव्याख्याने यजीवपदव्याख्यानं तद्व्यव्याख्याप्रस्तावात् । सम्यक्त्वादयो गुणा येपां ते तथा, जीवाः, तत्राद्यालयः प्रसिद्धाः, वीर्य-शक्तिविशेषः, शिक्षा ग्रहणासेवनरूपेति ॥ २१८ ॥ (ग्रंथ १३००) ,

·असमरतिः
हारि. पतिः
पुण्यादि-
खरूपं
॥४४॥
एवं जीवाजीवायभिधाय सम्प्रति पुण्यापुण्यपदार्थद्वयमाह-
पुद्गलकर्म शुभं यत् तत्पुण्यमिति जिनशासने दृष्टम् शयदशुभमथ तत्पापमिति भवति सर्वज्ञनिर्दिष्टम्४॥२१९॥
सूचकत्वात्सूत्रस्य पुद्गलमयं पौगलिकं, किमेवंविधमित्याह-कर्म । तच द्वेधा। तत्र यच्छुभं तत् पुण्यमिति जिनशासने
दृष्टं । यदशुभं तत् पापम् । अथानन्तये । इति भवति सर्वज्ञनिर्दिष्टं । तत्र पुण्यप्रकृतयः-"सायं उच्चागोयं सत्तत्तीसं तु नाम-
पयडीओ। तिन्नि य आऊणि तहा वायालं पुन्नपयडीओ॥१॥" पापप्रकृतयस्तु यथा-"नाणंतरायदसगं देसण नव मोह-
पयइ छवीसं । नामस्स चउत्तीसं तिण्हं एकेक पावाओ ॥२॥॥ २१९ ।।
अधानसंवरी निरूपयति-
योगः शुद्धः पुण्यानयस्तु पापस्य तद्विपर्यासः५ । वाकायमनोगुप्तिनिराश्रवः संवरस्तूक्ता६ ॥ २२०
योगो-मनोवाकायाख्यः, कीदृशः?-शुद्धो-जिनागमपूर्वको व्यापारः, स किं ?-पुण्यस्यास्रवः पुण्यात्रवः, तु पुनरर्थ,
पुण्यनन्धहेतुरिति । पापस्य तद्विपर्यासो-व्यत्ययः, अयमः-अशुद्धो योगः पापस्थानव इति । वाकायमनोगुप्तिः पचनादि-
गोपनं निरामयः-कर्मप्रवेदाविकलः संवरस्तूकः-संवरो नाम पदार्थोऽभिहित इति ॥ २२० ।
निर्बरा १ यन्ध २ मोक्ष ३ पदार्थत्रयमतिपादनार्थमाह-
संवृततपउपधानानु निर्जरा ७ कर्मसन्ततिर्वन्धः सायन्धवियोगो मोक्ष९स्त्विति संक्षेपानव पदार्थाः ॥२२१॥
तपश्चोपधानं घ तपउपधानं संवृतस्य तपउपधानं संघृततपउपधानं तस्मानु, पाठान्तरे तपउपधानमिति । किं ?-निर्जरा-
॥४४॥

·सम्यक्त्वं प्राक्तनकर्मशाटः, तत्र तपोऽनशनादि, उपधानं तु योगोद्वहनं । कर्मणो नवस्य सन्ततिः स वन्ध उच्यते । तथा वन्धवि- योगो मोक्षः। तु पुनरर्थः । इति संक्षेपान्नव पदार्था इति ॥ २२१॥ एतेप्यध्यवसायो योऽपु विनिश्चपेन तत्त्वमिति। सम्यग्दर्शनमेतत्तु तन्निसर्गादधिगमाद्वा ॥२२२ ॥ एतेपु-जीवादिष्पर्धेषु योऽभ्यवसायः-परिणामो विनिश्चयेन-परमार्थेन तत्त्वमिति-सत्यं तथ्यं सद्भूतमित्यर्थः । एतत् स- म्यग्दर्शनं-सम्यक्त्वमभिधीयते । एतच्च निसर्गाद्वा लभ्यते अधिगमावति ।। २२२ ।। एतयोरेव व्यत्ययेन पर्यायानाह- शिक्षाऽऽगमोपदेशश्रवणान्येकाथिकान्यधिगमस्य । एकार्थः (\)परिणामो भवति निसर्गः खभावश्च ॥२२॥ शिक्षा-जिनधर्माभ्यासः आगमः पाठः उपदेशः-आप्तपचनं श्रवणं-आकर्णनं, एपां इन्द्वः। तान्येकाथिकान्यधिगमस्य, एकार्थे-एकस्मिन्नर्थे सम्यक्त्वलक्षणे यः परिणामः-परिणतिविशेपः स भवति निसर्गः, स्वभावश्च-स्वस्य-आत्मनस्तेन तेन रूपेण भवनं इति भावना ॥ २२३ ॥ एतन्निगमनं विपक्ष प्रतिपादयन् उत्तरसंवन्धं चाह- एतत्सम्यग्दर्शनमनधिगमविपर्ययौ तु मिथ्यात्वम् । ज्ञानमथ पञ्चभेदं तत् मत्यक्षं परोक्षं च ॥ २२४ ।। एतत्सम्यग्दर्शनं लेदातोऽभिहितं, यः पुनरनधिगमो-योऽनध्यवसायो १ यश्च विपर्ययो-विपरीतार्थग्राहिप्रत्ययः २ तुश-

·प्रशमरतिः
हारि.वृत्तिः
ज्ञानभेदादि
,
॥४५॥
ब्दात्संदायश्च३, एतत्रयमपि मिथ्यात्वमभिधीयते । ज्ञानमथ पञ्चभेदं मत्यादिभेदात् समासता, प्रत्यक्षं च परोक्षं च वक्ष्य-
माणस्वरूपमिति ॥ २२४ ॥
तदेवाह-
तत्र परोक्षं द्विविधं श्रुतमाभिनियोधिकं च विज्ञेयम् । प्रत्यक्षं त्ववधिमनःपर्यायौ केवलं चेति ॥ २२५ ॥
तर-तयोमध्ये परोक्षं द्विविधं-द्विमेदं श्रुतं-श्रुतज्ञानं आभिनिवोधिकं-मतिज्ञानं विज्ञेयम् । प्रत्यक्षं पुनरवधिमन:-
पर्यायी केलं चेतीति-त्रिविधे (धमि) ति च सुवोधमिति ॥ २२५ ॥
एपामुत्तरभेदविपयादिभिर्भवति विस्तराधिगमः । एकादीन्येकस्मिन् भाज्यानि त्वाचतुर्य इति ॥ २२६॥
एपा-मत्यादिज्ञानानां उत्तरभेदा-अष्टाविंशतिचतुर्दशविधषड्विधद्विविधएकमेदादयो, विषयो-गोचरो मतिश्रुतयोः
सामान्यद्रव्येप्यसर्वपर्यायेषु अवधिज्ञानस्य रुपिषु मनःपर्यायज्ञानस्य मनोगतद्रव्येषु केवलस्य सर्वद्रव्यपर्यायेषु, आदि-
शब्दात् स्वरूपलाभक्रमक्षेत्रादिपरिग्रहा, समासस्त्वे-उत्तरभेदाच विषयाश्च ते आदिउँपां ते तथा तैरुत्तरमेदविषयादिभिः
करणभूतर्भवति-जायते विस्तराधिगमो-विस्तरपरिच्छेदः । तथा एकद्वित्रिचतुःसंख्यानि एकस्मिन् जीवे भाज्यानि तु-विक-
सनीयानि पुनः आचतुर्म्यः-चत्वारि यावत् , एकस्मिन् जीवे एक मतिज्ञानं शास्त्रपाठनवणाभावातू, तत्त्वतस्तु मतिश्रुते
सर्वत्र, तथा द्वे मतिश्रुते, तथा त्रीणि मतिश्रुतावधिज्ञानानि, तथा चत्वारि मतिश्रुतावधिमनःपर्यायज्ञानानि, नतु पञ्च,
केरलज्ञाने सत्येपामभावादिति ॥ २२६ ॥

·नानाजाने चारित्रंच अथ सम्यगज्ञान मिथ्याज्ञानयोः किंकृतो विशेपः?- सम्यग्दृष्टेनिं सम्यग्ज्ञानमिति नियमतः सिद्धम् । आयत्रयमज्ञानमपि भवति मिथ्यात्वसंयुक्तम् ॥ २२७॥ सम्यग्दृष्टेः-क्षायिकादित्रिविधदनिनो ज्ञान-यस्तुपरिच्छेदः सम्यग्ज्ञानमिति नियमतो-नियमेन सिद्धं । किं वदित्याह- आद्यत्रयं-मतिश्रुतापधिरूपं अज्ञानमपि-विपरीतयोधोऽपि भवति-जायते । कीदृशं सत्?-मिथ्यात्वसंयुकं-मिथ्यात्योद- योपरक्तस्वभावं, अयमर्थः-तदेव मत्यादिविपर्ययमज्ञानत्रयं भण्यते, मत्यज्ञानं श्रुताज्ञानं विभामिति । जीव १ उपयोग २- भाय ३ द्रव्याणी ४ त्यधिकाराश्चत्वारः ॥ २२७ ।। चारित्रमधुना- सामायिकमित्यायं छेदोपस्थापनं द्वितीयं तु । परिहारविशुद्धिः सूक्ष्मसंपरायं यथाख्यातम् ॥ २२८ ॥ सामायिक-समशत्रुमित्रभावं प्रथमचरमतीर्घकरयोरित्यरं मध्यमविदेहजिनानां च यावजीवमित्येवंरूपमा १ पूर्वपर्याय- च्छेदादुत्तरपर्यायोपस्थापनं द्वितीयं २ तत् पुनराधन्तजिनतीर्थयोः। परिहारविशुद्धिक-परिहारेण-आचाम्लयर्जिता(ना)हारेण विशुद्धिः-कर्मक्षयो यत्र तत्तथा, तत्केषां भयति ?-अघीतनवमपूर्वतृतीयाचारवस्तुना साधूनां गच्छविनिर्गतानां परिहारिकक- रूपस्थितत्वेन विधास्थितानां ग्रीष्मशिशिरवर्षासु चतुर्थादिद्वादशान्तभकभोजिनाम्,(पारणे)आचाम्लेनैव परिहारिकाणां, तथा ·प्रशमरतिः हारि पनिः स्थापना मी० जघ १० । म छ० । अ० मोक्षसा- नता ॥४६॥ सर्वत्र पारणे बायंबिलं अमुपहारिकाणां कल्पस्थितस्य च प्रतिदिनमाचाम्लभोजनं, एकैकस्य एकैकस्य वर्गस्य पण्मा- सावधिकतपोऽनुष्ठानमिति, पारिहारिकं चाष्टादशभिर्मासैनिप्पयते, ततो गच्छमनुप्रविशन्ति म10 तदेय वा पुनस्तपः कुर्वन्ति ३, सूक्ष्मः-अत्यन्तकिट्टीकृतः संपरायो-लोभो यत्र तत् , सूक्ष्मसंप• ० ज अट्ठ० । म द०। उ दु. रायगुणस्थानयत्यैव ४ यथाख्यातं-अकपायं उपशान्तादिगुणस्थानचतुष्टय इति ॥ २२८ ।। इत्येतत्पश्चविधं चारित्रं मोक्षसाधनं प्रधरम् । नैकैरनुयोगनयममाणमार्गः समनुगम्यम् ॥ २२९ ।। इति-रतेन प्रकारेण एतत्-समीपवति पञ्चविधं चारित्रं मोक्षसाधनं प्रवरमिति प्रतीतं । नैकैरित्यसमासोऽयं, अनेकैः- घटुभिः प्रकारः । किंभूतैः?-अनुयोगाश्च-अनुयोगद्वाराणि उपक्रमादीनि, किं कतिविमित्यादीनि वा, नयाश्च-नेगमादयः, प्रमाणानि प-प्रत्यक्षादीनि तानि तथा तेषां मार्गास्तः समनुगम्यं-ज्ञेयं इति ।। २२९ ॥ एतत् सम्यग्दर्शनादित्रयं मोक्षसाधकमिति कथयति- सम्यक्त्वज्ञानचारित्रसंपदः साधनानि मोक्षस्य । तानेकतराभावेऽपि मोक्षमार्गोऽप्यसिद्धिकरः ॥२३०॥ पूर्वद्वयमम्पद्यपि तेषां भजनीयमुत्तरं भवति । पूर्वद्वयलामः पुनरुत्तरलाभे भवति सिद्धः ॥ २३१॥ सम्यादर्शनादिमम्पदः-संपत्तयः, किं-साधनानि-जनकानि वर्तन्ते, कस्य ?-मोक्षस्य-मुक्तः । तासु-सम्पत्सु मध्ये एक्तरस्याः सम्यग्दर्शनादिसम्पदः अन्यतरस्या अभावे-असत्तायां । अपिः पूरणे। मोक्षमार्गोऽपि-मुक्तिमापकोऽपि असि. द्धिकरः मोक्षमारकर्ता, देवलोकादिमाधिकारी भवत्येव विकलोऽपि इति गम्यम् ।। २३० ।। पूर्वयसम्पद्यपि-दर्शनज्ञान- ·सम्पत्तावपि तेपां-तद्वतां भजनीयं-विकल्पनीयं भवति, कदाचिदस्ति कदाचिन्नास्ति । किं तत् ?-उत्तरं-चारित्रं, अविरत- देशविरतानामपि सद्भावात् , अन्यथा तेपामभाव एव स्यात् । उत्तरलाभे पुनः-चारित्रलामे तु पूर्वद्धयलाभः सद्दर्शनज्ञा- नसद्भावः सिद्धो भवति-निश्चयेन जायत एव, चारित्रिणां सम्यक्त्वज्ञाने नियते एव भवत इति ॥ २३१॥ धर्मावश्यकयोगेपु भावितात्मा प्रमादपरिवर्जी । सम्यक्त्वज्ञानचारित्राणामाराधको भवति ॥ २३२ ॥ आराधनाश्च तेषां तिस्रस्तु जघन्यमध्यमोत्कृष्टाः । जन्मभिरष्टव्येकैः सिद्ध्यन्त्याराधकास्तासाम् ॥ २३३ ।। तासामाराधनतत्परेण तेप्वेव भवति यतितव्यम् । यतिना तत्परजिनभत्त्युपग्रहसमाधिकरणेन ॥ २३४ ॥ प्रमादपरिवर्जी जीवो ज्ञानादीनामाराधको भवति। कीदृशः?-भावितात्मा । केषु ?-धर्मावश्यकयोगेषु स्पष्टार्यमेवेति ॥ २३२ ॥ आराधनाश्च-निष्पादनाच तेपां-दर्शनादीनां । कियत्यः -तिम्रस्तु । केन रूपेण ?-जघन्यमध्यमोत्कृष्टरूपा वर्तन्ते । कैः ?-जन्मभिः । कियत्संख्यैः-अष्टव्यकैः । ततः किं ?-सिध्यन्ति-मोक्ष यान्ति, जघन्येनाप्टभिः मध्यमेन निभिः उत्कृप्टेनैकेन । क एते?-आराधकाः जीवाः । कासां ?-तासां-ज्ञानादिसम्पदामिति ॥ २३३ ॥ तदाराधकेन यादृशेन भाव्यं तदाह-तासां-ज्ञानादिसम्पदा आराधनतस्परेण-तत्सेवादत्तावधानेन तेष्वेव-सम्यक्त्वादिष्वेव भवति यतितव्यं । केन ?-यतिना-साधुना क; । केन कारणभूतेन ?-तत्परजिनभक्त्युपग्रहसमाधिकरणेन-तत्परा-ज्ञानाधारा- धनपरायणाः सामर्थ्यात् साध्यादयस्ते च जिनाश्च ते तथा तेषु भक्तिश्च-बहुमान उपग्रहश्व-भकपानदानादिरूपः समा. विश्व-स्वास्थ्यं तेषां करणं-क्रिया तेनेति ॥ २३४ ।।

·असमरतिः
गरि.वृत्तिः
शान्तवर्णनं
'गुणवतो यदिहैव स्यात्तदाद्वियेनाह-
खगुणाभ्यासरतमतेः परवृत्तान्तान्धमूकबधिरस्य । मदमदनमोहमत्सररोपविपादैरधृष्यस्य ॥ २३५॥
प्रशमान्यायाधसुखाभिमांक्षिणःसुस्थितस्य सद्धर्मे। तस्य किमौपम्यं स्यात् सदेवमनुजेऽपि लोकेऽस्मिन् ? ॥२३॥
एवंविधसाधोरिव किमौपम्यं स्यादिति द्वितीयार्यायां सम्बन्धः, कीदृशस्य ?-स्वगुणानां-ज्ञानादीनामभ्यासस्तत्र रता
मतिर्यस्य स तथा तस्य । परवृत्तान्तेषु-परतप्तिषु अन्ध इव मूक इव बधिर इव यस्तस्य । तथा अधृष्यस्य-अधर्पणीयस्य ।
कैः ?-मदादिभिः कृतद्वन्द्वैः पड्भिोपैः सुगमार्थैरिति ॥ २३५ ॥ प्रशम एवान्यावाधसुख-सकलवाधारहितं शर्म तस्या-
भिकांक्षिणः । पुनः किंरिशिष्टस्य ?-सुस्थितस्य-सदा स्थितिमतः । क?-सद्धर्मे-सदाचारे । तस्य किमीपम्यं?-किं
साधय स्यात्-भोत् । क ?-सदेवमनुजेऽपि ठोकेऽस्मिन् इति ॥ २३६ ॥
फिमिति प्रशमसुखमेर प्रशस्यते इत्याह-
म्वर्गसुपानि परोक्षाण्यत्यन्तपरोक्षमेय मोक्षसुखम् । प्रत्यक्षं प्रशमसुखं न परवशं न व्ययप्राप्तम् ।। २३७ ॥
निर्जिनमदमदनानां चाफायमनोविकाररहितानाम् । विनिवृत्तपराशानामिहैव मोक्षः सुविहितानाम् ॥२३८॥
स्वर्गति सदा ॥ २३७ ॥ निर्जितेति सुमोधमेव ।। २३८ ॥
शन्दादिविषयपरिणाममनित्यं दुःपमेवच ज्ञात्वा ज्ञात्वा चरागदोपात्मकानिदुःखानि संसारे॥२३१॥ ग्रंथ१४००
सशरीरेऽपि न रज्यति शत्रायपि न प्रदोपमुपयाति । रोगजरामरणभयैरयाधितो यः स नित्यसुखी ॥ २४० ॥
॥४७॥

·शान्तवर्णन
।
धर्मध्यानाभिरतस्त्रिदण्डविरतस्त्रिगुप्तिगुप्तात्मा । सुखमास्ते निर्द्वन्द्वो जितेन्द्रियपरीपहकपायः॥ २४१ ॥
विषयसुग्वनिरभिलापः प्रशमगुणगुणाभ्यलंकृतः साधुः। द्योतयति यथा न तथा सर्वाण्यादित्यतेजांसि ॥२४२॥
शब्दादीनां विषयाणां परिणामस्तं ज्ञात्वेति सम्बन्धः । कीदृशं ?-अनित्यं-अन्यथाभवनरूपं । कथम्?-एते विषयाः शुभा
अशुभभावं यान्ति, अशुभाः शुभभावं यान्तीति । दुःख-दुःखकारणमेव च ज्ञात्या-बुवा । ततो ज्ञात्वा च रागदोपात्म-
कानि दुःखानि । क ?-संसारे ॥ २३९ ॥ यत एवमतः सुसाधुः किम् ?-स्वशरीरेऽपि न रज्यति-रागं न करोति । तथा
शत्रावपि-अपकारकेऽपि न प्रदोप-प्रद्वेपमुपयाति-सामीप्येन गच्छति । तथा अव्ययितः-अपीडितः। कैरित्याह-रोगादि-
मिर्भयः। य एवंविधः स नित्यमुखीति ॥ २४०॥ तथा धर्मध्यानेऽभिरतः । तथा त्रिदण्डविरतो-दुष्टमनोवाकायत्रया-
निवृत्तः । तथा त्रिगुप्तिगुतात्मा-मनोगुत्यादिभिः रक्षितजीयः । सुखमास्ते-एवंविधः सुखेन तिष्ठति। निर्द्वन्द्वो-निर्गताशेप-
कलहः । तथा जितेन्द्रियकपायपरीपह (परीपहकपायः) इति सुगममिति ॥ २४१॥ विषयसुखनिरमिलापः-शब्दादिसङ्गनिः-
स्पृहः प्रशमगुणगणाभ्यलंकृतो-विभूपितः साधुर्यथा द्योतयति न तथा सर्वाण्यादित्यतेजांसि-देवप्रभाः । किलैवविधसाधूनां
केवलावधयः सम्भाव्यन्ते, अतः परैरनभिभवनीयं च तेजः संभाव्यते ॥ २४२ ॥
॥ इति चरणाधिकारः।।
अयं च साधुः प्रशमवानेव शीलाशाराधको भवति-
सम्यगरप्टिानी विरतितपोध्यानभावनायोगैः। शीलागसहस्राष्टादशकमयनेन साधयति ॥ २४३ ॥

·प्रामरतिः
हारि तिः
शीलांगानि
॥१८॥
11...का।६००० १६०००
म। २०..या।२००० का1२०००
धर्माद्भूम्यादीन्द्रियसंज्ञाभ्यः करणतश्च योगाचं । शीलाइसहस्राणामष्टादशकस्य निष्पत्तिा ॥ २४४ ॥
सम्यग्दृष्टिस्तथा ज्ञानी साधुरयलेन-सुखेनैव साधयति-निष्पादयति । किं तत् ?-शीलाझसहनाणामष्टादशकं २ तत्।
कैरित्याह-विरतिः-पापविरमणं तपः-अनशनादि ध्यान-धर्मध्यानादि भावना-अनित्याद्या योगा-आवश्यकव्यापाराः एतैः
कृतद्वन्द्वैः करणभूतैरिति । इयं स्थापना, चारणा पुनरियं-न करेइ मणेणं आहारसण्णा-
|मा ५०१ मा ५०० मेहु । ५.० ५। ५००
फा।10.111001 मा । १००।१०० यो। १०॥
विप्पजढो फासिंदियसंवुडे पुढविकायसंरक्षणपरे खंतिसंपन्ने इत्याद्य-
11. आते। या11०11०।०ते१०चो। १०१।१०। १०
मा२म । मुता५सं। स । मो। ८ आ ९।१०॥
भ्यूह्य वक्तव्येति ॥ २४३ ॥ चारणाकारणप-
ट्पदपतिपादनपरेयमार्या कथ्यते, तानि च पट् पदान्यधस्तात् पूर्वोक्तैर्यत्रके विचार्याणि-धर्मात्-क्षान्त्यादिकात् भूम्यादि-
चिन्यादि इन्द्रियाणि-पर्शनादीनि संज्ञा-आहाराद्याः ततः पदत्रयस्य द्वन्दः । करणतश्च-मनःप्रभृतिकात्, योगात्-
करणकारणअनुमितिस्वरूपात् , शीलागसहस्राणां अष्टादशकस्य पूर्वोकयुक्त्या निप्पत्तिरिति ।।२४४॥
शीलार्णवस्य पारं गत्वा संविग्नसुगममार्गस्य । धर्मध्यानमुपगतो वैराग्यं प्राप्नुयायोग्यम् ॥ २४५ ।।
तदेवं शीलार्णवस्य-महाशीठसमुद्रस्य पारं-पर्यन्तं गत्वा । कीदृशस्य ?-संविग्नैः-सुसाधुभिः मुगमः-मप्राप्यो मार्गः-
॥४८॥

·धर्मध्यान- भेदाः | पन्थाः, पाठान्तरतः पारः-पर्यन्तो वा यस्य स तथा । तस्य किमित्याह-माप्नुयात्-लभते। किम्?-वैराग्यम् । कीदृशम् ?- योग्यं-उचितम् । तथा कीदृशः साधुरित्याह-उपगतः । किं तत् ?-धर्मध्यानमिति ॥ २४५ ॥ ॥ इति शीलाङ्गाधिकारः॥ तच्च धर्मध्यानं चतुर्धा पाह- आज्ञाविषयमपायविचयं च सद्ध्यानयोगमुपसृत्य । तस्माद्विपाकविचयमुपयाति संस्थानविचयं च ॥२४६॥ आप्तवचनं प्रवचनं चाज्ञा विचयस्तदर्थनिर्णयनम् । आस्रवविकथागौरवपरीपहारिपायस्तु ॥ २४७ ॥ अशुभशुभकर्मपाकानुचिन्तनार्थो विपाकविचयः स्यात् । द्रब्यक्षेत्राकृत्यनुगमनं संस्थानविचयस्तु ॥२४८॥ जिनवरवचनगुणगणं संचिन्तयतो वधाद्यपायांश्च । कर्मविपाकान् विविधान संस्थानविधीननेकांश्च ॥२४॥ आज्ञाविषयमा अपायविचयं द्वितीयं सद्ध्यानयोग-सदुद्धिसम्पर्कमुपसृत्य-प्राप्य तस्मात्-तदनन्तरं विपाकविचयं- तृतीयं भेदं धर्मध्यानस्योपयाति-पामोति । संस्थानविचयं च चतुर्थभेदमिति ॥२४६ ॥ एतानेय लेशतो व्याचष्टे- आप्तस्य-रागादिरहितस्य वचनमातवचनं प्रवचनं च, किम् ?-आज्ञा, तस्या विचयः कः ?, उच्यते, तदर्यनिर्णयनं, तस्या- आज्ञाया अर्थो-याच्यः २ तस्य निर्णयनमिति आसवाः-प्राणातिपातादयः विकथाः-स्त्रीकथाद्याः गौरवाणि-ऋद्धिप्रभृतीनि परीपहा:-क्षुदादयः एतदाद्यैरनुछानःशाखनिपिद्धैर्योऽपायस्त्वैहिकः पारत्रिकश्च, चिन्त्यते धर्मार्थिनासोऽपायविचयः स्यादिति

·साध्यवच्या
प्रसमरति:
हारि.अतिः
सम्बन्ध इति ॥२४७॥ तृतीयचतुर्यभेदयोः स्वरूपमाह-अशुभानि च यशीतिप्रमाणानि पूर्वोक्तानि शुभानि द्विचत्वारिंशत्य-
माणानि च तानि च तानि कर्माणि च तेषां पाका-विपाका रसविशेपा एफद्वित्रिचतुःस्थानिकाः क्वथ्यमानाटुकमधुररसोनीय-
मानस्वरूपारतेपामनुचिन्तनमेवार्थो वाच्यं यस्य स तथा। क एवंविधो ?-विपाकविचय इति तृतीयभेदः स्यादिति । द्रव्याणि
पट् क्षेत्रम्-अर्घावस्तिर्यग्लक्षणं तयोराकारा:-आकृतयस्तासामनुगमन-चिन्तनं । तत्किं ?-संस्थानविचयस्तु स्यादिति चतुर्थ-
भेद इति ॥ २४८ ॥ एकैकमेदं चिन्तयतो यत्स्यात्तदाह-तस्य शीलधारिणो जिनवरवचनगुणगणं प्रथममाज्ञाविवर्य'१
बधाद्यपायांश्च चिन्तयतो द्वितीयमपायविधयं २ कर्मविपाकान विविधान् विचिन्तयतस्तृतीयं कर्मविपाकविचयं ३ संस्थान-
विधीननेकांश चतुर्थ संस्थानपिचयमिति ॥ २४९ ॥
अग्रेतनानि साधुविशेषणान्याह-
नित्योद्विग्रस्यैवं क्षमाभधानस्य निरभिमानस्य । धुतमायाकलिमलनिर्मलस्य जितसर्वतृष्णस्य ॥ २५० ॥
तुल्यारण्यकुलाकुलविविक्तयन्धुजनशत्रुवर्गस्य । समवासीचन्दनकल्पनप्रदेहादिदेहस्य ।। २५१ ॥
आत्मारामम्य सतः समतृणमणिमुक्तलेटुकनकस्य । स्वाध्यानध्यानपरायणस्य दृढमप्रमत्तस्य ॥ २५२ ।।
अध्यवसायविशुद्धःप्रशस्तयोगैर्विशुध्यमानस्य । चारित्रशुद्धिमार्गमवाप्य स्लेश्याविशुद्धिं च ॥ २५३ ॥
तस्यापूर्वकरणमय घातिकर्मक्षयैकदेशोत्थम् । ऋद्विमवेकविभववदुपजातं जातभद्रस्य ॥ २५४ ॥
नित्योद्विग्नत्य-संसारस्योपरि उद्वेगं कुर्वतः क्षमाप्रधानस्य निरभिमानस्य-जितकोपाहङ्कारस्य धुतमायाकलिमलः-अपनीत.
॥४९॥

·ध्ववस्था
मायापापः स चासौ निर्मलश्च स तथा तस्य । जितसर्वतृष्णस्य-निर्जिताशेपलोभस्येति ॥ २५० ॥ तुल्यौ-समानौ अरण्य-
कुलाकुलो प्रदेशौ यस्य जीवस्य स तथा, तबारण्यं-अटवी कुलानि-उनादीनि तैराकुल:-आकीर्ण इति । विवित्तौ-पृथग्भूती
बन्धुजनशत्रुवौं यस्य स तथा । ततोऽनयोः कर्मधारयस्तस्य । वासी चन्दनं च ते तथा, ताभ्यां कल्पनप्रदेही-छेदनविले-
पने तावादी येषां ते तथा। समः-तुल्यो वासीचन्दनकल्पनप्रदेहादिषु देहः-शरीरं यस्य स तथा तस्य, इह प्रदेहशब्देनानु-
लेपनं 'दिह उपचय' इति धातुमयोगादिति ॥ २५१ ॥ आत्मारामस्य-कृतजीवाभिरतेः । सतः-शोभनस्य । समौ-तुल्यौ
तृणमणी यस्य स तथा । मुक्के लेष्टुकनके येन स तथा । ततः कर्मधारयस्तस्य । स्वाध्यायध्यानपरायणस्येति व्यकं । दृढं-
अत्यर्थमप्रमत्तस्य-प्रमादरहितस्येति ॥ २५२ ॥ अध्यवसायविशुद्धेः सकाशात् प्रशस्तयोगैः-शुभमनोवाक्कायैर्विशुध्यमानस्य-
निर्मलतां गच्छतः । तथा अवाप्य-प्राप्य । काम् ?-चारित्रशुद्धिम् । कीदृशीम् ?-अत्र्यां-उत्तरोत्तरकालभाविनीं । लेश्या-
विशुद्धिं चेति ॥ २५३ ॥ तस्य-यतेः पूर्वोक्तानेकगुणान्वितस्य अपूर्वकरण-प्राक्तनकर्मक्षयदक्षमुपजातं भवति । अथ-
अनन्तरं । कीदृशम् ?-घातिकर्मणां चतुर्णा क्षयैकदेश:-असमस्तक्षयस्तदुत्थं-तत्प्रभवं। पुनः कीदृशम्?-ऋद्धःप्रवेकाः-प्रकारा
अवधिज्ञानादयस्त एव विभवास्ते विद्यन्ते यत्र तत्तथा। पुनः किंविशिष्टस्य साधोः १-जातभद्रस्य-समुत्पन्नकल्याणस्येति ॥२५४॥
॥ इति ध्यानाधिकारः॥
साम्प्रतं तामृद्धिं प्राप्यापि न तस्यां सङ्गं करोतीत्येतदाह-
सातर्द्धिरसेप्वगुरु प्राप्यर्दिविभूतिमसुलभामन्यैः। सक्तः प्रशमरतिसुखे न भजति तस्यां मुनिःसङ्गम् ॥२५५॥

·प्रसमातिः हारि चिः निरीहता ॥५०॥ , सातं च-सुसं ऋद्धिश्च-विभूतिः रसञ्च-अमृतकल्पाहारस्ते तथा तेषु । अगुरु:-गौरवरहितः । तथा प्राप्य-लब्ध्वा । काम्-ऋद्धिविभूति-अणिमा महिमा लघिमा गरिमा ईशित्वं वशित्वं सर्वजनप्रियत्वमित्यादिकाम् । कीदृशीम्-असु- उभा-दुप्पापामन्यैः कापुरुषः । सकः-आसक्तः।की-प्रशमे रतिः प्रशमरतिः सैव सुखं २ तस्मिन् प्रशमरतिमुखे, न-नैव भजति-करोति । कम् ?-सहं-रागं । मुनिः साधुः । क्वी-तस्याम्-ऋद्धाविति ॥ २५५ ॥ यस्यां सदन धत्ते मुनिस्तां स्वरूपत आह-- या सर्वसुरवरदिविलयनीयाऽपि साऽनगारः। नार्घति सहस्रभागं कोटिशतसहस्रगुणिताऽपि ॥ २५६॥- या सर्वसुरवरद्धि:-चतुर्विघेन्द्रविभूतिविस्मयनीयाऽपि-जनानन्दकारिणी अपि साऽनगार:-साधुजनविभूतेः सहस्र- भागमपि न-नैवाति-नाप प्रामोति-न तुल्या भवतीत्यर्थः । कीदृश्यपि ?-कोदिशतसहस्रगुणिताऽपि-कोटि- लक्षाम्पस्ताऽपीति ॥ २५६ ॥ यद् तदुपरि तस्य स्याचदाह- तजयमवाप्य जितविपरिपुर्भवशतसहस्रदुप्पापम् । चारित्रमथाख्यातं संप्राप्तस्तीर्घकृत्तुल्यम् ॥ २५७ ।। शुलध्यानाथद्वयमवाप्य कर्माष्टकमणेतारम् । संसारमूलयीजं मूलादुन्मूलपति मोहम् ।। २५८ ॥ उस्या जयः २-विभूत्यनुपजीवनमयाप्य-प्राप्य, को ?-जितविघ्नरिपुः-तिरस्कृतरागादिशत्रुः। संप्राप्तः। किंतत्-चारि- अम् । कीदृशम् -अघाख्यातं यथा ख्यातं-मण्यते तथा । भवशतसहस्रदुप्प्राप-बहुकाललभ्य । तीर्थकृत्तुल्य-जिनचारित्र- ·मोहोन्मूलन सदृशमिति ।। २५७ ।। शुक्रध्यानस्याद्यद्वयमवाप्य-पृथक्त्ववितर्क सविचारमिति एकत्ववितर्कमविचारमितिभेदरूपं । किं करोति ?-मोहमुन्मूलयतीति सम्बन्धः । (ग्रंथ १५००) कीदृशं मोहम् ?-कर्माप्टकप्रणेतारं-नायकं । तथा संसारस्य- भवतरोभूलवी-आद्यकारणं, मूलादारभ्योन्मूलयति-क्षपयतीति ॥ २५८ ॥ अथ केन क्रमेण मोहोन्मूलनमित्याह- पूर्व करोत्यनन्तानुवन्धिनाम्नां क्षयं कपायाणाम् । मिथ्यात्वमोहगहनं क्षपयति सम्यक्त्वमिथ्यात्वम् ।।२५९।। सम्यक्त्वमोहनीयं क्षपयत्यष्टावतः कपायांश्च क्षपयति ततो नपुंसफवेदं स्त्रीवेदमथ तस्मात् ।। २६०॥ हास्यादि ततः पदं क्षपयति तस्साच पुरुपवेदमपि । संज्वलनानपि हत्या मामोत्यध वीतरागत्वम् ॥ २६१॥ सर्वोद्घातितमोहो निहतक्लेशो यथा हि सर्वज्ञः। भात्यनुपलक्ष्यराइंशोन्मुक्तः पूर्णचन्द्र इव ॥ २२ ॥ पूर्व करोति-प्रथमं विदधाति अनन्तानुवन्धिनाम्नां तत्संज्ञकानां कपायाणां क्षयं-विनाशं । ततो मिथ्यात्वमोह एव गहनं २ भयानकत्वात् । ततः क्षपयति सम्यक्त्वमिथ्यात्वं-मिश्रमिति ॥ २५९ ।। सम्यक्त्वं (क्त्वमोहनीयं)-क्षायोपशमिक- पुखरूपं चतुर्धगुणस्थानकाद्यप्रमत्तान्तानामन्यतरस्मिन् । अतः क्षपयत्यष्टौ कपायांश्च-द्वितीयतृतीयान् क्षपयति । ततो नपुंसकवेदं खीवेदमथ तस्मादिति ॥ २६० ॥ तत् पहूं, कीदृशम् ?-हास्यादि, तस्मात्पुरुषवेदमपि । संज्वलनानपि हत्या आपकश्रेणिक्रमात प्रामोति-लभते अथ वीतरागत्वं क्षीणमोहो भवति । श्रेणिस्तु-"अणमिच्छमीससम्म अट्ठनपुंसिस्थिवेय- छफ च । पुंवेयं च सवेइ कोहाईए य संजलणे ॥१॥” इति ॥ २६१ ॥ ततः सर्व:-अशेपः उद्यातितो-घस्तो मोहो येन ·- प्रशमरतिः हारि.पतिः ध्यानानल- प्रभाव स तथा । निहतलेशः-अपगतदुःखः । यथा हि सर्वज्ञः-सर्वज्ञवद् । भाति-शोभते । न उपलक्ष्यते अनुपलक्ष्यो राहशो- मुखादिविभागस्तेनोन्मुक्तो-दुष्टग्रहांशविकलः पूर्णचन्द्र इव, एवं क्षीणमोहो भातीति दृष्टान्तद्वयमिति ॥ २६२ ॥ अथ तस्य ध्यानानलः किं करोतीत्याद्वयेनाह- सबंधनैकराशीकृतसंदीप्तो ह्यनन्तगुणतेजाः। ध्यानानलस्तपःप्रशमसंवरहविर्विवृद्धबलः ॥२६३ ॥ क्षपकनेणिपरिगतः स समर्थः सर्वकर्मिणां कर्म । क्षपयितुमेको यदि कर्मसंक्रमः स्यात् परकृतस्य॥२६४॥ परकृतकर्मणि यस्मान कामति संक्रमो विभागो वा । तस्मात् सत्त्वानां कर्म यस्य यत्तेन तद्वेद्यम् ॥२६॥ सध्यानानलः समर्थो वर्तत इति शेषः । किं कर्तुं ?-क्षपयितुं । किं तत् ?-कर्म । केपां?-सर्वकर्मिणां-समस्तजीवानामि- त्यार्याद्वयक्रियाकारकयटना । यदि किं? यदि स्याद्-भवेत् । का?-संक्रमः-संक्रमणं । कस्य १-कर्म इति विभक्तिलोपात्क- मणः । कीदृशस्य ?-परकृत्तस्य-अन्योपात्तस्य । कीदृशो ध्यानानल: ?-एक:-अद्वितीयः । पुनः कीदृशः?-सर्वेन्धनानां फर्मणां च एकराशीकरण-संचयकरणमैकराशीकृतं तेन संदीप्तो-देदीप्यमानः २। हि पूरणे । अयमों-भावेन्धनं कर्म वजयानं दहति द्रव्येन्धनं काष्ठादि तदनलो दहतीत्येवमत्र द्रष्टव्यम् । तथाऽनन्तगुणं तेजो यस्य सोऽनन्तगुणतेजाः । क एवंविधः?-ध्यानमेवानल:-अग्निर्यथा तपप्रशमसंवरा एव हविः-घृतं तेन विवृद्ध-विशेपवृद्धिमुपगतं वलं-सामर्थ्य यस्य स तयेति ॥ २६३ ।। क्या आपकणिपरिगतः-सपरुश्रेणिसस्थितः । शेपं योजितमेव । अयमत्र भावार्थ:-स क्षीणमोहो ध्यानानटेनारमीय कर्म दग्ध्या परकीयमपि दहेत् यदि कर्मसंक्रमः स्यादिति ॥ २६४ ॥ न चैतदेवं, यतः-न क्रामति ·शेपक्षयाव- श्यंभाव: संक्रमः-समस्तकर्मप्रवेशो यस्मात्कारणात् । क ?-परकृतकर्मणि विपये । अथ सामस्त्येन मा संक्रामतु, एकदेशेन संक्रमः स्याइ, अत आह-विभागो वा न क्रामति-एकदेशेनापि न कामति, तस्मात् सत्चानां कर्म यस्य यत् तेन तद्वेद्य, सर्वेपां प्राणिनां मध्ये यद् येन जीवेन बद्धं तत् तेन वेद्यते ।। २६५ ॥ मोहनीयकर्मक्षयाद्विशेषतः कर्मक्षयोऽवश्यंभावीति दर्शयति-- मस्तकशचिविनाशावालस्य यथा भुवो भवति नाशः। तद्वत् कर्मविनाशो हि मोहनीयक्षये नित्यम् ॥२६॥ छास्थवीतरागः कालं सोन्तर्मुहर्तमय भूत्वा । युगपट्विविधावरणान्तरायकर्मक्षयमवाप्य ॥ २६७ ॥ भवति । कोऽसौ ?-भुवो विनाशः । कस?-तालस्य-वृक्षविशेषस्य । कुतः १-मस्त चिविनाशात् । तद्वत्-तथा । कर्मविनाशो मोहनीयक्षये भवति नियतमिति ॥ २६६ ॥ छद्मस्थवीतराग:-क्षीणमोहः सोऽन्तमुहर्तकालं यावदथ भूत्वा-स्थित्वा युगपद्-एककालं द्विविधावरणान्तरायकर्मणां-ज्ञानदर्शनावरणान्तरायाख्यानां पयचतुम्पयप्रभेदानां क्षयस्तमवाप्येति ॥ २६७॥ इत्यं कर्मक्षयमवाप्य किं प्राप्तवानित्याह-- शालतमनन्तमनतिशयमनुपममनुत्तरं निरवशेषम् । सम्पूर्णममतिहतं संप्राप्तः फेवलं ज्ञानम् ॥ २६८ ॥ संशसा केवलं ज्ञानमिति सम्बन्धः । कीदृशं केवलज्ञानम् ?-शाश्वतं लब्धात्मलाभं सत् सर्वकालभावि । तथा अनन्तं- अपर्यवसाने । तथा अनतिशयं-अविद्यमानातिशयं । तथाऽनुपम-अविद्यमानोपमं । तथा अनुत्तरं-अविद्यमानमुत्तरं ।

·प्रसमरतिः
हारि. चिः
केवलखरूप
॥५२॥
तथा निरवशेष परिपूर्णत्वेनोपपत्तेः । तथा परिपूर्ण सकलज्ञेयग्राहित्वात् । तथा अप्रतिहतं सदा प्रतिघातकाभावात् ।
संप्रात:-प्राप्ठयान् इति ॥ २६८॥
तस्मिन् केवलज्ञाने सति कीदृशः स्यादित्याह-
कृत्ले लोकालोके व्यतीतसाम्पतभविष्यतः कालान् । द्रव्यगुणपर्यायाणां ज्ञाता द्रष्टा च सर्वार्थः ॥ २६९ ।।
क्षीणचतुष्कांशो वेद्यायुर्नामगोत्रवेदयिता। विहरति मुहर्तकालं देशोनां पूर्वकोटि वा ॥ २७० ॥
लोकश्चाठोकश्च लोकालोकं तत्र । कीदृशे ?-कृत्स्ने-परिपूर्णे । व्यतीतसाम्प्रतभविष्यतः कालान्-कालत्रयं, आश्रित्येति
शेषः । द्रव्यगुणपर्यायाणां कृतद्वन्द्वानां, तत्र गुणपर्यायवद्रव्यं, सहभाविनो गुणाः, क्रमभाविनः पर्याया इत्यादिलक्षण-
भाजां सतां सचेतनाचेतनानां । ज्ञाता विशेषेण । द्रष्टा सामान्येन । सर्वार्थः-सर्वप्रकारैर्यथाऽन्तस्तथा वहिः यथा वहिस्त-
धाऽन्तः इत्यादिकैरिति ।। २६९ ॥ क्षीणचतुष्कर्माशः-अपगताशेषघातिकर्मा । तथा वेद्यायुर्नामगोत्रवेदयिता-भवोपग्राहि-
फर्मणामनुभविता । एविधः सन् विहरति-भ्रमति । मुहूर्तकालं जघन्येन देशोनां पूर्वकोटि वा उत्कृष्टत इति ॥ २७० ।।
ननु ज्ञानोत्पत्त्यनन्तरमेव किं न मोक्षं याति ?, यावता एतावन्तं कालं विहरति ?, उच्यते-
तेनाभिन्नं चरमभवायुदुर्भदमनपचर्तित्वात् । तदुपग्रहं च चेय तत्तुल्ये नामगोत्रे च ।। २७१ ॥
घरमभवायुः चरमभवयोग्यं आयुः अभिन्नं क्षीरोदकवत् संस्थितं केवलिना दुर्भेद-मैत्तुमशक्यम्-अपनेतुमशक्यं ।
॥५२॥

·समुद्रातः हेतुमाह-अनपवर्तिवाद्-अनपवर्तनीयत्वात् । तथा वेद्यं च कीदृशं ? तेन-आयुपोपगृह्यते-उपष्टभ्यते तदुपग्रह, अनपवर्तित्वात् । तथा तेनायुपा तुल्ये-तुल्यके नामगोने चापि । स एव हेतुरिति ॥ २७१ ॥ इति श्रेणिफलप्रतिपादनमार्यापञ्चदशकेन कृतम् । साम्प्रतं केवलिसमुद्घातं योगनिरोधं तत्कालं कर्मक्षयं च प्रतिपादयन्नाह- यस्य पुनः केवलिनः कर्म भवत्यायुपोऽतिरिक्ततरम् । स समुद्घातं भगवानध गच्छति तत् समीकर्तुम् ॥२७२॥ यस्य पुनः केवलिनः कर्म-कर्मत्रयं वेद्यनामगोत्राख्यं भवत्यायुपोऽतिरिक्ततरं-अतिशयेन समधिकं स केवली समुद्घातं वक्ष्यमाणं भगवानथ गच्छति-करोति तस्य-आयुपः समीकर्तु २ । त्रीण्यपि कर्माणीति ॥ २७२ ॥ ॥ इति श्रेण्यधिकारः १९॥ दण्डं प्रथमे समये कपाटमथ चोत्तरे तथा समये । मन्थानमथ तृतीये लोकव्यापी चतुर्थे तु ॥ २७३ ।। संहरति पञ्चमे त्वन्तराणि मन्थानमथ पुनः पठे। सप्तमके तु कपाट संहरति ततोऽष्टमे दण्डम् ।। २७४ ।। औदारिकप्रयोक्ता प्रथमाष्टमसमययोरसाविष्टः । मिश्रौदारिकयोक्ता सप्तमपछद्वितीयेषु ॥ २७५ ॥ कार्मणशरीरयोगी चतुर्थके पश्चमे तृतीये च । समयत्रयेऽपि तस्मिन् भवत्यनाहारको नियमात् ॥ २७६ ।। दण्डं ऊर्ध्वाश्चतुर्दशरज्वात्मकं वाहल्यतः शरीरमानं प्रथमसमये-आद्यसमये करोति । कपाठमिव कपाटं पूर्वापरलो. कान्तव्यापिनं अथचोत्तरे तथा समये करोति । मन्यानं दक्षिणोत्तरलोकान्तव्यापिनं अथ तृतीये समये । लोकव्यापी ।

·प्रनमरति हारि. तिः। योग- निरोधा ॥ ५३॥ . समसनिष्कुटव्यापनात् चतुर्थे तु समये भवति केवलीति ॥ २७३ ॥ संहरति-संक्षिपति पश्चमे स्वन्तराणि, निष्कुटगतजीव- प्रदेशानित्यवः । मन्यानमथ पुनः पठे, दक्षिणोत्तरलोकान्तगतजीवप्रदेशान् । सप्तमके तु कपाटं संहरति । ततोऽष्टमे दण्डं, जीवप्रदेशानिति ॥ २७४ ॥ औदारिकपयोक्ता-औदारिकशरीरव्यापारकः प्रथमाष्टमसमययोः-दण्डकरणसंहारलक्षणयोरसौ केरली इष्टः । मिश्रीदारिकयोक्ता सप्तमपष्ठद्वितीयेप्पिति ।। २७५ ॥ कार्मणशरीरयोगी चतुर्थ के पश्चमे तृतीये च, त्रिष्वपि पूर्वोफस्वरूपेषु । समयत्रयेऽपि तस्मिन् भवत्यनाहारको नियमात्, कार्मणशरीरव्यापारात् , तत्र अनाहारकर्व "विग्गहग- इमाया" इति गाधया सिद्धम् ॥ २७६ ॥ ॥ इति समुद्रात: २० ॥ स समुद्घातनिवृत्तोश्य मनोवाकाययोगवान भगवान् । यतियोग्ययोगयोक्ता योगनिरोधं मुनिरुपैति ।।२७७॥ पवेन्द्रियोज्य मंजी या पर्याप्तो जघन्ययोगी स्यात् । निरुणद्धि मनोयोग ततोऽप्यसंख्येयगुणहीनम् ।।२७८।। दीन्द्रियसाधारणपो_गुवासावधो जयति तद्वत् । पनकस्य काययोगं जघन्यपर्याप्तकस्याधः ।। २७९ ।। सूक्ष्मक्रियमप्रतिपाति काययोगोपगस्ततो ध्यात्वा । विगतक्रियमनिवर्ति त्वनुत्तरं ध्यायति परेण ॥ २८ ॥ नरममवे संम्यानं पाइर यस्योच्छ्यप्रमाणं च। तस्मात्रिभागहीनावगाहसंस्थानपरिणाहः ॥ २८१ ॥ मोऽध मनोयागुशसकापयोगक्रियार्थविनिवृत्तः । अपरिमितनिर्जरात्मा संसारमहार्णवोत्तीर्णः ॥ २८२ ॥ ॥ ५३॥ - ·। योग- निरोधः स मुनिः समुद्घातनिवृत्तोऽथ-अनन्तरं मनोवाकाययोगमान-करणत्रयव्यापारवान् भगवान्-पूज्यः। यतियोग्यस्य- साधुजनार्हस्य योगस्य-व्यापारस्यानीतपीठफलकादेः प्रत्यर्पणमुपदेशादेयोक्ता-व्यापारयिता २। योगनिरोधमुपैति-गच्छति ॥ २७७ ॥ येन क्रमेण योगनिरोधं करोति तमाह-पञ्चेन्द्रियोऽथ संज्ञी यः पर्याप्तः सन् जघन्ययोगी स्यात्-सर्वस्तोकयो- गो भवेत् ततोऽप्यसंख्यातगुणहीन मनोयोगं निरुणद्धीति ॥ २७८ ॥ द्वीन्द्रियश्च साधारणश्च तौ तथा तयोर्वागुच्छासौ- भाषाऽऽनपानी कर्मतापन्नौ अधः कृत्वा जयति-निरुणद्धि तद्वत्-पूर्वोक्तमनोयोगवत्। तथा पनकस्य-उल्लिविशेषस्य जघन्य- योगिनः पर्याप्तकस्याधः-अधस्तादसंख्यातगुणहीनमित्यक्षरार्थः । तात्पर्य चेदम्-दीन्द्रियस्य साधारणस्य पनकस्य च त्रयो वागुच्छासकाययोगाः सर्वजघन्याः, तेभ्यः प्रत्येकमसंख्यातगुणहीनां वाचं असंख्यातगुणहीनमुच्चशसमसंख्यातगुण- हीनं काययोगं वादरं समये समये रुन्धन केवली चतुर्धन्तर्मुहूर्तेषु गतेपु विश्रान्तिकृद्-अन्तर्मुहूर्तचतुष्टयसमन्वितेषु प्रथम मनोयोगं वादरं १ एवं वादरं वाग्योग २ तत उच्ट्वासं ३ ततः काययोगं ४ अपान्तराले एकस्य २ अन्तर्मुहूर्तस्य विश्रम्ये. त्यष्टावन्तर्मुहुर्ता इति ॥२७९ ॥ ततो वादरे काययोगे निरुद्धे सति काययोगोपगतस्ततः सूक्ष्मक्रियया काययोगवर्ती केवली सूक्ष्ममनोयोग सूक्ष्मवाग्योगं (ग्रंथ १६००) निरुन्धन अन्तर्मुहूर्तद्वयेन सूक्ष्मकाययोग प्रतिसमयं निरुन्धन, न चाद्यापि तस्य २ सर्वथा निरोधोजनि। एवंविधकाले सूक्ष्मक्रियमप्रतिपाति ध्यानं ध्यायति । ध्यात्वा ततः सूक्ष्मकाययोगेऽपि निरुद्ध सति सर्वथा विगतक्रियं-अपगतक्रियमनिवर्ति-निवृत्तिरहितं पुनरनुत्तरं ध्यायति परेण-उपरीति ॥२८० ॥ चरमभवे संस्थानं यादग् यस्य केवलिनः उच्छ्यप्रमाणं च यत् तस्मादुच्छ्यप्रमाणात् संस्थानप्रमाणाञ्च त्रिभागहीनौ-त्रिभागशून्या-

·शैलेशी
प्ररामरति
हारि.पृति
वयगाहस्य-शरीरस्य संस्थानपरिणाही-संस्थित्युच्छायौ यस्य स तथा । योगनिरोधकाल एवंविधप्रमाणः स्यादिति
॥ २८१ ॥ अथ योगनिरोधानन्तरं स केवली मनसो वाचः उच्छवासस्य कायस्य च ये योगा याश्च क्रियाः ये चार्था:-
प्रयोजनानि एतेषां यथायोगं समासः तेभ्यो विनिवृत्तो, योगत्रयसाध्यक्रियाविकलो यः स तथा । अपरिमितनिर्जरात्मा-
अन्तर्मतमात्रेणय पञ्चाशीतिकर्मक्षयकारी । संसारमहार्णवोत्तीर्णः-अपगताशेषसंसारभयः सन् । शैलेशीमेतीति वक्ष्य-
माणेन सम्पन्धः ॥२८२ ॥
॥ इति योगनिरोधाधिकार: २१॥
कीदशीमित्याह-
ईपद्धन्वाक्षरपञ्चकोगिरणमात्रतुल्यकालीयाम् । संयमवीर्याप्तवलः शैलेशीमेति गतलेश्यः ॥२८३ ।।
पूर्वरचितं च तस्यां समयश्रेण्यामथ प्रकृतिशेपम् । समये समये क्षपयनसंख्यगुणमुत्तरोत्तरतः ॥२८४॥
पत्-मनार स्वाक्षरपञ्चकस्योगिरणं-भणनं तस्य मात्रं-प्रमाणं तेन तुल्यकालीया ता-समानकालभवां संयमवी-
येण-परसामर्थेना या सवला-पाप्तसामर्थ्यः शैलेशी-परमनिष्ठाशब्दवाच्यामेति-गच्छति । स कीदृशः केवली ?-विगत-
लेश्यो-डेश्यारहित इति ॥ २८३ ॥ पूर्व-पुरा रचितं स्थापित पूर्वरचितं च तस्यां दौलेश्यवस्थायां समयश्रेण्यामन्तर्मुहूर्त-
गतममयप्रमाणायां अय-अनन्तरं प्रकृतिशेष समये समये क्षपयन्-नाशयन् असंख्यगुणं-असंख्यातगुणं उत्तरोत्तरत-उत्त-
रोचरेणु समयेप्चिति ।। २८४ ॥
॥५४॥

·चरमे समये संख्यातीतान् विनिहत्य चरमकर्माशान् । क्षपयति युगपत्करलं वेचायु मगोन्नगणम् ॥ २५ ॥ घरमे समये--अन्त्यसमये संख्यातीतान्-असंख्यातान्, कान् ?--चरमकौशान्-उत्तरप्रकृतीस्त्रयोदशसंख्या, किं?- विनिहत्य-अपनीय तती युगपद-एककाले करन-परिपूर्ण, किंवेद्यायु मगोजगणं क्षपयति ॥ २८५ ५ सांप्रतं यत्त्यक्त्वा सिद्धो याशीच गति प्राप्सो यादवा च तत् सिद्धक्षेत्रं यादृशश्चासौ यथा च तस्योर्चगतिरेव यादा च सुखं तस्य स्साद् एतत्सर्वमभिधातुकाम आह--- सर्वगतियोग्यसंसारमूलकरणानि सर्वभावानि । औदारिकतैजसकार्मणानि सर्वात्मना त्यक्त्वा ॥२८॥ देहत्रयनिर्मुक्त प्राप्यर्जुश्रेणिवीतिमस्पर्शाम् । समयेनैकेनाविग्रहेण गत्वो मप्रतिधः ॥२८७ ॥ सिद्धिक्षेत्र विमले जन्मजरामरणरोगनिर्मुक्ता। लोकाग्रगतः सिध्यति साकारेणोपयोगेन ॥ २८८ ॥ सादिकमनन्तमनुपममन्यायाधसुखमुत्तमं माप्तः । केवलसम्यक्त्वज्ञानदर्शनात्मा भवति मुक्तः ॥ २८९ ।। सर्वगतियोग्यश्चासौ संसारश्च २ तस्य मूलकरणानि-अस्य हेतवस्तानि तथा, किल एतेषु सास सर्वगतयो वध्यन्ते, तथा सर्यान् भाषान्-शुभाशुभादीन भावयन्ति सर्वभावानि, या पाठान्तरतः सर्वत्र भवनशीलानि सर्वभावीनि । कान्येवं- विधानीत्याह-औदारिकतेजसफार्मणानि प्रसिद्धानि सर्चात्मना त्यक्त्वा-विहायेति ॥२८६ ॥ देहत्रयनिर्मुकः-अपगताशेष- देहत्रयकरणपश्चाशीतिकर्मा, तथा प्राप्य-लयर ऋजुश्रेणिवीति-अवसश्रेणिगति, विशिष्टा इतिवीतिरितिकृत्वा, अस्पर्शामू- ·प्रसमाति: हारि.चिः मुक्तस्य नामावता ॥ ५५॥ अकृतप्रदेशान्तरसमयान्तरसंस्मी, येनैव समयेन गच्छति येवेव चाकाशप्रदेशेषु समारूढो गच्छति न तत् समयान्तरं प्रदे- शान्तरं या स्पृशतीत्यर्पः । समयेनैकेनाविग्रहेण गत्वो -ऊर्ध्वगति तिर्यगादिव्यवच्छेदेन अप्रतिघो-न केनचिदपि प्रतिहन्तुं शक्य इति ॥२८७॥ सिद्धिक्षेत्रे विमले-अशेपजन्मजरामरणरोगरहिते । स कीदृशः१-जन्मजरामरणरोगैः प्रसिद्धनिर्मुक्तः स तथा । लोकायगतो-लोकान्तप्राप्तः । त्यक्त्वा प्राप्य गत्वेति पूर्व क्रियात्रयस्योत्तरक्रियामाह-सिद्ध्यति-सिद्धो भवति साका- रेणोपयोगेन-केवलज्ञानोपयोगेन। ततः परमुपयोगद्वयं सिद्धानामिति ॥२८८॥ सादिकं यस्मिन् समयेस सिद्धोऽजनि तमेवादि कृत्वा अनन्तं पुनः क्षयाभावाद् अनुपम-उपमातीतं अव्यावाधसुख-व्याबाधारहितं सातमुत्तम-सर्वोत्कृष्ट प्राप्तो-गतवान् । तथा केवलानि-अद्वितीयानि सम्यक्त्वज्ञानदर्शनान्यात्मा-स्वरूपं यस्य स तथा । भवति मुक्तः कृत्स्नकर्मक्षयादिति ॥ २८९॥ केचिदभायमानं मोक्षस्तनिराकरणमाह- मुक्तः सन्नाभावः सालक्षण्यात् स्वतोऽर्थसिद्धेश्च । भावान्तरसंक्रान्तेः सर्वज्ञानो(ज्ञो)पदेशाच ॥ २९० ॥ मुफः सन् जीयो नामायो नेवासद्रूपः । कुतः? खालक्षण्याद्-उपयोगलक्षणो जीव इति स्वरूपाद्धेतोः, अवस्थितोप- योगेन सततं व्याप्तत्याजीवस्य । इदमपि कुतः?-स्वतोऽर्थसिद्धः-जीवस्वाभाच्यादेवार्थानां-ज्ञानोपयोगादीनां सिद्धिर्जी- यस्य निर्हेतुकैच तस्मात् स्वतोऽयंसिद्धेः । यद्यपि छानस्थितोपयोगात कैवल्योपयोगान्तरमुदेति तथाऽप्युपयोगसाम्यान भिपवे ज्ञानस्वभावत्यादि । तया भावान्तरसंक्रान्तेः सकाशान्मुको नामावो, भावो हि भावान्तरत्वेन संक्रामति, । न

·सिद्स्यो-
प्रगतिः
सर्वथोच्छिद्यते प्रदीपवत् , यथा प्रदीपो भास्वररूपतामपहाय तामसरूपतां याति । तथा सर्वज्ञाज्ञोपदेशाच्च हेतो भावो,
जिनागमभणनाच्चेति ॥ २९० ॥
त्यक्त्वा शरीरबन्धनमिहैव कर्माप्टकक्षयं कृत्वा । न स तिष्ठत्यनियन्धादनाश्रयादप्रयोगाच ॥ २९१ ॥
नाधो गौरवविगमादशक्यभावाच गच्छति विमुक्तः। लोकान्तादपि न परं प्लवक इवोपग्रहाभावात् ॥२९२॥
योगप्रयोगयोश्चाभावात्तिर्यग् न तस्य गतिरस्ति । सिद्धस्यो मुक्तस्यालोकान्ताद्गतिर्भवति ॥ २९३ ॥
त्यक्त्वा-हित्वा । किं ?-शरीरमेव बन्धनं २ इहैव-मनुजभवे । तथा कृत्वा, किं ? कर्माप्टकक्षयं न स तिष्ठति । कुतः--
अनिवन्धान्-मनुजादिभवकारणानामत्यन्तप्रलयात् । तथा अनाश्रयाच, मुक्तस्य हि मनुजभवो नाश्रयः, किंतु सिद्धिरे-
वाश्रयः। तथा अप्रयोगाद्-अव्यापारात्, स न सव्यापारोऽस्ति येन भवे स्थीयत इति ॥२९१॥यदि स न तिष्ठत्यत्र तर्हि अधो
यायात्!, नेत्याह-न-नैवाधो गच्छेन्मुक्तः । कुतः?-गौरवस्य-गुरुत्वकारिकर्माप्टकस्याधोगमनहेतोविंगमाद्-अभावाद् ।
अशक्यभावात्-अशक्योऽयं भावो यत् सर्वकर्मविमुक्तोऽधो गच्छतीति । चः समुच्चये । तथा लोकान्तादपि न परं
गच्छति उपग्रहकारिधर्मद्रव्याभावात् । दृष्टान्तमाह-प्लवक इवेति, प्लवकः-तारकस्तद्वत् मण्डूकवत् यानपात्रवन्मत्स्यादिव-
देति । अयमर्थः-न्यथते मण्डूकादयो जलाभावान स्थलं यान्तीति, तथा जीवोऽप्यलोकं न यातीति ॥ २९२ ॥ योगो-
मनःप्रभृतिः प्रयोगः-आत्मनः क्रिया तयोः कृतद्वन्द्वयोः चः समुच्चये अभावात् तिर्यग् न तस्य गतिरस्ति । तथा
सिद्धस्य-मुक्तस्योर्ध्वगतिरेव भवति । कियत् !, आलोकान्तात्-लोकान्तं यावदिति ॥ २९३ ॥

·प्रशमतिः
हारि यत्तिः
सिद्धस्य
गतिहेतवः
सुखं च
॥५६॥
यथा मुक्कस्य समयमेकं गतिर्भवति तथा हेतूनाह-
पूर्वमयोगसिद्धेवन्धच्छेदादसद्गभावाच । गतिपरिणामाच तथा सिद्धस्योर्ध्वं गतिः सिद्धा ॥ २९४ ॥
देहमनोवृत्तिभ्यां भवतः शारीरमानसे दुःखे। तदभावस्तदभावे सिद्धं सिद्धस्य सिद्धिसुखम् ॥ २९५,॥
सिद्धस्यो गतिः सिद्धा । कुतः?, हेतुवृन्दात्, तदेवाह-पूर्वप्रयोगसिद्धेः कुम्भकारभ्रामितचक्रस्य कुम्भकारच्यापारा-
भावेऽपि कियत्कालभ्रमणपत् । वन्धनच्छेदादेरंडफलयत् । असङ्गभावादलावुवत् । अत्रार्थे आगमगाथा-"लाऊ एरंड-
फले अग्गी घूमे य इमु धणुविमुफे। गइ पुषपओगेणं एवं सिद्धाणवि गईओ ॥१॥" त्ति ॥ २९४ ॥ देहमनोवृत्तिभ्यां--
शरीरचिचपर्वनाम्यां कृत्वा भवतो-जायते । के ?, अत आह-शारीरमानसे दुःखे इति, प्रतीतं । तथा तदभावो वर्तते,
क?-तदभावे-देहायभावे, कारणाभाये कार्याभाव इत्यर्थः। ततः सिद्धं-प्रतिष्ठित सिद्धस्य-मुक्तस्य सिद्धिसुर्ख इति ॥२९५॥
इति प्रशभरतेर्मुख्यफलमुक्तम्, अधुनावान्तरसुखपूर्वकं तदेवाह-
यस्तु पतिर्घटमानः सम्यक्त्वज्ञानशीलसम्पन्नः। वीर्यमनिग्रहमानः शक्त्यनुरूपं प्रयत्नेन ॥ २९६ ॥
संहननायुर्पलकालवीर्यसम्पत्समाधिवैकल्यात् । कर्मातिगौरवाद्वा खार्थमकृत्वोपरममेति ॥ २९७ ॥
सौधर्मादिप्मन्यतमकेषु सर्वार्थसिद्धिचरमेषु । स भवति देवो वैमानिको महर्दिद्युतिवपुष्कः ॥ २९८ ।।
तत्र सुरलोकसौख्यं निरमनुभूप स्थितिक्षयात्तस्मात् । पुनरपि मनुष्यलोके गुणवत्सु मनुष्यसंघेषु ।। २९९ ॥
जन्म समवाप्य कुलबन्धुविमवरूपयलघुद्धिसम्पन्नः । श्रद्धासम्यक्त्वज्ञानसंवरतपोबलसमग्रः ॥ ३०॥

·अवान्तर सुखफले पूर्वोक्तभावनाभावितान्तरात्मा विधूतसंसारः। सेत्स्यति ततः परं वा वर्गान्तरितत्रिभवभावात् ॥ ३०१॥ यः पुनरनिर्दिष्टनामा यतिः-साधुः। कीदृशः?-घटमानः-चेष्टमानः तां तां क्रियां कुर्वन् , तथा सम्यक्त्वज्ञानशील: कृतद्वन्दः सुगमाथैः संपन्नः-युक्तः । तथा अनिगूहमानः-अनाच्छादयन् । किं तत् ?-वीर्य-उत्साहम्, कथम् ?-शस्य- नुरूपं यथाशक्ति । केन ?-प्रयत्लेन-आदरेणेति ॥ २९६ ॥ संहननं-चनमपभनाराचमायुः अशेषकर्मक्षपणसमर्थ वलं शरीरादिसमुद्भवं कालो-दुप्पमसुपमादिः वीर्यसंपद्-उत्साहसमृद्धिः समाधिः-चित्तस्वास्थ्यं एषां पण्णां पदानां वैकल्याद्- असंपूर्णत्वात् , तथा कर्मातिगौरयाद्वा-ज्ञानावरणादिकर्मणां वहुस्थितित्वादिति हेतुयात् स्वाध-कर्मक्षयमकृत्वा-अविधाय उपरम-पर्यन्तमेति-गच्छति ॥ २९७ ॥ सौधर्मादिपु सर्वार्थसिद्धिचरमेप्यन्यतमकेषु स भवति देवो वैमानिको महान्ति- पूज्यानि 'अर्ह मह पूजायामिति धातोः ऋद्धिद्युतिवपि यस्य स तथेति ॥२९८ ॥ तत्र-विमाने सुरलोकसौख्यं चिरं- प्रभूतकालमनुभूय स्थितिक्षयात्तस्मात् पुनरपि-भूयोऽपि मनुष्यलोफे-नरलोके गुणवत्सु-सम्यक्त्वादिगुणयुतेषु मनुष्यसंधेपु- पित्रादिप्रचुरजनेविति ॥२९९॥ जन्म समवाप्य सेत्स्यतीत्यत्रा(स्या)प्यो सम्बन्धः, कीदृशःसन्१, कुलं-उग्रादि बन्धुः-पित्रा- दिवंशः विभवो-धनादिः रूपं करादिसमतास्वभावं पलं-प्राणो युद्धिः-औत्पत्त्यादिकाताभिः संपन्नो-युक्तः शतथा श्रद्धा- दिभिः पशभिः कृतद्वन्द्वैः प्रसिद्धार्थैः (ग्रंथ १७००) समग्रः-समन्वित इति ॥३००॥ तथा पूर्वोकाभिर्भावनाभिर्भावितोऽ- न्तरात्मा मनो यस्य स तथा । विधूतः-अपनीतः संसारो येन स तथा। किं ?-सेत्स्यति-मोक्षं यास्यति । ततो- मनुजभवात् परं-अनन्तरं स्वर्गान्तरितः । कथं ?-प्रथमभवे चारित्री द्वितीयभवे देवः तृतीये मनुजः, तत्र चारित्रं

·गृहित्वफल
प्रसमतिः
हारि चिः
प्राप्य मोक्षगामीति निर्भवनभावात्, वाशब्दात् सप्ताप्टभवान्ते वा सेत्स्यति । तत्र सक्ष भवा देवा अष्टौ चारित्रयुताः,
मिलिताः पञ्चदश १५ इति अविराधितश्रामण्यस्य, इतरस्य त्वष्टमे चारित्रे मोक्षः, अत्र विचाले भवा अनेकादयो द्रष्टच्या
॥ ३०१ ॥ इत्यापिकस्य प्रशमरतिस्वर्गापवर्गफलप्रतिपादकस्य संक्षेपार्थः॥
साम्यतं गृहाश्रमपरिपूर्णधर्मयुक्तानामनन्तरपरंपरफलमभिधित्सुराह-
यह जिनपरमते गृहाश्रमी निश्चितः सुविदितार्थः । दर्शनशीलवतभावनाभिरभिरञ्जितमनस्कः ॥३०॥
स्थूलयचान्तचौर्यपरस्नीरत्यरतिवर्जितः सततम् । दिव्रतमध्वं देशावकाशिकमनर्थविरतिं च ॥ ३०३ ॥
सामायिकं च कृत्वा पोपधमुपभोगपारिमाण्यं च । न्यायागतं च कल्प्यं विधिवत्पात्रेषु विनियोज्य ॥३०४॥
चेत्यायतनयम्यापनानि कृत्याच शक्तितः प्रयतः । पूजाश्च गन्धमाल्याधिवासधूपप्रदीपाद्याः ॥ ३०५ ॥
प्रशमरतिनित्यतृपितो जिनगुस्साधुजनयन्दनाभिरतः । संलेखनां च काले योगेनाराध्य सुविशुद्धाम् ॥३०॥
प्राप्तः कल्पेप्चिन्द्रत्वं या सामानिकत्वमन्यद्वा । स्थानमुदारं तत्रानुभूय च सुखं तदनुरूपम् ॥ ३०७ ।।
नरलोकमेत्य सर्वगुणसम्पदं दुर्लभां पुनलब्ध्वा । शुद्धः स सिद्धिमेष्यति भवाष्टकाभ्यन्तरे नियमात् ॥ ३०८॥
यथ कश्चन इह जिनवरमते-सर्वज्ञागमे गृहाश्रमी मनुष्यः निधितः कृतनिश्चयः मुविदितार्थ:-अतिशयज्ञाताभिधेया
तपाऽभिरजितमनस्को पासिवान्तःकरणः । काभिः कृत्वा ?-दर्शनादिभावनाभिः प्रतीतार्थाभिः कृतद्वन्द्वाभिरिति ॥३०२॥
ज्या रयूलानि च वानि वधानृतचीर्याणि कृतद्वन्द्वानि च तानि तया, तानि च परखीरत्यरती च तास्तथा, ताभिर्वर्जितः स
॥५७॥

·गृहित्वफलं तथा, उपलक्षणत्वात् परिग्रहवर्जित इति च दृश्यं । सततं-अनवरतं, तथोर्ध्व-उपरिष्टादणुनतेभ्यः दिखतं देशावकाशिक- मनर्थविरतिं चेति ॥३०॥ तथा सामायिकं च कृत्वा-विधाय पौषधं उपभोगस्य पारिमाण्य-परिमाणकरणं तच्च न्यायागतं च-नीत्यागतं च । किमेवंविधं ?-कल्प्यं-कल्पनीयमन्नादि । केन-विधिना, पानेषु चारित्रिषु विनियोज्य, दिव्रतादि कृत्वेति सम्वन्धः । व्यत्ययनिर्देशश्छन्दोऽर्थ इति ॥ ३०४ ॥ चैत्यायतनप्रतिष्ठापनानि-विम्वगृहप्रतिष्ठाः, कृत्वेत्यादि पूर्व. क्रियाणां सिद्धिमेष्यतीत्युत्तरक्रियया सम्बन्धः । चाः समुच्चयार्थाः । कथं ?-शक्तितः प्रयतः-आदरवान् , पूजाश्च कृत्वेति सम्बन्धः । कीदृशीः-न्धमाल्याधिवासधूपप्रदीपाः कृतद्वन्द्वाः आद्या यासां तास्तथा ताः कर्मतापन्ना इति ॥ ३०५ ॥ कीदृशः ?-प्रशमरतिनित्यतृषितः-उपशमे नित्यं पिपासितः, तथा जिनादीनां कृतद्वन्द्वानां वन्दनाभिरतः स तथा । तथा संलेखनां च-शरीरोपकरणकपायसंकोचरूपां च काले-अवसरे योगेन-व्यापारेणाराध्य-आसेव्य सुविशुद्धां-शाखो- कामिति ॥ ३०६ ॥ ततः प्राप्तः । केषु किं ?-कल्पेषु-सौधर्मादिषु इन्द्रत्वं सामानिकत्वमन्यद्वा स्थानमुदारं-प्रधानं । तत्र-तेषु स्थानेषु अनुभूय च-संवेद्य च सुखं शर्म तदनुरूपं-निजस्थानकानुसदृशमिति ॥ ३०७ ॥ ततोऽपि च्युतः नरलो- कमेत्य-आगत्य सर्वगुणसम्पद-विषयसुखसमृद्धिं दुर्लभां पुनः लब्ध्या शुद्धः सन् स सिद्धिमेष्यति । क?-भवाष्टकाभ्यन्तरे नियमात्-नियमेनेति । आर्यासप्तकस्य श्रावकधर्मविधिप्रतिपादकस्यायं संक्षेपार्थ इति ॥ ३०८ ॥ इदानीं यदिमां प्रशमरतिं श्रुत्वा प्राप्यते तदार्याद्वयेनाह- इत्येवं प्रशमरतेः फलमिह खर्गापवर्गयोश्च शुभम् । संप्राप्यतेऽनगारैरगारिभिश्चोत्तरगुणाढयः ।। ३०९ ॥

·VIC प्रामरतिः दारि पनि प्रशमरति- श्रवणफलं ॥५८॥ जिनशासनायादाकृष्टां धर्माधिकामिमां श्रुत्वा रनारादिव जरत्कपर्दिकामुद्धतां भक्त्या ॥ ३१०॥ इह पतुर्पगणः पञ्चमात्र इति । एतत्फलं-जन्यं । कुतः?-प्रशमरतेः सकाशात् । कीदृशम् ?-शुभमिह स्वर्गापवर्गयोश्च प्राप्यते । के ?--भनगारैः-साधुभिः, तथा अगारिभिः गृहिभिश्च उत्तरगुणाढ्यैः-निजभूमिकापेक्षया पिण्डविशुझ्यादिदिग्व- वादिसमृद्धरिति ॥ ३०९ ॥ जिनदासनार्णवात्-तीर्यकृदागमसिन्धोराकृष्टां-आनीतां धर्मकथिकां-द्विविधधर्मप्रतिपादिका- मिमां-प्रशमरतिमेतच्चास्त्रं कर्मतापन्नं । किं कृत्वा ?-श्रुत्वा-आकर्ण्य । कस्मादिव काम् !-रत्नाकरादिव जरत्कपर्दिकां- जीर्णराटिका, समुद्धृता-समाकृष्टां । कया ?-भत्त्या-प्रदामप्रीत्या । अयमर्थः-आकृष्टामिति जिनशासनादित्यत्र योज्यम् । उदृतामिति रजाफरादित्यत्र सम्पन्धनीयम् । अवार्याद्वयक्रियाकारकपटनैवं चोद्धव्या-इमा धर्मकथिकां श्रुत्वा फलं शुभं पशमरते: मंप्राप्यतेऽनगारेरगारिभिश्चेति ॥ ३१॥ साम्मतं सत्पुरुषैर्यादृग्गुणोपेतर्ये त्याज्या ये च ग्राह्या यनिमित्तश्च यतो विधेयस्तदेतत्सर्वमाह- सद्भिर्गुणदोपोर्दोपानुत्सृज्य गुणलया ग्राह्याः । सर्वात्मना च सततं प्रशमसुखायैव यतितव्यम् ॥ ३११ ।। सद्भिः-सत्पुरुषगुणदोपः-यथायस्थितगुणदोपविद्भिः, किं कार्य-दोषानुत्सृज्य-परित्यज्य गुणलवा ग्राह्या-गुणांशा प्राणाः, प्रकटनीयाः । केन -सर्वात्मना च-अशेपप्रकारैरपि सततं-अनवरतं । तथा प्रशमसुखायैव यतितव्यं यत्ता कार्य इति ॥ ११॥ ॥ इति प्रशमरतिफलाधिकारः २२ ॥

·क्षामण शासन शंसाच साम्प्रतमौद्धत्यं परिहरन् छद्मस्थत्वात् स्वस्य सदोपतां पश्यन् अन्यैश्च यद्विधेयं तदर्शयन्नाह- ययासमंजसमिह च्छन्दाशब्दसमयार्थतोऽभिहितम् । पुत्रापराधवन्मम मर्पयितव्यं बुधैः सर्वम् ॥ ३१२॥ यत्पुनरिह-अन प्रशमरतिपकरणेऽसमंजसं-असंगतं तन्मम मर्पयितव्यमिति योगः। छन्दो रचनाविशेषः शब्दः-संस्कृ- तादिभेदभिन्नः समयः-सिद्धान्तः तस्यार्थः-अभिधेयस्तेषां द्वन्दः तेभ्यस्ततः-तानाश्रित्य अभिहितं-प्रतिपादितं पुत्रा- पराधवत्-तनयविनाशवपित्रेच तन्मर्पयितव्यं सोढन्यं बुधैः-विद्वन्द्रिः सर्वमिति ॥ ३१२ ॥ सांप्रतमवसानमगलमाह- सर्वसुग्वमूलबीजं सर्वार्थविनिश्चयपकाशकरम् । सर्वगुणसिद्धिसाधनधनमर्हच्छासनं जयति ॥ ३१३ ॥ जयति-अतिशेते। किं तत्-अर्हच्छासनं । कीदृशं?-ससुखानामहिकामुष्मिकाणां मूलं कारणमिति समासः। सर्वार्थानां विनिश्चयो-निर्णयस्तस्य प्रकाश:-प्रकटनं तं करोतीति समासः। सर्वगुणानां-क्षान्त्यादीनां सिद्धिः-निप्पत्तिस्तस्याः साधने-निष्पादने धनमिव धनं, यथा धनेन सता सर्वाणि कार्याणि सिध्यन्ति तथा क्षान्त्यादिगुणायाप्तिसाधने धनकल्पम- हेच्छासनं-जैनागमो जयति-विजयमनुभवतीति ॥ ३१३ ॥ यत्यालये मन्दगुरूपशोभे सन्मगले सदुघराजहंसे । तारापथे वाऽऽशुकविप्रचारे श्रीमानदेवाभिधसूरिगच्छे ॥१॥ भव्या वभूवुः शुभशस्यशिष्याः, अध्यापकाः श्रीजिनदेवसंज्ञाः । तेपां विनेयैहुभक्तियुक्तैः, प्रज्ञाविहीनैरपि शास्त्ररागात्॥२॥ .

·असमरतिः ।
हारिकृतिः
टीका-
प्रशस्तिः
अधिकाराश्च
॥ ५९॥
श्रीहरिभद्राचार्य रचितं प्रशमरतिविवरणं किंचित् । परिभाव्य वृद्धटीकाः सुखबोधार्थ समासेन ॥ ३॥
अणहिलपाटकनगरे श्रीमजयसिंहदेचनृपराज्ये । वाणवसुरुद्र(११८५)संख्ये विक्रमतो वत्सरे व्रजति ॥ ४ ॥
श्रीधवठभाण्डशालिकपुत्रयशोनागनायकवितीर्णे । सदुपाश्रये स्थितस्तैः समर्थितं शोधितं चेति ॥५॥
यदिहाशुद्ध किंचित् छमस्थत्वेन लिखितमस्माभिः । तच्छोध्यं धीमद्भिः सम्यक् संचिन्त्य समयज्ञैः ॥ ६॥
शाखस्य पीठबन्धः १ कपाय २ रागादि ३ कर्म ४ करणा ५ ः ६ ।
अष्टौ च मदस्थाना ७ न्याचारो भावना ९ धर्मः १०॥७॥
तदनु कथा ११ जीवाद्या १२ उपयोगा १३ भाव १४ पविधद्रव्यम् १५ ।
घरणं १६ शीलाङ्गानि च १७ ध्यान २८ श्रेणी १९ समुद्घाताः २० ॥८॥
योगनिरोधः क्रमशः २१ शिवगमनविधान २२ मन्तफलमस्याः।
द्वाविंशत्यधिकारा मुख्या इह धर्मकविकायाम् ॥ ९ ॥
व्याख्यामेतस्य शाखस्य, कृत्या पुण्यं यदर्जितम् । तेन भव्यो जनः सर्वो, लभतां शममुत्तमम् ॥ १० ॥
धात्री धात्रीपरा यावद्यावचन्द्रदिवाकरौ । तावदज्ञानविध्वंसानन्द्यादेषा मुवृत्तिका ॥ ११ ॥
॥ ५९॥

·ग्रन्थानमत्र जातं प्रत्यक्षरगणनतः ससूत्रायाः। सद्भुत्तरप्टादश शतानि सच्छोकमानेन ॥ १२॥ (ग्रन्थागं अंकतः १८००) इति श्रीबृहद्गच्छीयनीहरिभद्रसूरिविरचिता प्रशमरतिवृत्तिः समाता ॥ संवत् १८२३ वर्षे पौसमासि पूर्णिमायां १५ कर्मवाव्यां परमगुरुभट्टारक श्री १०८ श्रीविजयदेवसूरीश्वरशिष्यपण्डित- शिरोरत्नपण्डित श्री १९श्रीवरसिंगपिंगणिविनेयसकलताकिंकशिरोरत्नायमानप्राज्ञ श्री १९श्रीलब्धिविजयगणिशिष्यलुंपाकादि- निखिलमतवनगहनधूमधजायमानसकलमण्डलाखण्डलायमानपण्डितश्रीरनविजयगणिशिष्यसकलविद्वजनसभाभामिनीभाल- स्थलतिलकायमानपण्डितमीविवेकविजयगणिचरणांभोजचञ्चरीकतुल्येन पं० अमृतविजयेन शमरतिवृत्तिर्लिवीकृता स्वयं श्रीमुणिसुबयप्रसादात् । शुभं । भवंतु श्रेयाश्रेणयः । इति श्रेष्ठि-देवचन्द्र लालभाई-जैनपुस्तकोद्धारे-ग्रन्थाङ्क: ८८

·३
इति श्रीमदूउमास्वातिविरचित
0
प्रशमरतिप्रकरणं समाप्तम् ॥
300000000
इति श्रेष्ठि-देवचंद्र-लालमाई-जैन पुस्तकोद्धारे-ग्रन्थाङ्का ८८
500000000000000
00000000

·श्रेष्ठि-देवचद-लालभाई-जैनपुस्तकोद्धारे ग्रन्थाङ्कः ८८ श्रीपशमरतिप्रकरणस्याऽवचूर्णी। - ॐनमः। अवचूर्णी श्रीप्रशमरतेः- शास्त्रस्य पीठवन्धः, कपायरागादिकर्मकरणार्थाः । अष्टौ च मंदस्थाना-न्याचारो भावना धर्मः ॥१॥ तदनु कथा जीवाद्या, उपयोगो भा(क)ोः पविधद्रव्यम् । चरणं शीलाङ्गानि च, ध्यानश्रेणिसमुद्धावा ॥२॥ योगनिरोधः क्रमशः, शिवगमनविधानमन्तफलमस्याः। द्वाविंशत्यधिकारा, मुख्या इह धर्मकथिकायाम् ॥३॥ श्रीउमास्वातिवाचकः पञ्चशतप्रकरणप्रणेता प्रशमरतिप्रकरणं प्ररूपयन्नादौ महलमाह- नाभे०-चरमो देहः-कायश्चरमदा वा-चरमभवदायिनीहा येषाम् ॥१॥ महाविदेहादिभवान् । 'च' समुच्चये। जिनागमात् किश्चि(न्मनाक्)दन्यव(?)प्रशमरतिप्रकरणमित्यर्थः ॥२॥ प्र.र.११ ·असमरतिः अवचूणीं। ॥६१॥ अनन्तानि-यहून्यतयाणि या, गमा-मार्गाः सदृशपावाश्च । पर्याया: क्रियाध्यवसायरूपा भेदाः ममपरिवर्तिनश्च घटादि- शब्दाना फुटादिनामान्तराणि वा अर्थाः-शब्दानामभिधेयानि द्रव्यगणितादयश्च धर्मास्तिकायादयो वा । हेतवोऽपूर्वार्थो- पार्जनोपाया गन्यथाऽनुपपत्तिलक्षणाश। नयाः प्राप्ताश्ररक्षणोपाया नैगमादयः शब्दावित्रभापादयः संस्कृतप्राकृतादयश्च । रखान्यामर्शीपध्यादयश्च ॥३॥ श्रुतमागमो, युद्धिरी(पातिक्यादिका)त्पत्त्यादिका मतित एवं विभवो-धनं, तेन परिहणका । अवयवानामर्थप्राधा- न्यानामुन्छको-मीलनं, गवेषयितुं सर्वज्ञपुरमवेशमिच्छुः ॥४॥ चतुर्दशपूरिनिर्या इति सम्बन्धो योज्यः । प्रथिता:-प्रकाशिताः ॥५॥ (विस्ता)विनिर्गताः श्रुतमन्थानुसारिण्यो याचो विप्नुप इव परिशाटिमाया आगमवचनप्राधान्यावयवभूताः कृपणेनेव सम्पियोत्सेपिका परिशादिताः ॥ ६ ॥ श्रुतमारपुरलाकिकाचहुमानसामर्दाढीफितया कलुपतुच्छया प्रशमस्पृहकत्वेनाऽनुस्ता-कृता विरागमार्गोत्पादिका विराग- पथः पदं स्थानं यस्या या॥७॥ अवगीतोऽनादरणीयोऽर्थो यस्याः सा, 'न या निषेधे, गम्मीरप्रधानभावार्था अङ्गीकर्तव्या ॥८॥ अन सतां सौजन्यविपये कारणं सरस्वभावादन्यकोऽपि कि वक्ष्यति?, अपितु नति, वा तस्मादधै हिर्यस्मादर्थे, निसर्गः-स्वभापतया मुधु निपुणोऽयीति भणति कस्तेनाऽमत्सरिणा स्वभाषेन कृता ।। ९॥ ।।६१॥

·प्रकाशता-प्रकटतां । कृष्णिमानमपि विनच्छोभते, निःसारं यत्किश्चित् ॥१०॥
काहलमप्यन्यकाक्षरमसम्बद्ध । प्रलपितमप्यनकवचनमपि । प्रख्यातिम् ॥ ११ ॥
गणधरादिभिस्तेपां-ज्ञानादीनां भावानां पश्चात्कीर्तनमनुकीर्तनम् ॥ १२॥
पूर्वसेवितमपि पुनः पुनः सेव्यते । अनुयोजनीयं वाक्प्रवन्धेन ॥ १३ ॥
अर्थाभिधायिपदं-
-शास्त्रम् ॥ १४ ॥
आजीवनाकृते । कर्म-कृप्यादि । हेतुः-कारणमभ्यसनीयः ॥ १५ ॥
x
x
x
x
(काम:-)वाह्यवस्तुभिः सहेकीभावेनाऽध्यवसायः। (अभिनन्दः-) इष्टप्राधी तोपः ॥ १८ ॥
मिथ्यात्योपहतया कलुपया दृष्ट्या विपरीतया युक्तः। मल-उपचितकर्मराशिः, पञ्चाश्रवमलवहुलश्च । (तीव्र)अभिसन्धानं-
तीघ्राध्यवसायः॥ २०॥
विनिर्णयः । संकेशः कालुप्यं, विशुद्धिनैर्मल्यं, तयोर्लक्षणं-परिज्ञानं । संज्ञा एवं कलयः॥२१॥
निरन्तरं बहुविधघोलशान्तः ॥ २२ ॥
वन्धनं स्पृष्टं वन्धमात्रं दवरकवद्धसूचीकलापवत्, भातसूचीनां परस्परसंलुलितमिव निकाचितं-कुट्टितसूचीकलापव-
कर्षितो-विलिखितः कृशो, (करुणः-दीनाः, अनुगत-आसक्तनवनवाभिलापः । क्रोधीमानीत्यादिकथनीयताम् ॥२३॥

·प्रसमरतिः
वकुमपि शक्तः, आस्तां परिहर्तुम् ॥ २४ ॥
आमोतीति सर्वेषु पदेषु योज्यम् ॥ २५ ॥
अवचूर्णी।
॥ ६२॥
x
x
x
x
आत्मीयेनैव दोपेणोपहतो भवति ॥ २८ ॥
सर्वेपामपायानां स्थानस्य द्यूतादिसर्वव्यसनराजमार्गस्य-सर्वसंचरणपथस्य ग्रासीभूतः क्षणमपि-स्तोककालमप्यास्तां प्रभूत-
कालं, दुःसादन्यत्सुखमुपगच्छेदिति प्रतीतिः ॥ २९ ॥
भये नरकादौ संसरणं, तत्र दुर्गमार्गो-विपमाध्या, तस्य प्रणेतारो-नायका आदेशका एते कषाया, कारणभूतत्वात् ॥३०॥
ममकाराद्वारयो रागद्वेषावपरपर्यायः, पदद्वयस्य पर्याये व(मू)लमान्तरम् ॥ ३१ ॥
द्वन्द-युगलं । समासः-संक्षेपः ॥ ३२ ॥
मिप्यादर्शनं-तत्त्वाश्रद्धानलक्षणं, प्रमादो-मद्यादिः, योगा:-सत्यादयः, तन्मिथ्यात्वाविरतिप्रमादादियुतौ रागद्वेषौ॥३॥
मूटप्रकृतिसम्बन्धी ॥३४॥
x
x
x
॥६२॥
तस्याः प्रकृतेर्वन्धोदययोविंदोषोऽपिनाशेनाऽवस्थिति:-स्थितिः, अनुभागो-रसः, प्रदेशो-दलसंचयः ॥ ३६ ॥
तेषु पन्धभेदेषु चतुएं प्रदेशपन्धो योगात्-मनोवाकायच्यापारातस्य-प्रदेशस्थस्य कर्मणः ॥ ७॥

·, वर्णकानां वन्धो-दृढीकरणं, तस्मिन् श्लेप इव ॥ ३८॥ न(रकादि)गतिर्भवगतिर्मूलं-वीजं यस्या, इन्द्रियविषयाः (पर्शनादयः), निवृत्तिः (१) ॥ ३९ ॥ दुःखकारणं कर्म तया तयाऽऽदत्ते ॥ ४० ॥ कलारत्यस्मिन्निति कलं-पामरागरीत्या युकं, रिभित-घोलनासारं, योपिद्विभूषण-नूपुरादि, श्रोत्रेन्द्रियेऽवबद्ध हृदयं येन ॥४१॥ सविकारा गतिर्नयनोत्थं निरीक्षित, देहसन्निवेशः, प्रेरितः॥४२॥. स्नानमझमक्षालनं चूर्ण, पर्तिर्यात्रानुलेपिनी, वीनां समूहो वार्तिक, चन्दनादिभिः स्नानादिभिर्गन्धर्भमितमाक्षिप्त मनोऽस्येति सः ॥४३॥ खण्डशर्करादिः, स एव विषयो रसनायास्तस्मिन्नासक आत्मा यस्य । गलो-लोहमयोऽङ्कुशो, यन्त्रं-जालं, पाशो-चालादि- मयस्तित्तिरादिग्रहणहेतुस्तैद्धो-वशीकृतः ॥ ४४ ॥ आसनं-मसूरकादि, सम्याधन-विश्रामणा, सुरतं-मैथुनासेवा, अनुलेपनं-कुङ्कुमादिः, स्पर्श:-प्रियायाश्चम्बनादिः। मोहितमतिः॥४५॥ शिष्टा-विवेकिनः परलोकपधनिपुणास्तेपामिष्टा दृष्टिचेप्टाः । दृष्टि:-सन्मार्गोपदेशनं, चेष्टा:-क्रियाः। दोषेप्वनियम ग्राहितानीन्द्रियाणि यैः ॥४६॥ , ·प्रसमरतिः x ४ x x x x अवचूर्णी। ॥ ६३ ॥ इन्द्रिययोग्यो विपयो भावः । येनाऽक्षाणीन्द्रियाणि तृष्टिं प्राप्नुवन्त्यनेकस्मिन्मार्गे प्रकर्षेण लीनानि ॥४८॥., विषयो-रूपादिः परिणामवशान्मृतकलेवरादिवशादशुभः स्यात् , कचयरादिरशुभोऽपि वर्यः स्याद्धपनादिना ॥४९॥ कारणवशेन-निमित्चसामर्थेन यद्यत्प्रयोजनमर्थो जायते, यथा-येन प्रकारेण स्यात्तथा-तेनैव प्रकारेण तमर्थं शुभमशुभं चिन्तयति, यथा-शत्रुघ्नं विषं पितृघ्नं च ॥५०॥ शब्दादिः स्वरोचनेन परितोपमाधत्ते । स्वमत्या विकल्यो द्विपादिपरिणामजनितविकल्पनं, तत्राऽभिरता आसक्ताः ॥५॥ कदापि पयातः समुपजातरागस्य कदाचिद्रागवशान्निश्चयतः परमार्थतस्तद्रागद्वेषकारणमेव ॥ ५२ ॥ रागद्वेषकृतप्रतिघातस्य ॥५३॥ इन्द्रियव्यापारे-दाव्दादिप्रवर्तने भव्यमभव्यं वा करोति परिणामं रागयुतो द्वेषयुतः, स आत्मनो भावः कर्मबन्धस्य तस्य तस्य निमित्तमात्मनो-जीवस्य भवति ॥ ५४॥ x x मोहोज्ञानं, तरचार्या श्रद्धानं मिथ्यात्वमानवेभ्योऽनिवृत्तिरविरतिः,रागादिनिर्विकथादिप्रमादमनःप्रभृतियोगयुतैः ॥५६॥ एतेषां दोषाणां संचयस्य जालमिव जालं, दुःखहेतुत्वादामूलादुद्धर्तुमप्रमत्तेन शक्यम् ॥ ५८ ॥ x x *

·रागद्वेषादिजालस्य मूलकारणं जीवस्येति शेषः ॥ ५९ ॥
ना कोटयो ३ हनन ३ पचन ३ फ्रयणानां स्वयं करणकारणानुमतिभिखिरूपास्ताभिरुगमादिभिश्च शुद्धं यदुश्छमात्र
भैत्य, तेन यात्रा-ऽधिकारात्संयमयात्रा, तया निर्वाहो यस्य, शुद्धतमाहारोपधिपात्रग्रहणतत्परस्पेति भावार्थः॥ ६ ॥
सर्वज्ञभापितजीवादिपदार्थपरमार्यस्वरूपभावनाशीलस जीवाजीवाधारभूतलोकापगतस्वरूपस्य वक्ष्यमाणाष्टादशसहस्र-
शीलागधारणकृतप्रतिज्ञस्य ॥ ६१॥
दर्शनमोहनीयकर्मक्षयोपशमेन दर्शनशुद्धिरूपमनुप्राप्यस्य धर्माध्यवसायेऽध्यवसायस्याऽन्योन्यं स्वदर्शनपरदर्शनापेक्षयो-
त्तरोत्तरविशेष पश्यतो जिनागमे ॥ १२॥
वस्तस्य । स्वहितार्थे-आत्मपथ्यमोक्षप्रयोजने आभिमुख्येन रता-बद्धा प्रीतिर्मतिर्यस्य ।। ६३ ॥
अनन्तसंख्यायाः सूचिका भवकोटयः ॥ ६४ ॥
समुदया-धनधान्यादिनिचयाः। धर्म-क्षान्त्यादिके । तदारोग्यादि लब्ध्वा-प्राप्य हितकार्य शास्त्राध्ययनादौ ॥ १५ ॥
शास्त्रमिह लौकिकमथवा शास्त्राणामागमो गमनं तल्लाभमिच्छता ॥ ६६ ।।
कुलमुग्रादि, वचनं माधुर्यादिगुणमच्छेपाणि प्रतीतानि, सम्पच्छब्दः प्रत्येकं योज्यते ॥ ६७॥
आगमवतमूलनिर्णय प्रति निकपः-कपपट्टसमानः,परीक्षास्थानमित्यर्थः वि-विशेपेण नीतः-पायो विनयो येनस तथा॥१८॥
हितकाशिणा-मोक्षाभिलापिणा शिष्येण ॥ १९ ॥

·असमरतिः
अवचूर्णी।
॥६४॥
अपथ्यसमाचरणं, तदेव धर्मस्तदपनोदकर्ता । गुरुमुखमलयाचलोभूतचन्दनरसस्पर्शः॥७॥
शुश्रूपा-श्रोतुमिच्छा, यदाचार्य उपदिशति तत्सम्यक् श्रौति क्रिययोपयोगं च नयति ॥ ७२ ॥
तपसोऽनशनादेवलं-सामर्थ्य संवरफलं । निर्जरा-फर्मपरि [शाटिः] साटिः ॥७३॥
योगनिरोधः शैलेशीप्राप्तिरूपोतो विनय एव कार्यः ।। ७४ ।।
विनयाद् व्यपेतं-विगतं मनो येषां ते । त्रुटिमात्रमणुमानप्राय, विषयः-शव्दादिस्तत्सङ्गादजरामरवत्-सिद्धवनिरुद्विग्ना-
निर्भयाः ॥ ७५॥
ऐहिकमुसमानिनः रसलाम्पट्यं सात-सुखभृद्धिर्विभवो रसा-मधुरत्यादय, एतेषु गौरवं रसलाम्पव्यं, तस्माद्धेतोर्वर्तमान-
सुसदर्शिनोनीयानुकूलविषयोपभोगपराः॥७६ ॥
जात्या-अपितया, हेतयो-दृष्टान्ताश्चरितकल्पितोदाहरणानि-तैः प्रसिद्धं, अजरमपरापरप्रदानेऽप्यक्षीणमुपनीतं-दीयमानं,
तेनैव बहुमन्यन्ते । रसायनमप्यविरुद्ध नित्यानित्ययोरेकत्र वस्तुनि सहाऽवस्थानेऽपि विरोधरहितत्वं, न कस्यापि भयं करो-
तीत्यभयकरं-द्रोपद्यनाशि ॥ ७७॥
प्रकुपितपिचधानुवाद्विपरीतयुद्धिस्तस्य क्षीरं कटुकं भवति ॥ ७८ ॥
यद्यपि मुदुःसहपरिषदेन्द्रियनिरोधसम्भवत्सन्तापदादो कटुकं तथापि निश्चयं पर्यन्तकाले मधुरमनेककल्याणयोगाद्रम-
गीयं । भन्यसत्यानुग्रहाय गणधरादिभिरहितं पथ्यं हितं । उद्वृत्ताः-स्वच्छन्दचारिणः ॥ ७९ ॥
॥६४॥

·जातिर्मात्राऽन्वयः, कुलं पितृसमुद्भवं, रूपं प्रतीतं, वलं शारीरः प्राणो, लाभः-प्रार्थितार्थप्राधिर्बुद्धिरौत्पत्तिक्यादिल्लि- भ्यक-प्रियत्वं, श्रुतमागमः, क्लीवा-असत्त्वाः॥ ८०॥ भवभ्रमणे । (एव) ज्ञात्वा को नाम विद्वान् जातिमदमालम्बेत् ॥ ८१॥ अनेकान् जातिविशेषान् जन्मोत्पादानिन्द्रियनिर्वृत्तिरिन्द्रियनिष्पत्तिः पूर्वकारणं येपाम् ॥ ८२ ॥ शीलमाचारः, शेपाणि प्रतीतानि, ननु-नियमेनैव ॥ ८ ॥ रूपवलश्रुतबुद्धिविभवादयो गुणास्तैरलतस्य सुशीलस्य कुलमदेन प्रयोजनं-कार्य न विद्यते ॥ ८४ ॥ चयो-वृद्धिरपचयो-हानिस्तौ यस्य।रोगजरापाशयिणो-रोगजराधारस्यैवं शुक्रादिसम्पर्कनिष्पन्ने देहे को मदावकाशोऽस्तिी, अपि तु नाऽस्त्येव ॥ ८५॥ सर्वदा संस्कर्तव्ये चर्मण्यसृजाऽनता स्थगिते । कलुपं मूत्रपुरीपरुधिरमेदोमज्जास्नायुप्रभृति, वेन व्या । निश्चयेन विना- शधर्मो यस्याऽस्ति ।। ८६ ॥ अतितीव्रज्वरशूलविसूचिकादिवेदनाः सन् तरुणवलोऽपि क्षणेन विगतवलत्वमुपैति । सुसंस्कारात्मणीताहाराभ्यवहा- रासायनदेवताराधनसामर्थ्याद्वीर्यान्तरायकर्मक्षयोपशमाद्वेति ॥ ८७॥ अनियतो भावः-सत्ता यस्य, कदाचिद्भवति कदाचिन्न भवति, विज्ञाय मरणवले प्रा शरीरबलं द्रविणबलं च न क्रमते प्रतिक्रियायै ॥ ८॥ ,

·प्रशमरतिः
अवचूर्णी।
॥६५॥
क्षयोपशमालाभो भवति, लाभान्तरायकोंदयाच न लभते किश्चित् , नित्यानित्यौ दीनतागौं ॥ ८९ ॥
परो-दाता गृहस्थादिस्तस्य दानान्तरायक्षयोपशमोत्था शक्तिः, स्वशस्यनुरूपं ददाति । दातुर्यदि चेतः-प्रसन्नता भवति,
साधु प्रति गुणानुराग उपयोगः । वस्खाहारादिना ॥ ९० ॥
ग्रहण-यहूनामपि पृथक् पृथग्वदतामपि पृथक् पृथक् शब्दोपलब्धिः, उदाहणं-संस्कृतगद्यपद्यशब्दार्थाभिधानं, परस्मा
इति शेषः । नयकृतयो-ऽमिनवं स्वयमेव प्रकरणाध्ययनादिकं करोति, विचारणा-सूक्ष्मेषु पदार्थेप्वात्मकर्मबन्धमोक्षादिषु
युक्त्यनुसारिणीजिज्ञासादि, अर्थावधारणमाचार्यादिवचनविनिर्गतस्य शब्दार्थस्य सकृदेव ग्रहणं, न द्वित्रिवारोच्चारणादिप्र.
यासः, आदिशब्दाद्धारणा परिगृह्यते । बुद्धरङ्गानि शुश्रूपादीनि, तेषां विधिविधानमागमेन प्रतिपादनं, तस्य विधेर्विकल्पा-
तेपुफियत्स्वनन्तैः पर्यायवृद्धास्ते क्षयोपशमजनितबुद्धिविशेपाः परस्परमनन्तैः पर्यायैर्वृद्धाः सर्वद्रव्यविषयत्वान्मतिश्रुतयोरि-
त्येवं युयनाविकल्पेप्यनन्तमेदैर्वृद्धेषु सत्सु ॥ ११ ॥
पूर्वपुरुषा गणधरप्रभृतयश्चतुर्दशपूर्वधरादयो यावदेकादशाङ्गविदवसानाः, सिंहा इव सिंहाः, परीपहकपायकुरङ्गप्रतिहन-
नाद, वेषां विज्ञानातिशयो-विज्ञानप्रकर्पः, स एव सागरः-समुद्रो, विस्तीर्णबहुत्वात् , अनन्तस्य भाव आनन्यं, श्रुत्वा-
विभाज्य, साम्प्रता-चामानिकाः ॥ ९२ ।।
कुत्सितं प्रियं भाषणं घटुकर्म, उपकारो निमित्तं यस्य, चटुकर्मणो निमित्तं मातापितसम्बन्धादिकं कृत्वा ॥ ९३ ॥
परजनप्रसन्नताजनितेन तेन स्पृश्यते ॥९४ ॥

·श्रुतपर्याया मेदा अनन्तगुणादयोऽसंख्यभवपरिच्छेदा उपर्युपरि पश्यतः सर्व दरिद्रमिति विदित्वा विकरण-विकियां, कृतशेपश्रुतदाननिषेधमिति शेषः, वैक्रियसिंहरूपनिर्माणम् ॥ १५ ॥ सम्पर्कश्च-संसर्ग आचार्यादिवहुश्रुतैः सहा,उद्यमश्च-प्रोत्साहः । मूलगुणा उत्तरगुणास्तेपां निष्पादकं श्रुतज्ञानं लब्ध्वा॥९॥ "ज्ञानं मददर्पहरं, माद्यति यस्तेन तस्य को वैद्यः। अमृतं यस्य विपायति, तस्य चिकित्सा कथं क्रियते?'॥॥॥९॥ जात्यादिमदमत्तः शुचिपिशाचाभिधानद्विज इव दुःखभाग्भवति ॥ ९८॥ जात्यादीनां वीजविनाशोद्यतेनाऽऽत्मोत्कर्षः परदूपणोद्धोपणं च ॥ ९९ ॥ परतिरस्कारः । भवे भवे, कोटिरानन्त्यसूचिका ॥ १०० ॥ कर्मशब्देन गोत्रमेव । तद्रूपमेव योनिविशेषाश्चतुरशीतिलक्षास्तदन्तरैः कृतविभागम् ॥ १०१ ।। देशादीनां समृद्धिपर्यन्तानां विषमतां विलोक्य भवसंसरणे ॥ १०२ ॥ अनादृतगुणदोप, एवं विधो जीवः । पञ्चेन्द्रियाणां निजनिजविषयगाय, तेन विवलो-गतशुभपरिणामो रागद्वेषोदय- नियन्त्रितः ॥ १०३॥ यटितव्यं चेटितव्यम् ॥ १०४॥ तत्कथं चेष्टितव्यमित्याह-अनिष्टविपयामिकाशिणा भोगिना-भोगसक्तैन सह वियोगो विषयाणां कथं स्यात् । 'वै' इति प्रश्ने, आगमोऽभ्यसनीयः, अतिवाढं व्यग्रहृदयेनाऽपि यथावद्विज्ञायैतानपायवहुलानागमोऽभ्यसनीयः ॥ १०५ ॥ , ·प्रसमाति । अवचूर्णी। आत्मुक्यकारका:-प्रकटोल्वणस्नेहरागा। निक-प्रान्ते । वीभत्सादिभिर्वहुलाः ॥ १०६ ॥ दुःखान्ताः ॥ १०७॥ शाकोटादशो यत्र तीमनं । मोदकाम्लकरसादि । परिणतिसमये ॥ १०८ ॥ उपचारश्चादुकर्मविनयपतिपत्तिः शयनादिः । सम्भृतपिण्डितरम्यकानि रतिकराण्यविच्छेदकारिणः ॥ १०९॥ देवनारकाणां नियतकालं, अनियतकालं मनुप्यतिरश्चाम् ॥ ११० ॥ इष्टपरिणामाः सन्तोऽनिष्टपरिणामाः, अनिष्टपरिणामाः सन्तोऽभीष्टपरिणामाः। आलोचनीयः सर्वक्षेत्रावस्थाभावित्वात् । एवं पानवस्थितपरिणामयिपयविरतावनुग्रहो गुणयोगतः । उपलक्षणत्वाद्बहुगुणश्चित्तप्रसन्नता ॥ १११ ॥ इत्यं गुणान्दोपरूपेण दोषांश्च गुणरूपेण यः पश्यति गुणदोपविपरीतोपलब्धिः । प्रथमाझं विलोक्य परिरक्ष्यः ॥ १२ ॥ विधिना विज्ञेयः ।। ११३ ॥ शखपरिज्ञानामाऽऽयध्ययनार्थ संक्षेपेणाऽऽह-मातापित्रादिर्गारवाणामृयादीनां पढीयकाययतना प्रथमेऽध्ययने, गौरवस्त्यागो द्विती द्वाविंशतिपरिपहविजयस्तृतीये, दृढसम्यक्त्वं चतुर्थे ॥ ११४॥ संमारोद्वेगः पयमे, फर्मनिर्जरोपायः पठे, वैयावृत्त्योद्यमः सपने, तपोविधिरप्टमे, योपिता त्याग:-स्त्रीपरिहारो नवमे ११५ अम्बर-पखं, भाजन-पारकादि, तयोरेपणा, तथाऽयग्रहा देवेन्द्रादेः, एते कीदृशाः शुद्धाः-शुद्धिमन्तः ।। ११६ ।। स्थान कायोत्सर्गरूपं, निपधा-साध्यायभूमिः, त्यागः-शब्दरूपयोररागा, क्रियाशब्दः सर्वत्र, परक्रियानिषेधा, प्रयततस्त- ·पस्यतो निष्प्रतिकर्मणः परो यदुपकरोति संस्करोति तदयुक्तं, अन्योन्यक्रिया साऽपि निष्प्रतिकर्मवपुपो न युज्यते ॥११७॥ साध्वाचारः पूर्वोताध्ययनकथितस्वरूपः । खलु-निश्चयेन । अयं प्रत्यक्षः ॥११८ ॥ भावना-वासनाऽभ्यासः पड्डीवनिकाययतनादिका, तदाचरणेन च गुप्तहृदयस्य च-मूलोत्तरगुणैर्गुतमनस्कतदनुष्ठानव्य- ग्रस्य, किंभवतीत्याह-न तदस्ति कालविवरं, यत्र कालच्छिद्रेऽभिभूयते प्रमादकपायविकथादिभिः ॥ ११९ ॥ x x x x स्वल्पकालेनैव विपरिणामधर्माः-कुत्सितपरिणामधर्मा अन्यथाभवनस्वभावाः, मा-मरणधर्मिणो मनुष्यास्तेपामृद्धिसमु- दया-धनधान्यहिरण्यस्वर्णादिविभूतिसमूहा अनित्याः । संयोगा:-पुत्रपुत्रीप्रभृतिसम्बन्धाः विप्रयोगावसानाः शोकोत्पादका भवन्ति, ततो न किञ्चिद्विपयाभिलापेण ॥ १२१ ॥ भोगजनितसुखैः क्षणविनश्वरैः प्रभूतभीतिभृतैः कातितरभिलपितैः शब्दादिविपयाधीनः किं?, न किञ्चित्प्रयोजनमे- मिस्तस्मात्प्वभिलापमपहाय नित्यमात्यन्तिकमभयमविद्यमानभीतिकमात्मस्थं-स्वायत् [यत्] प्रशमसुखं, मध्यस्थस्याऽरक- द्विष्टस्योपशान्तकपायस्य यच्छर्म तदेवंविधं तत्रोद्यतो भव ॥ १२२ ॥ इन्द्रियग्रामस्य शन्दादिविषयस्य लधुमिच्छतः प्रिये कर्तव्ये यावत्मयासः क्रियते तावत्तस्यैवाऽशसमूहस्य निग्रहे वरतरं- बहुगुणमृजुचितेनोद्यमः कृतः ॥ १२३ ॥ '

·मामरतिः
अवचूर्णी।
॥६७॥
सरागेण मोहयुकेन विषयामिलापतः प्राप्यं सुखं तस्मादनन्तकोटिगुणितं मूल्यं विनाऽनायासेन वीतरागः प्रशमसुख-
माप्नोति ।। १२४॥
इष्टस्या(इष्टा)वियोगकालानिष्टविप्रयोगकाद्धोत्पन्नं दुःखं सरागः प्रामोति, न वीतरागः ॥ १२५ ।।
एतेपु हास्यादिभेदेषु निभृतः स्वस्थस्तस्य यत्सुखं तन्द्रागिणां कुतः ॥ १२६ ।।
एवं गुणयुक्तोऽपि केरलमनुपशान्तोऽशमितविषयकपायस्तं गुणं निरुत्सुकत्वं रत्नत्रयुपचयरूपं नाऽऽनोति ॥ १२७ ।।
पक्रवर्तिवासुदेवादिस्तस्य महेन्द्रस्य च तादृशं सुखं नाऽस्ति याहशे मशमस्थितस्य ॥ १२८ ॥
स्वजनपरजनविपयां चिन्तां दारिद्यधनाढ्यदौर्भाग्यसौभाग्यादिरूपा विहाय । आत्मपरिजानमनादौ संसारे परिभ्रमन्नय-
मात्मा मुखदुःसान्यनुभवन्नपि न तृप्तः, सोऽधुना कथमभिस्तृप्तो भवेत्तदधुना यथा संसारे बहुसङ्कटेऽयं न भ्रमति तथा
प्रयतो मया कार्य इत्यात्मज्ञानचिन्तन एराऽभिरतः परकार्यविमुखो जितमदनादिसर्वदोषः सुखमास्ते, स्वस्थः-उपद्रवरहित-
स्तियति । निर्जरो, निर्गवाऽपेता जरा-हानिः, सा च प्रस्तावाप्रशमामृतस्य यस्याऽसौ निर्जरः॥ १२९ ॥
कृपियाणिज्यादिचिन्तनं लोकवार्ता, धर्मनिहपृच्छा शरीरनिर्वाहचिन्तनं । शोभनक्षान्त्यादिसद्धर्मचरणवाार्थ एतद्वय-
मापीटं] भीष्टं लोकवार्तातच्छरीरवार्तायाः कारणम् ॥ १३० ।।
आधार-माश्रयो, वर्तत इति शेषः, धर्म नह]चारिणा-संयमिना । लोके जातमृतसूतकनिराकृतगृहगमनादि, मधु-
मांसादि च धर्मविरुद्धम् ॥ १३१ ॥
॥६७॥

·देवः-शरीरं, नैयाउन्नपानवसनादिभिर्विना यापयितुं शक्यस्तान्यन्नपानवसनादिसाधनानि लोकवशानि, सद्धर्मस्य क्षमादे-
रविरोधाद्धर्मविरुद्धत्यागेनाऽनुवर्तनीयः ॥ १३२॥
दोपेणाऽनुपकारी भवति, प्रत्युताऽपकारेण प्रवर्तते परो लोकः क्रुध्यति । आत्मना ॥ १३३ ॥
पिण्डेपणाध्ययनभणितो निश्चयेन कल्प्यो ग्राह्योऽकल्प्यः परिहार्यः, आगमे आदानासेवनयोर्नियतवृत्तेः । तेन-विधि-
गृहीताहारेण ॥ १३४॥
वणे-गण्डे लेपः, अक्षस्य धुरा, सैवोपा, अभ्यवहरेदित्यत्राऽपि योज्यं, असगा-मनोवाकायेप्वसाःसाधवस्तेपां योग्यः
क्रियानुष्ठानं, तेषां भरः-सदातः, स एव तन्मात्र, तस्य यात्रा-निर्वाहस्तदर्थ, धर्मानुष्ठाननिर्वाहार्यमित्यर्थः । पन्नगो यथा
चरणार्जितमेव गिलत्येवं साधुरपि, चिलातिपुत्रमारितधनभेष्ठिसुत्तामांसास्वादकपितृपुत्रादिवद्वा, यथा तैः शरीरस्य धार-
णार्थमेव तस्कृतं, तथा साधुरपि ॥ १३५ ॥
विशिष्टतरास्वादमगृद्धचित्तेन साधुनेति प्रक्रमः, तद्विपरीतमविद्यमानास्वादमपि द्वेपरहितेन, वृको यथा सरसं विरसं या
न पिलोकयति, तद्वत्साधुनाऽपि दारूपमधृतिना-दारुतुल्यसमाधिनाऽऽस्वाद्यं वस्तु, [पुनरा स्वाधं-क्रिया ॥ १३६ ॥
कारमुष्णकालादि, स्निग्धेतरादि च क्षेत्रं सुभिक्षादिकं च,मात्रामल्पादिरूपसात्म्यं, यद्यस्योपभुक्तं परिणतिमेति । द्रव्याणां-
धृतगुडादीनां गुरुत्वं लघुत्वं, यद्वा येन द्रव्येणोपमुक्केन गुणानां गौरवं शेषाणांलाघवं चाऽऽत्मनः स्यात् । भोज्यं वस्तु ॥१३७॥

·प्ररामरतिः ॥६८॥ अवचूर्णी । अन्यदीपग्रहिकं दण्डकाद्युत्सर्गतः कल्प्यं-कल्पनीयं, अपवादतो-गाढालम्वनेनाऽकल्प्यमपि ग्राह्य लघुतरदोषासेवन सद्धर्मदेहरक्षानिमित्तं कारणं तेनोकम् ॥ १३८ ॥ कल्प्याकल्प्य-शुद्धाशुद्ध विधिज्ञः संविग्ना-ज्ञानक्रियायुकाः सहाया यस्य । स्वभावविनीतो, दूपणदूपितेऽपि रागादिर- हितः ॥ १३९ ॥ धर्मोपकरणेन-चत्रपात्रादिना धृतं वपुरस्य, अलेपको-लोभेन न स्पृश्यते ॥ १४० ।। अकृतगाओं धर्मोपकरणयुक्तोऽपि न स्नेहमुपगच्छति । निम्रन्यो-वक्ष्यमाणपरिग्रहरहित इति ॥ १४१॥ प्रन्योऽष्टविधं कर्म, सम्यक्त्याद्विपरीतं, प्राणातिपातादिभ्योऽनिवृत्तिः,अशुभमनोवाकाया, अशठ-मायारहित, सम्यगु- पच्छति ॥ १४२॥ संवर्धनमुपष्टम्भ या व्यवहारे व्यापाररूपे ज्ञानादीनामुपग्रहकारि दोपाणां निग्रहकारि यद्वस्तु, तनिश्चये कल्पनीयं, नाऽशिष्टम् ॥ १५३॥ यदस्त्यन्नपानादि दर्शनशानाचाराहोरात्राभ्यन्तरानुष्ठ्यव्यापाराणां विनाशकारि, यन्त्र प्रवचनकुत्साकारि मद्यमांसकन्द- भूलाभोग्यगृहभिक्षामहणादि, तत्सर्व कल्प्यमप्यकल्प्यम् ॥ १४४ ।। फरप्याकल्प्यत्वं शुद्धवस्तुप्पप्यनियतं, पुरुपाद्यपेक्षयेति शेषा, यथा विकारभाजां शुद्धमपि क्षीरादि निषिध्यते, नेतरेषां नीरजां, मैप तदन्येषां करप्यतेऽशुद्धमपि ॥ १४५ ॥ ॥६८॥ .

·देशोऽसाधुपरिचितक्षेत्र, कालो दुर्भिक्षादिः, पुरुषःप्रबजितराजादिः, अवस्था मान्द्यादिका, एतेपामर्थेऽकल्प्यमपि कल्प्यं,
उपयोगशुद्धिपरिणामानवैकान्तेन कल्प्यते कल्प्यं, नैवैकान्तेन न कल्प्यतेऽकल्प्यम् ॥ १४६ ।।
यतिना-साधुना तदेव चिन्तनीयं भापणीयं कायेन कर्तव्यं, यदात्मनः परेपामुभयेषां वाधकं न भवत्यतीतादि-
सर्वकाले ॥ १४७॥
सर्वेषु शब्दादिसर्वेन्द्रियार्थेप[विपयेषु, इन्द्रियसगतेषु-]श्रोत्रादीन्द्रियगणस्य गोचरतां प्रासेपु । वैराग्यमार्गः-सज्ज्ञान-
क्रियासेवन, तस्मिन्नन्तरायकारिषु परिसंख्यान-इतरत्वनिःसारत्वाहितकारित्वपरिज्ञानं कार्य-ध्येयं, केन? परं-कामार्थधर्मेषु
प्रधान नियतं शाश्वतं कार्य-मोक्षप्राप्तिलक्षणमिच्छताऽभिलापिणा ॥ १४८॥
भावयितव्यमहर्निशं चिन्तनीयमभ्यसनीयं, किं तत्, अनित्यत्वं-संसारे सर्वस्थानानामशाश्वतत्वं, अशरणत्वं-जन्म-
जरामरणाभिभूतस्य नाऽस्ति किचिच्छरणं, एकत्वं-एक एवाऽहं, अन्यत्वं-स्वजनधनदेहादिकेभ्योऽन्य एवाऽहं, अशुचित्व-
आधुत्तरकारणाशुचितामयस्य शरीरस्याऽशुचिभावादशुचित्वं, संसार इति माता भूत्वा भगिनीत्यादिभवभावना, आश्रय-
द्वाराणि विवृतानि कर्माश्रयः, आश्रवद्वारपिधानं संवरः ।। १४९ ।।
कर्मणां क्षपणोपायो निर्जरणं, लोकायामादिलोकविस्तरः, शोभनोऽयं धर्मस्तत्त्वतः-परमार्थतश्चिन्ता धर्मस्वाख्याततत्त्व-
चिन्ता, योघे सुदुर्लभत्वं चेति प्रकटम् ॥ १५० ॥
इष्टजनसम्प्रयोगश्चर्टिसम्पच, विपयसुखसम्पच्च, सम्पच्छन्दः प्रत्येकं योग्यः ॥ १५१ ॥ अभिद्रुतेऽभिभूते ॥ १५२ ॥

·असमरतिः अवचूणी। आकाठिकहित-सदाभाविशुभाचरणं, एफेनैवाऽऽत्मनाऽसहायैन स्वस्याऽर्थे ॥ १५३ ॥ स्वजनारिपत्रादेः, परिजनादासादेः, विभवात्कनकादेः, शरीरादेहाच्च, तेभ्यो भिन्नोऽहं, पृथकर्मणि यस्य नियता नक्तं- दिनमालोचिका, हिर्यस्मात् , शोककलिः कलिकालस्वरूपम् ॥ १५४ ॥ कर्पूरादीनां वपुःसम्पर्कादशुचिकरणसामर्थ्यात् , शुक्रशोणिताद्याद्यकारणानामन्नपानायुत्तरकारणानामशुचित्वात् ॥१५५॥ संसारभापनामाह-दुहिता-सुता ॥ १५६ ।। स सम्यग्दृष्टिरपि यो]न विरतः प्राणातिपातात् , सोऽपि[विरतोऽपि प्रमादवान् । मनोदण्डाः* ४ वाग्दण्डा-४ काय- दण्डाः ४, तदेवं पञ्चदशप्रकारदण्डरुचिः, ततश्चाऽयमर्थ:-प्रमादवान् यो जीवस्तस्य यथैते भेदा वहवस्तथाऽऽश्वकर्माण्या- श्रयस्थानानि भयन्तीति । आश्रविधिरुचस्तस्मिन्नाश्रवकर्मणि विषये तेषां भेदानां निग्रहे यतेत ॥ १५७ ।। अनुपादाने पृत्तिापारः । पाठान्तरे गुप्तिर्गोपनं, आत्मन्यारोपितो हितः । वरदैस्तीर्थकरादिभिः ॥ १५८ ॥ पिशोपणाहनादुपचितोऽपि-पुष्टोऽपि, दोपोऽजीर्णात्मकः तावत्कर्मोपचितं बन्धादिभिर्निरुद्धाश्रवद्वारो जीवः संवृतः ॥ मयंत्र-यन न जातं न मृतं मयेति । परमाणुप्रभृतीन्यनन्तानन्तस्कन्धपर्यवसानानि द्रव्याणि, तेषां मनोवाकायादिभिरु- पयोगा, न च तैस्तृष्ठ इति चिन्तयेत् ॥ १६० ।। प्रोग्य काय चतुकामयित्वायनुम्मारवा मनाप्रमृतीनां दण्डानाम् । .

·सुष्टु-निर्दोपः ख्यातः । [अत्र]क्षमादिलक्षणधर्मे। मुखपरम्परया ॥ १६१॥ कल्प[कल्य]ता-नीरोगता, आयुदीर्घायुष्कं, श्रद्धा-धर्मजिज्ञासा, कथकश्चाऽऽचार्यः, श्रवणं चाऽऽकर्णनं, एतेषु नव- सूत्तरोत्तरदुर्लभेषु सत्स्वपि, बोधिः सद्धर्मस्याऽऽख्याता (१) सम्यग्दर्शनं, [तस्य] सम्यग्लाभो[दुर्लभो]भवति ॥ १६२ ॥ अवाप्याऽज्ञानाद्रागारपत्नीपुत्राद्यासके कापथविलोकनात्-कुपथदर्शनादेकैकनयानुसारिजिनप्रणीवागमवचनैकदेशस्वयु- क्तिनिरपेक्षविचारणाद्वहयो निहवा जज्ञिरे, गौरववशात् ॥ १६३ ।। रागमहाणमार्गो दुःखेनाऽधिगम्य इन्द्रियादिस[पलविधुरेण]म्पन्नो (१)-चैरिविह्वलेन । विरागमार्गप्राप्तौ विजयस्तेन प्राप्तो भवति येन सर्वविरतिरवामोति ॥ १६४ ॥ गणशब्दः प्रत्येकमभिसम्पध्यते, नेतारस्तान् कपायान् पूर्व "हतं सैन्यमनायक"मिति न्यायात् [साधयेत् ] ॥ १६५ ।। सधिन्त्य-आलोच्योदयनिमित्त प्रादुर्भावकारणमुपशान्तेर्हेतुः-कारणं च, कपायाणामुदयनिमिचं परिहार्यमुपशान्ति- हेतुरासेवनीयः । कथं ?, त्रिकरणशुद्ध-कायवाशनोनिर्दोपं, अपिरभ्युच्चये । इति भावनाधिकारः ॥ १६६ ॥ शौचं-संयम प्रति निर्लेपताऽदत्तादानापरिग्रहोवा, चः समुच्चये, संयमः सप्तदशभेदः, त्यागोद्रव्यभावग्रन्थत्यजनम् ॥१६॥ क्षमाप्रधानः॥ १६८॥ गुर्वभ्युत्थानाद्यधीना गुणा ज्ञानादयो यस्मिन् पुरुपे ॥ १६९ ।। यथावेष्टितं नि] तथाऽऽख्याति तस्य च शुद्धिर्नाऽस्ति ।। १७०॥ .

·परामरतिः
अवचूर्णी।
,
॥७॥
.
द्रव्यं सचेतनादि, शैक्षादि सचेतनादि-"अट्ठारस पुरिसेसु, वीसं इत्थीसु दस नपुंसेसु । पवावणा अणरिहा, अणहा
पुण इत्यि पेय ॥ ति (अहवा विगलंगरूवाई)॥१॥"इति[पाठान्तरम् ] 1 उपकरोति ज्ञानादीनां, तदप्युद्गमादिशुद्धं
शुचि, तथा भकपानादि, तदुद्गमादिदोपरहितं शुचि, अन्यदशुचि । देहशुचि पुरीपाद्युत्सर्गपूर्वकं निर्लेप निर्गन्धं देह-
मधिकृत्य प्रवृत्तं । भावशौचं निर्लोभताविधायि कार्य-कर्तव्यम् ॥ १७१ ॥
आप्रवाः-प्राणातिपातादयः कर्मादानहेतवस्तेम्यो विरतिकरणं । पञ्चेन्द्रियाणि स्पर्शनादीनि, तेषां निरोधः । कषायाः
क्रोधादयधवारस्तेपामुदयनिरोधः। दण्डा मनोवाकायाख्याः, अभिद्रोहाभिमानेादिकरणं मनोदण्डः, हिंस्रपरुषानृतादि-
भाषणं याग्दण्डः, पारनवल्गनप्लवनादिरूपः कायदण्डः, एभ्यो निवृत्तिरेव संयमः सप्तदशभेदो भवति ॥ १७२ ॥
पान्धवाः स्वजनाः, धनं-हिरण्यादि, पञ्चेन्द्रियविषयसुखं, एतेषां त्यागात् । भयमिहलोकादि सप्तविध, विग्रहः-शरीरं,
(नस्य)प्रतिकर्मणा त्यागात्साधुर्मुनिरत्यक्तारमा-परिहतासंयमपरिणामोऽष्टविधग्रन्थविजयप्रवृत्तः, परिहताभिमानममत्व-
भागोरचद्विष्टस्त्यागी ।। १७३ ।।
न विसंवादनं यथादृश्यवस्तुमापणं, तेन योगः-सम्बन्धः, त्रिविधेन योगेनाजिमाता-ऽकौटिल्यं, कायेनाऽन्यवेषधारितया
रयतेऽम्या आर्यायातुधं चरण "इय अगला (अयोग्या:) आहिया सुत्ते" इत्येवंरूपमात्मप्रयोधादिषु । भावपुरीयप्रतिकृती तु
"मीनमकं वाजयत्यप पुनर्निचन्तदत्यन्तप्रतिषेधाय" इति टिप्पनी || "तह वियलंगस्सरूना य" इति प्रवचन० गा० २५ ।
-
॥७०॥

·विनतारयति, मनसाऽसत्यं प्रागालोच्य भापते करोति वा, वचनेन सद्भूतनिवासद्भूतोद्भावनं कटुकसावद्यादिभाषणं,
एतत्परिहाराच्चतुर्विधं सत्यं जिनेन्द्रवचने, न त्वन्यत्र ॥ १७४ ।।
अनशनं-चतुर्थभक्कादि पण्मासान्तं तपस्तथा भक्तपत्याख्यानेजितमरणपादपोपगमनादि, अनोदरता-द्वात्रिंशत्कवलेभ्यो
यथाशक्ति यदाहारमूनयति, वृत्तिर्वर्तनं-भिक्षा, तस्याः संक्षेपणं-दत्तिभिर्भिक्षाभिश्च परिमितग्रहणं, रसत्याग:-क्षीरदध्यादिवि.
कृतीनां यथाशक्तिपरिहारः, कायक्लेशः-कायोत्सर्गोत्कटुकासनातापनादिः, संलीन:-सिद्धान्तोपदेशेनेन्द्रियनोइन्द्रियभेदेन,
तभावस्तत्ता, इन्द्रियसंलीनः-संहृतेन्द्रियव्यापारः, कूर्मवत् , नोइन्द्रियसंलीनो-निष्कपायमातरौद्ररहितं मनोधरन् परोपलक्ष्य
वाद्यं तपःप्रोकं जिनादिभिः ॥ १७५ ।।
प्रायश्चित्तमालोचनादिदशविधमतिचारमलप्रक्षालनार्थ, एकाग्रचित्तनिरोधो ध्यानं, तत्रातरौद्रे व्युदसनीये, धर्मशुक्ले दे
ध्यातव्ये । च्या[तस्यतो भावो वैयावृत्त्य]तं, आचार्यादीनां दशानां भक्तपानवस्त्रादिभिरुपग्रहः शरीरशुश्रूषा चेति, विनीयते
येनाऽष्टविधं कर्म स विनयो ज्ञानदर्शनचारित्रोपचारभेदात्, व्युत्सर्गोऽतिरिक्तोपकरणभक्तपानादेरुज्झनं, स्वाध्यायो वाच-
नादिः पञ्चविधः, अभ्यन्तरस्य मिथ्यादर्शनकपायादेरपाकरणात्तपोऽपि ॥ १७६ ॥
दिव्यं भवनेशव्यन्तरज्योतिप्कविमानवासिदेवीनां सम्वन्धि, तस्मान्मनोवाकायैः कृतकारितानुमतिभिर्विरतिर्नवभेदा,
औदारिक मनुप्यतिर्यसम्वन्धि, तत्रापि मनोवाकायैः कृतकारितानुमतिभिश्च विरतिनवकं, तदेवं ब्रह्माऽष्टादश-
,
.
भेदं भवति ॥ १७७॥

·प्रश्नमरतिः
अवचूर्णी।
आरमन्येय ब्यापारोऽध्यामं, कथमयमात्मा बध्यते? कथं वा मुच्यते? इति, तद्विदन्तीत्यध्यात्मविदस्ते । मूर्छा-
गाय, निश्चयनयाभिप्रायेणारमन प्रतिविशिष्टपरिणामस्तां परिग्रहशब्दवाच्यतया कथयन्ति, यस्मादेवं तस्माद्वैराग्यमिच्छता,
आकिश्चन्यं परो धर्मः, न किञ्चिन्ममेति विगतमूर्छया स्थेयम् ॥ १७८ ॥
दशमकारक्षमादिधर्मस्याऽनुष्ठायिनस्तदासेविनः सदैवाऽनवरतं शिवोपायसेविनो दृढानां-धनभेदानां, रूढाना-चिरका-
लायस्थितिप्राप्तस्यैर्याणां, घनानां यहठानां, एवंविधानामपि ॥ १७९ ॥
माया लोभश्च मानः क्रोधश्च, उद्धताः-सावष्टम्भाः, प्रवला:-प्रकृष्टसामर्थ्या। विनाशयति, साधुरिति योगः ॥१८० ॥
न्यतिकरः-सम्पर्कः, विरकता-पूर्वमहर्पिसमाचीर्ण क्रियाकलापपरता, सद्भावा जीवादयः, एतानिधर्मस्थैर्यजनकानि॥१८१॥
आक्षिप्यन्ते धर्म प्रत्यभिमुखाः प्राणिनो यया साऽऽक्षेपणी, विक्षिप्यन्ते-परापरदेवादिदोपकथनेन प्रेर्यन्ते प्राणिनो यत्र
मा विक्षेपणी, विमार्गा-जैनमार्गादन्य एकान्तमतावलम्बिनस्तेषां वाधने समर्था . पदरचना यस्याः सा, श्रोता चाऽसौ
जनश्च, तस्य श्रोत्रमनमोस्खयोः प्रसादजननी, यथा जननी-माता ॥ १८२ ।।
सम्यग्यिवेच्यते-नरकादिदुःखेभ्यो भयं ग्राह्यते यया सा संवेजनी, निर्वेदं कामभोगेभ्यो यया सा,एवमेताम् ॥ १८३ ॥
यापरकालं, मध्यात्मचिन्तापनस्यन तेनाऽपि परदोपगुणकीर्तनव्यापारेण किश्चित्प्रयोजनं, तावत्कालं व्यग्रं-व्यापृतम् १८४
आचारादिश्रुतपाठेऽपरेषां पठने पाऽध मया किं कृतं? इत्यादि स्वात्मनि संचिन्तने ॥ १८५ ॥
॥७१॥

·,
."
शासूक् अनुशिष्टाविति वाग्विधिविद्भिश्चतुर्दशपूर्वधरैः, विशेषेण नियतो निर्णीतः । दैङ्क त्रैङ् पालनार्थे सर्वशब्दविदा-
संस्कृतप्राकृतादिशब्दविज्ञानाम् ॥ १८६ ।।
रागद्वेपव्यातचित्तान् शिक्षयति-'विपरीतमशुभं मा कुरु, अनवरतं शुभमविपरीतं कुरु'इत्यादिना, तथा संत्रायते-रक्षति
सदाचारे, स्थितानिति शेपा, कुतो ? नरकादिदुःखात् ॥ १८७ ॥
शासनस्य-शिक्षणस्य सामर्थ्य-वलिष्ठताऽनेन संत्राणस्य-पालनस्य बलेन चोभयेन सहितं यत्तच्छाखमुच्यते सिद्धान्तः।
संसारभावमनुवदतां मोक्षं दर्शयतां सर्वविदामेतद्वचनम् ॥ १८८ ॥
वन्धः-कर्मोपादानं, मोक्षः-कर्माभावः ॥१८९ ।।
एतानि विवरीपुस्तावज्जीवानाह-असंख्येयप्रदेशात्मकाः सकलोपयोगभाजः मुक्ताः-सिद्धाः, संसारिणो-भवस्था लक्षणत-
श्चिह्नत एकेन्द्रियादयो ज्ञातव्या इति, लक्षणतो-ऽसाधारणस्वरूपतः ॥ १९० ॥
X
x
x
x
x
एवमनेकप्रकाराणामेकैको विधिरेकैको भेदोऽनन्तकालवर्तित्वादनन्तपर्यायः, अनन्ताः पर्याया-धर्मा यस्य, अन्तर्मुहूर्तादा-
रभ्यैकैकसमयवृझ्या त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि यावस्थितयः, अड्डलासंख्येयभागादारभ्य यावत्समस्तलोकावगाहः, ज्ञान-
वस्तुविशेषायबोधो, दर्शन-वस्तुसामान्याववोधः, पर्यायास्तारतम्यकृतविशेषाः॥ १९३ ॥
उपयोगश्चेतनाज्ञानदर्शनव्यापारः, साकारो-विकल्परूपो ज्ञानोपयोगस्तद्विपरीतो दर्शनोपयोगी व्यष्टचतुर्भेदः ॥१९४ ॥

·নুমান:
॥ ७२ ॥
अवचूर्णी
,
शानं मत्यादि, मतिभुतायधयो मिथ्यात्योदयोपरक्तस्वभावा अज्ञानतां यान्ति ॥ १९५ ॥
औदयिकः स च-जीयोपात्तकर्मणामुदयो देवनारकादिपर्यायकारी, पारिणामिको-जीवभव्याभव्यत्वादिरूपस्त्रिकालतद-
विच्युतिरूपः, उपशमः कर्मणां विपाकमदेशद्वयरूपोदयभावस्तेननिर्वृत्त औपशमिकः सम्यक्त्वचारित्ररूपः, सम्यक्त्वज्ञान-
पारिनादिरूपः क्षयोत्थः ।। १९६ ।।
गतिर्नरकादिः४, कपायाः क्रोधादयः ४, लिङ्गं स्त्रीपुनपुंसकं ३, मिथ्यात्वमज्ञानमसंयतत्वमसिद्धत्वं, लेश्याः६, एते कर्मोद-
यादानिर्भयन्ति । पारिणामिकापशमिको पूर्वोक्तत्रिविधद्विविधौ भवतः क्रमेण कर्मोदयनिरपेक्षसापेक्षौ च । कर्मक्षयाजातः
क्षायिका, स नपरिधः-सम्यक्त्वचारित्रकेवलज्ञानकेवलदर्शनदानादिपश्चलब्धिभेदतः । क्षायोपशमिकोऽष्टादशविधो मत्या-
दिशानचतुष्कमनानत्रिकं चक्षुरादिदर्शन त्रिकं दानादिपञ्चलब्धयः सम्यक्त्वं चारित्रं देशविरतिश्चेति । पष्ठश्च सान्निपातिक:
पूर्पोफभावानां द्विकादिसंयोगजः, स च पञ्चदशमेदो ग्राह्योऽन्य एकादशभेदरूपस्त्याज्यो, विरोधित्वात् ॥ १९७ ॥
एभिरीदयिकादिभिर्भावरात्मा-जीया, स्थानं गतिरिन्द्रियाणि सम्पदः सुखं दुःखं, एतानि संपामोति । स्थीयते यत्र
संसारे जपन्यादिस्थितिः-स्थानमात्मनः, स चाऽऽत्मा समासेनाऽष्टविकल्पस्तानाह ॥ १९८ ।।
द्रव्यात्मा फापारमा योगात्मोपयोगात्मा ज्ञानात्मा दर्शनारमा चारित्रात्मा वीर्यात्मा। मार्गणा-परीक्षा चेति ॥ १९९॥
साम्प्रतमेपां स्वरूपं प्रतिपादयति-जीवानामेकाक्षादीनां सर्वत्र जीवत्वान्वयात्, अजीवानां धर्मास्तिकायादीनामजीव-
गन्यव्यंशाष्ट्रव्यारमा स्यादिति १ । कपायाः सन्ति येषां ते कपायिणा-समोहास्तेषां सकपायिणां कपायैः सबैकत्वापतेः
-
॥७२॥

·कपायात्मा। योगा-मनोवाकायच्यापारास्तदेकत्वपरिणत आत्मा स योगात्मा सयोगानां स्यात् ३ । उपयोगी ज्ञानदर्शन- व्यापारो ज्ञेयविषयस्तत्परिणत उपयोगात्मा सर्वजीवानां, न त्वजीवानाम् २००॥ सम्यग्दर्शनसंपन्नस्य तत्त्वार्यश्रद्धानभाजो यो ज्ञानपरिणामः स ज्ञानात्मा ५। चक्षुरादिदर्शनपरिणतानां दर्शनात्मा सर्वजीवानां भवति ६ । प्राणातिपातादिपापस्थानेभ्यो विरतानां तदाकारपरिणतानां चारित्रात्मा ७ । वीर्य-शक्तिप्रवर्तनं, ताजां सर्वेषां संसारिणां वीर्यात्मा ८॥२०१॥ एतेऽष्टौ विकल्पाः प्रतिपादितास्तत्र द्रव्यात्मानमाशङ्कते-आत्मेति ज्ञानदर्शनस्वभावश्चेतनः प्रतीतः, सोऽजीवविषयपुद्ग- लादिषु कथमात्मशब्दप्रवृत्तिः? इत्यत्रोच्यते-उपचारो-व्यवहारः, स चाऽततीत्यात्मा भवति व्युत्पत्तितः शब्दवाच्यः, सर्वद्र- व्यविषयश्चैप न्याय इति नयविशेषेण-सामान्यग्राहिणा नयेन । स्वरूपात्पररूपात् ॥ २०२ ॥ संयोगो-रूपं,अनेकेन भेदेन निर्देश परीक्षणीयः। स्वतत्व-सहजं स्वरूपं, दृष्टमुपलब्धं लक्षणश्चिहरनेकभेदं समस्त- मात्मनः। "चित्तं चेयणसन्ना, विन्नाणं धारणा य बुद्धी य । ईहा मई विअका, जीवस्स उ लक्खणा एए ॥१॥" ॥२०॥ उत्पत्तिविपत्तिस्थिरतालक्षणं यत्सर्वमपि तदस्ति, अङ्गुलीवत् । एवं यन्नाऽस्ति तदुत्पादादित्रयवन्न भवति, खरशृङ्गवत् । अर्पित-विशेषितं जिनप्रवचनमुत्पन्नं, अनर्पितं-अविशेपितं प्राकृतजनप्रणीतं अतीतं सप्तविकल्पवचनम् ॥२०४ ॥ कुशूलाद्यवयवावस्थायां घटाद्यभावः । घटोऽयमुत्पन्न इति । तेनाऽऽकारेण तस्य घटस्य ॥ २०५॥ चशब्दादतीते । यस्य पदार्थस्य । तेन पदार्थेन ॥ २०६ ।। पञ्चाऽजीवद्रव्याणि, रूपरसगन्धस्पर्शवत् ॥ २०७॥ ,

·अवचूर्णी।
असमाति:
॥७३॥
न हि द्रव्यप्रदेशाः सन्त्यन्ये च वर्णादयः, किन्तु तमेव प्रदेशं वर्णादिपुद्गलाः सन्निहिताः स्युः ॥ २०८ ॥
अनादिपारिणामिकं पुद्गलद्रव्यं । सर्वभावेष्वौपशमिकादिषु वर्तन्ते ॥ २०९ ।।
विवृतपादस्थानस्थितो, विवृतपादभ्राम्यमाणनराकार इति ॥२१०।।
तत्र लोकेऽया सशरायाकारमधोलोकमूर्घलोकं शरावसम्पुटाकारम् ॥ २११॥
जम्बूद्वीपादिभेदेन । वैमानिकदेवलोकाः १०, अवेयकाः ३, अनुत्तराः १, सिद्धिः १-१५ ॥ २१२ ॥
अवशेष-समस्तलोकासंख्येयभागादिकं एको जीवः पृयिव्यादिको व्यामोति, 'वा' शब्दात्समस्तलोकं केवलीसमुद्घातगः
फेरली ।। २१३॥
धर्मास्तिकायादयखयोऽप्यसंख्येयप्रदेशाः । जीवद्रव्यमनन्तसमयं । कर्तृपर्यायशून्यानि ॥ २१४ ॥
गतिनिमित्त, स्थित्युपकारी ॥ २१५ ॥
सूक्ष्मता परिणामः स्कन्धानामेव, तत्सद्भावेन त इन्द्रियग्राह्याः साक्षात्। मेदो-द्यादिस्कन्धानां पृथग्भवनं । स्पर्शादयः
पुद्गलद्रव्यस्योपकाराः, शब्दपरिणामः पुद्गलद्रव्याणामुपकारः। कर्मपुद्गलानां वन्धः क्षीरनीरवदिन्द्रधनुरादिः ॥ २१६ ॥
विचेष्टितानि-पिविषव्यापारोक्षेपणाकुचनादयः । उपग्रहः । सौभाग्यादृश्यीकरणादिः, जीवितदं क्षीरघृतादि, मरणदं
विपाखादि, संसारिजीवविषयाः ॥ २१७ ॥
परिणमनं-परिणामो, यथा-वर्धतेऽशुरो हीयते येत्यादिकालजनित उपकारः, इदं पर्वत इदं न वर्तते वर्तनायाः, परत्व-
॥७३॥

·मपरत्वं कालकृतं, पञ्चाशद्वात्पश्चविंशतिवर्षोऽपरः, पथवर्षादशवर्षः परः । शिक्षा-लिप्यादिग्रहणासेवनादिवा ॥ २१८ ॥
द्विचत्वारिंशत्प्रकृतयः पुण्यं, यशीतिः पापम् ॥ २१९ ॥
आगमपूर्वो मनोवाकायव्यापारः, तस्य योगस्य विपरीतता । गुप्विर्गोपन, स्थगिताश्रवद्वारः ॥ २२० ॥
संवृतात्मनस्तपसा पूर्वाजितस्य कर्मणः क्षयः । उपधान-योगोहनादि, तेन नव्यकर्मप्रवेशाभावः ॥ २२१ ॥
जीवादिषु निश्चयेन परिणामः । सद्भूतमिति ॥ २२२ ॥ शिक्षा-जिनोदितक्रियाकलापाभ्यासः पुनः पुनः ॥ २२३ ॥
एतद्विप्रकारं । विस्तराधिगमो-विस्तरपरिच्छेदो * । विपरीतार्थग्राही प्रत्ययो विपर्ययः । समासतो वेधा ॥ २२४ ॥
आभिनिवोधिक-मतिज्ञानम् ॥ २२५ ॥
HTTHI फ्रमेणाऽष्टाविंशतिचतुर्दशपविभेदा उत्तराः, विषयो-गोचरो मतिश्रुतयोः सामान्यतः सर्वद्रव्येषु सर्वपर्यायेषु ।
अवधिसपिए, मनःपर्याय मनोगतद्रव्येषु, केवलं तु सर्वद्रव्यसर्वपर्यायेषु, आदिशब्दात्क्षेत्रकालादिपरिग्रहः । (वि
मा:-स्तरपरिच्छेदः) एकस्मिन् जीवे युगपदेकादीनि कियन्ति ?, भाज्यानि-भजनीयानि चत्वारि, यावत्केवलावागाव-
मतिश्रुतावधयः ॥ २२७ ॥
• सम्भाव्यते पड्विंशत्यधिकद्विशततमायाः कारिकाया अयं पर्यायः, तत्रैवास्य शब्दस्य मूले वृत्तौ च पर्यायस्य विद्यमानत्वा-
दर चा विद्यमानत्वात्।
रक्षानाभावः ॥ २२६ ॥

·प्रसमातिः अवचूर्णी 11७४॥ समो-रागद्वेषविकटस्तस्याऽऽयो-लाभस्तत्र भवं सामायिक प्राक्तनपर्यायच्छेद उत्तरपर्यायस्थापन परिहरण-परिहारस्तेन विशुद्धं । सूक्ष्मो-ऽत्यन्तकिट्टीकृतः सम्परायो-लोभकपायः, सूक्ष्मसम्परायगुणस्थानवर्तिनः । अकषायं यथाख्यातम् ॥२२८॥ अनेकैर्यहुप्रकारैरनुयोगैः किं कतिविधं कस्येत्यादिभिनय गमादिभिः, प्रमाणैः प्रत्यक्षादिभिः, समनुगम्य-ज्ञेयम् ॥२२९॥ एकतरस्याः सम्यग्दर्शनादिसम्पदोऽभावेऽपि, अपिः पूरणे, मोक्षमार्गोऽपि-मुक्तिप्रापकोऽपि न सिद्धिकरः, त्रिफला- व्यपदेशयत् ।। २३० ॥ चारित्रं दर्शनज्ञानलाभे । चारित्रलाभे ॥ २३१॥ धर्मो दाविधः । आवश्यकानि-प्रतिक्रमणालोचनादीनि ।। २३२ ।। सम्यक्त्वादीनां जघन्याद्याराधनानाम् ॥ २३३ ॥ सम्यक्त्यादिसम्पदा तत्परेण-व्यग्रेण, तेप्येव-सम्यक्त्वादिषु । तत्परेषु साधुपु, जिनेपु, भकिरान्तरा-प्रीतिः । उपग्रह- दुचितानपानशयनासनादिप्रदानरूपः । समाधिः-स्वास्थ्य स्वपरयोः । एतेषां करणेन ॥ २३४ ॥ यसमेव प्रपथयति-गुणानां ज्ञानादीनां । परतष्ठिए । अधृप्यस्याऽधर्षणीयस्य, मत्सरश्चित्तस्थ एव कोपः ॥ २३५ ॥ प्रशम एर निरापाधसुखं सदाचारे रतस्य साधोरिति, तस्य किं साधय ? सुरासुरनरलोकेऽस्मिन् ॥ २३६ ॥ न फेनाऽपि न्ययं प्रापित बाधितम् ॥ २३७ ॥ विनिवृत्ता परस्मिन्नाशा येपाम् ॥ २३८ ॥ शब्दादीनां विषयाणां परिणाममन्ययाभवनरूपं, दुःखहेतुमेव च सम्प्रचार्य। संसारे दुःखान्येव रागद्वेषात्मकानि ॥२३९॥ प्रदोप-प्रद्वेष । अन्यथितोऽपीडितः ॥ २४० ॥ मौनी निरपद्यभापी, एकासी निष्कलहोया, यशे स्यापितानि, परीपहाः सम्यक् सह्यन्ते, कपायाणामुदयो निरुद्धः॥२४॥ ॥७४॥ .

·शब्दादिसने निःस्पृहः । प्रशमगुणाः स्वाध्यायादयस्तेषां समूहस्तेन विभूपितः। अभिभवति देवमनुष्यादीनां नार- कादीनां च ।। २४२ ॥ x x x x x x x , विरतिः-पापविरमणं, ध्यान-धर्मध्यानादि, भावनाऽनित्याद्याः, योगा-आवश्यकादिव्यापाराः । सुखेन ॥ २४४ ॥ धर्मात् "संती यम[इव] जय० १०"भूम्यादिजीवा नव, अजीवा१०,करणकारणानुमतित्रयं, मनोवचनकायत्रयम् ॥२४५॥ संसारभीरुमुसमाप्यपारस्य । प्राप्तः । विर(कताया)काया (१) दूरानुयायिनं । तत्कालावस्थायामुचितं प्रकृष्टम् ॥२४॥ धर्मध्यानस्य भेदचतुष्टयमाह-सम्वुद्धिसम्पर्कमाप्य ।। २४७ ॥ वीतरागवचनं च । आज्ञायाः सर्वज्ञदत्ताया गवेषणं, तस्या अर्थनिश्चयः। एभिहेंतुभिरैहलौकिकोऽपाया, पारलौकिको नरकतिर्यग्गतिभ्रमणरूपो धर्मार्थिना चिन्त्यते, सोऽपायविचयः ।। २४८ ॥ अशुभकर्मणां यशीतिविधानां, शुभकर्मणां द्विचत्वारिंशद्देदानां, विपाको-रसः कटुकमधुरत्वादिः, तस्याऽनुचिन्तनार्थः। द्रव्याणां पण्णां, क्षेत्रमा धस्तिर्यग्मेदं, तेपामाकारानु(चिन्तन) गमनं-[अनुचिन्तनम् ॥ २४९ ॥ x x x x x * पुनम इयाभासयमर्द्धचन्द्रापारचिहान्तर्गवः शब्दः, अर्थासद्वत्वात् ।

·परामरविः
अवचूर्णी
॥७४॥
समो-रागद्वेषविकलस्तस्याऽऽयो-ठाभस्तत्र भवं सामायिक प्राक्तनपर्यायच्छेद उत्तरपर्यायस्थापन परिहरण-परिहारस्तेन
विशुद्धं । सूक्ष्मो ऽत्यन्तकिट्टीकृतः सम्परायो-लोभकपायः, सूक्ष्मसम्परायगुणस्थानवर्तिनः । अकषायं यथाख्यातम् ॥२२॥
अनेकदुमकाररनुयोगैः किं कतिविधं कस्येत्यादिभिर्नयैर्नेगमादिभिः, प्रमाणैः प्रत्यक्षादिभिः, समनुगम्यं-ज्ञेयम् ॥२२९॥
एकतरस्याः सम्यग्दर्शनादिसम्पदोऽभावेऽपि, अपिः पूरणे, मोक्षमार्गोऽपि-मुक्तिपापकोऽपि न सिद्धिकरः, त्रिफला-
व्यपदेदावत् ॥ २३० ॥ चारित्रं दर्शनज्ञानलामे । चारित्रलाभे ॥ २३१॥
धर्मों दशविधः । आवश्यकानि-प्रतिक्रमणालोचनादीनि ॥ २३२ ॥ सम्यक्त्वादीनां जघन्याद्याराधनानाम् ।। २३३ ।।
सम्यक्त्यादिसम्पदा तत्परेण-व्यग्रेण, तेष्वेव-सम्यक्त्वादिषु । तत्परेषु साधुषु, जिनेषु, भकिरान्तरा-प्रीतिः । उपग्रह-
स्वदुचितामपानरायनासनादिप्रदानरूपः । समाधिः-स्वास्थ्य स्वपरयो । एतेषां करणेन ।। २३४ ॥
यतमेय प्रपययति-गुणानां ज्ञानादीनां । परतष्ठिपु । अघृप्यस्याऽधर्षणीयस्य, मत्सरश्चित्तस्थ एव कोपः ।। २३५ ॥
प्राम एप निरायाधसुखं सदाचारे रतस्य साधोरिति, तस्य किं साधर्म्य ? सुरासुरनरलोकेऽस्मिन् ।। २३६ ॥
न केनाऽपि स्पर्य प्रापितं-बाधितम् ॥ २३७ ।। विनिवृत्ता परस्मिनाशा येपाम् ॥ २३८॥
शब्दादीनां विषयाणां परिणाममन्ययाभवनरूपं, दुःखहेतुमेव च सम्प्रधार्य। संसारे दुःखान्येव रागद्वेषात्मकानि ॥२३९॥
प्रदोप-प्रदेपं । अन्यधितोऽपीडितः ॥ २४० ॥
मौनी निरययभापी, एकाफी निष्कलहोया, यशे स्थापितानि, परीपहाः सम्यक् समन्ते, कपायाणामुदयो निरुद्धः॥२४॥
॥७४॥

·शब्दादिसझे निःस्पृहः । प्रशमगुणाः स्वाध्यायादयस्तेषां समूहस्तेन विभूपितः । अभिभवति देवमनुष्यादीनां नार- कादीनां च ॥ २४२॥ x x x x x x x विरतिः-पापविरमण, ध्यान-धर्मध्यानादि, भावनाऽनित्याद्याः, योगा-आवश्यकादिव्यापाराः । सुखेन ॥ २४४ ॥ धर्मात् "खंतीय म[इव]जव० १०"भूम्यादिजीवा नव, अजीवा१०, करणकारणानुमतित्रयं,मनोवचनंकायत्रयम् ॥२४॥ संसारमीरसुखप्राप्यपारस्य । प्राप्तः । विर(कताया)ताया (१) दूरानुयायिनं । तत्कालावस्थायामुचितं प्रकृष्टम् ॥२४॥ धर्मध्यानस्य भेदचतुष्टयमाह-सम्बुद्धिसम्पर्कमाप्य ॥ २४७ ॥ वीतरागवचनं च । आज्ञायाः सर्वज्ञदत्ताया गवेषणं, तस्या अर्थनिश्चयः। एमिहेंतुभिरैहलौकिकोऽपाय:, पारलौकिको नरकतिर्यग्गतिभ्रमणरूपो धार्थिना चिन्त्यते, सोऽपायविचयः ॥ २४८ ॥ अशुभकर्मणां यशीतिविधानां, शुभकर्मणां द्विचत्वारिंशभेदानां, विपाको-रसः कटुकमधुरत्वादिः, तस्याऽनुचिन्तनार्थः। द्रव्याणां पण्णां, क्षेत्रमूधिस्तिर्यग्मेदं, तेपामाकारानु(चिन्तन) गमनं-[अनु]चिन्तनम् ॥ २४९ ॥ , x x x x * पुनरुक्त इवाभात्ययमर्द्धचन्द्राकारचिहान्तर्गत: शब्दः, अर्थासङ्गतत्वात् ।

·मनमरतिः
अवचूर्णी ।
नित्योद्विग्रस्य-संसारोपरि नित्यमुद्वेगं कुर्वतो जितकोपाहवारस्य । कलिमलं-पापं । जितसर्वलोभस ॥ २५१॥
विविकी पृषाभूतो बन्धुजनशत्रुवर्गों यस्य, समस्तुल्यो यासीचन्दनाभ्यां कल्पनप्रदेहादिः छेदनानुलेपनादिर्यस्य स
तया, संविधो देहो यस्य ।। २५२ ॥
कृतात्माभिरतेः, यतः स]स्वकार्य एव व्याप्रियते, न वहिः प्रीतिं विदधाति । दृढमप्रमत्तस्य ॥ २५३ ।।
चित्तनमल्यात् । प्रमाददण्डयोगविशुद्धयमानस्य-विमुच्यमानस्य । अम्यां-प्रधानभूताम् ॥ २५४ ॥
माकनकर्मक्षयकरणदक्षं, अथाऽनन्तरं घातिकर्मणां चतुर्णा क्षयैकदेशोऽसमस्तक्षयस्तदुत्वं, ऋद्धय आमोषध्यादयः, प्रवेका-
अाधिज्ञानादिविशेषाः,विभपास्तृणामादपि कनकवृष्टिकर्तृत्वादयस्ते विद्यन्ते यत्र तत्तथा जातं भद्र-कल्याणमस्य तस्य ॥२५५॥
मुसविभूतिरसामृतकत्साहारेप्पगुरुगौरवरहिताः, अकृतादर इत्यर्थः । लब्धिमाकाशगमनादिकां दुष्मापां कापुरुषैः ।
तस्यामामपिध्यादिविभूती प्राप्तायामपि ॥ २५६ ॥ सर्वसुरवरचिश्चतुर्विधेन्द्रविभूतिः ।। २५७ ।।
तणायं-तपोऽनुष्ठानजन्यातुल्यविभूतिवन्धाभिभवं । यथा तीर्थकरतत्स्थान प्राप्तस्तस्थाऽसावपि भवति ॥ २५८ ॥
पृथपत्यवितर्कसविचारं १, एकत्रपितर्कमविचार २ । कर्माष्टकमध्ये स्वामिनम् ।। २५९ ॥
अपक्षपफश्रेणिमारोइन् मोहमुन्मूलयन अधममनन्तानुवन्धिना-यावजीवावस्थायिकपायाणां, ततो मिथ्यात्वमोह एव
गहनं, तवोऽपि मिश्र, सम्यक्तं च मिथ्यात्वं च सम्यनिष्यात्वं, एतावता मिश्नम् ॥ २६० ॥
सन्यावं-भायोपामिकपुअम्पं, ततो द्वितीयतृतीयकपायान् ॥ २६१ ॥

·, ७ हास्यरतीत्याधुन्मू(लिते)लनेऽष्टाविंशतिविधेऽपि मोहे वीतरागो भवति ॥ २६२ ।। सफल उद्धातितो-यस्तो मोहो येन सः, अनुपलक्ष्यो-नाऽद्यापि स्वविषयां प्रतीतिमुत्पादयितुं प्रत्यला, यया राहुणा पूर्णचन्द्रो मुफोऽपि कियन्तं कालमनुपलक्ष्यो भवति, तथा क्षीणमोह इति ॥ २६३ ।। यथा पालिताग्निः काष्ठादिः, एवं ध्यानाग्निः । अनन्तगुणं तेजो यस्य । तपोऽनशनादि, त एव हविर्भूतम् ॥ २६४ ॥ अनुप्राप्तः परिगतः । जीवानां सर्वेषां कर्मभाजां । दहेद्यदि संक्रमः स्यात् ।। २६५ ॥ संक्रमः-सामस्त्येन कर्मप्रवेशः, अब विभाग एकदेशोऽपि नाऽऽकामति ।। २६६ ।। शिरउद्गताया[सूच्या नाशाक्षयानुक्षस्य भुयो निश्चयेन भवति ॥ २६७ ॥ क्षपितकषायत्वादन्तर्मुहर्तकालं यावद्भूत्वा-स्थित्वा, युगपदेककालं ज्ञानावरण ५ दर्शनावरण ४ अन्तरायाणां ५ क्षयमाप्य ॥ २६८।। शाश्वतमनवरतभयनशीलत्वात् , अनन्तं क्षयाभावात् , केनाऽपि तस्याऽतिशयितुमशक्यत्वात्, अनुपममपगतोपमान- स्यात् , अनुत्तरमविद्यमानोत्तरत्यात्, निरवशेपं परिपूर्णत्वेनोत्पत्तेः, सम्पूर्ण सकलज्ञेयमाहित्वात् , अप्रतिहतं सदाऽपि प्रतिघातकाभावात् ।। २६९ ॥ फारस्य-परिपूर्ण लोकालोके कृत्स्नवस्तुपरिच्छेदित्वात् । गुणपर्यायवद्रव्यं, सहभाविनो गुणाः क्रमभाविनः पर्यायाः, सर्वार्थ:-सर्वप्रकारैः ।। २७० ।। .

·प्रसमतिः अवचूर्णी ॥ ७६॥ क्षीणघातिकर्मचतुष्को, भयोपमाहिकर्मचतुष्कवेदिता । जघन्येन घटिकाद्वयम् ॥ २७१॥ तेनाऽऽयुपाऽभिन्न-सदृशं, क्षीरोदकवत्। संस्थितं चरमभययोग्यमायुः, केवलिना दुर्भेदमनपवर्तनीयत्वात्, तथा वेदनीय कर्म तदुपग्रह । तेनाऽऽयुपोपगृह्यते-उपष्टभ्यते, तदुपग्रहमनपवर्तनीयत्वादायुः कर्मणा सह वेद्यत्वात् ॥ २७२ ॥ अधिकतरम् ॥ २७॥ दण्डमूधिश्चतुर्दशरज्यात्मकं पाहल्यतः शरीरमानं,कपाटं पूर्वापरलोकान्तव्यापिनं समस्तनिष्कूटच्यापनालोकव्यापी२७४ अन्तराणि-निप्कूटगतजीवप्रदेशान् ॥ २७५ ॥ औदारिकरारीरयापकः, प्रथमाष्टमसमययोर्दण्डकरणसंहारलक्षणयोः, कधितोऽसौ-केवली ॥ २७६ ।। स फेरली करणयशुद्धयोगानुचितं सत्यं यतियोग्यं योग-व्यापार युते-प्रवर्तयति, सयोगो मोक्षं न गच्छतीति योगनिरोधमुपैति-प्रामोति ॥ २७७ ॥ तर प्रथमं मनोयोग-मनःपर्याप्तिजनितव्यापार शरीरप्रतिवद्ध मनोद्रव्यग्राहक, तद्वियोजनार्थ पञ्चेन्द्रियस्य संझिनो मनःपर्याप्त्या प्रथमसमयपर्याप्तकस्य यः सर्वजघन्यमनोयोगो-मनोवर्गणाग्रहणशापारस्तस्मात्स्वात्मन्यसंख्येयगुणहान्या मतिसमयं निहन्धन सफलं निरणद्धि, मनःपर्यास्या रहितो भवति ॥ २७८ ।। दीन्द्रियः-कपर्दिकादिनीय, साधारणः-सूक्ष्मनिगोदादिस्तयोः क्रमेण यापर्याप्तिकायपर्याप्तिभ्यां प्रथमसमयपर्याप्तकयो-

·जपन्ययोगी क्रमेण पागुरदासरूपी, ताभ्यामसंख्येयगुणहीनी निरुणद्धि, सूक्ष्मकाययोगनिरोपे तु पनक-उतिजीयलस्माद-
धोडगख्यगुणहीनः पर्यातिदयरहितो भयति ॥ २७९ ॥
सुपगफाययोगनिरोधकाले तृतीयशायानी भवतीति तन्निरूपयन्नाह-सूक्ष्मप्रियमप्रतिपातिकं ध्यायति, तदेव नौसेशी
करोति-स्वदेहविभागहीनारमप्रदेशा[]घनीभवति । ततः परेण-शेषकालेन निरुद्धसकलयोगो व्युपरतसकलक्रियमनिवृत्ति-
प्यानं ध्यायन घरमकमीशं क्षपयति ।। २८०॥
घरमभषेऽन्तिममनुष्यजन्मनि संस्थानं देहोछायममाणं यस्य सिद्धिमुपजिगमिपोस्तस्मात्रिभागहीनं-तृतीयांशेन न्यून
संस्थानायगाहनापरिमाणं करोति ।। २८१॥
स भगवान् केवली तस्यां शैलेश्यवस्थायां मनोवागुरष्ट्रासकाययोगक्रियाविनिवृत्तो-निरुद्धसकलयोगक्रियोऽपरिमित-
निर्जरो-यहुकर्मक्षपणयुफ आत्मा यस्य, स संसारमहासमुद्रादुत्तीर्णः-पारप्राप्त एव तिष्ठति ॥ २८२ ॥
ईपद्रस्वानां-मनाग्यस्वाक्षराणां पञ्चको 'अइट' रूपस्तस्योद्गीरणं-प्रोच्चारणं, तावन्मात्रायां परिमाणतस्ततुल्यकालीयां
शैलेशीमेति-गच्छति । संयमवीर्याप्तवल:-सर्वसंवरवीर्येण प्राप्तवलो, विगताऽपगता लेश्या भावरूपा यस्य सः ॥ २८३ ।।
पूर्वरचितं-प्रथममेव समुद्धातावसरेऽवस्थापितं प्रकृतिशेपं गोत्रवेद्यायुपो यदवशिष्टमास्ते, तत्मकृतिशेष संयमश्रेण्यामन्त-
मुहर्तगतसमयममाणायां संस्थाप्य समये समये क्षपयनसंख्यातगुणमुत्तरोत्तरेषु समयेषु ॥ २८४ ॥
घरमकर्माशानुत्तरमकृती-त्रयोदशसंख्याः । विनिहत्याऽपनीय । युगपदेककालम् ॥ २८५ ॥

·प्रगमरतिः अवचूर्णी ॥७६॥ क्षीणघातिकर्मचतुष्को, भवोपनाहिकर्मचतुष्कवेदिता । जघन्येन घटिकाद्वयम् ॥ २७१ ॥ तेनाऽऽयुपाऽभिन्न-सदृशं, क्षीरोदकवत् । संस्थितं चरमभवयोग्यमायुः, केवलिना दुर्भेदमनपवर्तनीयत्वात्, तथावेदनीयं कर्म तदुपमई । तेनाऽऽयुषोपगृह्यते-उपष्टभ्यते, तदुपमहमनपवर्तनीयत्वादायुः कर्मणा सह वेद्यत्वात् ॥ २७२ ॥ अधिकतरम् ॥ २७३ ॥ दण्डमूधिचतुर्ददारज्यात्मकं बाहल्यतः शरीरमानं,कपाट पूर्वापरलोकान्तव्यापिनं समस्तनिष्कूटव्यापनालोकव्यापी२७४ अन्तराणि-निफूटगतजीयप्रदेशान् ॥ २७५ ॥ औदारिकरारीरयापकः, प्रथमाष्टमसमययोर्दण्डकरणसंहारलक्षणयोः, कथितोऽसौ-केवली ॥ २७६ ॥ स केरली करणतयशुद्धयोगानुचितं सत्यं यतियोग्यं योग-व्यापार युक्ते-प्रवर्तयति, सयोगो मोक्षं न गच्छतीति योगनिरोपमुपति-प्राप्नोति ॥ २७७ ॥ तर मधर्म मनोयोग-मनःपर्याप्तिजनितन्यापार शरीरप्रतिवद्धं मनोद्रव्यग्राहक, तद्वियोजनार्थ पञ्चेन्द्रियस्य संज्ञिनो मनःपर्याप्त्या प्रथमसमयपर्याप्तफस्य यः सर्वजघन्यमनोयोगो-मनोवर्गणाग्रहणशकापारस्तस्मात्स्वात्मन्यसंख्येयगुणहान्या प्रतिसमयं निरन्धन मुकलं निरुणद्धि, मनःपर्याश्या रहितो भवति ॥ २७८ ॥ दीन्द्रियः कपर्दिकादिनी, साधारणः-पूक्ष्मनिगोदादिस्तयोः क्रमेण पाप सिकायपर्याप्तिभ्यां प्रथमसमयपर्याधकयो- .

·जघन्ययोगी क्रमेण वागुच्छ्वासरूपी, ताभ्यामसंख्येयगुणहीनी निरुणद्धि, सूक्ष्मकाययोगनिरोधे तु पनक -उलिजीवस्तस्माद- धोऽसंख्यगुणहीनः पर्याप्तिद्वयरहितो भवति ॥ २७९ ॥ सूक्ष्मकाययोगनिरोधकाले तृतीयशुक्लध्यानी भवतीति तन्निरूपयन्नाह-सूक्ष्मक्रियमप्रतिपातिकं ध्यायति, सदैव च शैलेशी करोति स्वदेहविभागहीनात्मप्रदेशा[]पनीभवति । ततः परेण-शेषकालेन निरुद्धसकलयोगो व्युपरतसकलक्रियमनिवृत्ति- ध्यानं ध्यायन चरमकर्मीशं क्षपयति ।। २८० ॥ चरमभवेऽन्तिममनुष्यजन्मनि संस्थान देहोच्छ्रायप्रमाणं यस्य सिद्धिमुपजिगमिपोस्तस्मात्रिभागहीनं-तृतीयांशेन न्यूनं संस्थानावगाहनापरिमाणं करोति ॥ २८१॥ स भगवान् केवली तस्यां शैलेश्यवस्थायां मनोवागुच्छ्वासकाययोगक्रियाविनिवृत्तो-निरुद्धसकलयोगक्रियोऽपरिमित- निर्जरो-बहुकर्मक्षपणयुक्त आत्मा यस्य, स संसारमहासमुद्रादुत्तीर्णः-पारमास एव तिष्ठति ॥ २८२ ।। ईपद्रस्वाना-मनाग्नस्वाक्षराणां पञ्चको 'अइल' रूपस्तस्योगीरणं-प्रोच्चारणं, तावन्मात्रायां परिमाणतस्तत्तुल्यकालीयां शैलेशीमेति-गच्छति । संयमवीर्याप्तवल:-सर्वसंवरवीर्येण प्राधवलो, विगताऽपगता लेश्या भावरूपा यस्य सः ॥ २८३ ॥ पूर्वरचितं-प्रथममेव समुदातावसरेऽवस्थापितं प्रकृतिशेष गोत्रवेद्यायुषो यदवशिष्टमास्ते, तत्प्रकृतिशेष संयमश्रेण्यामन्त- मुंहगवसमयप्रमाणायां संसाप्य समये समये क्षपयनसंख्यातगुणमुत्तरोत्तरेषु समयेषु ॥ २८४ ॥ घरमकौशानुचरप्रकृती-स्त्रयोदशसंख्याः। विनिहत्याऽपनीय । युगपदेककालम् ॥ २८५ ॥ , ·प्रसमरतिः अवचूर्णी ॥७७॥ सांगतियोग्यसंसारमूलहेतूनि । सर्वत्र भवनशीलानि । औदारिकादिशरीराणां यत्स्वरूपं, तेन सर्वेण रहितः ॥ २८६ ॥ अपनश्रेणिगति, अविद्यमानरपशी । अवक्रगत्या, अप्रतिहतगतिः ॥ २८७ ॥ शानोपयोगेन वर्तमानः, ततः परमुपयोगद्वयं सिद्धानामिति ॥ २८८ ॥ सादिक-यस्मिसिद्धोऽजनि तमादि कृत्वा, अनन्तं पुनः क्षयाभावात्, व्यावाधारहितं । केवलान्यद्वितीयानि क्षायिकानि, मुका करतमंदयात् ।। २८९ ।। मुकः सन्न] जीवोऽभावोऽसद्रूपः, स्वलक्षणस्य ज्ञानदर्शनादेर्भावात् , स्वतोऽर्थसिद्धेः। यद्यपि छानस्थिकोपयोगात्के पन्योपयोगान्तरमुदेति, क्याप्युपयोगसाम्यान मिद्यते, ज्ञानस्वभावत्वात् , भावान्तरसंक्रान्तेः, जलस्थितलवणस्य रूपतो. ऽदर्शनेऽपि रसव उपलब्धिवत् ।। २९० ॥ इप-संमारे स न तिष्ठति, अनिबन्धान्मनुजादिभवकारणानामत्यन्तलयात्, अनाश्रयात् , मुक्तस्य हि मनुजभवो ना- श्रया, किन्तु सिद्धिरेय, संसारव्यापाराभावाच्छरीरादिकारणाभावाच ॥ २९१ ॥ अधो न याति, गुरुत्याभावात् , अशक्योऽयं भावो-यत्कर्ममुक्तोऽधो याति । लोकान्तादपि परतो न याति मुक्तः, उपमहकारिधमंद्रन्याभावात् , प्लपकस्तारको यानपात्रं यथा स्थले न याति, उपग्रहाभावात् ॥ २९२॥ योगो मनाप्रभृतिकः, प्रयोग आत्मनः क्रिया, तयोरभावान तिर्यग्गतिरस्ति, तथा सिद्धस्य-मुक्तस्योर्ध्वमेव गतिर्भवति, फियवायत्?, जालोकान्तम् ॥ २९३ ॥ . ॥७७॥ N

·कुम्भकारमधामितपकस्य तद्व्यापाराभावेऽपि भ्रमणयत्, एरण्डफळयदलायुवत्परमहंसयज्वलनमवतृतीय शुसम्याने
x
सूक्ष्मप्रियया प्रयोगेण ॥ २१४ ॥
x
x
x
x
x
पटमानः प्राचनोकसफलक्रियास, प्रयोन चेष्टतेऽदनिशं किया ॥ २९ ॥
पार्यसम्पत्-साहससमृद्धिः, एतेषां संहननादीनां वैकल्यात् । कर्मणां निकापनापरथामाधिः । फर्मक्षयमरयाऽविधा
योपरम-विनाशमेति-गछति ॥ २९७ ॥
नमुन]प्रेयकेए । 'अई मह पूजायाँ' इति धातोर्मशान्ति-पूग्यानि पानिपुतियपि यण ॥ २९८ ॥
विशिष्टान्ययेए यहुपुरुषेषु गुणवत्सु-सम्यक्त्यादिगुणगुरोपु ॥ २९९ ॥
उत्पत्तिमात्माभं प्राप्य फुलमुमापि, पyा-पिनादिवंशो, विभयो पनामी, रूा गुन्दाकारादि रागतापमान,
पलं-माणं, बुद्धिरीत्पत्तिक्यादिका, ताभिः सम्पनः ॥ १०॥
भावितोऽन्तरात्मा मनो यस्य सः । ततः परं मनुष्यलोकारस्वर्गान्तरितः ॥ २०१ ।।
इद-मनुष्यलोके, जिनागमे मनुष्या, श्रायको निधयेन तनिश्चया, अतिवायशासाभियो,
दर, शीत.
मुत्तरगुणाः, मतानि प्राणातिपातादिनियुचिरूपाणुमतानि, भावना जनित्यभागनादिया शायरलित-मालिको
यस्य सः ॥ ३०२॥

·अवचूणी
प्रगमरतिः
"
स्यूला-यादराः प्राणिनस्तेभ्यो विरतिस्तेषामवधः, न पृथिन्यादिस्थावरेभ्यः। कन्यादिविषयमनृतमन्यथा भापण। बृहच्चौर्य,
यस्मिन् एते चौर इति व्यपदिश्यते । परपरिगृहीतवीगमनं, रतिपियादिपु प्रीतिः, अरतिव्रतादिद्वेगः, ताभ्यां सदा
वर्जितः । दिग्नतं पमु दिक्षु गमनपरिमाणं । देशायकाशिकं प्रतिदिनगमनादेर्मर्यादाकरणं, अनर्थदण्डः शरीरादीनां प्रयोजन
पिना पापोपदेशादिः ॥ ३०३ ।।
सामायिक विविधं त्रिविधेन योगेन सावधयोगप्रत्याख्यानं प्रतिक्रमणं च । पौपधं सत्त्वाहारशरीरसत्कारब्रह्मचर्याच्या-
पाररूपचतुर्मियोऽष्टम्यादिपु विशेपेण तं करोति । उपभोगोऽन्नपानपुप्पधूपस्नानागरागादिः, परिभोगो वस्खालङ्काराङ्गनाश-
यनासनसदनादिस्तयोः परिमाणं, यत्र प्रते कृत्या-विधाय।न्यायागतं-अगर्हितव्यवहारेणोपात्तं साधूनां देयवस्तु । कल्प्यं-
सापूनामनुदिश्य कृतं, विधिनैति निष्पन्नपाकः सर्वोऽपि सत्कारपूर्वकम् ॥ ३०४ ॥
घेत्यानि-जिनविम्यानि, आयतनानि-तेषामेवाऽगाराणि, प्रस्थापना-तेपामेव प्रकृष्टमहाविभूत्या वादित्रगीतनृत्यतालानु-
परस्वजनपरिवारादिकया प्रतिष्ठा । एतानि कृत्वा-विधाय, शक्तिः-स्वसामर्थ्यानुसारेण प्रयतो-यथा प्रवचनमोद्भावना
स्यात्तथा पूना-सपर्या ॥ ३०५ ॥
प्रशमे-कपायादिजये रतिः प्रीतिस्तस्यां नित्यं सदाकालं तृपितः-सामिलापः । जिनेऽहत्सु गुरुप्वाचार्यादिषु सत्साधुषु
पन्दनाभिरतो-नमरकरणेन पीतः, काले-सायुक्छेदासत्ने संलेखना-कपायायल्पीकृततपःक्रिया योगेन-शुभध्यानेन सुवि.
शुदामाराध्याभिमुग्गीकृत्य ॥ ३०६ ॥

·समन्येऽस्मिन् अवचूर्णी नास्ति प्रणीता वन तनxxx एतानि चिहानि पिन्गखागि सभा बोधार्थमिति शेयम्। प्रासो-उज्य पल्पेषु-सीधर्मादिदेवलोकेप्यधिपतित्वं या सामानिकत्वमन्यद्वा सामान्यदेयत्वं विमानवासविशिष्टमवाप्य तत्र स्थानानुरूपं मुखम् ॥ ३०७॥ आर्यदेशजातिपुलविभवरूपसौभाग्यादिकां सम्यक्त्वादिगुणसम्पदं च ॥ ३०८॥ मनुप्येषु ।। ३०९॥ कविरात्मन औद्धत्यं परिहरति-धर्मकथिका-द्विविधधर्मप्रतिपादिकामिमां प्रशमरति, रलाकरादिव जीर्णकपर्दिकामिव, प्रशमप्रीत्या ।। ३१०॥ सर्यात्मनाऽशेषप्रकारैः। सततमनवरतं, यत्नः कार्यः ॥ ३११ ॥ इह प्रशमरतिप्रकरणेऽसमास-असद्भतं, छन्दो-रचनाविशेषः, शब्दः-संस्कृतादिभेदभिन्नः, समय:-सिद्धान्तस्तस्याऽर्थो- ऽभिधेर्य । मर्पयितव्यं-क्षन्तव्यम् ॥ १२ ॥ ऐहिकामुष्मिकसुखमूलकारणं । सर्वभावानां विनिश्चयो-निर्णयस्तस्य प्रकटनकरं । क्षान्त्यादिसर्वगुणसिद्धिसाधने धनमिय जयमनुभवति ॥ ३१३ ॥ इति श्रेष्ठि-देवचंद-लालभाई-जैनपुस्तकोसारे-ग्रन्थाः ८८

·M4
इति श्रीमउमाखातिविरचितं सटीकं सावचूर्णिकं च
प्रशमरतिप्रकरणं समाप्तम् ॥
इति श्रेष्टि-देवचंद लालमाई-जैनपुस्तकोद्धारे-ग्रन्यायः