·Printed-Published & sold by
JAI KRISHNADAS-HARIDAS GUPTA,
The Chowkhamba Sanskrit Series Office,
VIDYA VILAS PRESS,
North of Gopal Mandir,
BENARES CITY.
Voss

·हरिदाससंस्कृतग्रन्थमालासंमाख्य- काशीसंस्कृतसीरिज़पुस्तकमालायाः ९० अलङ्कारविभागे (४) चतुर्थ पुष्पम् । काव्यकल्पलतावृत्तिः श्रीअमरचन्द्रयतिनिर्मिता अरिसिंहकृतसूत्रसहिता। 'काटङ्ग मिमोरियल हाई स्कूल बनारस'नानि विद्यालये प्रधानपगिडतेन साहित्योपाध्यायेन होशिङ्ग - इत्युपाख्येन श्रीजगनाथशास्त्रिणा सपरिष्कारं संशोधिता. मूल्य १ प्रकाशक: जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी । १९८८ अस्य सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकेन स्वायत्तीकृताः ।

·TOMOOD DOE C anvarodporomot DDA इस कार्यालय द्वारा “काशीसंस्कृतसीरिज" के अलावा और भी ३ सौरिख यथा "चौखम्बासस्कृतसीरिज" "बनारससंस्कृतसीरिज" "हरिदाससंस्कृतसीरिज" प्रन्थ मालायें निकलती हैं तथा इन ४ सीरिजों के पश्चात् और भी विविध शास्त्र की पुस्तकें प्रकाशित की गई हैं तथा अन्य सव स्थानों के छपे हुए संस्कृत तथा भाषा-भाष्य के प्रन्थ विक्रयार्थ प्रस्तुत रहते हैं, सूचीपत्र पृथक् मंगवाकर देखें, इसके अलावा हमारे यहा सर्व प्रकार की संस्कृत, हिन्दी, अङ्ग्रेजी की सुन्दर छपाई होती है, परीक्षा प्रार्थनीय है पत्रादि प्रेषणस्थानम्- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः- "चौखम्बा संस्कृतसीरिज़” आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी।

·॥ श्रीः॥ * भूमिका * उपक्रमः-अद्यत्वे किल सर्वतः पठनपाठनशैलीमनुसरद्भिविद्वद्भिः पुस्तकसौलभ्यद्वारा विद्यार्थिजनोपकारं चिकीर्षुभिर्यत्रतत्र मुद्रणयन्त्रालयसाहा- य्येन क्रियते पुस्तकानां प्रकाशनम् । तत्रापि साम्प्रतिकप्रणाल्या परीक्षोपयुक्तानि तु पुस्तकानि निर्बाधं मुद्रणव्यवसायिभिः प्रकाश्य प्रचारमानीयन्ते । पुस्तक. मात्रं नयनगोचरीकुर्वतां सर्वेषामेव विदुषामिदमापतति नेत्रयोः पुरस्तात् यत्- नैकमपि पुस्तकं भूमिकामन्तरा प्राकाश्यमुपगच्छतीति । सैषा प्रणाली कि मुपादेया हेया वा ? इति समुत्पन्ने मनसि विचारे समुपादेयैवेति प्रतिभाति समसमुत्तरम् । यतो हि प्रकाशको गवेषकः सन् विद्यार्थिजनोपकृतये यतमान: सर्व ग्रन्थस्य ग्रन्थकर्तुश्च विषये यथोपलब्धि सङ्ग्रहाति सर्वतः प्रसृतमैति- हासिकं वृत्तम् । तथैव साम्प्रतं मुद्रितस्य पुस्तकस्यापि भूमिकालेखनं सुतरां साम्प्रतमिति तदर्थमायस्यते लेखन्या। मुद्रणोपक्रमः-अथेदानीमारभ्यते काव्यकल्पलताकविशिक्षावृत्ति- नाम ग्रन्थो मुद्रयित्वा प्रकाशयितुम् । साम्प्रतं सर्वत्रैव कविसम्प्रदायस्योच्छिन्न- प्रायत्वेन कवित्वसम्पादकसंस्कारानुद्भवात् , तदुत्पत्तावपि यथाकथञ्चित् सत्काव्य- प्रयोजककविसम्प्रदायानभिज्ञानाद्वा कविता न चारुत्वमावहतीति तत्साधनाय परमयमुपयोगी ग्रन्थ इति तदर्शनपरिशीलनाभ्यां निर्गतुं शक्यते । अत एव वाराणसेयराजकीयसंस्कृतपाठशालीयपरीक्षासमितिसदस्यः संख्यावद्भिः साहित्यशास्त्रिपरीक्षायां विचारान्ते निर्णीय कवितासाधकतया पाठ्य ग्रन्थे सं. निवेशितोऽयं पुराऽस्मद्गुरुवरमहामहोपाध्यायपण्डितवरश्रीरामशास्त्रितैलङ्ग- पूज्यपादैः प्रकाशितः । सच सम्प्रति दुर्लभ इति श्रीजयकृष्णदासगुप्तश्रेष्टिवरै- स्तत्प्रकाशनायाऽभ्यर्थितोऽहं प्रावर्तिषि पुनर्मुद्रयितुमेनम् । ग्रन्यकृत्परिचय:-सोऽयं काव्यकल्पलतावृत्तिनामा ग्रन्थः सूत्रतद्- वृत्तिरूपेण द्वैविध्यं धत्ते स्ववपुषः । तत्र तावत् सूत्राणि विद्वद्रत्नं श्रीअरिसिंहः प्रणिनायेति वृत्तिकदुल्लिखितात् 'मत्वाऽरिसिंहसुकवेः कवितारहस्य'मिति द्वितीयपस्यांऽशात् स्पष्टं प्रतीयते । एष सूत्रकर्ताऽरिसिंहः श्वेताम्बरजैनसम्प्र- दायावलम्बी धोल्काराणावीरधवलस्य जैनमन्त्रिणो वस्तुपालस्याश्रयमुपाश्रित- स्तत्प्रशंसायां निबबन्ध 'सुकृतसङ्कीर्तना'भिधं ग्रन्थम् । वस्तुपालकालश्च १२४२ A. D.ईशवीयो वत्सरः । वस्तुतस्तु वीरधवलतनयस्य वीसलदेवस्य समयेऽसौ न्यवसदिति विद्वांस ऐतिहासिकाः पुरातत्त्वविदः । अस्य पितुर्नाम लावण्य- सिंहो लवणसिंहो वैति केचित् । श्रीमत आसडस्य कृतेः विवेकमार्याः विक्रम- शाके १३३२ मिते बालचन्द्रकविकृतटीकाया उपोद्घाते समाप्तौ च प्रस्ताविता. दंशादेतत् स्थिरीकतु शक्यते यत्-'श्रीभिल्लमालाकुले कटकराजनामकात् ·२ भूमिका। महतो जैनात् अनलदेव्यां पुत्रद्वयं श्रीआसड-जासड-नामकमुदभूत् । तत्र श्रीमान् आसडः श्रीमदभयदेवसूरिसकाशाल्लब्धविद्यः प्रणिनाय विवेकमब्जरीम् , उप- देशकन्दलीम् , आह्वानप्रकरणम् , सरसां कालिदासकृतमेघदूतटीकां च । मेघ- दूतकाव्यटीकानिर्माणेन गुर्जरदेशीयात् कस्माच्चिद्राज्ञः 'कविसभाशृङ्गार' इति पदवीमविन्दत । तस्यैव द्वितीयपनी पृथ्वीदेवी प्रासूत सुकविमरिसिंहमिति'। एताववता प्रघट्टकेन प्रकृते समागतमिदं यत्-श्रीआसड इति सूत्रकृपितु- नामेति । एतस्मादधिकमेतस्य विषये नोपलभ्यते किञ्चित् । वृत्तिकृत्परिचय:-काव्यकल्पलतायाः कविशिक्षाया वृत्तिं श्रीमान् अमरयतिर्जग्रन्थेति वृत्तौ दर्शितादाद्यात् 'अमरेण यतीन्दुना' इति पद्यात् , चित्र- प्रकरणेऽष्टारचक्रबन्धगतात् 'वाचं स्मृत्वा यतीन्द्रण काव्यकल्पलता कृता, तारश्रीरमरणेयम्' इति पद्याच्च स्फुटं प्रतीयते । सचाऽयं श्वेताम्बरजैन- धर्मावलम्बी वायडगच्छवसतेविवेकविलासकर्तुजिनदत्तसूरेरन्तेवासीति तदी- याद् ग्रन्थान्तिमात्पद्यात् 'श्रीमद्वायडगच्छवारिधिविधो रित्याद्यात् स्फुटं ज्ञायते। असावपि वीरधवलतनयस्य अहिलवाडसिंहासनाधीश्वरस्य वीसलदेवस्य मन्त्रिणो वस्तुपालस्य न्यवसत् समये । एषोऽमरचन्द्रो न केवलं वृत्तिमेव न्यब. ध्नादपितु श्रीमतोऽरिसिंहस्य सूत्राणां पूर्ति परिवृत्तिं च वाऽकृतेति 'किश्चिच्च तद्रचितमात्मकृतं च किञ्चिव्याख्यास्यते' इति पद्यांशात् स्फुटमेव । अमुना च एतेऽन्येऽपि ग्रन्थाः कृताः-(१) पद्मानन्दापरनामधेयं जिनेन्द्रचरितं, (२)स्यादि. शब्दसमुच्चयः, (३) बालभारत, (४) द्रौपदीस्वयंवरः, (५) छन्दोरत्नावलिः, (६) काव्यकल्पलतापरिमलः, (७) अलङ्कारप्रबोधश्च । तत्राऽन्तिमग्रन्थ- रत्नत्रयस्य वृत्तावस्यामेवोल्लेखः श्रीअमरचन्द्रेण कृतः । इतरेषु तु द्रौपदी- स्वयंवरस्य पण्डितवामनशास्त्रिणा स्वीये महाराष्ट्रभाषीयटीकासंवलित- काव्यकल्पलतापुस्तकस्योपोद्घाते, बालभारतस्य च देमहोदयेनाऽऽग्लभाषोपनि- बद्ध 'संस्कृतकवीनामितिहास'नाम्नि पुस्तके समुल्लेखः कृतः । अवशिष्ट- योश्च पीटर्सन् , वुइलर,आख्टिसूचीपत्रेषु यथाक्रमं नामनिर्देशोपलब्धिः । राजशेखरमतेन वृत्तिकृदमरचन्द्रोऽरिसिंहस्य शिष्यः सहाध्यायी वासीदिति श्रीधरभाण्डारकरप्रकाशितपुस्तकसूचनातोऽवगम्यते । ग्रन्थपरिचय:-एतस्यां काव्यकल्पलतावृत्तौ ये विषयास्तेषां तालिका विषयसूचीनाम्नाऽत्र सगृहीता, परं ग्रन्थपरिचयावसरे सामान्यतः किञ्चि- दिहापि प्रदश्यते-शिष्टाचारं परिपाल्य प्रथममनुष्टुप्छन्दसः,भिन्नानामितरेषा- मपि छन्दसां च सिद्धिप्रकारः, तदुपयोगिशब्दसङ्ग्रहः, छन्दोबद्धवादसिद्धिः, वर्ण्यवस्तुस्थितिश्चेति प्रथमेप्रताने ग्रन्थकृता प्रतिपादितम् । द्वितीये-रूढयौगिक- मिश्रान शब्दान् सविस्तरं विचार्य तादृशान् शब्दान निरूप्याऽनुप्रासलाक्षणिका- दिकं प्रतिपादितम् । तृतीये-श्लेषस्य व्युत्पत्तिं सर्ववस्तूनामुद्दिष्टवस्तूनां च ·३ भूमिका। वर्णनमद्भुतवर्णनप्रकारं च प्रपन्च्य चित्रकाव्यप्रकार उपवर्णितः । चतुर्थे- अलङ्काराभ्यासप्रकारमुपवयं वर्ण्यवस्तूनामाकारक्रियादिकं च प्रदर्श्य संख्या- वाचकशब्दानां विशिष्टं वर्णनं कृत्वाऽन्ते समस्यापूरणप्रकारः प्रदर्शितः, एवंच ग्रन्थसमाप्तिरपि कृता । अस्य वैशिष्टयम्-दशमशताब्द्यामवस्थितस्य राजशेखरस्य काव्य- मीमांसाऽपि क्वचिदंशे कवितानिर्माणविधिमुपदिशति न पुनः साकल्येन । तत्र पुनः साहित्यस्याऽलङ्कारशास्त्रस्य वा विषयाः प्रतिपादिताः, तथाच सर्व एव आकरग्रन्था एतादृशः। परं केवलं कवितानिर्मितिविधि नैते प्रतिपादयन्ती- त्यतिरोहितमेव विदुषाम् । प्रसिद्धस्य काश्मीरकस्य राज्ञोऽनन्तदेवस्य सभायां वर्तमानो महाकविः क्षेमेन्द्रः कविकण्ठाभरणं नाम स्वल्पकायं कविताशास्त्रस्य मूलतत्त्वबोधकं ग्रन्थं निर्ममौ, परमभ्यासकर्षणां कृते न सोऽपि पर्याप्त इति । द्वादशशताब्दीकस्य जयसिंहसिद्धराजस्य समये निर्मिता जयमङ्गलाचार्योपज्ञा- कविशिक्षाऽत्यन्तं स्वल्पेति साऽपि नोपयुक्ता सुतराम् । हलायुधकृतं कविरहस्य तु केवलं क्रियाप्रयोगवैचित्र्योद्बोधकमित्येकदेशीयमेव । इत्थमिदमापतितं यत् अभ्यसितुः कृते तदिदं ग्रन्थरत्नद्वयं काव्यकल्पलता-कविकल्पलताभिधं परमोपयोगितया भूषणायते। तत्रापि कविकल्पलता तु नैतस्याः काव्य- कल्पलतायास्तुलनामारोढुं क्षमा, साच साकल्येन एतस्या एवाऽनुकृतिः, बह्वशेषु तु सैव वर्णावलिरक्षरशोऽनुसृता, कचिच्च ग्रन्थसारल्यायैतद्गतो विस्तरोऽपि संक्षेपं नीतः। 'असतोऽपि निबन्धेन'-इत्यारभ्य 'ऐक्यमेवाऽभिसंमतम'- इत्यन्तः प्रथमप्रताने पञ्चमस्तबकस्थः, तथैवाऽन्यत्रापि बहुत्र वर्तमानो ग्रन्थोऽक्षरशोऽनुकृतिं भजते । एवं कवितानिर्माणोपयोगिग्रन्थेष्वयमेव सर्वेभ्यः श्रेष्ठतामावहतीति वैशिष्ट्यमेतस्य सिद्धयति । समयनिर्णयः :-सूत्रवृत्तिकृती वस्तुपालवीसलदेवयोः सत्ताकाले विक्रमीयत्रयोदशशताब्यां न्यवसतामिति पूर्वमुपरिष्टात प्रदर्शितम् । 'सलेमसाहि' इत्यपराभिधेयजहाँगीरनृपतिराज्ये निवसता तपागक्छवासिहीरविजयसूरि- शिष्येण शुभविजयगणिना विजयदेवसूरिप्रार्थनया शररसरसभूमि(१६६५)संमिते वैक्रमे शतके काव्यकल्पलताया मकरन्दाख्या व्याख्या निरमायि । सचाऽयं टीकाकृत् सप्तदशे शतके यदमुष्य ग्रन्थस्य टीकां निरमादित्यतस्ततः पूर्वमस्य स्थितिरिति स्पष्टम् ।अन्यच्च शार्ङ्गधरपद्धत्यां'नांगविशेषे शेषे' इति पद्यस्य देवेश्वर एव कर्तृत्वेन निर्दिष्टः । शार्ङ्गधरपद्धतिसमयश्च विक्रमीयपञ्चदशशताब्द्या आरम्भः । ततस्तत्पूर्व देवेश्वरस्य सत्ताकालः । अयं देवेश्वरः कविकल्पलताया रचयिता, मालवाधीश्वरमहामात्यस्य वाग्भटस्य सूनुरेकं समस्यापूर्तिश्लोकं, त्रयोदश- चतुर्दशशशतान्यन्तरे शासतः चौहानवंशीयस्य राज्ञो हम्मीरमहीमहेन्द्रस्य प्रशंसायां निबबन्धेति चतुर्दशशताब्दयारम्भकाले तत्सत्ताऽऽसीदिति ज्ञायते। सच ·भूमिका । कविकल्पलतांग्रन्थः प्रस्तुतग्रन्थादनन्तरं निर्माणपदवीमागत इति तत्त्वविदः । प्रस्तुतप्रन्थे अनुष्टुभः शासने पञ्चाक्षरोदाहरणे 'कुमारपाल भूपाल' इति पद्येन त्रयोदशशताब्दीकस्य कुमारपालनाम्नो नृपालस्यापि समुल्लेखात् स एव कालः समागच्छति। तथाच चतुर्दशशताब्दयाः पूर्व त्रयोदशशताब्दी विक्रमीया सूत्रवृत्तिकृतोः समय इति निर्विवादम् । प्रस्तुतपुस्तकस्यादर्श:- एतस्य पुस्तकस्य पूर्व वारद्वयं मुद्रणमभूत् प्रथमं तावदस्मद्गुरुवरमहामहोपाध्यायश्रीरामशास्त्रितैलङ्गसंशोधितं काश्यां १८८६ ईशवीयवत्सरे प्रकाशितं, द्वितीयं पण्डितवामनशास्त्रि-इसलामपुरकर- महाशयैः सानुवादं संशोधितं मोहमय्यां १८९१ ईशवीयेऽब्दे प्रकाशितम् । तत्र महाराष्ट्रभाषानुवादमयं सवृत्तिसूत्रं द्वितीयं पुस्तकं नास्माकमादर्शोपयोगि, यत- स्तत्र केवलमनुवादोनमूलग्रन्थः, परंतान्येव संस्कृतोदाहरणानि तथैव न्यस्तानि। अपिचैतत्पुस्तकं भूमिकालेखनसमयेऽस्माकं दृष्टिगोचरतामुपगतम् । प्रथम पुतस्कमेवाऽस्माकमादर्शत्वेन पुरो वर्तते । वस्तुतस्तदेवाऽऽदर्शपुस्तकमादाय प्रवृत्तमस्माभिरेतन्मुद्रणाय । मुद्रणारम्भे नातिशुद्धमपूर्ण चैकं हस्तलिखितं पुस्तकमस्माभिः सुहृद्वरभारद्वाजश्रीगङ्गाधरशास्त्रिणां तत एवोपलब्धं ख०सङ्केतन व्यवहृतम्। उपसंहारः-इत्थं पुस्तकद्वयमवलम्ब्यापि मुद्रितपुस्तकमात्रसाहाय्येन संशोधनं कृतम् । संशोधन कर्मणि गृहीतभारेणापि मया कार्यान्तरव्यग्रतया मतिमान्येन वा यदशुद्धयादि कचिद् दूरीकर्तुं नाशक्यत, तत्राध्यापका अध्ये- तारश्च मां तन्तुमर्हन्ति । भूमिका-प्रकरणसूची-विषयसूची-कारिकानुक्रमणि- कोदाहरणपद्यसूची-शुद्धिपत्रादिभिः पुस्तकसंस्करणरूपेण मदीयेन व्यापारण यदि केषाश्चिदपि कश्चिदप्युपकारः स्यात्तर्हि सफलपरिश्रममात्मानं मन्येय । यत्प्रसादादधिगतेन ज्ञानलवेनेदं कार्य कर्तुं शक्तोऽहमभवं ते श्रीमद्गुरुवराणां पूज्यपादाः सर्वदा मनसि निवसन्त्विति तान् सादरं स्मृत्वा मुद्रणाय प्रवर्तयित्रे श्रेष्ठिजयकृष्णदासगुप्तमहोदयायाऽऽशीभिरभिनन्द्य पुस्तकादिप्रदानसाहाय्यं कुर्वद्भयः सुहृद्वरेभ्यः श्रीबटुकनाथशर्म एम० ए०, खिस्तेश्रीनारायणशास्त्रि,- भारद्वाजश्रीगङ्गाधरशास्त्रि, वेतालश्रीअनन्तरामशास्त्रिभ्यः सस्नेहं शतशो धन्यवादान प्रदाय विरम्यते वृथापल्लवितादमुष्माल्लेखात् । आशास्यते च गुण- कपक्षपातिनो विद्वांसो मां वर्धयिष्यन्त्याशीभिरिति शिवम् । विदुषामनुचरः- रथयात्रा सं० १९८८ होशिङ्गजगन्नाथशास्त्री। - काशी, सूचना-पुस्तकस्य ७८ पृष्ठे २७ पंको पव्यताम्- छिनायवल्लीनिहताङ्गजन्ममल्लीनिबद्धोरुरूचीनिकामम् ।

·॥ श्रीः॥ श्रीमदरिसिंहनिर्मितसूत्रसहिता श्रीमदमरचन्द्रविरचिता काव्यकल्पलतावृत्तिः। विमृश्य वाङ्मयं ज्योतिरमरेण यतीन्दुना । काव्यकल्पलताख्येयं कविशिक्षा प्रतन्यते ॥१॥ सारस्वतामृतमहार्णवपूर्णिमेन्दोर्मत्वारिसिंहसुकवेः कवितारहस्यम् । किंचिञ्च तद्रचितमात्मकृतं च किंचियाख्यास्यते त्वरितकाव्यकृतेऽत्र सूत्रम् ॥ शास्त्रारम्भे(१) शास्त्रकारः समुचितेष्टदेवतानमस्कारपूर्व शास्त्रस्याख्या प्रेक्षाव- त्प्रवृत्त्यङ्गप्रयोजनमुक्तमभिधेधं चाह- वाचं नत्वा महानन्दकरसत्काव्यसम्पदे । कविशिक्षामिमां वच्मि काव्यकल्पलताह्वयाम् ॥ १॥ वाचं नत्वेति श्रेयोहेतुः, श्रेयसा यविघ्नेन शास्त्रसमाप्तिर्भवति, महानन्दकरं यत्सत्काव्यं तस्य या सम्पद् वृद्धिस्तदर्थम् , सद्यो रसास्वादजन्मा विगलितवेद्या- न्तरा परब्रह्मरसास्वादसोदरा परप्रीतिर्महानन्दः, इदं सर्वप्रयोजनोपनिषद्भतं कवि- सहृदययोः काव्यप्रयोजनम् । कल्पलताऽपि सङ्कल्पमात्रलभ्यत्वेन महानन्दकरी सत्का- व्या सद्भिर्वा या सम्पत् तदर्थ स्यात् । महानन्दः प्रयोजनं, तधुक्तं सत्काव्यमभिधेयं, शास्त्रमभिधायक, तयोरभिधानाभिधेयलक्षणः सम्बन्धः । शेषं सुगमम् । शास्त्रसङ्ग्रहमाह- चत्वारोऽत्र च्छन्दःशब्दश्लेषार्थसिद्धिनामानः । क्रमशस्तताः प्रतानाः पञ्चचतुष्पञ्चसप्तभिः स्तबकैः ॥ २॥ सिद्धिशब्दः प्रत्येक योज्यः, स्तबकसंख्या यथासंख्यम् । अत्र कान्यकल्पलतायां छन्दःसिद्धिप्रतानः पञ्चभिः स्तबकैः, शब्दसिद्धिप्रतानश्चतुर्भिः स्तबकैः, श्लेषसिद्धि- प्रतानः पञ्चभिः स्तबकै?, अर्थसिद्धिप्रतानः सप्तभिः स्तबकैः इत्येते तता विस्तीर्णाः । लताधर्मत्वात् प्रतानस्तबकारोपः । क्रमेण स्तबकानां नामान्याह- अनुष्टुपछासनं छन्दोऽभ्यासः सामान्यशब्दकः । वादो वयस्थितिः पूर्वप्रताने स्तबका मताः ॥ ३ ॥ (१) इदं ख० पुस्तकेऽधिकम् । - ·२ अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः १- रूढयौगिकमिश्राख्या यौगिकाह्वानमालिका। अनुप्रासो लाक्षणिको द्वितीये स्तबकाः स्मृताः ॥ ४ ॥ श्लेषव्युत्पादनं सर्ववर्णनोद्दिष्टवर्णने । अद्भुतं चित्रमित्येते तृतीये स्तबकाः कृताः ॥ ५ ॥ तुर्ये पुनरलङ्काराभ्यासवण्यांकृतिक्रियाः। प्रकीर्णकाभिधः संख्यासमस्ये स्तबकाः स्थिताः॥६॥ इति शास्त्रसंग्रहः । काव्यस्य छन्दोमूलत्वात् प्रथमं छन्दःसिद्धिप्रतानः, तत्र पूर्वमनुष्टुपछासनं यथा- प्रादौ साध्यपदं स्थाप्यम् आदौ प्रथम साध्यमवश्यं प्रयोज्यं पदं कार्यम् । एकाक्षरादीनि साध्यपदानि यथा-श्रीः, लक्ष्मीः, कमला, कमलजा, जलधिजा, दुग्धाब्धिपुत्री, दुग्धाग्धितनया, दुग्धाम्भोनिधिसम्भूता। एकादिद्विलघु द्वयात् । एको हस्वो दीर्थो वा वर्ण आदौ ययोस्तौ एकादी, द्वौ लघू यत्र पदे तदेकादिद्वि. लघु पदं जलधिजा-वारिधिजादि द्वयाद्वर्णद्वयात् स्थाप्यम् । यथा-असौ जलधिजा देवी, इयं वारिधिजा देवी। हस्वादिद्विलघुपदस्यादौ लघू गुरुलधू च न प्रयोज्यौ । यथा-इह जलधिजा देवी, अन्न जलधिजा देवी। पञ्चाक्षरं समासे के विभक्तिभ्रंशिनि स्वरे ॥ ७ ॥ पञ्चाक्षरं पदं कुमारपाल-क्षीराब्धिपुत्रीप्रभृतिपदं समासेन कप्रत्ययेन वा विभक्ति. अंशहेतुना पुरःस्थस्वरेण वा स्थाप्यम् । यथा-कुमारपाल भूषाल, क्षीराब्धिपुत्रिका सेयम् , कुमारपालको राजा, कुमारपाल उल्लासी । स्याश्चतुष्पञ्चषड्दस्वं प्रान्ते विषमपादयोः । चतुर्हस्वाक्षरं पदं दशरथादिकं पञ्चहस्वाक्षरं पदं कमलवनादिकं पड्दस्वाक्षरं पदं समवसरणादिकं प्रथमतृतीयादयोः प्रान्ते चतुस्विद्विवर्णेभ्यः प्रायः सर्वगुरुभ्यो निश्चिता- न्तगुरुभ्यो वा परतः प्रयोज्यम् । यथा-पृथ्वीनाथो दशरथः, अथवा- तदा नृपो दशरथः, विस्मेरं कमलवनं, रम्यं समवसरणम् । शेषं विशेषणैः पूर्णम् शेष काव्यं विशेषणैः पूर्ण क्रियते । तूर्ण काव्यप्रदं पदम् ॥ ८॥ इत्युक्तप्रकारेण प्रयुज्यमानं पदं शीघ्रं काव्यप्रदं भवति । अनुष्टुमि प्रायः पच्या. वक्त्रेणायासः क्रियते ·स्तबकः १ ] काव्यकल्पलतावृत्तिः । अनुष्टुभि सनौ नाद्यात् तुर्यात्स्याद्योऽक्षराद्वक्त्रम् । पथ्यावक्त्रं भवेत् तुर्याद्वर्णाजे युग्मपादयोः॥ ९ ॥ ऊजे तुर्यान्नयभरमसैविपुलादयः। आस्वोजे प्रायस्तुर्यों गुयुजि षड्भ्यो लघुर्भुवः ॥ १० ॥ वर्णमात्राभिधं द्वेधा छन्दः पद्यं चतुष्पदी । मयौ रसौ तजौ भनौ स्युरष्टौ वर्णगणास्त्रिकाः ॥ ११ ॥ मस्त्रिगुरुयों मुखलो मध्यलघू रस्तथान्त्यगुरुभाक् सः । तोऽन्तलघुजों मध्यगुरादिगुरुर्भश्च नस्त्रिलघुः ।। १२ ।। नाना दतचपषा द्वित्रिचतुष्पञ्चषट्कलाः। मात्रागणाः स्युर्भेद द्वित्रिपश्चाष्टत्रयोदशैः ।। १३ ।। पूर्वं सर्वगुरोः पादालघुराद्यगुरोरधः । अग्न्यं तूपरिवद् भूयो लघुरायगुरोरधः।। १४ ।। प्रादौ स्युर्गुरवो यावत् पादः सर्वलघुर्भवेत् । प्रस्तारः कथितो वर्णच्छन्दसामिति कोविदः ।। १५ ।। आद्याद् गुरोरधो ह्रस्वमग्रथं तूपरिवल्लिखेत् । आदौ लघु गुरुं तूने मात्राजातिषु सम्भवेत् ।। १६ ।। एकमात्र ऋजुह्वस्वो लघुशेयो गुरुः पुनः । ग्वको दी? विसर्गान्तः सानुस्वारो द्विमात्रकः।।। १७ ।। अहादिसंयुते वर्ण व्यञ्जने चाग्रगे ल गुरुः । पादान्ते वा लघोर्गत्वं वंशस्थादिषु नो पुनः ।। १८ ॥ अहादि यथा- तव हियाऽपहियो मम हीरभूच्छशिग्रहेऽपि द्रुतं न धृता ततः । बहुलभ्रामरमेचकतामसं मम प्रिये क समेष्यति तत्पुनः ।। तीवप्रयत्नोच्चारेण ह्रादावपि लघुर्गुरुः । बहभारेषु केशान्वा सुप्तमीन इव ह्रदः ।। १९ ।। विशेषेणोपायमाह- विशिष्टार्थो वर्णाऽऽकाराऽऽधाराऽऽधेयक्रियादिभिः । वर्ण्यः पदार्थों वर्णेन, आकारेण, आधारेण, आधेयेन, क्रियया आदिशब्दात् परि- वारादिभिः सविशेषणः क्रियते । यथा- पूर्णिमेन्दुः सितच्छायः सद्वृतोऽम्बरभूषणम् । कलाकलापकलितो नयनानन्दनो बभौ ।। तथा तुल्यश्रिया चारुबन्धुश्चौरो रिपुः सुहृत् ।। २० ।। तथा वोऽर्थो वर्णादिभिस्तुल्यानां सहापदार्थानां शोभया चारुबन्धुश्चौरो वा - ·४ अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः १- -- - - , शत्रुर्वा मित्रं वा भणनीयः । यथा- भवद्यशोभरो भाति स्मेरकुन्देन्दुसुन्दरः । हारतारकमन्दारकैलासोदरसोदरः ।। कपूरपूररक्चौरः शरदभ्रप्रभारिपुः । ऐरावततुषाराद्रिशेपमित्रं क्षमापते ।। पुनर्विशेषेणोपायान्तरमाह- गुणात् श्रिया युतभ्राजिरोचिष्णुद्योतितादयः । गुणाद्वर्ण्यवर्णादेः परत: श्रीशब्दस्तथैतदुपलक्षणात् लक्ष्मीच्छायाशोभाकलाकान्ति. भावप्रत्ययादयः कार्याः, ततस्तत्परतः समासेन युतार्था भ्राजिष्णुरोचिष्णुद्योतितार्था- दयश्च । कापि श्रीप्रभृतिशब्दान् विनापि केवलगुणादेव परतस्तथा, कचिदसमासे. नापि युतार्थादयो योज्याः । यथा- शोणनीसंयुतो भानुर्वृत्तलक्ष्मीसमन्वितः । अंशूनां शोभया कीर्णो गगनस्थितिसङ्गतः ।। श्यामलद्युतिविभ्राजी गजिरोचिष्णुवैभवः । विद्युता घोतितः प्रीतिं स्तनयित्नुस्तनोत्ययम् ।। तुल्यामी सजिष्णुमुख्याः पूर्व जितादयः ।। २१ ।। तुल्याद्वय॑स्य वर्णादिभिः समानात् परतोऽमी पूर्वोत्तरीत्या युतार्थाद्यास्तथा सह. गाश्च जिष्णुजैत्रजयिजित्वरजितमुख्याश्च तथैतदुपलक्षणात् स्पद्धिधिकारिनिर्भर्त्सक- बिडम्बनतर्जकादयो योज्याः, तथा तुल्यात्पूर्व जित-भक्ति-विडम्बित-धिकृत- न्यक्कृत-निकृत-पराभूत-अवहेलित-अवगणित-अवमानित-तिरस्कृत-अधाकृत-तजि. तादयो योज्याः। यथा चण्डश्रीसंयुता कीर्तिः कर्पूरभाजिवैभवा । यस्य गङ्गोमिरोचिष्णुः कुन्दश्रोद्योतिता बभौ कैलाससदृशं रेजे विष्णुशवांशुजिष्णुभम् । यद्यशो विधुधिकारि तुषाराद्रिविडम्बनम् ।। जितपार्वणशीतांशु पराभूतभवाचलम् । निर्भत्सिततुषाराद्रि भाति भूप भवद्यशः ।। इति श्रीजिनदत्तसूरिशिष्यपण्डितश्रीमदमरचन्द्रविरचितायां काव्यकल्पलताकवि. शिक्षावृत्तौ छन्दासिद्धिप्रताने प्रथमेऽनुष्टुपशासनः स्तबकः प्रथमः ॥

·स्तबकः २] काव्यकल्पलतावृत्तिः - - अथ छन्दोऽभ्यासविधिः। अश्रा इई उऊ अंधः हस्वदीर्घव्यवस्थया । काप्येकव्यञ्जनोक्तेन छन्दसां परिपाटिका ।। २२ ।। अआ प्रथमे पादे, इई द्वितीये पादे, उऊ तृतीये पादे, अनुस्वाराकारौ चतुर्थे पादे लघुस्थाने हस्वो गुरुस्थाने दीर्घ इत्यनया व्यवस्थया ककारादिहकारान्तानां मध्यादेक- व्यजनोच्चारितेन पद्येन पुनः पुनः परिवर्तनं क्रियते । एकाक्षरादि सप्ताक्षरान्तं छन्दः कविभिर्बाहुल्येनाऽप्रयुक्तत्वान्नात्र लिखितम् । अष्टाक्षरं विषमवृत्तं पथ्यावक्त्रं यथा- का का का काक का का का की की की की किकी किको । कूकूकूकूकुकू कूकू के के के कंक केक कम् ।। एवं सर्वत्र व्यजनैः । नवाक्षरम्-रो नरौ भवति भद्रिका । रेण जेन रेण कामिनी । दशाक्षरम्-वेदैर्मत्ता मभसगयुक्ता। माल्यो गो यदि पणवो बाणैः । एकादशाक्षरम्-स्यादिन्द्रवज्रा ततजा गुरू चेत् । का काक का का क क का क का का की की कि की की कि कि की कि की की। कूकूकुकू कू कु कु कू कु कूकूकं कंक क क क क क क क कम् ।। एवं सर्वत्र छन्दःसु ज्ञेयम् । उपेन्द्रवज्रा जतजा गयुग्मम् । इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रयो- . रन्योन्याघिमेलनमुपजातिर्भवेत् , इन्द्रवंशावंशस्थयोरपि । रान्नरौ लघुगुरू रथोद्धता । स्वागता तु स्नभाद् गुरुयुग्मम् । वैदेश्छिन्ना · शालिनी मस्ततो गौ । उत्थापिनी- तजभला गयुता । तानां त्रयं गो लयग्राहिसंज्ञम् । दोधकमुक्तमिदं भभभागौ। सससा लगुरू विदुषी मता । तो जौ लगुरू यदि मोटनकम् । म्भौ नलौ वेदैर्धमरविलसितम् । द्वादशाक्षरम्-ख्यातेन्द्रवंशा ततजैरसंयुतैः । वदन्ति वंशस्थमिद जतो जरौ । द्रुत. विलम्बितमत्र नभो भरौ । इह तोटकमम्बुधिसैः प्रथितम् । चतुर्भिर्यकारै- र्भुजङ्गप्रयातम् । सम्मता स्रग्विणी रैश्चतुर्भिर्युता । त्भौ ब्रौ यदा तु ललिता भवे- त्तदा । प्रमिताक्षरा सगणतो जससैः । परिकीर्तितं केकिरवं सयौ स्यौ । त्रयोदशाक्षरम्-निश्छेदा मनजरगैः प्रहर्षिणीयम् । जतौ ससौ गो भवति मजुभाषिणी । सजसा जगौ यदि तदा तु नन्दिनी । सजसा सगौ यदि तदा कुठज स्यात् । गदितं सुदन्तं सयसा जगौ यदा । चतुर्दशाक्षरम्-ख्याता वसन्ततिलका तमजा जगौ गः । अश्वैलक्ष्मीमतेयं नौ सतौ गद्यजेत् । पञ्चदशाक्षरम्-वसयतिरियमुक्ता मालिनी नौ मयो यः । सप्तदशाक्षरम्-गुहास्यैर्विश्रान्तिर्यमनसभला गः शिखरिणो । यतिसकृता जसौ जसयलाश्च पृथ्वी गुरुः । मन्दाक्रान्ता मभनततगा गो यतिवेदषड्भिः । मरसला गः षड्वेदैर्यतौ हरिणी मता । एकोनविंशत्यक्षाम्-आदित्यैर्यदि मः सजो सततगाः शार्दूलविक्रीडितम् । नस.

·६ अमरचन्द्रयतिकृता- [ग्रतानः १- एकविंशत्यक्षरम्-विज्ञेया स्रग्धराऽसौ मरभनययया वाहवाहैर्य तिश्चेत् । अर्द्धसमम्-अयुजि ननरजा भवन्ति पादे युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पिताया । विषमे ससजा गुरू समे स्युः सभरा यौ यदि मालभारिणी सा । एतावौपच्छन्दसिक- भेदौ । विषमे ससजा गुरुः समे सभरा ल्गौ तु तदा प्रबोधिता, अयं वैतालीय- भेदः । अथ आर्यालक्षणम्- यस्यां सप्तचतुष्कलगणा गुरुश्च जगणो न विषमे स्यात् । जः षष्ठोऽर्थ नलघुको पूर्वार्द्ध जगुरिमामार्याम् ।। २३ ॥ षष्ठे द्वितीयलात् परके न्ले मुखलाच्च यदिह पदघटना । अपरार्धे पञ्चमके मुखलादिह भवति षष्ठो लः ।। २४ ।। अन्यत् आर्याछन्दो मत्कृतच्छन्दोरत्नावल्यांज्ञेयमिति । पुनश्छन्दोऽभ्यासोपायमाह- चतुष्कतद्धिताख्यातकृत्स्यादित्यादिसम्भवैः । कर्तृकर्मादिसित्यादिविभक्त्युत्थविशेषजैः ।। २५ ।। समाससंश्रितैर्नाममालोत्थैर्योगिकैरपि । निरर्थैरर्थसंयुक्तैर्लाटानुप्राससंयुतैः ।। २६ ।। षड्भाषासम्भवैः शब्दैरभ्यसेच्छब्दभेदजैः । शब्दैरिति सर्वत्र सम्बन्धनीयम् । चतुष्कशब्देर्यथा- दण्डाग्रं सा गता नारी दधीदं हि नदीयते । मधूदकं वधूढा सा तवेहा सेयमङ्गना ।। तद्धितशब्दैर्यथा- इदानीमधुना सद्यः कुत्र यत्र यथा तथा । सर्वथा सर्वदा धीमान् बहुधाऽनेकधा कथम् ।। आख्यातशब्दैर्यथा- करोति तनुते वेत्ति वक्ति जानाति पृच्छति । भुङ्क्ते भक्षयति साति स्तौति रौति न वाति च ॥ कृतशब्दैर्यथा- अलङ्करिष्णुवन्दारुभासरस्पृहयालयः । संविधाय विधातुं स भेजिवान् कृतवानपि ।। स्यादिशब्दैर्यथा- हंसो हंसौ शुभौ हंसा हंस हंसौ च हंसकान् । हंसेन वरहंसाभ्यां हंसैहंसाय शोभिने ।। हंसाभ्यां राजहंसेभ्यो हंसात् हंसस्य हंसयोः । हंसानां प्रवरे हंसे हंसयोहंसकेष्वपि ॥ बाला चाळे वरा बाला बाल बाले मनोरमे । - - ·स्तबकः २] काव्यकल्पलतावृत्तिः। ७ - बाला बालया बालाभ्यां बालाभिः प्रतिवासरम् ।। बालाय वरबालाभ्यां बालाभ्यस्तदनन्तरम् । बालाया वरबालाभ्यां बालाभ्योऽपि निरन्तरम् ।। बालाया बालयोनित्यं बालानां विभ्रमस्पृशाम् । बालायां बालयोरेव बालासु सकलास्वपि ।। त्यादिशब्दैर्यथा- करोति कुरुते नित्यं ते कुर्वन्ति करोषि किम् कुरुथः कुरुथ स्पष्टं करोमि वितनोमि च ।। कुत्रः कुर्मो वयं कार्य कुरुते कार्यमुत्तमः । कुर्वाते कुर्वते देवाः कुरुषे त्वं रुषोज्झितः ।। कुर्थाथे कुरुध्ये कुर्वे कुर्बहे कुर्महे वयम् ।। एयं सर्वकालविभक्तिषु । कर्तृकर्मादिशब्दैर्यथा- कटं करोति दत्तोऽयं तृणैर्दत्ते द्विजाय गाम् । वृक्षात्पतन्ति पर्णानि राज्ञो धर्म हदा मतिः ।। स्यादिविभक्तिविशेषजैर्यथा- प्रविशन्ति पुरे कुन्ता हे शिष्य पर सर्वदा । मातरं मातुरस्मार्थात मातुरध्येति मातरम् ।। स्यादिविभक्तिविशेषजैर्यथा- स्म पुराधीयते तेनेति ह स्म कथयत्यदः । वसन्तीह पुरा छात्रा राघवो भापते तदा ।। ऊपुरत्र पुरा छात्रा बभाषे राधवस्तदा । पुराऽवसन्निह च्छात्रास्तदाऽभाषत राघवः ।। पुराऽवात्सरिह च्छात्रास्तदाऽभाषिष्ट राधवः । यावद् भुङ्क्त पुरा भुङ्क्ते पुरा श्वो भुक्त इत्यपि ॥ समाससंश्रितैर्यथा- नीलोत्पलं जरद्धस्ती केवलान्नं नवोदकम् । पञ्चपूली सुखप्राप्तो गोहितं ग्रामनिर्गतः ।। आरूढवानरो वृक्षः पलाशधवपिप्पलाः । पीतच्छतोपानह स्यादुपकुम्भमधिखि च ।। नाममालाशब्देर्यथा- धात्री वसुन्धरा भूमिः काननं विपिन वनम् । राजा पृथ्वीपतिर्भपः समुद्रोऽम्बुधिवारिधी ।। यौगिकशब्देर्यथा- क्षितीशः क्षमापतिः क्षमापः क्षोणीनाथः क्षमापतिः । लक्ष्मीशः श्रीपतिः श्रीपः स्वनाथः स्वर्गनायकः ।। - - ·अमरचन्द्रगतिकृता- [ प्रतानः १- . - निरथैर्यधा- सकाकाचमसाराचसमासाविहरादरा । सगावगावरासासोरानोरासकधीमधी ।। सार्थकैर्यथा- तर्णको वर्णकश्चैव कर्णकश्चित्रपर्णकः । कुण्डं मुण्डं महामोकं स्तोकं सङ्कुलसङ्करौ ।। लाटानुप्राससम्भवैर्यथा- यामिनी यामिनीनाथो मेदिनी मेदिनीश्वरः । नलिनी नलिनीकान्तस्तोपयामास तोपवान् ।। षड्भाषासंश्रितैर्यथा- संस्कृतं प्राकृतज्जैव शौरसेनी च मागधी। पैशाचिकी बाऽपभ्रंशं पड़ भाषा: परिकीर्तिताः ।। संस्कृतं प्रस्तुतोक्कमेव । प्राकृतभवैर्यथा- सम्पया सरिया एसा दीहाऊ धणुहं धिणू । वीसा तीसा हो किम्पि केसुयं किं सुयं तहा ।। सम्पत्सरिदेषा दीर्घायुर्घनुपन्धेनुः । विंशत्त्रिंशत्कुतः किमपि किंशुकं किं श्रुतं तथा ।। शौरसेनीभवैर्यथा- कुदो अन्देउर दाव पदिण्णापुरवं कधम् । नाधो भविय भोदूण भविस्सदि करिस्सदि ।। कुतः अन्तःपुरं तावत्प्रतिज्ञापूर्व कथम् । नाथो भविता भूत्वा भविष्यति करिष्यति ।। मागधीशब्दैर्यथा- एते सुपुलिसे विजाहले जाणादि सत्थिदे । कण्णका वलणं पण्णा पण्णा पण्णवज्ज्ञिदे ।। एष सुपुरुषः विद्याधरो जानाति मुस्थितः । कन्यका वरणं प्रज्ञा पुण्याहं पुण्यवर्जितः । पैशाचीभवैर्यथा- कुतुम्बकं हितपकं जातिसो तातिसो गुनो । भरिआ कसट सक्को सङ्खो गन्तून पञ्चती ।। कुटुम्बकं हृदयं यादृशः ताशः गुणः । भार्या कष्टं स्वर्गः सङ्घः गत्वा पार्वती ।। अपभ्रंशभवैर्यथा- तरुहे गिरिहे जोसो जिमच्यम्मुहु संकुरु । जहि तहि सामि यहो कहाँहु तर आपदो।। - .

·स्तबकः २] काव्यकल्पलतावृत्तिः। तरुः गिरिः यथा षण्मुखः शङ्करः। यत्र तत्र स्वामिन् अहो कुतः भगवन् आगतः ।। शब्दभेदजैर्यथा- वर्णानेकस्य शब्दस्य सर्वान् नवनवस्वरैः ।। २७ ।। संयोज्य जनिता ये ते शब्दाः स्युः शब्दभेदजाः । अनुप्रासेषु चित्रेषु सोपयोगा भवन्त्यमी ।। २८ ।। यथा- - - करः क्रूरः किरिः कीरः क्रूरः कुररकोरको। कुर्कुरः कर्करः कारा राका रङ्कोकुरा करी ।। रिरी रोरो रिराकारः करीराकररष्कुकाः । काककेकिककडोककारकोकाकेकराः ।। पुनरुपायान्तरमाह-- कथापुरादिसर्वार्थदिनकृत्यादिवर्णनैः । लोकानां दृष्टचेष्टाभिः छन्दोऽभ्यासं समर्थयेत् ।। २९ ।। कथा रामायणभारतादयः । कथाभिर्यथा- अस्त्ययोध्या पराऽयोध्या पुरी स्वर्गपुरीसमा । तस्यां दशरथो राजा समभूदू भूरिविक्रमः ॥ तनया: समजायन्त चत्वारस्तस्य भूपतेः । रामो लक्ष्मणभरतशत्रुघ्न इति नामभिः ।। इत्यादि । पुरादिवर्णनैर्यथा- पुरनृपकुमारमन्त्रिप्रयाणरणदूतजलधिवनगिरयः । रविचन्द्रोदयपरिणयऋतुमधुजलकेलिरतविरहाः ॥ ध्वस्तध्वान्तभरं (१)रनवेश्मविस्मेररश्मिभिः । राजधानी दिनस्येव तत्पुरं थोतते सदा ।। इत्यादि । सर्वार्थवर्णनैः, ये केपि पदार्था दृग्गोचरीभवन्ति ते वाः, यथा- स्थाली भावि विशालेय सिद्धानपरिपूरिता । भूरिकर्पूरसौरभ्यैरम्भोमिः शोभते घटः ।। दिनकृत्यवर्णनैर्यथा- अयमुधमवान् ब्राझे मुहूर्त निद्रयोज्झितः । 'सधः शय्यां परित्यज्य चके देवगुरुस्मृतिम् ।। नमस्कारपरावर्तपरायणमनाः क्षणम् । स्थित्वा बाह्यभुवं गत्वा देहचिन्तां विनिर्म मे ।। सदनं पुनरागत्य विदधे दन्तधावनम् । स्नानमाधाय शुद्धात्माऽनर्च देवं जगद्गुरुम् ।। इत्यादि । (१) ध्वस्तध्वान्तभरा-इति क पुस्तके पाठः । २का०क - ·१० अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः १- - लोकानां या चेष्टा दृश्यते सा सा काव्यबन्धे न कार्या, यथा- पुष्पाणि पाणिदेशेऽसौ कृत्वा क्रीणाति कामुकः । ताम्बूलिकोऽपि ताम्वूलमस्य पश्याऽर्पयत्यसौ ।। मित्रेण सममालापमयमारचयत्यहो। अयं हृष्टो हसत्युचैरयं गायति गायनः ।। पुनरुपायान्तरमाह- तदर्थान्यपदैः स्वान्यश्लोकार्थपरिवर्तनात् । तत्रैव छन्दस्यभ्यस्येदन्यच्छन्दोन्तरेऽवपि(१) ॥ ३० ॥ स्वकृत परकृतं वा श्लोकं तदर्थेन च नवैः पदैस्तेनैव छन्दसा छन्दोऽन्ता परिवर्तयेत् । यथा तत्रैव छन्दसि- प्रत्यर्थिपृथिवीपालतमोजालदिवाकरः । नीतिव्रततिपर्जन्यो राजते पृथिवीपतिः ।। प्रत्यनीकावनीकान्तध्वान्तविध्वंसनांशुमान् । नयवल्लिवनाम्भोदः शोमते भूमिवल्लभः ।। प्रतिपक्षक्षमानाथतिमिरोन्माथभानुमान् । न्यायवल्लीपयोवाहः स विभाति भुवो विभुः ।। छन्दोन्तरैर्यया- प्रत्यर्थिपृथ्वीहृदयाधिनाथध्वान्तौघविध्वंसनवासरेशः । सनीतिवल्लीवननीरवाहो विश्वम्भरोया दयितो विभाति ॥ दुर्धरारिधरणीधवोद्धतध्वान्तमण्डलविखण्डनांशुमान् । नीतिवल्लिवननूतनाम्बुदो मेदिनीविभुरसौ विभासते। क्रूरारातिक्ष्मापजातिप्रतानध्वान्तस्तोमध्वंसनव्योमरत्नम् । न्यायोन्मीलद्वल्लिनव्याम्बुवाहो भूभामिन्या वल्लभो भासतेऽसौ ।। हप्यद्विरोधिधरणीदयितान्धकारप्रागभारतारमददारुणतीक्ष्णभानुः । सन्न्यायवर्तिवननूतनतोयवाहो विभाजते वसमतीयुवतीभुजङ्गः ॥ मालिन्यामेव यथा- अवनिधवकिरीटन्यस्तवैदूर्यरत्नातिमिषमधुपालीसेव्यपादारविन्दः । निखिलनृपतिवृद्धामाल्यसौरभ्यलुभ्यन्मधुपयुवतिराजीनादवाचालपादः ॥ अतुलधरणिपालश्रेणिवेणिप्रसूनप्रसमरमकरन्दस्नातपादारविन्दः । प्रणमदवनिनाथोत्तंसमाणिक्यमालाकिरणघुसृणनीरस्नातपादाम्जयुग्मः ॥ नमदखिलधरित्रीनाथडाकिरीटस्फटिककिरणमालासेव्यमानाधिपमः । निजचरणनखांशुण्याजकाश्मीरपक्षणतिलकितननीभूतभूपालफालः ।। ततपतिकिरीटस्फारमाणिक्यमालास्फुरदरुणमयूखयोतमानाधिपीठः । (१) तत्रैव छन्दसा छन्दोन्तरै परिवर्तयत्-इति ख.पुस्तके पाठः..।

·स्तबकः २] काव्यकल्पलतावृत्तिः । ११ प्रणतनृपतिराजीमौलिकोटीरकोटीस्फटिकरुचिजलान्तःशोभमानाधिपाः ।। एवं परकृतान्यपि काव्यानि पदान्तश्छदोन्तरैश्छन्दःसिद्धये परावर्तयेत् । अक्लेशेन छन्दसां ज्ञानोपायमाह- कियन्मात्रेषु सिद्धेषु छन्दःस्वभ्यासतः सुधीः । शेषाणां छन्दसां सिध्यै छन्दोमर्माणि चिन्तयेत् ॥ ३१ ॥ यथा-भद्रिकायामन्ते गलाा रथोद्धता । इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रयोरन्तगुरोः प्रागधिक- लघुना इन्द्रवंशावंशस्थे भवतः । विदुष्यामन्त्यवर्णद्वयात् प्राक् लघुना मोटकम् । मोटके पूर्वगुरुस्थाने लाभ्यां तोटकम् । रथोद्धतायामादौ गुरुणा ललिता । वंशस्थे सताक्षराने लघुना मजुभाषिणी । रथोद्धतायामादौ ताभ्यां नन्दिनी । स्वागतायां प्रथम लाभ्यां कुटजम् । वंशस्थे पूर्वलघुना सुदन्तम् । इन्द्रवज्रायां चतुरक्षराने नगणेन. वसन्त. तिलका । शालिन्यां चतुरक्षरान्ते चतुर्गुरुभिश्चित्रा । वसन्ततिलकायाः प्रान्तगुरोः प्राक् लघुना मृदङ्गकः । शिखरिण्याः प्रान्तगुरोः प्राक् लघुद्वयस्थाने गुरुणा जयानन्दम् । शालिन्यां चतुरक्षराग्रे नसाभ्यां मन्दाक्रान्ता । लक्ष्म्यां सप्ताक्षर- प्रान्ते नगाभ्यां काञ्ची । मन्दाक्रान्तायां चतुरक्षराने लघुना चन्द्रलेखा । मन्दा. क्रान्तायां चतुरक्षराने गुरुणा कुसुमितलतावेल्लिता । हरिण्यामादौ लघुना ललितम् । मन्दाक्रान्तायामादौ लगाभ्यां मेघविस्फूर्जिता । शार्दूले आद्यगुरुस्थाने लाभ्यां मत्तेमविक्रीडितम् । शार्दूलस्य प्रान्तचतुरक्षरस्थाने सगणेन शार्दूलललितम् । मेघ. विस्फूर्जितायां षडक्षराने लघुना शोभा । काऊच्यां समाक्षराने लाभ्यां चित्रमाला । कायां ससाक्षरान्ते नमगैः स्नग्धरा कानयां सप्ताक्षराग्रे नगणेन स्नग्धरा- यामाचगुरुस्थाने। लाभ्यां । शार्दूलविक्रीडितान्ते सलगैविभ्रम- गतिः । प्रमिताक्षरायामाघपञ्चाक्षरैः पर्यन्ते शिौर्दुतविलम्बितम् । स्रग्धराया आद्यसताक्षरैहरिण्याः प्रान्तसताक्षरैर्जया । स्रग्धराया आधसप्तक्षरैः शार्दूलस्य प्रान्तससाक्षरैज्योत्स्ना । मालिन्या आद्याष्टाक्षरैः शार्दूलस्य प्रान्तसताक्षरैश्चन्द्रो- योतः । मालिन्या आधाष्टाक्षरैर्हरिण्याः प्रान्तसताक्षरैरुपमालिनी । मन्दाक्रान्ताया आधदशाक्षरैः शिखरिण्याः प्रान्तषडक्षरैर्मदनललिता । शालिन्या आघचतुरक्षरैः शार्दूलस्य प्रान्तद्वादशाक्षरैःकामलता । मन्दाक्रान्ताया आधदशाक्षरैःशार्दूलस्य प्रान्त- ससाक्षरैहरिणी । हरिण्या आद्यदशाक्षरैः शालिन्याः प्रान्तसप्ताक्षरैः पद्मम् । हरिण्या आधदशाक्षरैः शार्दूलस्य प्रान्तसताक्षरैः रोहिणी । स्रग्धराया आचसप्ताक्षरैः शार्दूलस्य प्रान्तकादशाक्षरैः काची । चन्द्रलेखाया आचैकादशाक्षरैर्हरिण्याः प्रान्तसप्ताक्षरैः चलम् । चन्द्रलेखाया आचैकादशाक्षरैः शार्दूलस्य प्रान्तसताक्षरैः केसरम् । हरिया आधैकादशाक्षरैः शलिन्या: प्रान्तसताक्षरैश्चन्द्रमाला | शिखरिण्या आधद्वाशाक्षरैहरिण्याः प्रान्तसप्ताक्षरैमकरन्दिका । शिखरिण्या आधद्वादशाक्षरैः शार्दूलस्य प्रान्तससाक्षरैः छाया । स्रग्धराया आयचतुर्दशाक्षरैः शिखरिण्याः प्रान्तषडक्षरैः सुवर्दना। इत्यादि स्वबुद्ध्याऽप्यूह्याम् । महास्नग्धरा ·१२ अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः १- - - अथ पतिशिक्षामाह- पादान्ते प्राधाक्षरविच्छिन्नपादान्तयोर्यतिः क्रियते । लुप्तालुप्तविभक्तिकयोः पुनरर्धे समाससन्धी न ॥ ३२ ॥ पादान्ते यथा- शाश्वतानन्दरूपाय तमःस्तोमैकभास्वते । सर्वज्ञायं नमस्तस्मै कस्मैचित्परमात्मने । म वेवम्- नमस्तस्मै महादेवाय शशाङ्कार्धधारिणे । इति । लुप्सविभकिके यथा- नमस्तुङ्गशिरथुम्बिचन्द्रचामरचाखे । अलुप्तविभक्तिके यथा- वशीकृतजगत्कालं कण्ठेकालं नमाम्यहम् । इति । आद्याक्षरविच्छिन्ने लुप्सालुप्तविभक्तिके यथा- उत्तुगस्तनकलशद्वया मताङ्गी लोलाक्षी विपुलनितम्बशालिनी च । यक्षश्चक्रे जनकतनया नानपुण्योदकेषु । इत्यादि। लोकान समासो यथा- सरासरशिरोरत्नराजिनीराजितक्रमः । जयत्यपारसंसारपारसुवा जिनेश्वरः ।। म त्वेवम्- सरासरशिरोरत्नस्फुरत्किरणमञ्जरी- पिजरीकृतपादाब्जद्वन्द्वं वन्दामहे शिवम् ॥ अधेन सन्धिर्यथा- नमस्यामि सदोद्भूतमिन्धनीकृतमन्मथम् । ईश्वराख्यं परं ज्योतिरज्ञानतिमिरापहम् ॥ यतिकुर्यात् पदान्तस्थां पदमध्येऽपि कुत्रचित् । . - यथा- पर्याप्तं तसचामीकरकनकतटे श्लिष्टशीतेतरांशी । इत्यादि । यथावा- कूजत्कोयष्टिकोलाहलमुखरभुवः प्रान्तकान्तारदेशाः । हासो हस्तानसंवाहनमपि तुलितादीन्द्रसारद्विषोऽस्य । वैरशानां तथोबारितचतुरऋचा चाननानां चतुर्णाम् । खड्गे पानीयमाहादयति हि महिषं पक्षपाती पृषत्कः । इति । स्यात् पूर्वोत्तरभागस्यैकाक्षरत्वे तु नो यतिः ॥ ३३ ॥ पूर्वमागस्थैकाक्षरत्वे यथा- एतस्या गण्डतलममलं माहते चन्द्रकक्षाम् ।

·स्तवकः २]
काव्यकल्पलतावृतिः।
१३
यथा-
एतासां राजति सुमना दामकण्ठावलम्बी। इति ।
उत्तरभागस्थैकाक्षरत्वे यथा-
सरासरशिरोरननिघृष्टचरणारविन्दः शिवः, इति ।
पादान्तेऽपि पदमध्ये न प्रायः क्रियते यतिः ।
प्रणमत भवबन्धक्केशनाशाय नारायणचरणसरोजद्वन्द्वमानन्दहेतुम् । इति ।
सन्धौ स्वरः कचित् पूर्वान्तवत् क्वचित् परादिवत् ॥ ३४ ॥
पूर्वान्तवद्यथा-
स्यादस्थानोपगतयमुनासङ्गमेवाऽभिरामा ।
जम्भारातीभकुम्भोद्भवमिव दधत इति ।
दिकालाधनवच्छिन्नाऽनन्तचिन्मात्रमूर्तये ।
परादिवद्यथा-
स्कन्धे विन्ध्यादिबुद्धया निकषति महिषस्याहितोऽसूनहार्षीत्-- इति ।
न पूर्वोत्तरभागस्थैकाक्षरे स्वरसन्धयः ।
-
यथा-
-
अस्या वक्त्राब्जमवजितपूर्णेन्दुशोभं विभाति । इति ।
स्यात्सन्धौ व्यञ्जनं याद्यादेशोऽपि च परादिवत् ॥ ३५ ॥
सन्धौ व्यञ्जनं यथा-
शूलं तूलं तु गाढं प्रहर हर हृषीकेश केशोपि वक्रश्चक्रेणाकारि किन्ते-इति ।
याद्यादेयोपि यथा-
मच्छिन्नप्रसराणि नाथ भवतः पातालकुक्षौ यशां-
स्यद्यापि क्षपयन्ति कोकिलकुलच्छायासपत्नं तमः । इति ।
विततघनतुषारक्षोदशुभ्रास दूर्वा-
स्वविरलपदमालामुज्ज्वलामुल्लिखन्तः । इति ।
सम्बद्धानामुत्तरेण पादेनकचरस्पृशाम् ।
प्रादीनां पूर्वपादान्ते यतिन क्रियते क्वचित् ॥ ३६॥
यथा-
दुःखं मे प्रक्षिपति हृदये दुःसहस्त्वद्वियोगः ।
पूर्वपदसम्बद्धानामनेकाक्षराणां तु क्रियते ।
पूर्वपदसम्बद्धानां यथा-
श्रेयांसि बहुविधानि भवन्ति महतामपि ।
अनेकाक्षराणां तु यथा-
दूरारूढप्रमोदं हसितमिव परिस्पृष्टमासां सखीभिः । इति ।
प्राक्पदानितकाक्षरं चादेः पूवं तु नो यतिः ॥ ३७ ॥

·अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः १- यथा- - खादु स्वच्छं च सलिलमिदं प्रीतये कस्य न स्यात् । अप्राक्पदसम्बद्धस्यानेकाक्षरस्य तु पूर्व भवति । यथा- मन्दायन्ते न खलु मुहृदामभ्युपेतार्थकृत्याः । प्रत्यादेशादपि च मधुनो विस्मृतभ्रूविलासम् । इत्यादि । इत्याद्यौचित्यतो ज्ञेया यतिः श्रुतिसुखा बुधैः ॥ ३८ ॥ यदुक्तम्- अबह्वर्थाऽपि मधुरा मनो हरति भारती । तमोनिचयसाशा मत्तनादेव कोकिला ॥ इति श्री जिन० छन्दःसिद्धिप्रताने छन्दोऽभ्यासस्तबको द्वितीयः ॥ अथ छन्दःपूरणाय सामान्यशब्दाः। छन्दःस्वनुष्टुब्मुख्येषु शब्दाः शीघ्रत्वसिद्धये । क्रमाक्रमोचिता शेयाः सामान्यैकारादिकाः ॥ ३९ ॥ प्रथमेऽनुष्टुभः पादे क्रमादेकाक्षरादयः । व्यतिक्रमाच कथ्यन्ते शब्दाः साधारणा यथा ॥ ४०॥ [प्रथमैकाक्षरम्-श्री सं सन् द्राक् विश् आ नि श्राक 8 उत् तत् । आचाक्षरद्वयम्--श्रीमत् श्रेष्ठम् ज्येष्ठम् प्रेष्ठम् प्राज्यम् प्रौढम् सारम् स्फारम् तारम् रुच्यम् धुर्यम् वर्यम् रम्यम् काम्यम् कम्रम् कान्तम् हृधम् हारी मञ्ज चार वल्गु सत्यम् नित्यम् कामम् चञ्चत् वल्गत् स्फूर्जत् क्रीडत् सदा स्वयम् स्फुटम् ध्रुवम् भृशम् स्यात् जवात् प्ररम् वरम् महत् पटुः बहु स्फुरत् लसत् लुलत् ललत् । आद्याक्षरत्रयम्--निःशङ्कम् सच्छायः सच्छोमम् शोभाब्यम् वेगेन श्रीप्राज्यम् विस्फूर्जत् विक्रीडत् प्रोदाम प्रोत्तुङ्ग प्रोत्ताल प्रक्रीडत् सपदि प्रकटम् विकसत् विलसत् निकामम् नितान्तम् प्रकामम् प्रसपत् उदचि विसर्पि खेण जवेन सर्वदा सर्वथा सर्वतः सत्वरम् निश्चितम् वेगतः विस्फुरत् प्रोल्लसत् । आद्याक्षरचतुष्टयम् -रयादेव जवादेव सर्वकालम् सनिश्चितम् स्फारशोमा प्रभायुक्तः स्फूर्जच्छायः श्रियान्वितः । चतुर्णामने एकाक्षरम्--हि तु न च ।

·स्तबकः ३] काव्यकल्पलतावृत्तिः। १५ .. चतुर्णामग्रेऽक्षरद्वयम्-रयात् स्वयम् स्फुटम् भृशम् सदा अन्वहं जवात महत् वरम् परम् ध्रुवम् द्रुतम् स्फुरत् लसत् लुलत् मिलत् ललत् । चतुर्णामग्रेऽक्षरत्रयम्-खेण जवेन प्रभावविभावौ सशोभसलक्षम्यौ वितानप्रपञ्चौ । चतुर्णामग्रे चतुरक्षराणि-रयादेव जवादेव वराभोगबहुश्रीको लसच्छोकलसालक्ष्म्यौ स्फुरच्छोभवरच्छायो । अथ व्यतिक्रमेणाक्षराणि, अन्त्याक्षरम्-श्रीः विट् घुत् जुष् । अन्त्याक्षरद्वयम्-सम्यक् वेगात् प्रौढम् प्राज्यम् सत्यम् नित्यम् कामम् कान्तम् श्रीमान् शीघ्रम् श्रेष्ठम् स्फारम् तारम् वय॑म् हृद्यम् । अन्त्याक्षरत्रयम्-उत्तालः सलक्ष्मीः सश्रीकः उद्दामः: शोभाब्य लक्ष्मीवान उच्छ्रायः सच्छायः सच्छोभः काम्यश्रीः वर्यश्रीः रम्यश्रीः । शब्दाः पूर्वोदिता एवं व्यतिक्रमे चतुरक्षराः । अन्त्याक्षरपञ्चकम्-प्रवरश्रीकम् रुचिरच्छायम् स्फुटलक्ष्मीकम् रयतासम्यक् वेगतः श्रीमान् कलयायुक्तः सततंकान्तः प्रकटच्छायः। अन्त्याक्षरषटकम्-उदञ्चितच्छायः चारुतरच्छायः स्फुरितलक्ष्मीकः रम्यतमश्रीका प्रौढश्रिया युक्तः वरतराटोपः कान्ततमश्रीकः प्रकटशोभाब्यः । सकलोपि पादः-समुल्लसितशोभाब्यः चारुचञ्चत्कलाशाली उद्यहृद्यतरस्फूर्तिः वल्गुवल्गद्वपुलक्ष्मीः विभासंभारसंशोभी प्रभाप्रभावसम्भाव्यः विमाप्रागभारसारश्री: रोचिःसञ्चयरोचिष्णुः । ] द्वितीयेऽनुष्टुभः पादे यावदेवाऽक्षरत्रयम् । विशेयं पूर्वपादोक्तं कथ्यन्ते चतुरक्षराः ॥ ४१ ॥ [ सर्वकालम् सर्वदेव रयादेव जवादेव शोभायुकः झटित्येव रयादिह जवादिह प्रौढलक्ष्मीः स्फूर्जच्छायः बहुश्रीकः वरच्छायः वराभोगः महाभोगः प्रकटश्री: विकटार्थिः । चतुर्णामग्रतः पूर्वापादस्यैवाऽक्षरत्रयम् । चतुर्णामग्रे चत्वारि-रयादहो जवादहो मनोरमम् मनोहरम् समन्ततः झटित्यपि वरघुतिः महामहाः । अथ व्यतिक्रमेणाऽन्त्याक्षरम्-भाक् जुषु रुक हृत भृत् वृत् मद् वत् भू हा ज हि वे हे भो हा तत् स सा था प्य सा व दो म ये अरे । अन्त्याक्षरद्वयम्-स्फुटम् भृशम् द्रुतम् ध्रुवम् स्वयम् रयात् जवात् अलम् सदा सना शनैः अरम् परम् चिरात् शुभम् वरम् । अन्त्याक्षरत्रयम्-सर्वदा सर्वतः सर्वथा नित्यक्षाः सत्वरम् सन्ततम् निश्चितम् वेगतः उचकैः असा शीघ्रतः सुन्दरम् पेशलम् . कोमलम् r - निर्मलं मङ्गुलम् ।

·अमरचन्द्रयतिकृता-. [प्रतानः १- प्रभवत्प्रभः व्यतिक्रमेऽपि चतुरक्षरशब्दाः पूर्वोक्ता एव । अन्त्याक्षरपञ्चकम्-मन्जुलस्थितिः सुन्दरद्युतिः प्रवरच्छविः श्रेष्ठवैभवः कोमलक्रमः प्रसरद्रुचिः प्रसरन्द्रस: कान्तिमण्डितम् धुतिसन्दरम् छविराजितम् प्रभयान्वितम् नववैभवः विभवद्विमः स्फुरितोदयः विकटोच्छ्यः । अन्त्याक्षरषट्कम् सुन्दरदीधितिः अद्भुतवैभवः भूरितरधुतिः उघतभाततिः कान्तिनिकेतनम् इद्धतमक्रमः चारुतरच्छविः अक्षिमहोत्सवः। सकलपादः-रोचिनिचयरोचितः कान्तकान्तिनिकेतनम् शुतिमण्डलमण्डितः विभावैभवभासुरः विभवद्भरिविभवौ मनोहारितमक्रमः महामहिममन्दिरम् महोदयमहोमयः । पादद्वयम्-- चमत्कारकरस्फारप्रभाप्राग्भारभासरः । मनोरमतमक्रीडत्कान्तिमण्डलमण्डितः । मनोहरतरस्फूर्जदूर्जस्वलकलोज्ज्वलः । मयनानन्दनोद्दामरामणीयकमन्दिरम् । विस्फुरद्रश्मिविस्मेरविस्मयाविष्टविष्टपः । प्रीतिस्फीतिकरप्रेत्प्रभासंहतिसंहृतः । मनोहारिमदोच्छ्रायंकायच्छायचयान्वितः । अत्यद्भुतवपुःशोभासम्भ्रान्तभुवनत्रयः।] एवं साधारणैः शब्दरौचित्येन नियोजितः । दक्षाश्छन्दःसु सर्वेषु कुर्वन्ति पदयोजनाम् ॥ ४२ ॥ अथेन्द्रवज्रायां पूर्वाक्षरद्वयम्-उद्यत् माद्यत् पञ्चत् राजत् रङ्गात् सर्पत् भास्वत् । आधमक्षरत्रयम्-भ्राजिष्णु विभ्राजि रोचिष्णु प्रधानः प्रशस्य वर्द्विष्णु संशोभि । आघमक्षरचतुष्टयम्-स्फारस्फुरत् प्रौढोल्लसत वर्योदयत् स्पष्टस्फुरत् । अक्षरपञ्चकम्-विस्मेरशोभः प्रोल्लासिलक्ष्मीः उत्सपिशोभः स्मेरप्ररोहत् । अक्षरपञ्चकात्---बहु दृढ गुरु जव वर स्फुट धन स्मितम् । अक्षरपञ्चकात्-निबिड रुचिर सुभग विमल प्रवर प्रचुर प्रस्त प्रसभ प्रभवत् विलसत् विकसत् विहसत् विचरत् प्रचरत् प्रसरत्। अन्त्याक्षरत्रयम्--प्रधान प्रशस्य प्रभाव विभाव प्रवीण शुभश्रीः परश्रीः मुशोभः स्फुटश्रीः प्रसपत् प्ररोहत् विसर्पत् विकासि विलासि विसर्पि विसारि। उपेन्द्रवज्रायां पूर्वाक्षरद्वयम्: लसत् मिलत् स्फुरत् ज्वलत् स्फुटम् भुवम् । आयवर्णत्रयम्--प्रधान प्रशस्य प्रवीण धुरीण प्रवेक विकासि विसपि विलासि ।

·स्तबकः ३] काव्यकल्पलतावृत्तिः । उत्कट आद्यवर्णचतुष्टयम्--वरोदयत् स्फुटस्फुरत् परिस्फुरत् लसद्विभा मिलत्प्रभा । आद्याक्षरपञ्चकम् --उदारसपत् उदञ्चितश्रीः विसर्पिलक्ष्मीः विकासिशोभा वरप्ररोहत् । शेपमिन्द्रवज्रावत्, इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्राभ्यामुप. जातिश्छन्दः। रथोद्धतायामाद्यमक्षरद्वयम् --प्राज्य स्फार प्रौढ स्पष्ट चारु हारि तार सार हृध रम्य सर्पि स्मेर । आद्याक्षरत्रयम्--विस्फुरत् सञ्चरत् प्रोल्लसत् पेलवम् सन्दरम् मन्जुलम् अद्भुत उच्छ्रित । अक्षरत्रयाये--नवलसत् दृढमिलत् वरतर नवमह गुरुतर गुरुतम । सप्लानामग्रे--मनोहरम् महामहः वरद्युतिः शुभच्छविः गुणालयः श्रिया युतः स्फुरन्महाः जयोच्छ्रितः गुणोज्ज्वलः । स्वागतायां सताक्षराणि यावद रथोद्धतावत् । अन्त्यवर्णचतुष्टयं यथा--स्फुटलक्ष्मीः गुणरम्यः प्रवरश्रीः वरशोभः रुचिरश्रीः परिसपत् नवराजत् वरवल्गत् । शालिन्यां प्रथमाक्षरद्वयम्--सत्यम् नित्यम् शश्वत् सर्पत् राजत् क्रीडत् रङ्गत् बलात् प्रेत् । आद्यमक्षरचतुष्टयम्-रफारस्फूर्जत् लीलोन्मीलत् चारुदञ्चत प्रौढप्रेसत् उच्चैश्चञ्चत् वल्गुवल्गत् चञ्चल्लक्ष्मीः स्वच्छच्छायः । चतुर्णामक्षराणामने-चारु हारि सर्पि स्मेर स्फार वल्गु रम्य नव्य । चतुर्णामग्रे-विस्फुरत् प्रोल्लसत् सञ्चरत् पेलव पेशल मुन्दर मञ्जल प्रेटिन्त स्मेरित । सप्तानामग्रे-भ्राजमान राजमान स्फारशोमः, शोभमानः दीप्तरूपः स्फाररूप: प्राप्तलीलः प्रौढलक्ष्मीः मन्जुलश्रीः । वसन्ततिलकायां चतुर्णामक्षराणामने लध्वक्षरत्रयम्-सपदि प्रभवः प्रसरत् प्रवर विमल बहुल। अन्यदिन्द्रवज्रा- चतुर्णामग्रे-दृढमिलत् परिलसत् वरमहाः वरगुणः नवरुचि प्रसमर शुचितम वरतर परिमल परिचय सनिबिड प्रतिपद प्रतिदिन । प्रान्त्यषडक्षरवत् ज्ञातव्यम् । मालिन्यामाधमक्षरद्वयम्-बहु हड स्फुट धन । आद्यमक्षरत्रयम्-निबिड प्रसत बहुल प्रवर । आद्यमक्षरचतुष्टयम्-प्रसृमर अविरल मुनिबिड धनतर । आधमक्षरपञ्चकम्-बहुलतम प्रकटतर अतिनिबिड अधिकशुभ । आद्यमक्षरषटकम्-अविरलतम प्रसमरतम बहुलनिबिड अधिकरुचिर । आद्याक्षराष्टकम्-अविरलतरसपत् अतिरुचिरविसर्पत बहुलनिबिडराजत् प्रस्मरतरचञ्चत् । अष्टानामक्षराणामग्रे-हृद्य रम्य तार सार । . ३का०क० ·अमरचन्द्रयतिवृता- [प्रतानः १- अष्टानामग्रे-सप्रभः सच्छविः प्रोत्कट विस्फुरत् । एकादशानामग्रे-राजमान प्रौढशोभ प्राप्तलील स्फाररूप । व्यतिक्रमेणाऽन्त्याक्षरद्वयम्-रम्य हृद्य सार चारु । अन्त्याक्षरत्रयम्-प्रधान प्रशस्य प्रवीण स्फुटश्रीः सशोभ वरश्रीः । चतुरक्षरास्त एब राजमानप्रभृतयः । अन्त्याक्षरपञ्चकम्-विभ्राजमान विस्फारशोम विस्तीर्णलक्ष्मीः संशोभमान । अन्त्याक्षरसप्तकम्-राजमानप्रभाव द्योतमानप्रपञ्च स्फायमानस्वरूप श्रेणिसंरम्भरम्यम् । अन्त्याक्षरनवकम्-लीलारोचमानप्रपञ्च मालाशोभमानान्तरालम् शोभावैभवभ्राजमानम् राजीराजमानस्वरूपम् । अन्त्याक्षरदशकम्-विलासारम्भसंरम्भरम्यम् विभावाभोगसौभाग्ययुक्तम् समूहोल्लास्यमानप्रभावम् वितानोत्तायमानस्वरूपम् । अन्त्यैकादशाक्षराणि-परिणाहस्फीतलक्ष्मीविलासम् परिणामभ्राजितोदामशोभम निकुरम्बरभ्राजमानम् समुदायस्फायमानप्रमोदम् । शिखरिण्यामाद्यमक्षरद्वयम्-लसत् मिलत् चलत् ललत् स्फुटम् ध्रुवम् द्रुतम् भृशम् स्वयम् । आद्यमक्षरत्रयम्-विसर्पत् प्ररोहत् विराजत् नितान्तम् प्रकामम् स्फुटोद्यत् । आद्याक्षरचतुष्टयम्-स्फुटस्फूर्जत् स्फुरलक्ष्मीः विसर्पिश्रीः वरच्छायः नवोन्मीलत् परिक्रीडत् नवप्रेसत् नवोदश्चत् । आद्यमक्षरषटकम्-प्रकामस्फूर्जत् समुन्मीलल्लीला नवप्रेसलक्ष्मीः परिस्फूर्जच्छायः स्फुटश्रीरोचिष्णुः । पण्णामग्रे--प्रसमर विसमर प्रकटित वरतर वरतम । षण्णामेवाग्रे-परिलसित नवललित प्रसततर निचिततर निचिततम । षण्णामग्रे-प्रबलविलसत् प्रचुरविचरत् नवपरिलसत् घनतरचरत् नवपरिलसत् घनपरिचरत् षण्णामये-प्रकटतरलस्मीः विकसितनवश्रीः विशदतरशोभः । त्रयोदशानामग्रे-नवमहाः शुभरुचिः स्फुटगुणः विकसित विलसित् । हरिण्यां पूर्वाक्षरषटकम्-रुचिरविचरत् विमलविलसद् नवनवमिलत् । पण्णामग्रे-विभ्राजिष्णुः संवद्धिष्णुः नव्योन्मीलतू प्रौढक्रीडत् चारूदबत् स्फारस्फूर्जत् । दशानामग्रे-प्रधान प्रशस्य प्रवीण प्ररूढ़ विसपि विसारि विलासि विराजि । दशानामने-मनोहर विकस्वर नवोदित शुभोच्छ्रित प्रकाशित । दशानामग्रे-वरप्रचरत नवप्रसरत् विसर्पिरुचिः विलासिमहः । दशानामग्रे-विकस्वरवैभवः स्फुटस्फुरितोदयः प्रशस्यरुचिस्थितिः श्रिया परिलासितः ।

·स्तबकः ३] काव्यकल्पलतावृत्तिः । मन्दाक्रान्तायामाद्यमक्षरद्वयम्-उच्यत्माद्यत् राजत् रङ्गत् प्रेसत् क्रीडत् भ्राजत् । आद्याक्षरचतुष्टयम्-स्फारस्फूर्जत् बल्गुवलगत् उच्चैश्चञ्चत् लीलोन्मीलत् चञ्चलक्ष्मीः। चतुर्णामग्रे-बहु दृढ धन पर । चतुर्णामो-निबिड बहुल प्रसृत स्फुरित रुचित । चतुर्णाममे-धनतर बहुतम सुनिबिड विसमर । चतुर्णामने-प्रवरविलसत् रुचिरविचरत् स्फुटतररुचिः बहुतममहः । दशानामग्रे शेप मालिनीप्रान्तसप्ताक्षरवत् । आद्यवर्णदशकम्-उच्चैश्चेतोहरपरिलसत् विश्वानन्दप्रदसमुदयम् प्रौढप्रीतिप्रदविसमर हर्षोत्कर्षप्रकटनलसत् । शार्दूलविक्रीडिते आद्यवर्णत्रयम्--प्रक्रीडत् प्रोन्मीलत् प्रस्फूर्जत् उत्प्रेस नव्योद्यत् स्फारश्रीः चारुश्रीः लक्ष्मीवान् सच्छायः शोभावान् । आद्याक्षरचतुष्टयम्-चञ्चच्चारु रङ्गतुङ्ग प्रेसत्तार स्मेरोद्दाम विभाजिष्णुः संवर्धिष्णु रूफारस्मेर । आग्रपञ्चाक्षराणि-लीलोन्मीलित उच्चैश्चुम्बित स्फारस्मेरित चारुदञ्चित । आयषडक्षराणि-उद्दामप्रसरत् प्रोत्तालप्रमिलत् प्रावीण्यप्रचलत् नव्योत्सपिरुचिः । षण्णामग्रे-प्रचारि प्रसारि विसपि मनोज्ञ प्रशस्य प्रधान प्ररोहि विलासि । नवानामग्रे-विलसत् विकसत् विहसत विचरत् रुचिर सभग बहुल विमल विभव । द्वादशानामग्रे-रूफारस्फुरत् स्फूर्जन्महाः क्रीडद्गुणः प्रौढोद्यत् रम्योद्यत् द्वादशानामग्रे-प्रौढप्रसर्फत् भ्राजिष्णुलक्ष्मीः भास्वद्विभाव प्रौढप्रभाव स्फुटप्रकाश । पञ्चदशानामने-सारद्युति सर्पद्गुण रहदुचि तारोधत विभ्राजित संशोभित । स्त्रग्धरायां पूर्व चतुरक्षराणि-स्फारस्फूर्जत् लीलोन्मीलत् सर्पल्लक्ष्मीः प्रोल्लासिनीः। चतुर्णामग्रे-प्रसर्पत् विराजत् स्फुटश्रीः वरेण्य प्रशस्य प्रधान । सतानामग्रे-वरतर स्फुटतम प्रसमर विस्मर विकसित विलसित प्रकटित । एकादशानामग्रे-विलसत् विकसत् विचरत् सुभग विमल विशद बहुल रुचिर । चतुर्दशानामग्रे-वलगुवल्गत् चारुचञ्चत् सारसर्फत् प्रौढलक्ष्मीः स्फारशोभ । अष्टादशानामग्रे-प्रकामम् नितान्तम् विसर्पत् प्रसर्पत् इत्यादि । एवमन्यच्छन्दःस्वपि ज्ञेयम् । दीर्घह्रस्वाक्षरद्वन्द्वगणप्रस्तारतः क्रमात् । ज्ञेयाः साधारणाः शब्दाः सर्वच्छन्दोऽभियुक्तये ॥४३॥ एते शब्दा मत्कृतकाव्यकल्पलतापरिमलात् ज्ञेयाः । इति श्रोजिनद० छन्दासिद्धिप्रताने प्रथमे समान्यशब्दस्तबकस्तृतीयः ।

·अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः १- अथ वादशिक्षा। वादेऽनुप्रासयुक्तोक्तिः स्वोत्कर्षः परगर्हणा । कुलशास्त्रादिसंप्रश्नः स्वशाखाध्ययनप्रथा ॥४४॥ अनुप्रासयुक्तोक्तिर्यथा- जल्पामि कल्पामितश्रीङ्घमो भ्रमोटनाश्रिताः । वदामि दामि भो जल्पिष्यामि श्यामितशात्रवः ॥ जल्पामोऽनल्पसम्बोधवादसादरनादभृत् । एवं शब्दाः सानुप्रासाश्चिन्त्या वादोक्तियुक्तये ॥ [कियन्तोऽपि सानुप्रासाः शब्दा यथा- सूरि भूरि पूरित सूरीणाम् दूरि कुरी क्रूरीकृतम् दम्भ जम्भ रम्भ लम्भ भम्भ क्रूर तूर पूर सूर पूरण क्षोभ लोभ प्रेम स्थेम हेम क्षेम हेमया येमया खेमहः ते महान्तः प्राज्ञ मान्य धान्य नान्य तान्यव्यवस्थापयन् भूप स्तूप धूप यूप कूप रूप सूपकार भूम्याम् धूम्याम् अवन्याम् वन्याम् गु: उर्वी उर्वीधर क्षोणी श्रोणी शोणीकृत द्रोणी मायाम् मायाम् छायाम् जायाम् सायान्धतमसम् व्योम सोम रोम स्तोम कोमल लोम कोमया यो महान् उक्ति युक्ति भुक्ति शुक्ति मुक्ति सोहम् मोहम् द्रोहम् दोहम् कोहङ्कारः दोह लौह दोहद सन्देह सन्दोह दुग्ध मुग्ध स्निग्ध विदग्ध दात्र गात्र पात्र क्षात्र नात्र छात्र मात्र शात्रव गोत्र स्तोत्र कोत्र षोत्र योत्र होत्र कुर्याम् माधुर्यम् चातुर्यम् तुर्यम् पुर्याम् काव्यम् श्राव्यम् नाव्यम् क्रव्यम् वाद नाद माद साद सादर छाद शाद यादः पाद अब्द शब्द ध्यान अध्यान ध्मान गान ज्ञान वान स्थान पान माम मान यान घोष जोष तोष दोष शोष पोष लोला कोला कोलाहल गोला दोला तोलन लोलुप मन्द्र चन्द्र तन्द्र चन्द्रमाः सान्द्र पन्द्र भद्र मद्र वाचः काच प्राचलत् साच वाचि काचित् साचि वाचाल वाचाट प्राचालीत् प्राणी वाणी वाणी पाणी कृत्या भारत्या क्षारत्यागम् भाषा शाखा गावो नावो प्रस्ताव स्थावर दाव पावन भाव राव हाव सरस्वत्या सत्यापितनत्या हत्या पल्या मत्या रत्या गीर्वाण गीर्वाण कविता भविता सविता पविता रचिता पाता नैव दैव सैव धीर कीर क्षीर चीर जीरक तीर नोर वीर सीर हीर कोटीर कुटीर वानीर महीरमण आरब्ध लब्ध स्तब्ध वर्ण कर्ण अर्ण वर्णक तर्णक अर्णक पर्णक अर्णव स्वर्ण पण्डित खण्डित दण्डित मण्डित क्रुद्ध बुद्ध रुद्ध शुद्ध प्रबुद्ध युद्ध उद्धव मालती भारती व्रतती कृती कवि गवि छवि पवि रवि रिक्त सिक्त विविक्त द्वधा त्रेधा वेधा मेधा मेधावी आतुर चतुर कोत्र क्षेत्र तेत्र वेत्र नेत्र येत्र क्षत्र क्षेत्रज क्षेत्रज्ञ धर्म चर्म नर्म शर्म मर्म कर्म धर्म हर्म्य दक्ष कक्ष वक्ष यक्ष पक्ष रक्ष भक्ष कुशलव कल गल दल पल उपल फल बहुल हल गेय जेय देय ज्ञेय धेय नेय पेय हेय मेय विधेय पारीण प्रवीण धुरीण दर्प कर्पर खर्पर तर्पण दर्पण अर्पण सर्पण सर्प तर्प विनद छद पद मद रद गान तानस्स्यान दान मान पान खान रान "हान भान सर्व गर्व खर्व पर्व चर्वण ·- स्तबकः ४] काव्यकल्पलतावृत्तिः। २१ अथर्वण अहङ्कार हुड्डार ओङ्कार आकार कोप गोप आटोप रोप क्रोध बोध योध रोध शोध उत्कर्ष अमर्ष अपकर्ष काय उपाय । ] स्वोत्कर्षो यथा- ज्योतिपामिव तिग्मांशुस्ताराणामिव चन्द्रमाः । सैन्येशानामिव स्कन्दः कवीनामहमुत्तमः ॥ प्रशंसाहेतोः सारसङ्ग्रहो यथा- वसूनां पावकश्चन्द्रस्ताराणां, ज्योतिषां रविः । रुद्राणां शङ्करो, यक्षरक्षसां धनदोऽपि च ॥ गन्धर्वाणां चित्ररथो, बृहस्पतिः पुरोधसाम् । महर्षीणां भृगुमुनिर्देवर्षीणां च नारदः ॥ सैन्येशानां कार्तिकेयो, मरीचिर्मरुतामपि । सिद्धानां कपिलो, व्यासो मुनीनां, वेगिनां मरुत् ॥ यादसां वरुणोऽनन्तो नागानां, रूपिणां स्मरः । सर्पाणां वासकिः, शुक्रः कवीनां, नृपतिर्नृणाम् ॥ सर्वशस्त्रभृतां रामः, पाण्डवानां धनञ्जयः । सर्वायुधानां दम्भोलिः, पक्षिणां गरुडस्तथा ॥ उच्चैःश्रवास्तुरङ्गाणां गजानामभ्रमूपतिः । विद्यानामध्यात्मविद्या गायत्री छन्दसामपि ॥ झषाणां मकरः, सिंहो मृगाणां, कामधुर गवाम् । पर्वतानां मेरुगिरिः, स्थावराणां हिमालयः ॥ नदीनां जन्हुतनया सरसां सरिताम्पतिः । अक्षराणामकारश्च भूतानामपि चेतना ॥ वेदानां सामवेदोऽपि मासानां मार्गशीर्षकः । यज्ञानां जपयज्ञश्च श्रीवृक्षः सर्वशाखिनाम् ।। वसन्तः सकलनामोषधीनां यवोऽपि च । तृणानां दर्भा, धातूनां स्वर्ण, खानां(१) मनस्तथा ।। प्रशस्यः पर्जन्यो भुवनजनने जीवनसजा सुधांशुर्धिष्ण्यानां, पवनपथरत्नं द्युतिमताम् । गिरीणां स्वर्णाद्रिमणिसमुदयानां मुरमणि- ईमाणां कल्पद्रुः, सुकविनिवहानामहमहो । इतरेषामपि वानामुत्कर्षायोपमानान्येतानि कल्पनीयानि । यथा- पीयूषमोषधिषु, शाखिषु कल्पशाखी, चिन्तामणिर्मणिषु, धेनुषु कामधेनुः । --- (१) इन्द्रियाणाम् ।

·२२ अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः १- ध्यानं तपस्सु, सुकृतेषु कृपा, व्रतेषु ब्रह्मव्रतं, क्षितिपतित्वमुरीकरोतु ॥ वृषो विषाणप्रहतीस्तनोत्यहो जयेहया जम्भनिशुम्भकुम्भिनः । मया समं तत्वमतत्त्ववित्तमो मुधा कृतोन्मादविवादसादरः ॥ त्वयाऽब्धेरारब्धं करचरणचारेण तरणं करेणोपक्रान्तं स्थगनकरणं चाऽम्बरमणेः । शिरोग्रेण स्वर्गाचलदलनमङ्गीकृतमहो मदोग्रेण ध्याता यदिह मम वादेन समता ॥ वदामो यद्दामोदर(१)पदसरिद्वीचिपटल- प्रगल्भाभिर्वाग्भिर्भवति मतिहीने सति पुनः । तदन्धाने नृत्यं बधिरपुरुषे मन्त्रकरणं दृषत्पेषोत्कर्षो गगनहननं मुष्टिनिवहः ॥ प्रारेभे सिकताकणाशनमिदं प्रोद्दामदावानल- ज्वालालिङ्गनमुग्रशेपतरलव्यालावलीखेलनम् । सन्तप्तत्रपुपानकर्म भवता यद्विश्वविश्वम्भरा- विद्वद्वन्द्यपदद्वयस्य मम भो वादोक्तिरङ्गीकृता । पक्षीन्द्रपक्षैरवर्तसकाङ्क्षा स्वर्दन्तिदन्तैः सितकुण्डलाशा । गजास्यकुम्भस्थलमौक्तिकौघेहरिस्पृहा मजयमीहसे यत् ॥ हस्तप्रस्तरताडनेन हि कृतः कृष्णाहिरुद्यत्फणः सिंहः स्वाधिमहाप्रहारविधिना सुप्तः मुखं बोधितः । वातस्याऽभिमुखस्थितेन भवता दावाग्निरुज्ज्वालितो वादोन्मादवशंवदेन यदई साटोपमाकोपितः ॥ आतिः सातिशया तव स्फुरति का श्रीसङ्कुलं किं कुलं देशः क्लेशनिवेशलेशरहितः कः सुन्दरं किं पुरम् । शास्त्रेष्वत्र पवित्रता मतिरपि प्रौढप्ररूलैगिरी भारैः सारतरं विशारद ! वद प्रीत्यै मम प्रोन्मदः ॥ किं त्वं लक्षणदक्षिणोऽसि किमु वा साहित्यसौहित्यभूः छन्दःकन्दलितोऽसि किं च किमु वाऽलङ्कारसारस्थितिः । किं वा तर्हि वितर्ककर्कशमनाः किं ज्ञानविज्ञानवान् यज्जानासि समां जयेयमिति भोः सर्व सग वद ॥ सर्वव्याकरणार्णवान्तरमपि.क्षोभोधमैनिर्मला छन्दःप्रारवणोत्थितावपि विधाऽलङ्कारतारप्रभा । (१) विष्णुपदम् ।

·स्तबकः ४] काव्यकल्पलतावृत्तिः । २३ षरकर्मीमकरन्दसङ्गमरभिः स्फूर्जकलाशालिनी काप्येषा मम शेमुषी सुमनसां स्वान्तानि हन्तुं क्षमा ॥ अग्रे यस्य न कोऽपि रोपितपदो विद्वान् परप्रातिभ- प्रौढिप्राभृतकीकरोति निभृतं भानोरिवोदुव्रजः । सोऽहं मोहतमःप्ररोहदमनः प्रागल्भ्यसम्यक्स्फुर- द्वाग्दीतिप्रसरप्रकाशितमुहृवृन्दारवृन्दारकः ॥ परगहणा यथा- कृष्णसर्पस्य मण्डूकश्चपेटां दातुमुद्यतः । मूढ ! यन्मया साद्धं विवादं कर्तुमिच्छसि ॥ एवं वृषभः सरदन्तिनं विषाणैः प्रहां, द्विपो दन्ताभ्यां गिरिं पातयितुं, शशक: कराभ्यां सिंहस्कन्धकेसरान् ऋष्ट्र, मूषकः स्वदन्तैर्मार्जारदंष्ट्रां पातयितुमुद्यत इत्यादि । यथा- तुलया तोलन मेरोः करेण स्थगनं रखेः । मानं व्योम्नोऽङ्गुलीमिर्यत् प्रेप्स देन मज्जयम् ॥ एवं बाहुभ्यामधेस्तरणम् , शिरसा गिरेभेदः, पद्धयां नद्याः प्रतिस्रोतोगति- रित्यादि । यथा- इदं पाषाणदलनमन्धस्याऽऽलेख्यदर्शनम् । मन्त्रणं बधिरैर्मूढ ! त्वया वादं तनोमि यत् ॥ एवं जलविलोडनं, व्योमहननं, निर्द्धनदण्डनं मृगतृष्णायां जलादानमिति । यथा- खड्गधाराग्रसञ्चारमयश्चणकचर्वणम् । अङ्गारशयनं प्रेप्मुर्यवं मजयमीहसे ॥ एवं सिकताकणभुक्तिः, तप्तत्रपुपानं, दावानलज्वालालिङ्गानं, कृष्णसर्पमुखचुम्बनं, व्यालखेलनमित्यादि । यथा- करेण काङ्क्षसि ऋष्टुं भूस्थः स्वर्गद्रुमरीम् । वादेन यदसौ मृढ ! जिघृक्षुर्मजयश्रियम् ॥ एवं शेषशेखरमणि, गरुडपक्षैरवतंसम्, ऐरावणदन्तैस्ताटङ्घ, कृतान्तमहिषेण पानीयमानयितुं, सिंहदंष्ट्रया कण्डूमपनेतुमित्यादि । यथा- सुखसप्तस्त्वा सिंहः पादाघातेन बोधितः । यदहं वादवचनाटोपेन परिकोपितः ॥ एवं हस्ताघातेन कृष्णाहिल्त्फणीकृतः, वाताभिमुखस्थितेन दावामिालितः, शरीरसौख्याय कपिकच्छूलताऽऽलिङ्गिता, दुर्वासा दुर्वचनैः कोपित इत्यादि । कुलशास्त्रादिसम्प्रभो यथा- कस्मिन् कुले तवोत्पत्तिः कुत्र शास्त्रे परिश्रमः । कस्मादकस्मात् प्राप्तोऽत्र सर्वमेतत्प्रकाश्यताम् ॥ - ."

·२४ अमरचन्द्रयतिकृता- MH [प्रतानः १- A स्वशास्त्राध्ययनप्रथा यथा- लक्षणे मम दक्षत्वं साहित्ये संहिता मतिः । तकें कर्कशतात्पर्य क शास्त्रे नास्ति मे श्रमः ॥ इत्याद्यनेकोल्लेखैः सर्वच्छन्दोभिर्वादोऽभ्यसनीयः । इति श्रीजिनदत्तसू० छन्दःसिद्धिप्रताने वादस्तबकश्चतुर्थः ॥ अथ वानि कथ्यन्ते तानि यानि कवीश्वरैः। महाकाव्यप्रभृतिषु प्रबन्धेषु बबन्धिरे ॥ ४५ ॥ राजाऽमात्यपुरोहितौ नृपवधू राजाङ्गजः सैन्यपो देशग्रामपुरीसरोऽब्धिसरिदुद्यानान्यरण्याश्रमाः। मन्त्रो दुतरणप्रयाणमृगयाश्वेभत्विनेन्दुदया वीवाहो विरहः स्वयंवरसुरापुष्पाम्बुखेला रतम् ॥ ४६ ॥ नृपे विद्या नयः शक्तिर्वलं तस्करताक्षयः । प्रजाशास्तिः प्रजारागो धर्मकामार्थतुल्यता ॥ ४७ ॥ प्रयाणरणखड्गादिशास्त्राण्यरिपराजयः। अरिनाशोऽरिशैलादिवासोऽरिपुरशून्यता ॥४८॥ महाश्रीदानकीाद्या गुणौघा रूपवर्णनम् । मानवा मौलितो वा देवाश्चरणतः पुनः ॥ ४२ ॥ महामात्ये नयः शास्त्रं स्थैर्य वुद्धिर्गभीरता । शक्तिः शस्त्रभलोभत्वं जनरागो विवेकिता ॥५०॥ मन्त्री भक्तो महोत्साहः कृतशो धार्मिकः शुचिः । अकर्कशः कुलीनश्च स्मृतिशः सत्यभाषकः ॥ ५१ ॥ विनीतः स्थूल(१)लक्षश्चाऽव्यसनो वृद्धसेवकः । अक्षुद्रः सत्त्वसम्पन्नः प्राशःशुरोऽचिरक्रियः ॥ ५२ ॥ राजा परीक्षितः सर्वोपधासु निजदेशजः । राजार्थस्वार्थलोकार्थकारको निस्पृहः शमी ॥ ५३॥ अमोघवचनः कल्पः पालिताशेषदर्शनः । पात्रौचित्येन सर्वत्र नियोजितपदक्रमः ॥ ५४॥ आन्वीक्षिकीत्रयीवार्तादण्डनीतिकृतश्रमः । क्रमागतो वणिक्पुत्रो भवेद्राज्यविवृद्धये ॥ ५५ ॥ पुरोहिते स्मृतिर्वेदा निमित्तापत्प्रतिक्रिया। दण्डनीतिशता शुद्धधर्मशीलकुलक्रमाः ॥ ५६ ॥ (१) वदान्यः।

·स्तबकः ५] काव्यकल्पलतावृत्तिः। २५ देव्यां विज्ञानचातुयं अपाशीलवतादयः । रूपलावण्यसौभाग्यप्रेमशृङ्गारमन्मथाः । ५७ ॥ वेणीधम्मिल्लसीमन्तभालश्रवणनासिकाः । कपोलाऽधरनेत्रभूकटाक्षदशनोक्तयः ॥ ५८॥ कण्ठबाहुकरोरोजनाभ्यो मध्यं वलित्रयम् । रोमालिश्रोणिजङ्घोरुगतिक्रमनखाः क्रमात् ॥ ५६ ॥ कुमारे शस्त्रशास्त्रश्रीकलाबलगुणोच्छ्रयाः । बाह्याली खुरली (१) राजभक्तिः सुभगतादयः ॥ ६ ॥ सेनापतौ महोत्साहः स्वामिभक्तिः सुधीरभीः। अभ्यासो वाहने शास्त्रे शस्त्रे च विजयो रणे ॥ ६१ ॥ देशे बहुखनिद्रव्यपण्यधान्याकरोद्भवाः । दुर्गप्रामजनाधिक्यनदीमातृकतादयः ॥ ६२ । ग्रामे धान्यलतावृक्षसरसीपशुपुष्टयः । क्षेत्राऽरघट्टकेदारग्रामेयीमुग्धविभ्रमाः ॥ ६३ ॥ पुरेऽट्टपरिखावप्रप्रतोलीतोरणालयाः । प्रासादाऽध्वप्रपाऽऽरामवापीवेश्यासतीत्वरी॥ ६४ ॥ सरस्यम्भोलहर्यम्भोगजाधम्वुजषट्पदाः। हंसचक्रादयस्तीरोधानसोपान्धकेलयः ॥ ६५ ॥ अब्धौ द्वीपादिरलोमिपोतयादोजगत्प्लवाः। विष्णुकुल्यागमश्चन्द्राद् वृद्धिरौर्वोऽब्दपूरणम् ॥ ६६ ॥ सरित्यम्बुधियायित्वं वीच्यो जलगजादयः । पद्मानि षट्पदा हंसचक्राधाः कूलशाखिनः ॥ ६७ ॥ उद्याने सरणिः सर्वफलपुष्पलताद्रुमाः। पिकाऽलिकेकिहंसाद्याः क्रीडावाप्यध्वगस्थितिः ॥ ६८ ॥ शैले मेघौषधीधातुवंशकिंनरनिराः। शृङ्गपादगुहारत्नवनजीवाऽध्युपत्यका ॥ ६९ ॥ अरण्ये हि वराहेभयूथसिंहादयो दुमाः। काकोलूककपोताद्या भिल्लभल्लदवाद्रयः ॥ ७० ॥ आश्रमेऽतिथिपूजैणविश्वासो हिंस्रशान्तता। यज्ञधूमो मुनिसुता द्रुसेको वल्कलद्रुमाः ॥ ७१ ॥ मन्त्रे पञ्चाङ्गता शक्तिः षाड्गुण्योपायसिद्धयः । उदयाश्चिन्तनीयाश्च स्थैर्योन्नत्यादिसूक्तयः ॥ ७२ ॥ दृते स्वस्वामितेजश्रीविक्रमौनत्यकवचः। शत्रुक्षोभकरी चेष्टा धाष्टयं दाक्ष्यमभीरुता ॥ ७ ॥ (१) खुरली-सैनिकशिक्षणाभ्यासः। ४का०क० ·२६ अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः १- युद्धे तु वर्मबलवीररजांसि तुर्य- विश्वासनादशरमण्डपरक्ततनद्यः । छिन्नातपत्ररथचामरकेतुकुम्भी. मुक्तासुरीवृतभटामरपुष्पवर्षाः ॥ ७४ ॥ प्रयाणे भेरिनिस्वानभूकम्पबलधूलयः। करभोक्षध्वजच्छत्रवणिकशकटवेसराः ॥ ७५ ॥ मृगयायां श्वसंचारो वागुरा नीलवेषता। भटढक्का मृगत्रासः सिंहयुद्धं त्वरागतिः ॥ ७६ ॥ अश्वे खरखुरोत्खातरजः सल्लक्षणस्थितिः। गतिर्वैगवती वक्रमास्यं धाराप्रपञ्चनम् ॥ ७७ ॥ गजे सहस्रयोधित्वमुञ्चत्वं कर्णचापलम् । अरिव्यूहविभेदित्वं कुम्भमुक्तामदालिनः ॥ ७८ ॥ सरमौ दोला कोकिलमारुतसूर्यगतितरुदलोद्भेदाः । जातीतरपुष्पचयानमञ्जरीभ्रमरझङ्काराः॥ ७९ ॥ ग्रीष्मे पाटलमल्लीतापसरःपथिकशोषवाताल्यः। सक्तुप्रपाप्रपास्त्रीमृगतृष्णाम्रादिफलपाकाः ॥ ८॥ वर्षास घनशिखिस्मयईसगमाः पङ्ककन्दलोटुभेदौ । जातीकदम्बकेतकझञ्झाऽनिलनिम्नगा हलिप्रीतिः ॥ ८१ ॥ शरदीन्दुरविपटुत्वं जलाच्छताऽगस्तिहंसवृषदाः । सप्तच्छदपद्मसिताभ्रधान्यशिखिपक्षमदपाताः ॥ ८२ ॥ हेमन्ते दिनलघुता शीतयवस्तम्बमरुबकहिमानि । शिशिरे शिरीषधूमाहिकुन्दाम्बुजदाहशिखिरतोत्कर्षाः ॥ ३ ॥ सूर्येऽरुणता रविमणिचक्राम्बुजपथिकलोचनप्रीतिः । तारेन्दुदीपकौषधिघूकतमश्चौरकुमुदकुलटार्तिः ॥ ८४ ॥ चन्द्रे कुलटाचक्राम्बुजमानविरहितमोहानिरौज्ज्वल्यम् । जलधिजननेत्रकैरवचकोरचन्द्राश्मदम्पतिप्रीतिः ॥ ८५ ॥ विवाहे स्नानशुभ्राङ्गभूषोलूलत्रयीरवाः । वेदी सीमन्ततारेक्षालाजा मङ्गलवर्तनम् ॥ ८६ ॥ विरहे तापनिश्वासचिह्ना मौनं कृशाङ्गता । अब्जशय्या निशादैध्यं जागरः शिशिरोष्मता ॥ ८७ ॥ स्वयंवरे शचीरक्षा मञ्चमण्डपसजता । राजपुत्री नृपाकारान्वयचेष्टाप्रकाशनम् ॥ ८८ ॥ मुरापाने विकलता स्खलनं वचने गतौ । लज्जा मानच्युतिः प्रेमाधिक्यं रक्तक्षणभ्रमाः ॥ ८९ ।। पुष्पावचये पुष्पावचयः पुष्पार्पणार्थने दयिते ।

·स्तबकः ५] काव्यकल्पलतावृत्तिः । २७ मानाचं गोत्रस्खलनेा वक्रोक्तिसम्भ्रमाश्लेषाः॥ ९० ॥ जलकेलो सरक्षोभश्चक्रहंसापसर्पणम् । पद्मग्लानिपयोविन्दुग्रागा भूषणच्युतिः ॥ ९१ !! सुरते सात्त्विका भावाः सीत्कारः कुड्मलाक्षता। काञ्चीकङ्कणमञ्जीररवोऽधरनखक्षते ॥ ९२ ॥ वण्र्येषु वय॑भावानां दिङ्मात्रमिति कीर्तितम् । चिद्रूपैश्चिन्त्यमानातां भवत्येषामनन्तता ॥ ९३ ॥ असतोऽपि निवन्धेनाऽनिबन्धेन सतोऽपि च । नियमेन च जात्यादेः कवीनां समयस्त्रिधा ॥ ९४ ।। असतोऽपि निबन्धो यथा- रत्नादि यत्र तत्राऽगौ हंसाधल्पजलाशये । जलेभाढ्यं नमोनद्यामम्भोजाचं नदीष्वपि ॥ ९५ ॥ तिमिरस्य तथा मुष्टिग्राह्य सूचीविभेद्यताम् । अञ्जलिग्राह्यता कुम्भोपवाह्यत्वे विधुत्विषः ॥९६ ॥ शुक्लत्वं कोतिहासादौ काषण्यं दुष्कीय॑घादिषु । प्रतापे रक्ततोष्णत्वे रक्तत्वं क्रोधरागयोः ॥ ९७ ॥ विभावर्या भिन्नतटाश्रयणं चक्रवाकयोः । ज्योत्स्नापानं चकोराणां वर्णयेदसदप्यदः ॥ ९८ ॥ चतुर्भिः कलापकम् । सतोऽप्यनिबन्धो यथा- वसन्ते मालतीपुष्पं फलं पुष्पं च चन्दने । अशोके च फलं ज्योत्स्नाध्यान्ते कृष्णान्यपक्षयोः ॥ ९९ ॥ कामिदन्तेषु कुन्दानां कुड्मलेषु च रक्तताम् । प्रियङ्गुष्पे पोतत्वं सरोजमुकुलादिषु ॥ १० ॥ हरितत्वं दिवा नीलोत्पलानां स्मेरता दिवा । शेफालिकासुमे भ्रंशं वर्णयेन सदस्यदः ॥ १०१ ॥ त्रिभिविशेषकम् । नियमो यथा- मुक्तास्ताम्रपयामेवाऽब्धिष्वेव मकरानपि । भूर्जदून हिमवत्येव मलये ह्येव चन्दनम् ॥ १०२ ॥ सामान्यग्रहणे वारिमुचां कृष्णत्वमेव हि । रकत्वमेव रत्नानां पुष्पाणां शौक्ल्यमेव च ॥ १०३ ॥ तथा वसन्त एवान्यभूतानां ध्वनितोद्भवम् । वर्षास्वेव मयूराणां रुतं नृत्तं च वर्णयेत् ॥ १०४ ॥ त्रिमिर्विशेषकम् । - ·२८ अमरचन्द्रयतिकृता- [ प्रतानः १- नियमविशेषो यथा- नीलकृष्णयोहरितकृष्णयोस्तथा श्यामकृष्णयोः । पीतपाटलयोः शुक्लगौरयो गसर्पयोः ॥ १०५ ॥ महार्णवसागरयोः क्षीरक्षारसमुद्रयोः । कमलासम्पदोः कामध्वजे मकरमत्स्ययोः ॥ १०६ ॥ द्वादशानामप्यर्काणां वायंत्रिद्वग्जचन्द्रयोः । चन्द्रे शशैणयोर्विष्णुशेषकूर्मादिकस्य च ॥ १०७ नारायणदामोदरमाधवप्रभृतेरपि । दानवासुरदैत्यानामैक्यमेवाऽभिसंमतम् ॥ १०८ ॥ चतुर्भिः कलापकम् । दानवास्तु विप्रचित्तिः शम्बरो नमुधिस्तथा । पुलोमादयोऽथ दैत्या हिरण्याख्यो विरोचनः ॥ १०९ ॥ बाणो हिरण्यकशिपुर्वलिप्रह्लादकादयः । अथाऽसुरा वृषपर्ववलवृत्रादयः स्मृताः ॥ ११० ॥ स्त्रीणामदणः कटाक्षाणां शुक्लता कृष्णताऽथवा । कृष्णताप्यथवा शुक्लश्यामता शुक्लकृष्णता ॥ १११ ।। बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रस्य बालता । मनोभवस्य मूर्तत्वममूर्तत्वं च वय॑ते ॥ ११२ ॥ देवदेवीस्थितिं विद्यान्नायिकानायकक्रमम् । स्वभावान् सर्वजीवानां व्यवस्थां देशकालयोः ॥ ११३ ॥ एततश्लोकोक्तभावान् वानां विशेषान्तराणि कविसमयोदाहरणानि मस्कृत- काव्यकल्पलतापरिमलात् ज्ञेयानि । स्तबकोऽयं गतार्थः ॥ इति श्रीजिनदत्त० वर्ण्यस्थितिस्तबकः पञ्चमः ॥ समाप्तश्चाऽयं छन्दःसिद्धिप्रतानः प्रथमः ॥ - अथ शब्दसिद्धिप्रतानः । तत्र पूर्व रूढयौगिकमिश्रशब्दाख्यानं यथा- रुढयौगिकमिश्राख्यात्रिधा शब्दाः प्रकीर्तिताः । व्युत्पत्तिवर्जिता रूढाः शब्दा श्राखण्डलादयः ॥ १ ॥ प्रकृतिप्रत्ययविभागेनाऽर्थरहिता व्युत्पचिवर्जिताः, शब्दा इत्यनुवाद्यनिर्देशः, रूवा इति विधेयपदम् , आखण्डलादय इत्युदाहरणम् । न ह्यत्र प्रकृतिप्रत्ययविभागेन व्युत्पत्तिरस्ति, आदिशब्दान्मण्डपादयः । यद्यपि "नाम च धातुज"मिति शाकटायन- मतेन रूदा अपि व्युत्पत्तिमाजसथापिवर्णामूळवज्ञानमात्रप्रयोजना तेषां व्युत्पत्तिः, न पुनरन्वर्थोऽर्थप्रवृत्तौ कारणमिति र अव्युत्पना एव ।

·स्तबंकः १] काव्यकल्पलतावृत्तिः। २९ यौगिकान् शब्दान् व्याचष्टे- योगो गुणेन क्रियया सम्बन्धेन कृतोऽन्वयः । शब्दानां परस्परमर्थानुगमनमन्वयः संयोगः । गुणक्रियाकृतयोगन यौगिकाना- सुदाहरणम् ॥ गुणाः स्युर्नीलपीतादिनीलकण्ठादयस्ततः ॥ २ ॥ नतो गुणतो गुणनिबन्धनो येषां योगस्ते शब्दा नीलकण्ठाद्याः नीलः कण्ठोऽस्येति गुणप्राधान्यान्नीलकण्ठः शङ्करः, आदिशब्दाच्छितिकण्ठः कालकण्ठ इत्यादि। सङ्ख्या- पि गुण एवेति वैशेषिकमते पञ्चबाणपण्मुखाऽष्टश्रवोदशमुखादयः । ततः कारणात्पञ्च- बाणादयोऽपि गुणनिबन्धनयोगाः ॥ क्रियाः करोतिप्रमुखास्ततः स्वध्दृक्रिया मताः । ततः क्रियातः क्रियानिबन्धनो योगो येपान्ते स्रष्टप्रभृतयः । सुजतीति सर्जन. प्राधान्यात् स्रष्टा ब्रह्मा । एवं धातेत्यादयः । सम्बन्धं व्याचष्टे- सम्बन्धः स्वस्वामित्वादिस्तत्राहुन म तद्वताम् । स्वान्नेतृपतिभुक्पालधनमत्वर्थकादयः ॥ ३॥ स्वमात्मीयं, स्वामी यस्तत्र प्रभविष्णुस्तयोर्भावः स्वस्वामित्वं, तदादिः सम्बन्धः आदिशब्दाजन्यजनकभावादिसम्बन्धः, तत्र स्वस्वामिभावसम्बन्थे नेतृप्रमुखाः शब्दाः स्वात्परे नियोजितास्तद्वतां स्वामिनां नामाऽऽहुः । मत्वर्थक इति । मतुस्तद्धित- स्तस्यार्थोऽस्त्यस्मिन्निति मतुप्प्रत्यपविधानात् मतोरों यस्य मत्वर्थकस्तद्धितो मतुना समानार्थ इत्यर्थः, स च इजणिकादिः । न केवलं मत्वर्थक एवं मत्वर्थाव्यभिचारान्मतु. रपि । आदिशब्दात्पाऽऽदयोऽपि । 'तत्राहुर्नाम तद्वता मित्युत्तरेष्वप्यनुवर्तनीयम् । क्रमेणोदाहरणमाह- भूनेता भूपतिर्भूभुक् भूपालो भूधनस्तथा । भूमांश्चेति कवे रूढया शेयोदाहरणावली ॥४॥ इतिशब्दः प्रकारार्थस्तेन भूपादयोऽपि । कवीनां रूढिः परम्परायाताः प्रसिद्धिस्तया न तु कविरूव्यतिक्रमेण । यथा कपालीत्यादौ सत्यपि स्वस्वामिभावसम्बन्धे कपाली मत्वर्थीयान्त एव भवति, न तु कपालपालः कपालधनः कपालभुक् कपालनेता कपाल. पतिरित्यादि। जन्यजनकमावसम्बन्धे यथा- जन्याद्विधातृकरसूकृत्कर्तृस्रष्ट्रसजनकमुख्याः । जनकाधोनिजजनिभूसंभवरुहसूत्यणाधास्तु ॥ ५॥ जन्यात्कार्यात्परे विधातृप्रभृतयस्तद्वतां जनकानां कारणानां नामाहुः । यथा- विश्वविधाता विश्वकरः विश्वसूर्विश्वकृत विश्वकर्ता विश्वस्वष्टा विश्वसृट् विश्वजनको ब्रह्मा तस्य हि जयं विश्वामितिः रूदिः । मुख्यशब्द आयर्थस्तेन विश्वकारक इत्यापिः । कविरूढिस्त्येिव । न हि यथा चित्रमते तथा चित्रपूरिति । तथा जनकाल्यो ·३० अमरचन्द्रयतिकृता- - [प्रतानः २- योन्यादयः शब्दास्तद्वतां कारणवतां कार्याणां नामाहुः । यथा आत्मयोनिः आत्मजः आत्मजनिः आत्मभूः आत्मसम्भवः आत्मरुहः आत्मसुतिर्ब्रह्मा, तस्य हि आत्मा कारणमिति रूढिः । वक्ष्यमाणस्याद्यशब्दस्याभिसम्बन्धादात्मजन्मादयोऽपि । अणा- दयस्तु भृगोरपत्यं भार्गवः, दितेरपत्यं दैत्यः, वत्सस्यापत्यं वात्स्यायन इत्यादि । अत्रापि हि भार्गवादीनां भृग्वादयो जनका इति रूढिः । कविरूट्येत्येव । न ह्यात्म- योनिवदात्मजनक आत्मकारक इति भवेत् । धार्यधारकभावसम्बन्ध यथा- धार्यात् ध्वजालपाण्यङ्कमौलिभृन्मण्डनसमानाः । धरभर्तृमालिमत्वर्थशालिशेखरसदृक्षाश्च ॥ ६ ॥ धार्यवाचकात्परे ध्वजादयः शेखरान्ता धारकस्य नामाहुः । यथा-वृपध्वजः शूलास्त्रः पिनाकपाणिः वृपाङ्कः चन्द्रमौलिः : शूलभृत् शशिमण्डनः । समानग्रहणात्सह. शार्थाः । वृषकेतनः शूलायुधः वृपलक्ष्मा चन्द्रशिराः चन्द्रभूषणः चन्द्राभरणादयो गृह्यन्ते । यथा-गङ्गाधरः विनाकभर्ता पिनाकमाली, पिनाकं मालते धारयतीति कृत- त्वात्, शूली पिनाकशाली शशिशेखरः । कविरूद्ध्येत्येव, तेन सत्यपि धार्यधारकसम्बन्ध न सर्वेभ्यो धार्येभ्यो ध्वजाद्यर्थाः शब्दाः प्रयोज्याः । न हि भवति वृपध्वजवच्छूल. ध्वजः शूलास्त्रवत् चन्द्रास्त्रः पिनाकपाणिवदहिपाणिः वृषाङ्कवञ्चन्द्राङ्कः चन्द्रमौलिवद् गङ्गामौलिः शशिमण्डनवत् चन्द्रमण्डनः गङ्गाधरवचन्द्रधरः पिजाकभर्तृवचन्द्रभर्ता पिनाकमालिवत्सर्पमाली शूलिवच्छूलवान् शुलशालिवत् चन्द्रशाली चन्द्रशेखरवद्गा- शेखर इति । भोज्यभोजकभावसम्बन्धे यथा- भोज्याद् भुग्लिट्पाय्यन्धोवतपाशाशनप्रमुखाः । भोज्यं भक्ष्यं तद्वाचिनः शब्दात्परे भुगादयः शब्दास्तद्वतां भोज्यवतां भोक्तयां नामाहुः । यथा-अमृतभुजः अमृतलिहः अमृतपायिनः अमृतान्धसः अमृतव्रताः अमृतपाः अमृताशाः अमृताशना देवास्तेषां झमृतं भोज्यमिति रूढिः । प्रमुखशब्द- स्तत्समानार्थभोजनादिशब्दपरिग्रहाय । कविरूद्ध्येत्येव । न हि यथाऽमृतभुजस्तथा- ऽमृतवल्लभा इति भवति । पतिकलत्रभावसम्बन्धे यथा- पत्युः कान्ता दयिता वधूः प्रणयिनी प्रियाऽङ्गना तुल्याः। पत्न्याः प्रणयिप्रियवररमणप्राणेश्वरेशसमाः ॥ ७ ॥ पतिर्वरयिता तद्वाचकाच्छब्दात परे कान्तादिसहशाः शब्दास्तद्वतीनां पतिमतीनां मार्याणां नामाहुः । यथा-शिवकान्ता शिवदयिता शिववधः शिवप्रणयिनी शिवप्रिया शिवाङ्गना गौरी, तल्या हि शिवः पतिरिति रूढिः । तुल्यग्रहणाद्रमणीवल्लभाप्रभृतयो गृह्यन्ते । कविरूढयेत्येव । न हि भवति यथा शिवकान्ता तथा शिवपरिग्रह इति । तथा पत्नीवाचकाच्छन्दात्परे प्रणयिप्रमुखाः शब्दास्तद्वतां कलावतां वरयितुणां नामा. S: । यथा-गौरीप्रणयो गौरीप्रियः गौरीवर गौरीरमणः गौरीप्राणेश्वरः गौरीशः - ·स्तबकः १ काव्यकल्पलतावृत्तिः। ३१ । शिवस्तस्य हि गौरी कलत्रमिति रूढिः । समशब्दात्समानार्थाः पत्यादिशब्दा गृधन्ते । कविरूदयेत्येव । न हि यथा गौरीवरः शिवः तथा गङ्गावर इति । सख्युः सम्बन्धे यथा- सख्युः सखिप्रभृतयः सखिवाचकाच्छब्दात्परे सखिसमानार्थास्तद्वतां सखिवतां नामाहुः । यथा- श्वीकण्ठस्य सखा श्रीकण्ठसखः कुबेरः, मधुसखः कामः । प्रभृतिग्रहणात्मुहृदादयो गृह्यन्ते । कविरुध्येत्येव । न हि भवति यथा श्रीकण्ठसखो धनदस्तथा धनदसखः श्रीकण्ठ इति । वाह्यवाहकसम्बन्धे यथा- वाह्याद्यानासनप्रायाः । वाह्यवाचिन: शब्दात् परे यानाद यस्तद्वतां वाहवतां वाहयितणां नामाहुः यथा-वृषयानः वृषासनः शंभुः, तस्य हि वृषो यानमिति रूढिः । प्रायःशब्दात् वृषगामी वृषवाहन इत्यादयोऽपि । कविरुद्ध्येत्येव । नहि भवति यथा नरवाहनः कुबेस तथा नरगामी नरयान इत्यादि । ज्ञातेयसम्बन्धे यथा- झातेः खसृदुहित्रात्मजाऽग्रजाऽवरजसङ्काशाः । ज्ञातिः स्वजनस्तद्वाचिमः शब्दात्परे स्वस्त्रादयस्तद्वतां ज्ञातेयवतां ज्ञातीनां नामा. हुः । स्वस्त्रादीनां ज्ञातिविशेषवाचित्वात् ज्ञातिविशेषादेव प्रयोगो यथा~यमस्वसा यमुना, हिमवदुहिता गौरी, चन्द्रात्मजो बुधः, गदाग्रज, इन्द्रावरजश्च विष्णुः । यमादयो हि यमुनादीनां भ्रात्रादिज्ञातय इति रूढिः । संकाशशब्दात् सोदरादयो गृह्यन्ते । यथा कालिन्दीसोदरो यमः । कविरूद्ध्येत्येव । न हि भवति यथा यमुना यमस्वसा तथा शनिस्वसापि। आश्रयाश्रयिभावसम्बन्धे यथा- श्राश्रयतः सदनाख्याः सद्वासिशयप्रकाराश्च ॥८॥ आश्रयो नियासः तद्वाचिन: शब्दात् परतः सदननामानि तथा सदनादयस्तद्वता- माश्रयवतामाश्रितानां नामाहुः । यथा-सदना, घुसनानो देवाः । दिवौकसः, दिव. शब्दोऽकारान्तोऽप्यस्ति-इति । ध्रुवसतयः दिवाश्रयाः घुसदः यूनिवासिनः घुशया देवाः । द्यौः स्वर्गः स च तेषामाश्रय इति रूढिः । कवियेत्येव । न हि भवति यथा- युसमानस्तथा भूमिसद्मानो मनुष्या इति । वध्यवधकभावसम्बन्धे यथा- वध्याद् भिजिद्धातिद्वेषिध्रुध्वंसिशासनविपक्षाः । अप्यन्तकारिसूदनदर्पच्छिदमनदारिमथनाधाः ॥ 8 ॥ वध्यो घात्यस्तद्वाचिनः शब्दात परे भिदादयः अन्तकादयोऽपि तद्वतां वधकानां नामाहुः । यथा-पुरभित पुरजित् पुरघाती पुरद्वेषी पुरध्रुक पुरध्वंसी पुरशासनः पुरविपक्षः पुरान्तकारी पुरसूदनः पुरदर्पच्छित् पुरदमनः पुरदारो पुरमथनः शिवः, तस्य हि पुरो ·३० अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः २- . योन्यादयः शब्दास्तद्वतां कारणवतां कार्याणां नामाहुः । यथा आत्मयोनिः आत्मजः आत्मजनिः आत्मभूः आत्मसम्भवः आत्मरुहः आत्मसुतिर्ब्रह्मा, तस्य हि आत्मा कारणमिति रूढिः । वक्ष्यमाणस्याद्यशब्दस्यामिसम्बन्धादात्मजन्मादयोऽपि । अणा- दयस्तु भृगोरपत्यं भार्गवः, दितेरपत्यं दैत्यः, वत्सस्यापत्यं वात्स्यायन इत्यादि । अत्रापि हि भार्गवादीनां भृग्वादयो जनका इति रूढिः । कविरूदयेत्येव । न ह्यात्म- योनिवदात्मजनक आत्मकारक इति भवेत् । धार्यधारकभावसम्बन्धे यथा- धार्यात् ध्वजालपाण्यङ्कमौलिभृन्मण्डनसमानाः । धरभर्तृमालिमत्वर्थशालिशेखरसदृक्षाश्च ॥ ६ ॥ धार्यवाचकात्परे ध्वजादयः शेखरान्ता धारकस्य नामाहुः । यथा-वृषध्वजः शूलास्त्रः पिनाकपाणिः वृषाङ्कः चन्द्रमौलिः शुलभृत् शशिमण्डनः । समानग्रहणात्सह. शार्थाः । वृषकेतनः शूलायुधः वृपलक्षमा चन्द्रशिराः चन्द्रभूषणः चन्द्राभरणादयो गृह्यन्ते । यथा-गङ्गाधरः विनाकभर्ता पिनाकमाली, पिनाकं मालते धारयतीति कृत- त्वात् , शूली पिनाकशाली शशिशेखरः । कविरूदयेत्येव, तेन सत्यपि धार्यधारकसम्बन्धे न सर्वेभ्यो धायेभ्यो ध्वजाद्यर्थाः शब्दाः प्रयोज्याः । न हि भवति वृषध्वजवच्छूल. ध्वजः शूलास्त्रवत् चन्द्रास्त्रः पिनाकपाणिवदहिपाणिः वृषाङ्कवञ्चन्द्राङ्कः चन्द्रमौलिवन्द्र गङ्गामौलि: शशिमण्डनवत् चन्द्रमण्डन: गङ्गाधरवचन्द्रधरः पिजाकभर्तृवचन्द्रभर्ता पिनाकमालिवत्सर्पमाली शूलिवच्छूलवान् शुलशालिवत् चन्द्रशाली चन्द्रशेखरवद्गङ्गा- शेखर इति । भोज्यभोजकभावसम्बन्धे यथा- भोज्याद् भुग्लिट्पाय्यन्धोवतपाशाशनप्रमुखाः । भोज्यं भक्ष्यं तद्वाचिनः शब्दात्परे भुगादयः शब्दास्तद्वतां भोज्यवतां भोक्तयां नामाहुः । यथा-अमृतभुजः अमृतलिहः अमृतपायिनः अमृतान्धसः अमृतव्रताः अमृतपाः अमृताशाः अमृताशना देवास्तेषां झमृतं भोज्यमिति रूढिः । प्रमुखशब्द- स्तत्समानार्थमोजनादिशब्दपरिग्रहाय । कविरूब्येत्येव । न हि यथाऽमृतभुजस्तथा- ऽमृतवल्लभा इति भवति । पतिकलत्रभावसम्बन्धे यथा- पत्युः कान्ता दयिता वधूः प्रणयिनी प्रियाऽङ्गना तुल्याः। पल्याः प्रणयिप्रियवररमणप्राणेश्वरेशसमाः ॥ ७ ॥ पतिर्वरयिता तवाचकाच्छब्दात् परे कान्तादिसदृशाः शब्दास्तद्वतीनां पतिमतीनां मार्याणां नामाहुः । यथा-शिवकान्ता शिवदयिता शिववधः शिवप्रणयिनी शिवप्रिया शिवाङ्गना गौरी, तस्या हि शिवः पतिरिति रूढिः । तुल्यग्रहणाद्रमणीवल्लभाप्रभृतयो गृह्यन्ते । कविरुध्येत्येव । न हि भवति यथा शिवकान्ता तथा शिवपरिग्रह इति । तथा पत्नीवाचकाच्छब्दात्परे प्रणयिप्रमुखाः शब्दास्तद्वतां कलत्रवतां वरयितृणां नामा. हुः । यथा-गौरीप्रणयो गौरी प्रियः गौरीवरः गौरीरमणः गौरीप्राणेश्वरः गौरीशः ·स्तबकः १] काव्यकल्पलतावृत्तिः। ३१ - - . शिवस्तस्य हि गोरी कस्त्रमिति रूढिः । समशब्दात्समानार्थाः पत्यादिशब्दा गृह्यन्ते । कविरूद्ध्येत्येव । न हि यथा गौरीवरः शिवः तथा गङ्गावर इति । सख्युः सम्बन्धे यथा- सख्युः सखिप्रभृतयः सखिवाचकाच्छब्दात्परे सखिसमानार्थास्तद्वतां सखिवतां मामाहुः । यथा- श्रीकण्ठस्य सखा श्रीकण्ठसखः कुवेरः, मधुसखः कामः । प्रभृतिग्रहणात्मुहृदादयो गृह्यन्ते । कविरूदयेत्येव । न हि भवति यथा श्रीकण्ठसखो धनदस्तथा धनदसखः श्रीकण्ठ इति । वाह्यवाहकसम्बन्धे यथा- वाह्याद्यानासनप्रायाः । वाह्मवाचिनः शब्दात् परे यानाद यस्तद्वतां वाद्यवतां वाहयितणां नामाहुः । यथा-वृषयान: वृषासनः शंभुः, तस्य हि वृषो यानमिति रूदिः । प्रायःशब्दात् वृषगामी वृषवाहन इत्यादयोऽपि । कविरूद्ध्येत्येव । नहि भवति यथा नरवाहनः कुबेर तथा नरगामी नरयान इत्यादि । ज्ञातेयसम्बन्धे यथा- ज्ञातेः खसृदुहित्रात्मजाऽग्रजाऽवरजसङ्काशाः । ज्ञातिः स्वजनस्तद्वाचिमः शब्दात्परे स्वसादयस्तद्वतां ज्ञातेयवतां ज्ञातीनां नामा. हुः । स्वस्रादीनां ज्ञातिविशेषवाचित्वात् ज्ञातिविशेषादेव प्रयोगो यथा-यमस्वसा यमुना, हिमवदुहिता गौरी, चन्द्रात्मजो बुधः, गदाग्रज, इन्द्रावरजश्च विष्णुः । यमादयो हि यमुनादीनां भ्रात्रादिज्ञातय इति रूढिः । संकाशशब्दात् सोदरादयो गृहन्ते । यथा कालिन्दीसोदरो यमः । कविरूढयेत्येव । न हि भवति यथा यमुना यमस्वसा तथा शनिस्वसापि। आश्रयायिभावसम्बन्धे यथा- आश्रयतः सदनाख्याः सद्वासिशयप्रकाराश्च ॥८॥ आश्रयो नियासः तद्वाचिन: शब्दात् परतः सदननामानि तथा सदनादयस्तद्वता. माश्रयवतामाश्रितानां नामाहुः । यथा-धुसदना, घुसनानो देवाः । दिवौकसः, दिव- शब्दोऽकारान्तोऽप्यस्ति-इति । धुवसतयः दिवाश्रयाः धुसदः यूनिवासिनः ग्रुशया देवाः । द्यौः स्वर्ग: स च तेषामाश्रय इति रूढिः । कविढ्येत्येव । न हि भवति यथा- घुसमानस्तथा भूमिसमानो मनुष्या इति । वध्यवधकभावसम्बन्धे यथा- वध्याद् भिजिद्धातिद्वेषिध्रुध्वंसिशासनविपक्षाः । अप्यन्तकारिसूदनदर्पच्छिहमनदारिमथनाद्याः॥8॥ वध्यो घात्यस्तद्वाचिनः शब्दात परे भिदादयः अन्तकादयोऽपि तद्वतां वधकानां नामाहुः । यथा-पुरभित पुरजित् पुरघाती पुरद्वेषी पुरचक् पुरध्वंसी पुरशासनः पुरविपक्षः पुरान्तकारी पुरसूदनः पुरदच्छित् पुरदमनः पुरदारो पुरमथनः शिवः, तस्य हि पुरो

·३२
अमरचन्द्रयतिकृता
प्रतानः २-
-
-
-
वध्य इति रूढिः । आदिशब्दात् पुरनिहन्ता पुरके तुः पुरहा पुरान्तकः पुरजयीति । वध्य
इति वधाहमात्रेऽपि, तेन कालियदमनः कालियारिः कालियशासनो विष्णुरित्यादयोऽपि
गृह्यन्ते । कविरूख्येत्येव । तेन कालियदमनादिवत् कालियघातीति न भवति
उक्ताः स्वस्वामित्वादयः सम्बन्धभेदाः, ते च यथा भिन्नद्रव्याश्रयास्तथैकद्व्याश्रया
अपि भवन्तीति दर्शयितुमाह-
सम्बन्धोऽपि विवक्षात इति पदादेकतोऽपि संयोज्याः।
औचित्याद्विवुधैः प्राद्दर्शितसम्बन्धिशब्दास्ते ॥ १० ॥
विवक्षानिबन्धनो हि सम्बन्धस्तत एकस्मादपि वृषादेः सम्बन्धिपदात् परे सम्ब-
न्धान्तरनिबन्धा वाहनादयः शब्दा यथौचित्यं प्रयुज्यन्ते ।
एतदेवाह-
वृषस्य सति वाह्यत्वे शङ्करो वृषवाहनः ।
धार्यत्वे तु वृषाङ्कोऽयं स्वत्वे वृषपतिस्तु सः ॥ ११ ॥
धार्यत्वेऽशोरंशुमाली सत्त्वे तु रविरंशुमान् ।
अहेर्वध्यत्वे हि रिपुर्भोज्यस्वे बहिणोऽहिभुक् ॥ १२ ॥
वाह्य वाहकभावसम्बन्धविवक्षायां यथा वृषवाहनो रुद्र इति भवति तथा धार्यधारक-
भावसम्बन्धविवक्षायां वृषलाञ्छनः, स्वस्वामिभावसम्बन्धविवक्षायां वृषपतिरित्यपि ।
तथा धार्यधारकभावसम्बन्धविवक्षायां यथा अंशुमाली रविरिति भवति तथा स्वस्वामि-
भावसम्बन्धविक्षायाम् अंशुपतिः अंशुमानित्यपि । तथा वध्यवधकभावसम्बन्धे यथा
अहिरिपुर्मयूरस् तथा भोज्यभोजकमावसम्बन्धे अहिभुगित्यपि भवति ।
सम्बन्धनिबन्धी व्युत्पत्तिमुक्त्वा व्युत्पत्यन्तरमाह-
व्यक्तचिन्हाङ्कितो जातिशब्दोऽपि व्यक्तिवाचकः ।
यथाऽगस्तिनिवासा दिक् दक्षिणाशा प्रकीर्त्यते ॥ १३ ॥
व्यक्तं निःसन्देहं यचिन्हं तेन चिन्हितो जात्यभिप्रायकोऽपि शब्दो व्यक्तर्वाचको
भवति । व्यक्त मतां यातीत्यर्थः । यथाऽगस्तेर्मुनिविशेषस्य निवासो यस्यां सा इति
व्यक्तं निस्सन्देहं चिन तेन चिन्हिता दिगिति जातिशब्दो दक्षिणाशाया व्यक्तरभि-
धायी भवति । एवं सप्तर्षिपूता दिगुत्तराशा, अर्नयनसमुत्थं ज्योतिश्चन्द्र इत्यादयोऽपि ।
व्युत्पत्यन्तरमाह-
शब्दौ त्रिपञ्चसप्तादिवाचकौ विषमायुजौ ।
योजयेत् त्रिनेत्रपञ्चशरसप्तच्छदादिषु ॥ १४ ॥
त्रिपञ्चसादिस्थाने विषम-अयुक्शब्दौ त्रिनेत्रादिपदेषु योजनीयौ । यथा-त्रिनेत्रो
विषमनेत्रोऽयुग्नेत्रश्च शंभुः, पञ्चशरो विषमशरोऽयुक्शरश्च कामः, सप्तच्छदो विषमच्छदो-
ज्युक्च्छदश्च सप्तपर्णः ।
व्युत्पत्त्यन्तरमाह-
इतरान्तो नपूर्वो गुणसब्दोऽर्थविरोधनं वक्ति ।
यवत् सितेतरोऽसित एवं प्रतिपद्यते कृष्णः ॥ १५ ॥

·स्तबकः १] काव्यकल्पलतावृत्तिः। ३ ३ गुणवाची शब्द इतरशब्दान्तो नपूर्वश्च विरोधिनमर्थमभिधत्ते । यथा-सितेतरो. ऽसितश्च कृष्णः, एवं कृशेतरोऽकृशश्च स्थूल इत्यादि । व्युत्पत्त्यन्तरमाह- जलदादिषु पूर्वपदे सरोजमुख्येषु चोत्तरपदेषु । सुरपतिसमेषु चोभयपदेषु पर्यायपरिवृत्तिः ॥ १६ ॥ जलदादिषु शब्देषु पूर्वस्मिन्नेव पदे पर्यायपरिवर्तनम् । यथा जलदस्तोयदो नीरदः । आदिग्रहणात् जलधिस्तोयधिरधिरित्यादि । सरोजमुख्येषु शब्देषु उत्तरस्मिन्नेव पदे पर्यायपरिवर्तनम् । यथा सरोज सरोरुहम् । मुख्यशब्दाद् वडवाग्निर्वडवानलो वडवा- वन्हिरित्यादि । सरपतिसदृशेषु पूर्वोत्तरपदेषु पर्यायपरिवर्तनम् । यथा-सुरपतिः देवराजः त्रिदशेश्वरः । समशब्दाद्भूपतिर्महीपतिः भूभुक् महीमुगित्वादि । इति परिवृत्तिसहा ये योगात्त यौगिकाः शब्दाः । परिवृत्त्यसहा ये ते मिश्रा गीर्वाणतुल्यास्तु ॥ १७ ॥ इत्येवं पूर्वोत्तरत्रोभयत्र च पदे परिवृत्तिः पर्यायपरिवर्तनं सहन्ते क्षमन्ते परिवृत्ति- सहा ये ते जलदादयो योगादन्वयाद्भवेयुरिति यौगिकाः । गीर्वाणादयः शब्दाः पुनः पूर्वोत्तरत्रोभयत्र पदे पर्यायपरिवृत्तिमसहमाना मिश्राः । को भावः? योगयुक्ताः रूदि. मन्तश्च । तुल्यग्रहणात् कृतान्तदशरथप्रभृतयः । इति श्रीजिन शब्दसिद्धिप्रताने द्वितीये रूढयौगिकमिश्राख्यः प्रथमस्तबकः ॥ अथ योगाईनामानि । भवन्ति यौगिकाः शब्दाः समासव्यासहेतकः । तद्योगार्हाणि नामानि कत्यपि प्रतिपादये। १८॥ उद्देशवचनं पूर्व सप्तम्यन्तमिहोदितम् । पञ्चम्यन्तं पूर्वपदं प्रथमान्तं पुरः पदम् ॥ १ ॥ शब्दः स एक पवाऽत्र स्यादेकवचनात् कृतात् । बहवो बहुवचनान्मुख्याधादेस्तदर्थकाः ॥ २०॥ स्वर्गे सुरेभ्यो गेहानि देवे धुभ्यः सदादयः । स्वाहास्वधाभ्याञ्च सुधा क्रतुभ्योऽपि भुगादयः ॥ २१ ॥ दैत्येभ्योऽरयोऽर्के सहस्रात् खरप्रभृतेरपि । उष्णेभ्यश्चांशवश्चकाऽब्जदिनेभ्योऽपि बान्धवः ॥ २२ ॥ धान्तेभ्यो रिपवो गोधुपभिनीभ्यो ग्रहादिनाः । प्रभाविभाभासोदिवादिनाहर्दिवसात् करः ॥ २३ ॥ नभोदिनेभ्यो रत्नानि गगनेभ्योऽध्वजामध्वगाः। सप्तादेरश्वा अरुणेऽभ्यः सारययस्तथा ॥ २७॥ ५का०क० ܕ ' ·अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः २- विनतायाः सूनवस्तु गरुडेभ्योऽग्रजाः पुनः। जैवातृके तु कुमुदात् कैरवादपि बान्धवः ॥ २५॥ . शशात्कलायाश्छायाया मृगेभ्योऽपि भृदादयः । तारानिशाकुमुदिनीकौमुदीभ्यो द्विजाननाः ॥ २६ ॥ प्रोषध्यादक्षजायाश्च रोहिण्याश्च प्रियादयः। सुधाश्वेतहिमेभ्यो भा निशाभ्यो मणयः करः ॥ २७ ॥ इन्द्रे सहस्त्रनेत्राणि शतात्तु क्रतवोऽपि च । वज्रेभ्यः पाणिप्रमुखाः केशवेभ्योऽग्रजाः पुनः ॥ २८ ॥ त्रिदिवेभ्यः स्वः पुरीभ्यः सुधर्मायाः सुरादिनः। पौलोमीभ्यः पूर्वदिग्भ्योऽप्सरोभ्यः पतिसन्निभाः ॥ २९ ।। जम्भात्पाकाद्वलात् वृत्रात्पुलोनो नमुचेरपि । अद्रिभ्यः शासनसमा जयन्ताजनकादयः ॥ ३०॥ वन्हौ धूमात् ध्वजाद्धव्यहविर्खताद्भुगादयः । ज्वालाभ्यः सप्तादेमन्त्रजिह्वासप्तादितोऽचिषः ॥ ३१ ॥ स्वाहाया वल्लभा औवें वडवायाश्च वन्हयः । यमे दण्डादनमुखा महिषेभ्यो ध्वजादयः ॥ ३२ ॥ कालिन्दीभ्यः लोदरास्तु धूमोर्णायाः प्रियादयः । दक्षिणाशाभ्यः प्रेतेभ्यः पितुश्च पतयो मताः ॥ ३३ ॥ सूर्येभ्योऽङ्गजा रक्षसि रजनीभ्यश्वरः पुनः । निकषायाः सुताः क्रव्यादेर्भुजो वरुणे पुनः ॥ ३४ ॥ यादो जलेभ्यः पतयः पाशादत्रादयस्तथा । वायौ नित्येभ्यो गतिः स्यादाशुशब्दाच गोगतिः ॥ ३५ ॥ श्रीदे शर्वेभ्यः सख्यादिस्तत्पुत्राजनकादयः । निधानयक्षकिन्नरधनेभ्यः स्वामिसन्निभाः ॥ ३६ ॥ अलकायाश्चैत्ररथात्पुष्पकात्पतयः पुनः । शिवे व्यकभालेभ्यो दृशो वृषाद् वृषभात् ध्वजाः ॥ ३७॥ दिग्भ्यो वासांसि श्यामेभ्यः कण्ठात् कालात् पुरागजात् । पूषान्धकाभ्यां कामेभ्यो मखेभ्यः प्रतिपन्थिनः ॥ ३८॥ पशोर्मणेभ्यो भूताच गौरीभ्यः पतिसन्निभाः। शूलात् खट्वाङ्गात् गङ्गाया भुजगेन्दुमुखादपि ॥ ३९ ॥ पिनाका कपालाच्च कपर्दाच्च भृदादयः । गौर्या महिषेभ्यः शुम्भात् निशुम्भान्मथनोमुखाः ॥ ४० ॥ भवेभ्यः प्रिया मेनाया हिमाद्यद्रिमुखात्सुताः। हेरम्बे गणविताभ्यामीशाश्चैकपुरोरदाः ॥ ४१ ॥ मूषकेभ्यो वाहनानि गजेभ्यो बदनानि च ।

·स्तबकः २]
काव्यकल्पलतावृत्तिः ।
Ait.
॥
स्कन्दे शिखिभ्यो ध्वजाद्या:शक्तश्च पाणिसन्निभाः ॥ ४२ ॥
शरादग्निभ्यो भूमुख्याः क्रौञ्चाद्रेस्तारकाद् द्विषः।
गङ्गोमाभ्यः कृत्तिकाभ्यः सुताः षट्तो मुखानि च ॥४३॥
ब्रह्मण्यात्मजः पद्मभ्यो नाभेर्भूप्रमुखास्तथा ।
सरोजेभ्योऽप्यासनानि हंसेभ्यो वाहनानि च ॥ ४४॥
ब्राह्मयां ब्रह्मभ्यो नन्दिन्यो वचनेभ्योऽधिदेवताः ।
विष्णौ श्रीभ्यः पतिसमा वादिभ्यः शयनादयः ॥ ४५ ॥
-इन्द्रेभ्योऽवरजा वैनतेयेभ्यो वाहनानि च ।
दैत्येभ्योऽरयः पुराणात् यक्षेभ्यः पुरुषात्पुनः ॥ ४६ ॥
शाहत चक्रगदाशङ्खादेः श्रीवत्सात् भृतस्तथा ।
तादर्येभ्यो ध्वजा देवक्याः पुत्राश्चतुःपुरोभुजाः ॥ ४७ ॥
गोपेभ्यः प्रभुसङ्काशाः पीतेभ्यो वसनानि च ।
कालियात् कालनेमेश्च चाराराद्धेनुकान्मधोः ॥ ४८ ॥
पूतनायाः शाल्वात् कंसकेशिभ्यां यमलार्जुनात् ।
शिशुपालहयग्रीवराहुभ्यः कैटभान्मुरात् ॥ ४६॥
शकटेभ्यो बलिभ्यश्च द्विविदानरकादपि । '
हिरण्यकशिपोर्मेंदबाणारिष्टाग्रतोऽरयः ॥ ५० ॥
रुक्मिण्याः सत्यभामाया राधायाश्च प्रियादयः।
रामे मुसलात् सोरेभ्योऽस्त्राणि तालाग्रतो ध्वजाः ॥५१॥
रोहिण्याः पुत्रा रेवत्याः प्रियाः कृष्णादितोऽग्रजाः।
तथा रुक्मिप्रलम्बाभ्यां यमुनाभ्यो भिदादयः ॥ ५२ ॥
नीलेभ्यो वसनप्राया लक्ष्म्यां कृष्णादितः प्रियाः।
पद्मभ्यो वासाद्याः क्षीराब्धिभ्योऽधिभ्योऽपि पुत्रिकाः ॥ ५३ ॥
कामे विषमादत्राणि श्रीभ्यः पुत्रा रतिप्रियाः ।
मधुभ्यः सुहृदो मीनमकरेभ्यो ध्वजादयः ॥ ५४॥
अनिरुद्धात्पितृमुखाः शम्बरात् सूर्यकाद्भिदः ।
पञ्चादितः शरप्राया पुष्पेभ्यः केतनानि च ॥ ५५ ॥
मृणालाद्धनूंषि पुष्पेभ्यो बाणास्त्रधनूंषि च ।
शृङ्गाराभ्यां सङ्कल्पाच्चित्तभ्यो योनिसन्निभाः ॥ ५६ ॥
ताक्ष्ये ऽरुणेभ्योऽवरजा विष्णुभ्यो वाहनानि च ।
विनतायाः सुपाश्च कश्यपाच्च तनूद्भवाः ॥ ५७ ॥
सर्पेभ्योऽरयः पक्षिभ्यो नाथा वज्रिमुखाजितः ।
दैत्ये दितेर्दनोः पुत्रा देवेभ्यो रिपवस्तथा ॥ ५८ ॥
पृथिव्यामन्धिभ्यो नेमीमेखलावसनानि च ।
शैले भूभ्यो धरा ध्रोऽप्युदयाद्रावुदयात्तथा ॥ ५९ ॥

·३६ अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः २- पूर्वादेगिरयोऽस्वादावस्तात्प्रत्यङ्मुखान्नगाः । हिमाद्रावुदग्रहिमेभ्योऽद्रिपोऽद्रिभ्योऽधिपास्तथा ॥ ६० ॥ मेनकायाः प्रियसमाः पार्वतीभ्यो गुरुः पुनः । मलये दक्षिणाच्छैलाः कैलासे स्फटिकानगाः॥ ६१ ॥ मेरौ स्वांगभ्यः स्वर्गभ्यः सुवर्णेभ्योऽपि भूधराः। सूर्येभ्यः कान्ते सूर्येभ्योऽग्निभ्यो रत्नोपलादयः ॥ ६२ ॥ चन्द्रेभ्यः कान्ते चन्द्रेभ्यो मणयो द्वषदोऽपि च । अब्धौ नदीभ्यो वारिभ्यः स्रोतसो यादसोऽधिपाः ॥ ६३ अद्भयो निध्याशयौ राशिर्दुिग्धादेः परेऽर्णवाः । गङ्गायां सिद्धात् स्वःस्वर्गिनभोभ्यो निम्नगाः समाः ॥ ६४ ॥ जन्होः पुच्यः कालिन्यां कलिन्दादर्कादितः सुताः। कृतान्तेभ्यो भगिन्योऽपि रेवायां सकलात्तथा ॥ ६५ ॥ चन्द्रेभ्यस्तनयाः ताप्यां तपनेभ्यस्तनूद्भवाः । अब्जे जलेभ्यः सरसः पङ्काजन्मजरुहाः ॥ ६६॥ भृङ्गे पुष्पेभ्यो मध्वादेलिहः षट्शब्दतोऽज्रयः । स वातेभ्योऽशनाद्या द्विशब्दाद्रसनासमाः ॥ ६७ ॥ दुग्भ्यः श्रुतयो विषेभ्यः फणेभ्योऽपि धरादयः। मयूरे नीलेभ्यः कण्ठा भुजङ्गेभ्यो भुगादयः ॥ ६८ ॥ बलदेभ्यः सुहृसुल्या वृक्षे माभ्यो जरुडुहाः। जलवाहे जलेभ्यस्तु वाहो मुग् दो धरादयः ॥ ६९ ॥ एवं परावृत्तिसहान् शब्दानौचित्यतो बुधः । समासव्याससिद्ध्यर्थं परावृत्य प्रयोजयेत् ॥ ७० ॥ स्तबकोऽयं निगदसिद्धः। इति श्रीजिनदत्तसूरि०शब्दसिद्धिप्रताने द्वितीये यौगिकनाममालास्तबको द्वितीयः । :- .. अथाऽनुपासोपायमाह- अनुप्रासस्य सिद्ध्यर्थ शब्दान् साधारणान् ब्रुवे । मण्डितं मण्डलैः पूरैः पूरितं सकुलं कुलैः ॥ ७१ : राजितं राजिभिर्युक्तं पक्तिभिः पटलैः पटुम् । निधितं निचौरोधैर्मोघं सञ्चयसञ्चितम् ॥ ७२ ॥ पुजेन मञ्जजातेन सुजातं वृन्दसुन्दरम् । कदम्मधुम्बितं सार्थकतार्थ सगुणं गुणैः । ७३.१ राशिभिर्भासितं प्रातः कान्तं संहतिसंहतम् । सोमं स्वौमि समापः प्रीतम ऋ७४ ·स्तबकः ३] काव्यकल्पलतावृत्तिः। स्फुरन्मदं समुदयैः प्रकरण प्रियङ्करम् । ततमानं वितानेन निकुरम्बसडम्बरम् ॥ ७५ ॥ निकरण प्रीतिकरं निवहनवहत्प्रभम् । निकायेन सुकायश्रीविसरप्रसरद्रसम् ॥ ७६ ॥ यूथेन ग्रथितं जालजटालं पूगसङ्गतम् । सन्दोहसप्ररोहधि समुदायमदाश्रितम् ॥ ७७ ॥ समूहसुमहद्व्यूहमाहितं वारधारकम् । समाजराजितं चक्राऽञ्चितमुत्करमुत्करैः ॥ ७ ॥ चक्रवालविशालश्रीसङ्घातघटितोदयम् । धोरणीधारणं श्रेणीशरणं कलमालिभिः ॥ ७९ ॥ ततिभिर्विततं मालामालितावलिशालितम् । विशालशालितं कीर्णविस्तीर्ण भूरि पूरितम् ॥ ८० ॥ प्रभूतभूतं प्रचुरप्रचारं कलपुष्कलम् । भूयिष्टपुष्टमुभ्रान्ताददँ बहुलतावहम् ॥ ८१ ॥ चारुप्रचारहारिस्फारितरुचिररुचिबन्धुराबन्धाः। शोभनशोभं सुषमसममधुरधुरोत्तमतमग्रिमग्राह्याः ॥ ८२ ॥ अहंप्रबहसुन्दरतरसत्तमतमनवप्रवराः । पुण्यवरेण्यग्रामग्रामण्यौ काममभिरामः ॥ ८३ ।। बलाद्वल्गुमनोहरतरसम्यग्रम्यमञ्जुरुचिपुजाः । दृष्टप्रकृष्टकामं वामाग्याग्राः सुखप्रमुखाः॥ ८४ ॥ मञ्जलोज्ज्वलसोद्रेकप्रवेकानुत्तमक्रमाः । निवेशपेशलप्राग्रजाग्रत्प्राग्रहराग्रहाः ॥ ५ ॥ नम्रकनं काम्यकामवर्यधुर्यप्रियक्रियाः। साधुशुद्धं कान्ततान्तस्पष्टपृष्टवराऽन्तराः ॥ ८६ ॥ मुख्यसंख्यरुच्यरुचिसम्यक्सौम्यस्फुरत्पराः । हृद्यविद्योतिसौभाग्यभाग्यमाधुर्यधुर्यकाः ॥ ८७ ।। प्रधानसन्धानज्येष्ठश्रेष्ठौ मनोरमःक्रमः । परायपरद्धिर्जात्यजातोऽनुत्तरसन्तरत् ॥ ८ ॥ सरलाग्रेसरोवर्गाप्रणीरन्योन्यधन्यभाः। अकनीय कमनीयः पुरोगतपुरोगकाः ॥ ८९ ॥ अथ श्रेतादिवर्ग:- धवलप्रबलो लक्ष्ववलक्षो गौरगौरवः । सितस्मितशुभादम्रकेतकश्वेतकान्तयः ॥ ९० ॥ पलाण्डुपाण्डरहरहरिणौ गर्जदर्जुनः । दन्तस्वदाबी विसविसदा शुशुशुक्लताः ॥ ११॥ . -

·३८
अमरचन्द्रयतिकृता-
[प्रतानः २-
अरुणारुण्दकोणशोणपाटलपाटलाः ।
पक्काम्रताम्रमाजिष्टवरिष्ठौ रोहिरोहितः।
उद्रितरक्तलोहितलौहितादभ्रवभ्रवः ॥ ९२ ॥
कडारस्फारहारिद्रहारिरुभद्रकद्रवः ।
चभ्रुवभ्रवङ्गपिङ्गौ भृशं पिशङ्गभङ्गकम् ॥ ९३ ॥
कपिकपिशकपिलहरिहरितपिञ्जरपुञ्जपिङ्गलकलभाः ।
उन्मीलन्नीलश्रीः परितो हरितो निकामतः श्यामः॥ ९४ ॥
कृष्णकृष्णतालकालमेचकिकराठमेचकाः ।
श्यामाः श्यामलमसिवसितः शितिरुस्थितिः॥ ९५ ॥
सारङ्गरगदङ्गश्रीः शवलप्रबलप्रभः ।
प्रसरधूसरो धूम्रधूमलो धूमकनरुक् ॥ ९६ ॥
पुरः कर्बुरकिर्मीरकिरणः कलचित्रलः ।
कपोतकान्तिकल्माषमयूखौ चित्रचित्ररुक् ॥ ९७ ॥
निर्वाभ्यर्ण सन्नद्धासनसन्निधिसन्धयः ।
सदेशपेशलश्रीमत्ससीमधिकटान्तिकाः ॥ ९८॥
सन्निधानगुणाधानसन्निकर्षप्रकर्षता ।
अभ्यग्रमभ्यग्रहणमुपकण्ठविकुण्ठता ॥ ९९ ॥
अभ्यासमभ्यासमता निकटप्रकटस्थितिः ।
उपान्तकान्तसम्भ्रान्तपरिक्रीडत्सनीडता ॥ १०॥
सवेशसनिवेशश्रीः सविधो विविधोदयः ।
शश्वत् पार्वे सन्निकृष्टोत्कृष्टसमीपदीपताः॥ १०१ ॥
समर्यादस्वमर्यादो हिताव्यवहिताशयः ।
अपदान्तपदान्तश्रीरनन्तरपरस्परः॥ १०२॥ .
संसक्तव्यक्तो नेदिष्ठदिष्टोऽथ दूरपूरतः ।
विप्रकृष्टः प्रकृष्टश्च दवीयःपदवी यथा ॥ १०३ ॥
दविष्ठविनिविष्टोऽथ धर्मकर्मणि शर्मभाक्
सतत्वसत्वसहजसहचारीति नीतिमान् ॥ १०४॥
रूपस्वरूपस्वभावभावसंसिद्धिसिद्धयः ।
निसर्गसर्गप्रकृतिकृतिनो लक्षणक्षणाः ॥ १०५ ॥
शोलानश्लीलशीलोऽथ स्वस्थावस्थादशावशात् ।
रतिस्थितिरथो स्नेहासन्देहप्रीतिरीतितः ॥ १०६ ॥
प्रेमस्थेमातिदाक्षिण्यदाक्षाऽनुकूलमूलतः ।
संभ्रमभ्रमसम्पर्कात् तर्कनिःशङ्कसङ्कराः ॥ १०७ ॥
अवधाननिधानश्रीः समाधानविधानतः ।
प्रणिधानसुधाधानसमाधिाधिवाधिनी ॥ १०८ ॥

·स्तबकः ३]
काव्यकल्पलतावृत्तिः।
३
..
धर्मशर्मकरः पुण्यनैपुण्यो वृषनिस्तृषः ।
श्रेयःप्रेयोभगधेयः सन्धेयः सुकृतं कृतम् ॥ १०९ ॥
नूतनाकूतसामन्तमतता भावभावना ।
स्वयमाशयातिशयादथ विस्तारतारता ॥ ११० ॥
प्रपञ्चसञ्चनाव्यासविन्यासाभोगभोगता ।
नवच्छायोच्छ्रयारोहरोहच्चयसमुच्छ्रयाः ॥ १११ ॥
अथोदनसमग्रत्वमुच्छ्रितस्थितसंश्रितः ।
रङ्गतुङ्गच्चङ्गदुच्चनुन्नोन्नतधुरोधुराः ॥ ११२ ॥
समस्तन्यस्तसकलसकलोद्र्वसर्वता।
नूनमन्यूननिखिलविलसद्विश्वविश्वता ॥ ११३ ॥
अखण्डमण्डनाव्यग्रसमग्राशेषाशेखरः।
अखिलानाविलःशुद्धमुद्धतं रुचिरं शुचिः ॥ ११४ ॥
पवित्रचित्रताभावपावनः पूतनूतनः।
ज्वलदुज्ज्वलविमलोत्तमौ मिलदनाविलः ॥ ११५ ॥
नवीनपीनसद्यस्कहृद्यतानूतनूतनाः।
प्रत्यग्राव्यग्रताभव्यनव्यत्वाभिनवस्तथा ॥ ११ ॥
निकामरामातिमात्रगात्रतैकान्तकान्तता ।
एवं सामान्यशब्दानां शेयाऽनुप्रासवासना ॥ ११७ ॥
अथो कथादिके राजवर्णनाथुपयोगिनः ।
अनुप्रासस्य सिद्ध्यर्थ शब्दान् कतिपयान ब्रुवे ॥ ११८ ॥
महादेव महाशर्व गर्वाहरमनोहर ।
उग्रोऽग्रो गिरि गिरिशो वर्गों भर्गोचमक्रमः॥ ११ ॥
धराधीशानिशानश्रीर्भवप्रवरवैभवः।
विना पिनाकिना चेतो वन्हिरेताः शिवः शिवः ॥ १२० ॥
शम्भुनिशुम्भनो रुद्रौद्रो निःशङ्कशङ्करः।
मी कपर्दी भूपालिकपाली भीमभीमभाः॥ १२१ ॥
स्थाणुः स्थाणुर्वामदेव वामो भैरवभैरवः ।
खण्डपरशुरखण्डश्रोनिस्तन्द्रश्चन्द्रमौलिवत् ॥ १२२ ॥
जितारातिः पुरारातिः सव्योमकेशपेशलः।
नीलकण्ठसङ्नीलो नीललोहितलीलया ॥ १२३ ॥
विरूपाक्षः सरूपाक्षः कृत्तिवासाः प्रकाशभाः।
वृषा वृषाङ्कसर्वाङ्गखट्वाङ्गधरदुर्धराः ॥ १२४ ॥
श्रीकण्ठोत्कराठया कराठे कराठेकालकरालरुक् ।
ईश्वरोऽनश्वरः स्फूर्जबूर्जटिर्मूलशूलभृत् ॥ १२५ ॥

·अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः २- मृत्यु मृत्यञ्जयस्फूतिरष्टमातरमूर्तिमान् । भूतप्रभुः प्रभूतश्रीविष्टपः शिपिविष्टवत् ॥ १२६ ॥ गौरीगौरीशकालीशशाली चण्डीशचण्डिमा । दुर्गा दुर्गाणि रुद्राणी वाणी शर्वाणिपाणिना ॥ १२७ ॥ वात्या कात्यायिनी सर्वमङ्गला सर्वमङ्गला । नवानीता भवानी साऽपर्णा वर्णा शिवाऽशिवा ॥ १२ ॥ रणे गणेशविघ्नेशनिघ्ने हेरम्बडम्बराः । परः परशुपाणिश्रीः सनायकविनायकः ॥ १२१ ।। स्तम्बो लम्बोदरो दन्तैकदन्तेभास्यलास्यवत् । दूषको मूषकरथो महासेनमहा महान् ॥ १३० ॥ स्वामी कामी कृतास्कन्दः स्कन्दषरामुखसंमुखाः । महातेजोमहातेजा दत्तातिः कार्तिकेयवत् ॥ १३१ ॥ कुमारसारसेनानीः सेना गाङ्गेयगेयता । सब्रह्मचारी सब्रह्म यमाहुर्बाहुलेयवत् ॥ १३२ ॥ शाखा विशाखा क्रौञ्चारिसञ्चारिशरभूशराः । तारका तारकारातिर्नादद्वादशलोचनः ॥ १३ ॥ विश्वरूपस्वरूपश्रीः क्रतुपूरुषपौरुषः । दामोदरवदुद्दामो धरणीधरदुर्धरः ॥ १३४ ॥ श्रीवत्सवदतुच्छश्रीः स त्रिविक्रमविक्रमः । सेवासु वासुदेवाभः स हृषीकेशपेशलः ॥ १३५ ॥ विष्वक्सेन विष्वक्सेनच्छमना पद्मनाभवत् । विष्णुवतिष्णुवैकुण्ठकुण्ठलोकेशकेशकाः ॥ १३६ ॥ विट मुण्डपुण्डरीकाक्षो भारानारायणप्रभुः । स्फीतां पीताम्बरो मञ्जुर्मञ्जुकेशाच्युताच्युताः ॥ १३७ ॥ श्रीवत्साङ्कशशाङ्कश्रीजनार्दन इवाऽर्दनः । सदा गदाधरः शाली वनमाली हरिहरिः ॥ १३८ ॥ आशादाशाहवद्ववाणः पुराणपुरुषक्रमः । इन्द्रोपेन्द्रकृष्णकृष्णपुरुषोत्तमपौरुषाः ॥ १३९ ॥ वृषा वृषाकपिः सेतुस्ताय॑केतुरजोऽग्रजः। नयज्ञयज्ञपुरुषविक्रमोपमविक्रमः ॥ १४० ॥ विष्टरश्रवसाविष्टो विश्वं विश्वम्भरः प्रभुः। मना सनातनः शौरिगौरि गोविन्द विन्दति ॥ ११ ॥ द्वीपश्रीपतिदैत्यारिशैत्या कुन्दमुकुन्दवत् । अगाधमाधवः पन पद्मशयवदाशयः ॥ १४२ ॥ बलदेवबलो देवः सीरभृद्धीरविक्रमः ।

·स्तबकः ३] काव्यकल्पलतावृत्तिः। ४१ कालिन्दीकर्षणोत्कर्षसोद्रेकस्त्वेककुण्डलः ॥ १४३ ॥ लोलां नीलाम्बरो भद्रबलभद्रो हली बली। कुशली मुशली तालध्वजोत्तालो वलाद्वलः ॥ १४४॥ ततो लम्बः प्रलम्वघ्नः क्षमापालः कामपालवत् । अनन्तानन्तसङ्ग्रामो रामकामः सरामवत् ॥ १४५ ॥ सङ्कल्पजन्मकल्पश्रीविषमो विषमायुधः । चञ्चत्पञ्चशरः पुष्पपुष्पात्रो घस्मरः स्मरः ॥ १४६ ॥ प्रद्युम्नद्युम्नकन्दर्पकन्दसहर्पदर्पकाः । मनो मनोभवो भव्यवदनो मदनोपमः ॥ १४७॥ पीनमीनध्वजः कामकामना मारसारता । शृङ्गारयोनिः शृङ्गारस्तम्बशम्बरसूदनः ॥ १४८ ॥ अनङ्गवङ्गसङ्गत्या मधुमित्रपवित्रभाः। अथ मन्मथवढूनप्रसूनशरभासुरः ॥ १४९ ॥ प्रजा प्रजापतिर्धर्ता जगत्कर्ता विधिविधिः । ब्रह्म सब्रह्मचारित्वं पितामहमहा महान् ॥१५० ॥ स्रष्टा स्पष्टास्फुरन्मेधा वेधाः कमलभूरभूत् । स्वयम्भूमिः स्वयम्भूवद्धाता त्राता जगत्रयीम् ॥ १५१ ॥ चतुरा चतुरास्यश्रीः पद्मभूः सद्म सम्पदाम् । परमेष्ठः परमेष्ठी वेदगर्भसगर्भभाः ॥ १५२ ॥ शतानन्दकृतानन्दद्रोहिणो द्रुहिणाकृतिः । सुरज्येष्ठः सतां ज्येष्ठो नाभिभूर्नाभिभूतये ॥ १५३ ॥ श्रीमानिन्द्र इवोन्निद्रः कश्चिद् दुश्ववनोपमः। महामहाः सहस्त्राक्षः समन्युः शतमन्युवत् ॥ १५४ ॥ वर्यः पर्यज्ञवत्पूर्वः पूर्वदिक्क्रान्तकान्तभाः । सुनालीरसुनासीरः साक्षादिव दिवस्पतिः ॥ १५५ ॥ शक्रवक्रपुरुहूतपूतः सुत्रामधामभाक् । नास्तो वास्तोष्पतिः क्षोणीखण्डमाखण्डलप्रभः॥ १५६ ।। अनघो मघवा भूपः स पुरन्दरसुन्दरः। वासवासवसारौजा बिडौजा दम्भजम्भजित् ॥ १५७ ॥ ससङ्क्रन्दनसकन्दः पाकशासनशासनः । प्राचीनबर्हिः प्राचीनवर्गः स्वर्गपतिप्रभः ॥ १५८ ॥ श्रादित्यनित्यसविता कविता क्रूरशूरवत् । अंशुमाली महाशाली दिवाकर इवाकरः ॥ १५९ ॥ द्वादशात्मा महात्माऽसौ त्रयीतनुमनुव्रजन् । जगच्चक्षुःसदृक्षश्रीरहपंतिमहस्ततिः ॥ १६० ।। ६का० क० ·४२ अमरचन्द्रयतिकृता- [ प्रतानः २- धर्मकर्मकर्मसाक्षी पवित्रश्चित्रभानुवत् । अर्यमा वर्यमाहात्म्यसत्पूतः सप्तसप्तिवत् ॥ १६१ ॥ श्रात्तं मार्तण्डचण्डश्रीमरिणदिनमणिद्यतिः । द्योतनः प्रद्योतनवत् सहस्रांशुमहःसहः ॥ १६२ ।। भास्वद्भास्वद्भानुभानुः शौर्यसूर्यरविच्छविः । पतङ्गचङ्गतरणितरस्वस्तिगभस्तयः ॥ १६३ ॥ विरोचनरोचनश्रीः पूषा भूषार्ककर्कशाः । नमो नभोमणिः प्रांशुः खरांशुः कोपगोपतिः ।। १६४ ॥ दण्डदण्डधरो ध्वान्तकृतान्तसमविक्रमः । करालकालसद्धर्मों धर्मराजोऽन्तकान्तकृत् ॥ १६५ ॥ हीना पीनाशकीनाशवतिना समवतिना। सुश्राद्धश्रद्धदेवेन शमनो दमनो द्विषाम् ॥ १६६ ॥ संमदी कौमुदीकान्तः साक्षादाक्षायणीपतिः । दोषधीरोषधीभर्ता मुदः कुमुदबान्धवः ॥ १६७ ॥ दैवाजैवातृकः सोमः कोमलो बिन्दुरिन्दुवत् । विधुर्विधुरितो राजा राजानिस्तन्द्रचन्द्रमाः ॥ १६ ॥ दक्षनक्षत्रनाथश्रीः रोहिणी रोहिणीशरुक् । स्फारातारापतिस्तारतारकास्तारकः प्रभुः ।।१६९ ॥ गिरमाङ्गिरसक्षीबपीवजीवोऽगुरुगुरुः । धिषणो धिषणोदनश्चित्रश्चित्रशिखण्डिजः॥ १७० ॥ वाचं वाचस्पतिः सौरिभूरिहबृहस्पतिः । सचिवार्यसुराचार्यसभृङ्गीपतिगीपतिः ॥ १७१ ॥ इति शब्दा नृपामात्यनृपपुत्रादिवर्णने । यथोचित्यं प्रयोक्तव्याः शीघ्रानुप्राससिद्धये ॥ १७२ ॥ अनुप्रासानयनोपायान्तरमाह- आदिक्षान्तलिपौ कादिक्षान्तशब्दगवेषणम् । चित्रानुप्रासयमकशब्दनिश्चयकृद्भवेत् ॥ १७३ ॥ अकारादिक्षकारान्तशब्दे सति अन्ये तत्सदृशाः ककारादिक्षकारान्ताः शब्दा वीक्ष्यन्ते, तदा चित्राऽनुप्रासयमकशब्दनिश्चयो भवति । यथा अरशब्दस्य सदृशाः कादिक्षान्तशब्दाः यथासम्भवं लिख्यन्ते-अर कर खर गर घर चर घरट्ट जरया क्षरया विड्वर तरणि संस्तर दर धर नर परस्पर अम्बर भर मर वर शरवण सर हर अक्षर । तथा-आर कार गार चार जार दार तार धार व्यापार स्फार मार मार वार सार हार क्षार । तथा-आम काम ग्राम आचाम जामयः तामस दाम धाम नाम पामया याम राम चाम श्याम साम क्षामाः। तथा-कीर चीर जीरक तीर नीर धीर भीरवः सीर हीर क्षीर कोटीर कुटीर वानीर महीरमणाः। तथा-अर्ण कर्ण तर्णक पर्ण वर्ण स्वर्ण अर्णव ।

·स्तबकः ३] काव्यकल्पलंतावृत्तिः । एवं सर्वशब्देपु शब्दान्तराणि गवेषणीयानि । शब्दस्य सकलान् वर्णान् स्वरैः सर्वैः क्रमाक्रमात् । संयोज्य जनिताः शब्दाश्चित्रानुप्राससिद्धिदाः ॥ १७४ ।। एते शब्दाश्छन्दोभ्यासस्तबके शब्दभेदजशब्दविवरणात् ज्ञेयाः ॥ इति श्रीजिन० शब्दसिद्धिप्रताने द्वितीयेऽनुप्रासस्तबकस्तृतीयः । अथ मुख्यलाक्षणिकव्यञ्जकानां शब्दानां स्वरूपमाह-- शब्दो मुख्यो लाक्षणिको व्यकश्च त्रिधा मतः । मुख्यार्थवाचको मुख्यो व्यापारोऽर्थेऽस्य चाऽभिधा ॥ १७५ ॥ लक्ष्याश्रितो लाक्षणिको व्यापारो लक्षणाऽस्य तु । व्यङ्गययुक्तो व्यञ्जकोऽस्य व्यापारो व्यसनं मतम् ॥ १७६ ॥ साक्षात्सतविषयो गोपिण्डादिर्वाच्यो मुख्योऽर्थस्तदभिधायी गोप्रभृतिशब्दोऽपि मुख्यशब्दस्य मुख्याथै व्यापारः संकेतापेक्षा, वाच्याऽवगमनशक्तिरभिधा लक्ष्यलक्षक- स्य लाक्षणिकशब्दस्य लक्ष्यनिष्ठो व्यापारी, लक्ष्यावगमनशक्तिर्लक्षणा । व्यङ्गयव्यञ्जन. क्षमस्य व्यञ्जकशब्दस्य व्यङ्ग्यनिष्ठो व्यङ्गयावगमनशक्तिय॑ञ्जनम् । मुख्यार्थबाधे मुख्यार्थासन्नत्वे लक्ष्यतेऽपरः । रूढेः प्रयोजनाद्वाऽर्थो यत्सोक्ता लक्षणा बुधैः ॥१७७ ।। मुख्यार्थबाधाऽनुपपत्तेरनुपयोगाच 'कर्मणि कुशल:', 'गङ्गायां घोषः' इत्यादा- वनुपपत्तिः । 'रामोऽस्मि सर्वं सहे' इत्यादावनुप्रयोगः । अत्र प्रस्तावादभिधेयप्रतिपत्तौ रामशब्दोऽनुप्रयुज्यमानत्वात् बाधितार्थः स्वाभिधेयभूतार्थगामित्वरूपसम्बन्धाद्राज्य. भ्रंशप्रवासपितृसीतावियोगादिदुःखपात्रत्वं लक्षयति । असामान्यनिवेदादिव्यङ्गन्यं प्रयो- जनम् । मुख्यार्थासन्नत्वं पञ्चधा । यदुक्तम्- 'अमिधयेन सम्बन्धात् साहश्यात् समवायतः । वैपरीत्यात् क्रियायोगात् लक्षणा पञ्चधा मता' ॥ अभिधेयं मुख्यार्यस्तेन सह सम्बन्धो यथा-'गङ्गायां घोषः । अत्र गङ्गाशब्दा- ऽभिधेयस्य स्रोतसो घोषाधारतानुपपत्तेः मुख्यार्थबाधे योऽयं समीपसमीपिभावात्मा सम्बन्धस्तदाश्रयणेन गङ्गाशब्दस्तटं लक्षयति । गङ्गात्वे एकार्थसमवेतपुण्यत्वमनोरम- स्वशैत्यादिप्रतिपादनं व्यङ्गय प्रयोजनम् । न हि तत्पुण्यत्वादि गङ्गातट इत्यादिशब्दा- न्तरैः स्त्रष्टुमपि शक्यते । सादृश्याद्यथा-'गौर्वाहीकः', गौरेवायं वा इत्यादौ मुख्या. र्थस्य सास्नादिमत्त्वादेः प्रत्यक्षादिप्रमाणेन बाधे अभिधेयेन सादृश्यात्तद्तजाब्य. मान्धादिगुणयुक्तो वाहीको लक्ष्यते । प्रयोजनं सारोपार्या ताद्रूप्यप्रतिप्रत्तिः । साध्यवसानायां सर्वथाऽभेदप्रतिपत्तिः । समवायात्साहचर्याद्यथा-'कुन्ताः प्रविश- न्तीत्यादौ कुन्तानां प्रवेशानुपपत्या मुख्यार्थबाघे साहचर्यात् यथा कुन्तवन्तः पुरुषा लक्ष्यन्ते । प्रयोजनं तु रौद्रत्वादीनां सातिशयानां प्रतिपादनम् । वैपरीत्या.

·बाधः । अमरचन्द्रयतिकृता [प्रतानः २- द्यथा-'अभद्रमुखे भद्रमुखः अत्र भद्रसुखशब्दस्य अभद्रमुखे प्रयोगात् स्वार्थ- अतोऽसौ स्ववाच्यनूतस्य नद्रमुखत्वस्य चैपरीत्यादभद्रमुखत्वं लक्ष. गयाऽवगमयति । प्रयोजनं तु गुप्ताऽसभ्यार्थप्रतीतिः । क्रियायोगाद्यथा-'महति समरे शत्रुघ्नस्त्वम्। इति । अत्र अशत्रुघ्ने शत्रुघ्नशब्दप्रयोगात् स्वार्थबाधः । शत्रुघ्नशब्दश्च अशत्रुघ्ने शत्रुहननक्रियाकर्तृत्वायोगात् लक्षणया प्रयुक्तः । प्रयोजनं च वर्ण्यमानस्य शत्रुन्नशब्दाभिधेयनृपरूपताप्रतिपादनम् । 'कणि कुशलः' इत्यत्र कुशान् लातीति दर्भग्रहगायोगात् मुख्यार्थवाधे विवेचकत्वादौ च सम्बन्ध रूढितः प्रवीणपुरुषरूपोऽर्थों लक्षणाच्यापारेण लक्ष्यते । एवं द्विरेफद्विपानुलोम्यलावण्यादयो रूढिशब्दाः, तत एतेषु रूढिलक्षणा । 'गङ्गायां बोधः' इत्यादी प्रयोजनात् लक्षणा । प्रयोजनं च पावित्र्यादि व्यङ्गयम् । तत्त्वमिदम् रूढिलक्षणायां वाचको लाक्षणिकश्चेति नामद्वयम् । अभिधा, लक्षणेति व्यापारद्वयम् । प्रयोजनलक्षणायां तु शब्दस्य बाचको, लाक्षणिको, व्यन्जक- श्चेति नामत्रयम् । अभिधा, लक्षणा, व्यञ्जनं चेति व्यापारत्रयम् । रूढिलक्षणायान्तु व्ययप्रयोजनाभावात् शब्दस्य न व्यञ्जकता न व्यञ्जनव्यापारः । शब्दव्यापारो निरन्तरार्थनिष्ठोऽभिधा मता । स तु सव्यवधानार्थनिछो भवति लक्षणा ॥ १७८ ॥ सव्यवधानो मुख्यार्थबाधादिहेतुत्रयान्तरितो यो लक्ष्यस्तटादिर्थस्तत्र विश्रान्तः शब्दव्यापारो लक्षणा । अभिधैव मुख्याथै बाधिता सती अचरितार्थत्वात् अन्यत्र प्रसरति, तत्पुच्छभूतैव लक्षणा । शुद्धोपचारमिश्राऽसौ द्विधा शुद्धाऽपि हि द्विधा ! उपादानलक्षणाऽऽद्या परा लक्षणलक्षणा ॥ १७९ ॥ उपादानं स्वसिद्ध्यर्थ पराक्षेपः । यथा 'पुरे कुन्ताः प्रविशन्ति' । अत्र कुन्तैः स्वप्रवेशसिध्यर्थं स्वसंयोगिनः पुरुषा आक्षिप्यन्ते तत उपादानेनेयं लक्षणा । परार्थ स्वार्पणं लक्षणेन लक्षणलक्षणा । यथा-'गङ्गायां घोषः । अत्र तदस्य घोषाधिकरणतासिद्धये गङ्गाशब्दः स्वार्थ- मर्पयतीतीत्यादौ लक्षणेन लक्षणा । अयमभिप्रायः-यत्र शब्दः सर्वथा स्वार्थमत्यजन् अन्यमर्थ लक्षयति तत्र लक्षणेन तटादिज्ञापनेन लक्षणा स्यात् । यत्र तु स्वार्थमपि वदन्नन्यमुपादत्ते तत्रोपादानेन लक्षणा । इमौ द्वावपि भेदौ शुद्धौ, उपचारेणाऽमिश्र. त्वात् । यथा 'गौर्वाहीकः' इत्यत्र वस्त्वन्तरे वस्त्वन्तरमुपचर्यते, न तथाऽनेति भावः । उपचारमिश्राऽपि चतुर्विधा । सादृश्यागौणसारोपा गौणसाध्यवसानिका ॥ १८० ॥ गौर्वाहिको गौरवाऽयम् • यत्रोपमानगतगुणतुल्यगुणयोगलक्षणं पुरःसरीकृत्योपमेये उपमानशब्द आरोप्यते तो गौणौ भेदौ, गुणेभ्य आगतत्वात् गौणशब्दवाच्यो । सम्बन्धान्तरतः पुनः । विझया शुद्धसारोपा शुद्धसाध्यवसानिका ।

·स्तबकः ४] काव्यकल्पलतावृत्तिः । ४५ . श्रायुधृतमायुरेवेदम् अनयोः शुद्धभेदयोः कार्यकारणभावः सम्बन्धः, सादृश्याभावान गौणता । यथा आयुष्कारणं घृतं तथा न क्षीरादीति क्षीरादिवैसाहश्येन आयुःशब्दान्न व्यभिचारतीति कार्यकारित्वादि प्रयोजनम् । षड्भेदेति लक्षणा ॥ १८१ ॥ उपादानलक्षणा, लक्षणलक्षणा गौणसारोपा, गौणसाध्यवसाना, शुद्धसारोपा, शुद्धसाध्यवसाना इति षड् भेदाः । आरोप्यारोपविषयौ सारोपायां स्फुटावुभौ । पुनः साध्यवसानायामरोग्याऽन्तर्गतः परः ॥ १८२ ॥ आरोप्यो गवादिः आरोपविषयो वाहीकादिः, सारोपा सादृश्यहतुका, एपा उप- मानोपमेयस्य विद्यमानरूपत्वात् रूपकालङ्कारबीजम् । यत्राऽऽरोप्येण गवादिना निगीर्ण- तया आरोपविषयस्य वाहीकादेः प्रतीतिः सासाध्यवसाना, इयमतिशयोक्तीजम् । यथा- कमलमनम्भसि कमले च कुवलये तानि कनकलतिकायाम् । सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरम्परा कयम् ॥ कार्यकारणभावादिलक्षणायां तु न रूपकादिविषयता, सदृश्याभावात् । यथा- आयुर्घतं यशस्त्यागो भयं चौरः सुखं प्रिया । वैरं द्यूतं गुरुर्ज्ञानं श्रेयः सत्तीर्थसेवनम् ॥ तथा अन्यापदेशालङ्कारस्य साध्यवसानलक्षणात्वम् । यथा- अनद्यः कोऽप्यन्तस्तव हरिण हेवाकमहिमा स्फुरत्येकस्यैव त्रिभुवनचमत्कारजनकः । इत्यत्र हरिणेन सह प्रतीयमानस्याऽभेदः । सम्बन्धा बहवः । यदुक्तम्- 'एकशतं षष्ट्यर्थाः' । कचित्तादादुपचारः, यथा- इन्द्रार्थाः स्थूणा इन्द्रः । कचित् स्वस्वामिभावाद्यथा-राजकीयः पुरुषो राजा । क्वचि- दवयवावयविभावाद्यथा-अग्रहस्त इत्यग्रमानेऽवयवे हस्तः । कापि तात्कात् यथा-अतक्षा तक्षा। क्वचिन्मानाधथा-आढकमश्नाति । क्वचित् स्थानाद्यथा-मञ्चा: क्रोशन्ति । इत्यादयः सर्वे यथालक्ष्यं लक्षणीयाः। यदाहुः--'सहचरणस्थानतादर्थ्य- वृत्तिमानधरणसामीप्ययोगसाधनाधिपत्येभ्यो ब्राह्मणमञ्चकटराजसक्तचन्दनगङ्गाशाटका- नपुरुषेष्वतद्भावेऽपि तदुपचास । एषु शुद्धा लक्षणा । काचित् रूढितः, काचित् प्रयो- जनात् , काचित् सारोपा, काचित् साध्यवसाना । अथ लक्षणाहाः केचिच्छब्दाः कथ्यन्ते- चित्रेन्द्रजालवाच्यद्विर्भावस्वप्नयमकसंवादाः । द्वैगुण्याभिनयकथाद्विरुक्तिपर्यायवक्रपुनरुक्तिः ॥ १८३ ।। रूपावस्थार्थावपुर्भवान्तरं परिणतिविवत्तौ। अनुवादानुप्रासानुकृतिच्छायाप्रतिबिम्बशब्दौ च ॥ १८४ ॥ प्रतिवीरमल्लनायककविवेशी वन्धुरनुकूलः।

·अमरचन्द्रयातिकृता [प्रतानः २- प्राण्याज्यशातिसुहृद्दायादसनाभिसहचरसतीर्थाः ॥ १८५ ॥ सब्रह्मचारिनीलीरागसहाध्यायिसदृशसध्यञ्चः। गणनाधिकः सवर्णः संवादी सांयुगीनरिपू ।। १८६ ॥ अधिदैवतविद्यागुरुकुलनाथकुल पुरःधुरुपाः। श्रोङ्कारचक्रवर्ति क्षेमङ्करसार्थवाहतीर्थानि ॥ १८७ ॥ ज्येष्ठसभावत्यग्रेसरोत्तमर्णप्रतीक्ष्यजिनकाशि । अद्वैतवादिधुर्योल्लाधनगृहमेधिनोऽध्यक्षाः ॥ १८८ ॥ तत्त्वब्रह्मोपनिषदहस्यचैतन्यधृतपरात्मानः । सौरभ्योत्कर्षरसाभोगानन्दाभिजात्यपरभागाः ॥ १८ ॥ लयसर्वस्वविलासास्तण्डुलनियसभाग्यमजानः। जीविततात्पर्यार्थव्युत्पत्यपवादमर्ममकरन्दाः॥ १९० । साम्राज्यसिंहनादाहङ्कारैश्वर्यसंस्कृतविपाकाः। सारोद्धारनिदानव्याख्याटीकाचरित्रविश्रम्भाः ॥ १९१ ॥ मूलद्रव्यविवेकव्याकरणनिरुक्तसौष्ठवाभ्युदयाः । सौन्दर्योन्मेषनवीनत्वप्ररोहसंभ्रमोलाहाः ॥ १९२ ॥ वैदग्ध्यावष्टम्भावुत्सवनवनीतयौवनादेशाः । महिमनिघण्टौद्धत्यान्तरङ्गपूर्वोक्त्यधित्यकास्वेच्छाः ॥ १९३ ॥ व्याप्तिबहुधनपीवक्षीबमहोदामतुङ्गताः प्रौढिः । सर्वाभिसारवृद्धिव्यूहव्यासाऽट्टहाससङ्घट्टाः ॥ १९४ ॥ विष्कम्भवज्रपातानध्यायापन्हवाविसंवादाः। केतूदयान्तरायावातोपप्लवाध्यवस्कन्दाः ॥ १९५ ॥ प्रत्याख्यानान्तदिव्याषेधविडम्बनान्यतीचाराः । अनुपदारुन्तुदकद्ववैरङ्गिकनास्तिकाः पुरोभागी ॥ १९६ ।। स्थायी द्रव्यं किट्टस्तुषपिण्याकौ पलालपदधूली । उद्वाहपूर्वरङ्गप्रतिमाप्रस्तावनाटयसम्फेटाः ॥ १९ ॥ अङ्गोद्वर्तनशाखापुरशाखामङ्गलावतरणानि । प्रश्नोत्तरप्रहेले कलभकिशोरौ प्रवालमञ्जय्यौँ ॥ १९८॥ निर्माल्यभङ्गिकरणीकैतवपाखण्डिकर्णिकाभेदाः । तर्णकपरागसैन्योपपदसमस्याकलान्तरोत्सर्गाः ॥ १९९ ॥ प्राकाम्यवस्तुवाचिकसम्बोधनपादुकावहित्थानि । व्यवहारकिंवदन्तीप्रभूतविज्ञानकारिकोपाधिः ॥ २०० ॥ बहिरङ्गोपश्रुतिमृगतृष्णानासीरपादपीठानि । व्यापृतिदिग्धपरोक्तागण्डूषोपत्यकाप्रहसनानि ॥ २०१ ॥ युवराजशिष्यसैनिकसचिवप्रतिहारमण्डलेशगणाः । वैहासिकसेनानीवैतालिकषटुपदात्यनुगाः ॥ २०२ ॥ ।

·स्तबकः ४] काव्यकल्पलतावृत्तिः। ४७ -- ग्रामीणपारिपाश्चिकनान्दीचटुकारभक्तपरिवाराः । प्राकृतपरान्नमायिकदासपराधीनयद्धदात्रधराः ॥ २०३ ॥ वैमात्रेयेालूनपरिचारकभर्तृहारककनिष्ठाः । अधमर्णराजवंश्यौ वन्दारुरताञ्चलस्फुलिङ्गकरणाः ॥ २०४ ॥ दिङ्मात्रमेकदेशः खण्ड वालोऽङ्कुरः शिशुता । संक्षेपक्षामत्वावयवकलाशीकरलहयः ॥ २०५ ॥ इत्याद्या लक्षणाशब्दाः सदृशत्वोपयोगिनः । उपमाने क्वचिद्रोप्या उपमेये क्वचित्तथा ॥ २०६ ॥ उपमाने यया- इन्दुर्वक्तस्य वीप्सासदनमुपकथा पादयोः पङ्कजाली, पर्यायोऽलिः कबर्या, ननु तनुमहसां कर्णिकाकर्णिकारम् । आभासः कुम्भिकुम्भद्वयमुरसिजयोः, कामकोदण्डदण्डः, पाखण्ड भ्रूलताया, रतिरभिनयनं, पश्य रूपस्य यस्याः ॥ उपमेये यथा- व्याषेधो धरणीधरेशितुरनध्यायः सुधाया, विधो- रन्तर्द्धिर्धनदाचलस्य निधनं, दुग्धोदसिन्धोः पिधा । प्रत्याख्यानममानवद्विपमहादेहयुतेनिन्हवो जान्हव्यास्तव भूभुजङ्ग यशसां भारो दिशां हारति ।। अन्येऽपि लक्षणाशब्दा लिख्यन्ते । यथा-लुण्टाक जल्पाक गृहयालु स्पृहयालु घस्मर मेदुर भङ्गुर छिदुर जागरूक वावदूक विकस्वर प्रमद्वर सत्वर जित्वर गत्वर कम्प्र उन्मदिष्णु वैतडिक माथिक तुन्दिल तुण्डिक पिचण्डिल पिचण्डिक तुण्डिल तुण्डिक शुभंयुः दन्युर जङ्घाल दंष्ट्राल भुजाल पांसुल प्रज्ञाल प्रशिल रजस्वल फेनिल वाचाल वाचाट मुखर पडिल इत्यादयो, विद्वन्नाम चौर महोत्साह उद्धत कोपन वैरङ्गिक कर्मशूर अलङ्कर्मीण कर्मठ धृष्ट सजन बन्धुगोत्रादीनां नामानि । एवंप्रकाराः शब्दाः लक्षणासाधका यथाचित्यं प्रयोज्याः । यथा- विप्रोऽप्ययं द्रुतमहीनमहीनकीर्ति- लुण्टाकशक्तिरपसादगुरुप्रसादः । वेध्यं प्रपातयति पश्यत रे नरेन्द्राः! कीर्ति स्मरन्मनसि गौरत्वं न कृष्णाम् ।। इति श्रीजिनदत्तसूरिशिष्यमहाकविपण्डितश्रीमदमरविरचितायां कविशिक्षा- बृत्तौ शब्दसिद्धिप्रताने लाक्षणिकः स्तबकचतुर्थः । सम्पूर्णश्चाऽयं शब्दसिद्धिप्रतानो द्वितीयः ॥

·४८ अमरचन्द्रयतिकृता- [ प्रतानः ३- - अथ श्लेषसिद्धिपतानः। तत्र पूर्व श्लेषव्युत्पादनं यथा- वर्णाकारक्रियाधाराधेयसम्बन्धिवन्धवः । विट्पत्तीप्रियसम्पर्किस्वामितुल्यगुणादयः ॥ १॥ एषां स्यान्नामभिः श्लेषो नानार्थैर्वर्ण्यवस्तुनि । भङ्गश्लेषोऽधिककसन्मुख्यैः पूर्वाग्रगैः पुनः ॥ २॥ वर्ण्यवस्तूनां वादिनाम्नां मध्याधयन्नाम द्वयर्थं त्र्यर्थं नानार्थं वा भवति तेन नाम्ना श्लेषः कार्यः । यथा धवलार्जुनहरिगोप्रभृतयः शब्दाः । भङ्गश्लेषस्तु वर्ण्यवा- दिनाम्नः पूर्वगतैरधिकादिभिरग्रगतैः कसदादिभिः सामान्यशब्दैरथें मिलति यथासंभवं कार्यः। यथा कमलशब्दस्य मल इति अग्रेतनाक्षराथें मिलति पूर्वाक्षरकस्रोट्यते । यथा- 'अधिकमलशली' । अधिकशब्दः सामान्यः । तथा करकशब्दस्य कर इति पूर्वाक्षारार्थ मिलति उत्तराऽक्षरकस्रोट्यते । यथा 'करकसलक्ष्मीः' । कसच्छब्दः सामान्यः । पूर्व पूर्वाक्षराणां त्रोटनाय पूर्वप्रयोज्याः सामान्यशब्दा यथा- अधिकस्वकस्वकीयकसश्रीकाः सुखसुगौ पुरोगश्च । ज्ञेयाः समानोच्चसदास्वच्छाः सदाच्छसज्जौ च ॥३॥ तज्ज्ञाभिज्ञसुखज्ञाः शोभितविभ्राजितादयः स्वस्थः । सुखदं तदं शोभा बद्धसौन्दर्यप्रभृतितो बद्धम् ॥ ४ ॥ सम्पन्नसुशोभनलोलुपसम्पन्नवसगौरवमहाभाः। बहुशोभनसदाशुभबहुभाः परमसमानयामनोहृद्यम् ॥ ५ ॥ पीवरसुरुचिरमधुरा मञ्जुलपृथुलौ स्वभावतः शंश्च । सुमुखदशः समहासः ससमग्रहपरमहौ च बहुलक्षः ॥ ६ ॥ एतैः शब्दः पदानां पूर्वाक्षराणि नोव्यन्ते । यथा- सश्री-क-पालिस्थितिः कैलासः, सरोवत् । स्व-क-लङ्काभोगः शशी, रावणवत् । सु-ख-रोचितः कुलालः, सुकृतिवत् । सु-ख. लीनस्तुरगः, सुकृतिवत् । सु-ख-द्योतस्तपात्त्ययो, नृपवत् । पुरो-ग-बलस्थितिः सारङ्गधनुः, मल्लवत् । समा-न-ध-न-र-स-भा-सितं सरो, नृपवत् । उ-च्चा-मरश्रीः नृपतिः, इन्द्रवत् । सदाऽच्छ-गणराजितं गोस्थानं, रुद्रस्थानवत् । स-ज-वी-रगणं विभ्रत् वनं, नृपवत् । अभिज्ञातिस्थितिः कुलीनो, विदग्धगोष्ठीवत् । शोभि-त-रङ्गान्वितो जलधिः, नटवत् । स्वस्थपुटताशाली शैलमार्गो, मृदङ्गवत् । सुख-दा-नस्थितिः वदान्यः, शाकटिकवत् । शोभाबद्ध-बलान्वितो रुद्रो, नृपवत् । सुशोभ-न-गरस्थितिः सुनृपः, शिवकण्ठवत् । लोल-प-वन-स्थितिः सागरतरङ्गो, गिरिवत् । सम्प-न-व-सुधाभोगः पार्थिवः, सरवत् । बहु-शो-भ-वनान्वितं पुरं, गिरिवत् । परमहेलाशाली द्वेधापि कामुकः । मनो- हु-यो-धस्थितिः युद्धभूमिव धेनुवत् । सुरुचि-र-मणीरमणीयः पाणिग्रहमहो, रोहण- वत् । पृथु-ल-क्षणं गृहं, चन्द्रवत् । स्वभावशरणधुरीणो द्वेधा सुभटः । सम-हास-कल: सज्जनः, पूर्णिमेन्दुवत् । परम-इ-सितश्रीः सुकृती, शिववत् । बहुल-क्ष-पणं ·स्तबकः १] काव्यकल्पलतात्तिः । ४९ जैनदर्शनं, कुक्कुटायोधनवत् । एवमन्यस्वरान्तैरपि सामान्यशब्दैः श्लेषः । यथा-सदा-रो-पचितो युवा, धनुर्धर- वत् । बहुधा-न्य-पुष्टश्रियान्विता शरद् , वसन्तवत्। अग्र-तो-रणशोभं देवगृह. भटवत् । अथाऽन्त्याक्षरनोटनायाऽन्त्यप्रयोज्याः सामान्यशब्दा यथा- कुलसत्करोचितकसत्कान्ता कामात् क्रमादुदितः । कूटोपचितखरोचितखचितागतगाहितौ गुरूढश्च ॥ ७ ॥ गूढोगीतं घाटोपचितं घोरीकृतश्च घनवद्धि । वान्तश्चितश्च रोचितचक्राश्चितरोचिताश्च यतः॥८॥ छविराजितछविलासिप्रमुखाच्छलसच्छटोपचितौ । जाग्रगततोलसज्जातिज्ञातिज्ञानव द्धनो ज्ञातम् ॥ ६ ॥ टोपतिरोहिततनतस्तारोचिततानवधिटुवराः स्युः। तान्तस्ततस्तुतश्च स्थपुटस्थामोदितस्थिरचिताश्च ॥ १० ॥ स्थास्थितवद्धिकरोचितदान्ताश्चामोदितो दूरात् । धनवर्धिधरोचितधवला धामोदितो धुरीणश्च ॥ ११ ॥ धीरोचितो धनव्यासङ्गोऽनवसनवद्धिनव्याप्ताः। नामोदितनियतोदितनिचितनिभासितनिकायनिहिताश्च ॥१२॥ निकरनिवहौ च नियमो निचयनुतो न्यूनवद्धितो न्यस्तम् । प्रवरप्रमुखप्रकरप्रकामभारोचितप्रधानाः स्युः॥ १३ ॥ प्रबलप्रसभप्रकटप्रभावपूतप्रभूतपिहिताः स्युः। पुरतः प्रियमोदितकप्राग्रप्रामोदितप्रकाराः स्युः॥ १४ ॥ प्राग्रहरपीनवर्द्धिप्रस्तावप्रांशवः प्रकाशश्च । प्रविभासितः परोचितपिनद्धपरिवद्धिपरञ्चितस्फीताः ॥१५॥ स्फारोचितश्च फलसद्वितानवलसद्वरोचितवलक्षाः। वामोदितो विरोचितवर्द्धिवसद्धासनाव्याप्ताः ॥ १६ ॥ विपरीतविप्रकृष्टवरचिताश्च धाततोऽव्यवहिताः स्युः। विलसितविकसद्रिचरद्विभ्राजिभ्रासिकासिसमाः॥ १७॥ विसरविमानवितको विशालविभ्रमविनोदविकटाः स्युः। विक्रमविकल्पविस्मयवीतव्यूढनजव्यूहाः॥ १८ ॥ भासितभारोचितभानवर्द्धिभामोदितभ्रान्तिः। भासितभूरीकृतभावबद्धभूयोगतो भरचितश्च ॥ १६ ॥ उदितं भ्रमाद्भरोचितमहितो महसन्मदेशौ च । मधुरो मोहितमोदितमितो मतामानवद्धियतयाताः ॥ २० ॥ यानाद्वीरमरामोदितजितरचितरोचितारूढम् । रोपचितरमोहितरूपचिततसल्लासितालवसत् ॥ २१ ॥ लातं लोभामितलीनद्धिनो लुनवझै च । का०क०७ ·. । ५० अमरचन्द्रयतिकृता [प्रतानः ३- शतशकलशबलशान्ताः स्त्रकामसार्थो स्वभावसमुदायाः ॥२२॥ समसीमोदितङ्मोदितसितसारोचिताः सभासकलौ । सद्योतिसभाजनसारचितस्वेच्छास्वतन्त्राश्च ॥ २३ ॥ सततसमर्यादलसीमसदेशसमानहासिता हारी। हृतं हितश्च हसितं हीनादर्धी हसंश्चापि ॥ २४ ॥ क्षिप्राग्रं च क्षुद्रव्याप्तं चैव क्षमोदितं क्षान्तम् । एते पुरतः शब्दा अन्येऽप्येवंविधा बुधैर्योध्याः ॥ २५॥ एतैः शब्दैः पदानामन्त्याक्षराणि यथासंभवं नोट्यन्ते । यथा-फल-क-सल्लक्षमी: युद्धकार!; फलितद्रुमवत् । नर-का-न्तस्थिति विष्णुः, नृपवत् । शङ्खचिताटोपं बिभ्रच्छङ्ख- वादकः, पुण्यनरवत्। मु-द्वा-हितो मरुदेशः, पूर्णेहितवत् । प्रियं-गू ढविभवं बिभ्रद्वनं, वेश्या. जनवत् । परि-घ-न-वर्द्धिस्थितिः पुरपतोली धर्मपरवत् प्रावृटकालबद्वा । क-च-रोचिता वेणी, समुद्रवी विवत् । तापि-च्छ-विराजिनो वनोद्देशो, रविवत् । सदा-ग-जातिश्री पो वनवत् । रस-ज्ञा-नवर्धिस्थिनिरिसनाधिपो, रसिकवत् । शृङ्गाटोपचितो वीरवर्गों, गिरिवत् । सुर-त-श्रियं बिभ्रदू वेश्यावर्ग:, स्वर्गवत्। स्वस्थामोदितश्रीः सुरेन्द्रो, मल्लवत् । कलदान्तस्थितिः स्वर्गालङ्कारकारी, दक्षवत् । सुधा-मो-दितश्रीः स्वर्गो, रवि- वद । उपाय-न-वसल्लक्षमीद्वेधा नृपः। कच्छ-प-रचितश्रीर्जलाशयो, ग्रामवत् । अधिकफ-ल- सरिस्थतिर्वसन्तः, सुस्वामिसेवावत् । केश-व-रोचितश्रीर्वारकापुरी, सुकेशीवत् । कर- भा-चितोमरदेशो, रविवत। कल-म-हसल्लक्ष्मीःशरत्कालः, सपुण्यवत् । वलय-त:-ल्थिति बिभ्रत् नारीप्रकोष्ठो, मल्लबत् । तिमि-रो-चितश्रीः कुहूः, समुद्रवत् । कुण्ड-ल-सल्लक्ष्मी: कपोलपाली, सुधावत् । मान-व-सस्थिति: मत्यलोको, मानिवत् । गिरिश-त:-श्रियं बिभ्रत् कैलासः, पृथ्वीवत् । मानस-मो-दितश्री: श्रीदपुरीप्रदेशो, मानिवत् । कल ह-सि- तस्थितिः नारदा, कामिवत् । वल-क्ष मो.दितश्री: हिमाद्रिः, शान्तवत् । एवमन्यैरपि सामान्यशब्दैः श्लेषः साध्यते- अपूर्वश्वाऽद्वितोयश्चाऽमध्यमोऽनन्त इत्यपि । अमात्रो मात्राधिकश्चाऽतिक्रान्तादलितात्कमः ॥ २६ ॥ केवलोऽथान्तरस्यन्तादिभ्यश्च पुरतो गुरुः। श्लेषमुत्पादयेदेतैः शब्दरुपपदस्थितैः ॥ २७ ॥ क्रमेणोदाहरणानि-अपूर्वत्रिदशाभोगः, पक्षे दशाभोगः। सुमनः गीर्वाण वृन्दा- रक विबुध अमृत दानव मीमांसा पिनाक कुमार केशव कन्दर्प इत्यादिशब्दानामादौ अपूर्वशब्दः प्रयोज्या। अद्वितीयकपालिश्रीः, पक्षे कलिनी। अमर दानव स्वयम्भू माराम पिनाक वृषाक कमल भास्कर इत्यादिशब्दानामादौ अद्वितीयाऽमध्यमशब्दो प्रयोज्यौ अनन्तदानवश्री:-पक्षे दानश्रीः । दैवत असुर प्रजापति भारती मदन नन्दक इत्यादिशब्दानामादौ मनन्तशग्दा प्रयोग्यः । भमानकालस्थिति, पचे कलस्थितिः । जार चार स्फार दार भार चार हार " -

·पद्म राम
स्तबकः १] काव्यकल्पलतावृत्तिः ।
५१
इत्यादिशब्दानामादौ अमात्रशब्दः प्रयोज्यः ।
मात्राधिककेवलज्ञान:-पत्ते केवलाज्ञानः । कृपण कमल कल वल भर हर इत्या-
दिशब्दानामादौ मात्राधिकशब्दः प्रयोज्यः ।
अतिक्रान्तक्रमभारतीस्थितिः, पक्षे तीरभास्थितिः वलितक्रमपोतवैभवः,
पक्षे तपोवैभवः ।
हर नन्दक वाल मार कर्तन सह भावि राजा भार्गव
धारा लङ्का रसा दिवा दीन नीलिमा राक्षस रुन चार पुत्र शाप भान पात्र रद कपि
छग वलभी इत्यादिशब्दानामादौ अतिक्रान्तक्रम, वलितक्रमशब्दो प्रयोज्यौ ।
केवलकोकस्थितिः, पक्षे करकस्थितिः । कम्बल कोमल दाव प्रमोद इत्यादि-
शब्दानामादौ केवलशब्दः प्रयोज्यः। अन्तर्गुरुकृपण स्थितिः, पक्षे कृपाणस्थितिः । शरज
प्रमद निकर विकर इत्यादिशब्दानामादौ अन्तगुरुशब्दः प्रयोज्यः ।
अतिगुरुकमलस्थितिः, अन्तगुरुकमलस्थितिः, पक्षे कमलास्थितिः ।
वाल वाम इत्यादिशब्दानामादौ अतिगुरुशब्दोऽन्तगुरुशब्दश्च प्रयोज्या ।
आदिगुरुबलस्थितिः, पक्षे बालस्थितिः। वर कल दह हर चर इत्यादिशब्दाना-
मादौ आदिगुरुशब्दः प्रयोज्या ।
अथ वर्णाक्षेपेण शेषप्रकारान्तरमाह-
क्रमतोऽपूर्वोऽञ्चिताचितासितावाहितोहितोरूढाः।
उयोतिकान्तिकासितकामोदितकुलसिताः कसंश्चापि ॥ २८ ॥
उदितं क्रमाच कूटोपवितं खचितं सुखं पुरोगचितम् ।
गाहितगुरुढगूढघनवद्धिघोरीकृता ज्ञयाः ॥ २६ ॥
घाटोपवितोचरोचितचक्राञ्चितकरोविताश्चान्तम् ।
छविराजिमुखाश्च लसन् सज्जं जालोचितच जातियुतः ॥३०॥
ज्ञानार्थी टोपचिततिरोहिततानवद्धिनो बोध्या।
तारोचितस्थिरोचितस्तिरोहितस्थानवर्द्धिनो शेयाः॥ ३१ ॥
स्थामोचितदूरोचितदान्तो धीरोचितश्च धनवर्धी ।
दामोदितो धरोचितनव्याप्तनिचितनवद्धिनियताश्च ॥ ३२ ॥
निहितनिवद्धपरोचितपिहितपिनद्धप्रभासितप्रमुखाः ।
प्रान्तप्रकटप्रवरप्रमोदिताः पोनवर्डी च ॥ ३३ ॥
पूरोक्तिप्रमोदितप्राग्रप्रभासिताः स्फुटोपचितम् ।
स्फारोचितश्च फलसद्विलसद्धामोदिता वसन्याप्तौ ॥ ३४॥
विपरीतविकटसम्पन्नविभासितवरोचितम्यूढाः।
विनोत्कृष्टोद्भासितभारोचितभानवर्द्धिभूव्याप्ताः ॥ ३५ ॥
भासितभीमोदितमोहितमहसन्मानवद्धिनो शेयाः।
यानार्थी रोचितरचितौरोपचितरूढरूपचिताः ॥ ३६ ॥
रामोदितलसितलसल्लाभाश्रितलूनवद्धिनो लवसत् ।
लीनादर्धी शुभ्राजितशकलशुभासिताः सुशोभश्च ॥. ३७ ॥

·. । ५२ अमरचन्द्रयतिकृता [प्रतानः ३- सहसितसततसमीहितसारोचितसीमोदिताश्च सयोती। सबलं हसितहीनावर्द्धितिप्रापक्षमोदितकाः ॥ ३८ ॥ शब्देरेभिरपूर्वाद्यैः पूर्वभागप्रयोजितः। शेषाय शब्दमध्येषु निक्षिपेद्वर्णमण्डलीम् ॥ ३९ ॥ यथा-अपूर्वसुरस्थितिः, पक्षे असुरस्थितिः। अञ्चितगजयुतः, पक्षे अङ्गजा । आचितखेटकशोभी, पक्षे आखेटकः । उद्योतिपरागपूर्णः, पक्षे उपरागः । कामोदितसर: स्थितिः, पक्षे कासरः । एवं सर्वत्र । खचितयोतयुतः। गाहितजारोहः । घनवधिः स्मरः । करोचितवलश्री; । छविरातिगणः । जालोचितघनः । पुरोज्ञानवर्द्धिरस- प्रसरः । अग्रेसदाटोपचितकरश्रीः । तारोचितरणश्रीः। स्थामोदितपुट: । दामोदित- नवश्रीः । धरोचितबलः । नव्याप्तक्षत्रराजी। परोचितवनशोभी। प्रमोदितकटस्थितिः। स्फुटोपचितरणश्रीः। व्याप्तपक्षस्थितिः । वामोदितमनःस्थितिः। भारोचितरतश्रीः । महसत्सूरशोमी। यानवर्द्धिबकस्थितिः । रचितमणीभासरः। लसितगुडरम्यः । शकल- युक्तः । सततगोत्रस्थितिः । पुरोहसितपटयुक्तः । क्षमोदितपणस्थितिः । एवं वर्णक्षेपकशब्दा अन्येऽप्यूह्याः। यथा-कोपपद टोपपद रोपपद लोपपद कूपपद भूपपद यूपपद रूपपद। तथा कराजिस्कान्तारादिशब्दानामग्रेऽजितशब्दः प्रयोज्यः। यथा-कराजितायाः । कविछविरविप्रमुखाः, तथा नीवी अटवी मुख्यास्तेषां विकारान्तवीकारान्तादिशब्दाना- मप्रेमातशब्दः प्रयोज्यः। यथा-छव्याप्तनीव्यायाः । तथा अवर्णोपलक्षितरेफान्तशब्दानामप्रे उपचितोपयुक्तशब्दो प्रयोज्यौ । करोप- चितः । वरोपयुक्तः । जरोपयुक्तः । उवर्णोपलक्षितरेफान्तशब्दानामयो उचितोपयुक्तशब्दौ प्रयोज्यौ। थथा--तरू- पचितः । मरूपयुक्ताः। अथ वर्णाकर्षणेन श्लेषप्रकारान्तरमाह- अकाऽर्काऽगाऽग्याऽग्राऽधाऽर्घाऽाऽर्चाऽाऽचिरच्छाजा(?)। अज्ञाऽटाद्याऽहाऽण्यण्वत्राऽर्त्यतोऽत्यथार्थोऽथो (2) ॥४०॥ अक अर्क अग अग्य अग्र भघ अर्घ अयं अर्चा अच्य अचिः अच्छ अज अज्ञ अट भय अह अणि अणु अत्र अति अत: मति अथ अर्थ अथो। अदोऽद्रिरन्दोघो ध्वाध्यनोऽन्वन्या अपाप्यधि। अवाभ्यभ्राम्यमू (१)अमार्यायेऽयमय्ययाः ॥४१॥ अदः अद्रि अमः अधा अर्ध अध्व अधि अनः अनु अन्य अप अपि अवि अर्व अब अमि अभ्र अमी अभू अमा अर्या अये अयम् अयि अयः । अरमार रेर्यरास्त्राल्पाल्यलमश्वाश्रवोऽधिरसौ। अधास्वहो अहरहमहर्हाह्यक्ष्यक्षा विवर्जितविहीनौ ॥ ४२ ॥ भरम् अब अरे मरि अर अस्त्र अल्प अलि अलम् अश्व अर्थ अश्रि असौ अशा भस् महो अस महम् अहं अहिः अक्षि अक्ष। । - ·- स्तबकः १] काव्यकल्पलतावृत्तिः। ५३ अखिलान्यूनाजनानन्ताभीण्याधिकापरापाराः। अतुलानेकानल्पाशेषासक्तानघामदादभ्राः ॥ ४३ ॥ अहहामरासुराद्या इत्यकारादयो हि ये। योजयेत् तान् यथौचित्यं वर्णाकर्षणहेतवे ॥४४॥ एते यन्येऽपि यक्षरास्त्र्यक्षराश्चतुरक्षरा वा अकारादयः शब्दाः कादिशब्दानामादौ वर्णाकर्षणाय प्रयोज्याः, श्लेषो भवति। यथा-अकमलशाली, पक्षे मलशाली। अच्छ. च्छगणशाली, पक्षे गणशाली । अलं लकेशयुक्तः, पक्ष केशयुक्तः। इत्यादिशब्दा ज्ञेयाः। ककीकुकूखखुगगौघोचचाचीचयस्तथा । जातातीस्थिददादूधधीननोपापपोपुपू ॥ ४५ ॥ स्फस्फावावीववेवैभभामारोशूशसासस् । सीहहाहीक्षक्षातीक्षौ एतेषां रहितः पुरः॥४६ ॥ एतेषां वर्णानामग्रे रहितशब्दः प्रयोज्यः । करहितकीरहितेत्यादि । एतैः शब्दै- व आकृष्यन्ते । करहितकमलशाली, पक्षे मलशाली। कीरहितबन्धकीयुतः, पक्ष बन्धयुतः । इत्यादि ज्ञेयम् । स्मेरज्वरस्वरस्मरद्वारस्थावरतुषारमुख्यानाम् । पारावारादीनां रान्तानामग्रतो हितो योज्यः ॥ ४७॥ यथा-~-स्मेरहित, ज्वरहित इत्यादि। स्मरहितस्मरणशाली, पक्षे रणशाली । इत्याधुह्यम् । एवमन्येऽपि शब्दाः । यथा-अहीनम् , अलङ्कृतम् , नूनम् । सकारान्तलाकारान्ताब्दानामग्रे उपयुक्तः शब्दः प्रयोज्यः।जलोपयुक्तः, बिलोप. युक्तः, कलोपयुक्तः, वेलोपयुक्तः । कारोपधपकारान्तशब्दानामने नोदशब्दः प्रयोज्या, तथा उपपदकृवरचिता- दिशब्दाः प्रयोज्याः । यथा-कृततापनोदः, रचितवापनोदः । अथ श्लेषसाधकाः ककारान्ताः ककारादिप्रमुखाश्च शब्दा लिख्यते । यथा- नाक निष्क पिक काक शुक बक पङ्क भेक घूक स्तोक अलीक पुलक अंशुक गर्भक ताटङ्क हंसक कृषिक कर्षक कौतुक श्यामाक नरक कलङ्क नन्दक तारक करक गुह्यक विपाक अलिक कटक स्थानक स्तबक बन्धूक गण्डक जाहक चन्द्रक तर्णक व्यलीक विटङ्क जालक स्वस्तिक मणिक पथिक हतक लग्नक नाविक गणक कविक सभीक मनीक फलक बन्धुक पृथुक दारुक जनक अम्बक तिलक अंशुक मलक नालिक रजक लालिक लुब्धक स्फोटक माईक माक्षिक पातक तलक उदक अधिक मस्तक वनौक अङ्गारक अपवरक अच्छीर्षक प्राधुणक बनीपक दौवारिक मारालिक प्रबोधक विशेषक भयानक रणरणिक वैकरिक । एषाम-आकर कर कल करि कपि कवि कन कशा कन्या कर्ण कच कफ कच्छ कपालि कदर्य कपर्द कल कदली करन कपाल कलिङ्ग कपोत कपाट करभ कवच कदन कवरी कर्ण कजल कपोल कबन्ध कमठ कमल कदम्ब कपट करवीर कवन कम- ण्डलु करवाल कर्णधार कम्बु का कण्ड कन्द कङ्काल कन्धरा कङ्कट कम्बल कन्दर ·- ५४ अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ३- कन्दर्प कङ्कण केबलि कोल कोष्टि कोप कौपीन केलि केतु केशव कोदण्ड केश केदार कोद्रव कैरव केसर। चक्र तक्र वक्र शक्र शुक्र नक्र शुक्ल । अग्रे-क्रोड ऋतु ऋव्य क्लेश क्रम क्रोधन क्रमेलक क्रकच। राका शङ्का कालिका बलाका बालिका ऊर्मिका नासिका तारका कृत्तिका उत्क- लिका । अग्रे-कासि काष काकु काली का काम कान्ता काण्ड कामि काच कारु कार काकोल कापेय कासर कानन कान्तार काञ्चन काश्यपी कारण कातर कासार । नाकि पिनाकि वातकि वर्द्धकि श्रीश्रृक्षकि प्रचला कि । अग्रे-किल किरण किंशुक किसलय किङ्कर । शुकी पिकी बन्धकी वल्लकी आमलकी । अग्रे-कील कीर कीनाश कीलाल । काकु रजकु न्यक्कु शङ्कु । एषामप्रे-कुल कुच कुश कुट कुक्षि कुम्भि कुण्ड कुन्त कुण्डल कुन्तल कुशीलव कुरबक कुलवधू कुलाल कुहर कुवेणी कुरङ्ग कुलीन । मुख मख पुड नख सुख दुःख शङ्क। अग्रे-खर खनि खग खश खर्जु खल खलीन खद्योत खचित खण्ड खञ्जन खञ्ज । शिखा शाखा रेखा लेखा परिखा विशाखा। अग्रे-खानि खात। सखि सखी। भने-अखिल खिल । आखु । अग्रे-खुर । स्वर्ग रङ्ग मुङ्ग मङ्गवड पूग खग छग छाग राग याग वेग रोग रग नाग भोग युग पुरोग तडाग तरङ्ग पन्नग स्थाङ्ग भुजङ्ग चतुरङ्ग अङ्गराग शताण अनुग भुजगं अध्वग उत्तरङ्ग कलिङ्ग सारङ्ग । अग्रे-गदा गज गति गद्य अङ्गन्द गर्भ गद गरल गल गर गजराज गजारोह गङ्गा गण्ड गन्ध आगन्तु गोधा गौर गोसर्ग गौधेय गोधन गाङ्गेय गौरव । सुरगा आपगा निम्नगा । अने--गान गात्र अगाध । भनि भोगि । अग्रे--गिरि । भुजगी । अग्रे--गीति। पङ्गु कङ्गु प्रियङ्गु । अग्रे-अगुरु गुरु गुह । आगू। अग्रे-गूढ गूह गूहनम् । आगः रुग वाग् त्वग स्नग ईग प्राग भवाग दाग। अग्रे-अग्नि । अग्र व्यग्र समग्र सदन मण्डलाय । अग्रे-ग्राव ग्राम ग्रीवा ग्राह ग्रामणी। अघ मेघ सध उड्ध परिघ । अग्रे-धन घोर अघ घस्मर धनरस । जङ्घा । अग्रे-घाट घास । व्याघ्र । अग्रे-आघ्राण । प्राज्ञ यज्ञ अभिज्ञ क्षेत्रज्ञ दैवज्ञ प्रज्ञा अवज्ञा प्रतिज्ञा रसज्ञा । अग्रे-ज्ञाति शानि नीच काच कुच कच उञ्च रोमाञ्च वचस् । अग्रे-चक्रचय चमूचर चर अचल आच. मन चरणचपल अचल चल चल ।

·स्तबकः १] काव्यकल्पलतात्तिः। चन्चु वञ्चु चण्ड तञ्च । अग्रो-चारु चाप चामुण्डा चारण चामर चारित्र । शुचि रुचि । अग्रे-चित्या चिता आचित चिद्रूप । काञ्ची वीची शची प्राची विपञ्ची घृताची । अग्रे-चीर चीवर । चम्चु पिचु । भने-चुम्बक । चञ्चू । अग्रे-चूडा चूत चूर्ण । पिच्छ पुच्छ गच्छ गुच्छ स्वच्छ तुच्छ । अंग्रे-छवि छल छत्र छग छद छगल अच्छभल्ला मच्छ इच्छा वान्छा । अग्रे-छात्र छाग छादन । मुन गुम अण्डज राज वाज ध्वज भुज खञ्ज बीज अम्बुज व्रज व्याज लाज मुरज करन नीडज अत्मज उरसिज क्षतज समाज गजराज सरसिज मलयज । अग्रे- जल जन जपा अब्रा जय जरा जगत् जङ्घा जम्बीर जवाल जगति जवन जगर जघन अजगर जवनिका। रुजा लज्जा भुजा प्रजा गिरिजा। अग्रो-नाहक जानु जार जाति जात जाया जाल जागुड जावाल जागर जालक जातरूप जातमात्र । राजि,आजि वाजि वनराजि । अग्रे-अजित जित जिन । राजी। अग्रे-जीवन जीव जीरक जीवा । ऋजु । अग्रे-ज्वाला । झन्झा । अग्रे-झष झम्पा झावुक । वात वीत भूत पित्त गीत चून मत्त गर्त धूर्त भीत अहित मुक्त कुन्त सुत तात दन्त चित्त प्रोत जात नत द्रुत अश्रान्त आचित एकान्त श्वेत सित पीत सङ्गीत प्रभात अनत हरित पर्वत राजत ककृत दुर्गत उत्कण्ठित उपवीत लम्बित विधौत पदात प्लैकत प्रपात निशात निशित शुद्धान्त सामन्त हसित सुरत मणित नापित भरत पारत चेष्टित विभात ऊचित उन्नत आयत ऐरावत नवनीत प्रक्षालित अपहस्तित अपवारित अनवरत । अठो-तपतर तनु तनू अन्तर तरी तमी तम रु तर्क इत्तर तन्त्र तण्डुल तत्पर तनय आतपत्र तरङ्ग तडाग तमिस्रा तर्णक तरुण तरङ्गिणी तरुषण्ड तरवारि तोरण तेजित तोय । मरुत् हरित् भारत् पतत् उपानत् उपविशत् अस्हृत् क्षुत् द्विषत् सप॑त् शश्वत् वृहत् संसत् चिता कान्ता लता वासिता देवता वनिता उपमाता। अग्रो-तात लात ताम्र तापिच्छ ताटङ्क ताम्बूल ताम्रचूड तामरस ताडपत्र । कृत्ति श्रुति ज्ञाति पत्ती हेति अति यति मति गति जाति रीति क्षिति स्तुति रति पूति नुति नति भ्रान्ति दुर्गति कण्डूति अराति पदाति पक्षति व्रतति श्रान्ति विप्रीति आशापति प्रजापति ध्वाङ्खाराति अभिजाति । अग्रे-तिल तिमि तिमिर तिरोहित । छन छन मित्र पुत्र पत्र गान श्रोत्र यन्त्र नेत्र गोत्र पात्र यन्त्र अत्र तन्त्र दान क्षेत्र अरित्र सूत्र पवित्र परतन्त्र ताडपत्र आतपत्र । अग्रे-त्रस्त मस्त पुत्रपा ।

·अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ३- यात्रा वरना । अग्रे-त्रास । रात्रि । अग्रे-त्रिक त्रिगुण त्रिफला विशङ्कु त्रिदश । अमात्य नित्य वात्या चित्या । अग्रे-त्याग । सत्त्व । अग्रो-त्वरी। सती अर्वति वासन्ती मालती भारती युवती । अग्रे-तीर तीव्र । सेतु केतु हेतु ऋतु आगन्तु धातु । अग्रे-तुष तुच्छ तुला ऋतु तुहिन तुवरी तुरग तुरङ्गम तूर्ण तूल तुङ्ग तुन्द । नद नाद कन्द छद मद मन्द सूद क्षोद गुद नुद अङ्गन्द अगद स्वेद भेद छेद स्कन्द धनद प्रसाद स्वच्छन्द दोहद कलाद विनोद मकरन्द अरविन्द । अग्रो-देव दम दनु दरी दम दल दक्ष दशा दह दश दर दया उदक उदधि उदग्र अदभ्र दर्भ दक्षिण नद रद दहन दम्म दण्ड दण्ड दन्त दोला देह देश देव दास दोष दौवारिक । गदा गोदा सदा सर्वदा क्षणदा नर्मदा । मो- दानव दारुण दान्त दास दाम दान दासी दार दात्र । नन्दि बन्दि आदि सादि मांसादि हीनवादि । अग्रे-दिन दिवा दिवस दिति आदि आदित्य आदिम । वेदो नन्दी कालिन्दी । अग्रो-दोन दीप दीक्षित उदीरण । कन्दु विन्दु इन्दु । मगे-दुली दुस्थ दुःख दुहिता दुकूल । अन्दू । अग्रो-दूर दून दूरमणी । पाद साद रुद्र मद भद्र क्षुद्र शूद्र द्रु छिद्र सान्द्र हारिद्र दरिद्र वैद्य सद्य । मो-द्वार द्युति द्रव्य द्राक्षा द्विषि द्वीपि द्विरद द्रुत द्रोह द्विषत् । बुद्ध युद्ध क्रोध व्याध आयुध अगाध न्यग्रोध समिद्ध अविद्ध अवरोध अपरोध अपविद्ध । अो-अन्ध धन धरा ऊधः ऊधस्य अधः धेनु धनुः अन्धः धव धवल अधर धाराधर। सन्धा क्षुधा मेधा गोधा सुधा अभिधा विधा राधा अचिंधा । अग्रे-धाना धान्य धातु धार आधार । उदधि व्याधि आधि अवधि निधि सन्धि विधि । अयो-अधिप अधिपति अधिभू अधिकृती अधिरोहिणी । सुधी। अग्रे-धी धीर धोवर अधीश । सिन्धु अन्धु सीधु साधु विधु । अग्रे-धुनी धुर्य धुरीण। वधू । अयो-धूप धूली धूसर धूनयोनि । अध्वरन्ध्र साध्य । अग्रे-ध्वान्त ध्वान ध्वाङ्ग ध्वनि : अध्व अधि अध्यक्ष ध्वाजाराति। घन धन जिन गान दिन ध्यान वन दान जन पीनहीन दान स्नान यान अब्जन मीन फेन भुग्न मान सन्न.सन्न स्तन अनः धनुः मनः एनः प्रथन कर्तन कल्पन समान आसन्त्र पाठीन तहिन अजित वामन जीवन मोहन दर्शन रदन आलिङ्गन मण्डन ·स्तबकः १] काव्यकल्पलतावृत्तिः। ५७ नयन आनन सूदन प्रस्थान वाहन स्पन्दन उपायन, स्पर्शन अपान शालीन क्रोधन सज्जन कोपन जनन आसून आसन उल्लोचन आयतन ईशान मदन प्राचीन मञ्जन छदन दशन आलीजन जघन खञ्जन मन्थन बन्धन भवन मोहन अवन ध्यान प्रतिमान नरवाहन वातायन वेत्रासन अध्वनीन अभिवादन सिंहासन व्यापादन आच्छादन सारसन निभालन । अग्रे नम नग भर नल नख नक नदी नद नत नव नव्य नेत्र नेपथ्य एनः नौ नर्मदा नक्षत्र नखर आनन नगर नरदेव नवनीत ! अवधान ध्यान धाना अङ्गना मेना वासना देशना यातना रसना प्रार्थना पटना वर्णना पूतना । अग्रे-नाग नाका नाशा नारी नाम नाइ नाना नाहल नारद आनाय नासिका नाविका। मुनि ध्वनि अवनि खनि खानि अटनि योनि धूमयोनि । अग्रे-निशा निधि अनिश निभ निश्चय नित्य निर्वेद निहित नितान्त निबद्ध निखिल निश्चित निकार निरस्त निचित निवह निकाय निधन निकर निरय निहान निध्यान अनि निमिष निखात निदाघ नियति निकुञ्ज निगड निलय निश्रेणि निकेतन निवसन निभालन निरवग्रह । धुनी जननी वनी जनी कठिनी कामिनी भामिनी सेनानी वर्द्धिनी दामिनी भवानी मानिनी वाहिनी । अग्रे-नीर नीवी नीली नीष नीव नीध्र अनीक नीहार जीवार । जानु तनु सूनु सानु भानु दनु कृशानु । अग्रे. -नुति अनुग अनुक्रम अनुपदी अनुचर अनुशय अनुकूल अनुताप अनुक्रोश अनुजीवी । तनू । अग्रे-नून नूतन नूपुर । धन्य धान्य स्तन्य शून्य राजन्य कन्या । अग्रे-न्यस्त न्यास न्यकु न्यञ्चित न्यग्रोध । शाप पुष्प सर्प द्विप पुप तूप रूप कूप भूप सूप चाप वाप ताप पाप विलाप कच्छप लोलुप अधिप मण्डप मधुप कलाप पादप्र अध्रिप अनेकप अवलेप अन्तरीप उपलाप उपजाप । अग्रे-परु पर्ण पशु पनि पशुपति पक्षि पक्ष पल्ली पर पति पल पक्ष पयः पत्रि पत्र पवन पल्लव उपहास उपक्रोश अपवाद उपकार पयोद पक्कण उपचार उपधान उपवीत उपपत्ति उपसर्प उपयाम पयोधर उपयाम अपवरक परवश परतन्त्र अपनप उपताप उपजाप उपचर्या परेत पन्नग आपगा उपकण्ठ अपविद्ध उपक्रम अपदेश अपज्ञान अपकार परुष अपवारित अपहस्तित पङ्गु पङ्क पञ्च पञ्जर पांशु पांसल पेशल पौरोगव पञ्चानन । वपा पा प्रपा जपा क्षपा शिशषा अपनपा। अग्रे-पाप पाणि पात्र पामा पाशा पाली उपान्त उपाधि उपानत् पाताल पार्थिव पामर अपान पावन पावक उगायन पार्वती पाणिग्रह पारिजात पादरक्षण पारिरक्षिक । कपि लिपि द्वीपि कलापि । अग्रे-पिक पिच्छ पिशित पिधान पिचु पिप्पल पिनाक पिशङ्ग पिहित पिनद्ध पिङ्गल पिण्ड । वापी काश्यपी । अग्रे--पीन पीडा पीत पीवर पीठ आपीड । ८का.क० ·अमरचन्द्रयतिकृता- [ प्रतानः ३- रिपु अपु वपु । अग्रे-पुन्नाग पुष्कर पुष्प पुर पुरा पुट पुत्र पुरी पूर पूत पूल पूज्य अपूप पू: पून पुनः पुरुष पूजि पूजित पूरित पूर्णायुः । वप्र विप्र क्षिप्र क्षुरप्र कम्प्र । अने-प्रहर प्रदोष प्रहला प्रस्थ प्रस्तर प्रताति प्रवासित प्राजन प्रान प्राज्य प्रस्तावन प्रग्रह प्रकाण्ड प्रवाल प्रहार प्रान्तर प्रजा प्रकार प्रपा प्रमदा प्रकृति प्रमुख प्रभूत प्रांशु प्रपञ्च प्रकोष्ठ प्रच्छद प्राज्ञ प्रवीण प्राकृत प्राणक प्रार्थना प्रेत प्रवर प्रकाम प्रकर प्रभावती प्रिय प्रधान प्राभूत प्रबोधिक प्रधि प्रस्थान प्रधन प्रास प्रवह प्रकट प्रचार प्रतिलोम प्रसभ प्रतारण । शिव भव देव दाव हाव जीव स्तव ग्राव पीत्र आजीव क्षीब जव आहव धव रख लव नब पूर्व दानव वाडव केशव वासव विभव ताण्डव पणव शराव मानव पार्थिव बल्लव नरदेव पौरोगव कुशीलव बान्धव राजीव गौरव श्रव । अग्रे-बक वशा वय अवधि वपु वह अवनि बल्ली बलि बल वधू अम्बर अम्बक वस्त्र वपा वसा वर आवली अवज्ञा वनौकः अवयव वर्द्धनी वसुधा वकोट बदरी बकुल वत्सर वषट् वडवा अवस्कन्ध अवरोध वदन वलय अवकीर्ण अवलेप अवलक्ष अवसर वर्तुल वनराजि वर्धमान वसमती वनीपक आवरण । रेवा ग्रीवा जीवा दिवा वडवा । अग्रे-वारी वार्ता वात्या वात वायु वामा वादे वाजि वाह बाल बाहु वास वारि वार वाम वातरोगी बाध वासना वामन बान्धव बालक आवास वानर बालिश वाहिनी वासिता वागुरा वारण वानीर वाइव आवाल । अवि कवि रवि पवि मेधावि मायावि । अग्रे--विप्र विश्व बिन विधु विस्ता विधि अवि बिन्दु बिस वितर्क विटङ्क विदेह विगान विबुध विशाख विकल्प विशाय वियोग विश्वास विपरीत विसर विपक्ष विग्रह विकल विदग्ध विरोधि विवाह विभीत विवर विभ्रम अविरत विशाल विनोद विक्रम विरह विहार विकट विदुर विचिकित्सा विवरण विरोचन विनायक विचक्षण वितरण विकर्तन विशारद । नीची पदवी अटवी देवी। अग्रे--वीर बीज वीची वीरुध् । अम्बु कम्बु अलाबू जम्बु । अग्रे--बुध बुस । द्रव्य भव्य गव्य हव्य तीव्र क्रव्य सब्य मृगव्य शरव्य । अग्रे-व्याज वात ब्रज व्याल व्याधि व्रती व्याघ्र व्योम व्याहर व्याकुल व्रतति व्यजन व्यञ्जन वाञ्छा आवेश वेग वेदी वेश वेष्टित विकक्ष वेत्रासन वैश्रवण वैतालिक वैकटिक वैरोचन । दम्भ निभ आरम्भ शुभ डिम्भ आलम्भ वल्लभ लोलभ करभ करम्भ वृपभ कलम शलभ उपालम्भ नभः । अग्रे-भव भर भस्म भय भद्र भव्य इभ उभय भरत भक्षण भवन आभरण भासित भविक भयानक भोजन भोगि अम्भ भैरव भङ्गि भेद । शोभा सभा रम्मा विभा प्रभा जम्मा प्रतिभा । अग्रे--भाजन भानु भाषा भार्या भामिनी भारती भारत भावुक । नाभि कुम्भि मरभि । अग्रे--भिल्ल भिक्षु भिक्षा मिदा अभिधा अभिज्ञा अभिजाति अभिभव अभिनय अभिप्राय अभिवादन । बलभी अतिभी। अने--भीम भीरु भीत आभीर ।

·स्तबकः १ ] काव्यकल्पलतावृत्तिः । ५९ विभु प्रभु शम्भु । अग्रे-भुज भुजा भुवन भुजङ्गम । अतिभू प्रतिभू सहभू भू । अग्रे-भूत भूमि भूरि भूत भू । स्वभ्र शुभ्र अदभ्र वत्र लभ्य । अग्रे-अभ्यास भ्रान्ति भ्रकुटि भृकुटि अमि भ्रम भ्रमर। काम सोम धुम वाम लोम नाम हेम द्रुम ग्राम सीम दाम पन अधम क्षम रोम क्षौम सहिम सझ स्तोम धाम सम युग्म भीम क्षाम स्याम आदिम आयाम मध्यम विषम कलम उपयाम आराम अर्यम प्लवङ्गम भुजङ्गम तुरङ्गम । अग्रे--मस्तु मति मख मनः मल महः मद मयुः मरु अमर मोक्ष मेरु मेधा मौलि मांसादी मेखला मोहन मोदन मेघ मण्डन मङ्गल मद्गु महानिशा महानस महावल महासेन महाध्वज मलयज मदन मनुज मत्सर महिला मसूर आमय मरण मकर मधुर मञ्जु मन्द मन्द्र मजीर मन्दार मण्डल मन्दुरा । यामा रामा वामा क्षमा रुमा उमा सीमा । अग्रे--मानस माया माला मास माक्षिक मालिक मारण मानव मार्जन मार्ग मारुत मातलि मार्तण्ड अमात्य । तिमि कामि स्वामि भूमि । अने--मिष आमिष मित्र । तमी शमी । अग्रे-मीन मीमांसा । चम् । अग्रे-मूक मुढ मूल । भय रय लय प्रिय हय काय तोय चय नय हृद्य अह्नाय आलय आम्नाय आमय आनाय अगुलीय उत्तरीय अन्तराय वलय विलय विषय कुलाय गाङ्गेय समुदय । अग्रे-यम यक्ष यति यज्ञ यशः यज्वा आयत अयः । वयः पयः । अग्रे-योग योध योनि आयोधन । दया जाया माया मृगया । अग्रे-यादः यात्रा यान याग याम आयाम यावक । मायु मयु वायु मृगयु शुभंयु अहंयु । अग्ने-युग युगल युव आयुध युगन्धर । सुर पुर अमर अउर अधर हर नर स्मर चर चार कर खुर पर वीर सूर नीर तीर आभीर गम्भीर आहार द्वार क्षार कूर धीर वर जार दूर हार वैर शर दार वीर सारं अक्षर अन्तर दर अम्बर स्थिर गर पूर आधार चार वार अधीर गौर आचार बन्धुर कडार पाण्डर अनादर सत्वर सुन्दर रुचिर मधुर उत्कर विसर कुलीर अकूपार तुषार शिशिर रुधिर बधिर शबर वटार कोटीर शेखर अलङ्कार कूर्पर अधर उदर कुटीर मुद्र मुखर नखर समर सङ्कर अनुचर वत्सर कूबर मन्थर दासेर उदार इतर पीवर चतुर शृङ्गार नगर भ्रमर सिन्धुर कुअर कान्तार आकार कन्दर मर्मर तिमिर वासर अङ्गार किन्नर समीर कोविदार कर्णिकार हयमार करवीर चकोर वैश्वानर पयोधर शतधार दामोदर प्रतीहार युगन्धर लिपिकर मणिकर पारावार नालिकेर । अग्रे-रवि रति रश्मि रक्षा रक्ष रख रय रथ रसा रक्त रस उरग रमणी रचित रहित रक्षित आरक्ष आरनाल आरभट रम्भा र रंह रन्ध्र आरम्भ । मुद्रा जरा धारा तारा धरा कीरा पुरा धुरा धरा धारा शिरोधरा । अग्रे- राग राहु रामा राकारात्रि आराम राशि राजी राव राक्षस आराधन आरालिक राजीव -राज ·अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ३- राजयक्ष्मा आरात्रिक । चूरि हारि वारि वैरि भुरि करि गिरि हरि अरि स्तम्बकरि तरवारि । अग्रे-- रिपु अरित्र रिक्त अरि। नारी वारी तरी सुरी पुरी दरी शर्वरी करीरी बदरी कर्करी सुन्दरी नागरी गोदावरी । अग्रे-रीति । रुरु चारु कार भीरु चरु पर तरु मेरु अगुरु शरारु वन्दार । अग्रे-रुचि रुजा रुद्रक रुरु रुचिर रूपा रूप रूक्ष । नरः उरः सरः पुरः । अग्रे-रोधः रोम रोग आरोह रोमाञ्च । कल मूल पुल चल तल दल बल हल नल क्रोड कोल गण्ड तूल शाल उपल किल खिल अनल नाल चण्डमाल स्थाल भाल कुण्डल खल लोल आमल कुल शील वाल पिण्डगल तुण्ड मुण्ड चल अञ्चल आपीड फल तिल बिल रुण्ड व्याल जल कूल जाल आकुल स्थल आवाल वर्तुल गल उच्चण्ड कराल शवल धूमल कपिल पिङ्गल श्यामल पटल पाटल धवल लगुड बहल सगल यमल मृदुल चपल चापल तरल चटुल पेशल मञ्जुल शैवाल गरल समल काल पाताल चण्डाल कुलाल वृपल लाल कुन्तल ताम्बूल मुकल त्रिकाल मरल जङ्घाल कुशल वत्सल छगल बिडाल मार्तण्ड मण्डल मङ्गाल बल्कल पिचुल कूष्माण्ड करवाल आखण्डल अनाविल आलवाल महाबल । अग्रे लक्ष लव लता लक्ष्म लटा अलस लगुड लज्जा अण्ड अल आलय आलस्य आलवाल लक्षण ललाट लहरी ललाटिका लवणिमा लोह लोल लोहित लेश लेखा लम्पट ला अलङ्कार लज्जा लब डम्बर आलम्भ । वेला शाला शिला लीला कीला हाला लाला क्षाला क्रीडा पीडा माला तुला चूडा हेला दोला पांसुला कृष्णला वारला वरला अबला महिला निष्कला । अग्रे- लाक्षा लाज लाला लाव लाट लाभ आलात आलान अलाबू लागल लास्य । पालि मौलि केलि वलि कलि अलि दण्डि आलि शालि फालि दुलि दम्भोलि महाशलि । अग्रे-लिपि लिबि अलि अलिक आलि लिपिकर लिक्षा डिम्भ । पाली धूलो नीली स्थाली वल्ली आवली पल्ली स्थली पली कली देहली खुरली पत्रपाली पत्रवल्ली नागवल्ली । अग्रे-लीला लीन । कलण्डलु कण्डू । अग्रे-लून लूता । दश कुश वंश केश पाश खश नाश लेश अनिश आवेश अधीश वश देश कर्कश बालिश कलश पलाश गिरिश ओषधीश परवश । अग्रे-शर शस्निका शक शशी शची शत अशन शत्रु शय शकट शराव शरण शकुन्त शबल शकुन्ति शङ्का शङ्ग शवल शैल शोभा अन अश्रु श्मश्रु श्रम् । विश्व प्रश्न । अग्रे-श्रान्त श्रोत्र अश्व श्रवः श्रुति अश्रु शुभ श्वेत । दशा निशा आशा महानिशा । अग्रे-शारद शालि शान्त आशा शाल शाखा शाप शांत शालीन! शक्षि बभि । अग्रे-शिष शिरः शिशु शिखा शिति शिस्ट शिखण्ड शिरोधरा ।

·एतबकः १] काव्यकल्पलतावृत्तिः। काशी आशीः । अग्रे-शील शीकर शीतल शीत । आशु शिशु पशु परशु । अग्रे-शुक शुभ शुचि शुभ्र अंशुक शूल शूद्ध शूकर शूकल । विष तुष झप मिष आमिष महिष पुरुष । अग्रे-पडास्य । हास मास घास दास ध्वंस वत्स आवास अलस प्रास अंस मांस रस बिस त्रास विश्वास समास साध्वस मानस तापल लालस पायस सारस विलास राक्षस अन्धतमस कालायस कलहंस घनरस तामरस । अग्रे-सभा सती सव्य सद्यः असकृत् सम सहक सरः सस्य सखी सखि सख्य अंसल आसन सकल सत्वर सतत समान सवन सदन सज्जिन सनाभि सगोत्र सपिण्ड समास समूह समुद्र सत्तम सनीड सदेश समुद्र सभा- जन सहृदय सगर्भ सवास सन्तत सन्देह संहति सन्दोह सङ्ग्राम संयम सन्दान सकुल संवेग सम्भ्रम संरम्भ सन्धान सन्धा सन्धि सेतु सैकत सेना सेवक सौवीर सोपान सोम । नासा हिंसा कासा रसा । अग्रे-सार्ध सानु सादि साल साधु साध्वस सारङ्ग सारस साकल्य सारसन । असि । अग्रे-सित अलिपुत्री असिधेनु सिन्धु सिन्दूर सिंहासन । दासी सारसी सरसी । अग्रे-सीर सीधु सीमन्त । तपस्वि स्व । अग्रे-वा स्वर्ण स्वच्छन्द स्वामि स्वान्त सूत्र सूतृत सूद सूर सूरि सूपकार । सुस्थ दुस्थ अस्थि कायस्थ । अग्रे-स्थाल स्थाली स्थली स्थपुट स्थपति स्थापक स्थाम स्थान स्थेम स्थैर्य । अगस्त्य अगस्ति अवध्वस्त व्यस्त त्रस्त समस्त वस्तु । अग्रे-स्तोत्र स्तुति स्तव स्तन्य स्तबक आस्तरण स्तन स्तोम स्तोक स्तम्बकरि । शस्त्र अस्त्र वस्त्र । अग्रे-अस्त्र स्त्री । अजस्त्र अत्र अस्त्रि अश्रु । अग्रे-अस्त्र । लास्य वयस्य हास्य आस्य सत्य रहस्य । अग्रे-स्मर स्मरण आस्य । वसु विभाव । अग्रे--सुन सहन् मुख सुधी पुरा घर सुरत सरङ्गा समनः सुवर्ण सुपर्ण सुन्दरी सुदर्शन । कुह गुह लेह सिंह रहः वाह देह ग्राह आरोह सन्नाह कलह विरह कटाह वराह पटह गन्धवह गजारोह समारोह । अग्रे-हर हरि हय हव्य हस्त हल हसित आहव हयमार रहा रहः अहः अहंयुः हंस अहार हन्त हन्त हेला हेति हेलि हेतु हेम हेरिक होम । गुहा विदेहा ईहा स्पृहा । अग्रे-आहार हाला हारि हार हास हास्य हारिद्र । अहि बोहि वहि पाहि दाहि। अग्रे-हिशु हिंसा हिम हित अहित अहि आहित हिमानी हिङ्गुल । मही वाही। अग्रे-हीन हीनवांदी। राहु बाहु बहु । अग्रे-हुत हुड आहुत। .

·अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ३- गुह्य वाह्य । अग्रे-हस्तन । मोक्ष यक्ष आरक्ष पक्ष अध्यक्ष दक्ष कक्ष प्रक्ष ध्वाङ्क्ष अक्ष गशक्ष वैकक्ष विपक्ष कटाक्ष वलक्ष । अग्रे-क्षय क्षमा क्षम क्षेत्र अक्ष अक्षर उक्ष क्षपण । राक्षा रक्षा दाक्षा लाक्षा आकाक्षा । अग्रे-क्षार क्षाम क्षान्त क्षालित । पक्षि कुक्षि अक्षि माक्षि । अग्रे-क्षिति अक्षि क्षीर क्षीब । रक्षा अक्ष । अग्रे-क्षोद क्षोभित । भिक्षु मक्षु चक्षुः तरक्षु । अग्रे-क्षुप्र क्षुधा क्षुर प्रक्षुप । पक्ष्म पक्ष्मल राजयक्ष्म लक्ष्मी । अग्रे-क्ष्मा । एवं व्यञ्जनक्रमोऽन्योऽपि ज्ञेयः । अथ स्वरादिशब्दक्रमः- अनिरुद्ध अनिल अहोरात्र अपवर्ग अमृत अवनी अशोक अतिथि अगुरु अवट अजित अनवरत । आकुल आमिष आयति आमय आखेटक आलाप आहार आवाल आकार आलोक इन्धन इन्दु इड्डदी इन्द्रावरज । ईश ईक्षण । उपराग उद्धत उदन्त उपवन उद्गार उदार उत्ताल उदर उदधि उत्पल उत्कर उत्कल उत्तम उद्भट उदित उत्कर्ष उपल उत्प्रास । ऊन ऊर ऊह। एक एकान्त । ऐरावण ऐरावत । ऋतु ऋजु । अङ्गज अङ्गविक्षेप अम्बर अङ्गुर अङ्कुश अगुलि अम्बक अंशुक अनि अञ्जन अङ्गद अनन्तर अपाली अन्तर ॥ इति श्रीजिनदत्त लेषसिद्धिप्रताने तृतीये श्लेषव्युत्पादनं नाम प्रथमः स्तबकः ॥ अथ सर्ववर्णनम् जनितश्लेषसंश्लेषैर्वण्यवर्णादिनामभिः । उपमानकृतोलासैः साधयेत् सर्ववर्णनम् ॥ ४८ ॥ वर्ण्यस्य वर्णाकाराधारक्रियाधेयानि नामानि, तथा वादिगुणैर्वर्णसदृशानां पदार्थानां नामानि श्लेषार्पितोपमानयुक्तानि कृत्वा सर्ववर्णनं कुर्वीत । यत्रैकेन श्वेतादि- शब्देन श्वेतादिपदार्थाः सर्वेऽपि वर्ण्यन्ते तत्सर्ववर्णनम् । यथा- अहो गौरवसलक्ष्मीर्यामिनीकामिनीपतिः । सपर्वपर्वतोपस्यभीमशीकरोत्यसौ ॥

·स्तबकः २] काव्यकल्पलतावृत्तिः । अहो गौरवेत्येकपदेनैव ये केऽपि श्वेतपदार्था भवन्ति, ते सर्वेऽप्येवं वर्ण्यन्ते । वर्णादीनां सङ्ग्रहो यर्था- सत्कोणवृत्तलघुलम्बपुराणनव्य- वक्रान्तदूरचलनिश्चलदुःसुगग्धाः । सूक्ष्मोरुतीव्र पृथुसङ्कट निस्ससार- स्थानप्रभासरसनीरसवामनाः स्यु ॥ ४९ ॥ प्रभा श्वेतपीतादिको वर्ण: । सत्कोणबृत्त लघुलम्बादिराकाः । स्थानशब्देन स्वर्गाऽऽकाशभूपातालपर्वतनदीवनप्रभृतिक आधारः । चलनिश्चलादिकाः क्रियाः । पुराण नव्य अन्तर-दूर-दुर्गन्ध-सुगन्धः -निःसार-ससार-सरस-नीरसादिभिराधेयादयः अमीषां च वर्णादीनां नामानि पूर्वोक्तश्लेषरीत्या सश्लेषाणि क्रियन्ते । पूर्व स्वेतवर्ण- शब्दा यथा- गौरी भूतकलाशाली परमश्वेतताहतिः । सपीवरसितोल्लासाः परशुभ्रासितादयः ॥ आदिशब्दादन्येऽपि यथा--अधिकगौरचितस्थितिः, उराष्ट्रवत् । प्रियंगौरचिता- टोपं बिभ्रत् , भृङ्गवत् । पुरो गौ साटोपश्रीः तरुणीवत् । विश्वेतत्वमनोहरो, योगिवत् । स्पष्टी श्वेतश्रियं बिभ्रत् , भानुवत् । लोलुपश्वेतवैभवः, पशुपालबत् ॥ एवं वर्णादिनामश्लेषशब्दाः, सहग्गुणपदार्थश्लेषशब्दाश्च बहवो मत्कृत-काव्य- कल्पलतापरिमले श्लेषशब्दसमुच्चयात् ज्ञेयाः । सग्गुणशब्दा यथा- अहो चन्द्रकसल्लक्ष्मीर्घनसारश्रियं वहन् । सदा नवसुधाशोभी विभ्राणो राजतश्रियम् ॥ एवं सर्वत्र गुणशब्दाः सरगुणशब्दाश्च श्लेषाः । इति श्वेतवर्णः। अधिकारुण्यसंशोभी स्फुरन्माशिष्ठवैभवः । सदा विराजताम्रश्रीबहुलोहितवैभवः ॥ विद्रुमप्रवरच्छायः प्रवालस्थितिपेशलः । अशोकश्रीमनोहारी बन्धुजीवनवधिभाः ॥ इति रक्तवर्णः। अधिकप्रश्रियं बिभ्रत्कलारचितवैभवः । रङ्गत्पिङ्गालतासङ्गी मधुपीतश्रियं वहन् । जातरूपश्रियं बिभ्रत्परागश्रीविराजितः। कर्णिकारचितच्छायस्तरणिस्थितिभासरः । इति पीतवर्णः। असितत्वमनोहारी बहुश्यामलतान्वितः । स्वभावनीलसलक्ष्मीः सदा रामोदितद्युतिः ॥ केशवामोदितच्छायो नदीनश्रीमनोहरः । अन्धकारातिरोचिष्णुविभ्रत्कुवलयस्थितिम् ॥ इति श्यामवर्णः।

·६ ४ अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ३- नवधूसरसाटोपः सदा शबलसद्युतिः । विभात्यधिकपोतश्रीरासभासितवैभवः ॥ इति धूसरवर्णः । अथाऽऽधारशब्दा:- स्वर्जनस्थितिरोचिष्णुः स्वर्गलाभकरस्थितिः । तदा दिवि हितोल्लासः सुरावासनयाऽन्वितः ॥ इति स्वर्गाधारः। सव्योमसङ्गाविद्योती सन्नभोगगनस्थितिः । अश्रान्तस्थितिरोचिष्णुः सदाकाशकृतस्थितिः ॥ इति व्योमाधारः । स्वयं भूस्थितिविनाजिसम्पन्नवसुधास्थितिः । स्फुरद्धरित्रिकास्थानः स्फुरद्धारकसंस्थितिः ॥ इति भूम्याधारः । वडवामुखरोचिष्णुः सदा पातालवैभवः । स्फुरद्विरसनावासः सदा बलिगृहस्थितिः ॥ इति पातालाधारः । गिरिस्थितिमनोहारी कुशैलाभोगभासुरः । प्रतिभूधरसंरम्भः पर्वतस्थितिमुहहन् ।। इति शैलाधारः । सश्रीकाननरोचिष्णुः कान्तारचितवैभवः । अधिकासारसारश्रीविधुनीतश्रियं वहन् । इति वनसरोनधाधारः । स्वर्णस्थितिमनोहारी सदा नीरोचितस्थितिः । सजलक्षणविद्योती सदम्भस्थितिपेशलः ॥ इति जलाधारः । सम्पन्नवेश्मनि स्थायी सदनस्थितिभासितः । सद्मनः स्थितिमुद्विभ्रत् शुशोभिनिलये स्थितः ।। इति गृहाधारः। अथाऽऽकारशब्दाः- सवृत्ताभोगसंशोभी सर्वदारालसस्थितिः । द्धउरस्थितिविद्योती यधिक प्रांशुवैभवः ॥ अमिमद्वैभवोद्भासी वक्राङ्गास्थिनिशोभितः । सदैव तनुताभोगो नितान्तमणिमद्युतिः ॥ सदा तीव्रतारोपो निशितारोचितस्थितिः । वृक्षुस्थितिमनोहारी स्फुरद्विपुलकस्थितिः ॥ - ·स्तबकः २] काव्यकल्पलतावृत्तिः। । - अहो वामनताटोपः सदाऽखर्वतमस्थिति: समहासङ्कटोल्लासः सम्बाधस्थितिमुद्वहन् । तरस्त्वरोचितौ भावबद्धतारोचितौ तमः । वर्थस्याकारशब्दानामेते योज्याः पुरो बुधैः ॥ ५० ॥ यथा-स्थूलतरस्थितिः । महत्वरोचितस्थितिः । सुदीर्घभावबहुश्रीः । सूक्ष्मतारो- चितस्थितिः । गुरुतमस्थितिः । अथ क्रियाशब्दा:- सदा चटुलसल्लक्ष्मीरुबस्तरलतान्चितः । अचलस्थितिविद्योती सदा स्थिरचितद्युतिः ॥ प्रकाशयन् सदाध्वानमुः कलकलान्वितः । साक्षाद्विपाटनाटोपः सत्वरोचितवैभवः ॥ असौ पवित्रसल्लक्ष्मीः सजपावनवैभवः । अलं म्लानपदं बिभ्रनितान्तमलिनस्थितिः ॥ उपकण्ठे स्थितिं बिभ्रत सनीडस्थितिपेशलः । सन्निधानस्थितिश्रेष्ठो विप्रकृष्टश्रियं वहन् । अथाऽऽधेयादिशब्दाः- कीलाभोगगुणासनाचूर्णचन्द्रकसन्धयः । सदा लिपीनां लक्ष्मीलेखारेखाक्षरवर्णकाः ॥ पीवरज्वालयोयोती मृदुदारेष्टकासितौ । दारुणस्थितिसत्काटाभोगौ धर्मसदाजिनौ ॥ कृत्तिकाकार्तिकेयश्रीः सुखटीकासितस्थितिः । समोपाधिकपरमसहृद्भ्यः स्यादयः स्थितिः ॥ परमन्तरसाटोपं वहन स्पष्टान्तरस्थितिम् । सदाविलांशुकोचेलो वेशावासश्रियोऽम्बरम् ॥ पोतः सदाधिकपटः सदासिचयमासरः । विस्पष्टाञ्जनसल्लक्ष्मीः शोभितार्ण स्थिति वहन् । तान्तवस्थितिमुद्विनन्माधुर्यगुणसंयुतः । लसल्लवणिमप्रौढः स्फुरत्तीव्ररुचिस्थितिः ॥ मौलिश्रोत्रोलिकभ्रूहनुरदकरहक्तालुनासौष्ठवक्त्र- स्कन्धग्रीवाभुजोरःस्तनकचनखवाङ्मध्यनाभ्यसदेशाः । कक्षारोमानिजङ्घावलिकटिजधनाङ्गुष्टगुल्फाङ्गुलीस्फिग्- गुह्यक्रोडप्रकोष्ठावटुकफणितलम्रान्तिकान्तिप्रकाण्डाः ॥ पुरुषादिवर्णनायाऽङ्गोपाङ्गनामश्लेषो यथा-उचैरङ्गमनोहरो, नाट्यवत् । साक्षाद- धिकविग्रहो, दैत्यवत् । मुशोभिततनुश्रियं वहन् , नृपवत् । समुलसितनूपुरश्री, स्त्री- २का.क.

·- ur [ प्रतानः ३- अमरचन्द्रयतिकृता- . . क्रमवत् । अधिकायस्थिति बिनत् , शस्त्रीवत् । कुबेरस्थितिसंयुतः, कैलासवत् । सुसम्प- नवपूरम्यः, नृपवत् । कलेवरश्रियं बिभ्रत्, कुमारीवत् । उत्तमाङ्कस्थितिं बिभ्रत् , जैन- मुनिवत् । अधिकेशश्रियं वहन् , मन्त्रिवत्। बहुकुन्तलसद्युतिः, सुभटवत् । सदावाल. मनोरमः, वृक्षवत् । वेणीसम्भ्रमसम्भृतो, नदीवत् । सहा तुण्डलक्षणान्वितः; दातृवत् । पृथुलास्यमनोहरः, नर्तकीवत्। मुखरोचितवैभवः, कथकवत् । वहुधावदनस्थितिः, सैन्य. वत् । अधिकाननरोचिष्णुः, गिरिवत् । स्फुरत्पृथुललाटश्रीः, भृगुकच्छवत् । अलिका- न्तिस्थिति वहन् , पद्मवत् । प्रतिभालासितस्थितिः, कविवत् । उच्चैःश्रवःस्थिति बिभ्रत्, इन्द्रवत् । अधिकर्णस्थितिं बिभ्रत् , दरिद्रवत् । वहन् वैश्रवणस्थितिम् , कैलासवत् । विश्वेक्षणस्थितिं बिभ्रत् , हरिवत् । नेत्राभोगभामरो, धनिवत् । नयनोदितवैभवः, मुनिवत् । स्पष्टां बकस्थिति वहन् , सरोवरवत् । सदा लोचनभाउरः, मन्त्रिवत् । उल्लोचनमितद्युतिः, गृहवत् । सुदर्शनमनोरमो, विष्णुवत् । सुजारास्थितिपेशलः, चन्द्र. वत् । कलयन् नासिकास्थितिम् , पान्थवत् । नक्रस्थितिमनोरमः, समुद्रवत् । सदा- धरमनोरमः, पृथ्वीवत् । गण्डस्थितिमनोहरी, वनवत् । हनुमद्वैभवान्विः, रामवत् । कूर्चकस्थितिपेशलः, चित्रवत्. । उच्चैरदनभासरो, बालबत् । असौ सुदर्शनस्थिति बिभ्रत्, सुभोजिवत् । राजदन्तस्थितिं बिभ्रत् , राजदारवत् । रसनाभोगभासुरः, नारी- नितम्बवत् । घण्टिकास्थितिपेशल:, गजवत् । अधिकन्धरयान्वितो, नृपवत् । सुग्रीवो. दितवैभवः, रामवत् । स्कन्धस्थितिमनोहारी, ऋणिवत् । गलच्छायामनोहारी, कृष्णपक्षचन्द्रवत् । अधिकण्ठमनोरमः, मन्त्रवत् । विभुजातिमनोहरः, नृपवत् । स्फुर- द्वाहोरुचि बिभ्रत्, सैन्यनिवेशवत् । समदोर्जितवैभवः, कुम्भिवत् । कक्षास्थितिमनो. हरो, वादिवत् । सश्रीकफणिवैभवः, पातालवत् । नितान्तमणिबन्धवान् , रथवत् । करस्थितिमनोहरः, नृपवत् । सश्रीकरचितस्थितिः, धनिवत् । करभासितवैभवः, उष्ट्र- पालवत् । स्पष्टाऽङ्गुलिस्थिति वहन् , गान्धिकवत् । कामाऽङ्कुशस्थिति वहन् , हस्ति- वन् । सदाधिकरजस्थितिः, सैन्यवत् । नखास्थितिभासुरः, वर्षार्कवत् । सुसम्पन्नख- चितस्थितिः, प्रासादवत् । प्रहस्तस्थितिपेशलः, रावणवत् । नालिकास्थितिमन्दरः, वनवत् । अवक्रोडलक्षणान्वितः, सत्पुरुषवत् । स्पष्टमुत्सङ्गापेशलः, सकान्तस्त्रीवत् । उच्चैरसमन्वितो, दुष्कालवत् । प्रौढोरसनिय विभ्रत् , घटवत् । समस्तनोदिता- भोगो, मुनिवत् । कुचेष्टाभोगभासरः, अधमवत् । द्विपयोधरसाटोपः, नृपवत् । सदापि चण्डसंरम्भो, नृपवत् । प्रौढोदरस्थिति वहन् , शैलवत् । नाभिभूतस्थिति वहन् , नृप- वत् । वहन वैकटिकाभोगम् , पुरवत् । सर्वदारोहपेशलः, सभगवत् । अहोसजघन- स्थितिः, नभोवत् । सज्जानुगतवैभवः, धनिवत् । सदापि चण्डिकाभोगः, शम्भुवत् । अपूर्वचरणस्थानः, उभटवत् । द्विपादरचितस्थितिः, नृपवत् । सदावलनश्रियं बिभ्रत् भूमिवत् ॥ विषाणपुच्छसास्नाभिः शूलाच्छादनचञ्चुभिः । वेगभीक्रोधयुद्धश्रीभीमतादिभिरुच्यते ॥ ५१ ॥ तिर्यग्वर्णनाय वदङ्गोपाङ्गश्लेषशब्दा यथा-शृङ्गारोपचितस्थितिः, स्त्रीवत् । .

·स्तबकः २] काव्यकल्पलतावृत्तिः । ६७ सद्विषाणां श्रियं वहन् , सर्पवत् । निश्चेत्रपुच्छविन्नाजी, रसितलोहवत् । उच्च स्तश्रिर्य वहन , वनवत् । नोटितस्थितिमुबहन , मुनिरत् । सदापिच्छेविराजितः, रविवत् । विपक्षोचितवैभवः, नृपवत् । स्फुरद्विपक्षतिस्थितिः, रणवत् । इत्यादिशब्दा मत्कृत- काव्यकल्पलतापरिमले शेषसमुच्चयात् ज्ञातव्याः ॥ इति श्रीजनदत्त० श्लेषसिद्धिप्रताने तृतीये सर्ववर्णनस्तबको द्वितीयः । अथोद्दिष्टवर्णनम् । वर्णादिभिविभिन्नस्योधिवस्तुद्वयस्य यत् । अभेदः क्रियते श्लेषात्तत्स्यादुद्दिश्वर्णनम् ॥ ५२ ॥ विभिन्नवर्णद्वयानां पड् भेदाः । यथा-श्वेतश्यामौ, चेतरक्ती, श्वेतपीतौ, रक्तश्यामौ; पीतश्यामौ, पीतरक्तौ। एषां क्रमेण शब्दा यथा- श्वेतश्यामौ विधुहरिताराघनसारशम्भुनागेन्द्राः । अभ्राऽश्मगर्भरामानन्तार्जुनचन्द्रहाससिंहीजाः ॥ ५३ ॥ हरर्जिष्णोर्वनाक्षिभ्यो गजाः सिन्धुर्मुरारितः । श्रद्भ्यो वाहोऽम्वुजात् कृष्णाद् यमुना कुाम्भतो द्विषः ॥ ५४॥ कृष्णार्थायगतटिनीवाचकशब्दाग्रतो वरो योज्यः । नोरधनोपलसितसदाहिमकरसिन्धुवेणिपृथुलाजाः ॥ ५५ ॥ शङ्खकरतारकेशसदाकाशव्योमकेशतालाङ्काः । नीलांशुकाधिकेशाऽरिष्टसदासिचयकलकराठाः ॥ १६ ॥ श्वेतश्यामावित्यादि । विधुवैभवभासुरः । विधुश्चन्द्रो, विष्णुश्च । हरिहारितर- द्युतिः । हरिशब्देन चन्द्रविष्णू । तारास्फारतरद्युतिः । ताराशब्देन तारका, कनीनिका च । बनसाररुचिस्फारः । कृष्णपने धना मेवास्तद्वत्साररुचिः। श्वेतपक्षे धन- सारशब्दः कर्पूरवाची । शम्भुशोभामनोहरः । शम्भुशब्देन हरिहरौ । नागेन्द्ररुचिर- च्छायः । नागेन्द्रशब्देन शेषो हस्तीन्द्रश्च । अभ्रप्रभामनोहारो । अभ्रशब्देन मेघो- उनकञ्च । अश्मगर्भसगर्भाशुः । अश्मगर्भशब्देन मरकत, पाषाणगर्भश्च । सदा रामा. ऽभिरामश्रीः । रामशब्देन दाशरथिर्बलदेवश्च । अनन्तरुचिरोचिष्णुः । अनन्तशब्देन विष्णुर्बलदेवश्च । अर्जुनच्छविपेशलः । अर्जुनशब्देन पार्थो धवलवर्णश्च । चन्द्रहास: प्रकाशश्रीः । चन्द्रहासशब्देन खड्गः, चन्द्रल्य हासः प्रकाशश्च । सिंहीजरुचिरो- चितः । सिंहीजशब्देन राहुः सिंहश्च । हरेजिष्णोरित्यादि । हरिशब्दात् जिष्णुशब्दात् धनवाचकशब्देभ्योऽब्धिवाचक- शब्देभ्यश्च गजवाचकाः शब्दाः प्रयुज्यन्ते । यथा- हरिकुम्भिनिभज्योतिर्जिष्णुहस्तिनिमप्रभः । मेघदन्तावलच्छायः समुद्रद्विरदद्युतिः ॥ नयन- ।

·। ६८ अमरचन्द्रयतिकृता [प्रतानः ३- कृष्णवर्णपक्षे हरिजिष्णुशब्दौ विष्णुवाचकौ । हरिश्च कुम्भी च जिष्णुश्च हस्ती च तद्वत् श्रुतिः । श्वेतवर्णपक्षे हरिजिष्णुशब्दाविन्द्रवाचकौ । ततोहरेः कुम्भी जिष्णो- ईस्ती ऐरावणस्तद्वद् श्रुतिः । तथा कृष्णवर्णपक्षे मेघाश्च दन्तावलाश्च, समुद्राश्च द्विरदा. श्च तद्वत् अ॒तिः । श्वेतपक्ष मेघहस्ती, समुद्रहस्ती, ऐरावण: तद्वत् घुतिः । तथा मुरारिवाचकशब्देभ्यः सिन्धुशब्दः प्रयुज्यते । विष्णुसिन्धुसमप्रभः । कृष्ण- पक्षे मुरारिश्च सिन्धुश्च तद्वत् घुतिः । श्वेतपक्षे मुरारेः सिन्धुर्नदी गङ्गा तद्वत् ध्रुतिः । तथा जलवाचकशब्देभ्यो वाहशब्दः प्रयुज्यते । जलवाहसमप्रभः । कृष्णपक्षे जलवाहो मेघस्तद्वत् द्युतिः । श्वेतपक्षे जलस्य वाहस्तद्वद् द्युतिः । कृष्णशब्दादम्बुजवाचिनः शब्दाः प्रयुज्यन्ते । कृष्णाऽम्भोजसमप्रभः । कृष्णपक्षे कृष्णाम्भोज नीलोत्पलम् । श्वेतपक्षे कृष्णस्य हरेरम्भोज नाभिपुण्डरीकं तद्वत् द्युतिः । यमुनावाचकशब्देभ्यस्तथा कुम्भिवाचकशब्देन्यो द्वेषिवाचिनः शब्दाः प्रयुज्यन्ते । यमुनारिसमप्रभः । कुम्भिद्वेषिरुचिः सदा । कृष्णपक्षे यमुनाया अरिरूपा स्पर्द्धिनी रुचिर्यस्य, कुम्भिनां द्वेषिणी रुचिर्यस्य । श्वेतपक्षे यमुनारिर्बलदेवः कुम्भिद्वेषी सिंह- स्तद्वत् युतिः । कृष्णाथेत्यादि । कूष्णवाचकशब्दात् पुरस्थितनदीवाचकशब्देभ्यो वरशब्दः प्रयोज्यः । कृष्णकुल्या वरद्युतिः । श्वेतपक्षे कृष्णकुल्या गङ्गा तद्वत् द्युतिः । श्यामपक्षे कृष्णो विष्णुः कुल्यावरः समुदः तद्वत् धुतिः। नीरदद्युतिभासुरः । नीरदो मेघस्त- द्वत् । पक्षे निश्चिता रदवत् दन्तवत् धुतिः । घनोपलसितश्रीः । धनवत् मेघवत् उप- लसिता श्रोः । पक्षे घनोपलः करकस्तद्वत्सिता शुभ्रा श्रीः। सदाहिमकरध्रुतिः । हिमकरश्चन्द्रस्तद्वत् । पक्षे अहिः सर्पो मकरश्च । सिन्धुवेणिश्रियं वहन् । सिन्धुर्नदी तस्याः वेणिः प्रवाहस्तद्वत् । पक्षे सिन्धुः समुद्रो वेणिः केशपाशबन्धः तद्वत् । पृथु- लाजसमद्युतिः । पृथुलाजवत् कान्तिः । पक्षे पृथुला अजसमा विष्णुसमा । शङ्खकरेत्यादि । युक्तः शङ्खकरश्रिया । शङ्खस्य करा: किरणानि। पक्षे शङ्खकरो विष्णुः तारकेशच्छविः । तारकेशश्चन्द्रस्तद्वत् । पक्षे तारा दीप्ता केशवत् छविः । सदा काशश्रीः। सद्विधमाना भाकाशवत् । पक्षे सदा काशवत् । व्योमकेशच्छविः । व्योम च केशाच तद्वत् । पक्षे व्योमकेशः शिवस्तद्वत् । ताललक्ष्मश्रीः । तालश्च लक्ष्म च तद्वत् । पक्षे ताललक्ष्मा बलदेवः । नीलांशुकश्रीः । नीलानाम् अंशुकानां किरणानां श्रीः । पक्षे नीलांशुको बलदेवस्तद्वत् । अधिकेशच्छायः । अधि सामस्त्येन केशवत् । पक्षे अधिकम् शिवत् । अरिष्टरुचिः । अरिष्टशब्देन तक्रकाको । यथा- अरिष्टो लशुने निम्बे फेनेऽल्पे अरिष्टं सत्यगारे तचिन्हे तक्रे शुभेऽशुभे ॥ सदासिचयरोचिष्णुः । सिचर्य वसंतद्वत् । पक्षे भसिचयः खड्गश्रेणिः । कलकण्ठ- पुतिः । कलकण्ठा पिको, इंसश्च । यथा- कलकण्ठः पिके पारावते इसे कलम्वनौ । श्लोकोत्तीर्णाः पादाः । वहन् कलमवच्छायाम् । सदाधिकेशवच्छायः । । कङ्ककाकयोः । अन्ध- ·स्तबकः ३] काव्यकल्पलतावृत्तिः। कारातिदीधितिः । अनेकपायसच्छायः । वपुर्महोदधिच्छायं वहन् । स्पष्टांशुकश्रियं बिभ्रत् । धौताम्बरश्रियं श्रयन् । स्फटिकान्तश्रियं बिभ्रत् । स्फटिकाचलमल्लक्ष्मीः । स्फटी सर्पः । पुरो गजलमल्लक्ष्मीः । जलमुक्तान्तदीधितिः । जलं च मुक्ताश्च तद्व. दन्ते दीधितिर्यस्य । पक्षे जलमुक् मेघः तद्वत्तान्ता । अवश्यायश्रियं वहन् । सैन्धव- घुतिविद्योती । कलितो माधवनिया । शोभते वराहरोचितच्छाया यन्मूतिः । वृषा. कपिद्युतियोती । वृषाकपिशब्देन कृष्णशिवौ ॥ रक्तश्वेतौ हरिशुचिपुष्करशतपत्रसूर्यकान्ताऽब्जाः । नवहंसमहापद्मार्कसोदराः कमलकीलाले ॥ ५७ ॥ सुहृद्रत्नानि भानुभ्यो वन्हिरत्नरदांशुकैः। जलेभ्यो जन्मशोभाभिः सरोजकुमुदारिभिः ॥ ५८ ॥ वृषाकपिप्रभाशोभी सूर्योपलसितद्युतिः । सोमप्रभातरङ्गश्रीः सुधातुलसितद्युतिः ।। ५६ ।। रक्तत्यादि । हरिवैभवभासरः । हरिशब्देन रविचन्द्रौ । शुचिशोभाविभूषितः । शुचिशब्देन शुभ्रवर्णों वलिश्च । यथा- शुचिः शुद्ध सितेऽनले । ग्रीष्माषाढानुपहतेषूपधाशुद्धमन्त्रिणि । शृङ्गारे-इत्यनेकार्थः। पुष्करशुतिरोचितः । पुष्करशब्देन जलकमले । शतपत्रप्रभाशोमी । शतपत्र- शब्देन हंसकमले। सूर्यवाचकशब्देभ्यः कान्तशब्दः प्रयुज्यते । भानुकान्तततद्युतिः । रक्तपक्षे भानु- वत्कान्ता रुचिर्यस्य । श्वेतपक्षे भानुकान्तः सूर्यकान्तस्तद्वगुचिः । अब्जकान्तिमनो. हारि । अब्जशब्देन चन्द्रकमले । नवहंससमद्युतिः । नवहंसशब्देन बालार्कबाल. हंसौ । महापद्मांशुकद्युतिः । महापद्म च नागश्च अंशुकं वस्त्रं श्वेतपक्षे । रक्तपक्षे कमल- किरणाः । अर्कसोदरदीधितिः । अर्कशब्देन स्फटिकाऽऽदित्यौ । कमलच्छविभासुरः । कमलशब्देन जलपङ्कजे। कीलालच्छविभासुरः । कीलालशब्देन रुधिरजले । मुहृद्रत्नानीत्यादि । भानुवाचकशब्देभ्यः सुहृद्वाचकशब्दाः रक्तवाचकशब्दाश्च प्रयुज्यन्ते । रविमित्रप्रभाशोभी । श्वेतपक्षे रविमिन्नं चन्द्रः । रक्तपक्षे खेमित्ररूपा प्रभा। भानुरत्ननिमद्युतिः । श्वेतपक्षे भानुरत्नं सूर्यकान्तः । रक्तपक्षे रविर्मणिश्च । वहिवाचकशब्देभ्यो रत्नवाचकशब्दाः प्रयुज्यन्ते । वकिरत्नोपमद्युतिः । रक्तपक्षे वहिश्च रत्नं च तद्वत् । रदवाचकशब्देभ्योऽशुकवाचिन: शब्दाः प्रयुज्यन्ते । रदांशुक्रातियोती । श्वेत. पक्षे रदाश्च अंशुकानि च तद्वत् गुतिः । रक्तपक्षे रदांशुकोऽधरः तद्वत् ।' जलवाचकशब्देभ्यो जन्मशोभावाचकाः शब्दाः प्रयुज्यन्ते । युक्तो जलजशोभया । श्वेतपक्षे जलजाता शोभा । उक्तपक्षे जलज कमलं तद्वत् । सरोजवाचकशब्देभ्यः कुमुदवाचकशब्देभ्यश्चारिवाचकशब्दाः प्रयुज्यन्ते । सरोजा- । ।

·अमरचन्द्रयतिकृता- - [प्रतानः ३- । रिसमप्रभः । रक्तपक्षे सरोजानाम् अरिरूपा स्पर्द्धिनी प्रभा यस्य । श्वेतपक्षे सरोजारि- श्वन्द्रस्तत्समा । कुमुदारिद्युतिद्योती। श्वेतपक्षे कुसुदानामरिरूपा स्पर्द्धिनी द्युतिर्या तया द्योती। रक्तपक्षे कुमुदारिदित्यस्तद्वत् धुतिः । वृषेत्यादि । वृषाकपिप्रभाशोभी । वृषाकपिशब्देन शिवानलो । सूर्योपलसित- द्युतिः । सूर्यवदुपलसिता । पक्षे सूर्योपल: सूर्यकान्तस्तहत् सिताः शुभ्राः । सोमप्रभा- तरङ्गश्रीः । सोमः प्रशस्योदयः प्रभातस्य रङ्गस्तद्वत् । पक्षे सोमश्चन्द्रः तस्य प्रभातरङ्गः कान्तिवीची तद्वत् । सुधातुलसितद्युतिः । सुधावदतुला सिता शुभ्रा । पक्षे सुष्टु धातु- वल्लसिता ॥ पोतश्वेतौ गौरद्विजराजकपर्दचन्द्रहंसाऽर्काः । शम्भुमहारजतार्जुनहरिहैमाऽष्टापदानि कलधौतम् ॥ ६० ॥ हरिगोपत्योस्तायः कान्तो राचतश्च बान्धवास्तेभ्यः । वाममहानगदेवागिरयो विश्वेऽपि नाकिनोऽपि स्युः ॥ ६१ ॥ उच्चकैरजतान्तश्रीविधौ वर्णापमां वहन् । सुशोभितारकूटश्रीः स्वर्णस्तीमसितद्युतिः ॥ ६२ ॥ मधुद्युतिमनोहारी शङ्खकान्तिमनोरमः । दहनोपलसत्कान्तिर्गाङ्गेयच्छविलम्भ्रमः॥ ६३ ॥ पीतेत्यादि । गौरद्युतिमनोहारी । गौरशब्देन श्वेतपीते । द्विजराजप्रभाशोभी । द्विजराजशब्देन चन्द्रगरुडौ । कपर्दथुतिविद्योती। कपर्दशब्देन वराटकधूर्जटिजटा- जूटौं । चन्द्रद्युतिमनोहरः । चन्द्रशब्देन शशी सुवर्ण च । हंसशोभाप्रशस्यश्रीः । हंसशब्देन रविचक्राङ्गौ । अर्कलक्ष्मीमनोहरः । अर्कशब्देन स्फटिकादित्यौ । शम्भु- शोभामनोहारी । शम्भुशब्देन शिवब्रह्माणौ। महारजतदीधितिः । पीतपक्षे महा. राजतं स्वर्ण तद्वत् । श्वेतपक्षे महती रजतवत् रूप्यवद्दीधितिर्यस्य । अर्जुनप्रभया शोभी। अर्जुनशब्देन तृणश्वेतौ। हरिप्रमामनोहारी। हरिशब्देन चन्द्रः पिङ्गलवर्णश्च । हैम- स्तोमप्रभः सोमः । पोतपक्षे हैमस्तोमः स्वर्णराशिः। सितपक्षे हिमराशिः । अष्टा- पदप्रभास्पष्टः । अष्टापदशब्देन सुवर्णशरभौ। कलधौतकलद्युतिः । कलधौतशब्देन रूप्यसवणे । हरिगोपरयोरिल्यादि। हरिगोपतिशब्दाभ्यां पुरतस्तायशब्दः प्रयुज्यते । यथा- हरिताक्ष्यप्रभाशोभी। पीतपक्षे हरिभानुस्ताक्ष्यों गरुडस्तद्वत् । श्वेतपक्षे हरेरिन्द्रस्य ताक्ष्योऽश्व उच्चैश्रवास्तद्वत् । सदागोपतितायश्रीः । पीतपक्षे गोपतिर्भानुस्ताक्ष्यों गरुडस्तद्वत् । श्वेतपक्षे गोपतिरिन्द्रस्तस्य ताक्ष्योऽश्वस्तद्वत् द्युतिः । रविवाचकशब्देभ्यः कान्तशब्दः प्रयुज्यते । रविकान्तधुतिद्योती । पीतपक्षे रविवत्कान्ता द्युतिः । श्वेतपक्षे रविकान्तः सूर्यकान्तस्तद्वत् धुतिः । तेभ्यो रविवाचकशब्देभ्यो बान्धववाचकाः शब्दाः प्रयुज्यन्ते । रविबान्धवदीधितिः । पीतपक्षे खेर्बान्धवरूपा दीधितिर्यस्य । श्वेतपक्षे रविबान्धवश्रन्द्रस्तद्वत् धुतिः । वामशब्दस्य महाशब्दस्याऽग्रतो यो देवशब्दस्तस्य पुरतो गिरिवाचिनः शब्दाः - ·स्तबकः ३] काव्यकल्पलतावृत्तिः। ७१ प्रयुज्यन्ते । वामदेवगिरिच्छायः । पीतपक्षे वामः प्रधानो देवगिरिमरुस्तद्वत् । श्वेतपक्षे वामदेवः शिवस्तस्य गिरिस्तद्वत् । महादेवगिरिद्युतिः । महांश्चासौ देवगिरिस्तद्वत् । श्वेतपक्षे महादेवः शिवस्तस्य गिरिः कैलासस्तद्वत् । तथा विश्वपिनाकिशब्दाद्विरिवाचकाः शब्दाः प्रयुज्यन्ते । विश्वेपिनाकिशैल. श्रीः । श्वेतपक्षे विश्वे जगति पिनाकिशैलः कैलासस्तद्वत् । पीतपक्षे विश्वेऽपि जग- त्यपि नाकिशैलो मेरुस्तद्वत् । उच्चकैरित्यादि । रजतवद्रूप्यवदन्ते श्रीः । पक्षे अजो ब्रह्मा तद्वत्तान्ता श्रीः । विधौ चन्द्रे ब्रह्मणि च । तारं रूप्यं तस्य कूटः । पक्षे सुशोभितारकूटबद्रीतिवत् श्रीः । स्वर्ण सुवर्णम् । पक्षे सुष्ट अर्णो जलम् । मधु इत्यादि । मधु क्षौद्रं दुग्धञ्च । शङ्खः कम्बुः । पक्षे शङ्खो नागः । दहनव. दुपलसन्ती । पक्षे दहनोपलः सूर्यकान्तस्तद्वत् । गाङ्न्यं सुवर्णम् । पक्षे गङ्गाच्छविः ॥ रक्तश्यामौ पुष्करहरिविद्रुमनागरङ्गकमलकुजाः । उत्पलधनञ्जयवृषाकपिप्रवालानि पङ्कजच्छाया ।। ६४ ।। कृष्णाद्रक्तानि गुञ्जातः प्राग्रं सिन्दूरभूषणैः । द्विषस्तमोसिताब्जेभ्यः पद्मिनीभ्यो दलानि च ।। ६५ ।। कमलाधिपपझेशौ सुरागाहितसूर्यसूः । रत्नाकरवरश्रीकः सदाधिकमलद्युतिः ।। ६६ ।। सदासिन्दूरमुज्झता कालेयत्वं वहन् रुचा। स्फुटकामाऽङ्कुशच्छायां कलयन्नलिनश्रियम् ॥ ६७ ।। स्फुटशोभनताम्रश्रीविदुरमणिदीधितिः। वराहस्वामिधामश्रीः सम्पन्नखविभाभरः ।। ६८ ।। रक्तेत्यादि । पुष्करातिसन्दरः । पुष्करशब्देन पद्माकाशौ । हरिशब्देन रवि. विष्णू । विद्गुमं प्रवालं विशिष्टो द्रुमश्च । नागरङ्गश्रिया युतः । नागरङ्गो नारिङ्गफलं तद्वत् । पक्षे नागः सर्पस्तद्वत् , रङ्गः प्रभा । कमलं सरोरुहम् । पक्षे को यमस्तथा मलञ्च । कुजशब्देन मङ्गलवृक्षौ । उत्पलं नीलाऽम्बुजम् । पक्षे उत्कृष्टपलवत् । धनञ्जयशब्देन पावकार्जुनौ । वृषाकपिशब्देन कृष्णानी । वृषाकपिर्वासदेवे शिवेऽग्नौ च । प्रवालशब्देन प्रकृष्टकेशा विद्रुमश्च । पङ्कज कमलं, पढ़े जाता छाया च । कृष्णेत्यादि । कृष्णशब्दाद्रत्नवाचकाः शब्दाः प्रयुज्यन्ते । कृष्णरत्नं वैदूर्यादि । पक्षे कृष्णरत्नं कौस्तुभः । गुञ्जावाचकशब्देभ्यः प्रायशब्दः प्रयुज्यते । गुलाप्रायः । रक्तपक्षे गुजावत्प्रायः प्रधानः । कृष्णपक्षे गुञ्जायाः प्राग्रम् अग्रं तद्वत् । सिन्दूरवाचकशब्देभ्यः भूषणवाचकाः शब्दाः प्रयुज्यन्ते । सिन्दूरस्य भूषणं तद्वत् । कृष्णपक्षे सिन्दूरभूषणा गजाः । तमोवाचकशब्देभ्यस्तथाऽसिताब्जवाचकशब्देभ्यो द्विड्वाचकाः शब्दाः प्रयु.

·७२ अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ३- । । - ज्यन्ते । तमोद्वेषिप्रभा । तमसो वषिरूपा स्पर्धिनी प्रभा । पक्षे तमोद्वेपी रवि- स्तद्वत् । नीलाम्भोजरिपुप्रभः । नीलाम्भोजस्य रिपुरूपा प्रभा यस्य । पक्षे नीला- म्भोजरिपुः सूर्यस्तद्वत् । पभिनीवाचकशब्देभ्यो दलवाचकाः शब्दाः प्रयुज्यन्ते । पद्मिनीदलम् । पमिनी- वल्ल्या दलं तद्वत् । पक्षे पद्मिनीदलं पुष्पम् । कमलेत्यादि कमलाधिपप शशब्दाभ्यां विष्णुरवी । मुराणामगो मेरुस्तद्व- दाहितश्रीः । पक्षे मुरा मदिरा तद्वद्द्वाहितश्रीः । सूर्योत्पन्ना द्युतिः । पक्षे सूर्यसू: शनि- स्तद्वत् । रत्नानामाकरस्तद्वत् । पक्षे रत्नाकरोऽम्बुधिः । अधि कमलवत् । पक्ष अधिको मलवत् । सदेत्यादि । असिं खड्गं दूरमत्यर्थम् । पक्षे सिन्दूरम् । कालेयशब्देन कुछकुम- दैत्यौ । कामाऽड्कुशा नखाः । पक्षे काममत्यर्थमकुशः तस्य छाया नलिनवत् कमल- वतू । पक्षे अलिनो भृङ्गस्य । स्फुटेत्यादि । स्फुटशोभनताऽऽम्रवत् । पक्षे स्फुटशोभः नतः आम्रः सहकारः तद्वत् । विदूरमणिः । वदूर्यम् । पक्षे विशेषेण दूरमत्यथं मणिः । वराहस्वामी आदि- कोलः । पक्षे अहास्वामी सूर्यः । नखानां विभा । पक्षे सम्पन्ना खवद् व्योमवद्विभा । श्लोकोत्तोर्णा:-कलभानुमितद्युतिः । श्रीवत्साद्युतिद्योती । कलंकमलबद्वपुर्वहन् । जेतापरमसिन्दूरं कृष्णलान्तं श्रियं वहन् । पीतश्यामौ लोहोत्तमहारशम्भुप्रियङ्गनागजितः । अजव चन्द्रहासार्जुनवेधोनागरगखद्योताः ॥ ६९ ।। ध्वान्ताहियो द्विषः कृष्णाच्चीरारयेभ्योऽम्बराऽशुके । तादयोऽर्कतः कचा भीमात्कमलापझयोरिनः ॥ ७० ॥ पीतांऽशुकः कृष्णपत्रसुपर्णमधुशत्रवः । हरिद्रोचितरुग्विद्युत्कान्तप्रितङ्गुलासितौ ।। ७१ ।। सजातरूपशोभिश्रीः सदापिकपिनद्धरुक् । हरिन्मणिमधुपीतश्रीयुतौ स्वर्णवच्छविः ।। ७२ ।। पीतेत्यादि । लोहोत्तमं सुवर्णम् । पक्षे लोहवदुत्तमम् । हरिशब्देन पिङ्गलवर्णः कृष्णवर्णश्च । शम्भुशब्देन विष्णुब्रह्माणौ । प्रियङ्गुशब्देन कङ्गः, फलिनी लता च । नागः सर्पस्तज्जयिनी प्रभा । पक्षे नागजिद्गरुडः । एवं नागवाचकशब्देभ्यो जितवाचकशब्दाः प्रयोज्याः । अजो विष्णुब्रह्मा च । बचः कृष्णो नकुलश्च । चन्द्रहासः खड्गः सवर्णप्रकाशश्च । अर्जुनशब्देन फाल्गुनस्तृणं च। वेधा विष्णुब्रह्मा च । सन्नागरङ्गः पूर्ववत् । खद्योतः कीटमणिराकाशप्रकाशश्च । ध्वान्तेत्यादि । ध्वान्तवाचकशब्देभ्यः सर्पवाचकशब्देभ्यश्च द्वेषिवाचकशब्दाः प्रयुज्यन्ते । ध्वान्तद्वेषिप्रभा । ध्वान्तस्य द्वेषिणी प्रभा । पक्षे ध्वान्तद्वेषी रविः । सशत्रुः । सपणां शत्रुरूपा । पक्षे सपरिपुर्गस्तः ।

·स्तबकः ३] काव्यकल्पलतावृत्तिः । ७३ कृष्णवाचकशब्दाहीत्वाचकाः शब्दाः प्रयुज्यन्ते । कृष्णचीरं नीलवस्त्रम् । पक्षे विष्णोचीरं तद्वत् । । एभ्यः कृष्णवाचकशब्देभ्योऽस्वरशब्दोंऽशुकशदश्च प्रयुज्यते। नारायणाबश्नरः । नारायणश्च अम्बरं च तद्वत् । पझे विश्वस्त्रम् । दासदेवांशुः । वासुदेवस्याऽशुकाः किरणाः । पक्षे विष्णोरंशुक वस्त्रम् । अर्कवाचकशब्देभ्यस्ताक्ष्यशब्दः प्रयुज्यते । भानुतायः। भानोस्ताक्ष्या अश्वाः । पक्षे भानुरर्कस्तायो गरुडश्च । भीमशब्दात्कववाचकाः शब्दाः प्रयुज्यन्ते । भीमकेशः ! भीमः पाण्डवः केशा. श्च । पक्षे भीमस्य शिवस्य केशाः । कमलाशब्दात्पनशठदाच्च इन-ईश अधिप-इति स्वरादिस्वामिशब्दाः प्रयुज्यन्ते । यथा--कमलेनः । रविर्दिष्णुश्च । पीतेत्यादि । पीर वस्नं, विष्णु श्च । कृष्ण पत्रं दलम् । कृष्णस्य पत्रं वाहनं गरुडः। मुष्ठु पर्ण गरुडश्च । मधुशनुर्विष्णुः । मधुनो माक्षिकस्य शत्रुरूपाः । हरिद्वाया उचिता रुक् । हरिद्वर्णेन रोचिता रुक् । विद्युत्कान्तः । पक्षे विद्युत्कान्तो मेघः । प्रिया- वल्लसिता ज्योतिः । पक्षे प्रियमिष्टं गुडवदासितम् । सजातेत्यादि । सज्जातरूपवटुपशोभिनी । पक्षे जातरूपं सुवर्ण तद्वत । सदा पिकवत् कोकिलवत् पिनदा । पक्षे सदापि कपिवन्मटवन्नध्दा । हरिमणिग्रिनं सूर्यः । पक्षे नीलमणिः । मधुवत्पीतः । पक्षे अमरीतः । स्वर्णवत् काञ्चनवत्कान्तिः । पक्षे सुष्टु अर्णवः समुद्रस्तद्वत् ॥ पीतरक्तौ घसुहरी सुवणं हेमकन्दलः । गैरिकं पद्मभूकान्तिहंसपादारुणैस्तथा ॥ ७३ ॥ मित्राणि कोकपद्मभ्यो गरुडेभ्यश्च बान्धवाः । कमलानि तथा भूरिजातरूपसुवर्णतः ॥ ७४ ॥ नवीनतपनीयश्रीः सदा धातुश्रियं वहन् विनतासुतलक्ष्मीवानेवमन्यानपि स्मरेत् ॥ ७ ॥ पीतेत्यादि । वसशब्देन रत्नवही । हरिशब्देन रविः पिङ्गलवर्णश्च । सुवर्णशब्देन काञ्चनं मुष्टु वर्ण वर्ण कुर्मम् । हेमकन्दल सुवर्णकन्दलस्तद्वत् । रकपक्षे हेमकन्दलो विद्रुमस्तद्वत् । गैरिकशब्देन सवर्ण धातुश्च । पद्मभुः कमलसम्भना कान्तिः । पक्षे पद्मभूर्ब्रह्मा तद्वत् । हंसपादं हिगुलम् । पक्षे हंसस्य चरणः । अरुणो रक्तवर्णो रविश्च । मित्रेत्यादि । कोकवाचकशब्देभ्यः पद्मवाचकशब्देभ्यश्च मित्रवाचकाः शब्दाः प्रयु. ज्यन्ते । कोकमित्रम् । कोकस्य चक्रवाकस्य मित्ररूपा । पक्षे कोकमित्रं रविः । पर. बन्धुः । पद्मस्य बन्धुरूपा । पक्षे पद्मबन्धुः सूर्यः । गरुडवाचकशब्देभ्यो बान्धववाचकाः शब्दाः प्रयुज्यन्ते । गरुडबान्धवः । गरुडल्य बान्धवरूपः । पक्षे गरुडबान्धवोऽरुणः । भूरिशब्द जातरूपशब्दात्सुवर्णशब्दाच कमलवाचकाः शब्दाः प्रयुज्यन्ते । भूरि- ।

·७४ अमरचन्द्रयतिकृता- [ प्रतानः ३- पङ्कजं सुवर्णकमलम् । पक्षे भूरि प्रचुरं पङ्कजवत् । जातरूपाऽम्बुजम् । जातरूपं सुवर्ण तस्य कमलं तद्वत । पक्षे उत्पन्नरूपं यदम्बुजम् । सुवर्णाम्भोजम् । स्वर्णाम्बुजम् । रक्तः पक्षे योभनवर्ण यदम्भोज तदुस् । नवीनेत्यादि । तपनीयं सुवर्णम् । पक्षे तपनस्य सूर्यस्येयं श्रीः । धातुगैरिकं तद्वत् । पक्षे धातुब्रह्मणः । विनतासतौ गरुडाऽरुणौ । एवमनया अङ्ग्याऽन्यानपि शब्दान् स्वबुध्या परिकल्पयेत् ॥ विभिन्नवर्णविभिन्नाकारविभित्रक्रियादीनामुद्दिष्टवस्तूनामभेदप्रतिपत्त्यर्थ शब्दा यथा- परमविशदस्वद्शायोग्यान्तरहृधरुच्यहार्यार्थाः। अपरापिनद्धनवसनव्याप्तानूनकिञ्चनसमानाः ॥ ७६ ॥ ननुसमशुभसम्पन्ना वपुषामहसागकेन समाः ॥ देहेसदाप्रभृतयो विराजतेदृश्यतेप्रमुखाः ॥ ७७ ॥ परमप्रभृतिशब्दानामने वर्णाकारक्रियादिशब्दा यथोचित्यं प्रयोज्याः । यथा- परमस्थूलतायुतः । एकपक्षे परमा प्रकृष्टा स्थूलता। द्वितीयपक्षे परमतिशयेन अस्थूलता। . विशदश्वेतताशाली । विशदा निर्मला । पक्षे विशन्ती अश्वेतता । स्वचलताशाली । स्वकीया चलता । पक्षे इष्टु अचलता । एवं शुभसम्पन्नशब्दं यावत् ज्ञेयम् ।। अन्न सु- रुचिर-श्रीमधुर-शोभामधुराधाः शब्दाः ज्ञेयाः । वपुषाद्याः सकारान्ताः तृतीयैकवचना- न्ता अङ्गकेनाद्या अकारान्तास्तृतीयैकवचनान्ता देहेप्रमुखा अकारान्ताः सप्तम्येक- वचनान्ताः सदासर्वदाद्या राजतेमुख्या आत्मनेपदान्ताः क्रियाश्च । स्वकामादिमगुणता स्वगुणत्वाहते तनौ । वहन्नाहितगुणतां गुणत्वात्पटुनो भृशम् ॥ सर्वत्र गुणशब्दो वर्णाकारादिवाची । यथा- स्वकामश्वेततां बिभ्रदादिमस्थूलतां वहन् । स्वं,काममत्यर्थ श्वेतताम् । पक्षे अश्वेतताम् । स्वकामादिमां प्रथमा स्थूल. ताम् । पक्षे अस्थूलतामादिम् । एवं स्वकामादिशब्दयोः पुरस्थगुणकाब्दा भावार्थताप्रत्ययान्ता द्वितीयैकवचना. न्ताश्च कार्याः । चञ्चलत्वाहते देहे । चञ्चलत्वेनाऽऽदृते । पक्षे ते विना चञ्चलत्वात् । एवं गुणशब्दानां भावार्थत्वप्रत्ययान्तानां पञ्चम्येकवचनान्तानां पुरतः ऋतेशब्दः प्रयोज्यः, तदने अकारान्तो देहादिशब्दः सप्तम्येकवचनान्तो विशेष्यरूपः कार्यः । वह. नाहितकृष्णताम् । आहिता या कृष्णता तां वहन् । हस्वोपधत्वान्नद्वयम् । पो न वहन् । एवं हस्वोपधशमन्तशब्देभ्यः पुरस्थाहितशब्दानामग्रे भावप्रत्ययान्तगुणशब्दा द्वितीयकववनान्ताः प्रयोज्यौः । रक्तत्वात्पटुनो भाति । रक्तत्वस्य विशेषणं पटुन इति । पक्ष पटु इति क्रियाविशेषणं, नो निषेधार्थः । एवं त्वप्रत्ययान्तात् पञ्चम्येकवचनान्ताच्च गुणशब्दात् पटुनो बाद, पटुनो भूश, पटनः स्फुटं, पटुनो राजते-हत्यादिशब्दाः प्रयोज्याः ॥

·स्तबकः ३ काव्यकल्पलतावृत्तिः । ७५ यथा स्पन्दनवाहनवासनदर्शनमोहनसदातननयनाद्याः । पृच्छुकलम्बोधनतः प्रयोजनीया वुधजनेन ॥ ७८ ॥ एते एवंविधा नान्ता अन्येऽपि । यथा-स्पर्शन-सूदन-रदन-कोपन-आयतन- मदन-छदन-यजन-बन्धन-सवन-घटन-वर्णन-सज्जन-इत्यादिशब्देभ्यो नकारं विनाऽप्यर्थे मिलति सम्बोधनीकृतेभ्यः पुरतो गुणशब्दाः प्रयोज्याः। यथा- असौ विभाति वाग्देवीवासनश्वेतताऽन्वितः । श्वेतपक्षे नान्तं सम्बोधनम् । द्वितीयपक्षे नकारवर्जितं सम्बोधनम् । एते श्वेत- श्यामादिशब्दा नियतविरुद्धवर्णवाचका उक्ताः । अथैकपक्षे नियतवर्णादिवाचकाः द्वितीयपक्षे सर्ववस्तुवाचकाः कथ्यन्ते । श्वेतवर्णानां वाचकाः शब्दाः- सोमतारभवाऽनन्तसुधामोदिताङ्कराः । भास्वत्कान्तसोमकान्तघनसारसदाधिकाः ॥ सोमच्छविमनोहारी। श्वेतपक्षे सोमश्चन्द्रस्तद्वत् । द्वितीयपक्षे सोमा सौम्यरूपा छवि।। इदं विशेषणं सर्ववस्तुव्यापि । भवच्छविपक्षे भवती या छविः । एवं सर्वशब्देषु ज्ञेयम् । अथ कृष्णवर्णशब्दा:- विश्वरूपाच्युतानन्तश्रीधरा कलभासितः । बहुलासिपरपुष्टः सर्वदा तिलसद्युतिः ॥ अथ रक्तवर्णशब्दाः- नवभास्वत्सुखोद्योतनालीकाशोकमङ्गलाः । विमाप्रभातरङ्गौ च सज्जपावनपावको । अथ पीतवर्णशब्दाः- जातरूपसदापीनकल्याणमधुरोचिताः । बहुशोभाऽनुवृत्तिश्री स्वत्प्रद्योतनावपि ॥ अथाऽधारशब्दा:- अहो सरचितच्छायः स्वकामरचितस्थितिः । स्पष्टाऽम्बरश्रियं बिभ्रत्तारापथक्तस्थितिः ॥ स्फुरनवनिबद्ध श्रीः सदा भूतलसद्धुतिः । सदा हि विश्ववल्गुश्रीविलसद्वैभवान्वितः ॥ सदा सज्जलसल्लक्ष्मीः परमोदकवैभवः । कान्तारचितसंस्थानः सदा रामश्रियं वहन् । अथाऽऽकारशब्दाः- वृत्तलक्ष्मीमनोहारी निस्तुलश्रीमनोरमः । अहो गौरवसल्लक्ष्मीरलंवरचितस्थतिः॥

·अमरचन्द्रवतिकृता- [ प्रतानः ३- - विश्वविस्तीर्णलामीः सकलामोगमाजरः । लमजुलवसालक्ष्मीसमवैभवान्वितः ।। अथ क्रियादिशब्दाः- उच्चस्तरलसलक्ष्मीः सुपीवरवसद्युतिः । सम्पन्नव्याप्सलक्ष्मीकः परकोटिश्रिया युतः ॥ धामभावौ प्रभावश्च विभावश्च यथोचितम् । वर्णस्याकारशब्देभ्यः सम्प्रयोज्या मनीषिभिः ॥ ७६ || यथा- - स्थूलधाममनोहारी गुरुभावचितस्थितिः । स्थूलप्रभावबद्धश्रीरुच्चैर्विभवरोचितः ॥ धामशब्देन देहस्तेजश्च । इति श्रीजिनदत्तसूरि० श्लेषसिद्धिप्रताने तृतीये उद्दिष्टवर्णनस्तबकस्तृतीयः ॥ - अथाऽद्भुतविधिः। यत्र लिङ्गविभक्तीनां सति भेदे महत्यपि । दृश्यते शब्दसादृश्यमिदमद्भुतमुच्यते ॥ ८० ॥ रिपनन्तैः स्त्रीकृतैः शब्दोसि क्लीवस्त्रियोः पुनः । तैरेव रेफपृष्ठस्थैः स्त्रीकर्मयता भवेत् ॥ ८१ ॥ णिन्प्रत्ययान्ताः शब्दा राजिन् भ्राजिन् शाकिन्-इत्याद्याः 'स्त्रीलिङ्ग नद्यन्ताः इति सूत्रेण ईप्रत्ययान्ता क्रियन्ते, तेषामने रेफादिशब्दा रागरवप्रमुखाः प्रयोज्याः । एवं नपुंसकलिङ्गे अप्रत्ययान्याः स्त्रीलिङ्गे सिप्रत्ययान्ता णिनन्ता: शब्दा भवन्ति । यथा- प्रभावराजनीरागोल्लासप्रश्वंसिनी स्यात् । गीर्जिनस्य पदाब्जे च कुरुतां मुखसम्पदः ॥ वाणीविशेषणे सिः स्त्रियां, पदाब्जविशेषणे पुनपुंसके, मुखसम्पद्विशेषणे कर्मणि स्त्रियां विशेषणपरिक्षिप्तैरग्न्यन्तै रेफपृष्ठगैः । द्विस्थद्विपञ्चमीकर्मस्त्रीबहुत्वेऽद्भुताऽद्भुतम् ॥ ८२ ॥ अग्न्यतैः प्रकारान्तैल्कारान्तः स्थितिपटुतुल्यैर्विशेषणवेष्टितैः क्षिप्त रेफपृष्टस्थै रेफादिरागरसरवरयमुखशब्दैः अद्भुताद्भुत काव्यं भवति । परं विशेष द्विस्थोभयपदधातो. रमे द्विपञ्चमीपञ्चम्याः परस्मैपदद्विवचनान्ताः आत्मनेपदैकवचनान्ताः कुरुतां तनुता- मित्यादि । एवंविधक्रियायां कर्मणि स्त्रीलिङ्गबहुत्वयुक्त विशेषणं क्रियते । यथा- भवभेदपटू रागध्वान्तभानुस्थिती रयात् । प्रमोर्वधश्चयोऽवी च कुरुतां वः शिवं श्रियः ॥ शस्॥

·स्तबकः ४] काव्यकल्पलतावृत्तिः। , वचश्चयस्य विशेषणे पटोः स्थितेश्वाग्रे पुल्लिङ्गे सिः । अज्रयोर्विशेषणे पुंल्लिङ्गे सिः वः श्रियः इति कर्मविशेषणे स्त्रीलिङ्गे शस् । तमः स्तोमभिदाचारू रविचन्द्राविवाङ्गिनाम् । स्वतुल्यो जिनवाक्पूरस्तनुतां मुखसम्पदम् ॥ स्मेरपुष्कररोचिष्णू राजन्यकृतशेखरः । कृपाणस्तव हस्तौ च कीर्ति वितनुतां श्रियः ॥ एवमन्येऽप्येतत्प्रतिबद्धाः शब्दा लिख्यन्ते । शुचि स्थिति रुचि मजु साधु वल्गु चारु पटु इत्याद्या अग्न्यन्ताः, रेफादयः-रवि रश्मि स्थ रक्षा रक्षः रसा रजः रहः रज्जु रस रत रमणीय रचित रहित रिपु रिक्त रुचि रुजा रुचिर रोचित रेखा रव राजीव राजा रोम राग रामा राजी रोति रूप रथी रेवा रोग राम ॥ विषयाः सनान्तस्वरनिस्वरतृप्रत्ययान्तलीलाभिः । धातुचतुर्येकवचः पुरस्थनमलद्धताभुतं भवति ॥ ३ ॥ ये शब्दा उकारान्ताः प्रथमाबडुवचने वान्ता यान्ताः सन्तोऽथें मिलन्ति तैः शब्दै. रेकत्वबहुत्वयोः साम्यम्।उकारान्ताः शब्दा यथा-तरु कुरु भीरु विभु प्रभु इत्यादिकाः, शुचि रुचि राजि नाभि सुरभि हत्यादि, एते जसि निष्पन्नाः । यथा-शोभितरवो वन- प्रदेशा इव गायनः । एवंशब्दाः-सदारकुरवः, अधिकविभवः, लोलपसवः, बहुरुचिर- साधवः, अधिकंदवः। अथ इकारान्ताः शब्दाः--अनेकपशुचयो भूपाला इव देशः । लोभितरुचयः, उच्चक्रोधराजयः, ज्ञातवेदनाभयः, सदासुरभयः, रमतिमयः, अधिभूमयः, परमखनयः, अयोनयः, अधिभूरयः, भोगिरयः, स्वच्छत्रपालयः, तारकालयः, शुभकेशवलयः, तारकेलयः इत्यादि शब्दा उह्याः । सनान्ता इति । ये शब्दाः सान्ता नान्ताश्च त एव सनहीना अकारान्ता अथें मिलन्ति तेषामग्रे प्रथमैकवचनेन एकत्वबहुत्वयोः साम्यम् । यथा-महस्प्रमृतिकाः सान्ताः, समन्प्रभृतिकाः नान्ताः शब्दाः । सहीनो महशब्दः । नहीनः सद्मशब्दः । सती मा लक्ष्मीर्यस्य स सलक्ष्मीवाचकः शब्दः । परमहारविरिव सत्पुरुषाः । परमभरा देश इव धनुर्धशः । बहुतराः, निविडतमाः, पुरोगमनाः, बिलसदनाः, बहुधावदनाः, पुरोगच्छदनाः, कृतकदनाः, बहुश्रीमदनाः, बहुस्वस्थानाः, कृतबहुधानाः, परम- ध्वान्ताः, स्म्यानेकपाना, विशदध्वनदाना, परमाना, बहुधनदानाः, असमानाः, शोभितानाः, सम्पन्नयानाः, कलितस्वानाः, अधिकवचाः, कलशमनाः, बहुदमनाः, सम्पन्नमनाः, सदया:, सदम्भा, स्मेरदुच्चैरम्भाः, चरदुबैरजाः, पहुस्वर्णाः, प्रगुणितवेधाः, इत्यादि शब्दा अन्येऽप्यूह्याः । अथ नान्ता:--बिलसद्मा नागवर्ग इव पुण्यपुरुषाः । अनुल्लवितसीमा जलधिरिव सत्पुरुषाः । परमेतेषां नान्तानामग्रे विसर्गलोपार्थ घोषवन्तः स्वराश्च प्रयोज्याः । एषां सान्तनान्तानामग्रे ये वकारादिकाः शब्दास्त एव वकारं विना स्वरादिकाश्च विशिष्टाः वर्ण वेला वार्ता अशिष्टा अर्ण एला मार्ताप्रभृतयोऽर्थे मिलन्ति ते शब्दाः प्रयोज्याः । पुल्लिङ्गे एकत्वबहुत्वेषु साम्यम् । यथा-परमहाविशिष्टेन राघवा इव सप्तर्षि- ·अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ३- । - यथा- गणाः । अथ वादिकाः शब्दाः-वनमाली विनायक वनगाहि वर्द्धमान वक वारण वार विक्रमोदित वासना वीरण विचकिल विलाभोग वर्य वधस्थान वंश वर्जन बालि वीजन वरुण वदन वाम बालानोदित वञ्चन वन्ध वार्य बाल वाल विरूप विमाभोग वध वन वृषम वातवरोचित वस्त्र वन्हि वर बल वासर वरण वाटी वाह वाद्य वक्षः वेधः बन्ध. नाश वलि वेष इत्यादि। सस्वरनिस्वर इति । ये शब्दाः सस्वरा निस्वराश्च भवन्ति तैः प्रथमैकत्वबहुत्वयोः साम्यम् । यथा-द्वार रज भास् परुह क्षितिरुह ईदृश् कीदृश् । काव्यं यथा- लोकालोकलसद्विचारविदुरो विस्पष्टनिःश्रेयस- द्वारः सारगुणालयस्त्रिभुवनस्तुत्याऽनिपङ्करुहः । शश्वद्विश्वजनीनधर्मविभवो विस्तीर्णकल्याणभा आयोऽन्येऽपि मुदं जनस्य ददतां श्रीतीर्थराजः सदा ॥ नान्तानां शब्दानामग्रे विशेषणतया प्रथमाबहुत्वैकत्वयोः साम्यम् । विलसमानः कायस्थामान इति । तथा सान्तानामप्यथें मिलति । यथा-बह्वा- श्रितसंरसः सुकविप्रबन्ध इव ग्रीष्मपान्थाः । तृप्रत्ययान्ता इति । तृतृन्प्रत्ययान्तानां शब्दानामने प्रथमैकत्वबहुत्वयों: साम्यम् । यथा-सुसम्पन्नयोद्धारः सैन्यनिवेशा हव देशाधिपतिः । सम्पन्नवोदास, सर्वदातारः, बेलुधातारः, सजपातारः, मृगयातारः इत्यादि । धातुचतुथ्येकवच इति । धातोरने चतुर्थीझस्तनीविभक्तरेकवचनम् , तदने नकारादयो मकारादयो वा लकारादयो वा शब्दाः प्रयुज्यन्ते, एकत्वबहुत्वयोः क्रिया भवन्ति । यथा-अभवनितान्तम् , अराजन् महान् , व्यचरल्लीलया ॥ न्युपसर्गशब्दपृष्ठगराजीतुल्यैर्विशेषणक्षिप्तः । अन्तें क्रियाविशेषणसाः काव्यं महाऽद्भुतं भवति ॥ २४ ॥ न्युपसर्गाः निहित निमनं निरुद्ध इत्यादिशब्दास्तेषां पृष्ठस्थितैः राजिराजी, धूलि- धूली, पालिपाली इत्यादिशब्दैरन्ते निकामं नितान्तमित्यादिक्रियाविशेषणसारैः स्त्रीलिङ्गे प्रथमैकवचनेने पुल्लिङ्गे प्रथमाद्विवचनेन नपुंसकलिङ्गे प्रथमाबहुवचनेन महाद्भुतं काध्य भवति । यथा- छिन्नावल्लीनिहताङ्गभल्लोनिबदोरुरुचीनिकामम् । श्रीनशलेयस्य जिनेश्वरस्य शिवाय मूर्तिश्चरणौ वर्धासि ॥ शब्क्ष यया-नाभी पाली भल्ली भ्रुकुटि चत्वरि धूली व्रतति नीवी जाति राजि लेचि सूचि कुटि कोटि नोटि वल्ली मञ्जरी वल्लरी भेरी गोणी' चुल्ली उपधि झल्लरी प्रेतीली कदली कंदि श्रेणि आवलि आलि, सर्वेऽपि इकारान्ता ईकारान्ताश्च । एव- मन्येऽण्यूाः । एषामने प्रयोज्याः शब्दाः, यथा-निहित निबद्ध नितान्त निकुञ्ज निचित्त निलंदु' निमन निश्चित निशित निवासित नियुत नियोग इत्यादि । अदुरितराजीनिदलितकर्मश्रेणीनिरुद्धरागमरम् । मूर्तिकमी क्यासि च जिनस्य लोके मुखं गाताम् ॥

·स्तबकः ४] काव्यकल्पलतावृत्तिः । ७१ यथा- यथा- स्फुरितमभाषितपालीनिहतप्रत्यूहसंशयं ब्राह्मया । मूर्तिक्रमौ महांसि प्रभवतमुदितं वरं दातुम् ॥ एकत्वे प्रभवतिक्रियासमभिहारो, द्वित्वबहुत्वयोः पक्षे कर्तृपदसम्बोधनम् । रुचिराव सप्रभाव दाव पाव विभाव हाव मनुलावेत्यादीनां वान्तानामग्रे अनि- बद्धाद्यैः शब्दैर्महाद्भुतं काव्यं भवति । यथा- सुप्रभावानिबद्धोद्यत्पुण्यभावानियोगतः । मूर्तिक्रमौ वासि श्रीजिनेन्दोर्जनतुष्टये ॥ अग्न्यन्तानामग्रे-ईरण उरसिकोपि उरूपभोगेत्यादिशल्दैमहाद्भुतं काव्यं भवति । वदनं पादौ वाचस्तव जिन ! सुरुचीरणाव दुरितानाम् । विमलतनू रसिकोऽपि स्मरति मृदूरूपभोगार्थम् ॥ अग्न्युपधसान्तैग्न्यन्तैश्चार्थद्वयेऽपि घटमानैरग्रस्थरेफादिशनदैर्महाद्भुतं भवति । निहतजटायूवक्षस्कन्धौ विद्याश्च तर्जय स्वमपि । अयमायातो रामः प्रभवतमुदितं रणं कर्तुम् ॥ जटायुशब्दः सान्त उकारान्तोऽप्यस्ति । रक्षोविशेषणे नपुंसकलिङ्गे प्रथमाया एकवचनम् । स्कन्धयोविशेषणे द्वितीयाद्विवचनं पुल्लिङ्ग । स्त्रीलिङ्गे विधानां विशेषणे द्वितीयाबहुवचनम् । धञ्चितादिशब्दपृष्ठे आकारान्ताः शब्दाः प्रयोज्या महागुतं भवति । मुखाम्भोज कुचौ क्रीडा सप्रभावञ्चितश्रिया । राधाया यमुनातीरे विष्णोः मुखसमृद्धये ॥ मुखाम्भोज सप्रभावं, कुचौ सप्रभौ, अग्ने अञ्चितश्रिया, क्रीडा सप्रभा। रुचिरा- वञ्चितश्रियावङ्ग-इत्यादि । ऊसाधितराजितसमपादानगैरवमुखः शब्दैः । भवति तृतीयविभक्तिस्पष्टाफरभुतं काव्यम् ॥ ८५॥ उसाधितराजितादिपदानामग्रे स्थितैवेणीविचकिलवस्खादिमिरवमुखैस्तृतीयाविभक्त्य- न्तैः स्त्रीलिङ्गे प्रथमाया एकवचनेन पुंल्लिङ्गे प्रथमाद्विवचनेनाऽद्भुतं भवति । यथा- हृद्यावलिविलासेन मध्यश्रीरिव योषितः । कपोलाविव नागस्य श्रियं गाते भवद्भुजौ ॥ गाइ श्यै गतौ । यथा-वनप्रदेशाविव शोभितावेणी, विलासेन की। वनपक्षे एणीशब्दः । वीपक्षे वेणीशब्दः । प्रावृण्मासाविव शोमिता विकिलमालया,स्त्री । राजप्रवेशे हश्रेणीव शोभितावस्त्रमालाभिर्भटौ। शोमित राजित मण्डित घोतित. इत्यादि, एषामग्रे वनमालिविनायकवदनादिशब्दाः पूर्व लिखिताः योज्याः । स्त्रियामीकारान्तशब्दैः प्रथमाबहुत्वसाधितैरर्थे मिलति एकत्वबहुत्वयोः साम्यम् । यथा-पाल्य कल्य मालिन्य राज्य सुशोभनार्य सुशोभनबाल्य अधिकबर्यः सख्यः मत्यः सत्यः बितिवेद्य विशदवलम्न्यः वार्यः सदर्यः दास्य सम्पन्नवारुण्य इत्यादि । तथा...

·अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ३- वनमिवोल्लासितश्रीकवयो नृपसभाप्रदेशाः । नपुंसके एकवचनम् । पुंसि बहुवचनम् । वैश्वानरा हव तेजोनुगतरुचिरवयो गात्रम् । अबकुलमिव यः शोभिततरः । प्रबलतमाः सेनाः प्रदोषवत् । शोभितादिशब्दानामग्रे निपातनिदापनिकेतननिचितादिशब्दाः स्थाप्याः स्त्रीलिङ्ग एकवचनेन स्त्रीपुनपुंसकलिङ्गेषु बहुवचनेन साम्यं भवति । शोभितानिखिलविभवेन । मण्डितानिचितदानेन । राजितानिकेतनैरित्यादि । शोभिता राजिता खण्डिता मण्डिता घोतितादिशब्दानामग्ने प्रयोज्याः शब्दा यथा-निखिल निधन निरय निदान निधान निपात निदाघ नियति निकुञ्ज निलय निःश्रेणि निवसन निचित निशान्त । ईकारोपधाऽऽकारोपधनकारान्ताः पीनहीनादिगानमानादयः शब्दा इकारान्ताः क्रियन्ते नपुंसलिङ्गे एकत्वबहुत्वयोः साम्यं भवति । यथा-अधिकपीनि वनानीव कुलम् । विशदहीनि बिलानीव कुलम् । परमहासमीनि वनानीव समुद्रजलम् । तथा परमखगानि वनानीव विप्रकुलम् । स्वच्छगानि बहुवर्णनागानि परमध्यानि सुसम्पन्न दानि परमदानि बहुधानादानि मजुलयानि पीन हीच मीन पाठीन शालीन अध्वनीन शान प्रस्थान इत्यादि। चाजादानाभारालाहाक्षा एषां चाऽऽकरान्तादिशब्दानामग्रे तृतीयैकवचनेन श्लेषः । सदालश्चयान्वितः । सदारुजयान्वितः पुरोगदयान्वितः । बहुधानयान्वितः । सदा- देशनयाऽन्वितः । सदारम्भयान्वितः । बहुधारयान्वितः । स्फुटमहेलयान्तितः । अथ बाहयाद्या वाहाशब्दो भुजवाची आकारान्तः । सत्वरक्षयान्वित इत्यादि । सनकारान्तैः शब्दैः सिसाधितः पुंस्त्वनियुक्तैः । भने क्रियाविशेषणकृतावमुखशब्दतोऽद्भुतं भवति ॥ ८६ ॥ महस्प्रमुखसान्तशब्दैः समन्प्रमुखनान्तशब्दैरग्रस्थक्रियाविशेषणस्थवरबलवाहि- ताधवमुखपदयुक्तैः पुलिङ्ग त्रिभिर्वचनैरद्भुतं भवति । यथा परमहावरम् । बिलसमावा. हितप्रसरम् ।' अस्याओं 'विवया हतिसूत्रे प्राक् सनान्तप्रस्तावात् सविस्तरः प्रोक्तः ॥ दीर्घादिनान्तशब्दैः स्त्रियां द्वितीयैकवचनकृतरचनैः। अथें मिलति च सान्तैः षष्ठीवहुवचनतोऽद्भुतं भवति ।। ८७ ।। दीघोदिनान्तशब्दैः स्त्रियां द्वितीयैकवचनेन साधितैरग्रतः स्थिति बिभ्रदित्यादि बिभ्राणैः षष्ठीबहुत्वेन साम्यादद्भुतं भवति । यथा-मृदूनां स्थिति बिभ्रदित्यादिशब्दाः । तथा सकारान्तशब्दैर्व्यञ्जनान्तैरकारान्तैश्च द्वितीयैकत्वषष्ठीबहुत्वयोः सास्यम् । यथा-सरसां स्थिति वहन् , परमहसां स्थिति बिभ्राणः । तथा श्लेषविशेषणे पुंसि स्त्रियां च व्यञ्जनान्तानां शब्दानामग्रे जसाहसिखसां साम्यम् । रेफनिमित्ते उसोरपि साम्यम् । यथा-गुणभृतो स्यात् । जसशसौ मुक्त्वा क्लीवेऽपि यथा-शुभावाचो रसात् । तथा-त् भृत् वृद्रूपा ये अकारान्ता व्यञ्जनान्ताश्च शब्दास्तेषां पुरतः सेरपि साम्यम् । यथा-गुण.भृतो स्यात् । अकारान्तपक्षे सिः, श्लेषविशेषणे स्त्रियाम् । ।

·स्तबकः ४] काव्यकल्पलतावृत्तिः। । आकाशन्ताद्धोषवति निमित्ते सिजस्शसां पुंस्याकारान्तात् सिजस्टानां पुंस्यका- रान्ताज्जसः साम्यम् । यथा-सोमपा जगति । पुपक्षे आकारान्तः । अकारान्तोऽपि जस्विषयः । अकारान्तविशेषणात् पुस्त्रियोर्जसः, स्त्रियां शसः तथा घोषवति निमित्ते स्त्रियां सेरपि साम्यम् । यथा-वृतगुणा जगति । पुंस्यकारान्तादाकारादौ स्वरे सिड्योः साम्यम् । यथा-वृक्ष आस्ते । तथा भृदूपशब्देभ्यः पुंस्याकारान्तात् सिड्योः, पुस्त्रियोर्व्यञ्जनान्ताज्जस्- शस्ङसिङसा, क्लीवे ङसिङसोराकारादौ स्वरे साम्यम् । यथा-गुणभूत आदरात् । अकारान्तविशेषणात्पुरस्थन्युपसर्गशब्देषु निचितनिभृतरूपेषु पुंसि जसः, स्त्रियां सिजस्शसां, क्लीवे जस्शसोः साम्यम् । यथा-बहुगुणानिकामम् । अकारान्तविशेषणात् पुंस्यौजसोः, स्त्रियां जस्शसोर्यवलोपस्वरे साम्यम् । यथा बहुगुणा इह कामम् । वृदूभृद्रूपशब्देभ्यः स्त्रियां सेलिङ्गनये टावचनस्य साम्यम् । यथा गुणभृता, तथाभूते- यम् । एवंरूपेषु चतुर्थीसप्तम्योरपि । एवमन्येऽपि बहवः प्रकाराः संभवन्ति ते स्वयमूह्याः ॥ अथेत्यादिः श्लेषः । कुरुतामित्यादिष्वेकत्वद्वित्वयोः, अराजन्नमलेष्वेकत्वबहुत्वयोः, व्यतिभाते इत्यादिष्वेकत्वद्वित्वबहुत्वानां साम्यम् ॥ अथ स्वराणां मिथः श्लेषोपायमाह, पूर्वमकारस्याऽन्यस्वरैः क्रमेण श्लेषो यथा- प्रोसि आमि जसि भ्यामि स्वरे गौणतया अत्रा। ये शब्दा अकारान्ता आकारान्ताश्च पृथगस्ते औस्यादिभिः श्लिष्टाः स्युः । यथा-रामयोः रामाणाम् रामाः रामाभ्याम् । रामावगूहनम्, रामाश्लेष:, रामेच्छा, रामेप्सा, रामोद्योतः, रामोढा, रामैजनम्, रामैहिकः, रामौजः, रामौरसः, रामाञ्चनम्, रामेङ्गितम्। उल्लासितरामो लक्ष्मण इव वसन्तः, अन्न समासेन गौणता। शब्दा यथा- (राम लक्ष्मण पद्म कमल वाल शाल आधान कल कच्छ तारक अलक मालिक जालिक जप जय मुक्त कान्त प्रिय सित दक्षिण दोष अञ्जन सून वासन प्रमद प्रवीण प्रसम शिव जीव वत्स धर गोत्र रस दूल क्षम अनन्त धिषण परवश आई बहुल तार कील सदारम्भ काष्ट विनत निकष ग्रह करण घट कक्ष उच्छृङ्खल हाल विदेह आर निवार विधव निष्कल श्रवणादयः) ॥ अह अग्रस्थरफेण इनायगसमासतः ॥ ८८ ॥ भकारेकारौ सप्तम्येकवचनपुरःस्थरेफादिशब्देन, तथा इनपुर:स्थसमासेन तथा च्चिप्रत्ययेन लिष्टौ भवतः । यथा सुबुद्धरचितस्थितिः । आकारान्तपक्षे सप्तमी, इका. रान्तपक्षे पञ्चमी षष्ठी वा । शुद्धबुद्धिशोभितः । अकारान्तपक्षे शुद्धश्चासौ बुद्धश्च शुद्ध. बुद्धोऽस्यास्ति इति इन् । इन्ननेकस्वरादयः । "सर्वादेनित्यमिन् द्वन्द्वनिन्दितरोगेभ्यः" इत्यादिना इन्प्राप्तिया । यथा शुद्धबुद्धीभूतश्रीः । शब्दा यथा-(शुद्ध सिद्ध प्रयत निचय मत वल्ल मल्ल रत सुगत जात कान्त नत प्रस्तुत शान्त उन्नत आयत दुर्गत घरत नवनीत अवध कृत ज्ञान अवन अटन निनद प्रकृत अभिजात हर अर अशन रसन प्रवाल प्रकार - ११का०क० ·८२ अमरचन्द्रयतिकृता- [ प्रतानः ३- भृत चल बल ग्रन्थ प्रबोध अनेक पक्षत: आट सदा पद्धत काश सूरे दुर्विध दीप्त रिष्ट गुरुतर वार कर कट शाल मुष्ट श्रुत वर्द्धक) इत्यादयः ॥ आई च्चिप्रत्ययावौणौ अकारेकाशै च्चिप्रत्ययेन गौणौ श्लिष्टौ भवतः । यथा-महीकृतश्रीः । गौरीभूत- स्थितिः । अकारान्तपने पञ्चमी पष्टी वा चिः । शब्दा यथा-(मह गौरव रसा रवि पञ्च वल्लक सल्लक पांशुल वल्ल मल्ल दर गुरुनम वसनम तन्त्र नन्द वेद वाप सरस अवन बहुतर काल ताल हरिताल कवल ओष्ठ बिम्ब मागध माधव कर्कट करीर अर्जुन कुट कुम्भ वर्द्धन भारतर चार सन्नगर नील बाण चण्डाभ सदानिभ ऐरावत शृङ्ग निष्कुट शम कुश कर्कर मन्थन सदा संमुख कुण्ड तुण्ड परतन्त्र सुमुखकूबर सदामल्लधोरण वैज- यन्त तीर एकाबल असुर आढक सदातुवर पिप्पलेत्यादयः)॥ रेफदृष्टसिना अउ। अकारोकारौ प्रथमैकवचनाग्रस्थरेफादिशब्दैः श्लिष्टौ भवतः । यथा-वटोरम्यः । 'उकान्तपक्षे पञ्चमी षष्टी वा । शब्दा यथा-(पट कट रडू काक सशङ्क वर चार केत कन्द उत्त्रप दार तर्क वाह शुम्भ मय बहु भर सदा उडु गोमया भूरिमाय उत सदाकार सक पर मद्य स्तन प्रभ जराय अवट अन्ध तालेत्यादयः) । अऊ उवत् कृतक्लीबविशेषणतया तु ऊ ॥ ८९ ॥ यथा-अकारान्ता उकारान्तास्तथा ऊकारान्ताः पूर्व क्लीबविशेषणत्वेन उकारान्ताः क्रियन्ते, तत उकारविधिना श्लेषः। यथा-अतिवधोरम्यतरः प्रकारः क्रूरान्तरारिषु स्वसमानो मुनिमण्डलस्य । अकारान्तपक्षे अविक्रान्ता वधुयेंन मुनिमण्डलेन तदति- वधु, तस्याऽतिवधोः । शब्दा यथा-(आग आलाव यवाग परमन्द अधिभ प्रतिभ पुनर्भत्यादयः)॥ अए डो अकारैकारौ सप्तम्येकवचनेन श्लिष्टौ भवतः । एकारान्तशब्दानामबाहुल्यादकारसहि- तपूर्वाक्षराः शब्दा अर्थे मिलति ग्राह्याः । यथा-अधिकेवलसस्थितिः। परहेरम्बसलक्ष्मीः । अकारान्तपक्षे सप्तमी। शब्दा यथा-(भेक केवली केलि केतु केश केदार केसर "क्रमेलकादयः )। दृष्टरेफेण भिसा गौणतया अए । अकारैकारौ तृतीयाबहुवचनेन पुरःस्थसमासरेफादिशब्दैः श्लिष्टौ भवतः । यथा. सदासन्नरैरम्यः। ऐकारान्तानामप्यबाहुल्यादैकारसहितपूर्वाक्षराणामैकाराग्रस्थरेफाणां शब्दानामर्थे मिलति ग्रहणम् । यथा-कैरवभैरवादयः । सिदृष्टघोषवदाधैर्न सन्धिः, संहिताया अभावेन विरामविवक्षणाद्विसर्ग एव ॥ अकारोकारौ प्रथमैकवचनाग्रस्थघोषवत्पूर्वाक्षरवर्यादिशब्दैः श्लिष्टौ भवतः । यथा- नवोवर्यश्रीः । अकारान्तपक्षे सिः । उकारान्तानामप्यबाहुल्यादोकारसहितपूर्वाक्षराणाम् उकाराने अकारघोषवभ्यां युक्तानां शब्दानां ग्रहणम । यथा-कोरक गोलक चोलक

·स्तंबकः ४]
काव्यकल्पलतावृत्तिः ।
८३
नयोधस्थितिरित्यादौ उकाराने अकारः । कोयष्टिः कोदण्डः कोदवः उच्चक्रोधवस्थितिः
कोलसलक्ष्मीः पोगण्ड गोधन इत्यादौ उकाराने घोषवन्तः । पुरोद्योतः, अधिकोपगतः
इत्यादौ जसिः । पक्षद्वयेऽपि समास उद्योताद्यैः ।
उलीलया आउ
अकारान्ता उकारान्ता यदा तदा पूर्व क्लीबविशेषणत्वेन उकारान्ताः क्रियन्ते,
तत उविधिना श्लेषः । यथा-अत्यासन्नोरुचिरः स्वतुल्यः कुलस्योदयः। पक्षे अति.
क्रान्ता आ सामस्त्येन सन्नौर्येन कुलेन तत् अत्यासन्तु, तस्याऽत्यासन्नोः । एवं द्यौः ।
एवमन्येऽपि ॥
गौणत्वे श्रा अवत् ॥ ९०॥
आकारान्ताः शब्दाः पूर्वमन्यविशेषणत्वेनाऽकारान्ताः क्रियन्ते, पश्चादकारविधिना
सर्वस्वरैः श्लेषः । इकारेण यथा-पुरे प्रचुरशाले रम्यता शरत्केदारस्येव । शालापक्षे
सप्तमी । शालिपक्षे पञ्चमी षष्ठी वा । शब्दा यथा-(शाला सन्धा विनता प्रहला हेला
बहुलाला परमहाला महाशीला मुक्ता कान्ता कलेत्यादयः) । इकारेण यथा-(घटा बहु-
लाला परमहाला सुरुचिज्वाला महाशाला ) इत्यादयः । बहुलालीभूतः । उकारेण
यथा-(मन्या सूना कम्बा वला त्रपा अम्बा मृगयादयः) । धृतत्रपोरम्यः । ऊका.
रेण यथा-(भा प्रतिभा अधिभा पुनर्भा कच्छादयः)। अतिभोरम्यः प्रचारः । स्व-
वृत्त्यधिकवृन्दस्य ॥
विना आमि उसि स्वरे इई।
इकारेकारौ च्चिप्रत्ययेन तथा आम्उस्भ्यां तथा स्वरैश्च श्लिष्टौ भवतः । यथा-
सदावलीभूतः । सदावलीनां सदावल्योः सदावल्यनुगतादयः । शब्दा यथा-(अवि
महाशालि अधिकालि प्रचुरालि नन्दि आलि मल्लिवलीत्यादयः) ॥
इउ ो
इकारोकारौं सप्तम्येकवचनेन श्लिष्टौ भवतः । यथा-विधौ प्रीतिः । शब्दा यथा-
(अणिहेति कटितरि सदारि शरारि उच्चारि सदाद्रिप्रभृतयः) ॥
क्लीबवृत्तित्वे इऊ उविधिना तथा ॥ ११ ॥
इकारोकारौ यदा क्लीवे तदा ऊकारान्ताः क्लीबविशेषणत्वेन उकारान्ताः क्रियन्ते, तत
उविधिना श्लेषः । धापि विशदवधो कुले ॥
इए उसिङसौ रेफे
इकारैकारौ पञ्चमीषष्ठ्येकवचनेन पुरस्थरेफादिरम्यप्रमुखशब्देन श्लिष्टौ भवतः ।
यथा-सदासेरम्यः । एकारान्तशब्दानामभावात्सेशब्दः कल्पितः । इना सह वर्तत
इति सेः, सकाम इत्यर्थः । सदासेरभसाटोपः ॥
ङो यवलोपिस्वरे इए ।
इकारैकारौ सप्तम्येकवचनेन यवलोपिस्वरे शिलष्टों भवतः । यथा-सदारा आटोपः
अरिरैः ॥
सम्बोधनसियोगेन यवलोपिस्वरे इऊ ॥ २ ॥

·अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ३- इकारोकारौ सम्बोधनप्रथमैकवचनेन यवलोपिस्वरे श्लिष्टौ भवतः । यथा कट इह । कटि कटु ॥ इनो औ । इकारौकारौ सप्तम्येकवचनेन यवलोपिस्वरे श्लिष्टौ भवतः । यथा-सदाशनौरतः ॥ क्लीववृत्तित्त्वे ई इवत् इकारान्ताः क्लीबविशेषणत्वेन इकारान्ताः क्रियन्ते, तत इवत् सर्वस्वरैः श्लेषः । इकारोकारेण यथा-स्वीकृतपटौ मिन्ने प्रीताः । शब्दा यथा-(तनी अपटी कटी वटी सदावटी तरी चरी करी चारी वारी दारी, उकारेण तनी तनू भी भू) प्रभृतयः ॥ तद्धिया उऊ। तस्य ईकारस्य धीस्तद्धीस्तया ऊकारान्ताः क्लीबविशेषणत्वेन उकारान्ताः क्रियन्ते, तत उविधिना सर्वस्वरैः शेषः । उकारान्तौ च्चिप्रत्ययेन वा श्लिष्टौ । तन्दूकटूप्रभृतयः ॥ अम्प्रयोगादनुस्वारः द्वितीयैकवचनेनाऽनुस्वारश्लेषो भवति । यथा-अधिकंबलं वहन, रुचिरांगणश्रियं बिभ्रत , पुरोगांगेयरुचिं दधत् ॥ विसर्गः श्रीसमैः पुरः ॥ ९३ ॥ श्रीस्थितिप्रायैः पदैः पुरस्थैविसर्गश्लेषो भवति । यथा-परागश्रीः, महस्थितिः ॥ स्यादि-त्यादिविभक्तिश्लेषो, भाषाश्लेषः, प्रकृतिश्लेषोऽपि भङ्गश्लेषोपायेन साध्यः । विभक्तिश्लेषो यथा भवति। पक्षे-भवति रोहितः । पक्षे-भवेन तिरोहितः । स्यादिपक्षे विभकीनामलोपः समासेन लोपो वा क्रियते । भवतः । स्यादिपक्षे तव शिवतो वा । एवं सर्वत्र ज्ञेयम् । भवन्तिरोहिताः। भवसितत्वश्रीः भवामिततश्रीः। भवावस्थित्या । राजतिरोहितेत्यादि । भाषाश्लेषो यथा-किम्पि केवलं पुरवञ्चन कलिआ नाधो कधम् । अथैक्ये भाषा- श्लषे समसंस्कृतप्राकृतादिशब्दाः प्राकृतलक्षणेन ज्ञेयाः । यथा-मुरभयहरिणनरकुले. त्यादयः । प्रकृतिश्लेषो महःस्थित्यादयः । एवमष्टविधोऽपि श्लेषः प्रपञ्चितः ।। श्लेषभेदो यथा- वर्णभाषालिङ्गपदप्रकृतिप्रत्ययैस्तथा । विभक्तिवचनाभ्यां च श्लेषः सजायतेऽष्टधा ॥९॥ कल्पवर्योऽत्र भङ्गोऽभूदाकारकारवर्णयोः । स्वर्गलोभविभाऽशोभी पदभङ्गसमुद्भवः ॥१५॥ लिङ्गश्लेषे तनुर्ने बाहाः कैरवराजिनी । हरउमे सुरमणो संस्कृतप्राकृतोद्भवः ॥ ९६ ॥ दारिद्यूकृद्रिपौ मित्र कृकृत्प्रकृतिभङ्गतः । गौरीभूतगुणोपेत ई विप्रत्ययभङ्गभूः ॥ ९७ ॥ त्वमत्रारचयश्चक्रे त्यादिस्यादिविभकिजः ।

·स्तबकः ४] काव्यकल्पलतावृतिः। ८५ - बिलसमान इत्यत्र बढेकवचनोद्भवः ॥६८ ॥ वर्णादीनामभङ्गे तु राजा मृदुकरस्थितिः । संसारसारमर्थैक्ये संस्कृतप्राकृतोद्भवः ॥ ९९ ॥ यमकोपायमाह- समानस्वरवर्णानुप्रासतः श्लेषतस्तथा । स्थाद्वर्णपदपादानामावृत्त्या यमक द्रुतम् ॥ १०० ॥ अनुप्रासश्लेषोपायाः पूर्वोक्ता एव । हेलाविडम्बितहिरण्मयरत्नशृङ्गाः शृङ्गारभाकररुचः सहचारिकान्ताः । कान्तारभूवसतयोऽत्र चरन्ति सारं सारङ्गचञ्चलदृशो मस्तां महेलाः ॥ भवति वृद्धिकृते कमलागमो जिनमतो न मतो नमतो मम । न रतिदाऽमरभूरुहकामधुक् सरमणीरमणीरमणीयता ॥ वनस्यान्तर्लसत्यत्र रतिभूतरुचाऽरुणः । सरौधः स्त्रीसखो रत्नैरतिभूतरुचारुणः ॥ वक्रोक्तिविरोधाभासप्रश्नोत्तरपुनरुक्ताभासा अपि श्लेषसाध्याः । यथा- तरणि पश्य मुश्रोणि ! नाथ ! कुत्रास्ति नौरिह । सवितारं प्रिये वच्मि प्रिय ! दूरेऽधुना पिता ॥ मात्येष मेहरुचिरोऽपि नमेरुशोभी कृत्स्नामिलामपि वहन्ननिलाभिरामः । सव्यालवालमपि चन्दनपादपानां नव्यालवालमभितो वहते समुहम् ॥ मूनां वहन्ति के कुम्भौ मुग्धा श्लिष्टा ब्रवीति किम् । क्रियते कुम्जरास्यस्य किमु सम्बोधनं बुधैः । - गजानन । प्रद्योतनोऽम्बुजानां सविता महसां विकर्तनस्तमसाम् । निखिलजगञ्चक्षुरसावम्बररत्नं रविर्जयति ॥ इति श्रीजिन० श्लेषसिद्धिप्रताने तृतीय अद्भुतस्तबकश्चतुर्थः ॥ अथ चित्रप्रपञ्चः। स्यात् स्वरव्यञ्जनस्थानगत्याकारनियन्त्रणा । च्युतगृढादि वा चित्र च्युतं तत्र चतुर्विधम् ॥ १०१ ॥ मात्रार्धमात्रयोबिन्दुवर्णयोश्च्यवनान्मतम् । क्रियाकारकसम्बन्धपादैर्गुढं चतुर्विधम् ॥१०२॥ स्वरादीनां नियन्त्रणानियमः स्वरचित्रम् । यथा--जय सकलनयकलन जय मदन. मन्दलन जय कमलकरचरण जय सभयजनशरण । हस्बैकस्वरम् । एवं दीधैकस्वरद्वि. अबादिस्वरनियमो ज्ञेयः । एकस्वरादिशब्दाः सप्राप्या इति न दर्शिताः ॥

·८६ अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ३- व्यञ्जनचित्रं यथा- कककाकङ्ककाढाका केकिकेकाकुका ककुप् । कौ कं कङ्कककोकैकका काकककाकुकम् ॥ वर्षावर्णने ककुप् वर्तते । जात्येकवचनम् । किंभुता कककाकंककांकाङ्का कका लोला: काकाः सुखागमना ये काड़ा मेघास्ते अड्डो लक्ष्म यस्याः सा। कक लौल्ये, भ्वादिरात्मनेपदी । ककन्ते ककाः पचाद्यच्, कं मुखं तद्धेतुः आकड आगमनं येषान्ते काकडाः। ककिचकीत्यादिना, भ्वादिरात्मनेपदी ककधातुः आपूर्वः । आकङ्कन, आकङ्का, भावे घञ् । के जलम् अङ्के उत्सङ्गे येषान्ते काडा जलभृतः । पुनः किम्भूता केकिकेकाकुका । केकिनो मयूराः तेषां केका ध्वनिविशेषास्तासां कुका ग्राहिणी । कुक वृक आदाने, भ्वादिरात्मनेपदी । कोकते कुका, नाम्युपधात्कः । को के कङ्ककको- कैककाकं, तथा कौ पृथिया के जलं वर्तते, किंभूतम् कककोकैककाकम् कङ्ककाश्व को- काश्च तेषामेकोऽद्वितीयः काको रखो यत्र तत्। कङ्का पक्षिविशेपाः, स्वार्थे कः । कोका- चक्रवाकाः। कायति अर्थमभिधत्त इति काकः शब्दः । "इण्भीपाकाश्रुत्वर्चिवदाधारिभ्यः कः" । पुनः किंभूतम् काकककाकुकम् काककञ्च काकुकञ्च तत्, केन आत्मना आकर्क कुटिलगामि । अक अग कुटिलायाङ्गतो, भ्वादिः परस्मैपदी। अकतीति आककम् ण्वुल् । काकुर्वनिविशेषस्तं करोति 'अन्यतोऽपि चेति डः ॥ अथैकाक्षरादिशब्दाः कादिक्रमेण लिख्यन्ते । यथा-(कु ककुप् काकु क कि केका कः एकाकी किं कः को के कान के का के काः कां के काः किं के किम् के । अर्क पापादौ । काकं काकसमूहादौ । को ब्रह्मादौ । के शीर्षादौ । काका काकजधादौ । अब भूषणादौ । एकः सङ्ख्यादौ । को यमादौ । काको द्विजादौ । कोकश्चक्रादौ । ककुद् राजचिह्नादौ । खमिन्द्रियादौ । खोऽर्कः। आखुर्मूषकः । गः गन्धर्वादौ । गंगोते । गौः स्वर्गादौ । अगो वृक्षादौ । अङ्गं शरीरादौ । इङ्गम् इङ्गितादौ । आगो मन्त्रादौ। आगूः प्रतिज्ञायाम् । गङ्गा गौः : गाम् अङ्ग । वः घण्टीशे । घा किङ्किण्यादौ । अघं दुःखादौ । ओषः प्रवाहादौ । चश्चन्द्रादौ । चञ्चुस्त्रोट्यादौ । चञ्चू: चञ्चुवत् । चनु. प्रत्ययश्चित् उश्च । चोचं वल्कलम् । जो जैत्रादौ । जुर्नभोवागादौ । अजो ब्रह्मादौ । आजियुद्धादौ । ओजो बलादौ । अजाः आजू: । टो खे । टं पृथिव्याम् । अहो हट्टादौ । आदिः अट अटात् आटीत् । डः शिवादौ । इडा बुधाङ्गनादौ । ईड स्तुतौ। णो निष्फलादौ । ईडा अणिरिवाक्षाग्रकीलादौ । अणु/ह्यादौ । ऐणः तस्करादौ । ता श्रीः । अन्तः प्रान्तादौ। ईतीः रजन्यादौ । अतिः रक्षादौ । एतः आगमादौ । ततं वीणादिवाये । ततो व्याप्तादौ । यातः पित्रादौ । तृट् पिपासादौ । तन्तु तुक अपत्यं आतिः । तन्तुः जलजीवविशेषे । अन्तर उतः प्रोते । उतः स्यूते । तत्-शब्दः तौ ते तम् तौ तान् तैः ते ताः तत् ते उत् । अति अत: एतिः ततिः तान्तः इति । एतौ एते एतम् एतौ एतान् एतैः एते एताः एताम् एते एताः एतत् एते उत् । थः शैलादौ । अथ अथो । दं पत्न्याम् । दा दानादौ । दृग नेत्रादौ । अन्दूनिगडादौ । दिश् इन्दुः वसुदेवे । दौः आदिः । इदम् अदा अदात । । । । - । - ·स्तबकः ५] काव्यकल्पलतावृत्तिः। । ददे ददौ । घा धनदादौ । धुर्भारादौ । अन्धोऽक्षिहीनादौ । आधिर्मन:पीडादौ अन्धस् धीः अधः अन्धु एधस् एध । धुर यानमुखादौ । अधः अधिक् । नो बन्धादौ । निर्नेतरि । नु स्तुत्याम् । नौस्तयांम् । अन्नं भक्तादौ । इनः स्वाम्या- दौ । उन्न:, क्लिन्नादौ । ना नो आनन अन्नः नुन्न नाना ननु न नो नूनम् अनु ऊनः एनम् एनाम् अनेन एनः । पः पवनादौ । पू: पुरादौ । पू: अपूपः आपं पापम् । पपी रविः । अपि अप पम्पा । उषा आपत् आपि । उषा निशेये । वो वरुणादौ । वि: पक्ष्यादौ । बिम्ब प्रतिविम्बादौ । अम्बा अम्बु बिम्बी। वबयोक्यमिति वोऽप्यत्र । वः शिवादौ । अविषादी । वाक वचनादौ । विवार अव एव इव वा है आवाम् व विश् अवाक् वित् आविः विः । भः शुक्रादौ । भास् कान्त्यादौ । मं भा भूः भूस् भीः भं भा भोः उभा आभा अभि भुक् इभ भित् भाक् भो भिः आभिः एभिः भात् अभाः । मः झिवादौ । मा लक्ष्म्यादौ । मास् मासादौ । मूर्बन्धने । आमो. ऽपकादौ । उमा गौर्यादौ । मुत् हर्षादौ । इमौ इमे इमम् इमो इमान् इमे इमाः अमु अमी अमुम् अमून् अमूः । अमा सहाथें । मा वारणार्थे । मां मे मम अमात् । यो मारुतादौ । यं पशौ । या यानादौ । ययुर्वाहादौ । युध अयस् आयुः अये अयम् अयि आयाः यः यौ ये यम् यो यान् यैः यैः ययाः या ये याः याम् ये याः यया यत् ये अयात् अयाम् ययौ ययुः इयाय ईयुः । स स्मरादौ । रीन्तौ । रुः सूर्यादौ । धनादौ । अरोऽष्टादशो जिनः । अरम् चक्राङ्गादौ । आरो भौमादौ । आरा चर्म. भेदिनी । इरा जलादौ । रुरुदैत्यादौ । रुक् शोभादौ । अरर अररिः द्वौ कपाटे । रिरी रोरी द्वौ आरकूटे । रुज ररे उरु अरुः ईर उर उरस् रुष राज् अरि अर अरे रे ओरत आरात् अराः रौ रुरुः रसे आर आरुः । ल इन्द्रादौ । लूलावे । ली श्लेषा- दौ । अलि गादौ । आलिः श्रेण्यादौ । आलुः कन्दादौ । हला भूम्यादौ । लीला विलासादौ । लोलश्चलादौ । लोला जिह्वादौ । ईली शस्त्री उलूल: आलुः करपत्रि- का । अलम् हरिताले निरर्थे च । लाला अलिन् अल वृश्चिकपुच्छदण्डिका लुलन् ललन् एला अण्डल आलप्रत्ययौ एड आली लाली एल अलात् अलु ललौ ललुः लले । डलयोरैक्यमिति डोऽप्यत्र ज्ञेयः । शं शुभे । शा सास्नायाम् । शी शयने । शुविधौ । अंशुः किरणादौ । आशा दिगादौ । आशु/ह्यादौ । ईशः शिवादौ । शश- शशी अंशः । आशीः मङ्गलवागादौ । शुक् शिशुः । ईशा हलदण्डे । आशु । बू गर्भविमोक्षे । उषा निशादौ । उषः सन्ध्यादौ । ईषा । सः परोक्षे । सा लक्ष्म्याम् । सत् अंस असृज् सीसं सत् असु असिः सौ सा असौ आसन् आसीत् आसे । हो हस्तादौ । अहिः सर्पादौ । ईहा स्पृहादौ। अहः हाहा हूहू अह हृद् अंह इह हे है अहो हं हो अहह ह हाहा आह आहुः । एवमन्येऽप्यूह्याः ॥ अः कृष्ण श्रा स्वयम्भूरिः काम ई श्रोरुरीश्वरः । ऊ रक्षणे ऋऋ ज्ञेये देवदानवमातरौ ॥१०३ ॥ लुदेवसूलवाराही भवेदेविष्णुरैः शिवः। उर्वेधा ऊरनन्तः स्यादों ब्रह्म परमः शिवः ॥ १०४ ॥ षः श्रेष्ठे।

·अमरचन्द्रयतिकृता-
[प्रतानः ३-
को ब्रह्मात्मप्रकाशार्ककेकिवायुयमाऽग्निषु ।
के शीर्षेऽप्सु सुखे कुस्तु भूमौ शब्दे च किं पुनः ॥ १०५ ॥
स्यात् क्षेपनिन्दयोः प्रश्ने वितकें च खमिन्द्रिये ।
स्वर्गे व्योम्नि नृपे शुन्ये सुखे संविदि खो रवौ ॥ १०६ ॥
गस्तु गातरि गन्धर्वे गं गीते गौविनायके।
स्वर्गे दिशि पशौ रश्मौ बजे भूमाविषौ गिरि ॥ १०७ ॥
जलेऽक्षिण घस्तु घण्टीशे घा किङ्किण्यां वधे ध्वनौ ।
उस्तु भैरवविषयेच्छयोश्चश्चन्द्रचौरयोः ॥ १० ॥
छः सूर्ये छेदके छन्तु निर्मले जस्तु जेतरि ।
विगते जूनभोवाचि पिशाच्यां जवनेऽपि च ॥ १०९ ॥
जो नष्टे गायने चारुवचने घुर्घरध्वनौ ।
टं पृथिव्यां करकेच टो ध्वनौ ठो महेश्वरे ॥ ११० ।।
शून्ये वृहद्धनौ चन्द्रमण्डले डं शिवे ध्वनौ।
जापे ढा निर्गुणे शब्दे ढक्कायां णस्तु निष्फले ॥ १११ ॥
ज्ञाते तस्तस्करकोडपुच्छयोस्ता पुनः श्रियाम् ।
थो भीत्राणे महीने दं पत्न्यां दा दातृदानयोः ॥ ११२ ।।
छेदे बन्धे च धा गुह्यकेशे धातरि धीमतौ।
धूर्भारकम्पचिन्तासु न पुनर्बन्धबुद्धयोः ।। ११३ ।।
निस्तु नेतरि नुः स्तुत्यां नौस्ताँ पस्तु पातरि ।
पवने जलपाने च फो झञ्झाऽनिलफेनयोः ।। ११४ ॥
फुस्तु फूत्कारे निष्फलभाषणे बः प्रचेतसि ।
कलशे विः खाण्डजयोर्भमुडौ भोऽलिशुक्रयोः ।। ११५ ।।
भा कान्तौ भूर्भुवि स्थाने भीर्भये मः शिवे विधौ ।
चन्द्र शिरसि मा माने श्रीमात्रोर्वारुणेऽव्ययम् ॥ ११६ ॥
मू: पुनर्बन्धने यस्तु मातरिश्वनि यं पशौ ।
यस्तु यातरि खट्वाङ्गे याने लक्ष्म्यां च रो ध्वनौ ॥ ११७ ।।
तीक्ष्णे वैश्वानरे कामे राः स्वर्ण जलदे धने ।
रीभ्रंमे भये सूर्ये ल इन्द्रे चलनेऽपि च ॥ ११८ ॥
लवे ली
पुनः
श्लेषे वलये वो महेश्वरे ।
वरुणे मारुने वः स्यादौपम्ये पुनरव्ययम् ॥ ११९ ।।
शं शुभे शा सानायां शीः शयने शुनिशाकरे ।
षः श्रेष्ठे धूः पुनर्गर्भविमोक्षे सः परोक्षके ॥ १२० ॥
सा लक्ष्य हो निपाते च हस्ते दारुणि शुलिनि ।
क्षा क्षेत्रे रक्षसीत्युक्ता माला प्राक्सूरिसम्मता।
नाम्नामेकार्थनानार्थेकाक्षराणामियं मया ॥ १२१ ॥

·स्तबकः ५] काव्यकल्पलतात्तिः । धूर्यानवदने भारे पूः शरीरे पुरे तथा । दृग् द्रष्टदर्शनेऽप्यक्षिण विट प्रवेशे नृवैश्ययोः ।। १२२ ॥ तृड् लिप्सायां पिपासायां भा प्रभावे महस्यपि । मास्तु मासे विधौ चैते युक्पादान्तोपयोगिनः ॥ १२३ ॥ अकं दुःखाद्ययोरङ्को भूषारूपकलक्ष्मसु । चित्रादौ नाटकाद्यंशे स्थाने क्रोडेऽन्तिकागमे ॥ १२४ ॥ एकोऽन्यः केवलः श्रेष्ठः संख्या च परिकीर्त्यते । कङ्को यमे लोहपृष्ठे तथा ब्राह्मणलिङ्गिनि ॥ १२५ ॥ काकः पीठसपिणि स्याच्छिरोवतालने द्विके । द्वापमानगुभेदेषु काकं काककदम्बके ॥ १२६ ॥ योषितां रतवन्धे च काका तु काकजविका। काकोदुम्वरिका काकमाचिका रक्तिका तथा ॥ १२७ ॥ काकोली काकनाशोऽथ कोकश्चक्रे वृकेऽपि च । खजूरी पादपे भेके स्यादगस्तु महीरुहे ॥ १२८ ॥ शैले सरीसृपे भानावङ्गमन्तिकगात्रयोः । उपसर्जनभूते स्यादस्त्युपायप्रतीकयोः ॥ १२९ ॥ अङ्गानि वृद्धिशेषे स्युरिङ्गः स्यादिनितेऽद्भुते । ज्ञानजङ्गमयोश्चाऽधं दुःखे व्यसनपापयोः ॥ १३० ॥ श्रोघः प्रवाहः सङ्घातोऽभुतवृत्तपरम्परा । उपदेशश्च चच्चुस्तु त्रोटयां पञ्चाङ्गुले तथा ॥ १३ ॥ अजश्छागे हरे विष्णौ रघुजे वेधसि स्मरे । आाजः क्षणे समक्ष्मायां युध्योऽट्टालके भृशे ॥ १३२ ॥ चतुष्कभक्तयोह? इडेले च बुधस्त्रियाम् । गोवाक्स्वर्भूमिनाडीषु तथा स्यादणिराणिवत् ॥ १३३ ॥ अक्षोऽनकीलेऽश्री सीमन्यणु/ह्यल्पयोः पुनः । श्रन्तः प्रान्ते च पार्वे च स्वरूपे निश्चये तथा ॥ १३४ ॥ नाशावयवयोः स्यादीतिरजन्यप्रवासयोः । स्थादूतिः स्यूतौ रक्षायामेतः कर्बुर भागते ॥ १३५ ॥ ततं वीणादिवाद्ये स्यात्ततो व्याप्तेऽनिले पृथौ । तातोऽनुकम्प्ये जनकेऽन्दूः स्यान्निगडभूषयोः ॥ १३६ ।। अन्धोऽन्धकारेऽतिहीने स्यादाधिर्वन्धकाशयोः । मनोतौं व्यसनेऽधिष्टानेऽन्न स्वसितभक्तयोः ॥ १३७ ॥ इनः स्वामिनि सूर्ये स्यादुन्नं क्लिन्ने दयापरे । बिम्ब तु प्रतिबिम्बे स्यान्मण्डले बिम्बिकाफले ॥ १३८ ॥ प्रामोऽपक्के रोगभेदरागयोः स्यादुमा पुनः । १२ का०क० ·अमरचन्द्रयतिकृता [प्रतानः ३- शिवपल्यां हरिद्रायां कीर्तिकान्त्यतसीध्वपि ॥ १३ ॥ ययुर्यज्ञहये वाहे स्यादरोऽष्टादशाहति । भवत्यरं तु चक्राङ्गे शीघ्रशीघ्रगयोरपि ॥ १४०॥ पारो रीरी शनिभौमे पारा चर्मप्रभेदिनी । इराऽम्भोवाक्सुराभूषु रुरुदैत्यकुरङ्गयोः ॥ १४१ ॥ अलिः सुरापुष्पलिहोरालं तु हरितालके । तथा निरर्थके ज्ञेयमालिस्तु विशदाशये ।। १४२ ॥ अनर्थे सख्यामावल्यां सेनावालुर्गलन्तिकाः। पालुः कन्दे भेलुकेऽपी लोर्वा गौर्वाक् वुधाङ्गना ॥ १४३ ॥ लीला केलिविलासश्च शृङ्गारभावजक्रिया। लोलश्चले सतृष्णे च लोला च लोला तु रसनाधियोः ॥ १४४ ॥ अविमेषे रवौ भूमिधरे मूषककम्बले। अंशुः सूत्रादिसूक्ष्मांशे किरणे चण्डदीधितौ ॥ १४५ ॥ आशा ककुभि तृष्णायामाशुस्तु व्रीहिशीघ्रयोः । ईशः स्वामिनि रुद्रे च स्यादीषा हलदण्डके ॥ १४६ ॥ उषा स्याबाणदैत्येन्द्रनन्दिन्यां रजनावपि । प्रागः स्यादेनोवदधे मन्तावाशीहितैषणे ॥ १४७ ॥ उरगस्य च दंष्ट्रायामुषः सन्ध्याप्रभातयोः । उरो वक्षसि मुख्ये स्यादोजो दीप्तिप्रकाशयोः ॥ १४८ ॥ अवष्टम्भे बले धातुतेजस्योकस्तु सद्मनि । ऊकस्त्वाश्रममात्रेऽहिभुजङ्गे वृत्रवप्रयोः। ईहोद्यमस्पृहेत्येते द्विस्वरैकाक्षरा मताः ॥ १४ ॥ अथाऽव्ययानि कथ्यन्ते प्राग्वदेव स्वरभात् । अः स्वार्थेऽप्यस्वभावेऽपि स्यादा स्मरणवाक्ययोः ॥ १५० ॥ आङीषदर्थेऽभिव्याप्तौ क्रियायोगेऽवधावपि । श्रा स्यादवधृतिस्मृत्योराः सन्तापप्रकोपयोः ॥ १५१ ॥ इः स्यात् खेदे प्रकोपोक्तावी क्रोधे दुःखभावने । प्रत्यक्ष सन्निधौ चाऽपरुषोक्त्यामन्त्रणार्थयोः ॥ १५२ ॥ उ: प्राधान्ये प्रकाशे च प्रावल्यास्वास्थ्यशक्तिषु । विभागे बन्धने मोक्षे भावे लोभोर्ध्वकर्मणोः ॥ १३ ॥ उं प्रश्नेऽङ्गीकृतौ रोषेऽप्यूप्रश्ने रोषवाचि च । ऋ कुत्सावाक्ययोरेऐ हेहैशब्दाविव स्मृतौ ॥ १५४ ॥ आमन्त्रणाह्वानयोरों प्रणवेऽङ्गीकृतावपि । उऊशब्दा तु होहौवत् हूतौ सम्बोधनेऽपि च ॥ १५५ ॥ कः पापीयसि कुत्सायामीषदय निवारण ।

·स्तबकः ५] काव्यकल्पलतावृत्तिः ।
०१
कं सुखे वारिशिरसोः किं प्रश्ने कुत्सनेऽपि च ॥ १५६ ॥
चोऽन्योन्यार्थसमाहारान्वाचयेषु समुच्चये !
हेतौ पक्षान्तरे तुल्ययोगिताविनियोगयोः ॥ १५७ ।।
पादपूरणेऽवधृतौ तु विशेषेऽवधारणे ।
समुच्चये पादपूतौँ धिक् निर्भर्त्सननिन्दयोः ॥ १५८ ॥
नि स्यात क्षेपे भृशार्थे च नित्यार्थ दानकर्मणि ।
सन्निधानोपरमयोः संश्रयाश्रयराशिषु ॥ १५९ ॥
मोक्षेऽन्तभावेऽधोभावे बन्धने कौशलेऽपि च ।
नु प्रश्नेऽनुनयेऽतीतार्थे विकल्पवितर्कयोः ॥ १६० ॥
नीषदर्थे सादृश्ये तद्विरुद्धतदन्ययोः ।
व्यतिक्रमे स्वरूपार्थे निषेधाभावयोरपि ॥ १६१ ॥
वा समुश्चय एवार्थे उपमानविकल्पयोः ।
विशिष्टेऽतीते नानार्थे वै हतौ पादपूरणे ॥ १६२ ॥
शं कल्याणे सुखे संप्रकृष्टार्थसङ्गमार्थयोः ।
शोभनार्थे समाथै ह सम्वुद्धौ पादपूरणे ॥ १६३ ॥
हा शुगदुःखविषादेषु हि हेताववधारणे ।
विशेषे पादपूतौ च ही विस्मयविषादयोः ॥ १६४ ॥
दुःखहेतौ च हं रोषभाषणेऽनुनयेऽपि च ।
हुं तर्के प्रश्नेऽङ्ग पुनरर्थे सम्बोधने मुदि ॥ १६५ ॥
अति प्रोक्तप्रकर्षार्थ लङ्घनार्थभृशार्थयोः ।
स्तुतावसंप्रतिक्षेपे पाराद् दूरसमीपयोः ॥ १६६ ॥
इति स्वरूपे सानिध्ये विवक्षानियमे मता।
हेतौ प्रकारप्रत्यक्षप्रकाशेष्ववधारणे ॥ १६७ ।।
एवमर्थे समाप्ते स्यादुत प्रश्नवितर्कयोः ।
समुच्चये विकल्पे चाऽथोऽप्यथ स्यात्समुच्चये ॥ १६८ ॥
मङ्गले संशयारम्भाधिकारानन्तरेषु च ।
अन्वादेशे प्रतिज्ञायां प्रश्नसाकल्ययोरपि ॥ १६९ ॥
अनुर्लक्षणवीप्सेत्थंभूतभागेषु सन्निधौ ।
सादृश्यायामहीनेषु पश्चादर्थसहायोः ॥ १७० ॥
नन्वाक्षेपे परिप्रश्ने प्रत्युक्ताववधारणे ।
वाक्यारम्भेऽनुनयेऽप्यामन्त्रणाऽनुक्षयोरपि ॥ १७१ ॥
नाना विनोभयानेकार्थेवप्यस्तेयहर्षयोः ।
अपकृष्टे वर्जने चविपर्ययवियोगयोः ॥ १७२ ॥
निर्देशार्थे विकृत्यर्थे विबुधैः परिकीर्त्यते ।
अपिः संभावनाशकागहणामु समुश्चये ॥ १७३ ॥

·९२ अमरचन्द्रयतिकृता [ प्रतानः ३- प्रश्ने युक्तपदार्थेषु कामचारक्रियासु च । उपासन्नेऽधिके हीने सादृश्यप्रतियत्नयोः ॥ १७४ ।। तद्योगव्याप्तिपूजासु शक्तावारम्भदानयोः । दाक्षिण्याचार्यकरणदोषाख्यानात्ययेषु च ॥ १७५ ॥ अभिर्वीप्सालक्षणयोरित्थंभूताभिमुख्ययोः । स्थादमा सन्निधानाङ्के सहार्थेऽलं निवारणे ॥ १७६ ॥ अलङ्करण सामर्थ्य पर्याप्तिष्यवधारणे । एवं प्रकारङ्गीकारेश्वधारणसमार्थयोः ॥ १७७ ॥ नूनं तर्के निश्चये वाऽपि प्रश्नेऽनुनयेऽपि च । अये क्रोधे विषादे च स्मरणे सम्भ्रमे तथा ॥ १७८ ॥ अन्तर्मध्येऽन्ते स्वीकारे ऊर्युरयूररी तथा । विस्तारोऽङ्गीकृते वाऽव वियोगे व्याप्तिशुद्धिषु ॥ १७९ ॥ मालम्बने विज्ञाने स्यादेवौपम्येषदर्थयोः । निकारेऽवधारणे स्यादुषा रात्रितदन्तयोः ॥ १८० ॥ अतः स्यानिदेशे पञ्चम्यर्थे हेत्वपदेशयोः । इतो विभाग नियमे पञ्चम्यर्थे च कीर्त्यते ॥ १८१ ॥ तत प्रादौ परिप्रश्ने पञ्चम्यर्थे कथान्तरे । अहा धिगर्थे शोके च करुणार्थविषादयोः ॥ १८२ ॥ अह क्षेपे नियोगे चाऽप्यहो प्रश्नविचारयोः । हीही हास्ये विचारे स्यादन्ततोऽवयवे तथा ॥ १८३ ॥ उत्प्रेक्षायां पञ्चम्यर्थे शासनेऽप्यहहः स्मृतः । खेदाऽद्भुतयोरित्युक्तोऽनेकार्थाऽव्ययसङ्ग्रहः ॥ १८४ ।। अथैकाक्षरा धातवः-भू सत्तायाम् । पा पाने । जिजि अभिभवे । इन्दु शु गतौ । * प्रापणे । दैप् शोभने । कै गै रै शब्दे । खै खदने । जै सै क्षये। पै ओरै शोषणे । उख ऊख इख ईख अग इग गतौ । अञ्च गतौ । जज जजि युद्धे । अट पट गतौ । उठ संघाते। इट मतौ । लोट्ट लौट्ट उन्मादे । अड उद्यमे । लड विलासे । अड्ड अभियोगे। अत गतौ। । इदि परमैश्वये । अम शब्दे । अम मीम गतौ । शुच्य अभिषवे । इवि व्याप्ती । अव गतौ । प्लुतगतौ । इष उन्छे । परस्मैभाषा ।। मोङ् गतौ । डीङ् विहायसागतौ । उङ् इङ् शब्दे । कुछ गतो रोषणे च । पृङ् पवने । मेङ् प्रणिदाने । देङ् पालने । कक लौल्ये । कुक आदाने । कड गतौ । अघि गत्याक्षेपे । इङ् डुङ् गतौ । ईज कुत्सने । अट्ट हिंसातिक्रम- योः । एठ विवाधायाम् । मठ गतौ । दद दाने । एध वृद्धौ । अठ शब्दे । उङ् शब्दे । अय गतौ । वेज तन्तुसन्ताने । ईष गतिहिंसादर्शनेषु । ईह चेष्टायाम् । कहवितकें । आत्मनेभाषा ।। । । अड्ड बन्धने शश । - रुन ।

·अस कस गत्या. । । । स्तबकः ५] काव्यकल्पलतावृत्तिः। णीम् प्रापणे । हृञ् हरणे । भृञ् भरणे । धृ धारणे । कृञ् करणे । अङ् पृङ् गतौ । अल भूषणपर्याप्तिवारणेषु । झष आदानसंवरणयोः दानयोश्च । उभयतोभाषा ।। धृण सूङ् गतौ । वृत वर्तने । वृत् द्युतादिमन्यात् । आत्मनेभाषा ।। वेय् तन्तुसन्ताने । वृत् । यजादिपरस्मैमाषा ।। अक अग कुटिलायां गतौ । लड जिह्वोन्मथने । परस्मैभाषा । इति भ्वादयः ।। अद भक्षणे । भा दीप्तौ । वा गतिगन्धनयोः । पा रक्षणे । ला आदाने । रा दाने । दाप् लावने । मा माने । इक् स्मरणे । इण गतौ । वी प्रजनकान्त्य. सनखादनेषु । षु प्रसवैश्वर्ययोः । तु गतिहिंसापुरणेषु । पू यु मिश्रणे । कु शब्दे । अस भुवि । षस सस्ति स्वप्ने । परस्मैभाषा ।। हङ अध्ययने । शौड़ स्वप्ने । घूङ प्राणिगर्भविमोचने । ईड स्तुतौ । ईर गतौ कम्पने च । ईश एश्वय । वस आच्छादने । आङ शासु इच्छायाम् । आस उपवेशने । आत्मनेभाषा । इत्यदादयः ॥ हु दानादनयोः । ओहाक् त्यागे । भी भये पङ् पालनपूरणयोः । रुङ् गतौ । परस्मैभाषा ॥ डुदान दाने । हुधाम धारणपोषणयोः । भृञ् षोषणे च । उभयतोमाषा । इति जुहोत्यादयः ॥ शो तनूकरणे। दो अवखण्डने । छो छेदने । षोऽन्तकर्मणि । इष गतौ । सूच निरसने । उच समवाये । वृधु वृद्धौ । असु क्षेपणे । परस्मैभाषा ।। ष प्राणिप्रसवे । दूङ् परितापे । दीङ् क्षये । धीङ् अनादरे । धीङ् आधारे । मीछ हिसायाम् । रीङ् श्रवणे । लीङ् श्लेषणे । वीङ् गतौ । एते नव स्वादयः ॥ वृड् गतौ । अन प्राणने । आत्मनेभाषा । इति दिवादयः ॥ घुञ् अभिषवे । पिञ् बन्धने । शिङ् निशामने । मिन् प्रक्षेपणे । चिश् कम्पने । वृञ् वरणे । उभयतोभाषा ।। हि गतौ वृद्धौ च । दूछ उपतापे । प्री प्रीतौ । आप्लू, व्याप्तौ। परस्मैभाषा ।। हिङ् गतिवृद्ध्योः । भशू व्याप्तौ। आत्मनेभाषा । इति स्वादिः ॥ सुद व्यथने विभाषितः । धि धारणे । पूद क्षरणे । पू प्रेरणे । णू स्तवने । धू विधूनने । परस्मैभाषा॥ कुट कुड शब्दे । कुठादिः । धृङ् अनादरे । धृञ् अनवस्थाने । आत्मने- भाषा । इति तुदादिः॥ अज्जू म्रक्षणकान्तिगतिषु । उन्दी क्लेदने । परस्मैभाषा ।। जिहन्धी दीप्तौ । आत्मनेभाषा । इति रुधादिः ॥ ऋषी गतौ । उभयतोभाषाः । इति तनादिः॥ षि बन्धने । मी हिंसायाम् । दोङ् संवरणे । उभयतोभाषा ।। । । चयने । धूञ् कृञ् हिंसायाम् । । ।

·। अश ९४ अमरचन्द्रयतिकृता [प्रतानः ३- रोङ गतिरेषणयोः । ली श्लेषणे । श हिंसायाम् । भृ भरणे । म भर्सने । द विदारणे । जष अष् वयोहानौ । गृ शब्दे । ३ गतौ । मृड मुखने भोजने । इष आभीक्षण्ये । परस्मैभाषा ।। वृ संभक्तौ । आत्मनेभाषा । इति क्रयादिः ।। पृ पुरणे । श्रु श्रवणे । अट्ट अनादरे । लड उपसेवायाम् । ओलड् उत्क्षेपणे । इंड स्तुतौ । भुवोऽवकल्कने । अव उत्क्षेपे । अज वीट अन्ह भाषाः । परस्मैभाषा ।। यु जुगुप्सायाम् । गृ विज्ञाने । लल ईन्सायाम् । आत्मनेभाषा । अङ्ग लक्षणे । अङ्ग पदे लक्षणे च । अघ पापकरणे । अन्ध दृष्टयुपसंहारे। आम आमन्त्रणे । परस्मैभाषा ।। ली द्रवीकरणे । आप्ल लम्भने । ईर क्षेपे । भू प्राप्तावात्मनेपदी । इति चुरादिः । नीलीनानलिलोनेलाललनानलिनानना । ललनलिननालेनालीलुन्नेनललौनना ॥ द्वयक्षरः । । यथा- - अथ दूव्यक्षराः शब्दाः आलोक कल कीलाल कला काल अलका काली अलीक एक कुण्डल कला केलि कल कील कलि काल कोल कुल कूल लोकम् लोक आकुल को कलिका कालिका कल्लोल ला लक ककेलि कील किलकिला किलकिल अलीक अलक लङ्का टीका कटक कटकटी कटककूट कोटि कोट कीटिका कण्टिका कुटी कुट्टाक कटुकम् कटटम् कअट्ट अटक कृत्तिका कृतान्त कान्त कुन्त अङ्कित कौतुक कङ्क कतकी केतक केतको आकूत आतङ्क कान्ति कृत्त अक्त उक्त मुक्त अर्क कार कारक राका कारिका क्रूर कीर वीर कोरक कारा रख आकर आकार अङ्कुर करि करीर किरि कर्करक आरक कारु किर अकरोत् कारा अकिरत् नाक कानन कनक आनक अनेक नाकि अनीक अनीकिनी धौः छुः दया दायाद दययादः यदु देयात अदायि उदय उदाय आदाय इन्दूदय दिवि देव विदिक वेद विदुः वेदवाद वन्दे वदिव वदावद दव अम्बुद वद वदेत् अवदत् अववाद विवाद बुद्वद अमर मरु रामा मार रमा रोम मेरु रुमा आम्र मम मर्म मर अउर सूर आसार अस्तु सार सौरि सरसा सारस मस्तु अनु उन सर सार सरु सुरा अमृत मृत मातृ तमप्रत्यय तमस् तातमीति मिमित मत अमुतः माति मातु मत्तम् मत्स तताम अतमि तेमे लेखा आखण्डल खण्ड खल अखेल अखेलत् अखेलि खेलत खलु अखिल खिल लेखा सुधा सन्धा सौध सिन्धु सीधु साधु असेधत् असेधि ससाध असाधि अनूरु मर नीर नारी विधु बुध विधि वेधाः बन्ध वध बेध बाधा अधावत् अधावि धव वधू सोम मास सम असम सामन मांस मीमांसा सुम सीमन् सीमा असमत असमि अस. सामत् तारा उत्तरा तरस् तर तीर रुत रत रेतस् अतरतु अतारि तेरुः अन्तर तह इतर अति आर्त अन अत्रि भन्न आतुर आद आई रौद्री रौद्र रुद्र इन्दिरा दर दूर दारुदार ·स्तबकः ५] काव्यकल्पलतावृत्तिः। ९५ द्रुअद्रि उदर रोदः अरुदत् अरोदीत् रुरोद अरोद अरोदि आदर उदार इन्दिन्दिर दुरोदर रद कक्षा कक्ष कुक्षि आकाङ्गत् अकाझि अक्ष अक्षि इक्षु उक्षन् धारा धरा धरा- धर धार राधा रुधिर रोधस् धुरन्धर अधरत् अधारि धुर धुरा रवि अम्बा वीर वारं. वारम् विवर वार वर वैर वारि आखे उची उर्वरा अर्वत् ववे वैरि वर व अरुण रणरोण मरिणा आरेण अरेणि आरण अर्णः ईरण रणन रणरण रेणु ऊणा अर्णा अरुणत् अराणीत् अराणि रराण भानु नाभि नभस् सन्निभ पूषा पौष पिपेष पुपोष अपुषत् अपेषि अपोषि हेलि हलि हल हली हेला दिन नन्दन नन्दिन् दीन दनु निन्दा नाद दून नदी दान नद निदान निन्दु निनद नाद इन्दुना निनिन्द ननन्द ननाद नदीन नन्दन ननाद नुनोद विभा विभव भव भाव विभाव भुवम् भुवः भुवाम् भावी वैभव विभु अभवत् अभूत बभूव अभावि वभूवे भास अभासि सभा हरिः षोडशार्थः, राहु हरित हर रहः २४ हार होरा हार हूरा आहार हीर अहरहः हारि आरोह आरोह अहारि अर्हः ही अहं अहि रोचिः रुचिः रुचः अचिः अर्चा चर्च चारु चर्चरी चर चार आचार चराचर चारु चारी चञ्चुर चीर चौर चिरम् चिश रुचिर चचार रुरुचे रुचे अरुचत अचूचुरत् अरीरचत् घृणि घृणा अभीशु शम्भु शुभ शोभा शुशुभे शुशोच शोच शची शुच शौच धाम मधु अधम इध्म आधमत धूम मुधा मेधा पाद पादप अपादि पदे पद वसु वासव संवित् आसव सव वास आवास संवास सेवा बासस् अवसत् उवास महा महस् मही महिमन् मुमोह मिमेह महान् मोह हिम हेम होम तेजस् जाति जाती जित जात तज जन्तु जातु जतु जेता आतप तताप तपः तप ताप तेपे पात पेते पपात तस पीत पूत अतीतबत् पितृ पौत्र हेति हति हत हन्त आहुति हुत हित हत आहत शाप शप शशापे पशु पाश पशी शम्पा अशपत् गल गलि गेल गुड गोला गोल गण्ड गल्ल गिल अगलत अलगत् अगालि लङ्ग लगु लगुड यशः आशय शय अशायि शय्या शिश्ये आलाप लोप लोलुप अलुपत् अलूलुपत अल पाल पलि लेप पाण्डु पाल फल लुप पील पोडा आपीड आललाप लुलोप लुलुम्प पाल लिपि उलप उडुप उपल उल्लाप अन्य नय न्याय नयन आनन योनि यान यून अयन अन्योन्यम् आनाय आनीय आनिनाय देश अदिशत् दिशः दश दशा दंश उद्देश आदेश आदिदेश गीत गति गत उत्तुङ्ग गन्तु गीता आगन्ता गाति नट नटन बाल बाल अबला बला लव अलवत् अलावीत् वला लव वूल वली आवलि आलम्ब वेत्ता वित्त वृत्ति योगि याग योग गेय गाय अगायत् अगायि पान पीन आपान अपान आपीन पुनः ताल लता ताली तालु उत्ताल तल तैल लता तुलित तुला अतुल लाति लातु पल विल एल चलि वल बल अलील. वत् अलूलवत् वात वृत्त निवृत्त तावत् एतावता वृत्तान्त वृन्त वेता वाता धन धेनु निधि निधान इन्धन उग्र गौर गौरी रङ्ग राग रोग अग्र गुरु गार गिरि गिरा रङ्गत् रङ्ग उरग अङ्गिरस् अगार अङ्गार रोगी रागी आगः अगिरत् अग्ने मृड मङ्गल मुण्ड मण्ड मौलि माल ललना मल्ल मल्ली अम्ल लोम अमल मिमील अमिलत् शिव शिवा शौव विश्व विश विशा मावेश क्श वशा वशी अविशत विवेश शौव आर्या आर्य अय ·अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ३- भापा अभाषि राय ईर्या अरयः ऐयरु: दिति अदिति उदन्त दन्त दन्ति दान्त दुत तदा तुन्द ददि आदइति दूत दूति उदात्त दत्त उदेति उदित ददातु ददाति ददते दत्ते तुदति तुदतु हव हाव बाहु बाहवि बहु बहिः वाहा हान विवाह आहव आहाव अवहत् उवाह हविः बह्वो वही उशनाः शनि निशा अशनिः ईशान शनैः नाश अनिश शुना शूनः नाश ननाश कवि कम्बु बक कम्बी अम्बिका केवा मन्द अमोद मुदा मोद मिमेदे दम मादाः सायम् सेयम् सोयम् असूया आय अयसा यस्या अयास्यन् दोषा दोष जीव बीज वाजि जव अजीवत् अजीजवत जिजीव आयाम यम याम मयु मय अमेय आमय माया कुहु कुह माघ मेघ मोघ मघा शिशिर शरत् शौरि शूर राशि शर सहस् सहसा सेहा हास हंस सोहम् सिंह साहस सेहे असर गगन गान नाग नग अनङ्ग काश आकाश कौशिक कुशिक केश कुश अङ्कुश शशक शकम् शुक कोश अशोक शङ्का शक अनन्त नृत्त नीति नत नति तेन ततान तेने आनीत तनु तनू नूतन नुन्न नेता नुति अश्र भर भार भीरु भूरि भरो रम्भा आरम्भ वियत् वयस् वायु यव वायु युवन् अवयन् उवाय धन धनाधन कुकुल ककुम कुम्भ भेक कुम्भी अपाच चम्पा चम्प अपचत अपीपचत चाप चम्प पर पार पुर पूर पौर अपर अपार अरोप पुरी उदीची उदञ्चत् जम्भ अभजत् अभजि अभाजि भेजे भाज अम्भोज भोज भुज पवि वापी अवपत् अपीपवत् उवाप पीवा अतिभी भूत भीति भित्ति भीता भूषा भिषक् भीषा वचस् वाचा वचा व अवोचत् उवाच वीचि चञ्च वाच अगमत् गम आगम मागाः छन्दः आच्छाद उच्छेद अच्छिदत् धातुः धाता धौत आधौत अधीते अधीत अधत्त धत्ते धत्तः कंस सेक कसा अकसन अकासि अङ्गज गज जगौ काम मुक मोक किमु कामिन् कामुकवाणी वीणा वणिक वेणी बाण सती सीता सुत एत सित असित आसित सन्ति सन्तु सतत सन्तत सेतु सोता सात मेना मेनाक मनाक् मान मुनि मौन नेमी नमि नौमि नुमः नामन् मेने मीन मनस् मानिन जय जाया जय जेय अजयत् जीयात् यज युयोज सेना सेनानी सूना आसन्न आसीन आसन नासा गुहा गुह हिङ्गु गृह अगूह अगाहि चण्डी चण्ड ਰvਵ ਜੀ ਚਲ अञ्चल अचल चेल चोल चञ्चल चलाचल चाचलि चूला चुल्ला चुल्ली चचा अलोच अचलत अचालीत् चचाल भृङ्गी भृङ्ग भोग भग भाग भङ्ग भागी भोगी जड जाल लाजा ] । एवमन्येऽपि ज्ञेयाः ॥ स्थानमुस्कण्ठादि, तच्चित्रम् । यथा---- नेताऽनन्तनतोऽनन्तः सोऽद्यालासीदिलातले । धुतासिदासितोत्तालदनुसूनुनुतः सदा ॥ दन्त्यस्थान:। प्राज्यसत्त्वोर्जितस्फूर्तिचों मर्यादयान्वितः । समुद्रवदमुद्रश्रीः सजो जयति सजिनः ॥ १।। अकण्ठ्यः । एवमन्यत् । एते शब्दाः सुप्राप्यत्वान्न दर्शिताः ॥ गतिर्गतप्रत्यागत्गोमूत्रिकोतरगंपदपादगतप्रत्यागताऽर्द्धगतसर्वतोमवाऽर्धनमादीति ·स्तबकः ५ काव्यकल्पलतावृत्तिः । - तञ्चित्रम् । यथा- शूरः स्थिरतरस्फारशरभारधरः पुरः । आरवैरभरस्मेरवीरवारहरः परः ।। स्थि 24 स्फा श मा पु . ₹ र by र र : * र र र र रः आ वे भ स्मे वी वा ह प शू स्थि त स्फा रा भा पु मा र र रः वै भ Indu प प्रा बी गोमूत्रिकाद्वयं पूर्वार्धापरार्धयोः, अथवा आद्यद्वितीययोः, तृतीयचतुर्थयोश्च पादयो. रिति द्वौ भेदौ । अथ तुरगपदरीत्या श्लोकाक्षराङ्कन्यास:- श्रीत्रिंशन्नवविंशतित्रयजिनश्रीकण्ठषड्विंशती- न्दूनाविंशतियुग्मपौषदशभावेक्त्रयोविंशतिः । सत्रिंशद्विपसत्कलाभुवनतत्षड्वर्गवर्णा शुम- त्सेनापक्षसुलक्षणस्वरसभासार्कद्विविंशाः शराः ।। १ ९ ३ २४ ४ | ११ | १६ १९ २ ४ २३ तुरगपदाऽक्ष- 20 २१ ६ २५ १२ रान्यासः। २८ २२ ५ चतुर्मिः पादैः क्रमेण चत्वारः पादाः, प्रतिपादमष्टौ अङ्कस्थानानि । श्रीः एकः । जिनाश्चतुर्विंशतिः। श्रीकण्ठा एकादश । इन्दुकलाः षोडश । ऊनाविंशतिरेकोन- विंशतिः। पौषदिनान्येकोनत्रिंशत् । भानि सप्तविंशतिः । सत्रिंशदेकत्रिंशत् । सत्कला: सप्तदश । भुवभानि चतुर्दश । तन्मुख्य एव वर्ण एकविंशतितमः । वर्ग- वर्णाः पञ्चविंशतिः। सेना अष्टादश । पक्षतिथयः पञ्चदश । लक्षणानि द्वात्रिंशत् । समानि अष्टाविंशतिः। सार्कस्खयोदश। द्विविंश द्वाविंशतिः । शराः पञ्च । शेष सुगमम् ॥ हयपदस्य रीत्यन्तरम्- हदूयपीहिपैयिदायैपिहादुयादिहोपे । देहैपयूपुहृदयीपायेदैहेदीयुपूहु ॥ १३ का०क० स्वराः सप्त । - ·९८ अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ३- पी यि हि पै keb hai दा यै पि! བ» हा hun या दि ही तुरगपदबन्धः । Chr sho यू heo द यी ये दै है दी यु पू Hon हृयपद इति चत्वारो वर्णाः, श्लोकेऽपि चत्वारः पादाः, ततो यथाक्रममेकैक- पादं प्रत्येकैकवर्णो ज्ञेयः । स्वरैरक्षरसंख्या ज्ञेया । अ आ इ ई उ ऊ ए ऐ, इत्यष्ट- स्वराः । श्लोकपादे चाऽष्टवर्णाः । यथा-ह हा हि ही हु हु हे है, य या यि यी यु यू ये यै, प पा पि पी पु पू पे पै, द दा दि दी दु दू दे दै, अयं श्लोकस्तुरगपदेन कृतो, हदूयपीत्यादि ।। का रता निजहावेन नवेहाजनितारका । पादगतप्रत्यागतम् । चारुमारपराधीन न धीरा परमा रुचा॥ एवमर्धगतप्रत्यागतादीनि ॥ अनुलोमप्रतिलोमशब्दा यथा-[ दिवं दिवा दिवे नाके देवा देवं देव नवदेवता खेल खेलन दान वर वीभानु भानो द्योतन हंस हंसा हेलि दिन दिना यादीने विमा मास: विकर्तन जगच्चक्षुः धामाकरं करे महातेजाः सदा लोक सदालोकाविनता कलङ्का तारका तारया कालिनी राधा राधया हरि देव जीचा भार्गव कविना रादो वातापिना कालो कालं शावं निशया तमा तमिना याम माया मेया मतः पक्षि राका मास मासे सहा माधव नभ तप कल्पान्त क्षय गगन बलाहकाः सत्रामा शुनासीर जम्भा देव नन्दी नन्दन वन मय यमराज राक्षसाः पलादो नलकूबर रस विभवेन शङ्करम् पिनाकेपिपिनाकिनागङ्गा कपालिना मेना भैरवी हेरम्ब हेरम्बा विनायक नन्दी स्थविर विधातापि वेधसा जनार्दन दामोदर सनातन वनमालिका विशुकैटभा वैनतेय कसा कंसे नन्दकरामा सहसान्वितः बलाबलं बला नालीका रमा रमया मदन पातालोकः भारती वेदाः वेदना वेदैः वत वह लोक सार निन्दा शापा तुङ्गम् यन्त्र ताल रव तालाधना तोय. घनयोः वशा वश कच्छपिका कोलम्बक तत मृदङ्गरागरागौ हस हास हासि कार दरदा अट्टहास अतिहासशोक कोश कोप उद्यम उद्योग अतिमी आन्तकम् कटकी कटकम् कम्पम् कम्पा रोदना रणरण ककाम मेधा मोक्ष मद शयन संलये शङ्का नवतमसम्मद सानन्दा तत गर्व साहकारं सहङ्कारा ममतामानेन स्मयेन साहमहमिका सम्भावनं सम्भावना सम्भावनया कापण्य रुत दैन्यवती सन्यामा श्रमता मोहो सत्र सत्रा आवेश दम सभ्रमता व्रती हर हरम् ·स्तबकः ५] काव्यकल्पलतावृत्तिः । १९ उन्नयन साध्याहार वितर्क मनिश कालेन कालो सायम् वासना मारका यन्त्र विभा- वेन विभावा ततभावि अनुभावतः व्यक्त वनभावोन रस एषा भूमिका पात्र वेष मह- सासभरत रसा पुत्र रङ्ग रङ्गावतार रतागारसा नसावतार रनावतार कर क्षम सकल शैलाली नामधारक धनधारक सरवक वसु नान्दी वास वासन्तिक हासिकोपिता अबुक चिर हास भावुकं भावो राज हावा हेवा हावेन कुमार कुमारा दारक बाला स्वसा भदन्त निजा योज्या मन्तुजमनुजा मानव पोत वशा क्षीर शैशवे नसवालता चयः तरु युवा नतारुण्यपुलक चारुण्यङ्ग यौवने प्रवयाः जरयात याम विशसा स्थविर जल्पाक यद्वद पतन यद्वदपरमा दीनवादिवंदिता विकस्वर वदान्यामदविधेयो दवानशूलिका स्वैरितापरवश पराधीन स्थावरव्यायाम नाल कविवर्णना मेधा विवित विशारद सशनिमनीषितोविपत निष्णातोन्तः रक्ष कुशलेन दमप्रतिभान्वितः अन्तर्वाणि रसावेद वदावद पतापत धनाधन वे दुर्विधोः मनः निम नियोज्य परिचारक दास वस्व. तन भारिक भासे अलङ्कातरभीतेन महेच्छस्वया महामनाः कीनाश किंपचान देवा अनुक्रोश कदनं बन्धन निर्वासन निर्वाफ्णक वर्जन कर्तन कल्पन जल्पना अवर्द्धनैः घातोद्यत आततायिन नामालेखियशः तेमृतासरतापाणं व्यंसक जालिक कैतव सभ्या- पिशुना व्यसनातक स्तेना ऐकागारिक स्तेय नन्द प्रणव दान त्याग अर्थ व्यय याचका याचन सहन अशनाय रोचक पिपास पिपासा रसा दान मस्तु तरलानिला निष्ठा नते मन रम्भा लाजा शून्य रसायन दानव भारं समा वितं काञ्चनी धान्य धान्याक नागरम् विदेही जनुके ग्रासो लावक उदार कामना व्यसन बन्धन रोचन मांस पीवानं पीवर अनासिके तनु गता केशव वातकि रोम सदा सदामय पामा रव अक्षत कल नीलीसग लेखक कुलिक खेलिनी शिवङ्कर शवल जवी वेग रंहः तर सेवा देवेन जब जाव सहा योगामिका गारव जात्यक्षवंश वनिता वसा वासा तरललोलना मनोज्ञ कहाव रजाः यातरः वया विना समे सुता मालिनी गर्भ पौत्र वै जन नमास देवर गोलक समान ननान्दा नवर केलिना देवन पिता महसा उपमाता घना काय देहः कुन्तला पाशा रचना केशांश कशा केशे लपन वदन लोचन विलालन निध्यान द्योतन लोम रदन रदना दशना पक्ष्मा मेलक करजा खननातालिका मेद कालम् बलम् लव सानन्द विलेपना यक्षकर्दम धनसार स्थासक कम्बलम् नववसन शयन बोध ऊर्ध्व लोक अमरा: अमराः विमाना गभस्ति वसुधा सुधा अर्यमा तरुणि अ अयंस अर्कतः पतङ्ग विरोचन हरि आतपो आतपी लक्ष्मप मङ्गल अङ्गारक उशना आगस्त्या उपराग वासर विभात नियाम तिमिर हेम अल्पक अन्तरिक्ष आकाशम् अम्बरम् अनघ बलाहका आसार आपरा विदिक कौशिक मातलि अमरावती मन्दार सन्तान अतिभी लेखक कौणप यातुधान कुबेर धनदा अलका अणुस्था अजगवम् अलीका महादेवी एकदन्त शतानन्द उत्सवश्रीः नरक अलम्ब अङ्गज दनुज सरस्ववी अतिहास वैनतेय अर्थवाद कौलीन विगान आक्रोश आक्षेप अभिल्या सम्भाषा नियोग गन्धर्वण अनुत्तरे च वर्ण अन्ववायजनन धाना अक्षत पत्रल उपल दधिसार न्याय अदन आशंसा अविनीत क्षारित अंसल मांसल विकलाङ्ग पाटव राजयक्ष्मा कुरङ्ग उपचार हरिद्रा राग वाती सभासद

·-
अमरचन्द्रयतिकृता [ प्रतानः ३-
पीत दम्भ अङ्गमर्दक ऊर्ध्वन्दम अतिजव जवन आराधना धन्योसि बक पदाति आवे.
शक पाच सम्मता ग्रामेय कुलीन रामा ललना अङ्गण उपमानेन विलास चर्या वल्लभा
दम्पती भोगिन्यौ स्वतन्त्रा मातुलानी श्यामा कात्यायनी वारवधू आतप संवेशन
दोहद आसन्नसत्वा कलल दास सोदर अवरज कनीयान् मातुला ननान्दा ननन्दा
नन्दिनी हाली परीहास देवन उपमानी वीरमाता श्वशुर पितर त्राता बान्धव आयतन
खालक कुणप कबन्ध अवयव राशिक लाप भ्रमरक अलका भ्रमरा लक संयता सीमन्त
केशपाश काकपक्ष वेष्टन भावनीय अवलोकन निशामन द्योतन अयाङ्ग विकार नासिका
जीभा रसना कन्धरा अनामिका कामाङकुश तिलक रोमलता आरोह जधन वराङ्ग
जङ्गल पलल परिकम अङ्गराग संवर्तन कोलक नायिका तरल ललामक लज्जा कर्णपूर
कर्णिकाहारी अङ्गाद वलय रसना सारसन काल उचल जला ललिम तलिमा यावक
कज्जल दीप पार्थिव त्रिशकु] ।
एकार्थत्वेऽनुलोमप्रतिलोमशब्दा यथा-[कलङ्क पतदातप वासवा कौशिको विभवि
कालिकः : तावता कारिका कोरको नयन अपलाप वर्तन नन्दन साध्वसा वरभैरव कलपुलक
कटक कण्टक नध्यान जाड्यजा नपुनः दैत्यदैः महेम आकर्णिका यासूया कोलको
योत्ययो रत्यार विभावि यातया नाद्येन जायाजा कचसूचक नान्दीनाम् हासीहा हाववहा
सूरिसू दक्षद वाचवा लोहलो स्वेच्छास्वे तानेनेता गोप्यगो भीरभी पापा शय्याश बत.
कैतव दम्भद साभ्यासा नार्दना कचकनवेन नव्येन लगुड कांक्षकां कामुका अर्हणाई अ
वलीव केशके वरयारव उपतापउ कोपतापको जायुजाकच्छक सरस निधनि विधवि
स्यदस्य सहास जनज जात्यजा गोत्रगो योन्वयो जननज कान्ताकाम् स्मितास्मि भावमा
हावहा हेलाहे गौरीगौ मध्यम तरुणीरुत जनीज सूनुसू याजाया वनीजनीव दम्पतीपद
योग्ययोः साध्वीसा यातिया द्वंद्वं दोहदो कललक योनयोः यामेया श्रद्धाश्र दास्यदा
रदसोदर बान्धवा गागा देहदे भारमा हस्तह केशाङ्के मालेभा दंष्ट्रादं दन्तदं दंशदं नद.
खदन तालुता पाणिपा पललप लङ्काकडालं अङ्गराग कण्ठिकं काञ्चिकां कंचुकं तल्पतः
अनुजः भूरिभूः नुततनु कनक ] । एवमन्येऽपि ज्ञेयाः ॥
आकारः खङ्गाधाकृतिस्तचिन्नम् । यथा-
श्लेषार्थोपसगृहीतैरन्त्यादिसदशाक्षरैः ।
प्रतिलोमानुलोमस्थैः शब्देश्चित्रसमुद्भवः ॥ १८५ ॥
श्लेषव्युत्पादनस्तबके सशव्यञ्जनान्तरसहगव्यज्जनादिशब्दैः प्रभामास्वत्प्रमुखै.
रत्र चित्रस्तबके संगृहीतैरनुलोमशब्दैश्च सर्वाण्याकारचित्राणि संभवन्ति ।
सर्वेष्वाकारचित्रेषु वर्णावृत्तिस्तु सन्धिषु ।
लाद्युञ्चारे लचलघुप्रयत्ने वबयोरपि ॥ १८६ ॥
संयुक्तयोः सजातीयवर्णयोनियोस्तथा ।
स्वरवर्जितमनयोर्विसर्गाभावभावयोः ॥ १८७ ॥

·रती भक्तगीर्वाणगण स्तुतपदाम्बु स्तबकः ५] काव्यकल्पलतावृत्तिः। १०१ डलयोश्च विरोधो न यमकश्लेषवित्रयोः । गतार्थम् ॥ भारती भक्तगीर्वाणगणस्तुतपदाम्बुजा । जाग्रत्कुन्देन्दुमन्दारकारदनसमप्रभा ॥ भास्वदम्भोजनिलया निर्भाग्यजनदुर्लभा । भागधेयं भावभृतां तनोतु प्रतिभामयम् ॥ अत्कुन्देन्दु मन्दा र श र दभ्र समप्र } खडबन्धः । भा निर्भाग्य- जनदुर्ल- स्वदम्भोज- निलया- धे यं (नोतु प्रति (भावभृतांत ·चं स्मृत्वा य तान्द्रण वना या स १०२ अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ३- -- नभोवननदीपोननलिनाननलोचनम् । न नौमि न नयानूनं नमज्जननतं जिनम् ।। मो व अष्टदल- 26 भब कमलबन्धः । 地 विश्वावरोधाय विरोधबाधकाविपत्तमोजालविकर्तनोर्जिताः । विधुदयद्बामविशुद्धकीर्तिमा विभान्ति सन्तः सविवेकवैभवाः ।। वाचं स्मृत्वा यतीन्द्रेण काव्यकल्पलता कृता । तारश्रीरमरणेयं भावनीया सतां गणैः । परिधिश्लोकः । गैः वा का भवैकवे रोधबाध व्यकल्प अष्टार- लासन्तिमा वि पत्तमोजा चक्रबन्धः। तिकीद्धशु दायदधू तालता कर्तनोर्जिन ·स्तबकः ५ ] काव्यकल्पलतावृत्तिः। १०३ गणेशोऽङ्गगलत्त्वङ्गगङ्गासङ्गरलोरगः । गरभुग्गगनाभोगगतिस्तुङ्गगणानुगः ॥ ग शों 7 ग d. - अष्टदल- कमलबन्धः शूरेत्यादिपूर्वोक्तगोमूत्रिकासहशैः श्लोको. एवंविधश्लोकैबहुचित्रसिद्धिः । मूत्रिकाद्वयम् । षोडशदल- ज कमलबन्धश्व। . Ire क एवं बहुचित्रोत्पत्तिश्च । एवं मुरजवनुबन्धादयः । क्रमाच्चतुर्विधं च्युतम् । मात्राहीनीकृतेषु वर्णेषु येषां शबदनामर्थो मिलति तैः शब्दै. मांत्राच्युतं स्यात् । यथा- देशान्तरावृतान् भावान् कालातीतानपि स्फुटम् । केवलं ज्ञानतो योगी प्रत्यक्षानिव वीक्षते ॥ देशकालकेवलैः । शब्दा यथा-[ वाल चार वीर पार कोमल केकि अलीक क्रूर भार मार हार कार तार दार पार धार स्फार सार ताल नाल हाल हेलि राण उन्माद तडाग काच प्रवाल प्रहार भारत जाया ] प्रभृतयः । येषु शब्देषु अर्द्धमात्राहीनीकृतेष्वप्यर्थो मिलति रैवार्द्धमानाच्युतं भवति । यथा- मध्येसूरिसभं भूरि स्वीकृतानङ्गसङ्गमाः। न लभन्ते नराः शोभा भानीव रविभानुषु ॥

·१०४ अमरचन्द्रयतिकृता- . [प्रतानः ३- सङ्गमा इत्यत्र गकारो व्यञ्जनयुतं व्यञ्जनञ्चा मात्रकम् । ताडकाश्रितशृङ्गारा सारगानचलेक्षणा । आलोकितापि लोकस्य मनो हरति कामिनी ॥ अत्र ताङसारङ्गेति । शब्दा यथा-[ स्यन्द मन्द मन्द्य भङ्ग सदरङ्ग सम्मद खज करा कबन्ध बन्दन नन्दन सम्भ्रम संवर सङ्गर कम्बल जम्बीर चित अञ्चल करादयः] । सानुस्वारवणेषु निरनुस्वारीकृतेष्वपि येषां शब्दानामर्थो मिलति तैबिन्दुच्युतं स्यात् । यथा- साहसेनाश्रिता पद्मालयेन जलदात्यये । अर्णवस्याभिसरणे रहो मुह्यति वाहिनी ।। अत्र हंसरह -इत्यत्र बिन्दुः। शब्दा यथा-[ वंश हंस दंश रंहः ] प्रभृतयः । [ मीमांसा पिनाकि कुमार केशव कन्दर्प कलापि कपी काकोल जवन जधन चरण गाड्य गौरव केसर चुम्बक नक्षत्र नगर खान नगरञ्जन ] प्रभृतयः । अथवा- नतनाकिमौलिमणिमण्डलीविभाभरभामराङ्घ्रिसरेसीरुहा सताम् । शिवशर्मणे भवतु भारती भृशं दृढजाड्यखण्डनदिनेशभाततिः ।। अत्र नन्दिनीच्छन्दसि प्रतिपादमाद्याक्षरद्वयपाते रथोद्धतावृत्तेन, तथान्त्याक्षरद्वय. पाते च भद्रिकावृत्तेन भारतीस्तुतिः । अयं वर्णच्युतप्रकारः छन्दोमर्माणि ज्ञात्वा साधारणशब्दैः साध्यः ।। अथ चतुर्विधं गूढम् । क्रियागृहे भङ्गश्लेषाशुपायैरेकाक्षरादिकाः क्रियाः प्रयोज्याः । यथा- - यथा यथा त्रस्तरङ्गनेत्रा प्रिया पुरो मेऽद्य तिरोहितश्रीः । महोदधेः स्फारतरङ्गभङ्गया तथा तथा प्रेममयं मुदाऽहम् ।। अत्र मेद्यति, दधे च क्रिये । क्रिया यथा-[ अस्ति स्तः अस्मि स्वः स्मः । प्रणितिरोहितः । एवं भवति, यक्षति, प्रभृतिभ्यो रोहितः । [विभेति बिभीत: बिभीमः इयपि ददासि बिभृतः मिमते मिमे जिहाते स्यति स्य दूयते मीयते लीयते ] इत्यादि । [ आभा आरु आश आणुः ईयुः] प्रभृतयः ।। कर्तृवर्मादिगुप्तादि भङ्गश्लेषेण साधयेत् ॥ १८८ ॥ यथा- - मा न कोपभृते पुंसि शाश्वती स्थितिमाश्रयेत् । शङ्खभ्यो नाप्नुयात्कोऽपि देशः प्राप्नोति कङ्कणैः ।। पूर्वा कर्तृगुप्तम् । मा, न लक्ष्मीन । उत्तरद्धि कर्मगुप्तम् । खेभ्य इन्द्रियेभ्यः, शं शुखम् । कणैः, के सुखम् । सम्बन्धगूढमपि भङ्गश्लेषेण साध्यम्-- बालया पृथिवीपाल व्यलोक्यत तयाननम् । तदाप्रभृति तां निन्ये स्मरः स्वशवेध्यताम् ।।

·स्तबकः ५] काव्यकल्पलतावृत्तिः । .. - ते आननमिति सम्बन्धो गूढः । पादगूढे चतुर्थपादवर्णाः पादत्रये क्षेप्याः । यथा- त्वं दोर्बलादरी देव सोडेकदरशंकुकृत् । त्वद्यशोर मुदं दत्ते- अन पादत्रये चतुर्थः पादो गुप्त:-'कुमुदोदरसोदरम् ॥ इति । द्वात्रिंशत्कोष्टकेषु श्लोककरणविधिः- प्राकोष्ठकेषु न श्लोकाः पूरणीया विचक्षणैः । केवलं प्रश्नवेलायां पादः कार्यो नवो नवः ॥ १८॥ इति श्रीजिनदत्तसूरिशिष्यपण्डितवरश्रीमदमररचितायां काव्यकल्पलताकविशिक्षा. वृत्तौ श्लेषसिद्धिप्रताने तृतीये चित्रस्तबकः पञ्चमः सम्पूर्णः ।। सम्पूर्णश्च श्लेषसिद्धिप्रतानस्तृतीयः ॥ अथाऽर्थसिद्धिप्रतानः । तत्र प्रागलङ्काराभ्यास:- उपमाद्यानलङ्कारानभ्यस्येदर्थसिद्धये । हृद्यं साधर्म्यमुपमा सोपमानोपमेययोः॥१॥ धर्मोपमावाचकयोश्चोक्तौ पूर्णा मता यथा । शशीवाऽऽस्यं मुदं दत्ते, लुप्तैकद्वित्रिलोपतः ॥ २ ॥ उपमानस्य लोपे तु रम्यं मुखमिवास्ति नः, । धर्मलोपे शशीवास्यं, लोपे धर्मोपमानयोः ॥३॥ कुसुमं.मालतीतुल्यं न भृङ्गो लभते भ्रमन् । धर्मेवाद्युपमानानां लोपे हरिणलोचना ॥ ४ ॥ एकस्मिन्नुपमेये तु बहूपमानयोगतः । अभिन्ने वाऽथ भिन्ने वा धमें मालोपमा भवेत् ॥ ५ ॥ अनयेनेव नृपति,र्धाष्टयेनेव कुलाङ्गना, । कार्पण्येनेव कमला, कला गर्वेण दूष्यते ॥ ६॥ पीयूषमिव सुस्वादु, स्वानिव विबोधकृत् , । . ज्ञानीक तत्वनिष्णातः, सतां वचनविस्तरः ॥ ७॥ यत्र यात्युपमानत्वमुपमेयं यथोत्तरम् । सा भिन्नेनाऽप्यभिन्नेन धर्मेण रसनोपमा ॥८॥ साधो(वत्तता विद्या, विद्यावदोषहृत् क्रिया, । क्रियावत्प्रीतिकृद्वाणी, वाणीवत्कोतिरुज्ज्वला ॥९॥ यस्यासीद्धिमलं शास्त्रवद्वित्वं वित्तवन्मनः । मनोवहानं, दानवधशो, विश्वत्रयीमुदे ॥१०॥ १४ का०क०

·अमरचन्द्रयतिकृता-
[प्रतानः ४-
परिकल्प्योपमेयं तु स्वेच्छया सविशेषणम् ।
सदशस्योपमानस्य कल्पने कल्पितोपमा ॥ ११ ॥
उपकण्ठस्थवक्षोजयुग्ममस्या मुखं बभौ ।
सहस्रपत्रं पावस्थरथाङ्गमिथुनं यथा ॥ १२ ॥
उपमानोपमेयत्वं पर्यायेण द्वयोर्भवेत् ।
उपमेयोपमा मुखवदिन्दुरिन्दुवन्मुखम् ॥ १३ ॥
अथाऽभ्यासार्थमुपमावाचका उपमानानि धर्माश्च प्रपञ्च्यन्ते-
यथेववेत्यव्ययानि तुल्यमित्रारिवाचिनः ।
प्रतिबिम्बाद्याश्च शब्दा वतिकल्पमुखास्तथा ॥ १४॥
तद्धिता ध्वारावीन्दुमुखीत्याद्याश्च वृत्तयः ।
स्पर्धते जयति द्वेष्टयनुकरोत्यादिकाः क्रियाः॥१५॥
यिन्कर्माधिकरणयोरायिः कर्तृसमुद्भवः।
कर्मकोंर्णमित्याद्या उपमावाचकाः स्मृताः॥ १६ ॥
राजादीनां शिवब्रह्मविष्णुशेषसुरेश्वरान् ।
सूर्येन्दुजलदोदन्वदग्निसिंहाद्रिहस्तिनः ॥ १७ ॥
भूभूरुहनभोऽम्भोजमरालगरुडानिलान् ।
पुरारामसरोमुख्यानुपमानानि कल्पयेत् ॥
भजन्ति भावाः सर्वेऽपि भावानामुपमानताम् ॥ १८॥
षट्पदी।
वेण्याः ससिभृङ्गाल्यः, केशपाशस्य चामरः ।
नीलकण्ठकलापोऽपि, धम्मिल्लस्य विधुन्तुदः, ॥ १६ ॥
सीमन्तस्याऽध्वदण्डौ च, ललाटस्याऽष्टमीविधुः, ।
फलकं च, कपोलस्य चन्द्रमा मुकुरस्थलम् ॥ २० ॥
भुवोः खड्गधनुर्यष्टिरेखापल्लववल्लयः, ।
दृशोश्चकोरहरिणमदिराः खञ्जनोऽम्बुजम् ॥ २१ ॥
नीलोत्पलं च कुमुर्द, श्रुतेःला च पाशकः, ।
नासाया वंशोऽधोमुखतूणीरशुकचञ्चवः ॥ २२ ॥
तिलप्रसूनदण्डौ चा, ऽधरस्य नवपल्लवः ।
बिम्बीफलं प्रवालं च, दन्तानां मौक्तिकावलिः ॥ २३ ॥
कुन्ददाडिमबीजानि हीरकाश्च, स्मितस्य तु ।
ज्योत्स्ना दुग्धं च पीयूषं, श्वासस्याऽभ्भोजसौरभम , ॥ २४ ॥
जिह्वायासस्वञ्चलो दोला, वाण्या भृङ्गीपिकीरवौ ।
सुधा मधु च, वक्त्रस्य शशी पङ्कजदर्पणौ, ॥२५॥
कण्ठस्थ कम्बुरंसस्य कुम्भौ, बाह्रोश्च वल्लरी।
मृणाललहरीशाखापशाः, पाणिपदस्य तु ॥ २६ ॥

·स्तबकः १] काव्यकल्पलतावृत्तिः । १०७ पल्लवोऽम्बुज,मङ्गुल्याः पल्लवो, नखपद्धतेः । रत्नताराप्रसूनानि, स्तनयोः स्तबको घटौ ॥ २७ ॥ कुम्भिकुम्भी गिरी चक्रौ स्तम्बौ, मध्यस्य वेदिका । सिंहशक्ती च, रोमाल्या रेखामृणालवल्लयः, ॥ २८ ॥ नाभेरम्भोजमावा हदो विवरकूपको, । त्रिवल्या वीचिसोपाननिश्रेण्या, जघनस्य तु ।। २९ ।। पुलिनं पीठफलके, नितम्बस्य स्थलं पुनः, । ऊवाः कदलिकास्तम्भेभकरौ करभस्तथा, ॥ ३०॥ जङ्घायुगस्य च स्तम्भो, गतेसमतङ्गजौ, । इमान्यन्यान्यपि स्त्रीभ्य उपमानं यथोचितम् ॥ ३१ ॥ पुंसोऽङ्गे तूपमानानां विशेषः कोऽपि कथ्यते। स्कन्धस्य वृषरक्ताक्षस्कन्धौ, बाह्वोरहीश्वरः॥ हस्तिहस्तपविस्तम्भार्गलादण्डाश्च, वक्षसः ॥ ३२ ॥ एकैकेनापि धर्मेणोपमानं बहुधा भवेत् । धर्मा वर्णक्रियाकाराधाराधेयादयो मताः ॥ ३३ ॥ वर्ण्यस्य राजादेर्वर्णादिमध्यादेकैकेनापि धर्मेण रव्यादिरुपमानमनेकधा भवति । एक एवार्को बहुधोपमानं यथा- नवार्क इव रक्तोऽयं, तमोभेदी स भानुवत् , । सवृत्तः सवितेवार्य, कुले भात्येष खेऽशुवत्, ॥ आदित्यवत्प्रतापी स, सद्दिनः स दिनेशवत् , । घसत्स यथा सूर्यः, स्मेरपद्मः स सूर्यवत् , ॥ अभ्यासः स्याद्रिभक्तीनामुपमानोपमेययोः । उपमावाचकानां च धर्माणां च विपर्ययात् ॥ ३४ ॥ विपर्ययात्सर्वत्र सम्बध्यते । विभक्तिविपर्ययादभ्यासो यथा- स विपक्षान् प्रचिक्षेप तमास्तोममिवार्यमा । द्विषस्तं नामियुध्यन्ते ध्वान्तोद्भेदा रविं यथा ॥ रविणेवान्धकाराणि तेन चिक्षिपिरे द्विषः । द्रुह्यन्ति दुर्जनास्तस्मै घूका इव दिवाकृते । तत्रमः शत्रवस्तस्माद धूका इव दिवाकरात् । तपोवद्रिपवस्वस्तास्तस्यास्येव तेजसा । रवाविवोदिते तत्र शत्रवो ध्वान्तवद्वताः ॥ षट्पदी । अपमानोपमेययोविपर्ययाघथा, उपमानं यद्भवति सदुपमेयं क्रियते-- विजयी विद्विषोऽजैषीद्धास्वानिव तमोभरम् । अध्वंसंत रविवन्ति विजयी विद्विषो यथा ॥ ।

·१०४ अमरचन्द्रयतिकता- [ प्रतानः ४- ॥ लुलितालकवल्लीभिर्भासते भामिनीमुखम् । लुलल्लीनालिमालाभिर्नलिनी नलिनं यथा ॥ प्रफुलं पद्मिनीप- प्रेषटपदपतिभिः । कान्तामुखमिवाभाति विलोलालकवल्लिभिः ॥ इत्यादि। उपमावाचकानां विपर्ययाद्यथा- मुखं भाति ययाम्भोज भात्यम्बुजमिवाननम् । अम्भोज वा मुखं भाति मुखं पद्मनिभं बभौ स्मिताम्भोजमहद्वक्त्रं स्मितपद्विषन्मुखम् । मुखं पद्मप्रतिच्छन्दं मुखं स्मितसरोजवत् ॥ मुखं कमलकल्पं तत्पन्नदेश्य प्रियाननम् । पद्मदेशीयमास्यं ते भाति पद्ममुखी प्रिया ॥ पद्मन स्पर्धते वक्त्रं पद्म जयति ते मुखम् । मुखमम्भोरुहं द्वेष्टि मुखं पद्मानुकारकृत् ॥ मित्रीयति मुखं चन्द्रः पद्मीयत्यनिलो मुखे । पड़ेरुहायते वक्तनं पङ्केरुहति तन्मुखम् ॥ आननं तव पूर्णेन्दुदर्श पश्यामि कामिनि । पूणेन्दोरिव दर्शनं पूर्व कर्णणि चोपमाने णम् । पूर्णेन्दुमिव दृष्ट्वेत्यर्थः । मुखं पूर्णेन्दुविद्योतं मुदति द्योतते तव ।। पूर्णेन्दुनेव विद्योतनं पूर्व कर्तरि च णम् , यथा पूर्णेन्दुना घोत्यते तथा द्योत्यत इत्यर्थः । धम्माणां विपर्ययाद्यथा- कलाभिः सकलाभिः स पूर्णेन्दुरिव भासते । स मुर्द सहृदामिन्दुः कुमुदानामिवाकरोत् ॥ स चकार चकोराणामिवेन्दुर्मुदमधिनाम् । भूमीन्द्रोऽभूषयद् भूमि तमीमिव तमीपतिः । तोप्यभेद्याधाराधेयभेदभिन्ना तथोपमा ॥ ३५ ॥ तोष्यभेदा यथा- स संखीन् तोषयामास चक्रानिव दिवाकरः । स द्विषः शोषयामास पवानिव पतिस्विषाम् ॥ अशोभिष्ट स भूपृष्ठे नमसीव नभोमणिः । कलानां निलयः सोऽभूदासां भासां विभुर्यथा ॥ तोष्यादिप्रपञ्चनं रूपकाभ्यासे करिष्यते । एवं लुखोपमा-मालोपमा सनाप्रमा- उत्पायोपमा-कल्पितोपमा ज्ञेयाः ॥ उपमेयोपमाधास्तु यथलक्षणमभ्यसेत् । - ·स्तबक: १] काव्यकल्पलतावृत्तिः। यथा- - उपमायां हि सिद्धायां वह्वलङ्कारसिद्धयः ॥ ३६ ॥ तथाहि- उपमैव विनेवादि रूपकं वदनं विधुः । इयमेकस्योपमानोपमेयत्वे त्वनन्वयः ॥ ३७॥ मुखं मुखमिवेयं तु स्मरणं स्मृतियोगतः। प्रियामुखं च सस्मार प्रियः पूर्णेन्दुदर्शनात् ॥ ३८ ॥ ससन्देहस्तु किंयोगे किं मुखं किं सुधाकरः । इदं नेदं किन्त्वादिकयोगतोऽपन्हुतिर्मता ॥ ३९ ॥ नेदं मुखं शशी किन्तु स्युरपन्हुतिवाचकाः। छलाकृतिशरीरार्थमुख्याः शब्दा यथा तथा ॥ ४० ॥ त्रिमार्गामिषतो व्यापत्त्वत्कीतिर्जगतां त्रयम् । इयं भेदे द्वयोर्व्यतिरेको मुखं शशी समौ ॥४१॥ प्राद्यं निर्लाञ्छनमियं प्रतिपत्तुर्भूमे भवेत् । भ्रान्तिमान् पीडितश्चक्रो मुखं प्रेक्ष्य शशिभ्रमात् ॥ ४२ ॥ एवं भवन्त्युपमाया बहुरूपाः प्रवृत्तयः । अन्तस्थरूपकोत्प्रेक्षाप्युपमोपक्रमाद्भवेत् ॥ ४३ ॥ पल्लवैर्नवरागेव सकटाक्षेव षट्पदैः । हस तीवस्मितः पुष्पैर्वसन्तागमने वनी ॥४४॥ उत्प्रेक्षाद्योतकाः शके मन्ये नूनमिव ध्रुवम् । जाने किलाऽऽयो शेयाः प्रायेणेयं क्रियोद्भवा ॥ ४५ ॥ क्रियाप्रपञ्चन क्रियास्तबकतो ज्ञेयम् । उपमारूपकयोरनेकालङ्कारबोजत्वादुपमा पूर्व प्रपञ्चिता ॥ रुपकं प्रपञ्च्यते, यथा रूपकं चतुर्द्धा भवति-भेद्यम् , तोष्यम् , आधारः, आधेयम् । वनादवे भवेद् भेद्यं रूपक तोग्यमम्बुदे । भुव्याधारस्तथाऽऽधेयं सिंहे वर्ण्यविशेषतः ॥ ४६ ॥ पनादिति पद दवे अम्बुदे भुवि सिंहे च योज्यम् ॥ भेचं रूपकं यथा- ध्वान्ताहिविषनागाधिशैलवृक्षधनाग्नयः । रक्षापङ्कादयो भेद्या रूपकोक्त्यारिरूपकैः ॥ ४७॥ यथा ध्वान्ते रविचन्द्ररत्नदीपकाः, सर्पाणां गरुडनकुलमयूरजाङ्गलीमन्त्रवादिनः, विषस्य नीलकण्ठामृते, हस्तिनां सिंहाङकुशवार्यालानस्तम्मादिकाः, समुदस्याऽगस्त्य. प्रल्यानलवाडवपरशुरांमाग्नेयबाणतरीसेतहनुमन्मन्दराद्रयः, गिरीणां वज्रम् , वृक्षस्य लतायाश्च दवानलवायुनदीरयहस्तिविद्युत्पातकुठाराः, मेघस्य वातवर्षात्ययौ, भग्नेर्जलमेघौ रक्षसां रामकृष्णौ, पङ्कस्य शरदागमादित्यतापजलानि, आदिशब्दावेः राहुमेघागम- ·११० अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ४- खेः - हेमन्तकालदिनात्ययाः, चन्द्रस्य राहुश्यामपक्षप्रतिपत्प्रभातरविदिनमेघाः, प्रदीपस्य बात्यासर्पदर्शनस्नेहत्रुटिदशाक्षयफूत्कृतिमरुद्वस्वाञ्चलानिलाः, नदीप्रवाहस्य ग्रीष्मातपः, महिषासरस्य चण्डी, गजासरत्रिपुरान्धककामदक्षाऽध्वरादीनां शिवः, मधुदैत्यचाणूरपूत- नाकैटमकंसकेशिमुरराहुहिरण्यकशिपुबाणकालियाहिनरकबलिशिशुपालसाल्वगरुडादीनां विष्णुः, प्रलम्बासरयमुनाजलादीनां बलदेवः, मृगस्य सिंहव्याघ्रौ, मत्स्यमकरादीनां कैवर्तः, वातापिनोऽगस्तिः, रात्रेः प्रभातम् , घूकतारेन्दुदीपौषधीचीरकुमुदचकोरावश्याय- जलादीनां रवि, कमलचक्रवाकतमसां चन्द्रः, तूलस्य पवनः, धर्मस्य व्यजनं वायुः, वायुदुग्धदीपमण्डूकादीनां सर्पः, विन्ध्यस्याऽगस्त्यः, पद्मस्य हिमवर्षागजाः, हंसानां मेघः, आतपस्य जलदः, अन्धकारस्य रविः, राहुः, राहोर्विष्णुः, पङ्कस्यातपः, जलस्य वातः, वातस्य सर्पः, सर्पस्य गरुडः, गरुडस्य विष्णुः, वल्ल्या गजः, गजस्य सिंहः, सिंहस्य शरमः, शरभस्य जलदो हन्ता ॥ तोष्यं यथा- वनपद्माब्धिचक्राङ्गचक्रचातकषट्पदाः । पिककेकिमुखास्तोष्या रूपके मित्ररूपकैः ॥ ४८ ॥ वनानां मेघवसन्तागमकुल्यौषधोशशकारामिकाः, पद्मस्यादित्यारद्वसन्ताः, समुद्र- स्य चन्द्रग्रीष्मी, हंसादीनां शरदागमः, चक्रवाकादीनां रविः, चातकानां मेघः, षट्- पदानां पा, कोकिलानां वसन्तः, मयूराणां मेघाः, मुखशब्दात् चकोरजननेत्रचन्द्रकान्ता. न चन्द्रः, धूकताराचौरकुलटौषधिरक्षसां |तमस्विनी, सूर्यकान्तदिनकमलिनीनां रविः ॥ आधाररूपकं यथा- स्वगुणैर्भूनभोऽभ्भोधिनदीवननगादयः। रूपकस्थैः स्युराधार:- पनप तादीनां भूराधारः, यथा-गुणकाननभूर्नृपः । तारारविचन्द्रादीनां नमः, यथा-गुणतारानभोदेशः। लक्ष्मीरत्नमधाफेनविष्णुमत्स्यकल्लोलविद्रुममुक्तामकरादीनां समुद्रः, यथा-सद्गुणश्रीमहोदधिः, गुणरत्नाम्बुधिर्नृप इत्यादि । कमलहंसचक्रवाकादीनां नदी, नथा-गुणाम्भोजमरुत्कुल्या, यशोइंससरोवरम् इत्यादि । द्रुमपर्वतमृगसिंहादीनां वनम् , यथा-गुणद्रुमवनं नृपः, मानपर्वतकाननमित्यादि । रत्नवंशनदीसिंहद्रुमादीनां गिरिः, यथा-गुणमाणिक्यरोहणः, कीर्तिगङ्गाहिमाचलः । आदिशब्दाङ्गादेवदारुकस्तू- रिकाहिमचमरीमुख्यानां हिमादिः, गजानां नर्मदाया विन्ध्यः, चन्दनदक्षिणानिलानां मलयादित, मुक्तानां ताम्रपर्णी, रत्नानां रोहणादिः, देवकल्पद्रुममन्दारपारिजातकहरि- चन्दनसन्तानकनन्दनवनचिन्तामणिकामधेन्वैरावणस्वर्णतारादीनां मेरुपर्वतः, भलका. मानसशिवगौरीमुख्यानां कैलास आधारः । किझल्कभृङ्गयोः पद्मम् , पिकभृङ्गयोः सह. कारः, कुछमपल्लवशाखाफलच्छायापक्षिलतादीनां द्रुमः, देवकल्पद्रुममन्दारपारिजातक- हरिचन्दनसम्तानकादीनां स्वर्गः, शेषकूर्मपनगविषसधाकुण्डदानवहाटकेश्वरपातालगङ्गा- तमःप्रभृतीनां पातालम् , कलशपताकादण्डदेवाद्रीनां चैत्यम् , वेदवाणीहंसादीनां ब्रह्मा, गल्डलक्ष्मीपाश्चजन्यकौस्तुमादीनां विष्णुः, गौरीगङ्गाचन्द्रकलादीनां महेश्वरः, प्रताप. .

·स्तबकः १]] काव्यकल्पलतावृत्तिः। धुतिमुख्यानां रविः, कलाचन्द्रिकासुधादीनां चन्द्रः । अमुना प्रकारेण स्वस्वगुणैः सर्वे पदार्था आधारा भवन्ति । रामाद्याः केवलैः क्वचित् ॥ ४२ ॥ रामप्रमुखाः स्वगुणैः केवलैन्यायप्रमुखैराधाराः, रूपकं भवति । यथा-न्याये रामः । सन्धायां चाणक्यः । अहङ्कारे रावणः, दुयोधनश्च । शौर्य रामसिंहो । साहसे विक्रमा- दित्यजीमूतवाहनौ । महसि मार्तण्डः । धीरत्वे रामः । शक्तौ कार्तिकेयः । श्रियां विष्णुः । विद्यायां भारतीबृहस्पतिशुक्राः । दाने कर्णशिविबलिकल्पद्रुमकामधेनुचिन्ता- मणयः । शरणे शिविवज्रायुधजीमूतवाहनाः । वाण्यां वाल्मीकिः । शमे रामः । कलास चन्द्रः । माने युधिष्ठिरहरिश्चन्द्रौ । औचित्ये गुरुः । भक्तो लक्ष्मणः । स्थैये मेरुः । विवेके बृहस्पतिः । कीर्ती रामः । विनये लक्ष्मणः । प्रज्ञायां गुरू । प्रतिष्ठायामिन्द्रः । दयायां युधिष्ठिरः, जिनेन्द्रश्च । आज्ञायां लश्वरः । लावण्ये समुद्रः । सौहार्दै सुग्रीवः। गाम्भीर्ये समुद्रः । सौभाग्ये कामः । शोभायामिन्द्रः । उद्यमे रामः। गतौ हंसगज. वृषभाः । स्वरे पिकवीणाईसकेकिमधुकराः। रूपे कामनलकूबराश्विनेयकुमारपुरुखो- नकुलाः । शमे मुनिः । ब्रह्मवते गाङ्गेयस्कन्दशुकहनुमन्नारदाः । ज्योतिषे वराहमिहिर. सहदेवौ । गणिते श्रीधरायः । नाट्यबेदे भरताचार्यः । गीते तुम्बुरुकिन्नराप्सरसः । नृत्ये हरः । वाये नन्दी। कवितायां वाल्मीकिव्यासकालिदासाद्याः । वैद्यके धन्व. न्तरिः । विषनिग्रहे पीहुलिः । दोषनिग्रहे हनूमान् । लक्षणे पाणिनिः । तकें दिङ्नाग. धर्मकीत्युद्योतनकरादयः । छन्दसि पिङ्गलाचार्यः । अश्वहृदयज्ञाने, रसवत्याञ्च नलः । कामशास्त्रे वात्स्यायनः । नीतिशास्त्रे चाणक्यः । पुरुषस्त्रीलक्षणे समुद्रः । वेदे ब्रह्मा । रसवादे व्याडिनागार्जुनौ । धारावेधे अर्जुनः । धनुषि पिनाकी । वने इन्द्रः । चक्रे विष्णुः । गदायां भीमः । पाशे वरुणः । दण्डे यमः शक्तौ कार्तिकेयः । चन्द्रहासे रावणः । लाङ्गले बलभद्रः । परशौ परशुरामः । वास्तु. शास्त्रे विश्वकर्मा । मल्लविद्यायां चाणूरमल्लः । छुरिविद्यायां वेतालभृगू। मायायां विष्णुः । धूर्तत्वे मूलदेवः ।परोपकारे जीमूतवाहनः । अथ दोषः-कुचक्रमणे उष्ट्रखरगालाः । कुचरे उष्ट्रमार्जारखरघरट्टकाकधूक- टिटिभाः । कायकृशत्वे वेतालभृङ्गिरिटी । क्रौर्ये माजोरः । दम्भे बकः । नीचगमने नदी। चापल्ये मर्कटः । कोपे सर्पः। भीरुत्वे शृगालः । तुच्छत्वे हस्तजलम् । मानादिषु दुर्योधनादीनामुदाहरणम् । माने दुर्योधनो, न्याये रामः, सत्त्वे युधिष्ठिरः, । आज्ञायां लड्डेशः, शकौ कार्तिकेयो धराधवः ॥ वाक्चातुर्ये घराचार्यों, गम्भीरत्वे सरित्पतिः, । मेरुधैर्य, हरिः शौर्य, प्रतापे तपनो नृपः ॥ अथवा एभिः सन्धादिकगुणैः सन्धादिगुणवन्तश्चाणक्यादयो जीयन्ते । यथा- सन्धानिर्जितचाणक्यो माननिर्जितरावणः । । .

·अमरचन्द्रयतिकता- [प्रतानः ४- - प्रतापजितमार्तण्डो राजते पृथिवीपतिः ॥ आधेयं रूपकं यथा- सिंहरत्नसरोऽम्भोजचन्द्रोदित्यगुमादयः । स्वाधारै रूपकप्रोक्तः वनपर्वतगुहादीनां सिंह आधेयम् , यथा-कुलकाननसिंहोऽयम्-इत्यादिकं ज्ञेयम् । समुद्रताम्रपर्णीरोहणादिप्रभृतीनां रत्नमाधेयम् , यथा-कुलाम्भोनिधिमाणिक्यम् । भूपर्व- तारण्यादीनां सर आधेयम् , यथा-भवारण्ये सुधासरः । वंशपर्वतपीयूषसरोवरमयं नृपः । भूरि स्फुरति संसारमरुभूरिसधारसः ॥ इत्यादि । नदीसम्प्रभृतीनां जलस्थानानामम्भोजमाधेयम् नीतिखोतस्विनीपनम् , राजा राज्यसरोऽम्बुजम् इत्यादि । नभोग्धिशिवभालानां चन्द्र आधेयम् , यथा-कुलाकाशे निशानाथो, झानान्धौ हिमदीधितिः । इत्यादि । आकाशस्य रविराधेयम् । महीपालकुलाकाशप्रकाशनदिनेश्वरः, इत्यादि । धराद्रिवनादीनां वृक्ष आधे- यम् , यथा-संसारभूमिकल्पद्रुः, कुलाद्रौ देवपादपः, राज्यारामरसालदुः-इत्यादि । प्राधेयं केवलैः क्वचित् ॥५०॥ मौले: किरीटमाल्यमाणिक्यतिलकादय आधेयम् । अन केवलेन मौलिना रूपक. रहितेन आधेय कोटीरादि रूपकं भवति । यथा-भूपालमौलिकोटीरमाल्यमाणिक्यम्- इति, तथा कुलतिलक इति । वृक्षस्य लतायाश्च पनपुष्पफलशाखामूलकन्दपक्षिजाति- प्रभृतय आधेयम् । पर्वतस्य नदीवृक्षरत्नमृगसिंहपुलिन्दगजकिन्नरादय आधेयम् । नद्याः पान्नमरहसचक्रवाकमत्स्यादय आधेयम् । समुद्रस्य चन्द्रसधावडबाग्निरत्नश- श्रीमुक्कातरङ्गश्रीमत्स्यविद्रुमफेनविष्णुविषादय आधेचम् । चन्द्रस्य ज्योत्स्नाकला- कलङ्कादय आधेयम् । आदित्यस्य तापकिरणादि आधेयम् । आकाशस्य चन्द्रार्कतारा- गङ्गाप्रभृतय आधेयम् । पातालस्य गङ्गानागदैत्यहट्टकेश्वरतमासधाकुण्डादय आधेयम् । स्वर्गस्य देवेन्द्रविमानकल्पगुनन्दनवनगङ्गामन्दारपारिजातकहरिचन्दन. सन्तानकादय आधेयम् । मेरोदेवस्वर्गकामधेनुचिन्तामणिमन्दारप्रभृतय आधेयम् । कामिन्याः सीमन्तकुङ्गमस्तबलकलीलाकमलादर्शकुण्डलकङ्कणकेयूरहारमलीरस्मितकटा. क्षधम्मिलवेणीकुचमुखकरचक्षुर्नासादय आधेयम् । वनस्य सरसीवापिकासचक्रवाक- वृक्षपर्वतभ्रमरगजसिंहसहकारादिवृक्षपुष्पस्तबकपुलिन्दकतस्करमृगादय आधेयम् गजस्य आदर्शसिन्दूरभूषणाकुशवरत्रागुडिकोष्टक पताकायोधमुखपटकरकुम्भस्थल. दन्तकर्णपादादध आधेयम् । मण्डपस्य कुम्भलतास्तम्भचन्द्रोदयचन्दनमालामुकावचूल- पुष्पप्रकरादय आधेयम् । विन्ध्यस्य गजनर्मदादय आधेयम् । हिमाचलस्य गाहिम- कस्तूरिकामृगदेवदारुकिन्नरौषधिचामरप्रभृतय आधेयम् । मलयाद्रेश्चन्दनदक्षिणानिलादय आधेयम् । रोहणस्य रत्नाधाधेयम् । कैलास्य शिवगौरीमानसधनदादय माधेयम् । गृहस्य स्तम्मकपाटद्वारादय आधेयम् ।। - ·स्तबकः १] काव्यकल्पलतावृत्तिः। अथाऽऽरोपाहाँ गुणा:- सन्धाहंकृतिशौर्यसाहसमतो धीरत्वशक्तिनियो विद्यादानशरण्यवाक्शमकलासत्यौचितोभक्तयः। न्यायस्थैर्य विवेककीर्तिविनयप्रज्ञाप्रतिष्ठादया- शालावण्यसुहृद्गभीरगुरुतासौभाग्यशोभोद्यमाः ॥११॥ विचाराचारसन्तोषज्ञानधर्मनयक्षमाः। सौजन्यौदार्यवैराग्यब्रह्मचर्य गुगार्जवाः ॥ ५२ ॥ उपकारेन्द्रियाण्यस्त्रीविरतित्यागलंयमाः। सौम्यमार्दवशौचत्वसत्वानि विषयोजनम् ॥ ५३ ॥ एते सन्धादयो गुणा राजादेर्यथौचित्यं वय॑न्ते ॥ अथ दोषाः- मायाभीदम्भदुष्कर्मलोभशोकमदक्रुधः । रागसंसारदौर्जन्यप्रमादाज्ञानमन्मथाः ॥ १४ ॥ एते मायादिका दोषा नीचजनस्य भेषरूपकेन उत्तमस्था अपि औचित्येन स्थाप्यन्ते । पूर्वोक्ताः सन्धादिका गुणा अपि वैपरीत्येन दोषा भवन्ति ॥ अथ रोप्याः शब्दाः षुन्नपुंसकलिङ्गपदार्थाः- चैत्यागवृक्षगजमेघमृगाङ्कभाज व्योमाग्निसिन्धुहरिदीपकरत्नकुम्भाः। चक्राङ्गचातकचकोरमयूरचक्र- पुंस्कोकिला वनसरोऽम्बुजमन्दिराणि ॥५५॥ अथ स्त्रीलिङ्गशब्दा रोप्या:- ज्योत्स्ना नदी विधुकला सरसी पताका वल्ली वनी कमलिनी दयिता सुधा श्रीः । कादम्बिनी सुरभिवृष्टिमुरात्रिमुक्ता- ताराकरेणुकलिकालहरीकदल्यः ।। ५६ ॥ एतैः काव्यद्वयपदार्थैरन्यैरपि पूर्वोक्तसन्धाहंकृत्यादिकाव्यचतुष्टयोक्ता अन्येऽपि गुणा दोषाश्च नपुंसका नपुंसकैः, पुंल्लिङ्गाः पुंल्लिङ्गः, स्त्रीलिङ्गः स्त्रीलिङ्गाः यथौचित्य भेद्यादि. रूपकचतुष्टयविधिना योज्याः । भेधं यथा-कोपपावकपर्जन्यः । . तोष्यं यथा- विवेकोम्भोजभास्करः । आधारो यथा-गुणरत्नपयोराशिः। आधेयं यथा-गुणा- म्बरनिशाकरः । नपुंसकलिङ्ग लिङ्गशब्दाः शौर्यशमादयः स्त्रीलिङ्गा रोप्याहा भवन्ति । यथा- शौर्यलक्ष्मीलताभेधः श्रमश्रीकौमुदीविधुः । महःशोभाब्जिनीसूर्यो दानस्थितिमधाम्बुधिः ॥ स्त्रीलिङ्गशब्दाः सन्धाइंकृतिप्रभृतयः पुरःस्थितैः प्रपञ्चविस्तारप्रसरप्रायशब्दैनपुंसक- - १५ का० क० ·अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः लिङ्गा रोप्याही भवन्ति । यथा- सन्धाविस्तारपाथोधिविधुरेप क्षमापतिः । विद्याप्रसरवृक्षाब्दः प्रज्ञोत्कर्षनभोरविः ॥ एतच्चतुर्विधानामपि द्विपशिरूपकं भवति । प्रथमं भेद्यं द्विपङ्किरूपकं यथा--- प्रतिज्ञावाहिनीपूरपरिप्लुतरिपुद्रुमः । इदमपि रूपक वैपरीत्येन यथा- द्वेषिवृक्षपरिप्लाविप्रतिज्ञावाहिनीरयः ॥ प्रतिज्ञाचन्द्रिकापूरम्लानवैरिमुखाम्बुजः । द्वेषिवक्ताम्बुजद्रोहिप्रतिज्ञाचन्द्रिकारयः ॥ शौर्यदावानलप्लुष्टद्वेषिकीर्तिलतादवः । द्वेषिकीतिलताद्रोहिशौर्यदावहुताशनः ॥ धैर्यसूर्यपरिमलानवैरिकैरवकाननः । वैरिकैरवकान्तारग्लानिकृद्धैर्यभास्करः ॥ शमस्रोतस्विनीपूरशान्तक्रोधहुताशनः । क्रोधदावानलच्छेदिश्रमस्रोतस्विनीरयः ॥ कलाकादम्बिनीशान्तद्विपत्तेजोहुताशनः । द्विषत्तेजोदवच्छेदिकलाकादम्बिनीभरः ॥ विद्यास्रोतस्विनीवाहभिन्नवादिमहीरहः । वादिभूरुहविद्रोहिविद्याकूलङ्कषारयः ॥ अथ द्विपकिस्तोष्यरूपकं यथा- कलाकमलिनीबोधशमवासरनायकः । इदमपि वैपरीत्येन यथा-- शमभास्करविस्मेरकलाकमलिनीवनः ॥ कालाकादम्बिनीलीलावृत्यर्जुनमनःशिखी । जनस्वान्तशिखिक्रीडाकलाकादम्बिनीभरः ॥ उल्लासिसत्यजीमूतप्रीतविष्टपचातकः । लोलचातकसंप्रीतिकरसत्यपयोधरः ॥ विवेकरजनीनाथसंवर्धितशमाम्बुधिः । शमसागरविस्तारविवेकरजनीकरः अथ द्विपतयाधाररूपकं यथा- गुणहंसमनोहारिप्रतिज्ञावाहिनीरयः । कीतिध्वजाञ्चलभाजिमानमत्तमतङ्गजः ॥ यशोमौक्तिकविस्तारितारदानपयोनिधिः । सत्कीर्तिनर्मदामाजिधैर्यविन्ध्यमहीधरः । - - ·स्तबकः १] काव्यकल्पलतावृत्तिः । - प्रतापतपनोयोतिगुरुशौर्यनभोङ्गणः । विक्रीडत्कोतिशीतांशोः तारदानपयोनिधिः ॥ देवभक्तिमरुत्कुल्यापूर्णमानससागरः । धैर्यहर्यक्षवर्यश्रीविलसद्गुणकाननः ॥ गुणमुक्ताङ्गणश्रेष्ठविवेकतटिनीपतिः । कलासुरनदीरम्यस्फारधैर्यहिमाचलः ॥ इदमेव द्विपयाधाररूपकं वैपरीत्येन द्विपङ्कयाधेयरूपकं भवति । यथा- प्रतिज्ञावाहिनीपुरक्रीडगुणसितच्छदः । अहङ्कारमहाहस्तिक्रीडत्कीर्तिध्वजाञ्चलः ॥ दानपाथोनिधिक्रीडद्यशोमुक्तासमुच्चयः । धैर्यविन्ध्याचलोत्सगरङ्गात्सत्कीर्तिनर्मदः ॥ गुरुशौर्याम्बरक्रोडक्रीडत्तेजोदिवाकरः । दानरत्नाकरकोडविक्रीडत्कीर्तिचन्द्रमाः ॥ स्वान्ताम्बुधिविशद्देवभक्तिदेवनदीरयः । गुणकाननविक्रीडत्तारधैर्यमृगाधिपः ॥ विवेकाम्बुधिविक्रीडद्गुणमुक्कासमुच्चयः । धैर्यशैलपरिक्रीडत्कीर्तिगङ्गारयो नृपः ॥ अथ त्रिपतिमिश्ररूपकम् । यथा- सन्धासिन्धुयशोऽम्भोजक्रीडद्गुणसितच्छदः ! इदं परीत्येन- गुणहंसमनोहारिसन्धासिन्धुयशोऽबुजः : शौर्यशैलमहोदावदग्धवैरिमहीरुहः । वैरिभूरुहविद्रोहिशौर्यशैलमहानलः ॥ कलावल्लीयशःपुष्पक्रीडद्गुणमधुवतः । गुणद्विरेफरोचिष्णुकलावल्लीयशःशमः ॥ शमसिन्धुयशोनीरक्रीडद्णसरोरुहः । गुणपङ्कहभाजिशमसिन्धुयशोजलः ॥ सदौचितीलताकीर्तिः पुष्पोद्यद्गुणषट्पदः । गुणभृङ्गभृतौचित्यवृक्षकीर्तिप्रसूनकः ॥ अथ रूपकनिर्वाहविधिः । यथा- प्रतिज्ञाचन्द्रिकाचन्द्रः शोभते भूमिवल्लभः । यदालोकनमात्रेण म्लानं वैरिमुखाम्बुजैः ॥ मानमातङ्गविन्ध्याद्रिरेष क्षमापालपुङ्गवः । कीर्तिविजृम्भते यस्य नर्मदाशर्मदायिनी ॥

·अमरचन्द्रयतिकृता- - [प्रतानः ४- औचित्यदुमकान्तारं भूमिपालो विराजते । शौर्यसिंहपरिक्रीडाध्वस्तवैरिमतङ्गजः ।। धैर्यदन्तावलक्रीडाविन्ध्यविश्वम्भराधरः । सत्कीर्तिनर्मदापूरछुतक्षोणीतलो नृपः ।। कलाकल्लोलिनीशैलः सैप राजा विराजते । महोमहौषधिज्वालाजालजीर्णा द्विषत्तमाः ॥ अथ भिन्नरूपक्रविधिः । यथा-- यद्दनिकासारसमुद्भवानि भृशं यशःकैरवमण्डलानि । गुणावलीकेसरभासुराणि श्रितान्यहो याचक्रवञ्चरीकैः ।। सङ्ग्रामपाथोनिधिसम्भवेन भवद्यशःकैरविणीधवेन । लोलापरिस्मेरितदिङ्मुखेन म्लानानि विद्वेषिमुखाम्बुजानि ॥ शेषानलङ्कारान् मत्कृतात् अलङ्कारप्रबोधादवबुध्याऽभ्यसेत् ॥ इति श्रीजिनदत्तसू० काव्यकल्पलतावृत्तौ चतुर्थे अर्थसिद्धि प्रताने ऽलङ्काराभ्यासस्तबकः प्रथमः ॥ - अथार्थोत्पत्तिप्रकाराः प्रकाश्यन्ते- वर्णाकारक्रियाधाराधेयसम्बन्धिबन्धवः । सम्पकिद्वेषिमित्राणि पतिपत्नीशसेवकाः ॥ ५७ ॥ इन्द्रियानन्दभूत्यादिप्रदं तदपहारि च । एषामप्यरिमित्रादीत्यादि वयेऽर्थबीजकम् ॥ ५८ ॥ सर्वेषामेव वस्तूनामेते . वर्णादयो भावा एको द्वौ त्र्यादयो वा निश्चिताः । वर्ण: शुक्रादिः, आकारश्चतुरस्रादिः, क्रियाश्चलनादिकाः, अधारो वृक्षादेः पृथिव्यादिः, आधेयं पृथिव्याव॒क्षादि, सम्बन्धिनः पितृपुत्रादयः, बन्धवो भ्रातरः, सम्पर्किणः पार्श्वस्थाः, द्वेषिणो रिपवः, मित्राणि सुहृदः, पतिवरयिता, पत्नी भार्या, ईशः स्वामी, सेवका आराधकाः, इन्द्रियानन्दप्रदमेकस्य चक्षुरादेः सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रीतिप्रदम् , भूत्यादि. प्रदं लक्ष्मीवस्त्रस्थानतेजःप्रभृतिप्रदं, तदपहारि इन्द्रियानन्दापहारकं भूत्याचपहारकं च । तथा-एषां वर्णादीनामपि यथासंभवं ये रिपो मित्रादयस्तेऽपि यथा वर्णाकार. क्रियाणां साहश्यादेव वस्त्वन्तराणि द्विषो मित्राणि च । तथा-आधारस्य द्विषो मित्राणि, आधेयस्य द्विषो मित्राणि, सम्बन्धिनां द्विषो मित्राणि, बन्धूनां द्विषो मित्राणि, सम्पर्किणां द्विषो मित्राणि, द्वेषिणां द्विषो मित्राणि, पत्युद्धिषो मित्राणि, पत्न्या द्विषो मित्राणि, स्वामिनां द्विषो मित्राणि, सेवकानां द्विषो मित्राणि, इन्द्रियानन्ददायिनां द्विषो मित्राणि, भुत्याद्यपहारिणी द्विषो मित्राणि ।

·स्तबकः २] काव्यकल्पलतावृत्तिः। ११७ . आधारादीनामपि सादृश्यावस्त्वन्तरैः सह शत्रुत्वं मित्रत्वं च कल्पनीयम् । इत्यादिशब्दाद्वर्ण्यवर्णादिद्वेषिमित्राणां द्वेषिमित्रादि । तथा-वर्ण्यस्य शिशिरत्वमुष्णत्वं मधुरत्वं कटुत्वं सुगन्धत्वं मुरूपत्वं मधुरध्वनित्वं सूक्ष्मत्वमित्यादयोऽन्येऽपि भावा वर्ण्यवस्तूनि विविधार्थानामुत्पत्त्य, बीजरूपा जायन्ते । यथा-वर्यो रविस्तस्य पीतो वर्णः, आकारो वृत्तः, क्रियाः प्रकाशनरूपाद्याः, आधारो नमः, आधेयं हस्तकमलादि, सम्बन्धिनो ब्रह्माकाश्यपशनियमुनाद्याः, बन्धवोऽपरे सूर्याः, सम्पर्किणो रथो रथ्याऽरुणवालखिल्यादयः, द्वेषिणो राहुशुक्रशनयो चान्तदैत्याश्च, मित्राणि चन्द्रमङ्गालगुरवः, कमलचक्रकाद्याश्च वा, रविरेव प्रभाकमलिन्योः पतिः, पत्न्यः प्रभाकमलिनीरत्नादेव्यः, ईशः पितामहत्वात् ब्रह्मा, सेवका भाविनः, इन्द्रियानन्दप्रदा मित्राधाः, शोभाप्रदा दिवसाधाः, इन्द्रियानन्दहरा विपक्षाद्याः, तथा वर्ण्यस्य वं- वर्णस्य द्विषो मित्राणि, सहरवर्णानि आकारस्य द्विषो मित्राणि सहगाकाराणि, मित्रस्य कमलस्य द्विषश्चन्द्राद्याः, मित्राणि चक्राद्याः, सम्पर्किणो हंसाद्याः, आधारो जलम् , आधेयं भृङ्गाद्याः । एवं परस्परमेकैकस्य भावस्य यथासंभवमपरे भावा निरीक्ष्याः। एवं कमलमित्रद्वेषिणश्चन्द्रादेरपि वर्णादीनि विलोक्यानि ॥ वर्णादिकानामेकेन द्वाभ्यां वा व्यादिकैरथ । सुधीरुत्पादयेदर्थमौचित्याद्वयंवस्तुनि ॥ ५ ॥ वर्ण्यवस्तुनो वाकारादीनां मध्यादेकेन केनापि काभ्याञ्चिद् द्वाभ्यां वा कैश्चित् त्रिभिश्चतुर्भिः पञ्चभिर्वा भावैरर्थः पूर्णतां नेयः ॥ वर्णाकारक्रियामुख्यैः सदृशं वस्तु वस्तुनि । संयोजयेद्यौचित्यमुपमारूपकादिभिः ॥ ६ ॥ वर्ण्यवस्तुनि शुक्लादौ शुक्लादि, चतुरस्रादौ चतुरस्रादि, कम्पनादौ नर्तनादि. इत्यादि सदृशान् भावानुपमया रूपकेण वा अलङ्कारान्तरैर्वा योजयेत् ॥ वर्णादिभिरुपमानीकृतवस्तुप्रथितवर्णमुख्यगुणाः । उपमेये सादृश्यात् श्लेषादौचित्यतो योज्याः ॥ ६१ ॥ घेतादीनां श्वेतादयः, चतुरस्त्रादीनां चतुरस्रादयः, आधारपरिवारादीनाम् आधार परिवारादयः मौचित्यादुपमा क्रियन्ते । उपमानीकृतवस्तुनो वर्णादया गुणाः साहायेन श्लेषेण वा उपमेये रोप्यन्ते । पूर्व वर्णेभ्यस्तत्रापि शुक्वर्णादर्थोत्पत्तये शुक्लपदार्थोपसङ्ग्रहो यथा- शुभ्राणि भारतीधर्मशेषेशवरुणेन्दवः । चन्द्रप्रभसुविध्याख्यौ जिनेन्द्रौ बलनारदौ ॥ ६१ ॥ ॥ ब्राह्मणानां वर्णो धर्मः पितरश्च कृताच्युतः । सत्त्वं कृतयुगं शान्तहास्यवीररसास्तथा ॥ ६२ ॥ शुक्लध्यानं शुक्ललेश्या पुण्यं सिद्धिशिलोशनाः । चन्द्रश्चोःश्रवःशक्रजगज्ज्योत्स्नाशरनाः ॥ ६३ ॥ - ·११८ अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ४- प्रासादसौधकैलासमन्दारदुहिमाद्रयः । रम्भागर्भपारिजातलोध्रककोलपादपाः ॥ ६४॥ कार्पासकाशकर्पूरकरम्भो रजतं यशः । निर्मोकचीरडिण्डीरचन्दनं हसितं हिमम् ॥ ६५ ॥ दधिम्रक्षणचूर्णास्थिखटिकास्फटिकाभ्रकाः । रेणुः केतकखजूर्योः कटाक्षा वासभस्मनी ॥ ६६ ॥ मृणालपलिताम्मोदधारेन्दुकरचामराः। हारोर्णानाभतन्तूर्मिस्वर्दण्डेभरदा गुणाः ॥ ६७ ॥ सेराहशर्कराशालिदुग्धगङ्गासुधा जलम् । निर्भरः पारदो हंसवककैरवकम्बवः ॥ ६८ ॥ लतागृहं पुण्डरीककपालश्वेतकुम्भकाः । छत्रसिंहध्वजश्वेतगुजशुक्तिकपर्दिकाः ॥ ६९ ॥ मुक्ताकुसुमनक्षत्रदन्तस्वेदाम्बुविन्दवः । सूर्येन्दुकान्तकरकसिकताकणसीकराः ॥ ७० ॥ मालतीमल्लिकाकुन्दयूथिकाकुटजादयः । एते भारतीप्रभृतयोऽन्येऽपि श्वेतपदार्थाः परस्परमौचित्यादुपमानं क्रियन्ते । उप- मानीकृतपदार्थस्य वर्णादयो गुणा उपमेये रोप्यन्ते। यथा-वर्ध्या भारती ,तस्या उपमानं गङ्गा, गङ्गायाः शुक्लो वर्णः, परिवारो हंसपमादि, आधारो धूर्जटिशिरः, क्रिया पाप. हारित्वम् । ततो भारती कुन्देन्दुसुन्दरद्युतिः पद्मश्रिया हंससेविता शिवोत्तमाङ्गलालिता गरेव सेवकपापहारिणी जयति । यथा-वास्तारकास्तासामुपमानं मुक्तास्तासामाधारोऽब्धिस्ततो नभोम्भोधि- मध्ये तारा मुक्का इव । यथा-वाः काशास्तेषामुपमान हास्य हास्यं च प्रियसङ्गतं भवति, ततो नव- हंससमागमे शरद्वध्वा हालप्रकाशा इव काशाः । यथा-वण्यं हास्यं तस्योपमानं ज्योत्स्ना तस्या आधारश्चन्द्रस्ततो मुखचन्दस्य ज्योत्सव हास्यश्रीः । यथा-वयं यशस्तस्योपमान हास्य हास्यस्य हर्षस्ततो रिपुजयहृष्टस्य नृपखहस्य हास्यमिव यशः । थथा-वर्ण्य यशस्तस्योपमानं कर्पूरः कपूंराधारः समुद्का परिवारोऽङ्गारस्त- तस्यैलोक्योदरसमुद्के यशः कर्पूरमिव तन्मध्ये नमोऽङ्गारलेशः । यथा-वास्तारास्तासामुपमानं पुष्पाणि तेषामाधारो लता ततस्तमोवळ्याः पुष्पाणीव ताराः । यथा-वानि पुष्पाणि तेषामुपमानं स्वेबबिन्दवस्ते सात्विकभावाधर्माच्च भवन्ति, ततो दक्षिणनिलस्य स्पर्शादृस्पर्शाद्वसन्तस्पर्शाद्वा वलीनां स्वेदबिन्दव इव पुष्पाणि, ·स्तबक: २] काव्यकल्पलतावृत्तिः । परस्परसंघट्टधर्मादिव रवितापधर्मादिव आत्मवशभृङ्ग परवल्लीगतं दृष्ट्वा कोपादिव वल्लीनां स्वेदविन्दव इव पुष्पाणि । अथवा पुष्पाणां तारका उपमानं तारकाणामाधार आकाशस्ततो वनाकाशे पुष्पाणि तारका इव । अथवा रवितापत्रस्ताः शीतलवनो. पान्तमाश्रितास्तारा इव पुष्पाणि । अथवा स्मोपकारकरान्धकारभ्रान्त्या श्यामलवन मुपाश्रिस्तारा इव पुष्पाणि । थया-वयः प्रासादस्तस्योपमानं हिमाचलस्तस्य परिवारो गङ्गा ततः प्रासादो हिमाचलस्तत्र गड़व पताका । यथा-वर्यः प्रासादस्तस्योपमानं धर्मस्ततः प्रासादो धर्मों लोकपातकवैरिणो जित्वा पताकाच्छलान्मौलेपरि पर्टी चालयति ॥ अथ कृष्णवर्णादर्थोत्पत्तये कृष्णपदार्थोपसङ्ग्रहो यथा- कृष्णानि केशवः सीरिचीरचन्द्राङ्कराहवः ॥ ७१ ॥ विन्ध्याऽजनाद्रिसुव्रतनेमिना जिनेश्वरौ । धूमकेतुर्महापद्मानन्तनागौ यमासुरौ ॥ ७२ ।। सर्पराक्षसशन्यश्च शिवकराठघनाशनिः । कालिः कलिहरिद्वैपायनरामधनञ्जयाः ॥ ७३ ॥ शूद्राणां वर्णो धर्मः पितरश्च तमोगुणाः ॥ काली देवी द्रुपदजा राजपादो विदूरजम् ॥ ७४ ॥ विषाम्बरकुहूशस्त्रागुरुपापतमोनिशाः । धूमकजलकस्तूरोपका बहुलदुर्दिने ॥ ७५ ॥ मषीमदसुरावाद्धियमुनासाजनाश्रवः । मुद्गमाषतिला मुस्तमरिचे वनशाखिनौ ॥ ७६ ॥ गवलं तालतापिच्छदलेन्दीवरवल्लयः । नीली जम्बूफलं गुजामुखागारौ खलाजिने ॥ ७७ ॥ मारिदुर्वचनालीकखलाः कृत्या कुकीर्तयः । मारणध्यानदुर्ध्यानकृष्णलेश्या विपद्धयथा ॥ ७८ ॥ कूर्मों वराहखट्वाङ्गमहिषाः पिकषट्पदौ । गोलाङ्गुलमुखं हस्ती कण्ठश्चटककेकिनोः॥ ७९ ॥ काकः पिपीलिका दुर्गापतिखण्डनकण्डिकाः । मकरः कृष्णसारस्तु भिल्लाश्छाया च गोमयम् ॥२०॥ रामारोमावलीनेत्रपक्ष्मभूरोममूर्धजाः । रसावद्भुतङ्गारौ कटाक्षाक्षिकनीनिकाः॥ ८१ ॥ एतेऽन्येऽपि कृष्णपदार्थाः परस्परमौचित्यादुपमानं क्रियन्ते । उपमानीकृतपदार्थस्य वर्णादयो गुणा उपमेये रोप्यन्ते । यथा-वा स्त्रीवेणी तस्या उपमानं कृपाणः कृपाण.

·१२० अमरचन्द्रयतिकृता- [ प्रतानः ४- स्याधारो वीरस्तता मदनवीरेण भवनिष्फलीकृतपञ्चशरेण स्त्रीवेणीमिषात् कृपाणदण्ड इव प्रगुणीकृतः। वर्ण्य तमस्तस्योपमानं घूमः, धूमाधारोऽग्निस्ततः सन्ध्यावन्हेधूमैरिव तमोभि- याप्ला दिशः। वयं तमस्तस्योपमान कजलं, कजलाधारस्योपमानं धूमः, धूमाधारोऽमिस्ततः सन्ध्यावन्हेराधारो दीपस्तत औषधीदीपसमुद्भुतैः कजलैरिव तमोभिर्मलिना दिशः । अथवा रविवियोगार्तानां दिग्वधूनां साक्षनाश्रुसलिलानीव तमांसि । वर्ण्य इन्दुकलस्तस्योपमानं नीलपद्मं तस्याधारः सरस्ततो नभोरण्ये सुधारस. स्तत्र लाञ्छनच्छलादुत्तसो नीलोत्पलम् । अथवा यामिनीका मिन्या मुखमिव चन्द्रस्त- ल्लाञ्छनच्छलादुत्तंसो नीलोत्पलम् । अथवा लाञ्छनस्य पापमुपमानं पापस्य दुष्कृता- दुत्पत्तिः, ततो रविवियोगार्तपद्मिनीनां लक्ष्मीहरणपातकादिव चन्द्रस्य लाञ्छनच्छला. न्मुहूर्त पातकमिव दृश्यते । तथा इन्दुकलङ्कस्योपमानं कस्तूरिका तस्या आधारो रूप्यकचोलकम् । ततो यामिनीकामिनी स्वमण्डनार्थ चन्द्रस्य कचोलको लाम्छन- व्याजात्कस्तूरिकापङ्कमिव प्रगुणीचकार । अथेन्दुलाञ्छनस्य विषमुपमानं तत आत्मानं क्रूरस्वभावेन निविणं भ्रातृस्वभावस्वीकरणाय लाञ्छनच्छलात्कालकूटं चन्द्रमिव सेवते । अथवा यामिन्याः स्वपतेश्चन्द्रस्य चक्षुर्दोषापनयनाथं लान्छनव्याजात्कजला. ः कृत इव । वये नीलोत्पलं तस्योपमा लान्छनं ततः कामिनीचन्द्र नीलोत्पलं लाञ्छनमिव । वर्यो धम्मिलस्तस्योपमानं राहुस्ततः कालवशादिव गतवैरः मुमुखीमुखपार्थे चन्द्रभ्रमाद्धम्मिलच्छलेन राहुरिव समागतः । वा श्रीकण्ठकण्ठरुचिस्तस्या उपमानं तमस्ततस्त्वं हे प्रभो सर्वेषामपि सामान्यप्रभुस्ततः किमस्मद्वैरिणं चन्द्रं शिरसा धत्स इति विज्ञप्तयेऽन्धकारमिव कण्ठ- रुचिच्छलादीश्वरमाश्रितम् । अथवा कण्ठरुचि निजमतललाटेन्दुमिलनाय जलधिरिव समागतः । अथवा कण्ठरुचिच्छलाद्गङ्गास्पर्धयेव यमुना ईश्वरं समागता ॥ नीलवर्णादर्थोत्पत्तये नीलपदार्थसहो यथा-- नीलानि बुधकर्कोटौ मल्लिपाश्वौँ जिनेश्रौ । बीभत्सरसवायू च नीलको नीलवानरः ॥ २ ॥ शुको नीलोत्पलं दूर्वा प्रियङ्गुदलशैवले । वंशाङ्करो मरकतेन्द्रनीलो रविवाजिनः ॥ ३ ॥ काचो मुद्गस्तथा नीललेश्या बालतृणादयः ॥ एतेऽन्येऽपि नीलपदार्थाः परस्परमौचित्यादुपमानं क्रियन्ते । उपमानीकृतपदार्थल्य वर्णादयो गुणा उपमेये रोप्यन्ते यथा-वण्यः पार्वजिनस्तस्योपमान नीलोत्पलं तस्या- धारः सरस्ततो यस्य मनःसरसि श्रीः पार्वे नीलोत्पलीभवति तस्यलक्ष्मी दूरे । वा शुकावली तस्या उपमानमिन्द्रनीलमणिमाला, ततः शरदि नमोलक्ष्म्या इन्द्रनीलमणिमालेच शुकावली ॥

·स्तबकः २] काव्यकल्पलतावृत्तिः। १२१ रक्तवर्णादर्थोत्पत्तये रक्तपदार्थसब्यहो यथा- शोणानि भौमभीमान्धाः शङ्खतक्षकपन्नगाः ॥ २४॥ पनप्रभा वास्तुपूज्यौ जिनेद्रौ नवभानुमान् । त्रेता त्रेता हरिः क्षत्रवर्णधर्मपितुबजाः ॥ ८५ ॥ सन्ध्योल्कावन्हयो विद्युत्ताने विद्रुमकुङ्कुमे । पद्मरागसुरारक्तचन्दनालक्तकद्रवाः ॥ ८६ ।। द्वगन्ताधरजिह्वासृङमांससिन्दूरधातवः । हिङ्गुलं मधु रत्नानि स्फुलिङ्गा हस्तिबिन्दवः ॥ ८७ ॥ नखेन्द्रगोपखद्योताः कुकुटस्य शिखा तथा। चकोरसारसपारावतकोकिलदृष्टयः ॥ ८ ॥ कियाहो हंसचञ्चशी शुकमर्कटयोमुखम् । कुसुम्भकिंशुकाशोकजपाबन्धूकपाटलाः ॥ ८१ ।। पल्लवा दाडिमीपुष्पं बिम्बीकिम्पाकयोः फले । गुजा कोकनदं रौद्ररसो रागघटेष्टिकाः ॥ १० ॥ ताम्बूलरागो मजिष्ठा वज्रक्षतनखक्षते । तेजोलेश्याः पद्मलेश्याः क्रोधः क्रुद्धवपुर्मदः ॥ ९१ ॥ वश्याकर्षणयोानं सपाकफलमण्डली । एतेऽन्येऽपि रक्तपदार्थाः परस्परमौचित्यादुपमानं क्रियन्ते । उपमानीकृतपदार्थस्य वर्णादयो गुणा उपमेये रोप्यन्ते । यथा-वाः किंशुकास्तेषामुपमान कोसम्भवासांसि ततो वसन्तप्रियसमागमे वनस्थनिरन्तरस्मेरितकिंशुककुछमश्रेणिमिषेण करैः कोसम्भ- वासांसि परिहितानि । वण्या कडेलिस्तस्या उपमानमनुरागस्ततो वसन्तानुरक्कया वनलक्ष्म्या कडेलि- च्छलेन मूतॊऽनुराग इव प्रकटीचक्रे । अथवा वनश्रियो मुखमण्डनं कुष्कुमस्तबक इव कलिः। वण्यो सन्ध्या तस्या उपमान वन्हिस्ततः प्राणनाथेऽस्तङ्गते खौ दिग्वधूभिरनु- रागमयोभिः सन्ध्याच्छलेन प्रगुणीकृतो वन्हि रिव । अथवा चक्रवाकहृदयेभ्यो विरहा. मिज्वालाकलाप इव सन्ध्याच्छलेन नभोऽभिव्यापी बभूव । वर्या जपा तस्या अपमानं रखानि ततः शरत्कालनवलक्ष्म्या जपाकुसुमच्छलेन रत्नानीव प्रदत्तानि । वयो बालार्कस्तस्योपमानं कुक्कुटशिखा ततः प्रातः किरणावृतमूर्ति नावर्णवन- पक्षतेरुदयगिरिकुकुटस्य शिरसस्थितो रविः शिखाशोभा लभते ॥ पिङ्गालवर्णादर्थोत्पत्तये पिङ्गालवर्णपदार्थसङ्ग्रहो यथा- पीतानि ब्रह्मसूर्येन्द्रगरुडेश्वरद्वग्जटाः ॥१२॥ पद्मनाभो गुरुविष्णोश्चकं वीररजोगुणाः । गिरिजाऽगस्तिरिन्द्राश्वा द्वापरो द्वापराच्युतः । ९३ ॥ १६ का० क० ·१२२ अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ४- भयानकरसो वैश्यवर्णधर्मपितृव्रताः। ऋषभप्रमुखास्तीर्थकराः षोडश वासराः ॥ ९४ ॥ सुराद्रिः काञ्चनं कांस्यं रीतिः किञ्जल्कवल्कले । परिव्राजकवस्त्राणि हरितालमनःशिले ॥ ९५॥ हरिद्रा रोचना हीरो गन्धकं दीपचम्पके । कर्णिकारं सुवर्णाब्जरम्भाकेतकशालयः ॥ ९६ ॥ हरयो रथाङ्गनामा वानरः सारिकाक्रमौ । एतेऽन्येऽपि पीतपदार्थाः परस्परमौचित्यादुपमानं क्रियन्ते । उपमानीकृतपदार्थस्य वर्णादयो गुणा उपमेये रोप्यन्ते । यथा-वयर्यो रविस्तस्योपमानं कोकस्तस्याधार: सरस्ततो नभःसरोवरे रविश्चक्रवाक इव । वाः कोकास्तेषामुपमानं परागस्ततः सरसि स्मेरसरसिजपरागस्तबका इव चक्रवाकाः । वयः परागस्तस्योपमानं ककुमाम्भस्तदाधारी नारीशरीरं ततः काननलक्षम्या वसन्तप्रियागमे परागप्रसरपरिष्वङ्गमिषेण कुकुमलेप इव चक्रे । वो रविस्तस्योपमानं गरुडस्तस्य क्रिया सर्पवधस्ततस्तिमिरसाणां गरुड इव रविः ॥ अथ धूसरादिभ्योऽर्थोत्पत्तये धूसरादिपदार्थसङ्ग्रहो यथा- धूसरा रेणुमण्डूककरभा गृहगोधिका ॥९७ ॥ गर्दभो मूषको दुर्गाकाककण्ठकपोतकाः । पुलकोऽहिः शिखिपिच्छाऽधोभागः करुणो रसः ॥ ९८ ॥ कपोललेश्योर्णनाभशकुनाः कर्वरो तथा । वा मण्डूकास्तेषामुपमानं करुणो रसस्तस्याधारो दुःखिनस्ततो वर्षाकाले चलमण्डूकावलिच्छलेन विरहार्त्तानां हृदयेभ्य उद्भ्रान्तः करुणो रस इव ॥ वहुवर्णाः शिखिपिच्छेन्द्रचापश्रीदचित्रकाः ॥ ९९ ॥ वर्ण्य धनुस्तस्योपमानं शिखिपिच्छे ततस्तस्याधारो गोपवर्णः ततः कृष्णमेघस्थ गोपालानां प्रपन्नस्य शिखिपिच्छाभरणमिव इन्द्रधनुः ॥ उत्कर्षमुपमेयस्य परिकल्पयितु सुधीः । विशेषणैः परिष्कारमुपमानस्य कल्पयेत् ॥ १०० ॥ उपमेयस्य शोभातिशयख्यापनाय कयाऽपि युक्या विशेषणैरलकृतमुपमानं कुर्वीत । सुरनिकरकराग्रव्यग्रमन्थानशैलक्षुभिततरलदुग्धाम्भोधिकल्लोलकान्तिः । हिमकिरण चिव्यूहविभ्राजमानक्षितिधरपतिचूडाजाह्नवीकल्पकान्तिः ॥ तुहिनगिन्तिनूजाननभूतेशचूडागलितगगनगङ्गाधौतबालेन्दुगौरः । गिरिशमुकुटचन्द्रज्योतिरुद्योतमानस्फटिकशिखरचडास्पर्धमानाङ्गकान्तिः ॥ इति श्वेतवर्णः। यथा- - ·स्तबकः २] काव्यकल्पलतात्तिः । १२३ १ मुकुटगलितगङ्गानीरकल्लोलमालास्नपितगिरिशकण्ठस्पष्टदेहयष्टिः । अभिनवजलवाहव्यूहधारा विशुद्धाजनशिखरिगरीयाङ्गचङ्गाङ्गालक्ष्मीः ॥ दिनपरिवृढ पुत्रीगर्भनीलारविन्दप्रसृमरमधुपालीपक्षतिप्रख्यकान्तिः । जलशयनशरीरस्फाररोचिःप्रपञ्चच्छुरितसलिलराशिभ्राजमानाङ्यष्टिः ।। इति कृष्णः । मसृणधुसूणपङ्काभ्यगचञ्चच्चलाक्षीकुचकलशपिधानाद्दामकोसम्भकान्तिः । तरुणतरणिकान्तिप्रान्तसंसर्गरङ्गत्कमलदलकदम्बप्रायकायप्रभोभिः । अभिनवरविरश्मियोतितप्राच्यभूभृच्छिखरलसदशोकस्मेरपुष्पोपमानः । पतिकुपितमृगाक्षीलोचनप्रान्तरोचिश्छुस्तिकमलकर्णोत्तंससङ्काशकान्तिः ।। इति रक्तः । मुररिपुपदनिर्यजान्हवीनारपूरनपितगरुडपक्षप्रख्यसंलक्ष्यलक्ष्मीः । तरुणकिरणमालिस्फूर्जदंशुप्ररोहः स्मितकनकसरोजव्यूहतुल्याङ्गकान्तिः ॥ जलधरनिकुरम्बोदामधारा निपातस्त्रपितकनकशैलस्पद्धिरोचिष्णुकान्तिः । तरुणतरमृगाक्षीगण्डरोचिःप्रपञ्चच्छुरितकनककोत्तंससद्वर्ण्यवर्णः ॥ इति पीतवर्ग:। सदृशं सहशेनोपमेयम् । यथा- अमरनिकरयाञ्चाविस्फुरत्कामधेनुस्तनगलितपयोवदारती यस्य रेजे । हिमकिरणमयूखप्रान्तभिन्नेन्दुकान्तप्रसरदमृततुल्या यस्य वाचो विभान्ति ॥ दनुतनुजविपक्षक्षुब्धदुग्धाब्धिगोल्लसदमृतसमाना रेजिरे यस्य वाचः । मदनमथनचूडाचन्द्ररोचिष्णुगङ्गालहरिभरसमाना शोभते यस्य वाणी ॥ एवमन्यदपि ॥ इति श्रीजिनदत्त० अर्थसिद्धिप्रताने चतुर्थे वर्ण्यस्तबको द्वितीयः ॥ अथ आकारेभ्यस्तत्रापि प्रथमं चतुरस्राकारादर्थोत्पत्तये चतुरस्राकारपदार्थसङ्ग्रहा यथा- चतुरस्राणि व्यजनं कुम्भिका च पताकिका । चातुरी मञ्चिका सिंहासनं पार्थिवमण्डलम् ॥ १०१ ॥ एतेऽन्येऽपि चतुरस्नपदार्थाः परस्परमौचित्यादुपमानं क्रियन्ते । उपमानीकृतपदा- र्थस्य वर्णादयो गुणा उपमेये रोप्यन्ते । यथा-वर्ण्य पार्थिवमण्डलं तस्योपमानं सिंहा. सनं तस्याधेयं राजा ततः सर्वकार्यकरणक्षमस्य मन्त्राधिराजस्य सिंहासनमिव पार्थिवमण्डलम् ॥ प्रलाबचतुरनपदार्थसङ्कहो यथा-- प्रलम्बचतुरस्राणि खट्वा स्थण्डिलतूलिका। कपाटपट्टिकापेटापट्टाः प्रालकपुस्तके ॥ १०२ ॥ - ·. अमरचन्द्रयतिकृता [प्रतानः ४- इष्टका तिलकं केतुः पटः पाणिः प्रसारितः । प्रशस्तिपट्टिका शय्या पटुः शकटमञ्चकौ ॥ १०३ ॥ गवाक्षसारफलकं कटद्वारपटादयः । एतेऽन्येऽपि-इत्यादि। वर्ण्य पुस्तकं तस्योपमानं मजूषा साऽपि रवस्थानं, ततो धृतकाव्यरसा मञ्जूषेव पुस्तिका । वर्ण्य तिलक तस्योपमानं तूलिका, ततो मदननृपतेर्वालाशरीरसौधोपरि क्रीडायै चतुरस्नमुक्तातिलकच्छलेन विशदप्रभाच्छलोत्तरच्छदा तूलिकेव प्रगुणीकृता । वा दलिका तस्या उपमानं चतुरस्त्रतिलकं, ततो गृहलक्ष्म्याश्चन्दनं तिलक- मित्र लिका। वर्य ललाटफलकं तस्योपमानं प्रशस्तिपट्टिका, ततः कन्दर्पदेवतायतने बाला- शरीरे कस्तूरिकापत्रवल्लीमिवाऽक्षरमालिका प्रशस्तिपट्टिकेव ललाटफलकम् ॥ वृत्तपदार्थसङ्ग्रहो यथा- सम्पूर्णगर्भवृत्तानि मुखपद्मेन्दुदर्पणाः ॥ १०४ ॥ कपोलकुण्डले तालसूर्यभाजनगाब्दिकाः । झल्लरी कमठं पुण्डं लूतागृहदलस्फुराः ॥ १०५ ॥ छत्रव्यजनचालिन्यो मृदङ्गपुटपूपकाः। घरदृमण्डको कन्दुरालवालः सरो मही ॥ १०६ ॥ द्वीपः शरावः कंसालकरिश्रवणकौशिकाः । कुलालरथकृष्णानां चक्राणि शाण्यन्त्रकम् ॥ १०७॥ तुलावेलाजकैवर्तजालावर्तारघट्टकाः । एतेऽन्येऽपीत्यादि । वर्ण्यः सूर्यस्तस्योपमानमादर्शः स स्त्रीपावें भवति, तत: पूर्वदिङ्नार्या आदर्श इव प्राभातिको रविः । अथवा खेरुपमानं पुण्डः सोऽपि स्त्रीमुखे मवति, तत पूर्वदिगणनामुखे पद्मरागपुण्ड्रमिव रविः । वर्ण्यश्चन्द्रस्तस्योपमानं छत्रं तदपि राज्ञो भवति, ततो मदनभूपतेश्छत्रमिव चन्द्रः । अथवा चन्द्रस्योपमानं स्फुरा सापि सुभटस्य भवति, ततो मदनमुभटस्य स्फुरामण्डल- मिव चन्द्रः ॥ गम्भीरमध्यवृत्तानि नाभिस्थालोगुहानदाः ॥.१०८ ॥ कुण्डं वापी श्रुतिः कूपो मुखं गर्भकचोलके । कमण्डलुघटग्रीवाचक्रनाभिरुलूखलः ॥ १०९ ॥ कटाहमणिको कुण्डी कम्बुः कुतपपङ्कजे । चषकं कुम्भभृङ्गारौ श्रीभाजनाप्यमण्डले ॥ ११० ॥ हारका सेनिका पल्ली करण्डो धूपवर्तकः। कपालखरे तुम्बसमुद्रकरका इतिः ॥ १११ ॥ घण्टाशिरस्कधत्तूरसुमनोभेरिकाहलाः। मालप्रणालनलिकाः शरधिर्धमनी घटी ॥ ११२ ।।

·स्तबंकः ३] काव्यकल्पलतावृत्तिः। १२५ गर्तापिधानं चङ्गेरीकुम्पिकालोकनालयः । तिलेक्षुपेषुद्यन्त्रे पालकं द्यूतगतिका ॥ ११३ ॥ एतेऽन्येऽपीत्यादि । वा नाभिः तस्या उपमानं कृपस्ततः स्तनारवटोपरि लुलित- रोमालिमालालावण्यजलपूर्णः शृङ्गारवनसेचनाय मदनारामिकेण नाभीरूपः कृप इव प्रगुणीकृतः। वानि पद्मानि तेषामुपमानं चषकानि ततो जलदेवतानां मधुपूर्णानि चषका. नीव पद्मानि ॥ पिण्डिताकृतिवृत्तानि गोलस्तबककन्दुकाः । कन्देभकुम्भधम्मिल्लनितम्बस्तनमौलयः ॥ ११४ ॥ दुष्यं घण्टिका मुष्टयंसकरोटिककुदण्डकाः । राहुम्रक्षणपिण्डोधःकपिशीर्षघटाः फलम् ॥ ११५ ॥ गुल्म फालं वयःसाररथाङ्गा हसजाहको । मोदकः कलशस्तुम्बकमण्डलुसमुद्काः ॥११६ ॥ नारङ्गचूतकरुणबिल्वजम्बीरदाडिमाः । बीजपूरीनारिकेल्यावित्यादिद्रुफलावलिः ॥ ११७ ॥ एतेऽन्येऽपीत्यादि । वयौँ स्तनौ तयोरुपमानं कुम्भौ ततः शृङ्गारसपूर्णौ तटस्थ- निष्पन्दलेखाकृतिरोमावलिरम्यौ मुखस्थितचूचुकच्छलेनेन्द्रनीलपिधानौ नार्याः कुम्भा. विव कुचौ। वो वप्रस्तस्योपमानं वलयं तस्याधारो बाहुस्ततो वसुधावध्वा अन्तरोल्लसित. वलयमिव वप्रः । नार्याः शृङ्गारवल्लेश्चूचुकच्छलनिलीनभृङ्गौ कुसुमस्तबकाविव कुचौ । रतिप्रीतिभ्यां कामदेवस्य त्रिभुवनराज्याभिषेकाय चचुकच्छलसुखस्थिताश्वत्थपल्लवों कनककुम्भाविव कुचौ। वण्यश्चन्द्रस्तस्योपमानं हंसस्ततो नभाकासारे ज्योत्स्नाजलसम्भृते लाग्छनच्छलेन कलितशैवलवल्लरीपल्लवो हंस इव चन्द्रः ॥ गर्भप्रकाशवृत्तानि घटीमुकुटकण्टिकाः । ताडपत्रककटकाङ्गदाः कङ्कणमूर्मिका ॥ ११ ॥ हस्तसूत्रं नूपुरे द्वग्रक्षारक्षार्थकण्डके। पुष्पस्रङमेखला हारो रुण्डमालाकपर्दकौ ॥ ११९ ॥ कटयाः सुत्रगुणो मौखोजपघर्घरमालिके। परिवेषः कुण्डलना प्राकारपरिखावृतिः ॥ १२० ॥ कर्णपाशो बाहुपाशो पालिबाह्यालिवागुराः । घटकण्ठः कृष्टचापं चषालव्योममण्डले ॥ १२१ ॥ दिव्यार्थमण्डलश्रोणीकुण्डलीभूतकुण्डली । पर्गस्तिका योगपट्टवल्गोपवीतरश्मयः ॥ १२२ ॥ एतेऽन्येऽपीत्यादि । यथा-वण्यो वास्तस्योपमानं कपर्दस्तस्याधारः शिवस्ततो ·१२६ अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ४- भुवः शिवमतेः कपिशीर्षमुण्डमालान्वितः कपर्द इव वप्रः । वर्यो वप्रस्तस्योपमानं वलयं तस्याधारो राहुस्ततो वसुधावध्वा अन्तरोल्लसित- नृपसौधबाहुभासितं वलयमिव वप्रः । वो कर्णपाशौ तयोरुपमानं व्याकृष्ठचापे ततो मदनयौवनाभ्यां जननयनमनोमृग- वेधाय सन्निहितकटाक्षबाणे कर्णद्वयमिषेण धनुषी इव कुण्डलिते ॥ सूक्ष्मश्वेतानि वृत्तानि मुक्तामलकतारकाः । दाडिमीफलबीजानि दन्तबिन्दुवराटकाः ॥ १२३ ॥ करटाक्षिपयोबिन्दुबुबुदस्वेदबिन्दवः । प्रसूनं पिटकं पीलुफलं जातीफलं कणाः ॥ १२४ ॥ एतेऽन्येऽपीत्यादि । यथा-वास्तारास्तासामुपमानं मुक्तास्ता हि समुद्रे शुक्तितः सम्भवन्ति, ततो ज्योत्स्नाम्भःसम्भृतनभोऽम्भोधौ लाञ्छनच्छलस्फुटित- मुखचन्द्रशुक्तिकुहरनिःसृता मुक्ता इव ताराः । अथवा ताराणामुपमानं जलबिन्दवः ते हि जलाशयादिषु सम्भवन्ति, ततोऽनवरतभ्रान्तिश्रान्तस्य खेः पश्चिमाचलशिख- रात् प्रदत्सझम्पावशेन तोयनिरुच्छलिता नमसि जलबिन्दव इव ताराः ॥ सूक्षारक्तानि वृत्तानि नखरलेभबिन्दवः । गुजेन्द्रगोपखद्योताः स्फुलिङ्गक्रुद्धलोचने । पूगशोणाश्मषन्धूकबदरीवटयोः फले ॥ १२५ ॥ एतेऽन्येऽपीत्यादि । यथा-वां मणयस्तेषामुपमानं रत्नानि ततो जलधरैजलयः पीतस्फुलिङ्गा इव मणयः । वा इन्द्रगोपास्तेषामुपमानं रत्नानि ततो जलधरर्जलधेः पीतसरलजलैजलैः समं वृष्टै रत्नैरिव इन्द्रगोपैyाप्ता । वाः खद्योतास्तेषामुपमानं वन्हिस्फुलिङ्गास्ततो धनघटासङ्घदृशतखण्डितविद्यु- दग्नेः खण्डलवा इव खद्योताः । वानि बन्धुजीवानि तेषामुपमानं शोणरत्नानि ततो वनलक्ष्म्याः शरत्कालेन क्लप्सानि माणिक्याभरणानीव बन्धुजीवकुसुमानि ॥ सूक्ष्मश्यामानि वृत्तानि जम्बूभृङ्गकनीनिकाः । चूचुकाः साअनाश्चेन्द्रनीलो गुजाऽतसीसुमे ॥ १२६ ॥ एतेऽन्येऽपोत्यादि । यथा-वानि जम्बूफलानि तेषामुपमानं साजनाश्रुविन्दवः, ते दुःखात् स्त्रियो भवन्ति, ततः परवल्लीः स्पृशन्तं मारुतकामुकं दृष्ट्वा जम्वूलतया साजनाश्रूणीव मुक्कानि जम्बूफलानि । वया भ्रमरी तस्या उपमान कनीनिका सा हि नेत्रे भवति, ततो वसन्तनायक पश्यन्त्या माधवीलताया विस्मेरकुममनेत्रान्तर्धमरी कनीनिकेव निश्चला । वण्य? चूचुकौ तयोरुपमानं भृगौ तावपि कमलाश्रयौ भवतः, ततो रतिप्रीति. क्रीडाकमलयोः कुचयोः कृतास्पदौ भृङ्गाविव चूचुकौ ॥

·स्तबकः ३]
काव्यकल्पलतावृत्तिः।
१२७
त्रिकोणान्यथ दम्भोलिशूलेशानदृशौ हलम् ।
सन्ध्यक्षराद्यशृङ्गाटौ कामाक्षीवन्हिमण्डले ॥ १२७ ॥
करपत्रनिरङ्गाद्रितलश्रोणिस्थपाणयः ।
क्षुरप्रशृङ्गगोक्षुररोहिणीशकटानि च ॥ १२ ॥
एतेऽन्येऽपीत्यादि । यथा-वयं त्रिकोणतिलकं तस्योपमानं रोहिणी, सतो
नायिकामुखे त्रिकोणमुक्कातिलकच्छलेन निजपतिभ्रमेण रोहिणीव समागता । अथवा स्म.
भटेन शिवपराभवादनाहतपुष्पबाणेन बालाया भ्रधनुः सजीकृत्य त्रिकोणतिलकच्छलेन
क्षुरप्रायुधमिव प्रगुणीकृतम् । अथवा निरन्तरं जनमनोवेधकारिशरपरम्पराक्षेपश्रमातेरप-
नयनायाऽन्तरान्तरा नीरपानमिव कर्तु नायिका त्रिकोणमुक्कातिलकच्छलात् मदनेन
कान्तिजलपूर्ण करपत्रमिव सीमन्तदण्डे लम्बितम् ।।
दीर्घाणि वेणीसीमन्तनासिकाबाहवोऽङ्गलिः ।
रोमाली पृष्ठवंशोरुजङ्घाऽन्ननलिकाः शिराः ॥ १२९ ॥
मौर्वी धनुः शरमासकृपाणलकुटार्गलाः ।
आषाढमुशलाऽरित्रयष्टिमन्थानकध्वजाः ॥ १३० ॥
वंशधूपतुलापट्टतालदुस्तम्भमेधयः ।
स्तूपकूपयशस्तम्भेन्द्रध्वजाहत्पुरोध्वजाः ॥ १३१ ॥
स्वर्दण्डच्छत्रदण्डोमिनिोकाऽध्वाऽहिनिमगाः।
मृणालं हारशेषस्नग्जटावल्लोद्रुमेक्षवः ॥ १३२ ॥
कुशी प्राजनकं बाहयुगवेत्रकशा झषः ।
हस्तिहस्तरदौ पुच्छं नाडीगृहलकीलकाः॥ १३३॥
दामशैलुकशुलानि करभो नकुलस्तथा।
जलुकैर्वासकूष्माण्डमृदङ्गा वायुमण्डलम् ॥१३४ ॥
वर्तनं लेखनी काष्ठकरणं नखभेदनी।
केतकीदलमखयो नाराचान्दुरश्मयः ॥ १३५ ॥
एतेऽन्येऽपीत्यादि । वा वेणी तस्या उपमानं सर्पः सोऽपि सुधाकुण्डे भवति,
ततस्विनेत्रानलदग्धकुछमायुधसंजीवनवाक्सधाकुण्डस्य वदनस्य रक्षाभुजङ्ग इव वेणी-
दण्डः । अथवा यौवनयज्वना युवतीहृदयकुण्डे सदा दीपितस्य मदनानलस्य निर्गता
धूमोमिरिव वेणीवल्लरी ।
वा रोमाली तस्या उपधानं मृणालं ततः शिवसमरदाधनुषः स्मरस्य कृते
यौवनेन बालारोमावलीव्याजात् सन्जीकृतो मृणालधनुर्दण्डः ।
वया कृपाणलेखा तस्या उपमानं यमुना ततस्त्वदभिहतरणसंमुखनृपतिनिकरैर्निर.
न्तरं विध्यमानो मम पिता रेविविधुरत्वं गतः, ततः कियन्तमपि कालं विलम्बस्वेति
विज्ञापनायेव कृपाणच्छलादू यमुना नृपहस्तं गता ॥
वक्त्रारायलकभालभूनखाङ्काऽध्रिललाटिकाः।
कटाक्षेन्द्रधनुविद्युदर्धचन्द्रहलाङ्कुशाः ॥ १३६ ॥

·१२८ अमरचन्द्रयतिकृता- [ प्रतानः ४- कुञ्चिमित्राङ्गुलीतल्पदात्रकन्दुकदण्डका । तडागपालिकुदालतोरणानि सुखासनम् ॥ १३७ ।। गोपानसी रथो वंशाः शाकच्छदकखेटके । चन्दनमालाबालेन्दुकिंशुकेभागुलीरदाः ॥ १३८ ॥ श्वपुच्छाऽश्वमुखे शृङ्गचञ्चूवृश्चिककण्टकाः । करिदंष्ट्रा मयुग्रीवा सिंहकुक्कुटयोर्नखाः ॥ १३९ ॥ केसरश्चन्द्रको लग्नकङ्कणं फणभृत्फणाः। पुरोधाकरकौपीने केकिकुक्कुटमञ्जरी ॥ १४० ॥ एवमन्येऽपीत्यादि । यथा-वर्यो बालेन्दुस्तस्योपमानं दानं दानेण लवनक्रिया क्रियते, ततो मानिनीमनोभूमिप्ररूढदृढमूलमानलतावितानलवनाय मनोभुवा प्रगुणीकृतं लविनमिव बालशशी । वयोः किंशुकास्तेषामुपमान कर्तर्यस्ता हि व्याधस्य भवन्ति, ततो मदन. व्याधस्य प्रतिकामिनीजनमनोमृगवधादिव रुधिराः कर्तर्य इव किंशुकाः । वर्या नखाडकास्तेषामुपमानं किंशुकानि, ततः कुसमास्त्रस्य कामिनीवक्षःस्पर्धि. चन्द्रबाणाकृतिकिंशुककुममश्रेणीव पतितानि नखक्षतानि । वण्य? श्रुवौ तयोरुपमान मित्राङ्गल्यौ, ततो बालायाः कामयौवनाभ्यां परस्पर- मैन्याय वक्रीकृतौ मित्राङ्गुल्याविव भ्रुवौ ॥ उच्चभद्रासनं वप्रप्रासादाट्टालकालयाः । सतां मनोरथा हस्तिहस्तिशालशिलोच्चयाः ॥ १४२ ॥ एतेऽन्येऽपीत्यादि । यथा-वर्यः प्रासादस्तस्योपमानं हिमाद्रिस्ततः प्रासादे हिमानौ गङ्गेच पताका । वण्यं भद्रासनं तस्योपमानमुदयादिस्ततो भद्रासनोदयाद्रौ राजा रविरिव ॥ इति श्रीजिन. अर्थसिद्धिप्रताने चतुर्थे आकारस्तबकस्तृतीयः ॥ . अथ क्रियाभ्योऽर्थोत्पत्तिः कथ्यते । यथा- इष्टप्राप्त्यै रिपूच्छित्त्यै स्पर्धया पूर्वजक्रमात् । वर्यवस्तुक्रियाभावैः क्वापि श्लेषकृतस्मितैः ॥ १४२ ॥ तावद्वर्ण्यवस्तुनोऽवश्यमेव कापि चलनावस्थानजल्पनादिक्रिया भवति, स्तस्याः क्रियाया इष्टप्राप्तिः, रिपूच्छित्तिः, स्पर्धा, पूर्वजक्रम-एतानि चत्वारि कारणानि कापि श्लेषकृते प्रकाशानि यथोचित्यं योजनीयानि इष्टप्राप्तिर्यथा-वो वप्रस्तस्योच्चैर्वर्धन क्रिया तस्याः कारणं नभोगङ्गास्ना- नेन पापापनयनमिष्टं तत्प्राप्तिस्ततः परमातङ्गस्पर्शोद्भवं मालिन्यमपनेतुमिव वो नभो- गङ्गास्नानार्थमुच्चैस्तरां वर्धते स्म- वर्थ कमलं तस्य जलवासादि तपःक्रिया तस्याः कारण कामिनीमुखौपम्येष्ट- ३ ·स्तबकः ४] काव्यकल्पलतावृत्तिः। प्राप्तिस्ततः कमलं कामिनीमुखौपम्यप्राप्त्यै जलान्तराकण्ठमग्नं तपः कुरुते । वर्ण्यश्चन्द्रस्तस्य शिवशिरःसरसरित्तीरे निवासः क्रिया तस्याः कारणं कामिनीमुखौ. पम्येष्टप्राप्तिस्ततः समुखोमुखौपम्यप्राप्त्यै स्थाणोः शिरसि स्थायी सरसरित्तीरे तपस्वी तपःक्षामो निवसति चन्द्रः । वर्ण्य यशस्तस्य स्वर्गगमनं किया तस्याः कारणं निजमित्ररावतादिमिलनेष्टप्राप्ति. स्ततो निजमिनरावतोच्चैःश्रवोब्रह्महंसशिवशिरोगङ्गाविष्णुपाञ्चजन्यादीनां मिलनायेव नृपयशः स्वर्ग जगाम । रिपूच्छित्तिर्यथा-वयोव प्रस्तस्य नभोगमनं क्रिया तस्याः कारणं स्वस्पर्धिमेरु- नगाश्रितरविरिपूच्छित्तिस्ततः स्वस्पधिमेरोराश्रयणशीलं रविमिव भूमौ पातयितुं वप्रो नभोगमनं करोति । वा हंसास्तेषां सरःश्रयणं क्रिया ततो निजगतिस्पर्धिनारीवदनमित्राणि कमलानीव छेत्तुं सरः श्रयन्ति हंसाः । वो रविस्तस्योदयः क्रिया ततो निजसारथिभ्रातृगरुडरिपुसपैसोदराणीव तमांसि छेत्तुं रविरुदयं करोति । अथ स्पर्धा-वयों वप्रस्तस्य नभोगमनं क्रिया तस्याः कारणं स्पर्धा ततो विन्ध्यगिरिस्पर्धया तरणिसरणिरोधं कर्तुमना इव वप्रो व्याप्नोति । वण्यं यशस्तस्य दिग्व्यापनं क्रिया तस्याः कारणं स्पर्धा ततो निजप्रभावस्पधि- सुधादीधितिस्पर्धयेव नृपयशो दिक्चक्रमाक्रामति । अथ पूर्वजक्रमः-वयों वप्रस्तस्य पूर्वजो गिरिस्ततो निजपूर्वजगिरिक्रमेणैव वो ऽपि नभो रुरोध । वा नारीमुखपत्रवल्लीकस्तूरिका तस्याः पूर्वजो मृगस्ततोऽस्मत्पूर्वजमृगश्चन्द्र श्रित इति पूर्वजक्रमान्मृगनाभिरपि चन्द्रसोदरं मुखीमुखं श्रिता। एवं वस्तुषु क्रियामारोप्येष्टप्राप्त्यादिकारणानि योजनीयानि ॥ क्रियाभ्योऽर्थान्तरोत्पत्तये प्रकारान्तरमाह- वर्योऽपन्हुतिवाचकशब्दारोपितेषु तुल्येषु । रचितोचितक्रियाणामिष्टप्राप्त्यादि कारणं कल्प्यम् ॥ १४३ ॥ वर्ण्यवस्तुष्वपनुतिवाचकः शब्दै रूपकोत्प्रेक्षाभ्यां वाकारक्रियादिभिः सहशानि वस्तूनि यथौचित्यं क्रियाः कल्पयेत् । ततः प्रकल्पितक्रियायामिष्टप्राप्त्यादीनि कार- जानि योजयेत् । यथा-वर्या नारीनखास्तेषु तुल्यत्वादारोपितास्तारास्तासां पाद- लगनं क्रिया तस्याः कारणं नारीप्रसादनेष्टप्राप्तिः, ततस्तव मुखस्पर्धापातकेनाऽस्मत्पतिः कलङ्कितः क्षयी नाधप्रभृति स्पर्धत हति नार्याः प्रसादनं कर्तुमिव नखमिषेण चन्द्रदारा. स्ताराः पादयोलग्नाः। वर्ण्यश्चन्द्रस्तत्तुल्यत्वादारोपितं यशस्तस्य त्रिभुवने भ्रमणं क्रिया तस्याः स्वसमान- निरीक्षणं कारणं ततो मत्समानः कोऽप्यस्ति न वेति निरीक्षितमिव पीयूषद्युतिच्छलेन नृपयशो भुवनत्रयं भ्रमति । १७ का०क० ·१३० अमरचन्द्रयतिकृता- - [प्रतानः ४- वा वेणी तस्यां तुल्यत्वादारोपितः सर्पस्तस्य नार्या अनुसरणं क्रिया ततस्त- द्वचनस्य सुधया सह मैत्रीमिव कारयितुं सुधाध्यक्षः सर्पो वेणीमिषेण नार्या अनुचरत्वं करोति । अथवा तस्याः कटाक्षवक्रत्वमिव शिक्षयितुं वेणीमिषेण सर्पो नार्या अनुचर- त्वंगतः। वा दशनद्युतिस्तस्यामारोपिता सुधा तस्या रामाश्रयणं क्रिया ततो वचन. माधुर्यमिव शिक्षितुं दशनद्युतिमिषेणाश्रयणं करोति । रिपूच्छित्तिर्यथा-वर्य ऐरावणस्तत्रारोपितं यशस्तस्य स्वर्गगङ्गाश्रयणं क्रिया तस्या रिपूच्छित्तिः कारणं ततः स्वस्पर्धिनी स्वर्गङ्गामिव गाहितुमैरावणच्छलेन नृपयशः स्वर्गङ्गां गतम् । वण्यों कुचौ तयोरारोपितो चक्रो तयोः कान्तश्रयणं क्रिया तस्याः कारणं रिपू. च्छित्तिः ततो निजवैरिणश्चन्द्रस्य तन्मुखपाश्चात् परामवं कारयितुं कुचच्छलेत चक्रो नारीमाश्रितो। अध स्पर्धा-वां हारमुक्तास्तास्वारोपितास्तारास्तासां नारीसमाश्रयणं क्रिया तस्याः कारणं स्पर्धा ततोऽस्मत्सहोदयेन तमसा वेणीमिषादियमाश्रितेति स्पर्धयेव हारमुक्ताच्छलेन ताराभिः स्त्री समाश्रिता । वा शिवशिरःसरित् तस्यामारोपिता कीर्तिस्तस्याः शिवाश्रयणं क्रिया तम्या: स्पर्धा ततः कण्ठरुचिच्छलेनः भवद्रिपुकीर्तिः शिवमाश्रितेति स्पर्धयेव तव कीर्तिपि शिरोगङ्गाच्छलेन शिवं श्रिता । अथ पुजक्रमो यथा-वण्यो वैरिस्त्रीविरहानलस्तत्रारोपितो नपप्रतापस्तस्य वैरि- स्त्रीहृत्यप्रवेशः क्रिया तस्याः कारणं पूर्वजक्रमस्ततोऽम्मत्पूर्वजः कृपाणो वैरिहृदयेषु प्रविष्ट इति कृपाणोद्भवो नृपप्रतापोऽपि विरहानलच्छलेन वैरिस्त्रीहृदयेषु प्रविष्टः । वो वैरिस्त्रीस्तनपाण्डिमा तत्रागेपितं नृपयशस्तस्य क्रिया वैरिस्त्रीकुचाश्रयणं तस्याः कारणं पूर्वजक्रमस्ततो मत्पूर्वजक्रमस्नतो मत्पूर्वजः । कृपाणो रिपुकुम्भिकुम्भेषु विललासेति कृपाणोद्भवं नृपयशोऽपि रिपुकुम्भिकुम्भसोदनेषु वैरिस्त्रीकुचेषु पाण्डिम- च्छलेन विललास ॥ आरोप्य व वस्तूनां क्रियासु सदृशीः बियाः । तासां रोपितक्रियाणां कल्प्यमुत्पत्तिकारणम् ॥ १४४ ॥ वर्ण्यवस्तूनां क्रियास कम्पनादिषु नर्तनादिकाः, भ्रमरकूजनादिषु जपनस्तवना. फ्रन्दाशीर्वचनादिकाः क्रिया आरोपयेत् । ततस्तासामारोपितक्रियाणां नर्तनादीनां हर्षादीनि, जपनादीनां श्रेयःप्राप्त्यादीनि कारणानि कल्पनीयानि ॥ इति श्रीजिन० अर्थसिद्धिप्रताने चतुथें क्रियास्तवकश्चतुर्थः ॥

·स्तबकः ५] काव्यकल्पलतावृत्तिः । १३१ अथाधारपरिवारादिभ्योऽर्थोत्पत्तिर्यथा- वनगिरिजलभास्वद्वात शीताग्निलोह- प्रहरणपरघट्टाभ्येतजन्तुप्रकारैः। सरिदधिगममौनध्याननैश्चल्यमन्त्रा. नशनमखिलभांगायाचितक्षान्तितप्तः ॥ १४५ ॥ वर्ण्यवस्तुना निजितस्य सशस्य वस्तुनो वनादिमिरमाभिर्भारथः समर्थनीयः । यथा-नानेत्रजिता मृगा वनं गताः । मध्यजित: सिंहो गिरिगह्वरे प्रविष्टः । मुखजितं कमलं जलदुर्गमगात् । स्थैर्य जिता गिरयो मास्वत्तापवातीताग्निमुखदुःखानि सहन्ते । भ्रमरः संघ तितिक्षते । अभ्येतहंसादीनां शरीरखण्डैरप्युपकारं कुरुते । गति- जिता हंसाः शरदधिगमं कुर्वते । दम्भजितो बकः सरित्तटे मौनो ध्यानं कुरुते । तुत्वजितो मेरुलोकाऽदृश्य स्थाने निश्चलीबभूव । मुखजितं कमलं भ्रमरास्वैमन्त्रान् जपति । नखजितानि रत्नानि गिरौ निराहाराणि तस्थुः । अधरजितानि प्रवालानि जलमध्ये जलाहारतया वर्तन्ते । अङ्गसौकुमार्यजितं शिरीषकुसुमं वनेऽयाचितवृत्ति कुरुते । मुखजितं कमलं भ्रमराज्रिधातैरषि क्षमा कुरुते । उदाहरणानि । वयेन जितपदार्थस्येत्यादिभिरुपायैरर्थः समर्थनीयः ॥ लजाकोपतपोनाशसेवाक्रन्दास्यकृष्णताः । रुगात्पाण्डुरता शस्त्रीविषझम्पादियोजने ॥ १४६ ॥ वर्ण्यजितस्य वस्तुनः पराभवोद्भवा एते लज्जादयो भावा यथोचित्यं योजनीयाः । यथा-मुखजितं ष- लजयेव वनं गतम् । कोपतसमिव लजाशयं ययौ । नद्यामाकण्ठ. मनं जलाहारतया तपस्तनुते । अथवा जलदुर्गनष्टं शम्भारम्भोमूतेर्वा सेवां करोति । भ्रमरारवैराक्रन्दं कुरुते । नीलालिभिः कोकनदमनुरक्ततां धत्तं । नेत्रजितं कैरवं दुःखात पाण्डुरतां गतम् । भृङ्गश्रेणामिषादुर शस्त्रों क्षिपति । जलान्तर्झम्पा ददौ । भृङ्ग- मिषाद्वा विषं भक्षयति । एवं यो रक्तपदार्थः स सदृशेन जितः कोपादिव रक्तोऽप्य- थवा कयाचिद्युक्त्या सानुरागो भणनायः । यः श्वेतः श्यामश्च सदृशजितो दुःखादिवो. त्पाण्डुरः कृष्णश्व समर्थनीयः॥ वृक्षाङ्गादिजवस्तूनां वनाद्यैः सत्पदादिकम् । किञ्चिद्वस्तु वृक्षाङ्गादिमयं किञ्चिन्मृन्मयं किञ्चिद्वातुमयं किञ्चित्पाषाणमयं किञ्जि- धर्ममयं किञ्चित्कार्पासमयमित्यादिवस्तूनां वनवासादितपोभिः शुमस्थानाश्रयशुभा- कारशुभक्रियाशुभपरिवारादीनां प्रातिः सम्भाव्या । यद् वृक्षाङ्गादिमयं वस्तु तस्यैते भावा विभाज्याः। यत्पूर्वं वृक्षभवे रवितापशीत. वातादिकष्टमयाचितव्रतादिभिस्तपस्तप्तं तन्मूलत्वपत्रपुष्पफलच्छायादिभिः सूर्यातप- तलानां रोगार्तानां भोगार्थिनां मङ्गलार्थिनां मानां भृङ्गाणां पक्षिणां चतुष्पदानामुप- कृतं तेन वृक्षाङ्गमयवस्तुनः शुभस्थानादिप्राप्तिः । मृन्मये वस्तुन्येते भावाः समारोप्याः। यत्पूर्व कुद्दालघातपादप्रहारयन्त्रबन्ध- प्रवेशचकाराहणचक्रभ्रमणपाषाणपिण्डिकाकाष्ठहस्तकरघातरवितापशोषवन्हिप्रवेशपरीक्षा- ·१३२ अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ४- थं शिरप्रहारादिभिः कष्टमनुभूतं, यत् जनबुभुक्षातृष्णाहारान्नजलाधारतया लोकोपकारः कृतस्तैः सुकृतैर्मृन्मयवस्तुनो भव्याधारादिकमारोप्यम् । धातुमये वस्तुन्येते भावा भावनीयाः । यत्पूर्व वन्हिप्रवेशहस्तपुटघातसन्दशग्रहण- यन्त्रान्तराकर्षणताडनच्छेदनधनप्रहारटडिकाघातादि कष्टमनुभूत, यत् देवादिमण्डनतया कान्ताभूषणतया लोकाप्यायकभोजनोदकाद्याधारतया देवदेव्यादियन्त्राधारतया लोको. पकारः कृतस्तैः सुकृतैर्धातुमयादिवस्तुनः शुभस्थानादि सम्भाव्यम् । पाषाणमये वस्तुन्येते भावा भाव्याः । यत्पूर्व टङ्कविदारणधनप्रहारटङ्किकाघातादि कष्टमनुभूतं, यद्धर्मस्थाने देवतादिहेतुतया परोपकारः कृतस्तैः सुकृतैः पाषाणमय- वस्तुनः शुभस्थानादि सम्भाव्यम् । चर्ममये वस्तुन्येते भावा आरोग्याः । यत्पूर्व कतिकाच्छेदनक्षारक्षेपविक्रयचर्म- कारपादपातरम्पिकाच्छेदसूचिकावेधदवरकबन्धव्यङ्गप्रहारादि कष्टमनुभूतं, यत्पादत्राण. तया, ब्राह्मणाग्रुपयोगिकरपत्रिकादिकतया, पुस्तकाद्यावरणतया इत्यादिभिः परोपकार: कृतस्तैः सुकृतैश्चर्ममयवस्तुनः शुभस्थानायूह्यम् । काससूत्रमये वस्तुन्येते भावा माव्याः। यत्पूर्व शीतवाताधयाचिताम्बुपान- कर्मकरनखच्छेदविक्रयापवरकान्तरक्षेपलोहोपलघर्पणतुलारोहणान्तःसाराकर्षणपिअधातन. विदारणयन्त्रारोहतकुंभ्रम्याकर्षणतन्तुवायकराकर्षणकाष्ठप्रहारविपणिक्रियादि कष्टमनु- भूतं तुलेन, तूलिकादिरूपतया वस्त्रेण परगुह्याच्छादनदेवतादिपरिधानादितया लोक- शीतातपादित्राणादितया परोपकारः कृतस्तैः सुकृतैः कार्पाससूत्रमयवस्तुनो भव्यस्थानादि सम्भाव्यम्। एवं सर्ववस्तूनां पूर्वकृतं कष्टं सुकृतं वाऽऽरोप्य भव्यस्थानाश्रयादिभिरर्थः समर्थनीया। जितस्य सेवा स्वगता छमगा प्रतिबिम्बगा ॥ १४७ ॥ जितस्य द्वौ प्रकारौ भवतः-विदेशगमनं, जेतुः सेवाकारणं वा । विदेशगमनं वनादिषु प्रपञ्चितम् । सेवा तु त्रिविधा । स्वगता यथा-भारत्या गतिजितो हंसः पदसेवां चकार । पार्वतीमध्यजितः सिंहः सेवां कुरुते । छनगा यथा-कामिन्या वक्त्रजितः सर्पो वेणोमिषादनुचरीभूतः । मुखजितश्चन्द्र. श्चन्दनेवृत्ततिलकच्छमना सेवते । प्रतिबिम्बगता यथा-मुखजितश्चन्द्रः कपोलप्रतिबिम्बतयाऽनुप्रवेश चक्रे । जल. माधुर्जितश्चन्द्रः प्रतिबिम्बतया सरः सेवते स्म । इत्याधुह्यम् । सेवासुकृततःश्रेयोन्तरप्राप्तिद्विषजयः । यथा-गतिजितो हंसो यदारतीपदसेवां चक्रे तेन मुकृतेन तजातिरपि मधुर- शब्दाऽऽसीत् । मध्यजितः सिंहो यत्पार्वतीपदसेवां चक्रे तेन सुकृतेन स्वजातिराज्य- मन्यैरनाक्रमणीयत्वं च लेभे । जितया कमलश्रिया कामिनीमुखाश्रयणेन निजरिपुश्चन्द्रो- ऽपि जीयते स्म । मुखजितचन्द्रेण स्फटिकादर्शच्छद्मना कामिनीमाश्रित्य स्वोदयेऽपि सदा विकासि सश्रीकं करच्छमकमलमधः क्रियते, मुकुलीक्रियते च । वर्ण्यवस्तुनः स्पर्धापापेन सदृशं वस्तु सदूषणं कल्प्यम् । यथा-मुखस्पधि - ·स्तबकः ५] काव्यकल्पलतावृत्तिः। १३३ कमलं स्पोद्भवपापै राजप्रसादविकलं सकण्टकं च जातम् । यशःस्पर्धी चन्द्रः सकलङ्क: क्षयी च जातः । सुकृतेऽपि सदोषता। वर्बवस्तुनः स्पर्धापातकेन सदृशं वस्तु सुकृतं कुर्वाणमपि सदूषण स्यात् । यथा-मुखस्पर्धा कुर्वन् चन्द्रो महेश्वरं सेवमानोऽपि सकलङ्कोऽभूत् । मुखस्पोद्भवैः पापैः कमलं हंसद्विजान शरीरखण्डैरपि प्रीतान् कुर्वाणं सकण्टकं भवति । अथ तपसाऽर्थोत्पत्तिभेदाः- स्यात्तपः स्वगतं छद्मगतं च प्रतिबिम्बगम् ॥ १४८ ।। तपोविधिस्त्रिधा आत्मनैव स्वयं कृर्त, सदृशवस्तुच्छमना वा कृतं, जलादिषु प्रतिबिम्बतया वा कृतम् । त्रिविधमप्यने उदाहरिष्यते । वयादिभिस्तपो वयंजितस्यैतत्कलाप्तये । वर्ण्यजितस्य वस्तुनो वण्यंशोभाप्राप्तये वण्यंजयाय वा वनादिभिस्तपः कल्पनी. यम् । स्वगतं यथा-मुखजितं कमलं तच्छोभाप्राप्तये जलवासादि तपः कुरुते । छभगतं यथा-मुखशोभाप्राप्तये चन्द्रो वने लताशाखावलम्बी कुममस्तबकच्छलेन तपस्तनुते । प्रतिबिम्बगतं यथा-मुखलक्ष्मीलब्धये चन्द्रो रनभूमिप्रतिबिम्बतया शैलशिरसि तपस्तनुते । एवं सर्वभेदेषु त्रिविधत्वं बोध्यम् ॥ तपसा सत्पदावाप्तिः जितस्य सशस्य तपसा वय॑शोभाप्राप्तिः । यथा- यत्कमलेनाकण्ठजले जला- हारेण तपस्ततं तेन नारीमुखसमानता लब्धा । यच्चन्द्रेण वने कुछमस्तबकच्छलेन तप- स्ततं तेन स्त्रीमुखलक्ष्मीर्लब्धा । यद् भृङ्गश्रेणिभिर्विष्णुपदाम्बुजे कान्तिधोरणीमिषेण सेवा कृता तेन नारीकटाक्षच्छटोपमा प्राप्ता ॥ दुखादिस्तदनाप्तिकः ॥ १४९ ॥ तपसाऽपि वर्ण्यलक्ष्म्या अप्राप्तौ जितं वस्तु दुःखचेष्टितानि कुरुते । यथा-मुख. जितं कमलं जलवासादिभिरपि मुखलक्ष्मी न प्राप ततो भ्रमरास्वैराक्रन्दं कुरुते । वेणीजिता भृङ्गश्रेणी बने मकरन्दास्वादमात्राशनाऽपि वेणीसाम्यं न प्राप ततः साक्रन्दा - भ्रमति ॥ तेनापि न हि तत्प्राप्तिः तपसाऽपि वर्ण्यशोभा जितं वस्तु न लभते । यथा-कमलं जले आकण्ठमन्नं तपस्तेपे पर नारीवक्नोपमां न प्राप । हंसः सरस्वतीपदसेवां चक्रे पर नारीगत्यु- पमान प्राप ॥ महत्प्राप्तिन तस्य तु । तपसा महतोऽन्यस्य श्रेयसः प्राप्तिर्भवति न पुनर्वर्ण्यशोभाप्राप्तिः । यथा-कमलं जलवासादिभिः श्रीपदं राजहंससेव्यं जातं, न पुनः स्त्रीमुखोपमा लेभे। चन्द्रेण ज्योत्स्नादानैश्चकोरप्रीणनासकृतैः शिवशिरसि पदं लब्धं न पुनः स्त्रीमुखोपमानम् ॥

·१३४ अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ४- - - सेवया गङ्गा यथा- तदाप्तौ दुष्कृतं विघ्नः तपला वर्ण्यलक्ष्माप्राप्तौ जितवस्तुनः किञ्चिदुष्कृतं विघ्नः कल्पनीयम् । यथा- कमलं शम्भोरम्भोमूत्तेः सेक्या मुखोपमामयास्यच्चेन्नित्याश्रितभृङ्गाबन्धनं नाकरिष्यत् । विष्णुपदसेवासुकृतेन विष्णुपदी तत्कीर्तितुलनां प्राप्नुयायदि नीचगमनं न कुर्यात् ।। तदातावपरं शुभम् ॥ १५० ॥ तपसा वर्ण्यशोभाप्राप्तौ सदृशवन्तुनोऽन्यदपि श्रेयः सम्भाव्यम् । यथा-कमल जलवासादिभिर्मुखोपमा प्राप्य लक्ष्मीस्थानं राजहंससेव्यं च बभूव । जलवासादिभिः पाञ्चजन्यो नारीकण्ठोपमानं प्राप्य लक्ष्मीपतेरपि करारविन्दानुग्राह्यो बभूव ॥ श्रेयस्तदातौ दोषेऽपि तपसा वर्ण्यस्योपमाप्राप्तौ सहशवस्तुनः सदोषस्यापि श्रेयः कल्पनीयम् । यथा- जलवासादिभिमुखोपमा प्राप्त कमलं सकण्टकमपि देवशिरांस्यधिरोहति । विष्णुपद- यत्कार्तिसमतां प्राप्य नाचगामिन्यपि शिवशिरःसंश्रयाऽऽसीत् ॥ तदाप्तौ नर्तनादिकम् । तपसा वयॊपमाप्राप्तौ हर्षण सदृशवस्तुनो नर्तनादीनि कल्पनीयानि । अनि नृत्योत्कन्धकरता स्मेरगौरवापीडपुष्टता ॥ १५१ ॥ प्राश्रितातिथिविप्रादिदानं देवादिपूजनम् । यथा-जलवासादिना स्त्रीमुखोपमां प्राप्य कमलं वातचलितपत्रैर्नत्यं रचयति । राज्ञः स्थैर्योपमा प्राप्य मेरुरुत्कन्धरोऽभूत् । गम्भीर्यापमां प्राप्य जलधिः सर्वदिग्व्यापी बभूव । मतिसमतां प्राप्य बृहस्पतिर्देवगुरुतां गतः । मुकेशकेशोपमा प्राप्य कलापी शिखाच्छलादापीडं धत्ते । स्थैर्योपमा प्राप्य गिरिः शिरस्थमेघावलिव्याजान्मुकुट धत्ते । राज्ञः स्थैर्योपमा प्राप्य मेरुः स्थूलाऽभूत् । मुखशाभां प्राप्य चन्द्रः स्वाश्रित. चकोरान् स्वेच्छया ज्योत्स्नापानं कारयति । मुखलक्ष्मी लब्ध्वा कमलं हंसद्विजान- तिथीन भृङ्गानाहारदानः प्रीणयति । मुखोपमा प्राप्य चन्द्रेण स्वकलया शिवपूजा कृता। एवं चले नृत्यम् , उच्चे गर्वोत्कन्धरता, विस्तार्ण स्मेरता, पूज्य गौरव, शिरः :स्थवस्तु- न्यापीडा, स्थूले पुष्टता कल्पनाया । इत्याद्यनेकोल्लेखैरर्थः कल्पपीयः ।। अर्थोत्पत्तये प्रकारान्तरमाह- द्वेष्यस्याङ्गसुहृद्भङ्गैः वर्ण्यवस्तुना जितो यः पदार्थस्तस्य वण्यं तावद् द्वेष्यम् । ततो द्वेष्यस्य वर्ण्यस्य यान्यङ्गानि तेषां साम्येन Bहृदूपाणि यानि वस्तूनि तेषां जितपाश्र्वानङ्गः कल्पनीयः । यथा-नार्या कुवाभ्यां जितः कुम्भी नारोमुखमित्राणि कमलान्युन्मूलयति । नार्या मध्यजितः सिंहो नारीनेत्रमित्राणि मृगकुलानि भिनत्ति ॥ अङ्गविद्वेषिपोषणैः ॥ १५२ ॥ द्वेष्यस्याङ्गानां समतया द्वेषिरूपाणि यानि वस्तूनि तेषां जितपदार्थपाश्र्वात्पाषर्ण कार्यम् । यथा-राज्ञा प्रतापनितो रविः राजयशांमित्र वन्द्रद्वेषिणः कमलामि सभाकानि ·स्तबकः ५] काव्यकल्पलतावृत्तिः। कुरुते । राज्ञा यशोजितश्चन्द्रो राजप्रतापमित्ररविद्वेषिणः कैरवाणि विकासयति । अङ्गद्वेषिसुहन्पोषैः द्वेष्याङ्गद्वेषिणां ये सुहृदस्तेषां जितपदार्थपाश्र्थात् पोषो विधेयः। यथा-नार्या मुखजितश्चन्द्रः स्त्रीकटाक्षद्वेषिषट्पदश्रेणिप्रीतिदायीनि कैरवाणि विकासयति । नायर्या गतिजितो हस्ती मुखद्वेपिकमलोपासकान् भृङ्गान् दानेन पुष्णाति ॥ अङ्गद्वेषिद्विषद्वधैः। द्वेष्याङ्गद्वेषिणां यानि द्विषद्रूपाणि वस्तुनि तेषां जितपदार्थपाद्विधो विधातव्यः । यथा-नार्या धम्मिल्लजितो राहुः स्त्रीमुखद्वेषिकपलद्वेषिणं, नारीकुचयुग्मवेषिणं वा चन्द्र पीडयति । नार्या वेणीजिता भृङ्गश्रेणी स्त्रीमुखद्वेषिचन्द्रवेषिकमलानि पदाधातैः पराभवति ॥ समानवस्तुनः शोभाचौर्यान्नाशोऽथ निग्रहः ॥ १५३ ॥ वाङ्गसदृशं यदस्तु तस्य वाङ्गशोभाचौर्य परिकल्प्य वनादिषु नाशो निमहो वा कल्पनीयः । यथा-मृगा नारीनयनशोभां हृत्वा बने नष्टाः । स्त्रीमध्यश्रियं कृत्वा सिंहो गिरिगहरे गतः । नारीमुखलक्ष्मीहरं कमलमिति राजहंसैः खण्डशः क्रियते । रात्रौ स्त्रीमुखलक्ष्मी हरति चन्द्र इति प्रातःकालेन छिन्नकरः क्रियते ॥ निपातायतनद्रव्यभङ्गाकारलङ्घनैः । राजवेषासनस्थानविरुद्धादिमिषेवणैः ॥ १५४ ॥ अगम्यगमनापेयपानकाभक्ष्यभक्षणः । अपह्नवाद्भवेदिव्यं प्रायश्चित्ततदन्यतः ॥ १५५ ।। दिव्यं यथा- हृत्वाऽपि कान्तिधनमस्य नृपस्य कीतेंदिव्यं सृजन्निव जगत्यपवादभीतः। इन्दुः सुधावपुरपि प्रभुरोषधीनामप्येष लक्ष्ममिषसर्पभृतौ न शुद्धः । प्रायश्चित्तकारणं यथा- समरे यत्करवालः पीत्वा मातङ्गाकुम्भकीलालम् । अनुतापीव प्रतयति रिपुनृपतीनां यशःक्षीरम् ॥ अथ भ्रमप्रकारैरर्थोत्पत्तिर्यथा- स्वस्थादिभिभ्रमात् कार्यप्रवृत्तिः परिकल्प्यते । स्वस्थच्छद्मस्थप्रतिबिम्बस्थता पूर्ववत् । क्रमाद्यथा- नलिनानि पानमधुभाजनानि नः पिदधाति यः स विधुरेष गोचरः हति रोषणैरिव मधुवते तं मुदतोमुखं सरमियारुमारुतम् ॥ ताटङ्कामुक्तमुक्तालिच्छलतस्तारकाततिः । निजभर्तृभ्रमेणेयं भेजे चन्द्रमुखीमुखम् ॥ यत्र वैदूर्यवर्येषु कुट्टिमेषु तमोभ्रमात् । प्रतिबिम्बेन तद्भित्तौ पतिरापतति त्विषाम् ॥ अमकारिणोऽपि प्रतिबिम्बता यथा-

·३
६
अमरचन्द्रयतिकृता-
[प्रतानः ४-
मणिनद्धेषु यत्सौधाङ्गणेषु प्रतिबिम्बितम् ।
शशार्दू कैरवभ्रान्त्या भजन्ते भृङ्गराजयः ॥
कार्यप्रवृत्तिरन्यत्र कारणप्रत्यये भ्रमात् ॥ १५६ ॥
यथा-
यथा-
-
एकत्र क्वचिदेव देवसदने सम्प्रेक्ष्य साक्षात्कृत-
प्रद्योतं तपनीयकुम्भमुदयक्ष्माभृमृतार्कभ्रमात् ।
आश्लिष्यन्त्यनिशं निशास्वपि वियद्गङ्गारथाङ्गयो मिल-
दर्तृभ्रान्तिभृतः पयोगतनिजच्छायाविमुग्धाशयाः॥
कार्यप्रवृत्तौ भ्रमतः साफल्यं जायते क्वचित् ।
विधुमणिमयसोधप्राङ्गणे यन्त्र चन्द्रप्रतिमितिमतिफुल्लकैरवभ्रान्तिभाजः ।
असकृदमृतबिन्दुस्यन्दपानेन भृङ्गाः प्रसूमरमकरन्दास्वादसौख्यं लभन्ते ॥
यन्नोन्मुखं चातकवृन्दमनभ्रमेण चैत्योत्थितधूपधुमे ।
वेल्लत्पताकाग्रगृहीतमुक्तनभोनदीबिन्दुभिरेति तृप्तिम् ॥
भ्रमात् कार्यस्य नैष्फल्ये भ्रमः सत्येऽपि वस्तुनि ॥१५७॥
आलियोच्चैः मुरगृहशिरःशातकौम्भीयकुम्भान्
भर्तृभ्रान्त्या निशि विफलिताः स्वर्गगङ्गारथाजयः ।
अर्कालोकादुपगतमपि प्रीतिमाज रथाङ्ग
मिथ्या बुद्धा सपदि न परीरधुमारात् त्वरन्ते ॥
भ्रमात् कार्यस्य नैष्फल्ये सत्यप्यकरणं तथा ।
यस्मिश्चित्रपतत्पतत्रिपरुषोत्कर्षेण वेश्मान्तरे
मार्जारः परिजर्जरोऽजनि जवादाहत्य सत्यभ्रमात ।
तान् विन्दनभिजीवतोऽपि स पुनः प्राग्मङ्गभावादमि-
व्यक्तं मुक्तविरोधबोधविषयो लोकैः समालोक्यते ॥
भ्रान्तस्य वस्तुनोऽन्यत्वं जायते भ्रमतोऽन्यतः ॥ १५८ ॥
यथा-
-
यथा-
चिसया कृत्रिमपत्रिपतः कपोतपालीषु निकेतनानाम् ।
मार्जारमप्यायतनिश्चलाङ्गं यस्यां जनः कृत्रिममेव मेने ॥
भ्रमशातपदार्थस्य पूरणं च भ्रमान्तरात् ।
यथा-
संक्रान्तं प्रतिबिम्बमम्बरमणेः शुभ्राधमवेश्माङ्गणे
यन्त्र प्रातरयत्नपूर्णकलाभ्रान्तिं विधत्ते तथा ।
कासारप्रसरत्सरोरुहपरीरम्भभ्रमेण भ्रमद्-
भृङ्गश्रेणिरिहाश्रिता शितितलभ्रान्तिं यथा कल्पयेत् ॥
नष्फल्ये भ्रमतः कार्यप्रवृत्त साऽथ निश्चयात् ॥ १५९ ॥

·स्तबकः ४] काव्यकल्पलतावृत्तिः। यथा- - यन्न स्फुरत्स्फटिकनद्धगृहाङ्गणेऽर्कसंक्रान्तबिम्बमवलम्ब्य नितम्बिनीभिः । व्यर्थप्रयासकरणोच्चरणाग्रसङ्गान्निश्चित्य सत्यकलशेऽपि किल प्रवृत्तम् ॥ भ्रान्तस्यापि भ्रमो यः स्वाद्विज्ञेयोऽसौ प्रतिभ्रमः । निद्रान्तेषु बने द्विषः सहचरीवक्षोरुही वीक्ष्य य. झुग्येभोन्नतकुम्भविभ्रममयादात रवं तेनिरे । तास त्रासनिमत्तभित्तिवलितग्रीवास वेगोल्लस- द्वेणीदण्डविलोकनेन यदर्सि व्याशय मूर्छामगुः । वन्यो हस्ती स्फटिकघटिते भित्तिभागे स्वबिम्ब दृष्ट्वा दूरात् प्रतिगज इति त्वद्विषां मन्दिरेषु । हत्वा कोपाकुलितरदनस्तत्पुनर्वीक्षमाणो मन्दं मन्दं स्पृशति करिणीशङ्कया साहसाङ्गः ।। अन्योन्यभ्रान्तिको भेदो यत्राऽन्योन्यं द्वयोर्धमः ॥ १६० ।। यथा- जम्बूनां कुसमोद्गमे नवमधुन्याबद्धपानोत्सवाः कीराः पक्रफलाशया मधुकरीश्चिन्वन्ति मुञ्चन्ति च । एतेषामपि जातकिंशुकदलश्रेणीसमानत्विषां पुष्पभ्रान्तिभृतः पतन्ति सहसा चञ्चषु भृङ्गाङ्गनाः ॥ आरूढाः संक्रमैर्यद्रिपुगृहशिखराण्यूज़मालोक्य भित्ति. व्याघाताद व्यर्थयता दिवि जलदगजानैव हिंसन्ति सिंहाः । अचान्तं सोऽपि तत्र प्रतिकृतकमृगारातिनित्यावलोकात् जीर्णातको गजेन्द्रः सविधमपि भवनैव तेभ्यो विभेति ॥ इत्यायनेकोलेभ्रमादर्थात्पत्तिः कार्या ॥ वस्त्वन्तरक्रियारोपैः वस्तुनि तद्विरुद्धवस्तुक्रिया चित्रार्थमारोप्यते । यथा- इन्दुमुखी कुमुदाक्षी रम्भोरु: कमलचारुकरचरणा । अमृतवलावण्याद् हृदयगता देवि ! किं दहसि ॥ धनारिनारीनयनाश्रुनीरैर्यशोलता यस्य विभाति युक्तम् । प्रतापवन्हिचलितो यदेतैर्जगचमत्कारकरं तदेतत् ॥ शशिशुक्लाऽपि यत्कीर्तिश्चक्रेऽरिकुलकालिमाम् । पट्टाममपि यन्मित्रौज्ज्वल्यं यद्वैरिदुर्यशः ॥ कार्यारम्भनिवृत्तिभिः। कार्यारम्भात्पदार्थस्य केनापि कारणेन निवृत्तिः कल्पनीया । यथा- भुवं भुजे योऽधित याचकेभ्यो दिकुञ्जरान् दातुमना मनस्वी । तदेकयुग्यं भजतां प्रभुत्वं न दिक्पतीनां कृपयाउहरत्तान् ।। १८का.क. - ·१३८ अमरचन्द्रयतिकृता [ प्रतानः ४- उपाध्यायात् प्रभोमित्रात् सेवकाजातिभावतः ॥१६॥ सङ्गात्तगुणसंक्रान्तिः यथा- - राजन् ! दानजितेव सेवनविधि निर्विंशलेखामिषा- देषा कल्पलता प्रकल्प्य नियतं त्वत्पाणिपङ्केरुहान् । सङ्कल्पाधिकदानकल्पनकलां वेत्ति स्म तस्माद्विर्षा क्षोणीभोगसुखार्थिनां वितरति स्वर्भोगसौख्यान्यपि ॥ किं त्वया शिक्षित लक्ष्मि ! पितुः कल्लोलचापलम् । यत् त्वं नैकत्र कुनासि स्थिरत्वं प्रतिपद्यसे । एतेभ्योऽपि न सा क्वचित् । उपाध्यायादिभ्योऽपि सा तद्गुणसंक्रान्तिर्न स्यात् । यथा- द्विजधनवजितमेतद्भवद्भवे यशसि किं न संक्रान्तम् । सुकृतैकवेधम यस्माद द्विजराजश्रीहताऽनेन ॥ आहारसदृशोगारद्युत्युद्भवविपर्ययैः ॥ १६२ ।। वस्तुनि औचित्यादाहारसदृशयोरुद्वारदेहवर्णयोरुदावः कल्पनीयः । काप्याहारा- देतयोविपर्ययः कार्यः । क्रमाद्यथा- अतिलौल्यतः कवलयन् मलिनधुति काननं किमपि दावशिखी । बहुभक्षणेन शितिधूममिषात्तनुते स्म भोजनवदुगिरणम् ॥ द्विषन्मृगाक्षीनयनाम्जनानि यदेष नित्यं कवलीकरोति । क्षितीश! तेनाऽशनिसन्निभैव विभा विभाति स्म भवत्कृपाणे ॥ विपर्ययो यथा- यद्वदन्त्यशनसन्निभमेवोद्गारमित्यनृतमत्र बभासे । गीतकं यदुदगारि सुधावत्पीतसीधुमिरपि प्रमदाभिः ॥ सिच्यमानमपि शत्रुकामिनीकजलाविलविलोचनाश्रुभिः । आहृताऽसितमनोऽपि भासते श्वेतभानुसममेव यद्यशः ॥ पदार्थानां मिथः साम्यं स्यादर्थोत्पत्तिकारणम् । अतः सदृशस्तूनि संगृह्यन्ते कियन्त्यपि ॥ १६३ ॥ वर्णाकारयोः सहशपदार्था उक्काः । अपरः प्रकीर्णकः सदृशवस्तुसंग्रहः क्रियते । तीक्ष्णानि प्रतिभास्त्राणि कटाक्षाः सूचिका नखाः । दात्रशल्लकशुलानि कुठारः क्रकचस्तथा ॥ १६४ ॥ असिपत्रद्रुपत्राणि शुलप्राजननेमयः। किटिदंष्ट्रा हलं सिंहनखरा मर्मभिद्वचः ॥ १६५ ॥ कुश्यङ्कशकुशाग्राणि खड्गधारा च हीरकः । कर्तरी कर्तिकाटङ्काबिन्धनं नखभेदिनी ॥ १६६ ॥ - यथा- ·स्तबकः ४] काव्यकल्पलतावृत्तिः । महत्तमानि दिक्कालव्योमज्ञानेशकेशवाः । आरामः सन्मनोवुद्धिसमुद्रारण्यभूमयः ॥ १६७ ॥ शय्याऽरः पुलिनं श्रोणी कपाटः क्षेत्रवेश्मनी । सूक्ष्माणि केशसूच्यपत्रसरेणुरजःकणाः ॥ १६८ ॥ मनः सन्मतिसंसारस्वरूपपरमाणवः । मङ्गल्यानि दधिदूर्वाचन्दनाक्षतदीपिकाः ॥ १६९ ॥ रसालपिप्पलाशोकपत्राण्यब्जसुमं फलम् । शङ्खसिद्धार्थको सिद्धमन्नं मध्वाज्यमामिषम् ॥ १७० ॥ मप्यं तानं मणिः स्वर्णभूषणान्यंशुकानि च । व्यञ्जनं चामराश्छत्रं ध्वजो यानेभवाजिनः ॥ १७ ॥ ताम्बूलं गीतवादित्रगुरुबन्दिद्विजाशिषः । सुस्वप्नशकुने हंसवाषखञ्जनवहिणः । अङ्गनास्फारशृङ्गाररूपा प्रेमवती प्रिया ॥१७२॥ श्रीवत्लमत्स्यदर्पणभद्रासनवर्धमानवरकलशाः । स्वस्तिकनन्द्यावर्तावष्ट महामङ्गलान्याहुः ॥ १७३ ॥ अमङ्गलानि चूकाहिकपोतशशकौतवः। कृकलासो दुःशकुनं दुःस्वप्नं दुरुपश्रुतिः ॥ १७४ ॥ कृतघ्नान्त्यजपाषण्डपतितारिविलापिनः । नग्नच्छिन्नाङ्गरोगार्तदीनब्रह्मादिधातिनः ॥ १७५ ॥ सम्मार्जनी खराऽजाधिरजो धूमश्वितोद्भवः । छाया शाखोटकविभीतकयोमश्वदीपयोः ॥ १७६ ॥ पवित्राणीशवुद्धार्हद्विष्णुब्रह्मार्कतत्कराः । पावकाम्भोमरुभूमिवेदवाणीयतिद्विजाः ॥ १७७ ॥ पुरोधा धेनुरतिथिः सुवर्ण दर्भगोमये । सत्यं सतां चरित्राणि पूज्यपादरजःकणाः ॥ १७८॥ गङ्गा गोदावरी रेवा यमुना च सरस्वती । कामरूपः कुरुक्षेत्रान्तवेद्यौ कशिपूस्तथा । सत्यः सीता दमयन्ती द्रौपधरुन्धती तपः ॥ १७२ ॥ ब्रह्मचर्य हरिश्चन्द्रनलरामयुधिष्ठिराः। अपवित्राणि रक्तास्थिशकद्दुश्चरितान्त्यजाः॥१८० ॥ रजस्वला श्मशानोभस्माङ्गाराःशवानि च । कृतघ्नस्वामिविश्वासद्रोहिब्रह्मादिधातिनः ॥ ११ ॥ शरीरच्युतकेशाधुच्छिष्टानकिकुक्कुराः। मुखदानि प्रियागीतनृत्यवाद्यादि नाटकम् ॥ १८२ ॥ आरामः सुमनोरामारामाविभ्रमकेलयः।

·१४०
अमरचन्द्रयतिकृता [प्रतानः ४-
सुखशय्या शशी दोला स्वातन्त्र्यं श्रीः सुतोद्भवः ॥ १८३ ॥
नष्टानिः स्वस्पृहालब्धिविंयुक्तप्रियसङ्गमः।
दाता विद्वान् सुहृद्विद्या स्वर्गः पीयूषमप्सराः ॥ १४ ॥
धर्म: सद्वचनं सन्तः सन्तोषज्ञानमुक्तयः ।
दुःखदान्याधिनरको काराव्याधिविरोधिनः ॥ १८५ ॥
कुभार्या नैःस्ख्यकुग्रामवासाः कुस्वामिसेवनम् ।
कन्याबहुस्वं वृद्धत्वे पत्न्याः पुत्रस्य वा मृतिः ॥ १८६ ॥
बालत्वे मातृमरणं निवासः परवेश्मनि ।
दुर्लभे नीरसे स्नेहहीने पररते रतिः ॥ १८७॥
वर्षाप्रवासौ द्वे पत्न्यो कुभृत्योऽधंहलः कृषिः।
कलङ्को निष्कलङ्कम्य मानिनीमानखण्डना ॥ १८८॥
स्थिराणि पृथिवी शैलो धर्माधर्मों सतां मनः ।
सती शैलं रणे धीरः प्रतिपन्नं महात्मनाम् ॥ १८९ ।।
अस्थिगणि नदीपूरलहरीबिन्दुबुदबुदाः।
विद्युक्ष्मस्फुलिङ्गोल्कानला दीपोऽनिलाहतः ॥ १९ ॥
मत्स्यः कपिध्वजौ सन्ध्या हस्तिपुच्छकरश्रुतिः।
कन्दुकश्वामराश्चक्र दोलास्त्रीविभ्रमश्रियः ॥ १९१ ॥
निमेषोन्मेषरसनानेत्र'ङ्गायूषि यौवनम् ।
स्नेहशक्रधनुःस्वामिप्रसादस्वप्नदुर्जनाः ॥ १९२ ॥
सवेगान्यनिलेन्द्राश्वमनस्तादाऽश्वदृक्शराः ।
नदी विमानहनुमन्तौ मीनोष्ट्रणपक्षिणः ॥ १९३ ॥
मन्दानि शनिः पङ्गुर्मुनि लो नितम्बिनी ।
खञ्जनः पुण्यपुरुषो हंसो वृषभहस्तिनौ ॥ १९४ ॥
बलिष्ठानि शिवो विष्णुः स्कन्देन्द्रगरुडानिलाः ।
श्रीरामहनुमद्भीमा बलदेवो बलिः पविः ॥ १९५ ॥
सुदर्शन सुरा दैत्याः पञ्चास्यशरभौ गजः ।
महावराहदिग्दन्तिशेषकूर्मकुलाचलाः॥ १९६॥
पृथुरैरावतश्चक्री सतीस्वान्तं पुराकृतम् ।
प्रतिपन्न प्रतिक्षा च महतां स्त्री जडा ग्रहाः॥ १९७ ॥
अबलिष्ठानि रोगार्तबालक्षुधितकातराः।
बलात्कृतानि कार्याणि नारी पापधनो नृपः ॥ १९८॥
कराणि सर्पमार्जारमकरव्याधपोत्रिणः ।
हर्यक्षदुर्जनश्येनस्तेनप्रत्यन्तवासिनः ॥ १९९ ॥
अक्रूराणि शिशुः साधुर्धार्मिको धर्मनन्दनः ।
सुस्वामिभृत्यमित्राणि तत्त्वज्ञा गौः सुगहिनी ॥ २०० ॥

·स्तवकः ४] काव्यकल्पलतात्तिः। १४१ मधुरध्वनयो हंसमयूरपिकसारसाः । कामिनी कुररः कङ्ककारपारावालिनः ॥ २०१॥ चातकः ककुहः केतुकिङ्किणौ घर्घरावली । वेदना इतनादश्च बालादिपदघर्घराः ॥ २०२ ॥ वेणुवीणादिमीरमेखलाकङ्कणकणाः । गन्धर्वाप्सरसौ हाहाहूहूतुम्बुरुकिन्नरः ।। २०३ ॥ गान्धारगायिनो हंसाः कंकिनः षड्जकेकिनः। कोकिलाः पञ्चमोल्लापाः क्रौञ्चा मध्यमराविणः ॥ २०४॥ कलभा निषादरावा धैवतध्वनयो हयाः ॥ २०५ ॥ वृषभा ऋषभारावा विझेयाः स्वरवेदिभिः॥ २०६॥ कठोररटिता घूकघरहकरभाः खराः। मण्डूककोलकाकोलकपोताः कुकुरः शिवा । कपाटानां खटात्काराः शृङ्खलानिगडारवाः ॥ २०७ ॥ षट्पदी। महाशब्दा घनेन्द्रेभताय॑पत्राब्धिवीचयः । अब्धिमन्थः शिवस्याट्टहासस्तु डमरुध्वनिः ॥ २०८ ॥ सिंहोष्ट्रहनुमद्रतःक्ष्वेडासांराविणो रवाः । मान्धब्धिकृष्णशङ्खौघमल्लदोःस्फालनध्वनिः ॥ २०९ ॥ निर्घातरथघोषज्याटङ्कारो गजवाजिनः । भटढकाः शिखोद्धारस्फारनिर्भरघर्घराः ॥ २१०॥ घण्टाश्चैत्यगजादीनां कन्दरादिप्रतिध्वनिः । वीराणां निनदो दूराकरणं रुदितारवः ॥ २११ ॥ ततं वीणाप्रभृतिकं तालप्रभृतिकं धनम् । वंशादिकं तु सुषिरं विततं मुरजादिकम् ॥ २१२ ॥ एतच्चतुर्विध वाधं बन्दी पञ्चारवो मतः । नान्दी द्वादशतूर्याणां निर्घोषो नाटकादिषु ॥ २१३ ॥ भम्भा मउन्द महल करडा झल्लर हुडुक्क कसाला । भेरी तिलिमा वंसो सो पणवोध नाडऐ नन्दी ॥ २१४॥ टुक्का ढक्का डमरु जकाहल बुक्क भेरि लाण्यं पवुहो । जुग सङ्ख जरड योगा पमहल कंसाल रणे नन्दी ॥ २१५॥ सुगन्धानि तु कर्पूरकस्तूरीयक्षकर्दमाः। पासो मलयजं धूपोऽगुरुमीनमदो यशः ॥ २१६ ॥ सुगन्धितैलं स्वर्गदुपुष्पाणि कुसुमदुतिः । पद्मिनीस्त्रीमुख मेघसिक्तो॰ग्रन्थिपर्णकः ॥ २१७ ॥ जातीपत्रोलवङ्लाकक्कोलौ जातिकाफलम् ।

·१४२ अमरचन्द्रयतिकृता [प्रतानः ४- तजा तमालपत्राणि मद्यसप्तच्छदौ मदः ॥ २१८ ॥ शालयः कुसुमं जाती केतकी बकुलोऽम्बुजम् । पाटलाचम्पको मल्ली करुणी शतपत्रिका ॥ २१९ ॥ दुर्गन्धानि वपुःस्वेदकुथितान्नादिपूतयः । मृतस्नानादिदेहानि पुरीषापानमारुतौ ॥ २२० ॥ शिशिराणि सजनवचः प्रभुः प्रसादेप्टसङ्गसत्सङ्गाः । काव्ययशःसन्तोषाः सुधाम्वुहेमन्तहिमकराः करकाः ॥२२१॥ उष्णानि तरणिर्वन्हिडिवः शिवभालद्वक् । कालाग्निरुद्रगोविन्दचक्रब्रह्मानलाखभाः ॥ २२२ ॥ वजं विद्युहवो ग्रीष्मः कारोषाग्निर्ह सन्तिका । प्राधिष्ट्रिो ज्वरो धर्मः प्रतापो दुर्वचस्तपः ॥ २२३ ॥ क्षुद्दोपशापदुर्वासःक्रौधरिपराभवाः । सपत्नीष्टवियोगेष्टकृतावज्ञास्मरज्वराः ॥२२४ ॥ कोमलान्यङ्गनाङ्गानि शिरीषं नवपल्लवाः । हंसरोमाणि कदलीस्तम्भाः पट्टांशुकान्यपि ॥ २२५ ॥ कठोराणि शिला शैलो वज्र दुर्जनमानसम् । कुस्वामिभृत्यमित्राणि कुपत्नी शाकिनीमनः ॥ २२६ ॥ लोहं वैरिमनो हस्ती नृहस्ततरुणीस्तनौ । कृतम्रो नालिकेरीमुदीकपित्थफलानि च ॥ २२७ ॥ मधुराणि विदग्धोक्तिकाव्यगीतप्रियाधराः । सुधामधुपयोनालिकेरीरसशशित्विषः ॥ २२८ ॥ द्राक्षाम्रदाडिमीरम्भाराजादनफलादिजाः। रसाः पुष्परसाः कीर्तिर्गुडखण्डेनुशर्कराः । सुरा शिखरिणी मस्तु पायसं पानकानि च ॥ २२९ ॥ कटूनि राजिका हिङ्गु तैलं धुत्तूरकस्तुहिः। विषं तुम्बीफलं निम्बेन्द्रवारुणगुडूचिकाः ॥ २३० ॥ क्षाराणि लवणं सौवर्चल सैन्धवटङ्कणे । अवक्षारः स्वर्गिकाजमूत्रं लवणवारिधिः ॥ २३१ ॥ तिक्तानि मरिच शुण्ठी सरणं शृङ्गवेरकम् । पिप्पली पिप्पलीमूलमजमोदादयस्तथा ॥ २३२ ॥ अम्लानि बीजपूराणि जम्बोरकरगाम्लिकाः । आरनालकपित्थानि निम्बुकान्यम्लवेतसम् ॥ २३३ ॥ द्रवाण्यमृतपानीयघृततक्रपयासुराः । तैलाम्रमकरन्देक्षुरसः शिखरिणा मधः ॥ २३४ ॥ मषीमदाश्रुरुधिरसूत्रप्रस्वेदपारदाः ।

·स्तबकः ४] काव्यकल्पलतात्तिः। अवश्यायाम्बुकर्पूरजलचन्द्रोपलद्रवाः ॥ ३५ ॥ तेजस्विनो रविश्चन्द्रतारानिस्वर्णपारदाः। नेत्रदन्तनखादर्शा रूप्यं कांस्याभ्रके मणिः ॥ २३६ ॥ सूर्येन्दुकान्तखद्योतमुक्ताविद्रुमहीरकाः। पद्मरागो मरकतं वैदूर्य राजपट्टकः ॥ २३७ ॥ सुरूपा मदनस्कन्दानिरुद्धनलकूबराः। अश्विनीपुत्रनकुलनलदेवाः पुरुरवाः ॥ २३८ ।। दानिनः कामधुचिन्तामणिकल्पद्रुमावलिः । जीमूतवाहनः कर्णदधीचिशिबिविक्रमाः ॥ २३९ ॥ धन्विनः शिवकृष्णेन्द्रा भार्गवो रामलक्ष्मणौ । पार्थभीष्मकृपद्रोणद्रौरिणकार्यभिमन्यवः ॥ २४० ।। आधाराः स्वर्नभोभूदिक्पातालाद्रिवद्रुमाः । तीरग्रामपुरागारप्रासादाः शयनासने ॥ २४१ ॥ पुर्योऽमरावती भोगावती लङ्काऽलका तथा । विदर्भा मिथिलाऽयोध्या कान्यकुब्जं कुशस्थलम् ॥२४२॥ कौशाम्बी त्रिपुरी काशी मथुरा हस्तिनापुरम् । अवन्ती पाटलिपुत्रं चम्पा द्वारावती गया ॥ २४३ ॥ विदिशा निषधा कोटीवर्ष काञ्ची तमालिनी । माहिष्मती भृगुकच्छः काम्पिल्यं वारणावतम् ॥ २४४ ॥ राजानः पृथुमान्धातृधुन्धुमाराः पुरूरवाः। हरिश्चन्द्रो भरतश्च कार्तवीर्ययुधिष्ठिरौ ॥ २४५ ॥ मनुः काकुत्स्थसगरौ भगीरथनलौ रघुः । अजो दशरथो रामकुशौ श्रेणिकसम्प्रती ॥ २४६ ॥ विद्वन्नृपाः प्रतिष्ठाने शालिवाहनभूपतिः । उजयिन्यां विक्रमार्कमुखभोजनरेश्वराः ॥ २४७ ॥ मन्त्रिणो वाक्पतिः शुक्रो जाम्बवान् माल्यवानपि । सालङ्कायनकूष्माण्डश्रुतशीलास्तथोद्धवः । यौगन्धरायणो मुद्राराक्षसवणकात्मजः ॥ २४८ ।। इति श्रीजिनद० अर्थसिद्धिप्रताने चतुथे प्रकीर्णकः पञ्चमः स्तबकः । अथ सपथातोऽर्थोत्पत्तिः कथ्यते- औचित्यरचितैः संख्याबन्धबन्धुरितक्रमैः । उपमाद्यैरलङ्कारैः सुधीरथं समर्थयेत् ॥ २४९ ॥ यदैकसंख्यः पदार्थो विवक्षितः स्यात्तदैकसंख्या अन्येऽपि पदार्थाः । यदा द्वि- ·१४४ अमरचन्द्रयतिकृता [प्रतानः ४- संख्यस्तदाऽन्येऽपि द्विसंख्याः। यदा त्रिसंख्यस्तदाऽन्येऽपि त्रिसंख्याः। एवमन्येऽपि तत्संख्या अलङ्कारेण केनापि संकलिताः काव्ये संगृह्यन्ते । उदाहरणानि स्वस्वसंख्न्यया दर्शयिष्यन्ते । एकादिसंख्यासंग्रहो यथा- मादित्यमेरुचन्द्रप्रसादा दीपदण्डकलशाश्च । खगहरनेत्रशेषस्वदण्डाङ्गुष्ठहस्तिकराः ॥ २५० ॥ नासावंशविनायकदन्तपताकामनांसि शक्राश्वः । अद्वैतवाद एकैक एवामी सुकविभिर्वाः ॥ २५१ ॥ यथा- एकदन्तो जयत्येकदन्तस्तम्भं दधत्पुरः । यो वकीव जगद्विविधाताद्वैतमात्मनः ॥ भुजदृष्टिकर्णपादस्तनसन्ध्यारामलक्ष्मणाः शृङ्गे। गजदन्तौ प्रीतिरती गङ्गागौर्यो विनायकस्कन्दौ ॥२५२॥ पक्षनदीतटरथधुर्यखगधाराश्च भरतशत्रुघ्नौ । रामसुतौ रविचन्द्रावित्येते द्वन्द्वगा वाच्याः ॥ २५३ ॥ उदाहरणानि- किं भूचरौ तरणिशीतरुची किमन्यौ रामाच्युतौ किमु गणेशगुहाविहैतौ । एतौ पुनः किमुदितौ रघुराजपुत्रावित्याकुलैर्नृपकुलैः सहसैव दृष्टी आश्लिष्यतामथ भुजाविव विक्रमस्य मुत्तौ सभाग्रभुवमेकधनुर्भुवन्तौ । नत्वा कृते धनुषि सजगुणेऽर्जुनन भीमो मदादिदमुवाच भुवामधीशान् ॥ प्रविष्टौ कुरुसैन्येषु द्रुतं भीमघटोत्कचौ । भक्ष्येषु सममेव द्वौ बालकस्य कराविव ॥ पीच्यमाना Eढे ताभ्यां प्रियदोामिव प्रिया । सिस्वेद च चकम्पे च संमुमोह च सा चमूः ॥ भुवनवलिवह्निविद्यासन्ध्यागजजातिशंभुनेत्राणि । त्रिशिरोमौलिदशाक्षेत्रपालफणकालमुनिदण्डाः ॥ २५४ ॥ त्रिफलात्रिशलपुरुषाः पलाशदलकालिदासकाव्यानि । वेडावस्थाः कम्बुग्रीवारेखा त्रिकूटकूटानि ॥ २५५ ॥ हरहतपुरत्रियामायामा यज्ञोपवीतसूत्राणि । जैनेरत्रच्छन्न (?)प्रदक्षिणागुप्तिशल्य नि ॥ २५६ ॥ मुद्राप्रणामगौरवशिवभवमार्गाः शुभेतरा लेख्याः। सर्वेऽप्यमी त्रिसंख्योपेताः काव्ये निबद्धन्याः॥२५७॥ कण्ठोऽयमस्या मृदुमध्यतारस्वरनयाधार इति त्रिरेखः । मुदं ददाति त्रिजगज्जयाय प्रयाणशको मकरध्वजस्य ॥ कि रोमराजीयमुनातटेऽस्या वलित्रिदण्डी कलयननमः। कस्यापि स्पेण जितस्तपस्वी तमेव जेतुं तपते तपांसि ॥ यथा- ·स्तबकः ६ ] काव्यकल्पलतावृत्तिः । यथा- शल्येन धारितस्यासेर्धाराद्वितीयबिम्बतः । त्रिमूर्तिरिव रेजेऽसौ त्रिवेदीवेदिजोर्शचतुम् ॥ ब्रह्ममुखवेदवर्णा हरिभुजसुरगजरदचतुरिकास्तम्भाः । सबसमुद्राश्रमघातगोस्तनाश्रमकषायदिशः ॥ २५८ ॥ गजजातियामसेनाङ्गदण्डहस्ता महाजने वणिजः । दशरथपुत्रोपाध्यायध्यानकथाभिनयरीतिगोचरणाः ॥ २५९ ॥ माल्यस्तबककराङ्गुलिसंज्ञासुरभेदयोजनक्रोशाः । एते सलोकपालाः काव्ये योज्याश्वतुःसंख्याः ॥ २६० ॥ संसारिस्फुटरोषदोषपटलीखेलाय संश्लेषिणो मार्गानुग्रतमप्रमादरजनीयामान निकामाक्षयान् । संसारोरुपुरप्रधानपुरुषान् व्यामोहकारागृह- द्वारप्राहरिकान् क्षिपन्ति चतुरः केचित् कषायत्विषः ॥ वृकोदरायाः सहसा मनस्विनः सहोदरास्तं परिवबिरे नृपम् । [हस्तिनो हस्तमिवासुहृद्वणच्छिदानिदानं रणपारदा रदाः ॥ स्मरबाणपाण्डवेन्द्रियकराङ्गुलीशम्भुमुखमहायज्ञाः । विषयध्याकरणाव्रतवन्हिसुपावफणिफणाश्चैव ॥ २६१ ॥ परमेष्ठिमहाकाव्यस्थानकतनुवातमृगशिरस्ताराः । पञ्चकुलमहाभूताः प्रणामपश्चोत्तरविमानाः॥ २६२ ॥ महाव्रतमरुद्वक्षसमिनिस्थानकानि च । शस्त्रश्रमस्य त्वेतानि बध्नीयात् पञ्चसंख्यया ॥ २६३ ॥ पञ्चेषुद्विपभेदपञ्चवदनः पञ्जवतस्वस्तरुः स्वर्णाद्रिः समुदाञ्चिपञ्चविषयव्यापारपड्डांशुमान् । पञ्चाङ्गस्थितिमुक्तपञ्चमगतिः प्रस्थानपञ्चारवः सेव्यः पञ्चसमित्पदादिनिलयः पञ्चन्द्रियाणां जयः ॥ कर्णस्य सूनुर्वृषसेनवीरः शरप्रपातैः परिपीडितायाः । पञ्चेन्द्रियाणीव परध्वजिन्या द्वार द्रौपदेयाम् विधुरीचकार । रसरागव्रजकोणास्त्रिशिरोनेन्त्रान्तरारिगुणताः । दर्शनगुहमुखभूखण्डचक्रिणः स्युरिह षटसंख्याः ॥ २६४ ॥ यथा- यथा- यस्योप्रमत्तः शरभूर्बभार षड्भिर्मुखैः षण्मुखता प्रतापः । यत्कुण्डलानीव विरेजुरुच्चैश्चश्चद्युतिद्वादशमण्डलानि ॥ विवाहपातालशक्रवाहमुखदुर्गतिसमुद्राः । भयसप्तपर्णपर्णगोदावर्यस्त्वमी सप्त ॥ २६५ ॥ १६ का० क० ·अमरचन्द्रयतिकृता- - [प्रतानः ४ - यथा- त्रैलोक्यालयसप्लनिर्भयभयप्रध्वंसलीलाजय- स्तम्भाद् दुस्तरसप्तदुर्गतिपुरद्वागवरोधार्गलाः । प्रीतिप्रोक्षितसप्ततत्वविटपिप्रोद्भूतनूत्नाङ्कुराः शीर्षे समभुजङ्गापुङ्गवफणाः पाप्रभोः पान्तु वः ॥ दिग्देशकुम्भिपालाः कुलपर्वतशम्भुमूर्तिवसवश्च । योगाङ्गव्याकरणब्रह्मश्रुत्यहिकुलान्यष्टौ ॥ २६६ ॥ यथा- अथाऽवनीभारमुरीचकार जयातिरेकप्रवरो ययातिः । गीतं दिगन्तेषु यशो यदीयं श्रोतुं दधेऽष्टश्रुतितां विधाता ॥ भूखण्डकृतरावणमुण्डसुधाकुण्डजैनपनानि । प्रैवेयरसच्याघ्रीस्तनगुप्तिानधिग्रहास्तु नवसंख्याः ॥ २६७ ॥ यथा- - ध्याते यत्र नवग्रहात्तिरदयं नायाति तत्त्वानि यो व्याख्यौ न च यस्य वाह्नवसधाकुण्डत्रपाकारिणी। नित्यं यत्पदपनायुग्मपुरतः पमानि देवा नव व्यातेनुर्नवमो जिनः स जयति श्रीपुष्पदन्तप्रभुः ॥ रावणमुखाङ्गुलोचन्द्रवाहयतिधर्मशम्भुकर्ण दिशः। अङ्गद्वारावस्थादशाः पुनः संख्यया दशैव स्युः ॥२६॥ . यथा- निजाश्रुनीरैः स्नपिता द्विषनिः प्रदीपिता मौलिमणीमृजाभिः । शापि यत्पादनखाः समीयुर्दिशां दशानामपि दर्पणत्वम् ॥ रुद्रास्त्रनेत्राण्यप्यङ्गोपाङ्गकानि जिनमतोक्तानि । एकादश ध्रुवाः स्युस्तथा जिनोपासकप्रतिमाः ॥ २६९ ॥ यथा- - पार्वः सोऽस्तु मुदे न तस्य फणिनः सप्तास्यचुडामणी- संक्रान्तः किल योऽष्टमूर्तिरजनि स्पष्टाष्टकर्मच्छिदे । यद्भक्तं दशदिग्जनवजमभित्रातुं तथा सेवितुं यं यत्पादनखाविशत्तनुरभूदेकादशाङ्गोऽपि सः ॥ गुहनेत्रराशिमासाः संक्रान्त्यादित्यचक्रराजानः । चक्रिवृहस्पतिहस्ताः सभासदो द्वादश भवन्ति ॥ २७० ॥ येन द्वादश सव्रतानि धनिनां ता द्वादशानुक्रम भिक्षूणां प्रतिमास्तथा निदधिरे सद्भावतो द्वादश । यश्च द्वादशकल्पवासवनिषेव्याध्रिभवे द्वादशे- जानि द्वादश संजयौ जिनपतिः शान्तिः स वोऽस्तु श्रिये ॥ यथा- - ·स्तबकः ६] काव्यकल्पलतावृत्तिः । १४७ प्रथमजिनभवाद्योषा विश्वेदेवास्त्रयोदश भवेयुः। यथा- -- आयो जिनः पातु जगन्ति यस्त्रयोदशक्रियास्थानविमुक् त्रयोदशं 1. जातो भवेत्तीर्थकरः परं गुणस्थतद्गुणस्थानमगात् त्रयोदशात् ॥ विद्यास्थानस्वरभुवनरत्न पुरुषान्वयास्वप्नाः ॥ २७१ ॥ जीवाजीवोपकरणगुणमार्गणरजुसूत्रपूर्वभिदाः । कुलकरपिण्डप्रकृतिस्रोतस्विन्यश्चतुर्दश तु ॥ २७२ ॥ यथा- यो गर्भाश्रयणे चतुर्दशशुभस्वप्नाभिसंसूचितो यो जन्माधिगमाचतुर्दशमहापुर्वाब्धिपारङ्गमः । यज्ज्ञानकतटे चतुर्दश लसद्रजुद्रमाणापमा लोकाः किं तु चतुर्दशो जिनपतिः लोऽनन्तजित् पातु वः ॥ परमधार्मिकतिथयश्चन्द्रकलाः पञ्चदश भवन्तीह । यथा- तिथि तिथि प्रतिस्वर्गिभोग्यकैककलाधिका । कलां यस्येशपूजाऽऽसीदेकः श्लाघ्यः स चन्द्रमाः ॥ शुक्राचिषः शशिकला विद्यादेव्यश्च षोडश भवन्ति ।। २७३ ॥ यथा- विधोः कलेका हरमूनि मालमस्या वितेने विधिरेकया छ । इति द्वितीयादिनिशा दृश्या वृद्धौ कलास्तस्य चतुर्दशैव ।। सप्तदश संयमाश्चाऽष्टादश विद्याः पुराणानि । द्वीपाः स्मृतयो ज्ञाताध्ययनान्येकोनविंशतिमितानि ॥ २४ ॥ यथा- यथा- अष्टादशाऽसौष्ट सुधीः स विद्यास्त्वष्टादशद्वीपनृपान् विजिग्ये । दधौ च धर्म स्मृतिभिः पुराणैर्विस्पष्टमष्टादशभिः प्रणीतम् ॥ करशाखाः श्रीभर्तुविंशोंपकाः सकलजननखाङ्गुल्यः । दशेकन्धरनेत्रभुजास्तु संख्यया विंशतिर्वाच्याः॥ २७५ ॥ विंशत्या नयनैर्दोभिर्विशत्या दशकन्धरः । पश्यन् श्लिष्यन व्यधाद्वध्वाः स विंशतिगुणं सुखम् ॥ कमलदलरावणाङ्गुलिशतमखजलधियोजनानि स्युः। शतपत्रपत्रादिमजिनसुतधृतराष्ट्रनृपतिसुताः ॥ २७६ ॥ जपमालामणिहारस्रजोऽस्त्ररुक्कोचकाः शतप्रमिताः। यथा- हस्तेन चेदिक्षितिपः शतघ्नीमुदास घात्याः शतमिल्यमर्षात् । स्थाप्याश्च पझेति महीं महाधिधातेन चक्रेऽङ्गुलिघातचिन्हाम् ॥

·१४८ अमरचन्द्रयतिकृता- -- [प्रतानः ४- - पादाङ्गुलीभिर्युधि केऽपि केऽपि कराङ्गुलीभिः परिचूर्णनीयाः । घात्या द्विषोऽमी शतमित्यमर्षात् कृष्णासुतैः पञ्चभिरप्यभाषि ॥ अहिपतिमुखगङ्गामुखपङ्कजदलरविकरेन्द्रनेत्राणि ॥ २७७ ॥ विश्वामित्राश्रमवर्षार्जुनभुजसामवेदशाखाश्च । पुण्यनरदृष्टचन्द्राः सहस्त्रसंख्या अमी ज्ञेयाः ॥ २७८ ॥ सहस्त्रपनपत्राणां प्रत्येक स्मेरताकृते । सहस्त्रकरविस्तारं किं सहस्रकरोऽकरोत् ॥ एवमत्र ग्रन्थगौरवभयादसङ्कलिता अपि संख्याः काव्योपयोगाय प्रेक्षावद्भिः प्रेक्ष्याः ॥ इति श्रीजिनदत्त० अर्थसिद्धिप्रताने चतुर्थे संख्यास्तबकः षष्ठः ॥ यथा- अथ समस्याक्रमः - कल्पादिलिन्धुलघुभिर्गुरुता लघोः पदार्थस्य कल्पादिकालेन सिन्धुना लघुभिश्च गुरुता विधेया । कल्पादिकल्पना यथा- कल्पादिकाले गुरुदेहदेशा 'पिपीलिका राजति शैलतुल्या' । तस्मिश्च सत्यं धरणीधरोऽपि विगाहते देवगिरीन्द्रशोभाम् ॥ यतः कल्पादौ सर्वोऽपि पदार्थो गुरुतरो भवति ततः सर्वत्रापि लघुपदार्थस्यौ- चित्येन कल्पादौ गुरुत्वमारोप्यम् । सिन्धुना यथा- अहो पयोराशिविलासियादः 'पिपीलिका राजति रैलतुल्या' । सदा जनानां महतां निषङ्गो दत्ते लघूनामपि गौरवाणि ॥ यावन्तो दृश्यन्ते नरकरितुरगादयः स्थले जीवाः । तावन्तः सलिलेष्वपि जलपूर्वास्तेऽपि निर्दिष्टाः ॥ २७९ ॥ ततः समुद्रस्थितानां लघूनामपि जीवानां गुरुत्वमस्त्वेव । लघुभिर्यथा- कुन्थुप्रमाणेन महत्तमाङ्गी 'पिपीलिका राजति शैलतुल्या' । यस्मादधोधः परिदर्शनेन सदा लघूनामपि गौरवाणि ॥ इत्यादि । एवं रीतित्रयमध्यात् यत्र या या रीतिरौचित्येन घटते तया तया रीत्या सर्वत्रापि लघुपदार्थस्य गुरुताऽऽरोप्या ॥ युगान्तदूरावलोकगुरुभिलघुता विधेया। गुरुपदार्थस्य युगान्तेन दूरावलोकेन गुरुभिश्च लघुता विधेया। युगान्तेन यथा- कल्पान्तकालनलिनीकृतदेहदेशः 'शैलो बिभर्ति परमाणुसमत्वमेषः । पूर्व युगादिसमये बिभराम्बभूव यो जातरूपधरणीधरसन्निभत्वम् ॥ यतः कल्पान्ते सर्व पदार्था लघवः सम्भवन्ति, ततः कल्पान्तेन गुरुपदार्थस्य लघुस्वमारोप्यम् । दूरावलोकनेन यथा- -

·स्तबकः ७]
काव्यकल्पलतावृत्तिः।
१४९
।
स्थूलोन्नतोऽपि परमाम्बरवर्तमानधावद्विमानवरखेचरकामिनीनाम् ।
अभ्यागतो नयनवम॑नि सत्यमेव शैलो बिभर्ति परमाणुसमत्वमेपः ॥
यतो दूरस्थितः पदार्थो गुरुरपि सुक्ष्म इव भासते । गुरुभिर्यथा-
कल्पान्तकालधरणीधरणप्रवृद्धकोलाधिराजतनुमानविलोकनेन ।
'शैलो बिभर्ति परमाणुसमत्वमेष' नो कस्य लाघवमहो गुरुसन्निधाने ॥
इत्यादिगुरुतरपदार्थैर्गुरुपदार्थस्य लघुता विधेया । एवं रीतित्रयमध्याद्यत्र या रीति-
रौचित्याद् घटते तत्र तया रीत्या लघुता विधेया ।
नीरादिषु प्रतिशरीरवशेन युग्मम्
नीरदर्पणमणिभूमिप्रभृतिषु प्रतिबिम्बवशेन एकमपि वस्तु युग्मरूपं भवति । यथा-
पश्चिमाद्रेर्मणिशिसक्रान्ते पूर्वादिगे रवौ ।
लोकैर्विशङ्कयते किं भोः 'समुदेति रविद्वयम् ॥
कृष्णेन विम्बितवशेन च वैपरीत्यम् ॥ २८० ॥
अधोमुखीकृतकृष्णेन प्रतिबिम्बितेन च वैपरीत्यं कार्यम् । यथा-
कालियाहिग्रहव्यग्रे यमुनायां जगन्निधौ ।
झम्पयाऽधोमुखे जाते विपरीतं जगत्त्रयम् ॥
तडागो दर्पणप्रायजलसंक्रान्तितोऽभवत् ।
जलशय्यीकृतः कृष्णप्रासादः कलशोपरि ॥
अस्तादिमस्तकमणिप्रगुणक्षमायामादर्शसन्निभरुचौ प्रतिविम्बिताङ्गः ।
आशङ्कयते दिनमुखे वरुणेन सोऽयमभ्युद्यतो दिनकरः खलु पश्चिमायाम् ॥
भूपाल ! तव यज्ञस्य धूमवर्तिरधोमुखी।
पयोधिप्रतिमा भाति श्वभ्रपावित्र्यहेतवे ॥
एवं रीतिद्वयमध्यात् यत्र या रीतिरौचित्याद् घटते तत्र तया रीत्या निर्वाहणीयम् ।
केनापि प्रपञ्जेन विपरीतीकृतेन तदुत्तरजगत्तूयमध्यस्थितः सर्वोऽपि पदार्थो विपरीतो
मणनीयः । अस्यैव सूत्रकाव्यस्य प्रतिबद्धा समस्या यथा-
'कल्पादिसमये यस्मिन् कोटिका कुम्भिसन्निभा ।
कुम्भी पुनर्महाशैलस्पद्धिदेहाकृतिस्तदा ॥ २८१ ॥
माहात्म्यं तस्य पाोधेाख्यातुं कुत्र शक्यते ।
सापि यत्र बभौ तायकोटिका कुम्भिसन्निभा।
परमाणुननारग्रे कोटिका कुम्भिसनिभा ॥ २८२ ।।
कुम्भीन्द्रोऽपि सुवर्णादिमानतः कोटिकायते ।
युगान्तसमये यस्मिन् वारणः कीटिकासमः ॥ २८३ ॥
तस्मिन् पिपीलिकामानं लक्ष्यतामिति न क्वचित् ।
महागिरिशिरःस्थानां वारणः कीटिकायते ॥ २८४ ॥
महापर्वतमानेन वारणः कोटिकायते ।
साधुचित्तानुमानेन पर्वतः कीटिकायते ॥ २८५ ॥

·- - १५० अमरचन्द्रयतिकृता [ प्रतानः ४- पूर्वाद्रौ रत्नभित्त्यन्तर्जाताद्रिप्रतिविम्बतः । शङ्कयते शक्रकान्ताभिः किमुदेति रविद्वयम ॥ २८६ ॥ यमुनाहरझम्पायामधेोवक्त्रे जगनिधौ। तदा सम्भाव्यते नूनं स्वर्गोपरि मही बभौ ॥ २८७ ॥ चन्द्रान्धकाररविकीर्तिकुकीर्तिसन्ध्या- रागादिसङ्गकृतवर्णविपर्ययेण । कृष्णरक्तपोवनीलादयो वर्णाश्चन्द्रेण श्वेताः क्रियन्ते । यथा- पर्णोद्गमहिमद्योतद्योतिविद्योतितोऽभितः । कैलासगिरिलङ्काशः 'काशते विन्ध्यभूधरः ॥ जपापुष्पं जातिसमं सुवर्ण रजतप्रभम् । सुधाकरकरस्पर्शा'न्मषी चन्दनवद्वभौः ॥ रक्तपीतश्वेतादयो वर्णा अन्धकारेण कृष्णाः क्रियन्ते । यथा- कैलासो विन्ध्यसङ्काशः कर्पूरः कजलप्रभः । जपा तापिच्छगुच्छश्रीरन्धकारैर्विनिर्ममे ॥ कृष्णश्वेतादयो वर्णा बालार्केण सन्ध्याकंण रविणा वा रक्ताः क्रियन्ते । यथा- कजलं कुमुमच्छायं जातीपुष्पं जपासमम् । सुवर्ण पद्मरागश्रि प्रभातार्कप्रभावृतम् ॥ अनया रीत्या सर्वत्राऽप्यौचित्येन वर्णविपर्यययः क्रियते । यदि पुनश्चन्द्रान्धकार- रवीणामेव वर्णविपर्ययः क्रियते तदा कीर्तिकुकीर्तिसन्ध्यादिभिरेतेपामेव वर्णविपर्ययः क्रियते । यदाऽन्यवस्तूनामपि चन्द्रादिभिरेव तैर्वर्णविपर्ययः क्रियते । यथा- स्वर्धनीसलिसन्निभस्फुरत्तावकीननवकीर्तिमण्डलैः । विस्तृतस्विजगति क्षमापते ! 'शीतरश्मिरिव वीक्ष्यते रविः ॥ अन्यवस्तूनां यथा- मेदिनीदयित ! तावकै शं सङ्घशः समुदयैः समुच्छ्रितः । क्षीरनीरनिधिसोमकोमलैः 'कज्जलं रजतसन्नि बभौ ॥ हिमाद्रिसशो मेरुः कुडकुमं शशिसन्निभम् । भूमीधव ! भवत्कीर्त्या शोभिते भुवनत्रये ॥ कुको यथा- भूमिपाल ! भवदीयविद्विषन्मेदिनीपतिकुकीतिपक्तिभिः । प्रावृषेण्यजलवाहकान्तिभिः श्यामलो जयति यामिनीपतिः ॥ अन्यवस्तूनामपि यथा- मेदिनीदयित ! तावकद्विषत्संविसारिकुयश:कदम्बकैः । अन्धकारनिकरैरिवोदितैः 'कुडकुम जयति कज्जलोपमम् ॥.. हिमाद्रिविन्ध्यबन्धुश्रीः स्वर्ण मरकतप्रभम् । महीधव ! तव द्वेषिकुकीर्तिप्रसरैर्बभौ ।

·स्तबकः ७] काव्यकल्पलतावृत्तिः। १५१ - सन्ध्यया वर्णविपर्ययो यया- पूर्वभूधरशिरस्तटीगतः : सान्ध्यरागपटलैः परावृतः । प्रेक्ष्यतेऽत्र रजनीमुखेऽधुना 'विद्रुमप्रतिमदीधितिर्विधुः ॥ अन्यवस्तूनां यथा-- कान्तकोपपरवामलोचनालोचनान्तविततारुणद्युतौ । सान्ध्यरागफ्टले सति क्षणं 'कज्जलं भवति कुङ्कुमोपमम् ॥ स्वर्ण सिन्दूरपूरशि कपूरं पद्मरागरुक ! जपाकुसमसडाशैः सन्ध्यारागभरैरभूत् ॥ अथ वर्णान्तरसङ्गाद्वस्तूनां वर्णविपर्ययः क्रियते । यथा- शशिमुकुटललाटे शैलजागण्डपालीविगलितमृगनाभिव्यक्तधर्माम्बुसिक्तः । समजनि नरकाश्यिामलो यामिनीशः 'श्रयति मलिनसङ्गात्कश्मलत्वं न को वा' । मसूण सृणपङ्कप्रक्रियाप्राग्रजाग्रत्कुचकलशविलासैः कम्बुकुन्दोज्ज्वलोऽपि । समरुणदरुणत्वं कामिनीकण्ठहारो 'जगति भवति रागो रागिसङ्गान्न कस्य' । क्षितिधरपतिपुत्रीमौक्तिकव्यक्तिमङ्गोनिलयवलयमालाकान्तिजालावलीढः । हिमचिरुचिरासीनीलकण्ठस्य कण्ठो 'भवति विमलयोगान्निर्मलत्वं न कस्या॥ एवमनया रीत्या सर्वत्राप्यूह्यम् । धर्मध्यानव्यसनरसिका स्पष्टमष्टाब्दयोगात् केयं बाला पतितदशना पाण्डुरीभूतकेशा । भक्तिव्यकप्रणतशशभृत्पादजाग्रन्नखाने ज्योतिलिस्त्रिदशतटिनीनीरधिक्कारधीरैः रङ्गेऽस्मिन् रङ्गदभ्रंलिहगृहवलभीवर्यवैदूर्यनिर्य- ज्ज्योतिर्जातप्रपाता द्युतिकरविधुरीभूतशोभा विभूतिः । कालिन्दीकालकान्तिः समजनि रजनीजीवितव्याधिनाथो धत्ते को वा कलावानपि न हि मलिनासङ्गतः कामलत्वम् ॥ अहो राहुग्रहास्तसमस्तोज्ज्वलमण्डलः । इन्दुः कज्जलबिन्दुश्रीहर्हानिः कस्य न विप्लवे ॥ एवं सर्वत्रापि सङ्गवशाद्वर्णव्यतिक्रमो विधेयः ॥ दृष्टान्तबद्धयदिशब्दतया द्वितीयवस्तुनिदर्शनं दृष्टान्तः, तद्वस्तुस्वभावादन्यस्मिन्नथें यदिशब्दे यदिशब्देन संयुज्यते समस्या पूर्यते। यथा-- प्रतीच्यां यदि मार्तण्डः समुदेति स्फुरत्करः । सदा सजायते नून 'मग्निस्तुहिनशीतल ॥ पुराणैः एवं सर्वन्न । पुराणमुनिराजचरितैः समस्या पूर्यते । यथा- - - ·१५२ अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ४- . अगस्तिमुनिनिष्पीतनिःशेषजलमण्डलात् । अतिमहःशुष्कात् 'समुद्राद्धूलिरुत्थिता' ॥ इति चिन्तनीयम् ॥ वात्सल्यशोकमधुधातवियोगमादैः ॥ २८८ ॥ वात्सल्येन समस्या पूर्यते । यथा- अतुच्छस्तवात्सल्यपिच्छलीभूतचेतसा । सोममृत्तिः क्षमी व्याघ्रो जनन्या मन्यते ध्रुवम् ॥ इत्यायुह्यम् । शोकेन, मधुना, घातेन, उन्मादेन समस्या पूर्यते । यतः शोक. वियोगमादैाप्तः पुमानघटमानमपि जल्पति ॥ स्वप्नेन्द्रजालिकमतिभ्रमचित्रमाया मन्त्रौषधीमणितपःपदभङ्गभावात् । शौर्योष्मवाञ्छितमनोगतिपुण्यदैव- प्रश्नोत्तरक्षयसमासविभिन्नसाध्यात् ॥ २८२ ॥ स्वप्नेन समस्या सिद्धयति । यतः स्वप्नेऽघटितमपि सर्व घटते । यथा- निद्रामुद्रापरिचयलवान्मुद्रितानन्तचिन्ता चिने चित्ते निभृतममृतज्योतिषि म्लानधाम्नि । प्रातः स्वप्नेऽरुणकपिशितं प्राग्दिशैकोऽथ कस्मा- दाकाशस्थं जलचरपदं दृष्टिहीनो ददर्श । 'अहो ज्योतिष्कलादक्ष ! मया स्वप्नेऽमुकं दृष्टं, त्वं विचारयेत्यादि कल्पनीयम् । इन्द्रजालेनाऽघटमानमपि सर्व घटते तथा मतिभ्रमेणापि सर्व घटते चित्रे विसदृशमपि लिखितं संभवति । 'अहो चित्रकृत् ! ईदृशं चित्रं चित्रयेति वाक्यं रचनीयम् । माययाऽपि विसदृशं सम्भाव्यम् । मणिमन्त्रौषधिप्रभावेन सर्व साध्यते यस्मादचिन्त्यो हि मणिमन्त्रौषधीनां प्रभावः । तपसाऽपि सर्व साध्यते । 'यहूरं यदुराराध्यं यच्च दूरे व्यवस्थितम् । तत्सर्व तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम् ॥ इति, तपसाप्यघटमानं सर्व घटते । पदभङ्गभावादपि समस्या पूर्यते । यथा- 'मृगासिंहः पलायते । मृगमत्तीति मृगात् सिंहविशेषणम् , पलाय मांसाय, ते तव । अयं मृगः समायाति 'मृगात् सिंहः पलाय ते । ततो वेगात् पलायस्व त्वरित त्वरितैः पदैः । इत्याद्यह्यम् । शौर्योष्मणा वाञ्छितेन मनोगत्या पुण्येनाऽघटमानमपि घटते । देवप्रसादेनाऽसाध्यमपि साध्यते । निःश्रीकोऽपि विभो। विभातसमये पश्यत्यवश्यं मुदा यस्ते पनसमानमाननमसौ स्यादिन्दिरामन्दिरम् । श्रीवामेय ! किमु स्तुमस्तव परं यस्य प्रसादाद्भुतै- 'मको जल्पति संशृणोति बधिरः पॉर्नरो नृत्यति ॥ इत्यादि । प्रश्नेन समस्या पूर्यते । यथा- - ।

·स्तवक: ७] काव्यकल्पलतावृत्तिः। १५३ कस्तूरी जायते कस्मात् को हन्ति करिणां कुलम् । किं कुर्यात् कातरो युद्धे 'मृगात् सिंहः पलायते' ।। इत्यादि । क्षयसमासविभिन्नमाध्यात् समस्यायां यत्साध्यं पदं भवति तत् क्षय- समासेन विभिन्न क्रियते, तदा सर्वापि समस्या सिध्यति । यथा- कर्पूरपूरच्छविवादविद्यासंवावदूकातिशुनिताने । इन्दो पद्वेषितमोवितान 'सूर्योदये रोदिति चक्रवाकी' ॥ सूर्य यावन्नृपसम्बोधनम् ॥ श्रीहट्टकेश्वरजगत्प्रलयग्रहास्त. पाथोधिमन्थसमयप्रतिबिम्बभावैः । सङ्गामचक्रिपुरचन्दनशस्त्रपात- श्चण्डीशसद्मगुरुताऽऽपि रथोपमानः ॥ २९० एकैकभुवनेऽन्यभुवनानामवतारः । पूर्व पाताले श्रीहडकेश्वरस्वामिनमस्कारेण स्वलोकावतारः । जगत्प्रलयेन मर्त्यलोकावतारः । ग्रहास्तेन नभोलोकावतारः । यथा- श्रीहट्टकेश्वरस्वामिनमस्करणकारणात् । सुरेन्द्रादिमिरायातः 'स्वर्गः पातालमाययौ । कदाचिधारभेदेन क्रमादस्तमुपागतः । ग्रहैः सम्भाव्यते नूनं पातालं प्रययौ नमः ॥ अथ पृथिव्यां पाथोधिमन्धनसमयेन स्वर्गपातालयोरवतरणं प्रतिबिम्बभावेन नभोलोकावतरणं विधेयम् । यथा- समुद्रमथनारम्भे मिलिरमरादिभिः । पृथिव्यां स्वर्गपाताले दृश्येते स्फुटमागते ॥ दर्पणप्रतिमोल्लासिजलपूरसरोम्बरे । प्रतिबिम्बच्छलादेत 'भुवि व्योम समागतम् ॥ अथ नभसि संग्रामेण स्वर्गस्य, हरिश्चन्द्रचत्रिपुरेण मर्त्यलोकस्य, चन्दनशस्त्रपाते. रहिलोकस्याऽवतरणं विधेयम् । यथा- रणप्रवणवीराणां विलोकनकुतूहलात् । समायातैः सुरेन्द्राधैः 'स्वर्गो नभसि दृश्यते ॥ आकाशान्तरसंचारिहरिश्चन्द्रपुरीच्छलात् । भोमस्य मिलनायेव 'जगाम जगतीं नमः ॥ श्वीरामरावणरणे कपिमण्डलेन शस्त्रोकृतैर्मलयद्रुमधवालैः । रिङ्गद्भुजङ्गमकुलैः परितः स्फुरद्धिः 'सम्भाव्यते नभसि सर्पपुरं प्रसपत् ॥ अथ स्वर्गे चण्डीशाभरणरूपेण भुजङ्गमलोकस्य, समगुरुताभिर्मर्त्यलोकस्याऽवतरण विधेयम् । नभोलोकस्तत्रैवासीत् । यथा- श्रीकण्ठकण्ठदोर्दण्डमण्डनैरहिमण्डलैः । अयं भुजगलोकोऽपि स्वकिकलिताश्रयः॥ २० का०क० ·१५४ अमरचन्द्रयतिकृता- - [प्रतानः ४- - अलिहगृहव्यहचन्द्रशालाविलासिभिः । नरनारीगणैर्मन्ये मर्त्यलोको धुलोकगः ॥ उपमानैः समस्या पूर्यते । उपमानानि सदृशवस्तूनि । यथा- जन्म स्तोत्रे जिनेशस्य मेरो देवाङ्गनामुखैः । परितः स्फुरितैः शङ्ख 'शतचन्द्र नभस्तलम् ॥ इत्यादि । तद्गुणाधिक्येनेति चतुःश्लोकोपरि शेषपदम् । पदार्थस्य गुणादधिकगु- पदार्थन समस्या पूर्यते । यथा- त्रैलोक्ये स्फुरतः शुद्धयशसः पुरतस्तव । सोऽपि विश्वम्भरानाथ ! 'सोमः श्यामपुर्बभौ ॥ तद्गुणाधिकं यशः॥ त्वद्गाम्भीर्यगुणस्याग्रे समुद्रो गोष्पदायते । सन्मानससरोजान्तर्गगनं भ्रमरायते ॥ एवमौचित्येन तद्गुणाधिकत्वमारोप्यम् ॥ श्रीमद्वायडगच्छवारिधिविधोः पादारविन्दद्वये येन श्रीजिनदत्तसूरिसुगुरोः शृङ्गारभृङ्गायितम् । स श्वेताम्बरमौलिरत्नममरः श्रीवीरतीर्थङ्कर- प्रहात्माऽकृत काव्यकल्पलतिकावृत्तिं सतां संमताम ।। सिक्तयमुद्धृतैः शास्त्राब्धिभ्यः सारसुधारसैः । काव्यकल्पलताऽऽकल्पं तनोतु सुमनोमुदम् ।। काव्यमेव परब्रह्मास्वादसोदरशर्मदम् । आलोकं पालयामास कालिदासकवेर्यशः ।। वाल्मीकिव्यासयोविश्वे विश्वदिङ्मूलकूलगा। कल्पान्तोल्लचिनी कीर्तिः काव्यादेव विजृम्भते ।। इति श्रीजिनदत्तसूरिशिष्यमहाकविश्रीमदमरचन्द्रविरचितायां काव्यकल्पलता- कविशिक्षावृत्तौ अर्थसिद्धिप्रताने चतुर्थे समस्यास्तबकः सप्तमः समाप्तः ।। सम्पूर्णश्चाऽयं चतुर्थोऽर्थसिद्धिप्रतानो ग्रन्थश्च । वन्दामहे मुदा शैवचण्डकोदण्डखण्डनम् । जानकीहृदयानन्दचन्दनं रघुनन्दनम् ।।

·* श्रीः के काव्यकल्पलतावृत्तेः कारिकाणामनुक्रमणिका । श्लो० पृ० ८७ ८९ ३ पद्यानि पद्यानि श्लोक अः कृष्ण आ स्वयम्भूरिः १०३ अनुष्टुभि सनौ नाद्यात् १ ३ अआ ई उऊ अंशः २२ अन्तर्मध्येऽन्ते स्वीकारे १७९ १२ अई च्चिप्रत्ययाद् गौणौ अन्धोऽन्धकारेऽक्षिहीने अए डौ दृष्टरेफेण ८३ ! अपूर्वश्चाऽद्वितीयश्चा २६ अकं दुःखाद्ययोरङ्को १२४ अप्राक्पदसम्बद्धस्या- १४ अकार्कागाग्रयोग्राधार्धा- ४० ६२ अबलिष्ठानि रोगार्त १९८१४० अक्रूराणि शिशुः साधु २०० १४० अब्धौ द्वीपाद्विरत्नोमि ६६ अखण्डमण्डनाव्यग्र १४४ अभिर्वीप्सालक्षणयो १७६ १२ अखिलान्यूनाजस्त्रा- अभ्यासः स्याद्विभक्तोना- ३४ १०७ अगम्यगमनापेय १५५ १३५ अभ्यासमभ्यासमता अङ्गद्वेषिसुहृत्पाः १५३ १३६ अमङ्गलानि चूकाहि १७४ १३९ अङ्गानि वृद्धिशेषे स्यु- अमोघवचन: कल्पः ५४ २४ अङ्गोद्वर्तनशाखा- १९८ ४६ अम्लानि बीजपूराणि २३३ १४२ अक्षोऽग्रकीलेऽश्री सीम- १३४ अरण्ये हि वराहेभ- २६ अजश्छागे हरे विष्णौ १३२ अरमहररर्यरास्त्रा ४२ ५२ अतः स्यानिर्देशे पञ्च- १८१ ९२ अरुणारुणहकोण- १९२ अति प्रांकप्रकर्षार्थे १६६ ९१ | अर्हप्रबहसुन्दर- अथ वर्णानि कथ्यन्ते अलकायाश्चैत्ररथा- अथाऽव्ययानि कथ्यन्ते १६० अलङ्कारणसामर्थ्य- १७७ १२ अथो कथादिके राज ११८ ३९ अलिः सुरापुष्पलिहो- १४२ अथोदनसमग्रत्व ११२ ३९ अवधाननिधानश्री १०८ ३८ अदोऽदिरब्दोधो ध्वा ४१ अवष्टम्भे बले धातु- १४९ अद्भयो निध्याशयौ राशि- ६४ ३६ अविषे रवौ भूमि- १४५ अधिकस्वकस्वकीयक- ३ ४८ अश्वे खरखुरात्खात- २६ अधिदैवतविद्यागुरु- असतोऽपि निबन्धेना ९४ २७ अनमो मघवा भूपः १५७ ४१ / असिपत्रदुपत्राणि १६६ १३८ अनङ्गवङ्गसङ्गत्या १४९ ४१ अस्थिराणि नदीपूर १९० १४० अनयेनेव नृपति- अह क्षेपे नियोगे चा- १८३ अनर्थे सख्यामावल्यां १४३ अहहामरासुराद्या ४४ अनिरुद्धात्पितमुखाः ३५ । अहादिसंयुते वर्णे १८ ३ अनुप्रासस्य सिद्धयर्थ आडाषदर्थऽभिज्यालो १५१ अनुर्लक्षणवीप्सेत्थं १७० ९१ आदिक्षान्तलिपौ कादि- १७३ ४२ अनुष्टुप्छासनं छन्दो- ३ १ आदित्यनित्यसविता - ७७ १८७ ·२ काव्यकल्पलतावृत्त:- श्लो० पृ० ३ - १८२ - पद्यानि श्लो० पृ० पद्यानि आदित्यमेरुचन्द्र २५० १४४ उत्प्रेक्षायां पञ्चम्यर्थ १८४ ९२ आदौ साध्यपदं स्थाप्य- ૨ उदितं क्रमाञ्च कूटो २९ ५१ आदौ स्युर्मुरवो यावत् १५ ३ उदितं भ्रमादरोचित- २० ४९ आद्य निर्लान्छनमियं ४२ १०९ उद्देशवचनं पूर्व १९ ३३ आद्याद् गुरोरधो हस्व- उद्याने सरणिः सर्व- २५ आधाराः स्वर्नमोभूदि- २४१ १४३ उपकण्ठस्थवक्षोज- १२ १०६ आन्वीक्षिकीनायीवार्ता २४ उपकारन्द्रियाण्यस्त्री ५३ ११३ आमन्त्राणाह्वानयोरों १५५ उपमाद्यानलारी- ११०५ आमोऽपक्व रोगभेद- १३९ ८९ उपमानस्य लापतु ३ १०५ आरामः सुमनोरामा १८३ १३९ उपमानापमेयत्वं १३ १०६ आरोप्य वर्ध्यवस्तुनां उपमेयोपमाधास्तु १४४ १३० ३६ १०८ आरोप्यारोपविषयौ ४५ उपमैव विनेवादि ३७ १०२ आरी रीरी शनि मे १४१ उरगस्य च दंष्ट्राया- १४८ १० आत मार्तण्डचण्डश्री- १६२ ४२ उषा स्याद्वागदैत्येन्द्र १४७ आलम्बने विज्ञाने स्या १८० ९२ उष्णानि तरणिवेन्हि. २२२ १४२ आशा ककुभि तृष्णाया. १४६ ९० उजे तुयोन्तयभर- ३ आशादाशाहवद्वाणः १३९ ४० ऊसाधितराजितसम ८५ आश्रमेऽतिथिपूजैव- २५ | देवसूलवाराही १०४ आश्रितातिथिविप्रादि १५२ १३४ एकमात्र ऋजु स्वा- ३ इ: स्यात्खेदे प्रकोपाका- १५२ ९. एकस्मिन्नुपमेये तु ५ १०६ इए सिसौ रेफे ९२ ८३ एकंकनापि धर्मणा- ३३ १०७ इओ डौ क्लीबवृत्तित्वे ९३ ८४ एकाऽन्यः कवल: अष्ठः १२५ इतरान्तो नपूर्वो १५ ३२ | एतच्चतुर्विध वाद्य २१३ १४१ इति परिवृत्तिसहा ये एवमर्य समाप्तं स्या १६८ ९१ इति शब्दा नृपामात्य- १७२ ४२ एव परावृत्तिलहान इति स्वरूपे सांनिध्ये १६७ ९१ एवं भवन्त्युपमाया ४३१०९ इत्याद्या लक्षणाशब्दाः २०६ एवं साधारणः शब्दै- इनः स्वामिनि सूर्ये स्या. १३८ ८९ एषां स्यानामभिः श्लेषा २ ४८ इन्द्रियानन्दभूत्यादि. आधःप्रवाहः सङ्काता- १३१ इन्द्रेभ्योऽवरजा वैन. आपध्यादक्षजायाश्व ३४ इन्द्रे सहस्रनेत्राणि २८ ३४ | ओसि आमि जसि भ्यामि ८८ ८१ इष्टका तिलकं केतुः १०३ १२४ औचित्यरचितः सख्या- २४९ १४३ इष्टप्राप्त्यै रिपूच्छित्यै १४२ १२८ कः पापायसि कुत्साया- १५६ प्रश्नेऽङ्गीकृतौ रोषे- १६४ ककीकुकूखखुगगौ- ६३ उ:प्राधान्य प्रकाशेच १५३ कटाहमाणका कुण्डी ११० १२४ उच्चकैरजतान्तश्री ६२ ७० कटाने राजिका हिङ - २३० १४२ उच्चभद्रासनं वप्र १४१ १२८ कटयाः सूत्रगणा माजी- १२० १२५ उत्कर्षमुपमेयस्य १०० १२२ कठोररटिता घूक- २.०७ १४१ उत्प्रेक्षायोतकाः शङ्क ४५ १०९ कठोराणि शिला शैलो २२६ १४२ ५८५१६ ·कारिकाणामनुक्रमणिका । ३ श्लो० पृ. श्लोक ० ९ - ८८ क्षिप्राग्रं च क्षुद्र - ८० ११९ पद्यानि पद्यानि पृ० कडारस्फारहारिद्र ९३ ३८ । कुसुमं मालतीतुल्यं ४ १०५ कण्ठबाहुकरोरोज- २५ कूर्मों वराहखट्वाङ्ग ७९ ११९ कण्ठस्य कम्बुरसस्य २६ १०६ कृतघ्नान्त्यजपाषण्ड १७५ १३९ कथापुरादिसर्वार्थ- कृष्णकृष्णतालकाल- कपिकपिशकपिलहरित ९४ ३८. कृष्णाद्रक्तानि गुञ्जातः ७१ कपोलकुण्डले ताल- १०६ १२४ कृष्णाग्रिगतटिनी- ८५ कपोललेश्योर्णनाभ ९९ १२२ । केवलोऽथान्तरत्यन्ता- कमलदलरावणाङ्गुलि २७६ १४७ । केसरश्चन्द्रको लग्न १४० १२८ कमलाधिपपवेशा ७१ को ब्रह्मात्मप्रकाशार्क- १०५ करटाक्षिपयोबिन्दु १२४ १२६ । कोमलान्यङ्गनाङ्गानि २२६ १४२ करपत्र निरङ्गाद्रि १२८ १२७ कोशाम्बी त्रिपुरी काशी २४३ १४३ करशाखाः श्रीभर्तु २०२ १४७ , क्रमतोऽपूर्वाऽचिंता- कर्णपाशो बाहुपाशः १२१ १२५ / क्रियाः करोतिप्रमुखा ३ २९ कलभा निषादरावा २०५ १४१ क्रूराणि सर्पमाजार १९९१४० कल्पवर्योऽत्र भङ्गोऽभू- क्षाराणि लवणं सौव- कल्पादिसमय यस्मिन् २८१ १४९ कल्पादिसिन्धुलघुभि- २८० १४८ क्षुद्दीपशापदुर्वासः २२४ १४२ काकः पिपीलिका दुर्गा- गङ्गा गोदावरी रेवा १७९ १३९ काकः पीठापणिस्या- ८९ : गजजातियामसेना २८९ १४५ काकोली काकनाशाऽथ १२८ ८९ गजे सहसयोधित्व- काचो मुदस्तथा नील ८४ १२० गापिधानं चरी ११३ १२५ कामिदन्तेषु कुन्दानां १०० २७ | गर्दभो मृषको दुर्गा- कामे विषमादस्त्राणि ५४ ३५ | गर्भप्रकाशवृत्तानि ११८ १२५ कासकाशकपूर- ६५ ११८ गवलं तालतापिच्टर- कार्यप्रवृत्तौ भ्रमतः १९७ १३६ गवाक्षसारफलक १०४ १२४ कालिन्दीभ्यः सोदरास्तु गस्तु गातरि गन्धवें १०७ कियन्मानेषु सिद्धेषु ३१ ११ गान्धारगायिनो हंसाः २०४१४१ कियाहो हंसचच्वज्री ८९ १२१ गिरमागिरसक्षोब १७० ४२ कुञ्चिमित्राङ्गुलीतल्प- १३७ १२८ | गुणात् श्रिया युतभ्राजि- २१ कुण्डं वापी श्रुतिः कूपो १०९ १२४ गुल्म फालं वयःसार ११६ १२५ कुन्ददाडिमबीजानि २४ १०६ | गुहनेत्रराशिमासाः २७० १४६ कुमार्यानैःस्व्यकुग्राम १८६ १४० | गूढोगीतं घाटो- कुमारसारसेनानीः १३२ ४० गोपानसी रथो वैशाः १३८ १२८ कुमारे शस्त्रशास्त्रश्री- गोपेभ्यः प्रभुसाशाः ४८ ३५ कुम्भिकुम्भी गिरी चक्रो २८ १०७ गौरीगौरीशकालांश- १२७ ४० कुम्भीन्द्रोऽपि सुवर्णाद्रि- २८३ १४९ गौर्वाहिको गौरवाऽयम् १८१ ४४ कुलसत्कारोचितकस- ४९ | प्रामीणपारिपाश्विक- २०३ कुशी प्राजनकं बाहु १३३ १२७ ग्रामे धान्यलतावृक्ष कुश्यकुशकुशाग्राणि १६६ १३८ । ग्रीष्मे पाटलमल्ली- ८० २६ - ७७ १११ ७ ४७ ·काव्यकल्पलतावृत्तः- श्लो० पृ० ८८ - 20 ८० - पद्यानि पद्यानि घण्टाशिरस्कवत्तूर ११२ १२४ ज्ञाते तस्तस्करकोड. ११२ घण्टाश्चैत्यगजादीनां २११ १४१ / ज्ञानाद्वर्धी टोपचित- घाटोपचितोचरोचित-- ३० ५१ ज्येष्ठसभावत्यने १८८ ४६ चक्रवालविशालश्री- ३७ ज्योत्स्ना नदी विधुकला ५६ ११३ चतुरस्त्राणि व्यजन १०१ १२३ टुक्का ढक्का डमरु २१५ १४१ चतुरा चतुरास्यश्री १५२ ४१ टोपतिरोहिततनत. १० ४९ चतुष्कतद्धिताख्यात इलयोश्च विरोधो न २५ ६ १८८ १०१ चतुष्कमक्तयाट्टे ८९ गिनन्तैः स्वीकृतः शब्दै ८१ ७६ चत्वारोऽत्र च्छन्दः- २ १ तज्ज्ञाभिज्ञसुखज्ञाः ४८ चन्द्राधिकाररविकीर्ति- २८८ १५० ततं वीणादिवाये स्या १३६ ८e चन्द्रे कुलटाचक्रा- ८५ २६ तते वीणाप्रभृतिक २१२ १४१ चन्द्रेभ्यः कान्ते चन्द्रेभ्यो ६३ तत आदौ परिप्रश्ने १८२ चन्द्रेभ्यस्तनया: ताप्यां ततिभिर्विततं माला- चातकः ककुहः केतु- २०२१४१ ततो लम्व: प्रलम्बध्नः १४५ ४१ चारुप्रचारहारि- ३७ तत्त्वब्रह्मोपनिष- १८९ चित्रोन्द्रजालवाच्यद्वि- १८३ ४५ तथा वसन्त एवान्य १०४ चैत्यागवृक्षगजमेघ ५६ ११३ | तदर्थान्यपदैः स्वान्य ३० चोऽन्योन्यार्थसमाहारा- १५७ ९१ तद्धिता ध्वासरावान्दु १५ १०६ चिना आमि उसि स्वरे ९१ ८३ तद्योगव्याठिपूजासु १७६ १२ छः सूर्ये छेदके छ तु ८८ तरस्त्वरोचितौ भाव ५० छत्राव्यजनचालिन्यो १०६ १२४ | तस्मिन् पिपीलिकामानं २८४ १४९ छन्दःस्वनुष्टुब्मुख्येषु ३९ १४ ताक्ष्येऽरुणेभ्योऽवरजा छविराजितछविलासि- ४९ ताम्बूलं गीतवादित्र १७२ १३९ छेदे बन्धे च धा गुह्य- ११३ ताम्बूलरागो मनिष्ठा ९१ १२१ ३११०७ तिक्तानि मरिचं शुण्ठी- २३२ १४२ जनितश्लेषसंश्लेषै- ४८ ६२ तिमिरस्य तथा मुष्टि १६ जन्याद्विधातृकरसूक- ६ २९ तिलप्रसूनदण्डौ चा- २३१०६ जन्होः पुत्र्यः कालिन्द्यां क. ६५ ३६ | तीक्ष्णानि प्रतिभावाणि १६४ १३८ जयमालामणिहार २७७ १४७ तीक्षणे वैश्वानरे कामे ११८ जम्भात्पाकालाद्वृता. ३० ३४ तीवप्रयत्नोच्चारण १९ ३ जलकेलो सरः क्षोभ ११ २७ | तुर्ये पुनरलङ्कार- जलदादिषु पूर्वपदे १६ ३३ | तुलावेलाकैवर्त- १०८ १२४ तु लिप्सायां पिपासायाँ १२३ ८९ जळेऽक्षिण घस्तु घण्टीशे १०८ ८८ | तेजस्विनो रविश्चन्द्र २३६ १४३ जातीपत्रीलवङ्ला २१८ १४१ तेनापि न हि तत्प्राप्तिः १५० १३३ जिताराांतः पुरारातिः १२३ ३९ | तोष्यभेद्याधाराधेय. जिह्वायास्त्वञ्चलो दोला २५ १०६ त्रिकोणान्यथ दम्भोलि-- १२७ १२७ जीवाजीवोपकरण २७२ १४७ | त्रिदिवेभ्यः स्वःपुरीभ्यः २९ ३४ जो नष्टे गायने चार ११० ८८ | त्रिफलात्रिशुलपुरुषाः २५५१४४ e ८८ जवायुगस्य च स्तम्भो - ८८ ६ जलदेभ्यः सुहृतुल्या .

·कारिकाणामनुक्रमणिका। श्लो० पृ० लो० पृ० धर्मशर्मकरः पुण्यoC WW ८८ १२१ ८७ पद्यानि पद्यानि मागामिषतो व्याप ४११०० धर्मकर्मकर्मसाक्षी १६१ ४२ त्वमन्त्रारचयश्चके दक्षनक्षत्रनाथश्रीः १६९ ४२ धर्मोपमावाचकयो- २ १०५ दण्डदण्डधरो ध्वान्त- धवलप्रबलो लक्ष्य- दधिम्रक्षणचूर्णास्थि ६६ ११८ धामभावौ प्रभावश्च ७९ ७६ दविष्ठविनिविष्टोऽथ १०४ ३८ धार्यवेऽशोरंशुमाली १२ ३२ दानवास्तु विप्रचितिः धार्यात् ध्वजास्त्रपाण्यङ्क दानिनः कामधुचिन्ता- २३९ १४३ धीरोचितो धनव्या- १२ दामशैलूकशूलानि १३४ १२७ धूर्यानवदने भारे १२२ दारिद्यकृद्रिपौ मित्रो १७ ८४ ध्वान्ताहिभ्यो द्विषः कृष्णा-७० ७२ दिग्देशकुम्भिपालाः २६६ १४६ ध्वान्ताहिविषनागाब्धि- ४७ १०९ दिग्भ्यो वासांसि श्यामेभ्यः ३८ ३४ ध्वान्तेभ्यो रिपवो गोधु- २३ दिमानमेकदेशः ४७ नखेन्द्रगोपखद्योता: दिव्यार्थमण्डलश्रोणी १२२ १२५ नजीपदर्थे सादृश्ये दीर्घहस्वाक्षरद्वन्द्व- १९ । न पूर्वोत्तरभागस्थे- ३५ १३ दीर्घाणि वेणीसीमन्त- १२९ १२७ ' ननुसमशुभसम्पन्ना ७४ दीर्घादिनान्तशब्दैः ८० । नन्वाक्षेपे परिप्रश्ने १७१ ९१ दुःखहेतौ च है रोष १६५ ९१ नभोदिनेभ्यो नानि २४ ३३ दुर्गन्धानि वपुःस्वेद २२० १४२ : नम्रकनं काम्यकाम- ८६ दूते स्वस्वामितेजाश्री- नवीनतपनीयश्री ७५ ७३ दूष्यं घण्टिका मुष्टयंस ११५ १२५ नवीनपीनसद्यस्क- ११६ ३९ हगन्ताधरजिहास- नष्टाप्तिः स्वस्पृहालंब्धि- १८४ १४० दृग्भ्यः श्रुतयो विषेभ्यः ६८ ३६ नाना विनोभयानेका १७२ ९१ देवदेवीस्थिति विद्या ११३ नाभेरम्भोजमावर्ता २९ १०७ देव्यां विज्ञानचातुर्य- नाम्ना दतचपषा देशे बहुखनिद्रव्य- २५ नारगचूतकरुण- ११७ १२५ दैत्येभ्योऽरयोऽके सह- ३३ नारायणदामोदर- दैवाज्जैवातृकः सोमः १६८ नाशावयवयोः स्यादी- द्रवाण्यमृतपानीय- २३४ १४२ नासावंशविनायक- २६११४४ द्राक्षाम्रदाडिमीरम्भा २२९ १४२ / निकरनिवहौ च नियमो १३ ४१ द्वादशात्मा महात्मासौ १६० ४१ / निकरेण प्रीतिकर ७६ द्वादशानोमप्यर्काणां १०७ २८ निकामरामातिमात्र- द्विमुण्डपुण्डरीकाक्षो १३७ निपातायतनद्रव्य- १६४ १३५ द्वितीयेऽनुष्टुभः पादे १६ निमेषोन्मेषरसना- १९२ १४० द्वीपः शरावः कंसाल- १०७ १२४ निर्धातरथघोषज्या- २१० १४१ द्वीपश्रीपतिदैत्यारि- १४२ ४० निर्देशाथै विकृत्यर्थे १७३ धन्विनः शिवकृष्णेन्द्रा २४० १४३ / निर्माल्यभगिकरणी- १९९ ४६ धराधीशानिशानश्री- १२० ३९ निर्वाभ्यर्णसन्नद्ध- ९८ ३८ धर्मः सद्वचनं सन्तः १८६ १४० / निस्तु नेतरि नुः स्तुत्यां ११४ ८७ १२१ - २२ ४२ ८८ ·काव्यकल्पलतावृत्तो- श्लो० पृ० श्लो० पृ० २४२ १४३ ४७ - २ पद्यानि पद्यानि निस्यात् क्षेपे भृशाथै च १५९ ९१ | पुंसोऽङ्ग तूपमानानां ३२ १०७ नहितनिबद्धपरोचित ३३ ५१ | पुञ्जन मजुजातेन लकृष्णयोहरितकृष्णयो-१०६ २८ पुरः कर्बुरकिौर- ९७ ३८ नीलानि बुधकर्कोटौ ८२ १२० | पुरेऽट्टपरिखावप्र- ६४ २५ नीलेभ्यो वसनप्राया ५३ ३६ पुरोधा धेनुरतिथिः १७८ १३९ नीलोत्पलं च कुमुदं २२ १०६ । पुरोहिते स्मृतिर्वदा २४ नूतनाकृतसामन्त ११० ३९ | पुर्योऽमरावती भोगा- नून तके निश्चये वा १७८ ९२ पुलिनं पीठफलके ३० १०७ नृपे विद्या नयःज्ञक्ति- २४ पुष्पावचये पुष्पा- २६ नेदं मुखं शशी जिन्तु ४० १०९ पूतनायाः शाल्वात् कंस ४९ ३६ न्युपसर्गशब्दपृष्ठग ८४ ७८ | पुरोचितप्रमोदित- ३४ ६१ पक्षनदीतटरथ- २६३ १४४ पूर्वपदसम्बद्धानां ३७ १३ पदार्थानां मिथः साम्यं १६३ १३८ | पूर्व सर्वगुरोः पादा- १४ ३ पद्मनाभो गुरुर्विष्णो ९३ १२१ पूर्वादेगिरयोऽस्ताद्रा- पद्मप्रभा वास्तुपूज्यौ ८५१२१ पूर्वाद्रौ रत्नभित्त्यन्त २८६ १५० परमधार्मिकतिथय २७३ १४७ , पृथिव्यामब्धिभ्यो नेमी- ६९ परमविशदस्वहशा- ७४ | पृयुरैरावतश्चकी १९७ १४० परमेष्ठिमहाकाव्य २६२ १४५ प्रजा प्रजापतिधर्ता १५० ४१ परार्थ स्वार्पणं लक्ष १८० ४४ प्रतिवीरमल्लनायक- १८५ ४६ परिकल्प्योपमेयं तु ११ १०६ / प्रत्याख्यानान्तर्द्धि- १९६ ४६ पलाण्डुपाण्डुरहर ९१ ३७ | प्रथमजिनवाद्योषा- २७१ १४७ पल्लवा दाडिमीपुष्पं ९० १२१ | प्रथमेऽनुष्टुभः पादे ४० १४ पल्लवैनवरागेव ४४ १०९ प्रद्युम्नद्युम्नकन्दर्प- १४७ ४१ पल्लवोऽम्बुजमङ्गुल्याः २७ १०७ प्रधानसन्धानज्येष्ठ- ३७ पवित्रचित्रताभाव- ११५ ३९ प्रपञ्चनाव्यास- पवित्राणीशबुद्धाह १७७ १३९ प्रबलप्रमभप्रकट- १४ ४९ पशोर्गणेशेभ्यो भूताच ३९ ३४ । प्रभूतभूतं प्रचुर- ८१ ३७ पादपुरणेऽवस्तौ प्रयाणरणखडगादि ४८ २४ पादान्तेऽपि पदमध्ये- १३ | प्रयाणे भेरिनिस्वान- ७५ पादान्ते आद्याक्षर ३२. १२ प्रलम्बचतुरस्राणि १०२ १२३ पिण्डिताकृतिवृत्तानि ११४ १२५ | प्रश्ने युक्तपदायेंषु १७४ ९२ पिनाकाच पालाच ३४ प्र काम्यवस्तुवाचिक २०० ४६ पीतरक्की वसुहरी प्राक्कोष्टकेषु न श्लोकाः १८९ १०६ पीतश्यामौ लोहोत्तम- ६९ प्राग्रहरपीनद्धि- १५ ४९ पीतश्वेतौ गौर- प्रासादसौधकैलास ६४ ११८ पीतांशुकः कृष्णपत्र- प्रेमस्थेमातिदाक्षिण्य- १०७ ३८ पीनमीनध्वजः काम १४८ ४१ फुस्तु फूत्कारे निष्फल- ११५ पीयूषमिव सुस्वादु- ७ १०५ | बलदेवबलो देवः १४३ ४० पोवरसुरुचिरमधुरा ६ ४८. बलाद्वल्गुमनोहर- ८८ ९१ ७२ - ७० wr9 ८८ ·कारिकाणामनुक्रमणिका ! श्लो० पृ० श्लो० पृ. ८८ पद्यानि पद्यानि बलिष्ठानि शिवो विष्णुः १९५ १४० मन्त्रे पञ्चाङ्गता शक्तिः बहिरङ्गोपश्रुति- मन्दानि तु शनिः पङ्गु १९४ ११ बहुकालजन्मनोऽपि ११२ २८ मषीमदसुरावर्द्धि- बाणो हिरण्यकशिपु- ११० २८ मषीमदाश्रुरुधिर २३६ बालत्वे मातृमरणं १८७ १४० मस्त्रिगुरुयो मुखलो- १२ ब्रह्मचर्य हरिश्चन्द्र १८० १३९ महाश्रीदानकीाद्या ९२ ४४ ब्रह्मण्यात्मजः पद्मभ्यो ४४ ३९ महत्तमानि दिक्काल- ब्रह्मसुखवेदवर्णा २०८ १४५ | महादेव महाशर्व ११६ ब्राह्मणानां वर्णो धर्मः ६२ ११७ महापर्वतमानेन २८५ १४९ ब्राह्मयां ब्रह्मभ्यो नन्दिन्यो ४५ ३५ महामात्ये नयः शास्त्र भम्मा मउन्द मद्दल २१४ १४१ महार्णवसागरयोः १०६ २८ भयानकरसो वैश्य- १२२ महानतमरुद्वक्ष- २६३ १४५ भवन्ति यौगिकाः शब्दाः १८ महाशब्दा वनेन्द्रम- २०८ १४१ भवेभ्यः प्रिया मेनाया ४१ मात्रार्धमात्रयोबिन्दु १०२ भा कान्तौ भूर्भुवि स्थाने ११६ मायाभीदम्भदुष्कर्म ६४ ११३ भासितभारोचितभा- ४९ मारिदुर्वचनालीक- भासितभीमोदितमोहित- ३६ मालतीमल्लिकाकुन्द ७१ ११८ भास्वद्भास्वद्गानुभानुः १६३ माल्यस्तबककराङ्गुलिः ४२ २६० १४६ भुजदृष्टिकर्णपाद- माहात्म्यं तस्य पाथोधे. २८२ १४९ २५२ १४४ भुवनवलिवहिविद्या २६४ १४४ मित्राणि कोकपोभ्यो भूखण्डकृतरावण- २६७ १४६ मुक्ताकुसुमनक्षत्र- भुनेता भूपति भुक् मुक्तास्ताम्रपयामेवा- १०२ २७ भुभूरुहनभोम्भोज- १८ १०६ मुखं मुखमिवेयं तु ३८ १०९ भृङ्गे पुष्पेभ्यो मध्वादे- मुख्यसंख्यरुच्यरुचि. ३७ भोज्याद् भुग्लिट्पाय्यन्धो- ७ ३० मुख्यार्थबाधे मुख्यार्था १७७ ४३ भ्रमज्ञातपदार्थस्य मुद्राप्रणामगौरव- २५७ १४४ भ्रमात्कार्यस्य नैष्फल्ये १५८ १३६ मू: पुनर्बन्धने यस्तु ११७ भ्रान्तस्यापि भ्रमो यः स्या-१६०१३७ मूलद्रव्यविवेक- १९२ ४६ ध्रुवोः खड्गधनुर्यष्टि २१ १०६ मूषकेभ्यो वाहनानि मङ्गले संशयारम्भा १६९ ९१ मृगयायांवसंचारो ७६ २६ मन्जुलोज्ज्वलसोद्रेक ८५ मृणालपतिवाम्भोद- ६७ ११८ मत्स्यः कपिध्वजो सन्ध्या १९१ १४० मृणालाधनूंषि पुष्पेभ्यो ६६ मधुद्युतिमनोहारी ६३ ७० मृत्यु मृत्युञ्जयस्फूर्ति- १२६ मधुरध्वनयो हंस २०११४१ मेनकायाः प्रियसमाः ६१ ३६ मधुराणि विदग्धोक्ति २२८ १४२ मेरौ स्वर्गिभ्यः स्वर्गेभ्यः मनः सन्मतिसंसार- १६९ १३९ । मोक्षेऽन्तभावेऽधोभावे १६० मनुः काकुत्स्थसगरौ २४६ १४३ मौर्वी धनुःशरप्रास १३० १२७ मन्त्रिणो वाक्पतिः शुक्रो २४८ १४३ यति कुर्यात्पदान्तस्थां ३३ १२ मन्त्री भक्तो महोत्साहः ६१ यन्त्र यात्युपमानत्व- ८ १०५ ७० ११८ ८७ ८८ M २१ का० क० ·काव्यकल्पलतावृत्त श्लो० पृ. श्लो० पृ० w २२७ १४२ युद्धे तु ७७ 6 doc २ पद्यानि पद्यानि लिङ्गविभक्तीनां लजाकोपतपोनाश १४६ १३१ 'व वेत्यव्ययानि १४ १०६ लतागृहं पुण्डरीक ६९ ११८ हदझम्पाया- २८७ १५० लयसर्वस्वविलासा- १९० ४६ उहये वाहे १४० लातं लोभामित- २२ . सप्तचतुष्कलगणा २३ लिङ्गश्लेषे तनुनेत्रे ९६ ८४ पासीद्विमलं शास्त्र- १० १०६ लीलां नीलाम्बरो भद्र. १४४ ४१ दो जलेभ्यः पतयः ३५ ३४ लीला केलिविलासश्च १४४ यानाद्वद्वीरमरामोदित. ४९ लू लवे ली पुनः श्लेषे ११९ ८८ यावन्तो दृश्यन्ते २६९ १४८ | लोहं वैरिमनो हस्ती यिन्कर्माधिकरणयो १६ १०६ | वंशधूपतुलापट्ट- १३१ १२७ वर्मबलवीर- ७४ २६ वक्त्राण्यलकभालघू. १३६ १२७ युवराजशिष्यसैनिक- वजं विद्युद्दवो ग्रीष्मः २०२ २२३ १४२ यूथेन ग्रथितं जाल. वध्याद भिजिद्घातिद्वेषि. ९ ३१ योगो गुणेन क्रियया वनगिरिजलभास्व. २९ १४५ १३१ योषितां रतबन्धेच वनपद्माब्धिचक्राङ्ग- १२७ ८९ ४८ ११० रक्तश्यामौ पुष्करहरि- वनाइवे भवेशद्य ६४ ७१ ४६ १०९ रक्तश्वेतौ हरिशुचि- वन्हौ धूमात् ध्वजाद्धव्य ६७ ६९ ३२ ३४ रजस्वला श्मशानोर्वी- वर्णभाषालिङ्गपद- १८१ १३९ १४ ८४ रणे गणेशविघ्नेश- वर्णमात्राभिधं द्वधा १२९ रत्नादि यत्रतत्राद्रौ वर्णाकारक्रियाधारा. २७ ४८ वर्णाकारक्रियाधारा- रसरागबजकोणा- २६४१४५ २७ ११६ रसालपिप्पलाशोक- वर्णाकारक्रियामुख्यैः ११७ १७० १३९ राजादीनां शिवब्रह्म- वर्णादिकानामेकेन १७१०६ ११७ वर्णादिभिर्विभिन्नस्यो- ६२ राजानः पृथुमान्धात. २४५ १४३ वर्णादीनामभङ्ग तु राजामात्यपुरोहितो ४६ ee राजितं राजिभिर्युक्त वर्णादिभिरुपमानी- ७२ ३६ ६१११७ राज्ञा परीक्षितः सों वादिभिस्तपो वर्ण्य. २४ १४९ १३३ रामारोमावलीनेत्र- वण्येषु वर्ण्यभावानां ८१ ११९ ९३ २७ रामोदितलसितलस- वर्योऽपन्हुतिवाचक १४३ १२९ वर्तन लेखनी काष्ठ. रावणमुखाङ्गुलीचन्द्र २६८१४६ १३६ १२७ राशिभिभांसितं वातैः वर्यः पर्यवत्पूर्वः १५५ ४१ रुक्मिण्याः सत्यभामायाः ५१ ३५ वर्षा प्रवासौ द्वे पत्न्यो १८८ १४० रुदास्त्रनेत्राण्यत्यङ्गो. वर्षा घनशिखिस्मय- ३६९ १४६ रूढयौगिकमिश्राख्या- वश्याकर्षणयोान १ ९२ १२१ रूढियौगिकमिश्राख्या वसन्ते मालतीपुष्प ९१ २७ ४ रूपस्वरूपस्वभाव- ३८ वस्त्वन्तरक्रियारोपः रूपावस्थाविपु १८४ वाचं नत्वा महानन्द. १ रूप्यं तानं मणिः स्वर्ण- १७१ १३९ वाचं वाचस्पतिः सौरि- १७१ ४२ रोहिण्याः पुत्रा रेवत्याः ६२ ३५ वात्या कात्यायनी सर्व- १२८ ४० लक्ष्याश्रितो लाक्षणिको १०६ ४३ | वादेऽनुप्रासयुक्तोक्तिः १ १ ·कारिकाणामनुक्रमणिका । २ श्लोर पृः। पृः पद्यानि श्लो० पृ० ८ २० OC New ८२ ३ पद्यानि वा समुच्चय एवार्थे १२ शं शुभे शा सास्नायां शीः १२० विचाराचारसन्तोष- ० ११३ शकटेभ्यो बलिभ्यश्च विदिशा निषधा कोटी. २४४ १४३ शक्रवक्रपुरुहूत- १५६ विद्वन्नृपाः प्रतिष्ठाने २४७ १४३ . शङ्खकरतारकेश- विनतायाः सूनवस्तु ३४ शतानन्दकृतानन्द १५३ विनीतः स्थूललक्षश्वा- २४ शब्दः स एक एवान २३ विन्ध्याञ्जनाद्रिसुव्रत ७२ ११९ शब्दव्यापारो निरन्त १७८ ४४ विपरीतविकटसम्प- ३५ शब्दस्य सकलान् वणांन् १७४ ४३ विपरीतविप्रकृष्टव- ४९ शब्दैरेभिरपूर्वाद्यैः विभावर्या भिन्नतटा १८ शब्दो त्रिपञ्चसप्तादि १४ ३२ विरहे तापनिश्वास ८७ २६ : शब्दो मुख्यो लाक्षणिको १७६ ४३ विरूपाक्षः सरूपाक्षः १२४ ३९ शम्भुनिशुम्भनो रुद्र १२१ विरोचनरोचनश्री १६४ ४२ विवाह पातालशक्र. २६० १४५ शय्याऽरः पुलिनं श्रोणी विवाहे स्नानशुभ्राङ्ग. शरदीन्दुरविपटुत्वं २६ विशिष्टार्थो वर्णाकारा शरादग्निभ्यो भूमुख्याः ४३ ३६ २० विशेषणपरिक्षिप्ल- शरीरच्युतकेशाधु १८२ १३९ विश्वरूपस्वरूपश्री: १३४ ४० शशात्कलायात्रछायाया २६ ३४ विश्वामित्राश्रमवर्षा शाखा विशाखा क्रौञ्चादि १३३ २७८ १४८ विषयाः सनान्तस्वर- शाात् चक्रगदाशङ्खा- ४७ ३६ विषाणपुच्छसास्नाभिः ९१ शालयः कुसुमं जाती २१९ १४२ विषाम्बरकुहूशस्त्रा ७५ ११९ शिशिराणि सज्जनवचः २२.१ १४२ विष्कम्भवजूपाता- शीलानश्लीलशीलोऽय १०६ ३८ विष्टरश्रवसाविष्टो १४१ ४० शुको नीलोत्पलं दूर्वा ८३ १२० विष्वक्सेन विष्वक्सेन- शुक्लत्वं कीर्तिहासादौ २७ विसरविमानविता ४९ शुक्लध्यानं शुक्ललेश्या वृक्षाङ्गादिजवस्तुना १४७ १३१ शुद्धोपचारमिश्राऽसौ १७९ ४४ वृषभा ऋषभारावा २०६ १४१ शुभ्राणि भारती धर्म- ६१ ११७ वृपस्य सति वाह्यत्वे ७४ ११९ वृषाकपिप्रभाशोभी शून्ये बृहद्धनौ चन्द्र ६९ १११ वृषा वृषाकपिः सेतु- शैले मेघौषधीधातु. १४० ४० वेणीधम्मिल्लसीमन्न शैले सरीसृपे भाना- ५८ २५ १२९ वेणुवीणादिमीर २०३ १४१ श्रीकण्ठोत्कण्ठया कण्ठे १२५ ३९ वेण्याः ससिभृङ्गाल्यः १९ १०६ श्रीदे शर्वेभ्यः सरव्यादि वैदग्ध्यावष्टम्भा- १९३ ४६ श्रीमानिन्द्र इवोनिद्रः १५४ ४१ वैमात्रेयेालून- २०४ ४७ श्रीवत्समत्स्यदर्पण. १७३ १३१ व्यक्तचिह्नाडितो जाति १३ ३२ | श्रीवत्सवदतुच्छश्रीः व्याप्तिर्बहुधन पीव १९४ ४६ श्रीवत्साङ्कशशाङ्कश्री. १३८ शं कल्याणे सुखे सम्प्र- ९१ । श्रीहटकेश्वरजगत्प्रलय. ७७ १८ ३२ शूद्राणां वर्णो धर्मः २९० १६३ ·१० काव्यकल्पलतावृत्त:- श्लो० पृ० ८८ २० १०६ Gur पद्यानि श्लो० पृ०। पधानि श्रेयस्तदाप्तौ दोषेऽपि १५१ १३४ सभ्योऽरयः पक्षिभ्यो ५८ ३५ लेषव्युत्पादनं सर्व- २ सर्वेष्वाकारचित्रेषु १८६ १०० लेषार्थोपसगृहीत. १८५ १०० सवेगान्यनिलेन्द्राश्वः १९३ १४० वपुच्छाश्वमुखे शृङ्ग १३९ १२८ सवेशसन्निवेशश्रीः १०१ ३८ श्वेतश्यामौ विधुहरितारा. ६३ ६७ ससङ्क्रन्दनसङ्क्रन्दः १९ ८४१ षड्भाषासंभवैः शब्दै. ससन्देहस्तु किंयोगे ३९ १०९ षष्ठे द्वितीयलात् परके सहसितसततसमोहित. २४ ६ संमदी कौमुदीकान्तः साधोधोंवत्तता विद्या ९१०५ संयुक्तयोः सजातीय- १८७ १०० सामान्यग्रहणे वारि. १०३ संयोज्य जनिता येते २८ ९ | सामाज्यसिंहनादा- १९१ ४६ संसक्तव्यक्तो नेदिष्ट- १०३ ३८ | सारङ्गरगदङ्गश्रीः ३८ सख्युः सखिप्रभृतयः ३१ सा लक्ष्म्यां हो निपात च १२१ सिंहरत्नसरोऽम्भोज ५० ११२ सङ्कल्पजन्मकल्पश्री १४६ सिंहोष्टहनुमद्रक्षः- २०९ १४१ सङ्गात्तद्गुणसंक्रान्तिः १६२ १३८ सीमन्तस्याध्वदण्डौ। सज्जातरूपशोभिश्रीः सुगन्धानि तु कर्पूर २१६ १४१ सततसमर्यादससीम- सत्कोणवृत्तलधुलम्ब. सुगन्धितैलं स्वर्गद्रुः २१७ १४१ सदासिन्दुरमुज्झता सुदर्शनं सुरा दैत्याः १९६ १४० सुरते सात्त्विका भावाः १२ सनकारान्तैः शब्दैः सुरभो दोला कोकिल- सन्धाहंकृतिशौर्यसाहस- ५१ ११३ | सुरादिः काचन कांस्यं ९५ १२२ सन्ध्योल्कावड़यो विद्यु. ८६ १२१ | सुरापाने विकलता सन्निधान्गुणाधान ९९ ३८ सुरूपा मदनस्कन्दा. २३८ १४३ सप्तदश संयमाश्चा- २७४ १४७ सब्रह्मचारिनीली- सुहृद्रत्नानि भानुभ्यो १८६ सूक्ष्मरक्तानि वृत्तानि १२५ १२६ समर्यादस्वमर्यादो. १०२ ३८ सूक्ष्मश्यामानि वृत्तानि १२६ १२६ समसीमोदितहमो- ५० सूक्ष्मश्वेतानि वृत्तानि १२३ १२६ समस्तन्यस्तसकल. सूर्येन्दुकान्तखद्योत २३७ १४३ समानस्वरवर्णानु १०० ८५, सूर्येभ्योऽङ्गाजा रक्षसि ३४ ३४ समाससंश्रितेनाम- ६ सूर्येऽरुणता रविमणि. ८४ २६ समूहसुमहत्यूह- ३७ / सेनापतौ महोत्साहः ६१ २५ सम्पन्नसुशोभनलोलुप- ४८ सेराहशर्कराशालि. ६८ ११८ सम्बद्धानामुत्तरेण १३ | सेवासुकृततः श्रेयो- १४८ १३२ सम्बन्धोऽपि विवक्षात स्तम्बा लम्बोदरो दन्ते १३० सम्मार्जनी खराजाङ्क्री १७६ १३९ स्त्रीणामक्ष्णः कटाक्षाणां १११ २८ सरलाग्रेसरोवर्गा- ३७ / स्थाणुः स्थाणुर्वामदेव १२२ ३९ सरस्यम्भोलहर्यम्भो. ६५ स्थायी द्रव्य किट्ट- सरित्यम्बुधियायित्व ६७ २६ स्थामोचितदूरोचित. ३२ सर्पराक्षसशन्यश्च ७३ ११९ | स्थास्थितपकिरोचित. .. २६ ७८ २५ ·कारिकाणामनुक्रमणिका । श्लो० पृ० श्लो० पृ० ४८ पद्यानि पद्यानि स्थिराणि पृथिवी शेलो १८९ १४० स्वर्दण्डच्छत्रदण्डोर्मि- स्पन्दनवाहनवासन ७५ स्वस्थादिभिर्धमात्कार्य- ११६ १३५ स्फस्फावावीववेवैभ- ४६ ५३ स्वामी कामी कृतास्कन्दः १३१ स्फारोचितश्च फलस- ४९ स्वाहासा वल्लभा और्व ३२ ३४ स्फुटशोभनतामश्री ६८ ७१ हरयो रथाङ्गनामा ९७ १२२ स्फुरन्मदं समुदयः ३७ हरहतपुरत्रियामा २६६१४४ स्मरबाण पाण्डवेन्द्रिय- २६१ १४५ स्मेरज्वरस्वरस्मर- हरिगोपत्योस्तायः ६१ ४७ ५३ हरितत्वं दिवा नीलो- १०१ स्याच्चतुष्पश्चषड्स्वं हरिद्रा रोचना होरो ९६ १२२ स्यात् क्षेपनिन्दयोः प्रश्ने १०६ हरेजिष्णोर्वनाक्षिभ्यो स्यात्स्वरव्यञ्जनस्थान १०१ ८६ हस्तसूत्रं नूपुरे ह. स्रष्टा स्पष्टास्फुरन्मेधा ११९ १२५ १५१ ४१ स्वगुणैभूर्नमोऽम्भोधि- हारका सेनिका पल्ली १११ १२४ ४९११० स्वप्नेन्द्रजालिकमतिभ्रम- २८९ १५२ हा शुग्दुःखविषादेषु १६४ स्वयंवरे शचीरक्षा २६ हीना पीनाशकीनाश- स्वर्ग सुरेभ्यो गेहानि २१ ३३ हेमन्ते दिनलघुता २६ ८ २ ८८ ८८ ४२ सर्वविधपुस्तकप्राप्तिस्थानम् जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः- चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी।

·पृष्टाः | पद्यानि ॥श्री: काव्यकल्पतावृत्तौ वृत्तिकृदुदाहृतानां पद्यानां पद्यांशानां च सूचीपत्रम् । नि पृष्टाङ्काः स्तिमुनिनिष्पीत १५२ ' आकाशान्तरसंचारि- १६३ अग्रे यस्य न कोऽपि २३ | आदित्यवत्प्रतापी स १०७ अच्छिन्नप्रसराणि नाथ १३ | आयो जिनः पातु जगन्ति १४७ अतिलौल्यतः कवलयन् १३८ । आननं तव पूर्णन्दु. १०८ अतुच्छसुतवात्सल्य १५२ | आयुर्घतं यशस्त्यागो अतुलधरणिपालश्रेणि. १० | आरूढवानरो वृक्षः अदुरितराजीनिदलित- आरूढाः संक्रमैयद्रिपु १३७ अत्यद्भुतवपुःशोभा- १६ | आलिङ्गयोञ्चैः सुरगृह- अथावनीभारमुरीचकार १४६ | आश्लिप्यतामथ भुजाविव १४४ अधिकप्रश्रय बिभ्र- ६३ | इद पाषाणदलन २३ अधिकारुण्यसंशोभी ६३ इदानीमधुना सद्यः ६ अनयः कोऽप्यन्तस्तव ४५ | इन्दुमुखी कुमुदाक्षी १३७ अबह्वर्थापि मधुरा १४ | हन्दुर्वक्त्रस्य वीप्सासदन- ४७ अभिधेयेन सम्बन्धात् ४३ / उच्चैःश्रवास्तुरङ्गाणां २१ अभिनवरविरश्मि- १२३ / उच्चस्तरलसल्लक्ष्मीः ७६ अनंलिहगृहव्यूह- १५४ | उत्तुङ्गस्तनकलशद्वया १२ अमरनिकरयाञ्चा- १२३ / उपकण्ठे स्थिति बिभ्रत् अयं मृगः समायाति ११२ | उल्लासिसत्यजीमृत. ११४ अयमुद्यमवान् बाहो ९ | ऊर्मिमद्वैभवोद्धासी अरिष्टो लशुने निम्बे ६८ ऊपुरत्रा पुरा छात्रा- अलङ्करिष्णुवन्दारु- ६ एकत्रा क्वचिदेव १३६ अवनिधवकिरीटन्यस्त- १० एकदन्तो जयत्येक. १४४ अशोभिष्ट स भूपृष्ठे- एतस्या गण्डतल. १२ अष्टादशाऽध्यैष्ट सुधीः स १४७ | एते सुपुलिसे विज्जा- असितत्वमनोहारी ६३ औचित्यद्रुमकान्तारं ११६ असौ पवित्रसल्लक्ष्मीः ६५ कककाकङ्ककाङ्काका असौ विभाति वाग्देवी ७५ कजलं कुसुमच्छार्य १५० अस्तादिमस्तकमणिप्रगुण. १४६ कटं करोति दत्तोऽयं अस्त्ययोध्या परायोध्या e कण्ठोऽयमस्या मृदु. १४४ अस्या वक्त्राब्जमव- १३ | कदाचिच्चारभेदेन १५३ अहो चन्द्रकसल्लक्ष्मी. कमलमनम्भसि कमले ४५ अहो गौरवसल्लक्ष्मी- करः कूरः किरिः कीरः अहो पयोराशिविलासि. १४८ करेण काक्षसि क्रष्टुं २३ अहो राहुग्रहप्रस्त. १५१ करोति कुरुते नित्य अहो वामनताटोपः ६५ करोति तनुते वेत्ति ६ अहो सुरचितच्छायः ७६ । कर्णस्य सूनुपसेनवीरः १४५ ६३ ·पृष्ठाडा: १ १३६ ७८ १५४ १५० १३७ १३ १२३ काव्यकल्पलतावृत्तौ- पद्यानि पृष्ठाडाः ' पद्यानि कर्पूरपूरच्छविवादविद्या १५३ गुरुशौर्याम्बरकोड- कपूरपूरस्क्चौरः ४ गन्धर्वाणां चित्ररथो कलकण्ठः पिके पारा- ६८ गिरिस्थितिमनोहारी कलाकमलिनीबोध. ११४ गौरी भूतकलाशाली कलाकल्लोलिनीशैलः ११६ घनारिनारीनयनाश्रु- कलाकादम्बिनीलीला- ११४ चण्डश्रीसंयुता कीर्तिः कलाकादम्बिनीशान्त. ११४ चमत्कारकरस्फार. कलाभिः सकलाभिः स १०८ चिसया कृत्रिमपत्रि. कलावल्लीयशःपुष्प. ११० छिन्नाघवल्लीनिहताङ्ग- कल्पादिकाले गुरुदेह- १४८ जन्मस्तोत्रे जिनेशस्य कल्पान्तकालधरणी- १४९ जपापुष्पं जातिसुमं कल्पान्तकालनलिनीकृत १४८ जम्बूनां कुसुमोद्गमे- कस्तूरी जायते कस्मात् १०३ । जम्मारातीभकुम्भो. कस्मिन् कुले तवोत्पत्तिः जलधरनिकुरम्बो- काकाककाकाकककाककाका- जल्पामि कल्पामित- काकाकाकाककाकाका- जल्पामोऽनल्पसम्बोध- कान्तकोपपरवाम- १५१ । जातरूपश्रियं बिभ्र. का रता निजहावेन जातरूपसदापीन- कालियाहिग्रहव्यग्रे १४९ : जातिः सातिशया तव काव्यमेव परब्रह्मा- १५४ । जितपार्वणशीतांशु- किं त्वं लक्षणदक्षिणोऽसि २२ ज्योतिषामिव तिग्मांशु. किं त्वया शिक्षित लक्ष्मि ! १३८ झषाणां मकरः सिंहो किं भूचरौ तरणिशीतरूची १४४ तडागो दर्पणप्राय- किं रोमराजी यमुनातटेऽस्या १४४ ततनृपतिकिरीटस्फार- कीलाभोगगुणासङ्ग- तत्रसुः शत्रवस्तरमा कुतुम्बकं हितपक तनयाः समजायन्त कुदो अन्देउरं दाव ८ तमःस्तोमभिदाचारू. कुन्थुप्रमाणेन मह- १४८ तरणिं पश्य सुश्रोणि ! कुर्वः कुर्मो वयं कार्य तरहे गिरिहे जोसो कूजत्कोयष्टिकोलाहल. १२ | तर्णको वर्णकश्चैव कृत्तिकाकार्तिकेयश्रीः तव द्वियाऽपहियो मम कृष्णसर्पस्य मण्डूक- मुक्तालि. २३ ताटङ्कामुक्तमु केशवामोदितच्छायो ताडकाश्रितशृङ्गारा- ६३ कैलाससदृशं रेजे तान्तवस्थितिमुद्विभ्र- कैलासो विन्ध्यसङ्काशः १५० तिथि तिथि प्रातिस्वर्गि- क्रूरारातिक्ष्मापजाति- १० तुलया तोलन मेरोः क्षितिधरपतिपुत्रीमौक्तिक. १११ तुहिनगिरितनूजानम्र- क्षितीशः क्षमापतिः क्षमापः 5ौलोक्यालयसमनिर्भय- खङ्गधाराग्रसञ्चार २३ औलोक्ये स्फुरतः शुद्ध- गणेशोऽङ्गगलत्त्वङ्ग- १०३ त्वं दोलादरौ देव गुणमुक्ताङ्गणोष्ठ- ११५ त्वदाम्भीर्यगुणस्याग्रे गुणहंसमनोहारि- ११४ त्वयाब्धेरारब्ध ॥ २१ १४९ १० ८ ७७ ८ ३ १३६ १४७ १२२ १४६ १५४ १०५ १५४ ·पृष्ठाङ्काः | पद्यानि 0 m Com uruwo- उदाहरणपद्यसूची। पानि पृष्ठाङ्काः गणं सा गता नारी ६ | पञ्चेधुद्धिपभेदपञ्चवदनः १४५ नुजविपक्ष- १२३ | पद्मन स्पर्धते वक्त्रं 'तिमोल्लासि- १५३ परमन्तरसाटोपं थोनिधिक्रीड- ११६ | पर्णोद्गमहिमद्योति- १५० হায়নবভিন্ন पर्यास तलचामीकर- १३ १२ नपरिवृढपुत्री. पश्चिमाद्रेर्मणिशिरः १२३ १४९ दुःख मे प्रक्षिपति १३ | पादाङ्गुलीभिर्युधि केऽपि १४८ दुर्धरारिधरणीधको- पार्श्वः सोऽस्तु मुदे न तस्य १० १४६ पीड्यमाना दृढ ताभ्यां दूरारुढप्रमोद हसितमित्र १३ १४४ पीयूषमोपधिपु शाखिपु कल्पशाखी २१ दृप्यद्विरोधिधरणीदयिता- देवभक्तिमरुत्कुल्या- पीवरज्वालयोद्योती ११५ पुरनृपकुमारमन्त्रि- देशान्तरावृतान् भावान् १०३ द्विजधनवर्जितमेत- पुराऽवात्सुरिहच्छात्रा- १३८ द्विषन्मृगाक्षीनयनाञ्जनानि पुष्पाणि पाणिदेशेऽसौ १० १३८ धर्मध्यानव्यसनरसिका- पूर्णिमेन्दुः सितच्छायः १५१ धात्री वसुन्धरा भूमिः पूर्वभूधरशिरस्तटी- १५१ धैर्यदन्तावलक्रीडा- पोतः सदाधिकपटः प्रकाशयत् सदाध्वान- धैर्यसूर्यपरिम्लान- ६५ ११४ प्रणमत भवबन्धक्लेश- ध्याते यत्र नवग्रहाति- १४३ | प्रतापतपनोद्योति- ध्वस्तध्वान्तभरं रत्न e ११५ नतनाकिमौलिमणिमण्डली. प्रतिज्ञाचन्द्रिकाचन्द्रः १०४ नदीनां जहुतनया प्रतिज्ञाचन्द्रिकापूरः ११४ २१ प्रतिज्ञावाहिनीपूरक्रीड- नभोवननदीपीन- ११५ १०२ प्रतिज्ञावाहिनीपूर- ११४ नमदखिलधरित्रीनाथ प्रतिपक्षक्षमानाथ १० नमस्कारपरावर्त. १ प्रतीच्यां यदि मार्तण्डः नमस्तस्मै महादेवा- १५१ १२ | प्रत्यनीकावनीकान्त- १० नमस्तुङ्गशिरश्चम्बि- १२ | प्रार्थपृथिवीपाल- नमस्यामि सदोदूभूत- १२ | प्रत्यर्थिपृथ्वीहृदयाधिनाथ- नयनानन्दनोद्दामा १६ १० नलिनानि पानमधु- प्रत्यादेशादपि च मधुनो १४ १३५ नवधूसरसाटोप:- प्रद्योतनोऽम्बुजानां ८५ नवभास्वत्सुखोद्योत- ७६ प्रफुल्ल पद्मिनीपदूम १०८ नवार्क इव रक्तोऽये १०७ | प्रभावराजनीरागो- निःश्रीकोऽपि विभो ! विभात- प्रविशन्ति पुरे कुन्ता १५२ निजाश्रुनीरैः स्नपिता. १४६ १४४ निद्रान्तेषु वने द्विपः- १३७ प्रशस्यः पर्जन्यो- २१ निद्रामुद्रापरिचयलवा- प्राज्यसत्त्वोर्जितस्फूर्ति- १५२ निहतजटायूवक्ष- प्रारेभे सिकताकणाशनमिदं २२ नीलीनानलिलोनैला- प्रीतिस्फीतिकरप्रेस- ९४ नीलोत्पलं जरद्धस्ती बालया पृथिवीपाल १०४ नेताऽनन्तनतोऽनन्तः ९६ बालाबाले वरा बाला पक्षीन्द्रपक्ष- २२ बालाया बालयोनित्य ७६ प्रविष्टौ कुरुसैन्येषु 6m ·०४ १०८ १३७ पद्यानि बालायै वरबालाभ्यां भवति वृद्धिकृत कमलागमो भवद्यशोभरो भाति भवभेदपटू राग भात्येप मेरुरुचिरोऽपि भारतीभक्तगीर्वाण- भास्वदम्मोजनिलया- भूपाल! तव यज्ञस्य भूमिपाल ! भवदीय- भुवं भुजे योऽधित मणिनद्धषु यत्सौधा. मध्येसूरिस भूरि- मनोरमतमक्रीड- मनोहरतरस्फूर्ज- मनोहारिमदोच्छ्राय- मन्दायन्ते न खलु मसृणघुसृणपङ्कप्रक्रिया- मसूणघुसूणपा- मा न कोप ते पुंसि मानमातङ्गविन्ध्याद्रि- माने दुर्योधनो न्याये मित्रीयति मुखं चन्द्रः मित्रेण सममालाप- मुकुटगलितगङ्गा- मुखं कमलकल्पं त- मुख भाति यथाम्भोज मुखाम्भोज कुचौ क्रीडा- मुररिपदनिर्य- मूना वहन्ति के कुम्भौ मेदिनीदयित ! तावक- मेदिनीदयित!तावकै- मौलिश्रोत्रालिकभ्रू- यक्षश्चक्रे जनकतनया- यत्र वैदूर्यवयंषु यन् स्फुरत्स्फटिकनद्ध- यत्रोन्मुखं चातकवृन्द: यथा यथा त्रस्तकुरङ्गटनेत्री- यदानकासारसमु- यद्दूरं यहुराराध्य यद्वदन्त्यशनसन्निभ- यशोमौक्तिकविस्तारि- यस्मिश्चित्रपतत्पतत्रि- यस्योग्रमूर्तेः शरभु- यादा वरूणोऽनन्तो- २२ का०क० काव्यकल्पलतावृत्तो- पृष्टाङ्गाः पद्यानि यामिनी यामिनीनाथो ८५ येन द्वादश सद्ब्रतानि यो गर्भाश्रयणे चनुदेश- रङ्गाऽस्मिन् रङ्गन्दनंलिह- ८५ रणप्रवणवीराणां १०१ रविणेवान्धकाराणि राजन् ! दानजितेव १४९ रिरी रोरो रिराकारः लक्षणे मम दक्षत्वं लुलितालकवल्लीभि- लोकालोकलसद्विचारविदुरो १०३ वंशपर्वतीयूप- १६ । वडवासुखरोचिष्णुः १६ । वदनं पादौ वाच- १६ बदामो यद्दामोदर . १४ दनस्यान्तर्लसत्यत्र १५१ वन्यो हस्ती स्फटिकाटित- १२३ | वशीकृतजगत्कालं १०४ वसन्तः सकलतूंना-- ११६ वसूनां पाकश्चन्द्र- १११ वाक्चातुर्य सुराचार्यो वाचं स्मृत्वा यतीन्द्रेण १०८ वाल्मीकिव्यासयोर्विश्वे- १२३ विशत्या नयनार्मि- १०८ विजयी विद्विषोऽषी- १०८ विततघनतुषारक्षोद- ७. विद्यास्त्रोतस्विनीवाह- १२३ / विद्रुमप्रवरच्छायः ८५ | विधुमणिमयसौध- १९० विधोः कलैका हरमूर्ति विप्रोऽप्ययं द्रुतमहीन- ६६ विमृश्य वाङ्मयं ज्योति- १२ विवेकरजनीनाथ- १३६ विवेकाम्बुधिविक्रीड- १३७ । विश्वरूपाच्युतानन्त- १३६ । विश्वविस्तीर्णलक्ष्मीकः १०४ विश्वावरोधाय विरोधबाधका- ११६ विषो विषाणप्रहतीस्तनोत्यहो १५२ विस्फुरन्द्रश्मिविस्मेर- १३८ वृकोदराद्याः सहसा ११४ वृत्तलक्ष्मीमनोहारी १३६ वेदानां सामवेदोऽपि १४५ व्यापेधो धरणीधरेशितु- १११ १०२ १८४ १४७ १३६ १४७ १ ७६ १०२ १४५ २१ ·. पृष्टाहाः १४८ १ १०४ १५४ २३ ७९ १२२ १३ १२ १२ २१ ४ १३ e ७६ १४९ स्वापि कान्तिधनमस्य उदाहरणपघसूची। पनि पृष्ठाडाः | पद्यानि सिन्धुयशोनीर- ११५ | सहस्रपत्रपत्राणां स्रोतस्विनीपूर- ११४ सारस्वतामृतमहार्णव- पेन धारितस्यासे- १४५ साहसेनाश्रिता पद्मा- पुकुटललाटे शैलजा- १५१ सिक्तयमुद्धृतैः शास्त्रा- क्लापि यत्कीर्ति- १३७ सिच्यमानमपि शत्रु- तानन्दरूपाय १२ सुखसुप्तस्त्वया सिंहः स्थिरतरस्फार- सुप्रभावानिबद्धोद्य- १०६ सुरनिकरकराग्रव्यग्र- शूले तूलं तु गाढ़ १३ शोणश्रीसंयुतो मानु- सुरासुरशिरोरखनिधष्ट- शौरदावानलप्लुष्ट- सुरासुरशिरोरत्नराजि- ११४ शौर्यलक्ष्मीलताभेयः सुरासुरशिरोरत्नस्फुर- ११३ सैन्येशानां कार्तिकेयो शौर्यशैलमहोदाव- ११५ सोमतारभवानन्त- श्यामलद्युतिविभ्राजी स्कन्धे विन्ध्याद्रिबुद्धया श्रीकण्ठकण्ठदोदंण्ड- १.३ | स्थाली भाति विशालेय श्रीत्रिशन्नवविशतित्रय- स्थूलधाममनोहारी श्रीमद्वायडगच्छवारिधिविधोः १५४ | स्थूलोन्नतोऽपि परमा- श्रीरामरावणरणे कपिमण्डलेन १५३ स्फुरन्नवनिबद्धश्रीः श्रीहट्टकेश्वरस्वामि- १५३ स्फुरितसुभाषितपाली- श्रेयांसि बहुविघ्नानि स्म पुराधीयते तेने- संक्रान्तं प्रतिबिम्ब- १३६ स्मिताम्भोजमुहद्वक्त्रं संपया सरियो एसा- स्मेरपुष्कररोचिष्णू संसारिस्फुटरोषदोष- १४८ संस्कृतं प्राकृतञ्चैव स्यादस्थानोपगत- सकाकाचमसाराच- ८ स्वकामश्चेततां बिभ्र- मयामपाथोनिधि- ११६ स्वकामादिमगुणता- स चकार चकोराणा- १०८ | स्वयं भूस्थितिविभ्राजि- सदनं पुनरागत्य स्वर्जनस्थितिरोचिष्णः सदा चटुललल्लक्ष्मी- ६५ स्वर्ण सिन्दूरपूरश्रि सदा तीववतारोपों ६४ स्वर्णस्थितिमनोहारी सदा सज्जलसल्लक्ष्मीः सदौचितीलताकीर्तिः स्वर्धनीसलिलसनिभ- ११५ | स्वाताम्बुधिविशद्देव- मवृत्ताभोगसंशोभी म्वादु स्वच्छ च सलिलं सन्धानिर्जितचाणक्यो १११ हंसाभ्यां राजहंसेभ्यो सन्धासिन्धुयशोम्भोज- ११५ सो सौ शुभौ हमा- सन्ध्याविस्तारपाथोधि- ११४ समरे यत्करवाल: १३६ हयपीहियिदा- समुद्रमथनारम्भे ६३ हस्तप्रस्तरताडनेन सम्पन्नवेश्मनि स्थायी ६४ हस्तेन चेदिक्षितिपः सर्वव्याकरणार्णवान्तरमपि २२ हिमाद्रिविन्ध्यबन्धुश्रीः सर्वशास्त्रभृतां रामः २१ हिमाद्रिसरशो मेरुः सश्रीकाननरोचिष्णः स विपक्षान प्रचिक्षेप ६४ हरिकुम्भिनिभज्योति- सव्योमसङ्गविधोती ६४ हृद्यावलिविलासेन स सखीन् तोषयामास १०८ हेलानिडम्बितहिरण्मय- १०८ ७७ १३ ७४ १५१ १८० ११५ १४ ६ १४७ १५० द ·शुद्धिपत्रम् । पृ० पं० १ ४५ अशुद्धाः धेचं भूषाल भेंद- पष्टोऽर्थ . ४८ AMRU ४८ बन्धेन शाली भूमिः भीमो वर्णाक्षेपक नुद अङ्गन्द चर्य स्युः सुशोभि .. १४ स्यु. w w w w w श्रोत्रालि भवान्वितः । www २८ । कुम्भतो १४ : विष्णुश्च an८ २७ G गलाा ससक्षः द्वया सुमनर्मा याचादद्यो पण्णा हतरेपा प्रारवणो स्त्वा केदार पत्यका रक्तातनद्यः मानात विनाक पिजाक मुहृदा वाहयितणां खम नद्वाचिमः नियासः कविडो पुरान्तकः प्राद्- स्वोगभ्यः रुड्रहा क्रान्तं पक्कान मड़गकम् भगधयः शेषाशे देव वामा खट्वाङ्ग मृति च्युताः वरबाणः शुद्धाः अशुद्धाः धेयं दन्युर भूपाल २ २१ । शली भेदै- १० भूमिव षष्टोऽथ ६ भामा बन्धेन वर्णनेपक गलाभ्यां ६ नुदअ अन्द सप्ताक्षरः ११ २२ द्वया सुमनसा १३ १ शुशोभि याद्यादेशो १३ २० षण्णा १८ २९ श्रोत्रोलि इतरेषा २१ ३१ । भवान्विः प्रावरणो शेष स्त्वया २३ केदार पत्यकाः हारा रक्तनयः २६ जिष्णो मानानां । विष्णुः तार पिनाक ३० १३. राचतश्व पिनाक ३० १७ वर्षापमा ३१ ६ गिरिमा वाहयितृणां ३१ ११ वदूर्यम् तद्वाचिन: प्रिया ३१ निवासः विग्रने कविरुदये पक्ष पुरान्तकः ३२ पटनः प्राग्द- ३२ यान्याः स्वर्गिभ्यः अग्न्यतैः तमः स्तोम पसवः कान्त ३६ ३२ | परमहारवि पक्कान २ प्रयाज्या मङ्गकम् हीव भागधेयः ३१ करान्त शेषशे न्तितः ३९ ११ देववामो पुलिङ्गे থী खट्वाङ्ग ३१ ३२ द्वाप मूर्ति १ आजः च्युताः २४ वबाणः २७ सादृश्य सामध्ये प प्रतिपत्तिः ४३ ३० प्रत्यागत् व्यभिचर भुवमानि यथा ९ षदा चैतण्डिक २१ त्तमाजाल १ १ arove कुम्भितो ६७ १६ विष्णुश्च हारी जिष्णो विष्णुः । तार ६८ रचितश्च ११ वर्णापमा ७. गिरिमेंस वैदूर्यम् प्रियङ्गु दिग्रन पक्षे ७४ ३३ ७४ यान्ताः अरन्यन्तः ७६ तमास्तोम पशवः परमहा रवि ७७ प्रयोज्या १९ हीन १४ कारान्त १६ न्वितः १८ पुंलिङ्गे २३ द्वीप ८९ १० आजिः ८e २२ दर्थे निवारणे ९० ३२ सादृश्य २२ सामर्थ्यप ९२ प्रत्यागत भुवनानि पदा तमोजाल १०२ रुडहाः ८.० ३ ८० ८० दथ निवारण ७ प्रतिप्रत्तिः व्यभिचार यया बतन्डिक ४ ·शुद्धाः उत्तरार्द्ध लेनेन्द्र वयों शुद्धिपत्रम् । शुद्धाः पृ० पं० अशुद्धाः २०४ ३० तत धाष्टोंनेव १०६ २४ लेनेन्द्र पाशाः वण्वों भवति १०७ १६ धर्जल यथा- १०८ भृङ्गो वक्त्रं १०८ १६ स्म कर्मणि १०८ १८ उपधान हसतीव स्मि १०९ १९ उपमा रूपक १०९ २४ दण्डका नां ११० १८ नखाड्का पर्वता ११० २२ चर्व चन्द्रा ११२ ३ आधेयम् ११२ २१ | किया पृ० पं० १२४ २३ १२५ १७ १२६ २ १२६ २० १२६ १२७६ १२७ २१ धरैर्जल भृङ्गो उपमानं उपमान दण्डकाः नखाका १ पता चन्द्रो आधेचम् १२८ १२.८ १४ १२८ ३० १२८ ३२ १२९ स्म । क्रिया ११२ २६ वाव प्र वयो वर वाचकः १२९ २७ । ११४ २४ मानां स्तबलक स्तबक ११२ २६ वाचकः कोष्टक प कोष्टकप ११२ २१ च्छलेत योध योध ११२ २९ च्छलेनः दय ११२ ३० ऽदृश्य स्था पुप्प पुष्प ११२ ३१ रपि चितोम चितीभ पड़ा ३ ११३ ब्रह्म ब्रह्म ११३ भार्ज भाज- लजा ११३ काला कला द्वण दूगुण ११५ २६ / यद्धर्म शुक्रादिः शुक्लादिः ११६ वण्व ११६ २१ ब्रह्मा ब्रह्म ११७ ६ लकवा दया दयो ११७ २६ | दुखादि शरना: शरद्धनाः ११७ ३४ | कल्पपीयः चन्दस्य चन्द्रस्य ११८ २५ त्पापणं थथा- यथा ११८ २९ चौर्य तस्त्रै ११८ ३० बुद्धा स्वेवबि स्वेदबि ११८ ३३ यः स्वा स्मोप स्वोप ११९ पुरोवा मुपाश्रिस्ता मुपाश्रितास्ता ११९ मन्दानिश थया यथा वज्र सङ्ग्रहो ११९ १० मधः स्तता स्ततो १२० १ धूमः धुमः १२० ३ देयाम् वंशाङ्करो वंशाङ्कुरो १२० २९ प्रोद्धृत तस्यलक्ष्मी तस्य लक्ष्मी १२० ३३ | गुप्तिानधि मयोभिः मयीभिः १२१ २६ द्धध्वाः यितु यितुं १२२ मस्त्वेव किरणरी० किरणमरी० १२२ ३२ लाशः स्पद्धि स्पद्धि १२३ १३ कुमुम संग्रहा संग्रहो १२३ २३ विपर्यययः तता ततो १२४ ४ च्छन्टेन १३० ऽदृश्यस्था १३१ रपि १३१ पा १३१ वनं १३१ जला १११ मांणां १३१ ३१ यद्धर्म १३२ वर्य १३३ ३ ਚੀਫ दुःखादि कल्पनीयः १३४ २६ स्पोपण चोय १३५ बुद्ध्या यः स्या १३७ ४ पुरोधा १३९ २४ मन्दानि तु श १४० वर्च १४२ १६ मधुः १४२ গিন্ত १४४ देयान् २८ प्रोद्धृत १४६ गुप्तिनिधि १४६ द्वध्वाः १४७ ३० मस्त्येव १४८:२४ सङ्काशः १६० e कुसुम १५० १६ विपर्ययः १५० मलयजद १६३ ३० २२ सङ्ग्रहो त्रिशूल मलयद्रु ·। ५ । " ६४ व्याप्तिपञ्चकरहस्यम् सिंहव्याघ्रलक्षणरहस्यं च । श्रीमथुरानाथत वागीशकृतम् । न्यायाचार्य पं. शिवदत्तमिश्र विरचित गंगानिर्झरिणीव्या. ख्यया टिप्पण्यादिविभूषितं च । [ न्या० वि० ८ ] ६५ सिद्धान्तबिन्दुः । श्रीमधुसूदनसरस्वती विरचितः । श्रीमगवान् शङ्कराचा, र्य विरचित दशश्लोकव्याख्यारुपः श्रीगौड ब्रह्मानन्दविरचित न्यायरत्नावली. नारायणतीर्थ विरचित लघुव्याख्या टिप्पणीसहितः । [ वेदान्त वि. ८ ] रु. ६६ अन्त्यकर्मदीपकः आशौचकालनिर्णयसहितः । प्रेतकर्मब्रह्मीभूतयति कर्मनिरूपणात्मकः महामहोपाध्याय पं. श्री नित्यानन्दपन्तपर्वतीय विरचि- [ कर्मकाण्ड वि०६] hd . ६७ सांख्यदर्शनम् । श्रीमद्विज्ञानभिक्षुकृत सांख्यप्रवचनभाष्यसमलड्कृतम् । [ सांख्य वि०१] रु०२- ६८ अनेकार्थसङ्ग्रहो नाम कोशः। आचार्यश्रीहेमचन्द्रेण विरचितः । [ कोश वि० २] रु० २-० ६६ शिशुपालवधम् । श्रीमन्माषकविनिर्मितं श्रीवल्लभदेवकृतया सन्देह विषो. षधिव्याख्यया महामहोपाध्याय श्रीमल्लिनाथकृतया सर्वषाव्याख्यया समेतम् । सजिल्द ग्लेज कागज । सम्पूर्णम् । [ काव्य वि. ९] रु०३-० [संपूर्णम् ] रफ मोटा कागज ० ३-४ ७० जागदीशीपञ्चलक्षणी सिंहव्याघ्रलक्षणं च । श्रीजगदीशतर्कालङ्का- स्कृतम् । न्यायाचार्य पं. शिवदत्तमिश्र विरचित गंगानिर्झरिणीव्याख्यया टिप्पण्यादि विभूषितं च । [ न्याय वि० ९] रु० ०-८ ७१ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । चतुःसूत्र्यन्त पूर्णानन्दीय व्याख्या सहितया श्रीगोविन्दानन्द प्रणीतया रत्नप्रभया समन्वितम् । एषो ग्रन्थः भागद्वये पूर्णा भविष्यति किन्तु विद्यार्थिनां शौकर्थिमस्यायौ भागो द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयपादान्तमस्माभिः संमुद्रय निष्कासितः । (द्वितीयोपि शीवमेव मुद्रयि वा प्रकाशयिष्यते)। प्रथमोमागः (वेदान्तविभागे ९) रु. २-८ ७२-१-सिद्धान्तशिरोमाणः । श्रीभास्कराचार्य विरचितः । गणिताध्यायः वासनाभाष्य सहितः ज्योतिषाचार्य म०म० श्रीक्ष्मद्वापूदेवशाबिकृतटिप्प. णी सहितः । [ज्यो० वि०४] रु० २-० ७२-२-सिद्धान्तशिरोमणिः। गोलाध्यायः वासनाभाष्य सहितः । ज्योतिषाचार्य म०म० श्रीमद्वाः देवशास्त्र कृत टिप्पणी साहतः । [ज्यो वि० ४] २०२-० ७३ काकचएडीश्वरकल्पतन्त्रम् । पण्डित रामकृष्ण शर्मणा सम्पादितम् । पण्डित बटुकनाथ शर्मा एम. ए. साहित्योपाध्याय इत्येतेन लिखितया प्रस्तावनया सनाथीकृतम् । [ आयुर्वेद शास्त्रविमागे १] २० ७४ किरातार्जनीयम् । श्रीमत्कविकुलचूडामणिमारविविरचितम् मल्लिनाथरि- कृतया घण्टापयसमाख्यव्याख्यया तथा पं०श्रीगङ्गाधरशर्मणा कृतया सुधाss- ख्यव्याख्यया समलकृतम् । [ सर्गत्रयमात्रम् ] [काव्य वि० १०] रु. ०-१२ ७५ चन्द्रालोकः । पीयूषवर्षश्रीजयदेवकवि प्रणीतः । श्रीमत्पभनाभमिधापरा. मिधान प्रयोतनमहाचार्य विरचितया चन्द्रालोकप्रकाशापराख्य 'शरदागम' टीकया सङ्कलितः । साहित्याचार्येण खिस्ते इत्युपाख्यनारायणशानिणा भमिकादिभिः सम्भूण्य सम्पादितः । [ भार वि. ३] ३००-१० -८ ·१० सर्गः ध्यायः । टीकया संवलितः । [ आयुर्वेदशास्त्र वि० २] २००-१० पाणिनिव्याकरणे वादरत्नम् ।न्यायव्याकरणाचार्य मीमांसक शिरोमणि पं० सूर्यनारायणशुक्केन विरचितम् । (तत्र च न्यास परिष्कारपरिशिष्ट भेदेन प्रकरण अयम् यत्र पञ्चन्यून सार्धशतसूत्रेषु १४५ महताटोपेन न्यासा. विचारिताः तत्र प्रथम प्रकरणं मुदितं द्वितीय प्रकरणमपि मुद्रित प्रायं शिघ्र- मेव भवन्तं दृष्टि पथमधिगमिष्यतीति । ) प्रथमो भागः। (व्या० वि १०)रु०१-८ ८१ गणितकौमुदी । (हिन्दीभाषाटीकासहिता) प्रथमापरीक्षापाट्यनिर्धा- रितगणितसंग्रहपुस्तकम् । [ गणितविभागे १] रु० ०-६ ८२ छन्दःकौमुदी । (हिन्दीभाषाटीकासहिता ) प्रथमापरीक्षापायनि.- रितछन्दासंग्रहपुस्तकम् । [ छन्दोविभागे ३ ] रु० ०-६ ८३ योगदर्शनम् । महर्षिप्रवरपतञ्जलिप्रणीतम् । तत्र (१) भोजवृत्तिः, (२) भावागणेशवृत्तिः, (३) नागोजीभवृत्तिः, (४) मणिप्रभा, (२) योग. चन्द्रिका, (६) योगसुधाकराख्य टीका षटकसमेतम् । [योग० विभागे१] रु० २-० ८५ रघुवंशमहाकाव्यम् । श्रीकालिदासविरचितम् । म० म० मल्लिनाथकृत सञ्जीविनीटीका तथा 4० ब्रह्मशङ्करमिभकृतपरीक्षोपयोगि सुधाऽऽख्यन्याख्यया सहितः । श्से ४ सर्ग:मू०१-४-०।१से ६सर्गः १०१-८-० तथा ६ से ८५ योगदर्शनम् । पण्डित बलदेवमिश्रकृतया सटिप्पण्यायोगप्रदीपिकाख्य विवृत्त्या समन्वितम् । (योग विभागे २) रु० १ ८६ काव्यमीमांसा । राजशेखरविरचिता । साहित्याचार्य पण्डित श्रीनारायण- शास्त्रीखिस्तकृत काव्यमीमांसा-चन्द्रिका टीका सहिता । प्रथमाध्याय- मारभ्य पञ्चमाध्यायपर्यन्ता प्रथमो भागः । (काव्य विभागे १३ ८७ नागानन्दनाटकम् । श्रीहर्षदेवप्रणीतम् । काशीविश्वविद्यालयाध्यापकेन एम० ए० साहित्याचायति पदवी विभूषितेन पण्डित श्री बलदेव उपाध्यायेन स्वप्रणीतया भावार्थदीपिकाख्यया व्याख्या समलकृल्य बृहत् भूमिका हिन्दीभाषा- नुवादादिमिः सनायीकृत्य सम्पादितम् । (माटक विभागे१)०१-८ ८८ मेघदुतकाव्यम् । महाकवि श्री कालीदासविरचितम् । मल्लिनाथकृत सीविन्या, चारित्रवर्द्धनाचार्य विरचित चारित्रवर्द्धिन्या तथा साहित्याचार्य पं० श्रीनारायण- शानिखिस्तकृत भावप्रबोधिनी व्याख्या टिप्पण्या च सहितम् । (काव्य वि०१४)३००-१० ८९ जागदीशीव्यधिकरणम् । न्यायाचार्य पं० श्रीशिवदत्तमिश्रविरचित गंगाख्यव्याख्या टिप्पणी सहितम् । (न्यायविभागे १२) रु०२-० सर्वविधपुस्तकप्रासिस्थानम्- चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस, विद्याविकास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी। रु.

·No text on this page.