·सूत्रानुक्रमणिका। प्रथमाध्यायस्य। ग्र सूत्र पादावर सूचाबा पघाव ... १ " १६ 88 २० 88 " ... .. ३ “ ७ ... ... ... पघातोबा जिज्ञासा ... अस्मिन्नस्य च तद्योग शास्ति । घन्तरतहमापदेशात् । थतएव प्रायः। प्यनुपपत्तेस्तु न शारीरः। कोकरवानद्यपदेशाच नेति चेन निवाथ्यावा. देवं व्योमवञ्च । यत्ता चराचरग्रहणात् । अन्तर उपपः। धनवस्थितरसम्मवाच्च नेतरः। देवादिषु, सइभव्यपदेशात् । ... अदृश्यत्वादिगुणकोधम्म ति। थत एव न देवता भूतञ्च । अभिवतरित्यारा धनुस्मृतवादरिः। पएमम्बरान्तटनेः। " , ... ... १३ ७२ . ७३ “ अन्तर्याम्यधिदेव ७४ ... “ ... ... ... t ३० + ३ १० ·सूत्र पादार सूना पार। - ८२ مجھے ... । ... २२ २३ ... ... व्यन्यमाश्यारत्तष्ठ। न्यायश्च परामर्शः। छाल्पश्रुतैरिति घेत्तदुतम् । व्यनुततेतस्य च । यपि च साम्यते। यत एव च नित्यत्वम् । अन्याय न्तु जैमिनि प्रत्रयाख्यानाभ्यामपि चैव- मेके। घसिनेरिसि कामामुखः। थभिभ्योपदेशाम । H t २९ ... ... ૧૩૧ ॥ २२ १३५ ૧૨૭ २५ था। ... १ " ... २२ " ८४ ... 4.. छानन्दमयोभ्यासात् । ध्याकाशस्तल्लिात् । धाममन्ति चैनमस्मिन् । ब्याकाशोऽन्तरत्वादिव्यपदेशात् । व्यानुमानिकमप्ये वेषामिति घेन शरीररुपक- विन्यसारही ते पायति च। ध्यामते: यरियामात् । ३२ ४१ ३ ४ ... १ t ... २६ रतस्परामात सरति चेनासम्भवात् । ३ १८ १ ५ २२ चिरोनांशब्दम् । चतिकर्मचपदेशात सः । ३ ८५ ·उपदेशभेदमिति चनोभयविनप्पविरोधात् । उत्तरादाविभूतसरूपन्तु । उत्तमिव्यत एषम्मावादियोड सीमिः । ... TY ४ १३४ रतन सर्व थाण्यावा CC ... ... २८ १३८ .. ... ४ ... ... ३ कर्मकार प्यपदेशाध। कम्पनात् । कल्पमोपदेशाप मध्यादिवविरोधः। मामाच नानुमानापेठा कारण म नाकामादिय, यथा य्यपदियो 8 १० १२५ 8 १४ १२७ ... १ १० १५ ... गतिसामान्यात् । गतिभन्दा साहिएं लिय गुर्दा पवियायामनी पिसगात् । রান্নাবানু। ... २ ६८ २४ १ प] घगरावविशे यात। ... ... ४ १२२ एन्दोभिधामा ति सपा चेयगिदा. तादिनम् । ... २५ . ५२ ·पादाः सूर्या पत्राव जम्माद्यस्य यसः। १ २ ४ ... १२८ . १ भगदाचित्यात् । जीवमुख्य प्रायलिझान्नेति चेनोपासात्रैविध्याया- श्रितस्वादिह तद्योगात् । जीवमुख्यप्रागतिहादिति चेतवारयातम् । ज्योतिवरणाभिधानात् । ज्योतिषि भावाचा ४ . १३० ... २ २४ ... ... ३ ३२ ज्योतिर्शनात् । " ... ... ... ११२ ... ४ 2 १२३ ज्योतिरुपक्रमाशु तथा बधीयत रखें। ज्योतिषे केपामसत्यझे। जयावावचनाच। " ... १३ ... ... ४ m १२० त। १ " ... २४ " ... १४ ४१ त समन्वयात् । तमिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् । ततुष्यपदेशाध। सदुपय॑ पि बादराययः सम्भवात् । तदभावनिहरणे च परतः । सदधीनत्वादयत्। प्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रनस । ... ३ १०२ 1 ४ ३ " ६ १२१ ३ १५ घर उत्तरेभ्यः। धिारतनं खभन्दात् । ... ८६ ·पादार सूना पत्राद। ध! । धमापनेछ। तेच महिनोऽस्याभिनुपलब्धे । ... १६ ... ... १ २८ ... १८ न बलरामोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमा यस्मिन् । न च स्मरमतधर्माभितापात् । न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच । नानुमानमतच्छब्दात् । नेतरोग्नुपपच । 8 ११ १२५ ... ३ .." ... १ ४३ पा पत्यादिशब्दधः । ... ... ... ४३ प्रकरणाचा ... २ ६८ ... " ... ४ १३४ " १३५ ... ५५ प्रकरणात् । प्रसिद्धेश्व। प्रतिज्ञासिद्धलिङ्गामाश्मरथ्यः । • प्रकृतिश्च मतिज्ञादृशान्तानुपरोधात् । प्रावस्तथान गमात् । मायन। मायादयोवाक्य शेयात भा भावन्तु बादरायणोति हि। भूतादिपादयपदेशोपपत्तेश्चैवम् । ३ ४ ८८ ... ... ४ १२ ... १२६ ३ पू३ ·सुघाव पादादा सूचार पत्रा ३ ८ ce भूमा सम्प्रसादादध्युपदेशात् । मेदव्यपदेशाचा भेदव्यपदेशाचान्यः । भेदव्यपदेशात् । २१ -४८ m ३ ४ १२१ ... १ ४२ मध्वादिय्वसम्मवादनधिकार जैमिनि । महश्च। मान्ववणि फमेन च गम्यते । मुतोपरप्यव्यपदेशात् । य। योनिश्च हिगीयते। ... ... ३ २ ४ २७ रूपीपन्यासाच । ... २ व1 ४ १२० १८ १३२ १ १३ ४० २ बदलीति चेन माशो हि प्रकरणात् । ... वाक्यान्चयात् । विकारशब्दालि चेन प्राचुर्यात् । विवक्षितगुणोपपत्ते च । विशेषयाच । হিংঘাম্বে নন। विरोधः कर्मणति चनाने कतिपन ईशनात् । वैश्वानर साधारण पून्दविशेषात् । ६३ " १२ ७० २२ 99 ३ १०३ २४ एन्दविभेधात् । ... "" ·... ... ३ ܘܰܕ݂ . २८ ... ... . सूत्र पादाका सूचा पत्रान। शब्दादिभ्योऽन्तः प्रतिष्ठानाने ति चेन्द्र तथा दृणुपय- देशादसम्भवात् ययमपि चैनमधीयते २६ शब्दादेव प्रमितः । २४ शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् । १०४ शास्त्रयोनित्वात् । ३ शास्त्रदृरया तूपदे शोवामदेववत् । ३० शारीरयोभयेपि हि भेदेनैनमधीयते । २ शुगस्य तदनादरश्रवणातवाहवयात् सूचते हि । ३४ श्रुतत्वाच। श्रुतोपनियतकगत्यभिधानाच । श्रवणाध्ययनार्थ प्रतिषेधात स्मृतश्च । ३ " ... ३ . ... ... २ ... स। २ ४ ... ३ १०५ ... ४ १२८ सर्वत्र प्रसिद्धोयदेशात् । सम्भोगप्राप्तिरिति चेन वैशे च्यात् । सम्पत्ते रिति मिनिस्तथाहि दर्शयति । समान नामरूपत्वादासत्तावप्यविरोधोदर्शनात स्मृतेश्च । समाकांत । साक्षादयविरोधं जैमिनिः। सा च प्रशासनात् ।। साक्षाचोमयानानात् । सुखविशियाभिधानादेव च । संसात्वान्त्योभदेग। सूमन्चु तदहत्वात् । २ २८ . ३ ट ४ २५ १३० ... २ जर ३ ४२ ... २ ११८ ·" ... ... " ... ... ... “ ... . २ सूत्र पादार सूचाधर पवाद । परिग्रहाचायन्तमनमेक्षा। १५५ यसति प्रतिज्ञोपरोधीयोगपद्यमन्यथा। २१ अनुस्मृतेश्च । २५ १५७ घ्यन्त्यावस्थित शोभयनित्यत्वादविशेषः । यधियानानु पयत्तश्च । १६१ अन्तवचमसम्बंइतावा, ११ १६२ यस्ति तु । ३ असम्भवस्तु सवोटनुपपत्तः। अन्तरा विधानमनसी क्रमेय तल्लिङ्गादिति चेना- विषात् । १५ १६९ व्यविरोधचन्दनवत् २३ १७३ यवस्थितिवे पोस्यादिति चेन्नाभ्युपगमावृदि हि । २४ प्यपि च मयते। ४५ १२ धनुचापरिहारा देहसम्बन्धाज्योतिरादिवत् । घसन्त नेवाध्यतिकरः। अदृष्टानियमात् । १८४ यभिमन्यादिवमि चैवम् । पूर १८४ ... ... 12 " ... ... " ... " " ... " 82 “ 88 " ... २१ " ४ 9 यशवश्च । यकरणवाध न दोषलथा हि दर्शयति । १८२ “ ... १३ १८. था। ... २८ ... यात्मनि चैवं विचित्रांच ह। অজয় দাবি। २ २४ १५.० . २ ·. पादाई सूत्राधा पत्राद। सूत्र ३ धापः। “ ४३ १२ ... १ २ २४१ २१ १४६ २ ป १५६ ... १ २४ १४७ १५० ... याभास वच। जंशोनानाध्यपदेशादन्यथा चापि दाशक्तिवादि- स्वमधीयस एके। इसरेघाचानुपलब्ध। इतरध्यपदेमाद्धिताकरणादिदोयप्रसतिः । इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमानिमित्त. त्वात् । उ1 उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि । उपपद्यते चाप्युपलभ्यते । उभयथापि न कातन्तदभावः । उभयथापि च दोषात्। उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् । उभयथा च दोषात् । उदासीनानामपि चैवं सिद्धि । उत्पत्त्यसम्भवात् । उत्कान्तिगत्वागतीन। उपादानात् । उपलब्धिवदनियमः। २ १२ १५४ 6 २० २३ १५० ... ... .. २७ १५८ १६२ " ४२ ... ३ १८ “ १७८ १७८ . ... १ ३ १४१ एतेन योग: प्रत्युतः। एतेन शिधापरिग्रहा थपि थायाताः। “ १२ १४३ ·सध यादा सूचा पत्राद। ... १२ एवञ्चामांकान खाम् । হল মানবিশ্বা ঘাস্তান। ए का २ ४० ... ३ करपञ्चन्न भोगादिभ्यः । फर्ता शास्त्रार्थवाचात् । कृतलप्रसक्तिनिरवयवत्वशब्दकोमोषा। নময়লাব বিছিনমনিষিদ্ধান- दियः। ... १ ... ३ ४२ १८. गुवाहा लोकपत्। ... ... १ “ ... ... गौण्यसम्मवात् । गोण्यसम्भवात् । २६५ .. ५ २ .. ३ ४ १८८ घराघरयपाश्रयन्तु स्यात्तापदेशो भातस्तदाय. भावियात । धनुरादिवत्त सत्याशियादिभ्यः । ... न। व्योतिराधिष्ठानन्तु सदामननात जोरस रव। . । १४ m १०१ ... १ १४३ तमिशियानादप्यन्यथान मेयमिति चेदेवमप्य. मिोक्षप्रस सदमन्यत्वमारम्भपादादिभ्यः । सदभियानादेवन तलिहात सः । ... १४ ... ३ १३ ·(१२) पदा सूधार पधार। ... ... २० १७४ २५ १० ... ४ १८६ १८६ १८७ ४ तथा घ दर्शयति । सद्गुणसारस्वात्तु सदापर्दशः प्राज्ञवत् । ... तथा प्रायाः। तत् प्रा थुते। तत्पूर्वकत्वादाचः। सस्य च.नित्यत्वात् । तदिन्द्रियाणि तहापदे भादन्यत श्रेष्ठात् । ... तेजोमस्तधामाह। देवादिवदमि लोके। दृश्यते तु। " ... १८२ “ ३ १० १ G १४२ ... ४ १४१ ... ८ १४२ ३२ . ३५ ... ... १५८ नविलक्षयत्वादस्य तथात्यय शब्दात न तु दृष्टान्तभावात् । न प्रयोगनवत्त्वात्। नक विभागादिति चेन्नाटनादित्वात् । न भावोरनुपलब्ध। न च पर्यायादव्य विरोधोधिकादिभ्यः । न च कत करणम् । न दियदश्रुतेः। न वायुक्रिये एपगुपदेशात् । नामतोव्हएत्वात् । नाभाव उपलबधः। मातार नियत्वाध साम्यः । লালমযিনি বন্ধিা। " ... ... ४३ १६२ ३ १ ४ ६ १८८ ... २ ... २८ ... " २१ ·सूत्र प्रादाब खूबा मचाद। ... २ १४ १५५ नित्यमेव च भावात् । नित्योपशब्बानुपलब्धिप्रसझोटन्यतरनियमो वार- न्यथा। ३ ३२ १०७ मैकस्सिनसम्भवात् । २ मट वच्च। ... १ १२ १४५ २ ३ ... ... ३ ११० ... १२ १६८ ४१ 8 १२ २८. ... ... २ १५२ पयोरम्बुवञ्चेत् तत्रापि। पत्युरसामन्नस्यात् । एपगुपदेशात् । ... एथिव्य धिकाररूपमब्दान्तरेभ्यः । परात्तु तच्छुतेः। पञ्चरत्तर्मनोवहापदृश्यते । युरवासवदिति चेत् तथापि । पुस्खादिवत्वस्य सतोयलियोगान् । परतेस। प्रतिसंख्यारप्रतिसंस्थानिरोधापातिरविच्छेदात् । प्रतिशाहानिरव्यतिरेकाच्छन्दभ्यः । प्रकाशादिव नैवं पर। प्रदेशादिति नान्तमांवात् । मायवता शब्दात् । ... ... २ २ १५१ २२ १५७ ... ३ sur १६६ १८२ ... ४६ ... ३ १८५ . ... ४ ३१ १५३ विकरणत्वानिति तलम् । विप्रतिषेधाचाप्तमन्नसम् । विभानादिभावे वा सदप्रतिषेधः । . ... -२ १५३ । g" ·( 18 ) सूत्र पाद सूधार पाई। " ६५ ... १४ ... " ... ३४ ३४ १ १४८ २ २८ १५४ . ... विप्रतिवेधाच्च। विपर्य ये ग तु प्रामोटत उपपद्यते च। विद्यारोपदेशात् । वैधम्यनेण्ये न सापेक्षत्वात् तथा हि दर्शयति । वैधम्माच न समादिवत् । बैलक्षण्याध । वैगेथ्यात्तु तबादलदादः। ध्यतिरेकानवस्थितेस्थानपेक्षत्वात् ! व्यतिरीको गन्धवत् । प्यपदे पाच क्रियायां न चैनिई शविपर्ययः । ४ १८ २८३ ... . २२ १८४ २ 8 १५२ ३ २६ १७४ १७८ १ . १४५ ४ १८ १८३ ... भावे चोपलब्धः। भेदश्रुतेः। भोपत्र्तरविभागचे त् स्यालोकवत् । १ १४४ ... २ १५४ ४४ मादोधवदा स्वपरिमण्डलाम्याम् । मन्त्र वर्णध। मांसादि भौम यथाशब्दमितरयो ! ४ २१ १८४ १ २० ३ १७९ ... ७ ... यथा च मायादि। यथा च सक्षोभयथा। यावदिकारन्तु विभागो लोकवत् । यावदात्पभाविताप न दोषस्तनात् । युनिः शब्दान्तराध। t ३. १०६ ·. सुन पादाक्ष सूचाङ्का पना। .. रचनानुपपत्तेच नानुमानम् । रूमादिमत्त्वाच विषय्य योदर्शनात् । “ ... জীবন প্রাঙ্গন। १ ३ म ... ३ ४ " शब्दाच। शनिविपर्ययात् । श्रुतस्तु, पाब्दमूलत्वात् । श्रेयश्च । ... .. १ १४० ४ ... ८ १८८ । १ १४५ " ... ३० १९८ ... ... १ ... १३ १५४ " ... " ... ... ३२ “ सत्वाचावरस्य । सापता च तदर्शनात् । साधम्मोपपतेश्च । समवायाम्युपगमाच साम्यादनवस्थिते । समुदाय उभयहेतु केपि तदप्राप्तिः । सर्वथानुपपत्तेश्च । सम्बन्धान पपत्र । समाध्यभावाचा सप्तगोबघितत्वाच । स्थाच्चैकस्य ब्रह्मपशब्दवत् । सपक्षोषाध। खपक्षदोवाच । खान्दोन्नागाभ्यार। ३८ ... ३ १७६ ... ४ १८७ ३ ५ १६५ ... १ १० १४२ . २८ ११८ ३ २२ १५२ ·... २० ५७ पादाद सूत्राद पत्रा। सामना चोत्तरयोः। कारति च। मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यनवकाश- दोयप्रसङ्गात् । संशामूर्ति कृमिस्तु घिरतकुवत उपदेशात् । १८३ ... १ १ 180 8 २० ... B १८८ हस्तादयस्तु स्थितेलो नैवम्। क्षणिकत्वाध। ... २ १५ तीयाध्यायम्य । चा १ 8 १८ 6 ६ २०० " १२ २०५ ... ... २४ २९२ यमादिति तैरिति घेन भावात् । ध्य तत्वादिति चेने शादिकारियां प्रतीतः । धनियादिकारिजामपि च श्रुतम् । ध्यपि स प्यन्याधिलिते पूर्ववभिलापात् । यशुद्धमिति चेन्न शब्दात ध्यतः प्रबोधोरमात्। व्यपि चैवमेवे। घस्यवदेव हि तत्मधानत्वात् । छत एव धोपमा सूर्य कादिवत् । अम्बुदयणात न वचावम. ... २५ २१२ २ २२० . २२४ ... २२४ . te २२८ " २२८ ·सून पादायसूधाः पवादः ... २४ २३२ २३३ " २१ ... " २० ... aur " ... २५५ २६३ २८५ ३३ २८८ २८३ २६४ “ ... ... यपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् । ध्यतोटनन्तेन तथा हि लिङ्गम् । प्यनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः । व्यन्यथाव' शब्दादिति घेनाविणे घात् । धन्वयादिति चेत् म्यादवधारणात् । व्यनियमः सर्वासामविरोधः शब्दानुमानाम्याम् । व्यचरधियां स्ववरोधः सामान्यतदावाम्यामापसदय- तदुताम् । यन्तरा भूतयामवत् खात्मनः । ... प्यन्यथा भेदानु पपत्तिरिति चेनोपदेशान्तरवत् । अतिदेशाच्च । अनुवन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपथक्कश्त दृशश्च तदुक्तम् । प्यझाव बहास्तु न शाखास हि प्रतिवेदम् । त्यनेषु यथाश्रयभावात् । अधिकोपदेशात्तु वादरायणस्यैवं तद्दर्शनात् । सार्वत्रिको। ध्यध्ययनमानतः । प्यनुछेयं वादरायणाः साम्यश्रुतेः । अतरव चामीन्धनाधनपेक्षा । व्यपाधाच। बपि च स्मर्यते। धनभिभवच दविति। अन्तरा चापि तु तद ऐः। ध्यापि च मार्यते । ५० ३११ “ ३१७ ३२४ “ ... ४ ३३० १० ... ३३३ ३३४ " १२ ... " ... ३५१ २४ २८ ३५५ २८ ... ... ३४ ३५८ 1 ३५ ३५८ ८ . " . ३५८ ... ३ ·(१८) सूर्य पादाः सूत्राध: पनाम: ... ... “ 8 ३६८ ... ... १ १० २०8 ... २२६. ३ २५८ 7.. ध्यतस्वितरष्कायो बिहाच । बनाबिम्कुर्व नम्बयान ! था। धानकामिति न तदपेक्षयात् । पारचन्भाधम्। धानन्दादयः प्रधानस्या আগ্রাসায় ঘষামনাৰা। ध्यात्मशब्दाथ। थामटहीमिरितस्यदुत्तरात । यादरादलोपः। ঘাম্মেলনি। धार्विन्यमिदाडुलोमितमे हि परिक्रीयते । . ... 4 २६१ २६२ " ... ४ ३ ... ३२८ ga ३६५ ... ३ इस वसामान्यात् । स्वदामननात् । 5 ... ३४ २८२ ... २ ९३२ " ३ उभयपदभावधिकुण्डलपत् । ... उप्रमोखा उपसंहारोळ्याभेराविधिवत समाने च । उपपनस्तक्षणार्थीपलबोकवत् । उपस्थितीतम्तधनात् । उपमह। उपपूर्वमपि ले के भावभशनामदुलम् । २३८ २५३ २८३ " २८८ ... ४ " ४२ ·सूत्र पादा सूचाधन पचाङ्क: ऊ। ऊरवासघ शब्द हि। 4G ... १७ ३३० ३ ५३ ... एक पात्मनः शोरे भावात् । एवं मुक्तिफजानियमसदयस्थावतेतदवस्थावतेः । ४ ५२ रे। ऐहिकमप्यप्रस्तुमप्रतिबन्धे तद्दर्शनात् । ... ५० ३७० क। ... ३ १८ २६३ २८६ ३२ कार्याखानादपर्वम् । कामादीतरत्र सत्र चायतनादिया। काम्यास्तु ययाकामं समुच्चोयेरन वा पूर्वहत्व- भावात कामकारण चैके। कृतात्ययेनिशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवश्च । छत्वभावात् तुहियोयसंशरः । " ... ... ... 20 १५ ३२३ ३३६ २०२ ... ४ ४० ३६४ गा ... ३ २८ गोरथैवञ्चमुभयथान्यथा हि विरोधः । गुगसाधारण्यश्रुतेश्च । २०० ३२४ ... ... ফানি দুন্নীএলষনে আযাজিলি। १ 2 छन्दस उभयाविरोधात् । ३ २८ ... २५ ·। २०. ) . पादा। सूघा पत्रा सूधार तदन्तरपतिपत्तो रंति सम्परिवरशः प्रश्ननिरूपणा- ... १८५ ... १ १ " २०८ ... २१८ ... २३ 6 ... २४० ... ३ ४२ २८ ४ ४ सत्रापि च समापारादविरोधः । तदभाषोनाड़ीघु सच्युमेरात्मनि च । सदयतमाह दिन सधान्यप्रतिषेधान् । सनिर्धारणानियमस्तदृष्टः पृथग ध्यपतिनन्धः फणम्। ... समः। तहसीविधामात् । तथा चैकवाक्यतोयबन्धात् । लडू तम्स तु भातायो नैमिनेरपि नियमातपा. भावभ्यः। तीयशदाबरोधः संशोकजस्य । तुल्य दर्शनम् । धात्मकत्वात्तु भूयवान् । १२८ ३२८ .. ... - ... 8 ३२ ... १ २१ ४ e २३२ २ १८८ । . ... २ २२७ ... २१ दानाप। दर्शयति पायो यपि कार्यते। मात्र । यति । दर्शयति । दांच। ३. 8 " २५३ २५५ ... " ·सुच यादवः सूचाङ्क पत्राद्वारे दशनाच। ... ३२५ ६ & देहयोगादा सोपि। ... ... २ २१८ ध। धर्म जैमिनिरत एव । " . २४२ ... ... १८ २०८ २ २२२ " १९ २२४ ७ २५५ “ ... ... ... २२ •न सीये तथोपलब्ध। न स्थानसोटपि परस्योभयलिई सव्वंच हि। गभेदादिति चेन्न प्रत्ये कमतचनात् । नवा प्रकरणभेदात् परोवरीयस्वादिवत् । ३ न वा विशेषात् । न सामान्यादप्युपलव्ध मतावत् न हि लोकापत्तिः । “ न वा तत्सहभाषाश्रुतेः । न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात् । ४ नातिधिरेण विशेषात् । १ माना शब्दादिभेदात् । नाविशेषात् । निर्मातार के मुतादयध। नियमाञ्च। २६० २१२ २२५ ४० ... .. २३ ... ... ३ ३२२ ४ ... १३ २ २ २१५ ३२८ ४ प। ... २ ५ २१७ पराभिध्यानाच तिरोहितं ततो इस्य बन्ध- विपर्य यौ। परमतः सेतूम्मानसमन्धभेदव्यपदे म्यः । परेण च सदस्य साहिध्य भूयलाचनुबन्धः । पराम जैमिमिरचोदना पारवदति हि । " ३१ २९६ ३२४ ३ पूर ६ १८ ३३० .

·(२२ ) " ... २२ ... २ ४१ सूत्रं पादाः सूत्राः पत्राः पारिशवार्था रति चेन्न विशेषितत्वात । १४८ पूच्चन्तु बादराययोहे सुव्यपदेशात् । २४५ पुण्यविद्यायामिव चेतरेषामनामानात् । ३ पुरुषार्थाटतः शब्दादिति वापरायणः । ३२६ पूर्ववहा। २३५ पूर्वधिकल्यः मारयात् स्यात क्रिया मानम. २४ ४ ... १ २ . ... यत् । ४५ ५ प्रथमेश्रवणादिति चेन ता एव शुपपत्तेः । प्रकाशवच्चायति । प्रतितावत्वं हि प्रतिघेति सतोप्रवीति त २ २२६ . भूयः। ... ... २२ २३. " ... ... २५ ૨૨૨ 4.. २८ २३४ একাৰিদ্ধাৰ সন্ধায়খ জঞ্জ- बासात्। ... प्रकामाश्रयवहा नेजस्वात् । प्रतिषेधाध। प्रदानवदेव तदुशम् पाययतेचा प्रियधिरस्वाधमाप्तियपचयापचय हि भेदे । " ... २३६ । ... ३ ४३ ३ १८८ ३ १२ २५४ पतमत उपपत्तः। ... ... २ ३८ १. ७ भात बारगामषित्वात् तथा विदर्भ यति । भूमः प्रामुपज्यायस्वं तथापि दर्शयति। ... भेनेति कस्यामपि। ३ ५० ... ५६ ·सूत्र पादाक्षः सूचाशः पभाधा " ... ३१८ २ ३ २१५ मन्तादिवहारविरोधः । मायामात्रनु का नानभिष्यवखरूपवान् । मग्धोईसम्पत्तिः परिशेषात् । मौनवदितरेपामप्युपदेशात् । ... ... १० २२१ ४ ४८ ३६८ . य ३ ३२ २८७ १ २७ २१३ यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् । योनेः शरीरम् । ... र। रेत सिंग योगोटथ । ... ... १ २६ २१३ लिङ्गभूयस्खात सद्धि वलीय सदपि । ... ३ 88 ३.३ । ४ १२ ३६३ १ २०८ ... ... ४७ ३०६ ... ... फूट ३२३ 8 ... वहिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराच । विद्याकर्मयोरिति तु प्रकृतत्वात । विधैव तु निर्धारणात । विकल्पोऽविशिषकलायात् ।। विभागः शतवत् । विधि धारणवत् । विहितवाचाश्रमशम्र्मापि। विशेघानग्रह। बुद्धयः पादवत् । वेदार्थभेदात् । थतिहारो विभिंघन्ति पीतरवत् । ... ... २० ३४३ " ... ३५६ ३५६ t ... . ... ... ... २ १३८ २५ ... . २५ ·। २५) पादादः सूपा पत्रा . व्यतिरेकम्मदावाभावित्वाम्न सूपलधिवत् । व्याप्तश्च समन्नसम् । वृद्धिासभातमन्तर्भावादुभयसामनस्यादेवम् । २५० ... ... २ २. २२८ ... ३० ३५५ ३२४ मदमाद्युपेतः स्यात्तथापि तु तबिधेस्तदङ्गवया नेपामवश्यानुष्ठयत्वात् । प्राब्दयातीटकामकारे। शिक्षा ३ शेषत्वात पुरुषार्थ वादो यथारन्येविति जैमिनिः । । युतपाया। थुत्यादिवलीयरवाच न वाधा ... श्रुतेय। २ ३२७ ... ... ... te ३१. ४ ४५ स। २ १ २१४ ट २२. ३ २४४ ... " ... १८ सन्ध्ये हरिराम हि। स एव तु कम्मानुस्मृतिशब्दावधिभ्यः । सर्ववेदान्तप्रत्ययं घोदनाविशेषात् । सन्नामेदादय मे। समान एवचाभेदात् । सम्बन्धादेवमन्यत्रापि। सम्भूतिद्यथायमि घात। समाहारात समचारम्भसात् । मषिक्षा घ यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् । संबादानुमतिश्च पयान्यये तदर्धनात् । " २३ २५८ २६५ २६६ २६८ ३२४ ३२८ ३५१ “ ... ... ६३ ... ॥ ... ...

·पादाः सूत्राधः मनाया ... २५६ " २५७ ... ... २ ... ... १ २०५ ... २ २९६ ... सहकारित्वेन च । सवथापित एषोभयलिङ्गात् । ... ३३ सहकार्यन्तरविधिः पक्षण टतीयं तहतो विध्यादिवत् । ४६ सामान्यात्त । ३२ साभाष्यापत्तिरुपपत्तः। १ २२ सकृतदुय्क ते एवेति तु वादरिः । सूचकस्य हि श्रुतेराधक्षते ध सहिदः । ४ सैव हि सत्यादयः। ३८ संघमने वनुभूयेसरे घामारोशावरोही सदसिदनात् । १३ संचासचेत् तदुलमस्ति तदपि । ३ साम्पराये तथ्याभावात्तथा छन्। साध्यायम्न तथाषेम दिसमाचारधिकाराच सदरपतनियमः। सामिगः पाथुतरित्या यः। सपेरनुमतियां। १४ स्तुतिमानमुपादागादिति चे नापूर्वत्वात् । ... २१ मामविभयात् प्रजासादिवत् । ३४ भारतिय सातचिसो ११ ८ २०६ २५० २०६ २७ ... . २०० ... 8 ... ५६४ ... ... २ २३८ ... १ . २.८ ... पानी तूगोमवार मान्दा गाण ... २५ २०३ ·( २४ ) " . ... २ सूचं पादाद सूधामा यत्राय: व्यतिरेकातदावाभाविस्वान्न तूपलधिवत् । ३९५ व्यातच समनसम् । २५० वृद्धिासभाकमन्न वादुमय सामन्जस्यादेवम् । शा पामदमाद्युपेतः स्यात्तथापि तु तबिधेतदातया से मामवयानुफेयत्वात् । शब्दयातोरकामकारे। ३५५ तिरेखा ३ ३२४ शेषखात पुरधार्थवादो यथान्येबिति जैमिनिः। ३२० श्रुतत्याच। २४३ श्रत्यादिवलीयस्वाच न वाधः । ३ धुतेष। 8 ३५३ ... ... २ । २ ... ... ... ४८ 8 २ १ २१४ N ... २२० ३ १ २४४ ... १० २५८ “ सन्ध्ये स्टूपिराध हि। स एव तु फानुमतिशम्दाधिया। सर्ववेदान्तमव्ययं धोदनायविधात् । साभेदादन्यत्रमे। ... समान एवचाभेदात् । सम्बन्धादेवमन्यत्रापि। सम्मृतिस्थायपि पातः। समाहारात । समन्चारमामात । मबतिक्षा च यज्ञादिश्रुनेरववत् । संबामातुमति याद ये तद्दर्भ नात् । प २३ ... ३२४ ५ ३२८ " ... २५ "३५१ ...

·... “ ... ... ... २ ... १ . ... २ १८ सूर्य पादाः सूत्राधः पत्राक्ष सहकारित्वेन च। ३३ सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् । ... ३३ सहकार्यन्तरविधिः पक्षण टतीयं तइतो विध्यादिवत् । ४६ सामान्यात् । ३२ २६ सामायापत्तिपपत्तेः। २१. सातदुष्क ते राधेति तु वादरिः। २ २०५ सूचकच हि श्रुतेराधक्ष घ सहिदः । २ ४ २१६ सैव हि सत्यादयः। २८६ संयमने खनुभूये तरेयामारोहावरोही सतिदर्भ नात् । १३ २०६ संशातश्चेत् तदुकामस्ति तदपि। ३ २५० माम्पराये तव्याभावाचधा घन्थे। खाध्यायस्य तथावेन हि समाचाधिकाराघ सववष त नियमः। ३ २४० सामिनः फलश्रुतरित्याने यः। ४५ २६४ स्तुत येटनुमतिा। १४ स्तुतिमाघमुपादानादिति चे मापुर्वाधात् । ... २९ ३४० स्थानविशेषात् प्रकाशादिवत् । ३४ २३४ मरन्ति । १ १४ २०७ समातेरविच लो। २०८ ... ... १ ८ ... . २७ ... 8 ... ... ... २ " ... धागो । तूपायनशदर्शनावात् कुमावन्दास्त यमगानयत ताम्। ... २६ २०३ ·{ २६ ) सुत्रं पादा: एमाः पचा' चतुर्थाध्यायन्य। ... e ॥ ३२ ३८५ १५ . 10 ३८८ २ ३८४ ४.५ ... ... अचलसापेशा धमारव्यचार्य एव तु पूर्व वधः । यमिशोधादि तु सत्याययिष तह नान् । यतोरन्यापि य केषामभयोः। ध्यत एव च सवाण्यनु। धम्यव चोपपतिमा। पविभागोवचनात् । ध्यतयाय नटेपि दक्षिण। प्रतीकालममामयसीति वादरायण उभयचार- दोमास तक्रतुष्ट । पविभागम दृष्यत्वात् । थत एष चानन्याधियतिः। ध्यभाव वादरिराह होवम् । ध्यानाकृतिः शम्दादनारत्ति प्रदाः । २० ४.७ ... ३ ६ ४२४ ... ... ४ ... " ४३० ४३५ ... “ ... २२ ४४८ ... १ १ ૨૨ ३७० ... ३ द ३८० ध्यातिरसदुपदेशात । धात्मेति तूपाच्छन्ति ग्राषयन्ति । पादित्यादिमसथवा उपपत्तः। ध्यासीन: सम्भवात् । यामायणात तयापि हि दृएम् । धातिवाहिकासलिलात् । धारमा प्रकरणात्। .... ३८२ ३८३ ... १२ ... पू २ १ ... ... ३ ४२१ ·सूत्रं पादार सूचापनाम: इसरस्याप्रमसंश्लेषः पाते तु । १ ३८५ उभयव्यामोहात वसि । ... ६ एवमप्युपन्यासात पूर्वभावादविरोधं वादरायणः । ७ ४३३ ४२० कार्यात्यये तदध्यक्ष सहातः परमभिधानात् । पाय वादरिरस्य गत्युपपत्तेः । 828 घिति तन्मात्रेण तदात्मवादित्योडुनोमिः । ६ ४३२ जा । মা মহেষপ্লিবিনা। ४५३ १ ... २ ३८४ ३८८ .. ८ सदधिगम उत्तरपूर्वीषयोरोप विनाश नाप- देशात । सम्ममा प्राय उत्तरात। तापी संपारण्यपदेशात् । सदोष सनं तप्रकाशितहारो विघामामा- 'सपछेपागधनुस्मृतियोगा। हागुरदोतः मताधिकया। लाइसोधि पर समंधा । रायभाये सस्यवदुपपः। तानि परसपा मारा " ... ... ३ ३ १५ ... ४ १३ १५ . ... २ ·सूच म.दार: सूधाः पत्रात: १४ ४२१ ... ... दर्शमा। दर्भयतश्चेचं प्रत्यक्षानुमाने। हादशाहबदुभयविधं बादरायपोरन । ४ ... " १२ ४२६ ... १ ... 8 ૩૮ ४२१ नपतीबोन हिस। नकायो प्रतिययभिसन्धिः । निशि नैति धेश सम्बन्धम्य थावहे भाषित्वात् यति । कस्मिन् दपायसो हि। भोपमर्द नातः। २ १८ " ... H• ३ १२ २ १२ ४०१ पर जैमिनिमुखत्यात् । प्रतिषेधादिसि न शारीयत् । মীণৰবাৰ গছ ছি মতি। प्रत्य चोपदे शादिसि घेमाधिकारिकमण्डलस्थाले ।" B agg भा (" ... ११ १४ " .. ... भाष जैमिनिर्विकल्पामननात् । भावे जायदत् । भूनेच मत श्रुतेः। भागेगा वितरक्षपीयवारय सम्पयते । মীৰাষাশিয়া। ४३८ २८५ ... ... 4.. - ... ४

·पादार: सूधा: पत्रा:
...
...
२
।
३८४
"
पोय पदुपामादिभ्यः।
समप्रमासतय तथोपलो।
साप्यपसम्पयोरन्यतरापिचमावितं हि ।
स्पयो झोदेषाम् ।
फरन्ति ।
1६
मर
...
२
...
...
...
१४
मृतेश्च ।
...
१२
४२१

·अणुभाष्यम् प्रथमाध्यायस्य - प्रथमः पादः। . श्रीगोपीजनवनभाय नमः । अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥१॥ - इदमन विचार्यते । वेदान्तानां विचार प्रारम्भणीयो न वेति। किं नाव प्रान नारम्भणीय इति । कुतः । सानो थेयस्तथा यो वेद शब्दाय बोधकाः । निःसन्दिग्धं तदर्थाच लोकवत् व्याकृतेः स्फुटाः ।। अर्थ ज्ञानार्थ विचार प्रारम्भणीयः। तस्य च ब्रह्मरूप. लात् तज्ज्ञाने परुपार्थो भवतीति न मन्तव्यम् । विचारं विनापि वेदादेव साङ्गादर्थप्रतीतेः। नचायंचानमविहितम् अविचारिताय शन्दा नार्थ प्रत्याययन्तीति वायम् । जय- रेति विधानात्। गीती शोनो शिरःकम्पो तथा लिखितपाठकः । अनर्थ जोऽल्पकण्ठच पड़ते पाठकाधमा इति । . .

·अणुभाष्यम्। [१ अध्यायस्य बाधोपलब्धिय। शब्दवचरादियन्न सन्दिग्धार्थप्रति- पादकः । तदर्थय व्याकरणादिना नियीयते । यथा लौकिक- वाक्ये तथा वेदेऽपि । न च नहिरु निमंतव्यं श्रमामाणिक- वप्रसङ्गात् । तस्माद्देदार्थज्ञानार्थ विचारोनारम्भणीयः । स्यादेतत् । न वेदार्थज्ञानमात्राय विचारः किन्तु ब्रह्मा- जानाय तत्य चामरूपत्वात्तस्य चाविद्यावच्छिन्द्रयात् देहात्म- भावातीतेसदतिरिक्तस्य ब्रह्मणो भावान वेदमावादसम्भा- वनाविपरीतभावनानिवर्तकं ज्ञानमुत्पद्यते प्रत्युत देहाम- भावढ़प्रतीतेः · श्रुतेरुपचरितार्थत्वं सुतित्वं था कल्पयिष- तौति । मैवम् । । अलौकिको हि वेदार्थो न युक्ता प्रतिपद्यते । तपसा वेदयुक्तमा त प्रसादात् परमात्मनः॥ ने हि सबुधया वेदोर्य परिकल्पा तदर्थ विचारः कर्नु शक्यः । ब्रह्म पुनर्यादृशं वेदान्तववगतं तादृशमेव मन्तव्यम् । अणुमात्रान्यथाकल्पनेऽपि दोपः स्यात् । योऽन्यथासन्तमामानमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मिापहारिणा॥ नेपा तर्कण मतिरापनेवेति श्रुते।। न च विरुडताक्यानां श्रवणानिहारार्थ विचारः। उभयोरपि प्रामाणिकत्वे नेकतरनिर्धारस्यागम्यत्वात् । अति- त्यानन्तयक्तिमति सर्वभवनसमर्थ ब्रह्मणि विरोधाभावाच्च । * प्रत्युते का। चीरका ·पाद । अणुभाष्यम्। . अतएवोपनिषत्सु तत्तदुपाख्याने बोधाभावे श्रीपाधिकबोधे च तपस एवोपदेशः । न च तपःशब्द न विचारः । तस्य पूर्वाना- धिक्यात्तप एव। न चोपाख्यानानां मिथ्यात्वम् । तथा सति सर्वत्रैव मिथ्यात्वं भवेत् विशेषाभावात्। न ह्यप्रामाणिको 'विधौ वा उपाख्याने वा ब्रह्मस्वरूपे वा कस्यचिदपि विश्वासी न्यथा लोके । तस्माद्देदे अक्षरमात्रस्याप्यसत्यार्थज्ञानस्यी- भावात् वैदिकानां न मन्दे होऽपि किं पुनर्विरुद्धार्थकल्पना । विद्यास च तदश्रुतेः । यदि येदार्थज्ञाने विचारस्योपयोगः स्थात् अङ्गत्वेन व्याकरणस्येव विद्यासु श्रवणं स्यात् स्वातन्त्रोच पुराणादेरिव मीमांसाया अपि प्रकारभेदेन प्रतिपादकलं ‘स्यात् । तं त्वोपनिपदं पुरुषं पृच्छामौति त तेषां निषेधः । अन्यथाज्ञानं नोपनिषदुक्तं फलं समर्पयति । तस्मान्नारम्भणीय एव ब्रह्मविचारः। अनेन धर्मविचारोऽप्याक्षिप्त एव ।। न घेतनिराकर्तुः सोऽयमतिभार इति पूर्वः पक्षः । सिद्धान्तस्तु । सन्देहवारकं शास्त्र बुद्धिदोपात्तदुद्भवः । विरुद्धशाम्बसम्भेदादईयाशक्यनिश्चयः ॥ तस्मात् सूत्वानुसारेण कर्त्तव्यः सर्वनिर्सवः । अन्यथा भ्रश्यते खार्यान्मध्यमय तथादिमः ॥ परम्परया पाठवदर्थस्थापि गुरुमुखादेव थवणेऽपि मन्द- मध्यमयोः सन्देहो भवेत् समानधर्मदर्शनात् पदादिपाट- प * तदादिम म.

·अणुभाष्यम्। [९अध्यायख भवति । वत्। तत्र यथालक्षणानामुपयोग एवमेव मीमांसाया अपि । तदुताम् । असन्दिग्धोपि वेदाथै स्थूणाखननवन्मतः । मीमांसानिमयः माजे दुर्बुदेश ततोहयमिति । तथाच निपये येग केनचिदमध्ये हरिः स्वयं प्यासी विचार चिकीर्षुस्तकर्तव्यता बोधयति । नहाजिज्ञासा कर्तव्येति व्यासोतवादपि कर्तव्या। कर्तव्यपदाध्याहारे स्वातन्वर न अन्यथा श्रय योगानुशासनमितिवत् स्वतन्त्रता स्यात्। नथाच ज्ञानानुपयोगः। तथाहि। तन्वोपनिषदं पुरुषं पृच्छामीति केवलोपनिषदेद्य ब्रह्मान शास्त्रान्तरवेद्य' तादि मीमांसा स्वतन्वा स्यात् तजनितं ज्ञानं न बहानानं भयेत् । अथवा अध्याहारकरणापेचयाऽथशब्द एवाधिकारे व्याख्येयः । वेदाध्ययनानलयं तु विमेव नधनधीतएवा विचारमईति। तवैतत् स्यात् स्वतन्त्रतति । तव प्रति- विधायामः । वेदार्थब्रह्मणो वेदानुकूलविचार इति । किमत्र युक्तम् व्याख्यानमिति व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तेः । यथा कम्मणि दर्श पूर्णमासौ तु पूर्व व्याख्यास्यामः। अथातो दश- पूर्णमासौ व्याण्यास्थाम इति । अथवैत मानि सिद्धान्ति प्रयोजनानि । प्राधिकाकाङ्क्षा न भवेत् अध्याहारय । पुरु- पायर सिध्येत् । उच्छदय न भवेदिति । कथम् । अथ राष्ट्री- . • वेदाध्ययमादकप्य तु मा निझामधीमवेदरगा।

·अणुभाष्यम्। ५ नच यदेव ऽयंचतुष्टये वर्तते । मङ्गले अधिकार प्रानन्तर्ये अर्थान्तरीप- कमे च। तत्र ऋतिमात्रेणेव मङ्गलसिडेरर्थान्तरस्य च पूर्वोक्ता- स्थाभावात् नाव तत्कल्पनम् । अथावशिष्यत थानन्तर्य चाधि- कारे वेति । आनन्तर्ये तु अध्ययनस्य खतःसिद्धवादधिका- काना भवति तथा सति तदभावान विचारः सिवात् । साहि। न तावम्मविचारानन्तर्य विपर्ययसम्भात् । न • च गाठतो नियमः तत्रापि तथा। न चाचाराहावस्था। तवाप्यनियमसम्भवात् प्रत्यवायाश्रवणत् । सम्भवेऽपि न वनव्यवमध्ययनवत् । तथा च ततोऽप्याकाङ्क्षा भवेत् । नच वैराग्यशमदमादिः पूर्वसिद्धः तेषामेवाभावात् । सम्भवः तदैव तत्कर्त्तव्यमिति वायम् । तदसम्भवापत्तेः। तथाहि । ब्रह्मणः परमपुरुषार्थत्वे ज्ञाते तत्भानस्यैव साधन- वेवगते तच्छेषत्वे च यागादोनामवगते तदर्थकर्मकरणे चित्त- शुद्धौ सत्यां वैराग्यादि। इदञ्च वेदान्नविचारव्यतिरेकेण न भवतीत्यन्चोऽन्याश्रयः। निर्धारित त वेदान्ते विचारो व्यर्थ न च साचात्कारस्तत् फलम् । तस्य शब्दशेषत्वेन तत्- कल्पनायां प्रमाणाभावात् । दशमस्त्वमसीत्यादौ प्रत्यक्षसा- भय्या बलवत्त्वाइहादेः प्रत्यवत्वात् वदेहमपि पश्यन् दशमोऽ- इमिति मन्यते न तथा प्रशते । मनननिदिध्यासनविधीना- मानर्थक्यप्रसङ्गात् । न चाधिकारिभेदः कल्पनीयः । शब्दजाने तत्कल्पनायां प्रमाणभावात् । अत्यन्नासत्यप्यर्थे शब्दस्य ज्ञान- एवं साचात्कार पखम्म ·: [अध्यायम्य . - ताण- साधना- अणुभाष्यम्। जननात् प्रमाणसद्धरापत्तिय । मनसा तनननेऽपि तर्था । तस्मात् प्रथमं गोम्दमेव ज्ञानमिति मन्तव्यमनुभवसिदत्वात् । इदानीन्तनानामपि शमादिरहितानां निर्विचिकित्सितपदार्थ- ज्ञानोपलब्धः। सबपासानुपपत्तिय । किञ्च । अध्याहारय कर्त्तव्यः स च कर्तव्यादिपदानां यदि तत्वार्य व्यर्थमेव वाक्यं स्यात्। परार्थन्वेवशक्यम् । न हि तैर्विचारः कर्तुं शक्यते । वसतिवेयर्थ्यच्च । नतियास्य सूत्रस्य भवेत् । किञ्च । अधिकारपने पुरुपार्थः सिध्यति नानन्तर्यपचे। उक्तन्यायात् । किच्च । स्याधिकारिणः श्रवणमात्रेण कृतार्थस्य समाधिनिरतस्य प्रव- चनासम्भवात् शास्त्रोच्छेदः । भाखविरोधय । नामये स्वयमेव वक्तव्यत्वात् । श्रतोऽनेकदोषदुष्टत्वादधिः कारांय एव थेयान् । न च ज्ञातुमिच्छा जिजामा नाधिकर्तुं शक्येति वाच्य। 'जिज्ञासापदस्य . विचारार्थत्वात्। अतएव जिज्ञासितुमिच्छे- दिति पुराविदां वचनानि । जिज्ञासापदेन चैतत् जापयति । ब्रह्मज्ञानं पुरुषार्थसाधनत्वादिष्टम् । तदिच्छापूरणाय विचार प्रारभ्यत इति। यस्मात् कर्मादिभ्यो ज्ञानमेव पुरुषार्थमाधन- मिति अतस्तत्ज्ञानाय विचारोऽधिक्रियत इति अत: शब्दार्थः। अधिकारी तु वैवर्णिक एव । न हि वेदविचारस्य वेदाधि- कार्यतिरितः शक्यते कल्पयितुम् । न हि सन्दमर्वेदो नाया- . तीति- त्रैवर्णिके . मतिमत्त्वमधिकारिविशेषणं .. कल्पाते । अन्धपङ्गादीनामिव कमएि यहाद्यासहास्य मननाद्यसम्भवात 4 ·पादः ] अणुभाष्यम्। न . साताकारो न भविषति । च धभन्यायेन गता- थत्वमस्य । अप्रतिज्ञानादनुपलब्धेय । नच 'जगत्कारण परमात्मा वा प्रकतिर्वा परमाणवो वेति सन्देहे किञ्चि- दधिकरणमस्ति । स्थादेतत् । अथातो धर्मजिज्ञामेति धर्मविचार प्रतिज्ञाय बोदकवाक्यार्थस्य धर्मत्वमुल्ला प्रामाण्यपुरःसरं सर्वे सन्देहा निवारिताः। तब ब्रह्मज्ञानस्यापि धर्मत्वम् । अात्मेत्येवोपा- सीत आत्मानं श्लोकमुपासीत तत् ब्रह्मत्युपासोत श्रामा वारे द्रष्टव्य इत्यादि नोदनावाक्यार्थत्वात् । अयं परमी धर्मो यद्योगेनात्मदर्थनमिति स्मृतेश्च । मृध्यादिवाक्यानां बर्थ- वादत्वम्। भारोपापवादविषयधर्मप्रदिपादकलेन विधेयोपासना- विषयस्तावकत्वात्। न च ज्ञानादीनाम विधेयत्व । प्रमाण- वस्तुपरतन्त्रत्वेनाकतिसाध्यत्वादिति वाच्यम्। न हि सर्वात्मना असाध्य प्रकारभेदस्त्वप्रयोजकः सर्वस्यापि कारण पुरुषव्या- मृतिः। तदत्र हत्तिसम्पादने ममाणसम्पादने वा पुरुपतति- साध्यत्वम्। अन्यथासिद्धान्तेऽपि मननादिशास्त्रवैफल्यापत्तेः। साधनप्रतिपादकश्रुतिविरोधश्च । येनापि सर्व क्रियाफलत्वं निराकायं तेनापि गुरूपसत्त्यादिना यतितव्यमेव ज्ञानार्थे । तस्माद्यवापि विध्यश्रवणं तत्रापि विधिं परिकल्पा तत्र- त्यानां नषत्वं कल्पामिति नार्थोऽनया मीमांसया। अन्यथा विरोधोऽपि । स्थादेतत् । ब्रह्मविचार एवारभणीयो न धमविचामा । सर्ववेदव्यासकर्ता वेदव्यासेनालतत्वात्तुच्छफलत्वाच कल्लोक-' ·अणुभाष्यम्। [१ अध्यायस्य प्रकारेण निःसन्दिग्ध करणसम्भवाच । श्राचारपरम्परयामि करणसम्भवाच । एतहामि मन्देहे स्वभायाचिकानामेवानु. त्तिः क्रियते न मोमांसकस्य । तस्मासाहवेदाध्येतुनिःसन्देह- करणसम्भवान्न पूर्वयापि सत्यम् । किञ्च। परमकपालुर्वेदः संसारिणः संसारान्मोचयित सामाणि चित्तमध्यर्थ बोधितवानिति कूपेऽन्धपातनवदप्रामाणि, कालभिवावचीयते । विपरीतपोधिका तु पूर्वमीमांसा तस्मादपि न कत्तव्यति। मैवम्। किं विचारमा न कर्तव्य पूर्वकाइविचारो वा । नायः तुल्यत्वात् समर्थितत्वाञ्च । द्वितीये सामान्यन्यायेन सन्देहे निवायें लत्तणवत्तदुपयोगः। अनिष्टतया निरूपणं न मीमांसादीमा । किन्तु विचारकाणां स्वभावभेदात् । किञ्च। श्रावग्यकत्वादपि । निहत्तानामपि यागादिज्ञान नस्य आवश्यकत्वं चित्तार्थत्वात्। परमात्रमभेदेन प्रकार- भेदः कायिकादिभेदात् । तबाद्यस्य वाचिको हितोयटती- ययोः कायिकः चतुर्थस्य मानसिक इत्याथमिणाम् । तमा- देकेनैव चरितार्थत्वात् किं हितीयेनेति ग्राम उच्यते । उपा- मनाया धर्मत्वेऽपि न ब्रह्माणे धर्मवम् । ज्ञानरूपत्वात् । धर्मस्य छ क्रियारूपत्वात्। न चार्थवादानां धर्म गुपयोगः कर्ग शक्यः । उत्पत्तिप्रकारे फलभेदानामभावात्। प्रशते त माहाम्यशानार्थ तदुपयोगः । तस्य च ज्ञानोपयोगी यथा तथा • सागादिकशामस्य ।

·मादः।] अणुभाष्यम् । वक्ष्यते। चतुर्थ उपासनादर्शनादिपदानां मनोव्यापारत्वमेव । विचारस्थापि यथा ज्ञानोपयोगित्वं तथा वक्ष्यते । किञ्च । औपनिषदज्ञानस्यापि कर्मोपयोगित्वं यदेव विद्यया करोति थडयोपनिषदा वातदेव वीर्यवत्तरं भवतीति अतएव ब्रह्मविदामेव जनकादीनां कर्मणि सर्वदेवसानिध्यम् अन्यथा आभासत्वमेव । न च ब्रह्मरूपात्मविज्ञाने देहायध्या- साभावेन कत्तुंखाभावात् कर्मानधिकार इति वाच्यम् । निर- ध्यसरेव देहादिभिः कर्मकरणसम्भवात् । अतएव जीवन्मुक्तानां सर्वे व्यापाराः । तथा च स्मृतिः । नैव किञ्चित् करोमोति युको मन्येत तखवित् । पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघनश्नन् गच्छन् स्वपन वसन् ॥ प्रलपन् विसृजन् यत्रुन्मिपन्निमिषन्नपि । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ।। ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्ग त्यता करोति यः । लिप्यते न स पापन पद्मयवमिवाम्भसा ॥ इति । अती ब्रह्मविदामेव कृतं कर्म शुभफलं भवति। अतो धमवि- चारकाणामपि ब्रह्म जिज्ञास्यमेव । तस्मान्न गतार्थत्वानुपयोगी। ननु फलपेप्सुरधिकारी फलच्च विचारस्य शाब्दं ज्ञानं तस्य मननादिहारा अनुभव: तस्य चानर्थनित्तिपूर्वकपरमा- नन्दावाभिः । तथाच विरनः अनर्थजिहासुः परप्रेमुश्वाधि- कारो कस्मान्न भवति । शाब्दब्रह्मणि निष्णातो न निणायात्परे यदि । यमस्तस्य फलं मन्ये ह्यधनुमिव रचतः । . or ·अणुभाष्यम्। [१ अध्यायस्य इति भगवदचनात्। केवलस्य निन्दाश्रवणादिति चेत् । न। फलकामनाया अनुपयोगात् । अन्येनैव तत्समर्पणत् । नित्यत्वादप्यर्थशानस्य न फलमेमुरधिकारी निन्दार्थवादन मननादिविधिशेष इति मन्तव्यम् । ननु ब्रह्मणो विचारे प्रतिज्ञाते विरोधनिराकरणादीनामप्रतिज्ञातार्थत्वं न चाव- साव्यत्वं निर्विचिकित्मन्नानानुदयप्रसङ्गादिति चेत् । ब्रह्मण इति न कर्मणि पाठी. किन्तु शेषपष्ठी तथाच ब्रह्म- सम्बन्धि तत् ज्ञानोपयोगि सर्वमेव प्रतिज्ञातं वेदितव्यम् । न च गौणतापत्तिरजिज्ञास्यत्वञ्च स्यादिति वाच्यम् । माने सन्देहाभावात् । सन्दिग्धस्यैष जिज्ञास्यता। गोणलं तु शब्दत एष नत्वर्थतः। वेदप्रामाएं तु प्रतितन्वसिद्ध- त्यार न पिचार्यते । तस्मात् ब्रहा जिजासितव्यमिति सितम्। किश्च तत्र किं लक्षणं किं प्रमाणकमिति जिज्ञासाया- माह सूचकारः। जन्माद्यस्य यतः ॥ २ ॥ शास्लयोनित्वादिति ॥ ३ ॥ ननु. कथमत्र सन्देहः यावता सत्यं ज्ञानमनन्तं दो- त्या शुतिरेव । विरुई चेतत् । बरूपलक्षणाकथने कार्य- वमययत्वात् । विवादाध्यासितत्वाच न हि बघणो जगत्कर्तत्वं सर्वसम्मतम् । न पागमोदितमिति वेदमात्रस्य प्राप्रमाणकवं वहं शक्यते । नवणस्य .

·• पादः । अणुभाष्यम्। - किञ्च। व्यर्थथैवं विचारः। लक्षणप्रमाणाभ्यां हि वस्तु- जानं भवति। तच्च स्वरुपलक्षणेनैव भवतीति किमनेन । तस्मादयुक्तमुत्पश्याम इति। उच्यते । सन्देहवारकं शास्त्र वेदनामाण्यवादिनाम् । क्रियाशक्तिनानशक्तो सन्दियेते परस्थिते । न हि अति व्याख्या प्रवृत्तः सूत्रकारः किन्त सन्देह वारयितुम् । तत्र सत्यं ज्ञानमनन्तं नित्यशुद्धमुतास्वभावमिति श्रुत्या कर्तृत्वादिप्रापञ्चिकधर्मराहित्यं प्रतीयते। यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयत्यभि- संविशन्तीति कर्तृत्वञ्च । तत्र सन्देहः किं ब्रह्म कत्तू आहोखिद- कर्तृ । किं तावत् प्रामम् । अकत्त* । कथम् । ब्रह्मविदाप्नोति परमिति प्रधानवाक्यम् । फलसम्बन्धात् । ऋचापि विकृतम् । सत्यं ज्ञानमनन्त ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोऽभुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति । फलाथं च ब्रह्मज्ञानं फलञ्च फलवाक्योलधम्मज्ञानादेव नान्यथा। कर्तृत्वञ्च परविवरणतयोक्तम् । परं किमित्युक्तो यः सर्लान्तर आनन्द इति । कथं सर्वान्तरमित्याकाङ्क्षायां परिचयार्थ भूतभौतिकसृष्टिमुना गौणानन्तयं परिद्रतम् । गौणोपासनाफलञ्च प्रधानशेषतयोक्तं तवान्यगतकर्तृत्वारो. *क पुस्तके कर्म इति नास्ति। फिलाथैच क.। किमिन्युत का।

·- १२ अणुभाष्यम्। [१ अध्यायस्य पानवादोऽपि सम्भवति। ततय भृगुर्वे वारुणिरित्युपाख्या- नेऽपि परिचायकत्वात् गौएकतृत्वमेवानद्यते फलायवणा- दिति पूर्वः पक्षः। सिदान्तस्त उत्पत्तिस्थितिनाशानां जगतः कत्त ये हहत् । वेदेन बोधितं तदि नान्यथा भवित क्षमम् ॥ नधि ऐतिविरोधोऽस्ति कल्पोऽपि न विरुध्यते । सर्वभावसमर्थत्वाचिन्येसयवहहत् ॥ वेदेनेव तावत् कत्तृत्वं वोध्यते । वेदय परमामोऽधरमात्र- मप्यन्यथा न वदति अन्यथा सर्वत्रेव तदयिखासमसङ्गात् । नघ कत्तले विरोधोऽस्ति सत्ववादिधर्मपत्कर्तृत्वस्थाप्युपपत्तेः। सर्वथा निर्धकले सामानाधिकरणविरोधः सत्यनानादि- पदानां धर्मभेदेनय तदुपपत्ते । न च कत्तृत्वं संसारिधर्मों देहायध्यासकृतत्वादिति वाच्यम् । मापलिके कत्तृत्ये तथैव न त्वतीकिककत्तृत्वे । अतएवास्ये त्याह । अस्येति पुरोवर्ती मपञ्च पदमा निर्दिश्यते । अनेकभूतभीतिकदेवतियडमनुष्यानेक- लोका तरचनायुतममाण्इकोटिरूपस्य मनसाम्याकलयितु- मगक्यरचनस्यानायामेनोत्पत्तिस्थितिभन करणं न लौकिकम् । प्रतीतच निपेध्यवाप्रतीतं न युतिमतीतम्। सत्यवादयध लौकिकाम्नतः सर्वनिपधे तदमानमेव भवेत् । न च मत्यवा- दिकं लोके नास्त्येय व्यवहारमावत्या • कारणगतसत्यत्वं प्रपञ्चे भापत इति वाच्यम्। तहि कत्तृत्वं तथा कुतो नानी. ‘क्रियो। सतिय वीरता भपति। कता कारयिता हरि- .

·पादः। 3 अणुभाष्यम्। रिति । न चारोपन्यायेन वक्तुं शक्यम् । तथा सत्यन्यस्य स्यात् । तब न प्रकृतेः अग्रे खयमेव निपिध्यमानत्वात् । न जीवाना- मखातन्त्रवान चान्येषामुभयनिपेधादेव । तस्मात् ब्रह्मगतमेव कर्तृत्वम् । एवम्भोकृत्वमपि । नवा काचित् श्रुतिः कत्तत्वं निषेधति। विरोधभानात् कल्पा तु लौकिकपरा। फल- वाक्येऽम्यनुतानां गुणोपसंहारः कत्र्तव्यः । तथाचायं सूत्रार्थ: जन्मादिउँपामित्यपयवसमासादतगुणसंविज्ञानो बहुब्रीहिः । अथवा जन्ममभृति सर्वे भावविकाराः श्रादिशब्देन गृह्यन्ते । तथाच जन्म च आदिश्वेत्येकवद्भावः। श्रादिशब्दश धर्मवाची स च स्वसम्बन्धिनं लक्षयति । तस्योभयसापेक्षवादुत्पत्ते- विद्यमानखादन्यानेव भावविकारानुपलक्षयतीत्यादिशब्देनान्ये भावविकाराः। अथवा जन्मनो नादित्वम् । तदाधारस्य पूर्व- भविद्यमानत्वात् । अन्येत्वादिमन्तः तदाधारस्य पूर्व विद्य- मानत्वात् । श्रत आदिशब्दः स्वाधारसद्धमिवाची तदर्माणा. मुपलक्षकः । श्रथवा गमनप्रेवशयोमदात् जन्म श्रादिर्यपामिति जात्यपेक्षया एकवचनम् । जन्म तु श्रुतत्वात् सिद्धम् । अथवा किमनया कुसूच्या जन्माद्यस्य आकाशस्य यत इति। तस्मादा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भत इत्येव विवार्यते। फलसमन्धित्वात् तेनैकवसिद्धः शास्त्ररथः प्रका. रान्तरेऽपि यतो वा इमानीत्यत्र विस्फुलिङ्गवत्सात्यत्तिः । अत्र तु क्रमेणेति विशेषः। एतेन सबएव प्रकाराः सूचिता वेदितव्याः। ब्रह्मविचारे ब्रह्मणोप्यधिकतवात् तबी- न्यायाति नवध्याहारः । शास्त्र योनिशाखयोनिः भाखोत ·अणुभाय्यम्। [१ अध्यायस्य . कारणत्वादित्यर्थः। शाम्तीति शास वेदः । सामान्यग्रहणं पूर्वकाण्डे पूर्वसृष्टिवाक्यानां संयहार्थम् । यथास्यैव कारण- खन्नान्यस्य तथोपरिष्टाहक्ष्यामः । मतान्तरवजन्मादीनाब विकारित्वं किन्त्वाविर्भावतिरोभावावेव तथोत्तरत. बदते तदनन्यत्वाधिकरणे। नामलोलाया अपि न पृथनिरूपण प्रपञ्चमध्यपातात् । केचित् पृथगुपनामप्रपञ्चकर्तृत्वं योग- विभागन प्रतिज्ञाय समन्वयादिसूत्रेष्वेव हेतून् वर्सयन्ति । अन्वयसिध्यर्थञ्च अतति व्याप्नोतीति अत्। शास्त्रे योनित्वं प्राप्त तदिति। नैतत् सूत्रकारसम्मतमिति मतिभाति । तस्मात् सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तिमत्त्वञ्च सिद्धं जगत्कर्तत्वेन । ननु न सर्बो वेदो ब्रह्मणे जगत्कर्तुत्वे मानन्तपोयज्ञादि. प्रयुक्त प्रजापतिप्रसतीनामेव जगत्कारणवस्य पूर्वकाण्ड तत्त- दुपाखानेष्ववगम्यमानत्वात् । नचावान्तरकारणत्वम् । परस्या- श्रवणात् । उत्तरकाण्डे त दयातिपादनाहिरोधः । सन्देहय । मीमांसायाः सन्देहनिवारकत्वेऽप्येकांशस्यामामाचं स्यात् । उभयसमर्थने शासवैफल्यं वा। वेदमामायादेव तत्सिः । बाधितार्थवचनं वेदे नासीत्ववीचाम । किञ्च । वेदान्ताः किं वेदशेषा वेदा था। नाय: अनुपयो- गात्। अनारभ्याधीतखेन तदुपयोगि पूर्वकाण्डविचारेणैव गतार्यत्वं विद्याप्रवेशय। न हितीयः यज्ञाप्रतिपादनात् । मन्त- ब्राह्मणवाभावाच । तम्मादेदोपरा वेदान्ता दूति तेषां कि ·। पादः । अणुभाष्यम् । १५ । स्यादिति चेत् । मैवम् । अस्ति तावद्देदत्वमध्ययनादिभ्यः स्मर- प्रमाणञ्च सर्वोऽपि वेदः स्वार्थ । सच न यत्नश्चेत् ब्रह्म भवतु । न चैतावता अवेदत्वमतिप्रसङ्गात् । शक्यते ह्यग्निहोचा- दोनामन्यतरदनन्तर्भाव्यतया वक्तुम् । तस्मात् ब्रह्मापि प्रतिपा- दयन्तो वेदान्ता वेदलं न व्यभिचरन्तीति । मन्वबाह्मणरूपत्वं धोत्पश्यामः । सीव मन्त्रः ब्रह्मप्रतिपादक ब्राह्मान्त छपरः सृष्यादिप्रतिपादकाः यद्यपि न विधीयते तथापि ताशमेव जानं फलायेति युक्तमुत्पश्यामः। पूर्ववैलक्षण्यन्न भूषणाय । काण्डवयस्यान्योन्योपकारित्वाय साधारणग्रहणम् । यदेव विद्यया करोतीत्यादिना पूर्वशेषत्वं सर्वस्य । तमेवं वेदानुवच- नेन ब्राह्मणा विविदिपन्तीत्यादिना सर्वसोत्तरशेषत्वम् । कर्म- ब्रह्मणोः क्रियाशनयोधर्मिपरत्वेनैक्यात् कर्तृवाक्येषु सत्र न विरोधः । तस्माच्छास्त्रयोनित्वं सिद्धम् । केचिदत्र जन्मादिसूत्रं लवणवादनुमानमिति वर्णयन्ति । अन्ये पुनः गृत्य नुवादकमाहु. । सर्वज्ञत्वाय श्रुत्यनुमायनु- मानञ्च ब्रह्मणि प्रमाणमिति। तत्तु तन्त्वोपनिषदं पुरुषं पृच्छा- भौति केपलोपनिषद्यत्वात् उपेक्ष्यम् । अनधिगतार्थगन्तृत्वात् प्रमाणस्य। मनननिदिध्यासनयोः श्रवणाङ्गलम्। सन्देह- वारकयात् शाखस्यापि तद्भवमिति। तवैतत् स्यात्तत्र किं समवापि निमित्त कर्तृ वा। किमती यद्येवम् । एवमेतत् स्यात्। यद्येकमेव स्यात् तदा क्रियाज्ञानशयोनिरतिशयत्व मृदादिमाधारण्यं च स्यात् मतान्तरवत् । कन- मेवं सन्देहः यावता यतो वा इमानीत्यादिभ्यो निःसन्देश्यव.. . भज्येत।

·अणुभाष्यम्। {{অঘাষ णात् । एवं हि सः पञ्चमी यूयते यत इति । पञ्चम्बाससि- रिति। श्रामन इत्यपि पञ्चमो निमित्तले न सन्देहः पञ्चम्या निमित्तत्वकथनात् । उपादानवे कर्तृत्वे च * सन्देहः तद्दा- चकाश्रवणात् कल्पनायां प्रमाणभावात् । समवायित्वे पुनः सुतरां सन्देहः । एवं प्राप्त आह । - तत्तु समन्वयात् ॥ ४॥ त शब्दः पूर्वपक्षव्याहत्यर्थः । निमित्तत्वस्य अतिसिद्ध- त्वात् मतानरनिराकरणत्वेनाग्रे वक्ष्यते । तत् ब्रह्मैव सम- वायि कारणम् । कुतः । समन्वयात् सम्यगनुहत्तवात् । अस्ति भाति मियत्वेन सच्चिदानन्दरूपेणान्वयात् । , नामरूपयोः कार्यरूपत्वात् प्रतिरपि स्वमते तदंशवात् । অন্নানান परिच्छेदामियत्वे । ज्ञानेन बाधदर्शनात् । नानात्वं त्वैच्छिक- भेव। जड़जीवान्तर्यामिम्वेवैकैकांशमाकयात्। कथमेवमिति चेत् । न । सद्रूपे घटरूपक्रियाखिव तारतम्येनाविर्भाववत्- जपि भानवादिप्रतीतेस्तारतम्येनाविर्भावोऽङ्गीकर्तव्यः । भगवदिच्छाया नियामकत्वात् । नच साधारण्येन सब- जगत्प्रति । परमाखादीनामन्वय: सम्भवति । एकस्मिन्ननु- स्यले सम्भवत्यनेककल्पनाया अन्याय्यावात् । लोके कर्त- विशेषवत् उपादानविशेषग्रहणेऽपि न ब्रह्मलि व्यभिचारः। प्रलोकप्रतोतेऽस्तित्वादिप्रतीतावपि . सम्यगन्वयाभावात् न . ..उपादानावकनवेच का।

·१ माद ।] अणुभाष्यम् । । कार्यत्वव्यभिचारी। तस्मात् ब्रह्मण एव समवायित्वम्। एतत् सर्व श्रुतिरेवाह । स आत्मानए स्वयमकुरुतेति । निमित्तत्वन्तु स्पष्टः मेव सर्ववादिसम्मतम् । केचिदत्र शास्त्रयोनित्वपूर्बपक्षनिरा- करणाय तत्तु समन्वयादिति योजयन्ति। तत् पूर्वपक्षसिद्धान्त- योईयोरप्यसङ्ग तत्वापेक्ष्यम् । तथाहि।. जैमिनिधर्मजिज्ञासा- मेव प्रतिज्ञाय तत्प्रतिपादकस्य पूर्वकाण्डस्य समन्वयमाह । अवान्तरवाक्यानां प्रकारशेषत्वात् । नच सर्वस्मिन् वेदे धर्म- एव जिज्ञास्यः तगुरुणैव व्यासेन ब्रह्मजिज्ञासायाः प्रतिज्ञात- त्वात् । सन्देहमानवारकालाजिज्ञासयोः न वलौकिकार्थमा- धकत्व तथा सति वेदानामन्याधीनत्वेनामामा स्यात् । वेदजिज्ञासेत्येवोक्त' स्यात् । किञ्च । साधनञ्च फलञ्चैव सर्वस्याह श्रुतिः स्फुटम् । न प्रवर्त्तयितु' शक्या तथा चेवरको न हि । प्रवर्तकस्तु सर्वत्र सर्वामा हरिरेव हि। यज्ञ एव हि पूर्वव बोध्यते सर्गसिद्धये । सिद्धएव हि सर्वत्र वेदाथी वेदवादिनाम् । मन्त्राणां कर्मणाञ्चैव दर्शनश्रयणाच्छ्रती। कतिच सिद्धतुल्यत्व वेदः स्वार्थे च सम्मतः । प्रजापतिरकामयत प्रजायेयेति स एतदग्निहोत्रं मिथुन- मपश्यत् । प्रजापतिर्यज्ञानसृजताग्निहोत्रञ्चाग्निष्टोमं च पौर्णमासी चोकथ्यच्चामावास्याञ्चातिरात्रञ्च तानदमिमीत यावदग्निहोत्रमासीत्तावानग्निष्टोम इत्यादि । न छुपाख्यानानां .

·अणुभाष्यम्। [१ अध्यायस्य मिथ्यार्थव बदजन्मनः पुरोक्नं युवं वा तथा मति वेदानाममा- मायमेव स्यात् । मिथ्योपाख्यानप्रतिपादकलीकवत् । तस्मात् पूर्वमीमांसानभिज्ञाः क्रियापरत्वं सर्वस्यापि वैदस्य वदन्ती मूर्ख एव। उत्तरवादिनोऽपि पूर्वाज्ञानमगौलत्य पूर्वानुपयोगिलं ब्रह्मज्ञानस्य वदन्तो वेदानभिज्ञाः। यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा वा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति उपनिषद्ञानस्य अतिमिव कारणता। नच बाधितत्वात् त्यज्यत इति वाच्यम् । ब्रह्मात्मनानवतएव वमिष्ठादेर्यज्ञाधिकारात् । नवं किमनेनैति वायम् । इत्यम्भूनलात् यज्ञस्य । किञ्च कर्मफलवत् ब्रह्मफल- स्यामि लौकिकलात् । य एवं वेद प्रतितिष्ठति अनवाननादी भवति महान् भवति प्रजया पहभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान् कीर्त्यति । अत्यन्ताविद्यावतो यज्ञानधिकारात्तनिषेधार्थ ज्ञानमुपयुज्यते । नव देहाध्यासन्य कारणत्वम् । ब्रह्मार्पएं ब्रह्महविरित्यादि स्मतेः। तस्मादन्योऽन्योपयोगित्वे न कोऽपि दोषः । क्रियाज्ञानयोः खातन्वीण पुरुषार्थसिद्धार्य भिवतया मास्त्रप्रहत्तिः । किञ्च । वेदान्तवाक्यानामस्मिन् धास्ते समन्वय एव पति- पायते। सन्देहनिराकरणद्वारा। तत्कथं सिहवढेतुत्वेन निर्देशः । अग्रिमवयर्थं च स्यात् । नच प्रतिज्ञागर्भिनहेतुत्वम् । अनुपयोगात् । गौणमुख्यभावे पर विवादः । न च येन रूपेण समन्वयो मतान्तरस्वैर्विचारितः तथा सूत्रेषु निर्णयोऽस्ति । गास्वारम्भस्तु प्रथमसूवएव समर्थितः। तस्मात् समवायि- कारणत्वमेवानेन सूत्रेण सिद्दम् । ननु कारणत्वमेवास्तु ब्राह्मणः किं समवायिकारणत्वेन विस्तत्वच स्यात् । अनर्थरूपलेन ·१पादः। अणुभाष्यम्। कार्यस्यायुतता च। तस्मादनारम्भषोयमेवैतत्मचमिति चेत् । मैवम् । सर्वोपनिषत्समाधानार्थ प्रवृत्तः सूत्रकारः । तद्यदि ब्रह्मणः समवायित्वं न ब्रूयात् भूयानुपनिषद्भागो व्यर्थः स्यात् । इदं सर्व यदयमामा । आत्मवेदए सब स सर्व' भवति । ब्रह्मतं परादादित्यादि सामानए स्वयमकुरुत । एकमेवाद्वितीयम् । वाचारभणं विकार इत्यादि। एवमादीनि वाक्यानि स्वार्थ वाधितानि भवेयुः । नन्वेवं निःसन्दिग्धत्वात् कथं सूत्रप्रवृत्तिः उच्यते । अस्थलादिवाक्यान्यपि सन्ति सर्वत्र प्रपञ्चतधर्मवलक्षण- प्रतिपादकानि । नतोऽन्योन्यविरोध नैकस्य मुख्यार्थबाधी वक्तव्यः । तत्र स्वरूपापक्षया कार्यस्य गौणत्वात् प्रपञ्चरूपप्रतिपादका- नामेव कथित् कल्पयेत् । तमाभूदिति जन्मादिसूत्रवत् समन्वय- सूत्रमपि सूचितवान् । तथाच अस्थूलादिगुणयुक्त एवं प्रविझिय- माण एव श्रात्मानं करोतीति वेदान्तार्थः सनतो भवति । विरुद्ध- सर्वधर्माययत्वन्तु ब्रह्मणो भूषणाय । किञ्च । अन्यपदार्थसृष्टी वैषम्यनै धुरखे स्याताम् । कर्मा- धीनत्वत्वनौगिता । ततः कर्तृत्वमपि भज्येत। स्यात् । नन्वेवमेवास्तु अपवादार्थखात् रजुमर्पवयुकार्थकथनेऽपि न दोषः । सर्ब समाप्रोषि ततोऽसि सम्व इति स्मृतेश्चेति चेत् । मैवम् । तथा सति पापण्डित्वं स्यात् । एतादृशशासाङ्गीकर्तुंरासरेषु भगवता गणितलात् । असत्यमप्रतिष्ठन्ते जमदाहुरनीश्वरम् । अपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहेतुकम् ॥ ततः सब मादाक्यनायव ।

·अणुभाष्यम्। [१ अध्यामन्य । इति भासानर्थक्यश्च । सर्व समानीपोत्ययसङ्गतं स्यात् । वत्तुपरिच्छेदात् । नहि वेदो निःमपञ्चरूपकथनमुना स्वातं जगत्कर्तुत्वं निषेधति । तस्मादध्यारोपापपादपरत्वेन व्याख्या- भिर्वेदान्तातिलापः सता इति मन्यामहे ।। বৰনাম্বা वाधात् ! यथा निहीपपूर्णगुणविग्रहता भवति तथोपरिष्टा- इक्ष्यामः । ननु पुरुषार्थाऽर्थानि भाखाणि । इदछ भाख मोच. रूपपुरुषार्थसाधकम् । मोक्षयाविद्यानिवृत्तिरूप इति सूक्तम् । अविद्या चाज्ञान ज्ञानेनैव नश्यति। ततो ज्ञानीपयोगित्वेन व्यास्थातव्ये घेदान्तेऽध्यारोपापवाव्यतिरेकेए ब्यास्थानम- 'सुक्तम् । अतो यथाकयञ्चिव्याख्याने पि पुरुषार्थसिद्धेने कोऽपि दोप इति चेत् । न । पुरुषार्थप्य शास्त्रार्थस्य वा .स्वरूपं शास्त्र कसमधिगम्यं न स्वबुष्पिरिकल्पितम् । . अत: स्वबुझा शास्त्रार्य परिकल्पा तत्र पैदं योजयन्ती महासाह- सिका: सद्भिरुपैयाः । पुरुपाय: पुनर्यथा वेदान्तववगतः । ब्रह्म वेद ब्रसव भवति । ब्रह्मविदानोति परम् । न स पुनरावर्तते । ततो मां तत्वतो जात्या विद्यते तदनन्तरम्। अनाहत्तिः शब्दा- दनाहत्तिः शब्दादित्येवमादिभिः श्रुतिस्मृतिन्यायः ब्रह्मप्राप्तेरेव पुरुषार्थत्व प्रद्य च पुनर्न जीवस्थाममात्रम् प्रज्ञानवहा । 'एकस्यैव ममांगस्य जोवस्यैव महामते । बन्धोऽस्थाविद्ययानादिविद्यया च तथेतरः । इति भगवता जीवस्यैवाविद्यायत्त्वप्रतिपादनात् । तस्मात् प्यायोपहितसर्ववेदान्तमतिपादितसबंध मेषत् ब्रह्म तस्य यव- एमनननिदिधासनरन्तरहे: शमदमादिभिश्व बहिरङ्गरतिशुद्ध । .

·१ मा अणुभाष्यम्। २१ चित्ते स्वयमेवाविर्भूतस्य स्वप्रकाशस्य सायुज्यं परमपुरुषार्थः । तस्मात् सर्वं वेदान्ताः स्वार्थएव सुतार्था इति न्यायवक्तव्यलात् ब्रहाणः समवायित्वाय समन्वयसूत वक्तव्यम् । एवं ब्रह्मजिज्ञासा प्रतिज्ञाय किंलक्षणक ब्र त्याकाङ्कायां जन्मादिसूबद्दयेन वेद- प्रमाणकागकर्तुसमवायि चेत्युक्तम् । एवं विसूचा जिज्ञासा- लक्षणविचारकर्तव्यता सिद्धा। तत्र ब्रह्मणि चतुर्दा विचारः स्वरूपसाधनफलप्रतिपादकानि वेदान्तवाक्यानि विविधानि मतान्तरनिराकरणञ्च । तत्र सरूपे विचारिते मतान्तरनिरास- व्यतिरेकेण साधनफलयोरनुपयोगात्। अतः प्रथम स्वरूप. निर्णयः। तदनु मतान्तरनिरासः । तदन साधनानि फलं चेति । तत्र प्रथमेऽध्याये स्वरूपवाक्यानि विचार्यले। तानि विवि- धानि । सन्दिग्धानि निःसन्दिग्धानि च । तव निःसन्दिग्धानां निर्णयो न वक्तव्यः । सन्दिग्धानि पुनरातुर्विधानि । कार्य- प्रतिपादकानि । अन्तयामिप्रतिपादकानि । उपास्यरूपप्रति- पादकानि । प्रकोर्स कानि चेति । तत्र प्रथमपादे कार्यवा- पयानां निखय उच्यते। सचिदानन्दरूपेणाकाशवायुतेजोवाचया- वाक्यानि पविधान्यपि निर्णयन्ते । अन्यथान्यवाचकान्यपि वेदान्तेषु भगवहाचकानौति । तर लक्षण विचारएव सटू- पाणां वाचकता निर्णीता। चिद्रपस्य ज्ञानप्रधागग्य निर्ण- थार्थमीक्षत्यधिकरणमारभ्यते सप्तभिः सूत्रः । सप्तहारबात् जानस्या 4 * जगत्का ममदायों च तिक, ·[१ अध्यायस्थ २२ अणुभाष्यम्। तवं सन्देहः ब्रह्मणः स्वप्रकाशत्वेन सर्वप्रमाणविषयत्वा- यतो वाचो निवर्तन्तइति युतेय विचारः कर्तुं न शक्यते । खप्रकाशत्वविरोधात् युतिविरोधाच । श्राहोखिदिरोधपरिहारेण शक्यत इति । किं तावत् प्राप्त। न शक्यत इति । कुतः। ज्ञापनार्थ प्रमाणनि सन्निकर्षादिमागतः । सर्वथाऽविषयेऽवायेऽव्यवहार्ये कुतः प्रमा । ऐहिकामुभिकव्यवहारयोग्ये पुरुषप्रहत्तिः । प्रवृत्त्यर्थं हि प्रमाणानि। ब्रह्म पुनः सर्वव्यवहारातीतमिति *। नन्वेत- दपि वेदादेवावगम्यतइति चेत् । तर्हि बाधितार्थप्रतिपादकत्वान वेदान्ता विचारयितव्या इति प्राप्त उच्यते । ईक्षते शब्दम् । ५। न विद्यते शब्दो यत्रत्यशब्दं सर्ववेदान्ताप्रतिपाद्य ब्रह्म न भवति । कुतः । ईचते । स देव सौम्येदमग्र आसीदेकमेवा- हितीयमित्युपक्रम्य तदैवत बहुस्याम्प्रजायेयेति। तत्तेजी- सृजत । तथान्यत्र । आमा वा इदमेक अग्र आसीत् । नान्यत् किञ्चन मिषत् स ऐचत लोकानुसृजा इति । स इमान् लोका- नसृजतेति । स ईवाञ्चक्रे स प्राणमसृजतेति एवमादिषु सृष्टि- वाक्येषु ब्रह्मण ईत्ता प्रतीयते । किमतो वद्येवम् । एवमेतत् स्यात् । सर्वव्यवहारममा- •में पुस्तके मर्च रनि नास्ति। मध्य वेदाम्साघमतिपाइनि का।

·१ पादः।] . अणुभाथ्यम्। २३ 1 णातीतोऽपि ईक्षाञ्चके लोकसृष्टिद्वारा व्यवहार्यो भवि- थामीति अतो यथा यथा सतवान् तथा तथा खवमेवोक्तवान् । पूर्वरूपं फलरूपञ्च सृष्टखांशपुरुषार्थत्वाय । ततश्च प्रमाणबले- नाविषयः । खेच्छया विषयचे युक्तम् । ननु सर्वप्रमाणविष- यत्वे दूषिते केवलवेदविषयत्व कथं सिद्धान्तीक्रियते। उच्यते । चक्षुरादीनां प्रामाण्यमन्यमुखनिरीक्षकत्वेन न खतः भ्रमानु- त्यत्तिप्रसङ्गात्। सत्त्वसहितानामेव चक्षुरादीनां प्रामाण्यात् । अतो निरपेक्षा एव भगवनिःखासरूपवेदा एव प्रमाणम् । सतिग्रहस्तु वैदिकएव वेदविद्धि कृतः । श्रावतिमाचार्य लोका- पेक्षा । अनधिगतार्थगन्तृ च प्रमाणम् । लोकानधिगत इत्यर्थः । यजब्रह्मणोरलौकिकल सिद्धमेव । लौकिको व्यवहारः सन्निपा. तरूपत्वात् पुरुषार्थासाधक एव । तर्हि शब्दमावस्य कथं ग्रह- णम् । वेदव्याख्याटवाग्विप्रयत्यादिति ब्रूमः । एतेन मनसंवान्द्र- ष्टव्यमित्यपि समर्थितम् । तस्मात् सृष्टादिप्रतिपादका अपि वेदान्ताः साक्षात् ब्रह्मप्रतिपादका इति सिद्धम् । स्यादेतत्। कर्तृत्वमकर्त्तत्व च वैदे प्रतीयते ब्रह्मणः यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते स ामानए स्वयमकुरुत निष्कलं निष्क्रिय शान्त निरवद्य निरञ्जनम् असङ्गो ह्ययम्पुरुषः इत्येव. मादिवाक्येषु । तत्र देधा निर्मयः सम्भवति । सर्वभवनसमर्थलात् विरुधसर्वधर्माययत्वेन । अन्यतरबाधाहा। अलौकिकापेक्षया लौकिकस्य जघन्यत्वात् कर्त्तत्यादेझेकसिहत्वात् कर्त्तववाध एव युक्तः । ईत्यादिकन्तु प्रकतिगुणसम्बन्धादपि ब्रहाणे युज्यते। तस्मादतौकिकसबभवनसमर्थत्वादिकल्पनापेक्षया लौकिक ·[१ अध्यायस्थ अणुभाष्यम्। २४ एवान्यतरवाधो युक्तः । ततय सत्यस्वरूपादन्यदेवतदिति स्वयमेवाशंक्य परिहरति सूत्रकारः । गौणश्चेन्नात्मशब्दात् ।६। ईक्षत्यादियुक्तः परमात्मा गोण: प्रकृतिगुणसत्त्वसम्बन्धमान इति चेत् । न । तथा वक्तुं न शक्यते । कुतः । धामशब्दात् । अात्मा वा इदमेक एवाग्र श्रासोदित्युपक्रम्य स ऐक्षतेत्युक्तम् । श्रारमशब्दः पुनः सर्वेषु वेदान्तेषु निर्गुणपरब्रह्मवाचकत्वेनैव सिद्धः। तस्यैव जगत्कर्तुत्वं सुतिराह । ननु चोक्तमन्यतर- बाधो युक्त इति। न युक्तः स्वातन्वयाभावेन सगुणस्य कर्तवा- योगात् । वेदाथ प्रमाणभूताः । ततः सर्वभवनसामर्थ्यमेव श्रुतिबललभ्यमगीकर्तव्यम् । किञ्च । अस्ति भाति प्रियत्वादिधर्मवत् ब्रह्मगतकर्तुत्वं लोके प्रतीयते । कार्यत्वात् । तस्मादात्मशब्दप्रयोगात् गुणा- तौतमेव कत्त। नन्वात्मशब्दोऽपि लोकवहीणोऽस्तु । लोके हि केनचित् पृष्टो विष्णुमित्र पाह। यज्ञदत्ती ममामेति प्रत गौणत्वमुपचार इत्येवं प्राप्तेऽभिधीयते । तन्निष्ठस्य मोतोपदेशात् ।। एवं हि यूयते । असहा इदमग्र श्रासीत् । ततो वै सद- जायत। तदात्मानं स्वयमकुरुतेत्युपक्रम्य यदा येवेष एत- मिनदृश्येऽनाम्यनिरुतोऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते। अथ .

·१ पादः।] अणुभाष्यम्। सोऽभयं गतो भवतीति। प्रापञ्चिकधर्मरहिते ब्रह्मणि एतस्मिन् पूर्वोडाजगत्कर्तरि परिनिष्ठितो मुक्तो भवतीत्यर्थः । तद यदि जगत्कर्ता गौणः स्यात् तनिष्ठस्य संसारएव स्यात् । न मोक्षः। किञ्च । हेयत्वावचनाच ॥ ८॥ इतोऽपि निर्गुणएव जगत्कर्ता । वेदान्तेषु सर्वत्र साध- नोपदेशे पुत्रादिवत् जगत्कर्ता हेयत्वेन नोपदिश्यते । यदि सगुणः स्यात् प्रारुतगुणपरिहारार्थ मुमुक्षुभिर्जगत्कर्ता नोपास्यः स्यात् । पुत्रादिवत् । अत ईक्षल्यादयो न सगुण- धमाः। सूत्रत्रयस्य ईक्षतिहेतुमाधकत्वात् चकारः। एवं सूत्रचतुष्टयेन ईक्षतिहेतुना जगत्कतत्वोपपत्त्या सृष्टिवाक्यानां ब्रह्मपरत्वमुपपादितम् । अतःपरं स्थतन्वहेतूनाह । थात् गतिसामान्यात् श्रुतत्वाचेति सूत्रत्रयेण । ननु किमर्थ हेत्वन्तराणि । साधकत्वे एकेनापि तत्- सिद्धेः । असाधकत्वे शतेनाम्यसिद्धेरिति चेत् । मैवम् । रूप- भेदार्थ हेवन्तराणि नानाविधानभोजनप्तिवत् । तद्यथा श्रात्मशब्दात् तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् हेयत्वावचनाञ्चेति निर्ग- णस्य खरूपपरतया कार्यपरतया च कार्यस्य पुनर्विधिनिषेध- भेदात् विरूपतेति । एवमुत्तरत्रापि प्रपञ्चिव्यते । तत्र सृष्टि- वाक्यानाम् ईक्षतिहेतुना भगवत्परत्वमुक्तम् । इदानी प्रलय- खाम्य- वाक्यानामाह। स्वप्ययात् ॥६॥ ब्रह्मणो न सर्वव्यवहारातीतत्वम् । कुतः। स्वाप्ययात् ।

·अणुभाष्यम् । १अध्यायस्थ स्वस्मिन्वष्ययात्। तव चियकरपवाजीवस्यीयते । एवं हि यूयते । यवैतत् पुरुषः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा सम्पनी भवति तस्मादेनं खपितोत्याचक्षते। खंद्यपीती भवतीति खपितीति न क्रियापदं किन्तु जीवस्य नाम । तदेव खपितौति नामवं यदा सता मम्पद्यते। सति खगब्दवाच्य अौतिं लयं प्राप्नोतीत्यर्थः । प्रहरहर्जीवी ब्रह्मा सम्पद्य ततो बलायधिधानं प्राप्य पुनर्नव इव समायाति वासनाशेषात् । स्वयम्देन चाभेदः । अर्थतः सच्छन्दसामानाधिकरणात निर्गुण- त्वम्। ननु मलये वक्तव्ये कथं सुषुप्तिः। मोज्ञातिरिक्षा- दशा तथा कमसम्बन्धाभावादिति ब्रूमः । मुक्तिवाक्याना- माह। गतिसामान्यात् ॥ १० ॥ गती सामान्यात् गतिमा॑धः समानस्य भावः सामान्य मोचे सर्वस्यापि भगवतापि तुल्यत्वात् । एवं हि यूयते । स यथा सर्वासामपाए समुद्र एकायनमित्युपक्रम्य वागेकाय- नमितिदृष्टान्नार्थं निरूप्य स यया सैन्धवखिल्य उदके मास्त इत्यादिना लयदृष्टान्तं निरूप्य न प्रेत्य संज्ञास्तीति प्रतिपाय तविरुपणार्थ यव हि हैनमिय भवति तदितर इतर- मित्यादिना मर्मस्य शुनाव प्रदर्शितम् । श्रादिमध्याव- सानेषु शुब्रह्मा एवोपपादनात् सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्मस- मन्वय इति । किञ्च । सचिन रतिक.।

·१ पादः।] अणुभाष्यम्। श्रतत्वाच ॥११॥ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुच्यते । पूर्णय पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यत इति श्रुत्यैवासन्दिग्ध सर्वकार्यत्वं प्रति- पादितम् । सर्वं वेदा यत्पदमामनन्तौति च । चकारोऽधिकरण- सम्पूर्णत्वद्योतनाय। एवं चिद्रूपस्य कारणतानिरूपणेन वेदा- न्तानां ब्रह्मपरत्व निरूपितम् । अतःपरमानन्दरूपस्य कारण- लोपपादनेन तदाक्यानां ब्रह्मपरत्वमुपपाद्यते श्रानन्दमयाद्य- तृभिः सूत्रः। तत्र तैत्तिरीयशाखायां ब्रह्मगुप्रपाठकहयेन । तत्र 'प्रानन्दमय इति मयट्प्रत्ययान्तस्थाब्रह्मत्वेनाजगत्कर्तत्वे ब्रह्मप्रपाठकस्याब्रह्मपरत्व स्यात् इति तन्निराकरणार्यमानन्द- मयाधिकरणम् । षडिन्दियस्वरूपदयानन्दभेदेनानन्दस्याष्ट- विधवादष्टसूत्राणि । ननु कथं सन्देहः कथं वास्याब्रह्मत्वे प्रपाठकासप्रतिरिति । उच्यते । ब्रह्मविदः परप्राप्ति प्रतिज्ञाय जेयांशे कारणवाया- नन्दांशमप्रवेश्य जड़त्वपरिहाराय सर्वज्ञानन्दरूपं फलमुपपाद्य तविरूपणार्थ सोऽपि प्रपाठक आरब्धः सब साधनशेषब्रह्मणी वाक्यादेव निःसन्दिग्धप्रतीतेः फलस्य ब्रह्मत्व प्रतिपादनीयं तत्राब्रह्मानमयादितन्यवचनात् मुखवाचकशब्दानामेव वच- नाच सन्देहः । आनन्दांशस्यैव कारणत्वेन ब्रह्मात्यप्रतिपादना- थत्वात्तदभावे प्रपाठकवैयर्थञ्च फलस्य नैकव्यप्रतिपादनायात्म- । पदप्रयोगेण फलरूपेणं जगत्कारणतामुक्त्वा तस्यैव मध्ये सर्वान- रत्वमुपपादितम्।तस्माडा एतस्मादिज्ञानमयादन्योऽन्तरात्मा । नन्दमयति । अन्ते च एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामतीति । .

·२८ अणुभाष्यम्। [५ यध्याय म्य आदिमध्यरूप अनद्य पत्तत्वेनीमपादितम् । तविरूपकस्यापि तत्तुल्यफलत्वं बहुमन्नमयादीनामपि वानवेनोपासनमुक्तन् । तत्र पूर्वपतेऽन्नमयादेरियानन्दमयस्यापि न ब्रह्मत्वम् । अन्न- मयादितुल्यवचनात्तथैव फलसिरिति । एवं माऽभिधीयते । आनन्दमयोऽभ्यासात् ॥१२॥ श्रानन्दमयः परमात्मा नाबमयादिवत् पदार्थान्तरम् । कुतः । अभ्यासात् । अभ्यस्यते पुनः पुनः कीर्तत इत्यभ्यासः तस्मात् । अभ्यासस्य भेदकत्व पूर्वतन्त्रसिद्धम् । यथा पृर्वतन्त्र भब्दान्तराभ्याससंख्यागुणप्रक्रियानामधेयानां पण कर्मभेदक- त्वमेवमेवानन्दमयस्याप्यभ्यासात् पूर्ववलक्षण्यम् । अतोऽतुल्य- खात् ब्रामत्वम् । एवमभ्यासः श्रूयते । कोह्येवान्चात् कः मायात् थदेष आकाश अानन्दो न स्यात् एप ह्येवानन्दयातोपर्यतोऽ. भ्यासः सुत्या मयार्थलमातिसु तुल्या। पुनर्वचनेनाभ्यासेन प्रयाहा दे साधिते ब्रह्मलम् । न त दयापत्तिः। उत्तरस्थ सापकत्वात्। तमादानन्दमयं ब्रह्मव। अथवा स नैव रेमें तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमैच्छन् सहनावानात्यादि- अतिभिरेष एवेति श्रुतेश्य तानि तानि साधनानि कार यित्वा सानि तानि फन्नानि ददद्भगवान् सक्रीडार्थमेव जगढू पणाविर्भूय क्रीड़तोति वैदिकनिर्णीयते। एतदेव काण्ड. इयेऽपि प्रतिपाद्यते। अन्यथा जीवम्य 'माधनफले निरूप पन्याः ते!वपरत्वमेव स्यान्न ब्रह्मपरत्वम् । कर्मब्रह्मणोरपि जीवशेपत्त्व नापेयादेवं सति पूर्वजारे वान्तरफलान्युकेतस्ये ।

·.१ पाए।] . अणुभाष्यम्। वानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति तेर्निरवद्या- नन्दात्मकमेव परमं फल मिति तद्दियक्षमाण पूर्व सामान्यत पाह। ससाधनं तैत्तिरीये। ब्रह्मविदाप्रोति परमिति । अक्षरब्रह्मवित् परं ब्रह्माप्नोतीत्यर्थः । अत्र परशब्दस्य पूर्वपरत्वे तदित्येव वदेत् । पूर्व ब्रह्मोकाऽग्रे यत्परमित्याह तेन सान्नि- ध्यात्तत एव परं पुरुषोत्तमरूपमेवाताभिप्रेतमिति ज्ञायते । किञ्च। प्रतिवादिना तदाप्तिर्जानात्मिकैव वाचा तथा सति ब्रह्मप्राप्तो ब्रह्म प्रामोतीत्यर्थः स्थात् स चासङ्गतः । साध- नसाध्यभावव्याहतिय । अतःपरं विशेषतस्तविक्षमाणाऽनुभ- वैकगम्यं तत्वरूपं नान्यमानगम्यमिति ज्ञापयितुमन्य- मुखेनाह । तदेषाभ्युत्तति। अन्यथा सर्वार्थतत्त्वप्रतिपादिका श्रुतिरेवं कथं वदेत् । तदित्यव्ययम् । तथा च तत् पूर्वोक्त ब्रह्मविदः परप्राप्तिलक्षणमर्थ विशदतवा प्रतिपाद्यत्वेनाभि- मुखीकृत्योपग्ध मृगेया विदितपरब्रह्मकैरुता । पूर्ववाक्यो- तार्थस्य वैशद्यम नया क्रियत इत्यर्थः सम्पद्यते । तामेवाह । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्। सोऽमुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विप- चिता। सोपपत्तिकमानन्दात्मकत्वमग्रे निरूपणीयमित्यधुना तनिरूप्य सचिदंशौ देशकालापरिच्छिन्नत्वञ्चोकवतो। अवरब्रह्मएवानन्दात्मक सत्यपि तस्य परिच्छि- बखान परमफलत्वमत श्रानन्देऽपरिच्छिन्नलमेव परमफलताव- अथवा। * घानन्दात्मकल्ले रति !

·अणुभाष्यम्। [१ अध्यायस्य । च्छेदकमिति तधर्मपुरःसरं परमानन्दएवानन्तशम्देनीयतेऽत्र । सत्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म । सच्चिदानन्दविग्रहमित्यादि श्रुतिपु बयाणमप्येकप्रक्रमपठितत्वात् हितयोतो तबियतसह- चरितले नानुतोऽप्यानन्दः प्रापस्यतएवेत्याभयेन वानन्दः स्फुट- तया नीतः। श्रय वेदनपदार्थमाह । यो वेदेत्यादिना । अवेदमाकूतम्। नायमामा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुमा श्रुतेन । यमेवेष वृणुते तेन लभ्यस्तम्यैप धामा वृणुते तनु खामिति अत्या वरणितरसाधनाप्राप्यत्वमुच्यते । एवं सति श्रुतिक्षयविरोधपरि- हारायाचरमझज्ञानेनाविद्यानिहत्त्या प्राशतधम्मराहियेन शुद्धपसम्पादनेन पुरुषोत्तमप्राप्ती खरूपयोग्यता सम्पाद्यते । तादृशे जोषे स्त्रीयत्वेन वरण भक्तिभावात् सहकारियोग्यता- सम्पत्या पुरुषोत्तममाभिवतीति निर्णायते । तदेव गुहायां परमव्योमाविभवः । परी मोयते दृश्यतेऽनेनेति तया। ज्ञान- मार्गीयजीवज्ञेयप्रकारकाईशिष्टेनापि तथा । परमव्योवेत्यली- किकत्वज्ञापनायालोकिकः प्रयोगः छतः । भक्त्याहमेकया ग्राह्यः नाहं वेदै रित्युपक्रम्य भक्त्या खनन्यया शक्य इत्यादि स्मृतिरप्येवमेव सङ्गच्छते । अन्यथा भानमार्गिणममि ब्रह्मविदां परमाप्तिरेव स्थावत्येवम् । मुलानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । सुदुर्लभः प्रशान्ताला कोटिष्वपि महामुने ।। तस्मान्मइक्लियुक्तस्य योगिनी वे मदामनः। न जानं न च वैराग्य प्रायः श्रेयोभवेदिह .

·१ पादः।] अणुभाष्यम् । ( इत्यादिवाक्यः । एतदेवाह। गुहायां हृदयाकाशे यदा- विर्भूतं परमं व्योमाक्षरामकं व्यापि वैकुण्ठ तस्य पुरुषोत्तम- यहरूपत्वात् तव निहितं स्थापितमिव वर्तमान यो वेद स भक्तो ब्रह्मणा नित्याविकतरूपेण विपश्चिता विविध पश्य. चित्वं हि विपथिव पृषोदरादित्वात् पश्यच्छब्दावयवस्य यच्छब्दस्य लोपं कृत्वा व्युत्मादितो विपश्चिच्छब्दस्तेन विविध- भोगचतुरेण सह सर्वान् वामानश्रुत इत्यर्थः । एतेन पर- प्राप्तिपदार्थ उतो भवति। शुद्धपुष्टिमार्गीयत्वादस्य भक्तस्य स्वातन्या' भोग उच्यते। सहभावोत्या ब्रह्मणो गौणत्वम् । श्रतएव भनाधीनत्व भगयतः स्मृतिषम्युच्यते। अहं भक्तपरा- धोनः । वशे कुर्वन्ति मां भत्तयेत्यादिवाक्यैः । यद्यप्यशभोजन इति धातोरातीत्येवरूपं भवत्यशूङ व्याप्ताविति धातोर्भवत्यश्रुत इति रूपं विकरणभेदात् पद- भेदाच तथाप्यत्राशभोजन इति धातोरेव प्रयोग इति ज्ञायते । तथाहि। अवासनक्रियायां ब्रह्मणा सहभाव उच्यते । तथाच व्याप्त्यर्थकत्वे ब्रह्मणा सहभूतान् कामान् व्याप्नोतीत्यर्थो भवत्यथवा ब्रह्मणा सहभूतः स जीवः कामान् व्याप्नोतीति। एतो त्खनुप- पन्नौ । नहि कामवज्जीवकतंकव्यापनक्रियाकम्मत्वं ब्रह्माणि सम्भव- त्यतिमहत्त्वात् । व्यापनं चात्र स्वाधीनीकरणमेव वाच्यम् । नहि कामानां तथात्वं स्वतः पुरुषार्थ रूपं भोगशेषत्वात्तेपाम् । पूर्वोक्तपरप्राशिव्यांशतिरूपत्वाचास्य तथार्थोऽनुपपन्नः । तेनाश- भोजन ईति धातोरेवायं प्रयोगोऽर्थस्यालौकिकत्वज्ञापनाया- लौफिक प्रयोगः क्षतः। व्यत्ययो बहुतमिति सूत्रेश छन्दसि ·अणुभाष्यम्। [१ व्यध्यायस्य तदिधानात् नाप्रत्ययपरस्मैपदयोर्व्यत्ययेन प्रत्यवात्मनेपदे जात इति भोगार्थक एवायं धातुः। एवमेव न तदनोति कश्चन न तदनोति कयनेत्यत्र प्रत्ययमात्रव्यत्ययेन प्रयोगोऽयधातोरवेति जेयम् । अन्यथा सर्वव्यापकस्य ब्रह्मणस्तन्निधोऽनुपपन्नः स्यात् । ननु सकामोऽत्रीपासकस्तदुपास्यञ्च सगुणं ब्रह्म हयोरपि कामोपभोगथवणात् । यत्र हि दैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यतीत्युपकम्य यवत्वत्य सर्वमात्मैवाभूत्तत् केन कं पश्येदि- त्यादिनाऽन्यदर्शनादिनिषेधात् ब्रह्मविदः कामोपभोगासम्भवयेति चेत् । मैवम् । तदेषाभ्युक्नेति वाक्येन पूर्ववाक्योक्तार्थनिरूपि- केयमृगित्युक्तत्वेन प्राशतगुगसम्बन्धस्य तत्र वनुमशक्यत्वात् । तथा सति ब्रह्मवित्प्राप्यत्वपरत्वयोरसम्भवापत्तेः । न च वेद्य- स्थागुणत्वमुत्तरस्य सगुणत्वमिति वाच्यम् । परत्वानुपपत्तेः। साधनशेषभूतस्यागुणत्वं तत्फलस्य सगुणत्वमित्यसङ्गततरच ।। यदि पसन्ति मुनयो गुणापाये समाहिता इति श्रीभागवतवाक्येन गुणातीतपुंसां वैकुण्ठदर्शनाधिकार उच्यते यत्र तत्र किम वाय तत्परदर्शने। यञ्चोक्त ब्रह्मविदो दैतदर्शनानुपपत्त्या कामभोगासम्भव इति तवाप्युच्यते । यव त्वस्य सर्वमात्मेवाभूदिति सुतिरख- ण्डब्रह्माईतभाने ब्रह्मविद. प्रापच्चिकभेदादर्शनं वदति न तु प्रपञ्चातीतार्थदर्शनं वोधयति निषेधति वा पुरुषोत्तमखरूपन्तु यावत् स्वधम्मविशिष्टं प्रपञ्चातोतमेवेति तद्दर्शनादो किमाया- तम् । पुरुष एवेदए सवं यद्भुतं यच्च भाव्यमित्यनेन ब्रह्मात्मकत्वं प्रपञ्चस्योक्ततदपि तस्य विभूतिरूपं पुरपस्त्वितो महानित्याह ।

·१पाद'। ] अणुभाष्यम्। एतावानस्य महिमा। अतोन्यायांच पूरुषइति श्रुतिरतो न किञ्चित् अनुपपन्न। एवं सति ब्रह्मविदः परप्राप्तेः पूर्वदशा तत् केनेत्या- दिनीयत उत्तरदगा तु सोऽत्रुत इत्यनेनोच्यत इति सब सुस्थम् । छान्दोग्येऽपि यत्र नान्यत् पश्यतोत्यादिना भूमखरूपमुक्त्वा आत्म- 'वेदएसर्वमित्यन्सेन तद्विद्भायमुक्कोयते । स वा एष एवं पश्य- नेवं मन्वान एवं विजानन्त्रात्मरतिरात्मक्रीड़ आत्ममिथुन प्रात्मा- नन्दः स खराड् भवति सर्वेषु लोकेपु कामचारो भवतीति । एतच्च लिगभूयस्वात् तद्धि बलीयस्तदपौत्यधिकरणे प्रपञ्चयिथते। अथवा तदेषाभ्युकेति वाक्येन पूर्ववाक्योक्तब्रह्मनिरूपिके- यमुगित्युच्यते । तत्र साधनफले निरूपिते इत्युच्यपि ते एव निरू- प्यते । तथाहि । आनन्दस्य फलात्मकत्वेन साधनशेपभूते ब्रह्मणि समनुवा यो वेदेत्यन्तया ब्रह्मविदित्येतावतो वाक्यस्य विवरणं क्रियते । एतेन फलाप्तौ स्वरूपयोग्यतासम्पत्तिरता। तत उक्त- रीत्या भगवहरणन भतिलाभे गुहायामाविर्भूतं वत्परमं व्योम तस्मिन्निहितः पुरुषोत्तम एवेति तं निहितमिति रतीयार्थ द्वितीया। तथा च तत्र निहितेन ब्रह्मणेत्यग्रे पूर्ववत् । श्रय परमफलवानिरवध्यानन्दात्मकल्बमन्तरङ्गभ्योऽपान्तरङ्गलं स्वस्मिन् जापयितु सर्वस्य सर्वरूपत्वेन सव्वाधिदैविकरूपत्वमपि ज्ञाप- यितुमाधिभौतिकादिरूपेणाविर्भवितु' भगवानाकाशादिरूपेणा- विभूतोऽत एव भवन् आकाशस्यैव कर्तृत्वमुच्यते । अग्रेऽन्नमया- दीनि चत्वारि स्पाणि पूर्व निरूपितान्युत्तरोत्तरमन्तरग- भूतानि । अबरसमयशरीरभूतात् माणमयस्तस्मान्मनोमयस्त- स्माविज्ञानमयः। यू ·[१ अध्यायस्य अणुभाष्यम् । ३४ कश्चित्त्वेतानि रूपाणि विकारात्मकत्वात् प्राकृतान्येवैते- भ्योऽप्यन्तरङ्गो विमुताविद्यो जीवएवानन्दमय उच्यत इत्याह । म प्रतिवक्तव्यः । अग्रिमप्रपाठके भृगुण अधीहि भगवी ब्रह्मति पृष्टो वरुणस्तदोत्तमाधिकाराभावात् स्वयं ब्रह्मस्वरूपमनुत्ता तपसाधिकारातिशयक्रमेण स्वयमेव ज्ञात्यतीति तदेय साधनं सर्वत्रोपदिष्टवान् । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासखेति। ब्रह्माति- रिक्तन साधनेन न तत् ज्ञातु शक्यमिति ज्ञापनायतपो ब्रह्मति सर्वचोकवान् । तथाच तपसा साधनेन ब्रह्मत्वेन ज्ञातानि रूपाणि प्राकृतानीति विचारकेण न वक्तुं शक्यमिति । तहि पुनर्बह्मविषयक प्रश्नसाधनोपदेशतत्कारणपूर्वातिरिक्रब्रह्मज्ञानानां परम्परा नोपपद्यत इति चेत् । मैवम् । भगवतो हि विभूति- रूपाण्यनन्तानि। तब येन रूपेण यत्कार्य करोति तेन रूपेण समर्थोऽपि तदतिरिक्तं न करोति । तथैव तल्लीला यतः । तथा चान्नमयादिरूपैः क्षुद्रायेव फलानि ददाति । होनाधिकारिणां तावतेवाकाहानिहत्तिर्भवति। एवं सति यादृशेनाधिकारे- पानमयस्वरूपज्ञानं भवति तादृशे तस्मिन् मम्पन्ने तत् ज्ञानमपि तथा । एवमेवोत्तरवापि । तथा चाकाशादिरूपमाधिभौतिक- स्वरूपमुक्ता आध्यात्मिकं तत् पुरुषरूपं वदन्ती पक्षिरूपमाह । यतस्तेनप रूपेणाधिभौतिके रूपे आध्यात्मिकस्य पुरुषस्य प्रवेशस्त- दुक्तं वाजसनेविशाखायाम् । पुरयक्रे दिपदः पुरचक्रे चतुष्पदः । पुरः स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुष प्राविदिति । वस्तुतस्त पुरुष एवं परन्तु पुरःसम्बन्धी सन् पक्षी भूत्वा पुरःशरीराण्याविशदित्यर्थः । प्राप्सतीषु विविधासु पूर्वप्राशतस्यकविधस्य प्रवेशोऽनुचित ·पाद.1] अणुभाष्यम् । २५ यद्यपि तथापि संप्रवेशं विना न किञ्चिद्भावीति गतिमतिबन्धक- मुलतवालौकिकया गत्या प्रविशामोति ज्ञापनाय पविभवनं । सहि तादृशः अतएव दिपदचतुष्पद इत्युक्तम् । आधिदैविक एकएवेति यः पूर्वस्येति सर्वत्रोक्तम् । नन्वानन्दमयेऽप्येवमुक्तनीयमपि परमकाष्ठापन्नरूपः किन्तु पूर्बोनेभ्योऽतियितधर्मवान् विभूतिरूपएव । न च शिर आदी- नामानन्दरूपत्वेनैवोकरय परमात्मैवेति वाच्यम् । अन्नमये यथाऽवयवानान्तद्र्य तथा आनन्दमयेऽपि तेषां तद्रूपत्वादन्यथा तस्यैषएव शारीर आत्मेति न वदेत् । शरीरं हि पूर्वोक्त तत्म- म्बन्धी हि शारीरस्त निनः प्रतीयते । तथा च परब्रह्मत्ववान्या- स्मवत्त्वञ्च धर्म सर्वश्रुतिविरुद्धम् । नन्वेतदतिरिक्तञ्चेत् ब्रह्म स्यात्तदानन्दमयादन्योऽन्तर श्रात्मा ब्रह्मेन्यपि वदेत् नत्वेव- मतोऽयं परएव इति चेत् । न । आध्यात्मिकरूपाणामेवान निरूपणात् तेषां च पञ्चरूपत्वात् तावतामेव निरूपणं अतोऽस्मा- दन्ध एव पर इति मासे प्रतिवदति। आनन्दमयोऽभ्यासात् । श्रानन्दमयशब्दवाच्यः परएव । कुतः । अभ्यासात्। तस्यैष एष शारीर आमा यः पूर्वस्येत्यनमयादिषु सर्ववैवात्मत्वेना- नन्दमयस्यैव कधनात् । ननु न किञ्चिन्मानमत्र पश्यामः । किञ्च । श्रानन्दमयस्सैव सर्वत्रा त्मत्वेन कथनानन्दमयेऽपि तस्यैष एवेत्यादि न वदेदय- मेव पूर्वस्यात्मेति बदतो नानन्दमयः पर इति चेत् । उच्यते । न होखरादन्यः सर्वेषामक प्रात्मा भवितुमईति । तस्यानन्दरूपलं वेतस्यैवानन्दस्यान्यामि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति । रसो ·अणुभाष्यम्। [१ अध्यायस्य । . अम्मामौकात् प्रत्येति वा इदगदप्रयोगात् प्रारूतगुणमय प्रपञ्चमतिक्रम्य गुणातीतं प्रपञ्चं सावानीलोपयोगिनं प्रापोती. अवगम्यते । ताप्नेव भगवद्भाय सम्पन्ने पूर्व भगवहिरह- भायेनातितोवत्वेन सर्वोपमहिना शरीरन्द्रियमाणान्तःकरणानि नष्टान्येव म्युर्यदि तत्तद्रूपं बद्ध यदि तेषु तेषु न प्रविष्टं स्यात् । जीवस्य च ब्रह्मण्येव लयेन लीलारसानुभवेन नाशएव मः । नया च तत्तद्रूपं बना तेषु तेषु स्थितमिति न तेषां नाशः । जोवेवा- नन्दमयः पुरुषोत्तमः पवियतीति रसामकत्वादानन्दात्मकमेव विरहभावरमाब्धिमनुभूय पद्यात् प्रादुर्भूतप्रभुखरूपं प्रापा ने विभेति कुतयनेति वाक्येन लोकात्तदभावमला एतए ह वाव न तपति किमहं साधु नाकरवं किमहं पापमकरवमितिवाक्य- दामयाभाव उच्यते । शरीरमाणभनीन्तःकरणजीवात्मनां भरी. रत्यं वाजसनेयिगाखायामन्तर्यामिवाधणे पद्यते । यस्य सर्वाणि भूतानि गरीरं यस्य प्राणः शरोरं यस्य वाक् गरीरं यस्य चतुः शरीरं यस्य योचं शरीरं यस्य मनः गरीरं यस्य शरीर- मित्यादेरन्ते यस्यामा शरीरमिति । अत्र पूर्वोक्तनिर्गुणदेशानां भगवञ्चरणरेणुजावेन भूतरुपलात्* बनशरीरत्वं । तलाबम- यतत्प्रवेशेन तस्थितिः पाणेपि तथा । ज्ञानेन्द्रियेपु विज्ञान- मयप्रवेगात्तथा ।मनसि मनोमयप्रवेशात्तथावं । जीवेन्यानन्दमयः- प्रविधतीति तथासमतोयुक्त परित्वयकनं धानन्दमयस्य स्वरूपं विशेषतोक्नुमक्यमिति यः पूर्वयेति सर्वत्रोक्तं । शरीरप्रवेश- प्रयोजनकपतिरूपित्वं पञ्चबपि साधारणमिति लेप तथा वदन्या * विभूनिभूतरूपवान रति के. त्वक ·१ पादः । अणुभाष्यम् । नन्दमयेऽपि तथैवोक्तवतो अतिरिति नेयं । एवं सति स्पर्थमणि- सम्बन्धन रजताई मत्वमिवोकप्रकारका प्रवेशादाश्रयाणामपि तत्तदात्मकावमित्युच्यते। वस्तुतस्तु परोक्षवादोऽयमिति ज्ञायते । तथाहि । ब्रह्मविदामोति परमिति वाक्येन ब्रह्मविदः परप्राप्ति सामान्यत उक्का तत्तात्पर्य सत्यं जानमित्यूचोनं । तत्र सर्वात्म- भाववान् भक्तो भगवता सह तत्वरूपात्मकान् कामान् मुक्त इत्युक्तव्याख्यानेन नदर्थोऽवधार्यते । उनभक्तस्य सदैव विरहभावे तु विशेषतः प्रियस्वरूपातिरिक्तास्फा अन्नप्राणादिरूपः स एवेति ज्ञापनाय तत्तद्रूपत्वमुच्यते । तेन परमप्रेमवत्वं सिध्यति । ततो भगवदाविर्भावे सत्यपि पूर्वभावस्यातितोबलेन ज्ञानादिसति- रोधानेनानिमरसानुभवो न भविष्यतीति खयमेव तदनुभवालको भवतीति ज्ञापनाय विज्ञानरूपत्वमुच्यते । तदानुभवविषयः प्रकट श्रानन्दमय इति तत्खरूपमुच्यते । तत्र निरुपधि प्रीतिरेव मुख्या नान्यदिति ज्ञापनाय प्रियस्य प्रधानाङ्गलमुच्यते । तदा प्रियेक्षणा- दिभिरानन्दात्मकएव विविधरसभावसंदोह उत्पद्यते यः स दक्षिण; पक्ष उच्यते । ततः स्पादिभिः पूर्व विलक्षण: प्रलष्टानन्द- संदोहोयः स उत्तरः पक्ष उच्यते । नानाविधपतसमूहात्मकत्वा- त्तयोः पचयोयुक्त तथात्वं । स्थायिभादस्य करूपत्वादाभत्वमुच्यते यतखतएव विभाषादिभिर्विविधभावोत्पत्तिः। परप्राभिसाधनो- भूतब्रह्मज्ञानदशायां तदानन्दोऽपि यः पूर्वमनुभूतः स गणितानन्द इत्येतदानन्दानुभवानन्तरं तुत्वेन भातीष्टगतावसाधनत्वेन खरूपतोऽपि तस्मादोनत्व चेति पृष्ठभागादपि दूरस्थितपुच्र- रूपत्वं ब्रह्मण उच्यते । पुरुषोत्तमाधिष्ठानत्वात् प्रतिठारूपत्व ·. . अणुभाष्यम्। [१ अध्यायन्य च । एवं सत्यचरादयुत्तमत्वेऽपरमधानीभूय भक्तकामपूरणकर्तव ऽसम्भावना विपरीतभावना च सम्भवति । तदभावायासन्नेव स भवतीत्याधुता । स्वानुभवाभावेऽपि गुरूपदेशेनापि तद- मित्वमात्रमपि यो जानाति तं ब्रह्मविदः सन्तं मत्वधर्मविशिष्ट वर्तमानं च विदुरित्यग्रे वददस्ति बद्मति चेदित्यादिना । ब्रह्मासत्त्वज्ञानेऽसन् भवतीत्युका तदस्तित्वज्ञाने सन् भवतीत्य- नुक्का संतमेन विदुरिति तत्त्वेनान्यज्ञान यदुत्ता तेनोक्तपुरुषोत्त.. मानन्दानुभववन्तं जानक्रियाविशिष्टं जोवं वर्तमान विदुः । अननुभवे केवलं गुरुपदेशादिना ताटकब्रह्मास्तित्वज्ञाने म्वरूपतः मन्नं तं विदुतु ज्ञानादिमन्तं। तदसत्त्वज्ञान वलीकतुल्य- मितितितात्पर्यमिति जायते । एवं विचारचातुर्य्यवद्भिः सर्विजाधिपे ॥ प्रानन्दमयतानन्दसन्दोहायावधार्यते नन्वानन्दमयस्य न बनता वहां शक्या । मयटो लोके विका- राधिकारविहितत्वादियाशंक्य खयमेव परिहरति । विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ॥ १३ ॥ अनेनैव पूर्वसूशर्थः सिद्धो भविथति। पिकारवाची शब्दो मयूट्प्रत्ययो यस्मिंस्तद्दिकारशब्दं तस्मात्तछन्दवायं ब्रह्म न भवति । ब्रह्मणोऽविकारित्वादिति चेत् । नात्र विकारे मयट किन्तु प्राचुर्यात् । प्राचुर्य अतति मानोतीति प्राचुर्यात् । पाणिनिः । माचुर्यण प्रस्तुतं वचनं तत्प्रकृतवचनं तस्मिन् मयट्मत्ययो भवती तानाच तत्प्रकृतवचने मयट ।

·१ पाद'।] . अणभाष्यम् । .४१ । त्यर्थः । प्राचुर्येण पूर्वापेक्षयाप्याधिक्येन को वान्यात् कः प्राण्यादिति वाक्ये प्रकर्षण स्तुतं श्रतो मयट् पूर्वापेक्षया प्राचुर्य- मयते । एकदेशनिर्देशन तदर्थ लक्षण्या प्राचुर्वः। प्राचर्येन' प्रस्तुतार्थवाचकवादित्यर्थ इति वा। छन्दसि व्यजव्यतिरितस्थले मयटो विकारे विधानाभावात् व्याकरणमप्यर्थ निणायकं विज्ञा- नमयानन्दमयशब्दौ पश्यन्नपि पाणिनिर्मयतियोभायायां यच- छन्दसौति कथमवोचत् । अत्र केचित्मविप्लववादिनी विका- रार्थत्वं वदन्ति। श्रुतिसूत्रादौनामाज्ञानात् तत् वेदाद्यर्थ- विद्धिभगवतो नवमावतारकार्य ज्ञालोपेक्ष्यं । योऽर्थस्तमवो- चाम। शब्दवलविचारेण मयटो विकारार्थत्वं निवारितं । अर्थवलविचारेणापि निराकरोति । तद्वतव्यपदेशाच्च ॥ १४॥ हेतुत्वेन व्यपदेशोहेतव्यपदेशः तस्य हेतुव्यपदेशस्त तुव्यपदेश- स्तस्मात् । एप ह्येवानन्दयाति । आनन्दयतीत्यर्थः । सर्वस्यापि विकारभूतस्यानन्दस्यायमेवानन्दमयः कारणं । यथा विक्कतस्य जगतः कारणं ब्रह्म अविकृतं सचिद्रूपमेवमेवानन्दमयोऽपि कारणत्वादविकतोऽन्यथा तदाक्यं व्यर्थमेव स्यात् । तस्मानानन्द- मयो विकारार्थः । चकारः समुच्चयं वदन् सूत्रहयेनकोऽर्थो मध्ये प्रतिपादित इत्याह । ननु किमिति निर्बन्धन सूत्रत्रयेणेवं वर्यते । अन्नमयादिव- दुपासनापरवेनापि युत्युपपत्तेः। पक्षपुच्छादित्वेन मोद- - प्रमोदादीनामुक्तलाच । तस्मात् ब्रह्मत्वेन साधितमपि पाव- श्यकोपपत्यभावात् न वापरत्वमिति प्रामेऽभिधीयते । .

·अणुभाष्यम्। {{ অধ্যায় । मान्त्रवर्णिकमेव च गम्यते ॥ १५ ॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म योवेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोऽश्रुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति मन्त्रः । मन्त्रेणाभिधया हत्त्या प्रतिपाद्य मान्ववर्णिक। तदुप- यादनगन्य तदेव मुख्यतया जायते । यत्र यदुद्दिष्टं तदेव मुख्यतया ज्ञातव्यं । उपपादनीयं च सन्दिग्धं । तब ब्रह्मा विपथितेति मन्दिग्धं सर्वन्नं ब्रह्म तस्य हि फलत्वं वाक्यनोप- पाद्यते । फलन्तु सर्वैः सुती अानन्दः । अभ्यासात् स्तुतत्वमित्ययो- चाम। गिर:पाण्यादिकन्तु स्तुत्यर्थमेव । पुरुषविधवाय । लोके हि अन्तर्भूतं बहिर्वेष्टितं च तदाकारं भवति । जीयोऽत्र मुख्यः । कर्ट वेन व्यपदेशात् । स च वस्तुतो इंसरूपः । पुरुषाधिकारक हि गावं । तेन पुरुपशरीरे तदाकारः सर्च फलं प्राप्नोति । अतः पुरुष हसरूपेणानुवर्णयति । पञ्चखपि गारीर श्रात्मा जोव एक : एव । तनावमये निःसन्दिग्धत्वात्तस्यैप एय पात्मेति नोच्यते । हितोयादि प्रथमीवमेवातिदिश्यते । तत्रान्नमये हस्तेन प्रदर्शय- निव नि:सन्दिग्धं व्याख्यातं ! तदन्नरोहि माण प्रान्तरव्यय. हारकारणं। बलभीजनविसर्गादिपूपयोगात् । तस्य सञ्चार आकाश परिनिष्ठितः पृथिव्यां । एवं लौकिकव्यवहारार्थ वाह्या- भ्यन्तरभेदन इयं । तदनु वैदिकव्यवहारः स च मनोमयः पुरुषः। श्रादेशः कमेचीदना। ब्राह्मणानि सशेषाणि । अथर्वाङ्गिरसे ब्रह्मकम्मेन्वात् प्रतिष्ठा। तदनु नानाविधयागादि- बीय इति वा पाट।

·१ पादः अणुभाष्यम्। ४३ तु साधनवतः फलं विज्ञानमयः। तत्र हा श्रापः । हतीया- ध्याये वयमर्थो विस्तरेण वक्ष्यते। यधोतकढत्वात् क्रममुक्तिः । मृतसत्यौ प्रमोयमाणानुष्ठीयमानौधौं योगश्च मुख्यत्वादात्मा । अधीभागोमहर्लोक: तादृशस्य ततोऽक्सिंसृत्यभावात् । ततो- ऽपि ब्रह्मविद आनन्दमयः फलं । तस्य स्वरूपस्सैकत्वात् धर्म- भेदैन शिरःपाण्यादि निरूप्यते । तस्य मुख्यतया मोतिविषयत्वं धम्मस्त छिरः। मोदप्रमोदी अपरिनिष्ठितपरिनिष्ठितावानन्दा- तिशयो। आनन्दस्तु खरूपं साधनरूपत्वात् । ब्रह्मपुच्छमिति नोको तु सचिदंशबोधको केवलानन्दत्वपरिहाराय । अपरी लोको माहात्यज्ञापनाय वाग्गोचरागोचरभेदेन अवान्तरा- नन्दासु सर्वे तस्मानूनतया तटुत्कर्षवबोधनाय । तस्मात् सर्वत्र प्रपाठके मान्नवर्णिकमेव प्रतीयते । अतोमुख्योपपत्ते- विद्यमानत्वेनानन्दमयः परमात्मैव । चकारी मध्ये प्रयुक्ती विधिमुखविचारेणाधिकरणसंपूर्णत्वबोधकः। निषेधमुखेन च चतुःसूचोदमेवाधिकरणं पुनर्विचार्यते सुदृढवाय । इदमवाकूतं । जीवएवानन्दमयो भवतु । पार्थत्वात्। स ब्रह्मविदानन्दमयो भवतीति स्वर्गादिसुख. पदलोकिकमेव रूपं आनन्दमयं जीवस्य फलभूतमिति प्राप्ते- ऽभिधीयते ॥ नेतरोऽनुपपत्तेः ॥ १६ ॥ इतरीजोवः न । आनन्दमयो न भवति । कुतः । अनुप- पत्तः। जीवस्य फलरूपत्वमाटेगानन्दमयत्वं नोपपद्यते । तया फलस्य पुरु ·१ अध्यायम्य अणुभाष्यम्। . सति तस्य वातन्त्र्येण जगत्कर्टत्वत्यलौकिकमाहात्म्यनत्वेन निरु- पणं नोपपद्यत। अतो न जीव आनन्दमयः ॥ भेदव्यपदेशाच्च ॥ १७॥ दूतोपि न जीवः श्रानन्दमयः। यती भेदेन व्यपदिश्यते । रसए ह्येवायं लध्वानन्दीभवतीति। श्रानन्दोऽस्यास्तोत्या- नन्दी। एष येवानन्दयाति । श्रानन्दयतीत्यर्थः । चकारात् सूबद्दयेन जीवो नानन्दमय इति निरूपितं । तहि जड़ोभवत्वा- नन्दमयः । न । श्रान्तरत्वान्न कार्यरूपोभवति। किन्तु कारण- रूपः स स्वमतेनाम्त्येव । मतान्तरे प्रकृतिर्भवेत् । तनिवारयति। कामाच्च नानुमानापेक्षा ॥ १८ ॥ जडा प्रकृति र्नास्तीति कारणत्वेन निराततैव । अवैतहाक्या- न्यथानुपपत्त्या सत्त्वपरिणामरूपा कन्योत। सा कल्पना नोप- पद्यते। कुतः। कामात् । आनन्दमयनिरुपणानन्तरं सोऽका- मयतेति श्रूयते । सकामयेतनधर्मः । अतयेतनएवानन्द- मय इति। चकारात् स तपोऽतप्यतेत्यादि। अतोऽनुमान- पर्यन्तमर्थमवोधयहाक्यं न तिठतीत्यर्थः । अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ॥ १६ ॥ . इतच न जड श्रानन्दमयः। अस्मिवानन्दमये अस्य जीवस्य न आनन्दमयमात्मानमुपसंक्रामतीति तेन रूपेण योगं शास्ति फनत्वेन कथयतीति । न हि जीवस्य जड़ापत्तियुक्ता। ब्र व ·१पादन] अणुभाष्यम्। ४५ सन् ब्रह्माप्येतीतिवदस्याप्यर्थः । तस्मात्रायं जोवो नापि जड़ः । पारिशेयात् ब्रह्मवैति सिद्ध । ये पुनरधिकरणभङ्ग कुर्वन्ति तेषामज्ञानमेव । यतस्तरप्या- नन्दमयः कः पदार्थ इति वक्तव्यं । न तावज्जीवः तस्य ब्रह्म- ज्ञानफलत्वेन ब्रह्मणा विपथितेत्यानन्दमयस्योकत्वात् । श्रथ जड़: स्वर्गवत् तदा किमाश्रित इति वक्तव्य । जड़ाथितत्त्वे कर्म- फलमेय स्थात् । ज्ञानस्याप्यवान्तरफल मिति चेत् । न । तहि किमानन्दात् तस्यातिरिक्तं फलं भविष्यति । जड़चिद्रूपतायाः पूर्वमेव विद्यमानत्वात् अस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रा- मुपजीवन्तीति अतिविरोधच। पुच्छत्वेन ब्रह्मवचनात् प्रदेष इति चेत् । तर्हि स एको ब्रह्मण प्रानन्द इत्यत्रापि षष्ठ्या भेदनिर्देशात् ब्राह्मणः परमपुरुषार्थत्वं नागीकुर्यात् । उपक्रमादिसर्वविरोधथ पूर्वमेव प्रतिपादितः । यदप्यधिकरणमन्यथारचितं ब्रह्मपुच्छ- मिति तत्र न पुच्छस्य ब्रह्मत्वं प्रतिपाद्यते । येनान्यथा समाधान भवेत्। किन्तु ब्रह्मणः पुच्छत्वमिति पूर्वन्यायेनेदं पुच्छं प्रतिछेति- वत्। तत्र युतियाधी ब्रह्मणापत्रणक्यः । मौख्यं चैतत् । 'प्रानन्द- मयस्यैव ब्राह्मत्वे न कोऽपि दोपः स्यात् । आनन्दमयस्याब्रह्मत्वं परिकल्प्य तत्पुच्छत्वेन ब्रह्म वेदबोधितमिति ज्ञात्वा तत्समाधा- नार्थ यतमानो महामूढ़ इति विषय फलयोः किंमुख्यमित्यम्यनु- सन्धेयं । पुच्छत्वोक्तिस्तु पूर्वभाविवाय । अतएव ज्ञानविषयत्वं प्रतिष्ठा च आनन्दमयो ब्रह्मण्येव प्रतिष्ठित इति अत्राऽवयवा. वयविभावो भात इति तु युक्त प्राणमयादीनामपि तथात्वात् अन्तस्थितस्य बाद्यानुरोधेन तथावमिति सर्व सुस्थं । ।

·तबध्यायस्य अणुभाष्यम्। . ६ अन्तस्तदर्मोपदेशात् ॥ २०॥ अथ य एपोऽन्तरादित्य हिरण्मयः पुरुपो दृश्यते हिरण्यश्मश्रु- हिरण्यकेगः श्रापनखात्सबएव समुवीस्तस्य यथा कप्यासं पुण्ड- रीकमेवमक्षिणी तस्वोदिति नाम स एप सर्वेभ्यः पाभभ्य उदितः । उदेति हवे सर्वेभ्यः पामभ्यो य एवं वेदेत्यधिदैवत- मथाध्यात्ममथ य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुपो दृश्यते इत्यादि । तत्र संशयः। किमधिष्ठाटदेवताशरीरमाहोम्वित् परब्रह्मेति । ब्रह्मणोवा शरीरमिति तदर्थमिदं विचार्यते। हिरण्मयशब्दः सुवर्मविकारवाची श्राहोस्थित् प्रकाशसाम्येनानन्दवाचीति । ब्रह्मविदाप्नोति परमित्युपक्रम्य आनन्दमयस्य फलत्वमुक्ता द्वितीयोपाख्याने स यद्यायं पुरुपे यथासावादित्ये स एकः सय एवंविदिति साधनस्यानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्येति फलं श्रुतं । तत्र सवितरि विद्यमानस्याब्रह्मत्वे फलं नोपपद्यत इति विचारारम्भः । तत्र हिरण्मयशब्दो विकारषाची केशनखादय- योच्यन्ते शरीरधम्माः । मृता वा एषात्वगमे ध्यायत्केपश्मथिति शरीरमन्तरा नोपपद्यते। परिछेदय आधिदैविकादिवचनञ्च बाधकं । अतः सर्वथा तच्छरीरमिति त मन्तव्य चात्तपत्वाच । इन्द्रियवत्त्वञ्च यूयते । यया कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी तस्येति । करासः प्रासनं। भारत तस्यासनं भवतीति । असभ्यतुल्यता च । अतो देहेन्द्रिययोविद्यमानत्वात् जोवः कपिदधिकारी सूर्य- मण्डलस्य इति गम्यते । फलं तत्सायुज्यहारेति । अयोध्येत एष सर्वेभ्यः पामभ्य उदित इति अपहतपामवादिधम्मथवणात ·१ पादः।] . अणुभाष्यम्। ४७ पूर्वदोषस्थापि विद्यमानत्वात् ब्रह्मण एव केनचिनिमित्तेन शरीरपरिग्रह इति। तस्य च शरीरस्य कम्मजन्यवाभावादप- हतपामत्वादि संगच्छते। सुवर्सशरीरत्वमपि अलौकिकत्वात् ब्रह्मण एव संगच्छते। शरीरवदिन्द्रियस्यापि परिग्रहः। वर्गमात्र. परिग्रहावासभ्यता। स्थावरापेक्षया जङ्गमस्योत्शष्टत्वात् स्थाव- रावयवीपमानवजगमावयवोपमानं स्थावरस्थापीति सर्वब्रह्म- भावाय श्रुत्युक्त वाच्च । तस्मात् ब्रह्मणे एवेदं शरीरं इत्येवं प्राप्त उच्यते । अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् । अन्तर्दृश्यमानः परमात्मैव । कुतः। तदर्मोपदेशात् । तस्य ब्रह्मणी धर्मा उदित्यादिधर्मा उपदिश्यन्ते । स एष सर्वेभ्यः पामभ्य उदित इति । अयमाशयः । ब्रह्म कारणं जगत्कार्यमिति स्थितं । तत्र कार्यधर्मा यथा कारण न गच्छन्ति तथा कारणा- साधारणधर्मा अपि कायें। तत्रापहतपाप्मत्वादयः कारण- धास्त यत्र भवन्ति तद्ब्रह्मत्येवावगन्तव्यं । बलिष्ठत्वात् कारण- धर्मस्य । नामतुल्यतामात्रमुभयेषामपि धर्माण ते श्रुत्यक- समधिगम्या ब्रह्मणि लोके प्रमाणान्तरमपि प्रवर्तते । अतः सर्व्वरसादयो ब्रह्मनिष्ठा एव धर्माः । स्थूलत्वादयस्तु ये ब्रह्मणि निषिध्यन्ते अस्थूलादिवाक्येषु ते कार्यधर्माः। अणोरणीयानित्या- दिषु कारणधर्मा एव । अत एकोऽप्यसाधारणो धर्मो विद्य- मानः शिष्टान् सन्दिग्धानपि ब्रह्मधर्मानेव गमयति । इममेव श्रुत्यभिप्रायमगीतत्व सर्वत्र ब्रह्मवाक्यनिर्णयमाइ सूत्रकारः। तथाच श्रुतिव्यतिरिक्तस्थले तथैवावगन्तव्य। अनन्तमित्यनन्त- मूर्तिता च ब्रह्मणः प्रतिज्ञाता। अन्यथा गुहायां निहितमिति ·अणुभाथ्यम्। . [१ अध्यायस्य विरुध्येत। तस्मात्माकारं तादृशमेव ब्रह्म । ब्रह्मणः शरीर- मिति तु सर्वथा असम्भयं । सर्वकब्रह्मणः का वा अनुपपत्तिः स्यात् येन तथापि शरीरं कल्पयेत् । किन्तु लीलया व्यामोहनार्थमन्यथा भासयेनटवत्। तस्माद्देदातिरिकोप- पत्तिपूर्वकं यत् ब्रह्मधर्मलचोति मन्तव्य । ब्रह्मा तु वैदैक- समधिगम्य यादृशं वेदे प्रतिपाद्यते तादृशमेवेत्यसपदवीचाम । प्रक्षतेपि हिरण्यमय इत्यव यकारलीपश्चान्दसः । अतो न का। हिरण्यसन्द आनन्दवानी। लोकेऽपि तस्यानन्दसाध. कत्वात् । अतः केशादयोऽपि सर्वे श्रानन्दमया एव तादृशमेव ब्रह्मस्वरूपमिति मन्तव्यं । अतएव ध्येयः सदा सविटमण्डलमध्यवर्ती नारायणः सरसिजासनसंनिविष्टः । केयरवान् मकर कुएडलवान् किरीटी हारो हिरण्मयवपुर्धतशंखचक्रः । इत्यत्रापि वपुः स्वरूपं । माया छपा मया मृष्टा इत्यादि भगवडाक्यं भगवन्मायया भगवन्तमन्यथा पश्यतीत्याहन तु भगवानेव मायिक इति । शरोरे सति जोवलमेवेति निययः । अतो ब्रह्मोपदेशात् सूर्यमण्डलस्यः परमात्मेव । भेदव्यपदेशाच्चान्यः ॥ २१॥ इतोषि सूर्यमण्डलस्यः परमात्मा। मेदव्यपदेशात् । य प्रादित्य तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद यस्यादिवशरोरं •नक रतिदा पाटः।

·१ पाद'] अपाभाष्यम्। 88 य आदित्यमन्तरी यमयत्येष त त्रात्मान्तर्याम्यहत इति अत्यन्तरे आधिदैविकं सूर्यमण्डलाभिमानिभ्यां भेदेन निर्दिष्ट। यद्यपि तनाकारो न श्रूयते तथापि हिरण्मयवाक्येनैकवाक्यलासर्वत्र साकारमेव ब्रह्मति मन्तब्य । अन्तर्यामिन्त्राझणे चत्वारोऽर्थी उच्चन्त सर्वत्र तिष्ठन् तत्व:र्न सम्बध्यते । सर्वमुक्तिपरिहाराय खधर्मेस्तन्न बध्यते । खलीलासिध्यर्थं तच्छरोरमिति। तस्य नियमनन्तदर्थमिति। चकाराद्धमा उत्यन्त । तस्मात् सर्व- विलक्षणत्वात् अन्यएव नाभिमानी। उपचारव्याहत्त्यर्थमन्यप देनोपसंहारः। ब्रह्मत्वे सिद्ध ज्ञानं वा उपासना वेति नास्मसिद्धान्ते कथन विशेषः । कारणे कार्याधमारोपरत्वयुक्त एव कार्ये पुनः कारणमाधिकरणनेनीपासना प्रभेदात् फला- येति सर्वत व्यवस्थितिः। आकाशस्तलिङ्गात् ॥ २२॥ अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच सर्वाणि हवा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पयन्ते। आकार्य मल्यस्तं यन्ति आकाशो हवेभ्यो ज्यायानाकाशः परायणमिति । तव संशयः । भूताकाशो ब्रह्म वेति। ननु कथमत्र सन्देहः आकाशयोमशब्दाः ब्रह्मण्येव प्रसुज्यन्ते ब्रह्मप्रकरणे । कार्यनिरूपणे तु महा- भूनवचनः यया आकाय आनन्दो न स्यात् परमे व्योमन् प्रतिष्ठितेत्यादि । आमनः आकाशः सम्भत इति कार्यनिरू- पणम् । अतः प्रकरणादेव सन्दिग्धनिर्णये किमिति सूवारम्भः । जन्मादिलक्षणसूत्रेण चायमों निर्णीतः। अन्यथा ब्रह्मभटोपि ·अणुभाष्यम् [१ अध्यायस्य सन्देहः स्यात् महाभूतवेदादिवाचकत्वात्। तस्माप्रकरणदेव परिज्ञानं भविष्यतीति चेत् । उच्यते। असन्दिग्धे प्रकरणे तथैव निर्णयः। दह पुनः प्रकरणमपि सन्दिग्धम् अतो विचारः। अवान्तरविद्यावां पर्यवसितप्रकरण्वस्यापि प्रक- रणस्य भताकाध एव पर्यवसानमिति लोकभाष्यन्वायनाकामो भौतिक एवेति पूर्वपक्षस्तवाह। आकाशस्तलिङ्गात्। श्राकाशः परमामेव । कुतः । तसिङ्गात् । तिलिङ्गादयो नियामकत्वेन पूर्वतन्त्रवदिशापि गृह्यन्ते । लिङ्गवतिसामर्थ्य एकवाक्यता च सामां ब्रायुतीनां नत्र ब्रह्मव जगत्कारणमिति नि:सन्दि- धेपु सिद्धम् । सर्वशदवायत्वं ब्रह्मदेव। तब वाक्यार्था- पेच्या पदार्थस्य दुर्वलत्वात् वाक्यार्थः सर्वगतित्वादिः । नद- पाक्यार्थान्यथाउनुपपत्त्या श्राकामपदार्थों अमेति । सर्वगन्द- वायवाच न लघणा मुख्यत्वाध । यावन्मुख्यपरत्व सम्भवति तावन कस्यापि वेदान्तस्यापरब्रह्मपरत्वमिति मर्यादा । तस्माद यदेप आकाश भानन्दो न सादितिवदनाप्याकागो ब्रह्मपति सिधम्। अतएव प्राणः ॥२३॥ यूयते कतमा प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्तेत्युपका सा देवतति प्राण इति होवाच । सर्वाणि हवामानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविधन्ति माणमभ्युजिहते संपा देवता प्रस्तावमन्वायत्तेति । नव संशयः । श्राशयः प्राणो ब्रन वेति ! पूर्वपञ्चसिद्धान्तौ पूर्ववदेवेत्यतिदिति । नवधिकरणानां ·१ पादः।] अणुभाष्यम्। न्यायरूपत्वात् सर्वत्र गमिथति किमित्यतिदिश्यत इति । उच्यते । प्राणस्य मुख्यस्यापि सर्वभूतसंवेशनं खापादौ श्रुतावे- वोपपाद्यते यदा वै पुरुषः खपिति पाणं तहिं वागयतीत्या- दिना । तत्र यथा प्राणविद्याया न ब्रह्मपरत्वमेवमेवा- स्थापि न ब्रह्मपरत्वमिति । न न्यायेन प्राप्नोति । अतोऽति- दिशति । 'अनेन चायमतिरितो न्याय आपादितः । यत्रैव प्रकरणे ब्रह्मपरत्वे कल्यामाने न किसिधाधकं तत्रैव ब्रापरत्व कल्पनीयमिति। नत्वन्यस्मिन् सम्भवे तत्परत्वमिति । श्रतएव तलिङ्गात् प्राणशब्दवाच्यं ब्रह्मेति । ज्योतिश्चरणाभिधानात् ॥ २ ॥ इदमामनन्ति। अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विखतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेष्वनुत्तमेधूत्तमेषु लोकेषु इदन्तावद्य- दिमस्मिन्नन्तःपुरुप ज्योतिरिति । तत्र ज्योतिःशब्देन प्राक्कत ज्योतिराहोखित् ब्रह्मैवेति संशयः। अत्रासाधारणब्रह्मधम्मा- भावात् पूर्वपक्षः। सिद्धान्ते तु चरणस्य ब्रह्मधर्मसमिति ।' एतावानस्य महिमाऽती ज्यावांश्च पूरुपः। पादोऽस्य सा भूतानि त्रिपादस्यामतन्दिवीति पूर्व वाक्यम् । गायत्री वा इदं सर्वभृतं यदिदं किञ्चेति गायव्याख्यनह्मविद्यां वक्तुं तस्याः पादचतुष्टयं प्रतिपाद्य ब्रह्मण्यतथ्यात्त्वमुक्त । पुरुपसूक्तोऽपि आश्रमचतुष्टयस्थ जीयाः पादत्वनीताः। तथा प्रणवब्रह्मविद्यायामपि प्रकारउकार- मकारनावाच्याथत्वारः पादा विखतैजसमाज्ञतुरीया उताः। तहियोः परमं पदमिति च । ब्रह्मपुच्छमिति च । सत्यकाम- ·पूर अणुभाष्यम्। [१ अध्यायस्थ 'बाह्मण तु स्पष्टाएव ब्रह्मणत्वारः पादा निरूपिताः। अतः सचिदानन्दरूपस्य . प्रत्येकरामुदायाभ्याचतूरूपत्वम्। तब केव- लानां कार्यत्वमेव ! चतुर्थपादस्य तु ब्रह्मान्य तत्रापि षडविधत्व प्रतिज्ञानात भूतथियोशरीराणां परिचायकत्वेन पड्विधत्वमपि निरूप्य हृदयस्य यदिधले निरूपयन् तस्य वा एतस्येत्यादिना पञ्च देवपुरुषानिकाय नेपां हारपातत्वज्ञानानन्तरं अय यदनः परी ज्योतिर्दीप्यते इति चतुर्थपादस्य पठविधत्वप्रतिपादनात चतुर्थपादे पक्ष पुरुषासनः परीदिवो ज्योतिः पष्ठस्तस्येव सव्वात होप्यमानब निरुप्य तदेवान्तःपुरुपे उपसंहरति । तस्मात पूर्व त्रिपादस्यामृतं दिवोत्युकत्वात् अस्य चिपात्सम्बन्धि अन्तम् परितनलीकेविति । यतोऽत्र चतुर्थः पादो निरूप्यत इति सिद्धम् । प्रतः पादानां वधर्मपरवान ज्योतिपो ब्रह्ममिति बनधम्मनिर्णयार्थमिदमधिकरणं चरणानामोपचारिकत्वव्या- वृत्यर्थ । एतविनयेन प्रणयादिविद्या निर्णता वेदितव्याः । छन्दोभिधानानेति चेन,तथा चेतोऽर्पणनिग- दात्तथा दिदर्शनम् ॥ २५ ॥ ननु नाच अच्छा चतुष्पात् निरूपितं किन्तु गांयचीकन्दः गायत्री वा इदं सर्वं यदिदं किशेन्युपकम्य तामेर भूतथिवी- शरोरपदयभेदाण्याय संपा चम्पदा पद्धिधा गायत्री देतचाभ्युत तावानस्य महिमेति । 'तस्यामेव व्याख्यान- रुपायों गायत्यामुदाहतो मन्यः कथमकम्मात् ब्रह्म पतप्पाद झिदस्यात् । यदैन नि ब्रह्मपदमपि छन्दमः प्रकृतलात .

·५ पाद] अणुभाष्यम्। ५३ तत्परमेवावगन्तव्यम् । शब्दस्यापि ब्रह्मवाचकत्वसिद्धेः ब्रह्मोपनि- पदितिवत् शब्द ब्रोति च । तस्मात् छन्दसएव पादाभिधा- नात् न ब्रह्मधर्माः पादा इति चेत् नेप दोषः। तथा चेतोऽर्पण- निगदात् । तथा तेन हारेण चेतसोऽर्पणं निगद्यते गायत्री वा इदं सब्वं यदिदं किञ्चेति न हि वर्णसमानायरूपस्य सत्व- मनुपचारेण सम्भवति। यथा सूचीद्दारा सूत्रप्रवेशस्तथा गायत्रीद्वारा बुद्धिस्तत्प्रतिपाये ब्रह्मणि प्रविशेदिति। कुत एतदेवं प्रतिपाद्यत इति तत्राह। तथा हि दर्शनं । तथा तेनैव प्रकारेण दर्शनं ज्ञानं भपति स्थूला बुद्धि हत्यैव ब्रह्मणि प्रविशेदिति। एतेन सर्वा मन्त्रोपासना व्याख्याताः। हि युक्तश्चायमों लोके खतो बन्न प्रविशति तदुपायेन विशतीति । नत्वदृष्टहारा । दृष्टे समावत्यदृष्टकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । तस्मात् पादा ब्रह्मधर्माः। भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् ॥ २६ ॥ किञ्च । भूतादयोऽव पादा व्यपदिश्यन्ते । भूतष्टथिवीगरीर- हुदयानि चत्वारि । न घेतानि गायव्याः पादा भवितुमईन्ति । ब्रह्मपरिग्रहे तूपपद्यन्ते। यावमुख्यमुपपद्यते तावन्न गौणं कल्पनीयम् । अयमर्थः । पूर्वहेती छन्दसोऽपि पादा व्यपदेशा- भवन्ति तथापि ब्रह्मणएव युक्ता इति पुरुषसूने एतावानस्ये. त्यस्य ब्रह्मपरत्वात् । अस्मिन्वाक्ये तु गायव्याः पादा एव नोप- दिष्टाः। किन्तु ते ब्रह्मण एव पादा इति। तद्दाचकत्वेन गायत्र्यामुपचारेणोपसंहारः। चकारादा न शब्दस्य सादर 4 .

·[१ अध्यायस्थ अणुभाष्यम्। ५४ भवन्ति किन्वर्थस्यैवेति । तस्मानवाकाले भूतादीनां पादत्व- मुपपद्यते नान्यथेति । तस्मात्पादादीनां ब्रह्मधर्मत्वम् । उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात् ॥ २७ ॥ पादोऽस्य विश्वा भूतानि सर्वाणि भूतान्येकः पादः पाद- बयममृतं दिवोत्यकोऽर्थः। पादेषु सर्वभूतानि पुंसः स्थितिपदो विदुः । श्रमतं क्षेममभयन्तिमूर्दोधायि मूर्धस । इत्यपरः । पुरुषसूक्तानुरोधे हितोय एवार्थः। प्रथमे तावत् नन दिवोति मन्वे सप्तम्या आधारत्वं प्रतिपाद्यते । अतःपरमि- त्यन्त पञ्चम्या अनाधारस्वमत उपदेशभेदात् पूर्वोतपरामर्मा- भावान ज्योतिषी प्रनत्वमिति चेत् नैप दोप: । उभयस्मिन्नम्य- विरोधात् । मन्चे दिव्येवोक्तमणिन् वाकये सर्वतोचते । सर्वत्र विद्यमानस्य दिवि विद्यमानत्वं न विरुध्यते। अतः शब्दन न तवाविद्यमानत्वम् । किन्तु ततोऽप्यन्यत्र सत्त्वं बोध्यते। तम्मात सामीपञ्चमीनिर्देशी न विरुद्धः । द्वितीयेतु। ननु मन्वे अमृत- पदमत्र ज्योति पदमतः उपदेशभेदाचतुर्थय पादो हृदयम् अतः सदाच सर्वस्माझेदः प्रतिपाद्यवे। अत उपदेशभेदान्नक- वाक्यता । अस्मिंय वाक्ये चरणभावात् स्वरूपासिडो हेतुरिति. चेत् । नैष दोपः । उभयस्मिन् ज्योतिःपदे अमृतपदे च प्रयुज्य- माने एकार्यत्वाम विरोधः। पादत्रयमुपरितनलोकप चतुर्थ सम्वति। अन्यथा वजावं पादानामापयेत । परिवंश विरोधय । अतोऽमतन्योति शम्दयोरेकार्थत्वेन विरोधाभावात् ।

·१पादः। अणुभाष्यम्। ५५ एकवाक्यत्वं । अतोऽन चरणसद्भावात्तस्य च ब्रह्मधर्मसात् ज्योतिब्रह्मव। माणस्तथानुगमात् ॥ २८॥ अस्ति कोशीतकिबाह्मणोपनिषदि इन्द्रप्रतईनसंवादः । प्रत. ईनो हवै देवोदासिरित्यादिना । एष लोकपाल एप लोकाधिप- तिरेप लोकेयः स म अात्मेति विद्यात् स म अात्मेति विद्यादित्ये- तदन्तम् । तत्र वरदाने मामिव विनानोह्येतदेवाहं मनुथ्याय हिततम मन्च इत्युपक्रम्य त्वाष्ट्रवधादिना आत्मानं प्रशस्य खोपा- सनायाः पापाभावं फलत्वेन प्रतिपाद्य कस्त्वमिति विवक्षायाम् प्राणो वा अहमस्मि प्रज्ञामानं मामायुरहतमित्युपाखेत्युक्त्वा श्रायुषः प्राणत्वमुपपाद्यामृतत्वञ्च प्राणस्योपपाध प्राणेन द्यया- मुमिन् लोके अमृतत्वमाप्नोतीति अमृतत्वे योगेन प्रतिपादयति। तत्र सन्देहः। प्राणः किमासन्यो ब्रह्म वेति । अतएव प्राण इत्यत्र माणशब्दमाने सन्देहः । अवार्थेऽपि सन्देहः । वाधकञ्च वर्तत इति पृथगधिकरणारम्भः । तत्र साधकासाधारण- धमस्याभावात् बाधकानां विद्यमानत्वात् न ब्रह्मत्वमिति पूर्व- पक्षः। मिद्धान्तस्तु चतुर्भिः सूत्रैः प्रतिपाद्यते। तत्र प्रथम साधकधर्मामाइ । एकेन । विभिवधिकनिराकरणं !, पाण: परमात्मा भवितुमर्हति । कुतः । तथाऽनुगमात् । तथाहि । पौवापर्येण पालोद्यमाने वाक्ये पदार्थानां समन्वयो ब्रह्म- प्रतिपादनपर उपलभ्यते । उपक्रमे तावदरं वणीषेति इन्द्रः प्रत- ईनोकः परमपुरुषार्थ वरमुपचिक्षेप। त्वमेव मै बोष यंत्वं .

·[१ यध्यायस्थ अणुभाष्यम्। मनुष्याय हिततमं मन्यसे इति। तस्मै हिततमत्वेनोपदिश्यमानः प्राणः कथं परमात्मा न त्यात् । न हि परमात्मनोऽन्य दि. ततममस्ति । परमानन्दस्वरूपत्वात् । शापाभावा ब्रह्म- विज्ञानएव । क्षोयन्ते चास्य कम्माणि तस्मिन् दृष्टे परावर इति श्रुतेः । प्रजात्मत्वञ्च तस्यैव सम्भवति। उपसंहारेप्यानन्दोऽजरो. ऽमृत इति एप लोकाधिपतिरित्यादि च तस्मात्सर्वत्रानुगमात् पाणी ब्रह्म। न वक्तरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्ध भूमायस्मिन् ॥ २६॥ बाधकमाइ । वदुच्यते प्राणो ब्रह्मेति तन्न । कुतः। वक्त- रामोपदेशात्। वना होन्द्रः प्रात्मानमुपदिशति । मामेव विजानीहीत्युपक्रम्य प्राणो मा अहमस्मि प्रज्ञानात्मानं मामा- युरमतमियुपाखेति । स एष प्राणो वतुरात्मन्येनोपदिश्यमानः कथं ब्रह्म स्यात् । तथा च वाचो धेनुत्वोपासनवत् देवतायाः प्राणवोपासना वोध्यते । अन्ये च ब्रह्मधर्माः माणस्तावका इति । कथमस्य ब्रह्मोपाख्यानत्वमिति चेत् । न। अध्यात्मसम्बन्धभूमा- यस्मिन् । अस्मिन् प्रकरण अध्यात्म सम्बन्धः बारमानमधिकृत्य य. सम्बन्धः । श्रात्मगब्दो ब्रह्मवाची वस्तुतो जीवस्य ब्रह्मवाय तथा वचः तस्य सम्बन्धः तद्धर्माः तेषां पाहुल्यं प्रतीयते एप लोकपाल इत्यादि। यावद्ययाकञ्चिदपि ब्रह्मप्रकरणवं सिद्धाति ताव- दन्वप्रकरणलमयुतामिति हि शब्दार्थः । प्राणस्य मन्नानामवं । क पुसके यान्मानमधिष्त्येनि नाति ।

·१ पादः।] अणभाष्यम् । ५७ स्वातन्त्रोणाखुर्दाटत्वम् । न वाचं विजिज्ञासोत वतारं विद्या- दिति चोपक्रम्य तत् यथा रथस्यारेयु नेमिरपितो नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामातापिताः प्रज्ञामात्राः पाणिर्पिताः। स एप प्रजात्मानन्दो जरो मृतो न साधुना कम्मणेत्यादिविषयेन्द्रियव्यवहारे अरनाभिभूतं प्रत्यगात्मानमेवोप- संहरति । सम आत्मेति विद्यादिति चोपसंहारः । तस्मादध्यात्म- सम्बन्धबाहुल्यात् ब्रह्मोपदेशएवायम् । तर्हि वाधकस्य का गतिरित्यत बाह। . शास्तदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् ॥ ३० ॥ पूर्वसूत्रेणापहृतमत्र परिहरति तुशब्दः । अयं दोषी व्यव. हारदृष्टयोपदेशे अहं ब्रह्मत्यार्पण दर्शनेन तूपदेशः । ननु तत्त्व- मसि अयमात्मा ब्रह्मतिवाक्येषु जोवस्य ब्रह्मत्वं बोध्यते तत्र प्रत्यधिकारं भास्वपत्तिरिति न्यायेन स्वात्मनएव ब्रह्मवाव- गतिर्मुख्या न प्रतईमस्येन्द्रजीवब्रह्मत्वावगतिरूपामनं वा पुरुषार्थाय । अत. शास्त्रदृष्टिरपि नैवंविधा। केवलस्य चैतन्य- मात्रस्य तादृशे ब्रह्मण्यैक्यावतिः विरोधात्तत्त्वमस्यादिवाक्या. र्थोऽध्यवसीयते। ननु ब्रह्मधर्मा जोवे वक्तुं शक्यन्ते इत्यागक्ष्य परिहरति । वामदेववत् । तदेतत् पश्यन् ऋपिर्वामदेव: प्रतिपेदे अहं मनुरभवं सूर्यवेति व एवं प्रत्यबुद्यत म सव्वं भवति वत्रः सर्वयां सर्वभावे सर्वानन्त्यप्रसङ्गात् सर्वमेकमेवेति वक्तव्यम्। ततः कारणलयएव मर्वभाव इति मनुरभवं सूर्यसेत्यवयुयानुवादोऽनुपपत्रः । तत्र यथाजाना- 1 ·५८ अणुभाष्यम्। अध्यायस्थ . वशात् सर्वधर्मस्कत्तिः एवमत्रापि अमावेशाटुपदेश इति त्वाष्ट्रवधादयो ब्रह्मधर्माएव नदावेशेन क्रियमाणत्वात् । नम्वेष पस्तव शक तेजसा हरेर्दधीचेस्तपसा र तेजितः । तेनैव शत्रु जहि विष्णुयन्त्रितः । इति ववचनं भागवते । तस्माद्युक्त बनधम्मवचनम् । ननु स्वाथय- सम्पत्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हीनि सूत्र मुधुप्तौ ब्रह्मसम्पत्तो च ब्रह्माविर्भायो नबन्यदेति कयमेवमिति चेत् । भव । उपदेशभावनादिवपि कदाचिदुत्तमाधिकारिविषये ब्रह्मपाकच्छ- मित्वगीकर्तव्यम् । मय्येव सकलं जातमित्यादिवाक्यानुरोधात् इहव समवनीयन्ते माणाः ब्राव सन् प्रधाप्यतोत्यपि आवि. र्भावापेहं नस्य च प्रायिकत्वात् न सूधे फलत्वमा। जीवन्मुक्ता- नामपि परममनोवंशयत्वात् च। असमधातममाधाविवावि विदयायामेव शरीरवियोगे वियोजकाभावात् वागादिमा लीयते तस्य च प्रामवादेव नाचिरादिगतिः तथापि प्रायिक- खान सूत्रगीतादिए तहरनम् । सगुणनिर्गुणभेदन मियम- वदनन्तप्रामाणिकमेव ब्रह्मवाद। गुणानहोकाराक्ष । तस्मा. द्युक्तमुक्तं भावदृष्ध्या तूपदेव इति । जौवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेन्नोपासावैविध्या- दानितत्वादिछ तत्योगात् ॥ ३१ ॥ अन्यत् बाधकहयमागते । ननु यद्यपि ब्राधमा भूयांकः प्रकरणे श्रूयन्ते। तल्लोवध्या मुख्यमामधर्मात्र नामकाः ·१पादन] अणुभाष्यम्। ५९ । सन्ति । नवाचं विजिन्नासीत धक्कारं विद्यादित्यादि । अत्र हि वागादिकरणाध्यक्षस्य जीवस्य विजेयत्वमभिधीयते। अथ खलु प्राण एव प्रजात्मेदं शरीरं परिग्रहोति शरीरधारणं मुख्यमाण- धर्मः । मा मोहमापद्यथा अहमेवैतत् पञ्चधात्मानं प्रविभज्य- तहाणमवष्टभ्य विधारयामोति श्रवणात् । योवै माणः मा प्रज्ञाया प्रज्ञा म माण इति जीवमुख्यप्राणवायत्वे प्रज्ञाप्राणयोः सह- वृत्तित्वादुपचारी युज्यते। उतान्तिय । नतु सर्वथाविल- क्षणस्य ब्रह्मणः । तस्माज्जीवमुख्यप्राणलिङ्ग योविद्यमानत्वान ब्रह्मा-J प्रकरणमिति चेत् । न । उपासावैविध्यात् । अयमर्थः । किमत्र चोद्यते। जीवमुख्यप्राणलिङ्गात् ब्रह्मधर्माणां जीवपरत्वं बयाणामपि स्वतन्त्रत्वं वा । लिङ्गदयस्यापि ब्रह्मधर्मस्वमुच्यता- मिति वा। आद्यः पूर्वमेव परिहतः। न हि ब्रह्मधर्मा अन्यपरत्वेन परिमातुं शक्या इति। हितोये दूषणमाह । उपासाविध्यात् तथा सत्युपासनं विविधं स्यात् । तहाक्य- भेदप्रसङ्गान युक्तं । ढतोये तूपपत्तिरुच्यते । जीवधम्मा ब्रह्मणि न विरुध्यन्ते। आयितत्वात् । जीवस्यापि ब्रह्माधार- खात् तदभाअपि भगवदाश्रिताएव। इहेत्युभयन सम्बन्धी अमवादे । मुख्यमाणे तु तदोगात्। तेन योगस्तद्योगः तस्मात् । प्राणधम्मा भगवति न विरुध्यन्ते। प्राणस्य भगवत्सम्मन्धात् ताम्मापामपि भगवत्सम्बन्धात्। श्रथवा वक्तृत्वादयो न जीय- धर्माः किन्तु बनधाएव । जीवे आथितत्वात् भासन्ते । परात्तु तच्छ्रतेरिति न्यायात् । प्राणेऽपि तथा । स्वाप्ययः सम्पत्त्योर्जीवस्य ब्रह्माथितत्व। प्राध्यामिकाधिदैविकरूप- ·अणुभाष्यम्। -- अध्यायस्य खान्न संयोगः प्राणस्य तु संयोगएव। तस्मात्सर्व धर्मा बह्मणि युज्यन्ते। सहोत्फ्रमस्तु क्रिया ज्ञानात्योर्भगवदीययो- हे सहैव स्थानं सहोत्क्रमणमिति भगवदधीनत्व सर्वस्यापि बोध्यते । ननु प्राणस्तथानुगमादिति प्राणशब्देन ब्रझैव पति- पादितं। तत्कथं धर्मयोरुत्क्रमणमिति चेत् । अत्र धम्म- धर्मिणोरेकावटयकत्वनिर्देशयोविद्यमानवात् । प्राणो वा अहमस्मिन् प्रनामेति अब क्रियाज्ञानशक्तिमान् निर्दिष्टः। तदन्कैकस्य धर्मप्रशंसा । यो वै प्राण: सा प्रज्ञाया प्रभा स प्राण इत्युपसंहारान्तं । पुनस्तयोरेवीत्क्रमणप्रवेशाभ्यां सह होवास्मिन् गरीरे वसतः महोत्क्रामत इत्युपकम्य सुपुतिमूळ- মর্যন্ত সাধীন নমিনুিবাদানুব্ধ আসন্য त्यर्थ प्रजयेक्यं प्रतिपाद्योपसंहरति । पुनज्ञानयक्तरुत्कय वक्तुं । अथ खन्नु यथा प्रज्ञायामित्यारभ्य न हि प्रज्ञापेतोऽर्थः कथन सिद्धेश्तेत्यन्तेन ज्ञानयतात्कर्ष प्रतिपाद्य धर्ममावत्वनिराकर- पाय नानशक्तिमन्तं भगवन्तं निहिति। न हि प्रजातन्य- मित्यारभ्य मन्तारं विद्यादित्यन्तेन । तदनु ज्ञानक्रियाशयो- विषयभूतभूतमात्रारूपजगती भगवदभेदं प्रतिपादयन् स एष प्रशम्मानन्दोऽजरोऽमृत इति उपमहरति ब्रह्मपमः । श्रतः कियाज्ञानविण्यरूपो भगवानेवेति प्रतिपाद्य न तावन्मावं ततोऽम्यधिक इत्येकोपासनेव विहिता । तस्मान्नड़जोवरूपत्वात सर्वात्मकं प्रवेति महावाक्यार्थः सिद्धः । इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रौवनभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रा एभाग्य प्रथमस्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ।

·२मादः। . अणुभाष्यम्। सबंध प्रसिद्धीपदेशात् ॥१॥ समन्बये प्रथमेऽध्याये सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्मणि सम- थबी पक्षाव्यः । तत्रीद्गीवाद्युपासनावापयानां मुख्ययाव्येषु फलोपकार्यङ्गत्वम् । ब्रह्मवाक्यानां पुनर्निःसन्दिग्धानां सम- चयः खेत:सिकः। सन्दिग्धानि विविधानि। शब्दतोऽर्थतञ्च । तदर्थतहिचारितम् ब्रह्मणि व्यवहारोऽसि कसिन्न वेति । तत्र प्रथमसूत्रएव व्यवहारः स्थापितः यती वाचो निवर्तन्त इत्यादीनां विशेपेपिदमित्यतया निरूपणनिपेधनपरत्वं एवमेव कार्य सिद्धः अधीतानां ब्रह्मवाक्यानाचतुर्लक्षण्या ब्रह्म- परत्वे सिझे अवर्ण सिद्धाति । अतस्य कालान्तरेऽ ऽप्यसमावना- विपरोतभावनानिवृत्त्यर्थं पूर्वस्थितानामगानामनपेक्षिताना- मुद्रापेनान्येषाम पेक्षितानामावापेन तस्यैवार्थस्य निरणे मननं भवति। ततोऽप्ये वंधानादिसमाध्यन्तरूपनिदिध्या- ৰূল দধি বালিয়াকাৰ অৰিলাৰ- भवरूप ब्रह्म । इदमेव ब्रह्मज्ञानमिति । अतस्तादृयस्यानुभवैक- वयत्वाद्युक्तमविपयत्व पाकभोजनलशिवत् । अतः श्रवणा- मीमांसायां माहाम्यज्ञानफलायां भगवडाक्यानामन्यपरत्वेऽन्य- वाक्यानाञ्च भगवत्परत्वे दिव्यधम्मादिव्यधम्मव्यत्यासेन परीत्यं फलमापयेत। तदर्थ दिव्यधर्मनिरी हितोयाधिकरणे विचारितः। वेदा एव वाचका अलौकिकमेव कर्मेति ततः पूर्णलौकिकवाय विधिनिषेधमुखेनाधिकरणहयम् । समन्वये क्षतिरूपम् । तदन प्रथमे पादे शाब्दसन्देही निवारिती ·अणुभाष्यम्। [5 অগ্রন্থ निथितार्थे । तत्रापि प्रथमं प्रत्ययसन्देहो निवारितोहयेन । प्रकृतिसम्बन्धोऽप्यधिकरणत्रयेण । पुनरन्तिममधिकरणं संश्लेष- निराकरणाय। एवं प्रथमे पादे शब्दसन्देहो निवारितः । ये पुनः कचित्मगुणनिगुणभेदं प्रतिपादयन्ति ते खयमेव स्वस्थ ब्रह्मजिज्ञासानधिकार बोधयन्ति । वृद्धवादे साहानामिव गुणानामनडोकारात् । भौतिकगुणानामसम्बन्धार्थमेव अध्याया- रम्भः। अन्यथा सबस्यापि तत्कारणवेन तत्सम्बन्धप्य विद्यमानत्वात् अन्यनिराकरणेन नप्रतिपादकत्वनिर्धारका धिकरणानां वैयर्थमेव । अर्थमन्देइनिराकरणार्थ द्वितीया- द्यारम्भः । तत्रार्थो विविधो जीपजडामकः प्रत्येकससदायाभ्यां विविधः । तत्र प्रथम बीयपुरःमरेण सन्देहा निवार्यन्ते । इदमामायते सर्व अस्तिदं मध तजलानिति भान उपामीत अथ खलु क्रतुमयः पुरुषो यथाक्रतुरस्मिन् लोके पुरुषो भवति ततः प्रेत्य भवति स तुं कुर्वीत मनोमयः प्राणशरीर इत्यादि तब वायोपक्रमे मन खलिदं ब्रह्मेति सर्वस्य धन्वं मतिजाय नजलान् इति सर्ववियपणं हेतुत्वेनोक्ता तत्वेनीमासनमुक्त। नचायं समविधिः । वाक्याथै लक्षणामसद्गात्। कारणत्वेन सामान्यतएव सिइवाश। খঃ ৪শনী মনীষণ मुकं । इदमेव पुराणादिषु विराट्वेनोपासनम् । अतः पर मग्रिमवाक्याथै सन्देहः । क्रतुं कुर्वीतेति । कतुर्धर्मों यन्न इति यावत् । तम्य स्वरूपं मनोमयः प्राणशरोरइति उपासनामकरण सात् उपासनवेषा। तत्र मनोमय इति प्रमाणभूती वेद उक्तः । प्राणशरीर पति कार्यकारण्योरभेदोपचारः । अग्रे सत्यसा- ·२ पार।] अणुभाष्यम्। ल्पादिधम्भवचनात् किमयं विज्ञानमयो जीवी ब्रह्मत्वेनोपास्यः उत ब्रह्मवान्तर्यामी यः पुराणेषु सूक्ष्म उक्तः । तत पूर्ववाक्ये जड़स्य जगतो ब्रह्मलेनोपासनस्योकत्वात् जीवस्यापि ब्रह्मत्वे नोपासनमेव युक्तं नत्वात्यैव ब्रह्मवाक्यं भवितुमईति विज्ञानं ब्रह्म चेदेदेति शाखान्तरे स्पष्टत्वात् च । तस्मात्कार्यकारण- योरभेदाज्जोव एव ब्रह्मत्वेनीपास्य इत्येवं प्राप्त उच्यते । सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् । अथ खलित्यादि ब्रह्मवाक्यमेव । कुतः। सर्वत्र प्रसि- चोपदेशात् । कुर्बीतेत्युपदेशः नतूपासना । नत्र परमसान्तस्य सबस्य जगतो ब्रह्मत्वेनोपासनया शद्धान्तःकरणस्य सर्ववेदान्त- प्रसिद्धब्रह्मोपदेशएव युक्तो मननरूपः न तु क्वचिसिद्धस्य जीव- स्योपासना। भावान्तर लगे आनन्दमयस्य वक्तव्यत्वात् तथा युक्तं । नविह तथा । तस्मादानन्दरूपमाणगरीररूपो वाक्यार्थः । ननु कतमयः पुरुष इति यथासङ्कल्पमयिमदेहकथनात् लोका. न्तरभाविफलार्थमन्योपासनैव तु युत्ता न तु ब्रह्मज्ञानस्य तादृशं फलं युक्तमित्याशय परिहरति । विवक्षितगुणोपपत्तेय ॥२॥ विचिता लोकान्तरे तादृशरूपप्राप्तिः मा प्रकतेऽप्युपपद्यते । भगवत्स्वरूपलाभात् सारूप्यलाभादा। न च व्याप्तिगतो त्यध- ममानुपायो युक्तः । सत्यसद्धल्पादिवचनं च ब्रह्मवाक्यत्वपोष- कमिति चकारार्थः। नन्वेतावतापि नैकान्तती ब्रह्मवाक्यत्वम: पपत्तेरभयत्रापि तुल्यत्लादित्याशय परिहरति ।

·अणभाष्यम्। [१ अध्यायस्य . अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ॥३॥ न च प्राणशरीररूपो जीवो भवति तिरोहितानन्दत्वेन निराकारत्वात्। अध्यासन तयावे वनुपास्यत्वमेव इदानो- मेयोपासकस्यापि तथावात् । न च प्राणादलौकिकत्वं । उप- देशानर्थ यमसङ्गात् । अत श्रानन्दरूपप्राणशरोररूपत्वाभावाब वाश्यार्थो जीवः । पूर्वपक्षस्यात्रैव निहत्तत्वात तुपन्दः । विधान- मये तु प्राप्ताप्राप्तविवेके न धम्मस्वोपासना। ननु प्राप्तव्यता- हारूपफलाभिमायं भविष्यतीति परिहरति । कर्माकर्त्तव्यपदेशाच॥8॥ एतमितः प्रत्याभिसम्भवितास्मीति यस्य स्थाददान विचिकित्सास्तोति इ स्माद शाण्डिल्य इति अग्रे फलवाक्यं एतं प्राणशरीररूपं कम्मत्वेन ध्येयखेन प्राप्यत्वेन च व्यपदिति । कढवेन च शारीरं ध्यपदिशति। न च भजनीयरूपाकथने ता फल मियतीति सकारायः। अधिकरणसंपूर्णत्वद्यो- तकथा शब्दविशेषात् ॥ ५॥ इदमानायते यथा द्रोहियवो वा स्यामाको वा श्यामाक- तण्डुलो वैषमयमन्तरामन् पुरुषो हिरण्मय इति । तन्त्र सन्देह । हिरण्मयः पुरुषः किं जीव उत्त ब्रह्मेति । उपक्रमवली यस्वे जीवः उपसंहारवलीयस्ले ब्रह्मेति । यबैकस्यान्यपरत्वे नेकार्थता सम्भवति तइलोयम्वमिति मिदं पूबैतन्वे । तन ·२ पादः । अणुभाष्यम्। चतुर्विधभूतनिरूपण जीवस्यैवारायमातम्यान्तये प्रति- पादकमिदं वचनं फलती हिरण्मयावमिति न विताहणाभास. समानत्वं ब्रह्मणो युक्तमतो जीवप्रतिपादक मेवेदं वाक्यमिति प्राप्त उच्यते। शब्दविशेषात् । हिरएमयः पुरुपो न जीवस्य फलमपि तत्प्राप्तेरेव फलत्वात् । नाण्ययं नियमः तस्यामेव भूत्तौ लय दृति। अतः शब्देनैव विशेषस्योतात्वात् न हिरण्मयः पुरुमो जीवः । ननु हृदये विद्यमानत्वात् अभिमान्यव जीवी युक्त इति चेत् तबाद। स्मृतेश्च ।। ६ ।। ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति इति । ना सर्ववेदानां यनिःश्वासत्वं तस्य भगवतो वाक्यं कथं स्मृति- रिति । उच्यते । तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृहामीति श्रुतेः केवलोप- निषदेचं ब्रह्म न प्रमाणान्तरवेछ। ततश्चार्जुनस्थ शिय्यरूपेण प्रपत्रस्य पुष्टिभक्तत्वाभावात् भगवहावये निर्विचिकित्सविश्वासा. भावात् रथित्वेनैव स्थाप्यत्वात् न तादृशाय ताशदेश- कालयोरुपनिषदामवक्तव्यत्वात् गुरुरूपताशरूपं निावसित- वैदोगमजनक स्मृत्वा तदर्यमपि स्मृत्वा भगवान् पुरुषोत्तमो वाक्प्रन्युनवान् स्मृतिरूपाणि। ततो ब्रह्मविचारे तान्यप्युदाहत्य निल्यो। पुरय भगवान सदाधिकारेण अमरिया निरूप्य रु- सपालुतया सर्वगुज्यतममित्यादिना भत्तिप्रपत्तो एवोगावान् । अतोऽङ्गत्वेन पूर्व सर्वनिर्सयाः उताः इत्यध्यवयं । तथैवार्जुम विज्ञानात् करिष्ये वचनं तवेति । चकारामलमूलनिवा- द ·[१ अध्यायम्य अणुभाष्यम् । सोऽप्युयते । व्यासस्यापि भगवत्ज्ञानांशमाददोपः। उपक्रम- वलोयम्त्वमाशय परिहरति । अर्भकौकस्वात्तापदेशाच नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च ॥ ७॥ ननु व्यापकस्येवरस्य हृदयदेशस्थितिरयुक्ता बीधादिरूपत्वञ्च । श्रतः अर्भकमन्पक मोकः हृदयस्थानं यम्य तत्त्वात् बोयादित- त्यत्वाच न परमात्मा वाक्यार्थ इति चेत् । न। निचाय्यत्वात् । पूर्व प्रथमटूपणं परिहरति । हृदयों ज्ञातुं शक्यत इति तदा- यतनत्वेन प्रतिपाद्यते । निदिध्यासनानन्तरं हि साक्षात्: कारः तदन्तःकरम एवेति निचाय्यब भनी तु वहिरपीति विशेषः। हितोयं परिहरति । एवं व्योमवत् । एवं बौद्या. दितुल्यतया यत् प्रतिपादनं चतुविधभूतान्तरत्वख्यापनाय यथा चत्वार उपरवाः प्रादेशमात्रा इति तथा तत्हृदयाकाशे प्रयाटस्य सच्चिदानन्दस्वरूपसर्वतःपाणिपादान्तस्य तत्वरूप- मिति। पूर्वपक्षसिदान्तयोद्यकारहयमेतादृशवाक्यान्तरे पूर्व- पक्षसिद्धान्तयोराधियोपपत्तिसमुच्चयायं तैनातएव प्राण इति- वदधिकरणान्तरमपि सूचितमिति । सम्योगप्राप्तिरिति चेन्न वैशष्यात् ॥ ८ ॥ पाधकमाशय परिहरति । यदि सर्वेषां हृदये भगवान् जीववत्तिठत तदा जोवस्येव तस्यापि मुखदुःखसाक्षात्कार •क पुमके वल्पकमिति नाति। दय रत्यारभ्य नदन करण स्वेति त्यत क पुस्तके मार्य ।

·२ पाद.1] अणुभाष्यम्। - सत्साधनादिपरिग्रहश्च प्राप्नोतीति चेत् । न । वैशेय्यात् । विशेषस्य भावो वैशय्यं तस्मात् । सर्वरूपत्वमानन्दरूपत्वं खकर्तवं विशेषस्तद्भावो ब्रह्मणि वर्तते न जीवे इति जीवस्यैव भोगी न ब्रह्मण इति। वैशेयपदादयमर्थः सूचितः । अपेक्षित एव भोगो नानपेक्षित इति। नतु तस्य भोगाभाव एवाग्रिमाधिकरणविरी- धात् । यथेन्द्रियाधिष्ठाटदेवतानां । तत्वमस्यादिवाक्येन जीव- स्थापि तथात्वे तस्यापि तहदेव भविय्यति । अत्ता चराचरग्रहणात् ॥६॥ कठवल्लीप पद्यते | यस्य ब्रह्म च क्षत्रचोभे भवत ओदनं । मृत्युर्यस्योपमेचनं क इत्या वेद यत्र स इति । अत्र यायथे ब्रह्मचत्रवीरोदनवं वदन् यच्छब्दार्थस्य भीकृत्वमाह। तब संशयः । कि जीवो ब्रह्मवेति | सच्चिदानन्दरूपत्वं सर्बोपास्यत्वं पूर्बाधिकरणद्दयेन सिद्ध । सर्वभोक्तृत्वं साधयति । ब्रह्मक्षनयोर- शक्यवषयोः सबमारकस्य च मृत्योर्भक्षयिता जीवो न भवत्ये- वेति कथं सन्देह इति चेत् । उच्यते । ओदनोपसेचनरूपकत्वात् जीवधनवं स्थानाज्ञानाच । न हि सर्वगतस्य स्वहदयेऽपि प्रति- भासमानस्य क इत्या वेद यत्र स इत्यज्ञानसुपपद्यत । धली. किकसामर्थ्याच सन्देहः । निषिद्धत्वालोकिकभीजन- वनिरूप्यमाणत्वात् स्थानानानाच कश्चिदुपासनोपचितालौकिक- सामर्थो महादेवादिरता भविष्यति। नतु तहिडधर्मा भग- वान् भवितुमर्हति अलिष्टकमेवादिधम्मवान् । तस्मानीय एवोपासनोपचितमहामभावो वावयार्थ इत्येवं प्राप्तेऽभिधीरते। तत्र क ·[१ अध्यायम्य 1 . ८ अणुभाग्यम्। अत्ता घराचरग्रहणात् । अत्ता भगवानेव । कुतः। चराचर- ग्रहणात् । घरं मर्चप्राणिवधार्थं परिभ्रमन्मृत्युः । पचरं ब्रह्मा- चत्ररूपं कस्याप्यचाख्यं तयोरता न नीवी भवितुमर्हति यताम्यतिशयो दृटः स म्वार्थानतिलहनादिति न्यायात् । अस्मदादिप्रतिपत्त्ययं तु लौकिकाचनभोकृत्वाय। प्रलय- कार्टवानायुक्तालं । सर्वत्र विद्यमानस्याप्यन्जायमानत्वात् फलतः स्थानाजानमुक्तां । ब्रह्मक्षवयोरपि मोक्षापेक्षितत्वात् मृत्युसम्बन्ध- मात्रेण भगवति भोकरि प्रवेशार्थं योग्यरूपमेवीदनत्वं प्राणानां तत्रैव समवलयान्मृत्युरपि तव लीनोऽग्रे जन्ममरणाद्यभावाय भगवत्येव प्रविमति । तस्मादस्मिन् वाक्ये ब्रह्मावबमृत्यूनां भोग्यत्वेन ग्रहणादत्ता भगवानैवेति सिई । ननु किमित्येवं प्रतिपाद्यते। पूर्वपक्षन्यायेन यमोऽन्योवा मृत्यु साधनीकत्य ववशे सर्व करोतीति जीववाक्यमेव किं न स्यादित्यत आह । प्रकरणाच्च ॥ १०॥ प्रकरणं हीदं ब्रह्मणः न जायत इत्यारभ्यासीनो दूरं ब्रजतो. त्यादिना माहात्म्यं वदनन्ते च ब्रह्मचवं चेत्याह । अतः प्रक- रणानुरोधात् पूर्वोक्तप्रकारेण ब्रह्मवाक्यत्वमिति । अन्यथा मशत हानाप्रकृतकल्पने स्यातामिति चकारार्थः । गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि नद्दर्शनात् ॥ ११ ॥ तस्यैवाग्रे पद्यते । तं पिबन्ती मुरतस्य लोके गुहां प्रविष्टी 'परमे पराई। छायातपो ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये प त्रिशाचिकेता इति । किमिदं ब्रह्मवाक्यमाोस्विदन्यवाक्य- ·२ पादः । अणभाष्यम्। मिति। अस्य वाक्यस्योत्तरशेषत्वे जीवप्रकरणपठितत्वात् न ब्रह्म- वाक्यत्वं । पूर्वशेषत्वे तु ब्रह्मवाक्यमिति हि प्रकरणनिर्णयः । मध्ये पाठादेवं सन्देहः । अर्थविचारे तु दिवचननिर्देशात् पूर्वशेषले वधमुक्तजीवी भविष्यतः । उत्तरशेषत्वे विन्द्रियमनसी। उभय- थापि न ब्रह्मवाक्यं । इयोर्मुख्यत्वेन प्रतिपादनात् । ब्रह्मवाक्य- त्वेऽपि न प्रयोजनसिद्धिः। अथ मन्यते उपनिषत्पाठादन्यत्रा-. निर्धारानीवब्रह्मपरत्वेऽपि तयोरभेदात् ब्रह्मपरतैव वाक्यस्य युक्तेति । तथापि कस्य निर्णायकल प्रकरणस्यार्थस्य वेति । उभयोरपि सन्दिग्धत्वादयुक्तो विचार इति चेत् । उच्यते । सन्देहवारकं शास्त्र पदशत्या तु निर्णयः जीवादुत्कर्षशब्देन योर्वाकयेऽपि न क्षतिः । गुहातपशब्दाभ्यामित्यर्थः। मृतं पिवन्तावित्यौवं संशयः । किजीवदयं निरूपयति श्राहीस्विज्जीवब्रह्मणी वैति । तत्र ब्रह्म- मकरणस्य सामान्यत्वात् यस्त्वविज्ञानवान् भवतीत्यग्रे विहदवि- दतोर्वक्तव्यत्वात् तदर्थमुभयोः प्रथमनिर्देश उचितः। मन्वेऽपि वृतं स्वर्गापवर्गलक्षणं सुखं। मार्गदयस्यापि विहितत्वात् सुक्कत- लोकत्वम् । गृहा तत्त्वविचारो हृदयं वा । जात्यपेक्षया विकव- चनम् । परमपरा, सत्यलोकः । तत्रोभयो गात् । अविद्यया पिहितप्रकाशलाम् अविदुप: छायाव। ब्रह्मज्ञानेनातिप्रका- शत्वादातपत्वं विदुपः । अतएव विदुपः खरूपं ब्रह्मविदो वदन्ति । पञ्चाग्नयः विणाचिकेतायेतरम् । इन्द्रियमनसोस्व- चेतनत्वात् न वाक्यायसङ्गतिः। वाफ्यायोगे हि विशेषण- निर्णयः । तस्मादमाजीवपरतयोपपनवानप्रकरणपाठाब ।

·अणुभाष्यम्। [१ अध्यायस्य अध्याययमिति । एवं प्राय उच्यते । गुहाँ प्रविटावामानी। गुहा इदयाकामः तत्र सक्षदेकम्मिन् प्रविष्टो जीवपरमामा- नावेय। अनेन जीवनात्मनानुप्रविग्नेच्युभयोः प्रवेशथवणत् । न होकप्मिन् इदयाकाणे जोवयं प्रवेष्टुमई ति । अर्थम्वेवं सम्भ- पति । पूर्वाधिकरी यथाभिलपितभीगो भगवति साधितः । प्रकारान्तरेणापि सतं सत्य परं ब्रह्मेति मृतमत्ययोत्र प्रत्य प्रतिपादनात् स्वरूपामृतपातारो। सुकृतमपि ब्रीव तस्मा- तत् सुरूतमुच्यत इति श्रुतेः । स एव लोक उपचारात् पठी। अक्षरं वा परमपराोपरि तवत्यानां परिदृश्यमानलात् । छायाप्रतिसारूप्यं सायुज्यङ्गतस्य जोवस्त्रापि तथात्वात्ततोऽपि विशिष्ट ब्रह्म प्रकटानन्दत्वात् प्रातपः परोक्षवाद. काण्डवयेऽपि बहाद दति त्रयाणां ग्रहणं । अतो युक्तएयायमिति हिशब्दार्थः । नन्धप्रकृतत्वात् कथमेवमिति तबाह । तदर्शनात् । तयोदर्शनं तदर्शनं तस्मात् । जीवनधणोः प्रतिपादनीयत्वात् । येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अम्तीवेके नायमस्तीति चैक एतद्विद्यामनु- शिष्टम्वयाहमिति जीयः पृष्ट. । अन्यत्र धम्मादन्यवाधम्मादन्यत्रा. स्मात् कृताकृतात् अन्यत्र भूतात् भव्याच यत्तत् पश्यसि तहदेति ब्रह्मापि पृष्टं । नत्र ब्रह्म निरूप्य जीवनिरूपयन् उभयोस्तुत्य- वन महाभोगं निरूपयन् फलार्थ मध्ये स्वरूप कीर्तयति। श्रतो ब्रह्मवाक्यमेवेति सिद्धम् । विशेषणाच्च ॥ १२॥ . . विशेपणनि पूर्बोमानि । जीवब्रह्मणोरेव सद्गतानि । अग्रिम वाक्यमामानं रथिनं विधि मोदनः पारमाप्नोति ·५ पाद: ।। अणुभाष्यम् । ७१ तहिष्णोः परमं पदमिति। जीवमाय ब्रह्माह। अत उभयोरेव सर्बयाहत्त्या कथनादग्रिमग्रन्थपयालोचनयापोदं ब्रह्मवाक्य- मेवा हा सुपर्णेति निःसन्दिग्छ । चकारः प्रकरणोतसों- पपत्तिसमुच्चयार्थः। अन्तर उपपत्तः ॥ १३ ॥ य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते । एष धात्मेति होवाचैतदमृत- मभयमेतत् ब्रह्मेति । तद्यद्यम्यस्मिन् सर्वोिदकं वा सिञ्चति वमनी एव गच्छतोत्यादि श्रूयते । तत्र संगयः । प्रतिविम्व- पुरुषस्य ब्रह्मत्वेनीपासनापरमिदं वाक्य ब्रह्मवाक्यमेवेति वा । विरुद्धार्थवाचकत्वात् सन्देहः । तत्र दृश्यत इति वचनात् प्रति- विखएवायं ब्रह्माप्रकरणस्य च समासत्वादेपा तेऽस्म विद्या आत्म- विद्या चेत्युपसंहारदर्शनात् तसिद्धार्थमुपासनापरतैव वाक्यस्य युला। अविरोधे हि ब्रह्मपरता। उयास्यत्वेन ब्रह्मधर्माणा- मन्बयो भविष्यतीत्येवं प्राप्त उचवे। अन्तरः अधिमध्ये दृश्यत इन्युनः परमात्मैव । कुतः उपपत्तेः । उपपद्यते हि तस्य दर्शनमार्पम्। सर्वत्र ब्रह्म पश्यन् वहिः सविधाने तस्य स्थानस्योत्कृष्टत्वात् तब भगवन्तमुपदिशति लोकं वाव तेऽवो- चन्नहन्त ते तबल्यामोति महदुपक्रमाञ्च । प्रतिविम्बमात्रस्य च न पुरेषत्वनियमः । तस्माहिरीधाभावात् ब्रह्मवाक्यमेव । स्थानादिव्यपदेशाच्च ॥ १४॥ एतं संयदाम इत्याचक्षत एतं हि सर्वाणि वामान्यभि- संयन्ति। एप उ एव वामनोरेप हि सवापि वामानि नति ·अध्यायस्य । ७२ अणुभाष्यम्। एप उ एव भामनौरप हि सर्वेषु लोकेषु भातौति । वामानि कम्मफलानि तेषामेव मनोहरलेन तदर्थ कम्भकरणात् । कम्मफललयः कमफलदानञ्च यतइति वर्गापवर्गफलदासत्व- मुक्तं । सर्वलोकेषु भानञ्च। एप इति तमैवाचिपुरुपं निहिश्य स्थानादि व्यपदिश्यते। न हि प्रतिविम्वात्मनः स्थानादि- व्यपदेशः सम्भवति । चकारादेतत्तुल्यवाक्यस्याप्ययमेवार्थः । इन्द्रविरोचनप्रजापतिसंवाद । अथ योऽयं भगवोसु परियायत इत्यास। नतु यएपोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत इत्यादि । तस्मा- दक्षिपुरुषो ब्रह्मव। सुखविशिराभिधानादेव च ॥ १५ ॥ नन् किमिति निर्वन्धेन ब्रह्मवाकात्वं सम्माद्यते । उपासना- परत्वे को दोप इत्याशङ्याह। सुखविशिष्टाभिधानात् । एतद- मृतमभयमेतत् ब्रह्मेति यवनोपासना विधीयेत एप प्रारमेति तदा अमृतादिवचनं व्यर्थं स्यात् । तदम्माणं पूर्वमेव प्राप्त- खात् । तम्मादमृतमानन्दः अभयं चित् ब्रह्म सत् सचिदानन्द- रूपत्रालयकं भवति। अत एष इति अक्षिपुरुषं निर्दिय मुखविशिष्टमभिधीयते । सचितोर्न ब्राह्मण्यापकत्वमिति सुखमेव निर्दिष्टं। अतः सुखविशिष्टाभिधानादेव ब्रह्मवाकामिति । एषा मुख्योपपत्तिरित्येवकारः। चकारात् सदादिभिरपि तस्मात् अनवाचिपुरुषः। श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच॥ १६॥ स्वरूपतो निर्गीय फलतो निर्णयमाह । गुतोपनिषत्कस्य श्रता उपनिपतविद्या येन तस्य प्रविदो या गतिः देवयानाख्या ·२ पादः।। अणभाष्यम्। माहिपुरुषविदोऽयुच्यते । अथ यटु वे वास्मिन् शव्यं कम्म कुर्वन्ति यदि च नार्चिपमेवाभियंतीत्युपक्रम्य चन्द्रमसी विद्युतं तत्पुरुषी मानवः स एतान् ब्रह्म गमयति । एप देवपथो ब्रह्मपथ इत्येतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावतं नावतन्त इति ब्रहाविदो ऽप्यपएप मार्गः पुनराईत्तिरहितः। चकारतूतसमुच्चयेनाधि- करणपूर्णत्वबोधकः । अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः ॥१७॥ प्रदमेवाधिकरणं पुननिषेधमुखेन विचारयति । पासनापरत्येऽपि सर्वमुपपद्यते। तदभव्यपदेशनवोपासनोपपत्तेः! प्रतः सर्वा उपपत्तयो व्यपदेशिवडावेन सङ्गच्छन्त इत्येवं मास उप्यते। तरी नाव याक्यार्थः । अनवस्थितेः अस्थिरत्वात् । उपदेशकवाक्यवादुपदेष्टुरेय चक्षुर्गतं भवेत्। तथाच वादी- नाभावात् अनामत्वं द्रष्टुरपगमे चापगच्छनि महितीये स- हितीयः उपासनाकाले च सुतरामनवस्थितिः । सदितीयो- पामनायामपि अयणमननयोभिंत्रविषयत्वादनवस्थितिः । यमुरेव नियमे गुरोनिन्धेन सुतरामनस्थितिः। किञ्च । मनसा शुपासनं कर्तव्यं तव चासम्भव एष। तादृगधम्मवत्त्वं चन सम्भाति । भासुरवं च भवेदिति सकारार्थः। तस्मादधि- याने सहजएव यो भगवानस्ति तत्परमेवैतद्दाक्यमिति गिई। व्यापकमधंगत्तस्य सवंतःपाणिपादान्तत्वादानन्द- मूर्तिभंगपानेय मनायादे वेषय मर्यादा। सगुणवादी बन्न- पादानानादिति। - ·७४ अणुभाय्यम्। [१ अध्यायस्य अन्तर्याम्यधिदेवादिषु तद्धर्माव्यपदेशात् ॥ १८ ॥ य इमञ्च लोकं परञ्च लोकं सर्वाणि च भूतान्यन्तरी यमयतीत्युपक्रम्य अयते यः पृथिव्यां तिछन् पृथिव्या अन्तरो वं पृथिवी न वेद यस्य प्रथिवी शरीरं यः पृथिवोमन्तरो यमयत्येप त आप्मान्तयाम्यमृत इत्यादि । तत्राधिदेवमधिलीकमधिदमधि- यजमधिभूतमध्यामञ्च कथिदन्तरवस्थितो यमयितान्तयामोति थूयते। नत्र संशयः । किमतर्याम्यधिदेवादिषु सर्वक एवं श्रयाधिदै वादीनां भेदाद्विद्यत इति । सामान्यतस्वंतस्त- धर्मोपदेगादिति न्यायेनावापि ब्रह्मत्वं सिद्धमेव । तथा शब्द- भेदात् सन्दिह्यते अधिदेवादिपभेदा अाधारधर्मा भगवत्युप- चयन्ते अथवा संजाविशिष्टा अन्यएवेति । तत्र तत्तदधिसत्य यो वर्तते अभिमानेन तस्य तादृशशब्दप्रयोगः। अधिलीका- दयय शाखान्तरोन्यवैव प्रसिद्दाः योगख्यापकाः पञ्चखधिकर- पेषु। अधिलोकमधिज्योतिषमित्यादि। अतोऽधिदैविकादि- शब्दा यौगिकाः सन्तो न भगवति वर्तितुसुत्महन्ते । नाप्यन्ये कल्पनीया यद्धा उपचाराङ्गगवति भवेयुः । कल्परमानस्य सर्वा- नुस्यूतस्य ताहभस्य भगवहातिरिक्रस्यासम्भवात् । तस्मादन्त- यामिवामणं कुवाप्ययुक्तं सत् तत्तदभिमानिदेवतास्तुतिपर- मेय तत्तदुपासनार्थ भविषति । अज्ञानशासन्देहे सन्देहबदुष- पद्यते । देहीसवीक्षा इति न्यायाहा । नतु निषिदसंज्ञा भगवति कल्पयित यति एवं प्राप्त उच्यते । अन्तर्याम्यधि- देवादिषु । अन्तर्यामी अधिदेवादिषु भगवानेव नान्यतादृशो भवितुमर्हति। ननु चोक्तं भगवति कयं निपिडकल्यनमिति - ·२ पादः । अणुभाष्यम्। ७५ तत्राह! तइम्मेव्यपदेशात्। तेषां धर्माः नइम्माः तत्प्रयुक्ति- वोधकाः ते विशेपेण भगवत्यपदिश्यन्ते। सर्वेषां तत्तत्काय- सामध्यंच भगवतो न तु स्वतस्तेषामिति। एवं सत्यन्यत्सब सङ्गतं भवति तस्माद्ब्रह्मवाक्यमेव । अन्यथावधिकरणरचना अन्तस्तबम्माधिकरणेन गतार्थवादयुकय ।। न च स्मार्तमतहाभिलापात् ॥ १९ ॥ ननु प्रामवादे अन्तर्यामी न प्रसिद्धः जीवग्रह्मजड़ानामेव प्रसिद्धयात् । अतोऽन्तामिण: साहापरिकल्पितस्य गुणयोगा- तादृशम्य ब्रमले वा कः पुरुषार्थो भवेत् । नहीखरं प्रतिधर्मा- रुदमन्तयामिणं मन्यन्ते ताशस्योपनिषत्वभावात्पूर्वपचन्या- येन स्तुतिपरता तम्मतस्य पाश्रीतत्वमित्याशा परिहरति । नव स्मात मतिप्रमिद स्मात्त साझामतसिद्धमिति यावत्। ताम- मन्तर्यामिरूपमत्र मवित नाहति । कुतः । तदाभिला. पात्। तहर्माणामनभिलापात् । तद्विरुधनाणं चाभिलापात् नधन सत्त्वरजरामोगुणास्तकार्य या अभिलप्यते तहिरुद्धार्यते धमा यस्य प्रथिवी शरीरमित्यादि । तस्मात् सांत्यपरिकाल्पितं नान्तर्यामिरूपमव भवितुमईतीति सिंह। एवं सति ब्रह्मधमा एवेने भवन्तीति ब्रह्मवादः फलिप्यति । शारीरयोभयेऽपि हि भेदेनेनमधीयते ॥ २० ॥ गनूतन्यायेन गारीर एय भयत को दोषः। किमिति बापरत्वं फम्पामिति । तबाद। भारीरय नेत्यनुवर्तते । शारीरय जीवो ।

·अाभाष्यम्। [अध्यायस्य नान्तर्यामिवामणे तत्तदभिमानिरूपो यस्य प्रथिवीगरीरमिति वाक्यानुरोधन भवितुमर्हति । ततोऽपि भिवतान्तयामिणी- वचनात्। उभयेापि काखमाध्यंदिनब्राह्मणहयेऽपि एनञ्जीवं भेदैनवाधीयन्ते ब्राह्मणाः। निःसन्देहार्थमुभयग्रहणं यो विनाने तिष्ठन्निति काखाः यात्मनि तिष्ठन्निति माध्य. न्दिनाः। न चात्मशब्देनान्यः सम्भवति। अन्येषां पूर्वमेव पठितलात् अन्ते हि जीवमाह । तस्मादन्तयामिनामण बहाव वाक्यार्थ इति सिद्ध। अदृश्यत्वादिगुणकोधर्मोक्तः ॥ २१ ॥ मुण्डके हिश्रूयते कस्मिनु भगवो विज्ञात इति पृष्टे द्वे विद्ये वेदितव्ये इत्युत्तरमाह। तत्र नामरूपात्मकजगतो विज्ञानार्थ मामांश वेदादिः रूपांगे परा च। तत्र वेदादिविद्यायां न सन्देहः । परायां मन्दियते किमेषा साझामतविद्या ब्रह्मविद्या वेति। सांख्यधम्माभिलापात् सन्देहः। अथ परा यया तद- घरमधिगम्यते यत्तद्देश्यमग्रामगीतमवर्षमचक्षुरश्रोत्रं तद- पाणिपादं नित्यं विभुं मर्वगतं सुसूक्ष्म तदव्ययं। यदूतयोनि परिपश्यन्ति धीरा इत्यादि अग्रे च दिव्योह्यमूतः पुरुषः सवाद्याभ्यन्तरोद्यजः। अप्राणघमनाः शुभ्रोह्यक्षरात् परतः परें इति उक्ता एतस्मान्जायत इति निरुय अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्र- सूर्यों इत्यादिना रूपमुक्ता पुनः पुरुषात् सृष्टिमाह। तवैक- प्रकरणलादेकवाक्यता वलया। तवावरपुरुषयोमैदः प्रती- यते । तयोरभयोरपि सष्टिः। तद्ब्रह्मवादे न सङ्गच्छते । .

·२पाद 1] अणुभाय्यम्। . तस्मात्साझामतमेवैतप्रकतिपुरुषयोः निष्टत्वादन्यतरप्राधान्येनो- भयोः स्रष्टुत्वं उभयात्मकलात् जगतः। रूपमपि समष्टिव्यटी- नामग्रे ह्युत्पत्तिरिति तिरोहितरूपत्वान्न ब्रह्मविद्या किन्तु स्मृतिरेवेति। ब्रह्मविद्या वेदविद्या उपचारादेति। एवं प्राप्त उच्यते। अदृश्यत्वादिगुणकः परमात्मैव ब्रह्मविज्ञानेनैव सर्व- विज्ञानात् । ततएव विद्याया अपि परत्वम् । अक्षरस्यापि ब्रह्मवम् पुरुषस्थापि तयोः परापरभावः अभेदय एतादृश एव ब्रह्मवादः। तत्र प्रथममक्षरस्य ब्रह्मत्वमाह । अदृश्यबादि- गुणकः परमात्मैव । कृतः । धर्मोतः तयाक्षरासंभवतीह विख- मिति। इयं चोपनिषत् नत्र ब्रह्मव्यतिरिकाजगदुत्पत्ति रम्ति । पुरुषस्य ब्रह्मत्वं निःसन्दिग्धमेव पदानन्दतिरोभावेन ब्रह्माक्षरमुच्यते । प्रकटानन्दः पुरुष इति प्रापिदामोति पर. मिन्यत्रैव तथा निर्णयात् । तस्माददृश्यत्वादिगणकः पर- मात्मव। विशेषणभेदव्यपदेशाभ्याच नेतरौ ॥२२॥ ननु पूर्वपचन्यायेन ग्रनविद्यास्यायामपि स्मृतिः बन. पियानु वे बधाो वेदितये मूर्त चामूतं त्वत्र विकार- स्वैप वनपदवायत्वम् । अत: प्रकृतिपुरुपावेव वाक्यार्थ इति परिहरति । इतरी न भवतो वाक्यार्थरूपो। कुतः। विशे- पराभेदथ्यपदेगाभ्यां । विशेषणभेदः व्यपदेशय ताभ्यां अग्नत्वा. दयो गुणा न प्रभवन्ति सम्वयापि तहिकारत्वात् । न हि घटदर्शनेन मृत् न दृसत इति वदित गुफम् । प्रयवादे पुनः ·७८ अणुभाष्यम्। [१ अध्यायस्थ सर्वभवनसमर्थत्वात् ब्रह्मणि विरोधाभावः। न हि नित्य- सदैकरूपम् विक्रियमाणञ्च भवितुमर्हति। सर्वब्रह्मधर्म तुल्यत्वे तदेव ब्रह्मेति जितं ब्रह्मवादिभिः । यः सर्वतः सर्वविदित्या- दयस्तु सतरामेव न मलतिधर्माः । व्यवधानाच न पुरुषसम्बन्धः । अक्षरनिरूपणएव पुरुषविशेषणाच । येनावरं पुरुषं वेद सत्य- मिति तस्मादचरविशेषणानि न प्रकृतिविशेषणनि नापि पुरुपविशेषणानि सांख्यपुरुषस्य । न हि दिव्यत्वादयो गुणाः पुरुषम्य भवन्ति । न हि तन्मते पुरुषभेदोगीक्रियते । जीव- ब्रह्मवत् । न च तस्य याद्याभ्यन्तरत्वं सर्वत्वाभावात्। न हि तस्माज्जायते प्राणादिः । तस्मात् पुरुषविशेषणान्यपि न सांख्यपुरुषविशेषणानि। . अतो विशेषणभेदः व्यपदेशिभेदन ब्रह्मविद्यैपति म ब्रह्मविद्यां सर्वविद्यामित्युपक्रमे प्रोवाच तो तवतो ब्रह्मविद्यामिति मध्ये तेयामेवतां ब्रह्मविद्या. मदेत्यन्ते । तस्मान्न मांख्यपरिकल्पिती प्रक्षतिपुरुषो वाक्यार्थः । न हि ब्रम्राज्येष्ठपुत्राय स्मृतिरूपां विद्यां वदति इति चकारार्थः । रूपोपन्यासाच्च ।। २३॥ अग्निी चक्षुप्रोत्यादिरूपं न हि प्रतिमुरुपयोरन्धतरस्य समावति । ब्रप्रयादे पुनर्विलाकारस्यैतत् रूपम् । सूत्रविभागात पुनर्मुख्योपपत्तिरपति सूचितम् । चकारण श्रुत्यन्तरविरोध एकवाक्यता च सर्वेषां वेदान्तानामिति । तस्मारक्षरशन्देन पुरुपशब्देन च ब्र व प्रोक्तमिति । ब्रह्मविद्यैवेति सिद्द।

·२ पाद।। अणुभाम्यम्। ७६ वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ॥ २४ ॥ अधिकरणबयेण भोगमुपपाद्य पूर्वाधिकरणे अदृश्यत्वादि- गुणानुका प्रसङ्गात् रूपमुपन्यस्त । अधुना साकारब्रह्मतामुप- पाहिमिदमधिकरणमारभते । को न आत्मा कि ब्रह्मति थात्मानमेवेमं वैखानरं सम्प्रत्ययेषितमेव नो बहोति चोपक्रम्य द्युसूर्यवायाकाशवारिपृथिवीनां सुतेजस्त्वादिगुणयोगमकैकोपा- सननिन्दया च मूर्खादिभावमुपदिश्यानायते यस्खेतमेवं प्रादेश- मात्रमभिविमानं वैवानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सवामखन्नमत्ति तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैज्ञानरस्य मूव सुतेजाथक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वामा मन्देहो बहुली बसिरेव रयिः पृथिव्यैव पादावुदर एप वैदिौमानि वहिईदयगाई. पत्यो मनोऽन्वाहार्यं पचनमास्यमाहनीय इत्यादि । तत्र संशयः । मि वैखानरमब्देन ब्रह्म प्रतिपादयितुं शक्यते न वेति । अर्थस्था- तिसन्दिग्धलासन्देहः। नवोपक्रमे ब्रह्मात्मपदप्रयोगोऽस्ति नान्यत् किचिदुपपादनेवतधर्माएव । साकारस्य तु लोकन्यायेना- ब्रह्मत्वं । वैखानरी यद्यप्यमावेष प्रसिद्ध तथापि पूर्वकाण्डसिद्धत्वा- देवतामपरियही गुतः । ततय संवत्सरी वा अग्निवैखानर इति श्रुतेः । संवत्सरस्य प्रजापतिलाच हिरण्यगर्भोपासनापरमिद. मिति गम्यते । बदामशब्दावपि हि तवैव युक्ततरो । तदुपासक- स्यैवानभोजनत्वमपि सर्वत्र सुक्तम् । प्रादेवमात्रत्वमपि मुबली- पत्वादस्मदायपेक्षया • स्थूलत्वाभिप्रायम् । विरामिमानित्वाच्च लोकावयवत्वं । वेदगर्भवादग्निनयामकात्वमिति । तस्मादिरस्थ- गर्भोपासनापरमेवैतदान भगवदुपासनापरमित्येवं प्राप्त ' ·Co अणुभाष्यम्। [१ अध्यायस्य उच्यते। वैवानरः परमात्मव। कुतः । ৰাষাই विगेपास्। साधारणमदात् विशेषः। ये पूर्वपने साधा- रणशदा हिरण्यगर्भपरतया ततोऽपि विशेषोऽम्ति येन भगवा- नेव वैवानरो भवति । मादेशमावस्यैव द्युमूईत्यादिभिः । न हि विरुधधम्माश्रयवं भगवद्दातिरिता सम्भवति। सर्वभवन- सामाभायात् । साधारणात् धर्मात् गन्दएव विशेष इति वा। विशेषादित्येव वक्तव्ये साधारणशम्दगम्दी प्रादेशमात्रम्यैव वैश्वानरशम्दवायत्व धुमूर्द्धत्वादिकन्तस्यैवेति समासेन द्योत- यतः । अन्यथाविरोधाभावात् । यदपि लोकात्मकं स्थानं रूम तदपि भगवतएव न हिरण्यगर्भस्येति । पुरुषत्वात्तस्य । विसस्य जड़स्य नरम्य जोयस्य च भगवदंगत्वेन देवतावाद्देवताइं- चेति विश्वानरौती निवासी यस्येति तस्य निवास इत्यम् । तेन परमेखरएव वैश्वानरो भवति नान्यः। भगवदंशत्वादन्यत्री. पचारात् प्रयोगः। तस्माईखानरः परमात्मा ॥ स्मय॑माणमनुमानं स्यादिति ॥ २५ ॥ व्याख्यानेन भगवत्परत्वात् वाक्यस्य प्रमाणान्तरमाह । केचित् स्वदेहे हदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुष वमन्तं । चतुर्भुजं कचरथाद्शह गदाधरं धारणया स्मरंतीति। स्मर्यमाणं रूपमनुमानं स्यात् । प्रादेशमाववैश्वानरस्य ब्रह्मत्वे । स्मरणं हि मननं श्रुतस्य भवति । ऐतिवाक्येभ्य एव हि. अवणं यदि प्रादेशमाववैश्वानरप्रतिपादक जातीयानां ब्रह्मवाश्यत्वं स्यात् तदा स्मरणं नोपपद्येत। अत इति हेतोः प्रादेशमात्रवैखा. नरो भगवानेवेति सिद्धं । - - ·२ पाद । अणुभाष्यम्। ८१ . शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानानेति चेन्न तथा दृष्ट्युपदेशा- दसम्भवात् पुरुषमपि चैनमधीयते ॥ २६ ॥ किञ्चिदागय परिहरति । ननु यदि स्मर्यमाणमनु- मानं स्यादितिवाक्यार्थों निर्णीयते तदा स्मृत्यन्तरेणान्यथापि व्याख्येयम् । अहं वैवानरो भूत्वा प्राणिनान्देहमाथितः । प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधं ॥ इति जाठरएवाग्निवानरो भवति तस्यैव भगवविभूतिखात् वाक्यार्थी यथाकथञ्चित् योजयिष्यते । नतु विरुद्धधर्माणां विद्यमानत्वात् भगवत्परत्वं वाक्यस्य । विरुद्धधर्माः सध्दादयः अन्तःमतिष्ठानच। अग्निखानरइति शब्दः केवलवैवानर- पदे भवेत् भगवत्परत्वं योगेन तदग्निसाहचर्यात् अग्निरेख भवेत् । तस्यैव च बेताग्निकल्पनमुपासनाथ। प्राणो हि देवता- स्तत्यद्भात प्रथममागच्छेत तदोमायमित्यादिना। तदेतेभ्यो हेतुभ्योऽन्तःप्रतिष्ठितत्वमपि न भगवडम्मः । पुरुपेऽन्तःप्रतिष्ठित वेदेति मिन्नहेतुर्हेतर्हेतुश्च भवतीति न चकारः । तस्माविरुद्ध धर्माणां विद्यमानत्वात् न भगवान् वैश्वानर इति चेत् । न । तथा द्रष्टुपपदेशात् । सर्वभोक्ताव भगवतो वक्तुं तथा दृष्टिरुप- दिश्यते विधाणां तत्तभावापत्तिरित्यखयमेव भगवती वर्णितं। तहि कार्यवाक्यमेवास्तु स्मृत्यमुरोधादिति चेत् तबाद। असम्भवात् । नहि तस्य द्युमूर्द्धवादयो धमाः सम्भ- वन्ति । उपचारादुपासनार्य परिकल्पनं भविष्यतीति चेत् ।' न। पुरुपमपि वैनमधीयते वानसनैयिनः । स एमोऽमिना- ·अणुभाष्यम्। [ध्यायस्य t नरो यत्पुरुषः स यो हेतमेवाग्निं वैवानरं पुरुषविधं पुरुपेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेदेति। तस्मात् पुरुषत्वं पाठान्तरे पुरुषविधत्व वा जाठरस्य न सम्भवतीति भगवानेव वैखानरः। भगवत्परत्वे सम्भवत्यन्यकल्पनाऽयुक्तीति । अतएव न देवता भूनञ्च ॥ २७॥ वैश्वानरो न ऊत्येत्यादिमन्चैर्देवताया महाभूताग्नेर्वा वाक्यार्थतेति कस्यचित् बुद्धिः स्यात् तदपि अतिदेशेनैव परि- हरति। मुख्योपपत्तिर्भगवत्परत्वे सभवति नान्यकल्पना युक्तति । साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ॥२८॥ अधुना परिमाणविशेषो विचार्यते । प्रादेशमात्रत्वं* भग- वतः सामायिक लत्रिमं वेति। अस्मिन् सिद्धएव पूर्वोत सिद्धं भवेदिति विचार्यते। तवास्मिन्नर्थे चत्वार पयो वेदार्थ- चिन्तकाः प्रकारभेदेन। तव केवलं शब्दबलविचारकाः प्राधायाः। शब्दार्ययोर्जेमिनिः । आगारथ्यतु भदोपसर्जन- नार्थविचारकः । केवलार्धविचारको वादरिरिति । आचार्यः पुनर्विचाराविचारयोपं पश्यन् विचारमपि वदन् नेपामल्प- बुद्धिण्यापनाय नामान्याह। तत्र जैमिनिरुभववल विचारक: प्रथम निर्दिश्यते । व्यापकस्य प्रादेशमात्रत्वे सातादपि कल्पना- व्यतिरेके ग्णापि स्वरूपविचारेणेव विरोध मन्यते जैमिनिः । धाकामवद्यापकं सर्वतःपाणिपादान्त'. ब्रह्म अतएव साका- মননামুনিল স্নগ্নয: চুয্য ছয় মালয় কি * शमादेशमावत्वमिति क.॥

·२ पाद: । अणुभाष्यम्। मिव । योऽपि नियतपरिमाण अनियतपरिमाणास्तु प्राकाश- वत्परिच्छेदनिरूप्याः । नदिह्रासाभ्यां तथा भवन्ति । सनावयुक्त। विष्णोतु त्रीणि रूपाणि पुरुषाख्यान्यथो विदुः । प्रथमं महतः स्रष्ट द्वितीयं खण्डसंस्थितं । हतीयं सर्वभूतस्थ तानि ज्ञात्वा विमुच्यत इति ॥ भूतेषु पञ्चधा। उदरेऽङ्गुष्ठमात्रः। हृदये मादेशो मूर्द्धनि च मनसीन्द्रिय चाणः। चित्ते व्यापकः । एकस्याप्युपक्रमे सर्वेषु तथात्ववादो विभूतिरभेदाय। तस्मात् वैश्वानरस्य पुरुष- त्वात् सच्चिदानन्दरूपणैव प्रादेशमात्रत्वं न विरुध्यते । अतः साकारबमवाद एव.जैमिनः सिद्धान्तः । अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः ॥ २६ ॥ निराकारमेव ब्रह्म मायाजवनिकाच्छन्नं तदपगमेन पुरुया. कारणाधिदेविकदेवताधिष्ठितेनाभिव्यक्तः पुरुयोऽन्तर्यामी श्रतएव पुरुपविध इति। अभिव्यक्तहेतोः साकारत्वमपि मायापगमन- सतत्वात् न स्वाभाविकत्वं तथापि निर्दिश्यमानं सचिदानन्द- रूपमेवाश्मरथ्यो मन्यते । अनुस्मृतेर्वादरिः॥३०॥ पादरिः केवलौतिकचिन्तनस्यात् मादुर्भूतरूपानुवादिका युतिरिति । यदिया त उरुगाय विभावयन्ति रात्तदपुः प्रण्यये सदनुग्रहाय ।

·८४ अणुभाष्यम्। [ध्यायस्य इति वाक्यानुरोधात् । अन्यथा बहुकल्पनायां बुद्धि- सौकाभावात् तार्किका दिमतेश्वपि तयात्वात् युत्यनुरोधेन ब्रह्मवादोऽप्यन्यथा नेय इति हि मन्यते। अस्मिन् पक्षेव- तात्विकलं। अथवा मायासाने अवस्मतिः । अभिव्यक्तिस्त तल्या । एवं सति भादरिमतेऽपि तात्विकमेव रूपं । सम्पत्तेरिनि जैमिनिस्तयाहि दर्शयति ॥ ३१ ॥ जैमिनिमते प्राकारवाद नियासाकारं मन्चमानस्तदेकदेशी नियतमेय प्रादेशमात्रभगवद्रूपं मन्यते । तन्निराकरणाय सर्वत्र प्रादेशसं सम्पत्तिकतमित्याह । तत्र का संपत्तिः कथ. मिति स्वयमेय श्रुत्या प्रदर्शयति । वाजसनेथिब्राह्मणे द्युमभू- तीन् पृथियोपर्यन्तान् वैवानरस्यावयवान् अध्याम्ये च मूई- प्रभृतिषु चिवुकपर्यन्तेयु सम्पादयन् प्रादेशमारमिह वै देवाः सुविदिता अभिसम्पबास्तथा तु व एतान् वक्ष्यामि यथा प्रादेश- मावमेवाभिसम्पादयिषामोति स होवाच मूहानमुपदिगन्नेष वा प्रतिष्ठा वैश्वानर इत्यादिना सम्पत्तिनिमित्तमेव प्रादेश- माचत्वं वैवानरस्याह । न तु मादेशमात्र एव वैखानर इति तदेकदेशिपरिहारजैमिनिमन्यते । श्रामनन्ति चैनमस्मिन्॥ ३२ ॥ मुख्यं स्वसिद्धान्तमाह । व्यापकएव मादेश इति न हि विरुदमुभयं भगवत्य नवगायमाझमे दस्मात् प्रमाणमेवानु- 'सव्यं । न युक्तिः। शब्दवलविचारएव मुख्यः । न त मातो. तिकविरोधादन्यथावकल्पनं । वैश्वानरस्य पुरुषत्वं पुरुषविधलं ·२पादन अणुभाष्यम् । पुरुपेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं च वाजसने यिनः समामनन्ति । न हि तस्य तदिधत्वं तम्मिन् प्रतिष्ठितत्वं च सम्भवति युक्त्या । अतोऽन्ये कृपयी भान्ताएव येन्यथा कल्पयन्तीत्यभिप्रेत्य स्वमतमाह। एनं वैश्वानरमस्मिन् मूईचिवुकान्तराले जायाताः समा- मनन्ति । एपोऽनन्तोऽव्यक आमा योऽविमुक्के प्रतिष्ठित दूति सोऽविमुझः यास्मिन् प्रतिष्ठित इत्यादिना भुयोः माणस्य च यः सन्धिः स एप द्योलॊकस्य परस्य च सन्धिर्भवतोति न घनन्तः संचितस्थानि भवति विशेषणवैयपित्तः। युक्तिगम्या त्वब्रह्म विद्यैव। अविरोधेऽपि वक्ष्यति । सुतेख सदनूलत्वादिति । नव तथापि काचित् वेदानुसारिणी मुक्तिर्वत या पावसाफल्या. येति चेत् । उच्यते । विरोधएव नामदनीयो वस्तुस्वभावान् । अयाकान्तसंनिधो लोहपरिभ्रमण या युक्तिः गर्भस्योदर्या दाई रेतसो मयूरापादिभावेन हि सर्वध सभाषदर्शनाभ्यामन्योपपत्तिः कैगिद्दपि शक्यते यतुं । नसान्ते मुशिरमित्यादना अतिरेव- मेयाए । यगोदा स्तनन्धयस्य च भगवतो मुखारविन्द विषमेव । দ্যা নাবিানিয়ে বিভ্রালমা यो प्रमुये ममार्भकस्य यः करनौत्यत्तिकश्वात्मयोगः। इति उनगलपन्धने पायमों निीतः। तमादानन्दांग- स्वायं धर्मों व साभिव्यफिस्तत्र विरुदमर्चधम्माययामिति पकारार्थः। तमामादेवमात्रो व्यापक इति वैगनरी भग. यानवेति सि। रति बोवेदव्यासमतपति श्रीवाभापार्यविरपिते अक्षयपापभाष्ये प्रथमम्याध्यायस्य रितीय पाली .

·६ अणुभाय्यम्। [षध्यायस्य द्युम्वाद्यायतनं खशब्दात् ॥१॥ हितीयपादे श्राधेयरूपी भगवान् प्रतिपादितः। श्राधार- रूपोऽत्र प्रतिपाद्यते । तेन सर्च ब्रीति फलिपति। इदं यते । यस्मिन् योः पृथिरी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणेश सबै तमे- वैकं जानयामानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैप मेतरिति । बाधकानां बलिष्ठत्वात् माधकानामभावतः । आधारधर्ममा वाध्येरविति पादोऽभिधीयते ॥ यस्मिनित्यादि वाक्ये च वाक्यार्थः सर्ववाधितः। अर्थात् प्रकरणत् लिङ्गादिति पूर्व विचार्यते । अत्र संशयः। घुम्वा- द्यायतनं ब्रह्म आहोस्तित् पदार्थान्तरमिति। अर्थान्तरमेय भवितुमईति । द्यवादीनां सूचे मणिगणा इव प्रोतानां भार. त्वान्न तदाहकः परमात्मा। अन्यवाग्विमोकशासङ्गतः। एक- विज्ञानेन सर्वविज्ञानस्य पृष्टत्वात् कथमन्यविमोकः सेतुश्च गति- साधनः तस्मादफलत्वमपि धात्मलाभान्न पर विद्यत इति विरोधय । अतो न ब्रह्मविद्यापरमेतद्दाक्यं किन्तु स्मृतिमूलं भवि. व्यतीत्येवं प्राप्त उच्यते । घुम्वाद्यायतनं ब्रह्मव । द्यौः भूयादि- वैपान्ते घुम्बादयः नेपामायतनं। यस्मिन् द्यौरिति वाक्यो- कानां साधकं वदन् प्रथमपरिहारमाह। सभन्दात् । श्रात्म- गन्दो व्याख्यातः स्वशब्देन । अव न जीवस्यात्मत्वेनोपामनाथ- माग्मपदं किन्तु पूर्वोत्तानामात्मभूतं वेन न भारततो दोषः । कारणे हि कार्यमोतं भवति सेतुखं च गुज्यते। तज्ज्ञान- नामृतत्वप्राप्तः। अभेदेऽपि बनविदामोति परमितिवदर्थः ।

·३ पादः । अणुभाथ्यम्। नमादवाधितार्थवालक्ष्यस्य सर्वगतत्वव्युत्पादकत्यात् शुस्वाद्या- यतनं वोव। मुक्तीपदृष्यव्यपदेशात् ॥ २॥ ननु चोतां सर्वविज्ञानस्योपक्रान्तत्वादन्यवाग्विमीको विरुद्ध इति नेप दोषः। मुक्कोपसम्यव्यपदेशात् । मुक्तानां जीवन्- मुक्तानां शरीराद्यध्यामरहितानामवान्तरप्रकरणशरधनु,येन ब्रह्मत्वेन ज्ञातं पृथक्त्वेन वा जोवं लक्ष्ये योजयितुं तदुपसृप्यता व्यपदिश्यते । तेन शरीराद्यध्यासविशिष्टं न ब्रह्मणि योजनीय- मिति । किञ्च । वाग्विमोकएव न वस्तु विमोकः । वस्तुनो ब्रह्मा- खात्। वाचारम्भएमाववादिकारस्य। अतो न सर्व विज्ञान- बाधः। अतो बाधकाभावादिदं ब्रह्मवाक्यमेव । ये तु ते. रन्यथार्थत्वं कल्पितमतानुसारेण नयन्ति ते पूर्वोत्तरस्पष्टपति- विरुद्धार्थवादिन उपेक्ष्याः । नानुमानमतच्छब्दात् ॥३॥ ननु जड़धम्माः जड़दृष्टान्ताः प्रकरऐ बहवः सन्ति । अरा इय मानपुरे मनोमय इत्यादि । तस्मात् प्रकृतिपुरपनिरूपक- मांख्यानुमापकमेवैतत्प्रकरणमस्तु । निर्णीतमप्यचराधिकरणे जड़धर्मात् पुनरुज्जीवनं। तस्मात् युवाद्यायतनं प्रकृतिरेय भवितुमर्हतोति चेत्। न । अनुमानं तन्मतानुमापकं न भयति । कोऽपि गदी निःमन्दिग्धम्तन्मतस्यापको नास्ति । ब्रह्मवादप्यापकान्त बहवः मन्ति प्रामसर्वज्ञानन्दम्पादि. शम्दाः । अतः सन्दिग्धाः जड़धर्मत्वेन प्रतीयमाना अपि जमा- ।

·। अणुभाष्यम्। [बिध्यायस्य धमा एवेति युक्त.। न हि ब्रह्मवादः अतिव्यतिरिक्त सिदोऽस्ति। येन ब्रह्मधम्माभावो निशेतु शक्येत । तस्मात् सर्बाधारत्वेन निरूप्यमाणः परमामेव न प्रधानमिति । प्राणश्च ॥ ४॥ नन्वस्ति निर्णयकं प्राणानामोतत्ववचनं मनोमयः प्राण- शरीरनेतेति च । प्रती जोवधर्माः केचन जड़धर्मायापरे मर्च- जत्वादयोऽपि योगमभावाजोवधर्मा इति। तम्माज्जड़जीव- विशिष्टः सांख्यवादएव युक्त इति चेत् । न। प्राणभृक्षोवो न सम्भवति। तच्छन्दादेव न ह्यानन्दामृतरूपः स भवितुमर्हति वन्मते । पृथक्योगकरणमुत्तरार्थ। भेदव्यपदेशात् ॥ ५ ॥ विशेषतमाह। तमेवक जानथेति कर्म कर्टभावः मती. यते । अतो भेदव्यपदेशात् न माणमन्नौवः । प्रकरणात् ॥ ६॥ जीवजड़साधारणनिराकरणाय विशेषतमाह। प्रकरणं हीदं ब्रह्मणः। ब्रह्म देवानामित्यारम्भे स ब्रह्मविद्यामिति । तेषामेवेतां ब्रह्मविद्यामित्यन्त च। ब्रह्माविद्याया एव प्रक- रिणित्वमवगम्यते ग्रहो वेदममृतं पुरस्तादित्यादिभिरिस्पष्टः ब्रह्मवारः मतोयते। स्थित्यदनाभ्याञ्च ॥७॥ सर्वस्याप्यन्यथाभावशया विशेषहेतुमाह। दा सपणेति. वाक्ये अननबन्यो अभिचाकशीति केवलस्थितिः परमात्मनः तिव्यनिरिक रति क.. + ·३ पादः अणुभाय्यम्। 7 कम्मफलभोगो जीवस्य । अतः स्थित्यदनाभ्यां जीवपरमात्मानावय मध्ये परामष्टो। न हि साधमतमतादृश भवति। अतोऽस्य वैशेषिकोपपत्ते विद्यमानत्वात् प्रातिलोम्येन सर्खा उपपत्तयोs- दृटा इति युवाद्यायतनं भगवानैवेति सिद्ध । यद्यपि प्रमुाप. निपदि हा सुपर्णत्यस्यान्यथान्याख्यानं प्रतिभाति तदृचामदेश- विशेषेऽन्यथाष्याख्यान न दोपाय । तस्मात् सत्तक्षेवची जोव- ब्रह्मणो व्याख्ययो। भूमा सम्प्रसादादध्युपदेशात् ॥ ८॥ इदं च श्रूयते यो वै भूमा तत्सुखमिति लक्षणमुक्का भूनो लघणमा । यव नान्यत्पश्यति नान्वच्छृणोति नान्यदिजानाति स भूमेति । तत्र सशयः । भूमा वाहुन्यमाहोखित् ब्रह्मेति । तप प्रपाठकारी ततस्त जई वक्ष्यामीति मतिजातत्वात् पेदादीनां नामत्वमक्का ततो भूयस्वं यागादीनां माणपय॑न्ताना- मका मुन्यप्राय विद्याया अयरब्रह्मविद्यावण्यापनायार्धप्रपाठक समाम्य ततोऽपि विज्ञानादीनामन्तरद्राणां सुखान्तानां भूय- स्वमका सुरास्य फनखार सम्येय भूयस्त्वं वदति । यद्यपि तरति शोकमामयिदिति नारदपन्नात् भामो अत्यं प्रकरणात् यतु भयते तथापि तस्यैवायात प्रामादेग रति महारादेग- यदामादेगोऽयमित सेनामप्रवेऽपि प्रशमिहि । सम्य मुग- याम्यस्य में महिपि मतिहितन्यं सर्पतः पूर्णपिपवनामपि भवति सुपुत्रायपोति । तयोरन्यतरदृप्राध' तयाप्यारद्वन्यात् सुमिरेयाष भूमनोयते। न सुगमान्न समिपमेय ·अणुभाष्यम्। [२अध्यायस्य . पत्तथ ॥६॥ भूमेत्येवं प्राप्त उच्यते । भूमा भगवानेव । कुतः । सम्प्रसादा- दध्युपदेशात् । मप्रसादः सुपुप्तिः तस्मादधि आधिक्येन उप- देशात् । यद्यपि नान्यत्पश्यतीत्यादि समानं तथापि सएवा. धस्तादित्यादिना त ततोऽप्यधिकधम्मा उच्यन्ते। न हि सपने सर्वत्वादिधम्माः सम्भवन्ति। श्रामगन्दश्च मुख्यतया परि- यहोतो भवति । भावशदस्थापि सर्वत्वात् भगवति हत्तिर- दोषः। तस्मात् भूमा भगवानेव । धर्मों नान्यत्पश्यतीत्यादयोऽपि गुणा ब्रह्मणि न विरुध्यन्ते । स्थाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्ष्यमाथि सतहोति न्यायेन यत्र हि हैतमिय भातो त्यादि शुत्या उभयवामानात् अन्यादर्शनादयो भगवति न विरुध्यन्ते। चकारात् फलं तस्यैवोपपद्यत इत्याह । सवा एष एवं पश्यन्नित्यादिना सहस्राणि च विंशतिरित्यन्तन । तेन भूमा ब्रोवेति सिद्ध। Haath 72 अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॥ १० ॥ गार्गिबामणे कस्मिन्नु खत्वाकाश श्रोतय प्रोतश्चेति स होवाच एतदै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मण पभिवदन्त्यस्थूलम. नखियादि श्रूयते । तत्र संशयः । किमक्षरशब्देन पदार्थान्तरं ब्रह्म दैति। तत्राचेतनसाधारण्याहर्णतुल्यत्वादाकाशवदस्मय- अझलमेव । धुवाद्यायतनविरोधस्तु तुल्यः । अतएवागतार्थता अदृश्यत्वाद्यधिकरणेन। न हि तत्र विरुधर्मा पापका •भवनौति क.1 ·३पाद। अणुभाष्यम् । , निराक्रियन्ते । अतोऽचेतनतुल्यात्वात् ब्रह्मवादस्यासमाप्तत्वात् अाग्रहाविष्टलाप्रष्टुः स्त्रीत्वाच मरो वाव आकाशाझ्यानिति- वत् कयाचिटुपपत्त्या स्मरएकालभूतसूक्ष्ममतिजीवविशेमा- णामन्यतरपरिग्रह दूति वक्तव्यमुपासनाथ। अत्र हि मापश्चिक- सर्वधमरादित्यं ब्रह्मधर्मवच्च प्रतीयते । तदुपासनार्थत्व उप- पद्येत । ब्रह्मत्वपरिग्रहे तु वैयर्थमेव उपदेतृत्वाभावात् । तस्मा- दक्षरमन्यदेव ब्रमधम्मलेनीपास्यमित्येवं माप्त उच्यते । अक्षर परमात्मेव । कुतः । अम्बरान्ततः । ऋतिं व्याख्याय सिई हेतु- माइ । अवैकराव प्रश्न उत्तरं चैकं । श्राकामस्यावान्तरत्वमेव । तेनाखरान्तानां पृथिव्यादीनां विधारकः परमामेव । युभ्याद्या- यतनसिद्धी धोऽत्र हेतुः। न तदभोति कयनेति मुख्यतया परिग्टहीतो भवति । अन्यथा मूों विपतनञ्च भवेत् । न ह्यन्यः माधारी भवितुमर्हति । परोक्षेण ब्रह्मकथनार्थमतरपदमन्य- निराकरणथं तदोपदेशथ । तस्मादतरं परमामेव । 1 साच प्रशासनात् ॥ ११ ॥ নঃ कचिहाको विधारणं व धम्मत्वेनाश्रितमित्य- न्यचापि न तयाययितु' शक्यते । नियामकाभावादित्यत पाह। सा-च विधतिरवापि वाक्ये बनवम एष । कुतः । प्रशासनात्। एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि दावा- पृथिवी पिटते विछत इति प्रभासनेन विधारणमन्यधम्मों भविस नाहति । अप्रतिहतामायनोभगवत्वात्। तम्मा: दशरं व ·. अणभाष्यम्। १२ [१ थध्यायस्य बसभिल अन्यभावव्यावृत्तेश्च ॥ १२॥ ननतमुपासनापरं भविथतीति। तबाह । अन्यभावव्या- वृत्तः। अन्यस्य भावः अन्यभावः अब्रह्मधर्म इति यावत् । तस्यान व्याहत्तेः । अब्रह्मवे हि ब्रह्मले नोपासना भवति । कार्यकारणभावभेदेन । न यत्र तादृशो धोऽस्ति । चकाराधी बा एतदक्षरमविदिखा गार्गीत्यादिना शुद्धब्रह्मप्रतिपादन मेव नोपासनापतिपादनमिति। तस्मादतरं ब्रौवेति सिद्ध । ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः ॥ १३ ॥ पक्षमप्रश्ने एतदै सत्यकाम परवापरञ्च ब्रह्म यदोद्वार- स्तस्माद्विद्वानेते कतरमन्वेति । यद्येकमात्र इत्यादिना एक- विधिमात्रीपासनया सग्यजुःसामभिर्मनुष्यलोकसोमलोकसूर्य. लोकमासिपुनरागमने निरूप्याधचतुर्थमात्रीपासनया पर पुरुषमभिध्यायीत स तेजसि पर मंपनी यथा पादोरस्त्व- चेबादिना परात्परं पुरिभवं पुरुषमोक्षत इति । तत्र संशयः । परपुरुषः परमात्मा ध्यानविषयः पाहोखिदिरापुरुषो ब्रह्मा वैति। नत्रामुख्यप्रवाइपतितत्वात् ब्रह्मलोकं गतस्य तदोषणमेव च फलं श्रूयते । न हि परमपुरुषस्य ब्रह्माचे तद् ज्ञानमेव फलं भवति । तस्मात् विराट् ब्रह्मा वा अभिध्यान- विषय इति एवं प्राप्त उच्यते । मः अभिध्यानविषयः परपुरुषः परमाग्मैव । कुतः। ईक्षतिकमयपदेशात् । जीवधनात् केवल. जोवाधारभूतात् ब्रह्मलोकाम् पररूमयुरूपदर्शनं चतिः तस्याः कम्मलेन व्यपदेशात् उभयोः कम्मणोरेकत्वं अपरन्त्रि- ·२ पादः। . अणुभाष्यम्। मात्रपर्यन्तं निरूप्य परं ह्यग्रे निरूप यति। तथैव च झोके तिम्रो मात्रा इत्यादि। अभिध्यानस्य हि साक्षात्कारः फलं । अतः फलरूपन्नानस्य विषयत्वात् परसुरुषः परमामेव । मन्दशहानिहत्यर्थमेवेदं सूत्र। अत्र सर्वसहरवादिनामन्यथा- पाठो ममात् तत्रापि विचारतुल्यः । 14TREAL दहर,उत्तरेभ्यः ॥ १४ ॥ अथ यदिदमम्मिन् वधपुरे दहरं पुण्डरीक वेश्म दहरो- ऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन् यदन्तम्तदन्वेष्ट ब्यन्तहार विजिज्ञासित. व्यमित्यादि यूयते। तत्र संशयः। किं जीवोऽन्वेष्टभ्यो ब्रह्मा वेति जीवनामावादी निर्णयते । अत्यर्थो हि निर्णतव्यः । तत् यदस्मिन्चायये परमार्थतो जीव एव ब्रह्म चेत् मासच तत्रेव समाप्त चेत् व्यर्थमधिकरणारम्भः। इदमेव च वाक्य प्रत्या वक्तव्यं च भवेत्। तस्मादमिवधिकरणे मुख्या सर्वसङ्कर. यादादिनिराकतिः । किं तावत् प्राप्तं रहर श्राकाशो जीव प्रति। पवावान्तरमकरणयं। तत्र हितीये प्रजापतिप्रकरणे मोव एवामृताभयरूपः प्रतिभाति। पदार्थच दितीय- प्रकरणं । तस्मात् प्रथमेऽपि जोय एव तामधर्मवान् भवितु. पर्थानुगुणमपि व्यास्येयं । अयमेव जीयो ब्रह्म पर्यमामा बदति मृतेः। मैवयोवाहाणं पानुगुणं भविषति । तम्य पुरं गरीरं तव उदयकमन्नं रस्म तवारापमाषी जीर एषाकायः तास्म्यात्तरपदेश इति! अश्येष्टव्यम तरिमन विद्यमानम्तमहिमा । यामनारूपेण सर्वन्तत्र वसंत ति। मईति।

·. [सध्यावय अणुभाष्यम्। अन्यथोभयत्र सबकघनं विरुद्धमापद्येत । भूतानि महा- भूतानि पुवादयोवा तञ्चत् व्युरित्यादिना नित्यतामुपपाय एवं मात्मेत्यादिना तस्यैव ब्रह्मवमुपदिशति। तत्ज्ञानञ्च मर्ग- सति । खात्मज्ञानिनः कामसिडिच्चाह। य इत्यादिना । येऽपि च विरद्धा धम्माः प्रतिभान्ति प्रहरहर्गमनादयस्तापि स्वकल्पितजीवानां स्वप्रमायामनोरयादिषु तेषामेव गमना- गमने प्रति स्वातिरिक्तस्य ब्रह्मणोभावात् एवं लोकाधारव- मपि ब्रह्मचर्य च तस्य साधनमिति । योगच तयोद्धमा- यवमृतत्वमेतीति च । तस्माजीव एव दहर इत्येवं प्रात उच्यते । दहरः परमात्मा न जीवः । कुतः । उत्तरेभ्यः। उत्त- रत्र वक्ष्यमाणेभ्यो हेतुभ्यः। तेषामपि साध्यत्वादेवमुत्ता। जीवो नाम भगवदंशी न भगवानवैति अग्रे वक्ष्यते । अंशो नानाव्यपदेशादिति। नापि ब्रह्म तावन्नावमिदमयने वक्ष्यते । अधिकन्तु भेदनिर्देशादिति। तस्मादिदं प्रकरणं न जीवब्रह्म- विद्यापरं किन्तु ब्रदवाक्यमेवेति । / गतिशब्दाभ्यां तथाहि दृष्टं लिङ्गच्च ॥ १५ ॥ 'उत्तरहेतूनां मध्ये हेतदयमाह । गतिशब्दाभ्यां । गति- ब्रह्मलोकगमनं । एवमेवेमा सा. प्रनाः अहरहर्गच्छन्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्तीति एप प्रामापहतयामा मत्यकामः संत्य- संकल्प इति केवलभगवद्दाचकाः गदा ब्रह्मलोकशब्दश । भन्दा गतिय मनोरथादिकल्पितानामिति । तविराकरणयाह। तथाहि तथैव गतिशब्दो भगवत्येव तुझी। J ननत जीवस्यैवते ·३ पादः । . अणुभाष्यम्। ५ अतेनापिधानं हि तेषां विशेषणं । अज्ञानावेष्टितत्वमि. बर्थः। नवज्ञानपरिकल्पितत्वं दृष्टलात् तथैव हि दृश्यते । सोऽम्याइ न किञ्चिदवेदिपमिति । न च गन्तरभाव एव शास्त- वैफल्यापत्तेः नद्यात्मनामः पुरुषार्थः कम्मकर्ट विरोधय तथा । अपहतपाणत्वं च तबिरुद्धधर्माणामनुभवात्। भगवति तु इदानी. मेव तेषामनुभवः ध्यानादावुपलब्धः। पृथिवीशराववदेव जीवन विभागी नन्वज्ञानकृतः । तथाहि । प्रज्ञानं नाम चैतन्यांतर्भूतं ततिरूपमनादि उत बहिर्भूतं। साहरवत् न बहिर्भूतं चेत् सायनिराकरणेनेव निराशतं अन्तःस्थितायाः शक्तिरूपायाः स्वरूपाविरोधिन्या न स्वरूपविभेदकत्वं श्राश्रयनाशप्रसगात् । कल्पनायायामामाणिकलात्। बहि:स्थितस्यैव हि भेदकत्व कुठा- रादिवत् । नापि वायुवत् तच्छक्तित्वात् । किञ्च । कोऽयं ब्रह्मवादे पदेपः येन मिथ्यावादः परिकल्पाते। प्रज्ञानादिति चेत् पीतशवप्रतिभानवद्युक्त मतकरणं ब्रह्मविदुपासनयानु- गमिप्यति । शर्कराभवानेव पौतमतीतिः सर्वजन हि वेद- व्यासेन भाविमिथ्यावादनिराकरणेनेदमधिकरणमारचं । तस्मा- गीयानामेयाशानदर्शनात् प्रवाणः सर्वघ्नत्यदर्शनात् गतिगदी मयिपयायेव न जीवविषयौ। किच्चा लिङ्गच वर्तते यथेयेच कम्मजितो लीक होयत एवमेवामुत्र परवजितो लीक: नीयत इति नहिवामान खस्य सम्भयति हिताकरणसलियन च ज्ञानेन भामर्थ्य मुहुदमिति वाचं विरोधित्वात् नहि जाने • कर्मपित रमि वा पाठः। पुगदिम रनिया पाठ ।

·अणुभाष्यम्। अध्यायस्य 4 जाते कर्तवमसोति - विनयवादिनोजोकुव्वन्ति। विरुडा च कल्पना अहं ब्रह्मास्मीति अतएव सर्वभावतः । तद्जान तय सार्बजे लिङ्ग तस्य हि सगुणे भगशब्दवाच्यानामन्यतरः स जीवे ममायाति तत्क्रपया तस्येवास्यापि माहात्यं भवति तस्मालिङ्गादपि गतिशब्दो ब्रह्मविषयौ । चकारात् तमेव विदि- बातिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनायेति श्रुत्वा ब्रह्मत्वेन जानं नात्मनो मोक्षाय ब्रह्मण एव तु जानमामत्वेनापि । तस्मात् दहरः परमात्मा 1 धृतेश्च महिन्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॥ १६ ।। अपरं हेतुमाइ । धृतेः । अथ य प्रात्मा स सेतुर्वितिरेषां लोकानाममभदायेति। न हि सर्वलोकविधारकत्वं ब्रह्मणोऽन्यस्थ सम्भवति। चकारात् मेसुत्वमपि तदन्वेष्टव्यं तद्विजिशासितव्य- मिति लोकविधारणस्य माहात्यरूपत्वात्। तम्यैव कमीत्व- मित्याह । महिन्न इति। महिमेष पुरुषस्य न तु वासनारुपेण सम्मिविद्यमानत्वं संसारिधम्मत्वेनामाहाम्यरूपत्वात् । विरुदमुंभयत्रकस्य दर्शनमिति वायं । यस्यास्मिन्नुपलब्धेः । अस्य- नाविरुद्धधम्माययमाहात्म्यम्याम्मिन् भगवत्येवोपनब्बेः ज्याया- नाकाशाद्यावान् वा अयमाकाशः प्रणः स्थूल इति । यशोदाद- यच राहिःस्थितमपि जगदन्तः प्रपश्यन्ति । नत्वेताशा जीवो भवितुमर्हति । तस्मात् ब्रौष दहरः । प्रसिद्देश ॥१७॥ अाकाशदवायत्वप्रसिद्धिः । अपहतपामत्वादिप्रसिद्भिः। किंबहुना प्रकरणीतसर्वधर्ममिहिभगवत्येव न जोर सम्भवत्य- । न च ..

·५ पाद'। अणाभाथ्यम्। तोऽपि भगवानेव दहरः । चकाराद्विधिमुखेनाधिकरणसमाप्तिः सूचिता । अन्यनिषेधमुखेन पुनर्विचारयति । इतरपरामर्शात् सइतिचेन्नासम्भवात् ॥ १८ ॥ नतु ब तादृशं, जीवो नेतादृश इति न कचित् सिद्धमस्ति श्रत्येकसमधिगम्यत्वादुभयस्वरूपस्य ब्रह्मधादे अतो यथा सर्वत्र ब्रह्मणोऽसाधारणधम्मदर्शनात् तत्तत्प्रकरणं ब्रह्मण निधीयते एवमिहापि जीवस्यासाधारणधर्मदर्शनात् जीवप्रक- रणमिति कुतो न निधीयते । निश्चिते तु तस्मिन् भाकागतल्य- खादयो धर्मा जीवस्यैव भविष्यन्ति नान्यस्येत्यभिमायेणाह। इतरपरामर्मात् सः। इतरो जीवस्तस्य परामर्शः उपक्रमोप- संहारमध्यपरामर्शः सन्दिग्धे निर्णयः तवात्मविदः सर्लान् कामानुज्ञा मध्ये अथ य एप संप्रसादोऽमाछरौंरात् समुत्याय परं व्योतिरूपसंपद्य स्खेनरूपेणाभिनिष्पयत एय श्रारमेति होवा. चैतदमृतमभयमित्यादि मध्ये श्रये अथ य प्रात्मा स सेतुरिति । तव सम्प्रसाद: सुपुप्तिः जीवावस्था। तत्र परसम्बन्धनिमित्तेन खेनैव रूपेणाभिनिष्पत्तिवचनात् जीवएवैताम इति गम्यते । नधध परमात्मनोऽयं धम्मः सम्भवति। अतः सर्वमेव प्रकरणे जोक्पर भविष्यतीति । मएव जीवएव प्रकरणार्थ इति चेत् । न। जीवस्तादृशी न भवति विरुधर्मत्वेनैव सनत्र ननिस- यात्। उभयारकावे धुभयत्वमेव न स्यात् एते पिवन्ता- वित्यादिवास्यविरोधय । प्रतो न नौवस्ताहा इत्यभिमाय- पाह। असममात् । नहि जीये जगदाधारसादिकं सम्भवति। .

·h अणुभाष्यम्। [२अध्यायस्य नहि परामर्शमात्रेण सर्ववेदान्तविरुद्धं कल्पयितुं शक्यते । परा- मस्यान्यार्थत्वमुत्तरत्र वक्ष्यति । तस्माइहरी जीवो न भवितु- महति । वाक्यार्थी यघोपपद्यते तथोत्तरव वक्ष्यते । ब्रह्मत्वेक- मेव नोभयमिति निथयः। उत्तराञ्चेदाविर्भूतखरूपस्तु ॥ १८ ॥ उत्तरात् प्रकरणात् प्रानामत्वात् । तव हि दिव्ये चक्षुपि मनोरूपे प्रतीयमानो जीवएवामृताभयरूपो निरूपितः। तस्यै- वोदभरावे जाग्रत्साशिव तदनु म्बप्रसाचिव तदनु सुपुलि- साचिव निरूप्य सर्वत तस्यामृतरूपत्वमेव निरूप्यावस्थाना- मतात्त्विकत्वमुक्ता समाध्यवयायां मनसि तमेव जीवं ताह प्रतिगादयति । अतो जीवोऽपि वस्तुतस्ताहय एवेति प्रक्षतेऽपि परामर्थात् स एवेति चेत् । एवमाशङ्कर परिहरति । तपस्दैन नायमों दूप्यते किन्तु किञ्चिदन्यदस्तीति न नकारप्रयोगः । नंदाह। प्राविभूतखरूपः। खाप्ययसम्पयोर्भगवदाविर्भावो जीवे भवति । नृसिंहोपासकस्य नृसिंहाविर्भाववत् । ब्रह्मण उपदेश- समये भगवदाविर्भावात् सर्वत्र वात्मानं पश्यन्निन्द्रेऽपि तथै- वोपदिष्टवान् प्रजापतिः। अन्यथा प्रतिविवादावमताभयवदनं मिथ्या स्यात् । इन्ट्रे त्वाविर्भावाभावात् मजापत्यसविधाने विप. रौतं पश्यति। अतस्तावन्मात्रदोपपरिहाण्यान्यथोपदेशः स्वप्ना- दिषु तथा प्रवेऽपि सुपुप्तावस्थायां भगवदाविर्भावात् तथा वचनं तमाभयमपि भगवप्रकरणमेवा एवमन्धवापिभगवदा- देयता भगवहाभिलापा उध्याः। तम्माहहरः परमात्मैव । - ·३ मादः।] अणुभाष्यम्। तस्मात्र अन्यार्थश्च परामर्शः ॥ २० ॥ परामर्श प्रयोजनमाह । अन्यएवार्थः प्रयोजनं यस्य तस्मा- धमहरहर्या एवम्बित् स्वर्गलोकमति स्वस्येवं जाने हि ब्रह्मसुखं फलं ब्रह्मज्ञानापेक्षायामुपयुज्येत भगवतय तदाषिर्भावी भव- तौति चकारार्थः। सम्पत्ती भगवदावेशकथनार्थ अत्यति च खाम्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविकृतं हीति चतुर्थे । परामर्शनान्यथावन्मानम् । अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥ २१॥ ननु न ययं जीव उपपत्तिरस्तीति जीयप्रकरणं कल्पयामः । किन्तु ब्रह्मणि नायमर्थ उपपद्यते । अल्पश्रुतेः । अल्पे हि पुण्ड- रोक कथं भगवदयस्थानम् । व्यापकत्वथवणात् । यावान् वा अय. माकाश इति। तस्मात् विरोधपरिहाराय जीवएपाराग्र- मावस्तथा भवयिति कल्पात इति चेत्तहि भवान् सम्यविचार- कोऽस्मदीयएव परं तु तत् समाधानं पूर्व मेवोशं निघाय्यत्वादेवं व्योमपञ्चेश्यत्र। तन्न प्रस्मर्तव्यम्। विरोधम्न मबभवनसमर्थे वहाणि नाथानीयः । तथा पुरुषगरीरश्च । पुरुपले च मां धीराः साक्षरयोगविशारदाः । प्राविक्षरां मपश्यन्ति सर्वशफापरहितमिनि । भगवडाक्यात् । तस्माइगवानेव दहर इति सिद्धम् । अनुकृतेस्तस्य च ॥ २२॥ दहरविरुई पाययमागद्य परिहरति । न तत्र सर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः। तमेव भान- . .

·अणुभाथ्यम्। [२ अध्यायन्य मनुभाति सब तस्य भासा सवमिदं विभातीति कठवल्यामन्यत्र च भूयते । बत्तच्दानामेकार्थत्व प्रकरणात् ब्रह्मपरत्वञ्चाव गतम्। अर्थाच सन्देहः। यस्मिन् धौरित्या सूर्यादीनां वाधारस्वमुक्तम् । अस्मिन् वाक्ये पूर्वादे तत्र तेषां भानं निषिध्यते । यत्र यत् सर्वदा तिष्ठेत् तत्र घेत्तव भासते । क भासेताप्यपेचायाँ कम्मत्वे श्रुतिवाधनम् ॥ योल्यधिकरणसप्तमी। यत्र लोकान्तरस्थितानामप्यमानं तत्राग्नेः का वातति वचनात् सत्यलोकस्थितः कश्चित्तजीविशेष- एव वाक्यार्थ इत्येवं प्राप्ते उच्यते। अगुकतेस्तस्य । भगवदनुका- रार्थमेवैतदचनं स्वतो भाननिषेधः पूर्वा। सोऽपि पदार्थः तमेयानकरोति सूर्य रमय इव छाया पुरुषमिव । तस्मादाक्ये भगवदनुकारित्ववचनाबान्यार्यकल्पनम् । तस्य भासा सर्वमिदं विभातौति सूर्यादीनां खतःप्रकाशो नास्त्येव घटवत् भगवत्पकागेनैव प्रकागवत्त- मिति चकारार्थः । तस्मात् स्वतोभाने लक्षणया कम्मत्वेवा भगवत्परत्वे सिझे नान्यार्थकल्पनम् । अपि च मर्य्यते ॥ २३ ॥ व्याख्यातेऽर्थ सम्मत्यर्थमाह । अपीति समुच्चयः । न तद्भामयते सूया न माझी न'पानकः । यदादित्यगतं तेजी जगद्भासयतेऽखिलम् । किश्च । • नानाकापन इति कः ।

·३ पादः । अणुभाष्यम्। १०१ यच्चन्द्रमसि यवानौ तत्तेजी विधि मामकम् । इति च तस्माद्भगवानेव सावभासकम्तमेव सळमनुकरोतीति सिद्धम् । शब्दादेव मितः ॥ २॥ प्रसङ्गात् पुनर्वाधकान्तरमामय परिहरति । अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य भान्मनि तिष्ठति। ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजगाति । तथा अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधमक दति तत्रैव श्रयते। यावावा अयमाकाश इति व्यापकत्व- मन्तःस्थितस्य प्रतीतम्। अङ्गुष्ठमात्रताचात्र प्रतीयते। अतो विरोधाजीवस्यैव लोकान्तरगं तृदेहवत्। उपासनार्थमीशा- नलादिधर्माः। अङ्गुष्ठमात्र पुरुषं निश्कर्ष यमो वलादिति तनिषत्त्वर्थम् । तम्मादङ्गुष्ठमात्रो न भगवानेवं प्राप्तमत उत्तर- माह। शन्दादेव ममितः। अब सन्देहएव न कर्तव्यः । शम्दा. देव प्रकर्षेण विमानात् । यथा दहरवाक्ये सूक्षमस्यैव व्यापकत्वं तथाऽङ्गुष्ठमात्रस्यैवेशानत्वं । यदि भगवान् तादृशो न स्यात् अन्यस्य ताशा नोपपद्यत । नम्मानगवतः सवतःपाणिपा. दान्तवाद् यत्र यावानपेच्यते तव तावन्न प्रतिनिरूपयतीत्य- गुठमात्रः परमात्मेति सिद्धम् । हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ॥ २५ ॥ - नन्वनेकरूपत्वं विरुधर्मवत्तं माहात्म्या स्वरुप निरूप यति । मादेशमावत्वञ्च ध्यानार्य, अङ्गठमावत्वस्य कोपयोग इति चेत् तबाह । ताप्देन निःप्रयोजनत्वं निराक्रियते । अम्ति प्रयों विगमभते रयदोष ।

·. अणुभाग्यम्। [२थध्यायस्य जनं तदाह । हदि अङ्गष्ठमात्र' निरूप्यते केन हेतुना अपेक्षया देखरकार्यापेक्षया। ईखरः सळभूतानां हदगेऽर्जुन तिष्ठतीति स्मतेः । रक्षार्थमनटमात्र इत्यर्थः । ननु प्रमाणान्तरत्वे किमेतद्र सम्भवति तबाद। मनुष्याधिकारत्वात् । मनुष्यानधिकत्येदं भृत्य पाख्यान प्रवृत्तं। अतो मनुष्याणां इदयस्यांगुष्ठमावत्वात् यद्यपि हृदयं स्यूल तथापि धर्मरूपं तावदेव तावन्मावस्येवाव- दानयवणात्। तस्मादपृष्ठमात्रस्यैव सर्वधर्मर रिचकवाद छ- मावोऽव भगवनिवेति सिद्धम् । तदुपर्य्यपि बादरायणः सम्भवात् ॥ २६ ॥ अगुष्ठमात्रनिरूपणायें मनुष्याधिकारे निरूपिते कस्यचित् भमो भवेत् । सर्वत्र ब्रह्मविद्यायां मनुष्याणामेवाधिकार इति। 'तनिराकरणार्थ देवादीनामधिकारमाह। तदुपयेपि मनुष्या- पेक्षयाक्तिनानामधिकारी नास्ति । तवापि वैदिकधर्महे- तोवैवर्णिकानां धम्मयुक्तानामागतम् । ततोऽपि ये साध्यादयो धर्मयुक्तास्तेपामप्यधिकारः । तत्र जैमिनिप्रभृतीनां न सम्मति. रिति खनामग्रहणं विशिष्टचैवर्णिकानारभ्य प्रजापतिपर्यन्तं मतानन्दिनामधिकारं मन्यते बादरायणः । कुतः। संभवात्। मं- भवति तेषां भानाधिकारः। धमनानाभ्यां मातिशयाभ्यां नाश- न हि तेषां पूर्वसंस्कारो लुम्यते । पर्यन्तं शतीत्कर्षयवणात् उपर्यापेक्षा । अतोऽक्षरमाप्तिः शुद्ध- ग्रह्मविद्याहतुकस्वादुत्तरोत्तरमुपदेष्टणं विद्यमानत्वात् प्रजा- पतिपर्यन्तं सर्वेषामधिकारः सम्भवति। मंभववचनाम् दुर्लभा- जनासम्भवात्।

·३ पादः। अणुभाय्यम्। धिकारस्तत्रेति सचितम् । योयो देवानां प्रत्यबुध्यत् स एव वद. भवत् तथर्माण तथा मनुष्याणामिति। तदुपर्याप्यधिकारः सिहः। विरोधः कम्मेणौनिचेन्नानेकप्रतिपत्तेदैर्शनात् ॥ २७ ॥ नन्वेवमुपरितनानां ज्ञानाधिकारे स्वीक्रियमाणे तत्पूर्व- भाविष्वप्यधिकारी वमव्यः कर्मणि वेदाध्ययने उपनयनादिए च। ततय तेषां बामण्यायभावावेशद्रव्याधभावाच पौराणिकेन मतेन देवान्तराभावाच सदभावेऽपि क्रियमाणे कर्मणि अति- विरोध प्रति चेत् । न । अनेकप्रतिपत्तदर्शनात् । बहूनां प्रति. पत्तिश्यते । बहवोऽत्र कर्मणि प्रवर्तमाना दृश्यन्ते। साध्या वै देवाः सुवर्गकामा एतत् पड़रात्रमपश्यन् तमाहरनायजन्त सोऽग्निष्टोमेन वसूनयानयत् स उधेन तु रुद्रानयाजयत् सोऽतिरानेणादित्यानयाजयदित्यादि यथैकमतं वर्षाणि मजा. पताविन्द्री ब्रह्मचर्यमुवासेति। भूमावागत्य एपोन हत्वा यश- करणच थूयते । देवा वै सबमासतेत्यादी दर्शनवधनान् स्वस्थापि शत्विकत्वं कर्मकरणच द्योतयति। अथश। सर्वपदार्थानाम- नेकामतिपत्तिधोपयोगी वेदे हग्यते यथा चतुर्वाकरणादि । परिधिप्रहरणादि तुपोपवापादि तहिदमाने क्रियते नाविद्य- माने तथा यत्र ये पदार्था न सन्ति तन कर्म तदभावेऽपि भवति। तथाहिन्यने । पर्वते सोमवाहका नोभावयन् । यशेन यन्त्रमयजन्त देवाः। इति संमतमभार पुरुषावरवरहम् । तमव पुगपं यज नैनवायनमीवरम् ।

·१०४ अणुभाष्यम्। [२अध्यायस्य इत्यादिवाक्यैः सर्वसंमृत्युपपत्तिय । आधुनिकान् प्रति वेद विभागात् जैमिनेस्तथानिर्णयः । तस्मात् कर्माधिकारः कम्म- करणचोपर्यपि सिद्धम् । शब्द इतिचेन्नातःप्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २८॥ ननु मास्तु कर्मकरण विरोधः शब्द त भविष्यति । अर्थ- ज्ञानानन्तरं हि कर्मकरणं वेदाचार्यज्ञानं । तत्र माध्यादीनां वेदएव कर्मकरणं श्रूयते तत्र जाने कर्मकई पिरोधः । अन्य- कल्पनायां त्वनवस्थाव्यवस्थापकपदाभावात् । तस्मादेदो वसूनां हत्तान्त बदन वसूनामधिकारं वदेत् । वदन वर कथमनिल्यो,न भवेदिति चेत् । न । अतः प्रभवात्। अतः भन्दात् प्रभवः शब्दोल- पदार्थानां वेदोक्ताः सर्वएव पदार्था प्राधिदैविकाएव पुरुषा वयवभूताः सानुकारित्वाद् भगवतः अती नामप्रपक्षी वेदा. मकोभिवएवानीकर्तव्यः । स केवलं सदैकसमधिगम्यः वेदेश सर्बेरहमेव वेद्यइति। अतस्तस्य प्रपञ्चस्य भिनत्वान विरोधः कथमेवमत आह। प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् । प्रत्य तावदिदानीमपि यजमानः यजमानतत्यं विजय खात्यं दादेवावगच्छन्ति । नचाशतिमात्रवाचकलेनाविरोधः सबंध लक्षणामसङ्गात्। यः मितरताः स्यादित्यादिपु विरोधश्च । न च प्रतिनिमित्तस्यैव वाच्यत्वं प्रकृत्तिवैयर्थ्यापत्तेः । सकतंग्रह- विरोधाच। सर्वस्यापि पदार्थस्य भगवत्त्वामानुपस्थितिदोषः । सङ्केतग्रहेऽपि जमदग्नीनां पञ्चावत्तमित्यनुमानं न हि स्वयं शब्द। * वनवण्याव्यवस्थापकाभावादिति क.।

·पाद । अणुभाष्यम्। १०५ जामदग्न्य इति प्रत्यक्षोऽनुभवोऽस्ति । परोक्षव्यवहारस्यैव अनुभव. खमिति ब्रह्मयादः । तस्मात् मत्यवानुमानाभ्यामिदानीन्तनभी- तिकय जपदार्थेषु भगवदवयवावेशस्तधामुत्रापि देवादितोके । तस्मात् वैदिक: पदार्थः सर्वोऽन्याधिदेविको भिन्न इति सिद्धम्। अतएव च नित्यत्वं ॥ २८ ॥ साधिका विशेषोपपत्तिमाह। अतएवानादेव हेतोवैदस्य नित्यलं सर्वप्रपञ्चवलक्षण्येन। चकाराद ब्रह्मतुल्यत्वम् । शब्द ब्रम वेदपुरुष इत्यादिवाच्यत्वम् । अस्यास सृष्टेबंदोपादानस्य सबनतया कथनं तन्माहात्म्यनिरूपणार्थम् । पन्धिका धेषा मोचिका तसा। अतएव सुपीणामप्यत्र मोह। निश्वसित. वचनाच तस्याप्ययं पाप्पभूतो नित्य इत्यर्थः । माधान्यात मानविद्या परा विद्या। प्रपञ्चभेदादेव लौकिकपैदिकशप्दव्यय. हारभेदी । तस्मादाधिदैविकमतियादकत्वात् येदस्य नित्यत्वम् । समाननामरूपत्वादावत्तावप्यविरोधो,दर्शनात् स्मृतेश ॥३०॥ एवं पदयनविचारेण येदमामाखसिघये भित्रएप प्रपती प्राधिदैविकः सर्वत्र सिकः । इदानीमर्थपलविचारेणोत्तर का किविदामा परिहियते दायिम् । नन्वस्य प्रपञ्च. स्थानुकारित्वेग याच्यत्वेन वा स्वीक्रियमाणन्ये मृष्टिप्रलय- योपियमानत्वादनिंत्यसंयोग: मानोति तवा । नामरुपयादारतावविरोधः । दूपत्वादा. विर्भावतिरोभायेरव तथावापायत्तिमदापि नयापि सोंक- यस्ततस मार ·अणुभाष्यम्। [अध्याय बुद्धानुसारेणावृत्तावपि समाननामरूपत्वात् समुद्र जलप्रक्षेप- वत्। पुनरुपादाने तदेवेति नियामावेऽपि मामरूपयो. रतुल्यत्वादन्यस्य भेदकस्याभावात नानित्यसंयोगविरोधः । कुतः । दर्शनात्। दृश्यते हि। तथा पिलमावखीभर्खभरीरगङ्गादिषु तदेवेदमिति व्यवहारस्य सिद्धखात् । सूर्याचन्द्रमसौ धाता ययापूर्वमकल्पयत् । दिवञ्च पृथिवीच्चान्तरिक्षमयोसव:* ॥ इति स्मृतेश्च । सववेदमयेनेदमात्मनात्मामयीनिना । प्रजाः सूज यथापूर्व याय मय्यनुशेरते । इत्यादि सर्वः। सर्वस्मृतेय । भुषीणं पूर्वचरितमरणं स्मनिरयत इति । अतोऽर्थबलविचारेऽपि पदार्थानां नित्य- त्याच न वैदस्यानित्यसम्बन्धः । मध्वादिष्वसम्भवादनधिकार जैमिनिः ॥ ३१॥ अर्थवल विचारएफैकदेशेन पूर्वपक्षमाह । ननु मधादि. विद्यास देवामामनधिकारात् सर्वचैयानाधिकारः। तयाहि । असो वा आदित्यो देवमध तस्य द्यौरेवेत्यादिना सूर्यस्य देव- मधुत्वं प्रतिपादितम्। रश्मीनां वेदवच। तत्र वसरुद्रादित्य- मरुभाध्याः पञ्च देवगणाः स्व मुख्येन मुखेनामृतं दृष्ट्व टप्यन्ति । पञ्चविधा एव च देवाः । सतःसिदं च तेषां तन्मधु । अनुपास- कात्वान्न देवान्तरकता कल्पना कृतार्थत्वाच। ब्रह्मणोऽपि देवत्वं । धादिशब्देन, स एव देवोपासनविद्या एहीताः। अतस्तेषा. सरति वा पाठ:1 ·३ पादः।] . अणुभाष्यम्। १०७ सपास्यत्वात कृतार्थवाश नाधिकारः। न हि प्रयोजनव्यति- रेकेण कस्यचित्तिः सम्भवति । मीतस्याप्यधिकारनिहत्ता- धुत्तरमार्गवत्तिवान् सतएव सिद्धः । यावदधिकारमिति न्यायात् । पसूनयाजयदित्यनापि भाविन्येव संज्ञा । तस्मात् मनुष्याधिकारकमेव जानं कर्मचेति न देवानामधिकार इति जैमिनिराचार्यो मन्यते। मनुष्याणामेव जानकम्मणोस्तरत- मभाषयतां तत्तद्रूपभोगानन्तरं मोचमान्नेरिति । ज्योतिपि भावाच्च ॥ ३२॥ किच। तेषां सपामनधिकारः प्रत्यरत एव दृश्यते । सर्वे हि नववादिरूपेण महाभोगवन्ती जगदयभासकत्वेन ज्योतिय दृश्यन्ते। अग्निः पुछध्य प्रथम काण्डमित्यादि श्रुतेश । न हि ताहां प्राप्तखर्यवतां सर्वोपास्यानां मोक्ष- दातृणां भागकर्माणो कानोपयोगोऽस्ति । तस्मादनधिकारएष देवानामित्येवं प्राम उद्यते । भावन्तु वादरायणोऽस्ति हि ॥ ३३ ॥ तपदः पर्ष व्याययति । भावं देवानामधिकारस्य समावं यादरायण आचार्य: गीणसिदान्ताभायाय स्वनाम पापम् । किमाण मानेन तथा मति सन्यत्वमत पाह। पम्ति हि। पस्ति पेदे प्रजापतिरकामयत प्रनायेयेति सएत- दमिहीप' मियुनमपश्यत् तदुदिते थे शहीदिति देवा वै सबमासनेत्यादिभिः कर्माधिकारी निषितः । तयोयो देवानां प्रत्ययुध्या सएप तदभवदित्यादि । तपेन्द्रप्रजापतिममाद मना ·१०८ अणुभाष्यम् । [२ अध्यायम्य देवानामिति च । एवमेवम्विधैर्वाक्यदेवानामप्यधिकारोऽस्ति । यव च पुनर्देवानां फलभोगएव प्रतीयते न करणं तवापि नेमामधिकारोडीकर्तव्यः। हि गुप्तोऽयमर्थः। एते हि वसव प्राधिदैविकमगवदवयवभूताः प्रनयनात् । अन्यथा पमुवादि. विरोधः। यदसूनां प्रातःसवनमित्यादिवत् । न हि जीव- विशेपा हटा व्यन्ति । तस्मादिदं ब्रह्मप्रकरणमेष । योऽपि देवोपासकात् प्रतीयते स भगवदंभएवाधिदैविकः । नवा पूर्वकल्पेन निर्णयः। तथा सति तेषामभावात् । अनुपा- स्यत्वं अनित्यता च वेदस्य स्यात् । तस्मादेवानामप्यधिकार इति शब्दबलविचारएप युक्त इति सिद्ध। प्रागस्य तदनादरभवणात् तदाद्रवणात् सूच्यते हि ॥ ३४॥ इदानीं शूद्रस्याधिकारी निराक्रियते। यथा कम्मणि एतया निपादस्य पति याजयेन्सा हि तस्येटिरिति तेईविष्कृदा- धावेति शूद्रस्येति लिङ्गात्। दोहादी च शूट्रस्याधिकारः । एवमिहापि संवर्गविद्यायां शूद्रस्याधिकारइति। तनिरा- करणार्थमिदमधिकरणमारभ्यते । एवं हि यूपते । जानवृतिई पौत्रायण इत्यत्र इंसवाक्यश्रवणानन्तरं सम्बतोरयिकस्य समीपं गतः जानमुनि पौत्रायण रयिकमानि* यट् मतानि गवामित्यादिना देषतां पृष्टः प्रत्युवाचाह हारे त्वा शूद्र तवेष सह गोभिरस्वित्यादिना जानकृति 'शुद्धशम्देन सम्बोध्य पुनम भूदानेन सरोनित्युला संवर्गविद्यामुपदिष्टवान् । अतोऽव । • रेष इति वा पाटा ·५ पाद:] . अणुभाष्यम्। १०८ विधायां जातिशूद्रस्याप्यधिकार प्रत्यागय परिहाति। नाव शूद्रशब्दो जातिशुद्भवाची किन्तु मत्सरयुक्तस्त्वमन नाधिकारीति तथा सम्बोधनं । तदा शुक् शोक प्रस्य जानतः समजनि । तव हेतुः। तदनादरययात् । तस्मान हंसादनादरस्य यब- यात् कवर एनमेतत् सन्तं युग्वानमिव रयिकमात्थेति वाप- कर्पयषपात् । किमतो योवमत प्राह । तदाट्रवणात् । तदन- न्तरं आद्रवणात् राचमनु आद्रवतीति शूद्रः परोधवादार्थ दीर्घः सर्वन्नत्वख्यापनाय । रूढ़ियोगमपहरतोति न्यायात् कथ- मेवमताह। सूच्यते हि। स्वस्य पवनत्वं सूयते हंसवाक्यात् । भोके जाते त्वमागत इति। अन्यथा प्रपवस्य धिकारवचनमन- र्थकं स्यात् । युतायायमर्थो भाविदः सर्वत्रतेति तस्य मात्सर्य- निराकरणं वा सम्बोधनफलम् । तस्मात् राचं मत्याद्रवणादेव शूद्रपदमयोगी न जातिशूद्रवाची। कुत एवमत पाए । क्षत्रियत्वावगतचोत्तरच चैत्ररथेन लिङ्गात् ॥ २५॥ जानतेः पौत्रायणस्य क्षत्रियत्वमवगम्यते । गोनिष्करय- कन्यादानात् । न हि धचियमझतयो घेते धचियादन्यस्य सम्भवन्ति। राजधर्मत्वात् । मधन्यो ब्राह्मणय भार्यात्वेन कन्या दातुं मनोति । न वा प्रघमहंसवाक्य शूद्रे सङ्गच्यते उपदेभायेति चकारार्थः। तथापि संपर्गविद्यायां शूद्रस्वा. धिकारं भवानस्र्य निराकरणार्थ इतमाह। उत्तरन क्षेत्र. रघेन लिद्वात्। पथ इ यौनकच कापेयमभिमतारिणच कापसे मिमिन्युसरण माघ्र पपियो को निर्दिष्टो। पंचा - ·अणभाष्यम्। [२वधायक सेना यथेति कनसेनस्थापत्यहादसेनिरिति । अस्य व्याख्यानं क्षेत्ररथ इति । चित्रा रथा यस्य तस्यापत्यन्तन चैवरधन कक्षा- रुपा रथा इति व्यायानं । एतेन वै चित्ररथसापेया श्रयाजय- विति पौनकर कापेयोयाजकर याज्यविवरथस्य पुत्रः कात्र- सैनिरिति । ब्रह्मचारी ब्रह्मवित् । मौन संवर्गविद्योपासको प्राणाय हि भिक्षा तस्मान ददतः उभावपि सोको भगवतः तेन प्रकृतेऽप्येतो गुरुशिष्यी प्राधणक्षचियावेवेति गम्यते । तस्मान्न जातिशूद्रः संवर्गविद्यायामधिकारी। संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच्च ।। ३६ ॥ इदानी शूद्रस्य वाचिदपि ब्रह्मविद्यायामधिकारयेदनापि कल्पात । तत्तु नास्ति । सर्वत्र संस्कारपरामर्शात् । उपनयन- संस्कारः सर्वत्र परामश्यते। तं होपनिन्ये । अधीहि भगव पति होपसमाद तान् नुहानुपनीयेत्यादिपदेशेषु उपनयन- पूर्वकमेव विद्यादानं प्रतीयते । शूद्रस्य तु तदभावामिलापात चतुर्थ एकजातिस्तु शूद्र इति। न शूटे पातकं किञ्चिन च संस्कारमईतीति शूद्रस्य संस्कारनिषेधात् । पकारात् न शूद्राय मनि ट्यादिति निषेधः । तदभावनिरिणे च प्रवृत्तेः ॥ ३७॥ इतब शूद्रस्य न सर्वयाऽधिकारः तदभावनिहारणे शूद्रस्त्वा- भावनिद्धारणएव गुरुशिष्यभावप्रमत्तेः । सत्यकामी ह जाबाल इत्यत्र गौतमः सत्यकाममुपनिन्थे। नैतमानणोविवतुमर्ह तीनि सत्यपचनेन शूदाभावं जालैव । चकार एवार्थे । चकारेण ·पादन] . अणुभाष्यम्। निहारणमुभयन्तायनाय वर्णित्वं शूदाभाषच। तमान शूद्र- स्थाधिकारः। श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृतेश्च ॥ ३८ ॥ दूरे हाधिकारचिन्ता वेदस्य श्रवणमध्ययनम् अर्थज्ञानं वयमपि तस्य प्रतिषिधम् । तत्सविधावन्यस्य च । अथास्य वैद. मुपवतस्त्रपुजता थोत्रप्रतिपूरणमिति । पा इ मा एतत् रमशानं यच्छूद्रस्तम्माच्छूद्रसामीप्ये नाध्येतव्यमिति । उदा. हरणे जिहाच्छेदोधारी परीरभेद इति । दोहादौ शूमम्बन्थे मन्त्राणामभावएव। स्मृतिमयुक्त्यापि वेदार्थे न शूद्राधिकार प्रत्याह । स्मृवेय। वेदाचरविचारेण शूद्रः पतति तत्क्षणा- दिति । चकारस्वधिकरणसम्पूर्णवद्योतकः । मासपोराणिक जानादी तुकारणविशेषण शूद्रयोनिगताना महतामधिकारः । तत्रापि न कम्म जातिशूद्राणां । तस्मानास्ति वैदिक कचिदपि * शूद्राधिकारः इति स्थितं । कम्पनात् ॥ ३६॥ कठयालीविचारेण निशिताघधिकारिणः । वाक्यान्तरश तवत्यश्चित्यते मलयावधि। यदिदं किञ्च जगरमर्षमाण एजति निश्मृतं महायं वरमुद्यतं य एतहिदुरमताते भवन्तीति । अन माण्वजोशमनशम्दाभ्यां सन्देशः । कि माणोपासना इन्द्रोपासना वा बुधवाक्यं वेति। साधकरदम्य विल्गन्न प्रक- रणेन निर्णयः। अमृतं वे प्राणा इति श्रुतेः। मापोपाम. फस्याप्यमतमाप्तियुज्यते इन्द्रस्याध्यमरवात् । पयमुद्यतमिति ·११२ अणुभाष्यम्। १२ अध्यायस्य माणपने वियोजने मरणजनकखात् भयद्रूपत्वं इन्द्रपचे बलाधिष्ठानत्वात् प्राणत्वं । तस्मात् प्राण इन्द्रोवा वाफ्याय इति एवं प्राप्से उच्चते । कम्पनात् । कम्पनमत्र प्रथमवाक्यार्थः स च भयहेतुकः। अविशेषेण सर्वजगत्कम्पनं भगवतकमेव भवति। नचैकान्ततो वज इन्द्रस्यैवायुधं भवति अग्निदय. स्यात् । तस्य तातस्य हृदयमाछिदत साशनिरभवदिति शुतः । सम्माम्मारकरूपमेवेदं भगवतः प्राणशब्दवाचवं तु पूर्वमेर सि। तस्मात् सव्वं जगाकम्पनं भगवत्कृतमिति भगवानव वाक्यार्थः 1 ज्योतिर्दर्शनात् ॥ ४॥ थएष सम्प्रसादोऽस्माछीरात समुत्थाय परं ज्योतिरभि- सम्म व खेन रूपेणाभिनिम्पद्यत इति । तत्र संशयः। पर ज्योतिर्महाभूतरूपं ब्रह्म वेति । बनधम्माच ये केचित् मिड़ा युक्त्या च साधिताः । निर्णयकास्ततोऽप्यन्ये चत्वारोऽत निरूपिताः। तत्र रुदयोयपत्त्या च महाभूतमेव ज्योतिरित्येवं मासे उच्यते । ज्योतिब्रह्मव। कुतः। दर्शनात् । दर्शनं सर्वच दर्शन न्याय इति यावत् । सुपृप्ती सर्वत्र सता सौम्य तदा सम्पद्रो भवति! सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पद्यामह इति। प्रहरहालोकं गच्छन्तीत्यादि प्रदेगेषु वृद्मसम्पत्ति- रेवोका। त्रापि सम्प्रसादपचनात् परं ज्योतिन होय । तस्मायः कसनशब्दो ब्रह्मस्थाने पठितस्तहासक एवेति ।

·३ पाद । अणुभाष्यम्। आकाशोऽन्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥४१॥ धाकाशी वै* नामरूपयोनिहिता ते यदन्तरा तनोति श्रूयते । तत्राकामयम्दै सन्देहो भुताकाश; परमामावेति । नामरूपनिर्बाहमावत्वमवकागदानात् भूताकाशस्थापि भव- तीति न ब्रह्मपरत्वमन्यस्य च नियामकस्थाभावादित्येवं मासे उचते । प्राकाशः परमामा अर्थान्तरलादिव्यपदेशात् । यद्- भूताकाशस्य प्रयोजनं ऋतिसिई तस्मादन्यस्य व्यपदेशः काया- न्तरादिव्यपदेशश्च । यत्रव हि सिद्धवत्कारेणीलाष्टधमा प्रतदीया- स्तदेव ब्रहोति। नापि नामरूपनिबाह पाकायस्य माहाम्यहेत- भवति । वै निययेनेति सिहवत्कारानीयासनापरवं निर्बा. इस्य ब्रह्मधम्मवन अत्यन्तरसिद्धमिति विचारः । । अर्थापत्ति- सूचक स्त्वयमेव न्याय इति तस्मात् यत्रवातम्मकथनमन्यवाच्यम्य ववव ब्रह्मपरत्वमिति सिद्धम् । सुषुप्नुवत्कान्यार्भेदेन ॥ ४२ ॥ प्रहदारण्यके ज्योतिर्बाधणे यायका कि ज्योतिरयं पुरुष इत्यारभ्य अभयएह पै न भवति। पएवं वेदेत्यन्त सन्देहः किं ब्रह्मवाक्यमेतत् उत जीवस्येति जीवस्य अधत्वप्रति- पादने जीयवाक्यत्वं । स्वातन्त्रण ब्राणएव जानकम्मले ब्रह्मा- पाययत्वमिति। यद्यप्यर्थज्ञाने न सन्देशः तथापि नियामक •पाबामोरारतिया पाठ। + पर्दापतिपक न्याय सम्परत्व मिगिरक पटक मासि । तबिपि करमादादित्यनुपमेयम्।

·१९४ अणुभाष्यम् । [२बध्यायस्य इतमाह भेदेनेति । तस्यायमर्थः। किं ज्योतिरयं जीव इति मये सूर्यचन्द्राग्निवाइनिराकरणानन्तरं पात्मज्योतिः श्रमा भगवानेवास्य ज्योतिरित्युत्तरानन्तरं कतम आत्मेति प्रश्न योऽयं विज्ञानमयो ज्ञानरूपः इन्द्रियेषु इदि च प्रकाशमान इत्युत्तरे जीवोऽध्येतादृश इति तनिराकरणार्थं स समानः सन् जीवतुल्यः सन् क्रीड़तीत्याइ । तस्योभयधर्मा अम्युच्यन्ते क्रिया- मावस्य तन्मूलत्वाय। तब हि चत्वारि स्थानानि अयं लोकः परोलोकः स्वप्न दूति वयं जीवस्य समानतया अनुभवति। तन खप्रस्य मिथ्यात्वात् इयमेव सुपुप्तञ्च चतुर्थं । जीवस्य तु मीधी- ऽपि । तत्रास्मिन् लोके जीवस्यानीभित्वं प्रत्यक्षसिद्धम् । मोक्षेत्वैक्य स्वास्नु माया प्रत.परं हयमवशिष्यते। तत्र त्यैव भेदः प्रति- पादितः । तत्र भगपतीनीवसाम्ये अन्तःकरणेन्द्रियधर्माः मानव- नीति तत्रानुकरणमाह ध्यायतीव लेलायतीवेति । बुद्धि- सहितः स्वयमेव म्बनोभूत्वा जागरणानुसन्धानं न करोति एवं जाग्रत्खापौ ब्राह्मणो लोकदयं जीवस्य स्थानत्रयमाह । स वा अयमिति कण्डिकायेन । स इति पूर्व प्रकान्तो जीवः । जीवस्य शरोरेन्द्रियाणां दुःखदायत्वमेव । अथेति भगवञ्चरितम् । स तु स्वस्थानन्दं जीवस्य दुःखं च पश्यति। भेदोषशब्दात जीवस्थानी. शिवात् येन प्रकारणायं जोवः परलोके गच्छति तमुपायं भगवाने करोति । अथो सखिति भगवतो न जागरितखप्न भेदोऽस्तीति पक्षः परं स्वयंन्योतिष्वं तत्र स्पष्टम् । एतावरे भगवचरित्रमही कत्य नीवविमोचार्थ प्रश्नः । स वा एप इति जीववाक्यं । तस्य सहजा सङ्गोनास्तीति स्वप्नसङ्गामापं प्रत्यक्षतः ।

·३ पादः।] अणुभाध्यम्। । प्रदर्शयन् . असगलमाह । तावतापि जागरणावस्थायामसव जानाय पुनः मयः। तव मत्स्यदृष्टान्तोऽवस्थाभेदज्ञानाय कियाज्ञानप्रधान नसुपर्णदृष्टान्तनु सुपुप्तौ भगवत्स्वरूप. माप्तये। अवस्यान्तो यत्रेति च भगवान् पञ्चवर्णनाडौकतएवास्य लोगो भगवत्सतएवानन्द इति। स्वप्नानन्दो भगवद्रूपा परमोलीका सुपुप्तिम्बकामरूपी भगवान् । अब जानाभावादुभयोः स्पष्टतया भेदनिर्देशः । शारीरः मान इति नाद्याच्छादनाभावोऽतिछन्दः तन भगवत्स्वरूपं गतस्य वाद्येन्द्रियधभावमाह। विजा. नीयादित्यन्तेन बालेन्द्रियाणां सलिलत्वमिति पूर्वोपपत्तिः । एष बालोक इत्यारभ्य अनुयशासतदमृतमित्यन्तेनानन्दरूपी भग- वान् प्रतिपादितः फलवाय । एतावतोमयासनः प्रतिपादितः तस्यानुभवारूदत्वाय पुनः प्रश्नः। दसनादनावापोहापाभ्यां सितमसमोधयं पुरुष इति। एवं जीवं सुपुती भगवन्तं च जावा मीधीपायं पृच्छति । तत्र याज्ञवल्करस्य भयं जातं सुयुधिरयं निवन्धेनापि सर्च जास्यतीति जीवनद्धधर्मानेकी- सत्य जीवोपसमेण मधोपसंहारेकाहस यति जीवस्य मूर्योपनापायथा । तपथा अन इति मरणायस्सा । तप भग- पानयनं लोकान्तरे नयति तपथा राजानमिति भगयतः सम्माननम् । एवं पिदमिति पचनात् जीयम्त नेयं वित् । मिषवाचनाग न जानयिधिः यायभेदप्रसनाथ। स यति जीप मोहोऽधिकः। अनमैते मापा इति भगयपरित्रम् । सम्पपत स्यन्तन झोके तर यल अस्य जीवस्य पकामयमानस्य महाममिनिस ·अणुभाव्यम्। ३ अध्यायस्य 1 भगवतः खरूपं पूर्वमेवोतमनुवदति ।' भगवनिर्गमने प्राणानां निर्गमनात् तस्य वेच्छाधीनत्वात् तदभावे इन्ट्रियाणि सुषुप्ता तत्रैव समवलीयन्ते । बद्रव सन् कूटस्थः सन् । अपिः समुञ्चये। सह स्थिते जोवे ब्रह्माविर्भवतीर्थः। जीवे ब्रह्माविभावी न सद्भत इति प्रतिपादनार्थ श्लोकः। जीयोपदेशप्रकरणाभावेन सिद्धवचनान जीवन्मुक्तावस्था । नाप्यसंप्रधातसमाधिः मता. न्तरत्वात् वनामकरणत्वान जीवस्य सद्योमुतिः फलम् उत्क्रमण- एव ब्राह्मणस्थाग्युतात्वात् तद्यथेति मुपप्तशरीरम् अनस्थिक इत्यादि समाडित्यन्तमुपसंहारः लोकास्तयोदश सर्वनिर्धारकाः आद्यो ब्रह्मविहतेः। एप इति सुपुमा नाडीवात् पञ्चवर्णा । अन्धं तम इति हाभ्यामनेवंविदोनिन्दा । नदेव सन्त रति बुधि- मतां वचनम् । आत्मानमिति वैराग्यम् । थस्थानुचित्तिरिति नयभिभगवतम्नुतिस्तहिचानश्च पुनरेतदेव स्पष्टतयोपदिशति । स या अयमामेत्यादि । अभयं वे जनक प्राप्तोऽसीत्यन्तहाखाना क्वचित् पाठभेदेण्ययमेवार्यः। अव प्रकरणे नोवो वाच्य इति माम अभिधीयते ब्रह्मैव प्रकरणार्थः । सुपुप्तौ उत्क्रमणे घ जीव.. ब्राह्मयो देन व्यपदेशात् । श्राकाभवत् ब्रह्मनिरएव युताः । पत्यादिशब्दभ्यः ॥ ४॥ किश्च सर्वस्य वधीत्यादिशष्टेभ्यः स्पष्टभेव ब्रह्मप्रकरणमिति। रति श्रीवेदयासमतवर्ति श्रीवभावार्थविरपित बझ. सूत्रागुभाथे प्रथमस्याध्यायस्य हतीय- पाद ।

·चतुर्थः पादः। आनुमानिकमप्येकपामिति चेन्न शरीररूपक विन्यस्तगृहोतेर्दयति च ॥ १॥ एवं सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्मपरत्वे निर्णीते केचित् वेदार्था- ज्ञानात् कचिदभाग कापितमतानुसारिपदार्थदर्शनेन तस्यापि वेदमूलकत्वं यदन्ति। तन्निराकरणय चतुर्थः पाद श्रारभ्यते । तत्र ईचते शब्दमिति साकामसमगब्दत्वादिति निवारितम् । वेदेन प्रतिपादितमिति तामझते । मानिकमप्ये कयाम्। एकषां भाखिना शाखासु साहापरि- कल्पितमसत्यादि थूयते। इन्द्रियेभ्यः परा अर्था अभ्यथ परं मनः । मनमस्तु परा बुर्बुिद्धरामा महान् पर । महतः परमथ्यतामध्यतात्पुरुषः परः। मुरुपान परं किशिमा काठा सा परागतिः। इति काठके श्रूयते । तत्र बुद्देरामा अहवारः ततो महान् महत्तवं ततः प्रत्यको प्रक्षतिः ततः पुरुष इति । नघशारादयः पदार्या ब्रह्मवादे सम्भवन्ति । तस्मादेवंजातीयकेषु तम्मतपदार्थानां यवणात् मायामशस्यविद्यावादा अपि थोता इति चेत् । न । गम्दसाम्यमात्रण नं सन्मतं सिध्यति । सन्दिग्धानां पदार्थानां पीओपयेण निर्णयः। न त मन्दिग्धवाक्येन सर्वव्याकुलतीचिता। प्रचहि पूर्वम् । - ·. अणुभाग्यन्। [२ अध्याय आत्मानं रथिनं विदि शरीरं रथमेव तु। बुद्धि त सारथिं विहि मन:प्रग्रहमेव च ॥ इन्द्रियाणि हयानाइविषयांम्तेषु गोचरान् । पामेन्द्रियमनोयुक्त भोत्याहुमनीषिणः । वदन चत्वारि वाक्यानि यस्त्वविज्ञानवानित्यादि । तदन्वि- न्द्रियेभ्यः परा इति । तव पूर्वसम्बदएवार्थ उचितः। तमाह । शरीररूपकविन्यस्तग्रहीतेः । शरीरेण रूप्यन्ते ये शरीरेन्द्रिया- दयः ते विन्यस्ता यत्र रूपकभावेन रथादिपु तेषामेवात्र ग्यहोति. ग्रहणम् । अन्यथा प्रकृतहानामतपरिग्रहापत्ति । जीवप्रकरणं ह्येतत् मत्युपायोऽस्य रूप्यते । योग्यं शरीरमामय गच्छेदिति हरेः पदम् । तव जीवस्य ब्रहापासौ मुख्य साधनं शरीरं स रथः सर्वसामग्रीसहितापराधौनयानत्वात् रथस्तु हयाधीनः हयारा खबुध्यधीनाः सा च प्रग्रहाधीना स च सारप्यधीन. सच स्वबुध्यधीनः साच मार्गाधौना स च प्राप्याधीन इति । एवं भात्या युतसामग्रीकस्तद्देशं प्रापोति । तवेन्द्रियाणामामा विषयाः ने च मनसा सम्यकलेन भावितास्तथा भवन्ति । विर- लेन्द्रियाणामतयात्वात्। बुद्धरामा विनानं तदनविषयक महद्भवति । ततः परमव्यक्त न प्रकट भगवत्सपैय। सातु भग- बधीना न साधनान्तराधीना । स च भगवान् स्वाधीन इति एवमेवार्थस्तस्योचितः । किञ्च । दर्शयति स्वयमेवेममर्थम् ॥ एए सर्वेषु भूतेषु गूढामान प्रकाशते । दृश्यते त्वय्यया युद्धा सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्जिभिरिति । गढीमा इति वा पाठ । .

·४पादः। अणभाष्यम्। ११८ सूक्ष्मयोपनिषदनुसारिण्या बुद्धया भगवाने हि तनमाप्ति रिति । चकारात ततो मां तत्त्वतो जाला विद्यते तदनन्तरमिति स्मतिर्य होता। तस्मात् साधनोपदेशात् न सांख्यमतमिह विव. क्षितमिति। सूक्ष्मन्तु तदईत्वात् ॥ २॥ ननु अव्यक्तगन्देन न भगयत्रूपा वक्तुं शक्या। धम्मि- प्रवाशादित्यामा परिहरति! तु शष्टः । मुमतीय धम्म धर्मिणोरभेदात् । अयतासम्देन हि सूक्ष्म मुच्यते । तदेव हि सर्व. प्रकारेण न व्यज्यते । अहत्वात् तदेव बह योग्यम् उभयनाम्ययं हेत.। तस्मात् धर्मधर्मियोरभेदात् भगवानेव सूक्ष्ममिति । तलपवाव्याकवाया । तदधीनत्वादर्थवत् ॥३॥ ननु धर्मित्ये परत्वमनुपपनम् । अन्यथा पूर्वेको दोष इत्यत पाए। प्रभेदेऽपि सपायामादधीनत्यात् परत्वम् । तत्र दृष्टान्तः । अर्थवत् । पर्यः पुरुषार्थः फनं महत् । बाधिदानोति पर- मिति अव एकस्यैप मनपः सथिदूपेण विषयस्यमानन्दरूपेण फसत्यमिति । तथैवापरपुरुषोत्तमविभागोऽपि म्वधर्मा अपि साधीनाः स्वयमयि स्वाधीन इति। सथा रूपापिष्टः साधनम् प्रानन्दरूपः फन मिनि । अथगाच्या सचिद्रूपमधरमेपास सम्मिन् मति विमानस्य पिपयाधीनत्वमः । एतैनान्येऽपि सर्च- संप्रयवादिनी निरासता येदिनभ्याः । प्रसपद्धामिनापाथ ।

·अणुभाथ्यम्। [ अध्याय अनेकरू दिगम्दानां वाचं ब्रव नापरम् । शाकास्तचित्तथा त्यस्तै सन्मार्गात् वहिकताः ॥ तस्मादिन्द्रियेभ्यः परवाक्येनानुमानिक किञ्चिदस्ति । ज्ञेयत्वावचनाच ॥ ४॥ पूर्वापरसम्बन्धेनार्थः प्रतिपादितः केवलेतवाक्यविचारेऽपि न तदभीष्टं मशतिरूपमव्य सिध्यतीत्याह। अब हि वाको अव्यक्तं यत्वेन नोक। पान्तु प्रकृतिपुरुषानरं ज्ञातव्यं । न हि सिवन्मावनिर्देशे तेषां मते पुरुषार्थः सिध्यति । अपुरुषार्थ- साधनत्वे असवद्धार्थवाक्यत्वमेव स्थात् परत्ववचनच्चासतं मिष्टवादुभयोरिति चकारार्थः। श्रयं हेतुः पूर्वमुक्तोऽप्यसरे स्मारितः । तस्मादव्यता' न महतिः । वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात ॥ ५ ॥ ननु चैयखायचनमसिइम् । पूर्व निर्देशमानमुखाइग्रे जयत्ववचनात् । अभन्दमस्मरूपमन्ययं तधारसं नित्यमगन्धवञ्च यत् । अनाद्यनन्त महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते । इति उत्तरवाक्ये वदतीति चेत् । न। प्रकरणस्य निया- मकत्वेनैकवाक्यत्वे इयोः सबैकवाक्यत्वेन प्रातः परमात्मव निघाय्यः । न तु योरे वैकवाक्यत्वं वह शक्यम् । तस्मात् प्रक रणस्य नियामकत्व-अशब्दवाक्यमपि भगवत्परमेव ।

·8 पादः।] अणुभाष्यम्। १२१ बयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नच ॥ ६ ॥ ननु न वयं सर्वमेकं प्रकरणमिति वदामः किन्विन्द्रियेभ्यः परा इत्यारभ्य नाचिकेतमुपाख्यानमित्यन्तं भिन्न प्रकरणं । तत्र प्रथमं पदार्थनिर्देशः । तदनु एष सर्वेषु भूतेविति पुरुषज्ञानम् । अत्राममिति त प्रतिज्ञानम् । तस्मादेतावत्मकरणे सांख्य- मतनिरूपणादशब्दत्वमसिद्धमित्याचा परिहरति । त्रयाणा- मेवमपन्यासः प्रश्नाय । अस्मदुत व्याख्याने त्रिपकरणत्वम् । अन्यथा चतुःप्रकरणत्वं स्यात् । तीया चैषा वाली। स त्वमग्निं वर्यमध्येसि मृत्यो प्रश्रूहि तं श्रद्दधानाय मध मिति प्रश्नः प्रथमः । प्रतिव्रवीमि तटु मे निबोध खर्यमग्निं नाचिकेत प्रजा- नन् इत्याद्युत्तरम् । येयं प्रेते विधिकिन्ला मनुय्येऽस्तीत्येके नाय- मस्तीति के इति द्वितीयः प्रयः। देवरवापीत्यग्रे उत्तरम् । अन्यच धर्मादन्यबाधर्मादिति तीयः प्रश्नः। सबै वेदा यत्पद- मामनन्तीत्यादिना उत्तरम् । एवमग्निजीवन हाणां प्रश्नोत्तराणि । सप यदि सांस्यमतनिरूपणीयमिन्द्रियेभ्य इत्यादि स्यात् तदा चतुर्थस्याप्युपन्यासः स्यात् । उपन्यासे हेतः प्रश्नः। अतएव पादचनम् । तस्य प्रसतेऽभावादमदुतारीत्या बीएयेय प्रक. रखानीति सिडम् । उत्तरमयभावार्यषकारः। + मददच॥७॥ ननु तथापि मतान्तरेऽन्यत्र सडेतिताः कथं ब्रह्मयादे ब्रह्मा- •मपिपिपटकमा पारः। हते. भात(नि.

·২২২ अणुभाय्यम्। [२बध्यायम्य परतया योन्यन्त इत्यागद्य परिहरति । महदत् । यथा महत् भन्दो महान्तं विभुमात्मानम् वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमित्यादी मइच्छन्दो ब्रह्मपरी योगेन एवमव्यकशब्दोऽप्यचरवाचक इति । न हि सांख्यमनाइव वेदान्तेऽपि महछन्दः प्रधमकायें वक्त शक्यते । तस्मादिन्द्रियादिवाक्ये सांख्यपरिकल्पितानां पदार्थानां नामापि नास्तीति सिद्धम् । चकारोऽधिकरणसम्पर्णत्वद्योतकः । चमसवदविशेषात् ॥ ८॥ पुनः श्रुत्यन्तरेण प्रत्यवस्थितं निराक मधिकरणान्तरमार- भते । ननु प्रकरणवशात् पूर्वमस्मदुकोऽर्योऽन्यथा वर्णितः। यत्र प्रकरणापेव नास्ति मन्वे तदस्माकं मूलम् । अजामेकां लोहित शुलक्षणां वहीः प्रजाः सृजमानाए सरूपाः। प्रजो छेको जुधमानोऽनुशेते जहात्वेनां भुक्तभोगामजोन्य इति । यदापौदं खेताखतरोपनिपदि चतुर्थाध्याये विद्यमानत्वात् पूर्वापरसंबदमेव वक्तव्यं तव वद्मवादिनी वदन्ति कि कारणं ब्रह्म- पक्रम्य ब्रह्मविद्यैव निरूपिता । तथापि पूर्वकाण्डे प्रणवादि- मन्त्राणां नायं नियम इति प्रसवेऽपि मतान्तरवाचकस्यैव प्रया- तोपयोग इति शहा। ते ध्यानयोगानुगता अपग्मन् देवाम- 'यक्तिं खगुणनिरूदा मिति च तथा ज्ञानौहानजावीशानीशावजा गरिन रात वा पाठ.। + निगदामिति समीचीन पाट।

·पादः1] अणभाष्यम्। १२२ घेका भोक्तृभौग्यार्थयुक्ता। अग्रे च यो योनि योनिमधितिष्ठ- त्येको विश्वानि रूपाणि योनीच सर्वाः। ऋषिप्रस्तं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञान विभत्ति जायमानञ्च पश्येदित्यादि च वाक्यानि कपिलतन्मतवाचकानि वर्त्तन्त इति सांख्यमतममि वैदिक- मेवेत्येवं प्राने उच्यते चमसवदविशेषात् । अागबिलथमस जईबधः तस्मिन्यशी निहितं विखरूपम् । तस्यासत ऋषयः सस तीरे वागरमौ ब्रह्मणा संविदानेति । मन्ते यथा न विशेषो विधातुं शक्यते। न हि कविशेष कल्पयित्वा तत्राळग्विलचमस कल्पयित्वा तत्र यमोरूपं सोमं सप्त होतारो मन्त्रेण भक्षयेयुरिति कल्पयित' शक्यते । तथा प्रतते रोहितशलकृष्णशब्देन रजासत्वतमांसि कल्पयित्वा न तशेन सर्वमेव मतं शक्यते कल्पयितुम् कपिलपिवाक्य- मम्यनित्यसंयोगभयानित्यम्पेरेवानवादकम् । मात्रेण प्रकरणत्यन्तरनिरपेक्षेण विशेषः कल्पयितु शक्यः । तस्मात्र ज्योतिरूपकमात्तु तथायधीयत एक ॥ ६ ॥ ननु चमसमन्ने अर्काबिल इति मन्वयाख्यानमस्ति गिर- समसः प्राणा वै यशः प्राणा वा स्पय इति । नाव तथा व्याख्यानमस्तीतीमामाभट्टां परिहरति तु शब्दः। अजायब्देन ज्योतिरेवोयते । यथाघजा अल्पदोगधी तथेयं नश्वरमुख- दाची। पग्निसूर्य सोमविद्युद्वपात् ब्रह्मणो हंमोक्तचरणरूपा ·१२४ अणुभाष्यम्। Kध्यायस्य भगवत्कार्यरुशवात् तासां विधतं विकृतमककाइराणीति श्रुतेय प्रथमोत्यबा देवता अजाशब्देनोच्यते । तत्र हेतुः उप- क्रमात् । अवेयोपक्रमेत देवाग्निस्तद्वायुस्तदादित्यस्तदु चन्द्रमा इति। वा सुपर्णेति पाग्रे मध्येचायं मन्तः पूर्वोत्तरसम्बद्ध मेव वदति सा मुख्या सहिः। अजयं जीवब्रह्मरूपमिति । अत्र प्रकरणे न स्पष्ट इति निरूपयति । तथाहि। शुत्यन्तरे पष्टमेव अधीयत एके। यदने रोहितए रूपं तेजमस्तद्रूपं यधुक्त सदपा यत् कणं तदन्यस्येति । एषमयेऽपि कलाये भनेन जोवेनामनेति जीवनप्रणोशानुप्रवेशः वीजेऽपि चैविध्यमिति सरूपत्वं भगवत अभीगे हेतुः जीवेन भुक्तभोगामिति । तस्मात् प्रष्टतेऽपि चमसयच्छ्रुतावेवार्थकथनात्र सांख्यमतमतिपादकत्वम् । कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः ॥१०॥ ननु द्विविधा शब्दप्रयत्तिः। योगो रूढ़िवा। तत्र प्रजा- गदः छागायां रुढ़ः न जायत इति, योगः । प्रमुभयरूपत्वात् कथं सटिवाधकबमित्यायध परिहरति । कस्पनोपदेगाच । कल्पनाऽधापदिश्यते । बाधा सूष्टिः कल्पनया प्रजामप्देनोच्यते। यथायजा वर्करसहिता सवसा स्वामिहिता तथेयमिति उप- देशपदात् तथोपासनमभिप्रेतं । चकारात् परीक्षवादोऽपि वेदया हिताय। यथा भादित्यो चे देवमधु । वाचं धेनुमपा. सीम। पुलोकादीनाक्षामित्वं पक्षाग्निविद्यायां । प्रक्षतेऽप्यविरोधः योगरूट्रिष्यतिरेकेणाप्येषाविद मदमसत्तिरिति। समादजामन्देन न सांख्यमसमिद्धिः। तथा • यति.

·8 पादः। . अणुभाष्यम्। १२५ नसंख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च ॥ ११ ॥ मन्लान्तरण पुनराशर परिहरति । वृहदारण्यकपड़े श्रूयते। यस्मिन् पच पञ्चजना अाकाशय प्रतिष्ठितः । तमेवमन्य प्रामानं विहान् ब्रामतोऽमृतमिति । यद्यत्र पञ्चजनाः पञ्चोच्यन्ते । न पसानां पञ्चगुणवं समा- सानुपपत्तेः। तथाहि । श्राद्यः पञ्चशब्दः संख्यावाची संख्येय- याची या। श्रार्थ पञ्चसंख्याया एकत्वान पठीसमासः संख्यायां संस्थाभावाच । संख्येयपरत्वे हितीयस्य संख्यात्वे पञ्चत्वमेव पूर्वववेदनन्वयः । विधायकाभावाय । अतो पोसा- पठजनसंज्ञाविशिष्टानां वा पनत्वमिति यथासम्भवमर्थः । तथापि मूढ़ग्राहेण संख्योपसंग्रहेऽपि लक्षणार्थ केनचित् धर्मेण पघसंयाह केण भाव्यम् । स च या मते न सम्भवति। तथा मति पञ्चैव तत्त्वानि म्युः। प्रतस्ते नानाभावा एव स्वीक- तव्याः । यद्यपि भूततम्माधाकृतिचित्तिपन्नःस्थितत्वधर्मा व शपयन्से तथापि न ते तथोतवन्तः। मूलमरुसिरविशतिर्महदायाः प्रकृतिविकतयः सप्त । पोडशकर षिकारो न प्रकृतिन विकृतिः पुरुषः। इत्यन्यथोपगमारा। पुरुषे वैलक्षयाभावप्रसङ्गए। किश्च । नायं त्यर्थ इति सतायेव प्रतीय प्रतिरेकात भाफामऐति एकारादाला। पमिमित्यधिकरणयनोकः। तम्मादाननाधि मन्तए तम्मतसिद्धिः।

·भास्तवत् पञ्चपञ्चशब्दः पञ्चविंशतिवाचकतया परिवला १६ अणभाष्यम्। प्राणादयोवाक्यशेषात् ॥१२॥ नववश्यं मन्च स्यार्थी याद । . i༌་དབ अतो मन्त्र तन्मतसिद्धिरित्याभदा परिहरति । जनाः। वाक्यरोषस्य मन्त्रार्थनियामकत्वात् प्रारस्य चक्षुषः योवस्य धोत्रमन्त्रस्यान मनसो मन इति। । माणादीनां मस्य वाकरशेयत्वम्। उच्यते । प्राणादयः वाचकास्ते ज्ञानरूपं या क्रियारूपं वा कार्य जनयन्ति रण। तत्र तेषां करणान्तरापेक्षाभावात् । प्राणादिमत्त्वं बाधित स्यात् । भगवतो माहाम्यविरोधछ । खार्थनिर्माद्वार्थमन्यार्थे वर्तते पश्जमवाक्यस्य च श्रतो पचवत्तीजनयन्तीति प्राणादयः परजनाः । संगयोऽथ विपयासो निराय. स्मनिरव । वाप इत्युच्यते बुद्देलक्षणं वृत्तितः पृथगिति । तपा तत्तषकारक खकार्यजननं न स्वतः किन्तु इयोरेकार्थत्वे सर्व सनतं स्यात् । खण्डत्वाय शेपत्वं कवानगवतो न माहाम्यविरोधः। নম্ন দামইন লঙ্গ प्रापमाणा गृहीता रसनाचाने मतिष्ठित्यनं गृहीतं . जसि पत्ता चावचकत्र भवतः। सहभावित्वात् कविदेक ग्रहणं क्वचिदुभयग्रहणमिति । नेते सर्व पक्षव भवन्त्यतिरि ध्यते परमाकाशः। तस्मात् पापादय एवं पतजना इति न तनात सिद्धिः । .

·१२८ अणुभाष्यम्। (२ बाध्याय कल त्वनिषेधपरं तस्यैव प्रतीतः । सवैलक्षणा वेदिकानाम- घाधिताकवाक्यत्वस्याभिप्रेतवादिति चकारायः। कार्यमकारे भेदस्त माहात्म्य चापको न तु वाधकः । बहुधासतिसामथ्र्य लोके ऽपि माहामारचकमिति । तस्मान्न श्रुतिविप्रतिषेधात् सति- परिग्रह इति सिद्धम् । समाकर्षात् ॥ १५ ॥ पुनरन्यथाशय परिहरति । ननु कचिदसहा इदमग्र श्रासोदिति । क्वचित् मदेय सौम्येदमय पासीत् । तदैक पाहु- रसदेवेदमय आसीत् । अव्याहतमासीत् । नासदासीन्द्री सदा- सीत् तम पासीदित्यादिवाक्येषु ब्रह्मणोऽपि विगानं श्रूयते । तक पहुरिति कम्यवत् पधान्तरं सम्भवति । नासत्तमः- शब्दबंध प्रतिपादयितुं शक्यते असवेव स भवतीति बाधात् । आदित्यवर्ण तमसः परस्तादिति च। तस्मात् कारणत्वेनापि श्रुतिविप्रतिषेधात् बनाकारण नेत्येवं प्राप्त उच्यते । समाकर्यात् । श्रामप्यते स्वम्यानात् च्याव्यत इत्याकर्षः। सर्वेधतेषु वाक्येष असदादिपदानां न निरात्मकत्वाद्यर्थी उयन्ते किन्तु वेलच. एथेन। सर्वशब्दवाच्यत्वं च सिद्धं ब्रह्मणः । यथा को श्रद्धा वेद क इह प्रवोचत्। सः वेदा यत् पदमामनन्ति । यती वादी निवर्तन्ते । मनसवानुद्रव्य इत्यादि सर्वे विरुद्धधर्मा भगवत्यच्चन्ते । एवमनेकविरुडशब्दवाचल' लोकप्रसिद्धताह- शार्थत्वात् सभाकर्षादवगम्यते । त यथा यथोपासते तथा भव- तीति फलधापनार्य असन्चेष स भवतीति यथा कंसादीनां ·माद । अणभाष्यम्। १२६ मारकः । तदेक आहुरित्यव सर्वप्रपञ्चवलक्षण्य प्रपञ्चरूपोऽपि स इति प्रथमः यक्षः। अव्यासतमसत्यक्षेण तुल्यं नासदासीदिति मनस्तदपि ब्रह्म । तम पासीदित्यनाभिव्यकम् । कमणोऽपि भग- वत्त्वात् पूर्वकाण्डेऽपि तस्मादेव सृष्टि. न हि तमशः खेन गूढत्व' लोके सम्भवति। अतः कचिदिलक्षणात् याचिदविल- क्षणात् ब्रह्मणो जगत् । भगवादेव स्वयंकाट कता च । सना. पति चैकवाक्यत्वे अज्ञानानिराकरणञ्चायुत्ताम् । तस्मात् शब्द यैलक्षण्येन श्रुतिप्रतिषेधो वा न शक्य इति सिद्धम् । जगदाचित्वात् ॥१६॥ एवं शब्दविप्रतिप, परिहत्याविप्रतिषेधं परिहरति । कोशीतकिब्राह्मणे बालाक्यजातगदुसवादे वालाकिरजातशत्रये वयोपदेष्टमागतः आदित्यादि दनिशेक्षिपुरुषपर्यन्तं परि- च्छिननयोपासनापुरका तथा निराशते तमेष ज्ञानाथ भुषा ससाद । ततः सुमपुरुषसमीपमुभावागत्य ब्रह्मवाद्य धक्रतुः । तत्र कैय एतक्षालाके मुरुयोयटे त्यादी जीवः प्रशान्तः । तमादेव सर्वोत्पत्तिक्ता मनमोऽप्यनुप्रवेशप । तत्र सन्देहः जीवएव ब्रह्मसहितः कर्ता ब्रोध वैति। सब जीवएय कर्ता सर्वस्य जगतो ब्रह्मलादयः तस्य धर्मा राजत्वषयजमानत्व- वहां। अस्मिन् प्रकरणे ब्रह्मोपक्रमेण जीवपर्यवसानोलेः सर्ववैव ब्रहालनोतो जीपए फर्ता। तथा सति लोकेऽपि जीवकटत्व सहजं भवेत्। बन्धमोचव्यवस्था ६ एवं सत्यर्थात् प्रशतेरेव •धिषितपदिदि बएसके नास्ति। १.

·अणभाष्यम्। [२अध्यायन्य फलियतीत्येवं प्रास उच्यते । जगदाचित्वात् । एतेषां पुरुषाणां फर्ता यस्य चैतत् कम्त्युपक्रमे एतच्छब्देन जगदुच्यते । पुरुष. शब्देन च जीवः। तबड़जीवात्मकं जगत् ब्रह्मकर्ट कमिति पूर्वसिद्धम् । तदनुरोधेनापि * ब्रह्मपरत्वमेवोचितम् । नत सर्व विघ्नवोऽश्रुतकल्पना । अतः सुपुप्तायपि ब्रह्मण्येव लय- स्तमादेव सबमिति ज्ञातव्यं । प्राणामशब्दवाचत्वं त पूर्वमेव सिद्धम् । तस्मान जीवाधिष्ठिता प्रकृतिः कारणं । जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति चेत्तदाख्यातम् ॥ १७ ॥ किञ्चिदागर परिहरति । नन्वत्र जीवएव मकान्तः । कैप एनहालाके पुरुषोधयिष्टेति । ब्रह्मत्वद्यापि न सिद्ध मेता. दृशतादृशमिति। अतः भयनोत्यानलघजीवधर्मदर्शनात तस्यैव ब्रह्मत्व जगत्कटत्वञ्च तत् स्वतोऽनुपपन्न प्रमती फलि. अथवा । मुख्य माणलिङ्गमध्यवास्ति प्राण एवैकधा भवतीति । सुषुप्तौ तस्यैव हत्तिरूपलभ्यते । विद्यमानादेव सर्वोत्पत्तिप्रलयो। सच प्रकृत्यंगः । अतो जड़ादेव प्रधानात् एटावपि सर्बोत्पत्तिः। अतोऽम्मात् प्रकरणात् जीवहारा साधाहा प्रक्षतेः कार एवमित्येवं प्राप्त उच्यते । तद्यख्यातं । एतयोरुभयलिङ्गलमेव नास्तीति पाययवादिह तद्योगादित्यत्र गर्वमेव कार्य भगवतएव नान्यस्मादिति। अतोऽस्मात् ब्रह्म- वादएष सिदाति न मशतिपादः । यति । तदनुरोधेनामाचौतिक-1 ·पादः । अणुभाथ्यम्। १२१ अन्यार्थन्तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ॥१८॥ खमतेन परिहारमुक्का नियतधम्मवाटेनापि परिहार- माह। खापप्रतियोधा जीवधावेव । चक्षुरादिलयाधारत्वं माणस्येति । तमिवपि पक्षे अन्चार्थं तदमेकीर्तनं । भेदे हि तनिराकरणमषश्यं कर्तव्यमिति तुशब्दः । ब्रह्मातिपत्त्यर्थमेव जीवलयोहमी मृतिवलक्षण्येन प्राणकीर्तनमाययवहाबोधाय । कुत एतदवगम्यते तबाह। उयक्रमोपसंहाराभ्यामेवावगम्यते । यो थै वालाक एतेयां पुरुषाणामित्युपक्रमे मुख्यं ब्रोव निर्दिष्टं। तज्ज्ञानेनासरजयः सर्वेषां भूतानां श्रेठं खारान्यमाधिपत्य- चेति फल। न ह्येतद्दयममुख्य संभवति । अपिच । प्रश्नव्याख्या- नाभ्यां । कैप एतवालाके पुरुषोगयिटेति प्रश्नः । नव जीवस्य जातवादधिकरणमेव न जातं। यष एतहालाके पुरुषोशयि- टेति प्यारयानं न हि नाडीजीपयितुं व्याख्याति किंत प्रति. भातंब्रा । कथमेतदवगम्यते । नाड़ीयतिरिक्त मामा शाप्यत इति। तचाई। एवमेके । एक मासिनो पाजसनेयिनः । तत्रापि तयालाकिनाधणे सहोयाचाजारागवर्यवेष एरात् मोऽभूत् य एम विज्ञानमयः पुरुपन्देपो प्राणानां विज्ञानेन विधानमादाय य एषोऽन्तईदय प्राकाशस्तमिन् गेले त्यत्रा. फायगम्देन बसता सौम्य सदा सम्पयोमवतीति व बंध- पोगोमयतीति प । सग्मादाधारभूतनाभापनार्थवानीवमुस्य- मापतिद्वारा मतियादवमहतं ।

·अणुभाष्यम्। [२ययायम्य .. वाश्यान्वयात् ॥१६॥ पुनर्जीवनमायादेन प्रतिकारणयादमाशन परिहरति । हदारपके चतुफैं पठे च यानयकामंत्रयीमवाद येनाहं मामताप्यां किमहं तेन कुर्य्यामिति विरक्तिमुना यदेव भगवान् वैद नदेय मे बहोसि पृष्टे तामभिमुखीकत्य न वारे पत्युः कामा- येत्यादिना अमृतत्वाय जानमुपदिशति । पठे पुनरुपमंहार येता- बदरे खषमतत्वमिति होना यानवस्काः प्रवबाजेति। तत्र जीवस्य प्रकरपित्यं ग्रहापोवेति संशयः । तवामनः मियाय लपतीया पुवाद्यपेक्षया बोधयन् जीवमेयोपक्रमे पात्मत्वेन यदति । तदनु तव दर्शनादि विधत्ते तेन सर्व विदितमिति फल- मा। तब कथमात्मनानेन सर्वज्ञानमित्याकाक्षायां वद्य तं परादादियादित्यादिना ददं सर्व यदयमात्मेत्यन्तेन तस्यैव सावमाह। तदनु कथमम्मिन् सङ्घाते श्रामज्ञानं भवतीत्या- काहायां दुन्दुभ्यादिदृष्टान्तवयमाह । परम्परया वाद्याभ्यन्त- भैदैन । यथा महाकोनाइले दुन्दुभे ईन्यमानस्य गग्दो सहीती भवति। तव करणं दुन्दुभिदर्शनं दुन्दुभ्याघातदर्शन वा । अनुमानहारा चित्ते तत्र निविष्ट तत्माक्षात्कारो भवतीति । तथा शाम्मनो बोधकपा-नुसन्धाने तसाचात्कारी भवतीति । तत्र कयं सर्वत्वमित्याकाज्ञायां ततएवोत्पत्र सर्व नामरूपा- मक तमिन्नेव लौयत इति स ययेति येनाह। मध्येऽपि स एव नातिरिक्त विशतीति स यथा सैन्धवयन इत्यनेनाह। प्राधेय. खेन तावन्मातनिराकरणायाह । न प्रेत्य संजास्तीति। नाममात्रका रसिक।

·यादः। अणुभाथ्यम्। १३३ कार्यातिरिक्तरूपं कथयितुं न शक्यत इति । तत्र विशेषाका. शायामतिरिकाकथने वञ्चकत्वमाशा तत्परिहारायाह सही. वाचेति । अविनाशोल्यनेन कार्यवेलक्षण्य मिडवत्कारेणोक्का विषयसम्बन्धन संसारमाह। मावासंसर्गस्त्वस्य भवतीति । विशेषतस्त्वकथने हेतमाह यदैतमित्यादिना यावत् समामि । चचूरूपमेव पश्यति नात्मानं । ननु रूपमप्यात्मेति चेत् तत्रा. पश्यन्वै तत् द्रष्टव्यत्वेन न पश्यति न हि द्रष्टवरूपं दृश्यज्ञानेन जातं भवति अतद्रूपत्वात् । एवं द्रष्टदृश्यव्यवहारे प्रज्ञानायस्थायां विशेषततज्ज्ञानमशक्यमना ज्ञानोत्तरं कम्मकर्वभाव एव नास्ती- त्याह। यत्र वा अन्यदिव स्यादित्यादिना। इदमेव हि ज्ञान- ममृतत्वमिति । तत्रादिमध्यावसानेषु जीयप्रकरणमित्येव प्रति- भाति । तस्य ब्रह्मता जगत्कर्ट त्वमित्येवोत्कर्ष: । नत तस्मादन्यत् अद्यत्वेन वक्तुं युक्तमर्थविरोधाच । तस्मादे सृष्टिवाक्यानामेतत्- न्यायेनान्यार्थत्वान्न ब्रह्म जगत्कारणमिति प्रतिवाद एवं युवा इत्येवं प्राप्ते उच्यते। वाक्यान्वयात्। इदं वाक्यं भगवत्येवान्वेति । नाव नीवप्राधान्यगन्धोऽपि । सर्वत्र भगवदन्नयनव जीवस्यापि मियलम् । तस्यैष सुखरूपत्वात् । सर्वोपनिपदनुरोधेनेवास्याप्य- र्थस्य वाणुमुचितत्वात् तमेव विदित्वाऽतिमृत्यमेति आनन्दा- श्व खिमानि भूतानि जायन्ते सर्व एवाग्मानी व्युचरन्ति एप घेवानन्दयातीत्यादिवृतिसहस्रनिःसन्दिग्धेत्राणः स्वरूपं कार्य- मंपाय प्रतिपादिता तोदमपि वाक्यं तत्परमेयोचितं । सर्व दापरतिक.।

·[२ध्यायस्थ अणभाष्यम्। १३४ तव जीयो व्यवहारस्य नन्मूलकत्वेन पूर्वमुतत्वात् । विषयस्पर्शी विज्ञान- त्वमपि तस्यैव । एवं सति सर्वमेव सङ्गतम् भवेत् । अतो वाक्यान्वयान जीवपरत्वं येन प्रकृतिवादः स्यादिति । प्रतिज्ञासिद्देलिङ्गमाश्मरथ्यः ॥२०॥ नियतधम्मवादिनामपि मतेन प्रकृते सिद्धान्तं वक्त पक्षा- न्तराण्याह। तब ब्रह्मवादैकदेशिवादाः सन्ति । नाम स्वस्य भोगनिष्पत्त्यर्थ खांभो भगवता रुतो विस्फुलिनव- दिल्याश्मरथ्यो मन्यते । अनादिसिइएव जीवथैतन्यमाचं शरी. रादिसद्धाते प्रविष्ट इति चिति तन्मावेण प्रवेशे च मोक्ष इति च भीडुलीमिराचार्यः। काशकत्मस्तु भासत्या विषयभीतरूपं भगवत एव जीष इति। तेऽपि स्वमतानुसारेणाव परिह- रन्ति । तत्र पुवादिप्रियसहयचनात् जीवप्रकरणमेवेतदित्यापन जीथीपक्रमस्थान्यत् प्रयोजनमित्याह । प्रतिज्ञासिडेरिति पठी। तस्या लिङ्गं अंशत्याज्जीवस्य तदभेदेनोपक्रमः प्रतिज्ञासिडेलिङ्ग भवति । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञान प्रतिज्ञा। तस्यैवाये यात्- पाद्यमानत्वात् तस्या एतत् साधकं यथा जीवो भगवान जड़ इति पाश्मरथ्यो मन्यते । योतव्यादिविषयस्तु भगवानेष । तस्मानियाधमजोववादेऽपि न जीवोपक्रमोदोषः । उत्क्रमिथ्यत एवम्भावादित्यौड़लोमिः ॥ २१ ॥ तिनमित्यनुवर्तते । यदव जीवोपक्रमेण भगवतः श्रव. पादिकमुक्तं सत् संसारभावात् उस्कमिप्यतो जीवस्य लिङ्ग मुक्ती जीवो भगवानेव भविष्यतीति भापकं । अन्यथा सैव कयम- ·१ पादः।]. अणुभाष्यम्। १३५ मृता भवेदिति इति मन्दी हेतौ स्त्रिया विश्वासार्थ गौण. मियवैराग्यार्थञ्च जीवोपक्रमः कर्तव्य एवेति पौडुलोमिरा- चार्यो मन्यते । तस्मात् भिन्नजीवपक्षेऽपि नाच दूषणम् । अवस्थितरिति काशकृत्स्नः ॥ २२ ॥ लिङ्गमित्येव भगवतएवावस्था जीव इति । अतः संसार- दशायामपि जीवो ब्रह्मेति नात्रीत्क्रमणमुपचारी वा। अन्यथा काथमात्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवतीति नह्यन्यस्य सबै प्रियं भवति। मोक्षस्तु ज्ञानमेव उत्तरत्र कर्तव्याभावात् । अव- स्थया व्यवसायात् सिद्धान्तादिशेपः । इति शब्देनैतावदरे खखमृतत्वमित्युपसंहारो हेतुरस्य पचखेति कामना- मन्यते । तस्मान्जीवोपक्रमो भगवतएवावस्थाविशेषो जीव इत्यस्य पदस्य लिङ्गम् । तस्मान्मैत्रेयोनावणेनापि जीवदारा मसति- कारणयादासिद्धिरिति सिधम् । प्रकृतिय प्रतिज्ञादृष्टान्तानपरोधात् ॥ २३ ॥ एवं प्रकृतिकारणवादनिराकर पेन बध्नाणएव कारणत्वे सिदेऽप्यईजरतीयतयोभयस्थापनपनं परिहामधिकरणमार- भते। ननु ब्रह्मकारणतां न निराकुर्मः । श्रुतिसिदत्वात् । किन्तु ममवायिकारणं प्रकृतिरेव कार्यकारणयोरवैलवण्यात् । ममयायिकारणानुरोधि हि कार्य । अन्यत् सर्व भगवानस्तु । अपेक्ष्यते च समवायिनिमित्तयोर्भेदः। कम्मण्यपि श्रुतिरमति- समवायो धमें। एवं प्रधवादेऽपि स्मृत्युक्ता प्रशतिः समवायि कारणं अशा निमिजकारणमित्येवं प्राप्ते एयते। मसतिय ·१३६ अणुभाष्यम् । [२थायम्य निमित्तकारणं समवायिकारणच ब्रोव। प्रकृतिपदप्रयोगात् । स्मृतिसिद्धटतीयसर्वधर्मापदेशः । चकारात् यत्रेत्यादिसर्व संग्रहः । कुत एतत् । प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् । प्रतिज्ञा। अपि वा तमादेमममादो नानृतं श्रुतं भवत्यमतं मतं भवत्य- विज्ञातं विज्ञातं भवतीति । दृष्टान्तः। यथै केन मृत्यिगईन सच मृण्मयं विज्ञातं स्यादित्यादि । प्रतिसादृष्टान्तयोरनुपरोधः धवाधनं तस्मात् समयायिकारणज्ञानेन हि कार्यधानम् । उमयोग्रहणमुपचारव्याहत्त्यर्यम् उपक्रमोपसंहारवत् । प्रतिक्षा- मात्रत्वे अदृष्टद्वारापि भवेत् । दृष्टान्तमानवे स्वनुमानविधया स्यात् । तथा सति सर्वसमानधर्मवत् ब्रह्म स्थात् न सम- यायिकारणम् । उभयोग्रहणे तु प्रतिज्ञाया दृटमेव हारमिति समवायित्वसिहिः 1* कार्यकारणयोर्भेदामदमतनिराकरणाय पिण्डमणिनखनिफन्तनग्रहणं, नधा सति यन क्वचिगवान् जातः सर्वव जातो भवति मञ्च जातं भवतीति सामान्य- लक्षणप्रत्यासत्तिनिराकरणाय च वाचारभणं विकारी नामधेय- मिति पलीकचनिराकरणय च मृत्तिकत्येय सत्वमिति ब्रह्मवे. नव जगतः सत्यत्वं नान्यति । मामान्यलक्षणप्रत्यासत्ति. निराकरणच म्पटमेवाग्रे चोणि रूपाणीत्यत्र कारियति । प्रती प्रारूपेण मत्यम्य जगतो यद्येव समवायिकारणम् । देहात्मा धुधिश सत्या विकारवुद्धी दोपः । सुतिसामर्थ्य प्रमाणमित्युक्तम् । तस्मात् ब्रह्मव समवाथिकारणं न प्रकृतिः । • भापरिनि का।

·पाद 1] अणुभाष्यम्। अभिध्योपदेशाच्च ॥२४॥ लिशान्तरमाह । सोऽकामयत बहुस्यां प्रजायेयेतीव्यव कामनं तस्याभिध्यानम् प्राप्तकामत्वात्र कामना । सदभिध्यानं सृष्टाबुपदिश्यते । बहुस्यामिति खस्यैव बहुरूपत्लाभिधानेन सृष्टं स्वयमेव भवति। सुवर्णस्यानेकरूपत्वं सवर्णमतिकवएय । अध्यासाभावात् गौणत्वापत्तेथ। न हि मुख्यं बहुभवनं योगिनां सम्भवति । सर्वभवनसामान्मुख्य सम्भपति गौणकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । चकारादिदं सर्व यदयमामेति कार्यस्य प्रबल तिहारुतिले समावति नान्यथा। प्रथा। सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीतेति तस्य जगद्रूपत्वेनाभिध्यान- मुपदिश्यते । तद्भवासमवायित्वे घटत इति चकारादेकत्वेन पृथक्केन बहुधा वियतोसखमिति । साक्षाञ्चोभयानानात् ॥ २५ ॥ लिङ्ग मुक्ता श्रुतिमेव प्रमाणमाह। साचार ऋत्येव सम- वायित्वमुच्यते । पकारात् स्मृत्यापि । कथं त्योच्यते । तबाइ। उभयावानात् । अप्रण: सकामात् वनणेव च सृष्टिप्रलययोः पानानात् । सर्वाणि ह वा इमानि भूसान्याकागादेव समर- पाने का प्रत्यस्तं यन्तीति । अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः मलयस्तथेति प। न तमिनिमित्तले सम्भवति सुवर्णादियु नथोपनधः। लोकदन्यायेन साहात । तस्मात् भगवानेय समवायिकारणम् ।

·अणुभाष्यम्। [२ अध्याय स्म - निमित्तकारणं समेगायिकारण ब्रह्मैव। प्रक्षतिपदप्रयोगात् । स्मृतिसिटतीयसवधर्मापदेशः । चकारात् यवेत्यादिसर्व संग्रहः । कुत एतत् । प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् । प्रतिप्रा। अपि वा तमादेशमग्रानो येनावृतं श्रुतं भवधिमतं मतं भवत्य- विज्ञातं विज्ञानं भवतीति । दृष्टान्तः । यथैकेन मृत्पिगड़ेन सव्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यादित्यादि। प्रतिज्ञादृष्टान्तयोरनुपरोधः अवाधनं तस्मात् समवायिकारणचानेन हि कार्यज्ञानम् । उमयोगह एमुपचारव्याहत्त्यर्यम् उपनामीपसंहारवत् । प्रतिभा- मानव अदृष्टदारापि भवेत् । दृष्टान्तमात्रले त्यनुमानविधया स्यात्। तथा सति सर्बसमानधर्मवत् ब्रह्म स्यात् न सम- वायिकारणम् । उभयोहणे तु प्रतिनाया दृष्टमेव हारमिति समवायित्वसिद्धिः ।* कार्यकारणयोर्भेदाभेदभतनिराकरणाय पिण्डमणिनखनिकृन्तनयहणं । , तथा सति यच क्वपिनगवान् जातः सर्वव जातो भवति सर्वच जातं भवतीति सामान्ध- लक्षणप्रत्यासत्तिनिराकरणाय च वाचारम्भणं विकारो नामधेय- मिति प्रलोकचनिराकरणाय च मृत्तिकेयेय सत्यमिति ब्रह्मवे. नैव जगतः सत्यत्वं नान्ययेति । सामान्यलक्षणप्रत्यासत्ति. निराकरगश्च म्पटमेषाग्रे घोणि रूपाणीत्यस करिय्यति । अतो प्रारूपेण सत्यस्य जगतो व्रीय समयायिकारणम् । देशाम. बुद्धिन मत्यां विकारवुद्धी दोपः । श्रुतिसामथ्र्य प्रमाणमित्युक्तम् । समात व समवायिकारणं न प्रततिः। - । • भमवायवसिरिरिमिक.।

·पाद ।] अणुभाष्यम्। अभिध्योपदेशाच्च ॥ २४॥ लिङ्गान्तरमाह । सोऽकामयत बहुस्यां मनायेयेतीत्यत्र कामनं तस्थाभिध्यानम् आप्तकामवान कामना। तदभिध्यानं सृष्टावुपदिश्यते । बहुस्यामिति स्वस्यैव बहुरूपत्वाभिध्यानन सृष्टं स्वयमेव भवति। सुवर्णस्यानेकरूपत्वं सुवर्णप्रकृतिकत्वएव । अध्यासाभावात् गौणत्यापत्तेश्य । न हि मुख्यं बहुभवनं योगिनां सम्भवति। सर्वभवनसामान्मुख्षे सम्भपति गौणकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । चकारादिदं सर्च यदयमामेति कार्यस्य प्रधान भूतियाकतिले समावति मान्यथा। प्रथया। सर्वं खल्विदं प्रया नजलानिति शान्त उपासौतेति तस्य जगलूपत्वेनाभिध्यान- सुपदिश्यते । तद्ब्रह्मसमवायित्वे घटत इति चकारादेकाविन पृथक्कन पहुधा विश्वतोमुखमिति । साक्षाच्चोभयानानात् ॥ २५ ॥ लिङ्गमका श्रुतिमेव प्रमाणमाह। साक्षात् श्रुत्येव मम- धायित्वमुच्यते । चकारात् मृत्यापि । कथं त्योचते । तबाह । उभयाधानात् । माण. सकागात् ब्रह्मण्येव च सृष्टिप्रलययोः पानानात् । सर्वाणि हवा इमानि भूतान्याकागादेव समस्- पय प्राकागं प्रत्यस्तं यन्तीति। प्रई सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयम्तधेति च। न तस्मिविमित्तले सम्भवति सुवर्णादियु नथोपलयः। लोकवेदन्यायेन साक्षात्व । तस्मात् भगवानेय समवायिकारणम् । १८ ·१३८ अणुभाष्यम्। पधावस्य श्रात्मकृतेः परिणामात् ॥ २६ नगु सएव सर्व सृजति स एवावति हन्ति चेति कर्तत्व- मत्तीतेराकामादिवास्यमप्यौपचारिक भविष्यतीति निराकर- णायाह । पामतेः । तदात्मानए स्वयमकुरुतेति खस्येव कर्मकर्टभायात् भविष्कृतत्ववचनाचालौकिकत्वम् । तथापि भानार्थ गुपपत्तिमाह। परिणामात् । परिणमते कायाकारे- ऐति अविलतमेव परिएम सवर्ण गाणि च तेजसानि । पईचालोकिकत्वात् अधकारणस्वएव पटते । पूर्व्यावस्थान्यथा- भावन कार्यसत्य मुरोधादवोकर्तव्यः। वक्ष्यति । तेस्त गन्दमून्नत्वादिति । पन्यानि प लिदूषणानि परिहरिष्यति । समात् ग्रापरिणामलक्षणं कार्यमिति जगासमवाधिकारण मन्मए एवेति सिधम् । योनियहि गीयते ॥२७॥ धानेपु किञ्चिदाना परिहरति । नम्बए जड़ानां ग्रहोक- कारणत्वं । चेतनेषु त योनिवीजयोः समयायित्वदर्शनात् पुरुष- स्वात् भगवती योनिरूपा प्रततिः समषाधिकारणं भवत । गुकमोणितसमयेतत्वाधरीरयेत्यामा परिहरति । योमिय मधेव। गामायादभिराकरपाय चकारः । तव युकिरती ममाएयति हि गोपत इति। गुलिमाया सदेर सौम्येदमप पासोदेकमेवाद्वितीयमिति पूर्व मेकमेव प्रतिभातम् । भाकागा. देव प्रानन्दाहोदेवावकारयानन्यकारणले जगतो वगम्यते। । •महादिनिका ·पादन] अणुभाष्यम। इतरापचायां हैतापत्तेः । गौयते च । कारमोशं पुरुष ब्रह्म- योनि । यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीरा इति च । मम योनि- महद्ब्रह्म तम्मिन् गर्भ दधाम्यहमिति । तासां ब्रह्म महद्यो- निरहं बीजप्रदः पितेति च । अचरपुरुषोत्तमभावेन तथात्वं । तमात् योनिरपि भगवान् पुरुषोऽपि सर्व वौयं जीवय भगवानिति इदं सच यदयमामेति सिधम् । तस्मात् केनरम्य- शेन प्रकृतिप्रवेशो नास्तीत्यशब्दत्वं सांख्यमतस्य सिक्षम् । एतेन सर्वव्याख्याताः व्याख्याताः ॥२८॥ मानवादण्यतिरिक्षमाः सर्वे पादाः अवैदिकाः पेदविरुषा. रोत्याह। एतेन नावादस्थापनपूर्वकं सांस्यमतनिराकरऐन सम्य पातजलादियादा व्याख्याताः। अवैदिका अनुपयुक्ताय । वैदिकानां हि वेदः प्रमाणं । तस्मिन्बयाफले मान्तिप्रतिपया एव सर्व वादा इति । एतसोको विस्तरेणाने यच्यते । गतिरथायसमाप्तियोधिका । रति श्रीवेदष्यासमतपति श्रीवभाषाविरचित प्रधागुभाध्ये अपमाध्यायस्य चतुः पादः। प्रथमोऽध्यायः समाप्त ।

·द्वितीयोऽध्यायः। स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेत् नान्यस्मृत्यनव- काशदोषप्रसङ्गात् ॥ १॥ प्रथमाध्याये वेदान्तवाक्यानां विवादास्पदानां ब्रह्मपरत्वेन समन्वयः प्रतिपादितः । अधुना सुतिस्मृत्यविरोधः प्रतिपाद्यते । भ्रान्तिमूलतया सर्वसमयानामयुक्तितः । न तहिरोधाहरनं वैदिक महातां ब्रजेत् । श्रुतिषिमतिपेधस्ववयं प्रतिविधेयः। प्रथमचतुर्थपादे सव- थानुपयोगे प्रतिपादिते अतिप्रतिपादिते स्मृतित्ववचनेन प्रामाष्ये च यावत् तदप्रामाण्य न प्रतिपाद्यते तावत् नहिरोधः परिहर्तुमशक्य इति तनिराकरणार्थं प्रथमतः सूत्रत्रयमाह । तुल्यबलानां परस्परविरोधे न प्रकारान्तरस्थितिरिति ततो युक्त्या अतिविप्रतिषेधपरिक्षारः। ततो हितोये पादे वेद- वाधकत्वाभावपि तैरपि स्वातन्त्रण कान पुरुषार्थः मेस्य- तीत्याशा वाह्याबाह्यमतान्येकीकृत्य निराकरोति भ्रान्ते. मुख्यत्वात् । ततः सम्यग्वेदा विचारावय वैदिकपदार्थानां क्रमस्वरूपविचारः पादहयेन । अतः सम्पर्णनाप्यध्यायेना- विरोधः प्रतिपाद्यते । कपिलादिमहर्षिकतम तेर्न मन्वादिव- दन्यतोपयोग: मोशेकोपयोगित्वात् । नवाप्यनवकारी वैया- • प्रथमाथाय दारभ्य प्रतिपाय इत्यम क पुस्तके मालि। ना अपक्ष मेष योननोपम्।

·१ पाद:। अणुभाष्यम्। पत्तेरिति चेत् न कपिलव्यतिरिक्तशुद्धनाकारणवाचकस्मृत्यनव- कागदोपप्रसङ्गः । अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथेति । इतरेपाञ्चानुपलब्धः ॥२॥ प्रततिव्यतिरितानां महदादौनां लोके वेदे चानुपलब्धः। एतेन योगः प्रत्युतः ॥३॥ मांण्यस्मृतिनिराकरणेन योगस्टतिरपि निराकता द्रष्टव्या । योगस्य वैदिकत्वशझया भेदेन निराकरणम् । न विलक्षणत्वादस्य तथात्वच शब्दात् ॥ ४ ॥ बाधकोऽयं तकः अस्य जगती विलक्षणत्वात् अचेतन- वाञ्चेतनं न कारणम् । विलक्षणत्वञ्च शब्दात् । विज्ञातचा. विशातशेति प्रत्यक्षस्य भ्रान्तित्वं मन्यमानस्येदं वचनम् । अभिमानिव्यपदेशस्त विशेपानुगतिभ्याम् ॥ ५ ॥ मृदब्रवीत् । श्रापोऽब्रुवन् । तत्तेज ऐचत। ते हवाच. मूस्वं न उडायेति। एवमादिश्रुतिभिभूतेन्द्रियाणां चेतनलं प्रतिपाद्यत इत्याशय तु शब्देन निराकरोति । तत्तदभिमा- निन्य एव देवतास्तथा वदन्ति । कुतः। वेद एव विनातचा- विज्ञातवेति चेतनाचेतनविशेषोत* । अनुगतत्वाच । पग्नि- गभूखा मुखं प्राविदित्येवमादिविशेषानुगतिभ्यामभिमानिाव- मित्यर्थः । देवतापदश्च अत्यन्तरे। । * घेसनविषिोले रिति पादपुच्छम न. पाठः।

·१४२ अणुभाष्यम् । [२पथ्यावस्थ दृश्यते तु॥६॥ परिहरति । तु शब्दः पत्वं व्यावत्तयति। दृश्यते हि कार्य- कारण्योरूमयंक केशगोमययिकादी। चेतनादचेतनोत्पति- निषेधे तदंशस्यैव निषेधः । तुल्यांशसम्पत्तियेत् प्रतेऽपि मदंशः। असदिति चेन्न प्रतिषेधमानत्वात् ॥ ७ ॥ श्रुती कारणवेनासदुक्तमिति चेत् । न । मतिपेधार्थमेव वचनम्। कथमसतः सज्जायतेति । कार्यस्य वा पूर्वप्रतिषेधी वाकारणावाय। अपोतो तइत्यसङ्गादसमञ्जसम् ॥ ८॥ पूर्वपक्षमाह । अपोतिल यः । कार्यस्य कारणलये तहत् प्रसङ्गः। स्थौल्यसापयवत्वपरिच्छिनलासुद्धन्वादिधर्मसम्बन्धाव- श्यकत्वादसमजस प्रहाकारणावचनम् । न तु दृष्टान्तभावात् ॥६॥ नेवास्मदीये दर्शने किञ्चिदसामञ्जस्यमस्तीति त शब्दन परिहरति । खपतस्थापनपरपक्षनिराकरणयोर्विधमानत्वान त वचनम् । तत उत्पमस्य तत्र लये न कार्य्यावस्थाधामसम्बन्धः भरावरुचकादिषु प्रसिद्धः। भवतां पर न दृष्टान्तोऽस्ति। स्वपक्षदीपाच्च ॥१०॥ स्वपचे चैते प्रतिवादिनः साधारणा दोषा. । निविशेषात् . नियमिति का।

·१पाद।।] अणभाष्यम्। १४३ प्रधानात् सविशेषस्य कार्यता तस्योत्पत्तिः। लये तधर्म- सम्बन्धः। असत्कार्यवादप्रसङ्गः। तथैव कार्योत्पत्तो कारणा- भावेन नियमाभावः । भावे वा मुक्तानामपि पुनर्बन्धमसङ्गः। नर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्य- विमोक्षग्रसङ्गः॥ ११॥ वेदोतोऽर्थे शुष्कतर्केण प्रत्यवस्थातुमयुक्तं तर्कस्थामतिष्ठानात् । तर्कोनाम स्वोमेक्षिता युक्तिः । सा एकोता नान्यैरशीक्रियते । खतन्त्राणामृपौणां मतिभेदात् वस्तुनोद रूप्यासम्भवात् निया- मकाभावाच । अतो न तस्य प्रतिष्ठा । पूर्वपतिणः परिहारः । अप्यन्यथानुमेयमिति चेत् एवमप्यन्यथा वयमनुमास्याम यथा नामतिष्ठादीपो भविष्यति । न हि कोऽपि तक प्रतिष्ठिती नास्तीति वक्तुं शक्यते । व्यवहारोच्छट्प्रसङ्गात् । आर्ष धर्मोपदेशच वेदभास्ताविरोधिना। यस्त•णानुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः ।। इति स्मृतेः ॥ सावयतर्कपरिहारेण निरबद्यस्तकः प्रतिपत्तव्यो भवतीति चेत्। एवमर्थविमोक्षप्रसङ्गः । ब्रह्मवादिनोऽनिर्दुतर्कसद्भावेऽपि प्रकृतिवादिनस्तर्कस्य दोषाविमोक्षप्रसनः। मूलनियमाभावात् वैमत्यस्य विद्यमानम्बात् । एतेन शिष्टा परियहा अपि व्याख्याताः ॥ १२ ॥ सांख्यमतय वैदिकमत्यासनावात् पाञ्चित् शिष्टानां परि- • निरदयतकंसनायोपोनि का।

·१६४ अणभाष्यम्। [२ अध्याय ग्रहोऽप्यन्ति । अणुमायाकारणवादातु सर्वथा न शिटः परिग्रान्त इति तेषां तर्काः पूर्वोतन्यायेन सुतरामेव निरस्ता वेदितव्याः । भोलापत्तेरविभागयेत् स्थानोकवत् ॥ १३ ॥ कारणदोषं परिहत्य कार्यदोपपरिहारार्थमारम्भः । भोग्यस्य भोकापत्तिः । ब्रह्मणो निर्विशेषस्य कारणत्वात् भोकुर्भाग्यवं भोग्यस्य च भोलत्वमापयेत । अतो न विभाग इति चेत्। स्याली. कवत । यथा लोके कटककुण्डलादीनां सवर्णकारणत्वेन सवर्णा- नन्यत्वेऽपि न कटकस्य कुण्डलत्वमेवमेव न भोग्यस्य भोकृत्वम् । तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥ १॥ श्रुतिविरोध परिहरति । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमिति । तच विकारो वामात्रेणैवारभ्यते न वस्तुत इत्यर्थः प्रतिभाति । तथा च सति कस्य ब्रह्म कारणं भवेत्। अतः तिवाक्यस्यार्थमाह। पारम्भणशब्दादिभ्यस्तदन- न्यत्वं प्रतीयते । कार्यस्य कारणानन्यत्वं न मिथ्यावं । ये पुन- मिथ्यात्व तामसबुद्धयः प्रतिपादयन्ति तैब्रह्मवादाः सूत्रवृति- नाथनेन तिलापः सता वेदितथाः । अन्तःप्रविष्टचारवधार्थ मेवेष भारम्भः। अलौकिकममेये सूत्रानुसारेणैव निर्णय उचितः । न स्वतन्त्रतया किश्चित् परिकल्पनं तर्काप्रतिष्ठानादिति निरा. कृतमेव । न चामियपि सूत्रे मियावार्थः सम्भवति। एक- विधानेन सर्वविज्ञानोपक्रमबाधात् प्रकरणविरोधछ। नया- विरोधभयपरित्यागेनकमिदं सूत्रमन्यथा योजयतिष्ट इत्वल विस्तरेण।

·१ पादः। अणुभाष्यम्। १४५ भावे चोपलब्धेः ॥ १५॥ भाव एवं विद्यमान एवं घटे घटोयलब्धिः नाभाये। चकारान् मृत्तिकेत्येव सुतिः परिटहीता। वामात्रेण च उपलम्भे मिथ्ययात्र घटोऽप्यस्तोपतो उपलग्येत । इदं सूत्र मिथ्यावादिना न सातमेव । अतएव पाठान्तरकल्पनम् ।। सत्वाच्चावरस्य ॥ १६ ॥ अवरस्य प्रपञ्चस्य सत्त्वात् त्रैकालिकत्वात् अन्नत्व। सदेव सौम्येदमग्र आसीत् यदिदं किञ्च तत् सत्वमित्याचक्षत इति श्रुतेः। असहापदेशान्नेति चेन्न धम्मान्तरण वाक्यशेषात् ॥ १७॥ अमहा इदमय पासीदिति श्रुत्या प्रागुत्पत्तेः कार्यस्या- सत्त्व बोध्यत इति चेत् । न । अव्याक्तत्वेन धर्मान्तरेण तथा व्यपदेशः । कुतः । वाक्यपात् । तदात्मानए स्वयमकुरुतेत्ति स्वस्खव क्रियमाणत्वात् इदमासीत्पदप्रयोगाच्च । युक्तः शब्दान्तराञ्च ॥ १८ ॥ युक्तिम्तावत् समवेतमेव कार्य सदुत्पाद्यत इति सम्बन्धस्य द्विनिष्ठत्वात् नित्यत्वाञ्च कारणन्तरेणापि परम्परया सम्बन्धः । असम्बद्धोत्पत्ती त मिथ्यात्वमेव प्रतिस्त्वभिव्यत्यर्यामिति । शब्दान्तरम् । सच्चदादाम शन्दः रामानं खयमकुरुतेति । पटवञ्च ॥ १६ ॥ यथा संवेष्टितः पटो न व्यतां स्टच्यते विस्तृतस्तु ग्रहते तथा आविर्भावानाविर्भावेन जगतोऽयि।

·अणुभाष्यम्। [२अध्यायस्थ यथा च प्राणादिः ॥२०॥ यथा माणापानानां नियमने जीवनमात्रम् अनियमने पाकुचनादि नेतावता* माणभेदः पूर्वमसत्त्व वा तथा जग- तोऽपि। धानक्रियाभेदात् सूत्रदयम् । इतरव्यपदेशाविताकरणादिदोषप्रसक्तिः ॥२१॥ ब्रह्मणो जगत्कारणत्वे इतरस्य जीवस्यापि ब्रह्मत्वात् तहितं कत्तव्यं तन करीतीति तदकरणादिदोषप्रसतिः । तत् सृष्ट्या तदेवानप्राविभत् । अनेन जीवनात्मनानप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति तस्यैष जोषस्य व्यपदेशात् । अधिकन्तु भेदनिर्देशात् * ॥२२॥ तु भन्दा पचं व्यापयति । यदि ब्रह्म तावन्मानं भवेत् तदाय दोषः । तत् पुनर्जीवाजगतयाधिकम् । कुतः । भेदनिर्दे. भात। द्रष्टव्यादिवाक्येषु कम्मकर्तृव्यपदेशात् विज्ञानानन्दव्यप. देशावर। नहि सम्मोऽशस्य हितं नियमेन करोति । सर्व- न्द्रियव्यापाराभावप्रसङ्गात् । खलीलयकं तु करोत्येव । अरसादिवञ्च तदनुपपत्तिः॥ २३॥ पार्थिवत्वाविशेपेऽपि होरमाणिक्यपाषाणानां पलाम. चम्पकचन्दनानाम् उच्चनीचत्वमेवं जीवस्यांशवाविशेपेपि धादिस्थायरान्तानामुञ्चनीचत्वम् । कार्यवैलवयं तदननु. रोधय दर्थितः। मेर तावना ति का +भेदव्यपदेशात् दिक..

·. १ पादः। अणुभाष्यम्। उपसंहारदर्शनानेति चेत् क्षौरवति ॥ २४ ॥ ब्रीकमेव जगत्कारणमित्युक्तम् । तम्बोपपद्यते । कुलाला- देवमादिसाधनान्तरस्योपसंहारदर्शनात् सम्पादनदर्शनादिति चेत् । न । चोरवदि। यथा चौरं कर्तारमनपच्य दधिभवन- समये दधि भवति एवमेव ब्रह्मापि कार्यसमये खयमेव सब भवति । देवादिवदपि लोके ॥ २५॥ भित्रकरणे दृष्टान्तः । यथा देवर्षिपितरो बाह्यनिर- पेक्षा एव वयोगबलेन सबै कुर्वन्ति एवं ब्रह्माप्यनपेक्ष्य तत्सम वायं स्वतएव सर्व करोति । कृतस्रप्रसक्तिनिरवयवत्वशब्दकोपो वा ॥२६॥ यद्यकमेव ब्रह्म स्वात्मानमेव जगत् कुयात् तदा सतनं बबेकमेव कायं भवेत् । अथांशभेदे न व्यवस्था। तथा सति निरवयवत्ववतिविरोधः । निक्षले निष्क्रिय शान्तमिति । श्रुतस्तु शब्दमूलत्वात् ॥ २७॥ त शब्दः पदं व्यावर्त्तयति। श्रुतेः * श्रूयत एव इयमपि । नच ऋतं युक्त्या वाधनौयं । शब्दमूलत्वात शब्दैकसमधिगम्यत्वात्। अचिन्त्याः ये भावा न तांस्तण योजयेत् । अर्वाचीन- विकल्प विचारकुतर्क । प्रमाणाभासभाखकलिलान्त:करणदुरष- - • काल के अमेरिति मालि। नरनि का ·१४८ अणुभाष्यम्। [२अध्यायस्थ प्रवादिनां विषादानवसरे * सबभवनसमर्थे ब्रह्मणि विरोधा- भाषा एवं परिहतेऽपि दोपे खमत्याउनुपपत्तिमुद्राव्य सर्व- मंतवं वदन् मन्दमतिः सनिरुपच्यः । अात्मनि चैवं विचित्राव हि ॥२८॥ सटी देशकालापेचापि नास्ति। पात्मन्येय सृष्टत्वात् देशकालसष्टावपि पास्मन्येय साधिकरणस्य सूत्वास । बहि- रन्तर जगरसष्टिं वा माह । विशेषाभावेन अनन्तरोऽवाहा इति । विरोधाभावो विचिवशशियुतत्वात् सर्बभवनसमर्थत्वाञ्च । स्वपनदोपाच ॥ २६॥ प्रधानवादिनोऽपि सर्वपरिणामसावयवत्वानित्यत्वादिदोषी दुःपरिहरः । युहिमूलत्वा तस्य । अघिन्य कम्पनाया प्रमाणा- भावाचा सोपेता च तद्दर्शनात् ॥ ३० ॥ सर्वशिभिापता उपगतः। पकारान् मत्यादिगुण- गुहारा । कुतः । तदर्शनात् । राया वेदे दृश्यते । यः सर्वजः सर्व शामिः । सर्बपत्ती मर्वकाम इत्यादि। पिकरणत्वानेति चेत् तदुत्तम् ॥ ३१ ॥ फर्ता इन्द्रियवान् लोके । ब्रह्मणो निरिन्द्रियरगर कथं फर्टसमिति चेत् । न । अश्य परिहारः पूर्वमेयोम. असे सदमानवादियय। अनवगामाहास्य ' अतिरेप गरणं नान्या वापीयुतिरिति । . बामसमरमिक।

·. पादः। अणुभाष्यम्। १४८ . न प्रयोजनवत्त्वात् ॥ २२॥ न ब्रह्म जगत्कारणम् । कुतः। प्रयोजनवत्त्वात् 1 कार्य हि प्रयोजनवत् दृष्ट लोके । ब्रह्मणि पुनः प्रयोजनवत्व' सम्भा- वयितुमपि न शक्यते । प्राप्तकामतिविरोधात् । व्यधिकरणी हेतः न समासो वा। लोकवत् तु लीला कैवल्यम् ॥ ३३ ॥ तु भन्दः पखं व्यावर्तयति। लोकवत् लीला। नहि लीलायां किक्षित् प्रयोजनमम्ति । लीलाया एव प्रयोजनत्वात् । ईश्वरत्वादेव न लीला पर्यनुयोक्तु शक्या। सा लीला कैवल्ल मोक्षः। तस्य लीलात्वेऽप्यन्यस्य तत्कीर्तने मोक्ष इत्यर्थः । लीलेव केवलेति था। वैषम्यनैपुण्ये न सापेक्षत्वान् तथाहि दर्शयति ॥ ३४.! कायिस् सखिनः कायित् दुःखिनथ प्रलयच कुर्वन् विपमो निघुणयेति चेत् । न । सापेतत्वात् । जीवानां कम्मानुरोधन मुखदुःखे प्रयच्छतीनि वादियोधनायतदुक्तम् । यस्ततस्वामसष्टे- पम्यनैपुण्यसम्भावनैव नास्ति । दृष्टिवत् भगवान् बीजपत् कम । तिरेय तथा दर्शयति। एप येव साधु कम्मे कारयति तं यमेभ्यो न्नो कोभ्य ठमिनोपति । एप उ एवासाधु कम्म कारयति यमधोनिनीयति । पुण्यो वै पुण्येन फम्मेण भवति पापः पापन कम्मोनि च । सापेक्षमयि कुर्वनीवर इति माहात्म्यम् । एभपविभिमोपोनिक.।

·अणुभाष्यम्। [२अध्यायस्य न कर्म विभागादिति चेत् नानादिलात् ॥ ३५ ॥ न कम विभागात् कार्योगमान पूर्व' सम्भवति । पया खन्योन्यायय इति चेत् । न । अनादित्वात् । वोजाकुरवत् प्रा- इस्यानादिलात् । उपपद्यते चोप्युपलभ्यते च ॥ ३६॥ कथमनादिवमिति चेत् । उपपद्यते । अन्यथा कस्य संसार तहान्यकृताभ्यागमप्रसनथ । उपलभ्यते च श्रुतिस्मृत्योः । अनेन जौवेनामनेति सर्गादौ जीवप्रयोगादनादि । तपसव यथा. पूर्व सटा विश्वमिदं भवानिति च । सर्चधम्मापपत्तेच३७. उपसंहरति । वेदोका धर्माः सर्वे ब्रह्माणि उपपद्यन्ते । सर्वसमर्थवादिति। रति श्रीवेदव्यासमतवति श्रीवल्लमाचार्यविरचित ब्रह्म- सूचाणभाष्ये दितीयस्याप्यायस्य प्रथमः पादः ।

·द्वितीयोऽध्यायः। रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ॥ १॥ खतन्वतया सर्व वादा निराक्रियन्तेऽस्मिन् पादे । लोका- नाम्भभवादीनां अचेतनेन केवलेन प्रधानेन रचना नोपपद्यते । रचितत्वादेव न परिणामः सवस्य संश्लेषप्रसङ्गात् । तथेतन- জন্ধা না নাবানল সধানৰ জন্ন অক্স। নন্যান্য স্কাৰ- वेन । प्रधान नानुमातव्यम् । अन्यथोपपत्त्या बाधितमेवानु- मानमिति चकारायः। प्रवृत्तेश्च ॥२॥ भुवनानि विचार्य जनान् विचारयति । सन्यस्य तत्परि- कामे प्रत्तिन!पपद्यते । प्रधानस्य या प्रथमप्रत्तिः । यद्यपि प्रधानकारपायादे फलपर्यन्तमगीक्रियमाणे न किञ्चित् दूष- पम् कतिमावस्य प्रधानविषयत्वात् तथापि वादिन प्रति लोकन्यायेन वसाव्यम् । नत्र लोके चेतनानेतनव्यवहारोऽस्ति । चेतनायतर्विधा जीयाः सशरीराः प्रतीकिकाय । अन्येऽचेतनाः तयायेन विचारोवेति न किक्षित् विचारणीयम् । पयोऽम्ववच्चेत् तत्रापि ॥३॥ यथा पयो पिपिसफेनरचनां करोति । यया या नद्यादि. • समंदाहिन +परपमरनिक.

·१५२ अणुभाष्यम्। [२धध्यायस्य जल खत एव स्यन्दत इति चेत् । न। तथापि दोहनाधिश्रयणे मेधानां चेतनानामेव सत्त्वात् । व्याख्यानान्तरे त्वाम्बु वदित्य- यत। द्वितीय • समाधानबोभयवादिसम्मतम् । व्यतिरेकानवस्थितेधानपेक्षत्वात् ॥ ४ ॥ प्रधानस्यान्यापेक्षाभावात् सर्वदा कार्यकारणमेव न व्यति- रेकेण तूष्णीमवस्थानमुचितम् । पुरुषाधिष्ठानस्य त तल्यत्वात् । मेजरमांख्यमतेऽप्ये श्यन्तदधीनमिति यथास्थितमेव दूपणम् । अन्यत्राभावाच न टणादिवत् ॥ ५ ॥ ढणपल्लवजलानि स्वभावादेव परिणमन्ते एवमेव प्रधान- मिति न मन्तव्यम् । अन्यत्र शृङ्गादौ दुग्धस्याभावात् । चका- रात् चेतनक्रियाप्यस्ति । ततय लोकदृष्टान्ताभावादचेतनं प्रधानं न कारणम्। अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ॥ ६ ॥ प्रधानवादानीकारेऽपि प्रेक्ष्यकारित्वाभावात् न पुरुषार्थः सिध्यति । पुरुषाश्मवदिति चेत् तथापि ॥७॥ प्रधानस्य केवलभ्य कारणवादो निराकृतः । पुरुषप्रेरितस्य कारणत्वमागर परिहति। पुरुषः पङ्गुरन्धमारुह्यान्योन्योप काराय गच्छति । यथा वा अयाकान्सन्निधिमात्रण लोहे -दितीय रतिक। + प्रधानकारणवादामोकारोऽपि रति क.।

·२ पादन] अाभाष्यम्। १५३ क्रियामुत्पादयति। एवम पुरुषाधिष्ठित पुरुषसन्निहित वा प्रधान प्रतिष्यत इति चेत् तथापि दोपस्तदवस्थः । प्रधान- प्रेरकत्वं पुरुषस्य खाभाविका प्रधानकृतं वा। आधे प्रधा. नस्याप्रयोजकत्वं हितोये प्रधानदीपस्तदवस्थः । नित्यसम्बन्धस्य विशिष्ट कारणत्वेऽनिर्मोक्षः । अशक्तस्य तु मोचाङ्गीकारः सर्व थाऽनुपपत्रः। अङ्गित्वानुपपत्तेश्च ॥८॥ प्ररूतिपुरुषयोरजागिले भवेदप्येवं । तय नोपपद्यते । पुरुष- स्थानिये ब्रह्मपादप्रवेशो मतहानिय। प्रभतेरगिले त्वनि- मोच: । अनेन परिहतोऽपि मायावादी निर्लज्जानां हृदये भासते। अन्यथानुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात् ।। अन्यथा वयं सर्वमनुमिमीमहे यथा सबै दोषाः परि- हता भवेयुरिति घेत् । तथापि पूर्व ज्ञानशशिर्नास्तीति मन्तव्य तथा सति ओजरीवाभावात नित्यत्वाचानिर्मोचन इति। विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम् ॥ १० ॥ परस्परविरुडवान्मतवर्तिनां पक्षविंगादिपक्षाङ्गीकारांत्। पम्हनस्सनोकिकार्थे वेद एक प्रमाणं नान्यदिति । •प्रतिनिपाए ति। मिन्दमा निनाँच पति क.1 २.

·१५४ अणुभाग्यम् । [२अध्यायन मदीर्घवदा इस्वपरिमण्डलाभ्याम् ॥ ११ ॥ इदानी परमाणकारणवादी निराक्रियते । तत्र स्यूल- कार्यार्थ प्रथमं परमाणुयेन घणकमारभ्यते। परमाणुदय- संयोगे हाणकं भवतीत्यर्थः। तत्रोपर्यधोभावमिलने हाएक महा स्यात् दिगुणपरिमाणयत्त्वात् प्राक् पयामिलने दीर्घ- वत् वा स्यात् । परमाणपरिमाणं हवं परितोमण्डलब। उप- हासार्थ तस्य मतस्यानुवादः। किमतो यद्येवमत शाह । उभयथापि न कर्मातस्तदभावः ॥ १२ ॥ उभयथापि न । कुतः । न कम्मं । नकारी देहली प्रदीप न्यायेनीभयत्र सम्बध्यते। अतोहणकाभावः। उभयथापि न परमाणुसाहनम् । प्रदेशाभावात् । कल्पना मनोरथमात्रम् । असंयुक्तांभाभावात् तदेव तत् स्यात् । संयोगजनकं कापि न सम्भवति कारणान्तराभावात् । प्रयत्नवदामसंयोगे प्रदृष्टवदाम- संयोने पाभ्युपगम्यमाने निरवयवत्वात् तदेव तत् स्यात् । विशेपाभावात् विभागस्याशक्यलाच । अतो हापकस्याभावः। समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेः ॥१३॥ परमाणधपकयोः समवायोऽझोक्रियते। सम्बन्धिनो- रयम्यानमपेच्य सम्बन्धस्योभयनिष्ठत्वात् । सम्बन्धिसत्वमपेक्षते। प्रतोऽपि न हाणुक उत्पयते। किच्च। स च नित्यः सदा देहनीय न्यायमेहि का। पुप्लके ममाथीमालि ·२पादन] अणुभाष्यम्। १५५ समवायो नानीकर्तुं शक्यः । संयोगेन तुल्यत्वात् सम्बन्धवान् तस्य यथा सम्बन्धिनि सम्बन्धान्तरापेक्षा एवं समवायस्यापि । तथा सत्यनवस्थितिः। नित्यमेव च भावात् ॥१४॥ परमाणोः कारणान्तरस्य च नित्यमेव भावात् सदा कार्य स्यात् । रूपादिमत्त्वाञ्च विपर्ययोऽदर्शनात् ॥ १५ ॥ यद्रूपादिमत्तदनित्यं । परमाणेरपि रूपादिमत्वात् पिप- येयः भनित्यत्वं अपरमाणत्वञ्च । न च प्रमाणबलेन तदति- रिक व्यामिरिति वाच्यम् । प्रदर्शनात् । कार्यानुपपत्तिः मृत्यैध परिहता। उभयथापि च दोपात् ॥ १६ ॥ परमाणनां रूपादिमत्त्वे सदभावे च दोपः । एकवानित्यत्व- मन्यत्र कार्यरूपस्य निर्मूलत्वंच । हरिद्राघूर्णसम्बन्ध रूपान्तरस्य जननाहिरीधाऽपि घसारार्थः । अपरिग्रहाचात्यन्तमनपेक्षा ॥१७॥ मवेदिकानामपरिग्रहामात्यन्तं सर्वथा नापेक्षते । समुदायउभयचेतुकेऽपि तदप्राप्तिः ॥१८॥ पत:परं यालमतनिराकरणम्। ते समुदायद्वयं जीपभोगार्थ संहन्यत इति मन्यन्ते । परमाणुसमुहः पृथिव्यादिभूतसमुदाय ·१५४ अणुभाष्यम्। [२ अध्यायम्य (5) 11.17 महद्दीर्घवदा इस्वपरिमण्डलाभ्याम् ॥ ११॥ दानों परमाणकारणवादो निराक्रियते । तत्र स्थल- कार्यार्थ प्रथम परमाणुयेन हाएकमारभ्यते। परमाए इय. संयोग हाणकं भवतीत्यर्थः। तत्रोपर्यधोभावमिलने हाएक महत् स्यात् दिगुणपरिमाणयत्त्वात् प्राक् पचामिलने दोघं- वत् वा स्यात् । परमाएपरिमाणं इम्यं परितोमण्डलञ्च । उप- हासार्थ तस्य मतस्यानुवादः। किमतो यद्येवमत प्राइ । उभयथापि न कर्मातस्तदभावः ॥ १२ ॥ उभयथापि न । कुतः। न कम्म । नकारो देहलो होम. न्यायनोभयत्र सबध्यते । प्रतीहाएकाभावः । उभयथापि न परमाणुसहनम् । प्रदेशाभावात्। कल्पना मनोरथमानम् । असंयुक्तांशाभावात् तदेव तत् स्यात् । संयोगजनक कौपिन सम्भवति कारणान्तराभावात् । प्रयत्नवदामसंयोगे अदृष्टवदाम- सयोगे चाभ्युपगम्यमाने निरव यवत्वात् तदेव तत् स्यात् विषाभाषात् विभागस्याशक्यत्वाच्च । अतो हाएकस्याभावः । समवायाभ्युपगमाञ्च साम्यादनवस्थितेः ॥१३॥ परमाएघणकयोः समवायोगीमियते। रवस्थानमपेक्ष्य सम्बन्धस्योभयनिष्ठत्वात् । स च नित्यः सम्बन्धिसवमपेक्षते। प्रतोऽपि न हाएक उत्पद्यते। -देहन्दीय न्यायेनेहि .. 1 कपुछके ममवायो मालि।

·२ पादः1] अणुभाष्यम्। समवायो नानीकर्तुं शक्यः । संयोगेन तुल्यत्वात् सम्बन्धलात् तस्य यथा सम्बन्धिनि सम्बन्धान्तरापेक्षा एवं समवायस्थापि । तथा सत्यनवस्थितिः। नित्यमेव च भावात् ॥१४॥ परमाणोः कारणान्तरस्य च नित्यमेव भावात् सदा कार्य स्यात् । रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययोऽदर्शनात् ॥१५॥ यद्रूपादिमत्तदनित्यं । परमाणोरपि रूपादिमत्त्वात् विए- येयः भनित्यत्वं अपरमाणत्वञ्च । न च प्रमाणबलेन वदति- रिक व्याप्तिरिति वाच्यम् । श्रदर्शनात् । कार्यानुपपत्तिः श्रुत्वव परिहता। उभयथापि च दोषात् ॥१६॥ परमाणनां रूपादिमचे तदभावे च दीयः । एकतानित्यत्व- मन्यन्त्र कार्यरूपस्य निर्मूलत्वंच । हरिद्रापूर्णसम्बन्ध रूपान्तरस्य जननाहिरीधाऽपि चकारार्थः । अपरिग्रहाचात्यन्तमनपेक्षा ॥१७॥ सर्ववैदिकानामपरिग्रहासात्यन्तं सर्वथा नापेक्षते । (4) 7 समुदायउभयचेतुकेऽपि तदप्राप्तिः ॥१८॥ प्रतापरवाहमानिराकारणम् । ते समुदाययं जीरभोगार्थ संइन्यत इति मन्यन्ते । परमाणुसमृहः पृथिव्यादिभूतसमुदाय ·१५६ अणुभाष्यम्। [२बधायस्य एकः । रूपादिस्कन्धसमुदायद्यापरः । रूपविज्ञानवेदनासंज्ञा. संस्कारसंचकाः पञ्च स्कन्धाः। तदुभयसम्बन्धे जीवस्य संसारम्त- दपगमे मोक्ष इति । तव उभयहेतुकेऽपि समुदायै नौवस्य तदप्राप्तिः। क्षणिकत्वात्। सर्वक्षणिकवे जीपमानचपिकत्वे वा तदमाप्तिः । इतरतरप्रत्ययत्वादिति चन्नोत्पत्तिमात्र- निमित्तत्वात् ॥१६॥ क्षणिकत्वेऽपि पूर्वपूर्वस्योत्तरीत्तरप्रत्ययविषयत्वात् कारण- खात् सन्ततेरेव जीवत्वाबड्त्वाचन काप्यनुपपत्तिरिति चेत् । न। उत्पत्तिमानिमित्तत्वात्। अनुसन्धानाभ्युपगमे स्थिरत्वा पत्तिः। सम्बन्धवियोगाथै को वा यतेत । स्यै भावात समु- दायानुपपत्तिय। उत्तरोत्याद च पूर्वनिरोधात् ॥ २०॥ उत्तरोत्पत्तिरपि न सम्भवति,। उत्पवस्य खुलत्पादकत्वम् । अत उत्तरोत्पत्तिसमये पूर्वस्य नष्टत्वात् । उत्पत्तिषण एव स्थिति. प्रलयकार्यकरणसर्बाङ्गीकारे घिरोधादेकमपि न स्यात् । असति प्रतिज्ञोपरोधो योगपद्यमन्यथा ॥२१॥ एका क्षणिकात्यप्रतिज्ञा अपरा पतुर्विधान् हेतून् प्रतीत्य चित्तवेत्ता उत्पद्यन्त इति । वस्तुतः छपान्तरसम्बन्ध प्रथम- प्रतिज्ञा नग्यति। असति द्वितीया। हितीया चन्द्राङ्गीक्रियते तदा प्रतिबन्धाभावात् सर्च सर्बत एकदैवोत्पयेत.!

·२ मादः। अणुभाष्यम्। १५७ । प्रतिसंख्याऽप्रतिसंख्या निरोधाप्राप्तिर- विच्छेदात् ॥ २२॥ अपि च । वैनाशिकाः कल्पयन्ति बुद्धिवीध्यन्त्र यादन्यत् संस्कृतं क्षणिकञ्चेति। वयं पुनर्निरोधहयमाकाशच। तत्रे- दानी निरोधहयाङ्गीकारं दूपयति । प्रतिसंख्यानिरोधो नाम भावागां बुधिपूर्वको विनायः । विपरीतोऽप्रतिसंख्यानिरोधः । वयमपि निरुपायं । निरोधदयमपि न प्राप्नोति मन्ततेरविच्छे- दात्। पदार्थानाच नायकसम्बन्धाभावात् प्रतिवन्धसम्बन्धा- भावः। भाद्यनिरोधः पदार्थविषयको व्यर्थः। द्वितीयः क्षणि- काङ्गीकारेणैव सिद्धवावानीकर्तव्यः । उभयथा च दोषात् ॥ २३॥ प्रतिसंस्यानिरोधान्तर्गताऽविद्याविनाश मोक्ष इति चणिक- यादिनो मिथ्यावादिनय मन्यन्ते। अविद्यायाः सपरि- कराया निहतुकविनाश भास्ववैफल्यम् । अविद्यातका-ति- रिक्तस्याभायाव सहेतुकोऽपि। न हि बन्ध्यापुत्रेण रज्जुसर्यो नाम्यते । पत उभयथापि दोषः । आकाशे चाविशेषात् ॥२४॥ यसोशमाकापमन्यावरणाभावो निरुपाख्यमिति । तन । प्राकाशेऽपि सर्वपदार्थवत् वस्तुत्वव्यवहारस्याविशेषात् । अनुस्मृतेच ॥ २५ ॥ सर्वोऽपि वणिकवादी बाधितः म एवार्य पदार्थ इत्यनु- स्मरणात् । प्रनुभवमरणयोरेकाययत्वमेकविषयत्वञ्च ।

·१५८ अणुभाष्यम्। २मायस्थ स नासतोदृष्टत्वात् ॥२६॥ अपि च । नानुपमा प्रादुर्भाव वैनाशिका मन्यन्ते । ततव प्रसत घलोकात् कार्य स्यात् । तन्त्र । अदृष्टत्वात् । न हि पाशशृङ्गादिभिः किञ्चित्कायं दृश्यते । एवं सतः कारणत्वं पूर्व- पाद उपपाच असतः कारणवं निराशय व्यासचरण वेदानाम- व्याकुलत्वे सम्पादितेऽपि पुनर्दैत्ययामोहनार्थ प्रवृत्तस्य भग. वती बुद्धस्याश्या बञ्च रुद्र महाबाहो मोहमास्वाणि कारय । अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयख महाभुज । स्वागमैः कल्पितैस्वञ्च जनाम्भविमुखान् कुरु ॥ इत्येवंरूपया महादेवादयः खांशनावतीर्य वैदिकेषु मविण्य विशासार्थ वेदभागान् यथार्थानपि व्याख्याय सदसद्विलक्ष- णामसदपरपर्य्यायामविद्यां सर्वकारणवेन स्वीकृत्य तविहत्त्यर्थ' जातिभंगरूपं सबसपापण्इं प्रसार्य सर्वमेव लोकं ध्यामी- हितवन्तः । यासोऽपि कलई हात्वा शहरं सवा तूष्णीमास । अतोऽग्निना मया सर्वतः सटुडारायं यथामृतानि ऋतिसूत्राणि योजयता सर्बो मोहो निराकृतो वेदितव्यः । प्रथमाध्याय एष सन्मतमनूध विस्तरेण निराक्षतमिति नानीच्यते । उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ॥ २७ ॥ यद्यभावाद्वापोत्पत्तिरही क्रियते तथा सत्युदासीनानामपि साधनरहिताना सर्वोऽपि धान्यादिः सियेत अभावस्य सुलभ- खात्।

·२ पादः] अणुभाष्यम्। १५८ नाभाव उपलब्धः ॥२८॥ एवं कारणासत्त्व निराहत्य विज्ञानवाद्यभिमतं प्रपञ्चा. सत्यत्वं निराकरोति । स च ज्ञानातिरितः प्रपच्चो नास्ती- त्याह । तन्न। अस्य प्रपञ्चस्य नाभायः । उपलः। उपलभ्यते हि प्रपञ्चः । यस्तूपलभन्नेय नाइ मुपलभ इति वदति स कथमुपा- देयवचनः स्यात्। वैधाच न स्वप्नादिवत् ॥ २६॥ ननपलब्धिमावेण न वस्तुसत्त्वम् । स्वप्रमायाधमेष्वन्यथा दृष्टत्वात् इति चेत् । न । वैधात् । स्वप्नादिपु तदानीमेव स्वमान्ते या वस्तुनोऽन्यथाभायोपलम्भात् । न तथा जागरिते वर्षानन्तरमपि दृश्यमानः स्तम्भः स्तम्भ एव । स्वस्य मोक्षे प्रहत्ति- व्याघातयकारार्थः। न भावोऽनुपलब्धेः॥३०॥ पदप्युयते वाद्यार्थष्यतिरेकेणापि वासनया भानवैचित्रा भविष्यतीति । तय। वासनाना न भाव उपपद्यते । त्वम्मले याघार्यस्यानुपलधः। उपलब्धस्य हि वासनाजनकत्वं । अना- दिवेऽप्यन्धपरम्परान्यायेनाप्रतिठेव। अर्थव्यतिरेकेण वासनाया पभावान वामनाव्यतिरेके पायर्योपलधः । अन्वयष्यतिरेकाभ्या. मर्षसिद्धिः। क्षणिकत्वाच ॥३१॥ पासमाया आधारोऽपि नास्ति । प्रालयविज्ञानस्य चणि- कलान् । एत्तिपिमानवत् । एवं सोचान्तिको विज्ञानवादी च .

·अणुभाष्यम्। [२अध्यायस्थ . मुस्था '3-3 वचनः । प्रत्युतः । माध्यमिक मायावादियदैत्यसम्बइमापित्वादुपेक्ष्य इति न निराकिवत प्राचायण । सर्वथानुपपत्तेश्च ॥३२॥ किंबहुना वाद्यवादो यथा यथा विचार्यते तथा तथा अस. मधएवेन्यल विस्तरेण । चकाराइदविरोधी मुख्यः । नकम्मिन्नसम्भवात् ॥३३॥ विवसनसमयी निराक्रियते । ते धन्तनिष्ठाः प्रपञ्च उदा- सौनाः सप्त विभप्ती: परेच्छया यदन्ति । स्थाच्छब्दोऽभौष्ट- अस्तिनास्तावनव्यानां प्रत्येकसमुदायाभ्यां स्यात् पूर्वकः सप्त प्रकारो भवति । तदेकस्मिन् योजयन्ति । तहिरो- धेनासम्भवादयुतम्। एवञ्चात्माकातरम् ॥ ३४॥ मनु कथं पहिरुदासीनस्य तड्पणमत पाह। एवमपि सत्यात्मनो यस्तपरिच्छेदादकाना न सम्वत्वं । अथवा शरीर- परिमाए आरमानेत्तदा सर्वशरीराणामतुल्यत्वात् आग्मनो न कात्मे न सत्सगरीरतुल्यचम् । नच पर्यायादप्यविरोधो, विकारादिभ्यः ॥ ३५॥ • भरीराणामवयवोपचयापचयानुसारेणात्मनोऽपि देवतिय- भनुय्येषु अवयवोचयापचयाभ्यां तत्तुल्यता स्यात् । तथा सति पर्यायेणाविरोध इति न वक्तव्यम् । तथा सति विकारापत्तेः * सशोरविकापि विकारस्य दुःपरिहरत्वात् । 1 •विकासाची इतिकः।

·२ माद ।। अणुभाष्यम्। 1 (1) 39-41. अन्यविस्थितेशोभयनित्यत्वादविशेषः ।। ३६ ॥ अन्याष स्थितिमनिसमयावस्थिति. तस्मादेती पूर्वदोषपरि- हाराय च उभयनित्यत्वं भवेदणत्वं वा महत्वं वा । उभयथापि गरौरपरिमाणो न भवतीति न नवार्थसिद्धि । पत्युरसामञ्जस्यात् ॥ ३७॥ पराभिप्रेतान् जडजीवानिराकत्येश्वरं निराकरोति । वेदोक्लादणमात्रेऽपि विपरीतन्तु यद्भवेत् । ता वा स्वतन्ह चेदुभय मूलतो मृषा । तार्किकादिमत निराकरोति । पतिवेदीखरः तस्मादिन- स्तदा विषमकरणाद्देषम्यनेधुण्ये भ्याताम् । कर्मापेक्षायां त्वनी- खरवं युतिमूलत्वाोपः । असामञ्जस्या तीन पतित्वेनेखर- है सिद्धिः। - सम्बन्धानुपपत्तेश्च ॥ ३८॥ जीयब्रह्मणोविभुत्वादजसंयोगस्यानिष्टलात् पतित्वानुप पत्तिः। तुल्यत्वादप्यनुपपत्तिरिति चकारार्थः। अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ॥३॥ संघ ईखरो जगत्कर्टवेन कल्यामानो लौकिकन्यायेन कम्पनीयः । स च अधिष्ठितएव किचित् करोतीति ईयरेऽप्य- • कपिरहिक ·अणुभाष्यम्। [२बधायस्थ धिष्ठानमनीकर्तव्यम् । तस्मिन् कस्पामा मतविरोधोऽनवस्था असम्भवथ। करणवच्चन भोगादिभ्यः 1800 करणवदनीकारे असम्बन्धदोपः परिहती भवति । तच न युवं भोगादिप्रसतः। अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वा ॥ ११ ॥ ईशरः प्रक्षतिजीवनियमार्थमगीकतः । तत्तु तयोः परि- छेदे सम्भवति। ततय लोकन्यायेन जीवप्रकन्योरन्तवत्वं भवेत् । ततय अनित्यतायां मोचयात्रवेफस्यम्। एतदोषपरिहाराय विभुत्खनित्यत्वे अङ्गीक्रियमाणे सम्बन्धामावादसबंज्ञता वा स्यात् । तस्मादसतस्तार्किकवादः । उत्पत्त्यसम्भवात् ॥ ४२ ॥ भागवतमते कञ्चिदंश निराकरोति । ते चतु!होत्पत्ति वदन्ति । वासुदेवात् सदषणः तस्मात् प्रद्युमः तस्मादनिरुद्ध तत्र एषामीश्वरवं सर्वेषाम् उत सदर्पणस्य जोषत्वम् अन्यान्यत्वम् । उत्पत्तिपने जीपस्योत्पत्तिन सम्भवति। तथा सति पूर्ववत् सर्वनाम: स्यात् । न च कर्तुः करणं॥४३॥ कर्तः सङ्कर्षणसंघकाजीवात् प्रद्युम्नसंचकम् मन उत्पद्यत इति। तशोले न सिङ्गम् । नहि फुलालाइण्ड उत्पयत इति । चकाराग्रिमस्य निराकरणम् । :

·२ पादः। अणुभाष्यम्। ११३ विज्ञानादिभाषे वा तदप्रतिषेधः ॥ 8 ॥ अथ सबै परमेश्वराः विज्ञानादिमन्त इति । तथा सति तदप्रतिषेधः। ईखराणाममतिषेधः । अनेकेश्वरत्वक्ष न सुत- मित्यर्थः। बस्ततस्त स्वातन्त्रामेव दोषः । विप्रतिषेधाच्च ॥ १५॥ धडकल्पमया वेदनिन्दथा च विप्रतिषेधः । चकारादेव- प्रक्रियाविरोधः। रति श्रीवेदव्यासमतपत्ति श्रीवल्लभाचार्यविरचित ब्रह्मसूषा- भाष्ये द्वितीयस्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः।

·हितोयोऽध्यायः । वियदश्रुतेः ॥ १॥ वृतिवाकयेष परस्परविरोधः परिहियो विप्रतिपेधपरि- हाराय मीमांसायास्तदर्थं प्रवृत्तत्वात् गत्यविरोधाभ्याम् । तथा च ब्रह्मवाद जड़जीवयोविरुद्धांगनिराफरणाय...तीयपादा- रम्भः । द्विविधा हि वेदान्ते सटिः। भूतभौतिक सर्व वणएव विस्फुलिङ्गन्यायनेका अपरो वियदादिक्रमेण । साच अनाम- মানী সামছুমনামিমি। মূল ফাইলা নয় जीवस्य वंशवेनैव न नामापसम्बन्धः । प्रनित्ये जननं नित्ये- ऽपरिचित्रे समागमः। नित्यापरिच्छिन्नतनो प्राकय्योति सा विधा। तत्र क्रमसृष्टी सन्देहः। छान्दोग्य हि स देव सौम्येद- मग्र श्रासौदेकमेवाद्वितीयमित्युपक्रम्य तदैक्षत तत्तेजोऽज- तेति नजीवनसृष्टिरुना। न वाय्याकाभयो: । तैत्तिरीयके पुनः ब्रह्मविदाप्नोति परमित्युपक्रम्य तस्मादा एतमादामन आकामः सम्भूत इति भाकाशदिसृष्टियता । उभयमपि क्रमष्टिवाचन मित्येकवाक्यता युक्ता। छान्दोग्ये मुख्यतया सृष्टिस्तैत्तिरीये गौणी । मुख्यात्वने वक्ष्यते सोऽकामयतेत्यादिना । तत्र संभयः । किमाकाशम् उत्पद्यते न वेति । किं तावत् प्रामन्नोत्पद्यत इति । कुतः । अनुतेः । अतिवादिनां वत्यैव निर्णयः । श्रुतौ पुनर्मुख्य* क्रमसृष्टी न श्रूयते । मुख कमष्टी इतिक ·पाद । अणुभाष्यम् । १६५ अस्ति तु ॥२॥ त भब्द पक्ष व्यावतयति । तैत्तिरीयके वियदुत्पत्तिरस्ति । यद्यपि मुख्ये नास्ति तथापि विरोधाभावादन्यत्रोतमप्यङ्गी- कर्तव्यमेकपाश्यत्वाय। एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानानुरोधाच्च । गौण्यसम्भवात् ॥३॥ वियदुत्पत्तिर्गौणौ भविष्यति । कुतः। असनावात् । न धाका- शस्योत्पत्तिः सम्भवति निरवयवत्वात् व्यापकत्वात् च। मुख्य चाभावात् । एकविज्ञाने सर्वविन्नानप्रतिज्ञा त तदधिष्ठानत्वेन जीववत्तदंगत्वेन वा तच्छरीरत्वेन वा एकविज्ञानकोटिनिवे शात् । लोकेऽप्यवकाशं कुर्वित्यादौ गौणप्रयोगदर्शनात् । शब्दाच ॥ ४॥ वायुगान्तरिषञ्च एतदमृतमिति। प्राकामवत् सांगतय नित्य इति । न धमतस्य प्रधदृष्टान्तभूतस्योत्पत्ति सम्भवति । स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत् ॥ ५॥ ननु कथ वियदुत्पत्तिगोणी भषिष्यति । तत्र हि सम्भूत इत्ये कमेष पदमुत्तरवायर्यते । तथा सत्युत्तरत्र मुख्या धाकाणे गोषोति युगपत्तिययिरोध इति चेत् । कचित् मुस्खा फचिहौणीति । अमादी यया तपसा वध विनिभासख तपो बद्मति। प्रथमवाक्ये मुख्या द्वितीये गौणी। न पाप प्रयोगभेदोमोति वाच्यम् । सम्भूनगदोऽप्यावर्थ ते न तु सामार्थयुतोऽपि। प्रामसत्वनय तरसत्वमिति । सत्त्वगुणो वचनहेत । नत्तावापत्र प्राय सर्वच कारणमिति नानक न । एकस्यापि स्यात् ·१६६ अणुभाष्यम् । [२ययायस्थ - - . लक्षणा । तदावापत्ति विशेपणव्याहत्यर्थमपि न लक्षणा । खभावतोऽपि ब्रह्मणः सर्वरूपत्वात्। तस्माहौणी प्राकाम सम्भूतिऋतिरित्येवं प्राप्ते दमाह । प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छब्दभ्यः ॥६॥ भवेदेतदेवं यदि छान्दोग्यतिन विस्थेत । कथं । एक. विज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा वाध्येत ! पश्यतिरेकात् । अनु- मात्। यदि सम्बद्धमेव ब्रह्मणा प्राकान्तिठेत् तदा ब्रह्मविना- নামৰিদীঘে নৱন্ধৰিয়ান। গান্ধামত্ম ব অলী- किकत्वात् तत्मानं सर्वजतायां अपेक्षितमेव । न च नीश्वत् लौकिकत्वात्। व्यवहारमात्रविषयवात नानोन्ट्रियलादिचिन्ता । अनुहमेऽपि वस्तुसामर्थ्यात् कथं मतिज्ञा होयत इत्यत श्राइ । शब्देभ्यः । येनातं श्रुतं भवत्यमतं मतं भवत्यविज्ञातं विज्ञातं भवतीति शब्दात् प्रकृतिविकारभावेनैव व्यत्पादयन्ति भानं । शब्देभ्यो हेतुभ्यः प्रतिज्ञाहानिरिति योजना। यावदिकारन्तु विभागो लोकवत ॥७॥ तु शब्द आकाशोत्पत्त्यसम्भावनशहां वारयति । यद्यसितं तस्य सर्वस्य विभाग उत्पत्तिः। आकाशमयि विसनं लौकिक- व्यवहारविषयत्वात्। यथा लोके विकृतभावमुत्पद्यते। आका. भोत्पत्ती शुत्या सिडायाम् पाफाशवसगतथ नित्यः प्राकाम- शरीरं ब्रह्म स यथाऽनन्तोऽयमाकाग एवमनन्त श्रामा वेदि- तभ्यः आकाश पारमा इत्यादि शुतयः समोऽनेन सम्बण थ सनद्वारापनिरिक्षक ·२ पादः।] अणुभाष्यम्। १६० श्राकाशे तिष्ठन् सर्बमात्मेत्येवमादिभिरेकवाक्यतां लभन्ते । व्यवहारे बनबोधनं वाक्यानामुपयोगः । एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः॥८॥ आकाशोत्पत्तिसमर्थनेन मातरिश्वोत्पत्तिः समर्थिता । सैषा अनस्तमिता देवतेति भौतिकवायुष्यावृत्त्यर्थम् अलौकिक- पदम्। असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॥९॥ ननु ब्रह्मणोऽप्यत्पत्तिः स्यात् आकाशवत् सवंगतच नित्य इति युतराकाशन्यायेन सवंगतत्वनित्यत्वयोरभावे इतीमामा- शक्षा तभन्दः परिहरति । सतः सन्मात्रस्य उत्पत्तिन सम्भ- वति। न हि कुण्डलोत्पत्ती कनकोत्पत्तिरचते । नामरूपविशे- षाभावात् । उत्पत्तिय स्वीक्रियमाणा नोपपद्यते । खतो न सम्भवति अन्यतस्त्वनवस्था । यदेव च मूलं तदेव ब्रहोति । तेजोऽतस्तथागाह ॥१०॥ जातः वायुतः तथाद्वाह वायोरनिरिति श्रुतेः। हि शब्देनैवमाह । छादोग्यतुतिः प्रतिज्ञाहानिनिराकरणार्यन्तैत्ति- रोयकमपेचने वाय्वाकाश्योरुत्पत्त्यर्थ । तघा चोपजीव्यस्य प्राधा- न्यात वायुभावापबमेव सत् तेजस उत्पादकमिति खौकरोति । ब्रह्मण एवं सबोत्पत्तिपतस्वविरुद्धः । आपः ॥११॥ तथाधाहत्येव। इदमेकमनुवादसूत्रमविरोधख्यापकम् । न त्यो. सर्वत्र विरोध इति।

·१६८ अणुभाय्यम् । [२ अध्यायस्थ न्तति। पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः ॥ १२ ॥ ता आप ऐचन्त बहाः स्याम प्रजायमहोति ना अन्नमराज- तब अवशब्देन ब्रीह्यादय आहोखित् पृथिवीति सन्देहः । ननु कथं सन्देहः । पूर्वन्यायेनोपजीव्यगुनेवलीयस्वा- दिति चेत् । उच्यते । अद्भाः पृथिवी प्रघियाः भीमध्यः प्रोप- धोभ्योऽब्रमिन्यग्रे वर्तते । तथा सति पृथिवीमोषधीय दृष्ट्या आपो अन्न मुलन्ति। श्राहोखिन अनशन्देनैव पृथिवोति । नन्वेवमस्त पृथियोपधिसध्यनन्तरमबष्टरिति चेत् । न । छान्दोग्यतरपेक्षाभावात् महाभूतमावस्यवाभिलयितयात् । एकपदलचणापेक्षा ततस्वीकारस्य गुरुत्वात् पूर्वोत्रएक संभयः। तत्र अन्नमयं हि सीन्य मन, आपीमयः प्रापस्तेजी- मयी वागिति बयाणं सहचारः सर्वतोपलभ्यते लोकप्रसिधिः वर्धभूयिष्ठस्तिनञ्च । तस्मात् पृथियोषध्यन्नानां मध्ये अभेद- विवक्षया यकिञ्चित् पताध्ये अवमुक्तं । प्रत्येवं प्रास उच्यते । अन्नगदेन पृथियो। कुतः । अधिकाररूपसदान्तरोया। अधि- कारी भूतानामेव न भौतिकानां । नौलच रूपं पृथिया एव भूतसहपाठात् । प्रदान्तरमाः पृथिवीति । तस्मादन्नगन्देन पृथिव्येव। तदभिष्यानादेव तु तसिङ्गात् सः॥ १३ ॥ प्राकामादेव कार्याायादिकार्योत्पत्तिं तु शब्दो वारयति । स एव परमामा वाय्यादीन् सृजति । कथं तदवाष्यति चेत् । तदभिध्यानात् । तस्य तस्य कार्ययोत्पादनार्थ तदभि- ·२पादन] अणुभाध्यम्। ध्यानं ततस्तदामकत्वं तेन तहाच्यत्वमिति । मनु यथाशुतमेव कुती न राहते इत्यत आइ । तलिङ्गात् । सर्वकर्टवं लिङ्ग तस्यैव सर्वत्र वेदान्तववगतं। जड़तो देवताया वा यत् किचित् जायमानं तत्सर्वं ब्रह्मणएवेति सिहं । विपर्ययेण तु क्रमोऽत,उपपद्यते ॥१४॥ यथोत्पत्तिर्न तथा प्रलयः किन्तु विपर्ययेण क्रमः । प्रतः उत्पत्त्यनन्तरं प्रलयः । कुतः । उपपद्यते । प्रवेशविपर्ययेण हि निर्गमनं । क्रमसृष्टाववैतत् । अन्तरा विज्ञानमनसो क्रमेण तलिङ्गादिति चेन्नाविशेषात् ॥ १५॥ तैत्तिरीयके प्राकामा अन्नपर्यन्तमुत्पत्तिमुक्ता अनमया- दयो निरूपिताः। तवावमयस्य प्राणमयस्य च सामग्री पूर्व- मुत्पाता। धानन्दमयस्तु परमामा। मध्ये विज्ञानमनसी विद्यमाने कचिदुत्पत्रे इति वक्तव्ये । तत्र क्रमेणोत्मने इति वक्त व्यम् । क्रमस्तु प्रातिलोम्येन सूत्रे विपर्ययानन्तरकथनात् । अन्त- रेति वचनात् च । तेजोऽवनानामत्रमये गतत्वात् वाय्याकाययोः मापएव गतत्वात् आकागात् पूर्व विज्ञानमनसो उत्पने इति वक्तव्य । तयोर वचनमेव लिनमिति । अतस्तयोरुत्पत्तिवा- व्येति चेत् । न । अविशेषात्। नामरूपविशेषवतामेवोत्पत्ति- रयते न त्यनयोः । पिज्ञानमयस्य जीवत्वात् मनोमयस्य च वैद- बात् । अतो भूतभोतिकमवेभाभावात् न तयोरुत्पत्तिर्वतया । २९ ·- अणुभाष्यम्। [२ पाध्याय चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तापदेशी भाक्त- स्तनावभावित्वात् ॥१६॥ ननु विज्ञानमयस्य जीवस्यानुत्पत्ती सर्वव्यवहारोच्दः । उत्पत्तिस्त विविधा निरूपिता । अनित्ये जननं नित्ये परिच्छिन्ने समागम इति । तथा च जीवस्य समागमलक्षणाप्यत्पत्तिर्न स्या- दितोमामायां निराकरोति तु शरदः। चराचरे स्थावरजङ्गमै অৰীৰ নীঘি বা স্বয়ং মৰমশঃনি । स तु स्यात् न त स्वतः। ननु शरीरस्योत्यत्ती जीवोऽस्यत्पद्यते अन्यथा जातकर्मादीनामभायमसङ्गात् इति चेत् । न। तद्- व्यपदेशः तस्य परीरस्य जन्ममरणधर्मवत्वेन जीवव्यपदेशी भात लाक्षणिकः । दामः । सहावभावित्वात् । शरीरस्यान्वयन्यति- ऐकाभ्यामेष जीवस्य तडावित्वं । देइधर्मो जीवस्य भात । तत्- सम्बन्धेनैवोत्पत्तिव्यपदेश इति सिई। नात्माऽयुतनित्यत्वाच ताभ्यः ॥ १७॥ नमु जीवोऽप्युत्पद्यतां किमिति भातस्वं कल्पाते इति चेत् । न। भामा नोत्पद्यते । कुतः। अतः । न हि आत्मन उत्पत्तिः श्रूयते । देवदत्तो जातो विष्णुमित्रो नात इति देहोत्पत्तिरेष नतु नतिरेकेण पृथकजीवोत्पत्तिः श्रूयते । विस्फुलिङ्गपदु- पर नीत्पत्तिः नामरूपसम्पन्धाभावात् । एतस्य गुणाः स्वरूपं पाये वक्ष्यते । किश्च नित्यत्वाच । ताभ्यः श्रुतिभ्यः। भयमामा- जरोऽमरः न जायते वियते इत्येवमादिभ्यः । गुग्णाविरूपयन् मधमतर्थतन्यगुपमाह।

·एपादः।। अाभाष्यम्। ज्ञोऽतएव ॥१८॥ जः चैतन्यखरूपः अतएव अतिभ्यः विज्ञानमय इत्यादिभ्यः । सर्वविप्लववादी ब्रह्मवाक्यान्युदात्य सूत्रोक्तसिद्धान्तमन्यथाकत्य श्रुतिसूत्रोल्लङ्घनेन प्रगलभते। स वक्तव्यः । किं जीवस्य ब्रह्मत्वं प्रतिपावते जीवत्वं वा निरानियत इति । आये इष्टापत्तिः नहि विस्फुलिङ्गोऽशो भूत्वा नाग्निः । द्वितीये स्वरूपनाशः । जीवत्वं कल्पितमिति चेत्। न । अनेन जौवनात्मनेति शुति- विरोधात् । न च अनादिरयं जीवब्रह्मविभागो बुकितः प्रमायाभावात् । स देव सौम्येदमग्र श्रासोदेकमेवाहितीयमिति ऋतिविरोधस । न च जीवातिरिक्षं ब्रह्म नास्ति सर्वश्रुतिसूत्र- नाशप्रसङ्गात् । यः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः अयमात्माऽपहतपामा । अधिकन्तु भेदनिर्देशादित्यादि बाधः । तस्मात् तदंशस्य सहाप. देशवाक्यमाच स्वीकृत्य शिष्टपरिग्रहार्थ माध्यमिकस्यैवायम- परावतारी नितरां सद्धिरूपेच्यः । उत्कान्तिगत्यागतौनां ॥१६॥ श्रतएवेति च वर्तते । स यदाऽस्माचारीरादुत्कामति सहतेः सबैरुकामति। ये केचास्माल्लोकात प्रयान्ति चन्द्र- मसमेव ते सर्वे गच्छन्तीति । तस्मालीकात् पुनरेत्यस्मै लोकाय कम्मणे । श्रुत्युतानाम् उत्क्रान्तिगत्यागतीनां श्रयणात् यथायोग्य तस्य परिमाणमगीकर्तव्य । यद्यपि आराग्रमात्री घपरोऽपि दृष्ट इति श्रुत्यैव परिमाणमुक्तां तथापि बहुवादिविप्रतिपबलात् युतिभिः साधयति । ब्रह्मवैलनपार्थमुकान्तिपूर्वकन्यमुक्तं ।

·अणुभाष्यम् । [धारस्थ स्वात्मना चोत्तरयोः ॥२०॥ उकान्तिगत्यागलौता सम्बन्ध इन्द्रियादिभिः परिष्वनी- ऽप्यस्ति । ततः सन्देहोऽपि भवेत् । किमुपाधित एतेषां सम्बन्धी- भवेत् स्वतो वैति । उत्तरयोगत्यागयोः खामना केवलस्वरूपेण । जर्णनाभिर्यथा तन्तन सृजते सच्चरत्यपि । जाग्रत्खने तथा जीवो गच्छत्यागच्छते पुनः । ब्रह्मोपनिषत् अनेन जीवनाममाऽनुमविश्य ब्रह्मायेति कामरूम्यनुसन्चरन्विति वा । अथवा। उस्कान्तिगत्यागतीनों जीवसम्बन्धएव बोध्यते नाणत्वं । वामनाचोत्तरयोरित्याएवम् । अगुष्ठमात्र पुरुषं नियकर्ष यमो बलादिति उस्कमे गति- रिने खातन्तगभामात्। स्वामना जीवरूपेण चकारादिन्द्रि- येय गत्यागयोः सम्बन्धी जीव इत्यर्थः। अतो मध्यमपरि- माणमयुक्तमित्यपरेव भवति । नागारत ने रिति चेन्नेतराधिकारात् ॥ २१ ॥ जीवो नाभवितुमर्हति । कुतः । अतक्रुतेः । अण्वविप- रीतव्यापकत्वतेः । स वा एप महानन आमा योऽयं विज्ञान- भय इति चेत् । न । इतराधिकारात्। इतः परं ब्रह्म सस्य भधिकारे महानज इति वाक्यं । प्रकरणेन शम्दाच नियम्यन्ते । अन्यपराअपि योगेन ब्रह्मापरा भविष्यन्ति । खशब्दोमानाभ्याच्च ।। २२॥ खयं विकृत्य स्वयं निर्माय खेन भासा खेन ज्योतिषा - ·अणुभाथ्य । प्रखपितोति खयम्दोऽणपरिमाणं जीवं बोधयति। न हि स्वप्न यापकस्य पा शरीर परिमाणम्य वा विहरणं सम्भवति । बालायशतभागस्य शतधा कल्पितय ! मागो जोवः स विजय इति। श्रारायमाची घपरोऽपि दृष्ट इति चोन्मानम् । धका- रात् खनप्रवोधयोः सन्यो वा गतिदर्शनम् । अविरोधचन्दनवत् ॥ २३॥ अपवे सर्वशरीरण्यापि चैतन्य न घटत इति विरोधी न भवति बन्दनवत् । यथा पन्दनमेकदेशस्थितं सर्बदेहसुखं करोति। महाततेतस्थितं वा तापनिहत्तिम् । अवस्थितिवशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमाद- घदि हि ॥ २४॥ चन्दने अवस्थितिवैगेय अनुपहतत्वचि सम्यक्तया अव- सानं सस्मात् त्वच एकत्वात् तव भवतु नाम नतु प्रकते तथा सम्भवतीति चेत् । न । अभ्युपगमात् । प्रभ्युपगम्यते जीवत्यापि स्थानविशेषः। दि हि। इदि जीवस्य स्थितिः। गुहा प्रविशविति हि युतिः। गुणादा नोकवत् ॥ २५॥ जीवन हि चैतन्न गुणः स सवंगरीरव्यापौ। यथा मणि- भषेकप्य कान्तिदेवं ध्यानोति तात्। प्रभाया गुणत्वमेव स्पानुपसम्भात् । उदकगतोष्पावत् । न प विजातीयस्थारा- क्यम् । ममाभावात्। लोकप्रतीतितु सर्वादिमिरुप- ·१७४ अणुभाष्यम्। [२पध्यायन्य यथा वृक्षस्य पांद्या तर गुणिक पनापेक्षया गुण एव स्थलान्तरे प्रारम्यत इति कल्पातां तथैव लोकमतीतः । पुष्परागादेरपि प्रभारूप मेव ताव में व्यामोतीति महिखभाषादेवाडीकर्तव्यम् । भारम्भकस्य तेजससवाभावात् । कान्तिः प्रभारूपमिति हि लोकपर्यायः । वा शब्दो यथालोकं शुक्तिः कल्पनीयेति सूच- यति । ब्रह्मसिद्धान्ते तु यथैव लोके दृश्यते तथैव धणी जात. मिति न कल्पनालेभोपि। व्यतिरको गन्धवत् ॥ २६ ॥ सिदं दृष्टान्तमाह। यया चम्पकादिगन्धयम्पकव्यवहित. स्थलेऽप्युपलभ्यते । वेदोतवादस्य दृष्टान्तत्वम् । संपुष्पितस्य दूरानन्धो वाव्येयं पुण्यस्य कम्मणो दूरान्धो वा- तीति । अन्यथाकल्पनात्वयुक्त्यवोचाम । तथा च दर्शयति ॥२७॥ हृदयायतनवमणपरिमाणत्वच पात्मनोऽभिधाय तस्यैवा- लोमस्य मानखायेभ्य इति चैतन्येन गुणेन समस्तपरीरव्यापित्वं दर्शयति । पृथगुपदेशात् ॥ २८ ॥ प्रया शरीरं समारोनि करणलेन पृथगुपदेशाचैतन्य' गुपः। सदगुणसारत्वांतु नापदेशः प्राज्ञवत् ॥ २६ ॥ ननु तत्त्वमस्यादिवाकः परमेव ब्रह्म जीव पनि क्वमन- मितोमामागवां निराकरीति त भन्दः। तस्य ब्रह्मणो गुणाः ·मारः। अणुभाष्यम्। १७५ मनादृष्टवादयस्तएवात्र जीवे सारा इति जड़यलक्षण्यकारिण इति अमात्ये राजपदप्रयोगवत् जोवे भगवापदेशः । मैत्रेयोति सम्पूर्ण ब्राझी भगवावेन जीव उक्त:* 1 ननु काधमन्यस्यान्य- धमवत्वेन कथनम्। न हि निरूपणस्थल एवोपचारः सनापति तबाह प्राशयत् । तथा प्रियया खिया संपरिष्वक्त इत्यत्र एष. সাহ আৰীৰ গামো সামান্য ঘি দিঘায় माजलरूपमाह तदा प्रयैतदतिछन्दोऽपहनाभाभयर रूप- मशोकान्तरमन पिता पिता भवतीत्यादि। प्राजस सुयुप्ति- सावी। न हि तस्थापडतपामत्वमम्ति ब्रह्मलिशात् । एवमेव भारीरस्थापि जीवस्य बनधमयोधिकाः श्रुतयः । इदमन्त्र वता-1 व्यम्। सर्वोपनिपन्स ब्रह्मज्ञानं परमपुरपार्थसाधनमिति निर्णयार्थ भगवान् व्यास: सूत्राणि चकार। तब ब्रह्मसूत्रे विचार प्रतिशाय जगतकर्टवाद्यसाधारणतपणं ब्रह्मणः प्रति- जाय समन्वयनिरूपये जीयवाक्यानि दूरीसत्याविरोधेऽपि ऐफोऽपि हिताकरणादिदोपमाया अधिकन्तु भेदनिभा- दिति परिव्रत्य जीवयाएवम् उपचारात् ब्रह्मत्वमंगत्वं परा- धीनकरी त्वादिकं प्रतिपाद्य तस्येव दक्षिणमार्गेण पुनरावृत्ति- मका ससाधनेन वनमानेनातिरादिहारा नामाभिमुसा न स पुनरावत इत्यनाशक्ति बदन शास्त्रपर्यवसानेन सर्थान वेदान्तान् पय्याकुलतया योजितवान् । नव कयित् तद्यपदेगेन मोग्लानि नखमस्यादिवाकवानि वीराय जीवमानं च बघा *मा.

·अमुभाष्यम्। [२पध्यायस्थ H खोतय तदतिरिक्तस्य सदस्य कारणांशकार्यरूपस्य मिथ्यावं परिकल्पा तहोधकवतीनामर्थवादवेन मिथ्यात्वं खौलत्य सुषुप्ति- सम्पत्त्योभगवता प्रकटीकतमानन्दरूपलं तत्प्रतिपादकवाक्यानां सद्योमुक्तिरूमफलवाचकत्वमुना क्रममुतिमुपासनापरत्वेन योज- यिखा वेदसूत्रापि व्याकुलौचकार । तत् वेदान्तानां ब्रह्मपरत्वं जीवपरत्वं वैति यदव युक्तं तसद्धिरनुसन्धेयम् । यावदात्मभावित्वाच्च न दोपस्तदर्शनात् ॥३०॥ मनु कथमन्यस्य नीचस्य सर्वोत्कष्टव्यपदेशोऽपि। महि मामाणिक सर्वथा अयुक्त व्यपदेशः क्रियते । न ধীমন- सारखात् ब्रह्मण, भानन्दायस्य प्राकच्यादिति वाच्यम् । तथा सति प्राजवत् अनस्तिरोहितं स्यादिति तस्य तापदेशोष्यों - प्रयुक्तयेति चेत् । नायं दोषः । कुतः। यावदामभावित्वात् অধ্যা আৰমঘমালানিন ঘন খাবার সাজ- व्यात तस्य तथैव दर्शनमस्ति । अनाहत्त्येवयादीनामुक्तत्वात मानात् सम्पनत्वं विधेषः । चकारात् तस्य धानन्दः प्रकरित इति न दूपणगन्धोऽपि । व्यपदेशो वा नात्यन्तमयुक्तस्य । याव- दामा बम भवत्यानन्दामपाकव्येन तावदेव तदापदेशः राज- ज्येष्ठपुश्वर । एतदेवो व्यापकत्ववतिस्तस्य भगपखेन युज्यते । भामन्दांसाभिव्यक्ती तु तव ब्रह्माण्डकोटयः। प्रतीयेरन् परिच्छदो व्यापकत्वञ्च तस्य तदिति ॥ पुंस्वादिवत्त्वस्य सतो व्यक्तियोगात् ॥ ३१ ॥ व्यपदेशदशायामपि भानन्दांशस्यानात्यन्तमसलं । पुंस्वादि. - +M ·पाद] अणुभाष्यम्। १७१ वत् यथा पुंस्व' मेकादिसामर्थ' बाल्ये विद्यमानमेव यौवने प्रकायते तथा आनन्दांयस्यापि स्वतएव व्यतियोगः । नित्योपलब्धानुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतर- नियमोवाऽन्यथा ॥ ३२॥ ननु कथमेवं स्वीक्रियते । एदानी संसारावस्थायां सञ्चित् प्राकथमेव मोचे त्वानन्दांशोऽपि प्रकट इति तनिवारयति । तथा सति नित्य मुपलब्धिः स्यादानन्दांशस्य तथा सति न संसारावस्थोपपद्यत। अथानुपलब्धिः सदा तथा सति मोचदमा विरुध्येत । अयान्यतरनियमः । नौयो निरानन्द एव नत्यानन्दरूपं तथा सति ब्रह्मैव सन् मयायतीति वृति- विरोधः । तस्मात् पूर्बोलाएष प्रकारः स्वीकार्तव्य इति सिद्धम् । कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ॥ ३३॥ साधयानां महविगतमेव कर्तृत्वमिति । सविपारणार्य- मधिकरपारम्भः । कर्ता जोवएव । कुतः । शाखार्थयत्त्वात् । जीव. मेवाधिकस्य घेदे पम्युदधनिःश्रेयस फलायें सर्वाणि कालि विधितानि । अमणोऽनुपयोगात्। जड़याशक्यत्वात् । सन्दिग्धेऽपि तथैवाङ्गीकर्तव्यम्। विधारोपदेशात् ॥२४॥ तस्यैव गान्धवांदिनोशेषु यद्यत् कामयते सत्तद्रवतीति विहार उपदिष्टः। गतय कत्तत्वमोकृत्योः साधकारी साधभद- तीति सामानाधिशरखयवणात जोवएव कर्ता।

·१०० अणुभाष्यम्। [२धायख उपादानात् ॥ ३५॥ नदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादायेति जीवेन सधैर्षा विज्ञानमुपादीयते। तस्मादिन्ट्रियादीनां करणत्वमेव सात- न्वादस्यैव कर्तुत्वं । यस्त मन्यते बुद्धिसम्बन्धात जीवस्य कत्य- मिति । स प्रष्टव्यः। किं बुधिकटत्वं जीये समायाति अथवा সীনমন নৃষিমন্ ভন্নছনি অথবা যদি- लायितमेव क सम्बन्धे समायाति । नाद्यः जड़त्वात् । पनगीकारात् पूर्व निराशतवाक्ष। हितोयेत्विष्टापत्तिः उपा- दानविरोधय । तीये शास्त्रविरोधः। ब्रह्मणि सिदत्वाच । असत्कार्यस्य निराकृतलात्। सर्वविश्वस्त माध्यमिकवदुपेच्यः । व्यपदेशाच्च कियायां ननिविपर्यायः ॥ १६ ॥ व्यपदेशः विधानं यतते कमाथि तनुतेऽपिचेति पत्र सारे बुद्यादीनामेव कत्तृत्वं न जीवस्येति । क्रियायां यागादि- कर्मसु नतु भोगे। जीवस्य कत्तुं त्वं न चैत् । न । तथा सति निर्देशस्य विपर्ययो भवेत् । विज्ञानेन विज्ञानमादायेति. गुलनुरोधात । प्रतेऽपि नीयान्तता प्रापद्यते । पथ खव्या- पारे कर्तत्व तथापि पूर्वनिर्देशस्य विज्ञानमयस्य विपर्ययः स्यात् विकारित्वं स्यात् । तचासनतन्त्राषत्वात् । विज्ञानमादायेत्यन विपर्ययएव । एकस्य प्रदेश देनार्थ दोऽपि । भगवति सर्वे मन्दाः स्वभावतएव भवन्तेि। औपचारिकवज्ञापकाभावात् । यो जायमानइति यहादीनां शिरस्वादितः। तस्मात् विज्ञान- भयो नोवएय । अड़स्य च स्वातन्त्रााभावान कार्य ।

·३पाद 1] अणुभाष्यम्। उपलब्धिवदनियमः ॥ ३७॥ ननु जीवस्य कतृत्वे हिताकरणादिदोषप्रसक्तिरिति चेत् । ना उपलब्धिवदनियमः । यथा चक्षुपेष्टमनिष्टझोपलभते एवं मिन्द्रियः कम्म कुर्वन् दृष्टमनिटं वा प्राप्नोति । शक्तिविपर्ययात् ॥ ३८॥ नन्दीश्वरवत् स्वार्थमन्यथा न कुयादिति चेत् । प्रति विपर्ययात् तथा सामर्थाभावात्। इतएव देवादहितमपि करोति। समाध्यभावाच्च ॥ ३६॥ जोवस्य मियाज्ञानमती योगेन सिध्यतः समाध्यमावाव शक्त्यभाव इत्यर्थः। चकारात तादृशमन्त्राभावोऽपि। न च सहजकतत्वे अनिर्मोच । पराधीनकर्तृत्वएवैतत् । ब्रह्मवत् । सांख्यस्य तन्मतानुसारिणो वान्यस्य भ्रम एव । कर्तृत्वे न मुक्ति- रिति। नपुसक एव मध्ये तेति बाह्यवत् । निरिन्द्रियस्यैव समा. धिरित्यपि। करण त्येन बद्रि वदन् न केनापि दूष्यने । तस्मा. जीवस्य स्वाभाविक कर्तत्वं । ध्यायतीव लेलायतीवेत्यपि पर- धर्मानुकरणम् । अयमम्यको धर्मः । स्वाम्ययसम्पत्यो व्यपदे पुरस्कृत्य सर्व विप्न वदन् उपेच्यः । यथा च तक्षोभयथा ॥ ४०॥ भनु कम्भकराणां कळं वभोक्तृत्वभेदो दृशने तथा कंटाव- मोमृत्वयोभदी भविषसोति चेत् । न यथा तक्षा रथं निर्माय ·[२अध्यायस्थ “१८० अणुभाष्यम्। 1 सत्रारूदो विहरतिर पोट वा । स्वतो या न व्याप्रियते वास्यादि. दारेए था। चकारादन्येऽपि सार्थकारः। अन्यार्थमपि करो- तोति चेत् । तथा प्रसतेऽपि सर्वहितार्थ प्रयतमानत्वात् । न प कर्ट वमानं दुःखरूपं । पयःपानादः सुखरूपत्वात् । तथा घ खार्थपराधकटवं कारपिटलञ्च सिधम् । परातु ततः ॥११॥ कर्तुत्वं ब्रह्मगतमेव । तत्सम्बन्धादेव जीवे कर्ट त्वं तदंशत्या. देपर्य्यादिवत् । न तु जगतमिति । अतो नान्योऽतीतीति सर्वकार्ट स्व' घटते । कुत एतत् तत्तेः । तस्यैव कर्ट त्वकार- यिटत्वश्रषणात् । यमद्योनिनीषति तमसाधु कारयतीति । सर्व की सभीमा सर्वनियन्तेति । सर्जरूपवान भगवति दोषः । कृतप्रयत्नापेक्षात विहितप्रतिपिहावयर्था- दिभ्यः ॥४२॥ ननु येषम्यने एययोर्न परिहारः । अनादित्वेन स्वस्यैव कारयित्वादिति पचं तु शब्दो निवारयति । प्रयनपर्यन्त जीव- सत्यम् । अग्रे तस्याशक्यत्वात् स्वयमेव कारयति । यथा पुन थतमानं मालम् । पदार्थगणदोषी वर्णयबपि तत्प्रयत्नाभि: निवेशं दृष्ट्वा तथैव कारयति । सर्वत्र तस्कारणत्वाय तदानी फखदाई वे या इछा तामेवानुवदति उनीपति निनोपतौति । भन्यथा विहितमतिमियोपैयापत्तः 1 प्रमामाणिकत्वचा । फलदांने कर्मापेक्षः। कम्मं कारणे प्रयत्नापेक्षः । प्रयत्नो कामा- । पेजः । कामे प्रवाहापेस इति मर्यादारक्षार्थ वेद । चकारात् ·५ पाद:11 अणुभाष्यम् । ततो न ब्रह्मणि दोषगन्धोऽपि । न चातीश्वरवं मर्यादामार्गस्थ तथैव निर्माणात् । यत्रान्य या स मुष्टिमध्य इति । शो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादि त्वमधीयत एक ॥४३॥ जीवस्य ब्रह्मसम्बन्धिरूपमच्यते । जोवोनाम ब्रह्मण अंः। कुतः । नानाव्यपदेशात् सर्वएवामानो व्युचरन्ति कपूथचरणाः रमणीयचरणा इति च । नत ब्रह्मणो निरवयषत्वात् कथं जीव- श्यांगत्वमिति वाच्यम् । न हि ब्रह्म निरंशं सांसमिति वा कचि. लोके सिद्धं वेदैकसमधिगम्यत्वात् । सा च ऋतिर्यथोपपद्यते तथा तदनुलग्नेन वेदार्थ ज्ञानार्थं युक्तिर्वतव्या। सा चेत् स्वयं नावगता तपोविधेयं अभिन्ना वा प्रष्टच्या इति । नतु सर्वविक्षवः कर्तव्यः । तत्रपा युतिः। विस्फुलिङ्गा इवाग्नेईि जड़जीवा विनिर्गताः । सर्वतः पाणिपादान्तात् सर्वतोक्षिशिरोमुखात् ।। निरिन्द्रियात् सरूपेण तादृभादिति निययः । सदंशेन जड़ाः पूर्वचिदंगेनेतरे अपि । विन्यधर्मतिरोभावामुलेच्छात: खतन्त्रिण इति ब्रह्मवादे अंभपन एव! ननु अंगले सजातीयलमायाति । गुत्यन्तरे पुनर्बदामा ब्रहोमे कितवा उत । अत्र सर्वस्यापि ब्रह्मविज्ञानेन विज्ञानप्रतिज्ञानात् दायादीनामपि ब्रधात्वं प्रती. यो । तत्कार्यवएव स्यादिति चेत् । न । अन्यथा पापि प्रकारा- न्तरेणापि ऐके भाखिनः दायक्तिवादिलमधीयते मरोरलेन अंग- ·अणुभाष्यम्। [श्यध्यायस्थ . खेन च। स्वरूपतः कार्याभावेऽपि प्रकारभेदेन कार्यत्वात् । तथाच न साजात्यानन्दायस्य तिरोहितत्वात्। धर्मान्तरेष ससाजात्यमिष्टमेव । मन्तवर्णात् च ।। 88॥ पुरुष एवेदएसर्वमित्युका पादोऽस्य विधा भूतानीति भूतानां जौवानां पादव पार्दप स्थितत्वेन वा यत्वमिति । अपिच मर्यते ॥ ४५ ॥ वेदै स्वतन्त्रतया उपपाय वेदान्तरेऽपि तस्यार्थप्यानुस्मरणं । ममेवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातन इति । प्रकाशादिवत्रैवंपरः ॥ ६ ॥ जीवस्यांगत्व इसादिवत्तहुःखेन परस्यापि दुःखविं प्यादिति चेत् । न । एवंपरी न भवति । एवमिति प्रकारभेदः दिष्ठत्वेनानुभव इति यावत् । अन्यथा सरूपत्वात् । कुत एवं नवाह प्रकाशादिवत् । नानिहिं तापो न हिमस्य तत् स्थादिति । प्रकाशनहरू धम्मखद्योतनाय। दुःखादयोऽपि महा- धम्मी इति । अतो ऐतबुध्या अंशस्यैव दुःखित्व न परस्य । अथवा मकामा प्रकाश्यदोपेण यथा न दुष्टः पापस्थापि तदंचलादिति। स्मरन्ति च ॥१७॥ स्मरन्ति । सर्वेऽपि सुषयो अंगिनः दुखसम्बन्ध स्मरन्ति । नव यः परमामा हि स नित्यो निर्गुणः स्मृतः। न लिप्यते फलेयापि पद्मपत्रमिवाम्भमेति । कर्मामा वपरोयोऽसो मौसमन्धः स युज्यते । - .

·१ मादः।] अणुभाष्यम्) एकतथा सर्वभूतान्तरामा न लिप्यते लोकदुःखेन बाद्यः । चकारात तयोरन्यः पिम्पल खादत्यनभनन्या अभिचाकमोति । अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाजोति- रादिवत् ॥8॥ ननु जीवस्य भगवदंगत्वे विधिविषयवाभावात्कर्मसम्बन्धा भावेन कथं फलसम्बन्धः। जोवस्य च पुनरनेकदेहसम्बन्धान का शुद्रः का भाय्य ति ज्ञानमप्यशक्य । कम्ममार्गस्य व्याकुलत्वात् मथं जीवस्यापि दुःखित्वमित्याभय परिहरति । अनुज्ञापरिहारी विधिनिषेधौ नीवस्य देहसम्बन्धात् यो देहो यदा टहोतस्तत्वाती। यथा शवामिः चण्डालभाण्डस्य मुदक तघटादिश परिहयते एवमुष्टं परियायते। तथा जीवेऽपि देहसम्बन्धक्कतः सम्बन्धयाध्यासिको भगवतश्च । अध्यासि- फोघशानाग्निवर्तते हितीयो भगवतैव । जीवन्मुतानामपि व्यव- हारदर्शनात् । श्रुतिस्तु भगवतमम्वन्धमेवाथित्याग्निहोत्रादिक विधत्ते। अन्यथा विद्यां स्वजानञ्च बोधयन्ती कर्माणि न विद- ध्यात् । मान्दज्ञानस्य पूर्व मेव सिद्धत्वात् । कथं सिद्धवद्याव- जीवं निदध्यात् । न्यासोमि देहसम्बन्ध एय। असन्ततिधाव्यतिकरः ॥ ४६॥ ननु देहस्थापि बाल्यकौमारादिभेदात् कथं कर्मकाले माझाएत्वादि । जीवक्यादिति चेदेहान्तरेऽपि स्वादिति नवाह । देहान्तरे सन्ततिरपि नास्ति । बायादिभेदे पुनः सन्तति- रेका । अतः सन्ततिभेदान कर्मणां सांकर्यमिति ।

·३वधायक १८४ अणुभाग्यम्। याभास एव च ॥५०॥ ननु सच्चिदानन्दस्य ब्रह्म पांडयः सच्चिदानन्द एव भवेत् अतः कयं प्रयाहे प्रवेशो भगवतच सर्वकार्याणि तबाह । प्रभास एय जीव भानन्दगम्य तिरोहितत्वात् । चकारादाकारस्याप्य- भावः । नतु सर्वथा प्रतिविम्यवमिथ्यात्व जलचन्द्रवदित्येक: स्थानकवे दृष्टान्तः । तथा सत्यध्यासथ स्वस्थ न स्यात् । तर हत्यादिदोमप्रसङ्गय । अतो न मिथ्यात्वरूप धाभासोऽत्र विव- क्षित। अदृष्यनियमात् ॥५१॥ *देशिवाय नथायिकाद्यभिमतं नीवरूपं निराकरोति । नानात्मानो व्यवस्थात इति भोगव्यवस्थया जीवनानात्वमदी. कृतम् । तवादृष्टस्य नियामकत्वं तन्मते सिद्धं देशान्तरवस्तूत्यत्त्य न्यथानुपपत्त्या व्यापकत्ववादीलतं। एवञ्च क्रियमाणे मूल एव कुठार. स्यात्। सर्वेषामेव जीवानामेकशरीरसम्बन्धात् कस्यादृष्टन्तद्भवेत् । न च मिथ्याज्ञानेन व्यवस्था । तवापि तथा। नचानुपपत्या परिकल्पन। नृत्येयोपपत्ते । एतेन विरोधादृषिप्रामाण्यमपि निराकृतं । अभिसन्ध्यादिप्वपि चैवं ॥५२॥ ननु मन प्रस्तीनां नियामकत्वात् सेपामौखरेच्या नियतत्वात् न दोष इति चेत् । न। पूर्ववदेव दोषासतिः । तारशेखरकन्पना च पूवमेव निराकृता ।

·२ माद ।] अणुभाष्यम्। १८५ प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ॥ ५३॥ आत्मनो विभुत्वे पि प्रदेशभेटेन व्यवस्था आत्मनि तादृपः प्रदेगविशेषोऽस्ति येन सबभुपपद्यत इति चेत् । मां अन्यस्यापि प्रदेशस्त्रान्तर्भवति। तस्यैव वा देहस्या देशान्तरगमने पूर्व- देशस्य त्यतत्वात् सोऽगः अन्तर्भवेत् तिरोभूतो भवेदिति । इति श्रीवेदव्यासमतवनि श्रीवल्लभविरचिते ब्रह्मसूत्राणु भाष्ये हितोयस्याध्यायस्य ढतीय पाद ।

·+- चतुर्थः पादः। तथा प्राणाः॥१॥ जीवशरीरमध्यवर्तिनां प्राणादीनां विचारार्थ पादारभः । सन जीवं निरूप्य तादृशमवत्त्व मापे प्रतिदिशति । प्राण- भन्दप्रयोगः प्रियवाय। प्राणाः इन्द्रियाणि मनसो मुख्यत्व। देकवचनं। उत्क्रान्तिगत्वागतोनामित्यारभ्य सर्वोपपत्तिरव.. तिदिष्टा। चिदंगस्यापि तिरोभाव इति पृथनिरूपणं। ननु तद्गुणसारवादयः कथमुपदिश्यन्त इति चेत् । सत्यं पति नापि ये प्राएं ब्रह्मोपासत इति । गौप्यसम्भवात् ॥ २॥ ननु उत्क्रान्त्यादिशतिगौणो भविष्यति । न। गौखममा- यात् । सा तिर्गौणी न सम्भवति । एकैव ऋति वे मुख्या प्राणे गौणोति कथं समावति । तत् प्राक्तेश्च ॥३॥ जड़त्वनाधिकविचारीत्र क्रियते। सृष्टः पूर्वमपि प्राणा- दीनां स्थितिः श्रूयते। असदा इदमग्रमाचीत सदाहुः किं सदसदासीदित्यूपयो वाव नेऽने असदासीत् । तदाहः। के ते अषय इति माया वा रुपय इति । ननु सदेव सोन्येदमग्र पानीदे कमेशहितीयमिति विरोध इति चेत् । स्वरूपोत्पत्ति- रेवात निषियते जीववत् नन्हमः । उहमात् पूर्वन्तु मरे Met ·पादः।] अणुभाष्यम्। वेति श्रुतिः । चकारात् मोक्षे तस्यापि सम्पत्तिः श्रूयते स्थला- न्तरे। एतस्माज्जायते पाणी मनः सर्वेन्द्रियाणि चेति श्रुतिः विस्फुलिङ्गसदृशौ। सतपर्वकत्वादाचः॥४॥ मनः पूर्वरूपं, वागुत्तररूपमिति तस्य यजुरेव शिर इति । तथाच वेदानां स्वत उत्पत्त्यभावात् तत्पूर्वरूपमनसः कथमत्- पतिः। सप्त गतेर्विशेषितत्वाच ॥५॥ तमुत्क्रामन् पापोनूतकामति प्राणमनत् कामन्तं सर्च माणा अनकामन्तौति पूर्वोक्तानां चक्षुरादीनाम् । प्रथा रूपशी भवतीत्ये कोभवति न पश्य मोत्याहुरित्यादिभिर्जीवतिः सप्तानां गतिभिर्विशेष्यते। सप्तगतयस्तेन विशेषिताः एकोभव- तौति । अतो जीवसमानयोगमवाज्जीवतुम्यतेति। चकारात् तत्तदुपाख्यानेषु चक्षुःमन्तीनां देवतात्वं सम्बादय । प्रतयेतन- तुल्यत्वम् । फेचिदिदं सूत्रमुत्तरसूत्रपूर्वपक्षवेन योजयन्ति । तवायमर्थः। ते प्राणाः कतीत्याकाक्षायां सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात् सप्तार्चिषः समिधः सप्तजिताः। अटो ग्रहा अष्टातिग्रहा इति। सप्त वै भीर्पण्या: प्राणाहाव वाचाविति नव वै पुरुप प्राणा नाभिदेशमी दश वे पशोः प्राणायाम कादश इत्येवमादिए नानासङ्ख्या प्राणानां मतीता। वत्र ऋतिविप्रतिषेधे किं युक्ता- मिति संगये सप्तति प्राप्तम् । कुत्तः । गते: समानानेव गति; श्रूयते सात इमे लोका येपु चरन्ति प्राणा गुहाच्या निहिताः ·१८ अणुभाष्यम्। [२ अध्यादम्य सप्त सप्तेति। किञ्च । विशेषितत्वाच जीवस्त्रोत्क्रमणसमये समानामेव विशेषितत्वम् । अन्ये त पुनरेतेषामेव मृत्तिभेदाढ़ेदा इति । एवं प्राप्त उच्यते । हस्तादयस्तु स्थितेऽनोनेवं ॥६॥ पूर्वसम्बन्धे उत्सूत्र पूर्वपथः । तु शब्दः पूर्वपक्षं व्यावर्त. यति । इस्तादयः सप्तभ्योऽधिकाः। हस्तो चादान यच उपस्थया- नन्दवितवं च पायुश्श विसर्जयितव्यच पादौ च गन्तव्य" चेति चक्षुरादिगणनायामेतेऽपि चत्वार इन्द्रियत्वेन गणिता: । स्थिते सति श्रुती गणनया चक्षुरादितुत्पत्वे सति प्रतो हेतोः मति न कित्येकादश अयान्तरगएनासूचनयाऽसम्भवाभिमाया अधिका- सहान्त:करणभेदादिति। एकादन्द्रियाणोति खितम् । अणपश्च॥७॥ सर्व माणा प्रएपरिमाश: गतिमत्त्वेन नित्यत्वे अशत्व- मैव । परिमाणप्रमाणाभावात् पुनर्वचनम् । श्रेष्ठश्च ॥ ८॥ मुग्यच माणो नित्य गतिमान् अणुपरिमाणश्च । चकारा. दविदेशः । नासदासोदियत्र पानीदवातं मध या नदे कमिति अननात्मकम्य पूर्व मत्ता प्रदर्शिता । न यायु किये पृथगुपदेशात् ॥६॥ ननु मुख्यः प्राणी वायुरेप भविष्यति । दून्ट्रियागां क्रिया था। एवं हि यूयते यः प्राए म बायुः । एप यायुः पञ्चविधा मातोऽपानीप्यान उदानः समाग इति मामान्यकरण्त्तिः ·। पास अणुभाष्यम् । १८६ , प्राणाया वायवः पञ्चेति । तवान्तरीया पाचक्षते तदुभय- मपि न । कुतः । पृथगुपदेगात्। एतस्मानायते प्राणी मनः' सबैन्ट्रियाणि च। खं वायुयोतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी इति प्राणवाय्वोः पृथगुपदेशात् । त्तित्तिमतोर- भेदेन ततोऽपि पृथगुपदेशाच । चक्षुरादिवत्तु तत्मवशिष्टयादिभ्यः ॥ १० ॥ स प्राण; स्वतन्तः परतन्वी वेति विचारे स्वतन्त इति तावत्: मातं! सुप्तेषु वागादिषु प्राण एकोऽमतानाप्तः प्राणः संवर्गों वागादौन संरके प्राण इतरान् प्राणान् रक्षति मातेव पुचा निति इमामाशहां निराकरोति तु शब्दः । चतुरादिवदयमपि प्राण अखतन्त्रः । मुख्यतो भगवदधीनः व्यवहारे जोवाधीनः । कुतः । वत्स हमियादिभ्यः चक्षुरादिभिः सह शासनात्। इन्द्रियजयः बरमाण जयस्यापि दृष्टत्वात्। श्रादिशब्देन जड़त्वादयः । अकरणत्वाच्च न दोपस्तथाहि दर्शयति ॥ ११ ॥ ननु प्राणस्य जीवोपकरणत्वे तदुपकारकाव्यापारवत्वमपेक्ष्यते । तत्रैकादशैव वृत्तयातन्त्रान्तरेऽपि सिद्धाः । एकादगामो मनसो हि हत्तय पानयः पञ्चधियोऽभिमानः । मात्रान्यि कम्माणि पुरश्च तासां पदन्ति कादयवीरभूमीरिति । तथा कारियाणण व्यापारोऽसीति चेत् । नेप दोषः। कुतः । भकरपात्यात् । करस्य हि व्यापारोऽपेक्षितः । श्रन्यस्य .

·अाभाष्यम्। [१बचाव कार्यमात्रमपेक्षितं तत्राह। तथाहि कार्यवत्वंयुक्त तत् अतिरेव दर्शयति । तम्भिवतकामव्यथेतर इत्यादिश्रुतिभिः मानिमित्त शरीरस्थितिरिति । तस्माद्यापाराभावेऽपि स्वरूप स्थितिमात्रेण तस्योपकारित्वम् । पञ्चवृत्तमनोवद्व्यपदिश्यते ॥ १२ ॥ व्यापारव्यतिरेके पोपकारित्वमसमझममिति चेत् । तबाह पत्तेः महर्मवेतत्पश्चधात्मानं विभज्येतहाणमवष्टभ्य विधारया. मोति यथा मनमो द्वारभेदेनैवैकादशहत्तयः सरूपत एव एव- मेव प्राणस्थापि पञ्चधात्मानं विभज्य कार्यकारणं व्यपदिश्यते । अणुश्च ॥१३॥ प्रतिदेशेन प्राप्तमप्यरपत्वं पञ्चधामानं विभज्येति वचनात् सन्दिग्ध पुनर्विधीयते । मासन्योम्यणः । चकारात् पूर्वोहा- सर्चसमुबयः। ज्योतिराद्यधिष्ठानन्तु तदामननात् ॥१४॥ वागादीनां देवताधिष्ठानवतां मवत्तिः स्वत एन वा जीवा- धिष्ठानब्रह्मप्रेरणयोर्विद्यमानत्वादिति संशयः । विशेषकार्या- भावात् न देवतापेक्षेति पूर्वपरं निराकरोति तु शब्दः । वागा- दीनां ज्योतिरादि अग्न्यादिरधिष्ठानमवश्यमनीकर्तव्यम् । कुतः । तदामननात् । तथा प्रान्नायते अग्निकि भूत्वा मुखं प्राधि. अदित्यादि । अयमर्थः ! योऽध्यामिकोऽयं पुरुषः मोऽसावेवाधिदैविकः । यस्तोभयविच्छेदः स स्मृतोद्याधिभौतिकः ॥ इति ·पादः।] अणुभाष्यम् । माध्यामिकादीनां वरूपं वागादयशानरूपा नित्याः । तत्र यदि वैविध्यं न कल्पात तदैकस्मिन्नेव शरीरे उपचौणं भरी. रान्तरे न भवेत् । कल्पामाने तु अग्निर्देवतारूपोऽनेकरूपभवन- समर्थो वागरूपो भूत्वा सर्वत्र प्रविष्ट इति सद्भच्छते । ते चान्यादयोतना भगवदंगास्तिरोहितानन्दाः सामर्थ्ययुना इति कार्यवशादवगम्यन्ते। आध्यालिकाधिदैवियायोरे कात्वात् बद- नादिकार्यार्थमाध्यामिका एवं निरूपिता उहमने एतस्मात् जायते प्राण इत्यादिषु । वागादीनां नियमेन तवज्जीवसाविर्थ स्वतचा निर्गमनं मृत्युरूपयमेण तत्र लयः पुनरुङ्गमनं समष्टि- व्यष्टिभावथ अन्यथा नोपपद्यत । श्राधिभौतिककृतद्यायं भेद इत्या व्यक्तीकरिथते । एवमेव ब्रह्मणोऽपि अनेन जीवनात्म- नानुप्रविश्येत्यचापि निःसन्दिग्धं द्रष्टव्यं । यदज्ञानात् सर्व- विप्लपवादव्यामोहः। प्राणवता शब्दात् ॥ १५ ॥ यदधिष्ठानमन्यादि तत् किं स्वत एव अन्यसहितं वेति सन्देहः । किं तावत् प्राप्त खत एवेति पूर्वोतन्यायेन तावतेव सिद्धेर नवस्थानाच देवतात्वव्याघातशेत्येवं प्राप्ने उच्यते । प्राणवता अधिष्ठित वागादि। कुतः । सदात् । सोऽयमग्निः परेण मृत्यु- नासिकान्तोदीप्यत इत्यादि । अयमर्थः । हगाह माजापत्या इत्यत्राधिष्ठात्वमग्नोनामुन देवा इत्य विशेषे ऐन्ट्रियाधिष्ठात्रो ऽन्याय ।* नेपां प्रतिबन्धकासरातिक्रमेण स्वर्गलोके गमनेच्छा •प पुस्तके तेषामित्यारभ्य भाथहितानि पनि सूवापि म दृश्यम्। सतु सिपिकरप्रमादादित्यपधारपोय ।

·१८२ अणुभाष्यम्। [२ धध्याय बभूव। तब बन्ने नैव स्वर्ग इति तत्र जनको वैदेह इति बाह्य केनाकामे ग्ण यजमान. खगं लोकमायामत इत्युहात्र- विना वायुना पापिनेति उद्गातेवाफमणमिति सिद्धम् । तत्रा- न्योऽन्योहारववरण तथोहाने यो वाचि भोगस्तं देवेभ्य इत्या. मनात । तदनु यमरूपयात्मना वेद्यानन्तरमप्रतिरूपं वदतीति निरूपित सोऽपि दोषो देवानां प्राप्नोति तत् गृतिविप्रतिषि मह व देवान् पाप गलतीति । तदनु पाए एवोहातासिद्धः तेना- न्येषामपि पापसमन्धोऽपि निवारितः । ततः परेण मृत्युनति- 'क्रान्ती दीप्यत इति अतो दीप्यमानस्यैवाधिष्ठावलात् प्राणवते. वाधिष्ठान मिति सिद्धम् । तस्य च नित्यत्वात् ॥ १६ ॥ अग्न्याटेः पाणसम्बन्धी नित्य इति सर्वदाधिष्ठाट त्वम् । प्राणम्य तम्सम्बन्धस्य चेति चकारार्थः । प्राणराहायेनैव यथोचित. वर्णोदम इति लोके स्वामियन्यायेन जोवे भोगः फलिष्यति । तदिन्द्रियाणि नट्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ॥१७॥ इदमन विचायते। इन्द्रियाणां प्राणाधीनसर्वव्यापा. रखासनामव्यपदे नाच प्राणतिरूपाणोन्द्रियाणि तत्त्वान्तराणि वेति समयः। तत्त्वान्तराण्येवेति सिद्धान्तः । तानि इन्द्रियाणि तत्त्वान्तरराणि । कुत, । तापदेगात् । इन्द्रियशब्देन व्यपदेशात् । एलम्माजायते प्राणो मन सर्वेन्द्रियाणि चेति भिनशब्दवाच्याना लचिदेकशम्दवाच्यत्वेऽपि नेकत्वम् । आसन्येऽपि तहि भेदः स्थादित्यत भाइ । अन्यत्र श्रेष्ठात् । तम्य ने यौगिकाः भन्दा इति ।

·४ पाद अणुभाष्यम्। १६३ भेदश्रुतेः ॥१८॥ यत्रापि प्राण शब्द प्रयोगः तत्रापि भेदेन श्रूयते । तमुक्त- मसामन्तं प्राणोऽनुत् कामतोति। प्राणमनुस्मामन्तं सर्वं माणा अनुकामन्तौति। वैलक्षण्याच ॥ १८॥ लक्षण्यञ्च माणस्य चेन्द्रियाणाम। सुप्से वागादियु प्रायो जागति। स्वामिसेवकवचानक लक्षण्यं । মানুপিসি লিনু স্ক্রন उपदेशात् ॥२०॥ भूतभौतिकसरिः परमेखरादेवेति निर्णय नामरूपया. करणमपि परमेश्वरादेवेति निश्चयामधिकरणारम्भः। लोके नामरूपकरणं कुलालादिनीवेषु प्रसिद्ध मिति । अलौकिकेऽपि स्थावरजग्गामे मयूरादिसञ्ज्ञां भूचि जीवादेव हिरण्यगर्भादे. भविष्यतीति वड्यादिदेवानां जीवरुपाणामेव वागादिरूपेणानु- प्रवेशात् तत्साहचर्य नामरूपयोरपि जीवएव का भविष्य तोति आशा निराकरोति तुशब्दः । संज्ञाभूग. ल.प्तिः नामरूपयोनिर्माण चिहत् कुब्वेतः यस्तितत् करोति तस्मात् । सेय देवतेचत हन्ताहमिमाझिनोदेवता अनेन जीवनात्मनानु. प्रविश्य नामरूपे व्याकरपाणीति। तासां विकृतं त्रिवतमेकैकं कारवाणीति विस्तका परमेखरः। सएव नामरूपयोरपि कार्ता । कुतः। उपदेशात् । उप समीपे एकवाक्ये उभयकरणस्य प्रतिज्ञानात्। जीवस्य तु विवृनकरणानन्तरं भरोरसम्बन्ध कर्तृत्वात् । तस्मात् नामरूपप्रपञ्चस्य भगवान कति सिद्ध ।

·1 १८४ अणुभाष्यम्। [२ अध्यायस्य मांसादि भौम यथाशब्दमितरयोग ॥२१॥ इदमिदानी विचार्यते । अत्रमशितन्त्रेधा विधीयते । सन्य यः स्वविठो धातुम्तत् पुरोष भवति । यो मध्यमस्तन्मास यो:- पिष्ठस्तन्मनः। प्राप: पीताम्बेधा विधीयन्ते । यः स्वविठो धातु- स्तन्मूत्रं । यो मध्यमप्तलोहित। योऽणिठं स प्राणः । तेजो- थितं वेधा विधीयते । तस्य यः स्य विष्ठोधातम्तदस्थि भवति यो मध्यमः सा मज्जा । योऽपिष्ठः सा वाक् । अनमयं हि सौम्य मनः प्रापोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति । तत्र संशयः। वाकमाणमनांसि कि भोतिकागि माहोम्बित् स्वतन्त्राणोति । एतम्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि चैति अतिविप्रति पेधात् मशयः। निवृत्करणप्रसङ्गेनोदितामायहां निराकरोति । तव पूर्वपक्षमाह । मांसादि भौम पुरीषमासादि तेजोऽवव प्रश- विक। कुतः । यथाशब्दं । भवमभितमित्यादिशतितो नि:स. न्दिग्ध प्रतिपादनात् । किमतो यद्येवं तदाह । इतरयोथ वाचि तुल्यवान सन्देहः । इतरयोर्मन:मायोरपि भौतिकत्वं यथाशब्द। उहमयुतिस्तु स्तुतित्वेनानुवादपरा भविष्यति । उपपादकतिबाधात् । तस्मात् भौतिकान्येव मनामभनीनीत्येव प्राप्त उच्यते। वैशेष्यात् तु तदादस्तदादः ॥ २२ ॥ अनादिभिर्विशेष्यते । मनःप्रभृति सम्यकार्यक्षम भवति । तथादनादुपादानाच। अतो वैशेशादेव हेतोरवमय-वादि वादः । मनु कथमेतदवगम्यते। वैगेष्याहीणोवाद इत्यचाते । प्रथाम नेवाघमागायदित्यत्र माधएव सर्चयान्द्रस्थात्ता निधिः ।

·8 पादः] अणुभाथ्यम्। स कथं तत्परिणामकार्य स्यात्। वागादयस्य नवादार्थ मनु- भविष्टाः। सृष्टी प्रथमतो भिवतया निर्देशात् । अतो न भौति- कानि मनःप्रतीनि । किन्तु सत्त्वान्तराणीति सिद्ध। हाद- इति वौसा अध्यायसमाप्तिश्चिका । इति वेदयारामतपत्ति श्रीवल्लभाचार्यविरचिते बसूत्राशुभाध्ये विवीयाध्यायम्य चतुर्थः पादः । समाप्तोप्य हितोयोध्याय.। दृतीयोऽध्यायः। M तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति सम्परिष्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्यां ॥ १॥ सर्वोपनिषदा सियाविरोधै समन्वयः । कथ बोधकता तासां। स ढतीये विचार्यते । एक वाक्यं प्रकरण शाखाः सर्वाः सहव वा। एका विद्यामनेको वा जनयन्तीति चिन्यते ॥ ससाधने हि पुरुप जन्मना का शुची। केवले पा यथायागे प्रथमं तदिचार्यते । विचारपूर्वकं तस्य ब्रह्मभावाप्तियोग्यता ! अधिकारे तत: सिद्दे विषयावधतिस्ततः । अन्तरङ्गविचारेण गुणानामुपसंहतिः । वहिरङ्ग विचारेण कम्मणामिति सर विधा।

·- १८६ अणुभाष्यम्। [३ अध्यायम्य तमादधिकारियो जमनि र तदनु तस्य ब्रह्मभाषयोग्यता ततो गुणोपसंहारः ततोऽङ्गविचार इति । नव प्रथम पाहे जीवन घनशानीपविक जना विधार्यते। तत्र पूर्वजन्म नि निझामयाक निरहितस्य भरणे ज्ञानाभावेन यज्ञाभिव्यक्त्य- भावात् भूतगंस्कारकएव यत्रो ज्ञात इति। निष्कामत्वाच तदधि- कारिदेवाधीनान्येव भूतानीनि 1 देवास्तव तत्र हत्या तस्य गरीरं मम्पादयन्तीति परम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति श्रुतिः। तत्र जीवेन्ट्रियाणां होमामायेनाधिमामय पामपि होम पकमिदमधिकरणमारभसे । न च पञ्चाहतयो धूममार्ग एक तब गमनागमनयोबविशेषयवणस् । तप इत्य विदु- पेमेरखे थहासपदव्यु पास चिपमभिमभवतीति सा. शानयतोऽपि यत्राधिमातिकच तथा देवतानां पा सा न स्यात् पानार्थमेव गयोत्पत्तेः । पुनरात्तिः परं तुल्या। पववा निष्कामएव धूममार्गः योगी माय निवर्मत इति परणाम् । भोगार्थमेय धूमादिलोकाः । निष्पत्तिनु पञ्चाग्नायेव । पन्ने प्रपिटानामन्येपामपि तोहारा योनित उत्पप्तिरिति कपूय. घरपायर्णनं। एवं वयोधम्म मनुप्रपया गतागतं फामकामा सभा एति सामनायो भियएष प्रकारः पृथगुपदेशात् । सपा द्योग्यगरीरनिध्यतये षयमय गम्पति भूतमहितः श्रद्धाहोगा- गनरं मीममावे वा मंबन्ध इति संशयः भिवपधे बोनो धेति । तीर्थ जीतन्यायेनव निर्णयस्याचितन्यादाहतावपानीणावा- पशे. मंतभूतानामुपस्थापकत्वाभाषाशरीरवियोगे देवानाच तावर विलम्ने यारलाभावाच अहारपा पापएय हयी भती सोमामार ता.पाठः। .

·। १ पाद:] अणुभाष्यम्। न तै परिष्वत्तो गच्छतीत्येवं प्राप्त उच्यते । तदन्तरप्रतिपत्तो रंहति संपरिष्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्यां । तस्य जीवस्य यज्ञादिकाः अन्तरपतिपत्तौ अन्तरे मध्ये मुख्यप्रतिपत्तेचलक्षणाया अर्वाक योग्य शरीरनिष्पत्यर्थ । नहि वस्तुती यज्ञानामिदं फल भवति श्रतो मुख्य विलम्वात् प्रतिपत्तिरेषा तस्य मुख्य फलस्य वा अन्तरे या प्रतिपत्तिाद - वावपेचते। अतः सम्यगेव च तत्कारणभूतैः संपरिश्वत एव रंहति। मरणनन्तमेव कम्मसमा: सम्यग्भूतानि तदेव संस्कृतानि प्रतिदिनसंस्कारार्थच नै कय्यम- परिष्वक्तः पूर्व शरीरेण व्यवधानात् शरीरदाहे वा तहतानि भूतसूक्ष्माणि सम्यक् तमवासनानि । तं विद्याकम्मणी समन्वार- भेते पूर्व पूर्वप्रज्ञा चेति । जीवपचे जानकम्मणो हि खरूपभूता आपः। तत्र हेतुः प्रश्ननिरूपणाभ्यां । वेस्य यथा पञ्चम्यामाहता वापः पुरुषवचसो भवन्तीति प्रश्शः । असो वाव लोकोगीतमाग्नि- स्तस्यादित्यएव समिदित्यादिनिरूपणं ।। प्रश्ने हि पुरुपत्वं वति न देहमा तज्जीवाधिष्ठितानामेव भवति सिधवत्कार- वचनाच्च। निरूपणेऽपि चन्द्रो भवतीति तवापि सोमोराजा चेतनः। न हान्या धिष्ठाने धन्यस्य शरोर भवेत्। तथा बरेतो- गर्भाव अन्यथापि विनियोगसम्भवास् । जीवमाहित्येऽम्य पामेव मुख्यत्वं भरोरवत् अयं होमस्तत्र तथा ते जनयन्तीति न दुःखहेतुः । तस्मात् प्रश्ननिरूपणान्यथानुपपत्त्या संपरिष्वत एव संस्कृतभूत रहतीति सिझं। . * ख पुस्तके तदर्थ इत्यारम्प मानकर्मणे हि सरूप तात्पर्यन्नं नासि । तप्त लिपिकरणमादादेव त्यवगन्तव्य । 1 मामिदिति पुस्तकसम्मत पाउ ।

·१९८ अणुभाष्यम्। [३ अध्यायस्य व्यात्मकत्वात् तु भूयस्तात् ॥ २ ॥ ननु कथं भूतमंस्कारमात्रबमवगम्यते। यावता प्रश्ननिरू. पगाभ्यामापएमावगम्यते । नपतावन्मात्रसस्कारकत्वं । निया- भकाभावात् । अस्विं चैव तेन माएसच्च यजमानः सएक रत रति विरोधयेति शहां निराकरोति त शब्दः । अपामेव ग्रह- पोन तेजोऽवदानि ग्टहीतानि ज्ञातम्यानि। कुतः । व्याम कत्वात् । लोकादिनिम्माणानन्तरभावित्वात् ता पापस्विवतकता- एव । अतस्त्रयोऽपि रहीता अपां ग्रहएिन । उपलक्षणत्वेऽपि प्रपा- मेष पहणे हेवन्तरमाह । भूयस्त्वात् । शुदलाविशेषाभावात मध्यभावाच्च दीक्षिततुल्यत्वेन भारूपत्वेनाने वक्तव्यत्वात् राहाया- मेवेदं शरीरं बढ़ोतकत्वमेव भूयम्त्वं बहुधा परिणामाच्च । द्रव्य- भूयःकरत्वच । तस्मानियामकानां ध्यस्वादपामेव ग्रहणं। पाएगतेश्च ॥३॥ वैदिकी युक्ति मुक्का लौकिकीमाह। प्राणस्य गतिः प्राण- गतिः तमुल्लामन्तं प्राणोऽनूकामतौति प्राणाप्यायनजनकत्वा- दषां प्राणो गच्छन् स्वाप्यायक ग्रहीत्वैव गच्छति । जलकाव. दन्यत्र देहसम्बन्धः । मुतो न प्रामा गच्छन्ति । कममुक्तावपि देहसम्बन्ध इति पोराणिका: । देवभाषरत्योपनिषदः । अतो दूर माणगतिरनेव। अतोऽपा भने यो वतव्यः । चकारात् विद्या- काम यो समन्वारभेते पूर्वमन्चा ति सकम्मसहमा बोधयति अतिः । तस्मादतिः परिवतो गति । अमरादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् ॥ ४॥ श्रुतिविरोधं परिहरति । परस्परविरोधे व्यवस्था या .

·१पादः] अणुभाष्यम्। बोध्यते। ननु यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति वात प्राण इत्यादिना अन्यादिगतिः प्राणानां श्रूगते । न च प्रोषधौ- लौमानि वनसतोन् केया इत्यत्र प्रत्यक्षविरोधादाधितविषयेयं श्रुतिरिति वाय। आध्यामिकेन्द्रियमध्यपातालोमकेशा अप्या. ध्यामिकाएव ग्राद्याः। कण्डूलावण्यप्रतीति: दृश्यमानानि तु गोलकस्थानानि । तस्मात् प्राणोत्क्रमणतिरन्यादिभाव शुन्या बाध्यत इति चेम् । न। भानत्वात् । प्रकरणथतिर केणामुता- विषये प्रवृत्ता भाला भवति । अथ इन जारत्कारव प्राप्त- भार्गः प्रपच्छेत्यव ग्रहनिरूपणानन्तरं मृत्यु दृष्ट्वा नियमाण. मनामैव न जहात्यन्यजहातीति प्रतिज्ञाते प्राणोत्क्रमण- प्रश्ने नेति प्रतिवचने वागादीनामन्यादिभावानुवादस्ततो मन्वयात् जीवस्य ब्रह्मभावोऽवगम्यते । सामय्यागतत्वात्। तो ह यदृचतुरिति कर्ममशंसा भिन्नमझोत्तरा। उभयोर्वचन- विधानात् ब्रह्मविद्या च गोप्या । उत्कमण श्रुति स यतायं शारीर प्रात्मेति ब्राह्मण जीवस्य परलोकविहारार्थ। निष्का- मति चयवेत्यादिना प्राणानां विहारसाधकानां निर्गमन- माह । अती मुक्तामुक्त विषयभेदस्य व्यवस्थापकस्य विद्यमान- वादग्न्यादिभावश्रुति दकमणश्रुतिवाधिका। तमादन्यत्र सिद्धो धर्मोऽन्यत्रावस्थामाम्यात् योज्यमानीमा तो भवति । अतः माणोत्. क्रमणमस्ति । तस्मात् सम्परिबको गच्छतोति मिदम् । प्रथमेऽश्रश्णादिति चेन्न ताएव युपपत्तेः ॥ ५ ॥ किञ्चिदाशय परिहरति। असौ वाव लोको गौतमाग्नि- रिव्य च देवाः यह जुझतीति युतेरापो न ससोर्जिताः । अपां ·१८ अणुभाय्यम्। [३ अध्यापस्य . व्याम व्यात्मकत्वात् तु भूयस्वात् ॥ २॥ ननु कथं भूतसंस्कारमात्रत्वमवगम्यते। यावता प्रश्ननिक पणाभ्यामापायगम्यते । न च नावन्मात्रसंस्कारकन्वं । निया- मकाभावात् । अस्विं चैव तेन माएस यजमानः सएस्क रत इति विरोधयेति शहां निराकरोति त शब्दः । पपामेव ग्रह. ऐन तेजोऽवदानि ग्रहीतानि ज्ञातव्यानि । कुतः । कलात् । लोकादिनिम्माणानन्तरभावित्वात् ता भापस्त्रिहत्तता. एव । अतम्ब योऽपि रहोता अपां ग्रहपन | उपलक्षणवेऽपि अपा. मेष ग्रहण हेत्वन्तरमाह । भूयस्त्वात् । शुदलाविशेषाभावात मध्यभावाप्प दीक्षिततन्यत्वेन भारूपत्वे नाये वनव्यत्वात् शकाया- मेवेदं शरीरं बढ़हे तुकत्वमेव भूयस्त्वं बहुधा परिणामाच । द्रव्य- भूयःकरवत । तस्मानियामकानां भूयस्वादयामेव ग्रहणं । प्राणगतेश्च ॥ ३॥ वैदिकी युक्ति मुक्का लौकिकीमाह | प्राणस्य गतिः पाण- गतिः तमुस्कामन्तं प्राणोऽनूलामतीति मरणाप्यावनजनकत्वा- दपा प्राणो गच्छन् स्वाप्यायकं गृहीत्वैव गच्छति । जल काव. दन्यत्र देहसम्बन्धः । मुक्तो न माणा गच्छन्ति। क्रममतावपि देहसबन्ध इति पोराणिकाः । देवभाषरत्योपनिषदः । अतो दूरे माणगतिरत्रैव । अतोऽपां मंग्पो वक्तव्यः । चकाराम् विद्या. कम्मणी समन्वार ते पूचाचा चेति सकाम सहभावं बोधयति शुतिः । तस्माद्भिः परिव को गच्छति। अनादिगतिश्रुतेरिति पेन्न भातत्वात् ॥ ४॥ मृतिविरीधं परिहरति । परस्परविरोधे व्यवस्था वा ·१ पादः] अणुभाष्यम्। १८ बोभ्यते । ननु यथास्य पुरुषस्य मृतस्यानिं वागप्योति वातं माण इत्यादिना अग्न्यादिगतिः प्राणानां श्रूयते । न च ओषधी- सोमानि वनरपतीन् केया इत्यत्र प्रत्यक्षविरोधाहाधितविषयेयं श्रुतिरिति वायं। माध्यामिकेन्द्रियमध्यपातालोमकेशा अप्या- ध्यामिकाएव ग्रायाः। यैः कण्डूलावण्यप्रतीति: दृश्यमानानि तु गोलकम्यानानि । तस्मात् प्राणोत्क्रमणश्रुतिरन्यादिभावल्या बाध्यत इति चेत् । न। मानवात् । प्रकरणव्यतिरेकेणामुला- বিষয় মন্ত্রনা মান্না নানি। পথ দুৰ আন্ধাৰৰ স্মাণ- भार्गः प्रपच्छेत्यत्र ग्रहनिरूपणानन्तर मृत्यु दृष्ट्या म्रियमाण. मने नामैव न जहात्यन्यज्जदातौति प्रतिज्ञाते प्राणोत्क्रमण- प्रश्ने नेति प्रतिवचने वागादीनामान्धादिभावानुवादस्ततो मन्त्रणात् जीवस्य ब्रह्मभावोऽवगम्यते । सामय्यागतवात् । तौ इ यदृचतुरिति कर्मप्रशंसा भिन्न प्रश्नोत्तरा। उभयोर्वचन- विधानात् ब्रह्मविद्या च गोप्या । उत्कमणतिस्तु स यत्रायं भारीर आत्मेति ब्राह्मणी जीवस्य परलोकविहारार्थ । निष्का. मति चक्षुध्ये वेत्यादिना प्राणानां विहारसाधकानी निर्गमन- माह । श्रतो मुक्तामुक्त विषयभेदस्य व्यवस्थापकस्य विद्यमानः वादग्न्यादिभावश्रुति तक्रमणश्रुतिबाधिका। तस्मादन्यत्र सिद्धो धर्मेऽन्यत्रावस्थामाम्यात् योज्य मानोभातो भवति । अतः प्राणोत्- क्रमणमस्ति । तस्मात् सम्परिखको गच्छतोति सिद्धम् । प्रथमेऽवरणादिति चेन्न ताएव झुपपत्तेः ॥ ५ ॥ किञ्चिदाशय परिहरति । असो वाव लोको गौतमाग्नि- रित्यत्र देवाः यहां जुलतीति श्रुतेरापो न सडोर्तिताः । अपां ·. अणुभाय्यम्। [५ अध्यायस्य हि पञ्चम्यामाइती पुरुपवचनं । यहा मनोधर्मः स कथं हयत इति चेत् । न । मनसा सह भविष्यति तथाथरुणा न्यायेन धर्ममुख्यवं। तहि कथं प्रश्नोपसंहारो। परोक्ष- वादाविधति घमसक्त श्रद्धा वा आप इति श्रुतेः। शुद्धि- हेतुत्व साम्यात् । चन्द्रमा मनसोजात इति अतिवापरा भवि. प्यति। तस्मात् प्रघमानावपामश्रवणात् न ताभिः सम्परि- प्यतो गच्छतीति चेत् । न । ताएव प्रापएव श्रधाशब्देनोच्यन्ते । हि गुप्तोऽयमयः। यथा कम का एहे पापः श्रद्धाशद नोच्यन्ते तथा प्रशतेऽपि पर नोपचारः उपपत्तेः। उपक्रमोपसंहाराव- . न्ययाकत्तुं युक्तौ। यद्धासहभावः भस्कारधारेण संस्कृतेषु भूतेषु सिद्धः । तेन मन:स्थाने आपएर बाच्याः। चन्द्रमा मनसो जात इति त भिन्ना सृष्टिः। श्रहाप्रयोग कामनारुतव्यावृत्यर्थः । तत्र फलएष थडान कम्पणि । यो यदः स एव स इति हाया पाययस्य विषयभावजनकत्वात् कः कर्मभावाय श्रद्धाप्रयोगः । ततः संस्कता प्रापः यजमानरुपा इयमाना भवन्तीति सिई भवति । तस्मात् मधमेऽप्यपामस्ति श्रवणं। अय तत्वादिति चेन्नेटादिकारिणां प्रतोतेः ॥ ६ ॥ स्थितमेतजोवः सम्परिवतो रहतीति । तचेदं विचार्यते । मई जोवा: सम्परिपक्का गच्छन्त्याहोम्बित् जानोपयोगिन इति विमर्गः । तत्र पचाइतिप्रकारे नाधिकारिणः शुताः। वैदे हि शुतानुमारिकल्पना। प्रतो विशेष स्वातवार सईः पामेव पसाहुतिमझार इति चेत् । न। इष्टादिकारिणां प्रतीतः । साधारणपचं दूषयति । कुत: इष्टादिकारिणां ·. अणुभाष्यम् । २०१ मतीतः। टादिकारिणः प्रतीयन्ते बापदेन देवकटत्वेन च । सोमभाव साम्याच * इष्टादिकारिणां धूममार्गस्थत्पादने सोम- भाव उक्तः। पत्रापि मघमाहुतिफलं सोमभाव उच्यते । अतः अतिसाम्यादपि इटादिकारिणो रहन्तीति सिद्ध । भाक्तं वाऽनात्मवित्त्वात् तथादि दर्शयति ॥ ७ ॥ किञ्चित् दूपणं परिहरति । नमु यदि अतिसाम्येन सोम. भावादिष्टादिकारिणो रंइन्तीत्युथते तदा सोमभावे तेषामनिष्ट' थूयते । सद्देवानामन्नं तं देवा भक्षयन्तीति समानतो चाथाय- स्वापक्षीयखेत्येवमेतांस्तन भक्षयन्तीति चन्द्रदृष्टान्तन ते च भयन्ते। तत देवाः स्वाव पर्जन्येऽग्नौ कथ जुहुषुः। श्रतः पशाहुत्यभाव इत्यामर परिहरति वाशब्दः । तेषां सोमभावो गौणः भक्षणञ्च । प्रकृतेऽप्यारत्याचन्द्रमसः कथमाजतिफलं भवेत् । मोमभावस्य भातलमये निरुययिष्यामः । इदानी भन. गस्य गौणत्वं निरूपयति। मनभावे हि मुख्यं भक्षणं भवति तद. न्यत्यान्यभावो नोपपद्यते । ब्रह्मज्ञाने तु भवति स सर्व भवति त तत्पश्यन् पिर्वामदेवः प्रतिपेदे अहं मनुरभवं सूर्यवेशि । प्रशते तु तन्न । अनामवित्त्वात्। तथा सति मोक्षएष भवेत् । मतो भक्षणमपि गौणं । तथाहि । श्रुतिरेव गौणभाव । शब्दस्य बोधयति । अथ योऽन्यां देवतामुपास्त इत्यत्र यथा पशुशब्दएव. मत्रापि भक्षणं सहकीड़न सेवकभावः । चन्द्रतुल्यापदेशाय तथा. वचनं । तथा सति तेयाममरत्वेन तथा स्तुति । चन्द्रस्य भक्षणं . * सोमभाषमाम्यत्यारेति पुक्षकान्तरसम्भत पाठ । 1 गौरमा पति पुस्तकान्तरसम्मत पाठ.!

·. २०२ अणुभाय्यम्। [ ३ व्यध्याय म्य त बचादनमीयते त्या प्रथमोऽपिवत्त वद्भिरित्यादिरूपया । देवानामभक्षणं भगवदव यवानामेव । अशनानशने तस्याविरुद्ध प्राधिभौतिकानां देवानामानमेव । নাঘর লীঘলা सोमभावेन काचिचिन्ता। याधिमजन्मनि सदायतएव स्यादिति श्राचारहीनं न पुनन्ति वहा इति धाधोपन तो विधार उचितः । तत्रावान्तर फतव्याव”पे अन्तिरफलत्वयाधात् जातीपाधिस्वीरमायादेव सदापारसिद्धः । प्रयोजनाभावाच निरनुभयएव सृष्टिभार्य प्राप्नातीत्येवं प्राप्त उच्यते । तात्यये अनुशयवान् । छतम्य सोम- भावस्य प्रत्यये नाणे सति अनुशयवान् प्रवान्तरफल साधकलेश- सहितएव दृष्टिभावं प्राप्नोति । कुतः । दृष्टम्मृतिभ्यां । दृष्टन्ता- वन भोगसाधक मूलद्रव्य नागेऽपि भोगसाधकाताहशदेहवसादि सहितएव तस्मात् स्थानापगपति । अन्यथा सद्यएय देशपाती भवेत् । पतो यथा लोके सानुशयः। स्मृतिय कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवञ्च ॥८॥ प्रथमाइतिः सफला विचारिता। द्वितीयो विचारयितमधि. करणारभः सोमस्य पर्जन्यहेतावृष्टित्वमिति सोमाइष्टिभावे रूपरसादीनां होनतया मतीयमानत्वात् थागस्यावान्तरफन्नं तत्र भुंक्त इति निषितं । तव संशयः । किं सर्वमेषायान्तर. फरते तब भादोखिदायवान् दृष्टिर्भवतीति । सहासन- . पास, यादिति वा पाट ।

·. । पाद:] अणुभाष्यम्। २०३ यद्यत्र नः स्वयंसखावशेषितं खिष्टस्य दत्तस्य कृतस्य शोभनं । तेनाजनाभे स्मृतिमज्जम्म नः स्यात् वर्षे हरियद्भजतां शं तनोति । इति देवगाथा। अतो जानौपयिकं जन्म अनुशयक्त- एव भवति । अन्यथा पूर्वजन्मस्मृत्यभावे विषयासक्तिः मसज्येत । ननु अनुश यसहसतएव जीवो नाद्भिः परिवतो भवेत् अत आह । यथेतं यथागतं। अन्यथा प्रश्ननिरूपणयोर्वाधः स्यात् । तईि तावदवान्तरफलसाधकसहितः स्यादत प्राह । अनेवश्च । एवंप्रकारयुक्तागमनं नास्ति भीगस्य जातत्वात् । चकारा. वैराग्यसहितोऽपि । तझादनुभयवान् भिनमकाराद्भिः परि- वती देवक्तपासहितो हर्भिवतीति। चरणादिति चेन्नोपल क्षणार्थेति काणजिनिः ॥६॥ किञ्चिदाशङ्का परिहरति । ननु नावोत्तमजन्मार्थमनु- शयोऽपेक्ष्यते चरणादेव भविष्यति। तद्य इह रमणीयचरणा अभ्यासोह यत्ते रमणीयां योनिमापोरन् इत्यादिना यः पूर्व- जन्मनि विहिताचारं करोति स उत्तम जन्म प्राप्नोति । यस्तु निपिडाचरणं करोति स वादियोनि माप्नोतीति साधुकारी साधुभवतीत्यादिश्रुत्या च प्रतिपाद्यते । प्रक्षते तु तस्य रम- पीयचरपस्य चरणादेव तस्य सम्यगजन्म भविष्यति किमनुशय- सहभाविनेति चेत् । न। चरणती या योनिरुका सा उप- लक्षणार्थी अनेन पूर्वजन्मनि समोचोनं कृतमिति ज्ञापिका न तु तम्मिन् जन्मनि समीचीनकरणे नियामिका । अन्यथा ६ 1 ·२०४ अणुभाय्यम्।। [३ अध्याय ब्राधणानां निषिद्धकरण न स्यात् । तस्मादनुभयोऽयेशने जानोपयोगार्थमिति कार्यानिनिराचार्यो मन्यते । कापी नि- निग्रहणं पञ्चाग्निविद्याया मित्र कारखधापनार्थ । तस्मादस्य स्वमते भिवत्वात न भहान चीत्तरं । न हि पश्चाग्निविधायर्या पुरुषादन्यभावः सम्भवति प्रकरणपरिग्रहीता श्रुति नान्यत्र न्यायसम्पादिका। भानर्थक्यामिति चेन तदपेक्षत्वात् ॥ १० ॥ नन्वेवं सति घर एनतिरमार्थका । ज्ञामनायां प्रयो. जनामापात् । अतो विधायकत्व गुत: इष्टानिष्टफलबोधक शुति- वत्। अतः कतारतम्येन फलविज्ञानात निकामकर्मभकारी: ज्ञानोपयोगिदेहविधानं भविष्यतीति अनुशयमभावो व्यर्थ इति चेत् । । तदपेक्षत्वात् । धूमादिमार्गस्य तस्याः श्रुतेर. पेवत्वात् । काम्येष्टादिकारिणः फलभोगानन्तरसुत्पत्ती असा. नन्तरं दुःखमिति न्यायेन पापस्यैवोपस्थितत्वादसमीचीनशरीर- प्राप्तिा भवत्विति रमणीयानुष्ठातृणं रमणीयशरीरमागिरेव योध्यते * नासमीचीनशरीरमिति । तमादन्यनिषेधार्थ सार्थ- करवानानुभयप्रतिपेधिका। किञ्च। रमणीययोनिः किमाकमिको सकारणा था। नाद्या वेदवादिना । दितीये तु स्वकर्मणा पिलोक इति पखादित्यरूपता च तव्या प्रजामन प्रजायन्ते श्मशानान्तक्रिया कृत इति च । विद्या मां सोमपा इत्यादिना इन्द्रलोकभोगा. नन्तरं तथैव पुनर्भवनात वनव्यं । न च सर्जपामक्य भिन्न. माय नाच गौषानगरमिति र पुस्तकसम्मत पाठ ।

·माद] अणुभाष्यम्। २०५ रूपत्वात्। तस्मात् कम्मकट वैचित्र्य ण श्रुतिस्मृतिभेदा समय- यितव्याः। न त्वेकम परत निविशते । उपरोध प्रसङ्गात् । तथा चप्रकृतेऽपि अनुयाभावे भक्षणभवन योनियमो न स्यात् । ब्राह्मणादीनामप्यन्ने बलिहरणे खचण्डालयोभक्षणं । ब्राह्मण- भक्षणेऽपि मलभावे शूकरभरणं। अनुशयस्य नियामकत्वे तुषा- दिवनभावएव यावर समोचोनरेतोभावः। तस्मादुपलक्षणव चरणश्रुतेर्युक्ता। तनादनुभयसहितएव दृष्टिभावं प्राप्नोतीति सिद्ध। । - सकृतदुष्कृत एवेति तु वादरिः॥११॥ फलांशएवानुशय इति तु स्वमतं । कम फलञ्च इयमेवेखरे छया नियतं । कम पुनर्भगवत्स्वरूपमेव बनवाद सौंथोऽभि- व्यक्तः। फलपर्यन्त तदादिसंयोग इति स्वमतं । अन्तसंयोग- पक्षमाहेकदेशित्वज्ञापनाय। सकृतदुष्कृते एव विहितनिषिद्ध- कमणी अनुमयइति वादरिराचार्यों मन्यते । तेन मोचपर्यन्त- मनुभयोऽनुवतियत इति सूवफते। तुशब्देन निरनुभयपक्ष- भदैव नास्तीत्यु त । एवं द्वितीयाहुति निर्धारिता । अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतं ॥ १२ ॥ तुल्यत्वेन विचारे ऐक्ये वा । पञ्चाइनिधूममार्गयोः सोम- भावं गतस्य पुनरावृत्त्युपसंहारे उपलक्षणेनापि पापाचारवता. मुपसंहारदर्शनात् तेषामय्याहुतिसम्बन्धो धूममार्गय प्राप्नोति । निराकरणामधिकरणारम्भः । नन्वनिष्टादिकारिणामपि सोम- भावः श्रूयते । इष्टादिकारिव्यतिरिक्षानां वे वैके पास्मा- ·। २०६ अणुभाष्यम्। [३ अध्यायस्य लोकात् प्रयान्ति चन्द्रमसमेव से सः गच्छन्तीति कौषीत- किन: समामनन्ति । अत्र च कपूां योनिमापयन्त इति पर्यवसानं । तेन सर्वे चन्द्रम गछन्ति। पयमाशयः । कर्मा- कम्मतिकम्मतिविविधो विधायको वेदः । अग्निहोत्र जुड़ यात् यस्य वेदश्च वेदो र विछियेते त्रिपूरुष। न हिंसा- दूनजातानि । ब्राह्मणादीनामपि विविधकरणं सम्भवति । न हि सर्वोऽप्येकान्ततो विहित वा प्रतिषिद्धं वा करोति । ततो विचितकर्तुरपि वयसम्भवात् ज्ञानाभावेन फलभोगनै यत्यात सोमभावानन्तरमेवाकम्मविकम्मभोगो वक्तव्यः। अतएवाविशेषोप- संहारी। तमात् सोमभावानन्तरमेव सर्वेषां जन्मेति प्राप्त संयमने त्वनुभूयेतरेपामारोहावरोको तनातिदर्शनात् ॥ १३॥ त शब्दः पर्व व्यावर्त्तयति । विहितव्यतिरिक्षकत्तयाँ संयमने यमसविधाने सुखं दुःख वा अनुभूय भारोहावरोही अनुभवार्थमारोई अनुभूयावरोइ इति । कुतः। तदतिदर्श- नात्। तेषां गतिर्विसहगी दृश्यते । वेदे हि प्रथमं विहिता हेधा गतिः सकामा निष्कामा चेति । सकामा यथाकाममनन्त- विधा । निष्कामाजानरहिता। हिविधा वैदिकरटवस्मात - भेदेन । तत्र गृह्यस्मा यमः यौते सोममायः । तव वेताग्नि- विधानेन नियकामानामदम्भानां पुरयं स्यादित्यधिकारिविशेष- णात् विशेषतः 'सामान्यतय माययितविधानात्। यदर्वाचौन- मेनोभ्रूणहत्यागस्तम्नानुशत इति रति रति नवहत्या- मिति च सर्वप्रायश्चित्तविधानात् ब्रह्मानुभवाभाये सीमगति ·, पाद.] अणुभाष्यम्। रेव । पूर्वजन्मधर्मस्य चित्तशमानुपयोगः । तदानीन्तनस्य गङ्गा. मानादः श्रोताल। अमः पापस्याभावात् पुण्यस्योपक्षीण- बात् तस्य पच्चाग्निप्रकारएव ज्ञानोपयोगिजन्मनि पापसंपा. भायोपायमग्रे वक्ष्यति। पिट मेधप्रथमाइतिमन्त्रम्तु मन्त्रावाइ- ममषन गति नियामकः । बेताग्निविद्यारहितानां पुण्यपापोप. भोगो यमएवा वैवस्वते विवियन्ते यमे राजनि ३ जनाः । ये वेह । सत्येनेच्छन्ते घ उ वानृतवादिनः । प्रति यमगतः पक्षाग्निविद्यायायैषा व्यवस्था। चित्तशुद्धि- भावाभावाभ्यां वा अवश्य काण्इयव्यवस्था एकम्य तदक्रव्य सकामनिष्कामभेदो का वेदान्तिनामपि पायार्थ यमायेक्षणात सा गतिमाप्येष । त मान्न सबै पां सोमगतिः । सारन्ति च ॥१॥ सारन्ति च ध्यासादयः । यमेन पृष्टस्वार देवदेव जगत्पते । पूर्ण बमशुभं भुच उताहो नृपने शुभ । इत्यादि । पकाराप्तीकमसिदिः । अपि सप्त ॥ २५ ॥ घेत्यनुयत्तते। पापोपभोगार्थ यमातरगमनमानीकर्तव्य यतस्तत्र नरकाः सा यन्ति रोरवादयः । समसंन्या संग्याभेदे- विजयामपयोति पEHER पाठ | निपुन पाद ।

·२०८ [३ अध्याय अणुभाथ्यम् । प्पयरकता। सर्वथा निराकरणाभावाय सप्तग्रहणं । तभावमा गतिरस्ति। तबापि च तव्यापारादविरोधः ॥ १६ ॥ किचिदागका परिहरति। ननु नरकेषु चित्रगुमादयो भिन्ना एवाधिकारिणः सन्ति । तथा सति रतोय: पक्षः यादत शाह। तत्र नरकादिपु येऽधिकारिणस्ते यमायत्तास सेवकाः। पतो यमस्यैव तत्रापि व्यापाराव यत्तीयपक्षप्रामिः। चकारात् सुखदुःखभोगेऽपि । तीयपक्षएव विरोधः । अथवा यमगते. मन्त्रलिगसिद्धेः पापस्य च पौराणिकत्वे चन्द्रगतिरेकैव स्यादिति विरोधः । तेषां यमसेवकत्वे त मन्त्रलिङ्गपोषकत्वानमार्गदयसिऔर विरोध । तस्माद्यमगतिरतीति सिंह। विद्याकर्मणोरिति तु मकतत्वात् ॥ १७ ॥ पूर्वानार्थ साधकमधिकरणमारभते । ननु ये के चान्माल्लोकात् प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सधै गच्छ- न्तीत्यस्याः श्रुतेः का गतिः। पञ्चाग्निविद्याप्रस्ताव वा यमगतिः कुतो नोका। तम्मात् वेदविरोधात न यतीयपक्षसिद्धिरित्या. मां परिहरति तु शब्दः । अव वेदान्ते गौण मुख्यफलदेहार्थ विद्याकमगोरेव हेसुवेन निरूपणं । विद्यया देवयानं कम्मणा मोमभाव इति तयोरेव प्रकृतत्वात् कारणत्वात्। तेन कौषीतकि वाचणेऽपि प्रकृतत्वात्कर्मिण एव सर्वशब्देनीनाः। अत्रापि न यममार्ग उलः । तमात् विद्या कम्योर्मुख्यत्वान्मार्गदयमेवोक्त नैतावता तीयवाधः। 1 साधारणत्वाभावाय ·२०६ १ पाद अणुभाध्यम्। न तीये तथोपलब्धः ॥ १८ ॥ ननु वयोः सुधर्थ यस्तृतीयो मार्ग उक्त अथै तयोः पथोन कतरेण च न तानीमानि तुद्रायस क्लदावर्तीनि भूतानि भवन्तीत्यादिना जुगुप्तेन्यन्तेन तौनिन्दया इयोः स्तुतिरिति स एव टतीयोऽस्तु किं यममार्गेणत्यत पाह। न उतीये मार्ग तथा पुण्यपापयोरूपभोग उपलभ्यते। यतः समानतामणे कोटः पता यदि दंदशूकमिति योनी नितर्विद्यमानत्यान महस्- पायोपभोगः। नापि कीटादिए महासखोपभोगः । एकवाक्यता चोभयोयंका। यद्यपि महाराजांदिराजदण्डादिपु तथोपभोगः सम्भवति तथापि रम्भादिसम्भोगे - नरके च यथा तथा न सम्भ पति। जड़े तु पञ्चम्याहुतिर्भरतएव होखरेच्छया जन्महय- मधिकं विभिरिति वचनात् भरतोऽहमिति प्रतीतेय। ततः पूर्वमस्मरणादाल्यादिवदेव जन्म त्रयं । तम्मात् जायस्वेत्यादि वैल- घण्यादतिरितो यममार्गः। पञ्चाङ्गसिनियमाभावम्त धानोप. योगिदेहेप्यं गावतरणे । पुटिमागैत्यात्र तत्र दोपः । स्मय्यतेऽपि च लोके ॥१८॥ साधकान्तरमाह। अपि च लोकेऽपि मूर्धादिपु यम. लोकगमनसम्मायणपुनरागमनानि स्मर्यन्ते । दर्शनाच॥२॥ यमपुष्पा हत्यन्त पि कैघिदनामिलप्रतिभिः । चकारात । • मसीमनति प.पुरावमा पाटः। २० ·२१० अाभाष्यम् ।। [३ पधाव तेषां वाक्यादिश्रवणं । तम्मादेवस्वतमार्गेन किमपि बाधक मिति सिर्द्ध। सीयशब्दावरोधः संशोकजस्य ॥२१॥ टतीयामाइति विचारयति । तव हटेरनं भवतीति तृती- याहुतिः सफला। पूर्वइयं मध्दे कसमधिगम्य । इष्टरमिति साधमफलयोः प्रत्यच्चान्न दृष्टिमात्रेणाव भवति वीजयति- रेकेण । पोजस्य हि फलं न निमित्तमाचेए तावो वा शक्यते। तमादसतं दृष्टेरनमित्यायधाह। ढतीयशदाय. रोधः । तीयाइतो गब्देन सदसाम्येन कारणभूतस्य जलस्य भवरोधी पदणं । स देव सौम्येदमग्र पासीदित्य तत्तेज ऐवत वस्या प्रजायेयेति तदपोऽसजत तम्मापन का च गोपति वदसे' वा पुरुषम्नेजसएव सध्यापो जायन्त इत्यत्र कारणरूपापां निरूपणे गोकजत्वम पामत। चने च तम्मायन कप वर्षति सदेव भूयिष्ठमन भवतीति। पतः पञ्चाग्नि विद्यायामपि देव- होमात् कारणभूतैव दृष्टि से ति नाच बीजास्तरापेक्षा। शोकपदेन यदयनीयत सजाए हिरण्यमभवदिति सहायः सूचितः। यद्यपि तत्रानयन्दन पृधिशे सथाप्यत्र पृघिच्या अमिममिद्रूपवादयमेव । तन्मात् कारणशक्तिशुलाया स्टेरमा भयतीति न काप्यनुपपप्तिः। साभाव्यापत्तिरूपपत्तेः ॥ २२ ॥ किश्चिदागमा परिहरति। मनु कारण जनकपरिष • मते निघ पुस्तकमहीन. पाठ.. जानेवारद विन इदम य-पुष गरि - ·अणुभाष्यम् । धक न शक्यते यनः समानधूममार्गऋतौ हटेरन्नभावे ऐकये या नम्मिन् यावत् सम्यातमुषित्वा अथैतमेवाडानं पुनर्निवर्तने यथे- तमामाममित्यादिना तिलमाषा इति जायन्त इत्यन्तेन तब यतमित्याकाशएव पाकामाचन्द्रमसमिति पूर्वमुशवादाका- शस्य मार्गतैष वायुभूत्वा धूमो भवतीत्यादिपुतत्तद्भावः श्रूयते । ते च विकताः। तदनन्तरभावित्वात् वृष्टिरपि वितैव । तमान कारणत्वमिति पाशद्धा परिहरति। सामाव्यादिरूपापत्तिः । प्राभाव्यापत्तिरेय । वायुवदामा मामानं । मध्य वायुमण्डलेनाग- च्छन्ती शाहुतियुभवनशब्दे गोय। आधरेच पदार्थ- त्वात् । व्यापत्तिशब्द न प तेजोभावापन्नस्य जलभाषापत्ती कान्तिनागानाशवेति द्योतयति । कुतः । उपपत्तेः । तथैवोप. पद्यते चिचतुरगादिपु विकारस्य विकारान्तरापत्तावियमेव व्यवस्था उपासनायां न नदपि। न च मृत्वा श्रुतिर्वाधः । प्रति. नियत पदार्था हि ते भवनावरोहाभ्यामेव तथावचनात् । अन्य- स्थान्यभायं वदन्ती अतिरेव गौपत्रं वदति । कारणांगभाव- व्यतिरितस्यने तथैव प्रतीतः। तम्मात् तदाकृतिमात्रेण न स्वरूपान्यथाभावः। नातिचिरेण विशपात् ॥ २३ ॥ उपपत्त्यन्तरमाह। तद्रूपा च नातिचिरेण न यहुकान रादूपता । कुतः। पिगेयात् । प्रवभावापत्रस्यैव यहकान यय- पात् । सो चै खलु दुनियपतरमिति प्रापतरं प्रपंततरं ।। • AR गिनास्ति।

·२१२ [३ अध्यायस्य अणुभाष्यम् । धर्णलोप: छान्दमः । मत: हतीयादती न चिरेत्यायाति वहु. कालस्थिती हि तद्रूपता। कारणवशादेवानां मनुष्यभाववत् । भिवपक्षे न कोऽपि दोषः । ऐक्यपक्षेऽपि मानवतो रहस्थस्य दुभत्वादेवं धनं । तस्मात् दृष्टेरन भवतीति सिद्ध। अन्याधिष्ठिने पूर्ववदभिलापात् ॥ २४ ॥ चतुर्थी माहुतिर्विचार्यते । ननु संसर्गज: कम्मदोपैाति स्थावरतां नर इति कथमस्थानत्वं । अपूर्वावत्वेऽपि कण्इन- याकादिपु क्शन जीवस्थापगमात् कर रेतीभावः । चव्वशी. दर्यपाकस्त्वावश्यकएव । न च जीवध जड़भावः । मयादा- भङ्ग प्रसनात्। तस्मात् कथमत्रस्य रेवीभाव इत्याचा परि- हरति। अन्याधिष्ठिते घटेरनभावसमयएव अन्य वैरधिष्ठितो बोद्यादि तस्मिन् अपूर्ववत्तद्धावापत्तिः* अतिथिवा पूर्ववैलवण्येन या। कुतः। अभिलापात्। बीहियवा प्रोपधिवनस्पतयस्सिल- माया इति पूर्ववत्तत्तद्वावमा न वदति किं तु जगति स्थित बीद्यादिभावएवाभिलप्यते । तथा सति यथान्येपु बोधादियु तष्ठिाटदेवतया नियुका जीवास्तानाम रत्मत्वेनाभिमन्यन्ते मनापोति न कोऽपि दोपः । प्रधिठाने हि वेदना । मरणानन्तरं किमिभावस्य दृष्टत्वात् । तम्मादबस्न रेतोभायायुक्तः । अपाडमिति चेन शब्दात् ॥ २५ ॥ किश्चिदामा परिहरति। ननु गन्याधिष्ठाने प्रगौकिय. । एव- • पूर्वयम्भावापतिरिहिए । 1 मिना मामा इनि।

·. १ पादः अणुभाथ्यम्। २१३ माणे • यातना जीनामशुद्धवादशुमन स्यात् । तथाच कथं योग्य देह इति चेत् । न । शब्दात्। देवा अन्नं जति तस्या पाहत रेतः सम्भवतीति देवैराहुतिरूपेण होमवचनात शुद्धत्वं । अन्यम्य हि संस्कारेणेष हिरन्यथा यावजी का गतिः स्यात् । तस्मात् संस्कारशब्दाच्छुधमेवान्नं ।। रेतःसिम्योगोऽथ ॥२६॥ पञ्चमाहुतिं विचारयति । ननु कथं पुरुषेन होमाटेतीभावः । वाल्कोमारवाईकेयु व्यभिचारात् । तारुण्येऽपि न हि सर्च- मन्नं रेतो भवति । नासमपि न नियमेन योनौ सिच्यते । नापि देवापेक्षा। पुरुषप्रयत्नस्य विद्यमानवादित्याशङ्कर परिहरति । रेतामिग्योगः । पुरुषशब्देन पौरुषधम्मवानुच्यते । पौरुषच মালনিনের সন্তানঃষষনই । न बनसार्च- जनीनं सार्वधिकं वा तदर्थ देवापेक्षा। तथा सति न कोऽपि व्यभिचारः। कथं पुरुषशब्दमात्रेण च जायते तवाह। अथ श्रानन्तर्यात् । शरीराथमेव देवसत्र तत्र होमः पतः । तत्कयं पक्षमाहुतावेवा. न्यथा भवेत् । तस्मादानन्तात् पुरुषाइति त्रि रेतःमियोगः । योगगम्देनात्रापि अन्याधिष्ठानेन रेतःसिम्योगाभावः। योनेः शरीरं ॥२७॥ इयमानं निरूप्य फलं निरूपयति । तथा पाहुतेर्गर्भ: • धन्याधिष्ठान सोनियमाय इतिख। + शुरमेशमिति खं। * यति ।

·. २१४ अणुभाष्यम्। [३ अध्यायस्य सम्भवतीत्युच्यते । तत्र सन्देहः । योनावन्तःस्थितमेव फम्न बहि. निर्गतं वैति । तत्र गर्भशब्देनान्त:स्थितएव शरीरपरत्वे श्रुति- याधः स्यात् । उपसंहारोऽयग्रे कत्र्तव्यभाषाटुपपद्यते। ततय परमासानन्तरं गर्भ ज्ञानसमापात् जननानन्तरं न गुरूपसत्यादि. कर्तव्यमित्यागङ्गा परिहरति। योनेनिर्गतं भरीरं गर्भशन्दे- नो यते। प्रग्नेरुत्थितस्यैव फलरूपत्वात् । मध्यभावस्या प्रयोज- कत्वात् । मारपरिपात्यत्वाय गर्भवचनं । कलिलादिभावे पुरुष- वचनत्वाभावाटुपसहारानुपपत्तिय । शरीरशब्देन वैराग्यादि. यतः सूचितः न तु स्वयं तदभिमानन जात इति। तस्मात्. योग्यदेवः साधनसहितो ब्रह्मज्ञानार्थं निरूपितः। इति थीवेदव्यासमतवर्तिवलमविरचिते ब्रह्मसूचाणभाष्ये दतीयस्याध्यायस्य प्रथमः पादः। सन्ध्ये सृष्टिराइ हि॥१॥ पूर्वपाद अधिकारियोग्यदेहोनिरूपितः। द्वितीये जीव म्य मुभियोग्यता निरूप्यते । तत्र प्रथमं स्वप्नं निरूपयति । स्वास्थ्य मत्वत्ये तत्समगुणदोषसम्बन्धो जीवस्य भवेत् । ततश्च निरूपिता शुद्धियर्था स्यात् । अतः खप्नस्य मिथ्यात्वं प्रदर्शयितुमधिकरणा- रम्भः । तव पूर्वपक्षमाह। मध्ये स्वप्ने सटिराह। तस्य था। एतस्य पुरुषस्य हे एव स्थाने भवत इञ्च परलोकम्यानं च सन्ध्यं तीयं बनवानमित्यु पक्रम्य न तत्र रघा न रपयोगा न पन्यानो • मधाचाभावस्हिन । नवराति सु। 10 वरषा रपयोग लिख।

·२ पादः अणुभाष्यम्। २१५ भवन्यथ रथान् रथयोगान् पयः सृजति* इत्यादिना सृष्टिराह । सम्ध्ये स्थाने सृष्टिरस्ति यतः श्रुतिः स्वयमेवाह । युक्तशाय- मर्थः । यथा शुतिर्वदति तथेव स्वप्ने दृश्यते । देवादिवाक्यानां प्रबोधेऽपि वाधाभावात् । न चेयमेव सृष्टिस्तत्र दृश्यते न तत्र रथा इत्यादिना निषेधात्। श्रुतिवादिनां तिरेव प्रमाणं कि पुनरनुभवसम्मादिनी। तस्मात् स्वप्ने सृष्टिरस्ति । निर्मातारच्चे के पुत्रादयश्च ॥२॥ काठके चतुर्थवल्या श्रयते । य एषु । सप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निम्मिमाणः तदेव शुक्र तब्रह्म तदेवामृतमुच्यत इति निम्मातारमेके वदन्ति । यद्यपि सुपुयुत्काल्योर्भेदेने त्यत्र न तत्र रथा इत्यपि ब्रह्मप्रकारणं तथापि नियतधम्मपने जीव एव कति प्रतिभाति । तदर्थ निःसन्दिग्ध वचनमुदाहरति । भगवनिम्भितत्यात् रूपस्थस्यापि सत्यत्व। नहि कर्तुः सापो- ऽस्ति येन भ्रमः स्यात् जागर्तीति वचनात् । इच्छापूर्वकच्च सर्व सृजति। गतायुषः पुत्रपौत्रानिति कामविषयाः पुत्रा- दय उनाः । ते च निर्मिताः परलोकसाधका इति लोकत्रय- कल्पना। चकारहयेन कारणकार्यगताः सर्वे धम्मा उताः । तस्मात् श्रुत्युपपत्तिभ्यां स्वप्नमपञ्चस्य सिद्धत्वात् तस्कृतगुणदोष- सम्बन्ध पूनिदेहनिम्माणं व्यर्थमित्येवं प्राप्त । मायामात्रन्तु ,कातस्त्रेग्नानभिव्यक्त- खरूपत्वात् ॥३॥ तु थन्दः पचं व्यावत्तेवति। स्वप्रएष्टिर्मायामा। तब हेतः . • सजते इति । + य एष इति ख।

·३ अध्यायम्य अणभाष्यम्। कारनानभिव्य सम्पपत्वात् । सन्मलेन यस्य यादृशं वरूपं देशकालवम्तसापेक्षं तथाभिव्यक्तिः तथाभिव्यक्तिः कानाभिचतिम्तद- भावात् । अयमाययः । श्रुतिः सृष्टिमेवाइ न तस्य सत्यलमपि । यतदात्म्यमिदं सव्यं नासत्यमिति। प्रामानए स्वयमकुमत तत् सत्यमित्याचक्षते कयमसतः सजायेनेत्यादितिसहस्रेभ्यो- ऽस्य सत्यत्व प्रतीयते नवं स्वप्नप्रपञ्चप्य सुतिराहा सन्यप्रयो- जनाभावाच्च । स्वप्रमावविहारम्तु महामायायिवान्माययापि सिध्यति । नापि भिवः प्रपञ्च : । जीवस्यकत्वात् । यिद्यया मन्यत इति वचनान तमुख दुःखभोगार्थमपि सत्यत्वमङ्गोकत्तव्यं । स्थानदयप्रतिज्ञा च विरुध्येत । जीवतोमृतांय यश्वतीति लोक. हयदर्गनं। अतो लोकदयप्रतिच्छायरूपवान् मायया क्रीड़ाया. मन्यानुरोधाभावेनातिमुखत्याड्गवत्कृतमात्रवाचकवाच मृते. रतिरिककल्पनाया प्रमाणाभावात् ज्योतिशास्त्र नियमाभावाच मायामात्रमेव खप्न इति न तत्सतगुणदोपसम्बन्धः । दोधि- तस्यान्नभोजनादिप्रायश्चित्त तु भगवत्कोडायामपि प्रतिछाय. त्वात् क्रियते तदानीं कटत्वस्यारोपादन्यदा कर्टत्व स्याशाखत्वान धमाधम्म जनकत्वं । देवताज्ञादिस्त जीपव्रह्मणो विद्यमानत्वा- धुना। अलौकिकज्ञाने हि प्रतिच्छायत्वात् * संवादः करिद्धग. पदावेरे ईपसंवादोऽपि । तम्मात् स्वतन्त्रसत्यतायां प्रमाणा. भावान्मायामाचे स्वप्न पञ्च इति सिहं। सूचकच हि श्रुतेराचक्षते च तदिदः॥४॥ ननु तहि जीवसाधिकमेकदेशेन किमिति सृजति तबाह । - ति ।

·२पाद: अणुभाष्यम् । २१७ 'सूचकः । शुभाशुभफलसूचको भवति समः। चकारात कचि- दाज्ञाविशेषदानं! कलिकालादेः प्रत्यत्ते बाधकालात् । युल. थायमर्थः। प्रातः सूचकफलस्यैव* दृष्टवान्न तु स्वप्नपदार्थस्य ! सूचकले प्रमाणमाह ! यदा कम्मम काम्येपु स्त्रियं वपु पश्यति । समृधि तत्र जानीयात् तस्मिन् स्वानिदर्शने ॥ प्रत्यादि ऋतः। किञ्च । पाचक्षते च तहिदः । वपाध्याय- विदस्तथैवाचक्षते । पारोहणं गोपकुलराणानित्यादिना । तस्मात् सूचनार्थ जीवप्रदर्शन मिति । पराभिध्यानात् तु तिरोहितं ततोहास्य वन्धविपर्यायौ ॥ ५ ॥ किञ्चिदाशन परिहरति । ननु जीवाय भगवान् सृष्टिं करोति प्रदर्शयति च स्वस्य सबलीला । अंशयायं कथमस्य दुःखि- त्वमिन्याशा परिहरति तु शुन्दः । अस्य जीवस्य ऐश्वर्यादि तिरोहितं । तत्र हतः । पराभिध्यानात् । परस्य भगवतोऽभिती ध्यानं स्वस्यवस्य च सर्बती भोगेच्छा तस्मात्। ईखरे या जीवस्य भगवद्धमतिरोभावः ऐश्वर्यतिरोभावाद्दौनत्वं पराधी. नत्व वोर्यतिरोभावात् सर्वदुःखसहनं यशस्तिरोभावात् सर्व- हीनत्वं श्रीतिरीभावाजन्मादिसवीपहिषयत्वं ज्ञानतिरीभाषा- देहादिवहं बुदि. सर्वविपरीतज्ञानवापस्मारसहितस्येव वैराग्य- * प्रात. सूचकफन्निवे वैति । । परमारसहितस्वदति खं।

·२२८ अणुभाष्यम् । [३ अध्यायस्य तिरोभावादिषयासक्तिः । बन्धयतुणी कार्यों विषयेयी इयोः । तिरोभावादेवयं नान्यथा । युक्तोऽयमर्थः । एकस्यैकांशप्राकयेऽपि तथाभावात् । गानन्दांशस्तु पूर्वमेव तिरोहितो येन जीवभावः। अतएव काममयः। अकामरूपत्वादानन्दस्य । निद्रा च सुतरां तिरोभावक: भगवछक्तिः । अतोऽम्मिन् प्रस्ताव जीयम्य धम्म- तिरोभाव उमः। अन्यथा भगवत ऐष-दिलीला निर्विषा स्यात् । तस्मान्न जीवखरूपप-लोचनया क्रिश्चिदाशनीयं । देच्योगादा सोऽपि ॥६॥ ईखरेच्छयेवादिकतिरोभावं स्वमते निरूप्य मतान्तरे- पापि नियतधम्मवादन निरूपयति । देहयोगादा। देहसम्बन्धा. देवाय सर्वतिरोभाषः विपर्ययो वा । अपि शन्दादन्यत् । अस्मिन् । पछे देहवियोगएव पुनरेन्जर्यादिप्राप्तिः पूर्वस्मिन् कल्पे विद्यमान पोति विशेषः । नत्वोश्वरेच्छया विकल्पः। कथित परशब्देन देशादिमाह । तदा अभिध्यानयोगयोराकस्मिकता स्यात् । सर्चम्य वशी सर्वस्येशान इति विरोधय । कश्चित् तु तस्थाभिध्यानान टतोयं देहभेद इति अत्यनुरोधेन जीवकत्त- क्राभिध्यानं मत्वा प्रतिरोहिसमिति फल्प यति विपर्ययभन्देन घ मोछ । बयाहारेण च सूचइयं योजयति । तत् ब्रह्म पादापरिज्ञानादमदतेय साधनोपदेशय धान्तोलमित्युपेक्ष्यं । निद्राया विवेकज्ञानाभावाय सरत्वाद्यथा व्याख्यातएवार्थः । • सरसोदिति । तसिमित छ।

·२पाद: अणुभाध्यम् । २१८ तदभावो नाडौषु तछुतरात्मनि च ॥ ७ ॥ प्रसङ्गानीवस्थाज्ञानं निरूप्य सुपुप्तो केवल मज्ञानं निरू- पयितु' स्थान खनाभावे निरूपयति । एवं यते नाड़ौरनु- क्रम्य तास तदा भवति यदा सुप्तः स्वयं न कञ्चन पश्यति अथारिनन् माणएवेकपा भवतीति । तथा प्राजेनामना संपरि- घ्वको न वाद्यं किञ्चन वेद नान्तरमिति । तत्र संशयः । सप वत् पपञ्चसष्टि मायिकी मपि भगवान् करोति न वेति संशयः। तत्र य एष सनेषु जागर्तीत्यत्र जीवस्वापमाने भग- वत्सृष्टेकरूत्वात् स्वप्नं न कंचन पश्यतीत्यत्रापि । दर्शनमात्र- निषेधात् न वाद्यं किचन वेद नान्तरमिति १ जागरण- वनमपञ्च योरविशेषणादर्शनकथनाय सुयुताय मि प्रमञ्चनिर्माण- मस्तीत्यवगन्तव्य । ततश्च वास्थामध्यवस्थायां प्रपञ्च व्यति. रेकाभावात् मुक्तावपि स्यात् । स्वाप्ययसम्मत्योरज्ञानमात्र- विशेषात् सति सम्पद्य न विदुः मति सम्पद्यामह इति । तस्मात् बाह्य सत्सम्पदो विद्यमानयोरपि यथा ज्ञानामावादग्रहण- मेवं प्रपञ्चस्यापीत्येवं प्राप्त उच्यते । तदभावो नाडीपु । तस्य सपस्याभायो नाड़ीपु तथा आत्मनि च । युतिः। तच्छुरीः । मपञ्चा- भावश्रुतेः । कामनया हि प्रपञ्चः सुपुप्तावस्थाया अकामरूपत्व- शुनेः । नहा अस्यै तदात्मकाममाप्तकाममकाम रूपमिति । नाडी प्रात्मनि चेतिग्रहणात् मुशिईि विधति सूचयनि । तथाहि। हिता नाम नायः पुरोतव्य न्ता हृदयदेशात् बाहाः। * वा धनति ख। + प्रताधि होरिन।

·यभाष्यमा अभ्यन्तरः परमात्मा हृदयदेभसु जीवस्य इन्द्रियाणां न सएव देशः। तर निद्रया भगवा वहिर्दयाचादने भगव. लोलायां तां पश्यति । तयायामाने गाढ़सप्तो ज्ञानरहितः क्रियागल्या अन्तर्भगवन्तं वा प्रवियति यहि डीए वा समा. याति। अतएव इहदारणकपष्ठे। वत्र मतो न कञ्चन कामं कामयत इति वारदयमाह। ता वा प्रस्ता नाम नाथः सहा पस्यैतदाम काममिति भेदेन । सुयु मिसभयत्र जानशक्तिः सबंधा तिरोधानात् । तस्मात् सप्तौ न प्रपञ्चष्टिः। अतः प्रबोधोऽस्मात् ॥८॥ प्रयोधे सन्देहः । प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायैवेति जीव- समानधर्ममग्रझपकरणे निरुपितं । ततो नाडोभ्यः पुनह दय- देशं गत्वा भगवती वा समागत्य जागतीति पाहोम्खिपत्र स्थितस्ततएव जागर्तीति। तत्र श्रुत्यनुरोधात् हदयदेश- मागत्य जागतीत्येव प्राप्त उच्यते । अतः नाडीभ्यएव प्रबोधः । गर्तपतितस्य प्रबोधे हि ततो गमनं प्रतियोन्याट्रवणन्तु भगवत इति । किव। प्रबोधोऽम्मात् । अस्मादादानः सकाशादेव प्रबोध। प्रिययेव संघरिवनस्य योधाभावे कथमागमनं । अतएव संपरिष्वतो निविडनिदः । तम्माधव विठति तत एव प्रबोध इति मिई। . रुएव तु कर्मानुस्मृतिगब्दविधिभ्यः ॥८ किञ्चिदामा परिहरति । ननु प्रिययेव पानामना • गादसमी तिव।

·२ पाद] अणुभाय्यम् । २२१ -~ परिष्वक्रय ब्रह्मलोकं गतस्य प्रबोधन ज्ञान मुक्तएव भवेत् न * पुनरागच्छे ।। अतो भगवदिच्छया देहनिर्वाहाय तत्स्थाने नियुत्तोऽन्य एव जीवः समायातु अन्यतः प्रबोधे तु सएक। व्यवहारम्न तावता सेत्यति। मत्यर्थ' प्रयवस्तु न कत्तथ्य इत्यागर परिहरति तु शब्दः। अम्मादपि प्रवीधे सएक। कुतः। कर्मानुस्टनिशब्द विधिभ्यः । चत्वारोहेतवः लौकिक- वैदिकयोमानकमभेदात् । तत्र लौकिके कम्मणि सामिकत- कमायः शेषसमायनात् । न हि कवियि सप्तमतिबुद्धः सामि- कृतं न समापयतीति कचिसिद्ध तथानुरसतिः । न हि पूर्व दृष्ट न स्मरतीति कचिसिद्ध शब्दाय । पुण्यः पुष्णेन कम्मणा भवति पापः पापेन कैप । तदाभूत् कुत एतदागादिति तथा गति संपत्यादयश्च । विधयश्च । वीभूते ब्रह्माणंहगीते लोभूते पए समाप्नुयाय एकएष यजेत घागराचौर्दीक्षितः स्यादि. त्यादि यः कामयेत बोरोम आजायेनेत्यादयः ।। भगवतव मर्यादारमार्थ तथाकरणात् पूर्वपञ्चाक्तयो दुखाः । तस्मात् सएच प्रतिबुध्यते। मुग्धऽईसम्पत्तिः परिशेपास् ॥ १० ॥ किश्चिदामा परिहरनि । ननु यत्र कर्मानुस्मतयो न सन्ति तवान्यो भविथति कचिमू दिविशेष सर्वस्मति- नाशन मुग्धभावदर्शनात् । तत्र यया लौकिकवैदिक व्यवहारा- * नविषि का + छपेनिख। माघे हिस ·२ पादः] अणुभाष्यम्। अन्यथाऽबोधकता स्यात् । तत्र स्वगतधर्माणामविरुवानामग्रिम पादे विचारः। जड़जीवधम्मत्वेन प्रतोतानामत विचारः मियते । तत्र कचिजजीवधर्मा भगवति बोध्यन्ते क्वचिनिधि- ध्यन्ते । यया सर्वकर्मा सर्वकामः । न चैते जीवधमाएव न भवन्तीति वाच्यं । उच्चावचकम्मे गां कामानाञ्च जीवगतत्य- प्रतीतः । नेतरोऽनुपपत्तेरिति मर्वत्र लक्षण्यन्योतत्वात् । कार्य- विशेषधभीणां कारण वक्तमशक्यत्वात् । न च कारणधी एव सई कार्य अंग्रे वा प्रतीयन्त इति वाच्य । अस्थूलमनखित्यादि वाक्यः प्रायशिकमधम्म वैलक्षण्यस्योकत्वात् । अत केचिदविरोध. मेवमाहुः । सर्वत्र कारणत्वाद्भगवानस्ति । ततश्च अम्यूले अम्थूलः अनमो अनण: उनावधकर्तरि उच्चापचका उच्चावच कामे उचा- वचकामः पृथिव्यां सव्वगन्धः जलादायगन्धा एवं रसादिपु एवं स्थानतः परस्योभयलिङ्गामुपपद्यते। अथवा कारण एक रूपम- रूपञ्चावलेदभेदेन अचिन्यसामर्थ्यादा अन्यथा असतः सज्जनन- प्रसङ्ग इति । अपिनासंग्रहीन इति । एतदुभयमपि न । कुतः । सर्वत्र हि। सर्वत्रतादृशं रूपं भगवत उपदिश्यते हि। हि युत्तो यमर्थः । भगवत्वरूपप्रतिपादकानि हि एतानि वाक्यानि न त्वनुवादकानि । वयपित्त । अचिन्त्यत्वे ज्ञानानुदयः । तमेव विदिबाऽतिमृत्य मेति भक्त्या मामभिजानाति यावान् घशामि यादृशः ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरमिति जाना- नन्तरमेव सायुज्य प्रायः। न च यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानतामिति वायं । शास्त्रानारणामसङ्गात् । अयं विरोध: परिणीयः। सर्वे हि विरोधा अन चिन्त्यन्ते । नापि तत्तदुपादानभूलप्रदेश ।

·२२४ अणुभाय्यम्। [३अध्यायम्य विगेपणाविरोधः । अनुवादकत्वेन यांपत्तेः । न च भगवति भेदोऽम्ति प्रत्यारम्भमेकमेवाहितोयमिति वचनात् । प्रत्यकस्प- नायामपि श्रुतिविरोधः सिदः । त्यविरोधार्थमेव हि प्रश। तम्मान मतान्तरानुसारेण जड़जीवधर्माणां सयासत्वे परि. "हत्त शक्य । नभेदादिति चेन्न प्रत्येकमतचनात् ॥ १२ ॥ प्रकारान्तरेण समाधानमागहर परिहरति । न भवदुतो विरोध: सम्भवति। भेदात् । कारणकाव्यपु सर्वत्र भेदादी- कारात् । प्रवधिलक्षणं ब्रा भिवं प्रपञ्चधवा भित्र तथा. ज्ञानं ज्ञानच एकम्य भेदस्यानोकारे समुपपद्यत इति चेत् । न। प्रत्येकमतवचनात् अभेदवचनात् । इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानामध्विति ब्राह्मणे अयमेव स योऽयमिति सर्चबाभेद- वचनात् कार्यकारगारूप प्रकाराणां भेदनिषेधात् । भेदाङ्गोकारेण श्रुतयो योजयितुं शक्याः । अपि चैवमेके ॥ १३॥ भेदाङ्गीकारे वाधकमाह ! भपि च एवमेवाभेदीय भेद. निषेधेनके माखिनो वदन्ति मनसैवेदमामव्य नेह नानास्ति किञ्चन मृत्योः स मृत्युमामोति य ह नानेव पश्यतीति भेद- दर्गननिन्दावचनात् । तस्मान्न भेदाङ्गीकारः कर्तुं शक्यः । इव गन्दो बङ्गस्यामिति घ्यावृत्त्यर्थः । तम्मादुपनिषत्सु सर्वप्रकारी विरोधः सिह । अरूपदेव हि तत्प्रधानत्वात् ॥ १४ ॥ ॥ एकदेमिमतेन समाधानमाह । कथमत्र सन्देहः विरोधो या तस्मात्र ·२ पादः] अणुभाष्यम्। ২৪ अड़जीवधर्माणां विधिनिषेधयोः । जड़जीवयोहि जड़जीवधर्मा भवन्ति । अन्धव तूपदिश्यमाना उपासनार्था भवन्ति । ननूको भेदा- भावः सत्यं तथापि कार्यकारणांशभावलतस्य भगवविहारार्थ जातस्य भेट्स्य निपै म मक्यत्वात् । तस्मात् ब्रह्मणि जड़जीव- धर्माणां निषेधो युक्तः । उपचारात् तु सर्वकर्मादयः । विप. रीतं किं न स्यादत आह । अरूपवदेव । रुएते निरूयते व्यवहि. यत इति रूपं सर्वव्यवहारविषयत्वं तद्युतं रूपवत् विश्वं । ब्रह्म तु तदितक्षणं । कार्यकारणांशामिनोवैलवण्यस्य युक्त- त्वात् । नन्नवलक्षण्यमपि युक्तं कारणत्वादत आह । तत्प्रधान- यात् । तस्य ब्रह्मए । प्रधानत्वामुख्यत्वात् । यत्र हि नमाति- पाबने । तत्र तस्य मुख्यलं । ब्रह्मप्रतिपादने प्रयधर्माणामेय मुख्यावं नान्यधर्माणां । यथा प्रशासनस्य मुख्यत्वं तथा सर्ववार्माति लौकिककर्मानुवादेन भगवसम्पन्धे सटमेवामुख्यत्वं । विशिष्ट- वोधनेऽपि सर्वशब्दस्य प्रसिद्धानवादकावादति रिताकल्पनायां ৰীৰান্য সামান্য। যথানিৱবল মাল वोपयोगात् लोकमानेवानूच वैविध्यवोधनमुचितं । मिति वताव्ये अरूपवदिति वचनं। मिन्नधाणामेवैवं निर्णयः । न तु प्रशासनवद्भगवदमीणां । तमात् कार्यवत्तधम्माणामपि कार्यत्वात् भगवत्त्व न भगव इग्म त्वमिति सिद्धं। प्ररूप- • कार्यकारामभावे कवि । + तय बाग इनिख पुस्तके मास्ति। * पच दियअनिपाधने इति ।

·२२६ अणुभाष्यम्। [३ चध्यायस्य प्रकाशवच्चावेयर्थ्यात् ॥ १५॥ ननु सर्वव्यवहारातीने भाववैफल्यं । मनसे वैतदासम्पमिति विरोधच न परिदतः। तन्वोपनिषदं पुरुषं पृच्छामि यती थाची नियन्ति इति चेत्यत भाह । प्रकाश वत् । यथा मौरः प्रमाशी व्यवहार्य; प्रत्यवहार्यच । न हि स्वतः सम्पादपित भक्यते स्थापयितुं वा । भागते तु सूर्य मेघाद्यभावे च सान्निध- भावेग प्यवहार कर्तुं शक्यते तथा लौकिकवाड्मनीभिर्न शययले व्याहत्तुं ईजरस विधाने त शक्यत इति यमाह अतिः। कुत एतदवगम्यते तबाह । पवैयर्थ्यात् । अन्यथा शार व्ययं स्यात् । षकारादर्माणां तथावविरोधः परितः । पासीनो दूरं प्रगति भपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स गृणोत्यकर्ण इत्यादो अलौकिका भगवाहमा उच्चन्ते । भका- रणाकायच नाव तहमाणाशाकार्ययं योधयति । तरमाव्यव. हायऽपि न गामायफन्य। आह च तन्मात्रं ॥१६॥ फिक्षिदायडा परिहरति । नन्वन्तीकिकानीन्द्रियाणि विरोधाभावाय कथं न फल्पान्ते। अन्यथा भकारणककार्यत्वं तप्य घ नियमलोकिकत्व ततच पश्यत्य चतुरिति विरोध रति भागय परिहरति। पादप युतिः स्वयमेव तन्माप प्रजानपनमा स यया सैन्धवचनोऽनन्तरोऽवाधः सत्सो रम- धन एवं वा भरे प्रयमात्माऽननारोवायः सत्मः प्रजानधन .मरा।

·२ पाद: अणुभाव्यम्। २२७ एवेति । स्वरूपातिरितानामिन्द्रियाणामभावात् । न च लिया- भावोऽपि वेदविरोधेन तथा कल्पयितुमभक्यत्वात् । वेदनिपा- सायनभूतस मुत्यानादे रुतवाच्च । अतो नेन्द्रियाणां परिकल्पना किन्तु साकारस्वरूपं पवेष तामिति मन्तव्यं सतनवच- नाञ्चकारात् सर्वन्द्रियविवर्जितमिति स्मृतिरपि! तमानेन्द्रिय कल्पनयाविरोधः।। दर्शयति चाथो अपि मर्याते ॥ १७ ॥ पुनः प्रकारान्तरेण विरोधमाप्रय परिहरति । ननु प्रता जगत्कारणमिति सिद्ध। .तच समवाथि निमित्तं चेति च । कारणधमाएव हि कार्य भवन्ति । असम्भावनायान्वन्यथा- कल्पनं । कामादयो धमारा तो विहिताः । ते यह्मणएव भवितुं युक्ताः । निषेधिकापि श्रुतिर्नहि वट्यादिनामणुमात्र मयन्यथाकल्यन सुचितमिल्याशा परिहरति । दर्शयति अति- रेव जड़जीवधर्माणां भगवत्यभाव इति। हे वाव व योरूप इत्युपक्रम्य देधा पञ्चभूतान्युक्त्वा अयात आदेशो नेति नेती- त्याह । इति शब्दः प्रकारवाची। ब्रह्म पञ्च महाभूतानि भयति न त्वं मकारक तत्साधयति । न भवत्येव नह्म तादृशी हि युक्तोऽयमर्थः। एतस्माजातमिति। न हि कार्यकारणयोरेकाः प्रकारो भवति। श्रतो नेतीतिप्रकारनिपेधोपसंहारः। नतु समवामित्वमानत्व किन्खन्यत्परमम्ति इति रूपं निरुभ्य नाम • भेदविवासायनमतदिखा + इन्द्रिय कम्पनायाविरोधात खं। विरोधमारयितुम् शक्यचादिनि सं। तिविदिशाति ।

·अणुभाग्यम्। [३ अध्यायस्थ निरूपयति सत्यस्य सत्यमिति। तेन मपञ्चातिरिक्तनप्रणो विद्यमानत्वात् प्रपञ्चधम्मवचनं तम्मिन्नोपचारिकमेव युक्त । शुत्येव तथा प्रतिपादनात् । चकारः पूर्वयुक्त्यनुसन्धानार्यः । थी इति प्रक्रमभेदोऽपि। प्रथात प्रदेश इति भित्रप्रक्रमे पाह। तेरन्यार्थता निराकरणायाह। अपि मर्यते । अनादि- मत्परं ब्रह्म न सत्चन्नासदुयत इति । सदसतोः क्षेत्रत्वात् ज्ञेयनिरूपणे निपेधः । प्रपञ्चधम्मा भगवति उच्यन्ते वेदादी नत तहम्मा भवन्तीति ज्ञापयति । तस्मात् श्रुतिस्मृतिभ्यामेव तथा नियः अतएव चोपमा सूर्यकादिवत् ॥ १८ ॥ मपञ्चधमा भगवत्युपचारादुच्यन्त इत्यत्र निदर्शनान्तर- माइ । अतएव। इममेव निर्णयमाथित्य समः प्रषिणा समो- नागेन समोममकेन सम एभिखिभिलौकः समोनिन सबै पति निरूपमस्य भगवतो यदुपमानन्तत्तहम्मंसम्बन्धात् । न पात्र स्वतन्त्रतादृशम्मेवत्वं ब्रह्मणो वक्तुं युक्त । नन्विदमपि विरुद- मित्याशवा दृष्टान्तमाह। सूर्यकादिवत् । सूर्येण सहितं जलं सूर्यकं । यथा झयं ज्योतिरामा विवखानपोभिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन् । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जल चन्द्रवदिति । यघेतरसनिष्ट म्योपमानव एवं समः सुपिणेत्यपि। चका. रस्तु विरोधाभावी वक्तव्यः । अधिकर एञ्च सम्पूर्णमेकदेशिन इति सूचयति । तम्माजावोवयमाया भगवत्युपचारो निपे- धस्तु मुख्य दति।

·२ पादः अणुभाष्यम् । २२९ अन्बुवदग्रहणात्तु न तथात्वं ॥ १९ ॥ मुख्य सिद्धान्तं वतुमेकदेशिन दूषयति। त अब्दस्तथा सिद्धान्त' व्यावर्तयति । तथाले। समवायातिरितस्य तदा योगात् जड़जीवन्मयोगात् सर्वकामवादयो न भवन्ति । कुतः। अम्बुक्दग्रहणात् । सर्बपरस्य हि प्रतिबिम्बेऽधि- करणमवत्व तत्र रूपरहितं तत्र विद्यमानञ्च न प्रतिबिम्बत इति वताव्यं । तथापि स्वमतविरोधादखुपदग्रहणमिति । स्वच्छ- मम्बु प्रतिबिम्ब ग्रहाति न हि नयाधर्मा ग्रहीतुं शक्नुवन्ति धम्मत्वाच्च । साधारलेन नपाच्यमाने धैयर्थ मिनि पूर्वमयी- चाम। न च ममाग कल्पनं वेदेनोच्यते अप्रतारकावात् सर्च. ज्ञवाच। विप्लववादिनएवं वचनं न वैदिकस्य । पृथिव्यां নিঃ লাহি বিৰীয়। নক্সা সম্মাহ লক্ষাদা- दयो न तूपाधिसम्बन्धादौपचारिका इति । वृहिहासभाक्वमन्तर्भावादुभयसाम- अस्यादेवं ॥२० सिदान्तेन विरोधपरिहारमाह। विरोधी हि परिहरणीयी लोकरदाभ्यां । तदनुसारेण महानवकाशोऽल्पोऽवकाशी यथाव- का दश समसानिति लोकिकवैदिकव्यवहारो वसुधमविराद्धो दृशते । व्यापकत्व वृदिङ्गासौ च आकाशस्यैव । तत्र यथा करके मविष्ट आकाशस्तथा यपदिश्यते तथा सत्युभयसामञ्जस्यं भवति। अन्यथा एकतरवाधी भवति । एव । तत्तदनुमवेशात् ब्रह्मा- ये। न चौपाधिकाव जपाकुसमलौहित्यवदन्यधर्मत्वाभावात् । अन्या नुविधायित्वेऽपि स्वधर्माएप ने। कारणत्वादिवत् । ॥ न ·२३० अणुभाष्यम् । [३ पध्यायस्थ चागन्तकत्वात् तएव न भवनौति वाय। अन्यधर्मत्वे प्रमाथाभावात् तहवत्यप्रतीतेश्च दृटवाशाविरोधः। अविरोध प्रकारोऽयं यथोभयसामञ्जस्य भवति । प्रकारोऽपि तस्यैव तथा वक्तव्यः । तस्माद्ययाकामस्य दिशासभात करकादिप्वन्तर्भावात् तयेवोभयसामन्नध्यादेवं व्रध्यापि । शहिदासपदेन शरीरे आकाशजीक्योरेकमुदाहरणं वोधयति । दर्शनाच्च ॥२१॥ हेवन्तरमाह भगवति सर्व विरुद्धधर्मा दृश्यन्ते । न हि दृष्ट अनुपपत्र' नामयाघातात् । तादृगमेव तहस्वितिखध्ययसायः प्रामापिकः । चकारादुनूसलबन्धनादिषु प्रत्यक्षमेवोभयसाधक दृष्टमिति । अथो अमुय्य व ममाभैकस्येति च । तमात् श्रुति. मृतिप्रत्यक्षेः सर्च विरुद्धधर्माश्रयत्वेन ब्रहामतीतेन विरोधः । प्रकृततावत्त्व हि प्रतिषेधति ततो नवोनि च भूयः ॥ २२॥ परमार्थतो विरोधं परिहत्य युक्त्यापि प्रतिषेधति । मनु सबै विशेषधर्मायामप्यूलादिवाक्यनिषेधात् कयमविरोधा प्रत्येतव्य इति चेत् तबाह । प्रततैतावत्त्व हि प्रतिपति। प्रहते यदेतापत् परिग्नमाना यावन्तः पदार्था लौकिका नेपा- मेव धर्मान निषेधति । प्रतीतम्यैव हि निषेधात् । अतो जगद्- वैननयमेवास्थलादिवाक्यः प्रतिपाद्यते नतु वेदोक्ता द्राधी निपे शक्यन्ते । कुत एतवगम्यते तत्राततो नीति घ 44 . दोहा मी इनिए।

·२ पादः अणुभाष्यम्। २२१ भूयः। यत्रव वाक्ये पूर्व निषेधति तन्मिन्नेव वाक्ये पुनस्तमेव विधत्ते। यतो वाचो निवर्तन्ते अमाप्य मनसा सह मानन्द ब्रह्मणो विद्यानिति । तथा अस्थूलवाक्वेऽपि एतस्यैव प्रशासने एवदिदिखा पाकाश श्रोतय मोतयेति। चकारादेकवाक्योपा- स्यानभेदी संग्टहीती। सर्वत्र लौशिक प्रतिषेधत्वलौकिक विधत्त इति युक्त्या निर्णयः । तस्मात् युक्त्याम्यविरोधः । तदव्यतमाह हि ॥ २३ ॥ गन्दपलबिचारेण विरोधं परिहत्यार्थबसविचारणाविरोध. प्रतिपादनायाधिकरणमारभते । सर्वाणि विनयाययान्युदा- दत्य चिन्यवे। न रचषा ग्टह्यते कविहीरः प्रत्यगामानमैचन नापि वाचा सर्वे वेदा वत्पदमामनन्ति अप्राप्य मनसा सह मनसे वैवदामय अस्पगन्धमरस सर्वरूपः सर्वगन्धः सर्चरस अपाणिपाद इत्यादि विखतराचरित्यादि निर्गुण यः सर्वशः सर्लक्षिरित्यादि विरुवाक्यानि। न हि वस्तु बिकपं सन्म- वति । याक्यदयमपि प्रमाणं । नया सति प्रमाणान्तरानुरोधे- नैकस्य स्वार्थ प्रामाण्यमन्यम्योपचरितार्थत्वमिति यु। तब प्रत्यक्षातरोधेन निर्ष यो विचार्यते । तत्र पूर्वपक्षमाह । तद- व्यक्त । तत् ब्रह्म अव्यक्तमय भयितुमईति ।..कुतः । पाइहि । वृतिप्रत्यक्षाभ्यां नेति नेत्यामाप्राहा नहि रघत इति।न हि रमत इत्यनुभवमादिक प्रमाणं सुतिराहा न हि सेन चिदपि चतुपा मनसा बन दृष्टमसि । सबेरूपत्वे त सदरेच मुटु सक्येत । तस्मात् सबंधग्मेवचेन प्रतिपादकान्युप्रचरितार्थाः न्यवानुभयविरोधादित्येवं प्राप्त ।

·। २३६ अणुभाष्यम्। (१शक्षारम्य धर्मापामपि ब्रह्मत्वे एकविज्ञानन सर्वविज्ञानमुपपद्यते * नान्यथा। ताय प्रथमं ब्रह्म स्वधरूपेण भवति तदनु कियादिरूपेण प्रपञ्चरूपेण च। तावतेव सर्व वेदार्थसिद्धः। न च लौकिकी युतिस्तवापेच्यते येन तादृशम्य कथं सर्वभाष इति पय नुयोगी भवेत् । धम्मकल्पनायामपि नेपा तर्कण मति- रपनेयेति । समाधान। उत्पत्त्या चोपपत्या घ विचारवयं उप. पत्त्या पूर्वनयनं स्वसिद्धान्त: एकदेशिनम्तहिपरीतं । उभयमपि सूतकारस्य सम्मतमिति। तम्मान प्रतिवेधाच्च ॥३०॥ एकदेशिमते उपपत्यन्तरमाह । एकमेवेत्युका पुनरदितीय- मिति दितीयं मतियेति । स एवकारेणैव सिद्धी व्यर्थः सन् धमनिषेधमपि सूचयति ऐक्षतेति वचनात् तदुत्पत्तिः । चकारा- देकविज्ञानेन सर्च विज्ञानोपक्रमः परिग्रहीतः । ब्रमणि कविहिरोध इति सिटुं। परमतः सेवन्मानसंबन्धभेदव्यपदेशेभ्यः ॥ ३१ ॥ धमिधामविरोधः परिहतः । धम्मपन्तरविरोधपरिहारार्थ- मधिकरणमारभते । तत्र पूर्वपक्षमाह । परमतः। तोऽपि बागः परमन्यदुःस्ट फन्नमस्ति । तत्र वैदिकहतयः । गेन्मानसंबन्धभेदव्यपदेशेभ्यः । यदापि समन्वयएवैते दोषाः * उपयते रतिछ। पाप नमि। एमहौति संग ·२ पाद अणुभाष्यम्। २३० परिहताः तथापि खरूपविरोधपरिहारप्रस्तावात् मन- रचन्ते। सर्चवाक्यप्रतिपाद्यमेकामेवेत्यपि न सिदं। एते- हेतुभिः परिच्छेदेन धनिभेदै सिदेन पूर्वाधिकरणसिद्धान्त- विरोधः। ननु समन्वयेन ब्राव मुत्तरपादेनैक्य पूर्वाधि- कर ऐनाविरोध इति व्यर्थमिदमधिकरणमिति चेन्न। अर्थ- बलविचारोऽयं समन्वये चोत्तरयादे च शब्दबलविचार. । धम्मि- विचारान्न पूर्वष गनार्थत्व । फन्नत. साधनतच प्रमेयाच प्रमाणत । विचारेणात्तचेस् कोऽन्य साधयितुं क्षम। प्रती हेतून बाधकानंरह । एकदेशवाधकत्वात् तत्र फलती याधमा । मैतव्यपदेमात् । प्रथ य ामा स सेतर्विधति. रिति दहर उत्तरेभ्य इत्यत्र प्रत्यमस्य सिद्ध। भय यहा- भानमनुविद्य ब्रजन्तीत्युपक्रम्य सर्वेषु लोकेषु कामधारी भवती. न्युका कामानुपपायाजानव्यवधान पानमसा मुका जाना- नन्तर संसारसम्पन्धाभावाय मेतुत्वं वदति । पापाधितरणार्थ यक्ष तरति तहसाय दोया गतीति च । मत. संसार- फलयोर्मध्ये विद्यमानलार तोणस्येव फलश्य पात् फलरुप यरा किचिदन्यदस्तीति जायते । निधित्वेन फलवचनमवान्तरफल- परं भविष्यति । एतमानन्दमयमारमानमुपसंगम्ये त्यस्यवीदा. हरणं। तथा जन्मामध्यपदेशात् । तत्रैव यावान्या भयमा. জামানঘীনায় থাকায় নি যানসিস্ট অন্যানন +भारतिर।

·२३८ अणुभाय्यम्। '[३ व्यध्यायम परिच्छेदं निरूपयति । दृष्टान्तदान्तिकत्वेन ब्रानं साधनं * ! तत्र बहिराकागानमपि साधनं भवति । चतुष्पा भूता- दिपादाच ज्ञातव्याः। तथा सम्बन्धव्यपदेशात् । तत्रैव प्रमेय- निरूपणप्रसावे उभावस्मिन्नित्यादिना प्राधाराधेयसम्बन्धी निरूपितः। अवध वनपरिच्छेदो निरूपितः। प्रार्जनात्मना संपरिषत - इति च । तया भेदव्यपदेशात् । य एषोऽन्तरादित्य हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते य एषोऽन्तरतिणि पुरुषो दृश्यत इत्यत्र स्थानदयस्थितयोः पुरुपयोः परस्परं धर्मातिदेशमाह । परिस्थितनिरूपकमतिर्दशः प्रमाणमिति । धर्मभेदे तु स एवा- यमिति यदेत । अतो देशकालवस्तुखरूपपरिच्छेदाचतुर्विधपरि- पोदरहितमन्यत्किश्चिदम्तौति प्रतिपत्तव्यमित्येवं प्राप्त 1 सामान्यात्तु ॥ ३२॥ त भन्दः पचं व्यावर्तयति । समानस्य भावः सामान्य सेवाकाशादिशब्दास्तधर्मातिदेशार्थ मुच्यन्ते न त तहत दोषमपि कल्पयन्ति । संसारसागरोत्तरणोपायवात् सेतुत्वं । निर्लेपाया- कामत्वं । कामाभिदोहाय चतुप्यावं। अमृतवाय पोड़प- कलव। प्रतिदुर्लभवाय सम्बन्धः । दिव्यत्वाय धर्मातिदेशः । कुण्डपाथिनामयने मासाग्निहोत्रवहणार्थमेव वचनं न दोपार्थ- मिति । न ततोऽन्यथा उत्पादनीया। तमान पूर्वोक्षा दोषाः । • जामहामिति 1परिष हिमा ·२ पादः] अणुभाम्यम्। २२८ बुार्थः पादयत् ॥ २३ ॥ अन्य समानधम्मवत्व कुत्रीपयुज्यत इत्यत पाह। बुद्यर्थः । तथाव्यपदेशो बुयर्थः बुद्धिरेव प्रयोजनं यस्य । तथोपास- नार्थ प्रयुगामित्या दृष्टान्तमाह । यथा भूतादीनां पादत्व. जानमुपासनार्थ तया तत्तद्वत्वेन भागार्थ स्वधम्म सार्थों ऽयमुच्यते । स्थानविशेषात् प्रकाशादिवत् ॥ ३४ ॥ ननु स एवायमित्यतिदेशेऽपि तथा बुद्धिः सम्मोतेवेति ध्यर्थी धर्मातिदेश इत्याना तथोतोऽपि समानधर्मवज्ञाना. भावे हेतुमाह। स्थानविशेषादिति। धमाकोऽपि स्थान- विशेषमाया न समानधमत्व दृश्यते धन्यवापि न धावमा- यास्थतीत्यतिदेशी धर्माणामपि सत इत्यर्थः। भरिमवर्थ हटान्तमा प्रकाशादिवदिति । यदादित्यगतं तेज इति वाक्या- दादित्यचन्द्रामिगते तेजसामयेऽपि न समानप्रकाशत्वं यथा तथानापोति जानसम्ममादित्यर्थः । धादिपदादेकस्यैव कालस्य यथोपाधिविशेषसम्पन्धाटुनरायणत्वाद्युत्तमधमेवत्व नविपरीत. धनवत्व तथेत्यपि + मंग धते । उपपलेश्च ॥ ३५॥ विच । सत्यजानायुक्तधामषिमिटनालोऽन्य उत्तमोतीति वदता तस्कष्टधम्मवत्वं वायं । तद्याययं । प्रमाणा. बापोलिस +धेयकाको ·. २३८ अणुभाष्यम्। [३ अध्यायस्य परिच्छेदं निरूपयति । दृष्टान्तदान्तिकत्वेन नानं साधनं * ! तव वहिराकामनानमपि साधनं भवति । चतुप्पा व्रह्म भूता- दिपादाय जातव्याः। तथा सम्पन्धव्यपदेशात् । तत्रैव प्रमेय- निरूपणप्रस्तावे उभावस्मिनित्यादिना प्राधाराधेयसम्बन्धी निरूपितः। अव च वनपरिच्छेदी निरूपितः। प्राननामना संपरिष्वता न इति च । तथा भेदव्यपदेशात् । य एपोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषी दृश्यते य एपोऽन्तरक्षिणि पुरुपो दृश्यत इत्यत्र स्थानहयस्थितयोः पुरुषयोः परस्परं धर्मातिदेशमाह। प्रतिस्थितनिरूपकमनिदेशः प्रमाणमिति । धर्मभेदे त स एवा- यमिति वदेत । प्रतो देशकालवस्तु स्वरूपपरिच्छेदाचतुर्विधपरि- च्छेदरहितमन्यत्किञ्चिदम्तीति प्रतिपत्तव्यमित्येवं प्राप्त सामान्यात्तु ॥ ३२॥ त भन्दः पच व्यावत्तयति । समानस्य भावः सामान्य क्षेत्वाकागादिशब्दास्तधर्मातिदेवार्थमुच्यन्ते न तु तहतं दोयमपि कल्प यन्ति ! संसारसागरोत्तरणोपायवात् सेतुलं । निर्लेपाया- थापत्वं । कामाभिदोहाय चतुप्यावं ! अनुतावाय पोड़श कलव। अतिदुर्लभवाय सम्बन्धः । दिव्यत्वाय धम्मातिदेशः । कुण्डपायिनामयने मासाग्निहोत्रवद्गणार्थमेव वचनं न दोपार्थ- मिति। न ततोऽन्यभट्टा उत्पादनीया। तम्मान पूर्वोक्ता दोषाः । . जामसाधनमिति छ। परिणता इति ।

·२ माद] अणुभाष्यम् । २३६ बुद्ध्यर्थः पादवत् ॥ ३३॥ अन्यसमानधर्मवत् कुवोपयुध्यत इत्यत पाहे । बुयर्थः । नथाव्ययदेशो बुद्धायः धुद्धिरेव प्रयोजनं यस्य । तथोपास- नार्थ प्रयुतामियामा दृष्टान्तमाह। यथा भूतादीनां पादत्व- ज्ञानमुपासनार्थ तथा नत्तन एवोन जागार्थ सधर्म मसार्थों ऽयमुच्यते। स्थानविशेषात् प्रकाशादिवत् ॥ ३४ ॥ ननु स एवामित्यतिदेशेऽपि नया बुद्धिः सम्पयेतेवेति व्यर्थों धर्मातिदेश इत्याझा तथोक्तोऽपि समानधर्ममत्वज्ञाना- भावे हेतमाह। स्थानविशेषादिति। धोक्यापि स्थान- विशेषमाया न समानधम्मत्वं दृश्यते अन्यत्रापि न नथालमा- यास्यतीत्यविदेशी धर्माणामपि रा इत्यर्थः। अस्मिन्नर्थे दृष्टान्तमाइ प्रकाशदिवदिति । यदादित्यगतं तेज इति वाक्या- दादित्यचन्द्राग्निगते तेजसामेकोऽपि न समानप्रकामवं यथा तथानापोनि जानसम्भवादित्यर्थः । श्रादिपदादेकस्यैव कालस्य यथोपाधिषिषसम्बन्धादुत्तराययावाद्युत्तममवत्त्व तद्विपरीत- धर्मयत्व तथेत्यपमंसधते । उपपत्तश्च ॥ ३५ ॥ কিন্তু। চাষম্মভিzিল্পীঃ ভামীদ্বীনি बदता नत उत्कृष्ट धम्मवत्व धा। तचायक्यं । प्रमाणा. - •वापोतिएं। + सत्यवायोति'।

·[३ यध्याय इत्यर्थः। , २४० अणुभाग्यम्। भावात् । सान्येऽपि तया। विरोधाभावोऽततिविरोधश्च । तमादितः परस्पानुपपनत्यादृशारूपमेय परमकाडापत्रं वस्ति- त्युपपद्यत तथान्यप्रतिषेधात् ॥ २६ ॥ यथा सेवादयः शुन्योनासर्थव न तत्समयाभ्यधिकश्च दृश्यत इति श्रुत्यैव ततोऽधिकस्य प्रतिषेधात् वयाप्यपदुकएव मार्गाऽनु. सर्तव्य इत्यर्थः। अवतारकाले पूर्व म्यमत्याविर्भावमहत्या पथात् तदाविर्भावे छते लोकानां पूर्वावस्थातो भगवत्येवाधिक्य- भिय प्रतीतं भवतीत्व भिमायेणान्यपदोपादानं। अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ॥ ३७॥ प्रकरणमुपमहरन् फलितमधमा । अनेन मैत्वादिव्यमा देगाना मुख्याध कवनिराकरणेन व्यापकत्व भ्रमणः सिह- मित्यर्थ इति केचित् । तत्र । जन्माद्यस्य यत इत्यादिना सर्व- देशगतकार्यकळत्वमुन मिति तेनैव व्यापकत्वस्य सिदत्वात् । न चाविरोधसाधनप्रकरणम्यात् पूर्वसिद्ध सर्वगतत्वमननाना- पन्येन सत्वा सेवादिवाक्यः सममविरुद्धमित्यर्थ इति वाच्यं । अग्रिमपदवेवापत्तेरिति चेत्। अव जयं। नोक्तकळलेन व्यापकत्वमेकान्ततो ब्रह्मणि रोहुँ भनीति ! योगसिदूरश्रव- पादिवत्परिहिवेनाप्यनेकदेग मतकार्य कर सामर्थविशेषस्थ वन शक्य त्वान। भन्यथा पूर्वसिदश्यापकत्व विरोधिन सेत्यादिव्यप- देशः परिच्छिनत्वेन ब्रह्माणोऽन्यस्थ परवन मवेत । विरोधपरि- हाराप त सामान्यावविरोध इति वदेत् । तस्मादियं सूबा जेय' । भनेन ब्रह्मणो न्याय परवनिरामे आयामगदादिभ्यो ।

·२ पाद] अणुभाष्यम्। २४१ व्यापकत्ववाचक युतिवाफ्यादिभ्यः साक्षात्सर्वंगतत्वप्रतिपादकेभ्य एवं सर्वगतत्वं सिध्यति न तु गौतमोयानामिव कटवाद्यनुप- पत्त्येत्यर्थः। तेच पन्दा अाकाश वत्सबगतम नित्यः ज्याया- न्दिवो ज्यायानाकाशात् वृषद्रव स्तब्धी दिवि तिठत्येकाते. नेदं पूर्ण पुरुपेण समित्यादयः । धादिपदात् सर्वतः पाणि पादं तत् सर्वतोऽतिशिरोमुखं सर्वतः शृतिमलोके सबमाहत्य निष्ठतीत्यादि स्टतयः संग्रहान्ते । एतेन ब्रह्मणि तिरेव मुख्य प्रमाणं अनुमानन्तु विलम्बोपस्थितिकत्वेन साध्यसिद्धिपरा. हत्तमपीच्चाविशेषेण जननीयञ्चेदभ्युच्चरत्वमा पर्यवसायतीति :: भावः। फलमत, उपपत्तेः ॥ ३८॥ एवं सर्वोत्तमत्वनिरूपणेनोत्तमाधिकारिणां भजनौयत्व- प्रयोजक रूपमुक्त्वा तदितराधिकारिगणान्तदाह । ते हि फल- प्रेमबएव भजिप्यन्ति। तच फलदाटत्यएव सम्भवतीति तदाह। अतः ईखरादेव फलं भवति यत्किञ्चिदैहिक पार. लौकिकं वा । कुतः उपपत्तेः। सवस्य वशी सर्वस्येमान इति श्रुतिर्वस्तुमावेशित्वमसङ्कुचितमाह। न ह्यन्यस्य वस्वन्यादात समर्थोऽतो भगवानेव तथेत्यर्थः। केचित्त्वत्रैव कमेणस्तत्- काऱ्यांपूर्वस्य च फलदाटत्वमाशय तबानुपपत्तिमत्रोपपनत्वेन । व्याकुर्वन्ति । तत्त्वग्रे जैमिनिमतोपन्यासस्वमतोपन्यासाभ्यां यासएवं व्यक्तौकरिष्यतीत्यधुनवाप्राप्तनिराकरणमग्रिमसूचइय- वैयर्थ्य' स्यादिति चिन्या ३१ ·२४२ अणुभाष्यम्। [३ थधारस्य श्रुतत्वाच्च ॥ ३९॥ पूर्वसूत्रेण ऋतमौगिटत्वं फलदानउपपत्तित्वेन निरूपितं । रह त साक्षाच्छ्रुतिमेव फलदासत्ववाचिका प्रमाणयति । सा च स वा एप महानज प्रात्मावादी वसुदान इत्यादिरूपा ।' चकारात् सुखं दुःखं भवोभाव इत्युपक्रम्य भवन्ति भावा भूतानां मत्तएव पृथग्विधा इत्यादिरूपा मतिः संग्रह्यते । धर्म जैमिनिरतएव ॥४॥ अत्र * कम्मवादी प्रत्यवतिष्ठते । ननु कमेण एव फल मिति पचेऽप्युपपत्तियवणे तल्खे। तथाहि ईश्वरवादिनां । कम्मनिर- पेक्षेण तेन फलमिति न वक्तुं शक्यं विधिवैयर्थ प्रत्यनुपपत्ति- प्रसगाभ्यां । तत्सापेवत्वे तदेवास्तु कृतं तत्सापेक्षेण तेन। न चा- चेतनं चेतनाधिष्ठितमेव कार्यक्षममिति केवलेन तेन फलासम्भव इति वाच्यं । कर्मस्वरूपं स्वर्गादिकञ्च न लोकसिद्ध किन्तु श्रुतिसिद्ध। तत्र च स्वर्गादिफलसाधकत्वेनेवोत्पत्तिवाक्येष्वर्थ- वादेषु चाग्निष्टोमेन वर्गकामो यजेत अग्निहोच' जुहोति मजाकाम इत्यादि दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत पर मेष्ठिनो वा एष यज्ञोऽग्र आसीत्तेन म परमां काठामगच्छ दित्यादिषु कम्मे श्रूयते । स च तत्साध्यत्वेनैव । एव सति लोदी- • खपत पत्र इति नाति। सरवादिनामपौसिस । तेन न पन सम्भवतीति ख । इ उत्पनिकाको पर्थवादिषु इति ख ।

·२ पाद. अणुभाष्यम् । २४२ ऽन्यथादर्शनेऽपि धम्भिग्राहकप्रमाणेन तथैव सिहलानाच काचन शादा। ईश्वरवादिनो नित्यज्ञानादिमत्त्व इव। प्रामुमिक- फलदेन तत्प्रतिबन्धकापगमे भवतीत्यावयोस्तुज्य । तस्याशुतर- विनाशित्वेऽपि अतिसिद्धकारणतानिहाय तव्यापारोऽपूर्व कल्पाते । अविषमादीवरादिपमफलोत्पत्त्यनुपपत्तिर्वैषम्य ने एथे च स्यातां अत: कम्पण एव फल मिति जैमिनिर्मनुते । पूर्वन्तु वादरायणो, हेतुव्यपदेशात् ॥४१॥ तु शब्दः पूर्वपञ्चव्युदासार्थः। बादरामणस्वाचाय दूतः पूर्वोतामौखरमेव फलदत्वेन मनुते । कुतः हेतव्यपदेशात् ! हेतुत्वेन श्रुतौ व्यपदेशादित्यर्थः । एप उ एव साधु कम्म कारयति तं यमेभ्यो लो केभ्य उन्निनीपत एप उ एवासाधु कर्म कारयति बमधोनिनीषत इति ऋतौ न केरलं कर्मकारपिटलमुच्यतेऽपि त फल दिसाया तथाव। अतः फलदत्वमीश्वरम्यैव व्यपदिट भव. तौति नानुपतिः काचित् । नन्चौखरस्य स्वतः फलदानसम- धस्य * फन्न दिमायां सत्यां कम्मकारणे को हतः कार्यवैचिव्यञ्च कथमित्यादि चोद्यं सतपयनायवस्तु विहितप्रतिषिद्धावय. र्थ्यादिभ्य इत्यव निरस्तं । विहन्मगडने शौविलेन च..। अतः । सकामेरपि स एव भजनीयोनान्य इति सिहूं। इति श्रीवेदच्यासमतवर्तिश्रीवल्लभदीक्षितविरचिते ब्रह्मसूत्राणभाष्य द्वतीयस्याध्यायस्य हितोयः पादः । • फन्नदाने समस्यति ख। + विकेन चति ।

·तृतीयः पादः। 00- सधवेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेपात् ॥ १॥ पूर्वपादे जडजीवधम्मनिराकरणेन शुद्धसचिदानन्द वियहरूपलं ब्रह्मणी निरूपितं । इह तु ब्रह्मण एव . धमा विचार्यन्ते । ते चेदेकम्मिन् वाक्यएव सर्वे पठिता भवेयुम्तदा न विचारणीया भवेयुविरोधाभावात् ! पठिताश तत्तदुपासम प्रकरणेषु वचित् तएव कचिद्भित्रा यथा वाजसनधिनः पञ्चाग्निविद्या प्रस्तुत्य पठमन्यमनिं पठन्ति तस्याग्निरेवाग्नि- रिति । छन्दोगाम्नु पञ्चसंध्ययैवोपसंहरन्ति । अथ य एता- ने पञ्चाग्नीवेदेति। तथा प्रापमवादे मुख्यप्राणादन्यांचतुरः प्राणान् वाक्चक्षु.श्रीवमनांसि पठन्ति । वाजसनेयिनत तमपि पचम पठन्ति । अपरञ्च । अथर्वोपनिषत्सु क्वचिहोकुल बन्दाकाननसंचरहोप- रूपमनपकन्पटुमप्रसूनविरचितविचित्र स्थलीककालिन्दीसलिन्न. कालोतरा निमृदुतरपयनचबदलकविराजमानगण्डमालद्युतिम- गिड़तकुण्डलपभानुभावितवामांसमिनन्मूईन्यमहामणिकमुरलि- कामुखावलीमिलदतितरलकरकमलयुगलामुलीवशंवदविविध - स्वरमूछनामोहितवजरत्ननितस्विनी कदमकाधकुवलयाचित •गता एव रति । 1 ब्रजनरनिनितीसिस ।

·३ पादः] अणुभाष्यम् । २४५ क्वचित् कोदण्डमण्डितभुजदगइखण्डितप्रचण्इदशमुण्डमतिवि. चित्रचरित्राभिरामं रामस्वरूपं वचिदतिकरालवदनवित्रा. सितकमलाकमलासनहषभासनादिकनृकेसरिरूपं याचिदूरकमा- दिरूपक्ष निरूप्यते। तथा च द्रव्यदेवताभेदाद्यागभेदवर्मा यामावापोहापाभ्यां दृष्टादृष्टफलभेदाच वेद्यभेद प्राप्ने ब्रह्मा- नेकखापत्ती श्रुतिविरोधाद्विनिगमकाभावात् सबैपामुपास. नाविषयाणामब्रह्मलमापतितं । नन पासनाविषयाणामोपाधि. यात्वात्तेपाञ्चाविद्याकल्पितवात् तहिशिष्टानां तथावं युक्तमेव । न चैवं तनिरूपकाणां वेदान्तानामब्रह्मापरत्वप्रसङ्गः। शुद्धस्य ब्रह्माणो दुर्जेयलेनोपाधिविभिटोपासनया चित्तौ सत्यां खत एव तज्ज्ञानं भविष्यतीत्येतत्तात्पर्यकत्वादिति चेत् मैयं । सम- न्वयविरोधापत्तेः। तासां ब्रह्मविद्यावहानेश्च श्रुतेः प्रतारकत्वा- पत्तेश। अपरञ्च । थोऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा पतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चोरेगामापहारिणा ॥ इत्यन्यथाभानं निन्दन्ती श्रुतिः कथं फलसाधकत्वेन तत्त- दुपासनां वदेत् । स्पष्टार्थानां श्रुतिवाक्यानां निणयमकत्वा सन्दिग्धार्थानां ज्योतिराकाशादिशब्दानां तहाचकत्वं न निर्णी- याद्भगवान् व्यासः । एवञ्च सत्युत्तरीत्या यागवत्तेषां परस्पर भेदयावश्यक इत्यलपत् पामारज्जुरिति प्राप्नेऽभिधीयते । सर्व- वेदान्तप्रत्ययं । अनेकरूपनिरूपकोः सर्वेदान्तः प्रत्ययो ज्ञान यस्य तत्तथा । ब्रह्मणोऽनन्तरूपत्वेऽपि यानि यानि रूपाणि विविध वरूपासित शक्यानि तानि तानि रूपाणि तैस्त- वेदान्तनिरूप्यन्त इति तावद्रूपात्मकमेव ब्रहोत्यर्थः। तत्र हेतुः ·यथे. २४६ अणुभाष्यम् । [३ अध्याय स्य चोदनाविशेषादिति । चोद्यते कर्तव्यत्वेन बोध्यतेऽनेनेति चोदना विधिवाक्यमिति यावत् तस्याविशेषादित्यवः । कमिनिटोमे शाखाभेदेऽपि चोदना तथैव भवत्यनिटोमेन यजे. तति तथेहापि सर्वेषु वेदान्तेषु ब्रह्मचेनैवोपासना विधीयत इति वथा। प्रादिपदासाचात्परंपराभेदेन मोक्षफलयात्वकथन मम्युपासनानामविशिष्टमिति मयोजनस योगः संग्टद्यते । भेदान्नेति चेन्नकस्यामपि ॥२॥ ननु द्रव्यदेवताभदायागभेदवदुपास्यानां धम्मभेदेन मिघो. भेदादुलहेवसिद्धि भेदाम्नेति चेदित्यने नागर तत्परिहारमाह सूचकारः एकस्यामपीति सूचावयषेन । ययेक स्यामपि ग्रहोत. पोइभिकायामतिरामप्यतावशीतपोड़शिकाया: सपागाद- गुणाधिक्ये पि नातिराव भिवयागत्यमतिरावलक्ष एकवाधि. सय तहहणायहषयोपिधानादेवमिदापि मोवाधिसत्य तत्त- गिध्याशिययोगमात्याय बमोपासनाभिन्नत्वम्पासनास । सयाच वधधम्मवेनाभेदस्य विवक्षितत्वावटुमाहेत्वसिदि.। एवं सति यत्र करिममुपास्ये रूपेऽन्यमाद्रूपाधिका गुणा उच्यन्ते तब नेपामुपसंहार उचित इति भाषः । अवार्य विशेषो जयः । उपासनाविषयेषगिनेविशिष्टं प्रधत्वं । ज्ञात्वा तेष्येकातरं रूपं ५ पामो तथ्य तब सगुणा उपमहर्जुमुचिताः । यस्वनन्ते पु विभूशिरपेचीमिवक्षरादिप्वामित्येतदवार प्रति भावोपास्ते ·. ३ पादः] अणुभाष्यम्। २४७ तस्य शाखान्तरीया अध्येतदक्षरीपासनप्रकरणोना एवोपसंह. चव्या नान्ये । तद्रूपमधिकृत्यैव तेषां गुणानो वाथनादन्यथाति- प्रसङ्गात् । इयन्तूपासनामार्गीया व्यवस्थोक्ता। भक्तिमार्गीया बेतविलक्षणा साग्रे वायेति। नन्वग्निष्टोममेवोद्दिश्य यावन्तो धर्मास्तत्तिरीयके पद्यन्ते ते तापन्ती वाजसनेयके । तथा च स्वदुःयरीत्या वाजसनेयनान्तदीपसंहारोऽपि न्यायो भवेन्न- वेवं सः शिष्टाचारादिविरोधात्। तथा पञ्चाग्निविद्यामेवाधि- फत्योक्तोऽपि षष्ठोऽग्निर्न छन्दोगैः शक्यत उपसंहर्नु । तथैवाथ- वैणिकैनै कस्मिन् रूपे रूपान्तरधर्मा इति प्राप्त उत्तरं पठति। खाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारोऽधिकाराच्च सववच तन्नियमः॥३॥ स्वाध्यायो वेदः। स एकमेव कर्म पाखाभेदेन भित्रभित्र- प्रकारकं बोधयतीति तत्प्रयुक्तः सम्यगभूतेऽग्निष्टोमादिलक्षण प्राधारे सत्तराचारनियमोऽन्यूनानधिककरणसञ्चय प्रत्यर्थः । तावद्भिरेवाई योगसम्पतेरधिककरणस्थामयोजनकत्वात् तावता. भवानानां करणं । ननूनं तइर्माणमयुपसंहारस्त्वदुक्तरीत्या समावतीत्यत आह । अधिकारादिति। सर्वेषां शाखिना ख स्वशाखोतकमाण्येवाधिकारी न परशाखोतोऽप्यतोऽपि तथा नियमः। चकारात् खशाखोक्तात् कमाणोऽतिरिक्ततत्करणे न्यूनकरणे च यदस्य कम्मण इत्यादि प्रायथित्तश्रवणमपि तनि. यमे हेतुः समुघीयते । अतएव कचित् परशाखोकमपि व्यव. * उपासनमार्गी या इति च ।

·२४८ यथा सवा: ३ अध्यायस्य अणुभाष्यम्। स्थित विकल्प विषयत्वेन कल्पसूत्र उच्यते। विकल्प नूभवस्था. शाखार्थव मुपसंहारे तुभयस्यापि शासार्थत्वमतोऽपि नानोप- संहारसदा। मत्र दृष्टान्तमाइ सयवदिति । होमाः सप्तसूर्यादयः शनीदनपप्यन्ता वेदान्तरोदितपेतान्य- नभिसम्बन्धादर्वणोदितकाग्निसम्बन्धाचाथर्वणिकानामेव कार्य- बेन नियम्यन्ते तथा तत्तच्छाखायास्तथालात् तदुक्तएव कामणि सत्तच्छाखिनामधिकाराच सस्वगायोकादन्यूनानति- रिकाम्प्रकरणनियम इत्यर्थः। प्रकृतेऽपि यद्रूपोपासनाप्रकरणी यावन्तो धर्मा उक्तास्मिन रूपे तावडर्मवत्व नैवोपासना काया तहोधकाप्रमाणानुरोधानत रूपान्तरोपासनप्रकरणोझा साधा. रणधर्मयत्त्वेनापि । तथा सति मत्स्योपासकस्य घायशरादिक- मपि भावनीयं स्यात् पुरुपरूपोपासकस्य च लचयोजनायाम- शृङ्गादिकं । नन्वधर्वणोपनिषत्सु श्रीरामोपासनायां योवै ये मत्म्यफूर्माद्ययतारा भूर्भुवः सुवस्तस्मै वै नमो नम इति वाक्ये न तदितरावताररूपत्व मुच्यते तेन तद्धर्मवत्त्वमप्यामिप्यते । सत्यमाक्षिप्यते तइम्भवत्त्व तवायमभिसन्धिः। परमकाष्ठापन्न ब्रह्मस्वरूपमिदमिति ज्ञात्वा युपासना कार्या। नेतस्यैवान्ये:- वतारातत्तद्रूपेण तानि तानि काण्ययमेव सतवानिति ज्ञेयं परं न त तस्मिन्नेव रूपे अन्यावतारधर्मवत्वमपोति । तथाच तमिस्तस्मिन्यतारै नत्तदर्मवानिति नृत्या बोध्यते न तु सर्व- वेति। तत्र वाधक मुक्त्वमेव । प्राणायुपासनाखेतावान्विशेपो यथा कमयतिरेके प्रायश्चित्तश्रवणं बाधक श्रीरामस्वरूपाद्युपासनास पतनावतारेणासतकर्मणास्त्र भावनेऽपराधी बाधकीयोऽन्यथा सन्तमामानमित्यादिवाक्यक्ष । न तथा प्राणाधुपासनावधिक - ·-- ३ पादः अणुभाष्यम्। २४८ गुणब्येतरत्रोपसंहारे किचिवाधकं दृश्यत इति स क शक्यत इति । ननु पुरुषादिरूपस्य विग्रहदेव शुद्धब झालादयमेवाव- नारान्तरेवपि लोलाकति ज्ञानमनुपपत्रमिति चेत् धम्मिग्राहकम्पनेनेकस्यैव शुद्धन्यवानन्तरूपत्वेन सिद्धत्वात् । वस्तृतएव तथावान काचिछड्सा यथैकग्यवान्योन्याभाव- स्थानन्तभावप्रतियोगिकलद्रूपत्व तावप्रतियोगिकात्यन्ताभाव- रूपत्वञ्चाभाव प्रतियोगिकान्योन्याभावात्य न्ताभावरूपत्वचाभावा- भावरूपत्वेप्यभावरूपस्वमेव चागौक्रियते तथै हायस्तु अभावत्वस्या- प्रयोजकत्वात् धर्मिग्राहकमानस्यैव तथात्वात् । तच त्तिरीयोप. निषत्स। प्रत.परं नान्यद गोयसहि परात्परं यन्महतो महान्तं । यदेकमव्यतममन्तरूपं विश्व पुराणन्तमसः परमात् । इत्यादि तिरूपं प्रसिद्धमेव । अपरञ्च। सर्वासामुपासनानां हि ब्रह्मविज्ञानसाधनत्वेन श्रुती निरूपणं क्रियते । यत्प्रकारिकोपासनाविन्नानहेतः स प्रकारय निरूप्यते । एवं सत्ये कस्यां शाखाया कतिपय गुण- निरूपणं तदितरस्यां शाखायां तदतिरिक्तानामपि गुणानामि- त्यत्र की हेतुरिति * पृच्छामः । उपसंहारेण प्राप्ति अनिरूपणे हेतु चेदयापि तत्र दाम एवं सक्ति न्यूनगुणनिरूपिका तिः स्वोक्तानपि गुणान् न वदेत् । तथाहि । उपासनानां ब्रह्म- * रसा हेतुरिति छ।

·२५० अणुभाष्यम्। [३ अध्यायम्य विज्ञानफलकत्वस्य • नितित्वात् तस्य चैकजातीयलाहर- वतस्कृप्तापमाधन साध्यत्वादशेयतनिरूपिकैव तिनिरूपयेत अन्यातूपामनाया नामोत्तोपासीतेत्येतावदेव वदेत् गुणानामा. चेपलभ्य बाब वदेत् । उपसंहायानपि वा वदेत् । निरूपयति च गुणानीपमहायान् । न च स्वस्वशाखामात्राध्येतृणामुपासना सिध्यर्थं सर्वशाखापासनप्रकारोतिरिति वाय। परशाखाs. शनेन तदुलगुग्गोपसंहारस्याप्यसम्भवेनोपासनायाएवासम्भवा- पातात् । तस्मात् खम्वगाखोकमकारिकोपासनायामेव सबैषा. मधिकारात् तयैव ब्रह्मविज्ञानं भवति तैत्तिरोयाणां वाज- मनेयिप्रतीनावाग्निष्टोमसम्पत्या स्वर्गव । पाते बी. क्यात्तत्तविज्ञानं ब्रह्मविज्ञानमेव । म हि रूपरसगन्धादिमत्यां भुवि पुरुषभेदेनैकस्यैव वैकैकप्रकारकं यद्भूनानं न समान । एतेनानन्तधर्मवत्वं ब्रह्मणि जापितं । तदुक्तं । परास्य शकि. विविधेव श्रूयते स्वाभाविकी जानवलकिया चेति । स्वाभाविकौति विशेषणादविद्याकल्पितत्व भतीनां निरस्तं । केचित्त्वाधर्वयिकानां विद्या प्रति शिरोवतापेक्षणादन्येषां तदन- पेक्षपाविद्याभेद इति प्राप्त उचते। स्वाध्यायस्यैप धर्मो न विधायाः । कथमिदमवगम्यते। यतम्तयावेन स्वाध्यायधर्म- त्वेन समाचारे वेदव्रतोपदेशनपरे अन्य प्राथणिका इदमपि धेदनसत्वेन समामनम्ति नेतदवोर्णव्रतोऽधीत इति चाधिक्कत- विषयादेतपदादध्ययनयदाच स्वोपतिपदध्ययनधर्म एवैप इति निर्धाप्यते । तम्मादनवदां विद्यकवमिति सूत्रार्थं वदन्ति । अन • विधानमन्वये निम्।

·३ पाद:] अणुभाष्यम् । २५१ स चिन्त्य ते । न ह्यस्य विद्याधर्मव विद्याभेदकं । उक्तन्यायेनान्य- वापि तदुपसंहारस्थ वक्त शक्यत्वात् । न चानुपसहारार्थमेवा- तधर्मल वोध्यत इति बा। उपक्रमोपसंहाराभ्यां विदोकत्व- निर्णयस्यैव दृश्यमानत्वादुपेत्यदव भाति । ननु तदुनियथा तथास्तु अतद्धमवयोधनस्यानुपसंहारार्थकचे कानुपपत्तिरिति चे। उच्यते। सूत्रस्य तदुतार्थत्वं हि तत्ताव्ययंकाल्पना सएव च न साधीयान् । तथाहि । स्वाध्यायोऽश्येतव्य इत्यादियु स्वाध्यायशव्दस्य वेदवाचकत्वं प्रसिई समाचारशब्दस्य विहित- कियागचकत्वञ्च । नत्रीभयोरपि मुख्योऽर्थो बाध्यते । तस्मिन् सम्भवति नदाधस्त्वयुक्तः। किश्चैव नवग्निष्टोममेवोदियेत्यादिनोजाभवाया अनि- वृत्तिरिति । नन्वयणोपनिषत्सु पद्यते स होवाचाजयोनिः योऽवताराणां मध्ये श्रेष्ठोऽवतारः को भविता येन लोकासष्टा देवास्तुष्टा भवन्ति य स्मृत्वा मुक्ता अस्मात् संसाराद्भवन्ति कथ वास्यावतारस्य ब्रह्मता भवति । स होवाच ताहि नारायणी देव इत्युपकम्य मथुरास्वरूपं निरूप्य निगद्यते यत्रासौ संस्थितः कृपणः स्त्रीभिः शत्या समाहित इति तेनास्यावतारस्याशेषावता. राणां मध्ये श्रेष्ठ निरूप्यते । श्रीभागयतेऽपि च एते चांशकलाः एंसः कणस्तु भगवान् स्वयमिति गोयते । पूर्वोक्तरीत्या तु सर्व तुल्यता प्रतीयत इति नैकतरनिद्वार: सम्वति । किञ्च ब्रह्मणो निरवयवत्वेनैकस्यांशिवमन्येषां तदंशत्वमित्यपि वक्तु- मशक्यमिति प्राप्तेऽभिधीयते । सत्व यस्य प्रिया मूर्ति: विशुद्ध- सत्व नब धाम भान्तमित्यादिवाक्येरपालती भगवतम्यानभूत. सत्वनामा भगवड मारूपएक कचनास्ति यादृशेन रूपेण भगवान् ·३यध्यायस्थ २पर अणुभाष्यम्। कार्य कर्तमिच्छति तागरूपन्तं प्रकटीकृत्य तस्मिन् स्वयमा- विर्भूयाय पिण्डे वद्भिवत् तनत्कार्याणि करोति यस्मिन् यस्मि दवतारे समोऽश इत्युच्यते तत्र हि विग्रहम्तवाविर्भूत ब्रह्म- स्वरूपच प्रतीयते। विग्रहस्य सत्वात्मकत्वेन धम्मरूपत्वात् तत्रा- विर्भूतस्यैव ब्रह्मतत्समुदितस्थाधनारत्वेन गया नात् तत्रैकश्य- वांगम्य तद्रूपत्वं यत् तदेवांगत्व । यत्राधिष्ठानमनपेक्ष्य म्वयमेव शुई साकार ब्रह्माविर्भवति भतार्थ म म्वय पूर्णी भगवान च्यते । एतदेव च ग्रेध्यमतएव मन्वन पाणिपादान्तत्व स्वम्मिन् स्फुट भापयितु सोकादिभावेनापिर्वभूव । तेन वाटगयाग लीलाविमि यद्यद्दान्यपोगण्डायवम्याविशिष्ट तत्तद्रूपं नित्य- मेवेति पय सानीम । न चैवं सचिदानन्दविग्रहोलि सर्चत विरुडा भवेदिति वाच्यं । सत्वयापि भगवडग्मत्वेन सच्चिदानन्द- रुपयादविरोधात् । मन्वाधिष्ठाररूपाणित विभूतिरूपाणि । एतच ययातथा भकिसे पपवितं । तत्वञ्च मकामायययक्षा जस्वादिति न्यायेग भगवदर्माणामपि सचिदानन्दरूपत्वात् होनाधिकारिणामप्युपास कानां फलपेमूनां तत्तत्फलदानार्थ- मर्यादिरूपेण सत्र तत्र स्थितत्वमेव । नाम्यैव शुबस्यैषा- नम्तरूपन्यं भपतषोतमतो मरम्यादिरूपेयपि नाधिष्ठानत्येन राव बागमय । किवं निराकारम्वभावत्व ग्रह्मण मिष्यतीति सत्याच हितमायोतिरप्यमुपपयेति चेत् । मेयं । सत्ताधि छानत्वम्य प्रमाण सिदत्व मानपनोद्ययात् । तद्योत यदेकमव्यक्त- मियादि प्राकय हि भक्ति निमित्त मा तु बहुविधति नदमु. 1 । ममममम ।

·३ पाद] अणुभाष्यम्। २५३ १ रूपं प्राकथमपि तथा । सर्गादिकार्यावधिकतानां मनाना- मितरासतिरप्यस्तीत्युपाध्यन्तरितनेहवत्त्वाञ्चानन्तरूपत्वेन मत्- स्थादिरूपोऽपि तदर्थ तावधानेन प्रकटौभवति । ये तु भग- वत्स्वरूपमावासकास्तदर्थ स्वयमेवातावधानेन प्रादुर्भवति । एतेनैव निराकारत्वशवापि निरस्ता। एतेन सोपधिनेहवर्थ मेव मत्यादिरूपप्राकश्यस्य प्रमाणसिद्धत्वाविरूपधितहदर्थमेव श्री. व्रजनाथ प्राकट्य स्यापि तथात्वात् सोपाधिम्नेहवत्वपि पुरुषार्थ- दानस्यानुषङ्गिकत्वात् पुरुषविध इति श्रुतेश्चैतदेवरूपं रसो वैस इत्यादिश्रुतिप्रतिपाद्य निरूपधिनेहवतां विषय इदमेव च श्रेष्य मस्यादिरूपन्त सोपधि तहतामेव तथा तादातामर्थ एव प्राकयादित्यवमीयते । एवं सति गुपभेदम्याप्रयोजकाला मवेदान्तप्रत्ययत्व' ब्रह्मणो निप्पत्यूई.। दर्शयति च ॥8॥ वध कत्वेन विद्यानामेकत्व' श्रुतिदर्शयति मा वेदा यर- पदमामनन्तीत्यादिना । उपासनाप्रकारभेदेनोपास्नभेददने दोषज्ञ दर्शयति यदा ह्येवैष एतम्मिन्दरमन्तरं कुरुते प्रय तस्य भयं भवतीति। उदित्यव्ययमप्यर्यकं । तथाचारमन्यमय- न्तरं कुरुत इत्यर्थः उपसंहारोऽर्थाभेदादिधिशेयवन्ममाने च ॥ ५॥ ननु पूर्वस्त्रोक्तरीत्या गुणोपमंहारो न हदिपि प्रासाद- सर इति सिद्ध। दृश्यते चोपसंहारः श्रीरामोपनिष याद है •मति खं। + निराकारनामा इति। Tam ·२५४ [३ अध्यायस्थ अणुभाष्यम्। मत्स्य कूम्माद्यवतारा दूल्यादिनोलावताररूपत्वस्य धीराम नमस्ते रघुवर्याय रावणान्तकराय चेत्यादिपु तइतियुमध्छष्ट- विषये श्रीवननाथे रघुयेवादेरित्यागा तत्प्रयोजक रूपमाह। उपसंहार इत्यादिना । उत्तास्थलादिषु य उपसंहारः सत्वर्थ स्य पदार्थस्य भगवलक्षणयोभियत्राप्यभेदादित्यर्थः। नन्वेवं सति मत्स्ये शरचापादिकं पुरुपे । शृङ्गादिकं भावनीयं स्यादिति चेत् । तवाह। विधिगेपवदिति । यथा विधिशेषाणामग्निहोत्रादी. नामनिहोचत्वादिलक्षणे धर्म समानेऽपि सति स्वखशावोक- प्रकारकस्यैव करणं नान्यवाखोलधर्मोपसंहार एवमि- हापि तत्तदवतारोपासकस्य तत्तदसाधारणधम्मवत्त्वेनैवोपासनं नान्यावतारधर्मवत्वेनापीत्यर्थः। यहा मत्वर्थीयोवत्प्रत्ययोऽत्र । तथा विधिगेषोऽर्थवादस्तहत् समानच भवति यत्तव चोप- संहार इत्यर्थः । पौवं जयं। एकस्यां तो यस्य कर्मयो यत् फलमुच्यते तदितरस्या तस्यैव कम्मणस्तदितरत् फान मुच्यते । एवं मति द्वितीयत्त्युतफलकामनयापि तदेव कम्म कर्तव्य भवतीति तत्फल साधकत्वस्योपसंहारः। यथा यदेवदेवेन यजते प्रजाएव तयजमानः सृजत इत्ये का तिरस्य यागस्य प्रजा. फलकत्वमाह । यदेवदेवेन यजते । अग्निमेव तसंवत्सरमाप्नोति तस्मादेवटेवेन यजमानः। संवत्सरोणार स्वस्तिमाशास्त इत्याशःमौतेप्ति द्वितीया तिराह तनोतरीसिरिति। यत्त • मुरुवादिषु अपमहार रवि खं। 1 भापमचारयति । पुरुचविखन ·पाद] अणुभाष्यम्। २५५ विधिपाणामग्रिहोबादिधर्माण तदेवैक्रमग्निहोत्रादिकम्म1/ सर्वत्रेयभेदादुपसंहार इति तन्त्र साधु । अग्निहोत्रादेस्तत्त. छापिनी खस्खशाखोलाकारस्यैव करणादतिरे के प्रायश्चित्त- श्रवणानान्वशाखोतधर्मोपसंहारः शक्यवचनः। प्राणाद्युपासना वधिक गुणस्येतरत्रोपसंहारे न किनिहाधकं दृश्यत इति तत्र स कत्तुं शक्यत इति चकारेण तदादयः सग्टह्यन्ते । वस्तुतस्तु पूर्वसमुच्चयार्थथकारः। शाखान्तरोक्तधर्मोपसंहारप्रयोजनामावस्य स्वाध्यायस्य तथाल्वेने त्यत्र निरूपितत्वात् । उपसंहारवोज- मनेन सूत्रेणीकं । अन्यथात्व शब्दादिति चेन्नाविशेषात् ॥ ६ ॥ ननु उपासनासूनन्यायेन गुणोपमहारीयुपास्थानां ब्रह्मत्वे- नैक्ये सति भवति। मिथोविरुद्धानां गुणानां शान्तत्व रत्व. तपोभोगादीनामुपसंहारे क्रियमाण स्वरूपाणामन्यथात्व अब्रा. रख स्यादित्यर्थः । तत्र हेतः शब्दादिति । एकत्त्वैकरसत्वादिधर्म- निरूपक श्रुतेरित्यर्थः । समाधत्ते नाविशेषादिति । एकरसत्व यथा श्रुतिक्लाविणेयने तथा विरुद्धधम्मवत्त्वमपि तत एव तथे- त्यर्थः । तेन वस्खेव तत् ताहमन्तव्यमिति भाव: । म वा प्रकरणभेदात्परोवरोयत्यादिवत् ॥ ७॥ पूर्वमत्रोताशानिराकरणं वा विकल्पेन पूालात मका- रान्तरेण कर्तव्य इत्याह । न वेति। तमेवाह । प्रकरणभेदा- दिति । अवार्य भावः । श्रुतिपामाखाद्यावत् तदुक्तधर्मवत् ब्रह्मेति मन्तव्यं । एवं सति यादृशोऽधिकारियो याहम्वेद्य ·[३ अध्यायम्य ૨૫૬ अणुभाय्यम्। रूपं तामस्य तस्य ताहक तनिरूपयति प्रकरणभेदेन । तथाच ज्ञानप्रकरणे ज्ञानाधिकारियो याग्ररूपं यं नामात् तम्म निरूपयति अग्यमग्राम मित्यादिरूपा अतिः। भक्तिप्रकरणे त भक्तर्वहुविधत्वात् गाहगयागमनानां यादृक् याहक सदनुभवविषय*स्ताक्लाक्तनिरूपयत्ययणोपनिषदिति । अव दृष्टान्तमाह। परोवरीयस्वादिवदिति। अग्मिन्मे लोक ई कए। स्यादिति कामवत पाराग्राऽवान्तरदीक्षा पूर्वमुक्का। तदने परी- वरीयसीमवान्तरदीक्षामुपेयाय: कामेवेतामुभि मे लोक कर स्मादिति चतुरोग्रेऽथ त्रीनथ हावथै कमेषा वै परोवरीयम्य- वान्तरदोनेति पठित। अग्य दीक्षाप्रकरणे पठितवादीक्षा विनोकरीत्या वते तुम परीवरीयस्त्वमेवं भक्ति प्रकरणीयानाम- थर्वणोपनिषदायुक्तरूपाणं न भक्तिरहितोपास्यत्वं । भाम. साधनत्वेन विष्णुस्मरणादावपि क्रियमाणे भक्तित्वं नेति । अथवा पूर्वसूत्रेण मर्चरूपेषु मिथः नबंधाणामुपसंहार प्राप्तः। स च. कान्तिभक्तानुभव विरुद्ध इत्यत्र व्यवस्थितविकल्पमाह न वैत्या- दिना । सर्वेषवतारेषु भगवदवतारत्वेन साधारणी भक्तिर्यस्य स सर्चवीपसंहारं करोतु नाम यस्वे कान्ती तय ने होकणान्तः- करणमेकम्भिदेव रुपे पर्यवसितमिति रुपान्तरमन्त:करणारुड़ न भवत्येवेति नोपसंहारसम्भावनापोति। तदेतदुच्यते न वेत्य. तब हेतः प्रकरणभेदादिति । प्रत्यादिए तत्तदधि- कारिणमुद्दिश्य तत्तत्प्रकरणमुकं तेनाव . मकरणपदेनाधिकार उच्यते । एवं सत्युपासकादिभ्य उक्तरीत्योलाधिकारादित्यर्थः नेन। . यामनुमविषय विसं।

·अणुभाष्यम्। २५७ सम्पदाते । परोवरीयस्वादिवदिति। परमात्रय वराव वरी. यानिति परोबरीयानुहीथः । तथा चाच्यादित्यादिगतहिरण्यश्म- श्रुत्वादिगुणविशिष्टोपासनाया अप्युगौथोपासनलेन साम्येऽपि सर्वोत्शष्टत्वेनात्रोहीयोभासत इति न हिरण्यश्मश्रुत्वादि- गुणोपसंहारः परोवरीयस्त्वगुणविशिष्टो होथोपासनायामेवं पक्क. तेऽपीति ! संजातश्चेत् तदुक्तमस्ति तु तदपि ॥८॥ एकान्त्यनेकान्तिनोरपि श्रीरामोपासकवादिसंज्ञा वविशि. टेन्ये कान्तिनोऽप्युपमहारों युता इत्यागोत्तरन्तु न वा प्रक- रणभेदादित्यनेनैवोतं । संजा त लौकिक्यधिकारस्त्वान्तरः मएव वलोयानिति। संजकत्वस्य हेतोरन्वयव्यभिचारमाह अस्ति तु तदपोति । प्रमिति • भेदेवप्युपासनेषु परोपरीयस्वादिय सजैकलमुहीथोपासनेऽप्यस्तीत्यर्थः। व्याप्तेश्च समञ्जसम्॥६॥ अधेदं विचार्यते । उपास्येष रूपेषु वात्यपोगण्डादिक- मप्युयते। तथा सति विग्रहे न्यूनाधिकभाव प्रापततीति नत्रोक्तं सच्चिदानन्दत्वमनुपपन स्यात् तेषां सदैकरूपत्वात् प्राकतले च. सर्चमसमचम स्यादिति माप्त पाह व्याप्ते रिति। सव्वत: पाणिपादं तदित्यादिश्रुतः साकारमेव व्यापकमिति। चकारात् सर्वरस इति श्रुत्या रसात्मकत्वेन भलानां याहग्रूपेण लोलारसानुभवस्तागरूपं क्रमेण योगमायापसारणेन प्रकटौ. मितेरिति ख। ।

·२५८ अणुभाथ्यम्। [३ अध्यायम्य करोतोति पात्यादिभावोपपत्तेः सर्वमुपपत्रमित्यर्थः । तेन यावदुताधम्मपद् ब्रह्मति मिई। ननु ब्रह्मधर्मयत्त्वेन ते सर्च नित्या बायासे च रात्तातविशियास्तत्र चैकस्यैव भातस्य पीळ- पर्याणानेकलीलामम्बन्धित्व श्रूयते । तथाच पूर्वलीलाया नित्य- खेन तत्सम्बन्धिभक्तयापि तथाल' वा । एवं सति तस्व- वाग्रिमलीलासम्बन्धोऽगक्यवचनः। तथा वचने तु पूर्वलीलाया नित्यत्वं । भन्येत । नित्याने त्वग्रिमलीलासम्पन्धिनो भिन्नत्वं स्यात् तच्चानुभवे तदावेदकमानविरुद्धमित्यत उत्तरं पठति । स भेदादन्यबेमे ॥१०॥ लीलामध्यपातिनां सपा पदार्थानां ब्रह्मणा सहाभेदाद- স্বনা ধূমলীবনীন্তরীনলীলায়ালাম पूर्व लोलासम्बन्धिन एव त इत्यर्थः। अवेदमाकूतं । रसो म इति श्रुत्या मर्चरस || इति श्रुत्या च सदरसात्मकत्व बधणो निति । तथाच यस्य रसस्य ये विभावानुभावादिरूपाने स रसः सम्पद्यत धातानवितानात्मकतनुभिः पट वातस्तत्ता. दामं रसम्ये ति साभेदोनिःप्रत्यूद इति । নৰ বিৰু दिकयोरेकजातीयभाववतोभत्यतिशयेन युगपदेकजातीयनोला- सहितभगवत्प्रादुर्भावे भगवतो व्यापकत्वेनैवं प्रादुर्भावग्रोप- .वअधर्मति खं। + नित्यत पति छ। सन्धिभिनत्वमिति । इवयाति । ॥ खपन के मथरम इति तिनं परियडौता ।

·३ पाद: अणुभाष्यम् । २५८ पनत्वेऽपि लोलापदार्थानामव्यापकत्यात् युगपदाविर्भावोऽनुप- पन्नः * । भक्तयोः समानत्वाजक्तिमार्गविरोधापातादिनिगमका- भावाचकत्र मायया मदर्शयतीति च वक्तु गुतमिति गङ्गा- प्येतान्यां सूत्राभ्यां निरति नेयं । ब्रह्मणी घ्यापकाखालीला. याच तेन सहाभेदात् तथात्वादेकरम भनाय यथा ब्रह्माणा सह लीलापदार्था प्राविर्भवन्ति तथैव तदैवान्यत्रापि भक्त- समानदेश शाविर्भवतीति सर्वसामञ्जस्यात् । ननु व्यापकत्व. वत् पूर्णानन्दैवयवी-दयोऽपि धास्तेषु प्रतीता भवेयुः न चैवमस्ति दुःखसम्भावनायो प्रभुक्षेत्र प्रार्थयन्ति यतः। एवं पति व्यापकत्वमपि न यनुगक्य तुल्यवादत उत्तरं पठति । आनन्दादयः प्रधानस्थ ॥११॥ पूर्णानन्देश-दयः प्रधानस्य धर्मिणो ब्रह्मणएव धर्माः लीलापदार्थास्त समधन्मत्वेन व्यापका उज्यन्ते । व्यापकस्य धग्मिणोऽनागन्तुकधर्मस्य व्यापकल्लनियमात न हि धर्मेषु पूर्णानन्दस्वादयः सम्भवन्ति । धम्मिन्वापत्याधर्मव्याहते: ।। मत- एवात्र प्रधानपदमुपात गुणभावेन लीलापदार्थानामाविर्भाव प्रति ज्ञापयित। प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरूपचयापचयौ हि भेदे ॥१२॥ नभूपरस कास्य रियादिमकारकजानक्रममादाय प्रियवादि. धर्माणां गिरस्वादिरूपत्वमानन्दमयाधिकरण निरूपित मिति पाविर्भावानुपपत्तेरिति । 1 व्यपरनरिति ।

·अणुभाष्यम्। [३ अध्यायस्य सोलास्थानामपि मियत्वादिजानस्य सत्वादवापि स्वरूपोपाम- फस्य प्रियशिरस्वादिधर्माणामुपसंहारः कार्य इत्यामहा परि- हरति प्रियशिरस्त्वावमाप्तिरिति । चित्तद्धितारतम्य हेतक- पियत्यादिनानं लीलास्थानां चित्तथा पेक्षाभावाव सम्भव. सौतिन नेपामत्रोपसहारः कार्य इत्यर्थः। अथवा नन्वानन्द- मयोपासनामयणोपनिषदुरुपञ्चरावाद्यागमोघमकारेण कुर्षतः पुरुपरपे पक्षायुपसंहारस्यागुतात्वादानन्दमयाधिकरण तद्रूप स्ययोजत्वात पुरुपरूपः कथमानन्दमयः । तथाले वा फथं नोकोपसंहारः। अपरक्ष । मोदप्रमोदयीरुपचितामुपचिता. नन्दरूपयोयुगपासत्वेन देमभेदेनापि भिवत्वा नित्यानन्दैकरसे वादापि ताहगुरूपकथनमनुपएयमित्यागय परिहरति । प्रिय. गिरम्वादीति । पद्ययष्णोपास्यात् प्रियधिरस्वादियिमिष्टय भेदः स्यात् तदा तदामिः । खान च राथेति प्रियशिरस्वादिक- मुपासनामार्गीयग्राथपिशादरुपसंहार्य मेयेत्यर्थः । चितवड- तारतम्यहे राकं प्रियवादिज्ञानमिति पई परोषवादपऽपि न भेदाभावामोदप्रमोदयोनं यदुहारूपत्वमित्यर्थः । यथा- धर्धाएव भिन्ना रत्यपासनाथै तानादाय गिर पाएयादि निरू এ বি মন নিবিষয়াদি। यायानन्दमयाधि- फरपएवाग्रार्थप्पोमवायेयं मा सम्भवति तथापि गुणोप. महारप्रसने मिष्यावादिन पापातान: मा मुम्भवतीत्यापाय- . nिापेशामादिति । शामिकादिनिक। : दिमिर पनि।

·३पाद] - । अणुभाष्यम्। २६२ णोक्का निरस्ता । ननूपास्यरूपस्याविरूद्धाएष गुणा उपसंह. या न त विरुदाः । तथाच पुरुषरूपे पक्षादि विरमिति न तदुपसंहायमित्याशवाह। इतरेत्वर्थसामान्यात् ॥१३॥ इतरे पुरुषरूपे विरुदत्वेन ये भासमाना धर्मास्तेऽप्युप- संहर्तव्याः। तब विरोषयवच्छेदज्ञापनाय तु शब्दः । तत्र हेतुर सामान्यादिति । अर्थः पदार्थः भानन्दमयत्वलक्षणस्तस्य समानत्वादेकवादित्यर्थः । प्रथानन्दमयाधिकरण उक्त प्रकारेण ये प्रियवादिधाम्तेयामेवोपसंहारः कार्यः न तु पुरुषरूपे पक्षादीनामपोत्यग्रिमं पठति। प्राध्यानाय, प्रयोजनाभावात् ॥१॥ आनन्दस्वरूपस्य यावन्तो धम्मी भक्तिमार्गीयाः परीक्षवाद- नोच्यन्ते प्रियलप्राधान्यादयस्तेषां सर्वेषां ध्यानमासमन्तायानं तदर्थ ये धर्माः प्रयुक्तास्तएवोपसंहर्तव्या नान्ये । नत्र हेत: प्रयोजनाभावादिति । ध्यानपदार्थस्य तावद्भिरेव सिद्धरधिकोप- संहारे नचात्वादिव्यर्थः । अन्येषामनुपसंहारे हेत्वन्तरमप्याई । आत्मशब्दाच्च ॥ १५॥ प्रियमेवेत्यादिना परोक्षवादेनोक्तानां प्रियप्राधान्यादीना- मेव भावना कार्या न तु यथाश्तानो शिर यतादीनां । तेषा- मविवक्षितत्वात्। तव हेतरामशब्दादिति। आनन्द श्रामे. तवं च धम्माः इति ख। + पपुला इहि स।

·अणुभाष्यम्। * [३ व्यध्यायस्य त्यनेन पूर्वोकानां प्रियप्राधान्यादीनां रसात्मकानामामा स्वरूपमानन्द इत्युक्त। अग्रे रसी वै स इति वक्ष्यमाणत्वान राग्य च स्थायिभावात्मकत्वात् तस्यैवानन्दमयत्वाच प्रियविषयक- लोलामध्यपातिभक्तज्ञानप्रकाराणामपि रामकत्वेनानन्दरूप. वात् तेषामुपासना तृत्तमाधिकाराभावात् शिरपक्षादिरूपेण कार्याति भाववती श्रुतिस्तथा न्यरूपयत्। एतेन यत्परम्परा- सम्बन्धेऽप्युपास्यत्वं तदस्य महत्वं . • कियदवधिवाच्यामिति भाप्यते । एवं मत्युपासनामार्गोयोपास्यं विभूतिरूप न तु मूल- रूप यन्न योगेन वाक्यादिति ज्ञेयं । आत्मगृहौतिरितरवदुत्तरात् ॥ १६ ॥ तैत्तिरीयकेनिमयादिनिरूपणे पुरुषविधत्वं तेषां निरूप्य तम्यैष एव शारीर प्रामा यः पूर्वस्येति सच निगद्यते । तवानन्दमयपर्यन्तं भारीरामत्वकधनाद्भवति संभयः । शरीराभि- मानी जीवएव कथिदुत बझैव । तव शारीरपदात् जीवएय भवितुमर्हति। तथा सत्यानन्दमयस्यापि ब्रह्मत्वं नोपपद्यते । उच्यते च भार्ग विद्यायां अन्न ब्रह्मेति व्यजानादित्यारभ्या- नन्दमपर्यन्तमानन्दो ब्रहोति व्यजानादित्यन्तया श्रुत्या ब्रह्म- वमित्युभयतः पामारज्जुरिति प्राप्त माह । इतरवत् जीववत् भामग्यहीतिः प्रात्मग्रहणं । तस्यैष एव भारीर पामेति यत्तदुत्त- रात्। यः पूर्वस्येति सर्वत्रोतत्वात् सभ्य उत्तर श्रानन्द- नयस्तम्मा तोरित्यर्थः। अनमयादिषु सर्देवानन्दमयस्यैवोका- + - उशवमहत्वमदिख । । पुरुष मारोपामाइति ।

·२ पादः अणुभाव्यम्। तत्तवारीराभिमानिन्नात् तथा । एतद्यथातथानन्दमयाधि- करणे * प्रपञ्चितमस्माभिः । अथ वाऽन्योऽस्तर अात्मेत्यनमया- दन्यव मत्रोतत्वात् पूञ्चपूर्व निरुपितो यः स इतर इत्युच्यते । तथाच यः पूर्वखेति श्रुत्येतरवत् पूर्वनिरूपितवत् प्रकृतस्या- ग्यात्मग्रहणं कथनं यत्तदुत्तरादिति । अन्वयादिति चेत्सयादवधारणात् ॥१७॥ ननु सर्वत्रान्योऽन्तर पामेति त्या प्रत्येकमन्नमयादीनां भेदनिरूपणाचारीरपदास भिन्नो भित्री जीव । आत्मा परी. राभिमानी मत्रीच्यते । प्रानन्दमयेऽपि तयोक्तियों सा খান নক্সল ঘন কাকালযান শর্ল অৰী सम्बन्धादित्याशय तबिरामायोतोऽर्थे उपपत्तिमाह । स्यादि. त्यादिना। स्यात्। आनन्दएवोक्तसव्वशरीराभिमानी भवती. त्यर्थः । तत्र हेतरवधारणादिति । एष एवेत्येवकारेगतरनिध- पूर्वकमानन्दमयस्य वामावनिहारादित्यर्थः । कार्याख्यानादपूर्व ॥१८॥ तैत्तिरीयके पयते । तस्माहा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूत इत्युपक्रम्य महाभूतसृष्टिमुवा मामायने पृथिव्या श्रीपधय पोष- धोम्योनं अन्नात् पुरुषः स वा एप पुरुषोऽबरसमय इति । एत. दग्रेऽवस्योत्पत्तिस्थितिलग्रहेतुलमत्ता येऽन्नं ब्रह्मोपासत इत्युच्यते । भृगु वरुणसंवादे चान' ब्रहोति व्यजानादित्युच्यते। तब स वा • एना यथानन्दमयाधिकरणे इति ख'। भारोरपदा भिन्त्री जी इतिख'। यापकत्वेनेति खपुमाके नासि।

·२६४ अणुभाग्यम्। [३ अध्यायस्थ एप पुरुषोऽनरसमय इत्यनेन पूर्वोक्तएव पुरुप उच्चत उत तद्धिन इति भवति समयः । किमत्र युक्तं पूर्वोक्त एवेति । य: पूर्वोत. स्वैव स वा एप इत्यनेन प्रत्यभिज्ञानं प्रतीयते नच ब्रह्मवेनोपा. सना कायेत्यभिप्रायेण ब्रह्मत्वेन स्तयत इति प्राप्त पाह। कार्या- ख्यानादपूर्वमिति ! पूर्वस्यान्न कार्यस्य पुरुषम्याख्यानात् स या एप इत्यनेनाग्रिमश्रुतिभिर्ब्रह्मन्येन प्रतिपिपायिषितमन्त्ररूप मेवोयते न तु पूर्व मित्यर्थः । स वा एष इति प्रत्यभिज्ञान- मिति यदुक्त तव । मन्त्रात् पुगप इत्यन्तेनाधिभौतिकतविरु- पणात् स वा एष इत्यनेनाध्यामिकतविरूपणादुभयोच भेदात् । अतएव संगयाभावायाह । वै निथयेन । एष वच्यमाणः पुरुषः सः। माध्यामिकत्वेन प्रसिद्धोऽबरसमय इति । अन्यथा ब्रह्मा- मकनपोलक्षणसाधनेनाधिकारे सम्पन्नेऽन्न ब्रोति व्यजाना- दिति न वदेत् । न चैतदपि तत् तथात्वेन स्ायत इति वायं । श्रुतेः प्रतारकत्वापरः। प्रानन्दमयान्तमेयमेव निरूपणच । श्रतएवाम्याप्यामाऽग्रे निरूपितो यः पूर्वस्येति सत्वाधिदैविक धानन्दमयः। अथवा वाजसनैयिणाखायामात्मेत्येवोपासीतेत्युप- कम्य तदेतत् प्रेयः पुचात् प्रेयोबित्तात् मेयोऽन्यस्मात् समाद- न्तरतर उदयमात्मेत्येतदग्रेऽन्यस्य प्रियव निराकन्येखरो हि तथा स्यादामानमेव प्रियमुपामोति पद्यते । अत्रामोपाधिक न्यात सर्वत्र प्रिय व सामपदेन जीवात्म नएव प्रियत्वेनोपासना विधीयत उतेखरपदात् परमामन इति भवति मंययः । किमत्र युक्त जीवात्मनएवेति । अत: यथा पुत्रादेरानोपाधिकप्रिय. . * .कुत इति छ ।

·३ पाद अणुभाष्यम्। २६५ खोत्या जीवात्मनएव नियत्वमुच्यतेऽन्यत्र श्रुतौ तथैहापि प्रेयः पुत्रादित्यादिकथनाजीवात्मैव भवितुमहतीति प्राप्त पाह। कार्याख्यानापूर्वमिति । इतः पूर्वमानायते प्राणवेव प्राणो नाम भवति वदन्वाक् पश्चक्षुः शृण्वन् श्रोत्रं मन्वानोमन- स्तान्यस्यैतानि कम्मनामान्येवेति । तथाच प्राणनवदनादि- कार्ये : सत्नपाणयागादित्वेनै कस्यैवात्मन पाख्यानात् कथ- नादपूर्व । पूर्व पुत्र वित्तायभिमानदशायां न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवतीत्यादिना यघियत्वेनीच्यते तम्मानिन्न- माम शब्द वाच्य मत्यर्थः ।. लोके हि प्राणवाशुवागिन्द्रिया. दीनामेव तत्तच्छन्दवाचता न त जीवस्य अत एवाग्रे वतिराह ईखरो हि तथा स्यादिति। अत एव प्रेयोऽन्यस्मात् सवस्माद. न्तरतरं यदयमाओत्याह। अन्तरी जीवाला ततोऽप्यतिशये. नान्तरमन्तरतरं पुरुषोत्तमस्वरूपमेव भवितुमहतीति एतेन विग्रहम्य वामरूपत्वं सिध्यति। तेनाविकतत्वपरमानन्दावा- दयोऽपि धर्मा उपसंहर्तव्याः । ननु विग्रहे चतुःश्रोधादीनां वैलत्तण्यप्रतीतेरात्मनशे करसवादुक्तकम्मनामवत्त्वं ब्रह्मण्यनुपपत्र- मित्वाचमोत्तरं पठति । समान एवं चाभेदात् ॥१६॥ चोऽयर्थे तथाचैवमपि सति श्रोतचक्षुरादिवलक्षण्य- प्रतीतायपि सति समान एकरूपएव न तु विषमस्तव हेतर- भेदादिति । चतुरादीनां ब्रह्मलेन परस्परमभेदादित्यर्थः । अवि- दमाकूतं । तन्त्वोपनिषदं पुरुषं पृच्छानौति श्रुतरूपनिषद्यमेव बासरूपं । ताच माणनेय प्राणो भवति पदवागित्यादिरूपाः ·अणुभाष्यम् । (३ अध्यायस्य प्रतिनियतेन्द्रियग्रायानान् स्वरूपेनैव रहदा तत्तच्छन्दवाचं भवतीति वदन्ति। नवाच्यता च व्यवहार्यते । स च तदेतत् प्रेयः पुत्रादिवाक्य कवाक्यतया निरूपधिनेहवतामेव व्यवहार्य रति जाप्यते । स चाविभूतेऽवताररूपएव सम्भवति । एवं सति तब भतर्भगवदिग्रह तत्तदवयवेष भेदेन यथायथा व्यवडियते तथातथैष तदेकमेवाखण्ड सच्चिदानन्दरूपं प्रीत्यर्थः सम्पयते । एपम्बिधो लोके न प्रसिद्ध इत्य सम्भावना स्यात् तदभावायाग्रे श्रुतिराह ईखरी हि तथा स्यादिति । एतनाविर्भूतरूपे व्यापक- त्वैकरसत्वमशिदानन्दत्वादयो धम्मा उपसंहत्तव्या प्रनाविर्भूत- ऽपीति स्थितं । एवं सत्याविर्भावेनाविर्भावापीशरः समानः । न ह्याविर्भाव काय नागन्तुकान्धमानादायाविर्भवतीति वक्तुं शक्यं पनाविर्भूतस्यापि एवं प्राविभूतप्रकारे वाभेदादित्यपि सूधार्थः सूवकाराभिमत इति ज्ञातव्यं । चकारेण विरुद्धमर्चधर्माश्रयलं समुधोयते । एव माशादावि नभगवद्रूप पूर्णानन्तधर्मास्तदुपा- सकेनोपसंहर्तव्या इति सिंह। अथ यत्र कार्यचिकीर्षया जीवे स्वयम्गविति तदाशात्त- अर्माप्रपि केचित् तम्भिवाविर्भवन्ति तवीपासकेनाखिल ब्रह्म- धर्मोपसंहारः कर्तव्यो न वेति भाडासमाधान विकल्पनाह सूधाभ्यां । तवादी विधिपतमाह। सम्बन्धादेवमन्यचापि ॥२०॥ अन्यचापि जीविऽप्येवं ब्रह्मपीवोपासना कार्यो । तत्र हेत: समन्धादिति। प्रमोशसके परिव तमिवावगलपण सम्ब. धोऽस्तीति तत्वेन व्यपदेशाच तधेत्यर्थः । प्रौवं नेयं अयन्तु ·* ३ पादः अणुभाष्यम्। जीवोऽत्राविष्ट भगवन्तमहसुपासइति जानाति चेत्तदा न सा जीवगामिन्युपासना किन्तु बजगामिन्येव । तत्राखिलधर्मोप. संहारे न किञ्चिदाधक। यत्र ब्रह्मलेनैव जात्वोपास्ते तत्रापि तं यथा यथोपासते तथैव भवति। तद्धतान भत्वावतीति श्रुतेगैर्वादी जौवखबुद्धि" निषेधाच तथा । तत्तदुपासकास्य तटुपासना- सियर्थ तत्फलदानार्थच तादृगरूपी भगवानाविशतीति च तथा। यस्वन्तरङ्गभगवद्भक दृद्याविभूतभगवत्क' ज्ञात्वैतडजने. नाहं भगवन्तं प्राण्यामीति जात्वा तमेव भजते स भक्ति- मार्गीय इति भक्तहृद्याविभूतेऽपि रूप उपसंहारो धर्माण तेन न कार्य इत्यग्रिम पठति । न वाविशेषात् ॥ २१॥ अनुपसंहारे हेतुरविशेषादिति। अस्य भक्तभक्तत्वेन तद्- भजनरसाखादनेन विस्ततदाविष्टभगवत्कलन तन्निरपेक्षत्वेन वा तदाविष्टभगवति गुणी पसंहारेऽनुपसंहार वा भत्तोपास- नाया विशेषाभावादित्यर्थः। अनुपसंहारस्यात्र वाधकलाभाव- जापनाय वा शब्दः । विशेषादिति वा। पूर्व विहितलेन भगवदाकारादिषु भजनं कुर्वत्रयुक्तरूपभलमनेन तद्भजनेन च पूर्वमाद्विमिष्टं रसमनुभूतपानिप्ति रसास्वाद पिरोपाहणीप- संहारं स न करोतीत्यनुवादः। विहितत्वेन गुणोपसंहारपूर्व- कोपासनायां नौरसत्वेन अनादरनापनाय या शब्दः । भगवदष- ताररूपोऽपि वादरायणः प्रासनिकेऽपि भक्तिमार्गस्मरणे तदीय * जौरविनियेषादिति खु'। 1 सत्र या गुपासक इति ।

·२६८ अणुभाष्यम्। '१३ अध्यायस्य रसाधेशपरवशतावस्वभावमनूभवान् । अपि च । उपसंहारो* हि तवानुलानामन्यवोकानां गुणानां तब सत्त्वेन ज्ञानमात्र। उतरूपमतरूपं भन्नाय तु तद्भजनीये भक्तरवालोकिकाननु भावान् भगवान् प्रत्यक्ष दर्शयतीति न तत्रोपसंहारापेक्षा- गन्धोऽपौत्युत्तरं पठति। दर्शयति च ॥ २२॥ ननु भक्तभाकः स्वसेव्यत्य नौकिकं वीर्य दृशा तदाविट भग- वति तमन्भारकत्वस्येन्द्रादीनामपि तदाजापेविच दृष्ट्वा धुलोक- व्यापकत्वस्योपसंहारं करिष्यतीत्यायवाद । सम्भृतिधुच्यानपि चातः ॥२३॥ राणायनीयानां खिलेयु पश्यने । ब्रमन्येष्ठा वीर्या सम्भ- तानि, बनाये ज्येठं दिशमाततान। बम भूतानां मथमन्त जज तेनाईति अन या स्पर्षितुं का इति । अस्यार्यस्तु अन्यर्थि पुरुषैः सहायानपेत्य विक्रमाः सम्भि यन्ते तेन तत्पराक्रमाणान्त- एव नियतपूर्वभाविवरूपकारणत्वेन ज्येष्ठाः ब्रह्मधर्माणान्तु ब्रहम ज्येष्ठ मनन्यापेहं सध्यादि करोतीव्ययः। एवं सति ब्रह्मज्येहं येपो तानि ब्रह्मज्येतानि वीय्योणि! प्रत छन्दसि बहु. यचनमड़ादेशः । फिन्च । अन्येषां वीर्या बलवद्भिर्मथे भदो- ऽपि भवति तेन ने स्ववीर्याणि न समिति ब्रह्मवीर्याणि तु ब्रह्मणा सम्भृतानि निःमत्यूई सम्मृतानीत्यर्थः। तच ज्येष्ठ में महारीहौति च ।

·अणुभाष्यम् । २६९ ब्रह्माये इन्द्रादिजन्मनः प्रागेव दिवं स्वर्गमाततान व्याप्त- वनित्यमेव विश्वव्यापकमित्यर्थः । देशतोऽपरिच्छेदम का काल- तोऽपि तमाह। ब्रोति । भूतानामाकामादीनां पूर्वमेव नजे पाविर्वभूवेत्यर्थः । एवेन वीर्यसम्भृतियुष्यातिप्रभृतिमाहात्यमुझं भयति । तथाच सम्भृतिश्च द्युयामिश्च तयोः समाहारस्तथा। एतावपि म तत्र नोपसंहरति । तत्र हेतुर्नवाविशेषादिति सूत्रोक्त एवेत्यतिदिशत्यत एवेति । एतवथा तथा तत्रैवीन विषयवाफ्योत्तरार्दो त धर्मानुद्देशेनैवं ज्ञायते भक्तस्यैहिकपार- लौकिकोपयोगिधर्मापलक्षणार्थ इयोरवोद्देशः सत इति । चका. रेण दर्शनमयुक्तं समुच्चीयते । अन्यञ्च । स्पाकतिसम्भावनायां हि तद्योग्यतानिपेधः सम्भवति सा चाविभूतएव भगवति सम्मवतीत्यखिलश त्याविर्भावपूर्वकमाविर्भूतस्य तस्य तथा प्रत्या माहात्म्यमुच्यत इति गम्यते । एवं सति एतद्दाक्योताधमयोरे- बानुपसंहार्यत्वेन यत् कथनं तच भक्तवाविर्भूतं ब्रह्माप्येवं- भूतमैवेति ज्ञापनाय अती युताएवानुपसंहारः । पुरुषविद्यायामिव चेतरेषामनाम्नानात् ॥ २४ ॥ तैत्तिरीयक सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्रातः सहस्रपात् स भूमि विश्वतो त्वा प्रत्यतिष्ठशाङ्गुलं पुरुषएवेदए सर्व यद्भूतं यच्च भव्यमित्यादिना पुरुषविद्या निरूप्यते । तत्रैव ब्रमविदा- नोति परमिति प्रग्ने सपा एष पुरुषोऽनरसमय इत्यारभ्य प्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयामक अवस्वरूपं निरू. म्यते । तत्र सर्चत्र स च पुरुषविधएवेति च पद्यते । प्रवा- बमयादिपु पुरुषसूते च पुरुषपदयवादनमयादिषु सहस ·२०० अणुभाय्यम्। [यध्यायस्य शीर्षयत्वाद्युपसंहारः फर्जयो म वेति भवप्ति मंगयः। किमान युक्त। उपमंहर्तव्यमेवैति। कुतः। सर्वत्र वधशाएवापाप्य. न्वावाप्युपासनोजेनत्य पुरुषवयोरविगेषादिक्यादिति प्राप्त उच्यते । पुरुषविद्यायामिवेति । अन्नमयादिषु सहस्रशोप्रवत्ता. दिकं नोपमहत्तव्यं । कुतः । पुरुप विद्यागं यथा पुरुपखरूपं निरूप्यते न तयेतरेषामवमयादीनां विधानमयान्तानां स्वरूप प्रकरणे* निरूप्यते । पत्र हि पुरुषत्वमुच्यते । सहसपदमनेक- वोपलचकं अन्यथापा शिरोभ्योद्वगुण्यं वदत्तेन साकारण्याप- कत्वमुझं भवति । तव पुरुषविधवस चाध्यामिकरूपम्वारी- राभिमान्यात्मा चान्य आधिदैविक उच्यते न तथा । किञ्च । पुरुषएवेदए सर्वमित्यादिना प्रपञ्चामकत्व सक्रि- दाबत्वचोका नैतावमात्रमस्य माहाम्यमितोऽपि महन्- माहात्म्यमतौति व प्रपवरूपं तहिभूतिरूपमित्येतावानस्य महिमेत्यनेनीता तत प्राधिक्यमा अतो ज्यायाएय पूरुष इति । एवमतिवलक्षण्यात पुरुषपदमावसाधण नैकविद्यत्वं वक्तुं शक्यं न वोपसंहार इति । चकारादम्भस्य पारे भुवनस्य मध्ये नाकस्य पृष्ठे महतो महीयानित्यादि गुतयः सर्वतः पाणि- पादन्तदित्यादि सतयथ संग्राधान्ते । एतेन यत्किविहम्म- साम्येऽपि न मूलभूत ब्रह्मरूपमत एव न तत्रीपास्यता तथा- वेनेति ज्ञापित। अत एव भृगूपाख्याने प्रवमयादिवद्मा- भानेऽपि जिज्ञासवीता भृगोरानन्दरूपपरवाशाने तु नोक्सा। • प्रकरणे तिख + धीमान अति सं।

·३ पाद ] अणुभाष्यम् । २७१ तेनाशेषगुणपूर्ण ब्रह्मत्युक्त भवत्यात उत्तमाधिकारिभिस्तदेवो. पासनीयं न विभूतिरूपमिति जापित । अथ निर्दोषत्वं ज्ञाबा भजनीयमिति जापयितमधिकर- शान्तरमारमत। ✓ hours वेधाद्यर्थभेदात् ॥ २५॥ वाजसनेविमाखायां इयाइ प्राजापत्या * इत्युपक्रम्य तेषां मिथ पर्दामलोचते ते ६ देवानूनुहन्तासुरान् यन्त्र उनीथेनात्य- यामेति ते इ वाचमूचुखं न उहायेति तथेति तेभ्यो बागुद- गायद्यो वाचि भीगस्त' देवेभ्य भागायत् । यन कल्याणं वदति तदामने ने विदुरनेन वै न उहाचात्येष्यन्तौति तमभिट्ठल्य पापना विध्यत्स यः स पापा यदेवेदमपतिरूपं वदति स एव पामेति । एवमेव प्राणचतु श्रोत्रप्रभृतिषु पापवैध सुनोचते अथैतमासन्यं प्राणमूचुस्त्व न उहायेति तथेति तेभ्य एष प्राण उगायत्ते विदुरनेन व न उडात्रात्ये यन्तीति तमभिट्ट त्य पापना विध्यत् स ययामान मृत्वा लोठो विध्व सेतवएह व विध्वंसमाना विपञ्चो विनेश्वरिति । छान्दोग्येऽपि प्राणादिष्वेवमेव पाभवेध- मुलाऽसन्येन तथेत्युचते । एतावान् पर विशेषी वाजसनेय. नानानकट व सामगानामुदौथत्वेनोपास्यविमुच्यते वाकमाणा- होनामिति । अत्र देहसम्बन्धिखगानकर्टवयोरुपास्यत्वस्य चा. विशेषेऽपि वागादिय पामवेध शासन्य प्रायो कुतो नेति भवति .प्रजापत्या प्रति ख। +गात तिख। वघानिख।

·[३ अध्यायस्य २७२ अणुभाष्यम्। जिज्ञासा । न चासन्योपासनाया विधेयत्वात् ततस्तुत्यर्थमन्येषु पाभवैध उच्यतेऽस्मिति वाय। न हि प्रयोजनायासन्त- मध्यर्थ योधयति श्रुतिरिति व शक्य प्रमाणत्वयाहतिमस. भात् । एकत्र मनारकल्वे सर्वत्रापि तच्छया तदुले कोऽपि न प्रवर्तेतापि । साक्षाकियार्थत्वाभावेऽपि नासनिरूपकात्य- मर्थवादानां । वनुतस्तु यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा वा तदेव वीर्य वत्तरं भवतीति श्रुतेः। जाला जावा च कर्माणि जनोऽयमनुतिष्ठति । विदुषः कमसिद्धिः प्यान तथा नाविदुषो भवेत् । इत्यादिवाक्यैर्य एवं वेदेति वाक्यैवार्थवादीत स्वरूयं ज्ञात्वा फर्मकरणे पूर्ण' फलमन्यथा न इत्यर्थवादानां फलोपकार्यनि- रूपकात्याबानर्थ क्यमत उतीर्थे हेतुन पश्याम इति प्राप्त समे- वाह वेधादीति । पाक्वाणादिषु यः पाभवेध पादिपदात् दुष्टविषयमम्बन्ध तथ हेतरर्थभेदः । अर्थो भगवान् तम्मा दा- दित्यर्थः। प्रासन्यस्त य एवायं मुख्यः प्राणम्तमुहोयमुपासोनेति छान्दोग्य उपास्यत्वेनोक्तः। सर्ववेदान्तप्रत्ययमिति न्यायात् वेदान्ते- पूपास्य ब्रह्मतिरिक' नोच्यत इल्यासन्योऽपि ब्रह्माभिन्नोऽत एवापरतपामा कति सामगैः पयते । प्रतस्तत्र न पाम- वेध इति भाव। ब्रह्मणः स्वतन्त्र पुरुषार्थत्वज्ञापनायार्थ पदे- नोक्तिः । एतेन वितिरूपेऽपि यवयं सत्र मूलभूतबद्मणि निहीं. पत्वे किं पायमिति ज्ञापितं । अथवाऽयः प्रयोजनं विषय इति यावत् । तदादित्यर्थः । • निमित सा ·३ पादः] अणुभाष्यम्। २७३ अवेदमातं। देवा हि वस्यासरजयाय गानार्थ वागा- दौनचुस्त्वं न उगायेति । गानानन्तरं यो वाचि भोगस्त देवेभ्य बागायदित्युच्यते। एवमेव प्राणादिवपि स्वस्वभोगं देवेभ्य भागायदिति । एवं सति देवार्थमेवैतहानं न तु भगवदर्थ । चद्यम्यासन्येऽप्येवमुच्यते तेभ्य एप पाण उद्गायदिति तथापि यथा बागादिषु सनिष्ठभोगं टेवेभ्य भागायदित्युकं तथा नासन्ये । तेनोकामानैब्रह्मात्मकवेनासरजयभगवत्सम्बन्ध एवेति ज्ञात्वा तथैवागायदासन्य इति ज्ञायते । अतएवान्यत्र वैध उतोऽत्र तत्करणछायामप्यासुराणां नाश उत्तः । अग्रे च भवत्यामना परास्यविपन् चाटन्यो भवति यएवं वेदेति पयते । तेन पर- ब्रह्म निर्दोषमिति किमु वाचं । यत्र तदितिरूपासन्यस्योक्त- रूपतां यो वेत्ति सोऽपि गुणयुक्तो दोषरहितश्च भवतीति कैमुतिक- न्यायः सूचिती भवति । एतेन लोके दोषत्वेन ये धर्माः प्रतीयन्ते तएव धर्मा भगवति निरूप्यमान दोपत्वेन ज्ञेयाः किन्तु गुणत्वेनैव वतुत एव तथात्वादिति भागो ज्ञाप्यते। एवं भगवत्सम्बन्धाभावे दोषसम्बन्धमुक्ता तथा प्रति गुण- हानिञ्च वदंस्तव विशेषमाह । हानो ढपायनशब्दशेषत्वात् कुशच्छन्द- स्तुत्युपगानवत्तदुक्तं ॥ २६ ॥ तदा विहान पुण्यपापे विधूय निरचनः परम साम्यमुपैति . भीगते दैवेभ्य इति । परामहिपम् इहि खं। 1 निदप्यमापा दीपवन इति ।

·श्यध्यायम्य तव कैध वध्या: २७४ अणुभाष्यम् । तदनन्तरं साम्यमुपैति इत्याथर्वणिकः पद्यते । परमपठेन ब्रह्मो- यते । तथा च सका-विद्यारहितः परममुपैति तदनन्तरं साम्यमुपेतीति योजना। तबेदं विचार्यते। साम्यं हि समान- जातीयधमंवत्त्व * । तच कतिपयधर्मरशेषतनिष्ठधम्मै भवति । तवान्त्यः पनो व्रह्मणा समं न मम्मवति न तमामयाभ्यधिकच दृश्यत इति मृतिविरोधादत प्राद्य एव पक्षोनुमत्यः । साम्यमिहोच्यत इत्याकासायामाह। हानाविति । सकागाहिभागी जीवस्य हानिशम्देनोचते । तथा च तस्यां सत्यां ये धर्मा जीवनिष्ठा प्रानन्दांशैखादयो भगदिच्छया तिरोहितास्ते बनसम्बन्धे सति पुनराविर्भूता इति तैरेव तथे- त्यर्थः। भगवदानन्दादीनां । पूर्णत्वानीवानन्दादीनामल्पवात् नाश समेधामः कला वासाम्य जीव उपचयते साम्य- मुपेतीति। वस्तुतस्तु नैतैरपि धर्मेः साम्यमिति भावः । अतएव न तत्सम इति श्रुतिरविरहा। अतएव सूत्रकता साम्य पै. तीति साम्योपायनशब्दमा न त साम्यपदार्थः स्वारसिकोऽवा- स्तौति भावप्रकटनाय शब्दशद उक्तः । ननु तेरेव धर्मैः साम्य नेतररित्यत्र को हेतुरित्याकाक्षायामाह। उपायनशन्दगेपत्वा- दिति । परममुपेतोति य उपायनशब्दम्तच्छेपत्वात् साम्योपाय- नस्येत्यर्थः। ब्रह्मसम्बन्धहेतुकत्वादानन्दामाद्याविर्भावभ्य तदैव साम्योपायनकथनात्तैरेव धर्मः साम्यम भितमिति भावः । नन्वानन्दादीनां ब्रह्मधर्मत्वात् तेस्तत्साम्यकथनं तदभेदमेव धर्म त्यमिति +मारवदानन्दादौनामिनि म्। . सम धरति बु, ·२ पाद: अणुभाष्यम्। २७५ गमयतीत्याशङ्का तदम्मेवत्वमात्रय न तदर्भसाधकत्वमित्यात दृष्टान्तमाह । कुशेत्यादि । कुशा औदुम्मयः समिधस्ता अग्नि- टोमादियागेषु प्रस्तोता स्थायन्ते । तदा तत्सम्बन्धि यच्छन्दः स्तु- त्युपगानन्तहदित्यर्थः । तत्राभित्वा शुर+नोनुमो दुग्धा एव धेनव इत्युचि ये वर्षास्तेपामध एयोपसंहृत्य भकारेणेव गानं क्रियते। नहि तदार्षिकवर्णधर्माणाम चामुपसंहारोऽस्तीति तगात्मकत्व भकारस्य । सम्भवति। एवं पकतेऽपि ब्राधमाकन न तदात्मकत्वं जीवस्य सम्भवति । ननु तत्त्वमस्थादिवाक्यरचाभेद- बोधनादस्तु तथेति चेत् तबाह। तदुक्त मिति । जीवब्रह्मा- भेदवोधगतात्पर्यमुतामित्यर्थः । तगुणसारपातु तापदेशः प्राज्ञवदितिसऐति शेषः । अपिच । शुतो ब्रह्मोपायनस्य ा साम्योपायनहेतुत्वोक्त्या तदनुपायनस्य साम्यानुपायने हेतुत्वमिति जाम्यते । तथाच परा- भिध्यानात् तु तिरोहितं सतोधस्य बन्धविपर्ययाविति सूबे जीवस्य ब्रह्मांगत्वेनानन्दैम्वया॑दिन मधमवत्वात् ब्रह्मणः सका. शाद्विभागे सति तदिच्छया तहम्मतिरोधानन्य संसारित्वे* * हेतुत्वमुक्तं यत्तदपि तदुक्त मित्यनेन स्मार्यत इति न विमा. * स्याप्यते इति । * मकार देवति । $ मकारस्यति ख। ।। जय भानञ्चन मिख' । पानोपासनले नि २० मारित्वकेतुबमिहि ।

·[ পাত্র अणुभाष्यम्। नयं। यथान्यशाखोकधर्मा प्रयकन्या विद्यायामुपसंडियन्त एवं प्रधनिठा धर्मा नोवेयतया त्या वोध्यम्त इत्येतावन साम्यमतीत्युपसंहारमकरण एतस्य निरूपणं कृतं । साम्पराये तर्त्तव्याभावात् तथा अन्ये ॥ २७ ॥ वाजसने विशाखायां म एप नेति नेतोत्यात्मेत्युपशम्य न प्ययन इत्यनेन ब्रह्मपरूपमुक्वा यत एमागम मातस्तहिपि विधिताय त्यभिप्रायेणारे पते पतः पापमकरयमतः कल्याणमक्षरपमित्युभे उभे घोष एने सरत्यमत प्रत्यादिनापिम- येप नित्यो महिमा मानणस्वेत्वृधा च मनविदो माहाम्यसका पद्यते तमादेशविरा मान्नोदान्त उपरमस्तितितः यथावितो भूत्वा पामन्येवामानं पोत सर्वे मेनं पश्यति मोऽस्यामा भपनि सम्पामा भवति मर्च पामानन्तरति नैनं पामा तरतीत्या- युवा परो पपने य एवं घेति। अत्र हि पामतरणादिरूपं वा. सनमाहाम्यगुपने समय संमारमुहिहतत्वात् । अयणोप. निषदादिप त भगवर मलिहेतुत्वमुच्यते । पर मौनयोधार- पनीतापक्रम्य भगति योऽगती भवतीति । पपि सुनो भवति मंसनेरिति । एताहिषयव्ययम्या सु पुरेपोहोति नावो. भो। एमाधान परं मन्देहो य एवं वेद म पापानमारतोति वचनात सानदायामपि पाप वायमन्धमा रणागम- पापः। एवं सति भक्दिमायामध्येवमेव न येति भवति संशयः । सताववियेषेण पापनामययात् सुन्त्रिपूर्वकाले पाप- . were लिय।

·३ पाद] अणुभाष्यम्। नाशावश्यम्भावाका निर्णीतः शास्वाऽपरवापि तथेत्ति न्यायेन भत्या पापनाशादवापि तथैवेति प्राप्त पाह। सम्पराय इत्यादि । सम्परायः परलोकस्तस्मिन् प्राप्तव्ये सतीत्यर्थः । अथवा परः पुरुषोत्तमम्तस्यायो जानं । तथाच सम्यगभूतं पुरुषोत्तम- ज्ञानं येन स सम्परायो भक्तिमार्ग इति यावत् । अथवा परे पुरुषोत्तम प्रयनं अयोगमनं प्रवेश इति यावत् । तथाच सम्यक परायी येन स तथा भक्तिमार्ग इत्यर्थः । ज्ञानमार्गेड- क्षरमाया भप्तिमार्गे पुरुषोत्तमप्रास्या तस्माहिशेषमत्र जाप- यितुमेवं कथनमतो भत्तोः पूर्वमेव पापनाशो युक्त इति भावः । बाभूतस्य भक्तिलाभानन्तरं भत्या मामभिजानातीति भगवद्- वाक्यात पुरुषोत्तमखरूपज्ञानस्य भक्त्यैकसाध्यात्वात् तथा। एवं सति भुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । सुदुलभः प्रयान्तामा कोटिष्वपि महामुने । मुक्तोपमृप्यव्यपदेशात् । जन्मान्तरसइसेषु तपीध्यानसमाधिभिः । नराणां तीरापापान करणे भक्तिः प्रजायते ।। जन्मान्तरमहसेषु समाराध्य कृपध्वजं । वैष्णवत्वं लभेत् कयित् सर्वपापक्षयादिह ॥ इत्यादिवाक्यैः पापनाशानन्तरमेव भक्ति सम्भवाइकस्य ततः व्ययायादेरभावान ज्ञानमार्गीयतुल्यतेत्यर्थः । ननु य एवं वैदेति सामान्यवचनात् पुरुषोत्तमविदोऽप्येवमेवेति चेत् तबाह । चभावलादितिख।

·अणुभाष्यम्। [३ अध्यायस्य तथा धन्ये। तथा ज्ञानानन्तरमपि पापबन्तोऽन्ये * भक्तिमार्गी- येभ्योऽन्य इत्यर्थः। उक्तवचनरूपोपपत्तिहि शब्देन जाप्यते । ननु मतिमार्गीयाणामयि गोपस्त्रीणां दुःसहप्रेष्ठविरहतीप्रतापधुताशुभाः । •ध्यानमामायुताग्लेषनित्या होणमहलाः । इति वचनेन दुष्कृतमुक्तयोरपि हानिश्रवणात् पूर्वोक्त वचनर्विरोध इत्याज्ञायामुत्तरं पठति। छन्दन उभयाविरोधात् ॥२८॥ छन्द छा। तथाच भकिमार्गीयाणामपि पूर्व पापा. नामो यः स भगवदिच्छाविशेषतोऽतो + भक्तः पूर्वमेव पाप- नागनिरूपातमाशनिरूपकवचनयोरविरोधाद्धेतोभो । पूर्व- मेर पापनाश पावश्यक इत्यर्थः । एवं सति भनो: पूर्वमेव तनाय पोरसर्गिकः स कचिदिशेपेच्छथापनोद्यत इति भाषो जापितो भवति । अवेच्छाविशेपे वक्तव्यवहुत्वेऽपि किचिदुपते ।। पिकीर्पितलोलामध्यपातिभला न सोपधिवेहवत्यो न सगुण. विग्रहा न या सुकतादियुका रति शापयितु कतिपयगोपीमतद- विपरीतधर्ममयुक्ताः कला तस्यां दमायां स्वमाप्तो प्रतिवन्ध कार- • पापरीति। चत नि पुस्तक नानि । भति पायपि दिक) विचिदिति यस्तो माक्षिा परियम रमित ·३ पादः] अणुभाष्यम्। २७९ यित्वा स्वयमेव तां दगा नायित्वा खलीलामध्यपातिनीः कत- वानिति। न तावता मादिकएवायं भावो भवति । नहि मन्त्रप्रतिबद्धमकिरग्निरदाहक इति तत्वभावत्वमेव ० तस्य सार्वेदिकमिति बनु शक्य । एतच थीभागवतदशमस्कन्धविस्तौ प्रपचितमम्माभिः । गोरर्थवत्त्वमुभयथाऽन्यथा हि विरोधः ॥ २६ ॥ ननु सत्यं जानमनन्त' ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमविति । तमेवं विहानमत इह भवति नान्यः पन्या विद्य- नयनायेत्यादिश्रुतिभिरुतारूपब्रह्मज्ञाने सत्येव मोक्ष इत्युचते । यमवैप वएते तेन नभ्य इति त्या मामीयत्वेनानीकारा- मकवरणस्य भप्तिमार्गीयत्वात् तस्मिन् सति भक्तिमार्ग प्रवेशाद्- भक्त्यैव स इत्युच्यते । किञ्च । भक्त्या मामभिजानातीत्युक्ता तती मा तत्त्वती माला विद्यते तदनन्तरमिति भगवतीक्त मिति भक्ति- मार्गेऽपि पुरषोत्तमननिमेष मोक्ष उच्यते । ज्ञानमार्गे वर- जामनेति विशेषः। तम्मान मालियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः। न जानं न च वैराग्यं प्रायः यो भवेदिह । इति यचनेन भक्तिमार्गीयस्य जाननरपेष्यमप्युयने ।। नथा पैयं मिथः त्योयो पिरोधाशतरनिर्धारः सम्भवति। न जाने. नेय मोघ उभयत्रापि तयोः। ज्ञाननरपेक्ष्योशिस्तु भक्तिस्तुत्य- समान नि ४ी. मोमि ।

·अणुभाष्यम् । [३ अध्यायन्य भिप्रायति वाच्या विषयभेटेन जानभेदान्मुहिसाधनं कतमज- ज्ञानमित्यनिययात्। न च यौतत्वाविशेषास् ममुञ्चय इति वाद्यं । जानिनोऽक्षरे भकस्य पुरुषोत्तमे लयात् समुच्चयासम्भवात् । नवं विरोधाभावादुपपन्नं समिति चेत् न। पूर्ण ज्ञान- मार्गीय जानवतः पयाङ्गतिमार्गीय जानवतो लयस्याननिहरा- सम्भवात्। अपरञ्च । ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वेतिवचनाद्भकिमार्गे तत्त्वतो भगवत्वानमेव प्रवेशसाधनमिति मन्तव्य । तथा च मकामा रमणं जारं मत्वरूपाविदोऽवन्नाः । ब्रह्म मां परमं प्रापुः सनाच्छतसहस्रपः । इति वाक्यात् ज्ञानमार्गीयप्तिमार्गीयज्ञानरहितानामपि भगवतमाम स्तत्साधनवनिरूपकथतिविरोधः। तथाच कचित् ज्ञानं मुभिसाधनलेनोचते क्वचिद्भक्तिः कचिनीमयमपी- त्येकतरसाधनानिश्चयान्मक्तिसाधने मुमुनोः प्रहत्त्यसम्मव इति प्राप्त ह । गतेरथवत्त्वमित्यादि। गतेजीनस्यार्थयत्त्व फल. जनकत्वमुभयथा मर्यादापुष्टिभेदेनेत्यर्थः । अत्रायमागयः । एष उ एव साधु कम कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उदिनीपतोत्यादिशतिभ्योभगवान् सृष्टिपूर्वकाल एवेतम जोवायतत्कम्म कारयित्वतत् फल दाप्य इति विद्यारितवानिति - तथैव भवति । तत्रोक्तरीत्या मुक्तिसाधनाननुगमे हेतुरवश्यं वाच्यः। एवं सति कृतिमाध्यं साधनं ज्ञानमक्तिरूपं शास्त्रेण बोध्यते । नाभ्यां विहिताभ्यां मुक्तिमर्यादा तहितानामपि स्वस्वरूप- •ना मुहिम दाइति ।

·३ पाद ] अणुभाष्यम्। २८१ वलेन वप्रापणं मुष्टिरित्यु यते । तथाच यं जौवं यस्मिन्मार्गेऽङ्गी. हातपातं जौवं तत्र वर्तयित्वा तत्फलं ददातीति सर्व सस्यं । अतएव पुष्टिमार्गेऽङ्गोकतस्य जानादिनरपेक्ष्य मर्यादायामडी- धारस्य तदपेचिलच युक्तमेवेति भावः। मंत्र साधकत्वेन विपचे वाधमाह * । अन्यथा हि विरोध इति। अन्यथा मर्यादापुष्टि- भेदेन व्यवस्थाया अकथने विरोधाद्धेतोस्तथेत्यर्थः । विरोधस्तु पूर्वपक्षपन्य उपपादितः । एतेनैव ननु अवगादिरूपा मेम- रूपा च भतिरविशेपेण पापक्षय एवोदेत्यत कचिद्विशेषोऽमित सवाधुनिकानामपि भनानां दुःखदर्शनाच्यणादेः पापनाशकल्य- श्रवणचाविश्यममक्षस्वसङ्गतः। अघ श्रवणादिरूपा पापे सत्यपि भवति प्रेमरूपा तु तनाश एवेति विशेषो वाच्यः। सोऽपि प्रेमवतामप्य करादीनां मणिप्रसङ्गे भगवता समं कापट्यालति. स्थवणान्न साधीयानित्यपि सवा निरसा वेदितव्या। तथाहि मर्यादापटिभेदेनागीकारे लघवादाद्यायामङ्गीसताना मुमु- वयव थयणादौ महत्तिस्तहारवेनेव भगवति प्रेमापि न तु निरूपधिः। कदाचिदनुस्वभावेन मुक्तीच्छानिवृत्तायपि तनमः साधनमार्गीयबादनितो मे गतिमावी प्रयुडस इति वाक्यादन्ते मुक्तिरेव भवित्री। अस्मिरमार्गे श्रवणादिभिः पाप- पये प्रेमोत्पत्तिस्ततो मुक्तिः । पुष्टिमार्गेऽशीलतेस्लत्यनुग्रहसाध्य. • पाषकमा तिख tमामि । प्रसिरिहिस। तिमयीमिति ।

·२८२ . [३ अध्यायस्थ अणुभाष्यम्। स्वास् तत्र च पापादेरमतिबन्धकमात् श्रवणादिरूपा प्रेमरूपा च युगपत्योर्वापर्यण वा वैपरीत्येन वा भवत्येव । अत्र श्रवणा- दिकमपि फलरूपमेव सेहेनैव क्रियमाणत्वात् न विधिविषयः । न धषिद्यादिसत्यन्तरूपभजनानन्दात्यन्तरायरूपाभ्रयाविरल. विविधमहातरुपहनानां दहने लोलुपस्यानुग्रहानलस्य तदा- मरासिकपापल्लं प्रतिबन्धकमिति वक्तुं शक्य । तदुत श्रीभागवते खपादमूलं भजतः मियस्य न्यतान्यभावस्य हरिः परेशः । विकर्म यचोत्पतिसं कथचित् धुनोति सब ददि सपिविष्टः । इति विकम मासनं दुःखदमिति स्वयक्ष हरिवन सुःख. पतति धुनोति । उविशेषणविशिष्टस्य खतो विकोत्पत्त्य- मुभवात् : सोसर्गिक मत्तीभूत न तु मया असमितिवहा यत् क्षतं विषम तत् कथञ्चिदुत्पतितमित्युच्यते । त्यतान्यभाषत्वेन মাষকষাঘাষদ্বঘোষিবানন্যস্নান যা पोतरपे भविकर्मालावरुचिपापनाय वा कथचिदित्यु वान्। मन शक्ति विकर्माचायभिप्रेतमितिमायते । एमाहम- प्यापि यदि विक भवेत् तदा विहाय न तेमान्याध्य । * चामलि रहि । भिजनमा ·३ मादः अणुभाष्यम् । भगवानेव इदि निविष्टस्त दुनोति यत इति । कदाचित् स्वभक्ति बलस्फूर्त्या सदोषमपि जनं क्लतार्थीकरिष्यामोत्यङ्गोकुयात् चेत् भक्तस्तदैव तत्दिस्थएव तसंसर्गजं दोषमस्येतदगोकारेण नहोपमपि नीतीति सर्वपदेनोयते । चिरकालभोग्यमपि বনম লগ্ননি। সকান জালাইমনিমন্ধনমিলবি जापयित परस्य कालादेरौशवमुकं । पत्र भजनादिनिवेगा- नानां स्पष्टएव विकम्मणि सत्यपि सम्भव इति । उपपन्नस्तन्मक्षणाथापलब्धलॊकवत् ॥ ३०॥ मन मुनरेव सर्वत्र फलस्वमुच्यते । युक्तश्चैतन संसृतेर्तुःखा. स्मकत्वात् । तनिहत्तेः मषामिष्टत्वात् । पुष्टिमार्गीयभकानान्तु तदनपेविवमुच्यते । तदुकामय गोपनिषत्स्व टादयार्णमन्त्रस्वरूप- गुका पयते परं ब्रह्मेतद्यो धारयतीत्यादरन्ते सोऽमतो भवती- त्यादि । एतदये किं तद्रूपं किं रसनं कथं हैतगजनमित्यादि प्रयोत्तर पयते। भलिरहस्यभननं तदिहामुत्रोपाधिनैराश्येनैवा- मुन्यात्मनः कल्पनमेतदेव नष्कम्र्य मिति। एतदव विचार्यते । मन्त्रा- निसदधिष्ठाटरूपध्यानादेरमतत्वं फलमुच्यते । भजनसरू- पक्ष यावत् फलनैराशेन भगवत्यामन: कम्पनमित्युच्यते। नए फलनैरान भजनेऽप्यन्ते मुतिरेव भवित्रीति वायं । तं यया- यथोपासने तथैव भवति तदैतान भूत्वावतीति तेप्ति. सापनत्वेन जावा भजतः सैय फनं सरूपस्या खतन्तपुरपा. . देश तनादियाममंग रति ग । +पात मितिप मागाधनमति ·. २८४ अणुभाष्यम्। 1३ अध्यायस्थ र्थत्वमनुभवान् यो भजने तस्य तदेव * फल मिति यतो निर्णयः सम्पद्यते। ये यथा मां प्रपयन्ते तांस्तथव भजाम्यहमिति मग- यदाक्याच । अतएव रहस्यभजन लक्ष्यमुक्त' । नथाची योतत्वमग- वत्सम्बन्धित्वयोरविशेषात् कतमो गरीयानिति संशये गूढाभि- सन्धिः पठति । मुमुक्षीः सयामाट्रहस्यभजनकत्वोपयनः उप- पत्तियुतः । तमेवोहाटयति । तसरणार्थीपलभ्यरिति । तनवणी भगवस्वरूपात्मको योऽर्थः स्तन्वरुपार्यरूपस्तदुपलव्य स्वाधी. नत्वेन तत्प्राप्तरित्यर्थः । यद्यपि पुरुषोत्तमे प्रवेशे नदानन्दानुभवो भवति तयापि ग प्रभोस्तदधीनत्वं भक्तितिरोभावात् प्रत्युत वैप. रीत्य' भजनानन्दस्य तत बाधिक्यन्त मुति ददाति कहिचित् संग न भनियोग। दीयमानं न रहन्ति विना मासे वनं जनाः। नारा. यणपरा इत्युपक्रम्य स्वर्गापवर्गनरकेपि तुस्वार्थदर्शिन इत्या. दिवायरध्यवसीयते । अतएव । सामीप्यवायुपसर्ग उलः । तेन दासीत्वेन दासत्वेन खोतायां सुहत्त्वेन प्रभुमिकाटे स्थितिरूका भवति । न च महत्पदार्थ म्बरहपाज्ञानादल्यएवानन्द यथा सर्वा. घिश्यं मन्नानः पूर्वोतं न वाझवि तथात्रापोति वाच्य। दीयमानानामर्थानां वरूपाज्ञानासमावान अनुभवाविषयी- वियमाणत्वस्यैवान दीयमानपदार्थत्यात् । तदजाने स्वर्गादित्रये सुल्पदर्मित्वासमभवय । मुलिं ददाति काहिचित् मन भकि. * नदेवति । तिथानमिति न। तामामा नि सु।

·२९६ अणुभाष्यम् । [३ अध्यायस्य मन संपवते बध संपद्यत इति यत्या कीर्तनमावस्य तथात्वमु- यते। तथाच प्रत्येकपक्ष एव सर्वासांतीनामविरोधः स्यात् । एवं सति परवद्धतधो धारयतीत्यादिपु सोऽमृती भवतीति पदं प्रत्येक सम्बध्यत इति जयं । ननु यथा दण्डादीनां प्रत्येक घट हेतुत्वोक्तावपि नैकस्य व तजनकत्वमेवमवाप्यकै करय चिन्त- नादेस्तथात्वोतापपि फलसाधकत्व समुदितानामेव तेषामिति देत् । मेयं । योऽयो यप्रमाणेकसमधिगम्यः स तेन प्रमाणेन यथा सिद्यक्ति तथा मन्तव्यः । दण्डादेम्तथान्यं प्रत्यक्षेण गृह्यत इति तप तथास्तु । प्रतते तु तेयां तथालमलौकिक शब्देक समधि. লক্ষ্ম সুনিনুশীষ। ন গ্ৰীকন্যা সুনিবি নালঘলিয়ায়জী भवतीति वाच्यं । पलौकिकार्थे । लौकिकस्यासामर्थ्यात् । अन्यथा ग्रहणा मनसेव प्रजाननने । निकादिकमपि कस्पेस। सतिरपि केवनेन हि भावन गोप्योगापः खगामृगाः। येऽन्ये भूदधियोनागा: सिहा मामीयुरनसा । एतावान् सांख्ययोगाभ्यामित्युपक्रम्यान्ने नारायणपति. रियादिरूपवमेवाह। इसमेवार्थ इदि फवाह सूत्रकारः भन्दानुमानाभ्यामिति ऋतिमृतिभ्यामित्यर्थः । ते चोत । एतेन धकारप्यान्योऽप्यनुभयोऽस्तीति भाति । यत्रोतसाधनस्तोम- " •प्रमादम सिहादिरहिछ। +चकिमासामयादिवि स । जमविछ। पनि ·३ पाद] अणुभाष्यम्। २८७ सम्पत्तिरेकस्मिन् भक्तोऽस्ति तके नव मुक्तावितरसाधनत्व- बोधकऋतिविरोधात् अवगकीर्तनम्मरणानां मुक्त्यन्यवहित. पूर्वक्षरे युगपदपि सम्भवादन्यथासिद्धिसम्म विनिगमका- भावादेकेनय मुकिरिति न नियमोऽतः प्रत्येक साधकत्वबोधि- कानां सर्वायां श्रुतीनां मिथोविरोधः तहकर तथाले मर्च- चैव तथास्वित्याशय तत्र बाधकमाह ! भब्दानुमानाभ्यामिति पूर्ववत् । तत्र प्रत्ये कमपि मुक्तिहेतुत्वमुच्यत इति न तथेत्यर्थः । यत्र प्रत्येवामपि तथात्वं तच किमुवतव्य' समुदितानां तथात्व इति भावः। तेन सिटः प्रयोगोऽयमिति ज्ञेयं । यावदधिकारमवस्थितिराधिकारि- काणां ॥ ३२ ॥ पूर्व मुमुक्षुभिः साधनलेन कियमाणानां भगवधर्माण सतिसाधनप्रकारी विचारितः । अधुना त भगवान् विचा- रितकार्य लौकिकैखाद्यशक्यं ज्ञात्वा स्वैखादिकं दत्वा येन जीवन तत्कारयति स जीवस्तै मर्मुक्ती भवति न वेति विचा- प्यते। तत्र जीवशतभगवहिषयकधर्माणां यत्र तत्साधकत्वं तव भगवदीयानां धर्माणां तत्साधकत्व सुतरामेव तेषां स्वरूत्य- साध्यत्वेनाविधेयत्वात् तत्साधनेष्वप्रवेशोऽपोति सन्देहे निर्णय माह । यावदित्यादि। यस्मिन् जीवे यत्कार्थसा साधनार्थमधि- कारी भगवता दत्तस्तत्कायसाधनक्षमास्तस्मिन्ये स्वधर्मा भग वता स्थापितास्त आधिकारिका इत्युच्यन्ते । तत्कार्यसम्पत्तिरेव तदधिकारमयोजनमिति तावदेव नेषां तमिमंस्थितिरित्यर्थः । एवं सति तत्सम्मत्तौ सोऽपि निवत इति तत्सम्बन्धिनी ·२८८ अणुभाष्यम् । [३ ध्यध्यायस्य धर्मा अपि निवर्तत इति मुक्तिपर्यन्तन तेया व्यापारसम्भवो भगवता तथैव विचारितत्वात्। मुक्तिस्त भक्त्यैवेति भावः। यच्च ब्रह्मणा मह ने सर्वे संप्राप्त प्रतिसञ्चरे। परस्थान्ते कृतामानः प्रविशन्ति परं पद । इति वाक्यं तवान्पान्तयेपामधिकार: सप्तर्पिप्रभृतीनां तहिषयकामिति शेय। अन्यथा भगवदत्ताधिकारसामर्थ्यस्य भर- तस्य स्वाधिकारसमाप्तो मुक्ति न वदेत् । सतात्मान इति पदात् तेषामपि भगवति क्लतान्त:करणानामेव परस्य भगवतः परपदे नापि वैकुण्टे प्रवेश उच्यते न त्वाधिकारिकगुणेः । अक्षरधियान्वरोधः सामान्यतभावाभ्या- मौपसदवत्तदुक्तं ॥ २३॥ नन्फ्राथर्य गोपनिषदायर्भगवदर्माणां मुलि साधनत्वमुच्यते । श्रुत्यन्तरेषु तमेव विदित्वातिमृत्युमति नान्य पन्या विद्यतेऽय- नाय । ज्ञानादेव तु कैवल्य तरति शोकमात्मवित्। ब्रह्म वेद वीय भवतीत्यादिषु ज्ञानस्यैव मुक्तिसाधनत्वमुच्यते । अतित्वा विगेपाटुभयोस्तथात्वे कारणवै जात्ये कार्यवेनात्यस्यावश्यकत्वा- न्मुसो च तदसम्भवाइत्या मामभिजानातीति वाक्याइतौ जान- प्यापि सम्भवात् ज्ञानेनैव मुक्तिरिति पूर्वपचे ज्ञानसाधनवनिरू. पक तितात्पर्य निरूपयन् पुरुषोत्तमप्राप्तेरेव मुक्तिपदवाच्य- खात् नाजनग्य व तत्प्रापकत्वमिति इदि छन्वाइ अक्षरधिया- मित्यादि । तु शब्द पूर्व पक्षनिरासे । वाजसनेय के यूयते । एतद्दे तदत्तरं गार्गि बामणा अभिपदत्य म्यूलमित्यादि । तथाथर्वणे . नियति रति ।

·घ पाद ] अणुभाथ्यम् । च। श्रथ परा यया तदक्षरमधिगम्यत इति। तेन जानमार्गाचर. विपयकायेव जानानि निरूप्यने पुरुषोत्तमविषयकाणि नेति निश्चीयते । ब्रह्मविदामोति परमिति तावक्षरवनविदोs. क्षरात् परस्य प्राप्तिरुच्यते । अबरादपि चोत्तम इति भगवद- वाक्याचाक्षरातीतः पुरुषोत्तमः । भत्या मामभिजानातोति वाक्ये मामितिपदात् पुरुषोत्तमविषयकं ज्ञानमुचते न वक्षर- विषयक। किच्च नाभूतस्य भलिलामोतस्तस्य चानन्दांगाविर्भा- वामकलात् तस्य चाविद्यानाशजन्यत्वात् तस्य चारज्ञान- जन्यत्वात् पूर्वकक्षा विथान्तमेवाचरजानं। एवं सत्यचारविष- विपीनां धियां श्रुतौ मुक्तिसाधनेषु योऽवरोधः प्रवेशनं गपनेति यावत् स सामान्यतझायाभ्यां हेतुभ्यो। पुरुषोत्तमसम्बन्धि- सम्बन्ध मुक्तिरिति सामान्यं । मर्यादामार्गेऽङ्गोतानां ब्रह्मदतः प्रसन्नामा न शोचति न काङ्गति समः सर्वेषु भूतेषु मद्धक्तिं लभते परामिति वाक्यात ब्रह्मभावानन्तरमेव भगवडावसम्भ- चात् तेन पुरुषोत्तमे प्रवेगात् तत्र परम्परोपयोगी ब्रह्मभाव- स्वेत्युभाभ्यां हेतुभ्यां तथेत्यर्थः। वस्तुतस्तु पुरुषोत्तम प्राप्तिरेव मुक्तिरिति भाव। नन्वक्षरस्या विशिष्टत्वेन तदुपार मपि तथात्वात् कोपा. चित्तत्रैव लयः केषाचिनक्तिलाभ इति कथमुपपद्यत इत्यामा • पूर्वकच विधान इति ख । + सम्बनीसम इति । पियवितिख ·अणुभाष्यम्। [श्य अध्यायस्थ तव हेतु दृष्टान्तेनाइ । घोपसदवदिति । उपसदाख्ये कम्मणि । तानन वस्पर्था ख्यमोपसदं कमास्ति। तबातिष्यावाभोवा- मुचि चमसे वायदाज्यं चतुरवतं पञ्चावतं वा समवद्यति तत्ता- नूनपर्वमित्युच्यते। अनाष्टमसीति मन्त्रेण घोड़गायत्विजो यजमानेन सह तानूनपत्रसमवमृशन्यनु मे दीक्षामिति मन्त्रण यजमानस्तत्समवमृशन्त मृत्विनं कामयेतायं यत्न यशसमृच्छे- दिति तं प्रथममवमर्शयेदिति श्रुतौ कल्पे च। पत्र सर्वेषा- मृविजां तानून पवित्वाविशेपेऽपि यस्मिन् स्नेहातिशयेन तथेच्छा तचैव तथाकतिर्नेतरेषु । नहि तत्राविशिष्टेषु कथ- मेवं तिरितिपय॑नुयोगः सम्भवत्येवमिहापौत्यर्थः । ननु श्रवणादेर्यथा पुरुषोत्तमसम्बन्धित्वेन तत्मानितत्व. मेवमधरम्माप्यस्त्वित्याभदा तु निखिलासरजीवतमापुननिरास- क्षेन यदुवंशोदयाचलचूडामणिनव निरस्तेति न खतो वक्त- सुपिते त्याशयेनाह। तदुतमिति। भगवहीताखिति शेषः । तव यदक्षरं वेदविदी वदन्तीत्युपक्रम्य स याति परमां गति- मित्यन्तेनाधरणानुपाय मुक्ता अनन्यचेताः सततमित्यादिना खप्राप्तप्राय वलक्षण्यं चोमा भक्त्येकलभ्यत्व खस्य वक्तुं पूर्व क्षराक्षरयोः खरूपमाह। सहस्रशुगपर्यन्तमित्युपक्रम्य प्रभव. त्यहरागमे इस्यन्तेन घरस्वरूपमुक्का परस्तस्मात् तु भावोऽन्य इत्युपक्रम्य तहाम परमं ममेत्यन्तेनाघरखरूपमुक्त । अत्र पूर्व घरम्वरूपसुतामिति परस्तस्मावियत्र सादेव परत्वमुच्यते । नच्छदस्य पूर्वपरामहित्वात् तस्यैव पूर्वमुखाबादतएवाक्षर. • एमिदि।

·. श्य सादर अणुभाष्यम्। २६१ व्यावतकानुशब्द उक्तः। एतेन नित्यलेन शरणाभावादर: शब्देन जीवएवोच्यते नत पुरुषोत्तमाधिष्ठानभूती जीवातीत इति निरस्त । यं माप्य न निवन्त इति वाक्याज्जीवे तथा- त्वामभवात् नित्यमुक्तावापत्त्या मास्ववैफल्यापरीक्ष। इतएक नानमार्गियां तत्मातिरेव मुक्तिरिति जेयं । ततोऽनिहत्तेः । पुरुषः स परः पार्थ इत्यनेनाचरात्परस्य स्वस्थ भक्त्ये कलभ्यत्व- मुक । तेन ज्ञानमार्गीयाणं न पुरुषोत्तमप्राप्तिरिति सिई । यस्यान्तःस्थानीत्यनेन परस्य लक्षणमुक्त। तच मुसादिप्रसङ्गे श्रीगोकुलेश्वरे स्पष्टमुच्यते । तेनाक्षरोपासकानां न पुरुषोत्त- मोपासकावं तद्विषयकवणादेरभावादिति भावः । अव्यक्तो- इधर इत्यु कस्तमाहुः परमां गतिमितिवाक्यात्म याति परमा गतिमित्यवाक्षरमेव यातीत्यर्थो यः । किञ्च । तैत्तिरीयोप- निषत्सु पयते । यमिनिदं सच्च विचति सचे यस्मिन् देवा अधिविश्व निषेदु । तदेव भूतं तदु भव्यमा प्रदं तदत्तरे परमे व्योमन् ॥ येनातं खच दिवग्रहों च येनादिलस्तपति तेजसा भाजसा च । थमन्तःसमुद्रे कवयो वयन्ति यदचरे परमे प्रजा इति । पत्राचरात्मकत्वेन बरामकादाकाशात् परमे व्योनि भलानां हृदयाकाश इति यावत् तत्र प्रकाशमानमित्यर्थात् । * समुद्र कवय रति ख ।

·२१२ अणुभाष्यम् । [श्य पधारस्य अतएव ब्रह्मविदाप्नोति परमित्युपक्रम्य सत्यं धानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं. गुहाया परमे व्योमनित्येतदुपनिषत्खेत पद्यते । यदक्षरे परमे प्रजा इति पदमवयन्तीत्यनेन सम्ब- ध्यते । एतेनातरस्य पुरुषोत्तमाधिठानव निधीयते । इतोऽप्य- घरातीतः पुरुषोत्तम इत्यवगम्यते। अत्र प्रजापदात् व्यापि वैकुण्ठामकोलोकोऽक्षरपदेनोयत इत्यवगम्यते । अतएव न यत्र मायेत्यादिना श्रीभागवते तत्खरूपमुद्यते । एव सति सामान्य भगवतिभूतिरूपत्व तद्रावस्तस्य पुरुपोत्तमस्य भाव सत्तीत- रीत्या तत स्थितिरिति यावत्। ताभ्यां हेतुभ्यां तथेत्य प्योंजेयः। इयदामननात् ॥ ३॥ ननु ससारनिष्ट च्यानन्दाविर्भावयोरविगे पादधरे ब्रह्मणि लये पुरुषोत्तमे प्रवेशात न्यूनतोली को हेतुरित्याकाहायामाह। इयदिति परिमाणवचन तम्य श्रुतौ कथनादित्यर्थः । अवेद शेय। तैत्तिरीयोपनिषत्सु सैपानन्दम्य मीमांसा भवतीत्युपक्रम्य मानुपमानन्दमेकं गणयित्वा तस्मादुत्तरोत्तरं शतगुणमानन्द गन्धर्बानारभ्य प्रजापतिपयन्तस्योकोच्यते । ते* शतं प्रना- पतेरानन्दा । स एको ब्रह्मण श्रामन्द इति। एव सतीयन् । एतापदित्यचरानन्दम्य सावधित्वेन शुतो कथनादानन्दमयत्वेन निरवध्यानन्दात्मकत्वम्य पुरुषोत्तमे कथनात् थोतिरिति । . .तमिति ख। +पानन्द दिख। + एवं अप्ति यत् नि । ६साधिकन्दन तिम् ।

·श्य पाद] 'अणुभाष्यम् । अन्तरा भूतग्रामवत् खात्मनः ॥ ३५ ॥ अथ ज्ञानमार्गे यथा स्वात्मत्वेन ब्रह्मणी ज्ञान तथा भक्ति- मार्गेऽपि भक्त्या पुरुषोत्तमज्ञाने स्वामत्वेन पुरुषोत्तमज्ञानं भवति न वेति विचार्यते। सान्तरलेन श्रुतौ कथनात् तद्भव- तीति पूर्खः पचः। नथालेऽपि सर्वस्य वशी सर्वस्येमान इत्यादि शुतिभिरेवमेव जान नतु तथेति सिद्धान्तः। अत्र तथाज्ञाना- भावस्थावश्यकत्वार्थ' विपरीत बाधकमाह। पूर्वस्मिन् सूत्रे 'ब्रह्मानन्दाजनानन्द स्याधिक्यं निरूपितं स तु भगवछत्तता- वधायकोऽधय प्रभुणा न सम्माद्यते। खामत्वेन भानच भजना. नन्दान्तरायरूपं यद्येतत्सम्पादयेत् तं न दद्यादग्रेऽन्यथाभावा- दतः खात्मत्वेन जान मक्तिमार्गीयस्य न सम्भवतीत्याशयेनाह । अन्तरा खात्मन इति। भगवता भक्तिमार्गे * खोयत्वेनाङ्गोकतो य पामा जीवस्तस्य यदात्मलेन जानं वजनानन्दानुमके জল ঘৰঘৰফামিনি মাননা নাম লীই । নৱ মশা- द्यत इत्यर्थ.) तत्सम्पादनस्य सर्वथैवासम्भावित होनत्वच ज्ञापयित दृष्टान्तमाह। भूतग्रामपदित्ति । उत्तभनास्य विग्र- होऽप्यलोकिक इति तच लौकिको भूतगामो न सम्भवति हीन- खात् तथेत्यर्थः । अथवा लौकिको भूतगामः स्त्रीपुत्र पवादिः ब्रह्मानन्दानुभवे वाधकस्तथा भजनानन्दानुभवे खात्मत्वेन भगवज्ञानमित्यर्षः। - भकिरिति स पुती नास्ति। 7 भगवना तारति ख। २ असम्भवितत्वमिति स ।

·२६४ अणुभाष्यम्। [श्व अध्यायस्थ अन्यथाभेदानुपपत्तिरिति चेन्नोप- देशान्तरवत् ॥ २६ ॥ ननु भनेव युद्धवादिषु ज्ञानोपदेशः श्रूयते । स चाम- ब्रह्माभेदजानफलक इत्यात्मत्वेन ज्ञानाभावे तदभेदोपदेशानुप- पत्तिः स्यादिति तन्मन्तव्य मेवेवं सति भक्रिमार्गात् धानमार्ग- स्योत्कर्षय सिद्धातीत्याशय परिहरति। उपदेशान्तरवदिति । न यवाभेदनानायोपदेशः किन्तु यथाग्रिमवर्गापवर्गीय पारतोकिकानन्दफलकालौकिके कम्मण्यधिकाररूपसंस्कारार्थ गायत्र्युपदेशः क्रियते तसंस्कारसंस्कृतं तच्छरीरादिकमपि भूतादिभिरपि नोपहतं भवति । यथा वा योगोपदेशसंग संस्कृ- तस्य वपुरन्यादिभितीपहन्यते तथा प्रकृते मलिभावस्य रसा- मकत्वेन संयोगविप्रयोगभावात्मकत्वात् हितीयस्य प्रलयानला- दतिकरालत्वेन कदाचित् नहायोदये तेन भक्तवपुरादेस्तिरोधाने- ऽग्रिमभजनानन्दानुभवपतिबन्धः स्यादिति तवियत्त्यर्थ जानोप. देशसंस्कार संस्कृतं तहपुरादिकं भगवता क्रियते न वात्माभेद. ज्ञानं भगवतोऽभिप्रेतमित्यर्थः। अन्यथोपदेशानन्तरं वदरों गच्छन् विदुरं प्रतीहागतोऽई विरहातुरामेति न वदेदेवमेवा- न्येष्वपि भक्तेषु भयं । प्रनोपदेशान्तरपदं प्रस्तुतोपदेशभित्र- मुपदेशमाहेति प्रस्तुतस्य तस्यान्यस्याभावाभेदपदेनाभेदोप- देश एवोच्यते । एतेन भगवान् स्वीयानां भक्तिभावप्रतिबन्ध- निरासायद * सर्व करोतीति ज्ञापितं भवति । • निरासादति संत ·३५ पादः] अणुभाष्यम् । २८५ J अथवोपदेशान्तरवदित्यस्यायमर्थः । शरीराध्यासवत- মিলান ননু মীবিবিয়ংইমী গানধারী অধ্যা क्रियते तेन शरीरादायामवुद्या यः नेहादिः सोपगच्छति तथाच सर्वेषामालनोहामा य आमनि तिष्ठनित्यादि अति- सिहो जीवामनोऽप्यामा पुण्योत्तम इति वोध्यते । तेन पुर. पोत्तम निरुपधिः स्नेहस्तत्सम्बन्धित्वेनामनि स सिहाति। पवम्येषं भावः पूर्वमध्यासीदेव तथापि सहनस्य भास्त्रार्थ- घन ज्ञानेऽतिप्रमोदी दान्यं च भवतीति तथा। नैतावता जीवा- भेद आयाति । अये जीवनसम्पत्तिरेवोपदेशकार्य्य' । नतु तेन पूर्वभावोयमईः सम्भवतीति सारं। तेन ज्ञाने सा- धिक्यं मन्यानाय भलिवलप्रदर्शनच सिधाति । व्यतिहारो विशिंपन्ति होतरवत् ॥ ३७॥ ननु तद्योऽहं सोऽसौ योऽसौ सोऽहमित्यैतरेयक तैत्तिरीयके चाहममि ब्रह्माहमस्मीति पद्यते । अत्र मध्यम्यं ब्रह्मपदमुभ. यत्र सम्बध्यते । तेनाहच्या व्यतिहारोऽतो ब्रह्माभदा सिध्यति । तथा लीलामध्यपातिभक्तानामपि कृष्णोऽहमहं कृष्ण इति भाव उन्मेषथ । भूयतेऽतस्तदभेदज्ञानं भक्तिफल मिति पंफुल- मानं प्रतिवादिनं तवरूपं बोधयति । रसाम कामाले संयोगविप्रयोगामकत्वात् हितीयभावोद्रेके यथेतरेऽशुमलापा- दयो व्यभिचारिभाषामथातिविगाढ़भावेन तदभेदम्पतिरप्येकः । पतिप्रमौदा' भवतीति ख। यतिहारतो प्रभासद इति खं। +खयोति छ।

·+- अणुभाष्यम्। [श्य अध्यायस्थ स नतु* सार्वदिकस्तदा स्वामानं तवेन विशिंपन्ति तंञ्च खात्म. त्वेन सोऽत्र व्यतिहारपंदार्थ इत्यर्थः ।। 'चपरच उद्देश्यविधेयभावस्मत्तौ न छदैवज्ञानमस्तिं किन्तु भावनामांव भक्तानान्तु विरहभावे तदामकावमेवाखण्ई स्फुरति ये सत्तलीला खतः कुर्वन्त्येतद्यथातथा श्रीभागवतदशम स्कन्धविकृतौ प्रपक्षितमस्माभिः। : एवं सति मुख्यं यदेतज्ञानं तत् भक्तिभावकदेशव्यभिचारिभावेष्वेकतर इति सर्षपस्वर्णाचल- योरिव ज्ञानमत्योस्तारतम्य कथं वर्णनीयमिति भावः . सेव हि सत्यादयः ॥ ३८॥ अधेद विचार्यते । प्रामभक्तोः पुरुषस्य सत्यशमदमादयो विधीयन्ते न वेति फलोपकार्यन्तरण साधनत्वाच्छुडी सत्यामेव चित्ते भगवत्प्रादुर्भावसम्भवादिधौयन्त इति पूर्वः पक्षः। तार- शम्य ते न विधीयन्त प्रति मिदान्तः । तत्र हेतुमाह। हि यम्मा. डेगोः सैव भक्तिरेय सत्यादिसर्वसाधनरूपा । तस्यां सत्या. सत्यादयो ये जानमार्गे विहितत्वात् कटेन क्रियन्ते मुसक्षुभिस्ते भक्त इदि भगवत्प्रादुर्भावात् स्वतएव भवन्तीति न विधिमपेक्षन्त इत्यर्थः। कामादीतरच तत्र चायतनादिभ्यः ॥ २६ ॥ पूर्वसूचे शासीताखिलसाधनरूपत्वं भोगना । तदार्थिः मधुना मुशिप्रतिवन्धकत्वेन हे यत्वेनोकानां कामादीनामपि भग- • सपनाति छ। । येन तडौलामिति ख। + एका यथा श्रीभागवते इविखं ·'श्य पाद:] अणुभाष्यम् । . वलम्बावान्मुक्तिसांधकावमुच्यते । भक्तित विहिताऽविहिता चेति द्विविधा । माहात्यज्ञानयुर्तिवरत्वेन प्रभी निरुपधिसेहा- विसका विहिताऽन्यतोऽपासत्वात् कामाधुपाधिजा सात्वविहिता। एवमुभयविधाया अपि तया मुक्तिसाधकत्वमित्याह । इतरत्र विहितभक्तरिति शेषः । कामाद्युपाधिसहजरूपायों कामादोव मुक्तिसाधनमित्यर्थः। भगवति चित्तप्रवेशहेतुत्वात्। पा दिपदात् प्रत्तत्वसम्बन्धित्वादयः । स्नेहवाभावेऽम्यविहितत्वभगवहिपय- कत्वयोरविशेषात् देषादिरपि संसद्यते । तेन भगवरसम्बन्धमात्रस्य मोक्षसाधयात्वमुक्तं भवति ।। तत्र विहितभक्तावित्यर्थः । शास्त्रे सर्वथा हेयत्वेनीका हि हाः । सर्वनिवेदनपूर्वकं गृहेषु भग योवां कुर्वतां तदुपयोगित्वेन तेभ्य एष मुनिर्भवतीत्यर्थः । एतादृशाना रहा भगवट्टहा एवेनिज्ञापनायायतनपदं । तेषु तथाप्रयोगमायात् । आदिपदेन स्वोपुत्त्रपखादयः संग्रहन्त । एतेन जानादिमार्गदुत्कर्ष उक्तो भवति भाधमानामपि साध. कालाव। माहान्यज्ञानपूर्वकने । सत्येव भवेन झाने कामोऽपि सम्भवतीति ज्ञापनाय धकारः। अादरादलोपः॥४०॥ नगु नित्यानां वर्णाश्रमधर्माणां भगवदर्माणां चेककाले प्राप्तो युगपदुभयोः करणासम्भवात् अन्यतरवाधे प्राप्त कस्य- स्थान न कस्येति स्यात् संशयः। तर कर्मणां वस्खकाले विहि. तानामकारण प्रत्यवाय श्रवणादितरवातथाथवणादन्यदापि * कामापाधिभन्नेहरुपायामिति स। मामाभानपून येई इति ।

·२८८ अणुभाष्यम्। [श्य अध्यायस्य रातिसम्भवात् सायशासवेन तेवामेव वाधीयुमो न त निरव- कामानामिति पूर्वः पक्षस्तत्र सिद्धान्तमाह। प्रादरादिति । ब्रह्मयजमकरण तैत्तिरीयः पते प्रीमिति प्रतिपद्यत एतई यजुसयौं विद्या प्रत्येषा वागतत्परममचरन्तदेतघाग्युतमचो. अक्षरे परमे व्योमन्चस्मिन् देवा अधिविश्वे निपेदुय्यम्तन वेद किमचा करिष्यति यत्तहिदुम्नइमे समासत इति । पत्र सक्- सम्बन्धिलेन वर्णात्मके वस्तुतस्तु परमे व्योमारमक ऽचरे ब्रह्मण्यो। शारे वर्तमानं तनोकवेद प्रसिद्ध परं ब्रह्म यो न वेद स किमचा करिप्यतीत्यने तदजाने वेदाध्ययनस्य निष्फलत्वमुच्यते । एवं सति तदुतकम्म पोऽपि तथात्वमायाति । एतेन भक्त्या मामभिजानातीतिवाक्यात् परब्रह्मम्वरूपज्ञानं भक्त्येवेति भक्ताः सन्तः पुरुषोत्तमविदो ये तेपाय वेदाध्ययनादिकं फल मदं नान्येपामित्युक्त भवति। अतएव थीभागवतेऽप्युक्त रूपयोपि देव युमत्प्रसनविमुखा रह सहरन्ति । संसरन्तीति वा। अन्वये निदर्शनं ये इत् ईखरत्वेन तत् पूानं परं बध विदुम्त एमे भक्ताः सापेक्षया सम्यक्मकारेण भगवन्निकटे यौगोकुल- वैकुण्ठादिष्वासते तेनान्येषां सम्यगसत्त्वमर्थाचितं भवति । पुर स्थितार्घषाचीदम्भन्दप्रयोगे या चान्येपामसत्तुलावं श्रुतेरभि- . परमयोमात्मकै रसिप। .1 यीन वेद किएषा करिष्यतीति छ। ये इतिछ। पासत सौति सुं। पर शितार्थबापीति ।

·श्य पाद । अणुभाष्यम्। २९६ मतमिति ज्ञायते। शाखायामपि तमस्तोतारः पूर्य यथा विदन् कृतस्य गर्भ जनुषा यिपतन श्रास्य जानन्तो नामचिहिविक्त. न महस्ते विणो सुमतिं भजामह इत्यागभिरन्येभ्यो धर्मेभ्यः सकामागवधर्मवादरः श्रूयत इति तेपामलोप एवेत्यर्थः । एतेनाकर पि प्रत्यवायययणादित्यादि यदुक्तं तदपि प्रत्युक्त वैदि- तव्यम् । करणेऽपि वैयर्थात् तदपरीहारात् । एवं सति यद. करणे प्रत्यवायकथनं तेन तम्मादवका प्राध्य गौणकालेऽप्य- करी तथेति तस्याशय इति ज्ञायते। नन्वेवतात्पर्यकत्व 'श्रुतेस्पनयनादिवत् कमलपयोगित्वं भकितत्ज्ञानयोः स्यादिति कमेण एव प्राधान्य नत भक्तः । सिधातीत्यायम भक्तितन- ज्ञानावश्यकत्वबोधकातितात्पर्यमाह । उपस्थितेऽतस्तवचनात् ॥ ४१॥ तयोर्युगपत्करणेऽनुपस्थितेऽपि यदि पृथ्वं भगवडमकरण. मुच्येत तदा त्वदुक्क स्थावत्वेवं किन्तूभयोऽयंगपत्करण उपस्थिते बलाबल विचारे कियमा पेऽत श्रादराडेतोस्त इचनाद्भगवदम्माण बलवत्त्वेनालोपवचनान कङ्गित्व तेषां सिद्धातीत्यर्थः । तनिरिणानियमस्तद्दष्टः पृथगध्यप्रतिबन्धः फलं ॥४२॥ अर्थदं विधाये । पुरुषोत्तमषिदः कम्मे कर्तव्य नवैति । . उपनयनादिकमोपयोगिलभितिस। + भया इति च । प्रवीधक रति ख। किमयोगिति ।

·अणुभाष्यम्। । घायल रात्र मार्गबयफनामक तस्मिन् सम्पत्रे पुनस्तथ पनोऽपुरुषार्थम्म फरणमप्रयोजझमिति न कर्तव्य मवेति पूर्वः पध+मात्र सिद्धान्त- मा। तविरिपत्यादिना । प्रदमाफूतं । भक्तिमार्ग हि मर्यादापुष्टिभेटेनास्ति दैविध्यं । तत्र मयादायां पुटी नागम्य न कमकरण सम्भवति । प्रतएव तशिरीयकोपनिमा पद्यते । प्रानन्द प्राणो विहान बिभेति कुतयनेति । एतं च वाव न तपशि झिमहए साध नाकरवं किमइं पापमकरवमितीति । श्रूयते चोभयविधानामपि कम्भकरणं प्रमरोपोइवपाण्डवादीना। एवं सत्युभयविधानां मध्ये मम कमफरपे मभोरियाम्तोति यो निसरयति स करोति य एतदिपरीतं स न करोति यया एक जड़ादिः । एतबिरिय भगवदधीनोऽतो भक्तेष्वपि तनिर्धार. पानियमोऽतः काम कर्तव्यमेवातविहारपलाधुनि कानां । एवं सतीच्छाजानवता तत्सन्देहयता घ कम कर्तव्यमिति सिद्ध। तवीभयोः फलं वदनादायायस्याह । तदृष्टः। तरया भगयदि. छाया दृष्टिानं यम्य स तथा तस्य जीवकृतकम्म फलात् पृथग- भिन्नमीश्वरातकम्मणो यत् फलं वेदमादारता लोकसंपदय तत् फलमित्यर्थः । हि शब्देन सक्ताः कम्मण्य विहांसो यथा कुर्वन्ति भारत । कुयाहिहांस्तथामाथिकोपुलॊकसंग्रई -/ इति भगवहाकारूपोधपत्तिः सूचिता। द्वितीयस्य मध्यमा. .करपमोजक्षमिप्ति स । + पूर्वपच प्रतिस। पनवा तिस। इसरिपरीति ·३य याद अणुभाष्यम् । থিলা জাঙ্গাবিসনিননিমালিন নাৱাপ্লি प्रतिबन्धः स्यात् तबित्तिस्त नुकतकम्मणः फल मित्यर्थः । अथवा पूर्वसूत्राभ्यां भगवर्मातेरावश्यकत्वमुक्त । सम्बामभाववतो न ज्ञानं न च वैराग्य प्रायः यो भवेदिहेति भगवचनाविध. थाभावादसम्भवान कम्मज्ञान योर्विहितमतय करणं न सम्भव- तोति तस्य किं फल मित्याकानापूरणाय तदनवदति। तनि- औरणेत्यादिना। तस्मिन् धम्मिण्येव न त धर्मेबपि दृधिर्यस्य स तथा । दृष्टिपदेन ज्ञानमावमुच्यते । नान्यविषयकदर्शनथव- पादिशानाभाव उतो भवति । एतादृशस्य प्रभुसङ्गममात्रमपे- चितं । तत्र भगवदुक्त स्त्रसङ्गमावधिकस्य भक्तस्य सङ्गमसमय- निर्धारो भवति। मतादृशस्य तस्य स नेति निर्धारणानियमः । एतेन फलमानः मागवखोता भवति । फलस्वरूपमा पृथक फलमिति। अस्यानिवेचनीयत्वादनुभवैकवेद्यवान्मोक्षान्तं यत् फलं शास्ने उक्त तस्मानिमित्युक्तं । पन्यत्र हि धर्माण साधनात्व'। यत्र फलमेव साधनं तरफल स्यानिर्वाच्यता युक्ती वैति हि शन्दे नाह । ज्ञानमोक्षादिना तद्भावाप्रतिबन्धश्च फल- मित्यर्थः। मासशियमेतत् सूर्व । प्रदानवदेव तदुक्तं ॥३॥ अथेदं विचार्यते । सर्वात्मभावो विहितकन्यज्ञानभतिसाध्यो न येति। तव पुराणे तस्मात् त्वसदषोत्रज्येन्यु पक्रम्य । विधारणानिय रनिस। + एपडीति ख। समावमुइवेन्यु पक्रयेति स ।

·३०२ अणुभाष्यम्। [श्य ध्यध्यायस्थ मामेकमेव शरणमामानं सर्चदेहिनां । याहि सर्वात्मभावेन यास्यसे धकुतोभयं । इति वाक्ये मुक्त्यामकाकुतोभयसाधनरूपशरए गमने प्रकारत्वेन सब्बात्मभावस्य कथनेन स्वप्रयत्नमाध्यत्वं गम्यतेऽतः साधनसाध्य इति पूर्वः पधः । तत्र सिदान्तं वक्तु तदुप. देशस्तरूपमाह। प्रदानवदिति। यद्ययं साधनोपदेशः स्यात् स्यात्तदा साधनत्वेन सर्वात्मभावेन शरणप्राप्तः स्वक्षति साध्यत्वं । नत्वेवं । किन्तु तदुक्तं भगवदुक्तं प्रदानवत् । प्रकटं दानं प्रदान. मिति यावत् । तहदेवेत्यर्थः। वरेण हि वकत्यमाध्यमपि सिका. तीति तथा संसारभयादिनापि भरणाप्तियति । तत्र न तस्याः पुरुषार्थत्व किन्तु तबितेरेव । प्रक्षतेऽपि सीमभावे खरूपमाप्तिविलम्बासहिष्णुवेनात्यातौ स्वरूपातिरित्तास्फा तद्भावस्वाभाव्येन गुणगानादिसाधनेषु तेष्वप्यपातो स्वायक्यत्वं ज्ञात्वा प्रभुमेव शरणं गच्छत्येतच न वसतिसाध्यमिति सक्तं प्रदानवदिति । भक्त स्पेशितोऽर्थो हि वरो भवति । सर्वात्मभाव- स्थानुभवेकवेद्यत्वेन पूर्वमज्ञानेनेप्सितवासम्भवेऽपि स्वत एव रुपया दानमितिवदित्युक्तं । अथषा सर्वात्मभावेन मां याहीति सम्बन्धः । यहा प्रदानवदित्यस्य पूर्ववदेव ध्याततिः। तत्र साधनासाध्यत्वे प्रमाणमाह । तदुक्तमिति । नायमामा प्रयच. नेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन। यमवैध वृणुते तेन . साध्यत्वेनेति वं। +वरदानमिति यावदिति खं। मनुसंहारेति सु। नामत इति ।

·श्य पादः अणुभाष्यम्। लभ्य इति श्रुत्या वरणासिरितसाधनाप्राप्यत्वमुच्यत दति तत्तवेत्यर्थः। भगवटुक्ताकुतोभयपदस्य न मुक्तिरर्थः किन्तु यतो वाच इत्यादिनाऽनन्दस्य स्वरूपमुकाशानन्दं ब्रह्मणो विद्वान विभेति कुतथनेति श्रुत्युक्तं यत् पूक्तिरसात्मकपुरुषो- त्तमभजनानन्दानुभवोत्तरकालीनमकुतोभयं तदर्थः। लिङ्गभूयम्बात् तद्धि वलौयस्तदपि ॥ १४ ॥ ननु प्रतिबन्धकाकालादृष्टादिसावेपि वरणकार्य स्वादुत तनिहत्ताविति संपये प्रतिबन्धकामावस्य सव्वत्र हेतुत्वात् ননিৰ নর্থনি যুব বিষাক্ত। লিলি। सामोपनिषत्स. नवमे प्रपाठके सनत्कुमारनारदमवादे प्रथ- मतएव मुख्या ब्रह्मविद्योपदेशाी न भवतीति ज्ञावा सनत्- कुमारी नारदाधिकारश्च जातुं यदेत्य तेन मोपसौदेत्युक्तो नारदः स्वविदिताबेदादिसर्पदेवजनविद्यां तमत्वा सोऽहं भगवो। मन्चविदेवासोति स्वाधिकारमुत्ताह नात्मविच्छ्रतए लेव मे भगवशेभ्यस्तरति शोकमामविदिति सोऽहं भगवः शोचामि तं मा भगवान् शोकस्य पारन्तारयलिति नारदेनोक्तः सनत्कुमारः पूर्वमात् पूर्वस्मात् भूयोवदेति पटः। भूय:पद- माधिक्यार्थकं । नामवामनःसंकल्प चित्तध्यानविनानवलाबाप- জমাদামামা बझन्वेनोपासनाविषयवेनीला . . भगवदुकान का इति । t भगवति । रामनवास रतिर। पावायकराकासमरामासन तिस।

·३०४ अणभाष्यम्। [श्य व्यध्यायस्य माणोपासकस्यातिवादित्व सत्यवादित्वेनोवा जिशासितव्य. वेन सत्यविज्ञानमतिश्रद्धानिठारुतिसुखानि पूर्वपूर्वकारण- स्वेनोत्तरोत्तरायुका सुखस्वरूपा जिज्ञासायामाह यो व भृमा तत्सुखमिति। भूयः स्वरूपजिज्ञासायामाइ यत्र नान्यत् पश्यति नान्यकृणोति नान्यहिजानाति स भूमेति । एतेन सर्वा- रमभावस्वरूपमेयोक्तं भवति । तव विरहभावेऽतिविगाढ़भावन सर्च व तदेव स्फुरतीति स एवाधम्तादित्यादिनोखा कदाचित स्वस्मिन्नेव भगवत्वस्फ तिरपि भवतीत्यथाहद्वारादेश इत्यादिना सामझा एतेषां व्यभिचारिभावत्वेगानियतत्व जापयितु पुनः सर्वत्र भगय मम्फतिमाह पथात पास्मादेश इत्यादिना । ततः भयोगभावे सति पूर्वभावेन सर्वोपमहिना समाणादिसर्च- शिरोधानेनापिमलीलानुपयोगिल' न शनीयं यतो भगवत एप सर्वसम्मत्तिरियामयेन तस्य हया एतस्यैवं पश्यत इत्युप. फम्याव्मन एवेदए भर्वमित्यनावान् । ततः सोकस्तडावस्वरूप. गतम्य मूलकारणमाहाहारः शुडा वित्यादिना। पोपको हाहारमाय मदोपत्वे तु न किञ्चिरिमयति । एव सति भगवदतिरिक्त पतो निर्दोपत्वामावादगवानेय चेत् माप- पोपको भवेत् सदा मर्च मम्मयते स च सर्वाग्मभावे सत्येस भपति म प तथा तेन प्रकारेत्यर्थः तदरणं विना न भवति । माप- ·। ३य पाद:] अणुभाष्यम् । तचोक्त कार्यानुमैयमिति वरणलिङ्गं सर्वात्मभावस्तस्यैव भूयस्त्वात् सर्वतोऽधिकत्वात् तत् वरणमेव सर्वतः कालादेवलीय इत्यर्थः । यलिङ्गमेव सर्वतोऽधिकं तस्य तयावे किं वाच्यमिति कैम- तिकन्यायोऽपि सूचित । घानमार्गीयज्ञानेन प्रतिबन्धमझाया- माह तदपीति । उक्त मिति शेषः । अन्तरा भूतग्रामवत् खात्मन इति सूवेण तच्ची पपादितममाभिः । पूचविकल्पः प्रकरणात् स्यात् क्रिया मानसवत् ॥ ४५॥ प्रवाह नात्र वरणलिङ्गभूयस्व निरूप्यते किन्वा. मजानप्रकारविशेषएव । तथाहि । पूर्वम पाठके आत्मना सहा- भेदः सर्वस्य निरूपितः खेतकेतूपाख्यानेन । अग्रिम च सोऽहं भगवो मन्त्र विदेवास्मि नामविदित्यादिना नारदस्यामजिजा- सैवोक्ता। एवं सति उत्तरमपि तहिषयकमेव भवितुमर्ह त्यत मात्मप्रकरणत्वादुभयोः प्रपाठकयोः पूर्व स्मिन् यदभेद उक्तस्तस्यैव खरूपमात्मन एवेदए सर्वमित्यन्तेनोमिति यूालमकार- दन्येन प्रकारेगामाभेद एव सर्वस्यीक्त इति । तदेवा । पूर्वस्य पूर्वप्रपाठकोशात्माभेदज्ञानस्य विकल्प. प्रकारभेद एवाग्रेऽपि निरूप्यते। तत्रोपपत्तिमाह प्रकरणादिति। एतत्पपादितं । पत्र सिद्धान्न सम्मतमेव दृष्टान्तमाह। तदयसंवादार्थ-क्रिया मानसदिति । यथा पूजनप्रकरणे वाह्यं तक्रियारूपमुचत * पूर्वानपकारे गाम्मभिद इति म्मु ! + मिडानिमगारमेवेति स ।

·अणुभाथ्यम्। [य अध्यायन्य पान्तरन्तु मनोव्यापारम्प मुच्यते । न येतायतान्यतरस तद्- भिन्नत्व वक्तुं शक्यं प्रकरणाभेदात तघेहापौत्यर्थः । अतिदेशाच॥४॥ नामरूपामक हि जगत् तत्पूर्व मश्वशब्देनानूध तम्मिन् ब्रह्माभेदो निरूपितोऽग्रेत्वृगादि विद्या मनूध नामा मकब्रह्मत्वं तपादिश्यत नामैवतनामोपाखेति। इतोऽपि हेतोजानप्रकार- भेदएवाये निरूप्यत इत्यर्थः । विद्येव तु निद्धारणात् ॥ ४॥ तु मदः पूर्वपक्षं व्यायर्त्तयति। यदु हा सनत्कुमारनारदर्भवादे मात्मज्ञानप्रकारविओपएव निरूप्यत इति तम किन्तु विद्यैव निरूप्यत इति । अत्रेदमाकूतं । नायमात्मेति अतिरितरसाधन. निषेधपूर्वकं वरणस्य साधनत्व मुक्का बतलभ्यत्वे हेतुत्वं वदन्वरण- विषयमप्याह सम्यप पामा हणते तनु स्वामिति । तस्य हत. स्यात्मन एप भगवानात्माऽतएव तत्तनूरूपः स जीवात्मा । तहर. पस्यावश्यकन्यज्ञापनाय स्वामिति । सर्बो हि खेकीयान्तनु- मामीयत्वेनात्मत्वेन च वृणुते । तदिशिष्ट एव भोगान् भुंक्त । प्रतएव तैत्तिरीयकोपनियत्वपि बनविदाप्रीति परमिति सामान्यतो ब्रह्मविदः परब्रह्मप्राप्तिमुत्वाऽग्रिमा विशेषतो वदन् .काभेदादिति। जनपूर्वकमिति छ। पता अगादिविद्या रनिए। पतिदिप्यते इति । कामीयवनाने पनि ·२५ मादा अणुभाष्यम् । सत्य ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति परब्रह्मस्वरूपमुक्ता यो वेद निहित गुहायां परमै व्योमन् । सोऽश्रुते सर्बान कामान् सह ब्रह्मणा विपथितेत्युक्तं । एतद्यथातथानन्दमयाधिकरणे अपधित- ममाभिः। किञ्च । पुरुषोत्तमलामहेतुभूतं त भक्तिमार्गे यहरणं खोयत्वेनाङ्गोकाररूपन्तदेव न त्वन्याममपौति ज्ञापनागणे वदति नावमामा बलहीनेन लभ्य इति । वलकार्य हि प्रभु- वगोकरपा तच्चाई भक्तपराधीनः। वशे कुर्वन्ति मां भक्त्या इत्यादिवाक्ये भै त्येवेति बलमब्देन भक्तिरुच्यते । अन्यथा पूर्व- बाम्य एवेतरनिषेधस्य कृतत्वात पुनलाभावनिषेध* न कुर्यात् । वरणमात्रस्य तत्वमुखा बलस्य तथात्वं न यदेत् । एतादृशस्य हदि भगवत्प्राकथं भवतीत्याह । एतैरुपायर्यतते यस विद्वांस्त- खेप मामा विमते ब्रह्मधामेति । अस्यायस्वेष आमात्मनोऽप्याला- पुरापोत्तमो ब्रह्म अक्षरबद्रात्मक धाम विभत इति । धामपद पुरुषोत्तम त्याच ब्रह्मास स्थानमिति नापनार्थ मुत्तमन्यथा न वदेत् । तेन तद्धदये स्व स्थानमाविभावयखा स्वयं तत्र प्रकटौभवतीति जाप्यते । पवते श्वेतकेतूपाण्याने परोक्षवादेन ब्रह्मामे दबोधनेन पुरुषोत्तमाधिष्ठानत्व योग्यता प्राप्यते । अग्रेत न ह्येताववाधिष्ठानात्मकाराविर्भावो भवति पुरुषोत्तमस्य वा। तथा सति जानिनां सर्वेषां परमाप्तिः स्थावत्वेवं । भक्त्याद. मिषनमिशिखा । सपाच तिख। * धामपद पुरोम म्यारामि मान्ति। मायने रवि ·३०८ अणुभाध्यम्। १५ अध्याय म्य मेकया ग्राह्य इत्यादिवाक्ये. किन्तु भगयद नुग्रहेण भक्त सङ्गन च भक्ती सत्यामिति जापनाय भक्तएव तद्दोधाधिकारीत्यपि जापयितुं भक्तस्य नारदम्य भगवदावेगयुक्तस्य सनत्कुमारस्य च सम्बाद उक्त । तचात्मभन्दे म पुरुषोत्तम उच्यते । भक्तिमार्ग निरुपधिहविषयः स एव यन. । सत सर्वात्मभावकसमधि- गम्य इति सर्वात्मभावएव विद्यागन्दनीयते। परमकाठापन यदस्तु तदेव हि वेदान्तेषु मुख्यत्वेन प्रतिपाद्यमक्षरब्रह्मादिकं त हिभूतिरूपत्वेन तदुपयोगित्वेन मध्यमाधिकारिफलत्वेन च प्रतिपाद्यते। तेन तत्र विद्याशन्दप्रयोग प्रौपचारिक: सर्वाम- भावएव मुख्यः युक्तञ्चैतदक्षरविषयिया विद्याथाः सकाशात् तत उत्तमविषयिण्यासस्या उत्तमत्वं । एवं सति पूर्व प्रपाठ- कस्यातरमकरणलादुत्तरस्य पुरुषोत्तमप्रकरणत्वात् न त्वसिद्धि- थात उसन्यायेन विद्यैवाग्रिमप्रपाठके निरूप्यते न पुरातात्म- भानप्रकारविशेषः । अब हेतमाह निरिणादिति । मुखत्वेव विजिजासितव्यमित्युक्त्वा सुखस्वरूपमाह यो वै भृमा तत्सुखं बाल्ये सुखमस्ति भूमैव सुखं भूमावेव विजिज्ञासितव्य इति । अक्षरपर्यन्तं गणितानन्दत्वात् पुरुषोत्तमस्यैवानन्दमयत्वेन ** . भक्तिमागे तु इति च। + प्रयोग सौपचारिक इति । रविषयिष्णा इति रु ! बोलमिहिरतिस। 'चपूज्दात इति । | स्तुवल इति कचित् हायने । पानन्दमरत नतिस्।

·३य पाद } असुभाष्यम् । निरवधिसुखामकत्वान स एव भमा तस्यैव विजिज्ञासितव्यलेन निरिणादित्यर्थः । भूमी लक्षणामय उच्यते यत्र नान्यत्पश्य- तीत्यादिना। यस्मिन् जाते सति नान्यत् पश्यतीत्यर्थः । तथा सति सर्वात्मभावयतः प्रभुदर्गने सत्यपि लीलोपयोगिवस्तु- दर्शनादिकमनुपपत्रमिति शद्वा तु तस्य हवा एतस्यैवं पश्यत एवं मन्बानस्यैवं विजानत शात्मनः माणा इत्यादिना निरस्ता वेदितव्या। तैः सह लीलां चिकीर्षतः प्रभुत एव सव सम्प- यते नतु भक्तसामर्थने ति मावेन तदुनोः । दर्शनाच्च ॥४॥ दृग्यते च सर्वामभाववतां भक्तानां व्रजसौमम्तिनीप्रभृतीनां पूर्व मितरविस्मृतिर्भगवत्पादिनाग्रे सर्वसामर्थमिति व्यासः खानुभव प्रमाणत्वेनाह । उकञ्च श्रीभागवते ताभिरेव । चित्त मुखेन भवतापहृतं ग्रहेषु यबिर्विभव्युत करावपि राय कृत्ये । पादौ पदं न चलतस्तवेत्यादिना । तेन ज्ञानशतिक्रियापतितिरोधानमुक्तं भवति । अग्रे तदा- विर्भावादिकं स्फुटमेव । ननु सनत्कुमारनारदसंवादात्मकं मां तमेकं * वाक्यं । तत्रोपक्रमे मन्त्र विदेवास्मि नात्मवित् श्रतएघेव मे भिगवद्दशे. भ्यस्तरति गोकमात्मविदिति सोऽहं भगवः गोचामोत्यादिना सात्मज्ञानम्यको कमादुपसंहारोऽपि तमादायैवोचितः प्रये • सम्बादामक वाक्य इति । + अमर्व में लिख , ·अणुभाष्यम्। {श्य अध्यायस्य चेदामपदानामौवरपरत्वं स्याहाक्यभेद उपक्रम विरोधय स्यात् तम्मादाक्यानुरोधात् पूर्वज्ञानप्रकार विशेषएवायमिति मन्तव्य- मित्यात उत्तरं पठति। श्रुत्यादिबलोयस्वाच्च न बाधः ॥ ४ ॥ नवं वाक्यानुरोधाहरपजा सर्वामभावलिङ्गभ्यस्त्व बाधि- तव्यं वाक्यापेक्षया श्रुतिलिङ्ग योवलीयस्त्वात् । एतहलोयस्त्वन्तु श्रुतिलिन वाक्यप्रकरणस्थानसमायानां समवाये परदौर्बल्या- मिति जेमिनोयसूत्रे सिई। प्रकन इतरसाधननिषेधपूर्वक यमेवेष हणमे तेन लभ्य सम्यैष पामा वृणुते तनुं स्वामिति श्रुतिधरणमावलभ्यत्वमाह । एतट्ये च नायमामा बलहीनेन सम्य इत्युपगम्यतैरुपायर्यतते यस विस्तिस्यैष पारमा विशते प्रधामेति शुतिः पयते । एतच्च विवि त निरिणादित्यत्र निरूपितं । अपरध । नामवित्तरति शोकमामविदिति नारदवाक्यानु. वादयोरामपदमुत्तममशात्मकत्वेन लिङ्गन पुरुषोत्तमपरमिति मायने स हि सर्वेभ्य उत्तमोऽसो मोत्यपास्यत्वेन सनत्कुमा. रोक्त प्रतिरूपं ततस्ततो भूयोऽतीत्यपृच्छत् । अन्ते सर्वाधिक त्वन मुखामशले न भूमानं शृवा तथा नापयत् किन्तु तमा- प्यर्थ मत्यात्तो कस्मिन् पतिठित इत्यपृच्छत् । तदा सर्वा.

·भग- श्य मा] अणुभाष्यम् । मभाववखेव प्रतिष्ठित इत्याशयेन सर्वात्मभावलिशाम के भावं स एवाधस्तादित्यादिनीतवान् । नत्वेतया शुत्या न सर्वात्मभावलिङ्गात्मको भाव उच्यते किन्तु व्यापकत्वेन सर्वरूप- वन स्वभिन्नाधिकरणाभावादन्यवाप्रतिष्ठितत्वमेवोच्चत इयत उत्तरं पठति । अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपृथक्वत् दृयश्च तदुक्तं ॥ ५॥ भूमस्वरूपं श्रुत्वा स भगवः कमिन् प्रतिष्ठित इति प्रश्ने खे महिनौत्युचरं । तदर्थस्तु स्त्रीयत्वेन हते भक्ते यो महिमरूपः सर्वात्मभावस्तस्मिविति। स्वरूपात्मके महिनौति वा । वदात्मकत्वात् सर्वात्मभावस्य । तदितरस्य साक्षात् पुरुषोत्तमा. भापकत्वात् अस्यैव तत्मापकत्वात् परमकाष्ठापनमहित्वरूपोऽय- मेव भाप इति महिमभन्देनोचने । स त विमयोगभावोदये सत्येव सम्यक्चातो भवति व्यभिचारिभावैः ते बनियतवभावा इति नापयितुं त्रिविधाः स पपाधस्तादित्यादिनामवेदए. सर्वमित्यन्तेन निरूप्य भूमप्रतिष्ठाधिकरणाने यदुत्तरितंक स्ने महिनोति तमेवानुवाति स वा एष इत्यनेन। तच्छब्दस्य पूर्वपरामर्थित्वात् । एवं सति त्वदुक्तमन्यत्राप्रतिष्ठितत्त्वञ्चेदिह प्रतिपाय' स्यात्तदोतरीत्यानुबन्ध न कुर्यादहद्वारादेशादि. मथ न कुर्यादुक्तप्रश्नोत्तरं स्वान्यवस्वभावान कापौर व वद. समादस्मदुतएव मार्गोऽनुसतव्यः । प्रादिपदात् विविधा ये भावा छतास्तेषामपि स्वरूपमेवं पश्यन्वं मन्नान एम विज्ञान- । •पतामिति । -- ·अणुभाष्यम्। दिय व्यध्यायस्य चेदात्मपदानामौरपरत्व स्याहाक्यभेद उपकमविरोधय स्यात् तम्मादाक्यानुरोधात् पूर्वज्ञानप्रकारविशेषएवायमिति मन्तव्य- मित्यात उत्तरं पठति । श्रुत्यादिबलीयस्त्वाच्च न बाधः ॥ ४ ॥ नैवं वाक्यानुरोधाहरग्गजासमभावलिङ्गभ्यस्व बाधि- तव्यं वाक्यापेक्षया तिलिङ्ग योबलीयस्त्वात् । एतहलोयस्वन्तु अतिलिङ्गवाक्यमकरणस्थानसमाख्यानां समवाये परदौर्बल्या- मिति जैमिनोयसूत्रे सिई'। प्रसन इतरसाधननिषेधपूर्वक यमेवेय पणुसे तेन लभ्यतम्येष पात्मा तृणते तवं स्वामिति ऐतिवरणमात्रलभ्यत्वमा । एतदने च नायमामा बलहीनेन लम्य इत्युपक्रम्वैतरुपायर्यतते यस्तु विज्ञास्तस्यैष पामा विश्ते प्रधामेति तिः पश्यते । एतच विवि त निरिणादित्यत्र निरूपित। अपरच । नामवित्तरति शोकमामविदिति नारदवाक्यानु. वादयोरामपदमुत्तममनामकत्वेन लिनेन पुरुषोत्तमपरमिति शायते स हि सर्वेभ्य उत्तमोऽतो ब्रह्मोत्यपास्यत्वेन सनत्कुमा. रोक्तं प्रतिरूपं ततस्ततो भूयोऽस्तोत्यपछत् । अन्त सर्वाधिक त्वेन सुखासकलेन भूमानं शुत्वा तथा नापृच्छत् किन्तु ता. स्वयंमत्यात? कस्मिन् प्रतिष्ठित इत्यपृच्छत् । तदा सर्वा.

·श्य पादः अणुभाष्यम्। मभाववत्व प्रतिष्ठित इत्याशयेन सर्वात्मभावलिङ्गात्मक भावं स एवाधस्तादित्यादिनीक्तवान् । नतया श्रुत्या न सर्वात्मभावलिङ्गात्मको भाव उच्यते किन्तु व्यापकत्वेन सर्वरूप- त्वेन स्वभिम्नाधिकरणाभावादन्यत्राप्रतिष्ठितत्वमेवोचत दूत्यत उत्तर पठति। अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपृथक्ववत् दृष्टश्च,तदुक्तं ॥ ५॥ भूमस्वरूपं शुखा स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति प्रश्ने स्वे महिनौत्युत्तरं। तदर्थस्तु स्त्रीयत्वेन वृते भतो यो महिमरूपः सारममावस्तमिनिति। वरूपामके महिनौति वा। भग. बदामकत्वात् सात्मभावय । तदितरस्य साक्षात पुरुषोत्तमा प्रापकत्वात् अस्यैव तत्प्रापकत्वात् परमकाष्ठापनमहिलरूपोऽय- मैव भाव इति महिमपन्देनोच्यते । स त विप्रयोगभावोदये सत्येव सम्यक् ज्ञातो भवति व्यभिचारिभावः ते त्वनियतम्वभावा इति ज्ञापयितु विविधाः स एवाधस्तादित्यादिनात्मे वेदए. सर्वमित्यन्तेन निरूप्य भूमप्रतिष्ठाधिकरणप्र यदुत्तरित स्खे महिनीति तमेवानुबभ्राति स वा एप इत्यनेन । तच्छब्दस्य पूर्वपरामर्थित्वात् । एवं सति त्वदुक्त मन्यवाप्रतिष्ठितत्वोदिह प्रतिपाय' स्यात्तदोसरीत्यानुबन्ध न कुर्यादहशारादेपादि. कञ्च न कुर्य्यादुक्तप्रश्रोत्तरं स्वान्ययस्वभावाब कापीत्वेष यदे- त्तम्मादम्मदुक्तएव मार्गोऽनुमतयः । श्रादिपदान विविधा ये भावा उत्तास्तेषामपि स्वरूप मेवं पश्यन्ने मन्वान एव विजाम. • ययामिति ।

·२१२ [२५ प्रधाग्य अणभाष्यम्। विति क्रमेण यविरुपितं तदुष्यते । पूर्व यतिपिंगाढमायन तदितरास्फूर्या तमेय सर्वय पश्यति । एतदेवोतमेवं पश्यनित्य- नेन । तराः किधिवाद्यानुसन्धानदारादेयो भवति मावहमेय सर्वतः स्वरुतिसामर्थन तं प्रकटोकरिष्य इशि मनुते करोति छ तथा। प्रसएपान्वेषण गुणगाने छते नाभिः एतदेयोलमेवं मन्वान इत्यनेन। ततो निरूपधिवेहविषयः पुरुषोत्तम भाग्न शब्देनोच्यत इति तदादेपो भवति । तदा पूर्वशसखसाधन- वैफल्य धानेनातिदन्ययुक्तमहजहज विविधभाववान् भवति तदे. तदुक्तमेषं विमाननित्यनेन अतएवोपसर्ग उक्तः। नतोऽसिदैन्ये. नाविर्भाव * सति या अवस्थास्ता निरूपिता पामरतिरिया- दिना । वामभन्दा पुरुषोत्तमवाचका प्रेयाः । अन्यथापचारि- कत्व स्यात् । मुख्य मन्भवति तस्यायुक्त्वात् । ननु सर्वामभावस्यापि मुक्तो पर्यवसानमुत नेति संशय- निरासाय दृष्टान्तमाह। प्रजान्तरपृथकवदिति । मुमसुमनप्य नेष्टदायत्वेन भगवहिषयिणे या पत्रा सा सोममायवदन- मजातः प्रजान्तरमित्युच्यते तच्च कम्मशानातदितरभक्तमनाभ्यः पार्थक्येन तदिटमेव साधयति यथा तथा सोमभाववती भत्तास्य यत्रकारिका भगवहिषयिणी प्रजा तमेव प्रकारं स भावः साधयति नान्यमिति न मुक्तो पर्यवसानमित्यर्थः । प्रत व्यासः स्वानुभवं प्रमाणवेनाइ। दृष्टयेति। उतभायवती मतम्य प्रभुम्नरूपदर्शनाद्यतिरिक्तफलाभावोऽम्माभिरेष दृष्ट इत्यर्थः । HAM ·- श्य पादः] अणुभाष्यम्। २१३ एतादृशा अनेक दृष्टा इति नैकस्य नाम ग्टहीतं । अघ गन्द- मपि प्रमाणमाह। तदुक्त मिति | भगवतेति शेषः । श्रीभाग- वते दुर्वाससंहप्रत्य भक्तपराधीन प्रन्युपक्रम्य व कुर्वन्ति मां भक्त्या सस्त्रियः सत्पतिं यथेति । योहि यशीलतः स तदिच्छानुरूपमेव करोत्यती न सायुज्यादिदानं किन्तु भज- नानन्ददानमेव । तेषां मुक्त्यनिच्छा तु ममेवया प्रतीतञ्च सालोक्यादिचतुष्टयं नेच्छन्ति मेयथा पूर्णः कुतोन्यत्कालविलुतं । वर्गापवमनरकेष्यपि तुल्यार्थदर्शिनः सालोक्य सार्टिसामीप्यसारूप्ये कत्वमयुत दीयमानं न यद्धन्ति विना मत्सेवनं जनाः। प्रत्यादि वाक्यसहस्तैर्निीयते । न सामान्यादप्युपलब्धेमृत्युवन्न हि लोकापत्तिः ॥५१॥ ननु नान्यत् पश्यतीत्यारभ्य सर्वस्य प्रपाठकस्य सर्वात्मभाव- निरूपकली शिरनुपपना अत एवामपदानां पुरुषोत्तमपरवी- तिथ। यतस्तस्य मुक्तावपि कामाभाव: प्रतिपाद्यतेऽत्र त तस्य सबै पु कामचारी भवतीति श्रुतिः पद्यते । एवं सति न तनिरू- पणमोहिया वायं तद्भाववतोऽप्यन्यकारवत्त्वमिति वा। हितो. यस्थोक्तप्रमाणपराइतलेनाापमएवाययणोय इति पूर्वपक्षं निर- स्मति ! नेति। तत्र हेतुमाह सामान्यादप्युपलब्धेरिति । तत्- समानधर्मयोगादपि तन्मयोगः शतायुपलभ्यतेऽनेकशेयतः प्रक- * पति वाच्य इति खं।

·[श्य यध्यायस्य २१४ अणुभाष्यम्। तेऽपि विविधानां लोकानां विविधसुखप्रधानत्वाशगवत्सम्बन्धिषु सर्वेषु सुरेषु कामचारी भवतीति सैरथाजेयः । ननु यथा- सूतएवार्थोऽस्तु तपाइ नहि लोकापत्तिरिति । सोमवत इति* प्रकरणात् नान्यत्पग्मतीत्वादिधम्मविशिष्ट स्यामनः प्राणादि- सर्चवतो लोकसम्बन्धी युक्तिमहोऽपि नेति ज्ञापनाय हि मदः । किच । एतदने न पश्मे मृत्यु पश्यतीति श्रुत्या यथा मृत्यु निषेधः क्रियते तयामन एवेदए सर्वमिति श्रुत्यैवकारणामाति- रिकव्यवच्छेदः क्रियत इति मृत्युवानोकोऽपि न सम्बदात इत्याह । मृत्युवदिति। तच रोगादीनामपि दर्भननिषेधे सत्यपि मृत्यो- रेख यविदर्शन मुक्तं तेन भनानां लोकान्तरसम्बन्धस्तत्तुन्द्र इति जायतेऽतएव नोतदुःखमिति दुःखसामान्यनिषेधोऽग्रे सतः। परेण च शब्दस्य तादिध्यं भूयस्वात् त्वनुबन्धः ॥५२॥ प्रत्र हेत्वन्तरमाहास्मिन्नेव श्रीके सबमाप्नोति सर्वंश इति परेप पदेन सदस्य अतिवाक्यस्य वामन एवेदर समिति यत् पूर्व। शुसिवाक्य तदिधतेव प्रतीयत इति न लोकसम्बन्धी वक्तुं शक्य इत्यर्थः । नन्वामन एवेदए सर्वमिति वाक्येनैवैतदर्थ- लाभे पुनस्तदुति!पितेति शहायो तव हेतुमाह । त भब्दः महानिरामे। भूयस्त्वाद्धेतोः उक्लेऽर्थे हेतूनां बाहुल्य तदा भवतीयाशयेनोकार्थस्यैव लोकनानुबन्धः कत इत्यर्थः। प्रथया भूयः पदमाधिक्यार्थक। तथाच स्वातसाधनसाधितफला- ·1 श्य पादः] अणुभाष्यम्। ३१५ पेक्षया खयमधम्य भगवता साधितफले निरवधिसत्कर्म इति सामनाय पुनः लोकेन तथेत्यर्थः । एक आत्मनः शरैर भावात् ॥ ३ ॥ उक्तोऽर्थे अत्यन्तरसम्मतिमयाह । एके शाखिनस्तैत्तिरीयाः शरीरे भक्तशरीरहृदयाकाश इति यावत् । तत्रामनी भगवती भावादाविर्भावात् तेन सह सर्वकामोपभोगं पदन्तौं ऋति पठन्ति । सत्यज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोऽश्रुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपथितेति । অল্পীথরূদ পাৰিহাঙ্গীনি বমিনি স্বনিৰৱৰি परमाप्राप्ति सामान्यत एक्ला विशेषतः कथनार्यन्तदेषाभ्योनि वाक्य तद्ब्रह्मपतिपायत्वेनाभिमुखौलत्यैषा वक्ष्यमाणा सक् अक्षरबनविद्भिरक्तेयुक्ता तामुक्तवतो सत्यं ज्ञानमिति । पर- अशाखरूपमनुभयेकवेधन शब्दादिभिर्वेधमिति ज्ञापनाय स्वयं तत्तत्त्वप्रतिपादिकाप्यन्यमुखेनोप्तवती। अत्र ब्रह्मणा सइ सब. कामोपभोग उता इत्येतदेकवाक्यतायै सन्पु लोकेषु कामचारी भवतीति इतेरप्युतएवार्थो मन्तव्यः । व्यतिरकस्तद्वावाभावित्वान्न उपलब्धिवत् ॥५॥ ननु ब्रह्मविदासीति परमिति नृत्याऽतरब्रह्मविदः परब्रह्म- प्रासिरुयते। तवे सरसाधन सापेक्षं ब्रह्मज्ञानं परं मापथत्युत • भताभरीरे दयाका ति पाठान्तर। यो देद निहितं परमिति युरिति ।

·अणुभाष्यम् । [३य अध्यायस्य तनिरपेक्षमिति भवति संगयः । अत्र तो तन्मावोतरितर- निरपेक्षमेव तत् तथेति पूर्वः परः। सिहान्तम्वेवं सति ज्ञान- मार्गीयाणामपि परमाप्तिः स्यात् । सा खनेकप्रमाणयाधितति पूर्वमवोधाम । किच। जानशेषभूतधापेक्षया फलामकस्य परस्य मुब. त्यास् तदेपाभ्युक्ते ति श्रुतिस्तदेव प्रतिपाद्यत्वेनाभिसुम्हीशल्य मुगुक्त त्याह। तेन तव ब्रह्म पदे पुरुषोत्तमपरे जाये ते । तथा च गुहायां यद्याविभूतं. परमं व्योम पुरुषोत्तमरहारमक- मक्षरात्मक व्यापि वैकुण्ठ भवति तदा तव भगयानाविर्भ- तौति तत्प्राप्तिर्भवतीत्युच्यते यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमनित्यनेन । तथाच ज्ञानिनां गुहास परमय्योन्नाव्यति. रेकाएय । तत्र हेतस्तझापामावित्यादिति। यमवेष हणत प्रति श्रुतेर्वरणाभावे भगवावस्थासम्भवात् ज्ञानिनां तथावरया. भावात् भगवहिपयको भावो न भावोति तथेत्ययः। ननु ज्ञानविषयववदाविर्भावोऽप्यस्तु । किश्च । तदतिरिक्रमाविर्भाव. मपि न पग्लाम इत्यायवायामाइ न तूपलब्धियदिति । उप- लब्धि नं तहद गुहायामावियो न भवतीत्यर्थः । यस्मै भशाय यलोलाविशिष्ट स्वस्वरूपमनुभावयिता प्रभुभवति तद्- गुहायां ननोलाययभूतमधरस्वरूप वैकुण्ठलोकवदाविर्भायय- तीति नोनगडालेशोऽपि । यत्र पुरुषोत्तमम्य चाचपत्वं तत्र वतोध कचय तस्य तथात्वे का शहा नाम। एतचोपपादितं पूर्व विदनमण्डने च ।

·श्य पार ]
अणुभाष्यम्।
३१०
मनु भानिज्ञानविषयभनगुराविर्भूताचरयो मेंदोऽस्ति न
वा। नायो मानामावादकत्वेनैव सर्वतोतो.। न द्वितीयः।
निरषयवस्य क्वचिनोकरूपत्वातद्रूपत्वाभ्यामेषत्वानुपपत्तेरिति
चेन। मैवं । लोकरूपत्वस्य पद्यानावित्वे होयमनुपपत्ति वेवं
किन्वधरस्वरूपमेव तधेति तिराह| अभयपारे भुवनस्य
मध्य इत्युपक्रम्य तदेव भुतं तदु भव्यमा इदन्तदक्षरे परमे
व्योमन् । एतद ध यमन्तःसमुद्रे कवयोऽवयन्ति यदक्षरे परमे
प्रजा इत्यादिरूपा । स्मृतिरपि
परस्तम्मात्तु भावोऽन्यो यतोऽव्यक्तात् सनातनः ।
समः सर्वेषु भूतेषु नश्यत्स न विनश्यति ॥
अन्यतोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमान तिं ।
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तदाम परमं मम।
इत्यादि तु गीतास। श्रीभागवतेऽपि
दर्शयामास व लोकं गोपानां तमसः पर।
सत्य' जानमनन्तं यद्व्यज्योतिः सनातनं ।
यदि पश्यन्ति मुनयो गुणापाये समाहिताः।
प्रति दशमे । हितोये च । तस्मै स्वलोक भगवान् समाहितः
सन्दर्शयामात्युपगम्य कालविगुणमायादिसम्बन्धनराहित्यमुक्का
भगवत्पादानता विमानप्रमदा उक्ता श्रीरुता । नथाच
श्रुतिमृत्यैकवाक्यतायां ताम्वरूपमेवाक्षरमिति निर्णयो
भवति । एवं सति सचिदानन्दत्वदेशकालापरिच्छेदस्वयंमका.
• मायास म पनि

·३१७ अणुभाष्यम् । [श्य ध्यध्यायस्थ सत्वगुणातीतत्वादिधर्मीयत्त्वेनैव ज्ञानिनामचरविज्ञानं भवाना- भेव पुरुषोत्तमाधिष्ठानवेन तधेति जयं। मनानामशनिरिति श्लोकोक्तरीत्या पुरुषोत्तमस्यैव । प्रभुणा ये यथा विचारिताः सन्ति ते तथा भवन्तोति तहिचारएव सर्वेषामधिकाररूप इति कृत प्रयत्नापेतस्वित्यत्र निर्णीती । भनिवर्थ कैमतिकन्याय- कथनार्थ निदर्शनेनोत्तरं पठति। अङ्गावबहास्तु न शाखात हि प्रतिवेदं ॥ ५५॥ थारी तत्तदृत्यिनियतकर्त्तव्यान्यन्वाधानादीन्यगानि। तचाव- बदाः सर्वएपबिंजो यजमानेन । प्रबन्धनं नामाध्वर्यु त्या हणे होतारं खा पूर्ण उद्गातारं त्या हा इत्यादि रूप वरणमेवान्यथा सर्चकम्मषिदुषां तकतिपटूनामेकत्राधिकारी नान्यति नियमो न स्यात् । तस्य तस्य तथा परणे तु यज- मानेच्छव इतः। ते च तदान सर्वास शाखास विहिता- न्यङ्गानि कर्तुं सर्वे मताः किन्तु यजमानपरणनियमिता एव तथा। तब हेतमाह। हि यतः कारणात प्रतिवेदं नियमिता- न्यङ्गानि होत्रमचाध्वर्यवादि यजुषौहानं सानेति । तथाधा- . है तथा इति । 1 मिलि: रविखं। व इति वा पाठः। सीतारला इतिश पाठ.1 * उडावार ला पिरति वा पाठः। ॥ सर्वे पोतिए।

·३थ मादः] अणुभाष्यम् । लौकिके वैदिक कम्मणि जीवेच्छा नियामिका भवति यत्र तत्र किस वाध्य प्रतिलीमरूपं सावकामममितब्रह्माण्डस्थितिमत- स्तदीभितरिच्छेव नियामिका तत्तत्साधनफल सम्पत्ताविति । मन्त्रादिवद्याऽविरोधः॥५६॥ ननु पूर्व कम्मंज्ञाननिष्ठानामपि पुंसामग्रे भकिमार्गीय- वं पत्र भवति तन तथैव भगवहरणमिति हि सिद्धान्तः । विजस्व कस्मिन् याग एकत्र इतन्य नापरचापि तथेति विरुको दृष्टान्त इत्यस्या निदर्शनान्तरमाह। यथै कएव कपिन् मन्चो बहुषु वास सम्बध्यते कवित् हयोः कश्चिदेकव तथैव विधानात् नया पत्रापौत्यर्थः । धादिपदात् कर्मोयते । यस काम्येनेव नित्यकम्मनिर्वाहस्तत्र कामितार्थसाधकब प्रत्यवाय- परीहारेप्येकमेव तदुपयुज्यते । तथाच सर्वतोमुखेऽनेक- होटप्रवरेश्वयुपवरे च गृधमाणे देवाः पितर इत्यादिना यजमानकर्ट कानमन्त्रणमेव सर्वत्र सम्बध्यते तथैव विधेसाथा- वापि तावद्विषं यदेकमेव वरणं तेन तप्तविष्ठानन्तरं भक्ति- निठेति न दृष्टान्तविरोध इत्यर्थः । अथवीमियुदाहत्यय मन्त्राणासुधारणान्मन्वादिरोझारः स यथा ब्रह्मात्मकलेने क एव सर्वमन्त्रेषु सम्बध्यते तथा वरणमपीति तथेत्यर्थः । यद्य- 'पीतरनिछानन्तरभूतभक्तिनिष्ठावतो वरणं तथाभूतमेकमेवेति - प्रतिरोमकूप निस । इति सिद्धान्तनि । साधवप्रति । बनुमवण मेकमेव रति ख। पावरमयीत्यर्थः रहि।

·श्य अध्यायस्य अणुभाय्यम् । नोक्तदोषस्तथाप्युत्कष्टमार्गे इतस्य नीचकचापादानमनुचित. मिति मत्वा पक्षान्तरमुक्त। वस्तुतस्तु साधनमर्यादया यत्र भक्तिदित्सिता तब तथेति नानुपपत्तिः काचित् । J भूम्नः क्रतुवनरायस्खं तथापि दर्शयति ॥ ५७॥ ननु सुखखरूपजिन्नासायाँ यो वै भूमा तत् सुखमित्युक्त । भूमखरूपजिज्ञासायां यत्र नान्यत् पश्यतीत्यादिना तवनि- रुपित तत्समभावस्वरूपमिति यदु तनोपपद्यते । भूम्रो हि सुखरूपतोच्यते । सोमभावे तु विरहमावे दुःसह- दुःखानुभषः श्रूयते तेन मोक्षसुखमेव यो वे भूमेत्यादिनोच्यते । यो वै भूमा तदमृतमिति वाक्याञ्च । अंग्रे च स वा एम एवं पश्यनित्याधुवा नस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारी भवतीति फल- सुच्यते । तच मोहानन्तरमसम्भाव्यतः स भावो मोक्षोऽत्रोच्यत रति समयः। तब कामचारोत्तम क्लिपूर्वदयायां तन्माहात्म्य. निरूपणार्थत्वादमृतमयदाच मुक्तिरेव भूमपदेनीयत इति पूर्वः पक्षः। नव भूमशब्देन स भावएयोच्यत इति सिद्धान्तस्तन दुरवदनानुपपत्त्या सर्वाधिकत्वलक्षणं भूमत्वमनुपपत्रमिति शहा परिहरति। भनः सोमभावस्य ज्यायस्त्वं सर्वमान् मन्तव्यं । ततोलानुपपत्तिपरिहारार्थ दृष्टान्तमाह । तुवदिति। दर्शपूर्णमासप्रकरणे तैत्तिरीयके पद्यते परमेटिनो वा एप यनोऽय बासीत्तन स परमां काष्ठामगो मगच्छदित्यु पक्रम्य य एवं विद्दान् दर्शपूर्णमासी यजते परमामेव काष्ठां गच्छतीति । यथा व्रतादिदुःखामकत्वेऽपि परमकाठालक्षणफलगमकत्वेन दर्शपूर्ण- मासयोः सर्वक्रतुम्वाऽधिकल वक्तुमय पासीदिति स्तूयते तथा ·श्य पादः] अणुभाष्यम्। दुःखहेतुत्वेऽम्यनन्यलयसाक्षात्पुरुषोत्तमानन्दप्राप्तिहेतुत्वेन सुख- रूपत्वमुच्यत इत्यन्येभ्यः सर्वेभ्यो ज्यायस्वं मन्तव्यमित्यर्थः । अनोपपत्तिमाह । तथाहि दर्शयति । ऋतिस स एवाधस्तादित्या- युवाप्यहहारादेश इत्यायुत्वाप्यात्मादेश इत्यादुक्तवत्यय चैतादृशस्थामनएव प्राणामस्मरादिसर्लमिति च दर्शयति । एतत् सर्वात्मभाववत्येव सर्वमुपपद्यते न तु मुक्तस्य । हत्तिभेदा- भावात् माणाद्यभावाच । जीवन्मुक्तिदमायां प्राचीनानामेव सत्वादामनः प्राणा इत्यादि न वदेव । यहा। नर लोकेऽपि शृङ्गाररसभाववति पुंसि नायाच त्वदुक्तभावसम्पन्धिव्यभिचारिभावाः श्रूयन्ते सैव सर्वत्र सएव मर्चति एवं सति लोकिकसम्मवत्त्वान्न त्वदुक्तभावस्यालो- किकन्नानादिम्य आधिक्य' वक्तुं शक्यमलौकिकविषयवालीकि- कत्वमपि न तथेति भवति संशयः। तत्र मनजत्वरिपुत्लादि- जानानामिव कामादिभावेन सेहभावस्यापि समावावास्या- लोकिकत्वमिति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्त्वस्य भावस्य लौकि- केभ्यो न्यायस्वं मन्तव्य । नन लोकसाधारस्य वाधकमिति शशानिरासाय निदर्शनमाह। क्रतुवदिति । यथा दर्शा- दिपु दोहनाधिश्रयणान्तञ्च ब्रीद्यवघातादिपुरोडामभक्षणादीनां लोकिकक्रियातस्यवेन दर्शनेऽपि न लौकिकलं लौकिकममाणा- प्राप्तवादलौकिकतनामत्वात् तथोक्तप्रमाणरूपवरणलभ्यत्वेन मृत्युक्तवान्न लौकिकालमस्य भावस्येति दिक् । वस्तुतत ग्राम- • पधर्भकत्वात् इति । - ·[श्य अभ्यास २२२ अभाग्यम्। सिंहस्य सिंहसरूपत्वेऽपि न तागपं वचु शक्यं तथा लोकिका- पुंसि नाया.या तदाभासो रसमा निरूप्यते तदृष्टान्तेन भगवद्भावयनतारीतिभावनार्थ नापीणां लौकिके तात्पर्शी भवितुमईति। अत्रीपपत्तिमाह तथाहीत्यादि। पूर्वोत्तभाव- वत पात्मनः पाणादिकं सर्व दर्शयति मृतिस्तस्य हवा एतस्यैवं पश्यत इत्यादिना । इतः पूर्वमपि स वा एप एवं पश्यवित्युप- कन्याकारतिरामकौड़ धाममिथुन प्रामानन्दः स स्वराड्भवति सबैपु लोकेषु कामचारी भवतीति सुतिय । न हि लोकएवं सम्भवत्यामपदानां भगवहाचकवादिति सर्वोत्तमविषयकभाव- खेप तथावं युक्तमिति चोपपत्तिहिन्देन सूयते । नाना,शब्दादिभेदात् ॥ ५॥ पूजाधिकरणैः समिभावस्वरूपादिनिर्णयं कृतवान् । प्रय मसादिरूपाणां भगवदवतारवत्त्व + मविभिटमिति सर्वेषां समस्योपासना कायऱ्या उत पार्थकोनेति विचारयति। तत्री. पास्याभेदेऽपि रूपभेदादेकत्रीपासकस्यान्चत्रानुपासनलक्षणाव. पासम्भयादया पप्य सिद्धि सम्भवादपि समस्यैव सा कार्यति प्राप्त सिद्धान्तमाह। सर्वेष्यवतारेषु नानवोपासना कार्या। तब हेतुः शब्दादिभेदादिति । तत्तलस्वरूपाचकसम्दानां मन्त्राणां धादिपदादाकारक प्रणाञ्च भेदादित्यर्थः। एतेनेय मिथोविरुद्धा. नामाकारकर्म शामिक भावनस्याशक्यत्वमयुक्तत्वं चेति भावः सूचितः। . ८ . मिकपदी पिरति सं। परनारवरदिपा पाउ ।

·। श्य यादः] अणुभाष्यम्। विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात् ॥ ५८ ॥ पार्थकोनोपासनानि कत्र्तव्यानोति स्थिते विचार्यते। कि अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिवदेषां समुच्चय उत विकल्प इति । तन विधिफलयोः समानत्वात् समुच्चय इतिमाने निर्णय- माह। उपासनानां विकल्पएव । तव हेतुरविशिष्ट फलत्वात् । मुक्तिफलकवं हि सर्वेषामुपासनानामविशिष्टं। एवं सत्ये केनैष तरिसडावपरस्याप्रयोजकत्वादग्निहोत्रादिवमित्यताबोधकत्यभा- वात् तदर्थनो विकल्पएव । काम्यास्तु यथाकामं समुच्चीयेरन वा पूवरेत्वभावात् ॥६॥ येषु तूपासनेषु भिन्नानि * फलान्युच्यन्ते तत्र बनेकफला- र्थिनस्तत्तत्फलकोपासनानि ससुच्चीयेरन विशिष्टफलत्वाभा- वात् । यत्र त्वेकस्यैवोपासनस्य खकामितानेकलं । श्रूयते तत्र तथैव चेटुपासनं करोति तदा न समुच्चीयेरबपि स्वकामितेचेया- सरस्य तदन्यफलवैभिष्टेवनाविशिष्टफलत्वा भावादिति पूर्व- हेत्वभावादिति लिष्ट प्रयोगाभिमायेणोक्तमिति ज्ञेयं। अथवा - कामैये नियतफलकानि तानि न समुच्चीयेरन् । अन्न हेतुः . -भिवानि भिमानि फलानीदिख'। बनेकफसकसमिति फलफल लामावादिहि छ । पतिनिति सं। - ·३२४ [श्य अध्यायस्य अणुभाथ्यम् । अङ्गेषु यथाश्रयभावात् ॥ ६१॥ मधाने निर्णयमुना महेषु तमाह। एकाधंसाधकाना- मुपासनानां भेदेनाइभेदेऽप्ये कनरोपासने फलेक्यानामि तन्त्र समुच्चीयेरबवेति संगये निर्णयमाह । उपासनानानान्तदेवा- अयस्तथा ध यदनं यदुपासनाश्रितं तवैव तस्य भाव इत्यर्थः । अन्न हेतुमाह। शिष्टश्च ॥२॥ तदुपासनं तत्तदविशिटमेव वेदे शिष्यत इति तथेत्यर्थः। चकारादतिरिक्तकरणे प्राययित्तोतिरपि वाधिकेतिक सूच्यते । समाहारात् ॥६॥ कम्पमार्गीयोपासने निर्णयमुखा जानमार्गीयोपासने तमाह । अथर्वोपनिषत्सु नृसिहोपासनादिषु मत्स्यकूर्मादि- रूपत्वेनापि सुतिः श्रूयते । श्रीभागवते च नमस्ते रघुवया- येत्यादिरूपा तिव्रजनाथे। एवं सति रूपभेदेऽपि भगवद- वतारस्या विशिष्टत्वादेकस्मिन् रूप रूपान्तरसमाहारो दृश्यत इति सर्वरूपत्वनेकवोपासनमपि सावित्यर्थः। गुणसाधारण्यश्रुतेय ॥ ६ ॥ ऐमर्यवीर्यादिगुणानां सर्वेष्ववतारेषु साधारण्यं श्रूयते ।। तेन धर्मिधर्माणामक्यात् पूर्वोक्तं साध्वित्यर्थ है। •परिशभिका ति । + आधारखे चूयते रति स। * प्याकमाधुरिति ।

·अणुभाष्यम् । ३२५ नवा,तत्सहभावाथुनेः॥६५॥ नन्वेवमुपासनं नित्यमुतविकल्पिकमिति : संशयः। उक्त- रीत्या नित्यले प्राप्त तनिषेधमाह । नेति । किन्तु वा विकल्प एवैवमुपासन ऐच्छिकस्तन हेतमाह सहभावायवेरिति। नियमतस्तेषां रूपाणां सहभाषथवणं चेत् स्यात् तदा स्यात् सथोपासनय नित्यता नवेवमती विकल्प एवेत्यर्थः । दर्शनाच ॥ ६ ॥ योऽपि रूपान्तरसमाहारपूर्वकामुपास्ते सोऽयक रूप मुपास्यत्वेन मत्वा तत्तथीपास्त इति फलं तस्यै कस्यैव रूपम्य दर्शनं भवति न तु सर्वेषामितोऽपि हेतीविकल्पएवेत्यर्थः । एतदृष्टान्न पस्मिन् रूपे यामुग्धमेवत्व श्रूयते मागधर्मम विशिष्टमेवेक रूपमुपास्यमिति व्यासउदयमिति ज्ञायते । उपासनानिर्णयाने दर्शनामक हेतूत्या सर्वोपासनानां भग. यत्साक्षात्कारः फल मिति प्राप्यते । माहात्म्यज्ञापनार्थ- पर रार्मावताररूपल यथार्थमेव कैपिजाप्यते । यथार्थत्वात् तदप्याविरोधादिति । सेयम् । पति यौवेदयाममतपत्ति || श्रीवल्लभाचार्यविरचिते व्याससूत्रायु- भाष्य तोयाध्यायस्य हत्तीयः यादः समाः । तिमिदिवा पाठ। +पुस्ताक्षर मार समाहारतिनिधिदि। । एकातिएं परिणामिमतानि हो।

·[श्म यमायस्थ अणुभाथ्यम्। चतुर्थः पादः। पुरुषार्थोऽतः,शब्दादिति वादरायणः ॥ १ ॥ उपासनाभेदेप्युपायाभेदाच्यापासरोकधर्माणामयुपसं- हारः कर्तु मुचित इति पूर्वपाद निरूपितमिति तवायेनो- तरकाण्डप्रतिपाद्यनाफलकासात्मभावेऽपि पूवंशाण्डप्रतिपा- दितकमणामुपसंहारः प्राप्नोति न वेत्यधुना विचार्यते। विधि- पक्षे तमहकतस्यास्य फलसाधकत्वमिति सिद्यति। निषेधपने तु केवलस्येतोममेव पत्तं सिद्धान्तले नाह। पुरुषार्थ इत्या- दिना । सिद्धान्ते जाते तत्र पूर्वपक्षसम्भव इत्यादी समें- पाह। प्रतः सामभाषादेव केवलात् पुरुषार्थः सिद्यति । कुतः। शब्दात् श्रुतेरित्यर्थः। श्रुतिसु नायमामा प्रवचने- नन्युपक्रम्य यमेवैप वृणुत इत्यादिका ब्रह्मविदापोति पर- मित्यादिका। तमेवं विद्वानमृत इह भवति। सनत्कुमार- नारदसंवादे यत्र नान्यत् पश्यतीत्याद्यामिका छान्दोग्यश्रुतिश्च । एतदादिवृतिषु पूर्वोत्तरीत्या केवलस्यैम भगवज्ञापस्य फलमाध- कत्वं সুন इति तथा। पत्र फलमत उपपत्तरित्यत्रैवोपपत्ति हेतुत्वेनानुक्वा शुतिपदचानका शब्दपदं यदुतवास्तेन श्रुति. स्मृत्यामकः सोऽपि प्रमाणशब्दो हेतुत्वेन व्यासाभिमत इति जायते। तेन केवलेन हि भावेन,गोभ्यो गावः सुगा मृगाः । येऽन्ये मूढधियोनागा: सिद्धा मामीपुरवसा । यव योगेन सांख्येन दानवतसमोधरः। व्याख्याखाध्यायसन्यासः मानुयायनवानपि। - ·. पाद अणुभाष्यम् । २२० इत्यादिरूपा स्मृतिदेपि संग्टचते । एतेन त्वादिप्रमाण- वादिनामिदमेवाभिमतं तहिरवादिनामितोऽन्यदिति नेपाम. मामाणिकत्व प्राप्यते । अतएव स्वनाम गृहीतं। स्वस्य वेद- हासकवन तव यतो भरः । पपरच। वैदिक सिद्धान्त भगवत्स्वरूपस्यैव स्वतन्त्रपुर- पार्थत्वात् माततत्वरूपायां मुक्त्यनिच्छाकथनाभुतीपमृप्य- व्यपदेशाध मुक्तरपरमपुरुषार्थत्वात् * सा भवतु नामान्य साधनः। वस्तुतः परमपुरुषार्थी य उक्तरूपः सतु सीमा भावेनेवेति ज्ञापनाय फलपदमनुक्ला. पुरुषार्थपदमुक्त। एवं मत्यस्य सूवस्यार्थान्तरमपि व्यासाभिमसमिति जायसे । तथा सत्ययं निष्टः प्रयोगः । तथाहि । पुरुषार्थी भगवानेव । कुतः । प्रतःशब्दात् । अतःपदविशिष्टभूतिवाक्यादित्यर्थः। तेति- रीयोपनिषत्स पद्यते पतःपरं नान्यदणीयमए हि परात्परं यम्महतो महान्त। यदेकमय्यामनन्तरूपं विम्लं पुराणन्तमसः परतादिति । प्रथा प्रत्यवतिष्ठतेका शेषत्वात् पुरुषार्थवादो यथान्येविति जेमिनिः॥२॥ विष्णोरिष्यत्वेम फन्मयेपत्वास नवपनानपूर्यको यागः पुति iraul रोहि। .

·[श्व अध्यायस्य ३२ अणुभाग्यम्। फलातिशय तरिति तन्माहात्यसुचत इत्यर्थवादरूपं तत् । अव दृष्टान्तमाह। यथान्ये विति। अन्येषु द्रव्यसंस्कारकम्मसु यस्य पर्णमयी जहर्भवतिन पापर शोकए गृपोति । यदा- चतुरेव भाटव्यस्य वृडो यत्प्रयाजान्याना इज्यन्ते वर्गम वा एतद्द्यज्ञस्य क्रियते कम्म यजमानस्य भाव भ्याभिभूत्यै इत्येवं जातीयिका फलहतिरर्थवादस्तहदित्यर्थः । ननु तमेव विदित्वा मुनिर्भवत्येतमेव प्रवाजिनीलोकमीप: सन्तः प्रयजन्ति । एतदने च ते इ म पुवषयायाय वित्तपणा- याच लोकेषणायाच युत्याय भिक्षापयं परन्तीति वृति- भगवत् ज्ञानवतः सर्वत्यागं वदतीति न त्वदुत साधीय इत्यत उत्तरं पठति। आचारदर्शनात् ॥२॥ ब्रह्मविदामपि पसिष्ठादीनामग्निहोत्रादिकरणं जैमिनि: पश्यति तदाचारं प्रामाणिकमिति च मनुत इति तन्मत- मनुवनिममप्यनुतवान् व्यासः। ब्रह्मविर्दा त्यागावश्यकत्वे गाईस्थामतेषां न स्यादिति भावः। उक्तश्रुतिस्तु कम्मय- भक्तानां तेषां त्यागमनुवदति । लोकषणायाय व्युत्यायेति श्रुते. र्लोकसंग्रहार्थ तत्करणमिति न व शक्यं । • पुस्तकातर यदिति पदमाखि। 1 पुष्टकान्दरेकर्षति पदं नास्ति। + यमयाजानुयाज्ञा पति वा पाउ। बदबा रनिच पाठान्तर। यभिचापर्थ इतिएं।

·पादा अणुभाष्यम् । २२६ सा च जन- तथाच ततः ॥ ४॥ ब्रह्मविदः कम्माचारनिरूपकतेरित्यर्थः । कोह वैदेही बदक्षिणेन यनेनेज इत्यादिरूपा । ज्ञानेनैवार्थसिद्धियेत् स्यात् तदा तहत आयाससाध्ये कम्मणि प्रवृत्तिन स्यादिति भावः। समन्चारम्भणात् ॥ ५ ॥ तं विद्याकीणी समन्वारभेत इति शुतिः फलारम्भ विद्याकमणोः साहित्य दर्शयतीति न स्वातन्त्र्यं विद्यायां । ततो विधानात् ॥ ६॥ वाशिष्ठी वधा दर्शपूर्णमासयोस्त' वृणीत इति कल्पलत्या ब्रह्मविदो ब्रह्मलेन वरयं विधीयत इति ब्रह्म ज्ञानस्याखिंच्याधि. कारसम्पादकावार कमशेषमेवेत्यर्थः। ननु यदहरेव विरजेत् तदहरेव पवजेत् । ग्रहाद्दा मवनेद- बनाई त्यादिसतिभ्यो विहितत्वाविशेषान कम्मतत्त्वागयोरशिकी विकल्पोऽनीकार्योऽती नशेधिशेषभाय इत्यत उत्तरं पठति । नियमाच्च ॥ ७॥ पाखिनं धूमललाममालभेत योदुर्वाधणः सोमं पिपा- सेत् । ऐन्द्रामं पुनरुत्सृष्टमालभेत य पाटतोयान पुरपात् सोमं न पिविच्छियो वा एतस्य सोमपीथो यो माहाणः सन् पाटतीयात् पुरुषात् सोमं न पियति । यावन्नीयमग्नि- धोवं जुहुयादित्यादि ऋतिभ्यो यथा कमेकरणे नियम: यूयने न तथा तस्व्याग इति नोक्तपक्षः साधरित्यर्थः। चकारात् . .यपातीपादित छ।

·[श्य अध्यायस्य अणुभाष्यम्। नियतस्य तु सन्यास: कम्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः । इत्यादिरूपा स्मृतिः समुचीयते । यागविधिरभक्त विषय इन्युक्तमिति प्राप्त प्रतिवदति । अधिकोपदेशात् तु वादरायणस्यैवं तद्दर्शनात् ॥ ८॥ स शब्दः पूर्वपच्चं व्यवच्छिनत्ति । यदुवं शेषत्वात् पुरुषार्थ- वाद इति तद्रोपपद्यते । कुतः । अधिकोपदेशात् । कमसाम्य- मपि न वक्तुं शक्यं यत्र तत्र तच्छेषत्वं दुरापास्तं । यत ईश्वरः कम्मणः सकामादधिक उद्दिश्यते । तथाहि । स वा पयमामा सर्वस्य वणी सर्वस्येमानः सर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं मयास्ति यदिदं किञ्च । 1 स न साधना कम्मणा भूयात्रो एषासाधुना कनीयान् इत्युपकम्याग्रे पद्यते। तमेतं वेदानुवचनेन विविदिपन्ति ब्रह्मचर्येण तपमा यहया यजेनानायकेन चैतमेव विदित्वा मुनिर्भवत्योतमेव प्रद्रालिनी लोकमभीमन्तः प्रव्रजन्तीत्यादि । एवं सति यत् मानसाधनत्व यझे तस्य यजशेषत्व कथं स्यात् किन्तु यनस्य तवेदनशेषत्वं । एतेनेज्यत्वेन तच्छपव' प्रत्युक्तं वेदितव्य। तज्ज्ञानस्य यागपूर्बाङ्गत्वात् तदिमिष्टस्य • उपदिसते रहिवं 17 साधुना रवि स । सुनिमेव इति ।

·इथे पाद! अणुभाग्यम्। ३३१ तस्य ब्रह्मज्ञानसाधनत्वात्। न च पूर्व सामान्यत पूज्य ज्ञान- मासीत् यज्ञेन विशेषतो ज्ञाने सति पुनयंत्रकरणे पूर्ण कम्म फलं भावौति* न तदशेषवमिति वाच्यं । तमेव विदित्वा मुनि. भवत्येतमेव प्रवाजिनी लोकमभीमन्तः । प्रव्रजन्तीति शुतस्तद्देद- नस्य गार्हस्थाविरोधित्वेन तदसम्भवात्। यय साध्व साधकम्म फलसम्बन्धरहितस्तस्य कर्सत्वेन तथालमनुपपत्रमती जीवामन एप तथाय नतु परस्य । न चैतयोस्तिषाभेदानेवमिति वाच्यं । वास्तवाभेदाम्लोवेयुक्त कृतिभ्यस्तथाल्यस्य सुवचत्वात् । वास्त. पाभेदस्य पूर्वमेव निरस्तत्वात् नमादाय ये पूर्व पक्षास्ते पूर्व- पक्षा एवत्यलमुत्या। न कम्मणान मजया धनेन त्यागेनैके प्रमतत्वमानरः । परेण नाकं निहितं गुहायां विधाजते यवतयो विमन्ति । इति गुत्या कममजाधनैर्मोक्षामाप्तिमुक्ता त्यागेन तत्प्राप्ति रयते । त्यागविषयस्यान्यम्नानुसया : साविध्यार कर्मादीना- मेव त्यागीऽभिप्रेतः । तयार मुझोपर प्यत्वाद्भगवत उत्तासाध- नेन भुक्ताः सन्तोनाकं परेण विधमानमपि भत्त्या यशयां विधाजने ता यम्मात् परवापरमम्तीत्यादिनोपकान्तत्वात - भवतीति रति । ..चनीपमन्त रति ए। मा मापनसनव इनि पुप्तकान्तरे ग्यते। त्यातप विप सापिसानुमान ·३३२ अणुभाष्यमा ३५ बध्यायस पुरुपोत्तमस्वरूपं यतयः यिरहभावेन तद्विना स्थातुममताम्तन माप्यर्थ यतमाना विमन्तीति भक्तिमार्गीयाणां फलमुक्तं । श्रये वेदान्तविज्ञानत्यूचा ज्ञानमार्गीयाणां फनमुक्तं । अन्यथा पौन- । रुक्त्यं स्यात् । एवं कन्मन्नानाभ्यामधिको भक्तिमार्गस्तत्प्रायः पुरुः पोत्तमश्च श्रुतावुपदिश्यत इति तदेकप्रमाणवादिनी * बादराय- एस्य मतमप्येवं जैमिनिमतादधिकमित्वधः । एवं गुत्या परमतं निरस्य शिष्यविधासार्थ स्वानुभवमपि प्रमाणयति। तद्दर्शनादिति। उताधिक्ययत्त्व नैय । भगवती भक्तिमार्गस्य चानुभवादित्यर्थः । श्रुतयोऽधिकामामानं दर्शय- नीति न व्याख्यानमुपदेमपदेन पोनरुतयापत्तः। तन्मतम निरस्य तस्मात् स्वमताधिक्यमावोत्या निस्कामकम्मपचित्तइदिहेतु- खेन परम्मराजानमार्गोपयोगाङ्गीकारः सूयते । पुष्टिभक्ति- मार्गत सोऽपि न यन्न योगेनेति वाक्यात् । एवं सति का कम्म. शेपत्वगन्धोऽपि ब्रह्मणीति भावः । तुन्वं दर्शनं ॥ ६॥ यदुलमाचारदर्शनात् कम्मशेषत्वं ब्रह्मण इति तदपि न साधोयतुल्यं यतो दर्शनं । ब्रह्मविदां शकलतीयजन्मवदार्प- भादोनां त्यागदर्शनात् । एतेन यहिदा कम्मत्यागस्तस्य कम्मंगेपत्व कथं शतितमपि शक्यमिति भावः सूयते । एतेन कम्य- - शतान् प्रति त्यागविधिरिति निरस्तं । शुकादीनामतथास्यात् । •तकमप्रमायवादिन इति स । जिल्हाधिकावलव इति । पत्र मयते इति ।

·१ पादः । अणुभाष्यम् । २२३ , एतद स्म ननु जनकोह वैदेह इति श्रुतिसाहाय्यादाचारदर्शनं त्याग- दर्शनाधिकबल मित्यत उत्तरं पठति । असार्वत्रिकौ ॥ १०॥ बद्मविदां सम्पामसदाचार विरुपयेति तदा त्वदुग्ण' स्थानत्वेवं यत एतादृशी श्रुतिमवित्सु सर्वेषु न श्रूयते । तथाहि । वैतविदास प्राइ सषयः कावयाः किमर्था ययमध्येप्यामहे किमर्था वयं यच्यामहे एतद वे तत् पूर्व विद्वांसोऽग्रिहोत्र' न जुहवाश्चकिरें । एतं वै नमामानं विदित्वा बायाः पुवैषणायाय वित्तेषणाया लोकपणायाय व्युन्या- याथ भिवाय॑ परन्ति । एतावदरे खवस्तत्वमिति होला याचवकरः प्रबवाजत्यादि ऋतयो बहम्ताहिदा कम्प्रत्यागमेवानु. वदन्ति । अतस्वागपक्ष एव बलवान् ।। ननु ब्रह्माविवाविशेषेऽप्ये केषां कमसतिरेकैपां तथाग इति विभागः कुत इत्यागकर तत्र हेतमाह। विभागः शतवत् ॥ ११ एनौयानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति गुमे- मानुपानन्दमारभ्य ब्रधानन्दपर्यन्तं येऽगणिता वानन्दान्ते . नयमितता नियति छyo नाहि परान तित विश्विन ·अणुभाष्यम्। [ अध्यापस्य सर्वे पुरुषोत्तमानन्दात्मका* एव । एवं सति येषु यावानानन्दो दत्तोऽस्ति तावन्न तत्रिरूपयन्यधिकारतारतम्येन तहानमिति मापनाय शतीत्तरं मनोत्तरमानन्दं तिन्यरूपयत् प्रतएव पुरुपायुःसंख्यासमानसंख्ययैवोत्कर्ष। उक्तस्तेन पुरुषर्यस्याधि- कारस्य योत्कर्षः मुच्यते । एवं मसतेऽप्यन्यभाषराहित्यतारतम्येन भगवद्रावतारतम्य , अव त्वनुयह एवाधिकाररूप इति तदुत्कर्षे त्यागस्तदनुत्कर्षे नेत्यर्थः । यचोतं तहतो विधानादिति तवाह। अध्ययनमात्रवतः ॥ १२॥ यदुमं ब्रधिष्ठा बोत्यादि तब ब्रह्मशब्देन वेदएवोच्यते नतु परस्तथाच तं ब्रह्मत्वेनाविकृतमब्दरूपत्वं ज्ञात्वा सततं सध्ययनमा यः करोति नत देन किचित् कामयते तस्याधि- कारो ब्रह्मत्वार्खिज्य इत्युच्यत इति न ब्रह्मचानय कर्मशेषत्व। प्रत्ययस्यातिचायनार्थ कलादतिमयेन ब्रह्मरूपस्तदेव भवतीति युक्त तस्य तदाख़िज्य मेवं सति ब्रह्मपदं ब्राह्मण्य परमपि सङ्ग- छते। अथवा वेदाध्ययनमात्रवतः कर्मण्यधिकारो त ब्रह्मा- विदोऽपीत्यर्थः । न च तदन्तःपातित्वेन वेदान्तोनामप्यध्ययन- स्थावकश्यत्वे तत्प्रतिपाय ज्ञानस्याप्यवजनीयत्वात् तहतएव तवाधिकार इति वाच्य । भादपरीक्ष ज्ञानस्य ब्रह्मज्ञानत्वा- भावात् । नहि सितामधुरेति माग्दमानमावास्तन्माधुयनी भवति । तथा सति पित्तोपभमादिक तत्कार्थमपि स्यात् • सर्वपुरुषोधमानन्दामका इति । + पतकाप' इति । तथा तवं ब्रह्मा नेवि । पिनोपचयादिकमिदिर। है ·इ पादः] अणुभाष्यम् । ३३५ नत्येवं । प्रतएव छान्दोग्ये सनत्कुमारण यन्य तेन मोपसौदे- न्युक्तो नारद वग्वेदमारभ्य सर्पदेवजन विद्यापर्यन्न साधी- नमुक्काह सीई मन्तविदेवामि नामविदित्यतोऽपरोषना- ज्ञानमेव ब्रह्मज्ञानसच्यते । प्रतएव तैत्तिरीयोपनिषत्सु वेदान्त- विज्ञानसुनिचितार्था इति पद्यते। विज्ञानमनुभवएव नत ज्ञान- मात्रमतो दूरामा कम्शेषव ब्रह्मणः । २ विद्याकर्मणोत्या. दिख संसाामनः पूर्वदेहत्यागमामयिक हत्तान्त निरूपयति नतु ब्रह्मविद रति समन्वारमणादिति सूत्रमुयेधितमाचार्येण । यचीत नियमावेति तबाह । नांविशेषात् ॥ १३ ॥ पाखिनमित्यादिशतिभ्यः कर्मकृती पथा नियमः श्रूयते न तथा त्याग इति यदुक्तं तत्र। कुतः। पविशेषात् । न शन प्रजया धनेन त्यागनेके ममतत्वमानधरिति युतिः कर्मादिनाऽमृतत्याप्राप्तिमुसा तत्त्यागेन तां वदन्ती कर्मत्याग- ध्यावश्ययाव पदनीति तमाच विशेपो यत इत्यर्थः । तथा. पामतत्वमानसरितिपदात मुसुशोः कर्मत्यागनियमोऽमुमची स्वाततिनियम इति व्यवस्वेति भावः । पथवा नन कमाने तरीयायमे हि कर्मत्यागो हितोये समिन् कम्मकरणनियम स्तव च करङ्गत्वेन तसपनान- मायम्यक तच वेदान्तरेवेति कथं न कम्मोपलमित्युतश्व- भामा निषेधति नैति। यदारेय पिरणदिति तेस्तावत् कर्मण .पजारिवाति विसंहतीसारदिए।

·[श्य. .व्यध्यायस्य अणुभाग्यम्। कर्माणि कुबीत न निर्विोत यावतेति भगवडाक्याच त्यागे वैराग्यस्य च प्रयोजकलादायमविशेप विशेषाभावा दप्रयोजक- वादित्यर्थः। यत्रापि कचित् कममाप्तिस्तत्रापि न तज्ज्ञानं ब्रह्मज्ञानमिति पूर्वसूचएवोक्तमिति भावः । एतेन वेदाध्यय- नादिकमध्यप्रयोजकमिति जापितमतएव शकस्य वैराग्याति- शयादुपनयनादेरप्यनपेक्षोच्यते । एवं सूत्रहयेन कर्माधिकारसम्पादकत्वेन ब्रह्मज्ञानस्य तच्छेपत्वं निरस्त । अथ पहिलतया ब्रह्मिष्ठ इत्यच वनपदैन परएवीयत इति वदसि तवापि वदामः। स्तुतयेऽनुमतिर्वा ॥ १४॥ दर्शपूर्णमासावेताहयौ यत्र ब्रह्मविदार्विन्याधिकारीति तस्तुल्यर्थ अधिष्ठो ब्रह्मत्यनेन ब्रह्मविदोप्याविंधेऽनुमतिः क्रियते न तु तस्याधिकारित्वमभिप्रेतमुखानुपपत्तिभिरित्यर्थः । कामकारण.चैक ॥ १५॥ नन्वेष नित्या महिमा ब्राह्मणस्या न कर्म पाई बईत नोक- नीयानिति श्रुत्या अविदः कम्मलतगुणदोषौ निषिथेते। स च प्राप्तिपूर्वक इति ब्रह्मविदः । कर्मकरणमावश्यकमिति प्राप्त स्थते । कामकारेशति । करणं कारः। कामेनेच्छया करणं कामकारस्तवाच परानुग्रहार्थमिच्छामात्रेण नत विधिवशाद्यत • रायमविशेषाभावादिति ख। 1बारदेति । कम्पीति दिन बमद इति ।

·, अर्थ पादः ] अणुभाष्यम्। करणं तत् कामकार इत्युच्यते। तथाचैवं सते कम्मणि तत्सतगुण- दीपप्रसक्ती तत्प्रतिषेधमैके शाखिनः एप नित्य इत्यादि पठन्ति । न घेतायता कर्महत्यधिकारप्राप्तिरिति भावः। प्रथवा कामैन कारो यस्य स तथा ताहणेन कर्मणा माद्भिशासयोः सम्बन्धाभावं ब्रह्मविदोके पठन्तीत्यर्थः । चकारेणेवराया लोकसंगाहा क्षतं कर्म * ससमोयते मर्चस्य वधी सर्वस्वेगान इति श्रुतेस्तथा। उपमञ्च ॥ १६ ॥ पनेन फर्माधिकाराभावे इत्वन्तरसुच्यते। तभाने दि चयाकश्चित् कर्मशतिसम्भावनापि यस्य पखण्डमामादेवमान प्रत्येष न विदं प्रति सखाई। श्रनोग्यवेन मयस्यामि भाना सरखण्डत्व। तथापासण्डतदाने कर्मपदधिकारादेरुप- मई के शाखिनः पठत्तीति न बनशानस कर्मपत्वसम्भा. वनापीत्यर्थः । श्रुतिस्तु यत्व वस्य सर्वमाग्मेवाभूतम् केन फम्प- श्ये दित्यादिरूपा। ऊर्जरेतःसु च गन्द दि॥१७॥ आवेदं विधार्यते । यापयानन्तरं गाम्यामपि श्रुत्या योध्यते । मायादेय प्रमोदित्वादितिभिग्रंपारिपरप प्रयजनमपि पोधते । एवं सत्यविरोधाय पदहरेवेशि ग्रुप तिमत Umaf-in.

·अणुभाष्यम्। [श्य अध्यायस्थ रागितदहितभेदेन विषयभेदो वाच्यः। तत्र - ब्रह्मरयाविशेषे. ऽपि भगवदतुम हविगेषजचित्तहियिषजवेदान्तार्थपरिधान मेव हेतर्वाच्यः । वेदान्तविज्ञानसुनिथितार्थाः सन्यासयोगायतयः राइ सत्त्वा इति अतिरिममेवार्थमाह। तथा चैताहमा एपोई - रेतस इत्युच्यन्ते । एवं सत्यूईरेतःसु कर्माभाव उत्तरीत्या त्वया. प्युरोकार्य इति जानरहितानां कमप्यधिकारस्तदतां सन्यास इति न्यदुक्तादिपरीतोऽर्थः सियतोति क फर्मगेषत्वसम्भावना भाने । ननु सध्यासेऽपि तदायमीणं कर्मास्तीति वैराग्यसकतं भानमेतच्छेषभूतं तदसतं तदग्निहोत्रादिगेषभूतमिति न वैपरीत्यमिति माह आह । मदे हीति । ज्ञानस्वरूपं तत्- फलच न शुक्तिसिद्ध किन्तु वेदमात्रसिद्ध। न त तमेवं विहानम्रत इह भवति ब्रह्मविदामोति परं । यएनं विदुर- मृतास्ते भवन्तीत्यादिवाक्यब्रह्मशानस्य मोचएव फलं श्रूयते सर्वसाधनानां साक्षात्परम्पराभेदेन तव पर्यवसानादतो धम्भिग्राहकमानविरोधात् सन्यासाश्रमीषकभरोषत्वमपि न वनु' शक्यमित्यर्थः । नन्वेवं सन्यासवेयर्यमिति चेत् । न । ब्रह्म- विदतिरिनासनस्य भगवहिप्मारकत्वेनावश्यत्यान्यत्वेन सत्या कथनादतएव वेदान्तविज्ञानसुनिश्चिताया इत्युक्ता योगायतया शुद्धसत्वा इत्युक्तं । भत्र पञ्चम्या अन्तःकरणे संस्कार विशेषाधायकत्वच्च प्रतीयते सन्यासस्य । स प संस्कारः फलोपकार्यङ्गमित्यावश्यकः सन्यासो मर्यादामार्ग। पुष्टि- सन्यास- • यतिखं। + परामिति छ।

·धर्थ पारः] अणुभाष्यम्। मार्गे वन्यैव व्यवथा। न जान न च वैराग्य मायः श्रेयो भवेदिहति वाक्यात् । परामर्श जैमिनिरचीदना चापवति हि॥१८॥ ऊर्द्धरेतःस च ज्ञानोक्नस्य सतिफलकत्वोक्तः किं प्रनया करियामो येषां नोयमामा नायं लोक इत्यादिदेय वय- मातायेव सर्च स्याः तेस्तात्पर्य मिति मियति। तस्या एव सब्द. के यापायपूर्वक परमानन्दरूपत्वान्न त कम्मणि। दुःखामकसंसार- हेतत्वात् तस्य । जीवये योनिमित्तमेव प्रतिमाकच्यात् । अन्यथा निषेधपिधिनस्यात्। तथाच कर्मविधिनापि परम्परामोक्ष एवं फलत्वेन परास्टश्यत इति सिधान्त परामर्श कर्मसातम्या मादी जैमिनिरपषदति बाधत इत्यर्थः। मोहकमासप्रवर्तकः सतीखरमेव न मनुने यतोऽतस्तपानिस्तस्य मते दुरापास्ता । कर्मानधिकारिणामधादीनां सन्यास विधिविषयत्वमन्यथा बी. रहा या एष देवानां योऽनिमुद्दासयत इति निषेधविधिन । शादती ब्रह्मचर्य समाप्य रही भवेत् महावनीभूत्वा प्रबजे. धदिरया माचर्यादेव प्रव्रजेत् यहाइनाईति तेरप्यानहीन एप सविषयी यत पागुर्भागविभागेनाप्रमाणां विधानं। तुरीये मस्मिन् देहेन्द्रियादिव कस्य नियतमतः कमलेष नेतात- पर्य। पपिच । जानकणोरलौकिकफलसाधकत्वेन विहित- त्वमेय प्रयोन क। पपरी घमघजानश्च म विधेयं साक्षात् स्वसत्य- . विति। हि निर्मवादिति ·. -- अणुभाथ्यमा [श्य अध्यायस्य साध्यलाचोदनायोधकलिडाघभाषाच ज्ञानस्य न मुक्ति साधकावं व शक्य । य एन विदुरियादित यागे विज्य- विष्णुन्तुतिपरत्याशयेनाह। प्रचोदना वेति । जैमिनिवत्तत्- सहायभूतयमचीदना च परामर्शमपवदतीति सम्बन्धः । तथाच विधिसम्बन्धात् कम्मवानुठेयं न तु मुक्तिसाधनमप्यतथावा- दिति स्वितं। अनुष्ठेयं वादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ १८ ॥ बादरायण प्राचार्यों जैमिनेरपि गुरुस्तदेव कर्तव्यमिति शिष्यसम्ममनुठेयं कमीपवदतीति पूर्वेण सम्बन्धः । तब इतः साम्यश्रुतेः । यथा बौरहा वा एप देवानामिति नृत्या कर्म- त्यागकनिन्दा यूयत एवमेव भगवत्ज्ञानरहितस्यापि सा यूयते यतः। तथाहि असूर्यो नाम ते लोका भन्धन तमसाहताः । तांस्ते प्रत्यापि गच्छन्त्यविहांसोऽवुधा जनाः ॥ एतदने घ ये तहिदुरमृतास्ते भवन्त्यधेतरे दु.खमेवोपय- न्तोत्यादिरूपा। एतच्च निन्दामात्रेण साम्यमुक्तमापाततो वस्तु- तस्तु मेत वेदानुवचनेन विविदिपन्ति ब्रह्मचर्येण तपसा यडया यन्ने नानास केन चैतमेव विदित्वा मुनिर्भवत्येनमेव मवाजिनो •निजाभावाचेति स । सुर्था रसिप क्वचित् पते । याभिगञ्चनौतिका पाठ । इमरवरामवति वा पाठ ।

·अर्थ पादः] अणुभाध्यम् । २४१ लोकमोशन्त:* मनजन्ति इति शुत्या ज्ञानसाधनत्वेनैवाश्रम- कर्मकरणोतीथ न खातन्य कम्मेणो वक्तु शक्यं । अतएव शकस्य न ब्रह्मचर्यादिकपि फलस्य जातवेन तसाधनानपेक्षणार । न च स्वर्गकामपट्यवणानेवमिति वाच्य वदभिमनलोका- मकवर्गे यन्त्र दुःखेन संभिन्नमिति वाक्यपोक्तवर्गपदप्रति- निमित्तधर्माभावादारमसुखस्यैव तादृशत्यात् तस्यैव तवीत:। एवं सति तमेतं वेदानुवचनेनेति । प्रत्येकवाक्यतापि सम्प- दातेऽन्यथा त विरोध एव । ननु दृष्टफलका अपि कारीरोचि- पादि यागाः थूयन्त इति नैवं निर्णय इति चेत् । उच्यते । नित्यकर्मणो हि ज्ञानसाधनवमुच्यते ब्रीहिपखादीनां रानि. कायात् तच्छेपावेन तेषां विधानं एवं सति वीरहेति सुतिः सामिकास्य रसहिए श्रालस्यादिदीपेण तदुहासने दीपमा नसाथमान्तरपरिग्रह इति मन्तथं । पन्यथा तदुच्छेदम्त विधि- वैयर्य स्यात् । न चानधिसतमादाय तस्समाहितिरिति था। पत्र पृच्छामोऽन्धपहादिभिः प्रवजन कार्यमिति विधिरम्याहोखिधायज्जीयमग्निहोत्रविधायकप्रव्रजन विधायक याफ्ययोविरोधाभावाय विपयो मियः कल्पाते। नाचोऽतः । न द्वितीयः यददरेव मिरजेदिति शुन्या पैराग्यवत: ममनन- विधानाए तेनै य विषयभेदसिदो तत्कपनानवफाभाम् । सेन , नापुषस्य लोकोऽस्तीति तिरप्य विहिपयिणोति म विरोधः। . भोकभीचमा रतिमा पाठ। पर बारामा ·[श्य अध्यायस्य २४४ अणुभाव्यम्। वडि एनकैवियुक्तं इत्यादिवाक्येभ्यस्तथा । तथा भक्तिसाधनले. नेवानुष्ठेयमिति तात्पर्याण कर्मविधिरुच्यते । न त खवन्त्रतया फलसाधकत्वेन *। ननु तत्र समाधिमधिसत्य यमादीन्युक्ला- मोति तन्मध्यपातित्वेन धारणस्य तथा युज्यते । प्रशते ज्ञानं भक्ति वाधिसत्य न कर्म विहितमिति दृष्टान्तवेपम्यमिति चेत् । न । उक्तानुपपत्या खानिन्। मेव कर्म अतिर्विदधातीय. वश्य वाच्यं । निन्दायां चेतरपदात् ज्ञानमध्यपातिन एव तद्- विषयम्य पाठरावग्यकत्वात्। तथाच भगवज्ञानस्यतरनिर- पेशवेन स्वरूपोपकारित्वमस्य कर्मणो वाच्य। तथाचोक्त। दानम्रततपोहोमजपस्वाध्यायसंयमः । येयोभिर्विविधयान्यः कणी भक्तिहि साध्यत । इति एप नित्यो महिमति ऋतिरपि । यजशने सति विहित. निषिदकर्मकलासम्बन्धस्तधिस्यादित्यनुका सस्यैष पदवित् प्या- दिति यदुतायती तेन पदयोर्भक्तिमार्गरूपत्वेन मुख्यत्वात् । तस्मानानुकूलमयवमेव पूर्व विदधे । तेन । সূলি নায়নি ঘামীম सरन्ति नन्दन्ति तधेहितं जनाः। तएव पनन्यचिरंप तायक भषप्रवाहोपरमं पदाम्युजं ॥ इति वाक्याच वर्षायमधर्मा पामधर्माय पदज्ञानसाधनत्वेन *फर्य साधकमनि । +एपोलिसपाट । पिछी ति ।

·। पाद: अणुभाष्यम् । २४५ कर्तव्या इति सिद्धं। तस्यैतच्छब्दस्य - प्रसिद्धार्थकत्वालोकवेद- मसिधस्य पुरमोत्तमस्यैव । तत्रापि पदविदेव दीनभावन भति- मार्गीयज्ञानवानेव स्यादेवत्येवकारः सर्वत्रानुषज्यने । तथा सति भक्तो जातायां स्वतएप भगवजनानं भवतीति ज्ञापयितुतं विदिवेति पयादुलपतीति तदाशयो जायते । अतएव पूर्व कर्म निरूपितं साधनत्वात् । स्यादेतत् । भक्तिसाधनमेव । चेत् कर्मणः श्रुतेरभिप्रेतं तदा भगवहिदि तत्फलासम्बन्ध इत्यनुप- पत्रमिति चेत् । मैवं । कर्मणां हि भत्त्युत्पत्तौ खरूपयोग्यता. सम्पादकत्वमेव नायमात्मेति श्रुतेः कर्मज्ञानाभ्यामलम्यत्यागग- वतः स्वरूपयोग्यतापेक्षापि मार्यादिकस्य न तु पौष्टिकस्यातएव वा शब्द उक्तोऽनियमवाची। तथा सति भगवदनमहोत् तदा भक्तिस्तया पुरुषोत्तमनानं तदा कर्म तत्फली सम्बन्धगन्धोऽपि नेति किमनुपपन । एतेन तमेव विदित्वा मुनिर्भवति भयाधी न दि राह्यत इत्यादिश्रुतीनां मिथो विरोधः परिहतः । भत्या ग्राह्यत्वात् तदितरसाधनायाधत्वादत एव विविदिपन्ति न त विदन्यपीत्वाथयवती तमेतं वेदानुवरनेनेति श्रुतिः पद्यते । न चानुपदमेष तमेव विदिखा सुनिर्भवतीत्युक्त्वेः साधि- ध्यादुक्त साधनैरेव वेदनममितमिति याय'। वेदानुवचना- दीनां सर्वेषां वेदनसाधनवे सर्वेषां तनकर्तयां वेदनरागम- नस्यतयति। हैमासाचनत्वमेर रति वा पाठ। भापत्य रति । सफ मिनिस ·३४६. [श्य पध्यायस्थ अणुभाष्यम्। वेन मुनिर्भवतीत्येकत्वं तदिदि न वदेदतो ज्ञानं कस्यचिदेकरण भवतीति ज्ञानस्य दुर्लभत्वं ज्ञाप्यते । मनुष्याणां सहस्रेषु कशिद्यतति सिहये । यततामपि सिद्धानां कथिन्मा वेत्ति तत्वतः ।। इति भगवडाक्याच। तर्हि वेदानुवचनादिषु नि:पवा प्रवृत्तिः कथं इत्यं । स वा अयमात्मेत्यादिकया पूर्वश्रुत्या भग- वन्माहात्म्य श्रुत्वा यथाकथञ्चित् तदनोत्सुक्ये सति सत्सङ्गाभावेन भक्तिमार्गापरिचयात् कर्ममार्गमाचमायमधर्मत्वेनालोकिकार्थ- साधकत्वेनापि पूर्व प्रातमस्तीति . तदेव भगवहेदनेऽपि साधनमिति मन्यमानास्तदेव कुर्वन्ति । ननु वैदिकसाधनानां वैयर्य कथमिति चेत् । न। भ्रमतत्वेऽपि जन्मान्तरीयाचर- भानोपयोगिसंस्काराधायकवेनावयात् । स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्व- त्वात् ॥ २१॥ ननु माम्यवत हेतोः कर्मशेषत्व ज्ञानस्य यदपास्त तत्रोप- पद्यते । साम्योक्ते नस्तुतिरूपत्वात् । अपिच । तथा जानि- नोऽपि कर्मोपादानात् कर्मक्षतिस्वीकारादिति यावत् । अन्यथा शानिनां कर्मकत्यभावेन तत्सतगुणदीपाप्रसत्या तनिषेधानुप- पत्तिः स्यात् । नेपामपि नत्तगुणदोषसम्बन्धोऽस्त्ये वेति शापनाय मावपदं निपेधेनेतरसाधारण्यं परिनियते। तथाच जानि- नोऽपि कर्मकरणात् कर्मपत्व ज्ञानस्य निःमत्यूहमिति वेवैवं व युक्तं । परशानस्य कर्मफलासम्बन्धफलकत्वस्यापूर्ववाधेि- यत्वमेव । न हि यय कर्मणो ज्ञानय वा यत्फलं तरिपि .

·Bध माद अणुभाष्यम्। - सनिरेवेति युक्तं । सयोरच्छेदापत्तः। विधिईि भवत्तक तस्य पुरुषमहत्थुपयोग्यर्थ कथनेने व पारितार्थ्यांदन्याथै कथनस्प स्तुतित्वमस्त नाम । नयेवं प्रसते। मुमुक्षोः कर्मबन्धाभावमा. स्वतसाधनबजानएष महत्तिसम्भवात् । यच कर्मफल समन्ध- निषेधानुपपत्त्या कर्मसम्बन्ध प्रत्युक्त तम साधीयः । न हि तरणी तमाका-भाव इत्युक्त तन्मातिरपि सम्भवति । अथवा। पुरुषोत्तमजान मुख्यफलस्थातिमहन्लेन साक्षात् पछुमशक्यत्वं प्रापयन्ती कैसुतिकन्यायेन परम्परया नदाहान- यो । तं विदिखा वाचायो भवतीति तेलीहाएपदेन बा- विदुच्यते । तथा पायपदेन बुधिस्थमाणमाहाम्याशे रुते स क इत्याकालायामाह तं माधणं विदिला विहितनिषिद. फलासमन्धी भवतीति लक्षण प्रत्यर्थः साधागवहिदा किम মাথমিনি মাষ: অনায় নছছছছ দুমমিরা वाधणस्यैव भगवहिदी भनस्यैव पदविरस्यात् तज्ज्ञानानुकूल- मयमवान् स्यात् नमजे तेति यावत् । तथार यच भगवरिप- यकसानस्याप्युक्तरीत्या न कर्मगेपल' या शक्यतम भगया- मानस्य तथात्वदूरत मिति सर्व मुन्यं ।। -भानपति । नयालि। पचारिति । tar l बुर्तिमानपादासा स्मरमर मरा भारte मार- नदार तरी चायनसत् परिजन। .

·U अणुभाष्यमा श्य यध्यायस्य . पारिसवार्था इति चेन्न विशे पितत्वात् ।। २२ ।। अथ प्रकारान्तरेप गहते । भृगु वारणिः वरुण पितरमुप- सखार । पपीहि भगव* इति हीपस मार्दा मनकुमार नारदः। प्रतर्दनी हवे देवोदासिरिन्द्रय प्रियं धामीपलगा. मेत्यायुपाख्यानैहिं ब्रह्मविद्या निरूप्यते। सर्वाताख्यानानि पारिमये असतौति शुत्वा गंसनगेषत्व' नेपामयगम्यसे । शंमने शब्दमावण्य प्राधान्ये नार्थ शानस्य नयावादुपदेशान्ताख्यानप्रति- पाद्यं ज्ञानं मन्वार्थपदपयोजकमिति कर्मशेषत्वमपि न या गय। प्राधान्यन्तु दुरापास्त । धर्मिय एवासिद्धेरित्या पारितवार्था इति । उक्तरीत्या सर्वा उपायानश्रुतयः कर्मष- भूता इत्यर्थः। प्राचार्य एवमपि कमंगेपल भानस्य न सम्भवतीत्याह । नेति। कुतः। विगपितत्वात् । कर्मणः सका- शात शानं विशेषितमधिकधर्मविशिष्टत्वेनोफमिति न घानस्य वामशेषत्वमित्यर्थः । ननु विपितत्वमाख्यानवेल्यप्रयोजको हेतुरिति चेत् । मेयं । प्राचार्यायानवगमात् । तथाहि । पूर्वन्तुप्या दुर्जन इति न्यावेनाख्यानानां शंसनगेपित्य- मुपेक्ष्योचते। नद्याव्यानेवे व ज्ञानं निरूप्यते किन्वन्य- त्रापि । तथाहि । तैत्तिरीयके पद्यते ब्रह्मविदाप्नोति परन्तदेषा भ्युमा सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मोन्युपक्रम्य माहात्म्यविशेषज्ञानार्थ- । भगवत ईतिए। होपाससानि मिद्धि इति च । इशमन वचमुपदिता दिन।

·9 मादः] अणुभाष्यम् । '३४९ माकामादिक त्वमुक्तानन्दमयत्वं रसरूपत्वमप्युक्ता भीपाप्यादि त्यादिना सबनियामकत्वञ्चोक्ता भगवानेव पूर्णानन्द इति ज्ञापनायानन्दगणनां कृत्वानन्दमयं पुरुषोत्तम प्राप्तेनानभय- मानानन्दवरूपं यती वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहे. त्यादिनोबा तहिदो माहाम्यमुच्यते । एतएह पावन तपति किमहं साधु नाकरवं किमहं पापकरमिति । अत्र शनात् सचिद्रूपं देमकालापरिच्छिन्नं सर्व कर्तारं निरवष्या- नन्दामक सर्वनियामक मनोवागगोचरं पुरुषोत्तम प्रामोति। कर्म तु स्वयं सशामक तहांधायैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मावामुपजीवन्तीति श्रुतेः शुद्रतरानन्दजनकखगपाखादिफल- माप्नोति विहितनिषिद्धकर्म गोयामयोजकत्व तस्मिन्नुयत इति कार्मणः सकामात् ज्ञानस्य निरवधिरेव विशेष उच्यत प्रति न धर्यसिद्धिनवा कर्मपत्वं शानस्य बिद्यति । तथाप्याख्यान- प्रतिपादित विद्यानामसिपिरेवेति चेत् तबाद। तथाचैकवाक्यतोपवन्धात् ॥ २३ ॥ यथा केवलतविद्यामाधान्य तथैवोपारयानगुतीनामि- त्यर्थः । चकारेण प्रश्नोत्तरैनिर्णीतार्थप्रतिपादन । महतामेयान मष्ठतिः सापि यकायासपूर्लिकेति विद्यामाधाम्यायन भरोचनवाधिक मुपास्यानानास्पाखानं विनैव विद्यानिरूपि- कायाः शुनेः सकागादित्युच्यते। मन हेतरेकवाक्यतीपवन्या- दिति। भावार्यवान् पुरुषोवेदेति गुत्यै कयाकताज्ञानमायानं • रमपरपावनी पि।।

·२५० [दव अध्यायस्य अणुभाष्यम् । विना न भवतीति तदर्थ सुपबन्धात् गुरुभिष्पकयोपबन्या दित्यर्थः। अथवीपाख्यानरहितार्या श्रुती यया प्रानं निरूप्यते तथैवाधीहि भगव इति होपससाद सनत्कुमारं नारद इत्या. याख्यानेश्वपि निरुप्यते इत्यनास्यानहत्यैकवाक्यतयवाण्याने जानवरूपोपबन्धात् प्रतिपादनादित्यर्थः । नेकपापिनोप- पदेन • वम्न मतीयात् तत्तत्गुरुस्त त्तच्छिष्यकथातसामीप्य. मत्रोचतेऽन्यथा सामीप्यासम्भवादतः कल्पितत्वशानिरासः । नन्वेवमपि पारिनवार्थत्वेन बाधकं पश्याम इति चेत् । उच्यते। अश्वमेधप्रकरणे मनुवैषम्वतो. राजेत्यादीन्याख्यानानि यत्र पठितानि तच सामान्यतस्तेषां विनियोगः साण्याख्या- नानि पारिनवे शंसतीत्यनेनोक्त इति सर्वशब्दस्तदाख्यानपर एव नत्वाख्यानान्तरपरोऽपि प्रकरणम्य नियामकत्वात् । एवं सति यदा पारितवाण्यकर्मप्रस्तावस्तदा विशेषविनियोग उक्तः पारितवमाचक्षोतेति । तत्र प्रथमेऽहनि मनुषखतो राजेति हितीयेऽहनीन्द्रोवेवरूत इति टतीयेऽहनि यमो वैवस्वतीराज- त्याख्यानविशेषा वाक्यशेपे विनियुध्यन्ते । परत्वे वहीविशेषरुपाण्यानविशेषविधानं न स्यात् । अतएव पारिनवमित्येकवचनमतोनाख्यानान्तरगन्धसम्बन्धोऽपि । मापका- भावात् । श्राख्यानमामान्य- उपदेशेनेति तु । कम्पितव महानिरास इहि खं। पोषमिति पुकामारे प्यते । याद्याखानविसेवा इति ।

·Bथ पारः] अणुभाष्यम्। अतएवाग्रौन्धनाद्यनपेक्षा * ॥ २४ ॥ एवं पुरुषार्थोऽतःशब्दादित्युपक्रम्य ज्ञानस्य फल साधने कर्मा- नपेचवसपपाद्य तत्रैवोपपत्त्यन्तरमाह। यतो ज्ञानी ज्ञानेन स्वयमेव यजात्मको जातीतएव जरामाग्रिहोत्रेऽग्निस्तदिन्धनं समिदादि । तदादय भाज्यादयस्तेषामनपेक्षोक्ता तौ। तैत्ति. रोयके पचते । तस्यैवं विदुषो यज्ञस्यामा यजमानः श्रधा पानी शरीरमिभमुरीवेदिौमानि वहिर्वेदः शिखा वृदयं यूपः काम पाज्यं मन्युः पशस्तपोऽमिरित्यादि । एतेन यदन्यस्य यता- सम्पादकं तस्य स्वकार्यसाधने कथं यज्ञापेक्षा भवेदिति भावः सूच्यते । सचपिक्षा च यज्ञादिथुतेरश्व- वत् ॥२५॥ कन्यायेन ज्ञान प्रति कर्मणः फलोपकारिवाभावेऽपि खरूपोपकारित्वमस्ति न वेति चिन्त्यते । तत्र नेति पूर्वः पत्तः । गुरूपसचितदुपदेशेरेय तरसम्भवादाचार्यवान् पुरुषो वेदेति थुतेः। पत्र सिद्धान्तमा । सर्वापेक्षेति । सर्वेषां कर्मज्ञान- भक्तीनां पुरुषोत्तमज्ञानीत्यत्तायस्यपेया। प्रत्र प्रमाणमाह । यमादियुवेरिति । यनादिनिरूपिका अतिरेप ममापं यत प्रत्ययः । इदमनातं । पुरुषोतमएव समन्वपुरुषार्थरूपमा मातिरेय फल। तप मेमभक्ति सजज्ञानमेष साधनमिति • पतएर पानीमायमचा राशि पुजारहा सारेषा परति ·३५२ अणभाष्यम्। [श्य थध्यायम्न बनविदाप्रति परमित्यादि तिमहरा प्रतिपाद्यते । पथे. तरे दुःखमेयोपयन्तीति नृत्या जानरहिताना दु:समावमाप्ति- रुच्यते । एवं मति स्वतोऽपुरुषार्थरूपं यन्नादिकं साथ तत्त्व प्रतिपादिका शुतियनिरूपयति ता सर्बया पुरुषार्थसाधन. वेनैवेति मन्तव्य । तच्च नि:कामतयेय तं तथा। पतएव वाजसनेयिवासायां यथाकारी यथापारी तथा भवति साधकारी साधर्भवति पापकारी पापो भवतीत्युपक्रम्य पद्यते 'तम्मानोकार पुनरे त्यम् लोकाय कमप इति कामयमानोऽथा- कामयमानोयो कामी नि:काम धामकाम पासकामो भवति तस्मात् प्राणा उत्सामन्यात्रव समपलीयन्ते वीव सन् ब्रह्मा- प्येतीत्यादि । श्रथाकामयमानः । कर्ता निरूप्यत इति शेषः । यः पुमान् कर्मकतावकामस्ततो नि:कामः सवामकामी निरु- पधिनेहवान् प्रभो ॥ ततो भगवत्प्राप्यासकामी भवतीत्यर्थः । पत्र यथाकारीत्यादिना कर्मकर्तरेयोपक्रमादयाकामयमान इत्यने- नापि तथाभूतः सरवोच्यते । एवं सति सत्कम्ममहत्त्वर्थ विविधफलानि ** स्वयमेवीला जनान् मामितवानिति खोत- • य एतरिदुरमताले भवन्नीत्यादिश्रुनिएमरितिभा पाउः। +न तक्षादिति स् । तक्रमतीति व इचव यथा कामयमान इति स'। एक पुमान इनिस ! ॥ वमोतिहा ..विफलामोतिखं।

·'अर्थ पादः] अणुभाष्यम्। ૨૨ करणाधिरेण दयया नि:कामं करोति । सकामतयापि क्रियमाणे- नैव वैदिककर्म पानेमजन्मभिः संस्कारविशेषाचयेनापि तथा । कापाये कर्मभिः पक्के ततो ज्ञान प्रवर्तन इत्यादि स्मृतिभ्यस्य ज्ञानोत्पत्तौ कम्मापेक्षास्तोति चकारेण पुष्टावजीततस्य सा- नपेक्षेति मा समुच्चीयते । अतएव नायमात्मेत्यादि तिनं विरु- ध्यते । ननु शानदारा कार्मादीनामेय फलसाधकालमस्विति भवा निरासाय दृष्टान्नमाहातपदिति। यया खेटफलसाधकदेश- व्यवधानात्मकदेगातिकमेनस्य साधन न त तत्र फलसिद्धा- वपि तथा प्राधिभौतिकाच्यामिझाधिदैविकप्रतिबन्धनिहत्तायेव तेषां माधनत्व' न तु भगवत्माप्तावयीत्यर्थः । इदच मुमुचभास- विपयामिति या प्रात्यन्तिकभक्तिमतां भत्तीतरानयेषात् । शमदमाद्युपेतः स्यात् तथापितु नदिधस्तदणतया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात् ॥ २६ ॥ ननु तपादेयंपिपान्तीदान्त इत्यादिना गमादेरेव मान- साधनत्वमुप्यते न यनादेरिति चेत् तबाह । गमदगाधुपेतो भरिमार्गेऽपि प्यादेव यधपि नथापि ततया पामन्येया- मानं पश्येदिति ज्ञानमार्गीयभानाद्र तय गमादिविधरतो. निमार्ग तेपामवस्यावष्ठेयत्वात् गधाविधिरित्यर्थः । भक्तिमार्ग खतएव शमादीनां सम्भवेश्यावसकायं न पामिति भावः। मचानानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शनात् ॥ २७ ॥ • পর বনমাধবৰ অমৰমাৰি ধলদিনি সাদ- पाते। पाहारगतो सत्यशहिरिति उलेमाधिरहा सबार- भषणानुमतिरपि यतः यूयते इन्दोगानां । न हा एपिदि.

·३५४ अणुभाष्यम्। [श्य व्यध्यायस्थ किञ्चनाननं भवति। तथा वाजसनेथिनां न हवा अस्थानत्रं जग्धं भवतीत्यादि । तस्मात् सत्त्वशद्यर्थ यज्ञादेन विधानमिति प्राप्ठे विषयव्यवस्थामाह। श्राहारदीर्वयेन * प्राणात्यय उप- रिखते प्रापधारणस्य भानान्तरङ्गतमसाधनत्वेनाहारस्य देह- पोषकत्वेन ततो बहिरङ्गत्वात् । तदनुमतिः क्रियत इत्यर्थः । पत्र प्रमाणमाह तर्शमादिति । चामायण: किलपिरापत इश्येन सामिखादितान् कुमाषांचखादेत्यादि श्रुतेदना दित्यर्थः। यद्यपि ज्ञानसाधनत्वेन सत्त्वशरपेक्षितत्वाजाते ज्ञाने तत्साधनानपेक्षणादेवंविदीति वचनात् तादृशे साई- दिक्यपि तदनुमति न नुचिता। अपि मर्यत इत्यनेनाविदुषोs. प्यतम क्षमाणत्वाच्च । तथाप्याचाणावस्थाविशेषविषयकत्व- मुक्तं यत्तेन ज्ञानिनोऽप्यनापदि विहितचागोऽविहितकरणच चित्तमालिन्यजननेन ज्ञानतिरोधायकमिति अत्यभिमतमिति ज्ञाप्यते। पतएव यीभागवते दितीयस्कन्धे विशद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक्सम्यगवस्थित सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमवयं । पे विदन्ति सुनयः प्रमान्तात्मेन्द्रियाशया: यदा तदेवासत्तस्तिरोभूयेत विप्नुतं । इति ब्रह्मणोक्तं । . दीदनेति वा पाठः) + बहिणादिदि वा पाठ । चांकायपरवपि प्यते । विपनादिति । प्रचयितीति ।

·र्थ पादः] अणुभाष्यम्। २५५ ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हिसा। बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति । इति मार्कण्डेयेना। एपा ज्ञानमार्गीयज्ञानपतो व्यप- स्थति भेयं । भक्तिमार्गीयस्यैवमापदसम्भपात। अनन्यायिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहं। इति भगवहाक्यात् । मामेव ये प्रपदान्ते मायामेतां तरन्ति ব বোধ প্রবণীমানান লায়নঘনঘ भाव मानयतां तथासमुचितं । अबाधाच्च ॥२८॥ भापदि तथान्नभचरीन जाने चित्ताराडासम्भवेन तन. नितमतिबन्धाभावाच न दोष इत्यर्थः । अपि च मर्यते ॥२८॥ श्रापद्यविदुपोऽपि दुशवभक्षपि पापाभावी यत्र मप्यते तष विदुषि त्यातुमने का गहरेत्यर्थः । सतित जीवितात्ययमापनोयोऽनमत्ति यतस्ततः । लिप्यते न स पायेन यमपमियाम्भसा । इति अथवा पिदुपो दुष्टकामासमन्धी भानामिः सर्वकम्माणि मम्मसार कुरुते तथेति भय ते पीत्यर्थः। शब्दयातोऽकामकारे ॥३०॥ यती प्रानागिरेय उर्थकम्मेदहनसमर्थ इति फलदगायां .परमाबजामरतति में।

·[श्य अध्यायस्थ २५६ अणुभाष्यम्। कर्मकारेऽपि न दोपोऽतएव साधनमायां तदभावेन तस्मादेवं विच्चान्तोदान्त उपरतस्तितिचरित्यादिरूपः भन्दः कामकार- निवर्तकः यूयत इत्यर्थः । एवं ज्ञानस्य कर्मनामको सिद्ध जातज्ञानस्यायमकर्म कर्तव्यं नवेति चिन्यते। तत्र फलस्य जातत्वातस्यापि नास्यत्वेनाप्रयोजकलान कर्तव्यमिति पूर्व:- पक्षास्तव सिद्धान्तमाह। विहितत्वाञ्चाश्रमकापि ॥ ३१॥ यथा सानिनाम्यनापदि मिष्टानामेवाग्नं भतणीयं विहित. वात् तयाऽयमकम्मापि कर्त्तयमेव नित्यं विहितत्यादित्यर्थः । यथाऽनापशिष्टावभक्षएं दीपाय निपिइत्यादेतच्चोयपादित सर्वासानुमतिरित्यत्र तथा नित्यत्यागोऽपि प्रत्यवायजनक इति तत् कर्त्तव्यमेवेति भावः । यच्चो सतस्यापि नाश्य त्येना- भयोजकत्याव कर्तव्यमिति तचाह । सहकारित्वेन च ॥ २२॥ प्रामदमादीनामन्तरङ्ग साधनानां सहकारीपाश्रमका पोत्येतहितैः शमादिभिरपि ज्ञानं न स्थिरीकर्तुं शक्यमिति तानि कर्तव्यान्यवेत्यर्थः । संसारवासनाजनकत्वम्बभायोयः धर्मणां समानेन नाम्यत इति न सहकारित्वेऽनुपपत्तिः काचि- दिति भावः। एवं ज्ञानमार्गीय ज्ञानस्थैर्य साधनमुखा भक्ति- मार्गीयसाधनानां भगवच्छूषणादीनामित प्राधिक्यमावश्यकता- धार। .कामसरपौनि । + पूर्णपच निय। दामच्याविति।

·अर्थ पादः] - अणुभाष्यम् । ३५७. सवथापि तएवोभयलिङ्गात् ॥ ३३॥ भगवच्छवणकीर्तनादयः साधनान्तरवहिहिनत्वेन कर्तव्या एवं यद्यपि तथापि सर्वथापि अन्येषां सुगपदुपस्थितौ तदनुरोध- मसत्यापि तएव भगवर्माएव कर्तव्या इत्यर्थः। कुतः ऋति. लिङ्गात् सतिलिगाच । तिलिङ्गन्तु तमेव धीरी विज्ञाय पन्ना कुचीत ब्राह्मण: नानुध्यायात वहं छम्दान् वाचोविग्लापनं हि तत् । इति तमेवैक जानथ मात्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैप मेतरित्यपि। अत्रैवकारेण भगवदतिरिक्त प्रतिषिध्य तद्विष- यकन्नानानपूलं प्रयन श्रषणात्मकं विज्ञायेति विधाय भरण- मपि तम्मानविषयकमेव प्रजा कुर्तीति वचनेन विधाय तदेकनिष्ठताहेतुभूतानामेव शष्टानामावनमर्थानुसन्धानमपि कर्तव्य नान्येषामिति नानुध्यायाहहनित्यनेनोवती। प्रया न्वित्युपसर्गेण ध्यानस्य पयाझावित्वमुच्यते। तेन योग्यतया श्रवण- कीर्तने एव तत्पञ्चभाविनी प्राप्यते । मृतिस्तु शृखन्ति गायन्ति ग्रपन्यमीक्षाश; स्मरन्ति नन्दन्ति तवहितं जनाः । तएव पश्यन्यचिरेण तावक भववाहोपरमं पदाम्बुजं । इति . मपतिएं। • नान्यध्यायात सि । 1 मुरति पाठ 1 ·३५८ अणुभाष्यम्। [श्य अध्यायस्य महामानस्तु मां पार्थ देवौं प्रकतिमाथिताः । भजन्त्यनन्यमनसो जात्वा भूतादिमध्ययं । सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तय दृढ़वताः। नमस्यन्तय मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते। इति एतेन भगवदर्माणामामधर्मत्वेनान्तरङ्गलादाश्रमकर्मणो देह- धर्मत्वेन वहिरनत्वात् तदविरोधेनैव तत्कर्तव्यमिति स्थितं । अतएव भगवदर्मान्यधर्म प्रतिषिध्य नेमां सभ्य प्राधिक्यं ज्ञाप- यित' स वा प्रयमामा सर्वस्य वमी त्यादिना भगव-माहात्म्य- मुन् । अनभिभक्च्च * दर्शयति॥३४॥ प्राधान्येन भगवधर्माएव कर्तव्या इत्यत्रीपोदलकान्तरमने- नोच्चले सर्व पाप्मानन्तरति नैनं पामा तरति सर्व पाभानं तपति नेनं पामा तपतीत्यादिना भगवद्धर्मानुरोधेनायमकर्मा- करपजदोपेरनभिभवञ्च श्रुतिदर्शयत्यती भगवधर्माएष सभ्य उत्तमा इत्यर्थः। अन्तरा चापित तदृष्टः॥ ३५ ॥ भगवर्मेभ्य आयमधर्मा हीना दूत्यष्यल्प मुच्यतेऽपि त तस्मिन् पुरुषोत्तमे धर्मियेर दृष्टितात्पर्य यस्य सम्तस्याश्रमधर्मा पन्त- राघ । फलमिझो व्यवधानरूपायेति । श्रनिदर्शयतीति पूर्वण • चमभिमवत्वचेति वा पाठ। + सो पामान इतिपदृयते । समानि साधनानौतिखं। ६यरधानपाचेति स ।

·धै पादः अणुभाष्यम्। ३५८ सम्बन्धः। अन्तरा शब्दोऽत्राव्ययात्मको व्यवधानवाचकः । तथाच ऋतिः एतद म बै To ब्राह्मण अनूचाना विद्वांसः प्रजां न काम- याते किं प्रजया करियामो येयान्नोऽयमालायं लोक इति शापाकरणहतखेन लौकिकोतर्प हेतुत्वेनापि प्रजाया अभीष्ट- वेऽपि तदुत्पादनव्यासङ्गेन भगवदानन्दातभवेऽन्तरायो भविष्य. तीति तदृष्ट्या तवीपेक्षा दर्शयति । अपि च मर्यते ॥ ३६॥ अपि शब्दनाथमधर्माण तथात्व किम वायं । यतो चान- तत्साधनवैराग्यादीनामाम्यन्तरारूपत्व मर्यते । तस्मामाक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदामनः। न ज्ञानं न च वैराग्य प्रायः श्रेयो भवेदिह । इति भगवदाक्यं। विशेषानुयच्य ॥ ३७॥ स्मयंत रति पूर्वण सम्बन्धः । ज्ञानादेः सकामानिमागें फरतोऽप्युत्कर्षमा । धानादिसाधनवत्खनुपही मुशिपर्यन्त. एव भक्तिमार्गे वह भलपराधीनोधखतन्व एव हिजेत्यादिपाय- विशेषरूपो मुत्यादिभ्योऽपि भक्तानां व्या वर्षको भगवदनुयहः मयत इत्यर्थः । गूढाभिसन्धिमुहाटयन् फलितमर्थमा । अतस्वितरन गयो लिङ्गाच ॥ ३ ॥ श्रत इति पूर्वोत तिरपतिपरामर्शः। तथा चेतरस्या सुक्त- रपि भक्तिमार्गीयतदीयत्वमेव ज्याय इत्यर्थः। प्रब हेत्वन्नर- न में गाना तिना पास ।

·. [श्य ध्यध्यायस्थ अणुभाष्यम्। माह लिनाक्षेति। मुक्तानान्तु मायाविनिर्मुक्तमामखरूपमेव न त देहेन्द्रियादिकमणस्ति येन भजनानन्दानुभवः स्याइता- नान्तु देहेन्द्रियादिकमपि भायातकायरहितत्वेनानन्दरूप. वेन च भगवदुपयोग्यतोऽपि तत्तथैत्यर्थः । न हि मुक्तात्मनां कथन भगवदुपयोगोऽस्तीति भावः । तदुक्तं यौभागवते । न यत्र माया किमुतापरे हरेग्नुव्रता यत्र सुरासुरार्चिता इत्यादि. मुक्तोपमृप्यत्वञ्चोयते । अतएव सप्तमस्कन्धे देहेन्द्रियासहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनामित्युकं । पुरवासित्वे देहादरायम्मकस्वा. निषेधो जड़ामकानामेवेत्यवगम्यते । इतरण ज्याय इति पाठे तु पूर्वोक्ताश्रमकर्मपरामोऽत इत्यनेन । उनयोरेव वा । एतेग सोऽश्रुते सर्वान् कामान् सह बह्मण विपथितेति श्रुत्युक्त फल- वत् तस्य सूच्यते । तद् तस्य तु नातझावो जैमिनेरपि नियमा- तपाभावभ्यः ॥ २६॥ अधेदं विचार्यते । तदीयानामपि कदाचित सायुज्यमस्ति नवेति। तत्र भकिमार्गस्यापि साधनरूपत्वात् तस्य च मुक्ता- वेष पर्यवमानात् तदीयत्वस्य साधनावस्थायामुत्कष्टावस्था. रूपत्वान् घामपि मुनिरावग्यकी। तथाच कर्मफलती न कश्चिदिशेष इति प्राप्त उचते ततस्येत्यादि । तु शब्देन मर्यादामार्गीयव्यवच्छेदः। भव विखासदायाहान्यस्य का वार्ता कर्ममाननिरूपकस्य जैमिनेरपि यदि कदाचित भग. • उक्तफन्नवत्वमिति १ । + तथाच फा ।

·भग- .८ याद अणुभाव्यम् । वत्वपयाऽयं भावो भवेत्तदा तज्ञतस्य पुष्टिमार्गीय वद्भावं प्राप्तस्य तस्यापि नाताव उतभावतिरोधानं न कदा. चिदपीत्यर्थः । अब हेतूनाह । नियमादीन् । तैत्तिरीय ते ते धामान्युषसीति मन्त्र । यव भूरिशृङ्गा प्रयासस्तदुरुगा। यस्य परमं पदमित्युता तदनन्तरं तर सतानि कर्मायपि विष्णोः कर्माणि पश्यतेति मन्त्रेण निरूप्य पुन: पूर्वोकलीला- स्थानं तहिप्णोः परमं पदमिति पदेनानूध तस्य नित्यत्वनिरू- पणायोयते सदा पश्यन्ति सूरय इति। सूरयो विद्वांसः पुरुषोत्तमज्ञानवन्त इति यावत् । तच्च मन्त्यैवेति सूरिपदेन भक्ता उच्चन्ते। तथाच भक्तानां सार्वदिकदर्शनं । नियम्यते सद्देति पदेन। एवं सति पुष्टिमार्गीयभगवझावं प्राप्तस्य मुत्तायुच्य- मानायां तनियमो भज्यतेत्यर्थः। यत्रोक्तं साधनावस्थायागुत्त- मावस्थारूपत्वं परं तदीयत्वस्य फलं सुतिरेवेति तथाहात- द्रूपैति । उन्लभगवदीयत्व न साधनरूपमपि तु मुक्तेरपि फलरूपं मुक्तानामपि सिहानां नारायणपरायणः सदुर्लभः प्रया- तामेति वाक्यात् । यदा सर्वे प्रसुचन्त कामा येस्य हदि यिताः। प्रथमोऽमतो भवत्या ब्रह्मा समश्नुते । इति त्यामतस्य सुतस्य नझस्वरूपमोग त्यते। सच • feमा मसि + सरिन्दमावि । अभिपतिमा पाठः। ४६ ·'अणुभाष्यम्। [३५ अध्यायस्थ यमेवेष वृतुत इति शुभंगवदीयवसाध्यएवेति स्पष्ट फलत्वम*- स्थातोऽतद्रूपल। किच। मतं हि साधनादुत्तम भवति। भगवदीयत्वा. दुत्तम स्यार्थस्यामावादपि न सुनिर्वक्तुमुचिता। तदुक्तं श्रीभाग- धते. पञ्चमस्कन्धे पूर्व भकिम्वरूपं निरूप्य । तयैव परया नित्या झपवर्गमात्यन्तिक परमपुरुषाधमपि स्वयमासादि- तत्रो एवाट्रियन्ते भगवदीयत्वेनैव परिसमाप्तसार्थ इति । न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात् तद्योगात् ॥ ४०॥ अथेदं विचार्यते । ध्रुवमपि च ब्रह्मादिलोकाधिकारं दत्त्वा तत्सम्बन्धिफल ददाति नवैति सत्र नेत्याह । न चेति । तत्र हेतुः पतमानुमानादिति। पानमभुपनालोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जन । इति स्मृतरित्यर्थः । फलस्य सावधित्वादिति भावः । किश्व तादृश भगवदीय पतनायोगादपि न तथा। अथवा तादृपस्य सदा भक्तिरसानुभवात् तदतिरिक्षयानपेक्षणादन्येषां फलानां सम्बन्धाभावादित्यर्थः । • स्पष्टफदत्वमिति खा सर्व भनिखाएमिति खं। + फलस्य सावधिकत्वान् दिति का पाठ । भागवदीय सति । यजनायोगादपि प्रतिस।

·इथ पाद अणुभाष्यम् । उपपुर्वमपि त्वेके भावमशनवत्तदुत्त ॥ ४ ॥ एके भक्ता आधिकारिके फले पतनमान हेयवायोजक*:: मिति वदन्त्य पितूपपूर्व पतनमेव तदिति वदन्ति भक्तिभावात प्युतः । अधिकारसमाप्तो भगवदनुग्रहापापि कदाचित् समा- वतीत्युपपतनं तव। मुत्तो वपुनरावभक्तिरसामापि नेति महापतनमेव सेति भावः । तेन निपिदकर्मफलतुल्यत्व शापितं भवति । प्रतएव श्रीमागयते नारायणपरा लोके न कुतयन विभ्यति । स्वर्गापवर्ग नरकेष्वपि तुल्यार्थदर्शिनः । इति गीयते। भक्तिमार्गे त साक्षात्मनाभावेऽपि तदीयं भावमात्रामप्यमनवत साक्षाद्भगवत्वरूपभोगषदेव मन्यन्ते । तदुक्तं श्रीभागवते । अथ ह वाव तवेत्यादिना । साधाजगवद्- भोगो जीवस्यासम्भावित इति श्रद्धानिरासायाह तदुतामिति । सोऽभुने सान् कामान् सह प्रमाणा धिपधितेति । पर ब्रा समभुत इत्यादिशतिषु साक्षातवासरूपरसायन मुक्त मित्यर्थः। बहिस्तभयथापि स्मृतराचाराच्च ॥ ४२ ॥ अथेदं चिन्त्यते । प्रधुरभगवगायमाववतः साचात् स्वरूप- भोगवतो या ग्टहत्यागः कर्तव्यो नवेति। फलस्य सिद्धता. नेति पचव्यवच्छेदाय महा यातयामानां न बधाय ग्रहा मता इति वाक्या बन्धकलेन त्यान्य इति पक्ष व्यवच्छेदाय च तु. . •पानमा पवप्रयोगहए। दिौरभावमापभिनिए।

·अणुभाष्यमा [३५ अध्याय सदः । भावमा साधावप्रभुसम्बन्धे वोभयथापि सहात् बहि- गमनं गृहत्याग इति यावत् । स पावश्यकः। तप प्रमाण- माद। मृतरित्यादि। पन्तु सर्व परित्यज्य मेहं खजनबन्धुषु मयावश्य मनः सम्पा समग्विचरख गां । इत्यादि स्पतिर्भगवत्भाववतस्तमनविशिष्टशापि बहिर्गमन- माह। सदाचारोऽपि तथेच यूयते तस्तथा। पायमाशयः । पाथमवेन गृहत्यागो यदहरेवेत्यादिशतिभ्यः पूर्वमुप. पादितोऽपि यदधुना पुनरुषले तेन तदतिरितोऽयमिति जायते। तथापीतवाक्यात सुमुसुमुक्तिप्रतियधकत्वाभावेऽपि म्यासस्य तवावश्यकवादुशोभयोरयनवरतं प्रभुरसाखादे प्रतिबन्धकवेन तस्य तत्यागस्य विप्रयोगरसानुभाषकापेम पस कर्तवः पापियानतरायत्वेन सतएव तयागो भावी तथा- प्यायमादायम गदिति वावयादवामान्तरवाभाषेन त्याग- साविदिशलमवाभावायेयाक्तिरिति । सामिनः फलश्रुतरित्यान्वेयः ॥ १३॥ पुटिमार्गीयमहम्न विहितलादिधान मप्रयोजक । हराः राय भलिमार्गसामिनः योगोकुनेमादेव फ्लाय तेरतो हिर्गमन म साधनायनाय काय मिति भावः । पप यमेवेष हम इति तिरनुसन्धया। एतदनुपदमेव पयते नायमात्मा बन्दकोनन सभ्य इति। पन भगवरणानन्तरमपि नीववसं तत्र • रिमसिमाम लिखें।

·इर्थ पाद - अणुभाष्यम् । २६५ कतमं यदपेची भगवश्लाम इति जिज्ञासार्या सलामभाष- एव बलमिति निर्णायते। तव मर्यादाबलोपमर्दकस्वात भगवहधोकारहेतुत्वाच ! बनसीमन्तिनीनां प्रभुषचनातिक्रमन मपि सवा खरूपपरिग्रहस्तालेनैव यत इत्यात्रेय भाचाया मनुते । इदमवाभिप्रेत। सर्वामभावस्य यदलं तत्पदामकस्य प्रभोरेव । तस्य पायं स्वभावो यदन्यन रोचते नएव अपरिह-. वदनेन्दुवचनकिरणप्रचारमोच्छलत्केवलभावाम्भोधिवचनवीचयो गीयन्ते यर्थम्बुजाच तब पादनसमस्मानं तमभूति नान्यसमक्ष स्थात' पारयाम इत्यादयः। पतस्वागस्तु पृष्ठलग्न वाया- तीति ननदर्थ यतनौयमिति। विपकतारलेन पुरुषोत्तमः भावस्वरूपशीऽयमिति तथा । श्राविज्यमित्यौडु लोमिस्तष्मे हि परि- क्रीयते ॥ ४॥ सर्वयागपूर्वकं यइहि प्रभुसमीपगमनं भास्य तदार्विज्य: मलिफर्मे वेवाडुलोमिराचार्यो मन्यते । तस्यायमभिसन्धिः । यजमानो हि खेटसिझमत्विज पादी वणुते । प्रक्षते च यम- वैष हणत इति स्तमादेकाको न रमन इति तेय स्खझोड़ार्थ भगवान् खधिकीर्पिततत्तलीलानुरूपान् जीवान हणते । यनः स्वषिराम्वति विकल्पदिकरूपाणां यथा सीमादिपु वरणं तथा सम्बनिभावलेनकमारामान बर। तर या वीयस्तरेष- तदनमापकरणं तेषां तपेतरसमन्धनिवर्तनमुम्बई* नरेग्य- समकत्वमव । नदुक्तं भगवता। यदा पुमास्यासमम्मका . • तासपिनियनपूर्णामिति ।

·अणुभाष्यम्] [श्य अध्यापख निवेदितामा विचिकीर्पितीम इति । भत्र पूर्वपदेनेतरसम्बन्ध- निवर्तनीप्त्या सामभाव उक्ती भवति। तदनन्तरमामनिवे- दने सति तहिषयकलीलाकरणे वयाविषयः स भवति। अन्त. रगलीलाप्रवेशनमिच्छायां विशेषस्तस्मात् सुळूक्तमार्खियमिति। एतेन न ददाति न पचतीत्यादि श्रुतयथा सोमादी दीक्षितस्य तयारीतरधर्मनिमन्तिः सएव परमोधर्मों यतस्तथा पुरुषोत्तम- स्योक्तभक्त. सहरमणमेव सार्वदिकमेतदेव च महन्महत्त्वमिति सूचितं भवति । महत भनानामविलेन निरूपणे हेतु- खेन तात्पान्तरमभ्याइ। तर यजमानारब्धकमसागवाय पत्विक परिक्रीयते वरणेन कार्यमानोपयोगित्वाय स्त्रीया क्रियते । तथा मझतेऽपि । न च कश्चित् कल्यायो दक्षिणा इति प्रश्नवधनात् तदर्थैव तत्प्रत्तिरव त खत: पुरुषार्थत्वेन भगवदर्था महत्तिरतो वैषम्यमिति वा । नौरागस्यापि वरणसमये तत्मनस्यावश्यकत्वात् तथैव दक्षिणादानमप्यन्यथा निरनत्या. पत्तेः । प्रकृतेऽपि भक्तानां नेहादेव प्रवृत्तिभंगवान् सातभवार्थ. मेव ताननुभावयतीति न वैपभ्यं । श्रुतेश्य ॥ ४५ ॥ पथर्वणोपनिषत्सु पयते । भक्तिरस्य भजनन्तदिहामुमो- “पाधिनराग्येनेवासुमिन् मन.कल्प नमेतदेव नष्कम्र्यमिति भक्ति- मार्गपचार कहदयो बादरायपः मानं भागवतं तव तेनैवं जेय- मुत्तमः। • समामिछ। यापति पुतवाकरमत्त. पाठ ।

·अर्थ पाद अणुभाष्यम् । सहकार्यन्तरविधिः पक्षण तोयं तहतो विध्यादिवत् ॥ ४६ ॥ ननु यमेवेति तिः साधनानरनिषेधपूर्वकं वरणस्यैव साधनत्वमाह। तस्मादेवंविच्चान्तोदान्त उपरतस्तितिक्षः यद्धावितो भूत्वामन्येवामानं पश्येदिति गृत्तिः साधनान्तर- मम्याह । एवं विरोधे अतित्वाविचपात किमादरणीयं किन्नेति समये साधनान्तरविधिरेवादरणीयोऽन्यथा शायर्य स्या- दिति भात उच्यते सहकार्यन्तरविधिरिति। मर्यादापुष्टि- मेदेन बरणं विधीयते । तव सहकार्यन्तरविधिस्तु मयादा. पनेणोचते पुष्टो तु नान्यापेक्षेति न विरोधगन्धोऽपि । अपरन्त । साधनं हि कायिकं वाचनिकं मानसिकच विधीयते ।'तत मनसैवाप्तव्यमिति तैस्तृतीयं मुख्यं । तदपि तावदेव मा-- दिकस्यापि विधेयत्वेन कर्तव्यं यावत् हो न भवति । यतस्त. हतः स्नेहवतस्तूतं हतीयं साधनमपि विध्यादिवत् । यथा तहतो विधिरर्थवादी वा प्रवृत्तावप्रयोजकस्तस्य स्वतएव सम्भ- वात् तथा भगवप्रामाविदमित्यर्थ' केमुतिकन्यायेन पूर्वयोर. भयोजकत्वमेतच्छेपत्यादेवायास्यतीति तोयमेवोनं । कृत्स्नभावात्तु गृहिणोपसंहारः। 8७॥ ननु बहिस्तमयधेत्यादिना भगवदीयस्य समत्याग प्रावश्यक प्रति निरुपितं छान्दोग्ये लाचार्यकुलादित्युपकम्प शन्दोग्योप- निषदन्ते प्राचार्य कुलादिमधीय गुरोः फौनिशेषेणाति- समारय कुटुम्मे शुषी देशे खाध्यायमधीयानो धार्मिकान बाषिकमिविशपाउ।

·अणुभाष्यम् । [श्य अध्यायस्थ षिदधदामनि सर्नेन्द्रियाणि संप्रतिष्ठाम्याहिएसन् सर्वाणि भूतान्यन्यत्र तीर्थेभ्यः स खल्वेवं वर्तयन्यायदायुपं ब्रह्मालोक- मभिसम्पयते न च पुनरावर्तते न च पुनरावर्तवे न १ पुनरावर्तते । इदं विषयवाक्यं ब्रह्मलोकमभिसम्पद्यत इति गृहिणोपसंहार सतः। वाजसनेयिभाखायाञ्चैतष्प स वै तत्- पूबै बामणा पनूचाना विद्वांसः मना न कामयन्त इत्युप- म्याथ भिताचर्य चरन्तीति पयते । एवं सति विकल्पे सम्भ. अत्यप्युपसंहारस्य तात्पर्यग्राहकत्याइहिणएष यथोतकर्तुना- सम्पत्तिरितिश्रुतस्तात्पर्य । त्यागोलित बझैताभं यदर्थ सर्व न्यजन इति स्तुतिपरेति प्राप्त गृहिणोपसंहारे हेतत्वेन तात्मयं. माह। कत्मेति । त्यागे वाड्मनसोरेव भगवति विनियोगी न सर्वन्द्रियाणां । ग्यहिणस्तु सबै प्रकारैर्भजनं भवतीति परि- जनच हतार्थो भवतीति वा भजने सतम्रता भवतीति तेनोय. संहारः छत इत्यर्थः। अतएवामनि सर्बेन्द्रियाणि संप्रति. छायेत्युच्यते । प्रवामपदं भगवत्परमिति ज्ञेयं । कर्ममार्गीय- हिन्यवच्छेदाय तुमदः। प्रदमाकूतं । भक्तिमार्गों बहुविध इति कपिलदेववाक्यात् केचन भक्ताः खग्रहेष्वव सेहेन भगवदाकारे विविधोप- चार: मेवां कुर्वन्तस्तयेव नित्या मुक्तिमपि तुच्छां मन्यन्ते । तदुक्तं । मधुष्ट्यि नुरक्तमनसामभयोऽपि फल गरिति । तेन भगवदजनएव तत्रापि पुष्टिमार्गएव वर्भर इति प्रायते । पूर्वमुत्कटभगवहायतां तदर्थ त्यागं निरूप्य यहिणीप- चिदपि दिरातियते।

·अर्थ पाद: अणुभाष्यम्। २६८ संहारतात्मयं मयाद्यनिरूपितवांतेन तागभाववतव त्यागः कार्यस्तट्रहितेन तु रहएवीतरीत्या प्रभुभजनं कायं तेनैव नलाभ इति व्यासहदयमिति जायते। उलभाषाभावे त्याग- धर्मा निर्वाहादिति । केचन भता भाषणादिलीलादर्शनं विना स्थातुमयताः मधुरभायविवभामया ग्रहांस्यका वनं गच्छन्ति । पात्रेयौडुलोमिम्यान्तु भगवदवतारसामयिकभक्तदशीका । एते सर्वे फलमार्गीया: वाजसनेय्यु तास साधनमार्गीया इति नानुययत्तिः काचित् । मौनवदितरेपामप्युपदेशात् ॥ gan किच । सभ्यासिन मावश्यका ये धर्मास्ततोऽधिकास्ते गहिणः सिध्यन्तीत्यपि हेतोसेनोपसंहारः छत इत्यामये- नाह । मौनवदित्यादि। मौनपदमनीहानिलायामादित्रिदण्डि- धर्मापलचक। यथा यागिन्द्रियमावदेहमात्रचित्तमात्रनियाम- कास्ते धर्मा उक्ता भ्यासिनतर्थतरेपामपोन्द्रियनियामकानां धर्माणामामनि सर्बेन्द्रियाणि संप्रतिष्ठाप्ये ति व्या रहिए उपदिश्यन्त इति युप्ता यहिणोपसंहार इत्यर्थः। सन नियममः मावमय त भगवति विनियोगादाधिक्यमिति मायः। पतरा केवलनियमनस्यामयोजकलात् तमापि भगवति विनियोगएव तात्पर्यमिति नेयम्। अनाविवचन्नन्वयात् ॥४॥ ननु भगवति सचेन्द्रिय विनियोगात् डिपोपसंहार इति न युज्यते राधी देगे साध्यायमधीयान इत्यादिकर्ममार्गोय. ' साधनठतेरियामा तत्तातपर्यमानावि:कुर्वविति। भगः 80 ·[श्य पध्यायस अणुभाष्यम्। वद्यावय रसामकावेन गुप्तध्यैयाभितस्विभावकत्वादाश्रमधमैं- रेव लोके खं भगवद्भावमनावि:कुर्वन् भनेतेत्येतदायेन ने धर्मा उताः। गोपने मुख्य हेतुमाहात्वयादिति । यतो भग. यता सममन्वयं सम्बन्ध प्राम्य वत्ततेऽती हेतीस्तथा। पत्र लाव- लोपे पञ्चमी। एतेन यावदन्तःकरणे साक्षात् ममीः प्राक नास्ति तावदेव बहिरावि करणं भवति प्राकटये तु न तथा सम्भवतीति ज्ञापित। ऐहिकमप्यप्रस्तुतप्रतिबन्ध तद्दर्शनात् ॥५०॥ वैदिककर्मकरणे तात्पर्यसत्ता लौकिकस्यानायश्य कत्येऽपि तत्समयगा। मस्तं प्रमुभजनं तत्प्रतिबन्धासम्भव एवैहिक कर्म कायं । नन्वैहिक कर्मास्त मा वातस्तरसमयोक्ति- ध्ययन्याममाच। तद्दनादिति । भाचार्यकुखादित्युपकम्या पद्यते धार्मिकाम्विदधदिति। अती धार्मिकपुत्रविधानमैहिक काम शुतो दृश्यतेऽतस्तत्समयोशिरावश्यकी अन्यथा शुतायुक्तम. स्तौति प्रसतयाधेऽपि तत्करणे फलप्रतिबन्धः स्यादिति भावः । एवं मुशिफलानियमस्तदवस्थावधृते- खदवस्थावधृतेः ॥५१॥ ननु । तायदेय चिरं यावत्र विमोक्ष्येऽथ सम्यस्य रति, गुतौ मुत्यनन्तरं मध्यसम्पत्तिः श्रूयते । सा त पुरुषोत्तमसने लीलारसानुभवाधिरित्ता वक्तुमभक्या मुक्तापरप्यध्यपदेशात् । • प्रशु प्रभजन सहनात् इति । मधुमति 14 ·अर्थ पाद] अणुभाष्यम्। ३०१ मुक्तानामपि सिधानां नारायणपरायणः । सुदुलभः ममानामा कोरिष्वपि महामने । इति स्मनेय मुक्तः फल मक्तिरसानुभव एव। एवं सत्युत्ता गृहिणस्तत् फलं भवति नवेति संगये निर्णयमाए । एवंभूत- स्त्रोक्तरूपस्य सतस्य मुक्तयत् फलं भक्तिरसानुभवसम्मानियम- स्तस्य भगवदिच्छाधीनत्वात् साधनामाम्यत्वात्। पतएव मुनि ददाति कहिंचित मन मक्लियोगमिति एकवाक्यं । पनीर- सर्गिक हेरुमा तदवस्थे ति । न स पुनरावत इत्यस्याहत्या मलयवस्थाया एव साबंदिकलेन निरिः क्रियते । यो मुक्तिफलाभावनियम एवायाति न त तदनियमस्तयापि तस्य तावदेव चिरमित्यादिपमान स पुनरावर्तत शति सुत्या समं विरोधाभावायोसर्गिकी नदयस्या। तरफलन्तु कस्यचिदत्यनुय हे पुष्टी प्रवेपने भवतीति साभिमायं मकटीकर्यता बादरायणेना- नियमः इत्युनी। एवं सति न स पुनरावतेत रति अतिः मपञ्चे पुनरावति निषेधति न त तदतीत पोति जयं । समाप्ति ज्ञापनायातिः। पयवा तो तदरस्थावतेईतोरमायामपि तदवस्यावतियतोऽतः फलानियमनिययोऽपीत्यर्थः । एवं सति मुक्षिपर्यन्तं साधनं भगवडाव इति निर्णयः सम्मनः । इति श्रीवेदव्यासमत िश्रीयभाचार्यविरमिते मायनाए- भाये पायापार.

·चतुधाऽध्यायः
प्रथमः पादः।
समन्वयेनाविरोधात् साधनैदाविद्यादि।
सप्याग्रिमव्यवस्था या सा चतुर्थे विवियते ।
जोक्तो नियमाणम गच्छतः सफलख च ।
पतो ब्रह्मविदा कायमेवमेव न चान्यथा ॥
नामसी बुडिमाश्रित्य ये मूडाः सर्व विप्लवं ।
वदन्ति शास्त्रनाभाय सद्रिः भोयाय ये नु तान्
अद्मविहमनाभावः तांगेनापि पेत् भवेत्।
भास्त्रमेतदृथानातं सर्वस्वविनामतः ।
स्वाम्ययस्य च सम्परच वभ्रगतिती।
अन्यथा न तेरधः स्याचेहासो पदेव किं
तामसी बुधिमाथित्य या मुक्तिः कश्चिदुच्यते।
सा सुमितेरी मोहादेवान्ययामतिः ।
पतो प्रषिदः कायं जीवतः पूर्वमुच्यते ।
धात्तिः यवणादीनां नवाकृत्योपदेभतः।
दर्शनार्थचतो लिङ्गादपि नीयवधातवत् ।
पाहतौ श्रवणादीनामात्मेति स्यरत् दृदा मतिः
मापाततो दर्शनं तदभेदेनापि बोध्यते ।
प्रतीकोपासनादीनां नैवं भावो हि जायते ॥

·म माद' अनुभाष्यम्। ३०३ मालम्बनार्थ ततापि ब्रह्मादृष्टिविशिष्यते। आदित्यादिनमदृष्टरनत्वं न स्वतन्त्रता ॥ मनने च निदियासे विशेषयीयतेना। आसनादिपड़शत मित्त श्रीतार्थएव हि । धारयेदामतेरेवं ततः सिदिमवास्थति। धर्माधर्मभयं तस्य नास्त्येवेति विनिययः । अग्रिहोत्रादिकं काय' सन्यासः फलएव हि । पोढ़ा चेत् पुरुषो व्यताः मारम्धान्ते फलं भवेत् ।। एतावान् प्रथमे पादे निर्णयः सबकत्तः । हितीये सियमाषय सर्वेन्द्रियलयः पुरा । सिङ्गास्यापि शरीरस्य नाद्याकान्तिरिहीयते । दिनामनक्षतो नास्य विशेषोऽस्तीति घोच्यते । तीये क्रममुक्तो यो मार्गो यस्य तेमनः । तनिर्धारोऽन्यमार्गीयाणामप्राप्यत्वक्ष वद्यते । गन्तव्यञ्च परं ब्रह्म कार्यों लोक नेति च । तरीये पुष्टिमर्यादाभेदेन फलमुच्यते । मभोरेय फलवंतविरोषत्व वरीते । होतानित्यवतः पूर्णगुणत्यश्च ततोऽखिलं । ভয় জলন্ধৰবৰবি ঘনঘাধি সুষ্যদ্ভাৰত भापयितविर्धारमण्याह । आवृत्तिरसदुपदेशात् ॥ १॥ पामा वारे द्रष्टव्यः गोतया मन्तव्यो निदिधामितव्य इत्यादिवाक्यविहितं यवणादिकं किं सचदेव कत्तध्यमुतासव- दिति भवति संगया। किं तापमान सहदेवेति । तापीय 1 ·३७४ अणुभाष्यम्। पचास भास्वार्थस्य सम्पत्ते'। नच तण्डुल नियतिफलकावघातप्मेव दर्शन फलकानां यषणादीनां तत्सिहिपर्यन्त मात्तियमातेतिक वाच्यं । प्रवघातस्य वितुपीकरणामकष्टहारकत्वेन तघाखमस्तु माम प्रमते बदृष्टहारकत्वात् सत्यतनवादृष्टहारा फल- सम्पादनसम्भवादात्तिरप्रयोनकेति प्राप्त ज्यते । प्राकृति- रेव श्रवणादीनां श्रुत्यभिमता । कुतः । असदुपदेशात् । छान्दोग्य वेतकेतृपाण्याने ऐतदात्म्यमिदए सर्व तत् सत्यस प्रामा तत्त्वमसि खेतकेतो इति वाक्येन जड जीवयोनामवं नवकृत्व उपदिष्टवान्। तथाच सऊदुपदेशेनैव चेदर्य सिद्धि. स्यात् तदेकमेवार्थमेकस्य एकटेयासकबोपदिशेत प्रयोजना- भावात् । एतेनावघातपदन्तःकरणदोषनिवर्तनं ट हारमन्ये- पासपदेशानां परमस्य तस्य मानसापकत्वमिति मन्तव्य । प्रवेव हेत्वम्तरमा लिङ्गाच्च ॥२॥ नृत्यापकत्वेन अतिलिंग मित्युचते। सा च पथायथामा परिमृज्यतेऽसी मतपुषगाथायणाभिधान। तथातथा पश्यति तत्वसूक्ष्म चतुर्ययवाचनसम्प्रयुक्त । • भाषादौ सिरपर्यस्तमिति । पानिरिदिनाथ रहिए। यौनिवेति पाठ सामिति कापार।

·(न मादा श्रणुभाष्यम् । इत्यादिरूपा तदापत्तिमेव फलसाधकत्वेनाई। पत्र दृष्टा. नोनापि दृष्टद्वारकत्वं श्रवणादीनां सूचते पामा वार द्रष्टव्य रतिपदेन अवणादीनां फलामकं दर्शनं पूर्वमुक्ता यातव्यो मन्तव्य रस्त्यादिना तत्साधनानि प्रचात् बदाह तमामानः परोक्षमपि मानमवान्तरफलरूपमिति भक्तिमार्गे परमफल- रूपतत्सजातीयवेन र फलमध्यपात्येवेति ऋत्य भिमत मिति मायते । तेन सूत्रसादपि फलप्रकरपिऽपि साधनविचारं चका- रेति निगूदायकार तथापि भारदक्रमादार्यक्रमो वलीया- नितिन्यायात द्रष्टष्य इति पदस्य, पयाससम्बन्धे करीनिर्नाव- सरं पापोतीति प्रकृतविषारस्य फलप्रकरणासनवल मापत- तीति प्रकारान्तरेण सूत्रार्थ उद्यते । पाटतिरसादुपदेमात् । सुतिईि कर्म प्रानभक्तीः साचात्परम्पराभेदेन पुरुषार्थसाधन नत्वेन शीनमध्यमोत्तमाधिकारिणः प्रति कर्तव्यत्वेन प्रतिपाद: यति। तच तेयां स्वरूपं तीयेऽध्याये बादरायपेन प्रति पादितमच तुरीयेऽधाये तेषां फलं चिन्त्यते । तत्रादी कम- मार्गस्य फसमुच्यते । भानभक्त्योरेव क्रमेणोत्तमात्युत्तम- फलमात्वमतस्तत्साधनत्वेनैव तस्कर्तव्यं न तु स्वातन्वाति भापयितुं पात्तिरिति । कममार्गमात्तिः पुनर्जन्मफलं तदप्यसका दं पदमात्योभयचापि सम्बध्यते। तयाचात प्रमाणापेक्षायां तदाह इसत्वेनासकदुपदेशादिति । तो कम- मागें पुनर्जन्मासातदुपदिश्यते यतोऽन्यथा सदुपदेयेनव सदगमेऽप्यसलदुपदेषोव्यर्थः स्यादतरुपेत्यर्थः। याजमयि. • पापापभयवमिति वा पाठ ।

·। [ प्रथापथ ३०६ अणुभाष्यमा शाखायां पद्यते एवमेवायए शारीर प्रात्मभ्योऽभ्यः संप्र- मुच्य पुन, प्रविन्यायं प्रतियोन्याद्रवति मायायैवेति। तत्रत्र पुनस्तेन प्रद्योतेनैप* पामा निष्कामतीत्युपक्रम्य पश्यते तं विद्याकमणी समवारभेते पूर्वप्रज्ञा चेति । तदेतदनुपद- मेव तयथा उपजला यूकेत्युपक्रम्य पंयत एवमेवायं पुरुष इदए शरीरं निहत्याविद्या गमयित्वान्यन्नवतरं कल्याणरए रूपं सतुते पिल्यं वा गान्धर्व वा वान' वा प्राजापत्य वा देवं वा मानपं चान्यग्यो वा भूनेभ्य इति । तवैधाग्रे परते प्राप्यान्तं कम्मणस्तस्य यत्किञ्चेद करोत्ययं । तस्मालोकात् पुनरेत्यमी लोकाय कमणे । ति एव हेत्यन्तरमाह । लिगाच । वेदानुमापकत्वेन मृति- लिनमित्युच्यते । सा च भगवहोतास विद्या मामित्यु पक्राम्य पद्यते । एवं वयोधम्ममनुम पन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते। इति पानाभवनाहोकाः पुन रावर्तिनोऽर्जुन । इति च अथवा यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधु- भवति पापकारी पापो भवति पुण्यः पुण्येन कम्मणा भवति पाप: पापेनेति तिर्वर्तमानजन्मकम्मणोः पूर्वजनासम्मन्धिकम्मा- अमापकल' वदतीति कम्मिए. पुनर्जन्मावग्यकमिति जायते । एवं सति सिङ्गत्वेन निरूपणादित्यर्थः सम्पद्यते । निति- .प्रीयतमदति वा पाठ 1 ·१म पाद: अणुभाष्यम् । मार्गी यस्यापि तस्य ज्ञानोपकत्तुं त्वमानं न तु जन्मनियकत्वक मानाभावात्। एवं कम्फलं विधाय जानफलं विचारयति । आत्मेति पगच्छन्ति ग्राह्यन्ति च ॥३॥ पूर्वार्थनिरूपणव्यवच्छेदाय तु शब्दः । शानिनो हि भग वन्तमामबेनैवोपासते । तस्या नरन्तये नेकजन्मभिस्तथैव तेषां इदि भगवान् स्फुरति । तदा सानन्दांशस्याप्याविर्भावाद् ब्रह्म- भूत. सद्रामत्वेनैव । स्फुरितमिति तदानन्दात्मकः सन् तमनु- भवति । एवं स्थितः मारब्धसमाप्तौ देहापगमे तत्रैव प्रविधी भवति। एतादृशः सर्वोपकारोति परार्थमपि त भगवता ज्ञानं दत्तमिति प्रवचनमपि तस्य फलान्तःपातीत्यधिकारिप- स्थिते तथैवोपदिशति च । एतदेवाह पामेत्यादिना। उप समीप गमनं प्रवेश इति यावत् । अथवा । ननु सानभवयोरना- हत्तिः फलमत उक्त मेतेन तु कर्मत्यायेन कर्मणः फलमा- हत्तिरिति यविरूपित तचेदं चिन्यते । न स पुनरावत इति श्रुतिः सर्वथाऽनावृत्तिमाहीत सावधिकों ताममरशब्देन तवित्तिमिव। किमत्र युक्तं सावधिकौमेवेति । तथाहि पूर्व- कमानयत्यस्य त्वयाप्यङ्गीकार्यत्वात् तस्य प्ररोइकखभावत्वात तस्य दुरनिकमत्वात् सत् फलानुभषस्यावश्यकत्वात् । प्रपिच । • नक्षीनव तकलीभीत खं। + ब्रह्म स्फुरितमिति पुस्तकान्तरसम्भत पाठ । पूर्व कर्मयाति पाठ। प्ररोई कदरभावलात् इति च पुस्तकानरे दृश्यते ।

·१५ पाद] अणुभाष्यम् । २०८ नामतो हतोत्तरीत्या तदनुग्रहेण तमुपगच्छन्तिा जानमार्ग- भीकतास्वामत्वेनैव जानादुप समोपएष गच्छन्तुरकरीत्या अवरामके तत्रैष प्रविष्टा भवन्तीत्यर्थः। भतिमार्गशीष्टतास्तु साक्षात् प्रकटे पुरुषोत्तमे सति तइजनार्थमुप समीपं गह- न्तीत्यर्थः । एवं नेपोक्तिरियमिति शायते । सम्प्रदायानुवत्ति-: रपि भगवादिलितेत्येतामाः खयं येन मार्गेण फलं मामास्त मार्गमन्यानपि ग्राहयन्तापदेशैरत्रोभयनाप्यामत्वमेव हेतुर- न्यथा मामारामस्य सर्वनिरपेतस्य वकरयासम्भवेन मोक्षमार्गा- प्रसिधिरेव स्यात् । तस्मात् सर्वथा अनातिरेव श्रत्यभिमति जयं। नन्वात्मत्वेनोतिरपासनाति नोक्तं साधीय इत्यत उत्तरं पठति। न प्रतीकन हि सः॥8॥ प्रतद्पे तत्पनीपासनं हि प्रतीकमित्युच्यते । तथाच सादृ- शेन तेन समोचो न भवतीत्यर्थः । अतिसि इत्यामास्ति मोर रति न वक्तगफ्यमिति भावः प्रथया । पाप्मलेनोसिरुपासना- घंति यदन्वादी वतन्यः फलार्थमेव तत् । फल मृत्युप्तास्तत्प्रयेग एयेति लयापि पार्थ। एवं सत्यादी प्रानमार्गेऽनुपपत्ति- गा। न प्रतीके पनामभूते शानिनः उपगमः पूर्वोत्तःप्रपेषः सम्भवतीति मेपः। भलिलागेऽपि तामाइ नहि म इति । न हिमतीकोपासने सः लोयायेदप्रसिद्धः पुरुषोत्तमोऽन्युपास्यत्वेन येन नामाकरं यार तदुपगमन रोय। एवं जनभायोः फलशत्ता साधिता।

·२८० [ध अध्याय अणुभाष्यम् । ननु सर्वं खल्विदं बन पामेवेदए सर्वमित्यादिश्तयः सर्वत्र ब्रह्मदृष्टिं मुहिसाधनत्वेनोपदिशन्ति। सा च प्रतीकामिवेति कथं मतीकोपासनस्य न मोक्षसाधकत्वमिति प्राप्त उत्तरमाह। प्रमदृष्टिरुत्कर्षात् ॥ ५॥ सर्वत्र व्रष्टिन प्रतीकामिका सर्वस्य वस्तुतो ब्रह्मात्मक- खात् । सा च नोपदेशसाध्या प्रतो नोपदिश्यते किन्वन्द्यते । सा त्वधिकारीकपात् स्वतएव भवतीति प्रतीकोपासनस्य-न मुक्तिसाधनत्यमिति साधक्तः। एतदेवोक्तमनेन सूत्रेण । आदित्यादिमतयथाङ्ग उपपत्तेः ॥ ६॥ छान्दोग्य अथ होवाच सत्ययज्ञं पौलुपिं प्राचीनयोग्य कन्वरमात्मानमुपास्म इत्यादिव्यमेव भगवो राजनिति होवा- चेति पथ होवाचेन्द्रयुवमित्युपगम्य कं त्वमात्मानमुपास्म इति वायुमेव भगवो राजनिति होवाचेति एवमेवाग्रे मनभेदेन वत्त- भेदेनाका गापामभृतय श्रात्मत्वेनोपासनाविषया उक्ताः। तत्रै- वासो वा भादित्यो देवमध्धित्युपक्रम्यान्त पद्यते य एतमेवं थिदानादित्य प्रोत्युपास्त इति । अत्रेदं चित्यते। धन प्रती- कोपासनवमस्ति नवेति । अस्तीति पूर्वः पक्ष । तथाहि सर्व सल्विदं ब्रह्मेति श्रुती सर्वमनूद्य ब्रह्मत्व तव बोध्यत इति । न कचित् प्रतीकोपासनमस्तीति हि पूर्व निरूपितं । तचीत- श्रुतिभिः प्रत्येक तत्त्वेनीपास्यत्वेनीत्या नोपपयते । ब्रह्मण एकत्वा- देकप्रकारकेनेवोपासनेन सर्वेषां फलसिद्धः पृथक् पृथगुक्ती भौर- किमिनिषा पाठ ।

·म पाद:] “अणुभाष्यम् । वात् प्रयोजनविशेषाभावाच 1 तादृयाधिकाराभावात् पृथक्- ततिरिति चेन सर्वत्र सदा तद्भावनायां तथानुभवस्यापि समा- वात् । एवं सति वस्तुतः सर्वस्य ब्रह्मत्वं नाभिमतं किन्तु यथा- दित्यादीनां तत् तथा सर्वस्यापीति मतीकोपासनत्यमेव सर्वत्र तेनैव फल मिति प्राप्त प्रतिवदति। प्रादित्यादी याः अनवमलय उध्यन्ते तास्तु साकारस्यैव ब्रह्मणो व्यापकत्वात् तस्य प्रत्येकमम्यहमपासितं फलदमित्येकैकाङ्गविषयिण्यस्ताः विधीयन्ते। उपपन चैतत् । नहि साकारण्याएकापोऽनं न बझाती न प्रतीकोपासनत्वं तत्र । अपरञ्च । थसी वा आदित्यो देवमध्वित्युला तस्य प्रतिदिक्रमीणां कपावलोकन- रूपाणां मधुल' निरूप्य तवत् प्रथमममृतं तहसव उपजीव- न्यग्निना मुसैन न वै देवा पश्चन्ति न पिवन्तीत्येते देवा परत दृधा प्यन्ति त एतदेव रूपमभिसंपियन्येनमा पादुद्यन्तीति पद्यते । तथाच दर्शनमात्रेणान्यधर्मनिहत्तिस्तस्यैव स्वतन्धपुर- पार्यत्वेन भानमविणयितने हनविगाड़भावेन सष लयः। पुनस्तदर्शनानन्दानुभवार्थ भगवानेष रुपया पुनः पूर्वभावं सम्पादयतीति तम्मात् रूपादुदययैतत् सर्व भगवदग्नत्व एवोपपद्यत इत्यपि हेत्वभिनतोऽथोंजेयः। नदि प्रतीकले दं राल सम्भयति । भक्तिमार्गीयवादस्यार्थस्येति भाषः । पहानां भगवत्स्वरूपामकत्वेनैक्य मिति जापनाये कवचनं । एसेन पपरसद पालयमा अवतीति सुस्सा बिहारः मूचिती भवति। .पाधं सारीलिवा पार।

·- अणुभाष्यम् । [ अध्यायस्य नन सर्वं खल्विदं ब्रह्म पामेवेदर सर्वमित्यादिश्रुतयः सर्वत्र ब्रह्मादृष्टिं मुशिसाधनत्वेनोपदिशन्ति। सा च प्रतीकामिति कथं प्रतीकोपासनस्य न मोक्षसाधकरवमिति प्राप्त उत्तरमाह। प्रह्मदृरिरुत्कर्षात् ॥ ५॥ सर्वत ब्रह्मादृष्टिन प्रतीकाभिमा सर्वस्य यनुतो ब्रह्मात्मका- वात् । सा च नोपदेशसाध्या पतो नोपदिश्यते किन्वन्द्यते । सा खधिकारोकर्पात् खतएव भवतीति प्रतीकोपासनस्य न मुक्तिसाधनत्यमिति साधक्त । एतदेवोक्तमनेन सूत्रेण । आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः ॥ ६ ॥ शन्दोग्य अथ होवाच सत्ययज्ञ पौलुपिं प्राचीनयोग्य यान्त्वमात्मानमुपौरम् इत्यादित्यमेव भगयो राजनिति होवा खेति पथ होवाचेन्ट्रयुनमित्युपक्रम्य क बमात्मानमुपास्म इति वायुमेय भगवो राजनिति होवाचेति एयमेवाग्रे प्रश्नभेदेन वत्त- भेदेनाकाशापामभृतय श्रात्मत्वेनोपासनाविपया उक्ता.। तने- यासी वा भादित्यो देवमध्वित्युपक्रम्यान्त पद्यते य एतमेवं विदानादित्य बोत्युपास्त इति । अत्रेदं चित्यते । अन प्रती- कोपासनलमस्ति नधैति । प्रस्तीति पूर्व पक्ष । तथाहि सर्व सुस्विदं ब्रहोति श्रुतौ सर्वमनूद्य ब्रह्मत्वं तत्र बोध्यत इति । न कचित् प्रतीकोपासनमस्तीति हि पूर्व निरूपित । तथोक्त. श्रुतिभि प्रत्येक तत्त्वेनीपास्यत्वेनीया नोपपद्यते । ब्रह्मण एकत्वा देकप्रकार केनैवोपासनेन सर्वेषां फलसिद्धः पृथक पृथगुक्ती गौर- . किमिति वा पाठ ।

·“म पादः 'अणुभाष्यम् । ३१ वात् प्रयोजनविशेषाभावाच । तादृशाधिकाराभावात् पृथक्- सदुक्तिरिति चेत्र सर्वत्र सदा तद्भावनायां तथानुभवस्यापि सम्भ- वात् । एवं सति वस्तुतः सर्चस्य ब्रद्मावं नाभिमतं किन्तु यथा- दित्यादीनां तत् तथा सर्वस्यापीति प्रतीकौपासनत्वमेव सर्वव तेनैव फल मिति प्राप्त प्रतिवदति। आदित्यादौ या: ब्रह्मालमतय उच्यन्ते तास्तु साकारस्यैव ब्रह्मणा व्यापकवात् तस्य प्रत्येकमप्यनमुपासितं फलदमित्ये कैकानविपयिण्यस्ताः विधीयन्ते। उपपन्नं चैतत् । नहि साकारव्यापक प्रयोऽङ्ग न बनाती न मतीकोपासनवं तन। अपरञ्च । प्रसौ'वा पादित्यो देवमध्वित्युका तस्य प्रतिदिकश्मीषण रूपावलोकन- रूपाणां मधुल' निरूप्य तयत् प्रथमममृतं तहसव उपजीव- न्यग्निना मुखेन न वे देवा प्रयन्ति न पिबन्तीत्यते देवा प्रमृतं दृष्ट्या टप्यन्ति त एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्माटू पादुद्यन्तीति पश्यते । तथाप दर्शनमात्रेणान्यधर्मनिवत्तिमतस्यैव स्वतन्त्रपुरु- पार्थ वेन ज्ञानमतिपयित इजविगादमावेन तवेष लयः । पुनस्तर्गनानन्दानुभवार्थ भगवानेष रुपया पुनः पूर्वभावं सम्पादयतीति तमात् रूपादुदययता सर्वे भगवदगत्व एपोपपद्यत इत्यपि हेवभिप्रेतोऽर्थोजेयः। नहि प्रतीकत्वे इदं सर्व सम्भयति । भक्तिमार्गीयवादस्यार्थस्येति भावः । पद्भानां भगवत्स्वरूपामकत्वेनैक्यमिति जापनाये कवचनं । एतेन वरूपायव फलबमा भवतीति मुस्खः सिद्वान्तः सूचिती भवति । पातपा मर्मस्थानोतिवार।

·[ अध्यापस्य अणुभाष्यमा आसीनः सम्भवात् ॥७॥ पूर्वसूचेण धम्ममात्रस्य फलस्वमुक्का अधुना धम्मिणः फलत्वं तत्साधनसाह। सम्भवात् उत्कररोहामकसाधनस्य सम्भवात् तदधीनः सन् तदन श्रासोनी भगवान् भवति। एतेन भनवश्य- तोता । एवं बहिःमाकय्यमुवा पान्तरं तदाह। ध्यानाच्च 10 भावानोत्कयदमायां व्यभिचारिभावामकसततस्मृतिरूप- ध्यानादपि हदि प्रकटः सन् पासीनो भवतीत्यर्थः । तेन स्थर्य- मुक्तं भवति । एवं भक्तेच्छयैव स्वरूपप्राकव्यमित्युक्ता लीला- नाविष्करणमाविष्करणचापि सदिच्छयवेत्याह । अचलत्वञ्चपिक्ष्य ॥८॥ भक्तेच्छामपेक्ष्याचलत्वं चकाराञ्चलखमपीवर्धः । स्मरन्ति च ॥१०॥ केचन भलाः खरूपनिरपेवास्तवस्मरण जनितानन्देनैव विस्स. तापन्तिफला भवन्ति । चकाराच्छ्रवणकौर्तनादयोऽपि समु- धीयन्ते । तदुक्त। अथ ह वाघ तब महिमायतसमुद्रविग्रुपा- सालीढ़या स्वमनसि निष्वन्दमानानवरतसुखेन विस्मारित. दृष्टयुतमुखलेशामासाः परमभागवता इति । अथवा भई भलपराधीन इत्यादिसतिः पूत प्रमाणवेनोक्षा। यवेकामता तत्राविशेषात् ॥ ११ ॥ पधेदं विचार्यते। मदिराविर्भावो येभ्योभ्यशान्तस्तेषा- न्तेपाच मिघस्तारतम्यमस्ति न वेति । नत्र नियमाह।

·रम पाद: अणुभाष्यम्। यत्र भक्तेवकाग्रता भगवत्स्वरूपे प्रकटएवैकस्मिन् ग्राहक. चित्तधारा नत्वन्तबहिविज्ञानं तत्रीभयोरन्तःपश्यतो बहिः- पश्यतय भावे भगवत्खरूपे च विशेषाभावान तारतम्यमस्ती. त्यर्थः। 5 आमायणात् तथापि हि दृष्टं ॥१२॥ Gऽर्थ एवायं संभयः । अन्तःपाकव्यक्ती यदा बहिःसंवे- दने सत्यपि पूर्वानुभूतभगवत्स्वरूपानुभयस्तदा पूर्वमन्तरन्व- भूयमधुना बहिरनुभवामीत्यनुव्यवसायो भवति नवेति ! नन वैलवण्याइवितमईनीति पूर्वः पक्षः। नव सिद्धान्तमा । प्रामायणादिति । श्रीभागवते । प्रायणं हि सतामहमिति भगवद्वाक्यात मायणशब्देन स्वतःपुरपार्थत्वेन भायं परमं पार- लौकिक फलमुच्यते । तथाच तम्मर्यादीत्य तस्य सेवावस्था सार्वदिकी न तु पहिमाकोऽपि वरिष्ट्रानुसन्धानमित्यर्थः । ततस्तस्य तप सायुज्यं भवति न वेति संशये निर्णयमा । तवापि मायपि मासे तस्य पूर्ववत् प्रभुणा सममालापाव. लोकनयोचरणनलिनस्पर्शादिकं दृष्टमेव फलं न बदृष्ट सायुज्य- मित्यर्थः । यतः शुद्ध पुष्टिमार्गेऽहौसलोऽन्यथा पूर्वोक्तभाव. सम्मत्तिः कथं स्यादित्युपपत्तिहि भन्देन सूच्यते । सतय त नातद्भाय इत्यत्र निरूपित । तदधिगम उत्तरपूवाघयोरलेपविनाशी तदरपदेशात् ॥ १३॥ परिमार्गीयमन्वय फलं निरूप्य मर्यादामार्गीयस्य तस्य फस पिनयो । मन तु ज्ञानपूर्वकलं मोरावग्यकं कम मर्या. एतथ ·- [यं ध्यध्यायम्य २८४ अणुभाय्यम्। दाया अपि स्वकतत्वातामनुल हरव भगवता फलं दीयते । तञ्च नामुक्त धीयते तद्रोगानुकूलकर्मणा स्वसजातीयतत्- सन्तानजननाद निर्मोच एव सर्वस्य सम्पयते । मच प्रायश्चित्त- वज्ञानस्य कर्मनाशकत्व वक्तुं शक्यं ततस्य तदुशेनाविहि- नत्वात् । तथाकथने धान्योन्याययः । दुरितस्य चित्ताशुदिहेतु- लेन तवाशे ज्ञानोदयो यतोऽतोमर्यादामार्गे मुक्तिरनुक्तिविष- येति प्राप्त उच्यते। तदधिगमे ब्रह्मनाने सति तजजानवभावा. देवोत्तराघस्यालेषोऽसम्बन्धः पूर्वस्य तस्य विनागी भवती- यर्थः। भवोत्तरस्योत्पमस्यालेष इति नार्थस्त स्यामन्येवोत्पत्ते. सदतिरिक्तस्य वेपस्याभावादतोऽनुत्पत्तिवार्थः। नवं मर्या. दामार्गीयस्वभङ्गः। साधनं विना स्वस्वरूपवलेनैव कार्यकरण हि पुष्टिरिह तु नियतकर्मविरोधित्वम्वभावेन मानेनेव तथा सम्पत्तेः। प्रतएव तद्यथेषीका तूलमग्नी प्रोतं प्रदूयेते हास्य सबै पाभानः मटूयन्त इति अतिरग्निदृष्टान्तमाह । मतिरपि .. यथैधासि समिद्योगिर्भमसात् कुरुतेऽज्जन । जानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा । इति सब पापानन्तरति तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजत इत्यादि सुतिभ्यस्त्वयापि न तोगनियमो वक्तुं शक्यः । एते- नाभुक्तस्याघयानोगे च कर्मान्तरजननान्मोक्षासम्भव पति निरस्त वेदितव्यं । न चान्योन्याययः। अनाद्यविद्याजनित- 'संसारवासनामिका हि सा। सा च गुरूपत्तिश्रवणमनम- पिपासनादिरूपया जानसामयेय नाश्यते । अविद्या पर ज्ञानेन नाश्यत इति क्व तत्प्रसङ्गाः मानसामग्या बलिष्ठलात् 1 ·। एम पादः अणुभाष्यम्। ५ कर्मणो दुर्बलत्वान्न तत्प्रतिबन्धकलमिति नानमाश्यत्वोधका श्रुतिस्पतिमता वयाप्यरी कार्य। 'इममेय हेतुगादाचार्य- स्तदापदेशादिति। इतरस्याप्येवमसंश्लेपः पाते तु॥१॥ पापस्थ शाखविरोधित्वेन शास्त्रीयज्ञानेन समं विरोधी भवत नाम धर्म स्यातथावे नाविरोधएवत्याशद्धानिरासाय पूर्वन्यायातिदेशमाह। इतरस्य पुण्यस्याम्ये वं। पूर्वस्य नाम उत्तरबालेय इत्यर्थः । अतिदेशाद्धेतरपि सएप यः । तथाहि । उभेउ हवैष एते तरति। नीयन्ते चास्य कर्माणौति सामान्च- वचनात् जानाग्निः सर्वकर्माणीति मृती सर्वशब्दाच तथा । अथेदं भाते। मर्यादामागीयत्वात् ज्ञानानन्तरं भरत. वासादोपण भगवजापाचुरती सहनदीपोत्पषिदले पिक्षित- निषिदकीयोरपुत्पत्तिनु शयेति भान न सामना कामविरोधित्वमिति तत्र निर्णयमाह। पाते भक्तिमार्गे भग. पहावाभुति: पात इत्युच्यते। तरप्यर्थे । पपिसन्द या ध्यपच्छे दार्थकत पदोज्याऽमिमार्गे पापस्य व्यवच्छेदए । न कहिचिमत्परा इति वाक्यात् । परन्त मर्यादामार्गीयत्वात् मारचमोगार्थ प्रभुत तथा करोति तमाये पूणे सति समीगोऽ. सभावित इति तदेवं भवतीति व्यासाभिप्रायो ज्ञायते । तथाच तस्मिन् सत्ययुत्तरस्य कर्मणोऽभनेष एवेत्यर्थः । पूनसी एवमेवापसदस्य व्युत्पत्तेः । भतिदेशस्यैवं पदेनय मालेः सर्व • प्रतिशतमिति पुस्तकामारत पाठ'। सामानानसमितिमा g ·मपाद अणुभाष्यम् । अतएव श्रीभागवते मृगदारकाभासेन स्वारब्धकर्मणा योगा- रम्भणतो विमंदित इति। उपभोगेन करिवं व्यपनयविति च भरतं प्रति वधनं गौयते । एवं सति मणिमन्त्रादिप्रतिबद्धशो- रमेरिव ज्ञानस्यायदाहकत्वे न काचिद्वानिरिति समनवय' । इच्छापतिबडतादृभायां न प्राचीना दशास्तीति तद्व्यवच्छेद- ज्ञापनाय सुशब्दः । एतेन भगवद्भावस्य सर्वतो बलवत्त्वात् कथं तस्य पात इति शङ्का निरस्ता। भगवदिच्छाया मूलकारणत्वे. नोक्त स्तस्या. सर्वती बलिष्ठत्वात्। तथेच्छा च खक्कतमर्यादा- पालनाय पुष्टाषङ्गीतेम तथेति सर्वमनवध। अग्निहोत्रादितु सत्कार्यायव तद्दर्शनात् ॥१६॥ मनु मारब्धं हि माघीनं तनाशाय तोगएव कर्तव्यो ब्रह्म- विदा नतु विहितमन्यदप्यग्निहोवादि प्रयोजनाभावात् । दृश्यते च तादृशानां तत्करणमत उत्तरस्य कम्मण संश्लेष आवश्यक इत्याभवा तत्प्रयोजनमाह। तु भन्दः महायुदासकाः। अग्नि- होनादिपिहिराकमकरणं तत्काव्येव । भोगकार्याय प्रारम्भ- नाशायवेत्यर्थ -- येषां प्रमिहोत्रादिकारक प्रारब्धमस्ति तेरेव तमाशाय भोगवत् तदपि क्रियते नत्वतारतएव न सनकादीनां तथात्वं * । कुत एतत् । तदर्शनात् । ययाकारो यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधर्भवति पापकारी पापो भवति पुरयः पुण्येन कर्मणा भयति पाप. पापेनेति श्रुतिः पूर्वकम्मयोऽग्रिम- कामहेतुत्य दर्शयतीति नानुपपत्तिः काचित् । केचित्तु भानस्य - वेति पनि AM ·यध्यायस्य ३८ अणुभाथ्यम्। यकायं तदेवाग्निहोवादेरिति तत्कायर्यायेति पदस्थाय वदन्ति । स न साधुः । तदधिगम इत्युपक्रमास प्राविदः पारब्धात्मक- प्रतिबन्धनाश मोक्षस्य पूर्वज्ञानेनैव सम्पत्त: कम्मणो वैयो- पातात् । तमेतं वेदानुवचननेत्यादि अतिदर्शनं दर्शनपदार्थ प्रत्यमि पूर्वविरोधादुपेक्ष्यः । अतोऽन्याऽपि येकेपानुभयोः ॥ १७ ॥ तदेवं पूर्वसूनचतुष्टयन मर्यादामार्गीयभनय मर्याद- यैव मुक्तिपतिबन्धसम्भवस्तयैव समायोति निरूपितं । प्रथ पुष्टिमार्गीयस्य विनैव भोगं प्रारब्ध' नश्यति नधेति विचार्यते । तत्र भोगेकनायखभावत्वात् तस्य न तं विनाऽस्यापि सन्नश्य- तीति प्राले निर्णयमा ! एकपा मुष्टिमार्गीयाणां भवाना- मुभयोः पारधाप्रारब्धयोभोंग विनव नामो भवति । कुत एतत् तनाह। अतः शुने. कम्मणो जाननास्यवनिरूपिकायाः। ब्रह्मविदएव प्रवचनादिनिरूपणेन तदनाश्यपारव्याख्यकम्मा. क्षेपकतेसान्यापि अतिः पयते। सस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुधदः साधुसत्यां हिषन्तः पापछयामिति शानभोगाभ्यां कम्म- नाशनिरूपकरयायाः श्रुतेर्विरोधपरिहारायावश्यं विषयभेदी पायः। न च काम्यकम्मविषयेयं श्रुतिरिति वाच्यं । तदधि- गम उत्तर पूर्वाधयोरवेषविनाशाविति सूवेपतरस्याप्येवमिति सूत्रावयोन चाविशेधे पारधातिरिक्तसम्मकोरखिलयो शनिरू- पणात् । पापकृत्यायां काम्यावासम्भवाच। तस्मादाय नुग्रह. भाजनस्य भत्तस्य स्वमातिविलम्बमसहिप्पभगवानस्य प्रारब्ध- मेलसम्बन्धिगतं फत्वा तप्प तेन भोगं कारयति। प्रारवं भोगेका ·१म पाद अणुभाष्यम् । नाश्यमिति स्वशतमर्यादापालनाय न नाण्यति। न च तयोर- मूतत्व नाशताभ्यागमप्रसङ्गन च नैवं वकुमुचितमिति वा । ईखरवेनान्यथापि करणसम्भवात्। मादाविपरीतस्त्ररूप. ৰা প্ৰঙিয়াৰ ন জানালাঘবনিমীলী। নয়া অঙ্গ भूषणखात् । अतएवैकेषामिति दुर्लभाधिकारः सूचितः । यदेव विद्ययेति हि ॥१८॥ ननु यदेव विद्यया करोतौति श्रुत्या विद्यापूर्वक कर्मकरणे पोथतिमयः फलं श्रूयतेऽतो ब्रह्मविद्यावतोऽपि तथावस्योति- तवा दुत्तरस्याश्शेष इति यदुक्तं तत्रोपपद्यते इति प्राप्त शाह । घदेवेति । हि यस्मादेतोस्त्वया यदेव विद्यया करोति अयोप- निपदेति तिरेव ब्रह्मविदोऽपि कम्मोत्पत्तिमसंजिकानेनोदा. हनामा तु न तत्समर्था । तथाहि । ओमित्येतदक्षरमुगीथमुपा- सोनेत्युपतम्य तस्य रसतमलं मिथु नरूपत्वमनचाहरन्य' तयी- प्रवृत्तिहेतुत्वञ्च निरूप्येतदमे यदेव विद्ययेत्यायुक्तति खत्वे. तस्यैवाचारोपव्यास्थानं भवतीत्युपसंहारा दुहीयोपासनाविषय. मेव यदेव विधयेति वाक्यमिति ज्ञायते । वेनोक्तरसतमत्वादि- प्रकारकोपासनाना मध्ये यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तर भवतीति तदर्थ इति न ब्रह्मविद्यागन्धोऽपीति न मा मात्र सम्भवतीत्यर्थः । यहा। उक्तानका निरासायवाह यदेवेति । ब्रह्मविदि मारपक्षधायक की कुरुते तत्त्वस्यकतात् कम्मणः স্বাঘা যথাবনায়ন্ত্ৰীয়াৰ সমৰনি নাৎনি। शाचिदित्य: । यहा। ननु पुष्टिमार्गीयय पारस्यस्थापि भोगं . • शोषिताय गारसहित ·प अणुभाष्यम्। [ ध्यध्यायस्य विनव नाग इति शुलाऽसम्भावनां कुबाएं प्रति कैमतिकन्यायेन तत्परिहारमाह। यदेवेन्यादि । जीवनिष्ठा विद्या हि भगवद्- ज्ञानभक्तरंभभूता। एव सति यव धम्मसम्बन्धिसम्बन्धादन्ये- भ्योऽतिशयं कमणि वदति अतिस्तत्र सापाइमिसम्बन्धेति. অশিহ্মামন্ত্রী রূথসম্মাষণা হৃত্বিকনি বিনুল शयः। अतएव इतवाची हि शब्दः । भोगेन वितरे पयित्वाऽथ सम्पद्यते ॥ १६॥ पुरिमार्गीयफलपासो प्रतिवन्धाभायं सोपपत्तिकमला सन्- प्राप्तिमकारमाह । इतरे पये प्राण्यालौकिकदेहाहिन्न स्थूल- सिङ्गशरीरे धपयित्वा दूरीक्षत्य प्रथ भगवमोलीपयोगिदेर- प्राप्यनन्तरं भोगेन सम्पयते । सोऽयुते सर्वान् कामान् सह अध्यणा विपयितेति अत्यनेन भोगेन सम्पयत इत्यर्थः । श्रुत्यर्थस्वानन्दमयाधिकरणे निरूपितः । अलौकिकत्व विनीत देह विना पोलफलप्राप्तष्यवच्छेदकस्तुभन्दः । इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूधाण भाष्ये चतुर्थशाध्यायस्य प्रथम पाद समान।

·द्वितीयः पादः। " भग- वामनसि दर्शनाच्छब्दाच॥१॥ पूर्वपादे लौकिकारीरे चपयित्वाऽलीकिकं तपाथ- फलेन सम्पयत इति निरुपितं । पथावदं चिन्त्यते । भक्तव्य सूमगरीरस्य उपणं नाम किं तत्स्वरूपनामनमुत मणि- स्मादयधामीकरवमिव तस्यैषालोकिकत्व पादन मदनुयहादिति । तवोत्तरएव पक्षः साधीयानिति भाति । तथाहि । यथा पूर्व संसारिणएव जीवस्य तदापहार पूर्वावस्थापगमो मुक्त्यवस्था चोच्यते सथावापि वक्तुमुधित- खात्। न तस्मात् माया उनकामन्यवेद समवलीयन्ते इति अतित जीपस्य सायुज्य मुक्तिकाले सन्माणादीनामपि तथ. वाह । पतएवाने बद्धव सन् मघाप्यतीत्युपते । पटिमार्गीय- स्योमासत्यभावावेयं तधिपयिषीति मामे प्रतिवरामः। यहां शवेन जीवस्यानन्दामकलाविर्दीपस्वरूपलाधिाधवाय दीपा. पाचागन्तुकलात् सदपगमे तस्य तथात्वमुचितं प्राणादयन्त म सादृशा इति तदृष्टान्ने नावापि तयानं न वत्स। देहेन्द्रियासहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनामिति यीभागवतवा- ययाच । नप लीफिशवपिमिटदेहादिरय निषिष्यत इति वा । सामान्यनिषेधे यांधकामावात् । न च तदनुभवएवं बाधक इति पाभगवत व सदीयानामपि नेपां तथाले याधका- .

·- अर्थ ध्यध्यायस्य ३६४ अणुभाष्यम्। अतएव च सवाण्यनु ॥२॥ अतएव दर्शनाछब्दाच हेतोः साणौन्द्रियाणि अनु सान्निध्यात्। वाचः पयान्मनसि सङ्गतानि भगवदानन्देन सम्पयन्त इत्यर्थः । केचित्तत्र छान्दोग्यस्य वामनसि सम्पद्यते' मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायामिति वाक्यं विप- यत्वेनोक्ता सूत्रे वाक्यदस्य तदृत्तिपरत्वं वदन्ति । सम्पत्तिं तन्ना- मञ्च। तत्र साधीयः। तथाहि । वाक्यदस्य हत्तिपरत्वञ्च- प्रत्यभिमतं स्यात् सूचकारस्तदा तथैव वदेन तु तत्सरूपमेव वाक्यं । तनिर्णयार्थ मेव प्रहत्तिः मुख्यार्थत्यागो लचणापत्तियं । किश्चैवं मनसोति पदवैयर्थं स्थादिषयवाक्योक्तमत्यागानुप- पतिराति । तन्मनः प्राण, उत्तरात् ॥३॥ पूर्वोतसर्बेन्द्रियवैमिष्टवन्मनः माणे सम्पद्यते न तु केवलं सत्र हेतुरुत्तरादिति। स यथा शकुनिः सूत्रण प्रबद्दोदिशं दिशं पतित्वा अन्यत्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमोवोपययत एवमेव खलु सौम्य तन्मनोदिशं दिशं पतित्वान्यचायतनमलवधा प्रापा मेवोप- ययत इत्युका तत्र हेतमुत्तरेण वाक्येनाह पाणवन्धनं हि सौम्य मन इति । तस्माडेतोस्तयेत्यर्थः । सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ॥ ४ ॥ सम्बन्ट्रियविभिष्टमनोविशिष्टः माणोऽध्यचे पुरो हदि वा मकटे भगवति सम्पद्यत इत्यर्थः । भव हेतुः। उपगमादिभ्य इति । उपगमोऽभ्युपगमः पुष्टिमार्गेऽङ्गीकार इति यावत् । तत- तथेत्यर्थः। प्रादिपदारुगपदमौकरणसमर्थः हः प्रभवनिङ्गि- ·२य पादः] अणुभाष्यम्। २५. तार्थत्यागस्तदनुरूपं भजन । अभ्युपगमे सिद्दे नेहादयोऽवश्य भवत्येवे त्यामयेन तदादित्व मुक्त। नोद्देशः सतः। मर्यादा. मार्गशीलतानान्तु मुक्तिपर्यवसायित्वेन मुमुत्सलादुत्कटनेहा- सम्भवन प्रभमाकव्यासम्भवात् स्वस्खप्रशती सातलये शुद्ध- जीवस्य भगवदनुपहेण श्रवणादिरूपया तथाविधनेहरूपया प भत्या मुक्तिः सम्पद्यत इति बढेष तारतम्यमिति निगूढामयेनेद. मुक्तं । प्रभ्युपगमादयस मुण्डकोपनिषत्सु पद्यन्ते । नाबमामे- त्युपमान्य यमेवैप हएते तेन लभ्यस्तछेप प्रामाणुवे त खां। नायमामा बलहीनेन लभ्यो न च प्रमादार तपमो याथ लिङ्गात् । एतैरुपायर्यतते यस्तु विद्वांस्तथ्यैष पामा वित अधधामेति उक्त निगढ़माशयं प्रकट यति । भूतेषु तत्श्रुतेः॥५॥ नगु मर्यादामार्गीयायामप्येवमेव वागादिलय उतान्ययेति संगये निर्णयमाह । नेपाले भूतेषु नीयन्ते नमारीत्या भग- यति । श्रम प्रमाणमाह। तच्छुतः । यास्य पुरुषस्य मत- स्थानिवागयेति पातं मापः पारादित्यं मनचन्द्रं दिगः यो पृथिवी परीरमाकाशमारमौषधीझैमानि वनस्पतीन केमा अमु लोहितच रेतय निधीयस पति गुत: । नधायिहिययि. कोयं अतिरिति वाच्यं । यायतीति होवाच यवायं पुरुषो मियत उदारमात्मा सामन्याहो नीति नेति होयाध यात्र- पलमयोऽचय समवलीयन्ते स उछ्रयत्यापायचापातीम्टतः गेत इति पूर्य्यवाक्यात् । गधविदुषः प्राणानामनुभमः । तमुत्फ्रा- मन्तं माणेनमामतीत्यादियुतः। ननु ययाप्य पुनपग्रेत्युप- .

·[र्थ थच्यायस्य २९६ अणुभाष्यम्। 'व कम्य रेतय निधीयत इत्यता तिरविहविपरिणीति मन्तव्यं । यत एतदये कायं वदा पुरुपी भवतीति प्रने याप्रयलक्यात- भागाभ्यां विचारितमुत्तरमुच्यते तो ह यदूचतः कम है तदूचतरथ इ यत्प्रयसतुः कम हैव तत्प्रथमतः पुण्यो वै पुगेन कणा भयति पापः पापनेति । एतेन कांग्रयस्तिठतीति निर्णयः सम्पद्यते । एवं सति माणानुक्रमणीया सक्षातलयोत्या घ विहिपयवसमवायसीयते। यतस्तस्यै वोक्लयं सम्भवति । अयिमत्युक्तकाययत्वञ्च तस्मिन् विरुषमतः पूर्वोत्तरविरो- धादिषयानिथये प्राप्त प्रतिवदामः। मर्यादामार्गीयविह. विषयिषवेयं शुतिरिति । अतएव प्रश्ने क तदा पुरुषो भव. तीत्येतावतैव चारितार्थेऽपि साधारणपुरुषव्याहत्त्या मर्यादा. मार्गीयतत्प्रापकमयमिति पदं तस्य वोपकान्तत्वात् अमिमविचारितोऽर्थोऽपि सहिषयक एवेति बुध्यस्त । ननता बाधकमिति चेत् हन्त अतिगिरःसमाकलितमाकलय । मर्यादामार्गे हि विधिप्राधान्यं तथैव तनिर्माणात्। तत्र व कृत एवं फलं दास्ये नत्वकृतेऽपीति भगवदिच्छा अतः कम्म प्रधानं । एवं सत्यात्तभागस्यायमाशयः। वागादिरेतोऽन्त. लयेन प्रारब्धस्यापि तदा नामात् इदं जीवं वियविषयं कदाचित्पुटौ प्रवेग यति नवेति संशयेन तदायं कि मर्यादा- मार्गे एवोत पुष्टायपि प्रवेपितो भवतीति प्रश्नः । तदाऽस्यार्थ- तथा. । •विरिषत्रमारभ्य कमायवधेयका सुपुस्तके नास्ति। तिविषय एवेनिस । + विधिप्राधान्यान नव निर्मचात् इति खं । सदायक पनि ।

·श्य पाद: अणुभाष्यम् । २८० स्येवरेच्छारीतिमविदुषो दुर्जेयन्वं जानन्ती स्वयमेव यव- धारितषती तदपि रहस्यमिति स्फुटमनुत्ता ऋतिः पर्यवसित. मर्थसत्यवती तो हैत्यादिना । अत्र कम्मपदं मर्यादामार्गपरं। तथाच मर्य्यादामार्गएव तस्य स्थितिरित्यर्थः सम्पद्यते। सन्नएव भवतीति यावत् । अतएव नप्रशंसापि यत ईखरत्वेन सर्व- करणसमर्थोऽपि तदाने तदपेक्षते । अत्र हेतुत्वेन मर्यादा- मार्गखरूपमुळे पुरखो वा इत्यनेन । ननु मर्यादामार्गीयौ भक्तो जानी च भवत उक्त निर्णय ज्ञानमार्गीयविषयएर भकं तापमपि कदाचित् पुष्टायपि प्रवेशयतीत्याशङ्कर तमि- यमाह। नैकस्मिन् दर्शयतो हि ॥६॥ एकमिन् ज्ञामिनि भक्त वा मर्यादानियमो न । किन्त- भयोरपि। तत्र हेतुर्द यात इति। यतो याचवल्यामागी जानिभक्तसाधारण्येन मर्यादानियमं दर्शयत उक्तरीत्या नौ हेत्यादिना । अन्यथा प्राकृताशीकारोऽन्यथा भवेदित्युपपत्तिहि शब्देन सूच्यते । पूर्वोक्तपूर्वोत्तरकृतिविरोधपरिहारान्यथा- नुपपत्तिरव मूलमिति मेयं । केचित्तपसंदतेषु वागादिषु शरीरान्तर प्रेमासामयिको जीयः सायं तदा पुरुप प्रति मन्ना विषय इति वदन्ति । तम साधीयः । तमुकामन्त माणोऽनत कामति मायमनूकामलए सर्च माया प्रत्यारमन्तीशि शुति- विदेशान्तरजीवय माणानामिन्द्रियाणाच सहैवोत्क्रम .रबादिमा ति। Sraशविरमा रति ·स अणुभाय्यम्। [8 यध्याय वदतोति वागादिलयस्य तबासमाबोकस्य मन्त्रविषयाव व शक्यं । पूर्ववाक्यवि समलीयन्त इत्युकवाचातोऽस्मदुक्तएय मार्गोऽनुसभ्यः । एतेन नार्य परविद्यावान् यतोऽमृतत्वमेय तस्. फल मिति तच्च देशान्तरानायत्तमित्युत्क्रमणापेकथियवश्व न स्यात् किन्त्वपरविधायर्यास्तस्थान ब्रह्मलोकावधिफल मिति कर्माश्रयत्वोत्क्रमणादिकं सम्भवतीत्यपि निरस्तं वेदितव्य। समाना चाहत्युपक्रमादस्तित्वञ्चानु- योग्य ७॥ मर्यादापुथ्योन कदाचिदन्यथामाय इति यदुक्तं तब हैव- पेक्षायां वस्तु स्वरूपमेव तथेति बोधयितुभाइ। समानेन्यादि। भवायमाशयः | साधनक्रमेण मोचनेच्छा हि मर्यादामार्गीया मर्यादा विहितसाधनं विनैव मोचनेच्छा पुष्टिमार्गमर्यादा । तथा सति सदैकरूपत्व' तयोर्यतामिति । एतदेवाह मृतिः संसृतिर्जीवानां विमान पृथक क्लतानामविद्ययाऽहन्तामम- तास्पदीकरणं तदुपक्रम भारम्भस्त मर्यादीलत्य मुक्तिपर्यन्त- मुक्तरूपा मर्यादा समाना सदैकरूपामध्ये नान्यया भवतीत्यर्थः । एक्मेवानुपोष व्रतमहत्वाऽतित्वमपि पुष्टिमार्गे समानमित्यर्थः । प्रोपोपणपदमशेषमुक्तिसाधनोपलक्षणं । एवं प्रासनिकमुक्ता प्रकृतं परामृश्यते । सोध्यक्ष इति सूत्रेण पुष्टिमार्गीयभक्त- सहातस्य भगवत्येव लय इत्युक्तमक्रमेण तेन मर्यादामार्गीयमन सङ्घातस्य भूतेषु लयमुक्का प्रयानन्तरं शुद्धजीवश्य तस्य मुक्ति • समचलमिति च।

·२य पादः अणुभाध्यम्। इट रेव भवतीति वक्तव्य सत्याह सौम्य हस्तमित्यादिना खाशय- मन्येवप्रकट यन्ती कम्म यत्रिरूपितवन्ती तत्कुत ज्यामदार तयोरामयं निगू प्रकटयति । तदाऽपीतेः संसारव्यपदेशात् ॥ ८॥ नदा नित्यलीलान्त:पातलक्षणपुष्टिमार्गीय मुक्तिदायां मर्यादा- मार्गी याया पपीतेमुक्तः संसारवाभावेऽपि पुरुषोत्तमभजना- नादानुभवाभावात् संसार इत्येव पुष्टिमार्गे व्यपदेशो यतः कियतेऽतस्तदभिसन्धाय तया रोल्या निरुपणं । प्रतएय श्री- भागवते श्रीशिववचनं गीयते नारायणपराः स न कुतयन विभ्यति । स्वर्गापवर्गनरकेचपि तस्यार्थदर्जिन इति । श्रीभगवडीतावपि देवान् देवयजो यान्ति ममता यान्ति मामपीति वाक्ये मर्यादामार्गीयभक्तमुक्तरितरसाधारण्य सु- यते । ननु संसारवन्मुनरपि हेयत्वं यव तादृशं चेत् पुष्टिमार्गीय सत्यं सदा सुतः पुरुषार्थत्वपोधिकायाः अतः प्रतारकत्वमापत- तीति तशोधकप्रमाणानां तमतिमात्रपरलमेवेति प्राप्त अाह। हुक्ष्म प्रमाणत तथोपलब्धः ॥६॥ पुष्टिमार्गीय तत्त्व दुयमित्यर्थः। पवायमागयः । पुटिमर्यादामप्यति कम्य पुष्टिपुटी प्रपेगे तत्तत्वमनुभवाविषयो भवति नान्यथा। सय प्रवेगस्त्वतिदुरापोऽतिमपितानुय हेमरा- साध्यत्वादत उक्तसराजे यमेर तहति । नेपान्तु मुक्तिरेख फर्म मया एपेटत्वाद्रागिणं मर्गादिवत् । इटफनामा हिप्रता- रफलमन्यया मत्तिमार्गीएफइयाधिकाया प्रति गुहः प्रसार ·अणुभाष्यम्। [8थं व्यध्यायम्य .. वदतोति वागादिलयस्य तवासम्भवानीक्तस्य प्रत्रविषयत्व' वक्तु शक्यं । पूर्ववाक्यॉवैव समलीयन्त इत्युकलाचातोऽस्मदुक्तएव मार्गोऽनुसर्तव्यः । एतेन नायं परविद्यावान् यतोऽमतत्वमेव तत् फनमिति तच देशान्तरानायत्तमित्युत्क्रमणापेक्षकर्माययषञ्च न स्यात् किन्त्वपरविद्यावांस्तस्यास्त ब्रह्मलोकावधिफल मिति कर्माश्रयत्वोस्क्रमणादिकं सम्भवतीत्यपि निरस्तं वेदितव्य। समाना चाहत्युपक्रमादमृतत्वञ्चानु- पोप्य ॥७॥ मर्यादापुध्योन कदाचिदन्यथाभाय इंति यदुक्तं तव हेत्व- पेक्षायां वस्तुस्वरूपमेव तथेति बोधयितमाह। समानेत्यादि । प्रधायमाशयः। साधनझमेण मोचनेच्छा हि मर्यादामार्गीया मर्यादा। विहितसाधनं विनैव मोचनेच्छा पुष्टिमार्गमर्यादा । तथा सति सद्दे करूपत्व' तयोर्युक्तमिति। एतदेयाच सतिः मंसति वानां यस्मात् पृथकक्कतानामविद्ययाऽहन्तामम- तापदीकरणं तदुपझम पारम्भम्त मर्यादीसत्य मुतिपयन- मुक्तरूपा मर्यादा समाना सदैकरूपामध्ये नान्यथा भवतीत्यर्थः एवमेवानुपोष व्रतमकवाऽमृतत्वमपि पुष्टिमार्गे समानमित्यर्थः । प्रोपोप एपदमशेष मुक्तिसाधनोपलक्षणं । एवं प्रासनिक मुका प्रगतं परामृश्यते । सोऽध्यक्ष इति सूत्रेए पुष्टिमार्गीयभक्त- सहातम्य भगवत्येव लय इत्युक्मक्रमेण तेन मर्यादामार्गीयभक्त- महातस्य भूनेपु लयमुना पयानन्तरं शुद्दजीवस्य तस्य मुक्ति- • नपरवमिति ·श्य पादः अणुभाष्यम्। रेव भवतीति वक्तव्ये सत्याइ सौम्य हस्तमित्यादिना खाशय- मन्येष्वप्रकटयन्ती कम्मे यविरूपितवन्तो तत्कुत इत्याशङ्का तयोराशयं निगूढं प्रकटयति । तदाऽपीतेः संसारव्यपदेशात् ॥ ८॥ तदा निल्लीलान्तःपात लक्षणपुष्टिमार्गीयमुक्तिदशायां मर्यादा- मार्गीयाया अपोतेमुक्तेः संसारत्वाभावेऽपि पुरुषोत्तमभजना- नन्दानुभवाभावात् संसार इत्येव पुष्टिमार्गे व्यपदेशी यतः क्रियतेऽतस्तदभिसन्धाय तया रोत्या निरूपणं । अतएव श्री. भागरते बीभियवचनं गीयते नारायणपरा: सबै न कुतयन बिभ्यति । स्वर्गापवर्गनरके वपि तुल्यार्थदर्शिन इति । श्रीभगवहौतापपि देवान् देवयनो यान्ति महत्ता यान्ति मामपोति वाक्ये मर्यादामार्गीयभनमुक्तरितरसाधारण्यसु. यते । ननु संसारवन्मुक्केरपि हेयत्वं यत्र तादृशं चेत् पुष्टिमार्गीयं तत्त्वं तदा मुन्तिः पुरुषार्थत्ववोधिकायाः श्रुतेः प्रतारकावमापत- तीति नहोधकममाणानां ततस्ततिमानपरत्वमेवेति प्राप्त श्राह। सूक्ष्म प्रमाणतय तथोपलब्धेः॥१॥ पुष्टिमार्गीयं तत्त्व सूक्ष्मं दुर्भयमित्यर्थः। भत्राथमाशयः। पुष्टिमर्यादामप्यतिकम्य पुष्टिपुष्टी प्रवेगे तत्तत्त्वमनुभवविषयो भवति नान्यथा । तव प्रवेशस्वतिदुरापोऽतिययितानुग्रहेतरा. साध्य खादत उक्त तराजे यमेष सद्भवति । तेषान्तु मुक्तिरेव फल तन्या एपेटत्वाद्रागिणं स्वर्गादिवत् । इष्टफलाप्राप्तौ हि प्रता- रकलमन्यथा प्रत्तिमार्गायफलयोधिकाया अपि श्रुतेः प्रतार- M ·[र्थ अध्यायस्य अणुभाष्यम्। कत्यं स्यात् । इच्छा चाधिकारानुसारिणीति नानुपपत किवि- दिति । नन्वेवं विधार्थास्तित्वे किं मानमित्याकाङ्क्षायामाह। प्रमापत इत्यादि। प्रमाणं श्रुतिः सा तु यतो वाचो निव- न्नेि प्रमाप्य मनसा सह। प्रानन्द ब्रह्मपो विज्ञान न बिभेति कुतचनेति एतए ह वाव न तपति। किमहं साधु नाकरवं। किमई पापमकरवमिति। अत्र पूर्वा न दुर्जेयत्व- मुत्तरार्द्धन तत्सत्ता च बोध्यते । अन्यथा मनमोऽप्यप्राप्यस्य वेदन- कथनं विरुई स्यादती दुर्जेयत्त्वेनैव धमिग्राहकमानसिद्ध नदित्यर्थः । चकारात् तामानामनुभवः परिपक्षते। तई ब्रह्मविदामिव तादृशानां भक्तानामपि स्वमार्गोपदेशनं क्वचित् थूयेत न चैवमतः पूर्वोक्तं न साधीय इति भातीत्युत्सूचमाशय तत्र हेतुमाह। नोपमईनातः ॥१०॥ उपदेशनं तदा स्याद्यदि बनविदामिव तेषां स्वास्था स्यात् यतस्तेषां विरहिदगामियसङ्गमदमा वेति दभाइयमेव भवति नान्या । पूर्वधास्तप्यास्वतिदुःसाहन्वेन सर्वेषां भावानामुप- मन तिरोधानेनोपदेशो न भवतीत्यर्थः। सङ्गमे तु भतः पुर:- प्रकटपरमानन्दवरूपाद्भगवत एव हेतोपदेशोऽन्य न भवती- त्यर्थः। न हि भगवद। स सम्भवतीति भावः। ननु रमी वै स: रसए द्येवाय लब्धाऽनन्दीभवतीत्युपक्रम्यैष ह्येवानयिभक्त- तीति शुरुतारूपानन्दप्राप्ती दुःसहविरहताप, पानन्दतिरोधानएव तत्सम्भवात् । नतोरसम्भवात् तत्माप्तिरेय न स्यादिति प्राप्त उत्तरं पठति । तस्य मुक्ति- ·२५ पार: अणुभाव्यम्। ४०१ अस्यैव चोपपत्तेरूया ॥११॥ श्रानन्दामकरसात्मकस्यास्येव भगवतएव धर्म उमा पिरह. ताप इत्यर्थः। विरोधपरिहारायाह । उपपत्तेरिति । इदमुक्तं भवगि। भगवहिरहस्यासर्चसाधारणत्वेऽपि स्थायिभावामक. रसरूपभगषप्रादुर्भावो यस्य+ इदि भवति तस्यैव तदमाप्तिज. स्तापस्तदनन्तरं नियमतस्तत्प्राप्तिथ भवति न लवथाभूत. स्येत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामुतरसस्यैवैष धर्म इति निधीयते । नस्य वस्तुत एव तधात्वात्स तापोऽपि रसामकएव । प्रतिपेधादिति चेन्न शारीरात् ॥ १२ ॥ ननु न पग्यो मृत्यु पश्यति न रोगं नीत दुःख मिति त्या दुःख प्रतिपेधस्तादृशे भक्त क्रियत इति तस्य दुःखित्वं न यक्त मक्यमित्याशय प्रसिपेति नेति । कुतः भारीरात् । शरीर- सम्पन्धिनो हेतोयंदुःखं कम्मानितमिति यावत् तस्यैव श्रुती प्रतिषेधानानानुपपत्ति रित्यर्थः । एतेन दुःखत्वेन कम्मजन्य- खानुमानमपि निरस वेदितव्यं । लोकिकएव दुःखे नजन्यत्व- नियमात् । -- पटोधेकेषां ॥१३॥ एके पां गाखिनां भगवत्खरूपत्ताभानन्तरं दुःखतनिव- • मममारपीति मं। भवात रदिप साथवादगी पन मितिका দ্য অংশ নি । रितिरिदिप रकतमन ·. ४०५ [अर्थ गध्यायस्थ अणुभाव्यम्। तनलक्षणोऽर्थः स्पष्ट पद्यते । तथाहि। रसोवै सः। रसएद्यो- वायं लथाऽनन्दीभवति । को वान्यात् कः प्राण्यात् यदेष पाकाश पानन्दो न स्यात् । एप घेवानन्दयाति। अत्र रसा. मकभगवत्स्वरूपलाभे सत्यानन्दवत्त्वमुक्का तस्यैव जीवनहेतुत्व परमानन्दहेतत्वं चीयते । मरणहेतूपस्थित्यभावे जीवन हेतुत्व न वदेत् । स रसस्त संयोगविप्रयोगभावाभ्यामेव पूर्णा भवत्यनु- भूतो नेकतरेण । तत्र विरहतापस्यात्युपमर्दित्येन तदा माणस्थितिरपि न स्याद्यदि रसात्मको भगवान् हदि न स्यादि- त्याशयेनाह कोच्छवान्यादिति । यत् यदि एपः हदि स्फुर- द्रूप आकाशो भगवान स्थात् कस्तदाऽन्यात् । अन माणने । को वा जीवयेत्र कोऽपौत्यर्थः । तादृशस्य भगवत्वरूपाति- रिक्तान जीवनमिति जापनाय सामान्यपदं । ब्रह्मानन्दाधिक- पूर्णानन्दविरहासनमरणनिवारणासामर्थ्य मतादृशस्योचितमेवेति ज्ञापनाय हि भन्दः । तादृशस्य जीवनसम्पादनं प्रभोराव. श्य कमिति नापनायेवकारः । तापात्मकस्याप्यानन्दात्मकाय- मेवेति ज्ञापनायानन्दपदं । तदा प्रलापगुणगानादयो ये भवन्ति तेऽपि तडाएय। नीलाम्बुदण्यामोऽतिले अवयावृदया- दपगच्छत्विति भावेऽपि हृदयात्रापसारयितुं शक्य इति जाप- नाय चाकाशवमुक्त । तदनन्तरं प्रकटीभूय तदन्यः को वा मकर्पण दर्शनस्पर्शानेषभाषणादिभिः स्वरूपानन्ददानेनान्यात् पूर्वतापनिवृत्तिपूर्वकमानन्दपूर्ण कुर्यादित्यर्थः। रसए ोायं लबध्वाऽनन्दीभवतीति पूर्ववाक्येनैवान्यव्यवच्छेदपूर्वक वाप्रानन्दहेतुत्वमाप्तावपि यत् पुनराह • तवापि व्यति. रेकमुखेन तत्रापि जीवन हेतुत्वं तदपि सामान्य विशेषाभ्यां भग- . 2 ·श्य पादः अणुभाष्यम्। ४०३." पारहयं न विरहसामयिकोतरूपएवार्थः श्रुतेरभिप्रेत इति निधीयते । अन्यथा मरणहेलनुपस्थिती जीवन हेतुत्वन वदे- दित्य तदवस्थापवः को वा पुरूषो नौवेदिति वार्थः । समयते च ॥१४॥ भगवद्भावस्य मरण हेतुत्वं तेनैव च जीवनं तस्य ब्रह्मादि- दुरापन्वस थीभागवते स्मयते मन्मनस्का मसाणा मदर्थे व्यक्त्य दैहिकाः यत्त्वकलोकधर्माय मदर्थे तान्निभयं हमित्युपगम्य धारयन्त्यथ कृच्छ्रेण प्रायः प्राणान् कथयनेत्यादि थीप्रभु- वचनं । श्रीमदुइयवचनक्ष एताः परन्तनुभृती भुवि गोपयही गोविन्दएव निखिलामनि रूदभावाः । वाञ्छन्ति यं भवभियो मुनयोपयश किं ग्रह्मजन्मभिरनन्तकधारसस्य ॥ इत्यादि तेन भगवतएव जीवन हेतुत्व भावस्य च परमपुरुषार्थ- वन्दुरापत्वच स्फुटमवगम्यते । तानि परे तथावाच ॥ १५ ॥ ननु आदि पहिय रतामकभगवत्माकय्यं तदर्शनजनिती विरहभावस्तजनितमापोन मरणोऽस्थितिम्त भिवर्तनं तदीत्- कयं सदा माकयं ततः पूर्ण यरूपानन्ददानादिकं लोके कचि. दपि,न हर गुतं या येकुण्ठे याति कुत इत्यामडायामाइ तानि उहानि यमानि परे प्रतिफालायतीते वैकुण्ठादयुत्रुष्ट योगीकुमएम सम्तीति गेपः। तत्र प्रमाणमाह। तथाधाइ शुतिः । एवंदे पयने ता वा यासून्युममि गमथै यत्र गापो ·808 अणुभाष्यम्। [ ३ यध्यायम्य भरिशृङ्गा प्रयासः। अचाह तदुरुगायस्य तणः परमं पदमभ- भाति भूरि। मा तानि। वो भगवत्तदन्तरगमकयोः सम्ब- योनि वास्तूनि वस्तनि गमध्ये प्राप्नु मुभसि कामयामहे । तानि फानीत्याकाक्षायां गूढाभिसन्धिमुघाटयति। थव योगोकुले गापो भूरिशदा यहुम्टङ्गा रुरुमतयोमगार वसन्तोति शेषः । पयामः शुभाषहाः । तत् त्वगुणयिशिष्टं उगीयत इत्युरु- गायम्तप्य । गोप्यो हि सततं तं गायन्ति । प्रतएव तदादि- भक्तपु कामान् वतीति हपा तस्य परमं प्रकृतिकालाय- मोतं पदं त्यानं भगवती वैकुण्ठं भवति । ससागलीलाs- भावग तम्मादपि परममुलष्ट व भूमायवभाति मकामत इत्यर्थः । तथापि स्वदृग्गोचरो न भवतीति देन पहेल्याए गुतिः। उगीयते परं सर्षय कामवणं भवति तात: पपा विशेषणयमुक्त । यमुनापुलिनतदुपवननिकुञ्चगहर- मदेवाद्रिसावाद्यामकत्वेन भूरियहरूपं । तथा चैतागं यत् परमं पदमवभाति सत्सम्बन्धीनि वास्तूनि कामयामा इति थाक्यार्थः सम्पद्यते । ते पदार्था' इति याये सति तानोत्युक्तिर्या सा विषयावयानुरोधादिति नेयं । पुरुषोत्तमसम्पन्ध्यर्थानां तपाकयवानएव प्राकथं युक्तमिति हि पन्दनाए । अविभागो वचनात् ॥ १६ ॥ ननु लीनाया नित्यत्वेन तन्मध्यपातिनां सनं यथा नित्य तथा ताकमाधनाभावेऽपि निभानुकम्पया कदाचित् कमपि भर तक नयति चेत् तदा कश्चित्काल म्यापयिला सतत • पदानि . नासिएशो नाशि।

·२५ पार ] अणुभाष्यम्। ४०५. वियोजयति नवेति संशयः। तोषस्य कादाचित् कत्वात् तत्- साध्या तव स्थितिरपि तथैवेति वियोजयतीति पूर्वः पक्षस्तत्र सिद्धान्तमाह। तत्र प्रवेशितस्य तस्मादविभागएव । कुतः । वचनात् । तैत्तिरीयक संतर्गनन्तरमेव विष्णोः कम्माणि पश्यते. त्यूषा तन हातानि कर्माण्य का तदने वदति विष्णोः परमं पदए सदा पश्यन्ति सूरय इति । पुरुषोत्तमस्वरूपवित्वं सूरित्वं तच भक्त्येवेति सूरयो भकाएव वेषां सदा दर्शन- मुध्यते । अन्यथा लीलानित्यत्वेनैष पूर्वगान्तन पितगवादीनां प्रभुकमंपियाणा भाना सदा तदर्शनस्य प्राप्तवादिदं न वदेत्तस्मादयिभागएव। एतेनापि लीलानित्यत्व सिध्यति । एतयथा तथा विनमण्डने प्रपश्चित। एषं पुष्टिमार्गीयभक्त- उत्तान्तमका शानोर्गीयन तमाह। तदोकोऽयचलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात तच्छेपगत्यनुग्मतियोगाच्च हार्दानुगृहीत: शताधिकया ॥१०॥ पूर्व भूतेषु तच्छुतरित्यादिना मर्यादामार्गीयस्य वागा- दिलय उशोधुना तय नोवामन उस्लमणप्रकार उच्यते । स एताम्तेजोमानाः समभ्याददानी पदयमेवाबवकामतोति गुमायामन प्रोक पायतनं वृदयं तदा पूर्व प्रचलति पूर्व गयाऽभकाममानमपि तदा प्रकारात इति यावत्। सदा गन प्रकागितं हारं निर्गमनमार्गो यस्य ताम उत्क्रामति । का मिमिता पर ।

·र्थ अध्यायस्य अणुभाष्यम्। थतः श्रुतिस्तथाह। तस्य हैतस्य दृदयस्वा प्रद्योतते तेनर प्रद्योतेनैप शाका निष्कामति जुष्टोवा मूी वेत्यादि । यद्य- प्येतावत् सर्वनीवसाधारएं तथापि विहांस नेतरवदितर. नाद्या निष्कामति किन्त मताधिकया। एकमततन्या नाद्या मून्या निष्कामति। शतका दयस्य नाद्यस्तासां मूर्धानमभि- नि:एतेका। तयोर्ध्वमायनस्तत्वमेति विष्वड्डन्या उत्कामो भवन्तीति यतः सिराह। अब हेतमाह हार्दानुग्रहीत इति हेवन्तर्गर्भ वियपणे। गुहां प्रविष्टो परमे पराई इति श्रुते- याकामसम्बन्धीयः परमामा तदनपहार तथैव भवती- त्यर्थः। अनुग्रह 'तिर्विद्यासामर्थादिति। तस्या विद्यायाः शेषभूताभूता या गतिः प्रजनरूपा। तच्छेपभूतव या भग- परमतिपरम्परा प ताभ्याच यो भगवदनुग्रहतेन तथेत्यर्थः । राम्यनुसारी॥१८॥ अथ या एता उदयस्य नाइस्ता: पिङ्गलस्यापिनस्तिन्ति शकस्य नोलम्य पौतथ्य लोहितस्येत्यसो वा मादित्यः पिनन्न इत्युपफम्याग्रे पयते। तमभित पासीना पाहजीनापि मां जानासि मामिति । स यावदमाघरीरादनुत्मान्ता भवति नापजानात्यथ यसदम्माधरौरादुत्मरमत्य यतैरेव रश्मिभि. पई माफमत इति। पन तमभित इत्यायुक्तः सर्वसाधा. रानफ्रान्तिः प्राप्यते । पूर्वमादित्यलेनोक्तव्य पिङ्गलस्य रश्मि- मिलाकमणध मथा। पत्र संशयः । पोकोऽयजलनादेरितर- •पायोनिज पुनके मालित ·. तवावधारण- साधारयेपि यथा हार्दानग्रहादिलक्षणा गतिर्विदुप उता तथा रमानुसारित्वमपीतरसाधारणमुतास्मिन्नेवेति । माह । रमानुसारी निष्कामत्ववमेवेति । निशि नेति चेन सम्बन्धस्य यावद्देह- भावित्वादर्शयति च ॥१९॥ विदुप उत्क्रमणे दिनुग्रहक्षतो यथा विशेषस्तथा काल वि. शेयसतोऽपि विशेषो भविष्यतीत्याशय तनिरासमाह। तत्राही- रायसतोऽयनक्षतो वा स भवेत् तबाद्यवती नास्तीत्याह नेति । तव हेतः सम्बन्धस्येत्यादि। अनुग्रहहेत तो यः पूबातो गत्यनुस्मतिसम्बन्धस्त यायद्देहभावित्वात् तत्कायस्यानुग्रह प्यापि तथात्वात् कालस्याप्रयोजकत्वमित्यर्थः। अव प्रमाण- माह। दर्शयति यतः श्रुतिः । तमेष विदित्वा मुनिर्भवत्ये- नमेव प्रवाजिनो लोकमोन्तः प्रनजन्तीति। हार्दानुग्रहस्य समितीविद्यमानखादयनविशेषोऽप्यप्रयोजक इत्याह । अतधायनेऽपि दक्षिणे ॥२०॥ स्पष्टार्थमिदं । ननु यन काले वनात्तिमिति कालमाधा- न्येनोपक्रय अग्निोतिरः शसः परमासा उत्तरायणं । तव प्रयाता गच्छन्ति ग्रम बहाविदोननाः । इति भगवद्दाक्यावनाविदोऽयुक्तकालापेशाम्तीत्याशय विषय भेदेन धमाधु। घितिर । यति निरिति ।

·.. ४० अणुभाय्यम्। ''[र्थ अध्यायस्य योगिनः प्रति स्मयंते स्मात्ते चैते ॥२१॥ ज्ञानमार्गाद्योगमार्गो हि भिन्नः। तथाच योगिनमुहिमेव कालविशेषस्य गतिविशेषतत्वं स्मार्य ते न तु ज्ञानमार्गीयस्य श्रौतस्य इतरनिरपेक्षत्वात् । न च योगसांख्य अपि श्रौते एवेति वाच्यं । यतः स्मात एते । चोहेवथें । एते योगसांख्ये। अग्नि. ज्यातिधूमो राविरिति वाक्यहयोक्तगती या। इदन्तु श्रुत्यु क्त- देवयानपिढयानातिरितमागमभिप्रेत्य समाहितं ते एव चेद वायुच्येते पदभेदेन तदा न विरोधः । इति श्रीवेदय समतवर्तिश्रीवसमाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानु- भाष्ये चतुर्याध्याय य द्वितीय पाद ।

·तीयः पादः। अचिरादिना तत्प्रथितः॥१॥ नगु ज्ञानमार्गीयस्येव मर्यादामार्गीयभक्तथाप्यचिरादि. मार्गेनेव गमनमत सद्योमुक्तिरेव भवति* संशयः । तत्र यथा शानिनी नियमाभावम्तथानापोति प्राप्त आह। अचिरादि- मार्गेण । तस्य ज्ञानमार्गीयम्यैवोत्कर्षकथनात्सएव तेन मार्गेए गच्छति न तु भक्तोऽपौत्यर्थः। तथाहि । पञ्चाग्निविद्याप्रकरणे तद्य इत्य विदुयें चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽचिप- मभिसम्भवन्त्यच्चिपोऽहरा आपूर्यमाणपक्षमित्यत्रोपक्रमे भक्काति- रितानवाधिसत्य तथागतिरुच्यते । स्मतावप्यग्निोतिरहः शक्कत इत्यत्र बनविदोजना इति वचनेन जानमार्गीयस्यैव स पन्या उच्यते। । पयेदं चिन्त्य ते । सामोपनिषत्सु पयते । अथ या एका वृद- यस्य नाडासााः पिङ्गलस्थाणिमस्तिष्ठन्ति । शुक्लस्य नीलस्य पीतस्य लोहितम्येयसी वा प्रादित्य: पिङ्गल इत्युपक्रम्यादित्यरूपस्य पिग- लम्य रश्मिरूपत्वं नाड़ीनामुनाऽने पदत्वथ यतदमाच्छरी- रादुराका मत्ययेतेरेग रश्मिभिरुई पाक्रमना इति नाड़ीरशिम Isting . •भवतीति भय रहि । । नुहादिति । काममोसाय वाजमा यसपना मामि।

·इथं अध्यायस्य ४१० अणुभाष्यम्। समन्धेने का परलोकगतिः श्रूयते। अचिरादिका चान्या । तेऽछि पमभिसम्भवन्त्यषिोऽहरित्यादिश्रुत्युक्ता । स एव तन्देवयानं पथानमापद्याग्निलोकमागच्छतौति चापरा । स यदा वै पुरुषोऽ- स्मरलोकात् मंतिम घागुमागच्छतौति चेतरा। सूर्य हारण ते विरजाः प्रयान्तौति पाया। एवमने केषु मार्गेषु सम्पचिरा- देरेयोतिः कुत इति । तव सर्वेषां पारिभाषिकमच्चिरादित्व- मतएवाथै तयोः पथोन कतरेण च नेति मार्गदयभ्रष्टानामति- कष्टं जायम्ब मियखेति वतीयं स्थानमित्यतं । अन्यथा अने. को मार्गाणामुक्तानां यूयमाणत्वादस्य ढतीयत्वं नीच्येत । अतः प्रकरणभेदामिनोपासनयेषत्वात मिथोऽनचा। मित्रा एवैते मार्गा ब्रह्मामापका इप्ति मन्तव्यमिति चेत् नयोच्यते। न हीयं परिभाषा सब्दषु वृतास्ति यत्तस्तथोच्थेत। प्रती लाघवादनेक. पर्वविपिष्ट एकएक मार्ग इति मन्तव्य । नत पर्यभेदेन मार्गभेद इति। गौरवमसङ्गात् । न चैवमथैरेव रश्मिभिरित्यय. भारणानुपपत्तिरिति वाच्यं। तस्याः श्रुतेरुत्क्रमणमाघमार्ग- निरूपकत्वात् । तथाहि । तापक्रमे लय यवेतदमाघरीरा- জামমং বক্সিলিং আপন হত্যৰ । বনায় पुरस्तादथ या एसा हदयस्य नाय इत्युपकाम्य पिजनस्यादिन्य- त्यसक्का तथा महापय पातत उभी यामी गच्यतीमखामश्चै- वमेवेना पादित्यस्य रग्मय उभी लोको गच्छन्तीम चासञ्चामादा- दित्यात् मतायन्ते ता पास नाड़ीपु गुप्ता आभ्यो नाडोम्य: मनायते स मुभिवादित्ये मृप्ता इत्यन्तेन पाकोन नाड़ी •भिनीपानमधन्दादिति।

·श्य मादः] अणुभायन्। 8. रश्मिमचारसनाऽऽय पतझादिया। उपनारे ६ शतं चैका हदयस्य नायनामां मुद्दोनममिनिता तयोधमायनमृतत्त्मेति. विचडिया मी भवतीति। एवमुपक्रमोपसंहाराम्यामुन्कमरमानमानिएपश्वं न तु ब्रह्ममापकमार्गव । अतकदनुपपचिपरिहानानकः। नन. नेकपर्व विशिष्टत्वेन मागंधको तं निम्पयन्तो भूतिः चित्र किञ्चित्पर्य निरूपयति क्वचिन्नेति कयं उपहारेग प्रापमन्न इति तात्पर्येण तथैति नेहवीपि तदा शापामारनविद्रुपद- सगावेन तं प्रति न्यनतापात:। नहि मदमापाविदं प्रत्यय कथनमिति वक्तुमुचितं तनामनात् अतः मनमानानानयन प्रत्येव तथा। अध्ययनविधरपि तावन्नावपरन्दाद मादा- न्तरसंवादिपर्यायनानुपपत्ति। उपमंधार नमापि माप्तिसम्भवादतो विरूददिगानां मरनाकग्राममातिवदि- हापि भवितुमईति। बातोप ममागमाहिः। नत्र. मघेतयोः पयोरिति द्विवचनानुपपत्तिजयम वियलम्य वृतीयवञ्चानुपपन्नमिति वाच्च। चिरादिकमुखी पसंहरज्येष देवयानः पन्या रति । गुयलरेच म एनं देवयानं पन्चान- मापद्याग्निलोकमागच्छतीति । वनप्रापकाः म मार्गा देवयाना इत्युयन्ते । देवो मम्मधिमोक्षायेति भग- यहाफ्याव्यां मम्पदि वे जाताम्ते देवा रत्त्युयन्ते । तेषां यानं गमनं यति त म पि मार्गा देवयानणप्टेनोयन्ते । हितो- यम्वपिगिटः। एवं दिवं चिलं चोपपद्यते । नचोमारीत्या नयाच . • दमारगाति ।

·..४१२ अणुभाव्यम्। [ 8 अध्यायग्य लाघवाटेक एव स मन्तव्यः । स्वतःममाणभूता हि अतिः । मा येन यदा या सुता तदर्थावधारणे हितोयत्या पनुपस्थितत्वान लाघयगौरवतपिधारावसरः। कचिदुप्लस्थिती चोकबाधकरूप- संहारागवकाशः। अपरञ्च । ब्रह्मविदः क्रममतो गन्तव्यो मार्गोधयमुपदिश्यते । तत्तलोके तदानन्दानुभवशावश्यकस्तथाचोपासनभेदात् फलभेद- स्थावश्यकस्वात् मार्गभेदोऽपि तथेति सर्येष्वेकरूपफलप्रसञ्जक उपसंहारो न युक्तः। किश। उपासने कम्मणि चोपसंहारः संमतः । मार्गम् नान्यतररूपोऽतो यस्योपासकस्य येन मार्गौण गमन स माग उपदिश्यत इति नोपसंहारो युक्तः । अविधेयत्वा- दपि तथा। एतद्यथा तथा पुरस्ताविरूपितमुपसंहारोऽर्था- भेदाविधिशेषवत्समाने चेत्यत्र । एवं सत्यचिपशब्देनाचि. रूपलक्षितो मार्ग उच्यते। प्रादिपदैनान्ये सर्वे मार्गाः संग्ग- हन्त इति नानुपपत्तिः काचिदिति चेत् । पत्र बदामः । अचिरादिम्य इत्युक्तं भवेत्वद्रोतिरेव चेत् अभिप्रेता भवेत् । सम्मानमित्यषधाप्यते । अभिरादिनेत्येकवचनान्यथानुपपत्त्या मार्गस्यैकत्वमवश्यमूरीकार्यमेवं सति प्रतिषु यान्ति पा- प्युलानि तानि साये कस्मिन्नेवाचिरादिमागें वर्तमाना. न्यपि यस्योपासकस्य यावत्पभोगोभावी तं प्रति तावत् पोंक्तियस्य यावतां तेषां स न भावी प्रति न तदुक्तिस्तद्- भोगाभावादिति नानुपपन किञ्चित् । ननु खयाप्यनुक्तानी * सत्ये धार्थ सिख । विवाहाममिनिस।

·३य मादा अणुभाष्यम् । ४१३. पर्बयां न स्थिति बदतोपसंहार एवोमो भवति प्रापकावे- नेति चेत् । स्यादेतदेवं यदि तस्यैव गन्तु गाय तदपि पर्च तबीयत । न त्वेवं। किन्त्वे कवचनानुरोधाभागैक्ये निविते यं प्रति यत्पर्योयते तत् तत्र कोतमेवेति नोपसंहारापेक्षा । अंग्रेऽन्यत्रोक्तानां पर्वणामतुक्तस्थले सनिवेशोत्यापि सूत्रकारा- भिमत एकएव मार्ग इति प्रायते । युती सर्वत्र पूर्वपरामर्शा- दपि तथा। वायुमन्दादविशेषविशेषाभ्यां ॥२॥ छान्दोग्य वायुन पयते । कोशीतकिती तु स एतं देवयानं पन्यानमापद्याग्निलोकमागच्छति स वागुलोकं स वरुण लोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं ब्रह्मलोक मिति वावादयः श्रूयन्ते । तचाविषोऽग्नेयाभेदाव विचारणीयमम्ति । यागु- लोकं करमालोकात् गच्छतोत्याकाङ्क्षायामाह। वासुमन्दादिति । पर्चियोहरम प्राथमाएपधमापूर्यमाएपचाद्यान् पडु दड- उति मासांताम्मामेभ्यः संवामरं सवत्सरादादित्य मित्याच संयत्- सरात्कालात् परम्ताद्वायुलोकी निवेशयितव्यस्तयाध संपरसर- लोकात यायुलोक गप्पतीत्यर्थः । तत्र पिनिगमकमाहापिशेष. विशेपाभ्यामिनि। पवेदं जयं । अग्निहोबादिकममिचित्त. बाबुपासनामिनिोदये कममुत्यधिकारी हि तत्तमोकं गत्वा भुकान्त बना मानोति। कम स्वमिसाथ भूलोसारव च भव. त्या प्रादी सपत्योभोगतत सदुपरितनलोकानां । पृथिवी दोश नयाऽग्निर्दीपया दौतितः। यया प्रघियाग्निगर्भल्यादि • मसरोकाशित।

·: ननु तेऽचिप- [इथं यध्यायन्य ४१४ अणुभाष्यम् । शुतिभ्यी भूरग्निपधाना भवत्यताऽछिराख्य अग्निलोकमादौ गच्छति । ततः कर्मोपासनयोरहरादिसंवत्सरान्ते काले विहित- स्वात् तत्र तत्र गत्वा भुंक्ते । तथाच संवत्सरान्तानां भूस.. म्यन्धित्वेनाविशेषात् तन्मध्ये वायोन प्रवेशः। भूलोकादुपय॑न्त- रिक्षलोकस्तदुपरि द्युलोकम्तथाच वायुरन्तरितस्याधिपतिरिति- श्रुतेः सूर्योदिवोऽधिपतिरिति श्रुतेस्तयोः पौर्वापर्ये विशेषो हेतुरस्तीत्यादिल्यलोकात् पूर्वमुक्तरीत्या भूलोकमध्यपाति संव- सरस्य परम्ताच्च वायुनिवेभयितव्य इत्यर्थः । मभिमभवन्त्यषिोऽहरियादितिरक्कमुक्तमनूद्यानूद्यापादानव' वदन्ती पूर्वोत्तरयोरव्यवधानं सूच यतीति नोक्रमादरणीयमिति चेत्। सत्यं । यस्योपामकस्य न वायुलोकांभोगस्त प्रति सोक्ति. यस्य त नहोगम्त स्योकरोतिर्मार्गक्यादिति नानु पपत्तिः काचित् । केचित स एतं देवयानं पन्यानमापद्याग्निलोकमागच्छति म वायुलोकं स वरालोकमित्य विशेषेण वायुरूपदिश्यते मिधः पौर्वापर्यप्रापकपदाभावात् । यदा वै पुरुषोऽस्माल्लोकात् प्रैति स वायुमागच्छति तम्मे स तत्र विनिहीते यथा रथचक्रस्य खं तेन स ऊर्द्ध आक्रमते स प्रादित्यमागच्छतीति वृत्या श्रादित्वात् पूर्बो वायुर्विशेपेणोपदिश्यत इत्यव्दादित्ययोरन्तराले निवेशयितव्य इत्यर्थ वदन्ति । स चिन्त्यते । यथा तेन स अर्द्ध भाक्रमते स प्रादित्यमागच्छतौति विशेपोपदेश इत्युच्चने तथा .वभोके गत्वा इतिख। + वायुनौकरति छ। स एनमिति ·1 । श्य पादः] अणुभाष्यम् । ४१५ स वरुणलोकमित्यत्रापि बत्तु शक्यं । न च स श्रादित्यमागच्छत्ती- त्यत्र लच्छब्दस्य पूर्वपरामर्थित्वात् वायुलोकगतस्यैव यूवत्वात राधेति वाच्यं । अमिलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरणलोका गिन्यत्रापि तुल्यत्वात् । किञ्चैवं अग्निलोकानन्तरं वायुलोक इत्यपि व शक्यमतो विद्धिरूंपेक्ष्योऽयं । वाजसनेथिनस्तु मामेभ्यो देवलोकं देवलोकादादित्यमिति पठन्ति । तत्राप्यादित्यात पूर्बोदेवलोकात्परो वायुज्ञेयः। एकत्रादित्यात् पूर्ववे सिद्ध मार्गस्यादन्यत्रापि तथात्वस्य न्यायपासवात् । स्विकारेण तु छन्दीगश्यपेचयोक्त वायुमव्दादिति । एवं मति मासेभ्यः परस्ताव्दनिवेगनं कार्य । न च वायुमब्दादिति सूवान्मार्ग- भेदापत्तिः । देवलोक स्यादित्याधिष्ठेयत्वेनादित्यमध्यपातित्वमभि- प्रत्य छन्दीगभूतिम्तथोनावती। तदनुसारेण व्यासोऽम्यगी नानुप- पत्तिः। तड़ितोऽधि वरुणः सम्बन्धात् ॥ ३॥ पादित्याचन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतमित्या पठितविद्यु - लोकात परतो वरुणलीको निवेशनीयः । तत्र हेतुः सम्बन्धार । तड़ितोऽपसम्बन्धित्वावरुणस्य तत्पतिवार तथा । वरुणाचाधीन्द्रप्रजापती॥ ४॥ स्पष्टमिदं । पधिरादिपाठे विद्युदनन्तरं तत्पुरुषो मामयः स एतान् बध गमयतीति पयते । त० यस्योपासकम्य धरणादिलोकगमनापेक्षा नास्ति समपेयेति सेयं । मागैक्य- • तपनि मनोरचा तिस।

·४१६ अणुभाष्यम् । [ यध्यापण नियममभिप्रेत्य सूत्रकारोन्यवातानामन्ये पामपि सीकानां तव निवेशनमा। पातिवाहिकास्तलिङ्गात् ॥५॥ विद्युदनन्तरं तत्पुरुपोऽमानवः स एतान् ब्रह्म गमयती- त्यत्र भवति संशयः । उत्तयुतेगमयिवैव ध्रप्रामिरिति नियो- यते । स च विद्युदनन्तरमेव पद्यते । एवं सति यम्य घर- णादिलोकगमनं तस्य वचनामावेन गमयिवमाप्तमाप्ति- भवति नवैति । तव वाचनिकस्य यावदचनत्वात् तदभायेन सा न भवतीति प्राप्त माह । प्रतिवाहिका इति। एतदुक्तं भवति । यस्योपासकस्य यावत् फलभोगानन्तरं ब्रह्मप्रातिर्भाविनी तस्य तावत् तभोगानन्तरं वद्य प्राप्तिर्भवत्यत एय कोशोतकि. श्रुती प्रनापतिलोकानन्तरं ब्रह्मलोकः पद्यते । अन्यथा कृत. साधनवैयर्थन्तेषां प्रामाप्तिसाधनत्वयोधकयुतिविरोधय स्यात् । तथाच यचातिवाहिकतिनास्ति तत्राप्यातिवाहिको भग- वदीयएव ब्रह्म प्रापयतीति जेयं । वस्तुतस्तु बहवएव तादृशाः मन्तौति नापनाय बहुवचनमत्रोक्तं। तन्मध्ये कयनागत्यकएय मयतीति नापनाय शूतावेकवचनं । तब इतस्तलिङ्गात् । तत्- पुरुषोऽमानव इत्य व ब्रह्ममम्बन्धित्यं लिङ्गमुच्यते । तेनेदं प्राप्यते यथा विद्यावलात् तत्तलोकप्राप्तिस्तथैव ब्रह्मप्राप्तिरपीति न। किन्तु भगवदीयपुरुषानुग्रहेणैवेति। न च पूर्व पूर्चलोकाधि- ठाळदेवा उत्तरोत्तरलोकं प्रत्यातिवाहिका यथा तथा वन- माण्यव्यवहितपूर्वलोकदेवाएर ब्रह्मनापका इति तत्पदिन . स सत्पुरुष तिख ·श्य पाद' . अणुभाष्यम्। स लीक एवोचत इति वाच्य । सदेतरलोकेषु तदकथन यथा तथाचापि न कथयेत् । लोकाधिष्ठादेवानामातिवाहिकलो- नावचि लोकप्रापकातिवाहिक स्याभावात् तत्प्राप्तिनं स्यात् । तथा मति देवयानमार्ग एवोच्छिद्येत । अतो यया विद्याबले- नेवाचिपः प्राप्तिस्तधेतरेपामपौति बुध्वस्त्र । कस्यचिदल्पलोक- गत्यनन्तरमेव ब्रह्मप्राप्ति. कस्यचिद्दहलोकगत्वनन्तर सोच्यत इति भोगभूमिलमेव तेषामवगन्तव्य। सपा सर्वत्र गमने देषयानं पन्यानं यदन्या' शुतः सामितत्कथनमनुपपन्नं स्यात् । श्रत उपासनाभेदेन फलभेद ज्ञापयन्ती तथा- वदतीति युक्त- सुत्पश्यामः । ननु तेयामिद न मुनराहत्तिरस्तोत्यादिश्रुतिभ्यो देययानं पन्यान माप्तानां पुंसा ब्रह्मवित्त्वमवश्यं वाच्च। सेन सयोमुक्ती सम्भवत्या सत्यां तयित्वेन सदानन्दत्वेन च देयानां परमफनप्राप्तिविलम्ब हैतूनामचिरादिलोकानां कामना कुतो यतस्तहेतुभूतीपासनाः सम्भवन्ति । किञ्च । भर्धिरादिना नवपथिते रित्यय यदुक्त ज्ञानमार्गीयस्मैयार्शिरादिप्राप्तिनं भक्ति- मार्गीयस्येति तदप्यनुपपन्न । यत् कम्मभिर्यत तपसा जान- घेराग्यतय यदित्यु पक्रय सर्व माहियोगेन मद्भवो समतेऽन्नसा। खपवर्ग मद्धाम कथविपदि वाञ्छति : নি মান্নাঘানাচ্ছা বলীয়া प्रभु पदेव । एवं मति भनिसा हिवा अन्यत्र कामनाया हेतुर्वाय राणाकाहायान्तमाह। •दम्बामिति । + ममामिल ·[ अध्यायस्य ४१८ अणुभाष्यम्। उभयव्यामोहात् तसिद्धेः॥६॥ अत्रेदं यं। देवयानः पन्या अपि भगवतेव सृष्टोऽस्ति । तथाचोक्त हेतु भिकम्तव कस्यापि कामाभावे नवसृष्टिार्था स्यादितो भगवानेव कांथ व्यामोहयति ज्ञानिन मर्यादामा- र्गीयभक्तां मातस्तत्कामनासिद्धेस्तत्कन्नभोग इति । यत्त्वर्चि- रादेर्मागंगन्तृणां देहवियोगेन संपिण्डितकरणग्रामत्वेनाम्वातन्त्रा प्यामोहः । पईिरादीनां चाचेतनलेनाम्बातन्त्र व्यामोहः कार्य करण्यासामध्ये मिति यावत् । तेनार्घिराद्यधिष्ठाटदेवरति वाघन्त इति सिद्ध मिति व्याख्यान । तत्र साधौयः। व्यामोह. शब्दस्यान्यथाजानवाचकत्वेनासामर्थ्यावाचकत्वात् । तथा सत्य- चिोकमपि न प्राप्नुयात् प्रापकाभावादियुक्त । नन विद्युतो वरणादिलोकमातानन्तरं ब्रह्ममाप्तिस्तम्य तक- सम्बन्धी बदमापकः पुरुषोऽस्तात सः खतएव तत्प्राप्नोतीति संशय उत्तरं पठति । वैद्युतेनैव ततस्तच्छ्रुतेः ॥ ७॥ न हि ब्रह्मप्राप्तिर्विद्युलोकसम्बन्धिपुरुषसामर्थे नोच्यते किन्तु ब्रह्मासम्म न्धित सामर्थन । तथाच यतएव लोकात् तत्प्राप्ति- स्ततो ब्रह्मसम्बन्धिपुरुपादेव । एवं मति विद्युल्लोकात् सत्- प्राप्त यो प्रधमम्बन्धी पुरुषः मापक उक्तस्तेनैव ततो वरुणादि- लोकेभ्योऽपि ब्रह्मा पाप्तिः । तत्र हेतुमाह । नत्तेः । तान्वैद्युतात् • तथा चोक ईतुभिरिति ख । यस्य तरिति ख। मानिमा इनि। इमति रद्ध ।

·श्य पादः अणुभाष्यम्। ४१६ पुरुषो मानस एत्य वहालोकानामयतीति श्रुतेः। अत्र एत्येति- वचनाद्यतएव लोकाय प्राप्तिर्भवित्री तवैवागत्य ब्रह्म प्रापय- तीति गम्यते । श्रुतौ वैद्युतं लोकमागत्य तस्माइलोकानाम. यतोत्युतमिति स पुरुषो वैद्युत इत्युच्यते । न तु तल्लोक वामित्वेन । तथा सत्ये त्येति न वदेत्ततएव ब्रह्म मापणे। प्रत- एव मानस इत्युक्तः। यदैव* भगवन्मनसि भवत्यथैनं मां प्रापय- विति तदैव प्रापयतीति तथा । छान्दोग्ये ज्वमागव इति पद्यते । सञ्चालौकिकावं तदयुतरू यमेवेति न कचिदिशेयः । वाज- सनेयके ब्रह्मलोकानामयतीति पयते । छान्दोग्ये तु ब्रह्मेति । तवायं भावः। भक्तन्नु वैकुण्ठलोकं नथति ते बहुविधा इति ब्रह्मलोकानित्युक्तं । ज्ञानमार्गीयन्वचरं महा मापयतीति ब्रो- त्युक्तं । अतएवोभयव्यामोह उक्त आचार्येण । पन सिद्धान्त- दायार्थ मुक्तमर्थ हलपिहितमिव कृत्वा वादरिमतं पूर्व पक्ष- त्वेनाह। काय बादरिरस्य गत्युपपत्तेः॥ ८॥ स एतान् ब्रह्म गमयतोयब ब्रह्म घटेनाविरुती परमेव ब्रह्मोचत उत कार्यरूपो ब्रह्मलोक इति भवति संग यः । परस्य व्यापकवेन देशविशेषगमयिवीरनपेचितयोरतोः । कार्य- रूपएव स ब्रह्मपदेनोच्यत इति वादरिराचार्यों मन्यते । कुतः । अस्य गत्युपपत्तेः । तस्य परिचित्रवेन सम्पितिदेशं प्रत्यम्य गनुरूपपत्तरित्यर्थः । • यदेवमिति सं। + धनु अति ख । * अविनतमिति ·[ अध्याय . ४२० अणुभाय्यम् । . विशेपितत्वाच ॥६॥ ब्रहालोकानामयति ते तेषु ब्रह्मलोकेषु परा. परावतो वस- न्तीति नृती बहुत्वेन वासाधिकरणत्वेन च विशपिता होका गन्तारय दृरदेशगत्या विधेपिता इति न परं ब्रह्म तत् किन्तु कार्यमेवेत्यर्थ । लोकपद तन्नन्यभोगपर। तेन तस्यैकत्वेऽपि विविधभोगशापनाय बहुवचनं घटते। तब ब्रह्मशब्दप्रयोगा- हेतुमाह। सामीप्यात्तु तापदेश ॥१०॥ तलोकस्थिताना नान्यलोकव्यवधान परप्राप्ती किन्तु त एवेति परवशासामीप्यानत्वेन व्यपदेश कत । तु शब्दत वस्तुतो ब्रह्मत्वं व्यवच्छिनत्ति । नवाबनभवनानोका पुनरावर्तिनोs- नेति वाक्यात् तत पुनरावर्तते । पत्र पामिह न पुनरा हत्तिरस्तीति पद्यत इति परमेवात्र ब्रह्मशब्देनोच्यत इति माप्त उत्तर पठति । कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभि. धानात् ॥ ११॥ कल्पसामप्तौ कार्यस्य ब्रह्मलोकस्य नाथे सति तदध्यक्षेण चतुर्मुखेन ब्रह्मण सहातो ब्रमण सकामात् परमौखर मानो त्यतोऽपुनराधत्तियतिन विरुध्यते । पत्र प्रमाणमाह। अभि धानादिति । श्रुती तथाऽभिधानादित्यर्थ । सा त + में . • प्रयोगे रमाइति स्त्र । इति।

·[४ अध्यायस्य ..४२२ अणुभाष्यम्। प्रझनोकशम्देन कार्य स उद्यत इति वक्तुगक्य पार्थ क्येन प्रजापतिलोकप्योङ्गलात्। अपरच। ये चे मेऽरणे यहा तप इत्युपासते तेर्भिप- मभिसम्भवन्तीति छान्दोग्यथुर्ति विषयोकत्य धचिरादिना तत्- मथितेरित्युपक्रम पाचार्येण सतोऽन्यत्राचि सदस्याभायात् । सत्र चान्ने ब्रह्म गमयतीत्युच्यते । तथाच छान्दोग्येऽनुताना. मन्यत्रोक्तानां लोकानां मार्गक्यसिध्ययन्तव सबिवेगा वायुमप्दात् तड़ितोऽधिवरुणो वरुणाधीन्द्रप्रजापती इचन्ने- नोताः। एवं सत्यादायपिं ततोऽइस्ततः सितपक्षं तत उद- गयनं ततः संवत्सरं ततो वायु ततो देवलोकं तत धादित्य ततचन्द्रमसं ततो विद्युत ततो वरुणं तत इन्द्र ततः प्रजा- पति नयामानवेन पुरुषेण ब्रह्मप्राप्तिरिति निमयः सम्प- द्यते । एवं प्रति प्रजापतिलोकादन्यम्य कार्यब्रह्मलोकस्यासम्भ- वात् तत्पदापि भक्ति नाहति यद्यपि तथापि यासोक्त- मार्गक्यममन्नानस्तथाऽवददिति ज्ञायते । परन्तु वेदार्थ निर्ण यार्थ मेव महत्तखाइगवदवतारखाच तदुप्ताएव शास्त्रार्थ इति मन्तव्य । किच। स मजापतिलोकं स ब्राह्मलोकमित्यत्र ब्रह्मपदम्य परवाचकव तेनापि वायं चेत्तष्टान्तेनान्यत्रापि तथैव वार्थ बाधकाभावात् । ननु परस्य व्यापकत्वादिबिशेषत्वाञ्च न गन्त व्यतोपपद्यते । जीवशाविद्योपाधवच्छिनतादमायां पर- মঘি সাধন নলায় বর্ণীশিললা वस्थानमेव भवतीति न गन्तृत्वमप्युपपद्यते तस्यैवाभावात् । नौयत्वदमायां उपाध्यवच्छेदात् गन्तवं जीवयापरस्य ब्रह्मण- - .

·उपासना- स्य पाद] अणभाष्यम्। शाविधकरूपनामवत्वेन गन्तव्यता* चोपपद्यते । फलवादस्य गमनस्योपास्यस्य च सगुणत्वेन तारेवोचित- त्वाच । निर्गुण ब्रह्मविद्यावतो गन्तृत्वासमाव इत्युक्तमतो नादरि- मतमेव साधीयः । न च ब्रह्मपदस्य मुख्यार्थित्वमुकरीत्या पत्र सम्भवत्यतोऽत्रामुख्यार्थस्वमेवानुसर्तव्यमिति चेत् । स्यादेतदेवं यद्योपाधिकमुपास्यरूपं जीवावं वा स्यात् । नलेव । प्रततेतायत्वं हि प्रतिषेधतोत्यादिभिस्तद्गुणसारत्वाच्च तहापदेश न्यायधिकरण: त्यर्थनिर्णयेन ब्रह्माणि विशेषाणामोपाधिकत्वस्य जीवपुरुषो. न्तमाभेदस्य च पुरस्तादेव निरस्तत्वात् । नच व्यापकत्वं गन्त. व्यत्वे वाधकं । मारधभोगं विना तत्प्राप्तासम्भवात् यदा यत्र तद्भागसमाप्तिस्तदा तत्र तत्प्राप्तर्नि:प्रत्यूहत्वात् । किच । उपास्यरूपाणां सर्वेषां निर्गुणत्वमेवोपास कस्य परं सगुणवेन तत्तारतम्यात् फलतारतम्यं । यस भगवदनुग्रहण प्राकृतगुणरहितोऽभूत्स निर्गुणब्रह्मविद्यावानित्युचने । तादृशस्येव मुक्तिप्रकारहय मुक्त सद्योमुक्ति क्रममुक्तिभेदेन । न तस्मात् प्राणा उत्मामन्यत्रैव समवलीयन्त ब्रह्म सन् ब्रह्माम्येतोत्यादि श्रुतिम पारव्यरहितविषया। निर्गुण ब्रह्मविद्यावतोऽपि प्रारब्ध- भोगम् त्वयापि वायः । अन्यथा प्रवचनासम्भवेन ज्ञानमार्गएको- च्छिद्यत । ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाल इति अतिरपि परान्त- कालएप येषां मारबभोगसमाप्तिस्तहिषयिणीति मन्तव्यमन्यया वेदान्तविज्ञानेत्यायुक्तधविशिष्टानां मुल विलमोनोप- पद्यते इति दिक। । गन्तवतामिति छ। । नोपपतति दिक् इति वा पाठ ।

·म सर्थ यथाश अणुभाष्यम्। न च काय प्रतिपत्त्यभिसन्धिः ॥ १५॥ अपिच । ब्रह्म विदाप्नोति परमिति सचेपेणोता तदेषाभ्यु। "ति तद्विपरिकाच प्रस्तुत्य सोता। सत्यभानमनन्त ग्रन यो वेद निहितं गुहायाँ परमे व्योमन् । सोऽयुते सीन् कामान् सह ब्रह्मणा विपथिता। इति प्रवोपक्रमानुरोधेन परेणेव ब्रह्मणा सह सर्वकामभोग- लक्षणा प्रतिपत्तिरुच्यत इति कार्यरूपे वस्तुमा प्रतिपत्तिन 'क्वापि तेरभिप्रेताऽतोऽत्रापि परमेव ब्रह्मपदनोच्यते । ऋग- धेस्वानन्दमयाधिकरणे प्रपधित इति नात्रोतः अप्रतीकालम्बनान्नयतीति वादरायण उभ यथाऽदोपात् तत्क्रतुश्च ॥ १६॥ कममप्यधिकारिण प्रारथं भुक्ता अमानवेन पुरपेण मापिता परमेव वधा प्राप्नुवन्तौसि सि । तत्रेदं सन्दियते । अचिरादिलोकप्राप्तिधुपासनाविशेषफसं । एवं सत्यमानवः पुरुषस्तान् सान् ब्रह्म पापयत्युत 'कायिदेवेति । किमत्र युक्त सानेवेति । यतोऽचिरादिमागंगतानामन्त' वनप्रापणार्थ- मेव स नियुक्तस्ततोऽन्यथाकरणे हेखभावात् । तथैव स कति प्राप्त उच्यते । गुती ब्रह्मत्वेनैव सर्ववोपासनाया उक्तत्वादुपास्येषु भगवभूितिरूपलेन शहबद्धरूपेवण्यतथात्व ज्ञात्वा श्रुति - वेनोपासनाया. फलसाधनत्वं वदति नतूपाये ब्रहातामपीति मन्दानाय उपासते ते प्रतीकालम्बना इत्युच्यन्ते । तथाच सत्यपि वेदविपिनत्वेनोपासनाया शतत्वेन सफन्तत्वात् तत् फलत्वे नो- .

·. . ॥ श्य पादः] अणुभाष्यम्। ४२५ पासकानामचिरादिलोकमातावपि तानमानवः पुरुषो ब्रह्म न प्रापयति किन्तु शुद्धब्रह्मत्वं ज्ञात्वा य उपासते तानेव ब्रह्म प्रापय- तीति वादरायण प्राचार्यो भन्वते । तत्र हेतमाह | उम- यया दोषादिति । वस्तुतो यमरूपं तबावनत्यनियय उपा- सनार्यञ्च ब्रह्मत्वेन भावनं एवमुभयथाकरणे दोषः सम्पद्यत इति तम्य न ब्रह्ममाप्तावधिकारोऽस्तोति युक्त तदनयनमित्यर्थः । तथाच श्रुनिः । प्रसन्न व स भवति असो ति वेद चेदिति । योऽन्यथा सन्तमात्मानमव्यथा प्रतिपद्यते । किन्तेन न कृतं पापं चौरेणामापहारिणा ॥ इति एवं ज्ञानमार्गीयव्यवस्था मुक्का भमिमार्गीयस्यापि तामाह तत्क्रतोति । सञ्चं मद्भक्ति योगेनेति वाक्यान तस्योपासना- पेनेति न प्रतीकादिसम्भावना तव । कथञ्चिद्यदि वाञ्छतीति वाक्यादिच्छामात्रेण तद्भोगकरणानन्तरं प्राचीनभगवश जन- लचएकातुश्च नीयत इत्यर्थः । वस्तुतस्तु भत्तास्यामानवामपेवा- भावात् स्वयमेव ब्रह्मलोकान् प्रातोति ज्ञापनाय प्रथमान्त उहाः । ननु ब्रह्मणोऽधिकं न किञ्चिदस्ति । न तत्समद्याभ्यधि- कथ दृश्यत इति श्रुतेः। एवं सति छान्दोग्ये सनत्कुमार- गारसंवाद स यो नामवनेत्युपास्त इत्यादिना नामवामनः- संकल्पचित्तध्यान विज्ञानादीनां ब्रह्मवेनोपासनमुत्तरोत्तर पूर्व- मात् पूर्वम्माझ्यस्व चोच्यतेऽतो न बनवं सर्वे पार पायानी वक्तु शाक्यमिति चेत् । मेवं । विभूतिरूपाणां नियतफलदा. त्यत् येन रूपेशाल्पफलदानं तत्राधिकगुणप्राकट्ये प्रयोजना- भावात् नामावगुणप्रकटनं। येन रूपेण ततोऽधिकपल- दानं तत्र ततोऽधिक गुणप्रकटनमिति पूर्वस्मादाधिक्याने ! ५8 ·३२६ ra प्रध्यापन अणुभाथ्यम्। एवमेव सर्वया नियतफनदानन्तु घतन्वे त्यानीलाहपमिति नानुपपन्न किषि। प्रतिमादिवायाहनेग सनिहित विभूति. रूपे तद्भावनं पूजामागे। भक्तिमार्ग सु भयो तत्र प्रकटे तया गुरो तु मान्दै परे च निशातं प्रधणीति विशेषणयत्वेन 'भग- यदायेगार तव सद्भावनमिति मज़मवदातं । अपिच । वाहिजैमिनिमतीत्यनन्तरं स्वमतोमया ।। समानविषयलमवापीत्ययगम्य ते । तव च कायनालीकप्राप्ति- परवानप्राप्तिविषयत्वमुक्त' पूर्वोत्तरपक्षभेदेन । वादरिमते सवि- शेषस्यैषोपास्थावाधिशपायाचाविद्यकरमादुपासनानां सर्वामा मतीकतदूपत्वमेव सिथति । एवं मत्यमतीकालमनावयतीति वदता व्यासेन बादरिमतानुसारिण उपासमय न यस्यापि मद्यप्रातिरिति जाप्यते । यन्तु तस्तपासनावामुपास्यस्वरूपज्ञान- स्याप्यङ्ग त्यात तन्मतीयानामुनरोत्या तदभाये न निरङ्क वा- दचिरादिप्राप्तिरपि न सम्भवति किं पुनर्बनण इति निगूढा- शयो व्यासस्य । एवं सति परमासावेवोपोइल कंगुक्तं भव- तीति सेव व्यासाभिमतेति सिद्ध। ये तु प्रतीकेष्वना कतु- व वदन्तः पञ्चाग्निविद्यायास्त यात्वेऽपि वचनवलात् तहतो ब्रह्मप्राप्तिरिति वदन्ति तवेदमुच्यते । वचनन्तु वस्तुतः सतः पदा- घंध वोधक न त कारकमलकाचे दोधयति तदा प्रतीकाल म्ननावयतीति व्यासोत्यविरोधाय तत्राप्यतोकालमूगेवार्य- मन्यथा पञ्चाग्निविद्यानिरूपिकां ऋतिं पश्यने व स न वदेत् । न चौमगिक पक्षमाथित्य तयोतमिति वा । तस्य याष. : कापनीयवादच नस्य चोकन्यायेनावाधकत्वात् । यत्र वचनस्य बाधमत्वमुच्यते सन याधोधकत्वमेघ न तु तथात्वमित्युपे- ·-.. ४२७ तथाच श्य पादः] अणुभाष्यम्। तपोवास्ते । ननु मनःप्रमृतीनां शुद्धब्रह्मत्वे मनो ब्रह्मोपास्त इति वदेन प्रकारवाचीति मन्दशिरकं ब्रह्म पदमत उपासना- मकारावच्छेदकत्वमेव ब्रह्मपदस्य न तु स्वरूपनिरूपकत्वमिति चेत् हन्तेदं शब्दार्थानवग़म विजमिातमेव यतो मन उपाखे त्युत्ता तदुपासनाफलं यावन्मनोगतं तवास्य पामचारी भवतीति वदिव्यं स्तदुपासनाया एतत्फल साधकात्ये प्रयोजकरूपाकाङ्क्षा- यामाह मनो ब्रोति । इति शब्दोत्र हेतुत्ववाची। यतो मनो ब्रह्म अतो हेतोस्तदुपासनं तादृक् फलसाधक्ष- मित्यर्थः । प्रतएव मनो हि ब्रह्म मन उपाखेति पूर्वमुक्तं । सर्बत्रैवमेव ज्ञेयं । विशेषञ्च दर्शयति ॥ १० ॥ सर्लाण्यपास्यानि रूपाणि ब्रह्मरूपाण्येवेति तदुपासकानां परप्राप्तिरैवेति सिद्धं। तत्रेदं चिन्त्यते । ज्ञानमार्गीयाण भकि. मार्गीयाणाञ्चाविशेषेणैव परप्राप्तिरुत कशिहिशेषोऽस्तीति । तपोभयोरपि ब्रह्मोपासकत्वेनाविशे येणेव फलं भवतीति प्राप्त मत्याह विशेषं च अतिशयति । तैत्तिरीयको पन्यते । बहाविदा- मोति परमिति गूढाभिसन्धिना सामान्यन एतावदुना गूढ तमुघाटयत्य तिगोप्यत्वमसिनर्येनुभवेद्यत्वच तदेवान्युक्ला। सत्यं जानमनन्त ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोऽयुते सर्वान् कामान् सइ बचाणा विप. शिरीति। तत् पूर्वोमं प्रतिपाद्यत्वेनाभिमुखोलत्येपर्गला तदनु- भवकार्य भिरिति शेषः। ब्रह्मविदचरबनविदाप्नोति सान्निध्या- दरभेवाप्नोति । एतावानों यो घेदेव्यन्नय!लः । अथ पर: शापयत्याह ·.४२८ [अर्थ अध्याय म्य अणुभाष्यम्। मामोतोत्यस्यार्थ उच्यते निस्तिमित्यादिना। श्रतएव मध्ये क्रियापदमुभयसनधित्वज्ञपक व मुतम् । तत्प्राप्तिय मादा- पुष्टिभेदेन इंधा। तबादो मर्यादायासूच्यते । इहायमागयो जेयः। नायमात्मा प्रवचनेनेति सुत्या भगवहरणातिरिक्त. साधननिरासः क्रियते पुरुषोत्तमप्राप्त। एवं सत्यक्षरब्रह्म- ज्ञानस्य तत्साधनत्व उच्चमाने तहिरोधः स्यात् तेनैवमेतदर्थों निरूप्यते । ज्ञानमार्गीयाणामचरज्ञानेनावरमामिस्तेषां तदेक- पर्यवसायित्वात् । भक्तानामेव पुरुषोत्तमपर्यवसायित्वात् । तदुक्तं भगवहीतास । एवं सततमुक्ताय इति मन्ये मय्यावश्य मनी ये मां ये त्वचरमनिर्देश्यं । योभागवते च । भक्त्याह- मेकया याद्यः तस्मान् मद्भक्तियुक्तस्ये न्यु पक्रम्य न शानं न च वैराग्यं प्रायः थेयो भवेदिहेत्यादिना। तथाच ब्रह्मविदञ्चेद्ग- थान हणते तदा भक्तिरुदेति । तत्प्रचुरभाये सति स्वयं तदृदि भकटीभविष्णुः स्वस्थानभृतं व्यापि वैकुण्ठं सद्गुहायां हृदया- काये प्रकटीकरोति तत्परमव्योमगब्देनीयते। अलौकिशाप्रयोगेष तस्यालौकिकवं शाम्यते। यथा स्वस्थापितं वस्ववश्य खद- नयोग्य भवति तयार भगवान पोति ज्ञापनाय निहित. मित्युक्तं । तथाच परमानोतीति विहतिरूपत्वादस्य गुहायां परमव्योनि निहित यो वेद स नास्य प्राणा उतकामन्तोहेव समवलीयन्ते नये व सन् बनातीति गृत्युक्तरीत्वा परमाप्नो- तोत्यर्थः सम्मयते । पथ पदपुष्टिमार्गेऽदोसतस्य व्यवस्थामाह सोऽशत इत्यादिना । अत्रायमभिसन्धिः । यथा स्वयं प्रकटी- भूष लोके लोनां करोति तथात्यनुग्रहवशात् वान्तःस्थितमपि .भहां प्रकटोकृत्य तत्वेहातिमयेन तहसः सन् स्वलीलारसानु- ror

·श्य पाद:]
अणुभाष्यम्।
४२९.
भषं कारयतीति समतो ब्रह्मणा परवद्मणा पुरुषोत्तमेन राह
सनबीन कामानभुत इति । चकारादुक्ता शुति: स्ट तयथ संग्ट.
धन्ते । एवं सति ज्ञानमार्गीयाणामक्षरप्राप्तिरेव भक्तानामेव
पुरुषोत्तममाप्तिरिति सिद्धं ।
इति श्रीवेदयाषमतवर्मिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राया-
भाध्य चतुर्थम्याध्यायस्य रतीयः पादः समाप्त ।

·चतुर्थः पादः ! . संपद्याविर्भावः स्वेन शब्दात् ॥ १॥ ब्रह्मविदामोति परमित्यपक्रम्य सोऽनु ते सर्वान् कामान् मह घमणा विपथितेति तैत्तीरोयके पयते। तवेदं संदिद्यते । किमन्तःस्थितएवाशुत उत पुनर्जन्म प्राप्येति । तवान्यस्त्वनुप. पन्नः न स पुनरावर्तते । तैपामिह न पुनरावृत्तिरम्तीत्यादि- श्रुतिविरोधात् कर्माभावाचेति माते प्रतिवदति । सम्पद्य ब्रह्म सम्पद्यापि स्थितस्य जोवस्य प्रभोरत्यनुग्रहवशात् स्वरूपात्मक- भजनानन्ददित्सायां तस्कृत आविर्भावो भवत्येव । प्राविभावस्य भगवदधीनत्वज्ञापनायास्य तत्र कत्तृत्वन्नोकं । ननूक्तं न स पुनरा- वर्तत इत्यादि कृतिविरोधः काभावय वाधक इत्यत पाह बेनेति । स्वशब्दोऽत्र भगवहाची। तथाच भगवत्स्वरूपवले. नैयाविर्भाव इत्यर्थः । एवं सत्युक्त कृतिम-दामार्गविषयि- पीति न विरोध इति भावः । तेषामिह प्रपञ्चे न पुनराहत्तर- स्तीति हि अतिराह। लीलायाः मपश्चातीतत्वात् तत्रावि. र्भावय निषेधाविषयत्वादपि न विरोधः । काहायामाह मन्दादिति । सोऽय ते सर्वान् कामान् सह मप्रणा विपयितेति श्रुतिः पुरुषोत्तमेन सह सर्वकामभोगं : यदति । स च न विपई विना सम्भवतीति शुधियलादेव तथा मन्तव्यमित्यर्थः । हेवन्तरमाह | प्रमाणा- ·अर्थ पाद] अणुभाय्यम्। १३१ मुक्त प्रतिज्ञानात् ॥२॥ पवोपक्रमे ब्रह्मविदाप्नोति परमिति वाक्येन परप्राप्ति. लक्षणा मुक्ति प्रतिज्ञाय हि तद्दितिरेय सोऽयत इत्यादिना क्रियते। तेन पुष्टिमार्गावमुक्तिरूपत्व मेय तस्यासनस्य सियत्य तोऽपि हेतोस्त दाविर्भावस्य न लौकिकत्व न चाहत्तिरूपत्व- मित्यर्थः। अात्मा प्रकरणात् ॥३॥ ननु परस्य ब्रह्माणो निर्गुण त्यात् कामभोगस्य गुणसाध्यत्वात् सद बदा गत्य व ब्रह्मपद सगुणतत्परं । यो न तस्य मुक्तिरूपत्व- मित्यत पाह। अव ब्रह्मपदेनामा व्यापको मायातद गुण- सम्बन्धरहितो यः स एवोयी। कुतः प्रकरणात् । मनविदा- मोति परमित्युपकम्य तत्पाठाद्गुणातीतस्यैवेतनकर पमिति नदेयाच वह गन्देनोयत इत्यर्थः । अविभागेन,दृष्यत्वात् ॥ ४॥ ननु ब्रह्म विदाप्नोति परमिति भियं नाक्यमृग भिवाती- ने प्रकरणमिति सगुणमेय तव अद्यापदेनौच्या हवामा प्रतिपदति । पूर्वीयावयेन समयिभागेनै वे उसका पठिता न तु विभागेन। कुतः हट त्याग। वापिदिति पाण्यानन्तरं ना पूडम प्रतिपायवेनागिमपोशायर्गति युतिहरने राटेपाभ्युक्ोगि। तेन पूर्वापानामधिसत्वेष एका उच्यते रमि गुणातीतमेव तदप पापमित्यर्थः। ग्रामीण जैमिनिरूपन्यासादिभ्यः॥५॥ पूर्वप मुमो नोयो भगवदनुपानिध्वछातो पहिराषिः, ·[थै प्रध्यायस्य ४३२ अणुभाष्यम्। भंतो गुणातीतेन पुरुषोत्तमेनैव सह सर्वान् कामान् प्रभुते दति मिई। अथ तत्रैवेदं विचार्यते । प्राविर्भतो जीवः पाशतेन शरीरेण भुडत उमाप्राक्कतेने ति। तत्र भोगस्य लौकि. कल्वे नदायतन स्यापि तादृशेनैव भवितव्यमिति मन्वानं प्रत्याह । बाझेण ब्रह्मसम्बन्धिना। ब्रह्मणा भगवतेय'खभोगानुरूपतथा सम्पादितन सत्य ज्ञानानन्दात्मकेन शरीरेण पूर्वोक्तानश्रुत इति जैमिनिराचार्यों मनुते । तत्र हेतुरूपन्यासादिभ्य इति । बुहाविदाप्नोति परमिति ब्रह्मविदः परप्राप्ति' प्रतिज्ञाय तदर्थ- स्यैवोपन्यासोऽग्रिमयर्चा क्रियते सोऽनु त इत्यादिना । तथाच परप्राप्ने मक्तिरूपत्वात् पुष्टिमार्गायायास्तम्या एवंरूपलादक्षर- ब्रह्मपः पुरुषोत्तमायतनरूपत्वात् तदात्मकमेव शरीरंतस्य वन- मुचितं न त प्रारुतं । एतद्दोधनायेवाग्रेऽनमयादौनि विभूति- रूपाण्यु कानि । महाशरोरे प्रतीवमानानामर्थानां विभूति- रूपत्वेन ब्रह्मामकत्व तेन साधितं भवति । इदमेवादिपदेन बहुवचनेन च ज्ञाप्यते । एतदानन्दमयाधिकरण प्रपञ्चितमती नाव पुनरुच्यते । यव कर्मयादी जैमिनिरेवं मनुते तत्रा- न्ये पामे वसङ्गोकार किमार्थमिति ज्ञापनाय तन्मतोपन्यासः ७ शतः। चिति तन्मात्रेण तदात् त्वादित्यौड़नोमिः॥६॥ म यथा संचयधनोऽनन्तरोऽवाह्यः कृतम्रो रसघन एवं वा अरे पयमामानन्तरोऽवाहः सत्सः प्रज्ञानधन इति श्रुतौ एन. पदेन ज्ञानात्मकविग्रहामवं वहाणी बोव्यन्यथा न यदेत् प्रयोजनाभावात् । तथाच तागेन सह भोगकर्वा ताशेनेय ·अर्थ पारः] . अणुभाष्यम्। ४३३. भाव्यमिति चिति चिद्रूपे ब्रह्माणि । तन्मात्रेण चिन्मात्रेण रूपेण कामान् भुतो न तु विग्रहेण । श्रुतौ जीवस्य तथात्वस्यानोः । पूर्मानन्दलागवतस्ततसम्बन्धेन तदानन्दाननुभवतीत्यर्थः सम्प- धने । चिदात्मत्वं जीपस्य यनो नैसर्गिकमित्यालीमिरा. चार्यो मनुते ।। अपरोरं वावैति श्रुतिरेताहशान्य विषयिणीति नेयं । मुक्तिदशायां तदनुभवस्य भगयदिध्याविषयत्याभावान नथा। तथाचैतदेतज्जातीयकानन्दानुभवोऽस्य भवविति भग- वदिच्छव श्रुती कामभन्देनोच्यते एवमप्युपन्यासात् पृथ्वभावादविरोध बादरायणः॥७॥ . परमापार्यो बादरायण नैवं मनुते । बदा विदामोति पर- मित्यम्योपन्यास एवमपि। विधयेगापि कृती यतः । तथाहि। यो वेद निहितं गुहायामित्यन गुहाया सत्तस्वात् नया पियार एवं समायात् । शिश्च । प्रथमान्तीपस्थितत्वेग प्राप्नोतीत्युत्तया च अझविदः परमाप्ती स्वातन्त्र प्राप्यते । तदेव प्रघणा सहेति पदेनोपन्यस्तं । नेन प्राणोऽपि तममानमियायचं जायते परम्वाधान्येन । तथाच भक्तस्यैव कामा यक्तुमुचिता पन विपई पिना सम्भवन्ति । शिश। यिपथिति विशेष ऐन विविधं पश्यचिद्रूपत्वमुच्यो । कामभोगोखिमम्ताय एव एतदुन्या सदुपयोग्येव सर्वं वायं । एवं मति भक्त थिविधभाषान् परति म्पयं भोगघसरणेत्यु भवति । एतेनापि भविग्रहः सिद्धति। ननु पियस्यागन्तुकत्येन सोकिकत्वादलोकिकन बनणा .

·. ४३४ { अध्यायस्थ अणुभाष्यमा भोगोविरुद्ध इत्यत आह। पूर्वभावादिति । भक्तप्राप्तः पूर्वमेय भगवदिमितभोगानुरूपविग्रहाणां सत्त्वाव विरीधः। किञ्च । उत्तमृतिसूत्रः पुरुषोत्तमेन सह भक्तस्य कामभोगोनिरूपितः । स यावतार्थेन विना नोपपद्यते तावान् स नृत्य भिमतं ति मन्तव्यं । तथाच ब्रह्मासम्बन्धयोग्यानि शरीराणि नित्यानि सन्येव । यथानुग्रही यम्मिन् जौवे स ताहगं तदाविण्य भग- वदानन्दमात इति सर्वमवदातं । सङ्कल्पादेव च तक्रुतेः ॥८॥ एवं परमाप्तिः केपाक्षिदेव भत्रति तब हेलपेक्षायामाह। भजनानन्दं दात यमेव संकल्पविषयं करोति स एवेवं प्रायो- तीति भगवत्संकल्पएव तत्र हेतः। तत्र प्रमाणमाह । तन्तः । नायमात्मेत्युपकम्य यमेवैष हणते लेन लम्य इति श्रुतिः श्रूयते । प्रतः सएवात्र हेतुः । श्रुतौ प्रवचनादिनिषेधः कृतः इत्यत्रा- येषकार उक्तः । चकारात् तजनितेवैतदनुरूपा परमातिः संग्टयते। अतएव चानन्याधिपतिः॥६॥ यतो हेतोः साधनं फलं चोक्तरीत्या वयमेव नान्योऽती इतोपो हुदि साधनत्वेन फलत्वेन प्रभुरेव स्फुरति नान्य- स्तेनानन्यास्ते । नेपामेवाधिपतिः पुरुषोत्तमः । अन्य वाधि- पत्यं विभूतिरूपः करोत्यत: मर्चस्याधिपतिरितितिरपि तद. भिप्रायेवेति भावः । चकाराण मदन्यत्ते न जानन्ति नाहन्तेभ्यो भनागपीति भगवडाक्यं संपधने । अन्यथा सध्वजस्याकुण्ठित.

·कसाध्या 8थ पाद. अणुभाष्यम् । ४३५ शानभक्तरेवं कधनमयुक्त स्थादतः पुष्टिमार्गोऽनुग्रह कसा ममाणमार्गादिलक्षणस्तुत्र विश्वासच तथेति सिद्ध। अभाब बादरिराह, ह्येवं ॥ १०॥ मुक्तोऽपि जौषः पुष्टिमार्गऽङ्गीकतो भगवदत्त विग्रहं पाप्य भजनानन्दं प्रामोतीति सिड। अव प्रत्यवतिष्ठते । बादरिरा- चार्यो मुक्तस्य देहादाभावं मनुते । तत्र हेतराइ घेवमिति । बनविदोहि मुतिरुयते । यत्र हि तमिव भवति तदितर इतरं पश्यतोत्याधुता यत्र त्यस्य सर्वमात्म याभूत् तत् केन कम्म ग्ोदित्यादिना दितीयज्ञाननिषेधमाह ब्रह्मविदः श्रुतिः । तथाच तस्य कामभोगवाती दुरतरेति । नदायदे होऽपि तथा । भावं जैमिनिर्विकल्यामननात् ॥ ११ ॥ जैमिनिराचार्यस्तु मुक्तस्य पुंसोदेहादेर्भावं सां मन्यते । सप तर्विकल्पेत्यादि । ब्रह्मविदाप्नोति परमिति मृत्या ब्रह्मा- मानस्य तमांसिसाधनवमुच्यते । नायमामेति श्रुत्या तु परम्प- माचप्राप्यत्वं । सोऽनन इत्यादिना च परमारपन्यासः क्रियते । हेष समपनीयन्ते अव सन बचायतोति च पद्यते । एवं सति मिथोविरोधे तदभावायोडप्यास्यानरीत्या ज्ञानमार्गीयस्य मनजाने नातरबद्यमाप्तिः । पुष्टिमार्गीयभक्तस्य तु मोऽभुत इत्यनेनोसा परमाप्तिरिति पय म्यिस विफपएक वृस्य भिमत इति शायसे। तेन नायमामेति युतिः। परप्रातिविपरिणी। imilar तित ·४३६ अणुभाष्यम्। [ अध्यापन्य हे वेत्यादिमृतिम्न मर्यादामार्गीयविषयिणोति मन्तव्य। एवं सति पुष्टिमार्गीयम्य भोगसाधनात्मकविग्रहवत्त्व' नि:प्रत्यूह सिहाति। तत् केन कं पनेदित्यादिना तु ब्रह्मनान सामयिकी व्यवस्थामाह न त सदुत्तरकालीनपरपाप्तिसामयिकॉमिति किमनुपपत्रं । द्वादशाहवदुभयविधं वादरायः णोऽतः॥१२॥ ब्रह्मणा सह सर्वकामाशनप्रयोजकं शरीरं शरीरत्वस्य सर्व- भूतनन्यत्वव्याप्यत्वात् तदभावनागरीररूप। तहोगायतनत्वेन शरीररुपमपोति यादरायण प्राचार्यों मन्यते । पत्र हेतरत इति । तथाविधगृतरित्यर्थः । तथाहि। भूमैव विजिज्ञासित- व्यमित्युका तरखरूपमाह यो वै भूमा तत् सुखमित्युपक्रम्य पय उच्यते यत्र नान्यत्पश्यति नान्यत् शृणोति नान्यविजानाति स भूमेत्यनेन केवलभावविषयत्वं पुरुषोत्तमलक्षणमुप्ता केवलभाव. वती भक्तस्य विप्रयोगधामयिकी व्यवस्थामाह स एवाधस्तात् स उपरिष्टार स पयात स पुरस्तादित्यादिना । ततः स वा एप एवं पग्यवेवं मन्वान एवं विजाननिति पूर्वावस्थामनद्य संयोगा- वस्थामा पामरतिरात्मकीड पाममिथुन प्रामानन्द ति वाक्येन मोऽयुत इति श्रुतिसंवादिनमर्थमुक्ता भनखरूपमाह रास्य इवा एतम्यवं पश्यत एवं मन्वानस्थवं विजानत पावानः माप इत्युपकाम्यामन एवंदए तेनारी सिहाति। पथ्य यमयोगेशाविकता ·अर्थ पाद: अणुभाष्यम्। *४३० विर्भाव उच्यते । अत्र व्यक्लोघे पञ्चमी। पूचं विरहदशायां* प्राणादयो भगवत्येव लोना प्रासन् । ततस्तत्माकये ततएय पाणादयोऽपि सम्पनः इति तत्प्राप्त निमित्तत्व' यत: विभूति. स्पानामपि पुरुषोत्तम लयो नानुपपत्रः । श्रात्मरतिरित्यादिना যীশ ন ব যীল। জমিনিঘন হয় না বুনি मनुने। एकस्य विरूहोममधमाश्त्वममन्वानं प्रति वैदिक दृष्टान्तमाह दादगाइवदिति। यः कामयेत प्रजायेति स हादरानेण यजे तेति चोदनया हिराचेण यतेत्यादिववियस-. कर कत्ले नाहोगय गम्यते हादमाहस्य है। हादशाहमाधि- कामा उयेयुः यएवं विहाएसः सचमुपयन्तीति शुत्या च सपने घहकटकस्य गम्यने । एयमेव हादगाह परोरेन्द्रियमाणान्तःकर- पाम भिरत इति समतुल्यत्वं । वन्तो भगवदिभूतिरूपत्वेन बमामलेनैकरूपत्वमती हादशाहवदुभयविधं सत्रे प्रत्येक चेत- नानां यजमानानां फलभागित्ववदचापि तारक मानदेहादीना. मपि. ब्रह्मात्मालाशेतनत्वमेवेलप्यनेन दृष्टान्तेन पाप्यते । अत. एय श्रीभागयते देहेन्द्रियासहोनागा वे कुण्ठपुरवासिनामिति । गीयते। तत्त्वभावे सन्ध्यवदुपपत्तः॥ १३ ॥ अदं पिन्यते । भगपत्थरूपे मारुतमरोर पापस्या म्यन्ते • मामि। +मेनन सरात राम!

·४३८ . [४ अध्यायस्य अणुभाध्यम्। तत्कालीनै भिरिति कथममारुतत्वमुपपद्यत इति तवीप- पत्तिमाह। तदर्शनस्य वास्तववस्तुविषयकत्वष्यवच्छेदैन पूर- पपदासाय तु शब्दः । तत् प्राशततस्यतादर्शनमभाव तथा- त्वयाभाव एव भवति न तु तच पासता धर्माः सन्ति । नवः विद्यमानानामर्थानां• कथं दर्शनमुपपद्यत इत्यत आइ। सध्य पदिति । म्वः यथा वासनावगादविद्यमानानामप्यर्थानां दर्शनं भषति तथा भगवदिपावशात् तत्रापि मारुततस्पत्वदर्शन- प्योपरतेने प्राक्तनत्वं तस सेयमित्यर्थः । तथाच गुतिः। सन्ध्य नीयए स्वप्नम्यान । तस्मिन् सन्ध्ये स्थाने तिष्ठभे स्थाने पाय- नीतीदं च परलोकम्यान । अथ यथाक्रमीयं परलीकस्थाने भवति तमाफमाकम्योभयान पाभन पानन्दाय पश्यति स यवा- यं मम्मपित्तीत्युपफम्य स्वयं वित्य खयं निर्माय स्पेन भासा बेन ज्योतिया प्रम्बपित्यवायं पुरुप बज्योतिभवति न तव रथा म रथयोगा न पन्थानी भवतीत्यादिरूपा। एवमेव भगवाना- सराणां प्रारूप तमध्ये व दुःखास के लयं चिकीर्षुः स्वस्मिन् पासलबुषिसम्पादनाय सादृषीमित्र नीला दयायतो न प्राशतत्वमागन्धोऽयध । पतएष भगवतो मामामपर- देहेषु मदिषन्तोऽभ्यग्यका इत्युपगम्य ततोयान्त्यधमाङ्गति. मिति। नेपामासुरत्वेन मुक्तयनधिकारित्वात् तथाकरणामतः सम्म सध्यादुपपतेरिति । भावे जाग्रदत् ॥ १॥ मोकिदाममाने सोनापटा घर्शन भणनां त •पामिति छ ।

·पादः] अणुभाष्यम्। ४२९ रेविषये विद्यमाने सति भवति । मत दृष्टान्तमाह जाग्र- । यया मोहाभावयतः पुंसः सतएवार्थम्य दर्शनं तधेति । भ्यां सूत्राभ्यामतदुक्त' भवति । सोऽन ते सर्वान् कामान् ब्रह्मणा विपयितेति श्रुत्या भक्त काममरणाय भगवान् जां करोतीति गम्यते । यद्दर्शनश्रवणसारणैर्भशानां दुःखं भवति दृशीमपि तां करोतीति यूयते । यथा सौभयुद्धे मोहवचनानि लादायुधच्युतिः प्रभासीयलीला च । उक्तारीत्या सोन्नत इति त्या परब्रह्मत्वमवगम्यते। उललीलया तहेपरौत्यत्र । एवं त्येक या वास्तवत्वमन्यस्या प्रवास्तवत्वं वाच्य। ते ते धामान्यु. सि। विष्णोः कर्माणि पश्यत । तहिष्णोः परमं पदं। नद- मासो विपण्यय इत्यादिश्रुतिभिः सहसमीपं देवं विदाई विखसम्भव। यिम् नारायम् देवमघरं परमं पदं । विम्वतः परमं नित्य विम् नारायणए हरि। विवमेवेदं पुरुषस्तदिखमुपनीयति । पति विवस्यामेजरए माम्खतं मिवमत। इत्यादिभिश्च शहबापस्तविपरीतदर्शनऽवयं हेतुर्यायः । सलासरयामोहनमेवेति पूर्वस्वेणोपपादितः। भवेभ्यः सहपानन्ददानाय लोझवत्तु लीला केवचमिति गायेन श सोलाः करोति यधारिंगपादिलीनाः भगवतो नेमकिया- रूपानन्दामकलेन विद्यमानाएव तामहाः पावन्तीनिहितीय- • विमा महादरे इष्टते। बारपटियाग।

·अणुभाष्यम्। { अध्यायस्थ स्त्रेणोक्तं | प्रतएव लीलाया अनेकरूपत्वाप्रपञ्च श्रुतो सैन्धवदृष्टान्तेनैकरसत्वनिरूपणाच्छु ब्रह्मधर्मत्व' न सम्भवतीति महानिरासायकैवल्यमित्युतं । साक्षी नेता केली निर्गण- शेत्यादि श्रुतिपु या अन्यधमराहित्यलक्षणा केवलतोक्ता सा लोलात्मिकैव । लीलाविशिष्टमेव शुद्ध परं ब्रह्म न कदाचित् तद्रहितमित्यर्थः पर्यवस्यति । तेन स्वरूपात्मकत्वं लोलाया: पर्यवस्थति तेन च नित्यत्वं । एतद्विदनमण्डने प्रपञ्चितं । अथवा लीलेष कैवल्य,जीवानां मुक्तिरूप* तब प्रवेश: परमा मुक्ति- रिति यावदित्यर्थः। प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्श- यति॥१५॥ ननु पूर्ण जानक्रियाशक्तिमता ब्रह्मणा तुल्यभावेन तापि मधानभावं प्राप्य कामभोगकरणमपूर्ण ज्ञान कियावती भक्तस्या- नुपपत्रमित्याशवायां तत्रोपपत्तिमा । नहि तदा नैसर्गिक शानक्रियाम्यां तथा भोक्तुंभक्तो भवति। किन्तु भगवास्तम्मि- बाविशति यदा तदाऽयमपि तथैव भवतीति सब्वमुपपद्यते । एतदेवाइ प्रदीपयदिति । यथा प्राचीन: प्रष्टोदीपः नेह. युक्तायां वाम/चीनायामाविष्टः स्वसमानकायंचमां ai करोति हाधीनस्थितिय भवति स्वयं तथाचापीत्यर्थः । पत्र प्रमाणमाह। तथाहि दर्शयति श्रुति.। भर्ता संघियमाणो विभन्नि एकोदेवोबहुधा निविष्ट इति । सर्वान् कामानित्युक्त- • सौलब फेवल्ये मोवामा मुङ्गिरूप इति य ।

·अणुभाष्यम् । अर्थ पाद: बादाश कामस्य भोगो यया निवेगे सति भवति ततया तदा निवेश इति बहुधा निवेश उक्तः । अयं निवेश नान्तवानिवेन तस्यै कधैव प्रवेभात्। निसर्गतः सम्वेषां नीवानां भगवान् मद- ये प्रभुयपि तथापि, स्त्रीवत्वेन दृगुते नन विवाहितः पतिरिव भर्ता सन् वरणजहातियवेन भलेनापि चियमारः सन् स एव स्वयमपि तं स्वम्मिन् विति। अतएव सेहरादि- येनायोगोलकादिकं विहाय प्रदीपं दृष्टान्तमुक्रवान् व्यामः । अतएव देवपदमुक्तं । सरूपानन्ददानात् भावोटोपनात्पूतनादि- मुक्तिदानेन स्वमाहात्म्यद्योतनाकुण्ठादिम्बिनेन । तदुक्त निरुने । दिवो दानाहादीपनाहा द्योतनाहा कप्य नो भवतीति षा यो देव इति। किञ्च । महानां कामभोननाय क्रीड़ाकर- णात् क्रीडायामेव नयेच्छाकरणातः सह व्यवहारकरणाक्तेपु स्वमाहात्ये च्छादिद्योतनान्त्र पारयेऽहं न वाशी प्रणयिनी- मित्यादिभिः स्तुतिकरणागत प्रपत्तिदर्शनेन कालीयदमनादौ मोदकरणात नेवेष भक्तिमदकारणात् ते स्त्र प्रेऽपि प्रियमेव पश्यन्तीति स्वप्रकरणात् तेषां कान्तिकरणादिच्छाकरणाहा तन्त्रिकरे गमनादपि देवः । तदुक्तं धातुपाठे। दिवु कोड़ाविजि. गोपाश्यवहारद्युतितिमोदमदस्वप्रकान्तिगतिविति । एवं सति सुक्तमेव तेषां तथात्वमिति हि देनाह । नवस्थूलमनबहमित्याद्यनन्तरं पद्यते न तदनोति कञ्चन न सदरोति कयनेति। उक्तश्रुतौ च ब्रह्मणा सह मक प्रपतिदनेनेति ।

·.. . [४ अध्याय 882 अणुभाष्यम्। लौवस्य भोग उच्यते । तथाच सगुणनिर्गनभेटेन विषयभेदो- ऽवयं बाच्यो विरोधपरिहारायेात उत्तरं पठति । खाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि॥ १६॥ इहायमाशयः। मरुततावत्वं हि प्रतिपयति ततो ब्रवीति च.मूय इत्यायधिकरणैः पराम्य भक्निर्विविधैव श्रूयते स्वाभा- विकी ज्ञानवलकिया चेत्यादिश्रुतिभिय प्रासनाएय धमा निपिद्धन्त ब्रह्म प्य प्राकृताएव बोधोऽन्यथा तहोधनमेव न स्यानिषेधकवाक्यएप तद्दोधनमपि न स्यादेतम्याक्षरस्य प्रशा- सन इत्यादिरूपं । अतोऽचिन्यानन्तपोभंगवतः का वा कार्या- क्षमता यया प्राकृतान् गुणनूरीकुर्यादतो निर्गुणमेव सदा सर्वत्र भगवद्रूपमिति मन्तव्यं । एवं सति तद्यथापि हिरण्यं निधिनिहितमक्षेत्रमा उपयु- परि सञ्चरन्तो न विद्युरेवमेवेमा सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विदन्तीति। छान्दोग्यश्रुतेः प्रम्बापदशायाँ न कधिहत्वानाति तच्च न कञ्चनेति तद्विषयिणो निधिका अतिब्रह्मविदाप्नोति परमिति मृत्युलपरवापाप्तिदशाविषयिणी भोगबोधिका मेति न विरोधगन्धोऽपि । एतदेवाह। स्वाप्ययः प्रस्वापः स्वमपोतो भवति तमादेनं स्वपितोत्याचचत इति श्रुतेः सम्पत्तिमसम्पत्तिरुत्तरीत्या पुष्टिमार्गीयो मोक्ष एतयो:- न्यतरापेक्षमुभययुत्युक्तमित्यर्थः। भगवत्कर्ट कभोगस्य लीला- • हिरामिधिनिहितमिति । । म विदेयुरिति ।

·धर्थ अणुभाष्यम् । ४७३ रूयत्वात् तस्थाय लोकत्तु लीना कैवल्यमित्यत्र महिलेन निरू. पणा तप्राप्त सम्पद्रूपत्वं युक्ततरमिति हि पदार्थः । जगद्व्यापारसज्ज प्रकरणादसन्निहित- वाच ।। १७॥ ब्रह्मणा सह भीगकरणं लोकिकष्यापारयुतमत नेति संशये तातमिति पूर्वः पनः । तथा सति मुखिबभङ्गात् पूर्वोक्तमनुप- पत्रमिति प्राप्त प्राह जगदिल्यादि। पूर्वोप्य जगमम्बन्धी लोकिको यो व्यापारः काययाननसान्तहर्ज तद्रहितं भीग- कारणं । राव हेतू .पाइ प्रकरणादसमिहित्वाचेति । पिदामोति परमिन्यु पक्षमण मुहिमकरणात् तत्र लौकिक- व्यापारी समाधितः । किन्न । नीलाया: कालमायावतीतलेन प्राकृतं जगत् दूरतर- मितोऽपि है तीन तरसम्भवः । कदापिझोके लीलाप्रकाटनेच्या नदधिष्ठानावयोग्ये मधुरादिदेशेऽतिशुई गोलके परिन्द्रिय- मिय पाययिता लोलो यारोति। तदापि लोलामध्यपातिमा न लीकिरायापारसम्भवः । न हि परिन्द्रियं गोमककार्य फरोति म या सपागे सति । एतसर्थ दियोव चत्तरागत. मिति निवाप्याने विमइने प्रपसितं। फिश । छान्दोग्य भूमेय गुर्ग गामि विमिजासितव्य रत्युका भूगो लग. সা যায় নাঘাষি সাতাশি নাছিলি ন মু पय नागजिनायेनापते पारितापि या इष्ट्रिगप्यापार मिमियान्यविषयकोन भगतिपयकः भोसरात गलत TI ·. अणुभाष्यम्। [१ अध्यायम्य 888 सिद्धो भवतीति नगरापारराहित्यं सिद्ध तत्र । तेन भगवतएव खतन्वफलत्वसक्तं भवति न हि सुखस्यान्य प्रयोजनमस्ति । प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिक- मण्डलस्थीतोः॥१८॥ नन्वेतत्प्रकरणएव छान्दोग्य पश्यते सर्वएह पश्य नीति सर्व विषयकप्रत्यक्षमुपदिश्यत इत्यन्यविषयकश्यापारराहित्य नोपपद्यत इत्याशदा ममाधत्ते आधिकारिक त्यादिना । अबेद. मुच्यते । सोऽश्रुते लोकवत्तु लोला केवन्यमित्यादिभिनित्यलीला- मध्यपातित्वं तस्योच्यते । नान्यत्पश्यतीत्यादिश्रुतिवमाजगछा. पारषज भोगकरणं पूर्वसूवेणोतं । अचेदं विचार्यते । नान्यत् पश्यतीति प्रकरण एव सर्व इ पश्यतीति सर्वविषयकं दर्शन- मुच्यते । तत्कथं पूर्वोत्तमुपपद्यत इति । किन्च । एकस्यैव भक्त म्य देशकालभेदेन क्रियमाणानेकलौलासम्बन्धित भवति । तच्च लीलानित्यतायां न घटते। यतस्तत्तद्देशम्तत्तत्कालसम्बन्धिनी सा नित्या। एवं सत्ये कस्यानकरूपत्व जीवस्य न सम्भवतीति तवित्य त्वमपि न सिध्यतीति। तत्रोचते। युती सर्वपदेन न जगदुच्यते । किन्तु यम्यां यस्यां लीलायो देशकालभेदेन क्रिय- माणायामधिकतो व एको भक्तस्तस्यैव तावन्ति रूपाणि सन्ति । तान्याधिकारिकापोत्युथन्ते । तेषां मण्डल समूहम्तव स्थितवस्तुमात्रमुगत इति नानुपपन्न किञ्चिन । अतएवाग्रे पद्यते सर्चमाप्रोति सर्बश इति । •पन्यविषयध्यापार पनि पुस्तकाम्बरसम्मन' पाठ। + सबमाप्रीति मध इति ।

·थं पाद) अणुभाष्यम् । 88५ . स एकधा भवति विधा भवति पञ्चधा भवति । सप्तधा नबधा चैव पुनकादशः स्मृतः । थतच दम चैकश्च सहस्राणि च विंशतिरिति । 'यथा मण्डलवत्तिष्ठ पंस नेकस्य प्राथम्येन प्राधान्यं वक्तु शक्य तथैतेष्वपि रुपेविति सापनाय मण्डलपदमुक्त। विकारावर्ति च तथाहि स्थितिमाह ॥ १८ ॥ नन्वेयं सति स्वदहमायाव्य इति प्रभुणोक्ते तदाशया तस्थितिौंपपवते नित्यत्वात सौलायास्तस्य कालस्य तदागम- नस्य च तदापि वर्तमानत्वात् तथा मभूनिरपि नोपपद्यत इत्याशय समाधत्ते । इह भगवल्लीला प्रततिम्त हिरहोऽथी विकार इत्युच्यते। तत्र न वर्तते तज्ज्ञानं तादृशच भवति। यत्वरूपं प्रति तथा वदति तथ खगेहे तदा भगवस्थितिशानं न भवौत्यर्थः। उपतचणं चैतदतोऽप्युपदेशका स्तलिमिष्टा याहशी या लीला तस्याम्ताहण्याएव तमोलामध्यपांतिनी भन्स्य ज्ञान नान्य विषयकमिति प्रेयं । प्रतएप द्वितीययायि पूर्य मुसमासीत्तेनागत इत्येव शानं भवति । नम दि रमोदयोऽसो रसम्वरूपमध्यपातित्वातीलाया रसय ५ भगवदामकवानगवद्रूपत्वेन सर्जमुपपद्यते लीलायां । प्रमाणमाइ 1 तथाधि म्यितिमाहेति । सर्वमानोति समति अतिरेकस्यैव भक्तप्य सर्वशः मध्य प्रकार सर्वतीलारसमानी. तौति पदम्त्युतरोत्येव लीलायां म्यितिमाहेत्यर्थः । प्रतो वस्त्वे वेदमतोकिकमोहममिति मन्तव्य वैदिकैरिति भावः। पलौक्षिकेऽये शौकिकरोयनुसरणं म युवं किश्वनीकिकरीत्या ·[१ अध्याय ४४६ अणुभाथ्यम्। सरगमेव यु कॉमति हि शब्देन धीयते । एतेन रसो वैस इति श्रुतीलाविशिष्ट एव प्रभुम्तथेति तादृशएव परमफल- मिति ज्ञापितं भवति । दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने ॥२०॥ न च लौकिमयुक्तिविरोधोऽत्र बाधकलेन मन्तव्यः किन्तु साधकत्वेन । यतः प्रत्यक्षानुमान तिरसती अपि लौकिकयुक्त्य- प्रसारणालौकिके * भगवत्सम्बन्धिन्यर्थेऽन्यथाभावनं निषेधति । नेपा तर्केण मतिरपनेया। परास्य शक्तिवियिधैव थूयते स्वाभा. विकी शानवलकिया । अलौकिकास ये भावा न तांस्तके ग्य योजयेत् । श्रीभागवते च । न हि विरोध उभयं भगवत्यपरि- गणितगुण गाईग्वरोऽनवगाधमाहाम्येऽर्वाचीनविकल्पवितर्कविधा- रप्रमाणाभासकुतर्कशास्त्रकलिलान्तःकरणाशयदुरवयवादिनां विधादानवसर इत्यादिवाकरचिन्त्यानन्तशक्तिमत्त्वेन भगवत्- खरूपप्यैव परमफलत' प्रदर्श्यते । किञ्च । ता वां वास्तन्युमसि गमधे यत्र गावी भूरिशृङ्गा प्रयासः अचाहा तदुरूगायस्य बाणः परमं पदमवमाति भूरी- त्यूग्वे दे पद्यते। किञ्चित्पाठभेटेन यजुःशाखायामपि। ता म्तानि वास्तूनि वा गोपीमाधषयी: सम्बन्धीनि गमध्ये प्रसा- दत्वेन प्रामुमसि कामयामहे। तानि कानीत्याकालायां गूढाभिमन्धि मुद्धाटयति । यच शेगोकुले गावो भूरिशृङ्गा • पनी ककभगवतमम्वधिनीति चिन दृश्यते । 1 कलिका रनि कान्तरसमता पाउ.। पासवाइ इनि स्व ।

·अर्थ पादः] 88७ . . अणुभाष्यम्। बहुरडा करूभृतयो वसन्तौति शेषः । ग्राभ्यारण्य पशूपलत. णार्थसुभयोरेव ग्रहणं| प्रवाह भूमावेव तदुरुगायस्य बहु. गीयमानस्य कृष्णः भक्तेषु कामान् वर्षतौति हषा तस्य पदं स्थानं वैकुण्ठं ततोऽपि परममधिकमात्र विचित्रलोलाकरणात् । भूरि यमुनापुलिननिकुञ्जगोवईनादिरूपत्वेन बहुरूपं । तथाच तसत्यानि तानि कामयामह इति वाक्यार्थः सम्पद्यते । एतेन लौलासम्बन्धिवस्तनां यत्र फलत्वेन बहुरूपप्रार्थनन्तत्तलोला- कत्तः परमफलत्वे किं वाच्चमित्याशयो जाप्यते । अथ ह वाव तव महिमाम्मनस मुविमुपासलौढ़या स्वमनसि निप्यन्टमाना- नवरतमुखेन विमारितहटतमखलेशाभासा: परमभाग यता इति श्रीभागवते । एतेनापि के मुति कन्यायेन ममोरेव स्वतः पुरुषार्थवजाप्यते । फलप्रकरणवात्तदेवाचाय्यतात्पर्य विषय प्रति जायते। भोगमात्रसाम्यनिङ्गाच्च ॥ २१॥ इतोऽपि हेतोः पुरुषोत्तमम्बरूपमेव परमं फन्नमिति ज्ञायते । यत: मोऽशु ते सचान कामान् सह ब्रह्मणा विपयिनेति शुतो भासाम्यमुचते । तच पुरुषोत्तमएव सम्भवति यतः मरयं दत्त्वा तासनामनिवेदनमसीकुष्र्ववतिकरण सम्बयानन्दमनुभाययंत प्रधानीकरोति पत्यघा भक्तोऽनुषि न भायात् । गुन चैतम् । प्राप्त फन पाधीनं भवत्ये यान्यथा फन्टत्वमेव न ग्याए । तयापागातिद्वादपि प्रभोरेष परमफनत्वं सिध्यति न सामम- साभ्यधिकय दृग्गति प्रतिपिरोधपरिहाराय मावपई। न •पाई मिति ।

·+ । सुखस्य अणुभाष्यम्। [ इथं अध्यायस्य पात्र कामभोगस्य फलत्वं साहनीयं। प्राप्नोति परमित्येतद्या- कृतिरूपत्वात् म्वरूपानुभवरूपत्वात् भोगस्य । अनुभूयमानम्यव हि लोक 1. पुरुषार्थन्वोकः । एवं भगवत: स्वतः पुरुषार्थरूपत्वमुक्का कम्मफलभोगानन्तर मावत्तिवदवाप्यात्तिर्भविष्यतीत्याशहानिरासायोत्तरं पठति । अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिः शब्दात् ॥ २२ ॥ अनाहत्तिभक्तानां ज्ञानिनाचोच्यते । तव मानं शब्दः । स च तयोर्धमायनमृतत्वमेति । न तेषां पुनराशत्तिरेतेन प्रतिपद्य- माना इम मानवमावत नावर्तन्ते । ब्रह्मलोकमभिसम्पद्यते न च पुनरावर्तत इत्यादिरूपस्तु ज्ञानिनान्तामाह । न हि भक्तानां नाबादिप्रयुक्तममृतत्व। तम्मान्मभक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः । न ज्ञानं न च वैराग्य प्रायः योभवेदिह । इत्यादिवाक्येभ्य किन्तु यमेवेति श्रुतेवरणमावलभ्यः पुरुषो. तमः एवं सति ब्रह्मविदाप्नोति परमिति तेर्विरोधपरिहार. पूर्वको मा व्याख्यानरोत्या भक्तस्य परं ब्रह्म प्राप्तस्य निर्दोषत्वादा- त्तित्वभावात् पपञ्चे नात्तिः सम्भवति । तादृशं प्रतीसरे- च्यापि न तथा भवितुमईति । दारागारपुवातप्राणान्वित्तमिमं पर। हिावा मां शरणं याताः कथं नास्य तुमु महे ।। इति भगवहाक्यात् । परप्राप्तिकपत्याच भीगण्य न नाश: सीरिति ।

·- . . तथाच 1 ४थ पादः]. अणुभाष्यम्। 885 सम्भावना* | किच्च । यकस्यैव मकस्य देशकालभे देनानेकविध- लोलासम्बन्धित्वेऽपि तत्तलोलासम्बन्धित्वमनखरमुथते तत्र सर्वथा तभाषः कथं वक्त सक्यो ब्रह्मणापि । अपरच। काल साध्यो हि नश्वरः स्थान हि.पुरुषोत्तम कालः प्रभवित शनोति । न या कालो निमिषां परः प्रभुरित्यादि वाक्येभ्यः । सानमार्गोयभक्तिमार्गीययोरनावत्तौ तुल्यत्वेऽपि फलप्राप्ती वस्त- क्षणात् पूर्वधाको न भक्तानामाहानाष्टत्तिमुत्तरवाक्य ने भानि- नामिति जायते। न च फल प्रकरणात्तेनावृत्तुम्तोः संसारा- भावएप जीवस्य परमं . फलमित्याचाOभिप्रायोज्ञायते इति वायं। ब्रह्मविदः परमाप्ति फलत्वेनोक्का तस्वरूपस्य सर्व- कामभोगत्वेन श्रुया निरूपणात्। स च स्ववाधिकारानुसारेण निवेदितार्थाशीकाररूपएवेति ज्ञेयं । तेन सएम परमं फल- मनाहात्तिस्वार्थिको परबाहत्ती सम्भवत्या परमफसवनोप- पपत इति जानटुर्बलगानिरामायेयमुक्ता। पुष्टिमार्गीयभक्त- विशेषप्रवकमिवर्तकवे एपदान भगवधिकटगतावनात्तिः पूर्वणोता मर्यादामार्गीयाणां येदरूपाच्चदात्तदुक्तसाधनादना- हत हितीयेनेत्यपि तात्पर्य विषयः शिटो नेयः। तथा सति परमफसमग्रे स्वतएव भायीति भाष इत्यस्ल वितरण। जानीत परमं सत्व यमोदोत्सदलालितं ! नदन्यदिति ये प्रापुरासरीमानहो सुधाः । नानामतध्वान्तविनागनघमवेदान्ससिगातविकासने पटः । पाविकृतोऽयं भुपि भायभास्करीमुधा बुधा धावत नान्य- पर्मस। . • भारत पर रवाना मुनादिति ।

·[ 8 बध्यायस्य ५० अणुभाष्यम्। पुरन्दरमदोद्भयमपुरष्टिसंपीड़ित स्वकीयवरगोकुलावनपरायणो लोलया । मितामृतसुदृष्टिभिः परिपुपोप तान्योगिरि दधार च एव हि अतिगिरःस संराजते। थोकणझपयेवायं सिद्धान्तो हदि भासते। तेनाधिक वरोवर्सि न वक्त यं हरे नृणां ।। भाष्यपुष्पाञ्जलिः श्रीमदाचार्यचरणाम्बुजे । निवेदितस्तेन तुष्टा भवन्तु मयि ते सदा ॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राण- भाय चतुर्थस्याध्यायस्य चतुर्थ पादः समाप्तः ।