·No text on this page.

·२७४४.७४ KASHI-SANSKRIT-SERIES ( HARIDĀS S.: TSKRITA," lt 140. (Nyaya Section, No. 21) महामहोपाध्याय श्रीगङ्गेशोपाध्यायकृतं तर्कप्रकरणम् श्रीमथुरानाथतर्कवागीशविरचित- तर्करहस्ययुतं तर्कतीर्थ-न्यायाचार्य- श्रीवामाचरणभट्टाचार्य विरचित- विवृतिसंवलितम् । प्रकाशक:- यकृष्णदास-हरिदास गुप्तः- चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, बनारस सिटी। Sraoraparcorporter00000000 ·॥) २) -- अस्मत्प्रकाशित-वेदान्तग्रन्थाः। , अद्वैतसिडिसिद्धान्तसारः। मदानन्दव्यासप्रणीतः तत्कृतव्याख्या च ४) २ ब्रह्मसूत्रवृत्ति ! (नरी चेका ) ३ खण्डनखण्डखाद्यम् । “वण्डनभावप्रकाशिका" "शाङ्करी" "खण्डन. भूपामणि' 'खण्डनदर्पण” “खण्डनरत्नमालिका' पञ्चटीका समेनम् १॥) ४ खण्डनपरिशिष्टम् । श्रीताराचरणशर्मणा विरचितम् । ५ जीवनमुक्तिविवेकः । विस्तृतसरल भाषानुवादेन सहितः । : तत्वदीपनम् । अखण्डानन्दमुनिकृतं (पञ्चपादिकाविवणस्य व्याख्यान) =) ७ तत्त्वत्रयम् । लोकाचार्यप्रणीतं । वरवरस्वामिनिबद्धभाष्योपहितं २) ८ तत्त्वशेखरः। तथा वरदगुरुकृतः तत्त्वत्रयलुचुकसंग्रहः १ न्यायपरिशुद्धिः-सटीक । श्रीवेदान्ताचार्यप्रणीता । १० न्यायमकरन्दः-सटोक । प्रमाणमाला-न्यायदीपावली युतः १) ११ प्रणवकल्पः । "प्रणवकल्पप्रकाशाख्यभाप्य" समलंकृतः १२ श्रीभाप्यवार्तिक-यतीन्द्रमतदीपिका सकलाचार्यमतसंग्रहश्च १३ वेदान्तरत्नमया तथा वेदान्ततत्त्ववोधः । सम्पूर्णः ६४ वेदान्तसिद्धान्तसङ्ग्रहः तथा-वेदान्तकारिकावली "अध्यात्म- सुधातरङ्गिणी” टीकायुता ४) १५ वेदान्तदर्शनम् । “ब्रह्मामृतवर्षिणी' टीका सहितम् १६ वेदान्तपरिभाषा । "अर्थदीपिका" टीका-टिप्पणी सहिता । १७ श्रुत्यन्तकल्पवल्ला । पुरुषोत्तमप्रसादकृत सम्पूर्णा । १८ श्रुत्यन्तसुरद्रुमः । तथा-श्रुतिसिद्धान्तमञ्जरी। ब्रजेश्वरकृता। ४॥) १९ पञ्चीकरणम् । “वार्तिक" टीका 'तत्त्वचन्द्रिका विवरणेन' च सहितम् ॥) २० बोधसारः। श्रीनरहरिकृतः, तच्छिष्य दिवाकरकृत टीकया सहितः २१ भेदधिक्कार:-सटीक । अप्पयदीक्षितविरचित "उपक्रमपराक्रमश्च" ३) २२ विवरणोपन्यासः । "वाक्यसुधा" ब्रह्मानन्दी व्याख्यासहितः। २३ सिद्धान्तविन्दुः-न्यायरत्नावली-नारायणीटीकोपेतः । २४ संक्षेपशारीरकम् । रामतीर्थकृत 'अन्वयार्थबोधिनी"टीका सहितम् ) २५ संक्षेपशारीरकम् । "मधुसूदनो” टीकासहितम् । 5) २६ स्वानुभवादर्शः-सटीक । 'अनुभूतिलेशः समेतः । ३) २७ श्रीमत्सनन्सुजातीयम् शङ्करभाष्य "नीलकण्ठी व्याख्यद्वयसमन्वितम् ११) २८ हरिलीलामृतम् । मधुसूदनीटीकासहितं । २९ श्रीविद्वन्मण्डनम् । पुरुषोत्तमजीकृत "सुवर्णसूत्र” व्याख्यासहित ३॥) ३० प्रस्थानरत्नाकरः । गोस्वामी पुरुषोत्तमजी कृतः सम्पूर्णः ३१ शुद्धाद्वतमार्तण्डः । "प्रकाश” "प्रमेयरत्नार्णवः” टीकाद्वयोपेतः शीटभाष्यमागोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजीकृत प्रकाश व्याख्यासहितं २२॥) . ३) । "

·THE
KASHI SANSKRIT SERIES
( HARIDAS SARSKKIZ SRA3734.12
140.
(Ngāra Sectior. So. 21 )
THE
FARKA PRAKARANA
M. M. S'RĪ GANGES'OPADHYAT.1
With
Tarkarahasya
M. M. SRI MATHURĀNĀTHA TARKAVÄGĪS'A
WITH A COMMENTARY BY
Nyayacharya & Tarkatirtha
PT. VĀMĀCHARANA BHATTACHARYA
PUBLISHED BY
JAYA KRISHNA DÂS HARI DAS GUPTA
The Chowkhamba Sanskrit Series Office
Benares City
1944
| All Rights Reserved by the Publishers. ]

·Peristerial decording to do XX7 of 1861
PRINTED BY
JAYA KRISHNA DAS GUPTA,
VIDYA VILAS PRESS, BENARES CITY
1944
All Bygda Pamed by the Publishers

·•. श्री * काशी-संस्कृत-सीरिज-ग्रन्थमालायाः * १४० न्यायविभागे एकविशति ( २१) पुष्पम् । महामहोपाध्याय- श्रीमन्गङ्गेशोपाध्यायविरचितं तर्कप्रकरणम् महामहोपाध्याय- श्रीमन्मथुरानाधतर्कवागीशकृत- तर्करहस्ययुतं तर्कतीर्थ-न्यायाचार्य- श्रीमद्वामाचरणभट्टाचार्यविरचित- विकृतिसंवलितं तदन्तेवासिनोः- श्रीमत्स्वामि निर्दोषानन्द-योगीन्द्रानन्दयोः साहाय्येन संशोधितश्च । प्रकाशक:- nana जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः- चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, बनारस सिटी। १) वि.स.२००१] [ मूल्यं [अस्य प्रन्थस्य पुनर्मुद्रणादिकाः सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकाधीनाः ] ·विज्ञाप्तः। अदि भोः प्रियनाटकाः! श्रीमन्महानईपाध्यायग शोपाध्यायविरचिततकग्रन्थप्रभाकरः समस्तनास्तिक्यध्वा. न्तान्तको लोकिचाना परोक्षकागाच सर्वेषां सर्वकर्मनिमित्तीभूतः सर्वधर्मोपयोगितया पृथिव्यामापामः सर्वेरेव समाद्रियते, कि बहुना निखिलशास्त्रज्ञानार्थं तर्कस्य सर्वथाऽऽव. श्यकता संभवतीत्यस्माभिर्मन्यते । अस्य च महामहोपाध्यायश्रीमन्मथुरानाथतर्कवागीश. विनिर्मितमतिसरलं तकरहस्यं विराजमानमप्यतिसंक्षिततया सुधीभिरनवगततत्त्वमिति मयाऽस्य सुविस्तरा तर्कविवृतिविरचिता, सा यदि सुधीभिः समादरणीया सती तेषा- नुपकाराय प्रभवति तदा कृतकृत्योऽहं भविष्यामि । - तणेश्वरनिश्चयः समजनीवादीप्यमानेन यः कुर्यादार्यगणश्च कर्मजनितं जन्मेति सन्निश्चयम् । यं वाऽऽसाथ जनाः प्रमाणनिचयैरासादयन्ती प्रमा तर्कोऽयं प्रतिभातु भारतजनैरालोचितः सादरम् ॥ १॥ अन्यस्मिन्निहिता सदा कठिनता शास्त्रे तमिस्रायते इटा शिष्टगणेन यश्च नियतं ज्योत्स्नायमानः कृतः। येनेशः प्रमितः सता सुमहता सश्रेयसे भारते न्यायः प्राणसमः सखेति मतिमान् जानाति मानप्रियः ॥ २॥ गौडे गौरवसौरभे जनपदे विख्यातविद्याश्रये जातेनाऽऽशु विनिर्मितेव तरणी मग्नाय तर्काम्बुधौ माथुर्या विवृतिर्मयाऽतिविमला तर्कस्य सा धीमता श्री वामाचरणेन धीरजनतानन्दप्रदानेच्छया ॥३॥ रसविसुचन्द्रेऽस्मिन् शाके भाद्रसिता मी। प्राप्येयं विवृत्तिर्याता समाप्ति धीमदन्तिके ॥ ४ ॥ इति श्रीवामाचरण भट्टाचार्यस्य ।

·॥ ॐनसनमा ब्रह्मणे तत्त्वचिन्तामणौ मविवृतिकतर्करहस्ययुतं तर्कप्रकरणम् । * अथ तत्वचिन्तामणिः * तर्कस्य व्याप्तिग्रहमूलकत्वेनानवम्याते चेन्–न, याबदागाई तर्कानुसरणात् । * अथ विवृतिः * तण यस्य महतो भवतापहन्तुः प्रामाण्यनिश्चयमहो कुरुते स धीरः । यज्ज्ञानतो लभत एव जनः स मुक्तिं तं नौमि शङ्करमहं बहुतर्कवेद्यम् ॥ १ ॥ श्रीवामाचरणो नत्वा पितरौ च गुरुं वरम् । विवृणोति सुधीरेका दुर्गमा तर्कमाथुरीम् ॥ २ ॥ ज्ञानिनो यदि पश्यन्ति विस्तृतां मत्कृतामिमाम् । विवृतिश्चेत्तदा मन्ये धन्योहमिति सांप्रतम् ॥ ३ ॥ अनुमिनोमीत्याकारकानुभवविषयतावच्छेदकमनुमितित्वं यथा जातिस्तथा आपादया. मीत्यनुभव विषयतावच्छेदकतर्कत्वमपि जातिरेवेति केचित् । अन्ये तु व्यापकाभावप्रकारक- निश्चयविषयीभूते धर्मिणि आहार्यव्याप्यारोपेग तथाविधव्यापकारोपस्त इति वदन्ति । वस्तुतः पक्षे आपाद्यव्याप्यापादकवत्तानिश्चयजन्यज्ञानं तकः । तत्र चापायव्य तिरेकनिश्चय- पक्षतावच्छेदकादिनिश्चयस्तादशापादकनिश्चयश्च हेतुस्तादृशनिश्चयं प्रति आपायाभावाद्य- वगाहिसंशयादेः स्वातन्त्र्येण संशयसामग्रीसंपादकतया वा प्रतिवन्धकत्वं, नादृशमंशया- धनुत्पादार्थ यदि तर्कान्तरस्यावश्यकता स्यात्तदा तादृशतर्कान्तरकारणविघटकसंशयवि- घटकस्वेन तर्कान्तरस्याप्यावश्यकतेति तत्र तत्रापोत्यादिरीस्याऽनवस्था स्यात् , न हि तादृश्यनवस्था बीजाकुरवत्प्रामाणिकी बीजाङ्करस्थले अनवस्थाया अगत्या प्रामाणिकत्व- संभवेऽपि अनवस्थिततकंधाराया अप्रामाणिकत्वात् । अन्यथा अनवस्थिततर्कस्य तर्क प्रति प्रयोजकतायाः स्वीकरणीयतया ताशप्रयोजकतानिश्वायकविरहेण तक प्रति तर्कस्य प्रयोजकत्वाऽसंभवात् वहिधूमव्याप्तिग्राहकतर्कस्य प्रयोजकाभावेनानुत्पादात् तादृशतर्कस्य वहिधूमव्याप्तिप्राहकत्वाभिधानं नैयायिकानामतिसाहसमिति चार्वाका एव विजयेरन् । वस्तुतस्तु तर्को यदि तर्कत्वव्यापकप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यतावान् स्यात्तदा तर्कभिन्नः ।

·२ तत्वाचन्तामणी यत्र च व्याघातेन शङ्केच नावतरति तत्र तर्क विनैव व्याप्तिग्रहः । तयाहि- * अथ तर्कमाथुरी * यत्तविघटकशासामान्यं तर्कामाधातिरिक्त कारणप्रतियोंगिकाभावा- दव पूर्व नावतरति तं नर्कमाह-नथाहोति । स्था द य पनिभयेनानवास्था न प्रामाणिकी, तत्वावच्छिन्न प्रति तर्कत्वेनाऽप्रयोजकत्वात्तर्क- भेदभावरूपपद्याभावेन तर्कवेन तत्वव्यापकप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यत्वाभावस्य तर्के सिद्धिरिति तु युसमुत्पश्यामः । नव्यान्तु तर्को यदि तर्कजन्यः स्यात्तदा तर्काऽजन्यजन्यो- न स्यादन्येवमापत्तिरनवस्थायामिति प्राहुः । अनवस्थाया अप्रमाणिकत्वे तस्याः परिहारस्तु संभवन्येव । तथाहि यादृशवहिधूमव्याप्तिग्राहकतकोत्पूर्व तादृशतर्कविघटकस्य 'अवहेरेव भविष्यति' इत्यादिशङ्कासामान्यस्य तर्कभिन्नवह्नयन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानादेवानुत्पाद- स्तादृशतकप्रदर्शनेनानवस्था परिहर्तुमाह मूले-तथाहीत्यादि । अत्र धूमस्य पक्षत्वम् , उत्पन्नत्वाभावस्थाऽपाद्यत्वं, वह्यममवहितजन्यत्वाभावविशिष्टस्य वहिसमवहितजन्यत्वा- भावस्थापादकत्वम् , आपाधापादकयो ाप्तिग्रहश्च नित्याकाशादाविति द्रष्टव्यम् । तथा च धूमो चदि बयसमवहित जन्यत्वाभावविशिष्टवहिसमवहितजन्यत्वाभाववान् स्यात्तदा जन्यत्वाभाववान् स्यात् , यथा आकाश इत्यर्थः पर्यवसितः । नचान्यतरत्वस्याखण्डोपाधि त्वमते लाघवाद् बढ्यसमवहितजन्यत्ववहिसमवहितजन्यत्वैतदन्यतराभावस्यैवापादकत्व- मस्त्विति वाच्यं, तथा सति आपाद्याभावेन जन्यत्वेन तादृशान्यतराभावाभावस्यान्यतर- स्यैव धूमादी सिद्धिसंभवेन धृमे वह्निसमवहितजन्यत्वस्यासिद्धौ तदभावकोटिकश वां प्रति तर्कस्य प्रतिबन्धकत्वं न स्यात् तादृशसंशयविघटकतयैव निरुक्ततर्कस्याऽवश्यकत्वात् । एतच्चाने स्फुटीभविष्यति । न च वयसमवहिताजन्यत्वस्य पक्षविशेषणत्वमङ्गोकुर्वतामुपा. ध्यायानो मते आपाधाभावेन वह्निसमवहित जन्यत्वमात्रेणापि सिद्धिः स्यादिति वाच्यम् , अनुमितेर्व्यापकतावच्छेदकतादृशान्यतरत्वप्रफारकत्वनियमस्यैव स्वीकरणीयत्वात् । न चैवं वह्नयसमवहितजन्यत्वाभाववहिसमवहितजन्यत्वाभावान्यतरस्यैवापादकत्व- मुच्यतामिति वाच्यं, तथा सति तादृशान्यतरस्य केवलान्वयितया तदभावस्याऽपाद्याभावेन धूमादौ सिद्धधनुपपत्तेः । न च तथापि वयसमवहितजन्यत्ववह्निसमवहितजन्यत्वोभया. भावस्यैवापादकत्वे न दोष इति वाच्यं, तादृशोभयाभावस्य धूमादौ सत्त्वेन तदभावस्यापि आपाधाभावेन तत्र सिद्धयसंभवात् , अधिकमभिहितं प्रागिति ध्येयम् । टीकायां यत्तति । यस्य 'धूमो यदीत्यादि तर्कस्य कारणीभूतापाद्यव्यतिरेकनि. श्चयाद्यनुत्पादप्रयोजकीभूताऽवढेरेव भविष्यतीत्यादिसंशयसामान्यमित्यर्थः । तर्कामा- वेति । तादृशशङ्कानुत्पादप्रयोजकत्वेनाभिमतस्य तर्कस्याभावातिरिक्तं यत्तादृशशङ्काकारणं वयन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानाभावादिरूपं तत्प्रतियोगिकाभावाद् वयन्वयव्यतिरेका- नुविधायित्वज्ञानादित एवेत्यर्थः । पञ्चम्यर्थः प्रयुक्तत्वम् , अन्वयश्चास्यानुत्पादरूपानवतारे। एवकारात्तकस्य तादृशशङ्काविघटकत्वव्यवच्छेदः । पूर्व-ताशतर्काव्यवहितपूर्वकालावच्छे.

·ream सविवृतिकतकरहस्ययुतं नकप्रकरणम् । "धूमो यदि वयसमवाहिताजन्यन्ध मनि बहिसमवाहिताजन्यः स्थानोत्पन्नः स्यान्" धूम इति । धृमा यदि वह्नासमवहितजन्यभिन्न विशिष्टवपिनमः वहितजन्यभिन्नत्ववान् स्यात् उत्पन्नन्वाभाववान् स्यादित्यर्थः । विश. देन। नावतरति-नोत्पद्यते तादृशश सामान्य मनिणान्यनः उपमा प्रसाद यावत् , धात्वर्थस्यावतरणस्योत्पत्तिरूपत्वात् , तत्र च न नयन्वयाद दुग्य- भावेऽथः । तदन्विताख्या श्रयत्वस्य तादृशशवासामान्ये लान इति तत्त्वम् । नच यत्तविघटकशासामान्यमित्यत्र सामान्यपई व्यर्थ, यन विघटका मास्य. व सम्यक्त्वादिति वाच्यं, तदनुपादाने व किञ्चिच्छदायातकाभावानिरिककार मानिद . गिकाभावान्निवृत्तावपि शङ्कान्तरनिवृत्त्यर्थ नक नुसर मेऽनत्रस्थाय दुबार पर तम्त विघटकश कात्वव्यापकतीभावातिरिक्त कारगप्रतियोगिकाभावयुकान न दलमर्थ सामान्य पदोपादानम् । एतेन यादृशम्थले शङ्काचतुष्टयस्वैव नविचटकन् नाशयश, त्रयस्यापि शङ्कासामान्यपदेनोपादातुं शक्यतया तादृश झालयसामान्यस्य नक नावानिरि. क्तकारणप्रतियोगिकामावादनुत्पादेऽपि अपरश कानुत्पादार्थ त कान्तरस्यावश्यक सामान्य- पदोपादानेऽपि अनवस्थायाः परिहारो दुवार इति पूर्वपक्षोऽपि निरस्त. । न च तको भाव'- तिरिक्तत्वं तादृशसंशयकारणविशेषणमनर्थकमिति वाच्यं, तादृश विशेषणानुपादाने तक भाव- स्यापि निरुक्तसंशयकारण तया तत्प्रतियोगिकाभावरूपत कस्मिंशयनिकृत्तावनवस्थायाः परिहा- रासंभवापत्तेः । न च कारणपदं व्यर्थ, तकाभावातिरिक्तप्रतियोगिकामावदेवत्यायव सम्य- क्वादिति वाच्यं तर्काभावातिरिक्तघटप्रतियोगिकाभावप्रयुकवस्य नाइशश दानुसाई बधा- स्कारणपदोपादानस्यावश्यकत्वात् । यद्वा कारणपदानुपादाने पुनरनवस्थाप्रसनः स्याद् भेदाभावस्य भेदप्रतियोगिस्वरूपत्वमते तर्कभेदस्यापि तकाभावातिरिक्ततया तत्प्रतियोगिका- भावात्तौदेव संशयानुत्पादस्य आवश्यकत्वान् तर्कप्रयुक्तशङ्कानुत्पादेऽनवस्थायाः कथामा. त्रेण वारयितुमशक्यत्वादिति ध्येयम् । तर्कभिन्नादेव नावतरतीति कथं नोक्तमित्याशइन- मप्ययुक्तं, तर्कभिन्नघटादिप्रयुक्तत्वस्य शङ्कानुत्पादे बाधात् । तर्काभावातिरिक्तकारणभावा- देव नावतरतीत्यनभिधानन्तु यत्किञ्चित्तादृशकारणाभावप्रयुक्तत्वस्य शङ्कानुत्पादे लाभार्थम् , अन्यथा तळभावातिरिक्तकारणसामान्याभावस्य तर्कपूर्वमवस्थानमेवासम्भवि स्यात् ता. भावातिरिक्तसंशयकारणस्य धर्मिज्ञानादेस्तकंपूर्व सत्त्वस्यावश्यकत्वादिति ध्येयम् । धूमो यदीति । न च वयसमवहितजन्यत्वाभावविशिष्टवह्निसमवहितजन्यत्वा- भावस्यैवापादकत्वसम्भवे उभयत्र भेदपदोपादानं व्यर्थमिति वाच्यम् , अत्यन्तामावस्या- ऽव्याप्यवृत्तितामते वह्निशून्यताकालीनवह्निमद्देशोत्पन्नघटाद। व्यभिचारापत्तेः। तादृशघ- टानधिकरणदेशावच्छेदेन वयसवहितजन्यत्वाभावस्य तत्र सत्त्वेन आपादकस्य सत्त्वात् प्रथमभेदपदोपादानस्यावश्यकत्वात् । द्वितीयभेदपदानुपादाने वह्नयसमवहितजन्यभिन्नेऽप्या- लोकादौ वहिसमवहितजन्यत्वाभावस्यालोकानधिकरणदेशावच्छेदेन सावात्तत्र मूलशेथि- त्यवारणासम्भवात् तदुपादानम् । भेदस्तु न व्याप्यवृत्तिरतो न तत्र तत्र व्यभिचारः । तद- , ·तत्त्वचिन्तामणों . टान्नं द्वितीयभिन्न विशेषणम् । जन्यं हि जगति वस्तुद्वयं-वह्नयसमव- हितजन्यं, तत्समवहितजन्यञ्च । तत्रायं चेदुभयजन्य एव न स्यात् तदा जन्य एव न स्यादिति भावः। ननु नायं वह्निधूमन्याप्तिग्रहोपयोगी, वह्निव्यभिचारित्वापादककतर्क- स्यैव तथान्यात् । न चातथात्वेऽपि क्षतिविरह इति वाच्यम् , तादृशवह्नि- आमव्यानिग्राहकतर्क एवानवस्थाप्रदर्शनादिति चेत्-न 'तस्यापि परम्परया वधिमन्याप्तिग्रहोपयोगित्वात् । तथाहि-धूमो यदि वहिन्यभिचारी स्यात् , वह्निजन्या न स्यादिति वह्निधूमव्याप्तिग्राहकस्तः, तत्र च वह्नि- जन्यन्वरूपापाद्यव्यतिरेकनिश्चयो हेतुः, वाधबुद्धस्ताकिकवुद्धौ हेतुत्वात् । व्याप्यवृत्तित्त्वे वयसमवहितजन्यो यो यः तत्तद्वयक्तित्वावच्छिन्नभेदकूटविशिष्टस्य वह्नि- समवहितजन्यो यो यस्तत्तयक्तित्वावच्छिन्नभेदकूटस्यापादकत्वसम्भवेन पूर्वोक्तदोषाणा नावकामः । वस्तुतस्तादृशजन्यत्वस्याखण्डोपाधित्वमते जन्यत्वत्वाद्यप्रवेशकृतलाघवमभि- प्रेत्य भेदपदद्वयोपादानम् , अन्यथा तादृशजन्यत्वाभावविशिष्टस्य वह्निसमवहितजन्यत्वा. भवस्यापादकत्वे जन्यत्वत्वस्य प्रवेशे महागौरवं स्यादित्यपि वदन्ति । विशिष्टान्तं-वहृयसमवहितजन्य भिन्नत्वम् । द्वितीयेति । वह्निसमवहित जन्यभि- न्नत्वावशेषणमित्यर्थः । भावमाह-जन्यं हीति। तत्र-जन्याजन्ययोर्मध्ये । अयं-धूमः उभय जन्य एव न स्याद्-वह्नयसमवहितजन्यवह्निसमवहितजन्य एव न स्यात् । जन्य एव न स्याद्-जन्यत्वाभाववानेव स्यात् । मूलोक्ततर्वस्य वहिधूमव्याप्तिमहोपयोगित्वं प्रदर्श- यितुं शकते-नन्विति । अयं-मूलोक्ततकः । वहिव्यभिचारित्वेति । वहिव्यभिचा. चारी स्यादित्यादिवश्यमाणतर्कस्यैवेत्यर्थः । तथात्वातू-वहिधूमव्याप्तिग्रहोपयोगित्वात् । ननु अनवस्थापरिहारप्रर्शनस्यैवोद्देश्यतया निरुक्ततर्कस्य वह्निधूमव्याप्तिग्रहानुपयोगित्वेऽपि न दोषः निरुततर्कस्यापि तर्कान्तराप्रयोजकतयैवानवस्थापरिहारसम्भवादित्याशङ्कते-न चेति । वाच्य मिति परेणान्वयः । समाधत्ते-तादृशेति । वक्ष्यमाणे वह्निधूमव्याप्तिग्रह- प्रयोजकीभूते तर्क एवेत्यर्थः । अनवस्थाप्रदर्शनादिति। चार्वाकमतसिद्धाया अनवस्था. याः प्रदर्शनादित्यर्थः । नन्वित्यादेरुत्तरम् इति चेन्नेति । तस्यापि-धूमो यदीत्यादिमू- लोक्ततर्कस्यापि । निरुक्ततर्कस्य वह्निधूमव्याप्तिग्रहोपयोगित्वं प्रदर्शयति-तथा हीति । धूमो वहिव्याप्य इत्याकारकव्याप्तिग्रहे धूमो वहिव्यभिचारी नवेति संशयः प्रतिबन्धकः,ताह- शसंशयरूपप्रतिबन्धकनिवृत्तिस्तु धूमो यदि वह्निव्यभिचारी स्याद् वह्निजन्यो न स्यादि' त्याकारकतर्केण भवति । एवञ्च निरुततर्कस्यैव तादृशव्यभिचारसंशयानुत्पादद्वारा वह्नि. धूमव्याप्तिप्राहकत्वं, तादृशतके वह्निजन्यत्वाभावाभाववह्निजन्यत्वरूपापाद्यव्यतिरेकनिश्चयो हेतुः, बाधनिश्चयस्य तक प्रति जनकत्वात् । तादृशवहिजन्यत्वनिश्चये स्वातन्त्र्येण संश- यसामग्रीसम्पादकतया वा 'धूमो वन्हिजन्यो न वेत्याकारकसंशयः प्रतिबन्धकः। निरुक्त संशयं प्रति तु 'धूमो यदि वयसमहिते'त्यादितकस्य वन्हिजन्यत्वनिश्चयं सम्पाद्य प्रति- बन्धकत्वम् । तथा च निरुक्तमूलोक्ततर्केण वन्हिजन्यत्वनिश्चयस्ततस्तादृशनिश्चयाद् धूमो वन्हिजन्यो न वेत्याकारकशङ्काया अनुत्पादः । तादृशशङ्कानुत्पादात् पूर्वोक्तवहिजन्यत्वनि- .

·. सविवृतिकतकरहस्ययुतं तकप्रकरणम् । नस्मिश्चान्वयव्यतिरकाभ्यां प्रत्यक्षता वह्नि जन्यन्वनिधारे बदजन्यन्य. शङ्का विरोधिनी संशय समाग्रीसम्पादकन्वान् , नच्चयाबगी चायं तर्क इति । अत्र च वह्निशन्यन्वदशायां वह्निमद्देशान्यन्न घटादी मूलदो. थिल्यवारणाय विशिष्टान्तं द्विनीयभिन्न विशेषणम् . ननियागि. विशेषणत्वे तद्दोषतावस्थात् । वहि विनानुत्पद्यमानत्वं तदर्थः । श्चयरूपापाद्यव्यतिरेकनिश्चयेन धूमो यदि बच्चामेवारी दिन्यदन्या शतकेंग व्यभिचारश कानिवृत्तिस्ततो निरगेन बबिधूनव्यानि प्रायोजना र काले . तकस्य परम्परया वन्हिधूमव्याप्तिप्राहकवं निर्विवादमित्येवं तच्छदाविर का चयन इत्यन्तसमुदितग्रन्थतात्पर्यम् । वयसमवहितजन्यभिन्नस्वरूपसत्यन्तार्थस्यानपादाने केवल समय हेन जन्मभिन्न- स्वस्थापादकत्वे वहिशून्यतादशायां वाहमति देशे समुत्पन्न घट वशेष व्यभिचार वर समवहितजन्य भिन्नत्वरूपापादकस्य तत्र सत्त्वेन तनोत्पन्नवा भावनात्य वर- हादतो विशिष्टान्तं, तदुपादाने तु न तत्र व्यभिचारः, बत्ययसनबहिनजन्य वस्चय हद- शघटविशेषे सत्त्वेन वयसमवहितजन्यभिन्नत्वरूपविशेषगाभावाद्विशिष्टपादकम्यन्त्र विरहात् । आपादकवति आपाद्याभावसत्त्वनैव व्यभिचारस्याऽवश्यकत्वादन्याह- अत्रचेति । निरुतापादके चेत्यर्थः । घटकत्वं सप्तम्यथः, अन्वयश्चास्य विशेष्टान्तमि- त्यनेन । वह्निसत्त्वदायां वह्निमद्देशोत्पन्नघटादौ बहिसमवहितजन्यभिन्नत्वविरहादि- शिष्टान्तव्यावृत्तिर्न सम्भवतीत्यतो वह्निशून्यतादशायामित्युक्तम् । मूलशैथिल्यति । व्यभिचारवारणायेत्यर्थः । विशिष्टान्तं = वयसमहतजन्याभन्नत्वविशिष्टान्तम् । द्वितीयेति । वन्हिसमवहितजन्यभिन्नत्वविशेषणमित्यर्थः । ननु वयसमवहितजन्यभिन्नत्वस्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन द्वितीयभिन्नत्वविशेषण त्वापेक्षया लाघवात्स्वरूपसम्बन्धेन द्वितीयभिन्नत्वप्रतियोगिवहिसमवहितजन्यविशेषणत्व- मेव समुचितमित्यत आह-तत्प्रतियागीति । वह्निसमवहितजन्यभिन्नत्वप्रतियोगि- वह्निसमवहितजन्यविशेषणत्व इत्यर्थः । तद्दोषतेति । तादृशघटविशेषादौ व्यभिचा- रतादवस्थ्यादित्यर्थः। तथा च वयसमवहितजन्यभिन्नत्वविशिष्टं यद् वहिसमव हत- जन्यं तद्भिन्नत्वस्यापादकत्वे वहिशून्यताकालीनवह्निमद्देशोत्पन्नघटादो व्यभिचारः वह्नयसमवहितजन्यनिरुक्तघटभिन्नं यद्वह्निसमवहितजन्य नान्तरीयकं घटादिकं तद्भिन्न- स्वरूपापादकस्य निरुक्तघट विशेषे सत्त्वेन तत्रोत्पन्नत्वाभावरूपापाद्यस्यासत्त्वात् , अतो वहसमवहितजन्यभिन्नत्वं सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन वह्निसमहितजन्यभिन्नत्वस्यैव विशे- षणमिति भावः । ननु वह्वयसमहितजन्य भिन्नत्वं यदि वह्नयभाववद्देशोत्पत्तिकान्यत्वं तदा पूर्वोक्तघटविशेष व्यभिचारो दुर्वारः वह्नयभाववद्देशोत्पत्तिकान्यत्वस्य वह्निसम- वहितजन्यभिन्नत्वस्य च तत्र सत्त्वेन विशिष्टापादकस्य तत्र सत्त्वादत वह्नि विनेति । वह्निं विनोत्पद्यमानं यत्तदन्यत्वमित्यर्थः । तदर्थः = विशिष्टान्तदल- स्यार्थः । तथा च वहि विनोत्पद्यमानभिन्नत्वस्य निरक्तघटे विरहाद्विशेषणाभावेन विशिष्टा- पादकस्य तत्र सत्त्वं सम्भावितमपि नास्तीत्याशयः।

·६ तत्वचिन्तामणौ स्वसमानाधिकरणवहिमदन्यस्वाव्यवहितपूर्वक्षणकं यद्यत्तदन्यत्वमिति तु निष्कर्षः। स्त्रपदं = अन्यत्वप्रतियोगिपरम् । मन्यथा इदानीन्तनघटादेः सामग्री कालेऽपि कुत्रचिद्देशे वह्निसत्त्वेन मूलशैथिल्यतावस्थ्यात् , महाप्रलये मानाभावात् खण्डप्रलयेऽपि नन्वेवमपि महाप्रलयानभ्युपगन्तृमते तादृशवहिं विनोत्पद्यमान भिन्नत्वमप्रसिद्ध सर्वस्यैव जन्यवस्तुनः पूर्वक्षणे कुत्रचिद्देशे वह्निसत्त्वात् , अत आह-स्वसमाना धिकरणेति । स्वाधिकरणे वर्तमानो यो वहिस्तदन्यत्ववत्स्वाऽव्यवहितपूर्वक्षणं यस्य स्वस्य एवम्भूतं यद्यत्स्वं तदन्यत्वं वयसमवहितजन्यभिन्नत्वमित्यर्थः । अत एवोक्तं स्वपदमन्यत्वप्रतियोगिपरमिति । एतादृशं स्वं वह्निशून्यतादशायां वह्निमद्देशोत्पन्नघटा. दिकमेव । तादृशघटाव्यवतिपूर्वक्षणस्य तादृशघटादिसमानाधिकरणवहिमदन्यत्वादिति तादशस्वात्मकघटादिभेदस्य तत्र विरहेग विशेषणदलस्य तादृशघटादावसत्त्वं बोध्यमतो न तत्र व्यभिचारः। वहिव्यधिकरणघटादौ व्यभिचारस्तु स्वयमेवाने वारयिष्यते । अत्र स्वमामानाधिकरण्यं वहावुपलक्षणविधयैव वक्तव्यम् , अन्यथा वहिशून्यतादशायां वह्नि- मद्देशोत्पन्नघटादेरधिकरणे वयसत्त्वेन तस्य स्वपदेन धर्तुमशक्यतया तत्र व्यभिचा. रतादवस्थ्यं स्यादिति ध्येयम् । वही स्वसामानाधिकरण्यनिवेशव्यावृत्तिमाह-अन्यथेति। स्वसामानाधिकरण्या- निवेश इत्यर्थः । इदानीन्तनघटादेः =अधुना वह्निमद्देशोत्पन्नघटादेः, नतु वह्नव्यधिक- रणघटादे, वहिव्यधिकरणघटादौ आपादकसत्त्वेऽपि वक्ष्यमाणबहिसमानाधिकरणत्वविशि- प्टोत्पन्नत्वस्याभावस्यापाद्यस्य तत्र सत्वेन व्यभिचारवारणसम्भवात् स्वसामानाधिकरण्य- दलव्यावृत्तेस्तत्रासङ्गतत्वापत्तेः । सामग्रीकाले तादृशघटादेः सामग्रीमति स्वाव्यवहितपूर्वक्ष- मे। कुत्रचिद्देशे-देशान्तरे वह्निसत्त्वेन तादृशघटाद्यव्यवहितपूर्वक्षणस्य वहिमत्त्वन । मूलशैथिल्यतावस्थ्यादिति । व्यभिचारतावस्थ्यादित्यर्थः । तथा च स्वसामाना- नाधिरण्यस्य वहावविवक्षणे वह्निशून्यतादशायां वह्निमद्देशोत्पन्नघटादौ व्यभिचारः वह्नि- मदन्यस्वाव्यहितपूर्वक्षणकं न तादृशघटादिकं भवितुमर्हति तादृशघटाद्यव्यवहितपूर्वक्षणस्य कुत्रचिद्देशे वह्निसत्त्वेन वह्निमत्तया वहिमदन्यत्वविरहात् । अपितु महाप्रलय एव तादृशं स्वं, तदव्यवहितपूर्वक्षणस्य वहिमदन्यत्वात् । एवञ्च वह्निमदन्यस्वाव्यवहितपूर्वक्षणको यो महाप्रलयस्तदन्यत्वस्य वहिशून्यतादशायां वहिमद्देशोत्पन्नघटादौ सत्त्वेन वहय- समवहितजन्यभिन्नत्वविशिष्टवहिसमवहितजन्यभिन्नत्वरूपविशिष्टापादकवति तादृशघटे उत्पन्नत्वाभावरूपापाद्यविरहाद् व्यभिचारस्तादृशवह्नौ स्वसामाधिकरण्यनिवेशे तु स्वप देन निरुक्तघटस्यैव धत्तुं शक्यतया न तत्र व्यभिचार इति भावः । ननु महाप्रलयासत्त्वपक्षे स्वपदेन महाप्रलयोपादानासम्भवान्न तादृशघटे व्यभिचार इत्यत आह-महाप्रलय इति । मानाभावादिति । नव्यनैयायिकैर्युगपद्ब्रह्माण्डाना प्रलयो नाभ्युपगम्यत इति भावः । ननु तथापि खण्डप्रलयस्य नव्यनैयायिकाऽसम्मततया स्वपदेन खण्डप्रलयमादायैव तादृशघटविशेषे व्यभिचारः संभवतीत्यत आह-खण्डप्रल- । ।

·. - सविवृतिकतर्करहस्ययुतं तर्कप्रकरणम् । ब्रह्माण्डान्तरे वह्निसत्वात् सामग्रीमात्रम्यैव वह्नयधिकरणक्षणवृत्तिन्वे. नाप्रसिद्धिप्रसङ्गाच्च । न तु वन्हयघटितसामग्रयजन्यत्वं नत, धृमे प्राक् तदनिश्चयात् , आपाद्याभावेनापादकाभावसाधने विशेष्यविर- हप्रकारकसिद्धयर्थं तन्निश्चयस्यापेक्षितत्वात् । बयसमवहिताजन्ये येऽपीति । ब्रह्माण्डान्तरे वह्निमत्वादिति । तथा च तत्र्वक्षणम्यापि वह्निमत्त्वात् स्वपदेन तस्यापि ग्रहण न सम्भवतीति हृदयम् । सामग्रोमात्रस्यैवेनि । जन्य जातस्ये- त्यादिः । वयधिकरणेति । जन्यजातवस्तुनः सामप्रयधिकरणस्य वन्दिमत्त्येन सर्व- स्यैव पूर्वक्षणस्य वन्हिमत्त्वादित्याशयः । अप्रसिद्धिप्रसाञ्चेति । वहिमदन्यस्त्राव्यवहि- तपूर्वक्षणकत्वस्य कुत्रापि जन्येऽप्रसिद्धतया तादृशक्षणकान्यत्वरूपवयसमवहितजन्य भिन्नत्वस्याऽप्रसिद्धरिति भावः । न च स्वसामानाधिकरण्यमनिवेश्य स्वाधिकरणदेशाव- च्छिन्नवन्हिमदन्यत्वमेव वन्यसमवहितजन्यभिन्नत्वमन्तु तावतैव तादृशघटविशेषे व्यभिचारवारणं सम्भवतीति वाच्यं, भेदस्य व्याप्यवृत्तितया तादृशवन्हिमदन्यत्ये स्वाधि- करणदेशस्याऽवच्छेदकत्वाऽसम्भवात् । न च तथापि स्वाधिकरणदेशावच्छिन्नबन्ध- भाववत् स्वाव्यवहितपूर्वक्षणकान्यत्वमेव तादृशविशिष्टान्तमिति वाच्यं, नथा सति गौरवाद् यथासन्निवेशे वैयाभावाच्च । ननु लाघवाद् बढ्यघटितसामग्रीजन्यभिन्नत्वमेव वन्झसमवहितजन्यमत्वमस्तु चन्हिशून्यतादशायां वन्हिमद्देशोत्पन्नघटादे वयष- रितसामग्रीजन्यतयैव ताशसामग्रीजन्यभिन्नत्वविरहेण तत्रापादकविरहादेव व्यभिचा- रवारणसम्भवादित्यत आह-नतु वह्नयघटितेति । वन्धघटितसामग्रीजन्यं यत्तद्भि- न्नत्वमित्यर्थः । तत् वन्हयसमवहिताजन्यत्वम् । निषेधे हेतुमाह-धूम इति । प्राक् वन्हिनिष्ठधूमकारणतानिश्चयात् पूर्वम् । वन्ही धूमकार णत्वसन्देहे धूमसामग्यां वन्हयघटितत्वसंदेहस्याऽवश्यकत्वे धूमे वन्यघटितसामग्यजन्यत्वस्यापि सन्दिग्धत्वादिति भावः । ननु तर्कपूर्व धूमे वन्ह्यघटितसामग्यजन्यत्वरूपविशेषणवत्तानिश्चयस्याऽसत्त्वे का क्षतिरित्यत आह-तदनिश्चयादिति । निरुक्ततर्कपूर्व धूमे वन्यटितसामग्रथजन्य- त्वरूपविशेषणवत्त्वस्यानिश्चयादित्यर्थः । आपाद्याभावेन उत्पन्नत्वाभावाभावेनोत्पन्नत्वेन | आपादकाभावसाधने = निरुक्तवह्नयसमवहितजन्यभिन्नत्वविशिष्टवन्हिसमवहितजन्यभिन्न वाभावसाधने । विशेष्येति । केवलविशेष्यीभूतवन्हिसमवहितजन्य भिन्नत्वाभावप्रकार- कानुमित्यथमित्यर्थः। तन्निश्चयस्य-वन्हयघटितसामग्रयजन्यत्वरूपविशेषणवत्तानिश्चय. स्य। अपेक्षितत्वादिति । आपाद्याभावेनापादकाभावस्य यस्य सिद्धिर्भवति तदभा- कोटिकसंशयं प्रति तर्को विरोधीति नियमः । एवञ्च धूमे तात्पूर्वं यदि वन्हयसमवहि- ताजन्यत्वस्य निरुक्तस्य निश्चयो न भवति तदा उत्पन्नत्वरूपापाद्याभावेन केवलवन्हिसम- वहितजन्यभिन्नत्वाभावस्य वन्हिसमवहितजन्यत्वस्य सिद्धिर्न भवितुमर्हति, तस्याऽसिद्धौ च निरुक्तमूलोक्ततण वन्हिसमवहितजन्यत्वाभावरूपवन्हिजन्यत्वाभावकोटिकसंशयस्यानु- त्पादासम्भवे तेन संशयेन वन्हिजन्यत्वनिश्चयप्रतिवन्धसम्भवात्तादृशनिश्चयानुत्पत्तौ मा. पाद्यव्यतिरेकनिश्चयाभावेन धूमो यदि वन्हिव्यभिचारी स्याद वन्हिजन्यो न स्यादि त्यादितर्कानुत्पत्तौ वन्हिधूव्याप्तिग्रह एव न स्यादिति हृदयम् । वन्हिसमवहितजन्यमिन्नत्वरूपविशेष्यदलव्यावृत्तिमाह-वह्वयसमवहितेति ।

·तत्त्वचिन्तामणौ - वह्निजन्यालोकादौ मूलशैथिल्यवारणाय विशेष्यदलम् । न च चरमसमव- हितपदं व्यर्थ वह्निजन्यत्वाभावस्यैव सम्यक्त्वादिति वाच्यम् ; वह्नयजन्ये वह्निसमवधाननियतोत्पत्तिके घटादिविशेषे मूलशैथिल्यापत्तः। वह्निस- मवहितजन्यत्वञ्च वह्निकालीनसामग्रीजन्यत्वम् स्वसमानाधिकरणव. स्वसमानाधिकरणवन्हिमदन्यस्वाव्यवहितपूर्वक्षणान्य इत्यर्थः । वह्निजन्येति । आलो कादौ वहिजन्यत्वमुक्त्वा आलोकपूर्वक्षणस्य वन्हिमत्त्वं सूचितम् , तेन विशेषणदलसत्त्व- मालोकादौ स्फुटीकृतम् । स्वसमानाधिकरणवन्हिमदन्येत्यादौ स्वपदेनालोकस्य धर्तुम- शक्यत्वादिति भावः । मूलशैथिल्यवारणाय व्यभिचारवारणाय । विशेष्यदलमि- ति । तथा च वन्हिसमवहितजन्यभिन्नत्वरूपविशेष्यदलानुक्तौ केवलवन्हयसमवहि- ताजन्यत्वस्य यथोक्तस्यापादकत्वे वन्हिजन्यालोकादौ व्यभिचारः स्वसमानाधिकर. पवन्हिमदन्यस्वाव्यवहितपूर्वक्षणकं यत्तादृशवन्हिमद्देशोत्पत्तिकघटादिकं तदन्यत्त्वस्य तत्र सत्त्वेनोत्पन्नत्वाभावरूपापाद्यस्य तत्र विरहात् । विशेष्यदलोत्तौ तु न वन्हि. जन्यालोकादौ व्यभिचारः तत्र वन्हिसमवहितजन्यत्वस्यैव सत्त्वेन तद्भिन्नत्व- विरहेण विशिष्टापादकस्यालोकादौ विरहादित्याशयः। ननु बन्हथसमवहितजन्यभिन्नत्व- घटकासमवहितप्रतियोगिसमवहितपदानुपादाने वन्हयघटितसामग्रथजन्यत्वनिवेशे पूर्व- दोषस्याभिहितत्वेऽपि चरमं वन्हिसमवहितजन्यभिन्नत्वघटकसमवहितपदं व्यर्थ वन्हि- जन्यभिन्नत्वस्यैव तादृशविशेषणविशिष्टस्यापादकत्वसम्भवेन सामजस्यादित्याशङ्कते- नचेति । वाच्यमितिपरेणान्वयः। वह्निजन्यत्वेति । वन्हिजन्यभिन्नत्वस्यैव वन्हिज- न्यत्वाभावरूपत्वादिति भावः । वह्निजन्यवाभावस्य स्वसमानाधिकरणवन्हिमदन्य- स्वाम्यवहितपूर्वक्षणकान्यत्वविशिष्टस्यापादकत्वे यादृशघटस्य पूर्वक्षणे वह्निसत्त्व एवोत्पत्ति स्तादशवन्हिनान्तरीयके घटे व्यमिचारः तत्र विशेषणदलस्य वन्हिजन्यत्वाभावरूपवि- शेष्यदलस्यापि सत्त्वेनापादकसत्त्वादापाद्यस्योत्पन्नत्वाभावस्य तत्र विरहादतो वन्हिज वाभावस्य विशेष्यदलत्वं परित्यज्य बन्दिसमवहितजन्यभिन्नत्वस्यापादकत्वं वक्तव्यम् । उक्तघटे तु वन्हिसमवहितजन्यत्वस्य सत्वेन तादृशजन्यभिन्नत्वस्याऽसत्त्वान्न व्यभिचार इति समाधत्ते-वयजन्य इति । वन्हिजन्यत्वाभाववतीत्यर्थः। तादृशनान्तरीयक- घटस्य पूर्वक्षणे वन्हिसत्त्वेऽपि तस्य वन्यजन्यत्वमक्षतमिति हृदयम् । वह्निसमवधाने- ति । वन्हिमत्स्वाव्यवतिपूर्वक्षणकघटादि विशेषइत्यर्थः । ननु वन्हिसमवहितजन्यत्वं यदि वन्दिकालीनसामग्रीजन्यत्वं तदा जन्यमात्रस्यैव सामग्रीक्षणे वन्हिसत्त्वेन वन्हिकालीनसामग्रीजन्यतया धूमादावपि वन्हिकालीनसा- मग्रीजन्यत्वनिश्चयसम्भवात्तर्कवैफल्यं स्यात् विशेष्याभावमात्रस्य धूमादौ निश्चयार्थमेव निरुक्ततर्कस्याऽवश्यकत्वादित्याशयेनाह-स्वसमानाधिकरणेति । स्वं जन्यत्वे. नाभिमतम् , तादृशजन्यव्यक्तिरूपस्वसमानाधिकरणो यो वन्हिस्तद्वत् स्वाव्यवहित पूर्वक्षणं यस्य स्वस्य तादृशं स्वं वहिसमवहितजन्यं,तद्भिन्नत्वमेव विशेष्यदलं पर्यवसितम्। तथा च धूमो यदि स्वसमानाधिकरणवन्हिमदन्य स्वाव्यवहितपूर्वक्षणकान्यत्वविशिष्टस्वस- भानाधिकरणवन्हिमत्स्वाव्यवहितपूर्वक्षण कान्यत्ववान् स्यात् तदोत्पन्नत्वाभाववान् स्यादित्येव ·सविवृतिकतर्करहस्ययुतं तर्कप्रकरणम् । 8 हिमत्स्वाव्यवहितपूर्वक्षणकत्वमिति तु निष्कर्षः। अन्यथा इदानीन्तनजन्यमा त्रस्यैव वयधिकरणक्षणवृत्तिसामग्रीजन्यतया पक्षीभूतधृमेऽपि नादृश- सामग्रीजन्यत्वनिश्चयसत्त्वेन तर्कबैफल्यापत्तेः। न तु वह्निटिनमामग्री- जन्यत्वं तत् , तथा सति वह्नयजन्ये वह्निसमवधाननियनोत्पत्तिकवटादिवि- शेषे मूलशैथिल्यापत्तेः। वह्निसमानाधिकरणत्वे सतीत्यनेन चापाद्यप्रतियोगी विशेषणीयस्तेन वहिव्यधिकरणे वह्निजन्यरूपादौ वहिव्यधिकरणे घटादौ च न मूल शैथि- तर्क आदरणीय इति भावः । वह्नौ स्वसामानाधिकरण्यनिवेशव्यावृत्तिमाह---अन्यथेति । स्वसामानाधिकरण्यानिवेशे इत्यर्थः । इदानीन्तनेति । कुत्रेचिद्देशे वह्निसत्त्वेनेत्यादिः । तर्कवैफल्यापत्तेरिति । तथा चोक्ततर्कस्य वह्निसमवहितजन्यत्वनिश्चयप्रयोजकतया तर्कपूर्व तादृशनिश्चयस्य स्वभावत एव धूमादौ सन्वेन निरुक्ततर्कानुसरणमनुचितमिति भावः । ननु वह्निघटितसामग्रोजन्यत्वमेव वह्निसमवहितजन्यत्वमस्तु किं निरुक्त. रीत्या गुरुतरनिवेशेनेत्यत आह-नत्विति। तथा च वहिटिन्सामग्रीजन्य भिन्न- त्वस्य विशेष्यदलस्वरूपत्वे वहिनान्तरीय कघटे व्यभिचारः तत्र वह्निघटितमामप्री- जन्यभिनत्वस्य सत्त्वात् , आपाद्यस्योत्पन्नत्वाभावस्य तत्र विरहात । स्वसमानाधिकरण- वह्निमत्स्वाव्यवहितपूर्वक्षणकान्यत्वस्य विशेष्यदलार्थस्य तादृशे घटे सत्त्वमेव न संभवति स्व- पदेन तादृश घटस्यवोपादातुं शक्यत्वान्न ताशघटे व्यभिचार इत्याशयः । नन्वेव वहिव्यधिः करणे घटे व्यभिचारस्तस्य स्वपदेन धर्तुमशक्यतया स्वसमानाधिकरणव हिमदन्यस्वाव्य. वहितपूर्वक्षणकान्यत्वेन स्वसमानाधिकरणवह्निमत्स्वाव्यवहितपूर्वक्षणकान्यत्वेन चापादक. वत्त्वात् तत्र चोत्पन्नत्वामावरूपापाद्यविरहात् । एवं वह्निजन्यरूपादावपि व्यभिचारः तादृश- रूपसमानाधिकरणत्वस्य वहौ विरहेण तस्यापि स्वपदेनोपादातुमशक्यत्वादित्यत आह- वह्निसमानेति । वह्वयधिकरणवृत्तित्वविशिष्टत्वे सतीत्यर्थः । आपाद्यप्रतियोगी उत्पन्न- त्वम् । विशेषणीय इति। वयधिकरणवृत्तित्वविशिष्टस्योत्पनत्वस्याऽभावस्यैवापाद्य- त्वमिति हृदयम् । न मृलशैथिल्यमिति । तथा च न वहिव्यधिकरणघटादौ व्यमि- चारः तत्र यथोक्तापादकस्य सत्त्वेऽपि वहथधिकरणवृत्तित्व विशिष्टोत्पनत्वाभावरूपापाद्यस्या- पि तत्र सत्त्वात् । आपादकवत्यापायाभावसत्वेनैव व्यभिचारः संम्भवतीति भावः । केचित्तु स्वसमानाधिकरणबहिमदन्यस्वाव्यवहितप्राक्क्षणकान्यत्वस्य सत्यन्तार्थत्व- मनुक्त्वा लाघवात्स्वसमानाधिकरणवहिमदन्यस्वोत्पत्तिकक्षणकान्यत्वस्य तथात्वाभिधाने- नैव वहिशून्यतादशायर्या चहिमशोत्पनघटादौ व्यभिचारवारण संभवति तादृशघटे स्वसमानाधिकरणवहिमदन्यस्वोत्पत्तिक्षणकान्यत्वविरहेण आपादकस्यैव तत्राऽसत्त्वा. दिति पूर्वपक्षयन्ति । तन्न, यदीयसम्बन्धसामान्ये यत्समयवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वं नास्ति तस्य तत्समयसम्बन्धः उत्पत्तिरित्यस्यैव स्वोत्पत्तिपदार्थताया वक्तव्यतया तस्याः स्वाधि- करणसमयप्रागभावाधिकरणसमयप्रागभावानधिकरणत्वे सति स्वाधिकरणसमयप्रागभावाधि. करणत्वरूपस्वाव्यवहितप्राकक्षणत्वापेक्षया गुरुत्वात् । किश्च स्वसमानाधिकरणवहिमदन्यस्वो. त्पत्तिक्षणकान्यत्वस्य सत्यन्तार्थत्वे यादृशघटस्य पूर्वक्षणे वहिर्नास्ति किन्तु स्वोत्पत्तिक्षणएव - । २त.चि.

·तत्वचिन्तामणी वविधतने ताशधटविशेष व्यभिचारस्तत्र स्वममानाधिकरणवहिमदन्यस्वोत्पत्तिक्षणको यो वबिशून्यताकालीनवहिम देशोत्पन्नो घट स्तदन्यत्वस्य स्वसमानाधिकरणवह्निमत्स्वाव्यवहि- तप्राकक्षणकान्यत्वरूपवहिसमवहितजन्य भिन्नत्वस्य च सत्त्वेन आपादकसत्त्वात्तत्र च निरु- तापाद्यस्योत्सनत्वाभावस्य विरहात् । यद्यपि स्वसमानाधिकरणवन्हिमरस्वोत्पत्तिक्षणकान्य- त्वमेव वन्हिसमवहितजन्यभिन्नत्वं, तथा च नोक्तघटे व्यभिचारः तस्य वन्हिमत्स्वोत्पसिक्षण- कत्वेन स्वसमानाधिकरणवन्हिमत्स्वोत्पत्तिक्षणकान्यत्वविरहादापादकसत्त्वमेव तादृशघटे न संभवतीति विभाव्यते, तदापि नभ्यमते निरुक्तघटे व्यभिचारो दुर्वार एच तन्मते आपाद्यप्रति- योग्युत्पनत्वस्यैव विशेषणतायाः सत्यन्ते वक्तव्यतया स्वसमानाधिकरणवन्हिमदन्यस्वोत्प- त्तिक्षणकान्यत्वविशिष्टोत्पन्नत्वस्यैव यथोक्तघटेसत्त्वेन निरुक्तोत्पनत्वाभावस्य तादृशघटे विर- हात् ।न च नव्यमने तादृशस्वोत्पत्तिक्षणकान्यत्वं न सत्यन्तार्थः । अपि तु तादृशवन्हिमद- न्यस्वाव्यवहितपूर्वक्षणकान्यत्वमेव तथेति वाच्यं पूर्वाभिहितसत्यन्तार्थस्यैव नव्यमतेऽपि. मथुरानाथाभिमतत्वाद् अन्यथा 'तदर्थश्चोक्त एवे' त्यादिप्रन्थस्याऽलग्नतापत्तिः स्यात् । एतेन सत्यन्तार्थस्य तादृशस्वोत्पत्तिक्षणकान्यत्वस्वरूपत्वे अवह्वेरेव भविष्यतीत्यादिशङ्काया- स्तादृशस्वाव्यवहितप्राक्क्षणकान्यत्वमंशयस्वरूपतया तस्या निरुक्तसत्यन्तदलप्रतिबन्ध- कता न संभवतीत्यतः सत्यन्तार्थोऽपि तादृशस्वात्र्यवहितप्राक्क्षणकान्यत्वरूप एव वाच्यः निरुतसंशयादेः समानाधिकरणवन्हिमदन्यस्वोत्पत्तिक्षणकान्यत्वकोटिकत्वे 'तम्मात्त- तदुपादानमेव तादृशशङ्काप्रतिबन्धकमित्या दिमूलप्रन्यासंगतिः स्यादित्यादि केषाञ्चित्ता- दृशपूर्वपक्षोत्तरमनुत्तरतयैवास्माभिरुपेक्षणीयमित्यलं पल्लवितेन । अथ तर्ककारणयोः पक्षे आपायव्यतिरेकनिश्चयाऽपाद्यव्याप्यापादकवत्तानिश्चययोर्युगप- समावेशो न संभवति आपाद्यव्यतिरेकप्रभारकबुद्धौ आपाद्यव्याप्यवत्तानिश्चयस्य तदभाव. व्याप्यवत्तानिश्चयमुद्रया प्रतिबन्धकत्वादिति चेन, बाधनिश्चययवत् तदभावव्याप्यवत्ता- निश्चयस्य कार्यसहभावेन प्रतिबन्धकतायाः सर्वाऽसम्मततया तर्कपूर्वमापाद्यव्यतिरेकविषय कसमूहालम्वनापाद्यव्याप्यनिश्चयोत्पत्तिसंभवादिति वदन्ति । यत्तु प्रथममापाद्यव्यतिरे. कनिश्चयस्ततस्तादृशव्याप्यवत्ताज्ञानं ततस्तर्क इतिमतं तत्तुच्छं, तर्कपूर्वक्षणे आपाद्यव्यति- रेकनिश्चयसत्त्वे तादृशकारणयोरनाहार्यत्वाऽसंभवात् । केचित्तु आहार्यात्मकतादृशकारण- म्वलनात्तक उत्पद्यते तर्ककारणेऽनाहार्यत्वस्यानपेक्षितत्वादित्याहुः । नन्वेवमपि आपादके भापायव्याप्यताया आवश्यकतया आपायाभावे ऽपि आपाद- काभावव्याप्यत्वं निर्विवादमिति तर्कपूर्वमवस्थितस्यापाद्यव्यतिरेकनिश्चयस्यापादकाभावब्या- प्यवत्तानिश्चयमुद्रयैवापादककोटिकसंशयप्रतिबन्धकत्वभवे तादृशसंशयनिवृत्तिफलकस्यत- कस्व वैफल्यं स्याद् आपाद्याभावे आषादकाभावव्याप्यत्वप्रहस्याऽनियमेऽपि तर्ककारणापा- यनिष्ठापादकव्यापकतानिश्चयसहितस्यापाद्यव्याप्यप्रकारकनिश्चयस्यापादककोटिकसंशयप्र. तिबन्धकताया वारयितुमशक्यत्वादिति चेन्न, तादृशापाद्यव्यतिरेकनिश्चयनाशकाले तन्मूल- कमानसाऽपायव्यतिरेकज्ञानं याशस्थले न संभवति तादृशस्थले तर्कसत्त्वदशायां संशय. प्रतिबन्धार्थ तर्कस्यावश्यकत्वात् । न च धूमे वहिसमवहितजन्थत्वनिश्चयस्य सत्वे तत एव तर वन्हिव्याप्यत्वस्यानुमितत्वसंभवे कार्यकारणभावनिश्चयो निरुततर्कजन्यो निरर्थक इति वाच्यं यादवघटविशेषस्य स्वाव्यवहितपूर्वक्षणावच्छिन्ववन्हिमति तच्छ्न्ये चोत्पत्ति- .

·सविवृतिकतकरहस्ययुतं तर्कप्रकरणम् । ल्यम् । न च पक्षतावच्छेदकविशिष्ट आपाद्याभावेनापादकाभायसाधने नियमतो यद्धर्मावच्छिन्नं सिद्ध्यति तद्धर्मावाच्छन्नामावकाटिकसंशयं प्रत्येष तको विरोधातिनियमः, प्रकृते तुधृमे उत्पन्नत्वाभावाभावेनात्पन्नयन वड्य- समवाहतजन्यभिन्नत्वविशिष्टवाहसमवाहतजन्याभन्नत्वस्थापादकीभूतस्या- भावसाधन वह्निजन्य भिन्नत्वाभावरूपस्य विशेष्याभावस्य नासिद्धिः वि- शिष्टाभावस्यातिरिक्तस्यैव सिद्धस्तथा च कथमस्य वहि जन्यत्वाभावकाटि- कसंशयविरोधित्वमिति वाच्यम् । विशिष्टाभावस्य विशेषणविशेष्यामा- वानातरिक्ततया वाहजन्यभिन्नत्वाभावरूपस्य विशेष्यामावस्य सिद्ध। वहिसमवहितजन्यत्ववति तादृशघटविशेषे वन्हिव्याप्यत्वविरहेण व्यभिचाराद्वान्हसमव. हितजन्यत्वस्य वन्हिव्याप्यत्वानुमापकत्वाऽसंभवात् । वन्यसमवहिताजन्यत्वविशिष्टवान्ह- समवहितजन्यत्वस्य वन्हिव्याप्यत्वानुमापकत्वमापे नाशकनीयं निरत्तावाशष्टस्य व्यथवि. शेषणघटिततया तादृशव्याप्यत्वानुमापकत्वाऽसम्भवाद् द्वन्यसमबोहताजन्यत्वविशिष्टजन्य- त्वस्यापि हेतुत्वोचित्यादिति तु विभावनीयमिति दिक् । शङ्कते-न चेति । वाच्यमिति परेणान्वयः। पक्षतेति । तथा च धूमो यदि वन्हि- व्यभिचारी स्याद् वन्हिजन्यो न स्यादित्यादौ सर्वत्र तर्के पक्षतावच्छेदकधूमत्वादिविशिष्टे आपायाभावेन वन्हिजन्यत्वाभावाभावेन वन्हिजन्यत्वादिना वन्हिव्यभिचारित्वाभावायन- मिती नियमतो वहिव्यभिचारित्वाभावात्वाद्यवच्छिन्नस्यैव विधेयतया तदवच्छिचाय- भावकोटिक 'धूमो वहिव्यभिचारी न वे त्याकारकसंशयं प्रत्येव पूर्वोक्ततर्कादेः प्रतिबन्ध- कत्वमिति नियमः । निरुक्तमूलोक्ततर्कस्थले तु तादृशनियमो न घटते उत्पन्नत्वाभावाभावे- न आपाद्याभावरूपोत्पत्वेन वन्यसमवहितजन्यभिचत्वविशिष्टवाहसमवहितजन्द्रभिश्चत्वा- भावरूपापादकाभावस्याऽनुमिती वहिजन्यभिचत्वाभावत्वावच्छिन्नस्य विधेयत्वाऽसम्भवा- विशिष्टाभावत्वावच्छिन्नस्यैव तत्र विधेयतया धूमो वहिजन्यभिन्नत्वाभाववान् नवेत्याका- रकशङ्काप्रतिबन्धकत्वमुक्ततर्कस्य न संभवति वह्निजन्यभिन्नत्वाभावकोटिकशाप्रतिबन्धार्थ- मेव निरुततर्कस्यादरणीयत्वात् । अन्यथा पूर्वोत्तरीत्या निरुक्ततर्केण वन्हिजन्यत्वाऽनिश्चय धूमो वन्हिव्यभिचारी स्यादित्यादितर्कानुत्थितौ वन्हिधूमव्याप्तिप्रहासम्भवेन मूलोकतर्कस्य तादृशव्याप्तिमहोपयोगित्वं न स्यात् , परन्तु मूलोततकेंण विशिष्टाभावकोटिकशङ्काया एवाऽनुत्पादः स्यादितिशङ्कापन्थाभिप्रायः। समाधत्ते-विशिष्टोत । वयसमवहित- जन्यभिन्नत्वविशिष्टवन्हिसमवहितजन्यभिन्नत्वाभावस्यैत्यर्थः । विशेषणेति । वन्य- समवहितजन्यभिन्नत्वाभाववन्हिसमवहितजन्यभिन्नत्वाभावानतिरिक्ततयेत्यर्थः। विशे- प्याभावस्य सिद्धरिति । तथा च केवलविशेष्याभावस्य वन्हिजन्यभिन्नत्वाभावस्याऽ. पाद्याभावेन सिद्धौ सत्यां धूमो वन्हिजन्यो न वेत्याकारकसंशयं प्रति मूलोक्ततर्कस्य प्रतिव. न्धकस्वमक्षतं वन्हिजन्यभिन्नत्वाभावत्वावच्छिन्नस्यैवाऽपाद्याभावेन सिद्धिसंभवात् तदर्मा- वच्छिन्नाभावकोटिकशङ्काप्रतिबन्धकत्वमेव तर्कस्य नियम इत्यस्य पूर्वमभिहितत्वादिति भावः नन्वनुमितेापकतावच्छेदकप्रकारकत्वनियमादुत्पन्नत्वरूपायाभावेन विशिधमावत्वे- नैव रूपेण वहिजन्यभिन्नलाभावस्य सिद्धिसंभवाद् वहिजन्यत्वत्वस्योपन्नत्वव्यापकतान- ·तत्त्वचिन्तामणौ अथ तथापि न वह्निजन्यभिन्नत्वाभावत्वरूपेण वह्निजन्यत्वस्य सिद्धिः अनुमितापक्तावच्छेदकप्रकारकत्वनियमेन विशिष्टाभावत्वेनव तत्सिद्धः। न च विशेषणाभावबाधनिश्चयसहकारादु व्यापकतानवच्छेदकेनापि वि. शेष्याभावत्वन तत्सिाद्धरिति वाच्यम् ; तथापि पक्षे विपर्ययानुमाने पूर्व विशेषणाभाववाधप्रतिसन्धानानावश्यकतया नियमतस्तेन रूपेणासिद्धेरि- तिचेव-न; वयसमवहिताजन्यत्वेन पक्षस्यापि विशेषणीयत्वात् । तथाच पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने विपर्ययानुमाने पूर्व विशेषणाभावबाधप्रतिसन्धा. नस्यावश्यकतया नियमतो वह्निजन्यभिन्नत्वाभावत्वरूपेण वह्निजन्यत्वसि- वच्छेदकतया तयेणानुमितौ सिद्धयसंभवात् कथमुक्ततस्य धूमो वह्निजन्यो नवेतिसंशय- प्रतिबन्धकत्वमित्याशङ्कते-अथेति । तटस्थः शङ्कते-नचेति । वाच्यमिति परेणान्वयः विशषणति । वयसमवहितजन्यभिन्नत्वाऽभावस्य योवाधनिश्चयो वहथसमवहितजन्य- भिन्नत्वनिश्वयस्तत्सहकृतात्सामान्यपरामर्शादित्यर्थः । विशेष्याभावत्वेन वह्निजन्यभिन्नत्वा भावत्वेन बाहेजन्यत्वत्वेनेति यावत् । तत्सिद्धिः = वह्निजन्यत्वसिद्धिः । तथा च धूमे वन्यसमवहितजन्यभिन्नत्वरूपविशेषणवत्तानिश्चयसत्वे ताइशनिश्चयस्यैव विशेषणाभावबाध. निश्चयरूपतया सामान्यपरामशवलाद् उत्पश्चात्वव्यापकतानवच्छेदकवहिजन्यत्वत्वेनापि रूपेणानुमितिसंभवादुक्ततकेस्य वह्निजन्यत्वाभावकोटिकसंशयप्रतिबन्धकत्वं निर्विवादमिति भावः । समाधत्ते-तथापीति । पक्षे = धूमे । विपर्ययानुमानात् = उत्पन्नत्वाभावाभावेनो- त्पनत्वेनापादकाभावरूपविशिष्टभावानुमानात् । पूर्वम् अव्यवहितपूर्वम् । विशेषणेति । वन्यसमवाहेतजन्यभिचत्वनिश्चयस्याऽनावश्यकतयेत्यर्थः । तेन रूपेण = वह्निजन्यभिशत्वा. भावत्वेन रूपेण । असिद्धरिति । चूमे यदा आपाद्याऽभावेन आपादकाभावानुमानं तदेव तादृशानुमानात्पूर्व धूमो वन्ह्यसमवहितजन्यभिन्नइत्याकारकनिश्चयसत्त्वस्य प्रमाणासिद्ध- वादनावश्यकत्वाच विशिष्टाभावत्वेनैवाऽनुमितौ सत्यां न वहिजन्यो नवेतिसंशयप्रतिवन्ध- कत्वमुक्ततकस्य संभवति आपाधाभावेन केवलवह्निजन्यत्वत्वेनानुमित्यनुयादिति हृदयम् । उपाध्यायमतवलम्व्य अथेत्यादेरुत्तरमाह-इतिचेन्नेति । वह्वयेति । स्वसमाना- विकरणवहिमदन्यस्वाव्यवहितप्राक्क्षणकान्यत्वेनेत्यर्थः । पक्षस्यापि = धूमस्यापि । विशे- षणीयत्वादिति । तथा च तादृशवन्यसमवहिताजन्यो धूमो यदि वन्यसमवहितजन्य- भिन्नत्वविशिष्टवह्निसमवहितजन्यभिन्नत्ववान् स्यात् तदोत्पन्नत्वाभाववान् स्यादित्येवं तर्काकार उपाध्यायादिमते बोध्य इति भावः। ननु वन्यसमवहिताजन्यत्वस्य पक्षविशेष. णत्वे कथं तादृशतण वहिजन्यत्वशङ्कानिवृत्तिरित्यत आह-तथाचेति । निरुतवनह्य- समवहिताजन्यत्वस्य पक्षविशेषणत्वे चेत्यर्थः । पक्षतेति । वन्ह्यसमवहितजन्यभिन्नत्ववि. शिष्टधूमत्वावच्छिन्न इत्यर्थः । विपययानुमाने आपाद्याभावेनोत्पनत्वेन बन्ासमवहितज- न्यभिन्नत्वविशिष्टवह्निसमवहितजन्यभिन्नत्वाभावरूपापादकाभावानुमाने । पूर्व निरुत्तानुमा- नात् प्राक् । विशेषणेति । वन्यसमवहितजन्यभिनत्वनिश्चयस्येत्यर्थः । नियमतः विशे- षणाभावबाधनिश्चयसहकृतसामान्यपरामशोदितः । वहिजन्येति । केवलेत्यादिः । वह्नि- जन्यत्वसिद्धिरिति। आपायाभावेन तादृशविशेषणविशि धूमादावापादकाभावानुमितेः ·सविवृतिकतर्करहस्ययुतं तर्कप्रकरणम् । धिरप्रत्यूहेति सम्प्रदायविदः। तदसत्, वह्निसमवाहेतजन्य भिन्नत्वस्येव विशेष्यतया बाधसहका. रेण तदभावत्वेन तद्भावस्य वाहसमवहितजन्यत्वरूपस्य सिद्धाप वहि- जन्यभिन्नत्वाभावत्वरूपेण वह्निजन्यामनन्यामावस्य वाहजन्यस्वरूपस्या- सिद्धवयजन्यस्यापि वह्निनान्तरायकस्य घटादेवहि समवाहनजन्यतया वह्निसमवहितजन्यत्ववह्निजन्यत्वयारत्यन्तं भेदात् , वह्निजन्यत्वासद्धो च कुतोऽस्य वह्निजन्यत्वसंशयप्रतिवन्धकत्वम् ? । पूर्व पक्षतावच्छेदकतादृशविशेषणविषिष्टधूमत्वावाच्छच ज्ञानमावश्यकमनामता पशष्टपक्ष- ज्ञानस्य हेतुत्वात् । एवञ्च धूमे वन्यसमवहिताअन्यत्वनिश्चयस्य विपय यानुमानात्पूर्व सत्वे तस्यैव विशेषणाभावरूपवन्ह्यसमवहितजन्यभिश्चत्वाभावसिद्धी प्रतिबन्धकतया तात्पाद विशेष्याभावात्मकवहिजन्यभिन्नत्वाभावरूपवह्निजन्यत्वमात्रेण आपाद्याभावेन हेतुनाऽनाम- तिसम्भवानिरुक्तमूलोक्ततयण बह्निजन्यत्वाभावकोटिकशङ्काप्रतिबन्ध इत्याशयः। सम्प्र- दायबिदः = यज्ञपत्युपाध्यायप्रमृतयः प्राचीनाः । धूमे वन्यसमवहितजन्यभिन्नत्वस्य विशेषणत्वे आपाद्याभावेन विशिष्टाभावसिद्धीविशे. षणाभावस्य वन्ह्यसमवहितजन्याभवत्वाभावस्य निरुक्तविशेषणवत्तानश्चयरूपवाधसहका- रादसिद्धावपि विशेष्याभावस्य वहि समवहितजन्यभिचत्वाभावस्य बहिसमवहित जन्यत्व- स्य तादृशापाद्याभावेनावश्यं सिद्धौ धूमो वहिसमबहितजन्यो न वेत्याकारकसंशयं प्रत्येव मूलो ततकंस्य प्रतिबन्धकत्वे धूमो वह्निजन्यो नवेतिसंशयप्रतिबन्धकत्वमुक्ततर्कस्य न संभवति विशेष्याभावस्य वहिजन्यत्वातिरिकत्वात् , निरुक्ततकस्य वहिजन्य त्वसंशयाप्र- तिबन्धकत्वे च धूमो यदि वहिव्यभिचार। स्याद्वह्निजन्यो न स्यादित्यादिवबिधूमव्या- प्तिग्रहोपयोगितर्कोत्पाद एव न सम्भवति वह्निजन्यत्वसंशयस्य निरुकतर्ककारणवहिज- न्यत्तनिश्चयविघटकत्वादित्येवं निरुतोपाध्यायमतं दूषयति-तसदिति । बाधसहका- रेण = वन्यसमवहितजन्यभिश्त्वनिश्चयसहकारेण । तदभावस्य-विशेष्याभावस्य । असि- रिति । आपाद्याभावेनापादकाभावस्य यद्पेण सिद्धिस्तद्रूपावच्छिन्नाभावकोटिक- शङ्का प्रत्येव तर्कस्य विरोधित्वम् । तथा च वहिजन्यत्वत्वेन रूपेणासिद्धो कुतोऽस्य तस्य वह्निजन्यत्वाभावकोटिकशङ्काप्रतिबन्धकत्वमित्याशयः । ननु वह्निसमवहितजन्यत्वमेव वद्विजन्यत्वं, तथा च वहिसमवहितजन्यत्वसिद्धिमात्रेण्व वहिजन्यत्वशङ्काप्रतिबन्धक- त्वमुक्ततकस्य संभवतीत्यत आह-वढयजन्योत । वह्निजन्यत्वाभाववतोऽपीत्यर्थः । वह्निनान्तरोयकेति । स्वसमानाधिकरणवहिमत्स्वाव्यवहितपूर्वक्षणकस्यैत्यर्थः । वह्निसमर्वाहतेति ।। स्वसमानाधिकरणवहिमत्स्वाव्यवहितपूवक्षणकतयेत्यर्थः। अत्य- न्तं भेदादिति । तथा च वह्निसमवहितजन्यत्वं यदि वहिजन्यत्वस्वरूपं तदा पहि- नान्तरीयघटादेरपि वह्निजन्यत्वापत्तिरतो वहिसमवहितजन्यत्वं वन्हिजन्यत्वातिरिक्त मेवेति भावः । अस्य-मूलोक्ततकस्य । ननु धूमो यदि वहिव्यभिचारी स्यात्तदा वहिसमवहितजन्यो न स्यादित्येवं तक वन्हिधूमव्याप्तिमहोपयोगी वक्तव्यस्तादृशतकें च वन्हिसमवहितजन्यत्वनिश्चय मापाद्य- ·तत्वचिन्तामणौ न च धूमो यदि संयोगसम्बन्धावच्छिन्नोत्पत्तिसम्बन्धेन वहिव्यभि- चारा स्याद् वह्निसमवहितजन्या न स्यादिति तकों वह्निधूमव्याप्तिग्रहोप. योगो, तत्र च बाधनिश्चयविधया वहिसमाहतजन्यत्वनिश्चयो हेतुस्तनि- श्वयविरोधिनी वह्निसमवहितजन्यत्वसंशयस्य निवर्तकतथैवास्य वह्निधूम- व्याप्तग्रहापयोगित्वसम्भवेन वह्निजन्यत्वसंशयाप्रतिबन्धकत्वेऽपि न क्षात. राित वाच्यम्; स्वसमानाधिकरणवह्निमत्स्वान्यवहितपूर्वक्षणकरवरूप- स्य वाहसमवाहतजन्यत्वस्य धूम निश्चितत्वेन तत्संशयानवृत्त्यर्थं तकवफ- ल्यात् । धूम तन्निश्चयासत्त्व तु वलयन्वयव्यातरेकानुविधायित्वनिश्चयस्य सत्यन्तदलसशयप्रतिबन्धकत्वस्य वक्ष्यमाणस्यासंगतत्वापत्ते, निरुक्त- वहिसमवह्नितजन्यत्वस्यैव वह्नयन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वरूपत्वात् । व्यतिरक निश्चयविधया हेतुस्तादृशनिश्चयविघटकश्च धूमो वन्हिसमवहितजन्यो न वेत्या. कारकसंशयस्तत्प्रतिबन्धार्थमेव मूलोक्ततर्कानुसरणं वाच्यम् उत्पन्नत्वरूपापायभावेन यदि विशेषणाभाववाधनिश्चयसहकाराद्विशेष्याभावस्य वन्हिसमवहितजन्यत्वमात्रस्य सिद्धिस्त- दा निरुततर्कस्यापि वहिसमवहितजन्यो न वेतिसंशयप्रतिबन्धकत्वं सभवत्येवेत्याशङ्कते- नचेति । वाच्यमितिपरणान्वयः । संयोगाद्यतिरिक्तसंबन्धावच्छिन्नोत्पत्तिसंबन्धेन संबन्ध. सामान्येन वा वहिव्यभिचारित्वं च वहिसमवहितजन्यत्वापादकमित्यतः संयोगेत्याधभिहित- म् । तथा च धूमो यदि संयोगसबन्धावच्छिन्नोत्पत्तिसंबन्धेन वहयभावववृत्तितावान् स्या. तदा स्वसमानाधिकरणवहिमत्स्वाऽव्यवहित खक्षणको न स्यादित्येव तर्का वाहधूमव्याप्ति- प्रहोपयागी वक्तव्य इत्याशयः । तत्र च-निरुक्तवहिधूमध्याप्तिग्रहोपयोगित च । बाधेति । आपायव्यतिरेकनिश्चयविधयेत्यर्थः । तन्निश्चयावराधिनः निरुक्तवह्निसमवहित जन्यत्वनिश्चः यविराधिनः । निवर्तकतया प्रतिबन्धकतया । अस्य-मूलोक्ततर्कस्य । न क्षतिः न वहिधूम- व्याप्तिग्रहोपयोगित्वक्षतिः । समाधत्ते-स्वसमानेति । धूमसमानाधिकरणवहिमत्स्वाऽव्य- वहितपूर्वक्षणकत्वरूपस्येत्यर्थः । निश्चितत्वेनेति । मूलोक्ततात्पूवमित्यादिः। तत्संश- यनिवृत्यर्थ = वहिसमवाहतजन्यत्वसंशयानेवृत्यर्थम् । तकवैफल्यादति । मूलोकोत्या. दिः । तथा च धूमे यदि मूलोक्ततर्कात्पूर्वमेव यथोक्तवहिसमवहितजन्यत्वनिश्चयो भवति तदा तादृशनिश्चय प्रतिबन्धकसंशयनिवृत्यर्थ मूलोक्ततर्कानुसरणं विफलमेव स्यादतिभावः । ननु धूभे तर्कात्पूर्व वहिसमवहितजन्यत्वनिश्चयो भवतीत्यत्र किं मानमित्यत आह-धूम इत्यादि । तन्निश्चयाऽसत्त्वे वहिसमवहितजन्यत्वनिश्चयासत्त्वे । वहयन्वयेति । वक्ष्य- माणस्वेत्यादिः । सत्त्यन्तेति । स्वसमानाधिकरणवह्निमदन्यस्वाऽव्यवहितपूर्वक्षणकान्यत्व- संशयप्रतिक्न्धकस्येत्यर्थः । असक्ततत्वापत्तेरिति । तथा च धूमे पूर्व वह्निसमवहितज. न्यत्वनिश्चयसत्त्वमावश्यकमिति हृदयम् । नन्वेतावता वह्नयन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वस्य पूर्व धूमे निश्चितत्वेऽपि न वहिसमवहितजन्यत्वनिश्चयस्तदानों तत्र संभवतीस्थत आह- निरुतेति । स्वसमानाधिकरणवह्निमत्स्वाऽव्यवहितपूर्वेक्षणकत्वस्यैवेत्यर्थः। तथा च वहि- समवहितजन्यत्वमेव वड्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वमित्यग्रे स्फुटो भविष्यतित्याशयः । ननु वहिजन्यत्वमेव वहिसमवहितजन्यत्वमस्तु । तथा चापाद्याभावेन विशेष्याभावस्य .

·सविवृतिकतकरहस्ययुतं तर्कप्रकरणम् । ११ किञ्च पक्षतावच्छेदकविशिष्टे आपाद्याभावेनापादकाभावमाधने यद्धर्म- मात्रविधेयतावच्छेदककसिद्धिर्भवति तद्धर्मावच्छिन्नाभावकोटिकमंशयं प्रत्ये. व तर्को विरोधीत्येव नियमः । अन्यथा "महत्त्वदोत्तरपरिमाणाभावधान घटो यदि परिमाणवान् न स्याद् द्रव्यं न स्यादिन्य"स्यापि घटो महान- वेत्यादिसंशयप्रतिबन्धकत्वापत्तिः, बाधसहकारेण विपर्ययानुमाने महत्त्व- । वह्निजन्य भिन्नत्वाभावस्य वह्निजन्यत्वस्य सिद्धौ वहिजन्यत्वाभावकोटिकमंशयं प्रत्येव मलो. ततकस्य प्रतिबन्धकत्वं संभवति । न चैवं वयसमवहिनजन्य भिन्नत्वविशिष्टवहिजन्य. भिन्नत्वस्यापादकत्वे वहिनान्तरीयकघटे व्यभिचारस्तत्रोक्तापादकसत्त्वादिति वाच्यं वहि- नान्तरीयकघटादिभिन्नत्वविशिष्टस्योत्पन्नत्वस्य योऽमावस्तस्यै वागयत्वेनाऽन्या कथधि- व्यभिचारस्य वारणीयत्वात्तादृशघटादिभिन्नत्वरूपविशेषणाभावेन विशिष्टोत्पन्नत्वाभाव रूपापाद्यस्याऽपि तादृशनान्तरीयकघटादौ सत्त्वादिति यदि ब्रूयात् तदाप्याइ-किचेति । पक्ष एवापादककोटिकशङ्काप्रतिबन्धस्तण भवतीत्याशयेनाह-पक्षतेति । आपादका. भावसाधने-आपादकाभावानुमितौ । निरूपितत्वं सप्तम्यर्थः, अन्वयश्चास्य यद्ध मात्रविधेय. तावच्छेदकतायामिति ध्येयम् । यद्धर्ममात्रेति । यद्धर्मपर्याप्तावच्छेदकताकविधेय गाकनि- श्चयो भवति तद्धर्मपर्याप्तावच्छेदकताकप्रतियोगिताकामावकोटिकसंशयं प्रत्येव तर्कः प्रति- बन्धक इत्येव नियम इत्यर्थः । तेन घटो यदि विशिष्टसत्त्वाभाववान् स्यात्तदा ट्रम्ब न स्या- दित्यादितकस्य घटो विशिष्टसत्त्वाऽभाववान्नवेति संसयप्रतिबन्धकत्वं, नतु घटः सत्तावान्न- वेति संशयं प्रत्यपि तस्य तथात्वमिति मन्तव्यम् । मात्रपदप्रयोजन पर्याप्तिनिवेशस्य व प्रयोजनमाह-मन्यथेति । मात्रपदानुपादाने इत्यर्थः । महत्त्वेति । महत्त्वं दीर्घत्वश्व परिणामविशेषः तदितरपरिमाणाभाववानित्यर्थः । घटो यदीत्यादि । तथा च मह- स्वपरिमाणभिन्नत्वे सति दीर्घत्वपरिमाणभिमपरिमाणाभाववान घटो यदि परिमामाभाववा- न स्यात्तदा द्रव्यत्वाभाववान् स्यादित्यस्यापि तस्येत्यर्थः पर्यवसितः। घटो महानवे- त्यादि । आदिपदादी! नवेत्यादिसंशयमात्रपरिप्रहः । संशयप्रतिबन्धकत्वापत्तिः संशय- मात्रप्रतिबन्धकत्वापत्तिः । बाधसहकारेणेत्यादि । अयमाशयः मात्र पानुपादाने भा- पायाभावेन यद्धर्मविधेयतावच्छेदकताकानुमितिस्तद्धर्मावच्छिन्नाभावकोटिकशङ्का प्रति तर्क- स्य प्रतिबन्धकत्वं भवतीत्यर्थः पर्यवसितः स्यात् । तथा अति महत्वदीर्घत्वेतरपरिमा- णाभाववान् घटो यदि परिमाणवान् न स्याद्दव्यं न स्थादित्या कारकतीयापाथाभावेन द्रव्यत्वेन पक्षे महत्वदीर्घत्तरपरिमाणाभावरूपेतरवाधनिश्चयसहकृतेन महावस्याऽपि सिद्धिर्भवति, तस्य सिद्धौ च निरुकतण महत्त्वायभावमात्र कोटिकसंशयनिवृत्त्यापत्तिः स्याद् । मात्रपदोपादाने तु न निरुततर्कस्य महत्त्वाभावमात्रकोटिकशङ्काप्रतिबन्ध त्या- पत्तिस्तादृशेतरवाधसहकारादापायाभावेन द्रव्यत्वेन केवलं महत्वत्वावच्छिदस्य न सिद्धिरपि तु दीर्घत्वत्वावच्छिन्नस्याऽपि । एवञ्च निरुततर्कस्य 'महान् न वा' 'दी! नवे त्या' कारकशकाद्वयं प्रत्येव प्रतिबन्धकवं महत्त्वत्वदीवित्वधर्मद्वयपर्याप्तावच्छेदकला- कविधेयताकानुमितेरेव द्रव्यत्वरूपापायाभावनोत्पादादिति ।

·तत्त्वचिन्तामणौ -- । वावच्छिन्नस्य दीर्घन्वत्वावच्छिन्नस्य च सिद्धः। तथाच प्रकृते बाधसह- कारण व्यापकतानवच्छेदकीभूतेन विशेष्याभावत्वेन सिद्धावपि न तन्मात्र प्रकारेण सिद्धि यापकतावच्छेदकोभूतेन विशिष्टाभावत्वेनापि विशेषणा. भावविशेष्याभावयोः सिद्धौ वाधकाभावादिति वह्निसमवहितजन्यत्वसंश. यं प्रत्येव कुतोऽस्य प्रतिवन्धकत्वम ? । नव्यास्तु वह्निसमवहिताजन्यः स्यादित्यत्र वह्निसमवहितजन्यत्वं वहिजन्यत्त्वमेव वक्तव्यम् । सन्यन्तं चापाद्यकोटिप्रतियोगिविशेषणं वक्त. व्यम् । तथाच "धूमो यदि वह्निजन्यत्वाभाववान् स्यात् वह्नयसमवहिताज. न्यत्वविशिष्टस्योत्पन्नत्वस्याभाववान् स्यादिश्त्याकारकस्त। अत्र घटादौ मूलशैथिल्यवारणाय आपाये विशिष्टान्तं प्रतियोगिविशेषणं नत्वभावविशे- प्रकृते दोष सङ्गमयति-तथा चेति । प्रकृते उपाध्यायप्रमृतिमतसिद्धतर्कस्थले। बाधसहकारेण-पक्षविशेषणवह्नयसमवहितजन्यभिन्नत्वनिश्चयसहकारेण। व्यापकतान- वच्छेदकीभृतेनेति । आपाद्याभावस्योत्पन्नत्वस्येत्यादिः। विशेष्याभावत्वेन वह्निसम- वहितजन्यभिन्नत्वाभावत्वेन वह्निजन्यत्वत्वेनेति यावत् । सिद्धाबपि अनुमितावपि । न तन्मात्रप्रकारेण=न ताश विशेष्याभावत्वप्रकारेण । सिद्धिः अनुमितिः । व्यापकतेति । आपाद्याभावस्येत्यादिः। विशिष्टाभावत्वेनापि वयसमवहितजन्यभिन्नत्त्रविशिष्टवह्निस. समवहितजन्य भिन्नत्वाभावत्वेनापि । विशेषणेति। वह्निसमवहिजन्यभिन्नत्वाभावब. हथसमवहितजन्यभिन्नत्वाभावयोरित्यर्थः । सिद्धौ-अनुमितौ । बाधकामावादितीति । विशिष्टाभ वत्वावच्छिन्नेतरबाधस्याऽसत्त्वादिति भावः। अस्य-मूलोक्ततर्कस्य । प्रतिब- न्धकत्वमिति । उत्पन्नत्वाभावाभावेन विशेषणाभावबाधसहकारात्पक्षे विशेष्याभावस्य वहिसमवहितजन्यत्वाभावस्य न केवलं विशेव्याभावत्वेन सिद्धिस्तस्योत्पन्नत्वव्यापकता. नवच्छेदकतया व्य पक्तावच्छेदकीभूतविशिष्टाभावत्वेनाऽपि सिद्धिर्भवति, एवञ्च विशे. ष्याभावरूपवह्निसमवहितजन्यत्वत्वमात्रनिष्ठावच्छेदकताकविधेयताकसिद्धथसम्भवान मू. लोकतर्कस्य वहिसमवहितजन्यत्वाभावकोटिककशङ्को प्रत्यपि प्रतिबन्धकत्वमिति हृदयम् । दीधितिकारमतमवलन्व्य समाधत्ते-जव्यास्त्विति । वह्नीति । वयसमवहि- ताजन्यत्वविशिष्टेत्यादिः। वह्निजन्यत्वमेवेति । एव काराद् वह्निसमवहितजन्यत्वस्या- पादकंघटकत्वव्यवच्छेदः। अत एव 'वस्तुतो वहयजन्यमपि वह्निसमवहितजन्यमि" त्युक्तं दीधितिकृता । सत्यन्तञ्चेति । वहृयसमवहिताजन्यत्वञ्चेत्यर्थः। मापाद्य. कोटिप्रतियोगीति । उत्पन्नत्वाभावप्रतियोग्युत्पन्नत्वविशेषणमित्यर्थः । निरुक्तमते समुदिततर्काकारमाह-तथा चेति । वहथेति । स्वसमानाधिकरणवह्निमदन्यस्चाव्यव- हितपूर्वक्षणक यद् यत्तदन्यत्वविशिष्टस्योत्पन्नत्वस्याभाववान् स्यादित्यर्थः। तर्कः-मूलोक्त- तर्कः । नन्वापाद्यप्रतियोग्युत्पन्नत्वविशेषणं निरर्थकमित्यत आह-अत्रेति । अस्मिन् तर्क इत्यर्थः । घटादौ वहिशून्यतादशायो वहिमद्देशोत्पन्नघटादौ, न तु वहिव्यधिकरणे घटे तत्र विशिष्टान्तोपादानेऽपि व्यभिचारवारणासम्भवात् । वक्ष्यमाणपारिभाषिकोत्सन्नत्ववि. क्षयैव तत्र व्यभिचारस्य वारणीयत्वादिति ध्येयम् । मूलशैथिल्यवारणायेति । आपाय. .

·ननु उत्प- सविवृतिकतर्करहस्ययुतं तर्कप्रकरणम् । १७ षणं घटादौ मूलशैथिल्यतावस्थ्यापचेः। तदर्थश्चोक्त एव, ननु वह्नि- मद्भिन्नेदेशोत्पत्तिकान्यत्वं तत्, वह्निमति वढेः पूर्वमुत्पन्ने रासभादा व्य- प्रतियोग्युत्पन्नत्वे वह्नयसमवहिताजन्यत्वस्याविशेषणत्वे वहिशून्यतादशायो वह्निमरेशो- त्पन्नघटादौ व्यभिचारः ताशघटादौ वहिजन्यत्वामावस्याऽपादकस्य सत्त्वेन तत्रा- पाद्यस्योत्पन्नत्वाभावस्य विरहात् । तादृशोत्पन्नत्वे वन्यसमवहिताजन्यत्वस्य विशेषणत्वे तु न तादृशघटादौ व्यभिचारस्तत्र चन्हिजन्यत्वाभावस्यापादकस्य सत्त्वेऽपि बना- समवहिताजन्यत्वरूपविशेषणाभावेन तादृश विशेषणविशिष्टोत्पन्नत्वस्याऽभावरूपापाचस्या- ऽपि तत्र सत्त्वादितिभावः । विशिष्टान्तं = वन्यसमवहिताजन्यत्वम् । नत्वाभावरूपापाद्यस्यैव वन्यसमवहिताजन्यत्वविशेषणमस्तु किं तादृशापावप्रतियो- ग्युत्पन्नत्वे तस्य विशेषणत्वेनेत्यत आह-न विति । अभावविशेषणम् - उत्पन्न- स्वाभावविशेषणम् । घटादौ = वन्हिशून्यतादशायां वन्हिमद्देशोत्पन्नघटादौ । मूलरी- थिल्यतावस्थ्यापत्तेरिति । तथा च वह्नयसमवहिताजन्यत्वं यदि उत्पन्नत्वा- भावरूपापाद्यविशेषणं स्यात्तदा वन्हिशून्यतादशायां वन्हिमद्देशोत्पन्नघटादौ व्यभि- चारः स्यात् । स्वसमानाधिकरणवन्हिमदन्यस्वाव्यवहितपूर्वक्षणकान्यत्वरूपवन्हयसम- बहिताजन्यत्वविशेषणविशिष्टस्योत्पन्नत्वाभावस्य नित्यवस्तुनिष्ठस्य तादृशवटादावसत्त्वा- दतः उत्पनत्वविशेषणमेव तादृशं वन्यसमवहिताजन्यत्वं, तथा सति विशेषणाभावेन विशिष्टोत्पन्नत्वस्याभावस्यापि ताशघटादौ सत्त्वान व्यभिचार इत्याशयः। तदर्थश्च = आपायप्रतियोगिविशेषणसत्यन्तार्थश्च । उक्त एवेति । स्वसमानाधिकरणवन्हिमदन्यस्वा- व्यवहितपूर्वक्षणकं यद्यत्तदन्यत्वरूपोऽर्थोऽभिहित एवेत्यर्थः । एवकारात्सत्यन्तस्यान्यवि. धार्थकत्वव्यवच्छेदः । एवकारव्यवच्छेशमाह-नरिवति । वन्हिमदिति । वन्हिमद्- भिनदेशोत्पत्तिको यो यस्तदन्यत्वमित्यर्थः । वन्युत्तरमुत्पने रासमादौ स्वसमानाधि. करणवन्हिमदन्यस्वाव्यवहितप्राक्क्षणकान्यत्वस्योत्पश्चत्वस्य च सत्त्वेन सत्यन्तस्य निरु- कार्थकत्वेऽपि तत्र व्यभिचारवारणं न संभवतीत्यतो वन्हेः पूर्वमित्युक्तम् । रासभा- दाविति । आदिना वन्हिशून्यतादशायां वन्हिमद्देशोत्पनघटादिपरिप्रहः। तेन वन्हि- मद्भिनदेशोत्पत्तिकान्यत्वस्य सत्यन्तार्थत्वे निरुक्तघटादावपि व्यभिचारसम्मवे वन्हेः पूर्व- मुत्पनरासभादौ व्यभिचाराभिधानमसातमित्यपि समाहितमिति ध्येयम् । व्यभिचारा- पत्चेरिति । तथा च वन्हिजन्यत्वाभावरूपापादकवति वहेः पूर्वमुत्पने रासमादौ वन्हि- मद्भिन्नदेशोत्पत्तिकान्यत्वरुपसत्यन्तार्थस्योत्परत्वस्य च सत्त्वेन तारविशिष्टोत्पनत्वा- भावरूपापाथविरहान व्यभिचारः स्याद् यदि वन्हिमद्भिदेशोत्पत्तिकान्यत्वस्य सत्यन्तार्थत्वं स्यात् , स्वसमानाधिकरणवन्हिमदन्यस्वाऽव्यवहितप्राक्क्षणकान्यत्वस्य सत्यन्तार्थत्वे तु न तत्र व्यभिचारः निरुक्तमत्यन्तार्थस्य तादृशरासभादौ विरहेण तद्विशिष्टोत्पन्नत्वामावस्य तत्र सत्त्वादिति भावः । अथ स्वसमानाधिकरणवन्हिमत्स्वाव्यवहितप्राकक्षणकत्वरूपवन्हिसमवहितजन्यत्वस्योत्प- भवविशेषणत्वेनैवोपपत्तौ निषेधद्वयगर्भवन्हषप्रमवहिताजन्यत्वस्यापाथप्रतियोग्युत्पश्चत्व- विशेषणत्वमनर्थकं वन्हिशून्यताकालीनवन्दिमद्देशोत्पन्नघटादौ यथोक्तवन्निसमवहितबन्य- ३तचि० ·तत्वचिन्तामणौ १६ भिचारापत्तेः। अजन्ये मूलशैथिल्यवारणाय विशेष्यदलम् । न च वय. जन्ये वहिसमवधाननियतात्पत्तिके घटादिविशेषे मूलशैथिल्यमिति वाच्य- म्, उत्पन्नत्वं हि वयसमवहितवह्नितत्संयोगेतरयावत्कारणाधिकरणक्षण. वरूपविशेषणाभावेनैव विशिष्टोत्पन्नत्वाभावस्य तत्राक्षतत्वादिति चेदत्र केचित्-अवन्हे. रेव भविष्यतीत्यादिवक्ष्यमाणायाः शङ्कायाः स्वसमानाधिकरणवन्हिमदन्यस्वाव्यवहितप्राक- क्षणकान्यत्वशङ्कास्वरूपायाः सत्यन्तदलनिश्चयविघटकताया एव वक्तव्यतया वन्हिसमव- हितजन्यत्वस्य सत्यन्तार्थत्वे तदनुपपत्तिः स्याद् वन्हिसमवहितजन्यत्वबुद्धौ तादृशशङ्काया अप्रतिबन्धकत्वादतः सत्यन्त निषेधद्वयगर्भम् । न च अवन्हेरित्यादिशङ्काऽपि स्वसमा- नाधिकरणवन्हिमत्स्वाव्यवहितप्राक्क्षणकत्वसंशयरूपैवास्त्विति वाच्यं, तथा सति यथावता- परित्यागापत्तेरिति वदन्ति । अन्ये तु यादृशघटस्य स्वाव्यवहितप्राक्क्षणावच्छिन्नवन्हि- मति तादृशवन्शूिन्ये चोत्पत्तिस्तादृशघटविशेषे स्वसमानाधिकरणवन्हिमत्स्वाऽव्यवहित- प्राकक्षणकत्वविशिष्ठोत्पन्नत्वसत्त्वेन तत्रापाद्यविरहादतः सत्यन्तं निषेधद्वयगर्भमित्याहुस्त- चिन्त्यम् । यत्तु स्वसमानाधिकरणवन्हिमदन्यस्वाऽव्यवहितप्राक्क्षणकान्यत्वस्य सत्यन्ता- यत्वे वन्हिव्यधिकरणे घटादौ व्यभिचारवारणायैवोत्पन्नत्वस्य वक्ष्यमाणपारिभाषिकत्वस्या- वश्यकतया वन्दिनान्तरीयकघटादौ व्यभिचारवारणाय तस्य तथात्वाभिधानमनुचितमिति भवाचार्यरुक्तं तदसङ्गतम् , एतन्मते वन्हिव्यधिकरणघटादौ व्यभिचारवारणाय वन्हिसमा- नाधिकरणत्वस्योत्पन्नत्वविशेषणतायाः पूर्वमुक्तत्वादुत्पन्नत्वस्य तदर्थ पारिभाषिकत्वा- ऽभिधानस्यानौचित्यादिति ध्येयमिति दिक् । उत्पन्नत्वरूपविशेष्यदलं विहाय स्वसमानाधिकरणवन्हिमदन्यस्वाव्यवहितप्राक्क्षणका- न्यवाभावमात्रस्याऽऽपाधत्वे नित्यगगनादौ व्यभिचारः वन्हिजन्यत्वाभावरूपापादकवति तत्र स्वममानाधिकरणवन्हिमदन्यस्वाव्यवहितप्राक्क्षणकान्यत्वरूपवन्यसमवहिताजन्यत्व- स्यैव सत्त्वेन तदभावस्य तत्र विरहात् । उत्पन्नत्वरूपविशेष्यदलप्रवेशे तु न तादृशगग- नादौ व्यभिचारः उत्पन्नत्वरूपविशेष्यदलस्य तत्र विरहेण विशिष्टोत्पन्नत्वाभावरूपापाद्यस्य तत्र सत्त्वादित्याह-अजन्येति । नित्यगगनादावित्यर्थः । विशेष्यदलमिति । उत्पनत्वरूपमित्यादिः । न च स्वसमानाधिकरणवन्दिमदन्यस्वाव्यवहितप्राक्क्षणकान्यत्व- विशिष्टाभावस्यैवाऽऽपाद्यत्वमस्तु किमुत्पनत्वपदेन गगनादौ तादृशक्षणकान्यत्वविशिष्टाभा- वसत्त्वादेव व्यभिचारवारणं सम्भवतीति वाच्यं, तथा सति बन्दिशून्यतादशायां वन्हिमद्दे- शोत्पनघटादौ व्यभिचारापत्तेस्तत्र ताशवन्यसमवहिताजन्यत्वरूपविशेषणाभावेन तादृश- विशेषणविशिधाभावरूपापाद्यस्याऽसत्त्वादिति भावः। नन्वेवमपि वन्हिजन्यत्वामावरूपापादकवति वन्हिनान्तरीयकघटे व्यभिचारस्तत्र यथो- कवन्हयसमवहिताजन्यत्वस्योत्पन्नत्वस्य च सत्त्वेन तादृशविशिष्टोत्पन्नत्वाभावरूपापायवि. रहादित्याशङ्कते-न चेति। वाच्यमितिपरेणन्वयः। वन्यजन्य इत्यनेन वन्हिजन्यत्वाभाव- सामादकसत्त्वं सूचितम्। वह्निसमवधानेति । वन्हिसत्त्व एव यादृशघटस्योत्पत्तिस्ताह- शघटविशेष इत्यर्थः। समाधत्ते-उत्पन्चवमित्यादि। स्वसमानाधिकरणवन्हिमदन्यक्षण- तोनि वन्हितत्संयोगेतरयावत्वविशिष्कारणानि यस्य स्वस्य एवं भूतं यत्स्वं तत्त्वमेवोत्पन्न- .

·- सविवृतिकतकरहस्ययुतं तर्कप्रकरणम् । कत्वम् । नान्तरीयके उक्तमूलशैथिल्यवारणाय वयसमवहितेति क्षणविशे. षणम् , स्वसमानाधिकरणवहिमदन्यत्वं तदर्थः । वहिनान्तरीयकस्य याव. कारणाधिकरणक्षणस्तु न वह्निमदन्यः, तथा सति यहि विनापि तदुत्प- त्यापत्तेः, नहि यावत्कारणसत्त्वे कार्यविलम्बः। पक्षीभूते धूमे इष्टापत्तो, महाप्रलये मानाभावात् , खण्डप्रलये ऽपि ब्रह्मा- ण्डान्तरे वह्निसत्त्वादसिद्धारणाय स्वसमानाधिकरणेति वह्निविशेषणम् । त्वमित्यर्थः । वन्यसमवहिताजन्यत्वविशिष्टस्य तादृशोत्पनत्वस्याभावश्चापायं, तथा च न वन्हिनान्तरीय कपटे व्यभिचारस्तादृशघटे स्वसमानाधिकरणवन्हिमदन्यस्वाध्यवहित प्राक्- क्षणकान्यत्वरूपवन्यसमवहिताजन्यत्वस्य सत्वेऽपि तद्विशिष्टस्य स्वसमानाधिकरणवन्हिम- दन्यवन्हितत्संयोगेतरयावत्कारणाधिकरणक्षणकत्वरूपधूमनिष्ठोत्पनत्वस्य विरहेणापावस्य तादृशनान्तरीयके ऽक्षतत्वादित्याशयः। वन्यसमवहितस्वं यदि तादृशयावत्कारणाधिकरण- क्षणविशेषणं न स्यात्तदा निरुक्तवद्धिनान्तरीयके व्यभिचारः स्यात्तत्र वहितत्संयोगेतरयाव. कारणाधिकरणक्षणकत्वमात्ररूपोत्पन्नत्वस्य सत्वेन तदभावरूपापाखस्य तत्रासत्त्वादि. त्याह-नान्तरीयक इति । क्षणविशेषणमिति । वन्हितत्संयागेतरयावकारणाधिकरणे- त्यादिः। वन्यसमवहितत्वं न कालिकसम्बन्धावच्छिन्न वन्यभाववत्त्वं महाप्रलये व्यभिचारा- पत्तेः वन्यजन्ये तत्र तादृशवन्ह्यभाववत्सकलतत्कारणक्षणकत्वरुपोत्पन्नत्वस्य सत्वेन तदभावरूपापाद्यस्य तत्र विरहादत आह-स्वसमानाधिकरणेति । स्वमुत्पन्नत्वे- नाभिमतं वस्तु तत्समानाधिकरणो यो वन्हिस्तद्वदन्यत्वं वन्हितत्संयोगेतरयावकारणाधिक. रणक्षणविशेषणं बोध्यमित्यर्थः। तदर्थः = वन्यसमवहितदलस्यार्थः । वन्हिनान्तरीयके व्य. भिचारं वारयति-वहिनेति । न वहिमदन्यः =न तादृशघटसमानाधिकरणवन्हि- मदन्यः । तथा सति= तादृशघटस्य यावत्कारणाधिकरणक्षणस्य वन्हिमदन्यत्वे सति । तदुत्पादापत्तेः = नान्तरीयघटस्योत्पादापत्तेः। तादृशघटोत्पादापत्तौ प्राधिको युक्किम- प्याह-न हीति । यावत्कारणसत्त्व इति । तादृशघटस्येत्यादिः । ननु वन्हिमदन्यत्वमेव वन्यसमवहितत्वं स्याद्वन्ही स्वसामानाधिकरण्यविशेषण. न्वनर्थकमेवेत्याह-पक्षोभूत इत्यादि । इष्टापत्तरिति । तथा च सर्वस्यैव महा- प्रलयातिरिक्तस्य जन्यवस्तुनः पूर्व कारणाधिकरणक्षणस्य देशान्तरे बन्हिसत्वेन वन्हिमत्त्वा धूमस्याप्यव्यवहितपूर्वक्षणस्य वन्हिमत्तया वन्हिमदन्यवन्हितसंयोगेतरयावत्कारणा- धिकरणक्षणकत्वरूपोत्पन्नत्वं महाप्रलयमात्रएव वर्तमानं, तदभावरूपापाद्यस्य तु धूमे सत्त्वात्तत्रेष्टापत्तिः स्यात् , पक्षे आपायसत्त्वस्यैवेष्टापत्तिपदार्थत्वादित्याशयः। महाप्रल- याऽनङ्गीकारपक्षे निरुक्तेष्टापायसंभवादाह-महाप्रलय इति । युगपद्ब्रह्माण्डानां प्रल- यस्य नव्यैरनभ्युपगमादाह-मानाभावादिति । तथा च वन्हिमदन्यतादृशयावत्का- रणाधिकरणक्षणत्वं न कुत्रापि प्रसिद्धयतीति भावः। ननु खण्डप्रलयस्य नव्यैरभ्युगम्यमान. तया तत्पूर्वक्षणस्य वन्हिमदन्यत्वं प्रसिद्धमित्यत आह-खण्डप्रलय इति । वन्हिस- स्वादिति । तथा च खण्डप्रलयपूर्वक्षणस्यापि ब्रह्माण्डान्तरावच्छेदेन वन्दिमत्त्वाद्वन्हिम- दन्यत्वं न कस्याऽपि जन्यस्य पूर्वक्षणे संभवतीति हृदयम् । तादृशयावत्कारणाधिकरणक्षमे स्वसामानाधिकरण्यसहितवन्हिमदन्यत्वनिवेशे तु नाऽप्रसिद्धिरित्याह-स्वसमानाधिक- ·२० तत्त्वचिन्तामणौ वयसमवहिताजन्यत्वविशिष्टस्य वयसमवहितयावत्कारणाधिकरणक्ष- णकत्वस्याप्रसिद्धत्वादु वह्नितत्संयोगेतरेतियावत्कारणविशेषणम् । इत्यंच . रणेतीति । तादृशवन्हयसमवहिताजन्यत्वविशिष्टस्य निरुत्तोत्पन्चत्वस्य प्रसिद्धिधूम एव संभवतीत्यने स्फुटीभविष्यति । यथोतवन्यसमवहिताजन्यत्वविशिष्टस्य स्वसमानाधिकरणवन्हिमदन्ययावत्कारणाधि. करणक्षणकत्वस्य कुत्राऽपि प्रसिद्धिर्न स्यात् वन्हितत्संयोगघटितयावत्कारणाधिकरणक्षणस्य स्वसमानाधिकरणवन्हिमदन्यत्वाऽसंभवात् । अतो वन्हितत्संयोगेतरत्वं यावत्कारणविशेषणं वाच्यमित्याह-वन्द्येति । तथा च वन्हितत्संयोगेतरयावत्कारणाधिकरणक्षणकत्वं धूम एव प्रसिद्धयतीत्याह-इत्थति। वन्हिपदानुपादाने वन्हिघटितयावत्कारणाधिकरणक्षण- स्य ताशवासमवहितत्वाऽप्रसिद्धिरतो वन्हीतरत्वं यावत्कारणविशेषणम् । एवं वन्हिसं. योगघटितकारणाधिकरणक्षणस्याऽपि वन्यसमवहितत्वमप्रसिद्धं स्यादतो वन्हिसंयोगेतरत्व- मपि तादृशकारणविशेषणं वक्तव्यमिति नव्याः। अथ वन्द्युत्पत्तिक्षणस्याऽपि धूमाधिकरण- वृत्तित्वविशिष्टवन्हिमदन्यत्वेन वन्हिघटितयावत्कारणाधिकरणत्वेन च धत्तुं शक्यतया वही- तरत्वमनिवेश्यापि तादृशयावत्कारणाधिकरणक्षणकत्वस्य धूमे प्रसिद्धिसंभवा वन्हीतरत्वस्य यावत्कारणविक्षेषणत्वमनर्थकम् । न च धूमाधिकरणवृत्तित्वोपलक्षितवन्हिमदन्यत्वं विव- क्षणीयं, तच्च न वन्द्युत्पत्तिक्षणे प्रसिद्धयतीति वाच्यं, ताशवृत्तित्वोपलक्षितवन्हिमदन्य- त्वं निवेश्य वन्हीतरत्वस्य सार्थक्योपपादनस्याऽनौचित्यादिति चेन्न, केवलवन्हिमत्त्वस्य वन्द्युत्पत्तिक्षणे सत्त्वे धूमाधिकरणवृत्तित्वविशिष्टवन्हिमदन्यस्य तत्रासंभवात् । मथुरानाथ- मते विशेष्यवति विशिष्टभेदमस्वीकृत्यैव वन्हीतरत्वनिवेशस्याऽवश्यकत्वात् । यत्तु धूमाधिकरणवृत्तित्वविशिष्टवन्हिमदन्यत्वप्रतियोगितावच्छेदकताघटकसंबन्धस्तु पन्हिप्रतियोगिकः कालिक एव वक्तव्यः, तथा च ताशसंसर्गतावच्छेदकतायाः पर्याप्तिविव- क्षणे गौरवं स्यादतो धूमाधिकरणवृत्तित्वोपलक्षितवन्हिमदन्यत्वमेव विवक्षणीयम् । तथा च वन्युत्पत्तिक्षणेऽपि तादृशवन्हिमदन्यत्वविरहाद् वन्हीतरत्वं यावत्कारणविशेषणमावश्यक मिति मतं, तत्तुच्छं, धूमाधिकरणवृत्तित्वोपलक्षितवन्हिमदन्यत्वस्य किञ्चिदवच्छेदेन सत्त्वाद् भेदस्याऽज्याप्यवृत्तित्वात् । प्रकारान्तरेण तादृश वन्हिमदन्यत्वविवक्षणे लाधवानवका- शादिति ध्येयम् । यत्तु समवायसंबन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपितयावत्कारणधिकरणक्षणस्य धूमाधिकरण- वृत्तित्त्वविशिष्टवन्हिमदन्यत्वाद् वन्हितत्संयोगेतरस्त्वं यावत्कारणविशेषणमनर्थक, वन्हित- संयोगादेः संयोगेन धूमप्रत्येव जनकत्वादिति तदपि तुच्छं तादृशसमवायावच्छिन्नपारि. भाषिककार्यत्वरूपोत्पन्नत्वेनाऽपादकाभावस्य संयोगावच्छिन्नवन्हिकार्यत्वस्य धूमेऽनुमानाs. संभवात् संयोगावच्छिभवन्हिकार्यतानिश्चयार्थमेव मूलोक्ततर्कस्याऽनुसरणीयत्वात् ; अन्यथा निरुततकस्य वन्हिधूमव्याप्तिमहोपयोगित्वोपपादनस्याऽसंगतत्वापत्तिः स्यात् । एतेन समवायावच्छिन्नकार्यतानिरूपितयावत्कारणाधिकरणक्षणकत्वविवक्षणे याहशस्थले घटा- वयवयसंयोगोत्पत्तिर्दण्डनाशो वन्हिनाशश्वेत्येकः कालस्ततो दण्डान्तरोत्पत्तिस्ततो चन्हि- ·सविवृतिकतर्करहस्ययुतं तर्कप्रकरणम् । धूमे एव प्रसिद्धिः। दण्डादिकिचिन्कारणाधिकरणक्षणस्य वह्वयममाह- तत्वात् नान्तरोयकपटविशेषादी मूलशैथिल्यतावस्थ्या यावदिति । न च वयजन्ये वयभिधातजाततगडुलादिकर्मणि पाकअरूपादिनाशे च व्यभिचार इति वाच्यम्। संयोगेन स्वसामानाधिकरण्यस्य उत्पन्नन्वघटक- वयसमवहितत्वघटकतया भेदकूटस्यापाद्यस्य नत्रापि सत्वात् । संयोगोत्पत्तिस्ततः पूर्वावयवद्वयसंयोगाद्धटोत्पत्तिस्तादृशस्थले तादृश प्रविशेषे व्यमि- चारः, निरुक्तघटावयवद्वयसंयोगाधिकरणक्षणस्य वन्हिमदन्यतादृश कारणाधिकरणक्षणत्वा- दित्युत्तरमप्यनादेयमिति दिक्। ननु कारणे यावत्त्वविशेषणमनुपादेयमेवेत्यत माह-दण्डादीति । तथा च वन्हितत्संयोगेतरकारणविशेषणयावत्त्वानुपादाने वन्हिनान्तरीयकपट एवं व्यभिचारः तादृशघटीययत्किञ्चिद्दण्डादिकारणाधिकरणक्षणस्य तादृशघटाधिकरणकृत्तिवन्हिमदन्यत्वेन स्वसमानाधिकरणवन्हिमदन्यवन्हितत्संयोगेतरयत्किश्चिद्दण्डादिकारणाधिकरणक्षणकवरूपो- समत्वस्यैव तादृशघटे सत्त्वेनापाद्यविरहात् । यावत्कारणनिवेशे तु न तत्र व्यभि- चारः, वन्हितत्संयोगेतरयावकारणाधिकरणक्षणस्य बन्हिमदन्यत्वविरहेण तादृशव- न्हिमदन्यत्वविशिष्टताशयावत्कारणाधिकरणक्षणकत्वस्य धूमनिष्टस्याभावरूपापाद्यस्य तत्र सत्त्वादिति भावः । न चेति । वाच्यमितिपरेणान्वयः । वन्यजन्ये - वन्हिजन्यत्वाभावरूपापादकवति । वन्यति । वन्ह्यभिघातसंयोगजन्या या त. तत्तण्डुलादिक्रिया तत्रेत्यर्थः । तादृशतण्डुलकर्मणि तादृशवन्हिसंयोगजन्यत्वसत्त्वे यदि वन्हिजन्यत्वमपि तत्र वर्तत एवेत्युच्युते तदाप्याह-पाकजेति । विजातीयतेजः संयोगावच्छिन्नक्रियाजन्ये रूपादिनाशे चेत्यर्थः । निरुतक्रियानन्यरूपादिनाशस्तु न वन्हि- जन्य इति तत्राऽपादकसत्त्वं निर्विवादमित्याशयः। व्यभिचार इति । तथा च निश्कत- ण्डुलादिकर्मसमानाधिकरणवन्हिमदन्यत्वस्य तादृशकर्मजनकथावत्कारणाधिकरणक्षणे स- स्वात् स्वपदेन कर्मणो धर्तुं शक्यतया तादृशपारिभाषिकोत्पन्नत्वस्यैव तत्र सत्त्वेन आपा- धविरहादिति हृदयम् । समाधत्ते-संयोगेनेति। अयमाशयः-स्वसमानाधिकरणवन्हि- मदन्यवन्हितत्संयोगेतरयावत्कारणाधिकरणक्षणकत्वरूपोत्पन्नत्वघटकं स्वसामानाधिकरण्यं स्वाधिकरणवृत्तित्वरूपं, स्वाधिकरणत्वञ्च संयोगेनैव वाच्यम् । एवञ्च निरुक्कतण्डुलक्रियाया- स्तादृशरूपादिनाशस्य च स्वपदेनोपादानमेव न संभवति, तयोः संयोगेनाधिकरणत्वाऽप्र- सिद्धरतः स्वपदेन धूममादाय तन्निष्ठतादृशक्षणकत्वरूपोत्पन्नत्वस्थामावस्यापायस्य निरुक्त- तण्डुलकर्मणि तादृशरूपादिनाशे च सत्त्वान्न व्यभिचार इति । भेदकूटस्येति । धूमान्तरे इष्टापत्तिवारणाय संयोगेन स्वसमानाधिकरणवन्हिमदन्यवन्हितत्यागेतरयावत्कारणाधि- करणं यद्यत् स्वं तत्तद्वयक्तित्वावच्छिन्नभेदकूटस्यापाद्यत्वमवश्यं वक्तव्यमिति हृदयम् । तत्रापि तयोरपि निरुक्ततण्डुलकर्मपाकनाशयोरपीति यावत् । सत्त्वादिति । तथा च क व्यभिचार इति भावः। धूमावयवद्वयसंयोगधूमप्रागभावघटितवन्हितत्संयोगेतरधूमीययावत्कारणक्षणस्य धूमो- स्पत्त्यव्यवहितपूर्वक्षणतया तत्र वन्हेरपि सत्त्वेन स्वसमानाधिकरणवाहितत्संयोगेतरयावत्का- ·२२ तत्त्वचिन्तामणौ तथापि आपाद्यप्रतियोगिनो विशिष्टस्याऽप्रसिद्धिः, धूमावयवतदु- भयसंयोगधूमप्रागभावघटिततधृमीययावत्कारणस्य धूमोत्पत्त्यव्यवहित- प्राक्क्षणे एव सत्त्वेन तदानी वढेरपि कारणतया श्रावश्यकत्वेन धूमीयवह्नित. संयोगतरयावत्कारणाधिकरणक्षणस्यापि वयसमवहितत्वाभावात् धूमेऽ. पिविशिष्टप्रसिद्धयसम्भवात् । न च वह्निविरहेऽपि तदुत्पन्नधूमद्वयणुकाना- मेव परस्परसंयोगक्रमेण धूमोत्पादसम्भवात् न तदानीं बहेरावश्यकत्वं, धूमनिष्ठजातिविशेषस्यैव वह्नितत्संयोगजन्यतावच्छेदकतया धूमं प्रति तयो व्यभिचाराभावात् , तथा च तादृशधूमे एव प्रसिद्धिरिति वाच्यम् ; ता. दृशधूमस्य घटादितुल्यतया तत्र सत्यन्तदलाभावेनैव विशिष्टप्रसिद्धयस. म्भवात् । न च यावत्कारणपदेन संयोगसम्वन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठजन्यता. रमाधिकरणक्षणकत्वं धूमेऽपि न प्रसिद्धयतीत्याशङ्कते-नन्विति । आपायति । पारिभाषिकोत्पन्नात्वरूपस्येत्यर्थः। विशिष्टस्येति । स्वसमानाधिकरणवन्हिमदन्यस्वा- व्यवहितप्राकक्षणकान्यत्वविशिष्टस्याप्रसिद्धिरित्यर्थः । केवलस्य पारिभाषिकोत्पनत्वस्य वन्हिशून्यतादशायां वन्हिमद्देशोपन्नघटादौ प्रसिद्धिसंभवात् तादृशविशेषणविशेषस्याऽ. प्रसिद्धिरित्युक्तमिति ध्येयम् । तदानीं धूमप्रागभावाधिकरणकारणक्षणे। कारणतयेति। अन्यथा तस्य धूमस्य घटादिसमशीलत्वापत्तिः स्यादिति भावः । बन्ह्येति । धूमसमाना- धिकरणवन्हिमदन्यत्वाभावादित्यर्थः। धूमेऽपीति । अपिना सर्वत्रत्रैवाऽप्रसिद्धिः सूचिता। विशिष्टेति । पूर्वोक्तार्थकम् । ननु वन्ह्यादिजन्यधूमद्वथणुकाधिकरणक्षणे वन्हिविरहेऽपि परस्परसंयुक्ततादृशद्वयणुकादित एव धूमोत्पत्तिसंभवात् स्वपदेन धूममेवोपादाय तत्समाना- धिकरणवन्हिमदन्यवन्हितत्संयोगेतरयावत्कारणरूपधूमद्वयणुकसंयोगाद्यधिकरणक्षणकत्वस्य धूमे प्रसिद्धिसंभवात्कथं तादृशमुत्पन्नत्वमप्रसिद्धमित्याशङ्कते-नचेति । वाच्यमितिपरे- णान्वयः । तदुत्पन्नेति । वन्द्यादिजन्यधूमद्वथणुकानामेवेत्यर्थः । परस्परेति । तादृश- दूधणुकानां परस्परसंयोगक्रमेणेत्यर्थः । तदानी-दृयणुकसंयोगाधिकरणक्षणे। नन्वेवं वन्हित- संयोग विनापिधूमोत्पादे वन्हिसंयोगयोधूमं प्रति व्यभिचारित्वमित्यत आह-धूमनिष्ठेति। तथा च विजातीयधूमत्वावच्छिन्नं प्रत्येव चन्हितत्संयोगयोर्जनकतया न तयोस्तं प्रति व्य- भिचारित्वमित्याशयः। उपसंहरति-तथाचेति । धूम एवम्वन्हिजन्यतावच्छेदकानाक्रान्त- धूम एव। समाधत्ते-तादृशेति । निरुक्तद्वषणुकादिसंयोगजन्यधूमस्येत्यर्थः । घटादीति । वन्हिशून्यतादशायां वन्हिमद्देशोत्पन्नघटादितुल्यतयेत्यर्थः। तत्र-तादृशधूमे। सत्यन्तेति । स्वसमानाधिकरणवन्हिमदन्यस्वाव्यवहितप्राक्क्षणकान्यत्वरूपस्य सत्यन्तदलस्याऽभावेने. त्यर्थः । सत्यन्तदलस्थ स्वपदेन निरुक्तधूमस्यापि धर्तुं शक्यत्वात्तदन्यत्वस्य तत्र विरहा- दिति भावः। विशिष्टोते । स्वसमानाधिकरणवन्हिमदन्यस्वाव्यवहितप्राक्षणकान्य- त्वविशिष्टस्य स्वसमानाधिकरणवन्हिमदन्यवम्हितत्संयोगेतरयावत्कारणाधिकरणक्षणकत्वक- पस्योत्परत्वस्य प्रसिद्धधसंभवादित्यर्थः पुनः शकते-नचेति । वाच्यमितिपरेणान्वयः । यावत्कारणपदेनेति । बन्हितसंयोगेतरेत्यादिः। संयोगसम्बन्धेति । संयोगसंबन्धावच्छिन्ना या स्वनिष्ठ- ।

·सविवृतिकतकरहस्ययुतं तकप्रकरणम् । २३ प्रतियोगिककारणताश्रयो यावान् विवक्षणीयः, भेदकटं चापाद्यम् , तथा च धूमे एव प्रसिद्धिरिति वाच्यम: यस्य नान्तरीयकस्य विशेषादः संयो. गसम्बन्धावच्छिन्नजन्यताप्रतियोगिक कारणताश्रया दगडादियांवान् बलय- नधिकरणकाले वर्तते केवलमवयवसंयोगमात्रं वयधिकरण एव काले जातं तादृशनान्तरोयके व्यभिचारापत्तिरिति । मैवं; यत्र धूमावयवद्वयोत्पत्तिवाशश्चेन्येकः कालः, ततो धूमाव- यवद्वयसंयोगस्तदनन्तरं न वहिजन्यतावच्छेदकाक्रान्तधूमोत्पत्तिस्तत्र वहि- तत्संयोगयोः साक्षाद्धतुत्वेन तद्विरहात् ; अपि तु वहयन्तरोन्पत्तिस्ततः संयोगोत्पत्तिस्ततः पूर्वोत्पन्नधूमावयवद्वयसंयोगाद वह्निजन्यविलक्षणधू- मोत्पत्तिस्तत्रैव धूमव्यक्तिविशेषे विशिष्टप्रसिद्धिसम्मवात् , धूमावयवद्वय- संयोगोत्पत्तिक्षणस्यैव तदीयतादृशयावत्कारणाधिकरणत्वेन तदानीं वह्नय. भावस्य सत्त्वात्, उत्पत्तिप्राकक्षणे च वह्नः सत्वात् । जन्यता तनिरूपितकारणताश्रयो यावानित्यर्थः। विवक्षणीय इत्यादि । तथा च स्वसमानाधिकरणवन्हिमदन्यो यः स्वनिष्ठसंयोगसंबन्धावच्छिमजन्यतानिरूपितवन्हि- तत्संयोगेतरयावत्कारणाधिकरणक्षणः स एव यस्य स्वस्य एवम्भूतं यद्यत् स्वं, तत्तद्वय- क्तित्वावच्छिन्नभेदकूटश्चापाद्यमित्यर्थः पर्यवसितः। उपसंहरति-तथा चेति । प्रसि- द्धिरिताति । वन्हयसमवहिताजन्यत्वविशिष्टस्य निरुकयावत्कारणाधिकरणक्षणकवरू- पोत्पन्नत्वस्य प्रसिद्धिरित्यर्थः। तथा च संयोगेन धूमोत्पत्तिप्रयोजकवन्हितत्संयोगेतर. पर्वतादिरूपतत्तत्कारणाधिकरणक्षणस्य धूमाधिकरणवृत्तिवहिमदन्यत्वेन स्वपदेन धूमस्यैव धत्तुं शक्यतया यथोक्तोत्पन्नत्वस्य धूमे प्रसिद्धिरिति भावः। यस्य वन्हिनान्तरीयकपट- विशेषस्य संयोगेनोत्पादकारणीभूतदण्डादिर्यावानेव तादृशघटाधिकरणवृत्तिवन्हिमदन्यक्षणे वर्तते केवलमवयवद्वयसंयोगमात्रं वयधिकरणकाल उत्पन्नं भवति,तादृशघटविशेषे व्यमि- चारः स्याद् यदि यावत्कारणपदेन संयोगसंबन्धावच्छिनस्वनिष्ठकार्यतानिरूपितकारणताश्र- ययावत विवक्षा स्यात् । निरुक्तघटे स्वसमानाधिकरणवन्हिमदन्यवन्हितत्संयोगेतरताश- यावत्कारणाधिकरणक्षणकवरूपोत्पन्नत्वस्यैव सत्त्वेनापाद्यविरहादित्याशयेन समाधत्ते-य- स्येत्यादि । वन्धनधिकरणकाल इति तु तादृशदण्डादिकारणाधिकरणक्षणस्य स्वसमाना- धिकरणवन्हिमदन्यत्वरक्षायै । तादृशघटस्य वन्हिनान्तरीयकत्वरक्षार्थमाह-केवलमिति । नन्वित्यादेः समाधान-मैवमिति । तथा च यत्रैकस्मिन्काले धूमावयवद्व- योत्पत्ति हिनाशश्च भवति, ततो धूमावयवद्वयसंयोगो वन्यन्तरोत्पत्तिश्च, तत- स्तत्संयोगाधूमावयवद्वयसंयोगजन्यस्य वन्हिजन्यतावच्छेदकाक्रान्तधूमविशेषस्योत्पत्ति- स्तादृशधूमविशेषे स्वसमानाधिकरणवन्हिमदन्यवन्हितत्संयोगेतरधूमावयवद्वयसंयोगाधिक- रणक्षणकत्वरूपपारिभाषिकोत्पन्चत्वस्य प्रसिद्धिरतो नाऽऽपाद्यप्रतियोगिनो विशिष्टस्याउ प्रसिद्धिरिति भावः । निरुक्तधूमोत्पत्तेरव्यवहितप्राक्क्षणे वन्हेरसत्त्वे तस्य वन्हिजन्य- त्वं न संभवतीत्याह-उत्पत्तिप्राकक्षणे चेति । न च धूमावयवद्वयसंयोगानन्तरं धूमोत्पत्तिः स्यादिति वाच्यं, कस्यचित्प्रतिवन्धकस्य तदानीं सत्त्वेन धूमोत्पादार- ·। तत्वचिन्तामणौ इत्यत्र किं धूमोऽवह्वेरेव भविष्यति ? कचिद् वह्नि विनापि भविष्यति ? अहेतुक एव वोत्पत्स्यत इति शङ्का स्यात् , न च तत्रैव विशिष्टप्रसिद्धौ धूममात्रस्य पक्षत्वाद् धूमान्तरेऽशत इष्टापत्तिरिति वाच्यम्, पक्षतावच्छेदकाबच्छेदेनापचेरुद्देश्यत्वादिति प्राहु- रिति संक्षेपः। *भव रेवेति ! न विद्यते वन्हियंत्रेतिव्युत्पत्त्या स्वसमानाधिकरणवह्नि- मभिन्नात् क्षणादेवेत्यर्थः । अव्यवहितोत्तरत्वं पञ्चम्यर्थः । *क्वचिद्वन्हि वि- नापीति किंधूमः क्वचिदव्यवहितपूर्व स्वसामाधिकरणवन्हि विनापिभ- विष्यतीत्यर्थः । अहेतुक इति । कि धूमो निर्हेतुक एवोत्पत्स्यत इत्यर्थः । इतिशंका स्यादिति । इति शंका विरोधिनी स्यादित्यर्थः । आद्य- शङ्काद्वयस्य सम्प्रदायमते निरुक्तवन्हासमवहिताजन्यत्वरूपपक्षविशेष- णाभावविषयकतया तर्कजनकपरामर्शविघटकत्वेन तकविरोधित्वात्, संभवात् । नचैवमप्रेऽपि कथं धूमोत्पत्तिरिति वाच्यं तादृशप्रतिबन्धकस्य वन्यन्तरो त्पत्तिक्षणादौ विनाशं कल्पयित्वा तादृशधूमोत्पादसंभवादिति वदन्तीत्यास्तां विस्तरः । निरुतधूमव्यक्तिविशेषे यथोक्तपारिभाषिकोत्पनत्वस्य प्रसिद्धत्वेऽपि धूमान्तरे तादृशोत्पन्न- वाभावसत्त्वात्तनेष्टापत्तिः स्यादित्याशङ्कतेन चेति । तत्रैव-निरुक्तधूमव्यक्तिविशेष विशिष्टप्रसिद्धौ = वन्ह्यसमवहिताजन्यत्वविशिष्टनिरुत्तोत्पन्नत्वस्य प्रसिद्धौ । धूमान्तरे = तादृशधूमव्यक्तिभिन्नधूमे । अंशतः धूमत्वसामानाधिकरण्येन । इष्टापत्तिः तादृशापाद्यस्योत्पन्नत्वाभावस्य सत्त्वम् । समाधत्ते-पक्षतेति । तथा च धूमत्वसामा- नाधिकरण्येन कुत्रचिधूमे आपाद्यसत्त्वं न क्षतिकरं पक्षतावच्छेदकीभूतधूमत्वावच्छेदेनैव निरुत्तोपन्नत्वाभावापतेरुद्देश्यतया धूमत्वावच्छेदेनैवेटापत्तेर्दोषत्वादिति भावः । एतन्मतस्य निर्दोषत्वात् प्रकर्षसूचनाय प्राहुरित्युक्तमिति ध्येयम् । अवहेरेवेत्यादिमूलं व्याकुरुते न विद्यत इति । यत्र-क्षणे । पञ्चम्यर्थमन्त- र्भाव्य समुदितार्थमाह-स्वसमानेति । तथा च धूमोऽवहेरेव भविष्यतीत्यादिप्रथमशङ्का तु 'धूमः स्वसमानाधिकरणवह्निमदन्यस्वाव्यवहितप्राक्क्षणको न वेत्याकारिका पर्यवसिता। क्वचिदित्यस्यार्थमाह-क्वचिदव्यवहितपूर्वमिति । तथा च द्वितीयापि शङ्का चूमः स्वसमानाधिकरणवहिमदन्यस्वाव्यवहितप्राक्क्षणको न वे त्याकारिका पर्यवसिता। प्रथ- मा धूमत्वावच्छेदेन, द्वितीया तु धूमत्वसामानाधिकरण्येनातो द्वयो भेद इत्यने स्वय- मेव वक्ष्यते । अहेतुक इतीति । तथा च 'घूमो निर्हेतुक न वेत्याकारिका शङ्का तृतीया. पर्यवसितेति भावः। विरोधिनोति । मूलोक्ततर्क इत्यादिः । मूलोक्ततकं प्रति शङ्कात्रय- स्य विरोधित्वं व्यवस्थापयति-आद्यशङ्काद्वयस्येति । सम्प्रदायमते उपाध्यायप्रमृ- तीनां मते । निरुक्तति । स्वसमानाधिकरणवह्निमदन्यस्वान्यवहितप्राकक्षणकान्यत्वरूप- धूमात्मकपक्षविशेषणाभावविषयकतयेत्यर्थः । तति । तजनको यः पक्षे आपाद्यव्या- प्यापादकवत्तानिश्चयरूपः परामर्शस्तद्विघटकत्वेनेत्यर्थः । तर्कविरोधित्वात् = तर्कानुत्पा- एव । ।

·. सविवृतिकतर्करहस्ययुतं तर्कप्रकरणम् । पक्षतावच्छेदकांशेऽनाहार्यपरामर्शस्यैव तर्कजनकत्वात् । नव्यमते तु निरुतवन्ासमवहिताजन्यत्वरूपापाद्यप्रतियोगिविशेष गाभावविषयकतया तर्कजनकापाद्यव्यतिरेकनिर्णयविघटत्वेन नर्कविरोधिन्वात् । तृती. यायास्तु संप्रदायमते व्याप्यसंशयविधया भोपाद्याभाववत्तया निश्चिते दप्रयोजकत्वात् । अयं भावः-आद्यशङ्कादयी च स्त्रसमानाधिकरणवहमदन्यत्वाभावविष- यिणी, सा तु संशयसामग्रीसंपादकतया संप्रदायमते स्वसमानाधिकरणव हिमदन्यस्वास्यद- हितप्राक्क्षणकान्यत्वरूपपक्षतावच्छेदकविशिष्टे वुमे आपायव्याप्यापादकवत्तानिश्चयरूप- परामर्शप्रतिबन्धिका, तादृशपरामर्शस्य पक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षनिश्चयरूपत्वात् , मुतरां परामर्शानुत्पादेन तर्क एव कारणाभावान्नोत्पद्यत इति । ननु तादृशसंशययोः पक्षविशेषणा- भावविषयकत्वेऽपि तादृशसंशयसत्त्वे आहार्यात्मकपरामर्शादेव तर्कः सम्भवतीत्यत आह-पक्षतेति । तथा च पक्षविशेषणाभावावगाहिज्ञानानुत्तरजायमानपरामर्शम्यैव तर्क- जनकतया निरुक्तसंशयदशायां जायमानपक्षतावच्छेदकोशे आहार्यात्मकपरमर्शात् तर्को न भवत्येवेति हृदयम् । दीधिति कारमते तर्ककारणीभूतो निश्चयस्तु स्वसमानाधिकरणवहिमदन्यस्वाथ्यवहित- प्राकक्ष गकान्यत्वरूपवयसमवहिताजन्यत्वविशिष्टतादृशपारिभाषिकोत्पन्नत्वनिश्चयः, ताह- शनिश्चयं प्रति यथोक्तवह्नयसमवहिताजन्यवाभावज्ञानं विशेषणाभावविषयकज्ञानविषया प्रतिबन्धक, तादृशं च ज्ञानं 'धूमः स्वसमानाधिकरणवहिमदन्यस्वाव्यवहितप्राक्क्षणकान्यो न वे'त्याकारकसंशयः । निरुक्तसं शयसत्त्वे तु यथोक्तापायव्यतिरेकनिश्चय एव न भवति, तादृशनिश्चयाभावे च कारणाभावान्मूलोक्ततर्कोत्पादो न सम्भवतीति तर्क प्रति- परम्परया निरुतवहयसमवहिताजन्यत्वसंशयः प्रतिबन्धक इत्याह-नव्यमते विति । दीधितिकृन्मते स्विर्थः । निरुक्तति । स्वसमानाधिकरणवहिमदन्यस्वाव्यवहितप्राक्क्षणका- न्यस्वरूपं यदापायप्रतियोग्युत्पन्नत्वविशेषणं तदभावविषयकतयेत्यर्थः । तकजनकेति । न च धूमधर्मिकनिरुक्तवयसमवहिताजन्यत्वाभावज्ञानात्मकसंशयः कथमुत्पन्नत्वविशेष्यक- वन्धसमवहिताजन्यत्वविषयकनिश्चये प्रतिबन्धकः विभिनर्मिकत्वादिति वाच्य, सामाना- धिकरण्यसंबन्धेनोत्पन्नत्वविशेष्यकवन्यसमवहिताजन्यत्वबुद्धस्तादृशाजन्यत्वाधिकरगत्वेन धूमावगाहितया तत्रापि धूमधर्मिकतादृशविशेषणसंशयस्य प्रतिबन्धकत्वसंभवादिति ध्येय- म् । तर्कविरोधित्वादिति। मूलोक्वेत्यादिः। यत्राहेतुकत्वं तत्र वयसमवहिताजन्य- स्वविशिष्टवह्निसमवहिताजन्यत्वमित्यहेतुकत्वं तादृशविशिष्टापादकव्याप्यम् । एवञ्चोत्सव वाभावाभावरूपापाद्यव्यतिरेकनिश्चयविषयीभूते धूमे अहेतुकत्वसंशयो व्याप्यसंशयविषया निरुतविशिष्टापादकसंशये हेतुः, तादृशापादकसंशयस्तु व्यभिचारसंशयः पर्यवसितः, तत्स- वे चाऽपाद्यव्याप्तिज्ञानमेवापादके न संमवति अनाहार्यव्यभिचारसंशयस्य व्याप्तिमह. विरोधित्वात् , तादर्शव्याप्तिग्रहाभावे च तर्कोत्पाद एव न संभवति कारणाभावादिति परम्प- रया तृतीयाया धूमधर्मिकाहेतुकत्वशङ्कायाः संप्रदायमते तर्कविरोधित्वं निर्विवादमित्याह- तृतीयास्त्विति । शङ्काया इति शेषः । व्याप्येति । विशिष्टापादकस्येत्यादिः । आपा- घाभावेति । इदन्तु अनाहार्यनिश्चितापाथाभाववति आपादकसंशयात्मकव्यभिचार- ४ त०चि० ·तत्त्वचिन्तामणौ , सर्वत्र स्वक्रियाव्याघातः स्यात् । पक्षे मापादकसंशयात्मकानाहायव्यभिचारसंशयाधायकतया तर्कविरो- धित्वात् । नव्यमते आश्रये च पक्षे आपाद्यप्रतियोगिकोटिविशेष्यविरोधि- त्वेन तर्कजनकापाद्यव्यतिरेकनिश्चयविघटकतया तर्कविरोधित्वादिति भावः । न चाद्ययोः शंकयोरभेद इति वाच्यम् ; प्रथमा धूमत्वावच्छेदेन, द्वितीया धूमत्वसामानाधिकरण्येनेति भेदात् । नचैवं धूमत्वसामानाधिकरण्येन वन्ासमवन्हिताजन्यत्वसत्त्वेऽपि धूमत्वसामानाधिकरण्येन वन्ह्यसमवहिताजन्वत्वनिश्चये बाधकाभावाद् द्वितीयसंशयस्य कुतः तर्कविरोधित्वमिति वाच्यम् । विशेग्यतावच्छेदक- सामानाधिकरण्येन बाधनिश्चयस्य विशेष्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन विशिष्टबुद्ध्यप्रतिबन्धकत्वेऽपि विशेष्यतावच्छदकसामानाधिकरण्येन बा. धसंशयस्य संशयसामग्रीसंपादकतया विशेग्यतावच्छेदकसामानाधिक- रण्येन विशिष्टनिश्चयं प्रत्यपि प्रतिबन्धकत्वात् । *सर्वत्रेति । षष्ठयथें सप्तमी, सर्वस्याः शङ्काया इत्यर्थः । *स्वक्रिया- संशयप्रदर्शनार्थमभिहितम् । आपादकेति वन्यसमवहिताजन्यत्वविशिष्टवहिसमवहिता- जन्यत्वरूपापादकार्थकम् । तर्कबिरोधित्वादिति । मुलोक्तेश्यादिः । नव्यमते तु धूमः अहेतुको न वेत्याकारकसंशयो हेतुजन्यत्वसामान्याभावविषयक- तया धूमधर्मिकविशिष्टोत्पन्नत्वरूपापाद्यव्यतिरेकनिश्चये प्रतिवन्धकः सामान्यभावज्ञानस्य विशेषवत्ताबुद्धौ प्रतिवन्धकत्वादिति तर्कजनकापायव्यतिरेकनिश्चय विघटकतया मूलोत. तर्कविरोधित्वं नव्यमते तृतीयाया अपिशङ्कायाः संभवत्येवेत्याह-नव्यमत इति । पक्षे= घूमे। प्रथमशङ्काया द्वितीयायाश्च भेदं प्रदर्शयितुं न चेत्याद्याशङ्कय समाधत्ते-प्रथमेति । तथा च प्रथमा स्वसमानाधिकरणवह्निमदन्यस्वाव्यवहितपूर्वक्षणकान्यत्वशका धूमत्वावच्छे. देन, द्वितीया तु तादृशी शङ्का धूमत्वसामानाधिकरण्येनेति तयोः शङ्कयो द इति भावः । यथा धर्मितावच्छेदकसामानाधिकरण्येन तदभावनिश्चयो धर्मितावच्छेदकसामानाधिकरण्येन तत्प्रकारकबुद्धिं न प्रतिबध्नाति, तथा द्वितीयाया अपि वन्यसमवहिताजन्यत्वशङ्काया घूमत्वसामानाधिकरण्येन धूमधर्मिकतया धूमत्वसामानाधिकरण्येन धूमधर्मिकवन्यसमव- हिताजन्यत्वबुद्धिं मा प्रतिबध्नात्विति द्वितीयशङ्कायाः कथं तर्कविरोधित्वमिति शङ्कते- नवमिति । एवं द्वितीयशङ्काया धूमत्वसामानाधिकरण्यावगाहित्वे । समाधत्ते- विशेष्यतेति । तथा च बाधनिश्चयस्य सामानाधिकरण्येन विशिष्टबुद्धिप्रतिबन्धक त्वाभाववत्त्वेऽपि धर्मितावच्छेदकीभूतधूमत्वादिसामानाभिकरण्येन तदभावसंशयस्तत्प्रका- रकबुद्धिं प्रतिवघ्नात्येव, सामानाधिकरण्येन तदभावसंशयस्य सामानाधिकरण्येन तादृश- संशयसामग्रीसंपादकत्वात् , सामानाधिकरण्येन तत्प्रकारकनिश्चयोत्पादासंभवाळूमत्व. सामानाधिकरण्येन द्वितीयसंशयोऽपि धूमत्वसामानाधिकरण्येन वन्यसमवहिताजन्यत्व- निथ प्रति प्रतिबन्धक एवेति भावः । मूलस्थसर्वत्रेत्यत्र सप्तम्यान्वयासंभवादाह-पष्टपणे सप्तमीति । .

·- सविवृतिकतर्करहस्ययुतं तकंप्रकरणम् । यदि हि गृहीतान्वयव्यतिरेकं हेतुं विना कार्योत्पत्रिं शकत तदा स्वयमेव धूमार्थं वद्देः, तृप्त्यर्थ भोजनस्य, परप्रतिपयर्य शब्दस्य चोपादानं नियमतः कथं कुर्यात् ? तेन विनापि व्याघात इति । स्वं = तर्कप्रयोक्ता पुरुषः, तस्य या क्रिया-वन्यन्वयव्य- तिरेकानुविधायित्वज्ञानं, क्रियते प्रवर्ततेऽनेनेतिव्युत्पतेः, नेन व्याघातः तत्प्रयुक्तोऽनुत्पाद इत्यर्थः । मन्वयव्यतिरेकाम्यां प्रत्यक्षतो वन्हिजन्यत्व- निश्चये एवैतत्तकस्व सहकारितया वन्हयन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वक्षा- नस्यावश्यं पूर्व सत्त्वादिति भावः। मन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानस्य तादृष्यशङ्कानुत्पादप्रयोजकत्वे मा. नमाह-*यदि होति । गृहीतान्वयेति । तदन्वयम्यतिरेकानुविधायि. त्वज्ञानसत्त्वेऽपि तदसमवहिताजन्यत्वं सामान्यतोऽहेतुकत्वं वा शङ्के तेत्यर्थः । परप्रतिपत्त्यर्थ = परकीयशाब्दबोधार्थम् । उपादानं प्रयत्नः । नियमतः = अन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रत्यक्षेण धूमादिरूपेष्टसाधनतानिश्चयतः । नहि धूमादौ वयाधसमवहितोत्पत्तिकत्वस्याहेतुकत्वस्य वा ग्रहस्य सा- मग्रयां सत्यां वन्ह्यादौ धूमादिरूपेष्टसाधनतानिश्चयः सम्भवतीत्याह- अतेनेति । तादृशग्रहसामग्रीसमवधानेनेत्यर्थः । विनापि-विनैव । तत्स- तर्कप्रयोक्ता तर्कप्रयोगकर्ता । तस्य तर्कप्रयोक्तुः पुरुषस्य । भावार्थकक्रियायाः शङ्का- प्रतिबन्धकत्वे मानाभावादाह-क्रियत इति। तेन बन्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानेन । इत्यर्थ इति । तथा च तर्कपूर्वकालोनं यद्वन्धन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानं तदेव प्रथमश- काया द्वितीयशङ्कायास्तृतीयशङ्कायाश्च प्रतिबन्धकमित्याशयः। ननु वन्धन्वयव्यतिरेकानु- विधायित्वज्ञानस्य तर्कपूर्वकालीनत्वं कथं संभवतीत्यत आह-अन्वयेति । तथा च मुलो- ततर्केण वहिजन्यत्वनिश्चयो भवति, ताश निश्चये च वन्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्व. ज्ञानं कारणम्, अतस्तकपूर्व तादृशज्ञानस्य सत्त्वमावश्यकमिति भावः । मन्वयेति । वन्यन्वयेत्यर्थकम् । तादृशेति । स्वसमानाधिकरमवहिमदन्यस्वाभ्य- वहितप्राक्क्षणकान्यत्वशङ्काया अहेतुकत्वशङ्कायाश्वानुत्पादप्रयोजकत्व इत्यर्थः। तदन्वयेति वह्नयन्वयेत्यर्थकम्। तदसमवहितेति। वन्त्यसमवहिताजन्यत्वमित्यर्थः । सामान्यत इति। कार्यमहेतुकं नवेत्यर्थः। मूले स्वयमेवेति । शशावान् पुरुष एवेत्यर्थः। तथाच कार्य- मात्रे यदि अहेतुकत्वादिशङ्का स्यात्तदा वहौ धूमसाधनतानिश्चयासंभवात् ,भाजने च तृप्तिसा- धन तानिश्चयाऽसंभवात, शन्देऽपि परप्रतिपत्तिसाधनतानिश्चयस्याऽसंभवात् , इष्टसाधनता- ज्ञानाभावेन वन्ह्यादी प्रवृत्तिरेव न संभवतीत्याशयपरोऽयं मूलप्रन्यो बोध्यः । टीकायां निय. मत इत्यस्य व्याख्यामाह-अन्वयेति । वन्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानाधीनधूमा- दिरूपेष्टसाधनतानिश्चयत इत्यर्थः । प्रहस्य =शक्षायाः। तादृशेति । वन्यसमवहिताज- न्यवाहेतुकत्वादिसंशयरूपतादृशसंशयसामग्रीसमवधानेनेयर्थः । निरुत्कसंशयसामध्या एव तादृशेष्टसाधनतानिश्चयविघटकतया विनापीत्यत्रापिकारस्यैवार्थकत्वमाह-विनैवेति ।

·तत्त्वचिन्तामणौ २६ तत्सम्भवात् । तस्मात्तत्तदुपादानमेव तादृशशङ्काप्रतिबन्धकम् । म्भवात् वह्वयादौ धूमादिरूपेष्टसाधनतानिर्णयसम्भवात् । ननु का. र्यानुत्पादस्य कारणविरहमात्रप्रयुक्तत्वात् कथं तादृशानुत्पादस्य स्वक्रिया- प्रयुक्तत्वमत माह-* तस्मादिति * । प्रयत्नान्यथानुपपत्त्येति शेषः । तदु- पादनमेवेति । वन्हयुपादानमित्यर्थः । उपादानञ्चोपादचे प्रवर्ततेऽनेने- तिकरणव्युत्पत्त्या प्रवृत्तिप्रयोजकीभूतान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानपरम् । यत्तु भावव्युत्पत्त्या उपादानं प्रवृत्तिः, पूर्वमपि स्वक्रियापदं तत्परमि- ति, तन्न, प्रवृत्तेः शङ्काप्रतिबन्धकवे मानाभावात् , प्रवृत्तेः कारणताग्रहो- तरकालीनत्वेन तत्पूर्ववर्तिशङ्काप्रतिबन्धकत्वासम्भवाच्च । केचित्तु करणव्युत्पत्त्या उपादानपदं धूमादिसाधनतानिश्चयपरं, पूर्व- तथा च तादृशसशयसामध्यभावदशायामेवेत्यर्थः । वन्ह्यादाविति । तथा च वन्यन्वय- व्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानसत्त्वेऽपि यदि वन्ह्यसमवहिताजन्यत्वादिसंशयः स्यात्तदा तादृश- संशयस्यैव वन्ह्यादौ धूमसाधनतानिश्चयप्रतिबन्धकतया निरुक्तनिश्चयानुत्पत्तौ धूमार्थ वन्यादौ प्रयल एव न संभवतीति हृदयम् । नन्धिति । कार्यानुत्पादस्य तादृशसंशयादिरूपकार्यानुत्पादस्य । कारणेति । संशयादिकारणीभूतदोषाद्यभावप्रयुक्तत्वादित्यर्थः । स्वक्रियेति पूर्वोक्तार्थकम् । प्रयत्नेति। तथा च वन्ह्यादौ प्रयत्नानुत्पादार्थमेव वन्ह्याद्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानस्य पूर्वोक्तशङ्का- प्रतिबन्धकत्वमावश्यकमिति भावः। यथाश्रुतोपादानपदस्य प्रवृत्त्यर्थकत्वे प्रवृत्तः शङ्का- प्रतिबन्धकत्वं न संभवतीत्यत उपादानपदस्य प्रवृत्तिकरणार्थकत्वमाह-उपादत्त इत्यादि। प्रवृत्तिप्रयोजकीभूतेति । इष्टसाधनतानिश्चयं सम्पाद्य अन्वयव्यतिरेकानुविधायि- स्वज्ञानं प्रवृत्तिप्रयोजकमित्यवधेयम् । पूर्व स्वक्रियापदं तार्किकपुरुषप्रवृत्तिपरम् , अत्राप्युगदानपदं करणल्युटा प्रवृत्तिप्रयो. जकीभूतान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानपरं न वाच्यम् ; अपि तु भावल्युटा प्रवृत्तिपरमेव । तथा च तार्किकपुरषीयप्रवृत्तेरेव सर्वस्या एव पूर्वोक्तायाः शङ्कायाः प्रतिबन्धकत्वं संभवती- तिमतं दृषयितुमुपन्यस्यति-यत्विति । पूर्वमपि = पूर्वोक्तमपि । तत्परम् = प्रवृ. तिपरम् । प्रवृत्तेः शङ्काविषयीभूतकोटेरभावानवगाहितया तादृशशङ्काप्रतिबन्धकत्वमप्रा- माणिकमित्याशयेन दूषयति-तन्नेति । मानाभावादिति । अभावानवगाहिज्ञाना- तिरिक्तस्य प्रतिबन्धकताया अदृष्टचरवादित्याशयः। न मणिमन्त्रादिन्यायेनैव प्रवृतेः शहाप्रतिबन्धकताया आवश्यकत्वे उपादानादिपदस्य करणव्युत्पत्तिप्रदर्शनमनर्थकमित्यत आह-प्रवृत्तरित्यादि । तथा च मूलोक्ततर्केण वह्नौ धूमजनकत्वनिश्चयस्ततः प्रवृत्ति- रिति प्रवृत्तेः कारणतानिश्चयोत्तरकालीनत्वात्तर्कपूर्ववत्तिवयसमवहिताजन्यत्वादिसंशयप्रति- बन्धकल न संमवति प्रतिबन्धकस्य शङ्कापूर्वमवस्थितस्यैव शङ्कानुत्पादप्रयोजकतया कारमतानिश्चयोत्तरकालोनायाः प्रवृत्तेस्तादृशशङ्कानुत्पादप्रयोजकत्वाऽसंभवादिति भावः । उपादानपदं धूमादिरूपेष्टसाधनतानिश्चयपरम् । एवं पूर्वमपि स्वक्रियापदं तादृश- ..

·सविवृतिकतकरहस्ययुतं तर्कप्रकरणम् । शङ्कायां न नियतोपादानं, नियतोपादाने च न शङ्का । मपि स्वक्रियापदं तत्परमित्याहुस्तदसत् ; धूमादिसाधनतानिश्चयस्य तकों- तरकालीनत्वेन तत्पूर्ववति शङ्काप्रतिबन्धकवाभावात् । तस्य शङ्काप्रतिबन्धातायामन्वयव्यतिरेको दर्शयति-शायामिति । यत इत्योदिः । यतः शङ्कायामुत्पद्यमानायां न नियनापादान = नान्वयव्य- तिरेकानुविधायित्वज्ञान,नियतोपादान च= अन्वयव्यतिरेकानुविधायित्व- शाने व न शङ्केत्यर्थः । नियतमुपादानं यस्येतिब्युत्पत्त्या नियतेोपादानप- दस्यान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानपरत्वात् । न च वन्यन्वयव्यतिरेका- नुविधायित्वस्य वन्हिसत्त्वे उत्पद्यमानत्वे सति वह्नि विनानुत्पद्यमानत्व- निश्चयपरं करणव्युत्पत्त्यैव बोध्यमित्यपि केषाचिन्मतं दूषयति--तदसदिति । अत्रापि वही धूमजनकत्वनिश्चयरूपधूमादिसाधनतानिश्चयस्य तर्कोत्तरकालीनत्वात्तक- पूर्वकालीनायास्तादृशाहेतुकत्वादिशङ्कायाः पूर्वोक्तनिश्चयेन प्रतिबन्धाऽसंभवातन्मतं युक्तमिति हृदयम् । तस्य = वह्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानस्य । शङ्कासत्वे अन्द. यव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानरूपं शशाप्रतिबन्धकं नास्तीत्यवगम्यत इत्याह-शङ्काया मिति । अत्रापि नियतोपादानपदं पूर्वोक्तार्थकमेवेत्याह-नियतोपादानमिति । इष्टसा- धनतानिश्चयजन्या प्रवृत्तिरित्यर्थः। मन्वयेति। तथा चेष्टसाधनतानिश्चयं सम्पाद्य वयन्व- यव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानमेव प्रवृत्तिप्रयोजकतया नियतोपादानपदेनाभिहितमित्याशयः। ननु वह्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वस्य स्वसमानाधिकरणवहिमत्स्वाव्यवहितप्राक्क्षण- कत्वे सति स्वसमानाधिकरणवहिमदन्यस्वाव्यवहितप्राकक्षणकान्यत्वस्वरूपतया तनिश्च- यस्य धूमः स्वसमानाधिकरणवाहिमदन्यस्वाव्यवहितप्राकक्षणकान्यो न वेत्याकारकवन्यस- मवहिताजन्यत्वसंशयात्मकस्वसमानाधिकरणवहिमदन्यस्वाव्यवहितप्राक्क्षणकान्यत्वाभाव. बुद्धौ तदभावप्रकारकनिश्चयविधया प्रतिबन्धकत्वं तु निर्विवादमेव । धूमत्वावच्छेदेन तादृशप्राक्क्षणकान्यत्वाभावबुद्धौ धूमत्वसामानाधिकरण्येन यथोक्तवह्यन्वयव्यतिरेकानुवि- धायित्वनिश्चयस्य प्रतिबन्धकतायाः सर्वानुभवसिद्धत्वात् । एवमपि धूमोऽहेतुको नवेत्या- कारकतृतीयशङ्कां प्रति कथमुक्तवहयन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वनिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वं निरुक्तसंशयात्मकाहेतुकत्वबुद्धौ तादृशाहेतुकत्वाद्यभावनिश्चयस्यैव तदभावप्रकारकनिश्चय- विधया प्रतिवन्धकतया निरुतवहयन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वनिश्चयस्य निरुताहेतुकस्व- संशयीयकोटयभावानवगाहित्वात् । एवं धूमत्वसामानाधिकरण्येन प्रागुतवहथसमवहिवा. जन्यत्वसंशयात्मकद्वितीयशङ्का प्रत्यपि कथं वोक्तवहयन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वनिश्वयस्य प्रतिबन्धकत्वं संभवति निरुक्तनिश्चयस्य ताशसंशयीयकोट थमावावगाहित्वेऽपि सामा- नाधिकरण्यावगाहिवयन्वयन्यतिरेकानुविधायित्वनिश्चयस्य सामानाधिकरण्यावाहिवहव- समवहिताजन्यत्वाभावाभावावगाहिसंशयाऽप्रतिबन्धकत्वादित्याशइते-नचेति । बही- ति। स्वसमानाधिकरणवहिमत्स्वाव्यवहितप्राकक्षणकत्वे सतीत्यर्थः । वर्हि विनेति ।

·तत्त्वचिन्तामणौ . रूपतया निरुक्तवन्यसमवहितजन्यत्वाभावघटितत्वेन तनिश्चयस्थ बाध. निश्चयतया प्रथमसंशयप्रतिवन्धकत्वसम्भवेऽपि विरोध्यविषयकतया कथं तृतीयशङ्काप्रतिबन्धकत्वं ? कथं वाद्वितीयशङ्काप्रतिबन्धकत्वमपि ? अंशतो बाधनिश्चयस्य विशेष्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन संशया प्रतिबन्धक तया बाधनिश्चयविधया द्वितीयशङ्काप्रतिबन्धकत्वासंभवादिति वाच्यम्। वन्ह्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वावच्छेदेन वह्निजन्यालोकादा नान्तरोयक- वहिके घटादौ च वह्नयसमवहिताजन्यत्वसहेतुकत्वनिश्चयात् व्यावर्तक- धर्मदर्शनविधयैव तस्य तादृशशङ्कायामपि प्रतिबन्धकत्वात् । न चांशतो स्वसमानाधिकरणवहिमदन्यस्वाव्यवहितप्राक्क्षणकान्यत्वरूपतयेत्यर्थः । निरुक्तेति । स्वसमानाधिकरमवह्निमदन्यस्वाव्यवहितप्राक्क्षणकान्यत्वाभावघटिततयेत्यर्थः। तनिश्च- यस्य = निरुकप्राक्क्षणकत्वाभावघटितवयन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वनिश्चयस्य । बाध- निश्चयतया = धूमधर्मिकवह्नयसमवहिताजन्यत्वसंशयविषयीभूतवहयसमवहिताजन्यत्वा- भावाभावनिश्चयरूपतया वयसमवहिताजन्यत्वनिश्चयरूपतयेति यावत् । विरुद्धविषय- कतया धूमधर्मिकाहेतुकत्वसंशयीयाहेतुकरवाद्यभावाविषयकतया । द्वितीयशङ्कति । न च वह्नयन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वनिश्चयस्य धूमत्वावच्छेदेन स्वीकारादेव प्रथमशङ्का प्रति, समानाधिकरण्येन द्वितीयशङ्का प्रत्यपि प्रतिबन्धकत्व संभवे कथं वा द्वितीयशङ्केत्याद्य- मिधानमसजतमिति वाच्यं, वह्नयन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वनिश्चयस्य प्रत्यक्षनिश्चयात्मक- तया धृमत्वावच्छेदेन तनिश्चयोत्पादासंभवादिति भावः । अंशतः सामानाधिकरण्येन । बावनिश्चयविधया द्वितीयशङ्काविषयकोटयभावावगाहिनिश्चयत्वेन वड्यन्वयव्यतिरेकानुवि- धायित्ववान् वयसमवहिताजन्यत्ववान् वह्नयन्वयव्यतिरेकानुविधायित्ववांश्च धूम इत्याका- रकनिश्चयविशिष्टनिश्चयस्य धूमधर्मिकवयसमवहिताजन्यत्वाभावबुद्धौ प्रतिवन्धकताया वड्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्ववान् सहेतुकत्ववान् ववयन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वाश्च धू- मइत्यकारकनिश्चयविशिष्टनिश्चयस्य धूमर्मिकसहेतुकत्वाभावबुद्धावपि प्रतिबन्धकतायाश्च सर्वानुभवसिद्धतया तादृशनिश्चय विशिष्टनिश्चयमादायैव धूमो वह्यसमवहिताजन्यो न वेत्याकारकद्वितीयशङ्काया धूमो सहेतुको न वेत्यकारकतृतीयशङ्कायाश्चानुत्पादस्यैव मूळाभिप्रेतत्वमित्याशयेन समाधत्ते-वढ्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वावच्छदे- नेति । यत्र वयन्वव्यतिकानुविधायित्वं तत्रैव वयसमवहिताजन्यवं सहेतुक- स्वचेति प्रदर्शियतुमाह-वहिजन्येति । न केवलं वह्निजन्यालोकादौ तादृशावच्छे- दकधर्मदर्शनमपि तु अन्यत्रापीत्याह-नान्तरीयकेति । वहथेति = प्रत्यक्षत इत्या- दिः । ज्यावर्चकेति । सहेतुकत्वाभावादिव्यावृत्तिप्रयोजकीभूतावच्छेदकधर्मदर्शनत- यवेत्यर्थः । एवकारादवच्छेदकधर्मदर्शनानात्मकबयन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वनिश्चय- स्य अहेतुकत्वादिसंशयप्रतिबन्धकत्वव्यवच्छेदः । तस्य = तादृशान्वव्यतिरेकानवि- धायित्वनिश्चयस्य । ननु यथा सामानाधिकरण्येन बाधनिश्चयः सामानाधिकरण्येन तस्प्रकारकबुद्धौ न प्रतिबन्धकस्तथा धूमत्वसामानाधिकरण्येन निरुत्तव्यावर्तकधर्मदर्शनमपि धूमत्वसामाना.

·सविवृतिकतकरहस्ययुतं तर्कप्रकरणम् । बाधनिश्चयवत् अंशतो व्याकिधमदर्शनमपि न विशेष्यतावच्छेदकसामा. नाधिकरण्येन संशयनिवर्तकमिति वाच्यम् । बाधनिश्चयस्थले तथा नियमे- ऽपि व्यावर्तकधर्मदर्शनादिस्थले तथानियमविरहात् । न चैवं वन्ह्यन्वय- व्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानं व्यावर्तकधर्मदर्शनविधया वहिजन्यत्वसंश- यं प्रत्येव प्रतिबन्धकमस्तु किमुक्ततर्केणेति वाच्यम् : अनन्यथासिद्धत्वा- विशेषितस्य बढ्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वस्थ नान्तरीयकवतिके घटादौ वह्निजन्यत्वव्यभिचारितया वद्विजन्यत्वाभावव्यावर्तकत्वाभावात् तद्विशे- षितस्य वह्नयन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वस्य च वह्निजन्यत्वानतिरिक्तत्वात् , धिकरण्येन वन्यसमवहिताजन्यत्वाभावबुद्धधात्मकद्वितीयशङ्का मा प्रतिबमात्वित्येवं पुनरप्याशङ्कय समाधत्ते-बाधेति । तथा च सामानाधिकरण्येन बाधनिश्चयस्य सामाना- धिकरण्येन तत्प्रकारकबुद्धावप्रतिबन्धकत्वेऽपि सामानाधिकरण्येनावच्छेदकधर्मदर्शनस्य सामानाधिकरण्येनापि तत्प्रकारकवुद्धिप्रतिबन्धकत्वं प्राचीनमतसिद्धमैवेति भावः । नचैव. मिति । एवं वन्ह्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानस्यावच्छेदकधर्मदर्शनविधया द्वितीय- शङ्का प्रति तृतीयशङ्को प्रत्यपि प्रतिबन्धकत्वाभ्युपगमे। व्यावर्तकेति । तथा च वन्यन्वयन्यतिरेकानुविधायित्ववान् वहिजन्यत्ववान् , वन्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्ववाश्च धूम इत्याकारकनिश्चयविशिष्टनिश्चमस्य धूमधर्मिकब- हिजन्यत्वाभावबुद्धौ प्रतिबन्धकतया धूमो वहिजन्यो न वेत्याकारकसंशयं प्रत्यपि निरुक्त- रीत्या वन्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानस्यैव प्रतिबन्धकत्वसंभवे मूलोकतर्कानुसरणं विफलं स्यात् , वहिनन्यत्वसंशयनिवृत्त्यर्थमेव निरुकतर्कानुसर मस्याऽऽवश्यकतायाः पूर्व- मभिहितत्वादित्येवं शङ्काप्रन्थस्य तात्पर्यमवसेयम् । वन्धन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वमात्रस्य तु नान्तरीयकवतिके घटादौ वर्तमानतया तत्र वद्धिजन्यत्वाऽसत्त्वेन वन्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वस्य बहिजन्यत्वव्यभिचारित्वाद- ह्रिजन्यत्वाभावव्यावृत्तिप्रयोजकतायास्तत्र वकुमशक्यत्वात् । अन्यथासिद्धत्वानिरूपकत्व- विशिष्टस्य वन्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वस्य तादृशघटादाववर्तमानस्याऽऽलोकादिनिष्ठस्य वहिजन्यतावच्छेदकतया वहिजन्यत्वाभावग्यावर्तकत्वसंभवेऽपि अनन्यथासिद्धत्वविशिष्टस्य वयन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वस्य वह्निजन्यत्वस्वरूपतया तनिश्चयस्य तर्कोत्तरकालीनत्वेन तस्य तर्कपूर्वकालीनशङ्काप्रतिबन्धकत्वाऽसंभवात् , स्वस्य स्वावच्छेदकत्वाऽसंभवाचन तर्कवैफल्यमित्याह-अनन्यथेति । अन्यथासिद्धत्वाऽनिरूपकत्वाविशेषितस्येत्यर्थः । नान्तरीयकेति । ताशघटे केवलस्य वन्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वस्य सत्त्वेऽपि वहि- जन्यत्वस्य तत्र विरहादिति भावः । तद्विशेषितस्य अनन्यथासिद्धत्वविशिष्टस्य । बहिज. न्यत्वेति । वहिजन्यत्वस्य वहिजन्यतावच्छेदकधर्मत्वं न संभवति, न वा ताशवहि- जन्यत्वनिश्चयस्तर्कपूर्वकालीन इति हृदयम् । ननु अनन्यथासिद्धत्वाविशेषितवन्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वनिश्चयस्य वहिनान्तरी. यकघटादौ सत्त्वेऽपि तत्र वद्धिजन्यत्वव्यभिचाराऽमहकाले भ्रमात्मकवहिजन्यत्वनिश्चयसं- भवाद् वन्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानमेवावच्छेदकधर्मदर्शनविषया वहिजन्यत्वबार- ·३२ तत्त्वाचन्तामणौ उपायान्तरस्य उपायान्तरादृषकत्वाच । न च सर्वत्र धूमे बयन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानविरहाद् यत्र तादृशज्ञानं तत्र वयसमवहितजन्यत्वादिसंशयासम्भवेऽपि धूमान्तरे त. संशये कि बाधकमिति वाच्यम् ; समानधर्मितावच्छेदककव्यावर्तकधर्म दर्शनस्यैव प्रतिबन्धकतया धूमत्वरूपेण यत्किञ्चिद्धमे वह्नयन्वयव्यतिरेका. नुविधायित्वज्ञानसत्त्वे धूमान्तरेऽपि तेन रूपेण वयसमवहितजन्यत्वसं. शयायोगात् , गृहीतान्वयव्यतिरेकधूमव्यक्तिविशेषस्यैव वा धूमत्वरूपेण तर्के पक्षतया धूमान्तरे तत्संशयेऽपि क्षतिविरहात् । तिबन्धकत्वं संभवतीति तर्कवैफल्यं दुवारमेवेत्यत आह-उपायेति । निरुक्तावच्छेदकध- मदर्शनात्मकतानिरिक्तवहिजन्यत्वशङ्काप्रनिवन्धकस्यैत्यर्थः । उशयान्तरेति । तकरूपो- पायान्तरस्याऽदूषकत्वादित्यर्थः। तथा चैकेन वन्हन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानेन वहि- जन्यत्वशङ्कानिवृत्तिसंभवेऽपि तन्निवृत्त्यर्थ तर्कानुसरणस्य न वैफल्यम् , एकस्मिन् कार्य नानाप्रतिबन्धकसावे क्षतिविरहादिति भावः । अथ प्रत्यक्षतः कुत्रचिधूमे वन्ह्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वनिश्चयसंभवेऽपि यस्मिन् धूमे तादृशनिश्चयो नोत्पन्नस्तत्र वन्ह्यसमवहिताजन्यत्वसंशयः स्यात् प्रत्यक्षतस्तादृशान्व- यव्यतिरेकानुविधायित्वनिश्चयस्य सर्वत्र धूमेऽसंभवात् । न चेष्टापत्तिः अवच्छेदावच्छेदेनैवा- पत्तेरुद्देश्यत्वादिति न चेत्यादिनाऽऽशङ्कय समाधत्ते-समानेति । धूमत्वादिसमानधर्मिता- वच्छेदककवह्नयन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वरूपव्यावर्तकधर्मदर्शनस्यैवेत्यर्थः । प्रतिबन्धके. ति । तथाच यद्रूपावच्छिन्नविशेष्यकयद्व्यावर्तकधर्मज्ञानं भवति तद्रूपावच्छिन्नविशेष्यक- तत्प्रकारकज्ञानं प्रत्येव व्यावर्तकधर्मदर्शनं प्रतिबन्धकमिति धूमत्वेन रूपेण वयसमवहि- ताजन्यत्वाभावव्यावर्तकवड्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वनिश्चयस्य यत्किञ्चिद्धूमधर्मिकस्वे- ऽपि धूमत्वेन रूपेण धूमान्तरे वयसमवहिताजन्यत्वाभावकोटिकसंशयप्रतिबन्धकत्वं निरा. बाधमेवेत्याशयः । यदि च धूमत्वेन रूपेण यत्किञ्चिद्भूमे वह्नयन्वयव्यतिरेकानुविधायित्व- रूपव्यावर्तकधर्मज्ञानसत्त्वे धूमान्तरे तादृशज्ञानं न वह्वयसमवहिताजन्यत्वज्ञानं प्रति प्रति- बन्धकं समानविशेष्यकत्वस्यैव प्रतिबन्धकतायो तन्त्रत्वादित्युच्यते तदाप्याह-गृहीते. ति। वहयन्वयव्यतिरेकानुविधायिधूमव्यक्तिविशेषस्यैवेत्यर्थः। त-मूलोततकें। धूमान्तरे गृहीतान्वयव्यतिरेकघूमभिचे धूमे । तत्संशयेऽपि वयसमवहिताजन्यत्वसंशयेऽपि । क्षतिविरहादिति । तथा च वह्नजन्वयव्यतिरेकानुविधायी धूमो यदि वह्निजन्यत्वाभाव- वान् स्यात्तदा वह्वयसमवहिताजन्यत्वविशिष्टोत्पन्नत्वाभाववान् स्यादित्यस्यैव नव्यमतसि- द्धतर्कतया धूमान्तरस्य पक्षस्वाभावेन तत्र वयसमवहिताजन्यत्वस्य सन्देहेऽपि निरुक्कत ताशसन्देहस्याऽप्रतिवन्धकतया निरुतगृहीतान्वयव्यतिरेकधूम पक्षकतर्कोत्पत्तौ बाधका- भावादित्याशयः। नन्वेवमपि मूलोक्ततकप्रतिबन्धकस्य वयसमवहिताजन्यत्वादिसंशयस्य निरुक्ततर्क मिन्नतकतरवड्यन्वयव्ययिरेकानुविधायित्वज्ञानानिवृत्तावपि यथोक्तकमूलीभूतम्याप्तिप्रह- प्रतिबन्धकव्यभिचारसंशयप्रतिबन्धार्थ तर्कान्तरानुसरणावश्यकत्वेऽनवस्था स्यात् । य. ।

·सविवृतिकतर्करहस्ययुनं तकप्रकरणम् । ३३ न चैतावता वह्नयसमवहितजन्यत्वादिमंशयस्य ननरमनिबन्ध करशा. निवृत्तावपि व्यभिचारसंशयनिवृत्त्यर्थमवश्यं नकान्तगपेक्षा, पनभिन्ने आपाद्याभावविरहऽपि आपायोभावांशे भ्रमात्मकम्य पक्षभिन्ने व्यभिचार- संशयस्थ सम्भवादिति वाच्यम् : अनायन्या व्यभिचारसंशयं प्रत्यपि तत्त- दन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानव्यक्तविरोध्यविषयक ऽपि प्रतिबन्धक- द्यपि नव्यमते वयसमवाहिताजन्यत्र विशिष्टोत्पन्नत्वस्मापाद्याभावस्य धूम व प्रमद्धतया तत्र चापादकाभावस्य वह्निजन्यत्वस्य निश्चितत्वेनापादके अपाद्याभाववानिवरूपम्यमि- चारसंशय एव न संभवति, तथापि पक्षीभूनधूमातिरिक्तर सभादी तादृशात्पन्नत्वरूपापा- द्याभाव-त्रमसंशयदशायां तत्रापादकस्यापि संशयानिस्तोत्पनत्वरूपविशेषणसंशयाधीनस्य विशिष्टोत्पन्नत्वववृत्तित्वरूपन्यभिचारसंशययौचिन्यावर्जितस्यापादके सत्त्वं नासंभवीति तादृशव्यभिचारशकानिवृत्त्यर्थ तक्रान्तरानुसरणेऽनवस्था म्यादि गशङ्कने-नचेति । वाच्यमित्यन्वयि । तर्कतरेति । वन्यन्वयन्य तरेकानुविधायित्वज्ञानरुपप्रतिबन्धकव- शादित्यर्थः । निवृत्तावपि = अनुत्पादेऽपि । तर्कान्तरापेक्षेनि । तथा चानवस्था तद. वस्थेति भावः। आपाद्याभावविरहेऽपोति । इदन्नु नव्यमतानुसारेण बोध्यम् । संप्रदायमते तु उत्पन्नत्वमात्रस्येवाऽपाद्याभावतया तस्य पक्षीभूतधूमानिरिक्वेऽपि प्रसिद्धि- संभवादिति ध्येयम् । पक्षभिन्ने = धूमभिन्नरासभादौ । व्यभिचारसंशयस्य आपायाभाव- भ्रमविषयीभुते रासभादौ आपादकवृत्तित्वसंशयस्य । समाधत्ते-अनायत्येति । उपायान्तराभावादित्यादिः। तत्तदिति । तद्वयक्तित्वेन प्रतिबन्धकत्वकल्पनार्थकम् , तेन न विनिगमनाविरह इति भावः । विरुद्धविषयकत्वेऽपि= ग्राह्याभावानवगाहित्वेऽपि, तादृशव्यभिचारायभावानवगाहित्वेऽपीति यावत् । प्रतिबन्ध- कत्वोपगमादिति । मणिमन्त्रादिन्यायेनेत्यादिः । तथा च निरुततर्कमूलीभूत- व्याप्तिप्रहप्रतिबन्धकव्यभिचारसंशयस्याऽपि तर्कान्तरं विनैव निरुतबयम्वयव्यतिरेकानु- विधायित्वज्ञानादेवानुत्पादसंभवे नानवस्थेत्याशयः । केचित्तु निरुततर्कमूलीभूतव्याप्तिप्रहप्रतिबन्धकव्यभिचारसंशयं प्रत्यपि यद्यन्वयव्य- तिरेकानुविधायित्वज्ञान प्रतिबन्धकं तदा संप्रदायविदामुपाध्यायप्रभृतीनां मते धुमेऽहेतुकत्व- संशयस्य व्याप्यसंशयविधया व्यभिचारसंशयप्रयोजकत्वेन तर्कविरोधित्वाभिधानमसंगतं स्यात् । अन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानेनैव तादृशव्यभिचारसंशयानुत्पादसंभवे अहेतु- कत्वसंशयस्याऽकिञ्चित्करत्वादित्याक्षिप्य वन्ह्यन्वयव्यतिरेणानुविधायित्वाभावव्याप्यस्याऽहे. तुकत्वस्य वह्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानोत्तरसंशये तादृशज्ञाने अप्रामाण्यसंशयस्ताव- दुत्पद्यते । तद्वत्ताज्ञानोत्तरं तदभावव्याप्यसंशयस्य तत्प्रकारकनिश्चयविशेष्यकाप्रमाण्य. संशयप्रयोजकत्वादिति अहेतुकत्वसंशयनिवृत्तिं विना व्यभिचारशङ्काऽनुत्पाद एव न संभव- त्यतोऽन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानस्य तर्कविरोध्यहेतुकत्वसंशयप्रतिबन्धकत्वं व्यवस्था- पितमिति त एव समाहितवन्तस्तदसत् , पक्षभिचे आपाद्याभावविरहेणेत्यादिना नव्यमत एव व्यभिचारसंशयं प्रति वन्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकताया व्यवस्था- पिततया संप्रदायविदा मतेऽहेतुकत्वसंशयं विना तादृशव्यभिचारसंशयस्याऽनभ्युपगमात् । । ५त०चि० ·तत्त्वचिन्तामणौ ३४ तदिदमुक्तं "तदेव ह्याशङ्कयते यस्मिन्नाशयमाने स्वक्रि- याव्याघाता न भवतीति; न हि सम्भवति स्वयं वह्नयादिकं धूमादि- कार्यार्थ नियमत उपादत्ते, तत्कारणं तन्नेत्याशङ्कयते चे"ति । एतेन व्याघातो विरोधः स च सहानवस्थाननियम इति त्वोपगमात् । एवं क्रमेण वह्रिजन्यत्वादिसंशयं प्रत्येव तस्य प्रतिबन्धकत्व- संभवेऽपि उपायान्तरस्योपायान्तराऽदूपकत्वान्न तर्कवैयर्थ्यमिति भावः। स्वोक्त प्राचां संवादमाह-तदिदमुक्तमिति । तदेवेत्याद्याशङ्कयते चेत्य- न्तं प्राचीन ग्रन्थः । माशङ्कयते= प्रवृत्तिपूर्व शङ्काविषयो भवति । आशङ्कय- माने प्रवृत्तिपूर्व सन्देहविषये सति । *स्वक्रियेति । स्वक्रियायाः स्वप्र- वृत्ताघातो न भवतीत्यर्थः। ननु धूमोऽवहरेव भविष्यतीत्यादिसंशयेऽपि प्रवृत्तिर्नानुपयुक्तत्यत माह-*न होति । नियमतः धूमादिरूपेष्टसाधनतः निर्णयतः, उपादत्ते= प्रयत्नविषयं कुरुते । तत्कारणमिति । तद्व्यवहितपूर्ववचि तन्नेत्यर्थः, धूमोऽवह्वेरेव भविष्यतीत्यादिसंशयस्यैव प्रतिबन्धकत्वात् । *एतेनेति । निरस्तमित्यनेनान्वयः। तत्रापि-तज्ज्ञानेऽपि स्वक्रियाया व्याघातज्ञान प्रतिवन्धकमुक्तं; व्याघातश्च विरोधः, विरोधश्च स्वकियाया- स्तादृशसंशयेन सहानवस्थाननियमः, नियमश्च व्याप्तिरेवेति तज्ज्ञानेऽपि व्यभिचारशङ्का विरोधिनी, तन्निवृत्तिश्च तर्कान्तरादित्यनवस्थेत्यर्थः । -- अहेतुकत्वशङ्कानिवृत्त्यर्थं तन्मतेऽन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानरय प्रतिबन्धकताया एवा. ऽऽवश्यकत्वादिति ध्येयम् । नन्वेवं वहयन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानं वह्निजन्यत्वसंशय- प्रतिबन्धकमपि स्यादित्याशङ्कते-एवं क्रमेणेति । तस्य तादृशान्वयव्यतिरेकानुविधायि- त्वज्ञानस्य । उपायान्तरस्येति । पूर्वोक्तार्थकम् । न तवैयर्थ्यमिति। तथा च ताह- शान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वड़ानस्य वह्विजन्यत्वशङ्काप्रतिबन्धकत्वेऽपि न क्षतिः, तर्केणापि वादशसहानुत्पादसंभवादिति हृदयम् । स्वोक्त इति। मूलकारोक्त इत्यर्थः । प्रवृत्तिपूर्वमिति । तार्किकपुरुषस्येत्यादिः । स्वक्रियेतीति स्वक्रियापदं प्रवृत्तिपरमेवेत्याह-स्वप्रवृत्तेरिति । धूमो वयसमवहि- ताजन्यो न वेत्यादिसंशयेऽपि प्रवृत्तिः स्यात् , न स्यादित्यर्थपरं मूलमवतारयति-नही- तीति । निर्णयत इति । तथा च वह्नौ धूमादिसाधनतानिश्चयप्रयोजकीभूतवन्यन्वयव्य- तिरेकानुविधायित्वज्ञानस्य पूर्व सत्त्वेन तत एव तादृशसंशयनिवृत्तौ न प्रवृत्तिव्याघात इत्या- शयः । यद्यपि शङ्कासत्त्वमावश्यकं स्यात्तदा तादृशशङ्काया एव प्रतिबन्धकतया इष्टसाधन- तानिश्चयानुत्पादात्प्रवृत्तिरेव न भवतीत्याशयेनाह-धृमोऽवन्हेरेवेति । तज्ज्ञानेऽपि सहा- नवस्थाननियमज्ञानेऽपि । सहानवस्थानेति । तादृशसंशयाधिकरणावृत्तित्वनियम इत्यर्थः। तज्ज्ञानेऽपि-नियमात्मकव्याप्तिज्ञानेऽपि । तन्निवृत्तिश्च-व्यभिचारशङ्कानिवृत्तिश्च । तर्का- ·सविवृतिकतकरहस्ययुतं तर्कप्रकरणम् । तत्राप्यनवस्थेति निरस्तम् , स्त्रक्रियाया एव शङ्काप्रनिबन्धकन्वान् । अतएव "व्याघातो यदि शङ्कास्ति न चेच्छङ्का ततस्तराम् । व्याधा- *स्त्रक्रियाया इति* । स्वस्य क्रिया प्रवृत्तियस्येति व्युत्पत्त्या स्वक्रियाप्रयो- जकीभूतनियतान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वबुद्धरित्यर्थः । व्याघातो यदी ति* व्याघातो यद्यस्ति तदाशङ्काप्यवश्यमस्तीत्यर्थः। स्त्रक्रियावृत्तिशाम- तियोगिकविरोधरूपस्य व्याघातस्थ प्रतियोगिनींशङ्को विनास्थातुमशक्य. त्वादित्यभिमानः । *न चेदिति। न चेदुव्याघातस्तदा, ततः प्रतिबन्धका- भावतः, तसं-सुतरां शङ्कत्यर्थः । ॐव्याधातावधिरिति । तथा चेत्यादिः । व्याधातावधि-व्याघातनिवर्त्या व्याघातप्रतिवध्याऽऽशङ्का, तर्कश्च शङ्का वधिः शङ्कानिवर्तकः कुत इत्यर्थः। व्याघातसत्वे शङ्काया मावश्यकत्वे, . न्तरादिति । प्रकृततर्कभिन्नात्तकादित्यर्थः । स्वस्य ताकिकपुरुषस्य । स्वक्रियेति । तथा च प्रवृत्तिप्रयोजकीभूतनियतान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानम्य तर्कपूर्व सत्त्वातत एव श- कानुत्पादसम्भवे तादृशशङ्कया सहानवस्थान नियमस्यानभ्युपगमेन निरुक्तनियमप्रतिबन्ध कव्यभिचारश द्वानिवृत्त्यर्थं तर्कान्तरस्यावश्यकतैव नास्तीति कुतोऽनवस्येति भावः । 'शङ्का चेदनुमास्त्येवेत्यादिकुसुमाञ्जलिकारिकया उदयनाचार्येण कुत्रचित्त प्रतिबन्ध- कीभूतां शङ्कां प्रति व्याघातस्य प्रतिबन्धकलमुक्त्वा अनवस्थापरिहारः कृतः। तदुपरि खण्डनकारेण तावदेवमाशङ्कितं यदि प्रवृत्तिप्रयोजकीभूतान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानं कु- त्रचिच्छऽङ्काप्रतिबन्धकं स्यात्तदा प्रतिबन्धकस्य शङ्काधिकरणावर्तमानरूपस्य शङ्कानुत्पादे. ऽवस्थितिरेव न स्यात् प्रतिबन्धकस्य प्रतिबध्यप्रतियोगिकतया प्रतिबन्धकसत्त्वे प्रतिबध्यो- भूतायास्तत्प्रतियोगिन्याः शङ्काया आवश्यकत्वादिति । शङ्कासत्त्वे कुतो व्याघातस्य शहाप्र- तिबन्धकत्वमितिनिरुक्ताभिमानं मूलकृन्निराकरोति-व्याघातो यदीति । मूलं व्याचष्टे टीकाया-व्याघातवित्यादि । प्रवृत्तिप्रयोजकीभूतान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानं यद्य- स्तीत्यर्थः । तादृशज्ञानसत्त्वे शङ्कासत्त्वस्यावश्यकत्वं द्रढोकरोति-स्वक्रियेति। स्वकिया- प्रवृत्तिप्रयोजकीभूतान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानं, तनिष्ठो यः शङ्काप्रतियोगिको विरोधः- शङ्काधिकरणावृत्तित्वं, तद्रूपस्य तद्विशिष्टस्य तादृशज्ञानस्येत्यर्थः । व्याघातस्य तादृशान्व- यव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानरूपप्रतिबन्धकस्य । प्रतियोगिनीमिति । शङ्काधिकरण- वृत्तित्वाभावप्रतियोगिकोटौ शङ्कायाः प्रविष्टत्वादिति भावः। घटाभावस्य प्रतियोगिनं घट विनाऽप्यवस्थितेरनुभवसिद्धत्वादित्यभिमान इत्युक्तम् । व्याघातः अन्वयव्यतिरेकानुविधा- यित्वज्ञानरूपप्रतिबन्धकः । प्रतिबन्धकामावतः तादृशव्याघाताभावतः । व्याघातनिवा व्याघातप्रतिबध्या । शङ्कानिवर्तकः शङ्काप्रतिबन्धकः। भावमाह-व्याधातेति । पूर्वोक्तार्थकम् । अयमाशयः-शङ्काधिकरणावृत्तित्वविशिष्टं वन्ह्यन्वयव्यतिरेकानुविधा- यित्वज्ञानं यदि निरुक्ततर्कपूर्वमवश्यं वर्तते तदा शङ्काया भपि सत्त्वमावश्यक, प्रति- योगिनिरूपकस्य वस्तुनः प्रतियोगिनं विनाऽवस्थितेर्वक्तुमशक्यत्वात् , ·तत्वचिन्तामणौ . तावधिराशङ्का तकः शङ्कावधिः कुतः १॥" इत्यपास्तम् । न हि व्या- घातः शङ्काश्रितः, किन्तु स्वक्रियैव शङ्काप्रतिवन्धिकेति, न वा विशे- पदर्शनात् क्वचिच्छङ्कानिवृत्तिरेवं स्यात् । व्याघातस्य शङ्कानिवर्तकत्वांसम्भवात् । व्याघातस्य शानिवर्तकत्वाभावे शया तकस्यैवानवतारेण तर्कस्यापि शङ्कानिवतंकत्वाभावादिति भावः । *इत्यपास्तमिति* । खण्डनकारमतममपास्तम् । क्वचित्तथैव पाठः। शङ्काश्रितः शङ्काप्रतियोगिकः, प्रतिबन्धक इति शेषः। स्वक्रियैवेति । स्वस्य क्रिया प्रवृत्तिर्यस्या इति व्युत्पत्त्या स्वक्रियाप्रयोजकोभूतनियतान्वय- व्यतिरेकानुविधायित्वधीरेवेत्यर्थः। शङ्काप्रतियोगिकविरोधस्य प्रतिबन्ध कत्वेऽपि न क्षतिरित्यभिप्रायेणाह-*न वेति । विशेषदर्शनात्-विरोधिभू- तादर्शनाद् या शङ्कानिवृत्तिः साऽप्येवं न स्यात् , विरोधप्रतियोगिनी शङ्का विना तदुविरोधाश्रयदर्शनस्य स्थातुमशक्यत्वादित्यर्थः। यदि च विरो- च शङ्कायाः सर्वथैव सत्त्वसंभवात्प्रतिबन्धकीभूतया शङ्कयेव तर्कानुत्पादेन कुतस्तस्य वहिजन्यत्वादिशङ्कानिवर्तककत्वमिति । तथैव = खण्डनकारमतमपास्तमित्येव । शङ्का- प्रतियोगिकः शङ्काधिकरणावृत्तित्वविशिष्टः । शङ्काधिकरणावृत्तित्वविशिष्टस्य प्रतिबन्धक- कत्वव्यवच्छेदार्थकं मूलकारोक्तमेवकारमन्तर्भाव्य व्याचष्टे-स्वक्रियेति । तथा च पूर्वोक्तव्युत्पत्त्या शकाधिकरणावृत्तित्वाविशेषितस्यैव स्वक्रियारूपान्वयव्य तिरेकानुविधायित्व- ज्ञानस्य शङ्काप्रतिवन्धकत्वे शङ्कायाः प्रतियोगिकोटयप्रविष्टतया तादृशज्ञानेनैव शङ्काऽनुत्पा- दसंभवात्, सत्याच विरोधिभूतायां शङ्कायां निवृत्तौ तर्कावतारो भविष्यत्येवेति खण्डनकारम- तमतितुच्छमित्याशयः। शङ्काधिकरणावृत्तित्वविशिष्टस्य यदि शङ्काप्रतिबन्धकत्वं तदा बाधनिश्चयादेः शङ्काप्रति- बन्धकत्वं न स्यात् प्रतियोगिभूतां शङ्कां विना तस्य स्थातुमशक्यत्वादतो यत्र कुत्रचित्त. तियोगिसत्त्वमात्रमपेक्षितं न तु प्रतिबन्धकेन सहैव तस्यावस्थानमित्यभिप्रायक 'न वेत्या'- दिमूलमवतारयति-शङ्काप्रतियोगिकेति । शङ्काधिकरणाबृत्तितावत इत्यर्थः । न क्षति- रिति । न तादृशस्य प्रतिबन्धकत्वेऽपि शङ्कासत्त्वमावश्यकमित्याशयः। विरोधीति । तत्तच्छकारूपप्रतिबध्याधिकरणाबृत्तित्वविशिष्टबाधादिनिश्चयादित्यर्थः । या शङ्कानिवृत्तिः- यः शङ्कानुत्पादः । विरोधेति । शङ्काधिकरणावृत्तित्वप्रतियोगिनीमित्यर्थः । तदुविरो- धेति । शङ्काधिकरणावृत्तित्वाश्रयबाधादिनिश्चयरूपदर्शनस्यैत्यर्थः। स्थातुमशक्यत्वादि- ति । भवन्मते बाधादिनिश्चयादपि शङ्कानुत्पादो न स्यात् शङ्कायाः सत्त्वस्यावश्यकत्वा. दिति हृदयम् । यदि च भवतोच्यते बाधादिनिश्चयस्थले यदा कदाचिद् यत्र कुत्रचिद्वा देशे शङ्कासत्त्वमात्रमपेक्षितं,न तु प्रतिबन्धकसत्त्वेऽवश्यं तत्सत्त्वं संभवति, तदा वन्यन्वयव्यति- रेकानुविधायित्वज्ञानस्य शङ्काधिकरणावृत्तित्वविशिष्टस्य शङ्काप्रतिबन्धकत्वेऽपि न काऽपि क्षतिः, कुत्रचिच्छदासत्वेनैव तादृशज्ञानेन शङ्कानुत्पादसंभवे शङ्कया सह तादृशप्रतिबन्ध- कावस्थानस्य वचुमशक्यत्वादित्येवं भावमाह-यदि चेत्यादि । .

·- सविवृतिकतर्करहस्ययुतं तकप्रकरणम् । न चैतादृशतर्कावतारो भूयोदर्शनं विनति भूयोदशनादरः, न तु स स्वत एव प्रयोजकः । अत एव तदाहिनमस्कागे न मानान्तरं, तक स्याप्रमात्वात् । धप्रतियोगिनो यदा कदा चित् यत्र कुत्रचिन् सन्बमात्रमपेक्षितं न तु तदा तत्र(तदुत्तरं) तत्सत्त्वमिति विभाव्यते तदा तुल्यं प्रतऽपीति भावः । नन्वेवं व्याप्तिज्ञानं भूयोदर्शनादिति सिद्धान्तः कथं संगच्छुन इत्यपेक्षा. यामाह-*न चेति । वह्विधूमयोभूयः सहचारनिश्चयं विना धृमे वयमम- वहितसामग्यजन्यत्वनिश्चयासम्भवात् । अयमेव धूमो वह्निपूर्वक एतदन्य- स्तु न; एवमेतद्धमद्वयमेव वह्निपूर्वकं नन्वतदन्य इत्यादिशङ्कासम्भवादिति भावः । भूयोदर्शनादः कदाचित्कुत्रचित्तदुपयोगः । *न विति। सः भूयः सहचारग्रहः, स्वत एव -साक्षादेव । प्रयाजक इति* । व्याप्तिग्रह- प्रयोजक इत्यर्थः । भूयोदर्शनस्य संस्कारद्वारा व्याप्तिग्राहकन्वे तदाहित- संस्कारस्य मानान्तरत्वापत्तिः, यदसाधारणं सहकार्यासाद्य मनो वहिगों- चरां प्रमां जनयति तदेव प्रमाणान्तरमिति पूर्वपक्षोक्तं दूषति- *श्रतएवे. ति। यत एव भूयोदर्शनजन्यसंस्कारस्तर्क एव प्रयाजको न तु व्याप्ति- आहेत एवेत्यर्थः। *मप्रमात्वादिति । तणैव यदि व्याप्तिप्रहः स्यात्तहि भूयो दर्शनाद्व्याप्तिग्रहो भवतीति प्राचीनांसद्धान्तव्या- घातः स्यादतः भूयो दर्शनेन तर्कावतारस्ततो व्याप्तिग्रह इति परम्परया भूयोदशनस्य व्याप्तिप्र- हहेतुत्वव्यवस्थापकं न चैतादृशेतिमूलं नन्वित्यादिना अवतार्य भूयोदशनस्य तर्कप्रयोजकल्वं प्रदर्शयति-वधूिमयोरित्यादि । भुयः वारम्बारं। सहचारनिश्चयं विना-सामानाधिक- रण्यप्रत्यक्षनिश्चयं विना।धूम इति । तथा च धूमे सत्यन्तदलनिश्चयं प्रति निरुत्तभ्योदर्शनस्य हेतुत्वे तर्क प्रत्यपि तस्य हेतुत्वमिति भावः। न केवलं भूयोदर्शनस्य तादृशनिश्चयसंपाद- कत्वेनैव हेतुत्वमपि तु तर्कविरोधिशङ्काविघटकत्वेनापीत्याह-अयमेवेति । तथा च य. द्युक्तशङ्का स्यात् तदा वहि समवहितजन्यत्वनिश्चय एव न स्यादित्याशयः । यत्र तादृश- शङ्कासंभवस्तत्रैव भूयोदर्शनादर इत्याह-कदाचिदिति । भूयो दर्शनस्य साक्षाझ्याप्तिप्रहे प्रयोजकत्वन्तु नास्ति, अपि तु तर्कप्रयोजकत्वेनैव कदाचित्तस्य व्याप्तिग्रहप्रयोजकत्वमि- त्याह-साक्षादेवेत्यादि । भूयोदर्शनस्य = भूयः सहचारप्रत्यक्षस्य । व्याप्तिाह- कत्वे-व्याप्तिग्रहजनकत्वे । तदाहितेति । भूयोदर्शनजन्यसंस्कारस्येत्यर्थः । यद- साधारणेति । यद्वाह्यार्थविशेश्यकयत्प्रकारकप्रत्यक्षप्रमितेर्मनोऽन्यासाधारणकारणं यद् भवति तत् सर्व मानसान्यप्रमायाः करणं भवतीत्यर्थः। पूर्वपक्षोक = परामर्शपूर्वपक्षो- तम् । न तु व्याप्तिग्रह इति। व्याप्तिग्रहे यदि भूयोदर्शन जन्यसंस्कारी हेतुः स्यात् तदा तस्य मानसान्यप्रमायाः करणत्वं स्यादित्याशयः । ननु भूयोदर्शनजन्यसंस्कारो यदि तर्कजनकः स्यात्तदापि संस्कारस्य प्रमाणान्तरत्वापत्तिरित्याह मूले-तर्कस्येति । अ- प्रमात्वादितीति। तथा च तर्कस्याऽप्रमात्वेन भूयोदर्शनजन्यसंस्कारस्य प्रमाकरणत्वं न- - .

·तत्त्वचिन्तामणौ तच्च प्रत्यक्षव्याप्तिज्ञाने हेतुस्तदभावेऽपि शब्दानुमाना- भ्यां तद्हात् । ननु सहचारदर्शनव्यभिचारादर्शनवद्यभिचार- शङ्काविरहानुकूलतर्कयोनं व्यभिचारिसाधारणमिति न ततोऽपि व्याप्तिनिश्चय इति चेत्-न स्वरूपसतोरेव तयोर्व्याप्तिग्राहकत्वात् । इदमापाततः, तकस्याप्यशतः प्रमात्वात्। वस्तुतस्तकस्य प्रमात्वेऽपित प्रति संस्कारो न जनकः किन्तु प्रयोजक एवेति न प्रमाणान्तरत्वमित्येव त त्वम् । तच्चेति। व्यभिचारसन्देहाभाववत्वञ्चेत्यर्थः। तद्भावेऽपि-व्य- भिचारसन्देहाभावाभोवेऽपिव्यभिचारसन्देहेपीति यावत् । व्यभिचारसन्देह- स्य योग्यतादिसन्देहरूपतयाशब्दादिना अर्थनिर्णयऽविरोधित्वादिति भावः। भ्रान्तो देशयति-नन्विति * । व्यभिचारादर्शनवदिति * । व्यभिचार- निर्णयाभाववदित्यर्थः । यथा व्यभिचारनिश्चयाभावसहचारदर्शनं न व्या. प्तिग्राहकम् , अन्यथा यत्र व्यभिचारसंशयो बर्तते तत्र व्याप्तिग्रहापत्तेः, तत्रापि व्यभिचारनिश्चयाभावसहचारदर्शनयोः सत्त्वात् , तथा व्यभिचार- संशयामावतकयोनिं न व्याप्तिग्राहकं, शङ्कासत्त्वदशायामपि व्यभिचार. शङ्काविरहानुकूलतर्कयोञ्जनसम्भवात् तत्र व्याप्तिग्रहापत्तेरिति । *व्य- भिचारीति । सन्दिग्धव्यभिचारीत्यर्थः। व्याप्तिग्राहकत्वात् =व्याप्तिनहे संभवतीति हृदयम । टीकायामाक्षिपति-इदमापातत इति । अंशतः प्रमात्वादिति । तथा च यथाश्रुतमुलेन तादृशसंस्कारस्य प्रमाणान्तरत्वाभावो न घटत इति भावः। तर्क- स्यांशतः प्रमात्वेऽपि स्वयं तादृशसंस्कारस्य प्रमात्वं खण्डयति-वस्तुत इति । तं प्रति तर्क प्रति । न जनक इत्यनेन तादृशासाधारणजनकत्वस्यैव प्रमाणान्तरत्वप्रयोजकत्वम- भिहितम् । न प्रमाणान्तरत्वमिति । तादृशसंस्कारस्य तर्कजनकत्वाभावेनेत्यादिः । 'तच्चे तिमूलघटकं तत्पदं तात्पर्यवशाद्वाप्तिग्रहोपायोक्तं व्यभिचारसन्देहाभावपरमि- त्याह-व्यभिचारेति । प्रत्यक्षात्मकव्याप्तिज्ञान एवं व्यभिचारसन्देहाभावो हेतुः, न तु शाब्दात्मकव्याधिज्ञान इत्याह-व्यभिचारसन्देहेति । व्यभिचारसन्देहसत्त्व इत्यर्थः । ननु व्यभिचारसन्देहः कथं न शाब्दात्मकव्याप्तिज्ञाने प्रतिबन्धक इत्यतो भावमाह-योग्यता- दीति । तथाच शब्दादिना व्याप्तिनिश्चये व्यभिचारसन्देहस्य योग्यतासन्देहस्वरूपतया योग्यताज्ञानत्वेन तस्य जनकत्वमेव, न तु प्रतिबन्धकत्वमित्याशयः । व्यभिचारसन्देहा- भावतर्कयोञ्जनमेव व्याप्तिग्रहे जनक न तु व्यभिचारसन्देहाभावतर्को जनकाविति भ्रमं निराकुर्वतो मूलकारस्य नन्वित्याद्याशङ्का निराकरोति-यथेत्यादि । व्यभिचारनिश्चया- भावस्य व्याप्तिप्राहकत्वे दोषमाह-यत्र व्यभिचारेति। व्यभिचारसंशयाभावतर्कयोर्ज्ञानं यदि व्याप्तिप्राहकं तदा व्यभिचारशङ्कादशायामपि व्यभिचारशङ्काभावतर्कज्ञानसंभवाद्याप्ति. ज्ञानापत्तिः स्यादतो तादृशज्ञानं न व्याप्तिज्ञानजनकमित्याह-तथा व्यभिचारेति । मूले स्वरूपसतोरेवेति । अज्ञायमानयोरेव व्यभिचारसन्देहाभावतर्कयोाप्तिप्राहकत्वमिति भावः । व्यभिचारसन्देहाभावतकयोः साक्षायाप्तिग्रहजनकत्वाऽसंभवाद् व्याप्तिप्राहकत्वा- दिति मूलं व्याचष्टे टीकायां-ज्याप्तिग्रहे प्रयोजकत्वादिति ।

·-- सविवृतिकतर्करहस्ययुतं तकप्रकरणम् । सत्तर्काव्याप्तिप्रमा, प्रयोजकत्वात् । ननु तथापि व्यभिचारमानविरहानुकूलनकया व्यभिचारि. रायपि सत्वात्कथं प्रमाभ्रमविभाग इत्यत आह-सनकादिनि । यद्यपि तर्कस्य सत्त्वं मूलशैथिल्वादिदोपरहिनन्वं, तद्विशिष्टत्वमेव भ्रम- त्वं, तच्च न प्रामाण्याप्रामाण्यप्रयोजक, वस्तुगत्या व्यानिमत्वे नादृशदोष- विषिष्टाद् धूमो यदि वहिव्यभिचारी स्यात् पृथिवी न स्यादिन्यादितर्कादपि प्रमाभ्रमयोरुत्पादानुत्पादाभ्यां व्यभिचारात् । एवं विशेषदर्शने सत्त्यन्या- सत्त्यत्वमपि न प्रामाण्यादिप्रयोजक विषयस्याबाधितत्वेऽसत्यादपि विशे- षदर्शनात् प्रमाभ्रमयोरुत्पादानुत्पादाभ्यां व्यभिचारात् । न च तर्कस्य सत्त्वं वस्तुगत्त्या व्याप्तिमद्विषयकवम् , आभासत्वञ्च- ' नन्विति । तथापि = व्यभिचारज्ञानाभावानुकूलतर्कयोाप्तिग्राहकत्वेऽपि । व्यभि- चारिण्यपीति । कदाचिद् वान्तस्येन्यादिः । सत्त्वादिति । व्यभिचारज्ञानविरहानु- कूलतर्वयोरितिपूर्वेणान्वयः । कथं प्रमानमविभाग इति । तथा च व्यभिचारिण्यपि हेतौ तादृशकारणसमवधानाद्वयाप्तिग्रहोत्पत्तौ कुत्र व्याप्रिग्रहस्य प्रमान्वं मत्वञ्चेति वि- भागो न स्यादिति भावः । शइते-यद्यपीति । मूलशैथिल्येति । व्यभिचारादिदोष- रहितत्वमित्यर्थः । आदिना पक्षे आपाद्यसत्त्वादिपरिप्रहः । तद्विशिष्टेति। व्यभिचारादि- विशिष्टत्वमेवेत्यर्थः । एवकाराद्वाधादेर्दोषत्वव्यवच्छेदः । भ्रमत्वमिति । तर्क येतिपूर्वेणा- न्वयः। तच्चेति । तादृशदोषरहितत्वं तादृशदोषवत्त्वञ्चेत्यर्थः । न प्रामाण्येति । यथा- क्रम तादृशदोषराहित्यं प्रमात्वप्रयोजकं, तादृशदोषवत्त्वचाऽप्रमात्वप्रयोजक नेति पर्यवसि. तार्थः । तत्र हेतुमाह-वस्तुगत्येति । वास्तविकव्याप्तिसत्त्व इत्यर्थः । तादृशेति । व्य- भिचारादिदोषविशिष्टादित्यर्थः। तर्कादितिपरेणान्वयः । वहिव्यमिचारित्वस्य घटपटादौ सत्त्वेन तत्र पृथिवीत्वाभावरूपापाद्यविरहादुक्ततकस्य व्यभिचारादिदोषवत्त्वेन श्रमत्वं, दोष- वत्त्वञ्च तादृशदोषवदापादककत्व बोध्यम् । तथा चोक्कतर्कस्य श्रमत्वेऽपि ततः प्रमात्मक- व्याप्तिज्ञानोत्पादाद्वयभिचारः, अप्रमात्ववव्याप्तिज्ञानानुत्पादाच्च व्यभिचार इति तादृशदोष- राहित्यमपि न व्याप्तिप्रमाप्रयोजकं, न वा तादृशदोषवत्त्वमपि व्याप्तिमोत्पादप्रयोज. कमित्याशयः । एवमिति । विशेषदर्शने = विरोधिव्याप्यदर्शने । सत्यत्वेति । 'दोषराहित्य दोषवत्त्वमपीत्यर्थः। न प्रामाण्येति । सत्यत्वं प्रामात्मकपुरुषज्ञानप्रयोजकम्, असत्यत्वंभ्रमात्मकपुरुषज्ञानप्रयोजक नेत्यर्थः। कथन्तानिवृत्त्यर्थमाह-विषयस्येति। वि- शेष्यीभूतवस्तुन इत्यर्थः । अबाधितत्वे-पुरुषत्वाद्यभाववत्तयाऽनिश्चितत्वे । असत्यादपि- व्यभिचारादिदोषयुक्तादपि । विशेषदर्शनाद-विरोधीभूतस्य व्याप्यदर्शनात् । प्रमानमयो- रित्यादि । असत्याद्विशेषदर्शनात्प्रमात्मकपुरुषज्ञानस्योत्पादेन श्रमात्मकपुरुषज्ञानस्या- नुत्पादेन च व्यभिचारादित्यर्थः । तथा दोषयुक्तं विशेषदर्शनं न श्रमात्मकपुरुषज्ञानप्रयो- जकं, न वा प्रमात्मकपुरुषज्ञानाऽप्रयोजकमिति मावः। यद्यपि तर्कनिष्ठं सत्यत्वं वास्तविकव्याप्तिमदापादककत्वं, तनिष्ठाभावत्वञ्च वास्तविक- व्याप्त्यभाववदापादककत्वम् , विशेषदर्शननिष्ठसत्यत्वमपि वास्तविकपुरुषत्ववद्विषयकत्व, - 1 - ·तत्त्वांचन्तामणा । . - तदाभामात्तदप्रमा विशेपदर्शनसत्यत्वासत्यत्वाभ्यां पुरुषज्ञानमिव । वस्तुगत्या व्याप्नयभाववद्विषयकत्वम् , एवं विशेषदर्शनस्य सत्यत्वं वस्तु. गत्या पुरुषत्ववविषयकत्वम् , वस्तुगत्या तदभाववद्विषयकत्वञ्चास- त्यत्वमिति वाच्यम्। तस्यापि स्वतःसिद्धशङ्काविरहस्थले तक विनवव्याप्ति- ग्रहेण व्यभिचारात् तस्य प्रमाभ्रमप्रयोजकत्वासम्भवात् । तथापि सत्तात्-सत्यव्याप्तिज्ञानात्, तदाभासात्-तदऽभावात् । तथा च व्याप्तिप्रमात्वावच्छिन्नं प्रति व्याप्तिप्रमात्वेन हेतुत्वम्, समानविशेष्यत्वं- प्रत्यासत्तिः । व्याप्तिभ्रमत्वावच्छिनं प्रति विशेष्यत्वसम्बन्धावच्छि- अन्याप्तिप्रमाविरहत्वेन हेतुत्वम् । विशेषणताविशेषविशेष्यताभ्यां सामानाधिकरण्यं प्रत्यासत्तिः । सर्वत्रान्ततो प्रत्यासत्तिः । सर्वत्रान्ततो भगवव्याप्तिप्रमैव पूर्व सुलभेति भावः । विशेषदर्शनसत्यत्वासत्यत्वाभ्यां सत्त्य विशेपणज्ञानतद् विरहाभ्यां पुरुषत्वप्रमातविरहाभ्यामिति यावत् । पुरुषन्नानमिव-पुरुषत्वप्रमाभ्रम इव । तर्कस्य शङ्कामात्रनिवर्तकत्वात् , यत्र स्वतः सिद्धः शङ्काविरहस्तत्र तक विनैव व्याप्तिग्रह इति नानवस्थेति तन्निष्टासत्यत्वञ्च वास्तविकपुरुषत्वाभाववद्विषयकत्वमित्युच्यते, तथापि व्यभिचारो दुर्वार एव, यादृशस्थले स्वभावादेव व्यभिचारादिशङ्काविरहस्तादृशस्थले तर्क विनैव प्रमात्मक. व्याप्तिप्रहस्य कदाचित्रमात्मकव्याप्तिप्रहस्योदयेन तर्करूपकारणाभावस्य तदानीं सत्त्वा- दित्येवं न चेत्यादिनाऽऽशङ्कय प्रमानमप्रयोजकत्वाऽसंभवादित्यन्तेन समाधानं बोध्यम् । यद्यपीत्यादेत्तरं-तथापीति । सत्येति । प्रमात्मकव्याप्तिज्ञानादित्यर्थः । भावमाह- तथा चेति । व्याप्तिप्रमावेति । तथा च विशेष्यतासंबन्धेन व्याप्तिप्रमावावच्छिन्नं प्रति विशेष्यतासंन्धेन व्याप्तिप्रमात्वेन हेतुता । व्याप्तिप्रमोत्पादात्पूर्वमवश्यं व्याप्तिप्रमा- याः सत्त्वमावश्यकमन्यथा व्याप्तिप्रमैव नोत्पद्यत इति भावः । व्याप्तिभ्रमेति । विशे- ध्यतासंबन्धेन व्याप्तिधमत्वावच्छिन्नं प्रति विशेष्यतासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकव्याप्ति- प्रमाभावत्वेन स्वरूपसंबन्धेन कारणत्वमित्याशयः। सामानाधिकरण्येति । कार्यकारण- योरेकाधिकरणवृत्तित्वमित्यर्थः । प्रत्यासत्तिः-संबन्धः । नन्वेवं यदा तत्पुरुषीयव्याप्तिप्रमापूर्वनास्ति तदा व्याप्तिप्रमैव नोत्पद्यतामित्यत आह- सर्वत्रेति। तथाच व्याप्तिप्रमापूर्वमवश्यमेव भागवती व्याप्तिप्रमावर्तत इति न कुत्रापि व्यभि- चार इति भावः। विशेषदर्शनसत्यत्वाऽसत्त्यत्वं विशिष्य दर्शयति-पुरुषत्वप्रमेति। पुरुष- स्वप्रमापुरूषत्वभ्रमाभावाभ्यामित्यर्थः। तथा च विशेष्यतासंबन्धेन पुरुषत्वप्रमात्वावच्छिन्नं प्रति विशेष्यतासंबन्धेन प्रमात्मकपुरुषत्वव्याप्यदर्शनं हेतुः । एवं विशेष्यतासंबन्धेन पुरुषत्वभ्रमत्वावच्छिन्नं प्रति विशेष्यतासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य पुरुषत्वव्याप्य- प्रकारकप्रमाभावस्य स्वरूपसंबन्धेन हेतुतेत्यभिप्रायः। यत्रेत्यादि । यस्मिन् स्थ. व इत्यर्थः। स्वतःसिद्धशङ्काविरहः तर्कविघटशङ्कायाः स्वभावादेवानुत्पादः । तत्रता यस्थले । तर्क विनैवेति । तर्कविघटकशङ्काविघटकमित्यादिः। व्याप्तिप्रहः-तर्कमू- - ·. सविवृतिकतर्करहस्ययुतं तकप्रकरणम् । अपरे तु यत्र तर्के व्याप्त्यनुभवो मूलं नत्र तकन्निगपक्षा, यत्र नु व्याप्तिस्मरणं हेतुस्तत्र न तोन्तरापेक्षति नाऽनवम्था। प्रीम्न च जातमात्राणामिष्टानिष्टमाधनतानुमितिहतुव्याप्निम्मग्णं नदानी व्याप्न्य- (नुभावकाभावात् ) नुभवाभावात् , नन्मूलाऽनुभवमूला चाग्रेऽपि व्याप्तिस्मरणपरम्परेति । स्वयमुक्तम्। प्राञ्चस्तु तर्कस्य व्याप्तिग्राहकत्वमभ्युपेत्य प्रकारान्तरेणानवस्था परिह- रन्ति, तदेवाह-अपरे विति*। यत्र तुव्यामिस्मरणमिति | व्याप्तयन- भवं प्रत्येव तर्कस्य हेतुत्वादिति भावः । न्याप्तिस्मरणे तर्कापेक्षा नास्तीत्यत्र हेतुमाह-अस्ति चेति । भवति चेत्यर्थः। चा हेतौ । ज्यामिम्मरणमि- तितकं विनैवेनि शेषः । *व्याप्नयनुभावकाभावादिति । न भावा- दित्यर्थः । यद्वा ननु जातमात्रस्य व्याप्तिक्षानं स्मरणमेव न, किन्तु मनुभव- रूपमित्यत आह-*तदानीमिति । ननु तथापि विनाऽनुभवं स्मरणायोगाज्जन्मान्तरीको व्याप्तयनुभयो हेतुर्वाच्यस्तत्र तकों हेतु स्तत्र तर्के व्याप्तयनुभवान्तरं हेतुरिति क्रमेणानव- स्था तवस्थैवेत्यत माह-*तन्मूलेति । व्याप्तिस्मरणमूलको यः प्राग्भवी- यव्याप्तयनुभवस्तन्मूलिका भने भाविजन्मनि व्याप्तिस्मरणपरम्परेत्यर्थः। लीभूतव्याप्तिग्रहः । स्वयमुक्तं मूलकारेमोक्तम् । प्राचीनमते तर्कस्य व्याप्तिप्राहकत्वमेव, तन्मते यदि तकमूलीभूताऽपि व्याप्तिः तर्का- देव भवति तदाऽनवस्था स्यादतस्तन्मते प्रकारान्तरेणानवस्थापरिहारायाऽपरेखित्यादिना मूलकृता प्रदर्शितं पन्थानं स्वयं विशिष्ध दर्शयति-व्याप्त्यनुमवं प्रत्येवेति । एवका- राद् व्याप्तिस्मरणे तर्कस्य हेतुत्वव्यच्छेदः । चा हेताविति। यतो व्याप्त्यनुभवस्त हेतु न तु व्याप्तिस्मरण अत एवेत्यर्थः । तथाच जातमात्रस्य स्तन्यपानादौ सुखसाधन- तानुमितो हेतुभूतव्याप्तिस्मरणे तों न हेतुः व्याप्स्यनुभवं प्रत्येव तर्कस्य हेतुस्वादिति नानवस्थेति भावः । जातमात्रस्य व्याप्तिज्ञानं स्मरणरूपमेबेत्यत्र प्रमाण दर्शयितुमाह- यद्वेति। तदानीमितीति । तथा च जातमात्रस्य व्याप्तिज्ञानं नानुभवरूपं, तदानी व्याप्त्यनुभवजनकतर्काभावादित्याशयः। यद्यपि जातमात्रस्य व्याप्तिस्मरणं प्रति जन्मा- न्तरीयव्याप्त्यनुभवः संस्कारद्वारा हेतुः, अनुभवं विना स्मरणानुपपत्तेः। एवञ्च साश- व्याप्त्यनुभवं प्रत्यपि तर्को हेतुः, तादृशतर्कभूलीभूतव्याप्त्यनुभवेऽपि तर्कान्तरं हेतुरित्वन- वस्था दुर्वारैव । तथापि तत्तजन्मनि स्तन्यपानादौ सुखसाधनतानुमितिजनकव्याप्तिस्म- रणे तकस्याहेतुत्वात्कदाचित्कदाचित्तर्कविच्छेदेन नाऽनवस्थेत्यादिकं नन्वित्यादिनाऽऽशकच व्याप्तिस्मरणमूलको य' इत्यादिना समाधत्ते-प्राग्भवीयेति । पूर्वजन्मोत्पञ्चो व्याप्त्यनु. भव इत्यर्थः । तन्मूलिका तजन्या। भाषिजन्मनि भविषजन्मनि । भावमाह- , - ६०चि० ·४२ तत्त्वचिन्तामणौ यत्त्वनादिसिद्धकार्यकारणभावविरोधादिमूलाः केचित्तको इति तथा च जन्मान्तरीयव्याप्तिस्मरणमूलीभूतव्याप्तयनुभवमूलीभूततर्के व्या- प्यनुभवा न हेतुः, किन्तु व्याप्तिस्मरणमिति नानवस्था, कदाचिदन्तरान्तरा व्याप्तिस्मरणेन विच्छेदात् तर्कधाराया अविरललग्नत्वाभावादिति प्राचा. माशयः । मत्रेदमस्वरसवीजं नहि कदाचिदन्तरा विच्छेद एवानवस्थापरि- हारः, किन्तु भात्यन्तिकविच्छेद एवेति सकलसम्प्रदायसिद्धमिति । तथाचेति । जन्मान्तरीयेति। तत्तज्जन्मनि व्याप्तिस्मरणकारणीभूतव्याप्त्यनुभवजन के तर्क इत्यर्थः । व्याप्त्यनुभववित्यादि । तर्कमूलीभूताया व्याप्तेरनुभवो न कारणमि- त्यर्थः । व्याप्तिस्मरणमितीति । तथा च तादृशस्मरणे तर्कस्य कारणत्वमेव न संभव. तीत्याशयः। नानवस्थेत्यत्र हेतुमाह-कदाचिदिति । तत्तत्पुरषीयतत्तदुत्पत्तिकालावच्छेदेन यदा व्याप्तिस्मरणं भवति तदा पूर्व तर्काभावेनाऽनवस्थैव न संभवतीति हृदयम् । विच्छे- दादिति । कदाचिदिति पूर्वेणान्वयः। तकधाराया इति । व्याप्त्यनुभवमुलीभूताया इत्यादिः । अविरललग्नत्वेति । तथा च मध्ये मध्ये एकस्यैव पुंसो व्याप्तिस्मरणस्यो- दयात् तत्पूर्वञ्च तर्कापेक्षाया अनावश्यकत्वात्तस्य धारावाहिकत्वाभावादेव नानवस्थेति तात्पर्यम् । प्राचीनमतेऽस्वरसं दर्शयति-नहीति । कदाचित किञ्चित्कालावच्छेदेन । अन्तरा- तत्तज्जन्मनि । विच्छेद एवेति । तस्येत्यादिः। आत्यन्तिकविच्छेदे सर्वकालाव- च्छेदेन तर्काभावे। एवेति । एवकारात्किञ्चित्कालावच्छेदेन तळभावस्याऽनवस्थापरिहारहे- तुत्वव्यवच्छेदः। तर्कप्रतिबन्धकशङ्कानुत्पादो यदि सर्वकालावच्छेदेन तर्काभावातिरिक्त- कारणप्रतियोगिकाभावादेव भवति, तदेवाऽनवस्थापरिहारः स्यात् , न तु यत्किञ्चित्कालाव- च्छेदेन तर्क विनाऽपि व्याप्तिज्ञानसंभवेऽनवस्थापरिहारः कदाचित्सम्प्रदायसिद्धः, तनस्याऽ- ऽत्यन्तिकोच्छेदासंभवादित्याशयः । मूले अनादिसिद्धति । अनादित्वं स्वसजातीयानां ध्वंसव्यापकप्रागभावप्रतियो- गित्वं, तेन रूपेण सिद्धा निश्चिता ये कार्यकारणभावविरोधास्तन्मूलास्तर्कविघटकशङ्कावि- घटकत्वेन प्रयोजकीभूता इत्यर्थः । केचित्तर्का इति । वह यादावनादिसिद्धधूमकारणत्व- निश्चयस्तत्र धूमकारणत्वाभावकोटिकशङ्काप्रतिबन्धकतया 'धूमो यदि वहिव्यभिचारी स्यावहिजन्यो न स्यादि' त्यादितर्कोत्थापकत्वेन वहिधूमव्याप्तिप्रहे प्रयोजकः । एवं 'शिं- शपा यदि वृक्षान्यतादात्म्यवती स्यात्तदा वृक्षतादात्म्यवती न स्यादि'त्याकारकतर्कस्य प्रति- बन्धकशताविघटकन्तु भेदाभेदयोरनादित्वेन विरोधज्ञानम् । तच्च तादृशशङ्कानुत्पादक- तया वृक्षशिंशपयोस्तादात्म्येन व्याप्तिप्रहप्रयोजकं भवति । तथा च ताहशतके तर्कान्तर- स्थाऽप्रयोजकतया नानवस्थेति भावः । कार्यकारणभावादौ अनादिसिद्धत्वज्ञानमवश्यं प्रमा- गजन्यं वाच्यम् । प्रमाणप्रश्ने यदि तद् अनुमानप्रमाणजन्यं, तदा तत्रापि व्यभिचार- शवानिवृत्त्यर्थ तर्कान्तरस्याऽवश्यकतेति नानवस्थापरिहारः संभवतीत्याशयेन दूषयति- ·सविवृतिकतकरहस्ययुतं तर्कप्रकरणम् । तन्नः तत्र प्रमाणानुयोगेऽनुमान एव पर्यवमानान् । न च व्याप्तिग्रहाऽ- न्यथानुपपत्त्यैव तर्कस्यानादिसिद्धव्याप्तिकन्वज्ञानमिति वाच्यम् : अनु- पपत्तेरप्यनुमानत्वात् । कार्यकारणभावविरोधादोनामनादिप्रसिद्धिविषयत्वनिश्चय एव कुत्रचि. तर्के संशयनिवर्तक इति केचिद् वदन्ति, तन्मतमाराट्रय निराकरोति-न्य. विति । मनादिसिद्धति कार्यकारणभावविरोधादीनां विशेषणम् । नथा चानादित्वेन-अनादिप्रसिद्धिविषयत्वेन, सिद्धः निश्चितः कार्यकारणभावा- दयः, क्वचित्त संशयनिवर्तिका इति नानवस्र्धन्यर्थः । यथाश्रत कार्यकारण- भावे विरोधे चानादित्वस्य दुर्वचत्वात्। मादिना व्याप्तिपरिग्रहः । #नये. ति । कार्यकारणभावादीनामनादिप्रसिद्धिविषयत्व इत्यर्थः । प्रमाणानुयोगे= प्रमाणप्रश्ने । *अनुमान एवेति । प्रत्यक्षस्य तत्रासंभवादित्यर्थः । तथा च तत्राप्यनुमानेतापेक्षाऽऽवश्यकीत्यनवस्था तदवस्थैवेति भावः । व्याप्तिप्रा- हकतकमूलीभृतव्याप्तिग्रहो न तन्तिरादपितु व्याप्तिग्रहान्यथानुपपत्तिप्र- हादेवेत्याह-*नचेति । भनुमानत्वात्-व्याप्तिनिश्चयाधीनप्रवृश्चिकत्वात् । - तन्नेति । तत्र अनादिसिद्धत्वज्ञाने। प्रमाणानुयोगे-प्रमाणप्रश्ने । अनुमान एवेतीति । अनादिसिद्धत्वस्य कार्यकारणभावादी विवादप्रस्तत्वादित्याशयः। न चेति । वाच्यमिति. परेणान्वयः । व्याप्तिमहान्यथानुपपत्त्या व्याप्तिप्रहान्यथानुपपत्तिज्ञानेन। तर्कस्येत्यादि । तर्कभूलीभुतानादिसिद्धव्याक्षिकत्वज्ञानं भवतीति शेषः । अर्थापत्तिप्रमाणस्यापि नैयायिकमतेऽनुमानमध्येऽन्तर्गततया तत्रापि व्यभिचारशहानि- वृत्त्यर्थ यदि तर्कान्तरापेक्षा स्यात्तदा स्यादेवानवस्थेत्याशयेन समाधत्ते-मनुपपत्तेरप्येति। अनासिसिद्धविषयत्वस्याऽज्ञायमानस्य शङ्काविरोधित्वे प्रमाणामावः, कथश्चित्तस्य सप्रमाण- कत्वेऽपि प्रमाणानुयोगइत्यादिमूलाऽसङ्गतिः स्यात् प्रमाणानां ज्ञानफल कत्वनियमादित्याशये- नाह टीकायाम्-अनादीति। तथा चाऽनादिसिद्धिविषयत्वनिश्चयस्यैव शङ्काप्रतिबन्धक- त्वमिति भावः । समुदितार्थमाह-तथा चेति। अनादीति । अनादित्वप्रकारकज्ञान- विशेष्यत्वेनेत्यर्थः । कुत्रचित्तर्क इति तु पूर्वमेव प्रपञ्चितमस्माभिः । नानवस्थेति । तस्य तर्काजन्यत्वेनेत्यादिः । अनादित्वस्य विरोधे कार्यकारणभावे चानुगततया वकुमशक्यत्वा- दाह-यथा श्रुत इति । तादृशाविरोधादिनामित्यत्र भादिपदप्राह्यमाह-व्याप्तिपरि- ग्रह इति । स्वतःसिद्धव्यभिचारशङ्कादिविरहस्थलीयेत्यादिः । प्रत्यक्षस्य प्रत्यक्षप्रमा- णस्य । तत्राऽसम्भवादिति । अनादिसिद्धिविषयत्वस्य अनादित्वघटिततयाऽतीन्द्रिय- त्वादिति भावः। पीनत्वाऽन्यथानुपपत्तिग्रहाद् यथा ब्राह्मणादौ भोजनकपनं, तथा व्याप्ति- ग्रहान्यथानुपपत्तिप्रहादपि तर्कमूलीभूतव्याप्ति कल्पत संभवति, न तु तर्कान्तरादेव तकमूली- भूतव्याप्तिग्रह इत्यपि मतं न समीचीनमित्याह-व्याप्तिनिश्चयाधीनेति। अनु- पपत्तेरुपपादकाभाषन्यापकाभावप्रतियोगित्वरूपन्यतिरेकव्याप्तिनिश्चयाधीनापादकज्ञानजन्य.

·तत्वचिन्तामणौ . अन्ये तु विपक्षबाधकतर्कादनौपाधिकत्वग्रह एव, तदधीनो व्या- प्तिग्रह इति, तदपि नः तर्कस्याप्रमाणत्वात् । व्यभिचारादिशङ्कानि- रासद्वारा प्रत्यक्षादिसहकारी स इति चेन्नः अनवस्थाभयेन तर्क विना व्याघाताद् यत्र शङ्काविरहस्तत्र व्याप्तिग्रहे तर्कस्य व्यभिचारात् । यथाश्रुतासंगतेः, परैरापत्तेरनुमानत्वानभ्युपगमात्। तथा च तत्रापि तकांपेक्षावश्यकीत्यनवस्था तदवस्थेति भावः । तदेवं व्यभिचारादर्शनसहकृतसहचारज्ञान व्याप्तिग्राहक, तर्कः शंकानु- स्पत्तौ प्रयोजक इति व्यवस्थाप्य तांदनौपाधिकत्वग्रहस्तदुभाभ्यां मिलि. त्वा व्याप्तिग्रह इत्येकदेशिमतमाशङ्कय दूषयति-*मन्येत्विति । तद्धी- नेति । तयोरधीन इत्यर्थः । मनौपाधिकत्वग्रहे व्याप्तिग्रहे च तर्कः स्वतन्त्रो हेतुः, प्रमाणसहकारी वा, नाद्य इत्याह-तर्कस्येति । तथा च प्रमाणस्य स्वतन्त्रतया नानजनकत्वनियमेन तकस्य प्रमाणत्वासम्भवाज्जनकत्वाभाव इत्यर्थः । द्वितीयमाशङ्कते-*व्यभिचारादीति* । आदिपदादुपाधिपरिग्रहः व्याघातात् तर्काभावातिरिक्तकारणान्तराभावात् । विरहः अनुत्पादः । व्याप्तिग्रहे मनौपाधिकत्वग्रहे च । प्रवृत्तिकत्वादित्यर्थः । परैः = मीमांसकादिभिः । मनुमानत्वानभ्युपगमादिति । मुले अनुपपत्तेरनुमानत्वाभिधानं यथाश्रुते न संगच्छते मीमांसकप्रभृतिभिरर्थापत्तेरनुमाना- तिरिक्तप्रमाणत्वस्य स्वीकरणीयत्वादिति हृदयम् । तत्रापि अनुपपत्तिरूपव्याप्तिज्ञानेऽपि । मनवस्थेतीति । तथा च तादृशव्याप्तिज्ञानात्पूर्व यदि व्यभिचारादिशङ्का स्यात्तदा स्यादेव तकान्तरेण तादृशशद्वानिवृत्तिरित्यनवस्थेत्याशयः । मुले विपक्षेति । विपक्षे साध्याभाव- वति यो बाधः हेनोरभावः व्याप्तिरिति यावत् , तत्प्रयोजकात्तर्कादित्यर्थः । अनौपाधिक. त्वग्रह इति । अनौपाधिकत्वग्रहः = उपाध्यभावप्रहः । एवेति । एवकारात्तण शङ्का- निवृत्तिव्यवच्छेदः। टीकायाम् उभाभ्यामिति । तर्कानोपाधिकत्वप्रहाभ्यामित्यर्थः । तयोरधीनः =तर्कव्याप्तिग्रहयोरधीनः। तथा च तर्क प्रति अनौपाधिकत्वज्ञान प्रयोजक, व्याप्तिज्ञाने च तर्कः अनौपाधिकत्वज्ञानच हेतुः । स्वतन्त्र प्रमाणान्तराऽसहकारी सन् । नाद्येति । तकः स्वतन्त्रो हेतुरिति न युक्तमित्याहेत्यर्थः । स्वतन्त्रतया स्वभिन्नप्र. माणान्तराऽसहकारितया। ज्ञानेति प्रमेत्यर्थकम् । प्रमाणत्वासंभवादिति । तस्या- नौपाधिकत्वज्ञानसहकृतस्यैव व्याप्तिग्रहजनकताया मूले अभिहितत्वादित्याशयः। जनक- स्वाभावेति । व्याप्तिाह इत्यादिः। द्वितीयं-प्रमाणसहकारी सन् तर्को हेतुरिति पक्षम् । तथा च तस्य प्रमाणाभावेऽपि प्रत्यक्षादिप्रमाणसहकारी स व्यभिचारशका विघटयन् व्याप्तिमहजनकः स्यादित्यपि न युक्तमिति भावः । उपाधिपरिप्रहः अयं हेतुरुपाधिमान् न वेति शङ्कानुत्पादोऽपि तणैवेति तात्पर्यम् । व्याघातादिति । अयमाशयः-तों यदि व्याप्तिहे अनौपाधिकत्वाहे च व्याभिचा- रोपाधिशाविघटनद्वारा जनक इति भवता स्वीक्रियते, तदा यादृशस्थले तर्कस्याऽसत्त्वे- ·सविवृतिकतर्करहस्ययुतं तकप्रकरणम् । यत्तु योग्यानामुपाधीनां योग्यानुपलब्ध्याऽभावग्रहः, अयोग्यानां तु साध्याव्यापकत्वसाधनव्यापकत्वमाधनादभावग्रह इत्यनोपाधिकन्वं सुग्रहमिति, तत्तुच्छम् ; अनुमानेन तत्साधनेऽनवस्थानात् प्रमाणा- न्तरस्याभावात् । ये चानुकूलतर्क विनैव महचारादिदर्शनमात्रेण व्याप्तिग्रहं वदन्ति, (केचित्त ) अनोपाधिकत्वज्ञानं व्याप्तिधाजनक, तन्मतमाशय निरा- करोत्ति-*यत्त्विति । *साधनादिति । अनुमानादित्यर्थः । *अनोपाधि- कत्वं सुग्रहमिति । तथा च ताहतुकमेवानोपाधिकत्वज्ञानं व्याप्तिधो- हेतुरिति भावः। *अनवस्थानादिति। तदनुमानमूलीभूतझानेऽप्यनोपा- धकत्वनिश्चयस्य हेतुत्वादिति भावः । व्याप्तिग्रहे परम्परयापि कुत्रचिन्न तर्कोपयोग इति मीमांसकैकदेशिमतं निराचष्टे-ये चेति । व्यभिचारसंशयस्य तत्सामग्रयाश्चाप्रतिवन्धकवा. दिति शेषः । *अनुकूलेति । व्यभिचारशङ्कानुत्पादानुकूलेत्यर्थः । सहचा- ऽपि तळभावातिरिक्तकारणप्रतियोगिकाभावाच्छ कानुत्पादेन व्यापमहोत्सादम्यावश्यकतया- तकेरूपकारणाभावेन कार्याभूतव्याप्तिप्रहस्य न जननात्तकस्य व्यभिचारितया व्याप्तिप्रहादौ प्रमाणसहकारित्वेनापि तस्य जनकत्वं न संभवतीति । विरहपदस्य शङ्काभावार्थकत्वे तस्य नित्यतया कारणप्रयोज्यत्वं न संभवतीत्याह-अनुत्पाद इति । कुत्र तर्कस्य व्यभिचारि- वमित्याशङ्कायामाह-व्याप्तिग्रह इति । मूले योग्यानुपलब्ध्येति । अत्र हेतौ यदि उपाधिः स्यात्तर्हि उपलभ्येते. भ्याकारकानुपलब्ध्येत्यर्थः । अयोग्यानामिति । अतीन्द्रियाणामुपाधीनामित्यर्थः । साध्याव्यापकेति । विवादाध्यासितोपावित्वेनाभिमतोऽयं साध्याव्यापकत्वे सति साधनव्यापकः साध्याव्यापकत्वादिना प्रमीयमानत्वादित्यनुमानेनोपाध्यभावप्रहः । जतोऽयं हेतुरुपाध्यभाववान् साम्याव्यापकसाधनव्यापककालानत्वादित्यादिना हेताव- नुपाधित्कवप्रहः । एतदेवाह टोकायाम्-अनुमानति । भावमाह-तथा चेति । उौहेतुकमेव = तर्काजन्यमेव । एवकारादनौपाधिकत्वज्ञानस्यानोपाधिकत्वज्ञानहेतुकत्व- ज्यवच्छेदः । तथा च निरु पानोपाधिकत्वज्ञानस्य व्याप्तिज्ञानजनकत्वे नानवस्थेति भावः । तदनुमानेति । तादृशसाध्याव्यापकत्वानुमानार्थकम् । तथा च साध्याध्यापक त्वस्य यद्यनुमानप्रमाणान्निश्चयस्तदा तादृशनिश्चयजनकव्याप्तिज्ञानेऽनौपाधिकत्वज्ञानं जन- कं वाच्यमिति तत्र तत्रापीत्यादिनाऽनवस्थातादवस्थ्यमिति भावः । अनुकूलतकस्य व्याप्तिग्रहे प्रयोजकत्वमपि नास्तीतिमतं मूलकारोक्तं विवृणोति-व्य- भिचारसंशयस्येति । तथा च व्यभिचारसंशयसत्त्वे ताशसंशयसामग्रीसत्वे वा यदि व्याप्तिमहोत्पादः स्यात्तदा तादृशसंशयनिवृत्त्यर्थ तर्कानुसरणं निष्फलमित्याशयः । तर्के व्याप्तिज्ञानानुकूलत्वस्योभयमतासिद्धतया तस्य व्यभिचारशङ्कानुत्पादानुकूलत्वमाह- व्यभिचारेति । सहचारेति । साध्यसाधनानां सामानाधिकरण्यादिप्रत्यक्षादिमात्रे- त्यर्थः । मात्रपदाद् व्यभिचारशकायनुत्पादप्रयोजकतर्कस्य व्याप्तिप्रहहेतुत्वव्यवच्छेदः । - ·तत्वचिन्तामणौ तेषां पक्षेतरत्वस्य साध्यव्यापकत्वग्रहेऽनुमानमात्रमुच्छिद्येत । अनु- मानमात्रीच्छेदकत्वादेव पक्षेतरो नोपाधिरिति चेत् ; भ्रान्तोऽसि, नहि वयमुपावित्वेन तस्य दोषत्वमाचक्ष्महे, साध्यव्यापकत्वेन तद्वय तिरेकात् , पक्षे साध्यव्यावर्तकतया व्यापकव्यतिरेके व्याप्यव्यतिरेकस्य रादीत्यादिना सम्बन्धिनः साध्यादेः परिग्रहः। व्याप्तिमहं सर्वत्र व्याप्तिनिश्च- यम्। साध्यव्यापकत्वग्रहे साध्यव्यापकत्वानश्चये । *अनुमानमात्रमिति । सन्दिग्धसाध्यपक्षकानुमानमात्रमुच्छिद्यतेत्यर्थः । यथाश्रुते निर्णीतसाध्यके व्यभिचारनिश्चयसत्त्वेन पक्षतरत्वस्य साध्यव्यापकत्वनिश्चयासंभवादनु- मानमात्रोच्छेदाभावात् । अस्माकं तु पक्षे साध्यस्य संशयसत्त्वे साध्ये पतेतरत्वव्यभिचारसं. शयसत्वादनुकूलतक विना न साध्यव्यापकत्वनिश्चयसंभव इति भावः । *मनुमानमात्रेति। तादृशानुमानमात्रोच्छेदकत्वज्ञानलक्षणप्रतिकूलतर्कादि. त्यर्थः । नोपाधिाम्न स्वव्यभिचारेण साध्यव्यभिचारोन्नायकः। उपाधि त्वेनेति । व्यभिचारोन्नायकत्वेनेत्यर्थः। साध्यव्यापकत्वेन तनिश्चयेन, व्यापकव्यतिरेके व्यापकव्यतिरेकज्ञाने। व्याप्यव्यतिरेकस्य = व्याप्यव्य- सम्बधिन इति । सहचारेत्यादिः। साध्यव्यापकत्वस्य पक्षेतरत्वादौ सन्देहे उपाधेरपि हेतौ सन्दिग्यतया व्याप्तिमहोत्पादे बाधकाभावात्साध्यव्यापकत्वग्रहइत्यत्र ग्रहपदं निश्चय- परतया व्याचष्टे-साध्यव्यापकत्वेति । यत्र पक्षे साध्यनिश्चयो वर्तते तत्र पक्षेतरत्वे साध्यव्यापकत्वनिश्चयो न भवति साध्ये पक्षेतरत्वव्यभिचारनिश्चयात् । अतः पक्षेतरत्व- स्योपाधित्वं सन्दिग्धसाध्यकपक्षे एव संभवति, तत्रैव पक्षेतरत्वादौ साध्यव्यापकत्वनिश्चयसं- भवादिति पक्षेतरत्वस्योपाधित्वे सकलानुमानोच्छेदो न संभवतीत्याशयेनानुमानमात्रमुच्छि- येतेत्यत्रोच्छेदपदं सन्दिग्धसाध्यपक्षकानुमानामात्रोच्छेदपरतया व्यावष्टे-सन्दिग्धेति । यथाश्रुते अनुमानमात्रोच्छदार्थकत्वे । व्यभिचारेति । पक्षेतरत्वाभाववत्पक्षादौ साभ्यस्य वृत्तित्वनिश्चयसत्त्वेन निश्चितसाथ्यवति पक्षे पक्षेतरत्वाभावसत्त्वेन वेत्यर्थः। मनुमान- मात्रेति । निश्चितसाध्यपक्षकसन्दिग्धसाभ्यपक्षकानुमानयोरुच्छेदाभाव इत्यर्थः । अस्माकन्विति । अनुकूलतकस्य व्याप्तिप्राहकत्ववादिनान्विर्थः । यदा तु पक्षे साध्यसंशयो वर्तते तदा पक्षेतरत्वाभाववद्वृत्तित्वं साध्ये सन्दिग्धमेव, तादृशसन्देहनिवृत्ति- श्चानुकूलतादेव भवति, ततः साध्यव्यापकत्वनिश्चय इत्याह-पक्ष इत्यादि । पक्षेतरत्वं यदि उपाधिः स्यात्तर्हि सन्दिग्धसाध्यपक्षकानुमानमात्रोच्छेदकत्वज्ञानविषयीभूतं स्यादित्या- कारकप्रतिकूलतर्कादित्यर्थः। न सव्यभिचारेण = नोपाध्यभाववद्वृत्तित्वेन । साध्यव्यभि- चारोनायकः साध्याभाववद्वृत्तित्वानुमापकः । हेताविति शेषः। तथा च यत्र स्वाभाव- वत्तित्वसंबन्धेनोपाधिमत्त्वं तत्रैव साध्याभावववृत्तित्वमितिव्याप्तिबलाद्धतौ साध्यव्यभिचा- रानुमानं स्यात्तदा तत्रापि पक्षेतरत्वमुपाधिरित्युपाघेदूषकत्वं न संभवतीति हृदयम् । व्यभिचारविति । साध्याभाववद्वृत्तित्वानुमापकत्वेनेत्यर्थः। तनिश्चयेन साध्यव्या- पकत्वनिश्चयेन । मूले तव्यतिरेकादिति । व्यापकस्य पक्षेतरत्वस्य व्यतिरेकादभाव. ज्ञानादित्यर्थः । टीकायां व्याप्यति । व्याप्यस्य माध्यस्य अभावज्ञानस्येत्यर्थः ।

·। सविवृतिकतर्करहस्ययुतं तक प्रकरणम् ।। वज्रलेपाच्च । अपि च करवाहिसंयोगः शक्न्यतिरिकातीन्द्रियधर्मसम- वायी जनकत्वादित्यत्राप्रयोजकत्वान्न माधक, तत्र व्याप्तस्य पक्षधर्य- त्वे किमप्रयोजकं नाम ? तस्माद् विपक्षवाधकतळभावान्न तत्र व्याप्ति- ग्रह इत्यप्रयोजकत्वमिति। इति श्रीमद्गशशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणी मनमानस्खण्डे तर्कनिरूपणम् ॥ तिरेकज्ञानस्य । ननु तादृशानुमानमात्रोच्छेदकत्वज्ञानमेव तत्र साध्यव्यापकत्वज्ञानवि- रोधीत्यस्वरसादाह-अपि चेति । शक्तयतिरिक्तेति । न चास्मन्मते साध्याप्रसिद्धिः, पररीत्यैव परं प्रत्यभिधानात् । स्वमते तु शक्तांतरितन्त्र- बहिर्भावेन साध्यं बोध्यम् । न साधकम् =न लिङ्गम् , व्याप्तस्य = व्याप्तत्वेन निश्चितस्य, पक्षधर्मत्वे = पक्षधर्मत्वनिर्णये। *न तत्रेति। व्यभि- चारसंशयसामग्रीसत्वेन न नत्र व्याप्तिनिश्चय इत्यर्थः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागीशविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्य- ऽनुमानाख्यद्वितीयखण्डरहस्ये तकरहस्यं समाप्तम् । यथाश्रुते वस्तुसत्त्वस्य सन्दिग्धतया ज्ञानपर्यन्तानुसरणम् । मूले बज्रलेपादिति । तथा च व्यभिचारानुमापकतयोपाधेर्न दृषकत्वमपि तु साध्यब्यापकस्योपाध्यभावज्ञानेन पर्छ व्याप्यस्य साध्यस्याभावज्ञाननिबन्धनमेव तस्य दूषकत्वं, तदानों पक्षे साध्यज्ञानासं. भवादित्याशयः। टीकायां तादृशेति । सन्दिग्धसाध्यपक्षकानुमानमात्रोच्छेदकत्वज्ञान- मेवेत्यर्थः। एवकारात्तकस्य विरोधित्वव्यवच्छेदः । तत्र = पक्षेतरत्वे । साध्येति । सं- शयनिश्चयसाधारणसाध्यव्यापकत्वज्ञानं प्रति प्रतिबन्धकमित्यर्थः । मूले करवतीति । हस्तवहिसंयोग इत्यर्थः । शक्त्येति । शक्तिभिन्चातीन्द्रियधर्मसमवायीत्यर्थः । जनकत्वा. दित्यनेनादृष्टस्य दृष्टान्तत्वं सूचितम् । न साधक-नानुमापकम् । पक्षधर्मत्वे पक्षवृत्तित्वे । उपसंहरति-तस्मादिति । तथा च भवन्मते सहचारप्रहस्य सत्त्वातत्र व्याप्तिमहो- दयेन हेतोरनुमापकत्वं स्यादतस्तर्काभावादेव तत्र न व्याप्तिग्रह इत्येवं वक्तव्यमिति भावः । ननु नैयायिकमते शक्तरेप्रसिद्धतया साध्याप्रसिद्धिः स्थादित्याशङ्कय समाधत्ते टोकाया- पररीत्यैवेति । शक्तित्त्वीकर्तृणां मतमवलम्व्यैवेत्यर्थः। परं प्रति-तादृशशक्तिवादिन प्रति । स्वमते तुम्नैयायिकमते तु । शक्त्येति । तथा च तन्मते अतीन्द्रियधर्मसमवायि- त्वमात्र साध्यं पर्यवसितमिति भावः । न लिङ्गमिति । भवितुम हतीति शेषः । अनिश्चि- तस्यानुमित्युत्पादाऽप्रयोजकत्वादाह-निश्चितस्येति । एवमग्रेऽपि निर्णयपदोपादानं बोध्यम् । हेतुपूरणेन व्याप्तिनिश्चयाभावं समर्थयति-व्यभिचारेति । न तत्रन तादृश हेतावित्यास्तां विस्तरः। इति-श्री वामाचरणभट्टाचार्यकृततर्कमाथुरीकृतविवृतिः समाप्ता । - ·महाका नलमा भवानी की किया । रित है. इस बार की पत्नी टीक 5-:--- --मलेर बनारस के साहित्यशाध्यापक पण्डिर ! आज लक इतनी विस्तृत सरल व्याख्य z - मटका में विशेषता यह है कि प्रत्येक श्वाक का १ अवतरण - बाद प्रदर्जद, २ पतीशोपयोगिनी व्याश्या, ३ विग्रह, व्याकरण केश, अक्षर, चन्द्र, प्रमाणप्रदर्शन, मलिनाथादि प्रदर्शित दोषोद्धार युनि, ४ संस्कृत में भावार्थ ५ भापासचित पदोंदे द्वारा शोकाभिप्राय प्रदर्शन हिन्दी में साल भावार्य ७ प्रत्येक मर्ग की कथा का संक्षेप में संग्रह ८ विकिपमा इम्मादि लोकोत्तरता देखने ही ये बात हो सकती है। २) अभिज्ञानशकुन्तलनाटकम् 'रुचिर 'किशोरकेलि' संस्कृत हिन्दीटीका द्वायेपेतम् । उपर्युक्त दोनों टीशाय संसारभरमें सर्वोत्तम सिद्ध हो चुकी हैं ३) मुद्राराक्षसनाटकम् 'भावयोधिनी-आशुबोधिनी संस्कृत हिन्हीटीका रोप्नं, परिष्कृत द्वितीयसंस्करणम् ! इस अभिनव द्वितीय संस्करण में ग्रन्थ की सारी कठिनतो दूर करदी गई है। देखते ही आप प्रसन्न हो जायगे ३) वेणीसंहारनाटकम् 'प्रबोधिनी'--'प्रकाश' संस्कृत हिन्दीटीकाद्वयोपेतम् । इस प्रन्यके टीकाकारों ने सभी नवीन व प्राचीन प्रकाशित टौकाओंठा गुण दोष विवेचन करके नाटकीय व्याख्या के ढग पर श्लोकान्दय, विग्रह, पर्याय, सुन्दर अर्थ, भावार्थ अलङ्कार तथा कोषादि प्रमाण में शब्दान्तर देकर समन्वय करते हुए प्रवेधिना और प्रकाश (संस्कृत-हिन्दी) टोकाओं से, श्लोक, प्राकृत तथा गद्य को इस तरह समझाया है कि, सुकोमल मति विद्यार्थी स्वयं भी इस से ज्ञान प्रान कर सकते हैं। श॥) स्वप्नवासवदत्त नाटकम् अन्य संस्करणों से इस संस्करण की विशेषतायें- इस संस्करण के "प्रबोधिनी नामक संस्कृत व्याख्या में अन्वय, विप्रह, पर्याय, सुन्दर अर्थ, भावार्थ, कोश, अलङ्कार, छन्द नान्य-लक्षण आदि विषय और साथ ही साथ "प्रकाश नामक प्राञ्जल भाषा टीका भी रख दी गयी है। संस्कृत तथा हिन्दी दोनों ही में कथासार भी लिख दिया गया है, ॥) प्राप्तिस्थानम्-चौखम्बा-संस्कृत- -पुस्तकालय,बनारस सिटी।

·हरिदास मंकन मान्य माराम 73.
कानिस्कृतमपुर-काम स्यामा
न्यागविभागे(२)नवमं पुष्पम् ।
श्रीजगदीशनकालङ्कारकृतं
व्याप्तिपञ्चकम्।
सिंहव्याघलक्षणं च
AND
जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः-
चौखम्बा संस्कृत मीरिज आफिम, विद्याविलाम प्रेम,
गोपालमंदिर के उत्तरफाटक, बनारस मिटी!
राजशासनानुसारेण सोधिहारा प्रकायाकन स्वायनात!

·3 G IMURDU । हरिदास-संस्कृत-सीरिज़ । १ पाणिनीयशिक्षादिसंग्रहः । शर्थात् पाविनायशिक्षा भाष्यसहिता, अधाध्यायीसूत्रपाठः, गणपाठः, वात्तिकपाठः, धातुपाठः, परिभाषापाठः लिला- जुशासन, उणादिसूत्रपाठः, फिटसूत्रपाठः, नवाहिकभाग्यवार्तिकपाठश्वेतद्दशपाउसंग्रहात्म- कोऽयं अन्थः मूल्यम्-०-३ २ लघुसिद्धान्तकौमुदी। विषमस्थल टिप्पणी सहिता (शिक्षा-सूत्रपाठ-धातुपाठ-गणपाठ-बार्तिकपाट- परिभाषापाठ सहिता) ग्लेज़ कागज मूल्यम् ०-१२- मोटा रफ कागज ०-१०- पतला रफ कागज ३ शब्दरूपायलिः। (शतशब्दा) अर्थात् १०० संख्य- शब्दानां-रूपाणि । ४ सारस्वतम् । सटीप्पण पूर्वार्द्धम् । ५ पूर्वपक्षावली । सपरिष्कृता। ६ घेदान्तपरिभाषा । धर्मराजाध्वरीन्द्रकृता। शिवदत्त- परिडतहतार्थदीपिकाटीका सहिता। वेदान्ताचार्य भट्ट त्र्यम्बकरामशास्त्रिकृत विषमस्थलावबोधिन्या बृहट्टीपण्या समेता। मूल्यम् १-४- ७ श्रुतबोधः । महाकवि श्रीकालिदासविरचितः । पं० श्री कनकलाल शर्मणा (मैथिलेन) विरचितथा परिक्षोपयोगिन्या विमलाख्यया संस्कृत टीकया भाषाटीकया च समलंकृतः। मूल्य ०-३. ८ पुष्टिमार्गीयस्तोत्ररत्नाकरः। पुरुषोत्तमनामसहज- षोडसग्रन्थसर्वोत्तमस्तोत्रप्रभृति (८५) स्तोत्रग्रन्थ- समूहात्मकः। मूल्यम् ०-१२० कर्पूरस्तवः। श्रीमहाकालप्रणीतः । पण्डितराजरङ्ग- नाथ विद्वद्विरचित दीपिकाख्यटीकया, तथा साहि- त्याचार्य पण्डित नारायणशास्त्रि खिस्ते-कृत-परि- मल नामकया टीकया च समन्वितः। मूल्यम् - प्रकाशक- जयकृष्णदास-हरिदासगुप्त:- चौखम्बा संस्कृत सीरिज़-आफिस, विद्याविलार गोपालमन्दिर के उतर फारक TATTria ramma ·हरि दास संस्कृन ग्रन्थ मा लास मा मय- काशीमस्कृतमीरिजरनकम ट"अ": न्याविभाग..नयम उदयन श्रीजगदीशनकाल सरकून व्याप्तिपञ्चकम्। सिंहत्यार लक्ष P शराजकीयपाठमा अन्य कशाप्रक-..." श्रीमद्गुरुचरण प० वामाचरणमट्ट का तुम्ही तन काशीमथा. कीयपाठशालाया न्यायशास्त्र के श्रीशिवदत्तमित्रगौड़न विचिनया कामानिमि व्याख्यया संबलितम तस्कृतटिप्पण्यादिभिर्विभूषितं च । काशीस्थ डी. ए. वी. नि. वेदविद्यालयप्रधानाध्यापक पं० श्रीदुण्डिराजशास्त्रिया संशोधितम् । प्रकाशक:- जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस, विद्याविलास प्रेस गोपालमंदिर के उत्तरफाटक, बनारस सिटी। राजशासनानुसारेण सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकेन स्वायत्तीकता:

·भ
इमारे यहांहर तरहकी छपाई वजिल्लसाजीका कार्य भी होता है।
हर तरह के संस्कृत प्रन्य तथा भाषा पुस्तकों के मिलने का पता-
जयकृष्णादास-हरिदास गुप्ता
चौखम्बासंस्कृतसीरीज आफिस
विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर लेन
--
बनारस सिटी

·अथ व्याप्तिपञ्चकम्य चिन्तामणिः । -- व्याप्तिग्रहोपायश्च वक्ष्यते। नन्वनुमितिहतुव्याप्तिज्ञाने का व्याप्तिः। श्रीरघुनाथशिरोमणिकृता व्याप्तिपञ्चकदीधितिः । सर्वमिदं मति व्याप्तिनिश्चय म्यात् . स एव न सम्भवनि उपाया भावादित्यत आह व्याप्तीति । समारब्धानुमानप्रामाण्यपरीक्षाकारणीभू श्रीजगदीशतकीलङ्कारकृतं व्याप्तिपञ्चकव्याख्यानम् । ननु व्याप्तिग्रहोपायश्व इत्युक्तं प्रार, निरूप्यते च व्याप्तिरित्यर्थान्त. रमत आह समारब्धेति । समारब्धा या अनुमानप्रामाण्यपरीक्षा परमत. निराकरणपूर्वकं स्वमतेनाऽनुमानप्रामाण्यसाधनं, तत्कारणीभूतो यो न्यायाचार्यशिवदत्तमिश्रकृता मुवोधान्या जागदीशीटीका । यत्कारुण्यकणस्पर्शान्मूको वाचस्पति । ब्रह्मे पेन्द्रशिवन्द्या नामि ता वागधीश्वरीम् ॥ 1 ॥ जननीजनको नत्वा ध्यायं ध्यायं गुरोः पदम् । क्रियते शिवदत्तेन सुबोधा पञ्चलक्षणी ॥ २ ॥ ननु अनुमानप्रामाण्यव्यवस्थानिर्वाहको व्याप्तिमहोपाय एव कथना) न तु व्याप्तिस्वहां कथनाई प्रयोजनाभावादिति नन्वित्यादिना व्याप्तिस्वरूपनिरूपणारम्भण व्यर्थम् । न चाऽनु. मितिलक्षणघटकतया व्याप्तिस्वरूपं कथनाहमवेति वाच्यम् । 'यां कांचिदिन्याद्यनुमितिल. क्षणस्यैव निष्कृष्टतया व्याप्तिस्वरूपस्य तदघटकत्वात् , अत एव प्रकृत'नामेतिलक्षणघटकन्व- स्वरूपोपोद्घातसंगत्याऽनुमितिनिरूपणानन्तरं व्याप्तिनिरूपणमारभते 'नन्वित्यादिने'त्यवतार. णमपि निरस्तम् इति चेत्तत्राह समारब्धेति । समीचीनभूतकालिकाऽऽरम्भविषया वर्तम'- नकालवृत्तिध्वंसप्रतियोगिनी या(१) आद्यकृतिस्तद्विषयेति यावत् । इर्द व परीक्षाविशेषणम् । (१) आङवकरभधातोरायकृतिरर्थः आद्यकृतिश्चे का वेदितव्या । अतीतत्वं विषयन्वं च कात्यय है। अतीतत्व च वर्तमानकालवृत्ति वंसप्रतियोगित्वम् , धर्तमानकालश्च नन्वित्यादिशब्दमये गधिकरण- कालः । कृतौ अतीत-वं च वर्तमानकालवृत्तिध्वंस विशिष्टन्वम् । वै० स्वोत्यत्यधिकरणकालवृत्तिकतिजन्य क्र. पाजन्यफलानुकूलव्यापाराऽनुकूलत्वस्वप्रतियोगित्वे भयसम्बन्धेन । न च कप्रत्ययार्थीभूतविषयत्वे कात्य- यार्थीभूताऽतीतत्वाऽन्वितरभधात्वर्थान्दयो न घटने, ससयान्यप्रत्ययार्थस्य प्रकृत्यर्थविशेष्यत्व नेयमेन प्रन्य- पाना केवलप्रकृत्यान्वितस्वार्थस्यैव बोधकत्वेन स्वार्थान्वितप्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वाइसम्भवादित व यम् । अप्रयोजकत्वात् । प्रत्ययाना स्वार्थाऽन्वित प्रकृन्यान्वितस्वार्थान्तरबोधकत्वस्यापि स्वीकारत् ।

·२ जागदीशीव्याप्तिपश्चक व्याप्तिग्रहोपायप्रतिपादननिदानं व्याप्तिस्वरूपनिरूपणमारभते नन्वि. त्यादिना। व्याप्तिग्रहः तदुपायप्रतिपादनतन्निदानं व्याप्तिस्वरूपनिरूपणमित्यर्थः । व्याप्तिज्ञानं विना 'अयं व्याप्तिग्रहोपाय' इति ज्ञातुमशक्यत्वाद् व्याप्तेस्तत्र विशेषणत्वादिति भावः । तथाच व्याप्तिग्रहोपायाभिधानोपयुक्तत्वेन तन्नि- रूपणमिति हृदयम् । परीक्षापदार्थमाह परमतेति । परमत परमतिविषयः, परमतसिद्धार्थाऽनुमानाऽप्रामाण्यं । तद्विषयकज्ञाने मध्यस्थस्याऽप्रामाण्यज्ञानसंपादनम् , यद्वा परमतं परमतिः सा च नाऽनुमान प्रमाणमित्याकारिका तन्निराकरणं तत्राप्रामाण्यज्ञापनं तत्पूर्वकं, तदुत्तरकालिकं यत् स्वमतेन अनुमानप्रामाण्यमाधनं अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दिततद्वोचरज्ञानानुकूलो व्यापारः ( शब्दप्रयो. गरूपः ) अनुमानाऽप्रामाण्यज्ञानधर्मिकाऽप्रामाण्यज्ञानविरहेऽनुमानधर्मिकप्रामाण्यग्रहानुत्पत्त्या व्यापारस्य न ज्ञानजनकत्वसम्भव इति भवति तस्य परमतनिराकरणपूर्वकत्वम् । परीक्षाया आरब्धत्वकथनेन प्रामाण्यपरीक्षाया वृत्तत्वनिरासात्तदुपयोगिध्याप्तिग्रहोपायप्रतिपादनादेवैकल्य. शङ्का निरस्ता। एवं च समारब्धा या अनुमानप्रामाण्यपरीक्षा तत्करणीभूतो यो व्याप्तिग्रहः, वस्तुतस्तु तत्कारणीभूतं ययाप्तिग्रहोपायप्रतिपादनमित्यन्वयः । न च व्याप्तिग्रहोपायप्रतिपादनस्य श. ब्दरूपपरीक्षा प्रति कथं कारणत्वमिति वाच्यम् । परीक्षापदार्थघटकीभूतस्वमतव्यवस्थितिरू- पानुमितौ व्याप्तिग्रहोपायप्रतिपादनस्य हेतुत्वेन तद्विशिष्ट कारणत्वोक्तेः । कथं तत्र तस्य हे. तुत्वमिति चेत् । इत्थम्-अप्रामाण्यरूपसाव्यानुमापकचार्वाकोक्तहेतुमत्ताज्ञानं यन्मध्यस्थस्य जातं तादृशहेतुमत्ताज्ञाने अप्रामाण्यज्ञानसंपादनार्थ प्रथमतः प्रामाण्यसाधकहेतुमत्ताज्ञान संपा. दनीयम् , तच्च न सम्भवति, इन्द्रियत्वादावेव प्रमितिजनकतावच्छेदकतायाः प्रसिद्धतया तादृशेन्द्रियत्वाभावज्ञानस्यैव स्वरूपासिद्धिज्ञानरूपस्य विद्यमानत्वात् । एवं च तादृशासिद्धिनि- वारणपूर्वकहेतुमत्ताज्ञानसंपादनार्थ व्याप्तिमहोपायप्रतिपादनमिति रीत्या कारणत्वं बोध्यम् । एवं यत्राऽनवस्थादिदोषकवलिततर्कानिवर्त्यव्यभिचारशङ्काऽवरुद्धोत्पत्तिकव्याप्तिग्रहाऽसत्त्वनिब- न्धनाऽनुमितिरूपफलानुत्पत्त्या चार्वाकादयोऽप्रामाण्यमनुमानस्य स्वीकुर्वन्ति तत्र व्याप्तिग्र. होपायमनभिधायाऽनुमानस्य प्रामाण्यं व्यवस्थापयितुमशक्यमिति व्याप्तिग्रहोपायप्रतिपाद- नस्य परीक्षाकारणत्वम् । तन्निदानं व्याप्तिस्वरूपनिरूपणमिति । तन्निदान-प्रामाण्यव्यवस्थापकत्वविशि- व्याप्तिग्रहोपायप्रतिपादनीनदानम् , व्याप्तिमहोपायश्च व्यभिचारप्रहाभावः सहचारग्रहश्च, व्याप्तिश्च हेतुब्यापकसाध्यसमानाधिकरणहेतुतावच्छेदकरूपा, एवं चोपायनिरूपणे सिद्धान्तसि- व्याप्तिस्वरूपनिरूपणस्य स्वतन्त्राऽन्वयन्यतिरेकसत्त्वादज्ञातव्याप्तिस्वरूपं शिष्य प्रति उपा. यनिरूपणस्य दुष्करत्वादिति भावः।

·मटिप्पणीकामहितम् । - . . . न तावदव्यभिचरितत्वम् । नद्धि न माध्याभाववद त्तित्वम् १ साध्यवभिन्नसाध्याभाववदवृत्तित्वम् २ माध्य वत्प्रतियोगिकान्योन्याभावामामानाधिकरण्यम् । मक लसाध्याभाववन्निष्ठाभावप्रतियोगित्वम् ४ साध्यवदन्या ऽवृत्तित्वं वा ५ केवलान्वयिन्यभावात् । लोकऽव्यभिचरितत्वशब्दार्थे व्याप्तिव्यवहारात्तस्य व्याप्तिस्वरूप निराकगनि नता वदिति ! अव्यभित्रग्तित्व-अव्यभिचरितम्बान्धर्ष । व्यापरिन्यनुषज्यते । तथाच'ऽनुम . ननाऽव्यभिचरितत्वे व्याप्तिभेदः माधर्नयः, तथाहि-अव्यभिचारतत्व अनुमानजनकतावच्छेद कव्याप्तम्वरूपभिन्न स्वविशेषमाध्यामात्रबदनिवादियावन्यनुमिनिजनकत बच्छेदक वर दकव्याप्तिम्वरूपभेदकन्वात् , यम्बविशेषतावनिकद्दक तद्भिन्नं, यथ' पर बवंगत यवहृनिपटा दभेदकः पटविभिन्नश्च । ममन्यविशेषभ'व'नुपानव वाऽनुकूलम्तकम्ने नाऽप्रयोजकत्वम् । स्वरूपाऽसिद्धि निराकरोति नद्धोति । हि यस्यान नत् अन्य भरतम्य विशेषरूप माध्याभाववदवृत्तित्वादिकं नाऽनुमितिजनकतावच्छेदकव्या मम्वरूपम्। हेतुमाह के. वलान्वीति । केवलान्वयिसाध्यकानुमितिजनकज्ञाने विषयतयाऽभावादित्यर्थः । अन्यून', ऽनतिरिक्तवृत्तेरेवाऽवच्छेदकत्वेनाऽवच्छेद्यावच्छेदकभावानुपपत्तिरेवाऽत्रानुकूलस्तक इति भावः केचित्तु न तावदिति । अव्यभिचरितन्व नाऽनुर्मिनजनकतावच्छेदकव्याप्तिस्वरूप दुर्वचत्वादित्यर्थः । ननु साध्याभाववदतित्वादिरूपतया मुवचत्वन न दुवचन्वमत अहत द्धीति । अव्यभिचारितत्व हीन्यर्थः । तत्र हेतुमाह केवलान्वयीति । न चाऽव्यभि चरितत्वे माध्याभाववदवृत्तित्वादिभेदे साध्ये केवलान्वयिनीत्यादिहेतोरनुकूलतविरहेणाऽप्र योजकत्वमिति वाच्यम् । निरुपधिसहचारस्यैवाऽत्रानुकूलतर्कत्वादित्याहुः । अन्ये तु न तावदिति । अनुमितिजनकतावच्छेदकव्याप्तिस्वरूपम् अव्यभिचरित. त्वसामान्यभिन्नमित्यर्थः । सामान्यभेदे विशेषभेदकूटं हेतुमाह केवलान्वयोति । शेष पूर्ववदित्याहुः । विस्तरस्त्वन्यतोऽवसेयः । ननु केवलान्वयिन्यभावादिति मूलोक्तं न सङ्गच्छते, तथाहि-स्वावच्छिन्नाभाववद्वृत्तित्व- सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्यतावच्छेदकाभाववत्त्वमेव व्याप्तिरस्तु, केवलान्वयिनि च तादृशसम्बन्धस्य साध्यतावच्छेदकव्यधिकरणतया तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्य- तावच्छेदकाभावस्य केवलान्वयितया हेतौ सत्त्वादिति चेन्न । वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्याऽभा- वप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे वृत्तिनियामकसम्बन्धघटिताऽव्याप्यत्वस्य वृत्तिनियामकत्वेऽपि वृत्त्यनियामकसम्बन्धघटितस्य तस्य वृत्यनियामकतया धनी चैत्रत्वादित्यत्र चैत्रो धनादि स्यत्र चाऽव्यप्तिः, तादृशसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्यतावच्छेदकाऽभावस्याऽप्रसिद्धः । न च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसम्बन्धित्वाभाववती हेतुताव- च्छेदकसम्बन्धावीच्छन्नयद्धर्मावच्छिन्नसम्बन्धिता तद्धर्मवत्त्वमित्युक्तौ न दोषः अभावश्च स्वा. भाववद्वृत्तित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकः । अत्र स्वाभावश्च स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रति.

·जागदीशीव्याप्तिपञ्चक साध्याभाववदवृत्तित्वस्याऽव्याप्यवृत्तिसाध्यकसद्धतावव्याप्तिमाशंक्याह माध्यवद्भिन्नेति २। साध्यवद्भिन्ने यः साध्याभावस्तद्वदवृत्तित्वमर्थः । अध्याप्यनीति। कपिसंयोगी एतदृश्नत्वादिन्यादावित्यर्थः । इदं च येन बोगिताकः, वृत्तित्वं च स्वरूपेणेवेति वाच्यम् । सम्बन्धिताया नानात्वे साध्यसम्बन्धिन्वाभा- ववती या पर्वतीयवाहसम्बन्धिता तन्निरूपकतावच्छेदकत्वस्य वह्नित्वे सत्त्वाद् धूमवान् वह्नरि- यादावीतव्याप्तेः। न च यद्धमीवच्छिन्नसम्बन्धितात्वावच्छेदेन निरुक्तसम्बन्धित्वाभावो निवेश्यते दान न सकलवाहिसम्बन्धितायां तथात्वमतो नोक्तदोप इति वाच्यम् । यद्धर्मावच्छिन्नसम्ब- वनात्वावच्छेदेनेत्यस्य व्यापकतारूपतया सिद्धान्तलक्षणापेक्षया लघुत्वाभावात् ईदृशपर- परायाः संसर्गत्वे मानाभावाच । केचिनु स्वनिष्ठप्रतियोगिताकाभाववद्वृत्तित्वस्य संसर्गत्वेऽसम्भवापत्त्याऽवच्छिन्नप्रति- बोगिनाकाभाववद्वृत्तित्वस्य ससर्गत्वं वाच्यम् , एवं च गुरुधर्मस्य प्रतियोगिताऽनवच्छेदक- तद्रूपवान् रसादित्यत्रातिव्याप्तिः, तद्रूपत्वावच्छिन्नसम्बन्धित्वाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्व स्य लाघवेन तब्यक्तित्व एव कल्पनीयतया उक्तावच्छिन्नाभावववृत्तित्वस्य तद्रूपावच्छिन्नस- म्बन्धित्वन्यधिकरणतया तदभावस्य हेतुतावच्छेदकावीच्छदकावच्छिन्नसम्बन्धित्वे सत्वात् , उक्तसम्बन्धिताव्यक्त्यभावनिवेशे च वह्निमान् धूमादित्यत्राव्याप्तिः। यदि च गुरुधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वमङ्गीक्रियते तदंतस्य लक्षणान्तरत्वमवसेयमिति प्राहुः । ननु साध्याभावववृत्तित्वमित्यत्र साध्याभाववति वर्ततेऽसौ साध्याभाववद्वृत्तिः, न साध्या- भाववद्वृत्तिरिति साध्याभाववदवृत्तिः तस्य भावस्तत्वीमत्येवं न सप्तमीतत्पुरुषगर्भो नसमासः असाध्याभाववद्वृत्तित्वमित्यापत्तेः । नापि न विद्यते वृत्तिर्यस्याः असाववृत्तिः, अवृत्तिक इति यावत्, तस्याभावस्तत्त्वम् , साध्याभाववति अवृत्तित्त्वमिति साध्याभाववदवृत्तित्वमित्येवं बहुव्री- हिगर्भसप्तमीतत्पुरुषः, साध्याभाववदन्वितसप्तम्यर्थस्य हेतुसम्बन्धिवृत्तित्वसामान्याभावेऽन्वयेन साध्याभाववन्निष्ठो हेतुसम्बन्धिवृत्तित्वसामान्याभाव इत्यर्थपर्यवसाने व्यभिचारिसाधारण्यात् । न च साध्याभाववन्निष्ठो निरूपकतासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताको हेतुसम्बन्धिवृत्तित्वसा- मान्याभावस्तत्पर्यवसितोर्थः, तस्य च व्यभिचारनिरूपकाधिकरणेऽसत्त्वेन न व्यभिचारिसा- धारण्यमिति वाच्यम् । तस्यापि हृदादियत्किञ्चिव्यक्तिनिष्ठत्वेन व्यभिचारिसाधारण्यस्य दुरु- द्वरत्वात् । न च साध्याभाववति यावत्त्वविशेषणान्नैष दोष इति वाच्यम् । सकलसाध्याभाव- वनिष्ठत्यनेन पौनरुक्त्यापत्तः इति चेत् । अत्राहुः । साध्याभाववदन्वितसप्तम्यर्थस्याऽवृत्तित्वैकदेशवृत्तित्वेऽन्वयेन साध्याभाववद्वृत्ति- स्वाभाववत्त्वरूपार्थपर्यवसानेन बहुव्रीहिगर्भसप्तमीतत्पुरुषाङ्गीकारे दोषाभावात् । न च वृत्तस्य विशेषणयोगो नास्तीति वाच्यम् । चैत्रस्य गुरुकुलमित्याद्यनुरोधेन ससम्बन्धिकपदस्थले तदनीकारादिति। वस्तुतस्तु साध्याभाववतो न वृतियंत्रेति त्रिपदव्यधिकरणबहुव्रीयुत्तरं त्वप्रत्ययः, सा- ध्याभाववत इत्यत्र निरूपितत्वं षष्ठयर्थः, अन्वयश्चास्य वृत्तावित्यन्यत्र विस्तरः इदं चेति । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताक- , ·साटप्पणीकामाहितम् । म्बन्धेन येन रूपेण च साध्यत्वं नवच्छिन्नम्य साध्याभावम्य प्रवेशमाट- त्य, अन्यथा तु व्याप्यवृनिमाध्यकऽपि विशिष्टाभावादिकमादाय दो पो वोध्यः। साभ्याभावस्य प्रवेगमा यन्यथः । अन्यथ, प्रतय गया नदी व्याप्यवृत्ति साध्यकेऽपि-वह्निमान् धूम इत्यादावपि. विशिष्ट मदमदाय-मम : नाम मादाय समवायेन वयभ'वं चादाय, दोपा वा यः-अव्यया ।। इदमुपलक्षणम् । साध्यतावन्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नमा यतावच्छेदक वनिप्रकार. शालिवुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिय व्यता नापित प्रतिबन्धक बन्द भूतप्रकानावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याभाववत्त्वं विवक्षण या, अन्यथा कलिकमम्बन्धन बनामवधिकरणपर्वन हेतोः सत्त्वावहिमान् धूमादित्वादावव्य तिः स्यात् । न च स्वरूपसम्बन्धन गय मन्त्री करणत्वं वाच्यमिति वाच्यम् । घटनामावन न पटव दिन्यद सयम वम्य पटवार: तेन सम्बन्धनाऽधिकरण प्रसिद्ध ऽयम । न च म्बम्बममवापन्य नय सम्बन्धेन म भावाधिकरण वोक्ती न दोष इति वाच्यम् । वन्द्यभववाद बन्नवयन्त्र दाई चना माध्याभावस्य समवायेनाऽधिकरणे वन्द्यवयवे हेतोः सत्त्वादव्याय पनीर न । न च तथापि घटभिन्न घटत्वत्वादिन्यादावव्यानि., घट भेदवत्त बुद्धि प्रति समवायन यथा घटत्वचानिनि निश्चया विरोधी तथा तादाम्यन घटवानिति निश्चयो विरे' नादृशान- तिबन्धकताबच्छदकाकारतावच्छदकतादाम्बमम्बन्धन घटत्वस्वरूपमाध्याभावाधिकरण घटत्व हतोवृत्तेरिति वाच्यम् । माध्यतावच्छेदक सम्बन्धावच्छिन्नमाध्यतावच्छद का निकर प्रकारतानिरूपितक्रिबिद्धावच्छिन्नविशष्यताशालिवुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिव न्धकतावच्छेदभुतप्रकारताविशिष्टसाध्याभाववावच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणतावद्वृत्तित्वाभ'. वस्य विवक्षितत्वात् । वै० स्वावच्छदकसम्बन्ध वच्छिन्नत्व-स्वावच्छेदकधमावच्छिन्न-व- भयसम्बन्धनेति, तथा च समवायसम्बन्धावच्छिन्नघटावनिष्टप्रकारतावशिष्ट्यस्य तादात्म्यम्स- म्बन्धावच्छिन्नघटत्वनिरूपकतायामसत्त्वादिति । न च तादृशप्रकारतावैशिष्ट्य सामान्यतो निरूपकतायां निवेश्यमलं माध्याभावत्वाव च्छिन्नत्वस्य तत्र निवेशेनेति वाच्यम् । वन्हिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिः, वन्मित्ताबुद्धि प्रति वन्यभावव्याप्यधूमवानिति निश्चयस्यापि प्रतिबन्धकतया तदवच्छेदकीभूतप्रकारतावैशिष्ट्यस्य धूमत्वावच्छिन्ननिरूपकतायामनपायात् । न च सम्बन्धघटकस्वावच्छेदकावच्छिन्नेत्यनेन स्वाव- वच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्तित्वं विवक्षणीयम्, रूप. वृत्तित्वं च निरूपकतायां स्वावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकत्व सम्बन्धेन, तथाच वन्ह्यभावव्याप्यधूमत्वगतसमुदायत्वे तादृशसम्बन्धेन निरूपकताया अ. सत्त्वात्तादृशनिरूपकतया धारणाऽसम्भव इति वाच्यम् । विषयतात्ववान् प्रकारतात्वादित्या- दावव्याप्तेः, प्रकारताविशेष्यकविषयतात्वप्रकारकसाध्यवत्ताबुद्धिं प्रति स्वरूपसम्वन्धावच्छि. नाधेयतासम्बन्धेन प्रकारतात्ववान विषयतात्वाभाव इति विपरीतनिश्चयप्रतिबन्धकतावच्छेद- कीभूततादृशाधेयत्वसम्बन्धावीच्छन्नप्रकारतात्वावच्छिन्नप्रकारताविशिष्टनिरुक्तसम्बन्धावच्छिन्न- .

·६ जागदीशीव्याप्तिपञ्चक अव्याप्यवृत्तिसाध्यकेऽपि आकाशादिहेतावव्याप्त्यभावादाह सद्धता- 'वति । वृत्तिमद्धताविति तदर्थः। अव्याप्यवृत्ति साध्यं यत्र तत्र सन् वर्त. मानो यो हेतुस्तत्रेत्यर्थः । तेन संयोगाभाववान गुणत्वादित्यादावव्या. पन्यभावेऽपि न क्षतिरिति वदन्ति । निहाकता तन्निरूपकाधिकरणे प्रकारतात्वे हेतोः सत्त्वादिति तत्त्वम् । न च संयोगेन वन्हिमत्ताबुद्धि प्रति कालिकेन वन्यभाववान् स्वरूपेण वन्यभाव- वान् कालिकेन वन्ह्यभाववान् पर्वत इति ज्ञानस्यापि निश्चयावीशष्टनिश्चयत्वेन प्रति- बन्धकतया तत्प्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतप्रकारतावच्छेदककालिकसम्बन्धेन धूमस्य वन्ह्य. भावववृत्तित्वाद्वन्हिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिरिति वाच्यम् । ज्ञानवौशष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबन्ध ऋताया एव वक्तव्यत्वात् । प्रागुक्तक्रमेण साध्याभावत्वावच्छिन्ननिरूपकतानिवेशाच्च विशिष्ट- सत्ताभाववान् गुणत्वादित्यादौ च नाव्याप्तिः । यथाश्रुते साध्याभावस्स विशिष्टसत्तास्वरूपस्य सत्तानतिरिक्ततया तदधिकरणे गुणादौ हेतोवृत्तरित्यन्यत्र विस्तरः । 'असति बाधके उद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेन विधेयान्वयो भवतीति नियमात् अव्याप्य. वृत्तिसाध्यकसद्धेतुत्वावच्छेदेनाऽव्याप्तिम्रन्थकतुरभिमता, सा च न सम्भवति अव्याप्यवृत्ति. सध्यं यस्य स अव्याप्यवृत्तिसाध्यकः तादृशश्वासौ हेतुश्चेति व्युत्पत्त्या कपिसंयोगी गगना- दित्यत्राऽव्याप्तेरभावादित्यत उक्तम् वृत्तिमद्धताविति तदर्थ इति । तथाच गगनहे. तोवृत्तिमत्त्वविरहादुद्देश्यतावच्छेदकानाक्रान्तया तत्राऽव्याप्तिविरहेऽपि न क्षतिः । अन्याध्यवृत्ति साध्यं यत्रेति । तथा च साध्यनिष्ठाऽव्याप्यवृत्तितानिरूपकाधिकर णवृत्तिहेतुतावच्छेदकावच्छेदेनाऽव्याप्तिरिति निष्कर्षे न दोषः । फलमाह तेनेति । यत्र हे त्वधिकरण साध्यमव्याप्यवृत्ति तत्रेत्यर्थकरणेनेत्यर्थः । न क्षतिः-न व्यभिचारः । गुणत्वादेः साध्यनिष्ठाऽव्याप्यवृत्तितानिरूपकाधिकरणवृत्तित्वविरहात् । वदन्तीति । अथात्र सत्पदं व्यर्थम् , अव्याप्यवृत्ति साध्य यत्रेति अव्याप्यवृत्तिसा- ध्यकः अव्याप्यवृत्तिसाध्य के हेतुरिति अव्याप्यवृत्तिसाध्यकहेतुरिति समासेनेवोक्तदोषविरहात् । न चैतादृशव्युत्पत्तिलाभार्थमेव सत्पदमिति वाच्यम् । तथापि संयोगाभावसाध्यकद्रव्यत्वहेतो निरुतोद्देश्यतावच्छेदकाक्रान्ततया तत्र द्वितीयलक्षणेनाऽपि साध्यवद्भेदाऽप्रसिध्याऽव्याप्ते रवारणात् इति चेन्न । अव्याप्यवृत्तिसाध्यकेत्यत्र न व्याप्यवृतिरव्याप्यवृत्तिरिति व्युत्पत्त्या निरवच्छिन्नवृत्तिकान्यसाध्यकहेतावित्यर्थः । एवं च संयोगाभावस्य गुणादौ निरवच्छिन्न- वृत्तिकत्वन तदन्यत्वविरहान्न तत्साध्यकहेतोरद्देश्यतावच्छेदकाक्रान्तत्वमिति । वस्तुतः केवलान्वयिनि पृथग्दोषस्य दर्शनीयतया अव्याप्यवृत्तिसाध्यकत्यस्य केवलान्वयि भिन्नसाध्यकेत्यर्थः । केवलान्वयिभिन्नत्वमन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमिति न दोषः। केचित्तु वादिवाक्यार्थविकल्पस्थले यथाकाममेव विकल्पितार्थोपन्यासः, न च पौर्वापर्यो- पन्यासे नियोगपर्यनुयोगोस्ति, किन्तु दीधितिकृता अवतरणव्याजेन प्रथमलक्षणे एवाऽव्य- वृत्तिसाध्यकाऽव्याप्तिर्न द्वितीयादिलक्षणे इति सूचितम् , नातो मणिकन्न्यूनतापीति प्राहुः । अव्याप्तिः-व्याप्त्यसत्त्वम् , असद्धेतौ तस्याऽदोषत्वात्सद्धतावित्युक्तमेवमनपीत्यपि कश्चित्। , ·मटिप्पणटीकासहितम् । ननु साध्यवद्भिन्नो यः साध्याभाववानिय माध्याभावपचय साध्यवद्भिन्नाऽवृत्तित्वामिन्यम्यच सम्यक्त्वात् । न चाऽवृत्नित्वेन मम मा. ध्यवभिन्नम्याऽन्वयाविवक्षणासाध्याभाववना मममेव तादात्म्यनाऽन्वय विवक्षणान्न वैयमिति वाच्यम् । तथापि माध्यवद्भिन्नामको यो मतुव- थः सम्बन्धी नदवृत्तित्वयैव सम्यक्त्वे माध्याभावपवैययधाव्यादतः न च साध्याभावे प्रतियोगिय बिकरण्यनिवेशेन निगः नवप रिति वाच्यम् । प्रतियोगिदिन्नन्वरूपप्रतियोगिवेअधिकार र मानव मानेन त टिनस्यैव द्वितीयल समन्वान् । ननु नथापि अवतरगमभजतं, तथा हे अत्र सम्बन्धमानरममाववन्त ववभाग झालो घटवान कालपरिमाण दिन्यत्र कालिकसम्बन्धेन गयन सम्बनायन्छिन्न. प्रतियोगिताक्रमाध्याभावस्याऽऽमादी प्रसिद्धम्य कोलकाम्बन्धन र लेऽय सत्वदध्याभिः, अभावीविशेषणतत्रा दद्ववक्षण धूम भवन बन्यभाव दिन्यादः मध्याभवम् भावरूप- नयाऽव्याप्तिः, भावाऽभावमाधारणाऽभावायविशषणतया मनभवन। भन. र मानव. च्छेदकसम्बन्धेन साध्यवत्ताग्रहविरोधित्वनियामकसम्बन्धन नहन्ध वयम् कालिकसम्ब- न्धेन घटमाध्यकस्थले अभावयिविशेषणताविशेषस्य धूमाभावमाध्यकाथले च संयोगस्य तधात्वान्नाव्याप्तिः । न चत्र कश्मियोगाभाववान मेयत्वादित्यादी तादृशसम्बन्धाऽमियाऽ. व्याप्तिरिति वाच्यम्। केवलान्वायनीत्यादिना मूले एव तद्देष भिधानात् । एवं च कृषिसंयोगा- दिसाध्यके केवलविशेषणताविशेषस्य न साध्यवन ग्रहावरे धनानिक मकवं वृजद नेत स. म्बन्धेन साध्याभावनाग्रहेऽपि साध्यवत्ताज्ञानोदयात् , किन्तु निरवच्छिन्नविशेषणतावि- शेषस्यैव तेन सम्बन्धेन च साध्याभावस्य गुणादावेव सत्त्वादन्याप्तिविरहादिति चेन्न । अव्याप्यवृत्तित्वज्ञानशून्यकालीनसाध्यामाववत्ताज्ञानदशायां साध्यवत्ताज्ञानानुदयेन तत्काले च तस्य बाधप्रतिबन्धकतायामुत्तेजकत्वेन साध्यवत्ताज्ञानात्यत्ती बाधकामावन केवलाभा- बीयविशेषणताविशेषस्यैव तथात्वेनाऽव्याप्तिसम्भवादवतरणसङ्गतः, अन्यथाऽप्रामाण्यज्ञानादि- कालीनसाध्याभाववत्ताज्ञानकाले साध्यवत्ताज्ञानोदयेन निरवच्छिन्नविशेषणताया अपि त. थात्वाऽसम्भवात् । केचित्तु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्याभावस्य यत्सम्बन्धावच्छि- नप्रतियोगिताकाऽभावः साध्यं तेन सम्बन्धेन साध्याभाववत्त्वं विवक्षयं न तृतसम्बन्धे. नेति नावतरणाऽसङ्गतिनीप्युक्तदोषा इति प्राहुः । अभावाऽभावस्याऽतिरिक्तत्वे स्वरूपेणैव साध्याभाववत्त्वनिवेशान्न तदसङ्गतिरित्य- पि कश्चित् । वस्तुत उक्ताशयेनैव दीधितिकृताऽव्याप्तिमाशंक्याहेत्युक्तम् , अन्यथाऽव्याप्तेराहत्येव- ब्रूयात् , तथाचाऽऽपाततो यथाश्रुतेऽव्याप्तिशङ्कया लक्षणान्तरप्रणयनं न तु वस्तुगत्याऽव्या- प्तिरपि उक्तरीत्या तदभावात् । न वैयर्थ्यमितीति । कर्मधारयपक्षेपीति शेषः। सम्बन्धीति । मतुप्पदस्थाने ·८ जागदीशीव्याप्तिपञ्चक सप्तमीसमासं समर्थ्य व्याचष्टे साध्यवद्भिन्ने इति । तथा च साध्यवद्भिन्नस्य वृत्तावनन्वयाद् यथासन्निवेशे न वैयर्थ्यम् । साध्याभावे साध्यवद्भिन्नवृत्ति त्वविशेषणन्तु अव्याप्यवृत्तिसाध्यकसंग्रहार्थमेवेत्याशयः । साध्यवद्भिन्नवृत्तिद्रव्यत्वादिमति पर्वतादौ धूमादेः सत्त्वादव्याप्तिरसं. भवो वा स्यादतः साध्याभावेति । न च कपिसंयोगी एतत्वादित्यादेः संग्रहार्थमधिकरणभेदेनाऽभावभेदमारत्यैव लक्षणमिदं कार्य, तथाच सा- ध्यवद्भिन्ने योऽभावस्तद्वदवृत्तित्वस्यैव सम्यक्त्वे साध्यपदवैयर्थ्य मिति वाच्यम् । प्रतियोगितासंसर्गण साध्यीयत्वेनैव साध्याभावस्य प्रवेशो न त्वभावत्वेनाऽपीति तद्वैयर्थ्यशङ्काऽनधकाशात् । मम्बन्धिादं योज्यम् , तेन प्रकृत्यसमभिव्याहारे मतुष्प्रत्ययस्याऽनुशासनाऽसिद्धत्वेऽपि न अतिः । सप्तमीसमासमिति । नन्वत्र साध्यवद्भिन्ने इति अधिकरणसप्तम्यनुपपन्ना, का. रके इत्यधिकारीयण सप्तम्यधिकरणे चेति सूत्रेण कारकाधिकरणवाचिन एव शब्दात्सप्तम्य- नुशासनात् । न च क्रियाऽध्याहरणीयेति वाच्यम् । तथासति सापेक्षतयाऽसामथ्येन समा- सनुपपत्तेरिति चेत्। अत्राहुः-सप्तम्यधिकरणे चेति सूत्रस्थाऽनुक्तसमुञ्चायकचकारेण कारका- धिकरणाऽवाचिनापि शब्दात्सप्तम्यनुशासनेन सप्तम्यनुपपत्तेरभावादिति । अव्याप्तिरसम्भवो वेति । अबृत्तिगगनादिहेतोर्लक्ष्यत्वमते अव्याप्तिरित्युक्त तस्या- लक्ष्यत्वे तु असम्भवो वेति । आइत्यैवेति । अन्यथाऽव्याप्यवृत्तिसाध्यकाऽव्याप्तितादव येन साध्यवद्भिन्नवृत्तित्ववैयर्थ्यात् । तथाचेति । अधिकरणभेदस्याऽभावभेदप्रयोजकत्वे इत्यर्थः । साध्य पदवैयर्थ्यमितीति । अधिकरणभेदेनाऽभावभेदाऽस्वीकारे तु साध्यव- निन्नवृत्तिवटाघभ वस्य हेतुमति सत्त्वेनाऽव्याप्त्या न साध्यपदवैयर्थ्यमिति । साध्याभोवत्यत्र त्पुरुषत्वात्पूर्वपदे लक्षणाया आवश्यकत्वे तेनैव निर्वाहेऽभावपार्थीववक्षाया नोपयोग इत्या- ह प्रतियोगितासंसर्गेणेति। विलक्षणप्रतियोगितासम्बन्धेनेत्यर्थः। तादृशविलक्षणप्र- लियोगितासम्बन्धनान्यत्र साध्यीयत्वाभावादेव नाऽप्रसङ्गः । एतेन केवलप्रतियोगितास- म्बन्धेन साध्यीयपरत्वे द्रव्यं पृथिवीत्वादित्यादौ साध्यवीद्भन्नगुणवृत्तियः प्रतियोगितासम्व. न्धन साध्यीयः समवायस्तद्ववृत्तित्वस्य पृथिवीत्त्वे सत्त्वादव्याप्तिीरति निरस्तम् । अथा. ऽभावपदात्कथं तादृशविलक्षणप्रतियोगितालाभ इति चेद् । अभावपदसमभिव्याहृतपदान्तरस्य विलक्षणप्रतियोगितया स्वार्थविशिष्टबोधकत्वस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् , अन्यथा संयोगो घटाभा- व इति व्यवहारापत्तः । न च भाववाचकपदसमभिव्याहृताऽभावपदस्य भावभिन्नार्थकत्वान्ना- यमतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तथापि विषयिता घटत्वाभावाभाव इति व्यवहारापत्तेदुर्वार- त्वात् । साध्यीयत्वेनेवेति । साध्यविशिष्टत्वेनैवेत्यर्थः । अभावे साध्यीयत्वं न येन केनचि- सम्बन्धेन अतिप्रसङ्गात् , किन्तु प्रतियोगितासम्बन्धेन, तथाचाऽभावत्वनिवेशो व्यर्थ इत्या- शयवानाह न त्वभावत्वेनापीति । प्रयोजनाभावादिति शेषः । तद्वयर्थ्यशङ्कननवका- शादिति । तथा च साध्यपदाऽनुक्तौ साध्यद्भिन्ने वर्तते यस्तद्वदवृत्तित्वमित्येवार्थः स्यादेवं च पहिमद्भिन्नडूदादिवृत्तिप्रमेयत्वादिमति पर्वतादौ हेतोवृत्तरसम्भवः स्यादतस्तन्निवेश इति भावः। . .

·माटप्पणटाकामाहनम् । वस्तुतः स्वप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन माध्यद्भिन्न वतने या माध्यतावच्छेदकसम्बन्धन माध्यायोऽभावानद्वदवृतित्वमथः नधान साध्यतावच्छेदकसम्बन्धन सायायवार्थकम्य माध्यपदस्याऽनुनी स्थ. प्रतियोगितावच्छेदकीभूनसमवायादिसम्बन्धेन वन्ह्यादिमतोऽन्यस्मिन्य बतादौ यः समवायादिसम्बन्धावच्छिन्नवद्यमावस्तद्वनि धमादः मन्त्रा दव्याप्तिः स्यादतस्तदुपात्तमिति नव्याः । केचित्तु व्याप्यवृत्तित्वाऽज्याप्यवृत्तित्वरूपविरुद्धधर्माध्यासान्मयोगाद्य. भावस्यैव द्रव्यगुणाद्यधिकरणभेदेन भेदो न तु गगनाद्यभावस्य माना. भावात्, तथाच साध्यवाद्भिन्नवृत्तिगगनाद्यभाववनि पर्वनादी धूमादेः स. स्वादव्यानिरतः साध्यपदमित्याहुः। तन्मन्दम् । गुणे गगनाद्यभावे गुणन्या. दिसामानाधिकरण्यं न तु द्रव्ये गगनाद्यभावे नथान्वमित्यादिन नीत्या ननु अवयन सम्बन्धन पवनार न्यताटव मन धूम दन्यः सत्य इन जलादो वत्तमानस्य माध्यनिष्टप्रतियोगिताकस्त्र पर्वतल न्यानि बन्ट कन्याऽयम्मी पवते धूमस्य सत्त्वादव्याप्तिवारणायवाऽभावपदमार्थक्यतम्भव प्रोगन सम्बन्धन मन. यत्वार्थकत्वमनुचितमिति चेन्न । अभावपदोपादानेऽपि तदशावच्छेदकतयाः अभावस्वरूप- नामतेऽभावत्वाऽभततया माध्यमतिय कन्वेन तद्दोषतादवस्थ्यात् । अभावादस्य विन्द मर - नुयोगितापरत्वे तु विलक्षणतियोगितासम्बन्धन सय यत्वाचन सम्यकत्वादिति । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन माध्यायवार्थकस्यति । ननु पनि पन्त्र . दित्यादौ माध्यवद्भिन्ने वर्तमानस्य स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता कस्य द्रव्यवस्वरूपद्र. व्यभेदाभावस्याऽधिकरणे हेतोवृत्तित्वादव्याप्तिरतस्तद्वारणाय पृथक्तया स्वातन्त्र्येण माध्यताद- च्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्याऽवश्यकतया माध्यपदस्य माध्यतावच्छेदकसम्ब. न्धावच्छिन्नप्रतियोगितामात्रलाभार्थकत्वकथनमनुचितमिति चेन्न । जगदीशमनऽभावाऽभाव. ऽभाव इति प्रत्ययानुरोधेनाऽभावाभावमात्रस्यैवाऽतिरिक्ततया तस्याऽग्यधिकरणभेदेन भिन्नतयः माध्यवद्भिन्ने घटादी वर्तमानस्य द्रव्यभेदाभावस्याऽधिकरणता घटे एवेति अव्यापर. योगादिति । नन्वभावपदोपादानमेतत्कल्पेऽपि व्यथमिति चन्न । आधयतासम्बन्धेन जलपर्वतान्यतर- वहिमान् धूमादित्यादौ साध्यवद्भिन्ने जलादो वर्तमानस्य माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगिताकस्याऽनुगतस्याऽवच्छेदकत्वस्याऽधिकरणे पवने हेतावृत्तित्वादच्यामिप्रसङ्गात् । कि- ञ्च समवायस्यैकत्वेन द्रव्यं पृथिवीत्वादित्यादौ साध्यद्भिन्ने गुणादौ वर्तमानस्य माध्यीयस्य- धिकरणे द्रव्ये हेतोः सत्त्वादव्याप्तिः स्यादिति । मानाभावादिति । व्याप्यवृत्तित्वादिविरुद्धधर्माध्यामस्य भेदकत्वं च एतानि न भेद. कानी'त्यनेनाने स्वयं दीधितिकृन्निराकरिष्यति । अत्रेदं तत्त्वम् । संयोगाभावनिष्ठयोाप्यवृत्तित्वाऽव्याप्यवृत्तिन्वयोः प्रतियोगिमामान:- धिकरण्यतद्वैयधिकरण्ययोश्च न विरोधः, तथाहि-संयोगामावस्याऽव्याप्यवृत्तित्वं संयोगाभाव- , ·जागदीशीव्याप्तिपञ्चक कर्मादौ संयोगाद्यभावस्य भिन्नत्वे मानाभावादाह साध्यवदिति ३॥ गगनाधभावस्यापि गुणत्वादिसामानाधिकरण्यतदभावयोर्विरुद्धधर्मयोः सम्भवादिति दिक। न च घटत्वघटाकाशसंयोगान्यतरत्वावच्छिन्नाभाववान् गगनत्वा- हित्यत्राध्याप्तिः साध्यवद्भिने घटे वर्तमानस्य गगनघटसंयोगात्मकस्य सा. ध्याभावस्याधिकरणे गगनत्वहेतोः सत्त्वादिति वाच्यम् । अभावाभावस्था- तिरिक्ततामते एतल्लक्षणकरणादिति भावः । भिनत्वे इति । द्रब्यनिष्ठसंयोगा- भावतो भिन्नत्वे इत्यर्थः । मानाभावादिति । तथाचाऽत्राऽव्याप्यवृत्तिसाध्यक सद्धतावव्याप्तिरिति भावः। विकरणीभूतव्यनिष्ठाऽन्यन्ताभावप्रतियोगित्व, गुणे तस्य व्याप्यवृत्तित्वं च संयोगाभावाधिक- रणभूतगुणनिष्ठाऽन्यन्ताभावाऽप्रतियोगित्वम् , अनयो श्च न विरोधः, गुणत्वादौ तदुभयम- खात् । एव संयोगाऽभावस्य द्रव्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं संयोगाधिकरणीभूतद्रव्यवृत्ति- त्वं, नस्य गुणे प्रतियोगिवैयधिकरण्यं च संयोगाऽनधिकरणीभूतगुणवृत्तित्वम्, एतदुभयमपि न 'नरुद्ध, प्रमेयत्वादी तयोः सत्त्वात् , तथाच संयोगाभावार्भेदकधर्माभावाद् भेदस्याऽसिध्य पिसंयोगा एतवृक्षत्वादित्यादावव्याप्तिर्दुवारच, सयोगवद्भिन्ने गुणादौ वर्तते यः कपिसंयोगा- भावस्तस्यैतवृक्षेऽपि सत्वादिति । इदमत्रावधेयम् । न हि वयं संयोगाभावादेविरुद्धधर्माध्यासबलाद् भेदं साधयाम येनोपदर्शितरीत्या विरुद्धधर्माध्यासाभावेन तस्य भेदो न स्यादपि तु लाघवन, लाघवं च द्रव्यवृत्तिसंयोगाभावो न गुणादौ स्वीक्रियते अपि तु क्लुप्ततद्वृत्तिसंयोगादिमत्त्वप्रकारकप्रमावि- शेष्यत्वाभावे एव संयोगाभावत्वं कल्प्यते अनन्तकर्माद्यधिकरणे संयोगाभावकल्पनामपेक्ष्य तथाविधैकाभावे संयोगाभावत्वकल्पने लाघवात् । न च संयोगादिमत्त्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वा- भावे द्रव्यभेदे सयोगिभेदादौ वा सयोगाभावत्व कल्प्यते इत्यत्र विनिगमकाभाव इति वा च्यम् । तादृशाभावानां समनियततयाऽभेदात्। एवं च द्रव्यवृत्तिसंयोगाभावगुणादिवृत्तिसंयोगा. भावयोमैदः प्रामाणिक एवेति ध्ययम् । कर्मादौ सयोगाद्यभावस्येति शिरोमणिः । अत्र च गुणादावित्यनुक्त्वा कर्मा दाविति कथने कि वीजमिति चेद् । कमणि च संयोगाभावः प्रतियोग्यसमानाधिकरण इति मूलानुरोध एव। गुणादावित्युक्तौ गुणस्याऽदिरिति व्युत्पत्या द्रव्यलाभेऽनन्वयः स्यात्, कर्मादावित्यत्र तथा व्युत्पत्या गुणलाभेपि न दोष इत्याशयेन तथोक्तमिति तु मान्याः । अपरे तु कस्यचिन्मते द्रव्यकर्मगुणसामान्येत्यादिरीत्या पदार्थगणनात्तन्मताभिप्रायेणेदम्। कमणि च सयोगाभावः प्रतियोग्यसमानाधिकरण इत्यप्रेतनमूलमप्येतदभिप्रायकमेव, अत एवाऽपि साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपव्याप्तिलक्षणव्याख्यायां स्वाधिकरणाऽवृत्तिसाध्यासमाना- धिकरणकत्वमिति निष्कर्षे सत्ताधिकरणकर्मादिवृत्तित्वस्य साध्याऽसमानाधिकरणकर्मत्वादौ सत्त्वा- दिति दीधितिकारो वदिष्यतीत्याहुः ।

·सटिप्पणटीकामहिनम् । १२३ हेतोः साध्यवत्यक्षभिन्नदृष्टान्नवृत्तिवनाऽन्यानगढ़ मकलेनि। साकल्यं साध्याभाववति साध्य च वाध्यम् । हेनेरिति । न च साध्यवत्प्रतियोगिकाऽन्योन्याभावम्य कंवलान्वयित्रा. दसम्भव एव वक्तुमुचितो नाऽव्याप्तिरिति वाच्यम् । बदिमान् गगनादि- न्यत्राऽवृत्तिगगनादी लक्षणसम्भवन तस्यापि सद्धतुनायाः वय वक्ष्यमा णत्वादिति भावः। साध्यपदस्य सिद्धिकर्मतत्तद्यक्तिपरतया तत्तद्यत्यवच्छिन्नान्योन्या. भावासामानाधिकरण्यरूपस्य द्रव्यं पृथिवीस्वादिन्यादावव सम्भवाद्ग न्धवती पृथिवीत्वादित्यादावन्याप्तिकथनमित्यपि वदन्ति । ननु सकलस्य साध्यप्रतियोगिकाभावम्याधिकरणाऽसिया व्यभि चारिणि अतिव्यानिवारणार्थ यदि साध्याभावम्य विशेषणं साकल्यं तदा वस्तुतस्तु अव्याप्यवृत्तिसाध्यकेत्यादिना कपनंग दमक . देप्रमात्वाद्यव्याप्यवृत्तिमाध्यकेऽप्यव्याप्तिरुक्ता भवति, प्रकृते गयभावम्यन्यत्र दपदन प्रम त्वादिक्रमपि गृहीतम् , एवं च गुगादविन्युक्त गुरस्य प्रमावरूना अवद्भिन्नत्वाभवादन न्वयः स्यादतः कमादावित्युतमिति ध्येयम् । लक्षणसम्भवेनेति । इदमुपलक्षणम् । भेदे प्रतियोग्य निवनवेदो एनद्रपवान् । - द्रसादित्यादावपि लक्षणममन्वयो वोध्यः । सिद्धिकमति । माध्यपदं मिद्धकर्मण, 'गिकं, व्यापके तु सिद्धियोग्यतापुरस्कारेण लाक्षणिकम् , प्रकृतं च व्यापकपरत्वे तात्पर्यग्र'. हकाभावालभगा न युक्तेति मुख्यार्थपरिग्रहः । एतेन कर्मादावित्यनेनोक्कया कापसंयोगादि. साध्यकाऽव्याप्त्या साध्यवत्प्रतियोगिकेति लक्षणावतरणमयुक्तं कपिसंयोगववृक्षान्तरत्र- तियोगिकभेदस्यैतवृक्षे सत्त्वेनाऽत्रापि अव्याप्तितादवस्थ्यादिति निरस्तम् । मिद्धिकमन्वय साध्यत्वे वृक्षान्तरस्य साध्यवत्त्वाभावात् । अन्ये तु साध्यवत्प्रतियोगितिलक्षण स्वावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताकत्वसम्बन्धन साध्यतावच्छेदकविशिष्टभेदस्यैव लक्षणे निवशन कपिसंयोगादिमाध्यकाव्याप्तेरभावेन नावत. रणाऽसङ्गतिः । न चैव साध्यवदन्येत्यादिलक्षणेन पौनरुक्त्यमिति वाच्यम् । तत्र साध्यतत्र च्छेदकनिष्ठावच्छेदकताकसाध्यनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताया अभावविशेषणतया निवेदन साध्यवत्प्रतियागिकत्यत्र च सम्बन्धविधया तन्निवेशेन पौनरुक्त्याभावात् । न च तस्य मन्त्र न्धत्वे मानाभावः एतदस्वरसैनैव सकलेत्यादिलक्षणान्तरावतारादिति वदन्ति । तन्न समञ्जसम् । 'हेतोः साध्यवत्पक्षभिन्नदृष्टान्तवृत्तित्वने ति दीधितिग्रन्थविरोधात् । अतिव्याप्तिवारणार्थमिति । न च धूमवान् वढेरित्यादौ साध्यप्रतियोगिकन्य तत्तधूमाभावस्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य तत्तद्विपक्षाऽवृत्ति- न्वावच्छिन्नाभावस्य च गुणादी प्रसिद्धतया तत्र हेतोरभावसत्त्वात् काऽतिव्याप्तिवारणम् ! नापि वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिः, साध्यभावत्वावच्छिन्नानुयाोगताककूटत्वावाच्छन्नवत्त्वम्य .

·१२ जागदीशीव्याप्तिपञ्चक . वह्निमान् धूमादित्यादिसद्धेतावव्याप्तिः, तत्रापि तत्तद्विपक्षाऽवृत्तित्वाव. च्छिन्नाभावरूपस्य तत्तत्सपक्षाऽवृत्तित्वावच्छिन्नाभावरूपस्य च साध्य. प्रतियोगिकाभावस्तोमस्याऽधिकरणाऽप्रसिद्धरत आह-साकल्यं साध्याभा- वतीति । तथाच साकल्यं न साध्याभावविशेषणमतो नाऽप्रसिद्धिरि- तिभावः। केचित्तु ननु धूमवान वह्नरित्यादौ व्यभिचारिणि अतिव्याप्तिः, सा. ध्याभाववत्किचिनिष्ठाभावप्रतियोगित्वादित्यत आह साकल्यं साध्याभावतो. ति आहुः। नन्ववमपि साध्याभाववन्निखिलान्तर्गत महानसादौ वर्तमानस्याऽभा. वस्य प्रतियोगित्वं धूमादो नास्तीति अव्याप्तितावस्थ्यमत उक्तं साध्ये चेति । तथाच सपक्षो महानसादिर्न सकलसाध्याभाववानित्यदोषः । प्राञ्चस्तु व्यभिचारिणि अतिव्याप्तिवारणार्थ साध्याभाववति यावत्त्व- विशेषणे दत्ते एव साध्य यावत्वमव्याप्तिवारकतया सार्थकं भवति, अतः साध्याभाववत्येव साकल्यं प्राग्योजयति "साकल्यमित्यादिना" इत्येवम- वतारयन्ति । तन्मन्दम् । साध्याभाववति साकल्यानुक्तावातव्याप्तिवार- कतयैव साकल्यविशेषणस्य सार्थक्य सम्भवात् , अन्यथा गगनाऽवृत्ति- धर्मवान् व्यत्वादित्यादौ पटत्वादिलक्षणतत्तत्साध्यव्यक्त्यभाववद्गुणा- दिनिष्ठाभावप्रतियोगिनि द्रव्यत्वादावतिप्रसङ्गादिति ध्येयम् । गुणादी प्रसिद्धेरिति वाच्यम् । धूमाधिकरणतावान् वहेरित्यत्रैवाऽतिव्याप्तिवारणे ग्रन्थता- त्पर्यात् । किञ्च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वमेतत्कल्पे प्रयोजनविरहेण नास्त्येवेति यथाश्रुतमेव सम्यक् । तत्तद्विपक्षावृत्तित्वावच्छिन्नाभावस्यति । न च विपक्षाऽवृत्तित्वावच्छिन्ना- भावमादायाऽव्याप्तिसम्भवे सपक्षाऽवृत्तित्वावच्छिन्नाभावपर्यन्त विफलमिति वाच्यम् । ताह. शाभावे हेतुसामानाधिकरण्यविशेषणप्रक्षेपेणापि वारणसम्भवे तत्पर्यन्तानुधावनम् । अत एवं तद्रूपवान् तद्रसादित्यत्राऽव्याप्तिविरहादसम्भवो नोक्त इति । ननूभयाभावविपक्षाऽवृत्तित्वावच्छिन्नाभावादिकमादाय सर्वत्राऽसम्भवसम्भवेऽव्याप्ति- दानमसङ्कतमिति चेन्न । गगनभिन्नं घटत्वादित्यादी साध्याभावकूटाधिकरणगगनस्यैव प्रसिद्धः घटबृत्तित्वविशिष्टगगनभेदाभावस्य गगनत्वप्रतियोगिक- स्वरूपेण यो घटाऽवृत्तिस्तदभावस्य च साध्यप्रतियोगिकतया तद्घटितकूटाधिकरणाऽप्र- सिद्ध्या तत्राप्यव्याप्तिरिति वाच्यम् । साध्यवत्ताग्रहविरोधितानियामकसम्बन्धेन साध्याभा- वकूटवत्वस्य वक्तव्यतया गगनाभावस्य यः कालिकेनाऽभावस्तस्य स्वरूपेण साध्यतायां आत्मत्वादिहेतौ कालिकेन तादृशकूटाधिकरणमहाकाले हेतोरसत्त्वाल्लक्षणसङ्गतिरिति ध्येयम् । ध्येयमिति । साध्याभाववति साकल्यविशेपणदानेनैव गगनावृत्तिधर्मवान् द्रव्यत्वा- दित्यादौ यत्किंचित्साध्याभाववति गुणादी हेत्वभावसत्त्वेपि तस्य सकलसाध्याभाववन्निष्ठत्वा- च ·मटिप्पणटीकासहिनम् । इत्थं च प्रथमतः साध्ये साकल्याविशेषणापादाने गुणवादपि मद्रा हात्तदभाववान गुणादिः किन्तु गगनमात्र नत्र हतोवृत्तिन्वान्नातिव्याप्तिः। ननु साध्यवत्यपि द्वित्वाद्यवच्छिन्न प्रतियोगिताकम्य सकल साध्यप्र. भावनातिव्याप्ति । तथाच माले माकल्यावयम्दा प्रधान बनवान ने। वन त्वं चाऽवक्ष्योपादेयविशेषणान्तर विगणयप्रयोजनकन्वम् । ननु माध्याभाववति साकल्यप्रवेशं विनापि माध्ये म कल्यप्रवेश अवश्य माध्ये साकल्याऽप्रवेशे तद्वहिगगनोभयवान नधूमादित्यादावनिव्याधिः नम गगनाभ स्या. भयाभावस्य वा विवक्षणीय प्रतियोगियधिकरणव भवन नक्षणऽघटकनया नद्वन्धभावस्येच प्रतियोगिव्यधिकरणतया तनिष्टाभावति गिन्वस्य हेती तधूने मत्वन, मध्य म कन्य- प्रवेगे च सकलसाध्यान्तर्गतगगन'भावस्य प्रतियोगिताधिकरणव भवन प्रनगः रण सकलसा याभावाप्रसिधा नातिव्याप्ति । न च नाप नगगनाऽन्यमानाव. म दायऽतिव्याभिदुवारंव, यदि व क लकसम्बन्धेन जनियगिन्यधिकरणबहिन्धर्वराष्ट्रभाव बति महानसादा धूमाभावाऽसत्त्वेनाऽसम्भव त्या मयतावन्डेट कन पटकसम्बनाव. च्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताकत्वेनाऽभावविशेषणान्न तम'दयान, एवमन्यतरवस्य प्रत्येकवृत्तिधर्मत्वेन तदवच्छिन्नाभवम्य सकलनाध्यनिष्टप्रतियोगिताकवाभावात् तस्यैतदव- इन्यभावसमनियततया लाघवेन तद्वह्निन्वम्यैव प्रतियोगितावच्छेदकत्वोपगमादिन्युच्यने, नदा तड्यभावस्याप्यतथात्वानोक्तरीत्या साये साकल्यप्रवेशम्याऽऽवश्यकन्वमिति वाच्यम् । तधूिमोभयाभावस्यैव प्रतियोगिव्यधिकरणनया निम्न विशेषणवत्तका लनदया नदावश्यकत्वादिति चेन्न । साध्याभाववनि सान्याऽप्रवेश माध्याभावे प्रतियोगिवय' यकर. यस्याऽव्यावर्तकतयाऽनुपादयत्वेनोक्तरीत्या साध्ये साकल्यविशेषणव्यावृत्त्यसम्भवात् । यत्तु वहिधूमोभयादिसाध्यकसद्धेतौ वहिधूमघटत्रितयाद्यभावमादायाऽव्याप्तिवारणाय साध्यतानवच्छेदकीभूतव्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेनाऽभावस्य विशेषणीयतया साध्ये साकल्याऽप्रवेशेपि नोक्तस्थले तद्वहिधूमोभयाभावमादायाऽतिव्याप्ति., तस्याऽनयावन तद्वहिगगनोभयाभावस्यैव तथात्वेन लक्षणघटकता तस्य च प्रतियोगिव्यधिकरणत्वाभावा- दिति । तच्चिन्त्यम् । समवायेन प्रमेयवत्साध्यक साध्यतानवच्छेदकाऽप्रसिद्धद्या माध्यतावच्छे. दकेत्यादरभावविशेषणत्वासम्भवात् उभयादिसाध्यके त्रित्वावच्छिन्नाभावस्य साध्यतावच्छे. दकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविशेषणेनैव वारणेन तस्याऽव्यावकत्वाच्च । केचित्तु साध्ये साकल्यस्याऽनावश्यकत्वेनाऽऽदो न तदुपात्त, साध्यतावच्छेदकावन्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वविवक्षणे तस्याऽनिवशात् , अत एव साध्ये च बोध्यमित्युक्तम् , वस्तुगन्या निवेशो नास्तीति चार्थ इत्याहुः । साध्ये साकल्यविशेषणदानेऽपि अव्याप्तितावस्थ्यमित्याशङ्कते नन्विति । अथात्र सा- ध्ये साकल्यविशेषणस्य कोऽर्थः ? यदि व्यापकत्वमर्थस्तथाच साध्यताव्यापकत्वं प्रतियोगि- तायां पर्यवसनं, तदा इतरबाधसहकृतस्थले महानसीयवहिनिष्टविधेयताव्यापकप्रतियोगिताकस्य महानसीयवन्यभावस्य पर्वतादौ सत्त्वाद् वह्निमान् घूमादित्यादावव्याप्तिः। यदि च साध्यताव- २ जा०व्या० ·१४ जागदीशीव्याप्तिपञ्चक तियोगिकाऽभावस्य सत्त्वादसम्भवः, किञ्च सकलपदोत्तरनाम्रा सकल- साध्यप्रतियोगिताकाऽभाववतोऽनुपस्थापनात्तेन समं सकलपदस्य कर्म- छेदकव्यापक प्रतियोगिताकाभावो निवेश्यते तदा 'एकव्यक्तिसाध्यकस्थले साध्यांशे साकल्य. विशेषणदानेऽपि अव्याप्तिरग्रे स्थास्यति इत्याशयेन नानेत्युक्तम्' इति जगदीशग्रन्थाऽसङ्ग- तिरिति चेन्न । साध्यसकलत्वावच्छिन्नाभावे एव तात्पर्यात् । तथाच साध्यतावच्छेदकावच्छि- नानुयोगिताकपर्यप्तिककूटत्वावच्छिन्नाभावस्य पर्यवसिततया एकव्यक्तिसाध्यके तादृशकूटा- ऽप्रसिद्ध्याऽव्याप्तिकथनं, द्वित्वावच्छिन्नाभावमादाय नानाव्यक्तिसाध्यकेऽव्याप्त्यभिधानं च ( बहिनिष्टयावत्त्वावच्छिन्नाभावे तात्पर्यमिति ) न काप्यनुपपत्तिरिति ध्येयम् । अथ वह्निवृत्तियावत्वनिष्ठसमवायसम्बन्धावच्छिन्नाऽवच्छेदकताकस्यैवाभावस्य प्रतियो- गिवैयधिकरण्याकान्ततया हेतुमत्यसत्त्वात्कथमव्याप्तिरिति चेन्न। साध्यतावच्छेदकावच्छिन्ना- नुयोगिताकपर्यप्तिककूटत्वावच्छिन्नवत्त्वमभावे निवेश्यम्, कूटत्वावच्छिन्नवत्ता च स्वप्रतियो- गिकत्वसम्बन्धेनेति । एवञ्च साध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिककूटत्वप्रतियो- गिकपर्यायनुयोगितावच्छेदकसाध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभावस्यैव विव- क्षणीयत्वात् एकव्यक्तिसाध्यके एतादृशसाध्यतावच्छदकनिष्ठाऽवच्छेदकत्वाऽप्रसिद्ध्याऽव्याप्तिः। नानाव्यक्तिसाध्यके चोभयाभावादिरेव तादृश इति यथाश्रुतग्रन्थानुरोधिनः । असम्भव इति । अत्र(१)साध्यतावच्छेदकातिरिक्तवैशिष्ट्यव्यासज्यवृत्तिधर्मानव. (१) बन्हिधूमोभयवान् बन्हेरित्यादावतिव्यातिवारणायाऽतिरिक्तान्तं धर्मविशेषणम् । अथात्र माध्यता- वच्छेदकाऽतिरिक्तो यो धर्मस्तदनवच्छिन्न प्रतियोगितानिवेशेनवोपपत्नौ व्यासज्यवृत्तित्वनिवेशो व्यर्थ इति चेन । व्यासज्यवृत्तिन्वाऽनिवेशे साध्यतावच्छेदकाऽतिरिक्तत्वेन बहूना धर्माणा निवेशे गौरवापत्तिरतो धर्म- सवार्थ तन्निवेशः। यदि च साध्यतावच्छेदकातिरिक्तधर्मनिष्ठावच्छेदकन्वनिरूपकत्वसामान्याभावनिवेशे- नाअन्तधर्माऽप्रवेशात्तद्वैय्यर्थ्यमित्युच्यते, तदाऽखण्डाभावसम्पादकतया न व्यास ज्यवृत्तित्ववैयर्थ्यम् । यत्तु व्यासन्यवृत्तित्वं विहाय निरुक्तसामान्याभावनिवेशे प्रमेयवन्हिमान् धूमादित्यादावव्यातिः, गुरुधर्मस्य प्रति- योगिताऽनवच्छेदकत्वेन प्रमेयवन्हित्वम्य गुरुतयाऽनघच्छेदकत्वेन लक्षणाऽघटकत्वाद् , अतो वन्हित्वाव- च्छिन्नाऽभावसङ्ग्रहाय तदुपादानमावश्यकम्, अन्यथा तदीयप्रतियोगिताया साध्यतावच्छेदकाऽतिरिक्तवन्दि- त्वावच्छिन्नत्वेन वन्ह्यभावस्याप्यसङ्ग्रहः स्यात् । संयोगादिना प्रमेयवत्साध्यकस्थलानुरोधेन स्वानवच्छिन्न- प्रकारतावच्छेदकत्वरूपं साध्यतावच्छेदकान्यत्वं विवक्षणीयम् । नन्वेवं प्रमेयवन्धूिमोभयवान् धूमादित्यादाव- गतिरेव वन्हिधूमोभयत्वावच्छिन्नाभावस्य लक्षणाघटकत्वादिति चेन्न । तत्र केवलवन्हित्वावच्छिन्नाभावस्यैव लक्षणघटकत्वात् । न च कालिकेन वन्हित्वविशिष्टस्य साध्यत्वे शैवालादिरूपहेतौ समवायेन वन्दित्ववि- शिष्टाभावमादायाऽव्याप्तिवारणाय साध्ये साकल्यमावश्यकमिति कथमुक्ताभावो लक्षणघटक इति वाच्यम् । यत्र बन्हिधूमोभयत्वं शुद्धस्वरूपेण साध्यतावच्छेदकं तत्र पर्याप्तिसम्बन्धेन वन्हिधूमोभयत्वावच्छिन्नाभाव- वारणाय प्रतियोगिताया साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकत्वात्यावश्यकतया तत एक समवायेन वन्हित्त्वविशिष्टाभाववारणसम्भवात् साध्ये साकल्यस्य व्यर्थत्वादिति । तदसत् । गुरुधर्मावच्छि- नसाध्यकहेतो केवलान्वयिसाध्यकत्वेन तवाव्याप्तेरिष्टत्वात् । गुरुधर्मस्याऽभावप्रतियोगिता नवच्छेदकत्वे तदवच्छित्रसाध्यकानुमानमेव नास्तीत्यभिप्रायस्य वक्तुं शक्यत्वाच्च । अत एव लाघवेन साध्यतावच्छेदका- वच्छिनाभावनिवेशौचित्यवर्णनं सङ्कच्छते । अन्यथा तथानिवेशे गुरुधर्मावच्छिन्नसाध्यकाऽव्यातेरपरिहारात माध्यतावच्छेदकावच्छिन्नेत्यनेन साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नब्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नत्वस्यैव विवक्षणीय- नया लाघवानवकाशादिति दिक् । " ·माटप्पणटांकामादनम् साध्याभावो वा माध्यतावच्छेदक'वच्छिन्न न नियोगिताको प्रया, तन विपक्षकदेशनिष्ठाभावप्रतियोगिनि व्यभिचारिणि नातिन्याप्तिः । न वा नाना. व्यक्तिसाध्यकसद्धतावव्याप्तिः । अव्याप्यवृत्तिसाध्यकव्याप्यवृत्तिमद्धतावच्यामभिचागिण चन्या. प्यवृत्तावतिव्याप्तेवारणायाऽभावद्वय प्रतियोगिव्यधिकग्णवं बोध्यम । धारयोऽप्यनुपपन्न इत्यत आह मध्य भाव इति । तथाच साध्याभाववन्यत्र साकल्यं देयं न तु साध्येऽपीति भावः । माध्याभाववति साकल्यदानस्थ प्रयोजनमाह तेनेति । विपक्षकदशा-कश्चिद्विपक्षः, साध्यनिष्ठमाकरस्य साध्यसामान्याभावस्य वा निवेशम्य फलमाह नवन । एकव्यक्तिमाध्यक सकलसाध्योक्तो अपि अव्याप्तिग्ने स्थास्यनीन्याशयेन नानन्युक्तम् । अव्यायवृतति । कपितयोगी एतत्त्वादित्यादावित्यर्थः । यद्यप्य हावभा. वस्थापि प्रतियोगिवैयधिकरण्यावच्छिन्नस्यैव निवेशः करणीय इत्यच्या " निछन्नत्वं प्रतियोगितायां निवदयाऽसम्भवम्य वारणायव बाह किञ्चति । दाधितो व्यभिचारिणि नातिव्याप्तिरिति । अतिव्याप्तिः-लक्षणमन्त्र, मद्धती जस्याऽदोपत्वद् व्यभिचारिणीन्युक्तमेवमपि अन्यथाऽनिय प्युब चैत्र व्यभिचारित्वलाभेन द्वैयर्थ्यात् । वह्निमान् गगनादिन्यत्राऽतिबाट साभ्याभाववति साकल्योपादानेऽपि न बायो इन व्यभिचारिणीत्युक्तमित्यपि कश्चित् । 'न वा नानाव्यक्तिसाध्यकसद्धतावव्याप्तिरिति' शिरोमणिः । ननु नाना अनेका व्यक्तिराश्रयो यस्येति व्युत्पत्त्या नानाधिकरणत्वलाभे द्रव्यत्वयाध्यके मद्धेनाबव्याय- भावात् नाना व्यक्तिः साध्यं यस्येति व्युत्पत्त्या माध्ये नानात्वदाने शब्दवान् गगनन्वादित्यादी लक्षणसम्भवान्नानाव्यक्तिसाध्यकसद्धेतुत्वावच्छेदेनाऽन्याप्तिदानाऽसङ्गतिः । न चोभयाभव दे. कमादाय तत्राऽव्याप्तिसम्भव इति वाच्यम् । साध्याभाव प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रति- योगिवैयधिकरण्यनिवेशस्यावश्यकतया तत्र तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकाद्वत्त्वावच्छिन्ना धिकरणाऽप्रसिद्धः, साधनसमानाधिकरणवृत्ति यद् द्वित्त्वं तदवच्छिन्नाभावस्य च गगनेऽम. त्त्वादिति चेन्न । नानाव्याक्तिसाध्यकत्वं स्ववृत्तित्वस्वाऽसमानाधिकरणस्वेनरवानबोभयम. म्बन्धेन वस्तुविशिष्टसाध्यतावच्छेदककत्वम् व्यधिकरणोभयवृत्तिमाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न- साध्यकत्वमिति नानुपपत्तिः। दीधितौ अध्याप्तरिति। अस्य वारणायेत्यनेनाऽन्वयः। व्याप्यवृत्तिसद्धतावित्यत्र सद्धेतौ व्याप्यवृत्तित्वोत्कीर्तनप्रयोजनमाह-यद्यपीति । अव्याप्यवृत्तिहेताविति । कपिसंयोगी कपिविभागादित्यादावित्यर्थः । अव्याप्तिः सम्भवतीति । कपिसंयोगाभाव- वति वृक्षादौ प्रतियोगियधिकरणकपिविभागाभावविरहात् , तथाच व्याप्यवृत्तित्वोत्कीर्तन ·१६ जागदीशीव्याप्तिपञ्चक प्यवृत्तिहेतावपि अव्याप्तिः सम्भवति, तथापि यथाश्रुतमूलस्य न तत्रा- ऽव्याप्तिरित्यावेदयितुं व्याप्यवृत्तिहेतूक्तिः । व्यभिचारिणीति । एतद्वृक्षत्ववान् कपिसंयोगादित्यादावित्यर्थः। अभावद्वये इति। साध्याभावे हेत्वभावे चेत्यर्थः। व्यर्थमेवेति भावः। यथाश्रुतमूलस्येति । प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितस्येत्यर्थः । व्याप्य- वृत्तिहेतूक्तिः, तथाच हेत्वभावे तद्विशेषणाननुसन्धाने व्याप्यवृत्तिहेतुकस्थलेऽव्याप्तिर्भवतीत्य- भिप्रायेण तदुक्तमिति भावः । अथ तदुक्तावपि कपिसंयोगाभाववान् गुणत्वादित्यादी अव्याप्यवृत्तिसाध्यकव्याप्यवृ- त्तिसद्धेतुत्वावच्छेदेनाऽव्याप्तिविरह इति चेन्न । अव्याप्यवृत्तिसाध्यकत्वं हेत्वधिकरणवृत्तिसा. ध्याभावकसीतुत्व तस्य प्रकृते विरहानानुपपत्तिः । न चोक्तस्थले प्रतियोगिवैयधिकरण्यनि- वेशे प्रतियोग्यनधिकरणाऽप्रसिद्ध्याऽव्याप्तिरिति वाच्यम् । हेत्वधिकरणीभूतं यत्प्रतियोग्यधि- करणं तदन्यवृत्तिसाध्याभावस्य विवक्षितत्वात् , उक्तस्थले तथाविधस्वगुणादिभेदस्य प्रसि. द्वेरिति ध्येयम् । न च प्रतियोगिवैयधिकरण्योपादानेऽपि कपिसंयोगी एतत्त्वादित्यत्राऽव्याप्तिस्तदवस्थैव, गुणे कपिसंयोगाभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यात्तदाश्रयस्य तस्य द्रव्ये सत्त्वादिति वाच्यम् । प्रतियोगिवैयधिकरण्यविशिष्टसाध्याभावस्य प्रकृते विवक्षणात् तादृशविशिष्टसाध्याभाबाधिकर- णत्वं न द्रव्ये विशिष्टाऽधिकरणत्वस्याऽतिरिक्तत्वात् । नन्वत्र प्रतियोगिवैयधिकरण्यं यदि प्रतियोग्यधिकरणाऽवृत्तित्व तदा कपिसंयोगी एत. त्वादित्यत्राऽन्याप्तितादवस्थ्यम् , संयोगाधिकरणाऽवृत्तित्वविशिष्टस्य संयोगाऽभावस्याऽप्रसि- द्धेः । न च प्रतियोग्यनीधकरणवृत्तित्वं तदिति वाच्यम् । द्रव्यत्वाभाववान् गुणत्वादित्यत्र द्रव्यत्वरूपसाध्याभावस्य प्रतियोगिनो नित्यत्वादिविशिष्टद्रव्यत्वामावस्याऽधिकरणे वर्तमा- नतया तथाविधाऽभावाऽप्रसिद्ध्याऽव्याप्तः । न च यत्किञ्चित्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नान- धिकरणवृत्तित्वमेव विवक्षणीयम् , उपदर्शितस्थले च द्रव्यत्वरूपसाध्याभावस्य द्रव्यत्वाभाव. त्वरूपयत्किञ्चित्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणे वृत्तित्वान्नाऽव्याप्तिरिति वाच्यम् । कपिसंयोगाभाववान् आत्मत्वादित्यादावव्याप्तेः कपिसयोगाभावाभावस्य यत्किञ्चित्प्रतियोगि- तावच्छेदकं गुणसामान्याभावत्वं तदवच्छिन्नस्याऽनधिकरणे आत्मनि आत्मत्वाभावविरहात इति चेत् । मैवम् । यादृशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणं साध्यनिष्ठताशप्रतियोगिता- काभावाधिकरणमित्यस्य तथाविधसाध्याभावाऽधिकरणान्तेन विवक्षणादिति । (वस्तुतस्तु अधिकरणभेदेनाऽभावभेदमादृत्यैव लक्षणमिद कार्यमन्यथा कपिसंयोगी एत- वृक्षत्वादित्यत्राऽव्याप्तितादवस्थ्यम् प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वविशिष्टसाध्याभावाधिकरणताव्या- पकप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वविशिष्टहेत्वभावत्वावच्छिन्नाधि- करणताकत्वमित्येव वा सम्यक् । कुत्रचिद्जागदीश्यामेव पाठोयं दृश्यते ) ननु प्रत्तियोग्यनधिकरणवृत्तित्वविशिष्टसाध्याभावव्यापकत्वेनैवोपपत्तौ अधिकरणताप्रवेशो व्यर्थ इति चेन। तादृशाऽधिकरणताव्यापकत्वं तादृशाऽधिकरणताश्रयवृत्तिभेदप्रतियोगिता- ऽनवच्छेदकत्वं, न तु तादृशाधिकरणतात्वावच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणतावद्वृत्तिभेदप्रतियो- ·सटिप्पणीकामाहितम् । अत्र च साध्याभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यं साध्यतावच्छेदकसम्बन्ध. न प्रतियोगिनो यदधिकरणं तदवृत्तिन्वम् , तन धूमाद्यभाववतोऽपि अय:- पिण्डादेः कालिकसम्बन्धेन धूमादिमत्त्वेऽपि नातिव्याप्तिः । गिताऽनवच्छेदकत्वम् , नत्र चांद माध्यमात्र नष्टना नवप्रवेशानद . कल्पे अधिकरणभेदनाऽभावभंदा भावन प्रनय गमाधिकरण नाम बम बम केवलसाध्याभावाऽनतिरिकतया कपिसंयोगी एतदृक्षन्त्रादित्य वाऽन्यामिनादव मतअन योग्यनधिकरणवृत्तित्वविशिष्टसाध्याभावत्वाच्छन्ननिरूपकताकाधिकरणलापर्यन्त अवदाक इति तल्लाभायवाऽधिकरणनापदमिति भावः । ननु प्रतियोग्यनधिकरणनिवशिष्टहत्वभाव इन्यस्यत्र सम्यक्त्वऽधिकरगनानं विफलीमति चेन्न । अधिकरणभेदनाऽभावभदाऽवकरण नक्षन्त्रवान कपमय ग. इत्र एतदृक्षत्वाभाववति वृक्षान्तर विशिष्टम्यानपत्तनया नियोगव्याधिकरण शम्म वृत्तित्वादतिव्याप्तः स्वादिद। किच प्रमेयत्वादिना सर्वेषां व्यापकत्वद् व्यभिन्न रमतव्य देव व्यापकतावच्छेदकत्वं वाच्यमित्येतल्लाभार्थमकाधिकरणतापदमति श्रयम् । ननु साध्यतावच्छेदकावन्छिन्नानधिकरणत्वव्यापकहेतुनावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणक- मित्यस्यैव सम्यक् वे साध्याभावहेन्वभावयोगप्रवेशेऽपि अत्यभाव इति चेन्न । यथाय निवेश बैंयाभावात् । एतेन साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणत्वन्यायप्रतियोगियाधिकरणहेन्वन कब . च्छिन्नाऽधिकरणताकत्वमित्यस्यैव सम्यक्त्वे साध्याभावनिवेशो व्यर्थ इति निरस्तम् । य. थाश्रुतमूलात्प्रतियोगिताविशिष्टान्या या साध्याभावाधिकरणता इत्येवार्थः प्रतीयते। वै० स्वनि रूपकाभावीयत्व-स्वावच्छेदकावच्छिन्नसामाधिकरण्योभयसम्बन्धेन । एवं च घटाभावादि- वारणाय साध्याभावनिवेशो आवश्यक इति । नातिव्याप्तिरिति । एवं च धूमाभावाधिकरणाऽयपिण्डादेः माध्यतावच्छेदकसंयोग- सम्बन्धेन धूमादिमत्त्वविरहान्नातिप्रसङ्ग इत्यर्थः । नन्वत्र महाकालभिन्नं घटत्वादित्यत्र महा- कालभेदस्य कालिकेनाधिकरणत्वस्य अन्येषामपि स्वरूपेणाऽधिकरणत्वसत्त्वान्प्रतियोगिव्याधि- करणाऽप्रसिद्ध्याऽव्याप्तिसम्भवे तत्परित्यागोऽनुचितः अनुपपत्तिसम्भवे आपत्तेरन्याय्यत्वादि- ति चेन्न । यत्किञ्चित्सम्बन्धेनाधिकरणत्वोक्तावव्याप्तिविरहादिति । सम्बन्धाशेयत्किञ्चित्व. निवेशस्तु सम्बन्धविशिष्ठत्वं हेतौ ब्याप्तिः । वै० स्वावच्छिन्नप्रतियोगिनिष्टनिरूपकताकाधि. करणतावद्भिन्नवृत्तिसाध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वसम्बन्धेन । प्रकारमुद्रया निवेशश्च स. म्बन्धत्वसमानाधिकरणाभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नससर्गताकप्रतियोग्याधिकरणतावद्भिन्नवृत्तिसाध्या- भावव्यापकाभावप्रतियोगित्वं हेतौ व्याप्तिः। सम्बन्धसामान्यानवेशस्तु सम्बन्धविशिष्टान्य- खम् । वै०प्रागुक्तसम्बन्धेन । प्रकारमुद्रया निवेशश्च तादृशप्रतियोगिताकूटवत्त्वमिति । न च तथापि धूमाभाववतः अयःपिण्डीयपरमाणोरपि सकलसाध्याभाववदन्तर्गततया तस्य च कालिकसम्बन्धेनापि धूमानधिकरणतया तनिष्ठाभावप्रतियोगित्वस्य हेतौ विरहाना- ।

·८ जागदीशीव्याप्तिपञ्चकं हेत्वभावोऽपि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिव्यधिकरणः । हेत्वभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यन्तु प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यनधिकरणत्वघटितं वाच्यम् , तेन अयमात्मा ज्ञानादित्यादौ सा- ध्याभाववतो घटत्वादेविषयतया हेत्वभावप्रतियोगिमत्त्वेपि नाव्याप्तिः। हेत्वभावोऽपीति । अपिना साध्याभावसमुच्चयः, तेन विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादौ नातिव्याप्तिः । यद्यपि साध्याभावोऽपीत्येव क्रमानुरोधावक्तु. मुचितम्, अपिशब्दादेव हेत्वभावस्य लाभसम्भवात् । तथापि तत्प्रति- योगित्वं चेत्यग्रेतनतत्पदेनाऽनिर्दिष्टहेत्वभावपरामर्शाऽसम्भवाद्, हेत्वभाव- प्रतियोगित्वं चेत्यभिधाने च ग्रन्थगौरवं स्थादितीत्वमभिधानम् । प्रतियो- गितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगीति प्रतियोगिपदं प्रतियोगितावच्छेदकताघट- तिव्याप्तिरिति वाच्यम् । शिरोमणिमते अणुके परमाणौ च मानाभावात् त्रसरेणावेव वि. श्रान्तेरिति तत्स्वीकारे तु समवायेन वह्निसाध्यकधुमहेतौ व्यभिचारिणि अतिव्याप्त्याप- तेरिति ध्येयम्। प्रतियोग्यनधिकरणत्वघटितमिति। एवं च यादृशप्रतियोगितावच्छेदकाऽन- धिकरणवृत्तित्वमर्थः । अन्यथोक्तरीत्या गुणाभाववान् द्रव्यत्वाभावादित्यत्राऽव्याप्तेः । प्रति- योगितावच्छेदके यत्किञ्चित्त्वनिवेशे च घटः कपिसयोगादित्यादावतिव्याप्तिः स्यात् । तथा च यादृशप्रतियोगितावच्छदकावच्छिन्नानधिकरणसाध्यनिष्ठतादृशप्रतियोगिताकाभावाधिकरण यद् यादृशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणं हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नतादृशप्रतियोगित्वं व्याप्तिरिति समुदितार्थः । प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतिवैयधिकरण्यनिवेशस्य फलमाह तेनेति । ना. व्याप्तिरिति । एवं च प्रतियोगितावच्छेदकीभूतसमवायसम्बन्धेन ज्ञानस्वरूपप्रतियोग्यन- धिकरणे घटादो ज्ञानाभावसत्त्वादव्याप्तिनास्तीति । नन्वत्र वह्निमान् धूमादित्यत्र साध्याभाववतो घटाधूमावयवादेश्च कालिकेन समवा. येन च हेत्वधिकरणे प्रतियोगिनः सत्त्वेन प्रसिद्धस्थलेऽव्याप्तिसंभवे तत्परित्यागोऽनुचित इति चेन्न । साध्याभाववति साकल्यविशेषणसत्त्वेऽसत्त्वे चोभयथैवाऽयमात्मा ज्ञानादित्य- त्राऽव्याप्तिः, प्रलयान्तर्भावेण धूमाभावसत्त्वाद् वह्निमान् धूमादित्यत्र साकल्याऽनुक्कावव्या- प्तिविरहादिति । अत एव यत्समानाधिकरणा इति ग्रन्थे स्वविशिष्टपदसत्त्वेऽसत्त्वे चोभ, यथा नाव्यप्तिरिति वक्ष्यति । साध्याभाव प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकरण्यविवक्षायाः फलमाह तेनेति । नातिव्याप्तिरिति । गुणादौ विशिष्टसत्ताभावस्य सत्तारूपप्रतियोगिसमानाधिकरणतया प्रतियोगिव्यधिकरणसाध्याभावस्य सामान्यादावेव सत्त्वात्तत्र हेत्वभावसत्त्वेऽपि नातिव्याप्ति- रित्यर्थः । नन्वत्र घटवृत्तित्वविशिष्टवाच्यत्ववान् घटत्वादित्यादौ साध्याभावप्रतियोगिशु- द्धवाच्यत्वाऽनधिकरणाऽप्रसिद्ध्याऽव्याप्तिसम्भवेऽतिव्याप्तिदानमनुचितमिति चेन्न । प्रतियो- ·सटिप्पणटीकासहितम् । तत्प्रतियोगित्वं च हेतुतावच्छेदकरूपण बोध्यम , नेन व्यावदा माय कसम्बन्धनाऽवच्छेदकम्य वैशिष्टयलामाय, नेन दादा कालिकादिम म्बन्धन धुमत्वावच्छिन्नस्य काष्ठादेः संयोगसम्बन्धन सत्त्वेऽपि नाम्पाप्तिः। तत्प्रतियोगित्वं हेत्वभावप्रतियोगित्वम् । हेतुनावछदकरूपेण । हनुताव च्छेदकसम्बन्धेनेत्यपि बोध्यम्, तेन आन्मभिन्नं द्रव्यन्वादित्यादी माध्या- भाववति आत्मनि वर्तमानस्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियो. गिव्याधिकरणस्य कालिकादिसम्बन्धावच्छिन्नद्रव्यत्वत्वावच्छिन्नाभाव. स्य प्रतियोगित्वेऽपि द्रव्यत्वस्य नातिव्याप्तिः । न च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगिवैयधिकरण्यातयवाऽतिव्या. तिवारणसंभवात् हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगित्वविवक्षा व्यथति वाच्यम् । तथासति निघूमत्वव्याप्यवान् निर्वन्हित्वादित्यादौ निर्वन्हित्व. भेद्मादाय लक्षणसम्भवे निघूमत्वव्याप्यत्यायुत्तरग्रन्थे वक्ष्यमाणाऽव्या. प्यलग्नकतापत्तेरिति ध्येयम् । हेत्वभावे प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिवैयधिकरण्यविव क्षायाः फलमाह तेन द्रव्यत्वादाविति । अन्यथा साध्याभाववति गुणादौ विशि- टसत्ताभावस्य सत्तारूपप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादव्याप्तिरेव स्यादि. ति भावः । अत्र द्रव्यत्वस्य साध्यतायां सकलसाध्याऽप्रसिद्धाऽव्यातेरु. तविवक्षयाऽप्यप्रतीकारादादिपदम् , तेन गुणवत्त्वादिसाध्यस्योपसंग्रहः । ग्यधिकरणत्वहेत्वधिकरणत्वोभयाभाववदधिकरणवृत्तित्वस्य साध्याभावे वक्तव्यतयाऽव्या- प्तिवारणात् । न चाऽव्याप्तिवारणायोकप्रयासाऽपेक्षया प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिमत्वनिवे. श एव न्याय्य इति वाच्यम् । सम्पूर्णलक्षणे कपिसयोगाभाववान् गुणत्वादित्यत्राऽव्याप्तिवा- रणाय तथानिवेशस्याऽऽवश्यकत्वादिति ध्येयम् । नाव्याप्तिरिति । एवं च हृदादौ प्रतियोगितावच्छदकताघटकसमवायसम्बन्धेन धू. मत्वावच्छिन्नस्य धूमादेः संयोगेनाऽसत्त्वान्नाव्याप्तिः। न च कालिकसम्बन्धन धूमत्वावच्छिन्न. काष्ठादो प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्त्वसत्त्वेऽपि प्रतियोगित्वविरहात्प्रतियोगिपदस्य यथा. श्रुतार्थकत्वे एवाऽव्याप्तिवारणात् प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धपरत्वं व्यर्थमेवेति वाच्यम् । द्रव्यं गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्त्वादित्यत्राऽव्याप्तः, अत्र गुणकर्मान्य-वशिष्ट्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन, द्रव्यत्वाभाववति गुणादौ स्वरूपसम्बन्धेन गुणकर्मान्यत्वविशि- टसत्तादेः समवायेन सत्वादिति ध्येयम् । एवं स्वरूपसम्बन्धेन गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तायाः समवायन साध्यत्वे जातहेतुत्वे स- द्धतौ सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तायाः समवायेनाभाववति गुणादौ हेतोः सत्त्वादव्याप्तिवारणाय साध्याभावघटकप्रतियोगिवैयधिकरण्येऽपि प्रतियोगितावच्छेद- कताघटकसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकवैशिष्ट्यं बोध्यम् । विशिष्टसत्ताभावस्थ-गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्ताभावस्य । अव्याप्तिरेव स्यादिति । .

·२० जागदीशीव्याप्तपञ्चकं विशिष्टसत्तादौ नाऽव्याप्तिः, न वा विशिष्टसत्तात्वादिना तादृशाभावप्रतियो- गिनि सत्त्वादावतिप्रसङ्गः। यत्रैकव्यक्तिकं साध्यं विपक्षो वा तत्र निघूमत्वव्याप्ये तत्त्वेन साध्ये द्रव्येतराऽसमवेतमात्र वा प्रकृते द्रव्यत्वमिति ध्येयम् । हेतुतावच्छेदकरूपेण हेत्वभावप्रतियोगित्वविवक्षायाः फलमाह नवेति । सत्त्वादाविति । द्रव्यत्वादौ साध्ये इत्यनुवर्तते । यत्रैकव्यक्तिकमिति । तथाच द्रव्यं पृथिवीत्वादित्यादावव्याप्तिः सकलसा- ध्याऽप्रसिद्धरित्यर्थः। ननु इतोऽप्यस्वरसात्साध्यसामान्याभावस्यैष निवेशितत्वात्साध्ये द्रव्यं गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्त्वादित्यत्राऽव्याप्तिः स्यादित्यर्थः । दीधितो विशिष्टसत्तात्वा. दिना-गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तात्वादिना, तृतीयार्थश्च अवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं तस्य चा- भावेऽन्वयः। अथवा तृतीयार्थोऽवच्छिन्नत्वं तस्य प्रतियोगिपदाथैकदेशप्रतियोगितायामन्वयः। अतिप्रसङ्ग इति । प्रतियोगितायां हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्वानिवेशे द्रव्यं सत्त्वादित्यत्रा- ऽतिप्रसङ्ग इत्यर्थः । नन्वत्र धूमवान् वह्नरित्यत्र तादृशवह्निघटोभयाभावप्रतियोगित्वस्य वन्ही सत्त्वादति- व्याप्तिसम्भव तत्परित्यागे कि बीजमिति चेन्न । समानाधिकरणयोर्द्वयोः प्रतियोगिनोः सत्त्वात्, व्यधिकरणयोश्चाऽधिकरणाऽप्रसिद्धरित्ययोगोलकीयवह्नौ तत्प्रतियोगित्वाभावादिति न तत्रा- तिव्याप्तिः। किञ्च हेत्वभावपदेन हेतुताविशिष्टान्यप्रतियोगिताकाभावस्य विवक्षितत्वात्, हेतु- तावैशिष्ट्यं च प्रतियोगितायां स्वाश्रयवृत्तित्व-स्वानाश्रयवृत्तित्वोभयसम्बन्धेन, एवं चोभया- भावस्याऽतथात्वादेकव्यक्तिहेतुकस्थले विशिष्ठाभावस्य तथात्वेन तदभिधानादिति ध्येयम् । ननु हेत्वभाव हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकरण्यनिवेशेनाऽपि द्रव्यं विशिष्टसत्त्वादि- त्यत्राऽव्याप्तिवारणसम्भवे प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकरण्यनिवेशनमफलम् । न च विनिगमकाभावादेव तन्निवेशितमिति वाच्यम् । द्रव्यं सत्त्वादित्यत्र विशिष्टसत्ताभावस्य हेतु- तावच्छेदकसत्तात्वावच्छिन्नवैयधिकरण्याभावेनैवातिप्रसङ्गवारणसम्भवे प्रतियोगितायां हेतुता. वच्छेदकावच्छिन्नत्वानिवेशेन लाघवात् इति चेत् । अत्र केचित्-हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नवैयधि- करण्यनिवेशे सकलसाध्याभाववन्निष्ठा या हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नाऽनधिकरणवृत्तित्वविशिष्ट- हेत्वभावनिरूपिताऽधिकरणता तन्निरूपकहेत्वभावप्रतियोगित्वं लक्षणवाक्यार्थः पर्यवसन्नः । प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकरण्यनिवेशे सकलसाध्याभाववन्निष्ठा हेतुतावच्छेदकाव- च्छिन्नयादृशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाऽनधिकरणता तादृशप्रतियोगितावत्त्वरूपो लघुभूतो लक्षणवाक्यार्थः पर्यवस्यतीति तन्निवेशः । न च ममापि सकलसाध्याभाववनिष्ठं यद्धर्माव- च्छिन्नाऽनधिकरणत्वं तद्धर्मवत्त्वमर्थः, स चातिलघुरेवेति वाच्यम् । एतादृशार्थकरणे मूलो- कं प्रतियोगितायाः व्याप्तित्वं व्याहन्येत इति दीधितिकृता गुर्वर्थानुसरणात् , अस्याऽपि लक्षणान्तरत्वादिति। , ..

·सटिप्पणीकासहितम् - . निर्वन्हित्वादौ चाऽव्याप्तिः, नत्र हेत्वभावम्य वह्यादः प्रत्यक यावद्विपक्षा. ऽवृत्तित्वादत आह माध्यवदिति । साकल्यं न देयमेवेत्यत आह विपक्षे वैन । एकव्यक्निक इत्यनुपच्यते । तथाच यत्रैकव्यक्तिरेव साध्याभाववती तत्र गगनावृनिधर्मवान् गगना. ऽन्यत्वादित्यादावव्याप्तिः, साध्याभाववतः साकल्याऽप्रसिदग्न्यिर्थः । ननु साध्यादिभेदेन व्याप्तेर्मेदाद्यत्रैक एव विपक्षस्तत्रत्यलक्षणे साध्या- भाववति साकल्यविशेषणं न देयम् , अशेषत्वरूपं वा साकल्यं निवेश्यमतो दोषान्तरमाह निधूमत्वव्याप्ये इति । निधूमन्वस्य साध्यन्वे यत्रैकव्यक्तिक- मित्यनेनैव गतार्थता स्यादतो व्याप्यपर्यन्तम् । निधूमन्वव्याप्यस्यापि ने. हत्वादिना साध्यत्वे वन्ह्यभावस्य व्यभिचारिन्बाद सङ्कहो न दोषायन्यत उक्तम् नत्वन माध्य इति । निधूमन्वव्याप्यत्वन साध्ये इत्यर्थः । प्रन्यकामन । तथा च हेत्वभावस्य महानसीयवन्हेः साध्याभाववन्मकलालगनपर्वनाय. वृत्तित्वादव्याप्तिरिति भावः। इत्यनुषज्यते इति । लिमयन्यामेति शेषः । विपक्षः-निश्चितसाध्याभाववन । अशेषत्वरूपमिति । व्यापकत्वरूपमित्यर्थः, तथाच गगनाऽवृत्तिधर्मभावव्यापकत्वस्य गगनाऽन्यत्वाभावे 'गगनत्वे' सत्त्वानोकाऽव्यतिरिति भावः । गतार्थना म्यादिति। तथाच धूमत्वावच्छिन्नाभावरूपस्य निधूमन्वस्य माध्यत्वं तस्यकत्वन यत्रकार कमिन्या- दिनाऽव्यातेरभिहितत्वात्पौनरुक्त्यापनिरतस्तदपहाय व्याप्य इन्युक्तमिति भावः । इदं तु ध्यम् । पूर्व साध्ये साकल्यविशेषणाऽव्याप्तिरुक्का, इदानी तु विपक्षो वेत्यस्याऽवतरणोतरीन्या साध्ये साकल्यविशेषणाऽप्रवेशाभिप्रायेणाऽव्याप्तिरुच्यते इति प्रक्रमभेदान पोनरुक्त्यं किन्तु संयोगेन द्रव्यस्याऽव्याप्यवृत्तिवादिनवीनमते धूमाभावस्याऽव्याप्यवृत्तिस्वाकवलान्वयित्वेन तद्विहाय व्याप्ये इत्युक्तमिति। तत्त्वेन साध्ये इति । तथाच धूमन्वात्रच्छिन्नाभावव्याप्यवान वह्नित्वावच्छिन्नाभावादित्यत्राऽव्याप्तिरित्यर्थः । दीधितो आदिना आत्मत्वाभावव्याप्यवान मह- त्वाभावादित्यत्राऽव्याप्तिः संगृहीता, तत्र हेत्वभावस्य महत्त्वस्य यावदाम ऽवृत्तित्वादि- ति ध्येयम्। अथ निधुर्मत्वव्याप्याभाववति सकलान्तर्गतपर्वतचत्वरादौ वन्ह्यभावात्यन्ताभावस्य कस्याऽपि वन्हेरसत्त्वेऽपि वन्यभावभदस्य सत्त्वात्तमादायैव लक्षणममन्वयः लक्षणे प्रयोज- नविरहेण हेत्वभावप्रतियोगितायां हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नन्वस्याऽनिवेशात , हेतुता- वच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिवेयधिकरण्यनिवेशेनैवोक्ताऽतिव्याप्तिवारणसभवात् । न च लक्ष- णेऽत्यन्ताभावत्वरूपेण हेत्वभावाऽनिवेशे धूमवान् वन्हेरित्यादौ साध्याभाववति अयोगोलके वन्हिभेदसत्त्वादतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । धूमाभाववति वह्नयादौ वन्हिभेदाऽसत्त्वेनातिव्याप्ति- विरहादिति । न च तथापि धूमाभावव्याप्यवान् वन्हिमद्भेदादित्यत्राऽव्याप्तौ प्रन्थकृतां ता- पर्यम् , अत्र भेदभेदस्याऽनवस्थाभयादधिकरणरूपत्वमेव, तथाच तस्य प्रत्येकं विश्रान्ततया . ७ ·जागदीशांव्याप्तपञ्चक यावद्विपक्षवृत्तित्वाऽसंभवात्तत्र हेतुभेदमादायापि लक्षणगमनाऽसंभवादिति वाच्यम् । आकाशा- ऽभावाधिकरणकभेदभेदस्याकाशाभावात्मकाऽधिकरणस्वरूपतया तस्य च यावद्विपक्षवृत्तित्वेन नमादाथैव लक्षणसमन्वयात् । नचैवं सति गुणवान् घटभेदादित्यत्र हेतुभेदात्म काऽऽकाशा- भावमादायाऽतिव्यानिवारणाय हेत्वभावस्य सकलसाध्याभाववन्निष्ठत्वं हेत्वभावत्वेनैव त्रि- वक्षणीयम् , एव चाऽनवस्थाभयाद् घटभेदभेदस्याऽऽकाशाभावरूपत्वेऽपि घटभेदभेदत्वेन गगनाभावः आकाशाभावे एव वर्तते न तु गगनाभावाधिकरणे 'हेत्वधिकरणे' घट भेद- भदत्वेनाऽपि गगनाभावस्य केवलान्वयित्वे घटभेदो न घटभेद इति प्रयोगापत्तेः इति नातिव्याप्तिः, एवं चाकाशाभावमादाय नोक्ताव्याप्तिवारणमिति वाच्यम् । उक्तस्थले आका. शाभावस्य हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगिवैयधिकरण्यविरहेणाऽतिव्याप्त्यनवकाशात् उक्तविवक्षाया अकिञ्चित्करत्वात् , वन्हिमद्भेदहेतुकस्थले साध्याभावाधिकरणस्य हेतुरूप- प्रतियोग्यनधिकरणत्वेन हेतुभेदरूपगगनाभावस्य प्रतियोगिव्यधिकरणत्वेनाऽव्याप्तिविरहा दिति चेत् । सत्यम् । वन्यभावान्यत्वविशिष्टनिधूमत्वव्याप्यवान् वन्ह्यभानान्यत्वविशिष्टनिर्व- न्हत्वादित्यादावव्याप्तिः, तत्र वन्ह्यभावभेदमादाय लक्षणगमनं न संभवति वन्ह्यभावान्य- स्वविशिष्टनिघूमत्वव्याप्याभावयावदन्तःपातिनि वन्ह्यभावे वन्ह्यभावभेदाऽसत्त्वात् वन्ह्यभा- वात्यन्ताभावमादायापि लक्षणगमनं न संभवति तथाविधयावदन्तःपातिनि पर्वतचत्वरादौ कस्यापि वन्हेवन्ह्यभावात्यन्ताभावरूपस्याऽसत्त्वात् । न च वन्यभावान्यत्वविशिष्टवन्ह्यभावाभावो न वन्हिस्वरूपः किन्त्वतिरिक्त एव अन्य- था वन्ह्यभावे तादृशविशिष्टाभावबुध्यनुदयप्रसंगात् , तथाचाऽखण्डस्य विशिष्टहेत्वभावस्य यावद्विपक्षवृत्तित्वान्नाव्याप्तिरिति वाच्यम् । विशिष्टाभावस्य विशेष्याभावविशेषणाभावानतिरि• कत्वाङ्गीकर्तृप्राचीनमतावलम्बनेनैतदव्याप्तेरभिधानात् , एवं च प्रतियोगितासंयोगाऽन्यतर. सम्बन्धन वन्हिनवोपपत्तौ अतिरिक्ताऽभावाऽनभ्युपगमादिति फलितम् तादृशविशिष्टाभा- वस्य वन्यभावत्ववन्युभयरूपत्वेन सकलसाध्याभाववन्निष्ठत्वाऽसभवात् । यदि च हेतुतावच्छे- दकसम्बन्धेन प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशेऽपि सकलसाध्याभाववत्पर्वतादौ वढ्न्यभावानधिक- रणदेशावच्छेदन वढ्न्यभावनिष्ठकालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकतादृशवन्यभावाभावमा दाय नाव्याप्तिरित्युच्यते, तदाऽग्रिमलक्षणाऽपेक्षया गौरवमेवैतल्लक्षणेऽस्वरसो बोध्यः । अपरे तु निर्वह्नित्वस्य व्याप्यवृत्तितया तहेतुके प्रतियोगिवैयधिकरण्यानुपादानेन प्रति. योगितायां हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्यैव निवेशनीयतया न भेदमादायाऽव्याप्ति- वारणाऽसभवः । न चैवं विशिष्टसत्ताहेतुके प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नेत्यस्य व्यावृत्तिदानं दीधितिकृतोऽसङ्गतं स्यादिति वाच्यम् । एकोक्त्यभिप्रायेण तदभिधानात् । घटः पटान्यत्व- विशिष्टघटपटसंयोगादित्यादावेव पटान्यत्वविशिष्टघटपटसंयोगाभावस्य पटे प्रतियोगिवैयधि- करण्याभावेनाऽव्याप्तिवारणायैव तदुपादानादित्याहुः । अन्ये तु हेत्वभावस्य साध्याभाववन्निष्ठत्वं न सम्बन्धसामान्येन, सर्वसाधारणाऽनुगत- सम्बन्धत्वाभावाद् गौरवाच्च, नाप्यभावीयविशेषणतया, घटत्वाभाववान् पृथिवीभेदादित्यादौ साध्याभाववति घटे हेत्वभावस्य पृथिवीत्वस्य समवायेनैव सत्त्वादव्याप्तः, भावाऽभावसाधा- - ·सटिप्पणटीकासहिनम् । २० , - .. अत्र निरुतप्रतियोगिवैयधिकरण्यावाच्छन्नसाध्याभावव्यापकताव च्छेदकं निरुक्तप्रतियोगिवैयधिकरण्यावच्छिन्नयधर्मावच्छिन्नाभावन्वं तद धर्मवत्त्वं व्याप्तिरित्युक्तौ तु न दोष इति ध्येयम् । रणदें शकविशेषणतायां मानाभावान् , किन्तु हेनुमन प्रहधन तय मकसम्बन्धन तद्वाच्यम् , युज्यते चैतत् , तथामन्यतय प्रिज्ञानम्य व्यभिच रथ वाधव सम्भव तावच्छेदके हेतुमत्ताग्रहीवरोधितानियामकसम्बन्धन साध्याम वनिष्ट नव नगर वो दकत्वग्रह तुल्यवित्तिवद्यतया हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नभावस्य तादृशसम्बन्धन मध्याभत्र. वनिष्ठत्वग्रहात् साध्याभावनि तादृशमम्बन्धन हन्वभवप्रहायव मध्याभववान हनुनाव- च्छेदकसम्बन्धन हेतुप्रहरूपव्यभिचार ग्रहविधिवत , नथाच बहन्यभावभेदस्य अयाटक- लिकमम्बन्धविच्छिन्नप्रतियोगिताकवदन्यभावभावम्य च नदशसम्बन्धन प्रयोग दिन म.. भाववन्निष्टत्वाऽभावान् तमादाय लक्षणगमन'ऽसंभव दव्यापिदुवारवन्याहुः । वस्तुतस्तु प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेनव प्रनिय नियधिकरण्यं निबंध प्रतियं. यां च 'साध्यतावच्छेदक' हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्व निविटं, न सम्बन्धविच्छन्न- प्रतियोगित्वाऽनिवेशेन लाधवादित्याशयेनोक्ताऽव्याप्त्याभधानम् , वदन्यभवनदादांना हेतु- तावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वाभावेन तमादाय लक्षणगमनाऽभवात् । नन्वेवं सति वृत्यनियामकसम्बन्धन हेतुन यामव्याप्तिः तेन सबन्धन हेत्वभावस्य प्रमद्धः, नन सम्बन्धन प्रतियोगिवैयधिकरण्यन्तु हेन्वभावस्य प्रसिद्धमेवेति चेन्न । प्रचीनमते वृत्त्यनि- यामकसम्बन्धस्याऽप्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वान् , वृत्यनियामकसम्बन्धमा योगिताऽनवच्छेदकत्वे च तेन सम्बन्धेन व्याप्यत्वस्याप्यनभ्युपगमात् एनरक्षणानां च प्र. चीनमतानुसारित्वात् , अन्यथाऽभावाऽभावस्याऽतिरिक्तत्वेनैतदव्याप्त्युद्भावनस्यैवाऽसंगतः । केचित्तु धूमवढ्न्योः सामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाऽभाव एव विवक्षितः, पर्वतादिवृत्तितादृशवहन्यभावस्य हेतोस्तादृशसम्बन्धेन धूमवत्त्वेन साध्याभाववत्तया नाइश. सकलान्तर्गते तत्र हेतुभेदस्याप्यसत्त्वान्नाव्याप्त्यसङ्गतिरिन्याहुः । निरुक्तेति । प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नेत्यर्थः । तेन विशिष्टसत्तावान जातेरियादी नातिव्याप्तिः। प्रतियोगिवैयधिकरण्येति । तेन कपिसंयोगी एतत्त्वादिन्यादौ नाव्याप्तिः। साध्याभावव्यापकतावच्छेदकमिति । साध्याभावव्यापकतावच्छेदकत्वन्तु साध्या- भाववन्निष्टाऽत्यन्ताभावप्रतियोगिताऽनवच्छेदकत्वम् , तेन धूमवान वन्हेरित्यादौ प्रमेयत्रा- दिना वन्यभावस्य साध्याभावव्यापकत्वेऽपि न क्षतिः, न वा निघूमत्वव्याप्यवान् निवन्हि. वादित्यादौ निर्वन्हित्वाभावस्य कस्यापि वन्हेः साध्याभावव्यापकत्वविरहेऽप्यव्याप्तिः, वन्यभावाभावत्वस्य व्यापकतावच्छेदकत्वात् । अथ व्यापकताघटकाभावे साध्याभावसामानाधिकरण्यं यदि यथाकथञ्चित्सम्बन्धेनोच्यते, तदा वह्निमान् धूमादित्यादौ वन्यभाववति कालिकसम्बन्धेन धूमादिस्वरूपाभावस्य सत्त्वेन धूमाभावार्ष्यापकत्वविरहादव्याप्तिः स्यात् । न च साध्याभाववनिष्टत्व हेतुतावच्छेदकसम्ब- न्धेन विवक्षणीयमिति वाच्यम् । सत्तावान् जातेरित्यादौ साध्याभाववति हेतुतावच्छेदक- ·२४ जागदीशीव्याप्तिपञ्चक . अत्र अन्योऽन्याभावस्य साध्यवत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं व्युत्पति. बललभ्यं, न हि भवति नीलो घटो घटान्य इति । ननु साध्यवत्प्रतियोगिकान्यत्वस्य धूमादिमात सत्वादव्याप्तिरत आ. ह अत्रेति । तथाच साध्यवत्पदेन निरूढलक्षणयोपस्थापितस्य साध्यताव च्छेदकविशिष्टसाध्यवत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्याऽन्यपदार्थैकदेशेऽन्यः त्वे तादात्म्येनाऽन्वयात् साध्यवति च विशिष्टसाध्यवत्त्वावच्छिन्नप्रतियो. गिताकभेदाऽसत्त्वान्नाव्याप्तिः, गुरुधर्मस्याऽवच्छेदकत्वोपगमाच द्रव्यं पृथिवीत्वादित्यादौ द्रव्यत्वत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नभेदाऽप्रसिद्ध्या ना. च्याप्तिरिति भावः। सम्बन्धेन वृत्तरप्रसिद्ध्याऽन्याप्तेरिति चेद्, दत्तोत्तरत्वात् । साध्यवत्तव्यक्तिभेदमादाय वन्हिमान् धूमादित्यत्राऽव्याप्तिमाशङ्कते नन्विति । दी. धितो अत्रेति । साध्यवदन्याऽवृत्तित्वमितिबाक्ये इत्यर्थः । घटकत्वं सप्तम्यर्थः। स चान्योन्याभावाऽन्वयी । यद्वा विषयत्वं सप्तम्यर्थः, तच्च व्यापारानुबन्धित्वम् , अन्वयश्वास्य साध्यवत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वे । अन्योन्याभावस्य-अन्यपदाथैकदेशाऽन्योन्याभावस्य । अयमाशयः । सप्रतियोगिकाऽन्योन्याभावातिरिक्तस्य सावधिकपृथक्त्वस्य सत्त्वेपि अन्य- पदस्याऽन्योन्याभाववदर्थकत्वमेव, न त्वाचार्यादिसम्मतं पृथक्पदपर्यायत्वं युक्तम् , तथासति घटादन्य इत्यादिवाक्यात् घटाऽन्योन्याभावसंशयनिवृत्तेरनुपपत्तेः । न च घटात्पृथगित्यादौ पञ्चम्युपपत्तये 'अन्यारादितरत्त' इत्यादिसूत्रेणाऽन्यार्थकपदयोगे पञ्चमीविधानेनाऽन्यशब्दस्य पृथक्पदपर्यायत्वमावश्यकमिति वाच्यम् । सूत्रेऽन्यपदस्य पृथगादिपदोपलक्षकत्वेनैव तदुपपत्तेः। केचित्तु यदि अन्यादिपदस्याऽन्योन्याभाववदर्थकत्वं न स्यात् , न स्याद्वा तद्योगे पञ्चमी पृथक्त्वगुणविशिष्टबोधकाऽन्यादिपदयोगे पञ्चम्या 'ध्रुवमपायेऽपादानमिति सूत्रेणैव सिद्धत्वादित्याहुः । अपरे तु गुणादौ पृथक्त्वगुणाऽसम्भवेन द्रव्यादन्यो गुण इत्यादि प्रयोगानुपपत्त्याऽन्यो- न्याभावस्यैवाऽन्यपदार्थतावच्छेदकत्वमित्याहुः । वस्तुतस्तु गुणदीधितो अन्योन्याभावातिरिक्तपृथक्त्वस्य निरासेन अन्यपदस्य पृथक्षदपर्यायत्वेऽपि अन्योन्याऽभाववदर्थकत्वमेव । व्युत्पत्तिः आकाङ्क्षा-अन्यादिपदसमभिव्याहारः । तदेवं बलं-प्रयोजक-तल्लभ्यं-तत्प्रयो. ज्यशाब्दवोधविषय इत्यर्थः। नञ्पदसमभिव्याहारज्ञानस्येवाऽन्यादिपदसमभिव्याहारज्ञानस्यापि अन्वायतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावशाब्दत्वावच्छिन्नं प्रति हेतुत्वादिति भावः । जागदीश्यां निरूढलक्षणयति । न च साध्यवत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य लक्षणया पदलभ्यत्वे पदार्थतया पदार्थ व्युत्पत्तिबललभ्यत्वोक्तिरसङ्गतेति वाच्यम् । विग्रहसमासयो- स्तुल्यार्थकत्वनियमेन विग्रहात्तथा बोधस्य व्युत्पन्नत्वे समासादपि तथात्वेन विग्रहीयव्यु- त्पत्तस्तल्लक्षणायां प्रयोजकतया तल्लभ्यत्वोक्तेः । अत एवोपष्टम्भके घटान्य इति समस्तमुपेक्ष्य घटादन्य इति विग्रहवाक्यमेवोक्तम् ।

·सटिप्पणटीकासहिनम् । " , किञ्च प्रकृने निरूढलक्षणायाः ममभिव्याहार विशषमयमले नियन्त्रित नया-यन्त्र - क्तिः, नहि साध्यवदादिपदमात्रे माध्यवत्त्वावच्छिन्नानिये गिन' के नरुनुलक्षणा किन अन्य दिपदममभिव्याहृत तत्रेन्याशयः । उपष्टम्भके ममन बह याऽयमम्नतममम्नवप्रव क्येऽप्यन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकन्वस्य व्युपनिबलल यतन्य' विग्रहसम मय'. क्ययोः समानार्थकन्वनियमभङ्गो नेति मुचनाय । केचित्त साध्यवदन्यत्यादिसमस्तस्थलेऽपि न लक्षणा किन्त विश्व स्यम्य वक- स्मरणेन तथाऽन्वयः । यद्वा समासस्थले व्युत्पत्तिचित्र्यात् नामार्थयोभैदान्वयाऽ-युगमन साध्यवदादेरन्यपदार्थे भेदे निरुतप्रतियोगिताकवसम्बन्धेनाऽन्वयः, एवं च तस्याऽपदार्थ- स्वेन व्युत्पत्तिबललभ्यत्वोक्किरपि मममवेत्याहुः । ननु तथापि अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकवाऽलाम', नथ ह यथा नन- समभिब्याहारज्ञानकार्यतावच्छेदककेष्टिविटान्वयितावच्छेदकर ननयाऽभावविशेष्यनान. रूपितप्रतियोगितासम्बन्धावच्छिन्न प्रकारतावच्छेदकता पर्यायधिकरणन्त्र, तथाऽन्यादिस्टम मभिव्याहार ज्ञान कार्यतावच्छेदकक प्रविष्टमन्यपदार्थंकदशाऽन्यन्याभवविश यतानिरूपन्द- प्रतियोगितासम्बन्धाबीच्छन्नप्रकारतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणवमत्र वयम् , नस्य च साध्यवतो इत्याद्यसमस्तस्थले विभक्त्यर्थप्रतियोगित्वस्य प्रकारतया संसर्गत या वा भानाभ्यु- पगमसंभवेपि समस्तस्थले प्रतियोगित्वस्याऽसंमर्गतया न सम्भव इति चेत् । मैवम् । मामान्य. रम्परया वा तादृशान्योन्याभावान्वितप्रतियोगिताया प्रकारतावच्छेदकत्वमेवाभयसाधारणं प्रकृतेऽन्वयितावच्छेदकत्वम् । असमस्तस्थले माक्षादन्येन्याभावान्वितविभक्त्यर्थप्रति- योगितायां साध्यवत्त्वाद्यवच्छिन्नत्वसम्बन्धेन माध्यवदादः प्रकारतया माध्यवदादेस्तदव. दकत्वम् । समस्तस्थले तु साध्यवदादिपदस्य साध्यवत्वावीच्छन्नप्रतियागिताके लाक्षणिकतया परम्परयाऽन्योन्याभावान्वितप्रतियोगितायामवच्छिन्नत्वस्य प्रकारतया साध्यवत्वादेस्तदव- च्छेदकत्वम् । केचित्तु असमस्तस्थले तादृशभेदनिष्टविशेष्यतानिरूपितप्रकारतानिरूपितप्रकारता- वच्छेदकत्वं तत् , एव च तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिप्रकारतानिरूपितप्रतियोगित्वप्रकारता- निरूपितभेदीवशेष्यताकशाब्दं प्रति तद्धर्मावच्छिन्नाबोधकपदसमभिव्याहतपञ्चमीग्द- समभिव्याहृतान्यपदज्ञानत्वेन हेतुत्वमेकं, तद्धर्मावीच्छन्नत्वप्रकारतानिरूपितप्रतियोगि- त्वप्रकारतानिरूपिताश्रयत्वप्रकारतानिरूपितभेदविशेष्यताकशाब्दं प्रति तद्धर्मावच्छिन्न- बोधकपदसमभिव्याहृताऽन्यपदज्ञानत्वेन चाऽपरमित्याहुः । तदसत् । उक्तरीत्यैव माम- जस्ये धर्मभेदेन समस्ताऽसमस्ते हेतुत्वद्वयकल्पने गौरवात् । न च भवन्मतेऽपि कथमे- कहेतुत्वम् ? असमस्तस्थले प्रतियोगित्वस्य समस्तस्थले चाऽश्रयस्य प्रकारत्वात् , प्रमेया. दिपदजन्यप्रेमयत्वादिप्रकारकवस्तुसत्तादृशभेदबोधे व्यभिचारेण जन्यतायां प्रकारतावि. शेषनिवेशस्याऽवश्यकत्वादिति वाच्यम् । तादृशभेदविशेष्यतानिरूपितसाक्षात्परंपरासाधार- णोक्तप्रतियोगित्वप्रकारताया एव जन्यतावच्छेदकत्वात् । अपरे तु प्रतियोगित्वविशेष्यतानिरूपितस्वावच्छेदकावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रकार- तावच्छेदकत्वमेवोभयसाधारणं प्रकृतेऽन्वयितावच्छेदकत्वम् , तद्धर्मावच्छिन्नत्वसम्बन्धाव- ३ जा० व्या० ·२६ जागदीशीव्याप्तिपञ्चक . तद्धर्मविशिष्टबोधकपदसमभिव्याहृतेनाऽन्यादिपदेनोऽपस्थापितेऽन्य. स्वादौ तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वप्रकारेणैव तादात्म्येनाऽन्वयो न तु. च्छिन्नप्रतियोगिप्रकारतानिरूपितप्रतियोगित्वप्रकारतव जन्यतावच्छेदिका असमस्तस्थले वि. भक्त्यर्थप्रतियोगितायां साध्यवत्त्वावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन साध्यवदादेरन्ययः । समस्तस्थले नु साध्यवदादिपदस्य लक्षणया साध्यवत्त्वाचवच्छिन्न प्रतियोगिताको नार्थः, किन्तु प्रतियोगि. नाकमात्र तत्र शक्यार्थसाध्यवदादेः साध्यवत्वाचवच्छिन्नत्वसम्बन्धेन प्रतियोगितायामन्त्र. चः एकनामार्थेऽपरनामार्थस्य भेदेनाऽन्वयस्याऽव्युत्पन्नत्वेपि एकनामार्थयोः परस्परं भेदेना. ऽन्वये कृतिवर्तमानत्वयोरिव बाधकाभावात् दित्याहुः । वस्तुतस्तु तादृशभेदनिरूपितोक्तप्रतियोगिविषयतैव जन्यतावच्छेदिका सा चाऽसमस्त- स्थले प्रकारता संसर्गता च, समस्तस्थले ससर्गतैव आश्रयस्याऽभेदसम्बन्धेन प्रकारतया- ऽभेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकात्मकभेदाऽभावरूपतया नीलो घट इत्यादौ नीलत्वादाविव प्रकृते तुक्तप्रतियोगित्व एव पर्यवसानात् । साध्यतावच्छदकविशिष्टसाध्यवत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्येति । सा- ध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मनिष्ठाऽवच्छेदतानिरूपकीभूतसाध्यवत्त्वपर्याप्तावच्छेदकता- कप्रतियोगिताकस्येत्यर्थः । तेन तत्तद्वह्निमान्न वह्निघटोभयवान वहिमपर्वतो नेत्यादिभेदानां महानसादौ सत्त्वेऽपि न अतिः। महानसीयवहयाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदमादायाऽव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदका- वच्छिन्नसाध्यनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदस्याऽवश्य विवक्षणीयतया प्रसक्तां द्रव्यं पृथिवी- स्वादित्यत्राऽव्याप्तिं निराकुरुते गुरुधर्मस्याऽवच्छेदकत्वोपगमाञ्चेति । नाव्याप्ति- रिति । इदमुपलक्षणम् कंबुग्रीवादिमत्ववान् घटत्वादित्यादिगुरुधर्मसाध्यके साध्यावच्छिन्नप्र- तियोगित्वस्याऽप्यप्रसिद्धिर्द्रष्टव्या । केचित्तु ननु साध्यवदन्य इत्यत्र मतुबन्तप्रतिपाद्यतावच्छेदकसाध्यसम्बन्धरूपसाध्यव. त्वस्याऽन्वयितावच्छेदकत्वेऽपि साध्यापक्षया गुरुतयाऽभावप्रतियोगिताऽनवच्छेदकत्वेन तदव- च्छिन्नप्रतियोगित्वाऽप्रसिद्धिः । न च पटः कम्बुग्रीवादिमदन्य इत्यादिवाक्यप्रामाण्यानुरोधेना- ऽन्वयितावच्छेदकनिरूपितं पारिभाषिकमवच्छिन्नत्वं प्रतियोगितायां भासते इति, गुरुधर्मो- ऽपि प्रतियोगिताऽवच्छेदक इति वोपेयमिति न दोष इति वाच्यम् । कम्बुग्रीवादिमात्रास्ती- त्यादौ भ्रमात्यकशाब्दबोध इत्युत्तरविरोधादिति चेन्न। साध्यवत्त्वं हि अत्र साध्यमेव विवक्षित मतुबन्तप्रतिपाद्यतावच्छेदकत्वस्य मतुबन्तजन्यबोधे संप्रदायमते मतुर्बथसम्बन्धस्येव तद्वारा मत्युप्रकृत्यर्थस्याऽपि प्रकारत्वमित्याशयात् । न च कम्बुग्रीवादिमत्त्ववान् घटत्वादित्यत्रा- ऽव्याप्तिरिति वाच्यम् । तत्र भ्रमात्मकव्याप्तिज्ञानादेवाऽनुमित्यङ्गीकारादिति प्राहुः । वस्तुतस्तु अन्योन्याभावप्रतियोगिताऽनवच्छेदकत्वे सति वृत्तिमत्त्वरूपकेवलान्वयित्वस्य - गुरुधर्मसाधारण्येन तत्साध्यकाऽव्याप्तेर्मूलोक्तदोषे एवाऽन्तर्भाव इति ध्येयम् । साध्यवत्पदार्थस्य “साध्यावच्छिनप्रतियोगिताकस्स" नान्यपदार्थेऽन्वयः, बाधात् , ना- पि तदेकदेशे पदार्थः पदार्थेनान्वेलीत्यादिव्युत्पत्तिविरोधादत आह अन्यत्वादाविति ।

·सटिप्पणटीकासहितम् । २७ सद्धर्माश्रयप्रतियोगिताकत्वेनेत्यत्र व्युत्पत्ती प्रमाण माह नह"ति । तादृशम्युः त्पत्यस्वीकारे नीलघटे पातघटप्रतियोगिकभेदसत्त्वान्नीलो घटी घटान्य इत्यपि व्यवहारः स्यादिति भावः । अत्र च द्रव्यं घटान्यदित्याद्यप्रयोगात् यनिष्ठप्रतियोगिताकत्वेनाऽन्या. दिपदेन भेदो बोध्यते तदवृत्तिधर्मस्यैवाऽनुयोगितावच्छेदकत्वात् तत एव घटो घटान्य इत्यस्य वारणसम्भवात् नीलघटत्वस्याऽनुयोगितावच्छेदक- त्वपर्यन्ताऽनुधावनमिति मन्तव्यम् । तादात्म्यनाऽन्वय हात । व्युत्पत्तिचिच्यादिति शेषः। उत्तरपदस्थव विशिष्ट लक्षण, इतरं तात्पर्यप्राहकं, एवं च न कश्चिद्विरोध इत्यपि कश्चित् । तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वप्रकारेणैवान । एवकारव्यवच्छेद्यमः नत्विति । एतेन पर्याप्तिनिवेशनमपि सूचितम् । नन्ववमभेदसम्बन्धन माध्यावच्छिन्न प्रतियोगिताकविशिष्टभदवदवृत्तिन्वमेव लक्षणं पय- वसन्न, लक्षणवाक्याद् यादृशविशिष्टार्थः प्रतीयत तस्यैव लक्षणत्वात् , एवं च अनुमितिहतु. तावच्छेदकव्याप्तिजिज्ञासया एतन्निरूपणेऽर्थान्तरं, लाघवादुक्तप्रतियोगितासंसर्गकमाध्यवादश- षणकभेदघटितव्याप्तरेवाऽनुमिनिहेतुतावच्छेदत्वादिनि चेन्न । लक्षणवाक्यतात्पर्य प्रयुक्तबोधवि- षयविशिष्टार्थस्यैव लक्षणत्वन यादृशब्याप्तिज्ञानमनुमितिहतुस्तस्यामेवाऽस्य तात्पर्येण तादृशव्य- प्तिज्ञानतात्पर्यप्रयुक्तप्रकृतलक्षणवाक्यादपि तादृश्मानसबोधसम्भवेन तादृशव्याप्तरेव लक्ष. णार्थत्वात् । वस्तुतस्तु लक्षणवाक्यार्थस्यैव लक्षणत्वेऽपि नार्थान्तरं, शरीरगौरवेऽपि तदर्थव्याप्तरव लाघवान्तरेणाऽनुमितिहेतुतावच्छेदकत्वात् , लाघवान्तरं च अवच्छिन्नत्वं न साध्यायं, प्रति- योगिता नावच्छिन्ना, भेदो नोक्तप्रतियोगिताक इत्यादि बहुविधोपनीतभानादौ अनुमितिसा- मग्न्याः प्रतिबन्धकत्वाकल्पनेन । अत एव सिद्धान्त व्यापकमामानाधिकरण्यरूपन्याप्तरप्यनु मितिहेतुतावच्छेदकत्वं वक्ष्यमाणमुपपद्यते, अन्यथा तत्रापि शरीरलाघवेन स्वावच्छिन्नव्याप- कतावच्छेदकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नमामानाधिकरण्यसम्बन्धन हेतुतावच्छेदकवत्त्वस्यैव व्य' प्तित्वौचित्यादिति तत्त्वम् । अत्र चेति । नत एवेति अन्यादिपदममभिव्याहारज्ञानस्याऽनुयोगितावच्छेदकाव च्छेदेन अन्योन्याभावादिशाब्दं प्रति हेतुत्वम् , तथा अनुयोगितावच्छेदकश्च प्रतियोग्यवृत्ति- धर्म इति व्युत्पत्त्यनुरोधादेवेत्यर्थः । वस्तुतस्तु द्रव्यं घटान्यदित्यादिप्रयोगवारणाय अन्यादिपदममभिव्याहारज्ञानं अनुयो- गितावच्छेदकाऽधिकरणाऽवृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावशान्दं प्रति कारणमेतादृशरी- त्यैव कार्यकारणभावः कल्प्यते तावतापि द्रव्य घटान्यदित्यादिप्रयोगवारणसम्भवात् , न तूक्तरीत्या कार्यकारणभावः कल्प्यते, एवं च द्रव्यं घटान्यदित्यादिप्रयोगस्य यथा वारणं तथै- व घटो घटान्य इत्यादि प्रयोगस्यापि वारणसम्भवोऽत उक्तं नीलो घटी घटान्य इति । एत नाऽन्यादिपदसमभिव्याहारज्ञानस्याऽनुयोगितावच्छेदकावच्छेदेनाऽन्योन्याभावबोधकत्वेऽपि घ- टप्रतियोगिकस्य घटपटोभयान्योन्याभावस्य घटत्वावच्छेदेन सम्भवात्तादृशाभावमादाय घटे , ·. २८ जागदीशीव्याप्तिपञ्चक नीलो घटो घटान्य इत्येव सम्यक् पाठः, तथैव प्रकृतोपयोगित्वस इतेः । घटादन्य इति पाठस्तु साध्यवदन्येत्यत्र पञ्चमीसमासे लुप्तविभक्तिः म्मारितप्रतियोगित्वे प्रत्यर्थतावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्य संसर्गमर्यादया भानमादृत्य कथञ्चित्सङ्गमनीयः । घटः पटी नेत्यादौ तु पटपदं मुख्यार्थपरमेव न तु प्रकृत इव पटत्वाव. च्छिन्नप्रतियोगिताकपरम् , निपाताऽतिरिक्तस्थले एव नामार्थयोमैदान्धः यस्याऽव्युत्पन्नतया नसोपस्थापिते भेदे पटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व. संसर्गेणव पटस्याऽन्वयसम्भवात् । पटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वन्तु पटत्वमवच्छिन्नत्वं प्रतियोगित्वं चेति त्रितयमेव विशष्यावशेषणभावाप. नं संसर्गः, न तु वस्तुगत्या पटत्वाऽवच्छिन्नं यत्प्रतियोगित्वं तन्मात्रम् , पटो नेत्यत्र पटत्वावच्छिन्नत्वस्याप्यनुभवसिद्धत्वात् , अन्यथा प्रतियोगि व्यक्तिभिरेव तत्तद्विशिष्टबुद्ध्युपपत्तौ पटत्वादेस्तदवच्छेदकत्वमेव न स्या त , मानाभावात् , अत एव केवलान्वयिग्रन्थे वन्हिर्नास्तीत्यत्र वन्हित्वं घटान्य इति प्रयोगवारणाऽसम्भवेन नीलघटोपादानं व्यर्थमिति परास्तम् । ननु नीलघटत्वस्य कथं प्रतियोग्यवृत्तित्वामेति चेत् । विशिष्टसत्तावान् गुणान्य इति प्र. योगाऽनुरोधेन यद्धर्मावच्छिन्नवत्व प्रतियोग्यवृत्ति यद्धर्मों वा प्रतियोगिवृत्तिताऽनवच्छेदकः तद्धर्मावच्छिन्नमेव भदानुयोगितावच्छेदकमिति न कोपि दोषः । नीलघटत्वावच्छिन्नवत्त्वं च घटाऽवृत्तीति। प्रकृतोपयोगित्वसङ्गतेरिति । अत्रापि साध्यवत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक इव घट- स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताके लक्षणा । तथाच दृष्टान्तदान्तियोः साम्यमिति भावः । घटादन्य इतीति । अत्र प्राचीनमते पञ्चभ्याः प्रतियोगित्वमर्थः । तत्र घटत्वावच्छि- नस्याऽधेयतासम्बन्धेनाऽन्वयः । धर्मिपारतन्त्र्येण घटत्वादेरपि अवच्छिन्नत्वसम्बन्धेन तत्रा. ऽन्वयात्, एकत्र विशेषणत्वेनोपस्थितस्यान्यत्र धर्मिपारतन्त्र्येणान्वयस्य सर्वमतसिद्धत्वात् , प्रतियोगित्वस्य व्युत्पत्तिवैचित्र्येणाऽन्यपदार्थैकदेशे भेदे निरूपकतासम्बन्धेनाऽन्वयः । न घटादित्यादौ यदि पञ्चम्याः प्रतियोगित्वमर्थस्तदा घटनिष्ठप्रतियोगिताया निरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाऽभावो बोधविषयो वाच्यः, एवं च निरूपकत्वस्य वृत्त्यनियामकतया तादृशाऽभावाऽप्रसिद्ध्या न सम्भवतीति नवीनैरनुयोगित्वमेव पञ्चम्यर्थः स्वीक्रियते, तत्र प्रकृत्यर्थस्य घटादेः स्ववृत्तिघटत्वावच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपकताकत्वसम्ब न्धेनाऽन्वयः । अनुयोगितायाश्चाऽऽश्रयतासम्बन्धेनाऽन्वयः । समासस्थले च उभयमते घट- पदस्य घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताविशिष्टे अनुयोगिताविशिष्ट वा लक्षणा, तत्पुरुषे पूर्वपदस्य तत्तद्विभक्त्यन्तार्थविशिष्टे लाक्षणिकत्वात् । यत्किञ्चित्पटादिव्यक्तौ पटो नेत्याद्यप्रयोगेण नस्थलेप्यन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियो. गिताकत्व व्युत्पत्तिबललभ्यं तत्प्रसनादुपपादयति घटः पटो नेत्यादौ विति । मुख्या. थपरमेव-पटत्वावच्छिन्नपरमेव । अव्युत्पन्नतयेति । राजा पुरुषः भूतलं घट इत्यादी क्रमेण स्वत्त्वाऽधेयतासम्बन्धेन राजभूनलादेः पुरुषघटादावन्वयाऽबोधाद्विशेष्यतासम्बन्धेन तादात्म्यसम्बन्धानवच्छिन्ननामार्थनिष्ठप्रकारताशालिबोधं प्रति नामोत्तरविभक्त्युपस्थाप्यत्वस्य ।

·सटिप्पणटीकासहितम् । अवच्छिन्नत्वं प्रतियोगित्वं च संसर्गमर्यादया भासते इति स्वयमप्युक्तम् । इत्यं च प्रमेयं नास्ति कम्वुप्रीवादिमानास्तीत्यादिशाब्दबोधानां संस र्गकोटावेव प्रतियोगितायां प्रमेयत्वावच्छिन्नत्वावगाहितया भ्रमत्वम, संस. प्रकारसाधारणविशेषणविशेष्यभावस्यैव भ्रमत्वघटकत्वात् , अन्यथा स्वरूपसम्बन्धेन प्रमेयत्वाधवच्छिन्नप्रतियोगित्वस्याऽलीकतयाऽखण्ड- तत्सम्बन्धन प्रमेयस्य अभावे धर्मिणि अन्वयाऽसम्भवेन भ्रमत्वाऽनुपपत्तेः, सदुपरागेणाऽप्यसतः संसर्गमर्यादया भानस्य मणिकताऽनङ्गीकारात् । क्लप्तेन पटत्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धेन चाऽभावे प्रमेयस्य स. स्वेन ताशसम्बन्धेन भ्रमत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । पटत्वादेरन्वयिता. निपातोपस्थाप्यत्वस्य च प्रयोजकतयेति भावः । संसर्गणवेति । तथाच पटवावच्छिन्नप्र- नियोगिताकत्वं सम्बन्धविधया भासने न तु लक्ष्यतावच्छेदकतयेति भावः । निपाताऽनिरि- तनामार्थयोरेव भेदाऽन्वयस्याऽव्युत्पन्नतया ननर्थे घटादरक्तसम्बन्धनाऽन्वयसम्भवादिन । इत्थं चेति । विशेषणविशेष्यभावापनस्य ससर्गत्वे चत्यर्थः । इदन्तु तत्त्वम् । यत्र' न्वयितावच्छेदकावच्छिन्नस्य प्रतियोगित्व प्रसिद्धं तत्राऽन्वयितावच्छदकावच्छिन्नप्रतियोगित्व- सम्बन्धावच्छिन्नतादृशप्रकारताया एव तादृशसमभिव्याहारज्ञानकार्यतावच्छेदकत्वं, कम्बग्रीव'- दिमानास्तीत्यादौ तु नञ्पदसमभिव्याहारज्ञान कार्यतावच्छेदकं न कम्बुप्रीवादिमत्त्वावच्छिन्न- प्रतियोगितासम्बन्धावच्छिन्नतथाविधप्रकारताशालित्वं गुरुधर्मे अभावप्रतियोगितावच्छेदकतावि- रहेण कम्बग्रीवादिमत्वावच्छिन्नप्रीतयेगिताया अप्रसिद्धत्वेन तथा वक्तुमशक्यत्वात् , तत्र कम्बुग्रीवादिमत्त्वनिष्ठसांसर्गिकविषयतानिरूपितअवच्छेदकत्वनिष्ठसांसर्गिकविषयतानिरूपि. तनिरूपितत्वनिष्ठसांसर्गिकविषयतानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठसांसर्गिकविषयताया एव तत्त्वं, तथ' च तादृशवाक्यजन्यबोधेऽवच्छेदकत्वांशे कम्बुप्रीवादिमत्त्वस्य भ्रमत्वस्वीकाराभानुपपत्तिरिति । ननु भ्रमत्वं हि तदभाववति तत्प्रकारकत्वम् , तथाच सांसर्गिकविषयताया प्रकार• तात्वविशेष्यतात्वाभावेन सम्बन्धांशे भ्रमत्वं दुरुपपन्नम् , न च तदाभाववनिष्ठविषयता- निरूपिततन्निष्टविषयताशालित्वमेव भ्रमत्वमिति वाच्यम् , तथासति इदं रजत- मिति ज्ञाने इदमशेपि भ्रमत्त्वापत्तरिति चेन्न । सांसर्गिकविषयतायां प्रकारतात्वव्यापक- विशेषणतात्वाझीकारात् । तदेवाह-संसर्गप्रकारसाधारणेति । नचैवं सति अवच्छेद- कत्वे कम्बुप्रीवादिमत्त्वाभावनिर्णयदशायां कम्बग्रीवादिमान्नास्तीति प्रतीत्यनुपपत्तिः, भवन्मते तस्याः तादृशबाधप्रतिबध्यतावच्छेदकाक्रान्तत्वादिति वाच्यम् । इष्टापत्तेः। बाधप्रतिबध्यता. वच्छेदककोटौ प्रकारतायां सांसर्गिकविषयताभिनत्वस्य वा निवेशात् । ननु कम्बुप्रीवादिमानास्तीत्यादौ अभावांशे घटत्वावच्छिन्नतियोगितासम्बन्धेन कम्बुप्री- वादिमत्त्वावच्छिमस्य भानमुपेयते, तथाचेयं प्रतीतिभ्रमात्मिका घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगितायाः कम्बुप्रीवादिमत्त्वीवीशष्टस्य सम्बन्धत्वाभावेन तत्सम्बन्धेन तदभाववति अभावे तत्प्रकारत्वा- दित्यत आह क्लप्तेनेति । प्रमेयस्य-पटात्मकप्रमेयस्य । ताशप्रयोगापलापापत्तेरिति । तथाचाऽन्वयितावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणध.

·जागदीशीव्याप्तिपञ्चक ऽनवच्छेदकतया तदवच्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धेन प्रमेयत्वादिविशिष्ट. स्याऽन्वये निराकासत्वाच, अन्यथा घटवत्यपि घटो नास्तीत्यादेः प्रमाण- त्वापत्तेः, तत्तद्घटत्वावच्छिन्न प्रतियोगित्वसम्बन्धन घटविशिष्टस्य घट. विशेषाभावस्य तत्र सत्त्वात् । एतेन सत्तासमवायिन्यपि गुणादौ विशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नस्य सम. वायेनाऽसत्त्ववत् घटत्वावच्छिन्नवतोऽपि घटाद्यभावस्य न तादृशसम्ब न्धेन प्रमेयत्वावच्छिन्नवत्वम् , अतः प्रमेयं नास्तीत्यादौ घटत्वावच्छिन्न. प्रतियोगिन्वसम्बन्धेन प्रमेयत्वावच्छिन्नस्यैवाऽभावांशे भ्रमत्वमित्यपि प्रत्युक्तम् । घटत्वादेरन्वयिताऽनवच्छेदकतया तदवच्छिन्नप्रतियोगिता. सम्बन्धन प्रमेयत्वविशिष्टस्याऽन्वये निराकालतया तथाशाब्दस्याऽस- म्भवादिति ध्ययम् । नीलो घटो नास्तीत्यादौ तु नीलघटत्वस्याऽन्वयितावच्छेदकत्वे ता. दृशधर्मावच्छिन्न प्रतियोगित्वमेव संसर्गः, न तु नीलत्वघटत्वादिप्रत्येकध- विच्छिन्नप्रतियोगित्वम् , नीलपटस्य पीतघटस्य वाऽधिकरणे तादृश- प्रयोगाऽपलापत्तेः । नीलोपलक्षितस्य घटत्वमात्रस्याऽन्वयितावच्छेदकत्वे तु घटत्वावच्छिप्रतियोगित्वमेव तथा। संयोगेन घटो नास्तीत्यादौ तु तृतीयाविभक्ते वच्छित्वमर्थः, संसर्गी भूतप्रतियोगितायां तदन्वयाऽसम्भवात् , किन्ववच्छिन्नप्रतियोगिताक- त्वं, प्रतियोगित्वमात्रं वा, अवच्छिन्नत्वसंसर्गेण संयोगादेस्तत्राऽन्वयादेव विशिष्टलाभसम्भवात् । न चैवं संयोगेन घटामावस्यैव समवायेन घटवि- शिष्टद्रव्यत्वाभावतया समवायेन कपाले घटो नास्तीति व्यवहारापत्तिः, तृतीयान्तसमभिव्याहारस्थले तदुपस्थाप्यप्रतियोगित्वस्यैव संसर्गतया ज्यु. त्पन्नत्वात्, समवायावच्छिन्नघटप्रतियोगिताकाभावस्य च कपाले विरहात्। अस्तु वा घटत्वावच्छिन्नत्वस्येव संयोगसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्यापि प्रतियोगित्वांशे संसर्गमर्यादयैव भानम् , तृतीयान्तसमभिव्याहारस्य नि. यामकत्वाच्च नातिप्रसङ्गः । विच्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धेनाऽभावांशे प्रतियोगिनोभानमित्यर्थः । ननु नौलो घटो नास्ती- त्यादौ नीलघटत्वावच्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धेन नलिघटं विषयीकृत्य शाब्दबोधस्तु न सम्भ• वति अत्राऽन्वचितावच्छेदकीभूतं यदभेदसम्बन्धघटितसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन नीलविशिष्ट घटत्वं तस्य समवायघटितसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन नीलरूपविशिष्टं यद् घटत्व तदपे- क्षया गुरुतयाऽभावप्रतियोगिताऽनवच्छेदकत्वेन तदवच्छिन्नप्रतियोगिताया अप्रसिद्धत्वेन तेन सम्बन्धेन तत्र नीलघटभानस्याऽसम्भवादिति चेत् ।न, कम्बुग्रीवादिमानास्तीत्यादाविवोप- दर्शितरीत्याऽत्रापि बोधसम्भवेवाऽनुपपत्त्यभावात् । घटपदस्य नीलरूपविशिष्टघटत्वावाच्छन्ने लक्षणा, अन्यथाऽप्रामाण्यस्येष्टत्वादित्यपि केचित् । ननु कम्बुग्रीवादिमानास्ति नीलघटो नास्ति इत्यादौ कम्बुप्रीवादिमत्त्वव्यापकघटत्वाव- ·सटिप्पणटीकासहितम् । ३. घटाउनधिकरणं भूनलमित्यादौ तु लक्षणयाऽधिकरणपदमेव घटाधिः करणार्थकम् , घटपदं तात्पर्यग्राहकम् , अन्यथाऽनधिकरणपदेनाऽधिक रणसामान्यभिन्नन्वोक्तौ भूतले तस्य बाधः स्यात् । न च घटान्वितस्यै. वाऽधिकरणस्य भेदस्तत्र नना बोधनीयः, समासान्तर्गतनत्रामुत्तरपदार्थ मात्रान्वयित्वव्युत्पत्तः, अन्यथा नीलाऽघटो घट इत्यादौ नीलघटान्यस्य घटत्वं नीलाऽप्रमेयः पट इत्यादौ च नीलप्रमेयान्यस्य पटत्वं प्रायन । वस्तुतः ससम्बन्धिकपदस्थल व्युत्पत्तिचिच्यात्प्रतियोगिताऽनय. च्छेदकं घटाऽनधिकरणं भूतलमित्यादौ घटाद्यन्वितस्यैवाऽधिकरणादर्भदा भासते, अन्यत्र त्रिपदतत्पुरुषाऽनुपगमेऽपि घटस्य नाऽधिकरणं प्रतियो- गिताया नाऽवच्छेदमित्यादिरीत्या त्रिपदनत्पुरुषेण विशिष्टलाभसम्भ वादिति तु परमार्थः। पीतःशयो नास्तीत्यादौ शाब्दबोधस्तु न शङ्खत्वावच्छिन्नतया प्रतियो- गित्वमवगाहते तन्मात्रस्याऽन्वयिताऽनवच्छेदकत्वात् शङ्खवत्तया निश्चिते धर्मिण्यपि तादृशप्रयोगात्, , परन्तु पीतशत्वावच्छिन्न प्रतियोगितान्वेन संसगमर्यादया प्रतियोगित्वमवगाहने, नआदिपदानां यद्धमविशिष्टवशि- ट्यावगाहिस्वोपस्थाप्याभावधर्मिकाऽन्वयबोधजनकत्वं तद्धर्मावच्छिन्न- प्रतियोगितात्वेन प्रतियोगितासंसर्गकाऽन्वयबांधजनकत्वव्युत्पत्तेः । इयांस्तु विशेषः । यद् घटो नास्तीत्यादिशाब्दबोधे सांसर्गिकी प्रतियोगि- त्वावगाहिता प्रसिद्धेन घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगितात्वन निरूपिता, पीता शङ्ख नास्तीत्यादौ तु पीतशङ्खवावच्छिन्नप्रतियोगितात्वेनाऽप्रसिद्धनैवे. त्यादिकं बहुतरमूहनीयम्। इति जागदीशी पञ्चलक्षणी सम्पूर्णा । च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं सम्बन्ध इति प्रामाण्यं सुघटम्। नचैवं द्रव्ये सत्ता नास्तीत्यादिवाक्यं योग्यं स्यात् द्रव्यान्यत्वविशिष्टसत्तात्वादेरपि सत्तात्वव्यापकत्वादिति वाच्यम् । व्यापकत्वपदे- नात्र समव्यापकत्वनिवेशात् । नचैवं गौरवमिति वाच्यम् । समव्यापकतावच्छेदकत्वनोपलाक्ष- ततत्तद्धर्माऽनुगमात् तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसंसर्गकबुद्धित्वस्यैव तत्तदानुपूर्वाज्ञानजन्य- तावच्छेदकत्वादिति केषा चिन्मतं निरोकरोति पीतः शङ्खो नास्तीति । तथाच शङ्खा न पीत इति विशेषदर्शिनामपार्थकत्वमेव, तददार्शनां वाच्य नास्तीत्यादाविव प्रतियो- गितायामवच्छिन्नत्वं तत्र शङ्खत्वं तत्र सामानाधिकरण्येन पीतत्वमित्यादिक्रमेण भानम् । यतु पीतत्वविशिष्टशङ्खत्वं पीतः शङ्ख इति ज्ञाने प्रसिद्धं विषयितयोभयंवशिष्ट्यस्य ज्ञाने सत्त्वात् तदवच्छिन्नस्य सयोगादिनाऽभावधीरिति । तन्न, शङ्खादिपदात्समवायेन शङ्खत्वादिविशिष्टस्यैवो- पस्थितेस्तदवच्छिन्नस्यैव प्रतियोगित्वानुभवाच्च । केचित्तु पीतत्वशङ्खत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता तत्र संसर्गतया भासत इत्याहुः ।। इति पञ्चलक्षणीटीका समाप्ता।

·अथ श्रीजगदीशभट्टाचार्यकृता सिंहव्याघ्रलक्षणव्याख्या। श्रीरस्तु । नापि साध्याऽसामानाधिकरण्याऽनधिकर- णत्वम् । नाऽपीति | साध्यमसमानाधिकरणं यस्य यदधिकरणाऽनधिकरणं साध्यं तत्त्वम् । साध्या सामानाधिकरण्यपदस्य साध्यवद्भिन्नवृत्तित्वार्थकत्वे साध्यवै. यधिकरण्येत्याधुत्तरलक्षणेन पौनरुक्त्यापत्तिरतो व्याचष्टे साध्यमसमानाधि. करणं यस्येति । तत्त्वमिति परेणावयः । वन्हिमात्रस्यैव व्यधिकरणतत्तद्- धूमाऽसमानाधिकरणत्वात् वह्निमान् धूमादित्यादावव्यातेराह यदधिकरणति । यदधिकरणमनधिकरणं यस्येति व्युत्पत्त्या यस्याऽधिकरणं साध्य सामा- न्याऽनधिकरणं तत्त्वमित्यर्थः । तत्तधूमाधिकरणन्तु न वन्हिसामान्याना धिकरणमतो नाव्याप्तिरिति भावः । जननीजनको नत्वा ध्यायं ध्यायं गुरोः पदम् । सिहव्याघ्रलक्षणयोव्याख्यानं क्रियते मया ॥ तत्त्वमिति परेणान्वय इति । अत्र तत्त्वमित्यस्याऽपि अग्रेतनअनधिकरणत्वमि- त्यनेनाऽन्वयात्तत्वाऽनधिकरणत्वमित्यर्थः। यदधिकरणमिति । अत्र यदधिकरणत्वं यदि येन केनापि सम्बन्धेनोच्यते तदा वह्निमान् धूमादित्यादौ समवायेन धूमाधिकरणतामा- दायाऽव्याप्तिः, सम्बन्धसामान्येन यदि निवेश्यते कालिकसम्बन्धमादाय धूमवान् वह्नरि. त्यादावतिव्याप्तिः, सम्बन्धसामान्यनिवेशप्रकारश्च “सम्बन्धत्वसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मा- वच्छिन्नसंसर्गताकनिरूपकताकाधिकरणत्वावच्छेदेन साध्यानधिकरणत्वमिति” पर्वताद्यन्तभा- भ्रूण साध्यानधिकरणत्वविरहादिति चेदुच्यते । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धानवच्छिन्नत्वहेतुताव- च्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वोभयाभाववद्यनिष्ठनिरूपकताकाधिकरणं साध्यसामान्यानधिकरणं तत्व- मित्यर्थे दोषाभावात् । वाच्यं प्रमेयवत इत्यादौ कालिकेन साध्ये हेतौ वाऽव्याप्तिवारणाय हेतुतावच्छेदकसंसर्गतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगिताऽवच्छेदकरूपवृत्ति- त्वहेतुतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपयाप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्तित्वोमयाभावस्य यनिष्ठनिरूपकतायां निवेशनीयत्वात् । यत्राऽननुगतं हेतुतावच्छेदकं तत्रापि साक्षात्परंपरयाऽनु- गमकमेव हेतुतावच्छेदकामति अत्रापि प्रमेयत्वस्य हेतुतावच्छेदकत्वान्न कोपि दोष इति ध्येयम् ।

·सटिप्पणटीकासहितम् । साध्यनिष्ठाऽसामानाधिकरण्यप्रतियोगित्वम् । ननु घटादिस्वरूपयत्किचिद्यक्त्यधिकरणं साध्याभूतधूमाघनधिकरणं तद्यक्तित्वाऽनधिकरणत्वं वन्ह्यादेरपि अतो धूमवान् वन्हेंरित्यादावतिव्या- प्तिः यद्यद्व्यक्त्यधिकरणं साध्याऽनधिकरणं तत्तद्यक्तित्वाऽनाधिकरणत्वो. क्तौ तु महागौरवमत आह साम्यनिष्ठति । साध्यनिष्ठाऽभावप्रतियोगित्वं स. द्धतोरप्यस्तीत्यतः सामानाधिकरण्यामाव उक्तः । न च साध्यनिष्ठस्य सामानाधिकरण्याभावस्य प्रतियोगित्वं सामानाधिकरण्ये एब न तु वन्ह्या- दावित्यसद्धतावतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । साध्यनिष्ठाऽभावप्रतियोगिवृत्ति नन्विति । यत्त्वतत्त्वेन्यादिना यत्किञ्चिदुपादाने घटजलवादिकमादायाऽतिप्रमङ्गः कूट- नवेशे च गौरवमिति भावः । साध्यनिष्ठेतीति । तयाच मूलस्थमाध्याऽमामान धकर- ण्यशब्दे माध्ये असामानाधिकरण्यं यस्येति व्युन्यत्यहीकारेण भावप्रधाननिर्देशात् माध्यनि- धाऽसामानाधिकरण्यलाभ । असामानाधिकरण्यप्रतियोगित्वस्य सामानाधिकरण्ये एच मत्त्वाद व्यभिचारिणि वहन्या- 'दहेतुकेऽतिव्याप्तिमाशङ्कते नचेति । ननु गुणमिन गुणत्वमामानाधिकरण्यात् कपालभिन्न कपालवृत्तित्वादित्यादी साध्यनिष्टस्य मामानाधिकरण्याभावस्य प्रतियोगित्वं हेतावप्यस्तीति सद्धेतावव्याप्तिसम्भवे तत्परित्यागाऽनौचित्यम्। न च हेत्वभावाऽतिरिक्तन्वं तादृशसामान- धिकरण्याऽभावे निवेश्यवाऽतिव्याप्तिारणीयेति वाच्यम् । तथासति हेत्वभावाऽतिरिकाऽ. भावप्रतियोगित्वाऽनधिकरणत्वस्यैव सम्यक्त्वे मामानाधिकरण्यपदेवयापतः । एतेन हेतुनिष्ठप्रतियोगिताभिन्नसामानाधिकरण्यनिष्टप्रतियोगितानिवेशेनाऽव्याप्तिरिति निरस्तम् म. नासाध्यकसमवायेन प्रमेयहेतावव्याप्तश्च । हेतुनिष्टप्रतियोगिताभिन्नप्रतियोगित्वाऽप्रसिद्धेः हेतुतावच्छेदकसम्बन्धप्रतियोगिहेतुनिष्ठप्रतियोगिताभिन्नत्वनिवेशे च कालिकवियित्वा- दिसम्बन्धेन हेतुतायामव्याप्तिः, तादृशप्रतियोगित्वाऽप्रसिद्धेरिति चेन्मैवम् । हेतुतावच्छे- दकावच्छिन्नत्वसामानाधिकरण्यत्वावच्छिन्नत्वोमयाभाववत्प्रतियोगिताकाभावस्य विवक्षणा. मानुपपत्तिः । न च सामानाधिकरण्यहेतुके हेतुतावच्छेदकस्य सामानाधिकर- ज्यत्वस्य चैक्येनोभयाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । हेतुतावच्छेदकनिष्टाऽवच्छेदकतानिरूपितत्व- विशिष्टसामानाधिकरण्यत्वनिष्ठाऽवच्छेदकतानिरूपितत्वाभाववत्प्रतियोगिताया एव विवक्षणा- दिति । न च तथापि कपालभिन्नं कपालत्वसामानाधिकरण्यादित्यादौ तादृशविशिष्टस्य प्रसिद्धन्वेऽ तादृशनिरूपितत्वाभाववती या हेतुनिष्ठतत्तयक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिता तनि- रूपकाभावमादायाऽव्याप्तितादवस्थ्यमिति वाच्यम् । तत्प्रतियोगित्वाऽनधिकरणत्वमिन्यनेन तत्प्रतियोगितावच्छेदकाऽनधिकरणत्वस्य विवक्षणेन वारणात् । परन्तु हेतुतावच्छेदकाऽनव- च्छिन्नत्वस्य प्रतियोगिताविशेषणत्वे सामानाधिकरण्यदलस्य वैयर्थं दुर्वारमेवेति अनण्डा. भावघटकतया सार्थक्यमनुसरणीयमिति ध्येयम् । अतिव्याप्तिं निराकरोति साध्यनिष्ठाऽभावेति । तथाच माध्याभूतधूमनिष्टो योऽभावः अयोगोलकनिरूपितवृत्तित्वं नास्तीत्याकारकस्तत्प्रतियोगिवृत्तित्वनिरूपकाधिकरण .

·जागदीशीसिंहव्याघ्रलक्षणं यदयोगोलकं तन्निरूपितवृत्तित्वाऽनधिकरणत्वस्य वह्नौ विरहान्नातिव्याप्तिः । न च वई हृदमहानसोभयनिरूपितवृत्तित्वाभावसत्त्वाद् वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिरिति वाच्यम् . साध्यनिष्ठाऽभावीयाऽऽधेयत्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितनिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकता- पर्याप्त्यधिकरणनिरूपितवृत्तित्वस्य विवक्षितत्वात् । तथाचोभयनिरूपितवृत्तित्वाभावप्रतियो- गितानिरूपितनिरूपितत्वसम्वन्धावच्छिन्नावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरण न महानसमात्रं किन्तू- भयं धूमे तन्निरूपितवृत्तित्वानधिकरणत्वस्य सत्त्वान्नाऽव्याप्तिः । ननु साध्यनिष्ठाभावप्रतियोग्याधेयता साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्ना प्राह्या, अन्यथा पर्वतनिरूपितसमवायसम्बन्धावच्छिन्नाऽऽधेयत्वाभावस्य वन्ही सत्त्वाद् वह्निमान् धूमादित्या- दावव्याप्तिः, तथाच द्रव्यवान् सत्तावान् वा धूमादित्यादौ किनिरूपितवृत्तित्वाभावः साध्ये इत्यप्रसिद्धिः । एवं पर्वतरूपान्यतरत्वहेतुके वन्हिसाध्यकेऽतिव्याप्तिश्च, साध्यनिष्ठाभावप्रति- योगिसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नं यदाधेयत्वं तनिरूपकपदेन रूपस्य धारणाऽसम्भवेन हृदादिवृत्तित्वाऽनधिकरणत्वस्य हेतौ सत्त्वात् । अत्र केचित् । साध्यसामान्यनिष्ठाभावीय- प्रतियोगिताश्रयनिरूपितवृत्तित्वाऽनधिकरणत्वस्य विवक्षितत्वात् । प्रतियोगिता च साध्यता- वच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्ना ग्राह्या । एवं च साध्यतावच्छेदकसम्ब. न्धावच्छिन्नाऽऽधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकयदभावः साध्ये तद्वृत्तित्वाऽनधिकरणत्व. मर्थः पर्यवसितः । तथाच सत्तायां समवायावच्छिन्नाऽऽधेयतया व्यधिकरणेन सम्बन्धन सामान्याऽभावसम्भवान्न दोषः। एवं रूपस्य व्यधिकरणसम्बन्धतया तेन सम्बन्धेन रूपा- भावः सुतरां साध्य इति नातिव्याप्तिः । न च वहन्यादौ संयोगसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतासम्बन्धेन पर्वतहदोभयाभावमादाय तत्प्रतियोगितायाः पर्वते सत्त्वादव्याप्तिरिति वाच्यम् । व्यासज्य- वृत्तिधर्माऽनवच्छिन्नत्वेन प्रतियोगिताया विवक्षणीयत्वादिति । अत्र यद्यपि तादृशसम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकतया तेन सम्बन्धेन प्रतियोगित्वाऽप्रसि- द्धिः, एवं तादृशप्रतियोगित्वाश्रयनिरूपितत्वाऽनधिकरणत्वपदेन हेतुतावच्छेदकसम्बन्धाव- च्छिन्नाधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वावच्छिन्नाभावो निवेश्यः, तथा चाऽत्रापि वृत्त्यनिया- मकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वाऽनिवेशन सन्दर्भविरोधश्चेति । तथापि साध्यतावच्छेदक- सम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धावच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वोभयाभाववती या वृत्तिता त- दभावस्य साध्ये निवेशात् । एवं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धावच्छिन्नत्वाऽनधि- करणत्वस्य हेतुतावच्छेदके निवेशान्न दोष इति । न च समवायन प्रमेयसाध्यके प्रमेयहेतुके जातित्वावच्छिन्नवृत्तित्वाभावस्य तादृशत्वपि न तादृशाभावः साध्यसामान्यनिष्ठ इत्यव्याप्तिसम्भवेनैतत्कल्पे सामान्यपदप्रक्षेपेण विषम व्याप्तहेतावव्याप्तिरुक्ता जगदीशेन तदधुना विरुद्ध्येत अत्राप्यव्याप्तेर्जागरूकत्वादिति वाच्यम् । सामान्यपदस्य व्यापकतावाचित्वेन सामानाधिकरण्येन साध्यतावच्छेदकसम्बन्धप्रतियोगि. त्वविशिष्टसाध्यतावच्छेदकव्यापकत्वस्याऽभावे निवेशात् । परे तु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाधेयत्वीयस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकयदधिकरणवृत्तित्वाभावः साध्यसामान्यनिष्ठः हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाधेयताव- .

·सटिप्पणटीकामहिनम् । -- स्वनिरूपकाऽधिकरणवृत्तित्वस्य विवक्षितवान् । वस्तुतः असामानाधिकर. ण्यं सामानाधिकरण्यसम्बन्धनामाव इति परमार्थः । नचैवं द्रव्यं पृथिवीत्वादित्यादावन्यापिरिति वाच्यम् । सामानाधिकर. ग्याभावम्य व्याप्यवृत्तिन्वेन साध्येऽमत्वान् एनदम्बरसनव वा कल्पान. रानुसरणादित्यपरे। नन्वेवमपि वह्निमान् धूमादित्यादिविषमच्याप्तहेनाव्यानि । महान सीयवह्निनिष्ठस्य पर्वतवृचित्वाद्यभावस्य प्रतियोगिभूनं यदाधयत्वं तन्नि छेदकताकाधिकरणत्वीयस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकनाशतिनावच्छेदकत्वाधिका- गत्वाभावस्य हेतुतावच्छेदके निवेशान्नानुपपनि गनि ध्येयम् । अत्रेदं चिन्त्यते । आघयभेदन आधयताभेदे वमान् धमादन्यादी पवननिर . 'पतधूमनिष्टाधेयत्वाभावः माध्यसामान्येऽस्तांति पर्वतनिरूपितनित्वाऽनधकरणबम्य हुन 'वरहादव्याप्तिरिति । न च यनिरूपित वृनित्वमामन्यामात्रः माध्यमामान्ये न नित्वन करणत्वस्य हेतो विवक्षणेन पर्वतनिरूपितवृनिवसामान्याभवन मध्ये किन्नु हद नवर. वृत्तित्वाभावो इति नाव्याप्तिरिति वाच्यम् । एवमपि धूमवान बङ्गे रन्माद हृदनिपतन न्वाभावो धूमे तन्निरूपितवृत्तित्वाऽनधिकरणत्वस्य हतौ मत्त्वादतिव्याप्तिरतः यद्यत्तदप्रक्षेपण नत्तनिरूपितवृत्तित्वाभावकूटवत्त्वनिवेशे पूर्वव्याख्यायां गौरवस्योन्मत्तप्रलपितत्वापनि, अन पे कल्पे यद्यत्पदप्रवेशस्याऽवश्यकत्वादिति चन्न । समुदितस्य सामान्य भेदस्य नि. वेशात् यद्यत्पदानामनुगतत्वाभावात् । निवेशप्रकारच मायन'उदकतवाछन . धिकरणवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्ववत्ततिनिरूपितवृत्तवाधिकरणत्वं नास्तति प्रती सिद्धाभायोभयावृत्तिधर्मनिष्टीनरबच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितनिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नाव- च्छेदकतानिरूपिता सती वृत्तितात्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिता या साध्यतावच्छेदकसम्बन्धान च्छिन्नाधेयत्वीयस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता तांन्नरूपकाभायप्रतियोगितानिरूपितनिा पितत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतासमानाधिकरणाऽवच्छेदकतावृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपि- नाऽधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगितानिरूपकभेदा हतौ व्याप्तिरिति ध्येयम् । वस्तुत इति । साध्यनिष्ठो यः मामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नयनिष्टप्रतियोगिता ऽभावस्तदधिकरणवृत्तित्वाऽनधिकरणत्वमर्थः । साध्यनिष्ठो यद्रूपावच्छिन्नसामानाधिकरण्याऽभावस्तद्रूपवत्त्वमिति यावत् । विषमव्याप्तहेतावव्याप्तिरिति । अथाऽन्धनप्रभववह्निमान धूमादित्यादिसम च्याप्तहेतावपि महानसीयवह्नयात्मकाऽऽन्धनप्रभववहो वर्तमानो यः पर्वनिरूपितवृत्तित्वा भावस्तत्प्रतियोगित्वाऽनधिकरणत्वस्य हेतावसत्त्वादव्याप्तिसम्भवे विषमव्याप्तपर्यन्तमफल. म् । न च समव्याप्तत्वावच्छेदेन नाव्याप्तिः, शब्दवान् गगनत्वादित्यादौ साध्ये गगनवृत्ति. वाभावाऽसत्त्वादिति वाच्यम् । विषमव्याप्तत्वावच्छेदेनाऽपि अव्याप्यसम्भवस्य तौल्यात् , सत्तावान् द्रव्यत्वादित्यत्र साध्ये द्रव्यवृत्तित्वाऽभावाऽसत्त्वादिति चेद् । अत्र केचित् । साध्य. सामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नाभाव इत्यादि वस्तुतस्तु कल्पाभिप्रायकोयं ग्रन्थः, तथाच " ·जागदीशीसिंहव्याघलक्षणं साध्यनिष्ठाधेयत्वाऽनिरूपकाधिकरणवृतित्वमिति यावत् तदनधिकरण. त्वमर्थः । साध्यवाद्भिन्नस्य च साध्यनिष्ठाघेयत्वाऽनिरूपकत्वात्तवृत्तौ नातिप्रसङ्गः रूपके पर्वतादौ धूमावर्त्तमानत्वात् , साध्यसामान्यनिष्ठाभावप्रतियोग्या. धेयतानिरूपकाधिकरणवृत्तित्वोक्तौ च महागौरवमत आह साध्यनिष्ठाधेय त्वेति । अत्राधेयत्वं साध्यतावच्छेदकलम्बन्धेन ग्राह्यम् , तन रूपवान् महा- कालवादित्यादौ सम्बन्धसामान्येन रूपनिष्ठाधेयत्वाऽनिरूपके गगनादौ समव्याप्तहेतुके साध्ये तादृशसम्वन्धावच्छिन्नधूमाभावस्य किमप्यवच्छेदेनाऽसत्त्वात् , विषम स्थले च अयोगोलकावच्छेदेन तादृशसम्बन्धावच्छिन्नधूमाभावस्य साध्ये अयोगोलकीयवहौ सत्वादतस्तत्परित्याग इत्याहुः । तन्न । वह्निनिष्ठसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन तत्तद्धमाभाव- स्य प्रतियोगित्वाधिकरणत्वस्य तत्तद्धमे सत्त्वाद् यथा विषमव्याप्तहेतौ तथा समव्याप्तहेता- वपि अव्याप्तेस्तोल्यात् । यदि च तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रतियोगिताव- च्छेदकत्वाऽनधिकरणत्वस्य हेतुतावच्छेदके निवेशात् समव्याप्तहेतावव्याप्तेारणं विषमस्थले तु अयोगोलकीयवन्ही धूमसामान्याभावस्य तादृशसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्य प्रतियो- गितावच्छेदकत्वाधिकरणत्वाद् भवत्यव्याप्तिरिति विभाव्यते, तदा धूमवान् वढेरित्यादौ वहिरवे तादृशप्रतियोगितावच्छेदकत्वाऽनधिकरणत्वसत्त्वाद् वन्हिसामान्याभावस्य साध्येऽस- त्वादतिव्याप्तिरिति । वस्तुतो विषमव्याप्तत्वं व्यधिकरणद्वयवृत्तिसाध्यतावच्छेदककत्वमिति शब्दानां समाना. धिकरणत्वात् , बहीनां व्यधिकरणत्वादान्धनप्रभववन्हिसाध्यकोपि विषमव्याप्त एवेति नासङ्गतिः। केचित्तु स्वाऽसमानाधिकरणसाध्यकहेतोरेव विषमव्याप्तपदेन विवक्षणीयत्वादाāन्धनप्र- भववह्निसाध्यकोऽपि तथा भवतीति नासङ्गतिरिति प्राहुः । महागौरवमिति । अत्र प्रमेयसाध्यकस्थलेऽव्याप्तिमुपेक्ष्य गौरवदानमनुचितमिति तु नाशकनीयम् , सामान्यपदस्य व्यापकतावाचित्वे साध्यतावच्छेदकसम्बन्धप्रतियोगित्व- विशिष्टसाध्यतावच्छेदकव्यापकत्वस्याभावे निवेशात् । दीधितौ । तदनधिकरणत्वं-तादृशवृत्तित्वाऽनधिकरणत्वम्, अर्थः-समुदितार्थः । वह्नि- मान् धूमादित्यादौ साध्यीभूतवहिनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणं हृदादिस्तन्निरूपितवृत्तित्वाऽ- नधिकरणत्वं धूमे इति लक्षणसमन्वयः । ननु वहिमान् धुमादित्यादौ महानसादेः पर्वतीयवह्निनिष्ठाधेयत्वाऽनिरूपकत्वेन तद्वृत्ति स्वाऽनधिकरणत्वस्य धूमे विरहाव्याप्तिरिति चेन्न । इह अनिरूपकत्वप्रतियोगिनिरूपकत्वं साध्यनिष्ठाऽधेयतात्वावच्छेदन विवक्षणीयम् , तच्च आधेयतात्वव्यापकत्वम्, तथाच सा- ध्यनिष्ठाधेयतात्वव्यापकनिरूपकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवनिरूपितवृत्तित्वानधिकरणत्वमि. ति पर्यवसितम् । अत्र व्याप्यत्वं स्वाश्रयाश्रयत्वसम्बन्धेन, ब्यापकत्वन्तु स्वनिरूपिताधेयताव त्वसम्बन्धेन, तेनाऽऽधेयतात्वानरूपकत्वयायाधिकरण्येऽपि न क्षतिः । न च धूमवान् वरित्यादौ द्रव्यत्वावच्छिन्नाधेयतासाधारणसाध्यनिष्ठाधेयतात्वव्यापकनिरूपकत्वावच्छिन्नभे- - ·सटिप्पणटीकासहितम् । हेतोरवृत्तित्वेऽपि नातिव्याप्तिः । तद्वत्ती माध्यवानिवृत्ती । दम्य गुणादावेव मत्त्वदीतव्य पपिनि वान्यम् । मानवव्य" यन्वय र निकर कन्वे निवेशान् , नाशाऽऽधयनान्वव्यायन -- यानयोगकाम्नमाध्यन्त्रमा म्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकनाशाधेयना व नवन बना पन्च नेत्रसम्बन्धेनाऽनत्वम् इदं चावच्छेदकभेदन अधेयत्वनिरूपन्वय मद इनि मन कामंटन मंतु मा. व्यनिष्टाधेयतानिरूपकं यद्यत्तनद्भेदकटमेव निवेदमिनि । हेतोरवृत्तित्पीति । गगनानिरूपितवृत्तित्वाऽनधिकरण-वर्ष त्यर्थः । नातिव्याप्तिरिति । महाकालव्हतः मनवायसम्बन्ध उन्नानिष्ट'धेगवानक. पक्रमहाकालनिरूपितवृत्तिन्वाऽनधिकरणत्वमत्त्वादिति भावः । यद्यपि कालिकसम्बन्धावच्छिन्नरूपनिष्टांधयतानिरूपक करमवन्य मद'क'ले मत्त्व सम्बन्धसामान्येन रूपनिष्टाधेयवाऽनिरूपके गगनादर ननरूपनवृनिवऽनधिकरणत्वस्य कालवहेतावपि सत्वानवाऽतियामिसम्भवे महाक लवपर्यन्नानुधावनं व्यय, नथ प अधे- यतायां साध्यतावच्छेदकसम्वन्धावच्छिन्नत्वाऽनिवेशे यादगहतुकव्यभिचरमऽनव्यानि- स्तादृशो हेतुर्महाकालत्वमेव, तथाहि जन्यरूपवान् कालत्वादियाद जन्यभाव'नधिकरणी- भूतमहाप्रलये कालिकसम्बन्धावच्छन्न' या जन्यस्यादिनिष्टाधेयन' तदनिरूपकाधिकरणलस्य सत्त्वात् तादृशप्रलयीनरूपितवृत्तिवधिकरणत्वस्य कालन्वे मत्त्वान्नातिव्याप्तिरतो महापदम् । तथाच महाकाले बृत्तिमन्मात्रस्यैव कालिकसम्बन्धेन सन्चान महाकाले कमिनिटाधेयताया अनिरूपकाधिकरणत्वं नास्तीति । नं च तथापि कालिकेन वाच्यत्वज्ञेयत्वसाध्यहेतो सम्बन्धमामान्येन स्वरूपसम्बन्धन वा वाच्यत्वनिष्टाधेयत्वाऽनिरूपकाऽधिकरणाऽप्रमियाऽव्याप्तिमम्भवेऽतिव्याप्तिदानमनुचित- मिति, एवं महाकालभिन्नं घटत्वादित्यादौ कालिकसम्बन्धावच्छिन्नमाध्यनिष्टाधेयतानिरूपक- त्वस्य महाकाले स्वरूपसम्बन्धेन चाऽन्यत्र सत्त्वात् माध्यनिष्टाधेयत्वानिरूपकाऽधिकरणा- प्रसिद्ध्याऽव्याप्तिरिति वाच्यम् । यत्किञ्चित्सम्बन्धेन माध्यनिष्टाधेयतः वाच्या इति नान्या- प्तिः । निवेशस्तु अवच्छिन्नत्वसम्बन्धविशिष्टसाध्यनिष्ठाधेयताविशिष्टन्वमेव हेतो व्याप्तिः । वै० स्वनिरूपकत्व-स्वनिरूपकाधिकरणत्वैतदुभयसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगि- ताकभेदवन्निरूपितवृत्तित्वाधिकरणत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्टावच्छेदताकप्रतियोगिताकमेदवत्त्व- सम्बन्धेनेति । निष्कर्षे च तादृशाधेयत्वाभावव्यापकत्वस्य अमावे निवेशात् । माध्यनिष्टाधयन्वाभावश्च स्वनिरूपकत्व-स्वनिरूपकाधिकरणतावत्त्वोभयसम्बन्धावच्छिन्नप्रीतयोगिताको बाध्य इति न काप्यनुपपत्तिः । न च भेदत्वावच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणताभिन्नं पटवादित्यादावव्याप्तिः, तथाहि भेदत्वावच्छिन्नाधिकरणताभेदरूपमाध्यनिष्टाधेयत्वाभावाऽप्रमिद्धेः, भेदाधिकरण- तायां स्वनिरूपकत्वस्याऽधिकरणताविधया सत्त्वात् , अधिकरणविधया स्वनिरूपकवाच्यत्वा- धिकरणतावत्वस्य च सत्त्वाद् वाच्यत्वस्य केवलान्वयितया तादृशाधिकरणतावृत्तित्वादिति बाच्यम् । भेदत्वावच्छिन्नाधिकरणतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदरूपयाध्यानिष्टाधेयत्वाभाव- ४ जा० व्या ·३८ जागदीशीसिंहव्याघ्रलक्षगं ननु साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणवृत्तित्वमवश्यं हेतुतावच्छेदक- संबन्धेन वाच्यम्, अन्यथा वन्हिनिष्ठाऽऽधेयत्वाऽनिरूपके स्वावयवे समवा. यादिना धूमादेः सत्त्वादव्याप्त्यापत्तेः, तथाच सत्तावान् द्रव्यत्वाद् धूमाद्वा इत्या दावव्याप्तिः, साध्यनिष्ठाऽऽधेयत्वानिरूपके जात्यादौ समवायेन संयो. . स्य पटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदत्वावच्छिन्नाधिकरणतायां सत्त्वात् । यद्यपि तत्र स्वनिरू. पकवाच्यत्त्वाधिकरणतावत्वं वर्तते परन्तु केनापि प्रकारेण स्वनिरूपकत्वविरहादतः उभयस- म्बन्धावीच्छन्नप्रतियोगिताकसाध्यनिष्टाधेयत्वाभाववत्पटभेदाधिकरणतानिरूपितवृत्तित्वाऽनधि. करणत्वस्य पटत्वे सत्त्वान्नाव्याप्तिरिति । न च तथापि भेदनिष्ठनिरूपकताकाधिकरणताभिन्न भेदनिष्ठानिरूपकताकाधिकरणतात्वात् , तादृशाधिकरणत्वपटान्यतरत्वाद्वा इत्यादावतिव्याप्तिः, तथाहि-तादृशभेदरूपसाध्यनिष्ठाधेयत्वाभाववत्वं न हेत्वधिकरणीभूताधिकरणतायां अधिक- रणताविधया स्वनिरूपकत्वस्य अधिकरणविधया स्वनिरूपकवाच्यत्वाधिकरणत्वस्य च द्वयोः सत्त्वात्-तादृशं च पटाधिकरणत्वमेव तद्वृत्तित्वाऽनधिकरणत्वस्य तादृशाधिकरणतात्वे स- त्वादिति वाच्यम् । तथासति स्वनिरूपकत्वस्वनिष्टनिरूप्यतानिरूपितविलक्षणनिरूपकतावद- धिकरणतावत्त्वोभयसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाऽऽधेयत्वाभावस्य विवक्षितत्वान्नायं दोषः । तथाहि-स्वनिरूपक्रत्वसत्त्वीप स्वनिष्ठनिरूपकतानिरूपितविलक्षणनिरूपकतावत्साध्याधिकरणता- वत्त्वविरहात् , वैलक्षण्यं चाऽधिकरणनिष्ठनिरूपकताभिन्नत्वमेव, अधिकरणतात्वावच्छिन्नत्व- मिति केचित् , तथाच वाच्यत्वाधिकरणत्वे च साध्यनिष्ठाऽऽधेयत्वनिरूप्यतानिरूपतविलक्षण- निरूपकतावत्वविरहानातिव्याप्तिः । न च तथापि स्वनिष्ठनिरूप्यतानिरूपितं विलक्षणं यदधिकरणनिष्ठं निरूपकत्वं तत्सम्ब- न्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य, अथवा स्वनिष्ठनिरूप्यतानिरूपित विलक्षणं यदधिकरणत्वनिष्टं निरूपकत्वं तदधिकरणतावत्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्य वा आधेयत्वाभावस्यैव निर्व- चनसामञ्जस्ये कृतमुभयसम्बन्धावच्छिन्नतादृशाऽऽधेयत्वाभावनिवेशनेनेति वाच्यम् । भवतु तादृश एव निवेशः किं नश्छिन्नं एतादृशार्थलाभार्थमेव तथोक्तत्वादिति । वस्तुतः एतादृशविलक्षणनिरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्नाभावनिवेशेऽपि वह्निमान् धूमादि- त्यादौ साध्यनिष्ठाऽऽधेयत्वाभाववद् यद् धूमाधिकरणत्वं तन्निरूपितवृत्तित्वाऽनधिकरणत्वस्य हेतावसत्त्वाव्याप्तिः, तत्रापि विलक्षणनिरूपकतानिरूपितवृत्तित्वस्य विवक्षणे वैलक्षण्यं दुर्व- चमिति चेन्न । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाधेयताविशिष्टान्यं यदधिकरणं तदत्तिवृत्तित्वानधिकरणत्वस्य विवक्षितत्वात् । निष्कर्षे च तादृशाधेयताविशिष्टान्यत्वव्यापकाभावप्रतियोग्यधिकरणतासामान्यकत्वस्य विवक्षितत्वात् । सर्वत्र विशिष्टान्यत्वघटकूबै० स्वनिरूपकत्वस्वविशिष्टीनरूपकताकाधिकरण- तावत्त्वोभयसम्बन्धेन, निरूपकतायां स्ववैशिष्ट्यं च स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्वावच्छ- दकावच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धन । वृत्तितायां तवृत्तित्वमपि एतादृशसम्बन्धेनैवेति विभावनीयम्। नन्विति । अत्र यत्किश्चित्सम्बन्धेन वृत्तित्वोक्तौ चातिव्याप्तिर्द्रष्टव्या ।अप्रसिद्धीरति । न च हेतुतावच्छेदकस्वरूपान्यतरसम्बन्धेन वृत्तित्वं विवक्षणीयमिति वाच्यम् । तथासति ·मटिप्पणीकामहितम् ३९ साध्यनिष्ठाऽऽयत्वानिरूपकाधिकरणाच्या कामावनियोग्याधकरण ना. सामान्यकत्वमिति निष्कर्षः तेन सत्तावान व्यवादिन्यादी न दोषः । गेन वा वृत्त्यप्रसिद्धः, किञ्च द्रव्यं विशिष्टमत्यादिन्यादावव्याप्तिः, द्रव्य. त्वनिष्ठाधेयन्वाऽनिरूपकगुणादिवृत्तिन्यम्य विशिष्टमत्तायां सत्वादित्यत आह मान्यनिष्टेति । धूमनिष्ठाऽऽधेयत्वाऽनिरूपके जलादो वयधिकरणवाभावसत्वाद् व्य. भिचारिणि अतिव्याप्तिरतो व्यापकनि । व्यापकन्वन्तु प्रतियोगिवैयधिक- रण्याऽघटितमेव ग्राह्यम, नेन संयोगेन वयधिकरणवस्याऽव्याप्यवृत्ति नया तदभावस्य तप्तायःपिण्डवृत्तिवेऽपि नातिन्याप्तिः । वयधिकरणवगगनो. भयत्वाद्यवच्छिन्नाभावम्य धूमनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणत्वव्यापक-वा- इतिव्याप्तिरतः सामान्यपदम् । तथाच हेतुनावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नयद्धर्मावच्छिन्नाधिकरणवमा. धुमवद्वृत्तित्वविशिष्टस्वरूपसम्बन्धेन वहयाधिकरणत्वहत.वयानः, मन्यनष्टाधयत्वनिरूपका. धिकरणेऽयःपिण्डे वहयाधिकरणवस्य स्वन्त्यसम्बन्धन बुनः अन्यतरत्वेन सम्बन्धत्वाऽन. न्युपगमाच्च । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धाव च्छन्नायनासम्बन्धन माध्यनिष्ठाधेयत्वानिकाका- धिकरणाभावस्य हेतुनावच्छेदकसम्बन्धान्यहेतृप्रान यागिकसम्बन्धान्यसम्बन्धावच्छिन्नतादृश. वृत्तित्त्वाभावस्य हेतुतावच्छेदकसम्बन्ध वच्छन्नधियन्वंयस्वरूपसम्बन्धन -"दृढानिन्वाभाव- स्य वा निवेशे वाह किशति । अत्रापि रूपवान् महाकालत्वादित्यत्रातिव्याप्तिवारणाय साध्यनिष्टाधेयतायां साध्यताव- च्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वं निवेशनीयम् । एवमत्राधिकरण वमविवक्षितम् , तादृशाधेयत्वा- निरूपकत्वव्यापकतैवाऽभावे निवशनीयति ध्येयम् । अभाव तादृशाऽऽधयत्वानिरूपकाधिक रणतासामानाधिकरण्यमात्रानिवेशे दोषमाह अतिव्याप्तिरिति । एवं च व्यापकत्वनिवेश वह्नयधिकरणत्वाभावस्य धूमनिष्टाधेयत्वानिरूपकाधिकरणत्वसमानाधिकरणत्वेऽपि तादृशाऽधि करणत्वव्यापकत्वविरहान्नातिव्याप्तिरिति भावः । अथात्र स्वरूपसम्बन्धेन माध्यनिष्ट्राधेयत्वानिरूपकत्ववद्यदधिकरणत्वं तब्धापकावं, सामा- नाधिकरण्यसम्बन्धेन तादृशनिरूपकत्वविशिष्टं यदधिकरणत्वं तद्यापकत्व वा विवक्षितम् । नाद्यः, वहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तः साध्याधिकरणताभिन्नाधिकरणतामात्रस्यैव माध्यनिष्ठा- धेयत्वानिरूपकत्वात् , ताशनिरूपकाधिकरणत्वव्यापकत्वस्य हेत्वधिकरणवाभावेऽप्रसिद्धः । नान्त्यः, वहिमान् वह्वयधिकरणतात्वाद् वयधिकरणत्वपर्वतान्यतरत्वाद्वेस्थादावतिव्याप्तः, वह्वयधिकरणतात्मकपर्वतस्य साध्यनिष्ठाधेयतानिरूपकत्ववत्त्वात् इति चेन्न । साध्यनिष्टाधेयत्वा- भावप्रतियोग्यधिकरणतासामान्यकत्वस्य विवक्षितत्वात् । तादृशाधेयत्वाभावश्च स्वनिरूपक- स्व-स्वनिरूपकाधिकरणत्त्वाभयसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक इति । शेषं पूर्ववत् । सामान्यपदघटितलक्षणस्य फलितार्थमाह तथाचेति । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छि. .

·जागदीशीसिंहव्याघ्रलक्षणं मान्याभावत्वेन साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणत्वव्यापकत्वं तद्धर्मव. त्वमर्थः। तेन वन्हिनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणजलादौ कालिकसम्बन्धन धूमाधिकरणतायाः सत्त्वेऽपि नाव्याप्तिः, न वा वह्वयधिकरणत्वाभावस्यापि प्रमेयत्वादिना धूमनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणत्वव्यापकत्वेप्यतिव्याप्तिः । न च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन यद्धर्मावच्छिन्नाऽभावत्वेन तादृशाधि. करणताव्यापकत्वमित्यस्यैव सम्यक्त्वेऽधिकरणत्वाभावपर्यन्ताऽनुप्रवेशो व्यर्थ इति वाव्यम् । वृत्त्यनियामकसम्बन्धेन हेतुतायामव्याप्तिप्रसङ्गात् । ताशसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वाऽप्रसिद्धेः। अस्माकं तु तादृशसम्ब न्धेन यद्धेतुसम्बन्धित्वं तस्य स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगित्वमा- नयद्धर्मावच्छिन्नाधिकरणतात्वावच्छिन्नाभावत्व साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणत्वव्यापक • तावच्छेदकं तादृशाधेयत्वानिरूपकाधिकरणत्वव्यापकाभावप्रतियोगितावच्छेदक वा हेतु तावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नयद्धर्मावच्छिन्नाधिकरणतात्वं तद्धर्मवत्त्वं फलितम् । ( तादृशनि- रूपकाधिकरणबृत्त्यभावप्रतियोगितायां स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनाऽनवच्छेदकीभूता- धिकरणतानिरूपकतावच्छेदकं स्वावच्छिन्नाधिकरणताकत्वसम्बन्धेनाऽनवच्छेदकं यद्धेतुताव- च्छेदक तद्वत्त्वमर्थ इति न विशिष्टपरामर्शाऽनुपपत्तिः) हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेशस्य फलमाह तेनेति । नाव्याप्तिरिति । संयोगसम्बन्धावच्छिन्नायाः धूमाधिकरणतायाः 'धूमाधिकरणत्वाभावाभावात्मिकायाः' जला. दावसत्त्वादिति। अत्र यद्धर्मावच्छिन्नाधिकरणत्वनिष्ठं प्रतियोगित्वं स्वरूपसम्बन्धावाच्छन्न प्राह्यम् , अथोक्ताऽन्याप्तिवारणं न स्यादिति ध्येयम् । एवं यदधिकरणतामात्रनिवेशे द्रव्या विशिष्टसत्त्वादित्यादावव्याप्तिः । द्रव्यत्वनिष्ठाधेयत्वानिरूपके गुणादौ विशिष्टसत्ताधिकरणतास- 'त्वात् । तादृशाधिकरणतासामान्याभावत्वेन व्यापकतानिवेशस्य फलमाह नवेति। व्यापकत्वं. तु तद्वन्निष्ठाऽत्यन्ताभावप्रतियोगिताऽनवच्छेदकधर्मवत्त्वम् , न तु तद्वनिष्ठात्यन्ताभावाऽप्रतियो. गित्वं, सर्वस्यैव तथाविधद्वित्त्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगितया तदप्रासिद्धेः, एवं च तादृशप्रतियोगिता- ऽनवच्छेदकीभूतप्रेमयत्वस्य सर्वत्र सत्त्वेन तेन रूपेण वयधिकरणत्वाभावस्यापि व्यापकत्वाक्ष- ततया भवत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । न च तद्वन्निष्टाऽन्योन्याभावप्रतियोगिताऽनवच्छेदकत्वमेव व्या- पकत्वमिति वाच्यम् । एतद्रूक्षत्ववान् कपिसयोगादित्यत्रातिव्याप्तेः । हेत्वभावस्य केवलान्वयि- स्वादिति । व्यापकतावच्छेदकत्वन्तु तद्वन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिताऽनवच्छेदकत्वं अनवच्छे- दकत्वं चावच्छेदकतापर्याप्त्यनधिकरणत्वं, तेनाऽभावत्वादिकमादाय नोक्तदोषतादवस्थ्यम् । तादृशाधिकरणत्वव्यापकत्वं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेत्वभावे एव निवेश्यं लाघवात् , न तु हेत्वधिकरणत्वाभावे गौरवादित्याशंकते नचेति । तथाच अधिकरणत्वानिवेशे वृत्त्य- नियामकस्वामित्वसम्बन्धेन हेतुतास्थले चैत्रः तद्धनादित्यादौ व्यधिकरणसम्बन्धन हेतुता- स्थले च क्रमेणाऽव्याप्स्यतिव्याप्ती स्यातामिति भावः । अथ हेतुताबच्छेदकसम्बन्धेन यद्धर्मावच्छिन्नाभावत्वेन व्यापकत्वनिवेशे व्यापकताघट- काभावे तद्वनिष्ठत्वं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन निवेश्यम् , अन्यथा वह्विमान् धूमादित्यादौ सा- ·मटिप्पणटीकामाहितम् डाय लक्षणसमन्वयः। किञ्चाधिकरण-वाऽप्रवेश यादेः साध्य व सं. योगादिसम्बन्धेन रूपादिहतावतियाप्न्यापत्तिः मयोगन रूपाभावस्य केव- लान्वयितया वन्हि निष्टाधेयवानिकपकाधिकरणन्वयारकवादिति भावः यनिष्टाधयन्वनिरूपके दाद धूमावचवे च धूमान्म कम वम् कलवंशानदन' म. भवायन व वृत्तस्त प्रतियोगितावच्छेदक्रमेव धूम भबव नित्यम्य अपनेः, न्य'च मना बानू द्रव्यत्वादित्यादौ साध्यनिष्टाधेयत्वानिरूपकमामन्यादा हनुतावन्डेटकोभून समन सम्ब- न्धेन वृत्तरप्रमियाऽव्याप्तेजागरूकन्वातत्यागे कि बीमिति चन् । अत्राहुः । माध्यनिष्टाधयन्वानरूपकाधिकरणवव्यापकत्वमत्र मध्यनिष्यवानिरूप- काधिकरणीभूतयत्किञ्चिद्यक्तियत्त्यधिकरण नानिरूपकताऽनवछटक बनद्भमन्वय बदमा वच्छिन्नाभाववे निवशनीयम् । अत्र यत्किचिद्यक्तिनिष्टाधिकरण नानिबनिनिय कला हेतु- मनाग्रहविधिताघटकसम्बन्धावच्छ' प्रय, तथच वमन घुमादन्यदी धूमा- व्यवनिरूपिता या तुमनाप्रविधिन घटक भूनम्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न' निरूपकता नदवच्छेदकत्वस्यैव संयोगसम्बन्धावच्छिन्नधूमाभाव मन्वन् नम: तवं मत्त वन द्रव्यत्वादित्यादी सामान्यादिनिष्टाधिकरणतानिरूपितनिरूपकताबन्छेदकत्वस्य हेन्वभावत्वे मत्वान्नाध्याप्तिः। यत्किचित्त्वनिवेशाद् धूमवान बहेगिन्यादा हददिकमुपादाय न दोष इति । अत्रेदं चिन्त्यते । द्रव्यगुणान्यतरत्ववान् कमन्वाभावादित्यत्र व्यभिचारण्यानव्या- मिः तादृशयत्किञ्चित्पदेन जात्यादिकं धत्तं न शक्यते ममत्रायान्महतुमन प्रहविरोधिताध. टकसम्बन्धेन तनिरूपितनिरूपकत्वाऽप्रसिद्धेः । यदि च कर्म ध्रियते, नदा नादृशमन्बन्धव- च्छिन्नतन्निष्टाधिकरणतानिरूपितनिरूपकतावच्छेदकत्वस्यैव हत्वभाववं मत्त्वानिरुक्तव्यापक- तावच्छेदकत्वस्याऽक्षतेरिति । एतेन तादृशाधिकरणताव्यापकत्वं न तद्वन्निष्टाभावप्रतियो- गितावच्छेदकत्वं, यत्किञ्चित्त्वस्य दुर्वचत्वात् , किन्तु तादृशाधिकरणताविशिष्टान्यत्वं हेन्वभा- वत्वे विवक्षणीयम् , वै० स्वनिष्ठावच्छेदकप्रतियोगिताकभेदवत्त्वसम्बन्धेन । स्वनिष्टावच्छेदकता च निरवच्छिन्नाऽऽधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्ना, आधेयता च हनुमनामहविरोधिताघटकसम्बन्धा- वच्छिन्ना ग्राह्येति, एवं च न प्रागुक्तदोषाणामवकाश इति निरस्तम् । द्रव्यत्वगुणत्वान्यतरवान् द्रव्यगुणान्यतरत्ववान् वा कर्मत्वाभावादित्यादावतिव्याप्तिः, तादृशनिरूपकताकाधिकरणपदेन जात्यादेर्धारणाऽसम्भवात् तन्निष्टाधिकरणतानिरूपितहेतुमत्ताप्रहविरोधिताघटकसमवायस- म्बन्धावच्छिन्नाधेयत्वाऽप्रसिद्धः, किन्तु तादृशाधिकरणपदेन कर्मणः धारणं तद्विशिष्टान्यत्वस्य हेत्वभावत्वे सत्त्वादिति । न च प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितव्यापकता निवेश्या, व्यापकताघ- टकाभावे तद्वनिष्ठत्व न सम्बन्धविशेषेण वैफल्यादिति वाच्यम् । अव्या यवृत्तिहेतुरूपस्याभ- चारिणि अतिप्रसङ्गात् । यदि च साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणीभूतयद्यक्तिनिष्टाधिकरणतासामान्ये हेतुताव. च्छेकसम्बन्धावच्छिन्नयद्धर्मावच्छिन्नाभावत्वावच्छिन्नत्वहेतुमत्तामहविरोधिताघटकसम्बन्धाव- च्छिन्नत्वोभयाभावस्तद्धर्मभिन्नत्वमेव व्याप्तिः, तथाच धूमवान् वढेरित्यादौ साध्यनिष्ठाधेय- वानिरूपकाऽयोगोलकनिष्टाधिकरणतासामान्ये सयोगसम्बन्धावच्छिन्नवहृयभावत्वावच्छिन्नत्व- ·. ४२ जागदीशीसिंहव्याघ्रलक्षणं साध्यवैयधिकरण्याऽनधिकरणत्वं वा। साध्यवैयधिकरण्यं साध्यवद्भिन्नाधिकरणकत्वम् । साध्यवद्भिन्नेति । अत्रापि साध्यवद्भिन्नत्वव्यापकाभावप्रतियोग्यधिकरण- स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयाभावसत्त्वात् यत्पदेन वह्नित्वस्य धारणान्नातिव्याप्तिः । वह्निमा- न धूमादित्यादौ च साध्यनिष्टाधेयत्वानिरूपकदादिनिष्ठाधिकरणतासामान्ये संयोगसम्बन्धा- वच्छिन्नधुमत्वाभावत्वावच्छिन्नत्वस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्वयोः सत्त्वेन यद्धर्मपदेन धुमत्वस्य धारणासम्भवान्नाऽव्याप्तिः । अधिकरणत्व च निरवच्छिन्नं ग्राह्यं, तेन धूमवान् वहेरित्यादी संयोगेन बहेरव्याप्यवृत्तित्वादयोगोलकनिष्ठाधिकरणतायां बयभाव चावच्छिन्नाधिकरणतायां तादृशोभयाभावान्नातिव्याप्तिरित्युच्यते, तदाऽस्य सामान्यपदघटितत्वेन यद्धर्मावच्छिन्नाधिक- रणत्वाभावत्वे साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणत्वव्यापकत्वापेक्षया महागौरवाद् व्याप्तित्वं न सम्भवतीति। वस्तुतः साध्यनिष्टाधेयत्वानिरूपकाधिकरणनिष्टाधिकरणतानिरूपितनिरूपकतावच्छेदक- तावच्छेदकीभूतानुयोगितानिरूपितप्रतियोगिताऽनवच्छेदकयद्धर्मावच्छिन्नाभावत्वं तद्धर्मवत्त्वं पर्यवसितम् । निरूपकता च हेतुवताच्छेदकसम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धावच्छिन्नत्वहेतुनिष्ठत्वोभ- याभाववती ग्राह्या सम्बन्धान्तरावच्छिन्नधर्मान्तरावच्छिन्नवृत्तितामादायैव सत्तावान् जातेरित्या- दो लक्षणसमन्वयसम्भवात् । यद्यपि सत्तावान् समवायेन प्रमेयादित्यादी साध्यनिष्टाधेयत्वानिरूपकजात्यादिनिष्ठाधिकर- णतानिरूपितनियक्तोभयाभाववनिरूपकत्वाऽप्रसिद्धिस्तथापि हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्व- यद्धर्मावच्छिन्नाभावाभावत्वावच्छिन्नत्वोभयाभावस्येव विवक्षितत्वात् सामान्यादिनिष्ठाधिकरणता- निरूपितवाच्यत्वादिनिष्ठनिरूपकताया एव प्रसिद्धत्वान्नानुपपत्तिः । द्रव्यं विशिष्टसत्त्वादित्यादौ गुणादिनिष्ठाधिकरणतानिरूपितनिरूपकतावच्छेदकीभूता न विशिष्टसत्ताभावाभावत्वरूपानुयो. गितेति तत्रापि लक्षणगमनादतो वह्निमान् रूपादित्यादावतिव्याप्तिपर्यन्तानुधावनमिति विभावनीयम्। केचित्तु अत्र निरूपकत्वं न सम्बन्धविशेषेण निवेश्यम् , संयोगसम्बन्धावच्छिन्नधूमा- भावाभावत्वस्य संयोगातिरिक्तसम्बन्धावच्छिन्ननिरूपकताऽनवच्छेदवत्वात् वह्निमान् धूमादि- स्यादाकव्याप्तिविरहात् , एकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावाभावत्वस्याऽन्यसम्बन्धावच्छि अनिरूपकतावच्छेदकत्वाऽस्वीकारात् , एवं च साध्यनिष्टाधेयत्वानिरूपकाधिकरणनिष्ठाधिक- रणतानिरूपकतावच्छेदकीभूतानुयोगितानिरूपितप्रतियोगितानवच्छेदकं यद्धर्मावच्छिन्नाभावत्वं तद्धर्मवत्त्वमेव विवक्षणीयम् । अत एव कपालस्य समवायेन घटत्वावच्छिन्नवत्त्वेऽपि संयोग- सम्बन्धावच्छिन्नघटाभावाभावत्वावच्छिन्नवत्वाप्रसिद्ध्यैव ताद्रूप्येण प्रमात्वाऽसम्भवात् , समवायसम्बन्धेनैव तादृशघटाभावाभावत्वावच्छिन्नाधिकरणतायाः पारमार्थिकत्वादिति केव. लान्वयिग्रन्थे जगदीशेन समाहितम् । विभिन्नमधिकरणं यस्य तत् व्यधिकरणं तस्य भावस्तत्त्वम् । साध्याद्वैयधिकरण्यं सा- ध्यवैयधिकरण्यम् । साध्यपदस्य साध्याधिकरणे लक्षणा, तथाच साध्यानधिकरणवृत्तित्वलाभः तदेवोक्तं दीवितौ साध्यवद्भिन्नाधिकरणकत्वामिति ।

·सटिप्पणटीकामहितम् । तदुभयमपि माध्यानधिकरणाऽनधिकरणवम् । चरमाधिकरणत्वांशस्याऽनतिप्रयोजनकतया तक्ष्पहाय द्वयमकोक्तयाऽ- तासामान्यकन्वमिति निष्कर्षों बोध्या, तन सत्तावान व्यवादिन्यादी नाऽव्याप्तिः। ननु प्रागुक्तस्याऽर्यस्य शब्दान्तरेणाऽभिधानमनुवादः स चात्रामा म्भवी, साध्यं यदधिकरणानाधिकरणं तत्त्वाऽनधिकरणत्वस्य साध्यवदि. प्रवृत्तित्वानधिकरणत्वस्य च प्रागुक्तस्य साध्याऽनधिकरणानधिकरण त्वशब्देनाबोधनादत आह-चरमेति । तत्त्वाधिकरणवाभावे तत्वाभाव. स्याऽप्रवेशाद्वैयर्थ्यमसम्भवीत्यत उक्तम् अननिप्रयंजनकन येन । तथाच प्र. कृतलक्षणवाक्यस्य साध्यं यदधिकरणाऽनधिकरणं तत्त्वाभाव साध्यस्य यदनधिकरणं तद्वृत्तित्वाभावे एव च तात्पर्यात् प्रागभिप्रेतार्थस्य शब्दा न्तरेणाभिधानमेवानुवादः स चात्र सम्भवत्येवेति भावः । - अवोधनादिति । मूलोक्तलक्षणयोरधिकरणतात्रयघटितवान् अनुवादे चाऽधिकरण- ताद्वयमात्रस्य निवेशादित्यर्थः । चरमेतीति । इदमुपलक्षणम् निष्कृष्टोतलक्षणद्वये प्रथम धिकरणवांशस्यापि वैयर्थ्य द्रष्टव्यम् साध्यनिष्ठाधेय-वानिरूपकत्वसाध्यवद्भिन्नत्वयोरेवाऽदृष्ट. त्वात् , साध्यनिष्टाधेयत्वानिरूपकं यपाद्यधिकरणान्वं हेत्वभावस्य पर्वत दीनदव्य पकवेन वहिमान् धूमादित्यादौ असम्भवापादकत्वाच्च । तात्पर्यादिति । नन्वसंगतमेतत् अधिकरणताया आनवेशे प्रतियोगिवैयधिकरण्या. ऽघटितव्यापकत्वस्य दुर्वत्वात् , तथाहि-तदनिवशे व्यापकताघटकाभावे साध्यनिष्टाधेयत्वा. निरूपकाधिकरणवृत्तित्वं न सम्बन्धसामान्येन, वन्हिमान् धूमादित्यादौ धूमायभावाभावस्य धूमादेः कालिकादिसम्बन्भेन तादृशानिरूपकाधिकरणवृत्तित्वेनाऽव्याप्तः। न च व्यापकतायां प्र. तियोगिवयधिकरण्यनिवेशेन तद्विशिष्टधूमाभावाभावस्य हृदादावसत्त्वान्न दोष इति वान्यम् । व्यापकत्व च प्रतियोगियधिकरण्याघाटितमिति पूर्वप्रन्थविरोधात् । नाप्यभावायविशेषणतयः धूमवान् वन्हेरित्यादौ वह्नयभावाभावस्य तेन सम्बन्धेनाऽवृत्तितयाऽतिव्याप्तः। भावाऽभावसाधा रणदेशिकविशेषणतायां मानाभावात् । नापि हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन, सत्तावान् द्रव्यवादिन्यादा- व्याप्तेः, समवायेन तादृशाऽनिरूपकाधिकरणवृत्तित्वाऽप्रसिद्धः। एवं तद्दलाऽनुक्तौ यद्धर्मावच्छिन्ना भावः तादृशाधिकरणत्वव्यापकस्तद्धर्मवत्त्वमिति पर्यवसितम्। अत्र यद्धमं वच्छिन्नाभावायप्रतियो. गिता हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्ना ग्राह्या, अन्यथा धूमवान् वहेरित्यादी स्वरूपसम्बन्धावच्छि नवयभावस्य तादृशाधिकरणत्वव्यापकत्वादतिव्याप्त्यापत्तेः, तथाच वृत्यनियामकसम्बन्धन हेतुताया तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वाऽप्रसिद्ध्याऽव्याप्तिः, एव वन्हिमान् संयोगेन रूपा- दित्यादौ तादृशसम्बन्धावच्छिन्नरूपाद्यभावस्य केवल न्वयितया व्यापकत्वाक्षतरित्यतिव्याप्तिश्च । चरमाधिकरणत्वप्रवेशे तु अधिकरणतास्थले सम्बन्धितानिवेशेन तस्याः स्वरूासम्बन्धावच्छिन्न- , ·४४ जागदीशीसिंहव्याघ्रलक्षणं प्रतियोगिताकाभावस्थ व्यापकताघटकाभावे स्वरूपसम्वन्धेनैव तद्वद्वृत्तित्वस्य प्रवेश्यतया न दुवचन्तामति चेन्न । हेतुनावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नयद्धर्मावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिता- कभेदवत्त्वं तादृशाधिकरणत्वव्यापकतावच्छेदकामित्यस्यैव लक्षणत्वात् इति चरमाधिकरणत्वा- निवेशेऽपि वृत्त्यनियामकसम्बन्धावच्छिन्नाऽवच्छेदकताकभेदस्वीकारान्नाऽव्याप्तिः । सयो- गेन रूपादिहतुके संयोगस्य व्यधिकरणतया तत्सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदताकभेदाऽस्वीकारा- नातिव्याप्तिरिति । केचित्तु एतद्ग्रन्थस्य मुले तदुभयमित्यादिनाऽनुवादयोग्ययथाश्रुतसाध्या सामानाधि- करण्यवैयधिकरण्याऽनधिकरणत्वरूपलक्षणद्वयपरतयाऽदोषात् निष्कृष्टोक्तलक्षणद्वयस्य कथम- अनुवादाऽसंभवात् अत एव वरमेत्युक्तम् , निष्कृष्टलक्षणे तुक्तरीत्याऽऽद्याऽधिकरणत्वस्याप्यन- तिप्रयोजनकत्वात् इत्याहुः। वस्तुतस्तु निष्कृष्टोक्तलक्षणद्वयपरत्वेऽपि न दोषः, अधिकरणतामनिवेश्याभावीयविशेष- गतया वृत्तित्वघटितव्यापकत्वस्य सुवचत्वात् । न वोक्तदोषः, घटो नास्ति घटाभावो नास्ती- त्यादिप्रतीत्या विशेषणताया भावाऽभावसाधारणत्वात् । नचैवं तया भूतलवृत्तिर्घटाभाव इति प्रतीतिवत्तया भूतलवृत्तिघट इत्यपि प्रतीतिः स्यादिति वाच्यम् । तेन सम्बन्धेन भूतलादिवृ. तितावच्छेदकत्वस्य घटाभावाभावत्वादाववाङ्गीकारेण घटत्वादौ तदभावात् , तेन सम्बन्धेन भूतलवृत्तिघटाभावाभाव इति प्रतीतिस्त्विष्टैव । न च वन्हिमान् आकाशादित्यादावतिव्याप्ति- वारणायाऽधिकरणता निवेशनीयेति वाच्यम् । तत्र पक्षधर्मताविरहादेवाऽसद्धेतुत्वोपपत्ती व्याप्तिसत्त्वे इष्टापत्तेः । यद्वा अधिकरणताया अनिवेशे हेत्वभावत्वे व्यापकतावच्छेदकत्वं न तद्वद्ध- त्यत्यन्ताभावप्रतियोगिताऽनवच्छेदकत्वं किन्तु स्वावच्छिन्नाभाववदवृत्तितत्कत्वम् , तच्च सुवचमेव, स्वावच्छिन्नाभाववत्त्व च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नप्र. तियोगिताकहेत्वभाववत्ताप्रहविरोधितानियामकसम्बन्धेन वाच्यम् , तेन धूमाभावत्वावच्छिन्ना- भावात्मकधूमादेः कालिकसम्बन्धेनाऽधिकरणे हृदादौ तादृशानिरूपकाधिकरणत्वसत्त्वेऽपि व. हिमान् धूमादित्यादौ नाव्याप्तिः । वृत्तिता च विशेषणतया वाच्या, तेन निरुक्तसयोगादि. सम्बन्धेन धूमादिमति महानसादौ कालिकादिसम्बन्धेन तादृशाऽनिरूपकाधिकरणत्वसत्त्वेऽपि न तत्राऽव्याप्तिः । स्वावच्छिन्नाभाववत्त्वं च स्वावच्छिन्नाभावत्वविशिष्टवत्त्वं, तेन द्रव्यं विशि- सत्त्वादित्यादौ नाव्याप्तिः, गुणे विशिष्टसत्ताभावाभावात्मकसत्तावत्त्वेऽपि विशिष्टसत्ताभावत्ववि. शिष्टवत्त्वाभावात् । एवं सत्तावान् द्रव्यत्वादित्यादौ न दोषः, तादृशेन समवायेन द्रव्यत्ववति विशेषणतया वृत्तित्वप्रसिद्धः । स्वावच्छिन्नाभाववत्त्वं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वाच्यमिति तु न युक्तम् , एतद्रूपप्रकारकप्रमाबिशेष्यत्वजातित्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वान्यतरवान् तादात्म्येन घटादित्यादावतिव्याप्तिः, अन्योन्याभावाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकरूपत्वेन तत्र तादा- म्येन घटभेदत्वावच्छिन्नाभावात्मकघटत्ववति घटत्वे तादृशानिरूपकाधिकरणत्वस्यासत्त्वात् , ता. दृशसम्बन्धविवक्षणे तत्र समवायस्यापि तादृशत्वेन तेन तद्वति व्यभिचारनिरूपकाधिकरणे तादशानिरूपकाधिकरणत्वसत्त्वेनाऽदोषात् । . , ·मटिप्पणटीकामहिनम् । नूद्य दूषयति तदुभयमपीति । साध्येत्यादेः माध्यं यदधिकरण'नधि- मध्यमित्यादि । साध्यानधिकरणेत्यादी मध्यमतिनो व्यन्यासन वर. माधिकरणवांशेन सहान्वयादेव तल्लाभ इत्याशयः । । . यद्वा प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्ट प्रतियोगिमतापहवरे धिन नमसम्बन्धन नाव टितनिर्दुष्टव्यापकत्वमधिकरणातामनिवेश्य मुवचम् । अपरे तु साध्यनिष्टाधेयत्वानिरूपकाधिकरणत्वसमानाधिकरणाभ वीर्यावशेष विशेष वच्छिन्नप्रतियोगितासामान्य यद्यद्धर्मावच्छिन्न भावसमानधिकरणामत्रीयतमम्बन्धवच्छिन्न- प्रतियोगितावच्छेदकाच्छिन्नन्व तद्धर्मवत्वं विवक्षितम् , तथा च नाऽधकरणवाशमाथ- क्यमित्याहुः । साध्यानधिकरणेत्यादिमूलस्य निष्कृष्टलक्षणाधीऽनुवादकत्वाऽसंभवेन तदनुत्र दयोग्यत्र- याश्रुनलक्षणाद्वयस्याऽनुवाद स्फुटयितुं माध्यानधारणेन्यादि मूलं धृत्वैव व्यावष्ट ईधन साध्येत्यादेः लक्षणद्वयस्य क्रमेणति शेषः । तत्व भाव इन्यन्तेन प्रथमलक्षणार्थऋयनम् । ननु साध्याऽनधिकरणाऽनधिकरणत्वमिति मूलेन सायं यदधिकरणानधिकरणं तत्वा. भाव इत्येतादृशार्थाऽबोधनाद्दीधितिग्रन्थाऽसङ्गतिरिति चेन्न । आदौ अधिकरणमनधिकरण यस्येति बहुव्रीहिः । व्यासार्थो यनिरूपिताधिकरणत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवधि करणम् । समासाच्च अधिकरणानष्टभेदप्रतियोगितावच्छेदकनिरूपकताकाधेयतावत् माध्य इति बोधः । साध्य अधिकरणानधिकरण यस्य सन्माभ्य विकरधिकरपा मिनि पुन- बहुब्रीहिः । विग्रहात् यदधिकरणनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकनिरूपकताकाधेयतावन्मध्यमिति, समासाच्च साध्यनिष्टाधेयतानिरूपकत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदवदधिकरणवृत्तिः, कइति बोधः। ततो भावार्थकत्वप्रत्ययेन तत्त्वलाभः । ततः साध्याधिकरणानधिकरणवस्याभावः, न माध्याधि- करणाऽनधिकरणत्वमिति वा नञ्तत्पुरुषः । नत्रः माध्यपदोत्तरं निपातः तथा च साभ्यपदोत्तर- निविष्टना तदभावः प्रत्याय्यते तथाचानुपदमेव वक्ष्यति मध्यवर्तिनो व्यत्यासनेति । तथाच साध्यानधिकरणानधिकरणत्वमित्यस्य प्रथमलक्षणार्थबोधकवं स्पष्टमेव । केचित्तु साध्यमित्यादि साध्यमनधिकरणाधिकरणं यस्य तत्साध्यानधिकरणं, तस्य भावः साध्यानधिकरणाधिकरणत्वमित्येव पाटः । अत्रादौ अधिकरणमधिकरणं यस्येत्यधि- करण धिकरणमिति बहुव्रीहिः । विग्रहात् यन्निष्टवृत्तित्वनिरूपकमाधिकरणमिति बोधः । समासाच्चाऽधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाश्रय इति बोधः। बहुव्रीहौ विप्रहजन्यबांधायविशेष्य विशेषणभाववैपरीत्येन बोधजनकत्वात् चित्रा गौर्यस्येति विग्रहवाच्यात् यपदार्थसम्बन्धित्वेन चित्रगोः, चित्रगुरित्यतः चित्रगासाम्बन्धित्वेन यत्पदार्थबोधात् । एवमप्रेपि, तथाचाऽधिकरणा- धिकरणमित्यनेनाऽधिकरणाऽवृत्तीति लब्धं, ततो न अधिकरणाधिकरणमिति अनधिकरणाधि- करणमिति नसमासः अधिकरणवृत्तिभिन्नमिति बोधः, तथाचाऽनधिकरणाधिकरणमिन्यने- नाऽधिकरणाऽवृत्तीति लब्धं, ततः साध्यमनधिकरणाधिकरणं यस्य तत्साध्यानाधिकरणमिति बहुव्रीहिः । विग्रहात साध्यं यदधिकरणाऽवृत्तीति बोधः, समासात्साध्यनिष्टभेदप्रतियोगिता. -- . " ·जागदीशीसिंहव्याघ्रलक्षण , बच्छेदकवृत्तिन्वनिरूपकाधिकरणवृत्तित्वरूपसाध्यनिष्ठासामानाधिकरण्यप्रतियोगित्वलाभ इनि सिद्धम् । यद्वा आदो नाधिकरणाधिकरणमिति बहुव्रीहिः। विग्रहात् यदाधेयत्वानिरूपकम धिकरणमिति बोधः, समासाच्चाऽधिकरणनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकनिरूपकताकाधेयता- वदिति बोधः, तथाचाऽनधिकरणाधिकरणमित्यनेनाऽधिकरणनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकनि- रूपकताकाधेयतावदिति लब्धं, तत. साध्यमनधिकरणाधिकरण यस्य तत्साध्यानधिकरणाधि- करणमिति बहुव्रीहिः। विग्रहात् यदधिकरणनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकानरूपकताकाघेय- तावत्साध्यमिति, समासाच्च साध्यनिष्ठाधेयतानिरूपकत्वावच्छिन्नभेदवदधिकरणकमिति बोधः। त्वप्रत्ययेन तत्त्वलाभः तदभावश्चरमनअर्थ इति प्रथमलक्षणवाक्यार्थ इत्याहुः । तच्चिन्त्यम् । मध्यत्तिनो व्यत्यासेनेत्यग्रिमप्रन्थानुरोधादुपेक्षणीय इति । ननु साध्याऽधिकरणानधिकरणत्वपदेन नसमासे सत्येव तत्वाभावो ना प्रत्याययि. तुं शक्यते, तथाच साध्यपदोत्तरं नो निपातोऽसम्भवी असाध्याधिकरणाऽनधिकरणत्वमिति प्रयोगापत्तिः, अत्र यदि अत्यन्ताभावार्थकेन नया उत्तरपदार्थाऽभावे विद्यमानं यदव्ययं त. न्समस्यते इत्यर्थकेन “अव्ययं विभक्ती"इत्यादिसूत्रेण सिद्धोऽव्ययीभावः । यदि वा सुबन्ते- न नञ् समस्यते इत्यर्थकन “नजिति" सूत्रेण सिद्धस्तत्पुरुषो नाऽश्रीयते उभयथापि नत्र एव पूर्वनिपातस्यैव अव्ययामति नजिति च प्रथमान्तपदप्रतिपाद्यत्वेन, समासशास्त्रे प्रथ. मान्तशब्दप्रतिपाद्यमुपसर्जनसझं स्यादित्यर्थकेन "प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जन" मिति सूत्रेणोपसर्जनसंज्ञाविधानात् “उपसर्जन पूर्वमिति" पाणिनिनाऽभिधानेन समस्यमानपूर्वप- दनिपतितस्यैव नञः साध्यत्वादन्यथा अचित्रगुरित्यादौ चित्रादिपदोत्तरमपि नप्रयोगाप- त्तरिति चेन्न । ससम्बन्धिकार्थबोधकोत्तरपदघटितसमुदायेन समं नञ्समासस्थले नबो म- ध्यनिवेशस्यापि साधुत्वसम्पादकत्वात् तथाचाऽगत्या पृषोदरादिगणपाठकल्पनया निरुक्तप्रयो- गाणां साधुत्वमुपपादनीयमिति भावः । यस्तु नव्यत्यासेनैव विवक्षिताऽन्वयबोधोपपत्तौ नत्रो मध्यनिवेशेऽपि न क्षतिरित्या. ह। तत्तुच्छम् । सर्वत्र नव्यत्यासेनोपपत्तौ नबो मध्यनिवेशस्य क्वापि दोषत्वं न स्या दिति ध्येयम् । अत्रेदं बोध्यम् । साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणवृत्तित्वाभावरूपः प्रथमलक्षणस्य यथाश्रुतनिष्कृष्टार्थोपि साध्यानधिकरणानधिकरणत्वशब्देन प्रतिपाद्यते, तथाहि-आधेयतानि- रूपकार्थकचरमाधिकरणपदघटितेनाऽधिकरणानधिकरणपदेन अधिकरणमाधेयत्वानिरूपकं य- स्य तदधिकरणानधिकरणमिति व्युत्पत्त्या अधिकरणनिष्ठभेदप्रतियोगिताकनिरूपकताकाऽधि- करणवृत्तिलाभः त्वप्रत्ययन तत्त्वलाभः तदभावः साध्यपदोत्तरनजेति । इदमुपलक्षणम् । साध्यनिष्ठाऽसामानाधिकरण्यप्रतियोगित्वरूपस्याप्यर्थस्य लाभः स. म्भवति, तथाहि-साध्येऽधिकरणाऽनधिकरणत्वं यदधिकरणबृत्तित्वाभावो यस्य तत्साध्या- धिकरणाऽनधिकरणत्वं भावप्रधानतया तत्त्वलाभः तदभावश्च साध्यपदोत्तरनत्रा बोध्यते इति साध्यनिष्ठासामानाधिकरण्यसम्बन्धित्वाभावलाभः, सम्बन्धश्च प्रतियोगित्वमेवेति । एवं साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकत्वस्य साध्यवद्भिन्नत्वस्य वा व्यापकीभूतो योऽभावस्त.

·सटिप्पणटीकासहितम् । . . . तच्च तत्र यत्किंचित्साध्याऽनधिकरणाधिकरणे धृम चाऽप्रसिद्धम् । करणं तत्त्वाभावः, साध्यम्य यदनधिकरणं तवृत्तित्वाभावश्वार्थः । तत्र केवलान्वयिनि साध्यनिष्ठाधयत्वाऽनिरूपकाधिकरणाऽप्रसिद्ध्या नाना- व्यक्तिसाध्यके च एकसाध्यव्यक्तिनिष्ठाधेयत्वाऽनिरूपकाधिकरणत्वं साधना- केवलान्वयिनीति । अन्याप्तिरिति परेणान्वयः। अव्याप्तहेतुमाह माध्यनि- प्ठेति । नानाव्यक्तिसाध्यके चेति मूलोक्तं धूमहेनुमभिप्रेत्य, तेन शब्दवान् गगनत्वादित्यादी नानाव्यक्तिसाध्यकाऽव्याप्तिविरहेपि न क्षतिः । न्यूनतां प्रीतयोग्योधकरणतासामान्यकत्वरूपोऽप्यर्थः मा यानधिकरणानधिकरणवशब्दान्प्रतिपादयतुं शक्यते, तथाहि-साध्यानधिकरण अधिकरणं यम्येनि व्युन्यनि., नत्र मध्यानधकरण- मित्यस्य साध्यनिष्टाधेयत्वानिरूपक साध्यबद्धिन्न वाऽर्थ , अनाधिकरण अस्यन्यत्र गधि- करणपदमन्यपदार्थहेत्वधिकरणे लाक्षणिकम् , यस्येति पदं नापर्यन हकम् , प्रधाननिर्देशाच्च अनधिकरणमित्यनेन हेत्वधिकरणावाभावलाभः, इन्थ चोद्देश्यताव्याप. कत्वमसति बाधके विधेये विधेयससर्गे वा भासते इति व्युत्पत्तिबलाद् हेत्वधिकरणवाभाव रूपे विधेये साध्यानधिकरणत्वार्थमाध्यनिष्ठाधेयवानिरूपकत्वरूपोद्देश्यतावच्छेदकव्याप- कत्वलाभ इति । द्वितीयलक्षणार्थमाह-दीघितो साध्यस्यति। अत्रादौ सान्यस्याऽनधिकरणं सा- ध्यानधिकरणमिति तत्पुरुषः । साध्यवद्भिन्नमिति यावत्, ततः साध्याऽनधिकरणमधिकरण यस्येति बहुव्रीहिः, विग्रहाद् यनिष्ठवृत्तितानिरूपकं साध्याऽनधिकरणमिति, समासाच्च सा- ध्यवद्भिन्नवृत्तीति बोधः, ततो भावार्थकत्वप्रत्ययात् साध्यवद्भिन्नवृत्तित्वलाभः ततो नम- समासः नञः साध्यानधिकरणपदोत्तरं निपातः इति साध्यानधिकरणानधिकरणत्वस्य द्विती यलक्षणार्थबोधकत्वामिति । मूले तच्चेति । साध्यानधिकरणानधिकरणत्वं चैत्यर्थः । दीधितो, अप्रसिद्धति । अत्र साध्यनिष्ठाधेयतानिरूपकसामान्यभेदनिवेशाभिप्रायेणाऽप्रसिद्धिरभिहिता, यत्किञ्चिनि- रूपकभेदनिवेशे तु नानाव्यक्तिसाध्यके चेत्युक्तम् । न क्षोतीरति । तथाच नानाव्यतिमा- ध्यकहेतुत्वसामानाधिकरण्येनाऽव्याप्तिरिति भावः । नानात्वं साध्ये माध्याधिकरणे चोभयत्र वि. वक्षितमिति गुरुचरणाः । चकारेण केवलान्वयिसाध्यकपरिग्रहः । केचिन द्रव्यत्वा- धनुगतैकव्यक्तिसाध्यकस्यापि चकारेण परिग्रहः । एकनिष्पनिरूपकत्वव्यकेरन्यत्राभावादव्या. प्लेरिति वदन्ति । वस्तुतस्तु आधेयतानिरूपकत्वस्याधेयभेदन आधेयत्वस्यवे आध- यभेदेन भिन्नतया एकव्यक्तिसाध्यके तदाधेयतानिरूपकत्वस्याप्यैक्यानेदमुक्तम् । अत एव नानाव्यक्तिक इत्युक्तं अग्रे च नानाधिकरणक इति । अन्यथाऽत्रापि नाना- धिकरणक इत्येव ब्रूयात् । सर्वत्र द्वित्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकनिरूपकवाभावमादा- .

·४८ जागदीशीसिंहव्याघ्रलक्षणं घिकरणव्यक्तयन्तरस्येत्यव्यातिः । कचियाभिचारिणि अतिप्रसङ्गश्चाद्ये । द्वितीये च साध्यवैयधिकरण्ये यदि साध्यवत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताको भेदो विवक्षितस्तदा केवलान्वयिनि, यदि च यत्किञ्चित्साध्यवयक्तिभेदस्तदा नानाधिकरणसाध्यके सर्वत्राऽव्याप्तिः । परिहरति क्वचिदिति । विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादावंतिव्याप्तिरित्यर्थः विशिष्टधर्मावच्छिन्नाधिकरणत्वस्येव तदवच्छिन्नाधेयत्वस्याऽनतिरिक्तत्वा- दिति भावः । यत्किञ्चिदिति । साध्यवत्तत्तद्यक्तित्वावच्छिन्नेत्यर्थः । नानाधिक- रणसाध्यके इति । यत्र साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणं नाना तत्रेत्यर्थः, तेन कस्याश्चिदपि वह्निव्यक्तेर्नानाधिकणवृत्तित्वविरहेऽपि न वह्निसाध्य. कधूमाद्यसङ्ग्रहः । सर्वत्र केवलान्वयिनि तद्भिन्ने च । याऽम्भवसम्भवेऽपि व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्याऽभावविशेषणत्वे तदसम्भ- बादव्याप्तिरित्युक्तम् । दीधितौ । आद्य-आद्यलक्षणे इत्यर्थः । यद्यपि आधेयतायां साध्यता- बच्छेदकावच्छिन्नत्वनिवेशे नातिव्याप्तिः। अधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकस्यैव आधेयताव- च्छेकतेति नियमेन गुणनिष्ठाधिकरणतानिरूपकताऽनवच्छेदकविशिष्टसत्तात्वादेर्गुणानिरूपिता- धेयतावनच्छेदकत्वात्तथापि आधारत्वाऽऽधेयत्वयोस्तुल्यवित्तिवेद्यत्वाभावात्तादृशनियमे माना- भावः। गुणे गुणकर्मान्यत्वविशिष्टेसत्तेति प्रतीतिबलात् विशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नाधेयत्वस्या- नितिरिकत्वं, गुणकर्मान्यत्वविशिष्ठसत्तावान् गुण इत्यप्रत्ययाद्विशिष्टाधिकरणताया एवातिरि- क्तत्वमित्याशयादिति भावः। नच तथापि साध्यतावच्छेदकं यन्निष्ठाधिकरणतानिरूपकतानवच्छेदकं तत्त्वव्यापकत्वा- तो नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । यत्त्वतत्त्वाननुगमेन व्याप्तेविशिष्ठैकार्थरूपत्वाभावात् । अधि- कमप्रे वक्ष्यामः। दीधितौ साध्यवाद्भिन्ने साध्यवद्भिन्नत्वावच्छेदेन । अवच्छेदकत्वं व्यापकत्वम् । अनेनो- कनिष्कर्ष एवोक्तः, यथाश्रुतेऽति प्रसङ्गात् , तथाच साध्यवत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदो यदि साध्यवैयधिकरण्यघटकतया विवक्षित इति समुदायार्थः । केवलान्वयिनीतिपदं सावधारणम् , साध्यवत्तत्तव्यक्तित्वावच्छिन्नेत्यर्थ इति, तेन नाऽसम्भवे इति शेषः। अथ सर्वत्रेति पदं किमर्थ, न च तदनुक्तो केवलान्वयिभिन्ने एव नानाधिकरणकसा ध्यकेऽव्याप्तिरिति भ्रमः स्यादिति वाच्यम् , एवंसति नानाव्यक्तिके इति पूर्वग्रन्थेऽपि सर्व त्रेति वक्तव्यं स्यात् इति चेन्न । नानाव्यक्तिसाध्यके चेति चकारेण केवलान्वयिनोपि समुच्च- येन न्यूनताविरहात् । नन्वत्रापि सर्वत्रेतिस्थाने चकारं पठित्वा केवलान्वयिसाध्यकसमुच्चयः वैरूप्यस्याऽन्याय्यत्वादिति चेन्न । उपायस्य उपायान्तरादूषकत्वात् । अथ नाना. व्यक्तिकेत्यस्य स्थाने नानाधिकरणकेति कथं नोक्तामति चेन्न । पूर्वलक्षणे साध्याधिकरणे नानात्वं नाव्याप्तिप्रयोजकं, किन्तु साध्ये नानात्वमित्याशयेन पूर्व नानाव्यक्तिसाध्यके इत्यु- कमिति संक्षेपः। कुतो न कृतः ·तेन सटिप्पणटीकासहिनम् । कचित्तु साध्या सामानाधिकरण्यं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन हेत्वधि- करणे तेनैव सम्बन्धेन साध्यवद्धृतित्वाभावम्तदधिकरणभिन्नत्वमर्थः । धूमम्य स्वावयवे संयोगेन वह्निमति च समवायेनाऽवृत्तावपि न भतिः। सार्वभौममतमुत्थापयति केचित्विात । हत्वधिकरण इति सप्तम्यधाऽव- च्छेद्यत्वं, तश्च साध्यवद्वृत्तित्वाऽभावेऽन्वितम् । तनवेनि । हेतुतावच्छेदक- सम्बन्धेनैवेत्यर्थः। तस्य च साध्यवदृत्तित्वेन सहाऽन्वयः । साध्यवत्त्वमपि येन सम्बन्धेन येन रूपेण साध्यता तत्सम्बन्धेन तद्- पावच्छिन्नवत्त्वं बोध्यम् , तेन समवायेन बढेः साध्यत्वे धूमे, विशिष्ट सत्त्वसाध्यके सत्तादौ नातिव्याप्तिः । तदधिकरणभिन्नत्वमिति । तदत्यन्ता- साबमामानाधिकरण्यानधिकरण-वमिन्यत्र साध्यामामानाधिकरण्यपदेन माध्यापका. गवृतित्वामावविवक्षण दुव्य सत्यादिन्यादानिध्यातिः स्यादतः स्वय प्रथमलक्षणमुनर्गत्या व्याख्यातवान् । सार्वभौमास्तु सामानाधिकरग्यस्थाऽव्याप्यवृत्तितया मनाद' द्रव्यन्व- सामानाधिकरण्याभावस्यापि गुणावच्छेदेन सत्त्वान्नातिन्याप्तिरिति बदन्ति, तन्मनं दूचितुमु- पन्यस्यति केचित्त्वितीति । वन्हिमान् धूमादित्यादौ स्वावयवावच्छेदेन धूमे बहिसामा नाधिकरण्याभावसत्त्वादव्याप्तिरतो हेनुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेत्वधिकरणे इत्युक्तम् । हेनुत'व- च्छेदकसम्बन्धन यन्किाञ्चत्पदार्थवदित्युक्तो संयोगेन शैवालादिमद्दावच्छेदेन तृणादिम- स्वावयवावच्छेदेन च धूमे वह्निसामानाधिकरण्याभावसत्त्व'दुक्ताऽध्यमितावस्थ्यमता हेतु पदम् । अत्र नद्वयाऽप्रवेशे धूमवान् बन्हेंरित्यादी हेत्वधिकरणपर्वतावच्छेदन माध्यवनि- त्वस्य हेतौ सत्त्वादतिव्याप्तिः । ननद्वयप्रवेशस्तु व्यापकत्वपर्यायः, तथा च हेत्वधिकरणाव- च्छेद्यत्वस्य अभावांशेऽन्वयात् हेत्वधिकरणविशिष्टान्यत्वं हेतो व्याप्तिः पर्यवासिता । वै. स्वावच्छेद्यसाध्यववृत्तित्वाभावाधिकरणत्वसम्बन्धेन उक्तस्थले व अयोगोलकात्मकाधिकरणवि. शिष्ठत्वादेवाऽतिव्याप्तिविरहादिति ध्येयम् । अभावेऽन्वितमिति । यद्यप्येवमपि अधिकर- गभेदेनाऽभावभेदाभावमते पर्वताचवच्छिन्ना यो रूपादिवृत्तिवहिमत्सयुक्तत्वाभावः स एव स्वावयवावच्छेदेन धूमादावपि वर्तत इति तादृशाभावाऽनधिकरणत्वं दुर्घटं, तथापि हत्वाधिकर. णावच्छिन्नविशेषणतया साध्यववृत्तित्वाभावविशिष्टस्य यस्याधिकरणं तदन्यत्वे तात्पर्या दिति । केचित्तु तादृशहेत्वधिकरणाऽवच्छिन्नत्वविशिष्टाभावाऽनधिकरणत्वस्येव विवक्षणायन या न दोषः । रूपे पर्वते न वह्निमत्संयुक्तत्वमिति वत् धूमे पर्वते न वहिमत्संयुक्तवमिति प्रतीत्यनुदयात् । अभावाधिकरणतायामेव वाऽधिकरणविशेषावच्छिन्नत्वं निवेशनीयम् , यथा रूपनिष्ठाया तादृशाभावाधिकरणतायां धुमावयवो नावच्छेदकस्तथा धूमनिष्टतदधिकरणतयां पर्वतो नाऽवच्छेदक इति प्राहुः । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेनैवेति । तृतीयार्थोऽवच्छिन्नत्वम् । तस्य चेति । तृती- यान्तार्थहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य चेत्यर्थः । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यवत्तानिवेशस्य फलमाह-तेनेति। साध्यतावच्छेद. कसम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेशेनेत्यर्थः, तथाच समवायेन वहौ साध्ये संयोगेन धुमे हेतो धूमे सं- ५ जा० व्या० .

·. जागदीशीसिंहव्याघ्रलक्षगं भाववत्वोक्तौ द्रव्यं सत्त्वादित्यादावतिव्याप्तिः, गुणावच्छेद्यद्रव्य वृत्तित्वाभावस्यैव द्रव्यावच्छेदेन सत्तायामभावसत्त्वादतो भिन्नत्वपर्यन्ता- नुसरणम् । भेदस्तु नाऽव्याप्यवृत्तिः, तदव्याप्यवृत्तित्वे तु तादृशवृत्तित्वा. भाववती यावती व्यक्तिस्तत्तद्भदकूटवत्वं वक्तव्यमिति भावः । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन त्वधिकरणे इत्यस्य फलमाह स्वावयवे संयो- गेनाते । अवृत्तावपि न क्षतिरित्यन्वयः । तथाच तादृशसम्बन्धेन हेत्वधिः करणत्वाऽप्रवेशे स्वावयवावच्छेदेन धूमस्य वह्निमत्संयुक्तत्वाभाववत्त्वाद् वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिः स्यान्न पुनरसम्भवः, इदं वाच्यं ज्ञेयत्वा- दित्यादिकेवलान्वयिनि लक्षणसम्भवादिति भावः । अत्र चोत्पत्तिकालावच्छिन्ने घटे पृथिवीत्व रूपवत्तित्वं नेति प्रती त्या घटाद्यवच्छेदेन पृथिवीत्वादौ रूपववृत्तित्वाभावाभ्युपगमे हेत्वाधिक रणनिष्ठमवच्छेदकत्वं निरवच्छिन्नं प्राह्यम् , तेन रूपवान् पृथिवीत्वादि. त्यादौ नाऽव्याप्तिः, तत्र घटनिष्ठाऽवच्छेदकत्वस्योत्पत्तिकालेनाऽवच्छेदा- दिति ध्येयम् । " " . योगेन धूमाधिकरणपर्वतावच्छेदेन संयोगेन वह्निमवृत्तित्वसामान्याभावाऽसत्वेऽपि समवायेन वह्निमवृत्तित्वसामान्यभावसत्त्वान्नातिव्याप्तिरिति भावः। अतिव्याप्तिश्च सम्बन्धसामान्येन सा. यवत्तानिवेशाभिप्रायेण बोध्या । न च तथापि वह्नयवयवे धूमान्तरसंयोगसम्भवात् साध्य. तावच्छेदकसमवायसम्बन्धेन साध्यवनिरूपितसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वाभावस्य धूमा- न्तरेऽसत्त्वादतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । यत्र वयवयवे न धूमसंयोगस्तत्र तादृशाभावस्य पर्व- तावच्छेदेन सौलभ्यात् , अन्यथा व्यभिचारित्वाऽनुपपत्तेरिति ध्येयम् । यत्किञ्चित्सम्बन्धेन साध्यवत्त्वनिवेशे वह्निमान् धूमादित्यादौ समवायात्मकयत्किञ्चित्सम्बन्धेन यः साध्यवान् तद्वृत्तित्वाभावस्य स्वाधिकरणावच्छेदेन धूमे सत्त्वाव्याप्तिर्बोध्या । लक्षणसम्भवादितीति । केनापि सम्बन्धन ज्ञेयत्वाधिकरणाऽवच्छेदेन वाच्यत्व- ववृत्तित्वाभावस्य ज्ञेयत्वहेतावसत्त्वेनेति शेषः । यद्यपि हेतुतावच्छेदकसम्बन्धनिवेशे- पि धूमादौ उत्पत्तिकालावच्छेदेन वयधिकरणनिरूपितसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वाभावस- त्वाव्याप्तितादवस्थ्यम् । न च तादृशवृत्तित्वाभावे उत्पत्तिकालनिष्ठाऽवच्छेदकतानिरूपक- त्वसत्त्वेऽपि हेत्वधिकरणनिष्ठाऽवच्छेदकतानिरूपकत्वविरहान्न दोष इति वाच्यम् । पर्वतादे. रपि कालोपाधितया तादृशाभावावच्छेदकत्वात् । तथापि इदानीं धूमे न वहिमत्संयुक्तत्वमिति प्रत्ययात् पर्वते धूमे न वह्निमत्संयुक्तत्वमित्यप्रत्ययाच्च इदानीमिति प्रतीतिनियामककालनि. टावच्छेदकतातः इहेति प्रतीतिनियामकदेशनिष्ठाऽवच्छेदकताया भेदो वाच्यः, अत्र धूम- निष्टसाध्यसामानाधिकरण्याभावीया देशविधया अवच्छेदकता तदीयकालविधयाऽवच्छेदक- तातो विलक्षणा कालत्वाविषयकप्रमाविषयधूमनिष्ठवह्निमत्संयुक्तत्वाभावावच्छेदकतात्वादि- त्यनुमानं वैलक्षण्यसाधकं, तेन पर्वते धूमे न वह्निमत्संयुक्तत्वमिति प्रत्ययाऽसिद्धावपि न क्षतिः, -तथाच हेत्वधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वविरहान्न दोष इति ।

·मटिप्पणीकामहितम् । तादृशाभावश्च सम्बन्धान्तरण तंत्रव वनमान सुलभः । तेनैवेत्यस्य फलमाह वन्हि मान च समवायन । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन साध्यवहृत्तित्वानुनी सम्बन्धसामान्यन इन्वधिकरणावच्छेद्यमाध्यववृत्ति त्वसामान्याभावा न निवश्यः साधनाधिकरणावच्छेद्यनाशाभावस्याऽ. प्रमिद्धेः, किन्तु यत्किचित्सम्बन्धन साध्यवत्तिबामावः प्रवेशनीयः, थाच हेत्वधिकरणपर्वताद्यवच्छेदेन धूमादौ वह्निमत्समवेतत्वाभावसत्त्वाद. सम्भव एव स्यात् यदि तेनैव सम्बन्धेन साध्यवदृत्तित्वप्रवेशो न म्या- दिति भावः। ननु हेत्वधिकरणावच्छेद्यत्वविशिष्टम्य साध्यवदृत्तित्वाभावस्याऽधि- करणाऽप्रसिद्ध्या लक्षणमिदमसम्भव नदधिकरणयव ननिष्ठधर्मावच्छे, दकतया गगनजलत्वादी वह्निमत्पर्वतसंयुक्तन्वाभावस्य धूमबन्पर्वतानव च्छेद्यत्वाइत आह त दृश'भावश्चति । हन्वधिकरणावच्छेद्यसाध्यवत्तित्वाभा- श्वेत्यर्थः । सम्बन्धान्तरेण-हेतुतावच्छेदकसम्बन्धान्य सम्बन्धन, तथाच हेतुमत्पर्वतावच्छेद्यत्वविशिष्टस्य वह्निमत्संयुक्तत्वाद्यभावस्याधिकरणत्वं पर्वतीयरूपादावेव प्रसिद्धमिति भावः । यद्यपि रूपादौ वह्निमत्संयुक्तत्वाद्यभावस्य व्याप्यवृत्तित्वात् तत्र पर्वता. दिकं नावच्छेदकं भावाभावयोरेकत्र वृत्त्यर्थमेवाऽवच्छेदकभेदस्वीकारादि- त्यप्रसिद्धितादवस्थ्यम् । न च महानसादिसंयुक्ते कालिकादिसम्बन्धेन पर्वतादिनिष्ठघटादौ वह्निमत्संयुक्तत्वाभावस्य पर्वतावच्छेद्यत्वप्रसिया न दोष इति वाच्यम् । इत्थमपि एतद्रूपवान् एतद्रसादित्यादौ पतसाधि- करणावच्छेदेन एतद्रूपसमवेतत्वाऽभावस्याऽप्रसिद्धर्दुवारत्वात् । तथापि केचित्तु कालोपावरवच्छेदकताया कालिकसम्बन्धोऽवच्छेदकतानियामकः, इत्थश्च तादृश- सम्बन्धानवच्छिन्नत्वमेव देशस्याऽवच्छेदकनाया वलक्षण्यम , अन्यस्य दुर्वचन्वात् । अत्र केचिदधिक्षिपन्ति । न च हेतुनावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नहन्बधिकरणावच्छं. द्यसाध्योपलक्षितअधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभाववत्वमेव लक्षणे निवेश्यम्, अन्यथ वहि. प्रागभावे वह्निविशिष्टनिरूपितवृत्तित्वाभावस्य सत्त्वाद् वह्निमान् प्रागभावादित्यादावव्या- प्तिः स्यात् , एव च साध्यविशिष्ठनिरूपितवृत्तित्वाभावस्य पृथिवीत्वादः सत्वेपि साध्योपलक्षित. निरूपितवृत्तित्वाभावविरहेण कथमुक्ताऽव्याप्तिरिति निरवच्छिन्नत्वं विफलामति वाच्यम् । सा. ध्योपलक्षिताधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभावस्य निवेशेपि वह्निमान् वहिप्रागभावादित्यादौ प्रा. गभावस्य सामग्र्या नाश्यत्वाद् वयधिकरणकालावच्छेदेन वयवयके वहिप्रागभावविरहेण एवं द्वितीयक्षणावच्छेदेनापि वह्वयुपलक्षितनिरूपित्तवृत्तित्वाभावस्य हेतो सत्त्वाद् , अनयैव री त्या रूपवान् रूपप्रागभावादित्यादावप्याप्तिवारणाय निरवच्छिन्नत्वं देयम् । दीधितौ । तत्रैव-तादृशहेतुमत्येव । दुरित्वादिति । एतद्रसादिमति सम्बन्धान्त. रेण वर्तमाने साध्यवत्समवेतत्वाभावस्य व्याप्यवृत्तितया हेत्वधिकरणावच्छिन्नत्वविरहेण इत्यर्थः।

·८२ जागदीशीसिंहव्याघ्रलक्षणं पर्वतावच्छेदेन तदीयरूपे न वह्निमत्संयुक्तत्वमित्यादिप्रतीत्या व्याप्यवृत्तेर. वच्छेदकत्वस्वीकारादिधमभिधानम् । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यवद्वृत्तित्वाभावविशिष्टस्य यस्याऽधि- करणं हत्वधिकरणं तदन्यत्वे वा ग्रन्थतात्पर्यम् । तथाच व्याप्यवृत्तेरवच्छे- दकत्वाऽसत्त्वेपि साध्यवहृत्तित्वाभावविशिष्टस्य तस्याधिकरणत्वमादायैव लक्षणसङ्गतिः। न च वस्तुगत्या साध्यवद्वृत्तित्वाभावविशिष्टस्य यस्याधिकरणं हेत्व धिकरणं तदन्यत्वोक्तौ वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिः, स्वावयवावच्छे. देन वहिमत्संयुक्तत्वाभाववतो धूमस्याधिकरणतायाः साधनवत्पर्वतादौ सत्त्वात , साध्यवद्वृत्तित्वाभावविशिष्टयद्यक्तित्वावच्छिन्नाधिकरणत्वं हेतु अथोक्तरीत्या महानमादिमात्रनिष्ट कालिकेन पर्वतवृत्तिधूमादौ पर्वतावच्छेदेन वह्निमसं. युक्तत्वाभावसत्त्वाद् वह्निमान् धूमादित्यत्राऽव्याप्तिसम्भवे एतद्रूपवान् एतद्रसादित्याद्यनुधा- बनमयुक्तमिति चेन्न । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन स्वाधिकरणावच्छेदेन साध्यववृत्तित्वाभावा- नधिकरणत्वं स्वनिष्टा व्याप्तिरिति विवक्षयापि तत्राव्याप्तिवारणसम्भवात् । न च स्वत्त्वाऽननु. गमः, स्वतादात्म्य-स्वाधिकरणावच्छेदेन साध्यवद्वृत्तित्वाभावाऽधिकरणत्वोभयसम्बन्धेन हेतु. विशिष्टत्वस्य विवक्षितत्वादिति । केचित्तु अवच्छिन्नत्व-हेत्वधिकरणावच्छिन्नत्वाभाव एतदुभयाभाववत्त्वमेव हेत्वधिकरणाव. च्छेदेनेत्यनेन विवक्षणीयम् । एवं च व्याप्यवृत्तेरवच्छेदकत्वाऽस्वीकारेऽपि न क्षतिः, तथाच तादृशोभयाभाववदधिकरणतावदन्यत्वमेव निवेशनीयम् , पर्वतीयरूपादिनिष्ठवह्निमत्सयुक्तत्वा- भावाधिकरणतायां अवच्छिन्नत्वविरहेणोभयाभावसत्त्वादिति वदान्त । तन्न । अवृत्तावेव सर्व त्र तादृशाभावप्रसिद्ध्या सम्बन्धान्तरेण वर्तमानपर्यन्तानुधावनवैयर्थ्यात् । एतेन धूमान्तरसंयुक्तस्वावयवावच्छेदेन वह्निमत्सयुक्तत्वाभाववति धूमेऽव्याप्तिवारणाय हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेत्वधिकरणावच्छेदेनेत्यस्य हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन स्वविशिष्ट- स्य यद्यदधिकरणं तदनवच्छिन्ना अवच्छिन्ना च या या अधिकरणता तद्भिन्नत्वेन साध्यसा मानाधिकरण्याऽभावाऽधिकरणता विशेषणीया इत्यत्र तात्पर्यम् , तथाच हेतुतावच्छेदकसम्ब. न्धेन स्वानुयोगिनो यदधिकरणं तदनवच्छिन्ना या या ( स्वात्मिका ) अधिकरणता तदन्या या साध्यसामानाधिकरण्याभावाधिकरणता तद्वद्भिन्नत्वं हेतौ व्याप्तिरित्यर्थः । स्वपदं अन्य- स्वप्रतियोग्यधिकरणतापरम् । वह्निमान्धमादेत्यादौ व्यभिचारिहेतुनिष्ठाऽव्याप्यवृत्तिसाध्य. सामानाधिकण्याभावाधिकरण्याभावाधिकरणतायाः तादृशव्याप्यवृत्तिसाध्यसामानाधिकरण्याभा. वाधिकरणतायाश्च सङ्ग्रहाय अनवच्छिन्नेति अवच्छिन्नेति च अधिकरणताविशेषणम् । एवं च रुपनिष्ठाधिकरणतापि स्वविशिष्टधूमाधिकरणपर्वताद्यनवच्छिन्नधूमनिष्ठधूमावयवावच्छिन्नाधि- करणताभिन्ना लभ्यते, तथाहि स्वं धूमादिनिष्टसाध्यसामानाधिकरण्याभावाधिकरणता तद. नुयोगिनो धूमादेः संयोगेनाधिकरणं पर्वतादि तदनवच्छेद्या स्वावयवावच्छेद्या सैव तद्भेद- कूटवती च रूपादिनिष्टसाध्यसामानाधिकरण्याभावाधिकरणतैवेति, हेतोश्च तद्वद्भिन्नत्वाल्लक्षण समन्वयः । तद्विशिष्टस्य हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेनाऽधिकरणाऽप्रसिद्ध्या स्वपदेन रूपांनष्ठता.

·सटिप्पणटीकासहितम् । मतस्तदन्यत्वोक्तौ वहिमान् धूमात् इदं वाच्यं जयन्वादित्यादी सर्वत्रवाड सम्भवः, साध्यवदसंयुक्त वादिविशिष्टतत्तपादिव्यक्तित्वस्य गुरुतया प्रमेयरूपत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताया इव तदवच्छिन्नाधिकरणबाऽप्रसिद्धः, केवलस्याऽतिप्रसङ्ग एवं विशिष्टघर्मस्याऽधिकरणतानिरूपकतावच्छेद- दृशाभावाधिकरणतया उपादान'ऽसम्भवादिनि अनावरकोऽर दोष इति निरस्तम् । न चोक्ताऽव्याप्तिः कथं वारणायेति वाच्यम् । हन्वधिकरण इन्यत्र हेतुपदम्य अचम. णभिन्नत्वाऽनुयोगितनद्धेनुपरत्वान् । यद्यपि स्ववयवऽसंयुकधूमद नदशाभवाधिकर. णत्वसम्भवाद्धेनुपदस्य तनद्धनुपरन्व न युक्रम , नथाप धनवान बद्धरेन्द पर्वतयवर्ड तादृशाभावाऽनधिकरणवमादायाऽतिच्यानिवारण,य हनुन वन्दक बन्छ न नदनधिका त्वविवक्षणाऽवश्यकत्वाद युक्तं तत्तद्धेतुपरत्वं हेतुपदस्य । अत एव हेतुपदं हेतुतावच्छेदक वच्छिन्नपरमेव हनुतावच्छेदकशष्टम्ब हेतुन बच्छे कसम्बन्धन अधिकरणरनाच्छन्न अवच्छिन्न' च यम यमामानाधिकार व्याभ वधकरण तद्वद्भिन्नत्वस्य लक्षणतया नोक्तरीत्याऽव्याप्तिः, नवाऽननुगम इति नवं नं नप चन्म मेव । एवं सति सम्बन्धान्तरेण वर्तमानपर्यन्तानुधावनवैयादिति दिक । असम्भव इति । अत्र पत्तिरियम् ननु माध्यबद्दनिवाभावस्य रूप इव महान महान घटेऽपि वत्तमानवात् तादृशघटाधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकं न घटवमात्रं घटत्व व. च्छिन्नाधिकरणतायाः महानसेऽपि सत्त्वादति प्रमझापानान् , 'कन्तु वहमदृनिवाभावविशि टघट वमेव, तथाच वहिमवृत्तित्वाभावविशिष्टघटत्वावच्छिन्नाधिकरणतायाः प्रसिद्धन्वन वद. मान् धूमादित्यादी लक्षणसम्भवे कथमसम्भव इति । न च जन्यमात्रस्य कालोपाधिन्वम- नङ्गीकृत्येवोक्तमिति वाच्यम् । संयोगसामान्यन वढेः साध्यतायां वाहिमग्निरूपितसंयोगेन धूमस्य हेतुतायां तत्र साध्यवनिरूपितसंयुक्तत्वाभावस्य महाकालावच्छेदेन कालिकमम्बन्धन महाकाले वर्तमाने महानसमात्रसंयुक्तघटे सत्त्वाहिमान धूमादित्यादी लक्षणगमनसम्भव इति । अत्र केचित् । तत्र वैशिष्ट्यावच्छिन्नघटनिष्टनिरूपकताकाधिकरणतास्वीकारेणैवीप पत्तो तादृशविशिष्टघटत्वावच्छिन्नाधिकरणताया मानाभावात्तत्सङ्गतिरित्याहुः । ननु तथापि साध्यवद्वत्तित्वाभावविशिष्टयनिष्टनिरूपकताकाधिकरणं तदन्यत्वस्य हेतो निवशे ताशवृत्तित्वाभावविशिष्टरूपत्वावच्छिन्नाधिकरणत्वाऽस्वीकारेऽपि न शतिः माध्यब दृत्तित्वाभावविशिष्टधुमाधिकरणताया हेत्वधिकरणेऽसत्त्वान्न वा वह्निमान् धूमादित्यादौ अ- व्याप्तिश्चेति चेन्न । कालिकेन धूमाधिकरणावच्छेदेन धूमे वह्निमवृत्तित्वाभावस्यैव पर्वतायव च्छेदेन रूपादिवृत्तिवह्निमत्संयुक्तत्वाभावात्मकतया एकधर्मावच्छिन्ननिरूपकताया ऐक्यमने व. हिमवृत्तित्वाभाववैशिष्ट्यावच्छिन्ननिरूपकतायाः धूमादिनिष्टायाः एकस्याः कालिकसम्बन्धाव. च्छिन्ननिरूपकातायाः स्वीकारादिति साध्यवद्वृत्तित्वाभाववैशिष्ट्यावच्छिन्नधुमानष्ठानिरूपकता. काधिकरणतायाः पर्वते सत्त्वात् यत्पदेन धूमव्यक्तेधर्तुं शक्यतया अव्याप्तिप्रसङ्गादिति ध्येयम्। अर्थतत्कल्पे हेत्वधिकरणावच्छेदेनेत्यनुत्तो स्वावयवावच्छेदेन वह्निमत्संयुक्तत्वाभाववि. शिष्टधूमाधिकरणं हेत्वधिकरणं तदन्यत्वस्य हेतावसत्त्वाबाहमान् धूमादित्यादावव्याप्तिः ।

·. ५४ जागदीशीसिंहव्याघ्रलक्षणं कत्वकल्पनादिति वाच्यम् । सार्वभौमानां मते प्रतियोगिताया इवाधिक रणताया अपि गुरुधर्मावच्छेद्यत्वोपगमात्, अन्यथा समवेतत्वत्वादिक- मपेक्ष्य सत्तावत्समवेतत्वत्वस्य गुरुतया साध्यवहृत्तित्वत्वावच्छिन्नप्रति. . , च तादृशविशिष्टधूमाधिकरणं हेतुमतोऽसत्त्वादिति वाच्यम् । कालिकेन द्विशिष्टधुमाधिकरणत्वस्य हेतुमति सत्त्वे बाधकाभावादिति चेत् । अत्र केचित् । साध्यवद्वृत्तित्वाभावावशिष्टस्य यस्याधिकरणतायां हेतुतावच्छेदकातिरिक्तसम्बन्धावच्छिन्न- वहेतुतानिरूपितत्वोभयाभाववत्त्वं विवक्षणीयम् , प्रथमदलानुपादाने प्रागुक्ताव्याप्तिः । तथाच सम्बन्धान्तरावच्छिन्नतादृशधूमाधिकरणतायां धूमनिरूपितत्वसत्त्वेन निरुक्तोभयोः सत्त्वान्नाव्याप्तिरित्याहुः । तन्न । द्रव्यत्वादिसाध्यकसत्तात्वावच्छिन्नाधिकरणतासम्बन्धेन सत्ताहे- तावतिव्याप्त्यापत्तिः, तथाहि-सत्तात्वपर्याप्तावच्छेदकताकाधिकरणत्वसम्बन्धेन द्रव्यत्ववद्वृत्ति वाभावविशिष्टसत्ताधिकरणत्वाप्रसिद्धः, सम्बन्धान्तरावच्छिन्नस्य सत्तात्वावच्छिन्नाधिकरणत्व- स्य तादृशोभयाभावाऽसत्त्वेन तदन्यत्वस्य हेतौ सत्त्वादिति ध्येयम् । यत्तु साध्यवद्वृत्तित्वाभावावशिष्टस्य धूमस्याऽधिकरणत्वं पर्वतादौ नास्त्येव, विशिष्टाधि- करणवस्य अतिरिक्तत्वादिति । तच्चिन्त्यम् । अनुभवेनाऽविषयीकरणात् । ननु रूपवान् पृथिवीत्वादित्यादौ अव्याप्तिः, तथाहि-उत्पत्तिकालीनघटे प्राथवीत्वे रूप. वद्वृत्तित्व नेति प्रतीत्या उत्पत्तिकालावच्छिन्नघटावच्छेदेन रूपवद्वृत्तित्वाभावविशिष्टपृथिवी स्वाधिकरणत्वस्यैव हेत्वाधिकरणपृथिव्यां सत्त्वात् , तदन्यत्वं न पृथिवीत्वहेतावस्तीति । न च साध्यवद्वृत्तित्वाभावहत्वधिकरणनिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकत्वं देयमिति वाच्यम् । व्याप्यवृत्तेरवच्छेदकत्वास्वीकारे एतत्कल्पस्य प्रणयने पुनर्हेत्वधिकरणावच्छेदेनेत्युक्तौ प्रागु. ताऽप्रसिद्धितादवस्थ्यात् उन्मत्तप्रलपितत्वापत्तरिति चेन्न । क्रिश्चिद्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकत्वस्य साध्यवहृत्तित्वाभावे विवक्षितत्वात् । न च यद्धर्मावच्छिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितत्वस्य साध्यवद्वृत्तित्वाभावाधिकरणतायां निवेशे उक्ता- ऽव्याप्तिवारणेपि वृत्तित्वसाध्यकअप्रावच्छेदेन तत्कपिसंयोगहेतुकस्थलेऽव्याप्तिर्दुवारैव मूले एतत्कपिसंयोगे न वृत्तित्वसामानाधिकरण्यामिति प्रतीत्या मूलावच्छेदेन एतत्कपिसयोगे कि. ञ्चिद्धर्मावच्छिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकतायाः सत्त्वादिति वाच्यम् । किञ्चिद्धर्मानवच्छिन्नहेत्व- धिकरणनिष्ठावच्छेदकत्वानिरूपकत्व-अवच्छदकत्वानिरूपकत्वोभयाभावस्य साध्यवद्वृत्तित्वा- भावाधिकरणतायां निवेशात् , मूलावच्छेदेन ताशवृत्तित्वाभावाधिकरणतायां निरुक्तोभयोः सत्त्वान्नातिव्याप्तिरिति । अथ वस्तुगत्या साध्यवद्वृत्तित्वाभावविशिष्टो यस्तदधिकरणनिवेशे स्वावयवावच्छेदेन साध्यवद्वृत्तित्वाभावविशिष्टो यो धूमस्तदधिकरणतामादाय वहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिरिति जगदीशप्रन्थाऽसङ्गतिः, धूमनिष्ठतादृशाधिकरणतायां निरुतोभयोः सत्त्वादिति चेन्न । वह्निमान् धूमादित्यादौ पर्वतावच्छेदेन महानसीयधूमे निरुतोभयाभाववत्साध्यवदृत्तित्वाभावाधिकरण. 'तायां चत्वरावच्छेदेन पर्वतीयघूमे तादृशाधिकरणतायां च सत्त्वादव्याप्तिवारणाय साध्यवद्- त्तित्वाभावविशिष्टस्य यस्याधिकरणतायां हेतुतावच्छेदकसम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धावच्छिन्नत्व- - .

·मटिप्पणटीकामहिनम् । ५० । व्यभिचारिणस्तु व्यभिचारनिरूपक्राधिकरणे एव नाशि तादृशाभाव. बत्त्व सत्तायां गुणे न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यमित्यनुभवात् । न चैवं गुण- कमान्यत्वविशिष्टसत्त्वेऽव्याप्रिः, विशिष्टम्याऽतिरिक्तत्वात , अननिरिक्तत्व तु विशेषणविशेष्यसम्बन्धस्यैव परंपरया व्याप्तत्वात् । योगिताकाभावाऽप्रसिधा सत्तावान् द्रव्यन्वादित्यादावव्याप्तिप्रमझान् । ननु साध्यसामानाधिकरण्यवतो न तदभाववत्त्वं, अतो द्रव्यं सत्त्वा. दित्यादौ व्यभिचारिण्यतिप्रसङ्ग इत्यत आह व्यभिचारिणस्त्विति । तादृशांति । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेतुमतीत्यर्थः । तादृशाभाववत्वं-साध्यवहृत्ति- त्वाभाववत्त्वम् । अत्रैवानुभवं प्रमाणयति मनायामित्यादि । एवं-सत्तायामपि द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यविरहे। विशिष्ट पत्ते इति । विशिष्टसत्त्वशब्दप्रतिपाद्य- हेतावित्यर्थः । यथाश्रुते गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्ताव्यक्ती अव्याप्न्याशङ्का- यामुत्तरमन्थेन तदनिरासादसङ्गत्यापत्तेः । अतिरिक्तत्व दिन विशेष्यविशेष णाभ्यां भिन्नत्वादित्यर्थः, तथाच गुणादिकं न हेत्वधिकरणमनो नाऽव्यानिः । हेतुनिरूपिनत्वाभयाभावस्य निवेशनीयत्वात् , तथाच पर्वतावच्छेदेन माध्यवदृनिन्व भाववि- शष्टस्य धूमस्याधिकरणतायाश्चवरे स्वीकारात् , कालिकमम्बन्धावच्छिन्नाधिकरणन या च निरुक्तोभयाभावामत्त्वात् धूमाधिकरणताया धनुमशक्यत्वान्नाव्याप्तिः । इत्थ बंपलक्षणविधवा निवेश पर्वतावच्छेदेन वह्निमदृत्तित्वाभावविशिष्ट यो महाननीयधूमम्तयायधिकरणताया म. हानसे सत्त्वात् वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिग्नस्तादृशानत्वन नवंश इति नाम निरिमाहुः। साध्यवद्वृत्तित्वाभावविशिष्टययक्त्यधिकरणतापि हेतुनावच्छेदकसम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धा. बच्छिन्नत्वहेतुनिरूपितत्वेभायाभाववती प्राह्या, अन्यथा वहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिस्तथाहि स्वावयवाच्छेदेन वहिमवृत्तित्वाभावविशिष्टधूमत्वावच्छिन्ननिरूपितकालिकसम्बन्धावच्छिन्नाधि- करणतायाः धूमवत्पर्वते मत्वात् । न च कालिकमम्बन्धावच्छिन्नाधिकरणतापि अतिरिक्त- वेति वाच्यम् , तथाच यदवच्छेद्यमाध्यवद्वृत्ति वाभाववैशिष्ट्यं कालिकसम्बन्धेनापि विशिष्टनि- रूपकताकाधिकरणत्वं तस्यैवेति वाच्यम् । तत्सम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वाभावविशिष्टस्य तत्सम्ब- न्धेनवाऽतिरिक्तत्वात् , सम्बन्धान्तरेण तस्य सत्व वाधकाभावात् , हेतुतावच्छदकसम्बन्धाब- च्छिन्नाधिकरणत्वस्य च सत्तावान् जातेरित्यादावप्रसिद्धिभयेन निवेशाऽमम्भवादित्याहुः । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेतुमतीत्यर्थ इति । सप्तम्यर्थोऽवच्छंदकत्वम् । साध्यववृत्तित्वाभाववत्त्वमिति । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेनति शेषः । सार्वभौमे- नाऽपि विशिष्टाधिकरणताया अतिरिक्तत्वमवश्यमभ्युपेयम् , अन्यथा मत्ताधिकरणताया एवं विशिष्ट सत्ताधिकरणतात्वे गुणो विशिष्टसत्तावानिति प्रत्ययापत्तः, सत्ताधिकरणत्वस्य गुणे विद्यमानत्वादित्यत आह दीधितौ विशिष्टस्यति । तथाचेति । भिन्नत्वे चैत्यर्थः । नाव्याप्तिरिति । तथाच विशिष्टसत्त्वं द्रव्यमात्रवृत्ति तदधिकरणत्वं न गुणादेरिति न हेत्व. धिकरणावच्छेदेन हेतौ साध्यसामानाधिकरण्याभावत्वमतो नाव्याप्तिरिति भावः । ननु हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणतानिवेश आवश्यकः, अन्यथा स्पर्शवान् भूतत्वमू- " ·, . जागदीशौसिंहव्याघलक्षण उभयत्वमपि एकविशिष्टापरत्वमेव तच्चाऽतिरिक्तमेव, नातः स्पर्शवान् मूतत्वभूतत्वोभयस्मादित्यादावव्याप्तिरिति भावः । यद्यपि हेतुतावच्छेदकविशिष्टहेत्वधिकरणावच्छेदनेत्युक्तावपि विशि- पृसत्तादौ नाव्याप्तिः । न च धूमाधिकरणमहानसाद्यवच्छेदेन पर्वतीया- दिधूमे वह्निमत्संयुक्तत्वाभावस्य चालनीन्यायेन सत्त्वादव्याप्तिः, महानसा- दरपि कालिकादिसम्बन्धेन पर्वतीयधूमाधिकरणत्वात् तत्र साध्यवहृत्ति त्वाभाववत्तायामवच्छेदकत्वादिति वाच्यम् । स्वावच्छिन्नाधिकरणावच्छे. द्यसाध्यवदवृत्तिधर्मवत्त्वमित्यस्यैव फलितार्थस्य तत्तद्धमत्वधर्ममादायैव धूमादौ लक्षणसम्भवेन धूमत्वस्य हेतुतावच्छेदकत्वेऽपि क्षत्यभावात् । तथापि विशिष्टस्याऽतिरिक्तत्वात्तत एवाऽव्याप्तिवारणसम्भवे हेतुतावच्छे- दकावच्छिन्नाधिकरणत्वप्रवेशे गौरवम् अप्तम्भवो वा, विशिष्टनिरूपकाऽ. विकरणत्वाऽप्रसिद्धः । एवं धूमत्वादेर्व्याप्यताऽनवच्छदकत्वे ताद्रूप्येण क- थायां तोरुपन्यासो न स्यादित्याशयः। ननु विशिष्टस्याऽतिरिक्तत्वे मानाभावः, न च गुणो विशिष्टसत्तावा- निति प्रतीत्यभाव एव मानम् , गुणस्य विशिष्टनिरूपिताधिकरणत्वावरहा देव तादृशप्रतीत्यसम्भवात् , न च विशिष्टनिरूपिताधिकरणत्वं यद्यति- रिक्तं तदा विशिष्टमेवाऽतिरिक्तमस्तु विशिष्टाधिकरणतायाः क्लप्ताधिक रणस्वरूपत्वाभ्युपगमात्, किञ्च विशिष्टस्याऽतिरिक्तत्वे द्रव्यं विशिष्टस- चावदिति निर्णयदशायामपि द्रव्यं न सत्तावदिति निर्णयप्रसङ्गा, सत्ता. तत्वोभयस्मादित्यादो भूतत्वे मूतत्वे च हेतो स्वाधिकरणे गगने मनसि च साध्यसामानाधि. करण्यविरहेणाऽव्याप्तिप्रसङ्गादित्यत आह उभयत्वमपीति । अत्रेदं बोध्यम् । विरुद्धनिष्ठोभयत्वस्य एकविशिष्टाऽपरत्वरूपत्वाऽसम्भवाद् उभयत्वमात्रस्यैवातिरिक्तत्वं स्वीकृत्य तस्यैव च स्वावच्छिन्ननिरूपिताधिकरणत्वरूपपरम्परासम्बन्धेन हेतुत्वे न कोफि दोषः । ननु यथा परंपरासम्बन्धेन उभयत्वस्य हेतुत्वं तथा विशिष्टाऽनतिरिक्तत्त्वेऽपि वे- शिष्टयस्यापि स्वावच्छिन्ननिरूपितसमवायेन हेतुत्व वक्तुं शक्यते इति चेद् । इदमेव "अन. तिरिक्तत्वे तु" इत्यादिना बक्ष्यति । न चेति । अस्य अस्तु इत्यनेनाऽन्वयः । न च विशिष्टकेवलयोर्भेदस्वीकारे केवलं स. तायां द्रव्यत्वसामानाधिकरण्याभावविशिष्टसत्ताभेदसत्त्वात् द्रव्य सत्त्वादित्यादावतिप्रसङ्गा दुर्वार इति वाच्यम् । लक्षणे सामानाधिकरण्याभावोपलक्षितभेदनिवेशेन उक्तातिप्रसङ्गाभा- वात् । अत्र विशिष्टस्याऽतिरिकत्वेऽनन्तपदार्थकल्पनापत्तिः । न च तस्याऽतिरिक्तत्वे अनन्तविशिष्टाधिकरणताकल्पनापत्त्या साम्यमिति वाच्यम् । तस्याऽतिरिक्तत्वेपि उक्तरीत्या विशिष्ठाधिकरणताकल्पनस्याऽऽवश्यकत्वात् । यदि च तस्याऽतिरिक्तत्वेऽतिरिक्तविशिष्टाधिकर- णता न करप्यते विशिष्टसत्तावानिति प्रतीतो च नव्यमते समवायस्य नानात्वेन विशिष्टसत्ता- समकायस्य शुद्धसत्तासमवायादतिरिक्तत्वेन गुणे तादृशसमवायस्याऽभावेन विशिष्टसत्तावान् ·साटप्पणटाकामाहतम् । केवलान्वयिनि चाऽव्यानरभिधानं द्वितीयलक्षणाभिप्रायणत्याहुः । भावबुद्धिं प्रति सत्तानिश्चयस्यैव विरोधितया तदसत्त्वात् . स्वातन्त्र्येण विरोधितान्तरकल्पने गौरवात् , एवं विशेषणविशयोभयग्राहकसामग्री. विरहेऽपि विशिष्टग्रहप्रसङ्गः, तदुभयग्राहकसामग्या विशिष्टस्य ग्रह हेतुत्व. कल्पनेऽपि गौरवान्तरं स्फुटमेवेत्यत आह अननिरिक्तन्वे विति । गुरवस्तु विशिष्टस्याऽतिरिक्तत्वादितिग्रन्थस्य विशिष्टनिलपिताधि- करणत्वस्याऽतिरिक्तत्वादित्यर्थः । नथाच हेतुनावच्छेदकविशिष्टत्वाधिक- रणावच्छेदेन ताशवृत्तित्वाभाववत्त्वमपि निवेश्यमतो नाध्याप्तिरित्याशयः ननु विशिष्टाधिकरणत्वं यदि नातिरिक्तं विशिष्टसत्तावानिति प्रतीतेः प्रत्येकनिरूपिनाधिकरणताद्वयावगाहितयैवोपपत्तेः, अन्यथा विशेषणा. भावनिर्णयदशायामपि विशिष्टसत्तावन्वप्रनीत्यापत्तेः, विशिष्टसत्ताबुद्धी विशेषणाभाववत्ताज्ञानस्य प्रतिबन्धकतयाः म्वानन्येण कल्पनापानादि- त्युच्यते तदाप्याह अनतिरिक्तत्व स्विति प्राहुः । विशेषणेति । विशेषण गुणकर्मान्यत्वं, विशेष्यं सत्ता, नयोः सामाना. धिकरण्यात्मकसम्बन्धस्यैवेत्यर्थः । साक्षात्सम्बन्धेन तस्य व्यभिचारित्वा. दाह परंपरयेति । अवच्छेदकताख्यम्वरूपसम्बन्धनेत्यर्थः । सत्त्वगुणकर्मान्य. त्वयोव्ये एव सामानाधिकरण्यमिति प्रतीत्या तदुभयसामानाधिकर. ग्यस्य द्रव्ये एव सत्त्वान्न व्यभिचार इति भावः। नन्वेवं ज्ञेयत्वाधिकरणपटाद्यवच्छेदेन वाच्यत्ववदृत्तित्वाभावस्य पटी. यरूपादावेव सत्त्वात्तदधिकरणभिन्नत्वमस्त्येव ज्ञेयत्वादिहेतोः इत्यने केव. लान्वयिन्यव्याप्तिप्रदर्शनमसङ्गतमत आह केवलान्वयिनीति । द्वितीयेति । तत्र गुण इति प्रत्ययाऽसम्भवादिति विभाव्यते, तथापि न क्षतिः मन्मते द्रव्यत्वादेरेव विशिष्टाधि. करणतात्वात् । एवं च सति विशिष्टस्याऽतिरिक्तत्वऽपि नाऽनन्तपदार्थकल्पनापत्तिः विशिष्ट- सत्त्वादेः क्लुप्तद्रव्यत्वादिरूपत्वस्यैब स्वीकारात् । इदमेव हि विशिष्टस्याऽतिरिक्तत्वं, यद्विशे. प्याद्भिन्नत्वं, न त्वतिरिक्तपदार्थत्वमित्येतत्सर्वमालोच्याह क्लताधिकरणस्वरूपत्वाभ्यु- पगमादिति । स्फुटमेवेति । एव सर्वेषामेव वस्तुनां तत्तत्क्षणादिवृन्नित्वरूपविशेषणभेदाद् भिन्नत्वापत्त्या प्रत्यभिज्ञामात्रस्याऽप्रामाण्यन सजातीयत्वावगाहितावलम्वनन वा स्थैर्योच्छेदे जगतः क्षणिकत्वापत्तिश्च स्यादिति । अथैवं मूलकृतः केवलान्वयिनि अव्याप्त्यभिधानममङ्गतं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन व.- व्यत्वसामानाधिकरण्याभावस्य सम्बन्धान्तरेण वर्तमाने प्रसिद्धस्य हेतावसत्त्वादिति शङ्कने नववमिति । दीधितौ प्रतीतिर्हि इति । अस्य अभाव गुणेऽवगाहते इत्यप्रिमेणाऽन्वयः । अव- ·५८ . जागदीशीसिंहव्याघ्रलक्षणं तच्चिन्त्यम् । सत्तायां गुणे न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यमिति प्रतीतिर्हि द्रव्यत्वे गुणे न पृथिवीत्वसामानाधिकरण्यमिति प्रतीतिवत् सत्तानिष्ठद्रव्यत्व- साध्यवद्भिन्नस्याऽप्रसिद्धत्वादिति भावः। यद्यपीदं वाच्यं प्रमेयादित्यादौ तादात्म्येन केवलान्वयिनि प्रथमलन- णेऽव्याप्तिः संभवति प्रमेयावच्छेदेन वाच्यत्ववत्तादात्म्यकत्वविरहिणोऽप्र सिद्धः, न च घटाद्यवच्छेदेन वाच्यत्ववत्तादात्म्यविरहो घटत्वादौ सुल- भः, तथालति घटत्वं घटे न वाच्यमिति प्रतीत्यापत्तेः, तथापि स्वाधिक रणनिरूपितहेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यवहुत्तित्वाभावोऽत्र लक्षणघटक इत्यभिप्रायेण द्वितीयलक्षणाभिधानम् । स्वपदस्य तत्तत्साधनव्यक्तिपरतया तादात्म्येन पटात्मकहत्वधिकरणीभूतपटव्यक्तिनिरूपिततादात्म्येन वाच्य- त्वत्तादात्म्यकत्वाभावस्य पटावच्छेदेन पटत्वादावेव प्रसिद्धः। वस्तुतस्तु केवलान्वयित्वं वृत्तिमदत्यन्ताभावाऽप्रतियोगित्वमात्रम्, न त्ववच्छेदकगर्भम् , तथाच तादात्म्येन किञ्चिदपि प्रमेयं न केवलान्वयीति द्वितीयलक्षणे एव ताशकेवलान्वयिन्यव्याप्तिसम्भवात् यथाश्रुतमेव सम्यगित्याहुः। नव्यास्तु केवलान्वयिनि चान्याप्तरिति केवलान्वयिसामान्येऽव्याप्ते- रभिधानं द्वितीयलक्षणाभिप्रायेणेत्यर्थः । प्रथमलक्षणे यत्किञ्चित्केवलान्व. यिनि तादात्म्येन प्रमेयादिहेतावव्याप्तावपि न क्षतिरित्याहुः । सत्तायां गुणे न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यमिति प्रतीतिः सत्तानिष्ठ द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यस्याऽवच्छेदकत्वाभावं गुणादौ अवगाहते इत्यत्र समानाकारकप्रतीति दृष्टान्तयति द्रव्यत्वे गुणे इति । न तूक्तप्रतीतेर्गुणा- वच्छेदेन व्यत्वे पृथिवीत्वसामानाधिकरण्याभावो विषयः, गुणस्य व्य. त्वाऽनाधिकरणतया तानिष्ठपृथिवीवृत्तित्वाभावाऽवच्छेदकत्वाऽसम्भवात् , किन्तु द्रव्यत्वनिष्ठं यत्पृथिवीत्वसामानाधिकरण्यं तदवच्छेदकत्वाभाव एव गुणे विषय इति तद्वदियमपीति भावः । अवच्छेदकत्वाभावमिति । प्रात्यः क्षिकप्रतीत्याभिप्रायेणेदं, सत्तायां गुणे न व्यत्वसामानाधिकरण्यामित्या. दिशाब्दस्थलेऽवच्छेदकत्वोपस्थापकपदान्तरविरहात्तभावस्य गुणादौ बोधयितुमशक्यत्वात् , किन्तु सत्तानिष्ठं द्रव्यावसामानाधिकरण्यं न गुणा वच्छेद्यमित्याकार एव तत्र बोधः । गुणादावित्यत्र सप्तम्यर्थस्य नअर्थs. न्वयादिति ध्येयम् । च्छेदकत्वस्य निरूपकत्वस्येत्यर्थः । तेन सामानाधिकरण्यस्य ब्याप्यवृत्तित्वमते तदवच्छेदक. त्वस्याऽप्रामाणिकत्वेऽपि न क्षतिः । ननु द्रव्यत्वे गुणे इति दृष्टान्ताऽसिद्धिः, तत्रापि द्रव्यत्वे गुणावच्छेदेन पृथिवीत्वसामानाधिकरण्याभावो विषय इति वक्तुं शक्यत्वादत आह न स्विति । गुणस्येति । नित्यगुणस्येत्यर्थः । जन्यगुणे कालिकसम्बन्धेन द्रव्यत्वस्य वृत्ति- ·साटप्पणटीकामानम् । " नामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वम्य परम्पगसम्बन्धन मामानाधिकरण्यम्य वाऽमत्र गुणेऽवगाहते न तु सत्तायामेव द्रव्यवृत्तिन्वाभावम् । सत्ता न द्रव्यवृत्तित्वाभाववती द्रव्यानित्वाभावो न मत्तावृत्तिरियादि- सर्वजनसिद्धप्रतीनिवाधितत्वान् । बाधकाभावात्तु संयोगतदभावयोवच्छेदकोंदे- नन्वेवं तादृशप्रतीतेः सामानाधिकरण्यामावविषयकन्त्रमनुभवसिद्धं विरुवेत सामानाधिकरण्यस्य व्याप्यवृत्तित्वेन तदवच्छेदकन्वाप्रसिया- नादृशाऽवच्छेदकत्वाभावविषयकप्रतीतभ्रमत्वापत्तिश्च स्यादत आह वरपरासम्बन्धेननि । निरूपकताख्यस्वरूपसम्बन्धेनेत्यर्थः, न ववच्छेदकता- ख्यस्वरूपसम्बन्धनेत्यर्थः । तथासति सत्तायां द्रव्य न द्रव्यत्वमामानाधि- करण्यमिति प्रतीतिप्रसङ्गात् ; सामानाधिकरण्यस्य व्याप्यवृत्तितया कुत्रा. न्यवच्छेदकत्वसम्बन्धन नस्याऽसत्त्वात् । न विति । तथाच द्रव्यं सत्वादि. स्यादावतिव्याप्तिरिति भावः । ननूक्तदृष्टान्तस्थले बाधकसवादवच्छेदकत्वाभावोऽस्नु प्रतीतेविषयः प्रकृते तु साक्षात्सामानाधिकरण्याभावविषयकत्वेन किचिदाधकमस्ती. न्यतो बाधकमाह सत्ता नेति । नथाच सत्तायां द्रव्यवृत्तित्वाभावसत्वे द्रव्य. वृत्तित्वाभाववद्भिनवधीस्तत्र न स्यादिति भावः । वात् । निरूपकताख्यस्वरूपसम्बन्धेनेत्यर्थ इति । स्वनिरूपकवावद श्रयन्वरूप'. ऽवच्छेदकत्वसम्बन्धनेत्यर्थः। अवच्छेदकत्वस्व प्रतियोगितावच्छेदकसंसर्गतया भानपक्ष वक्ष्यमाणरीन्या निरुक्तरूपताया आवश्यकत्वेन प्रतियोगितया भानपक्षेऽपि निरुक्तरूपताया औचित्याऽवर्जितत्वादिति भावः । नरहितस्थलीयोक्तप्रन्ययेऽवच्छेदकत्वावगाहित्वस्या- उनुभविकन्वेन नसीहतस्थलीयोक्तप्रत्ययस्याऽपि तदावश्यकतया तद्रक्षणायाऽवच्छेदकन्वो. कीर्तनम् , तथा बाऽन्यादृशावच्छदकन्वसम्भवेनतादृशाऽवच्छेदकत्वमादायवाऽनुभवनि हि इति भावः । तस्याऽसत्त्वादिति । वृत्त्यनियामकतया तस्याऽभावप्रतियोगिताऽन. बच्छेदकत्वाच्च, अतः परम्परासम्बन्धेनेत्युक्तम् । स्वरसतो यादृशशब्दात् यादृशार्थः प्रतीयते तादृशशब्दोल्लेखिप्रत्यये असति बाधके ता- दृशार्थविषयकत्वमेव युक्तम्, अतो दृष्टान्ते वाधकवशेनाऽन्यथोपपादनमस्तु मत्तायां गुणे न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यामिति प्रतीतो सामानाधिकरण्याभावविषयकत्वे किं बाधकीमन्या- शङ्कते नन्विति । सतायां द्रव्यवृत्तित्वाभावाभावस्य द्रव्यवृत्तित्वात्मकस्य सत्तायां द्रव्यवृत्ति- स्वाभावस्वाकर्तृमतेपि स्वीकारे क्षतिविरहः, तथाच एतादृशप्रतीतेर्बाधकत्व न सम्भवति वि. रोध्यविषयकत्वादत आह द्रव्यवृत्तित्वाभाववद्भिन्नत्वधीरिति । तथाच सत्तायां द्रव्यवृत्तित्वाभावाभावस्य न ग्रहः किन्तु द्रव्यवृत्तित्वाभाववद्भेदस्यैव तद्बोधकसमानविभ- क्तिकप्रतियोग्यनुयोगिवाचकपदसमभिव्यारादिति भावः । न स्यादिति। भेदस्य व्याप्यत्ति- त्वादित्यर्थः। एवं च सत्तायां द्रव्य वृत्तित्वाभावाधिकरणभिन्नत्वसत्त्वादतिव्याप्तितादवस्थ्यम् । - 1 ·. जागशिसिंहव्याघलक्षणं न एकत्र प्रतीत्या तदुभयोरेकत्र सिद्धिः । अतीन्द्रियसाध्यकेऽतीन्द्रिये व्यभिचा- ननु द्रव्यवृत्तित्वाभावोऽव्याप्यवृत्तिरेवेति तद्वद्भेदोऽप्यव्याप्यवृत्ति र्वाच्यः, तथा च द्रव्यगुणात्मकविभिन्नावच्छेदेन तयोः सत्तायां समावेशा- त्कुतो विरोध इत्यत आह द्रव्यबृत्तित्वाभाव इति । नन्वेवं मूले न कपिसंयोगीति प्रतीत्या वृक्षादौ कपिसंयोगाभावोऽपि न सिद्ध्येत् , तत्रापि वृक्षनिष्ठसंयोगावच्छेदकत्वाभावस्य मूलेश्वगाहनस. म्भवादत आह बाधकामावादिति । कापिसंयोगाभावो न वृक्षवृत्तिरित्यादि- प्रत्ययस्याऽसिद्धत्वादिति(१) भावः । ननु द्रव्यवृत्तित्वाभावो न सत्तावृत्तिरिति प्रतीतिरेवाऽसिद्धा द्रव्य- वृत्तित्वाभावो गुणावच्छेदन सत्तावृत्तिरिति प्रत्ययात् , एकशेषस्य कर्तुः एवं भेदस्याऽव्याप्यवृत्तित्वमतेऽपि तादृशप्रतीतेविरोध्यविषयकत्वोपपादने सत्तायां द्रव्यत्वसा- मानाधिकरण्याभावेऽपि तदधिकरणभिन्नत्वस्याऽप्यक्षततयाऽतिव्याप्तिवारणमशक्यमिति भावः। कुतो विरोध इति । वस्तुतस्तु सत्ता न द्रव्यवृत्तित्वाभाववती इति प्रतीति. सत्तावि- शेष्यिका सत्तायां गुणे न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यामिति ‘सत्तायामिति' सप्तम्यन्तोल्लोखिप्रतीति- व्यवृत्तित्वाभावविशेष्यिका, तथाच भिन्नविशेष्यकत्वान्न तयोविरोध इति । केचित्तु-सत्तायां गुणे नेत्यादिप्रतीतिः सत्ताविशेष्यिका द्रव्यवृत्तित्वाभावविशेष्यिका वा, आये बाधकमाह सत्ता नेति । द्वितीये बाधकमाह द्रव्यवृत्तित्वाभाव-इति दीधितिग्रन्थं योजयन्ति । ननु द्रव्यवृत्तित्वाभावे सत्तावृत्तित्वं गुणाद्यवच्छेदेन, न तु द्रव्यावच्छेदेन, तथाच द्रव्या- वच्छेदेन द्रव्यवृत्तित्वाभावे सत्तावृत्तित्वाभावसत्त्वेऽपि गुणाद्यवच्छेदेन तत्र सत्तावृत्तित्वाभावः सम्भवति, सत्तावृत्तित्तस्य सत्तात्वसामानाधिकरण्यरूपतया तस्य चाऽव्याप्यवृतितयाऽवच्छे- दकभदेनोभयोः समावेशात्कथं बाधकत्वम् । न च द्रव्यवृत्तित्वाभावनिष्ठसत्तावृत्तितायां कथं गु. णस्याऽवच्छेदकत्वं, गुणेऽवच्छेद्याधिकरणीभूतद्रव्यवृत्तित्वाभावाधिकरणत्वविरहादिति वाच्यम् । द्रव्यवृत्तित्वाभावे गुणावच्छेद्यतायाः सत्त्वेन सत्ताद्रव्यवृत्तित्वाभावयोः सम्बन्धस्य (सत्तावृत्ति- त्वलक्षणस्य ) तदवच्छेद्यत्वात् । अथवा यदभावो यदवच्छेदेन तदभाववन्निष्ठवृत्तित्वमपि तदवच्छेदेनेत्यनुभवानुसारेण तथोक्तिः इति चेन्न । अत्रापि उक्तयुक्त्या द्रव्यवृत्तित्वाभावे सत्तावृत्तिभेदावगावगाहितया बाधकत्वं निष्प्रत्यूहमेवेति, तथाच सत्तायां गुणे न द्रव्यत्वसा. मानाधिकरण्यमिति प्रतीतिः प्रमात्वे सति गुणावच्छेद्यद्रव्यवृत्तित्वाभावानवलम्बना तद्विरुद्धद्र- व्यवृत्तित्वाभाववद्भिन्नत्वप्रकारकप्रमावत्त्वादित्यनुमान, द्रव्यवृत्तित्वाभावो सत्तावृत्तित्वाभावनि- ष्ठप्रमयिप्रकारतानिरूपितविशेष्यताशून्यः सत्तावृत्तिभिन्नत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यतावत्वादित्यनु- मानं वा फलितम् । तथाच द्रव्यं सत्त्वादित्यत्राऽतिव्याप्तिस्तदवस्थेवेति भावः। असिद्ध. त्वादिति । अननुभवादिति भावः। अशक्यत्वादिति । कपिसंयोगाभावे वृक्षाऽवृत्ति- त्वप्रत्यय इव द्रव्यवृत्तित्वाभावे सत्तावृतिभेदप्रत्ययेऽपि विवादसम्भवादिति भावः । . N (१)'असम्भवात्' इति पाठान्तरम् ।

·सटिप्पणटीकामहितम् । . रिण्यतिप्रसंगाच, तत्र सामानाधिकरण्याभावम्य प्रत्यक्षत्वाऽमंभवेनाऽमिद्धः । न च तदभाववद्वृत्तित्वेन नत्र तदनुमेयम् . तद्ववृत्तिभिन्न-वम्योपाधि- मशक्यत्वादतो दोषान्तरमाह अत"न्द्रयन । मनम्ववद् अणुन्वादिन्यादावि त्यर्थः । तत्र अतीन्द्रियसाध्य के अतीन्द्रियाऽमद्धती । ननु प्रत्यक्षाऽसम्भवेपि अणुत्वं मनस्त्वमामानाधिकरण्याभाववत् मनस्वाभावववृत्तित्वात् पृथिवीत्ववदित्यनुमानेनैव तत्र सामानाधिक रण्याभावः सेत्स्यतीत्यत आह न चेति । साध्यवद्वृत्तिभिन्नत्वस्येत्यर्थः । तथा चोकानुमाने मनस्त्ववद्वृत्तिभिन्नत्वमुपाधिः, तस्य च साध्यन्याप- कत्वं घटत्वादौ साधनाव्यापकत्वं व्यत्वादी ग्राह्यम् , भेदस्याऽव्याप्य- दीधितौ अतीन्द्रियसाध्यके इत्यादि । अत्राऽनन्द्रयमाध्यकमेकं अनन्द्रियरेनु- कं चरममिति व्यभिचारिद्वयं प्रतीयते तत्रह मनम्वरदणुवादिति । नथाच गुरुन्ववद् घटाभावादित्यतीन्द्रियसाध्यकन्द्रियके केवलघट भावनिबम्ब, रूपवट आक'माम वति ऐन्द्रियकसाध्यकातीन्द्रियहेतौ रूपवद्वृत्तित्वाभावस्य च प्रत्यक्षमभवः, केवल हेतुनिन्वस्य मा. ध्यवद्वृत्तित्वाभावस्य च प्रत्यक्षसंभवेऽपि अतिव्याप्तिवारकस्य हेनौ साध्यवहृत्तित्वाभावम्ब प्रत्यक्षासम्भवेन अन्यतरस्यन्द्रियकावेऽतिव्यानिसत्त्वेऽपि खटशोषि प्रत्यक्षासम्भवनाऽनिव्या प्तिदायप्रदर्शनायोभयातीन्द्रियन्वमुक्तमिन्याशयः। वस्तुतस्तु चकाराऽदर्शनेन न व्यभिवा- रिद्वयलाभसंभव इति ध्येयम् । दीधितो अतिप्रसताञ्चति । प्रमाणाभावेन अणुवे मनम्बमामानाधिकरण्याभावस्था ऽसिद्ध्या तदधिकरणघटादिभिन्नत्वस्याऽणुत्व सत्त्वादिति भावः । प्रत्यक्षेगव तत्सद्धिः स्यादत. आह तत्रेति । उक्तस्थले इत्यर्थः। अन्ये तु अतीन्द्रियसाध्यके इत्यादिप्रन्यो भिन्नस्थलाभिप्रायकः इदं गुरुद्रव्यत्वात् , पृ. थिवी गुरुत्वादित्यादावित्यर्थः । तत्र-अतीन्द्रियमायके व्यभिचारिणि, अतान्द्रिये च व्यभि- चारिणि । प्रत्यक्षाऽसंभवेनेति । अतीन्द्रियमाध्यके तत्सामानाधिकरण्याभावस्थाऽन्द्रि. यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेनाऽयोग्यत्वाद् अतीन्द्रियहेतु के च योग्यस्याऽपि माध्यमामाना- धिकरण्याभावस्य हेत्वंशे ग्रहो न सभवति विशेष्यस्याऽनीन्द्रियत्वादिति भाव इत्याहुः । तत्र पूर्वोक्तरीत्या उभयत्रातीन्द्रियत्वोपादानस्यावश्यकतया"ऽतीन्द्रियसाध्यके" इत्यादिग्रन्थ- स्यैकस्थलभिप्रायकत्वस्यावश्यकत्वेन भिन्नभिन्नस्थलाभिप्रायकत्वस्याऽसंभवात् । एकस्थला- भिप्रायकत्वे एकवाक्यत्वं भिन्नभिन्नस्थलाभिप्रायकत्वे वाक्यभेद इति सम्भवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदस्यान्याय्यत्वाच्च । जलपृथिव्यन्यतरवृत्तित्वाभावस्य गुरुत्ववद्वृत्तित्वाभाव समनियततया तेजआद्यवच्छेदेन द्रव्यत्वे प्रत्यक्षसिद्धस्य साध्याव्यापकत्वनिश्चये तद्वृत्तिभिन्नत्वस्योपाधित्व. शंकाया अप्यभावेन वक्ष्यमाणोपाधित्वानुपपत्त्या च उभयातीन्द्रियत्वस्यैवाऽपेक्षितत्वात्तद्न- न्यस्य भिन्नभिन्नस्थलाभिप्रायकत्वेऽत्यन्ताऽसंगतेश्चेति ध्येयम् । तस्य चेति । मनस्त्ववद्वृत्तिभिन्नत्वस्य चेत्यर्थः । साध्यव्यापकत्वमिति। न च पक्षे साध्यसन्देहेन कथं साध्यव्यापकत्वनिश्चय इति वाच्यम् । अनुकूलतर्कविरहे उपाधित्व- ६ जा० व्या० ।

·जागदीशीसिंहव्याघ्रलक्षणं त्वात्। किञ्च इदमिदानीमितिप्रतीतिनियामकविशेषणताविशेषेण हेतुतायां सद्धे. तावव्याप्तिः, तेन संबन्धेनाऽधिकरणे काले तेन संबन्धेन साध्यवद्वृत्तित्वस्य विरहिणोऽप्रसिद्धः । त्तित्वे तु साध्यववृत्तितचद्व्यक्तित्वावच्छिन्नभेदकूट उपाधिोंध्यः । ननु उक्तोपाध्यप्रतिसन्धानदशायामुक्तानुमानादेव साध्यववृत्तित्वा- भावसिद्धिः तत्र भविष्यति, अन्यथा व्याप्त्यन्तरस्यापि तत्रातिप्रसङ्गादि- त्यत आह किञ्चेदमित्यादि । तथाच कालो गोमान् गोत्वादित्यादौ कालिक. सम्बन्धेन हेतावव्याप्तिः, कालिकसम्बन्धेन हेतुमति महाकाले तेन सम्ब. न्धेन कालवृत्तित्वाऽभावस्य कुत्राप्यसत्त्वात् । न च कालावच्छेदेन गग. नादावेव साध्यवद्वृत्तित्वाभावस्य प्रसिद्धिः, कालस्य गगनाद्यनधिक: रणत्वेन तन्निष्ठवृत्तित्वाभावे कालावच्छेद्यत्वासंभवात् , कालिकसम्बन्धे. पन्देहस्यापि दूषकत्वमित्याशयात् । भेदस्याऽव्याप्यवृत्तित्वे उपाधेर्न साधनाऽव्यापकत्वमत आह भेदस्याव्याप्यवृत्तित्वे विति। न चैवं प्रमाणाभावेन अणुत्वनिष्ठाऽतीन्द्रियमनस्त्वसा पानाधिकरण्याभावादी परमाण्ववच्छिन्नत्वाऽसिद्ध्या हेत्वधिकरणावच्छिन्नसाध्यसामानाधिकर- पण्याऽभावाऽप्रसिध्या नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । ऐन्द्रियकरूपादिसामानाधिकरण्याभावे प्रत्य. अणावच्छिन्नत्वसिद्धौ अतीन्द्रियसामानाधिकरण्याभावः अवच्छिन्नः सामानाधिकरण्याभाव. चात् ऐन्द्रियकसामानाधिकरण्याभाववदित्यनुमानेन तत्सिद्धेः । अप्रसिद्ध्याऽतिव्याप्तिपरिहारे जथैवातीन्द्रियसाध्य के सद्धेतावव्याप्तेश्चेति ध्येयम् । साध्यवद्वृत्तित्वाभावसिद्धिः-मनस्त्ववद्वृत्ति- त्वाभावसिद्धिः, तत्र-अणुत्वे । भविष्यतीति । तथाचोपाधिशङ्काया सर्बदाऽसत्त्वेन तद्विरहद- शायामतीन्द्रियहेतो अतीन्द्रियसाध्यसामानाधिकरण्याभावानुमितिसम्भवान्नातिव्याप्तिरिति भावः । अन्यथा व्याप्त्यन्तरस्येति । कालावच्छेद्यत्वाऽसम्भवादिति । अवच्छेद्याऽधिकरणसम्बन्धिन एवाच्छेदकत्वा- दिति शेषः। अथ हेत्वधिकरणमहाकालावच्छेदेन महाकाले एव साध्यीभूतगवाधिकरणमहाकालनि- रूपितवृत्तित्वाभावः प्रसिद्ध्यति, महाकालस्य गगनादिवदवृत्तितया तत्र महाकालनिरूपित. तित्त्वाभावसत्त्वात् , महाकालस्य तादात्म्यसम्बन्धेन स्वसम्बन्धितया स्वनिष्ठाऽभावाऽवच्छेद- कत्वसम्भवाच्चेति चेन्न । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धस्य वृत्तिनियामकत्वे तेनैव साध्यवद्वृत्तित्वा. भावे वृत्तिनियामकसम्बन्धेनाऽवच्छेद्याधिकरणसम्बद्धमेवाऽवच्छेदकं,हेतुतावच्छेदकसम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकत्वे तेन सम्बन्धेन साध्यवत्सम्बन्धित्वाभावे वृत्त्यनियामकेनाऽपि सम्बन्धेन सम्बद्धमधिकरणमवच्छेदकं, तथैवाऽनुभवाद् । प्रकृते तु हेतुतावच्छेदककालिकसम्बन्धस्य वृत्तिनियामकत्वेन तदनियामकतादात्म्यसम्बन्धस्याऽवच्छेदकत्वानियामकत्वादव्याप्ति(रुद्धरैव । एतेन अवच्छेद्याधिकरणत्वमेवाऽवच्छेदकत्वे नियामकं न तु सम्बद्धत्वमात्रं तथैवाऽनु- भवात् , अत एव सम्बन्धान्तरेण सम्बद्ध इत्युपेक्ष्य वर्तमाने इत्यभिहितम् । एवं चाऽधिक- रणत्वानियामकतादात्म्यसम्बन्धस्याऽवच्छेदकत्वानियामकत्वेन कालिकसम्बन्धेन हेतावव्या.

·सटिप्पणटीकासहितम् । न गगनादेवृत्तिमत्त्वस्वीकाराच । यद्यपि गोत्वाद्यधिकरणतत्तत्मणावच्छेदेन कालवृत्तित्वाभावस्य तत्त क्षणाऽसमानकालीने तत्तत्क्षणगोचरज्ञाने प्रसिद्धिः, नत्तत्क्षणस्याऽपि वि. पयतया स्वविषयकज्ञानाधिकरणतया तनिष्टतादृशवृत्तित्वाभाववत्तायामव. च्छेदकत्वसम्भवात्, तथापि महाकाल एव कालिकसम्बन्धेनाधिकरणम् उपाधीनां तत्तत्क्षणवृत्तितायामवच्छेदकत्वमात्रमिति प्राचीनसिद्धान्तमनु सृत्येदम्। महाकालनिरूपितविशेषणतया वा हेतावव्याप्तिद्रष्टव्या । इदमिदानी. मित्याकारकप्रतीतिनियामकविशेषणतायां यो विशेषस्तेन हेतुतायामिति व्याख्यया तादृशविशेषणतायाः प्राप्तः । सामान्यत एवं विभिन्नकालीनयो धाराधेयभाव इति मते नानुपपत्ति गन्धोपि, क्षणानां स्वसमानकालीनविषयतयापि अनधिकरणत्वेन तदव. च्छेदेन ज्ञाने साध्यववृत्तित्वाभावप्रसिद्ध्यसम्भवादिति ध्येयम् । अत्र हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन स्वाधिकरणे स्वनिरूपितहेतुतावच्छेद कसम्बन्धेन साध्यववृत्तित्वाभावस्य विवक्षायां न कोपि दोषः । साधनी- भूतगोत्वाधिकरणमहाकालावच्छेदेन गोत्वनिरूपितकालिकसम्बन्धन सा. ध्यववृत्तित्वाभावस्य घटादावेव प्रसिद्धत्वात् । साध्यसामानाधिकरण्य - त्वं यद्धर्मावच्छिन्नाधिकरणावच्छेद्यहेतुवृत्तिकात्यन्ताभावप्रतियोगितानव. च्छेदकं तद्धर्मवत्त्वं वा विवक्षितम् , इत्थं च वाच्यं प्रमेयादित्यादौ प्रमे. यव्यक्तीनां भेदेऽपि न व्याप्तेर्भेद इत्यस्मद्गुरुचरणाः। केचित्तु स्वनिष्ठं यत्साध्यववृत्तित्वं हेत्वधिकरणावच्छेद्यतदभावा- धिकरणभिन्नत्वमित्यर्थः । तादृशाभावाधिकरणत्वं सहेतुस्थले स्वभिन्न व्यक्तावेव प्रसिद्धमतो नाव्याप्तिरित्याहुः । प्तिवत्तादात्म्यादिवृत्त्यनियामकसम्बन्धेन हेतौ व्यभिचारिणि अतिव्याप्तिसम्भवेन तदनुद्भावने दीधितौ न्यूनत्वमिति परास्तम् । वृत्तिनियामकसम्बन्धघटिताऽवच्छेद्यस्थले एव तदाधेकरण- त्वस्याऽवच्छेदकतानियामकत्वात् , अन्यत्र च सम्बद्धत्वस्यैव तन्नियामकत्वेनोऽक्तस्थले तादा- त्म्यादरप्यवच्छेदकतानियामकत्वेनाऽतिव्याप्त्यसम्भवात् । केचित्तु सर्वत्राऽधिकरणत्वघटितस्यैव तन्नियामकत्वेऽपि न क्षतिः वृत्त्यनियामकसम्बन्धेन साध्यवहृत्तित्वस्य हेत्वधिकरणस्य चाऽप्रसिद्ध्यैवोक्तव्यभिचारिणि नातिव्याप्तिः । न चैवं तेन स. म्बन्धेन सद्धेतावव्याप्तिरिति वाच्यम् । प्राचीनमते तेन सम्बन्धेन व्याप्यताया अनभ्यु- पगमादित्याहुः । अन्ये तु उपलक्षणपरोयं ग्रन्थः, तथाच सर्वविषयकत्वादौ साध्ये विषयितया घटादिहेती अव्याप्तिः, विषयितया संवीवषयकत्ववदसम्बन्धित्वस्याऽप्रसिद्धेः। न च घटादो कपालाद्य. वच्छेदेन तस्य प्रसिद्धिरिति वाच्यम् । तथापि हेत्वधिकरणावच्छिन्नस्य तस्याप्रसिद्धरित्याहुः । कालिकसम्बन्धेन गगनादेवृत्तिमत्वस्वीकारावेति । तथाच जगदाधारत्व- । ८ ·जागदीशीसिंहव्याघलक्षणं साध्यववृत्तित्वाभावाधिकरणतासामान्ये यनिष्ठत्वयदधिकरणाव- च्छेद्यत्वोभयाभावस्तत्त्वं व्याप्तिः, पर्वतीयरूपनिष्ठं यत्पर्वतावच्छेयं वह्निम. संयुक्तत्वाभावाधिकरणत्वं न तद् धूमनिष्ठं, यच्च धूमनिष्ठं न तद् धूमाधि. करणावच्छेद्यम् , अधिकरणभेदेन तस्य नानात्वात् , अन्यथा पर्वते तदीयरू. पे न वह्निमत्संयुक्तत्वमितिवत् पर्वते धूमे न वह्निमत्स्संयुक्तत्वमित्यादिप्रती त्यापत्तः, अतो वह्निमान् धूमादित्यादौ नाब्याप्तिः । व्याप्यवृत्तेरवच्छेदक- स्वास्वीकारे तु तादृशाभावाधिकरणत्वसामान्ये यदधिकरणावच्छेद्यत्व- सामान्याभावस्तत्वमित्येव वाच्यमित्यादिकं पुनरुदमरत्वादुपेक्षितम् । वा. निर्वाहायेतरसम्बन्धेनाऽद्भुत्तेरपि गगनादेः कालिकसम्बन्धेन वृत्तिमत्त्वात् , कालावच्छेदेन स- वत्र कालिकसम्बन्धेन साध्यवद्वृत्तित्वसत्त्वात् तद्विरहिणोऽप्रसिद्ध्याऽव्याप्तिरिति भावः अधिकरणतासामान्ये इति । न च साध्यवद्वृत्तिन्वाभावसामान्ये इत्येव कथं नो. तमिति वाच्यम् । अधिकरणभेदेनाऽभावभेदाऽभावमते स्वावयवावच्छेदेन धूमादेवृत्तिव न्हिमत्संयुक्तत्वाभावस्यैव पर्वताद्यवच्छेदेन रूपादिवृत्तितया तादृशाऽभावे धूमनिष्ठत्वधूमा- धिकरणपर्वतावच्छेद्यत्वोभयसत्त्वेन तादृशोभयाभावाऽसत्त्वाद् वन्हिमान् धूमादित्या- दावव्याप्तिः स्यादतस्तदुपात्तम् । यद्यपि हेत्वधिकरणावच्छिन्नत्वस्याऽव्याप्यवृत्तित्वमते व. न्हिमत्सयुक्तत्वाभावे रूपादिवृत्तिवावच्छेदेन हेत्वधिकरणावच्छिन्नत्वं, धूमवृत्तित्वावच्छेदेन न हेत्वधिकरणावच्छिन्नत्वं किन्तु तदभावः,तथाच वन्हिमसंयुक्तत्वाभावे हेत्वधिकरणावच्छिन्नत्वा. भावप्रयुक्तोभयाभावसत्त्वान्नाऽव्याप्ति., तथापि धूमवान् वन्हेरित्यादौ धूमवत्संयुक्तत्वाभावे व- हिवृत्तित्वावच्छेदेनाऽयोगोलकाऽवच्छिन्नत्वसत्वेषि नौकादिवृत्तित्वावच्छेदेन तदभावसत्त्वेनो- भयाभावसत्वादतिव्याप्तिः स्यादिति ध्येयम् । तादृशाभावाधिकरणतायामुभयाभावविवक्षणे तु न दोषः । रूादिनिष्ठपर्वतावच्छिन्नता. दृशाभावाधिकरणतातो धूमादिनिष्ठतादृशाभावाधिकरणताया भिनत्वात् धूमे पर्वते न वह्नि मत्संयुक्तत्वमित्यप्रत्ययात् इत्यमुमेवार्थ मनसि निधायाह पर्वतीयरूपनिष्ठमिति । धूम - वान् वहेरित्यादौ रूपादिनिष्ठायां पर्वतावच्छिन्नधूमसयुक्तत्वाभावाधिकरणतायां महान सीय- वह्नयादिनिष्ठस्वावयवावच्छिन्नतादृशाभावाधिकरणतायां चोक्तोभयाभावसत्वेनाऽतिव्याप्तिः स्यादतः सामान्यपदम् । तादृशाभावाधिकरणतात्वावच्छेदेनोभयाभावलाभार्थम् तादृ. शाभावाधिकरणतात्वव्यापकोभयाभाव इति फलितम् । एवं च कालो गोमान् गोत्वादित्यत्र मूतमात्रस्य दिगुपाधित्वेन स्वाधिकरणपरमाण्ववच्छेदेन गोत्वादौ वर्तमाने कालवृत्तित्वाभावे कालस्याऽनवच्छेदकत्वाल्लक्षणसमन्वयः । सत्तावान् जातेरित्यादौ कालिकसम्बन्धेन जाति- सम्बन्धिध्वंसावच्छेदेन साध्यवद्वृत्तित्वाभावो जातौ प्रसिद्धस्तदनवच्छेदक द्रव्यादिकमिति ल- क्षणसमन्वय इति ध्येयम् । अथ वन्हिमान धूमादित्यादौ महानसीयधूमे पर्वतावच्छेदेन वन्हिमत्संयुक्त वाभावस त्वेन वन्हिमद्वृत्तित्वाभावाधिकरणतासामान्यान्तर्गतायां महानसीयधूमनिष्ठतादृशाधिकरणता- या हेतुमत्पर्वतावच्छेश्चत्वहेतुनिरूपितत्वोभयोः सत्त्रादप्रप्तिः । एवं व्याप्यवच्छेदकर वास्वी- कारे हेतुनिष्ठत्वाघटितलक्षणेऽपि बोध्या । धूमवत्कपालसम्भवे तु पर्वतसंयुक्तघटे वह्निमत्सं- .

·- . . सटिप्पणटीकासहितम् । च्यत्वादिसाध्यके तादात्म्येन हेतावव्याप्तेश्च, वाच्यत्ववत्तादात्म्यामात्राऽ. प्रसिद्धः। एतेन सत्तायां कर्मणि न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यमिति प्रतीतो कर्मण इव कर्मसत्त्वयोः समवायस्याप्यवच्छेदकत्वं भासते, अन्यथा इदानी सत्ता- यां न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यमित्यादिप्रतीत्यापत्तेः, एतत्कालस्य कर्मान. तिरेकात् । एवं च यद्धेतुव्यक्त्यधिकरणीयहेतुतावच्छेदकसम्बन्ध साध्य- युक्तत्व पर्वतावच्छेदेन, कपालावच्छेदेन तदभावोऽपि वर्तते कपालस्य समवायन घटाधिक रणत्वात् , तथाच साध्यवहृत्तित्वाभावाधिकरणान्तर्गततादृशघटनिष्टाधिकरणतावद्धतुमत्कपाल'. वच्छेद्यत्वसत्त्वावहिमान् धूमादित्यादावव्यप्ति , एवं धूभवान् वढेः पृथिवीरूपादित्यादौ च या- वती साध्यवदृत्तित्वाभावाधिकरणता तस्याः व्याप्यवृत्तितया हेत्वधिकरणावच्छेद्यत्वाभावमत्व'. दतिव्याप्तिरिति कथमुक्तं जगदीशेन "इत्यादिकं पुनरुदक्षरत्वादुपक्षिमिनि" अव्यायादिदो. यस्यैव जागरूकत्वादिति चेत् । अत्र बृमः । लक्षणद्वये माधनवृत्तित्वं स्ववृत्तिहेतुतावच्छेदकधर्मः वच्छिन्नहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाधिकरणलावत्वसम्बन्धेन वक्तव्यम्,तथाच हिमान धूमा- दित्यत्र पर्वतवृत्तिधूमस्य स्तवृत्तिधूमत्वावच्छिन्नसंयोगसम्बन्धन महानसादानपि मत्त्वात् . स्मिन्नपि धूमे एतादृशसम्बन्धावच्छिन्नमाध्यवद्वृत्तित्वाभावो हेत्वधिकरणावच्छेदेन नास्ति, एवं वहिधूमोभयवत्कपालसमवेतपर्वतसयुक्तघटे एतादृशसम्बन्धावच्छिन्नसा यवद्वृत्तित्वाभावो व्याध. वृत्तिरेव तदधिकरणताया हेत्वधिकरणावच्छेयत्वाभावसत्त्वात् , स्ववृत्तिधूमत्वावच्छिन्नसयोग- संवन्धावच्छिन्नाधिकरणतासम्बन्धेन तादृशघटस्य कुत्राप्यसत्त्वेन व्यधिकरणन्वादिति, धूमवान् वहेरित्यादौ च एतादृशसबन्धेन वृत्तित्वस्याऽव्याप्यवृत्तित्वेन तदवच्छिन्नाधिकरणतायां हन्छ- धिकरणावच्छेद्यत्वसत्त्वान्नातिव्याप्तिरिति । वस्तुतस्तु वाच्यं प्रमेयादित्यादौ वाच्यत्ववत्तादात्म्याभावाप्रसिद्धरित्यप्रिमप्रन्येनाऽन्या- तेरपि वक्ष्यमाणत्वादत्राप्यव्याप्तिन क्षतिमावहति व्यभिचारिणस्तु अव्याप्तिसम्भवे अतिव्यासः का कथेति न्यायेन हेयत्वादिति सुधियो विभावयन्तु । भासत इति । तथाच पर्वते रूपे वन्हिमत्संयुक्तत्वं नास्तीति पर्बतसबन्धिरूपे वहि- मत्संयुक्तत्वाभावावगाहिप्रतीतो यथा पर्वतस्यावच्छेदकत्वं विषयीक्रियते तथा पर्वतरूप- योः समवायोऽपि सम्बन्धविधयावच्छेदकः, पर्वतसंवन्धावच्छिन्नरूपे वहिमत्सयुक्तत्वाभावा- वगाहने संबन्धस्याऽवच्छेदकत्वावगाहने बाधकामावादिति भावः । अन्यथा--संबन्धस्याऽन- वच्छेदत्वे । इदानी मिति । अत्र कालिकसम्बन्धोऽवच्छेदकतया भासते इति विशेषः। हृदादिनिष्ठसंयोगे वह्निमत्संयुक्तत्वाभावाषच्छेदकत्वाद् वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिरतो हेतु- व्यक्त्यधिकरणीयेति। हेत्वधिकरणनिष्ठेत्यर्थः । हृदादेरपि कालिकेन हेत्वधिकरणत्वात, हेतु- तावच्छेदकसम्बन्धेनत्यपि देयम् । एवं हेत्वधिकरणमहानसादिनिष्ठसंयोगे धूमवत्संयुक्तत्वामावा. वच्छेदकत्वाभावादतिव्याप्त्या उक्तहेतुतावच्छेदकसम्बन्धत्वावच्छेदेनेत्यपि वक्तव्यम् । एवमुभ- याभ.वमादायाऽतिव्याप्तिवारणाय साध्यवद्वृत्तित्वभावावच्छेदकत्वत्वावच्छिन्नाभावो वाच्यः, तथाच निरुत्तहेतुतावच्छेदकसम्बन्धवृत्त्यभावप्रतियोगितानवच्छेदकसाध्यवद्वृत्तित्वामावावच्छेद- कत्वत्वावच्छिन्नाभावत्वकत्वं वक्तव्यमित्यर्थः । निरस्तमिति । अत्र समवायस्यैकत्वेन गु- ·D ७ मितिः । काहालस्कृतसाराज। २४ कुमारसंभव महाकाव्यम्। महाकवि श्रीकालिदासवि० संजीवनी निशुहिनैपिगी-टोकाइयोपेतम् सम्पूर्णम् । ( काव्यं२) २०१८ २. श्रुतबोधश्छन्द्रोग्रन्थः । आनन्दवद्धिनीतात्पर्यप्रकाशाख्यसंस्कृत - मापाटीकासहितः। (छंदः १) रु० ० -६ १६ कारिकार्याल । मुक्तावली-न्यायचन्द्रिकाटीकायसहिता सटि ( न्याय २) रु.१ १७ पारस्करगृह्यसूत्रम् । काण्डहये हरिहर गदाधर, तृतीयकाण्डे ह रिहर-जयराम-प्रणीतभाष्येण समलङ्कृतम् । हरिहरभाष्यस. हितस्तानत्रिकाण्डिकासूत्र-गदाधरमाध्यसहितश्राद्धनवक ण्डिकासूत्रैः यमलजननशान्ति-पृष्टोदिवि-शौच भोजन- कामदेवकृतभाष्यसहितोत्सर्गपरिशिष्टसूत्रैः परिष्कृत-टिप्प. प्यादिभिः सहितं च। (कर्मकाण्डं २ ) रु.३-० १८ संक्षेपशापरकम् । मधुसूदनीटोकासहितम् संपूर्ण (वेदान्त४)रु. ८----- १९ लघुजूटिका-अर्थात् अभिनवा एरिभापेन्दुशेखरपरिष्कृनिनि (व्याकरणं २ ) रु. ०-८ २० कातीयेष्टिदीपकः । ( दर्शपौर्णमासपद्धतिः) महामहोपाध्यायः पं० श्रीनित्यानन्दपन्तपर्वतायविरचितः।(कर्मकाण्ड ३) रु. १-: २१ सप्तपाठि श्रीशिवमहिम्नस्तोत्रम् । श्रीगन्धर्वराज पुष्पदन्ताचार्य- विरचितम् । हरिहरपक्षीय-मधुसूदनीटीकया ( संस्कृनटी. का-संस्कृतपद्यानुवाद-भाषाटीका-भाषापद्यानुवाद-भाषा- विम्ब ) पञ्चमुखीनान्या टीकया-शक्तिमहिम्नस्तोत्रेण च समन्वितम् । (स्तोत्रवि० १) रु० १-० २२ बौद्धाऽऽचार्यश्रीधर्मकीर्तिप्रणीतः सटीकन्यायबिन्दुः।भापाटीका. सहितः। ( बौद्धन्याय वि०१) रु. १-८ २३ सपरिष्कृत-दर्पणसहितवैयाकरणभूषणसारः । (व्याकरण ३)रु०४-० २४ न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका श्रीवाचस्पतिमिविरचिता। (न्यायविभाग ३):६-० २५ मीमांसान्यायप्रकाशः। (आपदेवीयः) श्रीचिन्नस्वामिशास्त्रिया सारविवेचिन्या व्याख्यया सहितः । (मीमांसा १) रु०२-० २६ पौरोहित्यकर्मसारः । (टिप्पणीसमलंकृतः) प्रथमो भागः श्रीरमा. कान्तशर्मणा संगृहीतः। (कर्मकाण्डवि०४) रू००-४ २६ पौरोहित्यकर्मसारः। (टिप्पणीसमलंकृतः) सपरिशिष्ट द्वितीय तृतीयभागश्च । श्रीरमाकान्तशर्मणा संगृहीतः।

·शामानमोगज २६ लघुशब्देन्दुशखरः । मःमः श्रीनागेश भट्टविचितः । भावान्ता मागः, मःमा पिउन श्रीनिम्यानपान पनामा जनशेवरदीपकायेन टिपणन समुवनिन , य::.. २८ रघुवंशमहाकाव्यम् । श्रीकालिदासविचनम पञ्चम्म मकान म अंगमनमाविनीटी काया मानक ध्यकत्रीका newmum T २२. कामसूत्रम्।श्रीवात्स्यायनमुनिप्रगान बहुयन्त रामादितया पाया जयमङ्गलत्रिनया टीकया समेतम् बहुम्बगिइन पाटान परिष य,सूत्राांश्च संयोज्य, परिष्कृत्य मंशाधिनन् , काम ::-: ३० न्यायकुसुमाञ्जलीः न्यायाबायपानिधीपदयनाचा विच. २ : नविनतम काहान्दामिन नः १० वर्षमा "मोपाध्यायप्रणीतप्रकाशसहितः ३१ परिभाषेन्दुशेखरः । म०म० श्रीनागेशभचिनः । न म भैरव मिश्रविरचितया भैरवीत्यपराख्यया परिभाषाविवृन्या-नन्य. प्रकाशिकया टीकया च सहितः। ३२ अर्थसंग्रहः। पूर्वमीमांसासारसंग्रहरूपः श्रीलोगामिनाम्कविधि तः श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाकार्यश्रीरामेश्वर्गशवयागिनिनु विरचितमीमांमार्थकौमुद्याव्यव्याख्यासहित(मीमां०२.२०/- ३३ न्यायवार्तिकम् । न्यायदर्शनवात्स्यायनभायोपबृहणम् । परमपि भारद्वाजोद्योतकरविरचितम् । महर्षि-गोतमादिचरितसम्ब लिनबृहत्भूमिकासहितम् । (न्यायं वि० ५:२०६~० ३४ शुक्लयजुर्वेदसंहिता । वाजसनेयिमाध्यन्दिनशाखीया ! श्रीमदुम्ब. टाचार्यविरचितमन्त्रभाष्येण श्रीमन्महीधराचार्यविरचितवेद. दीपेन च सहिता। ( भाग १-२-३-४ ) (वैदिकं ३) २०८- ३५ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिता । श्रीसायणाचार्यविरचितभाप्यसहिता . १ अध्यायादारभ्य २० अध्यायपर्यन्ता। बैदिकं ४२० ६-. ३६ सिद्धान्तलेशसंग्रहः। श्रीमदप्पयदीक्षितविरचितः। श्रीमत्परमहन्म- परिव्राजकाचार्यकृष्णानन्दतीर्थविरचिनया कृष्णालङ्कारास्य. या व्याख्यया समलंकृतः। विदान्नं ४) रु. ६. ३७ काशिका । श्रीपाणिनिमुनिविरचितव्याकरणसूत्राणां वृत्तिः वि. द्वद्वर-वामन-जयादित्यविनिर्मिता। (व्याकरण ।

·कामकृतीरीज। ३४ प्राकृत प्रकाशः । भामतः । श्रीमद्वररुचिप्रणीतप्राकृतस्त्रसाद- दियण्यात्र संयोजितः। (व्याकरणं ७) ८०१-४ १२. जनमुक्तिविवेकः । श्रीमद्गविद्यारण्यस्वामिविरचितः। भाषानुबा- इसमेनः । (वेदान्तं ६) रु०२-: ४: श्रीनारदीयसंहिता । ब्रह्मणोपदिष्टो नारदमहामुनिप्रोक्तो ज्यौतिष- (ज्योति २) २००-६ ४१ मेदिनीकोशः मंदिनी कारविरचितः । (कोशं १) रु०१-८ ४२ कम सादर्शनम् । श्रीशवरस्वामिविरचितभाप्यसहितम् सपूर्णम् । (भाग-२) (मीमांसा ३)रु०१०- ४३ न्यायदर्शनम् । श्रीगोतममुनीप्रणीतम् । श्रीवात्स्यायनमुनीप्रणीत. माप्यसहितम् । श्रीविश्वनाथन्यायपञ्चाननभट्टाचार्यविरचि. नन्यायसूत्रवृत्त्यनुगतम्। टिप्पण्यादिसहितम् (न्याय ६) २०३-.. ४४ दानमयूखः। विद्वद्वरश्रीनीलकण्ठभट्टविरचितः (धर्मशास्त्र २०१८ ४५ कालमाधवः । विवरश्रीमाधवाचार्यविरचितः। (धर्मशास्त्र२)०१-८ ४६ भास्वती ! श्रीमच्छतानन्दविरचिता । श्रीमातृप्रसाद ( देवनभू. षण) पाण्डेयेन कृताभ्यां छात्रबोधिनीनाम संस्कृतसोदाहरण भाषाटीकाभ्यां सहिता। (ज्योतिष ३) रु०२-०. ४७ फक्किकाप्रकाशः । उपाध्यायोपावैयाकरणकेसरीविरुदाङ्कितमैथि- लेन्द्रदत्तशर्मविरचितः ।। पं० सीतारामशर्मकृतटिप्पण्या विभूषितः। (व्याकरणं ८)रु०१-४ ४८ मिताक्षरा । श्रीगौडपादाचार्यकृतमाण्डूक्यकारिकाव्याख्या-श्रीम- त्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्वयम्प्रकाशानन्दसरस्वतीस्वामि- कृता। शंकरानन्दकृतमाण्डूक्योपनिषद्दीपिका चा (वेदा०७)रु०१-४ . ४९ काव्यप्रकाशः। श्रीमम्मटाचार्यविरचितः । पं० श्रीहरिशङ्करशर्मणा मैथिलेन संगृहीतया नागेश्वरीटीकयाऽलङ्कतः। (काव्यः५)२०४-० ५० अधिकरणकौमुदी। श्रीदेवनाथठक्कुरकृता। (मीमां०४) रु०१-० ५१ रघुवंशमहाकाव्यम् । श्रीकालिदासविरचितम् म.म.श्रीमलिनाथ. कृतसञ्जीविनीटीकयोपेतम् पं० श्रीकनकलाल ठक्कुरेण कृता भावबोधिनी टिप्पण्या समलङ्कतः संपूर्णम् । (काव्य ४) रु०१-४ ५२ काथबोधः। साजनीकृत टीकोपेतः। दत्तात्रेय सम्प्रदायाऽनुगतः। रु०-८ ५३ रसचन्द्रिका । श्रीविश्वेश्वरपाण्डेय निर्मिता। (काव्य०६) रु०१-० ५४ अलङ्कारमुक्तावली । श्रीविश्वेश्वर पाण्डेयनिर्मिता। (काव्य ०७)रु०-१२ -- है --

·No text on this page.