·No text on this page.

·MADIROTSAVA
(RUBAIYAT OF OMAR KHAYYAM)
AUTHOR:
P. V. KRISHNAN NAIR, B.O.L.,
Maharaja's College, Ernakulam.
FOREWORD
BY
Sachivothama Sir C. P. RAMASWAMY AIYAR.
NOTES
BY
Panditaraja P. S. ANANTHANARAYANA SASTRY.
SPA
PUBLISHED BY
SARASWATHI (ELEC.) PTG. & PBG. HOUSE.
TRICHUR,
Price Re 1] 1945 June/ 1120 Mith. [मूल्यम् रू.१

·No text on this page.

·BHABIBADImamane10mIIIRamananmilamanianRIMImamamale mainalim. ॥ समर्पणम् ॥ 1000mmenormananmansamunanisneuoneinamewomanenananminaunu साहित्यमाध्वीरसपूर्णचित्त- स्साम्राज्यतन्त्रार्णवपारदृश्वा । जागर्ति योऽनन्तपुरे नितान्त- माशान्तविश्रान्तयशःप्रभावः ॥ २ Samirsinionomnamomenous-sna101100100ameramananewanamaneuminananarane.in आर्याय तस्मै 'सचिवोत्तमाय श्री"राम"धाम्ने विबुधाधिपाय । नुभस्समुत्फुल्ल समादरेण समर्पयेऽहं लघुकाव्यमेतत् ॥ NISHINIDIOHIBIHINDIBHBIDIODIOHINDIBIDIOne BHIMIRIDHBISHNDIISHORSmallama

·No text on this page.

·FOREWORD Mr. P. V. Krishnan Nair has published a Sanskrit translation or rather a paraphrase in verse, of the Rubaiyat of Omar Khayyam. He has utilised the English rendering of that classic by Fitzgerald which is perhaps more famous than the original Rubaiyat itself. The versification adopted is simple and the phrasing is often felicitous. There have been many attempts to translate Fitzgerald's Omar Khayyam and quite recently I saw Sirdar Panikkar's translation of these verses into Malayalam have been informed ·ii that there is only one Sanskrit translation of this work which was the work of a Bengalee scholar. The idea of the author was originally to produce a literal translation, but he has, in my opinion, wisely put aside that idea so as to avoid topical references and allusions to Persian life and personages which may be incomprehensible to the average Indian. reader. In the result he has performed meritoriously a task which is one of immense difficulty. Fitzgerald's Omar Khayyam is a book in which subdued humour and cynicism, sometimes gentle and sometimes even savage,are blended ·iii with a love of the good things of life and with an authentic mystic philosophy compounded of many elements that cannot be expressed easily in a language with a different genius and tradition. That the task has been attempted and achieved so well reflects no small credit on the author whom I heartily congratulate on his effort. C. P. RAMASWAMI AIYAR, 22-12-1944.

·No text on this page.

·Wh Suhrkumi Sir C. P Ramusw.zy niyor

·No text on this page.

·॥ मदिरोत्सवः ॥
निद्रां त्यज द्राक; क्षणदाजिरङ्गा-
द्विद्रावयंस्तारगणान् पुरस्तात् ।
व्योम्नस्त्रियामामपि भानुमाली
हेतिं प्रयुङ्क्ते नृपहHशृङ्गे ॥
२
तिरोभवात् प्रागरुणोदयस्य
वचः श्रुतं पानगृहान्मयेदम् ।
"देवालयेऽसिनखिलेऽपि सज्जे
बहिः किमित्थं स्वपितीह भक्तः” ?

·३ जत्युदारं चरणायुधे केs- प्याहुबहिनिर्मात्र चिरं निवासः । यातस्य न स्यात् पुनरागतिस्त- दुद्धाट्यतां द्वारकवाटमेतत् ॥. ४ उद्दीपयन्ती गतजीर्णकामान समा समायाति नवाभिरामा। सितप्रसनैश्च सुगन्धिवातैः कान्तं वनान्तं मुनयः श्रयन्ते ॥ प्रख्यातसम्राण्मधुपानपात्रं वरं महोद्यानपुरं च नष्टम् । द्राक्षास्तथाप्युज्वलपमरागा विभान्ति; वाटाश्च सरित्तटेषु । 2

·सङ्कीर्तकास्यं विधिना पिनद्धं
किन्त्वार्यवाचा पिक एवमाह ।
"रोजे, सुरक्तं मधु साधु पाय
पायं तवाताम्रय पाण्डुगण्डम् ॥
पात्रं समापूरयः शोकभार
हेमन्तवस्त्र क्षिप माधवानौ ।
शिष्टाल्पवर्मा पटुकालपत्री
तस्याद्य पक्षी डयनोद्यती च ॥
८
विख्यातपुर्यामवरे पुरे वा
पात्रस्पशीधौ मधुरे कटी वा ।
जीवाख्यमचं कणशश्च्युतं स्या-
दायुःपलाशः क्रमशः पतेच ॥
3

·काल्योपनीतानि सुमान्यसंख्या-
न्यन्ये घुरेवं क्वनु संप्रयान्ति ।
तथा वसन्तः कुसुमैरुपेया-
द्वीरप्रतापान् नृपतीन् हरेच्च ।।
१०
B
महाप्रभावाः क्षितिपा हियन्तां
दुर्वारकालेन किमत्र तैनः?
गर्जन्तु मल्लाः; प्रभवस्सुहृद्भ्यो
यच्छन्तु सम्धि, क इहोत्सुकः स्यात् ?
बजाव वामोरु, मरोः परस्ता-
त्सस्यात्यदेशं नयनाभिरामम् ।
नास्त्येव यसिन् प्रभुभृत्यभेदः
सिंहासने किं नृपतेः प्रशान्तिः?

·१२ यत्राच्छसुच्छायतरोरधस्ता- काव्यं रसाई मधुपात्रपूपौ । सङ्गीतभङ्गीमधुरा च कान्ता कान्तारदेशोऽपि स नाकलोकः ॥ १३ वाञ्छन्ति केचिद्भुवि भूरिभूति परे तु पारत्रिकसौख्यपङ्क्तिम् भुवाद्य * सिद्धं नहि चिन्तयेस्त्व- मुद्धाररिक्थं, पटहं च दूरे ॥ १४ वीक्षस्व रोजां; ननु सा ब्रवीति "जातास्मि लोके मितभूषितास्या । उद्घाट्य कौशेयकरोटक मे सम्पत्तिसारं विकिरामि सद्यः” । . Cash. Credit.

·१५ वर्तेत मा धनजीवितो वा वित्तेन वृष्टिं परितः किरन् वा । हेमीभवेतां नहि तौ परेतौ; निखाय तो कश्चन नोद्धरेच्च ॥ समूलदग्धा नरभौतिकाशा जायेत; सद्यस्सफलीभवेद्वा । यथा मरौं हैमकणस्तथासौ निमेषकाल परिदीप्य गच्छे० ॥ १७ मन्यस्ख, पान्थायतनं प्रजीर्ण- महर्निशाद्वारयुतं पुराणम् । अध्युष्य साडम्बरमल्पकालं दैवेन दत्तं नृवरा निरीया ॥ 6 ·१८ उन्नम्रसम्रामधुपानरङ्गं सौध मृगेन्द्रः सरटश्च पाति । आखेटभूभृत्प्रबलः स्वशीर्षे खरे प्रनृत्यत्यपि गाढनिद्रः ॥ तादृक्षरागा विलसेन्न रोजा रक्तानचेद् वीरनृपस्य जाता । तथाभिरामं नवकेतकं त- द्धम्मिल्लभारात्सुतनोविमुक्तम् ।। ए अयं हि दिव्यौषधिरासराग. श्चुम्बत्यमुष्यास्सरितस्तटास्यम् । शेष्वानुकम्पाललितं त्वमत्र; जन्मास्य शोणाधरसंभृतं स्यात् ।।

·२१
आगामिभीतिं गततापमायें,
यद्भाजनं हन्त्यभिपूर्यतां तत् ।
श्वस्त्यस्य चिन्तां विजहीद्यहं श्वो
लीनो भवेयं पुरुभूतकाले ॥
२२
कालेन मृद्वीरभिषुत्य लब्धे-
प्वमाकमिष्टाः सुभगाश्च सन्तः ।
प्राग्दिनवारं मदिगं निपीय
विश्रान्तिभूमि क्रमशः प्रसृप्ताः ॥
२३
.
तैस्त्यक्तकोष्ठेऽद्य रसालसामो
मधुश्च वस्ते नवसूनपट्टम् ।
तन्पं भवेन्नः पृथिवी; भवेम
तन्यं न विद्य:-कतमस्य पश्चात् ।।

·२४
पूर्व शरीरस्य मृदि प्रपाता-
द्दिष्टं तु शिष्टं ससुखं नंयामः ।
मृन्मात्रगात्रं मृदमेति; तत्र
सीधुर्न, नान्तो, न च गागाने ॥
इच्छन्ति केचित्सुखमध; केऽपि
"श्व एव तत्स्यादि"ति चिन्तयन्ति ।
तान् ध्वान्तसौधाददतीत्थमेको
"न तत्र, नेहापि जडाः फलं वः" ।।
२६
लोकद्वयीवादविशारदास्ते
मन्दात्मतुल्यं यमिनः प्रमृष्टाः ।
तेषां समस्तं वचनं निरस्त
वाचालमास्यं च मृदामिनद्धम् ।।
9

·२७ तारुण्यकाले बहुशस्सतृष्ण स्तत्त्वज्ञवादान् श्रुतवाञ्जनोऽयम् । येन प्रविष्टश्श्रवणार्थमादौ तेनैव मार्गेण बहिर्गतश्च ।। २८ ज्ञानस्य बीजं न्यवपं सहाय- रपूपुषश्चाहमलं करेण । लूनं समस्तं फलमेत"दाप्तो वारीव, यास्याम्यनिलेन तुल्यः ।। २९ कुतः, किमर्थ समगामिहेच्छा- निच्छानपेक्षं सलिलप्रचारः ? कुत्त्यजानन् जगतः परेयां विनात्मवान् मरुवातवृत्तिः ॥ 10 ·३० विना मदीयानुमति कुतोऽहं नीतोऽत्र?; कुत्रास्म्यपनेष्यमाणः । वैयात्यचिन्ता व्यपनेतुमेतां मद्यं निषिद्धं कियदद्य पेयम् ? ३१ उद्गत्य मध्याजगतोऽध्यतिष्ठं सिंहासन सप्तमनाकलोके । ग्रन्थीन पथि व्यश्लथय; विदग्ध- ग्रन्थिर्विधेर्न इलथितोऽणुनापि ।। ३२ आसीत्कवाटं, गतकुश्चिकं त- ददृप्रवेशा जवनी च काचित् । वचश्श्रुतं तत्र मया तु "मां त्वा". मुद्दीश्य; पश्चात्तदपि प्रनष्टम् ।। 11

·३३
दत्ते न पृथ्वी, तरळाब्धिवीची
प्रत्युत्तरं भर्दवियोगना ।
प्रदर्य चिह्वानि दिनेन, राज्या
चाच्छाध चष्टे न चलन् विहायाः ॥
अन्तर्जवन्या 'मयि' वर्तमान
'त्वां' द्रष्टुमिद्धे तमसि प्रदीपम् ।
आदातुकामेन मया न्यशामि
बाह्यातदाधस्त्वयि संस्थितोऽहम ॥
मृत्पात्रमेकन्त्वगमं लघिष्ठं
मजीवितार्थाधिगमाय मन्दम् ।
स्पृष्ट्वास्यमास्येन तदाह गृहं
"मृतस्य नास्त्यागतिरापिवाय” |
12

·अव्यक्तवाक् पात्रमिदं कदाचि-
न्मन्ये,ऽभवन्मध्वपिचच्च नूनम् ।
मच्चुम्बने निष्क्रियमेतदासी-
द्दानग्रहेशं बहुचुम्बनानाम् ।।
स्मरामि सम्प्रत्य;यने कुलालो
मृत्स्ना पुरा प्राहरदाईदेहाम् ।
विलुप्तजिह्वा व्यलपत्तदा सा
"भ्रातश्शनैर्मा सदयं मृदान ।।
३८
आमेडितेनाल,मवार्यकाल:
पलायतेऽल; मदिरा प्रदेहि ।
दिनं यदीदं मधुरं, किमर्थ
नजातभव्यं च परेतभूतम् १ ॥
13

·३९
एकः क्षणो नाशमरौं तथैव
संसारकूपं च निपातुमेकः ।
ताराण्यगच्छन्; वणिजश्च यान्ति
शुन्यत्वकाल्यं; सुहृदस्त्वरध्वम् ।।
वन्ध्येषु वादेषु गवेषणेषु
कालं कियन्तै मनुजा नयन्ति ।
अवन्ध्यमृद्या विहृतिर्वरं नः
क्लेशस्य भाराद्विफलोद्यमानाम् ।।
४१
स्मरन्ति किं मत्सुहृदो भवन्तो?
नवं सपीतौ कृतवान् विवाहम् !
सन्त्यज्य वन्ध्यां जरठां च युक्तिं,
द्राक्षातनूजां दयितामवापम् ।।
14

·४२
नीचोचचिन्तां, सदसद्विवेकं
रेखोन्मितं वा पुनरन्यथा वा ।
कर्तुं विदग्धोऽप्यहमूढयत्नः
परं सुरायाः परिमाणकार्ये ।।
४३
ततः कदाचित्पुरुषोऽतिदिव्यो
गञ्जाकवाटेन समैत् प्रदोपे ।
स्कन्धेन धृत्वा किमपीह भाण्डं
पिबेत्यवोचत् ; मदिरैव सापि ।
विरुद्धतत्त्वान् मतसम्प्रदायान्
शीधुनिरस्येत प्रवलैः प्रमाणैः ।
स रासयोगी नरजीवसीसं
नूनं विदध्यादपि जातरूपम् ।।
15

·४५
राजाधिराजोऽयमपारवीर्यो
मीशोकमुख्यान मनसो रिऽस्तान् ।
सन्मन्त्रखड्गेन विपाट्य दूरी-
कुर्याच लोकायतवादलोलान् ।।
मजन्तु तर्केषु बुधप्रवेकाः,
ब्रह्माण्डरोषा मयि संपतन्तु ।
क्रीडाव कान्ते, विजने विशङ्क
यथेष्टदानग्रहसम्प्रमत्तौ ॥
४७
उपर्यधो वा बहिरन्तरे वा
मायाविमायाविहृतिः प्रपश्चः ।
केलिस्समुझे तरणिः प्रदीपो
नटा नरा मायिकरूपभाजः ॥
16

·.४८
पीतश्च शीधुर्मधुरोऽधरोऽन्ते
शून्यत्वमीयाद्यदितस्तदास्ताम् ।
जीवे च मृत्यौ सदृशी दशा ते
द्वयं च तुन्यं सर नित्यशून्यम् ॥
४९
तिष्ठन्ति रोजास्सरितां तटेषु,
मया सहेमा मदिरा पिवार्ये ।
कालेन पश्चादुपनेष्यमाणां
नीलाञ्च हालामसिपातुमीं ॥
अहर्निशाभासुरशास्पिट्टे
खेलत्यजस्रं नियतिनराक्षः ।
सञ्चाम्य, संरोध्य, निहत्य चान्ते
क्रमेण शारी: क्षिपति प्रपेटे ।
17

·५१
किश्चिम पृच्छन्नपि कन्दुकोऽसी
चित्तानुरोधाद्विसरेद्विहर्तुः ।
स वेत्ति सर्व निपुणस्स वेत्ति
स वेत्ति यस्त्वां क्षिपति म भूमौ ।
५२
चरन् करोऽयं लिखतिः प्रलिख्य
चरेत्पुरस्तात् ; परया च भक्त्या )
मत्याश्च शक्त्या बहुबाष्पवृष्ट्या
वर्णस्य लेशं नहि मार्जयेत्सः ॥
५३
पर्यस्तवक्त्रश्चषकोऽन्तरिक्ष
कारोग्रवासं तदधश्चरामः ।
मा प्रार्थयध्वं गगनं त्वशक्तं
भ्रमत्यजस्रं मनुजोपमें तत् ।।
18

·५४ धृत्वाद्य मृत्स्नां विदधेऽन्त्यमर्त्य- मन्त्यार्थलब्ध्यै न्यवपश्च वीजम । निर्माणकालस्य नवप्रभाते लिलेख धातान्तिमकाल्यवाच्यम् ॥ प्रस्थाय लक्ष्याद्गगनोज्ज्वलाश्वे प्रपश्चमागां गुरुकृत्तिकामिः । मृदात्मभूमौ मम क्लप्तकर्म- प्युवाप मृदी विधिराचमोदम् ।। द्राक्षा प्ररूढा; मम जीवसत्ता जागर्ति चास्यां; व्रतिनो हमन्तु । मत्सीसवृत्ता लघुकुञ्चिकेत- दुखाटयेत्तैरररं निरुद्धम् ॥ 19

·५७
स्त्रिोदयं मय्यमलप्रकाशो
दहेदरं मायथवा सरोषा ।
देवालये पूर्णविनष्टवीक्षा-
द्वरं हि गजाधिगतोऽस्य लेशः ।।
५८
मार्गे विकीर्णे मदिरान्धकूपै-
स्त्वयैव सृष्टैर्यदिवा स्खलेयम् ।
पूर्व भवत्कल्पितकर्मधर्म
निन्दीरिमं मा विधुरं विधातः ।।
पदैर्विग.रसृजः पुमांसं
पापाहिधोरां सुरलोकवाटीम् ।
क्षमख पापं नरवक्त्रपई
याचस्व मान् नियते, क्षमाश्च ॥
20

·व्रतावसाने विमलप्रदोपे
चन्द्रोदयात्प्राग्घटकारगेहे ।
पंक्तिस्थितानां सखि, मृत्कृतानां
मध्यं घटानामहमध्यतिष्ठम् ॥
केचिद्विचितं वचसि प्रवीणाः;
परे तु वक्तुं नहि पारयन्ति ।
जुघोष वेगादसहिष्णुरेकः
"कः कुम्भकारो?, वद, कश्च कुम्भः ?
६२
एकस्तदानीमभण"वृथा न
मां निन्द्यपङ्करसृजत् कुलालः ।
मद्रूपनिर्माणपटुस्स बाट
मित्त्वा पुनर्मा मृदमेव तन्यात् ॥
21

·अवोचदन्यो "नहि पीतशीधु चण्डोऽपि बालश्चषकं प्रभङ्क्ता । प्रेम्णा स्वयं यो निरमात्सुभाण्ड क्रुद्धः पुनस्तत् किमु भेत्यस्ते सः ? सर्वेषु तूष्णीमथ तस्थिवत्सु विरूपगात्रो घट एवमूचे । "हसन्ति मा विकलाङ्गमेतं कर्तुः करः किं चलति स सृष्टौ" ६५ "लिम्पन्ति लोका नरकस्य धूम- घोरप्रभोरास्यमले सनिन्दम् । नासान् परीक्षेत कृती कुलालो हिंस्यान्न चासौ” पर एवमाह 22

·सदीनिश्श्वासमभाषतैको
"मृन्मेऽतिशुष्का स्मृतिनाशदैर्ध्यात् ।
मार्दीकपूरैः परिपूरितश्चे-
भवां प्रपत्स्ये क्रमशः प्रदीप्तिम् ।।
६७
कुम्भेष्वथैवं निगदत्सु कोऽपि
प्रतीक्षितां चन्द्रकलामपश्यत् ।
प्रोचुस्समं ते "भरवाहकस्य
स्कन्धस्य सन्धेशृणुत प्रभङ्गम्
॥
६८
मत्क्षीणदेहाय मुरां प्रयच्छ;
निर्जीवगात्रं मधुनाभिषिञ्च ।
द्राक्षाप्रवालैः परिवृत्य शोणे-
रम्योपवाटे निखन प्रिये, माम्
23

·६९
निखातदेहस्य परागराशि-
स्समीरपूरे विकिरेत्सुगन्धम् ।
आस्तिक्यसिद्धान्तनिवद्धचित्ता
गच्छन्त्वविज्ञाय पथा न विज्ञाः ॥
७०
ममेष्टदेवाश्चिरपूजितास्ते
मदीयकीति विमलां बभजुः ।
न्यमजयन् गाधनिपेऽभिमान
गीतस्य हेतोळपणन् समज्याम् ॥
७१
अतन्वि भूयोऽनुशयप्रतिज्ञा
तदाहमासं किमु बोधयुक्तः ?
ततः प्रविष्टः कुसुमैर्वसन्ता
व्यसारीमद्धा शपथानुतापौ ॥
24

·७२ अवञ्चयन्मां बहुधा स शीधु- मन्मानमुद्रां समचूचुरच । तथापि, मन्ये, मदिरोपजीवी मून्यार्धमेयं निमयं न विन्देत् ॥ ७३ मधुस्तिरोभावमियात्समन- स्तारुण्यलेखस्सुरभिश्च गन्ता । शाखासु गायन् स पिकोऽपि कुत्र कुतः प्रडीनो?; नहि वेत्ति कश्चित् । ७४ विष्यानुकूल्याद्यदि गूढतन्त्रै. नप्रपञ्चस्थ विधां वहावः । कुर्याच तां किं शतशो न शीणी?; यथेच्छमावां न सृजेव नूनाम् ? ॥ 25

·७५
अक्षय्यमोदेन्दुकले, विहाय
स्सुधांशुलेखा पुनरप्युदेति ।
उद्गत्य भूयः कतिवारमेषा
वृथात्र वीक्षेत च मा दिक्षुः १ ॥
७६
आगन्तुताराकुलशाद्वलेऽस्मि
भानन्दसन्देशहरा चरित्वा ।
न्यस्येर्मदीयं पदमीयुषीत्वं
पर्वस्तशून्यं चाकं प्रदास्ये ॥

·॥ टिप्पणी॥ प्रवृत्तिवा निवृत्तिर्वा तत्त्वबोधनिबन्धना । अतस्तत्वावबोधाय विवृतिः क्रियते मया ॥ विवर्तकस्य सौहार्द मूलमन्थस्य सौष्ठवम् । प्रेरकं वयमेतन्मे न बैदाम न कौतुकम् ॥ (१) उदयास्तमयाभ्यामा पुरंशमपहृत्य प्राणिजातं लोकरा. त्तिरोभावयतो भानुमालिन उदय वीरभेटसमाधिना प्रस्तौति निद्रामिति-क्षणदा रात्रिरेवाजिरणरणाङ्कणं तस्मात् । त्रियामा रात्रिम्। व्योम्नों विद्रावयन्नित्यन्वयः। अजय्यस्यास्य विद्रा- वणे स्त्रीमिदापि नास्तीति गम्यते। हेति किरणरूपमायुधमे । गजगृहशिखरेऽपि हेतिप्रयोक्तुरस्य नोचनीचगणनापि । (२) अरुणोदयपदेन प्राभातिकप्रभाप्रसरो लक्ष्यते। देवा. लमे मदिराभक्तानामाराधनस्थाने पानगृहे। अतः मधुसेवकः ॥ (४) चरणायुधः कुक्कुटः। नाचिरमित्यादिवाक्यं जी. वितस्य क्षणभङ्गुरता बोधयति । कवेः पुनर्जन्मनि प्रत्ययो नासी- दिति चं प्रतिभाति॥ (४) समा संघस्मरः । प्रतिक्षापरिणामिति प्रपत्रे विन- पल्सपि भावेच लवबवाना रमणीयस्ततामरिकल पवानिर्मात्र इति संपिण्डितार्थः॥ भ ·(५) प्रख्यातस्य सम्राजः सार्वभौमस्य प्रियं मधुपानपात्रं मधुपानस्थानं मनोहरं महोद्यानपुरमपि विनष्टम्। पद्मरागश- ब्देन तदभिन्नतयाध्यवसितानि द्राक्षाकलानि बोध्यन्ते । शोभा- तिरेको गम्यः । वाट उद्यानम् ॥ (६) संकीर्तकः गुणगायकः। पिनद्धं बद्धम्। स पञ्च. तां गत इत्यर्थः। रोजे इति पुपोषस्य संबुद्धिः। सुरक्त- मिति मधुविशेषणं। आताम्रय समन्तात्ताम्रवर्ण कुरुष्व ॥ (७) शोकभारस्य हेमन्तवस्त्रत्वरूपणेन दृढसंलग्नता द्यो. त्यते। माधवाग्निः वसन्तरामणीयकहुतवदः। कालपत्री जीवि- तकालपक्षी॥ (८) प्रथमपाद उच्चनीवावस्थयोद्वितीयपादः सुखदुःख सं- घटनयोश्चाभिव्यजकः। शोधुर्मद्यम्। पलाश: पर्णम् ॥ (९) काल्यं प्रभातम्। अनिवार्यशक्तिरप्रतिद्वतगति: काल: सर्वसंहारकर्तेति भावः ॥ (१०) सद्धिः सहभोजनोत्सवः । “यजनां पाण्डवः स्वर्ग- मवविन्द्रस्तपत्विनः। वयं हनामः द्वितः सर्वः स्वार्थ समी- हते ॥” इत्युक्तरीत्या वयं मधुरसास्वादसुखाय सज्जीभवाम: इत्यर्थः॥ (११) तृतीयपादे कवेः साम्यवादप्रसकिस्तुरीयादे नृप- पदावशा च स्फुरति ॥ (१२) आनन्ददायिनां पदार्थानां संग्रहोऽत्र पद्ये कविना संघटितः। मधुपात्रत्याभ्यर्हितत्वात्प्रथमप्रयोगः पूपः लघु- भोज्यम् ॥ (१३) अनिश्चितं पारलौकिक सुखमिच्छतामैहिकत्यागो मौढ्यविल सतमेवालन्धनमिलष्य लब्धा परिमागो मौर्यमेव । वरमद्य कपोतः श्वा मयूरात् । :। 28 ·(१४) कौशेयरोटक पट्टसूत्रनिर्मित वसुभाण्डप्रन्थिम् ॥ (१५) संचितकनकानां निसृष्टकनकानां च प्रेत्य सेदो न लभ्यते॥ (१६) भौतिकाशा ऐहिकसंपदमिलाषः । हेमकणः हिम बिन्दुः॥ (१७) भयं लोकः पान्धायतनमित्युच्यते। देहिनो ह्यत्र पथिकाः॥ (१८) सरटः कलासः। सौध एव सम्प्रति वनतां गत इति भावः। तथा स्वराणामारखेटनिपुणस्य निस्खननभूमौ मत्स- रादिव वन्यखरे नृत्तमाचरयिपि स प्रतिकर्तुमशक्त इव निद्राती- त्यर्थः । अहो तुच्छता मानाम् ॥ (१९) रोजा वीरनृपस्य रक्तात् जाता न चेत् तादृक्ष- गगा न विल सेत्। नवकेतकं सुतनोः धम्मिलात् विमुक्तं न चेत् तथा अभिरामं न विलसेदित्यन्वयः। अतीतकालसौभा- ग्यानि साम्प्रतं सुन्दराणि वस्त्वन्तराणि परिणतानि इति मन्ये ॥ (२०) नदीतटे प्रादुर्भाव ओषधेश्चुम्बनमित्युत्प्रेक्ष्यते ॥ (२१) यत् भाजनं मधुपात्रम्। श्वस्त्यस्य श्वोभाविनः । विजहीहि त्यज। श्वो जीवितमेव को वेद ? (२२) मृद्वीः द्राक्षाः। पूर्वे पुरुषाः कतिचिदिनानि सुस्व. मुषित्वा पञ्चतां शनैःशनैरविशन्नित्यर्थः॥ (२३) मधुर्वसन्तः। वस्ते धारयति । नवसनपट्ट नव. पुष्पदुकूलम्। यथापूर्व मनोहारी विराजत इत्यर्थः । तल्पं भवेन्न: पृथिवी, परेताः पृथिवीमेव प्रवेक्ष्याम इति भावः । .29 ·(२४) मृदि प्रपातात् पूर्वमित्यन्वयः । दिष्टः कालः। मृन्मात्रगानं मृद्विकारभूतं शरोरम्। महाभूतसंयोगजन्यं चैत- न्यमिति मतमत्र स्फुरति ॥ (२२) इहलोके भाविसुखाय स्पृश्यतां लोकान्तर एवं सुखं प्रतीक्षमाणानां चोभयेषां नास्त्येव सुखलाम इति कश्चित्ति. मिरोपगृढविग्रहो वदनीति मन्ये ॥ (२६) यमिनोऽपि मन्दात्मतुल्यं प्रमृष्टाः । कालेनेति शेषः । मृदाभिनद्धं मृत्तिकापूरणेन कृतबन्धनं जातम्। पुटपाकाय घटा- दीनामिव तदास्यानां मृल्लेपनेन मौनमापादितम् ॥ (२७) तत्त्वज्ञवादान् दार्शनिकानामुक्तीः। प्रवेशो निर्ग- मश्चैकद्वारक इत्युक्त्या यत्नवैफल्यं प्रकाश्यते । (२८) अपूपुपं अपोषयम् । वारिवत् प्राप्तः. घायुवत् यास्यामि इत्युक्त्या सम्प्रति लाघवातिरेको ध्वन्यते ॥ (२९) जगत: परेयां लोकात् तिरोदध्याम्। मरिष्यामी त्यर्थः ।। (३०) वैयात्यचिन्ता विधेधीष्ट्यस्यालोचनम्। निषिद्ध. मित्युक्त्या मधुपानं तन्मतानुसारेणापि पापहेतुरित्यवगम्यते ॥ (३१) व्यश्लथयं शिथिलीकृतवानस्मि । सप्तमनाकलोकं अध्य तिष्ठमित्युक्त्या तत्पर्यन्तत्तिनामपि नास्ति लोकरहस्या- धिगम इति द्योत्यते॥ (३२) * गतकुचिकं उद्घाटनकरणरहितम्। जवनी ति- रस्करिणी च जीवात्मपरमानोरक्य वरणभूतं अज्ञानं इत्यादि यथाप्रतिभं वर्णयन्ति । लोकरहस्याशानं स्यात्तत् । किञ्चित्कालं * कुञ्चिका-Key. 30 ·जीवानधिकृत्य किमपि किमपि तर्कितमासीत् । अन्ततः किमप्य. निर्णीय सर्व परित्यक्तमित्यर्थोऽपि संभाव्यते ॥ (३३) पृथ्वी, भर्तुरदर्शनात् विलपन्ती अब्धिवीची च प्रत्युत्तरं न दत्ते। विहायाः च न चष्टे न कथयति। दिनेन चिह्नानि प्रदर्य राया चाच्छाद्य चलनि ते विहायसो विशे षणम्॥ (३४) मयि वर्तमानं त्वां जीवात्मनस्तत्त्वभूतं परमात्मानम् । न्यशामि श्रुतम्। त्वयि सस्थितोऽहमन्धः जीवात्मनि वर्तमाना. हबुद्धिस्तत्त्वदर्शनासमर्था इत्यर्थः ॥ (३५) मृत्पात्रं मृन्मयं भाजनम् । मर्त्य पदार्थोपलक्षण- मेतत् ॥ (३६) इदानीं मृत्पात्रतया परिणतमेतत् वस्तु प्राक्चेतन भोगभोक्त बासीत् इति स्वयमुत्प्रेक्षते ॥ (३७) अयने मार्गे। मृदान मर्दय । (३८) आम्रडितेन आवृत्यकथनेन । नजातभव्यं अनु. त्पनं भावि । परेतभूतं मृतप्रायमतीतम् ॥ (३९) नाशमरौ शुन्यप्रायेऽत्र मरुभूमौ। शून्यत्वकाल्यं शुन्यावस्थायाः प्रादुर्भाव प्रति। सर्वशुन्येऽत्र जीविते क्षणमेक- मधिगतं सुखानुभवाय विनियुज्यताम् ॥ (४०) वन्येषु वादेषु निरर्थकेषु शास्त्रवादेषु । मृद्धी द्राक्षा- (४१) सपीतिः सहपानम्। द्राक्षातनुजा मदिरा। जरठां युक्तिं त्यक्त्वा युवति मदिरां परिणीतवानहमिति चारितार्थ्य- प्रकाशनमिदम् ॥ (४२) रेखोन्मित सक्ष्मतमम्। सुरायाः परिमाणकार्ये 31 ·.. ऊढयत्न एव नतु फलितोद्यमः । अपरिमेयप्रभावा मदिरेति यावत्॥ (४३) गा पानगृहम् । समैत् समागतः॥ (४४) रासयोगी रसयोजननिपुणः। य: नरजीवसीस. मपि जातरूपं सुवर्ण विध्यात् ॥ (४५) लोकायतवादलोलानिति भीशोकमुख्यानित्यस्य वि. शेषणम्। मधुः सर्वमनोविकारहरणेन परमानन्ददानक्षमो राजा- धिराज पवेत्यर्थः॥ (४६) प्रवेकः श्रेष्ठः। दानप्रहौ मधुन एव । (४७) प्रपञ्चः मायाविमायाविहतिः ऐन्द्रजालिकमायाकी. डामात्रम्। समुद्गः लघुपेटकः । (४८) शीधुं पीतवतामपि शून्यतैव गतिरित्यपरिहरणीय- मेतत्। तत्र कः शोकावकाश:? (४९) नीला हाला मृत्युरूपा ॥ (५०) शारिपट्ट चतुरझाख्यक्रीडाविशेषफलकम्। प्रपेटः शारिपेटकः। (५१) कन्दुकोऽसौ नियतीच्छानुसारेण ताड्यमानो नर- रूपः कन्दुकः। (५२) करो विधेः पाणिः। नरस्य भक्त्यादिमिर्न तस्य लेशेनाप्यन्यथाभावः संपद्यते । (५३) उपरि दृश्यमानमन्तरिक्षमधोमुखतां नीतं शुन्यं पानपात्रमेव। तदभिमुख हस्तप्रसारणं च विफलम । (५४) आद्यमृत्मा प्रथममृत्तिका। निर्माणादौ यलिखितं तदन्तेऽनुवाचनीयम्। न तस्य कदापि परिवृत्तिः 32 ·(५२) गगनोज्वलाश्वः सूर्यः। मागां प्राप्तवानस्मि । गुरु- कृत्तिकामिः सहेति शेषः॥ (५६) अररं कवाटम्। व्रतिभिर्निरुद्ध कवाट मम कुञ्चि- कोद्घाटयेदिति यावत् । प्रतिनो मदिगं प्रतिषेधयन्ति तामह सेविष्य इति भावः॥ (५८ अमलप्रकाश: ईश्वर: मयि स्त्रिोत् अथवा दहेत् । अस्मिन् पधे गलाशब्दः साक्षात्कारानन्दास्वादनस्थानमिति प्रति- भाति॥ (५८) विधातृवशवर्तिनः प्राणिजातस्य न कर्मणि स्वात. ध्यम्। अतः कोऽपि न गईणीय इति भावः ॥ (६०) नरवक्त्रपङ्क मनुष्यमुखकलङ्कम् । नियते पाप क्षमस्व । स्वकृतिनिर्मितत्वात्। मान् क्षमा याचस्व । स्वाप- राध प्रतीति भावः। (६१) व्रतमत्र मासोपवासरूपम्। अत्र मृद्विकारशरीर- भाजो मनुष्या एव घटा इति वर्ण्यन्ते ॥ (६२) मनुष्येषु वाग्मिनो ववनासमर्थाश्च सन्ति । तेषां स्वभाविशेषा इह वर्ण्यन्ते ॥ (६३) पीतशीधुः पीत: शीधुः यस्मात् सः। प्रभक्ता- भक्ष्यति। लुडन्तमेतत् ॥ (६४) विकलाङ्गमेतमित्यात्मपरामर्शन कथनम् ॥ (६५) अलं लिम्पन्ति अत्यन्त मलिनीकुर्वन्ति । (६६) स्मृतिनाशदैात् चिरविस्मृतत्वात्। मृत् अति. शुष्का मच्छरीरं बहुक्लेशजालसहनशुष्कमित्यर्थः ॥ (६७) चन्द्रकलामपश्यत् । चन्द्रकलादर्शन व्रतावसान- समयः। भरवाहकस्य मदिराघटभारवोदुः । सन्धेः प्रभङ्गं सन्ध्यस्थिविघटनशब्दम्। सर्वे मदिरानयनप्रतीक्षा अवर्तन्तेति सच्यते ॥ 33 ·(६८) पीतमार्दीकस्य मृत्युरपि मे श्रेयान् इति सारार्थः । (६९) निखातदेहस्य भूमौ निहितस्य मच्छरीरस्य। आ- स्तिक्यसिद्धान्तनिबद्धचित्ता: मतश्रद्धाजाड्येन परिहतनाकाः । अविज्ञाय न गच्छन्तु कुतोऽयं सुगन्ध इति विस्मिता: कारणमस्य जानन्तु॥ (७०) गाधनिपे उत्तानचषके। समक्षां कीर्तिम्। देवा- नामाराधनेनालब्धनिर्वृतिरहं चषकं गानं चाधितवानस्मि । अतस्त एव मदमिममानभा हेतव इति भावः ॥ (७१) अतन्वि अकरवम् । अनुशयप्रतिक्षां पश्चात्तापेन सद मधुवर्जनप्रतिज्ञाम्। वमन्तो यदा पुनरागतः तदा प्रनिशां व्यस्मार्षमिति मदिरायाः प्रभावोक्तिः । (७२) मदिरोपजीवी मद्यविक्रयकर्ता । निमयं मूल्यधनम्। मधुनो मूल्यस्यापरिमितवात्तदर्थ वितीर्ण यत्किमप्यपर्यप्तमेवेति भावः॥ (७३) सुरमिमनोहरः। तारुण्यलेख: यौवनग्रन्थः । सर्व मपि मनोहरं वस्तु क्षणभारमेव ॥ (७४) विधा सृष्टिपद्धतिः। यदि पुनरावां नियतिसाहा- य्येन सृष्टिशाक्तं विन्देव तर्हि किमप्यन्यादृशमेव नून लोकं रच. येवेति प्रेयसी वदन् प्रपञ्चस्यास्य दु:खभरिततामाविस्करोति । (७५) अक्षय्यमोदेन्दुकले इति प्रेयस्याः संबुद्धिः। इतो गतं भाग्यवन्तं मां दिदृशुः पूर्णचन्द्रो वारंवारमन्विष्यन् भग्नाश एव भविष्यतीति स्वानन्तरावस्थोलखः। (७२) निर्यातस्य निखातस्य ममोपरि त्वं शुन्यचषके परि- वृत्य प्रक्षिप। तदेकमेव मम निर्वृतये पर्याप्तमिति प्रियां प्रत्य- न्तिमोऽयमुपदेशः॥ चावाकाणामपि मतं सर्वदर्शनसंग्रहे । निबद्धं दृश्यते यस्मात्तस्माद्याख्या मया कृता॥ Prined at the Saraswathi (Elec.) Ptg. & Pbg. Houser Triohur.

·No text on this page.