·गुरुवर्य हरि दामोदर घेलणकर
जन्म
१८-१०-१८९३
सुपमा चेतोरमा
वारिपन्यास येदविरास हरि शिष्यशङ्कर
नमामि विनत स्वगुरमवाहितम्त विद्याभूधरम् ॥
वयस' सुगता ससतिसमा
यशस
महम सहमा नानोपमा
पादवन्दनं मनोनन्दनं विदधामि निरन्तरम् ॥
पूजनगुञ्जनचरिताशया
भवति प्रमवति भवतो मया
चरणे व रणेरितसश्रया
प्रणोतिरेषा निनाध्यबेपा समर्पिता सादरम् ॥
नवी दिल्ली -1-१९६४
श्रीराम ।

·All rights of the performance of कालिन्दी, कैलासकम्पः
and स्वातव्यलक्ष्मीः or of publishing extracts
therefrom are reserved with
Mrs. Sudha Velankar,
(Indira Niwas, A. G. Street, Bombay 4)
Prior permission in writing must be
abtained on each occasion.

·गीर्वाणसुधाप्रकाशाद्वारा निवेदनम् । गीर्वाणसुधाप्रकाशनमालायास्तृतीयमिद पुष्प रसिकेभ्य उपहियते । पूर्व प्रकाशनद्वय रसिकै सस्पृह पुरस्कृतमिति धृत्युत्साहसमन्वितैरस्माभि सानन्दमिद साहसमनुष्ठीयते । द्वे उद्दिष्ट गीर्वाणमुधाप्रकाशनस्य । भारतेषु सर्वभापासु प्रचलितामा मुलभशब्दसपद सगोपन भाविभारतीभूत्या इति प्रथमम् । अन्यच्च । परदेशीया भारतसंस्कृतिपरिशीलनार्थ गीर्वाणप्रन्यानेवाद्याप्यालोडयन्ति । अतो भाविभारती यावन स्वसिंहासनमलकरोति तावदस्मत्सस्कृतिदर्शन गीर्वाणवाण्यामेवाविरतमाविष्क्रियेत । यत्साफल्य गीर्वाणसुधाप्रकाश- नेनान साधित तासिका जानन्येव । विना द्रव्यसाहाय्यमेव गीणसुधाप्रकाशन समारब्धम् । केन्द्रशासनेन 'कालिदासचरित'-पुस्तकानि क्रीत्वा भारतपु सस्कृताध्ययनसस्थाभ्य सप्रेषितानीत्युपकृता स्म । सगीतसौभद्र कालिदासचरित च पेन्द्रशासनसाहाय्यात् प्रयुक्त देहल्यां गताब्दे वस ते। महाराष्ट्रशासनेनापि संगीतसौभद्र मुम्बापुर्या देहल्यां च प्रयोजितम् । तनापि सर्वप्रमुखवृत्तपत्र प्रयोगक्षमता, मुगमशेली सगीतमाधुरी च प्रशसिता । गीर्वाणनाट्यप्रयोगार्थं च देववाणीमन्दिरं प्रतिष्ठापितमस्माभि । तद्द्वारा चत्वारि नवनाटकानि चतर्दशमासावधौ प्रयुक्तान्याकाशवाणीपुरस्कृतानि । तेषु द्वे प्रकाश्येते कैलासकम्प स्वातन्यलक्ष्मीश्च । अस्मिन् ग्रन्थे रणेनापि स्वातन्यरक्षण नाहिंसाव्रतविरुद्धमिति प्रमुख लेन प्रतिपाद्यते । अस्य प्रकाशने इन्टरनॅशनल अकादमी ऑफ इन्डियन कल्चर इत्याख्यसस्थया साहाग्य कृतमततस्यै धन्यवादान् मितराम । अस्मदुद्दिष्टसफलताकृते च रसिकसुहृद सप्रश्रय प्रार्थयामहे । गुरुसंरकृतिरश्मिसंपदा रचयेत् सान्द्ररसाईशारदा । नववर्णरसं शरासन ननु गीर्वाणसुधाप्रकाशनम् ॥ अन इति । मुम्बापुरी १-१-६४ सुधा बेलणकर ·In Defence गौरवोद्गारहाराय गुरगर्वप्रहारिणे गीर्वाणवाग्विहाराय हरये गुरवे नमः ॥ This book contains three plays about wir Two of them have been broadcast through the A IR The plays are unusual in several respects, in spite of the common subject of war Thus, one has no hero, another has no heroine, the remaining one has neither Two have music but one has not One takes us a few centuries backwards in time, another a few decades, while still another brı ngs us down to the present and yet perhaps tahes us away the farthest Two have a uniform scene of action while the third has each act in a different place One mentions arrows, the other bullets and cannons and the third hand-grenades and bombs, One deals with Kings and queens, another with Gods and derties, the third with men and women on 7 lower plane Similarities and differences can thus be multiplied considerably by studious readers but they all depict the attitude of our people towards war, which is we do not wint war, we do not provoke it but if it is thrust on us, we shall not shirk it but fight it boldly, only to turn back after its end to a perceful existence Strategically it may be a set-back to be always on the defence in a crisis, but there we are Each play has its short introduction and hence it is not necessary to deal with individual plays here After the publication of Kalidasa-Charitam I was considerably handicapped due to the change in my residence from Bombay to New Delhi and consequently the publication of this book was delayed for a considerable period I am thankful to the Geervrna Sudha Prakashinam for bringing it out now The first play was written in 2 fers days time in Madrs in February, 1962, the second was written in New Delhi in January, 1963, the third was written in Calcutta in March, 1963 Their chronological order has been preserved in printing ·The duration of the first play would be about 2 hours on the stage, while the other two would require an hour each On the AIR , they were pressed into 30 minutes each Acknowledgments are due to the All-Indır Radio for their co-operation in producing the two plays They also have welcomed their publication The Nirnya Sagar Press of Bombay, as usual, has done excellent work in printing and thanks are due to them I have also to achnon ledge my gratitude to Shri Mumı Saheb Warerhar, MP, renowned for his literary crertions, who has been actively associating himself with producing these plays of I also take this opportunity of thanking the artists, whose names are printed elsewhere, for their willing and capable coopemtion in producing the pilys on the A IR mine Lastly, रणधीरले सचरतु प्रतिवीरस्य जयिनी रणे श्रीरङ्ग स्यात् पलरिपुवघे भारतसख । रणधी रङ्गेऽस्मिन्नवतरति मद्वान्धवहिते रणधीरङ्गोऽसो भवतु जनशौर्याम्बुधिशशी New Delhi 1-1 1964 SB VELANKAR

·अनुक्रमणी।
पृष्ठे
कालिन्दी
१
कैलासकम्पः
स्वातन्त्र्यलक्ष्मीः

·का लिन्दी। S. B. Velankar ·पार्श्वभूमिः । सिवान्दानामष्टशतकस्योत्तराधे बदमतसाइनानन्तरं वैदिकः कर्माचारी भगवद्गीताप्रोक्तः संन्यासश्च पुनः प्रस्थाप्यमानी बभूवतुः । यत् तदा विचाराणामाचाराणा च संमिश्रणमासीत्तस्येदं कृतं दर्शनम् । राजान एव तदा लोकप्रतिनिधित्वमकुर्वन् । अतस्त एवार प्रयुक्ताः । आचारविचारनीतिधुरीगास्त आसन् । भौगोलिक पक्मत स्पष्टमेव । चण्डनतापस्य (सूर्यस्य, पोऽयोध्यापतेः ) तनया, हिमानी-(हिमसंहतिः, पक्षेऽयोध्याराशी)-संभवा कालिन्दी (यमुना- नदी, पक्षे राजकन्या) समार्गेण वक्षसागरं गन्तुमसमर्या (पक्षे वाराजप्रेम- विनिता) मन्दाकिनी-(गहानदी, पक्षे भगिनी)-परियारेण निगूटा ब्रह्मपुत्री- (पक्षे ब्रह्मपुत्रा नदी )-सहाया वराजेन सयुज्यते । हिंसाऽहिंसाविवेकः प्रधानविषयः। मर्वपात्राणि कल्पनाजन्यानि नवतिहासिकानि नापि घटना इतिहास- निर्दिष्टाः । भारतीयैराचारविचाराणामक्यं कथं च मृग्यते तदप्यहिंसाहिंसा- विवादेन नाटकेऽस्मिन् दर्शितम् । प्रार्थये च- विचरितोच्चरिताऽऽचरितादिना सकलसज्जनकार्यपरंपरा। विविधतां परिरक्ष्य जनप्रियां प्रतनुतामवनी हृदयैकताम् ॥ रसिकानां विनतः श्रीरामः।

·Kalındı Kalindi is 1 Nitel 2 according to a satiara because it has only three acts This distinction however, Ins-lost its significince in modern times when short plays be more suited to the trste (and patience ) of modern audiences The basic story is 1 personification of the Geographical fentures of Northern Indn fact or the river I amuna is the sister of Argief the river Gang Both are daughters of the Snow Gangi the elder one is happily muried into the Mugadh i family and the younger one des res to unite with the Wangas Thwarted of her mbition she plunges into the river Gangn and secretly travels to Bengal and jo ns the Bay The Sun is the king 945 01 of sate (UP) and the queen ferrat (Snow ) is his wife 1: The king of Magidha and the husband of That is vedded to the principles of Ahimsa by a family tradition dating from Buddhist hegemony in the king of a believes in the sicr fice of the living on account of fimily tradition and hence is not welcome as a brother-in-law to the king of Magadha T9 tahes exception to this insult of his rice and offers to fight a duel Fin a firm believer in Ah msa refuses to enter a fight Unable to obtain satisfaction for injured honour gitare decides to attach Magıdha The king of Magadha refuses to fight the enemy and prepares to welcome him in feyz the cap tal The Council of Ministers refuse to obey the king and prepare for defensive war gury abdicates that assumes the leadership of the caretaker government and enters the battlefield 1s the Commander in-Chief of all forces ve an as well as they endeavour to avert wv by offering themselves as hostages चण्डप्रताप offers hsl ngdom as well दुगश्वर however accepts the offer of Arafat and decides to tahe her as a prisoner until I accepts him as a brother in law FIT no longer a king offers to fight gut as ? husband defend ng the honour of his wife goes then desires to know how this conduct is compatible with Ah msa Just then nens is received that being erusperated at the turn of events port drowns herself in the river Ganga thus personufying the confluence at Priyagr 1 ·The classical music has not been introduced in this play which uses metres in the traditional style, rz अनुष्टुम्, इन्द्रवज्रा, उपनाति, उपेन्द्रवन्ना, औपच्छन्दसिक, द्रुतविम्बित, पृथ्वी, भुजङ्गप्रयात मन्दाक्रान्ता, मारिनी, वसन्ततिरका, शार्दूर विक्रीडित, शारिनी, सग्धरा, and हरिणी The play his ? duration of about two hours only on the stage though the story occupies about a yer The number of characters is very limited The two priests also typify the conflict between the karma and the Sanyasa which prevuled after the efforts of the res ered Shri Sanh rachurin in the eighth century A D The play this read sith care and interest by Dr Prof GY Devasthali, M A, Ph D Professor of Sansknt H_P T College, Nasik I am indebted to him for his suggestions Geervana Sudha Prakashın has undertaken another venture with this book-I am griteful to the International Academy of Indian Culture, but for those help it would not hive been possible for them to publish the book so errls Nımaya Sagar Press lizs, as usual, bestowed all attention on this book and my thanks tre due to them Lastly, अहिसा हिंसा वा भवति मम भूमेहितपरा तथा मीमासाया उपनिषदहो कि प्रियतरा । विवादेप्तेपु प्रभवतु मतिस्त्वमविदुषा ममेपा कालिन्टी रसिकसुहृदा स्यादमिमता॥ New Delhi, 30-11-63 -- SB Velankar

·पानयोजना।
राजा चण्डप्रतापः अयोध्यापतिः।
हिमानी
तस्य पन्नी,
अयोध्याराज्ञी
सुधांशुः मगधनाथः अहिंसारतः।
मन्दाकिनी सुर्धाशुपनी, अयोध्यापतिदुहिता।
दुर्गेश्वरः वराजः शक्तिभक्तः।
कालीप्रसादः अयोध्याराजपुरोहितः कर्मकाण्डी ।
कैलासदासः अन्य आचार्यः संन्यासाभिमानी ।
अन्ये द्वारपालाः।
[नान कालिन्दी चण्डप्रतापस्य द्वितीया कन्या रोऽवतरति ।।
स्थलनिर्देशः।
प्रथमाङ्कः अयोध्यापतिप्रसादे।
द्वितीयाङ्कः बहि.पाटलिपुत्रं वगराजशिबिरे ।
तृतीयाङ्क: वगराजप्रासादे।
कालनिर्देशः।
[निस्ताब्दानामष्टमे शतके, उत्तरार्धे ।]
प्रथमाङ्क: शरदि मध्याह्नपूर्वकाले ।
द्वितीयाङ्कः हेमन्ते मध्याहे।
तृतीयाङ्कः
शिशिरे सायम् ।

·का लिन्दी। १ नान्दी। कालिन्दीवारिधारा निजचरणरजःखण्डिता येन नीता वन्द्यायोध्याधिराज्यात् परिचितमथुरा गूढमन्दाकिनीगा । संलिप्टा ब्रह्मपुत्र्या मगधपरिसरात् कान्तयङ्गान्धिसङ्गं वन्दे तं वालकृष्णं दिनमणिदुहितुर्वान्धवं गोकुलस्थम् ॥ १॥ (नान्यन्ते) [प्रविशतो विवदन्ती शास्त्रिणी कर्मकाण्डाभिमानी कालीप्रसादो ज्ञानयुक्त- संन्यासमभिमन्यमानः कैलासदासश्च । अयोध्यापतिप्रासादसमीपं त्वरमाणः कालीप्रसादः कैलासदासेनानुगम्यते।] कैलासदासः- मोः कालीप्रसाद, तिष्ठतु भवान् क्षणमात्रम् । कुत्र गम्यते त्वरयेव । कालीप्रसादः-(परावृत्य) प्रासादे गजकन्याकालिन्दीविवाहः प्रस्तूयते । तत्रोपस्थातव्यं मया । कथमितो भवान् । कैलासदासः-मयापि तत्रैव गन्तव्यं नाम । कालीप्रसादः- मोः कैलासदास, संन्यासं प्रशंसतो भवतः कुतो विवाहविधी रसः ।

·पात्रयोजना।
राजा चण्डप्रतापः अयोध्यापतिः।
हिमानी तस्य पत्नी, अयोध्याराज्ञी।
सुधांशुः मगधनाथः अहिंसाग्रतः।
मन्दाकिनी
सुधांशुपनी, अयोध्यापतिदुहिता ।
दुर्गेश्वरः वगराजः शक्तिभक्तः।
कालीप्रसादः अयोध्याराजपुरोहितः कर्मकाण्डी ।
कैलासदासः अन्य आचार्यः संन्यासाभिमानी ।
अन्ये द्वारपालाः।
[नान कालिन्दी चण्डप्रतापस्य द्वितीया कन्या रङ्गेऽवतरति ।
स्थल निर्देशः।
प्रथमाङ्कः अयोध्यापतिप्रसादे।
द्वितीयाङ्कः बहि.पाटलिपुत्रं वगराजशिबिरे ।
तृतीयाङ्कः वराजप्रासादे।
कालनिर्देशः।
[सिस्वादानामटमे शतके, उत्तरार्धे ।]
प्रथमा शरदि मध्यापूर्वकाले।
द्वितीयाः हेमन्ते मध्याहे।
तृतीयाः
शिशिरे सायम् ।

·कालिन्दी। कालीप्रसादः-ननु मन्यते भवान् बंशारंपरागतानां न श्रुतिस्मृत्यध्ययनमिति । अयोध्यायां प्रसिद्धं नो यासिष्ठं श्रेष्ठशास्त्रिणाम् । कैलासदास जानीथाः कुलं काले कलेरपि ॥ ३ ॥ कैलासदासः- प्रतिसष्टिविनिर्मातुर्विश्वामित्रस्य वंशजाः । वयमेवं विजानीयाः किमतो पचनान्तरैः॥४॥ कालीप्रसादः- राजर्षिः स विश्वामित्रः । अत एवैष प्रमर्षि वसिष्ठं दिद्विपे । तस्य कुलमो भवान् कयं मया सह साधम्यं प्रवति। नैतस्मिन् विवाहकार्ये भवता प्रयोजनम् । प्रतिनिवर्तनां भवान् । कैलासदासः- अधुनैव गत्वा देवी पृच्छामि धुतोऽत्राहूतो बदरीनाथाश्रमादेतदघरोत्तर- बचः श्रोतुमिति । कालीप्रसादः-गम्यताम् । सुखेन गम्यताम् । मवत्मियः संन्यास एव भरतो गतिः । कैलासदासः- पदामि सत्यं भवतो हिताय कदापि यायां न पुरादकस्मात् । भवेयमत्रैव पुरोहितोऽहं भवांश्च मन्येत ममाधिकारम् ॥ ५ ॥ [निष्कान्तः । कालीप्रसादः-मयापि महाराजं द्रष्टुं गन्तव्यम् । तत्रास्मिन् विषयेऽपि किंचनोपन्यस- नीयम् । कथं कुलागतपुरोहितलं संन्यासममिमन्यमानस्य संक्रान्तन्यम् । कुलागतं नाम पुरोहितत्वं कदापि नान्येन ममापहार्यम् । कैलासदासो वदरीपदस्थः कथं हरे भाग्यमितो मदीयम् ॥ ६ ॥ [निष्क्रान्तः1] ३

·प्रथमोऽङ्कः ।
[ततः प्रविशति निजप्रासादस्थितोऽयोध्यापतिश्चण्डप्रतापः । तस्य महिपी देवी
हिमानी संनिहिता।]
राजा-देवि, कालिन्दीविवाह वगराजेन दुर्गेश्वरेण सह निश्चित्य निर्वृतो भवेयम् ।
हिमानी-यथा ज्यायसी कन्या मन्दाकिनी मगधराजेन सुधांशुना सह सुखेन निवसति
तथैव कनीयसी कालिन्दी बङ्गराजेन सह सुखिनी भवतु ।
राजा-प्रथमो जामाता मगधराजोऽपि वङ्गाधिपेन सह संबन्धममिमन्येत ।
मगधपतिना मन्दाकिन्याः करमहणं कृतं
समरनिपुणं कालिन्दी मे लभेत तथा पतिम् ।
परिणयविधौ संवृत्तेऽस्मिन् कृतार्थसमाहितो
मुदितमनसा वानप्रस्थं श्रयेयमहं प्रिये ॥७॥
(मन्दाकिनी प्रविशति ।)
मन्दाकिनी-तात, अभिवादये । अम्ब, भवतोर्दर्शनार्थ मगधराजः समुपैति ।
हिमानी-ननु ते भर्ता कालिन्दीविवाहनिश्चयमभिनन्देत्? रोचेतास्सै वङ्गनुपसंबन्धः ।
कालीप्रसादः-(सहसा प्रविश्य) नेदं मे रोचते महाराज । कथं कुलपुरोहितो-
ऽवमन्यते।
मन्दाकिनी-किं सहसा जल्पसि रे शास्त्रिन् । किं न ते रोचते ।
कालीप्रसादः -क्षन्तव्योऽविनयो दासस्य महाराज ।
राजा-ब्रूहि विश्रब्धम् । का ते चिन्ता ।
कालीप्रसादः-देव, नवागतोऽयं संन्यासवादी कैलासदासो मामवमन्यते ।
हिमानी-विद्वान् स विप्रः । मया सबहुमानमानीतोऽसिन् विवाहविषये सर्व
यथोचितं संपादयितुम् । किं कृतं तेन ।
कालीप्रसादः-कथमिदं सह्यते देव ।.
सेवा कृता मम कुलेन वसिष्टजेन
स्थित्वा पुरोहितपदे कुलधर्मकार्ये ।
किं न्यूनमत्र विदितं भवता महीप,
आनीयते यदपरो मम शत्रुरत्र ॥ ८॥

·कालिन्दी। राजा-मवानेव कुलपुरोहितः । मा ते शका । द्वितीयोऽयं पण्डितः केवलं भवतः सहायः। द्वारपाल:-(प्रविश्य ) मगधराजो द्वारि समुपस्थितः । देव, मवदर्शनं याचतेऽसौ । राजा-प्रवेशय सत्यरमेनम् । (द्वारपालो निष्कान्तः । सुर्धाशुः प्रविशति ।) सुधांशुः-आर्य वन्दे । देवि, वन्दे । राजा-(उपसत्य) चिरं जीव जामातर । उपविशतु भवान् । (सर्वे चोपविशन्ति।) सुधांशुः-वनेशोऽपि भवदर्शनार्थी समायातोऽयोध्यायामिति श्रुतमस्माभिः । राजा-सत्यमेतत् । पुरोहित, वगराजोऽवाहूतव्यः । कालीप्रसादः-यथाज्ञापयति महाराजः । (सन्प्रिणम्य निष्फान्तः1) सुधांशुः- मन्ये न किंचिद् दुष्करं समुपस्थितं यतो भवता वङ्गेश्वरः प्रसाधते । राजा-न दुष्करं किमपि । मङ्गलं संपद्यते । सुधांशु:-कथमिव । राजा-जानाति भवान् भवच्छयालकीमसत्कन्यां कालिन्दीम् । अस्सा भर्तृत्वेनापेक्ष्यते बहराजोऽसामिः । मवानपि तेन हेतुनैवाहूतः । सम्यग्विमृश्यैवैतत्करणीयम् । (राजा तमवेक्षते । स तूष्णी तिष्ठति ।) मन्दाकिनी-रोचतेऽयं संबन्धो भवते, नाथ । सुधांशुः- नान विषये किंचिद्वक्तुमिच्छामि । हिमानी-ज्यायाञ्जामाता मवान् । कथं न वचनाय स्पृहयति । अस्मद्धितं हि मवतोऽ- मित नामा यदि फिचिन्यूनाषिकं दृश्यते भक्ता तदावेदनीयमेव । सुधांशुः-किमुद्दिश्य बगराजो जामातृत्वेन निश्चीयते । हिमानी-राजाऽसौ तरुणो दर्शनीयश्च । राजा-वयं कन्यासौख्यहितैषिणः । ज्ञातमेव सर्वैर्यत्- ·प्रथमोऽङ्कः। माता वित्तमपेक्षतेऽथ जनको विद्याभुतादीहते सौन्दर्यान्वितदेहसोध्यमहो कन्या वृणोत्सत्र च । आतैः श्रेष्ठकुलीनता प्रथमतः संवन्धिपु प्राय॑ते तस्मादस्मदभीप्सितो नरपतिर्वङ्गेशदुर्गेश्वरः ।। ९ ।। अतस्तेन संबन्धोऽमिमतो न । कथं मन्यते भवान् । मुधांशुः- नैनं निश्चयमभिनन्दितुं प्रभवामि । मन्दाकिनी-कथमेतन्नाथ । कथं न मन्यसे ननु कालिन्दीसौख्यहेतुमत्र! सुधांशुः-जानन्ति भवन्तोऽसत्कुलवृतमहिंसावतम् । युद्धमभिमन्यमानो मृगयाविहारी वगराजः कथं मे रोचेत । कथं च तेन सह संबन्धमभिनन्दामि । शीतच्छायापेक्षया सूर्यतप्तः पान्थो नेयाद् गेहमग्निप्रदीप्तम् । हिंसासक्तं वङ्गनाथं न चाई संबन्धित्वेनानुमन्तुं समर्थः ॥ १० ॥ द्वारपालः-(प्रविश्य ) देव, बङ्गराजः प्रतीहारभूमिमुपस्थितः । राजा-प्रवेशयैनमविलम्बेन । (द्वारपालो निष्क्रान्तः । दुर्गेश्वरः प्रविशति ।) दुर्गेभ्यर:- नमोऽयोध्यापतये चण्डप्रतापमहाराजाय । कथं मगधराजोऽप्यत्रोपस्थितः । मगधराज वन्दे । देव्यौ, अञ्जलिं बध्नामि । केन हेतुना निमन्त्रितोऽहमत्र । राजा-(समुपसृत्य तं हस्तेन गृहीत्वा समीपं निवेशयति ।) स्वागतं भवतो बगराज। दुर्गेश्वर:-अनुगृहीतोऽसि । राजा-आसीदस्मन्मनीषित कालिन्दीखयंवरार्थे । अस्मत्कनीयसी कन्या कालिन्दी भवता दृष्टपूर्वा । यदा तु मृगयाविहारिणा भवता सा दृष्टा तदाप्रमृति भवन्तं जामातर मधिगन्तुं मनीषा जाता । अतः स्वयंवरवर्ज यदि विवाहनिश्चये समो वयं, तत्सुष्टु भवेदिति कृत्वाऽऽहूतो भवान् । तथा च प्रथमोऽयममजामाता मगध- राजोऽप्यत्रानीतः । तस्य संमतिरपि नूतनसंबन्धेऽपेक्ष्यते । हिमानी t-मम कन्या कालिन्दी भवदृष्टिपथमायातैव । न र तु श्यामला । तथापि मतिचतुरा, समावकोमला, ६ सा। तस्याः स्वीकारेण धन्यानमा ·कालिन्दी। दुर्गेश्वरः- कथं मन्यते मगधराजः । सुधांशुः-बहूराज, श्रुतमस्माभिः शूरो मवान् धनुर्विद्यापारंगत इति । तथा च कमनीयं वपुः, नवं वयः, राजपदं च । सर्वमिदं स्पृहणीयमेव । तथापि-(विरमति।) दुर्गेश्वरः-अलं स्खलितैः । खैर भाषता भवान् । अयोध्यापतेायाजामाता न तस हितादन्यदपेक्षेत । सुधांशुः-नाहमेनं विवाहमभिनन्दितुं शक्नोमि । दुर्गेश्वरः-(सविस्मयं) कथमिव । सुधांशुः- मगधा अहिंसावताः । यद्यपि न वयं बौद्धमतानुयायिनस्तथापि शाक्यमहामुनेः स्मृतित्वेनाहिंसाव्रतधारिणः पाटलिपुत्रस्था राजानः । दुर्गेश्वर:-सर्वविदितमेतत् । अमदार्यधर्मोऽपि अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिर- पैशुनम्' इति श्रीकृष्णभगवन्मुखेनाहिंसा देवीसंपदि प्रथमस्थाने गणयति । सुधांशुः-अतो हिंसामाचरता बगराजकुलेन सह संबन्धो न रोचेत नः । दुर्गेश्वर:- भवताऽयोध्यापते?हित्रा विवाहः कृतः । तत्किमयोध्यापतिरप्यहिंसाव्रतीति कृत्वा किल? हिमानी-नाहिंसा व्रतत्वेनाद्रियतेऽस्मत्कुले । सुधांशुः- सत्यमेतत् । तथापि न हिंसापि व्रतत्वेनाङ्गीक्रियतेऽयोध्यायाम् । दुर्गेश्वरः-नैतवधारये । किं क्रियतेऽसत्कुलेन । सुधांशुः- शक्तिभक्ता न हिंसा परिहायों मन्यन्ते । दुर्गेश्वरः-(उत्थाय) ज्ञातमधुना भवदभिप्रेतम् । सत्यं शक्तिमातृपूजायां क्रियते हिंसा । तत्किं भवाञ् श्रुतिप्रणीतं यज्ञयागादि नैव समाचरति । सुधांशुः-हिंसाविहीन एवाचारः स्वीक्रियतेऽस्माभिः । दुर्गेश्वरः-परचक्राभिगमे किं मगधेश्वरो हिंसात्मकं युद्धं नाङ्गीकुर्यात् । सुधांशुः-न युद्धागीकार आवश्यक एव मगधानाम् । सर्वराजमण्डले श्रेष्ठस्थानाधिष्ठिता मगधाः। दुर्गेश्वरः -क एवं मन्यते । सुधांशुः- सर्वेषां संमतमेतत् ।

·प्रथमोऽङ्कः। दुर्गेश्व- अयोध्यापते, यावदियं मगधराजदर्पोक्तिरबाधिता तावन्न विवाहमगी- कर्तुमुत्सहे। सुधांशुः-कथं निराकरिष्यति मवान् ममोक्तिम् । दुर्गेश्वर:-राजमण्डले भवदनुरूपस्थानं मवन्तं प्रापय्य । सुधांशुः-किमिदं स्थानं नाम । दुर्गेश्वर-मगधराज, अरिकुलननैये राज्यसंवर्धनाय दिशि दिशि चिरकालं यत्यते राजवृन्दैः। ननु मगधपतेस्ते न्यस्तशस्त्रस्य कुर्यु- स्तृणलयववस्थां वह्नयो दीप्तिमन्तः ॥ ११ ॥ सुधांशुः-वहाधिप, वत्स एव भवानद्यापि । पृथ्वीपानां मण्डलेऽयं सुधांशुः स्थाने श्रेष्ठे राजभियेन्नियुक्तः । मीत्या नैतत्संगतं वगराज, प्रीत्या सर्वैर्मानितोऽहं धुरिस्थः ॥ १२ ॥ दुर्गेश्वरः- यदा संगरोऽत्र प्रसज्येत रौद्रो धनुर्वश्व तिष्ठेत् टणत्कारशून्यम् । अहिंसाप्रमाणं न भूपा भवन्तं सहेरंस्तदा सर्वसेनाघुरिस्थम् ॥ १३ ॥ सुधांशुः- कयमेवं मन्यते मवान् । क एकः प्रशास्ता रणा प्रवेष्टा शरीरी धरामण्डलारातिरेयम् । अहिंसाप्रतिज्ञा गृहीता नरेन्द्र ने ते शान्तिमगार्षमुत्कण्ठिताः स्युः ॥ १४ ॥ ८ ·कालिन्दी। दुर्गेश्वर:- मगधानां पते, अलमयं किल बङ्गन्पो रणे विरहितो हि सहायवलेरपि । मगधराज, घराजलदेवता- श्वकितनेत्रयुताः समरे मम ॥ १५ ॥ सुधांशुः-अयोध्यापते, मदभरेण नरेण यदुच्यते ननु बुधैर्वचनं तदुपेक्ष्यते। न च यतः कथनीयमतः परं तदभियाद्य वरं गमनं मम ॥ १६ ॥ अयोध्याधिप, नाहमत्र स्थातुमुत्सहे । तत्क्षन्तव्यम् । (निष्कान्तः।) राजा-वत्से मन्दाकिनि, मोरं सान्त्वयित्वा प्रत्यानय । मन्दाकिनी-जानामि मर्तृतमावम् । न स मम वचनं क्रोधाविष्टोऽनुमन्येत । राजा-देवि, गन्तव्यमावाम्यां मगघराजस्य कोषनिरासाय । (राजा देवी च निष्कान्तौ।) दुर्गेश्वरः- आर्ये मन्दाकिनि, क्षम्यताममर्यादा । मन्दाकिनी-भवानेव नः क्षन्तुमर्हति । अत्र निमन्त्रितो मवानमामिः । दुर्गेश्वर:- ननु भवत्यै रोचते मया सह कालिन्दीदेव्या विवाहः । मन्दाकिनी-अप किम् । दुर्गेश्वरः- तर्हि सर्वप्रयत्नैरेष विवाहो घटयितव्य एव । मन्दाकिनी- कयं वर्तिप्यते मवान् । दुर्गेश्वरः- यथावसरं ज्ञास्यति भवती । अत्रैतत्पुरोहितद्वयमागच्छति । (कालीप्रसादकैलासदामौ प्रविशतः।) कैलालदासः- महादेवी कुत्र वर्तते । (मन्दाकिनीं दृष्ट्वा) आयें वन्दे । कालीप्रसाद:-आर्ये अभिवादये । आहूतो ननु महाराजेन' (राजा देवी च प्रविशतः ।) राजा-बङ्गराज, न मगधेश्वरः समाहितः । स पाटलिपुत्र प्रस्थितः । अत एतद्विवाहकार्य संप्रति नोच्चरितुमपि शक्यम् । तत्क्षन्तव्यमेतत् । - ९ ·तदामनये भवतः । प्रथमोऽङ्कः। दुर्गेश्वरः-राजन् , यावन्न मगधराज एतं विवाहमभिनन्दति तावन्नाहमपि तं कालामि । अपि तु मक्तेदमवधारणीयम् । यावञ्चण्डप्रतापो विलसति गगने लोककल्याणभर्ता यावचैवं सुधांशुर्विहरति नभसः प्राङ्गणे शान्ततेजाः । यावद् दुर्गेश्वरोऽयं वहति भुजयुगे वङ्गराज्यस्य लक्ष्मी तावद्राज्ञीपदे मे भवदमलसुतास्थापने स्यान्मनीषा ।। १७ ॥ तथा हि, नान्याङ्गना मे महिपी भवित्री नान्या च वङ्गश्रियमाश्रयन्ती। कन्या ह्ययोध्याधिपतेर्वितीया धन्यां च कुर्वीत ममायुराशाम् ॥ १८ ॥ (निष्क्रान्तः।) कालीप्रसादः-देव- कैलासदासः-देवि,- राजा- हिमानी- किमेतत् । कालीप्रसाद:--अहमेव कुलोपाध्यायोऽन तथाप्ययं- कैलासदासः-देवि, बदरीनाथाश्रमादानीतोऽहं भवत्या विवाहपौरोहित्याय । तथाप्यय- राजा-कुतोऽधुना विवाहमङ्गलम् । उभावपि गत्वा कालिन्दीजन्मपत्रिका सम्यक परीक्ष्य कदैतन्मगलं संपघेत तद् भवन्तौ कथयताम् । यस निरूपणं सत्यं परिणमेत्स एव पुरोहितत्वे नियुज्येत । कालीप्रसादः-मोः कैलासदास, नमःस्थग्रहाणां गतीस्ताः पठिल्ला पटुत्वं लभस्वान फैलासदास । उपाध्यायकार्यप्रई मुश्च कामं ब्रजेसितामस्य नो चेद् द्विजाय ॥ १९ ॥ १० ·कालिन्दी। M कैलासदासः-देवि, अत्रागतोऽहं भवदाज्ञयैवं गृहातु सेवां भवती स्वभृत्यात् । औदार्यमूर्ति नु युक्तकाले न विस्मरिप्यत्यपि सेवकं माम् ॥ २० ॥ (उभौ पुरोहितो निष्कान्तौ।) राजा-कनु गतो वगाधिपो भवेन्मन्दाकिनि । मन्दाकिनी-मन्ये स निजराज्य प्रतिनिवर्तेत । हिमानी-ननु मन्यतेऽसाचवमतमात्मानम् । मन्दाकिनी-अथ किम् । राजा-नून कृच्छ्र निपतिता वयम् । न जानीमः कुत उद्धरणं स्यात् । हिमानी-कथं वा कालिन्दी मन्येत । राजा-मन्दाकिनि, इमं वृत्तान्तं स्वमेव कालिन्दीबालायै कथयस्व । मन्दाकिनी-भृशं व्यथिता सात् सा । वङ्गेश्वरेण सह विवाहस्तस्सा अभिमत आसीत् । राजा-यच्च तया मनीषितं तदपि नो निरूपय । मन्दाकिनी-अहमपि भर्ना साधं भगवान् गमिष्यामि । राजा-कष्टमेतत् । हिमानी-मन्दाकिनि, खभर्तारमपि विशेषतोऽनुनय । कालात्ययेन संमन्यतैतं विवाहम् । न जाने किमथया संपद्येत । कालिन्दीकृते ताम्यति मे हृदयम् । राजा-उभे गत्वा तां विनोदयतम् । मन्दाकिनी-साधु । अम्ब, एहि । (उमे निष्कान्ते।) राजा-सर्वथा कष्टं खलु कन्यापितृत्वम् । यत- यदिह कुरुते श्रेयो मत्वा पिता तनयाकृते हितकरमिदं नान्यैः कैश्चिन्मतं तु हितार्थिमिः । अथ न स निराकतुं शक्तः स्वयं कृतमन्यथा प्रतिदिनमतश्चिन्ताज्वाला शनैः प्रदहत्यमुम् ।। २१ ॥

·प्रथमोऽङ्कः। (ततः प्रविशति दुर्गेश्वरः।) दुर्गेश्वर:-राजन्, अवमतोऽहं हीनाचार इति मगधेश्वरेण। न शक्तेरुपासक एतत्सहते । अतः खनद्वन्द्वाय धनु-शरद्वन्द्वाय वा मयाहूतो राजा सुधांशुरहिंसामिषेण युद्धं निवारयति । नातो विना युद्धं विरमामि । भवतो जामाता स इति कृत्वा भवते निवेदयितुमिदमहमत्रागतः । वगमगधानां समरमपरिहार्य जानातु भवान् । (पुनः प्रविशति मन्दाकिनी।) मन्दाकिनी-तात, मगधानभियास्यति वद्गसेनेति श्रुतं मया । जानाति भवानहिंसा- व्रतस्थो मे नाथो न युद्धं करिष्यति । अतो न जीवनाय स्पृहयामि । दुर्गेश्वर:-आर्ये, न मवती दुःखमागिनी कर्तुमुत्सहे । यदि भवती याचते तन युद्ध समादिशामि। मन्दाकिनी-न चण्डप्रतापस्य कन्या सुधांशोः पती मगधानां च राज्ञी जीवनं याचते। यदि मगधनाथो न युध्येत तथापीयं मन्दाकिनी मगधसैन्याधिपत्यं स्वीकृत्य स्वयं समराङ्गणमवतरेत् । दुर्गेश्वरः- कथं भवती वीरवद् युध्येत । मन्दाकिनी-अथ किम् । स्रस्तं धनुः स्यान्न करात्कदाचि- श्चित्तं न वा स्यात्परिहीनधैर्यम् । रणे रिपुर्यो महितो हि तेन नापेक्षणीया च दया मदीया ॥ २२ ॥ दुर्गेश्वर:-न यङ्गेश्वरो ललनया साधं युध्यते । कथं वह्नि दध्यान्मृदुकुसुमकोशे मम करः कथं वा वृष्टिं तां हिमकणमयीं पद्मनिलये। कथं वाणी ब्रूयादशुभवचनं दैवतपदे कथं तद्वद् युद्धं प्रभवति भक्त्या सह मम ॥ २३ ॥ मन्दाकिनी-यदि भवान् मगघानमियास्यति तर्हि मया साधं युद्धं न परिहार्य मनतः । धृत्वा धनुर्यावदहं रणाप्रे स्थिता न तावद्विजयो रिपोः स्यात् । कृत्वा स्वकार्य मगधप्रजानां हिताय देहोऽपि पतत्वयं मे ॥ २४ ॥ १२ ·कालिन्दी। हिमानी-(प्रविश्य)- नाथ, वङ्गराजो मगधानमियासतीति श्रयते । दुर्गेश्वरः-सत्यमेव श्रुतं देव्या । हिमानी-न पुनरमजामाता युद्ध करिप्यति । मन्दाकिनी-तथापि मगधानां राज्ञीय राष्ट्ररक्षणार्थ गृहीतवता । मातर् भवदाशिष याचे। (सुधांशुः प्रविशति ।) सुधांशुः-देवि मन्दाकिनि, सत्वरं मगधान् गन्तव्यमितोऽस्मामिः । तदागम्यता मवत्या। दुर्गेश्वर:- गम्यताम् । पुनर्मेलनं रणभूमौ मविष्यति । सुधांशुः-अहिंसाव्रतस्था वयं न रणमाश्रयामः । दुर्गेश्वर:- यदा भवत्पनी धनुःखद्गहस्ता समरमुपयास्यति तदा भवान् किं प्रासादे निवत्स्यति । सुधांशुः- न मन्दाकिनी युद्धाय प्रवर्तेत । मन्दाकिनी-नाथ, यदा मगघानां परित्राणं सेनाबलेन कर्तव्यं स्थान चं सेनाप्रमागे मगधराजो दृश्येत तदा मगधदासीयं भवत्वत्नी समरमवतरेदेव । सुधांशुः-न स्त्री वीरयुद्धाय प्रवर्तते । प्रमदाः प्रेमदाः सन्तु सदनोपवनादिषु । मा तेपां मरणान्तं तद् दारुणं रणमन्जनम् ॥ २५ ॥ मन्दाकिनी- ललनापि वीराङ्गना भवति । कटाक्षक्षेपपटुतां जानीयादङ्गना न वा । चापाक न परुपं समरे विस्मरिष्यति ॥ २६ ॥ सुधांशुः- नैतत्संभवति देवि । नाहं भवत्याः समरच्यापारमनुमन्येय । दिल्ट्रय मधेशोऽहमाहिला कुलपूजिताम् । युध्यमानां न भवतीमनुमन्ये कयंचन ॥ २७ ॥ मन्दाकिनी-प्रथमतोऽहं मगधानां राज्ञी | पश्चाद् भवत्पत्नी। युद्धसमाप्तौ भाज्ञामङ्ग- पातकस्य निरसनं प्रायश्चित्तं भवत्पादाम्यां याचिष्ये । (निष्कान्ता।) -

·प्रथमोऽङ्कः।
दुर्गेश्वर:- गच्छाम्यहमपि राजन् । देवि, अमिवादये । आमन्त्रये मगधराज ।
अहिंसामनुसृत्यात्र भवतावमतो ह्यहम् ।
हिंसासहाययुद्धेन निष्करिष्यामि तपुनः ॥ २८ ।।
(निष्कान्तः।)
सुधांशुः-महान्तमन, निवारयितुमयोध्यापते, वगराजो बन्धे क्षेप्तव्यः । यदि युद्धं न
करिष्यामीति प्रतिराणोति तदैव मोचनीयः।
राजा- मगधराज, निमन्त्रितमतिथिं नायोध्यापति. कदापि करटेन कृच्छ्रे निपातयेत् ।
यदि काचिदपि पीडा वगाधिपो मद्राज्येऽनुभूयात्तर्हि ता पीडां समूलभुरखातुं
समर्थ मे बलम् ।
सुधांशुः-राजन्, न सम्यग्जानाति भवान् किमित आपत्स्यत इति ।
राजा- न जाने न वा ज्ञातुमुत्सहे । न भवद्वचनमङ्गीकर्तुं क्षमोऽयं जनः ।
क्षन्तव्यमेतत् । एहि देवि । कालिन्दी द्रष्टुं गच्छावः ।
(राजा हिमानी च निष्कमेते।)
सुधांशुः-संदंशपतितोऽहम् ।
युद्ध हानिकरं विमृश्य मगधैरुत्सृष्टमेतत् पुरा
नायं वद्समुत्थितं व्यतिकरं रोढुं समर्थो जनः ।
देवी वा यदि संगरं श्रितवती मन्दाकिनी मागधी
कः स्यादुद्धरणे क्षमोऽत्र दुरिताजाने न तकिंचन ॥ २९ ।।
(निष्क्रान्तः।)
इति प्रथमोऽङ्कः।

·२ [पहिःपाटलिपुत्रं चण्डप्रतापशिबिरस्यैकदेशो दृश्यते । एकतः कालीप्रसादो दीर्घा कालिन्दीजन्मपत्रिका परीक्षमाणः पृष्टतो गच्छन् प्रविशति । भन्यतस्तथैव कैलासदासः । उभौ परस्परमापततः । 'आ.' इति गदित्वा परावृत्य परस्पर सक्रोधं वीक्षमाणौ पृष्ठतः परायातः] कालीप्रसादः-कैलासदास, कथमिदमौद्धत्यम् । कैलासदासः-कथं मवतोऽप्ययमविनयः । कालीप्रसादः-यदहं राजकन्यापत्रिकायां निरीक्षे तद् गुप्तचरत्वेन ज्ञातुं प्रयतसे । कैलासदासः-यं च विवाहमङ्गलमुहूर्तमहं परीक्षे तं चोरयितुमीहसे । कालीप्रसादः-कन्याराशिपनिकामिमां व्यतिकर्तुं परिश्राम्यसि । कैलासदासः- मेषराशिस्था जन्मघटिका कथमन्यथा करोषि । कालीप्रसादः-त्वत्कृतपत्रिकायां विद्यास्वामी वक्रीभूतः । कैलासदासः-विवाहमङ्गले निश्चीयमाने कि विद्यास्वामिना । कालीप्रसादः-तद् वदतु भवान् कदेदं विवाहमङ्गलं संपत्स्यते । कैलासदासः-नाहं कथयिष्यामि । भवाम् विवाहघटिकामपहरिष्यति ।

·द्वितीयोऽङ्कः। कालीप्रसादः- उद्घोषयाम्यहं नासौ विवाहः संभावीति । कैलासदासः- अलीकं वदसि । आगामिनि शिशिरती विवाहोऽयमवश्यंमावीति प्रथयामि । कालीप्रसादः-नैतच्छक्यम् । विवाहस्थाने शनैश्चरः प्रतिवसति । कथं स विवाह- मनुमन्येत। कैलासदासः-यदि न विवाहः संमविता तत्कुतस्ते पौरोहित्यम् । कालीप्रसादः- मम पौरोहित्य जन्मसिद्धं नित्यं च । कैलासदासः :-न जानाति भवान् समीचीनम् | अहं विवाहमगलमुद्घोषयामि पौरोहित्य च संग्रहीष्यामि। कालीप्रसादः-बदरीनाथाश्रमे मवान् सत्वरमेव स्थापितो भविष्यति । न पौरोहित्ये । कैलासदासः- यन्न भवता दृष्टं तन्मया वीक्षितम् । कालीप्रसादः-किमेतत् । कैलासदासः-वगराजदुर्गेश्वरस जन्मपत्रिका । कालीप्रसादः- ततः किम् । फैलासदासः- -तत्र सटो विवाहयोगः । स चायोध्याराजकन्यावर्ज नान्यामुद्देदिति प्रकटं घोषितं तेन । कालीप्रसादः- कपटाचार एषः । कैलासदासः- कथमिव । कालीमसादः- अयोध्यापतिना राजकन्यायाः कालिन्दीदेव्याः पत्रिकायाः परीक्षण- मानसम् । नान्यत् । कैलासदासः-तत्तु कृतमेव । तत्रैव शिशिरतौं विवाहमगलं स्पष्ट दृष्टिगोचरम् । कालीप्रसादा-न मया पत्रिकायां तद् दृश्यते । व्यवहारे वा। अत्र बहाधिपो मगधानभिक्रान्तः । तत्युत्तो विवाहमङ्गलम् । फैलासदास:-को मतो मवता विवाहस्थानस्वामी । कालीप्रसादः- भवतु कोपि नाम । कैलासदासः-मन्ये न फलज्योतिष जानाति भयानिति ।

·कालिन्दी।
कालीप्रसादः- कयमिमं फुतर्कमाश्रयति मवान् ।
कैलासदासः- अधुनैव गत्वाऽयोध्याधिपतये निवेदयामि । ततो मे पौरोहित्यं
निश्चितमेव ।
कालीप्रसादः :-न विवाहमङ्गलं समवति । न या पौरोहित्यं भवदीयम् ।
कैलासदास:-पश्यतु भवान् । उभयोहितं कथयामि ।
कालीप्रसादः- कुत एतत् ।
कैलासदासः- उमावपि यद्यानां सहकारित्वेन वर्तवहि तर्हि खामिनो भूतिराययोश्व
वृद्धिः ।
कालीप्रसादः-विवाहमङ्गलस संभवासमययोः कुतः सहकारित्यम् ।
कैलासदासः-असंभवो मिप्यैव ।
कालीप्रसादः-रे मिथ्याचार, संन्यासवादिन, कर्माचारनिरतस मे तव संन्यासन सह
कुतः संवादित्वम् । याहि बदरीनाथाश्रमम् । अत्र वद्गमगधानां समरप्रसने कुतः
संन्यासावसरः।
कैलासदासः-तरिक भवान् पत्रिका हित्वा खहं गृह्णाति । यज्ञोपवीतं विहाय ननु
शरासनं परिगृह्णाति ।
कालीप्रसादः-अपसरतु भवान् स्वार्थपरायणः संन्यासी । देवी मन्दाकिनी समरोद्यता ।
अतस्तत्पिताऽयोध्यापतिर्महाराजश्चण्डप्रतापोऽत्याहितं परिहर्तुमत्र संप्राप्तः । तत्कुतो
विवाहमगलं कुतश्च पौरोहित्यम् । समये खद्गग्रहणमप्यवश्यं भवेत् ।
कैलासदासः-तर्हि देवी हिमानीमुपसृत्य बदरीनाथाश्रमं प्रतिनिवर्तितुमनुज्ञा याचे ।
पुनः प्रवृत्चे विवाहमङ्गले प्रत्यागमिष्यामि । किं क्रियते । स देवाधीनमेव ।
दैवं यदीयमिह निघृणतां वृणोति
प्राप्नोति स प्रतिदिनं विपदा प्रणालीम् ।
दीर्घप्रयासमनुभूय समागतोऽहं
व्यर्थश्रमो न हृतवान् मम निर्धनत्यम् ।। १॥
(निष्कान्त-1)
का, २

·द्वितीयोऽङ्कः। कालीप्रसादः- कष्टं सर्व समापन्नम् । एको विवाह विवेको द्वयो राष्ट्रयोर्विग्रहाय प्रमवति । हिंसाऽहिंसयोर्द्वन्द्व प्रवर्तयति | आसान् रिपुवदाचरयति । मम कर्मवादिनश्च संन्यासवादिना सह कलहं कारयति । स्त्रियं समरशूरा विदधाति । वीरमयोप्यापति न्यस्तशस्त्रं संपादयति । धिगिमा जनरीतिम् । ययाऽऽस्वाद्यं सौख्यं जनपदभृतं हर्म्यसुलभ स्थिता संनद्धा सा समरपरिपाटीमनुगता । प्रजात्राणं कार्य रिपुविदलनैर्येन स नृपः स्वकर्तव्ये मूढो विचलितमना भ्राम्यति पुनः ॥ २ ॥ (निष्कान्त.) [तत. प्रविशति निजशिबिरे वीरवेषेण संचरन् दुर्गेश्वरो यहिःपाटलिपुत्रम् ।। दुर्गेश्वर:-देवी मन्दाकिनी सत्यमेव समरमवतीर्णा । अतो विपदि निपतितोऽहम् । यदि सैन्यं गृहीत्वा वगान् निवर्ते तर्हि ललनया पराभूत इति कलकः । यदि रणप्रसङ्गं करोमि तल्ललनया साध युध्यतेऽयं वङ्गेश्वर इत्यपि जनप्रवादः । न जाने का गतिः समुचितति । सुधांशुनृपतेर्वचो न च मया यतो विस्मृतं न हातुमय संगरं खलु विना जयादुत्सहे । कथं च बत संमुखी परिविलोक्य मन्दाकिनी शरान्मम धनुः क्षिपेदहह कोमलाशयास्तनौ ॥ ३ ॥ [इतस्ततो विषण्णमनसा संचरति । द्वारपाल प्रविशति । ] द्वारपाला-देव, अयोध्यापतिद्वारि समुपस्थितः । 'निःशस्त्रोऽहं दर्शनं याचे' इति प्रवीति । अतः परं देवः प्रमाणम् । दुर्गेश्वरः-सत्वरमेनं प्रवेशय । [द्वारपालो निष्क्रान्तः । ततः प्रविशति राजा चण्डप्रताप ।] राजा-बगराज, यन्दे। दुर्गभ्यर:- राजन्, न मरतो बन्दनापेक्षा । आशिर्ष प्रार्थये । (साञ्जलिः प्रणमति।)

·कालिन्दी। राजा-कामाशिष भवते दातुं समर्थोऽहमधुना । दुर्गेश्वर:-केवलं 'विजयख' इति । राजा-यदा मरकन्या मन्दाकिनी भवत्संमुखं समरे प्रत्यासना तदा विजयखेत्याशिप कयं भवति वितराणि । मन्दाकिनी वीक्ष्य तथा भवन्तं जयाशया शस्त्रसुसजसैन्यम् । काहामि नास्मिन्मजयं जयं या यङ्गावनेर्नाथ शरैरथाहम् ।। ४ ।। तथापि मवदायुरपि विजयि भवितुमर्हति । अतः कथयामि यत्स 'चिरं विजयस्व' इति । दुर्गेश्वर:-किमुद्दिश्य मयदागमनम् । उपविशत्वयोध्यापतिः । यद्रोचते तद्गदितव्यम् मवरसेवया कृतार्थो मवत्वयं जनः । राजा-वङ्गराज, जानासि मेऽवस्थाम् । अवमाननिरासापेक्षया भवता मगधा अमि फ्रान्ताः। मगधराजोऽहिंसावत इति विदितमासीदू मवतः । तथापि मन्त्रेण निजेप्सितं साधयितुं न यतितं भवता । दुर्गेश्वरः-अवमानानन्तरं कुतो मन्त्रः। अवमानेन रुधिरं यस्य नोच्छलति स्वयम् । योऽथ मन्त्रयते मन्नं न स जीवन नरो नृप ॥ ५॥ राजा-तया च मगधमयं दृष्ट्वा मगधाधिदेवता मत्पुत्री मन्दाकिनी प्रजाः समाश्वास, अहिंसां कुलवतं समुत्सार्य, वीरोचितवषं परिघाय च, सेनाप्रमुखत्वेन समराङ्गण- मवतीर्णा । दुर्गेश्वर:-विदितमेवैतत् । राजा-प्रजानां प्रियं कर्तुमक्षमो निजजायां युद्धान्निवारयितुमशक्लवन् मगधराजः सुधांशुर्निजराज्यत्यागं कृतवान् । सर्वस्वत्यागेनासावहिंसावतरक्षगे दक्षोऽभवत् । दुर्गेश्वर:-आश्चर्यम्।

·- द्वितीयोऽङ्कः। अहो राज्यत्यागं मगधपतिरेवं विहितवान् अहिंसापूर्वथै परिहृतमनेनेह सकलम् । राजा-नैतावदेव । निजमार्याप्रेम्णा कलत्रसंबन्धिकर्तव्यचिन्तया हिंसापरिहारलालसः स किं कृतवानिति ज्ञातं किंचन भवता । दुर्गेश्वरः-न हि न हि । स्वमार्याप्रेम्णाऽसौ नरपतिविशेषश्चरितवान् यदन्यत्तच्छ्रोतुं हृदयमिदमोत्सुक्यनिचितम् ॥ ६ ॥ किं स महात्मा समाचरितवान् । राजा-स मन्दाकिनीमुपसृत्याभिहितवान् । 'देवि, मत्कृत्येन कुपितो बङ्गेश्वरो मगधान- मिधावति । भवती चाहिंसावतान्मगधसंरक्षणं श्रेयो मन्यते । काचन हिंसाऽपरि- हार्येत्यङ्गीकरोति । दुर्गेश्वरः- ततस्ततः । राजा- अतो राज्यत्यागेन प्राकृतप्रजास्वेक इवाहं मगधराज्ञी प्रार्थये । राष्ट्रस्यार्थे प्राम कुलं यापि त्यक्तुं शास्त्राज्ञा । तन्मे वधमादिश्य बङ्गेश्वरशान्ति मगधरक्षणं बहलहिंसान्तरपरिहारं च साधयेति । दुर्गेश्वर:- अहो, अगुतमहानुभावत्वं राजः । ततस्ततः । राजा-तदवलोकयितुमसहमानः, सुधांशु मन्दाकिनी च कृतनिश्चयात्परावर्तयितुमक्षमश्चाई भवत्सकाशमेकाकी संप्राप्तः । दुर्गेश्यर:-- वदतु शीघ्रं भवान् किमहं करवाणीति । नेदं सां यद् विना सन्निमित्तं नाशं यायाजीवनं चारुशीलम् । मागं राजन् कंचिदप्यादिशेमें रत्नं यत्नैर्दुर्लभं नित्यरक्ष्यम् ॥ ७ ॥ राजा - अलं पैलव्येन । अनेनैव हेतुनाहमत्रोपेतः । भवान न संबन्धित्वेनाभिमत इति यदता मगधराजेन भवानवमत इति सत्यं विदितमेव मे । तथापि मम कन्या २० ·कालिन्दी। मन्दाकिनी मा दुःसमाग्भवत्विति मे मनीषितम् । न चाहं मगधराज तस्याहिंसा- व्रताद्विचालयितुमुत्सहे । नापि च मगधनाशं प्रजाघातं या वान्छामि । दुर्गेश्वर:-अतः किं क्रियते राजन् । राजा-अतो भवचरणाम्याशमर्थित्वेनोपयामि । दुर्गेश्वर:-किं कृत्या भवदमीप्सिते सहायो भवेयम् । राजा-देवी हिमानी शिबिरे स्थापयित्वाऽहमागतः । न सा जानाति ममानागमनं, तत्र प्रयोजनं वा। दुर्गेश्वरः-किमेतद्रहस्यम् । राजा-भवान् स्वावमाननिष्कृतिमीहते । मगधराजपराजयादपि न सा लभ्येत । यतो यावत् से संबन्धित्वेन भवन्तं न स्वीकरोति तावज्जयपराजयाभ्यां हिंसाऽहिंस- योरघरोचरत्वं न सिध्येत् । दुर्गेश्वरः- सत्यमाह भयान् । राजा - अत एवेयमभ्यर्थना। दुर्गेश्वर:- का नाम । राजा-अहं भवन्तं जामातृसंबन्धेनानुरूपं मन्ये । नात्र सन्देहः कार्यः । दुर्गेश्वरः-अनुगृहीतोऽस्मि । राजा-- नापि च भवान् मन्दाकिन्या साध युद्धं कृत्या जयेन वापजयेन वा संमानं लभेत । दुर्गेश्वर:- एपैव ममापत्तिः । राजा-अतोऽहं कालिन्दी भवते समर्पयामि । अथ च भवदवमाननिष्कृत्यै मेऽयोध्या- राज्यमपि भवत्पादयोरय॑त्वेनार्पयितुं सज्जोऽस्मि । दुर्गेश्वरः-न :- न हि न हि । न ह्येवं संभवेत् । राजा-भवता च मगधयात्रा समापयितव्या। दुर्गेश्वरः --का अङ्गच्या पणत्याचाश्य पल्पर ।। राजा- युद्धपरिहारेण सर्वेऽपि सुखिनः सन्तु । दुर्गेश्वरः- कथं च मगधेश्वरो मन्येत । द्वारपाल:--(प्रविश्य ) देव, मगधेश्वरः स्वयमेव द्वारि समुपस्थितः सेनापतिना निगृहीतो भवद्दर्शनं याचत । २१ ·द्वितीयोऽङ्कः। दुर्गेश्वरः- कथं मगधेश्वरः । राजा--सुधांशुरनागतः ? द्वारपाल:-एवमेव देव । दुर्गेश्वरः-प्रवेशयेनं सबहुमानं बन्धहीनम् | द्वारपालः- यथाज्ञापयति देवः । (निष्कान्तः।) सुधांशुः-(प्रविश्य ) अत्रागतोऽहं भवत्सेनापतिना निगृहीतः । भवदर्शनार्थमेवागतोऽहं वगराज । (राजानं प्रति ) राजन् अभिवादये । दुर्गेश्वर:-अपि कुशलं भवतो मगधराज । सुधांशुः- परचक्राभिक्रान्तो राजा कथं कुशली भवेत् । तथा च नाहं राजा । राजपदं परित्यक्तं मया वगनाथ । दुर्गेश्वरः- कथमिव । सुधांशुः-आसीन्मे विश्वासो यन्मयि शासति मगधानहिंसाव्रतेन, न कोऽपि नृपतिर्मग. धानभियास्यति । यतो न मगधाः परामिघातलालसाः । न तु मया सम्यग्ज्ञातं यन्ममैवाचरणेन मगधाः संकटग्रस्ताः स्युः । राजा-कथं भवदाचरणेन । सुधांशुः- मयोक्तं हिंसां स्वीकुर्वन् राजा दुर्गेश्वरो न संबन्धित्वेनानुरूपोऽभिमतो पेति । तत एवेदं मगधानां रिपुमयं समुत्पन्नम् । राजा-अस्तीदं सत्यमेव । सुधांशुः- तथापि प्रजापालकेन गज्ञा खमतं दुरभिमानेन नानुष्ठेयं नोचार्य या । एतत्तु मयाधुनैनोपलक्षितम् । मम वचनान्मगधदुरितं संजातं वीक्ष्य, बगराज, मया मगधराजपदं त्यक्तम् । अहिंसावतं च पालयितुं निश्चितम् । दुर्गभ्यर:- नैविधा राजानो दृश्यन्ते । विरलाः पुरुपा भयारशा जनताथै निजगोरयत्यजः । प्रतपालनदक्षतां फलो न हि फश्चिद् घृणुते प्रशासकः ॥ ८ ॥ न पुनयितेयागमनहेतु। ૨૨ ·कालिन्दी। सुधांशुः- शृणोतु भवान् । अहिंसाग्रतेन भवन्तं पाटलिपुत्रप्रयेशने निमन्प्रयितुं मे मनीपाऽऽसीत् । न तु तन्मम मन्त्रिमण्डलेन मगधराश्या वाऽतम् । तैः सर्व- मंगधानां संरक्षण बलादारन्धम् । दुर्गभ्यर:- दृष्टमेतत् । सुधांशुः-सर्वप्रजासु मे नेहः । न च तामिरपराद्धम् । अपराधी त्यहमतो भवत्पुरतः समुपस्थितः । विज्ञापये च । न भवतो मगधाः क्रोधकारणम् । अतो न मगप्रजाः पीडयितव्या मवलं च वगान् प्रति नेयम् । यच्छासनं मम कृते मवानाज्ञापयति तन्मया शिरसा धारणीयम् । नाहं भीतो दण्डनादू भूप कस्मात् सर्वो ग्राह्यः कर्मणां मे विपाकः । लाध्यं नैवं निष्पमादस्थितीनां पीडां कतुं मागधीनां प्रजानाम् ॥ ९ ॥ दुर्गेश्वरः-श्रूयते देवी मन्दाकिनी मगधबलं समरे नयतीति । सुधांशुः- यदा भवतः सेना वगान् प्रतिगच्छति तदा न समरावसर एवावशिष्येत् । दुर्गेश्वरः- यद्यपि भवानस्माभिर्बन्धनागारे क्षिप्तस्तथापि न खल मगघसेना युद्ध न करिष्यति । सुधांशुः- नाहमधुना मगघराजः । देवी मन्दाकिनी न मे शासनं मन्यते । न वाऽहिंसा- व्रते स्थिरा सा । तथापि मगधाभिरक्षणमेव तस्या मनोगतम् । यदि परचक्रमयं निरस्तं तन्मन्ये न युद्धं प्रसज्यतेति । दुर्गेश्वरः- यदि न भवान् मगघराजस्तरकथं भवद्वचने विश्वसितव्यं मगधा न युध्येरनिति । सुधांशुः-- वगाज, मगधान् युद्धात्परावर्तयितुं शक्नुयामिति में विश्वासः । यच्छासनं मम कृते भवता संकल्पितं तद् यदि युद्धविरामानन्तरं भवान् विदध्यात् तर्हि मगघसनासंमुखं मम देहं स्थापयामि । मन्ये न मगधशरा मम वपुषि प्रवर्तेर- निति । न वा देवी मन्दाकिनी- द्वारपाल:-(प्रविश्य)-मगधराज्ञी समुपस्थिता प्रतीहारमूमौ । दुर्गेश्वरः-शीघ्र प्रविशतु ।

·द्वितीयोऽङ्कः। द्वारपाल:- ययाज्ञापयति देवः । (निष्कान्तः । मन्दाकिनी प्रविशति ।) दुर्गेश्वरः-स्वागतं मगधरायै । मन्दाकिनी-नाथ, भवान् किमत्र कुरुते । सुधांशुः- मगघसंरक्षणमहिंसानुष्ठानं च । दुर्गेश्वर:-किमागमनप्रयोजनं देवि शत्रुशिबिरे । मन्दाकिनी-बङ्गाधिपो न मे शत्रुः । तात, कथं भवानत्र तिछति । राजा-- मया प्रथमो जामाता रक्षणीयो द्वितीयश्चार्जनीयः । द्वयो राष्ट्रयोः कलह उपशम- नीयः। कन्या साहसात्परावर्तनीया । अन्यसाच विवाहः संपादयितव्यः । हिंसाऽहिंसाविवादश्व शान्ति नेयः । इतीयं मे कर्तव्यपरंपरा । मन्दाकिनी-तदेव च सर्वमेकपदे विधातुं ममोपक्रमः । तथा च मया मगधानों राजा पुनरर्जनीयः । राजा-साधु । वत्से, साधु । मन्दाकिनी-वजराज, भवदमीप्सितमत्र 'सुधांशुना वचनमुक्तमतोऽस्य विनिष्कृतिः । मगधराज्यमनाग इति कचिन् न समराय भवेद् भवतः स्पृहा ॥ १० ॥ अतो मगधराजराज्यत्यागानन्तरमपि, अस्ति युद्धे भवदासक्तिः ? दुर्गेश्वर:- न कदापि युद्धऽभूदासक्तिर्वङ्गराजस्य । देवि, यैः खव्रतत्वेनाहिंसाऽऽहता तैरेव मन्यतेऽन्ये सर्वे हिंसावादिन इति । नैतत्सत्यम् । स्वाभिमानसंरक्षणं न हिंसात्वेन गण्यते मया। प्रतिनिधिर्ननु वङ्गनिवासिना- मयमतो मगधैः किमु सह्यते । न हि मया समरस्त्वभिनन्दितो न च तथा स कदापि तिरस्कृतः ॥ ११ ॥ अतोन मेऽकारणसमराय स्पृहा । १ ·क्रालिन्दी। मन्दाकिनी- तर्हि सन्धिप्रस्थापनं सुकरं मन्ये । कथं नु मन्येत मवान् स्वाभिमान सुरक्षितं कथं च सन्धिः साधितः स्यात् । दुर्गेश्वर:- ननु सर्वसमर्था भवती मगधप्रतिनिधित्वे । मन्दाकिनी-अथ किम् । मगधराजेन खेच्छया राजपदं दूरीकृतम् । मगघहितं तथैव साधयामीत्यस मायः । अहमेव मगधशासिक्दानीम् । राशीपदादेव मगधसकटं निवारयामीति मे निश्वयः। दुर्गवर:- तल्कि मन्यते भवती। मन्दाकिनी-बङ्गराज, सेना प्रयातु भवतो निजवदेश युद्धं च यातु विलयं जनहानिहेतु । दुर्गेश्वरः- कथमेतत् संभवति । मन्दाकिनी- नोचेद् रणाय मगधा अभियान्तु वने- यद् भावि तद् भवतु भो नियतीच्छयैव ॥ १२ ॥ यद्रोचते तद वृणोतु मवान् । दुर्गेश्वर:- मगधराजः मुधांशुरप्यत्रोपस्थितः । स किमपि मच्छासनं स्वीकतु बद्धपरिकरः । तथैव भवपिताज्योप्यापतिः सर्वस कटात् तारयितुं कृतनिश्चयोऽत्र वर्तते । किमन्यद् वान्छितं सान्मे । मन्दाकिनी-तल्कि कर्तु समीहते भवान् । दुर्गेश्वर:-प्रतियातु मवती पाटलिपुत्रम् | युद्धविरामं चोद्घोषयतु । मम सेना बगान् प्रतियारसति । मन्दाकिनी-कथं तु भवदयमाननिष्कृतिः । दुर्गेश्वर:-- मगधराजः सुधांशुरयोध्यापतिश्च राजा चण्डप्रतापो मया सह वगान् गमिष्यतः। तत्र यच्छासनं समीचीनं मन्यामहे तद्वितरिष्यामः । मन्दाकिनी-ज्ञातमेर मवता यन्मगधराजः स्वनिधनेऽपि सिद्धः । न पुनमगधप्रजास्तं दूरीकर्तुमनुमन्येरन् । मगधसिंहासन तस्य कृतेऽद्यापि शून्यं तिष्ठति । यदि ·द्वितीयोऽङ्कः। भवानगुलिमात्रमपि मगधराजं व्यपनयेत्तन्मगधसेना बुमुक्षितव्याघ्रीवद् बङ्गबलं व्यापादयिष्यति । भवान् मगधभूमौ वसतीदानीम् | न बगभूमौ । न मगधेभ्यो निर्गन्तुं भवद्बलमल स्यात् । अत:- प्रतिचलतु वः सेना बङ्गान् विना मगधेश्वर जनपदपथे लप्स्यन्तेऽस्तिया मगधावनेः । यदि तु भवता साधं राजा बलास्किल नीयते निखिलपृतना बगानां सा क्षणान्न भविष्यति ॥ १३ ॥ दुर्गेश्वर:- तर्हि युद्धमवश्यं भावि । मन्दाकिनी--तथा च यदि मे पिता मवद्वन्धस्थ इतः प्रयाति तदयं मे खड्गस्तावन्न शान्तिमियाद् यावन्न स मोचितः। दुर्गेश्वरः- तत्कथं मयती मन्यते युद्धविरामसंभवम् । मन्दाकिनी-यदि भवान् मगधराज मुश्चेत् तथा चायोध्यापति न बन्धे क्षिपेद् यदि च भवत्सेना वहान् प्रतिनिवर्तेत तर्हि- दुर्गेश्वर:- (सोत्कण्ठं) किं तर्हि- मन्दाकिनी-तर्हि मगधराज्ञी सुधांशुपत्नीयमयोध्यापतिदुहिता भवद्वन्धे स्थातुमनु मन्यते । मम पितुः कृते, मम पत्यु. कृते, मम राष्ट्रस्य कृते च मम जीवित भवदहस्ते न्यासीक्रियेत । यदा च कालिन्दी भवत्पनी भवेद् भवाश्च मगधराज- संबन्धी स्यात्तदैव मगधान प्रतियास्यामि भर्तारं पितरं च द्रक्ष्यामि । सुधांशुः-(उत्थाय ) नैतत्संभवति । राजा--न थुतपूर्वमेतत् । न च संभवनीयमपि । दुर्गेश्वर:- तस्किं कुर्यान्मगधराजः । मयं रोचते निवेदनमिदं दव्याः। तद् प्रवीतु मगधराज, एवं कृते कि समवेत् । सुधांशुः-फुलपतिष्ठारक्षणार्थममिसमक्षपरिणीतायाः सामिन्या दुरितनिवारणार्थमेकमेव संमवेत् । वद्यज, नैतदनुष्ठेयम् । अहं यशान् नेयः । राजा-अहमत्र तिष्ठामि । बङ्गराजशासन परिपालयितुं समुत्कण्ठितोऽहम् । माऽन्य- चिन्तयतु भवान् वगराज । २६

·कालिन्दी।
दुर्गेश्वर-यदि मच्छासनमनुमतमनुष्ठेयं च भवतां तदा देवीयं मया साधै बन्दित्वेन
वान् गच्छतु । मगधराजश्व पुनर्मगधसिंहासनमलंकरोतु । भविष्यति
पुनर्मेलनमेतयोः कालिन्दीविवाहमङ्गलसमये ।
सुधांशुः-- बगराज, भवानिजायमाननिष्कृति मार्गयति । सोऽवमानो मया कृतः ।
यम्छासनं भवानत आशापयति तदङ्गीकतु बद्धपरिकरोऽहमत्र । किमन्यदन्विष्यते।
राजा-अहमपि सर्वसंशयविच्छेदनाय भवच्छासने स्थितः । तत्सर्वथा मा मन्दाकिनी
मन्धे निक्षिपतु भवान् ।
दुर्गेश्वर:-मगघराजो भवांस्तथा देव्यपि मच्छासने स्यातु स्पृहयन्ति । अतो यामाजामह
वितरामि तामनुठातुं सुलममेव ।
राजा-आज्ञापयतु भवान् ।
दुर्गेश्वर: - यन्मया भाषितपूर्वं तदेव पुनरुच्चारयामि । मगधराजो मगधसिंहासनमलं.
करोतु निजाहिंमावतं च पालयतु । अयोध्यापतिश्च स्वराज्यं प्रतिनिवृत्य कालिन्दी-
विवाहमङ्गलार्थ प्रयतताम् । देवी मन्दाकिनी मया साध बन्धस्था वगान्
यास्यति । भगिनीविवाहमङ्गलसमये च प्रतिनिवर्तिप्यते ।
मन्दाकिनी-गृहीतं वचः । नाथ, मगधराजधानी प्रविश्य सिंहासनमलंकरोतु राजदण्ड
च धारयतु भवान् । तात, अभिवादये । कालिन्दीविवाहसज्जतां विदधातु
भवान् । नाथ आमन्त्रये । सुखिन्यहमधुना ।
क्षणोऽयं मद्भाग्यादुदित इह यन्नाथचरणे
पुनः
स्थाप्येते ते मगधपतिसिंहासनतले ।
तथाऽयोध्यानाथः परिभवपदान्मोचनमितो
न या युद्ध कार्य परिणयसुखं मे स्वसुरपि ॥ १४ ॥
सुधांशुः- पूर्वमेव गदितं मया नैतत्संभवेदिति ।
कुतो राजा जायां रिपुबलहृतां क्षत्रकुलजः
सहेत प्रज्ञावानपरिहततेजाः परिभवम् ।
अहिंसा हिंसा वा नृपतिचरितं दूषणयुतं
न शका राज्ञि स्याद् मुवनदुरितं शंसितुमिह ॥ १५ ॥

·द्वितीयोऽङ्कः। दुर्गेश्वर:-श्रुतमस्माभिरेतत् । न पुनर्ज्ञायते किं करिष्यति मगधराजः । सुधांशुः-किं करिष्यामि । शृणोतु भवान्- शखं वृणोमि, मम राजकुलप्रतिष्ठां रक्षामि तूर्णमपहाय कुलप्रतिज्ञाम् । जानामि शाश्वतमहत्तरतां कुलस्य स्यात् खण्डितव्रतचितिः पुनरेव लोके ॥ १६ ॥ दुर्गेश्वरः-न तर्हि व्रतं पालयेन्मगधाधिपोऽहिंसापरम् । अस्माकमप्येतदभिप्रेतम् । नेतः किंचित्कार्यमन्यत् । देवी मन्दाकिन्यपि मा मया सार्धमागच्छतु । अयोध्याधिप, खैरं विहाँ प्रभुभवान् । राजा-तद्वयं धन्याः। किमर्थं तर्हि वगगमनं भवतोऽधुना । अयोध्यां गत्या विवाह संपाद्यैव वगाः प्राप्तव्याः। दुर्गेश्वर:-राजन् प्रथममेव मया संकल्पितं यावन्न मगधेश्वरो विवाहमनुमन्यते न तावद्विवाहमगीकुर्याम् । हिमानी-(प्रविश्य ) हता वयं नाथ । प्रनष्टा कालिन्दी । सर्वे-कथमिव । हिमानी-तस्सा अत्र आनयनाथै प्रेषिता भवता दूताः सैनिकाश्च । मार्गे तु श्रुतं तया तस्याः कृते मगधराजस राज्यत्यागो मन्दाकिन्याश्च समरप्लवनमिति । मा मत्कृतेऽयं व्यतिकरो भवेदिति प्रयागतीर्थे तया गङ्गाप्रवाहे देहः क्षिप्तः । सर्वे-हा धिक् । हा धिक् । दुर्गेश्वर:-किमिदं दारुणं समापतितम् । हतदुर्दैव वश्चिता वयं भवता । राजा-कालिन्दी मन्दाकिनीप्रवाहे निमग्ना । हा कालिन्दि । मन्दाकिनी-सर्वपरिश्रमा व्यर्थत्वं गताः । हिमानी- हा पुत्रि । (मूर्छति ।) (अन्ये ता परिचरन्ति ।) ॥ इति द्वितीयोऽङ्कः॥ : २८ ·३ [वराजधान्यां निजप्रासादे विमनायमानो दुर्गेश्वर इतस्ततः संचरति । ] - दुर्गेश्वरः-(आत्मगतम् ) कालिन्दि, त्वत्कृते सर्वोऽयं समुद्यमः समारब्ध आसीत् । कथं स व्यर्थीभूतः । कुन ते जीवनम् । कुतो वा पुनदर्शनम् । देवेन दुर्विलसितेन हि विप्रलब्धाः सत्यं वयं; न सरला हतदैवनीतिः । कस्मान्मया तु भवती परिवीक्षिताऽपि श्रेयोऽभविष्यदथ मे जलमजनेन ॥ १ ॥ अथवा, साफल्यं नयने गते नु भवतीं कामं निपीय प्रिये न स्पर्शस्तु विमोहवानधिगतो मबाहुपाशेन ते । निःश्वासो न तवाधरे निपतितो मे सौख्यमन्दानिलो न स्कन्धोऽपि तथा कृतः पुलकितो मूर्थोपधानादसौ ॥२॥ ममप्रेममूर्तीनां कुतः शान्तिः । प्रिये, त्वयापि कथमेवं विहितम् । २९ ·तृतीयोऽङ्कः। कथमेकपदे जलाशये मृदुदेहो निहितस्त्वया प्रिये। अपि गाजलं हि निघृणं निदधे रोधसि तं न यत्पुनः ॥३॥ न मे राज्यस्य स्पृहा । न जीवितस्य वापि । किमय युद्धस्स दारुणः परिपाकः । (ततः प्रविशति पुष्पहस्तः कैलासदासः । दुर्गेश्वरं प्रणम्य तस्मै पुष्पं समर्पयति । ) यथेदं सुकुमारं कुसुमं तथैव नरजीवनम् । क्षणमात्रमाशासुरगान प्रदर्य म्लायति । कैलासदासः-महाराज, सत्यमाह भवान् । न रूपं कुसुमानां वा नराणां वा चिरं भवेत् । ज्ञानसंन्यासपादाभ्यां नित्यात्मानं व्रजेन्नरः ॥ ४ ॥ दुर्गेश्वर:- कथं त्वत्रागतो भवान् । कैलासदासः-प्रेषितोऽहं देव्या हिमान्या मवद्विमर्शाय । दुर्गेश्वरः-को विमर्शो नः । हिमानीदेच्या निजकन्याविलोपः सखते धीरभावेन । कैलासदासः-दुःखविलयनेऽस्त्यभ्युगयो महाराज । दुर्गेश्वरः- को नाम । कैलासदासः-सर्व दुःखं संसारिजनस्य भवति । नैव दुःखं संन्यासिनः । दुर्गेश्वर:- अप्यस्ति सुखं संन्यासिनः । कैलासदासः- - यत्र यत्र दुःखाभावस्तत्र तत्र सौख्यमेव । न दुःखं न सौख्यं न भीतिन शङ्का न हर्पश्च भव्यो न वासा अमर्पः । स्थिरं शाश्वतं केवलं ब्रह्म शान्तं चिरं देव संन्यासिनो नित्यमुक्तम् ॥ ५॥ दुर्गेश्वर:- अहमपि मन्ये न संन्यासिनो दुःखं नापि च सुखम् । को लामोऽसिञ्जीवने । अतो यस्य सुखमिष्टं तेन दुःखं सोढव्यमेव । कैलासदास.-संन्यासाद् मगवता गीता माझी स्थितिः प्राप्यते ।

·कालिन्दी।
दुर्गेश्वरः-कथं पुनर्नरपतिना संन्यासिना भवितव्यम् । को राज्यशासनं कुर्यात् ।
(कालीप्रसादः प्रविशति । दुर्गेश्वरं प्रणम्य तस्मै पक्काम्रफलं प्रयच्छति ।)
कालीप्रसादः-प्रेषितोऽहं भवत्सकाशमयोध्यापतिना कुशलं प्रष्टुम् । आम्रफलं च तेनो-
पायनीकृतं भवदर्थे । उक्तमपि यथेदं स्वादुरसेन परिणम्य संतोषदायि भवति
तथैव दुःखाम्लतां विमुच्य भवता राज्यकार्य जनसंतोषाय विधेयमिति ।
दुर्गेश्वर:-आचार्यः कैलासदासो मां संन्यासिषे द्रष्टु मुत्कण्ठितः । तत्रैव दुःखसमाप्ति-
रिति तेनोपदिष्टम् ।
कालीप्रसाद:- कथं राज्ञः संन्यासः । प्रजापालनं तस्यापरिहार्यमेव । यदि केवलं दुःख-
नाशोऽभिप्रेतस्तर्हि श्रुतिप्रणीतो विधिमार्गः समाचरणीयः ।
दुर्गेश्वर:- कथमिव ।
कालीभत्तादः-प्रभूतं यज्ञयागादि कर्मजातं श्रुतिविहितं कारणवशात् । इष्टापूर्तादि
विधेयं महाराजेन ।
इच्छापूर्तर्देव यज्ञस्य वेदिः
स्थानं गीतं साङ्गदैश्चिराय ।
अग्नौ सर्व यते तत्र दुःखं
सौख्यं तस्माजायते यज्ञभाजः ॥ ६ ॥
फैलासदासः- मा मैवं विपथ नयतु भवान् वङ्गराजम् ।
नै कामः शाम्यते कामभोगे-
राज्यासारैर्वर्धते वह्निरेभिः ।
कामान्हित्वा ब्रह्म विन्देत योगी
जन्मव्याधि कामकामी लभेत ॥ ७॥
कालीमसादः-रे कैलासदास, कयं संन्यासं राज्ञः प्रशंससि । केन कार्य प्रजापालनम् ।
देवर्षिपितॄणामानुण्यं च फुतः संन्यासेन ।
कैलासदासः-संन्यासिन आनृण्यमेव ।
अनृणी ननु संन्यस्तो देयादेयैर्न वाध्यते ।
यो न वाञ्छति न द्वेष्टि नैव वस्य भवेदणम् ॥ ८॥

·तृतीयोऽस कालीप्रसादः-रे संन्यासप्रिय, यदि तव पिता बालसंन्यास्थासीत् तर्हि कुतस्ते जन्म कुतो वा संन्यासप्रवचनम् । एतावानेव संन्यासिनः प्रभावः । यदि संन्यास एव सत्य तर्हि व्यर्थ तव जननम् । दुर्गेश्वर:- मैवं विवादः । कर्माणि संन्यासं च यथाक्रमं यथाकालं चरित्वा मुच्यते नरः। कैलासदासः-कर्माणि चरित्या वध्यत एव सः । न कर्मिणां मुक्तिः। (राजा चण्डप्रतापो देवी हिमानी च प्रविशतः।) राजा- स्वस्ति वनराजाय । दुर्गेश्वर:-राजन्, अभिवादये । देवि, अभिवादये । अलंक्रियतामासने । हिमानी-आचार्य कैलासदास, प्रेषितो भवान्मया बङ्गराजविमर्शाय । न च प्रतिनिवृत्य निवेदितं किंचिद् भवता । राजा-मया च प्रेषितः कालीप्रसादः । ननु बङ्गराजमनोविनोदनं कुरुतः । दुर्गेश्वर :-- कैलासदासाभिप्रायो मे संन्यासग्रहण समुचितमिति । हिमानी-कथं भवतः संन्यासग्रहणम् । दुर्गेश्वर:- कालीप्रसादो मया यज्ञं कारयेत् । राजा-- कालीप्रसाद, कैलासदास, उभावपि मूढौ । कस किं वक्तव्यमित्यपि न जानीतो भवन्तौ । तारतम्यज्ञानं विना न पाण्डित्यप्रयोगः शोमनः । उक्तमासीन्मया वगराजजन्मपत्रिकामधीत्य किंचित्कथयतामिति । किं संभूतमत्र । हिमानी - कालिन्दीजन्मपत्रिकामपि परीक्षितवन्तौ। को लाभः । नेता शास्त्रनिपुणौ । कालीप्रसादः :- मया तु कथितमेव नैप विवाहः संपेद्यत । कैलासदासः- मया लब्धा पत्रिकवालीका । गृहस्वामी सुधस्तत्र कुम्भे पतितः । दुर्गेश्वर:- किमुक्तमासीद् भवता कालिन्दीग्रहपरीक्षणात् । राजा-स कथितवान् विवाहः शिशिरायसिन् भव्य इति । दुर्गेश्वर:- शिशिरतुस्तु प्रारम्ध एव । राजा-प्रारब्धगतिश्चिन्तनीया । गच्छता भवन्तौ निजकार्याय । ( आचार्यों निष्क्रान्ती।) हिमानी-अपि कुशली बगराजः । ३२ ·कालिन्दी। . दुर्गेश्वर - यथाशक्ति कुशलस्थ एव । राजा-विचिन्मनोविनोदन पर्यनुष्ठेयम् । मृगयाविहारो मन समादध्यात् । दुर्गेश्वर - न हि न हि राजन् । नात पर हिंसाप्रकारक मनोविनोदन मे चेत । राजा-कथमिव । दुर्गेश्यर - केरल ममाघमाननिष्कृतिपर आचारो राष्ट्रद्वययुद्धन परिणत । तथा च मगधराजस्य राज्यत्याग आपतित | अन्ते च कालिन्दीविलयनम् । न पुनर्हिसा माचरामि। शान्त मनोऽहिंसामार्ग स्थापयिष्यामि । न युद्धाश्रयो मयेदानी कर्तव्य । अल हिंसाविहारेण न युद्धाय मम स्पृहा सर्वनाओं परिणतिहिंसामाचरतो यत ॥ ९॥ राजा-दिना युद्ध राष्टरक्षण न सुलभ स्यात् । दुर्गेश्वर न युद्धमपि ननु सुकरम् । तथा च भवानयोध्यापतिस्तथा च मगधराजो मिनत्वेन वर्तमाना । कुतोऽन युद्धावसर । अन्य कश्चन नृपत्रिराजैकमत्यादेव न युद्धाय प्रार्तेत । न राजन् , मम हिंसाचरणमधुना । शमयुक्तविवादेन सर्व पृथ्वीपतिसमस्या निरस्या । (मुर्धाशु प्रविशति ।) राजा -स्वागत भवतो मगधराज। दुर्गेश्वर -थ भवत शत्रम् । ( तेन परिहित धनु बङ्गादि निजाङ्गल्या दर्शयति ।) राजा- ननु महदाचर्यमिदम् । हिमानी-ननु शूरवीरो युद्धचतुरो मगधरान । राजा तथापि शस्त्र परित्यक्तमासीदहिंसावतेन तेन । सुधाशु -शात शा तम् । न मयाहिंसाव्रत परित्यक्तम् । दुर्गेश्वर - क्यमय वेष । सुधागु - न मयाहिंसावतम्याभिप्राय सम्यग्ज्ञातपूर्व । राजा-कोग्य नाभिप्राय । सुधाशु- स देन्या मन्दाकिन्या प्रदर्शित । दिमानी-चतुरैय मम कन्या । ३३ ·तृतीयोऽङ्क । दुर्गेश्वर -- क एपोऽभिप्राय । मया त्यहिंसावत स्वीकृतमिदानीमेव । सुधांशु - साधु । साधु । तथापि न मत्कृत प्रमादमाचरतु भवान् । दुर्गेश्वर - कोऽय प्रमाद । कथ या खड्गधनुर्धारिणोऽहिंसा । सुधाशु -मया यत्पूर्वमहिंसावत स्वीकृत का तस्सा परिणति । बङ्गराजेन निजावमानो मत इति प्रथमा । मम प्रजारक्षणविमुखत्वेन साटकाले राज्यत्याग प्रजापालन- त्यागश्चेति द्वितीया परिणति । राजा-एवमेव निष्पन्नम् । सुधाशु -ततो मम पत्नी रणसमुखी जाता । निजस्थान परिहाय केवल प्रजाहिताय तया पीडा स्वीकृता। पतित्यागोऽपि सभाजी न तया परिगणित । एव यस्या रक्षण मया कर्तव्य सा मगधदेवता विपदि परिहीना मयेति तृतीया परिणति । हिमानी--बहुव्यथा सोढा मम दुहिना । सुधाशु - अतोऽपि बलवत्तरमन्यत् सजातम् । एत व्यतिकरमसहमानया कालिन्दीदेव्या गङ्गाया मज्जन स्वीकृतम् । योषाऽहिंसाव्रतस्य परिणति , यदि हिंसायामेवाहिंसा परिणमेत्, तत्कथ साहिंसा कथ वा तस्या व्रतत्वेन स्वीकार । हिंसाफलमहिंसायाः सभवेन्न कदाचन । यत्रैव भासते नैपा सत्याहिंसा मत मया ॥ १० ॥ राजा-साधूक्तम् । सुधाशु - अतो ज्ञात मया हिंसाघातिनी भव्याहिंसा न हिसापरिणामवती । अतो बलवतोभहिंसा मया स्वीकृता । न दुर्बलस्यात परम्। हिंसाविघाताय यस्क्रियते अहिंसाव्रतस्थेन, न तेन व्रतहानिरिति विदितमधुना । न हिंसेच्छया हिंसा कार्या । एतदेवाऽहिंसाव्रतम् । दुर्गेश्वर - एतदहिंसाव्रतमेव धारयामि । मृगयाऽपि वर्जिताऽत एव । सुधाशु अधुना वगराज, भवत क्षमा याचे । मन्ये भवानेव कारिन्दीसमनुगुण पतिरभविष्यत् । तत्तु ज्ञातमतिविलम्बात् । कुतोऽधुना देवी कालि दी । अत एव मा क्षन्तुमर्हति वगराज । दुर्गेश्वर:-न क्षमायाचनमेव युक्त मगधराज । ३४

·कालिन्दी।
सुधांशुः- भवत्यप्यपराद्धं मया राजन्नयोध्यापते । भवदुहितुनाशायाहमेव निमित्तकार-
णम् । यत्प्रायश्चित्तं भवानाज्ञापयति तद्विधातुं सिद्ध एप देहः ।
राजा-गतं न शोच्यम् । यद्येतावता सर्वदुरितं निरस्तं तर्हि साधु मन्तव्यम् ।
दुर्गेश्वर:- सर्वमितरत् संपद्येत । कुतः पुनः कालिन्दीजीवनम् |
(मन्दाकिनी प्रविशति । ता पुरोहितद्वयमनुसरति ।)
मन्दाकिनी-(कैलासदासं प्रति) तदपि संभवेत् ।
दुर्गेश्वर:-किं संभवेत् । पुनर्जीवनम् ?
मन्दाकिनी-अयमाचार्यः पृच्छति । नाधुना कालिन्दीदेवी । तस्या जन्मपत्रिका तु
तस्या विवाहमस्मिन् दर्शयति शिशिरतौ । कथमेतत्संभवेदिति ।
दुर्गेश्वर:- तत्कथं भवती वदति तदपि संभवेदिति ।
मन्दाकिनी-यदि जन्मपत्रिकैवं शास्त्रपूतं दर्शयति तत्र किं वयं कुर्याम । न तत्र यदि
कालिन्दीविलोपः प्रदर्शितस्तदपि किं कर्तुं शक्यम् ।
कैलासदासः-(जन्मपत्रिका प्रदर्य ) किंचिदुरितं दर्शितमत्र न तु तन्महदिति
नावेदितपूर्व मया ।
मन्दाकिनी--किं चाऽवेदितेनापि । भवतु तत् । सर्वेपामहमपराधिनी क्षमा याचितु-
मन्त्रागता।
दुर्गेश्वरः -- भवती नन्यपराधिनी'
राजा-नैवं वत्से । न त्वयापराद्धम् ।
हिमानी-म मे कन्याऽपराधिनीति वर्णयितुं कोऽपि प्रभवेत् ।
सुधांशुः-देवि, त्वयैव मन्नयनेऽञ्जनं प्रयुक्तम् । ममाहिंसावतं नाधुनाऽन्धप्रकारकम् ।
भवतीं रणे प्रेष्याहं भवत्यां सुदूरमपराधः । तत्क्षन्तव्योऽहम् ।
जनहितपरा मूर्तिदृष्ट्या यदा रणरागिणी
मनसि न च ते हिंसालेशो न वाऽऽचरणे तथा।
विदितमथ मे श्रेष्ठाऽहिंसारहस्यमतः प्रिये
चरणयुगलं याचे तस्मात्क्षमा मगधेश्वरि ॥ ११ ॥

·तृतीयोऽङ्कः। मन्दाकिनी - यदा तु वनाधिपो मा नेतुं प्रवृत्तस्तदा भवता युद्धसजतां प्रदर्य स प्रतिषिद्धः । युद्धमपि च विधान्तम् । नातो भवानपराध्यति । तदैव च मे नाथसम्यग्दर्शनं जातम् । यदा वलवृता विनिश्चितमता यशासंभृता स्थिता शिखरितायुता रुचिरमूर्तिरालोकिता । तदा हृदि कृतार्थता हि भवदीयतेजोभरे- धृता, नयनिता क्षणाद्, अबसरः क्षमार्थ कुतः ॥ १२ ॥ राजा-साध्वमिहितं वत्से। मन्दाकिनी-अम्ब, तव कन्या मम रणावेशान । तत्कथं मां न निषिध्यसि । हिमानी- यत्त्वया कृतं तन्मगधराज्ञीपदस्य समुचितमेव । न तत्र मे शेषः । मन्दाकिनी -तात, नापि भवान् मे कुपितः । राजा-कुपितोऽहं बत्से, न तु भवत्यै । यदि कश्चन क्रोधाों मे, तदहं स्वयमेव । मयाहूतस्य वगराजसायमानो मत्प्रासाद एव समजायत । तत्कथं त्वा प्रमादिनीं मन्येय । मन्दाकिनी -- बङ्गराज, भवत्संमुख रणे स्थित्या साहसमनुष्ठितं मया । तत्क्षम्यतामिय ललनाया अमर्यादा। दुर्गेश्वर राशीपदस्य प्रतिष्ठेयम् । नामर्यादा । मन्दाकिनी- ननु मन्ये कालिन्दीविकोपेन न कोऽपि मवता विषीदति मा वापराधिनी गणयति । तन्मन्ये सरमिनन्दितमेतद् घटितम् । सर्व-शान्तं पापम् । मन्दाकिनी- तत्कथं न कोऽपि तस्या विवाहं वङ्गराजनापेक्षते । हिमानी-कुतो विवाहोऽधुना। मन्दाकिनी - तल्कथमेष पण्डितो वदति कैलाभदास, शिशिरती कालिन्दीवियाह इति । कैलासदास.- न केवल राजकन्याया अपि तु बगराजस्य हि । दुर्गेश्वर.. :-गता देवी कारिन्दी। नातो मे विवाहः ।

·कालिन्दी। गता नेत्रानन्दा विगत इह मे जीवनरसो धृतो मन्दाकिन्या रहसि वहताद् गूद निलयम् । न लोकेऽस्मिन्यायात् प्रकटमथ सा दर्शनपथं न वास्यार्तस्य स्यात् बलवदगदो विस्मृतिगुणः ॥ १३ ॥ कालीप्रसादः-मा मा वगराज । भवद्विवाहो निश्चित एव । दुर्गेश्यर:- कर्थ कर्ममार्गिणः संन्यासिनश्चैकमत्यम् । राजा-तहि पौरोहित्यमुभयोरप्यभविष्यद् यदि विवाहः समपत्स्यत । सुधांशुः-हिंसाऽहिंसाविवेकोऽप्युभयोरावयोरघुना समानः । अतोऽपि बङ्गराजोऽस्स- संबन्धी भवितुमर्हति । मन्दाकिनी-यद्येवं तत्तथैव भवतु । दुर्गेश्वर:- किं कथं भवतु। मन्दाकिनी-तात, अम्ब, विवाहमङ्गलसजता विधीयताम् । अलं विषादेन । जीवति कालिन्दी। सर्व-जीवति कालिन्दी ? दुर्गेश्वरः - अलं परिहासेन । क वर्तते कालिन्दी । कथं पुनर्जीवितमापन्ना । दग्धोऽङ्कुरः पल्लयमामुयाहा जलं वहत्यूर्ध्वमिव कचिदा । ननु प्रिया जीवितधारिणी सा देवाहिता वा मम वञ्चनपा ॥ १४ ॥ मन्दाकिनी-कालिन्दी मन्दाकिनीनदीप्रवाहे पतितेति मवद्भिः श्रुता वार्ताऽलीका । सा मगधराज्ञी मन्दाकिनीपरियारे वेषान्तरेण रक्षिता । मयैवैतत्कारितम् । यदा तु युद्धं बहराजेन सह मे प्रवृत्तं तदा स परिवारो मया अलपुत्र्याः सरस्वत्या हले समर्पितः । तया च स बगान् प्रत्यानीतः । दुर्गेश्वर:-कुन वर्तते सा कालिन्दीदेवी । ३७ ·तृतीयोऽङ्कः। मन्दाकिनी-भवत्प्रासादसमीपमस्मच्छिविर एव सुस्थिता । न पुनरपराधिनी मां कोऽपि शासितुमीहते। कालीप्रसादः-कैलासदास, उभयोरपि पौरोहित्यमधुना । कैलासदासः-तथा च मम सुताविवाहोऽपि ननु । दुर्गेश्वर:-सर्वैस्तत्र गत्वा नेत्रसाफल्यमनुवर्तनीयम् । वङ्गराज्ञी भूत्वा देवी कालिन्दी वगाधिदेवताकालीपदं पूजयतु । स्वतन्त्र एवास्सा मार्गों मन्दाकिन्या भवतु । राजा-तथास्तु । (सर्वे निष्कान्ताः।) ॥ प्रार्थना ॥ यङ्गानां भाग्यलक्ष्मीः सुफलितमगधा ब्रह्मपुत्रीसहाया कालिन्दीजीवनौघा मधुरजलवहा जाह्नवीशुद्धतोया । येन क्रीडाकृतेऽसा अहिविषकलुपा निश्चितासीद्वयस्या वन्दे देवं मुकुन्दं तमवनतशिरा भारतकात्मतायै ॥ १५ ॥ ॥ इति तृतीयोऽङ्कः॥ ॥ समाप्त कालिन्दीनाटकम् ॥ १८ ·पृष्ठे ३ पद्यप्रारम्भः प्रतिनिधिर्ननु प्रतिसृष्टिविनिर्मात प्रमदाः प्रेमदाः सन्तु भवदीप्सितमत्र मगधपतिना मदभरेण मन्दाकिनी वीक्ष्य माता वित्तमपेक्षते यदा बलवृता यदा संगरोन यदिह कुरुते ययावार्य सौख्य यावयण्डप्रतापो पृष्ठे [ पद्यप्रारम्भः २४ युद्ध हानिकर ३ | वहाना भाग्यलक्ष्मी. १३ वदामि सत्य २४ विरला पुस्पाः ४ विस्मृत्य मगधेशो ९ शस्त्रं घृणोमि १९ शीतच्छायापेक्षया ६ साफल्यं नयने गते ३६ सुर्धाशुपतेर्वचः ८ सेना प्रयातु १६ सेवा कृता १८ सस्तं धनुः १० | हिंसा फलमहिंसायाः २९ २५ ४ १२

·कालिन्दीसुभाषितानि
१ शीतन्छायापेक्षया सूर्यतप्तः
पान्यो नेयाद् गेहमभिप्रदीप्तम् ।
२ मदभरेण नरेण यदुच्यते
ननु बुधैर्वचनं तदुपेक्ष्यते।
३ यदिह कुरुते श्रेयो मत्वा पिता तनयाकृते
हितक्रमिदं नान्यैः कैश्चिन्मतं तु हितार्थिभिः ।
अथ न स निराकर्तुं शक्त. खयं कृतमन्यथा
प्रतिदिनमतश्चिन्ताज्याला शनैः प्रदहत्यमुम् ।।
४ प्रमदा- प्रेमदाः सन्तु सदनोपवनादिषु ।
मा तेषां मरणान्तं तद् दारुणं रणमजनम् ॥
५ कटाक्षक्षेपपटुता जानीयादङ्गना न वा।
चापाकर्ष न परुषं समरे विस्मरिष्यति
६ देव यदीयमिह निघृणता वृणोति
प्राप्नोति स प्रतिदिन विपर्दा प्रणालीम् ।
७ अवमानेन रुधिरं यस्य नोच्छलति स्वयम् ।
योऽथ मन्त्रयते मन्नं न स जीवन् नरो नृप ।
८ नेदं सर यद्विना सन्निमित्तं
नाशं यायाजीवनं चारुशीलम् ।
९ रनं यत्नैर्दुलभं नित्यरक्ष्यम् ।

·१० विरलाः पुरुषा भवाशा जनताथै निजगौरवल्यजः । व्रतपालनदक्षतां कलौ न हि कश्चिद् वृणुते प्रशासकः । ११ फुतो राजा जायां रिपुबलहृता क्षत्रकुलजः सहेत प्रज्ञावानपरिहततेजाः परिभवम् । अहिंसा हिंसा वा नृपतिचरितं दूषणयुतं न शक्ता राज्ञि स्याद् भुवनदुरितं शंसितुमिह ॥ १२ स्यात् खण्डितव्रतचितिः पुनरेव लोके ।। १३ न रूपं कुसुमानां वा नराणा वा चिरं भवेत् । ज्ञानसंन्यामपादाभ्यां नित्यात्मानं प्रजेन्नरः ।। १४ न दुःखं न सौख्यं न मीतिर्न शङ्का न हर्षश्च भव्यो न चासा अमर्ष । स्थिरं शाश्वतं केवलं ब्रह्म शान्तं चिर देव सन्यासिनो नित्ययुक्तम् । १५ नैवं कामः शाम्यते कामभोग- राज्यासारैर्वर्धते पहिरेभिः । कामान्हित्वा ब्रह्म विन्देत योगी जन्मव्याधि कामकामी लभेत ॥ १६ अनृणी ननु संन्यासी देयादेयैन वाध्यते । यो न वाञ्छति न द्वेष्टि नैव तस्य भवेक्षणम् ॥ १७ हिंसा फलमहिंसायाः संभवेन्न कदाचन । यौवं भासते नैषा सत्याहिंसा मतं मया ॥ १८ दग्धोऽङ्करः पल्लवमामुयाद्वा जल वहत्यूयमिव चिद्वा । ४२

·कैलास कम्पः
A Radio Play
in Three Acts
on Chinese Aggression
S. B. Velankar
गीर्वाणयुधा प्रकाशनम्

·Kailasa-Kampa गौरवोद्वारहाराय गुरगर्यप्रहारिणे । गीर्वाणवाग्विहाराय हरये गुरवे नमः ।। It was, All India Radio desired that I should write a play in Sanskrit on Chinese aggression for broadcasting, since all other languages used by them were basy on this theme When I undertook to comply with this request, difficulties in my way promptly manifested themselves however, necessary to demonstrate the capacity of this ancient language of ours to treat & modern and an unusual theme The result is an allegory in verse This device got over some of the anxieties of the A IR When the play was broadcast by them from Delhi on 4-3-1963 they indeed spoke of it as the first of its kind on the AIR The first two Acts depict the type of talk that was common during the different pbases of Chinese aggression in diverse quarters Act III contains an analytical statement of our policy and ends on the note on which the commoner ends his thoughts on this subject I dare not call the finale a prognosis The entire scene us on Kalasa in Siva's abode Some modifications have been made in the script in printing But the total number of verses remains the same, the sequence of speeches has also not been changed, but those who acted the parts may suddenly find a changed expression at places Hence this caution Mostly traditional metres have been used इन्द्रवज्रा, उपजाति, उपेन्द्रवज्रा, औपच्छन्दसिक, कामदत्ता, द्रुतविलम्बित, पृथ्वी, भुजङ्गप्रयात, मन्दाक्रान्ता, मन्दारमाला, मालिनी, वसन्ततिलका, शार्दूलविक्रीडित, शालिनी, शिखरिणी, स्रग्धरा and हरिणी Verses 34, 57, 65, and 80 are in the traditionally unclassified metres and they have been named JH1T, सपात, नयन and शस्त्रसन्धि respectively Change of metre at various places has a significance which can perhaps be appreciated only in recitation Some experiments with the moods in metres have also been made These are अनुष्टुभा 45 ·Verses 3, 41, 42, 72 and 101 are songs sung in 1971, , THATA, #5147 GST and flate Ragas Verses 73 to 79 are in पादाकुलक matra metre and have been sung in दरबारी कानडा Raga In addition, ayralace in the searah has been sung in atst, Verse 1 (archaitfca) 10 Verse 4a (qafaeftan) in FET HITT, Verse 97 (YAN) in 164, Verse 98 (sitges ref) in farsiteft and Verse 99 (luft) in Azhat (Carnatic style ) All these were rendered beautifully and concisely by the artistes who participated and I am indeed grateful to them Their names have been printed separately in the book The entire music was complimented on by a majority of the Jisteners and I thank them all for these encomia on behalf of the artistes A Sanskrit Commentary and an English translation have been added to the text The commentary is far short of requirements compared to the traditional styles This was inevitable due to the shortage of printing space In some other respects however, it 18 more suggestive I have added elaborate instructions for a stage director As the entire play is in verse, an English translation has been printed for the conve nience of my patrons The translation is not, bowever, meticulously exhaustive and does not seek to explain even the double meanings at various places Readers must make that extra effort to understand the original in spite of the translation Among the listeners, Dr Chhabra of the Department of Archaeology bad a number of suggestions to make Some of them have been implemented while revising the text for the press But his main objection wag to the use of a Puranic allegory for a modern problem I think the background of a 10CANTA 19 most apt for the topic dealt with, moreover, speeches by common characters could not have had the same effect As those by lofty Gods Other considerations are more pertinent. It 15 far better to elevate a type while criticiang its wews than to commonize Persons in high places could also be better typified in their presenta tion in the way the theme has been handled In such matters there will, Devertheless, always be a scope for some difference of opinlot four fut! I thank Dr Chhabra for the interest taken by him it If this play is intended to be presented to an audience, suitable masks to indicate the divine beings should be used and the rest of the body should be covered with suitably coloured raiments to obscure the andivinely forms of performers Dr Prof VIA Karandikar and Dr Prof Mrs Shailaja Karandikat of Delhi University were kind enough to go through the 46

·first manuscript, attend a few rehearsals and make suggestions regarding
the production. I am indebted to them
Dr. G. V. Derastlialh, I A, Ph. D, of H. P. 'T. College Nasik has
gone through the Manuscript but changes have been introduced after a
perusal by him
I must thank him for his ready co-operation.
My thanks are due to the Nirnayasagar Press of Bombay for speedy
and excellent printing
Lastly,
कैलासेशप्रसादान मदयनिजननी युद्धकम्पेऽप्यभड्गा
नित्यं तत्त्वोन्नतैपा जयतु नययुता शान्तिनीतिप्रणीतिः।
चित्ते सीमा प्रतिष्ठां द्विपदभिगमनाद् याहिंसावताना-
मोजस्तेजोविराजां चरितशिथिलता नश्यतां वान्धवानाम् ॥
इति शम् ।
New Delhi,
14-11-1963
SB. Velankar
४७

·देहली-आकाशवाण्या 'कैलासकम्प:' ४-३-१९६३
निस्तमिता रानौ ९-३० कलाकसमये देहली-अ (A)तः
ध्वनिक्षेपितः । तत्र ये कलाकाराः सहचरा आसंस्ते
प्रवेशानुक्रमेणामी।
सरोजिनी प्रधान
निषेदयित्री
जनता
थोत्री
सरस्वती
मुशीला पाटणकर
शहर:
एस. आई. कृष्णमूर्ति
लता टिकेकर
अच्युत जोगळेवर
माधव पारधी
उमा
कैलासः
पाशाङ्क:
स्वर्गङ्गा
যায়ঃ
देवेन्द्रः
शची
उत्तरा यावर
मामा वाळिंबे
बाळकृष्ण करंदीवर
मुमन योरवर
निर्मात्री
दादासाहेय घेलणकर
सुधा वेलणकर

·कैलासकम्पः [निवेदयिर-प्रस्तावना। चीनसेनामिः अभिगवेषु भारतेषु कथं कैलासः कम्पितः, तत्र निवासिमिः किं कृतं, इदमन देहली-आकाशवाणी-पुरस्कृते कैलामकम्पे निदर्श्यते । सर्वे वयं ईश्वरांशा एव इति यदि अस्मिन् रूपके केचन निजप्रतिविम्ब पश्येयुः तत् स्वाभाविकमेव । न तु अन देवदर्शने कश्चित् मनुजः चित्रितः । चीनाभियानकथनं प्रथमाइलेखे तेषां परागतिरितो गदिवा द्वितीये । शान्तिप्रबन्धयतनं विवृतं तृतीये श्रीरामसूरिनम प्रियभारतानाम् ॥] १ निवेदयित्री श्रीराम दशशीर्षदानववधे लङ्काजये युनती कंसादे रिपुमण्डलस्य हनने श्रीवालकृष्णाश्रया। सत्कर्मप्रयने दुरात्ममयने देवावतारैर्वृता धन्या भारतभूरशान्तिविलये दीप्ता यशोमालया॥१॥ गौरवोदारहाराय गुम्गर्वप्रहारिणे गीर्वाणवाग्विहाराय हरये गुरवे नमः॥ का.४ ·प्रथमोऽङ्कः। स्वातन्त्र्यपञ्चदशवर्षसूतौ हितायां कैलासकम्पनकरे विहृते खलानाम् । क्रोधानले च जनिते ज्वलिते जनानां उद्भाविते प्रलयिते- श्रोत्री किमभूत् निवेदयित्री शृणुध्वम् ॥२॥ जनता जय जय गिरिजाविलास नन्दिवहन हिमनिवास ॥ गगानितजटाजूट परिसेवितकालकूट दानवारिसमरसुभट पाहि नोऽन्न चन्द्रहास ॥ ३ ॥ शङ्करः (जागरित्वा) उमे कोलाहलं कोऽयमकाले कर्तुमुचतः। को नु वा ताण्डवे देवि कैलासेऽन प्रवर्तते ॥ ४॥ उमा नृत्यं नेदं भवेसाय प्रलया प्रतिभाति मे। कासमारुरक्षोगावोणमुधाहिमाद्रिवरशिखरम् । कम्पहरा रसगुणिनी टीकागुटिका निवदेयम् ।। कम्पहरा प्रारभ्यवे। श्रीराममिति । भूपराग' प्रयोक्तव्योऽत्र । शार्दूलविक्रीरितम् । मरिनिदरने भारतभूमिदशावतारानवरम्बत इत्यभिप्रायेण धीनारमणेऽपि जनास्तामेव सदा प्राय आश्रयेयुरिति प्यभ्यते । श्रीराम्देन मालाचरणम् । कविनामाप्यत्र सूच्यते ॥ १॥ म्यासध्यति । पसन्ततिलका । प्रतिवरण पठने स्वरोचनाऽभिगपिक प्रदर्शनीया । श्रोत्रीस्वरो भीगारण्टायुतोऽनुध 1 सोपानन्त नाटक प्रारभ्यते । होदयमिदं नान्दीपस्तावादिपरम् ॥ २॥ जय जयेति । शराराग एकसाथ प्रपोतभ्यो । कोयाननिद्रावत । गानारम्मेण पार्वती संत्रस्तमुद्रा । एवं र प्रेक्षकः । जनता न जमस्तरेत् । पात्रदेवताभासनिमित्य खतामुखवगुण्ठन शरीरान्यभागस्य पिविषाणाः पिधान पाङ्गीकार्यम् ॥३॥ उमेशति । यान न समाप्त वावदन्तरेव रोकि । जान सादि समाप्यम-

·कैलासकम्प
शङ्करः (सासूर्य)
प्रभवेत्ालयस्यापि विना मां न च कश्चन ॥ ५॥
उमा
सीनासुरैः समारब्धः समरः सह भारतैः ।
ग्रह्मपुत्रतटाद् भूमि हैमनी प्रविशन्ति ते ॥६॥
कैलासः (सहसा प्रविश्य)
हिमपर्वतजामातर, कैलासः प्रणमाम्यहम् ।
नायता प्रायतां देव मोचेनश्यामि धूर्जटे ॥७॥
शङ्करः
स्वस्ति ते वत्स कैलास समाश्वसिहि किं विदम् ।
उमाम्रानुः कुतो मीतिर्हिमराजात्मजस्य ते ॥ ८॥
कैलासः
न ज्ञातो भयहेतुमें सम्यक् स प्रलयंकर ।
मामुत्पातुं समूलाग्रं प्रयतन्ते तु केचन ॥९॥
शङ्करः
इमे के हि स्वनाशाय कालभक्ष्याः समुद्यताः ।
कम्पयन्ते कथं वामी कैलासं शङ्करालयम् ॥ १० ॥
कैलासः
पाहि मां भगवन् रुद्र भवन्तं शरणागतः ।
शशाङ्कः ( सहसा प्रविष्टः)
भवन्मूर्ति महादेव न स्थितिः संभवेदितः ॥ ११ ॥
उमा
शशा सुचिरं लब्ध्वा हरमूर्तीि पदं निवदम् ।
इदानीं सहसान्यत्र भवता कुन गम्यते ॥ १२ ॥
पूर्णमेव ।। ४ ॥ ५॥ सीनेति । देवामुराणा युद्धस्य पार्श्वभूमिरुपयोजिता । सीनामुराश्वीनारातिः ।
हैमनी भूमि सुवर्णमूर्मि भारतानिति यावत् ॥६॥७॥ स्वस्तीति । कैलास उमाभ्राता हिमालयसुत
इति कल्पितः कविना ।। ८॥ न ज्ञात इति । अननुभूतकम्पः केटासः प्रलयमाशङ्कते ॥ ९॥१०॥
पाहि मामिति । स शिवाश्रितालस्ता इति प्रदश्य मारदीयानो मनोव्यथाऽनुभाव्यते ॥ ११ ॥१२॥

·प्रथमोऽङ्कः । शशाङ्कः (करुणाविष्टः) भवानि, दुर्गे, हिमराजकन्ये, पडायमातर् नटराजकान्ते । तनुः कलामात्रमिता मदीया न राजते दैत्यचमूविधूता ॥ १३ ॥ अभय ते निशानाय स्थीयतां मम मस्तके । भवता माहवा या द्रष्टव्याश्च पुनः पुनः ॥ १४ ॥ स्वर्गङ्गा सहसा (प्रविश्य) सगरतनयशुद्धौ स्वर्गतो भूमिमार्गे स्खलनभयलवोऽपि प्रादुरासीस मे यत् । कथमय तनुकम्पो जायते नूतनोऽयं न च ननु सहते मामद्य शीतांशुचूढः ॥ १५ ॥ शङ्करः चन्द्रमौलिजटाजूटाच्यावयेत्वा न कश्चन । मन्दाकिनि प्रवहतात् पयस्ते पावनं पुनः ॥ १६॥ माहूयतां मम सुतः कनीयान् गणनायकः। सर्वेश्च स्थीयतां स्वस्थैरलमय विशक्तिः ॥ १७ ॥ सरस्वती घरणयो रणयोधमहागुरो घरमते रमतेऽय सरस्वती। विजयतां जयताण्डरनतकः समुदितो मुदितो गणनायकः ॥१८॥ भवानि इति । उपेन्द्रवदा ॥ १३ ॥ १४॥ सगरेति। मालिनी। पांदापतन्या अपि मागेन स्पतानमासीत् । कुतोऽपर तनुकम्पोऽयमिति भावः । सगरतनयानां शुष्प भगीरथेन स्वर्गहा पुषिम्या मानीति का विनैव ॥ १५ ॥ १६ ॥ १७॥ चरणयोति । नरिलम्बितम् । स्विीपमूवीसच धराणा परमसतमस्थानेषु यथाक्रम प्रतिवरण पुनरम्यानुप्रासः । रणयोधमायरो परमते दादर, सरपती परणयोमरतो रमतेऽयन्वयः । परमया प्रथम निजनामान ततः शारपिनपरावन ५२ ·कैलासकम्पः । वत्स, प्रस्ताः समुद्विमा आश्रिताः सकला इमे । मानसे जीवनं क्षुन्धं कैलासोऽपि प्रवेपते ॥ १९ ॥ गणेशः उद्भावितो रणः सीनैश्चिन्ताकान्तश्च वृत्रहा । प्रसादं भवतो वाञ्छतुपैति जववानितः ॥ २० ॥ उमा शचीनाथः समायातो नूनमत्याहितं भवेत् । भारता नु पुनर्ममा दुस्तरे विपदम्बुधौ ॥ २ ॥ देवेन्द्रः (प्रविश्य) कैलासनाय वन्देऽहं निविष्टपमहापतिः । विज्ञातमेव भवतो ममागमनकारणम् ॥ २२ ॥ तत्प्रसीद महाकाल मार्गमादिश भारतान् । यया रिपून पराजित्य सुखिनः सन्तु सजनाः ॥ २३ ॥ शची (प्रविश्य) पिनाकपाणे प्रलयोद्रवः कि कृतः सपयेव भवेन भावी। मरुद्गणो वा विहरन् प्रमत्तो जगद्विति सुतरां विधत्ते ॥ २४ ॥ गुरुः स्वयं वा स्थिरभावधर्मा हिमालयो याति महावकम्पम् । शची भवत्पोप्यसुरेन्द्रपली दया भयार्ताहमिद प्रयाचे ॥२५॥ कुतो महत्ता मुरनायकस्य न भारता यावदवासकामाः । क एप शत्रुर्नु मुवर्णभूमि विवर्णतो नेतुमहोऽप सनः ॥ २६ ॥ तमध गणेशागमन निरूप्यते ।। १८ ॥ १९॥ २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ पिनाकेति । शचीवचनं विभोरमुपेन्द्रनगः। यदि देवेन्द्रेण सहागता याची तयारि तसा रङ्गप्रवेशस्तस्सा भाषणसमप एन । वृदभेदेन मनोजस्थामेदो व्यज्यते । उदात्तभावमनुष्टभ् । सीमापीरभावमीकरोन्यत्रोपेन्द्रबा। उच्च- तरेल पी मापन प्रारमते । प्रमेण वरानुशता । तीयोपरा पुनः स्वरः चिनुनतः।

·प्रथमोऽङ्कः। शङ्करः स्वस्ति ते वीर देवेन्द्र स्वस्थचित्तो भवानघ । इन्द्राणि न च ते भीतिः स्थितेऽसिन् पार्वतीपतौ ॥ २७॥ विश्वस्थितियशा एष शेषशायी रमापतिः । शरणं ते सुराधीश त्रैलोक्यावनकर्मणि ॥ २८ ॥ देवेन्द्रः दृष्टः पृष्टश्च दुर्गेश श्रीपतिम सदासखः । किमाह भगवान् विष्णुः कथ्यतां भोः शचीपते ॥ २९ ॥ देवेन्द्रः सभाह राजन् मा भैपीरैरावसमलंकुरु । गत्वा कैलासशैलेन्द्र प्रसादय महेश्वरम् ॥ ३० ॥ भापत्काले समुत्यानं महाराष्ट्रस्य सद्गुणः । खनं खङ्गेन विच्छिन्द्यान्महाराष्ट्र हि मारवाः ॥३॥ बलं दास्यति विश्वेशो भारतेन्यो रणाङ्गणे । लभ्यते च यशोमाली विनेता विपदामिति ॥ ३२॥ स्वर्गङ्गा जनहिते न हि ते विरविहरे विपदि संपदि संगतिरस्ति ते । स्वदवनादवना अभयस्थिति- वनचरा नच राष्ट्रपुरंदराः ॥ ३३ ॥ शशाका पुरारिमंरारित्रिपुरारिरेयं मिथः संगता भारतरक्षणार्थे । उमानायमूर्धन्यजटानिवासो ममालं, न भीतिनिरामिदानीम् ॥३४॥ दिदीपशेकापराः परं करणारिष्टस्वरः ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७॥ सर्वलोकेति । विष्णुनादिये देवेन्द्रः शंकरगुपातः। शकरः पुनर्विष्णुशरणसमादिशति । महापदस्थितानामिय परंपरा ॥ २८॥ २९॥ ॥३०॥ मापस्काल इति । मदन राष्ट्र महाराष्ट्रम् ॥ ३ ॥ ३२ ॥ जनहितति । अनुमासः पूर्णतः । हुरिलम्मितम् । भानन्दादो मन्दस्वरोऽयोधाः। तर रक्षणाद पिना नगरसतिनासो पनपरेभ्य इति भाषः। वनपरा र राष्ट्रनाशेतमा ननु गुरिलपि ॥ ३३॥ पुरारिरिति । नवीन समिद ·कैलासकम्पः। कैलासः भावेदयामि निजतातहिमालयाय वृत्तान्तमेनमधुना नगशेखराय। दिक्पाल एप विहितोऽत्र दिशामुदीची रक्षत्यहर्निशमिमां खलु भारतानाम् ॥ ३५ ॥ सुरेन्द्र वचनं विष्णोः सत्यं भूयादसंशयम् । अनुग्रहं ममापीमं वृणीष्व विदशेश्वर ॥ ३६ ॥ देवेन्द्रः निःशङ्कमनसेदानी प्रतियामि स्वमन्दिरम् । यशोमालिनमायान्तमुत्प्रेक्षेऽहं समाहितः ॥ ३७॥ शची नमामि तात दुर्गेश अनुगृया वयं तव । स्वगेहमुपयास्यामि निश्चिन्ता भवदाज्ञया ।। ३८॥ गणेशः कोऽयमेयाद् यशोमाली सांपरायपरप्रभुः । प्रतितिष्टति कैलासे गणानामधिपे मयि ॥ ३९ ॥ सरस्वती हृतं पवनतः सृत लघुतृणं कृतं सर्वतः स्थितं दुमवनं पतङ्गनिलयं प्ररूदं दृढम् । जनो वृतभयो मनो विचलितं सनोर्वेपथु- ररी श्रुतिमिते सुरौ हरिहरी तु लोकोत्तरौ ॥ ४० ॥ । मुमानायमित्युच्यतेऽस्माभिर्ययसयैः ॥ ३४ ॥ भावेदयामीति । वसन्ततिलका । उदात्तं पठनम् । हिमालयदिक्पालवसंदर्भः सहेतुकः । नैपोऽष्टदिक्पालेयु पुराणतः प्रसिद्धः । अयेतिहासज्ञा जानन्ति तमुदिपा मित्र मारतानाम् ॥ ३५ ॥ ३६ ।। ३७ ।। ३८॥ कोध्यमिति । गणेशस्य दर्पोक्तिरियम् । रातिमतामहरिणां मारदीयाना प्रतिनिधित्व गणेशेनासिन्नाटके भूतम् ॥ ३९ ॥ इतमिति । पवनेन लघु पुर्ण दतं सत सर्वतः न भवति । दृढ़ प्ररूदं तु दुमान विहगानामालय तिष्ठति । तददेव युद्ध- पाताधवणेन जनाना भयवेर) संजायेने। नैताशौ हरिहरौ। अतस्ताभ्याममयदान क्रियते । पृथ्वी- ·प्रथमोऽङ्कः । जनता माक्रमण रिपुणा निदान देशबलानांतरणतेजनम् ॥ अनले हवनं विबुधपूजनं समरे मरणं राष्ट्ररक्षणं पवनदोलनं कमलजीवन भारतवीररणं परदलनम् ॥ ४ ॥ ॥ इति प्रथमोऽङ्कः॥ वृत्तम् । सरस्वती विश्वस्य संक्षेपतो वृत्तनिरूपण सत्यदर्शन चास्मिन् रूपके करोति ॥ ४० ॥ मात्रमण. मिति । हमीररागवितात्प्रयुत्तिरत्र । देशे या तिष्ठति तस्य निदान रिपोराकमणेनैव भवति । परने दोलने न वीरजीतनम् । तद् रिपुदल्नेनैव सिद्धपति । अपमेऽमिनके शवलाश्मणनिरूपणम् । तथा यानि पात्राणि रकमाधि तापरि प्रग्नुवनि । मतिपत्र मिनभाव कपिलस्तम्यापि रूप दिग्दर्शितम् । प्राताना रिपोराकमणमभित्य या प्रतिक्रिया वो सार निर्दिध । महापदम्थिनाना प्रकारपमाचरण सुखप्रारम्भ आसीदिन्यरि मनानुमान यक्तिम् । प्रथमोन ॥ ५६

·२
स्वर्गहा
निसिला व्यापृता हिमभूमिररिणा
जीवन्ति मीता वनचारिहरिणाः ॥
भाशा सुराणां यशोमालिवीरे
साक्षान कुरुते तं वीरसेना ॥ ४२ ॥
शशाङ्क:
गङ्गे गणेशोत्सवेवन्तरायो
न दीपावलिभारतानां मुदे।
खिस्तोत्सवो नापि संतोपदायी
जनाः संनिमजन्ति युद्ध-हदे ॥ ४३ ।।
स्वर्गला
चितेषु दोषो जनानां कुतः सात्
भरीणां बलं राष्ट्रसीमप्रदेशे ।
चिन्ता दिवानक्तमेका ज्वलन्ती
विना रक्षणं सर्वमेतद् वृथा ॥ ५४॥
निसिलेति । यमनकल्यागरागसपतालप्रयोगः । अर्यभिगमनिरूपणेन दितीया:प्रारभ्यते ॥ ४२ ॥
गरेइति । मन्दारमाला । चीनाभिरम प्रस्तुयु गणेशोत्सवेषु मजातमिति ज्ञानमेव ॥४३॥४॥

·द्वितीयोऽङ्कः।
कैलासः
माकाशयानैर्विचरन्नराति-
निरीक्षते भारतभूमिमार्गम् ।
न्यस्यत्यगति प्रखराग्निगोला-
नयोमयास्तान् करवह्निशूलान् ॥ ४५ ॥
गणेशः
वीरा भारतमातृरक्षणपरा सग्रामवागीश्वरा
दैत्यध्वान्तदिवाकरा रिपुयश श्रीहाररात्रिंचरा ।
नानावेधिविधायुधोत्कटकरा उत्साहशौर्याकरा
पादाघातनिनादिताद्रिकुहरा एते रणाग्रेसराः ॥ ४६ ॥
शशाङ्क:
जल विधतुं रिपुवीररूप
प्रयाति गङ्गाधरभक्तसेना।
भगीरथ को नु पथोपदेशे
प्रेयान् यश श्रीधरपाणिबन्ध ॥४७॥
सरस्वती
किरणकारणकान्तिविलोपने
भुवि जने विजने रजनी दुवा ।
धनतमोनतमोहहत जगत्
नवसुधावसुधाम न भासते ॥ ४८॥
भाकावेति । आकाशयानं 'विमानम्' । अयोमया अग्निगोला विविधाकृतिनलिकेभ्य क्षिप्यन्ते रणे ।
करवहिशूल 'हॅन्डग्रेनेड' इत्याइग्लभाषायाम् ॥ ४५ ॥ वीरा इति । शार्दूलविक्रीडितम् । भारतीय
सेनाया रणाग्रेसर्या इदं सोत्साई वर्णनम् । संग्राम एष वाक्तस्या ईश्वरा । ध्वनिप्रमुख संग्रामो वागिव ।
संग्रामविपये वक्तव्यानामेवेश्वरा बहवोऽस्मत्सु । तदपि ध्वन्यते । रात्रिचराचौरा । राचिरा दिवाकरा
इति विरोधाभास । नाना बहवो वेधिविधा विधाप्रकारा आयुधानाम् । तै प्रपूरिता करा येषाम् ।।
सर्वाणि पानि विनाराप विशिष्टभावदर्शविरेण लयमहिनानि पटनीयान्यलिन् नाफे । स्वरोऽपि
दिग्दर्शकेन समुचित उपदेष्टव्य ॥४६॥ जर मिति । उपजाति । गङ्गाधरेण गहा धर्तन्यानो गहापर
मक्तयना भारतीयानामियं सेना रिपुसैन्यगङ्गाजलौघ प्रतिहन्तुं प्रयाति । गहामार्गदर्शने भगीरथरत्ववश्य ।
स सेनानी योऽरत्यत्र य प्रियतरो यश त्रिय श्रेष्ठ पाणिवध पाणिग्रहणयोग्य ॥४७॥ किरणेति ।
दुतविलम्बितम् । पूर्वोक्त प्रास । किरणानामेकमेव कारण सूर्य एवेति शास्त्रज्ञा मन्यन्ते । सूर्यास्ते सर्व
स्थानेषु भुवि रात्रि प्रस्ता। तममो घनतया नतमित मोहहतमिव जगद् दृश्यते । नवमुधारूपिगो पमुनो
द्रव्यस्य धाम स्थान सुधाधरशद्रमा नायापि भामते दृश्यने विराजने । आगामी यसोमाली नेता भगीरथ
बच दयच रिपुवीररूप जलवधमोवय । अस्य पयस्य प्राणाद् दुनविनम्मितान्तर्गतलयता प्रत्यय ॥४॥

·कैलासकम्पः। गणेशः न गिलितः किल पर्वणि राहुणा न मिलितः स च दर्शमरीचिना। क्षयमितो निजकर्मविपाकतः समुदितो न ततः स कलङ्कितः ॥ १९ ॥ হয়ঞ্জ उदरलम्बतया भयमानो वदनवतया जनरञ्जनः। मदनदाहिसुतो ननु दग्धवान् दनुजवृन्ददलं गणनायकः ॥ ५० ॥ गणेशः तापं देहगतं विसोदुमवलो योऽयं सुधांशुवः कैलासे वसति चकार नियतां मन्दाकिनीसंनिधौ । लज्जातप्तमनाः कलङ्किततनुलप्तो जटागहरे तेनासौ ननु सिन्दुरासुरजयी वाच्यो गणानां पतिः ॥५१॥ शशाङ्क: गङ्गां कृत्वापि शी गरलहुतवहो यस्य शान्तो न भूतो दीर्घा भूत्वापि मूर्धन्यलकघनजटास्तापमुक्तो न योऽभूत् । सर्व हृत्वाम्बरं योऽनधिगतशमनो दाते दयतेऽसौ त्वत्तातः शम्भुदेवो निजशिरसि विधुं मां निधत्ते गणेश ॥ ५२ ॥ न गिलित इति । द्रुतविलम्बितम् । मरस्वत्योपमानित चन्द्रं न गणेशः सहते । युद्धकालेऽपि महापदस्थितानामन्नःस्थकल्हो निर्दिश्यते गणेशवाशाङ्ककलह निरूपगात् । सर्वजनतामद्धास्थान शंकरस्तस्य मस्तके स्थितश्चन्द्र इति तखुत्रगणेशस्यास्या कल्पिता । चन्द्रस्यादने पर्वग्रहणं दर्शकालेमावास्यादिने मूर्यसंगतिश्चेति दे कारणे । अमयावचनमिदं गणेशस्य ॥ ४९ ॥ उदरेति । द्रुतविलम्बितम् । गणेशव- चोऽसहमानः शशाङ्क उपहसति । गणेशस्य लम्बोदरत्वं वक्रतुण्टतच प्रसिद्ध । पिता मदनदाइकर्लन प्रमिदः । न पुत्रस्तु दनुजसेनादाहे समर्थ इति भावः ॥१०॥ तापमिति । शार्दूलविक्रीडितम् । सुधांशुः शीतरदिमरिति मरुच्यते । तस्य तु कन्कृततापानलोऽम्य एव । सिन्दुरामुगे जिनो हनश्च गणपतिनेति पुराणप्रसिद्ध कथनम् । तेनासावत्र काकुः ॥५१॥ गङ्गामिति । स्रग्धरा । गङ्गया जगनि- दिगम्परत्वेन च हरस्य तापो न शान्तोनोऽसौ चन्द्रममं मूर्धस्थ कगेति न पुनश्चन्द्रः तापनिवारणार्थ मन्दाकिनीममी केासे तिष्ठतीति प्रतिपादनम् ॥ ५२ ॥ त्वामिति । स्रग्धरा । गणेशचतुर्थीदिने ५२ ·द्वितीयोऽङ्कः। गणेशः त्वा दृष्ट्वा चौर्यदोषो मम दुरिवहरस्थापि जातोऽन्न बन्धो नित्य कोलीनमास्ते गरल्सहभवो मन्यने क्षीरसिन्धो । नानाधामानि नित्यं विचरसि भरणीरोहिणीरेवतीनां राहोदैत्यस्य भीत्या क्षयविकलतनु पाण्डुर कि प्रवीपि ॥ ५३ ॥ शशाङ्क: विख्यात यजननमभवन्मृत्तिकापिण्डतस्ते देवी माता हिमगिरिसुता त्वा मलेनाबभार । मूर्धा लब्धो मृतगजतनोद्पकारोइकस्त्व शान्ता वाणी भवतु किमहो निष्फलै. शब्दगुल्मै ॥५४॥ उमा (प्रविश्य) भारुह्य गिरिकूटानि प्रोलच्य च महादरी । रिपव पुर भायान्ति कुन रक्षादल निजम् ॥ ५५॥ सरस्वती स्वसेना निसृता देवि निजगाद गणेश्वर । दानवारिविनाशाय ससिद्धा निशिवायुधै ॥ ५६ ॥ शची (प्रविश्य) भायातो रिपुरपकामरूप सजातो नगरजनप्रकोप । न प्राप्तो विजयवश स नेता सपातो तिमतिसंमृतीनाम् ।। ५७ ॥ भादप चतुर्यो नाम चन्द्र नेन चीयरोगे जायत इनि नापवार । गणेशोऽपि तमागेपभागामीदिति पुराणेषु कथाभाग । कोलीन प्रवार । भरणीरोहिणीरेवतीनवनामानि । प्रतिदिन नदो नाग संयुज्यत इति विज्ञानमेव । पाण्तुर इति रमानन्तर मिचिदिरम्य, गिरवीणीति वचन मा यतश्यम् ॥ ५३॥ विझ्यावमिति । मन्ना। गृत्तिापिण्डा गोशामेति मिचिर पुराणम् । न पिकिन पति शेगारभ्य कादम्यते यथासमनुचरणीय । सस शानि शाला यानीति । गुनपनि पसिदमेतत् ॥ ५५ ॥ ५५॥५६॥ मायात इति । संपात नावृत मनजगगे । काममा 'भामम' युपोभुना । संरात एकभानाम् ॥५७॥ जननि इति । हरिणी । पुगिदिनम्नाया पी। गना ६० ·कैलासकम्पः। गणेश जननि, पुरभिजाये, वीरे गणाधिपतौ स्थिते विचलितमनः सेनानाथे कुतः प्रतिपद्यते। मम वचनतः सर्वे विना भवेयुरमाविनो यदि मम पिता मां तत्कायें जवेन नियोजयेत् ॥ ५८ ॥ शशाङ्क: देवासुराणां समराः प्रथिता इतिहासतः । ते सर्वे समजायन्त प्रागेव कलिकालतः ॥ ५९ ।। भाजन्मनो मे न रणं सुराणां नामापि नाके न च दानवानाम् । तथापि मां दोपभुज गणेशः पिनाकिजाये कुरुते सुतस्ते ॥ ६०॥ सरस्वती कथं गणानामधिपो जनानां विनापनोदः परमार्थकन्दः। प्रसादरेखां ननु चन्द्रलेखा विलोक्य चित्ते न मुदं विधत्ते ॥ ६ ॥ उमा हेरम्ब किमिदं वत्स कुवो दोपास्पदं पाशी । दिगन्तकीर्तिरवना प्रीनिप्रद्योत एप हि ॥ १२ ॥ गणेशः दिगन्तान् भ्रमवो नित्यं दिगन्ता कीर्तिरीदृशी । दिगम्बरशिरोवास धिगम्य शिशिरोदयम् ॥ ६३ ॥ वाचिनीराणा, मम पिता नानुमन्यते मम पत्नी नानु मन्यते वेत्यादि कर्मणोभरणे कारणम् । तन्निदर्शितम ॥ ५८॥ ५९॥ भाजन्मन इति । उपजाति । चन्द्रनन्मना सहामृनसमवाद्देवा अमराः । न ततो दानवाः समरेऽशक्नुवनिति कस्थितम् । पिनाकी शकर ॥६०॥ कयमिति । उपजाति । प्रथमपहिनदये क्रमेग स्वरोचता ।। ६१ ॥१२॥ दिगन्तानिति । शिशिरोदयमिन्दुम् ॥ ६३ ॥ हिमगिरीति । कामदत्ता ·द्वितीयोऽङ्कः। शशाङ्क: हिमगिरितनये न सह्यमेवत् तनयमिममतो निरुन्धि सम्यक् । अमृतमधुघटं निगृह्य यामि प्रसभममरजातिरेतु नाशम् ॥ ६ ॥ शची मैवमिन्दो! सकलहियार्थिमिः स्थापितोऽसि निनयनमूर्धनि । गृहितश्च क्षयहतजीविते ते सुधाया निधिरमरवरः ॥ १५ ॥ देवेन्द्रः (सहसा प्रविश्य) एता तुहिनसंवृता विरचिता रजोवर्षिया कृता हिमवता रणे निपुणता पराः सारिताः । हवा हि रिपुधीरता परिहता जपे शक्षिता स्तृता रियुधनिन्दिताऽरियलता परावर्तिता ॥६॥ उमा कोऽयं धीरो देवराज प्रपनो येनारातिर्नाशितो हमयः। कोऽयं धरो यो हिमामं प्रयुके यो यशः फिसरो या नरो वा ॥१०॥ प ननरयैः । ममरीजममृत पदे घटे नितितरति सपना । निगमिमानय गमानीया गाविस प्यायो ।। ६४॥ मैयमिति । नियनं नामा: । मामाम्पापने गुभागोरन पणा नरुद् दानी भोर । न मा अपि सनिगमायेपुरतुपम्प की पाना तो हरमून ॥५॥ पोलि। दिन दिमागुन्दिा रोना र मी विधि : दिमा दिमलिपिशुनेत्र देनेयी पतिः। राणा गुरनिन्दिता भारत मेग Filim TREE मरतातो पण मा कोम्पमिनिसानी ।

·कैलासकम्पः। स्वर्गङ्गा कुतो मानुषो यो हिमास्त्रस्य वेत्ता नराणा भवन्त्यग्निशस्त्राणि नित्यम् । अवश्य भवेदेष लोकातिशायी कृत येन वीरायिवं युद्धभूमौ ॥ ६८ ॥ देवेन्द्र न ज्ञात तन्नाम वीरस्य तावन् नैव ज्ञात स्थानमद्यापि तस्य । यात दृष्टं निर्जित तैजसेन धन्यो धीरस्तस्य कालेऽवतार ॥६९ ॥ शची वीर कोऽपि भवानस्तु नवभारतरक्षक । कोपस्ते रिपुसहारे जयतादाजिसकरे ॥ ७० ॥ शक्र. (आकाशभाषित) देवाधीश ' प्रकटितमहा उत्तरस्या दिशाया देवावास प्रवितततनुर्य स्थितो देवतात्मा । मस्त्र हैम स्वयमिदमुमातात एप व्रतस्थो न्यस्यत्युम भरतवसुधारक्षणे दक्षिणोऽसौ ॥१॥ हिमवृष्टिमि ॥ १७॥ कुत इति । मुजङ्गप्रयातम् । जगति शस्त्रास्त्राणि वहिरूपाणि । हिमास्त्रमतोऽति- भानुपम् ॥२८॥ नहातमिति । शरिली। अङ्ग्लभाषाया प्रसिद्धमिद कपन या निजितमिति ॥६९ ॥ ७० ॥ देवाधीशेति । मन्दाक्रान्ता । प्राटिन महस्तेजो येन । देवानामावासो वमति । देवा हिमालये त्रिविष्टपे निवमतीति मन्यते । प्रविनततनुपिरतृतदेह । देवतात्मा स्वयमपि देव एव । अरत्युत्त- रस्सा दिशि देवतारमा हिमालय इति कुमारसमवे । विष्णुशिवाभ्या स्ववचनं समर्थिन हिमाल्यकृतिनेति सूच्यने । हिमवृष्टया चीनसेना प्रथममुमारिता इति वृत्तपत्रेरुद्घोषितमासीत् ॥ ७॥ जयत्विति । अडागारागत्रिशालप्रयोग । हिमसंहिता हिमालय । सहिताराम्देन तद्धिमात्रधारण व्यज्यते । मुसद ६३ ·द्वतीयोऽङ्कः। जनता जयतु हिमसंहिता। विजयिनी यया भारतजनता धन्या निखिलाः सुभगभारताः ॥ सुखदजीवनैः सदा पूरिताः हिमशरव रिपवो निहताः ॥७२॥ ।। इति द्वितीयोऽङ्कः॥ जीरनगर पमुगदिनदीन । मया युसम्म प्रथम ममाप्तम् । चीनमेना पगगा । भग रागम्म जागनुरोपको पीररमपूरकर न व शनिदा मस पतीनपेक्षिामानामा ती प्रपनके भनिना मामदेव रिपुरगगारयुगा नगर निगः। मा ५ माग प्रगुतनम सहयर र ग्रगतीसगेनुग्गी मोनका कारन कर्म पी मरमा दो गोमिया मी या भय गिर: गाम मिली। ६४ ·३ स्वर्गङ्गा चिन्ताकान्ता। सीनः समरऔरतजनता॥ परे पीडिता मनया न कदा अहिंसावते रतेयं सदा न च बलमाथा वृता तापदा तथापि रणनिहिता ॥ ३ ॥ जगती रमते शस्त्रसंमरे विनाशहेती हेतिसंकरे स्पर्धासूयाद्वेषसंवरे मतिदीपाः शान्ताः ॥ ७४ ।। चिन्ताकान्वेति । पादाकुल कान्येतानि । दरवारकानारामविलनिरकेवातालप्रयुक्तिः । समरस प्रथमपर्व समाप्तम् । हेमन्तशिशिरकालेन स्वल्पविरामोऽपि प्रदत्तः । तत्र किं कृतं किं करणीयमिति समालो- चनावसरोऽधिातो गटेण । परपीडनवर्जमहिंसावतमनुष्ठीयापि रणप्रमग इति प्रथमः पाठः पठितव्यः । हेतिसंकरो विविधायुधन्यतिकरः । मिन्न राष्ट्राणां स्पर्धयाऽमयया देग च प्रकाशसंवरणं जातम् । अतः सदसद्विवेकी मतिदीपः सर्वराष्टेषु निषितः शामितः । आयुधनिधिविनाशकरणमित्यगणयित्वैव तत्संग्रहे राष्ट्रशत्तिविनियोगो मुाने। मुवर्णभूम्यामत्र तु सांप्रत दरिद्रताया दरी वसति 1 तां दरी निपूर्य तत्रोपर्यंदार- गिरिरपि विरचनीयोऽमामिः । अनो नियोजनपूर्वकोद्यमकार्येषु व्यरेषसत्सु कुन श्यं रणभीतिः परिणता का.५ ·तृतीयोऽङ्कः। दरिद्रताया दरी वासिता रचनीया उद्धारपर्वता रणनीतिरियं कथं परिणता स्वमे जागृतता ॥ ७५॥ दिवास्वम आसीत् संभूतेः जागृती हि हानं रणरीतेः अजातरिपुता नस्तु मन्यते नैव सानुभूता ।। ७६ ॥ शशाङ्क: स्वर्गङ्गे तव बहतु जीवन मा निराशया ध्येयसाधन क्षयवृद्धिपरं यदि मे सहनं जीविते न कटुता ॥ ७७ ॥ स्वर्गङ्गा विमलजीवने मम न च कटुता जलाशयो मे समृद्धिभर्ता खलैः सा भवेद् यदि विनाशिता ब्यर्थमई शान्ता ॥ ७॥ शशाक विफला न कृतिर्जगजीवने सिन्धुच्छलनमियेन्दुदर्शने समः सर्वो नियतशासने मगवान् फलभोक्तां ॥७९॥ संप्राति प्रातानां मभयविस्मयः। यथा कश्चित् स्वमात् सइसा जागति तथैव ननु जागरिता वयं रिपोग- क्रमणेन । ननु म्वनन्यापता वयमास । सत्यम् । दिवास्वप्न आमीदसाफ संभूते विविभवस्य । न निदिन. स्वमः । रणरीतेहनि विवेकपूर्वमेव । न स्वापतः । यत्तु भूतगनयेशित तदस्सदिपु-अस्तित्वमेव । मतममा मिन नः शनगन्याम् । अरणराष्टरपि जायत एवेति साक्षात्कृतम् । पूर्वनैः प्रणीता मण्टर रीतिः प्रतीता ।। अत्र ये नादोचावप्रवरा अवश्यास्त दिग्दर्शकनाध्यतव्याः । विलम्बित पठनम् । नागपा गेयाः । काश्चिातय एव पुनम्बार्याः ॥ ७३ ॥७॥६॥ स्वर्ग इति । गमीरमनिरत्र प्रयोज्यः ॥७॥ विमलेति । जीने जले जीवित च । नियोजनेनानी समृदियदि युद्धन मपदि नश्येत नाई अमा व्या इति निगराया न कश्मिरमान भजे ॥७॥ विफलेति । जगजीने परमेश्वरपदे जगतो ·कैलासकम्पः। wwwmarn . गणेशः समाप्यते समरो धरायां प्रणीयते किल शस्त्रसन्धिः । सहायतां परराष्ट्रवर्गः करोति भारतकृच्छ्काले ॥ ८० ॥ उमा शान्तिप्रस्थापनार्याय केऽमी राष्ट्रप्रशासकाः । प्रयतन्ते मतिमतां श्रेष्ठा भुवि गणाधिप ॥ ८ ॥ गणेशः सर्वेषां प्रमुखा नारी सिंहलद्वीपशासिका । प्राचीनजगतश्चान्ये शासितारस्तया सह ॥ २॥ कैलासः कथं ज्ञेयं न समरं करिष्यति रिपुः पुनः। राजनीतिवृतं मैत्रं न सत्यं नच शाश्वतम् ॥ ८३ ॥ गणेशः प्रवृत्ते युद्धे किं भरतकुलजाः सन्ति विमुखा न वा तेषां भूमौ भवति विपुला प्रीतिरपि सा । सहस्राण्याजीनां विविधकुलजाता नरवरा मकुर्वतद्वत्ते पुनरपि करिष्यन्ति सुतराम् ॥ ८४ ॥ शशाङ्क: विध्वंसियुद्धैन शिवं प्रजानां जित्वापि लोकादिरदुःखभालः । जीवने व्यवहारे व पदार्थविज्ञानशास्त्रतत्वमिदम् । न किंचिनश्यत इति । भगवान् परमेश्वरो भाग्यवाश्च ॥ ७९ ॥ समाप्यत इति । शत्रमधिरिति नववृत्त जमरगै. । शत्रमन्धिरनाक्रमण उभयपक्षमान्यता खसकालपर्यन्नम् ॥ ८० ॥ ८१ ।। सर्वेषामिति । हिरदीप 'मीलोन' इति भाषायाम् । पुराणेषु एका 'मिहल्दीपशासिका' इत्यत्र 'श्रीमयी वृन्दनायिस' इत्यपि पाठः संभवति । प्राचीन पुराण पूर्व- दिम्पिन च ।। ८२॥ ८३ ।। प्रवृत्त इति । शि परिणी ।। ८४ ॥ विचसीति । उपजातिः । युदपरि- ·तृतीयोऽका। गणेशा तलिंक रणानां परिहारमिच्छन् व्रजेत् सुवीरः शरणं रिपन्सः ॥ ८५ ॥ शशाङ्कः शरपय एको जगतां परेशः कुतः शरण्योऽस्त्वपराधवांस्तु । गणेशः कयं ततः शासनमस्य युदं विना विधातुं प्रभवेद् भवान्दि ॥८६॥ देवेन्द्रः मन्येन चान्यायकृतं न युद्ध प्रभुःप्रभावी परिहमत्र। सच्छासनं केवलमस्ति साध्य यथा पुनप यतेत योदुम् ॥ ८७ ॥ शशाङ्क: पराजितः खेदमरैरपति पुनर्विजेतुं कुरुते मनीषाम् । भमर्पिणस्तस्य कुतो नु शान्ति- देशेत येत दिने दिने सः ॥ ८॥ उमा प्रेमावतारः पुरुषो न लोके जानाति नारी हृदयोरसवं ठम् । संवर्धनैः सा जगतोऽस्य माता शूरः स्वशौर्येण नृणां निहन्ता ।। ८९॥ हारमर्यादा चर्च्यते । अनिच्छयापि युसमवश्य भान्येव ।। ८५ ॥ शरण्य इति । उपेन्द्रवमा ॥८६॥ मन्येनेति । उपनातिः । ममुरपि परेशान्यायादारम्धमारसि युट न परिहत प्रभवति । यस्मानीय तवध्यामनमेव । तदपि दासनमे भवितुमर्हति यथाना पुनर्युकारितामहीकुर्यात् । अतोऽहिमामति नापि युगसम्ता विधेयर । बलिन एव क्षमा सार ।। ८७॥ पराजित इति। उपगतिः । समापि नै मान्य यत्रावितो न पुनयुस्मवलम्वति । यतोऽभमानिनमारमानं मन्यमानस्तनिराकरणे पवेति मानवस्वभावः ॥ ८८ प्रेमावतार इति । इन्द्रवजा । मानवः पराजितोम्पे पुन. काहोपतः ।

·कैलार्सकम्पः। सरस्वती समर्थनं वल्लमदैवतस्य समर्थन राष्ट्रशिशुप्रणालेः। समर्पणं जीवनहोमकुण्डे संमर्जन भन्यमिहाजनानाम् ।। २०॥ गणेशः संयोजन राष्ट्रपलस्य भूत्यै उद्योजनं बुद्धिबलस्य तत्र । नियोजनं शत्रुबलस्य शक्त्या प्रयोजनं सत्पुरुषायुषोऽदः ॥ ९ ॥ शची युक्त इमे द्वे शकटस्य चक्र चके विधाता चतुरो जगत्याम् । गत्यां न तुल्ये तु सहप्रवासे वासे समासे च मियोऽमियुते ॥ ९२ ।। कैलासः हिमामिषिक्तः शिवपादभक्तः प्रदोपरक्तो गिरिजोक्तिसक्तः । कैलास एष त्रिदशाधिनार्थ कम्पाद्विमुक्तः प्रणतः स्थितोऽत्र ।। ९३ ॥ अह्नित न पुरुषः परमप्रेम जानाति समाचरनि वा । शूरस्य कृत्य हत्याप्रकारकमेव । शूरत्वं पुन. पुरुषस्य भूषणम् । सदा मर्वसंवर्धनं स्त्रीस्वभाव एव ॥ ८९ ॥ समर्चनमिति । उपेन्द्रवज्रा । वहमस्य दैवतवत्यूजन परमप्रेम्णैव नारी वृणुते । शिशुसगोपन बापना समर्थीकरणमपि नारीमिरेव क्रियतेऽनपानदानादिमिः शुश्रूषया च परमप्रेम्णा । यश्च जीवनहोमोऽविरतः प्रदीप्तस्तस्य कुण्डे नाव स्वाहुतिं समर्पयति परमप्रेम्णा। भव्य समर्जनमिदं महाप्राप्तिरिय नारीगाम् ।। ९० ॥ संयोजनमिति । इन्द्रवज्रा । राष्ट्रपलस भूत्यर्षे विभवार्थे सयोजन यथा राष्ट्र बलवद् स्यात् । देशस्थितस्य बुद्धिदलस्यापि तत्रैवोद्योजन समुद्यमेन प्रयुक्तिः। शक्त्या प्रमुमन्त्रोत्माहराक्त्या शत्रुना नियमनम् ॥ ११ ॥ युक्त इति । दामयमकानुप्रास. । इमे दे नरनार्यों संसाराकटे युक्त चक्रे विधिश्चकार । न ते चक्र गत्या तुल्ये। वस्तुतः शक्टचके गत्या तुल्ये एव स्तः ।

·तृतीयोऽशः। शशाङ्क: विभूतिगना रणरगरीतिः सागा विना नो समरप्रसङ्गात् । मावर्तमः परतीरश माता एयाद् गजपुगवत्वम् ॥ ९ ॥ गणेशः एका विभूती रिपुनाशरीति- रन्या पराभूतिरनन्तरार्तिः। उत्साहमूर्तिनिजकामपति- मराविघातैः सुतरां विमति ॥ ९५ ॥ देवेन्द्रः भरियंदा स्याद् यलवत्तरो नः संघातवान् नास्य रणेषु घातः। अन्यरूपायैः क्रियतां व्यपायो पलस्य तस्यादिमनीतिरेवम् ॥ ९६ ॥ शची विधाता बलानां नियन्ता खलानां निहन्ता रिपूणां प्रणेता शुभानाम् । नन्तावधिः शान्तितेजाः प्रजानां विनेता प्रभो जायतां भारतानाम् ॥ ९ ॥ न पुनरेते। नरनारीणां मिनमनोगतयः । सहवासे संसारयात्रायाः । वासे निवासे । समासे संयोगे समाश्लेषे । एवं ते विशिरमियुलति ॥ १२ ॥ हिमाभिरिक इति । उपजातिः ॥ ९३॥ विभूतीति । उपजातिः । विभूतिरूपिण्या गङ्गाया रीतिस्तु रणागणवत् । समरप्रमग अवश्यस्तव नोचेत् न साङ्गाऽपूर्णेति यावत् । गङ्गायामावर्ता भवन्ति जलचक्राणि वर्तन्ते तान्भित्त्वा यदा मातगो गज. परतीरस्योच्चस्याने गच्छति तदैव गजश्रेष्ठत्वमपि याति। न विना विजय विभूतिविभव ॥ ९४ ॥ एकेति । उपजातिः । 'रिपुनाशरीतिरेवैका विभूतिः । अन्या पराभूनिरेख । तस्याश्च सकटपरपरा प्राप्नोति । उत्साहमूर्तिः शत्रपातैरेव निजेप्सितं पूरयति ॥ ९५ ॥ १६ ॥ विधातेति । भुजङ्गप्रयातम् । अन्तिमप्रार्थनेतः समारब्धा ।

·कैलासकम्पः। सरस्वती भवताद् भवतापमान मृतमव्या भुवनेपु भारती। जनताञ्जनतां च जीविते विजयाथै प्रजवी बजेद् भवान् ॥ ९८॥ शङ्करः जगति सुजनाः श्रद्धावन्तो जयन्ति निजं हितं निहतदुरिता निष्टावन्तो वनन्ति जयश्रियम् । सुकृतिकणिका शोभा धत्ते रजोधनविता तपकिरणश्रद्धायोगे महेन्द्रशरासनीम् ॥ ९९ ॥ देवेन्द्रः महादेव नमस्तुभ्यं भवतोपकृता वयम् । भस्तु घीरा मरतभूः शान्तिशीरा तवाशिषा ॥१०॥ जनता जयतु भरतभूमिरियं जयतु शान्तता। क्षमाशीलिनी भवताजगति वीरता ॥ सपरायदुरितहरं जनपीढापरिहार त्र्यम्बकं नमाम जयतु मातृभूमिसफलता ॥ ॥ इति तृतीयोऽङ्कः॥ समाप्तमिदं फैलासकम्पनाटकम् । भागमगाता प्रयुक्ति । विनाला पटनम् ॥ ९७ ॥ भवतादिति । औरच्छन्दसिकम् । मिश्रनोगी- रागवितालप्रयुक्ति- हे तापमजन भव शिव मारती वागीयं ना के मयुत्तर मुग्नेषु भूतमन्या कृतल्या ·भवतु । यदा च जनताया नेत्रेञ्जन प्रयोक्तव्यं विजयाथै यथा प्रजा शिथिलतां विमुच्य देशकार्यकरी भवेत्तदा त्वमेवाजने वेगेन भव ।। ९८ ॥ जगतीति । हरिणी ।मध्यमावतीरागः कर्नाटकसंगीतपद्धत्याः । पद्धया निष्ठया सुजना निज हित जयलक्ष्मी वनन्ति जयन्ति । यथा सुकृतिजललव ऐन्द्रधनुषीं शोभां धत्ते यदा तस्य तपनकिरणैः श्रद्धया समागमः । रजोविप्लुतौ चेदं शोभामाधनं भवत्येव ।। ९९ ॥ १० ॥ जयत्विति । कामोदरागदादरातालप्रयुक्तिः । भरतवाक्यमिदम् ॥ १०१ ।। इति तृतीयोऽङ्कः ॥ समाप्त कैलासकम्पनाटकम् ॥ नैषा कृता कम्पहरा प्रतिशम्दाथैबोधिनी । कम्प एवानया हार्यः कैलासस्याधिरोहणे ।। मन्दा पदावलि न्यस्यञ्च्छब्दरत्तवयाहतिः । गुरुप्रमादं वन्देऽहं वन्दार सिद्धकामनः॥ कलासे नित्यवासः सुरसरिति रसः श्रेष्ठसत्या समासो नृत्येऽनन्तो विलामो हृतमतितमसो यस्य चन्द्रश्च हासः । तं वन्दे नन्दियान परिहतवसनं ब्रह्ममायानिदान माधूनां संनिधानं दुरितविदलनं देवमाद्यान्नहानम् ।। -समाप्ता कम्पहरा टीका।- ७२ ·Translation THE QUAKING OF KAILASA. 1 Narrator Blessed be the land Bhārata, which employs Shree Rama in destroying the demon with ten heads while conquering Lankā, which resorted to the child Krsna in wiping out the ring of enemies headed by Kanşa, which is wooed by incarnations of God in establishing good deeds and eliminating evil beings and which is brilliant with the string of successes after the disturbances are dispelled. 2 When fifteen beneficial years of Independence had elapsed, When the wicked moved ahead causing Kaflăsa to shake and when the fire of public anger had been kindled (and) inflamed, when deluge had been manifested- (Listener ) What happened ? (Narrator) Please listen. (A great storm is ragiog in the region of the Himalayas. A prayer from the mass of people is heard ) 73

·ACT I
3
Janatā
Be victorious, oh the grace of Girijā, the rider of Nandi, the
dweller in Snow;
Oh( God!) with moon-laughter, whose knot of hair is the
abode of Gangā, who has swallowed the poison, who is a great
Warrior in the battles against the demon enemies, Protect us here.
4
Sankara
(Awakened )
Umā! Who is this, prone to making this untimely noise ?
Oh Goddess ! who tends to dance the Tándava here on Kailāsa?
5
Umā
Lord I This might not be the dance; this is the deluge, as it
appears to me.
Sankara
No one indeed can order the deluge without me!
6
Umā
The Sina-demons have commenced a war with Bhārata.
They are entering the land of gold from the banks of Brahmaputra.
Kailasa
(Entering suddenly)
Oh the Son-in-Law of the Snow Mountain ! I, Kailasa, pay
my homage (to you). Oh God with matted hair on top, please
protect, protoct, lest I perish
74

·KAILASAKAMPA 8 Sankara Child Kailasa! blessings on you; take courage! What is, this, indeed! Whence can you, the brother of Umi and the Son of Himālaya have fear? 9 Kailasa Oh the Maker of Deluge! I have not fully understood this cause of my fear. But some ones are trying to uproot me from top to roots. 10 Sankara Who are thus indeed getting ready for their destruction when they are already the victims of Time ? How indeed dare they shake Kailāsa the abode of Sankara ? 11 Kailāsa Oh Lord Rudra, protect. me. I have sought your shelter. Sasänka (Entering suddenly) Mahādeva, I cannot stay on your head hereafter. 12 Umã Sasanka, having obtained a place for long on the head of Hara, where else would you go all of a sudden ? 13 Sašāöka Oh Bhaváni, Durgă, daughter of Himarāja, Mother of Sadāsya wife of the King of Dancers, my body has already been reduced to a phase; it is unbecoming when shaken by the army of demons. 75 ·AOT I 14 Sankara Have ho fear, Lord of the Night! Please stay on friy head. You have seën wars; and would be seeing (them) again and again. 15 Sawrgangā (Entering suddenly) Since everi a shred of fear did not manifest in me on the path to earth from heavens at the purification of the Sons of Sagara, how is this new shaking of the body born? Or is it that the God having the cool-rayed Moon on the head cannot bear me to-day ? 16, 17 Sankara None would move you from the mass of hair where the stoon is also on the head. Mandakint, may your pure water flow agairt. May my younger son, the leader of hordes be called. All of you may stay calmly. Have no doubts now. 18 Saraswati Oh, the great teacher of warriors in battle, of supreme intellect, Saraswati delights here at your feet. May the dancer of the Victorious Tandava win; the joyous Gananayaka has appeared. 19 Sankara Child, all these proteges are afraid and annoyed. Water in the lake Mänasa is agitated. Even Kailasa is shaking. 20 Ganesa Sinas have started a war and the Killer of Vitra, beset with anxiely, is speedily approaching here, desirous of your favour. 76 ·KAILASAKAWPA wvvwvwwn 21 Umā Has the Master of fachi came? Has something terrible happened indeed ? Is Bhārata plonged again in the ocean of difficulties hard to overcome ? 22, 23 Devendra (Entering) Oh Lord of Kailāsa, I, the great Master of Heavens, bow to you. You already know the cause of my coming. So, Oh Mahākāla, be gracious; Advise a way to Bhārata, so that defeating the enemies, the good ones will live happily. 24, 25, 26 Sachi (Entering) Oh God, with the bow Pināka in his hand I Has the God Bhava created the future deluge, now only ? Or is it the horde of his Maruts moving intoxicatedly, creating a world-shake easily? Or is it the great Himalaya with qualities of steadiness, himself undergoing a fierce quake? I, Sachi, the wife of your protege Surendra, torn with fear, beg far mercy. Where is the greatness of the Chief of Gods so long as Bharata is not satisfied in her desires ? Who is this enemy indeed who is prepared to make the land of gold (or good colour) colourless (pale? ) 27 28 Sankara Blessings on you, ob heroic Devendra ? Oh blameless one, be easy in your mind. Oh wife of lodra, while this Lord of Parvati is here, you have no fear. Oh the overlord of Gods, in your duty of protecting the three worlds, this Lord of Ramă, the one who lies on Sega, and is famed for maintaining the Uuiverse is your resort. 77 ·AOT I 14 Sankara Have to lear, Lord of the Night! Please stay on my head. You have seen wars; and would be seeing (them) again and again. 15 Sawrgangā (Entering suddenly) Since even a shred of fear did not manifest in me on the path to earth from heavens at the purification of the Sons of Sagara, bow is this new shaking of the body born? Or is it that the God having the cool-rayed Moon on the head cannot bear me to-day? 16, 17 Sankara None would move you from the mass of hair where the Moon is also on the head. Mandakint, may your pure water flow again, May my younger son, the leader of hordes be called. All of you may stay calmly. Have no doubts now. 18 Sarasvati Oh, the great teacher of warriors in battle, of supreme intellect, Saraswati delights here at your feet. May the dancer of the Victorious Tandava win; the joyous Gananayaka has appeared. 19 Sankara Child, all these proteges are afraid and annoyed. Water in the lake Mánasa is agitated. Even Kallása is shaking. 20 Ganesa Sipas have started a war and the Küler of Vrtra, beset with anxiety, is specdily approaching here, desirous of your favour. 76 ·KAILAŞAKAMPA WA 21 Umá Has the Master of Sachi come ? Has something terrible happened indeed ? Is Bhārata plunged again in the ocean of diffi: culties hard to overcome ? 22, 23 Devendra (Entering) Oh Lord of Kailāsa, I, the great Master of Heavens, bow to you. You already know the cause of my coming. So, Oh Mahākāla, be gracious; Advise a way to Bhārata, so that defeating the enemies, the good ones will live happily. 24, 25, 26 Sachi (Entering) Oh God, with the bow Pināka in his hand I Has the God Bhava created the future deluge, now only ? Or is it the horde of his Maruts moving intoxicatedly, creating a world-shake easily ? Or is it the great Himalaya with qualities of steadiness, himself undergoing a fierce quake? I, Sachi, the wife of your protege Surendra, torn with fear, beg far mercy Where is the greatness of the Chief of Gods so long as Bharata is not satisfied in her desires ? Who is this enemy indeed who is prepared to make the land of gold (or good colour) colourless ( pale?) 27 28 Sankara Blessings on you, oh heroic Devendra ? Oh blameless one, be easy in your mind. Oh wife of Indra, while this Lord of Pärval is here, you have no fear. On the overlord of Gods, in your duty of protecting the three worlds, this Lord of Rama, the one who lies on sexa, and is famed for maintaining the Vuiverse is your resort. 77 ·AOT I ? 29 Devendra Oh Lord of Durgā ! the Master of Śrí, my everlasting friend has been seen and questioned. Sankara Please tell me, Oh Lord of ſachi, what did the divine Visnu say 30, 31, 32 Devendra He said, 'Oh King, have no fear I ride your Aisāyata; go to Kailāsa, the great mountain and beseech the Great Lord. It is the virtue of a great nation that it rises up in difficulties, A sword must be smashed by a sword. Bhārata is a great nation. 'The Lord of the Universe will give strength to Bhārata in the battlefield. A leader with string of successes will be available to remove all troubles.' 33 Swargangā Oh Visuu, you never cease to accomplish the good of the people. Your association is available in prosperity as well as adversity. Fearlessness exists on earth by your protection and hence the barbarians do not destroy the nation and its cities (or do not become the nation's Lords ). 34 Śaśānka The Killer of Pura, the Slayer of Mura and the Vanquisher of Tripura have thus mutually united for protecting Bhărata. For me, a residence in the matted hair on the head of Uma's husband is enough. Now there is no fear whatsoever, 35 Kailasa I shall now parrate this news to my father Himalaya, the crest of all mountains. He is appointed the protector of the direction and does protect the north direction of Bhārata day and night indeed ! 78 ·KAILASAKAUPA 36 Sanhara Oh Lord of Gods ? Words of Vişnu would undoubtedly come true. Oh Chief of Gods, accept this blessing from me also 37 Derendra I shall return to my abode without any doubts in my mind norv. Desirous of victory, I shall await the arnval of the Victorious One 38 Sachi Oh father, Lord of Durgh, I bon to you We should be favoured by you Ordered by you, I would return home with all anxiety Temoved 39 Ganesa While I, the Lord of Hordes, am established on Kailasa, who is this one coming with stnngs of successes, a great master of war ? 40 Saraswati Light grass is drven away, removed by wind and spread everywhere The cluster of trees, the abode of birds, having grown steadfast, stays On heanng of the enemy, people take fright, mind wavers, the body shakes, the Gods Visnu and Siva are, however, extraordinary 41 Janata An attack by the enemy is the test of a country s strength, It energises the young Worship of Gods is by offerings in fire (but) defence of a country is (1 e needs ) death in the battlefield The life of a lotus is to swing in the breeze (but) the fight by Indian heroes crushes the enemy -First Act Ends 79 ·II 42 Swargangá The entire snowland (land beside Himālayas ) has been occupied by the enemy. Deer moving in woods live with fear, Gods have hopes in the hero who is to bring successes; but the Army of the brave does not sight him. 43 Saśänka Oh Gangā, Gaṇeśa festivals have met with obstacles; the festival of the lights has not been of joy to India; the festival of the Christ was also not delightful. People are submerged in the lake of the battle. 44 Swargangā How indeed would there be joy in the minds of the people; The army of the enemy is on the borders of their country. Only one burning anxiety continues day and night; ( viz ) without protection, all this is in vain. 45 Kailasa Enemy is moving through air carriers, scrutinizing the way to the land, Bharata. Enemy is throwing heavy steel-clad canon balls and handgrenades. 8Q ·KAILASAKAUPA 46 Ganesa Here are our Warnors moving forward in the battlefield, intent on protecting mother Bhirata, Lords of the Speech in the form of fighting, Suns destroying the darkness of the demons, thies es stealing the necklace of the splendour of success from the enemy, having their hands full with various piercing weapons, stores of energy and briery, and those steps te resounding in the mountain caves 47 Sabunka Here goes the army of the devotees of the God, holding Gangą, to hold up the waters in the form of enemy soldiers Where is Bhagiratha to advise on the path, the one who can hold the beautiful hand of the Goddess of Victory being very dear to her ? 48 Saraswati When the splendour of the Sun (the cause of rays) is faded, night has run over the Earth in inhabited and secluded places (alıke) The world is weighed down by dense dukness and is hampered by insensitiveness the abode of wealth in the form of fresh nectu (i e the Moon) (to revise the world) does not appear 49 Ganesa He (The Moon) has not been swalloned today due to fullmoon day by the demon Rahu Nor has he gone with the Sun on the no moon day As a result of his own actions he has wasted away Hence he, the soiled one has not risen 50 Sasanka The leader of the hordes did the son of the one who burnt Madana the one who seeks to destroy fear by the length of hs belly and who amuses people by his crooked mouth, indeed burn out the army of demon s groups ? & 81 ·ACT II 51 Ganesa He, who calls himself possessed of the rays of nectar, but is powerless to bear the buming in his own body, found a fixed abode on Kailasa near Mandakini. His mind burning with shame and his body beset with impurity, he hides himself in the averns of the matted hair Should he talk thus to the leader of the groups, the Victor of the Demon Sindur? 52 Hasanka Your father, the God Sambhu, whose bumiug by poison could not be quelled even by placing Ganga on the liead, who could not get rid of his burning heat even by wearing long thick matted hair on head, who gets no relief even after removing all garments, but is burning and burning, it is lie, Oh Ganesa, who keeps me, the Moon, on his headı 53 Ganesa Oh brother, even 1, the remover of difficulties, was accused of theft by seeing you; the scandal that you were born along with poison during the cliurning of the Milk Ocean is everlasting: you visit various abodes at night such as of Bharani, Rohini, Revati, etc. Your body is consumptive and pale because of the fear of the demon Ralu. What should you talk indecd 1 54 Sasicka It is well-known that you were born from a ball of clay: Your mother Goddess, the daughter of the Snoir Mountain, filled you with dirt. You obtained a head from a dead clcplant. You ride : rodent. But let speech rest. What is the use of fruitless word-busliest 55 Umi (Entering) ving the peaks of Mountains, crossing great valleys, rushing forwani. Where is our dcfence force! 82 ·KAILASAKAMPA 56 Saraswati Oh Goddess, the Lord of hordes said "Equipped with sharpened treapons for destroying the demon foe, our Army has marched forth". 57 Sachi (Entering) The enemy has approached Assam; people in the cities are agitated; But we have not had the leader for victory who would be lots of courage and wisdom fused together. 58 Ganesa Oh another' (and) Oh wife of the destroyer of Pura, when this wamor, the chief of the hordes, is standing here, why should mind waver about the leader of the army? All calamities will cease to exist by my word, if only my father would speedily employ me in that cause ! 59-60 Sasanha Battles bet treen Gods and Demons are known only from history. They all took place long before the Kalı era Since I was born Gods have not fought There is no trace of demons either, in the heavens Yet, oh wife of the welder of Pinaka, this, Ganesa, your Son, blames me 61 Saraswati How is it that the Chief of the hordes, the remover of obstacles for people, the root of salı ation, does not rejoice at the sight of the digt of the Moon, the streak of beugnity? 62 Uma Herambı, child, that is thus? How is the Moon to blame? He is indeed the light of Love famed in all corners of the earth 83 ·ACT II 63 Ganesa Since he always wanders through the corners of the world, so his fame is thus in the corners of the world. Mother, fie upon this cold riser staying on the head of him who has directions as his clothing. 64 Saśānka Oh daughter of the snow mountain, this is unbearble. Hence control this son of yours properly. I shall (otherwise) take this pot of the sweet nectar and go. Let the tribe of Gods manifestly go to Tuins. 65 Sachi Not so, Moon; you have been placed on the head of the Threo-eyed one by well-wishers of all; and the great gods have hidden the treasure of nectar in your being, bitten with emaciation. 66 Devendra (Entering Suddenly ) Showers of particles of dust covered with snow have been held and rained by one with snow who has displayed cleverness in battle; enemies have been pushed; enemies' courage has been vanquished; doubts about victory have been dispelled; the widesp- Tead army of the enemies disliked by Gods has been turned back. 67 Umā Oh Lord of Gods, who is this hero who on arrival has destroyed the enemy by showers of snor? Who is this brve one who employs the snor-missile? Is he a God, a Yaksa, a Kinnama or a Man? 68 Swargangi How can lie bo human who knows the snow-missilc? Mien's wearons are always of Fire. He must necessarily be superhuman who has dono this heroic deed on the battlefied! 84 ·KAILASÁKAMPA 69 Derendia The name of that hero is not yet known, nor is his abode known so far The luminous one Came, Saw and Conquered. Blessed is that hero, he has descended in time 70 Sachi Oh Hero, the protector of New Bhārata, you may be anyone Let your anger win in the confusion of the battle for destroying enemies 71 Saukara (From the sky) Oh Lord of Gods, thts father of Uma, stcadfast in his Vow, whose lustre is manifested, who is the abode of Gods, whose body is extensive, whose self is deified and who is stationed in the north, himelf has thrown the disastrous Snow-missile, He is satchful in defending the Land of Bharata 72 Janata May the Mass of Snow be victorious, through whom the people of Bhărata are successful The beautiful Bharata is all The people have ever been filled with hippy life Enemies have been killed by shower of snow arross blessed End of Act II 85 ·III 73-74-75-76 Swargargā Carewom are the people of Bharata due to war with Sinas. Never have others been troubled by her; she has always been interested in the vow of nonviolence The troublesome scripture of power is not accepted by her; even then, she is forced to the battlefield. The world delights in piles of armaments, niultitudes of weapons, the means of destruction; under the cover of competition, jealousy and hatred, the lights of intelligence are suppressed. (Here) the valley of poverty is located. On it mountains of progress have to be constructed. Whence is this development of counsel of war? This is awakening from a dram We were daydreaming about prosperity. We had consciously abandoned the practice of war But the enemylessness, believed to be ours, is not erperienced indeed. 77 Sasinka Oh Swargang! ! May your water (lifo) flow (carry on). No Goal is attained through despair. Even though I suffer de creaso and increase (in plases ), in my life there is no bitterness. 86 ·KAILASAKAMPA 78 Swarganga There is no bitterness in my pure iife (water) My mass of waters nourish prospenty If the wicked ones destroy it, all my toils are in vain 79 Śaśanka In the Universal life (or with the Creator of the world) no action is in vain, just as the rising of the ocean at the sight of the moon (18 not in vain) Every one is ready for the destined commands The Lord (or the one with fortune) will enjoy the fruit 80 Ganesa (Abruptly entering) The war on earth is at an end A truce is indeed being established Foreign nations are coming to the aid of Bharata in its adversity 81 Uma (Entering) Oh Lord of hordes, who are these rulers of nations, excellent among the intelligent who are striving on earth for establishing peace? 82 Ganesa The prominent among all is the lady, amnistering the island of Ceylon With her are other rulers of the old (or eastern ) world 83 Kail.usa How is it to be known that enemy will not start fighting again? Political alliance is neither genuine nor permanent. 87 ·ACT VII 84 Gane'a When war starts, do the descendents of Bharata s tribes shy away? Or do they have no ample love for their Land? Great men of various families have fought here thousands of battles, in the same way, that still indeed fight them even again 85 Sasanka Destructive battles do not make for welfare of the people Even after winning, people suffer grief for long Ganesa Then should the good warrior submit to the enemy if he desires to avoid wars? 86 Sasanka The transcendant Lord of the Worlds is the only one to whom one should submit How can one submit to the offender? Ganesa How would you then be able to subdue him without fighting indeed? 87 Devendia When another one starts in unjust fight the Lord cannot 10:d it here, only punishing lum is to be aimed at so that he will not staye for 7 fight agzin 88 Sasinha Thic defeated on goes why full of smarting hc tlich gun linkers after victory How can lic have paco when fie is unforgn ing? Day by day he is burning grieving 88 ·KAILASAKAMPA 89 Uma Man is not the love incarnate in this world That delight of heart, (only) a woman knows She is the mother of this world by rearing it The brave one only kills human beings by his bravery 90 Saraswati Worshipping the loved one as a deity, strengthening the line of children of the nation, sacrificing at the altar of Life-fire, these are great achievements of women 91 Ganesa Mustering the resources of the nation in the cause of prosperity, yoking all the intellectual power towards the same end controlling the inimical powers by ability there is the goal of a good man s life 92 Sachi These are the two wheels attached to the chariot as frshtoned in the world by the clever Creator They are not equal in their gait even then he engages them together in a journey, in one residence in embrice 93 Kailasa Sprinhled with snow, des otee at Siva s foot, red by evening mys, attached to all words of command by Girija, this kailasa freed from his shahing, stands in obeissance to you Oh Chief of Gods 94 Sasınha The Ginga of prospenty has the way of battlefield It is not complete without in occasion for fight. An 'elephant may become the great among elephants by breaking the vortices and reaching the other high bank (of Ginga) common 89 ·ACT III Www 95 Ganesa There is only one prosperity which goes the way of destroying the enemy The other one is defeat and makes for subsequent troubles One full of energy quite well fulfills his desires by killing the enemy 96 Devendra When the enemy is more powerful than we and in larger numbers, he would not be killed by battles It is the first principle that by other means his strength should be reduced 97 Sachi Oh Lord, May an educator of Bharata be born who will create strength, control the wicked, vanquish the enemies, initiate wellbeing and who will last for an indefinite period by his quiet lustre for the people 98 Saraswati Oh Bhava, the remover of troubles, muy this language bring greatness to the worlds For the sake of success in life, you speedily be the ointment in peoples eyes 99 Sankara Those good people who have faith sccurc their benefit, those with faith destroy all obstacles and win over thio splendour of victory Cven a little good deed, like a drop of water though harassed by cloud of dust, displays the beauty of a rainbow shen it is combined with faith in the form of Suns mays 90

·KAILASAKAMPA
100
Devendra
Oh Great God, bow to you. We have been obliged to you
By your blessings, may the brave land of Bharata have peace as
its creed.
101
Janata
May this land of Bharata be victorious. May peace win.
may heroism be forgiving in the world.
Let us bow down to the three-eyed one who removes the
obstacle of war and avoids all grief of the people.
May the fruition of the Motherland succeed.
End of Act III
91

·कैलासकम्पान्तर्गत- सूक्तिसंग्रहः १ आपत्काले समुत्थानं महाराष्ट्रस्य सद्गुगः । खहं खड़े विच्छिन्यान् महाराष्ट्र हि भारताः ।। २ जनहिते न हि ते विरतिहरे विपदि संपदि संगतिरस्ति ते । त्वदवनादवना अभयस्थिति- वनचरा न च राष्ट्रपुरंदराः ॥ ३ हृतं पवनतः सुतं लघुतृणं कृतं सर्वतः स्थित हमवनं पानिलयं प्ररूढं दृढम् ॥ ४ आक्रमणं रिपुणा निदानं देशपलाना तरुणतेजनम् । अनले हवन वियुधपूजनं समरे मरणं राष्ट्ररक्षणम् ॥ ५ विना रक्षणं सर्वमेतदृया। ६ किरणकारण कान्तिविलोपने भुवि जने बिजने रजनी हता। पनतमोनतमोहात जगन् नवसुधावमुधाम न भासते ।।

·मुक्तिसंग्रह ५ यातं दृष्टं निर्जित तैजसेन । ८ जगती रमते शस्त्रसभरे विनाशहेतौ हेतिसकरे स्पर्धास्याद्वेषसवरे मतिदीपाः शान्ताः॥ ९ मा निराशया ध्येयसाधनम् । १. विफला न कृतिर्जगज्जीवने सिन्धूच्छलनमिवेन्दुदर्शने सज्ज सो नियतशासने भगवान् फ्लभोक्ता॥ ११ राजनीतिवृत मैन न सत्य न च शाश्वतम् । १२ विध्वसियुद्धैन शिव प्रजानां जिवापि लोकाधिरदु समाज । १३ अन्येन चान्यायकृत न युद्ध प्रभु प्रभावी परिर्तुमत्र । १४ पराजित खेदभरैरपति पुनर्विजेतु कुरुते मनीषाम् । अमर्पिणस्तस्य कुतो नु शान्ति- दधेत दूयेत दिने दिने स ॥ १५ सवर्धन सा (श्री) जगतोऽस्य माता शूर स्वशौर्येण नृणां निहन्ता । १६ समर्चन वलभदैवतस्य समर्धनं राष्ट्रशिशुपणारे । समर्पण जीवनहोमकुण्डे समर्जन भय्यमिहागनानाम् ॥ १७ संयोजन राष्ट्रबलस्य भूत्यै उद्योजन युदिबलस्य तत्र। नियोजन शत्रुयलस्य शक्त्या प्रयोजन सत्पुरुषायुपोऽद ॥ ९३

·कैलासकम्पः।
१८ युक्त इमे द्वे शकटस्य चके
के विधाता चतुरो जगत्याम् ।
गत्यां न तुल्ये तु सहप्रवासे
वासे समासे च मिथोऽभियुङ्क्ते ।।
१९ विभूतिगङ्गा रणरगरीतिः
सागा विना नो समरप्रसङ्गात् ।
आवर्तभरे. परतीरश
मातग एयाद् गजपुंगवत्वम् ।।
२० एका विभूती रिपुनाशरीति-
रच्या पराभूतिरनन्तरार्तिः ।
उत्साहमूर्तिर्निजकामपूर्ति-
मरातिघातैः सुतरा निभर्ति ॥
२१ जगति सुजनाः श्रद्धावन्तो जयन्ति निजं हितं
निहतदुरिता निष्ठावन्तो वनन्ति जयश्रियम् ।
सुकृतिकणि शोभां धत्ते रजोधनविष्ठता
तपनकिरणश्रद्धायोगे महेन्द्रशरासनीम् ।।
२२ क्षमाशीलिनी भवताजगति वीरता ॥
२४

·स्वा त न्य लक्ष्मीः।
A Radio Play
in Three Acts
S B. Velankar
गीर्वाणसुधा प्रकाशनम्

·Swatantrza-Lakshmee गौरवोहारहाराय गुरगर्वप्रहारिणे । गीर्वाणवाग्विहाराय हरये गुरवे नमः ॥ This play depicts an important episode in the life of the renowned Ranee of Jhansı during the battle of Independence in 1857. Her life is a glonous chapter in the annals of Indian History and it offers an inspiring illustration what every man and woman can hope to do for the country during an emergency Ranee Laxmi of Jhansı came from the Tambe family of Wai, an ancient place of learning in Maharashtra, on the bank of River Krishna, in the lap of the Western Ghats Her father, Moropant, was staying at Varauası, where his daughter Manu (a short form for Manikamıha) passed her childhood, playing in the sands of the river Ganga Even at a very early age, she showed great prowess in gymnastics, riding, the use of arms and learning She was married to Raja Gangadhar Pant Newalkar of Jhansı, who was advanced in years and had lost his first wife A son was born to Ranee Laxmi, as she was named after marriage, but he died soon after the birth In 1854, when the Ranee was about 25 years of age, her husband died Before his death, however, he had adopted a son, Damodar, about 7 years old Lord Dalhousie refused to recognise the adoption and ordered the anneration of the State of Jhansı The queen tried her best to retain the reins of the State with her, for her adopted prince, and never agreed to this annera- Even the temple of Mabalaxwi could not recewe its grants though guaranteed by the State When the War of Indian Independence started and the Ranee begin to show her independence, a few neighbouring States such as Dat?, Pihan and Orchha, attacked her possessions She defeated them all, but events went out of her control then her Army decided to join the rebellion The English General attached the Fort of Jhansı and after 97 ·as her sez ere fighting for several days captured the same, but the Ranes had in the meantime, by her bravery and cunning, made good her escape in male attire to join the Army of the Peshs as at Kalpi This, in brief, 18 the background and the story from which the play is woven The Ranee of Jhansı, her father Moropant, Ladht the queen of orchha are historical characters Others, namely Chetany, the Queen's companion, Manamalla, the Queen's tutor in warfare, Tanachındı her chief-in-arts and her family priest are imaginary characters Others, her such Minister, Commander-in-Chef etc did exist Certun other references in the play would be understood by the readers of the epic of 1857. Mamalana, for instance, was a celebrated buttress of the Jhansı Fort and Ghana-Garjana was the name of the famous cannon at the disposal of the Fort All the three acts take place in Jhws The first trkes place on a morning in about October 1856, the second, on à morning in June 1857, and the third takes place the sime evening The play has been wntten so as to suit the stage and could be rendered by the students in about an hours time as a good pastime. A little music his been used to enh ince the tension in the play but once the play starts, the music pieces are necessarily short, even abrupt The following is (moles) have been used fraagt (verse 1), (3, 4) anret (6), (8,9) at 13, 14) fereastata (15) mazati (20, 21, 22 ) Heat ( 23 ) ** (26) and streft (35) In addition, the वसन्ततिलका in the प्रश्नावना is recited in तोडी Verse 2 is a specnl type of the ballad which pres uiled in the courts of Blaratia rulers Verses 3, 4, 8, 9, 13, 14 and 23 are in the fire metre common in the North Similarly Vy 24, 25 are in the area i metro known as 97.1 l'or other Verses, traditional classical metres such as per (1) 31-347, (, 18) infat, () gafarefiarca (7) toretta (11) farmafroff ( 19, 16), tika (17) org (1930, 32, 33, 34) afrita (27) HT ( 39 ) fruit ( 31 ) are usel Verse 10 is in an unusual metre with 'T' as its trots (groupings) with 12 Ictters per linc Verse 28 is another unusitif metre trithrot ( 10 letters) I am namin these as # and Fireft from their first worde for ficility of referenco 98 ·I have been told that I am particularly successful in my easy nandiing of metres old and new alike I thank these admirers for the compliment and the affection behind it Since I began to have my plays produced on the AI R. mang listeners have written letters of appreciation for the music in Sanhsrit, as they expressed it Since I propose to deal with this topic elsewhere at length, I can only thank them at this stage I am also thankful to the artists who successfully participated in the broadcast The script differs at places from the recording by the A IR Dr prof MA Karandıkar and Dr prof Mrs. Karandıkar of Delhi University went through my manuscript and made many useful suggestions I am sincerely obliged to them Lastly, श्रीमातृक्षितिरक्षणे क्षतिरपि क्षान्त्या यया लक्षिता राष्ट्रक्याय यया स्वकायविलयो धैर्यप्रकों वृतः । मर्यादामवलापि दर्शितवती त्यागस्य या देवता साऽध्यास्ता हृदयानि देशजनुपां स्वातव्यलक्ष्मीरिह ॥ New Delhi, 8-1-64 } SB Velankar 99

·स्वातन्त्र्यलक्ष्मीः देहला-आकाशवाणी-द्वारा ३-६-१९६३
दिने ध्वनिक्षेपिता । तत्र ये कलाकाराः सहायास्तेऽभी।
गोखले
सुशीला पाटणकर
योगेश्वर कृष्ण शास्त्री
चारणः
निवेदयित्री
वेत्रवती
राज्ञीपिता मोरोपन्तः
शस्त्रविद्याचार्यों मानमल्लः
कलाविशारदा तानचण्डी
झांसीराज्ञी लक्ष्मी
अमात्यः
सेनापतिः
पुरोहितो विष्णुभट्टः
ओरछाराज्ञी लही
नायिकासखी चेतना
मधुर शास्त्री
मुमन बोरकर
उमा आर्या
राजगुप्त राजीव
सुरेश शास्त्री
दिनेश्वर शास्त्री
सुमन योरकर
सरोजिनी प्रधान
लेखकः
दिग्दर्शकः
है दादासाहेय घेलणकर

·स्वातन्त्र्यलक्ष्मीः।
१
निवेदयिन्याः प्रस्तावना।
खतन्त्रताया वेद्यो हवने
रणभेरीणां मत्रघोषणे
कालपुरोहितविहितयाजने
समर्पिता निजतनुसमिधः
यैारवरस्तेषां गणने
झासीराज्ञीलक्ष्मीम्मरणे
उन्नत शिर. सजले नयने
स्फुरति च बाहुर्निरायुध.
केवलललना! ध्रुवा तारका
नरवीराणा मार्गदीपिका
शृणुत तदीयं चरितं रसिका
श्रीरामवच. प्रियसुहृदः ॥

·प्रथमोऽङ्कः। ( नान्दी) ( जीवनपुरी) खातन्त्र्यं जीवनाब्धौ प्रयति तरणी रक्षितुं दुर्घटेयं ध्वान्ते स्वार्थान्धताक्ते द्युतिभृततरणी राष्ट्रसंदीपनाय । स्वातन्त्र्येष्टाध्वरेऽतः समरहुतवहे सादरं संप्रदत्ता पञ्चप्राणाहुतिर्यैः स्मितवृतवदनैरस्तु तेभ्यो नमो नः ॥ १ ॥ (चारणः) ..(पोवाडा) रोहिणी रक्ततारका चन्द्रमदनिका मणेः' कर्णिका जाह्नवीतरङ्गावतीर्णा भारताः सन्ति परैर्दी जनाशाः शतधा प्रतिशीः॥ उपरते कृपापादप परिहतातपे गङ्गाधरनृपे भवति झांसीपुरी विवर्णा गर्हनलक्ष्मीर्नु ततोऽपर्ण दामोदरे स्नेहपूर्णा ॥ ऋजुतया विनतिपत्रं वत्र प्रेपितं झांसीनिवासिकल्याणं परिचिन्तित दामोदरनृपतायाः प्रथनं याचितं प्रतिकूलमारुते सते तरी वेपते तीरमीक्षते वहति लहरीविहता क्षीणा त्रुटिततन्त्रा विरसा वीणा जीयने न पुना रममाणा ॥ २ ॥ A ballad. a Style Common at Maratha court २ मगिका was the maiden natne of the heroine. १०२ ·स्वातम्यलक्ष्मी। (गवती प्रविशति । तस्या भाषणेनान्तिमचरणो?क एपाक्षिप्यते ।) चेत्रवती-समाप्यता दिलपनमिद चारण । अन राजीतात सुप्रमात समायामागच्छति । (निष्पान्तधारण । मोरोपन्त प्रविशति ।) मोरोपन्तः-(प्रविश्य) वेनपति,- वेप्रवती-(प्रणमति) नमो देवीताताय । आज्ञापयतु भवान् । मोरोपन्त - ननु राना सुखं सुप्तवती देवी । वेप्रवती-जानात्येव भवान् न सापत निद्रानुग्रहः स्वामिन्यामिति । निशि प्रहरमा गयनमध्यास्ते । (विगेक्य) अयमायाति देव्याः शस्त्राभ्यास व्यवस्थाप्याचार्यों मानमल्ल । मानमल्लः-(प्रविश्य) अभिवादये तात । मोरोपन्त - स्वस्ति मवते । मानमल्ल, ननु परिपूर्णो देव्या दैनदिन शस्त्राभ्यासोऽद्य । मानमल्ल.-(सहर्षे) किं क्थयेय तात । साक्षाद्दशभुजा महिषासुरमर्दिनीय देवी शस्त्रसधाने प्रतिभाति । न श्रान्तिन वैकल्य, केवलं शस्त्रदीक्षाया मनस एकाग्रत्वम् । (कलाचार्या तानचण्डी गाननिरता नृत्यन्तीव प्रविशति ।) तानचण्डी- (देस , निताल ) मेघघटा गगनाद्विगता उदिता दिनशोभा चञ्चलविद्युद्विलोपिता रचिता रविणा मा ।। ३ ॥ कमलपरिमलैर्म गुञ्जना मधुलुब्धा भ्रमराः तानचण्डिकागाने हि तथा सुधाप्रिया अमराः ॥ ४ ॥ मोरोपन्तः-कुत एतावान् हर्षस्तानचण्डिके । Name of the queen s husband, the ruling prince of Jhansı He died in 1854AD ४ वनश्रीनिष्पर्णा जाता। तथा गहना लक्ष्मी पार्वती नु जाता तपस्विनी? अपर्णा पावतीत्यमर । 47 was the adopted son who was the her apparent.

·प्रथमोऽङ्कः । तानचण्डी-(विरम्य) अञ्जलिं बध्नामि स्वामिन् । अद्य प्रदोषसमये संगीतंसभा- मागमिष्यति देवी। मोरोपन्तः- केनेदं निवेदितम् । तानचण्डी-महासचिवेन देव्याः सन्देशो निरूपितः । मोरोपन्तः- (सगद्गदखरं ) प्रसन्नः प्रभुः प्रतिभाति । कचिद्वषत्रयघृतं वैराग्यं विमुच्य मम कन्या झांसीदेवी- राशी-(प्रविश्य) अभिवादये तात । ननु प्रकृतिस्थो भवान् । मोरोपन्तः-चिरं जीव वत्से । शतायुषी भव । तव स्वास्थ्यमेवासाकमपि । ( हृष्टखरेण सकौतुर्क) श्रुतमद्य सायं संगीतसभा संपत्यैत इति । राक्षी-प्रासादस्थितानां मनोरञ्जनाय प्रजानां च विनोदनाय किंचिदेवमाचरणीयमेव । - नृपस्य दुःखेऽपि दिने दिने स्यात् प्रधानहेतुर्जनताहितं तत् । प्रजाप्रमोदान नृपतेः प्रभुत्वं स्वराष्ट्रमुद्धर्तुमपारदुःखान् ॥ ५ ॥ चेतना-(प्रविश्य प्रणम्य च सविनयं) (बागेसरी दादरा) । जयतु जयतु देवी लोकसंग्रामलक्ष्मीः विमलसलिलसिन्धुः श्रेष्ठसारस्वतानाम् । महिषदनुजनाशे शूलधाराधरेयं जयतु विजितलक्ष्मीः स्वर्गदुर्गावतारा ॥ ६ ॥ राशी-(सस्मित समावं) किं वृत्तं चेतने। १०४ ·स्वातन्यलक्ष्मी। चंतना-सेनापतिना दूतः प्रेषितः । राशी-किं निवेदयति स इतः । चेतना-दतियाराज्येश्वरोऽसच्छत्रुः संजात. । राही-(सोकण्ठं) ततस्ततः । चेतना-(साक्तं) पराजितः स सेनया नः । रानी-प्रियं नः । प्रदेहीदं पूर्णपात्रं दूताय । चतना-यदानापयति देवी । मोरोपन्तः-(तशम्बरः) प्रतिहतममगलं देवेन । मानमः-असत्सेना शौर्येऽद्वितीयैन । अमात्यः-(प्रविश्य) रुधिररक्तगतासुरिपूज्झिता न शशिनाधिगताप्यकलङ्किता। विजयतां ध्वजरङ्गविमर्दिका धवलता जयकीर्तिपताकिता ॥ ७ ॥ राशी- किमभिन संभूतं सचिवश्रेष्ठ । अमात्यः-पिहारीश्वरेणास्मत्प्रदेशेऽतिक्रान्तम् । राजी-तत्कि विहितं भवता । अमात्यः-(सोलास) पराजित एप. । मोरोपन्तः-तदेव प्रथम कथयितव्यं सचिवश्रेष्ठ । राशी-केनोपदिष्टमिदं मधुरवचनम् । अमात्यः--अधुनेर गुप्तप्रणिधिः प्रत्यागतः । राशी-इदं तसै पारितोषिक दीयताम् । ६ मधिरेग रचा गतामवो रिपवस्तैरग्झिना धवलता रत्तत्वात् । शशिनापि निकल झाऽनधिगना धवलता । आरक्तो धनरङ्गस्तस्य विमर्दिका धवलता। जयस्य की.. पताकामा स्थिता यदशमो धवलता विनयतान् ।

·प्रथमोऽङ्कः। तानचण्डी- (दुर्गा, द्रुतत्रितालः) झांसीलक्ष्मीरतिशेते राजराजलक्ष्मीगुरुतां सा कोशे वद्धा नियता लभते न कदा प्रकाशिताम् ॥ ८ ॥ करात्करमियं नृत्यन्ती दीपयति निजां स्वतन्त्रतां सुवर्णवसुधाम्बुजस्थिता सौरभजयिनी विवर्धताम् ॥ ९ ॥ मानमल्लः-भवती केवलं शब्दसंपदं विकिरति । तानचण्डी -न तदपि भवतः। राक्षी-विष्णुभट्टः पुरोहित आहूयताम् । वेत्रवती-यथाज्ञापयति देवी । (निष्कान्ता।) मोरोपन्तः-सौभाग्यपूर्णोऽयं दिवसः । विष्णुभट्टः-(प्रविश्य, साञ्जलिः) सेवा भवञ्चरणयोर्मयार्जिता भाग्येन देवि महताऽत्र जन्मनि । आज्ञाप्यतां द्रुतमिदं मनीपितं धन्योऽस्तु किंकरकृतेरयं जनः ॥ १० ॥ राशी-विष्णुभट्ट, अस्मद्विजयनिमित्तमनुष्ठानविशेष महालक्ष्मीदेवीमन्दिरे व्यवस्थापयतु मवान्। विष्णुभट्टः-(साश्चर्य) महालक्ष्मीमन्दिरे। राशी-आम् । तदेव कुलागतं मन्दिर पुनरेवादरणीयम् । दिवं गते नाथे नामाभि- स्तनावहित दूरान्तरमिति ।

·स्वातन्यलक्ष्मी। विष्णुमहः-(साभिप्राय ) अवधारये । (सयाप्पखरं) विबुधा विजयप्रभाविणो वितरेयुर्भवतीपदे शुभम् । सकला सफलास्तु कामना ननु देवं त्यनुकूलतां व्रजेत् ॥ ११ ॥ सेनापतिः-(प्रविश्य ) देवि, भवदाशीर्वचसा विजयं संपाय चरणावलीनः सेनापतिरयं वन्दते। राशी-(प्रमन्ना) स्वागतं ते सेनापते । श्रुतमस्माभिर्दतियाधीशनिर्दलनं पिहारीशपरि- हारादि च। सेनापतिः-ततोऽप्यधिकतरं श्रावयितुं स्वयमेवात्रोपस्थितोऽहम् । राशी-(सौत्सुक्य) किमेतदधिकतरम् । सेनापतिः-ओरछाराजी श्रीमती लदी पराजिता पाशबद्धा । उपायनत्वेन चानीताऽनेन दासेन । राशी-(चिन्तया) सेनापते, न सेनानायेन प्रकटमयमन्यापि विजिता न वैपा कृच्छ्राणामनुभवतु लेशं किल लढी । न पुप्पं यत्पूजाविधिसमुचितं म्लानिविहतं भवेत्पादाघातैरपचितमहो भूमिपतितम् ॥ १२ ॥ कुत्र वर्तते सा, ओरछाशासिका । सेनापतिः-द्वारि तिष्ठति । रानी- सत्वरं प्रवेशयत्वेना मवान् । सेनापतिः- यथाज्ञापयति देवी । (निष्क्रान्तः।) मानमल्लः-कियन्महदिदं हृदयौदार्यम् । १०७ ·प्रथमोऽङ्कः। तानचण्डी- - (रागेश्री, केरवा) न वारिणा निर्वाणा रविकिरणाः, कीर्णाः सुरधनुपा वरजनुपा भान्ति विमापूर्णाः ॥ १३ ॥ पराजयेऽप्यनादरो नाधिगतो रिपुणा स्वागतमातिथ्यमहो प्रियभगिनीप्रेम्णा ॥ १४ ॥ चेतना- (तिलककामोद, झपताल) वारिदानैनंदी संतृपिततोपिका । अनिललहरी तथा श्रान्तविश्रामिका । पीडितालोकने तापहरणार्थिता । रीतिरेषा सतां संतता स्वीकृता ॥ १५ ॥ (सेनापतिर्लटी प्रवेशयति ।) सेनापतिः-ओरछामहिषि, इयमत्र वर्ततेऽस्माकं देवी । तत्प्रविशतु भवती । लढी- नाहमिदानीं राज्ञी खल्वोरछाभूमीनाम् । केवलं बन्धनगता प्राकृताई नारी । राशी- मैवम् । न भवत्या सह वौरछाप्रजया सह वा नो भैरम् । उपविश्यतामत्र भवती । लढी-न वयं तु भवत्पक्षपातिन्यः । राशी-मैवं मगिनि । परचक्रामिगते भारतवर्षे जनानामेक एव पक्षः-भारतीयः । रिपव एवान्यपक्षीयाः। न भवत्यपि ननु वाञ्छति संस्कृतिमाङ्गलिके भारतवर्षे परदेशीयाः स्वामिनः स्युरिति । लढी-तत्कि विधातुं समीहते झांसीराज्ञी । १०८ ·स्वातन्यलक्ष्मी राझी-परकीयनिफासनमेव । किमन्यत् । स्वराज्यं हि श्रेयः शतगुणितमस्मजनहित मुराज्यं न प्रेयः परविहितमत्युत्तममपि । शिशुः पादाभ्यां स स्खलितगतिरप्यत्र चलितः स्वपगुन्वं जह्यात्, न तु परभुजासीनमनुजः ।। १६ ।। लढी-युल एतावद्वलमम्मद्विधानाम् । राशी-कथं ननु। सर्व वीरा भारतानां सुरक्षा दास्यात् च्यात् कर्तुमुत्कण्ठितास्ते । तेषां मव्यः फेयलं शूरधुर्यो यस्तान धतुं वीरभाव क्षमः स्यात् ॥ १७ ॥ लही- मयतु तत् । मामधिकृत्य किं मनीपितं भवत्या । राशी-ओरडासिंहासन पुनरधिष्ठापनम् । ( सगदगदं) प्रार्थये च भारतमाग्यविधातारं यद् भवत्यपि भारतसंरक्षण समर्थी सादिति । लदी-तत्कियच्छुल्कं प्रदेयं मया भवत्यै । राशी-कस्य शुल्कम् । लढी-विमोचनमूल्यम् । राधी-नहि न हि । अहमिव मरती भारतभूभागस शासिका । मारतरक्षणार्थ भवती यततव । तत्र कुतः शुल्कम् । सुवर्णभूमेस्तनयाः समानाः प्रियाः सदेयं सफला जनन्याः। कथं कुतः कोऽपि ददातु शुल्कं रिपोर्विघाते जितमेव देयम् ॥ १८ ॥ लढी-(भावपूर्णा) श्रुतमासीद् भवन्महानुमावत्वम् । इदानीं च तत् प्रत्यक्षीकृतम् घन्याऽस्मि । मयापि भवत्साहाय्ये बद्धपरिकरस्वमगीक्रियते । राशी-प्रियं नः । चेतन- चेतना- आज्ञापयतु देवी। .

·प्रथमोऽङ्कः। राक्षी-महान् हरिद्राकुंकुमसमारोहः सायं विरच्यताम् । तत्र लढीदेवी संमान्य तस्सा राज्ये सबहुमान प्रेषयिष्यामि । एहि भगिनि । वेत्रवती-(प्रविश्य ) देवि कश्चिद् दूत आगतः। तेनायमानीतः सन्देशः।(लेखमर्पयति ।) राशी-(गृहीत्वा) तात पठ्यतामय सन्देशः । (तस्य तमर्पयति । स तमुद्घाटयति ।) केनास्ति ननु प्रेषितः । मोरोपन्तः-शासको विज्ञापयति । (पठति । ) सर्वाः प्रजाः सैनिकाश्चास्माजिघासन्ति । अतो झांसीराज्यं स्वाधीनं धार्यता देव्या । नैतदस्माभिः शासमधुना । इति । राझी-(कुद्धा) पुरैवोक्तं मया सर्व प्रतिजाने पुनश्च तत् । 'मेरी झांसी नहीं दूंगी' कुतस्तत्प्रतिधारणम् ।। १९ ॥ एहि देवि । (चेतनावर्ज सर्वे यथाक्रमं निष्कान्ताः) चेतना-(परागच्छन्ती देवी साभिमान वीक्ष्य) (आनन्दभैरव, केरवा ) तेजसा नवोदिता याति दुर्गदेवता ॥ दीनसजने दया दुर्जनैस्तु दुर्जया तप्तशीतरश्मिता सर्वथात्र संहिता ॥ २० ।। शस्त्रशास्त्रपाटवे गर्वहीनगौरवे निस्तुला समाहिता जयति मूर्तचारुता ॥ २१ ॥ शासनं तु वाधितं स्यान्न दैवसाधितं अस्तु दीर्घजीविता लोकरञ्जने रता ॥ २२ ॥ (निष्फ्रान्ता।) ॥ इति प्रथमोऽङ्कः॥ ७ हिंदीभाषायामियं प्रसिदा राश्या उक्ति । गीर्वाणभाषाया 'झामी मे नैव दास्यामि' इत्य.. मूलवचन रक्षितं नाट्यपरिणौ ।

·२
(मानमलो यहिः प्रासादं प्रविशति । तानचदी तमनुगच्छति ।)
तानचण्डी-रे मानमड, किं मदान्धद्विपवत् परिक्रमसे ।
मानमल्लः- भवती भीतोलूकीवन्न रात्रावपि स्वरोचारणे प्रभवति ।
तानचण्डी-नायं काल: संगीतोच्चारणस्य ।
मानमल्लः-अत एव माशानामवसरः ।
तानचण्डी- शत्रुसेनामिः परिवेष्टितोऽसौ झांसीदुर्गः । तत्र किं करिष्यति भवतः
पुष्टदेहः।
मानमल्लः- यदि लोहगोलैः प्राकारभित्तिवियर प्रादुर्भवेत् तर्हि तत् पिधातुं पर्याप्तोऽयं
देहः । किं तु भवती करिष्यति ।
तानचण्डी-अहम् ? अहमवला किं करिष्यामि । अहमुञ्चरारविष्यामि मृतो
मानमल इति।
मानमल्लः-तेन किं लप्स्यसे ।
तानचण्डी-मादृशानामवशिष्टानां परित्राणे देव्यवहिततरा स्थास्यति ।
मरनमल्लः-कुतोऽधुना परित्राणम् । शम्मसुमारोऽपि क्षीणः ।
घेत्रवती-(प्रविश्य समय) कुत्र वर्तते देवी मानमल्ल |
मानमल्ल:- नाहं जाने वेत्रवती।
वेत्रवती-तविक शस्त्रशालां नागताध प्रमाते देवी ।
मानमल्लः-न हागता।

·द्वितीयोऽङ्कः। वेत्रवती-अपि जानासि किंचित् तानचण्डि । तानचण्डी-न हि वेत्रवती । नामपि जाने । वेत्रवती-हा दैवहतक। चेतना (शीघ्रं प्रविश्य) किं संभूतं वेत्रवति । वेत्रवती-अपि जानाति भवती कुन वर्तते देवीति । मोरोपन्तः-(प्रविश्य ) रात्रौ प्रासादमपि नागता देवी । दिवा युद्धं चरित्वा निशि भगदुर्गप्रतिरचनं कर्मकारैः कारयन्ती स्थिता । न मुक्तम् । न सुतम् । चेतना-तात प्रसीदतु भवान् । सहस्राणा धारयित्री देवी यद्ययं निजदेहमपि न गणयेत्- तानचण्डी-इदमेव महता चरितम् । (भीमपलासी-द्रुतत्रितालः) शरीरशीर्णत्वं वृणुते क्सनविधाने तरलः शिशिरे लोकसुखं कुरुते कार्पासो धवलः ॥ २३ ॥ अमात्यः-(प्रविश्य) तात दुस्तरोऽयं दिवसः । देवीरक्षणार्थ कश्चिदुपायविशेषः प्रयोक्तव्यः । मोरोपन्तः-कुत्र वर्तते देवीदानीम् । अमात्यः-न मया दृष्या साऽद्यापि । मोरोपन्तः -न रात्री विश्रमार्थ प्रासादमागता । मो ईश, मम पुत्री- राज्ञी-(प्रविश्य) तात अभिवादये । मोरोपन्त:-(स्फुन्दति) चिरं जीव वत्से । राशी-(सचिन्ता) किं वृत्तं तात । ननु न स्वस्थचित्तो मवान् । अमात्य, राजमिषज माहूय तातस्वास्थ्य प्रथमतोऽवधेयम् । मोरोपन्तः-नैवं वत्से । पक्कपणं मे जीवनम् । कुतस्तत्र चिन्ता । (म्वरमेदेन) भवत्या तु न रात्री विश्रान्तमपि । राशी-परमेश्वराधीना मे विश्रान्तिरितः । क्वचिचिरविश्रान्तिमपि स शीघ्रं दद्यात् । चेतना-(अधीरतया सचिन्तं सकरुण) मैव देवि । राशी -मा भैषीश्चेतने । 'यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् । सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमोदृशम् ॥ इति गीतमेव भगवता । -- ।

·स्वातन्यलक्ष्मी। अमात्यः-क्षम्यतां देवि मे पाष्टर्घम् । सन्धिसाधने दूताः प्रेषितव्या भवत्या । राशी--किं प्रवीति सचिवश्रेष्ठः । मातृभूमि मे पीडयद्भिः सह सन्धिः । तस्मानिधनमपि श्रेयः । 'हतो वा प्राप्ससि संगं जित्या वा भोक्ष्यसे महीम् ।' इति भगवता गीतासु किं साध्यमत्र सन्धिना । अमात्यः- यदि मूर्धा जीवेत् तन् मुकुटाञ्जयेद् देवि । राशी- अमात्य, झांसीप्रजामिर्मयि विश्वसितम् । न झांसीपुरी शरणं नदिति तासामा- ज्ञापनम् । न तदतिक्रान्तुं प्रभवामि । (अमात्यो निष्फ्रान्तः ।) सेनापतिः - (प्रविश्य) शत्रुभिर्दाहगोलक्षपणमविरतं समारब्धम् । मामलानप्राकार- स्तषां लक्ष्यम् । राशी -ततस्ततः। सेनापतिः-मामलानप्राकार उच्चशिरा अद्यापि । राशी-तद्गच्छतु भवास्तत्रैव । अमप्यागमिष्यामि । चेतना-देवि किंचिद्वियम्यताम् । राशी-कुतोऽधुना विश्रान्तिः । चेतना-- यदि देवी मद्वचनमनादृत्य पुरतो याति तदिम देहं पादाघात हत्वैव तद्विधेयम् इयमहं मार्गे शये। राशी-भैवं चेतने । उत्तिष्ठ । मुहूर्तमा विश्राम्यामि । सेनापते, महती साऽमिगोल' प्रक्षेपिका घनंगर्जना मामलानरक्षणार्थ स्थापनीया । सेनापतिः-यथाज्ञापयति देवी । ( निष्क्रान्तः।) राही-मानमल्ल, ननु भुक्त आहारः । नाद्याहं शस्त्रशालामागताऽतः पृच्छामि । मानमल्लः-यावन्न देव्या भोजनं तावन्मयापि वर्जित आहारः । राशी-कथं भवादृशानामणिनी भवेयं प्रजाना परिजनाना था । यदि किंचिदपि बलसाहाय्यमधुना लभेय- लढी-(प्रविश्य ) देवि, सेनानीस्तात्या टोपे महता सैन्येन सह कोल्पीतो झासी- संरक्षणार्थमागतः। राज्ञी-श्रान्तासि, ओरछामहिपि । कुत आगम्यते कथमिदं ज्ञायते च । ८ A Strong buttress of Jhansi fort. & The name of the famous Jhansi Canon gun १० A town in U. P. famed in 1857 as Peshwa's headquarters का.८ ११३

·द्वितीयोऽङ्कः।
लढी- तस्स सैन्यं दूरतो दृष्ट्वैवाहमत्र प्रियनिवेदनायागता ।
राशी-अपि कुशलिनी भवती ।
लढी- महता प्रयासेन दुर्गान्तःप्रवेशो लब्धः ।
राशी-वेत्रवति, पानमोजनादि दातव्यं लढीदेव्यै विश्रान्तिस्थानं च तदर्थे व्यवस्थाप्यम् ।
लढी-एतावता कालेन महान् समरः प्रवर्तितः स्यात् ।
राशी-चेतने, यदा टोपेवीरो विजयी भूत्वा झांसी प्रविशति-
विष्णुभट्टः-(प्रविश्य ) इताः सो देवि ।
राशी-किमापतितम् ।
विष्णुभट्टः-देवेन धातिता वयम् ।
अमात्यः-(प्रविश्य) महदपि पेशवासैन्यं घटिकामात्रेणैव परैः पराजितम् ।
सेनापतिः-(प्रविश्य) अयं मे खड्गो देवि । (खङ्गं भूमौ तत्पुरतो न्यस्यति ।) नाहमधुना
संरक्षणस्य प्रमवामि । सर्वाशा प्रनष्टा ।
राज्ञी -न मेतव्यं सेनापते ।
सेनापतिः- नाहं भीतो देवि । समरे देहपातेन धन्यो भविष्यामि । न पुनर्भवत्सेवा-
मसिजन्मनि कर्तुं प्रमविष्यामोत्यैव मे विपादः ।
राशी- तत्सर्वेऽपि वयं शूरकर्मेदृशं विघास्यामो यच्छुत्या भविष्यत्कालेऽपि जना
विस्मिता भवेयुः ।
अमात्यः- यद्यधुना जीवेम ।
राशी- मृत्युरपि स उज्वलो भविष्यति । किं मृत्योर्मयम् ।
अनलकणो विस्तो भविष्यति भस्मासौ नियतं
मस्मतां तु गमयेत् काननं तदेव धननिचितम् ।। २४ ॥
सिन्धुवाप्पसलिलं प्रापा सिन्धुमेय यायात्
निजमार्गे भूमि सुजलां मुफलां तु विदध्यात् ।। २५ ॥
(सर्वे निष्फान्ताः।)
॥ इति द्वितीयोऽङ्कः॥

·३ (पुरुपर्वषे राज्ञी, चेतना च प्रविशतः।) चेतना-देवि, राशी-न हि चेतने । नेतोऽहं देवी । पुरुषवेपः परिहितो मया । न कोऽपि मामिदानी प्रत्य मिजानीयात् । न त्वयापि बहुमानः प्रदर्शनीयः । मन्निर्गमनानन्तरं च राज्ञी- पेण त्वया स्थातव्यम् । चेतना-तथापि देवि- राशी 1- न किंचित्तथापीदानीम् । नाहं त्वामेवमुज्झितुमुत्सहे । (मृदुस्वरेण) किंतु करवाणि । चेतना-(सोत्साह) नाहं भीता देवि । (देसकार-झपताल) भापितं देवते भाग्यवाणी मता शाज्ञयेयं सखी स्वामिनी मानिता। जन्मजन्मनि हि मे नित्यदासीव्रतं दिव्यभवत्तीपदे मन्यते धन्यता ॥ २६ ॥ तानचण्डी-(प्रविश्य) चेतने कुत्र वर्तते देवी । चेतना-किं जातं तानचण्डिके।

·तृतीयोऽङ्क ।
तानचण्डी-उधस्तो मामलानदुर्ग शत्रुभि । तेषा सेना दुर्गान्त प्रविशति ।
मानमल्ल -(प्रविश्य ) हता वयमन्त शत्रुभि । देवी सवै सरक्षणीया । कुत्र
वर्तते सा।
7
अमात्य - सर्व परिजनो बहि प्रासाद प्रधावति देवीगोपनार्थम् । प्रजाश्च प्रासादप्रमुखम् ।
सेनापति - (प्रविश्य ) यावदनाह जीवस्तिष्ठामि न तावदेवीमभिभवितु मनुज प्रभु ।
चेतना-सर्वे भवन्तो गत्वा प्रजा समाश्वासयन्तु । देवी सत्वरमागमिष्यति ।
सेनापति - शोभनम् । गच्छाम ।
(देवीचेतनावज सर्व निष्का ता ।)
राज्ञी-चेतने, परिधीयता राजीवेष ।
चेतना-यथा देव्याज्ञापयति । (येप हस्ते गृहीत्वा) देवतावस्त्रभूषणानि मैना मेऽमर्यादा
मन्यध्वम् ।
(निष्काता।)
राशी-
पुनप्रेमभृता प्रजा मयि रता कस्मादकस्माद् हता.
कृच्छ्रे सपतिता अरातिविजिता दास्ये नतास्ये हिताः ।
का स्यान्मे प्रभुता विनैव जनतामन्यन दैन्यावृता
नोत्प्रेक्षे विहता गति जनहितामन्या तु मान्या तथा ॥२७||
तथा हि
झासीयसुधा सुसदा सदा
वासेन तु मे दुरिते प्रजाः ।
शक्तोऽत्र न वस्तुमयं जनः
नेद वृणुते गमनं मनः ।। २८ ।।
मोरोपन्त -(प्रविश्य ) किमय वीरोग्याप्यत्र तिछति ।
राशी-आमप्रये तात । (प्रणमत।)
मोरोपन्त -चिर जीव वसे विजयस च ।

·स्वातव्यलक्ष्मीः। राशी - न जाने भवन्तं पुनर्दष्टुं जीवेयं वा न वा । यावजीवं जनहितपरा नित्यनिःस्वार्थचर्या शक्ता नासीजनकचरणौ सेवितुं स्वेच्छया यत् । राज्ञीस्थाने महति निहिता तात वाला भवद्भिः क्षन्तव्या सा निज-'मनु'-सुता लालिता पादलग्ना ॥२९॥ विष्णुभट्टः-(प्रविश्य ।) कोऽयं नवो वीरस्तात । मोरोपन्तः-प्रेष्यते स पेशनासंनिधौ झासीविमोचनार्थम् । गच्छ रे वीर । शुभास्ते सन्तु पन्थानो वृणीष्व विजयश्रियम् । पुनरागमनं वीर, अस्तु ते जनताहिते ॥ ३० ॥ वेत्रवती- --(प्रविदय) विष्णुभट्ट, देव्याज्ञापयति महालक्ष्मीमन्दिरे ग्रहशान्तिरनुष्ठापनीयेति। विष्णुभट्टः-अयमहं निर्गतो देव्याज्ञानुष्ठाने । (निष्कान्ता ।) मोरोपन्तः-वेत्रवति, चेतनाऽऽहूयतामत्र । वेत्रवती- यथाज्ञापयति तातः । (निष्कान्ना।) मोरोपन्तः-न विलम्ब. समुचितः । त्वरता भवती । राक्षी-एहि देवि चेतने । (चेतना प्रविष्टा ।) परिप्वजस्व माम् । सखि, पुनर्मिलनाशया गच्छामि । तात, न च यदि बुधास्ते मन्यन्ते पुनर्जननं हितं न तु मम मनः स्वस्थं भूमि विलोक्य परार्दिताम् । भरतमुवि मे लोकप्रेम्णा पुनर्ननु संभवो भरतु भक्तः कन्यात्वेन प्रसीदतु स प्रभुः ॥ ३१॥ (निष्क्रान्ता । नेपथ्ये 'हर हर महादेव' 'अल्ला हुँ अकबर' 'मारो' 'काटो' 'दीन दीन' इति कोलाहल ।) चतना-गता तात देवता । ११'मणिकर्णिका' इति नायिकाया नाम्न संक्षिप्तरूपमिदम् । तस्या वाव्ये तदेव व्यवहृतमासेष्ट ।

·तृतीयोऽङ्कः। भग्नो दुर्गो जितं राज्यं परैः पौराः पराजिताः । मन्दिरं दूरतो दीर्ण निर्गता तात देवता ।। ३२ ।। जगत्यां न गतिं जाने परलोकः कृपापरः । जीविते विजयो नात्र पुनर्जन्म प्रजायताम् ॥ ३३ ॥ स्वामिनी सैव तु स्यान्मे मातृभूमिश्च भारताः । बलं तु सबलस्यास्तु देशसेवाव्रते क्षतिः ॥ ३४ ॥ मारोपन्त:- तथास्तु । सेनापतिः-(सजवं प्रविश्य) देवि,- लढी-(सहसा प्रविश्य ) देवि झांसीदुर्गो निर्जितः शत्रुभिः । कथमधुना गतिः । मोरोपन्तः-ओरछामहिपि पश्यतु भवती किं दुर्गममितः संपद्यत इति । लढी- अरसद्वीरा दशदिक्षु परसेनामभिपतन्ति । अमात्यः-(प्रविश्य) न रिपवो जानन्त्येव कोऽसत्पक्षीयः कुत्र वा प्रहर्तव्यमिति । सेनापतिः-(अधीरः) तात पश्यतु भवान् । कोऽपि स युवकः परसेनापारं गच्छति । साधु रे वीर। अमात्यः- कोऽयं रिपुस्तस्य पश्चादश्वं प्रयुक्ते । सेनापतिः-हा धिक् । शत्रुणा प्रहारः कृतः- मोरोपन्तः-परिहृतश्च वीरेण । चेतना-गता निर्गता शत्रुपारं देवी देवेन सुरक्षिता च । -देवी? सेनापतिः :-कुल देवी! लढी -का च मयती? (टो. इति शनान्दो नेपथ्ये । चेतनाक्रन्दनम् ।) लढी महता देवी । त्वरताम् । भिमाहूपताम् । मोरोपन्तः-चेतने किमिदं संभूतम् । हा वत्से । (क्रन्दति ।) चेतना- किं मे जीवितेन तात ! (सहर्ष) तत्र मम जीवितं विजयि भूत्या गर्ने शत्रुपारम् । (म्लाना ) धन्याहमधुना। (वष्टं) विना सामिनी गीरममिदं जीवनं त्यजामि । देरि प्रणमामि । तात आमधये । (पति।) अमात्यः- ११८ ·स्वातन्त्र्यलक्ष्मीः। मोरोपन्तः :-गता झासीचेतना। लढी-जितं देव्या। मोरोपन्तः--इदमेव मे प्रार्थितम् । (भैरवी, (भरतवाक्यम् ) झपताल) भारतानां जना भ्रातृतावन्धना वैरिविध्वंसने सन्तु धैर्येन्धनाः ॥ ३५ ।। संकटोत्तेजिता विजयमवर्जिता अनयिनोद्वेजिताः शान्तिनिष्ठाधनाः ॥ ३६ ।। सगरे वीरता ज्ञाननिधिलीनता अस्तु तेषां भृता जीवने चेतना ॥ ३७॥ (सर्वे निष्कान्ता ।) ॥ इति तृतीयोऽङ्कः॥ समाप्तमिद खातथ्यलक्ष्मीनाटकम् ।

·खातव्यलक्ष्मी-सुभापितानि ।
१ प्रजाप्रमोदानृपतेः प्रभुत्वम् ।
२ न पुष्पं यत्पूजाविधिसमुचितं म्लानिविहतं
भवेत्पादाघातैरपचितमहो भूमिपतितम् ।।
३ न वारिणा निर्वाणा रविकिरणाः कीर्णाः
सुरधनुपा वरजनुषा भान्ति विभापूर्णाः॥
४ वारिदाननदी संतृषिततोषिका ।
अनिललहरी तथा श्रान्तविनामिका ॥
पीडितालोकने तापहरणार्थिता।
रीतिरेपा सतो संतता वीकृता।
५ सराज्यं हि श्रेयः शतगुणितमस्मजनहितं
सुराज्यं न प्रेयः परविहितमत्युत्तममपि ।
गिशुः पादाभ्यो स स्सलितगतिरप्यन चलितः
खपखवं जयात् , न तु परभुजासीनमनुजः ॥
६ मुवर्णभूमेस्खनयाः समानाः प्रियाः सदैवं सम्ला जनन्याः।
कथं कुतः कोऽपि ददातु शुल्क रिपोर्विघाते जिनमेव देयम् ॥
७ शरीरशीर्ण वं घृणुते वसनविधाने तरल:
शिशिरे लोरमुसं कुरुते कार्पासो धवलः ।
८ अनलकणो विस्तो भविष्यति भम्मासौ नियतं
भस्मता तु गमयेत् काननं तदैव घननिचितम् ॥
९ सिन्धुगप्पसलेलं प्रापा सिन्युमेव यायात्
निजमार्ग भूमि मुजली सुपा तु विदध्यात् ॥
१. भारताना जना प्रातृतायधनाः।
परि विध्वंम्ने सन्तु धैर्येन्धनाः ॥
संगरे धीरता ज्ञाननिधिलीनता ।
अखतेपो मृना जीवने चेतना ॥

·स्वातघ्यलक्ष्मीपद्यसूचिः। पृ० पद्यपतिः अनल कणो कमलपरिमले करारमिय केवलरलना जगतांन गति जयतु जयतु देवी झांसी पश्मीरनिशेते झासी वमुधा मुखदा तेजसा नवोदिता न च यदि युधा न वारणा निर्माण न मेनानायेन नृपस्य दुरोऽपि परायेऽप्यनादरो पुरप्रेमभृता पुरैवोक्त मया सर्व भग्ना दुर्गो जित राज्य भारतानी जना भायित देवते पृ० । पद्यपतिः ११४ यापजीव नहित. १०३ यवीरवर १०६ रुधिररक्तगतामु० १०१ रोहिणी रक्ततारका ११८ वारिदाननी १०४ विवुधा विजयप्रभाविण १०६ शरीरशीगत्व शत्रशास्त्रपाटवे ११० शासन तु बाधित ११७ शुभास्ते सन्तु पन्थान १०८ सक्टोत्तेजित्ता १०७ मगरे वीरता १०४ सर्व वीरा भारताना १०८ सिन्धुवाप्पमलिल ११६ सुवणभूमेस्तनया ११० सवा भवचरणयो ११८ स्वतन्त्रताया वेद्या ११९ स्वराज्य हि श्रेय ११५ स्वातन्य जीवनान्धी म्यामिनी सेव ११७ १०१ १०५ १०२ १०८ १०७ ११२ ११० ११० ११७ १०९ ११४ १०९ १०१ १०९ १०२ ११८ मेघघटा गगनात् ·SOME OPINIONS ON कालिदासचरितम् Thank you for sending me a copy of your book Kalidasa-caritam. I read it with interest. It is good to know that people are still writing original compositions in Sanskrit. Shri S. Radhakrishnan. New Delhi, January 19--1962 आपण लिहिलेले सस्कृत नाटक उत्कृष्ट झालेले आहे. ह. वि. पाटसकर राजभवन, भोपाळ १५-१०-६२ एतन्नाटकं हृद्यं सजातम् । सुशोभना भाषा सस्कृतभाषायाः प्रसाराय साधनी- भूता भवेदिति प्रतीयते। पं. श्री. दा. सातवळेकर स्वाध्याय मण्डल, पारडी. १६-६-६२ भवद्धिः प्रेषितः नाट्यग्रन्थः सपरितोपं पठितः । गीर्वाणवाणीसंरक्षणे दत्तेक्षणा भवादृशा महोदयाः सर्वेषा सुरभारतीसेवारसज्ञानां साधुवादमर्हन्ति । Dr.S. K. De Calcutta 15-12-61 १२२

·असामान्या साधारणतः प्रशंसनाहीं निःसंदेहमेषा नाट्यकृतिः । तस्या निपुणं
सविधानकं सहजमनोहरा प्रसादयुता लेखनशैली इति गुणद्वयं भूपिष्ठ दृश्यते
इति मे मतिः।
Dr.C.D. Deshmukh
New Delhi
I think it is a fine piece of dramatical literature
considered from the points of view of characterisation,
dialogue, variety of incidents and the interest that it
keeps upto the end.
Dr. B. R. Saxena,
New Delhi, 18-12-63.
This is a work destined to live in modern Sanskrit
and I hope the Universities will have it in their
courses as a model of modern Sanskrit. I am glad you
find to compose such a fine work in Sanskrit and also
to get it printed with a nice get up.
Dr. Suryakant,
Varanashi, 19-12-61.
प्रयोगाच्या यशस्वितेचे प्रमुख श्रेय श्री. भि. वेलणकराच्या प्रासादिक
लेसनशैलीला द्यावे लागेल.
केसरी. ३१-२-६१
ही कथानकाची जुळणी लेखकाच्या प्रसगनिर्मितीच्या कौशल्याची साक्ष
पठवते. या नाटकातील पात्राचे स्वभावरेसन चागले झालेले आहे. सवादाना
अनुकूल अशी प्रासादिक भाषा लेखकाने सर्व ठिकाणी वापरलेली आहे.
दीपलक्ष्मी जाने. ६२
भाषा पर प्रसन्ना, मनाक् महाकविप्रयोगवासनावासिता च । तत्र तत्र समुचितानि
गीतानि च योजितानि । कालिदासविषयिकामु कल्पनासु प्रशम्योऽयं प्रयत्नः ।
सस्कृत प्रतिभा, एप्रिल ६१
१२३

·The strength of the play is in its literary qualities
and · Velankar is to be congratulated on giving up
a Sanskrit that seeks to derive much of its vocabulary
from Sanskrit words in actual usage in the living
regional langunges of India.
Hindusthan Times,
3 May, 1962
कथावस्वपि मनोहारि कल्पनासवलितं च ।
पंडित विद्याविलास मिश्र
गोरखपुर, २५-१०-६२
वेलणकरांचे संस्कृत भाषेवर चांगले प्रभुत्व आहे. त्याना संस्कृत श्लोकहि
सहज रचता येतात.
नवभारत. फेब्रु. १९६२
In addition to Sanskrit metres, he has successfully
introduced songs in Hindusthani style in many current
ragas.
Bhavan's Journal,
14-4-63.
अन्थोऽयं सर्वथा अस्माकं प्रशंसामर्हति । अस्मिनापि युगे भवद्भिः ईदशी
रचनां सपाद्य संस्कृतसाहित्यस्य सेवा कृता इति महान् मे हर्षः। सरस्वती-
सेवया...यशोऽपि लभ्यत एव ।
दरभङ्गा
श्री. उमेश मिश्र
२४-१०-६२
उपकुलपति का, सि. वि. विद्यालय
१२४