·ए? ८ .. .. अधिकरणम् पको। - यमीयोमीयप्रयाजादिभि पुरोडाशस्योपकारस्य यमोधोमीयादिषु यूपस्य तन्त्रणानुछानस्य यसीधीमीये मोमोडाशिककाल एवं वाग्विर्गस्य पूर अग्न्यनिग्राधस्य विकृतावुपदेशस्य १ न्यान्यादौ नारियशेमादिभि नक्षत्रच्यादीना समुचयस्य १३ ध्यङ्गगुगविरोधे प्रधानगुणस्यैव प्रावल्यस्य बहानामपि समदेशादिनियमस्य थानामैककार्यस्य थङ्गिरसा हिराने पोडशिन परिमस्थाया १ ध्यननाभ्याने नवनीताम्यञ्जनस्य गोग्गुलवाभ्यञ्जनादिमि समुच्चयस्य ३५ १ धपतिजगत्यामभ्यम्यमानाया विपकिमानस्य ध्यतिदेशस्यले यि विधिशब्देनैव देवताभिधानम्य ध्यदृरफलस्य अवधातादे सकृदनुठानस्य ६०८ घध्यून्या रडाभक्षविकारताया ५५ यध्रिगो 'पासा बाई' इत्यत्र प्रेशसाशब्दस्य प्रशंसापरत्वख २७५ १० धधिगौ 'नमस्य वच' इत्यादों येनादिशब्दाना कात्ववचनस्य १३ अध्वरकल्पाया वियु सद्देश्वगाना भेदेनानुष्ठामस्थ २४ चनाइतिर्दै तिमायादिनिधन्वार्थवादताया ६२५ अनिवाप्यापुरोडाशाना मुरोडाशस्यैव तन्त्रित्वस्य प्यनुयज्ञादिषु द्यारम्मणीयावाधस्य ३०९ १२ धनुयाजेयु सिम्यागस्य ससारकम्मताया १४ प्यनुएवगायत्र्यो प्रमयनेन श्यावावान्दीगवयोगानस्य १९ चमिचनीय दशपेययो देन प्रयोगस्य द .. 8 . ४३ . .. ०३९ ·+ . ३ यधिकरणम् पृष्ठ पलो। उभ्युदयेसो दधिरहतयोः प्रदेयधानुठानस्य २८८ व्ययं सहममानव' इन्युघा प्रगोतयवाहवनीयापम्यानम्य २१४ यवधातादीगामातगहुम्लनिरत्तेरभ्यासस्य यवस्टयनामा सौमिकधम्मातिदेशस्य . यवम्टये मोवागयोः मसिएचएदेनाभिधानस्य ४६३ १ यवेटावताना भेदम्य .. यव्यतायजती सौमिकधमाविटेपास्य . प्रश्वप्रतियोप्या प्रतिपुरोडा कपालघरभेदम्य यश्वमेधे ईशानाय घरस्सत' इत्यनेन यागान्तरविधानम्य २८३ प्यावमेधे प्राकाशावित्यनेनाध्वयुमागवाधरस्य परगने वत्सत्वगहतवाससे यमुख्यस्य प्यस्थियज्ञे धम्या काम्यकम्माद्यननुठानस्य प्पम्प्रिय यस्या जपाननुष्ठानम्य परिग्रयो यम्या गावाकगताशासनाननुठानम्य २५ परिग्रयशेाटकामाभावम्य प्यागोऽयात् वामोऽन्तरोत्पादनम्य.. ५०५ प्पगंगे दादशादिधम्माविदेशग्य .. यकोने उक्षामार्गम्य कम्शेयप्रतिषेधार्थताया २४ पहोने गुफरपादौ सम्य-कम्यघिद यजमानम्य कातत्यम्य ८०५ .. ४२५. ८४२ १ .. २८ १ प्याप्रेमानीमा प्रधानानां सम्बम्ब ध्या यादीना प्रधानानां भेदेऽप्यापारादीगामहाना দানা দয়াহীসা যদিলামা মসাং ষপন .. . . ।

·[ ] .. .. .. ca. .. .. . .. अधिकरणम् ४ पौ। प्याग्रयणादेव बोडशिग्रहणस्य १३ ध्यार्यपणे प्रसूनहियामेव ग्रहणस्य .. १ ध्यानयरी वसे पाकामावस्य 80p १० घ्याग्रयो वाससि पाकाभावम्य ५ याग्रयणे वासावत्स्योरन्याहार्यधर्ममानु छानस्य 8०५ १ धारयणे वाोवत्स्योरभिधारणामावस्य १३ वाययणे वासवत्साभ्यामन्याहार्यस्य निवृत्ते BOB ५ 'थाध्यभागो यजति' इत्यनेन पूर्वग्रहमेधीयविधानस्य ५४२ 'घान्देन शेषं संस्थामयति' इत्यनेन कम्मान्तरविधानस्य २८७ यातिथ्यायो वईिय प्रविक्रम प्रोक्षणायभावस्य यातिथ्याय स्तरणमन्तखारते २२ স্মঘালয় নবানুল १. थाधानाध्ययोरनिगुसेनाभिधानस्य याघाने उपवादस्य विकल्पनाया १२८ खाधान में सगुणेनामिधानस्य ४५८ खाधाने विविधरियाकानो दक्षिणानां विकल्पस्य ३ व्याधायेऽपि पूर्ववत् मन्त्रान्ते कन्मसन्निपातस्य १३ धामिचाया भयोधम्मातिदेशस्य ६ भारम्मणीयाया धारम्भमीयावाधस्य ५ धारमोयेथे पुरुषसकारताया चाश्वमेधिकचवनीयाश्वस्य 'न चतुस्विशदिलि द्रयात्' इत्यनेन समस्साया रव ऋषो निषेधस्य २७१ अाश्विनायादीनां यशणा प्रतिकर्यस्य .. ५१२ याश्विनादीना यहाणमैन्द्रवायवस्य पुरस्ताव प्रतिकर्यस्य ५९६ १ ७४० .. .. .. 48 .. ..

·५ प्रह प ६ अधिकरणम् इडोपकानमन्चे यज्ञपतिप्राब्दस्यानूहस्य एरापदम्य प्रगीतताया इयकार सदिक गाद्यानुष्ठानम्य १५५ Coo १ ४ ३ १ ४ उखाया काम्येन नित्यागेर्विकारस्य उच्चावचध्वने परमापूर्वप्रयुक्तत्वस्य २३५ उत्तमप्रवाजम्य सरकारकम्मताया ३२४ उत्तमान्यानामहा पत्नीसयाजसस्थाया उत्तरदक्षिणविहारया कर्बभेदस्य ७२३ उत्तरदक्षिणविहारयोरापरामिकहोमाना भेदेनानुसानस्य १२६ उत्तरदक्षिणविहारयोर्भदेनाहानामनुठानस्य उत्तर स्तोमातिदेपाम्य २१६ 'उत्तरयोगायति' इत्यत्र उत्तरापश्यसमधीतयोरेव ऋचोर्ग्रहणम्य 'उत्तग दोहयति' इत्यत्र सासा गवा दोहनविधानस्य ६१. उदवसानीयम्य ऋत्यिजामे केकेनानुठानम्य उदवसानोयम्य सबानतया र दानम्य परिफयार्थनाया ३१५ उद्वसानीये सत्रिभ्योऽन्येषामविकास्य उपयजनादिप्रतिपत्तिकर्मणा समुच्चयम्य उपरवमन्तस्यारते ७८३ 'उपभयो यूपो भवति' इत्यादा यूपशब्दम्य संस्कारा प्रयोजकताया १ ह ६ " १७ ४ ·१ 4 .. १२ . १४ अधिकरणम् पृष्ठे उपसत्वालस्य सुब्रह्मण्याज्ञानस्य भेदेनानुष्ठानम्य ७५४ उपसत्काल सुब्रह्मण्याज्ञानस्याधिकारण कर्तव्यवाया ७२ उपसरणाभिधारणाभ्या सहैव चतुरवदानस्य उपव्ये अश्येन कृतम्वक्रतुदाक्षिण्यम्य वाधम्य १२० ওমাষযাট বানায় उपारायाजन्य प्रकृतदेवतानियमम्य उमाशुयाजम्य विभावादिदेवताकत्वपोगमामीकर्तव्यत्वयो ६५१ उपाण्याजेऽपि चतुरवत्तम्यावश्यकताया ६१२ उपावहरणार्थमेव वासोऽन्तरोत्यादनम्य ૫૬, उमयसाम्नि रहद्रथन्तरयो समुच्चयस्थ . . YB अश्यन्थम्य पोरयताया .. १८८ 'ऋचा सवते साना रवते' इति विधिना मामेव स्तव- विधानस्य ऋतपेये भामचममेन कास्नक्रतुदाक्षिण्यवाधस्य २१३ ४२८ 8 ए १२ অন্ধন্ধি zষ যে एकदेशमा प्राथमिकानामेव यणम्य एकारोडामायामप्युपायाजस्य । १ .. ६५६ ५ ·[७] एष्ठ 8CB ঋদ্ধি रकम्याचि धूनिम्य एकादशिन्याम् एकवचनान्तमेधपतिशब्दस्योहम्य २६१० 'एतनाह्मण' इत्यनेन एकमायालेन्द्रामया सार्थवादविष्यति देपास्य २६ 'एतनामणानि यादिना पञ्चहवि घ सार्थवादविध्यतिदेशस्य १४ . ७५ १ ऐ যক্ষ্মাহলি বনঘানিয়ায় ऐन्द्रवायवम्य सादावप्रतिकर्यस्य ऐन्द्रामादो सेएिकधर्मातिदेशस्य ऐन्द्रावाहस्पत्ये विविधयायानवाक्ययोर्विकन्यस्य गरिकसोभामण्योरैयिकमातिदेशम्य गेरिकेघ यान्यन्वाधानाननुठानम्य ऐरिकेघु व्यन्याहाय्यदानाभावम्य ऐषिकेषु यारण्यभोजनाभावम्य ऐपिकेषु पत्नीसनहनाननुठानम्य ऐहिकेय शेयभक्षस्थ सकारार्थतया कर्तयत्वस्य रेएिकेषु पोषभक्षानुष्ठानम्य यिकेयु हातुर्दरणसभावग्य २२ २३ ५ २५ ६ १८ १३ १० ८१५ 8 क ०६१ ऋण्डयनमन्वस्य महत्वयोगम्य पावरथन्तरस्य सयोनो गानन्य कएरथन्तरस्य वयोन्दत्तरयोगानस्य 8७१ ·mano २२० . ६५ .. Cee १२ ५११ ५. .. .. ६७५ ६१२ PER ६ अधिकरणम् कावर यन्तरे दयन्तरधर्मममुच्चयम्य 'कपिलान्इति बहुवचनस्य नित्वमरत्वम्य सम्मकालैंडमध्यायेऽमि मन्लामा प्रयोगम्य मंषि वचनम्वरेणेव मन्चोहारगम्य काममयोगेऽपि ऐन्द्रवावस्यादावप्रतिकर्षम्य कामेठो दागम्यादृशार्थताया कान्यकर्मणा भूयोऽभ्यासम्य काम्बेरिथु पास्तव्यदेवतम्य निवृत्ते कुम्भ्या व्यपि ननबताया वयानीवया प्रथमटतीययो देन प्रदानभ्य कृष्णानच 'सधा ब्रह्ममा परिवति' इत्यनेन महपरिहारविधानम्य कृष्णन्न धरी ब्रह्मणे मळमक्षभागार्पणम्य कृष्णकचरी भक्ष्मदावम्य समाले उपतरणाभिधारणयोरभावम्य कृष्णाने चगै पाकानुठानम्य कमान वहन्तिवाधम्य कौगरपायिनामय मिहायव्यम्य प्राजहित प्रणम्य . कोमादिभिवस्यया रकादिवाधम्य । ६८ १ .. .. ३४४ ३७५ ३३२ ३३० ३३० २०३ For ou .. S०७ ख • विहवाला नक्षयाचनानुष्ठानम्य বান্দ্রা মশাহিদুজ্জাহা বাল্য सवाल्या पातिवाधम्य ३८३ १७ ·[६] ग रष्ट प ४८ ४ २३ १३ ८ अधिकरणम् गर्गनिराने लौकिकेऽमो उपनिधानन्य गवानुवन्धन एयदाज्यहोमयोविधिपादाम्यामेव उमा वनस्पतिपादाभ्यामभिधानम्य गवामयनिके एचपड रहद्रयन्तश्योविभागम्य गवामयने गेकाहिकेतिकयितानुठानम्य गवामयने मध्वानताशनयो प्रतिमासमारत्ते 'गायत्रमेतदर्भवति' इत्यादानुत्पत्तिगायत्राणामागमम्य गीतिसम्पादवानामक्षरविकारादीना विकन्यन्य गीतीनां सामनामताया गुराकामाना गौदोहनादीनाम् अनविदेशग्य पर इमेधोये पाशिनादिभक्षणाभावम्य ग्रहमेघौये सिएलदाद्यनुछागम्य ५५० १ १८ مر १२ ५८६ १ ५५ १६ 'चतुभिरमिमाद' यादो मन्वाना ममश्चम्य ‘ঘষিয়গুন্ ঋদিন’ণল আসুনবিন্ধাৰনীয়াস্ময় अग्निशक्रिरूपविशेषनाम्य মানুষ শাৰিহ্মাৰাং धातुमास्येप मोमेव्यामादनियोजनयो प्राकृतसमविधित्वम्य ३६५ २०० 893 ४ ज ५०७ भतामेति मन विभुक्तो याम्य भगकसारा विश्वास दामाधम्मानिदरम्य . १.'

·[१] एछ ८६० म १ . .. + 8 २४७ R ११ 8 वधिकरणम् जमान्याशीरमिधानाना समुचप्रम्य जीवतास्थियज्ञम्ब च्यातिरोमे ऋविगदानम्यानधनाया ज्योतियोम गवामेव हादशास्तस्य दक्षिात्वस्य ज्योतियोमेनियाघेस्थडे वियतोमस्य न्दोतियोमे प्रत्यङ्ग हविर्भदस्य न्योतिराम भक्षम्य प्रतियत्त्यर्थताया ज्योतिराम श्रयमाना प्रयधमाननुष्ठानस्य ज्योतियोमे समाग्यानुसारेण दक्षिमाविभागस्य ज्योतिटोमे खप्रादिषु मन्वानादत्त... .. ५१७ १ .. .. २८२ ५ 8 १११ ८२ त .. . सराहनावापमन्वे धान्यशब्दम्याहस्य नम्य हाहागत दक्षिणा' इत्यनन पशुगरसम्याभिधानम्य ४२ 7 .. १०० १० ३१ C ट . ८९० कम्ये पटतम्' इतिमन्त्रेऽनुहम प्रथमम्यैव धर्मानुष्ठानस्य नुल्यमंग्याकाना धर्मविरोधे भन्य १८५ हचे प्रवृचं कृत्सम'म समापन टतीदमवन रव योडभियगम्य हतीयसवने इविष्कदा शानम्यापुनराट प्रियमामन्याह' इत्यादिय स्थानधर्मताया .'रिदमियोम र मोमरतसरयाविशारस्य श्रयम्बकादायभिधारमानभिधारवादीनाम् अर्थवादलाया ६२० जातोकानेन्द्रवायवाग्रतात समाविध्यर्थताया १४२ ..

·[ ৫ ] ! অg ২ ২৪ s ৪ স্বপিঙ্ক । রিয়ী জামায়া .. ** ২ rি বিধিবন্ধি মিখীয়া বাঁকিবনিয়ায় बिमादस्य होमनामधेयताया * হদিস্থানালায় সায়দাবানানাযা ঘুনামির্শী অষ্টা এনী মানি না গল্প বালামাথায় ব্যায়াঘনায় বসুমখী গামীমাহী বানোয়া হিশামা সঙ্গী মূল বাকা মনিগামেরায় ৫ মিশিও হামদ খান মশালা ৩০০ মাতামহেয় প্রায় গোপাশাক fাদ মাখিgযানিলা সানায় ১৩ eytষ নিলাম লিফfং ফলষাখা হয় গাদায়মন * ১ শাখায় ‘৭ ধা' শাখায় না? ধনু শিক্ষা ও মানুষ খালি মশারা বিক্ষ ইহা ts, ৰাৰাংশ ধন, স্নাঘর ৪ । ২৮ . * * ·। १२ ] पती .. 44 प ... ६५ . ६ অধিকাষে 'इयाँ' प्रणयन्ति न्यनेन मध्यमयाहया प्रमथनम्य ४३ 'यो प्रणयन्ति' इत्यनेन सौमिकधमानविदास्य ४१ द्वादमाहे ऋतुयायाधनुष्ठानम्य ३०४ धादशाहे कृष्णविषाणावेसनम्यान्च्याइ ग्व कर्नव्यताया .७४- हादशा हे दोक्षोपमत्सत्याना प्रत्येकम्य हादशदिनताया . ল্পায়া মাছীলীৰ খানিই हादपाहे मचिभिरपि मध्वशनम्य ५५१ हिपत्नीक विकृतियागेऽपि 'पली सन्नध्य इति मन्त्रम्यानइम्य २४८ दिपशुागे अध्रिगुपये 'एकधा' इत्यस्य शब्दम्याभ्यामस्य विपश्यागे पाशमन्वयोरैकवचनान्तबहुवचनान्तपदया. विचनान्तेन उहस्य २०१ हिपशुयागे 'सर्थ चतुर्गमयताद' इति मन्त्राणाममूहम्य . विपश्वादिपशुविकृती मेधपतिशब्दम्य दैवतानमारेगोहम्य २५५ ৱিাৰিম্ভ স্থায় নিথকাছান ५ दिसामके रहष्यन्तरधर्मयार्यवस्थाया' १८ २५४ 8 २२७ ध धाणामदैवताप्रयुक्तत्वम्य धायादाने प्रायश्चित्तरूपयोतिभयनन छानम्य २०० 'धनमालभेत' इत्यादिश्रुती धेन्वादिशब्दाना गोवाचिताया' ३७८ .. ५ १२ 'नो पोकगति' इत्यादिनिधण्यार्थवादताया 'नातिराव महानि घोधिनम्' इत्यादिनिषेधन्य विक्रमपरूपताया ..

·[ १३ ] ७e १५ १५ १० ८७४ वधिकरणम् नावीजेसो प्रतिप्रहारं मन्यारत्ते नाहीने घोडशिग्रहग्रहास्य नकायिनामुत्तरेयु पूर्व निकायिधातिदेशस्य नत्यस्याख्यम्याग्नेग्धारणस्य नापमन् मविवादिपायानामनृहम्य , . नर्मथ्यादिपारदैर्धमानतिदेशस्य नेपियज्ञेमावाम्यातन्त्रप्रयोगम्य तीवाराणा ब्रीहिप्रतिनिधित्वे मन्चे ब्रीहिपशव्दम्यानहस्य नीवागदिषु प्रोक्षणावधातादिधम्मानुयानम्य नैमित्तिकप्रायश्चित्ताना ममुञ्चयस्य २९ २५१ २२१ १० १६ प te . ३ ६ ८०५ २२४ पू १२ पञ्चदारावादिषु सबधमातिदेशस्य 'पञ्चावत्तेव वपा कार्यो' इत्यनेनारेय्वपि पञ्चावत्तविधानस्य ६१८ पदार्थकरणमन्याच्या पाठानन्तरमेव पदार्थानुष्ठानस्य ८५३ पग्धिौ परिधियूपोमयधमानुशानस्य .. परिधो युपधभानुठानम्य परिधी विरोधियूषधमाननुपातम्य । पवमान ग्च विद्याविरद्धम्तोमकतुना सामावापोहापस्य ४५३ पवमानेटिइविधा भेदेनानुष्ठानस्य पवमानेयो निर्वापानुठानम्य पत्रकाम्यो दधिएक्यो प्रदेयधमाननुठानम्य এসব হালিমানির पशुगणेघु जाधनीना विकन्यम्य पशुपुरोडाशयागम्य देवतास कारकताया 998 N १४ ३७५ १० १ . १२ ·দুষ্ট } ২ ৪cg * * । অধিক যে মীয়াহিন্দি ভাবিননা বয়ী«য়ামানিয়ায় অগ্নী বল্লাঘর্মানিবদ্য মাহী নামিন্যাবিয়াজননিজনানুষ্ঠান মাথা খা ঋদি খায্য पाचागामाधानमारभ्य धारणस्य যাম্বেশ্বৰ ধাৰ যুবহান্নায়াখালহবিগানা শিহর ৪২ হোৱা আন্তনী জনশ্বনাশা , ‘যুমা কামু’ বাহামান্য বিশ্রয় ‘দখি ৰাঙ্গা’ হাবিরিঙিনা ৰিধিনায় মহান স্বাস্থ্যহ্মাৰিদালয় ‘দুষ্টানিন' ওয়াহী দ্যা ৰান্ধিয়াবা যৗৰীয় নিয় দামী पोगहरीके सचदेव दक्षिणादानन्य বী সুলাষ্য বলিয়া বিন লাল : ক ०३ ই * * १२ ৪ * * ২ মনিমানুষ प्रदानम्याप्रतिकर्मन्य ইয়ানা লিয়ালহানিয় এমন এনালা খৰিাঘ বা ধর্মান্তস্তায় এখানকুয়াশলামন্ত্রানা ইনানুষ্ঠান সয়ামাহি ধর্মলেমেয়েম্বনায় সংবা ঋণ পদ্ধংলম্বা মহাষ্ট মুলা বিজয় ৪ = " { ৪ ৫৩ ·[.१५ २८३ ६०२ १० अधिकरणम् अहरण करण-सूक्तवाके यजमानशब्दस्योहस्य प्रायणीयचरो प्रदानधनाथामेगनु छानस्य प्रायगोयनिश्कामे उदयनीयनिर्वायम्यार्यकर्मताया प्रायणीयातिथ्ययो पूर्वाभ्यामेव विडाभ्या सस्थाया प्रायसोयातिथ्ययो पबिडान्तवानियमम्य प्रायगीयादिषु दीक्षाजागरणम्यामावस्य प्रायणीयेतिनाना धानविदेशाम्य মায়র্মেীয়েৰীয়াহ্মাহঘিণানা বিমা प्रोक्षणम्यापूर्वप्रयुतत्वम्य प्रोक्षणादीनामपूर्वप्रयक्तत्यन्य ९०६ २० ३० १ પૂરૂ૫ wr १२ पन्तदेवतामय धागामप्यपूर्वप्रयुक्तासाया फलादीनामनविदेशम्य २१ २० ७८ १५ १ ब वधिो देशान्तरनयने सननिहरणमन्त्रयोरप्रयोगस्य यदेवत्यमावपि एकवचनान्तमेधपतिशब्दम्य विकल्पम्य २६० समापारेव प्रग्रयनेन रचन्तरम्य गानम्य २.३ रहतीविस्तारपङ्गयो अग्रथनेन रोग्बयोधाजयसाम्री गम्य २०५ रद्रयस्तरयोधर्मयवन्याया २२६ सहस्पतिमवादी वाई यायग्रहादिमि प्राकृतेन्द्रायवादि . ছা যখয়ে प्रथम चतुधाकर गादीनामावग्य . २४० २ ·१ अधिवरम भवर्धमाहिभिरेव पागम्य ६१५ प्राविहितानाम् ‘उन प्रयस इत्यादिमबाणा विश्न्यस्य ५६ ক্লান্টবাদিহ্মিাৰ बोलावहानादो प्रतिहार मनाम्यानारत्ते CE भ . भरमागाग सम्बकाले प्रथया मनयम्य পাবিবিয়ানা আমির্যবাঘায় पूर भिमातिय कुम्भ्दादाभेदेगानुष्ठानस्य ०९६ নিঃইমামযি সুশীল সমাহা Ga भूनगमका तम्य धेनु" इत्यनेन हरसरतुदक्षिणावाधम्य 8 ५९६ { ५ म मधदके उपाय यायधम्मातिदेशस्य মছুনালী থানায় 'भगे च' बनेन यावरचामुपादानग्य मनालायामहामावस्य महापिटा धानारा पधासारयानम्य मशाग्रत पदयासम्र सादादिम समुचदम्य पारने ऋविमान्य मानेर ममुकदस्य महावीरचन्तरादिशामांचाशदिसामभि समुपम्य मारसम्य दामादारतापा খাদি বালি मेगारमा १३ gae ५ १ - ·[ १७ ] य 4. " १४ ४२२ चधिकरएम् एछे यजमानस्य दिगतावपि सर्बसारस्थ समापनस्थ ३७० यजमानस्य दियगती सर्चसारस्य शुक्रस्पर्शादियोग्या- মাধবদ্যালয় 'यम्य सोममपहरेय' इत्यादौ 'एका गाम्' इत्यादिना गोगतसंस्थानाधस्य यज्ञायझीये गिराध्दम्य भ्याने रापदस्यैव कर्तव्यताया १२ यागादो विधिशब्देनैव देवतामिधानस्य याध्या वाक्यया समुध्यम्य यावनीवदपूर्णमासयारारम्मरणीयेरे ससदनुछानम्य.. यूपसंस्काराणा तन्वेशानुकानम्य ७४३ মুহ্মাহফিলা নয় সুমনস্তান 898 ४ ७१५ .. पृ२७ 'ग्थन्तरमुत्तरयागीयति' इत्यादो उत्तरावर्णवोन गानम्य २२० रचन्तरादिशब्दस्य गाननिशेयाताया रथन्तरादीना सामोरचे गानख राजसूये श्यामादेष्णवादिकेऽङ्गाना भेदेनानुसानम्य राजसूये कम्तिनाताया ७१ राजसूयेऽन्त्य एव हविष्कृत्वाले वासिमर्गस्य . 8 .. पूज बरियभवविवारताया पार्मशोमादिमिराहवनीयम्य याधग्य यसापोमामा भेट्नानुसानग्य ५४ ·[ १९ ] १३ ७ वधिकरण वसोधीराया पूर्ववन्मन्त्रान्ते कर्मसन्निपातस्य ५३ पहियामाने ऋगागमस्य वाजपेयादौ यूयादीन खादिरत्वादिनियमस्य वाजपेये प्राजापत्यमभि ऋतुपशूना भमुचयम्य ४४१ वाजपेये प्राजापत्येषु शूलादीना तन्त्रवाया वाजपेये ब्रह्मसाम्राग्नम्भस्य कर्मशेधप्रतिषेधार्थताया वाजपेये मुरिलोपस्य ३३५ वाजपेये रथधोध-दुन्दुभिघोषाभ्या दर्भमन्वयोरभयोरेव बाघस्य ४२७ वाजपेये रथस्य भागनियामकनाया १३२ 'वायव्य श्वेतभासभेत' इत्यनन यजस्यैवालम्भनम्य वायव्यपशो 'हिरण्यगर्म' इत्यादि मन्त्रस्योत्तरस्मिन् ३६२ वारणप्राघासिकावटथस्य तुधनिकासद्रव्यकत्वस्य 'वागणनेककयालेन'इत्यादिना थपवन्य व्यवस्थस्य विधानस्य ६.७ वारुण्या निष्कासन तुर्पश्चावयमभ्यवयन्ति' इत्यस्य कमान्तरोपदेशताया वाससि मानोपावहरणयोरनुठानस्य वाश ददाति' इत्यादौवास धादिशब्दानामावतिनिमित्तताया । विकृतिविशेधे प्राचनसाना कोमादिभिर्बाधस्य विकृतिय्वप्यारम्भणायानुष्ठानस्य विकृतौ ग्रहाणामाययणाग्रताया विधतौ मन्तगतनीह्यादिशब्दानामू इस्य २३४ विकृती लुमार्थाना प्राकृताना वाधस्य विभज्य गोदक्षिणाया दानस्य ४१५ प्राधारे गुणत्वस्य .. ३ ५७४ Bat १२ ·[ १६ ] रहे 8७७ ५ . wr १ ७४. २ अधिकरणम् वित्तोमके पासताना सानामागमस्य विवाविरद्धन्तोगकन्तुषु यथाक्रसंप्राकृतसामवाधावाधस्य ४५२ विपीपकर्मगो धम्मातिदेशस्य 'विश्वजित् मर्चएए' इत्यत्रैकम्यैव एपदेशी निवेशस्य ५३८ विहारभेदे मन्तभेदम्य २० বিজিহ্মক্ষমঘনায় २३ वेदिप्रोक्षणे प्रत्यारतिमन्नानारत्ते বাপ্পাৰা ঘানাপাঙ্গালা कारिकामेराधानिकसंम्कागभावम्य ७३ জাবিষ্টনীষামাৰ ८७३ স্বতঃঘনাঘানা মাথঘিানা বিষয়ে वैधादियु मामदायविधीयशघताया वैपसाम राजमानो एकार्ये निवेशाम्य ५३६ वैश्वदेये घरो विशोरावाहनाधम्य ३०४ ব্যবস্থানি এলানিয়া व्युहादशाहग्य माविकारत्वस्य ५२८ यूद मन्त्रागा कन्दोयतिक्रमम्य । ४ 589 २३ १ B 8. ५२४ भ C g १०५ १२० समानारयहिरण औषधधम्मातिमा पालोष यादो न्योतिकोमात् ग्तोत्रोपचयरय मईया महायस्य शामिन पशुपुरोडाश्रयगाभावम्य अधिपते न्यायस्यामावैष्णये च पमोपामीरम्य धमा. विदेशस्य परसादी प्रयोताधमानुपानम्य। Co9 २२५ ·छे - . १० 4. ५ Co8 ८ ८०५ ६ १७ ३२५ ३३५ ३३६ १३ २ २ अधिकरणम् सारमत्या मेव्यामधिगुवचनामावस्य मुझण्याज्ञाननिगदै हरिवच्छब्दस्यानुहस्य सोमायसाधनानाम् यजादौना समुच्चयस्य सोमचमसेन कृत्वदक्षिणापुरुषान्तरयाबांधस्य सोमे ऐशिकधमानतिदेशस्य सोमे दार्शिकदेरकरणस्य सोमे दार्शिकै सुवादिभि पात्रै सावनपश्वादिहोमस्य सोमापौयापशो खादिरयूपम्य नियमम्य 'सौय्ये धर विपेत् इत्यत्र धराशब्दस्योदनवाचिताया मोयंचरावयूहाभावग्य सौर्यचरावबज्वलनामावस्य सौर्यचरावुपधानामावग्य सौर्यचरी स्याल्यामेव पाकस्य सौर्यचरो पेयणाभावस्य सोयंचरो एयमदणामावस्य सोयंचौ व्युझ्यासादनामावस्य सायंचयो सयवनामावस्य सौयंचयो सवपनामावस्य मोम्यधरी सन्तायनाभावम्य सोयादिय पावयाहामाद्यननुठानस्य सोये चरावमिमनियम्य विकन्न्यस्य सौम्य चरावा'धम्मानिदेपूस्य मोय घरो इतिकर्तव्यतावत्वम्य साथै घरो वैदिकेविकर्तव्यताया स्तोमुर्लक्षणस्य ६. ३ ६ ३३५ ३३६ ७ १ ३३० ३३४ २२९ २ ८३ ५३ १ १

·[ २३ ]
पृष्ठ
पटो।
8
.
8
98५
অধিক
खरसामादिशब्देन धातिदेशस्य
सरो साधारणम्य
खदृक्पान्देन वीक्षणस्य कालार्थताया
५२.
ह
ट
Coc
विर्देवतयो सनिपाते हवि सामान्यस्य बलीयस्वस्य
इविधानया शकटयोरन्येन शकटेन योयधदयकाना
पुरोडाशाना निवापस्य
हविष्कृदादिमन्ताणामारते
होत्रामा मन्त्राणा समुच्चयस्य
७६.५
..
cy
8
इत्यधिकरणसूची।

·शुद्धिपचम् ॥ पहकी। ४ ४ युद्धन्। परचो पारिवा मारियम ग पघतानि भाकमेध ४ गुइम्। परोश पारिवा भाखिन रपो पोमानि माकमेध (01१1१०) (11) प्रोक्षणावेक्षण नियमित १५ (1) २८ प्रोचवावसेपण मिर्षयन्ति २४ प्रामा थप्रामा २५ मिराव নিৰ प्रावणा महानि भमानी मदमदा नयने 'माद्यपान कमि मामानी ४५ .. नदेनदा प्राध शोषध (एव परच) गम मुग भौषध २१ अनावोषधीभ्यो थाम्बापधीभ्य 'मदेवात्र ममगधि यच्छौधनमापातन एव न बुझाउदेति यच चा मुद्रायन्त्रण दोषादिनाऽधरि यम्य च शोधन म्पुरप्रमीयमानतया न घायाममाध्य भविष्यनि, मनप्रदर्शन निरर्थकमित्युपेसिनम । यथा प शसहमत धादिकारणम। पन्द्राग्नीदीनि पेन्द्रानादीनि नदीव पन्द्रानादीति ऐन्द्र मादीनि सूचशेष सुरक्ष काम्बामम चापानम ঘনবদ্য ·शुद्धिपत्रम्। पट्टि २८८ २९२ ध्यभिधीयमाने यनिर्देशः यागन्तु यपिवा (एवं परत्रपती) विशियत्वात् . २१ 8 २६६ ३०१ ३०४ ३०८ १ .. .. जात' फामा व्या सोम .. .. घाई यभिधीयभाने. ध्यग्निर्दशः यगस्तु घ्यपि चा .शियत्वात् नात?' कोमो ध्या सो. कर्मसम्इतरं 'प्रविशेषात्' प्रार्थतप्राद सादयतिव्यः सचि चदेकेन ध्य वाक्यनि तेनेत् ३२१ 8 कर्म सम्मइतर 'यविशेषात्' प्रार्थतः प्रद सादयितयः ३३३ .. सुचि २९ ३१ ३५६ १४ चेदेकेन ध्या वाक्यानि तेनैतत् यदेव .. .. २ .. .. ३७९ ३८० यदव ..

·मीमांसा-दर्शनस्य उत्तरपट्के सप्तमस्य अध्यायस्य प्रथमः पादः॥ 14 अथ प्रयाजादि-धाणामपूर्वप्रयुक्तनाधिकरणम् ॥ श्रुतिप्रमाणत्वाच्छेपाणां मुख्यभेदे यथाधिकारं भावः स्थात् ॥ १॥ (सि०)" भा. पूर्वेण अध्यायषटकेन प्रत्यक्षविहितधर्मणां कर्मणां दर्श- पूर्णमामादीनाम् इतिकर्तवता चिन्तिता, उत्तरेण इदानीम् अविहितेतिकन्यताकेषु ऐन्द्रामादिषु चिन्तयितुमिप्यते । तत्र यदि दर्शपूर्णमासादीनां प्रकरणे ये विहिता धाः, ने सर्वकर्मस विहिता भवन्ति, ततस्तैरेव धर्मेन्द्रानादयोपि धर्मवन्त उन्नाः, तथा कर्तव्याश्च--इति, न अर्थ उत्तरण पटकन। अथ ये यग्य प्रकरणे उचान्ते, ते तत्रैव उनाः भवन्ति, नतोधमकाणि ऐन्द्रानादीनि। तेषु चिन्ता भवति,-किम् एषां धर्माः सन्ति, उत न?-इति; यदा च सन्ति ; तदा के ? कियन्तो वा? कर्थ च अनुष्ठातयाः?-इति, तदर्थम् उत्तरः पटकः प्रवर्तनीयः। तत्र सप्तमेन तावत् सन्ति धाः-इत्युचाने । अष्टमेन च इमे अस्य-इति। इत्थं प्रयोक्तयाः इति नवमेन। दशमैका- दशहादशैरेतावन्तः प्रयोनायाः, न तोधिकाः इति । तत्र इदं विचार्यते, किं यजिप्रयुक्ता एते धर्माः, कई यजि- गुणवान्-स्यात् ?-इत्येवमर्थमाग्नायन्ते, आहोस्थित् अपूर्व- मयुत्ता?-कथम् अपूर्व स्यात् ?-इति। यदि यजिप्रयुकाः, ·२ मोमामा दर्शन भा तत साधी , अथ अपृर्वप्रयुना , ततो यथाप्रकरणं व्यवतियन्ते। कि पुनरत्र युक्तम् ?--अपूर्वप्रयुता इति, अपूच हि फलवत् (अफलो यजि , फलवति च प्रयासो विधीयमानोर्थवान् भवति। तस्मात् अपूर्वप्रयुक्ता धर्मा अत परमाचार्यस्य सूत्रोपन्यास,- श्रुतिप्रमाणत्वाच्छयाणा मुख्यभेदे यथाधिकारं भाव स्यात् --নি, মুস্তানি অযুলান্তি, নানি ৮ি দ্বাৰা সঘালানি, प्रधाने च मुख्यमन्द., तेषां भेद उक्त शब्दान्तरादिभिर्हतुभि । तस्मिन् 'मुख्यभेदे सति 'यघाधिकार भाव स्यात्'-'पाणा', ये यस्य अपूर्वस्य अधिकारे (मकरणे) शिष्यन्ते, ते तम्येव भवेयु , 'श्रुतिप्रमाणत्वात् अयमस्य अपूर्वस्य शेष, अयम् अस्य- इत्यत्र श्रुतिरेव प्रमाण क्रमते , न प्रत्यक्षादीनामन्यतमत्, श्रुत्या च ये यस्य प्रकरणे श्रूयन्ते ते तस्यैव भवितुम ईन्ति, न चान्यग्योतोन्यस्य भवति, न हि यदेवदत्तस्य ग्रामाच्छा दनादिक, तद्यज्ञदत्तस्य भवति , तस्मात् यथाप्रकरण अवस्था धर्माणाम्॥ सू उत्पत्त्वाविभागाहा सत्ववटैकधयं स्यात् ॥ २॥ (पू)। अथ 'वा, न एतत् एव,-ययाप्रकरण धर्माण व्यवस्था --इति कथं नहि ?- ऐकधम्य रयात्-इति, समानधर्मता, -सर्व धमा सवार्था । वुत । 'उत्पत्त्या विभागात्', ‘उत्पत्ति -दूति यजि ब्रम , अपूर्वस्य उत्पादनात 'अर्थ दूनि अपूच्च श्रम यजिप्रयोजनत्वात्, तयो अविभाग सर्वाणि अपूर्वाणि यजिमन्ति, यजिसयोगेन धमा शिष्यगने,-'यजेत' - दूत्युका उला ते यजी न सम्भवन्ति, तस्य असलत्वात्, - 2 यदि यजी रति क.. दिनीय पुस्तक समीचीन पाद ।

·या पाद।। - भा. तत्र असम्भवन्तः तत्सम्बद्धेषु अपृर्वेषु विज्ञायन्ते ; स च यजि- सम्बन्धः सर्वेषाम् अपूवाणं तुल्यः। तस्मात् सर्वार्था भवन्ति, 'सत्वधर्मवत्'. -~यधा सत्वधर्माः, 'गौन पदा प्रख्याति गोत्वसम्बन्धेन यूयमाणाः तत्र असम्भवन्तः तत्सम्बद्धेय पिण्डेषु विज्ञायन्ते, तस्य च गोत्वसम्बन्धस्य अविशेषात् सर्वगवीषु मुस- नील-कपिल-कपोनिकास भवन्ति ; एवम् इहापि। 'उचाते,-विषम उपन्यासः, तत्र गोसामान्यसम्वन्धेन धर्मा विधीयन्ते,-'गौन पदा प्रया' इति, इह पुनर्यजिविशेष- सम्बन्धेन धमा विधीयन्ते,-'दर्शपूर्णमामाभ्यां यजेत' इति, 'ज्योतिटोमेन यजेत'- इति, विशिष्टयजिसम्वद्दे एव अपूर्वे भवितुमईन्ति न सर्वत्र' इति । तच ब्रूमः,-'दर्शपूर्णमासाभ्या यजेत' इत्यत्र न शक्यन्ते यागविशेपे धमा विधातुम्। किं- कारणम्।। यदा यजौ धर्मा विधीयन्ते, नदा यजिरनूद्यते,- यजेत इत्यम्-इति, यदि यजिविधीयेत, न धर्मैः सम्वधेत, न हि इयोर्विधीयमानयोः पररपरेण सम्बन्धो भवति, अनुवादश्च सन् अविशेषात् सर्वयागानुवादः। तस्मात् सार्या धर्माः । ‘ननु दर्शपूर्णमामशब्दो विशेषको भविष्यति। न दर्शपूर्ण- मासशब्दः शक्नोति यागं विशेष्टुम् ; श्रयं हि विधिवा स्यात् अनुवादो वा, यदा अनुवादः, नदा धर्मसम्बन्धाधा, स च धर्मसम्बन्धी यागानुवादेनव तयोः सिद्धः । 'ननु निवृत्तिकरो भविष्यति, दर्शपूर्णमासी एव इत्थं कुर्यात् न अन्यान्-इति। नैव शक्यं, यत्कारणं, न तस्य अन्यनितिः अर्थः। 'ननु परिसङ्ख्यया करिष्यति'। न पत्र परिसङ्घरा युज्यते, यदि अन्येन वाक्येन यागमाचे धर्मप्रसङ्गः तः स्यात्, तत एतत् पुनर्वचन परिसङ्घयां कुर्यात्, अथ पुनः अमति प्रसङ्गे अनेनैव प्रसङ्गो अनेनैव नित्तिः-इत्यतिभारः एकस्यैव वाक्यस्य भवति, ·मीमामा दर्शन ४ भा - "एव ताई, न ध यजेत-इति शन्दो धर्मविधिभि सम्ब ध्यते, यजेत ड्रायमिति, केन तहि ?-दर्शपूर्णमासशब्देन, प्रत्यक्षो हि तेन अस्य संयोग -'दर्शपूर्णमामाभ्या यजेत- प्रति, परमो धर्मविधिभि । 'क नदा वाक्यार्थ ।। दर्थपूर्ण मासौ कुर्यात्-इति। नैव शक्यम् एव सति धर्मा असम्बदा पारितवा भवन्ति। कथ कृत्वा?। येयमानातिकी विभक्ति 'यजेत-इति, मा दर्शपूर्णमासयो कर्तव्यता विदधाति नत्र कथ यागमात्रेध यागविशेषेण का धर्मसम्बन्ध स्थात्, विधा- यिका विभक्तिनास्ति-इत्यसम्बदा धर्मा भवन्ति । ‘नैष दोष , न वय वाक्येन धर्माण सम्बन्ध करिष्याम, केन ताई-प्रकरणेन। कथम् ।। कर्तव्यतायां चोदितायाम् इतिकर्तव्यताकाडा भवति ~कथ कुयात्। इति । प्रकरणेन धमा सम्बश्यन्ते-इत्थ कुर्यात् --इति नेव शक्य यदा हि दर्शपूर्णमासौ कर्मयतया चोद्यते, तदा इतिकर्तव्यताकासा एव नारित प्रज्ञातेतिकर्तव्यतत्वात् तयो असत्याच इति कर्तव्यताकाङ्खायो प्रकरणमेव नास्ति, एव हि उत्तम् -असंयुक्त प्रकरणात् इनिकर्त्तव्यतार्थित्वात्--इति । 'एव तईि नेव अत्र यागे धमी विधीयन्ते नापि दर्भपूर्ण मामयो कथता उचाते, किन्तर्हि ?-- दर्शपूर्णमासान्या यजेत --इति पदव्येन विशिष्ट यागमनूद्यात्र धर्मा विधीयन्ते दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत इत्थम्--इति । एवमपि दर्शपूर्ण मासान्याम-इत्यनुवादो न युज्यते, तृतीयार्थस्य असिद्धत्वात् पूर्ववान् अनुवादो भवनि अपूर्वच तृतीयार्थ स अवश्य विधा तव्य, तस्मिश्च विधीयमाने न्यदेवासम्बदमापद्यते --दर्शपूर्ण मासौ यजे करणम् इति । तस्मात् स एव प्रथम पक्षोस्तु -यागानुवादन धर्माण विधि इति । 'ननु तत्रापि 'दर्भपूर्णमासाभ्याम् - इत्येतन सम्बधते ।

·अध्याये१पाद ॥ ५. भा. ननु सम्भत्स्यते, कालवचनः सन् प्रायिको नित्यानुवादो भवि- ध्यति, प्रायेण यागानां दर्शपूर्णमासकालत्वात् ; तृतीया च कालस्य अर्थकृतं गुणभावमालोचा उपपद्यते, तथा चेत् सर्वे धमाः सार्धाः भवन्ति ।। सू. चोदनाशेषभावाद्दा त दादावतिष्ठेरन् उत्पत्तेर्गुण- भूतत्वात् ॥३॥ (उ०)॥ भा. कर्मचोदनायाः शेषभूतो धर्मसमाम्नाय:- (एकदेशभूत:- इत्यर्थः), दर्शपूर्णमामाभ्यां यजेत, अनया अग्नान्वाधानादिकया इतिकर्तव्यतया-इति। तस्यां चोदनायां यजेर्गुणभावः श्रूयते, दर्शपूर्णमासशब्दो यजिवचनः, करणभावोत्र यजेः श्रूयते,- दर्शपूर्णमासारखेन यागसमुदायेन अन्यत् कुर्यात्-इनि, यत् तत अन्यत्, तत् कर्त्तव्यतया चोद्यते, न जिः, अपूर्व च तत् । 'ननु फलम् अत्र वाक्ये श्रूयते, 'वर्गकामो यजेत'-इति, तत् कर्तव्यं स्यात्'। सत्यं श्रूयते, न तु तत् यजिना क्रियते, विनटे यजौ तद्भवति, अपूर्व तु तेन क्रियते ; तस्मात् तम्य कर्त्तव्यता उचाते, यस्य कर्त्तव्यता, नत् इतिकर्तव्यतया सम्वध्यते । तस्मात् अपूर्वार्था धर्माः, तेषां च अपूर्वाणां भेदः, अतः ‘त दात्' ययामकरणं व्यवतिष्ठन्ते धर्मा:-इति। 'अधैतस्मिन् पक्षे कथं दर्शपूर्णमामशब्देन यागो विशेष्यते ?' उचाते, नव अत्र यागो विशेष्यते, किन्ताई ?--अपूर्वभावनैव उभयपदविशिया उचाते, यथा 'रुणया पिङ्गाच्या एक- हायन्या मोम कीणाति'--इति । 'विषम उपन्यासः, तब हि अन्यत् द्रयम्, अन्यो गुणः, तेन तत्र उभयविशेषणत्व युज्यते, इह पुनयोगः एव तौ दर्शपूर्णमासी, तेन इह उभयविशेषणत्वं * तादादध्यवसिष्ठेरमति क. म. विलोप पुस्तक पाठ ।

·मीमामा दर्शन . . भा.न युज्यते'। उचाते,-हापि 'यजेत-इति सामान्य, दर्श पूर्णमामी-इति विशेषः, अन्यच्च मामान्यमन्यो विशेषः। 'एवमपि युत्या सामान्येन भावना, वाक्यात् विश्पेण,* न तत् युगपद्भवति' इति। एवं नाई, नैव अत्र श्रुत्यर्थः परिगृह्यते, किन्तहिं ?- वाक्यार्थः। किकारणम्।। श्रुत्यर्थ परिगृह्यमाणे दर्शपूर्णमासशब्दोग्नर्यको भवति, यजतिश्व अनु- वादः, यजत्यात्मकत्वात् दर्शपूर्णमासयोः, यजतिसामानाधि- करण्याच दशेपूर्णमासशब्दस्य ॥ सत्वे लक्षणासंयोगात्सार्वत्रिक प्रतीयेत ॥ ४ ॥ (प्रा. नि.) यत्तु ‘सत्ववत्'- इति, अत्र गवाहतो धर्मः श्रूयते, श्राकृतेः पदार्थत्वात्, न च तत्र सम्भवनि, अतोप्सौ प्राति : रूहार पिण्ड लक्षणाधी विज्ञावते, यथा गाया गावः-इति। तच्च साहचर्य, सर्वपिण्डानामविशिएम्--इति, मपिण्डेषु विहितं भवति । तम्मात् नत् ‘सार्वत्रिकं मतोयेत',- इह तु यजेर्गण- भावेन श्रवणात् नैव यजो धर्माः श्रूयन्ते, तहिं?-अपूर्वः- इत्येवम् अपदियो हेतुः। तसात् अनुपन्यासः 'सत्ववत्'- भा - दूति ॥ U अविभागात्तु नैवं स्यात् ॥ ५ ॥ (आ.) ॥ अथ तुभन्दः पक्षयारत्तौ। नैतदेवम्,-अपूर्वमयुक्ता धर्मा. भा • युत्या मामान्यम्य भावना वाक्याविशेषस्य इति का क्रो. पु. पाट । पर अपलोऽय ग्रन्थ, उपश्चदण्या त्या धातुनः मम्बन्ध एतीयया नादर्थेन दपूर्णमाभये' इत्यादिना बता भावथेदयागेन करपन दर्ग पूर्णमाममनकनान दांपूर्णमामाभ्यामिनि फनोपमहत भाषकारेण' इत्यन्तन अन्यमन्दर्भर बार्तिक कारोन्यया अधम पदार। यह पाठ का. क्री. श्व चा मोर पुस्तके मालि।

·अध्यारे १ पाद ॥ है . भा -इति, यजिप्रयुक्ता एव। कुत । 'अविभागात्, यजिना अविभागो धर्माणा, प्रत्यक्ष कचित् द्रव्ये श्रूयन्ते वेचित् देव ताया, केचिन्मवेषु, एष च यजि , यत् द्रव्य देवताम् उदिभ्य मन्त्रेण त्यज्यते, स एष प्रत्यको यजिना सम्बन्धो धर्माणाम् अपूर्वेण त्वानुमानिक , फले-पि यजे प्रत्यक्षश्रुतो गुणभाव , 'वर्गकामो यजेन'- इति, आनुमानिको पूर्वेण अनुमानाच प्रत्यक्ष बलीय , तस्मात् यज्या धर्मा । 'ननु यजिर्भनि त्वात कालान्तरे फल दातुम् असमर्थ तत्र कृता धा असमर्था एव भवति-इत्युक्तम्'। अत्र स्थितस्य न्यायस्य श्राक्षेपण प्रत्यवस्थान क्रियते, तेलपानवत् एतद्भविष्यति, यथा तेलपान घृतपान वा भङ्गित्वेऽपि सति कालान्तरे मेधास्मृतिवलपुथ्या- दीनि फलानि करोति एव यजिरपि करिष्यति, किम् न अदृष्टाश्रुतेन अपूर्वण कल्पितेन-इति । अर्थत्व च विप्रतिपिद्धम् ॥ ६ ॥ (यु)॥ एव च सति सर्व धमा सार्या भवन्ति, तथा च ऐन्द्रामादियु प्रयाजादय सन्ति तत्र सौर्ये कर्मणि प्रयाजानां दर्शनम् उप- पद्यते, 'प्रयाजे प्रथाजे कृष्णल जुहोति'-इति , इतरथा प्रयाजाश्च विधातथा , प्रयाजेषु च कृष्णलहोम , तथा च दार्थ तत् स्यात्, ‘पर्थत्य च विप्रतिषिइम्'। तस्मात् यजिप्रयुक्ता धा-इति ॥ सू उत्पत्तौ विध्यभावाडा चोदनायां प्रत्ति. स्यात्त- तश्च कर्मभेद स्यात् ॥ ७॥ (श्रा०नि० ॥ नैतदेव, यजिप्रयुक्ता धर्मा - इति, 'चोदनाया प्रत्ति' भा भा * 'उपदिाय रनिशा.मो. पु. पाद।

·भीमामा दशन यत्तु भा स्यात् चोदनेत्यपूर्व ब्रूम --चोदनार्थत्वात् (अपूर्वार्थत्वात्) अपूर्वप्रयुक्ता धर्मा 'फनवत्वात् -इत्युक्तो हेतु । पत्यक्षो यजिसम्वन्धो धर्माणाम्-इति अत्र ब्रूम उत्पत्ती विधभावात उत्पत्ति इति यजि बूम उत्पत्ती यजौ नास्ति विधि यज्यपी धमी-इति केवल यजी श्रूयन्ते क्रियन्ते च नेतावता तदा भवन्ति यथा वाससि राग श्रूयते -- वासा रञ्जयति इति वामसि च क्रियते न चासौ तदर्थ सपथ पुरुषार्था वा भवति एवम इहापि यजी श्रूयमाण क्रियमाणाश्च अपूर्वायी भवेयु अर्थवत्वाय। ततश्च कमभेद स्यात् यतो पूवार्धा -इति। यत्तु यजे प्रत्यक्ष फल गुणभाव --इति न कृत्वा अपूव भवति-इति प्राणालिको विज्ञायते प्रणाद्यापि च येन क्रियते तत् कारण भवति यथा गोमथै पचति तुषपक्का भवन्ति--इति । यत्तु तैलपानवत् यजित फल भवति-इति। श्रच बूम --तेल पानस्यापि न कालान्तरे फल भवति धातुसाम्य तस्य फलं नञ्च तत्कालमेव यच्च फल वलपुध्यादि, तत् सम्यगाहार परिणमाङ्गवति । तस्मात् विषम उपन्यास ॥ सू यदि वाप्यभिधानवसामान्यात्सर्वधर्म स्यात ॥ ॥८॥ (आ.)॥ यदि अपि अपूध प्रयोजक धर्माण तथापि सर्वधर्म स्यात् भस पदार्थ अभिधानवत् सामान्यात्' अभिधान तावदेतेपा समानम अपूर्वम्- इत्यभिधानवत् धर्मेणापि अस्य समानेन भवितव्य वाहीकवत् यथा वाहीको तिधिरागत यवानमनै प्रक्रियताम्-इत्युक्ते यो यो वाहीकस्तस्य तस्य यवान क्रियते। अध्यामये मुझौदना भोक्तव्य उदरामये पथ * •पधिप पानयमिति क• • दितीय पुस्तक रख का•स• पुस्तक प पाट . भा यथा वा ·अध्याय १ पादः॥ भा. पातव्यम्--इति, सर्वत्र च हि अध्यामये मुगौदनो भुज्यते, उदरामयेापि पयः* पोयते ; एवम् इहापि एकस्य अपूर्वस्य ये धाः श्रुतास्ते सर्वापूर्वाणां भवितुमर्हन्ति । अपि च, अरुण-. पराशरा नाम शारिवनः, तेषां परिचरेयु स्मृतिरूपं ब्राहणं भवति,-'ये दर्शपूर्णमासयोधाः, ते सबैटोनामग्नीषोमीयस्य च-इत्यारन्य, 'यावत्साः मातिविशतयोग्नुतान्ताः' इति; तच अनुक्रमणमेतमेव न्यायं सूचयति । तस्मात् अपूर्वप्रयुक्तत्वे- पि सबै धमाः सर्वार्थाः--इति॥ सू. अर्थस्य त्वविभक्तत्वात्तथा स्थादभिधानेपु पृर्ववत्त्वात्प्र- योगस्य कर्मणः शब्दभाव्यत्वाविभागाच्छेपाणाम- प्रत्तिः स्यात् ॥ ६ ॥ (आ० नि०)॥ भा. उपवर्णनापरिहारस्तावत् उचाते। यदुक्तं वाहीकवत्-इति, अत्र ब्रूमः,-'अर्थस्य त्वविभत्तात्वात्, तथा स्यात् अभिधानेषु, अर्थी वाहीकत्वं, तद्देशसम्वन्धः, सो विभक्तः, सर्ववाहोकेषु अनु- गतः इत्यर्थः; तन्निमित्तश्च प्रीतिविशेषो न पुरुपनिमित्तः । कथं ज्ञायते ? । 'पूर्ववत्त्वात् प्रयोगस्य', पूर्ववान् अत्र प्रयोगः, वहशो वाहीकाश्च श्रवाहीकाश्च भोजिताः, तत्र अन्वयथति- रेकाभ्यां ज्ञातमेतत्,-देशनिमित्तेयं यवानप्रियता, न पुरुष- निमित्ता। तस्मात् 'तथा स्यात्' वाहीकादिषु 'अभिधानेषु'; अथ इह 'कर्मणः' शब्दभाव्यत्वं, न अन्यतः शक्यमेतत् ज्ञातुम, --कस्य अपूर्वस्य धर्माः?-इति, शब्देन च व्यवस्थिता विज्ञाता धर्माः, अपूर्वाणां च विभागः, अतः शेषाणाम् अन्यत्र विहिता- नाम् अन्यत्र 'अमतिः स्यात् ॥ . * विल्वपय इति का० स० पु०पाठ । त्वविप इति तु क. स. पु. पाट! B ·मोमामा दाने सू स्मृतिरिति चेत् ॥ १०॥ (आ०)॥ 'भाश्रथ यदुतो,-स्मृतिः-इति, तस्य क' परिहार॥ न, पूर्ववत्त्यात् ॥ ११॥ (प्रा०नि०) । भा पूर्ववती होयं स्मृतिः, चोदकं धर्मग्राहकं वक्ष्यति,-'वियन्तो वा प्रकृतिवत्-इति, तेन प्रापिताना धर्माणाम् अयम् अनु- वादः, एतन्नरायपूर्विका, न अप्राप्ताना विधायिका, यत्कारणं, व्यवस्था धर्माणामेतेन न्यायेन भवति । र अर्थस्य शब्दभाव्यत्वात्प्रकरणनिवन्धनाच्छब्दादेवा- न्यत्र भावः स्यात् ॥ १२॥ (उप०)। इदं निगमनसूचम् । निगमनं च मतिज्ञाया हेतोश्च पुन वचनं , तदिदम् उचातें, यस्मात् एवं, तस्मात् 'श्रर्थस्य' अग्नय न्वाधानादेः 'शब्दभावत्वात्', प्रतिप्रकरणं च 'निवन्धनात् 'भन्दात् एव अन्यत्र भाव. स्यात्', यथा,-'गन्धर्वान्सरसो वा, एतमुन्मादयन्ति, यः उन्माद्यत्येता वै गन्धर्वाप्सरसो यद्राष्ट्र भृतं, तस्मै साहा ताभ्यः साहेति जुहोति'--इति अग्निप्रकरणे उत्पन्नाना राष्ट्रभृताम् उदाहे उपदेशः, 'एतेषा राष्ट्रभृतो जुहोत्यभ्यातानान् जुहोति' इति , असत्येतस्मिन् वचने यधा- धिकार व्यवतिष्ठेरन् धर्माः इति । एवं च सति अधर्म- काणि ऐन्द्रामादीणि , तद्धम् उत्तरोन्यायपटक प्रारन्धयः- भा इति। तत्र सप्तमेन तावत् ऐन्द्रानादीना कर्मणा धमाः सन्ति- इत्युचाते, ने चानिदेशन-इति। अनिदेशो नाम ये परत्र विहिता धर्माः, तमतीत्य अन्यत्र तेथी देश, यधा, देवदत्तस्य भोजनविधिं कृत्वा, -शालिमयमासापूपैर्देवदत्तो भोजयितय ·अध्याय १ पाद - भा.-इति, तमेव विधिं यज्ञदनेतिदिशति,-दवदत्तवत् यज्ञदत्तो भोजयितव्यः--इति। शोकमपि उदाहरन्ति,- 'प्रकृतात् कर्मणे यस्मात्, नत्समानेषु कर्मस। धर्मप्रदेशो येन स्यात्, सो तिदेशः इति स्थिति रति, स च नाम्ना वचनेन वा, तत्र नाम विविधम् अतिदेशक, कर्मनाम, संस्कारनाम, यौगिकम्-इति। वचनं पुनर्दिविधं,- प्रत्यक्षश्रुतम्, आनुमानिकं च। तयोरानुमानिकम् उपरियात् बच्यते, प्रत्यक्षश्रुतं तु इदानीमेव चिन्ताते॥ (७।१।११०)। अस्ति इपुनामैकाहः, अपरः श्येनः; तौ दावप्याभिचारिकी, तत्र दूपी कांश्चित् धर्मान् विधाय आह,-'समानमितर- च्छेनेन'-इति, एनचिन्तरते,-किम् अयम् अनुवादः, विधिः? -इति ; यदि विधिः, ततोतिदेशः, श्येनधमान् इपी अति- दिशति। अघ अनुवादः, ततो न-इति। तब किं मातम् ।। तत् सूत्रणेव उपक्रम्यते, ममानमितरछानेनैतिथुन्या एपी स्पेनीयवि पधम्मानिदेशाधिकरणम् ।। सू. समाने पूर्ववत्त्वादुत्पन्नाधिकारः स्यात् ॥ १३ ॥ (पू.)। 'समानम् इतरत् श्येनेन'-इति, अत्र ‘उत्पन्नाधिकारः स्यात्', अनुवादः-इत्यर्थः । कुतः ?। 'पूर्ववत्त्वात्',-अयमिषुः पूर्ववान्, ज्योतिटोमपूर्वकः, ज्यौतियोमिको च विध्यन्तः-- स्पर्धः। अत्र चोदकेन प्रपन्ना ज्यौतिधेमिका धमाः मन्ति, श्येनो पि ज्योतिटोमपूर्वकः, तत्रापि ते मन्ति; ये इयौ श्येने भा. * था. मो• एव क. स. द्वितीय पुस्तके व्योतिष्यमिक इति पाटः। एव परचापि प्राय सर्वच । किनु नमिवेद पुलके, कम्मिपित कम्मियित् स्याने व्यादिशमिका नामित्येव पाटोति।

·मीमासा दाने सू भा भा च समाना भवन्ति तान् अधिकृत्य श्रय वादो युज्यते । तस्मात् उत्पन्नाधिकारत्वात् श्रनुवाद । किञ्च 'इतरत्--इति च अभाव न उपपद्यते, इतरशन्दश अनिहितग्नुपपत्र, मन्निहित एव भवति यथा इतर आधारो दीयताम् इतर कम्बलो दीयताम्-इति भनिहितो दीयते न प्रावारमा कम्बलमात्र वा। ज्यौतियोभिकाच सनिहिता तस्मात् तेषां बाद । तेषा च इदमनुवाद । विहिता हि ते चोदकेन-इति ॥ श्येनस्येति चेत् ॥ १४ (पू० प्रा०)॥ 'इति चैत' पश्यसि -'ज्योतिटोमिकानामनुवाद - इति नैर्व ज्येनस्य वैशेषिकाणा लोहितोष्णीषादीना धर्माणा विधि । कुत । श्येनयहणमामध्यात् एवं श्येनयहणम् अर्धवत् भवि प्यति धर्मान् विशेषयत् , इतरथा अनर्थक स्यात्, सर्वेया हि एकाहाहोनपत्राणा ते समाना तत्र यावत् उक्त स्यात्- समानम् इतरत-इति तावदेव,-समानम् इतरत् ध्येनेन -इति॥ नासन्निधानात् ॥ १५ ॥ (पू० प्रा०नि०)॥ 'न श्रय श्येनवैशेषिकाणां धादो युज्यते । 'असन्निधानात्, अयम् इतरशन्द सन्निहिते भवति न च ज्येनशन्देन वैशेपिका दशौ सन्निहिता । यत्तु श्येनशन्दी वैशेषिको भवति इति विधिपक्षे अवैशेषिकत्व दोष स्यात् अनुवादपक्षे तु नैव कश्चित् विधीयते, किं विशेषयिष्यति? ज्योतियोमिकास्तु सर्वसाधारणा सन्त श्येनम्यापि भवन्ति-- इत्यनुवादो युज्यते । तस्मात् ज्योरिटोमिकानामेव अनुवाद ॥ भा कस्यात् । .

·० अध्याय १ प्राद। भा. - सू. अपि वा यद्यपूर्ववादितरदधिकार्थे ज्यौतिष्टोमिका- विधेस्तवाचकं समानं स्यात् ॥ १६॥ (सि.)। 'अपि वा-इति पक्षान्तरपरिग्रहे। विधिरयं श्येनवैश- पिकाणा, ज्यौतियोमिकानाम् अनुवादः। कुतः ?! 'अपूर्व- त्वात्', एवम् अपूर्वम् अर्थं विधारयति, तथा प्रत्तिविशेषकरो भविष्यति। अनुवादः सन् श्रमत्तिविशेषकरो नर्थकः स्यात्। 'ननु इतरशन्दोम्यं सन्निहिते भवति । उचाते, 'इतरदधि- कार्थे', 'समानम् इतरत्', समानमधिकम् इत्यर्थः । 'ननु सन्निहितवचनोग्यं न अधिकार्थः-इति। उचाते, न केवलम् अयं सन्निहितवचन एव पूर्बोहासदृशम् असन्निहित- मपि ब्रूते, अवशिष्टं च ; यदा हि वखाणि अनुक्रम्य इतरशन्दः मयुज्यते, देवदत्ताय कम्बलो दीयता, विष्णुमित्राय कौशेय, यज्ञदत्ताय चौमम्, इतरञ्चैत्राय-इति, तदा वसमेव प्रदोयते, न हिरण्यं रजतं वा, इह ज्यौतियोमिकेन्योरधिकान्* धर्मान् अनुक्रम्य इतरशन्दः प्रयुक्तः, तेन अचाप्यधिकानेव वतुमईति, तथा अधिकवचनो भवति । श्रथ ज्योतिटोमिकान् ब्रूते, तथा मनिहितवचनः, तत्र अवश्यम् अन्यतरत् हेयं ; यदि अधिकार्थतां हित्वा सन्नि- हितार्थता पायीयते, अनुवादमात्रम् अनर्थकं भवति, श्येन- भन्दश्च अविवक्षितार्थः। अथ सन्निहितार्थतां हित्वा अधि. कार्थता गृधते, न कशिहोपो भवति । तस्मात् सूचकार आध, 'इतरत् अधिका-इति। तो 'ज्योतियोमिकाविधेः' अधिकाः श्येनवैशेषिका ये, ते इह श्रतिदिश्यन्ते, 'तद्वाचक "होरितापीषादी ' पनि यस दिनीय पु. पाठ ।

·मीमामा दान भा समानं स्यात्, समानशब्दः स्यात् इत्यर्थ । भवति श्येन शब्दश्च विवक्षित ॥ (७।१।२०)॥ चातुमास्याना* वैश्वदेवे आग्नेयादीनि वींषि सार्थवाद वाक्यविहितानि, धर्माच नेपाम् उन्ना, वरुणप्रधासेषु केवलानि हवींषि आम्नाय, यवैश्वदेषिकानां ब्रामण, तत्तेषाम् अति दिश्यते,-'एतद्भाहणान्येव पञ्च हवोंपि, यद्भाधाणानि दूत राणि-इति। तब किम् अर्थवादमात्रस्य अयम् अतिदेश, उत भार्थवादकस्य सविधिकस्य काण्डस्य ?-इति। कथ पुन रर्थवादमावस्य अतिदेशो भवति । यथा, पम्माकुलायति- माश्च रक्षा-इति। के पुनर्विधय , के अर्थवादा' ? 'धा सबद वहिर्भवति, वेधा सन्नर इश्म , नव प्रयाजा नव अनु याजा -इत्येवमादयो विधय । 'वाध्नानि वा एतानि हवापि'-इत्यर्थवादा । तत्र इदम् उचाते,- एनद्वाक्षणानीत्यादिना पञ्चहवि षु भार्थवादविध्यतिदेशाधिकरणम ॥ स पञ्चसम्वरप्वर्थवादातिदेशः सन्निधानात् ॥ १७ ॥ (पू०)। 'पञ्चतानि हवापि सर्वपर्वस सञ्चरन्ति इति पञ्चसञ्चराणि - इत्युचान्ने, तेयु 'पञ्चसञ्चरेषु अर्धवादमावस्य 'अतिदेश'- इति। कुत ?। 'सनिधानात्' इविषा सन्निहिता अर्थवादा, विधिभि एकवाक्यसम्बद्धत्वात् न धर्मविधय । किम् अत ।। श्रत एतद्ववति, यत् पूर्वेया वाक्षणम्-इति थपदेशो युज्यते, - भा • 'चातुमासमेषु वैश्वदर वरणप्रधाम शाकमध शनासीरीय नामकानि चत्वारि भवानि तर वैश्वदायी वीपि विहितानि-चायमष्टाकपाल निर्बपति मौम्य घर साविच दादामका वैश्वदेवीमाभियो चावाशिमेककालम ति। मेषां पिया प्रार्थवाद पायान वाघ्रानि वा शतानि इवींषि रति पाविध योपि सचा माना या मना बभिवति | सदाभ नव प्रयाशा इथने, भवानुयाजा' रति इति न्यायभासा धनुमाया।

·अध्याये। पादः।। . भा. नवि तेषां बाक्षणं, येन विधीयन्ते, कोन्यो हवियां ब्राणस्य च सम्बन्धोन्यत्र विधेयविधायकभावात्? अर्धवादैश्च एतानि विधीयन्ते, न धर्मविधिभिः, धर्मविधिभिस्तु यानि विधीयन्ते न तानि होपि। तस्मात् अर्थवादानाम् अतिदेशो न धर्म- विधीनाम्। अपि च वरुणप्रधासेयु अपि केचित् वैश्वदेविका धर्मा विधीयन्ते, यथा 'अग्निं मध्नन्ति प्रसवो भवन्ति-इति, तेषाम् अतिदेशेन विहितानां पुनराम्नानम् अनर्थकं स्यात्, यदि विधयोतिदिश्येरन्। तस्मात् अर्थवादातिदेशः इति ॥ सर्वस्य वैकशब्दयात् ॥ १८ ॥ (सि०)। भा. नेतदेवम्, अर्थवादमावस्य अतिदेशः-इति, सविधिकस्य सार्थवादकरय काण्डस्य अतिदेशः-इति। कुतः?। 'ऐक- शब्द्यात्', समानशब्दत्वात्-इत्यर्थः, समानोग्यं 'बाधणम्'- इति शब्दो विधीनाम् अर्थवादानां च, म यथा अर्थवादान् गृह्णाति, एवं विधीनपि गृहाति चेत्, तानग्यतिदिति। यत्तु, विधीनां इविभिः सम्बन्धो नारित-इति; विधेयविधायक- सम्बन्धी नास्ति, उपकारलक्षणः सम्वन्धो भविष्यति । उपकार:?। यदेषाम् अङ्गानि विदधाति । अस्ति चेत् सम्बन्धः, ब्राक्षणशग्दश्रुत्या सर्वातिदेशो न्याय्यः-इति॥ लिद्गदर्शनाच्च ॥ १९ ॥ (यु०)। निद्रं च विधीनाम् श्रतिदेशं दर्शयति । किं सिद्गम्।। 'वरुणमधासेषु विभदाइतयो वाजिनो यजन्तगातीनां सम्पत्य शिवाय' इति वरुणप्रघासे पिंशतमाहुतीदर्शयति, यदि विधयो न प्रतिदिश्येरन्, ता न स्युः। तस्मात् प्रतिदिश्यन्ते ॥ का भा. , * शामिन पनि का. सो.पु. पाठ ।।

·मोमामा दाने भा . विहिताम्नानान्नेति चेत् ॥ २०॥ (आ.)। 'विहिताम्नानात्'--इति यदुक्तं, तस्य कः परिहारा? (अाभापान्तं सूचम् ॥ नेतरार्थत्वात् ॥ २१ ॥ (आ. नि०)॥ अब उचरते,-विथतिदेशेमपि सति न अग्निमन्धनादी. नाम् थाम्नानम अनर्थकम्, इतरस्य हविषो न भविष्यति, दक्षिणवहारिकस्य मारुत्याः। तस्मात् नैतत् ज्ञापकं, विधीनाम् अनतिदेशस्य भविष्यति ॥ (११/३१०)॥ সমাধান হজম কাঘাৱবিঘনিমাখিয়ে) एककपालैन्द्राग्नी च तद्वत् ॥ २२ ॥ भा. वैग्नदेवे एककपाल अाग्नात,'द्यावापृथिवी य एककपाल' इति, वरुणप्रघासेष्वपि, 'काय एककपाला-~इति , तत्र अपरः, 'ऐन्द्राग्नी द्वादशकपालो भारत्यामिक्षा'-इति, तथा साक- मेधेष्वपि एककपालैन्द्राग्नी आम्नाती, 'ऐन्द्रान एकादशकपाल इन्द्राय एवणे चरः वैश्वकर्मण एककपाला-इति। तत्र इदम् आग्नातम्, 'एतदादाण ऐन्द्राना, एतद्भाक्षण एककपालो, यद्राक्षण इतर इतरश्च'-इति। तव इदम् उचाते- “एककमालैन्द्राग्नी च तहत', यहत् पञ्चमञ्चराणि, अत्रापि मविधिकरय सार्थवादकस्य काण्डस्य अतिदेशः, तेनैव न्यायेन -इति प्राप्तिसूभेतत् उत्तरचिन्तार्थम् ॥ (७।११५ श्र०) । * पा• मा. पुस्तके, का• मा पुन ध केवन न यडुलम इसेनावान पाट ।

·०थध्यायपाद॥ १७ . भा १ माकमेधे वारपप्राधामिकैककपालानिदेशाधिकरणम || सू एककपालानां वैश्वदेविक प्रकृतिराग्रयणे म- होमापरित्तिदर्शनादवथे च सकृयवदानस्य वचनात् ॥ २३॥ साकमेधे श्रूयते,-'एतद्दाह्मण एककपाल'-इति । चिन्ताते-वैश्वदेविकस्य एककपासस्य इद ग्रहणम्, उत वारणमाधासिकस्यों ?-इति। कि प्राप्तम् ?-वैश्वदेविकस्य--- इति धूम । किकारणम् ?। तस्य विहिता धर्मा 'अलङ्कृत्य अभिपूर्य उपासु यथ्य , आवि पृष्ट कार्य'-इत्येवमादय वारुणमाघासिकस्त्वधर्मक, यस्य विहिता धमा तर एतत् युज्यते वक्तुम, तहत् इद कर्त्तव्यम्-इति। तस्मात् वैश्व देविकस्य ग्रहणम् । 'ननु ऐन्द्राग्नसमुशारणात् एककपालोपि वारुणमाघासिक एव स्यात् । न, अवश्यमेकपर्वणारेव समुचारऐन भवितव्य, नानापर्वणणेरपि समुञ्चारणम् अविरुद्धम्। तस्मात् वैश्वदेविकस्य यहणम्। इति प्राप्ते उचाते -वारुणप्राधासिकस्य एककपालस्य ग्रहणम् -इति। कुन । तत 'एककपालाना वैश्वदेविक प्रशति । कथ ज्ञायते ।। 'अाग्रयणे सर्वहोमापरिक्तिदर्शनात् आग्रयणे द्यावापृथिवीयस्य एककपालस्य सर्वहोमम् अपारति च दर्श यति - 'यत् सर्वत करोति सा त्वेका परिक्षा हुतो हुन पर्यावर्त्तते, मा द्वितीया आज्यस्यैव द्यावापृधियो यजेत -इति, आज्ययागविधिपरे वाक्ये एककपालस्य सर्व होनम् अपात्ति च माता दर्शयति, एतस्मात् दर्शनात् 'अवभृथे च * वारणामिकम्य रति था. माः पु• पट: एव परत्र के.म. द्वितीय पुसक च क्वचित वारणप्राधामिक इति चिा वादाप्रथामिक इन्युभयविध एव पाठ । c

·मोमामा दर्शन
.
भा सलाद हावदानस्य वचनात्', अवस्थे च अवधारण भवति,-
इदमेव एककपान्नस्य हिरवाति-इति, तेन ज्ञायते, नूनम
अन्यत्र न हिरवदानम्-इति तचैतत् सब वैश्वदेविके एक
कपाले विहित । तम्मात् एककपालाना वैश्वदेविक प्रति ।
किम् अत । साकमेधिकरप्येककपाले वैश्वदेविका धर्मा प्राप्ता
तेषाम् अतिदेशोग्नर्थक , वारणमाघामिकरय थे धमी वेशे
घिका अप्राप्ता तेषाम् अतिदे शोर्थवान्। तस्मात् वामण
प्राधासिकस्य एककपालस्य इद ग्रहणम्-इति। 'उचाते
लिगमेतत्, कुत प्राप्ति -इति। प्राप्तिम् उत्तरच वघ्याम
'सरसामैककपालामिद च -इत्यत्र। के कुन ते धर्मा ।
'हिरण्यमय्य खुव शमोमरयो वा- -इत्येवमादय ॥ (७॥
२०६०)।
.
।
इति श्रीश्वरम्वामिन कृतौ मीमासाभाष्ये सप्तमस्याध्यायस्य
प्रथम पाद ॥

·सप्तमस्य अध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ गथ रचन्तरादिशब्टम्य गानविशेधार्यताधिकरणम || भा सू सानोऽभिधानशब्देन प्रत्तिः स्याद्यथाशिष्टम् ॥ १॥ (१म पृ०॥ इदं श्रूयते,-'रथन्तरम् उत्तरयोगायति, कवतीपु रथन्तरं गायति'-इत्येवमादीनि समाम्नायन्ते। तत्र चिन्ता, किम् इह अतिदिश्यते ?-इति । 'ननु यत् रथन्तरादिभिः शब्दै- रुचाते, तदतिदिश्यते'। वाद. तदेव तु न ज्ञायते, किम् एभिः शब्दैः उचाते-इति। 'ननु सिद्धमेतत्,–'गोतिषु सामाख्या' (१ । ४ । ३ सू०)-इति'। तथा सिद्धस्य आक्षेपः करिष्यते, स एव तु निर्णयो भविष्यति। 'यदि स एव निर्णयः, किमर्थः आक्षेपः।। दावार्थः, स्थूणनिखननवत् । तत्र किं प्राप्तम् । --तदुचाते, सस्तोभम्वरकालाभ्यामविकारायां हिङ्कारप्रणव प्रस्तावोगोधप्रतिहारोपद्रवनिधनवत्याचि गीती सामशब्दो- भियुक्तैः उपचर्यते, तस्मात् सशयः । ननु गोती सत्या भावात् गानाख्यस्य सस्कारकर्मणो वाचका एते शब्दाः -~~इत्युक्त, तदेवेदम् उत्तमाक्षिायते'। न इमे संस्कारस्य वाचकाः। किङ्कारणम् । अकर्मकाले प्रयोगात्, अकर्मकाले साम प्रयुज्यते, न च सस्कारकर्माणि प्रोक्षणावक्षेपणपग्नि- करणादीनि अकर्मकाले प्रयुज्यन्ते, प्रयोजनाभावात् , अथ नु 'उचरते, * "कया नयित्र इत्याद्या मित्रच च कवत्य , नासु वामदय मामाध्ययनत' प्राप्त नहाधितु रथन्तर माम नाम्बनिदिग्यने नवानिदेशस्य सरूप निनु रयारशब्दार्थाचतान' रनि न्यायमान्नाऽवाणुसन्धेया।

·मोमामा दशन
.
भा मन्बा एते, ततोवह 'साध्यायोग्यतय-इति नियमान
अकर्मकाले प्रयोगो युज्यते। तस्मात् काचा नामानि।
किञ्च, सज्ञाभेदात् सज्ञाभेदश भवति,-रघन्नर हत्-
इत्येवमादि स एकत्वात् सरकारकर्मण, अनर्घक, एकैनैव
हि तदा पर्याप्त, यथा गोति-इति। अथ चां नामानि,
तत तासा भेदात् संज्ञापया युतम् ।
श्रपि च यदि गानं रचन्त, गान च हत् इद रथन्तरम्
इद वृहदिति पृथक्वेन सज्ञानिवेशो नोपपद्यते, ऋड्नामत्वे
तृपपद्यते।
किञ्च विकार पृथकानु-प्रतिमाम च विकारपृथत्वात्
प्रतिमाम च विकारपघव दृश्यते, नत् एकत्वात् गानस्य,
अनुपपन्न संस्कारभेदे हि विकारपथक दृष्ट, तत् यथा,
अवहन्ते तण्डुलीभाव पिपेवर्णन, न तु एकस्य तण्डुली
भाव सुर्णन च। अथ नामानि एतानि, तत ऋचा भेदा
द्विकारपृथचा युज्यते । तस्मात् ऋड्नामानि इति। तत
उत्तर पठति -"साम्नो भिधानशन्देन प्रति स्याद्यपाशिरम्"
--इति, 'मान्नोभिधानशब्देन यथाशिष्ट प्रति स्यात्,
यच्छिष्ट प्रवभि शिष्येभ्य । किश्च शिष्टम् ।। स्तोभादिविशिष्टा
ऋक माम मा प्रवर्नत। किवारणम्।। तस्या रथन्तरादि
नामधेयम्-इति ॥
सू शब्देश्चर्यविधित्वादन्तिरेऽप्रवृत्तिः स्यात् 'पृथग
भावात् क्रियाया घाभिमम्वन्धः ॥ २ ॥ (म पू.
नि.
भा
तुगन्द पक्षनिहत्ती-
-न तु एवं स्यात्, सच प्रकृति
इति। कथम् । इह 'कवृती रघन्तर गायति'-इति
कवतीना वा कार्य अभिवत्योतिदिश्येरन् कवनोना वा उपरि

·०बध्यार पादः ॥ . , भा भा आधाधेियभावेन ? तत्र कार्ये तावत् अतिदेशो न घटते। कुतः ।। 'शब्दैः' 'अर्धविधित्वात्,-शब्दानाम् अर्थविधानं कायें, न च, 'कवतीषु रथन्तरं गायति' इति कवतीभिर्यो भिधीयते. नमभिवत्यः शक्नुवन्ति वहुम्; तस्मात् न कयातिदेशः। आधेय- त्वपि न सम्भवति, 'पृथग्भावात्', न हि शब्दः शब्दे समवैति, पृथगेवावतिष्ठते.-'अभित्वा', 'कया नः*-इति, "क्रियाया हि' (गानक्रियायाः) शब्देन 'अभिसम्बन्धों भवेत्, न शब्दस्य । तस्मात् बाधेयत्वेनापि न अतिदेशः, अतो नायमचः प्रदेशः- इति ॥ सू स्वार्थ वा स्यात्मयोजनं क्रियायास्तदनभावनोप- दिश्वरम् ॥ ३॥ (२य पृ०) । ‘बाध वा प्रवर्तमाना अभिवत्यः कवतीनामङ्गभावेन ‘उप दिश्येरन् । 'कथ पुनः ‘कवतीपु गायति'-इत्यङ्गभावः शक्य उपदेष्टुम् ।। शक्यो, यघा, 'येन कर्मणेर्सेत्तव जयान् जुहुयात् -इति । 'किं पुनः प्रयोजनं कवतीनामभिवत्यो निर्वयन्तीति। उचाले, प्रयोजनम् अदृष्ट कलाप्यम्। कुतः । 'क्रियायाः', यस्मात् विया श्रूयते,--'कवतोपु रघन्तरं गायति'-इति, यथा प्रयाजादीना प्रयोजन क्रियायाः॥ उचाते. अयमेव अम्मिन् पते दोषः, यत् प्रयोजन क्रियायाः कल्पयितव्यम्। तस्मात् अयमपि पक्षो दुनिष्टः ॥ शब्दमात्रमिति चेत् ॥ ४ ॥ (३य पू०)। 'इति चेत् पश्यसि,-कवत्यङ्गभावन अभिवतीनाम् उप देशो दुःविष्ट.--इति, तेन तहि 'शब्दमात्र' प्रदिश्यता,-रथ- • चभित्वा पर नो नम इत्येका एक , 'कया नशिब' इत्यपरा । +नमा मालामिति घूयात मुजनित्यत पादनिवन कवनो पटेति वलये रथम्नर पनि वक्तव्यमिति भाव इति चा• मे. पुनके टीका । भा ·मीमामा दान . . भा नारशन्द कवतीषु प्रयुञ्जीत, कवती रथन्तरशन्देन अभिलपेत् --इति। किशारणम् । शब्द उच्चारते, तब तावत् मुख्या प्रतिपत्ति शब्दे कार्यस्य असम्भवात्, अर्थ कार्य विज्ञायते यथा गामानय-इति इह तु शन्दे एवं कार्य सम्भवति न अर्थ, श्रतोच शब्द विज्ञास्याम ॥ नौत्यत्तिकत्वात् ॥ ५ ॥ (इय पू० नि०) ॥ भा पूर्वस्मात् एष वाद पापीयान् । कस्मात् ११ "श्रौत्पत्तिक त्वात् औत्पत्तिको हि नामिनाम्नो सम्बन्ध , य शब्दो यस्मिन् अर्थ औत्पत्तिकेन सम्बन्धन प्रसिद्ध , न, म ततोन्य मत्याययितु शक्नोति न हि गोशब्देन अश्वोभिधातुम् शक्यते॥ भा छ शास्त्रञ्चेवमनर्थक स्यात् । ६॥ (यु) । 'एव च सति अतिदेशशासम् 'अनथक स्यात्, স্বার্থ त्वात्। तस्मात् न शन्दग्यापि प्रदेशो युक्त * । वृत्तिकारस्तु मेने, गानशासम् औधिक्यम् अनर्थक स्यात् इति तस्य अभिप्राय --सत्यागतो नेतावान् प्रयास शिष्टानाम् अफलो भ्युपगन्तुम न्याय्य t-इति । सू म्बरस्येति चेत् ॥ ७॥ (४र्थ प०) 'इति चेत् पश्यसि -नाम्नीनिदेशोयुक्त --दति, तेन Pामशाप्यत्यन्नमवाध का न विनियो भका, सहमदम्न वाचक एवं निरम्यते रति हर नवषम्यमिति था. मा. पुनक टीका। + कवना रनर गायतीत्यस्य सन्दमात्रविधिच अपये उकथ्यम्नावसम्बन्धि यन कवतीय रथारगान नाप भय निम नवादप्रमाण म्यादित्यर्थ सूत्रस्यन्पवर्ष थाह । নল বানান খানুমনি হুন্নিকন্যানগুলি । অমাঘ मान्यामिति । मिष्टपरिस्टहोनत्व व प्रामाश्य युमिति भाव इनि आ• मो• पुस्तके ॥ भा टवा।

·घध्यायेर पादः ॥ भा. तर्हि, खरस्य अतिदेशो भवतु, खरः सामशब्देन लोके भिधी- यते,-सुसामा देवदत्तः-इति, सखरो देवदत्तः-इति; खरो घोपो नादः-इति समानार्थीः, स सामशब्देन उचाते, साम च रचन्तरम्। तस्मात् तस्य अतिदेशः॥ सू. नार्थाभावाच्छंतेरसम्बन्धः ॥ ८॥ (४र्थ पू० नि०)॥ भा. नेतदेवं,-खरस्यातिदेशः--इति। कुतः?। 'अथाभावात्', अर्धस्य अभावात, अर्धस्य अभिवतीखरस्य कवतीषु अभावात् । 'ननु अमन्नेव असो अतिदेशेन भाव्यते'। उचाते, भावयितु- मपि न शक्यते, न हि अभिवत्यक्षराणाम् अभिव्यञ्जको नादः कवतीषु भावयितुम् शक्यः ; यदि भायेत, न कवत्यो भवेयुः, न चेत् भाचते, न भूतः, ‘कवतीषु रयन्तरं गायति'- इत्ये. तस्याः ‘श्रुतेः' पदान्तरेणाभिसम्बन्धी न स्यात्। तस्मात् न खरस्यातिदेशः ॥ सू. स्वरस्तृत्पत्तिषु स्यान्मात्रावाविभक्तत्वात् ॥ ६ ॥ (५म पू०)॥ भा. तुशब्दः पक्षान्तरपरिग्रहे। यद्यभिवतीखरस्य करतोषु प्रदेशो नोपपद्यते, अनुवादो भवतु, 'कवतोपु रथन्तरं गायति'-इति । कथम् । तदुचरते, इह 'कवतोपु रघन्तरं गायति'--इत्यस्य वाकास्य हे वचनव्यक्ती भवतः,- :-करतीषु यत् रथन्तरं, तत् गायति-दूत्येका, रथन्तरं यत्, तत् कवतोषु गायति-इत्य- परा; तयोर्येया दितीया,-रधन्तरं यत्तत् कवतीषु गायति- इति, सा खरस्य सामत्वे न सम्भवति- इत्युनं, न हि अभि- वतोखरः कवतीषु समावेशयितुं शक्यः-इति, पृथ्वी तु सम्भ- वति, कवतीषु यत् रघन्तरम्, तत् गायति इति । 'ननु सापि न सम्भवति, न हि कवतोपु रघन्तरम् अस्ति। " ·२४ मीमामा दमन भ अत परम् उचाते - खरस्तूत्पत्तिषु स्यात् सरस्वभिवती खर कयतीनाम् ‘उत्पत्तिषु उधारणेषु स्यात् । कथम् ।। मात्रावर्णविभन्नत्वात् बहवो मात्रावर्णवाभिवतीना कव तोना च अविभक्ता अभिवतीवपि विद्यन्ते कवतीवपि सो सावभिवतोखर कवतीषु साधारणवार्णसमवेतो विद्यते तस्य अनुवादोग्य घटते कवतीपु रथन्तर गायति इति । तस्मात् खरस्य अनुवाद ॥ लिगदर्शनाच्च ॥ १० ॥ (यु० ॥ लिङ्ग च दृश्यत एतस्मिन अर्थे अस्ति रथन्तरम् उत्तरयो- इति। कि तलिङ्ग भवति । एवम् शाह रथन्तरम् उत्तरयो न पश्यामि--इति विश्वामित्र तपस्तेपे वृहत् उत्तरयो न पश्यामि-इति वसिष्ठ -इति यच्च विद्यमानं न दृश्यते तद्दर्शनाय यन क्रियते यथा घट न पश्यामि-इति प्रदीप करोति न शशविधाण न पश्यामि इति। तस्मात् अस्ति उत्तरयो रयन्नर हर तयो अनुवाद -इति ॥ र अश्रुतेस्तु विकारस्योत्तगसु, यथाश्रुति ॥ ११ ॥ (५म प०नि०)॥ तुशब्द पक्ष व्यायनि-नैतदेव खरस्य अनुवाद इति। कुन ?। एव मति उत्तराच विकारो न कश्चित् श्रुता भवति तदा उत्तरा यथाश्रुता प्रयोजच्या यथा स्वाध्यायकाले युता तत्र रथन्तरम् उत्तरयोगायति-इत्येतत् अनुवाद मात्रम अप्रवृत्तिविशेषकरम् अनर्थकमेवापद्यत। अतो न खरस्य अनुवादो युक्त ॥ - भा ·अध्यायपाद । २५ भा 1 स शब्दानाच्चासामञ्जस्यम् ॥ १२॥ (यु० गवं ईट पृ०) । रचन्तरादीनां च साममन्दानाम् 'असामञ्जस्य' स्यात्,- 'रथन्तरम् उत्तरयो, वृहत् उत्तरयो'-इति। कयम् ।। तदुचाते,--अयं रथन्तरशन्दो वृहच्छन्दो वा खरस्य साम- भन्दत्वे स्वरसमुदाये आनुपूर्वा व्यवस्थिते सरविशेपे प्रयुक्तः, स एकदेशे भिन्नानुर्य वा असमञ्जमो भवति , तसात् नैतत् युट, मरस्य सामशब्द, तस्य चानुवादः-इति । 'अत्र श्राह,-एवं भवता सर्व पक्षा निरुद्धाः, ततः किम् अ- प्रतिरेव । इति। उचाते, ऋच एव प्रदेशो भवतु । 'ननु उक्तं, न शक्या च ऋगन्तरे प्रदेष्टुम्-इति। बाद, देशलक्षण भविष्यति, ‘कवतीयु रवन्तरं गायति'-इत्युचाते, न च शक्यने करतीषु रथन्तरं गानुम्, तब देशलक्षण भवति,-कवतीदेशे -~दूति, यघा, 'अग्नी तिष्ठति, कृपे तिष्ठति'-इति। धर्म- लक्षणा वा स्यात्, रथन्तरधर्मा वा कवतीपु रथन्तर शब्देन अतिदिश्यन्ते,-यथा, रथन्तरे प्रस्तृयमाने पृथिवीं मनमा ध्यायेत-इत्येवमादयः, यथा श्राचार्ये प्रोपिते, याचायनी भवताम् श्राचार्यः-इति, प्राचार्यशुशुपा श्राचार्यान्याम् अति- दिश्यते॥ सू अपि तु कौशब्द. म्याडावोऽर्थ. प्रसिद्धग्रहणत्वाद्वि- कारो ह्यविशिष्टोऽन्यैः ॥ १३ ॥ (सि०) । मा. 'अपि तु नवं स्यात्, - ऋचा नाममन्दा, तस्याश प्रदेश- इति, तथा देशलक्षणा धर्मलक्षण वा श्राययागया,प्रगतिश्चैया, यमपणापरियहः। किन्तहिं?-'कर्मशब्दः स्यात्', रचन्तरा- दिगानाण्णस्य सस्कारकर्मणो वाचकः। युतः। उक्त ज्यायो 'गोतिय सामाग्या' (१18। ३ स०)-इत्यध, नत्र गीति

·मामामा दमन
-
२६
भा विशिष्टायाम् चि एय शब्दो दृष्ट , न च अगृहीतविशेषण
विशेष्ये बुद्धि उत्पद्यते । तस्मात् विशेषण तावत् अभिधीयते
विशेषणमत्ययाच सहचरिते विशिष्ट प्रत्यय , श्रतो नास्ति
पच शन्देन सम्पर्श इति, तेनैव न्यायेन गीतिनामधेयम्-
इति म ।
किञ्च 'प्रसिदग्रहणत्वात्, श्रय च 'गायति-इति शब्दो
गानवियाया प्रसिद्ध । का पुनरसी। शन्दस्य उच्चारण
विशय ,-गायति गान करोति इति, तद्ग्रहण रचन्तरा
दिशन्द, नदचन -इत्यर्थ , तेन समुच्चारणात् द्वितीयामास
याच , यथा, 'श्रासारितक गायति'-दूति 'घर्धमाक गायति
--
'ननु शम्दवचनेनापि समुच्चारण भवति, 'गायां गायति
पाच गायति इति'। सत्य विपरिणम्य तु शन्द, गानेन
भाद सस्करोति-इति, ययानिपतितन अर्थेन न सम्वध्यते
गाग करोति अचम्-इति। तस्मात् गीतिवचन ।
इतय गीतिवचन । कुत । 'विकारोहि विशिष्टोन्ये ,
विकारच अव घटग्धम्य दृश्यते इमानामराण दीर्घता
दोघाणा च सत्व विकृताना महतत्व, सहतानो विरतत्व
माथिगियोन्य मकारकमि , यथा अवहशिना बीहीणम्
नण्डुलीभाव, पिपिणा तण्डुलाना पिटोभाय । तस्मात
शम्दाना मस्कारो गानाग्य रचन्तराटिभि शन्दै उचाते, तस्य
प्रय प्रदेग, ‘रयन्तरम् उत्तरयोगायति-इत्येवमादि ।
अध्यवापि दृश्यते ॥ १४॥ (यु०) ।
'अपि' 'च' 'घश्य माम दृश्यते, दृष्यभन्दमन्दोगे पाचू
पारित , 'यद्रथम् अनचम् -इत्पर्य । अनघ माम दृश्यते
-प्रशापतेदियम् अनच यति इति प्रजापतिदय
भा

·०कथायेरपाद ।। . भा नाम साम, तत् अनुचि उत्पन्न, यदि ऋछि सामशब्द , कथ प्रजापतिहदयम् अनुच स्यात्' अथ गीते सामशब्द , ततो धिनापि ऋचा गोतिर्भवति। तत्र एतत् उपपद्यते, 'प्रजापते. हृदयम् अनृन गायति-इति। तसात् अपि गीति साम। 'ननु उत्त,-सस्कारकर्मत्वेग्नर्घको कर्मकाले प्रयोग -इति'। तत्र वूम, . . भा व तस्य च क्रिया ग्रहणार्था, नानार्थेषु विरूपित्वादों ह्यासामलौकिको विधानात् ॥ १५ ॥ (आ०नि०१)। 'तस्य' 'क्रिया' अकर्मकाले ग्रहणर्थी' शिक्षितुम् अभ्यमितुम् च 'नानार्येषु नानाभूतेषु अर्थेषु (भिन्नेघु-इत्यर्थ) “विरूमि त्वात् आययभेदात् विविधरूप तहान भवति, तत् प्रत्यच शिक्षितयम् अभ्यसितय च प्रयोगमासुभावाय, भूमिरथिकयत्, सत् यथा भमिरथिको भूमो रथमालिख्य योग्या करोति, सा तस्य योग्या प्रयोगकाले सोकर्यम् उत्पादयति । 'अर्धा हि थासा रथन्तरादिसज्ञाना न लौकिके व्यवहारे सिद्ध, यथा अवहन्तादीनाम्। कुत ?। विधानात्' विधीयते हि असौ शिष्योपायायसम्बन्धन --एवरूप 'रघन्तर भवति- इति न लौकिको विज्ञायते। तस्मात् न परिचोदनैया अकर्मकाले प्रयोगात् इति ॥ अथ यदुक्त - सज्ञापृथक्वात्-इति। तब उचाते, स तस्मिन्सज्ञाविशेषा स्थर्विकारपृथक्वात् ॥ १६ ॥ (आ. नि. २) तस्मिन् एकस्मिन् अपि गानाये सस्कारे 'साविशेषा भवेयु । कुत । विकारपृधवार तुल्ये पि गाने विशेषी गानन्द रनि का• श्री. पु. पाद । भा ·, । . भा भा भवति, मानविशेयाच सज्ञाधकाम्, यथा, 'आसारितक, वर्ध मानकन्'-दूति, अन्यथालक्षणा प्रासारितकगीति, अन्यथा लक्षणा वर्धमानकगीति, एवम् इहापि अन्यथालक्षणा रथन्तरगोति, अन्यथावक्षण हहगीति । तस्मात् सहा पृथक्वम्॥ सू योनिशस्याश्च तुल्यवदितराभिर्विधीयन्ते ॥ १७ ॥ (यु. १)॥ योनिशासौ भस्या च, योनिशस्या, 'योनिशस्थाश्च 'तुल्यवत् इतराभि' अयोनिशस्याभि "विधीयन्ते –'याग्या' शराति शिपिविष्टवन्ती शमति, रथन्तरस्य योनिमनुभसति वृहतो योनिमनुशमति'-इनि। का तत्र तुल्यता । असति शब्देनाभिधानम् इह एती स्तौतिशसतिशन्दी समाने मि स्तुत्यर्थत्वे व्यवस्थितविषयो, प्रगोतेषु मन्त्रवाक्येषु स्तौतिशब्द, अप्रगोतेषु शमनिशन्द , यथा, 'म उ गे शमति, निष्वेवल्य शमति'-इति, 'श्राज्ये स्तुवते, पृष्ठे स्तुवते'-इति। श्रत शसतिशब्देन विधानात् अप्रगोताम् ऋच रथन्तरस्य योनि दर्शयति, यदि च गीति रघन्तर, नत तस्य अप्रगीता ग् यानि , अन्यथान्य व्यपदेशो नोपपद्यते,-'रथन्तरस्य योनिम्' -~इति। तस्मात् 'गोतियु सामाख्या'। अयोनी चापि दृश्यते अतथायोनि ॥ १८ ॥ (य०२॥ भा अयोनी च' माम दृश्यते, 'स्थाल्यां सजावधीयते इत्याइर्यत् रहत् गायत्री क्रियतेपि चेना रुजति, न च अश्या सम्भवति • इति, वृहतो हो योनि , तस्य गायत्रीषु प्राप्तिारित, पर रनि कामादिनीय पुमर्क पाठ । * ·०सध्याद २ पर। '२६ . यदि ऋच सामशब्दः; अथ नु* गोते, ततः सा हद्गीति- भा गायघीयु वचनात् प्राप्ता, तस्या अयम् अनुवादो घटते, . "यत् हहत् गायत्रीषु क्रियते' इति । 'अतथायोनि' च साम दर्श यति, यादृभी यस्य योनिः, ततोन्यादृशे, 'यो वै विच्छन्दास सामोहति, सर्च संघटणाति, साम वा विलिशति, साम संघटणाति, ऋचं विलिशनि-इति यतरत् वर्षीयः तस्य विलेशः, यतरत् वर्षीयः, तस्य संशरः, तच्च गीती एव साम्नि युज्यते, न चि, जतिशब्दश्च गीतावेव समर्थः, न चि. ऋक् चेत्, सेव यथाम्नायं पद्यते, तत्र नास्त्यूहप्रसङ्गः। तस्मात् अपि गीतौ सामन्दः॥ सू. ऐकायं नास्ति वैरूप्यमितिचेत् ॥ १८ ॥ (आ.) । यदुकम. :-तस्य क्रिया यार्थी-इति। तव परिचोद्यते, 'ऐकायं नास्ति वेळायम्-इति', रयन्तरगोतेः वृहद्गीतिः अर्थान्तरं, तेन रथन्तरगोती गृहीतायां गृहगीतिः अगृहीता भवति इति युक्तो रथन्तरे गहोते वृहतः शिक्षार्थम् अकर्म- काले प्रयोग , रथन्तरगीतेग्त्वेक एव श्रयः, तस्य योन्यां प्रयोगे शिक्षिते पुनरुत्तरात न शिक्षितयं, तास अकर्मकाले प्रयोगः मस्कारकर्मत्वे न युक्तो भवति ; तस्मात् न संस्कारस्य सामशब्दः इति स्थिताया प्रतिज्ञाया सूत्रेण परिचोदयति ॥ स्वादर्थान्तरप्वनिप्पत्तयथा पाके ॥ २० ॥ (प्रा.नि. भा. 'स्यान्' वेरूग्यम्। कुतः एतत् ?। 'अान्तरेषु अनिम्पतेः, गन्तरेषु शाश्रयभेदात, 'यथा पाके', यथा एक एव श्रयमर्थः भा सू. h पठ। * विलिपनि का. म. 1 सघोष इनि का• म. पपाठः । इमीय रनि ध क मा दितीय पुस्तके पाठ ।

·३०
भीमामा दमन
पाको नाम, तम्य अर्थान्तरे वैरुण्यं भवति, अन्यथासक्षण
श्रोदनस्य पाक अन्यघानचणे गुडस्य, येन श्रोदनपाको
गृहीत , न यसो प्रशिक्षित्वा गुड पक्तुम् जानाति । तस्मात्
तस्याप्यकमकाले प्रयोग उयपद्यते ॥
.
सू
भा
शब्दानाञ्च सामञ्जस्यम ॥ २१॥ (यु०) ॥
एव च सामन्दानामृक्शन्दाना च 'सामञ्जस्य भवति,
'कवतीपु रथन्तर गायति'-इति कवतीशब्द च एव वक्षति,
रचन्तरशन्दश्च साम इतरघा कयतीशन्दे वा देशलक्षणा स्यात्
रथन्तरशन्दे वा धमलक्षण। तस्मात् गीती सामशब्द -
इति ।। (७।२।११०)॥
इति श्रीशवरखामिन कृती भीमासाभाष्ये सप्तमस्याथायस्य
द्वितीय भाद ॥

·सप्तमस्य अथायस्य तृतीयः पादः॥ भा अपिहोवादिनामा धानिदेशाधिकरणम् ।। उक्त क्रियाभिधानं तच्छुतावन्यत्र विधिप्रदेश: स्यात् ॥ १॥ (सि.)। नाम्ना धर्मप्रदेशं वक्ष्यामः-इत्यादौ प्रतिज्ञातं, सोश्यम् उचाते। कुण्डपायिनामयने श्रूयते,-'माममग्निहोत्रं जुकति'- इति ; तत्र एतत् समधिगतं, नैयमिकादग्निहोत्रात् कमान्तर- मेतत्-इति। अधुना अग्निहोत्रशब्दश्चिन्यते,-कथम् अयं प्रयुक्तः ?-इति, तदर्थमारभ्यते,-'उक्त क्रियाभिधानं तच्छ्रुता- वन्यत्र विधिप्रदेशः स्यात्' इति, उत्तम् श्रादी,-'क्रिया- भिधान', कर्मनामधेयम्, अग्निहोत्रशब्दः-इति, "तत्पण्यं च अन्यशासम्” (१ । ४ । ४ सू०)-इत्यत्र; तस्य 'अन्यत्र' 'श्रुती' कौण्डपायिनामयनीये जुहोती 'विधिप्रदेशः स्यात्', धर्म- प्रदेशः, नैयमिकस्य" अग्निहोत्रस्य ये धमाः, ते स्मिन् अनेन नाम्नातिदिश्येरन्। किवारणम् ।। उचाते,-परशब्दोग्य परच वृत्तः, परशब्दस्य परत्र वृत्तौ तद्दनावो गम्यते, स यत्र विज्ञातो भवति, तत्रानूद्यते, यथा, सिंहो देवदत्तः-इति। यत्र अविज्ञातः, तत्र विधीयते, यथा, अमी पिपिएडाः सिंहाः क्रियन्ताम् इति । इह च अविज्ञातोरस्य जुहोतेः अग्निहोत्र- बद्भावः, तस्मात् स विधीयते,-'मासमग्निहोत्रं जुहोति' इति अग्निहोत्रवत् जुहोति--इति। 'कथं पुनरराति पतिप्रत्यये k भैय्यमिकस्य' इनि का मी० पु. पाठ । एव परचापि। क० मा पुस्तके प वाचित नैयमिकेति, कधिय नैय्यमिकेति ।

·B मीमामा दर्शन स भा भा वत्यर्थ शक्योवगन्तुम ?'-इति। उचाते, साहचर्यात् अग्नि होत्रशब्दोग्य कर्मणा सम्बद्ध, तत्सहचरितदोहनादिधार्मवत्ता लक्षणया शक्नोति गमयितुम्, शक्नोति चेत् गमयिनुम्, प्रदेष्टुम् अपि शक्नोति, एवमन्तरेणापि वति, वत्यर्थ शक्योश्वगन्तुम्- दूति ।। अझै वापि भागित्वात् ॥ २ ॥ (५०) । वा अपि - इति विपर्यासेन प्रयुक्ते अपि वा--इत्यर्थ । अपि या 'अपूर्वे एते उभे अपि कर्मणी स्याता न कोण्डपा यिनामयनीयो जुहोनियमिकपूर्व साधारण च नामधेयम् उभयो । कुत । 'भागित्वात्', अयमपि जुहोतिभागी एतस्य नामधेयस्य यधैव तत्र 'अग्निहोत्र जुहोति इति समुच्चारणम् एवम् इहापि, तत्र तुरये समुच्चारणे तस्यैव एतत् नामधेय न अस्य-इत्यत्र विशेष हेतुनास्ति। तमात् उभयो साधारण -~~-इति, नारित धर्मप्रदेश ॥ नाम- नेतत् युक्त कुत 2 स भा नाम्नस्वौत्पत्तिकत्वात् ॥ ३॥ (उ०)॥ श्रोत्पत्तिको हिनामिनाम्नी सस्वन्ध ,-यन्नाम यस्मिन् अर्थ श्रौत्पत्तिकेन सम्बन्धन प्रमिड्ड, तस्मिन् एव सदा विज्ञेय, न अन्यत्र च, तथा अव्यवस्थाया शब्दार्थे विश्वासो न स्यात् । उक्तम्, 'अन्यायच अनेकार्थत्वम्'-इति, यदा च नोभयार्थ , सदा नैयमिक तावत् श्राइ तत्सादृश्यविधानार्थ च इतर त्रापि प्रयोग उपपद्यते इति नास्ति इतराभिधानत्वे हेतु , तस्मात् विधिप्रदेश स्यात्॥ "अत्र पाए कस्मात् पुन नन्नामधेयम् इदम् इह प्रयुक्तम्-- इत्युचाते, न पुन एतनामधेय तत्र इति । तत श्रा,-- ·अध्याये ३ पादः॥ ३३ सू. प्रत्यक्षागुणसंयोगात् क्रियाभिधानं स्यात्तभावे- ऽप्रसिहं स्यात् ॥ ४ ॥ (ॉ. नि०, ॥ भा. नैयमिकेग्निहोत्रे प्रत्यशो गुणसंयोगः, प्रत्यक्षविहिता धर्माः सन्ति. 'इत्थं दोन्धि इत्थं अपयति, चतुरुन्नयति, खादिरी अग्निहोत्रसमिद्भवति, इत्थं जुहोति', एवं 'प्रत्यक्षागुणसंयोगात्', नैयमिकस्य तत् नामधेयम् इह प्रयुज्यमानं, दोहनादि- 'क्रियाभिधानं स्यान्', धर्मप्रदेशकम्-इत्यर्थः। अस्य पुनः जुहोतेनै केचित् धमाः सन्ति, 'तदभाये' (तेषां धर्माणामभावे) 'अप्रमिडं स्यात्' न प्रज्ञायेत,-किमर्थम् अयम् अग्निहोत्र- शब्दः इह प्रयुना?- इति । एवं वा,--मत्यक्षो गुणसंयोगो,-नेयमिकस्य दृश्यदेवता- संयोगः,-'दभा जुहोति, पयमा जुहोति, अग्नये च मजापतये च सायं जुहोति' इति। एतस्मात् 'प्रत्यक्षागुणमयोगात् क्रियाभिधानं स्यात्', कर्मनामधेयं, इत्यरूपी जुहोतिः अग्नि होत्रायः-इति। श्रथ दूतरजुहोतेः रूपं नारित, "तभावे- प्रसिद्ध स्यात्', न ज्ञायेत,-कीदृशं तदग्निहोत्रम् ?-इति । 'ननु मासोस्य रूपं भविष्यति'। न, मासः कर्माहू, कर्तृधर्मः सः। अपि च, अग्निहोत्रं तु मासे विधीयते, न मासेन अग्निहोत्रं रूप्यते। तस्मात् नेयमिकस्य एतन्नामधेयम्, इतरत्र तद्वदति- देशः इति ॥ (७।३।११०) ॥ 'किम् एष एव उत्मगः,--सच्च कर्मनाम, अन्यत्र श्रूयमाणं धमीणं ग्राहकम्?'-इति । एवं खलु प्राप्तम्। एवं प्राप्ने इदम् धारभ्यते,- - ·मीमामा दर्शने . प्रायशीयेनिनाम्रा धानतिर्देशाधिकरणम ॥ व अपि वा सत्रकर्मणि गुणार्थया श्रुतिः स्यात् ॥ ५ ॥ (स.)। गवामयने श्रूयते,-'वैश्वानरो ज्योतिष्टोमः, भायणीयम् अहर्भवति'- दूति। अस्ति तु दादशाहे प्रथमम् अहः प्रायणीयं नाम, ‘प्रायोयोतिरात्रे'-इति : तयोनानात्वं तेनैव न्यायन सिई, “प्रकरणान्तरे भयोजनान्यत्वम्” (२१३१२४ स०) इति , तब अयं मायणीयशम्दः परत्रापि श्रूयमाणो न धर्माणा याहक', किन्तर्हि ?--गुणार्थमा शुति'। कथम् ?। लक्षणया नामधेयं धर्माणा याकम् उत्तम्, अमति च श्रुत्यर्थे लक्षणार्थ प्राधः, इह तु श्रुत्यर्थः एव सम्भवति, गुणार्थ. एष शब्दः, गुणेन क्रिया योगेन, तसिन् कर्मणि श्रुत्यैव प्रयुज्यते, मयन्ति अनेन इति प्रायणीयं,प्रवर्ततेग्नेन सत्रम्-इति। वाक्यशेषश्च अग्य, एत. मेवार्थम् पाह, 'ज्योतिरेव पुरस्तात् दधाति'~-इनि, येन ज्योति प्रायणीयं भवति, तेन ज्योतिः पुरस्तात् क्रियते- इत्या, 'ज्योतिरेव पुरस्तात् दधाति---इति। तस्मात् न श्यमनिदेशः ॥ (७१ ३.२ अ०) । স্বলে যাসাদিয়াকিমে । सू विश्वजिति मर्चपृष्ठे तत्बकत्वात् ज्योतिष्टोमि. कानि पृष्ठानि अस्ति च शब्दः॥ ॥ (प० ।। 'विश्वजित् सर्वपृष्ठो भवति' इति श्रूयते। तत्र विचायते, किम् अयम् धनुवादः, विधिः?-इति। किं प्राप्तम् ।-अनु कादा-दलि। अत: यो हिपृष्ठ., लस्प र पुटला. विधेया, यस्तु मईपृष्ट एव, तस्यतया किं चिहितया ? श्रयं च भा ·भा. ध्याये पाद ॥ ३५ भा. सई पृष्ठ एव। कथम्?। 'तत्पूर्वकत्वात्' (ज्योतिष्टोमपूर्वकत्वात्), 'ज्यौतियोमिकानि स्तोत्राणि अत्र माग्यन्ते, तेषु माहेन्द्ररतोत्रा- दीनि चत्वारि सन्ति, तानि सर्वाणि अस्य, तैरयं सर्वपृष्ठो, भवति। 'ननु न तानि पृष्ठानि'। उचाते,–'अस्ति च पृष्ठ- शब्दः, तेषु अस्ति पृष्ठशब्दः, ‘सप्तदशानि पृष्टानि'--इति । तस्मात् अनुवादः॥ पड़हादा तत्र हि चोदनाः ॥ 5 ॥ सि०, न श्रयम् अनुवादः। किन्ताई ?--विधिः; अनुवादो प्रकृत्ति- विशेषकरोग्र्धकः स्यात्। अपि च ज्योतियोमे न पृष्ठयत्वम् अस्ति, यस्य श्रयम् अनुवादः स्यात् ; पड़हे तु तदस्ति, तर हि चोदनाः, पृष्ठानां रघनारं पृष्ठं भवति' इत्येवमाद्याः। तस्मात् पाहिकानामतिदेशको विधिः-इति ।। लिगाच ॥ ८॥ (यु) लिङ्गं चैतमर्थं दर्शयति,-'पवमाने रबतर करोत्यावे इत्, मथे इतराणि, वैरूप होतुः साम, वैराज मेत्रावरुणस्य, रेवतं प्राधणासिनः, शाकरमच्छावाकस्य-इति विनिवेशपरे वाक्ये पाहिकानि पृष्ठानि दर्शयति ॥ सू. उत्पन्नाधिकारो ज्योतिष्टोमः॥६॥'आ. नि० ॥ श्रथ यदुताम्.-'अस्ति च पृष्ठशब्द'-इति। तत्र धूमः,- न तु एय श्रोत्पत्तिकः पृष्टभन्दः, उत्पन्नानां स्तोत्राणाम् असो अधिकारः,-यान्येतानि पृष्ठानि-इति, ज्ञाते च तेया पृथ्त्वे, नत् उपपद्यते, न च, नत्र ज्ञातं । कथं ताई श्रयम् अनुवादः? "पहरे प्रतिदिनमेषक र चिरित मानि यानि घट. रक्षा मादकप राजमारबत मामभिनिष्पापानि पनि न्यायमाटा। भा. भा. . .

·मोमामा दाने . भा भा लिगमभवायात्, एकं तत्र पृष्ठं माहेन्द्रस्तोत्रम्-इति, पाहि- काना पुन पृष्ठत्वं ज्ञातं। कथं ?। तच हि चोदनेत्युक्तं, तेषा वादे, श्रोतः पृष्टशन्दग्य अर्थः परिगृहीतो भवति, इतरथा लाक्षणिक। तस्मात् पाइहिकानां प्रदेशः इति ॥ हयोर्विधिरिति चेत् ॥ १० ॥ "आ० ॥ 'इति चेत् पश्यसि,- पाहिकाना पृष्ठानो विधि'-इति, नैतत् युक्तम् । किकारएम्।। दिकर एवं सई पृष्ठशन्दः अभ्युप गम्यते,-पृष्ठानि च विदधाति, तेषां च सदत्वम्। 'अस्तु, को दोपा। असम्भवः-इत्याह,-- यदि पृष्ठशब्दः पृष्ठानि विद धाति, सर्वशब्देन न शक्यते विशेषयितुम् , अथ अनुवदति, नथा शक्यने पृष्ठानि त्वविहिनानि भवन्ति, नेषु अमत्स कस्य इदं सदत्व विधीयते, उभयक्रियायाश्च असम्भवः । अथ अत्र, हदयन्तरयोविकल्पेन प्राप्तयोः सामस्त्यं केवल विधीयते,- (सर्वपृष्ठो भवति, इति . उभे अपि दृदयन्तरे भवतः, नैकम्- इति; ततोन्यं दीयो न भवति। तस्मात् हयोरधिकार.॥ न व्यथत्वात्सर्वशष्टस्य ॥ ११ ॥ (प्रा० नि०, ॥ नेवमेतत् । कुतः ।। 'अर्थत्वात् सई शब्दस्य', एवं सति स भन्दो व्यर्थो भवति (अर्थशून्यः), अयं हि बहुविषयो इयोन युज्यते , पाहिकाना तु विधाने न एष दोषः। 'ननु च नथापि हिकरः शन्दो भविष्यति'। उचाते, न भावष्यति, सर्वत्व केवलं पृछाना विधारयति, न पृष्ठानि। 'ननु उक्तं, पृष्ठेषु असत कस्य इदं सर्वत्वं विधीयते?'-इति । उचाते,—पृष्ठाना सर्वत्वं हि विहित, तत् सम्मादयितय, न च पृष्ठानि अबुद्धता, तत् मम्पादयितुम् शक्यते, नत्र अर्थात् पृष्ठानि करिष्यति, एवं न सू भा , ·इध्या३पाद11 भा दार्थः भन्दो भविष्यति, सनशब्दश्य समर्थितः । तस्मात् पाइहि- कानाम् यतिदेश.-इति। (७1३1३ अ०) । अवटथनाम्ना नोमिकधम्मानिदेशाधिकरणम् ।। तथावभृथः सोमात् ॥ १२॥ सि०, ॥ भा. वरुणप्रधासेषु यूयते,-'बारुण्या निष्कासेन तुपैश्यावश्य यन्ति' इति । नव सन्देहः, किं दार्शपूर्णमासिके अपां व्युत्सके तुषनिष्कास* विधीयते, उत सौमिकादवथात् धमातिदेशः । --इति। किं युक्तं ?-दार्शपूर्णमासिके गुणविधिः, एवं सनिहित- प्रत्ययोग्नुगझते, सन्निहितो हि असौ चोदकेन प्रापितः। 'ननु न असौ अवभृथः। उचरते.-- अस्ति तब अपयशब्द:-इति, 'एप वै दर्शपूर्णमासयोरवयः' इति। एवं प्राप्त इदम् शाह, तथा अवभृथः सोमात्', यथा पड़हात् पृष्ठानाम् अतिदेशः, एवं सौमिकात् अवस्थात् इह धर्मातिदेशः । कुतः । अभि- इितो न्यायः,-"उक्तं क्रियाभिधानं तच्छुतावन्यत्र विधिप्रदेशः स्यात्" (७१३११ सू०)- इति । प्रकृतरिति चेत् ॥ १३ ॥ (प्रा.)। अथ यदुक्तं, दापौर्णमासिके अवमृधे गुणविधिर्भवतु-~ इति, तस्य का परिहारः इत्याभापान्तं सूत्रम् ॥ न भक्तित्वात् ॥ १४ ॥ (आ. नि., ॥ नेतत् युक्तम्। कुनः?। यतो नास्ति दर्शपूर्णमासयोः श्रय भृया। 'ननु, 'एष चै दर्शपूर्णमास्योरवभृथः'-इति श्रूयते । निष्काम चामिताया लेप । “प्राथा दिशि देवा ऋत्विजो मायनाम इत्यादि নীংযমুখী মাসাবি য় বনবিহুল, ভাল যাক বুলি ৰুৰ । भा. भा ·३८. मौमामा दमने भा मयं यूयते, , न तु एवम् अवभृयत्वम् श्रग्य भवति। कथम् ।। उचाते,-' एप वै दर्शपूर्णमासयोरवमयः-इत्येतस्य वाक्यस्य दयो वचनयति, निजातावभृयत्वस्य पदार्थस्य वा दर्शपूर्ण- 'मामसम्बन्धः उच्यते, (यघा देवदत्तो यज्ञदत्तस्य पुत्रः-इति निज्ञानपुचत्वस्य दवदत्तस्य यज्ञदत्तसम्बन्धः उचाते, निजात. सम्बन्धस्य वा थनिज्ञातावभृयायस्य श्रवमयावं (यथा, अयम् धामो यज्ञदत्तस्य पुच.- इति, निज्ञातयज्ञदत्तसम्बन्धस्य श्रावस्य पुघत्वम् उच्चरते), नदग्य अपा युत्सेकन्य दम्पूर्ण- माससम्बन्धः प्रकरणात् निज्ञातः, न अवभृथत्वम् । अतोग्य श्रवमयत्वम् उचरते, न च श्रयम् अवस्थः। 'ननु भयम् अम्यवभयो भवतु। नेतत् युक्त, अन्यायो हि अनेकार्थत्वम् । कथं नहि शब्दप्रयोगः।। भादृश्यात्। किं सादृश्यम् । अास सम्बन्धः, स एप भल्या प्रशमावादः श्रपा व्युत्सेकम्य,- 1-अभ्यः इवायम्-इति, यया श्राने पुधवादः। तस्मात् नास्ति दर्शपूर्णमासयोरवभृय । अतो नाच गुण- विधिः॥ लिङ्ग-दर्शनाच्च ॥ १५ ॥ (यु० २ ॥ लिङ्ग तम् अर्ध दर्शयति। किं लिङ्गं भवति?। एवम् श्राइ, 'नायुदा जुहोति, न माम गायति, न वा गमनमर्थ नपति'-ति, मोमिकावस्यधर्माण प्रतिषेधं बुधन्नहर्म- प्राप्तिं दर्शयति । तस्मात् सीमिकात् श्रवभूयात् धर्मप्रदेश--- इति ॥ (१३।४२०) । सू भा ·अध्याय ३ पाद ।। ३६ भा ग्राहकः-- पारपप्राधामिकावश्थस्य तुषनिष्कामदयकमाधिकरणम् ॥ म. द्रव्यादेशे तद्दव्यः श्रुतिसंयोगात्पुरोड़ाशस्त्वनादेशे तत्प्रकृतित्वात् ॥ १६॥ वारुणप्राधासिकोग्वभृथः, सौमिकात् अवभृथात् धाएं -इत्युक्त; तब इदं विन्तरते,-किं पुरोड़ागद्यकः असो, उत तुपनिष्कासयकः?-इति। किं प्राप्तम् ?-पुरोड़ाश- द्रव्यका-इति। कुतः ?। नाम्ना पुरोडाशः प्राप्यते । 'ननु प्रत्यक्षतं तुषनिष्कासम्'। सत्यं प्रत्यक्षयुतं, न तु शक्यते विधातुम् ; अवभृथः अत्र विधीयते,-'अवभृथं यन्ति'-इनि, यदि तुषनिष्कासमपरं विधीयेत, ततो वाक्यम्भिद्येत,-'अवभृथं यन्ति', तच्च तुषनिष्कासेन-इति। तुपनिष्कासश्रवणम् इदानीं किमर्थम्? । अनर्धक, सम्बन्धाभावात् । एवं प्राप्ते ब्रूमः,-'द्रव्यादेशे तद्व्यः',- द्रव्यादेशः एतस्मिन्, 'तुपनिष्कासेन अवस्थं यन्ति'- इति, 'तव्यः' स्यात्, तुष- निष्कासद्यः। कुतः ?। 'श्रुतिसंयोगात्, नुपनिष्कासं मत्यक्ष. शुतं, पुरोडाशस्तु आनुमानिकः, अतिदेभेन पाप्यते । 'ननु पुरोड़ागोपि प्रत्यशश्रुतो नाम्ना'। यद्यपि प्रत्यक्ष- श्रुतः, सामान्येन तु प्राप्यते, तुनिष्कासं तु विशेषेण , बाध्यते च मामान्य विशेषेण! श्रपि च लक्षणया पुरोड़ागो गम्यते, युत्या तपनिष्कासं, श्रुतिलक्षणयोश्च थुनिन्याच्या; तस्मात् तुपनिष्कामय्यकः इति । अथ यदुनं. --न सम्यध्यतेश्वभूयेन तुपनिष्कासं, बाक्यभेदमस गादिति, तत्र बृमः, यद्यवमर्थ विहाय तुषनिष्कामं विधीयते, नती वाक्यभेदः स्यात् । तुष- निष्कासन्यको पृर्वः श्रवभ्यश्चोद्यते, तथा, सगुणकर्मविधानम् अविरुद्धम् श्रविधीयमाने च तुपनिष्कासे तय हणम् अनर्षकमेव स्यात्। तस्मात् तुपनिष्कासन्यकः। 'पुरोड़ाशस्त्वनादेशे .

·४. तत्र याहक- मीमामा दर्शन भा तत्प्रकृतित्वात् , यद्यत्र प्रत्यक्षयुतं न दृश्य स्यात्, तत पुरो डागस्तुपातित्वात् स्यात्, अत्र तु प्रत्यक्षश्रुत तुपनिष्कास, तस्मान्न पुरोडा (७।३।५ श्र०) । वैष्णवएब्दादानिय्ये थम्माननिदेशाधिकरणम ॥ अातिथ्ये श्रूयते,–'वैष्णवो नवकपालो भवति'-इति, तथा राजसूये, 'पूर्वमिममिमयुक्त वैष्णवग्डिकपाल इति । विचार,-योग्य विसयुक्ने वेष्णवसिकपाल -इति वैरणवशब्द, श्रयम् अातिथ्यधर्माण ग्राहक न?-इति। कि युक्तम् ।। -इति । कुन ? विहितधर्मके कर्मणि दृष्ट शन्दोग्न्यम्मिन् अविहित यूयमाणो ग्राहक -इत्युक्तम् — उक्त क्रियाभिधानम्' (७।३ । १)-इति। तत्र थयमपि विहित धर्मक यातिध्ये दृष्ट , इदानीम् अविहितधर्मके विसयुक्ने दृश्यते। तस्मात् धर्माणा ग्राहक इति। एव माप्ते ब्रूम गुणविधिस्तु न गृह्णीयात्समत्वात् ॥ १७ ॥ गुणविधिरयम् आतिथ्यस्य गुण विष्णुदेवतासयोग वि. दधाति, स एय धर्मान् ग्रहीतुम् न शक्तीति। कुन ?। 'समत्वात्', समो हि अयम् अातिथ्ये बिसयुक्ने च यथा तब विष्णु देवतां विदधाति--एवम् अत्रापि, शुत्यर्थासम्भवाच्च लक्षणया धर्माणा ग्राहक कन्यते, इह च प्रत्यक्षश्रुत्यर्थ एव संभवति देवता विधि । तस्मात् न य ग्राहक -इति । (७/६०) । . - भा निमन्या दिशमाननिदेशाधिकरणम || निर्मन्यादिषु चैनम् ॥ १८ ॥ भा पनी अनोपोमोये धर्मवान् निमन्थ्यो नि धाम्नात साधा ·- अधायः पाद ॥ ४१ भा.वैदेवाः' इत्यारम्य अग्नौ श्रूयते, निर्मव्येनेटकाः पचन्ति- इति ; तथा, दर्शपूर्णमास्योः बहिराज्ये धर्मवती, पशी श्रूयते, 'बहिषा यूपावटम् अवस्तृणाति-इति, 'श्राज्येन यूपट अनन्ति इति। तत्र सन्देहा,-किं निर्मन्यादयः शब्दाः धर्माणा याहुकाः, न ?- इति । तत्र अधिकरणातिदेश. क्रियते, -'निर्मन्ध्यारिषु चैवम्', यथा वैष्णवशब्दे , यत्रापि अयं यौगिको निर्मन्ध्यशब्दः, सद्योनिर्मथितमग्निम् पाह। तथा 'वहि,' 'धाज्यम्'-इति द्रव्यशब्दौ। ते त्रयोपि साथ विधाय कृताधी भवन्ति, धर्मान् यहोतुम, न शक्नुवन्ति । तस्मात् न ग्राहका. (७१३१७ अ०)। 'इयो प्रणयन्ति इत्यनेन भौमिकवाननिदंगाधिकरणाम ।। भा, चातुर्मास्येषु श्रूयते, 'इयोः प्रणयन्ति, नस्मात् दाभ्यामेति' -~~-यूलि। अस्ति तु सोमे प्रणयनं धर्मवत्, नया दर्शपूर्णमासयोः अधर्मकम्। तत्र सन्देहः,-किं सौमिकमेतत् प्रणयनं, उत दापौर्णमासिकम् ? इति। तत्र सूत्रेणेव उपक्रमः,- र प्रणयनन्तु सौमिकमयाच्यं हीतरत् ॥ १६ ॥ (पू.) ॥ भा. 'सोमिकम् एतत् 'प्रणयनम् । किशारणम् ?। 'अवाचं हि इतरत्' (दापौर्णमासिक), चोदकेन प्राप्तत्वात्। 'कथम् पुनरयं प्रणयनिशब्दः, प्रणयनमात्रवचनः सन् सौमिकं प्रणयन- विशेयं शक्नोति बनुम् ? । लक्षणयेति मः, तीर्थशब्दवत्, नत् यथा, तीर्थशब्दः, तीर्थमात्रवचनः सन् तीर्घविशेष धमसाधनं कदाचित् ब्रूते, तीर्थयात्रा गतः' इति । . * 'वैदिको इति दा. म. पु. पाठ। + तथा च पनि था. मपु. पाठः।

·४२ मीमामा दर्शने उत्तरवेदिप्रतिषेधश्च तहत् ॥ २० ॥ (यु) । 'न वैश्वदेवे उत्तरवेदिम् उपवयन्ति न सनासीरीये - इति प्राप्तिपू हि प्रतिषेधो भवति, सीमिके च प्रणयने उत्तर वदिन दासपोर्णमासिके॥ प्राकृत वाऽनामत्वात् ॥ २१ ॥ .(सि.)। 'पात वा एतत् प्रणयन दापौर्णमासिक। कुत । अनामत्वात् -प्रणयनशन्द सौमिकस्य प्रणयनस्य ननामधेय नेतत् तस्य वाचकम्-इत्यर्थ यदि अथ तस्य वाचक स्यात् नत तदिह ब्रूयात् इद तु पदार्थनामधेय पदार्थस्य प्राड्नय नस्य वाचक तदिह शनाति अग्ने प्राचीन नयन वक्तुम् तच इह अस्त्यय। तस्मात् तस्य वाचक , एव सन्निहितमत्ययो न बाधितो भवति। अथ यदुक्त - तीर्थशब्दवत् भविष्यति--इति। अब ब्रम तोघंशब्दापि तीर्थमात्रमेव ब्रून तीर्थयात्रा गत - इति तु उवा कानिचित्तीर्थानि अनुक्रान्तानि यतोसी नविशिष्टाधा धिज्ञा यते यत्र तु केवल प्रयुज्यते तत्र तीर्थमात्रमेव ब्रूते यथा तीर्थ स्वाति तीर्घमेव हि समानाना भवतिदून। अपि घ सम्भवति युत्यर्थे लक्षणार्थीन्याच्य सम्भवति च अत्र शुत्यर्थ । तस्मात् न लक्षणार्धा ग्राद्य -- इति । स परिसलार्थ श्रवण गुग्णार्थमर्थवादो या ॥ २२ ॥ (प्रा. नि.) नत्र थाह-यदुक्तम् अवाचर हि इतरत् --इति तस्य क भा * उपकिरमि रनि या भापु. पाड। उपयनि रनि न्यायम नाया पार ।

·० अध्याय ३ पाद । भा परिहारः।। उचासे, ‘परिसङ्ख्यार्थ' वा स्यात्,-'द्वयोः प्रणयन्ति', न चतुर्विति, 'गुणार्यम्' अर्थवादार्थ 'वा' 'तस्मात् द्वाभ्यामेति'-इति। तत्र परिसङ्घगयां तावत् यो दोपाः, गुण पि न कश्चित् विधीयते, परिशेषात् अर्धवादाघम् । 'ननु अर्थवादोपि निष्प्रयोजना, प्रणयनस्य प्राप्तत्वात् । श्रर्थवादस्य प्रयोजनम्, उत्तरस्मिन् अधिकरणे वक्ष्यामः, "मयमयोवी गत्यर्थवादात्"-इति॥ (७।३।८ अ०) ॥ 'यो प्रायति' इत्यनेन मध्यमवोर्दयो प्रणयनाधिकरणम ॥ सू प्रथमोत्तमयोः प्रणयनमुत्तरवैदिप्रतिषेधात् ॥ २३ ॥ भा. । 'दयोः प्रणयन्ति'-इति श्रूयते। तत्र सन्देह, कतरयो- ईयोः?-इति। अनियमे प्राप्ते, उचरते,-'प्रथमोत्तमयोः प्रणयनम् । कुतः। 'उत्तरवेदिप्रतियेधात्', तब उत्तरवैदिः प्रतिपिथ्यते, 'न वैश्वदेवे उत्तरवेदिम् उपवयन्ति'-इति, 'न सनासीरीये'-इति। अस्मिन् प्रणयने उत्तरवेद्यामग्निनिधानं विहितम्, अतो यत्र प्रणयन, तत्र उत्तरवेदिप्राप्तिः, माप्तौ च सत्या प्रतिषेधः, प्रधमोत्तरयोश्च असो, तस्मात् तयोः प्रणयनम् भा मध्यमयोगी गत्यर्थवादात् ॥ २४ ॥ (सि०) । 'मध्यमयोवा' पर्वणोः प्रणयनम्। कुत.। 'गत्यर्थवादात्', गत्यर्थवादेनैतत् वयोः प्रणयनमुचाते, 'तस्मात् वाम्यामेति'-- इति। 'ऊरुसस्तुते या एते पर्वणो, 'अरू वा एतो यज्ञस्य, यत् वरुणप्रघासाच साकमेधार'-इति, अरू च गमनसाधन, तवैच स्तुतिसम्बन्धी विज्ञायते, जरू यज्ञस्य, वरुणप्रधासाच साक- ·मीमामा दान - स भा भा मेधाचेनि तयोर्डयो प्रषयन्ति तस्मात् द्वाभ्या जरुभ्या यज्ञ समानियाति मण्यनेन हि तौ वलवन्तौ भवत अङ्गभूयस्त्वात इति-एतत् तदर्थवादस्य प्रयोजनम्। श्रय यदुक्ती --'उत्तरवेदिप्रतिषेधात्'- इति तच ब्रम औत्तरवेदिको नारभ्यवादप्रतिषेध ॥ २५ ॥ (प्रा०नि० ॥ अनारम्य कञ्चित् पर्वविशेष चातुर्मास्येषु उत्तरबेदि आम्नाता उपाच वपन्ति' इति तस्य अनारम्य-विधेरय प्रतिषेध । ननु वरुणप्रधासाना गुणवाक्यमाप्ती एव प्रय नेपामेव 'अब इति वाद स्यत्। नैतदेव प्रकरणात् चानु मास्यानामेव यदि वरुणप्रघासाना वाद स्यात् तब प्रतिषेधे त्रोण्यपि पवाणि उत्कीर्तयेत्। अथोचेत इयो पर्वणोदो अब बुम न यो पर्वणे प्रकरण चातु मास्याना वा प्रकरणं वरुणप्रघासाना वा यो प्रकरणे पर्वोत्कीर्तनं प्रतिषेधे न स्यात् तखात् चातुमास्यानामेव वाद । ननु एवमपि वर्धवादेनेनत् ज्ञात -मभ्यमयी प्रणयनम्-इति किनर्ध प्राप्तस्य प्रणयनस्य पुन अवणम् ?-इति। अत्र प्रयोजन नात असति प्रयोजने न्यस्मिन् परिसङ्घरार्धमेव भवति तत्र दोषा उता तस्मात् गुणार्थमेवैतच्छ्रवणम्। ननु नास्ति कश्चित् गुण ?। उचाते गुण श्रूयते --उत्तरवेद्यामग्निनिधानम् तस्मात् नदी पुन अति ॥ (७१३१८ य०)। भवतु - इति। वरणप्रघासाना * प्रनिषध न ममथ स्थान इति शा. भा.पु. पट ।

·अध्याय ३ पाद ! बरसामादिभब्देन धातिदेशाधिकरण || स्वरसामैककपालामिक्षञ्च लिगदर्शनात् ॥ २६ ॥ (सि० ॥ भा. गवामयने श्रूयते,–'अभितो दिवाकीर्त्यमहरायः खरसामा- नो भवन्ति' इति ; तेषां विशेषधा आम्नाताः, यथा, 'सप्तदशा भवन्ति, सन्तततयातियाद्या गृहन्ते' इत्येवमादयः; पुना. अन्यत्र श्रूयते, 'पृथ्यः षडहो द्वौ खरमामानी'--इति। तथा, वैश्वदेवे शूयते, ‘द्यावापृथिय एककपालः-इति ; तत्र आम्नाता विशेषधर्माः,-सर्वहृतं जुहोत्यपयावर्तयन् जुहोति' -इति ; पुनः अपरच ; 'काय एककपालः' इति, तत्रैव श्रूयते, 'वैश्वदेयामिक्षा' इति , तथापि विशेषधाः केचित् पुनः अन्यत्र, 'मैत्रावरुणो श्रामिक्षा-इति । तत्र सन्देहः, किं खरसामशब्दोग्न्यत्र यूयमाणो गवामयनिको- भ्यः खरसामन्यो धर्माणां ग्राहकः, उत न?-इति; एवम्, एककपालामिक्षाशब्दावपि । तत्र गुणविधिस्तु न गृलीयात्, समत्यादित्यग्रहणे प्राप्ते, इदम् उचाते,-'खरसामैककपालामिक्षञ्च' धर्माणा ग्राहकम्। किं- कारणम् ?। 'लिङ्गदर्शनात्', लिङ्गं तत्र तादृशं दृश्यते, येन ज्ञायते, सर्व एते धर्माणां ग्राहका इति । स्वरसामस तावत् 'पृथ्यः पड़हो दौ सरसमानौ' इत्युका बाह, नत्र यन्तीयं सप्तदशमहस्तत् वयसिशस्य स्थानमभिपयाहरन्ति, स उत्तराणा स्तोमानामव्यवायाय त्रयाणा च सप्तदशाना अनूचीनतायाः- थाम्नानाः . * " गवामयने यामामषटकामध्ये वर्तमान विपवनामक प्रधानभूतमेकमहर्विद्यते, नए दिव कोयं , सम्मान प्रचीनामय परमामनामका अहर्विया तथा उपरियादपि प्रय मरमामनामानतदेनदभित्य यूएने, “अभिना दिवापीयम् इनि न्यायमाना स्वानुमचेया।

·४६. मीमामा दर्शन भा इति, योती स्वरसामानी, गवामायनिकानां धमाणा ग्राहकों, तोतावपि सप्तदगो, यात्र त्रयः सप्तदशा अनूचीना भवन्नि, तत्र एतचनं युज्यते,-'त्रयाणा सप्तदमाना धनूचीनताया.' -इति। तथा आग्रयणे, द्यावापृथियमेककपालं विधाय आह, 'यत् सर्वहुतं करोति, सा तु एका परिचचा, हुतो इतः पयावर्तते मा द्वितीया, आज्यस्यैव द्यावापृथियौ यजेत' इति आज्य विधिपरे वाक्ये सर्वहोमम् अपर्यायत्तिञ्च वैश्वदेविको धौ प्राप्ती दर्शयति। गया मैवावकण्याम् श्रामिक्षायां 'न बाजिनेन प्रचरनि'-- इति वाजिनेज्या धम प्रतिषेधस्ततो धर्ममाप्ति दर्शयति । एतेभ्यो लिङ्गेश्य एतत् ज्ञायते,-यधास्वं धर्माण ग्राहकाः-इति। प्रतिपत्त्यर्धकर्म वाजिने ज्या सिष्टकृत्तुल्या मत्वा एतदुतम्। 'याह, लिई अपदिष्ट, कुत. प्राप्ति.'?-इति । उचाते, लक्षणया प्राप्तिर्निगात्तु न क्षणापरियह ॥ चोदनामामान्यादा ॥ २७॥ (हे.) ।। सरयामत्वसामान्यात्, एककपालत्वसामान्यात्, श्रामिक्षा- सामान्यादा, यस्य लिङ्गम्. अर्थसयोगात्---इत्यनेन प्राप्ति- इति ॥ (७।३।१०॥ सू भा भा. वामो ददानीत्यादी चास--आदिशब्दानामानिनिमित्ताधिकरणम ॥ कचित् श्रूयते,–'वासो ददाति, श्रनो ददाति'-इति। तब विचार्यते, किं, वाससः, अनसय क्रिया प्राम्यते, उत न?-- इति । तत्र पाह, एव तावत् न' परीच्य कि, कर्मनिमित्तावती * 'मन एतादपि इति का क्री. पु. पाट । W ·० अध्याय ३ पादः। . भा. भा. शब्दो, उत प्रातिनिमित्तौ?-इति ; यदि कर्मनिमित्तौ, ततः प्राप्यते; अथाशतिनिमित्तौ, ततो न ?~~इति। किं तावत् प्राप्तम्?-कर्ननिमित्तौ-इति। कुतः? ! कांगमे तद्दर्शनात, यदा तस्मिन् द्रव्ये दागणि सूत्रे वा दागकारेण तन्तुवायेन वा कर्म शतं भवति, तदैतौ शब्दो प्रवर्तेते, न प्राक, अतो विज्ञायते, कर्मनिमित्तौ-इति। यदा कर्मनिमित्तौ, तदेतदारभ्यते,- कर्माने कर्म यूपवत् ॥ २८॥ (पू०) । 'कर्मजे एतस्मिन् वास-श्रादौ द्रव्ये श्रूयमाणे, 'कर्म प्राम्यते । कथम् ?। 'यूपवत्', यथा यूपशब्दो जोपणादिक्रियानिमित्तः, स यत्र श्रूयते, तत्र जोषणांद्याः क्रियाः प्राप्यन्ते, एवम् इहापि- इति ।। रूपं वाऽशेपभूतत्वात् ॥ २६ ॥ (सि०) । अत्र उचाते, नैतौ कर्मनिमित्तौ। किंकारणम् ?। ये नैमित्ति- काः शब्दाः, ते निमित्तमुपलभ्य प्रयुज्यन्ते, यथा दण्डो छत्री -~इति ; इमी तु अनुपलभ्य क्रियाम्, प्राकृतिमाचे प्रयुज्यते ; तस्मात् न एतौ क्रियानिमित्तौ'-इति। अत्र उचाते,- 'पालत्या क्रियाम् अनुमाय ततः शन्दं प्रयुक्ते'--इति। अत्र धूमः,-प्रत्यक्षाम् निमित्ततां गम्यमानाम् उत्रज्य, अदृयायां क्रियायां निमित्तत्वकल्पनायां हेतु रित-इति। यत्तून, नियोत्तरकालं प्रवृत्तिदर्शनात्--इति; यव ब्रूमः, पाक क्रियाया श्राकृतिरनभिव्यता, सा क्रियया अभियज्यते, यतः क्रियोत्तर- कालं भब्दप्रयोगः, तस्मात् आरुतिनिमित्तौ, यदैवं, तदा सिद्ध -'रूप' देयम् । कुनः?। 'अशेषभूतत्वात्,- -नाच क्रिया भा । * मिद रूप देयमिति कं• सु. द्वितीय पुस्तके पाठ ।

·४८.
मोगाक्षा दर्शन
भा शेपभूता, प्रियावाचिन शन्दस्याभावात् यूपे तु प्रत्यक्षविहिता
जोपणद्या क्रिया , तस्मात् यूपवत्-इति अतुल्योपन्यास ॥
(७।३।११ ३०॥
भा
गर्गविराव रोकिग्री उपनिधानाधिकरराम ।
सू विशये लौकिक स्थात् सर्वार्थत्वात् ॥ ३० ॥ (सि०) ।
गर्गबिराचे आज्य दोहानि सामानि प्रकृत्य श्रूयते,–'अग्नि
मुमनिधाय स्तुवते'-इति। तब विशय ,कि, लोकिको-ग्नि
उपनिधेय , उत वैदिक ?- इति। कि प्राप्तम् ?–वेदिक -
इति। कत ।। सबकमार्थ उत्पन्नोसो यानि अह कर्माणि
करिष्ये वैश्वामिम अधिकृत - इति, अतो वेदिक उपनिधेय
- इति। एव प्राप्त उचाते,-' विशये लोकिक स्यात् सर्वार्थ
त्वात्",--एतस्मिन्विशये लौकिकं वेदिकम् ?–इति, ‘लोकिक
ग्यात्'। श्रथ यदुन, वेदिक सर्वकर्मार्थमुत्पन्न तस्मात् तदुप
निधेयम्-इति। अत्र च घूम,-
न वैदिकमर्थनिर्देशात् ॥ ३१ ॥ (पू० नि०)॥
'न वेदिकम् अग्निद्रव्य शामेणेत्पादित, तस्य शासेणैव कार्य
निदिष्ट -यदाहवनीये जुहोति इत्यारण्य , तस्मिन् सर्वार्थ
कन्प्यमाने निर्देशोग्नथक स्यात् , तस्मात् लौकिको नि , उप
निधेय । सर्वार्थत्वञ्चपा रखे स्वे कार्य वर्तमानाना भविष्यति
एवमुभयम् थविरुद - सवाधव निर्देशश्च-इति। अघ धैष्ण
श्रनय कम्मात् न उपनिधीयन्ते। अत्र उचाते,-
सू तथोत्पत्तिरितरेषां समत्वात् ॥ ३२ ॥ (श्रा० नि० ॥
'इतरेपाम् अपि अग्नीना धष्ण्याना 'तयोत्पत्ति न संवार्थ
भा
,
भा

·अध्याये ३ पाद ॥ भा. इत्यर्थः। कुतः? । 'समत्वात्', एतेपि इतरैग्निभिः समाः, एतेषामपि निर्दिष्ट कार्य, 'प्रागासीनो धिष्णयान् श्राघार- यति' इति। अतस्ते नोपनिधेयाः-इति ॥ १२ १०॥ स भा ‘उपायों यूपो भवति' इत्यादी यूपशब्दस्य सम्बाराप्रयोजकनाधिकरणाम ।। संस्कृतं स्यात् तच्छब्दत्वात् ॥ ३३ ॥ (पू०) ॥ एकादशिन्यां श्रूयते, 1,-'उपशयो यूपो भवति'~-इति। तब सन्देहः, किम्, एतदुपश्यद्रव्यं संस्कृतं, जोपणादयः संस्काराः अत्र कर्तव्याः, उत न ?-इति। किं युक्तं ? --~'संस्कृतं स्यात्'; कर्तव्या अब जोपणादयः संस्काराः । कुतः?। 'तच्छन्दत्वात्', अयं यूपशब्दः सस्कारनिमित्तः, स एपोसस संस्कारेषु नोप- पद्यते; तसात्ते का-.--इति॥ - .. भा सू भक्त्या वाऽयनशेषत्वाहुणानामभिधानत्वात् ॥ ३४॥ (सि० ) ॥ न वा कर्त्तयाः। कुतः । 'श्रयज्ञशेपत्वात्', एते संस्कारा अस्मिन् काठे क्रियन्ते, एतेन द्वारेण, यजतिना सम्भत्स्यन्ते, -इत्थं संस्कृते काठे नियुक्तेन पभुना यजिः क्रियमाणेपू, निर्वतयति। अस्मिंश्च उपशये न पनियुज्यते, तष कृताः सस्कारा अनर्थकाः स्युः। 'ननु वचनसामात् अदृष्टार्थी भविष्यन्ति'। उचाते, न अत्र वचनं,-यूपः कर्तव्यः-इति, वर्तमानापदेशोत्यम्। 'ननु वर्तमानापदेशोपि न घटते, संस्काराणामभाव'। उचाते, 'भक्या' भविष्यति, यथा, * "एकादशानां यूपाना ममूह एकाशिनी तत्र दक्षिपनोऽवस्थापित एकादशी यूप उपमय रति न्यायमासा ।। . 'यज 1 त ·मौमामा दाने + भा मानो वै यूपः इति! 'ह, तत्र सादृश्यात्. इह पुनः कथम् ?-इति । उचाते, ‘गुणानाम् अभिधानत्वात्', यूप- गुणाना (यूपसंस्काराणाम्। 'अभिधानत्वात्'-यूपमस्कारा. नत्र केचित् अर्थप्रामाः हेदनादयः तृष्णीता * सन्ति, नैरयम् अभिधीयते, यूपः-इति अयूप. सन् , यथा माता कन्या अनलहता मालागुणेनापि अलवृता-इति, एवम् एक देशेनापि र स्काराणा, 'संस्कृत" इति स्तुत्या भिधीयते ॥ (०१३।१३ अ.)। 'पनिष्ठन्ने इत्यादी गब्दस्य मध्यवाचिताधिकरणम् ॥ अग्नी यूयते, ‘पृष्ठेरुपतिष्ठन्ते' इति। नत्र चिन्त्यते, किं पृष्ठधा. कया, उन न? इति। के पुनरते । सामान्य- धमा हिहारादयः, विशेषधाः, 'रयन्तरे मस्तूयमान पृथिवीं मनसा थायेद् वृहात समुहम्' इत्येवमादयः। किं तावत् प्राप्तम् ?-तत वाह, एतत् तावत् नः परीच्य, किम् श्रय पधशन्दः कमणे वाचक., उत व्यस्य ?–इनि। 'मनु मिस मेतत् कर्मनामधेयं पृष्ठशब्दः-इति. "यस्मिन् गुणोपदेश प्रधानतोभिसम्बन्धः (१।४। ३ सू०)-इत्यत्र। ताम्वेव चोदनात एतदुतं:-सप्तदशानि पृष्ठानि, वैरूपं पृहं, वैराजे पृष्ठम्-इति। इदानों, 'पृष्ठेरुपतिष्ठने-इत्यस्या चिन्ताले । किं पुनरत्र युतम् । तत अाह,-- ६ कर्मणः शब्दः स्यात् तयामतोपदेशात् ॥ ३५ ॥ (पू०) 'कर्मणः पृष्ठमन्दः स्यात्'। कुत.। 'तयाभूतोपदेशात्,- भा . . दहीभूना पनि का. क्री. प. पर।

·ध्यायेचाद। '५१ भा तथाभूतः सन् उपदेशः, यत्र* अयं पृष्ठशब्दः कर्मनाम अधिगतः, तयाभूतो यमपि। किम् अस्य तधात्वम् ।। पृष्ठशब्दसामान्यं, पृष्ठशब्दस्तव कर्मवचनो धिगतः, स एव अयं ; तस्मात् इहाणि, तहचन एव अवगन्तयः, विशेषाभावात्। यदि अन्यार्थः कल्प्येत, एकः शब्दोग्नेकार्थः स्यात्। तत्र को दोषः । शन्दे उच्चरिते संशयः स्यात्, न अर्थप्रत्ययः, तत्र व्यवहारो न सिध्धेत्, यव- हारार्थश्च शब्दप्रयोगः, कारणानरं च प्रकरणाद्यपेघ्यम्, एकार्थत्वे तु निरपेक्षोग्यप्रत्ययः । निरपेचोग्धप्रत्ययः। तस्मात् अनेकार्थत्वम् अन्याय्यं, तस्मात् कर्मनाम पृउशब्दः। यदा कर्मनाम, नदा यदि तावत् तानि कमाणि इह उपदिश्यन्ते, तत्र उत्पत्तिरेपाम् अनर्थका। अथ मा भूत् एप दोपः इत्येतत् उपरथानं तत्र विज्ञायते, तत इदं प्रकरण वायेत। तम्मात् सादृश्यविधि- रयम्,-'पृष्ठः उपतिष्ठन्ते',-पृष्टसदृशैः कर्मभिः उपतिष्ठन्ने- इति, तत्सादृश्यं च धर्भवति। तस्मात् कतैया धाः- इति॥ भा स अभिधानोपदेशाद्दा विप्रतिषेधाद्रव्येपु पृष्ठशब्दः स्यात् ॥ ३६॥ (सि.)। न चैतदेवं,-'कर्मणपृष्ठशब्दः- इति, किन्तहिं ?: 'द्रव्येषु पृष्ठशब्दः स्यात्', ऋगचेषु 'अभिवा शूरै नो नुमः' इत्येव- मादीनाम् ऋचा चाचकः। कुतः।। 'अभिधानोपदेशात् अभि- धानोपदेशोन्यं ‘पृष्ठेरुपतिष्टन्ते'-इति, पृष्ठैः अभिदधाति- इत्यर्थः। ‘कयम् पुनः अयम् उपस्थानवचनोभिधानार्थः शक्यो विज्ञातुम्?। उचरते, उपग्रहविशेषात्, मन्त्रकरणे उपतिष्ठतेः अात्मनेपदं भवति, मवस्तु अभिधानस्य करणं, न उप . • यथा रति का• क्री. पु. पार "उपानान्धकरणे-101९५)'नि पाणिनिसूत्रम् । +- ·. 44 ५२ कोमामा दर्शने मा स्थानस्य ; उपरथानं शरीरेण क्रियते, मनसा वा; तस्मात् अभिधानार्थः। स एप विमतिषेधः ; यदि पृष्ठशन्दः कर्मस कल्प्यते, आत्मनेपदं बाध्यते, न हि तदा भवः करणं भवति अथ शात्मनेपदम् अनुरुयते, उपस्थानविप्रतिषेधः, तदा अभि- धानार्थता आपतति, तब श्रात्मनेपदानुरोधो न्यारयः, पृष्ठ- शब्दो हि लक्षणया पृष्ठमाधनं मर्च ब्रुवन् अथवान् भवति, आत्मनेपदं तु मनुकरणेनैव उपपद्यते। अतः पृष्ठसाधनेषु मन्त्रेषु पृष्ठभन्दा । .. 'आह, नैतत् युक्तं, उपरथानार्थता हि श्रुत्या उपतितेः, श्रात्मनेपदाखिङ्गात् अभिधानार्थता, न च लिङ्गेन श्रुति बाधितव्या'। उचरने, नैव अब श्रुतिबाध्यते, खार्थमेवोपनियनि- राह समोपरथानं, तत्तु अभिधानाय, अभिधानं निर्वत्तयितुम् अग्निसमीपे तिष्ठेत्-इति तिष्ठतिराह आत्मनेपदात् ; ततो विरोधः। 'आह, एवम् अग्यभिधानस्य मनः करणं, न उपतिछते, तत्र सम्बन्ध. एव उपरधानस्य मन्त्रेण। तथा, "पृष्ठैः उप- निष्ठन्ते"-इतिसमुच्चारणम् अनर्थकं स्यात्'। उचाते, अभि. धानमभिनिवर्तयन् मय उपरथानस्य करणं भवति, यत अस्य प्रयोजनं निर्वतयति ; न हि निष्प्रयोजनम् अनुष्ठीयते, तस्मात मश्चेषु एव पृथ्मन्दः, मवेषु चेत्, नारित धर्माणां प्राप्तिर्न हि मन्त्राणं धमाः, अधर्मकास्ते-इति॥ (७।४।१४ श्र०)॥ इति श्रीशवरमामिनः कृतौ मीमांसाभाष्ये सप्तमस्याध्यायस्य तृतीयः पादः॥

·५३ सप्तमस्य अध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ सू. भा. थथ सौर्य परी दनियतावलाधिकरतम् ।। इतिकर्तव्यताविधेर्यजतेः पूर्ववत्त्वम् ॥ १ ॥ अनारम्य किश्चिकृयते, "सीय्ये चरं निर्यपेत् ब्रह्मवचसकामः" -इति । तत्र एषोधः समधिगतः,-यागोग्यं चोद्यते-इति, -"यजतिस्तु दृयफनभोकसंयोगात् एषां कर्मसम्बन्धात्" (२ । ३।१४ सू०)-इति। तथा इदमपि उत,-'कर्मफनयोः सम्बन्धे कर्म गुणतः, फलं प्रधानतः'- इति, "प्रत्यर्थं चाभिसंयोगात् कर्मतो हि अभिसम्बन्धः, तस्मात् कर्मोपदेशः स्यात्” (६ । १ । ३ सू०)-इति। इदपि चोतं, यजिः अपूर्व साधयति, ततश अपूर्थात् कालान्तरे फलं भवति-ति,-"चोदना पुनरा- रम्भः" (२।१ । ५ सू०)- दूत्यत्र, एवमेतस्मिन् सति, “सोय चर्म निर्वपेत् ब्रह्मवर्चसकामः" इत्यत्र सौरर्ययागेन अपूर्व शत्वा प्रहावर्चमं साधयेत् अक्षवर्चसकामः-इत्येवं विज्ञायते । 'श्राइ, यत्र तृतीयायुक्तो यजिः, तत्र युतो गुणभावान्युपगमः, यथा, 'ज्योतिप्टोमेन वर्गकामो यजेत' इति ; इह तु असत्यां तृतीयायां कथं तृतीयार्थो गम्यते ?'-इति। उचाते,-किम् अघ तृतीयानिर्दिष्टेन यजिना कार्य ? यदा स्वभावमिद्धः फर्मणां फलं प्रति गुणभावः, यत्रापि श्रमी श्रुतः, तत्रापि अकिश्चित्कर एव, गतार्थत्वात्, तया, यवापि द्वितीया श्रुतिः, (यथा 'अग्निहोत्र जुहुयात्'--इति), तत्रापि विभक्तियत्ययो या मितरवस्य वा अविवक्षा काम पा थानर्थयं स्यात् । न तु फश्चित् अपि कर्मण: प्रति गुणभावः शवो पहोतुम्। तस्मात् यागेन अपूर्वसाधनम् अप उचाते, नप यागो बिज्ञायसे, .

·मीमामा दर्शन भा नौकिकोमो पदार्थ , तेन तु कथम् अपूर्व साध्यते-इत्येतत् न विज्ञायते, इह तु यागेन अपूर्व माधयेत् इत्येतावदेवोक्तम् । कथम् साधयेदितीतिकर्तव्यता न उता, येमा च अर्थाना ज्ञायत एव इतिकर्तयता, नेपा कर्त्तयत्वमात्रम् उपदिश्यते, यथा श्रोदनं पचेदिति, येषा तु न ज्ञायते, ते सह इति कर्तव्यतया एव उपदिश्यन्ते, यथा दर्शपूर्णमासी, एवं चेत् नून ज्ञायते, यागेन अपूर्वनिर्दृत्ती इतिकर्तव्यता यस्मात् उक्ता तस्मात् न्यूनम् असावरित-इति। 'बाह, यद्यस्ति लोके, ततो ज्ञायेत एव अध नास्त्येव, कथ शक्या ज्ञातुम् ?-इति । उचाते,--वादमरित लौकिको वैदिको च, लौकिकी तावत् पार्वणस्थालोपाकादिषु वैदिकी दर्शपूर्ण मासादिषु , यदि तत्पूर्वा एतायोदना तदपेक्षा सौर्ययागेन अपूर्व साधयेत् यथाज्ञातया इतिकर्तयतया-ति ततो युक्त इतिकर्तव्यताया अविधि । न च विधीयते, अत इतिकर्तव्य नाया अविधे 'यजने पूर्ववत्व, विहितेतिकर्तव्यताकत्वम् --- इति । 'अथ ये पाहु,-यजेत याग कुर्यात्-इति, जुहुयात् होम कुयात् इति, नेपा, कि नेव धर्माकाद्धा भवति ।। भवति इति ब्रूम ,-यद्यपि, प्रज्ञातेतिकर्तव्यतो यजिय देवता प्रन्युत्मज्यते--इति, तथापि, यदा फलार्थ क्रियते, तदा धमान् श्राकाद्धति, न हि अधर्मकात् फलं भवति। कथ ज्ञायते ?। यो हि अमेध यम् उच्छिष्ट शयानो वा प्रौद्धमादो वामिन इस्तेन, वा पादेन, यथाकञ्चित् देवतायै उत्सजति, तस्य फन्न न भवति-इति शिटा स्मरन्ति। यस्तु मे दृश्य शुची देशे मयत प्रामुखो दक्षिणेन हस्तेन समाहितमना * न विरततिकायन व पनि प्रा. भा.पु. पाह॥

·घध्याये पार॥ भा मन्त्रवत् नियमवञ्च देवतायै उत्सृजति, तस्य फलं भवति इति - स्मरन्ति। तस्मात् यावान् यजतिः फलायाम्नायते, स सर्व धर्मान् आकाति, अतः तेषाम् श्रायस्ति धमाकाहा; सत्याम् श्राकाङ्क्षायां, सन्निहितैर्धमः, अविप्रतिषिद्धः सम्बन्धः प्रकृतो, विकृतौ त्वानुमानिकैः ॥ (७६४१९ अ०) । .. मौर्य घरी वैदिकतिकर्तव्यताधिकरणम् ।। स लौकिकः स्यादृष्टप्रशत्तित्वात् ॥ २॥ (पू०) ॥ भा. अधुनैवं चिन्त्यते,-किम् अनियमः,-लौकिकी वैदिकी या इतिकर्तव्यता, उत लौकिकी एव, आहोखित् वेदिको?-इति। अव विशेषाभावात् अनियमे प्रासे, उचरते,-'स लौकिकः स्यात्', 'स' खनु कर्त्तव्यतोपायः 'लौकिका स्यात्'। कुतः । 'दृष्टमत्तित्वात्', दृष्टा हि अस्य, तत्र तत्र प्रवृत्तिः, यथा पार्वणस्थालीपाके अष्टकाचरौ श्राग्रहायणोयकर्मणि, दूत्येन यत्र यत्र यागन अपूर्व साध्यते, तत्र तत्र अस्य मत्तिट्टटा। अतः अन्वयात् विज्ञायते,-यागस्य अपूर्व माधयतः अयम् उपायः -~-इति, अयश्चापि यागः; तस्मात् अस्यापि स एव अभ्युपायः ॥ वचनात्तु ततोऽन्यत्वम् ॥३॥ (श्रा०नि०) । श्राह,-किम् एष एव उत्सर्गः, सर्वत्र लोकिको इति- कर्तव्यता ?-इति। एवं खलु प्राप्तम् ; एवं मामे ब्रूमः,- 'वचनानु ततोन्यत्वम्' इति। यत्र प्रत्यहं वचनं वेदिक्याः, तत्र न लौकिकी स्यात्, वचनसामध्यात् घेदिकी एव स्यात्, यथा उपमन्सु, गृहमेधोये च॥

·५६ मीमाया दर्शने सू. लिङ्गेन वा नियम्येत लिङ्गस्य तहुणत्वात् ॥ ४ ॥ (सि.)॥ भो 'लिडेन वा' इतिकर्तव्यता 'नियम्येत'। कतरा। यस्या लिङ्ग, वेदिक्याश्च लिहूं, तस्मात् वैदिकी। किं पुनर्लिगम् ?। सौर्य तावच्चरौ श्रूयते,--'प्रयाजे कृष्णलं जुहोति'-इति, नया ऐन्द्रबाहस्पते, 'बई वाहपो लुनानि, अहैं न, स्वयंदितम् अडे वेद्याइरोत्यई न'-इति। तथा 'पितृयज्ञेन होतारं तणीने न आयम्' इति , एतैर्लिङ्गैज्ञायते वैदिको इतिकर्तव्यता- इति। कथम् ।। 'नद्गुणत्वात्', एने हि प्रयाजादयो वैदिकस्य अपूर्वस्य गुणः, यदि च तदीयेतिकर्तयता प्रवर्तिता, तत एतेषु कर्मस एते सन्ति, तत्र एतानि वचनानि उमपद्यन्ते,- 'प्रयाजे प्रयाजे कृष्णलं जुहोति'-इत्येवमादीनि। तस्मात् वेदिकी इतिकर्तयता नियम्येत ॥ सू अपि वाऽन्यायपूर्व वाद्यत्र नित्यानुवादवचनानि स्युः॥ ५॥ 'आ०१)। 'अपि वा' नैवं स्यात्,-वैदिको इतिकर्तव्यता-इति, यत्कारणम् एतैलिनेन शक्यते पैदिको नियन्तम् । कुत । 'अन्यायपूनत्वात्', न्यायपूर्वकं हि वचनं तत्साधक भवति, न चेतानि न्यायपूर्वाणि ; न हि वैदिक्याः प्रवृत्तियुक्ता, निवड्वा हि मा प्रकरणादिभिः कारणैर्दपूर्णमासादिषु। 'कथं नाई एतानि निङ्गानि"। उचाते,-'यत्र नित्यानुवादवचनानि स्यु', इद्द 'तावत् अई बहियो लुनाति अहे न'-इति, बाई यत्रेव भविष्यति, यत्काराण, सतो वहिप उचाते, न च इहास्ति बहिः। 'न' होतारं दृणेते न आर्ययम्'--इति नित्यानुवादो भविष्यति। भा ५.

·अभ्याये पादः॥ भा. 'ननु नित्यानुवादः सन् अनर्थको भवति'। किं क्रियता, यस्य श्री नास्ति; 'प्रयाजे प्रयाजे कृष्णलं जुहोति'--- इतिवचनं प्रयाजानां भविष्यति । 'कथं पुनरत्र मयाजा राष्णनहोमय* शक्यो वतम्, भिद्यते हि तथा वाक्यम् । एवं नहि न प्रयाजान् वध्यति, मयाजे कृष्णलदोमं विधास्यति ; न च असत्सु प्रयाजेषु कृष्णलहोमः शक्यते कर्तुम्, इत्यथात् मायाजान् करियनि। तस्मात् न लिङ्गेन वैदिक्याः नियमः, यथोक्तेन न्यायेन लौकिकी इतिकर्तव्यता-इति॥ सू मिथो विप्रतिषेधाच्च गुणानां यथार्थकल्पना स्यात् ॥६॥ (आ०२)॥ तब श्राह,-'अथ कम्मात् नोभे अपि इतिकर्तयते सह प्रवर्तते ?-इति। किमेवं भविष्यति । एवं तुल्यापेक्षा कर्मणाम् अन्यतरतो न बाधिता भवति'। उचाते, सह महत्तौ, एकया चेत् कर्म निरपेक्ष कृतं, द्वितीयस्याः प्रवृत्तिविप्रतिपिडा, श्रतो "मिथः' प्रत्तेः 'विप्रतिषेधात्' 'यथार्थकल्पना स्यात्', एकस्याः प्रवृत्ति' स्यात्-इत्यर्थः। 'कथम् एकस्याः प्रहत्ते- धर्माणां यथार्थकल्पना भवति ।। ये धर्मा येषु कार्येषु प्रहाती उत्पन्नाः, ते इहापि तेषु एव भवन्ति, इतरथा द्वितीयस्या धाः अयथार्थाः भवेयुः पूर्वंर्धम., तेषां कार्याणां निर्वतित- त्वात्, एवम् एकस्या. प्रत्तेः यथार्थकल्पना भवति, अतो 'यथार्थकल्पना स्यात्-इत्यनेन एकस्याः पत्तिः- इत्युक्ती भवेत्, एकस्याः प्रवृत्ती यथोक्नेनैव न्यायेन लौकिया, प्रवृत्ति. -~-इति॥ * छयालाय गया इति का• क्री० ए० पाट । + कियेव इति का. पु. पाट । ॥

·मीमामा मे भा स मागित्वात्तु नियम्येत गुणानामभिधानत्वात्सम्बन्धा- टभिधानवत् यथा धेनुः किशोरेण ॥ ७ ॥ (श्रा० नि तुशन्दः पक्षनिहत्तौ। न तु एवं स्यात्, लोकिको इति कर्तव्यता-इति, किन्ताह वेदिकी नियम्येत । कुतः । 'भागि. त्वात्', वैदिकी अपि भागिनी प्रवृत्तिः, सापि हि अबस्य इतिकर्तव्यता, समाने च भागित्वे उभयोः, वैदिकी एव ग्यात् 'गुणानामभिधानावात्', गुणा एते प्रयाजादयः मौर्यादियु दृश्यमाना अभिधायका भवन्ति एतस्य अर्घग्य, यथा वैदिकी धत्र इतिकर्तयता-इति बोधका भवन्ति दूत्यर्थः। कम्मात् ।। 'सम्बन्धात्, एते हि नया इतिकर्मयतया मम्बहाः, श्रतः माहचर्यात् ना गमयन्ति। 'अभिधानयत्', यथा कोण्डपायिनानयने 'अग्रिहोत्रम्' इत्यभिधानं कर्मणो थाचर्क, नत् कर्म सहचरितान् धर्मान् श्रानयनि, प्रसन्न एतदभिधानम् इह न युज्यते- इति तेघा धर्माणाम् तत्र भावो विज्ञायते , एवम् इहापि प्रयाजादीना दर्शनम् अमत्यां वैदिक्या न युज्यने-इति, तरया अपि दह भावो विज्ञास्यते । 'ननु श्रमति न्याये निगम् अकारणम्'। अत्यमेवम्, उतन्तु न्यायो ‘भागित्वान्' - इति। या दृष्टप्रतिलोफिकी-इति, तत्र चूम , यद्यपि दृष्टमति ग्यात् नयापि वैदिकी एव 'नियम्यत'1 कयम् । 'यथा धेनु किगोरोण', तत् यथा, 'यकिमोरा धेनु' इति, यद्यपि धेनुमग्दो गोधेचा दृष्ट- प्रति , तथापि अभिधानमामान्यात अवधेन्वामपि भागी- इति किनारेण लिनेन अम्वधवा विज्ञायते , यद्यपि मौकिको दृत्ति, मयापि इतिकर्मयतामामान्येन भागित्वात् मिलेन वैदिको विया। . एवम् हापि ·अध्याये ४ पादः॥ भा. उत्पत्तीनां समवाडा यथाधिकारं भावः स्यात् ॥८॥ (न्य आ०१, ॥ अघ 'वा नैव लिङ्गेन नियमः-इति। कुतः ?। 'उत्पत्तीनां समत्वात्', धर्माणां प्रयाजादीनाम् उत्पत्तयः समाः, सर्वषाम श्राग्ने याद्यगभावेन, न परस्परागत्वेन। किम् अतः?। यदि प्रयाजादीनामनुयाजादयोङ्गानि स्युः, ततो यत्र प्रधानं, तत्र श्रङ्गानि दूति प्रयाजदर्शनेन अनुयाजादयोग्नुमीयेरन्, यदा तु समप्रधाना एते, तदा प्रयाजदर्शनेन कामं मयाजा अनु- मीयेरन्, प्रयाजधर्मा वा, न तु अनुयाजादयः । तसात् लिङ्गम् अनियामकम् । यत्तु,-'अभिधानवत्'-इति; अत्र अमः,-युक्तं तत्र, तत्र हि परगन्दः परत्र प्रयुक्तः सन् धर्मान् अतिदिशक्ति दूत्युक्तम् । अपि च, विधिरसो, अग्निहोत्रवधोतव्यम-इति, अर्य पुनः अनुवादः; तेन अत्र प्रयाजादीनामेव नास्ति प्राप्तिः, कुतः अनुयाजादीनाम् ? तस्मात् विषमः उपन्यासः,–'अभिधानवत्' -इति । अतो 'ययाधिकारं भावः स्यात्', ये धर्मा यस्य अपूर्वस्य अधिकारे अाग्नाताः, ते तब एव भवेयुः। 'एवं तर्हि, ‘सौर्य चरम् निर्वपेत्-इत्यनेन आख्यातेन प्रधानस्य विधानोत्पत्तिः, शेषाणां च वचनं भवतु। कथकृत्वा ?। न अनङ्गं प्रधानम् उचामान कस्मेचित् प्रयोगनाय कल्पते -इति, तेन च प्रापितानामगानाम् एतेभ्यो लिङ्गेभ्यो विशेषावधारणं भविष्यति'। तत्र इदम् उचाते, सू. उत्पत्तिशेपवचनं च विप्रतिषिद्धमेकस्मिन् ॥६॥ (प्रा०२॥ 'एकस्मिन्' शब्द प्रधानस्य उत्पत्तिः, अङ्गानां च वचनं न भा.

·मीमामा दान - भा - भा सम्भवति। किट्कारणम् ?। उत्पन्नं हि प्रधानमङ्गान् श्रपेक्षते, अपेक्षया च तानि गृह्यन्ते। तस्मात् नैतत् अपि युक्तम्। यदि च 'निर्वपेत्'- इत्यनेन शब्देनाङ्गान्याप विधोयेरन्, तन. तेषाम् अपि फलसम्बन्धः स्यात्, तथा श्रङ्गत्वमेव ब्याहन्येत। ततोग्यम् अपि वादो न घटते। तस्मात् ययोको लौकिक एव अभ्युपायः॥ व विध्यन्तो वा प्रकृतिवन्चोदनायां प्रवर्तत तथा हि लिङ्गदर्शनम् ॥ १० ॥ (श्रा० नि० ॥ 'वियन्तो वा' सौर्यादिकाया 'चोदनायां प्रवर्तत' न धमा लोकिकाः। क' पुनरयं वियन्तो नाम ?। विधेरन्तो विधन.। अथ विधिः कः?। यत् वाक्यम् उपलभ्य, पुरुषः कस्मिंश्चित् अर्थ प्रवर्तते, कुतश्चित् वा निवर्तते स विधि., विधीयते हि धनेन अर्थः, यथा लोके, 'देवदत्त गामन्याज शुक्लाम्'-इनि, तम्य अभ्याजेति आदि, इतरोन्त , वेदेपि 'दर्भपूर्णमासान्या यजेत'--इति वियादिः. विध्यन्तोपि प्रधानविधिवर्जित हनं पौरोडाशिकं बाधए, तेन समेतोयं वियादिविशिष्टापूर्व नितिं प्रति पुरुषं प्रवर्त्तयति, तस्मात् मोरयान्न । 'मोमेन यजेत'--इति विधादिः; सौमिकम् अपि ब्राह्मण विधन्त', एप विध्यन्तो नाम। एतेषु च मौर्यादिषु विधादि- रस्ति, वियन्तो नास्ति, एतेषु अपि स विशन्त. कल्प्येत। कथकत्वा । अपरिपूण यत् वाक्यं, तत् अथाहारेण वा पूर्येत, यहितकल्पनया वा, तब अथाहारात् व्यवहितकल्पना ज्यायसी, अध्याहारे हि अश्रुतः करप्येत, इतरत्र श्रुतेन तस्मात् व्यवहितो ब्राह्मणवयवोरय परिपूरकः कल्प्यते, यया, 'वसन्गय कपिञ्जलानालभते, योभाय कल विद्यानाम्लभते'- इति, तेन वैदिकी इतिकर्नयता प्राप्यते । तधा, 3 . सम्बन्धः।

·अध्याय पाद ॥ भा. 'यदि तत् ब्राह्मणम् अस्यान्तः कलप्यते, तत्र न भवति । तदे. तन्मयूरनृत्तमापद्यते। तत् यथा, मयूरस्य नृत्यतोन्यदपा- वियतेन्यत् संवियते, एवम् इहापि इदं संवियते तदपावियते'। नैष दोषः,-प्रत्यक्षः तस्य तत्र भावः, इह पुनः आनुमानिकः, न च आनुमानिकं प्रत्यज्ञं बाधते। 'इह ताई न मानोति, प्रत्यक्षविरोधात्'। स्यात् एवं, यदि विरोधः स्यात्, न तु अस्ति विरोधः, तत्रापि भविष्यति, इहापि, तदेतत् उतं,- 'वियन्तो वा प्रकृतिवञ्चोदनाया प्रवर्तत-इति । ‘उचरते, प्रकृतिवत्-इति किम् आह, श्रष्टमे प्रातिनियम । करिष्यति, इयमस्य प्रकृतिः-इति। तदुचरते, वियन्तो वा प्रतेरिव प्रवर्तत, या या तस्य कर्मणः प्रकृति:-इति , यस्य आग्नेय. प्रकृतिः, तस्य श्राग्नेयादेव, यस्य अग्नीषोमीयः, तस्य अग्नीषोमीयात्-इत्येवं सर्वत्र । 'अथ कस्मात् न लौकिको विध्यन्तः कलप्यते ?'। उचाते, लौकिकस्य विधेरभावात्, विध्यन्त एव नास्ति, कुतः तत्- कल्पना ?--इति। 'श्राह, लौकिकी इतिकर्तव्यता प्राप्यताम्, किं विध्धन्तकल्पनया?'-इति। उचाते, वेदिकी हि अत्र इतिकर्तव्यता न लौकिकी। करमात् ? 'तथा हि लिङ्गदर्शनं', प्रयानादि समर्थितं भवति॥ निङ्ग हेतुत्वादलिने लौकिकं स्यात् ॥ ११ ॥ (उय आ०)॥ यदि लिङ्गात् वैदिकोभ्युपायो भवति, तेन तहि 'अलिहें लौकिकं स्यात्, यत्र कर्मणि किश्चिलिङ्गं नास्ति, तत्र लौकिक स्थात् विधानं, यथा, 'ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेत्, यस्य सजानायीयु:-इति॥

·६२. मोमामा दर्गन सू लिगस्य पूर्ववत्त्वाच्चोदनाशब्दसामान्यादेकेनापि निरूप्येत यथा स्थालीयुलाकन ॥ १२ ॥ (आ° नि, 0 भा अत्र उचाते,-स्यात् एव, यदि लिङ्गहेतुको वेदिक उपाय स्यात् न तु असो लिङ्ग हेतुक । किहेतु कस्तु । विचन्तहेतुक , विधन्तोऽपि न्यायपूर्व, स च न्याय तुल्य सर्वेषा कर्मणा वेकृताना लिङ्गवता च। कुत ।। 'चोदनाशब्दसामान्यात् कर्मचोदानाया शन्द समान , सर्वत्र वियादिररित न वियन्त , तुल्यश्च अपेक्षया अन्यत्र थुतेन विध्यन्तेन सम्बन्ध , तदेतत् न्यायपूर्वक लिगमेकत्रापि दृश्यमान, तुल्यन्यायानाम् सर्वेषा धर्मवत्ता ज्ञापयति । यथा स्थाल्या तुल्यपाकाना पुलाकानां एकम् उपमृद्य अन्येषाम् अपि सिद्दता जानाति, तुल्यो हेतु अस्य च अन्येषा च सिद्वत्वस्य-इति। तस्मात् सर्टच वेदिकी इतिकतयता। श्रथ यदुक्त दृष्टप्रवृत्तिलौकिकी इतिकर्तव्यता-इति। अत्र ब्रूम,-सामान्यतोदृष्टमेतत् उपदिश्यते, सामान्यतोदृष्टं च यत् अव्यभिचारि, तत् प्रमाण, सत्यभिचार च एतत् दृया हि गणयागादयो अनेवमितिकर्तव्यताका । तस्मात् दृष्टपत्ति त्वात्-इत्यतु । यत्तु वैदिक्या भागित्वात् नत्यूर्वकाणि लिङ्गानि भविष्यन्ति -इति, अत्र ब्रूम ,--भागित्वस्य अपूर्वेतिकर्तव्यताकत्व किल हेतु , तद्भावश्च तस्या शब्दपूर्य , शन्देन च दर्शपूर्णमासयो असी विज्ञायते, न सर्वत्र इति तस्मात् न भागित्वम् । श्रतो विध्यन्तेनेव इतिकर्तव्यता प्राप्यते न अन्यथा। 'अव कस्मात् एतानि वैकृतानि वाकानि न्यूनान्येव न अनुमन्यन्ते किम् एभि परिते ?। न्यूनानि श्रनर्घकानि भवन्ति। भवन्तु को ·० अध्याये ४ पार ॥ '६३ भा. दोप?। शिष्टैः एषां सम्परियहो न युज्यते । 'प्रमादात् भविष्यति' इति। नारत्यक्षरे मात्रायां वा प्रमादः, कुतः एतावति अन्धे भविष्यति?। कथम् ?। “तुल्यं च साम्प्र- दायिकम्” (९।२।८ सू०)-इत्युतम् । व्यामोहोपि विदुषां युगसहखाणि वहनि नं अनुवर्तत, युज्यते च एषाम् अपेक्षया पूरणम् ; तस्मात् ऊनानि न अनुमन्यन्ते। अतो वैदिको इति- कर्तव्यता- इति सिद्धम् ॥ (3181२ अ०)। भा. गवामयने ऐकाहिकेतिक यतानुष्ठानाधिकरणम् ।। सू. बादशाहिकमहर्गणे तत्पतिवादैकाहिकमधिका- गमात्तदाण्यं स्यादेकाहवत् ॥ १३ ॥ (पू०) ।। 'प्रजाकामा गवामयनमुपेयुः-दूति सत्रं विधाय अाम्नायते, 'ज्योतिगौरायुः'-इति, गवामयने हादशाहिको वियन्तः- इति वक्ष्यति, 'गणेषु दादमाहस्य'-इति। तत्र चोदकेन द्वादशाहिका धर्माः प्राप्यन्ते, एकाहानामपि यथास्वं नामभिः प्रातिम्बुिकाः; ये तत्र द्वादशाहिका ऐकाहिकैः अविरुवाः, ते यथामा क्रियन्ते ; विरुद्धेषु संशयः,-किं हादशाहिको धर्मः कर्तवः, उत ऐकाहिकः?--इति। किं प्राप्तम् ?-तब सूत्रेणेव उपक्रमः, 'दादशाहिकम् अहर्गणे तत्प्रकृतित्वात्', द्वादशाह- भकृतित्वात् विद्यन्तेनैव माप्यन्ते। 'ननु एवं नामधेयं वाध्यते'। न बाधिष्यते नामधेयं ज्योति- रादि, 'अधिकागमात्' भविष्यति, ये ज्योतिौमिकेग्यो धिकाः स्तोवश्वविकाराः, तदागमात्, 'एकाहवत्', यथा तस्मिन् एव ज्योतिपि एकाहे ज्योतिःशन्दोधिकागमात् भवति, सत्स ज्यौलिटौमिकेषु ज्योतिष्टोमभावात्, अधिकधमाधोम्यं शन्दः, 3B ·71 मीमामा दान भा न च अधिकाना हादशाहिकविरोधोस्ति । तस्मात् द्वादशाहिक धर्मजात विरुहं कतव्यम्इति। 'अधिकागमात् तदाग्यं स्यात् एकाहवत्'-दूत्यतम्य अपरा व्याख्या, ये हादशाह अधिका सेकाहिन्यः, केचित् धर्मा उचान्ते 'अभिलवोन्वह भवति, गोरिवीतम् अन्वहं भवति -इति, तेषाम् अधिकानामागमात् 'तदारय स्यात्, एतत् द्वादशाहिकम् अहज्योतिराण्यम् श्रायुराख्य था। कथम् ? 'एकाहवत्', यथा तस्मिन् एव एकाई अय ज्योतिरादिशन्दो ज्यौतिष्टोमिकेभ्योधिवेषु वेशेषिकेषु धर्मेष आगतेषु भवति, एवम् इहापि अधिकागमसामान्यात् गौणणे भविष्यति, यथा पाडहिकाना पृष्ठानां भावात् एकाहो विश्वजित् यडह -- इत्युन्न, 'तमेकाह, पडइ.-इत्याचचते' इति। एवम् इहा पि, गौणश्चेत् न प्रामक । तस्मात् नास्ति नामध्यात् धर्म- प्राप्ति --इति॥ लिगाच ॥ १४॥ (यु९)॥ 'लिगाध' एतत् ज्ञायते -यथा बादशाहिकं कर्तव्यम्- इनि। किं लिङ्ग भवति। दाम्या लोमावति दाभ्या त्वच हाम्याममग दाम्या मासम्-इति। एव पद्दिकान् अनु क्रम्याह, 'यत् हादशोपसदो भवन्ति, आत्मानमेतनिरवदयते' -इति दादाहिक धर्म द्वादशीपसाव दर्शयति, तत् उपपद्यते, यदि द्वादशाहिक धर्मजात विरोधि कर्तव्यम्, इतरथा च ऐका हिक पडुपसत्वं स्यात्। तस्मात् पश्याम ,-दादशाहिक कर्तव्यम्-इति। तथा इदम् अपर लिङ्ग, 'यस्य अतिरितम् एकादशियामालभेरन् न प्रिय भातृयम् अतिरिचयत, अध यत् वी डी पशु समायेयु, कनीय श्रायुः कुरूरन पोते बामपवन्त पभव पालम्भन्ते अप्रिय भातृधमत्यतिरिचाते . भा ·- ०अभ्याथै ५ पाद॥ . ५ भा भा.न कनीय आयुः कुर्वीत'--इति, एकादशिन्या विहार द्वादशा- हिर्क धर्म दर्शयति। कथम् ।। विहारे सति अतिरेकः पन्भूनाम् थापद्यते, अतिरेकमयाच इयोईयोः समासः, एकाहधर्मप्रासी विहारो न स्यात्, तत्र एतद्दर्शनं न युज्यते। तस्मात् द्वादशाधिक कार्यम् ॥ खू न वा क्रत्वभिधानादधिकानामशब्दत्वम् ॥ १५ ॥ (सि.) 'न वा' द्वादशाहिकं कारये, किन्तईि एकाहिकम्। किं. कारणम्?। चोदकेन हादशाहिकं प्रामोति, नामधेयेन ऐका. हिकं, नामधेयं च चोदकात् बलीय.। कुतः । प्रत्यक्षत्वात्, प्रत्यक्षं नामधेयं, चोदकं त्वानुमानिकम्। 'ननु वियन्तोमि प्रत्यक्षः। सत्यं, प्रकृती प्रत्यक्षो वियन्तः, विशाती त्यानु- मानिकः, नामधेयं पुनर्वितावपि प्रत्यक्षं, प्रत्यक्षं च अनु. मानादलीयः, तस्मात् ऐकाहिक कार्यम् । 'ननु, अधिका) नामधेयम्-इत्युत्तम्'। अत्र उचाते, 'अधिकानाम् अशब्दत्वम्',-अधिकाना शब्दो नास्ति , इमे ज्योतिरादयः शब्दाः कर्मनामधेयानि-इत्युतम् -"अपि या नामधेयं स्यात्, यदुत्पत्तायपूर्वमविधायकत्वात् (१।४।२ सू०)" -इति। यत्तु, "अधिकागमात् तदाण्य स्यात्" इति । तत्र ब्रूमः-वचनात् अधिकागमो न नामधेयेन। यत्तु,-नेयु असत्सु शब्दस्य श्रभावात्-इति, नैते कदाचिदायुरादिषु न सन्ति, कथम् तेपाम् अभावे शब्दस्य अभावो दृष्टः ।। यत्तु, ज्योतियोमे नास्ति ज्योतिरादिः शब्दः-इति, कर्मान्तरत्वात्, ज्योतियोमे आयुरादिः भन्दो नास्ति, न धीभावात्। तस्मात् ऐकाहिक विरुद्ध धर्मजात कर्त्तव्यम्-इति, "अधिकागमात् तदारयं स्यात, एकाहवत्" इत्येतस्य द्वितीयव्याख्यापरिहार, गौण सन्ननु- ·मोमाभागने भा भा वादमात्रम् अनर्थक ग्यात्। तस्मात् पूर्वोक्तेन न्यायेन नाम धेय धर्माणा मापकम्-इति । सू लिङ्ग सङ्घातधर्म स्यात्तदर्थापत्तेद्रव्यवत् ॥ १६ ॥ (पृ. लि. नि० पू०)॥ अय यखिङ्गम् उपदिष्ट,-दादशोपसत्वदर्शनं, तस्य परिहार उचाने,-'लिङ्ग सड्वातधर्म स्यात्, लिङ्गमेतत् सङ्घातधर्म स्यात् बादशाह अह सङ्घात , स फलाय चोद्यते, 'बादशाह मृद्धिकामा उपेयु – इति, गवामयनमपि श्रह सङ्घातान्तर, तस्मिन् एव कार्ये फल सिद्धौ विधीयते, तम्य तत्काऱ्यांपत्या हादशाहधर्मान् गृहाति न चोदकेन, 'द्रष्यवत्', यथा इथे वीही धर्मा श्रुतास्ते* तत्का-पन्नेषु प्रतिनिधिभूतेषु प्राप्यन्ते, न चोदकेन तद्वत् ॥ न वार्थधर्मत्वात् सङ्घातस्य गुणत्वात् ॥ १७ ॥ (पू. लि. नि० उ०१)॥ सू नैतत् युक्तम्। कुत ?। 'अर्थधर्मत्वात्', अपूर्वधर्मत्वात्- इत्यर्थ । अपूर्वधर्मा द्वादशोपसत्व, न सड्वातधर्म । कस्मात् ।। 'सङ्घातस्य गुणत्वात्', अहानि अब प्रधानानि, 'बादशाहेन' -इति द्वादशत्व तेषा गुण , विशेषणम्-इत्यर्थ । विशिष्ये एव कार्य मतोयते, न विशेषणे, यथा,-राजपुरुष श्रानोयताम् -इत्युक्ते पुरुप श्रानीयते, न राजा, यथा च, मृष्ट भुडतो देवदत्त –इत्युक्ते न शाकं सूपो वा प्रतीयते, यदेव प्रधान तत् प्रतीयते । विम् अत । अतोहानि फलवन्ति, न सड्वात फलवतश्च धमा। तस्मात् न द्वादशोपसत्त्व सङ्घातधर्म , एवं . ८ • नेन रनि का. म. ए. पाट ।

·०पध्याये ४ पाद ॥ सू 'भा. सू भा चेत् न गवामयने कार्यापत्तितः धराः पाप्यन्ते। श्रतो- परिहारोग्यम् ॥ अर्थापत्तद्रव्येषु धर्मलाभः स्यात् ॥ १८ ॥ (पृ. लि. नि० उ०२)। यत् उनम् -द्रयवत्-इति, युक्तं द्रव्येषु, तत्र हि वीहि- का-पन्ना नोवाराः कार्यापत्तितः नईमान् लभन्ते; इह पुनडीदशोपसावं नैव महातधर्मः-दूत्यपदिष्टो हेतुः। तस्मात् अदृष्टान्तो-द्रव्यवत्-इति। श्राह, कयन्ताई इदं लिङ्ग- दर्शनम् । अत्र उचाते,- प्रवृत्त्या नियतस्य लिङ्गदर्शनम् ॥ १८ ॥ (पू० ० लि. नि. १) गवामयने द्वादशाहिकं प्रथमम् श्रहः, प्रायोयोतिरावा, तस्य धर्मा द्वादशोपसत्त्वं, तदुपादाने मुख्यस्य अनुग्रहः, पडुप- सत्वोपादाने जघन्यानां ज्योतिरादीनां, मुख्यस्य प्राप्तकालम् अनुयहम् अतिक्रमितुम्, किञ्चित् कार्य* नास्ति। अतः तदनु- ग्रहार्थे हादशोपसत्त्वं भवति, तथा मुख्यया 'प्रहत्त्या नियतस्य' एतद्दर्शनं, न चोदकपाता, यस्मात् चोदको नामधेयादवलः । वक्ष्यति च, “विप्रतिषिद्धधर्माण समवाये भूयसां स्यात् सधर्मत्वम्", "मुण्यं वा-पूर्वचोदनात् लोकवत्" इति । अथ यत् द्वितीयं लिङ्गदर्शनम् उन्नम्, एकादशिन्यां विहार- दर्शनम् , तत्र उचाते- भा. • कारणमिति का. मं.पु. पाठ। + च्यच 'गवामयने हादगारिक प्रथममह" इत्यादि, मप्य वा अपूर्वचादनात लोक माम् ' देवमम्तापुकाय अन्य " इत्यादिना वानिककोरेशान दोषो निर।

·इ मीमामा दर्शन भा सू विहारदर्शनं विशिष्टस्यानारभ्यवादानां प्रकृत्यर्थ- त्वात् ॥ २० ॥ (पू. लि. नि० २)॥ अनारम्य एकादशिन्या विहारः शिरः, 'तदादिप्रभवा' पशवः स्यु', तथा 'तानेवादूचीनान् श्रहरहरालभेरन्, आग्नेय मेव मधमे हनि श्रालभेरन्, सारखती मेषों द्वितीये, सौम्यं बर्नु नृतीये, वारुणमन्ततः, अय पुनः पयावर्तेयु प्राग्नेयमेव प्रथमे- इन्यालभेरन्, सारखतों मेषीं द्वितीये, सौम्यं बभु नुतीये, वारुणमन्ततः'--इति, तत् 'अनारम्यवादाना प्रकृत्यर्धत्वात् ज्योतियोमं प्रविष्ट, तत्र अहा बजत्वस्याभावात् असम्भवात् अपरां प्रकृति दादशाहमागत, तत्रापि पुनातिरादीना 'पर्यावत्तेषु'-इत्येतत् न युज्यते-इति तृतीयां प्रकृतिं गवा- मयने प्रविष्टम्, एवमागतम्य एतद्दर्शनम्-इति॥ (७।४। ३ १०)॥ , इति यीशवरम्वामिनः शती मीमांसाभाये सप्तमस्याथायस्य चतुर्थ पादः॥ समाप्नोग्यं सप्तमोध्यायः॥

·थरमस्य अध्यायस्य प्रथमः पादः।। अथ प्रसिजधिकरणम् ।। अथ विशेषलक्षणम् ॥१॥ भा. एवं तावत् सप्तमेन अथायेन, सामान्यतः अतिदेशलक्षणम् उक्तम्,-अविहितधर्मकेषु ऐन्द्राग्नादिषु कर्मसु. विहितधर्म- केन्यो दर्शपूर्णमासादिभ्यो धर्मा प्रतिदिश्यन्ते--इति। तत्र चिन्ता भवति,-किम् एकस्मिन् कर्मणि सर्वकर्मसु धर्मानिदेश., उत, एकसात् ?*~-इति। अविशेषात् सर्वेभ्यः- इति प्राप्तम् । 'एकेन तु निराकाद्धीकृते कर्मणि दितीयधर्मप्राप्तौ किश्चित्. कारणं नास्ति'। सत्यं, तदेव तु न ज्ञायते,-कस्मिन् कस्य ? --दूति, तदर्थं विशेषलक्षणं वनव्यम्, अस्मिन् यस्य- इति । तदिदम् अध्यायादी प्रतिज्ञायते, "अथ विशेषलक्षणम्"- इति। 'अर्थ' इदानीत्तात् सामान्यातिदेशलक्षणात् अनन्तरं, 'विशेषलक्षणं वक्ष्यामः। तदुचामानं यथाकाल चोडव्यम् -- इति ॥ (८1१1१०)। विशेषकर्मशो धम्मानिदेशाधिकरहम् ॥ भा. तदेतत् स पेण एव उचाते,- सू. यस्य लिङ्गमर्थसंयोगादभिधानवत् ॥ २॥ (सि.)। 'यस्य' वैदिकस्य वियन्तस्य 'लिङ्ग' किञ्चित्, शन्दगतम् भा. * अन्य "एकछिन कम्मपि धर्मा ममानारले, ने मकर्मम्वतिदिश्यन्ने, एताहो न एकस्मात् एर्थकम्मम्वनिदेश?" इनि मानिकटता व्याख्या अकारि। किर्मकस्मिन कर्मरि पर्वकम्मेभ्यो धर्मगनिदेश, वन, एकम्मादिति था। मो.पु. पटसु ममीचीन, " 1

·मीभामा दर्शने
भा अर्थगत वा, वैऋत्या कर्मचोदनाया, तद्गुणवाक्ये वा दृश्यते
तत्र स* वियन्त स्यात्। कुत । 'अर्थसंयोगात, तस्य
अर्धस्य (लिङ्गस्य) तेन विश्यन्तविशेषणेन संयोगोग्नुभूतपूर्व
स्योगिनोर अन्यतरो दृश्यमान उत्तरमदृश्यमानमपि अनु
मानात् बुद्धी सन्निधापयति, 'अभिधानवत्, यथा 'अग्नि
होत्रम् –इत्यभिधान कोण्डपायिने यूयमाण
नयमिकानि
होत्रधर्मान् बुद्दी सन्निधापयति। किम् अतोच । एतदतो
भवति,-अपूर्व यत् वाक्य तत्पूरणसमर्थन अवयवेन बुद्दौ
सन्निहितेन एकवाक्यता याति यया 'दर्शपूर्णमासान्या यजेत
-इति वियादि कथम्?--इति वियन्तापेक्ष , अयान्वाधाना
दिविधानकाण्डेन पाठात् बुद्दौ सन्निहितेन एकवाक्यता याति
-'दर्शपूर्णमासान्या यजेत इत्यम्' इति एव वियन्ता
पेक्षो यो वैकृतो वियादि , सोमि वैदिकेन वियन्तेन अनु
मानात् बुद्धो सन्निहितेन एकवाक्यतां यास्यति यथा 'सौम्य
चरुम् निर्वपेत् ब्रह्मवर्चसकाम -इति। तचर्चा कथम् ।-
इतिविध्यन्तापेक्षायाम् अनेकविधन्तसनिमाते असाधारणेन
निर्वपति गन्देन दार्गमौर्षमासिकविधन्नमयोगिना सिड्न
नदीयो विधन्त प्रसज्यते , तत्रापि आग्नेयाद्यनेकापूर्वविध्यन्त
प्रमड़े, एकदेवतात्वेन वा औषधिना वासाधारणेन लिनेन
श्राने यविष्यन्तो नियम्यते। तदेतदेव विज्ञायते,-सौर्य चरुम्
निर्वपेत् श्राग्नेयवत् प्राग्नावैष्णवम् एकादशकपाल निर्वत्
अग्नीयोमीयवत् सर्वत्र एवम् प्रतिपदाख्याने तु गौरव परि
हरद्भित्तिकार सर्वसामान्य शन्द परिगृहीत ‘मशतिवत्
-इनि। एव, यत्र सूक्ष्ममपि किञ्चित् सामान्य --शब्दो
2-
• "तस्य इनिपा-पु: शठस्त सम्यक ।
vष निक.भ.पु. पाट।

·अध्याय १ पाद्॥ भा वा अर्थो वा इनिर्देवतादि तद्गुणा वा रूपाटयो उपलभ्येरन्, तत्र तदीयो विध्यन्तः कल्प्यः। तदेतत् मद्धेपेण अत्रैव सर्वम् उक्त, शिष्यहितार्थमुत्तरः प्रपञ्चः। शोकमप्युदाहरन्ति,- 'वितीर्य हि महज्जालमृपिः संक्षिप्य चाब्रवीत्। इदं हि विदुपां लोके समास व्यासधारएम् ॥ इति ॥ (८।१।२ अ०)। पामे ऐकिधर्माननिदेशाधिकरणम || भा सू प्रत्तित्वादिष्टेः सोमे प्रवृत्तिः स्यात् ॥ ३॥ (पू.) ॥ 'न्योतियोमेन खर्गकामो यजेत-इति श्रूयते ; तत्र विभ्यन्तं प्रति चिन्ता,-कुतः अस्मिन् विध्यन्तः स्यात् ?-इति । तत् उचाते, “प्रत्तित्वात् इष्टेः सोमे प्रष्टत्तिः स्यात्", दापौर्ण मासिको विध्यन्तः सोमे स्यात्। कुतः ?। 'प्रत्तित्वात्', दीक्ष- णोयादियु इटिपु दार्शपौर्णमासिको विध्यन्तः प्रहत्तः, दीक्षणी. यायाम् अातिथ्याया पायणोयाया पशौ च, तदनन्तर सोमः, तत्रापि स एव प्रवृत्त्या विज्ञायते, यया, देवदत्तो भोजयितव्यः, विष्णुमित्रो भोजयितथ्यः, माठरः' कौण्डिन्यो भारदाज:-- इत्युत्तरेष्वपि भोजयितयाः-इति प्रवृत्त्या अनुषयते। तस्मात् ऐटिका सोमे विधता सू. लिङ्गदर्शनाच्च ॥ ४॥ (यु०१, ॥ 'तस्यैकशतं प्रयाजानुयाजा.' - इति च ऐष्टिका धाः सोमे दृश्यन्ते। तस्मात् च अस्मिन् ऐटिको वियन्तः ॥ भा * 'पदर' रति का. स. पु.माट। + 'एकमनं प्रयाजा' इति के. म एव का• म. ए. पाट ।

·मीमामा दने सू ३ R भा कृल विधानाद्वाऽपूर्वत्वम् ॥ ५ ॥ (सि०)। 'अपूवत्वम् एव हि सोमे, स न कुतश्चित् धर्मान् गृहाति। कुत । 'त्यविधानात्', "इतिकर्त्तयताविधेर्यजते पूर्व वत्वम् (७।४।१v०) उक्त, विहितेतिकर्तव्यतश्च श्रय। तस्मात् अपूर्व ॥ स स्गभिधारणाभावस्य च नित्यानुवादात् ॥ ६ ॥ (यु०) । खूगभिधारणस्य च अभावानुवाद सोमे भवति,-'घृत देवावज्ञ कृत्वा सोममघ्नन् खुचौ वाह, तस्मात् खुचि मोम हविनासाद्यते, न सोममाज्येनाभिधारयन्ति-इति, तत् उप पद्यते, यदि अपूर्व सोम , अथ दर्शपूर्णमासप्रकृति स्यात् श्राद्येनाभिघार्य सुम्या हयेत, तत्र एतद्दर्शन न उपपद्यते, तस्मात् अपूर्व ॥ विधिरिति चेत् ॥ ७॥ (प्रा.)॥ 'इति चेत्' पत्र्यसि,-सुगभिधारणभावानुवाददर्शनान अपूर्व सोम -इति। अथ कस्मात् दर्शपूर्णमासप्रकृतित्वेन प्राप्तस्य सुगभिधारणस्य प्रतिषेधकोग्य विधि न भवति ?-- इति स्थिताया प्रतिज्ञाया सूत्रेण परिचोदयति ।। न वाक्यशे पत्वात् ॥ ८॥ (आ. नि.) ॥ 'न अय विधि । कस्मात् ।। 'चाक्यशेषत्वात् अन्योत्र विधिराम्नात , नत् श्राह,-'असुरभुरते देव सोमाण्याय ताम् -इति, तस्य वाक्यशेपोग्यम्। कथम् ज्ञायते ?। तेन पत्र सूत्र भाष्य भयमयुक्तम म जायने कियत्या पीनियनया निराकाहसी भवनीति रत्यादिना वाककृता सर्व भाषामयमच दुरुनया निरहि। भा सू भा ·अध्याय १ पाद ।। - भा भा आकाशितत्वात्, ‘अवधिपुर्वा एतत् सोमं यदभिषुण्वन्ति, यदस्य चुची वाह कुर्वन्ति, यच्चाज्यमन्तिकमकार्घः, यदाह,- अंशुरंसुस्ते देव सोमाण्यायताम्-इति, यदेवास्यादातुः दुर- मक्षुरस्तदाप्याययन्ति'-इति। यदि अयमपि विधिः स्यात्, वाक्य म्भिद्येत, तस्मात् न विधिः ॥ शङ्कते चानुपोषणात् ॥ ६ ॥ (यु०)॥ सोमे ‘सहते',-'यदनुपोष्य प्रयायादग्रीवबद्दमेनं अमुष्मिन् लोके नैनीयेरन्'-इति; दार्शपौर मासिके विध्यन्ते मति, नियतम् उपोपणं स्यात्, तदा अनुपोषणाशवा न युज्यते । तस्मात् अपूर्व.॥ दर्शनमैष्टिकानां स्यात् ॥ १० ॥ (श्रा नि०) ॥ यच्च प्रयाजानुयाजानां दर्शनं, लिङ्गत्वेन उपदिष्टं,-'तस्य एकशतं प्रयाजानुयाजाः'-इति, तत् दोक्षणीयादीनां सोमाग- भूतानां कर्मणां ये प्रयाजानुयाजाः, तेषां समुच्चयवचनम् । किवारणम्।। सोमस्य अपूर्वत्वात्, तेषां च तावतां, तत्र भावात् : अनागमपि च तस्य-इति शक्यते वक्तुम् ; यथा वाजपेयस्य यूपः-इति। तस्मात् अपूर्ध्वः सोमः॥ (८।१। ३ अ०)॥ भा. ऐन्द्रानादी एएिकधम्मानिदेशाधिकरणम् ।। म. इष्टिपु दर्शपूर्णमासयोः प्रवृत्तिः स्यात् ॥ ११ ॥ भा. इष्टय उदाहरणम्,-'ऐन्द्राग्नमेकादशकमालं निर्वपत् मजा- कामः' इत्येवमाद्याः। तत्र, सन्द है,-किं दापौर्णमासिको चा सौमिको वा विध्यन्तः, उत दापौर्णमासिक एव ?- इति। J ·मीमामा दर्शन भा कि प्राप्तम् ? -अनियम । दर्शपूर्णमासयोरपि वियन्तोगस्ति सोमेपि, इमाश इयो वियन्तापेक्षा, एकेन च विध्यन्तेन भवितव्यम्-इत्युक्तम्, न च गृयते'न्यतरनियमे विशेष । तस्मात् अनियम । एव माप्ते उचाते,-'इष्टिषु दर्भपूर्णमासयो प्रवृत्ति' हेतु नीत प्रज्ञात इति। क पुनरसी। चौदनाया प्रकृति लिगसयोग । कि पुन तत् प्रकृतिलिङ्गम्।। तहितेन देवतो पदेश कपालवत्ता निवपतिशब्दश्च -'ऐन्द्राममेकादशकपाल निर्वपेत् --इति इतरत्रापि तथैव 'ऐन्द्राग्नी द्वादशकपाल इति, निर्वपतिरपि 'अग्निहोत्रहवण्या इवॉघि निवपति'- इति, प्रकृतिलिड्नेन च विध्यन्तविशेष उक्त –'यस्य लिङ्गमर्थ सयोगात् ।।११२ सू०)-इति। तस्मात् दार्शपौर्णमासिक स्तास वियन्त तच्च दर्शयति प्रयाजे प्रयाजे कृष्णल जुहोति -~-इति , अलिगाखपि स्थालीपुलकवत् सिद्धि । (८॥१॥ ४०)। - स भा अनोषीमीयपशी दापौर्णमामिकधमानिदेशाधिकरणम ॥ पशौ च लिङ्गदर्शनात् ॥ १२ ॥ पभो अग्नीपोमोये चिन्ताते,-कि दार्शपौर्ष मासिको विन्ति उत, मौमिक ?-इति। कि प्राप्तम् ?–तथैव पुर्वपक्ष । नत्र उत्तरमभिधीयते -'पशौ च लिङ्गदर्शनात् पशौ च दाई पीर्ण मामिक एव वियन्त । कुत ?! 'लिङ्गदर्शनात्,- एकादश प्रयाजान् एकादशानुयाजान् -इति तथा खीचमाघार्य जुका पशुमनक्ति-इति। ननु निङ्गम् अपदिष्टम् कुत प्राप्ति ? घोदनामामान्यात् । “वि मामान्यम् ।। व्यक्तचोदनत्यम् । का व्यक्ति ?। दृष्यदेवतावत्ता अग्नीषोमीय पशुम् - इति ·अध्याय पाद। ७५ भा इतरत् 'ऐन्द्र पय'-दूति, अव्यक्तचोदनस्तु सोम ॥ (८॥१॥ ५०)॥ भा भवनीयादिप। यग्नीषोमीयधानिदेशाधिकरणम || देवस्य चेतरेषु ॥ १३॥ इह पशुवधा उदाहरणम् -सवनीयो निरूढ पसु, सौम्यादयश्च , तेषु कि दापौर्णमासिको विध्यन्त , उत देच क्षस्थ ?-इति । 'देक्ष' इति अग्नीपोमीय उचाते, दीक्षा- सम्बन्धात्। कि प्राप्तम् ?-यथोक्तेन न्यायेन दार्शपौर्णमासिक -इति । तथा प्राप्ते उचाते, "देक्षस्य च इतरेषु' पभुषु सवनी यादिषु अग्नीषोमीयस्य विध्यन्त , पालभतिचोदनासामान्यात् पशुत्वचोदनासामान्याञ्च , तच्च दर्शयति, -'वपया मात सवने चरन्ति, पुरोडाशेन मयन्दिने-जैस्तृतोयसवने'-इति वपापुरो डाशागप्रचार दर्शयति , भेदेन च, तथा कचित्, 'श्रौदुम्बरी यूपो भवति इति यूप दर्शयति। तस्मात् अग्नीषोमीय पशूनां माति ॥ (८।९।६ अ०) । -- एकादशिनपी मधनधातिदगाधिकरणम ॥ सू ऐकादशिने सौत्यस्य देरशन्यस्य दर्शनात् ॥ १४ ॥ ऐकादशिना पशव उदाहरणम् –'कृष्णशीषी आग्नेय इत्यारभ्य थाम्नाता , 'अन्येषा च आग्नेयेन वापयति, मिथुन सारम्बत्या करोति, प्रजनयति सौम्येन-इति। तेषु सन्देह , -किम् अग्नीषोमोयविधन्त , उत सवनीयविध्यन्त ?-इति । कि प्राप्तम् ?--पूर्वोक्तेन न्यायेन अग्नीषोमीयस्य । इति प्राप्ने उचाते,'एकादशिनेषु सौत्यस्य, सौत्य -- ·मोमामा दर्शने भा इति सुत्याकालत्वात् सवनीयमाज , तदीयो विधन्त ऐका दशिनेषु। कुत।। देरशन्यस्य एर्शनात्', 'अग्निष्ठा दे दे रशने श्रादाय हा या रशनाभ्याम् एकैक यूपं परिव्ययति-- इति, अग्नीयोमोयमकृतित्वे ऐकेकरशन्य स्यात् । 'अघ वचनमिदं कस्मात् न भवति'। अग्निष्ठा दे दे रशने श्रादायेत्येतत् अव विधीयते, यदि रशनाद्वित्वमपि विधीयते, तदा वाक्यम्भिद्यते, तस्मात् तदनुद्यते। "ननु लिगमपदिष्ट, कुत. प्राप्ति.। उचाते, समाने पशुत्वे सुत्याकालता वैशेषिक लिग, तत. प्राप्ति ॥ (८।१ । ७ अ०)। भा परागणेषु रेकादशिनधानिदेशाधिकरणम || स तत्पत्तिर्गणेपु स्यात् प्रतिपशु पदर्शनात् ॥ १५ ॥ इह पशुगणा उदाहरणम्,-'वसन्ते ललामाखीन् सुषमा नालभते', तथा मैत्र खेतमालभेत, वारुण कृष्ण, अपा च श्रीषधीना च सन्धी अन्नकामः'-इति। तत्र विचार्यते,--- किम् अग्नोयोमीयस्य वियन्तः, उत ऐकादशिनानाम् ?---- 17-इति। यघोक्तेन न्यायेन अग्नीषोमीयस्य। एव प्राप्ते उचाते,–'तत्मवृत्तिर्गणेषु स्यात्', तेषाम् ऐका- दशिनाना प्रवृत्ति पशुगणेषु स्यात् । कुत.। 'प्रतिपशु यूपदर्शनात्', 'यत् त्रिषु यूपेषु आलभेत वहिवा-स्मात् इन्द्रीय वीर्य दयात्, भातृव्यम् अम्य जनयेदेकयूप बालभेत-इति यूपत्रित्व प्रतिषिध्य, एक यूप भौत्रामण्या विदधाति; तदुष पद्यते, यदि ऐकादशिनविश्यन्तः, तत्र हि प्रतिपशु यूमा., अग्नीषोमीयमकृतित्वे एक एव यूप' स्यात्, तब एतत्रोपपद्यते। तसात् ऐकादशिनानाविधन्त पश्रुगणेषु॥ (१९८०) ॥ - ·ध्याये १ पार ॥ सू भा अध्यायजती मौमिकधम्मानिदेशाधिकरणम || अव्यक्तासु तु सोमस्य ॥ १६ ॥ इदं श्रूयते,-'अभिजिता यजेत'-इति एवञ्जातीयका यज- तयः, तेषु वियन्तचिन्ता,--किमेयु सौमिको विध्यन्तः, उत दार्श- पौर्णमासिकः?-इति। अविशेषात् अनियमे प्राप्ते, उचाते,--- “अश्यक्तास तु सोमस्य"। का अव्यक्तता?। द्रव्यदेवतस्य अभावः, द्रव्यदेवतेन हि यागो भिव्यज्यते, एताश्चाद्रव्यदेवताश्चोदनाः, -'अभिजिता यजेत'-इति, एतास अव्यक्तास सौमिको वियन्तः स्यात्। कुतः ।। अध्यक्तसामान्यात, सोमोप्ययनचोदनः, 'ज्योतिप्टोमेन यजेत'-इति। ननु सोमेन यजेत'-इत्येषा व्यकचोदना। तथापि देवताया अभावात् अध्यकता, तथा च 'दूणाशेन यजेत'---इति अध्यक्तचोदिते, दीक्षणीयादीनि सोमा- गानि दर्शयति, 'दीक्षणीयायां हादशमान हिरण्यं दक्षिण, चतुर्विशतिमान प्रापणीयायाम्'- इति। तस्मात् तास सौमिको विध्यन्तः॥ (८।१।६०) ॥ . भा अहर्गणेषु द्वादशाहिकधम्मानिदेशाधिकरणम |] गणेषु दादशाहस्य ॥ १७ ॥ इह अहर्गणा उदाहरणम्,-दिराचादयः शतरावपर्यन्ताः। तेषु सन्देहः,-किं ज्यौतिष्टौमिको वियन्तः, उत दाद शाहिकः ? -इति। पूर्वेण न्यायेन सौमिके प्राप्ते उचाते, 'गणेषु' दाद- शाहिको विध्यन्त.-इति। कुतः ।। 'चोदनासामान्यात्', 'द्वादशाहेन यजेत, द्विरात्रेण यजेत'-इति; अह.शब्दोपि अहोरात्रवचनः, राशिब्दो पि, स्लच्छब्दगतं लिङ्गम्। यर्थ गतम् अपि गणत्यं, गणः एव सङ्घातधर्मेर्गणम् अनुयहीतुम् ·मोमामा दर्शमें भा समर्थी न एकाहः। 'वाभ्या लोमावाति दाम्या मांसम्- इति च एतदारस्य द्वादशोपसत्वं द्वादशाहिक धर्म गवा. मयने दर्शयति । तस्मात् अहगणानां द्वादशाहः प्रतिः । (८।१११०१०)॥ भा सबारमवेषु गवामयनिकधर्म निदेशाधिकरणम् । गव्यस्य च तदादिषु॥१८॥ इह सवत्सरसत्राणि उदाहरणम्,-श्रादित्यानामयन- प्रभृतीनि; तेषु चिन्ता,-कि हादशाहिको वियन्तः, उत गवा मयनिक ?-इति। पूर्वानेन न्यायेन द्वादशाहिके प्राप्तेभि- धीयते,-"गव्यस्य च तदादिषु', 'गम्यम्'-इति, गवामयन ब्रूमः, गोसम्बन्धात्, 'गावो वा एतत् सत्रमासत' इति , तस्य वियन्तः, तदादिषु संवत्सरसत्रेषु स्यात्। कुतः। सवत्सर सामान्यात्, 'पनय उपगायन्ति' इति च महावतिक धर्म संवत्सरसचे दर्शयति , 'त्विज उपगायन्ति' इति च सहस संवत्सरे ॥ (८1१।११ श्र०)॥ भा निदायिनामुत्तरेषु पूर्वनिकाधिधम्मानिदेशाधिकरराम ।। स निकायिनाच पूर्वस्योत्तरेषु प्रवृत्तिः स्यात् ॥ १८ ॥ 'निकायः' इति सवातः औत्तराधर्म्य णावरियत उचाते, म एपी, ते निकायिन.. यया साहसा' साद्यस्काः, तेषां पूर्वग्य केचित् धर्माः श्राम्नाताः, उत्तरे तु अधर्मकाः, तच चिन्तरते, ---कि ज्योतिटोमग्य विध्यन्तः, उत प्रथमस्य निकायिन ? --इति । अयनाचोदमत्वात् ज्योतियोमस्य । इति प्रामे उचाते,-"निकायिना च पूर्वस्य उत्तरेषु प्रति ·८ अध्याय १ पाद ॥ ७८ भा स्यात्"। कुतः । निकायित्वसामान्यात, साहमाण साहसु- सामान्यात्, साद्यरक्राणं साद्यस्कधर्मसामान्यात्, एव सर्वत्र पूब्ब स्मन् च साहखे सहर्स दक्षिणाम् आम्नाय उत्तरस्मिन् दर्शयति, यावत् अस्य साहसस्य उत्तरा गौ. समाहिता भवति, तावत् अम्मात् लोकात् असी लोक 'इति, तथा पूर्वस्मिन् साद्यस्के ‘माडखिसवत्सरः सोमक्रयणः स्पईमाना नाम्'- इत्याम्नाये उत्तरस्मिन् अपि तमेव दर्शयति, 'बी गौः सोमक्रयणी प्यावृत्ता हि एपां स्पईिता'-इति । तम्मात् पूर्वस्य उत्तरेषु धर्माः॥ (८।१ । १२ अ०) ।। भा फन्नादीनामनतिर्दशाधिकरणम । सू कर्मणस्वप्रवृत्तित्वात् फल-नियम-कर्त-समुदायस्थान- न्वयस्तइन्धनत्वात् ॥ २० ॥ (सि०, ॥ इह फन नियम कर्तृ समुदाया उदाहरणम् ; फलं स्वर्गः, नियमो यावज्जीविकोभ्यासः, कती खर्गकाम , समुदायो दर्श- पूर्णमासो-इति। तत्र चिन्ताते,-कि फल नियम कर्तृ समु दायाना सौर्यादिषु प्रवृत्तिः, न ?- इति। कि प्राप्तम् ?-- "इटिषु दर्शपूर्णमासयोः प्रवृत्तिः स्यात्' (८॥ १ ॥ १९ व०)- इत्यनेन न्यायेन प्रतिः-इति प्राप्तम्। तथा प्राप्ने उचाते,- ‘फल नियम कर्तृ समुदायस्य' अप्रवृत्तिः। कुतः ?। 'कर्मणः' 'अप्रत्तित्वात्', 'तइन्धनत्वात्' च फलादीना, कर्म तावत् प्रवर्तते। किशारणम् । विध्यन्तेन धर्माः प्रवर्तन्ते, न च कर्म वियन्तविहित, वियादिविहितं तत्। तस्मात् न प्रवर्तते, नश्यावृत्तित्वात् 'फल-नियम कर्व समुदायस्य' 'अनन्वयः' अ- प्रहक्तिः-दूत्यर्थः। कुतः। सबन्धनत्वात्', फल तावत्, 'दर्शपूर्णमामाभ्या यजेत'-इति, दर्शपूर्णमासमयुतं श्रुतं, नत्

·द.
मोमामा दान
भा
भा यत्र दर्शपूर्णमामौ तब भवितुमईति, न च भौर्यादिषु तो
स्त , अत वर्गस्यापि तवाभाव । एव नियमोपि कर्मबन्धन
'यावयोव दर्शपूर्णमासाम्या यजेत-दूति, स दशपूर्णमासा
भावे कथ ग्यात्। तघा कती कर्मवन्धन , 'दर्शपूर्णमासाच्या
खर्गकाम इति, सोपि कघ तयोरसतो त्यात। समुदायो
प्याग्नेयादोना तानि सौर्यादिषु न सन्तीति तत्समुदाय कथ
तत्र भवेत्। तस्मात् तेषाम् अप्रवृत्ति ॥
प्ररत्तौ चापि तादात् ॥ २९ ॥ (यु०) ॥
अपि च धर्माणा प्रवृत्त कार्या, कर्मण उपकर्तुम् न च
फलादीनि कर्मण उपकुर्वन्ति फल तावत् पुरुषस्य उपकरोति
न कर्मण उक्त हि ‘फल च पुरुषार्थत्वात्' (३।९। ५ सू०)--
इति। नियमोप न कर्मधर्म कर्तृधाम्सावित्युक्त ‘कर्तुवी
श्रुतिसयोगात् (२।४।२ सू०)- इति। तथा कती खर्गकामो
न कार्य, कर्म बगकामार्थ, न हि खर्गकाम कर्मण उप
दिश्यते, 'खगकामो यजत इति, किन्तहि कर्म खर्गकामस्य
उपदिश्यते,- वर्गकामो यजेत', नान्यत् कुर्यात्-इति। नथा
समुदायो न कमाघ , फन्नाा-सौ 'दर्शपूर्णमासान्या सर्गकामो
यजेन'-इति। एवम् एतेषा कर्मोग्नुपकारकत्वात् प्रति
अनधिका स्यात्। तस्यात् न प्रवर्तेरन् ।
अश्रुतित्वाच्च ॥ २२ ॥ (आ. नि०) ।
अत्राह 'यदि दर्शपूर्णमासमयोगात् फलादीनाममति,
मयाजादोनामपि तत्सम्बन्धात् अमति प्राप्ता, तान्यपि हि
नत्मयुक्तानि -इति। उचाते, यद्यपि तानि दर्शपूर्णमामयी
श्रुतानि, विभन्नेन तु मौर्यादिष्वपि प्रतिदियानि फलादीनि तु
न विधन्तेन अनिदिश्यन्ने नेपां यदि प्रत्यक्षा प्रवर्तिका शुर्ति
सू
भा

·८ अध्याय १ पादः ॥ भा. स्यात्, ततः प्रवर्तेरन्, न च अमावस्ति। तस्मात् अथुतित्वात् न प्रवर्तन्ते ॥ (८1१1१३ अ०) ॥ भा. गुणकामानां गादोहनादीनामनिदेगाधिकरणम । सू. गुणकामेष्वाश्रितत्वात्पत्तिः स्यात् ॥ २३ ॥ (०) । इह गुणकामा उदाहरणम्,-'गोदोहनेन प्रणयेत् पशु- कामस्य', 'उपास्म गायता नरः'--इति, 'यामकामाय प्रतिपदं कुर्यात्'-इत्येवमादयः। तत्र विचार्यते, किं गुणकामानां वैकृतेषु प्रवृत्तिः, उत न?-इति। ततः सूत्रेणैव उपक्रमः, "गुण- कामेषु प्राश्रितत्वात्, प्रवृत्तिः स्यात्", 'प्रवृत्तिः' गुणकामानाम् । कुतः ?। 'आथितत्वात्', गोदोहनं प्रणयनाश्रितं, 'गोदोहनेन प्रणयेत्' इति। तच प्रणयनं प्रवर्तते, श्राश्रये च प्रवर्तमाने तदाथितमपि प्रवर्तते; यथा पटे श्राकृष्यमाणे तदाथितं चित्रमप्याकृष्यते, यथा च चमसः प्रवर्तते, यथा च 'खादिर वीर्यकामाय यूपं कुर्यात्'-इति, एवं गोदहनम् अपि प्रवर्तत ; गोदोहने च प्रवर्तमाने तदाश्रितः कामोऽपि प्रवर्तितुमर्हति । तस्मात् गुणकामानाम् प्रत्तिः ।। नित्तिर्वा कर्मभेदात् ॥ २४॥ (सि०)॥ भा. 'निवृत्तिवा' गुणकामानाम् अमत्तिः। कुतः ?। 'कर्मभेदात्', कार्यभेदात्-इत्यर्थः। अन्यत् कार्य गोदोहनस्य, अन्यत् चमसस्य, चमसः क्रत्वों, गोदोहनं तु पुरुषार्थः ; तदुन्नम्, “यस्मिन् प्रीतिः पुरुषस्य तस्य लिामार्थलक्षणा विभक्तत्वात्" (४।९।२ सू०)-इत्यत्र ; अक्रत्वर्थः, किमध प्रवर्तत ? ऋतूप- काराय हि तस्य प्रवृत्तिः ; एवं प्रतिपदः। तस्मात् न प्रवत्तेजन गुणकामाः॥ सू. K ·८२ भीमाभा दर्शने भा यत्तु उपन्यस्त,-'यथा खादिर वोर्यकामाय यूप कुर्यात्'- इत्यत्र प्रत्तिरेवम् अत्रापि-इति, तब ब्रूम , सू अपि वाऽतद्दिकारत्वात् क्रत्वर्थत्वात्पत्तिः स्यात् । २५ ॥ (प० यु. नि०)" 'अपि वा' एवविधेयु 'प्रवृत्ति स्यात्। कुत ?! 'अतविकार त्वात्, न खादिर कत्वर्थविकार , अयम् अपि क्रत्यर्थ एव नदुतम् ‘एकस्य तु उभयत्वे सयोगपृथक्त्वम् (४।३१५ सू०) --इति क्रत्वर्थश्चेत् पलाशवत् प्रवर्तत, तम्मिश्च प्रवर्तमाने तदाथित कामोपि प्रवर्त्तते, खादिरेण हि स सिध्यति, सच खादिरो स्ति, तस्मात् काम साधयिष्यति ॥ (८।९। १४ अ०)॥ भा भा माये चराबभिममद्दयम्य विकन्याधिकरणम गककर्मणि विकल्पोऽविभागो हि चोदनैक त्वात् ॥ २ ॥ 'सोय चर निर्वपेत् ब्रह्मवर्चसकाम - इति श्रूयते , अस्ति तु प्रकृतावभिमर्शनदय, 'चतुर्थीचा पौर्णमासोमभिमशेत् पञ्च होत्राम्मावास्याम्'- इति तत् इह चोदकेन प्राप्यते । तत्र संशय ,—कि सीर्यो यदा पौर्णमास्या प्रयुज्यते, नदा चतु हापाभिमश्य यदाम्मावास्याया, तदा पञ्चहोत्रा, उत उभयत्र विकल्प,-चतुवा वा पञ्चहोत्रा वा ?-इति। कि प्राप्तम् ?-व्यवस्था-इति। कुत । चोदकानुग्रहात् प्रकृती व्यवस्था आता इहापि चोदको व्यवस्था मापयति । एव प्राप्ने उचाते, एकम्मिन् कर्मणि अत्र मौर्यविकल्प । कुत । 'अविभागो हि चोदनैकत्वात् एकैया चोदना- मीर्य चकम् निर्वपेत् ब्रमवसकाम इति, नत्र अविभागो - - ·८ अध्याये । पाद ।। भा भवतु, उभावपि अभिमशेने पाप्येते, तयोरेकार्थत्वात् समुच्चयो न सम्भवति, तस्मात् विकल्पः। यत्तु, प्रकृती यवस्था- इति; न असौ कालकता, कि तहि समुदायशता, न च, सौर्ये तो समुदायो स्तः। 'यद्येवम् अभिमर्शनमेव तर्हि न प्राप्नोति, तयोः समुदाययो- रभावात्'-इति। अत्र उचाते, न प्राप्नोति, यदि समुदाययोः अभिमर्शनम् उचेत, तयोस्त्वनभित्रष्टव्यत्वात्, समुदायिनां तदुचाते लक्षणया, समुदायिविकारय सौर्य। तस्मात् तत्रापि चोदकः प्रापयति तत्॥ (८1१ । १५ अ०) ।। माये परावानेयधभानिदेशाधिकरणाम । ॥ भा सू. लिङ्गसाधारगयादिकल्पः स्यात् ॥ २७ ॥ (पू० ॥ सौर्य , कर्मणि दापौर्णमासिको वियन्तः-इत्युक्तम्,- "दृष्टिषु दर्शपूर्णमासयोः प्रवृत्तिः” (८1१1११ सू०)-इति, सन्ति तु तत्र कर्माणि आग्नेयादीनि । तत्र विचारः,-कि यस्य कम्यचित् दार्गपौर्णमासिकस्य कर्मणः सौर्य विध्यन्तः, उत आग्नेयस्य ?-इति। किं प्राप्तम् ?--'विकल्पः'। कुतः । 'लिग- साधारण्यात्', सौर्य दापौर्णमासिकवियन्तप्राप्तौ यलिङ्गम् उपदिष्ट. 'प्रयाजे प्रयाजे कृष्णलं जुहोति'--इति, तत् माधारणं सईपां विध्यन्ते सम्भवति, न च समुच्चयः, तस्मात् विकल्पः॥ रेकार्थ्यादा नियम्येत पूर्ववत्वात् विकारो हि ॥ २८॥ (सि.)॥ श्राग्नेयस्य वियन्तो नियम्येत'। कुतः । 'ऐकायात, देवतत्वात्-इत्यर्थः, आग्नेय एकदेवत्यः, सी-पि, तेनैक- देवतत्वेन लिङ्गेन अाग्नेयवियन्तो नियम्धेत, 'पूर्ववत्वात्',- एक- - ·मोमामा दाने भा भा भा पूर्ववानय सौर्य , पूर्वत्र अभिहितं वियन्तम् अपेक्षते, 'विकारो हि',-विकृति एषा, साश्व धिकृतय पूर्ववत्य , चोदना बाक्यानामसमाप्तत्वात् , तत्र लिङ्गेन विध्यन्तनियमो भवति- इत्युक्तम् , अस्ति च एकदेवतत्व लिङ्गं, तेन आग्नेयविध्यन्त ॥ अश्रुतित्वान्नेति चेत् ॥ २६ ॥ (आ०) । अब बाह,–'स्यात् एतदेवं, यदि अत्रैकत्वं श्रूयते, न तु श्रूयते। कथम् ।। तहितेन अय निर्दश ,-'सौर्यम्'-इनि, तया, 'आग्नेयम्'-इति, तव वचनव्यक्तिर्न ज्ञायते, कि सूर्यो देवता अस्य, उत सूर्यो च सूय्याश्च-इति, तथा आग्नेये पि॥ स्यात् लिङ्गभावात् ॥ ३० ॥ (आ. नि०)॥ 'स्यात्' व्यवस्थिति एकत्वस्य। कुन ?। 'लिङ्गभावात्',-- लिगम् अत्रास्ति। किम् ।। वाक्यशेषे एकत्वं .श्रूयते, सौम्य तावत् 'अमुमेव आदित्य स्वेन भागधेयेन उपधावति, स एवैन ब्रह्मवर्चसद्गमयति --इति। आग्नेयेपि, 'अङ्गिरसो वा इत उत्तमा. स्वर्गमायस्ते यज्ञवास्वभ्यायस्ते पुरोडाश कूर्म भूत्वा मसर्पन्तमपश्यस्तमब्रुवन् इन्द्राय ध्रियख वृहस्पतये धियस्व विश्वेभ्यो देवेभ्यो धियस्वेति, स तानाह न ध्रिये, तमब्रुवन् अग्नये ध्रियस्वेति, सोब्रवीत्, ध्रियेह, यदानेयोग्याकपालो- मावास्याया पूर्णमास्यां चाचुरतो भवति अग्निमेव स्वेन भाग धेयेन समईयति'-दूति । तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ ३१ ॥ (नि.) ॥ अनुवाक्यायाम् एकत्वश्रवणं, अग्निई मूभी दिव'-इत्याग्रेये, उदुत्यञ्जातवेदसम्' इति सौर्ये । 'ननु पुनरुतं एतलिङ्ग हयोपदर्शनम् - इति। नहुँचाते। नैतत् पुनरुतं, एकमत्र भा ·अध्याय १ पाट । ८५ भा चोदनागतम्, एक मवगतं ; चोदनागतं प्रापकं, मधगतं प्राप्तस्य द्योतकम् इति ॥ (८११ ॥९६ अ०) ॥ भा. विर्देवतयो मनिपाने विमामान्यम्य बन्लोयग्वाधिकरणम ॥ सू विप्रतिपत्तो हविपा नियम्येत कर्मणलदुपास्य- त्वात् ॥ ३२॥ (सि०) इदं श्रूयते,--'ऐन्द्रमेकादशकपालं निर्वपेत्-इति, 'अाग्नेयं पयः' इति। तत्र सन्देहः, किं देवतासामान्यात् ऐन्द्र- पुरोड़ाशमानाय्यस्य विध्यन्तः, आग्नेये च पयसि औषधस्य, देवतासामान्यं बलवत्तरम् । श्रथ हविःसामान्यात् उत्तरत्र सान्नारयस्य, पृर्वत्र औषधस्य, हविःसामान्यं चलोयः?-इति।. किं प्राप्तम् ?--उचाते, देवतामामान्यं बलीयः इति । कुतः।। मुग्यत्वात्, मुख्थनियविता देवता,-'ऐन्द्रम् "श्राग्नेयम् -~-इति; जघन्यनियवितं हविः । तयोविरोध मुख्यानुग्रही न्याय्यः, मुख्यस्य अविरुद्धपत्तित्वात्, जघन्यस्य तु मुख्शन विरुद्धा प्रहत्तिः। तस्मात् देवतासामान्य बनोयः। इति प्राप्ने बूमः,-'विप्रतिपत्ती हविधा नियम्येत', विप्रति. पत्ती एतस्यां हविर्देवतयोः, हविषा विध्यन्तो नियम्येत । कुतः । 'कर्मणस्तदुपाख्यत्वात्', कर्म देवता प्रति व्यस्य उत्सर्गः, स च हविःषु उपाख्यायते, उपलभ्यते-इत्यर्थः। हविः त्यज्यमानं दृश्यते। किमतः?। अतो हविः कर्मणः प्रत्यासन्त, प्रत्यासत्तिय लिङ्गम्। 'ननु देवतापि यागेन सम्बद्धा, न तया विना, यागो भवति'। उचाते, सत्यं सम्वद्दा, पारादुप- कारिणी तु सा, नासी त्यज्यते; तस्मात् यहिरनम्। अतो हविःसामान्यं वलीय."

·मीमामा दर्शन सू भा . भा तेन च कर्माप्तयोगात् ॥ ३३ ॥ (यु० ॥ 'तेन च हविषा सयुज्य कर्म चोद्यते, 'ऐन्द्रम्', 'आग्नेयम्'- इति हवि प्रधान शब्द । किमत ?। अतो हविरत्र वुड्डौ सन्निहित, तलिङ्गं भवति , यथा धूमो बुद्धिविषयतामापनो ग्नेलिङ्ग, न विद्यमान.॥ 'ननु देवतापि अत्र श्रूयते,-'ऐन्द्रम्', 'आग्नेयम्' इति । उचरते,- गुणत्वेन देवताश्रुतिः ॥ ३४ ॥ (आ. नि०, विशेषणत्वेन देवता श्रूयते, हविर्विशेष्यत्वेन, विशेष्य च बुद्धौ सन्निहितं भवति, न विशेषणं, तविशेष्य विशेष्य निवर्तते। कथं ज्ञायते ?। विशेष्यानुबन्धसयोगात्. यथा, 'राजपुरुष पूज्य --इत्युक्ते पुरुष पूज्यो गम्यते, न राजा, एवम् इहापि 'ऐन्द्र पय'. र'- इत्युक्ते हवि बुद्धौ सन्निधीयते, न देवता, यञ्च वुवौ सन्निहित, तल्लिङ्गम् इत्युक्तम्। तस्मात् हवि सामान्य बलोय , अत ऐन्द्रे पुरोडाशे आग्नेयस्य वियन्त , श्राग्ने च पयसि सान्नाय्यस्य-इति । "गुणत्वेन देवताश्रुति इत्येतस्य सूत्रस्य अपरा व्याख्या, इद पदोत्तर सूत्र,–'यदुक्त हवि सामान्य बलीय -इति, नैतत् युक्त देवतासामान्य बलोय'- इति। कुत ।। साध्य प्रयासो देवताराधनार्थ एव सारस्य प्रसन्ना फल ददाति । एव श्रूयते,–'तृप्त एवैनम् इन्द्र प्रजया पशुभिरतर्पयति-इति, यश्चन्द्रग्य प्रसादनोपाय -इति ज्ञात , पुनरपि इन्द्रे असा दयितव्ये स एवास्थेयो भवति, तस्मात् देवतासामान्य बलीय इति । अध बम,-स्यात् एतदेवं, यदि देवतात फल स्थात् , . दी ·यध्याय १ पाद ॥ यथा, भा. यागाच फलं, 'वर्गकामो यजेत'-इति श्रूयते। यत्तु, 'तृप्त एवैनम् इन्द्रः'-इति, तत्र इदम् उचाते, "गुणत्वेन देवता- शुनिः", यागे गुणभूता देवता, तस्या दातृत्वं स्तुत्या उचाते, 'अमात्येन मे ग्रामो दत्तः', 'सेनापतिना मे ग्रामो दत्तः' -~-इति, न च अमात्यः सेनापतिवा ग्रामस्य प्रभवति, राजैव प्रभवति, इतरस्मिन् गुणभूते स्तुत्या दातृत्ववादः। तस्मात् यथोक्तेनैव न्यायेन इविसामान्यमेव बलीयः-इति ॥ (८। १६ १७ १०॥ . भा. भनकालान्यहिरो चोपधधमानिदेशाधिकरणम् ।। हिरण्यमाज्यधर्म तेजस्वात् ॥ ३५ ॥ (पू०) । 'प्राजापत्यं घृते* चरम् निर्वपेत्, शतकृष्णलमायुःकामः'- इति श्रूयते । तत् 'हिरण्यमाज्यधर्म स्यात्', उपांमुयाज- विश्यन्तः तत्र भवेत्। कुतः ?। 'तेजरत्वसामान्यात्', जम्त्वं सामान्यं, हिरण्यम् अश्मनां तेजः, आज्यमपि गवां सारः- इत्यर्थः। श्रथ वा हिरण्यमपि तेजखित्वात् उज्ज्वलम्, ममि बिग्धत्वात् उउश्वलमेव । तस्मात् सामान्यात् उपांशु- याजधर्मा शतकृष्णलश्वरः ॥ धर्मानुग्रहाच्च ॥ ३६ ॥ (यु.)। हिरण्ये च बहवः श्राज्यधाः अनुगृहने अवेक्षणादयः, ओपधधास्तु हीयेरन् श्रवहन्तगदयः। तस्मात् अपि आज्य- याज्य- भा. धाम * सेन इनि मा. पु. पाठ।

·मीमामा दर्शन
सू
भा
सू
भा
सू
औषधं वा विशदत्वात् ॥ ३७॥ (सि०) ।
अथ वा औषधस्य हिरण्ये वियन्त 1 कुत ।। 'विशदत्वात् ,
हिरण्यमपि विशद, औषधमपि विशदम्। क पुनरनयो
सामान्ययोविशेष । न खलु कश्चित्, किन्तु विशदत्वस्य
कारणइयम् उपोद्दलक, तेजखितायास्तद्धमानुयह एक ॥
चरुशब्दाच ॥ ३८ ॥ (यु० १)॥
चरुशब्दश्च अत्र भवति,–'प्रजापत्य चम् --इति। चरु
शब्दय श्रौषधस्य वक्ता, तत् बलवत् श्रौषधरय लिगम्॥
तस्मिश्च श्रपणश्रुते ॥ ३८ ॥ (यु०२)।
'नस्मिथ श्राज्ये अपर्ण श्रूयते,–'घृते अपयति'-इति ।
किमत । अत एतद्भवति,-औषधविध्यन्तेन अपण प्राप्यते ,
तब केवलम् आज, विधायिभ्यते, याज्यविध्यन्ते तु थपर्ण
धाज्य च विधीयेयाता, तथा वाक्यम्भिद्येत ।
तरिमय थपणथुते -इत्येतस्य अपरा व्याख्या -अब
अाह,–'माक्षादेवेहा श्रूयते, तस्मात् तस्य विध्यन्त
इति। तत उत्तरम् इद, "तस्मिश्च श्रपणथुने , दाशपौर्ण
मासिक थपण 'तस्मिश्च श्राज्ये श्रूयते, गुणगत तत्सामान्य,
इविगन तु वैशद्य चरुशन्दश , तसात ते बलवती ॥ (2)
१।१८१०)॥
भा
.

·अध्याय १ पार ॥ मधद उपांशपागोयाव्यषमातिदेगाधिकरणम ॥ स. मधूदके द्वसामान्यात्पयोविकारः स्यात् ॥ ४० ॥ . । भा. चित्रायाम् इटौ श्रूयते,-'दधि मधु घृत* धाना उदक तण्डुलाः, तत्संसृष्टं प्राजापत्यं भवति'-इति। तत्र, 'मधूदके 'पयोविकारः स्यात्। कुतः?। 'द्रवसामान्यात्, द्रवे च मधू- दके, पयोपि धम्॥ - आज्यं वा वर्णसामान्यात् ॥ ११ ॥ (सि०) । 'श्रान्धं वा इमे विकुर्याताम्, उपांमुयाजस्य तयोविध्यन्तः स्यात्। कुतः ?! 'वर्णसामान्यात्', समानवणे मधूदके श्राज्येन ॥ धर्मानुग्रहाञ्च ॥ ४२ ॥ (यु०) ॥ भा. श्राज्यधर्माश्च बहवः मधूदकयोः शक्याः कत्तम् उत्पवना- दयः, न तु पयोधर्मा दोहनादयः ॥ पूर्वस्य चाविशिष्टत्वात् ॥ ४३ ॥ भा. यत्तु, पूर्व कारणम् उक्त,-वत्वसामान्यं, तदविशिष्ट, श्रान्ध- मपि अग्निसंयोगात् द्रवीभवति । तस्मात् उपांमुयानविष्यन्तः मधूदकयो:-इति ॥ (८1१1१८ अ०) । स. 1 इति श्रीभदृशवरखामिनः कृतौ मीमांसाभाष्ये अटमस्या- यायस्य प्रथमः पादः ॥ * पर पय' पनि अधिक का की पु. पाद ।

·१.
अरमस्य यथायस्य द्वितीय पाद॥
यिक मौवामधारीरिकधम्मानिदेशाधिकरणम ||
वाजिने सोमपूर्वत्व सौचामगयाञ्च ग्रहेषु
ताच्छब्दयात् ॥ १ ॥ (पृ०॥
या चातुर्मास्येषु वाजिनेज्या श्रुता,–'वाजिम्यो वाजिनम्'-
इति मौवामा च सरा ग्रहा,-- आश्विनं यह गृहाति,
सारखतम् ऐन्द्रम् -- इति। तत्र संशय , किम् उभयो सौमिको
विध्यन्त , उत दार्शपौर्णमासिक ?-इति। तदुचाते, 'वाजिने
'सोचामण्यां च यहेषु' 'सोमपूर्वत्व , मौमिको विश्यन्त । कुत ।।
'ताच्दद्यात्' मोमशन्दत्वात्। सोमशब्दरत्वत्र यते,-'सोमो
वे वाजिन मुरा सोम'-इति, न तावत् वाजिनं सोम , न
सरा, न च नयो सोमेन सादृश्यम् अस्ति , सादृश्याच
परशन्द परत्र प्रवर्तते। तस्मात् सादृश्यम् अत्र विधीयते,
सादृश्य च च मोमधर्मत्वकृत शक्य विधातुम् न अन्यत् स
एप नाम्ना धम्मातिदेशो न विध्यन्तेन, यथा कौण्डपायिना
मयने अग्निहोत्र॥
अनुवपटकाराच्च ॥ २॥ (यु०१)।
अनुवषट्कारं च सोमधर्म दर्शयति, 'वाजिनस्य अग्ने वीही
त्यनुवषट्करोति सुराया वोहीत्यनुवपट्करोति -इति ॥
समुपह्वय भक्षणाच्च ॥ ३ ॥ (यु०२)॥
समुपहय भक्षण च सोमधर्म , तत्र दृष्यते,-शेष सम या
विभज्य समुपदय भक्षयन्ति' इति ।।
* चपेनि काक्री. पु. पाठ
भा
भा

·८चध्याये पाद । स भा क्रयण-श्रयण-पुरोरुगृपयाम-ग्रहणामादनवासोप- नहनञ्च तहत् ॥ ४॥ (यु°३॥ भा क्रयणादोंश्च सोमधमान सरायां दर्शयति,-'मीरेन छीवात्, ऋय्या कुवलसक्तुभिराश्विनं क्रोणाति'-इति। 'एका पुरोगक एका याज्या, उपयामगृहीतोस्यच्छिद्राय स्वाच्छिद्रेणाश्विनं यहं गृहाति, गृहीत्वा श्रासादयति त्रिरात्रं संहता वसन्ति, चौमे वाससी उपनहानि तोक्मानि शष्पाणि भवन्ति'--इति, विधी मति अनेकार्थानि वाक्यानि म्युः, क्रयादीन् सोसकादोश विदधति। तस्मात् उभयोः सौमिको वियन्तः। सू हविपा वा नियम्येत तद्दिकारत्वात् ॥ ५ ॥ (सि०, ॥ हविसामान्येन 'वा', अत्र दापौर्णमासिको वियन्तो निय- ग्येत'। कुतः।। 'नहिकारत्वात्', दापौर्णनासिकस्य इविपो विकारः सरा-वाजिने, औषधविकृतिः उरा, भानाव्यविष्टात वाजिनम्॥ प्रशंसा सोम शब्दः ॥ ६ ॥ (पू. यु. नि० ॥ भा अथ यदुक्त, 'ताच्छन्द्यात्-इति। तत्र ब्रूमः,-प्रशंसान्य सोमशन्दः, न विध्यर्थः, विधायकस्य श्रभावात्, 'सौमो वै वाजिनं, सरा सोमः' इति प्रकृएफलवत्वात् सोमस्य, तद्भावेन सरा-वाजिनयो प्रशसा, यथा, "सिंहो देवदत्तः' इति पुरु- घस्य। तस्मात् नायं नाम्ना धर्मातिदेशः॥ सू वचनानीतराणि ॥ ७॥ (पू० लि. नि०) ॥ इतराणि तु सीसक्रयादीनि बाधनिकानि, प्रारभावात् । अगत्या च वाक्यानाम् अनेकार्थता, सगुणकर्मविधानेन ॥

·८२ मीमामा दशम सू भा णीयादीनि प्रामुयु , व्यपदेशश्च तहत् ॥ ८॥ (यु०)। 'शष्पैरेव दीक्षणीयामाप्रोति तोक्मभि प्रायणीयां सिंह लोमभिरातिध्याम्-इति, सोमविकारत्वे प्रत्यक्षमेव दोक्ष प्राप्तानाम् शष्पादिभिस्तदाप्तिवचनं नोपपद्यते ॥ सू पशुपुरोडाशस्य च लिङ्गदर्शनम् ॥ ॥ (लि.)। भा पशुपुरोडाशता च यहाणा श्रूयते, नैतेया पशूना पुरोडा विद्यन्ते पहपुरोडासा घेते पश्व -इति , तन्न तावत् पर यहा पुरोडागा, यहा एव ते यदि तु पुरोडाशधर्मका तत एतदुपपद्यते। तस्मात् पौरोडाशिकरतेषु वियन्त ॥ (८। २।१०)॥ भा पग भादायधम्मानिदगाधिकरसम । सू पशु पुरोडाशविकार स्याद्देवतासामान्यात ॥ १० ॥ (प.) अस्ति ज्योतिष्टोमे पशु अग्नीषोमीय , यो दीक्षितो यत् अग्रोयोमीर्य पशुमालभते-इति। तत्र सन्देह,-कि पशु पुरोडाशविकार, उत सान्नारयविकार ?-इति। कि प्राप्तम् । --'पभु पुरोडाशविकार स्यात् । कुत ?। 'देवतासामान्यान, अनोपोमीय पभु पुरोडाशीपि तद्देवत्य एव । प्रोणाच॥ ११॥ (हे०१)। मोक्षण पुरोडामधान पशौ दर्शयति- अमात्योषधीयो शुए मोक्षामि-रमि पम प्रोभानि-इति । घ भा

·ध्याये पाद॥
सू.. पर्यनिकरणाच ॥ १२ ॥ (हे०२) ।
भा. पर्यग्निकरणम् अपि पुरोडाशधर्मः, तदपि पशौ दृश्यते,---
'श्राहवनीयात् उस्मुकेन पहुं पर्यग्निकरोति' इति । तस्मात्
पुरोड़ागविकारः॥
सान्नाय्यं वा तत्प्रभवत्वात् ॥ १३॥ (सि०) ॥
'मानाप्यं वा' पशुविकुर्यात्, न पुरोडाशम् । कुतः ?।
'तत्प्रभवत्वात्', पभुतः सान्नार्य प्रभवति, पशुश्च ; सत् मिथः-
प्रत्यासन्त, प्रत्यासत्तिश्च लिङ्गं, हविःसामान्यं च देवतासामा-
न्यात् वलीयः इत्युक्तम् (८।१।१७ अ०) ॥
तस्य च पाचदर्शनात् ॥ १४ ॥ (यु०) ।
'तस्य च' सान्नाय्यस्य यत् पात्रम् उखा, सा पशी दृश्यते,
'यदि पशुरुखायां पचेत्'-दूति॥ (८।२१२ अ०)।
भा.
१
भा.
4
पसी पयोधर्मातिदेमाधिकरणम् ।
दधः स्यान्मूर्तिसामान्धात् ॥ १५ ॥ (पू०) ॥"
भा सान्नायविकारोपि 'दन्नः' विकारः 'स्यात्' पशुः, न पयमः।
कुतः ?। 'मूर्तिसामान्यात्', घनत्वं मूर्तिः॥
पयो वा कालसामान्यात् ॥ १६ ॥ (सि०) ॥
'पयो वा' पशुर्विकुर्यात्, न दधि ; सद्यःकाल: पशुः, पयोपि
सद्यःकालम्। दधि तु दाहकाला पयोन्तरितं, तबहिरजम् ॥
भा.

·८४ मोमामा दर्शने घ भा पखानन्तर्यात् ॥ १७॥ (य०१)। पशोच पयः अनन्तरं, तत्प्रत्यासन, न दधि। द्रवत्वं चाविशिष्टम् ॥ १८॥ (यु०२)॥ वत्वं पशुपयसोः समानं, पसुरपि द्रवति, पयो-पि। तस्मात् पयोविकारः पशुः॥ (८१२।३ अ०) । भा चामिनाया पयोधम्मानिदेगाधिकरणम । स आमिक्षोभयभाव्यत्वादुभयविकारः स्यात् ॥ १८ ॥ (१म पू०)। भा वैश्वदेवी 'श्रामिक्षा' उभयोः दधिपयसोर्विकारः स्यात् 'उभयभायत्वात्', उभाग्या हि सा भायते, तत्र न युज्यते विशेषोस्यैव, न इतरस्य-इति। तस्मात् उभयोः॥ एकं वा चोदनैकत्वात् ॥ २०॥ (सि०) । 'एकं वा' विकुर्यात् दधि पयो वा, नोभे, 'चोदनैकत्वात', एकेया चोदना,-'वैश्वदेव्यामिक्षा'-इति, सा एकेन वियन्तेन निराकाद्धीक्रियते ; तस्मात् एकं विकुर्यात् ।। यत्तु, न युज्यते विशेषः-इति , तब उचाते,- दधिमवातसामान्यात् ॥ २१ ॥ (श्य पू०)। महतं दधि, श्रामिक्षापि संहता, पयो द्रवम् एष विप। परमात् दभो विकारः इति ॥ , भा ·अध्याय २ पार ॥ सू भा पयो वा तत्प्रधानत्वाल्लोकवत् दधस्तदर्थ- त्वात् ॥ २२॥ (सि.)। 'पयो वा' आमिक्षया विक्रियते, न दधि, पयामधानत्वात, श्रस्य च संसर्गस्य । किं प्राधान्यम् पयसः। भूयस्त्वं, प्रभूतं तत्र पयः, अल्पं दधि। 'दभा' च 'तदर्थयात्', दधि च तत्र पयो घनीभावयितुम् उपादीयते ; 'लोकवत्', लोके पि पय एव घनीभावयितुम् दधि उपादीयते। कथम् ?। दध्यभावे श्रन्येन अलेनापि कालिकादिना क्रियते, तत्रापि च आमिक्षाशब्दो भवति, दधिनियमः अम्ले हि अदृष्टार्थः। तस्मात् पयः एव अम्बसंयोगेन धनीभूतम् श्रामिक्षा-इत्युचाते। पयश्चेत् श्रामिक्षा, पयस एव विकारो न्याय्यः॥ धर्मानुग्रहाच्च ॥ २३ ॥ (यु० ॥ सद्यःकालता धर्मः पयोविकारत्वेन अनुग्रहीष्यते, वैश्व- देवस्य सद्य कालत्वात्, दधिविकारत्वे वाथेत। 'वैश्वदेवोपि महकालः क्रियेत'। तथा तस्य धी वाध्येत, सद्योभावं च दर्शयति,-'जुषन्ता युज्यं पय.'-इति, यदि दभो विकारः स्यात्, नथा बहकालभावे दातव्यं, न कथश्चन पयः स्यात् ; तष एतद्दर्शनं नोपपद्यते। तस्मात् पयोविकारश्च आमिक्षा, दभश्च अधर्मकत्वम्।। (८।२।४ अ०)॥ द्वादशाहे मत्राहीनयोव्यवस्थया धानिदेगाधिकरणाम ।। सू सचमहीनश्च हादशाहस्तस्योभयथा प्रत्तिरक- कम्पात् ॥ २४५ '५०, बादशाहोरहर्गण', मायाणीयोतिरात्र, पथ्यः यहः, जय- भा ·मीमामासान भा स्कृन्दोमा अविवाक्यम् अह, उदयनीयोतिराव -इनि, स उभयसंज्ञक, 'सचमहीनश्च । कथ ज्ञायते ?। अभियुक्तानाम् उपदेशात् एव हि उपदिशन्ति 'सत्रमहोनश्च दादशाह इति, शन्दार्थाधिगमे च अभियुक्तोपदेश प्रमाणम्। संज्ञा व्यवस्थया च तस्य धम्मा भाग्नाता, 1,-'एको हौ बहवोपि वा अहोनेन यजेरन्', 'तान् दीक्षिता याजयेयु', 'गृहपतिसप्त- दशा' खयत्विजो ब्राह्मणा सत्रम् उपेयु –इत्येवमादय । धर्मभेदाच्च सज्ञायवरथा, यथा, भाषण, परिवाट, वानप्रस्थ -इति, तत् दशमेन्थाये (६ पा०) वच्यते,-"दादशाहस्य सत्र त्वमासनोपायिचोदने यजमानबहुत्वे सत्रशन्दाभिसयोगात् ॥ (५०* ॥) यजतिचोदनात अहोनत्व, खामिना च अस्थितपरि- माणत्वात् ॥ (५१1) इति स हिरावादिषु अहर्गऐ पु प्रवर्तते -इत्युक्तम् ‘गणेषु द्वादशाहस्य' (८।११९७ सू०)-इति । तव सन्दियते – किम् उभयप्रकारोग्सौ विहती प्रवर्तते, उत व्यवस्थया, कचित् अहोनभूत , क्वचित् सबभूत ?-इति। कि प्राप्तम् ?–'तस्य उभयघा मत्ति स्यात् 'एककम्यात्'- उभयविधस्तत्र प्रवर्तत। कुत । 'ऐककात्, एकम् इद कर्म उभयविधम् इत्युक्तम् न तस्य प्रवृत्ती विशेषो गृद्यते इह एवविध , इह न-इति , तस्मात् उभयविध प्रवर्तेत। 'ननु एका चेविधा प्रवृत्ता, द्वितीयया कार्य नास्ति'। ऐक कात् विकल्पो भविष्यति यथा आग्नेयविकारेष्वभिमनस्य ॥ सू अपि वा यजतिथुतेरहीनभूतप्रवृत्ति स्यात, प्रत्या तुल्यशब्दत्वात २५॥ (सि० ॥ 'अपि वा नतदेव,-मर्वत्र उभयचा मष्टत्ति - इति, यत्र भा • स्वमव मर्चच पाटा। सूत्रप्रय ' वाइम्य मनमामनाप यिवादनन यजमान पहन च मयाम्टाभिमयोमान इति पर।

·ध्यायेर पाद। , भा भा. यजतिः श्रूयते, तत्र श्रहीनभूतस्य प्रवृत्तिः, पारिशेष्यात्; यत्र शासनोपायिचोदना, तब सबभूतस्य । कस्मात् ।। 'प्रकृत्या तुल्यशन्दत्वात्', प्रहत्या हि विकृतिः तुल्यशब्दा भवति ; तस्मात् चोदनासामान्यात् प्रतिनियमः; श्रहीनभूतश्च यज- तिचोदनः,-'दादशाहेन प्रजाकामो यजेत' इति । सबभूत श्रासनोपायिचोदना,-'बादशाहम् घटविकामा उपेयुः, दाद- शाहम् शिकामा उपासीरन्'-इति ॥ सू द्विगत्रादीनामैकादशराचादहीनत्वं यजतिचोद- नात् ॥ २६ ॥ (आ. नि०१)। श्रच आह,-'के पुनस्ते अर्गणाः यजतिचोदनाः, येषु श्रहीनभूतः प्रवर्त्तते ? के वा श्रासनोपायचोदनाः, येषु सत्र- भूतः' इति । तदुचाते,-'विराधादीनाम् ऐकादशरावात् अहीनत्वम्', तत्र अहीनभूत प्रवर्तते । तेषां यजतिशम्देन चोदनात्,-'द्विराचेण यजेत' इति ।। सू. चयोटशरावादिषु सचभूतस्तेष्वासनोपायिचोद- नात् ॥ २७॥ (आ० नि०२)॥ भा 'योदशराघम् पदविकामा उपेयुश्चतुर्दशराचं प्रतिष्ठाकामा उपासोरन्'--इति सहुत्वा आचरे। एवं वा, यस्मात् यतिचोदनो हीना, तस्मात् दिरावादी- नामप्यहीनत्यम्, तेपि हि यजतिचोदनाः। यस्मात् श्रासनो- पायिचोदनं सत्र, तस्मात् पयोदशरावादीनि सत्राणि, तानि अपि तचोदनानि-इति॥ लिङ्गाच्च ॥ २८॥ (यु०)॥ 'अप्रिोमो वै प्रजापतिः स उत्तरानेकाहानमजत तमेत दिराबादयो हर्गणा ऊचुस्त्वम् अस्मान मा हासीरिति, तदेयाम् ,

·मौमामास
भा अहीनत्वम्' इति दिराचादीनाम् श्रहीनत्वं दर्शयति ।। (८
२।५ १०) ।
भा
पञ्चदाराचादिषु सवधम्मानिदेशाधिकरणम ।।
सू अन्यतरतोऽतिरात्रत्वात्पश्चदशरावस्याहीनत्वं कुण्ड
पायिनामयनस्य च तद्भूतेष्वहीनत्वस्य दर्शनात् ।
२९ ॥ (पू.)॥
पञ्चदशरात्रं, कुण्डपायिनामयनं च उभावपि अहोनौ।
कस्मात् । अन्यतरतोतिराचत्वात्', उभावपि एतौ अन्यतर
नोतिरात्रौ तेन अहीनौ-इति, पञ्चदशरापरतावत्, विटन
अग्निष्टुदग्निष्टोम चिरात्रो दशरात्र उदयनीयोतिराच *--
इति कुण्डपायिनामयनमपि, 'मासमग्निहोत्र जुकति दूत्या
रम्य, यावत् 'दशरात्री महाव्रतम् उदयनीयोतिराव'-इति।
यश्च अन्यतरतोतिराष, स बहीन । कथम् ज्ञायते ।।
'नतेषु अहोनत्यस्य दर्शनात्,'तद्भूतेषु' अन्यनरतोतिरात्र
भूतेषु 'अहीनत्व श्रूयते, 'यत् अन्यतरतोतिरात्र, नेन
श्रहीन'-इति ॥
अहीनवचनाच ॥ ३० ॥ (यु०) ॥
"अहीन'- इति च अयम् पञ्चदशरात्र प्रत्यक्षम् उत्त,
-'यदन्यतरतोतिरात्र, तेन अहोन' इति। तस्मादमि
अझोन - इति॥
सत्रे वोपायिचोदनात ॥ ३१ ॥ (सि०)॥
सषे वा एते, न अहीनो। कुत ।। 'उयायिनोदनात्',
भा
•"परपनीथातिराब नि..द्वितीय पम्पाद।

·पच्या पाद भा.-'ये एव भूतिकार्यमिच्छन्तः, ते एन पञ्चदशरात्रम् उपेयुः, कुण्डपायिनामयनेपि, 'भूतिकामा उपेयु'-इति। कः पुनरे- तयोलिङ्गयोविशेषः । चोदनागतमेकं, वाक्यान्तरगतम् अन्यच्च , 'चोदनागतं, यत् तदन्तरङ्गं भवति, वहिरगम् इतरत्। अयम् च अपरो विशेषः, अहोनलिङ्गेन च नित्येन श्रहीनस्य संस्तुति।पपद्यते, उपपत्ता एतत् अहीनत्वम् उचश्ते,'यत् चन्यतरतोतिराचः, तेन अहोनः'-इति; सा यदि तावत् उपपत्तिः साधिका, नतोग्न्तरेणापि वचनं, सिद्धम् अहोनत्वम् ; अथ न साधिका, उचामानमपि न सिथति। तस्मात् न एतत् वचनं, किन्तईि अनुवादोग्यं स्तुत्यर्थः, स्तुतिश्च, नित्येन अहीनलिङ्गेन अन्यतरतोतिरावत्वेन अहीनस्य नोपपद्यते, यत्कारणं, स एव अहोनः अन्यतरतोतिरात्रः। सवस्य तु उपपद्यते, येन तावत् अयम् अन्यतरतोतिरावः, तेन बहीनः, धात्मना च सबम्, अत उभयात्मा विशिष्टोग्यम् अन्येभ्यः सवेभ्यः-इति॥ सत्रलिगच्च दर्शयति ॥ ३२॥ (यु०) । भा सबलिङ्गं च कुण्डपायिनामयने दर्शयति,-'गृहपतिगृहपतिः सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यः'-इति, गृहपतिहि सत्रे आम्नातः,- 'गृहपतिसप्तदमाः सत्रम् उपेयु:'- इति। सत्रे च तेनार्थः कत्वान् याजमानान् कम्, अन्येषा याजमानानाम् व्याहत- त्यात्। तस्मात् भत्रे एवैते-इति ॥ (८।२।६ अ०) । सू . इति श्रीभदृशवरखामिनः कृती मीमासाभाष्ये अष्टमस्या- थायस्य द्वितीयः पादः॥ www...

·१००
श्रष्टमस्य अथायस्य तृतीय पाद ।
शचिदबते याप्रयायाग्रावणाचे घ यानीषामोयस्य धमातिदमाधिकरणम ।।
भा
स हविर्गणे परमुत्तरस्य देशसामान्यात् ॥ १॥ (पू०) ।
इह हविर्गणा उदाहरणम् –'पानावेष्णवम् एकादशकपाल
निर्वपेत् सारखत चरुम् बाहस्पत्य चरुम् अग्नये पावकाय
अग्नये शुचये -इत्येवमादय । तत्र चिन्ताते, कि भूचिदेवतस्य
अग्नीषोमोयविध्यन्त , श्राग्नावैष्णवस्यापि आग्नेयविश्यन्त उत
विपर्यय ?-इति। कि प्राप्तम् ?–'हविर्गणे परम् शुचिदेवत
'उत्तरस्य अग्नीषोमीयस्य विकार, पूर्वमपि श्राग्नावेष्णव पूर्वस्य
आग्नेयस्य विकार । कुत ! 'देशसामान्यात्', क्रमसामान्यात
-इत्यर्थ इह सुचिदेवतो द्वितीय प्रकृतावपि अग्नीषोमीयो
द्वितीय इतरचापि आग्नावैष्णव प्रथम प्रस्तावपि आग्रेय
देशसामान्येन लिनेन परम् उत्तरस्य पूर्य पूर्वग्य
विकार।
सू रेवतया वा नियम्येत शब्दवत्त्वादितरस्याश्रुति
त्वात ॥ २॥ (सि०)॥
न वा देशनियम स्यात् किन्तईि?--'देवतया',-देवता
सामान्यात । कुत । शन्दवती देवता, आग्नावैष्णवम्
अपये
भुचये'-इति।
इतरस्य देशस्य 'अशुतित्वात्,-देशो न
श्रूयते किन्नहि प्रचयात् गम्यते । किम् अत । एतदतो
भवति, देवतामत्यय कर्मचोदनायाम् अनन्तरत्वात् मुख्य
इनरस्तु पो पर्यापेक्षया उत्पद्यते तस्मात् जघन्य । मुख्या
प्रथम
भा
.

·८अध्यायपाद भा नुग्रहश्च न्याय्य । अत शुचिदेवत्ये अग्नियस्य विध्यन्त , अाना वैष्णवे च श्राग्नीषोमीयस्य ॥ (८।३।१०)॥ নকলাৰ ৰিইনৰয় ব্রায়ামগ্লানিবাধিকার सू गणचोदनायां यस्य लिई तदारत्तिः प्रतीयेतानय- वत् ॥ ३॥ (पू.)। जनकसप्तराचे श्रूयते.-'चत्वारि विन्ति अहानि भवन्ति' --इति, तथा अन्यत्र श्रूयते, 'नव विन्ति अहानि भवन्ति'- इति। तत्र सन्देह ,कि पाकिस्य प्रथमस्य अयमभ्यास , उत नानाहा हादमाहिकानाम् स्तोमविधि ?-इति। कि मासम्?~'गणचोदनाया यस्य विग, तदाटत्ति प्रतीयेताग्नेय वत्", 'गणचोदनायाम एवविधाया 'यस्य लिङ्ग पार्टिकस्य प्रथमस्य श्रम विष्टत्व, तस्य एव आत्ति 'प्रतीयेत', चोदना सामान्यात्, “धाग्नेयवत्', तत् यथा, 'अग्नये पावकाय, अग्नये शुचये-'इतिदेवतेक्यात् चोदनासामान्यात् आग्नेयस्य विध्यन्ता भ्यास , एवम् महापि। नानाहानि वा सङ्घातत्वात् प्रतिलिङ्गेन चोदनात् ॥ ४॥ (सि.) । 'नानाहानि वा' (दादशाहिकानि) प्रवर्तेरन्, न पार्टिक प्रथमम् पह। फरमात् ।। 'सातत्वात्', सहात एप उचाते, "चत्वारि चिन्ति अशानि'- इति , पृथकनिवेशिनी हि 'चरवारि-इति सलग, पृधग्रेन अशा भवति इति , सन्ति च तत्र सप्तराचे चोदनया महत्तानि नानाहानि हादशा हिकानि चत्वारि, तानि अन्य वित्वं विधातुम् शक्यते, न तु पिरन्ति पनि शहानि अनुध, नत्र चतु'मा विधीयते ।। भा

·मीमांसा दने
भा
तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ ५ ॥ (यु०)।
चत्वारि बिन्ति अहानि अग्निष्टोममुख्यानि-इति, येषाम्
अग्निटोमः प्रथमः, इतरेग्ननिष्टोमाः, ते एवमुक्ने प्रतोयन्ते,
न ये सर्वे अग्निष्टोमाः, यथा, अयोमुख्यं पिण्डच्छेदनम् -इन्युक्ते
न सीयर्स प्रतीयते। यदि च वितोभ्यामः स्यात्, सद
अग्निष्टोमा भवेयुः, अग्निटोमो हि असौ। तस्मात् द्वादशा
हिकानाम् चोदकमातानाम् अहा वित्ता विधीयते । एव
नव विन्ति अहानि भवन्ति इति ॥ (८।३।२ अ०)।
भा
षटविसावे षड़धम्मानिदेगाधिकरणम् ।।
सू कालाभ्यासेऽपि वादरिः कर्मभेदात् ॥ ६॥ (पू०) ।
कचित् कर्मविशेषे श्रूयते,–'षड़हा भवन्ति चत्वारो भवन्ति,
पञ्चदा भवन्ति'। तत्र सन्देहः,-किं द्वादशाहिकानाम् अझ
मत्तिः, उत पड़हस्य ?--इति। किं प्राप्तम् ?-~~ 'कालाम्यासे
पि बादरि.', यडहकालाभ्यासे प्येतस्मिन् श्रूयमाणे 'बादरिः'
श्राचार्यो दादाहिकानाम् अहा प्रवृत्ति मन्यते स्म। कुतः ।।
'कर्मभेदात्', पदहशग्देन अत्र अहमितानि घमौत्यानि
कम्माणि उचान्ने, तेया च यटकानां भेदो गम्यते,-'चत्वारः
षड़हाः' इति पृथधानिवेशात् सङ्घगयाः। यदि एकस्यैव
कर्मघटकरय पार्टिकरयाभिसविकस्य वा अभ्यासः कन्येत,
नत', चतुःयडहा-इति स्यात्, अघ पुनः 'चत्वारः पड़हा.'
-इत्युक्ने चतुर्विशत्यहानि प्रतीयन्ते, सा अहःसवातचोदना
प्रतिनिद्गत्वात् दादगाहिफोम् अहमति गृहाति। तमगत्
नानासा द्वादशाहिकाना पटत्तिः॥
"चणेमुबपिसदनम' रनि काम. पु. पाठ ।
.

·अथाये। पाद १०३ तदारत्तिं तु जैमिनिरहामप्रत्यक्षसङ्घर- त्वात् ॥ ७॥ (सि०॥ भा. 'तदात्ति',-पाठिकस्य एवं प्रज्ञातस्य पडहस्य बाति जैमिनिः' श्राचार्यो मेने। कुतः?! 'अहाम् अप्रत्यक्षमडर- त्वात्। चतुर्विशतिः अहाम् अप्रत्यक्षा सलग अनुमानात गम्यते, तस्याय पड़हचतुष्टयेनैव अनुमानं, तेन पूछ तावत् पड़हचतुष्टयमेव प्रत्येति, नत् समादृत्य चतुर्विशतिससगं, यया, पूर्व धूम प्रतिपद्यते, पश्चात् अग्निम्, यय धूममत्ययेनैव हतार्था भवति, न असौ अग्निप्रत्ययमाद्रियते ; इहापि पड़ह- प्रत्ययात् एव तत्पत्तिः प्रसन्यते, तया च कृतार्थः कि चतुर्विंशतिमवनया प्रतीतया करिष्यति । तस्मात् पड़छा- भ्यासः। 4 अथ यदुक्तं,-'पृथकनिवेशिनी सङ्घग श्रावृत्ती यायेत'- इति। तत्र चूमः,-'पड़हा-इति प्रज्ञातः यड़हः सन्नि हती गद्यते, तस्य चतुःसङ्ख्यासम्बन्धः साक्षान्नास्ति-इत्याच्या भविष्यति, यथा, उपसदां प्रयाजानुयाजानां च । यस्यामि चतुर्विशतिरात्रः 'चत्वारः पड़हाः' इत्येवं चौद्यते, तस्यापि दशरात्र प्रवर्तमाने थाहत्यैव सट्सगपूरणं, भिन्नानां पड़हा- नामभावात्। यश्च उभयोर्दोषो न असौ एक पक्षं निवर्तयति ।। (८।३।३ १०॥ संस्थागभेषु दादाहिकधातिदेमाधिकरणम् ।। संस्थागणेघ तदभ्यासः प्रतीयेत कृतलक्षण- ग्रहणात् ॥Fn (पू.)॥ इस संस्थागण उदाहरणम्,-'अग्निटोमः पञ्चोक्ध्यः, शता.

·२०४
मीमामा दमन
.
ग्निहोम भवति, शतातिराष भवति' इत्येवमादय । अष
चिन्ताते, कि ज्योतिष्टोमस्य श्रयम् अभ्यास, उत एवसङ्ख्यानां
सस्थाविशिष्टानाम् अहा वाद?-इति। कि प्राप्तम् ?-
'सस्थागणेषु तदभ्यास प्रतीयेत, तस्य एवं प्राकृतस्य ज्योति
सोमस्य अयम् अभ्यास । कुन ?। 'कृतल घणग्रहणात्', तस्य
एतत् कृत लक्षण,---'अग्निष्टोम उक्थ्य षोडशी अतिरात्र'
-इति, तत्सयोगेन एता सस्था उत्पन्ना, स ताभि शक्यते
लक्षयितुम् तच्च लक्षयित्वा सङ्घा केवला विधास्यति, नाना
का तु वादे सस्था सङ्घरा च उभय -विधीयते,-उक्थ्या सस्था
भवन्ति--इति, ते च पञ्च भवन्ति-इति, तथा वाक्यम्भिद्यते ।
तस्मात् ज्योतिष्टोमाभ्यास ॥
स अधिकाराद्दा प्रकृतिस्तद्दिशिष्टा स्यादभिधानस्य
तन्निमित्तत्वात् ॥ ६ ॥ (सि०) ॥
भा नैतदेव --ज्योतिष्टोमाभ्यास - इति,-
तदिशिया स्यात्', द्वादशाहिकानि अहानि सस्थाविशिष्टानि
स्यु । कस्मात् ।। 'अधिकारात्', नानि अत्र चोदकेन अधि
कृतानि, एव चोदकानुयहो भविष्यति ।
'ननु प्रत्यक्षविहितो ज्योतिष्टोमोनिटोमादिभि शन्दै '1 न
-इत्याइ। कथम् ?। 'अभिधानस्य तन्निमित्तत्वात्,-अनि
धोमाभिधान सस्यानिमित्त, न ज्योतियोमाभिधायक, तत्सम्य
ऋतुम् वदितुम् शक्नोति, न ज्योतिष्टोममेव । यत्तु अनेकार्थम्-
इति, न अनेकाध भविष्यति , गणचोदनया प्राप्तानाम्
पञ्चाना संग्धामात्र विधायिष्यते, "शताग्रिटोमम्'-इत्यपि
समास उभयविशेषणविशिष्टं गएम् श्राइ, स एक एवार्थ ,
• मनोक्थ्य भवति सतानिराचं भान पशामिहाम', पोकय " त्या न्याय
--कथ ताई?-'प्रजाति
मसायां पाठ

·अध्याये वाद ॥ १०५ भा यथा, 'लोहितोष्णोया ऋत्विज प्रचरन्ति इति, पृधवनि- वेनी च एव सङ्कग अनुगृहीता भविष्यति । तस्मात् हादशा हिकानाम् नानान्हा वाद.॥ ८।३।४ अ०) । मतोकया दो चोतियोमान नावापचयाधिकरणम 11 भा गणादुपचयस्तत्प्रकृतित्वात् ॥ १०॥ (पृ.) । 'तोक्थ्य भवति शतातिरात्र भवति'-इति श्रूयते। तत्र द्वादशाहिकानि अहानि प्रवर्तन्ते तानि च प्रायेणोक्थ्य सस्थानि, 'हो अग्निष्टोमी शतोक्टय भवति'--इत्युत्ते अग्नि सोमयो उक्थ्यस्तोत्रोपचय प्राप्त 'शतातिरात्र भवति- इति सर्वेषु रात्रिपायोपचय । तत्र चिन्ताते,-विहादशाहा दुपचय कर्तव्य, उत ज्योतियोमात् ?-इति । कि प्राप्तम् ?- 'गणात् उपचय । कुत । 'तत्प्रकृतित्वात्, द्वादशाहप्रहलय एते अहर्गणास्तेषु द्वादशाहिको विध्यन्त प्राप्यते, यदि दाद- शाहात् उपचय एव चोदकानुयही भविष्यति। तस्मात् गगात उपचय ।। मा स काहादा तेषां ममत्वात स्यात ॥ ११ ॥ (सि०) ॥ एकाहाहा ज्योतिरोमात् उपचय न द्वादशाहात्। कामात तेषा समत्वात' द्वादमाहिकानाम् अहाम् इतरे बहते समत्व भवति तान्यपि अन्यत सस्थाम् अाकान्ति, इमान्यपि न च भिक्षुका भिक्षुकात आकात मति अन्यस्मिन् प्रसवममझिके । विम् एतत् उ भवति । द्वादशाहे सस्थास्तोत्राणि अनाम्नातानि- इत्यत यत्र बाम्ना नानि, तत आकाशन्ति वैर नेषु अह स तानि न आम्न तानि

·मीमासा दान
भा
- इति तस्मात् वैशतान्यपि अहानि यत्र विहितानि तत
एव आकाङ्गितुमईन्ति, ज्योतियोमे च तानि बाम्नातानि
तस्मात् ज्योतिटोमात उपचय ॥ (८।३ । ५ अ०)।
भा
.
गायत्रमतदर्भवति इत्यादावुत्पभिगायत्रीणामागमाधिकरणम।
म गायत्रीपु प्राकृतीनामवच्छेदः प्रकृत्यधिकारात*
सड्ढनात्वादग्निष्टोमवदव्यतिरेकातदाख्यत्वम ॥
१२ । (पू०॥
उपचयश्चिन्तित , अपचय इदानों चिन्ताते। इद श्रूयते
— 'वाजपेयेन इदा वृहस्पतिसवेन यजेत-इति , तब इद
समाम्नात - गायत्रमेतत अहर्भवति इति। अत्र विचार्य
-कि माकृतीनाम विटुब्जगतीनाम् अक्षरावलोप त्या गायत्र
नदह कर्त्तव्यम् उत उत्पत्तिगायत्रीणाम् दाशतयोग्य प्रारम
शत्वा ?-इति। अत्र मूत्रेणैव उपक्रम – गायत्रीषु प्राकृती
नाम् अपच्छेद गायत्रीयु रायमाणमु- गायवमेतत् अह
भवति -इति प्राकृतीनाम् विष्टुब्जगतीनाम् अवच्छेद (अक्ष
रावलोप) कर्त्तय । कुत ।।
प्रकृत्यधिकारात चोदकन
श्रच प्रात्य विष्टजगत्य प्राप्ता अधिकता विद्यन्ते यदि
श्रन्यासाचाम् यागम क्रियेत पाहत प्रत्ययो बाधेत ।
ननु प्रत्यक्षश्रुता गायत्रय ताभिचोदकप्राप्ता दुतरा बाधि
न-इत्याह।
गायत्रीशब्द मसगवाचव । कघ ज्ञायते । अश्यतिरेकात्
चतुर्विशनिमहगम एष न यभिचर नि न चत् चतुर्विशक्ति
दस्मात
सहगत्वात्,-अयं
* महल्या पिकागन रति का• क्रो• पु. पाट

·अध्याय ३ पाद॥
भा. सद्भुपया विना दृष्टः, चतुर्विशतिसङ्खगहीनास विद्युःजगती
न कदाचित् भवति। तस्मात् मडगाशब्दोग्य, सखराशब्दोत
अक्षरावलोपः कर्तयः। 'अग्निटोमवत्', यथा, "मताग्निष्टोम
भवति'--इत्युक्ते द्वादशाहिकानाम् अहाम् उक्थ्यावलोपः
क्रियते, एवम् इहापि॥
खू तन्नित्यवच्च पृथक्मतीषु तद्दचनम् ॥ १३॥ (यु०)।
भा 'तन्नित्यवत्' सङ्खामात्रं ब्रुवन्तं गायत्रीशब्दं मत्या, “पृथक्-
सतीषु' (पृथग्भूतात गायत्रीभ्यः) जगतोपु अगायत्रीपु 'तद्-
वचनम्' भवति (गायत्रीवचनं भवति),-'ये हि दे गायत्री,
सा एका जगती'-इति। यदि सङ्ख्याया गायत्रीशब्दः, ततो
'अगत्यां दे चतुर्विशतिस-इत्येतदचनम् उपपद्यते ; अथ
ऋचः, ततो ऋचौ अगत्या न स्तः इति, एतचनम
अनुपपन्नं स्यात् । तस्मादपि सङ्घमायां गायत्रीशब्दः। तथा,
इदम् अपरं च दर्शनं,-'तिखोग्नुष्टुभश्चतसो गायत्रीः करोति'
---इति ।।
न विंशती दशेति चेत् ॥ १४ ॥ (आ.) ।
अथ कश्चित् ब्रूयात्,-'न विशती' दशसमास्ति, न मडंग
सवगन्तरे वर्तते, गणे हि मसग, न च, गुणा गुणेषु वर्तन्ते ,
एवम् अटाचत्वारिंशत्सङ्खपाया चतुविंशतिसझुग नास्ति ।
तसात् सङ्खगर्थे पि गायत्रीशब्दे, 'एका जगतो वे गायचो'
इत्येतत् अनुपपन्नमेवा यश्च उभयोोणे न असौ एकस्य
hy
भा
.
वाचाः॥
ऐकसङ्गुरमेव स्यात् ॥ १५ ॥ (प्रा०नि०).
अत्र उचाते,-न यूना,-सहाया सलग वर्तते-ति,

·मीमामा दान
एव वा
मा किन्तहि,-अधाचत्वारिशाससग परिच्छिन्नेषु अक्षरेषु अध
यवभूते हे चतुविशतिसवेर, न तु वे शचौ-दूति, न च
सङ्गा सत्यान्नर निवर्तयति, यदि निवर्तयेत्, 'ऐकससग्मेद
स्यात्, यस्य दश गाव, तस्य वौ पञ्चको गवाम्-त्ये
तवचन न स्यात् ' भवति च तत् तम्मात् न मडगा सहरान्तर
निवर्तयति॥
'न विशती दोति चेत् (१४ म०), यद्यपि
मगराया गायत्रीशन्द एवमपि न अक्षरावलोप कन्य।
किकाराम् । विश्ती दश विद्यन्ते। किमत ।।
तायदत येन विशति उपाना, उपात्ता तेन दश भवन्ति ,
एवं येन विद्युम्जगत्य प्रयुक्ता , प्रयुता तेन तदन्तर्गता गाया
भवन्ति। तस्मात् विकारोग प्रयोग, एव चोदकानुग्रहश्य
भवति गायत्रं च श्रह हत भवति ॥ “ऐकसडरमेव स्यात् ।
-पत्र आह-जगत्या पिटुभि च उपात्ताया न गायत्रा
उपात्ता भवन्ति। कथम् ।। साधन परिच्छिन्दती मडग
कर्मणि बढीभवनि न जगत्या विद्युभो वा अवयध साधन
किन्ताई त्रिष्टुमगत्य ।
'श्रय उचेति -- 'गायत्रमेतत् अभवति-इतिवचनात् अव
एप था माधनम् इति तथा सति अक्षरावमीप
एव प्रामोनि, उत्तरग्य अवयवस्य घनत्वात्, न च बनने
अनुपादीयमाने चौदको भायने , तस्मात् यद् उ - यद्यपि
मलगया गायत्रीमन्द एवमपि थपिकारेण प्रयोग -इति
एतत् त्रयुगम् दयति न च उत्तरस्या गवगयाम् उपात्ताया
पृधी मसग उपाका भवन्नि-प्ति, यदयम् एका घ दम
च मन न सहन च पराई च-गति मगमग अनुयामप्ति,
• यदि च उत्तरार्या मागवा पातायां पूी मङ्गग पुगता
भनित 'ऐकमहम्मे व रयात्', कय अपरामहग भवेत् मा
यव

·अध्यायः पाद ॥ भा १-- भा हि साम्य उत्तरा। यतस्तु एकाद्या अपि अनुक्रान्ताः, अतो विज्ञायते,-न उत्तरस्यां सङ्खगया उपात्ताया पूर्वाः ससा उपात्ताः भवन्ति-इति ॥ सू गुणाहा द्रव्यशब्दः स्यादसद्धविपरत्वात् ॥ १६ ॥ (सि०)॥ मैतदेव,--सङ्खगयां गायत्रीशब्दः-इनि, - कथन्ताई 'गुणत्' 'यशब्दः स्यात्'.--चतुर्विशत्यक्षरयुकस्य द्रष्यस्य वाचकः। कस्मात् ?! 'अस।वषयत्वात्', यदि सवगशब्दः स्यात्, सर्वस्मिन् चतुर्विशतिरावासद्धेये वर्तत गोयूथादी ' न च वर्तते, तस्मात् न सडंगशब्दः ॥ गोत्ववच्च समन्वयः ॥ १७॥ (यु. १) । यथा, 'गौ:'---दूति सत्यपि गमननिमित्ते सामान्यद्रयाभि धाने सामादिमत्येव 'समन्बयो' नान्यत्र-इति तद्दचन एव गोशब्दो विज्ञायते, एवम् अयमपि ऋग्वचन' एव विज्ञातुम् स भा न्याय्यः॥ भा सङ्घनायाश्च शब्दवत्त्वात् ॥ १८ ॥ (यु० २)॥ चतुर्विशतिसङ्खरावाचक शब्दोस्ति,-'चतुर्विंशति"-इति, न, अस्य अपरेण गायत्रीशब्देन अर्थः, सज्ञाया व्यवहारार्थ- त्वात्, एकेन व्यवहारसिडेः।। इतरस्याश्रुतित्वाच्च ॥ १६॥ (यु०३)॥ भा 'इतरस्य' (गद्यस्य) 'अश्रुतित्वात्' अशब्दत्वात् दूत्यर्थः । तस्यापि व्यवहारार्थेन मज्ञाशब्देन प्रयोजनं ; तत्र अयं गायत्री- शब्दार्धवान् भवति, सखाया निष्प्रयोजन'। तस्मात् अपि ·मोमामा दर्शने भा कच्छब्दो न्याय्य । अतो गायत्रीणाम् ऋचामागम कर्तव्य --इति॥ म द्रव्यान्तरे निवेशाटुक्थ्य लोपैर्विशिष्ट स्यात् ॥ २० ॥ (पू० यु. नि. १)॥ यत् उपवर्णितम् -अग्निष्टोमवत्-इति , तब म - अग्नि टोमशब्दस्य द्रयान्तरे करिमशित् निवेशो नास्ति यथा गायत्री शब्द ग्थे, श्रय हि केवलाग्निष्टोमान्तता बृने, न च उक्थ्यलोपम् अन्तरेण, द्वादशाहिकानाम् अहा अनिघामान्तता भवनि-इति अवश्यकाय उक्थ्य कोप । अय पुन गायत्री शब्द गद्रव्यस्य वाचक ---इत्युक्त। न च अक्षरावलोपेन नत् गद्य प्राप्यते । तम्मात् विषमीप्यम् उपन्यास - भा -इति ।। स भ अशास्त्रस्नच णत्वाच ॥ २१॥ (य) ॥ अशावलक्षणनि च उक्थस्तोत्राणि शताग्निष्टोमे, तानि शामुलक्षणया अग्निष्टोमान्नतया बायन्ते इह पुनर्विपरीत शागलक्षणा गायबर आनुमानिक्य त्रिष्टुन्जगत्य , ता न भनुवन्ति गायों बाधितुम् ॥ ए उत्पत्तिनामधेयत्वात् भक्त्या पृथकसतीषु स्यात् । २० ॥ (पृ० यु. नि० २) अब यदुई - मराया गायधीशब्दो दृर - गायत्री, सा एका जगतो-इति तस्य क परिहार ।। उचाते, यौम्पत्तियम् एतत् पटची नामधेयम्-रत्युतम् , श्रत "पुत्पत्तिनामधेयत्वात् योग्य जगायवयवे चतुर्विशत्यहरे पद मनये प्रयोग स भत्या विजेय, न हि एकम्य शम्दश्य भा

·८श्याय पाद ॥
भा
ता. अनेकाथता सत्यां गती न्याय्या। कया पुनर्भया । परि-
माणसामान्यात्,-यत् परिमाणं योगायत्रयोः,
तत् एकस्या
जगत्याः; अत एतत् उक्तं,-'ये हि वे गायत्रयो, सा एका
जगतो'-इति, यथा, यौ हौ कौरवी स एको वाहीक'-इति।
एतच्च गायबोहयप्रशंसा वचनम्। कथम् । इदं श्रूयते,
--'दाग्या गायत्रीभ्यां वैश्यस्य'-इति, तदेतत् अयुक्तम् इव
उचाते, जगत्या वैश्यस्य कायं, जागतो हि वैश्या,
तदेतत्
हाम्यां गायत्रीभ्यां क्रियते, जगत्यैव तत् शत भवति,-'ये हिदे
गायत्रौ सा एका जगती'- इति । तस्मात् अहेतुरयं सहरार्थत्वे
गायत्रीशब्दस्य॥
वचनमिति चेत् ॥ २३ ॥ (आ०) ॥
शक्यं तावत् तत्र एतत् वतुम्, यत्र अनुवादो गायत्रीशब्दः ,
यत्र तु विधिः, तत्र कथं ? यथा, 'तिखोग्नुष्टुभः, चतखो गायत्रीः
करोति'-इति। कः पुनर्विधी विशेषः। विधी शब्दार्थन
व्यवहारो भवति, तिखोग्नुष्टुभः चतन्त्री गायत्रो न शक्याः
कतम्,. शक्यास्तु चतसश्चतुविशतयः। तस्मात् तत्र सङ्काया
गायत्रीशब्दः-इति।
अत्र ब्रूमः--
यावदुक्तम् ॥ २४ ॥ (आ. नि०)॥
'भा इहैव एकत्र सङ्घार्थो न अन्यत्र, कचित् दर्शनात्। 'प्राइ,
-यद्येवं न सङ्खगावचना, कथम् इह मडगर्थो जातः-
इति। उचाते,-लक्षणयापि विधानं भवति, यथा लोके,
'अमी पिरपिण्डाः सिंहा. क्रियन्ताम्' इति, वेदेःपि, 'पृ?
रुपतिष्ठन्ते-इति , न च, तब सिंहशब्दः प्रतिशतिवचनो
दृष्टः-इति अन्यत्रापि प्रतिकृतिवचनो विज्ञायते, पृष्ठशब्दो

·२१२
मोमामा-दन
भा वा मववचन., न च, लक्षणया प्रयोगशब्दार्थः परिच्छिद्यते,
याकारणं, साथै एव वर्तमानः अर्थान्तरं लक्षयति, खार्थ जहत्
नैव लक्षयेत्। तस्मात् अयमवि अहेतुः ।
अपूर्व च विकल्पः स्याद्यटि सङ्ख्याबिधा-
नम् ॥ २५ ॥ (यु०॥
'अपूब च' दर्शपूर्णमासकर्मणि “विकल्पः स्यात्', 'यदि
सङ्खगया गायत्रीशब्द., तत्र हि श्रूयते,–'गायत्रया परिदधान'
-इति एवं श्रुते श्राजुहोताया अतुविशत्यक्षरस्य पदमश्चयस्य
च विकम्प, स्यात् ' विकल्ये पदे अाजुहोतायाः बाध', स च
अयुक्त' सत्यां गतौ। तस्मादपि नैतत् सवगविधानम् ॥
ऋग्गुणत्वान्नेति चेत् । २६ ॥ (श्रा० ॥
अत्र उचाते,
-न प्रती विकल्पो भविष्यति। कुतः ।।
"फ्टग्गुणत्वात्'. अग्गुणो हि तत्र प्रयोगोङ्गीत', ऋचः तस्य
सानिधेन्य आम्नाताः, यदि अनचा परिदधीत, ऋग्गुणत्वं
याथेत । तस्मात् तत्र श्राजुहोतयैव परिधारयति, तथा मन्ति
गायचा परिहतं भविष्यति , ऋग्गुणत्व च उपगृहीतम् ॥
तथा पूर्ववति म्यात ॥२७॥ श्रा०नि०)।
'पूर्णवनि' अपि दृहस्पतिमवे 'तथा' स्यात्', यथा, अपुत्र,
अत्रापि ऋग्गणक. प्रयोग बङ्गीत' चोदकेन, तथापि पशु
उपादीयमानास गायत्रं चैव यह कृत भवति , ग्गुर क व
च न बाधितम्। तस्मात् न अक्षरावलोपः।
गुणाये गय मर्चच ॥ २८ ॥ 'यु) ।
तुगम्दस्य ग्याने चगद, दृष्य तुझम्दम्य यर्थ पशब्द,
भा
भा
॥
भा.

·अध्याये ६ पार , ११३ भा यथा, 'किं च इह भवति'-इति। गुणस्य चतुर्विशतिसङ्खरायाः मचावेशः, शत्मायाम् बाजुहोतायां, न अवयवे ; अतः तस्याम् उपादीयमानायाम् ऋग्गुणत्वं च उपगृहीतं भवति, सङ्खा च, एहस्पतिसवे पुनः या ऋचः चोदकेन अङ्गीताः, तासाम् अवयवे चतुर्विंशतिसङ्गा निविष्टा, तसिन् उपादीयमाने घरगुणत्वम् अनुपात्तं भवति, प्रकृतिगायत्रीषु तु उपात्तं भवति । तस्मात् न सडराभिधाने गायत्रीशब्दे प्रतिगायत्रीणाम् या गमः पामोति॥ अपर आह,--इदं तावदयं सङ्घरावादी प्रस्त्यः,-कस्मात अक्षरगतायामेव सङ्खगयां भवानवस्थितः, न पुनः अन्यसवेश्य- गतायामपि,-ग्रहगतायों चमसगतायां वा? यावताविशेषण श्रुतं, 'गायत्रमेतत् अहर्भवति'-इति , एवं सति सर्वत्र गुणावेशः प्रामोति॥ निप्पन्नग्रहणात् नेति चेत् ॥ २६ ॥ (प्रा.)। स'चैत्' धूयात, --यत्र अयं निष्पन्न,--गायत्रीशब्दः प्रसिद्धः ---इत्यर्थः, तस्य ग्रहणं न्याय्यम्, अय च अक्षरगतायामेव सङ्ख्या प्रसिद्धो न सर्वत्र , तस्मात् न सर्वसझेरयगतो गृद्यते -इति, स वताच्या,- तथेहापि स्यात् ॥३०॥ (आ. नि.)। यथा अक्षरगतायामेव सवाया दृष्टो न श्रन्यत्र, एवम् भक्षु एव दृयो न अन्यस्मिन् चतुर्विंशत्यक्षरे गये वा, यथा च अक्षरेपु एव दृष्टः इति न अनक्षरे विज्ञायते , एवम् अक्षु दृष्टः-इति नानृक्षु विज्ञातुम् न्याय्यः । • अत्र आह,-'यद्यपि श्रयम् रतु गायत्रीमन्दः, एवमपि अक्षरावनोपः कार्य । किहारणम् । प्रत्युपबन्धनान, चोद भा . मा 0 ·मोमामा दर्शन भा भा केन अब माहत्य विद्युःजगत्य प्रापिता, ता दूमा नोझिता भविष्यन्ति । गायत्रीशब्दश सवसामान्यात् शक्नोति तद वयवान् बन्नुम् एवम् उभौ विधी अनुगृहीती भविष्यत भाकृतो वेशतश्च-द्वति। अत उत्तर पठति,- स यदि वाऽविशये नियमः प्रकृत्युपवन्धाच्छरेप्वपि प्रसिद्धः स्यात् ॥ ३१ ॥ (आ. नि०)॥ 'यदि' 'अविशये अशमयेऽपि गायत्रीषु विहितास 'प्रकृत्युम बन्धनात्' अगायां गायत्रीशब्द कल्प्यते, शरेवपि' 'शरमय बहिर्भवति' इति कुशेषु शरशब्द कल्पयितव्य , कौशमेव बाई कार्य , वक्तव्यो या विशेष ॥ दृष्टः प्रयोग इति चेत् ॥ ३२॥ (आ.)॥ श्रयम् विशेषो 'दृष्ट',-चतुर्विशतिसमृगयाम् अक्षरगताया गायत्रीशब्दस्य 'प्रयोग ,-'ये हे गायत्री सा एका जगती- इति, तेन शक्यते कम्पयितुम् ।। तथा शरेष्वपि ॥ ३३ ॥ (श्रा० नि०)। शरशब्दस्यापि कुशेषु प्रयोगो दृश्यते,'शरवणमेव इर्द कुम्वनम्-इति॥ भत्तयेति चेत् ॥ ३४ ॥ (प्रा.) । अत्र उचाते, 1,-स तत्र शरशब्दो भात प्रयुज्यते, दीर्घत्वात पृथुपत्रत्वात् सादृश्ययादोसी-शरवणमेव इद कुशयनम्- रति मार्थे वर्तमान मादृश्यं गमयति, सार्थ जपत कई गमयेत्, तम्मात् गरेप्येष तत्र शरशम्दस्य प्रयोगो न कुरेपु-- भा भा स भा .

·अध्यायर पार॥
भा
तथेतरस्मिन् ॥ ३५॥ (श्रा०नि०)॥
'तथा इतरस्मिन्' अपि 'ये है गायत्रयो सा एका जगती.
इति भान एवं गायत्रीशब्द-इत्युक्त सोपि खार्थ एव
वर्तमान तत्सदृश गमयति इति वेव प्रयुक्तो न सलगाया,
तस्मात् न सलगया गायत्रीशब्द । अतो न अक्षरावलोप
.
कर्तव्य ॥
अर्थस्य चासमाप्तत्वात् न तासामेकदेशे
स्यात् ॥ ३६॥ (यु०)॥
भा अपि च त्रिष्टुब्जगतीनाम् 'एकदेशे वाक्यमपरिसमाप्त भवति,
न च अपरिसमाप्तेन वाक्येन अर्थ कथित अभिधीयते, अर्थाभि-
धानार्थश भवप्रयोग, तत्र मन्त्रमयोग एव अनर्थक स्यात् ।
तस्मात् न तासा विष्णु जगतीनाम् एकदेशे गायचीशब्द स्यात् ।
तस्मात् उत्पत्तिगायत्रीणामेव दाशतयोग्य आगम कर्तव्य -
इति ।। (८।३।६ १०)
इति श्रीमद्वशवरखामिन कृती मीमासाभाध्ये अरमस्य
श्रयायस्य तृतीय पाद समाप्त ॥

·अष्टमस्य अध्यायस्य चतुर्थ पाद ॥ सू भा दहिामशब्दम्य कर्मनामधेयताधिकरणम दविहोमो यज्ञाभिधानं होमसंयोगात् ॥ १ ॥ 'यदेकया जुहुयात् दर्विहोम कुर्यात् --इति श्रूयते । अस्मिन् दविहोमशब्दे भवति सशय ,-कि गुणविधि , उत कर्मनामधेयम् ?--इति। कि प्राप्तम् ?-'दविहोमो यज्ञाभि कर्मनामधेयम्- -इत्यथ । वुत । होमसयोगात्, हामशब्द अत्र श्रूयते, तत्प्रधानच अय समास , दर्विशब्द उपसर्जन, होमश्च कर्म। अथ वा 'जुङ्गयात्' इति कर्म उचाते, तेन समुचितो 'यदेकया जुहुयात्' इति। तस्मात् कर्मनामधेय स्थितं तावत् , तत अान्तर क्रियते ॥ (८। ४।१०)। धान, भा ददिशामाष्टम्य नौकिकनैदिकाभयकमनामधेयनाधिकरणम । स स लौकिकानां स्यात् कर्तस्तदास्यत्वात् ॥ २॥ (पू०) । यदा कर्मनामधेयं, तदा चिन्त्यते--किं नौविकानाम् स्मातीनाम् कर्मणाम् अष्टकादीनाम् नामधेय दपिहोमशब्द , उत मर्वयाम् एव लौकिकानाम् वैदिकानाच-इति। कि माप्तम् ? -'म लौकिकानाम् स्यात्', 'म खन्नु दक्षिसोममन्द, 'नोकिकानाम् वर्मणाम् नामधेय ‘ग्यात्'। कुन 21 वर्ष ग्तदानत्वात्, नेपा का, तेन दर्यिहोमशब्देन समाग्मायने. -मिनोनाम् दाहिमलो प्राय, रानाम् हार्वि भोमिका ब्राक्षण - इति यश यत् करोति ग नेन वाया .

·८ थध्याय पाद ।। भा भा यते, यथा, लावक , पावक इति, यदि च अएकादीनाम् नामधेयम् एतत्, ततस्तेषा कर्मणाम् की दाविहोमिक समाख्यामहति-इति। तस्मात् लौकिकानाम् नामधेयम् । सर्चयां वा दर्शनादास्तु होमे ॥ ३॥ (सि०)। 'सर्वेषा लौकिकानाम् वैदिकानाञ्च नामधेयमेतत् न लौकिकानामेव। कस्मात् ।। 'दर्शनात् वास्तुचोमे , 'वास्तुदोम' हि येदिके दर्विहोमत्व दर्शयति, 'यदेवया जुळ्यात, दविहोम कुयात् पुरोग्नुवा क्याम् अनूचा याज्धया जुहोति सदेवतत्वाय -इति। 'ननु विपरीतम् एतद्दर्शन --'यदेकया जुहुयात् दर्विहोम कुर्यात्', अदविहोम सन्तम्---इत्यापद्यते, यदि दर्वि होम एव असौ सत एकया द्वाभ्या च इयमानो दविहोम एव भवति , तत्र एतद्दर्शन नोपपद्यते,- यदेकया जुहुयात् दर्विहोम कुयात् इति। अत्र उचाते, यदि लौकिकानाम् एव नामधेय, न वैदिका नाम्, तत एकयापि इयमानोसी नेच दविहोमो भवति, अलौकिकत्वात् तत्र एतदृचन नोपपद्यते, 'यदेकया जुड्यात् दविहोम कुर्यात्'-इति। तस्मात् ज्ञापकमेवेद,-वैदिकानाम् दविहोमत्वे । एवमपि ज्ञापकम् उहम्, कुत प्राप्ति । उचाते, होमशब्दस्य सामान्याभिधायित्वात् प्राप्ति । तस्मात् लौकिक- वैदिकानाम् नामधेयम् एतत् ॥ (८।४।२०) ॥ दविहामशब्दस्य हामनामधताधिकरणम !! जुहोतिचोदनानां वा तत्सयोगात् ॥ ४॥ . चौकिकानाम् वैदिकानाञ्च नामधेय दर्विहोमशब्द -इति भा

·मीमामा दर्शन
भा स्थितम्। इदानों चिन्त्यते,-कि यजतिचोदनानाम् जुहोति
चोदनानाञ्च सर्वघा नामधेयम्, उत जुहोतिचोदनानाम् एव ।
-इति। अविशेषात् सर्वेषा-इति प्राप्ते उचाते, जुहोतोनाम्
नामधेय, न यजतीनाम्। कुत । 'तत्संयोगात्', होमशब्द
सयोगात्, अय होमशब्द जुहोतेवाचक , न यजते , यजतो
लक्षणया स्यात्। तस्मात् जुहोतिनामधेयम् ॥ (८।४।
३०)॥
-
भा
दविहोमस्य गुणविधिपरत्वनिराकरणाधिकरणाम ।।
सू द्रव्योपदेशाद्दा गुणाभिधानं स्यात् ॥ ५॥ (पृ.) ।
स्थितादुत्तरम् उचाते,-यदुक्तं कर्मनामधेय दविहोम -
इति , तन्न, किन्तईि?—'गुणाभिधान ग्यात्', गुणविधि ---
इत्यर्थ । कुन । 'द्रव्योपदेशात्', व्योपदेशोत्यगम्यते,-
दा होमो दर्विहोम ---इति , एवम् एतौ दविहोमशब्दो
यघाप्रसिदिकस्पिती भविष्यत । तस्मात् गुणविधि ॥
स न लौकिकानामाचारग्रहणत्वाच्छन्दवतां चान्यार्थ
विधानात् ॥ ६॥ (सि.)।
न थय गुणविधियुज्यते। किवारणम् ।। 'लौकिकानां तापत्
थाचारगृहीता दर्वि पग्घिलया मूलदाडया दर्या जुहोति--
इति, मा न विधातया, श्रोतानामपि अन्यानि छोमार्थानि
पाषाणि अाग्नातानि, 'मुवेण जुधोति, चमसेन जुहोति'--
इति ते मार दबिकम्प स्यात्, स च अन्याय्य ,
यत्कारण
छुपादीनां विधायक गन्दोस्ति, 'सुवेण जुहोमि-रति, न
'तु दर्व नत्र हि पानुमानिको विधिमद ॥
भा

·अध्याय पाद ॥
११६
भा
दर्शनाच्चान्यपात्रस्य ॥ ७॥ (यु.)।
अन्यच्च पात्र दर्विहोमे दृश्यते, भूतेभ्यस्त्वेत्यपूर्वा चुवमुद्
गृहाति *-इति। तस्मात् न गुणविधि ॥
तथाग्निहविपो ॥८॥ (आ० नि०)।
अथ उचेरत,-- अग्निहविषो कार्ये दर्भिविष्यति, देवी
होमो दविहोमो दर्वी होमो दविहोम - इति। तत्र बृम ,
तथानिहविधी अपि, यथा पात्रकार्थे दर्विन युज्यते,
तथा अग्निहविषो कार्यपि, तत्रापि श्राइवनीय श्राधार
त्वेन विहित यत् आहवनीये जुहोति'-इति, अन्यच्च
प्रदेयत्वेन पुरोडाशादि। तस्मात् अग्निहविपोरपि कार्ये न
दनिवेश ॥
उक्तवार्थसम्बन्ध ॥ ॥ (यु०) ।
उक्त च अस्माभि अग्ने कार्य अन्यत् द्रव्यम् असमर्थ,
पचन प्रकाशनकर्म अग्ने , न च, एतत् कार्यम् अन्यत् द्रय
शक्नोति कर्तुम् इति। तस्मात् न अग्निकार्ये दवं उपदेश ।
अतो न गुणविधि , कर्मनामधेयमेव दविहोमशब्द इति ।
(८।४।४ श्र०)॥
-
भा
रविहामशब्दम्यापूर्वताधिकरणाम !
दविहोमशब्द फर्मनामधेयम्-इत्युक्त, नत्र चिन्यते -
किम् अपूचा दर्विहोमा , उत कुतश्चिधर्मग्राहिण ?-इति ।
*
भूतेभ्यावत्यूद्ध मुवमुइझानि रति का की. पु. पाट ।
+ क. म. विद्यालयस्य १२२ मम्मक' मीमांभासूत्रपये द्वितीयवादारभ्य एतत
परपम्यामकमधिकरणामत्युदनखि।

·१२० कीमामा दाने -- ॥ भा भा कि प्राप्तम् ?-न अपूर्वा - इति। कुत ॥ इतिकर्त्तयता विधे, अविहिते तिकर्तव्यताक कर्म विहितेतिकर्त्तयताकात् धान् गृहाति-इत्युक्त अविहितेतिकर्तव्यताकाधामो, नस्मात् पूर्ववन्त ---इति, यदेतदेव, नदा एतत् प्राप्तति,-किपूर्वा । --इति। अब उ चासे,- सू तम्मिन्सोमः प्रवक्ताव्यक्तत्वात् ॥ १० ॥ (पू)। 'तस्मिन् खलु दविहोमे 'सोम प्रवर्तत', मौमिको विध्यन्त स्यात्। कुत ।। अयक्तत्वात', अथक्तचोदन सोम , श्रमी अपि च अत्यन्तचोदना 'भिन्ने जुहोति - इति , अत चोदना सामान्यात् सीमिको विध्यन्त - इति ॥ सू न या म्वाहाकारेण संयोगाइपटकारस्य च निर्दे- शात्तन्त्र तेन विप्रतिषेधात् ॥ ११ ॥ (सि०)॥ वाशब्द पक्ष च्यावर्तयति। न अव सौमिको वियन्ती न्याय्य । किकारणम् । 'खाहाकारेण संयोगात्', माहा. कारेण सयुक्ता दर्विरोमा -'पथिय साहा अन्तरिक्षाय बाहा-इति। किम् अन । 'वषटकारस्य निर्देशानवे तेन 'च विप्रतिषेध , तवे च मोमिके वषट्कारो निर्दिष्ट , तेन श्रस्य विप्रतिषेध, उभयो प्रदानार्थत्वात् , यदि मौमिको वियन्त , ततो चपटकारेण भवितव्य तत्र एतत् माहाकाराम्नानम् अनर्थ ग्यात् थघ विक प क्रियते तयापि उभयो पने थव त्यपूषी दर्विहोमा, नेप विरोधो भयिष्यति । तग्मात् अपूर्वा ॥ शब्दान्तरलात् ॥ १२ ॥ (२०१)। गन्दागार च यमतिमदात् गुमोनिशब्द यजतिनोदना भा याध, भा ·८ थयार पार ।। १२९ भा सोमः, दविहोमाः पुनर्जुहोतिचोदनाः, चोदनासामान्येन च धर्ममाप्तिरिष्यते; तम्मादपि अयुक्ता सौमिकी धर्मप्राप्तिः । 'ननु अव्यक्तत्वात् चोदनासामान्यम् उक्तम्'। अत्र उचाते, -सामान्य व्यतास्वे, यजतिशब्दो विशेषलिङ्ग, तेन यजिमतीषु अव्यक्तास धर्मनियमः, यथा समाने औषधगुणत्वे देवतेकत्वेन विशेषलिङ्गेन सौर्यकर्मणि आग्नेय वियन्तः-इति ॥ लिङ्गदर्शनाञ्च ॥ १३॥ (हे० २) । भा. 'लिङ्गदर्शनाच' एतत् विज्ञायते, न अब सौमिको विध्यन्तः- इति, औदुम्बरीहोमे हि खाहाकारं विधाय आज्यविधिपरे वाक्ये दर्शयति,-'घृतेन द्यावापृथिवी श्रापुरीत्यन्तरा' कणा जुहोति। श्रा मूलात् अवसावयति । भूमिगते साहा करोति' -इति। यदि अत्र सौमिको विध्यन्तः स्यात्, वषटकारस्ततो भवेत्, न म्बाहाकारः॥ मू उत्तरार्थस्तु म्वाहाकारो यथा साप्तटश्यं तत्राविप्रति- पिडा पुनःप्रवृत्तिलिङ्गदर्शनात्यशुवत् ॥ १४ ॥ (आ०)॥ लिङ्गदर्शनस्य परिहारः उचरते,-यदु,-श्रीदुग्यरीहोमे मिट्ववत् बाहाकारस्य दर्शनान सीमिको विध्यन्तः इति , अब ब्रूम.,-'उत्तरार्थस्तु खाहाकारो यथा साप्तदश्यं', नत् यथा, माप्तदश्यम् अनारम्याधीतं-'सप्तदश सामिधेनीरचाह'- इति, अनारम्यवादानाम् प्रकृत्यर्थत्वात् दर्शपूर्णमामावगतम् नतः प्राकरएिकेन पाञ्चदश्येन बाधित सत् विकृत्य जातं, एवम् अयं खाहाकार, अनारम्याधीता,-'स्वाहाकारेण वघर- 'यारोत्यन्तरा इति क. म. पद था. मा. पु. पाट । भा . है 'दपटकारस्यन इनि था.मा.प. पाट

·१०२
मोमामा रन
भा कारेण वा देवेभ्यो हवि प्रदीयते'-इति, तेनैव न्यायन
प्रकृति निविविद्ध सोम दर्शपूर्णमासौ च, ततस्तथैव वषट्कारेण
उमरुद, तदर्जम् अन्यानि प्रदानानि उपसवामति , 'तर
अविप्रतिषिट्वा' मोम-'धर्मप्रति' 'पशुवत्, तद्यथा, पो
साप्तदश्ये शृयमाणे न दार्शपोएमासिकी तत्र प्रतिविमति
पिश्यते, वाचनिकत्वात् साप्तदशस्य, एवम् इहापि वाचानक
त्यात् वाहाकार प्रति लिङ्गदर्शनात्' न सौमिकधर्ममत
विप्रतिषियते। पुन - शब्दश अनर्थक', यघा कि पुनरिदम् ।
-इति॥
स अनुत्तरार्थो वाऽर्थवत्वादानर्थक्यादि प्राकृतस्योप
रोध स्यात् ॥ १५ ॥ (आ. नि.)।
यदुत –उत्तरार्ध स्वाहाकार -इति तन्त्र । बुत । 'अनु
तरार्थ 'अर्थवत्वात्' प्रती एब अस्यावत्वं, नारिहोमेषु,
पार्पण होमयोच्च 'पूर्णमासाय गराधसे न्याहा-ति, अनर्घक
त्वात् 'हि प्रारूतस्य उपरोध ग्यात्,-यदि प्रारती अनर्थक
स्यात् स्वाहाकार नत प्राहतस्य वपटकारस्य विरती मातस्य
अनार ययादेन ग्यात 'उपरोध वषट्कारबाध ---इत्यर्थ ,
न त्वस्य वानर्धक्यम् तस्मात् न उत्तरार्थ , न चेत् उत्तरार्ध ,
लिङ्गमेव एतत् भवति सोमव॑त्वे दर्विहोमाना, 'भूमिगते
माहा करोति-इति ।।
न प्रसतावपीति चेत ॥ १६ । (श्रा०)।
एव 'चेत् पश्यमि -नारिएहोमेघु पार्वण होमयीय
माहाकाररस्य निवेश --इति -प्रहती थपि नारियहोमादौ
न अस्य निवेशों घटते, तथापि वषटकार एय प्रानोन सहि
विशेषग पूर्णमामयोविहित ,
-रो घपट्कार एम बै
भा
.

·राध्याय पाद ॥ भा १२३ भा प्रजापति सप्तदशो यज्ञे अन्वायत्ते'- इति। 'ननु वाहाकारो पि प्रत्यक्ष पठित'। सत्य पठित , वषटकारस्तु विहित , अतश्योदना-इति , 'न अस्य यजो व्यथते प्रजापती यज्ञेन प्रतितिष्ठति इति स्वाहाकार पाठेन प्राप्त बाधते, पाठे हि आनुमानिको विधि प्रत्यनेण विधिना वाथते, न चेत् नत्रापि निवेश , उत्तरार्थ एव साहाकारो भवति (विकृत्यर्थ) ।। म उक्त समवाये पारदौर्वल्यम् ॥ १७ ॥ (आ. नि०) । अब आइ नैतत् युक्त वषटकारेण स्वाहाकारो वायते-- इति। कुत । यत 'उक्त (३ । ३ १९४ सू०) श्रुत्यादीनाम् 'समवाये परस्य दुर्वलत्व, इह च वाक्यप्रकरणयो सन्निपात , प्रकरणेन वषट्कार प्राप्नोति, नारिएहोमेषु तन्मनपरेक- वाक्यत्वात् खाहाकार , वाक्य च प्रकरणाहनीय । 'ननु खाहाकारस्य उपरिष्यात् प्रदाना! वषटकार प्रयोक्ष्यते । न खलु साहाकारेण एव प्रदान निर्वर्तितम् कथम् अविहित प्रदाना खाहाकार प्रदानार्थ नियिष्यति। विहित कथम् साहाकारेण वा वषटकारेण वा देवेभ्यो हवि प्रदीयते । -~-इति। 'ननु उभयो म्बाहाकारवषट्कारयो प्रतावाम्नानात् श्रनारम्य-वादस्य आनर्धक्यम्'। अत उचाते, प्रदानार्थताम् अनयोविधास्यति । तस्मात् न सोमप्रहातयो दविहोमा ॥ तच्चोदना वेष्टे. प्रशस्तित्वात्तदिधि स्यात् ॥ १८॥ (पू०२)॥ वाभन्द पक्षान्तरपरिग्रहे। 'तचोदना वा, नत्-इत्यनेन दपिहोमा प्रतिनिर्दिश्यन्ते, जुहोतिचोदना ये दर्शपूर्णमामयो अङ्गवर्मविशेषा ते दर्यिटोमेषु मयःरन्। के पुनम्ते । भा

·१०४
मीनामा दर्शन
भा
भा नारियहोमा । कस्मात् कारणात् । ते हि प्रवृत्तधमाण,--
सष्टिषु सर्व पसुवन्धेषु प्रवनमाना दृष्टा , यस्य च यो धर्म
मायेण दृए, स तस्य अदृश्यमानोऽप्यनुमीयते, यया य
परायान् प्रायेण करोति, अन्यसिन् अपि परार्थकरणे स
एव सम्भाव्यते । तस्मात् तेया प्रवृत्ति ॥
शब्दसामर्थ्याच्च ॥ १६॥ (हे०१)।
गन्दसामध्ये च,--चोदनासामान्यं दविहोमाना,-नारिट
होमे पि हि जुहोतिचोदना -'नारियान् जुहोति, भिन्ने
जुहोति'-इति, चोदनासामान्यात् धर्मप्राप्ति ।
लिङ्गदर्शनाच्च ॥ २० ॥ (हे. २) ।
लिग चैतम् अर्धं दर्शयति यया नारिटहोमपूज्यत्व दर्षि
होमानाम्-इति। कि लिग भवति । अग्निहोत्र श्रूयते,
'यदि कीटोविपद्येतान्त परिधि निनयत्' इति नघा अग्नी
श्रूयते, 'अन्तर्वेदि तिष्ठन् सावित्राति जुहोति'- इति, परिधयो
वेदिय अङ्गप्रधानार्थत्वात् नारिएहोमाग, यदि तेपा धमा
प्रवर्तेरन्, नत एतदर्शनम् उपपद्यते। नम्मात् नेपा मत्ति ॥
स तत्राभावस्य हेतुत्वात्, गुणार्थे स्याददर्शनम् ॥
२१॥ (उ०)।
भा यदेतत् ‘गुणार्धे (नारिएहोमाघे) दर्शनम् उपदिष्ट, नारिष्ट
होनाना प्रत्तावित्यर्थ , 'श्रदर्शन तत् असाधकम्-इत्यर्थ ।
कुन । 'तत्राभावस्य हेतुत्वात्', चाम्बकेषु अप्रतिष्टिता वे
चाम्धका-इत्याहु । नेमा वहि सनझते न मयाजा
भा
* प्रान्तियाज इनि का श्री. ए. पाट ।

·अभ्याट पाद" भा. १२५ भा. इज्यनो, न अनुयाजा इज्यन्ते, न सामिधेनीः अन्वाई' इति, अप्रतिष्ठितत्वं त्राम्यकाणां प्रतिज्ञाय तदुपपादनार्थम् इष्मादी. नामभावो हेतुत्वेन उपदिश्यते ; यदि च नारियहोमाः प्रवत्तेरन्, ततोङ्गप्रधानार्थत्वात् इध्मावहिषोः सामिधेनीनां च चाम्बकेषु भावः एव स्यात्। तत्र अयं तदभावो असत्वात् हेतुत्वेन न युज्यते । तस्मात् नारियहोमानाममतिः ॥ विधिरिति चेत् ॥ २२ ॥ (श्रा०) ॥ 'इति चेत् पश्यसि, दर्शनमेतत्-इति, अथ कस्मात् विधिर्न भवति? नारिएहोमप्रकृतित्वात, प्राप्तानाम् इमा- दीनां प्रतिषेधको विधिः सन् अपूर्वम् अर्थं विधास्यति । अनुवादोपत्तिविशेषकरः अनर्थकः स्यात, स्थितायां प्रति- जायां सचेण परिचोदयति ॥ स. न वाक्यशेपत्वात्, गणार्थ च समाधानं नानात्वेनोप- पद्यते ॥ २३ ॥ (आ. नि०) ॥ 'न' श्रयं विधियुज्यते। किशारणम् ?। अन्योच विधिः आम्नातः,-'श्रादित्यं घृते चाम् निर्वषेत्, पुनरेत्य गृहेषु'- इति, नस्य वाक्यशेपोग्यम्। कथं ज्ञायते । तेन आकाशित- त्यात्। 'अप्रतिष्टिता वै वाम्यकाः' इति दोषम् अनुकीर्य इदं शूयते, 'आदित्यं घृते चरुम् निर्वषेत्, पुनरेत्य गृहेषु'- इनि, 'इयं वा अदितिः इयं प्रतिष्ठा यत् आदित्योस्यामेव प्रतितिष्ठनि'-इति, तदेतत् तस्य दोपस्य परिहारार्थम्- इति विज्ञायते ; अतः तेन सहकवाक्यतां याति, तन्मध्ये च ये इमाद्यभाववचनास्ते पि तच्छेपा एव समुच्चारणात् न्याययाः, ते यदि विधयः करपेरन् पृघायाक्यानि भवेयुः, तत्र एक- वाक्यरूपं बायेत। व्यवहितकल्पना च स्यात् ! न च एषां भा.

·भीमाभा दान
-
१२८
भा उत्पत्ति पाठ म च व्यवस्थित केचित दर्शपूर्णमामयो
पद्यन्ते केचित् मामे तेयाम् 'अर्थस्य अपरिणेयत्व थत्र
पटिता नतान्यत्र परिणीयमानेषु प्रकरण वायते । तस्मात्
श्रप्रति प्रतायेत।
तत्र याह
किम् एप एव उत्सर्ग सर्वत्र अमाप्ति --
इति। एव खन्नु प्राप्ते उचाते वचनादतिदेश स्यात् यथा
राष्ट्रभृताम् उदाहकर्मस। यति एवविधे वचन-वा-
इति ।
अथ ये लिङ्गे अपदिष्टे यदि वोरोवपद्धत अन्न
परिधि निनयेत् अन्तर्वेदि तिष्ठन् सावित्राणि जुहोति-इति
तयो क ममाधि । उचाते श्रन्यायपूर्वत्वात् लक्षणया
वाद स विज्ञायते,
1,~अन्त परिधिदेशे अन्तर्वेदिदेशे-दूति
परिधीनां वेदेश्य तथाभावात् यया रजनी मे काडूयति
तिलका मे स्पन्दते*-इति रागाभावे तिलकाभावे च तद्देश
लक्षणया भवन्ति वतार --इति॥ (८१४।४ अ०) ।
-
इति श्रीभदृशवरसामिन हतो मीमामाभाग्ये असमस्या
ध्यायस्य चतुर्घ पाद समाप्त ॥ समाप्तधायमष्टमोरयाय ।।
* म्यन्त इति श्रा. मा. पु. पद।
ve

·नयमस्य अध्यायस्य प्रथम पाद ॥ भा अग्रिोधादिपूनाना धम्माणामपूर्वप्रयुजलाधिकरणम। (वर्णकान्तरद्दयसहितम) । स्व यज्ञकर्म प्रधान तद्दि चोदनाभूत तस्य द्रव्येषु संस्कार स्वतायुक्तस्तदर्थत्वात् ॥१॥ अष्टमेन्ध्याये विशेषानिदेशलक्षण हत्त, इदानीमूहलक्षण वर्तयिष्याम । त्रिविधश्च जह –मन्व साम सरकारविषय , स इह भाधान्यन वक्ष्यते, अन्यदपि किञ्चित उपोद्घातेन प्रसङ्गेन च आदितस्त्वयम् अर्थश्चिन्त्यते लक्षणसिध्यधं , স্বন্বিী दर्शपूर्णमासी ज्योतिष्टोमश्च उदाहरणम् तत्र पृथक् धी समाम्नाता । तेषु सशय -कि ते अपूर्वप्रयुक्ता, उत यजि प्रयुक्ता ?--इति अपूर्वप्रयुक्ने षु सत्सु ऊह सिध्यनि यजिप्रयुक्तेषु तु ससरो धर्माणाम्। कथमिव ।। सर्ने हि ते यजलय यजतिसामान्ये यजतिशब्दवाचेर धर्मा विधीयमाना सईच भवितुमर्हन्ति अपूर्वप्रयुतत्वे तु तदीयविशेषे विधीयमाना अन्यस्मिन् अपि तदीयविशेषापन्ने भविष्यन्ति तस्मात् तत्र जह सिद्धो भवति। ननु एतत् सर्वं सप्तमे (१ अ०) विचारित निर्णीत च । उचाते, पुन तदेव स्मार्यते, उत्तरचिन्ताविवक्षया। अथ वा तच योर्थो न उक्त तद्विवक्षयेदमुचाते। कश्चासी?। 'तस्य इच्छेयु सस्कारग्तत्प्रयुतस्तदर्थत्वात-इति एतेन च इह प्रयोजनम जह विवक्षत , एव हि स सिथति, तत्र एतत् न उक्त-नैलेन तत्र प्रयोजनम्--इति। तत्रत्त्या "एतावतो चिन्ता,-कि प्रति भकरण नियता धमा उत सर्वे सर्वत्र ?-इति तत् अपूर्व

·.
N
भा प्रयुक्तत्वे यजिभयुक्तत्वे च सिथति, न द्रव्यमस्कारस्य अपूर्वी
थत्वे, तत्तु इह सिद्धम् तत्र अपूर्वप्रयुतात्वसिद्धी व्यवहारार्थम्
असूचितम् उपादीयते तस्मात् अपुनरुक्तम् ।
द्वितीयवर्षाकम ॥
अथ वा, अन्यामेव चिन्ताम् इह वध्यांम ,-कि यजि
निमित्ता धम्मा अपूर्णप्रयुक्ता , उत अपूर्वनिमित्ता अपूर्व
प्रयुताश्च? इति। इदानीं तु यजिप्रयुक्ता अपूर्वप्रयुक्ता वा?
-इति चिन्त्यते । कि तावत् प्राप्तम् ?–जिप्रयुक्ता --इति ।
कुत । यजिशब्देन इतिकर्तव्यताया अभिसम्वन्धात,-एवं
याग कुर्यात् एव यागेन कुटयात्- दूति।
एव प्राप्ते बृम ,-यजत्यर्थस्य यत् कार्य, तत् प्रधान तद्धि
कर्तव्यतया चोद्यते, यत्र कर्तव्यता, तत्रैवेतिकर्तव्यता। अय
यदुक्त, यजतिशब्देनाभिसयोगो धरमाणाम्-इति, तदुचाते,
'तस्य द्रयेषु' यजतौ च, य 'संस्कार, स 'तत्प्रयुती
(अपूर्वप्रयुक्त) 'तदर्थत्वात् यजते , द्रयाणा च तदीयत्वेन
धम्मरभिसम्बन्ध न स्वेनात्मना, न हि धात्वर्थस्य च धर्माणा
च परस्परोण आकाङ्क्षा विद्यते प्रत्ययार्थेन हि इतिकर्तव्यता
श्राकारते, कर्तव्य कथम् ?--इति, न यजि कीदृश ?--
इति। तस्मात् यत् कर्तव्य तस्यैवतिकन्यतया सम्बन्ध अयूब
च तत्। तस्मात् अयूर्वप्रयुक्ता - इति।
तोयवर्शकम।।
एवं वा,-एतेषु एव उदाहरणे इनि चिन्ताने,-कि यजि
निमित्ता धम्मी अपूर्वप्रयुक्ता, उत अपूर्व प्रयोजकं निमित्त
घ?-इति। कि मासम्?- यजिनिमित्तम् अपूर्व प्रयोजकम्
--इति। कुत । नेकस्य प्रयोजकत्वं निमित्तभावश्च उपपद्यते,
यह हि क्रियन्ने धर्मा , तत् प्रयोजक , यस्मिन् सति वियन्ने
तनिमित्त न च एकस्मिन् शब्द थपूीने, अपूर्व च भवन्ति

·अध्याये । पाद ॥ भा.---इति शक्यं वदितुम्, अन्या हि वचनवनिः अपचार्थेषु, अन्या च अपूर्व सति-ति, यजिनिमित्तत्वे तु शब्दोवकल्पते, --एवं यागेन कुर्यात्-इति, यागे सति अपूर्वस्य उपकार- काणि, अति अनुपकारकाणि अङ्गानि-इति। तस्मात् यजिनिमित्तम्, अपूर्य तु प्रयोजकम्-इति । एवं प्राप्त अमः,–'यज्ञकर्म प्रधान,-यजतेः कार्य, तद्धि फलवत् चोद्यते, तदीयेषु व्येषु यजती च यः संस्कारः, सोपूर्वप्रयुक्तः, तदर्थान्ते-इति कृत्वा क्रियन्ते, न यज्यर्थन तेषाम् अभिसम्वन्धः, प्रयोगवचनेनेते प्रत्ययार्थेन सम्यश्यन्ते, स हि साकासो न धात्वर्थः। तस्मात् अपृर्वप्रयुना अपूर्व- निमित्ताश्च। यदुक्तं, अपूर्वस्य भयोजकत्वं निमित्तभावश्च नोपपद्यते, वचनव्यतिभेदात्-इति, तत्र उचाते, प्रयोजकत्वं वाचनिकम्, निमित्तभावश्च नैव वचनात् भविष्यति इति, यदि येन प्रयुज्यते, भवति तत् तस्य निमित्तं, यथा, बाराम- पोषकस्य आरामो वेतनदाने प्रयोजको निमित्तं च, आराम सति तस्मै वेतनं दीयते, वेतनसम्वन्धो भवति आराम रक्षितुम् , तस्मात् धमीणाम् अपूवमेव प्रयोजकं निमित्तं च-इति ॥ (1१1१०)॥ घोषणग्यापूर्वप्रयुक्तवाधिकरणम । (वर्णकान्तरमहिनम) ।। स. संस्कारे युज्यमानानां तादात्तत्प्रयुक्त स्यात् ॥ २॥ (पू०) । भा. दर्शपूर्णमासी प्रति समामनन्ति,-'प्रोधितान्याम् उलूखल- मुगलाभ्याम् अवहन्ति, मोक्षितान्या दृपदुपलान्यां भिनरि'- इति। तत्र अयमर्थः साशयिका, कि प्रोक्षणं हन्तिपिधिप्रयुनाम, उत अपूर्वप्रयुताम् ?--इति । किं प्राप्तम् ?--'संस्कार' नि.

·मीमामा दमन १३२ भा पिध्याये प्रयुज्यमानस्य प्रोक्षणस्य तत्पयुक्तता ‘स्यात्,- (मस्कारप्रयुक्तता), सखारौ हि हन्तिपिपी। कुत एतत्मयुक्त मा-इति । 'नादयात्', यदि येन कर्त्तय भवति तत् तस्य प्रयोजक यदि अपूर्वम् अनेन क्रियते ततोप्स्य अपूर्व प्रयोजक यदि हन्तिपिपो ततस्तौ प्रयोगको, प्रकरणाच अपूर्व कर्तव्य गम्यते, वाक्यात् हन्तिपिषी, वाक्य च प्रकरणदलीय -इति । 'ननु हन्तिपिष्यो क्रियमाणम् अपूर्वार्थ भविष्यति तत्र प्रकरण च वाक्य च उभयमपि अनुग्रहीयते । उत्पाते, न शक्यम् उभयम् अनुगृहोतुम् न प्रकरणसमाम्नायमात्रेष प्रकरणवतोन समाम्नातम्-इति गम्यते, प्रकरणसमा म्नानात् मटतेनैकवाक्यता भवति, तत तादय॑म् अवगम्यते इह तु प्रत्यक्षाभ्या हन्तिपिपिझ्या पोषणस्य एकवाक्यता सा प्रकृतेनेकवाक्यता परीक्षा वाधेत, न च दाभ्याम् अपि महकवाक्यता स्यात यदा एकनैकवाक्यता तदा तेन निरा काइस्य न अन्येन अपि एकवाक्यता कल्यते । तस्मात् प्रतेन एकवाक्यत्वाभावात् न अवार्थ प्रोक्षणम् । आह, 'ननु इन्तिपियी अपूर्वार्थी, तदध प्रोक्षण, तस्मात् अपूर्वस्य उपकारकम्'-इति। उचरते,-भवति प्रणाद्या उप कारक न तु अपूर्वप्रयुक्त विविध हि अङ्ग अङ्गस्य उपकारक भवति,-किञ्चित् अपूर्वस्य एतदङ्ग विशिष्टम्-इत्यनेन कार णेन अङ्गेन सम्बध्यते, किञ्चित् अनपेक्ष्यैव अपूर्वसम्बन्ध, खरूपेण एव कारणेन सम्वधते, यत् अपूर्वसम्बन्ध कारणत्वेन उपादाय धर्मजातमङ्गविशेषेण सम्बध्यते, तत् अपूर्वप्रयुन भवति तानं च विकृती अर्थान्तरे नत्काापन्ने जहितय भवति, यत्र पुन मुरूपमङ्गस्य धर्मसम्बन्धे कारण भवति तत् खरूपप्रयुक्त, तत्र यद्यपि तेन धर्मवता धर्म माध्यते, तत्र माध्यमानम अपूर्व न धर्मस्य प्रयोगहेतुभूतं भवति, न नत् प्रयोजक, नस्य सरूप * M ·अध्याय १पाद॥ . भा १३३ भा. विद्यते--इति न धर्मः प्रयुज्यते । तत्र विकृती अर्थान्तरे तद्रूपाभावात् ऊहो न अवकल्पते। एवं सति वाक्यानिर्णयः, -~यदि वाक्यम् अपूर्वस्य कारणतां वति, ततो-पूर्वप्रयुक्तम्, अथ अगस्य, ततोङ्गप्रयुक्तम् । तच्च उक्तप्रकरणात्* अपूर्वप्रयुक्त स्यात्, वाक्यात्तु अङ्गप्रयुक्तता-इति। तस्मात् हन्तिपिपिप्रयुक्त मोषणम्---इति। यत्र यत्र हन्तिपिषी प्रयुज्येते, तत्र तत्र एवं धम्मको भवतः--इति ।। तेन त्वर्थन यन्जस्य संयोगात् धर्मसम्बन्धस्तस्माद्यज- प्रयुक्तं स्यात्संस्कारस्य तदर्थत्वात् ॥ ३ ॥ (मि०) ॥ तुशब्दः पदं व्यावर्त्तयति, -न तु एतदस्ति, हन्तिपिषिप्रयुक्ती प्रोक्षणम् इति, 'तेन तु अर्थेन' हन्तिना पिपिणा वा ; यम्मात् अपूर्यस्य संयोगः, तम्मात् तस्य प्रोक्षणसम्बन्धः, अपूर्वसाधन विशेषकारितः प्रोक्षणसंस्कारेण सम्बन्धः, न हन्तिपिषि- कारितः। कथम् । निःप्रयोजनौ हन्तिपियो, यदि तत्प्रयुक्त प्रोक्षणं. तदपि निःप्रयोजनम्, श्रतो न तत्प्रयुक्तम्। बाह,-'अपूर्वस्य उपकारको हन्तिपिषी न निःप्रयजनी'- इति। उचाते,-न प्रोक्षणस्य अपूर्वस्य कश्चिदस्ति सम्बन्धः, यदि मोक्षएं न क्रियते, न, हन्तिपिषी अपूर्ध्वस्य साधनभाव न गच्छतः, तस्मात् यद्यपि हन्तिपिषो अपूर्वस्य उपकारको, तथापि ताभ्यां सम्वध्यमानं प्रोक्षणम् अनर्थकमेव । श्रथ उचाते,--'यदर्थं हन्तिपिपी उपादीयेते, तत् प्रोचण- सम्बवी शक्नुतः कर्तुम्, नान्यथा'-इति । उचाते,-न एव- जातीयक' शब्दोम्ति-इति। तत्र थाह,-'अयमेव शब्दः एत मर्थम् अभिवदति--इति। कथम् ।। प्रोचिताभ्याम् अवहन्ति, एना प्रकरणात इति क. म. पु. पाट ·वा। १३४ मीमांसा दर्शन भा प्रोक्षिताभ्या पिनष्टि इति यत् हन्तिपिपिम्या कियते, तत् मोक्षणसम्बड्दाभ्याम् इति हन्तिपिपिकार्येण प्रोक्षण मम्वध्यते न ताभ्याम् -इति। उचाते,-नैतदेव यदि यत हन्ति पिपिझ्या क्रियते, तत् प्रोक्षणेन अभिसम्बध्यते, सम्बन्ध एव प्रोक्षणस्य न स्यात्, तत् हि ताभ्याम् अभिनिर्वय॑ते, किम् अपर, तत् प्रोक्षणम् अभिनिवर्तयेत् ' 'अथ प्रोक्षिताभ्याम् अपूर्व क्रियते इति सम्वन्ध'। न तर्हि हन्तिना पिषिणा 'अथ तत्सम्बन्धी पि उचाते-इति। अनेकसम्बन्धे वाक्यम्भिद्येत । तस्मात् हन्तिपिषिभ्या प्रोक्षण सम्बध्यमानम् अप्रयोजनम्-इति प्रकरणात् अपूर्वेण सम्बध्यते । 'ननु एव हन्तिपिपिसम्बन्धो न अयकलप्येत'। अवकस्पिष्यते -इति ब्रूम । कथम् । इह अवघात प्रति यतमानस्य दय निष्पद्यते ---अवहन्तिरूप, तण्डुलनिर्वृत्तिश्च प्रणाद्या च अपूर्वभाषनाधिशेष , तण्डुलनिवृत्तिहिं अपूचापकार भोग्य हन्तिक्रियया चिकोषित , तेन प्रोक्षणस्य सम्बन्ध , यद्यपि अवहन्तिरूपेण सम्बध्यमाने मोक्षणे श्रुत्या सम्वन्धी भवति तथापि तत्र निष्प्रयोजनत्वात् लक्षणैव आधीयते, लक्षण हि प्रत्यक्षा, सा अदृष्टकल्पनाया ज्यायसी। न च, अवहन्ति बारादुपकारको पूर्व निष्पादयति दृष्टम् उपकार बुन्ि अदृष्टेन सामयेन समीचीन करोति इति गम्यते, यद्यपि च निष्पादयेत्, नथापि उपकारेण असम्बधमान प्रोक्षण केवलावहन्तिसम्बन्धेन अनर्थकम् एव स्यात् । अतोवहन्ति लचितेन उपकारविशेषेणास्य सम्बन्ध । तस्मात् अनवहन्ति रपि य तन्का-पन्न , तब मोक्षण भवत्येव यथा नखनिर्भिन्ने चरणी नखेषु। तस्मात् अपूर्वप्रयुत एवञ्जातीयको धर्म -इति ॥ ममयमानम इनि द.म.पु. पाट ।

·स्यध्या पाद ॥ १३५ भा वर्णकान्तरम्। (उयावदध्वने परमापूर्वप्रधुनन्दाधिकरणम्) । एवं वा- अस्ति ज्योतिप्टोमः, तत्र इदं समाम्नायते,-'यावत्या वाचा कामयेत, तावत्या दीक्षणीयायाम् अनुब्रूयात्, मन्द्रं प्रायणी. याया मन्द्रतरम् श्रातिथ्यायाम् उपांशु उपसत्स'-इति। तत्र श्रयम् अर्थ. मागयिकः,-किं परमापूर्वप्रयुता एते धमाः उत दीक्षणीयाद्यपूर्वप्रयुक्ताः?-इति। कि प्राप्तम् ?:-परमा- पूर्व-मस्कारे' दीक्षणीयाद्यपूर्वे 'युज्यमानस्य' अस्य धर्मस्य परमापूर्वार्थत्वात् दीक्षणीयादीना परमापूर्थितेव स्यात्, परमापूर्व हि फलवत्, यत् कर्त्तयतया भिसम्बध्यते, तदेव धम्मेर भिसम्वध्यते, न अङ्गापूर्व, निष्प्रयोजनं हि तत्-इति ।। सू तेन त्वर्थन यन्जस्य संयोगाद्धर्मसम्बन्धस्तम्माद्यन्न- प्रयुक्त स्यात् संस्कारस्य तदर्थत्वात् ॥ ३ ॥ (सि०)॥ 'तेन · त्वर्थेन' दीक्षणोयादिना, यस्मात् परमापूर्वस्य सम्यन्धः, तस्मात् परमापूर्वम् एवञ्जातीयकेन धर्मेण धर्मवत् । तस्मात् अङ्गयज्ञप्रयुक्तम् एवञ्जातीयकं धर्मजातं, तथा श्रुतिः शब्दो भवति, इतरस्मिन् पक्षे लक्षणा स्यात्, न च प्रायणीया- द्यपूर्व निष्प्रयोजन, ज्योतिष्टोमस्य हि तत् उपकारकं, न च, तत् विना, एवजातीयकेन धर्मेण प्रायणीयाद्यपूर्व सिद्धम्, अवहन्ति पिधिवत्। यदुचाते,-विनैव धर्मण, तत् अपूर्व भविष्यति इति , तन्न। कुतः । नदपि हि अपूर्व, शब्दात् एव अवगम्यते,- अस्तीति, प्राक् शब्दात्, अन्येन प्रमाणेन उपससगयते , एवं जातीयके च शब्दप्रमाणके यत् शब्दः श्राह, नत् अम्माकं प्रमाणं , शब्दश्च प्रायणीयाद्यब्वस्य उपकारकम् इमम् धर्मम् श्राइ, न परमापूर्वस्य, वचनप्रामाण्यात् । न

·१३६
मामामा दाने
भा एपञ्चायरमापूर्वनिष्यत्तेरजरम् अविनाशि च अत्र धर्म
प्रतिष्ठितो न परमापूर्व सक्रमिष्यनि, एवमपि प्रयोजनसमर्थ ।
तम्मात् एवजातीयकं धर्मजातम् अङ्गापूर्वप्रयुक्तम एव-इनि।
"किं भवति प्रयोजनम् इतरस्सिन् इतरस्मिन् वा पक्षे?-
इति। उचाते,-अश्वमेधे समाम्नायते,'वैधातवीया दीक्ष
णीया भवति'-दूति, यदि परमापूर्वप्रयुक्त एवञ्जातोयको
धर्म , तत. तस्य उपकारविशेषे निवद्ध -इति तत्का--
पन्नाया चैधातयाया भविष्यति, अघ अाग्नावैष्णवापूर्वप्रयुक्त ,
ततो न इदम् अाग्नावैष्णवापूर्वम्--इति तत्र वैधातव्यापूर्व
न तेन धर्मण सम्भत्स्यते इति ॥ (६।१।२ अ०) ।
.
मू
फलदेवताभम्बधाणामप्यपूर्वप्रयुक्तत धिकरणम ।
फनटेवतयोश्च ॥ ४ ॥ (पू.) ॥
भा दर्शपूर्णमासौ रत ,–'दर्शपूर्णमासाभ्या खर्गकामो यजेत'-
इति। तत्र फनसम्बड्दो धर्मी देवतासम्बश श्रूयते,-
फलसम्बदस्तावत्,–'गन्म स स ज्योतिषा भूमा'-इति,
देवतासम्बड्दोपि,-'अग्नेसज्जितिमनृज्जेष सोमस्य उजिति
मनूज्जेषम्' इत्यादि । तत्र सशय , -कि वर्गसम्बदस्य कर्मण
म्वर्ग एव प्रयोजक , अग्नादिसम्बदस्य अग्नयादय एव, उन
उभयत्रापि अपूर्व प्रयोजकम् ?--इति। यद्येव अभिसम्बन्ध
क्रियते, ,-गतामम वर्ग, अनादीना च उज्जितिमनूउजेपम्
-~ति, तत वानरादिप्रयुक्त , अघ एवं क्रियते,-पागता
दर्शपूर्णमासफन दर्शपूर्णमासदेवताश्च उज्जितिमनू पम्--
इति, ततो पूर्वप्रयुक्त । कि प्राप्तम् ?--स्वर्गानादिप्रयुक्त -
इति। फुत । मचान्नापमानात,-इस्य भयो वादक ,
स इद वदितव्य -इति गम्यते, युत्या च वर्गामगदीना

·र अथा। पाद. भा वाचको मन्त्रः, लक्षणया दर्शपूर्णमासफलदेवतयोः, तस्मात् यत् फगदेवतम्-इति समधिगतं खगानादि, तत्प्रयुक्तो धर्मः स्थात्-इति ॥ न, चोदनातो हि ताहुण्यम् ॥ ५ ॥ (उ०) ॥ नैतदस्ति, खाग्नगादिप्रयुक्तः-इति, 'चोदनातः' 'तागुण्य' म्यात्, यत् फलवञ्चोद्यते, तदिनिकतेयल्या अनुवध्यते, अपूर्व च फलवत्, न खीग्नादि, तदर्थ वचनं सत् अदृष्टार्थ कल्प्येत, लक्षणया च अपूवफलदेवतावचनेन्दृयो यः स्यात्, प्रोत्साह- नात्। एतस्मिन् पक्षान्तरे दृष्टे सति न खगाग्वादियचनस्य अपूर्वस्य कल्पना न्याव्या, शब्दार्थस्य च फलदेवतात्वेन सप्रतिपन्नत्वात् लक्षणा अदृष्टा। तस्मात् अपूर्वप्रयुक्त एव- जातीय को धर्म.--दूति। 'किं भवति विचारस्य प्रयोजनम् । यधा.पृर्वः पक्षः, सौर्य कर्मणि अविकारेण मन्त्रः प्रयोहव्यः, यथा तहि सिद्धान्तः, अहेन 'अगन्म ब्रह्मवर्चस सूर्यस्य उज्जितिमनुज्जेयम्'- इति फले पर्यवसितम्। देवतायाम् उत्तरा चिन्ता वलिप्यते ॥ (६ । १।३ १०)॥ स धम्माणामदेवनाप्रयुक्तत्वाधिकरणम ।। देवता वा प्रयोजयेदतिथिवभोजनस्य तदर्थ- त्वात् ॥ ६॥ (पू०)॥ भा नादस्ति,-अनादयो प्रयोगकाः इति, सका देवताः सरी धाणं प्रयोजिकाः भवितुमहति । कुतः । 'भोजनस्य तदर्थ- त्वात्',-भोजनं हि इदं देवतायाः, यागो नाम, भोज्यं दूध 2 ·--एव हि १३८ मीमामा दर्शन भा देवतायै प्रदीयते, सा भोध्यते-इति, देवतासम्प्रदानको हि श्रय याग श्रूयते, सरमदान च नाम कर्मणोदपि ईप्सित तमाभिप्रेततरम् , तस्मात् न गुणभूता देवता, देवता प्रति गुणभूते द्रयकर्मणी। अपि च यागो नाम देवतापूजा, पूजा च पूजनीय प्रति गुणभृता लोके दृश्यते, तदेतत् 'अनिधिवत् द्रष्टय यथा यावत्किञ्चित् अतिधे परिचरण, सर्च तत् अतिथि प्रयुक्तम् एवम् इदमपि- इति। ननु एव ब्रुवता, वियहवतो देवता भुड्ने च-- इत्यभ्युपगत भवति । उचाते, वाढ वियहवती देवता भुक्त च। बुत ।। स्मृते उपचारात्, अन्यार्थदर्शनाच, स्मरन्ति, विग्रहवती देवता-इति, स्मृतिश्च न प्रमाणम् । तथा विग्रहवती देवताम् उपचरन्ति ---यम दण्डहरतमा लिखन्ति कथयन्ति च तथा वरुण पाशहरतम् इन्द्र वचहरत, उपचारादमि स्मृतेद्रढिमान कल्पयाम । तथा अन्यार्थवचन, विग्रहवती देवता दर्शयति --जगभ्मा* ते दक्षिणम् इन्द्र हम्तम् - इति, पुरुषवियहस्य हि दक्षिण सव्यच हस्तो भवति। तथा, 'इमे चित् इन्द्र रोदसी अपारे यत् सम्मा मघवन काशिरिते-इति काशिमुष्टि सोपि पुरुयविग्रहस्य एव उपपद्यते। नथा, तुवियोवो वयोदर सुवाहरन्धसो मदे। इन्द्रो वृत्राणि जिघ्नते-ति, ग्रीवा उदर वाह-- इति पुरुषवियहदर्शन भवति। तस्मात् विग्रहवती देवता -इति भक्ते च । कथम् अवगम्यते ।। स्मृते उपचारात् अन्यार्थदर्शनाच्च एवं स्मरन्ति -भुक्ते देवता--इति। तथा च एनाम् भुनानाम् इव उपचरन्ति यदस्यै विविधान् उपचारान् उपहरन्ति । तथा च अन्यार्थवचन भुञ्जानाम् का• क्रोएनके तु जरभणा इति जाट भारनि का. स. • एबमव मर्च पाट । A पु.पाट ।

·र अध्यारे पाद ॥
भा
भा देवता गमयति,-'यद्धीन्द्र पिव च प्रस्थितस्य'--इति, तथा
च, विश्वासनानि जठरेषु धत्ते-इति, 'एकया प्रति घा
पिवत्साक सरासि त्रिशतम्'--इति ।
थाह,- 'न देवता मुक्ते यदि च भुञ्जोत देवतायै हवि
प्रत्त क्षीयेत । उचरते,-अन्नरसभोजिनी देवता मधुकरीवत्
अवगम्यते । कथम् ।। देवतायै हवि प्रत्त नीरस भवति, तस्मात्
अन्नरस भुक्ते देवता-इति गम्यते ॥
आर्थपत्याच्च ॥ ७॥ (यु.)।
यदि कस्यचित् अथस्य ईशाना देवता उपचर्यमाणा च
प्रसोदेत् तत तदाराधनार्थम् इय देवतापूजा अभिनिर्व]त,
न च एतदुभयम् अपि अस्ति-इति तत् उदाते, अर्थपतिर्देवता
-इति। कथम् अवगम्यते ।। स्मृते उपचारात्, अन्यार्थ
दर्शनाच, एव हि स्मरन्ति, अर्थानाम् ईष्टे देवता-इति ।
देवयामो देवक्षेत्रम्-इत्युपचाररतामेव स्मृति द्रढयति ।
तथा अन्यार्थवचनम् ईशाना देवता दर्शयति,-'इन्द्रो दिव
इन्द्र ईशे पृथिया ईन्द्रो अपामिन्द्र इत् पर्वताना, इन्द्रो
धाम् इन्द्र इत्मेधिराणाम् इन्द्र क्षेमे योगे हुये इन्द्र
इति तथा ईशानम् अस्य जगत ख ईशम ईशानम् इन्द्र
तरधुषे - इति।
तथा स्मृत्युपचाराग्या प्रसीदति इत्युपगच्छाम
हि भारन्ति, प्रसीदति देवता-इति । तथा उपचरन्ति
प्रसन्नोस्य पशुपति , पुत्रोरस्य जात प्रसन्नोस्य वैश्रवणो
धनम् अनेन लब्धम्-इति । तथा अन्यार्थदर्शन भवति
आहुतिभिरिव इतादो देवान् प्रीणाति इति, तस्मै प्रीता
इपमूर्ज नियच्छन्ति इति ॥ |
तघा,
-एव

·मीमासा दर्मने
भा
?
ततश्च तेन सम्बन्ध ॥८॥ (यु० २)॥
ततो देवताया, तेन फलेन सम्बन्ध परिचरितुर्भवति
यो देवताम् इज्यया परिचरति, त सा फलेन सम्वभाति ।
कथम् । एतत् अवगम्यते । स्मृत्युपचाराभ्या, स्मरन्ति हि,
देवता यष्टु फल ददाति-इति, तामेव उपचारण स्मृति
दृढयति पशुपति श्रनेन उपचरित पुत्रोम्नेन लब्ध ---इति।
तथा, अन्यार्घदर्शनम् इममेव अर्थ दर्शयति–स इत् जनेन
स विशा म जन्मना स पुवाजम्भरते धना नृभि । देवानाम्
य पितरमा वि वासति श्रद्धासना हविया ब्रह्मणस्पतिम्'-
इति, तथा तृप्त एवैनम् इन्द्र प्रजग पशुभि तर्पयति-
इति। तस्मात् हविद्दानेन गुण वचनेश्च देवता अारायते, सा
पोता सती फल प्रयच्छति येन कर्मणा अग्निराराधित तस्य
पालस्य ईष्टे तत् कर्चे प्रयच्छति, न तत् सूर्य प्रदातुमर्हति,
वचनादेतत् अवगम्यते -क कि प्रयच्छति इति यथा अग्नी
वचन, न तत् सूर्य।
र अपि वा शब्दपर्ववाद्यन्नकर्म प्रधान स्वाहणत्वे
देवताश्रुतिः ॥ ६ ॥ (सि०) ॥
'अपि वा' इति पक्षो यावर्तते। न चैतदस्ति - यदुष्का
देवता प्रयोजिका इति 'यज्ञवर्म प्रधान स्यात यजतेनातम्
अर्ध्वम्। कुत । 'शब्दपृथ्व वात यत् हि फल ददाति, तत्
प्रयोजक इद फल ददाति-इत्येतत् ज्ञान शब्दपूर्वक न
प्रत्यक्षादिभि अवगम्यते , शब्दच यातिवाचरात् फलम् शाह
न दबताया । कक्षम् अवगम्यते । दर्शपूर्णमास्यो करण
त्वेन निर्देश - दर्शपूर्णमासान्या वर्गकामो यजेत-इनि
भा

·अध्यारे१पाद ॥ १४९ भा.तथा, 'ज्योतिष्टोमेन खर्गकामो यजेत'-इति, यजत्यर्थम्य हि वर्गकामेन समभिधाहारो न देवतायाः। 'ननु द्रधदेवताक्रियं यजत्यर्थः'। सत्यमेवं, किन्तु 'गुणत्वे देवतागुतिः', द्रव्यदेवतं हि भूतं, भावयितयो यजत्यर्थः, भूत- भयसमुच्चारणे च भूतं भयाय उपदिश्यते, तस्मात् न देवता प्रयोजिका। अथ यदुक्तं,-कर्मण ईप्सितादभिप्रेततरम्--इति, न अस्य अभिप्रेतताम् अपहुमहे, तड्वितशब्देन चतुर्था वा संयुहाग्य देवतार्थस्य वाक्यात् अभिप्रेतता अवगग्यते, फलसंयोगस्तु याक्यादेव यजत्यर्थस्य, तस्य च श्रुत्या करता अवगम्यते, न देवतायाः। तत्र यद्यपि देवतार्थता यागस्थ गम्यते, फनार्थ- तापि तेन न प्रतिषिभ्यते, फलं च पुरुषार्थः, पुरुषार्थी च नः प्रवृत्तिः, न च असौ देवतायाः, तस्मात् न देवताप्रयुक्ताः प्रतिघ्यामहे. या तु, सम्मदानस्य अभिप्रेतता सा फल्नयतो यजेः, साधनत्वे मति उपपद्यते । यञ्च, यजिवतापूजा सा पूज्यमानप्रधाना लोके लक्ष्यते-- इति , न लोकवत् इह भवितव्यं, इह पूज्यमानपूजा प्रधानं, यत् हि फन्नवत्, तत् प्रयोजक, तस्मात् यज्ञकर्म प्रयोजकम् । अपि च, एतस्मिन् पक्षे विग्रहवती देवता भुने च -इति अध्यवसनीयं भवति, न हि अविग्रहायै अभुञ्जनाय च दानं भोजनं वा सम्भवति इति । यच्च उत्त, स्मृत्युपचारान्यार्थदर्शनैर्विग्रहवती, भुक्ते च-- इति , तन्न, स्मृतेर्मचार्थवाद मूलत्वात्,-मद्रेभ्यश्च अर्थवादे भ्यश्च स्मृतिमूल विज्ञानम् उत्पद्यते इति प्रत्यक्षम् अव गम्यते, ते च मन्त्रार्थवादा नैवपरा:-इत्येतत् वक्ष्यामः । आह, 'यदि नैयपरा न ता भवार्थवादमूलं नविज्ञानम्-- इति। उचाते,-ये आलोचनमात्रेण मवार्थवादान् पश्यन्ति, .

·१४२ मीमामा दर्शन भा तेषाम् तत् स्मृतिमूल, ये पुनर्निपुणत पश्यन्ति तेषा तत् वाधिनम् अपि च कस्यचित् स्मृतिमूल भवति तस्मात तत एव स्मृति , उपचारोपि स्मृतिमूल एव। यर अन्यार्यदर्शनम् उक्त -'जगृभ्मा ते दक्षिणम् इन्द्र हस्तम्'--इति। नैवत् एवम्पर,-इन्द्रस्य हस्तो विद्यते-इति, य तस्य दक्षिण हस्तस्त वय गृहीतवन्त-इति, तस्मात् वाक्यात् इन्द्रस्य हरतसत्ता न प्रतीयते। शाह, यदि त्वसौ नास्ति, वय ते हस्तं गृहीतवन्त –इत्येव न अवकल्पते-इति हस्तसत्ता अध्यवसोयते, अस्त्यसौ हस्त , वय य गृहीतवन्त -इति । तन्न उपपद्यते, यद्यप्यस्य हरतो भवेत् तथापि न तम् उपगृहीतवन्त - इति प्रत्यक्षमेतत् तथाप्येतन्न अवकल्पत एव तत्र एतत् असम्बद्ध वा अवकल्पयि तव्य स्तुतिवा तच मत्पपि तुल्यम् । अथ एवम् उचाते,–'तस्य एतद्वचन, यो गृहीतवान् तरय हस्तम्' इति। उचाते, नेतत् अथवसेयम् आदिमत्तादोषो वेदस्य प्रसज्येत, न च, गृहीतवान् श्रासीत्-इत्युचाते, प्रमाणाभावात्। 'एतस्मात् एव वचनात् अर्थात् कल्प्यते हस्त यहोता-इति चेत् । तन्न, अयथार्थस्यापि उच्चारण सम्भव त्येव यत , यथा, 'दश दाडिमानि घडपूपा -इति। यस्यापि च एप पक्षो,-विग्रहवान् इन्द्र इति, तस्यापि इन्द्रशब्देन थामन्त्रण सम्बोधनार्थ, सम्बोधनम् अनुवचनाय, तत्र सम्बद्ध --इत्यवगते अनुवचन न्याय्य, न च, असौ केनचित् प्रकारेण सम्बड्व -इति अवगम्यते, अनवगत सम्बोधन व्यर्थम। वचर- प्रामाण्यात् सम्वुयते-इत्येव गम्यते--इति चेत् । उक्तम् अटकल्पनाया हस्तादिवल्पनानुपपत्तिरिति। न च, असो * श्य रनि कम.प.पाट।

·अध्याय१पार ॥ २४३ भा सम्बुद्ध - इति अवधार्यते, प्रमाणाभावात्। तस्मात् सम्बोधन वचन न सम्वोधनाय, निर्देशार्थमेव। अविग्रहपक्षेपि तत् निर्देशार्यमेव भविष्यति। तत्र आमन्त्रितविभक्तिवचन स्तुतये, एवम् इद देवताख्य साधयितृतम, यशेतनादिवत् सम्वुध्य साधयति-इति चेतनवदिव उपचर्यमाण सम्वादशब्देन श्रामन्त्राते, तघा सम्वोधनशब्देन निश्यि उचरते,-गृहीत वन्तो वय तव हस्त त्वदाथया वयम्-इत्यर्थ , अस्माभि इन्द्रकर्म कर्त्तव्यम्-इत्येतत् अनेन स्मार्यते। तथा 'इमे द्यावापृधियो दूरे अपारे यत् सगृह्मासि भघ वनहो ते पूजितो मुष्टि - इति सन्तमिव मुष्टि स्तुत्यर्थन वदति, तस्यापि भावे न प्रमाएमस्ति, न इद वचन, इत् महान् काशि अस्ति किन्तर्हि, यस्तव काशि, स महान्-- इति, अन्यार्थस्तव काशिरस्ति-इति अन्य तव काशिमहान् -~-इति। ‘सता हि स्तुति उपपद्यते- इति चेत् । नेतत् नियोगतो यस्यापि पौरपविधिकैरङ्गैनास्ति सयोग , पौरुष विधिवैरङ्गै तस्यापि स्तुतिर्भवति, यथा,- एते वदन्ति शतवत् सहस्रवत् अभिक्रन्दन्ति हरितेभिरासभि । विधी यावाण सुकृत्यया होतुश्चित् पूर्व हविरद्यमाशत---इति । तथा ~~ 'सुग्न रथ युयुजे सिन्धरश्विनम् - इति । तस्मात् न श्रुतिवचनात् अर्धापत्तिर्भवति पुरुषविधत्वे देवताया। तथा, -'तुवियोव इन्द्र - इति नैतत् युक्त भवति -योवावान् इन्द्र --इति, किन्ताई यास्य ग्रीवा सा महती ग्रीवामाव नास्ति प्रमाएम्। न च ग्रीवास्तुति अापत्ति अपुरय विधेपि स्तुत्युपपत्ते। अपि च, 'दून्द्रो वृत्राणि जिघ्नते-इत्येताम्या पदाभ्याम् सुकृत . * एवमव मर्वत्र पाठ 1 उपचयमाशम इति भवितु एक्कम ।

·१४४ मोमामा दान भा इन्द्रशब्द सम्बद्धो न शक्नोति तुवियोवादिभि सम्बन्ध यातु द्विरुञ्चारणम् अस्य प्रसज्यते तुविग्रोवावान इन्द्रो वेदितथ , हत्राणि च इन्द्रो हन्ति-इति तघा हि सति भिवेत , अभिन्न च वाक्यम् उपलभ्यते तदेवम् अवकल्पते, यदि तुविग्रीवादयो स्य न उपदिश्यन्ते-इति स्तुत्यर्थ सङ्घीय॑ते तुविग्रीवादि अन्धसो मदे ईदृशो हवाणि हन्ति - इति एपातु वचनव्यक्ति हरवधोपदेशपरम् इद वचनम्-इति । यदपि वचन-वाह न इन्द्र रोमशी पक्षी ते इन्द्र पिङ्गले'-इति तदपि वाहो रोमगत्वम् अक्षाश्च पैगल्यम् आह न बाइसत्तामक्षिसत्ता च। यदपि अक्षिसत्ता वदति-इति गम्यते – चक्षुरमते पुण्यते ते ब्रवीमि'-दूति तदपि न चक्षु सम्बन्धार्थ, चक्षुष्मते ब्रवीमि इति वचनसम्वन्धार्थ तत् सतीमिव चक्षुप्मत्ता स्तुत्यर्थम् उच्चारयति। कुन एतत् अवगम्यते ।। चतुर्थी निर्देशात् यदि प्रातिपदिकार्थारध्यवसीयते, तथा वाक्यम्भिद्येत चक्षुष्मान्-इत्येव च उद्दिश्येत चक्षुष्मते से ब्रवीमि---इति च। तम्मात् न किञ्चित् अन्यार्थदर्शन पुरुषविधता देवतायाम् इद व्यापयति इति न च इद मोगन न हि देवता भुक्ते तस्मात् भोजनस्य तदर्थत्वात्-इति तत् असदचनम् । यदपि स्मृत्युपचारान्यार्थदनेभुड्ने- इति तत् अधिग्रह त्वेन प्रत्युक्तम्। अपि च भुञ्जानाये देवतायै प्रत्त हवि क्षीयेत । न च मधुकरीवत् अन्नरमभोजिन्यो देवता-इति प्रमाण मम्ति मधुकरीमु प्रत्यक्ष न च तदत् देवतायाम्। तस्मान न भुड़ते देवता-इति। यदुक्त -देवतायै हवि प्रत्त नीरस भवात-इति। नेप दोष वातोपहत नीरमम्भवति-इति भीतोभूत च। न च असौ कस्यचित् अर्थस्य इटे, अनीशा कथ दास्यति 2--इति) यदुक्त रमत्युपचारान्यार्थदर्शने ईशाना देवता-दूत्यय १ ·१ यथाये१पार ॥ १४५ भा. गम्यते--इति। तन्न, स्मृतेः मन्वार्थवादमूलत्वात्-इत्युक्तम् ; उपचारोपि,-'देवयामो देवक्षेत्रम्-इति, उपचारमात्र,- यो यद्भिप्रेतं विनियोक्तुमईति, तत्तस्य स्वं, न च ग्रामं क्षेत्र वा यथाभिमायं विनियुड ते देवता। तस्मात् न सम्प्रयच्छति- इति, देवपरिचारकाणान्तु ततो भूतिर्भवति, देवताम् उद्दिश्य, यत् त्यतम्। यदुनम्, अन्यार्थदर्शनम् ईशानां देवता ण्यापयति,-'इन्द्रो दिव इन्द्र ईशे'-इत्येवमादीति, तत् प्रत्यक्षाम् अनीशानां देवताम् उपलभ्य अध्यवस्यामः,~भाक्त एष शब्दः-इति। 'तत्र -वचनप्रामाण्यादेव अस्य ईशानता अवगम्यते, यद्देव- लोका अथान् विनियुञ्जते, तद्देवताभिमायादेव-इत्ययवस्यामः' -इति । तन्न, प्रत्यक्षात् प्रमाणात् देवतापरिचारकाणाम् अभिप्रायः-इत्यवगम्यते, स न शक्यो वाधितुम्, ये पि देव- ताम् ईशानां वर्णयन्ति, तेपि न अपहुचते परिचारकाणाम् अभिप्रायम्। किं चाहः, तया देवता करोति, यथा परि- चारकाणाम् अभिप्रायो भवति इति, न च, स ईशानो भवति, यः पराभिप्रायम् अनुरुध्यते, यस्य न खाभिप्रायात् विनियोगो भवति। . अपि च, न च एतद्वचनं, वर्तमानकालोपदेशत्वात्, प्रत्यक्ष- विरोधात्, स्तुतिवादोग्वधार्यते, स्तुतिवादे च. सम्भवति न वचनप्रामाण्यात् ईशिष्यते इति गम्यते । न च, देवता फलेन सम्बनाति, या तदर्थ परिचर्यत । यदुक्तं,- स्मृत्युपचारान्यार्थदर्शनेईदाति मसीदति च-इति। तत्र स्टत्युपचारयोरुतं, यत् अन्यार्थदर्शन,–'तरमै प्रोता दूष- मूर्ज प्रयच्छन्ति'-इति, तन्न, 'अन्यस्य विधराम्नानात, दक्षिणतः सम्परिहर्तव्या-इत्याह-इति, तथा तिन एवेनम् इन्द्र प्रजया पमुभिस्तर्पयति'-इति, अत्र ऐन्द्रस्य s ·मीमाता दमन भा इविषो विधानम्। तस्मात् देवता न प्रयोजिका- इति ॥ ॥ भा सू अतिथौ तत्प्रधानत्वमभावः कर्माणि स्यात्तस्य नीति- प्रधानत्वात् ॥ १० ॥ (यु० नि०) । यदुतम् – अतिथिवत्-इति, तत् परिहर्तव्यम्। अातिथ्यम् अतिथिप्रयुक्त स्यात् बानिध्ये हि तत्पीतिविधीयते, अनिधि परिचरितव्य , यथा प्रीयते, तथा कर्त्तयम्-इति दान भोजन वा कार्यम्-इति, यद्यत् अतिथये रोचते, तत् कर्त्तय यत् तरमै न रोचते, न तत् वलात्कारयितव्यम्-इति। इह तु ‘कर्मणि 'अभाव प्रोतिविधानस्य। तस्मात् विषमम् अतिधिना-इति॥ (११४ अ०) । . भा प्रोक्षमादीनामपूर्वप्रयुतान्दाधिकरणम ॥ सू द्रव्यमख्याहेतुममुदाय वा श्रुतिसयोगात् ॥ ११ ॥ (पू०) ॥ दर्शपूर्णमासयो श्रामनन्ति बोहोन् मोक्षति -इति तथैव त्रोन्परिधीन तिस समिध -इति मन्त्र चतुर्थीचा पोर्ण मासीमभिमशेत् पञ्चहोबा अमावास्याम् --इति चातुर्मा स्याना द्वितीये पर्वणि वरुणप्रधासेषु आम्नायते,-- सूर्पण जुहोति तेन हि अन्न क्रियते - इति। तत्र संशय, कि द्रव्य संख्या हेतु समुदायप्रयुक्ता प्रोक्षणादयो धमा उत अपूर्व प्रयुक्ता -इति। कि तावत् प्राप्तम् ?-व्यादिप्रयुक्ता इति,-इह 'बोहोन् प्राधति'-दूति प्रकरणेन अपूवप्रयुक्ता स्यात् वाक्येन ट्यप्रयुक्तता, द्रव्येण हि प्रोक्षणस्य समभि ·(अध्याये। पाद॥ भा व्याहार, तस्मिन्नपि समभिन्याहारे द्रव्यगता द्वितीया विभक्तिः प्रोक्षणस्य द्रयप्रयुक्ततां वदति। तथा, 'चीन् परिधीन्-इति, यत् त्रिशब्दस्य अभिधेयं, तत् इह मवाम्नानसामात् वदितव्यम्-इति गम्यते , सलग च त्रिशब्दस्य अर्थः, तस्याः श्रुतियाचिका, नत्सम्बडे अपूर्व तक्षणा स्यात्, यावन्तः परिधयः, तावन्तो वक्तव्याः- इति। तथा हेतुना धर्मः संयुज्यते वाक्येन,-'सूर्पण जुहोति'- इति। किवारणम् । यतः तेन अन्नं क्रियते, तद्दोमेन सम्बद्दथमन्नकरणथं होमे विधीयते। प्रकरणात अपूर्व- प्रयुक्तता स्यात्, यस्मात् अनेन होमेन थपूब्ब क्रियते, तमात् एतत् सूर्पण निवर्तयितव्यम्-इति, प्रकरणात् वाक्यं वलीयः, अतः प्रकरणं वाथेत, येन येन दृयेण दर्विपिठरादिनाप्यन्नं क्रियते, तेन तेन होमः कर्तव्या-इत्येवम् अन्नकरणं सगुणं भवति इति । 'ननु प्रयमेध्याये (५३ पु०) प्रतिषिद्धा हेत्वर्थता, सूर्पस्य अर्थवादोग्यम्--इत्युक्तम्। सत्यम् उक्तम्, अपूर्वप्रयुक्ततायां हि सिद्धायां न एकस्मिन् वाक्ये होमे सूर्पविधान, हेतुविधानं च श्रवकरपते-इत्यर्थवादः प्रकल्पते, न अन्यथा, 'चतुहीत्रा पौर्ण- भासीम् अभिमशेत् पञ्चहोत्रा श्रमावास्याम्'-इति समुदाय- समभिव्याहारात् वाक्येन तत्प्रयुक्तता, प्रकरणसामर्थ्यात् लक्ष- पया अपूर्वसमभियाहारात् अवगताम् अपूर्वप्रयुक्तता वाधते । तस्मात् इत्यादिप्रयुक्ताः प्रोक्षणादयो धम्माः ।। सू अर्थकारिते च द्रव्येण न व्यवस्था स्यात् ॥ १२॥ (यु)! भा अपूर्वप्रयुक्त एवजातीयके धर्म सति 'द्रयेण च धर्म- ·भ . मोमामा दर्शन भा 'यवस्था' 'न 'स्यात्, ‘पयसा मैत्रावरुण श्रीणति, शक्नुभिर्मधिन धानाभिहारियोजन हिरण्येन मुक्रमाज्येन पानीवतम् -- इति। यस्मात् मेत्रावरुणो पूर्वरय, तस्मात् पयसा अयितय -इति, ऐन्द्रवायवोपि अपूर्वस्य, सोपि पयसा श्रयितय प्रामोति। एव सर्वाणि श्रयणादीनि सर्वथा यहाणाम्। तत्र मैत्रावरुणादिग्रहणम् अविवक्षितं स्यात् ! तस्मादपि द्रव्यादि प्रयुक्ता प्रोक्षणादय - इति ।। सू अर्थो वा स्यात्प्रयोजनमितरेषामचोदनात्तस्य च गुणभूतत्वात् ॥ १३ ॥ (सि.)। वाशब्द पक्ष यावर्त्तयति। न द्रयादिप्रयुता भवेयु किन्ताई अर्थ' एषा 'प्रयोजन,' 'अर्थ - इति अपूर्व धूम, तदास्ते, नधि कर्तव्यतया श्रूयते, यच्च कर्त्तव्यतया श्रूयते, नत् इतिकर्तव्य तया अनुवधते, इतरेया द्रयादीना कर्त्तव्यतया न चोदना, किन्तर्हि ?--अर्थस्य गुणभूतत्वेन अर्थ प्रति (अपूर्व प्रति) गुण भूतानाम् एया श्रवणम्। किमत । यद्येवम्, अकर्तथानाम् इतिकर्तव्यतया नास्ति सम्बन्ध-दूति। 'ननु वोछादिसमभियाहारात् तेहि सम्बन्ध , दिनीयया बीहिसमुदायप्रयुक्तता गम्यते, लिङ्गवाक्याभ्याम् सङ्गहेतुमयुक्तता,। न-इत्याह एव सति फलं कल्पनीय स्यात् तस्मात् अपूर्वप्रयुक्तता। 'ननु एवमपि सति अब्बायकार कल्पयितव्य । सत्य कल्पयितव्य प्रकृतेन तु एकवाक्यता नीत्या, त्वत्पक्षे त्वप्रकृतेन फनवचनेन एकवाक्यता स्यात् । 'ननु प्रकरण वाक्यस्य थुनेवा न बाधकम् । सत्यम् अवाधक फलाभावात्त भवदीय एक्षो मुचाते, तस्मिन् धानर्घकान अविवक्षिते प्रकरणवता प्रयोगवचनेन अपरिपन्थि मोक्षणादि . .

·र अध्यारे१पाद ॥ २४ भा विधायिष्यते। आह,-"अपूर्वसम्बन्क्षेपि तदीयैः बीघादिभि एष धनं. प्रयुज्यते, किम् एतत्। 'किम् एवं भविष्यति।। व्यादिसम्बन्धश्च एव हि न अवज्ञातो भविष्यति, फल च न कल्पयितव्यम्"। उचाते, नैव शक्य,–'नीहीन् प्रोक्षति' इति हि बोहिजानिनिहिण्यते, बोहिद्रव्यलक्षणार्थी वा, अपूर्व- साधनविशेषलक्षणाची वा, अन्यतरलक्षणया कृताधी-इति न उभयलक्षणार्थी स्यात्, यलक्षणे वा , तत्र च लक्षणैव दोष., फलकल्पना-इति शत्वा साधनविशेषलक्षणाधी जाति श्रव सीयते, बीहिजातिलक्षितं यत् साधन, कि तत्-यत तण्डुला भवन्ति, तत् प्रोक्षितव्यम्-इति तण्डुलनिवृत्तिकरता हि तत्र माधनत्व, न द्रव्यता। एव समुरादिवपि योजयितव्य , तस्मात् अपूर्वप्रयुक्तता मोक्षणादीनाम्--इति ॥ अपर्खत्वाद्दावस्था स्वात ॥ १४ ॥ (पू. नि०) ॥ श्रथ यदुतम् –'अर्थकारिते च द्रव्येण न व्यवस्था स्यात् - दूति, साधनविशेषलक्षणाथा जाति -इत्येव सति व्यवस्या भविष्यति, मैत्रावरुणेन यत् क्रियते, तत्र पय श्रयण, न तत् ऐन्द्रवायचेन। अतो न मैत्रावरुणापूर्यात् ऐन्द्रदायवस्य धर्मा , अपूर्वा हि ऐन्द्रवायय । तस्मात् अपूर्वत्वात, व्यवस्था स्यात्' -ति॥ सू तत्प्रयुक्तत्वे च धर्मस्व सर्वविषयत्वम् ॥ १५ ॥ (पू० यु. नि.)। यश्च मन्यते, यादिप्रयुक्ता मोक्षणादयो धा -इति, तस्य सर्व विषयता धर्मस्य प्रामोति, येपि भतार्था बीहय , नेप्येव प्रोक्षितया प्रानुवन्ति, न च एतत् त्वयापि दृप्यते । तस्मात् अयम् अस्मिन् पक्षे दोष, इति। सू - भा ·१५० मीमामा दमने भा. तरक्तस्येति चेत् ॥ १६ ॥ (आ.) ॥ 'इति चेत् पश्यसि, सई विषयता धर्मस्य भविष्यति-- इति, 'तदुरतस्य' प्रकरणयुक्तस्य भविष्यति। एवं प्रकरणम् अनुगृह्यते, न च सर्व विषयता धर्मस्य-इति ॥ नाश्रुतित्वात् ॥ १७ ॥ (श्रा नि०) ॥ भा नैतदेवम्, न हि यूयते,—करणयुम्ना बोहयो निर्वतयाः प्रोशितयाश्च-इति। 'ननु प्रकरणानुयहाय एतदथ्यवसानम्'। न-इत्याइ, न हि वाक्येन बाधितं प्रकरणम् उत्सहते धम्मीन् नियन्तम्। अथामि न बायते, नघापि न प्रकरणस्य विशेष्टुम् सामध्यमस्ति, कन्यतया हि तत् क्रियमाणं चोद्यते-दूति न प्रसिद्धसम्बन्धमिव विशेषणत्वेन। तस्मात् न प्रकृतयाग- विशेषितानाम् बोहोणम् निर्वापः प्रोक्षणं वा चोद्यते-इति॥ अधिकारादिति चेत् ॥ १८ ॥ (आ.)। 'इति चेत् पश्यसि, ,-न प्रकरणं विशेषकं व्रोहीणाम्-इति; बाढ़म्,-'अधिकारात्' ज्ञास्यति अध्ययुः, इमे भक्ताथाः, इमे कारयार्थाः, तत्र कार्यान् प्रोक्षिध्यति-इति। सू तुल्येषु नाधिकारः स्यादचोदितश्च सम्बन्धः पृथक- मतां यत्रार्थनाभिसम्बन्धलस्माद्यज्ञप्रयोजनम् ॥ १६ ॥ (सि.)। तुरुया एते द्रोहयः, ये एव भक्ताचीः, ते एव कार्याः, न पृथक् केचित् कामाची नाम। 'ननु ये निरुप्ताः, ते कार्मार्था'। सत्यं भवेदेतत्, मोक्षादिषु दोषो न स्यात्, निवासे तु दोषः, न सब केचन प्रकृता विद्यनो, 'पृथक्मता' 'यज्ञार्थन' मू भा भा. .

·ध्या पाद । ९५१ भा निबापः श्रूयते । कथम् ? | "श्रपरेण गाईपत्यं प्रागीपम् अनोवस्थितं भवति, तस्य दक्षिणं चक्रं भारद्यानसोधि निर्वपति'-इति। तस्मात् धर्मस्य सर्व विषयत्वं मामोतेश्य पूर्वण हेतुना अपूर्वमयुतत्वं प्रोक्षणादीनाम्-इति ॥ (६ । १५ अ०) । - 2- पनिटोमे उपांगुत्वस्य प्राचीनपदार्थप्रयुक्तम्याधिकरणम् । स टेशबद्धमुपांशुत्वं तेषां स्यात् श्रुतिनिर्देशात्तस्य च तत्र भावात् ॥ २० ॥ (सि०)॥ ज्योतियोमे समाम्नायते,-'तसरा वा एषा यज्ञस्य, तस्मात् यत्किञ्चित् प्राचीनम् अग्नीसोमीयात्, तेन उपाशु चरन्ति' इति। तदत्रैपोर्थ माशयिकः, किं प्राक् अग्नीषोमीयात्, यानि करमाणि, तत्प्रयुक्तम् उपाभुत्वम्, उत परमापूर्वप्रयुक्तम् । इति । किं प्राप्तम् ?--भाक् अग्नीषोमीयात् यानि अगापूबाणि श्रारादुपकारकाणि, यच्च प्रधानद्रव्यसस्कारक, तत्मयुक्तोन्यं धर्मः, योग्य देशसम्बइ। कुत एतत् । 'श्रुतिनिर्देशात्', मर्यादया देशलचिता ये पदाथी., ते श्रुत्या एतेन धर्मण सम्बड्डाः, ये एतस्मिन् देशे पदार्थास्तैः उपाशु चरन्ति इति । 'ननु वाक्येन एप ध चिनियुक्तो न श्रुत्या'। न बृमः, न वाक्येन-इति, किन्तर्हि श्रुतेन अस्य एकवाक्यता, न प्रशन, लक्षितेन, कल्पितेन वा-इति। 'उचाते,-गृहीम एतदङ्गा पूर्वाणाम् अयं धर्म-इति, न तु प्रधानद्रव्यस्य संस्कारक यत् अपूर्व तस्थापि--इति । कतम तत् ।। यत् मधानद्रव्य रस्कारक पूर्वस्मिन् देशे अस्ति-इति'। उचाते, 'तस्य च तच ·. ॥ भा २५२ मीमाला दर्शन भा भावात्', 'तस्य' (एवञ्जातीयकस्य) पूर्वस्मिन् देशे 'भावात् । अस्ति हि सोमपरिवहणीय नाम सूत , तस्मात् देशधी भविष्यति इति , यथा, 'प्रणीता प्रणेष्यन्वाच यच्छति, ता सह विकृता विसृजति-इति। असिन् देशे ये पदाधी , तेषा धर्मा वाग्यमो न प्रधानापूर्वस्य, एवम् इदम् अपि उपाभुत्वम् -इति॥ यजस्य वा तत्सयोगात ॥ २१ ॥ (पू०) वाशब्दात् पक्षो विपरिवर्तते। नैतदस्ति -तद्देशानाम् धर्म -इति। कस्य तर्हि ?-परमापूर्वस्य-इति । कुत ।। 'तत्सयोगात्, तत्सयोगो भवति, यज्ञस्य सयोग, 'त्सरा वा एषा यज्ञस्य यत् प्राचीनम् अग्नीषोमीयात् - इति यज्ञस्य यत् प्राचोनम्-इति सम्बन्ध नसरा वा यज्ञस्य-इति। कुत । प्राचीन विशिषन् यज्ञस्य-इति शब्दो विधिपदशेषो भवति । तत प्रवृत्तिविशेषकरो भविष्यति। इतरथा श्रर्थवादशेष सन् अनर्थक स्यात्, वादमात्र हि अनर्थकम् इति। प्राचीनम् -इति च यज्ञभाग श्रुत्या वदति, लक्षयति च तद्गतान् पदार्थान् श्रुतिलक्षणविशये च श्रुतियाय्या ग्यात् । तस्मात् पारदेशस्य एष धर्म तेन अस्य श्रुत्या सयोग , न पान्देश गतानाम् पदार्थानाम् तैरस्य लक्षणया सम्बन्ध स्यात् । अथापि अर्थवादपदशषो यज्ञग्य-इति स्यात् तथापि माग्देश श्रुत्या धर्मण सम्बध्यते, माग्देशगता पदाधी लक्षणया-इति यज्ञप्रयुक्तता एव न्याय्या। अपि च प्रत्यक्ष उपकार परमापूर्वस्य लक्ष्यते, यत् प्राचीनम् अग्नीषोमोयात् तत् उपाशुत्वेन शिथिलमयन प्रचरन् अखिम सुख बत्तान्त मोत्यम् अहर्निवयति। तस्मात् परमा पूर्वप्रयुक्तम् उपाशुत्वम्-इति ॥

·अध्याये। पाद १५१ नाम। एव- अनुवादश्च तदर्थवत् ॥ २२॥ पू० यु०॥ अनुवादच तद्देशपदार्थस्यैव भवति, 'सरा वा एपा यज्ञस्य यत्पाचीनमग्नीपोमीयात्' इति, सरा नाम छद्मगति'; यथा शकुनिग्राहकाम्य शकुनि जिष्टक्षतः छद्मना गतिर्भयति, शनः पद- न्यासो, दृष्टिप्रणिधानम्, अथन्दकरणञ्च, कधमनवबुद्धः शकुनिये- तेति ; एवमिहापि अनवबुद्धमिव ग्रहोतुं यन्नं प्रच्छब्रगतिरूपांयुत्व यथा शकुनिग्राहकस्य यम्मिन् देशे शनैः पदन्यामो न स नद्देशार्थः, अपितु तद्देशाभिगतस्य शकुनेरर्थेन क्रियते मिहापि उपांयुत्वं न तद्देशानां पदार्यानामर्थन क्रियते. तद्देशाभि- गतस्य यज्ञस्यायन गम्यते । यस्तु सराशब्दं यज्ञविशेष्यं मन्यते, तस्य सुतरामर्थवादः परमापूर्वप्रयुक्ततां दर्शयति, यतस्यैपा सरेति। यथा शकुने. सरा, एवं यज्ञस्येति । प्रणीतादि तथेति चेत् ॥२३॥ (आ०)॥ इति यदुनो तत्परिहर्तव्यम् । न यज्ञम्याश्रुतित्वात् ॥ २४ ॥ (श्रा०नि०) । नैतदेव, तद्देशपदार्थप्रयुक्ततैव स्यात्, न परमापूर्वप्रयुक्ततेति ; नात्र पदार्थानां यन्नभागविशेष्यता वाग्यमसम्बन्धेन अवगम्यते, 'यजम्याश्रुतिस्वात्', नात्र सम्बन्धो यज्ञगन्दः यूयते । 'नविदानी- मेवोक्त', यन्नं तनिष्यन्तौ अध्वर्युयजमानौ वाचं वच्छतः-इति' । उच्चते, तद्देशपदार्थप्रयुक्ततायामप्येतदवकापते । कथम् १ । यङ्गं विम्तारयितु वाचं यच्छतः, तौ वाचयमौ सन्तो अविक्षिप्यमान- चेतम्की, पदार्थेषु क्रियमाणेषु अप्रम्पद्यन्ती तथा करिष्येते, यथा T ·मौमामा दगने न कथित् पदार्थ पदार्थावयवी वा होयते, अध्वर्युर्वाग्यमेन अनन्य चेतम्को न पदार्थान् प्रमादयिष्यति, यजमानचैवं वायमेन अनन्य चेतम्कः प्रमादयिष्यन्त तं बोधयिष्यति। अगरण्यनन्तरीयमाणै. यज्ञो विम्तायते, न केवल खैरवयवैर व विस्तारयितु याग्यम गनोति, अस्मिन् कान्ने क्रियमाणान खेनात्मना, यज्ञमयोगद्यात्र विस्तारसम्बह , तस्मादगप्रयुक्ततायामप्युपपद्यते, यध्वर्युयजमानी याच यच्छतः तत् प्रजापतिभूयङ्गतो वन्न तन्वारी-इति दृष्टेन कारणेन, न अदृष्टेन-इति वर्तमान कालापदंशावगम्यते यथा वय वाग्यमेन तायमान यन्नं विद्यस्तथेति । सु तद्देशानां वा सद्धातस्याचोदितत्वात् ॥२५॥ (उ०) ॥ भा स्थितादुत्तरम् । वाशब्दात् पक्ष विपरिवर्तयेत, नैतदम्ति,- परमापूर्व प्रयुक्तमुपाशुत्वमिति, कथन्तहिं - प्राचीनम् अग्नी पोमोयात्', ये पदार्था तत्प्रयुक्तम्। कुत ।। 'सघातस्थाचोदित त्वात्', मघात इति ग्रहयन्यभ्याससघात ब्रूमः, न तस्याय भाग उपाशत्वन सम्बद इति चोदना, नैव सम्बन्ध क्रियते,-यनस्य यत् प्राचीनमिति, कय तर्हि १-मरा वा एया यत्तस्यति। कुत। तम्सादितिपदेन व्यवधानात् । अथापि प्राचीनन सम्बन्ध स्यात्, एयमपि न परमापूर्व- प्रयुक्तम्, न हि यदित्यनेन देगोऽभिसम्बध्यते, किन्तर्हि :- देशगता पदार्था ; यदि देगाऽभिसम्बध्धत, यत् प्राचीनमग्नी पामोयादिति भवेत्, न यत्किञ्चिदिति, वीसाया हि एतद्भवति , लोसा न यह भवति, ऐकम्मिन् , एकय देग, बहवस्तत्र 4 ·सध्याय १ पाद ॥ १५५ पदार्थाः। तस्मात्पदार्थानामुपांशुत्वेन सम्बन्धो न तद्देशस्येति । 'कथं पुनर्वीप्साऽवगम्यते ?-इति । यदित्यनेन लक्ष्यते । 'किमित्य- ज्ञानवचनम्।। विशेषाशाज्ञाता ज्ञातुमिष्टाः प्रतीयन्ते, बहुपु च सामान्य विशेषारा भवन्ति ; तस्मात् तद्देशा. पदार्थाः बोसया लक्ष्यन्ते, ते च उपांशुखेन सम्बध्यन्ते इति । 'ननु दोक्षणीयादिषु अन्यो धर्म उत्त', 'यावत्या वाचा काम- येत तावत्या दोक्षणीयायामनुब्रूयात्, प्रायणीयायां मन्द्रतरमा- तिथ्यायाम् उपांशूपसत्स' इति । कथं तत्रोपांशत्वं कर्तुं शक्य मिति' । उच्यते, स धर्मः प्रधानेपु भविष्यति, दीक्षणीयादिपु प्रधानशब्दोपबन्धत्वात्,' उपांशुत्वम् प्रधानयर्जितेप्यङ्गेपु निवेक्ष्यते, सामान्योपदेशात् । प्रयोजनं,-कुण्डपाविनामयने 'मासग्निहोत्रं जुद्धति' इत्येवमादीनि प्रागग्नीपीमीयात्, एपु उपांशुत्वसम्बन्धी भवति, यथा पूर्वः पक्षः; यथा तर्हि सिद्धान्तः, न सम्बन्धः ॥ (१९६०) কোন্ত সন্ধিৰ কান্তানাদি । स. अमिधर्मः प्रतीटकं संघातात्पौर्णमासीवत् ॥२६॥(पू.)॥ भा. अस्ति अग्निः, 'य एवं विद्दान् अग्निं चिनुते' इति; तवैव समानायते,-'हिरण्यकलसहस्रेणाग्नि प्रोक्षति, दध्ना मधु- मियेणाग्नि प्रोक्षति, वैतसशाखयाऽवकाभिश्चाग्निं विकर्पति, भण्डू केनाग्निं विकर्षति'। प्रतीष्टकं किं विकर्षणं प्रोक्षणं च कर्तव्यम्, श्य सक्तदेव वार्त्तव्यम् ? इति । -- तत्रायमर्थः सांशयिक', ·मीमामा दाने कथ तत्रेवन्तावहिचायते,-किम् इष्टकासमुदायेऽग्निभन्द, उत तहा- तिरित द्रव्यान्तरे इति। यदि समुदाये, ततस्तल्लक्षिताना- मिटकानाम् अगम्यमाने विशेये सर्वासा प्रोक्षण विकर्यणञ्च , यदा च ट्रव्यान्तरे तत सकदेवेति । कि प्राप्त -प्रतीष्टकम् इति। कुत । समुदाये हि अग्निशब्दो वर्तते । कथमव गम्यते।। द्रव्यान्तरस्याभावात्, द्रव्यान्तरमेवान्यत् नाम्ति, कोऽग्निशब्देनाभिधीयेत ? कस्मिन्नग्निनिधीयेत? इति । पुनर्नास्तीति गम्यते ।। द्रव्यान्तरवलक्षण्यात् तत्र हि द्रव्या न्तरमस्तीति गम्यते, यत्रैकम्मिन अवयवे ग्रहोला कृष्यमाणे कम कृप्यते। कोऽभिप्राय, रोकोऽवयवो हम्तेन सयुक्त रुप्यते, नद्रव्यान्तरम। क प्रसङ्ग ।। यत्तत्र द्वितीयोऽप्यवयव कृष्यतेति । अथ द्रव्यान्तरमपि तत्र कृप्यते, तत्र व्यान्तरस्य समवायिना अवयवानामपि निर्भागात् कर्षणमुपपन्नम । नच, सयुक्तसयोगस्य द्रव्यान्तराते धर्म एपोऽवकल्पते , न हि अब काठपूलके काठे एकमिन्नालघमाणे काठान्तराणि कृप्यन्ते , यत्र हि पर- स्पर व्यतिषनजनिता एका बुद्धिर्भवति, नाक्यवबुद्दिश्यते नापि केनचित् अनुमानेन अनुमीयते तब द्रव्यान्तरं जातमित्यु च्यते, इह तु या एवष्टका रहीत्वा कृयते, सेवागच्छति, नेष्टकान्त राणि , सन्धिश्च लक्ष्यते, तेन नावयवसस्यूतिरस्तीति गम्यते , तभाबान्ति ट्रयान्तरम् । तत्र इष्टकाभिरग्नि चिनुते इति चवनमावम् इटकामि कर्तव्यम् , न चयनमात्रेण कृतेन किञ्चित् दृष्टमस्ति , तम्मादग्निनिधानार्थानामिष्टकाना चयन समुदायोपनचितानामगम्यमाने विशेषे सर्वासामेव प्रोक्षण ·अध्याये १ पाद । १५० विकर्षणं च कर्त्तव्यम्, 'पौर्णमासीवत्', यथा, 'य एवं विहान् पोर्णमामों यजते य एवं विद्वानमावास्यां यजते' इति आग्नेयादय एव क्रियन्त, नार्थान्तरं किञ्चित् ! एवमिहापीति । सू. अग्नेर्वा स्यात् द्रव्यैकत्वादितरासांतदर्थत्वात् ।।२(सि० ) भा. वागदात्यक्षो विपरिवर्तते। नैतदस्ति, प्रतीष्टकं कर्तव्य मिति, कधन्तर्हि १-सकृदेवेति ; तत एतद् वर्षाते, द्रव्यान्तर- मिष्टकाभिः क्रियते, तत्राग्निर्निधातव्यः, तत्र चाग्निशब्दी वर्तते इति। कथम् । परार्थनेष्टकानां निर्देशात्,-'इष्टकाभिरग्नि चिनुते' इति ढतीयया विभन्या पारावामिष्टकानामवगम्यते , यदि चयनमानमत्रोच्यते, तत् इष्टकासम्कारार्थमवगम्यते , तब हितीयया विभत्या सयोगः स्यात्, तोयया संयोगो वाध्येत । तम्मादिष्टकाभि. अन्यत् क्रियते, तत्राग्निर्निधातयः, तदर्था इष्ट काशयन वेति । 'आह, नन्वेतदुता, तस्याभावादयमन्य' पक्षः परिग्रहते इति। अत्रीच्यते, नाभावः, प्रत्यक्षा तत्रैकवुद्धि , मा वह्वीप इष्टकाम नावकन्पते । नच अवयवसन्धिदृश्यते पुरीपच्छवानाम् । तम्मात्पकामसयोगेऽप्येकबुद्धरुत्पादादेकम् इष्टकाभ्यो व्यतिरिक्तम् द्रव्यं अग्निनिधानार्थमम्ति , यदि वा इष्टकामस्यूति - रप्येक बुद्धेरेवावगम्यते। यतु 'एकाकर्षणेन कमाकर्षणम्' इति । सत्य, संम्यूतौ तत्र विच्छेदः क्रियते ; विविधानि हि द्रव्याणि, . मम्पतितिति का.की. पु. पाठ । एष परव ·१५८ मौमामा दशमें स्थावराणि जनमानि च, तत्र स्थावरेषु विच्छोदी भवति , यथा, वनस्पतो पणे ग्टहीत्वा सष्यमाणे न काम कृष्यते, स्थावर वात् , 'एवम् इदमपि स्थावरं होदमग्निद्रव्यम् । तस्मात् सहदेव प्रोचण विकर्षणच कर्तव्यमिति ॥ स चोदनासमदायात्तु पौर्णमास्यां तथा स्यात् ॥२८॥(प्रा०नि०॥ अथ यदुता,-'य एव विहान् पौर्णमामी यजते य एव विहानमावास्यां यजते इति, नाव आग्नेयादिभ्य किञ्चिदर्थान्तर, तथा इहापि-इति । उच्यते, युक्त पौर्णमास्या तथाभाव नोद नासमुदायो हि तत्र कर्म, नच, कर्मसाध्यं विद्यते, इह तु द्रव्या न्तरमस्तीत्युक्ताम् । तस्माइपम्य पौर्णमास्येति ॥ (८1१।७०) ॥ भा . । उत्नमान्यानामहां पत्नीच्याजमस्थाधिकरणम ॥ पत्नीसंयाजान्तत्वं सर्वेपामविशेषात् ॥२८॥ (पू०) ॥ भर अम्ति अहर्गण हादशाहेन प्रजाकाम याजयेत्' इति । तत्र थूयते, 'पत्नीसयाजान्तानि अहानि सन्तिष्ठन्ते' इति । तत्रायमर्थ सायिक',-कि सर्वेषामना पत्नीमयाजान्तत्वम, उत प्रागुत्त मात् इति। दशम वर्जयित्वा सन्देह क्रियते, तस्य हि मानसान्तता वचनेनोक्ता। किन्तावत् प्राप्त -सर्वेषाम्' अङ्गा मिति । कुत । 'अविशेषात्' अविशेषेणोचते, पत्नीमयाजान्तानि अहानि मन्तिन्ते इति । नच, कथिविशेष आधीयते, तस्मात् सर्वेषामिति । r- - ·रथध्याय १ पाद १५८ लिङ्गादा प्रागुत्तमात् ॥ ३० ॥ (सि०) ॥ भा, वाशब्दः पचव्याहत्तो। 'प्रागुत्तमात्' अहः पत्नीसंयाजान्तता स्यात् । कुतः? | 'लिङ्गात्', लिङ्ग भवति,-'पत्नीसंयाजान्तानि अहानि सन्तिष्ठन्ते न बहिरनुप्रहरति असंस्थितो हि तहि यज्ञः इति यस्मिन् अहनि असंस्थितो यजस्तस्मिन् पत्नीसंयाजान्ततां दर्शयति । कथम्? । हेवर्थन असंस्था निर्दिश्यते, यस्मादिमानि असंस्थितानि अहानि, तस्मादम पत्नीसंयाजान्ततेति । संस्थिति- सान्त्वेऽहनि । अपिच, येयु अहःसु पनोसंयाजान्तता, तेषु असंस्था दृश्यते कोय॑माना; तस्मादसस्थायाः पत्नीसंयाजान्ततायाथ सामानाधिकरण्यम् ; असंस्थाश्च प्रागुत्तमात् दृष्ट्वा, प्रागुत्तमादेव पत्नोसंयाजान्ततामध्यवस्यामः । सू, अनुवादो वा दोक्षा यथा नक्तंसंस्थापनस्य ॥३१॥(आ०॥ वाशब्दः पचं व्यावर्तयति। नैतदस्ति, प्रागुत्तमात् पत्नी- संयाजान्तता स्यात्-इति । किन्तर्हि?--सर्वेषामविशेषात् । यदुक्त- ये पत्नीसंयाजान्तता, तेषु असंस्था दृश्यते। तस्मादसंस्थायाः प्रागुत्तमादनः पत्नीसंयाजान्नतां नियच्छामः-इति। नैतदेवं, न होदं विधिमूलं दर्शनं, नान्यप्रमाणमूलम्, अतो मृगलणा- रूपमेतद्दर्शनम् । यदप्यसंस्था हेतुरिति, तदपि न स्यात्, उक्त हि, "म्ततिम्त गन्दपूर्वत्वात्(१।२१२३सू०)” इति। नच, सामानाधिकरवं असं. स्थापनोसंयाजान्ततयो', पत्नीसंयाजान्तता सर्वेपासनां शब्देन २ चमस्थिता हि यन्न इति क. म..३० पाट। -

·मीमामा दम
.
.
गम्यते, अमस्या पुनन्यायेन प्रागुत्तमाद । यदेतत् 'असंस्थिती
हि तर्हि वजः' इति, अर्थवाद' एप पनीसयाजान्तताम्तुत्वर्थ,
तथाहि असंस्थितो यजचिरेण मंस्थास्यते इत्यानीचते, यम्मात्
चिरेण संस्थास्यते तम्मादवनुष्यतां, पत्नीसयाजान्तानि अहानि
भवन्विति, सन्तिठमानेष्ववाहामु असंस्थावचन पनीमयाजान्तता
प्रगमार्थ, संम्यावन्ति हि तानि अहानि, अवभृथादय एपा
गेपा' पदार्या करिष्यन्ते। यया दोक्षोन्मोचनवचनं 'नक्तसस्थापन
म्य' अर्थवाद , एवमेतत् द्रष्टव्यम् । 'वरुणपागाभ्या वा एयो
निधीयते यो दोचितोऽहोरात्रे वै वरुणपायो यहिवा संस्था-
पवेत् अनुन्मुक्तो वरुणपागाभ्या स्यात् नक्त सस्थाप्यो वरुण
पागाभ्यामेवोन्मुच्यते आत्मनो हिसायाः' इति, अनुन्मुक्त' म वरुण
पागाभ्यां, न तावहीचया मुच्यते, अवभृथो हि दीक्षोन्मोच.
अथवा उच्यते, वरुणपागाभ्यामिव निर्मुच्यत इति
बहवो नियमास्तदानी विसृज्यन्ते, यान् आलोच्य एप वादी
भवति , एवमिहापि चिरेण सस्थामालीच्य अमस्थितवचन
भवतीति
स्थादाऽनारभ्य विधानादन्ते लिङ्गविरोधात् ॥ ३२
(प्रा०नि०)।
भा. कागदात् पक्षो विपरिदर्तते। भवेद्या प्रागुत्तमात् पनी
संयाजान्तता, न हि आरभ्य उत्तमम् अह , एप विधोयते, कथ
न्तहि.-मामान्येन पत्नीसयाजान्तानि अहानि भवन्तीति ,
ना.।
॥
० बरपायाब रति क. से.पु. पाठ।

·रचय ये पाद । तवान्ते लिगविरोधी भवति। का पुनायेन प्राप्ति १ इति । पत्नीसयाजान्तानि अहानि सन्तिन्ते इति, तेन एतत् उक्त भवति, गिष्टमवलुप्यते इति, मन्तिष्ठन्ते नानुष्ठीयन्त इति, कापार एषु उपरमतीति, तेषु सहक्रियमाणेषु अह'म अवश्यं कस्मिंश्चित पदार्थे अवम्याय अवश्यम अपरग्य अष्ट' पदार्या अनुष्ठातयाः, तवानियम प्राप्त पनोमयाजान्त सस्थातव्यमिति नियम्यते । तस्थावस्थानस्यैतत् प्रयोजन,कथम् अहरन्तरम्य पदार्यानुष्ठानेन योगपद्यमनुरोतेति, एतदि दृश्मवस्यानकार्य, यम्मिन्नतत् दृष्टम्, न शक्य कम्पयितु तबाह टम् , तब न पत्रीमयाजान्तता, तच्चान्यस्य प्रयोजन न विद्यते, तम्मात् प्रागत्यात् पनी संयाजान्ततेति न्यायेन प्राप्त लिङ्गदर्शनम् ,'अस स्थितो हि तर्हि यन' इति । (८।१।८०) भा विप्रथमाममा रमााटिपु म्यानधर्मिताधिकरणम् । अभ्यास सामिधेनीनां प्राथम्यात स्थानधर्म. स्यात् ॥ ३३ ॥ (सि०)॥ सो दर्शपूर्णमामी, तत्र मामिधेनी प्रायोच्यते, 'त्रिः प्रशमामन्वाह विरुत्तमामन्याह' इति । तपोऽर्थ मागयिका,- किम् सग्धर्म एप पत्र ततम्या 'प्र यो वाजा' विरभ्यमितव्या, उस म्यानधर्म ,-या प्रत्याऽपि प्रथममुचते. मा विरभ्यमितव्या? इति । कुर मगर १ । उभोपपत्तेः -यो यम् अभिगम्बन्ध या अमो उचारितानां ग्रामिरेनोनां प्रचममुच्चारिता, किति ८ ·सीमामा दशन कुतः। प्राध सा विरभ्यसितव्येति, ततः प्र वो वाजाया ऋची धमः; अथैवं विनायते,-प्राथम्यसंयुक्त विः श्रूयादिति, ततो वचनस्य स्थान धर्मता। किन्तावत् प्राप्तम् ?–ऋचो धर्म इति । म्यस्य व्यत्या सम्बन्धात्, व्यक्तरभ्यासेन । कथमवगम्यते। स्त्रीलिङ्गनिर्देशात्, व्यक्तिविशेयो हि स्त्री नाम, यदि तविशेषण प्राधम्यं स्यात्, ततो लिगविशेषनिर्देशोऽवकल्पते, साऽपि स्त्री अभ्यामेन मम्भंत्स्यते , अथ प्रथममनुब्रुवता विरभ्यसितव्यमिति ततो व्यक्तिविशेषो न विवक्ष्येत, तत्र स्त्रीलिङ्गविशेपनिर्देशी नोपपद्यते । अपिच वाक्यभेदः प्रसज्येत, प्रथममुक्त बिरभ्यसितव्यं, प्रथममुक्ता ऋक् त्रिरभ्यसितव्येति ; मत्पचे पुनः प्राथम्यनक्षिताया ऋची धर्म उच्यते, तत्रैकार्थविधाने न भवेद्दाक्यभेदः। अपिच शुन्या प्राधम्येन स्त्री सम्बध्यते, वाक्ये नाभ्यासः , तम्मात् ऋग्धर्मों यत तथा 'प्र वो वाजा विरभ्यसितव्येति । एव प्रासे ब्रूमः, योऽयं सामिधेनौनां प्रथमायास्तिरभ्यास उच्यते, म प्रथमस्थाननिमित्तो धम्मः, न ऋचः कम्याचित् जातिनिमित्तः। न हि कृत्स्रेऽपि ऋग्वे दे प्रथमा नाम काचित् ऋक् विद्यते, या विरभ्यम्येत, तत्र प्राथम्यम् ऋग्वक्षणार्थ स्यात्, इतरस्मिन् पक्षे श्रुतिर्न लक्षणा, श्रुतिय प्यायमो नचायाः, तम अथ यदुक्त,-सोलिङ्गमम्बन्धादम्मत्पक्ष एव श्रुतिः, वाक्य च ग भिद्यते, म्वोलिङ्गापपत्ते चेति । अनीयते, गुणवचनानां हि शनचम रनिक.मु.पु.पाट। कुतः अस्मत्पक्ष । Am ·यध्याय १ पाद। , शब्दानामाययतो लिङ्गवचनानि भवन्तीति अविशेष्यमाणाया- मपि व्यक्तो यदवश्य प्राप्त लिङ्गं, तत् आश्रयभूतं गुणस्य भवति ; अविधिसितेऽपि तम्मिन् लिङ्ग विशेषनिमोऽनुवादभूतो भवत्येव यथा, शक्तः पुमान्, शुक्ला स्त्री, शुलं नपुंमकं; शुक्ल एकः, शलो हौ, शुल्ला वहव इति ; शुक्ला शाटीमानयेति ; यद्यपि मायाद्यानयनं न विधीयते, शुक्लसम्बन्धमायविधिमा भवति, न तत्र लिनेन विशेषण क्रियते, तथापि अनुवादभूतः खोलिङ्गनि देशो भवत्येक,-शुक्लामानयेति, अनुवादभूतत्वाञ्च न वाक्यभेदी भविष्यति । एव च मति, यद्यपि प्राथम्यस्य खोलिङ्गमम्बन्धः श्रोतम्तथापि प्राथस्यस्यैवाभ्यामेन सम्बन्धी न लिङ्गम्य ; यदि लिङ्गम्यतेन मम्वन्धोऽभिधीयते, प्राथम्यस्यानुवादता कन्पात । प्राथम्यसम्बन्धेऽप्यभिधीयमाने वाक्य भिद्येत । अपि च, नैवात्र विवदितव्यं, प्रातिपदिकविशेषणं हि स्त्रीशब्दा, स्त्रियां यत् प्रातिपदिकं वर्तते, ततः टाबादय इति, न विशेषगा. स्य पदान्तरेण मम्बन्धो भवति, यथा राजपुरुषो गच्छतौति । यदा तु प्राथम्यम्याभ्यासेन सम्बन्धः, तत्र प्राप्तमनूद्यते स्वीत्वं, यानि मामिधेनीषु वचनानि, ऋचस्ताः, स्त्रीलिङ्गञ्च (१) ऋक् शब्दः, तब यत् प्रथम वचन, तम्यायव ऋक्, गुणववनानाञ्च शब्दानामाययतो निङ्गवचनानि भवन्ति, इत्यविशेपितायामप्यधि स्त्रोलिङ्ग भविष्यतीति, यत्प्रथमवचनं, तत् विराहेति, सो च मा ऋय सामिधेनो, तस्मात् 'चि प्रथमामन्वाह' इति प्राप्तम्य लिगम्यानुवादः,-'त्रिः प्रथमामन्वाह वित्तमा ताः पञ्चदश सम्पयन्ते' इति पञ्चदगानां सामिधेनौनां सम्म ·मोमामा दाने निर्वचनम् उच्यमानं परिपूर्णाया ऋची भवति, न ऋगवयवस्य, परिपूर्णा च समिन्धनवती न ऋगवयवः । तस्मात् प्राप्तानुवादी लिङ्गम्येति प्राथम्यम्य धर्मो न ऋचः ॥ (UIRIEअ.)। भा, , यावचीवदर्श पूर्ण मामयोरारम्भशीयेट मतदनुष्ठानाधिकरणम् । रा. इष्टवावृत्तौ प्रयाजवदावर्तेतारमणीया ॥३४॥ (पू०)॥ म्तो दर्शपूर्णमासो, 'दर्शपूर्णमामाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इति, बारम्भणीया इष्टिः ममाम्नाना,-'आग्नावैष्णवमेकादश कपानं निर्वपेत् मरम्मत्यै चरु सरम्बते हादशकपानमग्नये भगिनेष्टाकपालं निर्वपेत् यः कामयेतानाद्य' स्याम्' इति नित्य वत् एके भगिनम् आमनन्ति, आत्तिय दर्शपूर्णमामयोः श्रूयते,- यावज्जीवं दर्शपूर्णमामाभ्यां यजेत इति । तत्र इध्यावृत्ती मन्देहः,-किम् आरम्भणोयाऽप्यावर्तते, नइति । कि प्राप्तम् --आवर्तेत इति,–असलदेव कर्तव्येति । एवं प्रयोगवचनोऽनुगृहीतो भविष्यति, 'प्रयाजवत्', यथा अद्भ भूताः प्रवाजा आवर्त्तन्ते, एवमद्भूता आरम्भणीयाऽप्यावर्तेत ॥ म. सदाऽऽरम्भसंयोगात, एकः पुनरारम्भी यावज्जीव प्रयोगात् ॥ ३५ ॥ (सि० )॥ वागन्दः पक्ष व्यावर्त्तयति । नेतदम्ति, यदुतमारम्भणीया आवर्तते ति; मदेव कर्तव्या। कुतः । 'श्रारम्भसयोगात',- दर्गपृर्णमामबोरारम्भे सयुज्यते, साधारणय मर्वेषां प्रयोगाण कुता। भा.

·अध्याये १ पार॥ मारम्भः। कथम् । अग्नीनाधाय मर्व: मनाल्पयति,*-पर्वणि पर्वणि मया दर्शपृणमामो कर्तव्याविति, एवञ्च अध्यवसाय दर्श- पूर्णमासी कर्तव्याविति, आरम्भणीया क्रियते, एप एवास्य प्रारम्भी यदध्यवसान नाम, तच्च साधारण मर्वेषां प्रयोगाणां, यावज्जीव प्रयोगात् । अघापि प्रथम प्रवर्तनमारम्भः. तथापि प्रथमप्रवृत्तेन मर्वे प्रयोगाः कृता भवन्ति; तम्मात् सझदारम्भणीया कर्त्तव्यति (११०)॥ एवं वा,- ॥ प्रथमः थारम्भणीये पुरुषमस्कारताधिकरणम । सू इष्टयावृत्तौ प्रयाजवदाक्तारम्भणीया ॥ ३४ ॥(पू०)। भा. यस्तु पदार्य प्रारम्भ इति, तवैप मंशयः, किं दर्थ पूर्णमामयोरारभ्यमाणयोरारभणीया प्रथम पदार्थ सम्पन्न करोति, उत, पुरुपण्यारभमाणस्य प्रथमं दर्शपूर्णमासयोः प्रवर्त- मानस्य आरम्भणीया क रमारम्भणयोग्य करोति । कि प्राप्तम् १-दर्गपूर्णमासयोः प्रकरणात तयोरारम्भे स्यात्, पुरुप मम्बन्धे फन धापयितव्यं भवेत्, तस्माद्दपूर्णमासारम्भ , एवञ्चत् आरम्भभेदादिध्याहत्तो प्रत्यारम्भं स्यात्, यथा प्रयोगात्ती प्रयाजा:॥ सू. सक्तदाऽऽरम्भसंयोगात् एकः पुनरारम्भा यावज्जीव प्रयोगात ॥ ३५ ॥ (सि०)। समृदा भवितुमर्हति । कुतः।। पुरुपारम्भमयोगात्, भा, मान्पति रति क..पु.पाट ।

·मोमामा दर्शने - पुरुपे दर्शपूर्णमासावारभमाणे विधीयते । कुतः । 'निर्वपेत्' इति हि श्रुत्या कर्तृसम्बन्ध. क्रियते, तत्र पुरुषप्रयत्नवचनं विव क्षितम्बार्थं भवति, इतरथा पदार्थमात्रे विधिसिते कर्तुः प्रयत्न वचनमविवक्षित स्यात्, प्रयोगवचनप्राप्तमेवानद्यते। यत्तु, कर्तृमम्बन्चे फनं कल्पयितव्य , तन्त्र कन्पयिथते, कतारम्भणीयाक. पुरुषः प्रयोगवचनेन ग्रहीयते । एवञ्चेत् एकस्मिन्नेव प्रारम्भ कतारम्भणोयाके कृते पुरुपे तत्र प्रयोगात् यावज्जोवं प्रयोग हातारम्भणोयाक्र: पुरुषो भवति ; प्रथमं दर्शपूर्णमासी आरभ माणः कृतारम्भणीयाको जातः, हितोयादिष्वपि प्रयोगेषु दसपूर्ण मासी आरसामानः कतारम्भणीयाको जात इति योग्य एवं भविश्यति । 'अथ उच्यते,समानेऽहनि पारसामान इति भवति, न च, द्वितीयादिपु प्रयोगेषु समान हनि कतारम्भगोयाकोऽसाविति' । अब उ व्यते,-हितोयादिवपि प्रयोगेयु समाने एव अहनि दर्ग पूर्णमासावारसामानोऽसौ कृतारम्भणीयाको जात इति योग्य एव भविषति ॥ (८1१1१०) ॥ . निर्यापमन्वे भविवादिशब्दानामनुहाधिकरणम् । स, अर्थाभिधानसंयोगान्मन्त्रेषु शेषभावः स्यात्तत्राचोदित मप्राप्तचोदिताभिधानात् ॥३६॥ (सि०) || भा. म्तो दर्शपूर्णमामो, तत्र निर्धापमन्त्रः,-'देवम्य वा मवितु' समवेऽग्विनो इभ्यां पृष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्ट निर्बपामि' ·ध्याये । पाद । इति । तत्रैपोऽर्थः मांगयिकः, किं मवित्रग्विपूषगदानां विकतो महः, उत अनूहः इति। तत एतत्तावत् परोक्ष्यते,-कर्मणि मम वेतम् अर्थमते शब्दाः अभिदधति, उतासमवेतम् ? इति । यदि ममवेतम्, अहिष्यन्ते ; अथ अप्तमवेतम्, अविकृताः प्रयोक्ष्यन्ते ; तदुभयमपि सह परोक्ष्यते। किं तावन्नः प्रतिभाति-तत्र समवेतम् अभिवदन्तीति । कुत । एतद्दि मन्चपदानां दृष्टं प्रयो- जनं, यत् ममवेतमर्थं प्रकागवन्तीति, ठदासमवेतार्थप्रकागने न किञ्चिदपि दृष्टं प्रयोजनम् , समवेतानान्तु प्रकाशने दृष्टमम्ति, तद्यदि ममवेताभिधायिन एते शब्दास्तत. प्रयोजनवन्तः । कथं पुनः समवेताभिधायिनः । यदि नाम मवित्रादयः शब्दा अग्न्या- टोना याचका भवेयुः, यदि वा सवित्रादयो देवताविशेषा दर्शपूर्ण- मामयोः भ्युः, तन्मन्वपदानामदृष्टार्थता मा भूदिल्यन्धतरदध्य वमीयते, मान्नवर्णिको या देवतायिधिः, मयित्रादयो वा गदा पन्यादीनां याचका भवेयुः, तम्मादयत्वादन्यतरदध्यवमेयम् । 'प्रवाह, ननु 'अग्नये जुरम्' इत्यवाक्यवभूताः मवित्रादयो. ऽग्न्यादीनां वचना अपि मन्तोऽन्वादिभिः प्रकागिताया देव. ताया न किञ्चिदप्यधिक कुर्युः, नो गल्वपि सविवादियचना एव मान्वयर्णिका गवन्तुरपमर्तुम्' । अत्र उचते, पृघरवाज्यानि एतानि भविष्यन्ति, नेपा, जुटनिर्वपामि' इति माधारणोऽनुपनः, तानि वाक्यानि दर्शपूर्णमामयोगभृतानि यदि एतयत्यानि अव हबीपि विद्यन्त, ततोऽवकन्यन्ते, इत्यर्यापत्त्या मान्नवर्णिको देवता विधोयन्ते। अग्न्यादिवचनं तावत् सवित्रादीनां, प्यम् याक्यानि वा अग्निवाक्येन वैकल्पिकानोति।

·२६८
मीमामा दान
।
कथम1
नधन
एव प्राप्ते ब्रूमा -न एवमादोनि अहितव्यानोति, अचोटिते
मही न प्राप्नोति चोदिताभिधानान्मन्त्रस्येति । तत एतदर्पते
श्रममवेताभिधाधिन सविवादय इति ।
मविवादिदेवयं कम चोद्यते। नच, अग्न्यादोनामर्येषु मधिता
दय गन्दा प्रमिडा ।
'प्रवाह, नन्वर्थापच्या अन्यतरदध्यक्सोयेनेत्युत्ता, सति एत
हेवत्ये कम्मणि मविवादिवाक्यानि उपपद्यन्ते, अग्निवचनत्वे वा
मति या हविपो देवता सा मन्त्रवचनेन प्रकाशयितव्या
सविवादयद्य शब्दा निर्यापवाक्ये प्रकाशनार्था ते हविवता
प्रकागरन्त उपपद्यन्त नान्यति अग्न्यादयय हविर्देवता इति
तड़चना इत्यध्यवमीयते।
अत्र उच्यते, यदि अकल्पामाने
पानकामेगा स्यात् ततोऽन्यतरत्कन्प्येत “अर्धाभिधानसंयोगा
न्हान्लेमु शेपभावो(शम्०)" भवतीति, न वेवमकल्पामाने
ऽप्यानवयम् । तम्मात् न अन्यतरस्यापि कन्पने किनिम्ति
प्रमाणम् । न च, चोद्यन्ते एतच्छन्दिका देवता । 'तवा
चोदितमप्राप्तम' अहम 'चोदिताभिधानात ।
अर यदुवं.-प्रवायकेन शब्देन प्रकारान्त पत्र देवता,
तथापि अयुताना प्रकाशने न किञ्चिदस्ति प्रयोननमिति, तत्
परिहर्तव्यम , प्रोयते
नतशावचन नेपामितरार्थ प्रयुज्यते ॥ (३७) ।
(श्रा०नि०)॥
तत तेन कारमेन अशुताना वचन न क्रियते, मवि
.धनमरमिक.स.पु. पाट।

·स्याये १ पाद १६८ वादिभिः शन्दैः। केन तर्हि कारणेन क्रियते । 'इतरार्थ प्रयुज्यते', निवीपम्तुत्यर्थम्, 'देवम्य सवितुः प्रसवे', देवेन सवित्रा यजमानेन प्रसूते, उदिते वा सवितरि, 'अखिनीर्वाहुभ्यां',-परि- क्रयमभिमेत्य यजमानयोईम्पत्योर्बाहुभ्याम्, अग्विनौ हि तो अग्न्याधये अखदानेन अशितवन्तो वा तयज्ञफन्तमथुवाते. तत् बाह इति म्बी बाइ व्यपदिगति। देवताध्वो अखिनौरतौ वाह इति । पूषणन्तु यजमानमेव मन्यते पुष्णातेः, एवं सर्वे निर्वापविशेषप्रकाशनार्याः । अवाह,-'कम्मात् न, उत्कृष्टाः सविवादयः शब्दाः प्र- करणान्तरे सवितारम्, अग्विनी पूपणवाभिवदन्ति ? लिङ्गेन तत उत्स्यमाणाः प्रकरणं बाधितुमर्हन्ति' । अत्र उच्यते,-सवित्रा दयः परविशेषणं विभक्तियुत्वा क्रियन्ते, “प्रातिपदिकार्थस्त अव्यतिरिक्तः" इति गम्यते । तत्र निङ्ग गुल्या बाध्यते, लिग हि प्रातिपदिकार्थप्रकागनं देवतार्थमिति कृत्वा, इह देवताभावात् यत्र देवता तत्रोत्कर्षति, विभक्तितिस्तु प्रातिपदिकार्य पदार्या- न्तरविगेपणं प्रापयति, तहास्ति पदान्तरं; श्रुतिश निझाल् बनोयसी, तस्मात् न उत्कर्षः । पाह,'यदा मयिवादयो यजमानपराः, तदा सो कथ- मनूहः' इति । उच्यते,-जोपणार्थमिदं वाक्यं, नानुनाप नार्थम्, अनोपितम्य जोपणं कर्तव्यम्, तत्र दृष्टोऽर्थः, अनुज्ञापन पूर्व हगानेन कृतं, तददृटार्धमापयेत । अपिच, 'जुष्टं नियंपामि' इति जोपणकरणं 'निर्वपामि' इति भावगम्देन उच्यते, 'सवितः प्रमये-प्रत्यनुमानित्तापरविशेषणार्घ कोयते, अननुजाता ·मौमामा दाने मपि नियंपणं शब्दाय कुादेव, नवजोषितेन याग यूयते, तस्मात् जोपणार्थत्वात्परार्थाः सविवादय सदा नोहियन्ते इति ॥८।२११७०)। भा अग्नये जुटमिति मन्त्र पनिगदस्य विछतावहाधिकरणम | गुणशब्दस्तथेति चेत् ॥ ३८ ॥ (पू.) । तस्मिन्नेव वाक्ये दर्शपूर्णमासयो' 'अग्नये जुष्टं निर्वामि' इति समानायते । तत्रायमर्थ सागयिक',-किम् अग्निशब्दो ऽपि विकृती नोह्यते, सोऽपि न समवेतवचन , उत कहितव्य , समवेतवचनो हि सः' इति । कि प्राप्तम् एव चेत्तत्र संशय , सोऽपि गुणशब्दम्तथैवासमवेतवचन । कुत । सविवादयोऽ स्मिन् वाक्येऽसमवेतवचनाः, यद्यग्निशब्दोऽपि असमवेतवचन', एवमवेन्नक्षयं भविष्यति, अवैलक्षण्यञ्च न्याय्यम् । यदि समान कारण, तेन न्यायेन अवैलक्षण्यमुच्यते, समानञ्चह कारण, य एपा शब्दानामर्थ, स इह प्रयोगे नास्तीति 'अग्नये जुट निर्व पामि' इत्यस्यापि योऽर्थ , स इह नास्ति, 'अग्नये जुष्ट निर्वपामि' इत्यनेन जुष्टस्य निर्वाप उच्यते न चेह जुष्टस्य निर्वापोऽस्ति , अजुष्ट चेह निर्वतव्यं, निर्वामेणैव तत् जोप्यते, तस्मान सम वेतवचन , तस्याप्यतार्थस्य वचनमुत्तरार्थ प्रयुज्येत निर्वाप स्तुत्यर्थेने ति। तस्मादेतदपि विकृती नोहितव्यमिति । न समवायात् ॥ ३८ ॥ (सि.)। भा. नैतदेव समवेतवचनो हि 'अग्नये जुष्टं निवपामि' इति ।

·अध्याये१पाद॥ १७१ ननु एतदुक्ती, 'जुष्टस्थात्र निर्वाप उच्यते, न च जुष्टं निर्वतव्यम् इति। अत्रीयते,-नैव जुष्टस्य निर्वाप एतेन वाक्येनोच्यते, किन्तर्हि निर्वापेण जुष्टकरणम्, 'अग्नये जुष्टं करोमि' इति , एवं हि दृष्टार्थ भवतीति, अतोऽतुल्यकारणत्वात् वैलक्षण्यमेव न्याय्यम् ; तस्मात् समवेतवचनोऽग्निगब्द अहितव्यथ विकृता- विति ॥८।१।१२ अ.) नपुतादापमन्त्रे धान्य शब्दस्योहाधिकरणम । एवं वा- भा. सू गुणशब्दस्तथेति चेत् ॥ ३८ ॥ (पू.) । दर्शपूर्णमामयोरामनन्ति,-'धान्धमसि धिनुहि देवानिति हपदि श्रावपति' इति । तब धान्यशब्दं प्रति संशयः,-किं समवेतवचनः, न वा । इति । किं प्राप्तम्,-योऽयं गुणवचनशब्द इव लक्ष्यते धान्यगब्दः, नासो समवेतवचनः स्यात्, धान्यशब्दो हि धान्यमभिवदति, न त धान्य- मोप्यते, सतुषे हि धान्यगम्दो वर्त्तते, तण्डुलेवेव ओप्यमानेषु धान्यप्रकाशन क्रियते, तत् असमवेतस्य प्रकागनेऽदृष्टं यथा स्थादिति ; तस्माद विक्षतिषु नोहितव्यमिति । सू. न समवायात् ॥ ३९ ॥ (सि० ) ॥ भा. नैतदेवं, समवेतो हि धान्यशब्दार्थः, स हि तण्डुलेषु वर्तते, तविकारखात् लक्षणया, यथा 'काशिकेषु शालयो भुज्यन्ते, गावः, ·१७२ मोमासा दर्शने पोयन्ते' इति श्रुत्युपादानेऽदृष्टं कल्पयितव्यमिति लक्षणागदः परिकल्पाते । तस्मात् समवेतवचनः, विकार च ऊहितव्य इति । प्रयोजनमस्ति,-गाक्यानामयनं पत्रिंगसंवत्सरं,-तवेदं समानायते,-'संस्थित संस्थितेऽहनि ग्राहपतिर्मगयां याति, स तत्र यान् मृगान् हन्ति तेषां तरसाः सवनीयाः पुरोहामा भवन्ति' इति ; तताविकारेण 'धान्यमसि धिनुहि देवान्' इति प्रयोगः कर्त्तयः, यथा पूर्वः पक्षः; यथा मिहान्तः, कहः कर्तव्यः,–'मांसममि धिनुहि देवान्' इति ११२ अ.)। रडोपहानमन्त्र यनपनिशम्दयामूहाधिकरणम् । चोदिते तु परार्थत्वादिधिवदविकारः स्यात् ॥ ४० ॥ भा. म्तो दर्गपूर्णमामो,–'दर्गपूर्णमामाभ्यां वर्गकामो यजेत' इति, तव इड़ानिगदः,-'इडोपहता' इत्येवमादिः; तवेदमा- मायते,–'दैव्या अध्वर्यव उपहता टपहता मनुष्या य इमं यत्र- मवान् ये च यजपतिं वान्' इति । तत्रायमर्थः मांगयिका, किंबहुयजमानके यन्नपतिगदः सहितव्या, उत, अविकारंग प्र. योक्तव्यः इति । तवेदं तावत् परोयते,–कि समवेतवचनो यजपतिगम्दः उत, असमवेतवचनः इति । कथं ममवेतवचनः । यदि यन्त्र- पतिमाहियचनं यजपतेकपकारक, ततः ममवेताभिधायी, अर्थतन्- स्तुत्वर्थ, ततो न समयेताभिधायो। ... किं प्राप्तम्-अहितयः, समयताभिधायो। कयम् । यन h ·अध्याय १ पाद। तव्यः। ७ पतिवडिवचनात् यजपतयः प्रोत्सहन्ते, इड़ापदानपेय पदै- यंजपतिहदिरभिधीयते; तस्मात् मुख्या प्रत्ययः, इडास्तुती जवन्यः; तस्मादर्थविभकर्षात् न इडास्तुतिः; अतो यज्ञपतिशद अहि यस्यैव हदिनोच्यते, स एवोत्साहमस्कारेण संस्कृती न स्यात् । तस्मात् सर्वे वृहिसंस्काराय वदितव्याः; सर्वेषु वदितव्येषु बहुवचनम् । एवम् प्राप्ति धूमः,-'चोदित तु परार्धबाहिधिवदविकारः स्यात्,' चोदितमपि यत् समवेतं, परार्धं चिकीर्घते, न स्व- संस्कारार्थ, तदपि अविकारेण प्रयुज्यते, तत् न अहितव्यं 'स्यात्', 'परार्थबात', अत्र हि यत्नपतिवचनं वृद्धिविशेपणार्थ, एदिवचनच इडास्तुभ्यर्धम् । कघमवगम्यते । इडोपतानेन ऐकवाक्यत्वात्, इडाप्रकरणाञ्च । अथ यदुक्त,-'गम्यते, इड़ापदानपेक्ष यन्नपतिद्वदिवचनं तेपामुत्साहकम्, उपहता मनुष्या ये यनपतिं वईयेयुः' इति । अत्रोचते, 'म यो हैवं विद्यानिड़या चरति' इत्यभिधाय, 'अथ प्रतिपद्यत इडोपहतोपहतेडोपारमा उड़ायामि बड़ी पड़ता' इवाह; तेनावगम्यत, यस्यैप आरम्भः, म इड़ाया मन्त्र इति, तन्मध्धपतितश्च 'उपहता मनुष्याः' इत्येवमादिः, 'यत्नपति वान्', इत्यन्तः; तस्मादिडामुपद्वातुं यदितव्य इति वाक्या- ट्वगम्यते । समर्थश्य इडोपद्वाने, यजमानन्तु प्रोत्साहयितुं वदि. तव्य इति नास्ति वाकयं, केवलं वदितं सामर्थ्यमस्ति, नच, सामय- मावेण वाक्याहते विनियोगा भवन्ति । इडाप्रकरणं चैव- मनुग्रहीतं भविष्यतीति, दूड़या च सहकवाक्यता। तस्मादियं ·१०४ मौमामा दर्शन वचनव्यक्ति',--उपहना मनुया ये यजपति वर्दयितुं समर्था इति, तब यक्षपतिविशिष्टा हिवतव्येति एकस्मिन्नपि यजमाने कोर्तिते, भवति विशेषणकार्य , तम्मात् 'अविकार स्यात् "विधिवत्', यथा यत्र यजमानो गुणभूतो विधीयते, तत्र येन केन चित् यजमानेन स विधि सिध्यति यथा, 'यजमानसम्भितीदुम्बरी भवति', शुक्र यजमानोऽन्वारभते' इति ।८।१।१३ अ.)। सू भा. प्रहरणकररमकवाक यजमानशब्दम्य जहाधिकरणम् । विकारस्तत्प्रधाने स्यात् ॥४१॥ अम्ति दर्गपूर्णमासयो सूतवाक , सूक्तवाकेन प्रस्तर प्रहरति' इति । तत्रेद समानायते,–'अय यजमान आयुरा शाम्ते' इति । तत्रायमर्थः भागयिक ,-कि बहुकर्ट के विकार यजमानगन्द' अहितव्य उत न? इति । कि प्राप्तम् अवि कारण प्रयोक्तव्य तथा सामर्थमनुग्यते, न च अयं समवेत वचन परार्थेन हि अत्र यजमान आयुरागाम्ते' इति आयु रागासनेन यजमानम्य न कथित् दृष्टोऽयं संजन्यते, तस्मात् आयुरागासनमदृष्टार्थ -यजमानविशिष्टा आगीरेकेनापि यन मानन कीर्त्तितेन यथा शुता, तथा कृता भवति । 'यजमानेन सम्मितादुम्बरी भवति' इति, तथैतत् । तस्मादवि कारण प्रयोक्तव्यमिति । एव प्राप्ते घूम',-विकार स्यात्' (कह), 'तत्प्रधाने (यजमानप्रधाने)। कघ यजमानप्राधान्यम् । एव श्रूयते,- यथा .

·अध्याये १ पाद ॥
१०५
'सूतवाकेन प्रस्तरं प्रहरति' इति, यदि सूक्तवाकः प्रस्तरप्रहरणे
तसाधनं तत्फलं वा प्रकाशयति, .ततः सूक्तवाकेन प्रस्तरः
प्रहृतो भवति ; प्रहरणफलमायुरागासनं कल्पितं, 'यजमान
आयुरागास्ते, एतेन कर्मणेति यजमानेन प्रस्तरः महतो भवति ।
तत्र य एव यजमान फलं प्रति प्रधानभूतो न सजीवत, तेन
न प्रहतं स्यात् । तस्मात्सर्वे समवेताः सङ्कीर्तयितय्याः; सर्वेषु
च कीर्त्यमानेषु बहुवचनं भवति ; तस्मादूहो यजमानस्येति ॥
८1१1१४अ०॥
मा०
तत्र
सुब्रह्मयाधाननिगदे हरिवछन्दस्यान्दाधिकरणम् ।
सू. असंयोगात्तदर्थेषु तदिशिष्टं प्रतीयेत ॥ ४२॥ (सि०) ॥
पम्ति ज्योतिष्टोम, तब सुब्रह्मखानिगदः समानातः-
'इन्द्र आगच्छ हरिव आगच्छ मेधातिथेमप.. इत्येवमादिः,
अग्निटुति च न्यूयते,-'आग्नेयो सुब्रह्मण्या भवति' इति ।
इन्ट्रशब्दस्य स्थाने जहः क्रियते ।
अथेदानों 'हरिव आगच्छ'
इत्येवमादिषु संशयः,-महितव्यं, न? इति । किं प्राप्तं,-
'तदिगिष्टं प्रतोयेत', तेन विशिष्टम्, इन्द्रपदस्थाने कहा,
एतेन विशेषेण विशिष्टम् अविष्कृतमेव वचनं प्रतोयेत । कुतः।।
'असंयोगात् तदर्थेषु', नेपां शब्दानां तेषु अर्थयु मंयोगः,-
हरिवत्तादिषु, न हरिवदादयः समवेता इन्द्र विद्यन्ते गुणः,
प्रमाणाभावात्, अविद्यामानास्तम्योच्यन्ते ; एवं युत्या अर्थ:
घाणश्वस्य मेने गौरापश्यन्दबहन्याथै जानि न्यायमानायां मेष ।
-
*

·मोमासाशन प्रतिज्ञातो भवति, इतरथा लक्षणा स्यात्, न हरिवत्तादय उच्चरन्, हरिवत्तादिभि' मोऽस्य गुणो लक्ष्यते । अथ 'असमवेत वचना मुस्यार्था एव भवियन्ति, आत्मीय गुणं न लक्षयियन्ति' इत्युच्चेत । तथा, अस्मत्पक्ष एव ; तस्मादहष्टार्थ गुण उच्यत इति अविकारेण प्रयोग. स्यात् । तत्रैव वचनव्यक्तिर्भवति,- 'इन्द्र आगञ्छ हरिव आगच्छ' इति हरिवदादीन् अस्य गुणानारोपयति, हरिवदादिभिः सम्बध्यमान इन्ट्रोऽभ्युदयकारी भवति । शक्यते चाग्निरपि तैः सम्बन्धयितं, तस्मादविकारण गुणानां प्रयोगः। अथोचते,-'अस्मादेव सामानाधिकरववचनादिन्द्र एते गुणा विद्यन्ते' इति । तन्त्र, अविद्यमानेष्वपि स्तुत्या अस्य सामानाधिकरण्यवचनमुपपद्यतेव, यथा 'इन्द्रो वृहस्पतिर्देव दत्तः' इति ॥ म. कर्माभावादेवमिति चेत् ॥४३॥ (प्रा.)॥ इति चेत् भवान् पश्यति, अविकारेण हरिवदादीनां वचनमिति, 'कमाभावादेव' स्यात्, यद्येते गुणा इन्द्र न भवेयु', कम्मजास्तु एते गुणः इन्द्रस्य विद्यन्ते। 'हरिव आगच्छति पूर्वपक्षापरपक्षी वा इन्द्रस्य हरी ताभ्यां छप सर्व हरति' इति । 'मेधातिधर्मेय.' इति मेधातिथि हि काणायन मेयो भूत्वा जहार, दृपणखस्य* मेनका नाम दुहिता बभूव, तामिन्द्रय कमे, 'गौरा वस्कन्दन्' इति, गौरमगो भूत्वा अरपाद्राजानं सीम पिबति भा. . • पवम्य रनि न्यायमानायां पाठ | ·अध्याय १ पाद १७७ इति वचनैः इमे गुणा इन्द्रस्यास्यायन्ते; तस्मात्समवेतवचना हरिवदादयः गन्दाः । तथासतोन्द्रप्रत्ययाय उच्चायन्ते इति न अदृष्टकल्पना भविष्यति। तत्रैवं वचनव्यक्तिः,-'इन्द्र आगच्छ, हरिव आगच्छ' इति, हरिवत्तादिगुण एव यम्त्वं, स प्रा. गच्छेति । लक्षणा च अदृष्टकल्पनाया ज्यायसी। तम्मादूहि- तव्या हरिवदादयः शन्दा इति । न परार्थत्वात् ॥ ४४ ॥ (आ. नि०)॥ 'भा० नैतदेवं, परार्या हि हरिवदादया गदाः, इन्द्रस्तुत्यर्थाः, म्तुतये हरिवदादिमम्बन्धोऽस्य क्रियते , तत् पुरस्तादेवोपयर्णितम् । म्तुत्यर्थञ्च अग्नेरप्येतैरभिसम्मन्ध गाते कर्तुम् । यत्तता,-'सम- वेता गुणा इन्द्रस्य विद्यन्ते, 'पूर्वपक्षापरपनी वा इन्द्रस्य हरी-' इत्येवमादिभिर्वचनैरवगता'-इति। तन्न, न हि इमानि वचनानि इन्द्रम्य सम्बन्धिनौ हरी विटधति, नद्येवमभिसम्बन्धः क्रियते, ---यावेतो पूर्वपचापरपचौ ताविन्द्रस्य हरो इति तत्र हि हेतुः उपदिश्यते,-'ताभ्यां ह्येष मर्व हरति' इति; न हीदं प्रसिद्ध ताभ्यां इन्द्रः सर्व हरति इति, मिदो हि हेतुर्भवति, न प्रमाध्यः ; यथा तु इमी हर्तारौ प्रमिडी, कान्लेन सर्वमपक्षीयते इति, तथा न इन्द्रस्याग्नश्च कविहिगेपः; तत्र एभिरभिधानम् अग्नेः प्राप्नोत्येव । अथ 'इन्द्रस्य हर्टलं विधीयते' इत्युच्यते । तथा च वाक्यं भिोत, इन्द्रस्य एतो हरी इत्येतदपि विधातव्यम् । अर्थतन्त्र विधीयते तथा स एव दोपः, नाम्बग्नेरिन्द्रस्य वा विशेष इति। 11

·मोमासा दान
4
अथ 'पूर्वपधापरपक्षाविन्द्रस्येति विधीयते, तो च हरी तम्मा-
दिन्द्रो हरिवानिति । तथा हेत्वप्रसियादि स एव दोषः, न
च, विधीयमाने वैशब्दो भवति, प्रसिद्धवचनो ह्यष दृष्ट',
स्वणानि सव्यानि सन्ति' इति यथा ।
'तथा मेधातिधर्मप' इत्येवमादि इतिहासवचनमिव प्रति
भाति, इतिहागे च विधी सति आदिमत्तादीपो वेदस्य प्रसज्येत ।
'अस्तु' इति चेत्। तथा मति तस्यामामाण्यात् मेधातिर्हि
काणायनस्य मैप इत्यप्रसिद्धि । सर्वत्र च निगदविधानं, तत्र
अपरस्मिन् विधीयमाने वाक्यभेदप्रसन । तस्मात् नैते गुणा इन्द्र
विद्यन्ते, इति असमवेतवचनत्वादविकारेण प्रयोग इति ।
तत् एतत् न रोचयन्ते यात्रिका अहं कुर्वन्ति,-'अग्न
आगच्छ रोहिताख वृहदानो धूमकेतो नातवेदो विचर्षण'
इति ॥ (1१।१५०)
तम्ये एनमितिमन्चे शाधिकरणम् ।
अथेदमन्यदुदायिते-
मू. असंयोगात्तदर्थेषु तदिशिष्ट प्रतीयत॥ ४२ ॥ (सि०)।
अम्ति मायस्क, तद समामनन्ति,-'माण्डस्तिवम
मोमक्रयण' इति , अस्ति तु प्रस्तावेफहायनी क्रयार्था, तब
इदमागयते -'इय गोम्तया ते कोपामि तस्यै गत तस्यै गर
तस्यै दधि तस्यै मस्तु तम्या प्रातचन तम्यै नवनीत तम्य एत
भा.

·रखध्याय १पाद १ तस्या आमिना तस्यै वाजिनम्' इति; तदिह चोदकेन प्राप्तम् । तत्र सन्देहः,-किं गोशब्दस्थान जहं सवा अवमिष्टानां पदा. नामविकारः, उत सर्वेषामूहः १ इति । किं प्राप्त ?--गोपदार्थ- विशिष्टमेव अहवचनं स्यात् ; 'तस्यै शृतम्' इत्येवमादीनाम् अविकारः, 'असंयोगात्'-शृतादिभिरथैः, तेपामकहायन्याम्, एकहायनौत्वादेव, न हि एकहायनी दुगधे, तस्याम् असमवेतं वदन्ति एते ; तम्मात्साण्डऽपि अविकारेण प्रयोक्तव्या इति । काभावादेवमिति चेत् ॥ ४३ ॥ (आ०) । भा० 'इति चेत्' एवं भवाम्मन्यते, नैकहायन्याम् एते सम- वैतान् अर्थानभिवदन्ति इति, भवेदेतदेवं, योकहायन्या इमे गुणा न भवेयुः, कालान्तरे तु तथा उपपद्यन्त, न तु साण्डम्य, भविष्यत्कालवचना अप्येते प्ररोचनार्था भवन्ति,-'तस्यै शृतं' भविष्यति । तस्मात्राविकारेण प्रयोक्तव्या इति॥ न परार्थत्वात ॥ ४४ ॥ (आ. नि०)॥ भा. नैतदेवं,-अविकारेण प्रयोक्तव्या इति । असमवेतवचना होते नैकहायन्यां भवन्ति, एकहायनीलादेव। अथ उच्येत, कालान्तरे भविष्यन्ति इति, साण्डेऽपि कालान्तरे भवितुम् अर्हन्ति, साण्डादपि हि या धेनुर्जनियते, सा धोक्ष्यते इति । तस्मादविकारेण प्रयोतव्या इति ॥ (21१।१५ अ.)॥

·१८० मीमामा दर्शने भा मारखत्या मेषामधिग वचदाभाबाधिकरणम् । सू. लिङ्गविशेषनिर्देशात् समानविधाने प्राप्ता सारस्वती स्त्रोत्वात् ॥ ४५ ॥ (मि.) अस्ति ज्योतिष्टोमः, तत्र पगव' समामाता,'आग्नेय' पशरग्निटोमे आलब्धव्य ऐन्द्राग्नः पशुरुक्थ्ये एन्द्राणि पोड गिनि सरस्वती मेधी अतिरावे' इति । अम्ति तु अग्नीषोमीये. ध्रिगुप्रेष , 'उपनयत मेध्यादुर आगासाना मेधपतिभ्या मैन् इति । तत्र सन्देह , कि सारखल्या मेथाम् अधिगुवचनं कर्त्तव्य, न? इति । ननु 'अग्नोयोमीयार्थ तत् चोदकेनेह प्राप्तम्' इति । अत उच्यते, सर्वेषा ममानो विधिरिति कृत्वा चिन्ता । किन्तावत् प्राप्तम् ?–'ममानविधानेवेषु' पशुपु 'अप्राप्ता' 'सारवती' मेपी अध्रिगुवचनम् । कुत । लिङ्गविशेषनिर्देगात्, विगिलिगी हि अधिगुवचनेन निर्दिष्टः,- भरता इति पुगद, स्त्रीत्वं चास्याः भिवदितमलं भवति शब्द , तम्मादध्रिगुवचनम् अप्राप्ता सार- बती मेयोति ।। पश्चभिधानाहा तहि चोदनाभूत पुंविषयं पुन पण त्वम् ॥ ४६ ॥ (पू०)। वागद पतं व्यावतयति । नैतदम्ति अप्राप्ता सारम्पती अधिगुवचनमिति , तम्यामपि अध्रिगुवचन स्यात् । कुत ,-'प्राम्मा अनि नच पुवचन स्तियम सू भा .मवतानन्यायमालाया पाट।

·रचध्याये १ पार प्रकरणात्, समानं प्रकरणं सर्वेषां पशूनामिति कृत्वा चिन्त्यते, तेन सारस्वत्या अपि प्राप्नोतीति । लिङ्गविशेषादयुक्तं तस्यामिति यदुच्यते, तब, 'पश्खभिधानात्', अस्ति तत्र यशवं सन्निहितं, तदभिमेत्य, 'प्रास्मा अग्निं भरता पशवः' इति ब्रूयात् ; तदि 'चोदनाभूतं', सर्वनामशब्दस्य पुंविषयत्वं, तत् पशशब्देनोच्यते । अस्ति च तत् मेयां, तदभिप्रेत्य पशुशब्दसमानाधिकरणं सर्व. नामगध्दं समुञ्चारयिष्यति । एवं प्रकरणमनुग्रहीष्यते । तस्मात् प्रामुयात् सारखती अध्रिगुवचनमिति ॥ विशेपो वा तदर्थनिर्देशात् ॥ ४७ ॥(उ०) ॥ वाशब्द एतं पक्षं व्यावर्त्तयति। नैतदस्ति,-प्राप्नुयात् सारम्वती अधिगुवचनमिति ; अयमन्यः पक्षा, ,-न प्राप्नुयादिति । कुतः । । 'विशेषो वा तदर्थनिर्देशात्', पुमर्थ होप शब्दो निर्दृष्ट शनोति स्त्रीलिन यायमों मेपोति, स्त्रियं पंगब्दो न शझोत्य- भिवदितम् इति प्रथम एव पक्षः संकीर्तितः ; केवलं परपक्षस्य अनवकृप्तिर्वतव्या ॥ पशुत्व चैकशब्द्यात् ॥४८॥ (श्रा०) ॥ भा. अथ यदुक्तां,-पशुलाभिप्रायमैतहचनम्, एको हि गदः पशुत्वम्य च पशोच, तेन 'प्रास्मै पगवः' इत्यभिसम्बन्धी भविष्य- तोति; तत्परिहर्तव्यमिति ।। यथोक्तं वा सन्निधानात्॥ ४८ ॥ (प्रा०नि०) । भा, 'यथोक्त' स्यात् अधिगुवचनम्, अप्रामा सारस्वती। कुतः । सू.

·१८२ मोमामा दर्शन . पूर्व प्रादेव कारणालिगविरोधादिति। यदुक्त, पशुशब्दसमाना- धिकरणः सर्वनामगद, प्रयोच्यते इति । तत्र। कुतः । 'सबि- धानात्', सविहितवचनो हि सर्वनामगदः, उच्चरितमानो यः पदार्थः गदेन मनिहित, तेन सम्बध्यते, अथ तम्मिन् असति, लिङ्गादिसर्वविशेषणविशिष्टे रूपेश सबिहिते प्रयुज्यते । सविधाने न एकेन विशेषणेन विशिष्ट व्यक्तिमभिवदितु शक्नोति ; सन्निधानात्तत्रैक सामान्यमायोयते, नान्यत् किञ्चित् पशुत्वादि, तत्रोच्चार्यमाणे पशुगब्दे गन्देन व्यक्त निकृष्टे पशुत्वे 'अस्मे पशव.' इति शक्यते मम्बन्धः कर्तुम् , अनुच्चार्यमाणे तु लिन विशेपवचनः प्राप्नोति । तस्मात् अप्राप्ता सारम्बतो अधिगुवनन मिति कृत्वा चिन्तेयम् । अत्र प्रयोजन न वक्तव्य, किमग्नी- पोमोयार्थाः पशुधर्मा', उत साधारणा.१-इत्यस्मिन्बाधिकरणे प्रयोजनाय विचारोऽयं, यदि साधारणाः पशुधर्माः, ततः सार- स्वती अध्रिगुवचनमप्राप्ता, अथाग्नीषोमीयधर्माः ततोऽस्याम् अधिगुवचनमूहेन प्राप्यते । नच प्रयोजनस्य प्रयोजन वताव्यम् ॥ (८1१1१६ अ.)। ॥ घमायसी गिरान्दस्य स्थाने दरापदम्यैव कर्मयताधिकरणम् । आम्नातादन्यदधिकारे वचनादिकारः स्यात् ॥५०॥ (सि.)। अम्नि ज्यातिटोमः,--'ज्योतिष्टोमन मर्गकामो यजेत' भा:

·या पाद इति । तब बनायजीयं प्रकृयामनन्ति, 'न गिरा गिरेति यूयार यहिरा गिरेति ब्रूयात् आत्मानं तदुहातीहिरदैर मली. दयम्' इति। तब मंगय.,-किम् इरापदं गिरापदं या कर्त- य्यम्, पय या इरापदमेव ? इति । किं प्राप्तम् !-यत्र 'अधि- कारें' 'भाग्मातात् अन्यत्' उथते, तहिकारभूतं स्यात्, व्योति. टोमाधिकारे प्रामातात् गिरापदादन्यदुच्यते इरापदं, तत् विगे उयमान मामान्धन प्राप्त गिरापदं वाधेत । सू. वैधं वा तुन्न्चहेतुत्वात्मामान्यादिकन्यः स्यात् ॥ ५॥ (पू.)॥ भा. वागद पक्ष व्यायर्तयति। न रापदं नियम्येत, हे 'गात', दो प्रकारो म्यातामित्यर्थः । को ही प्रकारो?। रा. पटाननं गिगपदयधन व, रायो हिसः, गिरापदमायासम्, नाता माना ज्योतिटोमः माधयितश्च इत्येतदप्यवगम्यते, गपदेन माधयिमय्यम् इत्येतदपि ; गमानार्थे पोहे पटे, एक. - CENTRE Fम सिर मम मी हा पE for पहा, '' गेन गिरा एमrinय भाग hirrah ARRER FINA साप çivirana rafaeli matita' tf* fatire . मंगry in mer frमा गरम, म मा पोरगान new ARIAN ·१८४ मोमामा दर्शने मपि स्तु यर्थम अपरमपि। तस्मात् विकल्प स्यात्.-इरापदं गिरापद वेति॥ म् उपदेशाच साम्न ॥ ५२ ॥ (यु०) । भा. प्रवाह,-'नैतयोस्तुल्यता विद्यते, गिरापदे समानान मात्र, न कर्तव्यता विधीयते, इरापदे तु कर्तव्यता विधीयते'। तन्न । कुत ।। 'उपदेशात्' 'साम', 'उपदिश्यते हि साम,- 'यज्ञायजोयेन स्तुवन्ति' इति, गिरापदयच्च यज्ञायज्ञीयं, तस्मिन् उपदिश्यमाने गिरापदमप्युपदिष्टं भवति, तम्मादिकम्प इति ॥ नियमो वा श्रुतिविशेषादितरत्साप्नदण्यवत् ॥ ५३॥ (उ०)॥ 'नियमः वा स्यात् इरापदस्य । कुत । 'शुतिविशेमात्', तिविशेपेणु दूरापदमुपदिष्टम्, 'ऐरं कृत्वा' इति, सामान्येन गिरापदं, तत्कथ सानः उच्यते । गिरापदस्य पाठमात्र, न कर्तव्यता, न वन्यथा साम कृत भवतीत्यर्धापत्त्या गिरापदस्य कर्तव्यता कन्पाते, इरापदस्य पुन युत्यैव कर्तव्यता। तेन माग्नि सिद्धे नाम्यर्यापत्ति गिरापदस्य । 'अथ य मामान्येनोप दिष्ट, तस्य को विषय | तदुच्यते,-'इतरत् साप्तदश्यवत्' इति,-गिरापदमुपदिश्यते, तद्यथा माप्तदश्य, तथा स्यात्, विकृतिपु साप्तदश्न निविगते, इतरदपि विक्कतीरभिनिवेष्टु महतोति॥८।१।१७ अ.)। भा ·स्थध्याय १ पाट। १८५ रामदम्य प्रशीतनाधिकरशम् । अप्रगाणाच्छन्दान्यत्वे नयाभूतोपदेशः स्यात् ॥ ५४॥ - भा. ज्योतिमि यजायजोयं प्रकृत्य आमनन्ति,-'न गिरा गिरेति ब्रूयात् यहिरा गिरेति ब्रूयात् आत्मानमेव तदुगाता उहिरेदैरं सत्वीयम्' इति । ज्योतिष्टोमे गिरापदम्य स्थाने इरापदं कर्त्तव्यमिति समधिगतम्। इदानोमिदं सन्दिा, किं प्रगीतमिरापदं कर्त्तव्यम्, उत अप्रगीतम् ---इति । किं प्राप्तम् । --गिरापदादन्यम्मिन् गम्दे यूयमाणे ब्रूमा, अप्रगोतमिगपदं कर्तव्यम् । कुतः १ । 'अप्रगाणात्,' नहि तत् प्रगोतसुपदिश्यते, म हि यत् ययाभूतमुपदिश्यते, तत् तयाभूतमुपयोक्तव्यम् । ननु 'नैव तत् अप्रगोतमुच्चार्यते, तहितगदेन अयं निर्देश: क्रियते, तेन म्यरविशेषः कथित् निहिटो भवति'। अत्रोच्यते, यद्यपि चाम्ति बरविगेयः, अन्ये तु गोतिविकाग आईभावादयो न नियन्ते, अयिकृतास् नहित उत्पादित ; तम्मात् अविकृतं प्रयोकव्यम् । अथोयते,-'तदभूतनिर्देगोऽविवचितः' इति । उच्यते, अविवघायां न किचित्, विवचायान्तु निर्देश एव कारणं; तम्मात् अप्रगीतं प्रयोतव्यमिति । यनम्याने वा तद्गीतिः स्यात् पदान्यत्वप्रधानत्वात् ।। ५५ ॥ (मि.)॥ यागष्टः पर्ण व्यावयति । यस्य पदम्य म्याने गपदं • मोनिदरति पद पुन पायेन मम्मद निभान । भाग I

·१८६
मीमांसा दान
प्रयुज्यते, तस्य पदस्य या गौतिः, सा इरापदे 'स्यात् । कुत।
‘पदान्यत्वप्रधानत्वात्' पदान्यत्वप्रधानं हि इद वाक्य, गिरापदस्थ
स्थाने इरामद भवतीति, नाप्रगीतं प्रयोतव्यमिति, अन्या हि
वचनव्यक्ति, इरापदस्य विशेषे विधीयमाने, अन्या इरापदे,
एवं हि यूयते,–'इरापदस्य विकारलोहेयम् इति, नबानेन
प्रकारेग इरापद विधीयते, नान्य प्रगाणात्, इरापदस्य विकार
यात् । न गिरापदस्येत्येतत् तहितेनोचते, नापगोतस्य इरा
पदम्य विकारम्तदितशब्देनाध्यवसीयते, पद्यात्तहितार्थो विकार
ब्रूयादिति अमावनूद्यते एव , य' प्रकृत्यर्थ इरापदस्येति, स
विधीयते , तेन पदान्यत्वपरम् एतद्दचन न गोत्यनन्वयपर,
गीतिहिं विकार सामान्याबिहिश्यते ॥
.
गानसंयोगाच्च ॥ १६ ॥ (यु०)।
गानसयोगी भवति-'उनेयमा इरा चा दाचामा' इति
इरागान दयति ॥
भा०
वचन मिति चेत् ॥ ५७ ॥ (आ.)॥
'इति चेत् पश्यमि,-गानदर्शनमैतड्यति इति नैव,-
'वचन' भविष्षति,--उदयमा इरा चा दाक्षासा' इति ।
--
भा
भा.
न तत्प्रधानत्वात् ॥ ८॥ (श्रा०नि०)॥
नैतदेव तत्प्रधानं हि इद वाकाम् । विप्रधानम।।
दुरापदप्रधान, निर्देशात् , न गोतिप्रधानम्, अनिर्देशादियुतं

·सध्याय १ पाद ॥ १८७ तथा इरापदस्य अर्थवादो भवति, न गौतेः, 'रामहं यजमाने ददानि' इतिपदस्य चायमर्थवादः, न गौतेः; तस्मात् प्रगोतं प्रयोतव्यमिति ॥ 'किं भवति प्रयोजनं चिन्तायाः, नात्र कथिविशेषः? 1 अन्य- स्मिन् एतत्सदृशे प्रयोजनमस्ति,-'न प्रप्रेति ब्रूयात्, प्रप्रीति ब्रूयात्,' यदि पूर्वः पक्षः, प्रप्रपदं वा वक्तव्यं, प्रप्रौपदं वा; यदि सिद्धान्तः, प्रमोपदमेव वक्तव्यमिति ॥ (८/११८.)॥ इति प्राचार्यगयरम्वामिनः कृती मीमांसाभाये नवमस्य अध्यायस्य प्रथमः पादः ॥०॥ • कधित् पापात्यय मोति पाठ ।

·मीमामा दर्शने गोनीना मामनामनाधिकारणम् । सामानि मन्त्रमेके स्मृत्युपदेशाभ्याम् ॥ १॥ (प.) । भा०. सन्ति सामानि, 'रघन्तर बहद वैरूपं वैराज शाकरं रैव तम्' इति ‘अभिवा शूर नो नुमः' इत्येवमादिपु; तपोऽर्थः स- न्दियते,-कि प्रगीता एते मन्त्राः मामानि, उत गीतयः सामानि? इति । ननु 'मिड,-"गोतिपु मामाया” (२।१।२६ सू०) इति' । उच्चते -तत्र हितोयेऽध्याये मन्वगते भावशदे चोदकत्वं प्रति विचार्यमाणे मन्नाभावागवायां मन्चसहावीपपादनाय, “तहो दकेषु मन्त्राख्या” (२०११२२ सू०) इति कृते नक्षणे, "अहेवुध्रिय मन्त्र मे गोपाय वमृपयम्बयोविदा विदुः ऋचो यजुपि सामानि' इति ऋगादीनां विभागाय प्रमलानुप्रसक्त लक्षणं "गोतिषु सामा ग्या" इबुना। तब टि भगोतो मन्त्र माम, यदि वा गीति मात्र, उभययापि ऋग्यजुपाभ्यामन्यत्मामेति मि विभाग न विवेकाय प्रयत्नः, प्रयोजनाभावात्, इह तु प्रगोते मन्येऽन्यत् कम्म, गोतिमात्रेऽन्यदिति विवेकाय प्रयत्यते। आह, 'ननु एतदपि सिह , गानकर्मणो वाचकः सामगन्द' इति । उच्यत, तदेव पुनरभिधीयते, म्मरणाय, उत्तरमधि करण चिन्तयितुम् । गोति' मामेति स्थिते इदं चिन्यते, गीतिए ऋचः प्रधान- भूताः, उत, गुणभूता इति । प्राइ, 'नैव म्मरणाय पूर्व पनोहरण, नदि मन्त्रा सामानीत्येपो यः स्मर्तव्यः' । •गाकरम् इति क. म. पु• पाट ·१ अध्याय पाद १८८ उच्यते, पूर्वपचेऽपि सिहान्तस्मरणार्थमयोपादोयते, यत् प्रगीत मन्त्रवाक्यं तत्सामत्येवं पूर्वपक्षं सला गोतिमात्र सामति स्थापितं; तस्मिन् स्थिते अयमुत्तरी विचारः कर्तव्यः, गौतिपु किन्च: प्रधानभूताः, उत, गुग्णभूताः? इति । कि प्राप्त --'एक' मन्यन्ते, प्रगीतं मन्तवाक्यं सामेति । कुतः । 'मृत्युपदेशाभ्याम् एव हि स्मरन्ति, प्रगीतं मन्त्रवाक्यं सामेति, तवभवन्तः कान्दसाः एवञ्च उपदिशन्ति गिष्येभ्यः । याह, 'ननु यदेव समरन्ति, तदेवोपदिशन्ति, नैवं सति उपदेशी हेवन्तरम्' इति । उच्यते, वाढ़म्, अन्यथा तर्हि उपदेशं वर्ण- यामः, अयमुपदेशः; 'अहेवुधिय मन्वं मे गोपाय यमृपयम्बयो- विदा विदुः ऋचो यजूपि सामानि' इति । मन्त्रप्रकारः कचित् सामानीति मन्त्रीपदेशो भवति ; तस्मादुपदेशान्मन्याः सामानी- त्यवगच्छामः॥ तदुक्तदोषम् ॥ ॥ (सि०)॥ तस्यैतस्य पक्षस्योतो दोपः सप्तमे, ऋतः प्रदेशा नोप- पद्यते 'कवतोपु रयन्तरङ्गायति' इति, देगलक्षणा धर्मनक्षणा वा प्राप्नोति इति । तस्माहीतयः सामानि, न प्रगीतानि मन्त्र- याक्यानोति ॥(८।२।११.)। मा. कपन्यस्य पौरुषेयनाधिकरणम् । एवं घा,- सू, सामानि मन्त्रमेके मृत्युपदेशाभ्याम् ॥ १ (पू०) । भा. इदं सन्दिप्रति, योऽयम् सहो नाम 'कया नयित अाभुवी' ·मोमामा-दर्शने वा'* इति, किम्, अयमप्यापों नित्यः, उत, चिन्तयित्वा-प्रगीतः? इति । किं प्राप्तम् ?--एतानि जहमामानि मन्तभूतानि पार्षाणि नित्यानीति ‘एके' मन्यन्ते। कुतः ? । 'स्मृत्युपदेमाभ्याम्' एवं हि स्मरन्ति, मन्वभूतानि आर्याणि नित्यानीति, उपदिशन्ति च एवंविधर्मव शिष्येभ्यः । आह, 'ननु यदेव स्मरन्ति, तदेवोपदिशन्ति'। बाढ़म्, अयमन्य उपदेशो वर्ण्यते, 'अहथिकोर्पितः' इति वाधणमुपदिशन्ति, 'चिकीर्पितः' इति च इष्ट उच्यते, इच्छायां हि सन् विधीयते, यदि च अयम् अपुरुषबुदिपूर्वको वेदतुल्पः, तत इष्टः, अथ पुरुषाणोतः, ततोन प्रमाणं, यजेच अचिकीर्पितो न प्रयोक्तव्यः । 'चिकोर्यितः' इति च शब्दो भवति । तम्मानित्य अह इति । तदुक्तदोषम् ॥ २ ॥ (सि०)॥ 'तत्' एतत् 'उत्तादोष', भवदचनं भवतैव हेतुं वर्षयता अस्योशो दोपः, अहयिकीर्पितः इति ;-ऊहशिकीर्षित इत्य. नित्ये एतद्भवति। यदुक्तम्,–'इष्टे चिकीर्पितशब्दो भवति, इच्छायां हि सन् विधीयते' इति । उच्यते, सत्यम्, इष्टं कर्तुं यदि क्रियते, तत्कर्तुमिष्टं भवति इति ; तस्मात् अनित्य ऊहः । यदुक्तं, रमतेनित्यतेति ; नैपा स्मृतिः प्रमाणं, दृष्टमूला होषा; भवति हि वचनं,-'कवतीय रथन्तरं गायति' इति । तस्मात् अतिदेगवचनान्यायेनैवं गातव्यमिति वाचनिकं प्रथम विज्ञानं तत एपा स्मृति', तम्मादप्रमाणं, कृत्रिम ऊहः इति । चावदिति न्यायमालाया पाठ । 'यस्मिन् पय सामगानचे सामरक गारनि, मोपमहोपय' पनि न्याथमाता। भा.

·अध्याय पाद १८१ A किंभवति प्रयोजनं ? -न्यायविरुदमपि प्रमाणं, यथापूर्वः पक्षः; यथा तर्हि सिद्धान्तः, न्यायविरुदमप्रमाणम् ॥ (८२.१०) भा. भान ऋकमकारकर्मताधिकरतम् । कर्म वा विधिलदाणम् ॥ ३ ॥ (पू०) ॥ तानि एव उदाहरणानि ; तेषु अवमर्थः समधिगतः, गीतिः सामगदेनोयते इति तत इमिदानों दिधते, कि मा गीतिः ऋचः प्रति प्रधानभूता, उत, गुणभूता ? इति । ननु 'सिद्ध, संस्कारकर्मणः मामगन्दा वाचक इति “अपि तु कमान्दा स्यात् भावोऽय: प्रसिद्धग्रहणवात्” (२।१३सू०) इति'। उच्यते, सत्यमाक्षेपेण प्रवर्तते, स एव निर्णयो भविष्यति । कि प्रासं ?-लेनैवाधिकरणेन संस्कारकर्मेति । तथा प्राप्त ब्रूमः, प्रधानकर्म वा सामगव्देनोयते इति । किंकारणम् १ । प्रधानविधिलक्षणं हि अत्रास्ति द्वितीया विभ- तिः,-'रयन्तरं गायति' इति ; तस्मात् प्रधानकर्मति । अपिच, कम्मकाने गानं भवति, तत् यदि द्रव्यसम्मागर्थ, संस्कृतं द्रव्यमदृष्टेन संस्कारेगा न कर्मकाने पुनः संस्कत्तुं गवां, न हि निग्धम्य मेहनं गक्य कत्त, पिष्टस्य वा पेषणं, स एषोऽग्नो- नामिवाभ्युपगन्तव्य , -अकमकाने क्रियमाणः संस्कारों भवती ति; अप्रत्यक्ष पुनः प्रधानकम्म फन्नाय भविष्यति, तत्र अवि प्रतिषितम् अकर्मकाले गानम् । अपिच, यावशां पोर्णमान्यां प्रतानि उपाकल्य, अईपञ्चमान ·भीमामा दाने मासान् पाध्यायमधीयोति, तदेया फनाय भविपति, इतरथा पुरपाणामुपदिश्यमान, कम्मणा कल्पात। तस्मादपि प्रधान कम्मति ॥ . सू. तहगद्रव्यं वचनात् पाकयजवत् ॥ ४॥ (श्रा०नि०)। भा. आह, 'प्रधानकम्मेत्युच्यते, न च एतत् प्रधानकर्म, न हीदं फलदं, फलकन्यनाया च अयुत कल्प्येत, तेन याग प्रति गुणभूत यदिन गुणभूत किमम्य द्रव्यं, यत् प्रति प्रधानभूतमेतत। तदुच्यते, 'ऋग्व्य', ऋक् अम्य द्रव्यस्थानोया, यथा अन्यम्य कम्मणो द्रव्य माधकम्, एवमम्य क्क् माधिका, तम्मात् ऋच प्रति प्रधानभूत मतत्, भूतं हि भव्यायोपदिश्यते । कथं पुगरेतत् ऋग्द्रव्यम् ।। 'वचनात्,' वचनमिद भवति, 'ऋचि साम गायति' इति ; यथा पाकयनेषु तत्तहाचनिक द्रव्य भवति, लाजा', धाना , तण्डुला आज्यमिति, एवमिहापि ऋक् द्रव्य, वचनादिति । सू तवाविप्रतिपिहो द्रव्यान्तर व्यतिरेक प्रदेशश्च ॥ ५ ॥ (यु०२)॥ आह,-'या ऋगम्य वचने नोच्यते, तदद्रव्यमेतत् भवति, कथम्, ट्रव्यव्यतिरेक मति द्रव्यान्तरे प्रदेश च तदिद साम' इति । अत्रोच्यते, अविप्रतिषिहमेतत् गोतिमात्र हि सामेति, द्रव्यमम्य निर्वर्तकं वाचनिक, तत् मामान्य विहितं, विशेष विहितेन द्रव्यान्तरंग बाध्यते । यदय व्ययतिरिका गोतिमात्र, तदेव ह हहा रघन्तर वेति न दोषो भवति । तम्मात् प्रधानकर्म मामिति। भा म ·भा. सध्याय ३ पार १८३ शब्दार्थत्वात्तु नैवं स्यात् ॥ ६ ॥ (मि०) ॥ भा. तुगदः पक्षं व्यायति, नैतदेवं भवितुमर्हति, प्रधान- कम्म सामति, गुणकर्म स्यात्। कुतः १ । 'गदार्थत्वात्'-गदम्य उपकारक माम प्रत्यक्षमुपलभ्यते, सानि क्रियमाणे ऋगक्षराणि उच्चार्यन्त, तस्मिन् मति नाट कल्पनीयम् । परार्थत्वाच शब्दानाम् ॥ ७ ॥ (यु०१) ॥ परार्याश्च गदाः स्तुत्याः, स्तुतिर्हि चोदिता, आन्यै स्तुवते पृढ़ः स्तुगते' इति माम्नः ऋगक्षरै उच्चार्यमाणैः प्रत्यक्षा अवगम्यते, ततः स्तत्याया ऋचः सत्या सामार्यता परिकल्पात, कल्पनायाच प्रमाण नास्ति ; तस्मादपि माम गुणभूतमिति । असम्बन्धश्च कर्मणा शब्दयोः पृथगर्थत्वात् ॥८॥ (यु०२) ॥ इतथ गुणभूतं माम। कुतः। 'श्रमम्बन्धय' साम्नः स्तोत्रेण स्यात्, तम्य प्रधानभावेन स्तुतिः मान उपदिश्येत, न माम म्हते., तत्र 'दहा पृष्ठं भरति रथन्तरं पृष्ठ भवति' इति वचनं वाध्येत, रयन्तरगुणकं पृठं भवतीत्येतदेवमुपदिश्यते, तत् ऋगर्घ मानां श्रयकम्पते, प्रत्यत्तं हि तदा पृष्ठम्योपकारं माम करोति, वदम्य वाचक प्रकागयति शब्द, तत् रयन्तरपृष्ठ- गम्दयोः सामानाधिकरण्यादेकार्यत्वे भय विज्ञातुं'; पृथगर्थत्वे तु 'अमम्मन्य.' ग्यात् ; तस्मात् ऋचः साम गुणभूतमिति । पष, नदम्य वाधक भवति त्यधिक • म. वा. • पुनके पाट। भा. T .

·१८४ भा - भा मौमामा दर्शने म् संस्कारश्चाप्रकरणेऽग्निवत्स्यात् प्रयुक्तत्वात ॥८॥ (प्रा.) अय यदुताम्, वार्मकाले गानम् ऋच संस्कारकम् अग्न्या धानमिव कन्पात, प्रयुक्तन्वादिति, तत् परिहर्तव्यम, सू अकार्यत्वाच शब्दानामप्रयोगः प्रतीयेत ॥१०॥ (प्रा०नि०)॥ यदि हि अकर्मकाने गान कृत, कर्म कालं यावत्, तिष्ठेत्, न विनश्येत्, तत पुन 'अप्रयोग प्रतोयेत', यदि वा पुनर्न गयेत कर्मकाने गानं कर्तु, तथाप्यप्रयोग स्यात्, शक्यन्ते तु प्रगोता गन्दा पुन प्रयोक्नु , तस्मादकर्मकाले प्रयुक्ता असाधका इति कर्मकाले प्रयुज्यरन् । तम्मान दोपो भविष्यतीति । आथितत्वाच ॥ ११॥ (यु.)॥ अपिच कर्मकालाथित गान दर्शयति,-'प्रोदुम्बरी स्पृष्टा नपायित उदातोहायेत्' इति,–'सदस्यौदुम्बरी मध्धमा स्कूणा भवति, ता पृष्वा' इति ब्रुवन् सदमि गान दर्शयति । तस्मात् न अकर्मकालम् अग्न्याधानवत् कल्ययितव्यमिति । प्रयुज्यत इति चेत् ॥ १२ ॥ ( आ.)॥ अथ यदुताम्,–अईपञ्चमान्मासान् अध्ययन प्रयुज्यते, तत् फनाय भविष्यति इति, तत् परिहत्तव्यम्,-- ग्रहणार्थम् प्रयुज्येन ॥ १३ ॥ (आ०नि०) नहि फनाय भवितुमर्हति, तथाहि अदृष्ट कन्यात, . सू. भा सू भा स भा ·अध्याय २ पाद ।। १८५ दृश्यते अब प्रयोजन,यत्तावत् उपाध्याय. शिथमनिधावधीते, तत् ग्रहणार्थ , यत् गिष्य', तत् धारणार्थ , ग्रहणधारणे प्रयोगार्थे, भूमिरथिकवत् शुष्केष्टिवदा , तद् यथा, भूमिरथिको भूमी रथमालिख्य शिक्षा करोति, सग्राम प्राशभावो भवितेति, चया च छात्र शकष्टो प्रयुक्त प्रयोगे प्राशुकमा भविताऽस्मीति , एवमेतत् द्रष्टव्यम्। तस्मात् दृष्टे सति नादृष्टाय अध्ययन । तस्मात् सस्कारकर्म सामेति ॥ (८।२।२०) । भा तृचे प्रत्यच हतनमान समापनाधिकरणम । सू तृचे स्यात् श्रुतिनिर्देशात् ॥ १४ ॥ (पू० ) ॥ ज्योतिष्टीमे समामायते,–'तस्मादेक साम टचे क्रियते स्तोत्रीयम्' इति । अवायमर्थ सायिक,-किं तिसम ऋक्षु व्यासज्य गान कर्त्तव्यम, उत, प्रति ऋच, समाप्त गान कर्त्तव्यम् ? इति । किं प्राप्तं ?-व्यासज्येति । कुतः १ । 'शुतिनिगात्,' एव श्रूयते, 'एक साम टचे क्रियते' इति, सामि क्रियमाणे, निहत्तो गुणभूता त्रिसख्या ऋगता श्रूयते, तत्र ययेकस्यामूचि उपक्रम्य तस्याञ्चैतत् परिसमापये युः, न निसख्यया साधनमस्य क्रिरमाणस्य परिच्छिन्दु, एकसख्यापरिच्छिन क्रियमाणं स्यात्, तब श्रुतिर्वाध्येत, तदयथा,-'अयं घटः त्रिपु नागदन्तकेषु स्थाप्यताम्' इत्युक्त व्यासज्य स्थाप्यते, न पर्यायेण, एवमिहापि दृष्टव्यम्। 'ननु पर्याय म्येयजातीयक पदो भवति, यथा,- T,-'त्रिपु बुने ·मौमासा दशमे देवदत्तो भुते' इत्युक्ते न योगपद्यमवगम्यते, पर्यायेणापि भुनाने भवत्येप वादः; एवमिहापि पर्यायेण प्राप्नोति' इति । अत्रोच्यते, न तत्र विसंख्या भुजि प्रत्युपदिश्यते, येनैतदेवं भवति, तत्र कुलशब्देन सम्बध्यते-त्रिपु कुलेषु, न इयोरेकस्मिन् वेति, यदा भुजिनित्ति प्रत्युपदिश्यते, तदा योगपद्येनैव भोजयि- तव्यः; इह त विसहल्या 'क्रियते' इत्यनेन सम्बध्यते, एवं सति क्रियायां विसङ्ख्या विहिता भवति, तत्र स्वपदगतम्य किञ्चिहिधायकेन विहित भवति, इतरथा ऋचः सङ्ग्यायाध सम्बन्धस्य पदान्तरगतेन शव्देन भावनोच्येत, तथा, अर्थविप्र- कर्षः स्यात् ; तस्मात् सामतिर्वृत्ति प्रति त्रिसङ्ख्या उच्यते । आह, ननु निमह एया ऋच्छब्देनैवात्र सम्बध्यते, अन्यथा- ऽसति सामर्थ्य समास एव न स्यात्' इति । अत्रायते, न बमो न सम्बध्यते इति, सम्बध्यते एव, समामय भवति, स तु समास- शब्दः सामनिर्वृत्तावुपयुज्यते इति, तत्र त्रिशब्दस्य ऋकुन्दस्य चार्यों नित्तायुपदिष्टो भवति, माम निवर्तयितव्यम्, एवं तास्तिस ऋचो भवन्ति, न न्यूना इति , इतरस्मिन् पचे भ्यासस्तिसहस्यया सम्बध्येत, तब साम क्रियते इति लक्षणा स्यात्, अभ्यासनिहतो मामनिर्यत्तिगब्दो भवेत, तस्मात् व्यासन्य गानं कर्त्तव्यम् । शब्दार्थत्वादिकारस्य ॥ १५ । (यु.॥ इतर पनाम:,-बचे व्यासज्य साम गातव्यमिति । भा. * न माम शुचि निर्वायनयमिनि का. स. पु- पाठ ।

·रियाये २ पाद । १८० कुतः। गदार्थोऽयं सामसंज्ञको विकारः, ऋच गुणभूत इत्यर्थः; स यदि व्यामज्य क्रियते, बहन्यवराणि अविकतानि भवन्ति, तत्रायं चोदकोऽनुग्रहीयते । तस्मादासज्य गातव्यम् । दर्शयति च ॥ १६ ॥ (यु०२)॥ 'ऋक्मामी वाव मिथुनीसम्भवावेति सोऽब्रवीत्र वै वं ममातममि जायार्थ वेदो मम महिमति ते हे भूत्वोचतः, सोऽब्रवीत् न युवां ममालं खो जायार्थे वेदो मम महिमति तास्तिस्रो भूत्वोचुः मिथुनीसम्भवामति, सोऽत्रवोत् सम्भवा- मेति', तस्मादिकं साम टचे क्रियते स्तोत्रीयमिति, नैका म्तोत्रीया मानः सम्भवति, नापि हे तिस्रः सम्भवन्तीति व्यामज्य गानं दर्शयति । वाक्यानां तु विभक्तत्वात प्रतिशब्द समाप्तिः स्यात् संस्कारस्य तदर्थत्वात् ॥ १७ ॥ (सि०) । भा. तुगदः पतं प्यावयति । वाक्यानि विभन्नानि त्रीणि एतानि, याः तिस ऋचः, तत्रैकैका सत्नेन पद्ग्रामेण काञ्चित् स्तुतिमभिनिर्वत्तयति, न ऋगन्तरेण सह कञ्चिदर्थ संम्तोति, तत्र साम, ऋच: संस्तवमभिनिवर्तयन्त्या गुणभावं गच्छत् साहाय्यं करोति, तत्र यदि व्यामन्य गीयेत, न ऋचः स्तुतिमभिनिवर्तयन्त्याः साम उपकारकं स्यात्, न हि सामाव- या माम भवतोति, न च ऋक्ममुदायेन कशिद्धः स्तूयते, ऋक .बावानि. म.पु. पार।

·१८९ मीमामा दर्शने यव सामसम्बनाः स्तुतिं कुर्यात्, ऋक् स्तुति करोति, सा न सामसम्बदा, य ऋक्समुदाय: सामसम्बहः स स्तुतिं न करोति, तत्र प्रत्यूचं सानि परिसमाप्त क्रियमाणे सामवता शब्देन स्तुतिः कृता भवति, सामसंस्कारस्य स्तुतिभावनार्थत्वात् प्राचं परि- समाप्तं गानं कर्तव्यमिति । तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ १८ ॥ (यु०१) भा. अन्यार्थमपि वाक्यमेतमर्थ दर्शयति,-'अष्टाक्षरेण प्रथमाया- मृचि प्रस्तोति हादरेणोत्तरयोः' इति प्रस्ताव भेदं दर्शयति । तथाच, 'एका वा अस्योत्तमा स्तोत्रीया तासुदृयोहायेत्' इति उद्रीयभेद दर्शयति, तस्मादपि प्राच गानं कर्तव्यमिति । अर्धचंप्रगतिवयि ऋच्येव गानं कर्त्तव्यम्, अपरिपूर्ण तदाक्य अर्ध भवति, ऋचि तु परिपूर्यत इति । पादप्रगीतेषु पाद एव गानं कर्त्तव्यमिति, पाद एव हि तत्परिपूर्ण वाक्य, यथा, गोष्ठे वासिष्ठ इति, एवं यावति परिपूर्ण वाक्यं, तावति माम परिसमापयितव्यं; क्वचित्पादेऽपि पूर्ण वाक्यम्, ऋयपि, क्वचि दधापि परिपूर्ण, यत्र यया परिपूर्ण, तब तथा गातव्यमिति । अनवानोपदेशश्व नदत् ॥ १८ ॥ (यु०२) 'अनवानीपदेशय नहत्' युक्तो भविथति, यथाऽस्माभिन्याय उपदिष्ट , 'अनवानं गायति' इति शक्यते अनवानं, प्रटाचं परि समापयितुं, न तु लिस्पु व्यासज्य शक्यते । सू. ॥ भा. . . मम्मानिनिका श्री.पुसद।

·र अध्याये २ पादा १८५ . भा. अपि च स्वाध्यायकाले प्राचं गानं परिसमाप्ति, स्वाध्याय- काले चाभ्यास:, प्रयोगकाले कथं प्राशता स्यादिति, तदि प्रयोगकाले प्रहाचं गानं कर्तव्यं, ततः स्वाध्यायकाले तद- भ्यासी युताः। तस्मादपि प्राचं गेयमिति ॥ अभ्यासेनेतरा श्रुतिः ॥ २० ॥ (प्रा०नि०) अथ यदुक्ला,-'तस्मादेक माम चे क्रियते' इति, तासु 'अभ्यासेनेतरा युतिः' द्रष्टव्या, पर्यायेणेत्यर्थः; नयन ऋक् माम- नित्यर्थमुपादोयते, तस्मात् न शक्यमिदं वक्तुं,-सामनिह त्ति- साधनीभूतामचं त्रिगम्दः परिच्छेत्स्यति इति; माम स्तोत्रस्य गुणभूतं निहिन्यते, रयन्तरं पृष्ठ भवति वृहत् पृष्ठं भवति' इत्येयमादि, तब प्रटाचं न्यायेन गानं मातं, न सामनित्या संख्या मबध्यते, किन्तईि ऋग्मिः, तवान्यथा नायकल्पते इति अभ्यामो लक्ष्यते, तिसृषभ्यसितव्यं सामति, यथा, विषु कुन्तेषु देवदत्तो भोजयितथ्यः' इति, यदा विसंख्या कुन्तैः सम्बध्यते, सदाऽभ्यासो लक्ष्यते, एवमिहापि द्रष्टव्यम् । तस्मात् प्रटाचं परिसमाप्तं गानं कर्तव्यमिति ॥ (८२१३ अ०)। भमाघ तिल का गानाधिकरणम् । तदभ्याप्तः समासु स्यात् ॥ २१॥ (सि.)। भा. अस्ति ज्योतिष्टोमः,-'ज्योतिष्टोमेन सरंकामो यजेत' इति; ततत् ममामायते, 'तस्मादेकं साम टचे क्रियते मतोवोयम्' इति। तत्र एतत् समधिगतं,-प्रत्यूचं परिसमाप्त गेयमिति । इदमन्यम् सांगयिक, समासु विपमास या गेयम्, .

·भोमामा दर्शने
एव प्राप्त
उत समावेव इति । कि तापन प्रतिभाति नियामकस्य
गाम्म्याभावादनियम इति ।
बम','समामु' एव गेय न नानाच्छन्दम्काम-इति ।
किमेव भविष्यति । गीतः सभर विलेगौ न भविष्यत , यदि
न्यूनच्छन्दका ऋच उपादास्यामहे, गोति सशृग्गोयाम , अथ
अधिक पन्दरकाः, ततो गीति विलेशयाम उभयथा चार्य वाधे
महि, ममासु तु उपादीयमानामु न किञ्चिद्दष्यति । तस्मात्समारा
गान कार्तव्यमिति। अपिच विशब्दोपचार समाम युक्तो
भविगति, ममाने हि कम्मिथिदायोयमाणे सग्याव्यवहारी
भवति
लिङ्गदर्शनाच ॥ २२ ॥(यु०॥
भा. लिङ्ग खल्वपि अस्मिवर्थे पश्यामः,-'म्यान्या सक्रवधीयते
मन्भवति इत्याहु', यदृहत् गायत्रीपु क्रियते ऋक्वे नान्तरजति''
इति नचायां सम्भवति' इति विच्छन्दस्कास दोपं ब्रुवन् समान
छन्दस्कामु गान दर्शयति । (२।४अ.)
जर योग यशोत्यय उत्तरापथममधौनयोरेव अचाहणाधिकरणम् ।
नैमित्तिक तूत्तरात्वमानन्तर्यात्पुतीयेत ॥३॥(सि०) ॥
भा, न्योतिटोमे समामनन्ति-रथन्तरमुत्तरयोर्गायति वृहदुत्तर
• गर हिमा सेम्पत्यवम ए हिमाया सा स्पीभाव इत्यत हातदष
दानाम" रन माधय ।
बनानाजति निपा. मो.पुर एड क... पाठ ।

·रेश्वध्यार्थ पार" योगायति कवतोपु रघन्तरं गायति यद्योन्यां गायति तदुत्तर- योर्गायति' इति । तत्रैतत् ममधिगतम्, समासु गेयमिति, अथ इदानीमिदं मन्दिह्यते, कि योन्युत्तग्योर्वा उत्तराग्रन्यसमधीत- यो गेयम्, उत, उत्तगयन्यममधीते ण्व उपाटातव्ये - इति, किं प्राप्तम् 2-नियमकाग्गिा' गावग्याभावादनियमः इति । एवं प्राप्त ब्रूमः, -नैमित्तिकं तु उत्तरात्वम् उत्तगग्रन्यमम धिनामु उपपद्यते इति । कुत समाग्यानात् प्रकृतत्वाञ्च उत्तराग्रन्थममधीतानाम् । पाह, 'हाभ्यामपि समाग्याप्रकरणाभ्यां वाक्यं बनीयस्तरमा दनियम एव प्राप्नोति । अत्रोच्यते, सर्वे हि मम्बन्धिगन्दा पदा- न्तरमनपेक्षमाणाः न कश्चिदप्यर्थमाहुः, तम्मात् अपेक्षितं पटा. न्तरं, तत् प्रकृतं मविहितं वा, इतरथा अपरिपूर्णार्थ वाक्यमन- भिधायकमेव कम्यचिदम्य म्यात, मन्नासनिग्रहणे न पुनः पदान्तरमपेक्षते, शुत्वैव परिपूर्णार्थो ग्रहाते । सम्मात् न मम्बन्धिगटोऽध्यवमानोयः, उत्तरामन्नेवीपादातव्येति, नदि मंन्नाम ग्यमाणासु पदान्तरानन्तयमपेक्षितव्यं भवति । एकार्थ्याच्च नदभ्यासः ॥ २४ ॥ (यु० ) ॥ भा. तामेव चीत्तराग्रन्यममधीतामु माम अभ्यमितव्यम्, एवम् एकार्थता गदस्य भविपति, एकं कश्चित् मामान्यविशेष- मायित्व रचगदम् उपचरन्ति : एतदेवमुक्तम् यदविणेये कम्मिपित मंग्या भवति, इतरघा हिमवत्र मवमंग्या भवेयुः, तयादि मंव्ययहाराभाव' स्यात्। तम्मात् ममानन्दम्कास 0 2

·भीमामा दशन
समानदेवताकाम च चशब्दोपचारात उत्तराग्रन्थममधीता एव
गृहीतच्या इति ॥ (८२।५)।
चनिजगत्यामभ्यम्यमानायां विमोकगानाधिकरणम् ॥ (दिनीयवर्षकम् ) :
भा.
एष वा,-
भा.
तदभ्यास. समासु स्यात् ॥ २१॥ ( पू०)॥
अस्ति हादशाह ,-'हादशाहेन प्रजाकाम याजयेत्'-
इति ।
तत्र चतुर्थेऽहनि वैशोक नाम साम प्रतिजगत्वाम् उत्
पन्नम्, अतिजगती, "विश्वा पृतना अभिभूतरंनर सजूम्ततच
रिन्द्रजजनुश राजसे। क्रत्वा वरिस्यं वरामुरीमतोग्रमोजिडं
तवस तरखिनम्"। उत्तरे हे वृहत्यो, तयो पूर्वा,-"नेमि
नमन्ति चक्षसा मेप विप्रा अभिम्बरा। सुदीतयो यो अद्रूहोऽपि
कणे तरविन समृक्तभिः"। उत्तरा,-"समी रेभासी अख
रबिन्द्र सोमस्य पीतये। स्वप॑तिं यदी वृधे । धृतवती योजसा
समूतिभिः" इति । तत्रेषोऽर्थः साशयिकाः, किमन्ये अतिजगत्यौ
उपादाय समासु गेयम्, उत वे एव ते उत्तरे वृहत्यौ, एते एव
उपादाय विषमाखेव गातव्यम् । इति । किं प्राप्त-१ मंगर
विलेशो मा भूताम्' इत्यन्ये उत्पत्तिजगत्वानुपादाय एतत्साम
समास्त्रेय अभ्यसितव्यमिति ॥
लिङ्गदर्शनाच्च ॥२२ ।। (यु.)
भा. लिङ्गं खत्वप्यस्मिवर्षे दर्शयति,-'प्रतिजगतीषु स्तवन्ति' इति।

·रथध्याय १पाद। भा. किं लिङ्गम् ? । अतिजगतीप्विति बहुवचनं । तस्मादन्ये अति- जगत्यो उपाटातव्ये इति ॥ स्, नैमित्तिकं वृत्तरात्वमानन्तर्यात्प्रतीयेत ॥२३॥(सि० )॥ 'नैमित्तिक तूत्तरात्वमानन्तर्यात्' उत्तरापाठनिमित्तम् आनन्तर्य मति 'प्रतीयेत', अतिर्हि वाक्याबलीयसीति प्रकृत- त्वादुत्तरे हत्यौ एवमनुग्रहीप्यते । तस्मानान्ये आदातव्य इति । मू. ऐकार्थ्याच्च तदभ्यासः॥ २४ ॥ (यु०२) ॥ एवञ्च समानदेवताके शोके 'टच' इति टचशदोपचारी युक्तो भविति, तम्मादपि नान्ये उपादातव्ये इति । 'अत्राह, अय यदुकम्-'अतिजगतीपु स्तुवन्ति' इति शब्दोपचारात् प्रतिजगतीय हुत्वं दर्शयति इति, तत्परिहर्तव्यम् । अत्रीच्यते,- 'तदभ्यासः एव ट्रष्टव्यः (पोडण्यभ्यासः) 'एकविंशः पोड़गी' इति एकविंगतिरुवः पीड़शिनि अभ्यस्यमाने गोमाभ्यासः, तत्र मतकतोऽतिजगत्यामभ्यम्यमानायाम् 'असिजगतीस स्तुवन्ति' इति वचनमुपपत्स्यते इति (८।२।५०) । भा. पहनीपडक्योरेव प्रपथनेम रचन्तरम्य मानाधिकरणम् । प्रागाथिकन्तु ॥ २५ ॥ (सि० ) ॥ भा० ज्योतिष्टोमे यूयते,-'पृहत् पृष्ठ भवति रघन्तरं पृष्ठं भवति' इति । ग्यन्तरण योनिरस्तो, "अभि त्वा गूर नीनुमो टुग्धा म धेनयः । ईगानमम्य जगन. मगमोगानमिन्द्र तम्युषः" :

·३०४
मोमामा दर्शन
उत्तरा पति
उत्तरा पति , 'न खावान अन्यो दिव्यो न पार्थिवो न जातो न
जनिष्यते । अण्वायन्तो मघवविन्द्र वाजिनी गव्यन्तस्त्वा हवामहे ।
वृहतो योनिबहत्येव त्वामिहि त्वामहे साता वाजस्य कारव ।
खा प्रवेष्विन्द्र सत्पति नरस्त्वा काठाखवत ।
व,- म त्व नचित्र वजहस्त कृष्णया मह स्तवानी अद्रिव ।
गामश्व रथ्यमिन्द्र मतिर सबा वाजन्न जिग्य” इति। तयो
वैच्छन्दक गानम आम्रायते, 'न वै वृहद्रथन्तरमेकच्छन्दो
यचेतयो पूर्वा वहतो ककुभावुत्तरे' इति ।
तत्रायमर्थ सागयिक -किमन्ये उत्पत्तिककुभावागमय्य
गातय्यम उत, याऽमौ पूर्वी बहती, उत्तरा च पति ,
नयो
प्रग्रथनेन टचफर्म कृत्वा ककुबत्तराकार गान कर्त्तव्यम ? इति।
कि प्राप्तम उत्पत्तिककुभावागमयितव्ये इति । कुत । एव
मन्यासा ककुभामुत्पत्तिरथर्वती भविथति, यदि ता ककुप कार्य
प्रयुज्यन्ते।
आह ननु वाचम्तोमे तासामर्थवत्ता भविष्यति' । उच्यते
मत्यमर्षवत्ता तब भविष्यति ककुप्कार्यार्थताऽपि तु गम्यते,
मा नापन्ह्रोतव्येति ।
एव प्राप्ते ब्रूम , प्रामाथिक तु', तुशब्द पक्ष व्यावर्त्तयति
प्रागाधिक मामगान कर्तव्यमिति यासौ पूर्वा बहती उत्तरा च
पक्ति तयो प्रग्रथन कत्तध्यम । एव हि मारन्ति 'काकुभ
इति । आह ननु ककुभि अनाद्याथा काकुभ इति
न प्रशिति इति। उच्यते नम्येदम इति तत्र भत इति
वा न दीप
प्रगाथ
.

·₹ध्याय१पाद। २०५ भा. खेच ॥ २६ ॥ (यु०१)। एवं च 'म्बे' कृमि गानं कृतं भवति, उत्तरापाठन हि अवैषा पक्तिरुपदर्शिता नृचकर्मणि, तत्र प्रशतहान अप्रकृतप्रक्रिया च न सता भविष्यति। तम्मादपि तयोः प्रग्रथन कर्तव्यमिति ॥ प्रगाथे च ॥ २७ ॥ (यु०२) । भा० एवञ्चात्र प्रगाथगब्द उपपन्त्री भवति, प्रकप हि प्रशब्दो द्योत. यति, प्रकर्षण यत्र गानं, स प्रगाधः । कश्च प्रकर्षः ।। यत् किञ्चित्पुनर्गायति । तस्मादपि प्रकृतयोः प्रग्रथनं कर्त्तव्यमिति ॥ लिङ्गदर्शनाव्यतिरेकाच्च ॥ २८ ॥ (यु०३) ॥ भा० अव्यतिरेकेण च सर्वत्र निङ्ग दर्शयति । कथमिदमव्यति- केण १ इति । यत् प्रकृतयोरेय प्रग्रथनमुपपद्यते, न प्रकृतव्यति- रेकेणेति । किं नि भवति । एवमार, 'एपा वै प्रतिष्ठिता वृहती या पुनःपदा तद्यत्पादं पुनरारभते तस्मात् वत्मो मातरमभि हिरोति' इति । पुनःपादारम्भः प्रमथने उप- पद्यते, न अन्यथा । | तम्माद्याऽमो पूर्वा सहती, उत्तग च पतिः, तयोः प्रग्रथनेन चकर्म कृत्वा ककुयुत्तराकारङ्गानं कर्तव्यमिति ॥ (101६० ॥ राहनाविमारपदको प्रयनन गैरीधाजमणाम्नागानाधिकरणम् ॥ भा० एवं वा, प्रागाथिकन्तु ॥ २५ ॥ (सि.) ।। प्रप्ति ज्योतिटीम,-~'ज्योतिष्टोमेन मर्गकामो गजेत' " (दितीयवर्ग कम) . भा.

·मीमामा दान
अर्पमि।
इति । तत्र विच्छन्दा पावापो माध्यन्दिन पवमान पञ्चमामा -
'गायत्रामहोयवे गायत्रे ढचे भवतो रोरवयोधाजये वाहते हरे
श्रेशनसमन्त्य बिष्टुपम' इति । यदेतत रौरव यौधाजयच्च हे
सामनो, नयी पूर्वा हहती, “पुनान सोम धारयापो वमानो
आ रत्नधा योनिमतस्य सोदस्यत्सो देव हिरण्यय ।
उत्तरा विटारपक्ति ,-"दुहान ऊधर्दिव्य मध प्रिय प्रन सध
स्थमामदत् । आपृल्य धरुण वाज्यर्यति नृभिर्धातो विचक्षण'।
तदव संशय.,-किमन्ययोरुत्पत्ति हत्योरागम कला समाम
गान कर्त्तव्यम, उत्त, याऽसौ पूर्वा बहती, उत्तरा च विष्टार
पडक्ति , तयो प्रग्रथनेन बचकर्म झवा वृहतीकार गान
कर्त्तव्यम्' इति।
कि प्राप्तम् १ अन्ये हत्यावागमयितव्ये इति । कुत.१।
एवमृचामुत्पत्तिरर्थवतो भविथति इति ।
एव प्राप्ते, ब्रूम ,-'प्रागाधिकन्तु', तुगब्द पक्ष व्यावत
यति । प्रागायिक सामगान कर्त्तव्य, नोत्यत्तिहहयावामयितव्ये,
प्रकृतपोरेव प्रग्रपन कतव्यम
प्रगाय' इति , उत्पत्तिहस्योरानीयमानयो प्रगाथो न स्यात,
तव मृतिर्वाध्येत । तस्मात् प्रकृतो प्रग्रधन कर्तव्यमिति ।
स्खे च ॥ २६ ॥ ( यु०१) ।
एवञ्च खे चन्दमि प्ररुते गान भविथति, न प्रशत
हानमप्रसतप्रक्रिया च ,
तम्मादपि नान्ने हहलो भागमयितव्ये
इति।
।
एव हि म्मरन्ति--'बाहत
भा०
.

·ध्याये र माद् ॥
भा.
प्रगाथे च ॥ २७ ॥ (यु०२) ।
एवञ्च प्रगाथशब्द उपपन्नो भविष्यति, म हि प्रकर्षे गानग्य
भवति, प्रकर्षचेह पुन पादे उपादीयमाने भवति । तम्पाटपि
नान्ये हत्यौ उपादातव्ये इति ॥
निङ्गदर्शनाव्यतिरेकाच्च ॥ २८ ॥ (यु०) ।
भा० अव्यतिरेकेण च लिङ्ग दर्गवति । कि लिङ्ग भवति ।
एवमाह,-'पष्टिनिष्टुभी माध्यन्दिन सवनम्' इति । कय कृत्वा
लिङ्गम् ।। यदि प्रग्रथनेन वृहतीकारगान क्रियते, तत सर्व
स्मिन् सवने या ऋच ममानाता', ता पष्टिर्भवन्ति, इतरथा
उत्पत्ति हत्यारानीयमानयोरभ्यधिका भवेयु । तदिद नि
दिग्यते,-'गायत्रामहोयये गायत्रे उचे भवतः, ता पड़ गायत्रा ,
'रौरव यौधाजये वाहते', ता अपि पड्हत्य:, 'औगनसमन्त्य
त्रिष्टुप्स', ता अपि तिम्सिटुभ । अथ होतु पृष्ठ वहति रथ
न्तर वा सप्तदशम्तोमे क्रियमाणे पञ्च बहत्यो भवन्ति, हादग
च काकुभ'।
कथम् ? । एपा हि तत्र तत्र विष्टुति ,-'पञ्चभ्यो हि
रोति, स तिसृभि , स एकया स एकया , पञ्चभ्यो हिङ्करोति,
स एकया, स तिसभि स एकया , मप्तभ्यो हिरोति, म एकया,
स तिसभि , स तिसभि' इति । तत्र हहतीभिम्तिमुभि
प्रथममेकया च ककुभा, पुनर्थकया ककुभा, ततः पुनरकया
हहत्या तिसभि' ककुत्रभि एकया च ककुभा, एवं चतम्तो
हहत्य' पर ककुम । तत पुन एकया वृत्त्या, पुनथ तिराभिः
.
,
.

·मीमामा दर्शन
ककुबभि पुनश्च तिमभि ककुभिरिति, एव पञ्च बहलो हादम
ककुभ इति । ताभिश्च सहतोभि सहकादग बहवो भवन्ति ।
तत* पम्पा गायत्रोणा चतस्रो गायत्री हादशभि ककुवभिही
दश हहयो भवन्ति एव योविशतिहहय । ततो वामटेचे
सप्तदशका गायत्रा पावमानोभ्या दाभ्या गायत्रीभ्यामर
शिष्टाभ्या महै कोनविशतिर्गायत्रो भवन्ति। ततो नौधमकाले
यथोरेकत्र सादग बहत्य , एकत्र मतपञ्चाशता गायत्रीपादै
मह मप्तपञ्चागद्दहत्य सप्तपञ्चागत त्रिष्टुभी भवन्ति, पापमानो
भिस्तिष्टभि सह पष्टिस्तिष्टभ इति मिड भवति ।
अथ ब्रहद्रथन्तरयोगत्पत्तिककुभोरागम क्रियते तत्र या
सयने समाम्नाता , ता पष्टिर्भवन्ति, ये ते हे मवने ककुभो
असमानाते आनीयेते तयोद्दीदासत्व प्रयोगस्तन सा पटि
पूर्यते, याम्ता ऋच मवने समानातास्ता इह मवनशब्देन
उच्यन्ते न कम्मणि मवनशब्दप्रयोग नत्र हि विपु सवनेषु बह
त्रिष्टुभो भवेयु न पष्टिम्निष्टुभो माध्यन्दिन सवनमिति ।
तम्माद्याऽमौ पूर्वा वृहतो उत्तरा च विष्टारपड तिम्तत्र प्रगाथ
कला गातव्यमिति॥ (१२।६०) ॥
चनुष्टप गायत्रो प्रायनन भ्यावाश्वानीगवयोगानाधिकरणम ॥
(तृतीयवयकम )
भा० एवं वा-
प्रागाथिकन्तु ॥ २५॥ (सि.)।
भा० पञ्चच्छन्दा पावाप प्राभव पवमान मतमामा-गायन

·रचध्याय २ पाद॥ २०८ . मंहिते गायवे टचे भवतः, श्यावाग्वान्धीगवे प्रानुष्टुभे, उप्णिहि सफ, ककुभि पोकतं, कावमन्त्यजगतोपु' इति । यदेतत् ज्यावाश्वम् आन्धोगवञ्च हे मामनो, तयोः पूर्वा अनुष्टुप्,- “पुरी- जितो वो अन्धमा मुताय माटयित्नवे। अप ग्वानं अधिष्टन मखायो टीजिह्वम्”। उत्तरे हे गायत्रो,-"यो धारया पावकया परिप्रस्यन्दते सुत । इन्दरखो न कृत्वाः । तं दुरोप- मभी नरः भीमं विश्वम्या धिया। यजं हिन्वन्ति अद्रिभि:"* इति। तत्रैपोऽर्थः मांगयिक ,-किमन्ययोरुत्पत्यनुष्टुभोरागमं सत्वा ममासु गान कर्त्तव्यम्, अथ वा. याऽमी पूर्वाऽनुष्टुप्, उत्तरे च गायत्री, तयोः प्रायनेन चकम्मे कृत्वा अनुष्टुप्कारं गानं कर्त्तव्यम् ? इति । कि प्राप्तम् ?-~-अन्ये अनुष्टुभावागमयितव्ये इति । कुत एतत् । एवं तामामुत्पत्तिरर्थवतो भविति । एवं प्राप्त मा :,-'प्रामाथिकं तु',-प्रागायिकं गानं कर्तव्यम्, एवं हि स्मरन्ति,-'यानुष्टुभः प्रगाथ' इति, प्रगाथता समयमाणा नापजोतव्या॥ खे च ॥ २६ ॥ (यु०१॥ एवं 'म्बे' गानं भविथति , तत्र प्रशतमनुग्रहोप्यते, नाप्रशतप्रक्रिया भविष्यति ।। भा. • 'यज्ञाय म त्व' रति चा. मो. पु• एवं का० म. पु. पाट । 'यञ्च हिम्बन्ति चट्रिमि' रनि ऋग्दमरिमाया पाट। See Dr I welver's Fdition. P. 267. 21 ·२१. मौमामा दमने प्रगाथे च ॥२७॥ IN भा. - ॥ (यु०२)॥ प्रगाथगय्दयोपपत्स्यते पुन पादे गीयमाने । लिङ्गदर्शनाव्यतिरेकाच्च ॥ २८॥ (य.३)। अव्यतिरेकेण च लिग भवति, एवमाह,-'चतुर्विशति जगत्यम्तृतोयसवन, एका ककुभ' इति । तविद्दिश्यते । पञ्चच्छन्दा पावाप आर्भव: पवमान' सप्तसामा,-'गायत्रसहिते गायत्रे बचे भवत , ता पट् गायत्रास्तिस्रो जगत्वो भवन्ति । 'ग्यावाग्वान्धोगवे आनुष्टुभे,' तयो पूर्वा अनुष्टप उत्तरे गायत्री तत्र प्रमथनेन क्रियमाणे यो साम्रो पडनुष्टम, ताशतस्रो जगत्य', पूर्वाभिः सह सप्त। 'उणिहि सफ, ककुभि पोष्कल' एकमपि एकस्यामचि, अपरमप्येकस्या, ते हे उणिकककुभी, सेका जगतो, गायत्रोपादेय पूर्वाभि: सहाटो लगत्य , कावे तिस्री जगत्य , ताभि सहकादश भवन्ति। एकविंश यजा यज्ञीयं, तब पूर्वा वृहती, उत्तरा विष्टारपक्तिम्तत ककुभावुत्तरे कृत्वा प्रगाय क्रियते । एकविंशे च स्तोमे क्रियमाणे सप्त हत्यो भवन्ति, चतुर्दश ककुभ , या: मप्त हहत्य पूर्वाभि सह पाडग, एकमात्र जगतीपाद , पूर्वेष गायत्रीपाटन मह वियतिरक्षराणि । अथ चतुर्दशम ककुपन या हादश ककुभ , ना' सप्त जगत्य पूर्वाभि सह त्रयोविंशति , ये हे ककुभो गिष्टे, सैका जगतो गायत्रीपादय, पूर्वाभि सह चतुर्विशतिर्जगत्व , गायत्रीपाद पूर्वविशत्यचरैः सह ककुयभवति । एवं प्रगाये क्रियमाणे चतुर्विमति जगत्य', ता पव जगत्य .

·रयाये पार ॥ एका च ककुम्। अध प्रगाथी न क्रियते, ततः सावाना- बोगवयोगत्तरत्रानुष्टुभोरागमाद्यायचीये चोत्पत्तिककुभोरा. गमान्नया संख्या सम्पद्यते । तस्मात् प्रग्रथनेन गानं कर्तव्य- मिति ॥ (२०)। पादप्रपथनेन ब्रह्ममामगानाधिकरणम् । (चतुर्थवर्षकम् ।) एवं बा- भा० गवामयने ब्रह्मासाम प्रकृत्व समामनन्ति,-'चतुःगतमैन्द्रा वाहताः प्रगाथास्त्रयस्त्रिंशतं च सतोबास्तास्तिकाः' इति । तत्र सन्देहः, किं योहयोः ऋचोः प्रगाथं कृत्वा गातव्यम्, उत, तिसृषु ऋचु गातव्यम् ? इति । किं प्राप्तम् ?, तिसृषु ऋधु इति । कुतः । एवं प्रकृतो यूयते,–'तम्मादेकं साम टचे क्रियते' इति। तदिह चोदकेन प्राप्त, तस्मात्तिसृषु गासमिति । एवं प्राले ब्रूमः, तू. प्रागाथिकन्तु॥ २५ । खेच ॥ २६ ॥ प्रगाथे च ॥ २७॥ (सि.)। भा० योईयोः ऋचोर्गेयम्, एवं 'म्बे' गानं कृतं भवित । कस्मिन् म्वे ? । 'प्रगाथै' । कथं प्रगाथ: स्व: । विहितो हि गवामयने ब्रह्मसाम प्रसत्य, तस्मात् ब्रह्मसानः म्बः प्रगाधः, प्रगाथगब्देन च वचनात् म्य: प्रगाथ इत्युच्यते । लिङ्गदर्शनाव्यतिरेकाच्च॥ २८ ॥ (यु.)। भा० भवति हि लिनदर्शनं,-'पञ्चसुमाः सुबाईता: प्रगाथा ·२१२ मोमासाशाम प्राप्यन्ते' इति , तच्च प्रयथने युज्यते, न रचगाने । कथम।। चतुरुत्तरं हि गान्त प्रगाथा , तत्र वृहद्रथन्तरयोज्यातिष्टोमे प्रगाथहय, नौधसकालययारपि तत्रैव प्रगाथहय, इन्द्रक्रतु' प्रगाय उत्तरस्मिन् यक्षसि भवति, त एते नवनवति प्रगाघा गिष्टा अभिनवेषु कर्त्तव्या । पृष्ठेषु सताहहत्यो विधीयन्ते, अभिनवाना तोये दिवमे सतोहत्य , एवमवशिष्टानि अभि मवाना शतमहानि, तेषामन्त्ये सतोहत्य , अन्येषु नवनवतो दिवमेषु नवनवतिः प्रगाथा ; 'प्राप्यन्ते इति लिङ्गमम्यपपन्न भवति । बचे पुनर्गाने क्रियमाणे घट्पष्टिस्तृचा त्रिषु मताधिकेषु मासेषु समाप्येरन् । तदेतस्माशिनदर्शनात् प्रगाथे गान कर्तव्यमिति मन्यते । आह,-'अथ करमान्न प्रथमचे गान कृत्वा ततस्तस्मात् बचा देकामृचमादायान्ये ई ऋचौ गृहीत्वा टचे गान क्रियते!' तथा हिदचगानप्रापो चादकाऽनुग्रहोता भवति, लिङ्गचोपपत्स्यते,-- 'पञ्चसमा मुबार्हता प्रगाथा आप्यन्ते इति' । उच्यते,-अव्यति रेकेण लिङ्ग दर्गयति,-अन्या ऋचा भवन्ति तदेव मामेति । तस्मात् इयोईयो ऋचो प्रगाय कृत्वा गान कर्तव्यमिति । (८।६०)। गोनिमम्पादकानामधरविकारादामा विकलपाधिकारणम अर्थकत्वात् विकल्प स्यात् ॥ २६ ॥ भा० मामवेदे महस गोत्यपाया । आह, के इम गोत्यपाया • नाम"। उच्यते-गातिनाम क्रिया, मा प्राभ्यन्तरप्रयत ·र अध्याय २ पाद २१३ . ननितस्वरविशेषाणामभिव्यजिका, मा सामशब्दाभिन्नप्या, मा नियतपरिमाणे ऋचि च गीयते, तत्सम्पादनार्थ: ऋक्षु अक्षर- विकारो विश्ले पो विकर्षणमभ्यामो विरामः म्तोभ इत्येवमादयः सर्वे समधिगताः समानायन्ते । तेषु सगा-किं समुसोयन्ते उत विकल्पान्ते ?--इति । कि तावन्न. प्रतिभाति, सर्वेषां समाना- नात् भावोपसंहारिवाञ्च प्रयोगवचनम्य, समुच्चोयेरनिति । एवं प्राप्त ब्रूम, "अर्थकलाहिकल्पः स्यात्” इति। एकार्था हि गीत्यपायाः, गीति: कथ निवर्तते ति प्रयुज्यन्ते, तवान्यतरे गए भित्ती गोती निहत्तायां नेतरे प्रयोगमहन्ति । तस्मादिकल्प इति ॥ (१७०) "चा स्तुयने साम्ना नवते" इनि विधिना साम व विधानाधिकरणम् ॥ अर्थकत्वादिकल्पः स्यादृक्सामयोस्तदर्थत्वात् ॥ ३० ॥ (पू० भा. काचित्कमविणेपे यूयते,–'ऋचा स्तुवते साना म्तवते यदृचा स्तुवते तदसुरा अन्ववायन् यत् साम्रा स्तुवते तमुरा नान्ववायन् य एवं विद्दान् साम्ना स्तुवोत' इति । तत्रायमर्थः सांशयिकः, किमचा वा स्तोतव्यं माना वा, उत, साम्नैव ? इति । किन्तावत्याप्तं ?-विकाल्पा, ऋचा वा साना वा; भिन्नमिदं वाक्य दृश्यते,-'यदृचा स्तुवते तदमुरा अन्ववायन्' इति, ऋचा स्तवं क्रियमाणेऽसरा अन्ववगता इति, परिपूर्ण- मैतावति वाक्य पश्याम', एवमर्थमिदं मकोयते, कधं नाम गम्यते ऋचा स्तोतव्यमिति । किमर्थम् । । यस्मिन् कम- अभिव्यहोनिका. स. गु. पाठ 1 .

·२१४ मोमामा दर्शन विशेष श्रूयते, तम्याई यथा स्यात्, त प्रयोगसामति प्रयोगवचनेन गम्यते इति । 'ननु असुरमीतनाबिन्दैया'। नेत्याह.- -न वय निन्दि तान् अनिन्दितावा असरान् विद्म.; महोत्तनात् कर्तव्यता मध्यरम्यामः। एवं 'साम्रा स्तिवते' इति पृथग्वाक्यं, तस्मा दिकय । ऋकमामयी तत्वधंत्वादुभयोरम्येक कार्य, स्तुतिर्डि निवर्तयितव्येति, तदन्यतरेण सिध्यतीति विकल्पः । वचनादिनियोगः स्यात् ॥३१॥ (मि.) ॥ भा० नैतदन्ति, विकल्प इति , साम्रो विनियोग: स्यात् । कुतः" नस्यह विनियोजक वचनमम्ति,-'यदृचा स्तुवते तदमुरा अन्व- वायन् य एवं विहान् साम्रा स्तुबीत' इति साम्रा स्तुतिः प्रगस्यते प्रत्यक्षेण प्रशंसावनेन, इतरथा कल्प्या स्यात्, ऋचा स्तवने अमरा अनुगता , तम्मात् ऋचा स्तोतव्यमिति । स्तक प्रगस्थते, ततो यदृचा स्तुवते तदमुरा अन्ववायन्' इती- तरमणमार्था निन्दैषा न किश्चित् विकल्पयिष्यते इति । कथ निन्दावचनमेतदिति गम्यते।। दूतरस्तुतिवचनात् । तस्मात् मानव स्तोतव्यमिति : (शा.). अथ सान्त्रा सू . पय सरसमाना रन्यूचा प्रमोनयगायनोयोपस्थानाधिकरणम् । (हितोपत्रकम् ।) अर्यकत्वादिकत्त्य स्याहक्सामयोस्तदर्थत्वात् ॥ (३०) । (पू.)। साचित् कमविगैपे यते,-'प्रय सहनमानवः इत्येतया ·रचध्याय पाद ॥ कुतः। आहवनीयमुपतिष्ठते' इति । अत्रायमर्थः मांगयिका, किमप्रगी. तया उपस्थातव्यम्, उत्त, प्रगोतया । इति । किं प्राप्तम् । प्रगीतया अप्रगोतया वा। अविशेषोपदेशात्- गोताऽप्यसो इयमेव ऋक, अप्रगीताऽपोयमेव, उभयथा हि ता समामनन्ति, तस्मात्र विशेष: आदर्तव्य इति ; न चेविशेषः, स्ततिपरत्वात् ऋक्सामयोर्विकल्प इति । एव प्राप्ते द्रमा, वचनाहिनियोगः स्यात् ॥ ३१ ॥ (सि०) ॥ भा० प्रगीतैव विनियुज्येत, नाप्रगोता। कुतः। 'वचनात'। कि वचनम्। 'अयं सहस्रमानव इत्येतया' इतिप्रकृतवचन- शब्दः; प्रगीता च मामटे प्रसता, मा, 'एतया' इति मम्वध्यते। 'ननु अप्रगोताऽपि तत्र पठाते' । मत्वं, प्रगापसम्बन्धार्था तु सा; न द्यपठितायां प्रगाणं शक्यते कर्तुमिति ऋक् सामार्थे, ऋची. ऽध्ययन मामा) गम्यते, नयन्तरेण ऋच, मामनिहत्तिर्भवति, अन्तरेणापि तु साम, ऋक् निर्वय॑ते ; न झक माम आफाक्षते इति । तम्पादेव सामवेदे, 'उपतिष्ठतेः' या, 'म्तौति' वैत्यही प्रगीतायामेव ऋचि स प्रत्ययो भवति, नाप्रगीतायाम् । आह,–'यदि प्रगीताया संप्रत्ययः प्रकरणात्, वचनादप्रगी- तायाम्, अप्रगीताऽपि हि गाखान्तरे समानायते, सा प्रकरण वाधित्वा वाक्येन गोत' इति । उच्यते,- -न वाक्येन ऋक' ग्रहाते, प्रतीकग्रहणं ह्येतत्, 'अयं सहस्रमानवः इत्येतया' इति पुनः प्रशताया ऋचो वाचको मुख्य क्गब्दः, त्वत्पचे प्रतीक. यहस्य लक्षणा स्यात् । श्रुतिलक्षणविगये च युक्त्यिा न लक्षणा; तस्मातप्रगीतया उपस्यातव्यमिति ॥ (रा.) .

·मीमामा दान
-
तव
অনুবি যাহ্মবান্নাহীনা নাল ম্যাথিকথে।
(एतीयवर्णकम् )
अर्यकत्वादिकन्प स्थाहकमामयोस्तदर्थत्वात् ॥
३० ॥ (पू.)॥
भा० इह केचित् वैवयं गाम्नायते, केचिश्चात बर्वेण । आह,
इमे चाताम्वर्य गाधीयन्ते, कि ते, उदात्तानुदात्तम्बारतेभ्योऽधिक
अपर खरं कुर्वन्ति ।' । नेत्याह, नेपामप्यते एव बराः, वेऽन्येषां।
कि नु कुर्वन्ति । एक बरान्तरमुतकम्याधीयन्ते ।
मन्देहः,-'क ममुच्चय , त्रैम्बर्वादीनाम्, उत विकल्प १ इति ।
किम्प्राप्तम् ? 1,-माशोपमहारित्वात् प्रयोगवचनम्य, ममुच्चय
इति। एदम्प्राप्ते व्रमः,'अर्थकत्वाहिकन्पः म्यात,' एकोऽर्थः
मर्वेषां त्रैम्बयादोनामध्यवननिवृत्तिः, तम्माहि कन्प ।
वचनादिनियोग. स्यात् ॥ ३१ ॥ (सि०) ।
वचनमिदं भवति मृवनुमित,-'तानो यनकमणि' इति,
तम्मात्तानेन प्रयोगः कर्तव्यः ।
'अथ चैम्वादोना किमर्थ
ममाम्रानम् । इति । उच्यते,-अवबोधनार्थ भविषति : (et
शम्प्र.)
किन रनि चादर्भ पुमकपाट ।
+ “यसकर्म जपन्यबमामसु' (१।२।२२) इनि पासिनियाकरणपसत्यनुमित
मित्यर्थः । “यनिथायां मन्त्र का नि स्यात सपादीन बन्नपिना' पनि
कौमुदीप्रदर्शिन बाथ । “अग्नि सहामि मरयम इत्यादिमन्त्रा मपा, युवा
अचया, मामानि रयारादोनि। मान दनि रका नेपूर्वाधायामजा। उदाडि
. दानालियो बनिरिमनुश्वर स्वत्र नि:, नाच पयारका प्रवय इत्याचक्षते ।
।
.
रति मापद.

·हैपध्याय पाद । रचन्तामुनरयोगपतीत्यादौ उत्तवर्षवान गानाधिकरणम् ! सामप्रदेश विकारस्तदपेत. स्याशास्त्रकृतत्वात् ।। ॥ ३२॥ पृ०॥ भा. इदमामायते,-'रयन्तग्मुत्तरबोर्गायति, यद्योन्या तदुन्तर- बोर्गायति कयतोषु रथन्तरं गायति, विराटम यामटेच्छ' इति । तत्र मन्देहः,-किमुत्तगवर्णवशेन गातव्यं, कि योनि- वर्णवगेन । कथमुत्तरावर्णवशेन गोतं भवति? कथं वा योनिवर्णपणेन? इति। उच्यते, किश्चिद्धदाहरणं रहीखा व्याख्यास्याम',-यटा तावत् 'मृदन्तालव्यमाई भवति' इति योनो चम्मिन् भागे आईभावः कृतस्तम्मिन्नेव भागे उत्तराम आईभावः क्रियते, ततो योनिवर्णवणेन गोतं भवति, अथ भागान्तरे वृदन्तालय वा आईभायः क्रियते, तत उत्तरावर्ण वशन गोतं भवति । कर्तव्यम् - -योनिवर्णपणेनेति । कथम् ? । यावति भागे एकारस्य योनी आईभावः कृतम् विचारयामः, किं तत्र कृतमिति - एकारी नोच्चारितः, ईकाराकारी प्रा. गमितापिति, एवञ्चेदुत्तराबपि तावत्येव भागे यो पर्णः, म न उमारबितन्या, इंकाराकारो आगमयितव्यौ इति । एवं, यद्योन्यां तदुत्तग्योतिं भवति । तम्माद्योनिवर्णवशेन गातव्यमिति । अमिर गोसिन प्रणश्यति, इतरया कचित प्रपश्येत्, यत्व महतो गोतिः अम्पय अचरेषु गोयते, तत्र व्यक्त प्रणश्यति यद्युत्तरापरवगेन क्रियते ; तम्माद्योन्यवर वशेन कसम । कि पुनरव .

·मीमामाद ने अपिच क्वाचित् क्रम उपरुध्यते यत्राक्रमे आईभावभागवई, आपञ्च क्वचिदुपरुध्यते ; यत्र प्राशत आगमो नैव क्रियते, तत्र म्वाध्यायकाले गानेन च कर्मकानं गानविरुद्ध कर्त्तव्य ; तस्मात् योन्यक्षरवर्शन कर्तव्यमिति 'सामप्रदेश विकार.' (आई. भावादिः), 'तदपेक्षः' (योन्यच); एतत् शास्त्रेण कृत,-- 'यद्योन्यां तदुत्तरयः' इति, यावति सामभागे योनी आई- भावः हातः, तावत्येवोत्तरास कर्त्तव्यः॥ वणे तु वादरियथाद्रव्यं द्रव्यव्यतिरेकात् ॥ ३३ ॥ ॥ (सि०)॥ भा० उत्तरावर्णवशेन कर्तव्यं वादरिमन्यतेस्म, न योनिभाग- वशेन । कुतः । योऽसी प्रकृती प्राईभावः शतः, नासो आगमः, न च तव एकारलोपः, किन्तहि एकारो नाम अवर्णम् इवर्णञ्च, अवर्मा संहतम्, इवर्ण विस्तम्, उभे अपि च दोघं, ताभ्यामसाधुभ्यां मध्यक्षर माधु जन्यते । प्रकारेकारी विश्ले पितो, नापूर्वावागमिती, गुणम्त तयो' कथिदपूर्वः कृतः। सर्वत्रात प्रमाण प्रत्यक्ष, तात्र, तावति भागेऽन्यो वर्णो। भवति, न सन्ध्याक्षर, तत्र सश्लेषाभावे विशेपो न शक्यः कर्तुम् ; अन्यम्मिन् भागे यत्र सन्धाधरं भवति, तत्र तष्वगादिने पः क्रियते ; एव, यद्योन्यान्तदुत्तरयो कृत भवति, योन्यां हि मंसिष्टयाविश्लेप कृतः, इहापि सनिष्टयोक्पिा, इतरथा व्यतिरिक्त कल्पित स्यात् । चरवर्थच इनि कचित् पाट माधुरिय प्रतिभाति । एव परम । चव पन्यत् वर्षम् इति पाटो भवितु शुक्ल । तत्र प्रकृती - ·पार. २१८ प्रय यदुई-गोतिः प्रणतोसि; न गलतोसि, विनामं सत्या प्रमशरं गायियो । मोपाभायागागग्यो विशेषः कषु ; पार्ष- मो नोपरोतम्यते । (८11८!प्र.). पारणे शोभानिमातिापम् । स्लोभस्यैके द्रव्यान्तर निवृत्तिमृग्यत् ॥ ३४ ॥ (पू० ॥ 'कवतोपु रयन्तरं गायति, रयमारमुलग्योगायति यद चोन्यां तदुसरयोगायति' इति । तवोत्तगयपंवगेन गातव्यमित्ये. तममधिगतम्। अयेदानीम् १६ मंदियो,-किं स्तोभा:- प्रदिग्यन्ते, न ? इति । किं प्रामम् ?,-न प्रदिगारो इनि । फुतः । गोतिईि माम, न स्तोमाः; या गीतिः, मा प्रदिश्यते, 'योन्या तदुसरयार्गायति' इति गायतिगष्टमम्मन्धात्। अपि प दिक- गदायरमबध्यमानः मताभोऽनर्यकः म्याग, सम्पादपि न प्रदिग्यत । अपिच कचिदभवति यचनम् ,-'ऐन्द्रामयभ्यमाम गायति' इति, तवानुपपत्तिर्भवेत्, गोतकर्मा होन्द्रो पाय- शेपेभ्योऽवगम्यते । तम्य 'तपति' इत्यनेन सम्पन्धो न स्यात् । तम्मात् स्तोभम्य ऋगन्तरे नित्तिः, यथा प्रगपराणाम- गीतिवार निमुत्तिरेवं स्तोभाचरागामपीति ॥ सातिदेशस्तु सामान्यानोकवदिकारः स्यात् ॥३५॥(सि०) नैतदम्ति, स्तोभानां निवृत्तिरिति, 'मतिदेगो' हि भयति, . चौ कारदयन रोगटेन बायोमध्येन च निष्पा होभा रकमासान, को रोसायोनि" नि माधव ।

·मीमामा दर्शन
ऋक स्तोभ-घर कालाभ्यामविशिष्टावा गौते मामशब्दो वाचक ।
कायमवगम्यते ।। तत्र प्रयोगात्, यदि म्तोभा निवतैरन, तवकता
विशेषो नोपमहोत: स्यात् तत्र गन्दो वाध्येन । तम्मात् स्तोभा
प्रदिश्यरन। यत्तकम्
-ऋकगटार्थ अमम्बध्यमाना म्तीमा
अनर्थका भवेयुः, अत्र वम , 'लोकवत्' न अनर्थका भविष्यन्ति।
तद्यथा, लोके गायनेरगवस्तकानि यानि नाम प्रक्षिप्यन्ते
तानि गीतिकालगणनार्यानि, नार्थ मम्वन्धाय उचायन्ते, सुग्छ
धक्षर गोतिकान परिच्छिद्यते , तहदिहापि कालपरि
च्छेदार्थानि तामाक्षगणि अनुवःरविति ॥
अन्वयञ्चापि दर्शयति ॥ ३६॥ (यु.) ॥
अन्वयतथापि स्ताभान् दर्गवति, यवार्शिकानि पदानि
निवत्तन्ते, 'म्तोमा गेयायानुयन्ति' इति, 'म्ताभा' म्तीमा एब,
'गेधाः' बग । तम्मादपि स्तोभा प्रदिश्यन्ते ।
निवृत्तिर्वार्थलोपात ॥ ३७ ॥ (आ.) ॥
वागदात्पक्षो विनिवर्तते । 'निवत्ति' 'अग्निष्टपति' इत्येय
वातीयकाना स्तामाना गोतकर्मा होन्द्रा वाक्यशैये उपलभ्यते,
न तेनेव जातीयका. स्तोभा मम्बध्येरविति। अन्वधासम्बध्यन्ते
लोकवदिति यदुक्तं, तत्परिहर्त्तव्यम ॥
अन्चयो वार्थवाटः स्यात् ।। ३८ ॥ (आ०नि०) ।
पन्बोयुवा पश्चातोपका स्तोभा , नहि वामिन्द्ररूप प्रत्यक्ष
मुपलभामहे , या वाक्यगेषवनन, मोऽर्थवाद ॥ (३२।१ ० अ० )
-

·र अध्याय २ पाद म्दामनक्षणाधिकरणम ॥ अधिकञ्च विवर्णच जेमिनिः स्तोभशब्दत्वात् ॥३६॥ अथ क म्तोभो नाम तम्य नक्षणं कर्तव्यम् ; उचाते,- य ऋगनरेभ्योऽधिको न च ते: मवर्णःस स्तोभी नाम, इंगे हि लौकिकाः स्तीभगन्दमुपचरन्तीति, -तद्यथा टेवदत्तेन मभायां परं प्रनपता बहुम्ताभं कथितमिति, यदर्थवचनेभ्योऽधिकं विवर्णञ्च, तत् आलोच्य एवयतारो भवन्ति । लक्षणकमगाः प्रयोजनं न वक्तव्यं, नक्षणकर्मणो हि तदेव प्रयोजन, यचितो भविष्यतीति । 'किमर्थमुभय मूत्रितं ? नन्वन्यतरत् पर्याप्तम् अधिकमिति वा विवर्णमिति वा' इति । नेत्याह, भवति हि किञ्चित् अधिक न विवर्ण,-यथा अभ्यामः, 'यादि शादिः' इति ; तथा किञ्चित् विवर्ण, नाधिका-यथा विकार:,-'पीग्नाई' इति । तम्माटुभयं सूवयितव्यमिति॥ (८२.१ ११०)॥ - ॥ भा. नोवारादिषु प्रोक्षणावधातादिवानुष्ठानाधिकरणम् । धर्मास्यार्थकृतत्वाद्दव्यगुणविकारव्यतिक्रम- प्रतिपेधे चोदनानुवन्धः समवायात् ॥ ४० ॥ वाजपेये यूयते,-'बाहम्पत्यञ्चम् नैवार मतदगगरावं निवपति' इति । अस्ति च प्रकृती ब्रीहिस प्रोक्षणं, तत् नीवारेषु भवति, न था? इति संशयः । तथा, 'उहीया वा एतहि वाग्र. वति यहि पृष्ठः पड़हः सन्तिष्ठते, न बह वटेवाय पृच्छेत् नान्यम् ब्रूयात, मंस्थिते पड़हे मध्वागत् पृत वा शति ·२२२ मोमाभादसमें मध्वगने तागने च पडहधर्मा भवन्ति वा, न भवन्ति ? इति सगर । तया राजमये यूयते,-'नैऋतञ्चर नखावपूतानां परि वत्यै ग्रहे' इति, अम्ति प्रकृती उलूखलमुसलयोः प्रोक्षण,-'प्रोधि ताभ्यामुन्न वनमुमलाभ्यामवहन्ति' इति, तत् नखेषु भवति, न भवति ? इति समय । तथा चातुमास्येषु श्रूयते, 'परिधो पश नियुञोत' इति परिधो यूपधर्माः कर्तव्याः, न कर्त्तव्या ? इति संगयः । तथा, 'न गिरा गिरति ब्रूयाद्यदि गिरा गिरेति ब्रूयादा मान तदुहातोहिरेत् ऐर कृत्वोहेयम्' इति इरापदे गिरापद- धर्मा भवन्ति, न भवन्ति? इति सशयः । किन्तावत्पाप्त ; ब्रौह्यादिषु उझा धा न नोवारादिप, तस्मात्तेषु न भवेयुरिति । एव प्राप्ति धूमः,--नीवारादिषु 'चोदनानुबन्ध' स्यात, समवेति हि तेपु म प्राकृतो धर्म', प्रकृती तावदपूर्वप्रयुक्तोऽमौ न ब्रोधादिप्रयुकः, येनापूर्वस्य विशिष्टोऽयं माधनविशेष , तत्रैप धर्मो न ब्रोधादाविति समधिगतमेतत् । नोवाराट्यच ब्रोह्यादिकार्यकारिण इत्यवगम्यते, नीवारस्य भावचोदना,-'नेवारयर कर्तव्य' इति, स च नान्येन प्रकारेण नोवारो यागम्योपकराति, वर्जयित्वा तगडननित्ति', स प्रत्य क्षेण अवगम्यते, बोदिकार्य वर्तते इति । तमाहीहिधर्मा नीवारे भवेयुरिति । एव पडहेनोपासीत' इति चोदनायां सत्या यदा 'पडह' सन्तिष्ठते' (न घडहेनोपास्यते इत्यर्थः), मधुरताभ्यामुपासीतेति गम्यते, यम्य भावे यम्य नित्तिस्तत्तस्य स्थानेऽवगम्यते, पड हानहत्तो मध्वगन ब्रुवन् पडहकार्य वंदतीति गम्यते ।

·ध्याये पाद २२३ तस्मात् पड़धर्मों व्रतं नियमी वा मध्व गने भवतीति । यागाभावात्तविमित्ता ग्रहा न प्रवर्तन्ते, 'ग्रहं वा गृहीत्वा चमम वोत्रीय स्तोवमुपाकरोति' इति ग्रहचमसाभावात् स्तात्राभावः, 'स्तुतमनुशंसति' इति स्तोत्राभावादस्याभावः। सवनाभावात्सव- नीया न प्रवर्तन्ते, इत्येवमादि न प्रवर्त्तते, व्रतानि नियमाश्च प्रवर्तन्ते इति । यच्चान्यदनर्यनुम न नखावपूनानामिति, नान्यथा नखाव- पूता भवन्ति, यदि न तैम्तपाः विप्यन्ते, तम्मानपरिमोचने नग्वा: श्रुता इति गम्यते। अतोनूखनमुमलधर्मे : सम्बध्यन्ते इति । तथा परिधिपकायें वर्तते इति विपष्टमेध वचनं, 'पग्धिो पशु नियुष्वन्ति' इति । तस्मात्तदमकः परिधि: स्यात् इति । तथा 'न गिरा गिरेति यादैरं सवोहेयम्' इति नैतो हावपि विधोयेते प्रतिषेध. इरापदच, तथाहि वायं भिद्येत । नच, इरापदमप्राप्तत्वादनूद्यते, प्रतिषेधे खनुवादः सम्भवति । यदा इरापदं तदा व्यतं गिरापदं न भवतोति । एकवाक्य- रूपच गम्यते, यस्माहिरापद म्यायं दोषम्तम्मादिरापदं ब्रूया- दिति, भिववाक्यरूपे वायोयमाणे भूयसी अदृष्टानुमान कल्पना म्यात्, नयामानं गिरेदिति दोपो विधीयते, गरोरं गिरितुमसंभवः, परमात्मन्धदोपः। वाक्यभेदस्त स्थित एव । तम्माहिरापदाचारणमिरापदम्य तत्कार्यापत्तिषु दर्शनार्थ, न गिरा गिरेति कृत्वोहायेदिति। तस्माहिरापदधर्मा इरापदे भवे. युरिति सर्वत्र पर्यवसितं। परिधौ अनन्तरा कमा वर्तिप्यते (12१२ १०).

·२२४
सीमांश दर्शने
परिध पधानुमानाधिकरतम् ॥
स. तदुत्पत्तेस्तु निवृत्तिस्तत्कृतत्वात्स्यात् ॥४२॥(पू.)।
भा० चातुर्मास्येचानायते, 'मध्यमे पर्वणि परिधी पश नियुज
न्ति' इति । तत्रात,-यूपधर्मा परिधी कत्तव्या इति ; तपिपरि
वर्तते - न कर्तव्या 'तदुत्पत्ते' परिधेराहवनीयपरिधाना
र्थोत्पत्ते पधमा निवर्तग्न, ततकता हि ते अपूर्वप्रयुक्त पशु-
बन्धनहारेग अपूर्व गच्छन्ति, तत्र यन्धनभ्यानभूतमिति श्रुत,
नवनाथमेव द्रव्य मुत्पत्र,
यचाहनीयपरिधानार्थमुत्पत्र
तम्मिन् पराभूते बन्धन कृत भवति, न तहाणा द्वार भवित
महति, न हि तर क्रियमाणा पगाः कृताः भवन्ति न पाश
कम्य, अपिच मत्वक परिधिरनुच्छयश्च यूपधर्मे. परिधित्वात
होयेत , पायाज्यमानायेति च शब्द ह्येत, तत्राय बाधित
म्यात् । तम्मात्परिधी यपधा न स्यरिति ।
आवेश्येरनवार्थवत्त्वात्संस्कारस्य
तदर्शत्वात् ॥ ४२ ॥ (सि.)
'अावश्येरन् या' यूपधमा परिधो, बन्धनोपकारमाधने
हि विधीयन्ते, यय परार्थो बन्धनं नयति निष्पादयति, करोत्यमो
बन्धनापकारम् , अयश्च मम्कारो बन्धन निप्यादयति, तदर्थोत्
पत्तिम् अतदर्थात्पत्ति वा नापेक्षते; तस्मात्परिधौ यूपधमाः
कर्तव्या इति ।
यदतम् अनच्चयश्च मत्वकश्श परिधिरिति , अत्रोच्यते, वे परिधि-
पितराधिनो यूपधर्माम्ते फरियन्ते, न विरुवा इति ।
स
भा.
,

·.
र पध्याय १ पाद
आख्या चेवं तदावेशात् विकृती
स्यादपूर्वत्वात् ॥४३॥ (आ. नि.)
भा०
अथ यदुक्त, 'यूपायाज्यमानाय' इति गाद माहितव्यः
स्यादिति, अत्री बने, नाहितव्यो भविष्यति, धर्मावशात् 'आस्था'
अपि 'यूप.' इति भविर्थात, धर्मनिवहा हि सा, यधैव यूपे,
तथा परिधावपि भवितुमईति, तम्मान्द्रोहियते यूपशव्द इति ॥
(21२।१३०)
भा.
इतादौ प्रणोताधमानुधाराधिकरणाम ।
सू.
परार्थन त्वर्थमामान्य संस्कारस्य
तदर्थत्वात् ॥४४॥ (पू.) ॥
'वि वा एनं प्रजया पशुभिरयति यवत्यम्य भावं
यम्य इविनिम्तपुरम्ताच्चन्द्रमा अभ्युदेति स धा तगड़नान् वि.
भजेत् ये मध्य माम्तानग्नये दावे पुरोड़ागमटाकपाल निर्वपेन् ।
ये म्यविष्ठातानिन्द्राय प्रदावेदधंथरु ये नादिष्ठाः तान् विष्णवे
शिपिविष्टाय गते चर गृते चरं दधश्चरम्' इत्येतदुटाहरणं ।
तवायमर्थः सांशयिका,-किं ते दनि प्रणीताधर्माः कर्तव्याः,
उस न कत्र्तव्याः? इति । कि प्राप्तम ?-न कर्तच्या इति, परार्थम्
एतत् प्रटानार्थमिति न प्रणोताधम् । दधि च तण्डुलविभागद्य
एको भाग इन्द्राय प्रदाचे दातव्यः, नृतच तण्डुलविभागद्य
विष्णवे शिपिविष्टाय, न अपणार्थ दधि पयो वा विधीयते;
तत्र हि सममौसंयोगोऽनुवाद एव, न ध प्रपीताका विधीयते
23

·भीमाचार
एधि पयो का, तस्मात् प्रगीताना धमेन संयुज्यते। नहि
प्रपोताना दनच 'अर्धसामान्य' किञ्चिस्ति, तदर्थ याय
मस्कार, यपणहारक , तम्मान प्रगीताधर्मा पयसि दधनि
था भवेयुरिति
कियेरन वाऽर्थनिर्वते ॥ ४५ ॥ (सि.)।
मचतम्ति, प्रणीताधम्मा दधिपयमोनं कर्तव्या इति,
थपणसाधने हि ते विधीयन्से, न अपणार्थमुत्पबे द्रव्ये, येनार्थों
नियत, तत्र ते अपूर्व प्रयु चलात क्रियते, क्रियते च दधिपयोभ्या
थपण , सम्मार नदृधमै सयोग म्यात् । (२।१४ १०) ।
.
C
भा.
भा.
प्रचारयोभन्मनवम्प्राधिकरणम् ।
एकार्थत्वादविभागः स्यात् ॥ ४६॥ (पू.)॥
ज्यातिष्टोमे ममामनन्ति हत्पृष्ठ भवति रयतर
५४ भवति इति व्यक्ती हि वृहद्रयन्तरयोर्विकल्प -यमिन
कार्य रयन्तरं प्रवर्तते सम्मिन्नेव कार्ये बहपृष्ठमिद्विधारमा धम्मा
विहिता। तम्मादयधम्मा रथन्तरधीय उभयव कप्या
इति । हदग्रहण रयस्तरपणच लक्षणार्य भविष्यति ।
निशादा व्यवतिष्ठरन ॥ ४०॥(मि.)॥
"निगाहा रयन्तरे रथन्तरधमा करीया -'नीचे
गैयं नम यमवत गेय, रथम्रे प्रस्तयमाने ममीनेत वांग
प्रतियोक्षित्र येवमादय । हांय, 'इति उगेयं सहति
गापमान समुद्र मनमा ध्याये रत्येवमादय । एव निगोार्य
.
Ao
भा

·पश्चार्य पार । वान् भविष्यति, इतरथा रघन्तरग्रहणच इदग्रहणश्च प्रदर्श: नार्थ स्वास्, तथा लक्षणा भवेत, न च युतिसम्भवे लक्षण न्याय्या। यदुचते, अर्थकन्वादृहद्रथन्तरयोरिति, सत्यमकोऽर्थ : पृष्ठमिडि. एतदप्यम्ति, अन्यथा हहता साध्यते पृष्ठम्, अन्यथा रथन्तरेणेति; यथा पर्वणि विभज्यमाने हायप्युपायो, यथा दौ पुरुषो अन्तयोरहीत्वा प्राकर्षतः। यहा तीक्षोन गस्त्रेण छेदनम्, तत्र यत् शस्त्रस्य तीक्षणीकरण द्रव्यं तच्छेटमाभ्युपाये मम्यध्यते, नाकर्षणाभ्युपाये तदर्धापनेऽपि । एवं सहदम्मा रथन्तरे तदर्थापने भवेयुर्वा न वा ? इति जायते विचारणा, तत्र निर्देशमामादिदमवगच्छामा, , अन्यथा हत्ताधयति, अन्यथा रथन्तरमिति ; प्रत्यक्षं खल्यपि अन्यदुपलभामहे,- सर शूरादिकां सम्तुति कुर्वत् पृष्ठं साधयति, वृहत् चित्रादिकां; सम्माट्थन्सरमा शूरादिकायां स्तती निवडा रघन्तरे प्रस्तय- माने भवेयुर्न सहति, वृहहर्मा अपि चित्रादिकायां स्तुती निवदा शहति भवेयुः; न रथन्तरे, तमादावम्या धर्माणा. - मिति ॥ (11१५५०)। कसरपनर हरचन्ताधर्माममुख्याधिकलाम । अप्राकृते नदिकाराविरोधाव्यव- निष्ठेरन ॥४८॥ अम्ति वैज्नम्तोम ,-'वेभ्यो वैश्यस्तोमेन यनेत' इति ; सत्र इदमानायते,-'कणग्यन्तरं पृठं भवति' इति । तमागम.. भा.

·२२८
मीमांसा दर्शने
.
मांगयिकः,-किं कणरथन्तरे अन्यत्रस्य रथन्तरस्य वृहतो का
धमाः कर्तव्याः, उतोभयोरपि इति । किं प्राप्तम्, अन्यतर
स्येति । कुत ! एव हि उत्ती,--
-'रथन्तरम्य राथन्तरा भवन्ति,
तो बदम्याः' इति निगमामादिति, तहिशेषेऽनुष्यमाने
यायदुर तावत्प्राप्तमिति; तम्मादन्यतरस्य धम्माः कर्तव्याः ।
इत्येवं प्रामि मः, अप्राक्कते' ( कणरथन्तरे) तद्दिकारात्'
यस्मात् काणरथन्तरमुभयोः कार्ये वर्तते, तमादुभयधर्मान् लभेत,
नहि विझतो निर्दे गोऽस्ति यथा प्रकृती, अर्धापत्तित ह भवन्ति,
चोदकेन कारयन्तरम् उभयोरांपन्न। तस्मादुभयधर्मान
लभेत । ये तु विगड़ा धमाः तद्यया,-'उच्चै गैय बलवयम्
प्रत्येरजातीयकाः 'विरोधाद व्यवतिठेरन्, अविरुदेषु समु.
यय (१६ प्र.)
भा.
বিলাম বীর্যজ্ঞাঘিধ্যে ।
उभयसाम्नि चैवमेकात्ति ॥ ४८ ॥ (पू.) ।
मन्ति उभयमामान. तयः,–'मसयः उभे कुर्यात् गोमय
उभे कुर्यात्', अपयितायपि 'एकाहे उभे राहद्रथन्तरे कुर्यात्' इति
यूयते, मन्ति तु प्रकृतो हदमा रथन्तरधर्माय, ते इ चोद फेन
तब सगयः,-फिमुभयमाग्नि उभयधर्माः कर्तव्या.,
* “नदेनदाम - प्रसारयोरप्रिटोमे मनः । किमत ।। तदनो
भनि, या माय माकनारे ष्ठमानवेनावगने नथापि नयो रिपकमान
कामामापते, रात मधेत भन्नान पोयम' रमिति
भयानमा
प्राप्यते।

·बध्याय पाद। २२६ . " भा. अथवा इहापि तथैव व्यवतिठेरन् । इति । किं प्राप्त ?,–'उभय. मानि चर्य' स्यात्, यथा कारथन्तरे, उभे हि अत्र मामनी पृष्ठकार्य यसते, नैकैक, तम्मानकेकधर्मान् नभेत उभे हि अत्र सहते, उभे धर्मः मयुन्ययाताम्, उभे हि ते संहते, एका- पने पृठकायें वर्तते इति । स . स्वार्थत्वादा व्यवस्था स्यात् प्रकृतिवत् ॥ ५० ॥ (सि.) । वागदः पक्ष व्यावयनि, न तदस्ति वृहद्रथन्तरयोः महतयोगभरे धम्माः फतव्या इति; रथन्तरे रथन्तरधम्मा इतिहहहम्माः । कुतः १ । 'वार्थलात्' धर्माणां,-रथन्तरधम्मा रचन्तरार्थाः, सहदर्मा बहुदाः, साम्रोयेते धमाः, न पृष्ठम्य, राय माम प्रयुज्यते रथन्तरं शहदा, रयन्तरे प्रयुज्यमाने तम्माः प्रयोत्तयाः, इत्यपि प्रयुज्यमाने हहहम्माः, माममयुक्ता एवैते धमाः, मानापि हि दृटमदृष्टच क्रियते ; तमात् सामापि धर्म- प्रयोजने समर्थम्, प्रतो 'व्यवम्या' धम्मागां 'प्रतिवत्, यथा प्रकृते रचन्तरे प्रयुन्यमान तदहं प्रयुज्यते, तहति तदनम्, एयमिहापीति (201१०1०)। मौर्यादिषु पार्महरोमायममुष्ठामाधिकरणम् । मू. पार्वणदोमयोस्त्वप्रवृत्तिः समुदायार्थसंयोगा- प्तदभीज्या हि ॥ ५१ ॥ (मि.) ॥ तो दर्शपूर्णमामी, वेद समामनन्ति, सवेश पार्वणी शुक्षोति' इति। सौर्यादिपु वैश्तेपु कर्मम् भवति सन्देह,-कि... ।

·मौमामा दशंग कान्वगता ते पार्यग होमो कर्तव्यो न ना इति । तस इदं तावत्पनेच्य- कि कानाभोज्या पार्वाहीमो, उत ममुदायाभोज्या? इति, कानाभोग्या तपा प्रवृत्तिः, मदायाभोज्यायामप्रकृत्तिः। कुत मगया। उभनव प्रमिहे;, उभान हि पर्व शब्द। लोके प्रसिद्धः, काले ममुदावे व आ हिमवत आप कुमारौभ्यः । कि तावात २-कालाभाया इति, ततः प्रमिहिर्यपदिश्यते। एवं प्राप्त यूम', पार्वगयो कतेषु कम्मसु 'अप्रति:। कुतः । 'ममुदायार्थमंयागात्', तत समुदाय प्रमिदिव्यप दियते, काले प्रमिद्वि परिहरिष्याम इति; अतः ममुदाय वाचित्वात् पर्यशब्दस्य समुदायम्याभियष्टव्यत्वात् वैश्तेष्ट प्रत्तिरिति । सू. कानस्येति चेत् ॥ ५२ ॥ (आ.) ॥ अति चेत् पश्यमि कालस्य पर्वशदो वाचकः । तस्मात् यानाभीज्ये नि, नत्परिहर्तव्यम् । आभायान्त सूत्र परेण विशेष्यते । नाप्रकरणत्वात् ।। ५३॥ (प्रा०नि०)॥ नास्ति कालस्य प्रकरणम्, अम्ति तु भमुदायस्य, तस्मात् प्रकरणेन विगेरी ममुदाययाची गृह्यते, न कालयाची! अत्राह, 'न प्रकरणेन शक्यते पर्यशब्दस्य कालयाचित वाधितुं, दुर्बन हि निशात् प्रकरणम्'। उच्यते, नायम् ..उभयत्र पर्वगदो वर्तते, यदि कालवचनम्तत्सम्बन्धात् ममुदाये स . भा.

·ध्याये पाद । २३१ -भा. गम्यते, यदि वा ममुदायवचनम्तमम्बन्धात् काले, अन्यतर- वचनो यतो नोभयवचनः । सत्र समुदायवचने कन्पामाने प्रकरण मनुग्रहोतं भवति। अपि च पृणाते पर्वशम्द., पृणातिथ दाने प्रमिह', दानानि घ मनुदायाः, तस्मात् समुदायाभीन्या । एवं गदाययवामिति: प्रमुग्टहोता गवति इति। तस्मादेकतेषु पार्वणयोरप्रवत्ति. ॥ मन्त्रवर्णाच्च ॥ ५४॥ (यु०) ॥. मन्त्र व गांच फन्नवदनुवादो भविष्यति,-'ऋपभं वाजिनं वयं पूर्ण मामं यजामहे' । 'अमावास्या सुभगा सुगेवा' इति च । सम्पादपि ममुदायाभोज्येति ।। तदभावऽनिवदिति चेत् ।। ५५ ॥ (पुनः प्रा.)। नेतदम्ति,-यदुनं वैश्तेष्व प्रवृत्तिरिति । तदभावेऽपि' यद्यपि समुदायवचनाऽय, नच वकृतेष्वरमम्ति समुदायः, तथापि पार्वगाहोमी भवेतामेव । कुतः। अन्या एवंगग्दिका देवता भविष्यन्ति । ममुदायो याऽमविहितोऽपि यक्ष्यते, सौर्या- धुपकारार्थन। यथा, 'अग्निमग्न भावह' इति मविहितोऽ- मनितो या अग्निगार्थनायायते, एवमिहापि इति । नाधिकारिकत्वात् ॥ ५६ ॥ (प्रा०नि०) । नेतदेवम्, प्राधिकारिक हीदं यचनम्,-अधिकारे भवं, यस्याधिकारम्सस्य गणं विदधाति इति आग्नेयादौनाधाधि- कारा, से चार देवता ; तेषां होमो देवतार्थः । एवं यत्र - भा.

·२३२
भीमामा दशन
.
मा देवता नास्ति, तत्र तदर्थो होमो न करिष्यते , तम्मात्
पार्वणहोमयो कतेभ्यो निवृत्ति ॥ (२।१८५०)॥
भा.
दापोर्णमामयो मदयमा व्यवस्थाधिकरणम ॥
उभयोरविशेषात् ॥ ५७॥ (पू. ) ॥
इदमिदानी मन्दियते,-किमुभौ होमी पोर्णमास्याम
मावास्यायाच, उत पोर्णमासीहोम पोर्णमा म्याम्, अमायास्या
होमोऽमावास्यायाम् । इति । कि प्राप्तम् ।-उभायम्युभयत्र ।
कुत । उभयाहि प्रकरणे उभावप्यानाती, तस्मादुभयन्त्र
भवितुमर्हतः॥
यदभीज्या वा तदिपयो ॥ १८ ॥ (मि० ) ॥
याशब्द. पच व्यावर्त्तयति, नैतदम्ति,-उभयमुभय
बेति, 'यदभोज्या', स तत्र भवेत, तस्य हि स उपकारक ,
अनुपकारक इतरम्य, न चानुपकारक कर्तव्य', ममुदाय
प्रधानावत्र होमावित्युलम् । तस्माद्यदभोज्या, तपियो भवेता
मिति ॥ (२।१८०)
भा.
-
मभिदादीमा पागनामधेयताधिकरणमा ।
प्रयाजे पोति चेत् ॥ ५८ ॥ (आ. नि०) ।
दर्थपूर्णमासयोः प्रयाजा पानाताः, समिधो यजति नन्
नपात यजति इडो यजति बहिर्यजति म्याहाकार यजति' इति ।
भा.

·हषध्याय १ पाद २३३ तत्र मंगयः क्रियते,-कि 'समिधो यजति' इत्यादिशब्दैः समि- दादयो देवताविशेषा विधीयन्ते,-एतान् समिंदादीन् यज- तोति, किंवा न प्रकृतेः समिदादिभिः सम्बन्ध उपादीयते' एवशन्दिका देवताःन प्ररुतौ उपदिश्यन्ते इति । कि तावत् प्राप्तम् ?-प्रक्तानां समिदादीनां यागी विधीयते, समिदादयय देवता वाक्यसम्बन्धादिति। एवं प्रकृतेः समिदादिभिः सम्बन्धे क्रियमाणे प्रकरणानुग्रही भविथति, तस्मात् प्रयाजेऽपि प्रक्षता देवता भवितुमर्हति इति। देवता- प्राधान्यश्च यथा पार्वणहोमे इति ॥ नाचोदितत्वात् ॥६॥ (सि०) । नैतदेवं, नात्र समिदादययोद्यन्ते देवतात्वेन । कुतः। हितीयानिर्देगात् ; तहितनिर्देशेन वा देवता चौद्यते, चतुष्य- न्तनिगेन वा, तत्र हि तादय" गम्यते, तादय च सति देवता भवति। न देवता नाम जात्या काचिस, सैव कस्यचित् रूपस्य देवता, सैव नान्यस्य, यस्य यां प्रति तादर्थ, सा तस्य देवता। द्वितीया होसिततमे कारके भवति । तत्र न द्रव्यस्य तादर्थ गम्यते तस्मान दितीयान्तेन देवताविधानम् । 'प्रवाह,-तादर्य कम्पयिष्याम', यथा 'विष्णु यजति', 'वरुणं यजति' इति। अब न विष्णुवरणो वा यागः; नापि यागादोम्तरं यागस्य कारकं यदीप्सितं, तद् हितीययाऽभिधीयते, तेन तब कम्पाते तादर्थ, शब्दान्तरेण वा विहितं गम्यत, यह तु न शब्दान्तरविहितं, न शक्यं परिकल्पयितु। नच यागस्य भा. x

·२३४
मीमांसा दमन
कारकत्वेन संभवति, समिदादिगम्दकत्वात्सु यजीनां समिदादयः
भन्दा वाचका उपपद्यन्ते ; क्रियायां चेप्सितायामिप्यते द्वितीया,
यथा पाकं पचतीति । तस्मात् 'समिधी यजति' इत्ययमर्थः समि-
यजि: कर्तव्य इति । यदा च यनिं प्रति अनुष्ठानं चोद्यते, तदा
यनिरुपदिष्टो भवति, यदि पुनरत्र देवता उपदिश्येत, उपदिष्टे
यज्ञो देवतोपदिश्येत, तवोपदिष्टोपदेशे वाक्यं भिवेत, तस्माद
देवतोपदेशः। यदा न देवतोपदेशस्तदा मान्नवर्णिको देवता
विधिः, तदा चोपादेयत्वादेवंशब्दिका देवतायोद्यन्ते । तस्मात्
मान्नवर्णिको देवताविधिः ॥ २२० अ०).
श्याचावेशवरम्वामिक्ते मीमांसाभाये नवमस्य अध्यायस्य
द्वितीयः पादः।
मीमांसाभाध्यस्थ
नवमाध्याये वतीयः पादः।
विछनौ मन्त्रातमीदादिशब्दानाभूताधिकरपम् ॥
सू० प्रकृती यथोत्पत्तिवचनमर्थानां तथोत्तरस्यान्तती
तत्प्रकृतित्वादर्थे चाकार्यत्वात् ॥ १॥ (सि०) ॥
वैतानि कर्माणि उदाहरणं,-'सौर्य घर निर्वत्र
यसकामः' इति । ऐन्द्राग्नमेकादशकमानं निर्वन प्रजा-
भा.

·अध्याय १पाद। - कामः' इति । 'चित्रवा यजेत पशुकामः' इति। 'वैश्वदेवों साग्रहणों निर्वपेत् ग्रामकामः' इति । अस्ति तु प्रकृती निर्वापमन्त्रः,–'अग्नये जुष्टं निर्वपामि' इति । तथा 'इन्द्राय मरुत्वते नेवारकादशकपालं निवपेत्' इति । अम्ति त प्रकृती ब्रोहिलिङ्गो मन्दः,-'स्थानन्ते सदनं कणोमि एतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि। तस्मिन् सौदामृते प्रतितिष्ठ प्रीहीणां मेध सुमन- स्यमान.' इति। तचैतच्च विकृती चोदकप्राप्त सन्दियते,- किम् अविकारण प्रयोहाव्यम् उतोहेन ? इति । किं प्राप्तम् ?-अधिकारेणेति । तथा आमनुरयते,- या प्रकतो कर्तव्यं तहिकताविति । प्रकृती चाग्निवोहिशब्दो प्रयुक्तो, तम्माविशतावपि तायव प्रयोक्लव्याविति । एवं प्राम ब्रूम, सत्य प्रकृतो यथा उत्पत्तिवचनमर्थानां' कतं मन्त्र, 'तथोत्तरस्याम् अपि 'ततो (विकतो) तेनैव मन्त्रण यवन कर्त्तव्यं, 'तत्प्रकृतित्वात् । तथा प्राप्त इदमुच्यते, नैतदेवम्, 'अर्थे चाकार्यत्वात्' इति, एतावदों अग्निौहिशब्दो मूयं नौवारश्च नाभि- दध्यातां ; शब्दोऽत्र तुगब्दस्याथै, मन्त्रागां चार्थवचनं कार्य, न स्वरूपं, स्वरूपे घटं कन्ययितव्यम् ; अर्थवचनेन दृष्ट उपकारः, तस्माद महितव्यौ इति । लिङ्गदर्शनाच ॥ २॥ (यु.॥ लिङ्ग सुरुषपि अस्मिवर्थ भवति,-'न माता वही न पिता न भाता न सखा' इति, प्रत्यचं, भातरंसखायच वईमानं . . भा०

·२३६
मोगमादाने
मनामः, अतो नामितिषेधसंवादोर, गदविप्रतिषेधम्
न मागदी वईते, न मखियद इति । का च तयोः ।
वतिरोपनननं सा, एकनिन् मातति इयोतिराविति ।
एतदुक्तं भवति,-न भाटगद साधते, न सखिमदति।
अतोऽवगम्यते अन्चे नधन्ते इति । यथा न भवन्तः मनानं
गच्छन्ति, न मवन्तः प्रेशका भवन्तोयुक्त ननमन्चे गच्छन्तीति
गम्यते। एवमिहापि (न भाता अघते, म सखा) इन्चुके
नूनमन्ये वामन्त इति सिद्दानम् । स्थितन्तावत अपर्यव
सितमेव । अन्तराचिन्तान्तरं वर्तियते । (३१),
भा.
पोप्रोमिएसमानयोगविपरपम् ।
सू०
जातिनैमित्तिकं ययास्थानम् ॥ ३॥ (सि.)।
इदमामनन्ति, 'मौदगं पर निर्वपेत् थिय योकाम'
इति। तवेदं विधीयते,-'पोण्डरीकापिदों पि भवमिति।
प्रति प्रष्ठतो मन्त्रः,-'स्पीत वहि परिवत्त वैदि जयामि मा
हिंमोरमुपागयाना दमः मृगीत हरित: सुपर निका ते
यजमान ब.' इति, इह चोदशेन प्रामः ; पत्र दरिति
वातिमदः हरितैरिति नैमित्तिको गुपगदः ।
किं नातिगद सहितयः, नैमित्तिको विकारम प्रयोलया,
उतोभापयिदायानं अदितथ्यो, मासिगदः स्तरने, नमित्तिकः
तर संग
•wari...।

·थायर पाद तत स्तरणसाधने द्रव्ये? इति । तत एवं तावत्परीक्ष्य-किमयं हरितगब्दो हरितगुणविय क्षया प्रयुज्यते, उत स्तरणद्रव्यगुणाभि- धित्लया ? इति । कयान विशेषः?, यदि दर्भाणां हरितगुण- सम्बन्धी वक्तव्यः, व्यक्तमसावदृष्टोऽर्थः, तदा पुण्डरीकाणामप्य. दृष्टायैष हरितसम्बन्धी वचनीयो भवति इत्यधिकारण प्रयो- तव्या ; अथ स्तरणद्रव्यगुणविवक्षमा प्रयुज्यते, तत्र पुण्डरी- काणामपि स्वगुणी वलथ्यो भविष्यति ; तदेतत् इयमपि हरितशब्दादवगम्यते । किन्तु विवक्षितम् ? इति संशयः। किं तावत् प्राप्तम् ?-अविकारेण प्रयोक्तव्य इति । एसत्तावञ्चिन्यते, हरितगुणविवक्षया प्रयुज्यते इति । कुतः । हरितगब्दस्य मन्त्र भावार, नहि यो यो ट्रव्यगुणः सोऽवश्य- वचनीयो भवति, यस्य यस्य तु वाचको मन्त्रे शब्दोऽसि, स गुणी वसाव्य इति गम्यते । हरितगुणस्य वाचको मन्त्रोऽस्ति । तस्मात् हरितगुणी वक्तव्य इति। 'ननु स एव स्तरणद्रव्यगुणस्य वाचक.। न इत्याह, नधसो स्तरणद्रव्यगुण इत्यनेन कारणेन हरितगब्देनोयते, कथं तर्हि ?-हरितत्वयोगात् हरितशय्देन उपते, स एव हारित्यं श्रुत्या अभिदधाति लक्षण्या स्तरणद्रव्यगुणं ; श्रुतिय लक्षणाया ज्यायसी । तस्माइरितगुणविवक्षया प्रयुज्यते, विकृती न सहितव्यः इति । एवं प्राप्त ब्रूमः, जातिशष्दो नैमित्तिकच उभावहितव्यो, तत एतहयते,-स्तरपट्रव्यस्य गुणविवक्षया प्रयुज्यते इति । .

·२३८ मीमामा दगंभ . - स. भा. यद्यपि हारित्यं युत्या हरितशब्दोऽभिवदति, तथापि हरित- गुणवत्तनमनर्थक, अदृष्टं हि तत्र कल्पनीयं स्यात् । तचागका दृष्टे सम्भवति ; स्तरणद्रव्यगुणन्तु लक्षणयाऽभिवदति, तद्दचने- ऽदृष्टं प्रयोजनं स्तरणद्रव्यप्रत्यायनं, एवञ्चदिहापि स्तरण द्र व्यस्थ पुण्डरीकस्य गुणः प्रत्याययितव्यः । तस्मात्तहाचक ऊहितव्यो रक्तशब्द इति। तत एव अन्तरागर्भिणीन्यायो भवतीत्यन्यथा सूत्रं पय॑ते,- सू. लिङ्गदर्शनाच्च ॥२॥ (य.)॥ जातिनैमित्तिक यथास्थानम् ॥ ३॥ (सि.)। इति। इतय पश्यामी विकृतापूहः कर्तव्य इति । कुतः। लिङ्ग' दृश्यते । कि लिङ्ग भयति? । एवमाह,- "विखेषां देवानामुस्राणां छागानां वपानां मेदसोऽनहि' इति जातिगब्दानामूहितानां समुच्चारणं भवति, तत्मन्त्राणामर्थ- वचनपचे एव कल्पाते, ऊहे क्रियमाणे अनर्थपरत्वे अग्निशाग- शब्दावेव प्रयुज्येयातां, तवामीपामकियार्थानां वचनमनर्थकमेव स्यात् । न चारैते गन्दा विधीयन्ते, विधायकस्याभावात् । 'मनु प्रयोगवचनेन विधायिष्यन्ते'। एवं तर्हि प्रदृष्टार्थतादोषः। तस्मादस्ति मह इति । अविकारमेके नार्पत्वात् ॥ ४ ॥ ( पू. ) ॥ "एके' पुनराचार्या 'अधिकारम्' अनुमन्यन्ते, अस्मिवर्य नि यति, तस्य प्राप्तिः क्रियते। यदि हि अद्यत, पार्य चोदको वाध्यता तस्मादनह इति। भा. .

·ध्याये । पादः २३९ भा. भा० सू० लिङ्गदर्शनाच ॥ ५ ॥ (यु. ) ॥ लिङ्गमस्मिन्नर्थे दृश्यते,-'आग्नेये वैक्तते पशी प्रामा यते,–'अग्नये छागस्य वपाया मेदसोऽमुहि' इति। अपने न विधातव्यं स्थान, विधीयते तु, तस्मादनूह इति । अपिचेद- मपरं निझं अग्नोपोमीये पगौ यूयते,–'यकं यूपमुपस्पृगेत् एप ते वायो इति ब्रूयात् । यदि दो एती ते वायू इति यदि बहन् एते ते वायवः' इति । याही भवेत् एतदपि प्राप्तवान विधातव्यं स्यात् ! विधीयते ।। तस्मादप्यनूह इति ॥ विकारो वा तदुक्त हेतुः ॥ ६॥ (उ.) ॥ वाशब्देन पक्षी घ्यावय॑ते, यदुनामयिकार इति, तत्र, ऊहः स्यात् । अम्मि वर्थे पूर्वोतो 'हेतः',-'अर्थ चाकार्यत्वात्' इति, मन्वार्थ धनुरुध्यते चोदको, न मन्याक्षराणि, अर्थपराणि हि तानि, न स्वरूपप्रधानानि ; तस्मादूहः स्यात्पूर्वेणैव हेतुना । केवलं लिट्रपरिहारी वक्तव्यः । सू. लिङ्ग मन्त्रचिकीपार्थम् ॥ ७॥ (१म आ०नि०)। यत् 'निगम्' उक्तम्,-'अग्नये छागस्य वपाया मेदमो- ऽनुयूहि' इति, तन्मन्वचिकीर्पया विधीयते, इतरथा कहि- तत्वादमन्त्रः स्यात्, तस्मात्पुनर्वचनम् ॥ नियमो वोभयभागित्वात् ॥८॥ (२य अ० लि." यलिङ्गमुताम् 'एप ते वायो' इति, तस्परिहियते, यदि हि एतत् न उच्येत,–'यदि हावुपस्पृशेत् यदि वहन् : भा. भा.

·२४. मीमामा रमने म इमे मन्धा एकयूपे भवेयुः । उभयमपि मा प्रकृती भूदिति नियमः क्रियते,–'यदि हायुपसमेत् एतो ते वायू इति ब्रूगन, यदि बहन्, एते से वायव इति ब्रूयात, तस्मादेतदप्यलिमिति: (३०) भा. प्रीमोथपनो मौविस्थूपमप्रायशिताधिकरणम् । स्तू. लौकिके दोपसंयोगादपवृक्ते हि चोद्यते निमित्तेन प्रकृतौ स्यादभागित्वात् ॥ ६॥ अस्ति ज्योतिष्टीम', तत्राग्नीपोमीये पणो अाम्रायते, 'यदि एकं यूपमुपस्पृगेदेय ने वायो इति ध्यादयदि हावतो ते वायू रति यदि बहन् एते ते वायवः' इति । तषोऽर्थः सांगयिका, लौकिके वैदिके च यूपोपस्पर्गने प्रायवित्तम उत वैदिके प्रथ वा लौकिके? इति । किं प्राप्त लोकिके वैदिके वाऽनियमः इति । कथं ? । विशेषानाययणात, नहि विगेप आयीयते लोकिके वैदिके वेति, तस्मादनियम इति । वेदिके या, तथाहि अस्य मन्त्रस्य समीपगतेन प्रयोजनेनाभि- सम्बन्धी भविष्यति, इतरथा दूरगतेनाप्रकृतेन परोधः सम्बन्धः स्यात्, तम्मात् वैदिके यूपीपम्पर्णने इदं प्रायश्चित्तम् इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः,-लौकिके उपस्पर्शने भवितुमर्हति न वैदिके । कुतः । एवं दोपसंयुक्त हि ययते इदं प्रायवित्तं, पपो वै यमय दुरिष्टमामुमते, यापमुपस्मृगेयन्त्रस्य दुरिष्टमा- . मुचते तमायूपी नोपण्य.' इत्यभिधाय 'योकं यूपमुपस्पृशेत्' ?

·राध्याधे १ पाद । २४१ मुता, न तत् इति ममानायते । तस्माद्यव दोपस्तव प्रायश्चित्तमिति। लौकिके च दोषो न वैदिके, वैदिकं हि अननम् उपच्छ्रयणं च कर्त्तव्य- कर्तव्यं सत् अकर्तव्य भविथति, मावकागचीप- मगनप्रतिपेधनचन लोकिके अविरुद भविष्यति । अपि च 'अपहत' कम्मणि 'चोयते निमित्तेन । कथं। 'यूपो वे बन्नस्य दुरिष्टमामुञ्चते' इति, यत्किल बजे दुरिष्टं ताप प्रामुञ्चते, यत् मुटतं तद्यजमान इति, सर्वमिदं प्रगंसार्थ न विधिपटान्तरेण सम्बध्यते । इष्टगब्द एवैको विधिपदैः मम्बन्धमुपैति, प्रशंसापदेरपि सम्बध्यमान इह सनिहितो भवति। सन्निहितत्वाच्च पदान्तरैः सम्बध्यते, यथा दण्डी मनोहरो रमणीयश्च प्रहर गोत्रमिति रमणीय मनोहर मम्बन्धेऽपि सति सन्निहितन्वात् प्रहर शीघ्रमित्येतेः पदेः सम्बध्यते, एवमिष्ट- शब्दोऽपि सनिहितत्वात् सम्वद्यते,-टे यदि यूपमुपस्पृशेदेप ते वायो इत्येवमादि यादिति, मोऽयमिष्ट इत्यपवर्गस्य वना गन्दः । अपवृक्त चेटुपम्पर्णनं मन्त्रम्य निमित्तं, व्यक्तं न वैदिक; तस्मात् लौकिके यूपोपम्पर्यने प्रायश्चित्तं, 'न प्रकृती' वैदिके 'अभागित्वात्' प्रतिपेधस्यापवर्गम्य च वैदिक न सम्भवति इति ॥ (८।३।३अ.)। सू. दिपशया पाशमन्द्रयोरेकवचनान्नवाचनाम्नपदयीविधनान्तेन कहाधिकरणम् अन्यायस्वविकारणादृष्टप्रतिघातित्वादविशेपाच तेनास्य ॥ १० ॥ (प्र. पू.) ॥ अम्ति पशुरग्नीपोमीयः,-'यो दौतितो यदग्नीपोमीयं भा. 25

·२४२
मीर्मामा दर्शन
+
पशमालभते' इति, तत्र पार्शकवाभिधायी मन्त ,-'अदिति
पाग प्रमुमोदोतम्' इति , तथा पाशबहुत्वाभिधायी ‘अदिति
पायान् प्रमुमोतीतान्' इति , प्रकृती तयो समुच्चयं वक्ष्यति ।
अस्ति विपशविकांतः,–'मैत्र खेतमालभेत वारुण कृष्णमपा
चौपधीनां च सन्धावन्नकाम' इति । तव चोदकेन पागाभिधा
यिनी मन्त्री प्राप्तौ। तयो संशय, कि वहुवचनान्तोऽविकारण
प्रवर्तते एकवचनान्तस्य निवृत्ति , उत बहुवचनान्तो निवर्तते
एकवचनान्त अहितव्यः, उत उभयोरपि प्रवृत्तिरभिधानवि
प्रतिपत्तिथ, उतैकवचनान्त अहितव्यो बहुवचनान्तोऽपि न
निवर्तत।
कि प्राप्तम् -'अन्यायस्त्वविकारेगा' अन्यायनिगदो बडु
वचनान्तोऽविकारेण प्रवर्तते, एकवचनान्तो निवर्तितमहति ।
कुत । नास्यकस्मिन् पाशे प्रवर्त्तमानस्य दृष्ट प्रतीघात:,
यथैवैकस्मिन् पाथे प्रवर्तते, तथा इयोरपि प्रवर्तितमहति,
नासो एकस्य वाचक , न इयो । एवमापं चोदकोऽनुग्रहीती
भविष्यति । इतरथा हि अद्यमाने यथाम कति मन्त्री न कृत
स्यात् , न यो पाशयो एकस्मिथ पाशे कथित विशेषोऽस्ति ।
तस्मात् अधिकारेण बहुवचनान्त प्रयुज्यते, एकवचनान्तस्य
निहत्तिरिति ॥
विकारो वा तदर्थत्वात् ॥ ११ ॥ (हि० पू० ) ॥
वागदः पचं व्यावयति,–'विकारी वा स्यात्, एक
पपनान्त अहेन प्रवर्तते, बहुवचनान्तनिहत्तिरिति । कुत ।
भा.

·चध्याय २पाद मैं २४३ . भा. 'तदर्घत्वात्,'-यौ पाशौ विहाती वताव्यौ, तौ च प्रयोगवचनानु- ग्रहात् योगपद्येन, न पायेण, तत्र न गम्यते विशेषः, पाशशब्द उच्चरिते कस्य पागस्याभिधानं, कस्य न' इति, अविशेषात् हयोरपि पागयोः, तत्र तयोः कर्मवाभिसम्बन्ध द्वितीयादिवचन- मेव शक्नोति वदितं, नान्यत् , तस्मात् द्विवचनमूद्येत, बहुवचन- मेकवचनं च नियर्तितमहत इति ।। अपि त्वन्यायसम्बन्धात् प्रकृतिवत् परेपपि यथार्थं स्यात् ॥ १२ ॥ (० पू० ) ॥ अपि विति पक्षी व्यावय ते.. बहुवचनं निवत्यैत, यथा प्रशती बहुवचनान्तमेकवचनान्तं च प्रवृत्तं,-'अन्याय- सम्बन्धात् बहुवचनान्तम्, एवं विकृतावपि एकवचनान्त, हि- वचनान्तम् अद्यत; अन्यायसम्बन्धाच्च बहुवचनान्तं प्रवर्तत, यदि प्रकृती प्रातिपदिकार्थमा पक्षे प्रकाशितं, विकृतावपि तत् पचे प्रकागयितव्यम्, अथ बहुवचनान्तेनैकत्वमुक्तम्, इहापि बहु- वचनान्सेन हित्वं वताव्यं । तस्मादभिधानविप्रतिपत्तिः कर्तव्या इति। सू० यथार्थन्वन्यायस्थाचादितत्वात् ॥१३॥ (सि०) तुशब्दः तमपि पक्षं व्यावतंयति, नाभिधानविप्रति पत्तिः कर्तव्येति, किन्तर्हि --'यथार्थ' विवचनमूहितव्यं, बहु- वचनमेकवचनं च निवर्तयातां तद्धि दिपाशाभिधायिनः पाथ- शदात्परं बहुवचनं एकवचनं वा न शक्नोति कर्मसम्बन्धं वदितं, 'थन विचमानमिति पाठो भवितु या । भा० ·२४४ मोमामा दर्शने , भा० लोको हि शब्दार्थावगमे प्रमाण, नच लोके योरययो. बहु वचनान्त एकवचनान्तो वा प्रवर्त्तमानो दृश्यते, तस्माटूहेन द्वयोः पागयोबहुवचनान्त एकवचनान्तो वा प्रयोक्तव्य' । कथं प्रकृती एकस्मिन् पाशे बहुवचनान्त इति चेता- सू० छन्दसि तु यथादृष्टम् ॥ १४ ॥ (श्रा०नि०) ॥ यावद्दर्शन प्रामाखमभ्युपगन्तव्यं, 'छन्दमि' न दर्शन- मतिक्रमितव्यम्, यो हि दर्शनमतिक्रम्यान्यदपि कल्पयेत्, न तेन छान्दस कृत स्यात्, न लौकिक नापि लक्षणसिद्धम् । यदुक्तं,-चीदकेनाभिधानविप्रतिपत्तियोद्यते इति । नैतदेवम्, अन्यायस्य अचोदितत्वात्, न हि चोदकोऽन्याय्यामभिधानवि- प्रतिपत्तिमभिप्रापयति । किकारणम् । प्रततावकत्वात्, पागस्य प्रकतत्वाच्च बहुवचनान्तस्य प्रत्यक्षाभिधानविप्रतिपत्ति । कयमभिधानविप्रतिपत्तिर्नाम। यदन्यथाऽभिधानं, अन्यथा अभिधेयम् । नच प्रकृती एकस्मिन् बहुवचनान्त प्रयुक्तमभि- धानविप्रतिपत्ति कर्तु, किन्ताई ।, यत् तेन शक्यते, तत् क। किञ्चानेन शक्यते । अस्य सिद्दे प्रयोगेऽर्थमन्विच्छतो, यदयगम्यते तदर्घः शन्द इत्यवधारयाम । अस्माच पागव्यस्थ मोचनेन सम्बन्धोऽवगम्यते, तदर्थता गन्दस्य भवितुमर्हति, न एकत्वेन बहुत्वेन वा प्रयोजनं। इह तु विक्षती पागस्य च पागस्य च योगपोन मोचनेन सम्बन्धो वदितव्य, बहुवचनञ्च इयोः पागयोरन्याय्यं तस्याभिधाने इह पुनर्न प्रयोगः, किन्तु प्रयोग एव चिन्यते,- का शब्दः प्रयोक्तव्यः इति । . तत्र ·एचव्याय २ पाद । २४५ प्रयोगेऽम्मदायत्ते किमित्ववाचक प्रयोक्ष्यामहे विद्यमाने वाचके। न चाय इयोः छन्दसि दृष्टो बहुवचनान्तः, सोऽयं मन्च. प्रयुच्च- मा नोऽपभ्रश एव म्यान छान्दमः। न च बहुवचनं हित्वप्रत्यवार्थ लभ्यते लौकिके वैदिके च ; न चाभिधित्सिते हिले योबहु- वचन भवति । तद्यथा देवदत्तयन्नदत्ताभ्यां कर्त्तव्यमिति देव- दत्तयन्नदत्तशब्दहयादव दिख प्राप्त, न विभक्त्या विधित्स्यते, तथापि द्विवचनमेव भवति, न बहुवचन। तस्मात् विकृता- हितव्यमिति ॥ ८।३।४१० ॥ पग्निपोमीथपणौ पारीकत्व पागवडवाभिधायिमन्द्रयोर्विकल्पाधिकरणम् । भा. सू० विप्रतिपत्ती विकल्पः स्यात् समत्वाद्गुणे त्वन्याय - कल्पनैकदेशत्वात् ॥ १५ ॥ (सि.)। अम्ति पशुरग्नीपीमीयः,-'यो दोचिती यदग्नीयोमीयं पशमानभते' इति , तत्र पाशैकलाभिधायी पागवहुवाभिधायी च मन्त्री समानातो, तयोः किम् एकत्वाभिधायी प्रकरणे निविगत, बहुत्वाभिधायो प्रकरणादुत्कृप्यते, उत उभावपि प्रकरणामभिनिविशेते? इति । किं प्राप्तम् ?-बहुखाभिधायी उत्क्रष्टव्यः इति । कुतः १। वहनां हि स पागानां मोचकः, नच प्रकरणे बहवः पागा. सन्ति ; तस्मात् प्रकरणेऽमम्बध्यमानी यत्र बहवः पागास्तव नोयेत । यथा, 'युवं हि स्यः स्वपती इति योर्य नमानयोः प्रतिपद कुर्यात्' इति, 'एत असृग्रमिन्दव इति बहुभ्यो यजमानेभ्यः प्रतिपद कुर्यात्' इति प्रतिपद्विधान- ·२४६ मोमामा दर्शन - मन्त्र', मुत्कृप्यते । यथा च पौण सावित्र-सारम्बत द्यावापृधिवोयाद्य नुमन्त्रणानि उत्कृष्यन्ते, एव पाथबहुत्वाभिधाय्यपीति । एव प्रसे चूम ,–'विप्रतिपत्तौ एतस्या (का विप्रतिपत्ति । यत् प्रसतावेक पाश', पाशबहुवाभिधायी च मन्त्र , एतस्या विप्रतिपत्तो) कि मन्त्र उत्कृप्यते, न इति । उच्यते, न उत्क्रष्टव्य । 'ननु प्रकृती अन्यो मन्च 1 उच्यते, तेन सह "विकल्पो' भविषति। कुत, पागप्रातिपदिकार्थस्य प्रकृती विद्यमानत्वात् उत्कयों न न्याय्य । 'ननु बहुपाशवचन एप प्रकती वेक पाय , तस्मात् तब न सम्भवति इति । उच्यते,-बहनप्यसो पाशान् वदन् बहुवाधिहान द्रव्य प्रकाशय त्येव, यदि न प्रकाशयेत् न पाशविशिष्ट बहुत्वं गम्येत । प्रकाशयति चेत् तावता न प्रयोजनम्, तस्य हि उन्मोचनं क्रियते, न बहुत्वस्य, पागाकृतेवा। तस्मात् तस्य प्रकाशन कर्त्तव्य, तत् प्रातिपदिकेन करिष्यते, नोत्कृप्यते। 'अस्त्येव हो कवचनान्त प्रातिपदिक, तत्तस्य प्रकाशन करिष्यति' इति। अत्रोच्यते, न हि इदं तस्मादन्यत् । यद्येकवचनान्तं प्रातिपदिक न उठकृप्यते प्रकरणादित्युच्यते, सिहस्तछनत्कर्षस्तदेवेदमिति । मनु 'बहुवचनस्य वहुपाशकप्रयोगेऽर्थवत्ता। तम्मादुत् क्रष्टव्यम् । तदुत्रुप्यमाणम् एकदेशत्वात् प्रातिपदिकमुत्कर्पति' इति । उच्यते, 'गुणे बन्यायकल्पना' स्यादिति न प्रधान, • पनि का.स. पुनके नाहि। + सोचने चस्य व हिरति का.म.पु. पाठ । गच सन्याय्यकरपना इति का. क्री. पु. पाठ।

·१ अध्याये २ प्राद। २४७ गुण व विभक्त्ययः, प्रधानं प्रातिपदिकार्थः, प्रातिपदिकाविशपो . विभत्याऽभिधीयते, सति प्रातिपदिकार्थे विभक्त्यर्थेन भवितव्यम् ; नच विकृती प्रातिपदिकमम्ति, अनारभ्याम्यभिहितं प्रकृति प्रविशति, किमङ्ग पुनः प्रकृतावेवाभिहितं; तस्माद्यव प्राति- पदिकार्थस्तत्र विभत्यों भविष्र्षति । 'ननु विकृतावपि चोदकेन प्राप्तं प्रातिपदिक, प्रातिपदि. कार्थ व उच्यते । वाढू, विप्रकष्टस्तु चोदकः, बहुवचनसमर्पकं प्रातिपदिक चोदको नीत्क्रष्यति । तस्मात् प्रातिपदिकमेकदेग- खात् बहुवचनमाक्रक्ष्यतीति। न च प्रसती अनर्थकमेव बहु- वचनं, पागाकृतिकस्य हि तदुन्मीचने कम्मसम्बन्ध करोति । तस्मात् 'गुणे' बहुवचने 'अन्यायकल्पना न प्रधाने प्रातिपदि. कार्थे इति । किं पुनरन्याय्यम् । यद बहुत्वं गम्यमानविचित- मित्ययते, तत् कन्पातां, न तु प्रकृती प्रातिपदिकम्य प्रातिपदि- कार्याभिधानमन्याययं कल्पयितव्यम् । अस्य हि गुणाय्यावाच्यमेव वैधतं बहुत्वं सबिधानाभावात् । तम्मात् प्रकृती बहुवचनान्त- म्यापि निवेश इति ॥ सू० प्रकरणविशेपाच ॥ १६ ॥ (यु.)॥ 'प्रकरणविगेपाञ्च' एतदधवमीयते, प्रातिपदिक बहु- वचनमाकर्पति, न प्रातिपदिकं बहुवचनेनोत्कृप्यते इति, प्ररुतो हि प्रातिपदिकार्थो विद्यते अग्नीपोमीये पगौ, बहु- भा. • माकमिनिक.स.पु. पाट । न्यायस्पना रमि का कीपु. पाट।

·२४८
मीमामा दमने
बचानार्थो विशतिषु। तस्मादपि बहुवचनान्तस्य प्रकृती निधेश
इति ॥
भा०
उत्कर्पो वा हियज्ञवत् इति वटुक्त, तत्परिहर्षव्यम्,-
सू० अर्थाभावात्तु नैवं स्यात् गुणमात्रमितरत् ॥ १७ ॥
(प्रा. नि०)॥
युक्तं यत् प्रतिपद्दिधानमुत्रुप्यते, नाम्ति प्रकृती यज-
मानहित्वं यजमानबहुखं वा, तत्र न भवेहिपय एतयोः प्रतिपदोः ।
इह तु गुणमानं नास्ति बहुत्वं, अन्यत्तु यहुवचनस्य प्रयोजनं
मुचिना सम्बन्धः, नचानेकप्रयोजनमन्यतमेन प्रयोजनेन न
प्रयुज्यते । न हि उल्का प्रकाशनेनाप्रयुज्यमाना भस्मना न
प्रयुज्यते । तम्मात् विपमं प्रतिपदयामिदमिति ॥
ह. द्यावोस्तथेति चेत् ॥ १८ ॥ (आ.)।
अथ यदुक्तं, द्यावापृथिवीयादीनामनुमन्त्रणानां यथा
उत्कर्षस्तथाऽस्येति, तत्यरिहर्त्तव्यम्,-
नोत्पत्तिशब्दत्वात् ॥ १८ ॥ (प्रा०नि०) ।
नैतदनुमन्त्रणेन तुन्यं, न हि दर्श पूर्णमासयो-वा-
प्रथिव्यादीनामुत्पत्ती गब्दोऽस्ति, अस्ति विह पाशस्योत्पत्तो
गन्दः; तम्मात् विपममनुमन्त्रणेनेति । (२०५०)।
भा.
.
भा.
दर्भ पूर्व मामयणर्दि पनौके प्रयोग पानी पनि मन्द्रमानहाधिकारशम् ।
अपूर्वे त्वविकारी प्रदेशात् प्रतीयेत ॥ २० ॥

·ध्याये पार ।
२४८.
भा.
-
दपूर्णमासयोरामनन्ति,–'प्रोक्षणोरासादयेध्य पहिः
उपमादय सच. समृद्धि पन्नों मवय भाज्ये नोदेहि' इति । तत्र,
वो मनोति चिन्त्यते,-अम्ति हि यजमान एकपदोको
बहुपनोकाय, तब मर्वम्य प्रयोगमधिकृत्य पड़ोगद उचरतोति
एतत्यागाधिकरणेनैव निर्णीतम्, इटन्तु सन्दिधते-किं हि-
पत्रीके बहुपत्रोके च प्रयोगे अहितव्यः पनोगदः, उत न?
इति । किं प्रासम् -अनिधानार्थवाग्मन्याणामूहितय्यः इति ।
एवं प्राप्ते घूम.,-'अपूर्व तु' अप्रतिपूर्यके कर्मणि अवि-
कारेण प्रयुज्येत । कुतः ? 1 ईकारान्त होदं पनीमावस्य वाचकं,
नप दिपमोके यहुपरोके च प्रयोगे पत्रोगन्दे उपादोयमाने हि-
वचनं यदुवचनं च मामप्यार प्राप्नोति सबहनसम्बन्ध कर, समा.
ग्रा नमामात एकवचनेन क्रियते । नचान हित्वं बहुत्वं वा
विवध्यते, लय गत्वेन हि पोगदम्य ययणात, नचैकपटीकात
प्रयोगादिपीके प्रयोगेऽतिदेगो भवति, यथा सष महम्या
3 सदिशापि रसि। तमादविकारेण पदोगदम्य प्रयोगः।
पगावि कयविकत्वं वित्त, तथापि हिपतोके प्रयोग
मम्प्रतिपत्त्यभायादेकयच नार्यमेकवननं, तदनेकपयोके प्रयोगे-
पिकामिलविकारण प्रययते इति । (11)
frutifrareliपो मामिदा पिम् ।
म.
पिकतो चापि तदचनात् । २२ ।
मा. पटानीवितो पयोगपियन,-किंपिठोके पड़

·मीमामा दाम पनीके च प्रयोगे हितव्य, न इति। हिवाची वयाची वा पन्नीगन्दो विवचन बहुवचनचोपाददान: प्रती समामानेन बाधितः इह समानानाभावात् उपादातुमर्हति इति । एवं प्राले चूम, 'विकतो' 'अपि' अविकारण प्रयोक्तव्य कुत.. । 'तरचनात्', यत् प्रकृती तत् विस्तो कर्तव्यमिति तवचन, प्रकृती चैकत्वमविवचितमिहापि हित्वं य हुत्वमे कवच न विवक्षितव्यमिति, तस्मादविकारः। अथ वा तदेव विवचितं, तदनेकपत्रोकेपि अविनहमित्यत्रिकार एवाय सीयते । (२०१०) भा. सरनोयपानामपोषोमोयसमामविधान 'मानचनि' रति मन्त्र इन हाधिकरणम् । सू. अध्रिगु* सबनीयेषु तदत्ममानविधानाचेत् ॥ २२॥ अम्ति सोमे पशरग्नोयोमीय ,-'यो दीचिती यदग्नी. पोमीय पशुमानभते' इति । तत्राधिगो इदं समानायते,- 'प्रास्मा अग्नि भरतस्तृणीत बहिरग्वेनं माता मन्यतामनु पिसा. ऽनु भाता' इत्येवमादि। यदा तु अग्नीषोमीयाः सवनीयाग- ममानविधानाः, तदेद विचार्यते',-किम् अधिगो 'प्राम्मे इत्येवमादि पदमूहितथ्यम्, उत न ? इति । किं प्राप्तम् ।। . गिलिपाटोभवितु । +'पदापोगमौष भव पारमारिधाना, विचार्यनीति" भागमय।

·ध्याय १ पार। ततः अतिदेगः क्रियते,-अधिगो 'तहत्' इति, तेत्र यः पना- धिकरणे पूर्वपक्षः स इह पूर्व पक्ष', यः सिदान्तः स इह 'सिदान्तः ; अह इति पूर्वपक्षः, अविकार इति सिहान्तः ॥ (अ.)। भोवाराणा द्रोहिप्रतिनिधिले मन्चे ब्रीहिदम्यान हाधिकरणम् । भा० सू० प्रतिनिधी चाविकारात् ॥ २३॥ (मि. ) ॥ अम्ति प्रतिनिधिः श्रुते द्रव्येऽपचरति,-"पागमो वा चोदनार्याविशेपात्"(६६० पृ०) इति । स च मगः “सामान्य तच्चिकोर्पा"(६६६ पृ.)इति । तद् यदा द्रोहिपु अपचरसु नीवारा उपादीयन्ते प्रतिनिधित्वेन, तदा मोहिमन्चो यः ममानातः,- 'स्योनं ते सदनं कृणोमि । पृतम्य धारया मुशेवं कन्पयामि तस्मिन् सोदामृते प्रतितिष्ठ व्रोहीणां मेध समनस्यमानः' तं प्रति सन्देहा,-किं नोबारेषु व्रोहिगष्ट्रस्य जन प्रयोगः, उताविकारेण । इति । कि प्राप्तम् ?--अवि- कारेण ब्रोहियदः प्रयुज्यमानः कार्यवतो नीवारान् न गनोति प्रकायितमिति तेषु प्रकाशयितव्येषु नोवारगन्दः प्रयोक्तव्यो भवति । तस्मात् अहः कर्तव्य इति । एवं प्राप्ने ब्रूमः,-'प्रतिनिधो च अविकारात्' प्रतिनिधी इति; • "छदाचिता क्रियते” न्यारभ्य “परमाननु मामीयपानामग्नोपामीवित निवात् पस्येव पिचनपी पारन्यायनोर" रनि न्यायमासा अब पनु भन्या ।

·२५२ मोमामा दाने भा. नोवारस्य स्यात्, घेति अहो न कर्तव्य इत्यनुरुध्य ने। किमेवं भविथति।। एवमविकारो भविष्यति, तवामनुग्रहीप्यते, तस्मादनूहः । सू० अनाम्नानादशब्दत्वमभावाचेतरस्य स्यात् ॥ २४ ॥ (प्रा.)। न चैतदम्ति-अनूह इति, एवमनूहो भवेत्। यदि तस्मिन् मन्चे बोहिशब्दो नामातः स्यात्, ‘अभावाञ्चेतरम्य' यदि नेद न चेदमुभयमम्ति तम्मादभिधानसिहये अहितव्यो नौवारशब्द इति । ताद हा तदाख्य स्यात् संस्कारैरविशिष्ट- त्वात् ॥ २५ ॥ (श्रा०नि०)॥ भा. पक्ष व्यावत्तयति, नैतदम्ति,- अविकारेण प्रयोगः । कुसः ? । 'तादर्थात्' तादयं बोयचंता मौवाराणां, ये ब्रीहिमोक्षणादय संस्काराः क्रियन्ते, संस्कार- रविशिष्टयास्य मोहिगन्दा यघा धान्येषु बोहिलक्षितेषु भवति, एवम् एतेषु अपि नोयारेषु; तस्मादविकारेण प्रयोतय्यः इति । सू० उक्तञ्च तत्त्वमस्य ॥ २६ ॥ (यु.॥ कथं पुन यते,-यो यो व्रीहिंगतो यिशेप म नीवारे- विति?। 'उतच तत्समस्य' उन्होऽस्य विशेषम्य नमायः पठेऽध्याये (4(पृ.) “मामान्य तच्चिकोपर्या" इति, रुमादयविकार । (राप्र.) वागद. -जह इति, भा.

·ध्याय पादा २५३ भा. एकञ्च दिपायागे मर्थ चद गमय नादिनिमन्वाणामन हाधिकरयम् । सू. संसर्गिपु चार्थस्यास्थितपरिमाणत्वात् ॥ २७ ॥ (सि.)। सन्त्यध्रिगुप्रै स समिगोऽर्थाः, तद्यथा चक्षुः प्राण इत्येव- मादयः 'सूर्य चक्षुर्गमयताहातं प्राणमन्ववसृजतात्' इति । हिपश्वादिपु पशुगणेषु किमूहितव्य उत, न ? इत्यच्यते । 'ननु अन्यायनिगदत्वादेवाय नोहितन्यः, योद्यक्षुषारेकवचनान्ती यता ययते' । उच्यते, नायमध्रिगो अधिष्ठानयोः सूर्यगमनमाह, नहि अधिष्ठाने सूर्य गच्छूत', तेजोरश्मियच नस्त्वयं, तत्तेजः; तम्मान अयमन्यायनिगदः । दिपवादिषु च वैकतेपु प्रयोगेषु 'मैत्र खेतमालभेत वारणं कृष्णमपां चौपधीनां च सन्धापत्र काम.' इत्येवमादियु पशुभेदात्तेजसो भेटे गम्यमाने उहः स्यादिति प्राप्नोति । 'ननु एकम्मिन्नपि पयावधिष्ठानभेदेन ) भिन्ने एष तेजसो' । न-इत्युच्यते, सूर्यमम्य चक्षुर्गमयतात' इति यत् पशोम्तेजस्सत् हि विवक्षितं, नाधिष्ठानभेदः, पखन्तरेषु पशु- तेजोभेदाटूह इति । एवं प्राप्त ब्रूम.,-'संसर्गिषु चार्थम्याम्यिसपरिमाणदात्', संमर्गि' अर्थयु यद्यपि पशुभेदस्तथापि रश्मोना ससर्ग एवैको भूताम्तेषां रश्मयः, यथैव पानीयम्य तेन्नम्य इतम्य वा स्ताका नानादेशेषु भिन्नाः समानदेगे एकोभूता भवन्ति तहदरमयः, तम्माटेकवचनान्तम्तेपा वाचक इलनूहः ग्यात् ॥ निङ्गदर्शनाच ॥२८॥ (यु.) ॥ लिङ्ग सम्वपि भवति, यथा मसगिगो न सहान्ते भा.

·मौमामा दान
२५४
इति, 'न माता ते न मजा न नाभि प्रागो हिम' इति
प्राणम्य सिइमन्ह हेतुत्वेनोपदिगति, तस्मात् समर्गियो
नोद्यन्ते इति । (२१. अ.)।
-
भा.
दिपरापान चधिगुप एकत्यस परस्याभ्यामा धकरणम् ।
सू.
एकधेत्येकसंयोगादभ्यासेनाभिधानं स्यात् ॥
॥२६॥ (सि.)॥
अम्ति ज्योतिटोमे पशुरग्नीयोमीयो 'यो दीक्षितो
यदग्नोपोमीयं.पशुमालभते' इति तवाधिगुप्रैये ममाम्रायते,-
'एकधाऽस्य वचमाछाता' इति तहिकृती हिपग्वादिषु
मन्दियते, किमभ्यसितच उताविकारेगा प्रयोक्तव्य • इति ।
कि प्राप्तम् ?-एकवेत्यरमभ्यमितश्च । कुत । 'एकमयोगात्'
एकस्त्वच प्रकार प्राता कर्तव्या इति, तब यो हो
वा तच उत्कन्यमानामु नैक प्रकारा भवति, पर्यायेण हिता
पराभ्योऽपाच्छन्ति: एकस्या त्वनि अपाचामानागमे केन
प्रकारेगापाच्छेयुस्तम्मादम विषयो भपति अविक्षत: गद
प्रयुज्यमानम्तमादमितय्य इति ।
अविकारो वा कनामेककर्मवत् ॥ ३० ॥ (पू.) ॥
वागदापतो विपरिवत्त, नेतदम्ति,-अभ्यमितव्य इति,
भा.
• पप्य रिना पसभा पाकिनिका. म. पु.
+

·अध्याय २पाद। २५५ अविकारेण प्रयोक्तव्य इति । कुतः । एकध्यवचन एप शब्दः, 'एकीकुरु एपां वचः' इति । किं तत्र ऐक्यं एककानोपदेशो वा एवाटेगोपदेशो वा ? । 'बह- नामेककर्मवत्', यथा बहनामेककाले कर्माणि भवन्ति,-'एकथा गा: पाययति' इति, एवमिहापि 'ऐकध्य त्वचा कुरु' इति, बहनां रा एकोकरणं शक्यते कर्तु, नेकस्यास्वचः ; तस्माद्वीपु त्वक्षु एकीकरणमेकधागदो यदतीत्यवमेयम् । स. सकृत्त्व त्वैकल्यं म्यादकत्वात्त्वचोऽनभिप्रेतं तत्प्रकृति- त्वात् परेघभ्यासेन विवृद्धावभिधानं स्यात्॥ ३१ ॥ (उ०) । सुगम्दः पमं व्यावर्त्तयति, नाविकारः, अभ्यसितव्यः गन्द इति, एककाले कमण्यभिधीयमाने महत्वं त्वचामभिहितं भयति, तत्मकताये कम्यान्त्रचि अमम्भवात् 'अनभिप्रेतं तत्प्रकृति- स्वास' उत्तरामान्ततोनां 'परेपु' वर्धमानेपु पशपु अभ्यामेन 'अभिधानं' स्यात् ॥ (२।११.)। भा. विपचारिपटिनो भेषपनिगम्दभ्य देवताठमारणोराधिकरणम् ।। मेधपतित्व स्वामिदेवतसर समवायात्सर्वत्र च प्रयुक्तत्वात्तस्य चान्यायनिगदत्वात् सर्ववैवाविकार: स्यात् ॥ ३२ ॥ (१म पू०) ॥ भप्ति ज्योतिटोमैग्नीपोमोये पगावधिगुप्रैये मेधपति- भा.

·मामामार्ग
.
गद एकवबिगदः, परेपा शाखिनां हिवन्निगदः । तं प्रति मणयो
भवति, दिपवादिपु पशुगणेषु किमविकारेण इतरथेतरय
प्रयोक्तव्यः, उत स्वामिपर अह. कर्तव्य , उत देवतापर।
इति । किम्प्राप्तम् -अविकारः । कुतः । 'मेधपतित्वं म्वामि
देवतस्य',-खामी मेधपतिर्देवता च, स्वामिना पशुवताभ्या
न्दतः सङ्कल्पित , मेधपतये मामिनेऽप्यसो भवति, तस्य कार्य
करिष्यतीति । देवताभ्यामपि ताभ्यामुयस्रक्ष्यने इति । व्या-
गामपि हितं मैघ प्रति आधिपत्येन ममवायोऽस्ति, सर्वत्र च
आधिपत्ये पतिगब्द प्रयुक्त , प्रा हिमवतः, आ च कुमारीभ्य',
स एप वयाणां एकवचनान्तो वाचको द्विवचनान्तव, यथा
प्रकृतायविवक्षितैकत्वोऽविवक्षितदित्वच सम्बन्धमात्रनिवन्धन , एवं
भर्वासु विततियु; तस्माद विक्रियेत ॥
अपि वा दिसमवायोऽर्थान्यत्वे यथासंख्यं
प्रयोगः स्यात् ॥ ३३ ॥ (श्य पू० ) ॥
'अपि वा नेतदेवं, तयोरिह ममवाय', एकवनिगदम्य,
दिवबिगदम्य च । तयोरेकवबिगदः स्वामिनि प्रयोच्यते, येषां
ममानातः ; येयां दिवब्रिगद समानातम्तेया मदेवते वक्ष्यति ।
तम्माहिती बद्रीपु देवता हिवत्रिगद अहेन प्रवर्तिप्यते,
यजमानेचेकवबिगद जहिष्यते ।
एवं यथासस्य प्रयोगी
भविष्यति।
स्वामिनो वैकशब्दवादुत्कर्षों देवतायाँ मात्
पत्नगं दितीयशब्दः सचात् ॥ ३४ ॥ (३य प.)
भा.

·शध्याये ३ पार २५० भा. * वागन्द पन व्यावर्तयति,-वामिदेवतयोरुभयो- र्वाचक इति, नैतदेयं, एक एव मेधपतिगन्द. ; यस्मात् द्विवचनं, वस्मात् एकर चन, स एप न पामिदेवतयोर्वाचको भविष्यति । 'नवे कोऽपि मेवपतिः अपराऽपि प्रतोयते, कथमवाचक इल्यु. यते' '। यदा. म्यामिनम्तदा मेधपतये यो मेधस्त मेध्यादुर उपनयतेति सम्बन्ध, यदा देयतावचनम्तदा मेधपतये उपनयत मेध्यादुर इति सम्बन्धः, म एप मतदुचरित उभाभ्यां पदाभ्यां न सम्बन्धमुत्सहते, वचनन्यक्तिभेदात् वाक्यभेट: प्रसन्यते। सम्मात् 'स्वामिनी' वाचक इति अध्यवमीयते । 'अथ किमर्थन देवतावचनः कल्पात' तथा हि कम्पा. माने एकवत्रिगटे उत्सायेत एकदेवत्यः क्रतुः, तत्र प्रकरणं वाध्येत । यजमानवचने पुन' कम्प्यमाने न द्विवन्निगद उत्कृप्येत, तवैव यजमानयोर्दम्पयोर्वाचको भविष्यति, तस्मात् प्रकरणानुग्रहाय म्वामिवचन. कपाते, स्वामिपरग्योहो भवि- प्यतोति ॥ सू. देवता तु तदाशीवात्सम्प्राप्तत्वात खामिन्यन- र्थिका स्यात् ॥ ३५ ॥ (सि.)। तुगय्दः पनं व्यावर्तयति, 1,-न म्वामिवचनो टेवतापरी भविष्यति । कुतः । 'तदागीट्वात्' 'ग्राणामाना मेधपतये भैधमिति देवताभ्यां हविरागाप्यते, मेधपतिभ्यां मेधमागामाना भा० कथावाचक ?' इति । उच्च-गति या पाट !

·२५८ भौमामा दाने उपनयत ताभ्याम्' इति यजमान प्रत्याशासानानुकौत्तनम नर्थकम्, अकर्तव्यच, स प्राप्त एव म्वामिन, मेध. किमर्थमाशा- स्यते। न च तेन नित्यमेव स्वामिसम्बद्धन प्रयोजनं। याग एवं हिन सवर्तत । तस्माद्देवतावचनो मेधपतिशब्द इति ॥ उत्सर्गाच्च भक्त्या तस्मिन् पतित्वं स्यात् ॥ ३६ ॥ . (यु.॥ भा. . उसृष्टश्च यजमानेन नाय ममेति, केवल परकीयो रक्ष्यते कालेन देवतया सम्भत्स्यते इति । क पुनरस्य देवतया सम्बन्ध । यत्तामुद्दिश्य परिग्रहोऽस्य त्यज्यते, स च यागात् प्राकृत , तस्मात् यागात्परार्थ द्रव्यं नामीयं परित्यज्य प्रास्ते, पात्मप्रधान यत्तदामीयं, न य प्रति प्रात्मा गुणभूतस्तादृशेषु भक्त्या पतित्व भवति; तस्मात् देवतयोरेव तत्र मुख्यं मेधपतित्व , भात स्वामिन इति ॥ सू. उत्कृप्यतैकसंयुक्तो विदेवते सम्भवात् ॥ ३० ॥ (आ.) इति यदुक्की, तत्परिहर्तव्यम्,- एकस्तु समवायात्तस्य तल्लक्षणत्वात् ॥ ३८ ॥ (आ. नि. १म)॥ अनोच्यते, यो हितो हावग्नोपोमो तयोर्गणे मेधपति गन्द, सचात्र देवतासमवेतस्तस्मिन् कर्मणि एकम्मै गाय भा. - भा.

·अध्याय ३ पारा भा. 'मेध उपनयत' इत्युच्यते । तस्मादेकवचनान्तो गणवाची मेधपति- गय्दी नोत्कृप्यते इति। ससर्गित्वाच्च तस्मात्तेन विकल्पः स्यात् ॥३॥ (प्रा. नि०२य)॥ अयं चान्य. परिहार,संसर्गी अयमा देवता नाम, ही अर्थों समष्टा कदाचिदेका देवता भवति। यदि इयाय परिकल्पितं किञ्चित् ट्रव्य, तत्र हयं देवता भवति, हावा ससृष्टी एकता यात । तस्मादेकवचनान्तोऽपि प्रकरणमभिनि- विगते, पूर्वेण च सह विकल्पस इति ॥ एकत्वेऽपि गुणानपायात् ॥ ४० ॥ (यु.) अन्वारुध्ध वचनमिदं, मा तावत् भूदिहकत्वमर्थः, तथापि प्रकरणमनुप्रविशेष एकवचनान्तः, प्रातिपदिक हि तस्य विद्यमानार्थम्, एकवचनचोपनयनसम्बन्धार्थम्। एकत्वं घाऽविवक्षितं; तम्मान प्रकरणादुत्रूप्येत इति । अयोच्यते, 'एकत्वविशिष्टस्य विभक्तिः सम्बन्ध प्रवीति इति । तथाप्यस्मत्- पक्ष उपपद्यतेतरां, सर्वोऽपि छकत्वसम्बद्द इति । अथ सम्बन्ध करोति एकत्वञ्च व्रवीतीति' । न तेन विशिष्ट अविवक्षित- वादविरुई भविधति इति । अथोयते,-'अविवक्षितेऽपि वचने एकत्सम्बन्धे एकवचनं भवति नान्यत्रेति'। तथा मेधपति गतमेकत्वमस्य भविष्यति, ततः सोऽनुवदिष्यते तस्माददोप इति । (३२१२१०)। भा० .

·मीमांसा दर्शन ॥ भा. - बहुदधत्य पशावपि एकवचनाम्नमेधपति शब्दस्य विकरूपाधिकरणम् । नियमो बहुदेवते विकारः म्यात् ॥ ४१ ॥ (पू.)॥ अस्ति बहुदेवत्य पशुः, 'स एतान् पशूनादित्येभ्यः कामाय अालभते' इति , तथा 'वैखदेव धूम्बमालभेत' इति । अस्ति त प्रकृती अग्नीपोमीये हिन्निगद एकवबिगदय मेधपतिशब्दः चोदकप्राप्त मन्दिह्यते,-कि द्विवन्निगद अहितव्यः, एकत्रि गदो निवत्तेत, उत उभावपि परस्परेण विकल्पमानी नि- विशयाताम् ? इति । किं तावत् प्राप्त २-हिवबिगदः समवेता. भिधायित्वात् जहितव्यः, एकवन्निगदोऽशवभिधातमित्येतावता दर्शनेन निवर्तते एप नियमः। आह,-'नन प्रकृती द्वित्वस्या- विवक्षितत्वादविकारेण प्रयोगः प्राप्नोतीति'। उच्यते, अविशेष कमत्र हित्व नतु तत्र ममवेतन गम्यते, न च गम्यमान निः प्रयोजनम,अन्यमख्यापरिज देन पुन सख्येयमुपस्थापयति तदस्य दृष्टमेव प्रयोजन। तस्मादबहुवप्यूही भवतीति । विकल्पो वा प्रकृतिवत् ॥ ४२ ॥ (सि० ) ॥ यदुला द्विवचनान्त ऊहितव्य इति, तत् ग्यङ्गीम, यत्त्वेक- वचनान्तो निवर्ते तेति तब, एकवचनान्तोऽपि प्रकृतिवदिह दिवचनान्तेन विकल्पितुमर्हति । उक्त' हि गणाभिप्रायन्तत् प्रकृतो, ममर्गित्वाहा देवतानामिति, तददिहापि गणाभिमायात समगिखादा देवतानां विकल्पेन निवेक्ष्यते इति (21३।१३०॥ . भा.

·र अध्याय ३ पाद ।। भा. হাহমিন্য বন্ধুত্বনানঘবনিমজ্জাম্বিয়ম্ । अर्थान्तरे विकारः स्यादेवतापृथक्वादेकाभिसम- वायात् स्यात् ॥ ५३॥ अस्ये कादशिनो, 'पाग्नेयेन वापयति मिथनं सार- खत्या करोति रेतः सौम्येन दधाति प्रजनयति पौपणेन' इत्येव- मादि । अस्ति च प्रक्कतो अध्रिगुप्रैपे एकवन्निगदी दिवन्निगदश्व मेधपतिशब्दः, तस्येह चोदकप्राप्तिचिन्त्यते,-दिवन्निगद जहि- तव्य एब, अधैकवन्निगद. किमविकारेण प्रवर्तत, उत निवर्तत ।। कि प्राप्त १-'विकल्पी वा प्रकृतिवत्' इति । एवं प्राप्ते ब्रूम ,, 'विकार.' एवैकादशिन्यां न विकल्पः, तत एकवचनान्तेन निवर्तितव्य । कुतः । । 'देवतापृयत्वात्', पृधगत्र देवता, अन्यस्य पगोरन्या देवता, अन्यस्यान्येत्येवं, नात्र गणो देवतालेन, तदभावात् समर्गित्वमपि नास्ति । प्रकृतौ च एतद्दयं कारणं, एकवचनान्तस्य निवेशे न तदभावादिहास्ति प्रहत्तिः । यचोहम्, एकत्वेऽपि गुणानपायादिति, परपचमन्वारुह्य तहवनं न खपक्षः तम्माददोष इति ॥ (३.१४०)॥ इति आचार्यगवरस्वामिनः कृतौ मीमांसाभाये नवमम्य अध्यायस्य वतीयः पादः ॥ ० ॥ प्रेवाग्रेयेन रति न्यायमालायां पाठ ।

·मोमांसादर्शने।
नवमाध्यायस्य चतुर्थः पादः।
पविशतिरम्य दइक्रय इत्यादौ समस्त्रोडाधिकरदम् ।
पविशतिरभ्यासेन पहगणे तत्प्रकृतित्वाद्गणस्य
प्रविभक्तत्वादविकारे हि तासामकास्ननाभिसम्बन्धी
विकारान्न समासः स्यादसयोगाच्च सर्वाभिः ॥ (१म पू.)।
अस्ति ज्योतिष्टोमे पारग्नोयोमीयः, 'यो दीचितो
यदनोपोमोयं पशमालभते' इति । तवाध्रिगुप्रैये दमामा
यते,-'पड विंगतिरस्य वह क्रयः' इति। तच्चोदकेन हिपखादीन
पशुगणन् मंप्राप्त। 'मैत्र मेतमालभते वारुणं कृप्पमपा-
घोषधीनाञ्च सन्धावत्रकामः' इत्येवमादिपु असमर्थः सांगयिक',
कि पहविगतिगन्दोऽभ्यसितचा, किमविकारेण प्रयोलचः, कि
भा.
.
पर विनिास मायना अनुमोदादयतात् इति । रुथमई-बायो
पक्राति पास्टानि एस्टोनि, मानि पम्प प्रमो पड विनिमत्याकानि एवं
मिन् पये ययोरमानामस्टिनबाद, नाए वाकीरनुहा मनुक्रमे दिया
रति परन् । चादयनात इदरनादिन । मो.य मन्त्री बोगमदरसे
म विनियत विक मारमात् प्राद पौनोरमाने गेचा प्रश्न नि न्यापासा
पदमवा।

·२ चध्याये पाद ।। २६३ . वचममात्रमहितव्यम्, अथ अग्यपदाभ्यासः, उत समस्य वचनम् । इति । किं प्राप्त ?-पड़ विंगतिशब्दोऽभ्यसितव्यः, हिपग्वादिपु पशुगणेषु प्रकृतावेकस्य पगोः पडूविंगतिर्वक्रय उन्नाः, इह स गुण प्रविभक्तः, पगो पगी पडूविंगतिवड्क्रयः, तत्र यदि अविकारेण प्रयुज्येत, न कृत्सा वड क्रौरभिवदेत् ; अथ समस्य वचनं क्रियते, तथा पड़किंगतिशब्दी निवर्त्तत, तत्रापं वाधित स्यात् । नच सर्वाभिर्व क्रिभिः पगोः सम्बन्धोऽस्ति ; पशुहयस्य ताभिः सम्बन्धः, नच पशुहयं पशुः । 'ननु पगोः कार्ये या पशो स्थान, स वधिभिः सम्बन्धधितष्यः, तथा हि प्रकृतो वचनं कृतं, समम्ताभिर्वक्रिभिः पशुध्यस्य मम्मन्ये रुते एकैकम्य पडू विंगत्या सम्बन्धः प्रत्यायितः स्यात्' । प्रयोच्यते, नैवं, प्रकृती साक्षात् पड़ विंगत्या पशुसम्बन्धः, इछ परमंन्यया सम्बन्धे क्रियमाणे. परोक्षयाऽवयवसंस्खया सम्बन्ध आनुमानिकः म्यात् । न च नियोगतः पड्विंशत्या एकैकस्य सम्बन्धः प्रत्यायितः स्यात्, पञ्चविंशतिरेकस्य मप्तविंगतिरकस्य- गमपि तप गम्येत, न चैवं प्रसतायभिधानं कृतं, तस्माद- भयसितय्य इति ॥ सू. अभ्यासेऽपि नथेति चेत् ॥ २॥ (घा.)॥ 'इति चेत्' भयान् पश्यति, समासयधने अप्राकृतः गन्द छरितो भवति इति । 'अभ्यासिपि' अनभ्यम्त प्रकृती वचनग, माभ्याममप्रास स्यात् भा. मापनि.भ.पु. पाट।

·अध्याय ४ पाद। भा० भा० न गणादर्थकृतत्वाच्च ॥ ३॥ (प्रा. नि० ) ।। नैष दाप, गुण एप गदग्याभ्यामो नाम, स मत्यचे ऽप्राकृत , त्वत्पने पुन गद एव, अनगुगविरोधे च तादा दिल्लल । अर्थाच मतदश्रुतमुपादोनते, प्रविभक्त गुण वक्नु , यन्न सुतचि कोपंयाऽश्रुत किरते, दयते एव तदम्माभि तस्माद- दोप। सू. समासेऽपि तथेति चेत ॥ ४॥ (आ.) ॥ 'इति चे' पथमि,--अभ्यामवनने चोदकोऽनुग्रहोतो भविषति, कान घडयो वक्ष्यन्ते इति, 'ममामेऽपि' चोदका नुग्रह , कामैन वटकोणामभिधानात्, अपि च समासवचने योगपद्यवचनात् प्रयागवनोऽनुग्रहोतो भविषति । तम्मात् ममभ्यसितव्या वडक्रय इति । नासम्भवात ॥ ५॥ (आ.नि.)। भा० नैतदेव, मम चोदकोऽनुहोत पडविशतिशब्दप्रयोगात् तव प्रयोगवचन ममम्य वचनात्, न च मम्भवति चोदके प्रयागवचन प्रत्यादर्तव्यं, बनीयान हि चोदक , स हि धर्माणा मुत्पादक प्रापकर प्रयागवचन प्राप्तानामुपसङ्ग्राहक, म उ सरकाने विप्रकर्षात् दुर्बल । तम्मादमितव्य वचनमिति । खाभिश्य वचनं प्रकृती तथेइ स्यात्॥ ६ ॥ (यु.) ॥ वाभिय' वहिभि पशुपनक्षित प्रकृती, दहापि तधेय स. भा० ·रयाये। पाद। २६५ भा० उपनवयितन्या, मोऽभ्यामवचने शक्यते, ममासवचने हि पर- मडग्या समुदायस्यौता भवति , तया न स्वाभिः पयव उप- नचिता भवन्ति, तम्मादमटेतत् । सू. वडोगान्तु प्रधानत्वात् समासेनाभिधानं स्यात् प्राधान्यमध्रिगीस्तदर्थत्वात् ॥ ७॥ (उ.)॥ तुगद पतं व्यावर्तयति, नैतदेवम्, अभ्यसितव्यः पड्किंगतिगन्द इति,-किन्तहि २- समग्य वदितव्या वड्कय इति । कुतः । तत्र 'योगा' 'प्रधानत्वात्, 'प्राधान्य हि तासां, प्रक्रतो 'पविगतिरेता बड्यः' इति अभिसम्बन्धः, तवेप्सितः पविशतिरम्येति वहयो गणिताः, न ताभिर्गणिताभिः पशुपनधितः । किशारण ।। वक्रोभिर्गणिताभिदृष्टं प्रयोजन करच पार्यमुद्दरियते इति, न तु बड्कोभिर्गणि- तामिः पगावपनत्वमाणे किधिस् दृष्टमभ्यधिकं भवति, तग्माय पशुसम्बन्धी विवक्षितः, एवं 'प्राधान्य' यह कोणाम्, 'अधिगो', वह कम्यत्वात्र तम्य सम्वापसम्बन्ध प्रयोननं । तमासमस्य-अचनं कर्तव्यम्, एतायव प्रमतो उसमिति विसती एतायत्तय यलम्येति तम्मात्समम्य वचनं कर्तव्यमिति ॥ तासाच कृत्ववचनात् ॥ ८॥ (यु.) ॥ 'सामा' बट्क्रोणामिदं कारनामुच्यते, न पशूनाम्, 'ता पनुष्ठोधावयतार इप्ति, परिगतिवड्क्रयताः प्रयनेन 'मादिनिका.भ.पु.पाट । . भा.

·भीमासा दमन
उर्त्तव्या इति। तरथा पविशतिरस्य वयस्त प्रयोग
किंचित् फुर्यादित्येवमभिमम्बन्धो भवेत् । यदि लक्ष्यते, तहिकार्य
सम्बन्धार्थ प्रतिनिर्दश्यते , तदिह पड्विगतिरस्य वडक्रयस्ता'
इति व कोणा प्रतिनिर्देश कार्यार्थ , तस्माचासा प्राधान्य
मिति॥
अपित्वसन्निपातित्वात् पत्नीवदानातेनाभिधान
स्थात् ॥६॥(पू. २)॥
भा.
अपिविति पक्षव्याक्ति । नैतदेव, समसितव्या वड क्रय
इति, किन्तर्हि ? -अविकतः पविशतिशब्द प्रयोक्तव्य ।
कुत । 'असन्निपातित्वात्,' अमन्निपाती ह्यधिगु ,न करणत्वेन
निहिश्यते, यदि हि करणलेन निहियेत, ततोऽनेन प्रकाशित
कर्तव्य, न ध्यानेनेति मन्वान्तेन कर्ममन्निपात स्यात् । तत्रा
शक्यमविरुतेन योगपद्य कर्तुमिति विक्रियेत अभ्यस्येत वा ।
पथ पुनरेतदकरणं, क्रियमाणानुवादिनयनकालमधिगुवचनमने
कम्मिन् पयो चोदकेनाव निपतित , तत्रैषा स्वसङ्ख्यावती
वडक्रीरभिवदितमशक्य विप्रतिपत्तिरूप तत् , तस्मात्र तहड की
णामियत्ता वदितव्या, किन्तर्हि -पडविशतिसख्याया
सम्बन्ध कर्तव्य , यथा हिपनीके बहुपत्नी वा प्रयोगे पत्नीशब्द
एकवचनान्तो न सम्यया पत्री परिच्छिनत्ति, किन्ताह ---
एकत्वेन सम्बभ्राति एवमिहापि, तस्मादविकारेण प्रयोग ।
एवमविकारे आमनुग्रहीयते इति ॥

·९ घयाये ४ पाद ॥ २६० मा. सू० विकारस्तु प्रदेशत्वाद्यजमानवत् ॥ १० ॥ (उ० ) | तशब्दात्पक्षो विपरिवर्तते,-नाविकारः, अह. জন इति। यद्यत्सड्म्येषु पाहत्य तसइस्योचार्यते, तत्र वचन' प्रामाखात् विप्रतिपन्नसङ्ख्याकस्य गन्दस्य प्रयुज्यमानस्य अदृष्टोऽर्थोऽभ्युपगम्यते, यथा प्रकृती पर्नीगन्दस्य, न तु इहाहत्व पड्विंगतिगव्दोऽनेकम्मिन् पगो प्रयुज्यते, किन्तु चोदकेनेह प्राकृतवचनं प्राप्यते । तत्र यत् न्यायं तत् चोदकः प्रापयिष्यति, नाहत्य पड्किंगतिमन्द । किं तत्न्याय्यं । यत् प्रकृती विवक्षित, प्रकृतौ च वट्कोणां इयत्ता कथिता ; तस्मादिह सा प्रदिश्यते । 'नन्वेतदुकं नाभिंगो: करणत्वेन निर्देश इति, यदा च न करणं, तदा कयमयं वड कोयत्तावचन:, शुत्या पड्विंशति- सङ्ग्यावचन एव भवितुमर्हति' इति। उच्यते, यद्यपि नास्य तोयया निगः, तथापि प्रयोगवचनेनीपटहीतः साधको नवन् कमन्य दृष्टमुपकारं करिष्यति, अन्यतोऽवदानप्रकाशनात् ।। 'वोच्यते, नास्थावदानेरभिसम्बन्धः प्रततियागप्रयोगवचनों बागेन सम्यनाति, तब उ इविकीर्तनं दृष्टं प्रयोजनं, पड्- विंगतिगष्दोऽपि तत्तये भविष्यति इति'। नैतदेवमिति ब्रूमः, -प्रकरणात् यागमावण अभिसम्बन्धे सति ऋत्विजां प्रैप प्रति, गम्यते ; निद्वात्तु गमिटपमेनमध्यवस्यामः ; तथारूपाणि यात्रा पाक्यानि, 'देव्या शमितार उपइता मनुष्या प्रारभध्वम् इति। तथा 'पविगतिरस्य वक्रयस्ता अनुष्योचावयतात्' इति । तस्मात् यह क्रोयत्तावचन एप न पड्वियतिसङ्ख्या- यचनः । यथा यजमानपदै एकयजमानवाचिनि खसदस्या- ·२६८ में,माया दाने भा. मात्रकवचन मितितला द्विानमानके च प्रयोगे घमड्म्यावचन प्रदेगात् सहः क्रियते, एवमिहापोति । अपूर्वत्वात्तया पत्न्याम् ॥ ११ ॥ (यु०)। बटुक्त पन्त्रीवदिति, युक्त पत्राां न तत्रैकपतोके वन माने पबोगद ममामातः, दिपनी बहुपद्रोके च प्रटेगात् भवति। यमा एकम्याः पत्न्या मतदप्यावचनः, एत्र हवाई इनां च बसस्यावचन इति । तम्मा पम्यं पदाम् ।। छु. अाम्नातम्वविकारात सङ्रयासु मर्वगामि- त्वात् । १२ ॥ (पू०३॥ तगदोऽन्य पचमवतारयनि, न समम्म वचनं सड़ यी हः म्यादिति, यया समाखातं पड्विगतिप्रातिपदिक प्रयोदश्यम्, एवमविकारे प्रानुग्रहो मवियति । प्रविभक गणमभिवदितं वचनमूहियते.-यविंगतो एतयोर्वर इति । 'ननु पङ् विंगतौ इन्यभिधाने वह की प्रयना न प्राप्रोति' । उच्यते-- बदा पविगतिगुगाः प्राधान्येन विवक्षिती भवति, तद्विगेपणार्य सहय्येवमुदायते, तदा प्रथमान्तेनापि नक्षनग सह ध्या विगैयते, यया इन्द्राम्नी देवते इति । यदा टिवरेज कम्पोर्थीि गुगो विवक्षितो भवति, तदैकवचनान्तमेव 'इन्द्राग्नी इतिपदो नक्षपग विगिनटि ; तग र प्रयोगो दृग्नते,-'पञ्चपञ्चागन- स्वितः मंगः पञ्चपश्चागतः पञ्चदमा पञ्चपधागत मतदगा पञ्चपञ्चागत एकविगाः' इति सम्यावचन गन्द, विल इन्च ·२ अध्याय ४ पाद २६८ . नेन ननणधा विगे वते; यया देवदत्तयन दत्तविणुमिवाः पर्पटिनि, एवं पड्किंगतो बडक्रय इति । एवमविकारं च भपिश्चति, वक्रिगामो न पत्विं गतिगन्दी भविष्यति इति । स. मङ्ख्या त्वेवं प्रधानं स्याद्दक्रयः पुन. प्रधानम् ॥ ॥१३॥ (3.)॥ भा० सत्यमुपपद्यत एव वचनं, पड्डिंगतो वह क्रय इति । मत व्याप्रधानम्त्वे वविई गः रुनो भवति, पड्विंशतिगणः प्राधान्य न शिजनितः, तहिगेपण वेन वड्कोगामुबारण, वडया पुनः प्रातो प्रधानं, न मडम्या, तदुक्त', "प्राधान्यमधिगोम्त दय- वात्" । "तामाक्ष कृतम्रवचनात्" इति, तदेवं न प्रकृतिवटमि- धानं कृतं भवेत् । तत्र घोदक एव बाध्ये न ; तम्प्रामममितव्यमेव वचनमिति सू. अनानातवचनमवचनेन हि बड्क्रीणां म्यानिर्देशः ॥ २४ ॥ (यु.॥ न पम्पयाग्निन् पचे मयमेवारमातमुच्यते, अनामात- वचनमपि प्रतोयते इति पड्डिंगतो पविंशतय इति । पर शिव बहुवचनं वा प्रताप, तया न किरते, न तासां यह कोणां कामानाभिधानं यात्॥ अभ्यामो वाऽविकारात् म्यात् ॥ १५॥ (पू०४ ) ।। धागद पमं व्याययति,- - ममामधननम्, अभ्याम, भा० . पविजापति.म.पु. पाठ ।

·मोमामा-दान २७० भा. स्यात्, एनविकारो भविपति; तबाप नोटकावनुग्रहोते; म. समामात कसं भवियते । केवलम् अम्यग दोभ्यमियने, कल्माय वडकयोऽभिहिता भविष्यन्ति। परत्वे प्रधानं स्यादन्यामत्य तन्निमित्तचात् तस्मात्समासगब्दः स्यात् ॥ १६ ॥ (सि.)। तुगदेनानधार्यते, नेतटेवं, समस्य-वचनमेवेति । ?। ‘एवं' मति पशु प्राधान्येनाव निर्दिष्टः म्यात, पगो:- पगो: पविगतिः पविगतिवंडक्रय: न कयित् अषड्विंगति बक्रिः पशुरिति पशोः मडग्यामम्बन्धेभिधिमिते एवं वचनं भवति । न च परामड्यासबन्धः प्रकृतो विवचितः इति । उक्तमिरत्ता वक्रोणां प्रकृती वक्तश्या । इहापि मैव चोदकेन प्रटिग्यते। तेन नाभ्यामः कर्तच, स हि पशुनिमित्तकः, तम्मात् समय-वचन वडक्रोगां कर्तव्यमिति : (१४ १०) ॥ कचम् বলুপিলিন সে ব্যাপ্লিকা বনিবথিসিমুখ- बचनाधिकरणम् ॥ अश्वन चतुस्विंशत्तम्य वचनापिकम् ।। १० अम्यग्जुमेधः, तत्र सवनोयः पशुः अमस्तपर गोमगी च; अम्ति तु प्रकृती अग्नीपोमोये-'पहा गतिरम्य बहक्रय.' इति वचन, तदिह चोदकेन प्राप्त ; तवामप्य चतुम्बिंग इक्रय तूपरगीमगयो पद्विगतिः, अस्ति तु ऋक् ममा मा.

·यथाये, पाट् ॥ याता,-'चतुशिहाजिनो दैवबन्धोपटकौरम्बस्य गुधितिः समेति । अच्छिद्रा गात्रा वयुना कृणोत परप्पारनुप्या विगस्ता' 'इति । तदिदं सन्दि हाते,-किं अखस्य वैशेपिकमिदं वचनं कर्तव्यं, तूवरगीमृगयोः समासेन, उत सर्वेषामेव समामवचम् ? । किं प्राप्तम् ?,-अश्वम्य चतुस्विंगहड्क्रयस्तम्य वैशेषिकमिदं वचनं कत्तव्यं । कस्मात् ?। वचनार, एवं 'चतुम्लिंगद्वाजिनी देवबन्धोः' इत्येतत् वचनमवदिति, इतरघा एतद्दचनभनर्थक स्यात् । तस्मादेगेपिकमावस्येति ॥ (e1४।२०)॥ भा. चावधिकमवनीयाश्वस्य 'न चतुस्लिंगदिति ब्रूयात्' इत्यनेन ममनाया एवं एची मिषेधाधिकरणम्॥ तत् प्रतिषिय प्रकृतिनियुज्यते सा चतुस्त्रिश-- दाच्यत्वात् ॥ १८॥ (सि०)॥ 'तत् प्रतिपिध्य प्रतिनियुज्यते,' प्रकृती यत् कृतं घचनं तत् कर्त्तव्यमिति । कथम् । “न चतुम्बिंगदिति यात् पर्विगतिरित्येव वात्' इति, 'सा' नियुज्यमाना'चतुगिहाय- खात्' वारयति गव्द, तस्मात् प्रतिपित्लादेशपिकं वचनं न फत्तव्य, सामामिक यचनं कर्तव्यम् । 'ननु 'पकिंगतिरित्येष ब्रूयात्' इति वचनात् प्रति- पिढेऽपि वैगेपिकमेव यचनं कर्तव्यमिति'। न, इत्युच्यते, न धयं पड्विंगविगम्दो विधीयते,किन्तहि-ययाग्रामवचनमनूयते, कथमयगम्यते । एवकारकरणात, ययाप्राप्ते एवकारकरणं, न ·२७२ भीमामा दामे पड- च पड विंगति गन्दः प्रातः, पड्किंगतिमड्याभिधानं प्रकृती कृतमिहापि तदेव प्राप्तं । पड्विंशतिगन्देन तत् प्रकतो म्नक्षितमिहापि पड्विंशतिगदम्तबनणार्थमेवोच्चारितः। विंशतिमड्यापरेऽनेकोऽर्थी विधीयते,-चतुम्वि शत्प्रतिपेध', पड़ विंगतिमायावचनञ्च, तत्र वाक्य भिद्यत, भिद्यमाने एक वाक्यरूपं वाध्येत । कि तत्। साकाइनत्वं, 'न चतुम्ति- शदिति ब्रूयात् पविशतिरित्येव ब्रूयात्' इति । एतहि वचन चतुस्खिगवचनाभावे प्राप्तमेव सत् कर्तव्यतया प्रतिषेधं प्रगमितुमुच्चार्य ते, तदेवमेकवाक्यतामापद्यते । सैकवाक्यता मडग्यापरे बाधिता स्यात् । अनेकार्थविधानञ्चान्याय्यम्, एकार्थविधाने मम्भवति, भूयसो हि तबादृष्टकल्पना स्यात् । सम्माद्यथाप्राप्तवचनं कर्तव्यमिति ॥ कम्वा स्यादानातत्वादविकन्पश्च न्याय्यः॥ ॥ १८ ॥ (पू.)॥ आमाता हि ऋक् प्रतिपिडा च तस्मादयस्य वैशेषिक वचनं स्यात् । तथा च अविकस्पो भविथति, अविकल्पश्च न्याय्य. । विकल्ये विरुद्ध वचनं अन्योन्येन भवति। भवति इति चेत्, न प्रतिषेधः, नेति चेत्, न विधिः। तस्मादेश पिकं वचनं कतंयम् ॥ तस्यान्तु वचनादैरवत् पदविकारः स्यात्॥ ॥ २० ॥ (आ. नि.)॥ अथ यदुनाम्, ऋक् तत्र प्रतिषिध्यते इति । नेतदेव' भा० स. भा.

·ध्याये । पाद 'तस्यो' 'वचात्' 'पदविकार: स्यात्, वचनं हि भवति,-'न चतुस्लिंगदिति ब्रूगत् घडविगतिरित्येव गत्' इति । तत्र चतुस्त्रिंशत्पदं श्रुत्या प्रतिपिच्यने, ऋक् लक्षणया प्रतिषिध्यते; तिलक्षणाविशये च युतिाया। तमाहेशेषिकं वचनं कर्तव्य- मिति॥ सर्वप्रतिषेधो वाऽसंयोगात् पदेन स्यात् ॥ ॥२१॥ (उ.)। सर्वम्या एव वा ऋच: प्रतिषेधोऽयं, न चतुस्किंगत्पद स्य । कस्मात् ? । 'पदेन' 'असंयोगात', चतुस्विंयत्पदेन ऋचः संयोगो न स्थान, विना तमात् पदात्, नैव ऋक्शेषो वद्भि- गणनं कुयात् । पथ पड्विंशतिपदेन सम्बध्येत, तथापि नाखवडी-(१)- सइयां ब्रूयात, तत्र दृष्टोऽर्थो नायकल्पेत, जनच वाक्यमर्थं न साधयेत्, मने च वाक्ये दोषयवग्णाम्, 'मन्त्री होनः स्वरतो वर्णतो वा मिप्यापयुको न तमर्थ माह । सवाग्वचो यजमान हिनम्ति ययेन्ट्रगतः म्वरतोऽपराधात्' इति। चतुस्विंगत्पदं पेह अनर्थक स्यात् । तस्मात् समन्य-वचनं कर्तव्यं । ऋचय विध्यन्तरेण विहितत्वादेशपिक वचनमिति ॥ (१४१३५०) । मोपोमौयपाइस्कमध्येम दयाभिधामाधिकरणम् । वनिष्टसंनिधानादुरूकेण वपाभिधानम् ॥ २२ ॥ ज्योतिष्टोमेग्नीपोमीये पगो अधिगो वचनं,-'वनिष्टुः भा. 29 ·२० २०४ मोमामा वर्णन मस्य मा राविष्टीरूकं मन्यमानाः' इति । तयोरूकशब्द प्रति विधार,-किं बनिष्टुमस्य मा राविष्टीलूकसर्ग मन्यमानाः, उत उरूकं वपां मन्यमाना वनिष्टुं मा राविष्ट ? इति । कि ग्रामम् ?-वनिमुलक मन्त्रमाना इति । कथम् उसकशष्ट उलूकवच रचनः? रनयोः समानहात्तिवात, पयंदः पत्या, रोमाणि लोमानि, अडरिः अङ्गलिः ; उलूकसहगलाच वनिष्टो', वपायाचाप्रसिः एवं प्राप्त ब्रूमः,-उरूक गब्देन 'वपाभिधान' स्यात् । वर्मा मन्धमाना वनिष्ट मा राविष्टेसि एपा बुद्धिः क्रियमाणा दृष्टार्था भवति, भवति हि वनिष्टुमविधानात् व्यामोहन वनिष्टोलवन प्रश्न., तञ्च निवर्तयप शदी दृष्टप्रयोजनो भवति, न हि बनिष्टुन नयितव्य एव, वपोदरपकाले धपां मन्यमानेन लवितयः इतरस्मिन् पक्षे वनिष्टु मा राविष्टेति लवितव्ये बनियो अनर्थकः प्रतिषेधः अदृष्टार्घ । 'कथं पुनर्वपायामप्रयुक्तो दपा प्रत्यायिथति उरक- शश्दः ? इति' । उच्यते अवयवप्रसिधा उरुशदस्तावहिस्तोण- वचनी दृष्टः, तद्यया उरु राजाङ्गणम् उरु तेलिकाङ्गणमिति । सघा, 'उहं हि राजा वरुणयकार सूर्याय पन्या मवेत या उ' "वनिष्पाममोपवतो कपिन पश्चाविष, न मा राविष्ट नस्य सवन मा कुरुन। सत्यशेन महारस्य रेफ। कि कुर्वक ? उस मन्यमाना उसकषि कुर्वका रत्यर्थ । पय कन्टेन कावविरोधी करितु कनकनामा पचिनिगे- भिधीयते । नारयोरविशेषान पर पथर, रोमापि नामानि रत्यादि समान । मद भाग्य चमक, पाचमा बनिष्ट सिन भन्मम नामा राविनि पाया तिमाधा। उलकसह वचनश्च ·था। पार॥ 1 इति । तथा' 'उरु विष्णो विक्रमम्ब' इति । इहापि स विस्तीर्ण-' वचन एव । तथा कशशब्दो मेदसि प्रसिह, यथा कशवाहिनी रथाः, मेदोवाहिन इति गम्यते । तस्यैकदेशः कशब्दः समुदाय. प्रत्ययमादधाति ; मेदखिनी तस्य वपा, न विस्तीर्ण मेदी मन्यमा- नेन तसविरुष्टो पनिटुर्लवितव्य इति वपावचमता सिद्धा भवति । किं भवति प्रयोजनं? । वनिष्टुवचनपक्षे उपमानस्य उरूकशब्दस्य अनूहः ; वपावचनपक्षे उशब्द अहितभ्यः कगदति. सरुणो के, उरूणि कानि; अथ वा उरूके उरूकाणि यदि समासाभिप्रायःn (4181४०)।। भा. अभिगो प्रममा वाई त्यत्र प्रासामध्यम प्रशंसापरवाधिकरणम् । प्रशसाऽस्यभिधानम् ॥ २३ ॥ (पू.) ॥ तम्मिन्नेवाघ्रिगावाम्नायते,-'प्रशसा बाई' इति । तव सन्देहः, किं 'प्रशसा बाह कृणुतात्' प्रशसेति बतीयान्तः, प्रशसा बाह ग्रहीतव्याविति, उत, प्रथमेति दिवचनं, प्राकार विभक्तेः कृते प्रगतो बाह कर्तव्याविति?। किं प्राप्तम् ?- 'प्रशसाऽस्यभिधानं', असो हि गासयन्दः प्रसिद्धः, तथाहि तमनु- वदति, दश प्रयाजानिष्ट्वाह भासमाहरेति प्रसि वै मासमाचक्षते' इति । अनयिंका च वादोः स्तुतिः, स्तुती बाइ किमप्यदृष्टं कुरुत इति मान्नवर्णिकं तयोई वतास्वं कल्पितं स्यात्, तचायुक्तम् अन्य- स्मिन् पक्षे सति । तथा गौनःपे भवति दर्शनम्,-'अतस्त्वामग्निं भासहस्तं गासेन विगमनलान द्रष्टुमुत्सहे' इति । तस्मादसिना प्रशमेति गम्यते । .

·२०६ मीमामा रमे भा. बाहुप्रशंसा वा ॥ २४ ॥ (मि.) ! अथ वा बाहुप्रशंसपा,'प्रगमा बाहणतात्'-प्रसस्तो बाइ छत्तव्याविति । तथा प्रशमाशदम्य दृष्टार्थता भविष्यति इति, कारमेन हि बाहोः प्रशस्तता, कत्नी बाई ठहरतेत्यर्थः, জল্পী ব বড় আহিনি। নৰস্মিন্ য ঘধিবিনা वियसनं क्रियते, प्रमेश्च वाचकः शब्दः उच्चायते ; यदि वा मान्न वर्णिकं द्रव्य विधीयते, असिना बाह केतव्यो इति, तच्चायुक्त विधिविहित म्वधितो सति । न च न प्रशस्ती बाइ, ताभ्यां पशाई गच्छति ; अवनम्य च शमोकरोरे भक्षयति । तस्मात् बाहुप्रशंसा । किं भवति प्रयोजनम् । अखमेधे शतं राजता हरितसरवोऽसय , तत्रासिपर हो भवति, यथा पूर्वः पक्षः; यथा तहिं सिधात , तथा बाहुपरेणीहेन भवितव्यम् ॥ (८४५०), . - অগিনী ঘনমন্ত্রযাবীলাবিলা কষিয়ে ग्येन-शला-कश्यप-कवष-कपणेघाकृतिवचनं प्रसिद्ध सन्निधानात् ॥ २५॥ भा० अस्मिन्नेवाधिगाविदमानायते, 'नमस्य वचः कृणुताम् शला दोपणी कश्यपेवांसो कश्योरू सेकपष्ठीवन्त' इति । एषु संयया,-किं आकतिवचनमेषु भवति, उत कारोंचर णम् ? इति। किं प्राप्तम् ?,-'प्रसिहसविधानात् पारुति- वचनम्, ३६ प्रमिइस्य सविधौ यदभिधीयते, किचिदिदं कर्तव्य

·ध्याये ४ पाद।
मिति तवाकतिवचनं गम्यते, यथा 'अमी पिष्टपिण्डा. सिंहा।
क्रियन्ताम्' इति 'अर्जुनवदरा मेखलाः क्रियन्ताम्' इति
सिंहाततिवचन मेखलाकृतिवचनञ्च गम्यते, एवं ज्येनाति
वक्षः कत्तव्यं, गलाकृती दोपणी, कम्यपाहतो अंमी,
कवपालतो
करू, करवीरपर्णाकृती अष्ठीवन्तौ इति ॥
मा०
कासं वा स्यात्तथाभावात् ।। २६ ॥ (सि.) ।
वाशन्दः पदं व्यावत्यति न चैतदस्ति,प्राकृतिवचन
इति, किन्तईि, करम्रोइरग्यं विवचितं, कत्मानि उदृतानि
एतानि एतदारुतिकानि भवन्ति । यथा श्येनाद्याक्रतिकानि
भवन्ति, तथैतानि कुरुत, कत्वानि उहरतेत्ययमोऽवगम्यते,
लक्षणयेदं चोद्यमानं दृष्टार्थ भवति । कुसोडतेहि तैः प्रयोजनं ।
तथा हि तदाशतिकानामवत्तं भवति । इतरथाऽतदातति-
कानामवद्यात् । तस्मात् कारनामवगम्यत इति ।
भा.
सू अधिगोश्च तदर्थत्वात् ॥ २७ ॥ (यु.)॥
अधिगुयाङ्गानामुबरणार्थः, अनानां कातामोहरणं
कथं स्थादित्येवमर्थः । कथम् १ । एवं हि भवति वचनं,-'गा
गावमस्थाननं कृणुतात्' इति ; तस्मादपि श्येनादिभिः कृत्स्रो-
धरणं गम्यत इति। प्रयोजनं पक्षोक्तम् ॥ ( म०) ॥

·भीमाभासन भा. दीचा तानिनो प्रारमितहपयोनियन्या अननुष्टानाधिकरणम । सू. प्रामङ्गिके प्रायश्चित्तं न विद्यते परार्थत्वात्तदर्थ हि विधीयते । २८॥ अस्ति अग्निहोत्रम्,-'य एव विहानग्निहोत्र ज़होति' इति । तवेदमामायते,–'अग्नये न्योतिभतेऽष्टाकपान निषेत् यस्याग्निरुदृतोऽहुतेऽग्निहोत्र उहायात्' इति । यदि तु दायन पोर्णमामार्थेन वा अग्निः उहतोऽहुतेऽग्निहोत्रे उहायात, किं न्योतिमतो कत्तया, न , इति। किं प्रारकर्तव्येति । कुतः। उपसम्प्राप्त हि निमित्त, भवितव्य नैमित्तिकैनेति । अग्निरसो उदृतोऽहुतेऽग्निहोवे रहात., एतावञ्च निमित्त ज्योतिमत्या , तमासा कर्तव्येति । न चाव शब्दोऽस्ति अग्नि होत्रार्थ मुड़ते उदाते कार्येति तस्मादपि कर्तव्या । एवं प्राप्त वूमः,-'प्रासनिके' एवलक्षणकोमावनुगते 'प्राय शित्तन' कर्तव्यं, परार्य हि तदुहरणं कृतं दर्शपूर्णमासार्थम्। अग्निहोत्रार्थ चोहते व्यापने तदानात । तम्मान कर्त्तव्यम् । 'प्राह, ननूह नास्त्यत्र गदः, -अग्निहोत्रार्थमुवृतेऽनुगते प्राय वित्तमिति'। अत्रोचते, यद्यपि नास्त्येवनातीयक: भन्दा, तथाप्यग्निहोवार्थमेवोहतेऽनुगते प्रायश्चित्त गम्यते । कथम् ।। अग्निहोत्रप्रकरणे एतदामातमिति, अग्निहोत्रप्रकरणे प्रा मानात्तस्योपकारकमिति गम्यते । 'नाग्निहोत्रविशिष्टमुहरण, बार्ये हि सर्व क्रियते, न परविशेषणार्थन'। अत्रोच्यते, अग्निमम्बाइमेतत् प्राययित्तमुच्यते. नोहानसम्बश्व। किमती ·अथार्यपाद २०८ ययेव ।। यद्यदानसम्ब' भवेत्, उदानम्यानत्वात्रैतटुदाना- धमिति गम्यते, प्रशनेनाग्निहोत्रेण प्रयोजनेन सबध्यते । धम्निमम्बन्धे पुनर्गुणत्वादाने तेनैव प्रायश्चित्तम्य प्रयोजन- सम्बन्ध , तत्रैव वृती व्यापनो भवति, यदि म प्रयोजन नाभिनिवर्तयति । तत्राग्निहोत्रार्ययोहरणम्याग्निहोत्रनिति प्रयोजन । दर्शपूर्ण मामार्थ प्य पूर्णमासनि ति । उड़ा श्वानुगतं मम्मे प्रयोजनागयोग्यं प्राययित्तेन योग्य क्रियते । तच याग्यं कुत्रा प्रारधिन नग्नि वन्योपकरोति । गस्तू हतो दगंपूर्णमासम्योजन. तं योग्यं कुर्व दाग्निहोत्रम्योपकुर्यात् । यस्त्वग्निहोपार्यमुहतः तं योग्यं कुर्वन् अग्निहोवायोप- फरोति । तम्माटग्निहोत्रार्थमुइते प्रायश्चित्त । कर पुनर्जायते, अग्निना प्रायवित्तम्य मुम्बध नोहानेनेति। अग्निविशिष्टन उदानेन मखर पति गुज्या गम्यते, उहानपरोतेनाग्निनेति वाकन , युनेक्विाइनीयवादुदानसम्बन्धः प्राप्त ति इति । 'उयतेनहानसबन्धम्यापरिहायखात् 'यग्योहायात्' इत्यदि वचितमेव प्राप्त ति, अष्टार्थवाव अनाकाचितेन मम्बन्ध, नहानपरोतेऽग्नो प्राययित्तेन मम्बध्यमाने व्यापत्तो मत्यामा काइक्षितेन मम्बन्ध, दृष्टार्थता च । तन्मादानपरीतोऽग्निः মাহিন এবং নি। শামসুমী অানুশকুনি वामिहोत्रम्य परकोधोऽम्नियोपर। परकीरोहरणमिति तर प्राययितन च्यात् । अपि च निङ्गं भवति । किमिति । 'यणानिगातो अग्निहोत्र' इत्यनुवाद । विधो हि एतस्मिन् सति वारदामहः । यद्यग्निहोत्रप्रयोजनमुबरण, ततोऽan- ·२८० मौमामा सामे प्रयोजनमिति विवक्षायाम् अहुतेऽग्निहोत्र इति वचनमनुवदित मुपपद्यते । तस्मादपि अग्निहोत्रप्रयोजने उदृतेऽनुगते प्रायश्चित्त भवितुमहतोति । किन्तईि तदा कर्तव्यम् , अविशेषविहितम ग्ने रुपयम प्रसन्यादिति ॥ (21४१७५०)। 1 भा. - धाय्योदाम प्रापयित कपष्योतिभन्यन नुदामाधिकरणम् । सू. धारण च परार्थत्वात् ॥ २८ ॥ (सि० ) ॥ इदमाम्रायते, 'धार्यो गतथिय पाहवनीय' इति अस्यानुगमे प्रायथित 'अग्नये ज्योतिष्मतेऽटाकपात निवपे- यस्याग्नि महतोऽहतेऽग्निहोत्र उहायात्' इति । तपोऽर्थ सायिका,-यदा धार्योऽग्निरनुगच्छति, तदा किमिद प्रायश्चित्तं कर्तव्यं, न इति । कि प्राप्त 2-कर्तव्यमिति । उपमम्पाप्त हि निमित्त, एतावदिह निमित्त, अग्निरग्नि होत्रार्थ मुट्टतः कृतप्रयोजन उदातीति । तचेह सर्व प्राप्त , तस्मात् कर्तव्य प्राययित्तमिति । 'ननु सर्वकम्भाथमेतत् न केवलायाग्निहोदाय' । उच्यते, यदि सर्वकमार्थ , समुदायार्थ तत् न केवनस्यार्थेन भवतीत्य् यते । यत्त एकैकम्मै-इत्येव सर्वार्थ तम्, मर्वभ्योऽपि प्रयुक्तमपिहोवाय प्रयुक्त भवति । न चेद मक म मनुदायार्थ, सनुदायस्याचोदितत्वात् माधनानि प्रत्या काडनाभाव । एकैक तव कोइरणमाकाङ्क्षति । तस्मात् सार्थमपि सत् अग्निहावार्थ भवति , एवञ्चेदनुगमनमाय वित पाप्राति इति। यया पर्युषण परिसमूहन हपापवय- ·अध्याय पाद। इत्येवमादयः पदार्था धार्येऽम्नावहन्यहनि क्रियते एवं प्राय- पित्तमपि क्रियेत। एवं प्राप्त यूमा,-'धारणे च' गतथियोऽनुगमने इदं प्राययित्त न कर्तव्यं । कुतः १ । 'परार्थत्वात्',-न हि तदा अग्निहोचार्यमुहरगं यम्मिन् काले भवत्यसो गतथीः, तत्रान्यार्थ- मुहतोऽग्निः सर्वाचं धार्यते, उदरणं तु तत् एकस्म एव प्रयोजनाय, धारणं तु सर्वकामार्थ, नच धारणेऽग्निहोत्रार्थऽनु- गमने प्रायश्चित्तं विहितं, किन्तर्हि उहरणे, परकीयं पात्रीहरणं, परार्थमदरणं, यदर्थमुहरणं तदर्घमद्दतेऽपि तत् प्रायथित्त । तम्माय तवेदं प्रायवित्तमिति ॥ क्रियार्थत्वादितरेषु कर्म स्थात् ॥ ३० ॥ (आ.नि.)॥ घय यदु-परिसम इनं पर्युचणम् इत्येवमादयः पदार्धा धार्यऽपि क्रिपन्त, एवं प्रायथित्तमपीति । अत्रीयते, युती राग-परिममूहनादोनि क्रियन्ते, चोदितानि हि तानि, संकारार्थवेन शक्यानि च प्रकृतप्रयोजनानि च ; उदरणं तु कतप्रयोजनत्वात् निहत्त, नियतदेशकानत्वाचाणक्य । तम्मात् इनमसुम्य प्रायरित्तेन ॥ (३४.८०) । भा. मोम्योपरग्रामन्त्रकत्वाधिकरणम् ।। न उत्पन्ने यम्य चोदनाऽप्राप्तकालत्वात् ॥३१॥ प्रस्त्यग्निहोत्र उद्दरणमन्त्रः,-'याचा खा होगा प्राणेन भा. 110 ·२८२ मोमासा-दमन उहावा' इत्येवमादि । तत्रायमर्थ सांशयिक , यद्दपूर्ण- मासार्थनीचरणं क्रियते, कि तवेष मन्त्रः कर्तव्या न ? इति । किं प्राप्तम् ?-दर्शपूर्णमासार्थमप्यतेऽग्नी अग्निहोत्र जयत एव । तत्र चेन्मन्चो न क्रियते, अमन्त्रोवृत्तेऽग्निहोत्र प्रवर्तते । तस्मात् मन्त्रेण तदुहरण कर्त्तव्यम् । अथोयेत, 'कालाभावे विगुणत्वादुसरण नाग्निहोत्रस्येति, तन, कालमात्र हि अपगतम्, उदरण तु विगुणमप्यग्निहोत्रस्य भविष्यतीति । एव चेत् समन्त्रक कर्तव्यमिति । एव प्राप्ते ब्रूम ,-परार्थम् ‘उत्पन्ने' अग्नी 'यस्य' अग्निहोत्र प्रवर्तते, (चोदनेति कर्म घूम ) न तत्र मन्त्र कर्तव्य इति , न तदग्निहोत्रस्योडरण, अत परकीये उहरणे न कर्तव्यमिति । उच्यते,-'ननता विगुणमुधरणमग्निहोत्रस्यैव भविष्यति, ने राणाभावे प्रधानाभावोऽपि इति । अत्रीचते, न गुण काल , निमित्तमसो भवति, इत्येतदुत्तम । अतो निमित्ताभावे क्रियमाणमयत कृत भवति। तस्माव तदुइरणमग्निहोत्रस्येति , न घेदुइरणमग्निहोत्रस्य, तस्मादत्र मन्त्रो न कर्तव्य , कृतीऽपि घसावनर्थक इति ॥ (e1821.) ॥

·अध्याये ४ पाद २८३ भा. प्रापषीयचरी प्रदामधमाशामननुहानाधिकरणम् । सू० प्रदानदर्शनं श्रयणे तधर्मभोजनार्थत्वात् संसर्गाश्च मधूदकवत् ॥३२॥ (पू.)॥ ज्योतिष्टोमे समानायते,-'पादित्यः प्रायवीयः पयसि घर.' इति । तत्र सन्देह,-कि प्रदानाः पयोधर्माः पर्यास कर्तव्याः, उत नः इति । यदि प्रदानार्थमेतत् पयः, ततः पातव्याः, अथ श्रयणार्थ, न कर्तव्याः। कचं संशयः । सप्तमीनिर्देशात् ययणार्थ पय इति गम्यते, देवतासम्बदस्य तु चरोरधिकरणे पयसि यूयमाणे वाक्यभेदायवा, प्रतः संगयः । किं तावत् प्राप्त ?-प्रदानार्थमिति । कथम् ? । श्रादित्यः परभवति, स च परमोत्येवमनेकार्थविधाने वाक्यं भिवेत, छावपि चेहार्थो प्रतो वाक्यादवगम्येसे, यद्यन्यतरटेतयोबिंधीयते, तदाऽन्यतरदविधीयमानं गम्यते, अतो न वाक्यभेदः । यथा प न वाक्यभेदम्तया प्राययितव्यं ; तत्राधिकरणसम्बन्धे विधीय- माने देवतामम्पन्धायगति वकल्पते, प्रमाणान्तरेणाप्राप्तवात् । देवतासम्पन्धे तु विधीयमाने हि ये निहिश्यते चरुपयसी, तयोनिशसामर्यादाक्येन संसृष्टं गम्यते, तच्च देवतया सम्बध्यते, सवार्थात्पयाधारयरुभवति । प्राइ,वाकोन है सरुपयमी, गोले, करुयोर्ग' * पनि चा. हो.पु.माटर, पर्व भाष्यपि। पादित्य पापपीचरतिका सं.'• पाठ ।

·२८४ मोमोवा-दामे उच्यते यदा हे गम्येते, तदा प्रयोगवचनेन योगपद्यमेतयो- गम्यते, तवार्थात संमगी, एकात्वाच्च वाक्यस्य ममुच्चयः । तेनान निहंग एव विवचितः, नाधिकरणसम्बन्धी गम्यमानोऽपि विधीयते । एवं तु निर्देशः क्रियते, संसष्टे चम्पयसी कथं गम्येयातामिति, तब चरुसंसृष्टं पयः चरौ त्यज्यमाने नियत त्यन्यते, तदम्य 'प्रदानदर्गन' भवति । पयमा यामाणस्य तस्य प्रदानं कथम् स्यादिति सप्तमी निर्दिश्यते । तस्मात् भोजनार्थ थागाथमेतत् पयः । भोजनमिति मारुप्याद यागमाइ। तस्माच्च पय: प्रदानार्थ पयोधर्मः सम्बध्यते । आह,-'न त्यागमात्र यागः, देवतामुद्दिश्य यस्यागः स यागो भवति' । उच्यते,-अयमप्यदितिं देवतामुद्दिश्य त्यागः क्रियते इति । आह,-'न पयसोऽदितिर्देवता, न छुहेशमात्रेण देवता भवति, या यस्य थूयते सा तस्य देवता इति । चरीथेषा श्रूयते न पयमः । उच्यते, उभयस्य निर्देशार, उभयेन देवता सम्बध्यते, संसृष्टेन ‘मधूदकवर', यथा दधि मधु पृतं धाना उदक, तत् संसृष्टं प्राजापत्यमिति भवति, एवमेवेदं द्रष्टव्यं । यद्यपि सप्तमीनिर्दिष्ट, सप्तम्यर्थस्याविधिसितत्वानिर्देशमात्रस्य वियक्षितत्वात्, यथोदने दधि दत्वा अभ्यवहर्तव्यमिति आदनस्य निगमावं विवक्ष्यते, नाधिकरणस्वम्, एयमिहापि द्रष्टव्यं । नम्मात् प्रदानार्थ पयः प्रदानार्थाय पयोधर्मा कर्तव्या इति । संस्कारप्रतिषेधय तत् ॥ ३३ ॥ (यु. १)॥ एवश्व कस्वा प्रदेयसंस्काराणां केषाधि प्रतिमेध उपपन्नी भा.

·रसुध्याय पाद २८५ . भा. पयः भवति,-'प्रयजुया वमानपाकरोति,अपवित्रवति गां दोहयति' इति ; प्राप्त हि प्रतिषेधो न्याय्य इति । सू. तत्प्रतिषेधे च तथाभूतस्य वर्जनात् ॥ ३४ ॥ (यु०२) । 'तत्पतिषेधे' पयःप्रतियेधे तयाभूतमपि लोके वय॑ते, पयमा सिना, पयः शृतच ; नचैप ययणार्थस्य ट्रयस्य धर्मः, यथा ययाणार्थ पानीयं, 'तत्प्रतिषेधे तैले पीते पानीय न पातव्यमिति विलेप्यं यवागूध पीयते । नच 'तथाभूतस्य वर्जनात्' पयो लोके एवं भयति, भोजनार्थं हि तत् ; यथा हि लोके तदिहापि भवितुमईति इति सामान्यतोदृष्टं व्यपदिष्टम् ।। अधर्मत्वमप्रदानात् प्रणीतार्थे विधानादतुल्चत्वा- दसंसर्गः ॥ ३५॥ (सि०) ॥ 'अधर्मव' सु पयमा, नाम्य प्रदेयपयोधर्मा भवेयुरित्यर्थः। कुतः ?। 'प्रप्रदानात', नीदं प्रदीयते । 'ननु चरी प्रदीयमाने प्रदायियत इत्येवमर्थ पयसि ययगणमुच्यते। नेत्याह,-गृत यमः कथं स्यादित्येवमर्थं हि नत् जायते। गृतैम्तण्डुलैः प्रयोजन- गमिस, नधन्यथा परर्भवति इति, नतु प्रत्तेन पयसा नतदातघ्यं यूयते । कयम् ? । 'प्रणीतार्थ विधानात्' । 'ननु वाक्यभेद एवं भपति इति परिहापित एप पक्षः, संस्टमय हविर्भपति इत्युक्तम्'। उच्यते,-'पराम्यत्वादममर्गः, अतुम्ये चरुपयसी, भा. . जानि.#.. चार!

·२६५ भोगांसा दर्शने 1 भा० प्रन्यचतोऽधिकरणलेन पयः यूयते, प्रदेयत्वेन परः, पयसो यहाक्येन प्रदेयत्वं गम्यते, तदधिकरणयुत्या याध्यते । यत्तु वाक्यभेदप्रमग इति, तन्त्र, न हि पयसि चारिति सम्बन्धी भविष्यति, कयन्तह, पयसि प्रादित्य इति, उभावादित्य शब्देन सम्भत्स्यते,-आदित्यः पयमि, आदित्य चारिति उभी चरुपयः- शब्दो प्रादिन्यप्रधानावित्येक वाक्य भविष्यति, न वाक्यभेद- प्रसङ्गः, पयप्राधार आदित्यो भविष्यति । तस्मान्न पयसि प्रदेयधर्मा भवितुमर्हन्ति ॥ सू० परो नित्यानुवादः स्यात् ॥ ३६॥ (श्रा०नि०१) । अथ लिङ्गमुक्ती,-'प्रयजुया वत्सानपाकरोति अपविध वति गान्दोहयति' इति । नैतत्, एवं सति प्रस्यार्थस्य माधकं भवति, किन्तर्हि एतग्नित्यानुवादकं । नित्यमेतमर्थ' सन्त अनुवदति । नेवाप्रदेयत्वात् यजुषा वसा अपाक्रियन्ते, न पवित्रवति गोदुद्यते। 'ननु नित्यानुवादोऽनर्थकः' । उच्यते, न वय प्रयोजनवत्ताम् अप्रयोजनवत्ता वा विचारयामः, किम् एतस्मादाक्याम्यते । इति परीक्षामह, अम्माच वाक्यादिदं गम्यते,-न यजुषा वसा अपाक्रियन्ते, न पवित्रवति गोर्दुनते इति, तचास्य अप्रदेयत्वात् अप्राप्त यजुः पवित्र वेति ।। विहितप्रतिषेधो वा ॥ ३० ॥ (श्रा०नि०२)॥ अथवा, विहितस्यैव प्रतिषेधो द्रष्टव्यः, विहित केपाचित् 'यजुपा बरसानपाकरोति, पवित्रवति गां दग्धि' इति. तम्य प्रतिषेधोऽथवाभव भवति इति ॥ भा.

·रचध्याये ४ पाद २८७ . भा. वर्जने गुणभावित्वात्तदुक्तप्रतिषेधात् स्यात् कारणात् केवलाशनम् ॥ ३८॥ (आ.नि. २)॥ अथ यदुक्त, पयःप्रतिषेधे पयसा सिक्त पयसा संसृष्टं च वय॑ते इति, तत्र ब्रूमः,-युक्त हि लोके यससृष्टस्य वर्जनं, तदेव हि तत्र प्रतिषिध्यते, नित्य घुपसर्जनीभूतं भोजने पयः प्रचरति, यच्च प्रचरति, तत्पतिषेधाऽर्थवान्, यत् न प्रचरति, तस्य द्यप्रसङ्गात् प्रतिषेधोऽनर्थकः । 'ननु केवलमपि लोके पय उपभुज्यते'। उच्यते, 'कारणात् केवलागनं,'व्रतमौषधं या यम्य, स केवलं उपयुडत, नत्वेतत् प्रचुरं। तस्मात् प्रायेण गुणभूत बात् पयसः, पयोयुक्तमेव न भवयितव्यमित्येवमर्थः पयःप्रतिषेध उध्यते ।। भा. सू. व्रतधर्मगच्च लेपवत् ॥ ३८ ॥ श्रा.)॥ अथ करमावायमन्यः परिहार उच्यते ?,-प्रतवदेतत् द्रष्टव्यमिति, यथा ब्रह्मचारिणा मांसं न भक्षयितव्यमित्युक्त दर्विगतमपि नेयं यजयन्ति, एवमिहापि पयो न पातव्यमित्युक्त पयसा सिक्त पयसा संसृष्टं वर्जयिष्यन्ति इति ॥ सू० रसप्रतिषेधो वा पुरुपधर्मत्वात् ॥ ४० ॥(आ. नि)।- न वा 'एप' परिहारः । परिहारान्तरनिवृत्यर्थो वागम्दः । कुतः ? । 'पुरुमधर्मत्वाय' व्रतस्य,-अदृष्टार्थ ब्रह्मचारिणो मामा- भषणं, तब तावदपि यो भक्षयति, यावति मांसरसमा विदितं भवति, सस्यापि दोषः, न ओमप्रकोपादि किञ्चित् दृष्टमपेक्षसे, भा० + ·२८८ मीमांसा दमन नन पय प्रतिपेये तथा, तमात् पूर्व एव परिहार इति । (४१.प्र.) स. भा. সহী বধিময়ী মালালাখি। अभ्य दये दोहापनयः स्वधर्मा स्यात् प्रवृत्तत्वात् ॥४१॥ इद ममाम्रायते,-'वि वा एन प्रजया पशुभिरक्ष्यति वर्दियत्यम्य भातृव्य यस्य इविनिरुस पुरस्ताचन्द्रमा अभ्युदेति वेधा तण्डुनाविभजेचे मध्यमास्तानग्नये दावे पुरोड़ागमा कपान निर्वपेन, ये स्थविष्ठास्तानिन्द्राय प्रदाये दधयकं येऽगिष्ठा म्नान विष्णुये मिपिविष्टाय गते चगम्' इति । 'गते धरुन्दन यमम्' इत्येतदुदारा । तपोऽर्थ सागयिका,-कि गते दधनि घ इज्या पयोधर्माः कर्तव्या, उत न १ इनि। कि प्रात 1 न कन्या इति। कुत 1 अप्रदानार्थत्वात्, प्रथोताथै विधानान अमुल्यत्वाच घणा न मंसर्ग इति। एवं प्राप्त यूम ,–'अभ्यदये निमित्ते योऽय दो देवताया अपनीत , ग 'मधर्मा स्यात्', इयार्थाय तर पयोदधिधर्मा कसंध्या । कुत..। इज्यामेय हितत् पयो दधि प प्रत, यतयेभ्यार्थम्, प्रतोऽयेगार्याः प्रष्टता एव धर्माः, नराणा प्रतापम्ति कारण, निहत्ती नामि। 'मनु प्रपोतार्थे दधिषमो विधीयते । नेवार, बारा ·₹वचार्य पादा २८८ तदा भिद्येत,-चरी देवतार्थे, चर्थयोश्च दधिपयोः। श्राइ,- 'ननु चरारपि देवतासम्बन्धी दधिपयमोरपि तथा, न भविष्यति वाक्यभेद दति। नैवं शक, विभागः कर्त्तव्य इति, पूर्ववाक्यं वृत्तं,–'बेधा तण्डुलान् विभजेत्' इति; तदनन्तरं विभागविशेष- परमिदं भवति वाक्य,-'ये म्यविष्ठाः, तानिन्द्राय प्रदात्रे दधंश्चर्स येऽणिष्ठास्तान विष्णवे शिपिविष्टाय ग्टते चरुम्' इति ; प्रत्रा- विशेषाधिपयसारपि विभागो वक्तव्यः। यदि च दधिपयमी विभक्तव्ये मतो प्रणोतार्थेऽप्युच्येयाता, ततो भिद्येत वाक्यम् , तो नेतयाः प्रणीतार्थ विधानं । प्रविधीयभाने च सप्तम्यर्थ प्रातिपदिकार्थी देवतया सम्भंस्थते, वाक्यमामात्। उभे च -दधिषयमो देवतया सम्भस्यते चरुणा सह,-दधनि चरुरेको भाग इन्द्राय प्रदात्रे भवति इति । यथा विमान्यमानेषु नाना- द्रव्येषु उच्येत,-स्कापायां समाहार्या मणयः, एको भागो देव- दत्तम्य; रजतपायां सुवर्ण निहितम् अपरो भागो विष्णुमित्रस्येति मह पात्रीभ्यां दो भागो गम्यते, विभागविशेषपरत्वाद् वाक्यम्य, पाचोथ विभास्वादनुवादश्च मप्तम्यर्थी गम्यते । एवमिहापि विभागपरत्वादेव वाक्यस्यास्य, विभक्तलाच दधिपयमारेको भाग इति गम्यते । अर्थप्राप्तत्वाञ्च मप्तम्यर्थोऽनुवादो भविष्यति । तमात् प्रदानार्थ दधिपयमी । प्रदानाांश दधिपयमार्धमाः कर्तव्याः ॥ तापदेशाच्च ॥ ४२ ॥ (यु)। इतय प्रदानायें दधि पयमि च ज्या धमाः कर्तव्या भा. A ·मीमामा-दर्शने इति। कुत । सिद्धवत् ष्टतोपदेशो भवति,-टते चरं दधंश्चरम्' इति । स मत्सु धर्मेषु उपपद्यते, इतरथा श्रयणं न कियेत इति । तंत्र सिद्धवच्छतोपदेशो नावकल्पेत। तस्मादपि पश्याम दज्यार्थाः दधिपयसाधाः कर्तव्या इति ॥ (1४९११.) स्तू० पशुकाट दघिटतयो प्रदेयधमाननुष्ठानाधिकरणाम ॥ अपनयो वार्थान्तरे विधानाचरुपया- वत् ॥४३॥ (सि०)॥ भा. अस्ति पशुकामेष्टि,-'यः पशुकामः स्यात् सेाऽमावास्या- मिष्ट्वा वत्मानपावुयात् । ये चोदिछास्तानग्नये मनिमतेऽथा- कपालं निर्वपेद् ये मध्यमास्तान् विष्णवे भिपिविष्टाय ते चरु ये स्थविष्ठास्तानिन्द्राय प्रदात्रे दधश्वरम्' इति । श्टते चरा, दध- थमित्येतदुदाहरणम्। अत्र सन्देह.,-कि ते दर्धान चेज्यार्थी दधिपयोधाः कर्त्तव्या उत नपति। किं प्राप्तं?-पूर्वेणाधिकरणेन कर्तव्या इति, समाना हि श्रुतिर्भवति इति । सिद्धवच्च श्तोपदेशः मत्सु प्रदानार्थेषु धर्मेषु उपपद्यते । एव माते घूम , 'अपनयो वा' धर्माणां भवेत् । 'अर्थान्तरे' तित्पयो विधीयते, दधि च श्रयणार्थे, न प्रदानार्थ , सप्तमो. मयोगात् 'चरुपयोवत' । यथा प्रायणोये चरो पयसि प्रदेयधी म क्रियन्ते सप्तमोमयोगात्, एवमिहापि ॥ सू० लशरणार्थी शृतश्रुतिः ॥ ४४ ॥ (श्रा० नि०) ॥

·शयाये ४ पार।
२८१
भा०
श्रथ यदुकं,-'सिद्ध वकृतोपदेशो भवति' इति । नैष
दोषः । अयणेन द्रव्यं लक्षयिषति, अर्थप्राप्तं हि चरी अयणं,
तत्सम्बद्धं द्रयं साक्ष्यते, अयणवति द्रव्ये चरुरिति । तस्मात्
प्रदेयधा न भवेयुरिति ॥ (18|१२१०) ।
.
भा.
१
व्यानियामे यशाना प्रदेयधमाननुष्यानाधिकरणम ।
स्तू० श्रयणानान्त्वपूर्वत्वात् प्रदानार्थे विधानं
स्यात् ॥ ४५ ॥ (पू०)॥
ज्योतिटोमे श्रूयते,–'पयसा मैत्रावरुणं श्रीणति मनुभि-
मन्दिनं धानाभिहारियोजनं हिरण्येन क्र ाज्येन पानोवतं'।
तत्र मंशयः। किं अयणानां प्रदेयधर्मा भवन्ति, उत न ? इति ।
कुतः मंगय: । यदि प्रदेयानि अयणानि, तत एषु प्रदेयधर्मा
भवन्ति, श्रथ न प्रदेयामि, न भवन्ति इति। किं प्राप्तं ?-प्रदेयानि
प्रदेयधर्मः मन्दध्येरन् इति । अषणाद्धि दचं जायते, पयोमिथ
सोमो भवति, संमिये च यमाने पयोऽपि होमेन सम्बध्यते ।
यदि पयोभित्रच सामो भवति, तव मासस्य पयमा मिश्रमानस्य
न कञ्चिदुपकारं पश्यामः, यागे* तु उपकारो भवति नित्ति-
नीम। यदि हामेन सम्भंस्थत इति मिश्रणाभिप्रायः, ततः
उपकारक मिश्रणं दृष्टेनोपकारेण, श्रुतो हि गुणवान यागः
प्रत्यक्षः पयमा निर्वयंत इति। मोमोपकारः कल्यः स्यात् ।
तन्मात् पयमा मामी मियाते, स मिश्रितः प्रयोगवचनेन कथ
यागस्य इति क• म. एव का. म.पु. पाट ।
A2

·२८२
भीमामा-दर्शने
सम्बध्यत इति। न च प्राकृतं मिश्रण केनचिद्रव्येण प्राप्त, यत्रेद
द्रयान्तर पयो विधीयते इति, 'अपूर्वत्वात्' मोमस्य । तस्मात्
प्रदानार्थस्य पयमो 'विधान स्यात्'। प्रदेयपयोधर्माश्चात्र
कर्तव्या इति॥
भा.
भा.
सू० गुण वा श्रयणार्थत्वात् ॥४६॥ (सि०)।
'वा'-शब्द पक्ष व्यावर्त्तयति । गुणभूत पय स्यात् सोमस्य,
न प्रदेयद्रव्य, प्रदेयत्वेनाश्रवणात, मामार्थेन च श्रुतत्वात ॥
स्व० अनिर्देशाञ्च ॥ ४७ ॥ (यु०१)।
न होमेन प्रयोगवचनेन वा अस्य सम्बन्ध । निर्देश
पगर्थत्वात'न च, प्रत्यक्षेणापि पयत्यागे यागनिति पयमा,
प्रत्यचदेवतासम्बद्धा हि त्यागो याग ,
न चाच पयमो देवता-
,-'मैत्रावरुणं ग्रह हाति' इति वचन, न मैत्रावरुण
पय इति। तम्मात् दृष्टोपकाराभावात् अदृर माममित्रणे
मोममस्कारोऽभ्युपगम्यते, तम्मान प्रदेयधर्म. मम्बध्यत इति ॥
श्रुतेय तत्प्रधानत्वात् ॥ ४८ ॥ (यु०२) ।
इतय मोमायं पयः । कुन । श्रुतिईि मोमप्रधाना
भवति,-दितीयाविभकि यूयते । तस्मात् अयणेन माम एवे-
भ्यत इति॥
सम्बन्ध',-
भा.
•प्रदम परापमानानि भूधर्मापामार विपन

·र अध्याये ४ पादः॥ २८३ 0 भा. अर्थवादश्च तदर्थवत् ॥ ४६॥ (यु०३) । अर्थवादश्च श्रयणस्य मामार्थस्य भवति,'म मित्रोऽब्रवीत् पयसैव मे मोमं श्रीणन्' इति, न हि भवति पयो मे दद्युः' इति । कथं तईि ?-मोमं पयमा मंकुयुः इति । तस्मादपि सामार्थ श्रयणम् ॥ . भा. संस्कार प्रति भावाच्च तस्मादथ प्रधानं स्यात् ॥ ५० ॥ (यु०४)॥ 'मंस्कारं प्रति' अथणवचनं भवति, यत्र संस्काराः श्रूयन्ते नत्रेदं श्रूयते,-'पयमा मैत्रावरुणं श्रोणाति' इत्येवमादि । तस्मात् संस्कारमाये श्रवणादयमपि संस्कार एवेति गम्यते। भवति हि प्रायोज्या तबुद्धिः, यथाऽत्र्यप्राये लिखितोऽय्य इति गम्यते । तस्मात् प्रदेयधमन सम्बध्यत इति ॥ (८।४।१३अ.)॥ बसमधे रंगामाय परम्मत इत्यनेन यागान्तर विधानाधिकरणम् ॥ स्व० पर्यनिरुतानामुत्सर्गे तादर्थ्यमुपधान- वत् ॥५१॥ (पू०)। अश्वमेधे ममामनन्ति,-'ईशानाय परम्वत' बालभेत' इति । तमय श्रूयते,-'पर्यनिरुतान् भारण्यानुत्सृजन्ति' इति । तब मंशयः,-किमारखानामालग्भ उत्सगार्थ एव, द्रव्योत्सर्गच प्रय • परमपटग चारणा पविषा उचन्ने इनि माधव । पूर्वपचवादिमते भगदेन स्मा। भा.

·२६४ मीमांमा-दर्शन किं कर्मपप्रतिषेधः,-पर्यनिकरणान्तः संस्कृता उत्स्रष्टव्या.२ इति । किं प्राप्तं ?-ट्रव्योत्सर्गोऽयम्, पालम्भय उत्मार्थ एवेति। कुतः। एवमुत्सर्गम् अप्राप्तं विदधत् तस्य सत्तां ब्रुवन् श्रुत्या वक्ष्यति, इतरथा उत्सर्ग प्राप्तमनुवदेत् । वाक्यार्थस्य प्रतिषेधस्य सत्तां ब्रूयात् प्रत्ययः । श्रुतिय वाक्याद् वलीयसी । एवञ्च मति देवतासम्बन्धी ग्रहणे,-ईशानमुद्दिश्य,परम्वन्त बालब्धयाः, पर्यनि- करणं कृत्वा त्याच्या इति; 'उपधानवत्', यथा, 'एतत् खलु साक्षादन्नं य एष चर्य एनं चरुमुपदधाति' इत्युपधानार्थमेव चरोरुपादानम्, एवमिहापि उत्सर्थ एवालम्मा भविष्यति ॥ .. भा. - खू० शेपप्रतिपेधा वाऽर्थाभावादिड़ान्तवत् ॥ ५२ ॥ (सि.)। कर्म शेषप्रतिषेधो वाऽस्मिन् वाक्य उच्यते। कुतः?1 'अथा- भावात', 'ईशानाय परस्वत बालभेत' इत्यस्य वाक्यस्य न कश्चिदर्थों भवेत् , यद्युत्सगार्थ पालम्भः स्यात् । कथं । पालम्भकाल एवा- ध्वर्युजीनीयात् नेमे ईशानाय दालन्त इति, तस्यैवं जानतो नैवं माइपो भवति, ईशानाय दातुं ग्रहीतय्या इति । अशक्यार्थवा- दनर्थकमिद वाक्य भवति। म एप मान्य एवमवकल्पते यदीमानाय दातव्याः। तस्मादालम्भवचनेन शब्देन दानमेव विधीयते इति गम्यते । यदा च दानं विधीयते, तदा पर्यग्निशतानुत्सृजन्तीत्युः सर्गमनूध, एवमुत्सृजन्तीतिविशेषविधानार्थं भवति शास्त्रम् । 'कथं पुनरव विशेषो विधीयते,-किंकालः पर्यमिकरणे, . -एत- ·र अध्याये ४ पाद ॥ २८५ स्मिन् काल उत्मजन्तीति” । नेत्याह, नात्र कालवचनः शब्दः श्रूयते । काले च विधीयमाने कालान्तरं प्रतिषियते न अङ्गा. न्तराणि 1 अथ किं पर्यग्निकरणवदुरखएव्यमिति । तदपि नास्ति, न ह्यत्र पर्यग्निकरणभावना कोय॑ते । तस्याश्च मत्यां पर्यनि- करणात् प्राञ्च. पराञ्चश्वार्थाः सर्वे प्रतिषिध्येरन् । कथं तहि?- निवृत्ते पर्यमिकरणे उत्सएथ्य इति। 'किमेतस्थामवम्यायामिति?'। नेत्याह,-चोदकादेवैतत् प्राप्तम्, एतदवम्यः पश्रुत्सर्जनीय इति। अवम्यान्तरप्रतिषेधस्य च गाय शब्दो वाचकः । चोदक प्राप्ते हि काले उत्सज्यमाने छतपर्यग्निकरण एवामी भवति। यदि तु अवस्थायाः प्रतिषेधः स्यात् , पर्यग्निकरणादुई उत्मात् प्राक् पदार्थी प्रतिपिध्येरन् , न पराञ्चः । 'कस्तयर्थः" । पर्यमिकरणे कृते यादृशो ,भवति तादृशस्याज्य इति । 'ननु चोद केनैव तदङ्गोऽमी प्राप्तः'। उच्यते, पुनरस्यैतदङ्गवत्ता श्रूयते, अङ्गा न्तरपरिमझ्यार्थम् ,-एतैरेव अतरङ्गवानुत्स्रष्टव्य । एव चोदक- प्राप्तानि परिसध्यायन्ते, नान्यानि अङ्गानि भवन्तीति । 'कथमेप शब्द एवं परिसह्यातुं शक्नोति इति चेत्' । शनोतीनि ब्रूमः,- कथं । प्रत्यक्षेण वाक्येन तैरङ्गैनिराकाझीकृते प्रधाने पैरङ्गैः सह चोदकेन परोक्षा मती एकवाक्यता न भविय्यति इति । तस्मात् कर्मशेष प्रतिषेध इति ॥ सू० पूर्ववत्त्वाच्च शब्दस्य संस्थापयतीति चाप्रहत्ते नोपपद्यते ॥ ५३॥ (यु०१)॥ पूर्वाय भवति शब्दो यागप्रवृत्तिपूर्वक', 'श्राज्येन शेष . भा..

·भीमामा-दर्शने भा. सम्यापयति' दनि। यदि याग एष प्रारब्धस्ततः मम्यापयतीति समाप्तिमादृश्यादुपपद्यते । यागस्य हि इदं यागान्तरं ममाप्या मदृशं । यदि हि पूर्वी न यागः प्रवृत्तः स्यान उत्सर्गमात्रं, न तस्य थागः ममाश्या मदृशम्तत्र मंम्यापयतीति नोपपद्यते । तस्मादपि शेषकर्मप्रतिषेधः ॥ सू० प्रवृत्तेर्यज्ञहेतुत्वात्प्रतिषेधे संस्काराणामकर्म स्यात् तत्कारितत्वाद् यथा प्रयाजप्रतिपेधे ग्रहण- माज्यस्य ॥ ५४॥ (यु०२)। ददं प्रयोजनसूत्रं । यदि द्रव्योम विधीयते तत' 'मस्काराणामकर्म स्यात् । कुतः। मस्कार प्रवृत्तेः यज्ञहे तत्वात्' । तत् प्रतिषेधे' (यज्ञाभावे) किमिति संस्काराः क्रियेरन, यज्ञकारिता हिते। यथा प्रयाजासावे तदर्थमाज्यं न ग्टह्यते, ग्रहण माज्यस्य न क्रियते, श्रप्रयाजाम्ना अननूयाजा इति यत्र श्रूयते तत्र प्रयाजाभावे तदर्थमाज्यं न ग्राह्यते, एवमिहापि मस्कारा न कर्तव्या इति ॥ • सूकिया वा स्यादवच्छेदादकर्म सर्वहानं स्यात्॥ ॥५५॥ (श्रा०नि०)॥ यदा तु कर्मशेषप्रतिषेधपचस्तदापि किं न कर्तव्याः संस्काराः' इति । तदेवं,-'क्रिया' स्यादवच्छेदपते, यागे हि तदा भवति । तम्मात् मर्वे यागपदार्थाः कर्तव्याः । यदि न यागो भवेत् तत. 'कर्म', मम्काराणां 'सर्वहानं स्यात्', यगस्त तदा भा.

·१ अध्याये ४ पाद भवति । तस्मात् कर्मशेषप्रतिषेधपक्षे सर्व कर्त्तव्यम् इति ॥ (2181 १४.)॥ भा. श्राज्ये न शेघ सस्थापयतीत्यनेन कम्माम्नर विधानाधिकरणम् ॥ आज्यसंस्थाप्रतिनिधिः स्यात् द्रव्योत्सर्गात ॥ ॥५६॥ (पू०)॥ 'पर्यमिकृतं पानोवतमुत्सृजति' इति प्रकृत्य श्रूयते,–'प्राज्येन शेषं मन्यापयति' इति । तत्र मन्देहः, किमाज्यं पूर्वस्मिन् कर्मणि प्रतिनिधीभूतम्, अथ वा प्राज्यद्र व्यकं पूर्वम्मात् कर्मान्तर विधीयते ? इति । किं प्रोत-प्रतिनिधिरिति । कुतः । पानीवतमिति द्रव्यम् उच्यते, उत्सृजतोति तत्रैवात्सर्गः श्रूयते। शेषमित्युपयुके- तरत् विद्यमानं गम्यते, तत् 'प्राज्येन मम्यापयति' इति पशोः कार्य श्राज्य श्रुतं भवति इति । 'ननु पूर्वकर्म परिसमाप्तमित्युक्तम्' । अबोच्यते,-द्रव्योत्सर्गवचने प्रत्यक्षे, शेषशब्दे वाऽपरिहते पुन- रसमाप्तं पूर्वकर्मत्याशयते, तस्मात् प्रतिनिधीयते श्राज्य- मित्याशङ्कामहे । 'मन्यापयति' इति च अपूर्व नोपपद्यते ॥ इतथाशकामहे,-. समाप्तिवचनात् ॥ ५७ ॥ (२ यु०)॥ भा० ममाप्तिवचन मिदं भवति,-'मन्यापयति' इति, तेन मन्या- महे, यत् पूर्व पशुना धारयं तदुत्सृष्टे पशावाज्येन परिसमाप्यने ।

·२६८ मीमामा-दर्शने इति । अपूर्वम्यात्र कर्मण उच्यमानस्यारम्भ एव वक्तव्यो भवति, यतस्त्वनभिधायारम्भं परिममाप्तिरेवाच्यते, ततोऽवगच्छामः, पूर्वस्यैव परिममाप्तिनापूर्वकर्म चोद्यत इति ॥ सू० चोदना वा कमीत्सीदन्यैः स्यादविशिष्ट- त्वात् ॥ ५८ ॥ (सि.)। भा. . कान्तरचोदना वा। कुत.। पूर्वम्य कर्मणः परि- समाप्तत्वात् । 'ननूतं द्रव्योत्सर्गे शेषवचने वाऽपरिहते पूर्वकर्मणो- ऽममाप्तिराशङ्किता भवति । अबोच्यते, इदं द्वयमपि परि- हियते,–'मंग्यापयति' इति प्रकृतेन पानोवतशब्देन सम्बध्यते, तत्रायमर्थः, 'पानीवतं सम्यापयति' इति, स एष* थागो विधीयते । मंपूर्वश्च म्यापयतिः प्रयुज्यते, अवश्यं कश्चिद्धातुः पूर्वो भावनावचनस्य प्रयोकव्य इति तत्राविरुद्धो भावनाया- मुच्यमानायामर्थप्राप्त. मन्यापयतिरालभतिरिव प्रयुज्यते । शेष- शब्दथै मादृग्यात् प्रयुज्यते । ट्रयोत्सर्गश्चाविरुद्ध एव यागे उच्यमाने, तम्माद् यथाऽन्ये गिर्वपत्यादयः कान्तरविधाने भवन्ति, एवं तैरविशिष्टत्वात् मम्यापयतिरपि भवितुमर्हति दति ॥ सू० अनिज्याञ्च वनस्पतेः प्रसिद्धां तेन दर्श- यति ॥ ५६ ॥ (यु.)। एव दनि का• • पु. पाठ ।

·र अध्याये : पादः । २८८ भा. 'प्रमिद्धा' 'वनस्पतेः 'अनिच्याम्', अत एव पठति । कथं ?। 'यतः वटारञ्च वनस्पतिमावायम्यथ वैनौ यक्ष्यमि लाष्ट्रो नवमी प्रयाजेज्या वानस्पत्या दशम्यत्रैवैताविष्टा विद्यात्' इत्यङ्गान्तरेणानुग्रह ब्रुवन् वनस्पतीज्याया अभावं दर्शयति, शेषपरिममाप्ती सत्यां 'वनस्पतिं जुहोति' इति । अथ परिममाप्नं पूर्व कर्म, ततो लुप्ता स्थात् , तबाभावदर्शनमुपपद्यते । तस्मात् पूर्वकर्म परिसमाप्तम्, इदमपि कर्मान्तरम् इति । सू० संस्था तद्देवतत्वात् स्यात् ॥ ६॥ (श्रा०नि०)॥ भा श्रय यदुक्तं, 'संन्यापयति' इति च 'अपूर्व नोपपद्यते' इति, तत् परिर्त्तव्यम्, अबोचते, अमन्यायां सम्यावचनमेतत् , तदपि पूर्व पानोवतमिति ममानदेवत्वात् ममाप्तिमादृग्यं जायते,- तत्पात्रोक्तमारयमिह परिममाप्तमिति । म एप सादृग्यात् संम्यापयतीति शब्दोऽवक्रन्पत इति ॥ (2181१५१०) ॥ इति भट्ट रस्वामिनः कृती य्ये नवमस्य अध्यायस्य चतुर्थ. पादः॥ ममाप्तयाध्यायः ॥ शुभमस्तु ॥०॥ -- ·मौमांसा-दर्शने १. व्यध्याये १ पाद ॥ -KO- भा. श्रीगणेशाय नमः । विश्ती लुप्मार्थाना प्राहनाना वाधाधिकरणम् ॥ (प्रथमवर्गाकम) सू० विधेः प्रकरणान्तरेऽतिदेशात् सर्वकर्म स्यात् ॥ १॥ (पू०)। ऊही वृत्तः, बाधाभ्युचयमिदानी वर्तयिष्यामः । याधी नाम यदेवेदमिति निशितं विज्ञानं, कारणान्तरेण* मिथ्येति कथ्यते । तथा अभ्युच्चयो यत् इदमिह भवति इति विज्ञायते, अपरमपि भवति इति विज्ञानं । तत्रायमर्थः प्रथमं परोक्ष्यते, किं सर्व प्राकृत विकृती कर्तव्यम् , उत किञ्चिद्वाध्यते ' इति । किं तावत्प्राप्तं ?-'विधे. (प्राकृतम्य) 'प्रकरणान्तरे (विकृती) यतो भवत्यविशेषेणनिदेशः, अतो यच यावच प्रारत धर्मजात तत्सर्वे विष्टतो कर्त्तव्य, यदप्यर्थलतं। कुतः ? । वचनेन होद मवें प्राप्यते, न च वचनस्यातिभारोऽम्ति प्रापयतः । कथं वचनमिति गम्यते । सब्बाखेव वैकृतीषु देशनास प्राकृतं धर्मजातम् अपेक्ष्यने वाक्य- शेपत्वेन, तद्यथैव प्राकृत्यां देशनायामनुपज्यते, एव वैकृत्यामपि । • विकारान्तरण इनि का• क्री. पु. पाठ ।

·१. अध्याये १ पादः। न करिदिशेषोऽस्ति । तत्र यथा कृष्णलानां पाकोऽप्राकृता- ऽपि बचनप्रामाण्यात् क्रियते, एवमवहन्धादि अप्राशनार्थमपि मई कर्तव्यमिति ॥ सू० अपि चाभिधानसंस्कारद्रव्यमर्थे क्रियेत ताद- र्थात् ॥२॥ (सि०)॥ भा. . 'अपि च' इति पक्षव्यावृत्तिः। नैतदम्ति,~-मवं प्राकृतं विकृती कर्तव्यमिति, क्वचित् 'अभिधागमस्कारद्रव्यं निवर्तितु- मईति यमुप्तार्थ । कुत एतत् । अभिधानमंस्कारट्रव्यं हि प्रयोजने सति क्रियते, नाश्योजनम्, अन्यस्मै प्रयोजनाय तदानायते न स्वार्थम्। 'ननु चानं नुप्तार्थमपि क्रियते वचनप्रामाण्याद्यथा कृष्णलेषु पाकः' । नेत्याह, नास्ति स्तुन्नार्थस्य देशकं वचनं ; न वैकृतं कर्म प्राकृतैरङ्गपदार्थैः सईकवाक्यतां याति, नैवं विज्ञायते. या न फलं कुर्यात् , कथं ? प्राकृतैरङ्गैरिति, कथन्तईि, यथा प्राकृतेन यागेन फलं माधितमभूत् तथा इति । कुत एतत् ? । यागेगतो हि व्यापार विशेषस्तनापेच्यते, न व्यापारमात्र, व्यापारः प्राकृते यागे प्रयोगवचनेन कल्पितः, सङ्घहोतच विद्यते, म भक्योऽपेचित स चाकासितो निराकाइच शक्नोति कर्तुमिति । अड्डेवायपेक्ष्यमाणेषु न थागगतो विकृतो व्यापार- विशेः कल्यः स्यात् । इतरथा लक्षणा स्यात्! यथा दण्डेन युध्यते इति वचने न दण्डिरूपं शुब्देनाभिहितं । यदि तु तेन यागगता ·मीमांमा-दर्भने लहितेन प्रयोजनं म्यात्, शक्यते तेन नक्षयितुं, एवमिहाप्यनवत्त्वं यागगतो विशेषो नाड्नेय्यपेक्ष्यमाणेषु शब्दाभिहितो भवति. नक्षणया तु कल्प्यते, लक्षणायाश्च शब्दो वाध्येत । श्रय शब्दो मा वाधीति यागगतो विशेपो नेवापेक्ष्येत, अङ्गान्येवापेक्ष्येरन् । ततः, कथमिति इतिकर्तव्यताविशेषं प्रति वैरुतस्य कर्मण- शोदकशब्दोऽनिवृत्ताकांक्ष एवावतिष्ठेत, अङ्गैरपि च अपरा इतिकर्तव्यता आकांक्ष्येत, गम्यमाना च प्राकृतयागेतिकर्तव्यता उत्मृन्येत, प्राकृतानाच अङ्गानां प्रकरणेऽर्थवतां दुर्लभा वैठतेन कर्मणा एकवाक्यभावोऽयुपगम्येन । म रैतदन्याय्यं । तम्मादेव- मभिमम्बन्धः क्रियते, यथा प्राकृतेन यागेन फलं माध्यते, तथैवे. तेनापि इति । किमतो यद्येवम् ? एतदतो भवति, प्राकृतान्यङ्गानि यम्मे प्रयोजनाय प्रशती भवन्ति, नामति तम्मिन् प्रयाजने विकतो चोदितानि भवन्ति । तम्माम्बुप्तप्राकृतप्रयोजनं न चोदकश्वोदयति दृति॥ सू० तेपामप्रत्यक्षविशिष्टत्वात् ॥३॥ (श्रा०नि०)। श्रय यदुकं, 'यया कृष्णकेषु नुप्तप्राकृतप्रोजनोऽपि पाको वचनप्रामाणात् यते, एवमन्यदपि क्रियेतेति'। तन्न, न हि पणम्नेषु पाकशोदकेन प्राप्नोति, प्रत्यहं हि तव वचनं,- 'घृते अपयति' इति ; न तत् प्राशतप्रयोजनं पाकमाइ, नत्र वचनप्रामाण्याददृयार्थः पाकुः । यदि तब प्रत्यवचनं ना. . भा.

·१. यथाये १ पादः।
+
भविय्यत् , 'तेपामप्रत्यक्षविशिष्टत्वात्' पाकोऽपि नाभविश्यदेव ।
तस्मादनुपवर्णनं पाकवदिति ॥
किं भवति प्रयोजनं? कतरदा वैकृतमुदाहियते? इति । क्वचित्
श्रूयते,–'स्वयंदिनं' बहिर्भवति' इति। तत्र प्राकृत द्रव्यं नि-
वर्तते । 'स्वयं कृता वेदिर्भवति' इति उद्धनन-खनन-परिलेखनानि
निवर्तन्ते । 'स्वयंभीर्ण शाखा भवति' इति श्रमिद्रव्यं निवर्तते,
मन्त्राचैतेपु निवर्तन्ते ॥ (१ वर्णकम् ) ॥
.
भा.
एवं वा,-
कृष्णले वहन्निवाधाधिकरणम् ॥
(द्वितीयकम् )
ह
विधेः प्रकरणान्तरेऽतिदेशात् सर्वकम
स्यात् ॥ १॥ (पू०)॥
इति । अस्ति प्राजापत्यथरुः,-'प्राजापत्यं च निर्वपेत्
शतकपणनमायुम्कामः' इतिातवेतदिशियमुदाहरणमगीकृत्य एतदेव
म चिन्त्यते,-कि कृपण लेववहन्तिः कर्तव्यः, न ? इति । 'विधेः
प्रकरणान्तरेऽतिदेशात् मर्वकर्म स्यात्' इति पूर्वः पक्षः, कर्तव्यः,
यथा तेषामेव पाक इति ।
सू० अपि वाऽभिधानसंस्कारद्रव्यम्. . . . ॥२॥(सि.)।
इति मिद्धान्तो
भा.
-न
कर्तव्य दूति ॥
.
छन इति का क्री• • पाट ।

·मीमामा-दर्शने सू. नेपामप्रत्यक्षशिष्टत्वात् ॥३॥ (आ.नि.) । भा० . इत्युपवर्णनापरिहारः ॥ (श्वर्णकम् ) ॥ एवं वा- दैश्वदेवे चरी विशारावाइनबाधाधिकरणम् । (सनीयवर्षकम) 'वैश्वदेवं चर निर्वपेद् भावयवांम्तं वदिषदं कृला शम्यया स्फेरन यूहेदिदमहममुञ्चामुञ्च व्यूहामोति यं दिय्यात् तं ध्यायेत् यदधोऽवस्थेत यच्च स्फर श्रामिय्येत् तद्दिष्णव उरुक्मायावयेत्" इति । तत्र मंशयः, किं विष्णुरुरुक्रम श्रावाह- यितव्यः, उत न? इति । कि प्राप्तम् । सू० विधेः प्रकरणान्तरेऽतिदेशात्सर्वकर्म स्यात्॥१॥(पू०)। आवाइयितव्यः । “ननु स्फेर कदाचिन्नवा श्राहिय्येदपि, न वाऽधोऽवमृद्येत, तत्रावाइनं कृतम् अनर्थक स्यात् । न च, वचन बलादापयितव्यम् अत्रमईयितव्यं वा, न छुपादेयत्वेनाभि- मवमृदितं वा श्रूयते । न च विष्णेरुरुक्रमस्य यागो अर्थकर्म, • "इम्यायमई, घर मधयाय नस्य प्रतीभनादानयपुगेडागत विभक उपते, पुराडागमेष यागेत्तिरका कहिं पद मम्याप्य पतुविजा भविभागाय न तुधा कुर्य्यान। तन रद अग्नक इद अञ्चोरिद दातु इदमग्रीध इति नाभागान् पृथगुपदिशेन । चोपकर्मब्दात न हसन विभाग किन्नु नोदणाकोण भोम्या मनामन यज्ञायुधदयन, मन्त्र दिमह प्रभाग थूरामीति रवमादि पदोदोमायान विशष । नना यदि कदाचिन घारमा यूएडवाले भूमी पतेत पन्नायुधन वा निघत, तदा न पनित निन्न पहल नीवपराक्रमाय भयप ममय विणवे कपात। एडनकाले अवदानकात चमच चीर ध्यादिनि" भा. माधव ।

·१. अध्याये पार - किन्नई, आमेषणेनावमदनेन च लचितम् अनेन प्रकारेण श्राइव- नीये प्रतिपाद्यते, तथा हि दृष्टमपनयने तस्य प्रयोजनं भवति स्फादिमोधन, इतरथा हि यागाददृष्टं कल्येत । 'ननु यागाददृष्टमवश्यं कल्पनीयं'। सत्यं कल्पनीयं, द्रव्यप्रतिपादन- दारं तत अत्रोच्यते,-'लुप्तार्थमपि कर्त्तव्यं, यथा कृष्णले चरी पाकः । अपि च कदाचिदामिप्येत, अधधावस्थेत, तवान्तरिते आवाइने वैगुण्यमापद्येत । तथाप्रमाद्यद्भिरावाहयितव्या देवता, यदि स्फर आलेक्ष्यते अधश्चावमर्दिय्यते, न अावाहनमङ्गम् अन्तरा ईय्यते, खकाले हि अावाहनेन देवता मर्यमाणा साध्वी, भवति इति, न खकालोत्तरकाले. तत्र हि अर्थ प्राप्तममन्त्रक मारणम् । श्रथ फेग नोपलेच्यते न वाऽधोऽवमर्दियते तदा कृतेऽप्यावाहने • न किञ्चित् दुय्यति'। नैवे मन्तव्ये, यथा राजा अमात्यो वा ब्राह्मणा वा परिचरितुं निमन्त्रितः पाहतः अपरिचर्यमाणे विमानिनमात्मानं मन्यमानो अप-. चरिष्यतीत्यागयते, एवं देवताऽपि इति, न तत्र देवता श्राहयते पाहता सती हविरुपयोच्यते, तय॑ति च; हप्ता प्रमत्स्यति, प्रमन्त्रा सतो फलेन संयो क्ष्यति इति तदेतत्रवमे सिद्धं । नरमान दोपः, श्रावाहितायामनिज्यमानायाम् ॥ खू० अपि वाभिधानसंस्कारद्रव्यमर्थे क्रियेत ताद- यात् ॥ २॥ (सि.)। C ·'भीमामा-दर्गम भा. . अपि वेति पहच्यात्तिः,-एपोऽभिधानसंस्कारो' निवर्तते। कुतः। अभिधानसंस्कारी द्रव्यं वा मति प्रयोजने क्रियते नान्यथा, तर्णितं । यदप्युनं, कदाचित् नियेत अव- मृद्येत वा, तबावाहन नान्तरा ईय्यते इति । नैष दोपः, अन्तरित- मेतदनन्तरितेने तुन्यं, यदा आवाइनस्य कालो, न तदा उस्क्रम यागस्य निमित्तमापतितम् , श्रापतिते हि निमित्ते तस्य प्रयोगी भविश्यति । न ह्यनामिटम् अनवमृदित वा तत्र प्रतिपादयितय, न चारधे प्रयोगे कृतमुपकारकं भवति । तस्माद् विश्णु- रुरुक्रमा नावाइयितव्य इति । तेयामप्रत्यक्षविशिष्टत्वात् ॥३॥ (श्रा०नि०) ॥ इत्युपवर्णनापरिहार उक्तः ॥ (३वर्णक॥ १०॥९॥१०॥ भा. दोक्षणीयादिषु धारणीयावाधाधिकरणाम । तू० इष्टिरारम्भसंयोगादगभूतान्त्रिवत्तेतारम्भस्य प्रधानसंयोगात् ॥ ४॥ अस्ति ज्योतियोमो 'ज्योतिष्टामेन वर्गकामो यजेत' इति । नत्र दर्शपूर्णमामप्रतिकानि कर्माणि दोषणीयादीनि 'श्रामा- वैष्णवमेकादशकपालं निपेत्' इत्येवमादीनि , अस्ति तु प्रकृती भा. • चभिधानन मकार इति था. सौ. पु. पाठ • +चा. मा. पुम्नक एवकारो नासि।

·१. चध्याये १ पार ३०० भारम्भणीयरिः 'घानावैपावमेकादशकपास्नं निळपेद्दर्शपूर्णमामा- वारममाणः सरखत्यै चरूं सरखते द्वादशकपालममये भगिने अष्टाकपालं निर्वपेद् यः कामयेत भग्यन्नादः स्वाम्' इति । नित्यवदेके भगिन मामनन्ति । तत्र पन्देहः, किं दोषणीयादिषु प्रारम्भणीया कर्तव्या, उतन' इति । किं प्राप्तं ?, प्राकृतं विकृती कर्त्तव्यं, "विधेः प्रकरणान्तरेऽतिदेशात् सर्वकर्म स्यात्' ति। एवं प्राप्ते ब्रूमः, इएिरारम्भणोया ज्योतियोमागभूताद दर्शपूर्णमामप्रकृतिकाद्दीक्षणीयादेः कर्मरामनिवर्तते । किंकारणं । थोऽचारम्भः स ज्योतिटोमस्य न दीक्षणीयादेः। कुतः। भारम्भो हि प्रथमः पदार्थः स्यात्, प्रथमं वा पुरुषस्य प्रवर्तनं ? । यदि प्रथमः पदार्थ, म विगानमनं देवयजनजोपणं वा, तदिह ज्योतिसोमस्याचं तोरर्थन कृतं म दीक्षणीया- दीनामर्थं साधयति, न पुनस्तेषां कर्त्तव्यं, स्लुप्तमेव तत् । तस्मिन् स्तुप्ते प्रारम्भे तत्सिद्दार्थो धर्म प्रारम्भणीयार लुप्येत । अथ प्रथमप्रवर्तनम् प्रारम्भः, औदासीन्यात् व्यावृत्तिः, पुरुषस्य व्याप्तता, तदा ज्योतियोमं माझं कर्तुम् अमावादामीन्यात् च्याहत्ता ज्योतिष्टोमिकेन प्रथमेन पदार्थन, स ततः प्रति श्रा-माद्ब्योतिरोमममाग्नेामृत एव न पुनरुदासीनो भवति, यतो व्याहतो भवति । साझज्योतिटमारग्भेणैव प्रवृत्ती दोषणोयादिग्विति लुप्यत एवैषामारम्भः, तस्मिन् लुप्ते श्रारम्भणीया- पदार्थ प्रारम्भसियों लुप्येत । 02 ·३.८ मीमांसा-दर्भने । . 'ननु अगभूतस्य दोचणीयादेरन्य प्रारम्भो जातः? । नेत्याह, -विगानमनं देवयजनजोपणादि वा प्रथमं वा पुरुषस्य प्रवर्तनम् श्रारम्भः, प्रथमच प्रवृत्तोऽसौ ज्योतिटोमार्थमेव । 'प्रथायमन्यः प्रथमः पदार्थो दोषणीयादेत इत्युच्यते । तथापि न तस्यारम्भणीया प्रकृतावुनति तस्मादनमतात् पदार्था- दारम्भणोया निवर्तेत । अपि च दोक्षणीययैव ज्योतिरामे श्रारम्भार्थः सिध्यति, एवं हि श्रूयते,-'पानावैष्णवमेकादश- कपालं निर्वपेत् दीचिम्यमाणोऽभिः सवा देवता विष्णुर्यजो देवताश्चैव यजञ्चारभते अग्निः प्रथमो देवतानां विष्णुः परमो पदामावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति देवतायैव यजम्चोभयतः परिग्टह्यावरुन्' इति ॥ (१०११।२०)। भा. अनुयज्ञादिष चारमणीयावाधाधिकरणम् ॥ सू० प्रधानाचान्यसंयुक्तात्सवीरम्भान्निवतेतानङ्ग- त्वात् ॥ ५॥ अस्ति राजसूयः, 'राजसूयेन स्वाराज्यकामा यजेत' इति । नरिपशुधोमदविहामाः प्रधानभूताः। ऐरिके स्वनुमत्यादिषु संशयः,-किं श्रारम्भणोया कर्त्तव्या,न? इति।किं प्राप्त?, कर्तव्या, 'विधेः कारणान्तरेऽतिदेशात् सर्वकर्म स्यात्' इति । एवं प्राप्ने त्रूमः,-'प्रधानाच' अपरप्रधानसंयुक्तानिवर्तितुमईति। कुतः । सर्वारम्भार्थन तत्र ज्योतिटोमः समाघायते,-'अमिराम , ·१. थाये । पाद: । ३०८ प्रथममाइरति' इति । स प्राचतानां प्रधानानामेकैकस्य तन्त्रण समानातो भवितुमईति, एकैकस्य ह्यब प्रधानम्य तन्त्रण साधारणं प्रकरणं, तेनानुमत्यादीनाम् श्रारम्भार्थे मिद्धे न आरम्मणोया भवितुमईति इति ॥ (१०११॥३०॥ भा० पारी याया पारम्भणीयायाधाधिकरणम ॥ स्व० तस्यां तु स्यात् प्रयाजवत् ॥६॥ (पू०)। अम्यारम्भणीया दृष्टिः,-'पानावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेत् दर्शपूर्णमामावारभमाणः सरस्वत्यै चरु मरखते द्वादश- कपालं अग्नये भगिनेऽटाकपालं यः कामयेत भग्यवादः स्याम् इति नित्यवदेके भगिनमामनन्ति' । तत्रैवोऽर्थः मांगयिकः, किमारम्भणीयायामारम्भणीया कर्तव्या, उत्त न इति। किं प्राप्त - "तस्यां तु स्यात् प्रयाजवत्" । मंशयनिवृत्त्यर्थं तुशब्द', न खन्नु मंगयोऽम्ति,-श्रारम्भणोयायामारम्भणोया भवितुमर्हति । कुतः। "विधः प्रकरणान्तरेऽतिदेशात् सर्वकर्म स्यात्' इति, यथा प्रयाजा एवमारम्भणीयापि इति । "श्राइ,-ननु तस्मा अप्यर्थे अन्या श्रारम्भणीया, तस्या अप्यर्थे अन्या श्रारम्भणीया, तस्या अप्यर्थ- ऽन्येत्येवमारम्भणीया न व्यवतिठेत ! व्यवस्थितेन च शास्त्रार्थन भवितव्यम्" । अवोच्यते-पाखेव अनवस्यासु सामर्थन व्यवम्या भविष्यति । नवांगभूतत्वात् ॥ ७॥ (सि०) । .

·भीमामा-दर्शने
भा.
.
नवेति पत्तः प्रतिषिध्यते, न स्यादारम्भणीयायामारम्भ
णेया' इति । कुतः? । अङ्गभ्रता हि मा दर्शपूर्णमामयोः, अङ्गभूतस्य
च प्रधानारम्भेणेव मिद्धिरित्युक्तम् ।
'प्रारम्भणीयाप्रवृत्तेन दर्शपूर्ण मामी कर्तव्यो, अतः प्रकृति-
वदारम्भणीयापि प्रारम्भणयाप्रत्तेन कर्त्तव्येति, तस्मात् किल
श्रारम्भगोयायामारम्भणीया स्यात्' । तच्च नैवं, अशावाप्यन्या-
मारम्भणीयामारम्भणीयां कुर्वन्नारम्भणीयाप्रवृत्त एव करोतीति
गम्यते । तमात्रारम्भणीयायामाग्मणोया स्यात् । अपि च
जलबुद्धदवत् अव्यवस्था श्रारम्भोयायां वाक्येन गम्यमाना मामर्थन
वाध्येत ! अस्मत्पक्षे नाव्यवस्था न वाधः, तस्मान्नारम्भणीयायामा-
रम्भणीया इति॥
स्व एकवाक्यत्वाच्च ॥ ८॥ (यु०)॥
इतय पश्यामः एवमेवेति । कुतः । एक हीदं वाक्यं यदा
भारम्भणीयां विदधाति, तदा नामी दर्शपूर्णमासयोर्विहिता,
नाम् अविहितामित्र दर्शपूर्णमामयो विदध्यात् , विहितामिव
चारम्भणीयायामतिदिशेत् , नैतत् कर्तुमलं भवति सकृदुचरितं ।
तस्मादप्यारम्भणोयायामारम्भणीया नास्ति ॥ (१०।११४१०)॥
0
भा०
घल्लेवाच्या यूपाइनिबाधाधिकरणम् ॥
सू० कर्म च द्रव्यसंयोगार्थमीभावान्निवत तादी
श्रुतिसंयोगात् ॥६॥

·१. अध्याय १ पाद भा. तम्मिन्नेव ब्योतिष्टोमे पशहरमीपोमीयः,-'यो दीचितो यदनीपोमीयं पशमानभते' इति । तत्रेदमानायते,–'यूपम- छेय्यता होतव्यं न हि दीक्षितस्याग्नी जुहोति श्राज्यं चारणिं चादाय यूपश्यान्तिके अग्निं मथिला यूपाइतिं जुहानि' इति । साद्यस्के श्रूयते,-'खलेवाली यूपी भवति' इति। तचैपोऽर्थः मांशयिकः, किं माद्यस्क खन्नेवाल्यां यूपाहुतिः कर्त्तव्या, न? इति। किं प्रा?, कर्तव्या, 'विधेः प्रकरणान्तरेऽतिदेशात सर्वकर्म स्यात्' दति। एवं प्राप्ते बम', 'कर्म च एतत् 'द्रव्यमयोगार्थ' यूप एवमादिभिः संस्कारैः भविष्यतीति क्रियते, यूपं प्राप्नुमेय्यत एतच्छूयते, तेनास्य संस्कारस्थ श्रुतिर्मयोगेन यूपार्थता । अच्छशब्दो हि प्राप्नुमित्यर्थः वर्तते, न चात्र यूपेन प्रयोजनम्, अयूपे हि पलेवाल्यां पार्वध्यते, तम्मात् तत्र यूपकरणार्थी यूपाहुत्यादयः भंस्कारा लोपानिवर्तितुमईन्ति इति । तम्मानास्ति खले- वान्यां यूपाहुतिरिति ॥ (२०११५४०) ॥ - माधम्के म्याखाइतिवाधाधिकरणम ॥ सू० स्थाणी तु देशमाचत्वादनित्तिः प्रतीयत ॥ ॥१०॥ (पू.)। तम्मिन्नेवानीपोमोये पग श्रूयते, खाणे म्यासाइति जुहोति' इति । ततः माद्यस्केऽयमर्थः मांगयिको भवति,-किं भा. •रत्ययाय नि क• म. पु. पाठ ·२१२ मीमांसा-दर्शने साद्यस्क म्याखाहुतिः कर्त्तव्या, न ? इति । तत्र एतत्तावन्नः परोक्ष्य, किमारादुपकारकं कर्म म्याखाहुतिः, उत यूपमस्कारः इति । यद्यागदपकारकं कर्म तदा कर्त्तव्या, श्रथ यूपसंस्कारो निवर्तेत इति । कथमारादुपकारकं कर्म स्यात्, कथं वा यूपसंस्कारः? इति । यद्येवमभिमम्बन्धः क्रियते, यूपमच्छेय्यता स्थाखाइतिः कर्तव्येति, नतो यूपसंस्कारः। अथ यूपमच्छेय्यतेति प्रकृतेन म सम्बध्येत, तदा पारादुपकारकं कर्मेति । किन्तावत्प्राप्तं ?। पारादुपकारकं कर्मेति । एतद्दिज्ञातं कर्मणां प्रयोजनं, भूतं हि नावद् भव्यार्थमिति । अपि च भिवृत्तप्रयोजनेन म्याणुना सम्बध्यमाना श्राइतिः किमिव यूपस्य उपकरिय्यति ? सम्बद्ध हि क्रियमाणं सम्वन्धिनि उपकुर्यान, व्याहत्तो हि यूपात् म्याणुः । अपि च तन्त्रमेकादमिन्यां यूपा- अतिर्भविष्यनि, यद्यारादुपकारकं कर्म स्यात् , तथा हि नाश्रुतो- उभ्यामः कल्पयिष्यते । अपि च अविशिष्टेन वाक्येन म्याणी स्याणाहुनिः श्रूयते, मा च प्रकरणेन यूपप्रशनस्वाणुविधेय कल्येत । तस्मादारादुपकारकं कर्म म्याखाहुतिः माद्यस्क घ कर्तव्या चोदकानुग्रहायेति । एवं प्राप्तम् । एवं प्राप्ने घूम- खू० अपि वा शेपभूतत्वात् तत्संस्कारः प्रतीयेत* ॥ ॥११॥ (सि.)। अपि वेति पचव्यावृत्तिः । यूपमस्कारः प्रतीयेत । कुतः ।। प्रकरणविपात् । यूपमध्धेश्यतः म्यायाइनिर्विधीयत रति • नि.मा.पु. पाटा हर पल . भा.

·१. अध्याय १ पाद। ॐ गम्यते, यो दि मन्यते अविशिष्टेन वाक्येन म्याणदेशमात्रे विधीयत इति, फलं तस्य कन्पनीयं भवति। योऽपि मन्यते प्रकरणादारादुपकारकमग्निपामीयस्य भवतीति, तस्यापि प्रकरण- सामान्य प्रकरणविशेषेण वाध्येत । कर्मशेषभूतश्च यूपः प्रयोजन- वत्वात् , तेन सम्बध्यमाना अदृशार्थापि पारादुपकारिका मतो कल्यप्रयोजना स्यात्। श्रतः प्रमिट्रिन्यायेन वाध्येत, यथा अश्वकर्ण इति । निवृत्तप्रयोजने चापि स्थाणे यूपात व्यावृत्ते च यूपीयो असाविति कृत्वा तत्र क्रियमाण यूपातिः यूपसम्बद्धा कृता भवतीति तदा वचने क्रियते, यथा शिरसा धारितायाः खजः बिरसेाऽवतारितायाः देवदत्तीया श्रमाविति इला चि- देशनिधानादिः संस्कार एपितव्यो भवति; एवं स्यावातिरपि एकादशियां चातिकदेशस्थाविवचितत्वात् तन्त्रं यूपाइनि- भविष्यत्येव । तस्मात् मंस्कारपक्ष एव ज्यायान् ॥ समाख्यानञ्च तहत् ॥ १२॥ (थु०१) । म्याखातिरिति च 'ममाख्यान' म्याणुप्रधानाया दवाहते. भवतीति । कथं ?। यष्ठोममायोऽयं, कर्मणि पाठी; ईमिततमञ्च कर्म । सप्तमोममामा लक्षणापेत इति कृत्वा नादर्तव्यो भवति॥ मन्त्रवर्णश्च तहत् ॥१३॥ (यु०२)। इतम पग्यामः संस्कारकर्मेति, यता 'मन्नवर्ण:: अपि 'तदत्' भवति,-'श्रतवं देववनस्पते भतवलशो विरोइ' इति । वाध्यने पति क. म. पु. पाठ । . भा. भा. D ·३१४ मीमामा-दर्शन . यस्व मया वृक्ण', सेोऽत आवश्यनाइडप्रकारी विरोहेति यूपम दवाट्रियमाणो मन्त्रवर्णा भवति । तम्मादपि सस्कारकर्म खलेवान्यां न कर्त्तव्यम् इति ॥ (१.११७६०)। एसमप्रयाजस्म मुबारकर्मताधिकरणमा ख० प्रयाने च तन्यायत्वात ॥ १४॥ भा, दर्शपूर्णमासयोराम्बायते, 'उत्तम प्रयाज' स्वाहाकार यजति' इति। तत्र मशय',-किं ? 'उत्तम प्रयाज बारादुप कारक कर्म उत मस्कारकर्म' इति । तत एतत् तावत् परोक्ष्यते, कि-श्राज्यभागादिपु या देवता थव्यास्ता एवाच देवता, उत श्रन्यास्ताभ्यो देवताभ्य ? इति । कथम् अन्या देवता ? कथ वा प्रकृता स्यु ? इति । यदि 'स्वाहाकार यजति' इति देवता- विधान, नतोऽन्या प्रकृताभ्यो देवता, अथ 'ये यजामहे, स्वाहामिम्' इति निगदेन मान्ववर्णिको देवताविधिस्तत प्रस्ता देवता इति। कि प्राप्त -बारादुपकारक कर्म इति । तदेतद् वर्खते, अन्या देवता 'खाहाकार यजति' इत्यनेन विधीयते, एवं वचनप्राप्ता भविष्यति, इतरथा मान्नवर्णिकी कल्पयितव्या भवेत् । 'ननु अन्या अग्न्यादिशब्दैन भक्यते वदित, तवाय में यजामहे स्वाहामिम्' इति मन्त्रवर्णोऽपि विप्रतिषिध्येत । अत्रो यते-तदिप्रतिपिद्ध, अनेकम्माप्येक शब्दा भवति वाचक ।

·१. अध्याय १ पारा
.
.
नधया भावति मातरमपि वदति मातारमपि। माता च
परमं देवतं, ममा च पुत्रवियेतेस्पवध्यमानो जननीवचनोऽव-.
गम्यते । माता ममः शिप्रति एभिरप्यनुवध्यमाना धान्यस्य
मातीचकः । एवं मन्त्रेऽप्यग्न्यादयः स्वाहाकारदेवताके यागे
प्रयुज्यमानाम्तदाचिनोऽगम्वरन् । तया मति प्रधान धागस्य
कार्यमनुग्रहीतम्, पारादुपक्रिया । तस्मादारादुपकारकं कर्म
उत्तमः प्रयाज इति ।
एवं माप्ते म',-"प्रयाने च तन्यायत्वात्" उकमधस्तात
स्याप्यानिः मंस्कारकर्मति, हापि घान्दैनाबादिग्मते,-
उत्तमः मपान: मंस्कारकर्मति । सत एकतावदर्णयन्ति, या
भाग्यभागादिषु देवता याव्यास्ता एव दह देवता इति ।
कुन: । माहाकारम् देवताभ योगाभावात्, तद्धितेन वा
देवतामयोगी विजायते पर्यन्तेन वा न चेइ तद्धिता
म चतुर्थी, तो न देवताविधिः। यागमामानाधिकरणं च
दिनीयथा गम् । तम्माद यागवपना स्वाफारमम्दो यथा
ममियादव रति
'भार-परि रिसीयया मंयोगात् तं पागवचनं मन्यसे,
भागदपकारका यागः, मिततमे हि दितीयाविभक्रिर्भवति
। पोयमे, ममेर पाने वदोमः, 'तन्याययात्' इति ।
पानापा ११, पः पाती "पि वा भेषभूतलात
माहा मोयन रसि। मेषभूतावास्यभागादियान्यादयः,
नरोपाग: म मधीनगवान भवति । तिरम्मिन् पते यागो

·मीमामा-दर्शन निप्रयोजन म्यात्, तदर्थ देवताभिधानमपि नियोजन स्यात् । • सत्या च देवतासस्कारमाया यागप्रयोजन कल्पयितु न शक्यते । तथा अग्न्यादीनां सम्भवति स्वार्थ दृष्टा स्वाहाकारवचनता न शक्या कन्पयितु । तस्मात् देवतामस्कारार्थमुत्तम प्रयाज , देवतास्मरणमस्कारदार चादृष्टमपि तस्माद् यागाद् भवति इति ॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥ १५ ॥ (हे.) ॥ लिङ्गमप्यस्मिन्नर्थे भवति । कि लिङ्ग । मप्रतिपन्नदेवता- कश्चातुर्मास्येषु उत्तमप्रयाजस्य निगदी दृश्यते, 'स्वाहाग्नि स्वाहा सोम खाहा सवितार वाहा मरस्वती स्वाहा पूपणमित्येवलक्षणक , स देवतासस्कारपोऽवकल्पते , इतरम्मिन् अदृष्टार्थ स्यात्। तस्मादपि देवतामस्कार उत्तम विपतिपत्रदेवताकेषु सौर्यादिकर्मस प्राकृतानि देवतापदानि न निवर्तन्ते पूर्वपई, सिद्धान्ते तु निवर्तन्ते ॥ (१०।९।७०) ॥ भा. प्रयाज स्यात् । प्रयोजन - भा. चप्रियागस्यारादुपकारकताधिकरणम् । सू० तथाज्यभागामिरपीति चेत् ॥ १६ ॥ (पू.)। दर्शपूर्णमासी तो 'दर्शपूर्णमामाभ्यां स्वर्गकामा यजेन इति । तत्रेदमानायते, भाज्यभागी यजति इति । चापर श्रूयते-'तो होचतु किमावयास्तत सादिति । यस्यै कस्वैचिद्देवतायै इविनिर्वपस्तद्वां पुरस्तादाज्यस्य यजनिति तस्माद्यम्यै कस्यैचिद्देवतायै विनिर्वपन्ति ते पुरस्तादाज्यभागा-

·*
१.अध्याये । पादः।
वनोयोमाभ्यां यजन्ति तीन शोऽध्वरे न पो' इति । ततत्
मन्दिधाते, यदान्धभागयोरमोपोमाविज्ते किं वानियागो
देवतामस्कारार्थ पत बारादुपकारकः ? इति । किं प्राप्तं ?। इति
चेत मन्देहं पायनि, 'तथा भाज्यभागानिरपि' स्थात् , यथोत्तमः
प्रयाजः, “अपि वा पभृतत्वात् तत्संस्कारः प्रतोयेत" इति ॥
.
व्यपदेशाद्देवतान्तरम् ॥ १७ ॥ (सि०)॥
भा.
.
.
?
न चैतदम्ति, देवतामस्कारः श्राज्यभागयोरिति, किन्तर्हि
पारादुपफिया । कुतः ? । 'यपदेशात्' अवगम्यते प्रधानाग्ने-
देवतान्तरमिह इज्यत इति । काऽमी व्यपदेशः ? । 'अमिमग्न भावह
चाममावह अनिमाव' इति कथमस्मिन्नावाइने एतावत्यय देवता
दोरन् इति । एवमावाहनेन देवतास अव्यामोहाथ परि-
गनमानाम दिरनिशब्देन परिंगणनं कृतं, तदेवतानरेऽवकल्पते,
इतरथा हि मल्लाद्या व्यामुच्येत । गणनं चोभयोरपि पक्षयो-
मनुन्छ । अपि च लपवे सामयाधानात गणने क्रमे बाध्येत ।
अपि च अमठादचनं भब्देनानुवध्यमानमन्य मित्र ध्यपदिनि ।
पथा 'ग्राह्मण अागतो कृपत श्रागतो. ब्राह्मण आगतः' इति
दयोरिव माधणयोभवति गणनावादः। एवमिहापि इयोरिव
भानाभवति वाद।
'म एप च्यपदेमो भवति लिङ्गं । प्राप्तिस्तु वझाया': सोयते,-
समत्वाच ॥ १८॥ (हे.)।

·मीमांसा-दर्शने भा. इयं प्राप्तिः,-ममोऽत्र देवतया यागः,-देवतापि श्रुता प्रधानयागे, यागोऽपि वाक्यान्तरे, 'धाज्यभागी यजति' इति । तदिहाभयोः यागदेवतयोः प्रयोजनवतावताया थागार्थता न्याय्या, प्रजातं धारादुपकारकत्वं यागस्य इति । न हि देवतां विना यागा भवति, तेन स देवतामाकांक्षति, न तु प्रधान- देवता थागान्तरमाकांवति । यच्च येन आकांक्ष्यते तत् तदर्थ भवति । तस्माद् देवता यागार्था । अपि च श्रारादुपकारकैः कर्मभिः साम्यं भवति । कथं ? 'अभीषू वा एती यज्ञस्य यदाधारी चक्षुषी वा एती यदाज्यभागी यत् प्रयाजा इज्यन्ते वर्म वा एतद्यज्ञस्य क्रियते वर्म यजमानस्य भाव्यस्य अभिभूत्यै' इति ॥ (१०।१४८०) ॥ ? . भा. দাভাময় ইদাষাকেনাকি । सू० पशावपीति चेत् ॥ १६ ॥ (पू०) ॥ अस्ति ज्योतिटोमे परग्नीषोमोयः,-'श्रा यो वन्यमिना प्रतितिष्ठन्ति ता सम्भवन्ती यजमानमभिसम्भवता वरुणपाशाभ्यां वा एषोऽभिधीयते यो दीक्षितो यदोषामोर पाइमालभते वरुणपाशाभ्यामेव मुच्यते' इति । तवेदं समामन्ति, 'श्रमीयामीयस्य वपया प्रचर्यानो पाइपुरोडाशमनु- निर्वपति' इति । तत्र चन्देहः, किं पसुपुरोडामयाग श्रारा- दुपकारकः, उत देवतामस्कारार्थः' इति । किं तावत्मानं ?। तत. प्रयाजाधिकरणे पराजितोऽपि हेतुः केचिदपरेण विशेषण .

·१. अध्याय १ पादा। ३१८ पुनरनुपाण्यत इति पुनरुपदिश्यत, “पशावपोति चत", दति चेत् पश्यसि,-किम् धारादुपकारको, देवतासंस्कार: ? इति । पशावप्यारादुपकारकः स्यात् , एतद्धि कर्मणां प्रसिद्ध कार्य । अमीषोमीयमिति च गुणभूतदेवताकस्तद्धितशब्दो भवति । पणावपि तद्धित एव शब्दो वाक्यथेषेण बलवता चलनवचनो व्यपदिश्यते, न नियोगतस्तवचनः परपुरोड़ा। श्रतः प्रमिद्धे- रारादुपकारकत्वम् ॥ न तद्भूतवचनात् ॥ २० ॥ (सि.)। नेति प्रतिषेधकः शब्दः। 'श्रा सोमं वहन्ति श्रमिना प्रतितिष्ठन्ति इत्यर्थवादवचन एपः, यद्यर्थवादवचनादन्या पथौ देवता, अन्या पुरोडाशयागे इति गम्यते । अर्थवादवचनादेव मैवेत्यवगन्तव्या। एवं ह्याइ,-'यदेवत्यः परास्तद्देवत्यः परह- पुरोडामः' इति । तस्मादर्थवादसाम्ये देवतासंस्कार इति . . भा. गम्यते ।। . भा. लिङ्गदर्शनाञ्च ॥ २१ ॥ (हे.)। इतथ परनामः संस्कारकर्म पहपुरोडाम इति । कुतः। लिङ्गमप्येतमर्थ दर्शयति, 'इन्द्राय वज्रिणे वृषभमालभेत' इत्यस्य पशेः पुरोडाशस्य क्रमे मप्रतिपन्नदेवताकं याज्यानुवाक्यादयं समानातं, 'इन्द्रं नुहि वजिर्ण स्तोमपृष्ठं स्नुहि शूरं वज्रिणं सुप्रतीतिम्' इति च, तत् मंस्कारपोऽवकल्पते, नान्यथा। तस्मात् परदेवतासंस्कारार्थः पुरोडाशयाग इति ।

·मीमामा-दर्शने भा. सू० गुण वा स्यात् कपालवत गुणभूतविकाराच्च । ॥ २२ ॥ (दि० पू०)॥ विशेषविवक्षया पुनस्तमेव हेतुं व्यपदिशति । वाशब्देन पक्षं व्यावर्तयति । 'गुणः' 'स्यात्' देवता। एवमारादुपकारकत्व- अमिद्धिरनुयधीप्यते । अनेकगुणभावश्च कपालवद् भविष्यति । यथा कपालं अयणेऽपि तुघोपवपनेऽपि, एवममीपोमावयभिनी पश्यागे पुरोडाशयागे च गुणभूती भविष्यतः । एवं च मति दार्थार्णमासिकयोरमोपामयोगुणभावेन यागे धारभूतयोः कर्म श्राबातम्, इह गुणभूतयोरेवाविरोधेन भविष्यति, इतरथा प्रधानभूतयारन्यकार्ययोः न प्राप्नुयात् ! दृश्यते चानिरतः खिदिति । तमादप्यारादुपकिया। अपि च सौचामण्या- माश्विनमारखतमत्रामदेवताकेषु • पाषु ऐन्द्रावरुणमाविचाः पुरोडामाः पाहप्रकरणाबोलप्यन्ते, संस्कारपते" उत्कय्येरन् । छिद्रापिधानार्थतायाय उसमर्थवादत्वं । तस्मादप्यारादुपक्रिया ।। व० अपि वा शेपभूतत्वात्तत्संस्कारः प्रतीयेत स्वाहा- कारवदगानामर्थसंयोगात् ॥ २३ ॥ (उ०)। 'अपि वा इनि पश्य्यावृत्तिः । न पारादुपकारकं कर्म । 'नसंस्कारः प्रतीयत' देवतामस्कार रति । कुन: । (शेषभूतवान् । देवतायाः प्रयोजनवावं । तम्माद्यथा स्वाहाकारपजिनि प्रयो- जम इति देवतामकारः प्रतीयते, एवमिहापि ; 'शामामर्थ. मंधागात',-अर्थन प्रयोजनेन भयोग गम्यते वाक्येन, मेमन भा. .

·१. थथाये १ पार । भा. श्रारादुपकारकं । श्रारादुपकारकेभ्यः सामवायिकानि अगानि वरीयांसि भवन्ति इति । यदुनं,-'गुणभूतदेवताकेन तद्धितशब्देन निर्देशः' इति, प्रधानभूतदेवताकेनाणेवजातीयकेन भब्देन सम्बन्धे विधीयमाने निर्देशो भवति । अपि च दृएं कार्यमदृष्टादलीयः, तस्मात् संस्कारकर्मेति । खू० व्युद्धवचनञ्च विप्रतिपत्ता तदर्थत्वात्॥२४॥(यु०)॥ इतय संस्कारकर्मेति, मात्रामण्या परपुरोडागदेवना- 'विप्रतिपत्ती' 'युद्धवचन' देवतासंस्कारे एवाक्कल्पते ; 'यदै मात्रामण्यां युद्धं तदस्याः मम्टई यदन्यदेवत्याः परपुरोडाशा भवन्ति, अन्यदेवत्याः पशवः' इति ॥ गुणेऽपीति चेत् ॥ २५ ॥ (श्रा०) एवं 'चेत्' पग्यमि,संस्कारपचे व्युद्धवचनमवकन्यत इति, तन्त्र, संस्कारपत्रेऽपि युद्धवचन नावकन्यते, न हि तत्र किश्चित व्युद्धं, विप्रतिपन्नदेवताकरेव पुरोडाशैस्तत्कर्मसम्मृद्धतरं भवति । एवं शाह,-'यदन्यदेवत्याः पुरोडामा भवन्ति श्रन्यदेवत्याः पशव इति तदस्यां समुद्रं भवति' इति । यद्योभयोः पक्षयो- दोपः, न तमेकश्चायो भवति । यथैव हि संस्कारपचे युद्ध- वचनमर्थवाद एवमितरस्मिन्नपि पक्षऽर्थवादी भविष्यति । स्व० नासंहानात् कपालवत् ॥ २६ ॥ (श्रा० नि०) । नेतदेवं, भवदीये पो न किञ्चिदपि होन, यथै वैके ग . भro भा. .

·३२९ मीमामा-दर्शन कपालेन तुपेषु उप्यमाणेषु अन्येषां कपालानां न किञ्चिद्धीयते, एवमन्यया देवतया परपुरोडाशयागे निर्वय॑माने न किञ्चित पदेवताया हीयते, तवायुद्धे एव व्युद्धवचन भवति । मदीये तु पने देवताप्रकाशनमङ्गत हीयते । अन्यदेतदुच्यते, 'यत् युद्धमपि समृद्ध भवति' इति । अहोने तु युद्धपदे उच्चरिते न भव्दार्थो ग्रहोत इति । भा. सू० ग्रहाणाञ्च संग्रतिपत्ता तद्दचनं तदर्थत्वात् ॥ ॥२७॥ (यु०१)॥ • इतव मस्कारकर्मेति । मात्रामण्यां सम्प्रतिपत्रदेवताकेषु पहेषु 'तद्वचन' भवति, (पुरोडाशवचन)। 'नेतेया पशूनां पुरो- डाया विद्यन्ते, ग्रहपुरोडाशा होते पशव इति। न तावन्न विद्यन्ते, विप्रतिपन्नदेवताकैम्तु मस्काराभावमालोच्य एवमुष्यते, ग्रहा एषां पुरोडाशा 'पहपुरोडाभा होते' इति । कि तेपा पुरी खागे मामान्य है। यदेते देवतामस्कारार्थी , यदि पुरोडामा अपि देवतामस्कारार्थी एवमेतदवकल्पते । तस्मात् सस्कारपक्ष एव यान् ॥ . ग्रहाभावे च तवचनं ॥ २८॥ (यु०२) । भा. एव श्रूयते, नेतस्य पमोर्यई टहन्ति पुरोडाशवानेष पह' इति । परम्पुरोडाशवत्तातिक यहाभाव मुवन् यह- पुरोडायरेकार्थता दांयति । तत्र यस्य देवतामस्कारार्थता ·१. अध्याय १ पाद । ३२३ भा. विज्ञाना, यदि पुरोडाशोऽपि देवतामस्कारार्थ एवमेतदव- कल्पते ॥ सू. देवतायाश्च हेतुत्वं प्रसिद्धतेन दर्शयति ॥ ॥ २६ ॥ (यु०३) इतश्च पग्यामः संस्कारकर्मेति । एवं छानायते,- 'श्रमिभ्यः कामेभ्यः पशव पालभ्यन्ते कामा वा श्रमय आग्नेयाः पुरोड़ागा भवन्ति आग्नेया हि पशवः' इति । पदेवता- हेतुकान् पुरोडाशान् ब्रुवन् देवतासंस्कारार्थता पुरोडाथानां दर्शयति । अविरुद्दोपपत्तिरीपत्तेः शृतवत् गुणभूत- विकारः स्यात् ॥ ३० ॥ (श्रा०नि०१), अथ यदुक, 'गुणभूतयाधर्मः प्रधानभूतयारमोयोमयान स्यात्' इति । उच्यते, 'अविरुद्धा' प्रधानभूतयोरप्यायोमयो- धर्माणाम् 'उपपत्तिः'। कुतः? 'अर्थापत्तेः' प्रधानभूतावपि प्राकृतं कार्य यागनितिं कुवाणी द्वारभूताविति धर्मर्याच्येते 'स्टन- वत्', यथा 'टते चाँ, दधंयमम्' इति प्रदानार्थ दधिरते प्रणीताकार्य कुबाते इति धर्मयुज्येने न च दोषो भवति ।। सू० स अर्थः स्यादुभयोः श्रुतिभूतत्वादिप्रतिपत्ती तादाद्विकारत्वमुक्तं तस्यार्थवादत्वम् ॥ ३१॥ (श्रा०नि०२)॥ भा. - 22 ·३२४ मामा-दर्शने भा. भा. अथ यदु,-'ऐन्द्रवारुणमावित्राणां पुरोडागानां मौवा- मणीप्रकरणादुल्कर्षः प्राप्नोति', तवेदमुच्यते, 'म यर्थः' (यागो देवतासंस्कारार्थच्छिद्रापिधानार्थय), 'उभयोः' अर्थयाः 'युनि- भूतत्वात्' । अतो विप्रतिपन्नदेवताकेषु छिद्रापिधानार्थत या प्रकरणादुत्को न भविष्यति, तत्प्रकरणगत एवायं विकारो भविस्यति । 'तस्य' अपि 'उकम्' 'अर्थवादत्वम्' इति यदुक्तं, तवेदमुच्यते,- विप्रतिपत्ता तासामाख्याविकारः स्यात् ॥ ३२॥ (श्रा० नि०३)॥ एवं नहिं अनेन प्रकारेण प्रकरणादनुल्कपः, देवतासंस्कार- म्नावप्रकरणादुत्कर्षेण न शक्यते बाधितुं । नत्र मात्रामप्या मम्प्रतिपन्नदेवताका एव चैदिकेन पुरोड़ायाः प्राप्ताः, तत्रेन्द्रादयः भम्दापणदेवतानामेव वाचकाः । कथम् । एकदेशा हि नेपामिमे वर्णान्तरमहिता उच्चारिता इति गम्यते । मनुवन्नि नेकदेशाः ममुदायिनः ममुदायं प्रत्याय्य ममुदायाान् गमयितुं. यथा गाय्यादयः। यथा च सरस्वतीदेवताके निगदे 'मरखति देवनिदो निवईय प्रजां विश्वस्त्र भयम्य मायिनः' इति । मयसम्दो सहतमम्दार्थ गमयति । किमर्थं पुनरेवं कल्यते । यतो देवतान्तराणि पश्देवतामस्वारार्थेषु यागेषु प्रत्याय्यमानानि मर्थकामि भयेयुः । तस्मात् पदेवतानाम् पारयाविकाराः पुगेडागदेवतासम्दा प्रति • 'परमपविदा' it.......१४ माघ ।

·१. पाये १ पादा ३२५ भा० सू. अभ्यासो वा प्रयाजवदेकदेशोऽन्यदेवत्यः॥३३॥ (२ यु०॥ *स्कारपसे एव, वान्दो युकिं त्यावर्तयति न पक्ष, न वा पाग्याविकारः, मंस्कारपोऽन्यायानुपपद्यमाने पाण्या- विकारा भवन्ति, अनाख्याविकांग्य्वपि मंस्कारपदोऽवकन्यत एव । कथं ? । 'अभ्यास.' एव पुरोडाम यागस्य भविष्यति । तत्र छि चोदकेन परदेवता च प्राप्नोति पुरोडाशय। पाइदेवताया अन्यत् द्रव्यं विधीयते ग्रहः, पुरोडाशस्यान्या देवता; यागस्तविकत एव तिष्ठति, स पशदेवतामम्बद्धश्चैव कर्त्तव्यो यहमम्बद्धय । तदुभयमप्यनभ्यस्ते यागे न सम्भवतीत्यर्थादभ्यम्यते यागः । तम्य 'एकदेोऽन्यदेवत्यः' 'प्रयाजवत् । तद्यथा, पगो पञ्चानां प्रयाजानां चोदकेन प्राप्ताना एकदेशमया विधीयते, मा चान्तरेणाभ्यामं नावकल्पत इत्यभ्यस्यन्ते प्रयाजाः। तेपामभ्यम्यमानानामेकदेश- ऽन्या देवता दुर उषामा नक्रेत्येवमादयः । एवमिहाप्यभ्याम. पुरोडाशयागस्य । तस्मादनुत्कर्षः मंस्कारपक्षेऽपोति ॥ (१०।१। ८०)॥ . मार्य धन निर्वदित्यत्र चरगन्दम्पादनवाचिनाधिकरणाम ! सू. चरहविर्विकारः स्यादिज्यासंयोगात् ॥३४॥ (सि.)। चरः श्रूयते, मौर्य चर्स निर्वपेत् मवर्चमकामः' इति। मार्य आग्नेयविकार इत्येतत्समधिगतं,-"मामान्यादा नियन्येत पूर्ववत्वादिकारो हि" इति । तत्रैपोऽर्थः मांगयिकः,-किंचा:

·भीमामा-दर्शने . भा० कपालविकारः, इविर्विकारः? इति । यदा विर्विकारस्तदा कि म्याल्या हविर्विक्रियते, उत श्रोदनेन ? इति । किन्तावत्प्रान्तं ?~ "इविर्विकारः स्यात्' इति । कुतः ? । 'इज्यामयोगात्' । तद्धितार्थी विधीयते चरोः,-'मौर्य चहं निर्वपेत्' इति । एवमिज्यार्थश्चरः, तस्माद्धविर्विकार इति ॥ प्रसिद्धग्रहणत्वाच ॥ ३५ ॥ (पू०) ॥ एवं स्थिते विशेष उच्यते,-इविर्विकारः, 'प्रसिद्धग्रहण- बाच' म्याल्या इविर्विकारः क्रियते । प्रसिद्धस्य ग्रहणं न्यायं । प्रमिद्धश्च म्याल्यो चरुथब्दः, श्रा हिमवतः श्रा च कुमारीभ्यः मयुज्यमानेो दृष्टः । तस्मात् म्यान्या हविर्विकियवे इति ॥ आदना वान्नसंयोगात् ॥३६ ॥ (उ०) ॥ औदनेऽपि चरशब्दः प्रयुज्यते । तचोदनस्यैव यहणं न्याय्यं ग स्याल्याः । कुतः । अदनीयमयोगात्,--अदनीयेन हि द्रव्येण देवतायागमाचरन्ति शिष्टाः, नानदनीयेन । तत्रभवता- माचारात् तेषां मतिरनुमीयते, मतेः श्रुतिः । तस्मादोदनेन इविविक्रियते इति ॥ न अर्थत्वात् ॥ ३७॥ (श्रा०) ॥ 'न' श्रीदनस्य वाचकवरुथब्दः । कुतः ? । यार्थ एवं स भवेत, --स्थाल्यो हि म प्रमिद्धः समधिगतः, तस्मादोदने लवणशब्द- स्तसंयोगादित्येवं मगाव्यं । अन्यायो वजातीयकैम्बनेकार्थभावः, खः ዛe 0 भा. - ·१. अध्याय १ पादः । तस्मात् म्याल्या हविविक्रियते इति । यदुकम्,-'अदनीयेन शिया देवतायागमाचरन्तीति ध्रुवमेषां स्मृतिः' इति । उच्यते,-अनु- मानमेतत् प्रत्यक्षेण वचनेन वाध्यते । वचनादवगम्यते म्याल्या. यागः कर्तव्य इति। कथं ?। तस्यां हि चरुशब्दः प्रमिद्धः । न भी प्राचारानुरोधेन लक्षणाब्दः कल्पनीयः । कल्प्यमाने वा प्राचारेण शब्दो वाध्येत, न चैतत् न्याय्यं । शब्दानुरोधेन हि व्यामोहादाचार दूति कन्पयितुं न्याय्यं । यथा शून्नैश्य माम- रेण चावस्थमभ्यवयन्ति' इति,-'प्राजापत्यं चर्स निवपेत् शत- कृष्णलमायुकामः' इति च ॥ सू० कपालविकारो वा विशयेऽर्थोपपत्तिभ्याम् ॥ ॥ ३८ ॥ (श्य पू०)॥ इनिर्विकारपक्षो न मिद्यति, म्याल्या विकारे मतिहेतु- राचारातिराशयते, ओदनेन विकारे स्थालीमयोगामक्षणा- शब्दः पाशाः । अस्ति चान्या गतिः, कपालविकारो भवेदिति । तस्माद्दाशब्देन पर्व व्यावर्त्य कपालविकारग्ररुरिति त्रूमः । कपालविकारोऽप्यर्थः सूर्यस्य, तेन मौर्य इति शक्यते व्यपदेष्टुम् । उपपत्तिवास्ति, शक्यते म्यान्यां श्रपयितुं। तस्माद्धविर्विकार- पचे संशये कपालविकार श्राययोयः। गुणमुख्यविशेयाच ॥ ३९ ॥ (यु०१) । अस्ति च गुणमुख्ययोर्विशेषः,-गुणो वाधितव्यो न्याय्यः, न मुख्यः, तदुकम् “श्रङ्गगुणविरोधे च तादात्" इति ।। भा० . 0 भा.

·०१८ मौमामा-दर्शने भro . स्व० तक्रुती चान्यहविष्वात् ॥ ४० ॥ (यु०२) । चहश्रुता चान्यद्धविदर्भयति,-'माजापरयं घृते चर्क निर्वपेच्छतछप्पलमायुप्कामः' इति, शतकृष्णनानि इविः, चरेयां सम्बन्धी। 'चत्वारि चत्वारि कृष्णलान्यवधति' इति कृष्णलाना इविष्टुं ॥ ख. लिङ्गदर्शनाच ॥ ४१ ॥ (यु०३) । एव हि श्राह, मारुतं पर निर्वयेत् प्रश्नोना दुग्धे प्रैयद्गव यामकामः' इति मृण्मयो हि चर्न प्रियङ्गुविकारः। तस्मात श्रन्यद्धविः, चारपि कपालविकार इति॥ भा. सूद आदना वा प्रयुक्तत्वात् ॥ ४२ ॥ (श्रा० एवं २ पू. नि.)॥ भा. इनिर्विकार एवात्र चरुस्तद्धितमयोगादवगम्यते, मौर्य- थरुः कर्तव्य इति। यदि पुरोडाश उत्सृज्येत, चरुरुत्सप्टव्यो- ऽवगम्यमानो वाध्येत, सूर्यनम्बद्धो हि चरुः कर्त्तव्यः, तस्मिन् अशक्ये मायसम्बद्ध. क्रियेत, न शक्ये, यदा च इविविक्रियते तदा वेदनेन, श्रीदने हि चरणब्दः प्रसिद्धः श्रा हिमवतः श्राप कुमारीभ्यः । तत्र अदनीयसयोगो युती भविष्यति। 'यतु, अर्थवमन्याय्यमिति, अन्याय्यमेव अर्थवं , तब कुत एतत् म्यालोमयोगेन बोदने भविष्यतीति, न पुनरोदनस्योगान् म्याल्यां स्यात् । स्मरन्ति च पाके चन्द, अनवसावितान्तरूभपको .

·१. अध्याये । पाद॥ । विशद सिद्ध श्रीदनशमरिति । तदुनं "न पक्रिनामावात्" इति । श्राचाराच स्मृतिबलीयसी, तस्मादोदने चरशब्दः, ओदनेन इवि- विक्रियत इति । तत्रायमप्योऽनदनीयेन यागे भविष्यति इति । अपि च सूर्यस्यान्यद्रव्य नैवास्ति थेन चरः संवध्येत । चोदकप्राप्तः पुरोडाश इति चेत् । नैतदेव, कर्मचोदनायां हि निष्यन्नायां चोदको भवति , प्राक् चरशब्दवचनान यनतिचोदना । द्रव्यदेवतासम्बन्धी हि यज्यर्थः । तेन चोदनाविधिशेषः चरूशब्दो न पुरोड़ागविशेषणं भवति, जघन्यत्वाञ्चोदकस्य इति अपूर्वव्यपदेशाच्च ॥ ४३ ॥ (१ यु०)॥ इतथ पश्यामा, ओदनेन इविविक्रियत इति । कुतः ।। अपूर्वव्यपदेशो भवति,-एवं याह,-'पुरोडागेन वै देवा असिनाक श्रा वंश्चरुणामुग्मिल्लाके' पति, पुरोडाशेन अाति चरणामुभिन् इति। यदि म्याल्यां चस्शब्दः कपालविकारश्चरः, ततो यसिमेव पचे पुरोडाशस्तस्मिन्नेव पक्षे चरः, 'पुरोडाशेन वै देवा अस्मि लोके श्रा वन्' इति चरुणा अमिलोक इति गम्यते, तत्र 'चरणामुभिन्' इति अन्यवद् व्यपदेशो नावकन्पते । तस्मादपि ओदनेन इवि- विक्रियत इति ॥ तथा च लिङ्गदर्शनम् ॥ ४४ ॥ (२ यु) . भा. . भा. एवञ्च कृत्वा 'लिङ्गदर्शनम्' अप्युपपन्नं भविष्यति । कथ। 'श्रादित्यः प्रायणीयश्वरुः श्रादित्य उदयनीयः' इति । तत्रैतच्यते, ·३३० मोमामा-दर्शन 1 'श्राज्यस्यैव चरुमभिपूर्य चतुर ाज्यभागान् यजति । पथ्यां स्वस्तिमिवानीपोमो यजति अनीपोमाविधा भवितारं यजति । अदितिमादनेन' इति । चतुर्पु श्राज्यभागेषु विधि , अदितेः 'आदित्ययः' इति प्राप्तत्वादनुवादः । तत्र चरुम् अदनभन्देन त्रुवन् श्रीदनेन इविविक्रियत इति दर्शयति । तथा ददमपरं लिङ्ग भवति,–'यदि तण्डुलो विद्यते श्राम तद्धवि स्यात्' इति । तण्डुले हवि शब्दं ब्रुवन्नादनेन इविविक्रियत इति दर्शयति ॥ (१०।१।९.१०)॥ . भा. मध्यंधरा स्थायाम पाकाधिकरणम ॥ सू० स कपाले प्रकृत्या स्यादन्यस्य चाश्रुतित्वात् ॥ ॥ ४५ ॥ (१म पू.)॥ अम्ति चरु,-'मौर्य चरं निर्वपेत ब्रह्मवर्चमकाम.' इति । अपोऽर्थ ममधिगत ,-श्रीदनेन विर्विक्रियत इति। म इदानीम् ओदन. क पकव्य. ? इति भवति मशय । किन्तावत्प्राप्त- म नियम. म्यात,-कपालेय्वेव इति, अर्थप्राप् यस्मिन् कमियित् द्रव्ये पच्येत । यदि हि कपाल चोदकेन प्राप्येत, कपालवच्चादकेन मयापि प्राप्येत । हि प्रस्ता कपालेषु अपयितव्यमित्येव चोदना. किन्तर्हि, शाकपालो भवति' इति, मझ्यायां प्राप्यमाणाया प्रथाकपानतास्य चोदिता भवति, नान्यया । न चैव मया भाप्यते, म चियपु कपालेषु पुगेडामवदेोदन. पर्नु मक्य ।

·१.अध्याये। पाद। केवले च कपाले प्राप्यमाणे यासावटाकपालता चोदिता मा नैव प्राप्थेत । अतो यस्मिन्-कर्मिशिन अर्थप्राप्ते ट्रचे पक्तव्य- अरुरिति । एवं प्राप्ने त्रूमः,-"म कपाले प्रकृत्या स्यादन्य य चाश्रुतिवात्" । म एप चरुः कपाल एव स्यात् । एवं प्रकृतिवछन्दो भवति, न चान्यत् किश्चित् द्रव्यमानायते, तम्मानियमः॥ 'मया चापि कपालवत्' इति यदुकं तत्परिहर्त्तव्यम्,- नम्र होता . सू० एकस्मिन् वा विप्रतिषेधात् ॥ ४६॥ (प्रा०नि०)॥ भा. यदि वहषु कपालेषु न शक्यते चरः पक्नु', 'विप्रतिषेधात्' 'एकम्भिन्' पक्रव्यः । यदेतदुच्यते,-'अयाकपालो भवति' इत्येत दुक्तं भवति, अधम कपालेषु श्रपयितव्यः इति । तन्न, यदि प्रयत्वं विरोधान्न प्राप्यते, तत् कपालमविरोधात् प्राप्येत ।। स्व. नवार्थान्तरसंयोगादपूपे पाकसंयुक्तं धारणार्थ चरी भवति तत्रार्थात् पाचलाभः स्यादनियमो- ऽविशेयात् ॥ ४७ ॥ (श्य पू०) । F- भा. न वा कपालेषु पतयः । कुतः ? । 'श्रयामारमयोगात्', अपूपपा के यत् कपालमुपादोयते, नहतेनोमणा अपूपम्य निवर्तकः पाको यथा स्यादिति । तत्र कपालं चरोरुपादोयमानं उदक- धारणार्थं भवति, पदूमणा उदकगतेन नादनपाको निर्वगते, 82 ·३३२ मीमामा-दर्शने . सदनपाको न कपालगन जमणा निर्वर्तते । तबादक- धारणर्थ कपालम् उपादीयमानं न प्राकृतकार्य स्थादिति चोदका नैवानुग्टह्यते । तम्मात 'अर्थात् पात्रलाभः स्यात्' इति तद्, 'प्रविशेषात्' न नियम्येत,-किं तत् ? इति ॥ . चरौ वा लिङ्गदर्शनात् ॥ ४८ ॥ (सि.)। भा. म्याल्यां वा थपणं क्रियत, लिङ्गं हि भवति, यासु स्यालीयु सेगमाः स्युमते चरवः स्युः' इति। सेमभ्यालीषु चर पक्रव्यं ब्रुवन् विशेषेण स्याली चस्म्यापनार्थी दर्शयति । श्राइ,-'दर्शनमिदं व्यपदिश्यते, प्राप्तिरुच्यताम्'दति । अबो- ध्यते,-स्थास्यां म चरसञ्जकः पाको निर्ववते, न कटाहे कंपाले वा। तस्मात् स्याल्यां चरुः पक्रव्य. इति । 'किं भवति प्रयोजनं, यदि कपालविकारयरः यदि का श्रीदनेन इविविक्रियते " इति । यदि कपालविकार., नस्मिन् पेषणमनर्थलोपात् कर्त्तव्यम् । अथ श्रीदनेन इविविक्रियते, प्रक्रिया पेषणस्य अपूपहेतुत्वात् । पिण्डार्थत्वाच्च संयवनं पूर्वपर्ने कर्तव्यं, न सिद्धान्त , संवपनमयेवं । मन्तापनञ्च अधस्तात् , श्रपणार्थ पूर्वपचे कर्त्तव्यं, न सिद्धान्ते ; उपधानञ्चैवमेव । पृथुमक्षणे च पूर्वपचे कर्तव्ये, न मिद्धान्ते । अध्यूच्याङ्गाराण पूर्वपक्षे कर्तव्यः, न सिद्धान्ते, उपरिपाकार्थत्वात्। अवचलनम- प्येवमेव । युद्धृत्यामादनं पूर्वपचे अर्थात् कर्त्तव्यम् ; अर्थी नास्ति . .. .

·१. अध्याये । पाद ।
इति न मिद्धान्ने ; अथात् एतं हि युद्धृत्यामादनं न शब्दप्राप्तम् ,
अर्थाच कृतं न चोदकः प्रापयति ॥ (१११११९५०)
2
मार्यचरी पेपणाभावाधिकरणम् ।
एवं वा,-पृथगधिकरणानि पेषणादीनि । अस्ति चरः,-'मार्य
चरं निर्वपेत् ब्रह्मवर्चमकामः' इति । ओदनेन हविर्विक्रियते,-
दत्येतत्समधिगतं । तवैतत्सन्दिह्यते,-किं चरौ पेपणं कर्तव्यं, न
इति । किं प्राप्तम् --
सू० तस्मिन् पेपणमनर्थलेोपात्स्यात् ॥ ४ ॥ (पृ.) ।
शक्यते हि तण्डुलेषु पेषणं कर्तुम् ।।
सू० प्रक्रिया वा अपूपहेतुत्वात् ॥ ५० ॥ (सि०)॥
यद्यपि शक्यते, तथापि न क्रियते । अपूपः पेषणेन विमा
न निर्वर्तते, ओदनम्न विनैव पेपऐन भवति, कामं पेषणेन
व्याइन्यने, पिष्टकं यवागूवी म्यात् खलिवी । तस्माचरो: पेपर्ण
निवत्तेत ॥ (१०।१।१२१०) ॥
भा.
.
भा.
• "पण चूर्णन, वपन पिष्टम्य उदकमिवर्ण, वाप पदकमित्रनाय पिरश्य पाचे
प्रपा, ताप. कपालामा पारी प्रतापन, उपदिति या पालम्यापन, प्रथा
कपाषु अवम्यापिनम्न परोदामभ्य इम्तमानेन माथे कपासय प्रभारश, मार्जन
पोकरण, सभ्यूहन भग्नना यारिय उपौर बादादने, मासा दीपिचन प्रमा.
लम, डत्यामादने कपाभ्यः पुरोडार्ग प्रयकुछत्य चना एवम्यापन" रहि माधवः ।
অনলাগিগোনা সখিগোলাব নাস্ট্রিযাখানসহ
निमिति धेर्य।

·मीमामा-ने तू० भा. मौर्य धगे मघवन भावाधिकाराम पिण्डार्थत्वाच्च संयवनम् ॥ ५१ ॥ चरुरेवादाहरणं । प्रकृती श्रूयते, 'मणोनाभिईवीषि मयोति' इति । तदिह मन्देहः, चरी मंयवनं कर्तव्यं, न ? दति। कर्तव्यं, शक्यते हि कर्तुमिति। एवं प्राप्ने चूमः,--शक्यमपि न क्रियेत, पिण्डार्थ हिनत पिण्डेन च अपूपस्य प्रयोजनं, न चरोः ॥ (१०।१।१३५०) । भाग्यचरी भवपनामाबाधिकरणम । संवपनञ्च तादात् ॥ ५२ ॥ मार्य एव चरुरुदाहरण । प्रकृती श्रूयते, 'मविप्रमन इत्येवैनं देवताभिः संवपति' इति । दह घरो मन्देहः,-भवपन . वर्तव्य, न २ इति। कि प्राप्तं ?, शक्यवाचोदकानुग्रहाय कर्तयम् इति। एवं प्राप्ने ब्रम, मयवितु हि तत् प्रती क्रियते, न घरो: मंवतव्येन प्रयोजनम् ॥ (१.११।११०) || . भा. भा. माप्यं चरी मनापाभावाधिदरमम । सन्तापनमधःयपणात् ॥ ५३॥ चगवेव च मन्देहः । प्ररतो मन्तापनं कपामानामम्ति,- 'वमना नहाणामादित्यानां भृगूणामविरमां धर्मम्य तपमा नयध्वम्' इति । पगे मम्नापन कर्त्तव्यं, ग' इति मन्देहः । शनिवदनात् कर्तव्यमिति प्राप्तम्। अधःपाका हिनन् । नम्मान पग चोदकः प्रापयति ॥ (१.११५.)

·१. अध्याये १ पादः। . ३२५ मौर्यचरापधानाभायाधिकरणम् ॥ उपधानञ्च तादात् ॥५४॥ चरावेव कपालापधानं प्रति सन्देहः, कर्तव्यं,न? इति । प्रतिववचनात् प्राप्तम् ; अधःपाकार्थत्वानिवर्तते इति ॥ (१०॥१॥ १६ श्र०)॥ भा. भा० - भार्यचरी पृथुझक्षण भावाधिकरणम् ॥ पृथुश्चक्षणे वानपूपत्वात् ॥ ५५॥ पृथुझक्षणे च प्रति चरोरेव मन्देहः,-प्रकृती श्रूयते,- 'उरु प्रथा उरु प्रथखेति पुरोडाशं प्रथयति'। 'मन्नेतन्वा तनूः सृज्यतामिति निभिः परिमार्टि'। तभयं चरो कर्तव्यं, न? इति। पादकानुग्रहाय कर्त्तव्यमिति प्राप्ते, 'अनपूपलात्' तत् निवर्तते ॥ (१०५९।१०१०) ॥ . भा. मार्यचराग्भ्यूहाभायाधिकरणम् ॥ स्व० अभ्यूइश्चापरिपाकार्थत्वात् ॥ ५६ ॥ प्रशती श्रूयते,'वेदेन भन्मनाङ्गारान् अभ्यूहति' इति । तत् मौर्य चरी कर्तरां, न? इति मन्देहः । प्रतिवद्वतनात् फर्तव्यमिति प्राने घूमः,--उपरिपाकायं हि तत् पुरोडाशयाव- कन्पते, न घरोरिति निवर्तते ॥ (१११११०॥

·मीमामा-दर्भने भr. मौर्यधरावजन्हनाभावाधिकरणम् ॥ स्व० तथावज्वलनम् ॥ ५७॥ दर्शपूर्णमामयोः श्रूयते, 'दर्भपिलरवञ्चलयति' इति । सौर्य चरी सन्देहः,-किं तत्कर्तव्यं, न इति। कि प्राप्तं ?। प्रकृतिवदचनात् कर्त्तव्यम् , उपरिपाकार्थवानिवर्तते इति ॥ (१०॥ ११२६०) भा० .. भार्यधरौ युत्यामादनाभावाधिकरणाम " सू० व्युवृत्यासादनञ्च प्रकृतावश्रुतित्वात् ॥ ८ ॥ महतो श्रूयते, 'अन्तर्वेद्यां हवीयामादयति' इति । तत् प्रटतो कपालेभ्यो युद्धृत्यामादन क्रियते; मौर्ये चरी भन्देशः, - किं म्याल्या व्युत्थाप्य चरुरामादयतिव्यः, उत व्युत्थान म कर्तव्यम् ? इति । प्रचती कृतत्वासरावपि कर्त्तव्यमिति प्राप्तं । तदुच्यते,- "युद्धत्यामादनच मष्टनावयुतियात्".-प्रता न श्रूयते,- कपालेभ्यो युद्धत्यामादयितयः पुरोडामः इति, अर्थात् म व्युद्रियते, यधार्थाटतं न स चोदनार्थः, तस्माचरी व्युद्धरणं न कर्तव्यम्। अपि चोरणे क्रियमाणे कपित्यवत् परिणाय्य । अद्वियेत ; तब पात्रभेदः स्यात् ? नम्मात् युद्धृत्यामादन परी न कर्तव्यमिति ॥ (१.१२.१०) || इति भयोशवरस्वामिनः ती मीमामाभाव्ये दगमय अध्याय प्रथम पादः॥०॥ •'मा'तिमा पाठानभाष । + 'परिणय निका.... ५. पाटा।

·[३३०१
मीमांसा-दर्शने
१. यध्याये २ पादः।
लणसे परी पाकानुछानाधिकरणम् ॥
सू० कृष्णलेघर्थलापादपाकः स्थात् ॥ १॥ (पू०) ॥
भा.
'प्राजापत्यं च निर्वपेत् धृवे शतकृष्णलमायुप्कामः' इति ।
तत्र सन्देह,-कि चोदकेन पाकः प्राप्यते कर्त्तव्यश, उत न प्राप्यते
न कर्तव्यः? इति। किं तावत्माप्तं ? । 'कृष्णले यु' पाका न स्यात्।
प्रकृती हि पुरोडाशार्थः पाकः, इहान्तरेणापि प्राकं, कृष्णलानि
कृष्णलान्येव भवन्ति । तम्मान प्राप्यते, अती न कर्तव्यः इति ॥
सू० स्यादा प्रत्यक्षशिष्टत्वात् प्रदानवत्॥२॥ (सि.)।
'स्थादा' पाकः; चोदकेन तु न प्राप्यते, प्रत्यचन्तु श्रस्य
शामनं,-'घृते अपयति' इति । प्राकृतस्य कार्यस्यार्थे न भवति,
वचनप्रामाण्याददृष्टार्थ भवति । यथा नेपामेवानदनीयानां
प्रत्यक्षामनात प्रदानम्, एवं पाकोऽपीति ॥ (१०२।११०)॥
भा०
छप्पले उपतराभिधारणधोरभावाधिकरणम् ॥
सू. उपस्तरणभिधारणयारमतार्थत्वादकर्म स्यात्॥
॥३॥ (सि०)॥ .

·मीमामा-दर्शमे भा. - कृष्णलचरावेव सन्देह,-ये प्रकृतावुपतरणाभिधारणे,- 'यदुपस्तुणात्यभिधारयत्यमताइतिमेवैनां करोति' इति । ते उप- स्तरणभिधारणे कृष्णलचरी कर्तव्ये, न? इति एष संशयः। किं प्राप्त । 'उपस्तरणाभिधारणयोः' न क्रिया । कुतः। 'अमृतार्थत्वात्', -अनार्थत्वेन हि ते क्रियते,–'यदुपस्तृ णात्यभिधारयति अस्ताइतिवेनां करोति' इति अमृतेनापमिमानः खाद- भावार्थतां नयादर्शयति, न च कृष्णलेषु स्वादुभावः सम्भवति । तस्माद् श्रक्रियेति ।। सू० क्रियेत वार्थवादत्वात्तयाः संसर्गहेतुत्वात् ॥ ॥ ४ ॥ (पू०)। 'क्रियेत वा' उपस्तरणमभिधारणच, "विधेः प्रकरान्तरे- निदेशात सर्वकर्म स्यात्" इति । यदुक्तं, खादुवाय ते क्रियते इति, न स्वादुतार्थः प्रकृती श्रुत, खादः कर्त्तव्य इति । तस्मात् अर्यवाद',-'अम्ताजतिमेपेनां करोति' इति । संसर्गमावमाज्यम्य क्रियते इविषय | तप कृष्णस्लेवपि भक्यं कर्नु, तस्माद अनिरत्तिः। अकर्म वा चतुर्भिराप्तिवचनात् सह पूर्ण पुनयतुरवत्तम् ॥ ५॥ (उ०) । वागदः पक्ष व्यावत्यति। प्रक्रिया नवोरिति । कुतः।। "तभिंगतिवचनान्,-'पवारि शप्पलान्यवति' इति । को. ऽभियः।। यारि उष्णतानि पतारि अवदानागि; एकेकं भा. भा.

·'वध्याय १ पादः। १३३८ भा० कृष्णलम् एकैकस्यावदानस्य स्थाने, तेनोपस्तपणभिधारणयो- निवृत्तिः। तथा चाप्तिवचनं भवति, चत्वारि कृष्णलान्यवद्यति चतुरवत्तस्थाप्य इति । अविद्यमानस्यार्थान्तरैणामुयहो भवनि, सम्मान्नित्तिरेतयाः । 'सह' 'पुनः' उपस्तरणाभिधारणाभ्यां 'पुर्ण' 'चतुरवत्तम् एवं स्यात्, तत्राप्तिवचनं व्याहन्येत । सू० किया वा मुख्यावदानपरिमाणात् सामान्धात तगुणत्वम् ॥ ६ ॥ (पुनः पू०)॥ 'क्रिया वा' तयोचोदकानुग्रहाय, मुख्यावदानम्य हि प्रत परिमाणमुक्तम्,-'अगुठपर्वमा देवतानामवद्यति' इति । दापि कृष्णलशब्दः परिमाणवचनः श्रूयते । स चतुःसहया अनुवध्यते,-'चत्वारि कृष्णप्लान्यवधति' इति, न यागि चत्वारि अवदानानि तानि कृपालपरिमाणानि भवन्तीति; हिरण्य- परिमाणवचनः एष कृष्णलशब्दो न भाज्यम्य परिमाणं वदित- मुत्सइते । तच परिमाणं न द्रव्यं निवर्तयति न हि द्रव्यकार्येषु गुण वर्णितुमईति । परिमाणं यत् प्राकृतं तस्य कार्य वर्तमान मनिवर्तयेत् , यथा, इदं दधि घृतं शाक दमे शालयः, देवदत्तो भाज्यतां, देवदत्तवत् यजदन्तस्तैलेनेति, तैलं हि भोजने स्नेह- नेनोपकरोति, तत् लेहनाथं प्राकृतं निवर्तयितुमईति घृतं, न शार्क दधि च श्रीदनं वा । एवमिहापि परिमाणं मुख्यावदानं परिमिमोते न दृश्यं निवर्तयेत्। प्रकरणातु मुख्यपरिमाणं स्थास् न उपस्तरणभिधारणयोः । तस्मात् तयोरनितिरिति ।। . a2 ·३४. भा. . भा. 'भीमासा-दर्शने तेषां चैकावदानत्वात् ॥ ७॥ (यु०)। चतुर्ण चैकावदानतां दर्शयति,-'चत्वारि कृष्णलान्येक- मवदानम्' इति, इतरथा 'चत्वारि अवदानानि अभविष्यत् । तकावदानवचनमुपस्थिते । तस्मादप्यनिवृत्तिरिति आप्तिः संख्यासमानत्वात् ॥ ८॥ (परिहार) ॥ अथ यदुक,-'प्राप्तिवचनं भवति' इति, चतुःमध्या- संस्तुतिरेषा, एवं चतुःमझ्याया माशाम्यं यदेकम्मिन्नवदाने चवारि अवदानानि भवन्ति इति। यथा, यदैश्वदेवः प्रात.सवने ग्टह्यते. 'प्रात भवने वा एतद्वैश्वदेवयज मन्यापयति' इति वैश्वदेवसंस्तुतिन अन्यमवननित्तिः; एवमिहापि चतु'मझ्यासंस्तवः, नोपस्तरणा- भिधारणयोनिवृत्तिरिति ।। सतास्त्वाप्तिवचनं व्यर्थम् ॥ ६ ॥ (परि०नि०)।.. तुशब्दः एनं चतु ममासम्तवं व्यावर्त्तयति । विद्यमानयोरुपतरणाभिधारणयोस्तदाप्तिवचनेन कथित् मंस्तवा- ऽम्नि । यद्यविद्यमानम् श्रापयति' इत्युच्यते, नतो गुणवामित्युको भवति, नत्र संस्वयते। अथ विद्यमानम् श्रापयति इति अनर्थको भवतीलकं भवति, न मस्तवः। तम्मादिद्यमानयोरुपस्तरणाभि- धारणदौराविधनं व्यर्थमेव, अन्यः परिहारो वायः॥ o भा. . . 'बाप'मिका...पु. पाठ ।

·१. अध्याये ९ पाद। ३४१ भro 0 भा. सू० विकल्पत्त्वैकावदानत्वात् ॥१०॥ (२ परि०) । तुशब्द प्राप्तिवचनानित्तिरुपतरणाभिधारणयोरि- त्येतनिवर्तयति । यथा भवान् ब्रूते,-श्राप्तिवचनालिङ्गान्नि- त्तिरेतयोरिति, एवमेकावदानवचनालिङ्गादनित्तिजयोरिति लिङ्गविकन्पः । लिङ्गविकल्पाञ्च नैकानतो निवृत्तिमाप्तिवचनं कर्तुमईति॥ सर्वविकारे त्वभ्यासामर्थक्यं इविषो हीतरस्य स्यादपि वा स्विष्टकृतः स्यादितरस्यान्याय्य- त्वात् ॥ ११ ॥ (२ परि०नि०)॥ तुशध्द प्राप्तिवचनं बाधते । प्राप्तिवचने वाधिते मति चतुर्पु कृपालेषु भवावदानविकारेवन्यासी अनर्थकः स्यात्,- 'चत्वारि चखारि कृष्णलान्यवर्धात समृड्य' इति । अस्मत्पचे पुनः इतरद्धविदितीयमवदानमपेच्याभ्यासोऽवकन्पियते । “अथ मतं, एतन्ममापि स्विकृतमपेक्ष्याभ्यासे भवति इति । तन्त्र, इतरस्य' बिष्टशताऽपेक्षणमन्याय्यं । प्रकरणात् प्रधानमभिमम्बध्यते वचनेन, न च खिशत: प्रकरणं, चोदकेन हि म प्राप्यते, तस्मात् त्वत्पाभ्यामाऽनर्थक एव; उपस्तरणाभिधारणे कर्तव्ये एव । सू. अकर्म वा संसार्थनित्तित्वात् तस्मादाप्ति- समर्थत्वम् ॥ १२ ॥ (पुनः पू० उ०)॥ प्रक्रिया उपस्तराभिधारणयोः । कुतः ? | ममर्ग: सचि पुगेवायचूर्णानां प्रमाण माभूदिनि उपमारणेन सुक् . भा०

·३४२
मोमामा-दर्भने
स्निग्धीक्रियते, अभिधार ऐन इविः श्रुचि अमंयुनं कृत्स्नं यथा
अग्नौ पतेदिति ; न तु विशदस्य कृष्णलस्य मुचि संयोगो भवति,
यविमित्तमुपस्तरणमभिधारण मेनार्थ सुवर्णम्य क्रियेत ।
नस्मान् प्राकृतम्य प्रयोजनम्य निवृत्तत्वात् कृष्णन्नेषु उपस्तरणाभि-
पारणे निवर्तितमतः । एवश्वामित्रचनमुपपन्नं भविष्यति, चत्वारि
कृष्णनान्यवद्यति चतुरवत्तम्याग्य' इति ॥ (१.१२।२०) ।।
भा-
.
छप्परचरी मक्षपदावाधिकरणम ।
सू. भक्षाणान्तु प्रीत्वर्धत्वादकर्म स्यात् ॥ १३॥ (पू०)।
ग्तहणलशरुरुदाहरणं । मन्ति महती भक्षाः दडा-
प्रामित्रचतुझाकरणगंयुवाककानाः । तेषु मंशयः, इप्पलचरी ते
भवाः कर्तव्याः, त न? इति । किं प्राप्तं ? | न कर्तव्याः,
प्रीत्यर्थे हि प्रश्ता ते कृताः, मामयं जनयिय्यन्तीति ; न तु
हिरण भीतिमुत्पादयति भक्ष्यमाएम् । अतो न कर्तयाः।।
ह. स्थाहा निहानदर्शनात् ॥ १४ ॥ (सि०)।
म्यादा दिरणम्य भव ,भक्षणविषदर्भनात् . निरवधयन्ती'
भक्षयन्ति चुदपाकारी भवन्ति' इति प्राप्ठे भझे केवल भोपायं
• 'निरिस' रमि का... पाट। र परर।
+ अमदावारम' रति का...पु.पाट पादपक पावरमिति पाठ।
स्पष। न्यमानादान पाकरमित पार | नाच सय समायोकारि.-
"पुरगमए नाममोबार प्रदानयानबर पनि ने
निहन
रामाय मदनदमिर भाला पुष मा मदार निभेष बिना
मानित
.
भा.
.

·A ५. पाये १ पाद । विधाम्यति शब्द इति, इतरथा भोपापं भक्षणच विकतो विदध्यात्, तब वाक्यं मिद्येत ! नस्माच्चादकेन प्राप्यते भव इति ।) सू० वचनं वाज्यभधास्य प्रक्षता स्वादभागित्वात् ॥ ॥ १५ ॥ (बा.) . 1 भा. न येतदस्ति प्राप्यन्त भवा इति, श्रर्थनापादेषां नि- त्तिः। यत्तु, भक्षणे विशेषत्रचनं भक्तोति, वचनादेतत् प्रांन्यस्य भविष्यति। मिरवधयन्तो भक्षयन्याज्यमिति, चुचुषाकारं भव्य- न्याज्यमिति : निर्द्धानं चक्षुषाकारं चार्थप्राप्तं भक्ष्यमाणस्यानूद्यत इति न वाक्यभेदः॥ सू० वचनं वा हिरण्यस्य प्रदानवदाज्यस्य गुणभूत- त्वात् ॥ १६ ॥ (श्रा० नि०)॥ भा.. सत्य, वचनमेतद्धिरण्यस्य, न त्वान्यस्य । कुतः? भक्षयन्तीत्ये- नावश्यते, न इदं वा तद्दा इति, तब यनिर्दियं प्रक्षतं, तस्य तेन मम्बन्धो भवतीति, हिरण्यं चाय निर्दियते, नाज्यं । कथं ।। 'प्राजापत्यं घर निर्वपेत् घृते धनकृष्णलम्' इति मताणलश्वरत्र कार्यसम्बन्धार्थमुच्यते', नदिमेषणर्थेन घृतं, न खनिर्देशार्थेन । तम्माचरेव गन्दान्तरः मम्बध्यते, न घृतं । नयथा एप दण्ड एकाफूटे तिष्ठति, प्रहरानेनेति, दण्डेनेति गम्यते, नेटकाकृटेनेति; एवमिहापि भवचनेन अवधते न घृतं, माघरोचणं , •सम्बने रहिवा..पु. पाट।

·३४४ भीमामा-दाने प्रदानवत्। यथा तेषामेव कृपलानाम् अनदनीयानां प्रदान क्रियते, एवमत्रापि द्रष्टव्यम् इति ॥ (१०।२।३१०) . मा. हसरदरा रवधा प्रदर्ष परनीत्यनेन भरपरिहारविधानाधिकरहम। सू० एकपोपहारे सइत्वं ब्रह्मभक्षाणां प्रकृती विहृतत्वात् ॥ १७॥ तत्रैव श्रूयते,–'एकधा' ब्रह्मणे परिहरति' इति । तब मन्देहः, 'किमेतत् महत्वम् टत मत्त्वम्' इति। किं प्राप्तं? महत्त्वं वा सहत वा अनियम इति। कुतः ? । एकप्रकारवचन एकति मन्दः, मकृत्वमएकः प्रकारः महतमपि । तद्यथा,.यः मात् गाः प्रापति म एकधा प्रापयतीत्युचते, योऽपि सह प्रापयति सोऽप्येकधा प्रापयतीति, नम्मात् मठत्त्वं महत्वं वा कर्तव्यम् इति । एवं प्राप्ने ब्रूमः,–'एकधा ब्रह्मणे परिहरतिइति महेति गम्यते, एवं ब्रह्ममयाब्रह्मभवम्यापि परिहारः तो भविष्यति । इतरम्मिन् परे कम्पचिह्मभवष्य परिहारो म क्रियेत, तत्र मारतः प्रयोगवचनो बाधेत। वितायामो भता. प्रकृती, ते ११ चोदकेन विहता एव प्राप्तास्तव मदतवचन एकधामन्दोऽव- कल्पते । 'मनु वाचनिक र भोऽप्रातः, न मारता विहताः प्रानुमईन्नि रति', उच्यते, पुरुषमस्कारार्थवेन न प्राप्नुवन्ति, द्रव्यमम्कारार्थवेन तु प्राप्नुवन्तीनि । 'यदि प्राप्नुवन्ति, किमयं हर्षि वदनम् । रति'भोपायविधानार्थ । 'ननु नितानं सुधाकरपं + सरमिका..पु.पाट ।

·१० पश्थायें १ पाद ३४५ वा अर्थ प्राप्तम् , अर्थप्राप्तवानुवादः' । उच्यते, नियमेन प्राप्यते, नियमाश विधीयते इति ॥ (१०१२१४१०) १ . भा. দুন্তী রপ্পষ্ট অবমাথাবিফেল। सू० सर्वत्वं च तेपामधिकारात्स्यात् ॥ १८ ॥ (पू.) ॥ कृष्णलचरेवादाहरणं । तब श्रूयते,'सव्वं ब्रह्मणे परि- हरसि इति। सत्र सन्देह,-किं ब्रह्मभक्षाणामेवेष परिहार उत पुरुषेभ्यः शेषापनयः? इति। कथं ब्रह्ममक्षा परिक्षारः, कथं वा शेषापमयः ? इति । यदि 'ब्रह्मणे परिहरति' इत्यनू 'सर्वम्' इति विधीयते, 'ब्रह्मणे' 'सर्वम्' इति वानूद्य 'परिहरति' इति विधीयते, ततो ब्रह्मभक्षाणं परिहारः; श्रथ 'सर्वम्' इति लचयित्वा 'ब्रह्मणे 'परिहरति इति विधीयते, 'परिधरति' इति वा लचयित्वा 'सर्व' 'ब्रह्मणे' इति, ततः शेषापनयः। किं मातं? । 'सर्वत्वं ब्रह्मभक्षाणां स्यात् । कुतः ? । 'ब्रह्मणे परिहरति' इति प्राप्तमेव न विधीयते । सर्वपरिहारस्त अप्राप्तः तस्य विधानं भवितुमर्हति । श्रय वा अन्त्येव ब्रह्मणे सर्वो भागस्तव कस्यचिद्भागस्थ परिहारः मायः कस्यचित्र प्राप्तः, यस्य च न मातस्तस्य परिहारो विधीयते । तस्मादधिकृतानां ब्रह्मभक्षाणामेप वाद इति । . • "परिधारः समर्पणा, महिनामा निजाम रकै कम्य धतुएं कालेषु चत्वारी भाभागाशेदकपाता। सब मर्मता कि प्रधाममभिचतुभागविषया लत तर सम्माधिभागवतुएविषयापीति सन्देश" इनि मापदः ।

·मीमांसा-दर्शने भा. . खू० पुरुपापनयो वा नेपामवाच्यत्वात् ॥१६॥ (सि०)। वाथब्दः पदं व्यावर्त्तयति। 'पुरुषापर्नयः' स्यात् । यद्येवम् उच्येत, यत् ब्रह्मणे परिहरति, तत् सर्वमिति , सर्वमेव हि नदिधानमनर्थकं स्यात् । अथ यत् ब्रह्मणे, तत् मर्व परिहरतीति; विशेष्यस्यानिर्देशात् न ब्रह्मशब्दो विशेषणम् । अथ यद् ब्रह्मणे, सर्व तत् परिहरति इति ; एवमपि विशेष्यो नैव निर्दियः स्यात् ! यत् सर्व तत् परिहरतोति नैवं वचनमईति, सर्व हि मर्व, ततय विशेषयितव्यं। तस्मात् सर्व ब्रह्मणे परिहरतीति ब्रह्ममम्बन्धः सर्वस्य विधीयते चराः, एवं न किञ्चिदनर्थकं । तस्मात् पुरुषेभ्यः शेषा- पनय इति ॥ (१०१९।५०) ॥ मदभामानां खखकाले अक्षणा भवधिकरणम् । भा. २० पुरुपापनयात् स्वकालत्वम् ॥ २०॥ तत्रैव मन्देहः,-ममधिगते भेषापनये किमेकस्मिन् काले सर्वे भक्षा भवयितव्याः, उत स्वस्मिन् स्वस्मिन् काले ? इति । किं प्राप्तं ? । भवयितुं तत्परिहरणं क्रियते, अतो यत् भक्षाय परिहतं तदनन्तरं भवयितव्यमेव । एवं प्राप्ने बमः,-'पुरुषापनयात् खकाललम्' इति, पुरुषा- पनयं कृत्वा कृतार्थः शब्दः स्वकालतां भवणानां न निवारयति, तस्माद्यथाकालमेव भयितव्याः' इति ॥ (१०१।६१०) ॥

·१. अध्याय २ पादः । 0 भा.. গৰৰ বারােহীবাদাসিধে ॥ स्व एकार्थत्वादविभागः स्यात् ॥ २१॥ तवैवेदं चिन्यते, प्रकृती व्यादेश प्रामाता,-'इदं ब्रह्मण इदं होरिदमध्वयोरिदमनोधः' इति । म दृह कर्तव्यों न कत्तव्यः ? इति मंशयः । चादकमाया कर्त्तव्य इति यस्य बुद्धिः स्यात्, तस्य नित्यर्थ सूत्रम्। प्रकृती बहना सम्बन्धः कर्तव्यः, स विभागमन्तरेण न मिशतीति विभाग बहुसम्मन्धाय क्रियते। इह तुम ब्रह्मणे परिहरति' इति एकरी सर्वश्वरः, तत्र विभागेन न प्रयोजन, क्रियमाणोऽपि न प्राकृतार्थः स्यात् , अदृष्टार्थमेव क्रियेत । तस्मात् कृष्णल चरौं न व्यादेश इति ॥ (१०१२१७७०) । भा. খাসিয়ায় গুলিবানন্যান্যধিক ৪ सू० ऋत्विग्दानं धर्ममाचार्थ स्याहदातिसामर्थात् ॥ ॥ २२ ॥ (पू.)॥ अस्ति व्यातियामः, 'व्यातिटामेन वर्गकामी यजेत' इति । तवेदं समामनन्ति,-'गौथ अश्वय अवतरण गर्दभाश्च जाय अवयश्च बोरयश्च यवाय तिलाच माषाच तस्य दादमयतं दक्षिणा'। इदं चापरं श्रूयते, 'विग्भ्यो दक्षिणां ददाति' इति । तत्र मंशयः,-'किं दानं धर्ममात्रम् , उन विगानमनम्' इति । किं प्राप्तं? 'लिगदान धर्ममात्र * स्यात्', तयार कर्तव्यता 'श्रूयते । ददातिकर्तव्यता अस्माच्छब्दाद् गम्यते. चलिंगानमनं अव धम्मावामिति पानी भविस यत । 12 ·३४८ भीमामा-दने . - कर्तव्यं वाक्यागम्यते, श्रुतिश्च वाक्याद् घलोयमी। लोकेऽपि अदृष्टार्थव ददातेर्गम्यते इति मामादेव मानमनादि । अपि च कर्माननुरूपमपि दाक्षिण क्वचित् श्रूयते,-'वैधातव्यायां सहममृतपेये सोमचममः' । अपि च यत्रोधनीचपणीपणा' क्रियते परिक्रयो भवति, न यत्र नियतपरिमाणं दानं । तस्माद्धर्ममा दानम्। अपि च नियमवन्मन्त्रवध क्रियते, नदयार्थवेनावकन्पते । क्वचिच श्रूयते,–'दण्डः, उपानही, इका दृत्तिः सा हि दक्षिण' इति। को हिदण्डेनासमेत् ? तस्मात् धर्ममा दानमिति ॥ सू० परिक्रयार्थ वा कर्मसंयोगालोकवत् ॥२॥ (सि.)। 'परिक्रयार्थ' वा दानं । कुतः ? । 'कर्मयोगात्',-कर्म- संयुकेभ्यः श्रूयते,–'विग्भ्यो दक्षिणां ददानि' इति । नत्र दृष्टं प्रयोजनमुत्सृज्य न शक्यमदृष्ट कम्पयितुं । यदपि नियमाददृष्ट, तदपि दृष्टद्वारमेव, अनेन नियतेन नियतगुणवेन च दानेनानम्यमाना विजः अभ्युदयकारिणो भवन्ति । कथम्? । पानमने गुणमत- म्यागोद्यते न प्रधानभूत', वाक्यार्थच अवग्नंग्रहीतव्य', इतरथा 'विरभ्यः' इत्येतदेव पदमनर्थकं स्यात् । असह्यमाणो भुतरां श्रुतिवाध्येतायच, न कानुरूपं दाक्षिणमिति। नैतावता दृष्टोऽर्थः सन् अपयेत।। नियमात् दृष्टद्दारमदृष्टमित्युक्रमेव । वचन- . भा. • पल्पना इति चादपुष्टकपाटा । पाय पण इनि क. भ. पु.पाठ । + पपस्यते इति ३. स. पू. सपाद पुस्तकपाट ।

·१. स्था१पाद ३४८ मामायाच दण्डाऽवगम्यते । अपि च भवति तत्र या च यावती चानमनमाचा, लोकेऽपि हि काध्वाहप्रतिभ्यो यद्दीयते, तदसीर्तितेऽपि परिक्रये नमनार्थमेव भवति । तस्मात् परिक्रयाथै दक्षिणादानमिति ॥ दक्षिणायुक्तवचनाच्च ॥ २४॥ (यु०१) ॥ भा.. 'दक्षिणायुक्रवचनाच' तिङ्गात् परिकयार्थ दानमिनि पश्यामः । 'दक्षिणायुका वहन्ति चविजः' इति ॥ सू० न चान्येनानम्येत परिक्रयात्, कर्मणः परार्थ- त्वात् ॥ २५ ॥ (यु०२)॥ मा. इतर परिकयार्थ दानमिति । कुतः । नान्तरेण परिक्रय, परार्थे परः प्रवर्तते । 'ननु सामादयोऽपि प्रवर्तनापायाः । म घूमो, न प्रवर्त्तनोपाया इति, किन्तईि परिक्रयः प्रत्यवमानात इति । अतस्तेनैव परिक्रेतया नान्येन इति । परिक्रीतवचनाच्च ॥ २६ ॥ (यु०३) ॥ भा. परिक्रीतवचनं भवति, तेनायमों धोत्यते, 'दीक्षित- मदीचिता दक्षिणपरिक्रीता पविजा याजयन्ति' इति । तस्मा- "दपि परिक्रयार्थ दानमिति ॥ सू० सनिवन्येव भृतिवचनात् ॥ २७॥ (यु०४)॥

·२५. मीमांसा-दर्शने भा. भनिवनिप्राप्तं मनिवन्य याजाप्राप्तमित्यर्थ । तमिन् भतिवचनं भवति,-'यज्ञो वै देवतानां न समभवत् , तं भृत्या समभावयन् , यत् मृति वनुते, यज्ञस्य मृत्ये दादभरावी- होचितो मतिं वन्वोत' इति । यज्ञार्थ यद् भिक्षितं पृलिजः परिकेतुम् , अन्यक्ष यज्ञार्थ माधयितुं, तस्मिन्नेव भृतिवचनं । भृतिश्च कर्मकरेभ्य आनत्यर्थ यहीयते। तस्मादपि परिक्रयार्थ विग्भ्यो दानमिति ।। नैष्कर्ट केण संस्तवाच ॥ २८॥ (यु०५) ॥ 'नष्कर्टकेण' च संस्तवो भवति, यथा वे दारुहारो नैष्कलको निम्कनभृतः कर्म योगे वर्तते, एवं वा एते यज्ञस्य विजः' इति। नैकर्टको दारुहारः, यथाऽमी, एवं विज इति ब्रुवन् परिक्रयार्थ दानं दर्शयति ॥ (१०।२१८१०) ॥ भा. . ज्योतिटोमे भचस्य प्रतिपत्ताधताधिकरणाम। ख० शेषभक्षाश्च तहत् ॥ २६ ॥ (पू०) । सन्ति शेषभता ज्योतिष्टोमे दर्शपूर्णमामयोथ, यथा वपट्कारनिमित्ता होमाभिषवनिमित्ताच, तथा इडा-प्राशिव- चतुर्द्धीकरण-शंयुवाककालाः । तेषु मायः, 'कि ते परिकयार्थाः उत न' इति । किं प्राप्तं? । 'शेषभवाय तइत्' भवितुमईन्ति, भा. • थाथाप्राप्तमित्यर्थ इति क. भ. पु• पाठ ।

·१. अध्याय. पादः। ३५१ भा यहत् दचिणादानं। प्रीनिं हि करोति भक्षणं, प्रोत्या चानमन्ति। तस्मात् परिक्रयार्थीः शेषभचा इति ॥ स्व० संस्कारो वा द्रव्यस्य परार्थत्वात् ॥३०॥ (सि०)। वाभब्दः पक्षं व्यावर्त्तयति,-'न परिक्रयार्थ भक्षणं, द्रव्य- संस्कारार्थम्' इति । कुतः ? । यज्ञार्थेन हि द्रव्यमुत्पन्न प्रयोजनवत् , यदि तस्य संस्कारार्थ भक्षणं, ततस्तदपि प्रयोजनवत् । 'दक्षिणा- द्धान्मध्याधावद्यति' इत्येवमादि च एकदेशवचनं प्रशतशेषापेक्षं भवति, न द्रव्यस्योत्पादक, तस्मात् द्रव्यस्य भक्षणमुच्यते, न भक्षणार्थ द्रव्यमुपादीयते, प्रकृतस्य च भक्षणं । तस्मात् संस्कारार्थमिति गम्यते ॥ शेषे च समत्वात् ॥ ३१ ॥ (यु०१)॥ अपि च यच्छेषं द्रयं, तत् देवतायै मङ्कल्पितं यजमानेन न खथमुपयोक्तव्यम् इति । तस्मान्न तस्योपयोगम् ऋत्विज ईशते, नो खल्वपि यजमानः । माम्यमत्र यजमानस्य विगंभिः, परि- कीणानश खोकुर्यात् द्रव्यं, तवास्य देवतार्थः महान्य एव न अवकल्पते । तस्मादपि न परिक्रयार्थ भक्षणम् इति ।। स्वामिनि च दर्शनात् तत्सामान्यादितरेयां तथात्वम् ॥ ३२ ॥ (यु०२) ॥ 'खामिनि च भक्षण दृश्यते,-'यजमानपञ्चमाः समुपहता दड़ा भक्षयन्नि' ति। यजमानस्य असंशयम् अपरिक्रयः, ० भा. . भा.

·२५२ मीमामा-दने . 'नसामान्यादितरेषाम् अपि न परिक्रयः । कथं ? । एवं मति, नैव विज्ञायते,-डाभरणेन यजमानपञ्चमा: परिक्रोयन्त इति । किं तत् सामान्यं ?। द्वितीया विभक्तिः । तस्मादपि न परि- क्रयार्थ भक्षणमिति ।। तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ ३३ ॥ (यु०३) ॥ . एवम् 'अन्यार्थदर्शनम्' ददमुपपन्नं भवति,–'कुण्डपायिना- मयने अत्मरुकैशमसैः सामान् भइयन्ति' इति प्राप्ते भने विशेषः श्रूयते,–'प्रहरुकः' इति । एवं सत्रेषु भक्षणं दृग्यते, तत्परि- प्रयाईले न अवकन्पते । तस्मादपि न परिक्रयार्थ भक्षणमिति ॥ (१.१२।८-१०)॥ भा. . भा. सविसरचाभागाधिकरणम् । सू० वरणत्विजामानमनार्थत्वात् सत्रे न स्यात् स्वकर्मत्वात् ॥ ३४ ॥ मन्ति द्वादशाहप्रस्तोनि सवाणि,–'दादमादमृद्धिकामा उपेयुः' इत्येवमादीनि । अस्ति च प्रयती ब्योतियामे वरणम्,- 'अनिमें होता स मे होता होतस्तं मे होतामोति होतारम्'- रदेवमादीति । तत् स्वेषु मन्दियते, किं कर्तव्यं, न ? रति । तत एतत् तावत्रः परोयं,-किं प्रयतो धर्ममाचं वरणम् , उत परिकयार्थम् ? इति । यदि धर्ममात्र, प्रस्तो मवेषु कर्तव्यम् । अप परिक्रया, न कत्र्तव्यमिति किं प्राप्तं? मन्त्रवषियम- बचेति वा धर्ममा । सम्मात् मवेषु कर्तव्य रति । - ·१. अध्याय १ पाद। ३५३ एवं प्राप्ते बूमः, 'वरणविजां' सत्रेषु 'न स्थात्', न कर्तव्य- मिति। स्वाधं हि तेषां कर्म, न च कश्चिदात्मानं होते। प्रशती पानमनाथै वरणं दृष्टप्रयोजनमिति न भक्यमदृएं कल्य- यितुं । तस्मात् पत्रेषु वरणं न स्यादिति ॥ (१०१।१०१०) ॥ भा० मचे परिक्रयामायाधिकरणम् । परिक्रयश्च तादात् ॥ ३५ ॥ (नि.)। 'परिकायच* प्रक्षती ज्योतिटोमे श्रानाला, 'गाय प्रत्यय अश्वतरय गर्दभस प्रजाच अवय बोहयश्च यवाश तिलाश्च माषाय तस्य द्वादशमतं दक्षिणा' इति । तत् दाक्षिण्यं सत्रे चोदकेन प्राप्त किं कर्तव्यं, निवृत्तं वा इति संशयः । किं प्राप्तं?, कत्र्तव्यः परिक्रययोदकानुग्रहाय । अपि च तत्र गवादयः प्रतिपिध्यन्ते,-. 'न व गोर्दीयते न वामो न हिरण्यम्' ति, तत् मति परिक्रयोऽवकल्पते। एवं पाते ब्रूमः,-'परिमाया तादात्' इति, परिक्रयश न कर्तव्यः । जसमधस्तादरणं सत्रेषु न कर्त्तव्यमिति, परिक्रयथेति 'च'शब्देनान्वादेशः क्रियते, न कत्र्तव्यः परिक्रयः। कुतः ? । आत्मार्थत्वात् , कचिदात्मानं परिकीणोते इति । "सकारता मरममिलेगादिसाना ना! न म निकोशी दरणीयेभ्यो प्राधय माम धान. नेभ्यः माम प्राईति चापसम्बचना। मेोमा- भिधामप्रकारयान इपे दमितः, योनिटमिनानिटामभस्पन रचरन गवां दारमतदिनार यक्ष्य, नव बमुगाना भनि, नव पदक्षिणायनपयेन मासकीयकर्मविष नियोल योग्या भवति, मोऽध क्रया पनि माधप । I

·भीमापादने
प्रतिधय कर्मवत् ॥ ३६॥ (श्रा०)।
माप्तीमत्या प्रतिषेधोऽवकल्पते इति यदु, तत् परिहर्तव्यम्,-
सू० स्यादा प्रासर्पिकस्य धर्ममावत्वात्॥३७॥ (पू.)॥
भा.
प्रतिषेध उपपद्यत इत्यर्थः । कस्य ?। 'प्रामर्पिकस्य' दानस्य
.इति । धर्ममा हि तत् सचेषु चोदकमातं, तनिवर्तते । तस्मा-
दुपपन्नः प्रतिषेध इति॥
न दक्षिणाशब्दात् तस्मान्नित्यानुवादः स्यात् ।
॥ ३८॥ (सि०)।
भा.
नायं प्रामर्पिक्स्य प्रतिषेधः । कुतः? । 'दक्षिणाशब्दात्'
दक्षिणाशब्दो छत्र भवति,–'श्रदक्षिणानि सत्राण्याहुः न हि
अत्र गोर्दीयते न वा न हिरण्यम्' इति। दक्षिणशब्दश
परिक्रयार्थी भवति । तत्र हि श्रूयते, 'गौद्याश्वशाश्वतरथ
गर्दभश्चाजांचावयश्च ब्रीड्यश्च यवाश्च तिलाय माषाश्च तस्य
द्वादशशतं दक्षिणा' इति', विगदानं दक्षिणा, न मासपिकं ;
तस्यैवामा प्रतिषेधो न प्रासर्पिकस्या तम्मानित्यप्राप्तस्यैवानुवादोऽसी
न भवेयु दक्षिणा इति॥ (१०१२।१११०) ॥
.
-
'दक्षिा', इत्या रति का.मी.प. पाट ।
น

·१. पथाये १ पाद।। भा. तथा বেণীয় নয়া সরণ ঘদ্ধিমাখিতাম এ सू. उदवसानीयः सबधी स्यात् तदङ्गत्वात्तत्र दानं धर्ममाचं स्यात् ॥ ३६॥ (पू०)। अस्ति उदवमानीयः,-'मवाददवमाय शमनीयेन ज्योति- योमेन महसतिणेन यजेरन्' इति। तत्रैथोऽयः मांगयिकः- दक्षिणदान धर्ममात्रम्, उत परिझयार्थम्? इति । पदमपर वैतं,-कि सचानमुदयमानीयः, न ' इति । यदि भवानं, धर्ममा दानम् । अथ न मनाई. परिक्रयार्थम् इति । किं प्रा? मनाङ्गम् इति । कुतः। सवप्रकरणात, मत्र परिममाण्य कर्तव्य- मिति श्रूयते, मत्रप्रकरणात् म लक्षयित्वेति गम्यते । उदव- मानोयच मत्रस्य विधीयते इति । मत्रस्य च फलार्थवानोदव- सानोयार्थता गम्यते । न च सत्रौदवसानकाले उदवमानीयः, लक्षणा हि तथा यात्। अनगाले च फन्नं कल्पयितव्यं, नम्मादाननर्यादे कवाक्यतामम्बन्धाच सत्राङ्गमुदवसानीयः,-~मर्च ययोत परिममाप्य न मन्ताटव्यं, न तावत् छला तिता मन्तच्या, इदमपरं तम्या कत्र्तव्यमुदयमानीय इत्येवमभिमम्वन्धः कियते। यथा 'अनि चिला मात्रामपा यनेत' वाजपेयेनेहा सम्पतिमवनेन यनेत इति । तस्मात् मवानम् । एवं चेत् माङ्गम्य मत्रस्य स्वयकर्षकत्वात् 'धर्ममा त' दानं ; मधमा उरवमानोय इति॥ सू. न त्वेतप्रकृतित्वादिभत्तवादितत्वाचा.(सि.)। ।

·भीमामा-मने
भा.
तुशब्दः परं व्यावर्त्तयति। नैतदेवं धर्ममात्रमत्र दानम्
ईति, किन्तईि,-परिझयार्थम् इति। कुतः।। नैतत् माझं
'विभनवोदितत्वान', नैतद् अहम्पतिमवेन मौचामना च तुल्यं,
तत्रैवं श्रूयते, यथोकाई वा नैव मनोष्टयमिदमपरं तस्य
कर्त्तव्यम् इति। इह पुनः सबमुत्सृज्य उदवसानीयः कर्त्तव्य इति,-
'मत्रादुदवसाय' (उत्थायेत्यर्थः) । तवान्योऽर्थः क्वाभन्दय, यथो-
दितं निवर्त्य न महातव्यम्। उत्पूर्वस्य अवपूर्वस्य स्यतेः प्रहाये-
त्यर्थः। प्रहाणे इह वामदस्तत्र पुनरनुष्ठानानन्तर्ये । तम्माद्
विभकचोदितलाव माझं, न च सबठातिकं । तस्मादत्र दान
परिक्रयार्थमिति ॥ (१०१२।१२१०) ।
भा.
उदयमानीयम्य हनिभामेकैकेनामुष्ठानाधिकरम् ।
सू० तेयां तु वचनात् दियज्ञवत् सहप्रयोगः स्यात् ॥
॥४१॥ (पू०)।
इदमेवोदाहरणं,–'मत्रादुदवसाय पृष्ठशमनोयेन व्योति-
टोमेन महसदचिऐन पनेरन्' इति। तत्रयोऽर्थः समधिगतः,
न सवाझं पृष्टशमनीयः इति। अथेदानीमिदं मन्दियते, किं
मंहत्य नैतत् कर्त्तव्यम्, उत एकैकेन ? इति। किं प्राप्तं ?–संहत्य
इति। कुतः। उपादेयत्वेन यागे चोद्यमानस्य बइवमा श्रवणात् ।
स घदेकेन नियेत, बहुवर्मयुनः प्रयोगो न स्यात् 'दियज्ञवत्',
यथा 'एतेन राजपुरोहितो मायुज्यकामी यडेयाताम्' इति,
यद्यपि राजपुरोहितो लदएपेन श्रूयते एवमपि 'यजेयाताम्'

·१. अध्याय १ पादः। ३५० इति याग उपादेयत्वेन,यागे च एतत्कर्म दिलं श्रूयते,–'यजेयाताम्' इति। तदत् पृष्ठशमनीयेन यजेरन् इति । तस्मात् संहत्य पृष्ठ- शमनीयं प्रयुनोरन् इति ॥ एवं खितं तावदपर्यवषितम्, अन्तराचिन्तान्तरम्य सूत्र तावद्वर्णयिय्याम:,- उधसानीय सचिभ्याऽन्ये पावित्राधिकरणम् । (चन्तरा-चिन्ता)। सू० तवान्यानृविजो वृणीरन् ॥४२॥ भा. अस्मिन्नेवादाहरणे एपोऽर्थः मांगयिकः, ' किंत एव मत्रिण विजा, उतान्ये वा वरोतव्याः? इति। किं प्राप्तं?-त एव ।कुतः। समानकलकता हि गम्यते,-'उदवसाय यजेरन्' इति । य एव उदवसातारस्त एव यार इति भवति प्रत्ययः । यथैव वचन- प्रामाण्याचोदकप्राप्तामेककर्वका धाधित्वा यहकर्टकता भवति, एवं चोदकप्राप्तानन्यानृविजो बाधित्वा वचनमामाण्यात् त एव भवितुमईन्नि इति । एवं प्राप्ने ब्रूमः, 'तवान्यानृविजो कृणोरन्' इति। न हि पृष्टभमनीये ये सादुदवसातारस्ते कतारी विधीयन्ते, न तेपा- मुपादेयत्वेन चोदनेत्युक, ग चाविहितमङ्गं भवति, न चानने होने विगुणता काचित् भवति ; मन्ति च चोदकप्राप्ता अन्य विजः । अपि चात्र यावति कर्चभिमायं क्रियाफलं, तावति न एव कतार, तदेतदुपयहविषादवगम्यते । न च पविजः

·२५
मीमांसा-दाने
भा.
प्रति यागम्य कर्चभिमायं क्रियाफल। तस्मात्रार्विज्ये त एव
कत्तारः, प्रधामयागे तावत्कर्टन अवगच्छामः; लिजः
पुनरन्ये वरीतव्या इति। (१०११।१३१०) ।
सू० एकैकशास्त्वविप्रतिषेधात् प्रकृतेश्चैकसंयोगात् ॥
॥४३॥ (सि.)।
ग्यितादुत्तरम्। तुशब्दः पदं व्यावर्तयति । न पृष्ठशमनीयं
मंहत्य प्रयुञ्जीरन्, किन्ताई 'एकेकशः' । कुतः ? । 'अविप्रति-
घेधात्', उदवमानेन हि पुरुया लक्ष्यन्ते,-ये सत्रादुदवस्यन्ति
इति । नत्र कोऽप्युदवमाता भवति, ये चोदवमानलहिताम्तेषां
याग इति एकैकस्यापि यागो विहितो भवति, न च केनचित्
प्रतिषिध्यते, तम्मादेकैकोऽपि यनेत । 'ननु पहनां प्रयोग उच्यते,
तेनैकैकस्य न भवति। नैष दोपः, एकैकस्यापि न वार्यते, तेन
चोदकमामादेकैकश एव यनेत इति ।
श्राह,-'बमयुक्तः प्रयोग एकैकेन न शक्यते कर्तुम्' इति ।
एवमपि न दोषः, नान बहुवचनं विधीयते, ये
सत्रादुदवमा-
तारस्पामेव याग', ते च बहवः, तेषां वहनामत्र प्राप्तानाम्
श्रयमनुवादः। एकैकमेनापि च ते उदवमातारः। तस्मात् तेषां
तथैव यागो भविश्यति, यथैवोदवमाने तेषामसंहतानां
पवचनं, एवं चागेऽपि अमइतानामेव भविष्यति।
वाच्यते,-[न दइवचन मनुवादः, अप्राप्तवात्, न हि
घडवचनं यागे प्राप्तं यदद्येन । 'नविदागोमेवोकमुदवसाढणां
.

·१. स्वध्याये २ पादः । .. थागस्ते च बहवः' इति। उच्यते, बहुत्वं तेषामुदवमाने, न यागे । 'ननु वाक्यसामर्थाद्यागेऽपि भविष्यति' । नेत्याह, परिपूर्ण हि पदं पदान्तरमाकाइति, ततो वाक्यं भवति, अयञ्च यागः प्रागैव बहुवचनेन, सम्बद्धो न तस्यामवस्थायां वायनोदवसातारः माताः। उपादत्ते तु तदा वत्वं, तो बहुवचनसंयुक्तः पदान्तरगतान् उदवसाहनपेवते, तम्मान बहुत्वमयुक्तः प्रयोगः कर्तव्यः, यथा दियज्ञे सवेषु च इति] । -नेतदेवं, -यन केनचित्प्रकारेणानुवादः सम्भवति तथा- नुवादी वा स्थाद् विधिति; यद्यप्यपूर्ववादन्यत्र विधिधाया- अनुवादात्, तथाप्यवानुवाद एव बहुत्वस्य भवितुमईति, तथा हि थागसम्बन्धो बहनां न कृतो भवति, तत्र दृयमेव प्रयोजनं, इतरस्मिन् पसे बहुत्वस्य यागसम्बन्धेऽदृष्यं कन्पनीयं स्यात्, तस्मादनुवाद इति। आह,-'द्वियजेऽपि तीवमेव प्राप्नोति सचेषु च इति' । अनोयते, अस्त्यत्र विशेष: 'उदवसाय बजेरन्' इति, 'राजपुरोहितो यनेयाता', "द्धिकामाः मत्र- मामीरन्' इति। यत्र क्वान्तः शब्दो भवति तत्र दो प्रयोगा गम्येते, समानाश्च कत्तारः श्रवणादेव, तबीत्तरप्रयोगवचनेन केवलो धावों विधीयते, तदाश्रयः प्रयोगः, कतारय, तहताच माझ्या, एवं मर्वमेतत्, धात्वर्थे विधीयमाने प्राप्तमेवानूद्यते। वियों सवेषु च धावों विधीयते,प्रयोगोऽपि, कतारः, तद्गता च मोति सर्वमेव तथाप्राप्तं । न हि राजपुरोहितावित्येष शक्नोति प्रयोग वदितुं, तत्र च कर्डवं तहताच मयां । तथा 'सृद्धिकामाः'

·.
मीमांधा-दर्शने
इति। तस्मादेवंजातोयकेषु सङ्ख्या उपादेयत्वेन श्रूयते। अतो
दियज्ञादिषु नानुवादस्तेषु बडबसंयुकः प्रयोगः कर्त्तयः, १६
तस्मादेकैकः पृष्ठयमनीयेग यजेत इति ॥
(१०२१४१०॥
तु न तथा ।
काटो दानस्याहार्यताधिकरणम ॥
भा.
खू० कामेष्टौ च दानशब्दात् ॥४४ ॥ (पू०) ॥
अस्ति सारखते सत्रे कामेष्टि',-'साक्षं प्रसवणं प्राप्यामये
कामायायाकपानं पुरोड़ाभं निर्वपति तस्थामश्यां पुरुषों प
धेनुके दला प्रति यमुनामवप्रथमभ्यवयन्ति' इति। तत्र मंशयः,-
कि परिकया दानम्, उत धर्ममात्रम् ? इति । पृष्टभमनोये घ
सबम्यानगभूते परिक्रयार्थ दानमित्युगम्, अयेदानोमगझतायां
कामेटी चिन्यते। तब किं तावत् प्राप्तं ,--यथा पृष्ठभमनोये
परिझयार्थम्, एवमिहापोति सब्देनाग्वादिग्यते । कुतः ? ।
'दानशब्दात', दानशब्दो भवति, 'तस्थामश्यां पुरुषों पधेनुके
दत्वा' इति। दामशब्दः कर्मकरेषु सत्सु परिक्रयार्थ इत्युकम् ।
न चैतत्सबम्, मत्रस्यागमतमेतत् ।
स्वयं कर्टकता, नाङ्गाना, तचोदकमाः पृलिम्भिः मगुणं मत्
मत्रम्योपकारकं भवति ।
अन्य विग्मिधिना विगुणं सबस्य
नापकुयात् । तस्मादध दानं परिकयार्थ इति ।
?
प्रकरणाच
मचन्य

·१. अध्याये पाद । ३६१ भा. सू० वचनं वा सत्रत्वात् ॥ ४५ ॥ (सि०)। वाभब्दात् पतो व्यावय॑ते, मात्र परिक्रयार्थ दानं धर्म- मात्रम् इति । कुतः ? । 'मत्रत्वात', भत्रे हि श्रानतिनित्ता। 'श्राह, नैतत् भत्रं भवाङ्गमित्युकम्' । उच्यते, न मत्रं, पत्राङ्गतु सत्रमध्यपतितं, मत्रस्य च सागस्य स्वयंकर्टकता, तस्यां क्रियमाणार्या मिद्धा अस्या दटेः कतारः। तत्र पानत्या न प्रयोजनं, यूयमाणं तु दानं धर्ममा भवितुमईति इति ॥ (१०।२।१५१०) भा. दर्शपूर्णमामयोद्देष्याय दानस्याहयानाधिकरणम ॥ सू० हेप्ये चाचादनादक्षिणापनयः स्यात् ॥ ४६॥ दर्शपूर्णमामयोरिदमानायते,-'यदि पत्नीः संयाजयन् कपालमभिजुहुयात, वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् तस्यैक- हायनो गौदक्षिणा तं स देयाय दद्यात्' इति । तत्र समय , कि परिक्रयार्थम् एकहायनस्य दानम्, उत धर्ममात्रम् । इति । किं प्राप्नं, दचिणाशब्दात् परिक्रयामिति, परिक्रयार्थे हिं दचिणाशब्दो भवति। एवं मा बूम', 'देय्ये च' धर्ममा दानम् इति चान्देन अन्वादिग्यते। कुतः। 'श्रचोदनात्' द्वेव्यम्य विज., न हिं देय ऋखिम् भवति, त्विगाचार्या नातिचरितया इति । यदा परिफ्रोतव्येनैव कत्री प्रयोजनं नास्ति, तदा किं दक्षिणाशब्दः करिष्यति ? । अपि च परिक्रयार्थे पति दक्षिणाशब्दः स्यात् K

·३२.
मीमामा-
-दर्शन
चोदकप्राप्तोऽन्वाहार्योऽपनीयेत, तत्र चोदको वाध्येत, तम्मात्
धर्ममात्रमेकहायनस्य दानमनृविजे दातव्यम् इति । (१०।२।
१६१०॥
जीवनामॉस्पयज्ञाधिकरणाम ।
भा.
सू. अस्थियज्ञोऽविप्रतिषेधादितरेयां स्यादिप्रति-
षेधादस्मां ॥ ४७ ॥ (सि.)।
दमाम्नायते, 'यदि मन्दीवितानां प्रमीयेत तं दग्ध्वा.
कृष्णाजिने अम्योन्युपना योऽस्य नेदिष्ठस्त तस्य म्याने दोक्ष यत्वा
तेन मह यजेरन् नतः संवत्सरे अम्योनि याजयेत्' इति । योऽयं
संवत्सरे यज्ञः, स मन्दिरते,-किमस्यामुत जोवताम् ? इति,
किन्तावत्प्राप्तं',-मामानाधिकरण्यादरम्यामिति। किं मामानाधि
करणं याजयतेरम्योनि कर्मभूतानि ।
"ननु अन्योन्यचेतनामि न भन्नुवन्ति स्वय तन्त्रयितुं कर्थ
नानि नियायां कईणि भवेयुः' ? इति । उच्यते, 'प्रयोज्यता
नेपां यूयते, नतो अन्ये प्रयोजयितारः, ते एतानि क्रिया
कारयियन्ति' इति ।
आह,-'नहि अकुर्वति कारयतोनि भवति, कर्तु हि प्रयोजको
हेत', न चैतानि कायन क्रियामुपमहतु शमुवन्नि' इति ।
उच्यते, वचनप्रामाण्याद् यावत् यजमानं कारयितुं शक्यन्ते, तावत्
कारयिष्यन्ते, बादुम्मरीमानं एकाबारभणमित्येवमादीनि ।
.

·१. यथाये १ पाद . -'प्रधानमेव न शक्नुवन्ति नाङ्गानि कुर्वन्ति, याज- मानानि भवन्ति' इति । वाच्यते, वचनमामात् तच्छवद्रव्यं विजः प्रतिग्रहीप्यन्ति तहविणास्तत्परिक्रीताः तत् पतन्ति ईदृशो द्रव्यत्यागो वाचनिको भविष्यति इति । श्राह, “एवं वर्षमाने याजयिणामेव कर्तृत्वमुपदियं भवति नारयाम्' इति । उच्यते, यणामेवेतेन प्रकारेण कर्तृत्वमुपदिश्यते, न यकर्तरि कारयतीति भवति, हेतुकीत्वं चास्यां यागे मति प्राप्तमेवानूद्यते, यथा, 'ग्रामकामं संयाजयेत्' इति 'ग्रामकामा यजेत' इति विधीयते, हेतुलं च प्राप्तानुवादमात्रं, तच दर्शयति, स्तोत्रे अम्यिकुम्भमुप- दधाति' इति । अस्यामेव यजमानत्वं दृश्यते । तस्माद् अस्यां यो न जीवताम् । इति प्राप्ने घूमः,-'अम्यियाः इतरेयां' जोक्तां स्यात्,नेपामवि- मतिपिद्धो यजः, अस्मां विप्रतिषिध्यते, त्यागी नाम मनमा क्रियते, न चारनाम् अस्ति मनः । यदुक, 'विगः शवद्रव्यं दक्षिणां प्रतिग्टा तत्परिक्रीताः त्यागं कुर्वन्ति इति, ईदृशो वाचनिकम्त्यागो भवति इति। नेतदेवं, न हि यजेतेत्युने अथवाम वचनमामायादन्यो यज्यों भवति, यागं कुर्वीत इति हि तवचनं, नान्यो यज्यर्थ • इति। न च वचनप्रामाण्यादेतद्भवति,-'यच्छवद्रव्यं तत् गृधते, नहि तद् अम्यिभिदत्तं भवति, न चामति दाने परिक्रयः । न च गोणार्थो विधिभन्दादवगम्यते, अन्येन हि प्रमाणेन परिच्छिन्। भन्दः मम्यध्यते, यथा, 'गौरनुवन्ध्यः' इति गोजातिविशियः पगरनुयध्यते, न वाहोकः, गौरयं वाहोक इति तु संवाद । 52 ·मीमामा-टाने , . वाहीके गौणः शब्दः प्रवर्तते । तस्मान्न त्यागविधाने अन्गे यज्य: स्यात्। न चास्थ्यां द्रव्यं खं मम्भवति, यत् विजो ग्रहोत्वा वयमनेन परिक्रोता इति मन्येरन् । तम्मान्न कथञ्चन अयोनि यसृणि भवन्ति तो न विवक्षितं सामानाधिकरणम् इति । श्राह,-'गम्बद्धवचनादनकं तदं वाक्यं । नेति घूमः, न हि गम्यमाने अर्थे अनर्थकं भवति, ततः मंवत्सरे याजयेदित्येतावतो वाक्यात् कश्चिदर्थोऽत्रगम्यते,-स इह विवचितः, अम्योनि याजये- दित्येष मम्बन्धो न विधीयते। श्राह,-'किमन्योनीति प्रमाद- पाठः ?'। न च प्रमादपाठ इति घूम', न वि स एवाप्रमादपाठी . यो विधानार्थः मुख्यार्थ' अनुवदन्नयय लक्षणयापि ग्रुवन् वाक्ये समवायं गच्छति, न च प्रमादपाठो भवति, तत्र, अम्बानोथेष गन्दो विदधत् स्वमर्थ मुख्यया वृत्त्या ब्रुवन् वाक्ये न ममवैति, अनुवदम्त लक्षणया समवेश्यति । तत: 'मंवत्सरे याजयेत्' इति नीवतः प्रतान् वक्ष्यति । तत्राम्यिशब्दो वर्तिप्यते लक्षण्या, ततः संवत्सोऽम्पिमतो याजयेदिति । के तेऽम्यिमन्तः । ये तेन मह ययु प्रकान्ता.1 तम्माद यम्य तानि अम्योनि तरस्थिभिः म शक्यते लक्षयितुं, तम्मानोवता यज्ञ इति । सू० यावदुक्तमुपयोगः स्यात् ॥ ४८ ॥ (प्रा०नि०)। श्रय यदुशमस्यां याजमानं दर्शयति,–'स्तोत्रेऽम्यिकुम्भ- मुपदधाति' इति' । नैतद याजमानं, न हिश्श्रयोनि यजन्ते- इत्युकम्, अतो वचनमामाण्यादेतत् कर्म याजमानमरूपं भवति, भा.

·१. अध्याये । पाद। यावति वचनं, तावायेव तद् भवितुमईति, न तत् , सर्व याजमानं शोति नचयितुं, तस्माजीवनामेव यज्ञ इति ।। (१०१९१००il भा. . -- अस्थियों अम्मा नपाइननुपानाधिकरणमा बौदुमगनरापमा नुष्ठानाधिकरण । (धवा-पिमा)। १० यदि तु वचनात्तेपां जपसंस्कारमर्थलुप्तं सेष्टि तदर्थत्वात् ॥ ४॥ रह जपमस्कारमिष्टिश्च चिन्यते । तत्र सूत्रेतरार्द्धन जप- मंस्कारं चिन्यते, गेषेणापोरिः। जपा: 'यत्र जपति' इति चोदनाः, संम्काराः 'केयमय वपति' इत्येत्रमादयः । किम् अस्यां जपमस्कारं कर्तव्य, न ? यति मायः। ननु नेवारयां यजो जीवतामसावित्युम'। वायते, कृत्वा-चिन्तया । अस्यामिति कृत्वा-चिन्यते, अनेन प्रकारेण पूर्वाधिकरणम्य प्रयोजनं विचार्यते, यदि अस्यां यतः स्यात्,-किं जपमस्कारं क्रियते, न' इति । किन्तावत् प्राप्त ?,- "विधे. प्रकरणानरेऽतिदेशात् मर्यकर्म स्यात्" (१.११स.) अत्यनेन न्यायेग कर्तयमिति । एवं प्राप्ते घूमा, यदि तु वचमात्तेषां अस्यां यजः म्यात् , नेपां अपमम्कारं मुन्नाथ निवर्तेत, न तैः शक्य अपित, नापि केशग्मत्रु पर्नु, अाक्यच चोदको न मापयति । अत्र एवोत्तरार्द्ध,-"मेष्टि सदयंतात" रति । दोषणीया इटिः कत्र्तया न? इति विचार किं प्राप्तं?-चोदकानुग्रहाय कर्तव्या । . पर पति भ. २५ पुः ।

·भीमामा-दर्गने एवं प्राप्ते चूमः, महेट्या जपमंस्कारं न कर्त्तव्यम् , दृष्टिर्नुष्येत इति। कुतः । तदर्था हि मा, यजमानो दीक्षां ग्रहोयतीति, दीक्षा च व्रतानि, नियमाश्च मानसं कर्म, न चैषां मनोऽस्ति, दोक्षाग्रहार्थी चेटिः मयोगात् जायते,-'भाग्मावैष्णवमेकादश- कपाल निर्वपेटीचिय्यमाणः' इति तस्मादिष्टिरपि निवर्तत इति । क्रत्वर्थ तु क्रियेत गुणभूतत्वात् ॥ (१०।२।१८५०) ॥ अस्थियों एवेदं मन्दिह्यते,-'यजमानेन मम्मितादुम्वरो भवति', तथा 'शुक्रं यजमानोऽन्वारभते' इति। अस्थयां यागे मति किमेवंजातीयकं व्यं, न? इति । किं प्राप्तम्,- श्रतनानामरयां भर्वक्रियासु स्वातव्य नास्ति, तस्मात् औदुम्बरी- सम्माने शक्रान्वारम्भणे च नाम्योनि कर्टणि भवेयुः इति । एवं प्राप्ने चूम:, कलर्थन्तु क्रियेत, गुणभूतत्वात् , यत् क्रत्वर्थम् एवंजातीयक, तत् क्रियेत, गुणभूतत्वात् , गुणभूतः तत्र यजमानः, यजमानपरिमाणमम्मितया श्रादुम्बा प्रयोजन, यजमानान्वारधेन च शक्रेण अचेतनेनैव च परिमीयते, शुक्रय अन्वारभ्यते; तस्मादेवंजातीयकं कर्त्तव्यम् इति ॥ (१०१२।१८१०) . अस्थिय वस्या काम्यकमायननुष्ठानाधिकरणम् । (हला-चिन्ता) । सू० काम्यानि तु न विद्यन्ते कामाज्ञानात् यथेतर- स्यानुच्यमानानि ॥५०॥ अमित ज्योतिष्टोमस्तव श्रूयते,–'यदि कामयते वर्षत् पर्जन्यः इनि, नौः पदो मिनुयात्' इत्येवमादि। तदिइ भा.

·१० अध्याय १ पादः। . चोदकेन प्राप्तं काम्यं कर्त्तव्यं, न ? इति मन्दिह्यते। चोदकानुग्रहाय कर्तव्यम् इति। 'नवस्थीनि न किश्चित् कामयन्ले यजमानकामनिमित्तका- सर्वजातीयाः पदार्थाः। अत्रोच्यते, नात्र यजमानेन कामय- मानेन प्रयोजनम्, .एषोऽवार्थो, नीचेः सदसि मीयमाने दृष्टिर्भवति इति, तद्यदि वृथ्या प्रयोजनं, नीः मदो मातव्यं, रिः प्रयोजनवती भविष्यतीति। एवं प्रा अमः,-काम्यान्येवंजातीयकानि न कर्त्तव्यानि । कुतः ?। यदि यजमानो वृष्टिं कामयेत नीचैः सदामि मीयमाने दृष्टिर्भवति । यजमानफलदं हि उपग्रहविशेषात् माङ्ग कर्म, नान्येषां कामयिण दातुमईति इति । न च रियजमानस्य फलमिति विज्ञायते, यथेतरस्य जीवता यजमानस्य विद्यमानोऽपि कामाऽनुध्यमानो न भवति, किमङ्गं पुनरम्या, येषां काम एव नास्ति, तस्मात् काम्यानि न कर्तव्यानि इति । (१०।२।२०१०)॥ . . भा. चस्मिय थम्या रक्तवाकगताशासनाननुहानाधिकरणम् । सू० ईहार्थाश्चाभावात् सूतवाकवत् ॥ ५१ ॥ (नि.)॥ सन्ति अस्यिय जे दर्शपूर्णमामप्रकृतिकानि चोदकमातानि प्रायणीयादीनि। तेषु चोदकप्राप्तः सूनावाकः, तत्रेमानि,*- 'अयं यजमान आयुराणास्ते सुप्रजाखमाशास्ते विश्व प्रियमाशास्से यदनेन हविपाशास्ते तदम्यात् तद्दध्यात् तदस्मै देवारामत्ताम्' इति। কামনি यो रत्यधिक पादः क• ० श्य पुः ।

·मीमांसा-दाभे ? स्व. . •भा. किम् इमानि कर्त्तव्यानि, न कर्त्तव्यानि ? इत्येपोऽर्थः मन्दिह्यते। किं तावत् प्राप्तम् ?, ईहाथों ये कामाः संक्तवाके श्रूयन्ते, तेऽपि न स्युः । किं कारणं ? । 'प्रभावात्' कामयितुः, न हि अस्यीनि कामयन्ते, इत्येतदुक्र, नमात् न कर्त्तव्यानि । समयाके इति सबयितव्ये सकवाकवदिति सूचितम् । कथमेवं वर्णते ? इनि। उच्यते,'ईहा: सूनाका:, श्रई वतिटव्यः । यथा छन्दोव्यतिकमायूढ़े भक्षपदमानपरिधि- कपाल (१), मन्त्राणं यथोत्पत्तिवचनमूहवत् स्यात् इति । तस्मान्न सोपालम्भः ॥ स्युवा अर्थवादत्वात् ॥ ५२ ॥ (पू.) ॥ न चैतदम्ति, यदुक्तं भवता अस्ट्यामोहार्थाः कामा न कर्तव्या इति । 'स्युवी अर्थवादत्वात्', स्थुवा एते कामाः । कस्मात् ? । 'अर्थवादत्वात्', अर्थवादा एते 'अायुराशास्ते सुप्रजास्व- माशास्ते' इति, नेते विधयोऽर्थवादा एते, अयंवादत्वाच्च तेषां कियां चोदकः प्रापयनि', एवं चोदकानुग्रहो भवति, तस्मात् :-ईहार्थाः कामाः कर्तव्या इति । नेच्छाभिधानात् तदभावादितरस्मिन् ॥ ॥ ५३॥ (सि०)॥ न चैतदस्ति, यदुक्तं भवता, ईहार्थाः कामाः कर्तव्या इति । कस्मात्? । 'इच्छाभिधानात्', इच्छाभिधाना एते कामा, चोदका प्रापयति रनि चादमपुः । पन्यामः,- भा. + नया इति अधिक पाठ क. मय ·१. अध्याये पार । -'आयुरागास्ते दिव्यं धामाशा सुरजास्तुमागास्ते' इतौछाया- मुत्पन्नायां प्रयुज्यन्ते, य एतान् कामान् इच्छेत्, म चेह यजमानो नास्ति, अचेतनावन्ति एतानि अथोनि, अस्यामिच्छा न विद्यते, 'तदभात्राद' (अस्यामिछाया प्रभावात ) । 'इतरस्मिन्' (जीवति) एते कामा भविष्यन्ति, नाम्यिषु, तमात् पश्यामोऽस्थामीहार्थाः कामा न कर्तव्या इति। 'ननु एतेऽर्थवादा इत्युक्ताः'। अत्रोच्यते, ते अर्थवादाः, विधय एते । एवं चेत् परिहतमेतत* भवति । तमाद् यदुनं भवता, अस्वामीडाः कामाः कर्त्तव्या दति, नेतदेवं, न कर्त्तव्याः, 'नेच्छाभिधानात् तदभावादितरस्मिन् ॥ (१०१११२१२०) । भा० म्पियनें होटकामाभावाधिकरणम् । सू० स्युवी होटकामाः ॥ ५४॥ (पू०) । दादशाहप्रस्तोनि मत्राणि उदाहरणं । तानि प्रकृत्य श्रूयते, 'ततः संवत्सरे अयोनि थाजयेत्' इति । चोदकरप्तानि दीक्षाप्रतीनि कर्माणि श्रूयन्ते, मन्ति च प्रकृती होटकामाः,-'यं कामयेत अपयमानस्यादिति, पराची नस्येडामुपहयेत, अपरमानेव भवनि; यं कामयते प्रमायुकः स्यादिति, तस्योचेस्तरां वषट कुर्थात्, यं कामयेत पापोयान्त्स्यादिति, नीचेस्तरां तस्य याज्यया चपटकुर्यात्; यं कामयेत वर्षीयानस्यादिति, उच्चस्तरां तस्य याज्यया वषटकुर्यात्' इतिएवं तत्र संशयः क्रियते, किमयां 'परिहतमन' रति क. म. प्रथमपु. पाट ।

·मीमामा-दमे
होटकामाः कर्त्तव्या अथ वा न कर्तव्याः ? इति । 'मनु जीवतां
यज्ञ इत्युतम्।
अनोच्यते, अश्यां यज्ञ इत्येव कृत्वा चिन्ता प्रवर्तते । तच
सूत्रेणैवोपकमः क्रियते,–'स्यु होरकामाः', एतेऽग्यां कर्त्तव्याः
स्युः। कस्मात् ? । चोदकः प्रापयति, एवं चोदकानुग्रहो भविष्यति ।
नस्मात् पम्यामो होरकामाः कर्तव्या इति॥
खू० न तदाशीष्ठात् ॥ ५५ ॥ (सि.)।
न चैतद स्ति, यदुनं भवता होदकागाः कर्तव्या इति, न
कर्तव्याः । कस्मात् ? । 'नदाशीष्ट्वात्',-तदामोरेषा भवति,
यजमानाभोरेषा,-'यां वे काञ्चन यज्ञे मुविज अाशिषमाशमिते
मा मा यजमानस्य' इति यजमानविषयतामाशिषा दर्शयति ।
सचे यजमाना नास्ति, अचेतनानि अथोनि, अस्ट्यां कामयितुं
मामयं नास्ति, अर्थी समर्थयाधिक्रियते इत्युक्त,-"कर्तुवी
श्रुतिमयोगाद्विधिः कायेन गयेत्" इति । तस्मात् पयामेऽस्या
होरकामा न कर्तव्या इति। क्षोणा कृत्वा-चिन्ना, प्रयोजन
नायते। 'न तदाशीष्ठात्' । (१ ०१२।२२१०) ॥
भा.
यजमानस्य दिगनादपि मघारम्य समापनाधिकरणाम ।
२० सर्वस्वारस्य दिप्टगता समापनं न विद्यते
कर्मणो जीवसंयोगात् ॥ ५६ ॥ (पू.) ॥
अस्ति मर्वस्वारः क्रतु इन.कोऽनिष्टोमः, 'मरणकामा
भा.

·१. श्रथाय १ पादा। -- भा. - येतेन यजेत, यः कामयेतानामयः स्वर्ग लोकमियाम्' इति । तब मंचयः, किंदिरागते यजमाने नदन्नं कर्म उलटयम् , उत परिममापयितव्यम् ? इति। किन्तावमाप्नं ?--सर्वखारे दिगती यजमानस्य मत्यां तदन्तं कर्म उत्सष्टव्यं, 'कर्मणो जीवसंयोगात्',- जोवता हि शक्यं, न श्रजोवता। तस्मादिदमर्यादापद्यते,- भर्वस्वारेण दिएगत्यन्तं यत इति ॥ सू० स्याद्वीभयोः प्रत्यक्षशिष्टत्वात् ॥ ५७ ॥ (सि.)। 'स्यादा' तस्य परिममाप्तिः, उभयं हि प्रत्यक्षशिएं,- प्रातः, परिममाप्तिश्च । 'मरणकामो हि एतेन यजेत' इत्यारभ्व परिममापयितव्यमित्याख्यातार्थः, तेन समाप्तिराख्यातेनैवोका भयनि । अपि चेदमामायते,-'आर्भवे प्रस्तूयमाने चोदुम्बरी परितोऽदन वाममा परिवैच्य ब्राह्मणाः परिसमापयत मे यजमिति सम्प्रेथ्यानिं विशति' इति । यदि प्रैषमा स्यात् , अदृष्टार्थ भवेत् । तस्मात् मम्प्रेषणद्वारलक्षणया' परिसमाप्तिरेव विधीयते । यया, 'यदि माममयहरेयु. विधावते छतेति बेयात्' इति । अथ यदु,-'जीवन कती भवति, न मृतः' इति। न युध्यते, जीवना वचन मोहम्, पारवं परिममापयतेति, अत: तिवामी परिममाप्तिः । प्रवाह,-'यदामा प्रयुकवास्तदा तावत् परिममाप्तिस्तेन न शता, थदा परिममाप्तिम्तदामा नाशि, कः परिममाप्नेः कसा? सम्मानिहारनपण या रनि क. मी. पु. पाठ । सरदारा सधया रति भाग माग्य यह .

·३०९ मीमामा-दर्शने इति। अत्रोच्यते, मुनसंशयेनेतत् तुन्यं,*--यद्भवान् मुनसंशयं जोवन्तं कतारं मन्यते, तेनैत् तुल्यं,-योऽपि परिसमापयतेति प्रेय्य परिसमाप्तिकाले जोवति, तस्यापि जोवन परिममापनकाले ऽनुपकारकं, पूर्वप्रेषादेवास्य कर्टत्वम् उपपद्यते' इति, म च पूर्वप्रैपो जोवता अजीवतय तुल्यः । तस्माज्जीवन्निव अयमपि कति अयोध्येत,-'जीवतः सत्त्वात् कर्तवमुपपद्यते' इति । एतदपि तुन्यमेव, जोवतोऽपि पुरुषः का न शरीरं, म च पतितेऽपि शरीरे पुरुषोऽस्ति । तस्मात् स एव परिसमाप्ती कति। अयोध्येत,-'याजमानामभवादशाक्यं हि दिष्टगता उत्तरं तन्त्र कर्तम्, अतस्तचोदको न प्रापयति' इति । न एतदेवं, थानमानवर्ज प्रापयिष्यति मः, तस्माददोषः । अथ वा, प्रत्यक्ष- मेव परिसमाप्तेर्वचनं,–'ब्राह्मणाः स्थापयत मे यजम्' इति, तत्मामर्थ्य देवा याजमान भविष्यति ॥ (१०९।२२१०) ॥ . यजमानस्य दिएगो मधवारम्य शक्रस्पादियोग्याचमुष्ठानाधिकरणम ॥ सू० गते कास्थियज्ञवत् ॥ ५॥ भा. अग्ति मर्चस्वारः क्रतुः गोनाकोऽग्निटोमः,-'मरणकामा हि एतेन यजेत, यः कामयेत अनामयः स्वर्ग लोकमियाम्' दति। तत्र दिरागतो यजमानस्य सत्यां किं कर्त्तव्यं,' इति प्रग्नः, . . मुक्तमगयनेमन तुस्थमिति का• क्री. पु. नासि। + मनभामादेव इति का• की• पु.। "किन यम' रनि पादर्शपुस्तके धिक पाठ ।

·१. अध्याय २ भाद
३०३
यया को
.
भवति चादयित्वापि दो पनौ, प्रश्नोपक्रमः ; परदयेऽपि
प्रतिभाति भवति मंशयः, मत्रीपमिद्धावपि भवति ।
नामार्य पर्वतः? का नामेयं नदी किमिदं फनम्' इति ।
तदभिधीयते,-'गते कर्मा अम्बियजवत'-दृशं गतिं 'गते'
यजमाने 'अम्थियजवत्' 'कर्म' भविश्यति । यथा अस्यियजे
कवर्थ क्रियते नान्यत् अभियभिः, एवं दियामपि गति गते क्रत्व
शवेन कारयितव्यं नान्यत् ; यथा, "एकं यजमानोऽवारभते',
'यजमानेन स्मिता श्रादुम्बरी भवति' इति ॥ (१०१२१२४ }n
.
মাযেলমান বিমনারথি জ্বালাঘিরে।
सू० जीवत्यवचनमायुराशिपस्तीत्वात् ॥५६॥(पू०)।
भा.
सर्वस्वारे एव जीवति यजमाने भवत्येव मंशयः,-'पाशास्ते
यभमानः' इति किमायुराशीर्वक्रव्या, उत न ? इति । किं प्राप्तं?,--
'नीवति अवचनम् श्रायुराशियः'। कुतः । 'नदर्थत्वात्',
यत्रायुराशाम्ते यजमानस्तत्र प्रस्तरं प्रयच्छत* एवकामा यजमान
इत्यावेदयितव्यं भवति, नत् यजमानः कथं प्राप्नुयात् इति । म
च अयमत्र यजमानो विपरीतकाम, मरकामः । तस्मादायु-
राशीस्तत्र न वक्रया ॥
प्रमयत रति का• क्री• पाट ।

·३७४ मीमामा-दर्शने भा. खू० वचनं वा भागित्वात् प्राक् यथोक्तात् ॥ ॥६॥ (सि.)। उच्यते, वक्तव्या आयुरायोः, भागी हि आयुराभोवादः । आर्भवे प्रस्तूयमाने यजमानस्य दिया गतिः प्रार्थयितव्या भवति । 'प्राक्' आर्भवकालादायुरापास्ते यजमानः,-श्रा वकालं यावज्जोयामम् इति । चोदकौवमनुग्रहोप्यते । तस्मादत्रापि श्रायुराशीर्वक्रव्या इति ॥ (१०।२।२५१०) । भा. । द्वादमाहे चतुयश्च द्यनुष्ठानाधिकरणम ॥ ख० क्रिया स्याधर्ममात्राणाम् ॥ ६ ॥ अस्ति बादशाहः, 'दादशाहसद्धिकामा उपेयुः' इति । अम्ति तत्र चोदकप्राप्नं धर्ममा किञ्चित, यथा ऋतुयाज्या, वरणम् , श्रात्रेयहिरण्यदानञ्च । तत्र मंशयः किं धर्ममात्र कार्य, न? इति। किं प्राप्तं ?- स्वयंकलकत्वात् पत्रस्य, वरणं दानञ्च । न च, अन्यद्दचनमस्ति, कर्तव्यमिति, यावानेव श्रुतस्य उत्सर्गे दोषः, तावान् अश्रुतकन्पनायां । तस्मान्न कर्तव्यमिति । एवं प्राप्ते बूम', 'क्रिया स्थाद्धर्ममात्राणां',-यद्धि वरणं दानं वा, न भवत्यानत्यर्थ, तत् स्वयंकर्डकेऽपि न विरोधमुपैति । नम्माचोदकानुग्रहाय किया म्यादिति ॥ (१०।२१२६०)॥ निवर्त्तते इत्युक्तं वरणमागकिरणदान इति च दम पर ।

·१. अध्याये १ पादः।
.
पवमान निर्यापानुदानाधिकरणम् ।
गुणलापे च मुख्वंस्य ॥ ६२५
भा. मन्ति अग्न्याधाने पवमानेश्या','य: श्रमये पवमानाय
पुरोड़ाभमटाकपालं नियंपेत्, श्रमये पावकायामये शुचये' इति ।
नत्र चोदकेन प्राप्तम् 'अमिहोत्रहवण्या हवींषि निर्वपति' इति, तन्न
नावदनिहाचस्य कालः, तस्मादमिहोत्रइवणी नास्ति पत्रमानेष्टिपु,
नदभावे किं निर्वापोऽपि न कर्तव्यः, उत कर्तव्यः ? इति । कि
भातं ?, यशश्रुताऽसौ न शक्यते कर्नुन चायथाश्रुतेन कृतेन
किञ्चिदस्त प्रयोजनं । तस्मादिगुणवान कर्तव्य इति।
एवं मान्ने मः,-'गुणलेरये च मुख्यस्य' क्रिया स्थात् इति ।
गुष्णेऽग्निहोत्रइवणी, प्रधान निर्वापा, यदि निर्वापो न सम्भवेत् ,
नतम्तदमम्भवात अमिहोत्रहवायपि न मम्भवतीति निवर्तत ; न
तु गुणलापे मुख्य न सम्भवतीति । तसान्निीपः कर्तव्यः,
अग्निहोचवणीसाधनता च तस्य न सम्भवतीति निवर्तते ॥
(१०१।२०१०)॥
.
वाजपेये मुस्लिीपाधिकरणम् ।
सू. मुटिलोपात्तु संख्यालापस्तद्गुणत्वात् स्यात् ॥
.
भा०
अति वाजपेयः,-'भरदि वाजपेयेन स्वाराज्यकामा यजेन'
पनि । नत्र यूयो, 'कारः मन्तदशशराचः कोरे चरभवति'

·मीमामा-दाम 2 1 . इति। अस्ति तु प्रकृती मया मुण्यश्च,-'चतुरो मुटोनिवपति' इति, उभय चोदकेन प्राप्त । तत्र मशय , कि मझ्यानुग्रहो मुष्टिलोप , उत मुध्यनुग्रह मझ्यालोप ' अथ वा कि मझ्या- लोप.? अथ वा कि ममाया मुटोनाञ्च लोप ? श्रथ वा अन्य तरलोप ? इति। कि प्राप्तम्-अन्यतरलोप इति-यदि वा मुरिपु, यदि वा मझ्याया। कुत नियमकारिण भन्दस्याभावात् अनियम इति । एव प्राप्ते ब्रूम, मुष्टिलोप म्यात , मयानुग्रहोति । कुत । मुख्यत्वात् मङ्ख्याया, पूर्व हि मङ्ख्या निपतति, मा पूर्वमेव अवगम्यते न तदवगमकाले मयाविज्ञानस्य परिपन्थि किञ्चिद्विज्ञानमम्ति, तस्मिन्नि प्रतिद्वन्दे सयाविज्ञाने प्राप्ते मुरिविज्ञानमापतति, तत् मझ्याविज्ञानपरिपन्यिता नाचरितु मईति । तस्माद् यघन्यत्वान्मुटोना लोप । मुग्यार्थत्वात् सङ्ख्या- नुग्रह । तदुक्त, 'मुख्य वा पूर्वचोदनालोकवत् इति । एव प्राप्ते बेम,'मुटिलोपेन मया लोपमईति' इति । कुन ?। 'नद्गुण वात् , मुष्टिगुणे हि सङ्ख्या श्रूयते,- चतुरो मुष्टी' इति, चतु मझ्याविभिटा मुष्टय कथ भवेयुरिति मझ्या उच्चार्यते, न स्वार्थे । तस्मात मया पूर्वनिर्दिया अनिर्दिष्टेव, सा हि परविशेषणार्थमेवाचार्यते, तेन नैव तस्या अनुग्रह कार्य , मुष्टि- लोपे मति तदधिकरणा मझ्या अधिकरणाभावानिवर्तते । अन्याधिकरणाया क्रियमाणाया न प्रकृतिवत कृता स्यात् । मयालापे पुनर्मुष्ट यो निर्वापाधिकरणा श्रूयमाणा अधिकरणा- .

·१. थध्याये २ पाद। भा. , निवृत्या न निवस्यन्ति । तस्मान्मुष्टिगुणत्वात् मया निवत्तेत न मुथ्यः ; तदुकम्,-'गुणविरोधे च तादात्' इति ॥ स्व. न निवापशेपत्वात् ॥ ६४ ॥ (सि०)॥ नेतदेवं, i-न मझा मुरिषु श्रूयते, यदि मुरिपु श्रूयेत, नद्गुणत्वानिवत । क्क नईि श्रूयते ? । निर्वापे। कथं । नैवमभिसम्बन्धः क्रियते, चतुरो मुटोरिति, कथं ताई?, चतुरो निर्वपत्ति इति, मुरिगुणः सद्ध्यागुणश्च निर्वापो निर्दियते, क्रियासम्बन्धे हि द्वितीया विभनिर्भवति। कथं। कारकविभक्निहि मा, कारक क्रियाया एव भवति, न व्यस्य । अतः चतुःमध्या श्रुत्या अवगता निर्वापस्य, वाक्येन मुटीना, वाक्याच्च श्रुतिर्वलीयमी । तमामुख्यानुयहान्मुहिलोप एव इति । सू० संस्था तु चादनां प्रति सामान्यात् तद्दिकारः संयोगाच्च परं मुष्टेः ॥ ६५ ॥ (दि० पू०) ॥ तुशब्दः एतं पदं व्यावर्त्तयति। न सध्यानुग्रहो मुरि- लोप इति, किं ताई-मयया समा' निवर्तते, शरावैश्च मुष्टयः। कथं। 'सामान्यात्', निर्वापमाधनं द्रव्यं प्रकृती मुश्या, तासां परिच्छेदिका चतुःमझ्या, दुइ मतदशामझ्याकः शराव व्यकश्वर- र्भवतीति श्रूयते, तत्र मापनार्थ मुष्टिद्रव्यं मापनार्थेः शरावे. निवर्त्यते, तत्परिच्छेदनाी चतुःसध्या परिच्छेदार्थया मप्त- दशमलया निवर्त्यते तद्यथा इदं दधि घृनं शामिमे भालयः, भा. 3 . निवजात नि पाढा भवितु यत ।

·भीमामा-दर्शने + देवदत्तो भोजयितव्यः, देवदत्तवद् यज्ञदत्तस्तैलेनेति भोजने यत् घृतेन शक्यते का, तत् तैलेन क्रियते। तम्माद यद्यपि म श्रूयते नेलेन स्नेयितव्यम् इति, तथापि समानकार्यवात् घृतस्य विनिवर्तकं भवति ; एवं मझ्यापरिच्छेदं कुर्वती परिच्छेदिकाया एव समाया निवर्तिका भवितुमईति। पर' 'च' शरावट्रव्यं 'मुष्टेः' निवर्तकं 'संयोगात्' । तस्मात् प्राशती मया मारुतं च द्रव्यं निवर्तते ॥ न चोदनाभिसम्बन्धात् प्रकृती संस्कार- योगात् ॥ ६६ ॥ (सि.)। न एतदेवं । चोदनेति यागं बूमः। यागमम्बद्धा हि सप्तदशमल्या शरावट्रव्यच. प्रकता निर्वापसंस्कारसम्बद्धा चतुःसध्या मुद्रिव्यञ्च, न चान्यत्र क्रियमाणं समानकार्यमपि अन्यत्र निवर्तकं भवति, यस्य हि प्रत्यक्षश्रुतेन चोदकप्राप्तस्य कार्यमभिनिवर्यते, तेन च यागे क्रियमाणे निर्वापकार्य निवय॑ते । नम्मानिापप्राप्तं किश्चिदपि अनेन न निवर्त्यत इति; विरोधातु चतुर्भिप्टिभिनिरूप्यमाणं द्रयं न सप्तदशभरावं भवति, सम्माविरोधात् अन्यतरं निवर्त्यते द्रव्यं मया वा, तर चतुः- मधामुग्रहामुरिलोपो न्याय्यतर इति ॥ (१०।२।२० ॥ भा. 'नुमानभनेत्यादिना प्रवादियाना ममापिनाविरसम् । सू० श्रौत्पत्तिके तु द्रव्यतो विकारः स्यादकार्यत्वात् ।

·१० ग्रंथाचे २ पाद “२०८ भा. . . क्वचित् श्रूयते, 'द्यावापृथिव्यां धेनुमालभेत, मान वत्समैन्द्र कृषभम्' इति । तदत्र संशयः, किमजा धेनुवमर्पभा:, उत गाव: ? इनि । किं प्राप्तं ?,-चोदकानुग्रहाय अशा इति, गुणनिमित्तास्ते शब्दाः, स गुणचोदकेन प्राप्ते द्रव्ये आवशयितव्यः । 'मनु गवि गुणमाहुस्ते शब्दाः । सत्यं गवि बाइः, नतु गौरत्र प्रत्यक्षेण वचनेन, चोदकेन वा; a एष गुणवचनो यद्यपि श्रुत्या गधिष्टानं गुणं वदति, वाक्येनालम्भद्रव्यम् आस्कन्दति, तथापि गोद्रव्यस्थाभावाने पालभतिवाक्यमेव ग्टह्यते न श्रुतिः । अर्पि धानवयोवचना एते धब्दाः, गुणाश्चामूर्त्तत्वात् न क्रियया सम्बध्यन्ते, द्रव्येणेषां मम्बन्धो भवति, चौदकप्राप्तञ्च य; तेनैषां मामानाधि- करण्य; यथा 'अवो वे धेनू ददाति, तस्य पुरुषो धेनुदक्षिणां'। तथा 'अजर्षभस्य अजिनमवस्तृणाति' इति धानवयोवचन: गब्दस्तदेकवाक्यगतेनेध द्रव्येण मम्वध्यते । एवमिहापि चोदकप्राप्तेन द्रव्येण मम्भस्यत इति । तस्मादजा धेनुवामपभा इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः,'त्पत्तिके' एतस्मिन् (उत्पत्त्यैव जातिविशिष्ट गुणधब्द) "ट्रयतो विकारः स्थात्',-द्रव्यमपि विकुर्यात् न गुणमात्र, यदेतजातिविशिष्टं धानं वयथ, न तद् अजपाइषु शक्यं कर्तु, गोपशवेव तद् भवति । 'नन्वत्र यदपि स्यात् शक्यमावेशयित, तद् अावेशयिष्यते, यन शक्यं, तत् प्रमादिश्यते, यथा अजा धेनुवमर्षभाः' इति । उच्यते, विस्पट मात्र अजशब्देन धेन्वादीनामेकवाक्यभावः, इह चोदकेन अजद्रव्यं, चोदकर विरोधे मति न अजद्रव्यं प्रापयति। न च धेन्वादीनां ट्रव्येण 12 ·३६. मीमामा-दर्शने मम्बन्धः, कारकविभक्रिरेषा पालम्भन सम्बन्ध करोति । गवि मा च श्रुतिः, द्रव्यसम्बन्धी वाक्येन म्यात्, तच दुर्बलं श्रुतेः । तस्मिंश्च जातिविगि, गुणे पालम्भमयुक्त मति न शक्यम् अजा- द्रव्येण भवितुं । न पचोदकापेच्या प्रत्यता जातिकस्रष्टुं शक्यते । तस्माद् गावो धेन्यादयो भविष्यंन्तीति ।। (१०।२।२८१०) । भा. वायव्यं श्वेतमालभेनेत्यनेन रजस्वालमानाधिकरणम् । नैमित्तिके तु कार्यत्वात् प्रकृतेः स्यात् तदापत्तेः ॥ ६॥ इदमामनन्ति, 'वाययं श्वेतमालभेत भतिकामः' इति । अब मंमयः,-किमिशापि नाजः पशः कर्त्तव्यः, उत अजः परः ? इति । उच्यते.-ौत्पत्तिकोऽयं श्वेतगुणमम्बन्धे श्वेतशब्दः, अतो पः कश्चित् श्वेतगुणसम्बद्धः, म पालभ्यः, न हि श्वेतशब्दः प्रत्यक्षः सन् कुतयित् तद्रव्यात चोदकेनो निवर्तयितव्यः । तमा अनी गारन्यो वा श्वेत प्रालब्धव्य इति । एवं प्राप्ते घूमः,-'नैमित्तिके' एतस्मिन् (श्वेतगुणनिमित्तके) द्रव्ये वेतमब्दे मति गुणमा विक्रियते, न चच जातिविमिदं द्रवं प्रतीयते, यदव पालम्ममाधनभूतं तदेव परित्तव्यं, दरयेन- वाक्यादवगम्यते । यचाय चौदक प्राप्तं यं माधनमविरुध्यमानं शुत्था मानोति, नदयं श्वेतमम्दः परियति । 'नमु जादन्यान्यपि ट्रयाणि परिच्छत्तुमयं मनोति'। न घूमो न मोति, न नेन का निषित पास मोबीन प्रतिभागि। नुमानिकन रिपुतो धिल पाट । .

·१. अध्याय पादः। ३८१ परिचिनेन प्रयोजनमस्ति । तस्मात् प्रत्यक्षोऽपि श्वेतशब्दः छाग- मेव परिच्छिन्द्यात् नान्यं परमति ॥ (१०।२१३०१०)॥ न साधक चित्रायाच खसेवात्याम्नषुलम्य च यथाक्रमं खादिरवहखा- नियमाधिकरणम् सू० विप्रतिषेधे तद्वचनात् प्रास्तगुणलोपः स्यात् तेन च कर्मसंयोगात् ॥ ६ ॥ भा० माद्यस्ले श्रूयते, 'खलेवालो यूपो भवति' इति। तच मन्देशः, -कि खादिरयोदकेन प्राप्त, स खलेवाली कर्तव्यः, अथ न प्राप्यते, खादिरी अखादिरी वा खलेवाली स्थात् ? इति । तथा चित्रायां श्रूयते,-'दधि मधु घृतमायो धानाः तण्डुलास्तत्- संसट प्राजापत्यं भवति' इति । तत्रापि सन्देह,-'कि प्रोयोदकेन प्राप्यन्ते, चैहास्तण्डुलाः कर्त्तव्याः, उत प्राप्यन्ते, बेहा अप्रैहा वा तण्डुला उपादातव्याः ? इति ।। किं तावत् प्राप्तं ?--खादिरादिः खलेवालो कर्तव्या, हाम्नण्डुलाः कर्तव्याः, चोदकेन खादिरादयो बोहयच . प्राप्नुवन्ति । एवं चोदकानुग्रहो भविष्यति, तेषां प्राप्तानां खलेवाली विधीयते,-यो यूपः स खलेवाली कर्त्तव्य इति । शक्यते हि यूपः खलेवालो कर्तुं, न खलेवालो केनचिप्रकारेण यूपो भवति, खादिरादीनां हि काहानां संस्कारैपः क्रियते छेदनादिभिः, न बन्येषां । तत्र 'यूपो भवति' इति यूपकायें भवतीत्युक्तं स्यात्, तथा लक्षणशब्दो भवेत्, प्रीहीणामपि तण्डुलाधोदकेन प्राप्ता एव, नयाँ तद्भूतानां पिटभावं प्रत्याख्याय ·२८९ भीमामा-दर्भमे . देवतामम्बन्धः क्रियते । तम्मात् खादिरादयः खलेवालीत्वमापाद- यितव्याः, श्रीश्यय तण्डुलभावमापादयितव्या इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः,-'विप्रतिषेधे' एतस्मिन् प्राकृतस्य गुणस्य लोपः स्मात् । कथं विप्रतिषेधः । तदचनात्',खलेवाल्या यूपता विधीयते, न यूपम्य खलेवालीता, तथा अव्यवहितेन भवतिना सम्बन्धात् प्रत्यक्षं वाक्यम् , इतरथा व्यवहितेन परोक्षं स्यात् । खलेवाली- शब्दश्च यः खले वारणे प्रवर्तते तस्य वाचकः, तथाभूतथ यूपकार्ये विनियुज्यते ,-या खलेवाली भ यूप दति, शक्यते च यूपकार्ये विनियो । यनयूपशब्दः कार्यलक्षणार्थ दति, व्यवधानालक्ष- पापि ज्यायमी, प्रत्यक्ष हि लक्षणायां, परोतं व्यवधाने वाक्य तम्माद् यज्जातीयस्य वृक्षस्य खलेवाली कृता, तन्नातीयस्य यूप- कार्ये विनियोक्तव्या, नैनां चोदको विशेषे अवस्यापयितुं शक्रोति, प्रत्या, हिं श्रुतिः, तथा चोदकेन वाधिता स्यात् । खादिरादिनियम इति ॥ (१०९।३११०) ॥ पलवाच्या तक्षणाद्यननुठानाधिकरणम् ॥ परेपां प्रतिषेधः स्यात् ॥ ७० ॥ (सि०)॥ खलेवाल्यामेव संशयः, कि तक्षण जाषणमुच्छ्रयणमि- त्येवमादयः पदार्थाः कर्त्तव्याः, न? इति । किं प्राप्तं - चोदकानुग्रहाय कर्तव्या इति । एवं प्राप्ने ब्रूमः,-'परेषां प्रतिषेधः स्यात्' इति । तथाभूतम्य हि यूपकार्थे विनियोगे कृते कृतः शास्त्रार्थो भवति, छते मास्वार्थ न अपरम्मै गुणाय यतितव्यं । अपि च तक्षणादीनि तस्मान्न भा.

·१. अध्याये २ पाद
३८३
भा.
यूपकारणानि, न चात्र यूपे योजनम् , अयूपो हि यूपकायें
विनियोजयितव्यः। तस्मात् तक्षणादयो न कर्त्तव्या इति ॥
प्रतिषेधाच्च ।। ७१ ॥ (हे.)।
दतच न कर्तव्याः, -विप्रतिषेधः कृतो भवेत्, क्रियमाणेषु
तस्याः खलेवाल्याः, यत् काष्टं खलेवारणप्रवृत्तं, मा खलेवाली,
तादृश्येवापादातव्या, तक्षणे क्रियमाणे मा विनश्येत्, द्रव्यान्तरे
जायेत?
यत् न खले वारणे
महत्तम् । नापणं तु
भ्रयावसरमेव, जोषितं तद् अन्यार्थेनेव, वृक्षाणां हिजोपणं न
तु विकारख । उच्छ्रयणं चोच्छिताया अशक्यमेव । तस्मात
तक्षणादयो न कर्त्तव्या इति ॥ (१०।२।३२०) ॥
पलेवान्या पर्चाहणादिमस्काराणमनुष्ठानाधिकरणम् ॥
सू० अर्थाभावे संस्कारत्वं स्यात् ॥ ७२ ॥ *
खलेवास्यामेव सन्देहः, कि मैत्रावरुण दण्डेन भूमेः
ममक्रिया, अहिरवसेचन, बलवदवधानमञ्जनमित्येवमादयः
पदार्थाः कर्त्तव्याः, उत न? इति। किं प्राप्नं 2-न कर्तव्या
रति,-'परेषां प्रतिषेधः स्यात्' इत्युक्त। यादृशः खल्ले वारणे
वर्तते, नादृश एव यूपकार्ये विनियोकथ्यः अयूपः, यूपार्थाथ
चोदकप्राप्ताः संस्काराः तमिन निवर्तेरन् दूति ।
एवं प्राप्ने चूमा,-'प्रथाभावे' (कार्याभावे) यदि खलेवाल्यास्तैः
संस्कार कार्य न भवति, ततो यूपलमेव तेषां निमित्तं स्यात् ,
खलेवास्यां न भवेयुः, इइ पुन मेः समक्रियया अभिरवसे चनेन
भा०
..

·भीमामा-दर्शने बलवदवधानेन च कार्यमम्ति द्रादी, शिथिला हि मा खले वारणे न भवति, न च खलेवालीत्वमुपनन्ति । तस्मात् कर्तव्याः । अञ्जनमपि अनुपचानक चोदक प्राप्त क्रियमाणमधिकाय गुणाय, स्यान्न दोषाय। तस्मात् तदपि कर्त्तव्यमिति ॥ (१०१२।३३१०) । महापिटयजे धानासु व्यवधानानुष्ठानाधिकरणम् ॥ सू. अर्थेन च विपर्यासे तादात् तत्त्वमेव स्यात् ॥ भा. . अस्ति महापित्यजः,-'मेामाय पिट मते पटकपालं पितम्धी वहिषयो धानाः पिटभ्योऽग्निवात्तेभ्योऽभिवान्याय दुग्धे मन्यम्' इति । धाना इत्यत्र मन्देहः,-कि धानास हाँन्तः कर्तव्यः, उत न? इति। किं प्राप्तं ?-न कर्त्तव्य इति । कुतः।। विधातात्,-क्रियमाणे हन्ती धानात्वं विहन्येत* मनवा हिं भवेयुस्तस्मात् न कर्तव्या इति । एवं प्राप्त ब्रूमः, उनम् अविघातकम् अधिकाय गुणाय कर्त्तव्यम् अञ्जनवत् इति। 'आह अञ्जनम् अविघातक, इन्तिस्तु धानावं विहन्तोति'। अत्रोच्यते, यथा न, विघातकं भवति, तथा करिष्यते, विपर्यमिप्यते तथा; न विनिय्यते; विपर्यासे कममा न कृतं भवति, पदार्थस्तु न निवर्त्तते, तदुक्तं, गुणलोपे च मुख्यक्रिया भवतीति । तस्मात् पूर्व इन्तिं कृत्वा पाकः कार्थः, तत्र हि हन्तिः पाकाK भविष्यति, न धानावं विहनियते इति । इति भट्टोबरखामिविरचिते मोमांसाभाये दशमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥॥ • विहाय इति का• क्री. ए.।

·[३८५
मीमांसा-दर्शने
१. प्यध्याये ३ पादः।
भा.
पश्चादो मामिधेन्यादिप्राचतेतिकथनानुष्ठानाधिकरणम ॥
सू० विकृतौ शब्दवत्त्वात् प्रधानस्य गुणानामधिका-
त्यत्तिः सन्निधानात् ॥ १॥ (यू०) ।
अस्ति सेामे पहरग्रीषोमोयः, 'यो दीक्षितो यदमीषोमीयं
पएमालमते' इति । तत्रेदं ममाम्रायते,–'एकादश प्रयाजान्
यजत्येकादशानुयाणाम् यजति' इति । तथा 'चातुर्मास्यानि
चातुर्मास्यैः स्वर्गकामो यजेत' इति । तत्राप्यामायते,-'मत्र
प्रयाजान् यजति नवानुजान्' इति । तथा 'वायव्यं श्वेतमाल मेत
भतिकामः' इति। तत्राप्याम्नायते, हिरण्यगर्भः ममवर्तनाग्रे
इत्याघारमाधारयति'। तथा अवमृशे श्रूयते,-'श्रम नृणां प्रास्या-
घारमाधारयति' इति । तदेतेयु मंगया, कि प्राकृतिकर्तव्यता
न प्राप्यते, अप्राप्तायां कर्मान्तराष्येतानि चौधन्ते, अथवा
माप्यते, प्राप्तायां गुणविधयः? इति। किं प्राप्तं ?-म माप्यते
इति। 'विकता' तस्यां तया शब्दवत् प्रधानं नागानि,
नम्मादग्रीषोमोयादिषु गुणकर्मणामधिकानाम् उत्पत्तिः ।,
पति, आधारमाघारयतीति च कर्मान्तरातानि विधीयन्ते,
नथा हि श्रुतिरनुयहोता भवनि, तैरेव च तानि भाङ्गानि
N

·मीमामा-दमेने जायन्ते, तस्मात् प्राकृती इतिकर्तव्यता न प्राप्यते, सन्निहिता हिमा प्रकृती, न प्रकृति मन्निहितामतिकमिप्यति इति ॥ खू० प्रतिवत् तस्य चानुपरोधः ॥२॥ (यु.) । एवञ्च न उपरोधो भविष्यति । क उपरोधः। प्रकृतिवदिति कल्पना, म चोदकशब्दो न दूरे मतीम् इमामनेकवाक्यव्यवहिता प्रकृतिमपेक्षिय्य ते, तस्मात् कर्मान्तराणि चोद्यन्ते,--प्रयाजयागान् करोति, नव करोति, श्राघारं करोति, "हिरण्यगर्भः सम- वत्ताये इति करोति' इति ॥ ० भा. चोदनाप्रभुत्वाच्च ॥ ३॥ (श्रा० नि०) ॥ इदं परिचोदनोत्तरं सूर्व,-'ननु एषां कर्म चोदयितुं भामर्थ्य नास्ति। कथमिति । नैतस्मादाक्यादिदमवगम्यते, यागं करोति इति, कथं ताई,'यागे एकादशमयां करोति इति, यागे गुणवत्र्ता भावयनीति गुणशब्दश्रवणात, थागसत्तायां भायमानायां गुणशब्दश्रवणमनर्थक स्यात् । तम्माद् गुणविधि- स्वरूपा एते शब्दा इति'। अत्रोचते,-अस्त्येतेषां चोदनाप्रभुत्वो मामध्ये, प्रभवन्येते कर्म चोदयितुं । कुतः।। श्राख्यातशब्दा येते, पाख्यानशब्दाश्च कर्मणः चोदकाः समधिगताः,-"भावार्थाः कर्मशब्दा. (२।११म)" इति। . • 'मकरोति' इति का. म. दिनी यपुस्तके नास्ति। + 'प्रभु' इमि पाठो भविन या !

·१. अध्याये ३ पाटा: त एते मगुणं कमे चोदयिष्यन्ति । यागः कर्त्तव्यः, एकादशमध्या चेत्येवं मर्वच । तम्मान कर्मणवोदका एते शब्दाः; इतिकर्तव्यता म प्राप्नोति इति ॥ सू० प्रधानं त्वङ्गसंयुक्तं तथाभूतमपूर्वं स्यात् तस्य विध्युपलक्षणात् सर्वो हि पूर्ववान् विधि- रविशेषात् प्रवर्तितः ॥ ४ ॥ (सि.) । न वेतदस्ति, इतिकर्त्तव्यता न प्राप्यते कर्मान्तराणि इति । 'प्रधान' प्राकृतम् 'अगमयुक्तं 'तथाभूतमपूर्वम्' अपि वैठतं स्यात् । उनमेतद् "वियन्तो वा प्रतिवचोदनायां प्रवर्तते, तथा हि लिङ्गदर्शनम् (०१४।१०म०)" इति । 'तम्य' प्रारतस्य कर्मणो 'विधि:' वैफतेपु कर्मसु केचिदुपलच्यते । तम्मात् 'मर्वः' वैश्तो विधि: 'पूर्ववान् (प्रकृतिपूर्वकः), 'अविशेषात् "प्रवर्तितः चोदकादवगम्यते, तम्मात् इहापि प्राकृती इतिकर्तव्यता प्राप्यते । यदुध्यते,- 'प्रयाजादिभिनिराकाहत्वात् प्राकृती इतिकर्तता न प्राप्यते रति' । म्यादेतदेवं, यदि यागो विधीयते, यागे हि विधीयमाने एकादश, नव, हिरण्यगर्भः ममवतायें इत्येतानि पदान्यनर्थकानि भवेयुः, न च मन्यते वदितुमेकादमादोनि अनूयन्ते इति, अपूर्वाणि हि तामि अवविधातय्यानि, नानि च वाक्येन यागे; अथ यागो विधीयते, यागे च मया, तथा वाक्यं भिधेत । नम्माद इतिकर्तव्यतायां प्राप्तायां गुणविधय एते इति ॥ x2

·३८८
मीमामा-दर्भने
तू०
न चाङ्गविधिरन स्यात् ॥ ५ ॥ (१म यु०) ।
भा०
इतश गुणविधय इति । न हि अनड़े कर्मणि अङ्गस्य
विशेषविधिः स्यात् । भवति च विशेषविधिः,-'पाश्ववाल: प्रस्तरः'
इति; न यमति प्रस्तरे अम्तरविशेष: भिय्येत, यथा यस्य
नास्ति पुत्रो, न तस्य पुत्रस्य क्रीड़नकानि क्रियन्ते। एवमिहापि
प्रस्तरस्याश्ववालता न विधीयेत। तस्माद् गुणविधय इति ॥
सू० कर्मणश्चैकशब्दयात् सन्निधाने विधेराख्यासंयोगो
गुणेन तद्दिकार: स्यात् शब्दस्य विधिगामित्वात्
गुणस्य चोपदेश्यत्वात् ॥६॥ (श्य यु०)।
भा. अयं स्वपरो विशेषः,-प्रधानकर्मणे गुणकर्मणश्च एकशब्दात्',
प्रयोगवचनेन हि एकेन शब्देनाङ्ग प्रधानानि उच्यन्ते, तस्मात्
प्रधानवचने पन्निहितानि अङ्गानि, तेषु मन्निहितेषु गुणविधेनाम
गृहीला अभिसम्बन्धो भवति, यः प्रयाजमञ्जका यागः, तत्र
गुण इति। एवं सर्वच यागे 'गुणेन तदिकारः स्यात्', माया
मन्त्रेण च मयान्तरं मन्त्रान्तरञ्च विक्रियेत; मयाजादिविधिगामी
हि शब्दः, गुणयोपदेश व्यः, मानर्थकं पुनर्वचनं । तस्माद्
इतिकर्तव्यता प्राप्यते, प्राप्तायां गुणविधय इति ॥
सू० अकार्य्यत्वाच्च नाम्नः ॥ ७॥ (श्य यु०)।
न च शक्यने वदित, नामनामिसम्बन्धोऽय विधीयते इति,
भा.

·१. अध्याये ३ पाद। ३८८ - , भा. अन्या हि वचनव्यक्तिः शब्दार्थसम्बन्ध विधीयमाने भवति,- एकादश यागान् करोति, ते च प्रयाजानुयाजमन्जका भवन्ति इति, वाक्यं हि अस्यां वचनव्यको भिधेत । अथ पुनरेयां प्रसिद्धनामकानाम् उच्चारणं गुणविधानार्थ, तस्मादपि इति- कर्तव्यता प्राप्यते, गुणविधयते इति ॥ ख० तुल्या च प्रभुता गुणे ॥ ८॥ (१म श्रा० नि०)। इदं पदेभ्य. केभ्यश्चित्तरं सूत्रं । कानि तानि पदानि । यदुक्क, प्रयाजानुयाजा श्रमन्निहिताः, न भक्यते तेषां गुणो विधातमिति ; तत् परिइतव्यम् । अत्रोच्यते,'तुल्या' ह्येषा 'प्रभुता' गुणान् प्रति चोदकस्य, प्राकृतान्* गुणान् इह प्रापयिष्यति । ते च प्राप्ता गुणविधानपरे वाक्ये दह मकोयन्ते । यदा उत्पाद्य प्रापयिय्यति, ते गुणवचने न मभन्स्यन्ने इति । तत्रोत्पन्नानां प्राप्तिर्लघीयमी। प्राकृतान् प्राप्य कृतार्थः शब्दो नापूर्वान् उत्पादयितुं शक्नोति । 'इदम् अधुनातनवचनम् उत्पादकमिति चेत् । न एतदेवं, गुण- सम्बन्धार्थमेव तद्, गुणवचनस्य श्रवणात् । तस्मादपि प्राप्तेयु गुण विधय इति । अथ यदुळ, श्राख्यातशब्दा एते कर्म विधायकाः "भावार्थाः कर्मशब्दास्तेभ्यः क्रिया प्रतीयत (२।१।१स.)" इति। 'तुल्या' . चत्र 'या' रनि क• मं. द्वितीयपुस्तक अधिक. पाठ ।

·३८.
मौमामा-दाने
भा.
एषां 'प्रभुता' पाख्यातशब्दानां, ये हि शकुवन्ति गुणवचममहिता
गुणं कर्म च विधात, शवन्तितरां ते केवलं गुणं विधातुं ;
थो हि पापाणन् भक्षयति, दपत्करास्तस्य मुशकुन्य इति ।
तम्मादपि गुणविधय इति ॥
खू० सर्वमेवं प्रधानमिति चेत्॥६॥ (श्य श्रा०नि०)॥
নি বন অম্বি আয়ানা যুব বিঘায়নি বুনি,
एवं सति सर्व प्रधानम् श्राण्यातशब्दवाच्यत्वात् ति ॥
स्व० तथाभूतेन संयोगाद्यथार्थविधयः* स्युः ॥
॥ १०॥ (ग्रा० नि० यु०)।
न हि पाख्यातशब्दाभिधानेन प्रधानभूतो गुणभूती वा
अर्थो भवति, यः स्वभावतो गुणभूतोऽर्थः, नामी पाख्याता-
भिधानेन प्रधानभूता भवति । 'तथाभूतेन' संयोगे। मति
श्राख्यातशब्दभनेन यथार्थविधयो भवेयुः । यत् प्रधानं तत
प्रधानमेव, यद् गुणभूत तद् गुणभूतमेव इति ।।
सू० विधित्वं चाविशिष्टमेवं प्राकृतानां वैकृतैः
कर्मणा योगात्तस्मात् सर्वं प्रधानार्थम् ॥
॥ ११ ॥ (४र्थ यु.)॥
भा.
• योगाद्ययाचा विषय इति क•म• दितीयपुस्तकपाठ ।
+ गुणभूतसयागे रति क.. द्वितीयपुस्तकपाट ।
व इनि कम दिनीयपुस्तकपाट ।

·१. अध्याय ३ पाद। ३८१ भा. . इतश्च पश्यामो गुणविधय इति । कुतः ? । 'विधित्वं चावि- शिष्ट', 'प्राकृतानां वैकृतैः' अर्थवादकर्मण योगो न विगिय्यते,-- 'अग्निं खिरकृतं यजति यज्ञस्य प्रतिष्ठित्ये' इति प्रकृती य एव, स एव विकृतावर्थवादो भवति,-'अनि खियक्षतं यजति यजमेव प्रतिष्ठापयति' इति । तथा 'चक्षुषो वा एते यच्चस्य यदाज्यभागे।' इति प्रकृती, 'प्राज्यभागी यजति चुपो एव नान्तरेति' इति विकृती। तस्मात् सर्वम् एवंजातीयकं प्रधानार्थ, विकृती गुण- भूतमिति ॥ खू० समत्वाच्च तदुत्पत्तेः संस्कारैरधिकारः स्यात् ॥ ॥ १२ ॥ (५म यु०॥ इतर पश्यामा न सर्व प्रधान, प्रधानार्थमपि किञ्चि- दस्तीति, समा हि उत्पत्तिक्रमता प्रयाजानुयाजानां, येनैव प्रमेण प्रकृती प्रथाजानुयाजाना मस्काराणामधिकार , तेनैव क्रमेण विकृती दृश्यते । कथं । 'प्रजापतिर्यज्ञमरजत १ श्राज्य पुरस्ता- दरजत पर्श मध्यतः प्रपदाज्यं पश्चात् इति। तस्मादाज्येन पुरस्तात् प्रयाजा वर्तन्ते पाना मध्यतः पृषदाज्येन पश्चादन- याजा वर्तन्ते' इति प्रयाजानुयाजानां स्वक्रमाणां दर्शनं प्रधाना- र्थत्वे मति उपपद्यते, न प्रधानले । तस्मात्र सर्व प्रधान, प्रधानार्थमपि किश्चिदस्तीति ॥ (१०।३।१०) ॥ भा. .

·२८२
मीमांसा-दर्शने
भा
-
बाययपो हिरण्यगर्भः' इत्यादिमन्त्रस्यानरस्मिनाबारे गणवाधिकरणम ॥
ख. हिरण्यगर्भः पूर्वस्य मन्त्रलिङ्गात् ॥ १३ ॥ (पू०) ।
अस्ति वायव्य पण, 'वायव्य श्वेनमालभेत भूतिकाम'
इतिततत्र श्रूयते.- हिरण्यगर्भ ममवर्तताये इत्याघारमाघारयति'
इति । तयायमर्थ समधिगत, प्राप्ते एवाघारे गुणविधिरयम्
इति । ददन्तु चिन्यते, कि पूर्वस्मिन्नाधारे गुणविधि , उत,
उत्तरस्मिन् ? इति । कि माप्त? । 'हिरण्यगर्भ पूर्वस्थ
मन्त्रसिङ्गात', 'पूर्वस्य' श्राघारस्य गुणविधिरय । कुत ? ।
'भन्तलिङ्गात्', एव मन्त्रार्थो भवति-हिरण्यगर्भ समवर्तताये
इत्याधारमाधारयति' इत्यत्र मन्त्र इदमस्ति वचन,-'
पतिरेक श्रासीत्' इति, “एक' इति च प्रजापतेरभिधानम्
इति , म हि प्रजोत्पत्तिमम्भवात् प्राक् , प्रजोत्पत्तेरेकमध्यायुक
इति गम्यते, स एष मन्त्र प्रजापतिमभिवदित शक्नोति ।
प्राजापत्यश्च पूर्व आघार , तचाय समर्थ कार्य निर्वर्तयितु,
नोत्तरस्मिन , श्रत पूर्वस्य गुणविधिरिति ।
प्रत्यनुपरोधाच्च ॥ १४ ॥ (यु०)।
प्रकृतिवदिति चोदकम्यानुपरोधी भविष्यति, उत्तरम्य
आधारस्य मन्त्रानपनयात् , इतरथा अपनीयत,-'ऊोडवर '
इति मन्त्र । तस्मादपि पूर्वस्य गुणविधिरिति ॥
-'भूतस्य जान
भा.

·१. अध्याये २ पाद । भा. सू० उत्तरस्य वा मन्त्रार्थित्वात् ॥ १५ ॥ (सि०) ।। वाशब्द पक्ष च्यावर्त्तयति। न पूर्वस्य गुणविधिरिति, कि ताई --'उत्तरस्य' गुणे विधीयते, नस्य मन्त्रेणार्थी न पूर्वस्य । कथ। एवमानायते,-'हिरण्यगर्भ ममवर्त्तताग्रे इत्याघारमाघा- रयति' इति । कोऽर्थ । प्राधारे एतामृचमुच्चारयति इति । सा उच्चारिता विशिष्ट गीत विज्ञानमगभूत करोति, 'कमै देवाय हविषा विधम' इति, एकस्मै देवाय इत्यर्थ । एकारलोमेन एतच्छन्दविज्ञानात एतदर्थप्रत्ययो भवति, एकस्मै देवाय इवि- दातव्यमिति । न च पूर्वमिन्नाधारे पोत विज्ञानमङ्गभूतमस्ति, तत्र कन्पयितव्य स्यात, 1,-ौत विज्ञानमगत भवति इति तच्च हिरण्यगर्भ समवर्तताग्रे' इत्येतेन कर्तव्यमिति, कन्पनाया न प्रमाणमस्ति । दद हि वाक्य मन्त्रकार्यविशेषम्य विधायक, न मन्स कार्यमामान्यम्य नियामक । मामान्य मन्त्र कार्यपातिकम । 'तम्मिन पातिके मन्त्रकार्ये विशेष विधानमिति चत्। श्रामर्थ क्यम् , अम्मात्पञ्चपरिग्रहय, उपदेशस्य चार्थवाव, जौहबाघारविषयत्वात, तस्मादुत्तरस्य गुणविधिरिति । यदुक, प्रजापतिवचनोऽय मन्त्र इन्द्रमभिवदित न मनो भविष्यतीति, न एतदेव, यथा हि प्रजापतिरेक इति सम्तुत प्रजापतिगदत्वात् , एकाऽमी प्राक प्रजोत्पत्तरिति प्रजापतिरेक श्रामीदित्युच्यते, एवमिन्द्रोऽपि, ऐश्वर्यवचनत्वात् इन्द्रशब्दम्य, मर्व- मुत्पादयितुमयम् अजमिति मखयते,-"क ईस्तवत् क पृणात को .

·३८४ मौसामान थजाते यदुग्रमिन्मघवा विश्वहावेत्। पादाविव प्रहरनन्यमन्यं रुणप्ति पूर्वमपरं शचीभिः” (१०६म० ४७सू०) इति । तथा "क उ नु ते महिमनः समस्यास्मत् पूर्व ऋषयोऽन्तमायुः। यमानरञ्च पितरञ्च माकमयजनयथाः स्तन्वा स्वायाः" (ऋ०१०म० ०५४ स्व.) इति । ‘क दस्तवत् कः पृणात् को यजाते' इति ऐन्द्रे सूक्त वचनादैन्द्री ऋक् । क एनं शक्नोति स्तोतुं, को वाऽस्मै ददाति को वा यजतीति सर्ववानवकृप्तिः, श्रयमेव भर्वमिदं करोनि, यथा गच्छन् कश्चित् पूर्णपादमपरं करोति. अपरञ्च पूर्वम्, एवमयमिदं सर्व करोति इति । श्रयं चेत् मर्व करोतीति, प्राक् करणादेकः । तथा, 'क उ नु ते महिमनः ममस्य' इति, केऽम्य सकलम्य महिम्नः अस्मत्पूर्वेऽप्यूषयोऽन्तं प्राप्तुं शक्नुवन्ति, यन्मातापितरावपि खस्मा- छरीराज्जनयसीति मातापित्तभ्यामपि पूर्वः, किमुत अन्यम्माज्जनादिति मिद्धमेकत्वमम्येति । सोऽपि प्राक् सर्वेपत्तः, एक एव । श्रत इन्द्राभिधायिन्येषा ऋक्, तम्मादविरोधः ॥ विध्यतिदेशात् तकृती विकारः स्यात् गुणा- नामुपदेश्यत्वात् ॥ १६ ॥ (१यु०) ॥ गुणविधिरयमुपदिश्यते, आधारश्रुतो, म तन्मन्त्रस्य विकारः' स्यात्, उपदेग्यो हि मन्त्रविशेषोऽत्र उत्तरस्मिन्नाधारे, यत् पीतं मन्त्रविशेषविज्ञानम्,–'उद्धोऽध्वरो दिविस्पृशमहतो यजो यापतेन्द्रिावान् गृहद्भावी हि मधोपुतस्य स्वाहा' इनि, तदङ्गभूत- मुपकारकम्य विज्ञानम्य माधमिति इन्द्राय हवितव्यम, हत स्व० भा.

·१. मथाये १ पादा। ३८५ हिरण्यगर्भ इति विज्ञानं पोतं, श्रौतस्य प्रास्तस्य विज्ञानस्य कार्य विधातुमईति भामर्थात्, इदं दधि घृतं शाकम् दमे शालयः, देवदत्तो भोजयितव्यः देवदत्तवद् यज्ञदत्तस्तेलेन इति भोजने तैलमुपकारक श्रूयमाणं, यम्य प्राकृतम्य कार्यमभिनिवर्त्तयितुं शक्नोति, 'तम्य कार्ये विनियुज्यते घृतस्य ; मामान्यं हि अस्य स्नेहनमामर्थ्य घृतेन इति । दहापि मन्त्र उच्चार्यमाणः प्राकृते श्रीतविज्ञान विशेषमुत्पादयति, नोत्तरस्मिन्बङ्गभूतं तदर्थविज्ञानस्य माधकं, न पूर्वस्मिन् ; तस्मा- दुत्तरस्य गुणविधिरिति ॥ सू. पूर्वस्मिंश्चामन्त्वदर्शनात् ॥ १७ ॥ (२ यु०) । पूर्वमिंद्यापारे श्रमन्त्रत्वमेव दर्शयनि, वाहेति करोति, मन्तच्च न बाहेति । तस्मादप्युत्तरस्य गुणविधिरिति॥ (१०।३।२०)॥ भा. चातुर्मात्यष मोमेष्वामादननियोजनणे प्राकनगुलिधिन्वाधिकरक्षाम ॥ तू० संस्कारे तु क्रियान्तरं तस्य विधायकत्वात् ॥ ॥ १८॥ (पू०)॥ मन्ति चातुर्मास्या: सोमाः, व श्रूयते, 'उत्करे वाजिन- मामादयन्ति,परिधौ पर्श नियुचन्ति" इति । नवैषोऽर्थः मांगयिकः, - भा. . 'वेदेखताना पानो नीदपाया राशिनकररा। न हितत्र बाजिनाप्यनीर- स्थामादन मभवनि ! नायडुलीवदनीयसि परिधी परानियोतु मकाते' रति माधवः । 02 ·३८६ मौमामा-ने - नत . किम् , एतत् थामादनान्तरं नियोजनान्तरञ्च, उत, प्रारतयोरामादन- नियोजनयोर्गुणविधिः दूतरोतरथ ? इति । तबैतत्तावन्नः परीक्ष्य, किं धर्ममात्रमामाद गियोजनञ्च, उत दृष्टकार्यम् ? इति । यदि धर्भमात्र, ततः क्रियान्तरं, श्रथ दृएकार्य ततो गुणविधिरिति ; उभयं मन्दिग्धमित्युभयं मंहत्य परीक्ष्यते,-किं धर्ममावमितररच क्रियान्तरं, उत दृष्टकार्य, गुणविधिः? इति । किं प्राप्तं ?। तुङ्गत्वात् तीमणाग्रत्वाच्चोत्करस्य दृष्टं कार्यमासादनं न शयं कर्तु, नयोपययत्वात् परिधेदृएकार्यकं नियोजनमशक्यं कर्नु, तम्मात् धर्ममाव। यथा मौत्रामणीप्रकरणे 'बाहणस्य मूईनि श्रामादयति' इति धर्ममात्रमासादनम्, एवमिहापि धर्ममा पेत् क्रियान्तरं, तया च मति श्रामादनं नियोजनच विधायिय्यते, तब श्रुत्या विहितं भविय्यति; इतरथा वाक्यं विधायकं स्यात् । अपि च अम्मत्पते श्रामादननियोजने गुणविधिलक्षणार्थे न भविष्यतः, भवत्- पवे तु गुणविधिं लक्षयेयातां । तस्मात् "क्रियान्तरम्' इतरदितरच, 'तम्य विधायकत्वात्', म्वपदगतस्य भावप्रत्ययम्य पदोत्तरस्य न यथा आधारे गुणविधिः, तथा अस्मिन् मस्खारे श्रासादननियोजनास्ये ॥ .. प्रकृत्यनुपरोधाच ॥ १६ ॥ (यु०)॥ एवञ्च प्रारतस्य धर्मस्य प्रापकोदको नपरोसते, "देवां इवाय्यामादयति', 'यूपे पाए नियुचन्ति' इति । तस्मादपि क्रियान्तरम् रति॥

·१. अध्याये १ पाद । सू० विधेस्तु तत्र भावात् सन्देहे यस्य शब्दस्तदर्थः स्यात् ॥ २० ॥ (सि.)। भा. तुपन्दः पदं व्यावर्त्तयति। नामादनान्तरं नियोजनान्तर चेति, किन्तईि ?-प्रारतयोरामादननियोजनयोर्गुणविधिः, तत्र एतदर्थते, दृष्टकार्यके श्रासादननियोजने इति। कुतः ।। कार्यस्य दृश्यात्,-श्रामादनं ममीपानयनं, तम्य हामनिर्दृत्तिष्टं प्रयोजनं, नियोजनस्यापि पश्चनपगमः, एवं चेत्, तस्माद् गुणविधिरितरश इतरय । कुतः । । 'विधेः (श्रामादननियोजन विधेः) 'तत्र' दृटत्वात् , चोदकेन तत्र प्राप्तत्वात् । 'सन्देहे', तत्र गुणविधिः कर्मान्तरमिति, न कर्मान्तरविधानं युक्तम् , अज्ञातस्य हि ज्ञापनं विधिः, जाते च चोदकेन प्रामादननियोजने; तस्मात् 'यस्य' गुणस्य चोदकः 'शब्दः' तदर्थनया उच्चारणं स्यात् । तस्माद्गुणविधिरिति । अथ यग्न,- 'श्रुतिरेवंविधायिका, त्वत्पते तु वाक्यम्' इति । उच्यते, यद्यपि वाक्यं, तयापि अन्पीयमी अदृष्टानुमानकन्दना भविष्यतीति, यावता केवलस्य गुणस्य विधीयमानस्य, न गुणस्य कर्ममहितस्य इति ॥ स्व० संस्कारसामाहुणसंयोगाच ॥ २१॥ (श्रा०नि०)। भा. श्रय यमुकं,-'तीक्षणग्रत्वाउन्करम्य, उपशयत्वाध परिधेः, दृरकार्ये प्रामादननियोजने न शक्यते कर्तुम्' इति। अत्रीच्यते,- • यायती दरोत थादर्भ पु० पाठ ।

·३८६ भीमामा-दर्भने यथा शक्यते उन्करे च परिधौ ध श्रासादननियोजने कर्नु, तथा करिय्यते,-पृथ्वयमुत्करं करिय्यामः, महान्तञ्च परिधिम् ; अतः पृथ्वग्रतया स्यविना च गुणेन संयोगादामदननियोजनसंस्कारसामर्थ्य भविष्यति । तस्मान्न कमान्तरम् इति ॥ व० विप्रतिषेधात् क्रियाप्रकरणे स्यात॥२२॥ (यु०नि०) श्रय यदुनं,-यथा सौचामणीप्रकरणे धर्ममात्रमामादनं, एवमिहापि इति । तत्परिहर्त्तव्यं, अबोच्यते,-मौत्रामणीप्रकरणे विप्रतिषेधान्न शक्यं दृएकार्यक्रमासादनं कन्तुं , तस्मात् क्रियामाव- मदृयकार्यकं सौत्रामणीप्रकरणे स्यात् , नलिइ दृएकार्यकमका । तस्माद् गुणविधिः ॥ (१०।३।३१०) ॥ भा. . भा. यमिययने प्राकतवैधताभयदीक्षाहनीनामनुष्टानाधिकरणम् ॥ सू० पड्भिीक्ष्यतीति तास मन्त्रविकारः श्रुति- संयोगात् ॥ २३ ॥ (पू०)॥ अस्ति अनि:,-'य एवं विद्वानग्निं चिनुते' इति। तत्र दीक्षाहुतयः, प्राकृत्यो वैकृत्यश,-"श्राकृतिमग्निं प्रयुजं स्वाहा(१) मनो मेधामग्निं प्रयुजं वाहा(२) चित्तं विज्ञातमुग्निं प्रयुजं खाहा(२) वाची विष्टतिमग्निं प्रयुजं स्वाहा(७) प्रजापतये मनवे खादा) अग्नये वैश्वानराय स्वाहा) विश्वे देवस्य नेतुर्मती वृणीत सख्यं । विश्वे राय इषुध्यमि द्युम्नं तृणीत पुथ्यसे स्वाहा०)" (त० सं०४।१।८०) इति प्राकृत्यः। तथा वैकृत्यः, श्राकूयै प्रयुजेऽग्नये स्वाहा(१) ·१. अध्याये । पाद ३८८ मेधाये मनसेऽग्नये स्वाहार) दीक्षायै नपसेऽग्नये खादा(२) सरस्वत्यै पूष्णेऽग्नये खादा(७) श्रापो देवीवृहतीविश्वशम्भुवा द्यावाथिवी उर्वन्तरित वृहस्पतिनों इविषा विधातु स्वाहा(५) विश्वे देवस्य नेतु- मता वणीत मख्य विश्वे राय दपुध्यमि द्युम्न वृणीत पुथ्यसे स्वाहा()" (ते०म० ११२।२१०) इति । एता प्रकृत्य ममामनन्ति,-'पडभि- र्दोषयति' इति। तब मशय,-कि वैकृतीनां प्रयोग, प्राकृतीनां निवृत्ति , अय वा ममुच्चय प्राकृतीना वैकृतीनाञ्च-इति। कि प्राप्त ? 'पइभिक्षियतीति तामा' प्रारतीना आहुतीनां 'मन्त्र- विकार' स्यात्, चैतर्मन्त्र प्राता निवर्तेरन् , 'श्रुतिमयोगात', -प्रत्यतयुतिमयोगो विकृताना, पट वैकृता मन्त्रा, पटशब्देन वैकृता ग्टह्यन्ते । तस्मात् प्राकृताना बाधो न समुच्चय इति ।। भा. स्व० अभ्यासात्तु प्रधानस्य ॥ २४ ॥ (सि०)॥ तुशन्द पन व्यावर्त्तयति, प्राकृताना बाध इति, न बाध , समुच्चय । कुन ? । सम्भवात, यत्र हि प्राकृतवैश्तयोयुगपत न मम्भव तत्र वैकृतेन प्राकृत वाध्यते, समुच्चये हि श्रावृत्ति स्थात् 'प्रधानस्य' इति। यत्र पुनरावृत्ति श्रुता कर्त्तव्यैव, तत्र नैप दोषो भवति, श्रावृत्ति प्राप्नोति इति । इह चावृत्ति श्रूयते प्रधानस्य होमम्य,- 'दादश जुहोति' इति । अत सम्भवात समुच्चय इति॥ सू० आरत्या मन्त्रकर्म स्यात् ॥ २५ ॥ (आ.)॥ नैतदस्ति, समुच्चय इति, प्रत्यक्षश्रुतस्तैचोदकप्राप्ता मारता . भा. .

·. .. ४०. मीमामा--दर्शने पाध्येरन् । अथ यनं, 'मम्भवे सति न बाधितव्याः' इति । अत्रोच्यते, नाम्शि भम्भवः । कथं । वैकताः पट् मन्त्रा अग्नौ प्राकृतेषु हामेयु प्रत्यक्षेण श्रवणेन विधीयन्ते, ते चेद्धामा:, बैंकृतमभवितरम् , अभ्यासे सति पुनस्त एव होमा भवन्ति; ते चेद्धोमा, वैतरेव मन्त्रैर्भवितव्यं । तस्मात् 'श्रावृत्त्या मन्त्रकर्म स्यात्' । अतः प्राकृता वाध्येरनेवेति ।। भा. . स्व० अपि वा प्रतिमन्त्रत्वात् प्राकृतानामहानिः स्यादन्यायश्च कृतेऽभ्यासः ॥२६॥ (या०नि०) । अपि वैति पतयारत्तिः। प्रतिमन्त्र आहुतयो भवन्ति । अभ्यासाच्च द्वादशता, प्रास्ता अपि मन्वाशोदकेन प्राप्ताः, वैश्तां अपि श्रवणेन ; मागग्राही च प्रयोगवचन उभयान् सङ्ग्रहाति । समुच्चयामम्भवे च वाधविकल्पी, न सम्भवति ममुच्चये ; बाधे हि चोदक- प्राप्तिरपस्येत । न च होमनिर्वृत्तौ निष्कृष्टा वैकृताः श्रूयन्ते, सेन होमवेदापतितस्ततो वैताच साधका इत्यध्यवसेयं । दीक्षणे हि ते वैकृताः श्रूयन्ते, 'पइभिर्दीतयति' इति । होमप्रयोगवचनम्नु प्रदानार्थान् स्वाहाकागन्तान् भामर्थन मन्निहितान् महाति। उभये च प्राता वैकताच सन्निहिताः; तम्मान विनिगमनायां हेतुरस्ति, इमान् महाति मान इति । नव प्रधानावृत्तिरिह दोषो भवति,-- इत्युक्रमेव, तस्मात् पाहताना मन्त्राणामहानं । अपि च 'अन्यायच छतेऽभ्यामः', मरकताः मन्ताः पद्यन्ते, तेक्षितः सम्पादयितव्य इति, मत्सम्पादित तेर्दीक्षिते कृतेऽर्थे पुनरभ्यासा न न्याय्यः । तस्मादपि प्राकृतानामहानम् इति ॥ .

·१. अध्याय ३ पादः । ४०१ भा. सू० पौवीपर्यञ्चाभ्यासे नोपपद्यते नैमित्तिकत्वात् ॥ ॥ २७ ॥ (१ यु०)। अपि च पूर्वापरणब्दी भवतः,-'पद पूर्वान् नुहोति षडुत्तरान् मुहोति' इति । न च वैधतानां केवलानामभ्यस्यमानानां पूर्वापरता उपपद्यते, 'नैमित्तिकत्वात्', पूर्वनिमित्तो हि उत्तरशब्दः उत्तर- निमित्तश्च पूर्वशब्दः । तस्मादपि प्राकृतामामहानमिति । सू. तत्पृथक्वञ्च दर्शयति ॥ २८॥ (२०) । भा० इतश्च पयामः, न निवृत्तिः, समुच्चय इति । कुतः? । तासा- माइतीनां पृथक्के दर्शयति', 'उभयीर्जुहोति श्रामिकीचावरिकीच' इति। यद्युभयेषां मन्त्राणं ममुच्चयस्ततस्रोपामाग्निकत्वात् प्राध्वरिकलाच भवत्येष निर्देशः, इतरथा सी एवामियो भवेयुः, तत्र पृथक नोपपद्येत ! भवति च पृथक, तस्मादनिवृत्तिः, समुच्चय इति॥ सू. न चाविशेषाद्यपदेशः स्यात् ॥ २६ ॥ (इयु.) ॥ + भा. इतवानिवृत्तिः, समुच्चय इति। कुतः ? । व्यपदेशात्, व्यपदेश भवति,–'अध्वरस्य पूर्वमथामेरुपानि होतत्कर्म यदग्निकर्म' इति, पूर्वमध्वरस्य अयाग्नेरिति व्यपदेशः समुच्चयेऽवकल्पते, नासति विशेषे । तस्मात् समुच्चय इति ॥ (१.१३।४०)॥

·४०२ मीमामा-दाने . भा. নাম্বাবধানথিয়ানা লিছঘিক্ষে खू० अामधेियस्य नैमित्तिके गुणविकारे दक्षिणा- दानमधिकं स्याहाक्यसंयोगात् ॥३०॥ (पू०) । अस्ति पुनराधानं निमित्ते श्रूयते, भाग्ययशः श्रीकामाना पुनरादधीत योऽमीनाधाय भाग्यज्यानि पुत्रज्यानि का जीयेत म पुनरादधीत' इति । तच श्रूयते,-'पुगरुम्स्यूतं वासो दक्षिणा पुन- रुत्साऽनवान्' इति । तया, श्राधाने दचिणा,-'एका देया पट देया द्वादश देयाश्तुविशतिया भतं देयं सहस्र देयमपरिमितं देयम्' इनि। तच संशयः, किं पुनराधानेऽग्न्याधानदक्षिणाना- मनिवृत्तिः, श्रयायाधेयदतिणानां निवृत्तिः इति । किं प्राप्तम्, 'श्राग्न्याधेयस्य नैमित्तिके' पुनराधेये 'दक्षिणादानमधिक स्यात्', प्राकृतीनामनिवृत्तिः समुच्चय इति । कुतः । एकस्मिन् वाकये उभयो दृश्यन्ते,–'उभयौददाति, श्राग्याधेयिकीच पुन- राधेयिकीय" इति। तस्मादनिवृत्ति, समुच्चय इति । शिष्टत्वाचेतरासां यथास्थानम् ॥ ३१॥ (युं॰) । इदं पदोत्तरं सत्र। कथ चोदकमाप्तम्य, प्रत्यक्षतम्य ममुचयो भविष्यति । अवोच्यते, 'मिटत्वात् 'तराम', प्राकृतीनां वचनप्रामाण्यात् 'यथाम्यान' समुन्यो भविष्यतीति। प्रत्यवं हि ममुश्चयः खू० • 'कादिकीय' इति का क्री. पु. पाट व पर।

·१. अध्याये ३ पादः। ४०३ भा. इदमनुभामनम्, 'श्राम्न्यायिकीर्दला पुनराधेयिकीर्ददानि' इति । तस्मान्न वाधः प्राकृतीनां, समुञ्चय इति । सू० विकारस्त्वप्रकरणे हि काम्यानि ॥३२॥ (सि.)। तुशब्दः पदं व्यावर्त्तयति, न तु समुच्चयो विकार इति । कुतः?। काम्यं ह्येतत् पुनरधेियं श्रूयते, तद् अमति प्राकृते प्रकरणे श्राम्नानमवकन्पते न मति, यत् तबोच्यते वैकृतं, तत् प्राकृतं बाधत इत्यर्थः । काम्यो वा नैमित्तिको वा अर्थी नित्यमय विकृत्य निविभते, यथा 'च्यामये मुगौदनभोजनं निवातशय्या च' इति नित्यं भय्यामनं भोजनश्च विकरोति । प्रत्यक्ष हि वैकृतम्, श्रानुमानिकञ्च प्राकृतं, तस्माद् वैकृतेन वाध्यते । अथ यदुक्तं, 'वचनप्रामाण्यात् प्राकृत्यो भविष्यन्ति' इति । अबोयते,-'ता उभयीईदाति' इति नाच विधिविभकिरस्ति, वर्तमानापदेशोऽयं। प्रमाणन्तरमादायापि" अयमर्थः प्रापितः,-'उभयौदक्षिणा ददाति, भाग्न्याधेयिकीः पौन- राधेयिकीय',अग्न्याधेये धान्यायिकी:,पुनराधेये पौनराधेयिकी: तदेतत् भूतानुवादमात्रं । तम्मात् प्राकृतीनां निवृत्तिरिति ।। सू. शकते च निवृत्तेरुभयत्वं हि श्रयते ॥३३॥ (यु०)। दतश्च प्राकृतीनां निवृत्तिः । कुतः। निवृत्याभवादनात 'शकते' हि 'निवृत्तेः' इति गम्यते । कथं ? । 'उभयत्वं हि श्रूयते', भा. • प्रमारामारादपि रनि का• क्री• पु• पाठ । +चत्र 'पुनराधेषिकी रति पाठो भवितुं युद्ध, पूर्वव परच पसपाविध- पारम्य दृश्यात्। P 2 ·४.४ कीमामा-दाने . 'यद वैतीददाति ददिया उमयोऽपि तेन दहियाः प्रत्ता भवन्ति। 'ननु उमय्यापि मंदीयन्ते, यत उभयोऽपि प्रत्ता भवन्तीत्याह । श्रान्यायिकी हि अन्याधेये, पुनराधेथित्यः पुनराधेये। तमात् मारतीनां निवृत्तिरिति ॥ (१.१३५०) . मा. चाप बामविझायामाहार्यभ्य निमाधिारदम सू. वासेो वत्सञ्च सामान्यात् ॥ ३४ ॥ भाग्यणं भवति,-'इताधाय यजमानम्दापराभवाय नवा- नामैन्द्रानः पुराणानामाग्रेयः मौम्यः मामाकः वैश्वदेवः पपमि पर द्यावापृथिवीय एककपान.' इति । नत्र श्रूयते,–'वामा ददिरा वम प्रयमत्री दहिंगा' इति। अम्ति तु प्रस्ती वाहाया ददिति, म दह दोदकेन प्राप्यते । तदत्र मंगया,-किं वासो वसमचाहायन्य निवर्तकम् त अनिवर्तकम् ? इति । किं प्राप्तं? । पोदकाद- पहात् विरोधाभावाच अनिवर्तकम् इति । एवं पाते धूमः, वासो वसच सामान्यात् । उकमधनान्, माधानदचिणनां पुनराधेये निवृत्तिगिति, चमन्देनाबादमः क्रियते,- अवाधार्यय निवृत्तिः । कुतः।। कार्यमामान्यात् , दविताकार्य अवाहार्यः प्रस्नो, वासो वनम्मिन कार्य,दविवादशात् । नमान ममुघया, निनिन्ति । प्राप्तिी उत्तरविवदया कियते रति॥ ( १७.)

·१. अध्याये ५ पाद: ४०५ थाप्रयो व भोवत्योरम्बाहार्यधर्मानुष्ठानाधिकरणम ॥ सू० अर्थापत्तेस्तद्धमास्यानिमित्तास्याभिसंयोगात् ॥ भा. तत्रैव वाससि वत्से च संशयः, अन्वाहार्यधाः कर्तव्याः, उत न? इति । किं प्राप्तं -.तावत् न्याय उच्यते, कर्तव्या इति , तेनाकर्तव्या इति मन्यामहे इति । एवं प्राप्ने चूमः,-'अर्थापत्तेस्तद्धी' वत्सः 'स्थात्, तद्धर्मकञ्च वामः माधनविशेषनिवन्धना हि ते धर्माः, नान्याहार्यनिवन्धनाः। तस्माद् अन्यस्मिन्नपि तत्कार्यापन्ने भवितुमर्हन्ति इति । कथं पुनर्वासा वसं तत्कार्यापनम? इति । "निमित्ततया श्राख्याय परिक्रयेण दक्षिणेति तयाऽभियोगो भवति, वासो दक्षिणा वसः प्रथमजा. दचिणा' इति । तस्मादासविसावन्याहार्यधर्मको स्याताम् इति ॥ (१.। ३१७१०)॥ स्थापय व पाकामावाधिकरणम॥ सू० भा. दाने पाकोऽर्थलक्षणः ॥३६॥ तव 'वत्सः प्रथमजो दक्षिणा' इति । तत्रैतत् समधिगतं,- अन्वाहार्यधाः कर्तव्याः इति । तदत्र संशया,-'किं वत्से पाकः कर्तव्यः, उत न ? इति। किं प्राप्नं :-चोदकानुग्रहात् शक्यताच्च कर्तव्यः इति एवं प्राप्ते ब्रूमः, चत्मस्य दाने पाको न कर्नयः,. अपक्को हि ·४.६ मीमामा-दाने वत्सो वत्स एव, वत्मश्च श्रूयते न मांम, परिक्रयाय च श्रूयते, न पुरुषमस्काराय । तस्माचोदक' पाक न प्रापयति, नदि पाक कियेत, अश्रूत' प्राणिबध प्राचारविरुद्धोऽनुष्ठीयेत । तस्मात् पाको न कार्य ॥ (१०।३।८१०) ॥ चापणे धामसि पाकामावाधिश्वरसम । खू० पाकस्य चान्नकारितत्वात् ॥ ३७॥ भा. नव श्रूयते,-'वामा दक्षिणा' इति । तत्रायमर्थ' समधि- गत,-अन्वाहार्यधर्मा' कर्त्तव्या इति, अय पाक' कर्तव्य', ना दति समय' । अर्यापत्ते कर्त्तव्यः । इति प्राप्ते घूम', 'अन्नकारितत्वात्' इति, अन्नकारिता हि पाक., न च वामेोऽन, न तव पाक' शक्यते कर्नु । तस्मात् तब पाको न कर्त्तव्य इति ॥ (१.३२८.)॥ कर्तव्य, भा. पाययो वाभोवत्स्योरभिधारणामावाधिकरणम ॥ स्व० तथाभिधारणस्य ॥ ३८॥ आग्रयणे श्रूयते,–'वासे दक्षिणा वत्स' प्रथमो दक्षिण' इति । तवायमर्थ ममधिगत',-अन्वाहार्यधर्मा वासमि वसे प कर्नव्या इति । श्रयायमर्थ मांशयिक, किमभिधारण कर्नय, न? इति। किन्तावत् प्राप्तम् -अर्थापने कर्तव्यम् इति । एव प्राप्ने.भूम', नथाभिधारणस्य' । कि ? । अक्रियेति, अभिधारण ·१.अध्याये ६ पादः। हि अन्वाहार्य स्वादिन्ने क्रियते, खादिमा हि श्रीदनस्य परिक्रये उपकरोति, न च, वासमि वसे च खादिना 'प्रयोजनं। तस्मात् तत्राभिधारणं न स्थात् इति ॥ (१०।३।१०अ०) ॥ . भा. योतिमि गवामेव द्वादशगतस्य दक्षिणवाधिकरणम् । द्रव्यविधिसन्निधी सङ्ख्या तेषां गुणत्वात् स्यात् ॥ ३९ ॥ (१म पू०) ॥ अस्ति ज्योतिटोमा,'ज्योतिटोमेन स्वर्गकामा यजेत' इति । तवैवामायते,-'गौशाश्वय अश्वतरस गर्दभश्च अजाद्यावयश नीयश्च यवाय तिलाच मापाच तस्य दादाशतं दक्षिण' इति । नत्र मंशयः,- किमेकैकस्य गवारस्य दादशशतम्, उत एकस्य ट्रव्यस्य ? यदा • एकस्य, तदा किमनियमो यस्यकस्यचित् , उत, माषाणाम् ? अथवा सर्वसम्पादनी यं मझ्या, उत, एकजातीयस्य ।। यदा एकजातीयस्य, तदा किम् अनियमः, यस्यकस्यचित् , उत, पहला 21 यदा पहनां, तदा किमनियमः, येषांकेपाञ्चित् , उत, गवाम् ? इति, एते पहा भविष्यन्तीति । किन्तावत् प्राप्तं द्रव्याणं विधीयमानानां 'मन्निधी'। केषां द्रव्याण। गवादीनां, क विधीयमानानां । दक्षिणसम्बन्धे सध्या समान्माता,-'तम्य द्वादशशतं दक्षिणा' इति, तेषां गवादीनां एकैकस्य सङ्ख्या स्यात् । कुतः । गुणतः मया विधीयते, गवादीनि प्रधानतः। कथम् । नैवमभिसम्बन्धः क्रियते,-दादशशतं स्यादिति, कथन्तर्हि 'दादभशतं तम्य' इति । एवं तस्य ग्रहणमर्थवद् भवति, इतरथा ·मौमांसा-दर्शने तद् अनर्थकं चानुवादी वा स्यात्, एकवचनमपि प्रकृतरपेक्षं लक्षणया अनूयेत। प्रधानमन्निधौ च गुणः शियमाणः प्रतिप्रधानं भिद्येत, इति । अस्ति चैतया समया प्रयोजनं, गवादीनि द्रव्याणि नत्म यानि कर्नयानि। तब न गम्यते विशेषः,-किमेतत्मचं कर्तव्यं, किं न? इति । यदेव द्रव्यं नैतत्मा यात्, तत् प्रतिश्रुति बाध्येत । तमादेकैकमेतया मस्या सम्बद्धव्यम् इति ॥ मा. .. समत्वात् तु गुणानामेकस्य श्रुतिसंयोगात् । ॥ ४० ॥ (श्य पू०)॥ तुभन्दः पतं व्यावर्तयति। तस्य तस्य द्वादशगतम् इति, न एतदेवमेकस्य कम्यचित् दादयतं स्यात् । कुतः। 'समत्वाद' 'गुणानां', गवादयोऽपि हि दक्षिणामम्बद्धाः, मयापि ; न गवादीनां मझा विधीयते, दक्षिणा तु मयाविमिष्टा चोद्यते, न गवादयः ।। कुतः ?। माया दावियेन अनभिसम्बन्धे मति अनियतमखाना गवादीनां दचिणासम्बन्धेनानर्थक्यमेव सयायाः स्यात्। मोप- मामानाधिकरण्याच नच्छन्दम्य मडवचनं प्रमधेत! गवादिषु तम्य दादभगतमिति वैकवचनं न स्यात् । तस्माद् यम्यकस्यचित् परिफय- माधनस्य द्रव्यम्य एतस्यां समायां कृतायामेतत्मशः परिक्रयः शता भाति । तस्मादेकस्य मझा, मकैकस्य । एवमेकवचनवणं युक्ररूपं भविष्यति । 'ननु लवणवात् तस्य सदस्याविवदितं वचनम्। उच्यते- अविवतितेऽपि वचने या मझा अनूयते, तेन वचनेन भविनयं ।

·.. अध्याये १ पादः। ४.८ यथा लक्षणवेनायुयमाने ब्राह्मणजातीयो न इन्तव्य इति न द्विवचनान्तेन निर्देशो भवति, ब्राह्मणो न इन्तव्यौ इति। आह,- 'जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनं भवति, बहुषु वा एकवचनं भवति, न तु एकस्मिन् बहुपु च द्विवचनं भवति, तेन अब बहुवचनान्तेन निर्देशः, एकवचनान्नेन वा बहुषु निर्देशो भवति' । अवोयते,- जात्याख्यायामेतदेवं भवति, न च तच्छन्देन जातिरभिधीयते, सन्निहितव्यक्तिवचन एष भवति । तस्मादकस्य-कस्यचित्सङ्ख्या इति ॥ - भा. यस्य वा सन्निधाने स्याद् वाक्यतो ह्यभि- सम्बन्धः ॥४१॥ (श्य पू०) ॥ दूदं पदोत्तरं सूत्रं,-यदा एकस्य सध्यासम्बन्धः, तदा अनिययमः,-या-कृथिद् विशेयाश्रवणात् इति । एवं प्राप्ने चूमः,-'यस्य वा मनिधाने स्यात्',-'यस्य' शब्दस्य 'मन्नि- धाने' सङ्ख्याशब्दः उच्चरितः, साऽर्थ, मझ्याविभिटः प्रतीयेत, अनन्तर- मुधरितेन हि मईकवाक्यता भवति। कुतः । अनन्तरसम्बद्धं हि विशेषणं विज्ञानं विशेढुं शक्नोति, न हि व्यवहितं । व्यवहिताच गवादयो मापः, वाक्यश्च प्रकरणाद् बलीयः । तस्मान्माषा: माया सम्बध्येरनिति ॥ सू० असंयुक्ता तु तुल्यवृदिंतराभिर्विधीयन्ते तस्मात् सर्वाधिकारः स्यात् ॥ ४२ ॥ (४य पू०) ॥ तुभन्दः पदं व्याक्तयति । मायाः मध्यायुका इति, नैतदेवं, भा. Q ·भीमामा-दने सर्वव्यापिनी मझ्या स्थात्,-मर्गवादिभिः सम्पाद्येत। 'संयुका' केवलाषैः सया, 'तुत्यवदितराभिः' द्रव्यश्रुतिभिर्माषाः श्रूयन्ते । कथं । तिलाय मापाथेतिचपन्देन तिलः महिता मापा इति गम्यते, गवादिभिः महितानां महासम्बन्धः, पशब्दश्रुतिरान्तरसम्बन्धमेषा- माह; चन्दनवणस्यैतत्सामर्थ्य, -यमावशब्दः पर उच्चार्यते, तस्या- र्थान्तरसम्बन्ध श्रुत्यैवाइ, न वाकोन ; यदि हि वाक्येन स्थान , पुरस्तादयुधाय॑माण एतमर्थ कुर्यात्, माझा तु वाक्येन सम्बध्यते । यदि च पूर्व न पार्थोऽवकुन्पेत, चशब्दश्रवणमनर्थकं स्यात्, म हि असावुत्तरकाले सम्बध्यते मयासम्बन्धे अभिनित्ते,-'तस्य द्वादशशतं' घेति अन्य एवावगम्येत,-दादशशतमन्यच किञ्चिदिति, न च तदन्यत् किञ्चिदुचार्यते । तस्मात् पूर्व चयोगः, पद्यात् मझ्यासम्बन्धः, समर्थतराणि समानविभक्तीनि, दुर्वलो विविभरिः । अपि च ममानविभक्रीनि समर्थतराणि, तेषां हि श्रारइतरा अात्तिः, विलम्बिता विविभक्रीना, खार्थे समानविभक्रीनि समर्यतराणि प्रथमान्तानि भवन्ति ; परपदार्थ पश्यन्तो विशिष्टि । नम्मात् ममुचितानि वा इतरेतरयुतानि वा मद्ध्येयानि मलया सम्बध्यन्ते; ममाहारो वैषां मचया युतः। तस्मात् सर्वे: मया सम्पादयितया । किमेव भविष्यति? | भयासम्बन्धे न कचिदर्जिता भविष्यति, विनिगमनायां विभावे यमेव मनासम्बन्धो पर्जयेत्, तचैव प्रत्ययो भायेत ; तस्माद्वादिरामि. मधयतया सम्मध्येत ·१. अश्याथै १ पाद भा. . सू. असंयोगादिधिश्रुतावेकजाताधिकारः स्यात् श्रुत्वाकापात्क्रताः॥४३॥ (सि०) । नेतदस्ति, सर्वसम्पादनीया मझ्या इति, 'अमयोगादिधिश्रुतौ' भर्वसम्पादने सम्बन्धो नास्ति, न श्रूयते, गवादिरामः सङ्ख्या भवतीति, न गवादिराशिः शब्देन निर्दिश्यते, यः सर्वनाम्ना प्रतिनिहित, गवादयम्त शब्देनोकाः, तेन ते पर्वनाम्ना प्रतिनिर्देशमईन्ति, न चात्र गवादीनां प्राधान्यमित्युक्त, दाक्षिण्येन हि मध्या सम्वध्यत इति समाविशेषणं सर्वनामशब्दः मयां विशेष्टुमुपादीयते । तत्रैकवचनं विवक्षितमेव, तां नानाजातीयानां निर्दिष्टानामन्यतमदेकं प्रति- निर्देशन समाविशेषणभुपादीयते । तस्मान्नानाजातीयानां निर्दिया- नामेकं स्यात्, स एकजातीय एव भवति; तस्माद् ‘एकजाताधि- कारः' इति सूचितं । किमेवं भविष्यति।। एवमेकश्रुतिर्न कोपिता भविष्यति, इतरथा, वाकन द्रव्यस्य भवन्ती प्रवृत्तिविशेषमकुर्वती नाप्रवृत्तिविशेषकरा प्रकरणवशेन तोः कन्पिता भविष्यति, तस्य क्रतो दशगतं दक्षिण इति । तस्मादेकजातीयस्य द्वादशशतं दक्षिणा भा. सू० शब्दार्थश्चापि लोकवत् ॥ ४४ ॥ (यु.)। अपि च लोकवदेतत् द्रव्य, लोके हि निर्विरोपिते सध्या- शब्द उच्चरिते, एकजातीये प्रत्ययो भवति । कुतः । अन्यथा व्यवहारानुपपत्तेः,-अमति एकस्मिन् जातिविशेधे, सर्ववान्यैः परार्द्धमया निविष्टा, परार्द्धस्य चावान्तरमझ्याभिः संव्यवहारः क्रियते । सह 02 ·मीमामा दर्शने येषामेकेन केनचित् सम्बन्धः, तेषां तमेकं सम्बन्धिनमपेक्ष्य मल्या निविणते; स तत्रैकः सम्बन्धी वक्रव्यः, प्रवतो वा यहीतय्यः, अर्थादा य प्रापयेत, स उपादेयः ; ह च प्रश्ता नानाशातीयास्तेषामन्यतमः माया सम्बद्धः स्यात् इति । यथा, मतमाभ्यां दीयताम् इति, एकजातीयानां मतं, न भिन्नजातीयानां, यथा द्रव्यं गुणः कर्मावयव इत्येवमादीनाम् ॥ (१.११११०)। भा. “নায়েম হবিবাদল মালিগালাষিজন। व० सा पशूनामुत्पत्तिता विभागात् ॥ ४५ ॥ (१ सि०)। एकजातीयस्य सख्येत्येतत्समधिगतं । 'सा पहनाम', उत माषाणाम् ? ति। अनियमे प्राप्ने उच्यते,-'पणाम्' इति । कुत.। "उत्पत्तिता विभागात', औत्पत्तिकेन विभागेन पशवः मव्यवहारेषु सध्यायन्ते,-'पञ्चभिरश्वैः क्रीतः, पञ्चभिाभिः क्रीत' इति, न मौह्यादीनाम् श्रौत्पत्तिकेन विभागेन संव्यवहारेषु सध्या महीयते, निंगदाभिप्राया मानाभिप्राया वा भवति, न हि भवति, पञ्चभि- मायः क्रीत इति, पञ्चभिमापाणामाढावी कुड़वैवी खारीभिर्वति भवति, तत्र श्रादकादिभिरनुहार्यमाणै; माकायमेव वाक्यमपरिपूर्ण- मप्रमाणमर्थस्य कस्यचित् । 'अय माषाणामपि ओत्पत्तिकेन विभागेन कम्मादिह परिक्रयो न क्रियते।" इति।अबोयते,-भून्यस्य मतः परिक्रये विशेष उच्यते, दादागतं दक्षिणा इति, न प दादागतं मोक्षादिवीजाना, तिन्वेन ·१. अध्याये १ पादः। ४१३ .. . विजामवकन्पते ; त्रिभिः प्रकारैतिर्भवति व्यापारतः, फलतः वचनत इति । व्यापारस्तावन्न माषवीजानां द्वादशशतं मृतिः, कर्म कुर्वाणा हि कर्मकराः पादिकमप्यर्लभन्ते । फलानुरूप्यं नैव ज्ञायते । वचनं मृती सत्यां परिमाणविशेषपरं भवति । यच हि पादिकमप्यहन लभ्यते न मा दक्षिण भवनि, न हि सा तस्मिन् कर्मणि दक्षं करोति, खेहादा अन्येन वा प्रकारेण कृत्स्न- महः कर्म कुर्यात्, न ब्रीहीणं दादाशतेन प्रोत्साहितः । अाह,-'यः कश्चित् कस्याञ्चिदवस्थार्या श्रीहीणं दादशशतेन प्रो- साह्यते, तस्यं किं मा दक्षिणा भवेत् । न इति धूमः, दक्षकरणी हि दक्षिणा, दक्षश्च वलं, या न श्राशितम्भवं करोति, नासौ मलकरणी, तस्माद् या न ाशितम्भवा, नामौ दक्षिण। श्राशि- तम्भवाया प्राधिक्यं वचनस्य विषयः । आह,-'प्रीडिवीजानामपि द्वादशशतं याञ्च यावतों बलमाचा करोति' । अत्रोच्यते, आपेक्षिकं इदं बलं नाम, स एव हि पुरुषः कश्चित् प्रति बलीयान्, कश्चित् प्रति अवलः, तत्र यावदाशितम्भवं नास्ति, तावद् अबलता, बलवत्तरो हि श्राभितेन भवतीति पाशितम्भवादूई मलकरणं, तस्मादाशितम्भवं यत् द्रव्यं, मा भतिः, मा दक्षिणा, नतोऽधिकं दक्षिणत्वे मिद्धे वचनप्रामाण्यात् भवति । विकृती मृतपेये धचनप्रामाण्यादल्पवलकरणमपि दक्षिणायाः स्याने विधीयते सोमचममः, स श्राश्रयात् सिध्यति । पशवस्तु सर्वे मुख्यमलकरणे समर्थाः, तेषु सन्म न प्रीह्यादिवीजानि सध्यया. सम्भनत्स्यन्ते इति॥ 1

·४१४
मीमांसा-दर्शने
सू. अनियमाऽविशेषात् ॥ ४६॥ (पू०) ।
-
यदा पहना द्वादभगत, तदा 'अनियमा' गवादीना,-
अन्यतमस्य कस्यचिद्वादशशत । एवमनियमे साघवं भविष्यति,
प्रयोगमारभावश्च, तत्राधिकारशास्त्र महाविषय भविष्यति इति ।।
.
भा.
सू. भागित्वाहा गवां स्यात् ॥ ४७ ॥ (२ सि०)।
वाशब्दोऽनियम च्यावयति। गवा दादत स्यात्। कुन ।
'भागितात',-भागवत्यो हि गावो महाभागा',-मइति उपकारे
वर्तन्ते इत्यर्थ । एवविजामुपकारभुयस्व भविष्यति एविजाश्च
उपकार कर्तव्यः । महत्तमे हिते उपकारे वर्तन्ते, उपकुर्वता
चोपकर्तव्यमिति सदाचार' । एव पदाचारोऽनुग्टहीतो भविष्यति,
यदि महाभागानां भूयसी मया दीयते, गावश्च महाभागा,
तस्मात् तासां दादशशत। अश्वा उपकारकतरा भवेयु, योषां
दानप्रतिग्रहविक्रया न प्रतिषियरन,-'न केसरिणो ददाति,
नोभयतोदत' प्रतिग्टहाति' इति श्रुति । स्मर्यते च, 'माश्च
विक्रीणीते' इति । तस्माद् द्वादशगत 'गवा स्यात् ॥
भा.
प्रत्ययात् ॥ ४८॥ (यु.)।
तय गवा सया। कुत 21 'प्रत्ययात'। सद्ध्यामम्पादनार्थ
उपादीयमानेषु प्रकृतेषु ग्रन्येन उपायेन स्मर्यमाणेषु पूर्व गाव'
प्रतीयन्ते, अतस्ता मध्नया सम्बध्यन्ने, न च तत्र विरोध कथिदस्ति,

·१. अध्याये १ पादः
४१५
भा.
गोषु सम्बद्धासु न पुनरयादयः सम्बध्यन्ो, एकजातीयो हि
सम्बद्धव्यः, स च सम्बद्ध इति। तस्मात् गवां मध्या॥
सू० लिङ्गदर्शनाच ॥ ४६ ॥ (यु०२) ।
लिङ्ग खलु एतमर्थं दर्शयति। किं लिङ्गं भवति? । एवमाइ,-
'सहसं दक्षिणा । सहस्रं स्तोत्रीया यावदस्य माइलस्य उत्तराधरा
गोगवि प्रतिष्ठिता तावदस्मात् लोकादमी लोकः' इति गाः प्राप्ता
दर्शयति । तथा 'तां वा एतां शवलों समामनन्नि। दूडे रन्ते
हव्ये काम्ये चन्द्रे ज्योतिरदिति सरस्वति महि विश्रुति । एता ते
अन नामानि देवेभ्यो मा सुकृतं शतात् इति गवामेतानि नामानि
सहस्रतमीञ्च दक्षिणामेवमाह, एतानि ते नामानि इति यदि मा गौः,
एवमेतदवकल्पते । तस्मादपि गा मझ्या इति ॥ (१०।२१२१०)
भा०
विभय मोदक्षिणाया दामाधिकरणम् ॥
सू० तब दानं विभागेन प्रदानानां पृथक्वात् ॥
॥५०॥ (सि.)।
ज्योतिटोमे गवादयो दक्षिणा, तपोऽर्थः समधिगतः,-
गवां मध्या इति । अयेदानीमिदं सन्दिह्यते, किं यस्य यावान् भाग
आभजति, खयमेव यजमानेन विभज्य तस्य तावान् कल्पयितव्या,
उत परिपदैव विभज्यत इति । किं प्राप्तम्?-अनियमी विभज्याविभज्य
वा दातव्यम्, एतावद्धि श्रूयते, दातव्यम् इति, न, विभज्याविभज्य
वा इति । तस्मादनियम इति ।
-
.

·४१६ मीमामा-दने एवं प्राप्ते ब्रूमः,-विभय दातव्यमिति, दातव्यस्यैव तद्रूपं, यार खत्वपरित्यागेन परखतापादनं, तच्च यजमानेन स्वयं कर्त्तव्यं । तस्मात् स्वयं प्रयोगे स्यात् इति । यो यस्थांश प्राभंजति, स तस्मै अनिर्दियो न शक्यते तेन मम्बन्धयितुं, तेन यस्तं निर्दिशति स दानमभिनि- वनयति। यजमानेन च दानं निवर्तयितव्यं । तस्माद् यजमानो विभज्य निर्दिशेत्, 'प्रदानानां पृथकात्' । असति विभागे न शक्यः स्वेन भागेन सम्बन्धः कर्नु । तम्मादिभज्य दक्षिणा दानव्येति । सू० परिक्रयाच लेकवत् ॥ ५१ ॥ (यु०१)॥ अस्ति च परिक्रयार्थ दानं, न धर्ममात्रं, परिक्रयार्थच भी भृत्येन सह पणितव्यं । यदि च परिपदं प्रत्युच्येत, परिपञ्च विभजेत, न स्वामिना मह अपणियत, नत्र परिक्रय एव नामवियत् ; यथा लोके कार्यवाहप्रभृतिभ्यो यद्दीयते, तब काष्ठवाहाः स्वामिना मह पणन्ते, तेभ्यः स्वामी विभज्य निर्दिशति, दं तुभ्यमिदं तुभ्यमिति, तददिहापि द्रव्यं । तस्मादिभव्य दक्षिणा दातव्येति ॥ सू० विभागञ्चापि दर्शयति ॥ ५२ ॥ (यु०२) । भा. भा. अपि च दर्शयति विभागं, यत् विभागाभिधायिनं मन्त्र- मामनन्ति,-'तुथो वो विश्ववेदा विभजतु' इति । 'कृष्णाजिनेग विधाम्य दक्षिणं ददाति' इति । तथा 'ग्रीधेऽये ददाति, अनि- मुपानेव पिढन प्रीणति, प्रधाणे ददाति प्रस्तेभ्यो ददाति प्रहये हाचे ददाति नेष्ट्रे ददाति हविद्धान प्रामीनेभ्य अध्वर्युभ्यो

·१. अध्याये । पाद:।
ददाति, उगाभ्यो ददाति, अन्तःमदसि श्रासीनेभ्यो यथाश्रद्धं
प्रामपकेन्यो ददाति' इति । एवं विभागदर्शनमुपपद्यते; तस्माद्विभज्य
दातव्यमिति ॥ (१०।२।१३१०)* ॥
भा.
ब्योति टोमे ममाथ्यानुसारेण दक्षिणाविमागाधिकरणम ॥
समं स्यादश्रुतित्वात् ॥ ५३ ॥ (१५०) ॥
ज्योतिष्टोमे सामानायते, 'गौशाश्वच अवतरथ' इति ।
तवायमर्थः समधिगतः, -विभज्यं दातव्यम् इति । इदमिदानी
मांगयिक, किं भमो विभागः, उत कर्मतं वैषम्य, उत शब्दतम् ?
इति । किं प्राप्तं ?,-ममा भागः स्यात् 'युनिवति' विशेषस्य,
यत्र विशेषो न श्रूयते, तब ममो विभाग भवितुमईति ।
कथमिव । एकसौ सर्व दातव्यं प्राप्नोति, यद्यपरस्मै दातव्यं न
भवति; तत्र यावति एकमै दीयमाने नान्यः मंविभज्यते, तावत्
तम्मै एकम न
दातव्यम्, अविशिष्टं दातव्यं, एवमेकैकम्मै,
तस्माद्विशेषाश्रवणात् समं देयमिति ॥
अपि वा कर्मवैपस्यात् ॥ ५४ ॥ (२०) ।
अपि वेति पदयात्तिः, न समं स्यात्, कर्मकृतं वैषम्य
भवेत् , यो बह कर्म करोति, सम्मै यही मतिर्दीयते । तस्मात्
कमांनुरूप्येण वैषम्यमिति ॥
भा.
है
•षा मने लादणाधिकरण दम्माधिकरणान्तर्गतमेव, में पथक , नेरा मोबदमेव
वादगाधिकरण जय। एव परमापि एककन्यनना चुगनानि ।
R

·४१८ मोमामा-दाने भा. - सू० अतुल्याः स्युः परिक्रये विषमाख्या विधिश्रुती परिक्रयात् न कर्मण्युपपद्यते दर्शनादिशेयस्य तथाभ्युदये ॥ ५५ ॥ (सि०)। म चैतदस्ति, कर्मकृतं वैषम्यम् इति, किन्तर्हि उपकारकत् स उपकारः श्रुत्या विज्ञायते, तस्मात् श्रुतिकृतं वैषम्यं तेन ‘अतुन्या.' 'परिक्रये भवेयुः । विषमा' हि एपाम् श्राख्या',केचित अर्द्धिनः',केचित् 'टतीयिनः केचित् 'पादिनः', येपामर्दू ते 'अर्द्धिनः', कथं च तेषामर्द्ध भवति?, यदि तेभ्यः अर्द्ध दीयते । एवं 'टतीयिनः', 'पादिनः' इति च दीक्षा विधिश्रुती' ममाख्यायन्ते, मा परिक्रयात्' कर्मकते वैषम्ये न 'उपपद्यते' । व पुनरयं विशेषो दृश्यते ? । 'अभ्युदये', अभ्युदय इति अभ्युदयफलं (द्धिफल) दादशाहं ब्रूमः । 'अध्वर्युर्टहपति दीवयित्वा ब्रह्माणं दीपयति, तत उद्गातारं, ततो होतारं, ततस्तं प्रतिप्रम्याता दीवयित्वाऽर्द्धिना दीपयति । ब्रह्मणाच्छमिनं ब्रह्मणः, प्रस्तोतारमुगातुः, मैवावरुणं होतुः, ततस्तं नेटा दीवयित्वा एतीयिना दीक्षयति । अग्नीधं ब्रह्मणः, प्रतिहारमुगातुः, अच्छावाकं होता, ततम्तं उन्नेता दीवयित्वा पादिनी दीपयति । पातारं ब्रह्मणः, सुब्रह्मण्यमुद्रातः, गावस्तुतं होतः, ततस्तमन्यो दीरयति, ब्रह्मचारी वा प्राचार्यप्रेपितः' इति अर्द्धिनः' 'हतीयिनः' 'पादिनः' इति हादशाहे अनुवादः; यदि प्रकृती ययासमास्यम् अमीषामिमे भागा, ततो दादशाहे दर्शनमुपपद्यते। तम्मादादिभिः ममाख्यानात् समाख्या- श्रुतिस्तं वैषम्य भवितुमईतीति ॥ (२०१२।१४०) ॥

·१. अध्याये १ पाद। ४१८ . भा. भूनामेकाडे 'नथ्य धेनु' इत्यनेन शासक्रतुविशाधाधिकरणम् ॥ सू० तस्य धेनुरिति गवां, प्रकृती विभक्तचोदितत्वात् सामान्यात् तद्दिकारः स्यात् यथेष्टिर्गुणशब्देन ॥ ५६ ॥ (पू०)। इदमामनन्ति, 'अर्थप भूर्वेचदेवः विदेव मर्वस्तस्य विश्व- वत्यस्तोत्रीया धेनुर्दचिणा' इति । अत्र सन्देह.-'किं धेनुर्गवां निवर्निका, उत कृत्स्नाया दक्षिणायाः' इति । तत्र इदं तावत् परीक्ष्य,-कि प्रीतो विभतं दाक्षिय, उत, समस्तम् इति । नत इदं नच संइत्याधिकरणं क्रियते, किं प्रकृती विभकं दाक्षिण्यं, धेनुर्गवां निवर्तिका; उत, अविभक, कृत्स्नाया दक्षिणाया निवर्तिका इति। किं प्राप्तं ? | 'तम्य.....धेनुः' इति श्रूयमाणे धूमः, धेनुः गवां निवर्तिका इति । .तत एतत्तावद् विचार्यते, प्रकृती विभकं दाक्षिण्यमिति। किमिदं विभकम्? इति । गवादीनामेकैकं द्रव्यं दक्षिणा इति । कयं? । 'गौय अवश्य अश्वतरश्य दक्षिणा' इनि प्रष्टतो गवादिभिर्दक्षिणायन्दः प्रत्येक परिममाप्यते, निर्दिया हि गवादयः, न तेषां ममुदायः । धगन्दः ममुच्चयार्थी भवति, न तु समुच्चयम्य निर्देशकः, परपद- विशेषणार्थन्तु ममुख्यमुपादत्ते; यदि हि निर्दिशेत् , क्रियागुणे: ममुषयः मम्वध्येत !-समुच्चयः शोभन: ममुच्चयो द्रष्टव्य इति यथा भवति, एवं च शोभनः च द्रव्य इति वा भविष्यति । तथा, यये समुच्चययोः षष्ठी भवति,-धबखदिरयोः समुघय इति, एव धवः R 2 4 ·भौमामा-दर्शने खदिरोत्यत्रापि अभविष्यत्। न तु भवति । तस्मान्न चशब्दः समुच्चयं निर्दिशति, श्रुत्या निर्दिष्टेन च एकवाक्यता न्याय्या, न गवादिलक्षितेन समुदायेन । तस्माद् गौर्दक्षिणा, अश्वो दक्षिणेत्येवं सम्बन्धः । लक्षयित्वा हि गवादीन्, तेषां दक्षिणावं विधीयते, तच गुणभूतं प्रतिप्रधानं भिद्येत ! चशब्दश्चैव समर्थितो भविष्यति, गौर्दक्षिणा अश्वद्य दक्षिणा इति, न गौरवादिसहिता गवादीनां वा समाहार इति। यदि विभनं दाक्षिण्यं,नदा प्राप्ता गौदीक्षिणे,पुनर्विशेषार्थमुच्चार्यते:- धेनुर्दक्षिणा इति, याऽसौ गौदक्षिणा मा धेनुरिति अन्यामा दक्षिणानामविकारेण, यथाप्रकृतिभावेन चोदकानुग्रहो भविष्यति । सन्देनैव गवि एष गुण उच्यते धेनुत्वं नाम 3; गौरेव हि धेनुर्नान्या, 'यथेटिः 'गुणशब्देन,' मौर्य निर्वपेत्' इति सूर्यसम्बन्धं कुर्यात्, द्रव्यस्येति विवचिते निर्वपणाश्रय एव प्रयोग: शब्देन निर्दिश्यते इति, मनिर्वपणकात् प्रयोगात् अनेन निर्वपणशब्देन ऐधिको विध्यन्ता नियम्यते, एवमिहापि गार्गुणवचनेन धेनुशन्देन गोदक्षिणा- विकारः क्रियते, नान्या दक्षिण विक्रियते इति ॥ सर्वस्य या ऋतुसंयोगादेकत्वं दक्षिणार्थस्य गुणानां कार्यकत्वादर्थे विकृती श्रुतिभूतं स्यात् तस्मात् समवायाहि कर्मभिः ॥५७ ॥ (सि.)। वाशब्दः पदं व्यावनयति, 'भवस्य' क्रतुदाक्षिण्वस्य निवर्तिका • "नियम्यने रमिक पुस्तके नासि । + 'समवायो कि मि पादपुर के पाठ भा.

·१. अध्यायेइ पादः। ४२१ धेनुरिति प्रतिज्ञायते । तत्रैतदर्थते ममस्तं दाविलम् इति । किमिदं समस्तं दातिनम् इति । न प्रतिट्रय दक्षिणाभन्दः सम्बध्यते,-गौर्दविणा, अश्वो दक्षिणा, अश्वतरो दक्षिणा इति, कयन्तहि गवादयो दक्षिणेति। न हि गवादीन् उद्दिम्य, दक्षिणा- सम्बन्धी विधीयते, ये गवादयस्ते दक्षिण इति, तथा हि दक्षिणा- शब्दो गवादीन् दक्षिणसम्बन्धविधानार्थ योगद्येन अन्तर्गतमम्वन्धमभि- वदन् बहुवचनान्तः स्यात् ।-गवादयो दक्षिण: इति, यया 'अग्नीपोमो देवते"प्राणापानौ अभिभमभवताम्' इति; गुणवचनानां भन्दानाम् बाययता लिङ्गवचनानि भवन्ति कथं तर्हि-दचिणमुहिग्न गवादयो विधीयन्ते, का दक्षिणा?, गवादयः इंति । दक्षिणा नाम दक्षतेरुत्साहकर्मणः, दक्षिणा उत्साहिका इति, एकः सः गुणः, म च प्राधान्येन विवक्षितः, तविशेषणत्वेन गवादयः; गुणवचनानाञ्च मदानामाययतो लिङ्गवचनानि भवन्ति, न द्रव्यवचनानामाश्रित- गुणवोग, यया 'विये देवा. देवता' इति । का पुनर्दक्षिणा ?; 'गौच अवय अवतरय' इति दनिणान्दो दाने मम्बध्यते,-- विग्भ्यो ददातीति, न गवादयः। एको हि दक्षिणानामर्थः,-- विजाम् अानमन; मकच धानताम्ते भवन्ति, भूय धानमनेन अर्थो नास्ति, गवादीनामपि गुणानामेकं कार्य दक्षिणावं । यदा ममम्तं दाक्षिणं, तदा विकृती भुवि तम्मिन् प्राशते अर्थ धेनुः शुतिभृता,मा च पारतं कार्यमभिनिवर्तयति । तुमयोगेन हि श्रूयते,-'तर' (कत) 'धनुर्दक्षिणा' इति, मम्मिविश्ते मई पोदकपातमानुमानिकं निवर्तते । तया 'ममवायाद्धि कर्मभिः' पवित्रः मम्मध्यन्ते श्रुतिभूतया । -

·४२२
मीमांसा-दर्भ
अपि च चभन्दश्रुत्या समहायं गोद्रव्यमिति प्रतीयते, दक्षिणा-
सम्बन्धोऽस्य वाक्येन, श्रुतिय वाक्याद् बलीयसी ।
तस्मात् पूर्व
चयोगः, पश्चात् दक्षिणसम्बन्धः, इतरेतरयुक्ताः दक्षिणावेन
सम्बध्यन्ते गवादयः अर्थाः । तस्मात् कृत्स्नस्य ऋतुदाक्षिण्यस्य
निवर्तिका धेनुरिति ॥
सू० चोदनानामनाश्रयालिङ्गेन नियमः स्यात् ॥
॥ ५८॥ (श्रा० नि०)॥
यदुकं,–'यष्टिर्गुणशब्देन' इति, अबोच्यते, 'आग्नेयो-
पांग्याजाग्नीषोमीयानां प्राकृतानां सौ-र्यमणप्राजापत्यनतीनां
'चोदनानां' न किञ्चित् एकं कार्य, यद्वैलती चोदना श्राश्रयेत् ,
तब वक्ष्यते, एकस्य कर्मणो वैकृतं कर्म विध्यन्तं ग्टहातीति। तत्र
कस्य ग्रहीयति? इति मन्देहे युनो लिङ्गेन नियमः, दह तु
अदिष्ट हेतुः,गवादीनामेकं कार्य दक्षिणावं, तस्मिंश्च धेनुः श्रुतिभूता
चोदकपातान् निवर्तयितुमर्हति इति ॥ (१०।२।१५१०)॥
भा.
भा.
'यम्य समिमपहरेयु' इत्यादी 'एका गाम्' इत्यादिना गोगनसद्ध्यावाघाधिकरणम् ॥
सू. एका पञ्चेति धेनुवत् ॥ ५६ ॥ (पू०) ॥
'यस्य सोममपहरेयुरेकां गां दविणं दद्यादभिदग्ध पञ्च
गाः' इति । अत्र सन्देह,-'एका पञ्च च गावः श्रूयमाणाः
किं कृत्स्नम्न क्रतुदाचिस्यस्य निवर्तिकाः, उत गवाम्, इति । कि
प्राप्त,-'एका पञ्चेति धेनुवत्' ।
यया धेनुः कृत्स्नम्य निवर्निका

·१. थाये १ पादः। ४२३ एवमेका पञ्च च भवेयुः, दक्षिणामम्बन्धी हि नामां प्रत्यक्षः श्रूयते, तेन ताः प्राहनीनां कार्यमभिनिवर्तयन्ति, पारत्यय आनुमानिक्यो निवर्तन्त इति । ददं तावदपर्यवमितं तिष्टतु । श्रथाधिकरणान्तरं प्रस्तुयते,-- . भा. मादक विवसन मापा जयापीना बाधाधिकरणम् । विवत्सश्च ।। ६० ॥ (सि०) ॥ अस्ति माद्यस्क 'माएइस्त्रिवत्सः मोमक्रयणः स्पर्द्धमानानाम्' इति । मन्ति क्रयार्थानि द्रव्याणि चोदकप्राप्तानि,-'प्रजया मीणाति,हिरण्येन क्रीणाति, सुषमेण क्रीणाति, अन्यमफेन क्रीणाति, वाममा क्रीणाति' इत्येवमादीनि । तर मंगया,-किं त्रिवासः पभम्य निवर्नकः, अथ वा मर्वेषां क्रयार्थानां द्रव्याणाम् ? इति । किं प्राप्तं?-सुपभन्य निवर्तक इति । कुतः?) पुङ्गवत्वात्, पुङ्गवन्वेन भामान्येन, पुङ्गवोऽसौ विधीयते। कुनः पुनवत्वम् ? । माइयवात; तम्मात् रूपभस्य निवर्तक इति । एवं माप्ते घूमः,-'चित्रामय'। किं? । छत्तम्य क्रयार्थम्य निवर्त्तक इति । प्रत्यक्ष कीणातिना सम्बध्यते, तेन चोदकमान निवर्त्तयति, तस्मात् धनस्य क्रयार्थस्य निवर्तक पति। तथा च लिङ्गदर्शनम् ॥ ६१ ॥ (यु०)। एवञ्च क्या लिङ्ग दर्शयति । किं निझं भवनि। एवमाह,- अपरमिन् माद्यस्क 'रवी गौः मामक्रयणी व्याहत्ता येषां स्पर्द्धा' ·४२४ मीमा-दर्शने दूति । इतरथा सर्वस्वा- इति । यदि मर्चस्य क्रयार्थस्य निवर्तिका वी गौ, नत मैव एकाकिनी केन मह स्पर्धिष्यते । निवर्तिकायां सहस्य स्पद्धा भवेत्, तवास्यां वर्तमानायां स्पीया 'व्याहत्ता येषा स्पर्द्धा' इति नोपपद्यते । तस्मात् सर्वस्य निवर्तिकेति, चिसोऽपि तत्ममानश्रुति , सोऽपि च सर्वम्य निवर्नक इति । एव वा, यदि त्रिवत्स' सर्वेषां निवर्तक', तदा तम अपवाधमाना साद्यस्कान्तरे स्त्री गवी श्रूयमाण केवला स्यात्, तत्र 'व्यासत्ता ह्येषां स्पा' इति दर्शनमुपपद्यते, इतरथा हि केवनस्य ऋषभस्यापबाधितार त्रिवत्स निवर्तयन्ती मतमध्यपतिता स्पर्द्धतापि, तब 'व्यावृत्ता ह्येषा स्पर्द्धा' इति वचन नावकन्यते । अत' कृस्नस्य क्रतुदाक्षिण्यस्य निवर्त्तकस्त्रिवत्स दूति ॥ (१०।२।१७१०) ॥ तत्र एवमन्तरागर्भिणीन्यायो भवतीति अन्यथा सुत्र वीते,- इतय ‘एका' 'पञ्च' च कृत्स्नस्य क्रतुदाक्षिण्यस्य निवर्तका, त्रिवत्सथ तथा च लिङ्गदर्शन, एवमेतत्-समानश्रुतिस्त्रिवत्मोऽपि सर्वस्य निवर्तक प्राप्नोति, नदैतर्भनम् उपपत्स्यते, 'व्यावृत्ता होषां स्पर्द्धा' इति ॥ एके तु श्रुतिभूतत्वात् सङ्ख्यया गवां लिङ्ग- विशेपेण ॥ ६२ ॥ (सि०)॥ म्यिनादुत्तर । यदुक्रम, एका पञ्च च कास्नस्य क्रतुदाविण्यस्य निवर्त्तिकेति, एतन्न, 'एके तु' अर्था निवर्तन्ते, एके गावो निवर्तन्ते, अश्वादयो न निवर्तन्ते । 'एका देया पञ्च देया' इति य एष नियम, म गोविषय । कुत । गोविभिटया 'माया' सम्बन्धात् । भा.

·१. अध्याये १ पादः। ४२५ यदेतत् 'एकां ददाति पञ्च ददाति' इति, नैवमभिमम्बन्धः क्रियते,- एकां दविणणं ददातीति, कथन्तहि एका गामिति, गोमझ्यासम्बन्धी हि मुख्यत्वात् वलीयान् । अपि च गोशब्देन सह सक्ष्यायाः प्रत्यक्ष सम्बन्धः, गोपन्द- व्यवधानात् परोक्षो दक्षिणशब्देन, गौशब्दश्चैवं मुख्यार्थी भवति, इतरथा लवणा स्यात् , एकां गामवादि चेति । तेन 'गवां लिङ्गविशेघेण' सङ्ख्या गोषु निविशते ; एवञ्च मर्वेषामनिवृत्तावश्चादीनां यथा-प्रकृतिभावे चोदकानुग्रहो भविष्यति, तस्मादेका पञ्च च गवां निवर्निका इति ॥ (१०१३।१६१०) ॥ भा. अश्वमेधे प्राकाशाविन्यनेनाध्वर्यभागवाषाधिकरणम् ॥ सू० प्राकाशौ तथेति चेत् ॥ ६३ ॥ (पू.) । अश्वमेधे श्रूयते, 'हिरण्मयौ प्राकाशाश्वर्यवे ददाति' इति । तपोऽर्थः मांगयिकः,-किं प्राकाशौ कृत्स्नस्य क्रतुदाक्षिण्यस्य निवर्तको, उत अध्वर्युभागस्य निवर्तकौ ? इति । कुतः मंशयः ? । दह माकाशावित्येप यदि ददातिना सम्बध्यते, ततः छत्नस्य क्रतुदाक्षिण्यस्य निवर्त्तकः, श्रथ अध्वर्युणा, तदा श्रध्वर्युभागस्य । कि प्राप्तं?-त्नस्येति । तत्र एतदयेते, प्राकाशावितिभब्दो ददातिना सम्बध्यत इति। कुतः ? । एवं ददातिमम्बन्धविधाने श्रुतिरनु- म्टहीता, अध्वर्युणा मम्बन्धे वाक्यं । अपि च प्राकाशावितिदिनीया कारकविभक्तिः भामर्यादेवाख्यातेन सम्बध्यते, न नाना; तमाद ददातिना सम्बन्धः । अध्वर्युमम्बन्धे चाचशब्दात् पष्ठी अभविष्यत् , ·भीमामा-दर्शने तस्मादपि ददातिना मन्वन्धः । ददाति लक्षयित्वा प्राकामी विधीयेते, तत्र न शक्यो ददातिरध्वर्युणा विशेष्टुं, वाक्यं हि नदा भिद्येत । अपि च विगेपणे मत्यपि यदि ददातिरविशिष्ट पदान्तरेण सम्बध्यते, अविशिष्ट एव कार्य प्राप्नोति, प्रयुज्यमानमपि हि वि- भेषणमशक्रं न विशेयं विधिनष्टि। तस्मात् योऽध्वरं युननि, मोऽध्वर्यु- रिहाभिप्रेतः। श्रतः कृतम्य क्रतुदासिखस्य निवर्तकी प्राकाशा- दिति n भा स० अपि त्ववयवार्थत्वात् विभक्तप्रकृतित्वात गुणे- दन्ताविकारः स्यात् ॥ ६४ ॥ (सि.)। अपि बिति पश्यावृत्तिः । दक्षिणवयवकार्यार्थी प्राकाशी, न कन्नदक्षिणाकार्यार्थी, विभका हि तेषां भागा अवर्वादीनाम्,- अयम् अध्वर्याभागः, इमे अन्येषाम् इति । तस्मात् 'गुणेदन्ताविकारः स्यात् । किमिदं गुणेदन्ताविकारः इति । गुणस्य ददन्ता गुणेदन्ता, इदभाव इदन्ता, गुणेदन्ताया विकारो गुणेदनाविकारः- अवभिीगम्य निवर्तको प्राकाधी। कथमिव । एकमिदं हि वाक्यं,-'हिरण्मयो प्राकाशी' इति, नेयं प्रथमा, नापि दक्षिणायन्देन मम्बन्धः, येन दक्षिणकार्य वयातां । का तपा। द्वितीया, ददातिनैव मम्वध्यते । तदेकं वाक्यं,-हिरण्मयो प्राकाशावध्वर्यवे ददाति इति, अश्चर्युमम्प्रदानकेन ददातिना एतयोः मम्बन्धस्तस्मात् नवाध्वर्युददातिभागं निवन्यतः । यदा सर्वविशेषणविभिटो ददातिरपूर्वी विधीयते । दृटार्थवादध्वर्यारन्यान् श्रानत्यान प्रत्याख्याम्यति।

·१. सथाये ३ पाद .. अय यदुकं,'प्राकामयार्ददातिसम्बन्धी विधीयत इति तथा हि श्रुतिरनुग्टहीता भविष्यति' इति; नासा वाक्यानपेक्षिणी श्रुतिः, अमति ददातिना श्रानन्तर्य नावकन्यते। यदप्युच्यते,–'कारक- विभनिराख्यातेन सम्बन्धयोग्या' इति ; योग्यत्वं दर्शनेन वाध्यते, दृश्यते वानन्तर्य प्राकाशयोरध्वर्युशन्देन । यदयुतं, तत्सम्बन्ध षष्ठी भविष्यत् इति । मत्यं प्राप्नोति पाठी, न तु तदभावे सम्बन्धो नास्ति अध्वर्युणा, गम्यते हि म वाक्येन । 'पाह, चतुर्थीश्रुतिरत्र था, मा वाफ्यमपवाधिय्यते' इति । न, अविधीयमाना वाधितुम् उत्सहते। कथं तहिं अविधित्मिते मम्प्रदाने श्रूयते ? इति । मामर्थ्य- प्राप्तस्यानुवादेनेति । तस्माददोषः । उक्र वा सर्वविशेषणविशिष्टं दानं विधीयत इति । एवमन्येषामनिवृत्ती यथाप्रकृतिभावे चोदकानुग्रहो भविष्यति । तम्मादध्वर्युभागम्य निवर्त्तको प्राकागाविति ॥ (१०।३।१८१०) ॥ - उपहव्ये वयेन कन्नक्रतुदादिष्यम्य दाधाधिकरणम । सू० धनुवञ्चाश्चदक्षिणा, स ब्रह्मण इति पुरुपापनयो यथा हिरण्यस्य ॥ ६५ ॥ (सि०)॥ अम्ति उपहव्यः,-'उपहव्यो अनिरुतस्तेनाभिगम्यमानं याजयेत्। अग्निष्टोमी यजः पञ्चदशस्तोमा रथन्तरमामायः श्वेतो दक्षिणा । उपयो निरुती. तेनाभिस्यमानं याजयेत् । उपन्यो यज्ञः सप्तदशम्बोमा हतृष्ठः अयः ग्यावो रुकाललाटो दक्षिणा' । भा * 82 ·४२८ मीमांसा-दर्शन यथा,- तत्र श्रूयते, 'म अनिरुत म ब्रह्मणे देय' इति । तत्र मन्देह, किमा ब्रह्मभागस्य निवर्तक', जत कृत्स्नस्य कतुदाखिएदस्य ? इति । कि प्रा ब्रह्मभागस्य निवर्त्तक इति। कुत ? । कर्टसम्बन्धाद् अवयवार्थत्वात् विभक्तप्रकृतिबाच्च 'गुणेदन्ताविकार स्यात्' । सम्वत, -खजमुद्रात्रे ददाति' इति उहाभागस्य निवर्तिका सक न धनस्य क्रतुदाक्षिण्यस्य ; एवमिहापि इति । एव प्राप्ते धूम, 'धेनुवत्' 'श्रयदक्षिणा' स्यात्, कृस्नस्य निवर्तिका इति । कुत । दक्षिणाशब्दसम्बन्धात, 'अश्य घ्यावी रुक्मन्नन्नाटो दक्षिण' इति प्रत्यक्षद्युतेनायेन पानमन कर्त्तव्यं, एवञ्चेत् आनुमानिक निवर्तितुमर्हति। ननु कर्ट सम्बन्धोऽस्य यूयते,- 'म यनिरुक्त' म ब्रह्मणे देय ' इति । उच्यते,-'एकेन वाक्येन देशकप्राप्तानां निर्दृत्ति, दितीयेन वाक्येन विनिवृत्ती मत्या “पुरुषापनय' क्रियते, 'यथा, हिरण्यस्य' “सर्व ब्रह्मणे परिहरति' इति । तस्मात् कस्नस्य निवर्नकोऽय इति । - भा. खू० रके तु कर्टसंयोगान सम्वत्तस्य लिङ्गविशेषेण ॥ ॥६६॥ (श्रा०॥ श्रय यदुक्ल, एके श्री निवर्त्तन्ते, 'कमयोगात् 'लिङ्ग- विशेषेण' 'सम्बद' इति तत्परिहलव्यम् ॥ सू० अपि वा तदधिकाराद्धिरण्यवदिकार स्यात् । ॥६७॥ (श्रा०नि०).

·.
१. अध्याघे २ पादः।
४२६
भा.
अपि वेति पक्षयत्तिः, तदधिकारात्' (दक्षिणाधिकारात्)
दक्षिणाशब्देन दक्षिणामधिकृत्यायसम्बन्धः शतः। तस्मात् कृत्स्नदक्षिणा-
विकारोऽन्यः । श्रतो हिरण्यवदेव भवति, न सम्वत्।। (१०३।१०)।
.
भा०
.
तपेये सोमचममेन कृत्स्नक्रतुदाक्षिण्यवाघाधिकरणाम ॥
सू० तथा च सेमचमसः॥ ६८ ॥ (५०) ॥
ऋतपेये श्रूयते,-'श्रादुम्बरः सोमचमसो दक्षिणा स प्रियाय
'सगोत्राय ब्रह्मणे देयः' इति । तत्र सन्देह,-कि ब्रह्मभागस्थ
निवर्तकः सोमचमसः, उत कृत्स्नस्य क्रतुदाक्षिण्यम्य ? । किं प्राप्नं?,-
'तया' 'सोमचममः' स्यात् , यथा सक् उदात्रे तद्भागम्य नि-
वर्त्तिका, उगाटमंयोगात् , एवं ब्रह्मसंयोगात् ब्रह्मभागस्य निवर्तकः
सोमचमसः ।।
सू० सर्वविकारो वा क्रत्वर्थे प्रतिरोधात् पशूनाम् ॥
॥ ६ ॥ (सि.)।
वाशब्दः पचं व्यावर्तयति, ब्रह्मभागस्य निवर्तकः,
किन्तहि कृत्स्नस्य क्रतुदाक्षिण्वस्य । कथमवगम्यते ।। परप्रतिषेधानु-
वादात्,- एवमानायते,'तं वै सामोऽनृतं पशवो यत् पाहन
दद्यात् सोऽनृतं कुर्यात् । औदुम्बरः सेोमचमसो दक्षिणा' इति,
पादानमपोद्य सोमचममा विधीयते, यः पशून् दद्यात् तस्यैप
दोषो भवेत् , एतस्मात् न पश्वा दातव्या इति वकये तमेवार्थमुक्त
मन्यमानः, 'मोमचममा दक्षिणा' इत्याह । सोमचममदानेन
भा.

·४३० मीमामा-दर्शने . भा पात्रो न दीयन्त इति गम्यते। तदेवं कृत्स्नम्ब निवर्तकोऽवकल्पते; ब्रह्मदानस्य निवर्तके मति अन्येभ्यः पयवा दीयेरन्। तस्मात् कृतस्य निवर्तक इति । ख० ब्रह्मादाने विशिष्टमिति चेत् ॥ ७० ॥ (श्रा०). 'इति चेत्' पग्यमि-परइदानविप्रतिषेधात् कृत्स्नस्य ऋतु- दावियम्य निवर्तक इति । • 'ब्रह्मदाने'ऽप्येतदवकन्यते, 'ब्रह्मणे सोमचममा देयः, यः पासून दद्यात् म ब्रह्मणे' इति गम्यते । सम्मान नियोगतः छनम्यैव ऋतुदाविश्यम्ब ,निवर्सके पहमति- घेधानुवादोऽवकल्पते, ब्रह्मणे दानेऽपि तदुपपद्यत इति ॥ स्व० उत्सर्गस्य क्रत्वर्थत्वात् प्रतिपिदस्य कर्म स्यात् न च गौणः प्रयोजनमः स दक्षिणानां स्यात् ॥ ७१ ॥ (प्रा. नि.)॥ न चैतदम्ति,ब्रह्मभागम्य निवर्तकः सोमवमम इति, हस्त्रम्य ऋतुदासिनन्य निवर्नकः म्यात; अस्य सामचममम्य थ उमर्गः, म कवयः स्यात् , दक्षिणायन्देन हि मबध्यते, मोमचममा दपिणा इति। न च प्रकृतावेकको गवादिदक्षिणा, उक्रमेवेदं (५७९.) गादीनां ममुदाये दतियामन्द इति । तदेवं माम- चममदानेन प्रतिपिढेपु . पारपु यदि प्रद्मादानेऽप्येतदविशिष्टमिति हवा अन्येभ्यः पम्वो टीयेॉन् प्रतिषिद्ध क्रियेत यो हि प्रभाग 'मन fata'लिका••• पार! . भा.

·१. अध्याये ३ पादः। ४३१ न मा.दक्षिण, दक्षिणावयवा हि मः, दक्षिणावयवे दक्षिणाशब्दो निविशमानो गौण: स्यात् , 'न च' विद्यमाने मुख्ये 'गौण:' उपादीयते; सोमचमसस्य हि 'प्रयोजन' दक्षिणनिवृत्तिः, सर्वेपाविजाम् . श्रानमनं प्रयोजनं 'दक्षिणानां', न ब्रह्मदानं । तस्मात् कृत्स्नम्य क्रतुदाक्षिण्यस्य निवर्त्तकः मोमचमस इति ॥ सू० यदि तु ब्रह्मणस्तदूनं तद्दिकारः स्यात् ॥७२॥ सर्व वा पुरुषापनयात्तासां क्रतुप्रधानत्वात् ॥ ॥ ७३ ॥ (प्र०)। प्रयोजनसूत्रदयमिदं । यदि तु ब्रह्मभागस्य निवर्त्तकः सोम- चममः, ततः ब्रह्मभागोना मा दक्षिणा, एतेन विकारेण श्रन्या दीयेरन् यथा पूर्व: पक्षः; यया तईि मिद्धान्तः तथा सर्व निवर्तते । तस्मिन् निवर्णिते, ततः पुरुषापनयः क्रियते, 'म ब्रह्मणे देयः' इति । 'तामां' दक्षिणानां ऋतुप्रधानत्वं भवति । मर्श्विगानमनेन हि क्रतुः सिध्यति, न ब्रह्मानत्या केवलया, सोमचमसेन च मा मनितिः कृतेति नान्यत् किञ्चन दीयेत, एतत्प्रयोजनं भवत्येव पक्षो यथोपवर्णितम् इति । एवं वा,- भा. . मोमचममेन छत्नदक्षिणापुरुषान्तरणाधाधिकरणम् ॥ वर्ष कान्तरम् ॥ सू० यदि तुब्रह्मणस्तदूनं तद्दिकारः स्यात् ॥७२॥ (पू०)। तपेये श्रूयते,-'श्रीदुम्बरः गोमचम दक्षिणा । स प्रियाय भा ·मीमामा-दर्शन . . सगोचाय ब्रह्मणे देव' इति। तत्रैोऽर्थ मांगयिक', कि ब्रह्मभागेनोन दातव्यम्, उत मामचमस एव केवलो दातव्य, इति । 'ननु सोमचमसे दक्षिणेत्येष सम्बन्ध इत्युक्त' । तत्रोच्यते, सामचमसो ब्रह्मण इत्येष सम्बन्ध इति कृत्वा-चिन्ता । यद्येवं, ब्रह्मणः सामचमम इति सम्बन्धी विवक्षित', सोमचममेन ब्रह्मभागो निवर्तितोऽवशिष्ट दातय तदुनो विकारः स्यादिति ॥ सू. सर्व वा पुरुपापनयात्तासां क्रतुप्रधानत्वात् ॥ ॥ ७३ ॥ (सि०)॥ 'सर्व था' सोमचमसेन निवत्यैत । कुत।। सोमचममा दक्षिणा इत्येष सम्बन्ध' प्रत्यक्ष , तेन निवर्तिते सर्वस्मिन् दाक्षिण्ये पुरुषापनय एव क्रियते, 'तामा ऋतुप्रधानत्वात', दक्षिणाना सामचममा य क्रतुदक्षिणा, म सर्व क्रतुदातिय निवर्तयतीति॥ (१०।३।२०१०॥ भा. . वाजपेये रयभ्य भागनियामकताधिकरण, भा. सू० 'यजुर्युक्ते त्वध्वयादक्षिणा विकारः स्यात् ॥ ७६ ॥ अस्ति वाजपेयः, तबेद समानायते,-'यजुर्युक रथमध्वर्यवे ददाति' इति तवायमर्थ मांशयिक, कि यजुयुकोऽध्वभिर्भागस्य भागे नियम ? इति । कि प्राप्त ? । 'यजुर्युके' 'दक्षिणा' 'तु' 'अञ्चयों''विकार' म्यात्' । तुन्द समययावृत्यर्थ,- न सनु भयोऽस्ति । यजुर्युक रथमवर्यवे ददाति, नान्यदिति गम्यते, म रथोऽध्वर्युभागं निवर्त्य हतार्थ अवशिष्टानां रोदकप्राप्तानां निवर्तक, - ·१. अध्याये पाद। निवृत्ति न शक्रोति कर्तु। नैवमभिसम्बन्धः क्रियते,-यजुर्युकं रयं वाजपेये ददातीति, येन ऋतुसंयोगो गम्यते। कुतः । प्रशतो हि वाजपेयः, श्रध्वर्युः पुनर्वाक्येग श्रूयते; वाक्यं पुनः प्रकरणाद्, पलीयः । तस्मादध्वर्युभागस्य निवर्तको रथ इति ।। स्व० अपि वा श्रुतिभूतत्वात् सर्वासा तस्य भागा नियम्यते* ॥ ७७॥ भा. अपि वेति पदयात्तिः। श्रुतिभूता हि सर्वे रथाः सामान्येन वचनेन,-'मन्त सप्तदशकानि ददाति' इति, 'सप्तदश रथाः, मनदश निकाः, सप्तदश दास्यः, सप्तदश च युग्मानि, सप्तदश गवां शतानि, थवा वयस्यश्च सप्तदश' इति । तेनाविशेषेण सप्तदश रथाः सर्वेषां प्राप्ता विभनया:, तब न ज्ञायते कस्य को रथः, चाचा- यजुर्युकः पक्षे प्राप्तः स नियम्बते, यजुर्युकमध्वर्यवे ददाति, न अन्यं, न चान्यस्म। एवम् ऋग्भिर्युकं हात्रे, मान्यं, न चान्यस्मै । सामभिर्युकमुद्गाचे ददाति, नान्यं, न चान्यौ । तत्र परे विधानार्थ यजुर्युक्रग्रहणं, न अध्वर्या गं निवर्तयितुमुन्महते; तस्यानिवृत्ती चोदकानुग्रहो भविश्यति । तस्मादध्वर्याभीगे रथो नियम्यते, न तद्भागं निवर्तवतीति ॥ (१.१३२११०) ॥ इति भयोगवरस्वामिविरचिते मीमांसाभाय्ये दशमाध्यायस्य वतीयः पादः॥०॥ • भागेन नियम्येन रनि का; क्री• पु. पार' ।

·मोमांसा-दर्शने १. अध्याये ४ पाद । --0%0.00- भा. चनादो नारिहामादिभि नक्षत्र यादीना ममुच्चयाधिकरणाम । व० प्रकृतिलिङ्गासंयोगात् कर्मसंस्कारं विकृतावधिवं स्यात् ॥ १॥ (सि.)। अस्ति अग्नि,-'य एव विद्वानग्नि चिनुते' इति । तत्र नवचेष्टि --'अग्नये कृत्तिकाभ्य पुरोड़ाशमाकपाल निर्वपेत भाऽनु जुहोति प्रमये वाहा कृत्तिकाभ्य स्वाहा अम्बाथै स्वाहा नियतये स्वाहा अघपत्त्यै खाहा निवर्गपत्त्यै खाहा निपुणिकायै स्वाहा' इति । मन्ति तु प्रकृती नारियहोमा, 'नारियान होमान जुहोति' इति । तब मशय',-कि नारियहोमाना निवृत्ति अथवाऽनिवृत्ति', समुच्चय ? इति । तथा श्येने श्रूयते, 'लोहिताणीपा लोहितवसना निवीता ऋत्विज प्रचरन्ति' इति । अस्ति प्रकृती,-'निवीत मनुष्याण, प्राचीनावीत पितृणम्, उपवीत देवानामुपव्ययते देवलक्ष्यमेव तत कुरुते' इति, तदिह चोदकेन प्राप्त । तब मशय ,किमुपत्रीतस्य नित्ति उत अनिवृत्ति , समुच्चय ? इति । तथा पृध्ये पडहे श्रूयते, 'मध्वाशयेत घृत वा' इति । अस्ति तु प्रती, पयोमत ब्राह्मणम्य यबागूरानन्यस्यामिता वैश्यस्य' इति । तदिह चोदकेन प्राप्तं । तब साय',-कि तस्य नित्ति जतानिवृत्ति , ममुघय ? इति । . . .

·१. अध्याये ४ पाद ४३५ किं प्राप्तं? तस्य निवृत्तिरिति, प्रत्यक्षश्रुता उपहोमादयः चोदक- प्राप्तानाम् श्रानुमानिकानां निवर्तका इति । अपि च प्रष्टति- लिङ्गमयोगो भवति,-'जुहोति', 'निवीता:', 'प्रचरन्ति', 'श्राशयेत्' इति । यया,-'शरमयं वईिर्भवति' इति शराः कुणानिवर्त्तयन्ति । एवं प्राप्ते घूमः, -अनिवृत्तिः, ममुच्चय इति । कुतः । 'प्राति- लिङ्गामयोगात्', प्रकृतेन लिङ्गेन कार्येण मयोग एपाम् उपहामादीनां नास्ति, म हि प्रत्यक्षदर्शनेन वा भवति, यया नैवारथरुः' इति । भावे विधानेन वा भवति, यया,-'जुहया वा एतईि वाम् भवति यईि पृघ्यः षडहः मन्तिष्ठते । न व वदेन्नान्यं पृच्छन्नान्यरी प्रभूयात् मधु श्राशयेत् घृतं वा' दति । विकारेण वा, यया,-- 'नैतिवनखावपूनानाम्' इति । स्वशब्देन वा भाति, यथा, 'परिधी पाई नियुचीन' इति । प्रतिषेधेग वा भवति, यथा, 'म गिरा गिरेति घूयात् यो गिरा गिरेति ग्रूयादात्मानं नगाता गिरेदेर सन्योयम्' इति । अन्येन वा, येनावगम्यते मारने कार्यमभिनिर्वतयतीति, तदिह न किञ्चिदप्यन्ति । न चैतावता गित्तिः, इदं प्रत्यच्युतम्, इदं चोदकेन प्राप्तमिति । ममाति- निगमयोगे निवृत्तिभाति नान्यथा । 'नविदानीमेवा, भक्तीप्रशतिनिङ्गमयोगः,-'जुरेनि', 'निवीता', 'प्रचरन्ति', 'श्राशयेत्' इति । उच्यते,-'प्रतानां जुहोत्यादीनां याद्यनागणि इमानि विधीयन्ते । नत्र तावत् जुनिपटायः, कयममी गम्येन पाटनमार्थ वर्णन इति । तथा, उपोतमदृष्टार्थ, कयं तम्य कार्ये नि वर्तत रति गम्यते । नथा, ·मीमांमान्दाने प्रतं कृत्यर्थ, मध्वशन घृताशनञ्च तस्मिन्नर्थे वर्तेत इत्येतन्न ज्ञायत एव। तस्मानास्ति प्रतिलिङ्गमयोग । अयोधते, 'नेवापहामा जुहोत्यन्तर, प्रहते होमे मन्त्री, विधीयते' इति । तच न, विधायकन्याभावात, 'भानु जुहोति' इति परिममाने वाको केवलस्य मन्त्रस्थानान, नास्ति वचनम,- एव जुहोतीनि । भिनान्येतानि वाक्यानि,-'मेऽनु जुहानि इति विधिवाक्यम्, 'अगटे स्वाहा कृत्तिकान्य स्वाहा' इत्येवमादीनि मन्त्र- वाक्यानि । तस्मात् न मन्त्रविधानार्थ जुहोते पुन श्रवण । हाम- विधानार्थे श्रुतिर्विधायिका भवति, मन्त्रविधाने वाक्य, तस्मादपि न मन्त्रविधान, श्रतः समुच्चय । उभयमपि प्रमाणेन मान- प्रत्यक्षवण प्रमाण, चौदकोऽपि प्रमाण, नानाकार्यवान्नतयोविरोध। तम्माद्यया, प्रयाजादौन बाधन्ते एव नारिटहोमानपि न बाधेरन् । श्रत एवजातीयक 'कर्ममस्कार विस्तावधिक स्यात' इति । २० चोदनालिङ्गसंयोगे* तद्विकार प्रतीयेत प्रकृति- सन्निधानात्.॥ २ ॥ (श्रा०नि०) ॥ अथ यक परमय वर्भिवति' इति यथा रा कुभान निधनयन्ति, एवमिहापानि । अबोयते,-'युक्र भरमये, भवनि हि तर प्रतिलिङ्गेन मयोग, चाई भब्देन, एवमिष्ट वा विति, भरा वा वहिप' कार्ये वर्जन इति, दहत प्रकृतिलिङ्गासयोग, तम्मादिपम बहिति ॥ (१।४।१०) ॥ चादमाभिमयाग 10. म. ए. पाट । एष परच भा. ।

·१. अध्याय ४ पाद । ४३७ गरगयरिया कोमवावाधाधिकरणम् । (प्रथमदएकम ) । एवं वा । इदमानायते, 'वामारौद्रं चरं निर्वपेत् कृपणानां ग्रीहीणामभिचरन्' इति । तत्रेदं श्रूयते, 'परमयं वर्भिवति' इति । तर संशयः,-'किं को निवर्तते, न?' इति । किं प्राप्नं.-- उभयम्य प्रमाणावगतत्वात् ममुचयः । एवं प्राप्ते चूमः,-'चोदनानिङ्गमयोगे नदिकारः प्रतीयेत' इति । अस्ति हि तत्र प्रतिलिनेन वहि:शन्देन भयोगः, नसात् प्रारतस्य नित्तिरिति ॥ पासपेये रयघोषदुन्दुभिधे पाभ्यो दर्भमन्चरम योरेव बाधाधिकरणम ॥ (दिलीपयण कम्)। एवं वा,-अस्ति वाजपेयः,-'भरदि वाजपेयेग म्वाराज्यकामा यशेत' इति । तत्र श्रूयते, 'रयघोषण माहेन्द्रम्य स्तोत्रमुपाकरोति । दुन्दुभिघोषेण माहेन्द्रम्य स्तोत्रमुपाकरोति' इति । अम्ति च प्रती.-'उपावनध्वमिति दीभ्यां स्तोत्रमुपाकरोति' इति । तदिध 'चोदकेन प्राप्तं,। तत्र मंगयः, 'कि रथपोषण दुन्दुभिधोयेण यो भादः म मन्त्रम्य निवर्तकः, यत् द्रव्यं नत् दर्भयोः, उतामयम् उभयग्य निवर्तकम् ? इति। किं प्राप्तं ?,-गदत्वेन मामान्येन गादो मन्त्रम्य निवर्तकः, द्रव्यत्वेन द्रयं दभयोः । ननु तत्पुम्पनिर्देशेऽयं, तेग परार्थग रयम्य घोषविशेषणवेनौधारणं, न म्बकाए निर्देशः'। वोचते, ददनिर्देशोऽपि ईगो भवति, तवायमणर्थः, न रथ परार्य उपयिते ; युनिईि नयाँ ीयेत, लवणा च मयातः ·४३८ मौमामा-दर्शने . .. चोदनालिङ्गमंयोग बाध्येत, तस्मात् घोषो मन्त्रस्य निवर्तको द्रव्य दर्भयोः इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः,-'चोदनालिङ्गमयोगे नदिकारः प्रतीयेत', उभयस्य चोदनानिमयोगो नैकैकम्य, रथघोषेणेति श्रूयते, न रथेन घोषेप चेति; रथविशिष्टो घोपो लक्षणं स्तोत्रीपाकरणस्य, प्रस्ती दी लक्षणं मन्त्रछ । 'ननु इदानीसेवाक द्वन्दनिर्देशो भविष्यति' इति । नैतदेवं, द्विवचनं हि तथा स्यात् , एकवचनेन च निर्देशः, तेनेको लक्षणं, म च घोपः, तेन हि समभिव्याहारः एतीयायाः । 'ननु समुदायेन ममभिव्याहारो भविष्यति'। न हि समुदायस्थ अगदार्यवात् । श्रय ममुदायो निर्दियत, ततोऽभ्युपगतमुभयन्य निवर्तकमिति । 'नमु मन्त्रो वाचक एव उपावर्तध्वमिति' । नेयुच्यते, उपावर्तनमावस्याभिधायको भन्लो न रोपावर्जनमात्र स्तोत्रोपाकरणं । श्रथाप्यभिधानं स्यात्, तथापि तस्य निर्मक', लहरोनापाकर्त्तयमिनिप्रत्यक्षा श्रुतिः, अभिधानेन उपाकर्त्तव्यमिति चोदकः, श्रुतिश्य चोदकाइलीयसी । तस्मादुभयस्य निवर्तको रयघोषो दुन्दुभिघोषयेति । किं भविष्यति प्रयोजनं ? यदि रथो न धोपविशेषणम्, अरविशिष्टोऽपि घोषस्तत्रोपाकर लक्षयेदिति। (१०1४२१.) ॥ নিধষ ধংঘাহিনি বাখৰাহিয়াগা অনুখিয়ে सच तु ग्रहाम्नानमधिकं स्यात् प्रतिवत् ॥ ॥३॥ (सि०) ·१. अथाये ५ पादः। . वृहस्पतिमवे श्रूयते, 'वार्हस्पत्यं यह ग्टहाति विपुवत्यर्क' ग्रई ग्टहाति' इति । महाव्रते 'राक्रग्रई ग्टहाति' इति ।, अश्वमेधे 'मौवर्णराजनाभ्यां महिमानी यही ग्टहाति' इति । सन्ति तु प्रती ऐन्द्रवायवादयो ग्रहाः, त दह चोदकेन प्राप्ताः। तत्र संशयः, वैकृतेस्ते निवर्त्यन्ने, उतानिवृत्तिः, समुच्चयः ? दति। किं प्राप्त ---प्रत्यक्षता वैकृताछोदकप्राप्तान प्राशनान निवर्तयितुमईन्ति, अस्ति हि तेषां प्रकृतिलिङ्गेन ग्रहशब्देन संयोगः इति । • एवं प्राप्ते ब्रूमः, , तत्र तत्र सर्वत्र ग्रहान्नानमधिकं भवितुमर्हति, प्राकृतस्यानिवृत्तिः इति । कुतः । उभयेषां प्रमाणावगतत्वात्, चोदकोऽपि प्रमाणं, प्रत्यक्षश्रवणमपि । 'ग्रहशन्दः प्रकृतिलिङ्गम्' इति चेत् । नैवं, यदि ग्रहशब्दमुचार्य गुणो विधीयते, ततः प्राकृता एव ग्रहा गुणविकृता भवेयुः । अथ ग्रहमम्बन्धेनाग्रही विधीयते, ततो ग्रहकार्ये वर्त्तत इति प्राकृतं निवर्तयेत्, यथा, 'खलेवाली यूपः' इति; अन्यः पुनरैप ग्रहशब्दो ग्रहणवचनः, अर्क नाम ग्रहं ग्टहाति, महिमानी नाम ग्रदो टमाति इति। अत्रापूर्वी ग्रहणनिया विधीयते। तस्मान्न ग्रहशब्दचोदनालिगमेकार्थानां हि विकन्पो वा बाधो वा भवति, न पां वैकृतरेकार्थता । ननु ‘यागनिवृत्त्याः सर्वे, तेनैपामेकार्थता' इति । उच्यते,- यागं प्रति मंहत्यकारिण एते, न निरपेक्ष एकैक एषां साधकः, न होषां पृथक्केन यागसम्बन्धः, 'अर्केण यजेत, शकेण यजेत' इति, कथन्तहि प्रयोगवचन एषां ग्राहकः, म च मन्निहितानां, न च • विश्वत्या इति का• क्री० ए० पाठः । , ·४४. मीमामा-दाने मन्निधाने विशेषोऽरित, तस्मात् मयां प्राकृतानां वैसतानाक्ष मंग्राहक; 'प्रतिवत्', यया प्रकृती ऐन्द्रायवग्रहणं चोदितं, मैत्रा- वरुणग्रहणं पुनश्चाद्यते, विभागश्चादृष्टार्थः मंस्कारो देवता प्रय, श्रदृष्टत्वात् कार्यस्य, न ज्ञायते पूर्व उत्तरम्य कार्ये भवति इति, प्रयोगवचनग्रहणाञ्च समुच्चयः, न केवलं मैत्रावरुणादिभिः सह श्रप्रकरणधीताभ्यामश्वदाभ्यामपिं । एवं विकृतावपि समुच्चयो भवितुमर्हति । आह, ननु ग्रई सोय गुणो विधीयते,–'अश्वमेधे मौवर्ण- राजताभ्याम्' इति । अवोच्यते, तो प्राकृतो ग्रहो "मज्ञा वोत्पत्तिमयोगात्" इति ग्रहकर्मणी भिद्यते। श्राह, दह ताई वाई- स्पत्यं ग्रहाति' इति देवताविधानार्थ स्यात् । उच्यते,-ग्रहे विधीय- माने युनिरनुग्टहीना, देवतायां वाक्यं, श्रुतिश्च वाक्याबलीयसी । प्राइ, 'आग्नेयवत, यया अग्निष्टुति अाग्नेया ग्रहा भवन्तीति देवताविधानं भवति, एक्मेकवचनान्नेनापि तस्याविवक्षिनवान, थया, 'ग्रई ममार्थि' इति सर्वग्रहाणं सम्माऽभिधीयते, एवमिहापि सर्वग्रहाणं देवता विधीयते'। अबोयते, उनमेत छुतेलीय- खादिति । आग्नेया ग्रहा भवन्तीति तु वाक्यमविरुद्धं श्रुत्या, न हि तवाग्नेयं यह हातीति, आग्नेयसत्ता नत्र वाक्येन श्रुत्यविरुद्धेन चोद्यमाना युकैवेति । तस्मात् 'प्राकृतेभ्यो व्यतिरितो वाईस्पत्यः मारतैः समुचीयते। यथा प्रकृती ' ग्यमानि अदाभ्यं मानि' इति अप्राकरणिको प्राकरणिको समुच्चीयेते, एवमिहापि वैकृता समुचीयेरनिति ।। ६ ·१. अध्याये ४ पादा। ४४१ अधिकैश्चैकवाक्यत्वात् ॥ ४ ॥ (यु.)। भा . इतश्च पश्यामः समुच्चय इति । कुतः?। निःसन्दिग्धेद्य अधिक सुराग्रहरेकवाक्यत्वं भवति । कथं ?। 'सप्तदश एते ग्रहा ग्रान्ने दये प्राजापत्याः सामग्रहाः सुराग्रहाच', अत्र व्यक्रमधिकाः सुराग्रहाः, तेषु 'स्टान्ने' इति ग्रहणं चोद्यते, नानूद्यते । सकृदुचरितः 'ग्टह्यो' इति शब्दः सामग्रहरपि सम्बध्यते । तस्माचोदनान्तरं ग्रहाणामनेन असन्दिग्धेन अन्यदप्येवमेवावगम्यते ॥ लिङ्गदर्शनाञ्च ॥ ५॥ (हे.) भा. लिङ्गमप्येतमर्थं दर्शयति । किं । 'विरण्यो वा एष यज्ञक्रतुर्यद् वाजपेय अतीव ह्यग्निटामं कामत्युक्यामति घोडभिनं नानिरात्रम् प्राप्नोति' इति । विरएशन्दो विस्तीर्ण भवति, यथा विरण्यानि अरण्यानि विस्तीर्णनीति गम्यते, यदि समुच्चयः, एवं विस्तीर्णता, बाधायां नोपपद्यते, तस्मादपि समुच्चय इति ॥ (१०।४।३१०)। . वाजपेये प्राजापत्यपरभि तुपानां समुच्चयाधिकरणम् ॥ प्राजापत्येषु चाम्नानात् ॥ ६ ॥ अस्ति वाजपेयः,-'वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेत' इति । तत्र प्राजापत्याः पशवः, 'मप्तदश प्राजापत्यान् पभूनालभते' इति । मन्ति तु प्रस्ती ऋतुपशवः, ते दुइ चोदकेन प्राप्ताः । तब मंगया,- भा. U ·भीमामा-दमे . कि ते प्राजापत्यै क्रतुपशवो वाध्यन्ते, उत समुच्चीयन्ते ? इति। कि प्राप्त ?-प्रत्यक्षा प्राजापत्या चोदकप्राप्तान 'ऋतुपशून वाधेरनिति । एव प्राप्ते ब्रूम', 'प्रजापत्येषु च' समुच्चय' स्यात् । चन्द अन्धाचयार्थ । श्राम्नायन्ते हि ऋतुपशव :--'ब्रह्मवादिना वदन्ति नामिष्टोमा नोक्थ्यो न घोडशी नातिराव इति । अथ कस्माद वाजपेयेन सय यज्ञक्रतयोऽवरुध्यन्ते, पाभिरिति ब्रूयात यदाग्नेय पहमालभतेऽनिटोमे तेगावरुन्धे ऐन्द्राग्नेनीक्याम ऐन्द्रेण पोधिन मारखत्याऽतिराच मारुत्या वृहत्स्तोत्रमेतावन्तो वे यज्ञक्रतवस्तान पाइभिरेवावरुन्धे' इति ममुच्चय दर्शयति । ननु दर्शनमिदमुपदिश्यते, कोऽत्र नाय ? इति । उच्यते,-प्रकृतिलिङ्गामयोग । 'ननु पशब्द' प्रकृतिम्निङ्ग' । नेत्याह -नात्र पाएमनूद्य देवता विधीयते, मझ्या- श्रवणात, मझ्यादेवताश्रवणात् कर्मान्तर चेदमुक्त, पृथक्वानिवेशात सध्यया कर्मभेद स्यात इति । अतो ग्रहाणमिव समुचयो भवितु- महतीति ॥ (१।४18.) ॥ ख. सानकोटा यामनहामै चनयाजाना समुच्चयाधिकरणम ॥ श्रामने लिङ्गदर्शनात् ॥ ७॥ मा. अस्ति मांग्रहणीरि,-'वैश्वदेवी मायणी निर्वपेद्ग्रामकाम' इति । तव श्रूयते, 'आमामम्या देवा इति तिम बाहुतीर्जुहोति इति । सन्ति तु प्रती त्रयोऽनुयाजा, तेऽत्र चोदकेन प्राप्ता । तत्र समय, किमामनहामैरनुयाजा निवर्तन्ते, उत ने भमुच्चीयन्ते?

·१. चध्याये ४ पाद ४४३ इति । किं प्राप्नं 7,-प्रत्यवश्रुनैरामनहामैरानुमानिका अनुयाजा निवारन् । अपि च त्रित्वं प्रतिलिङ्गयोगो भवति । एवं प्राप्ने ब्रूमः,-'श्रामने' समुञ्चयः स्यात् । कुतः । । 'लिङ्ग- दर्भनात्',-लिङ्गं हि इममर्थ दर्शयति । कि लिङ्गं । 'वहिरात्मा वै प्रयाजानुयाजा श्रात्मा देवता यत् प्रयाजानुयाजानो पुरस्तादा उपरियाद्या जुयादहिरात्मानं सजातानामादधीत, अथ यन्मयतेो जुहोति मध्यत एव सजातानामात्मानं धत्ते' इति अनुयाजानाम् अनिनिं दर्शयति। श्राह, मनु चिवं प्रकृतिलिङ्गसंयोगः' । नेत्याह,- न हि मङ्ख्यामात्रमनूद्य श्यते गुणे विधातुं, न हि, कस्यचित् काचित् सध्या न भवति । तस्मान्न मझ्या प्रतिलिगसंयोगः । 'लिङ्गदर्शनं विदम् अपदि, प्राप्तिरत्र वक्तव्येति'। उच्यते,-'आहुती- र्जुहोति' इति श्रुत्या पाहुतिमत्ता, वाक्येन मन्त्रविधान, विसङ्ख्या चानुवादन्वेनावकल्पते ; मझ्यामन्त्रवन्ति तु यागान्तराणि विधीयन्ते । तेषां चाभयप्रमाणावगतत्वात् समुच्चयो न्याय्य इति ॥ (१।४। - . ० . মান লিমালায় বলল মৃধাক্কিফেল । उपगेषु शरवत् स्यात् प्रकृतिलिङ्गसंयोगात् । ॥८॥ (पू.)॥ महावते श्रूयते, 'पन्य' उपगायन्ति पिछोलाभिरूप- भा. • 'पद्रयः' इति माधव मुम्मन पाट । 02 ·४४४ मीमामा-दोन गायन्ति, काण्डवीणादिभिरूपगायन्ति श्रापाटलिकाभिरूपगायन्ति' इति। अस्ति तु प्रकृती 'त्विज उपगायन्ति' इति । तदिह चोदकेन माप्यते । तत्रायमर्थः मांगयिका भवति,-किं पनीभिः 'उपगायन्ति' इति ऋखिज उपगायन्तो निवयन्ते, उत न निवर्त्यन्ते ? इति । तत्रतत् तावश्चिन्यते, किं गानोपगानमेतत् , उत वादित्रोपगानम्? इति; तत्रापि द्वैत, किं गानस्योपगानम्, गानोपगानं, उत गानमेवोपगानं गानोपगानम् ? इति । किं तावत् प्राप्तं ?–प्रास्त निवर्त्यते इति । नत इदं वीते,-गानस्थोपगानमिति, पत्न्यो गायतां गानमुपचिन्वन्ति इति, गानं प्राप्तमेव मारुतम् , उपचय उपसर्गा विधीयते। तस्मागानस्योपगानम् इति । अथ वा गानमेवोपगानं, गानशब्दो हि शारीयों गीती प्रसिद्ध, तस्माङ्गानमेतदुपगानं, गानस्य वोपगानमिति । यदा एतयोरन्यतरं, तदा पटविककार्थे पत्न्यो वर्तन्ते । अतः 'प्रकृतिलिङ्गमयोगात्' प्रत्यक्षश्रुतेन चोदकप्राप्तं निवर्त्यते 'भरवत्', यया 'शरमयं वाई- र्भवति' इति शराः प्रत्यवश्रुताः चोदकप्राप्तान् दीन् निवर्तयति, एवमिहापीति ॥ . सू. श्रानर्थयात् त्वधिकं स्यात् ॥४॥ (सि.)। भा. तुशब्दः पचं व्यावर्त्तयति, न निवृत्तिरिति, समुच्चयः स्यात् । नत एतच्चिन्यते, चादित्रस्यैतदुपगानम्, अस्ति छात्र वादिचं,- 'दिनु दुन्दुभयो नदन्ति' इत्येवमादि, तस्योपगानं वादिचस्योपगानं । कथं ?। प्रत्ययेन हि श्रुत्या धात्वर्थस्य भत्ता उच्यते, विप्रकृया ·१. अध्याये ४ पादः। ४४५ . उपसर्गरम्य मत्ता अर्यविप्रकर्षात् दुर्बला भवति । तम्मादुपसर्गार्ध- सत्ताविधानं धावर्थमत्ताविधानेन वाध्यते । अथ वा वादिवमिदमुपगानं, एवं शाह,-'पन्य उपगायन्ति काण्डवीणादिभिरूपगायन्ति' इति । काण्डवीणादिभिर्शदिवमुपगानं भवति, भवति च तन्त्रीगाने गानभन्दः । तस्माद् वादित्रमुपगानं । तब यद्येवं वादिनम्योपगानं, यदि वा वादित्रमुपगानम् , उभयथा प्राकृतादर्थान्तरे भवति । तस्मात् समुच्चयः। कुतः ? । 'पानर्थक्यात', ~ एवं चोदकानर्थक्यं न भविष्यति, चोदकोऽनुग्रहीय्यतीत्यर्थः । तस्मात् समुच्चय इति ॥ (१०1४1०) ॥ भा. নাৰ নৱলীনালগ্ন মালবাহিসিঃ মুঘষিতে এ सू० संस्कारे चान्यसंयोगात् ॥ १० ॥ (सि.)। अस्ति चनाभ्यञ्जना नाम एकोनपञ्चाभद्रात्रः। तवेदं ममा- मायते,-'गोग्गुलवेन प्रातः सवने समाते अभि वाचते पैन्नुदारवेण माध्यन्दिने मवने मौगन्धिकेन बतीयसबने' इति । अस्ति तु महतो नवनीतेनाभ्यननं, तदिह चोदकेन प्राप्तं । तत्र संघयः,-'कि नद वैकृतेन वाध्यत, उत न ? इति । किं प्राप्तं ? । प्रत्यक्षश्रुतत्वात् वैश्तेषु 'अञ्जते' 'अभि वाचते' इति च, प्रतिलिङ्गमयोगावाध्यते इति । श्राह,-'ननु सत्याकालम् अञ्जनमभ्यञ्जनञ्च सत्रे, दीक्षाकाले भवनीतेनाभ्यञ्जनं मस्ती, अन्यकालवात् प्रयोजनान्तरे वर्तते इति वाधो न स्यात् । उच्यते,-'प्रयाजवदन्यकालमपि तत्कार्यमेव द्रव्यं, .

·४४६
मीमामा-भने
कानमात्रमन्यत्,
पदार्थम्तु म एव; यया 'निष्यन्तं पाई प्रयजन्ति'
इति तिष्ठति पशी प्रयाजा वर्तमानाः प्राकृतकार्यका एव भवन्ति,
एवमिहापि द्रष्टव्यम् ।
एवं प्राप्ते घूमः,-'मस्कारे' अञ्जनेऽभ्यचने च प्राकृतेन सइ समुच्चय'
स्थान् । कुतः ? । 'अन्यमयोगात्' । अन्यकालमिदं कार्यान्तरे वर्तते,
एवं चोदकोऽनुयहीयते । तस्मात्समुच्चयः इति ॥
सू० प्रयाजवदिति चेत् ॥ ११॥ (श्रा०)।
इति यदुक्तं तत्परिहर्त्तव्यम् ॥
सू० नान्यत्वात् ॥ १२॥ (श्रा० नि०) ॥
'न' च प्रयाजवत् भवितुमईतीति । कुतः । 'प्रयोन्यत्वात',
ने इनार्थम् श्रादौ नवनीतं सुखप्रचाराय ; प्रवृत्ते कार्ये मत्याकान
गोगुन्नवेनाभ्यननं विरूशीकरणर्थ प्रत्यत कार्यान्तरे वर्तत इति,
न मातं निवर्नयितुमर्हति ॥ (१।४।७५०) ॥
भा.
भा.
.
मसामने पहलाधम नादिभिः ममुपयाधिकरणम् ।
श्राच्छादने त्वैकार्थात् प्राकृतस्य विकारः
स्यात् ॥ १३ ॥ (पू.)
महामने यूपते, 'नार्य • यजमान. परिधने दर्भमय पत्री'
EAN मह नामिदने नि भाषण।

·१. अध्याये. पादः। ४४७ 1 श्रा० इति । अस्ति तु प्रकृती,-'श्रहतवासः परिधत्ते इति; तदिह चोदकेन प्राप्तं । तत्र संशयः,-'किम् अहतस्य वाममा निवृत्तिः, ना इति । किं प्राप्तम् ? । 'श्राच्छादने तु' 'प्राकृतस्य विकारः स्यात् । कुतः ? । 'एकात्'ि,--एको यर्थः प्राकृतस्य वैकृतस्य च कोपीनम् श्राच्छादयितुं, प्रकृती विकतो च प्रच्छादनं क्रियते । तमात् प्रत्यक्षश्रुतेन चोदकप्राप्त निवर्तत । सू० अधिक वान्यार्थत्वात् ॥ १४ ॥ (सि०) । वाणन्दः पतं व्यावर्त्तयति,'अधिकम्' इदं प्रारूतावासस भवितुमर्हति इति। कुतः । तत् हि निवर्नकं भवति, यदनिवर्त्य न मनोति निवेष्टु', यत् तु अनिवापि शक्नोति भवित, न तत् निवर्नयति, नत् हि निवर्तयत् अप्रतिषेधकं सत् चोदकं प्राप्तं बाधेत । ननु- 'कौपीनप्रच्छादने 'परिधत्ते' इति भवति, नान्यकार्यके । उच्यते,- नेतदेवं, उपरि वाममोऽपि कार्य परिधत्ते' इति भवति; तद्यथा,- कम्बलं परिधत्ते, रौरवं परिधने इति; मर्वतो धत्ते परिधत्त इति अवयवप्रसिद्ध्या भवति । तस्मादहतम्य वाससे न निवृत्तिः, समुच्चय इति ॥ सू० समुच्चयञ्च दर्शयति ॥ १५ ॥ (यु.) । 'समुच्चयञ्च' वामःसन्देन बहुवचनान्नेन 'दर्शयति', 'वामांसि वाराही चोपानही विमुञ्चति' इति । 'कृष्णविषाणया वासांमि विभ्रमयति, ततोऽध्वर्युः परिधत्ते' इति । तस्मादपि परसामो अनिवृत्तिः समुच्चय इति ॥ (२०४०)॥ . भा० ·४४८ मीमांसा-दर्शने भ० महामने रचतरादिमामा सेकादिमाम म समुपयाधिकररम । सू. सामस्वान्तरश्रुतेरविकारः प्रतोयेत ॥ १६ ॥ महारते श्रूयते,–'मोकेन पुरस्तात् सदम. नवते अनुयाकेन पद्यात् मदम क्रौञ्चेन चावालमवेक्ष्यमाण, इति। मन्ति तु प्राकृतानि सामानि दह चोदकेन प्राप्तानि । तब माय,-'कि पाहताना माम्नां निवृत्ति , उत अनिवृत्ति', ममुच्चय इति । कि प्राप्त 'स्तुवते' इति प्रतिलिङ्गमयोगे प्रत्यक्षश्रुते चोदकप्राप्तानि सामानि निवर्यन्ते इति । यथा,-'कौम भवति, काष भवति, वमिष्ठस्य ननित्रे भवत', गद्धारपद्धवीये भवत , भर्गयामी भवत'। 'क्रौञ्चानि भवन्ति' इति श्रुतेषु चोदकप्राप्तानि निवर्त्यन्ते, एवमिज्ञापि द्रव्यम ॥ एव प्राप्त बूम', 'मामसु' 'मोकेन पुरस्तात् मनुवते' इत्येवमादिषु श्रूयमाणेषु प्राकृतानाम् 'अविकार प्रतीयेत'। कुत। 'अर्थान्तर- श्रुते', अान्तरेण हि मम्वन्ध' श्रूयते,–'पुरस्तात सदस' सुवते' इत्येवमादिषु । यच्च पद केनचित् पदेन मम्वध्यते विशेषणत्वेन न तत् पदान्तरेण मह मन्बन्धमईति मजदुश्चरित । यया, 'भार्या राश, पुरुषो देवदत्तम्य' इति भार्याविशेषणवेनाचार्यमाण' 'राज' इनि- दो न पुन पुरुषशब्देन भम्वध्यत इति, एव 'पुरस्तात् मदम स्तुवते' इत्यनेन मम्वध्यमानो न पुन 'डोकेन' 'मुवते' इति मम्बन्धमईति । यदि सुती देशमत्ता विधीयते, लोकेन चेति अनूयेत, तत उपपद्येन एक वाक्यमिति । यदा तु पुनर्देशमत्ता विहिता, तदा परिपूर्ण वाक्य, कोकेन चेत्येतदपि विधातव्य, तदा पुनर्विधिप्रत्ययो .

·१. अध्याये ४ पादः ॥ घदयम् आनेतव्यः, हृदयम् श्रानेतुमुचारयितव्यः ; न पौधारितः, तस्माद् अनुच्चारिता वा कन्पयितव्यः, उचारणं वा कल्पयितव्यं, कन्पनायाच शब्दो वाध्येत ! तस्मात् नेवं ; कथन्तर्हि ?,-देशमाम- विशिष्टा स्तुतिः श्रुत्या विधीयते, न चैकेन केनचित् सम्बन्धे विहिते, परिपूर्ण वाको पुनरपरं वाक्यं कल्पयितव्यं भवति ; उभयविशेषण- विशिष्टा हि स्तुतिः श्रुत्या यदा विहिता, तदा परिपूर्ण वाक्य, न तदा पुनरपरेण केनचित् सम्बन्धः कन्पयितव्यो भवति, यदर्थं किञ्चित् विरुच्चार्येत, तस्मात् स्तुत्यन्तरमिदं विधीयते, न प्राकृतं निवयते, समुच्चयः इति ॥ सू० अर्थे त्वश्रूयमाणे शेपत्वात् प्राकृतस्य विकारः स्यात् ॥ १७ ॥ (यु०)॥ अय यदुपवर्णित, -'कौत्यं भवति, काख भवति, वशिष्ठस्य जनित्रे भवतः' इत्येवमादिभिरिव पाहतानां निवृत्तिः,- इति, तत् परिहर्त्तव्यं । अवोच्यते,-युक्तमच यत् प्राकृतं निवर्त्यते, अत्र हि अर्थान्तरं न श्रूयते, प्राकृतस्यैव शेषः श्रूयते, तस्मात् नत्र वैधतेन प्रत्यक्षश्रुतेन प्राकृतस्य निवृत्तिरिति, दह तु अर्थान्तरश्रवणाद् वाक्यभेदप्रमङ्गात् अनिवृत्तिरित्युक्तम् ॥ भा. -यथा- - विष्ठतिविमेषे प्राप्टनमाना कोत्सादिभियाधाधिकरएम् । (द्वितीयकम् )। एवं वा, क्वचित् यूयते, 'कोसं भवति, काख भवति, वशिष्ठस्य जनित्रे भवतः, उद्धाद्धीये भवतः, भर्गयशसी भवतः, कौशानि ·भीमामा-दर्भ में भवनि' इति, मन्ति तु प्रस्तो मामानि तत्र गदकेन प्राप्तानि , किं तानि निवय॑न्ते, न दोषोऽर्थ मन्दिह्यते । कि प्रात अनिवृत्तिः, समुच्चय इति। कुत ।। माममा विधीयते, म 'नवते' इति प्रतिलिङ्गमयोगोऽस्ति । तस्मादधिकमिति । एव प्राप्ते घूम- भा. सू. अर्थे त्वथूयमाणे शेपत्वात् प्राकृतस्य विकारः स्यात् ॥ १७॥ तुभन्द' पक्ष व्यावर्त्तयति, अश्रूयमाणेऽप्यर्थे प्राकृतस्य विकार स्यात् , शेषभूतं हि प्रकृती मॉम, इदमपि माम श्रूयते, नत्सामवेन मामान्येन मान कार्ये भवितुमईति। तद्यथा, दधि घृत माक शालय देवदत्तो भोजयितयः, देवदत्तवत यादत्तम्सैलेनेति पद्यपि तैलेन वेदयितव्य इति न यूयते, तथापि घेचने एव तैल भवति नासमर्थबात; एवं यद्यपि मामा एक मस्कतयति न श्रूयते, एवमपि नसमर्थत्वात् माम मुकर्मस्कारे एवं भत्रित महति ॥ (2018८१०) ॥ वोगादिभिधरमया रकादियाधाधिकरणम् ॥ स० सर्वेषामविशेपात् ॥ १८ ॥ (पू०) । कचित् श्रूयते,–'कौम भवति काय भवति वमिष्टस्य अनि भवत सहाहीये भात भगंयमी भवन धानि भाति इनिमन्ति प्राय तानि सामानि नत्र दम मातानि, शानि ·१. थाये ४ पाद प्राकृतानां निवर्तकानीत्येतत् समधिगतं । अथैोऽर्थः मन्दियते, किं सर्वाणि सर्वेषां निवर्त्तकानि, श्रय किमेकम् एकस्य, वे इयो, बहन बहनाम् इति । किं तावत् प्राप्तं ?,-सर्वाणि सर्वेषामिति । कुतः ।। विशेषाभावात, न हि विशेषः कश्चिदस्ति, येनावगम्यते,- इदमस्य निवर्तकं, नान्यस्येति । तस्मात् सर्व सर्वम्य निवर्त्तकमिति ।। एकस्य वा श्रुतिसामर्थात् प्रकृतेश्चाविकारात् ॥ ॥ १६ ॥ (सि.)। भा. न चैतदस्ति,-सर्वाणि सर्वेषां निवर्त्तकानीति ; एकमेकस्य, द्वे इयोः, बहनि बइनाम् इति। कुतः। 'श्रुतिमामात्'-'कोत्सं भवति काण्वं भवति' इति एकैकस्य निवृत्तिं कृत्वा श्रुतिः समर्था पर्यवतीति । एवं 'वशिष्ठस्य अनित्रे भवतः शद्धारसद्धीये भवतो भर्गयमी भवतः' इति दयानिवृत्ती हतायां श्रुतिमामर्थमनुम्ही भवति । तथा 'क्रौञ्चानि भवन्ति' इति चीभिः चिणि निवर्य कृतसामा श्रुतिर्भवति । यद्येकस्मिन् श्रुते एकमेव निवर्त्यते, ततो यावत्येव अमौ अङ्गीकृता प्राकृती भाममध्या तावत्येव भवति, एवं मर्वत्र । किमेवं भविश्यति ।। प्रकृतेरविकारः, प्राकृतानामवमिष्टानां मानां ग्रहण भविष्यति, सत्र चोदकोऽनुग्रहीय्यते । तस्मादेकम् एकस्य निवर्तकं, दे दयोः, बहुनि वहनामिति ॥ (१.181१.१०) ॥ x2 ·४५२ मीमांसा-दर्शन भा. विष्टकाविष्टइस्लामकक्रतुपु यथाक्रम प्राकृतमामबाघावाधाधिकरणम ॥ सू० स्तोमविवृद्धा त्वधिकं स्यादविौ द्रव्यविकारः स्यादितरस्याश्रुतित्वाच्च ॥ २० ॥ सन्ति विद्धस्तोमका अविवृद्धस्तोमकाच क्रतव', 'एक- विशेनातिरात्रेण प्रजाकाम याजयेत, त्रिणवेनौजस्काम, चयस्विभेन प्रतिष्ठाकामम' इति । तथा 'दात्रिशा पवमाना अभिषेचनीयस्य । नब नव राजसामानि, एकादश राजसामानि, वलोघश्रवसे वशिष्ठस्य जनित्रे च साकम्प्रवेदनान्याहु । द्धाराद्धीये च मश्रवोपपदे चोभे । तथा रथइविधीने पुन स्तोमस्य यज्ञस्य, तथा अपचितिक्त्य पुनस्तोमस्य यज्ञस्य,- 'पुन स्तोमस्य सवन मध्यम द्वादश मतम । कार्यों नवदशस्तोमावभित' भवने उभे ॥ इति । तदन क्वचित् प्राकृती स्तोत्रमझ्या विद्धा, क्वचिद्धीना । तत्र सन्देह' कि विकृती विद्धौ हानौ च मारताना माम्बा निवृत्ति, पत हानी निवृत्ति', विवृद्धावनिवृत्ति ? इति । कि प्राप्त ? । उभयच निवृत्ति, प्रत्यक्षश्रुतेन हि चोदकमाप्त निवर्यते । माना चोत्पत्ति- रर्थवती भविष्यति अपूर्वेषु क्रियमाणेविति । एव प्राप्ते ब्रूम , 'स्तोमविवृद्धौ' अनिवृत्तिराधिक्य स्यात । कुतः । श्रागमेन हि माना मझ्यापूरणं वक्ष्यते, "श्रागमेन वा स्यादभ्यासस्या- श्रुतित्वात '(१ ०।५।२ ३२०) इति , एव चोदकानुग्रहो भविष्यति । 'अविद्धा तु माहत निवत्यैत, यावता निवृत्तेन मा मझ्या पूर्यते, तावत् प्रारुतं माधितव्य, अन्यत् प्रारुतमेव स्यात्। फुत ।। 'इतरस्य - .

·१. अध्याये ४ पाद । ४५३ अश्रुतित्वात्', इतरं न श्रूयते, -श्रागमः कर्त्तव्य इति, सध्यामात्र श्रूयते । तस्मात् विवृद्धस्तोमकेपु अनिवृत्तिः, हीनस्तोमकेषु यावदर्थ निवर्तयितव्यं । श्रय यदुक्त,-सानां उत्पत्तिरर्थवती भविष्यति इति । उच्यते, वाध्यता आर्ष चोदकेन, गुणमात्रमविशिष्टार्ष, गुणयोदकः इति ॥ (२०१४।१११०)॥ पवमान एक विधवाविहसोमकक्रतूनां मामावापाद्वापाधिकरणम ॥ सू. पवमाने स्यातां तस्मिन्नावापाहापदर्शनात् ॥ भा • दह वृद्धस्तोमका अविवद्धस्तोमकाय तव उदाहरणं, न एव ये पूर्वस्मिन्नधिकरणे उदाहताः । तत्रयोऽर्थः समधिगतः,- विद्धस्तामकेम्वनिवृत्तिरविवृद्धस्तोमकेयु निवृत्तिः इति । अथेदानीम् ददं मन्दियते, कि यस्मिन-कस्मिंश्चिदावापो यतः-कुतश्चिदुद्दापः, उत पवमानेम्वेव बापोदापौ ? इति । किं प्राप्नं ?। अविशेषात् अनियमः इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः,-'पवमाने' श्रावापोदापी 'स्याताम्' इति । कुतः ।। अम्मिन्नेव हि ती दृश्येते, 'त्रीणि हवे यज्ञस्योदराणि गायत्री वृहती अनुष्टुप् , अत्र ह्येवावपन्ति अत एवाइपन्ति' इति । 'ननु दर्शनमिदं प्राप्निरुच्यता' । उच्यते,- वचनानि त्वपूर्वत्वात् ॥ २२ ॥ श्रमति न्याय वचनान्येव एतानि कल्प्यन्ते । तस्मात् पवमान एव श्रावापोद्दापम्थानमिति || (१०।४।१२१०) । स्व० . भा.

·४५४ मीमांमा-दने भा. याबदो विधिमदेव देवताभिधानाधिकरणम् ।। सू० विधिशब्दस्य मन्त्रत्वे भावः स्यात्तेन चोदना । ॥२३॥ तो दर्शपूर्णमामा-'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामा यजेत' इति। नवेदमानायते,'यदाग्नेयोऽयाकपालो अमावास्थायां पौर्णमास्यां चायुता भवति' इति । मन्ति चानेरभिधानानि, श्रग्निः प्रचिः पावकः धूमकेतुः कृशानुर्वैश्वानरः शाण्डिल्यः इत्येवमादीनि । तत्र सन्देहा, चाचिषु निगमेषु किं येन-केनचिदनेः शब्देनाभिधानं कर्तव्यं, उत विधिशब्देनानिशब्देन ? इति । किं प्राप्नं ? । येन- केनचिदिति । कुतः ?। अग्न्यर्थनिर्देशात्,-अग्न्वर्थन पुरोधः . संवद्धव्यः, अग्न्या देवता कर्नव्या, त्यागकाले उद्देश्व्या, मा येन भन्देन भक्यते उद्देषु, तेनोद्देधनीया, सा एषां शब्दानामन्यतमेन अश्या उद्देषु ; तम्माद येन-केनचित् वाचिषु निगमेद्देशः कर्त्तव्य इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः,-विधिशब्देनैव अग्निशब्देनादेशव्या, नान्येन च्यादिना इति। कुतः? । 'तेन चोदना', तेन विधिशदेनास्य इविषः मम्बन्धः चोदना भवनि । कथमिव ? । अाग्नेयः कर्तव्य इत्यग्निरस्य देवता फर्नव्येत्यर्थः । का पुनरियं देवता नाम ?। एक नावन्मतं,-या एता इति- हामपुराणेवान्याद्याः महीयन्ते नाकमदस्ता देवता इति । उच्यते, सासु देवतासु अहरादीनां शार्दूलादीनां या न संग्रहः । स्मयते च कालाचिनां देवता, 'कालेभ्यो भवति, मासो देवता मंवत्सरी देवता' इति ।

·१. अध्याय १ पाद । ४१५ अपरं मतं,-'येषु देवताशब्दो मन्त्रत्राह्मणे श्रूयते, अग्निदेवता वातो देवता सूर्यो देवता चन्द्रमा देवता इत्येवमादिपु तेत्र देवताभन्देनोच्यन्ते' इति । तवायहरादीनाम् अनुपमंग्रह एव। किञ्च सामान्यवचनस्य भन्दस्य लौकिके व्यवहारे श्रभावादर्थयामिद्धिः स्यात्। तस्मात् समभाना हविभीजय देवताः। काः सूक्तभाजः। “इमं स्तोममईते जातवेदसे रथमिव सम्महेमा मनीषया । भट्रा हि नः प्रमतिरस्य संमद्यग्ने मख्ये मा रिपामा क्यन्तव" (०१८४म.) इति, इविभाज.,- "प्राग्नेयमयाकपाल निर्वपेत् । अग्नीपोमीयमेकादशकपालम्" इति । श्राइ,-'यदि हविभीनो देवताः पालानामपि देवतात्वं प्रामति, तान्यपि इविर्भाजि' । एवं तर्हि मा हविर्भार देवता, यां प्रति तादर्थ इविषः, सकस्याप्येवमेव । अत्र हि देवताभन्दा सार्यते, अग्निदेवत्यं सुनम् , अग्निदेवत्यं हविः इति । तया अतिथिदेवन्य पिटदेवत्यम् इति । एवं मूतानाममूतीनां चेतनाना- मचेतनानां श्रुत्या कश्चिदर्थ प्रति तादर्थेन मन्यनीयानां देवतालं भविय्यति, सामान्यवचनव चोपपत्स्यते । किमतः? । यद्येवं, यस्याः वाचकं पन्दमुहिग्य स्मृत्वा वा इविम्त्यच्यामीति सवन्पः क्रियते, मा देवता भवति तत्र । 'नन्वेवं मति सतरां येन केनचिदमः शन्देन निर्देशः करणीयः । अबोयते,- भवेदेतदेवं, यद्यग्निशब्दोऽर्थप्रत्ययनार्थमुच्चार्येत, अर्थाऽपि हवि.मम्बन्धार्थ प्रत्याय्येत, न बवानिशब्दोऽर्थप्रत्याय- नार्थमुधार्यते, पच छर्ये कार्यमामाद्यते, तत्र शब्दोऽर्थप्रत्यायनाx ·४५६ मीमामा-दांने भवति, यत्रायें न प्रयोजन, यत्र पुनः शन्दे एव कार्य, नत्र कार्य- सम्बन्धार्थः शम्द एवं प्रत्यापयितयः । देवतायाध यजमाधनभावो न रूपेण भावनि, केन नाई ?, सम्बन्धिना सन्देन ; यया अवयु- ईमताभ्यामुपकरोति, एवं देवता गन्देनोपकरोति, यथा 'हातुः पाणे दिलेपनोपस्तृणाति' इति पाणिसम्बन्धेऽपि होतेय उपकरोति, एवं मम्वन्धिना शब्देन उपकुर्वती देवता उपकारिणी गन्यते । देवतायामप्युपकारिण्यां चोदितायां मन्दस्यैव यज्ञे समवायः। तस्मात्र शब्दोऽर्थप्रत्यायनार्थमुचारितः; स चार्थः पुनः भन्दं प्रत्याययेदिति लक्षितलक्षणा हिं तथा स्थात्। किन्तर्हि शब्द एव इविषा मम्वध्यते, तत्सम्बन्धादर्थोऽपि देवता भविष्यति, यस्य हि भन्दो हविया नादर्शन सम्बध्यते, मा देवता, शब्दे कार्यस्यासम्भवादर्थे कार्य विज्ञायते, इह तु मन्द एव कार्य भम्भवति । शब्द इति । नदुकं वृत्तिकारण, 'न वा शब्दपूर्वको यर्थसम्प्रत्यय- स्तम्मादयनिप्पत्तिः' इति । एवं चेदग्मिथन्देन इविषः सम्बन्धः, नाति प्रमशः सच्यादीनां शब्दानामिति । तस्मात् 'मन्त्रो' विधिमन्द उपादातव्य इति । उच्यते-'नवे शब्द एव देवता, पानोति। अत्रोच्यते, नेतदस्माभिः परिहर्त्तव्यं, न हीदमुच्यमानमम्मत्परं बाधते, सुतरां शच्यादीनामप्रमङ्ग इति ॥ सू० पाणां चोदनैकत्वात्तस्मात्सर्वत्र श्रूयते । ॥ २४ ॥ (यु०) इतय विधिमन्देन वाचिषु वचनं कर्तव्यं । कुतः ।। 'पा' तस्मानार्थप्रत्ययनार्य भा.

·१. अध्याये ४ पार। B५७ मन्त्राणम् एकः शब्दः, य एवासा विधिशब्दः, स एव सर्वच श्रूयते अपाद्वारे उन्नित्यां स्वाहाकारे च, 'पालनेः प्रिया धामानि अपाट् सोमस्य प्रिया धामानि अपालिन्द्रम्य प्रिया धामानि' इति श्रपाद्वारे; 'अग्नेरुज्जितिमनूनेयं सोमस्योजितिमनूजेषम्' इत्युज्जित्यां; 'खाहाऽग्निं स्वाहा सोमम्' इत्येवमादि स्वाहाकारे। एवञ्च नित्यवत् श्रूयमाणा अपातिका भविष्यन्ति, ययाऽस्माभिन्यायोऽपदियः । तस्मात् "विधिधब्दम्य मन्त्रत्वे भावः स्यात्” इति ॥ (१०४।१३१०) ॥ . অবিইয়্যত্তি বিধিমৰ ৰাগিনধি ॥ तथोत्तरस्यान्ततो तत्प्रकृतित्वात् ॥ २५ ॥ भा० अस्ति चरुः,-'मौर्य चळं निर्वपेत् ब्रह्मवर्चमकामः' इति । सन्ति सूर्यस्याभिधानानि, सूर्य श्रादित्यो भास्करः सविता दिवा- करः इति । तत्र किं वाचिषु निगमेषु येन-केनचिच्छदेनाभिधानं कर्तव्यम् , उत विधिशब्देन हर्यशब्देन ? इति। किं प्राप्नं? । अग्नि- शब्दसंयुकास्ते प्रकृती निगमा दुइ चोदकेन प्राप्ताः, न सूर्यशब्देनेति, सूर्यशब्दो हि चरौ, न उजित्यादिपु, ते यथार्थ विपरिणमयितव्याः, सूर्यार्थच तेषु सङ्कीर्तयितव्यः, म १ येन-केनचित् सूर्यवाचिना शब्देन सङ्कीर्त्यते, तस्मादनियमः । ये च प्रकृतावग्निशब्दसंयुका निगमास्ते दहोदाहरणं, न असंयुकाः । एवं प्राप्ते ब्रूमः,-'तयोत्तरस्यान्ततौ तत्प्रकृतित्वात्' इति । यथा प्रकृती, 'तथा' उत्तरस्यां 'ततौ' विस्तो कर्तव्याः, 'तत्प्रकृतित्वात्'

·४५८
मीमामा-दर्भ ने
तेषां, चोदकानुग्रहाय प्रकृतौ च विधिभन्दाभिप्रायो अग्निशब्द. प्रयुक्त,
न अन्यभिधानपर'; दहापि तत्प्रकृतित्वात् विधिभन्दाभिप्रायजेव
निगमा. प्रयोगव्या । न चाय चरुणा सूर्यशब्दस्य सम्बन्ध, किन्तर्हि
प्रयोगेण, 'मौर्य निवर्तयेत्' इति प्रयोगेण सम्बन्ध', न 'मौर्यचरु'
इति, कारकविभन्निहि दितीया, सा श्राख्यातेन सम्बध्यते, तस्मात
वापि सूर्यशब्देग मयुका कर्त्तव्या इति ॥ (१०१४११४१०) ।
--
भा.
याधानाने सगुणेनाभिधानाधिकरणम ॥
प्राकृतस्य गुणश्रुती सगुणेनाभिधानं स्यात् ।
॥ २६ ॥ (सि.)।
अस्ति श्राधान,-'य एव विदानग्निमाधत्ते' इति । तत्र
पत्रमानइवीषि श्रूयन्ते,-'श्रमये पवमानायाप्टाकपाल निर्वघेत,
अग्नये पावकायाग्नये शुचये' इति ।
तत्र संशय क्रियते, कि
सगुणममेरभिधान कर्त्तव्य, उत निर्गुणम् ? इति । कि प्राप्त ? ।
'प्रारूतस्य' निर्गुणस्य 'सगुणेन' 'अभिधान' कर्त्तव्यमिति ॥
सू० अविकारो वा अर्थशब्दानपायात्स्यात् द्रव्यवत् ॥
॥ २७ ॥ (पू०)।
'अविकारो वा' 'स्थात', निर्गुणमभिधान । कुन ।
'अर्थशब्दानपायात् , एव शब्दोऽर्थशानपेतो भवति य एव अभौ
अमि , स एव पवमान , पावक शचिथ। या देवता निर्देशव्या, मा
.
भा.

·१. अध्याये ४ पादः। ४५८ भा. निर्दिष्टेव भवति, असत्यपि गुणवचने, 'द्रव्यवत्', यथा,-'मा वा एषा सर्वदेवत्या थदनावशा, वायव्यामालभेत भूतिकामः' इति, अनावशाशब्देन चोदिते कर्मणि छागाशब्देन वाचिषु निगमा भवन्ति, अर्थः शब्दोऽनपेत इति कृत्वा ; एवमिहापि द्रव्यं । तस्मानिर्गुणेन अभिधानं कर्त्तव्यमिति ॥ सू. तथारम्भासमवायादा चोदितेनाभिधानं स्या- दर्थस्य श्रुतिसमवायित्वादवचने च गुणशास्त्र- मनर्थकं स्यात् ॥ २८ ॥ (उ०)॥ श्रय वा, 'चोदितेन' सगुणेनाभिधीयेत। कुतः ।। श्रारम्भा- ममवायात्', न हि श्रारम्भेण देवता कर्मणि समवैति, न खेन रूपेण देवतायाः कर्मणि साधनभाव इत्र नं। यदि हि रूपेण ममवेयात् , तथा मति अनिशम्दन पत्रमानोऽपि प्रत्याय्यते इति गुणाभिधानं न क्रियेत । कथं ताई माधनभावः ? । 'श्रुनिममवायित्वात्' देवतार्थस्य, देवताभन्दम्य च इविषश्च सम्बन्धः मातादुच्यते, यस्य शब्दस्य सम्बन्धः, म शब्दो वदितव्यः, एवममौ सम्बन्धः कृतो भवति । यदि व गुणभिधानं न क्रियते, गुणशामनमनर्थक स्यात् । एवमर्थ हि तच शब्द उचार्यते, कथममौ कर्मणि सम्बध्येत इति; तब यदि गुणो न सम्बनीयात्, गुणवचनवैयर्थ स्यात्; तस्मात् मगुणेनाभिधानं कर्नयमिति ॥ सू. द्रव्यधारम्भगामित्वादर्थे विकारः सामर्थात् ॥ ॥ २६ ॥ (श्रा. लि.} अय यदुकं ट्रव्यवत् दति,-'मा वा एपा मर्दिवत्या यदशा- भा. 12 ·मीमामा-भने वा, वायव्यामालभेत भूतिकामः' इति, अजावशाशब्देन चादिते कर्मणि छागाशब्देन निगमा वाचिषु भवन्तीति यदुनं, तत् परि- हर्त्तव्यम् । अोच्यते,--युतं द्रव्येय्वारम्भममवायः, रूपेण समवायं गच्छति द्रव्यं, तत्र छागादेन या श्रमौ पालथा यदि वथा यद्यवशा, नब माऽभिधीयत इति गम्यते । तस्मादर्थ साधने मति अविकारे- ऽप्यर्थे वचनसामर्थमुपपद्यत इति विना गुणवचनेन, अभिधानं स्थान चोदकानुयहाय; इह युतिममवायित्वादवग्यं चोदकप्राप्तस्य 'विकार' कर्तव्य इति ॥ (१०४.१५०) भाधानाध्ययोरग्रेनिगेनाभिधानाधिकरणम : सू० वुधन्वान् पवमानवदिशेपनिर्देशात् ॥३०॥ (पू.)। अस्ति श्राधान,-'य एवं विद्वानग्निमाधत्ते' इति । तव पर मानेटयः,-'श्रमये पवमानाय पुरोडाभमटाकपालं निर्दपेदप्रये पावकायाग्नेये इचये' इति । तत्राज्यभागौ प्रकृत्य श्रूयते, बुधन्वान् आनेयः कार्य:, पावकवान् सौम्यः' इति । तत्रायमर्थः मांशयिकः, - किं भगुणमनेरभिधानं कर्तव्यम् . उत निर्गुणम् इति । तवं नावत् परीक्ष्यते, किं देवतानिर्देशोऽयं, मन्त्रनिश ? इति । देवतानिर्देशे मति मगुणमभिधानं, मन्चनिने निर्गुण- मिति । कि तावत् प्राप्तं ?; मगुणमभिधानमिति । तब एतदर्थते, देवतानिर्देशः इति । कुतः।। रूपत एव मन्त्राणं प्राप्तत्वात, विधानमनर्थक; देवता पुनर्न प्राप्नोति, तम्या विधानमर्थवत् भाति, ·१. चश्याये ४ पार । । भा. बुधवान् श्राग्नेयः कर्त्तव्य इति देवतया बुधन्नत्गुमयुकया भवति बुधन्वान् श्रानेयः । तस्मात् सगुणमभिधानं, यथा पावमानेप्टियु अग्निः पवमान इति । एवमत्रापि अग्निर्बुधन्वानिति विगेपनिर्देशो- ऽर्थवान् भविष्यति । तस्मात् सगुणमभिधानमिति ॥ सू० मन्त्रविशेपनिर्देशात् न देवताविकारः स्यात् ॥ ॥ ३१॥ (सि.)। न चैतदेवं, मगुणमभिधानमिति, निर्गुणं कर्त्तव्यं । नत्र एतद् वर्णयन्ति, मन्त्रविशेषनिर्देशोऽयम् इति। कुतः?। मन्त्र- विशेषरूपोऽयं शब्दः, आग्नेयो यो विशिष्टानिविशिष्टः म बुधन्वान् कर्त्तव्यः नामिः । अथ अनिर्बुधन्वान् क्रियते, तत्र बुधन्वानग्निदेवता स्यात्, तबामेय इति मापेचे तद्धितनिर्देशो न स्यात्, न हि मविशेषणानां वृत्तिर्भवति ; न खन्यपि वृत्तम्य विशेषणं प्रयुज्यते ; तस्मात्राविशेषणं बुधवत्ता । कस्ताई बुधन्वत्तया विशेष्यते । आमेयः, तस्य बुधो मन्त्रः, तेनामो बुधन्वान् भवति यागः,–'अनि स्तोमेन बाधय भमिधानी अमयम्' इतिअथ वा मन्त्र एवाभिमम्बध्यते, सुधन्यान् प्राग्नेय इति । प्रय यदुन, रूपादेव मन्त्रः प्राप्नोति न विधातव्यः इति । उच्यते, यः कचिदम्यभिधानो मन्त्रः प्राप्नोति, तनिषेधार्थमिद- मुच्यते, युधन्वान् कर्तव्या, 'अनि भोमेन बोधय' इति ; एवं चेत् न देवतावियपणे; तम्मानिर्गुणमभिधानं देवतायाः कर्त्तव्यम् । एवं चोदकानुयहो भविष्यति ॥ (१०४।१८५०) ॥ ..

·मीमामा-दर्शन
भा.
মানুশষসম্বলহাসবিধিমবাঘায় ভলনিয়ামলিগালা
धिकरणमा
सू० विधिनिगमभेदात् प्रकृती तत्मकृतित्वादिकता-
वपि भेदः स्यात् ॥ ३२॥ (पू०) ।
अस्ति ज्योतिटोम, नत्र श्रूयते, गौरनुबन्ध्योऽआऽग्नी-
पोमीय' इति। मन्ति तु गारभिधानानि,-"उसा उसिया ग्रही
मही अदितिरिला” (निघ०२।११) इति । तब मशय',-कि
निगमेयु केनचिदेव शब्देन गोरभिधानं कर्त्तव्यम् , अथ का विधि-
शदेन कर्त्तव्यम् ? इति ।
तया, 'पृषदाज्येन वनस्पति यजति' इति । मन्ति वनस्पताभि-
धानानि,'वृक्ष पादपो द्रुमो नग' इति । तब समय,-'कि
निगमेषु केनचिदेव शब्देन वनस्पतेरभिधान कर्त्तव्यम् , अथ वा
विधिशब्देन , इति । कि प्राप्नं ,केनचिदेवेति । कुत' ।।
'विधिनिगमभेदात् प्रकृती', विधिनिगमभेद कृत ,-'यो दीक्षितो
यदनीयोमीय पहमालभते' इति विधी, मन्ले, 'छागस्य वपाया
भेदमाऽनुहि इति; दहापि चोदकैन यत् प्राकृत, तत् प्राप्यते;
विधिनियमभेदय प्रकृतावस्ति, नस्मात म प्राप्यते छागशब्द', प्रकृती
कृत' स न शक्यते गवि कत, विधिनिगमभेदम् शक्यते। तस्मात्
उसादीनां अन्यतमेन वाचिषु वचन कर्त्तव्य ।
नया, अनि खिरकृतं याति' इति विधी, निगमेऽपि,-'प्रीहि देव
गतो यविष्ठ विदन् मृत्ए स्तुपते यजेह। ये दैव्या पत्विजमि-
रमे व होणामभ्या यजिष्ठ' इति; विधिनिगमभेदः प्रकृती न'
..

·१. चथाये ४ पादः। ४६३ खिएकदिकारय वनस्पतिरिति महर्षे वक्ष्यते । तस्मात् तत्रापि विधिनिगमभेद कर्तव्य । अतो येन-केनचित वनस्पत्यभिधानेन निर्देश कर्त्तव्य , 'तत्प्रकृतित्वात्' इति ।। खू० यथोक्तं वा विप्रतियत्तेन चोदना ॥ ३३ ॥ (सि.)। भा. वचन यथोकेन वा शब्देन वचन कर्त्तव्य,-ग उसाशब्देन, म हि तत्रामात , 'उस्रायै वपायै मेदसेाऽनुब्रूहि' इति । श्राह,- 'मन्त्रामानमेतत् न वचनमस्ति,-श्रनेन कर्त्तव्यम् इति । पुनवोदको विधिभिन्न वक्तव्यम्' इति । नैतदेवं, न विप्रतिपत्ति चोदक प्रापयति, न हि यत् प्रशतावस्ति तदितो कर्तव्यमिति केनचित् प्राप्यते, किन्तु यत् प्रकृती चिकीर्षित भब्देनाभिहित न अर्थात् प्राप्त, तत् चोदक प्रापयति , न च, प्रकृती विधिनिगमभेदो विवक्षित , छागस्य वपाये भेदसाऽनुब्रूहि' इत्येतदक्तव्यमिति विधीयते, नत्रार्थाद् विधिनिगमभेदो जात । छागमन्दविधान श्रुत्या गम्यते, विधिनिगमभेदो लक्षणया, श्रुतिलक्षणाविशये च श्रुनियाय्या न लक्षणा। तस्मान्न येन-केनचिदभिधान, श्राबानमामाद् उस्राशब्देन । तथा वृषदाज्ये देवताया यो विधिशब्द उन , तेन वचन कर्तव्य विधिनिगमविप्रतिपत्तिन चोद्यते । तस्माद् वनस्पतिशब्देन निर्देश कर्तव्य इति ॥ (१०१४१७१०) ॥

·मोमामा-दर्शने P भा. । चवटये थमोवाणया मविश्वदनाभिधानाधिकरकम ॥ खिएकद्देवतान्यत्वे तच्छन्दत्वान्निवत्तत ॥ ३४ ॥ (पू०)॥ अस्ति अवश्थ -वारुणेनैककपालेनावमथ यन्ति' इति । तब इदमाषायते,-'अमीररुण खिरकृती यजति इति। तत्रायमर्थ सामयिक , कि निगमेऽखिष्टशच्छन्दक वचन कर्तयम, उत सखिय कछन्दबम ? इति । नव एव तावत परीक्ष्यते,-कि माविज्ञायिक खिटकच्छन्दः, उत खिर करोनीति एतेन गुणेन प्रवृत्त' इनि गाणे न रूढ इति। यदि रूढ', अखियशच्छब्दक वचन कर्त्तव्यम, अय व्युत्पाद्यते, तत' मस्विरकृच्छब्दक । कि प्राप्तं 7,-साविज्ञायिक, न व्युत्पाद्यते इति। कुन ? । न तावत् स्विट कृतवान्, अथ च तस्मिन्नेव काले खिलादित्युच्यते,-'खिएक्त यजति' इति, न यत्र स्वर- मस्कारो समयौँ प्रादेशिकेन गुणेनान्वितो भवत' । अग्निरेव विष्ट कृच्छम्देनोयते, तयोर्य खिए कृतवान् । यदा साविज्ञायिक, नदी अखिष्टकृच्छब्दकं वचन कर्तव्य । कुत' । अमेईि देवताया असौ वाचक', नानीवरुणयो', विकृतौ अवताया भावात अग्नीवरुणाभ्यां निव]त । तमन्दखिचच्छब्दक वचन कर्त्तव्यमिति ।। खू० संयोगा या अर्थापत्तेरभिधानस्य कर्मजत्वात् । ॥ ३५॥ (सि०)॥ न दैतदम्ति, अम्बिश्छन्दकं वचन कर्जयम् इति । किन्नहि मम्विष्टकृच्छब्दक वचन कर्तव्यम् इति । तत एतदर्थते,- . भा.

·१. श्वधाये ४ पादः।
४६५
-
गोणमिदमभिधानमिति,-खिएकरणात् खिएकदिति गम्यते, गम्यमानं
न न्याय्यं अविवक्षितं कल्पयितुं, क्रियानिमित्तलम् अवयवशब्देभ्यो
गम्यते ; समुदायस्य चानौ अप्रयोगात् लोकेऽग्न्यभिधानत्वं
नाध्यवसीयते; तस्मान्न सांविज्ञायिकः । एवं चेत् सखिरकृच्छब्दकं
वचनं कर्त्तव्यम्, 'अर्थापत्तेः',-अग्नरर्थे अनीवरुण श्रूयेते,-
'अग्नीवरुणो खिरवतो यजति' इति, क्रियायोगित्वाच्च शक्नोति
खिशच्छब्दः अग्निवरुणो वर्तु। तस्मात् सखिरकृच्छब्दकं वचनं
कर्तव्यम् इति । अथ यदुनं,-खियं कृतवति वैष शब्दः, न चाग्निः
खिटं कृतवान्, इति। अत्र ब्रूमः, मत्पक्षे भूनकालता हीयेत,
वत्पने मा च मेोपपदश्च धात्वर्थः । अपि च ततः पूर्वान् यागानपेक्ष्य
खिरं कृतवानमिः ॥ (१०।४।१८१०) ||
पग्रीयामीयप मर्यचैव प्रयाने निर्गु ऐनानिमन्दनाग्नेरभिधानाधिकरएम् ॥
सू. सगुणस्य गुणलापे निगमेषु। यावदुक्तं स्यात् ॥
। ३६ ॥ (पू.)॥
अस्ति सेामे पाइरमोषोमीयः । तब श्रूयते, 'अनीपोमीयस्य
वपया प्रचर्याग्नीषोमीयं पहपुरोडाशमनुनिपति' इति ।
म्बिएकति गुणलोपः श्रूयते,-'अग्निं यजति' इति । तदत्र संशयः,-
भा.
•षमेव सर्वत्र पाठ ।
twत्र 'गधास्थाने' इति वाचित अधिकः पाठः।
चनियति यति इति का• क्री• पु• पाठः ।
2
.

·भीमामा-दमे किं याग एव स्विटचतो गुणलोप: अवशिष्टेषु निगमेषु यया भवति भावः, उत मात्रैव गुणलोपः? इति । किं प्राप्तं?-खिस्तो अमेः सगुणस्य गुणलोपे यूयमाणे ब्रूमः, यवैवाच्यते, गुएलोप- स्तत्रैव स्यात् , यागे चोयते,-'अग्निं यजति' इनि, यागे गुएलारे उच्यमाने यदि मनिगमेषु गुएलोपोऽध्यवमीयेत, अग्रुतं कत्थेत । यावांश्च युतम्योत्सर्गे दोषः, तावान् अश्रुतकन्पनायां । तम्बाद यान एव लोप: स्यात्, न मर्वेषु निगमेष्विति ॥ सर्वस्व वैककम्बात् ॥ ३७॥ (सि.)। 'सर्वस्य वा' निगमम्यस्यापि विश्वतोऽग्निभन्दम्य गुशे स्नुष्येत। कुतः । 'एककात्', नैष विष्टद्याग एवं गुणे लुप्येत, किन्तर्हि यागप्रयोगे । कथम् ।। 'अग्निं यजति' इति प्रयोगवचन एवं भन्दः, मर्वमिन् विद्यागप्रयोगे लुप्येत, अन्येऽपि हि स्विष्टकविगदाः खिटम्याग एव । तम्मात सर्वत्र लोप इतिn (१०४१८५०) भा. - बनुयाने विद्यासम्म सखारकम्मेनाधिकरणम् । २० स्विष्टकदावापिकाऽनुयाजे स्यात् प्रयोजनव- दगानामर्थसंयोगात् ॥ ३८॥ म्तो दर्शपूर्णमामौ; नब विष्टस्त्-'अनुयाजेम्वनिविष्ठत याति' इति। नर मन्देश, कि बिटटद्यागोऽनुजाडेवागदुपकारक, उत मंस्कारकः, इति। किं प्राप्तम्। बारादुपकारका रति। कुतः ? । एतद्धि कर्मणां प्रमिई कार्य, यत् पारादुपक्रिया, नया ·१. अध्याये ५ पाद। ४६७ हि भूतस्य भव्यार्थता भविथति, श्रुत्या च विधानम् ; इतरथा भव्यस्य भूतार्थता स्यात्, वाक्येन च विधानं । तस्मादारादुपक्रियेति। एवं प्राप्ते ब्रूमः,-'खिएकदावापिकः' स्यात् न वाह्यः, किमिदम् 'पावापिकः' इति । श्राज्यभागविष्टकृती अन्तरा भावापः (म्यान), तब भवः श्रावापिकः । विहिरावापादजुयाजम्तान्त्रिकः, या तु खिएकद्देवता तब, मैवासौ प्रधानदेवता श्रावापिकी ; तस्मादावापिक इत्युच्यते । यदा चैवं, तदा संस्कारकर्म स्थात्, तथा प्रयोजनवद् भवति, प्रयोजनवतो अग्नेरुपकरोति इति । अपि च विविधानि अङ्गानि,-श्रारादुपकारकाणि, मामवायिकानि च श्रारारुपकारकेभ्यः सामवायिकानि गरीयांमि, तत्र हि साक्षादाक्यम् ; पारादुपकारकेपु प्रकृतेन परोक्षणकवाक्यता स्यात् । तस्मात् मंस्कारकर्मेति ॥ (१०1४1२०१०). भा दर्भपूर्णमासयोयांच्यापुरोनुवाक्ययो सस्कारकर्मनाधिकरणम ॥ स० अन्वाहेति च शस्त्रवत् कर्म स्यात् चौदनान्तरात्' ॥ ३८ ॥ (पू.)॥ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते,–'याज्यामन्वाइ पुरोनुवाक्यामन्वाह' दति । तत्र संशयः, किं याज्यापुरीनुवाक्यानुवचनं प्रधानकर्म, उत संस्कारकर्म ? इति । किं प्राप्तम् ?--अन्वाहेति' प्रधानकर्म स्यात् । कुतः ? । 'चोदनान्तरात', यदि संस्कारकर्म नतोऽस्वरूपादेवतयोर्वचनं* षयमादर्भ पुस्तकपाट । 'मना रूपादेवतयो' इनि के.स. . एव का. श्री. पु. पाठ । स्वरूपदेवमयोरिति तु कचिम्पाट । 22 .

·मौर्मासा-दर्शने भा० भाग्नेति, पुन 'अन्वाहेति' वचनमनर्थक, प्रधानकर्मवे तु वक्रय ने ह्यन्यथा नस्य कर्तव्यता गम्यते इति । अत' श्रुत्या कर्त्तव्यतावगमान प्रधानकर्मेति । 'शस्त्रवत', यथा स्तोत्रयो 'स्तोति'-मति-दति कर्त्तव्यतावगमात् प्रधानकर्मणी, एवमिहापि द्रव्यम् ॥ रु. संस्कारो वा चोदितस्य शब्दवचनार्थत्वात् ॥ ॥४०॥ (सि.)॥ सस्कारकर्म वा स्यात। कुत । 'चोदितस्य' अर्यस्य य शब्द, म तदचनार्थी भवति, म तस्य दृटोऽर्थ , तस्मिन मति अदृष्टकल्पनाया हेतुनास्ति । तस्मात मस्कारकर्मेति ॥ 'श्रवाच्यत्वान्नेति चेत्' इति यदुनी, तत् परिहर्त्तव्यम्,- ख० स्थाहुणार्थत्वात् ॥४१॥ (श्रा०नि०)। भा• 'स्यात्' (उपपद्येत) 'अन्वाहेति' वचन । कुनै । 'गुणार्थत्वात , 'तिष्ठन् याज्यामन्वाह श्रामीन पुरोनुवाक्यामन्वाह' इति स्थानामन- गुणार्थ पुनर्वचन उपपद्यते। तस्मात् संस्कारकर्मणी याञ्यापुरानु- वाको इति ॥ (१.१४४२११०)॥ . मनातायाभूधामावाधिकरणाम सू० मानातायान्तु वचनादविकारः स्यात् ॥ ४२ ॥ अस्ति वायव्य पाए', 'वायव्य तमानभेत भतिकाम' इति । अनि तु मकतावनियोमीये पशी मनातामन्त्र',-"त्व झग्ने प्रथम भा.

·१. चथाये ४ पार। ४६८ . मनाता। अम्याधियो प्रभवोदम्म होता" (तेवा० ३१६१०) इति । स दूह चोदकेन प्राप्यते । तत्र मन्देहः, किं ययादेवतमूहितव्या मनातामन्त्रः, श्रय वा अविकारेण प्रयोक्रयः इति । उच्यते, 'ननु प्रस्तावन्यायनिगदोऽयम्, अनीपोमी हि प्रकृती देवता, अयमप्यानेयः, श्रममयेताभिधानादविकारेण प्रयोकव्यः' । अत्रोचते,-सत्यमग्रीपोमो देवता प्रकृती, तो तु अग्निय सोमव; तवागिरदेवता न बममवेतः,. अमिप्रत्ययेन या अत्र देवता मा प्रतीयते ; अयमिह वायुर्देवता- कार्ये यूयते, म देवताकार्ये श्रूयमाण अग्निकार्यमपि करोति देवताप्रत्ययं ; नम्मात्तदर्थापनेस्तद्धमा म्यात् (१०।३।३५८०),- तस्मात् यथादेवतं मनातामन्त्रः प्रयोकव्य इति । -'मनोतायां नु वचनादविकारः स्यात्' इति । वचनमिदं भवनि, यद्यप्यन्यदेवत्यः परहः, आग्नेय्येव मानौता कार्या इति, किमिव वचनं न कुर्यात्, नास्ति वचनस्यातिभारः । तस्मादविकारेण मनातामन्त्रः प्रयोक्तव्य इति । (१०।४।२२.) एवं प्राप्ते बमः,- हरपनारम्य व पानी गानाधिकरणम् । सू० पृष्ठार्थेऽन्यद्रथन्तरात् तद्योनिपर्वत्वात् स्याचा 'प्रविभक्तत्वात् ॥ ४३ ॥ (पू.) ॥ अस्ति वैग्नसोम', 'वेग्मो वैग्यस्तोमेन यजेत' इति । तत्र श्रूयते,'कवरथन्तरं पृष्टं भवति' इति । उभयविकारः कालरथन्तर- • 'पानिदेवता' इनि चादमपुष्टकपाट । + 'प्रत्यय रनि धादर्भ पुस्तकपाट । भा.

·४७० भीमामा-दर्मने मित्युक्तम्,-"अप्राकृते तद्विकाराद् विरोधावनिष्ठेरन्” (२) ४८सू०) इति । तव मंशयः, किं रथन्तरयोनी इयोनी वा अनियमेन कण्वरथन्तरं गेयम्, उत रथन्तरयोनी, अथ वा स्वयोनी? इति। किं प्राप्तं ?,-चोदकेन अनियमः, लाधवं हि तथा भवति, नतः प्रयोगप्राभावः। एवं प्राप्ते ब्रूमः,-'पृष्ठार्थे' यदेतत् 'अन्यत् रथन्तरात', कण्वरयन्तरं श्रूयते, तद्र्थन्तरयोनी ‘स्थात्'; ज्योतिटोमपूर्वको हि वैश्यस्तोमः, ज्योतिटोमे रथन्नरयोनी पृष्टं कृतं । 'ननु इद्यानावपि नच कृतं'। नेवम् , 'ऋचा प्रविभकत्वात्', मृचां प्रविभाग दुइ गम्यते, यथा 'रथन्तरयोनिर्भवति' इति। कुतः। कण्वरथन्तरे रथन्तरशब्दः श्रूयते, नेन गम्यते रथन्तरविशेषः कण्वरथन्तरम् इति । अर्यान्तरे कण्वरथन्तर- शब्दो भवेत् यदि रथन्तग्धा न भवेयुः, तेषु मत्सु यूपवदुपपद्यते यया यादम्बरी यूपो भवति' इति, न हि जादुम्बरो थूपद्रव्यं प्रष्टतौ मीलितं ; धर्मनिमित्तस्वयं शब्दः उपपद्यते । एवमिहापि धर्म- निमित्तः कण्यरथन्तरे रथन्तरशब्दो भवति, नान्यथेति ॥ स्व० वयोनी वा सास्यत्वात् ॥ ४४ ॥ (सि.)। न चैतदस्ति, रथन्तरयोनौ गीयेत-दति, किन्ताई, 'खयोनौ' । कुतः। 'माख्यत्वात् मई विशेषणविशिष्टम्य हिग्यन्तरगन्दो वाचकः, प्रस्तावोहीयप्रतिहारोपवनिधनवतः सर्वम्य मस्ताभम्वरका- नाभ्यामम्य कप्परथन्तरमित्याख्या भवति,तस्मात् योनिरपि विशेषणम्। अपि च अर्थान्तरे कएखग्थन्तरे रथन्तरशब्दः कल्यः स्यात् । नम्मात् खयोनी गेयमिति ॥ भा.

·१. अध्याय ४ भाद। ४७२ भा. ख० यपवदिति चेत् ॥ ४५ ॥ (श्रा०)। 'इति चेत्' पग्यमि, खयोनौ गेयमिति रथन्तरभन्दः तेनोपपद्यते, स हि रयन्तरधर्मयु सत्सु यूपवदुपयद्यते इति ।। न कर्मसंयोगात् ॥ ४६॥ (श्रा०नि०) भा. 'न' एतदेवं,-'कर्मसंयोगात्' काष्ठस्य यूपता, न हि, लोके यूप इति मञ्जातः कश्चित् वृक्षोऽस्ति ; यच ते मंस्काराः, म यूपः, तस्मात् 'पादुम्बरो यूपो भवति' इति मंस्कारनिमित्तः, ६ पुनरेवं- विशेषणविशिष्टः कण्वरथन्तरशब्दो लोक एवास्ति, नामो कण्वानां रथन्तरं कण्वरथन्तरमित्येवं कृत्वा उयते,रयन्तरत्वे कण्वसम्बन्धे वा अस्य विधीयमाने वाक्यभेदः प्रसञ्छत । तस्मात् सांविधायिकः कण्य- रथन्तरशब्दः; अत एव स्वयोनौ गीयते ॥ (१०।४।२३१०) ॥ . भा. पसरपरस्य सोन्यारयोगानाधिकरणम ॥ स्व. कार्यत्वादुत्तरयोर्यथाप्रति ॥ ४७ ॥ (पू०) । कण्वरथन्तर एव भवति मंगयः,-'उत्तरयोगायति' इति । कि रथन्तरयोन्युत्तरयो:वृहद्योन्युत्तरयोवी गेयम्,उत स्वयोन्युनरयो। इति । किं प्राप्नं ?, इद्यान्युत्तरयावी रथनरयान्युत्तरयोवा इति। कुतः।। चोदकानुग्रहात्, न तबैष दोपो भवति स्वयोनिविशिष्टं कापरयन्तरम् इति, उत्तरयोईि यन्कार्य, तत्र स्खयोनिरवग्यं शतव्या भवति । तम्मात् प्रकरणमपेरितव्यमिति || ·४७२ मीमामा-दर्शने सू० समानदेवते वा तृचस्याविभागात् ॥४८॥ (सि.)। भा. न चैतदस्ति, योन्युनरयोः रथन्तरयोन्युत्तरयोवी गेयम् -इति, किन्तर्हि,-खयोन्युत्तरयोः । कुतः ।। चन्दात्, समानच्छन्दसि समानदेवताके च अविशेषितस्तृचशब्दो भवतीत्युक्तं । अतः श्रुत्या चोदको वाध्यत इति स्वयोन्युनरयोर्गेयमिति ॥ (१०।४।२४१०)॥ भा. समिति सुनशस्त्रयोरविकाराधिकरणम ॥ सू० ग्रहाणं देवतान्यत्वे स्तुतशस्त्रयाः कर्मत्वादवि- कारः स्यात् ॥ ४६॥ (सि.)। अस्ति अग्निष्टुत् एकाहः; तब यूयते, 'आग्नेया यहा भवन्ति' दति । तब सन्देश',-किं प्राकृतयोः स्तोत्रशस्त्रयोर्ययादेवतमूहः, उत अविकारः? इति । अहबुद्धि व्यावर्तयितुमिदमभिधीयते,-'ग्रहाण देवतान्यत्वे मुतमस्त्रयोः कर्मत्वादविकारः स्यात्', प्रधानकर्मत्वादिति । कस्य पुनरेषा बुद्धिः स्यात् , यं निवर्तयेत् ? । यो मन्दधीर्मन्यते अभिधानं सेत्स्यतीति ; मन्दधियामपि चोपदेशः क्रियमाणः फलवान भवति । अपि च कश्चिदपेक्ष्य म मन्दधियः। अथ तु न परितोषः एवं, नतोऽन्यया वर्गाते, यत्तत् वृत्तमधिकरणं द्वितीयेऽध्याये, (९पा ५५०) नस्येदं प्रयोजनमत्र,-'ग्रहाणं देवतान्यत्वे मतशस्त्रयाः कर्मवा- दविकारः स्थान्' इति । यदि मंस्कारकर्मणी स्तोत्रशस्वे, किं भाति .

·१. अध्याये । पादः। प्रयोजनम् ?। श्रमियुदेकाहे ययादेवतमूहः; अथ प्रधानकर्मणी, ततो 'ग्रहाणं देवतान्यत्वे स्तुतगम्बयोः कर्मवादविकारः स्यात्' इति ॥ (१०४।२५१०) । भा. धातुमाम्येषु चान्यगन्दम्याविकारेणावाहनाधिकरणम् । स्व० उभयपानात्मपदाचे दधः स्यादुपलक्षणं नि- गमेपु पातव्यस्योपलक्षणात् ॥५०॥ (प्र० पू०) । मन्ति चातुर्माम्यानि, 'चातुर्मास्यैः स्वर्गकामो यजेत' इति ; नवानुयाजान् प्रकृत्य समामनन्ति,-'पृषदाज्येनानुयाजान् यजति' इति । अस्ति तु प्रती श्रावाहनं,-'देवान् श्राज्यपान् श्रावह' इतिः तदिह चोदकेन प्राप्तं । तत्र संशयः,-किमविकारणावाहन कर्त्तव्यम्, उत ऊहेन? इति । यदा ऊहेन, तदा किम् प्राज्यपान् दधिपान् इति कर्त्तव्यम्, उत दधिपान इति, अथ वा पृषदाभ्यपान् इति ? । किं प्राप्त2,-'दधः' अपि 'उपलक्षणं' 'स्थात्' अान्यस्यापि। कस्मात्। 'उभयपानात', उभयं हि तत् देवतामुद्दिश्य त्यज्यते, यच त्यज्यते, तत्पीयत इति मन्त्रेणोक्नं, यस पातव्यं, तदुपलचितं, प्रकृती 'श्राभ्यपान्' इति, इह श्राज्यस्यार्थे दधिमर्पिपी यूयेते,-'प्रथ पृषदाज्यं सहाति, दयं वा इदं सर्पिश्चैव दधि च, इन्दं वै मिथुनं प्रजननं, मिथुनमेवैतत् प्रजननं क्रियते' इनि; तुल्यं दधि प्राज्येन उच्चार्यते; तम्मात् उभयमप्युपलक्षयितयं,-दधि च श्राज्यं देति ॥ 2A ·मीमांसा-दर्भ भा. सू० न वा परार्थत्वाद्यज्ञपतिवत् ॥५१॥ (प्र०पूनि०)। 'न वा' एतदेवं,-दधि उपलयितव्यमिति । कुतः ? । 'परार्थत्वात्',-परार्थं हिं पातव्यं द्रव्यं, पाढणामुपलक्षणं, तवान घेदुपलक्ष्यते, तोऽर्थः इति न पुनर्दधा उपलदयितव्यम्, 'यशपतिवत्' यथा, 'इमं यज्ञमवान्येव यज्ञपति वान्' इति यज्ञपतिर्मनुष्याणं होहणां प्रशंमार्थः, न स्वार्थ कीयत इति अविकारेण प्रयुज्यते, न सर्वान् यजमानान् प्रत्यादरः; एवमिहापि पातयं पातुर्लक्षणार्थ प्रयुज्यते, न स्वार्थः तत्रैकेनापि येन-केनचिल्लतिताः पातार इति कृत्वा न द्वितीयः प्रयोक्रव्य इति ।। सू० स्यादा आवाहनस्य तादात् ॥५२॥ (श्रा०)। 'स्यात्' दधः उपलक्षणं, न यज्ञपतिवत्स्यात्, यज्ञपतिशब्दो हि न खार्थ उच्चार्यते, दडास्तुत्यर्थेन उच्यते, श्रावाहनं पुनः स्मरणार्थ, तव पातापि स्मर्त्तव्यः, पेयमपि; तस्माचोदकानुग्रहाय पेयान्तरम् उपलक्षयितव्यमिति ॥ व० न वा संस्कारशब्दत्वात् ॥५३॥ (प्रा०नि०)॥ 'न वा' दधि उपलयितव्यं, संस्कारशब्दोऽत्र विद्यते श्राज्यस्य. -'प्रपदाज्येनानुयाजान् यजति' इति; पृपदाज्येन चित्रणेत्यर्थः, संस्कारेण हि मिश्रणे मंस्कृतं चित्रमाज्यं भवति ; तां च चित्रतामस्य प्रत्यवतो दधि उत्पादयति । तस्मात् परार्थ (चित्रतामधननार्थ) न पातव्यम्, अतो नॉपलयितव्यमिति । भा० भा.

·१. अध्याये १ पादः। ४०५ भा सू० स्याहा द्रव्याभिधानात् ॥ ५४॥ (प्रा.)॥ 'स्थाहा' दधि उपलक्षणं, द्रव्यं हि दधि तुल्यमाज्येन, प्रधान- भृतमुपदिग्मते, इत्युक्तमस्माभिः,'अथ पृषदाज्यं ग्रहाति, इयं वा ददं मर्पिश्चैव दधि च, इन्दं वै मिथुनं प्रजननं, मिथुनमेवैतत् प्रजनन क्रियते' इति ; किं पृषदाज्यं ग्टह्यते?, मर्पिथैव दधि चेति,- मर्पिपा दभा च यागः कर्तव्य इत्यर्थः। षदाज्यमिति न यान्तर- मुच्यते; तस्मात् दधि उपलक्षयितव्यमिति ॥ सू० दभस्तु गुणभूतत्वादाज्यपा निगमाः स्युर्गुणत्वं श्रुतेराज्यमधानत्वात् ॥ ५५ ॥ (सि०)॥ न चैतदस्ति, तुल्यं दधि श्राज्येन, प्रधानभूतमिति ; ग्रहणे हि नत् तुम्चमाञ्छन, न यागे, यागो हि प्राज्येन चित्रेण श्रूयते, तस्मात् 'श्रुतेराज्यप्रधानत्वात्' यागं प्रति गुणभूतं दधि स्यात्, महि, ग्रहणे श्रूयमाणं यागे श्रुतं भवति इति, दधि ग्रहणे श्रूयमाणं न यागार्थ भवति, तब श्रुत्या श्राज्यं करणं, दधि वाक्येनेति । किमर्थ तईि तत्र दधिग्रहणं ? । ग्टद्यमाणेन प्रत्यक्षतचिवमाज्यं भवति इति तस्मादाज्यपा निगमा: भ्युन दभ उपलक्षणं क्रनयमिति॥ सू० दधि वा स्यात् प्रधानमाज्ये प्रथमान्त्यसं- योगात् ॥ ५६ ॥ (हि०पू०)॥ न पैतदस्ति,-'श्राज्यपा निगमा भयेयुरिति न दध्र उपलक्षणं भा. भा. 22 ·४७६ मीमामा-दर्शने कर्तव्यम्' इति, दधिपारित्येव कर्त्तव्यं, 'दधि' एवान 'प्रधान' । कुत.। 'श्राज्ये प्रथमान्यमयोगात्', प्रथममयोग' उपस्तरणम, अन्यमयोगाऽभिधारण,-'यदि च मचे यजेत विरुपस्तृणीयात सकृदभिधारयेत् ओषधयो वै भियगाव ओषधिष्वेव पशून् प्रतिष्ठा- पयति' इति । यदि प्रादृषि यजेत सकृदुपस्तृणीयात् दिरभिघारयेत वृश्यैव पशून् अभिजिनि* इति, उपम्तरणमन्यत् तत्र निधापयितु क्रियते, परार्थेन एप तत्र शब्दार्थ, न ग्रहणमात्र, ग्रहऐनान्य- स्थाधिकरणसस्कारे 'उपस्तृणाति' इति भन्दो वर्तते । तथा, 'अभिघारयति' इति न ग्रहणमात्रम् अभिधारणम्, अन्यस्थाभि- मुखेनाभिधारयति इति गम्यते, सोऽन्य श्राज्यमयुक्त कय स्यात् इति। तदुपस्तरणभिधारणभन्दाभ्यां दधि प्रधानभूत गम्यते, श्राव्यमपि तय गुणभूत । तस्माद्दध एवोपलक्षण कर्तव्य र श्राज्यस्येति ।। सू० अपि वाज्यप्रधानत्वाहुणा थैव्यपदेश भत्त्या संस्कारशब्दः स्यात् ॥५७॥ (दि० पू०नि०)॥ 'अपि वा' नेतदेव, दधि प्रधान, तदुपलक्षयितव्यम् इति, श्राज्यमेव प्रधान, तद्धि प्रयोजनवत् यागमबन्धात,-'पृपदायेनानु- याजान् यजति' इति, थत् तेनपिस्तीर्यते तत्र द्वय निष्पद्यते, तञ्चवावन भवति, दधि सोपस्तीर्ण, तब शब्दात् श्राधेयस्याधार- भा. • 'भिजिप्रति इति चार पुस्तकपाटा ।

·१. अध्याये ४ पादः। संस्कारोऽवगम्यते दधिसंस्कारः, न तु मंस्कृतस्य प्रयोजनं दनः, । प्रत्यक्षा तु चित्रता निवय॑माना लक्ष्यते, तथा च प्रयोजनं, पृपद्धि तदाज्यं श्रूयते । न च, यागे दधि करणं भवितुमईति वाक्यप्राप्तम् श्राज्ये श्रुतिप्राप्ते प्रत्यर्थिनि, तस्मादुपस्तरणमाज्यग्रहणार्थमेव, नतो दधिग्रहणं भविष्यतीति अर्यादाधेयाधारमम्बन्धे उपस्तरणमिव तद् भवतीति भात उपम्तृणातिः प्रयुक्तः, तथाभिधारयतिः । तस्मात् सकृद् दिरित्येतस्य गुणस्यार्थे 'व्यपदेशे' 'भत्त्या' एप संस्कार शब्द 'उपस्तृणाति', 'अभिघारयति', 'श्रोपधिष्वेव पशूम् प्रतिष्ठापयति', 'दृष्ट्येव पशूनभिजिवनि' इति च । तस्मात् श्राज्यपा निगमा एव भवेयुरिति । ४० अपि वास्थाविकारत्वात् तेन स्यादुपलक्षणम् ॥ ॥ ५८ ॥ (४० पू०) ॥ 'अपि वा' इति पक्षव्यावृत्तिः, न श्राज्यपा निगमा भवेयुः, एपदाज्यपानिति चक्रव्यं । कुतः ? । आख्याविकार एव भवति,. दधिमर्पियोरत्र संमर्गः क्रियते, तब यो गुणः उपजायते तद्गुणयुक्त स्य मंसूटस्य प्राण्याविशेषो भवति पृषदाज्यम् इति, यथा 'रागः खाडवः सुरा' इति । तत्र हि उपचरितमेकं शब्दं उपलक्षयामः । उपचाराच अभिधानाभिधेयसम्बन्धो गम्यते, तेन च यागनिवृत्तिः श्रूयते, 'पृषदाज्येनानुयांजान् यजति' इति । तस्मादेवमुपलक्षयितव्यं, दाज्यपानिति ॥ ख० न वा स्यात् गुणशास्त्रत्वात्॥५६॥ (०पू०नि०)॥ भा. -प- ·मीमामा-दने भा. मैतदेवं स्यात्,-संसृष्टस्य रागवत् पृषदाज्यशब्दो वाचक उपचारादिति ; सत्यमुपचरितोऽयं नत्र, स पचारो लोकादेवावगत, म गुण प्राज्ये भवतीति गम्यते । कुतः । श्राज्यशब्द, मर्पित वाचकः । पच्छन्दः चित्रस्य, तद्यथा पृषद्रनुः पृषन्मणिः पूषन्मृग इति । तयोरुचरितयोचित्राज्याभिधानं गम्यते, तस्मात् तवैव । उपचार उपपत्रः । अतश्चाज्यस्यैव उपलक्षणं चित्रमचिवं वा भाज्यम आज्यभब्देनाभिधीयत एवेति ॥ (१०।४।२६१०) ॥ इति भट्टीवरखामिविरचिते मीमांसाभाय्य दशमस्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥॥

·[४७८] मीमांसा-दर्शने १. अध्याये ५ पादः। एकदेशग्रह प्राथ मकानामेय पहपाधिकरणम् । व० श्रानुपूर्व्यवतामेकदेशग्रहणेधागमवदन्त्यलोपः स्यात् ॥ १॥ (सि०)। मा. .. 'द्यावापृथिवीयमेककपालम्', 'आश्विनं दिकपालं', 'वैष्णवं त्रिकपालम्' इत्यादि एकदेशवचनं; समस्तवचनमपि भवति- 'पानेयमयाकपालं निर्वपेत्' इति । तथा 'द्विरात्रेण यजेत', 'चिराण यजेत', 'चवरात्रेण यजेत', 'पञ्चरात्रेणं यजेत', 'पडात्रेण यजेत', 'सप्तरात्रेण यजेत', 'श्रयरात्रेण यजेत', 'नवरात्रेण यनेत', 'देश- रात्रेण यजेत', 'एकादशराण यजेत'-दत्येकदेभयहणं; समस्त- ग्रहणमपि भवति,-'दादाहेन प्रजाकामं याजयेत्' । नथा, 'एकां मामिधेनीमन्वाइ, 'तिसः सामिधेनीरवाह' इति एकदेशग्रहणं 3B समस्तग्रहणमपि भवति,-'पञ्चदम सामिधेनीरवाई' इति । तदन संशयः, किं सर्वेष्वेव आद्योपादानम् अन्यलेोपच, उत विकन्पः। रनि । किं प्रणम्। अनुपूर्ववतां' (कमवतारम्) एकदेगबहले ब्रूमः, अन्यलोपः' आद्योपादानञ्च इति । किंकारणं । मुख्यमाद्यं, जघन्यम् अन्य, मुख्यजघन्ययोरन्यतरस्मिन् लोप्तव्ये जघन्यो लुष्येत,

·भा.
देने आगजनी अमम्भवादन्ते निविशते, १६ 8 अनाशाने
मीमामा-दर्शन
मुख्यो हि अनुयहीतव्य । तदुन,-'मुख्य वापूर्वचोदनायोक्न
इति; 'आगमवत्' यया,-ममानेषु समामेषु च ये भागन्तवो भवन
ते पूर्वोपविष्टान् अनुपम्यैव निविशन्ने, एवमिहापि द्रष्टव्यम् ।
लिङ्गदर्शनाच्च ॥२॥ (यु.)।
इतर आद्योपादानमन्दलोपय इति । कुत' । लिगमर्यर
भवति,-'लुप्येत वा एतत् पठमहा यत् पञ्चाहानुपयन्ति, सुप्येत वा
एतत् पष्ठ कपान्न यत् पञ्चकपाल निर्वपति' इति षष्ठस्य लोग
दर्शयति, न प्रयमम्य ॥
ख० विकल्यो वा समत्वात् ॥ ३ ॥ (पू॰) ।
नैतदम्ति, वाद्योपादानम् इति, किन्तईि 'विकन्य'। प्राय
मन्य वा उपादानव्यम् इति। कुत'? । 'समत्वात',-भमा हि
अन्यलोप श्राद्यलोपेन,-
न हि श्रादिलाये युति, नो समर्षि
अन्यलापे; मुख्य जघन्ये वा उपादीयमाने प्रातिमुपात भवति ।
हि विशेषयुतिरम्ति,-मुख्यमुपादातयमिति तसादनियम इति ।
ख० क्रमादुपजनाऽन्ते स्यात् ॥ ४ ॥ (श्रा०नि०) ।
त्रय यदुक्रममाजेपु ममामेषु चागन्तुना यथा वातयात
अनुपयेव निश्यिते एवमिहापि रति; युनी,
चिनयते,-के प्रथममाक्रगेयुरिति । तेनाच न पारित क्रमो
विद्ध इति।
मा०
भा.
যাঙ্গেল

·१. अध्याय ५ पादा ४८१ खू० लिङ्गमविशिष्टं सद्ध्याया हि तत् वचनम् ॥ ५॥ (श्रा०नि०२)॥ भा. श्रय यनिङ्गमुन्न,-'लुप्येत वा एतत पष्ठमह' इति षष्ठस्य लोप दर्शयति, नाद्यस्येति, तद् 'अविशिष्ट' विकन्येऽपि, मझ्याया हि पष्ठमिति पूरणवचन भवति, यस्मिन् कस्मिचिदपगते येन प्रथमेन मध्येन अन्येन वा सङ्ख्या पूर्यते, तत् पष्ठ , यथा यष्टो भावणं न दृश्यते इति, कनीयमि ज्येठे मध्ये वा अदृग्यमाने भवति, एवमिहापि द्रव्यम् ॥ सू० श्रादिता वा प्रवृत्तिः स्यादारम्भस्य तदादित्वात् वचनादन्त्यविधिः स्यात् ॥ ६॥ (प०नि०) । भा० , वागन्द पक्ष व्यावर्त्तयति, 'पादित' 'प्रवृत्ति' भवितु- मर्हति । कुत । 'प्रारम्भस्य तदादिलात्', श्रारम्भो हि तेषाम् श्रानुपूर्ववताम श्रादिता न्याय्य', पूर्वेण हि उपक्रान्नो द्वितीयादि कर्तव्य , व दह प्रथममेव क्रियमाण अनुपक्रान्त केनचित् क्रियेत, पूर्वी हि पदार्थ क्रियमाण उत्तर पदार्थमभिनियच्छति, य' पुनराद्य पदार्थ सेोऽनुपक्रान्त एवान्येन कर्त्तव्य , तस्मिन्नेव प्रथममुपादीयमाने न अनुपक्रमदोषो भविष्यति। तस्मात् सर्वत्रैव,- ये क्रमवन्त श्रारब्धव्या, ते प्रथमादुपक्रमितव्या इति । अपि च, प्रथमस्य निमित्तमुपसम्प्राप्त, न च विरोधोऽस्ति तदादिषु एतेषु, अन्याना निमित्नेऽपि प्राप्ते, परिपूर्णत्वात् पदार्थाना, .

·४८ मौमासा-दभने लोपो न विरुद्धः; तस्मादाद्योपादानमन्यलोपय इति । अथै न्यायेन प्राप्ते, यत्र वचनं भवति, तत्रापनीय मध्यममपि, विधिर्भवति यया,-'अपवर्हिषः प्रथाजान् यजति' । 'अपवहिपावनुयाजौ यजति' इति । विना वचनेन, अन्यलोप एवं न्याय्य इति ॥ (१०५। (११०॥ भा. स्कषिके थायेंटचे गानाधिकरणम् । ख. एकचिके वृचादिषु माध्यन्दिने च्छन्दसां श्रुति- भूतत्वात् ॥ ७ ॥ (पू.)। अस्ति एकत्रिकः क्रतुः,-'अधैष एकत्रिकः । तस्करयां वहिष्पवमानं,तिस्पु हातुराज्यम्। एकस्यां मैत्रावरुणस्य, तिस्पु नाम- पाच्छमिनः । एकस्यामच्छावाकस्यं, तिटपु माध्यन्दिनः पवमानः' इति। तदत्र माध्यन्दिने परमाने संधयः, कि बचाद्यासु गानं कर्तव्यं, उत आये बचे? इति । किं प्राप्तं, 'माध्यन्दिने' पवमाने चाद्यासु स्तोत्रियाम गानं स्यात् । कुतः। 'छन्दमां श्रुतिझतत्वात्', श्रुतिभूतानि हि त्रीणि छन्दांसि प्रस्तौ,- विच्छन्दा श्रावापा, माध्यन्दिनः पवमानः पञ्चमामेति, तानि १६ चोदकनैव प्राप्त । तानि एवमुपसंहर्नु भयन्ते, यदि दवाद्यास गानं; तम्मात् बचाद्यासु इति ॥ सू० श्रादितो वा तच्यायत्वादितरस्यानुमानिक- त्वात् ॥ ८॥ (सि.)। ,'एकविके' क्रतो - .

·१. अध्याय १ पाद' ४८३ भा. वाशब्दः पलं व्यावर्त्तयति, श्राधे एचे गानं कर्तव्यं । एप हि न्यायः, क्रम एवम् अनुग्टहीता भवति । 'दतरस्य' (छन्दोऽनुग्रहस्यो प्राकृतत्वादिह श्रानुमानिकत्वं भवति । श्राह,-'ननु क्रमाऽपि प्राकृतत्वादानुमानिकः'। उच्यते,-- उभयोरानुमानिकयोः क्रमानुग्रहो व्यायान् भवति । कथं ।। तत्र हि प्रयमे गायत्रे छन्दमि अभिनित द्वितीया स्तोत्रीया प्रारब्धा, प्रथमारम्भेण हि पदार्थः क्रियमाणः उत्तरं पदार्थमभि- नियच्छति । अप्रहत्ते कस्मिंश्चित् पदार्थे सर्व वैकल्पिकं प्राप्नोति, न प्रबत्ते ; प्रवृत्ते हि ततोऽन्यदएकत्वादप्राप्तं । पारब्धस्य च किया प्राप्ता, तम्यामवन्यायां उभयप्राश्यभावादविकन्यः । अत्र किं तदेव प्रारब्धं परिममाप्यताम् , अयान्यत् अप्राप्तमारभ्यताम् ?-इति । तत् परिममापयन् श्रुतं करोति, परित्यजन् श्रुतं जहाति इति प्रारब्ध परिममापनीयं गम्यते । अथेदानी तस्मिन् निवृत्ते वैकल्पिकं कृतार्थ- न्वादप्राप्त, नस्मात् क्रमानुग्रहो न्याय्यो न छन्दोऽनुयह इति । तबाह,'ननु गायत्रेण छन्दमा पूर्व क्रियमाणेन उत्तरकालं त्रैष्टुभमप्युपक्रान्तं भवति'। उच्यते,-सत्यमुपक्रान्तं भवनि, न तु द्वितीयां हतीयामकृत्वा । अय तयोः पूर्ण दचे नैव छन्दमा प्रयोजनें; तस्मात् प्रत्यक्षत्वात् पूर्वया स्तोत्रीयया उत्तरयोः स्तोत्रीययोः प्रमस्य, क्रमानुग्रहो ज्यायान्न छन्दोऽनुग्रह इति । सू० यथानिवेशच प्रकृतिवत् सयामाचविकारत्वात् ॥ ॥६॥ (यु०)। 212 ·४८४ मीमाभा--दर्शने भा. इतथा रचे गेयम् इति। कुत ?! 'यथानिवेश' 'प्रकृनिवत्' शब्देन प्राप्तासु स्तोत्रीयासु तिमृषु 'माध्यन्दिन' इति सया- मात्रस्य प्रत्याम्नायो न क्रमस्य । श्राह, ननु थथा क्रमस्य न प्रत्यानाय , एव छन्दसामपि' । उच्यते, मत्यम एवम् एतत् , मुख्यन्तु क्रमानुग्रह', जघन्य छन्दमा । तम्मादपि पाये हचे गातव्यमिति ॥ (१.१५॥२०॥ भा. एकम्याचि धूमानाधिकरणम ॥ स्व० त्रिकस्तृचे धुर्ये स्यात् ॥ १० ॥* (पू०) । अम्ति एकचिक' ऋतु,-'श्रथैव एकत्रिक' । तस्य एकस्यां वहिप्पवमान, तिस्पु हातुराज्यम। एकस्या मैत्रावरुणस्य, तिरपु ब्राह्मणच्छमिन । एकस्यामच्छावाकम्य तिम्टषु माध्यन्दिन' पवमान इति। मन्ति तु धुरि सामानि । तेषु मशय,-कि, हवे गेयानि. उतैकस्याम् चि? इति । कि प्राप्त ?--'विक' स्तोम'चे 'स्यात्' धुरि मामसु । एव बचप्रापकचादकोऽनुग्रहीयते । तस्मात् बचे गेयमिति ॥ सू. .एकस्यां वा स्तोमस्यात्तिधर्मत्वात् ॥ ११ ॥ (सि०)॥ सर्वेष्वेव पुलकषु चिकामाचा इति पाठ प्रथम सिसित यामीन, म घ 'निक नृध' इति शमा पचान ममाधिनः । स्व चादर्गपातक ये इति सूत्र, धरि रान भाप पाटपरनु चान्येषु पुस्तक मब धूर्य इति पाठ भाष्ये च कपित "धरि नि पिच 'धुरि इत्यनियन रव पाटा। व्याकरशनमारण चादरपुस्तकपाट समाधीपा। + ·१. अध्याये ५ पाद । ४८५ भा. 'एकम्यां वा' चि गेयं, स्तोमन्य हि तवात्तिधर्मता भवति, वचनप्रामाण्यात्, इदं भवति वचनम् 'पानं धूर्षु मुवते, पुनरावृत्तं पृष्ठेस्पतिष्ठते* इति; 'किमिव वचन न कुर्यात् । तस्मात् धुरि सामसु एकस्याम्टचि गेयमिति ॥ (१०॥५॥३१०) ॥ भा. विरावादिषु दशरावम्य विश्यन्तानुष्ठानाधिकरणम ॥ सू० चोदनासु त्वपूर्खत्वाल्लिङ्गन धर्मनियमः स्यात् ॥ १२॥ (सि०॥ मन्ति दिराबादयो अर्गणाः,-'दिरात्रेण यजेत' इत्येव- मादयः । तेषु किं कृत्स्नस्य द्वादशाहस्य विध्यन्तः प्रवर्तते, उत प्रायणीयोदयनीयौ वर्जयित्वा दशरात्रस्य ? इति । किं प्राप्तं :- विशेषात् कृत्स्नस्येति। एवं प्राने ब्रूमः,-'चोदनाम' तामु प्रायणीयोदयनीययोः पूर्ववेनासम्भवात् दशराचम्य वियन्तः प्रपर्त्तते । केन हेतुना ?। 'लिङ्गेन' वियन्तो नियम्येत । कि लिङ्ग भवति । एवमाह,-'यत् प्रथमं तत् द्वितीयं यत् द्वितीय तत् एतीयं जगतीमन्तर्गच्छति' इति एवं ज्ञापयति, यत् प्रथम दिरावस्य, तत् द्वितीयं द्वादशाइस्य गायत्र यत् दितीयं द्विरात्रस्य, तत् एतीयं शुभं जगतीमन्तर्गच्छति'-दूति घडहरतीयं जागतम् अहः अन्तरीयमाणं दर्शयन् दशरात्रम्य प्रवृत्तिं दर्शयति । 'यत् प्रथमम्' इति द्विरावस्य वादः, प्रकरण; 'तत् 'उपतिष्ठन्त' इति शादर्भपुस्तकपाट ।

·४८६ भीमाभा-दर्शने बतीयम' इति द्वादशाहस्य, द्विरा हतीयाभावात् । अपि चेदमपरं लिङ्गा-'गायत्र प्रयममहाभ दितीय जगतीमन्तछति' इति, अन्तराये पडहटतीय जागत दर्शयति । तस्मात् दशराचस्व प्रवृत्ति ॥ सू० प्राप्तिस्तु राविशब्दसम्बन्धात् ॥ १३ ॥ (उप०)॥ भा. 'दिरात्रेण यजेत' इति रात्रशब्द, ददापि 'दशरात्र' इति म एव, तदेतस्मात् प्रकृतिलिङ्गात् दशरावस्य विध्यन्त इति प्राप्ते लिङ्गदर्शनम् ॥ (१०।५।४०) ॥ . भा. . মিনানি অনায়া মুনয়না সামলিমাঘানাঘিম এ अपूर्वासु तु सङ्ख्यासु विकल्पः स्यात् सर्वासा- मर्थवत्त्वात् ॥ १४॥ अग्नो तु आधूमनार्था मन्त्रा,-'वेशीना वापत्मन्ना- धूनामि' इत्येवमादय , तान् प्रकृत्य श्रूयते,–'सप्तभिराधूनोति' इति । तथा अग्नरे बपना मन्त्रा', 'या श्रीपधी' इत्येवमादय , तानपि प्रकृत्य श्रूयते,-'चतुर्दशभिर्वपति' इति । तत्र मशया,-'किमायो- पादानम, उत अनियम ? इति। कि प्राप्तम ?,-आद्योपादानम् , “श्रादिता वा तन्यायत्वात् ' (स.) इति । एवं प्राप्ने ब्रूम ,-'अपूर्वा तु सङ्ख्याम' (अप्रातिपूर्विकास) श्रूयमाणस चूम', 'विकन्य स्थात', एव 'मामा मझानाम् अर्थवव .

·१. बध्याय ५ पाद: । ४८७ भविय्यति; श्राद्योपादाने हि केपाश्चिन्मन्त्राणामुत्पत्तिरनर्थिकैव स्थात् । गम्यते च ताभिर्वपनं, प्रकरणात्, या हि प्रकृतिपूर्विका भवन्ति, तामां प्रारतप्रयोगेणार्थवत्ता, पानर्थक्येन च कारणेन मुख्यातिक्रमः सद्ध्यायाः ॥ (१०॥५१०)॥ विटइनामक प्रासताना मात्रामागमाधिकरणम् ॥ सू. स्तोमविद्वौ प्राकृतानामभ्यासेन सयापूरण- मविकारात् सङ्यायां गुणशब्दत्वादन्यस्य चा- श्रुतित्वात् ॥ १५ ॥ (पू.)। भा. । दूह विवृद्धस्तोमकाः क्रतब उदाहरणम् ,-'एकविंशेनातिरात्रेण प्रजाकामं याजयेत् , त्रिणवेन ओजस्कामं, त्रयस्त्रिंशेन प्रतिष्ठाकामम्' इति । तवायं संचयः, किं प्रातानां मानामभ्यामेन सध्या पूरयितव्या, उत अप्राकृतानामागमेन? इति । किं प्राप्तम् ?-अनियमः, अविशेषात् । इति प्राप्ने ब्रूमः,-'स्तोमविद्धौ' 'अभ्यासेन' मया पूर्यते, एवं हि प्रकृतग्रहणम्, इतरथा अप्रकृतक्रियेति; मया हि प्राधतानां प्रधानभूतानां सानां गुणभावेनोयते, न प्राधान्येन ; न चान्यत् मामट्रव्यं श्रुत्या विधीयते, यावांय श्रुतस्थार्थस्योमर्गे दोपः, तावान् अयुतकन्पनायां । तस्मादभ्यमितव्यानि प्राकृतानि सामानि, यथा धुरि सामानीति ॥

·४८८ मीमांमा-दर्शने भा० स्व. आगमेन वाऽभ्यासस्याश्रुतित्वात् ॥ १६ ॥ (सिं०)। वाशब्दः पवं व्यावर्त्तयति । अपासतानां मानां 'भागमेन" मया पूरयितव्या इति। कुतः ।। अभ्यायो न हि श्रूयते, एतावत यूयते,–'एकविंगेनातिरावेण प्रजाकामं याजयेत्' इति, यावांथ श्रुतस्योत्सर्गे दोषः, नावानश्रुतकन्धनायां । 'ननु श्रागमोऽपि न श्रूयते' । उच्यते, उभयस्मिन्नयूयमाणे भागमा न्याय्यः, एवमागमपूरिता सध्या समञ्जमा भविष्यति, इतरथा अभ्यासपूरिता असमञ्जसा म्यात् । तस्मादागमेन पूर- यितव्येति ॥ सू० सङ्ख्यायाश्च पृथक्वनिवेशात् ॥ १७ ॥ (यु.१) ॥ इतवागमेनेति । कुतः ।। पृथक निवेशिनी हि मध्या, यया अष्टौ घटा दति, अभ्यासेनापृथक् स्यात् । तस्मादागमेन पूरयितव्या भा. इति ॥ . भा. पराक्शब्दत्वात् ॥ १८ ॥ (यु०२)॥ दूतद्यागमेनेति । कुत.।। पराक्मन्दो हि भवति,-'पराक् वहिप्पवमानेन नुवन्ति' इति । म च अनभ्यामस्य वाचकः, यथा 'पराचीः मामिधेनोरन्लाई' इति अनभ्यस्ता दति गम्यते । नम्मापि प्रागमः॥

·१. अथा। पाद: ४८ 0 उक्ताविकाराच ॥ १६ ॥ (यु०३) ॥ भा. इतथागमः, एवमुक्तम्याविकारो भवति । किमिदम् 'अवि- कारः' इति ।। अपुनर्वचनं, तत्र जामितादोषो न भविष्यति, अभ्यासे हि म स्यात्,-'जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते यदेकं भूयः क्रियेत' . इति ॥ भा. भा. अश्रुतित्वान्नेति चेत् ॥ २० ॥ (श्रा०) ॥ 'दति चेत्, इति पुनयंदुकम् भागमोऽपि नैव श्रूयते इति, तत् परिहर्त्तव्यम् ॥ सू० स्यादर्थचादितानां परिमाणशास्त्रम् ॥ २१ ॥ (श्रा०नि०)॥ अर्थन भामानि चोद्यन्ते । कतमेनार्थेन ? । 'एकविंशन अतिराण प्रजाकामं याजयेत्' इत्येवमादीनां वाक्यानामर्थन इति, न हि अनागम्यमानेषु सामसु एताः मयाः मामञ्जस्येन मम्भवन्ति, तम्मात् 'अर्थचोदितानाम् इद परिमाणयामनं छत्वा पृतार्थः शब्दः 'एकविंशेन अतिरावेण प्रजाकामं याजयेत्' इति अर्यमाप्तमागमं न मोति वारयित । तम्मादागमेग पूरणमिति ॥ सू० श्रावापवचनं चाभ्यासे नापपद्यते ॥२२॥ (यु०४)॥ इतयागम इति पग्मामः, 'पावापवचनं' हि भवति, चीणि वे यजम्मेदराणि गायत्री वृती अनुष्टुप् , अब हि एवावपन्नि, भा. 2

·४८.
मीमामा-दर्शने
'अत एवाहपन्ति' इति; एतत् 'अभ्यासे' नावकन्पते। तस्मादण्यागम
.
भा.
भा.
साम्नां चोत्पत्तिसामर्थात् ॥ २३॥ (यु.५) ॥
इतवागमः । कुतः? । 'सानां हि एवमुत्पत्तिरर्थवती भवति-
'दश सामसहस्राणि शतानि च चतुर्दभ ।
साङ्गानि मरहस्यानि यानि गायन्ति सामगाः ।
अशीतिशतमाग्नेयं पवमानं चतुःशतं ।
ऐन्द्रं स्यात् सप्तविंशानि* यानि गायन्ति मामगाः ॥ इति ।
इतरथैषां मानां उत्पत्तिरनर्थिका स्यात् । तस्मादपि श्रागमः इति ॥
धूर्यधपीतिः चेत् ॥ २४ ॥ (प्रा.) ॥
अथ यदुपवर्णितं, यथा धूरि-मामस्थिति, तत् परिदर्भव्यम् ॥
स्व० नात्तिधमत्वात् ॥ २५ ॥ (प्रा०नि०)॥
नैतदेवं युक्रे, धुरि-भामम अात्तिधर्मकाणि हि नानि,
वचनप्रामाण्यात् ; इदं तब वचनम् 'श्रानं धूर्षु सुक्ते, पुनरानं
पृष्ठेरुपनिष्ठते' इति, वचनात् तत्र क्रियते; तददिह वचनं नास्ति,
नम्माद् विषममेतदुपवर्णनम् । अत्र आगमेन मया पूयितव्यति
सम्यगेतदिति ॥ (१०॥५॥६०) ॥
* पायमानि रनि बाद पुस्तकपाठः ।
। अव भय इत्येव पाट। परनु पूधापरपाटमाभनम्याप 'धुर्य रत्येक
पठित युतम् । एष व पाठी व्याकरणानुभाग व भाथै धार इत्यय 'परि इनि
भा०
मम्यकपाटा

·१. अध्याये ५ पाद। ४८१ धरिष्यवमाने ऋगमप्राधिकरणाम । भा० . सू० वहिष्यवमाने तु गागमः सामैकत्वात् ॥ २६ ॥ विद्धस्तोमकेषु क्रतुषु समय, वहिप्यवमाने कि सानाम् पागम , अभ्यास, इति । पूर्वेण न्यायेनागम इति । एव प्राप्ने ब्रूम, 'वहिप्पवमाने तु' नैवम्, 'गागम' तत्र इति । कुत ।। 'सामकत्वात् । कथं ? । यत् उत्तरयो पवमान- योस्तृचाय चाय हिकरोति । श्रय कस्माद् वहिप्पवमाने मकदेव हिड्करोतीति ? । 'एक हि तत्र मामेति चूयात् , स्वारमेव गायत्रम्' इति वचनात् , मामेकत्वे जाते अगागमेन मया पूरयितव्येति, मामापि अभ्यमितव्यमिति ॥ (१०१५२७१०) ॥ भा. सामिपनीयशियानामागमन मधापूरणाधिकरणम । सू० अभ्यासेन तु सङ्ख्यापूरणं सामिधेनीघभ्यास- प्रकृतित्वात् ॥ २७ ॥ (पू०)॥ सो दर्शपूर्णमासो, तत्र काम्या मामिधेनीकन्पा 'एक- विशतिमनुश्रूयात प्रनिष्ठाकामस्या, चतुर्विशक्तिमनुयूयात् ब्रह्मवर्चमकामग्य, एकविधतिश्चानुनूयात् अन्नकामस्य, दाविशतिमनुव्यात् प्रतिष्ठाकामस्थ, पविशतिमनुवूयात् पाएकामस्य' इत्येवमादयः। तत्रायमर्थ साधयिक', -कि मामिधेनीवागमेन मया पूरयितव्या, उत अभ्यासेन, उत यावदुक्तमभ्यस्य शेपमागमेन ? इति । कि प्राप्तं ?-पूर्वण 22 ·४८२ भीमांसा देश न्यायेनागम इति । अपि च अविशेषोऽर्थ, अभ्यासेन हि पूर्यमाण न मामञ्जम्येन स्यात् , तस्मादागम इति । एव प्राप्ने धूम, 'अभ्यामेन तु सयापूरणम् इति। तुशब्द पक्ष- व्यावर्त्तक , नागम किन्तार्ह अभ्याम । कुत । 'अभ्यामप्रकृतित्वात , -प्रकृतौ अभ्याभेन मझ्या धरिता,-'त्रि प्रथमामन्वाह विरुनमाम्' दति। कथ । पञ्चदश मामिधेन्य 'इति श्रुति , एकादश च ममानाता तब अभ्यामेनागमेन वा भयाया पूरयितव्याया अभ्यास उका',- 'वि प्रथमामवाह, त्रिरुत्तमाम' इति, अनेन नियमेन प्रथमोत्तम- योरभ्यास कर्तव्य इति, थावत्यवस्तयोरभ्यासे क्रियमाणे पञ्चदशमया पूर्यते, तावत्सात्वोऽभ्यसितव्यम, इत्येतदभिप्राय त्रिव, तथा हि दृरार्थना, विसङ्याभिप्राये अदृए कल्य स्यात्। तस्मादिदापि नत्प्रकृतित्वात यावल्टालोऽभ्यस्यमानयोर्यथोदिता मया पूर्यते, तावावोऽयमितव्यम् इति ॥ अविशेपात नेति चेत् ॥ २८॥ (श्रा०) ॥ इति यदुक्त तत परिहर्त्तव्यम् ॥ स्यात् तदर्मत्वात् प्रकृतिवदभ्यस्येत पा सह्या- पूरणात् ॥ २६ ॥ (प्रा०नि०) ॥ 'स्थात् अभ्याम । कुत' 21 प्रकृतिधर्मत्व हि विक्षते, तस्मात् 'श्रा समापूरणात्' अभ्यभितयम् । एव 'प्रतिवत' छत भविष्यति, चोदकानुरोधेन अभ्यामसामञ्जस्यम् अभ्युपगन्तव्य । तमादभ्यास भा. भा. इति।

·१. अधाये ५ पाद ४८३ भा. स. यावदुक्तं वा कृतपरिमाणत्वात् ॥ ३० ॥ (सि०)। वाशब्दः पदं व्यावर्त्तयति । नैवम्, श्रा मध्यापूरणात् प्रथमो- प्तमे अभ्यसितव्ये इति, यावरुक्तमभ्यम्य अभियानामागमेन पूरयितव्या मोति । कुतः ? । 'कृतपरिमाणलात्' अभ्यासस्य, कृतं हि अभ्यामन्य परिमाणं,-'विः प्रथमामन्याइ, त्रिरुत्तमाम् दति, त्रिमझ्या चाभ्यासेन विवक्षिता, न पूरणी घड्या, तया श्रुतिः परिग्टहीता स्यात्, इतरथा लक्षण। श्रय यन्न,-'दृष्टार्थता चैवं भवति' इति । तदेवम्, आदर्तव्यो हि नित्वानुरोधः, दिचतुष्केणापि हि मह्या पूर्यते, तथापि प्रथमा- तमयोखिरभ्यासोऽनुष्ठेयः, तेन मझ्या पूरयितव्येति ; दहापि तेनैव अभ्यासेन मध्या पूर्यते, भवति हि सोऽप्यच सयापूरणः, प्रकृती प्रथमोत्तमे च विरभ्यस्ते, मध्या च पूरिता ; दहापि तददेव कर्त्तव्यं,- प्रथमोत्तमे च विरभ्यमितव्ये, मझ्या च पूरयितव्या, न प्रस्तावैष शब्दार्थी गम्यते, अनेनाभ्यासेन मझ्या पूरयितव्येति; अभ्यासः कर्त्तव्य इति वचनादवगम्यते, सङ्ख्या पूरयितव्येति सामर्थात् ; मा च प्रकृती अर्थादनेन पूरिता, यद्यार्थात् कृतः, न म चोदनार्थः; तस्मात् न, अनेनाभ्यासेन सध्या पूरयितव्येति चोदक श्राह । एवं चेद् 'यावदुकम्' अभ्यस्ख अवशिष्टानामागम इति ॥ स्तू अधिकानाञ्च दर्शनात् ॥ ३१ ॥ (यु.)। दूतथागम इति, अधिकदर्शनं हि भवति,-'न जगत्या परिदध्यात्, यजगत्या परिदयात् तच्छन्दांमि गमयेत् , विद्युभा भा०

·४८४
मीमामा-दर्भने
भा.
परिदधाति' इति, अभ्यासे च जगतीपरिधानामका नावकन्यते ।
तस्मादण्यागम इति ॥
तू. कर्मस्वपीति चेत् ॥ ३२॥ (श्रा०)॥
इति चेत् पग्यसि, यावाकमभ्यस्य अधिका आगमयेदिति,
धुरि-मामकर्मखपि एवमेव स्यादिति ॥
न चोदितत्वात् ॥ ३३ ॥ (श्रा०नि०) ।
नेतदेवं, धुरि-भामकर्मम युक्तं ; चोदितस्तत्राभ्यासः,-'पानं
धूर्षु मुवते, पुनरावृत्तं पृष्ठुरुपतिष्ठते' इति ; दह नवचनं नाग्नि,
तस्माद्यावदुक्रम् अभ्यस्य अवशिष्टानामागमेन मझ्या पूरयितव्येति ।।
(१०५५८०) ॥
भा.
भा.
पाशिना प्रासनलाधिकरणाम ॥
सू० घोडशिना वैरुतत्वं तत्र कृत्स्नविधानात् ॥
॥ ३४ ॥ (पू.)॥
अस्ति पोडशी, ज्योतिष्टोमं प्रकृत्यानात,-'य एवं विद्वानेतं
पोडशिन ग्लाति, भवत्यात्मना, परास्य भाव्यो भवति' इति ।
तत्र मंशय.,-किमेप प्राकृतः, वैकृतः इति ? कयं । प्राकृत',
ज्योतिटॉर्म प्रकृत्य श्रानानात् ,वैकृतो विकृतो वचनात् , 'मध्यमेऽहं-
विरावस्य सच्यते' इति । प्रकृतावपि वचनमन्येवेत्याशय, 'अग्निष्टोमे
राजन्यस्य रमीयादतिराने ब्राह्मणस्य इति, विस्तावपि वचनमामात्

·१. थथाये ५ पादः। ४८५ विकृती अतिरात्रे स्यादित्याशझ्यते। प्रस्तावामानात् , प्रकृती च अतिरात्रस्य भावात् प्राकृतः इत्याशङ्कर । तस्मात् मंशयः । किं प्राप्तं ?-घोड़शिनो वैशतत्वं' स्यात् । कुतः ? । 'तत्र कृत्स्नविधानात', विकृतावसौ कृत्स्नो विधीयते । कथं ? । 'य एवं विदानेत पोड़शिनं ग्टहीत' इत्यभिधाय मध्यमेऽहं त्रिरात्रस्य स्टवते' इति विधीयते ; प्रकरणाच वाक्यं बलीयः। एवं वाक्येन प्रकरणे बाधिते, 'अतिराने ब्राह्मणस्य' इति वचनं वैश्ते अतिरात्रे इति गम्यते, तेन यद्यपि ज्योतियोम प्रसत्य विधानादिकतावमौ म कृत्स्न श्राम्नातः, तथापि कृत्स्न एव विरुतौ विहितो भवति। तस्मात् विकृतिषु परिगणितासु पोडशी ग्रहीतव्यो न प्रकृताविति ॥ स्व० प्रकृती चाभावदर्शनात् ॥ ३५ ॥ (यु०१)। भा. . इतश्च वैकृत इति । कुतः । प्रकृतौ अभावो दृश्यते । कथं। 'दे मंस्तुतानां विराजमतिरिच्यते' इति प्रभावे पोशिनः, दे म्तोत्रीये विराजमतिरिच्यते इति वर्णितं द्वितीयेऽध्याये (२।४। २६सू०) । तस्मादपि वैवतः पोडशीति ।। अयनवचनाच ॥ ३६ ॥ (यु०२) ॥ इतश्च वैकृतः स्यात् , एवं हि भवति वचनं,-'न घोडशी नाम यज्ञोऽस्तीत्याः' इति । न तावत् नास्ति पोडभी ज्योतिटोमे प्रकृती, इदं भवति वचनं, यदि ज्योतिटोमे नास्ति, एवमुपपद्यते ; तस्मादपि वैकृत इति गम्यते ॥ भा.

·मीमामा-दर्शने प्रस्ती वा शिष्टत्वात् ॥ ३७॥ (सि०) । भा. वागन्दः पदं व्यावर्त्तयति, तदस्ति वैठतः पोडणीति, प्रातः स्यात् । कुतः। प्रकृत्यां हि ज्योतिटोमे धानात', प्रकरणाच ज्योतिष्टोमेनैकवाक्यता म्यात् , मा विकतावणुच्यमानस्य नापति। न हीदं वचनं प्रकृती प्रतिषेधकं, किन्तर्हि विकृतानुपदेशक । तस्मात् प्रकृती शिष्टाप्रतिपिद्धत्वात् घोडशी भवितुमईति इति । अपि च न केवलं प्रकरणमस्य माधक, किन्तर्हि वाक्यमपि तथेति, 'श्रमियोमे राजन्यस्य ग्रहीयादतिरात्रे ब्राह्मणस्थ' इति । न चेदं प्रकृती सम्भवत् वैश्तेऽतिरावे शक्यते कन्पयितुं ; तस्मात् मारतः पोडशीति ।। प्रतिदर्शनाच ॥ ३८ ॥ (यु०) । प्रकृती भवति दर्शनमस्य पोशिमः, तिसः संम्नानां विराजमतिरिच्यन्ते' इति, उनमेतत् पोडमिनि ग्रामाणे तिमण स्तोत्रीयाणं दर्शनमवकन्यत इति। तस्मात् प्राकृतः घोडभीति । भा. . भा. स्व० आम्नातं परिसङ्ख्यार्थम ॥ ३९ ॥ (प्रा०नि०१)॥ अयं यदुक, वैकृतस्तत्र फस्नविधानादिति, ना, प्रस्ताव- प्रतिषेधकं तवचनमिति । 'अथ चोदकेन प्राप्तौ किमयं पुनरुच्यते' इति । विशेषेण हि नवचन प्रहनावभिधाय 'अमियामे राजन्यथ्य, प्राणभ्य पानिगवे इति वाकोनाक, नदिकागर्थमे प्रातानि

·१. थाय ५ पादा।
४६७
परिमझानं, तदर्थमुच्यते, अनतिरावेऽप्यनमिष्टोमेऽपि कथं ग्रहोत?-
'मध्यमे हंबिरात्रस्य ग्टह्यते' इति ।
भा.
सू० उत्तमभावदर्शनम् ॥ ४० ॥ (श्रा०नि०२) ॥
श्रय यदुक्तं,-प्रकृतौ पोडशी न दृग्मते, 'दे मंस्तुतानां
विराजमतिरिच्यते' इति, तदुक्रम ; अभावदर्शनात् वैकल्पिक: घोडशी,
न विहितप्रतिघेधात् पक्षेऽतिरेकः इति ॥
गुणादयन्जत्वम् ॥ ४१ ॥ (श्रा०नि०३) ॥
श्रय यदुनम् ,-श्रयजवचनात् न प्रकृती षोडशीति, तदुक्तं,-
घियत्वात् प्रकृती ग्राह्यत इति । कथं वयजवचनं ।। वैकल्पिकत्वात् ,
पने 'मः' यज्ञो नास्तीति भत्या श्रयज्ञ इत्युच्यते। तस्मात् प्राकृतः
पोडशीति। प्रयोजनं,-पूर्वपते प्रकृतौ न ग्टह्मते, ग्टह्यते मिद्धान्ते ।।
(१.५८ अ.)॥
भा.
-
A
.
भा.
शाप्रयणादव घोडशिग्रहणाधिकरणम ।
तस्याग्रयणाद् ग्रहणम् ॥ ४२॥ (सि.)।
अस्ति पोडशी,-"य एवं विदानेतं षोडगिनं ग्टहाति,
भवत्यात्मना परास्य भाटव्यो भवति" इति । तत्रायमर्थ, ममधिगतः,-
प्रारुतः पोडशी' इति, श्रयेदानीम् इदं मन्दिाते,-किममी
पाययणादुक्याच ग्टहीतव्य इति, उत, श्राग्रयणादेव? इति । कि
20

·४८ trੜ੍ਹ - ਮੈਂ प्रात,"तम्याग्रयणत् ग्रहणम्"। कुत.? | वात, 'श्राग्रयणात् ग्रहाति पोडशिनम्' इति । भा. उक्याच वचनात् ॥ ४३ ॥ (पू.)। ग्टहीम एतत्,-'पाययपाद् ग्रहीतव्य घोडशी' दति, किन्तु 'उक्याच' ग्रहीतव्य । कुत । 'वचनात्' वचनमिदं भवति, 'उक्यात् ग्टहाति पोडशिनम्' इति, किमिद वचन न कुर्यात् । तस्मादुक्याग्रयणाभ्यां ग्रहीतव्य इति । (॥१.१५।१ . अ.पू.) ॥ तदेतत् अपर्यवमित तिष्ठतु तावत्, अथ ददानीभेतच्चिन्यते,- हतीयमवन एव पाशिदणाधिकरणमा . भा. कुता स्व० तृतीयसवने वचनात् स्यात् ॥ ४४ ॥ अम्ति ज्योतिटोम, तब श्रूयते,–'य यो भी ग्टह्यते इन्द्रियमेव वीर्यमात्म धत्ते' इति । तब मशय, कि मरने-मवने ग्रहीतव्य , उत, बतीयमवने ? इति। कि प्राप्त ?-मवने-सबने इति । प्रतिसवन हि श्रूयते,-'ग्रहाति पोधिनम्' इति । भन्दलक्षणे च कर्मणि शन्दो न प्रमाण, तस्मात् सबने सवने पोशी रहते इति। एव प्राप्ते भूम,'तीयमवन' 'स्थात' अस्य ग्रहणम इति । कुत । वचनात्, भवति हि वचन,-'तीयसबने अाग्रयणात् ग्रहाति घोडशिनम्' इति, वचन न' प्रमाण, तस्मात् मतीयमवने पद्दीतय्य इति । श्रय यदुक-प्रतिमवन घोडभिग्रहणम् इति, ·१. अध्याये । पाद् ॥ ४८८ ढतीयमवनग्रहणम्तुत्यर्थ नत् । कथ। 'प्रात.मवने ग्राः तेजा वै प्रात:मवनं, तेजस एव वजं निर्मिमीते ; माध्यन्दिने सवने ग्राह्यः, तेजो वै माध्यन्दिनं भवन, तेजस एव वचं निर्मिमीते ; हतीयमवने ग्टह्यः, पशवो वै हतीयसवनं, पाइभ्य एव वनं निर्मिमीते; यत् प्रात.सबने ग्टहीयात् वज्र उत्तरे सवने व्यतिरिच्येत ; यन्माध्यन्दिने मध्यतः, वचं निहन्यान; बतीयमवने ग्राह्यः,तत् सर्वेनु सवनेषु ग्टहाति न पूर्व मवने आत्ति नीत इति । (१ ०।५।१९१०) ॥ सू० अनभ्यासे पराक्शब्दस्य तादीत् ॥ ४५ ॥ (१०अधि०पू० यु०१)॥ स्थितात् उच्यते,द्रतश्च पग्यामः,-उक्याञ्च ग्रहीतय इति। कुतः ।। 'यत् पराञ्चमुक्थगनिहाति पोडशिनम्' इति । उक्यान्निग्रहातीति सम्बन्धः, न उक्थयात् पगमम् इति । कुतः ? । 'अनभ्यासे' पराक्शन्दो वर्त्तते । कुत.? | 'तादर्थात्', तादर्थ हि अस्थावगम्यते,-'पराचीः मामिधेनीरवाई',-अनभ्यताः मामिधेनी- रन्वाहेति यया, अनभ्यामवचनः सन् नाक्याग भम्बध्यते, न हि भवति मम्बन्ध', उथपादनभ्यस्तमिति, कथाह उपयान्निग्रहाति तमनभ्यम्तम् इति; तस्मादप्युक्यगग्रयणाभ्यां ग्रहीतव्य इति ॥ सू० उक्याविच्छेदवचनत्वात् ॥ ४६॥ (१० अधि. पूल्यु०२) ॥ भा. * 'चम्चाति, नथा' इति क.भ.प. एच का पु• फट । अयमेव पठ भावीयान् । 202 ·५.. मीमामा-दर्गने भा. दतशेक्यादपि ग्रहीतव्य इति । कुत । उक्याविच्छेदवचन भवति, विछिन्दन्ति इ वा एतदुक्या यदक्यानि पोडशिनञ्च नत प्रणयन्ति इति, प्रणयतिना मम्बन्धादिस्पटमपादान दर्शयति, तम्मादप्युभान्या ग्रहीतव्य इति । स्व० आग्रयणादा पराकशब्दस्य देशवाचित्वात् पुनराधेयवत् ॥४७॥ (१० अधि० उ०)। . भा. 'श्राग्रयणात' एव 'वा' ग्रहीतव्या, नोक्थगत्। कुत ।। 'यदाग्रयणात् ग्टहाति पोडशिाम' इति वचनात, न शक्य आययणात् कृत्स्नो ग्रहमाण उपयात ग्रहीतुम इति , अगतिका ह्येषा गति, यत् कृत्स्नमयोगे मति विकल्पसमुच्चयो स्याता , सत्या हि गतो न तो श्राश्रयणीयो स्त , अस्ति चीत्र गति । कथ? । 'पराकगन्दस्य देशवाचित्वात',-दिग्दे शकालवचनो हि पराकशब्दो भवति, तथा मति उक्यात पगञ्चमिति सम्बन्धी भविष्यति, न कृत्स्नमयोगो विरोस्थते , यथा, 'पराञ्चमग्न्याधेयात पुनरादधाति' दति कानमयोगे पञ्चमी, नापादाने , एवमिहापि द्रव्यम् , तम्मादप्याग्रयणादेव ग्रहीतव्य इति ॥ स्व. विच्छेदः स्तोमंसामान्यात् ॥ ४८॥(प्रा०नि०)॥ भा. अथ यदुन, विच्छेदवचनादपादानदर्शनम इति । ननदेव,- 'विच्छेद म्तोममामान्यात्' भवति,-'विक्किन्दन्ति वा एतदुक्यर पक्यानि पोइभिनय तत' प्रणयलि हानि एकविशोमवाटुक्र- ·१. अध्याये ५ पाद । ५०१ विग्रह व पोडशी इति, तत्र पूर्वयोविच्छिन्न एवोच्यते, नतः प्रणयन्ति इति। दयमपि कालमम्बन्ध एव पञ्चमी, नापादाने; तम्माद् श्राग्रयणादेव ग्रहीतव्यः पोडशी ॥ (१०।५।१० अधिशेषः) ॥ भा. - पोडगिग्रहम्य मस्तोत्रात्रताधिकरपाम् । " सू० उक्याग्निष्टोमसंयोगादस्तुतशस्वः स्यात् सति हि संस्थान्यत्वम् ॥ ४६॥ (पू०)॥ पोडशिनि प्रकृते दमाम्नायते,-'अग्निटोमे राजन्यस्य ग्टहीयादथ्युम्यर याह्यः' इति । तत्रायमर्थः मांगयिकः:-किम् अस्तोत्रशस्त्र: पोडशी, उत, मस्तोत्रशस्तः, इति । किं प्राप्तम्?- अम्तोत्रशस्वः स्यात् । 'कुतः ।। 'उफ्ययाग्निष्टोममयोगात्,' उक्या- मिटीममयोगो भवति,-'अग्निष्टोमे राजन्यस्य ग्रहीयादप्युक्येय ग्राह्यः' इति ; अग्निष्टोममम्ये उक्यमंम्ये च पोडशी यहीतव्य इत्युच्यते । एवमनिटोममन्योऽसो क्रतुर्भवति, यद्यत्र म ग्रहो रहते, यदि चन तत्र स्तोत्रं शत्रं वा क्रियते; मति दि म्तो शस्त्रे वा पोभिना म्तोमेन मन्तिछेत। तवाग्निष्टोममम्यो न म्यात , उस्यासम्यश्च तत्रेदं वचनम् उपरुध्येत,-'अग्निष्टोमे राजन्यम्य ग्टमीयादप्युक्येर ग्राह्य.' इति । । अग्निष्टोमविशिट ज्योतियोमे म उच्यते, अग्निटोमम्वाङ्गं, न दि, याग, मनुतशस्तयोरङ्गं भवति, फलवत्वात् यागम्य, अफलवाञ्चेतरयोः; अग्निटोमवामी ज्योतिष्टो- मसंन्यो अनेन भवति, नान्यया ; तम्मादनावयतः स्यात् इति । क

·मीमामा-दशन
भा.
.
भा.
खू० सस्तुतशस्त्रो वा तदङ्गत्वात् ॥ ५० ॥ (सि०) ।
'मस्तुतयचो वा' षोडशी। कुतः। तदनत्वात्',-यागस्य
हि स्तोत्रम चेऽङ्गमते ग्रहग्रहणनिमित्ने । कय?। 'ग्रहं वा ग्रहीला
चममं वानीय नोत्रमुपाकरोति' इत्युपमम्पाने निमित्ते भवितव्यं
नैमित्तिकेग; तस्मात् 'मस्तुतगस्वः' घोड़भी म्यात् ॥
लिङ्गदर्शनाच्च ॥ ५१ ॥ (हे.)॥
निगमप्येतमर्थ दर्शयति,-'मस्तुतमन्तः पोडशी' इति ।
कथम् ।। 'ऊली वा अन्ये यजक्रतवः मनिष्ठन्ने तिर्यो.न्ये, ये
होताग्मभिमन्तिष्टन्ते, ते उड़ा., ये वा छावाकं, ते तिर्य:'।
कयं कृत्वा एतबिझं ।। एतद उकं भवति,-दये एव यजकतो
भवन्ति ये होतारमभिमन्तिष्ठन्नी ये चाच्छावाकं; यदि मम्तोत्रयस्तः
पौडभीति तत एवं, अन्यया अयं पोडशी अध्वर्युमभिमन्तिठेत ।
तम्मादपि मम्तोत्रगस्तः पौड़गी ॥
वचनात् संस्थान्यत्वम् ॥ ५२ ॥ (श्रा०नि०) ।
श्रय यम्-मति हि मंन्यान्यत्वम् इनि: वचनादेव
भविष्यनि । अनिष्टोमान्तं यदुन, नग्य वचनादयमन्योऽनो विधीयते;
किमिव वचनं न कुर्यात; तम्मादपि ममतोत्रमय इति ॥
(10.1५१२.)॥
भा.

·१. अध्याय ५ पाद् । ५०३ . - हिरमा विरावे घोडशिनः परिमयाधिकरलम । अभावादतिरावेषु गृह्यते ॥ ५३ ॥ (पृ०) ॥ भा. . अस्ति अङ्गिरमां द्विरात्रः, तत्रेदमाम्नायते.-वैखानम पूर्वयुः साम भवति पोडयुत्तरे' इति । तत्रायमर्थः मांशयिकः,- किमत्र घोड़शिनो विधानम् , उत, प्राप्तम्य परिसदानम् ?-इति । कि प्राप्तं?-श्रप्राप्तस्य विधानम्, आनुमानिकशोदकः, स विहिते न प्रापयति, विहितश्व 'उत्तरोऽहम् दिरात्रम्य ग्टह्यते'• इत्यनेग वचनेन; तस्मात् चोदको न प्रापयतीति अप्रातस्य विधानमिति गम्यते ॥ भा. ख० अन्वया वानारभ्यविधानात् ॥ ५४॥ (सि०)॥ 'अन्वयो वा'-'पोडशिनाऽप्यस्मिन् क्रती परिमयार्थमिदं श्रवणं,-'वैखानमं माम पूर्वेधुर्भवति घोडशक्तरे' इति । कथम् अन्वयः ।। 'अनारभ्यविधानात्'। कतमोऽनारभ्यविधिः । 'उत्तरेऽहन् द्विरात्रस्य ग्टद्यते' इति, तेन प्राप्ते उपमंहारः क्रियते,-यदेतत् दिरावस्योत्तरे ग्टह्यते इति, एतदशिरमा दिरावख ग्टह्मते, नान्यत्र इति । श्रय वा एवं प्राप्तम्,-"श्रभावादतिरावेषु ग्टह्यते” इति, यदेतत् प्रायतमतिरावेषु पोडरिग्रहणं, वैकन्धिकं तत् विकन्येनेव मदिरायु प्राप्तं नियम्थेत, 'उत्तरेऽहन् द्विरावस्य ग्टहते' इति, तस्योपसंहारे तेऽन्यदिरापु प्रभावः, श्रभावादगिरमां द्विगत्रे नियता ग्रहते घोड़शी उत्तरे इनि। “अञ्चयो वा अनाग्भ्य- ·५०४ मीमांसा-दांने विधानात्", अन्वितानि पोडगिना मदिरापूत्तराणि अहानि, प्रत्यवत्रणात् 'उत्तरेऽहन् दिगवस्य ग्रह्यते' इति थनारभ्यविधानेन । 'ननु उपमंहारः परिमझा वा पोडशी उत्तरे' इति । उच्यते, न शक्यं प्रत्यक्षयवर्ण परिमध्यात विशेषवचनेन : चयो हि दोषाः प्राइम', अवार्थग्रहणं, परार्थकन्पना, प्राप्तबाधश्च । न चोपसंहारः, मित्रत्वादाक्ययोः । किमर्य त_दं पोडग्युत्तरे? इति। नैवैतदिधानं पोडशिनः, किन्तर्हि वैखानमस्य माम्नः, 'वैखानसं तत् माम पूर्वेचुर्भवति' इति विधीयते, उत्तरे पोडशीत्यनूद्यते, अनारभ्य- विधानेन प्राप्तत्वात् । तस्मात् प्राप्तस्य पोडशिनो ग्रहणम् इति ॥ (१०।५।१३१०) भा. 1 नानाडीने घोडशग्रहअहणाधिका था । खू० चतुर्थे चतुर्थेऽहत्यहीनस्य गृह्यत इत्यभ्यासेन प्रतीयेत भोजनवत् ॥ ५५ ॥ (पृ०)। पोनिं प्रत्य श्रामनेन्ति, 'चतुर्थे चतुर्थेऽहन्यहीनम्य ग्टह्मते' इति । अपोऽर्थः मांशयिका:-किमेकग्मित्रहीने चतुर्थ दिवमे पोड़नी अभ्यभितव्यः, उत, एकस्मादहीनादहीनान्तरे चतुर्थे ऽहनि ग्यते इत्येवमभ्यमितव्यः' इति । किं प्राप्तम् ?–एकम्मिन्नभ्य- मितव्यः इति । कुतः ।। अहोनम्यकम्येत्युच्यते, नानाहीनेषु चेत् रयते, मा लक्षणा भवति, अग्मिन् परे श्रुतिः। अपि च वीमानर्थक्यं नानादीनेषु चेत् म्यात्, चतुर्थेऽहनि प्रहीनयेत्येतावर तत् मिद्यति; एकनिम्नु बीमा अर्थती भवति, नम्मादेकरिमन्त्रहीने ·१. अध्याय ५ पादर. ५०५ . अभ्यमितयः, भोजनवत् , यया 'चतुर्थे चतुर्थेऽहनि देवदत्तो भु ति, चतुर्थ भुका नतः चतुर्थे गम्यते एकमिन् परे पति, एवमिहापि द्रव्यम्। तस्मात् एकस्मिन्त्रहीने इति ॥ अपि वा सङ्ख्यावश्चात् नानाहीनेषु एधते पक्षवदेकस्मिन् संख्यार्थभावात् ॥ ५६ ॥ (सि०) 'नानाहीनेषु' 'वा' चतुर्थे नि 'एयते', एवं मध्यावत् पहणं भवति, चतुर्थऽहनि इति ; एकस्मिन्त्रहीने एक चतुर्थमहः, अन्यदटम भवति । यम, अतिगन्दो भविष्यतीति-'ग्रहीनः' इति । भवति मा हि युतिः, न च नया श्रुत्या किञ्चित् मिद्यति, चतुर्थम्या- हिवात् । अग्मत्परे नपणा, तया तु मिद्यति । अपि च, म नवणा, मामान्याभिप्रायमेकवचनं । यदुळ, वीमानर्यक्यम् इति । न, पानर्थक्यमापततीत्यान्दा: कन्पनीयः । तम्मात् भानाने ग्रहीतव्य इति, 'पक्षवत्', यथा,-' T,-'पक्षम्या पक्ष्या भुढे' इति पदान्तरं गम्यते, एवमिहापि दृश्यः । नरमानानाहीनेषु ग्रहीतय दति ॥ सू० भोजने तत्सा स्यात् ।। ५७ ॥ (श्रा०नि०)। पत्नु भोगनवदिएकम, अर्थात् तत् तमाचतु यादयन्यचतुर्थ मत्र कल्यते ; पतुादारभ्य मान्य हानि, तेषां तुर्यम् अदीनग नत् अमअन्दलहले कर्मणि पदाभिक्ति गम्यत, मनोकाभि- ·भीमामा-दर्शन प्रायः । नम्मात् युतं भोजने लोकाभिमायानुष्ठानम्, अहीने तु शब्दाभिहितं गम्यते ॥ (१०१५५१४१०) ॥ - भा. विधती पहाणामाप्रयणामनाया अधिकरणम ॥ (प्रथमवर्णकम)। सू० अगत्सान्नि सामाभावात् शक्तः साम तदाख्यं स्यात् ॥ ५८॥ ज्योतिटोमे श्रूयते,–'यदि रथन्तरसामा सामः स्यादैन्द्र- वायवायान् ग्रहान् ग्रहीयात्, यदि हमामा कायान् , यदि जगत्मामा श्राग्रयणायान्' इति । 'श्राग्रयणायान्' इत्येतदुदाहरणं; तत्र संशयः, किम् श्राग्रयणाग्रतायाः प्रकृती निवेशः, खत विकृतौ? इति । किं प्राप्त प्रकरणानुग्रहात प्रकृती इति, 'यदि जगत्सामा" इति ज्योतियोम एवोच्यते, येनकेनचिदभिसम्बन्धेन गुणेन क्रियया वा। एवं प्राप्ते घूमः,-'जगत्सान्नि' श्रूयमाणेऽपि 'ऋतः माम तदाख्यम्' इति अध्यवसीयते। कुतः। 'सामाभावात्' न हि, कृत्स्नेऽपि मामवेदे जगन्नाम मामास्ति, तस्माद्यत्र जगत्यामुत्पन्न माम म नगासामा, म वियुवान्। 'ननु, 'क्रायो विपुवान्' इत्युच्यते' । नैष दोषः, म कामाय भविष्यति । तस्मादिकतौ विषुवति निवेश इति ॥ * यरिनम मारहि का...पुर रख क. भ. प. पाट ।

·२. बथाये पाद । नगमामेतिशब्देन विश्वतो प्राधिकरणम् ॥ (दिनीयवर्णकम्)। एवं वा, स्व० जगत्साम्नि सामाभावात् ऋक्तः साम तदाख्यं स्यात् ॥ ५८॥ भा. 'यदि जगत्सामा श्राग्रयणायान् ग्रहान् ग्रहीयात्' इत्येतदेव उदाहरणं । तत्र संशयः, -किम् अन्यतरमामा जगत्मामा,- रथन्तरमामा वृहत्सामा वा ?(१) किमुभयसामा जगत्मामा ? (९) किं रथन्तरमामा जगत्सामा ?(२) किं यत्र जगत्यामुत्पन्नं माम जगत्सामा (8) इति । किं प्राप्तम्-अन्यतरमामा इति। कुतः । विशेषानवगमात्, ज्योतियोमस्य प्रश्नत्वात्,तस्य च अन्यतरमामत्वात् , एवं प्राप्तम्() । अथवा उभयमामा जगत्सामा, जगच्छन्दः। फत्नवाची, स्त्रष्ठता च ज्योतिटोमे उभयमामवे, अन्यतरमामत्वे जगच्छन्दस्याविशेषणत्वात् अविवक्षा प्रमज्येत । तस्मादुभयमामा(९) । प्रय वा रथन्तरमामा जगत्मामा, तर हि चि जगच्छन्दों विद्यते,-ईशानमस्य जगतः स्वदृशम्' इति । यदि चाभयमामा . * "जगवामक माम यष्य मोमयागम्य बसी मनमामे मि, पब जगदिमेषम विरे प्यमाणे भामि चतुधी भगय" रति माषा। + "EVता रचनरसाया वा रति, यो मिमियान्यनरमाममायनावममाम्" रमि माधा। + "यद्यपि दशवाधिमा जमतोगदैन नपुगधमुपर मामापसरणे, नमापि समवध्य यता नदिको नगदम्यो नमनीपोपवमान पतुर्थ पचारारा" रति माधष । 202

·५.
मीमामा-दमंने
जगत्सामा भवेन्, तकरी विधिरनर्थक: स्यात् । तेन नैतयोः
समुच्चयः प्रकृतौ ; तम्माद् ग्थन्तरसामैव जगत्सामा(२) इति ।
एवं प्राप्ते ब्रूमः, यत्र जगत्यामुत्पन्नं साम, म जगत्मामा इति ।
तथा हि श्रुतिः, इतरथा रथन्तरमामनि अध्यवधीयमाने ऋचा
पदं लक्ष्यते, पदेन भाम, मेपा लक्षितलक्षणा स्यात् । तस्मात
जगत्यां यत्र माम, म जगत्मामा, 'ककः' जगदाण्यं साम
स्यादिपुवति । 'ननु शुक्रानो विषुवानित्युच्यते'। नैष दोषः,
म कामाय भविष्यति; तस्माधियुवति विकृती निवेथ इति ॥
(१.५।१५त्र.)॥
भा.
मसये उपवयपियवन्यारभायाधिकरणम् ।
उभयसानि नैमित्तिकं विकल्पैन समत्वात्
स्यात् ॥ ५६ ॥ (१म पू०)॥
বন্দি उभयसामानः क्रतयः,-'मंसव उभे कुर्यात्',
'अपचितावपि एकाहे श्रूयते,–'उभे ट्रथन्तरे कुर्यात्' इति ।
तत्रास्ति रथन्तरनिमित्त इनिमित्तकञ्चः-'उपकी रथन्तरपृष्ठस्य
प्रतिपदं कुयादग्रियवती* हत्पृष्ठम्य' इति । तत्रैपोऽर्थः मांगायिकः,
-किं रथन्तरनिमित्तक इनिमित्तकं वा कार्य-विकन्यः (१)
अय वा स्थन्तरनिमित्तकं कर्नयं(२) अथ वा अन्यनिमित्तकमेव
कर्तव्यं (९) । किं प्राप्तम्?,-अन्यतरनिमित्तकं कर्तव्य-विकल्पः?
न्यायमानायां "पवतों" इति पाठ ।

·१. अध्याये पाद।
५०८
भा.
इति । कुतः। समा प्राप्तिः, विरुद्धश्च समुच्चयः, न हि,
विनिगमनायां हेतुरस्ति,-एवंनिमित्त कर्त्तव्यं, न वंनिमित्तकम्
इति: न च, दे प्रतिपदौ शक्येते कर्नु ; तस्मादिकम्पः ॥
सू० मुख्येन वा नियम्येत ॥ ६० ॥ (श्य पू०) ॥
यदुकं, -समा प्राप्तिनास्ति विनिगमनायां हेतुरिति,
अम्तीति ब्रूमः, मुख्यत्वं नाम रथन्तरस्य प्रथमाधीतन्वं; तदुकं,-
"मुख्यं वा पूर्वचोदनात् लोकवत्” (१२।२।२०) इति ॥
सू० निमित्तविघाताद् वा क्रतुयुक्तस्य कर्म स्यात् ॥
९१ ॥ (सि०)॥
वाभन्दः पदं व्यावर्त्तयति । इयोरपि निमित्तयोविधातः
स्यात्, ऋतुनिमित्तमेवारीयते, तया मति नेतद्रयन्तरपृष्ठं, न
वृहत्पृष्ठं, हद्रथन्तराभ्यामुभाभ्यां तब पृष्ठनिर्वृत्तिः । तस्मात्
नोपवती प्रतिपत्, नायियवती, अन्यैव ऋतुनिमित्ता भवितुमईति.
इति ॥ (१०।५।१६१०) ॥
भा.
रम्दवायवस्य मर्वादावनिकाधिकरचम
सू० ऐन्द्रवायवस्याग्रवचनादादितः प्रतिकर्यः स्यात् ।।
॥६२॥ (पू.)॥
ज्योतिष्टोमे श्रूयते,-'वाक् वा ऐन्द्रवायवो यत् ऐन्द्रवायवाया
भा.

·५१. मीमामा-दम . ग्रहा स्ट ह्यन्ने वाचमेवावरन्ये' इति । तत्र संशयः,-किम् ऐन्द्रवायवस्ट सर्वादितः प्रतिकर्षः स्यात्, उपांश्चन्तामाभ्यामपि पूर्व ग्रहीतव्यः, उत शुक्रामथिभ्यां पूर्व ग्रहणम् । इति ! किं प्राप्तम्', 'ऐन्द्रवायवस्थ' मादितः 'प्रतिकर्षः' इति । कुतः ? । "अग्रवचनात्', धगता अत्र विधीयते,-'ऐन्द्रवायवा ग्रहाति' इति, ऐन्द्रवायवमग्रे कुर्यादेषाम् इति । अविशेषात् पर्व एवं ऐन्द्रवायवाग्राः कर्नयाः, यदि श्रादितः प्रतिको न क्रियेत, उपांश्चन्त-मौ ऐन्द्रवायबागी न भ्यातां! अादितम् प्रतिकर्षे क्रियमाणे म ऐन्द्रवायवायाः कृता भवन्ति । न चाध ऐन्द्रवायव- स्यायता विधीयते, यदि विधीयेत, यान् कांचित् प्रति ऐन्द्रवायवस्य श्रयतायां कृतं कर्त्तयं स्यात् । अथ पुनरन्येषां यहाणमन्द्रवायवाग्रता धर्म उच्यते, तम्मात् मर्वेषां धर्मः कर्त्तव्य इत्यादितः प्रतिकर्षः स्यात् । कथं पुनग्वगम्यते, मर्वेषामेवायं धर्मः इति । 'ऐन्द्रवायवाग्राम् कुर्यात्' इतिनिर्देशात् , नाब यहम्य कर्त्तव्यता उच्यते, तदगा कर्नया इति यूयते । अग्रता परार्थी न स्वार्थी विज्ञायते : तस्मात् सर्वादितः प्रतिकर्षः स्यात् ।। सू० अपि वा धर्माविशेषात् तदमीणां स्वस्थाने प्रकरणादनत्वमुच्यते ॥ ६३ ॥ (सि.)। 'अपि वा' इति पश्यावृत्तिः, न मर्गदितः प्रनिकर्षः म्यात्, किन्तर्हि स्वम्यानस्य ग्रहणं । कुत.? । नाव तदग्रता भा • "मन्चकामामकारवाहासामय पाठ, उपाशपर प्रथम, चालामप। हिनीय दवायचो परमनीय, पावरणचतुर्थ इत्यादि" इनि न्यायमामा।

·१. अध्याये ५ पाद ।
५११
विधीयते, वाक्यं हि तदा अनुग्टह्यते, किन्तईि तदग्राणं यहणं
विधीयते, तथा हि श्रुतिरनुग्टहीता भवति, यदि रथन्तरमामा
सोमः स्याद् ये ऐन्द्रवायवाग्रा ग्रहाः समानातास्तेषामनेनानुपूर्येण
ऐन्द्रवायवादितया धर्मविशेषेण तद्धर्माणं प्रतानां ग्रहणं विधीयते,
खे स्थाने घे ग्रहा ऐन्द्रवायवाग्राः, तान् प्रकृत्य ग्रहणविधिरिति
न सर्वादितः प्रतिकर्ष इति ॥
धारासंयोगाच ॥ ६४ ॥ (यु०)॥
अपि च, धारामयोगी भवति ऐन्द्रवायवादिवाकये, 'एखा
अव्यवच्छिन्नया धारया ग्रहाति' इति, तस्माद्धाराग्रहास्ते, तदग्रान्
अधिकृत्य ग्रहण विधीयते इति ।। (१०।११७१०) ।
स्व०
भा०
-
भा.
काममयोगेऽपि ऐन्द्रयायवस्यादायप्रतिकर्षाधिकरणम् ॥
कामसंयोगे तु वचनादादितः प्रतिकर्पः स्यात्
॥ ६५ ॥ (पू.)॥
श्रथ यत्र काममंयोगे वचनं, 'ऐन्द्रवायवस्य ऐन्द्रवायवायान्
ग्रहान् ग्रहीयाद्, य. कामयेत ययापूर्व प्रजाः प्रकन्येरन्' इति ।
तत्र किं, भवादितः स प्रतिकर्षः, उत तवापि स्वक्रमम्यस्य ग्रहणम् ?
इति । किं प्राप्तं , पूर्वेणाधिकरणेन स्खक्रमम्यम्य इति ।
तथा प्राप्ते ब्रूमः,-'काममयोगे तु' सर्वादितः 'प्रतिकर्षः स्यात्' ।
कुतः?। 'वचनान, वचनं हि भवति,-'ऐन्द्रदायवाग्रान् ग्रहान
ग्टहीयाद् यः कामयेत यथापूर्व प्रजाः प्रकपरन्' इति । नत्
।
.

·५१२ मीमामाद ने भा. सर्वादिनः प्रतिकर्षे ऽर्थवत् अग्रतानां विधीयमानायाम ; अप्रवृत्ति- विधेषकरं तत् अगाणं ग्रहणे विधीयमाने। तस्मात् सादितः प्रतिकर्ष इति ॥ सू. तद्देशानां वापसंयोगात् तद्युक्तं कामशास्त्र स्यात् नित्यसंयोगात् ॥ ६ ॥ (सि.) । न चैतदस्ति, यदुक्तं सर्वादिनः प्रतिकर्ष इनि। स्वक्रमग्यस्य ग्रहयो क्रमानुग्रहो भविश्यति, तस्मात् स्वकमन्यस्य इति । यउक्तम्, अग्रताभिधानादादितः प्रतिकर्ष इति, नन्न, 'तद्देशानां' (धारादेशानाम्) ऐन्द्रवायवाग्राणामयमुपदेशः, तथुकानां तदया पहणेन कामः साध्येत, श्रुतिरेवमनुग्रहाते, त्वत्पते वाक्यं, श्रुतिय वाक्याइलीयमी । श्रथ यदुतम्,-'अप्रवृत्तिविशेषकर ग्रहणविधौ' इति । तत्र संयोग- ध्यवात् , एकोऽव नित्यस्य कामसंयोगः,--ग्रहणेन कामं साधयेत्, अपरो नित्यमयोगः, ये ऐन्द्रवायवाया ग्रहास्तान् ग्रहीयादिति । तस्मादस्ति प्रवृत्तिविशेषः, अतस्तद्देशसंयुके काममाधनमेतत् । तस्मात् स्खक्रमम्यस्य ग्रहणम् इति ।। (१०१५।१८.)। . चाधिनामादीना यहाण प्रतिकाधिकररम् । परेषु चानशब्दः पूर्ववत् स्यात् नदादिषु ॥ ६७ ॥ (सि.)। अम्ति ज्योतिष्टोमः, तत्र ऐन्द्रवायात् परे ग्रहा: कामाय श्रूयन्ते', 'श्राधिनायान् सहीयादामयाविन । शुक्राणान् महीयात् भा. .

·१. अध्याये ५ पाद । भा. अभिचरतः । मध्ययान् ग्रहीयादभिचर्यमाणस्य' इति । तच संशयः, किमेतथ्वपि स्खक्रमस्थानां ग्रहणम् , उत सर्वादितः प्रतिकर्षः कर्त्तव्य ? इति । किं प्राप्तं,-'परेषु च' ऐन्द्रयायवात् , परेवेवमादियु ग्रहणेषु अयगन्दः 'पूर्ववत् स्यात्' स्खक्रमम्यग्रहणम् इति । यस्य यस्याग्रमा श्रूयते, नदग्राणं कामसंयोग इति ॥ (पू.) । सू० प्रतिको वा नित्यार्थेनाग्रस्य तदसंयोगात् । ॥ ६८ ॥ (सि०)॥ प्राक् ऐन्द्रवाधवात, 'प्रतिकर्ष.' स्यात् । कुतः । न हि अत्र नित्यार्थेन कामस्य मयोगो भवति । यदि हि नित्ये कामो भवेत् , अाश्विनाग्रान् मथ्यग्रान-इत्ययशब्दोऽस्य नोपपद्येत, न हि, तस्मिन् वचने मति प्रवृत्तेः कश्चिदिशेष उपलभ्यते, प्रागैन्द्रवायवान पुनः प्रतिकर्षे वचनमर्थवत् भवति । अपि च प्रकृतास्ते ग्रहा', तेयामाश्विनाग्रता कागता विधीयते । तस्मात् श्रादितः 'प्रतिकर्य.' इति ॥ प्रतिकर्षञ्च दर्शयति ॥ ६ ॥ (यु०)। 'धारयेयुस्तं ये कामाय ग्टडीयुः, ऐन्द्रवायवं ग्टहीत्वा मादयेत् तं यं कामाय ग्रहीयुः' इति कामाय ग्टहीते धार्यमाणे ऐन्द्रवायवस्य ग्रहण दर्भयति । तस्मात् सर्वादितः प्रतिक्रव्य इति । ( १५१८५०) ॥ भा.

·५१४ मौमामा-दर्शने भा. चाभिमादीनां पहशामेन्द्रयाय स्य पुरस्तात् प्रतिकाधिकरणाम । ख. पुरस्तादैन्द्र वायक्स्याग्रस्य* कृतदेशत्वात् ॥ ॥ ७० ॥ (सि०)। अस्ति ज्योतिष्टोमः, तवेन्द्रवायवात् परे यहाः कामाय श्रूयन्ते,–'आश्विनाग्रान् ग्रहीयादामयाविनः । उक्रागानभिचरतः । मंध्ययानभिचर्यमाणम्' इति । नेपां स्वक्रमस्थानां यहणं, प्रतिकर्ष इति समधिगतमेतत् । अथेदानीमिदं मन्दिह्यते,-कि सर्वादितः प्रतिकर्षः, यतःकुतश्चिदा, उत ऐन्द्रवायवस्य पुरस्तात् प्रतिकर्यः ? दति । किं प्राप्तम् ? नियमकारिण: भास्त्रम्य अभावादनियम इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः,-'पुरस्तादैन्द्रवायवस्य' प्रतिकर्ष इति । कुतः ? । 'अग्रम्य कृतदेयत्वात्', एषोऽग्रस्य देशो विज्ञातः, यत् उपांश्चन्तय:- माभ्यामूई, पुरस्ताच ऐन्द्रवायवस्य । कथमिव कृत्वा?। पूर्वेण वचनेन ऐन्द्रवायवाग्राः ग्रहाः प्रशताः,-यदि रथन्तरसामा सोमः स्यात् ऐन्द्रवायवायान् ग्रहान् ग्रहीयात्' इति, नत्रैन्द्रवायवायानुदिग्य ते यहणं विहितं, तेनैव विहितत्वात् न पुनराधिनायेषु कायेषु मन्यानेषु च ग्रहणं विधीयते, तो वाक्येन तदग्रता विधीयते । मा पुनरेन्द्रवायवायाणं प्रतत्वात् अभिचरतः कायान् कि कुर्यात्?-ग्रडीयात्' इति प्रकृतेनाभिमबध्यते । कागान् यहानिति मास्ति मम्बन्धो ग्रहणचन्दाभावात् । योग ताई मम्बन्धः ।। परतेनेन्द्रवायवापसन्देन, एमागान् ग्राष्टीयात् ऐन्द्रवायायानिति । 'मासयमादपन्य' रनि पाएसम्पाट । धरमपाटार पाड (Se L1 p 513)। .

·१. अध्याये ५ पाद ।
५१५
.
भा.
के ते यहाः? इति-तवोक्तं । तस्मात् 'ऐन्द्रवायवस्य पुरस्तात्
प्रतिकर्षः' इति ॥
तुल्यधर्मत्वाच्च ॥ ७१ ॥ (यु०१)॥
तुन्यधर्माचैते ऐन्द्रवायवाग्रेः, तत्र धारासंयोगो दृश्यते,
तस्मात् धाराग्रहानुद्दिश्य एतदयता विधीयते ॥
तथा च लिङ्गदर्शनम् ॥ ७२ ॥ (यु०२) ॥
'धारयेयुमां यं कामाय ग्रहीयुः, ऐन्द्रवायवं ग्टहीत्वा
सादयेत्, अय तं मादयेद् यं कामाय स्टहीयुः" इति काम्यम्य
धारणानन्तरम् ऐन्द्रवायवस्य ग्रहणं दर्शयति; तस्मादैन्द्रवायवस्य
पुरस्तात् प्रतिकर्ष इति ॥ (१०।५।२ . १०) ॥
भा.
भा.
पादनम्यापि निकाधिकरणाम।
स्व० सादनं चापि शेयत्वात् ॥ ७३ ॥ (सि०)॥
दमाम्नायते,–'आश्विनाग्रान् ग्रहीयादामयाविन., पकायान्
ग्टहीयादभिचरतः, मन्यायान् ग्टहीयादभिचर्यमाणस्थ' इति । 'पुरस्तात्
ऐन्द्रवायबस्य प्रतिकर्ष.' इत्युक्तं । तत्रायमर्थः मांशयिका, किं
सादनमपि प्रतिकृय्यते, न? इति । अवचनान्नेति ब्रूमः, शब्दप्रमाणका
वयं, शब्दश्य ग्रहणम्य प्रतिकर्षमाइ, न मादनस्य ; तस्मान्न मादन
प्रतिकय्यत इति ।
एवं प्राप्ने धूम.,-'सादनम्' 'अपि' प्रतिकृय्यत इति । कुतः ? ।
* पौडनपाठादन्यपोय पाठ (See L 16 P 513)।

·मीमांसा-दर्भ
ग्रहणयो हि मादर्म, ग्रहणं हि प्रदानार्थ, तदनेकम्य द्रव्यम्य
युगपत् प्राप्तम् अमादयिता न शक्यं युगपत् होमार्थ कर्नु ;
मादनेन ग्रहणं होमयोग्यं भवति, तस्मात् ग्रहणशेषः मादनमिति
यहणे प्रतिशय्यमाणेऽवये प्रतिक्रष्टव्यमिति ।।
लिङ्गदर्शनाच्च ॥ ७४ ॥ (यु) ।
लिङ्गमपि दृश्यते,-यथा सादनं प्रतिश्प्यते इति । कि
लिङ्गं ?। 'धारयेयुस्तं यं कामाय ग्रहीयुः, ऐन्द्रवायवं ग्रहोला
मादयेत् , अथ ने मादयेद् यं कामाय ग्रहीयुः' इति मादनस्यापि
मनिकर्ष दर्शयति ॥ (१.१५॥२१०) ।
भा.
भा.
तत्र ग्रहणे
মহানামনিৰাধিয়ে।
सू० प्रदानश्चापि सादनवद् ॥ ७५ ॥ (पू०) ॥
दमाम्नायते,-'पाश्चिनागान् ग्यताति प्रामयाबिनः ।
शुकायानभिचरतः । मंध्यग्रानभिचर्यमाणस्थ' इति ।
प्रतिकृय्यमाणे सादनं प्रतिष्यते इत्युक्त । अथेदानोमिदं मन्दिधते,-
ग्रहणे प्रविश्यमाणे प्रदान प्रतिष्यते, न? इति । किं प्राप्तं -
मतिकृय्यते इति । कुतः?। मम्बन्धात्-सम्बर्द्धं हि ग्रहणं प्रदानच,
प्रदातुं हि तत् ग्टते, तथा हि दृशार्थ तत् भवति, तरथा
यत् मादनादुई तन् अदृयार्थ भवेत्, न दमदृष्टार्थ ।
तस्मादितरस्मिन् काले प्रदान क्रियते, तब ग्रहणं कर्तव्यम् । एवं
त्,ि यब पहणं तत्र प्रदानमपि भवितुमईतीति सम्बन्धात्,

·१.स्थाये ५ पाद।
५१७
'सादनवत्', यथा ग्रहणे प्रतिव्यमाणे सादनं प्रतिकय्यते, एवं
प्रदानमपि इति ॥
स्व० न वा प्रधानत्वात् शेपत्वात् सादनं तथा ॥
॥ ७६ ॥ (सि०)॥
न चैतदस्ति, प्रदानं प्रतिकृय्यत इति, प्रधानं हि तत्,
न हि तत् ग्रहणस्योपकारक; तस्मान्न प्रतिकृय्यते । यदुन,-
'मादनवत्' इति, शेषो हि मादनं, तस्मात् प्रतिकय्यते ॥
(१०।५।२२१०) ॥
भा.
-
भा.
रानीकायामेन्द्रदायवाग्रतोन समानवियर्थताधिकरणम
सू०
व्यनीकायां न्यायालयानानं गुणार्थ स्यात् ।
॥ ७७ ॥ (पू.)॥
अस्ति द्वादशाहे व्यनीका, –'ऐन्द्रवायवागी प्रायणीयो-
दयनीयौ, दशम चाहः, अतरेषां नवानामहामन्द्रवायवायं
प्रथममहः, अथ इक्रारम्, अथाययणायम्, अथेन्द्रवायवागम् ,
अथ एकाग्रम्, अथाययणायं, अथेन्द्रवायवायम्, अथ शुक्रायम् ,
अथाग्रयणायम्' इति । तब प्रथमदितीययोरहोरेन्द्रवायवाग्रता
भएकाग्रता च श्रूयते । मा चोदकेनैव तयोः प्राप्ता, रथन्तरसामत्वात्
एहतमामत्वाञ्च । नत्र सन्देहः, किम् उदितम् अनुवदितं पुनः.
श्रूयते ?(१) किम् अन्यत् परिसझ्यातुम् (२) उत अर्थवादार्थम् (२)
अथवा समानविध्यर्थ (४) । किं प्राप्तम्-अर्थवादाय इति ।
• "श्रीशियनीकानि पाक्षिरेदवायव एकापयलपारि यम्य मा"रति मापन ।
+ विधीयने इति कचित् पाठ ।

·५१८ मीमामा-दर्भ च कुत । उदितम् अनुवदितु हि उद्यमाने प्रवृत्तिविशेषक्रिया नास्ति, त्रिदोषा परिमङ्ख्या, तस्मादर्थवादाय इति । क पुनरव गुणवाद । औचित्यमाग्रयणाग्रल हि बतीयेऽहनि न्याय्य । कथमिव । प्रथम-दितीययोरहोरेन्द्रवायवायता कारता उदिता, न बतीयेऽहनि, तत्र लाग्रयणाग्रता न्याय्या इति ॥ सू० अपि वाहर्गणेष्वमिवत् समानविधानं स्यात् ॥ ॥ ७० ॥ (सि.)। अपि वेति पक्षव्यात्ति, न गुणर्थ श्रवण,ममानविध्यर्थमिति। न शक्य वदितु चोदकेन प्राप्त, नत्र पुनर्वचनमनर्थक, नस्मात तदन्यार्थ इति। कयन्तहि शक्य ?। वाक्येनेद ज्योतिष्टोमे रथन्तरमानि प्रहन चोदकेन प्राप्यते, तस्मात ममानविधिक करिष्यामि इति पुनरुच्यते, 'अग्निवत', यथा 'अथातोऽग्निटोमेनैवानुयजति, तमुक्येन, तमतिराण, त चवरात्रेण, त पञ्चरात्रेण, त पडराण, त सप्त- राण, नमराधेण, त नवरात्रेण, त दभरात्रैण, तमेकादश राण' इति । प्रयोजन पत्तोक, न परिसद्ध्या भवतीति ।। (९०२३०)। भा. - शूटदादगारस्य समूढ विकारन धिकरणमा द्वादशाहस्य व्यूढसमूढत्वं पृष्ठवत् समानविधानं स्यात् ॥ ७६ ॥ (पू.)॥ द्विविधो दादशाह ,प्यूढ ममूदय, समूहस्तावत्, प्रयोगम हादसावितनिषु यत्र- पिरयनरादिमिर्मिनाभावेऽपि स्मगाथा भा. + पमामिनि माधम ।

·१. अध्याय ५ पादः। ५१५ 'ऐन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदयनीयौ, दशमं पाहा, अथेतरेषां नवानामहामैन्द्रवायवार्य प्रथममहः, अथ कायम् , श्रथाग्रयणायम्, अथेन्द्रवायवाग्रम्, अथ शुक्रायम्, अथाग्रयंणग्रम् , अथेन्द्रवायवायम्, श्रय भएकागं, अथाग्रयणायम्' इति । अथ व्यूढः,-'ऐन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदयनीयौ, अथेतरेषां दशानां अहामैन्द्रवायवायं प्रथममहः, अथ शकायम् , अथ वे श्राययणागे, अथ ऐन्द्रवायवायम् , अथ । शकाये, अथाग्रयणायम् , अथ दे ऐन्द्रवायवाये' इति । तब सन्देहः,-किमुभयप्रकारमपि दादशाहं प्रकृत्य धमा श्राबाताः, उत समूढ़ प्रकृत्य श्राबातास्तद्दिकारो व्यूढः इति । किं प्राप्त - 'दादशाहस्य व्यूढसमूढत्वं' 'समानविधान' स्यात् ? । कुतः । उभय- प्रकारस्य प्रकृतत्वात्, न गम्यते विशेषः, कस्य धमाः, कस्य नेति । तस्मात् समानविधानौ । 'पृष्ठवत्',- यथा हद्रथन्तरे पृष्ठे प्रकरणस्य तुल्यत्वात् समानधर्मणी, एवं व्यूढसमूढं स्यात् इति ॥ सू० व्यूढ़ा वा लिङ्गदर्शनात् समूविकारः॥८॥ (सि.)। वाशब्दः पतं त्यावर्त्तयति। न व्यूढसमूढी समानविधानौ, किन्तु 'न्यूडः 'ममूढ विकारः' स्यात् । कुतः? । 'लिङ्गदर्शनात्'-लिङ्ग मिदं भवति,–'ऐन्द्रवायवस्य वा एतदायतनं यचतुर्थमहः' इति यूढे श्रूयते, न च व्यूढे जतर्थेऽहनि ऐन्द्रवायवाग्रता, को नईि?-श्राग्रयणगता। तत्र 'ऐन्द्रवायवस्य वा एतदायतनम्' इति वचनं नावकल्पते; यदि व्यूहः ममूविकारः, ततः प्रकृतिमपेक्ष्योपपद्यते वादा,--ऐन्द्रवायवस्य भा. .

·५२. मीमाभा-दर्शने भा. एतदायतनं प्राप्न, तत्र आग्रयणस्योच्यते इति । तस्मात् लिङ्गदर्शनात्' 'यूहः' 'समूहविकारः' इति ॥ कामसंयोगात् ॥८१॥ (यु०) । 'य: कामयत बहस्यां प्रजायेय' इति, काम्यो वा नैमित्तिको वा नित्यमर्थ विकृत्य निविधते. यथाऽक्ष्यामये मुहोदनभोजनं निवातशय्या चेति ॥ सू० तस्योभयथा प्रतिरैककयात् ॥२॥ (प्रयो०)। इदं प्रयोजनसूत्र । 'तस्य' उभयप्रकारस्थाहर्गणेषु 'प्रवृत्तिः' विशेषेण, 'ऐककात्' यथा पूर्व: पक्षः; यथा नईि मिद्धान्तः, यत्र वचनं लिङ्गश्च तत्र व्यूढः प्रवर्त्तते, अन्यत्राविशेषेण समूह इति ॥ (१०।५।२४०)। भा. अथ मवत्सरसत्रेनीकाना विटडाधिकरणम् ।। स्व० एकादशिनवत् व्यनीका परित्तिः स्यात् ॥ ॥८३॥ (पू०)॥ बादशाहे समावायते,-'ऐन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदयनीयौ, दशमं चाहः, येतरेषां नवानामहामैन्द्रवायवायें प्रथममह, रामाग्रम्, अथाययणायम्, अथेन्द्रवायवाग्रम्, अथ शुक्रायम् , प्रयाग्रहयणायं, अथ ऐन्द्रवायवाग्रम,अथ कायम् , अय प्राग्रयणाय' नि, तत् गवामयने धोदकेन प्रातं, नव बहनि व्यनीकानि परिवर्त- चिनयानि, नवार्थप्राप्तोऽभ्यामः । अथेदानीम् अभ्यासे भन्देह,-किं .

·१. यथाये ५ पादः । ५२१ दण्डकलितवत् अभ्यामः कर्त्तव्यः, उत स्वम्यानविद्धिः? इति । कथं दण्डकलितवत् स्यात् कथं वा खम्यानविद्धिः इति । यदि अहामधिकारस्तत श्राद्येषु नवस अहम परिममाप्तेषु शिष्टम्वपि व्यनीकां चोदकः प्रापयतीति उपस्यितमिदं भवतीति, ऐन्द्रवायवायं प्रथममहः अथ एकाग्रम्' इति । तेवपि नवस परिममाप्नेषु पुनरिदम् एवोपतिष्ठते,-'ऐन्द्रवायवाग्र प्रथममहः' इति । एवं दण्डकलितबदात्तिः । श्रथाइरधिकारो नास्ति, ततः प्रायणीयो- दयनीययोरन्तरं नवभिरनीकैः पूरितमिति गवामयनेऽपि नवभिरनीकैः पूरयितयं स्यात् , तत्र पूर्णे पुनरावृत्तिनास्तीति दण्डकलितवत् न स्थात्, न च, वृद्ध्या विना तदन्तरं पूर्यते इति खम्यानविद्धिः श्रागतेति । किं पुन: प्राप्तं ?-दण्डकलितबदात्तिरिति । तत्र एतदर्यते,- प्रहरधिकारोऽत्रेति; एवं हि श्राबायते,-'ऐन्द्रवायवाग्रं प्रथममहः श्रय एकार्य, प्रशतवादहरिति गम्यते, तम्मादहरधिकारः, अता- * “अस्ति ममूढम्य हादशाहम्य विहनिर्गवामयन भवत्सरमध, नत्र धनीका धोदकेन प्रामा-"त्रीणि चनीकानि चापायी न्द्राययसकाग्रयरूपानि यस्था भा चानीका, नया च वि परिटतया हादगाद्यनयो प्रायणीयोदयनीययोरको मश्थे वर्तमानेषु दमा चरम दशमयतिरिजानि नयमहाकानि चहानि पूरितानि चत मवत्सरमपि प्रायशीयोदयनीयमध्यवर्तीनि पूरयितव्यानि, तत्पूरणच यथाशो- नि परिहत्तयो' नवदिवमधुकयो' धनीकयो ममूलाजिमन्तरेश न मिथति इत्या- कृति प्राप्ता, सभ्याच वैविध्य विद्यने,--यथा दडम्याता भूमी धाकलिनन्याय धादिमश्थावसानमागे सहिन हमद पुन पुनरावयति, न बैंकक भाग, नथा नवदिवसानामानि इत्यका प्रकार । यथा पश्यनारा पाटकमावर्तयितुकामा एकेक भागममहत् पठन्ति, नपा नवदिवसममूहोंकि कम्याशामिछादनछानमित्यपर' इति माधकः । 20 .

·५२२ मीमामा-दर्शने भा. ऽवगच्छामः, दण्डकलितवदाहत्तिरिति । आत्तिन्यायानां दण्डकलितं न्यायं, तथा क्रमानुग्रहो भवति । तद्यथा, कश्चिदुच्यते अनुवाकः त्रिः पद्यतामिति, दण्डकलितवदमौ पद्यते, क्रमानुग्रहाय; एवमिहापि द्रष्टव्यं । यथा अस्मिन्नेव गवामयने एकादशिनी अभ्यस्यमाना दण्डकलितवदभ्यम्यते, न खम्यानविद्योति ॥ ख० स्वस्थानविद्धिवा अहामप्रत्यक्षसङ्ख्यत्वात् ॥ ॥८४॥ (सि०)॥ 'खम्यानविद्धिा',न दण्डकलितवदावृत्तिः। तब इदं वर्ण्यते,-- नाइरधिकार इति। कुतः । 'श्रहामप्रत्यक्षमयत्वात्',-अप्रत्यक्षा अहां मचा नवानामहामिति, ऐन्द्रवायवाग्रमिति च विधीयमानम् इति । कथं अहर्न विधीयते । इति। वाक्यभेदप्रसङ्गात्,--ऐन्द्र- वायवायं प्रथमं भवति, तच्च अहः, नाहमहात इति वा भिद्येत ! तस्मादनुवादमात्रमहहणं । एवं चेत्, क्रमानुग्रहाय स्वस्थानविद्धि- राश्रयणीया । श्राग्रयणाग्रान् छला ऐन्द्रवायवाया कर्त्तया इति ॥ पृथाहत्ती चाग्रयणस्य दर्शनात् चयस्त्रिंश परिवृत्ती पुनरैन्द्रवायवः स्यात् ॥८५॥ (यु०)। इतद्य पम्यामः, स्वम्यानविदृद्धिः इति । कुतः?। उत्तरसिन् पनि 'पृष्ठयावृत्ती' आग्रयणानताया दर्शनं भवति 'चयलिंऽहनि । कथं 'जगतीं वै छन्दांसि प्रत्यवरोइन्ति श्राग्रयर्ण वै ग्रहाः, वृहत् पृष्ठानि, पयन्चिंगं स्तोमाः' इति, नदेनतम्बम्यानविद्धाववकन्यते, न . भा.

·१. यथाये ५ पाद । ५२३ , दण्डकल्पितवदावृत्ती । कथं । पूर्वस्मिन् पक्षमि व्यनीका त्रिः परिवर्त्तते, तस्मिन्ननावृत्तव मा श्राग्रयणायेषु परिसमाप्यते, उत्तरमपि पदो व्यारत्तमिति कृत्वा श्राग्रयणग्रेषु प्रारभ्यते । तब प्रथमे नवम- भागे त्रयस्त्रिंशमहरिति कृत्वा तदाग्रयणाय भवति, तत्रैतद्दर्शनम् उपपद्यते; दण्डकलितवत् पुनरावृत्ती मत्यां नत् ऐन्द्रवायवागं स्यात् । कथं । त्रिवृत प्रारभ्य नवकरहःसु मसल्यमानेषु पूर्वस्मिन् पक्षसि मप्त परिशिय्यन्ते, तब सप्तमे ऐन्द्रवायवाग्रता, काग्रो विपुवान्, आग्रयणायः प्रथमः स्वरसामा, ततो विश्वजिदिति व्यनीका समाप्ता, चयस्त्रिंथमहरेन्द्रवायवान प्राप्नोति ततद्दर्शनं विरुध्यते, तस्मात् स्वम्यानविद्धिः इति ॥ स्व० वचनात् परित्तिरकादशिनेषु ॥८६॥ (श्रा०नि०)॥ अथ यदुनम्,-ऐकादशिनवत् इति । युक्र, यत् 'ऐकादशिने' दण्डकलितवदावृत्तिरिति, वचन हि तद्भवति, 'वारणमन्ततः पुनः पर्यावृत्तेषु शग्नेयमेव प्रयमेऽइनि बालभेत' इति वचनात् दण्ड- कलितादावृत्तिः पुनःपर्यावनेविति, मा द्वादशाहे अमम्भवन्ती गवामयनं विमति; किमिव वचनं न कुर्यात् , म हि वचनस्थाति- भाराऽम्ति ॥ लिगदर्शनाच ॥ ८७॥ (हे.)। लिङ्ग गनु अध्येवमर्थ दर्शयति, --यथा दण्डकसितवत् पर दयनि । विनि पार पृष्ठकपाठ । . भा. भा. में - 202 ·५२४ भीमामा-दर्शने एकादशिना आवर्तन्ते दति, 'प्राणा वा. एकादशिना यदेकाद- भिनीभिरीयुरहान अतिरिच्यन्ते पशवो वा' इति । खम्यानविद्धा मास्यतिरेकः, दण्डकलितवदात्तौ न्यूनता अनिरिकता वा भवति । सम्मादपि पग्यामः, ऐकादशिनेषु दण्डकलितवदात्तिरिति । (१.५२ ५०) ॥ भा. মুঃ মাগী হইনিজ ধিক ॥ छन्दोव्यतिकमात् व्यूढ़े भक्ष-अवमान-परिधि- कपालस्य मन्त्राणां यथोत्पत्तिवचनमूहबत् स्यात् ॥८॥ अस्ति द्वादशाहः ममूहो शूढश्थ, नत्र व्यूढः, :-'ऐन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदयनीयौ, येतरेषां दशानामहाम ऐन्द्रवायवाग्रं प्रथममहः, अथ शुक्रायम्, अथ दे श्राग्रयणाये, तथैन्द्रवायवाग्रम्, अथ दे एकाग्रे, अयाययणायम् , अथ हे ऐन्द्रवायवाग्रे' इति । तब व्यूढे इदं ममामनन्नि,-'छन्दांसि वाऽन्योन्यस्य लोक- मभिध्यायन्ति गायत्री त्रिशुभः बिष्टुप जगत्याः जगती गायव्याः' इति । तत्र मन्ति भक्ष-पवमान परिधि-कपालानि, भवास्तावत् 'भने हि मा विश दीर्घायुत्वाय शन्तनुत्वाय एहि वसा पुरोवो मियो मे हृदये भवाश्विना हुभ्यां मध्यासं वसुमङ्गणस्य रुद्रवत् गणम्यादित्यवत् गणम्य क्षेमदेवते मतिविदः प्रातःभुवनस्य माध्यन्दिनमवनस्य बतीयसवनस्य गायत्रच्छन्दमस्त्रिष्टुप्छन्दसा .

·१. अध्याये ५ पाद
५२५
जगतीच्छन्दसो अग्नित इन्द्रपीतस्य मधुमत उपहत उपहतस्य
भनयामि' इति । तथा पवमान,-'येनोऽमि गायत्रच्छन्दा
सुपर्णाऽसि त्रियुपछन्दा' सखामि जगतीछन्दा अनु वारभे
खस्ति मास पारय' इति च (१) । तथा परिधय,-'गायत्रो
मध्यम परिधि वैद्युभो दक्षिणो जागत उत्तर' इति । तथा
कपालानि,-'अष्टाकपाल प्रात सवने एकादशकपालो माध्यन्दिनीयो
'द्वादशकपालस्तार्तीयसवनिक' इति । तत्र मन्देह,-कि छन्दो-
व्यतिक्रमे व्यतिक्रमो भवमन्त्राणा, भक्षणस्य च, पवमानमन्त्राणा
पवमानस्य च, तथा परिधीना कपालानाञ्च, श्रथ वा मन्त्राणा
छन्दोव्यतिक्रम ? इति । कि प्राप्तं 7,--मन्त्राण मन्त्रार्थानाञ्च ।
कुत ?! अविशेषवचनात्, अविशेषेण भवति वचन,-'छन्दामि वा
अन्योन्यस्य लोकमभिध्यायन्ति गायत्री विद्युभ त्रियुप् जगत्या'
जगती गायत्र्या' इति , न विशेष श्रूयते मन्त्राणा व्यतिक्रम'
इति । तस्मान्मन्त्राणा अर्थानाञ्च इति,
परिधिदक्षिणस्याने स्थापयितव्य', दक्षिण उत्तरस्य, उत्तरो
मध्यमस्य इति , श्रष्टाकपालो माध्यन्दिनीय कार्य , एकादशकपाल
नायसवनिक द्वादशकपाल
तथा
प्रात मवनीयस्य भक्षो माध्यन्दिनस्य भक्षणस्य स्थाने भवयितव्य ,
माध्यन्दिन तार्तीयमवनिकस्य, तार्तीयमवन प्रात सवनीयस्येति,
तथा वहि पवमानो माध्यन्दिनस्य पवमानस्य लोके माध्यन्दिन
आर्भवस्य, आर्भवो वहि पवमानस्य इति ।
एव प्राप्ते बेम, नाविशेषेण छन्दसा व्यतिक्रम स्यात,
श्रतो मध्यम
प्रात सवनीय
दूति,

·५२६
मीमामा-दर्शने
मन्तगतो हि एप व्यतिक्रमः, मन्त्रगतान्येव व्यतिक्रमेयुः। किं
कारणं? । शक्यन्ते मन्त्रगतानि विपर्यसितुं भवादयः पुनर्विपर्यस्ता
अविपर्यस्ता अपि त एव इति । माध्यन्दिनस्य भवस्य कालेऽपि
प्रातःसबनीयो भो भक्ष्यमाणो नैव शुभः कृतः स्यात् , एवं
सर्वच । कथं ?। खकालेऽपि हि असौ न गायत्रः, गायत्री हि
विद्युभः स्थानमभ्येति नागायत्री; न भवादयो गायत्रादयः ।
तस्मादसम्भवो भक्षादीनां व्यतिक्रमणस्य । मन्त्रगतानि तु च्छन्दांसि
शनुवन्ति अन्योन्यस्य लोकं व्यतिक्रमयितुं ।
तस्मान्मन्त्रगतानां
छन्दमा व्यतिक्रमः इति ।।
.
इति भट्टश्रीशवरस्वामिविरचिते मीमांमाभाथे दशमाध्यायस्य
पञ्चमः पादः॥०॥

·[ ५२७]
मीमांसा-दशने
१. यध्याये ६ पादः।
0000०-
भा.
रयतरादीनां माम्नां चे गानाधिकरणम् ।
*सू. एकचस्यानि यजे स्युः स्वाध्यायवत् ॥ १॥(पू०) ।
मामानि उदाहरणं;-रथन्तरं दृहत् वैरूपं वैराज शाकर
रैवतम् इति । तत्र मंशयः,-किमेकस्याचि गानं कर्त्तव्यम् , उत,
टचे? इति । किं प्राप्तम् ? । 'एकार्थम्यानि यज्ञे म्युः', एकस्यासचि
गातव्यानि, एवं स्वाध्याये गीतानि, यया स्वाध्याये गीतानि, तथा
कर्मणि गातव्यानि; कर्मणि स्वाध्याये च वैलवयं न्याय्यं, कमाणि
कर्नु स्वाध्यायमभ्यम्यन्ति, अतो यथा अभ्यस्तं तत्र' प्रयोक्तव्यं ।
तस्मादेकम्याम् चि गीयरन् । एकात्पत्तीनि उदाहरण, न
टचोत्पत्तीनि, ययाह-मिमा मन्तनि-यतयएवागपत्य()-गाकरवर्णम्
इति॥
.
भा.
वृचे वा लिङ्गदर्शनात् ॥२॥ (सि.)।
न चैतदेवम्,-एकम्यामेव गातव्यानि दनि । कुतः? ।
'लिङ्गदर्शनात',-लिङ्गं भवति, एवमाह,-'अष्टाक्षरेण प्रथमाया
करवः प्रम्तोति यसरेण उत्तरयोः' इति; न हि एकस्याचि
प्रथमोत्तरासम्बन्धी भवति। तम्मात् एचे गातयानि इति ।
• नया इनि पाठो भबिर्ट युन ।

·५२८ मीमामा-शाने 1 प्रयेदमपरं लिङ्गम् :-ऋक् साम उवाच मिथुनीमम्भवावेति, सोऽब्रवीत् न वै वं ममालममि जायावे वेदो मे महिमति ते वे भूत्वा ऊचतुः, सोऽब्रवीनैव वां ममाल म्यो जायावे वेदो मे महिमति, नास्तिस्रो भूत्वा उचुः, सोऽत्रवीत् सम्भवाम' इति तस्मादेकं माम टचे क्रियते स्तोत्रीयम्' इति । आह,-'लिङ्गमिदं, प्राप्तिरुच्यताम्' इति । तदभिधीयते,- कस्नेऽपि शुम्वेदे न 'प्रथमा' नाम काचिदृगस्ति, तथा 'उत्तरे' दति, ध्यवभ्याकृतं प्रथमात्वम्, उत्तरालम् इति प्रथमाया फार-अष्टावरण प्रस्तोतव्यं, छतरेण चोत्तरयोरिति तम्मिन् वचने मति प्रचखिल- तथा, यद्यपि अनुवादमरूपोऽयं शब्दः, -'तम्मादेक धाम हवे क्रियते म्तोत्रीयम्' इति, तथापि सक् माम उवाच' पति- पुरस्तादर्थवादपरोचनया विदधातीति गम्यते । तदुन,–“वचनानि त्वपूर्ववात्” (३।५।२१सू०) इति ॥ (१०।६।१०) ॥ भापद्यते । म्वईकाम वीरशम्य कानाईताधिकरणम् । सू० स्वशं प्रति वीक्षणं कालमा परार्थत्वात् ॥ भा. 'ईश्वरं वै रयन्तरमुहातानुः । प्रमथिता रथनरे प्रस्तुयमाने मम्मीलेत् म्बई में प्रति वीरेन'। अब मंगया,-किं म्वदृ प्रति वीवणं अङ्गप्रयोजनमम्बन्धः, उत काम्नार्थः मयोग.? इति । नत एतारत • मनिक.म.ए.पाट ।

·१. अधाय ( पाद . - तावनः परीक्ष्य, कि 'रथन्तरे अनुयम ने मम्मीलेत्' इत्यम्य शेषः 'खदृशं प्रति वीत' इति, उत, खर्दशमित्येवमादि पृथगवाक्यम्। इति । किं प्राप्तम् ?--अङ्गप्रयोजनमम्बन्ध इति पृथग्वाक्यम् इति । कुतः ?। भेदेनावगमात, भिन्नमिदमुपलभ्यते,-'म्वदृशं प्रति वीत' इति । 'ननु अभिन्नमपि नच्यते, 'रथन्तरे प्रस्थयमाने मम्मीलेत्' इति विधाय. 'म्बदृशं प्रति वीनेत' इत्यनुवदति' इति। उच्यते,- उभयावगती भेदो ग्रहीतयः, म भेदो ग्रयमाणेन तेन विरुध्यते, अन्यतरगतिस्तु विधनुवादयोर्विरोधात् , तब विधिाव्या अपूर्वत्वात्, "वादमानं हि अनर्थक" (१।२।१८स.)। विध्यवगमाच,- विधिद्यावगम्यते, 'वीतेत' इति, श्रुतिश्चैवमनुग्टह्यते, 'खदृशं प्रनि वीत' इति वर्दमन्दं प्रति वीक्षणार्थो विधीयते, स्वदृक्शन्देन मह वीक्षणम्य सातासम्बन्धः, इतरथा स्वदृक्शन्दः कालं लक्षयेत् , श्रुतिलक्षणाविशये च तिचाय्या। तस्मात् अङ्गप्रयोजनमम्बन्धः । श्रय वा, 'खगं प्रति वीजेत' इत्येवमङ्गप्रयोजनमम्बन्धः, स्वदृक्शन्दो बीक्षणम्य साधनमिति, नया लिङ्गमप्यनुग्टहीतं भवति, खान्दश्रवणात् वाक्यमपि । तम्मादङ्गप्रयोजगमम्बन्ध एनेति । एवं प्राप्ते चूमः, 'म्वदृ प्रति वीचणं कालमा' स्यात् 'परार्थत्वात्', नैतदेवम् अङ्गप्रयोजनसम्बन्धः दति, किन्तहि म्वदृक्शन्देन वीक्षणस्य कालार्थ सम्बन्ध स्यात् । कुतः। 'पगर्थवान्' मानः, 'रथन्तरं पृष्टं भवति' इति पृष्ठस्तुतौ हि माम विनियुज्यते, तच्च साम पदानां स्तुति निर्नयतां संपादिभिर्विशेषैः स्तुतिपदाक्षराणि उपदर्शयत् मुतिमभिनिर्वनयतोटुच्यते । एवं रेत् मानि स्तनो ·मीमांसा दर्शमे विनियुज्यमाने यानि, तानि परस्परमयपेक्षाणि पदानि स्तुती विनियुकानि भम्भवन्तीत्यतः खदृकशब्दस्य तन्मयपाठगत् स्मृती विनियोग को भवतीत्यतः परार्थवादिह कालार्थः संयोग इति अध्यवमीयते । 'ननु मन्चे समानानमाचं, रथन्तरोपदेशाच्च पदोपदेशमानुमानिक वाधित्वा एतद्वाक्यं प्रत्यक्षमङ्गप्रयोजनसम्बन्धमेव प्रकन्पयेदिति'। उच्यते, सद्धि वाधकं भवति, यदवाधमानमप्रयोजनं भवति, म चैतदवाधमानमनर्थकं, क्रियासु कालपरिच्छेदेनार्थवत्त्वात् । 'मन्त्र समानानसामर्थात्, मामोपदेशाच स्तुतिसम्बन्धः माक्षात् , वाक्यात् क्रियाकारकसम्बन्धः । 'उभयोः प्रमाणावगतत्वात् उभयसम्बन्धी न विरुध्यते' इति यद्युच्येत । तन्न, यो हि मन्त्रवाक्याद् व्यवछिन्नस्य क्रियाकारकसम्बन्धमवगच्छति, नाभौ सादुचरितस्थ स्तुतिमम्बन्ध- मण्यवगच्छति; यद्यवगछेत्, पुनरुचारयेत्, नान्यथा; तस्मात् तम्यामेव स्तुतौ कियामम्बन्धे कारकसम्बन्धः, न सुतिसम्बन्ध, कारकविशेषणा- भावात् । तदेवं मन्त्राधानस्य मामोपदेशवाक्यस्य 'सदृशं प्रति वीत' इत्यस्थाविरोधे साधिते कालार्थः संयोग इति, अत उच्यते, कालार्थः संयोग इति । अथ यन,-भेदाभेदयोर्भेदो महीनव्यः, विध्यनुवादयोः विधिायान् विधिपत्ययदर्शनाचवमेव अवगम्यते इति । अव धूमः, सत्य, विध्यनुवादयोविधिर्यायान, अपूर्वार्थप्रकल्पकत्वात् इति, यदि त प्रमाणान्तरप्राप्तिनावगम्यते ; यत्र तु पदान्तरादादा प्राप्ति- रवगम्यतेऽयम्य, तत्र प्रमाणान्तरप्रतीतवात अब्द उचरन् अनुवाद ·१. अध्यायपाद । ५३१ दत्यवगम्यते। अत्र च स्वार्थप्रवृत्त्या पुरुषस्य दर्शगमस्ति, नापम्या पुरुष क्रियासु व्यापारमुपगन्तुमुन्सहते, इत्यर्थप्राप्ते विधिप्रत्ययोऽप्यनुवाद दत्यवगम्यते । 'नगु 'रयन्तरे प्रखयमाने मम्मीलेत्' इति प्रत्यक्ष- वाश्यमर्थप्राप्त पुरुषस्य दर्शन वाधेत, यया प्रजापतिव्रतानि पौरुषेयो स्वेच्छाप्रति वचनसामर्थात् निरुन्धन्ति तहत् इति । नेत्यवगम्यते । कथ ? । क्रियाप्रारम्भसम्बन्धात् 'रथन्तरे खयमाने' दत्युच्यते, तदतीते प्रस्तावे वचनार्थस्य कृतार्थत्वादर्थप्राप्त न वार- यितुमईति । अय यमुना,-'खर्दकशन्दवीक्षणयोर्वाकोन सम्बन्ध -दति, वाक्यार्थत्वात् दृशिप्रयोगाच्च लिगात दर्शनक्रियामामर्थ्यमस्ति' इति । अत्र ब्रूम , अतिशब्द कर्मप्रवचनीयत्वात् खदृकशदस्य लक्षणतामाचष्टे श्रुत्यैव, श्रुतिय लिगवाक्ययोवाधिका समधिगनेव । श्रथवा, मात्र वाक्य वाध्येत, वाक्य हि सम्बन्धप्रत्यायक, यथामाभश्मनेकविध सम्बन्धो वाक्यात गम्यते, क्वचित् क्रियाकारकसम्बन्धः, कचिदि- शेषणविशेष्यसम्बन्ध , क्वचिसक्ष्यलक्षणसम्बन्ध, इत्येवप्रकारा सम्बन्ध- विशेषा इति । तवेइ लक्ष्यलक्षणमम्बन्ध प्रयोजनप्रयुक्त इति ग्टद्यत एव सम्बन्धविशेष इति, न वाका वाध्यते। यथा लोके, 'हत प्रति विद्योतते' इति न विद्योतनस्य वृक्षस्य च माध्यसाधनमा गम्यते इति। अन्यत प्रयत्नस्य विद्योतनस्य सवचिनभावाय उपादीयते इति , तददिहापि पुरुषार्थतया प्रवृत्तभ्य दर्शनस्य स्वान्दो लवणतया उपादीयत इति न वाक्यानर्यक्य , न हि लक्ष्यलक्षणयोरनुवार्यमायोः सम्बन्धोऽवगम्यते इति । 212 ·५३२ मौमामाद ने का यदपि, दृषिप्रयोगात् लिङ्गानुग्रह दति, तदपि न ममर्थमिवे- सितम्यार्थम्य परनामा, खार्थो हि दृशिः प्रयुग्धमानो दर्शनमव- गमयेत् न परायः, स्वर्दकपदे तु सोपपदो दृगिः कर्डवे गुलभूतोऽवगम्यते, की तु प्रधानभूतः । न च की प्रत्याय्यमानो वोधचिन्वेन कल्प्यते, दृशेरत्यन्तपारतेन्वगत्, कभिधानश्च मन् अचं नैव वातविना मामञ्जम्बेन सम्बन्धमुपैति । यदि तावदयमर्य उपदिमते, सदृशं वीक्षेत इति, काइसौ सक्, यं प्रति वीक्षण- मुपदिष्टम् । इत्यविजानन्तो नैव क्रियामध्यवम्तम। श्रयायमर्थ,- खगा बीक्षणं निर्वयेत् इति, नथाप्यप्रज्ञानात् म एंव दोषः । तदेवम्प्रकारे मदन्थे श्राश्चम्येनाभ्युपगम्यमाने न लिङ्गं न च वाक्यम् अनुग्मते. लवएमम्बन्धेऽनुवीक्षणम्य एतदुधारणकाले 'वीचेत'-दति भाति कयाचिन् युक्त्या मन्वन्धः, म्युतिमम्बन्धय कभिधानम्यापि भता न विरुध्यते । मामानाधिकरप्लात् ईशानेन विशेषणविगेयभावसम्बन्ध मन्युपैति,'ईशानं बदृशं नम्बुपः' इति । अतो बदामः, नुत्यर्थस्य मतः 'सदृशं प्रति बीत' इत्यत्र कालार्थः सम्पन्ध इति । किं भवति प्रयोजनम् । अगानिमबन्ध भति, यदा, 'रथ- न्तरमुत्तरयोगायनि' इत्यनिदेशा, नदा एतदुपनिष्ठते, 'रथन्तरे अनुयमाने सनीलेत्' इति । उत्तरयोस्तु म्वादाभावा- दर्भनानियमः पूर्वपते, मिद्धान्ते तु नक्षणमम्बन्धे मति तावनि भागे कानाहानात् 'स्व प्रति वीते' इति नियमः मिो भवति ॥ (१.६२.) ॥

·१. अध्याये पाद ।
गवामयनिके पापडहे वृहद्रथभरणविभागाधिकरणाम |
भा०
.
सू. पृथस्य युगपदिधेरेकाहवत् दिसामत्वम् ॥
॥४॥ (पू.)।
इदमाम्नायते,-'पृष्टय पड़हो ट्रथन्तरमामा' इति । तव
श्रयमर्थ मांगयिक ,-किमहरहईिमामक कर्तव्यम्, उत केचिदछ मु
रथन्तर केपुचिद् दृहत् ? इति । कुत समय । यद्यते ममम्ते
सामनी, यदि विभने, उभयया पृष्ठ्य पडहो रहट्रथन्तरसामा' इति
पादोऽवकल्पते । तप विचार ,-कि इन्दगो बहुव्रीहिरय,-
वृहद्रथन्तरे मामनी यस्य दति, उत, अनेकपदो बहबीहि, हदय,
रथन्तरमस्य ?-दति। यदि द्वन्दगी वडग्रीहि, प्रत्यह समस्ते
सामनी, अनेकपदे वहनीही विभके इति ।
कि तावत् प्राप्त ?--समम्ते इति । तत एतद् वयते, दन्दगी
यहमीधिरिति । कुत ।। रहद्रथन्तरगदयोरानन्तर्यात् इत्ति-
पतस्याश्रितत्वात्, वृत्तिपत्रे च ममामस्य नित्यत्वात् । इन्दे च
खार्थाभिधानात् श्रुत्यनुग्रहोऽन्तरङ्गता च; इतरथा च उभयमपि
वाध्येत । श्रतो दन्दगी पहनीहि , एव चेत्, प्रत्यक्ष समसो
मामनी भवेतां । कुत । इतरेतरयोगदन्दम्य भावात् , यत्र
रथन्नर तत्र रहसहित, म एप युगपदिधिर्यदितरेतरयोग ,
तमात् प्रत्यह ममम् इति । 'एकावत',-यया 'ज्योगामयाविन
.
Refrस्टम ममाम प्रीतीमि परमारयो गदया ममामनाभयमिर
अनि नम्बमार्निकमनुमत्रयम् ।

·५३४ मीमांसा-दर्शने भा. उभे कुर्यात् मंसवे उभे कुर्यात्, पचितावपि एकाहे वृहद्रथन्तरे कुर्यात् इति ॥ सू० विभक्त वा समस्तविधानात् तहिभागे वि. प्रतिपिचम् ॥ ५॥ (सि.)। न चैतदस्ति,-अहरहदिमामकम् इति, केपुचिदहामु रथन्तरं, केचित् एहत्, ग समस्ते सामनी विधीयते । कुतः ।। यद्युभयोरपि पक्षयोहद्रथन्तरमामेतिशब्दोऽवकन्यते, 'विभके' सामनी इति न्याय्यं । कुतः । प्रकृतावेकेन साम्रा पृष्ठं साधितं, विशतावपि एकेन माधितर्थ चोदकानुयहाय, नथा व मति निमित्तं रथनार- निमित्त सकलमभिनिवर्तयिष्यते । 'श्रय हद्रथन्तरममुदायः पृष्ठं साधयति, न हासाधन न रथन्तरं साधनमिति तनिमित्तं न प्रकल्पेत, तत्र चोदकोपरोधः स्यात् । न केवलं, तनिमित्तं न प्रकल्पते, दृहत्पृष्ठतापि न प्रकल्पते, रयन्तरपृष्टतापि, तत्र वैघन्यात् स्वादन्यदेव प्रयोगान्तरम् । अपि च ममस्तं पृष्ठमित्युपर्थमाणं लक्षितं हत्पृष्ठं भवति, रथन्तरं पृष्ठं भवति इति, तत्ममुदायाभिधाने लिङ्गम् । अपि च हत्भन्दः मामपन्देन मम्बन्धमपेक्ष्यमाणे न रथन्तरपदेन सम्बद्धः स्यात् । श्रानन्तर्यश्च तुन्य रथन्तरमन्दस्य मामशब्देन । अपि च वृत्तिपनाये मुतरां इन्दपदेन श्रमामयं, न चैप नियोगो वृत्तिपत्रे नित्यः ममाम इनि, विभाषां हि मा भगवान् पाणिनिरधीने । मामाम्दश्रुतिय एट्रयन्नरयोर्मक्षणतामाटे । तमादमममने सामनी स्याताम् इति ।

·१. स्थाये ६ पाद । ५३५ एतच्चक्किमेव विभागेऽपि मानोरविप्रतिमिद्धो हड्थन्तरमामधन्द इति। यया, 'माम घृततैलाभ्यां देवदत्तो भोजयितव्यः' इत्युकोऽर्द्ध मासं घृतेनार्दू मामं तैलेन, एवमपि शब्दोऽवकन्यते । एकाहे तु एकवादेव विभागासम्भवात् 'समस्ते दोगामयाविन उभे कुर्यात्' इति ॥ (१०६।३१०) ॥ भा. प्रायणीयोदयनीययारकादमिनानां विभागधिकरणम् ॥ सू० समासस्त्वैकादशिनेषु तत्प्रकृतित्वात् ॥ ६ ॥ (पू.)। इदमाम्नायने, 'ऐकादशिनान् प्रायणीयोदयगीययोरति- राबयोरालभेत' इति । तत्र मंशयः,-किमेकादश प्रायणीये पुनस्ते एव एकादश उदयनीये, पाहाखित् केचित् पशवः प्रायणीये केचित् उदयनीये? इति । ममानवात् निर्देशम्य, मंशयः । किं प्राप्नं --तुशब्दः संशयनिवृत्त्यर्थः,-'समामः एव ऐकादशिनेषु', म प्रायणीये, सर्वे पुनः उदयनीये भवितुमर्हन्ति । कुतः ? । 'तत्प्रकृतित्वात', प्रकृती ज्योति- टोमे समस्तानाम् ऐकादशिनानाम् पालम्भः, दहापि ममासश्चोदकः प्रापयति । अपि च लक्षणन्वेन प्रायणीयमुदयनीयं वा अहः श्रूयते, तत्र प्रायणीये मर्च विहिता भवन्ति, न गम्यते विशेषः,-के दूह एकादशिशानां विहिताः इति, तयोदयनीये; तस्मात् ममामस्तच ॥ सू० विहारप्रतिषेधाच्च ॥ ७॥ (यु.)॥ भा. विहारप्रतिषेधचाय,-'ऐकादमिनान् प्रायणीयोदयनीययो- ·५३६ मीमांसा-दर्शने रतिरात्रयोरानभेरन्' इति, 'अन्वहमेकैकमालभेत' इति विहारः प्राप्तः । तब एकः पशु प्रायणीये प्राप्त एव अन्येऽन्येषु श्रहासु । ततोऽनेन किं क्रियते ---येऽन्येषु श्रहास, ते प्रतिषिध्यन्ते, प्रायणीये च ते सर्वे भवन्ति इति, तथोदयमीये; तस्मात् सर्वे प्रायणीये भवितुमहन्तीति । सू. श्रुतितो वा लेोकवहिभागः स्यात् ॥८॥ (सि०)। भा. . वाशब्देन पदं व्यावर्त्तयति, नैतदस्ति ममास इति, 'विभाग: म्यात्' । कुतः । दित्वश्रुतितः,-दित्वश्रुतिईि भवति,-'प्रायणीयोदय- नीययोः' इति । मा च ददानीमुपादेयत्वेन, न लक्षणतया । कुतः।। एकादशिनीविधी सन्निहिते वचनादेकादधिनी विधाय पुनः श्रुत्या तां लक्षयित्वा प्रयोजनविधित्सया एतदभिधीयते, 'प्रायणीयोदयनीययोः' दति, तत्र इन्दभाविनाः प्राधान्यात मत्यामपेक्षायां भवति ममासः । समासे च इतरेतरयोगात् न एकादशिनी केवले प्रायणीये, मा उदयनीययुक्त भवितुमर्हति, तहत् उदयनीयेऽपि । तस्मात् समुदाये वाक्यपरिममाप्तिः । यदि पुनीपादेयत्वेन अश्रोय्येतां, तब इन्द- भाविनारप्राधान्यम्, अप्राधान्येऽसत्याम् श्राकाहायां न ममासे भविष्यति । तत्र प्रत्येकं वाक्यपरिसमाप्तिः स्यात् , उपादेयन्वेन तु एतत् श्रूयते । नम्मादिभाग इति । 'लोकवत्' यया, 'लोके गत देवदत्तयशदत्तयो: दीयताम्' इत्युक्त ममामार्थी विधीयते, यदेतत् मतं, नदेनयोर्दीयताम् इति। इन्श्रुतिविधानमामझन् गतं विभन्यते, एवमेकादमिन्यपि विभग्यत इति ।।

·१. अध्याये । पादः।
.
भा.
भा.
विहारप्रकृतित्वाच ॥६॥ (यु.)।
इतय विभागः। कुतः। विहारः प्रहात,'
-'एकादशिन्या-
मन्वहमेकैकमालभेत' इति । तस्वैव विकारः,-'ऐकादशिनान्
प्रायणीयोदयनीययोरतिराचयोरालभेत' इति। यावत्मय तावद्वि-
हारस्यानुग्रहीतव्यम् ॥
स्व० विशये च तदासत्तेः ॥ १०॥ (प्रा०नि०) ॥
दं पदोत्तरं सूत्र;-'श्राह,-यदि विहारोऽभिप्रेयते, तत्र
एकत्र पञ्च पालश्चव्याः, एकत्र पट, तत्रैकदेशो न निर्णेयते,-
किं प्रायणीये किमुदयनीये ? इति ; अनिर्णयेनानध्यवसानम्,
अनध्यवम्यतोऽप्रवृत्तिः, तत्रोपदेशवेययं स्यात्' इति । अत्रोच्यते,-
"विशये' (एतम्मिन् मंगये) प्रकृत्यामत्तिः मुरयेनानुग्टह्येत,
प्रायणीये पञ्च पालभ्यन्ते, पट उदयनीये इति अध्यवस्यामः॥
चयस्तथेति चेत् ॥ ११ ॥ (प्रा.)।
'इति चेत्' पग्नसि प्रत्यासत्तिर्मुख्येनानुग्रहीतव्या इति । तस्मात्
श्रय एव प्रायणीये श्रालब्धव्या, थावत्मु वडवचनमविरुद्धं भवतीति
यितायां प्रतिज्ञायां सूत्रेण प्रतिचादयति एवं ॥
स्तू० न समत्वात् प्रयाजवत् ॥ १२॥ (श्रा०नि०)।
न एतरे। कुरा ! 'समत्वात, पदा प्राधनीपोदधनीययो-
रितरतरापेक्षयोरैकादशिना विधीयन्ते, न सर्वेन्यतरम्मिन् केवले
कर्त्तयास्तदपेक्षया कानर वाधितं भवति । तत्र यावद्भिग्न्यतरत्र
भा.
21

·५३८ मीमामा-दर्शने भवद्भिरवां वाधितयं तावद्भिरनुज्ञातो वाधः । अत एव साम्येनैव विभाग: प्रयाजानामिव,यया पड़ागन्तवः प्रयाजाः प्रथमोत्तमयो- विकारभूताः माम्येन प्रविभज्यन्ते, एवमिहापि यावत्सु भाम्यं भवति, नावतः माम्येन विभज्य अभ्यधिक उदयनीये पालम्यते प्रत्यासत्ति- मुंख्येनानुग्रहीयते इति सम्माददोषः ॥ (१०।६।४०) ॥ ‘বিপি গৃহঃকৰ দুষ্টম নিবাধিকারে सू. सर्वपृष्ठे पृष्ठशब्दात्तेषां स्यादेकदेशत्वं पृष्ठस्य कृतदेशत्वात् ॥ १३ ॥ (पू०)। भा. इदमानायते, 'विश्वजित् मर्वपृष्ठः" इति । तत्रायमर्थः मांगयिका,-किं सर्वेषां पृष्टदेशे निवेशः, उतैकस्य पृष्ठदेशे अन्येषा- मन्यत्र? इति । कि प्राप्तं?--सर्वपृष्ठे एतस्मिन् मपां सापां पृष्ठदेशे निवेशः । कः पुन: पृष्ठदेशः। ऊर्द्ध माध्यन्दिनपत्रमानात्, प्राक् मैत्रावरुणमानः, इदमन्तगलं पृष्ठदेमः, म एवैको देशः स्यात् मयां मानां । कुनः? । 'पृष्ठन्दात, पृष्ठकार्य वर्तमानस्य वा अर्थ तो देशः । तम्मान मापां पृष्ठदेशे निवेगः । विधेस्तु विप्रकपः स्यात् ॥ १४ ॥ (सि.)। सुगदः पतं व्याव-यति, एवं न्यायेन प्राप्त वचनादन्यथा भवितुमईति। एकम्य पृष्ठकार्ये विधिरन्येपो परिमामकार्य । कथं ?। "हर जर्मन रचनायमिन्य दिभि पाभि भाभा शासन मचारिम, भाभि मानिमामामि पनि पिजिन मामा" मि भय मामिमामाधारमारामारपनि भा. .

·१. अध्याये ६ पार । ५३८ 'पवमाने रथन्तरं करोति श्रावे वृहत् मध्य इतराणि वैरूपं होतुः पृष्ठं वैराजं ब्रह्ममाम शाक्वरं मैत्रावरुणमाम रैवतमछावाकमाम' इति । एवमेकस्य पृष्ठकार्य विधानमर्थवत् भविष्यति, यदीतरेषां सामकार्ये निवेशः; इतरथा एकस्य पृष्ठकार्ये विधानं नोपपद्यते, तन्मा भूदित्यतः पग्नामः एकस्य पृष्ठकार्ये निवेशः, अन्येषां परि- मामकायें इति ॥ (१०६।५१.) ॥ भा. वैरूपमामवैराजमाम्रो छकायें निवेशाधिकरणम् ॥ ख० वैरूपसामा क्रतुसंयोगात् चिहदेकसामा स्यात् ॥ १५ ॥ (पू०)॥ अस्ति ज्योतिटोमः, तत्रोक्थरः पोडशी च संम्याविशेषः । तत्र श्रूयते,-'उफ्यो वैरूपसामा एकविंशः पोडशी वैराजमामा' इति। तत्रायमर्थः मांशयिका, कि वैरूपं वैराजञ्च कृत्स्ने क्रती निविशेते, उत पृष्ठकायें ? इति । किं प्राप्त करने क्रतो वैरूपमेकं माम स्यात् , पोडधिनि वैराजं । कुतः। कृत्स्न-'क्रतुमयोगात्,-अविशेषण कृत्स्ने क्रतो वैरूपमाम विधीयते, वैराजञ्च, नन विशेयेऽवम्यातुमईति पृष्ठकाऱ्या, "बिद्दत्',-यथा, 'बिदग्निष्टोमः', त्रिवृत्स्तोमा करने क्रतो भवति, एवमिमे अपि मामनी कृत्स्नयोः क्रत्वोभवेतां । यथा वा, 'धेनुरथैष भूर्वैश्वदेवः विदेव सर्वस्तस्य विश्ववत्यः स्तोत्रिया धेनुर्दक्षिणा' इति कृत्स्नस्य क्रतुदाक्षिण्यस्य कार्ये धेनुः संयोगात् , एवमिमे अपि मामनी भवितुमईतः ॥ 212 ·५४. भीमामा-दर्शने भा. । सू० पृष्ठार्थे वा प्रकृतिलिङ्गसंयोगात् ॥१६॥ (सि०)। पृष्ठकार्ये वा मामनी विधीयते । कथं । वैरूपमामा वैराज- मामेति सामशब्देन प्रकृतिलिङ्गेन बहुव्रीहिरवगम्यते, न वैरूपं माम विधीयते वैराजञ्च, किन्तर्हि, वैरूपमामता वैराजमामता च क्रतोः। क्रतुसंयोगो हि भवति न स्तोत्रसंयोगः, एकस्मिन्नपि च स्तोत्रे वैरूपे वैराजे च भवति वैरूपमामता वैराजसामता च क्रताः । कुतः । यदि हि स्तोत्रे माम विधीयते स्तोत्राविशेषात् मर्वस्तोत्रेषु भवेत् न त्वेतदेवं, तम्मादेकस्मिन् स्तोत्रे वैरूपे वैराजे च भवति, वैरूपसामता वैराजमामता च दति। यदैकस्मिंस्तदा पृष्ठ कार्ये स्थातां, वैरूपमामता हि गुणो विधीयमानः, वैराजमामता च एवंजातीयकस्य गुणस्य कार्ये भवितुमहीत, प्रकृतौ च वृहत्सामता रथन्तरमामता चैवंजातीयका। तदिह प्रकृतिलिङ्गमयोगेन वैरूपमामतया वैराज- मामतया च पृष्ठकार्य्य वृत्तिरवगम्यते 'यस्य लिङ्गमर्थमंयोगादभि- धानवत्' इत्यनेन न्यायेन । तस्मादिमे सामनी पृष्ठकार्ये निविशे- यातामिति ॥ स० चिदिति चेत् ॥ १७॥ (श्रा०) ॥ 'इति चेत्' इति यदुनं, -यथा 'विदमियोमः' इति त्रिवृत्त्वं कृत्स्ने क्रती निवियते, एवमिहापीति ; तत्परिहरणीयम्,-- न प्रस्तावकत्मसंयोगात् ॥१८॥ (श्रा०नि०)॥ भा. - . पापा से.पू. ५ क. भ. पुस्तके सर्वपद नास्ति।

·१. थायेरपाद ।
५४१
भा.
भा.
नैतदेवं दइ वैरूपवैगजयोः प्रकृतिलिङ्गेनारनमंयोगो
गम्यते, नैवं त्रिवृति कथित् प्रकृतिलिङ्गेन संयोगोऽस्ति येनार स्नता
अवगम्येत । ततः विशेषरित्रवृतः सामभ्यां ॥
विधित्वान्नेति चेत् ॥ १६ ॥ (प्रा.) ॥
'इति चेत्' इति यदुक्तं, -यथा धेनुविधि वि कृतनस्य
क्रतुदाक्षिण्यस्य कार्य भवति, एवं सामनी अपीति ।।
व० स्यात् विशये तन्यायत्वात् कर्माविभागात् ॥
॥ २० ॥ (श्रा०नि०)॥
भा. 'स्यात्' धेनुः भुवि कृत्स्नस्य क्रतुदाक्षिण्यस्य निवर्त्तयित्री, मा
हि कृत्स्नं क्रतुदाक्षिण्यं निवर्तयेत् किं वा न?-इत्येतस्मिन् मंशये एवं
न्याय्यं कृत्स्नं निवर्तयेत् । कुत.। 'कर्माविभागात' अविभतं हि
दक्षिणकार्य* कान वा दाक्षिण्येन क्रियत धेन्वा वेति ।
दक्षिणाकार्ये हि धेनुः श्रूयते,–'धेनुर्दक्षिणा' इति, अतस्तत्र युक्तम् ,
दह प्रकृतिलिङ्गमंयोग इत्यपदियो हेतुः । तस्मादेतदपि विषमम् ॥
खू० प्रकृतेश्चाविकारात् ॥ २१ ॥ (यु.) ॥
इतच न कत्मकतुर्मयोगः । कुतः? । 'प्रकृतेः' 'अविकारात्'।
एवं बहु प्राकृतमविकृतं भविष्यति, तब चोदकोऽनुग्रहीय्यते । अतो
ऽपि न कृत्स्नकतुर्मयोगः साम्रोरिति ॥ (१०।६।६१०) ॥
भा०
* 'दक्षिणकार्य इति चादर्भपुम्नुकपाट
-

·मीमामा-दर्शने भा० विग्रियाम' इत्यच नाममनसह्याविकाराधिकरणाम ।। सू० चिति सह्यात्वेन सर्वसङ्ख्याविकारः स्यात् ॥२२॥ (पू.)॥ एव श्रूयते,-'त्रिदग्निष्टोम' इति । तत्र संशय,-कि विकृत्सङ्ख्या अनिष्टोमस्य माधनमाचे, उत स्तोमविषया नियन्यन्ते? इति। कि प्राप्त ।। चिकृत भवतीति श्रूयमाणे समामात्रविकार स्थान। कुत ।। चितशब्दो लोके त्रित्वसम्बद्धे प्रयुक्त , यथा त्रिद्रज्जुस्त्रिवृन्मणिरिति, ददापि 'त्रिवृदग्निटोम' इति बित्वसम्बद्धो- ऽनियोम कार्य इत्युच्यते । तच चित्वमग्निष्टोमसाधनपरिच्छेदबारेण तत्सम्यद्धमित्युक भवति, न साक्षात, गुणवात सझ्याया । न चेह मध्येयविशेष कथित् तदीय उपादीयते। सदविशेषात् थावान् कश्चिदमियोमसम्बद्ध माया परिच्छेत्तव्यः सर्व परिमञ्चचीत सध्यालेन सामान्येन तत्सयां विकुर्यात्, यथा दधिधृतशालिभि- देवदत्तो भोजयितव्यो देवदत्तवद् यज्ञदत्तस्तैलेनेत्युक्ने रोहन- सामान्यात नैल स्नेहनकार्ये एव विनियुजाते, न श्रोदनकार्ये, इत्येव माझ्यापि सदाकार्य एव विनियुज्यते ।। स्तोमस्य वा तल्लिङ्गत्वात् ॥ २३ ॥ (सि.)। न चैतदस्ति सर्वमझ्याविकार दति, किन्ताई स्तोमगतामेव मया विकुर्यात । कथं । सामविषये त्रिच्छब्दस्यान्यच दर्शनात, यया 'विद पवमान' इत्यत्र स्तोमविषयता परिच्छिवा, एव "विदग्निटोम' इत्यवापि म एव शब्द उचरितम्मेव सम्बन्धिनमनु- भा ।

·१. थध्याये है पादः ॥ ५४३ मानात् बुद्धौ मनिधापयेत् , अतः स्तोमलिङ्गलात् तहतामेव मयां विकुर्यात् । अवाभिधीयते, नैतद्युक्तं, सदाशब्दा हि अनियतहत्तयो भवन्ति ते हि येन येन सम्बध्यन्त सोयेन तं तं परिमञ्चच्यते । तथा चोपदर्शितमेव विद्रचस्त्रिहन्मणिरिति । तस्मादहिपत्रमानेन सामानाधिकरण्यात् स्तोत्र परिमञ्चरे, अन्यत्रापि यो यः परिमझ्यातयो भविष्यति,तं तं परिमझ्यास्थतीत्यतः स्तामलिङ्गत्वमप्यहेतुर्नियमस्य इति। अनाभिधीयते, अयमिह विच्छब्दोऽतीत्य लौकिकमर्थ, विशिष्टमयामोये पाचरितः, यथा 'विद्यहि पवमानः' इति स्तोमविपयिष्यां नवसह्यायां 'त्रिदहिःपवमानः' इत्यभिधाय नब स्तोचिया उच्यन्ते, तेन तासु वर्तत इति गम्यते, तया परस्मिन्नपि दृश्यते,-'त्रयस्त्रिकपानास्त्रिता स्तोमेन सम्मिता नव प्रकृतिरमिटोमस्य' इति नवानां कपालानां त्रिता स्तोमेन सम्मानं वदन् विच्छन्दस्य तत्र प्रसिद्धिं दर्शयति इति, अतः प्रसिद्धवदाचारात् , सामानाधि- करण्यदर्शनाच अयमम्यार्थ इति निश्चीयते, लोकेऽपि सामानाधि- करण्यप्रयोगादा श्राचारादा श्रीवमानं भवति, यथाऽयं देवदत्त इति । तस्मादयं विटच्छन्दो विशिटमध्यासयेयविषयोऽन्यत्र दृर इति ददापि प्रयुज्यमानो यत्र दृटस्तमेव लिङ्गात् बुद्धौ मनि- धापयतीत्यत स्तोमविषयो नियम्येत। यदुकं, 'मया नियतविषया सर्वत्र सम्बन्धमुपयाति एतत् अवयवार्थनिराकरणात् समुदायागी- करणाच परिहतमेवेति । एवं चान्यगताना मयानामनिटत्ती चोदकानुग्रहो भविष्यतीति ॥ (१०६।०२०) ॥ . ..

·५४४ मौमामा-दर्शने उभयमान हरतरयो ममुख्याधिकरणम । सू० उभयसानि विश्वजिद्दहिभागः स्यात् ॥ २४ ॥ भा. सन्ति उभयसामान. क्रतव', 'संभव उभे कुर्यादपचिता- वयेकाहे उभे कुर्यात्' इति । तत्र माया,--किं हद्रथन्तरे विभक्त भवत', उत समस्ते । इति। कुत ? समस्तता अवगम्यते, कुता वा व्यस्तता' इति । उच्यते, एतदेव वदनमुभयमर्थमुद्दामयति । कथम् । उभास्था क्रतु' सम्बन्धयितव्य', ते यदि समस्ते श्रय वा व्यस्त भवन, उभययापि ऋतुस्ताभ्यां सम्बद्धो भवति: तत्रीभयथा प्रतिभाति वचने । कि युक्त ? । व्यस्ते इति। कुत' ? | भश्चतो हि दृद्रयन्तराभ्यामन्यतरेण पृष्ठ साधितमिहापि प्रकृति- बच्चोदकानुग्रहायान्यतरेण माधयितव्य अवगम्यते । एवञ्च पृष्ठ- मम्बद्धानां कर्मणां कार्नेग्न प्रवृत्ती चौदकोऽनुग्रहोय्यते, उभयो पृष्ठ माधयतारन्योन्यन विहितत्वात् प्रयोगान्तरमापोत, न रथन्तर पृष्ठ न हपष्टमिति भयथापि वचनापपत्तो न धोदकवाधायां कारणमस्ति, नम्मात् यथा न विश्वजिति हरदादीनां सर्वेषामेकत्र निवेथा, एवमिहापीति ।। पृष्टार्थे वा अतदर्थत्वात् ॥ २५ ॥ (सि०) । मैतदग्नि, विभक इति, किन्तईि ममन्ने मामनी यातां । कुत ।। मरुतौ हि वृदयन्तराभ्यो विकन्यमानाभ्यां पृष्ठ भाधितम् , दह ददानों रिश्तो नयोधिगतशयोर्विकल्परूपेणैव प्रायो भा.

·१. चश्याथ पादा। ५४५ केवन्नमेतद्वचन मामन्यविधानार्थम् 'उभे ट्यन्तरे 'कुर्यात्' इति, एवञ्च भामम्त्य भवति, यदि ते मामनी परस्पर न जहीत, उपादेयत्वेन चानयो श्रुतत्वात् दिवश्रुति' समामश्रुतिश्च विवचितेव, तेन यत्र इत् ,तब रथन्तरमहित, न केवलम् इति । तवैनत् स्यात्,-'प्रधान कियापेतम् अनयो' माहित्य, तत्र व्यस्तयोरपि क्रियमाणयो माहित्य न विरुध्यते , यया देवदत्तयज- दत्तयो' पाकेन समम्तयोरपि भयोगे उच्यमाने एक किञ्चित्करोति अपरोऽपि क्रिश्चित, न यदेकेन कृत, नदेव अपर करोति, तहदेक माम किश्चित मतोत्रमभिनिवर्तयिष्यति द्वितीयमप्यपर। प्रधानोप- कारापे माहित्यमिति भमस्तमयोगो न विरोम्यते' इति । तवाभिधीयते, -यत्र परम्परमव्यपेक्षयो-गो भवति, नतदेव येन क्रियावयवेन प्रारम्भेण मध्येन अवमानेन वा योग, तेन महितयोन पृथकग । कुन । यथैवानेन उपकर्तव्यमित्यत्र- गम्यते, एवमितरमहितेनेति । यत्तु-लोके कारकमामन्येऽप्यभिहिते भेदेन व्यापारदर्शनमिति', अर्यामम्भवादमो,न हि उखायामधिश्रीय- माणायां भूयोऽधिश्रयण शक्यते कर्तुमित्यर्थविरोधात न करोति, न तु भन्देनामो तब न चोदित , यद्यत् कर्तव्यं तत्तत्मनिताभ्यामेव १६ तु नामम्भव ,-दृद्रथन्तरयोईि कमम्काग्वेन विनियोगात, ते च शक्नुत महिते पृष्ठ भम्कमित्यत नयो साहित्यमेव युक्त । यदुमम;-उभयया मम्भवे चोदकानुग्रही न्याय्य न्याय्य नान्यथा। * 'दमनमिति इति का श्री. प. पाट । 2g

·मीमांसा दागने
भा.
इति धर्मका निमित्तविघातश्च न भविष्यति । तत्र प्रत्यक्षात
समस्तविधानात् चोदके वाध्यमाने न दोपो भवति ॥
लिङ्गदर्शनाच्च ॥ २६ ॥ (यु०)।
लिङ्गश्च दर्शयति, -यया समस्तयोः प्रयोगो न व्यस्तयोरिति ।
किं लिङ्गम् । एवमाह ह,-'महातौ वृदयन्तरे निधनेन
समाप्यते यत् महावृक्षौ समच्छोते न छत्र विभग्रं प्रभागम्' इति
निधनभेदवचनादेकस्थानता अवगम्यते । यदि भित्रदेशे स्थाताम्
अादेव तत्र निधनभेदः सिद्धः। अथ तु सहित भवत, नतो
निधनभेदवचनमर्थवत् भवति । तस्मादप्यभेदः । तथा अपरं लिङ्गं,
'पूर्वाहो वै रथन्तरम्, अपराहो वृहत्' इति एकनाहा अभि-
सम्बन्धादेकम्यानतां दर्शयति । तस्मात् समस्तयोः पृष्ठदेशे निवेश
इति ॥ (१.६१०) ॥
..
भा.
मध्वमनटनागनयों पहन्तेऽनुष्ठानाधिकरणम ।
व० पृष्ठे रसभोजनमात्ते संस्थिते वयस्त्रिंशेऽहनि
स्यात् तदानन्तर्यात् प्रतिवत् ॥२७॥ (यू०) ॥
वचित् कर्मविशेधे श्रूयते,-'पृष्टयः पड़हनयर्विभारम्भण:'
इति । दादयाहे वचन,-'मम्यिते पृष्ट्ये पडहे मधु श्रापयेत् घृतं
वा' इति । तदिदं मध्वयनं घृतापमञ्च चोदकमाप्तं मत् मन्दियते,-
किं चयलिंगान्ने कर्त्तव्यम्, उत पड़हान्ते इति। किं प्राप्तं ? | ततः
सूचे मेवोपक्रम,-'पृष्ठे रमभोजनमारते' पड़ 'यस्विोऽहनि'

·१. बथाय पाद। ५४७ भा. 'मंस्थिते' कार्य। कुतः ।। 'तदानन्तयोत्', प्रकृती त्रयस्त्रिंशानन्तरं रसभोजनं कृतं, प्रकृतिवदिहापि कुर्वाणो यदि त्रयस्त्रिंशानन्तरं करोति, चोदकमनुग्रहाति। श्रथ वन्यस्याकोऽनन्तरं कुर्यात्, चोदकं वाधेत । श्रानन्तर्य हि क्रमः, म च विशेषसम्बन्धे कारणमिति समधिगतं । एतदानन्तर्यञ्च रमभोजनस्य, त्रयक्षिशेन सह दृष्टमित्यतः त्रयस्त्रिंशानन्तरं क्रियत इति ॥ स्व० अन्ते वा कृतकालत्वात् ॥ २८॥ (सि०)। न चैतदस्ति, त्रयस्त्रिंशानन्तरं रमभोजनम् इति, किन्तर्हि पडहान्ने स्यात् । कुतः ?। 'मम्यिते पडहे' इत्युच्यते, न, संस्थिते चयस्त्रिंशे-दुति, पड़हाभिगमलतिते यर्यवमाने, न घयस्विंगाद्युप- लचिते, पडइय पडइ सु पर्यवमितो भवति, न एकस्मिन् चयतिऽहनि। यदुनं, चयस्त्रिंशानन्तर्यदर्शनात् प्रकृतिवदिहापि तदानन्तर्य एव भोजनेन भवितव्यमिति । नैताना, i-तत्र ह्यात् चयस्त्रिंशानन्तर्य हत्तं । कुतः। तस्मिन्नहनि तत्र द्वादशाहे पड़हः पर्यवमित इति । दुहापि यत्र पर्यवस्यति तत्र भोजनं भविष्यति । ततः पडहावसान- लहितेन भोजनस्य सम्बन्धः,-मंम्यिते पडहे इति; न, चयस्विंगाव- भानलचितेन इति । यत्तु,-क्रमः कारणं विशेषमम्बन्धे-दति। मत्यं कारणं, न तु बलीयमा प्रमाणेन यब विरुध्यते ; दुइ तु वाक्येन पडहावसाने विधीयते इत्युक्त ; तस्मादाकोन विशेषमम्बन्धे मति न थानन्तर्यमात्र कारणम् ; अतः पड़हान्ते भोजनं स्यादिति ।। (१.६८०) ॥ 22

·५४८
भीमांसा-दशने
भा.
पडरातावपि मध्वगन नाम नया महाद्नुष्ठानाधिकरणमा
२० अभ्यासे च तदभ्यासः कर्मणः पुनः प्रयोगात् ॥
॥ २९ ॥ (पू.)॥
'आहत पृथ्य पड़हमपन्ति' इति श्रूयते, तबैतत
चोदकेन प्राप्यते,-'सम्यिते पृष्ठ्य पड़हे मध्वाशयेत घृत वा' इति,
तत् मन्दिह्यते,-कि पडहावृत्त्या श्रावर्तेत भोजनम, उत, पड़हान्ते
सकदेव क्रियेत? इति। कि प्राप्त । पड़हारत्तो सत्याम् आवर्तत
भोजन । फुत । 'कर्मण' 'पुन' पुन 'प्रयोगात्,' नहि कर्म
पुनरावर्त्तते, तदात्या यदपि ततमबद्ध तदप्यावर्नेत, यथा
स्तोचशास्त्रादि पडइसम्बदमावर्त्तने, एव घडहसम्बन्धि भोजनमण्या-
वर्त्तत* इति ॥
सू० अन्ते वा कृतकालत्वात् ॥ ३० ॥ (सि०) ।
न चैतदस्ति -यदुक्त,-पडहावृत्त्या भोजनमायावत-पति,
किन्तर्हि पडदान्ते मक्देवानुष्ठोयेत । कुत ? | 'तकालत्वात्',
कतो हि भोजनम्य काल,-'मम्यिते पड़हे' इति ।
पर्यवमान, पड़गतम्य व्यापारस्थोपरम , न च, पुन पड़ह कुदाण
पड़हगताद व्यापाराडपरत इत्युच्यते, न च, श्रनुपरतौ कर्नु, पड़द
मन्तिष्ठते , मम्या हि क्रिया प्रति श्रीदामीन्यं, व्यापारान्तरकरण वा,
पूर्वम्मात् कर्मण । न च पुन पड़ह कुर्वाण श्रीदामीन्य भजते,
भा.
मम्यान
* भावनाधान पनि सवा पाम सम्पक)

·१. अध्याये ६ पाद॥ ५४८ न च व्यापारान्तरं करोति, तस्यैव कर्मण श्राप्तिं करोति; श्रतोऽपर्यवमितः । अपर्यवसिते च मस्याभावात् अश्रुतमेव प्राशनमिति न क्रियते। यदुन,-यया अन्ये पड़धा स्तोत्रशस्त्रादय श्रावर्तन्ते, तदत् प्राशनमप्यावर्तेत-इति; नैतद्युत, ते हि अह.मम्बद्धाः, तेषाम् अहामावत्तिरिति स्तोत्रादीनामारत्तिरिति युक्त, न हि तेऽसु अवमानमयोगेन चोद्यन्ने; दूइ तु श्रवधानमयोगेन भोजनस्य चोदना- इत्युको हेतुः; तस्मान्न भोजनस्थावृत्तिर्युक्रेति । अपि च यद्येतत् भोजनं पड़हाङ्गं भवेत् , ततः प्रधानावृत्त्या श्रावत, न चैतदङ्गं । कुतः? । अङ्गत्वप्रख्यापकस्य कारणस्थाभावात् , प्रकरणादाता स्यात्, वाक्यसंयोगादा, प्रत्यक्षोपकारदर्शनादा; एतेषाञ्च दहन किञ्चित् कारण पश्यामः । प्रकरणं तावत् दादशाइस्य, न पड़हस्य । वाक्यमंयोगोऽपि 'संस्यिते पड़हे' इति पड़हस्य संम्यायां भोजनमाचरे, संम्यितयेवं पड़हो भवति, यद्यम्य न किश्चिदपरम् अङ्गजातं परिशिय्यते । न च, मध्वमनघृताशने प्रत्यक्षेणोपकुरुतः पड़हम्य । कुतः । निवृत्ते करणत्, कामं यया च यावत्या च तर्पणमात्रया कर्टणं यानि पुरस्तात् कर्माणि वर्तन्ते, तेषां मामर्यो- पगनेनोपकुर्यात् ; नातिहत्तस्य पड़हस्य इति । यान्यपि क्रमादीनि कारणानि, तान्यपि प्रमाणान्तरमम्बन्धमुपादाय विशेषमम्पन्धे कारणानि भवन्ति, न केवलानि । तम्मात पड़शवमाननक्षिते काले पुरुषाणं भोजनक्रिया विधीयते-दत्यता नावतेत भोजनम् पति ।। (१०६१०१०) ।।

·भीमासा-दाने भा. गवामयन मश्वसननागनयो प्रतिमासमाष्टमाधिकरणम ॥ सू० आत्तिस्तु व्यवाये कालभेदात् स्यात् ॥ ३१ ॥ गवामयने श्रूयते,–'चत्वारोऽभिषवा पड़हा पृष्ठ्य पड़ म माम म दितीय म हत्तीय स चतुर्थ स पञ्चम'। नत्रतत् चोदकेन प्राप्त,-'मम्यिते पृष्ठये पड़हे मध्वाशयेत् घृतं वा' इति । तत्र सन्दिाते,-कि प्रतिमाममार्त्तते रमभोजनम, उत, सान्ते मकदेव कार्यम्-इति । कि पुनर्युक्तम 71 उक्रेन न्यायेन मदिति । सान्ते ह्यसौ पडहगतात् व्यापारादुपरमते, न प्राक , अवागमो शत्वापि परह, पुन पडहाय प्रयतत एव । न चामो पड़ मस्यितो भवति, यदि पुनस्तदर्थ मयतत एव । सान्ते तु न पुन प्रयतते, इत्यत सान्ते कुर्यादित्येवं प्राप्त । एव प्राप्ने चूम,-- "आत्तिनु व्यवाये कालभेदास्यात', 'श्रारत्ति' रसभोजनस्य स्यात्, न मरुत क्रिया। कुत ?| निमित्ताने , पडसम्या निमिन, म च पह पुनरावते, तम्मिन्नावनमाने मस्या निमित्तमावर्तते,- इत्यत श्रावत। यदुन, मवान्ते हि श्रमौ पम्हादुपरतो भवति, न प्राक, छात्वाऽप्यमो पुन नदर्थ प्रयतत एव-इति । श्रचाभिधीयते,- यद्यप्यमो पुन प्रवर्तते, तथापि त परिममाष्य पुनरारभते, पुनय' परिममापयति, न यथावृत्ते पड़हे , तब झनुपरतम्य पृष्ट्यस्थावृत्ति । दह चतुभिरभिपवैर्यवधीयते, तेनोत्तरक्रियान्तरव्यवधानात पृष्ट्यगतो 'पुनरन्य इति चादर पुसकपाट ·१. बध्याये पादः। व्यापारः पर्यवमिरा इति ग्टह्यते विशेषः। न च, तम्मिन्नपर्यवमिते क्रियान्तरं शक्यं कर्तुम् , उभयप्रकारश्चान्तः क्रियायाः, कृत्वा बौदा- मीन्यं, क्रियान्तरव्यवधानञ्चत्युतमेव । तस्मात् प्रतिमासं सव्यवधान: पृष्ठ्य वर्तते, तस्मिन्नावर्त्तमाने संस्थानिमित्तं भोजनमण्यावर्त्तते इति, अतः प्रतिमासमावर्चत इति ॥ (१०६।१११०) । भा. . द्वादशाहे सविभिरपि मचानाधिकरणम् । सू० मधु न दीक्षिता ब्रह्मचारित्वात् ॥ ३२ ॥ (पू.)। दादशाहे श्रूयते,-'संस्थिते पृष्ठये पड़हे मध्वाधयेत् घृतं वा' इति । तत्र मंशयः,-कि सत्रिभिर्मधु भवयितव्यं, न? इति। किं प्राप्त ।। नेति । कुतः? । 'दीक्षिताः' हि ते ब्रह्मचारिणः, ब्रह्मचारिणाञ्च मधु प्रतिषिध्यते, 'मधु मांमञ्च वर्जयेत्' इति । तस्मान प्रान्भीयुरिति । 'ननु एतदचनं, सामान्य प्रतिषेधं बाधेत' । न बाधते इति ब्रूमः । कथ। यद्यवाधमानमेतत्, दादशाहेऽनर्थकं भवेत् , नतो बाधेत; न खनर्यकं । कथम्? | उभयविधं द्वादशाहं श्रङ्गीकृत्योभयमशितव्यं घृतं मधु वा, तब मत्रिणां घृतप्राशनं भविष्यति, श्रहीने मधुनः प्राशनम् ऋत्विजाम्, एवमुभयं द्वादशाहसम्बद्धं भविष्यति विषयभेदेन । न च विरुद्धस्याचारो भविष्यतीति । तस्मान्न पानीयुरिति ॥ सू० प्राश्येत वा यज्ञार्थत्वात् ॥ ३३ ॥ (सि०) । भा० न तदस्ति,-मत्रिभिर्मधु न भवयितव्यमिति, किन्ताई भयि- नव्यं । कथम्?। अविशेषेण उच्यते कलमावस्य, उभयप्रकारमगीरत्य ·५५२ मी मामा-दर्शने दादशाह, 'मम्यिते पृष्ठये पड़हे मध्वाशयेत् घृतं वा' इति । उभयं विकन्पेन, न कर्ट व्यवम्यया; तस्मात् मत्रिणोऽपि मधु भयेयु. । यत्तू,-विषयभेदेनार्थवत्वात् न वाधो न्याय्यः, बादशाहाङ्ग- भावश्चैवं मति न विरोत्स्यते-इति। अवोच्यते,-पडढे, अतिवृत्ते सत्रसम्बद्धेऽहीनसम्बद्धे वा विशेषेण मध्वशने घृताशने चोच्यमानेऽत्र केन व्यवम्यां चूमः ? । विरोधेनेति चेत् । न, विषयभेदेन विधिप्रति- पेधयोः समानानात्, पुरुषार्थेन प्रतिषेधः, काङ्गत्वेन विधानं । यदि व प्रतिषेधवलीयस्वमिहाङ्गीक्रियते, वचनमनर्थकमेव स्यात् । पतेऽर्थवत्तेति चेत्। न । नानाविषयत्वात् , तुभ्यार्थयोहि तुन्यविषय- योर्विकन्पो भवति, भ, नानार्थयोः, नानार्थता चेहाधिगम्यते। कुतः । विधेः कर्मसागुण्यप्रयोजनत्वात् । प्रतिषेधस्थापि नियमा- नुष्टानात् पुरुषस्थादृष्टमिद्धिरिति । तामात् प्रामीयुरिति ॥ (१०। ६।१२१०) ॥ भा. मानमम्य दशमानाधिकरण, स्व. मानसमहरन्तरं स्यात् भेदव्यपदेशात् ॥ ३४ ॥ (पू.)। द्वादशाहे यूयते,-'अनया वा पात्रेए समुद्ररमया प्रजा- पनये युएं ग्टहामीति प्राजापत्यं मनो ग्रई ग्रहाति' इति । तत्र संगय, किं मानममहादशाहात् श्रइरन्तरम् , उत, बहरङ्गम्' * "चपा वा चिया पावर"इति न्यायमसाया पाट। "अघमर्षचिकी पा, ममम मम , प्रजापनियता, वविशिष्य परस्य पहरे मन भाधन, नदिद मानसम्" रनि व्यापमाना।

·१. चयाय पादः। ५५३ इति । तत्र दह कानिचित् भेदकारणानि प्रतिभान्ति, तानि निराचिकीर्षन् श्राचार्य उपन्यस्यति,-'भानममइरन्तर स्यात्' इति । कुत ?! भेदेन व्यपदेशात, दादशाहात् भेदेन व्यपदिश्यते । कथ? | वाग्वै दादशाहो मना मानमम्' इति दादशाहानन्तर्भूत मानस व्यपदिशति , 'वाग्वै बादशाह' इति वामस्तवात् , 'मना मानसम्' इति च मन सस्तवात् । यया वामनसयोर्भेदो वस्तुतोऽव- गम्यते, एवमेतयोरपि दादशाहमानमयो, यत पृथक्के मति भेदेन व्यपदेशो भवति,नान्यया; अतो भिद्यते एतदहरिति व्यपदेशागम्यते ।। तेन च संस्तवात् ॥ ३५ ॥ (यु०१)॥ भा. 1 इतच अहरन्तरमिति । कुत । 'तेन ' मानसेनाका बादशाह मस्तूयते । कय ? 'विधूतानि ह वै द्वादशाइस्य गतरमानि छन्दामि, तानि मानसेनैव प्राप्याययन्ति' इति, दादशाहस्य यानि गतरमानि छन्दामि, तानि मानसेनाप्याययन्ति इति ब्रुवन् भिन्न दादशाहात् दर्शयति। कथ। 'मस्तवात', न हि तेनैवात्मना तस्य भस्तुतिर्भवति। कुत । अत्यन्तभेदात स्तुतिस्तुत्ययो,न हि देवदत्तो देवदत्तेन स्तूयते, भिन्नै शिर पाण्यादिभि सस्तूयते । तददिहापि द्वादशाहो मानसेन स्तूयत इति मस्तवात् भेदाऽधिगम्यते इति ॥ सू. अहरन्ताच्च परेण चोदना ॥ ३६ ॥ (यु०२) ॥ दतन अपरन्तरमेवेति गम्यते । कुत । दादाहिकात 'अरन्तात' 'परेण' चाद्यते, पानी मयाज्य प्राश्च उदत्य मानसाय भा. 24 ·५५४ मीमामा-दर्भ प्रमर्पन्ति' इति । तद्यदि हादशादिकम्याह्नो गुणविधिर्भवेत् दादशा- हिकी पनीमयाजान्तता म्यात्श्रथ त्वहरन्तरं भवति, ततो दादशा- हिकानामयं धर्मी नान्यस्येति न दोयो भविष्यति, अतोऽपि वैलवण्यात अहरन्तरमिद्धिरिति गम्यते ॥ पक्षे सह्या सहस्रवत् ॥ ३७॥ (श्रा०नि०)। भा. परिचोदनापरिहारोऽयं । किमियं परिचोदना- नन्ने 'बादशाहः' इति त्रयोदशसु अहस नोपपद्यते। अत्रोच्यते, यदा प्रमाणन्तरेण शब्दः एतावति अर्थ प्रयुक्तः इति गम्यते, तदा मह्मा- सन्निकर्यात् त्रयोदशसु गुणवृत्या प्रयोगः सेन्स्यति । यथा 'अतिराव: सहस्रम् अहानि अतिरात्रेण सहसमाध्येन यजेत' इति अधिकेऽपि सहस्रे सहस्रशब्दो दृष्टः, तददिहापि अधिके भविष्यति। अथ वा कर्मगण-नामधेयमेतत्, 'दादशाहः' इति यावन्ति कर्माणि अङ्गीकृत्य प्रयुक्तस्तावतां वाचक इति निश्चीयते। मर्वाणि प्रकरणादगीर त्य प्रयोगात् मर्वेषां वाचको भविष्यतीति न दोषः। सू. श्रहरङ्ग वाशुवचोदनाभावात् ॥ ३८ ॥ (सि०) । दशमस्याहो गुणस्य विधिः स्यात्, न अहरन्तरचोदना । कुतः?। अहरन्तरप्रकन्पकस्य वचनम्याभावात् । कथं 21 एवं तावत् श्रूयते, 'अनया वा पात्रेण समुद्ररमया प्रजापतये जुएं ग्टहामीति माजापत्यं मनो ग्रह हाति' इति, दशममहरङ्गीकृत्य ग्रहचोदनेषा, 'ग्टहानि' इति संस्कारविधानात्, न च संस्कारभेदे कर्मभेदो भवति, प्रचोदकाय मस्कारा इत्युकं,-"म्न द्रव्यं चिकीर्यते गुणस्तत्र" भा.

·१. अध्याये ६ पाद। भा. (२।१।३०) कर्म न प्रधानम् इति। यया अंश्वदाभ्यो विधीयमानौ न कर्म भिन्तः, यस्मिन् कर्मणि भवतः तत्रापरौ ग्रहाभ्यासाविति विज्ञायते न कर्मान्तरे इति । यदि च श्रहरङ्गमेतत् भवति, न कर्मान्तरम्, एवमन्पीयमी एव अदृष्टानुमानप्रसङ्गकन्पना भविष्यति, प्रकृतसम्बन्धय, न अप्रकृतप्रक्रिया क्रियान्तरस्य, अतो न अहरन्तर दशमे एव अहनि गुणविधिरिति ॥ सू० दशमविसर्गवचनाञ्च ॥ ३९ ॥ (यु०१)॥ दूतश्च न अहरन्तरं, तत्रैव गुणविधिः । कुतः ? । 'दशमविसर्ग- वचनात्', दशमविसर्गवचनं हि भवति,-'एप वै दशमस्याहो विसर्ग धन्मानसम्' इति । एष दशमस्य 'विस'ऽन्तो यन्मानसमिति त्रुवन् , अन्तोऽयमन्तवतो दशमस्य, न खतन्त्रमेतत् कर्मेति दर्शयति ; तस्मादपि दशमस्या, नार्थान्तरमिति गम्यते ॥ सू० दशमेऽइन्निति च तगुणशास्त्रात् ॥४०॥ (यु०२) । इतबाङ्गं । कथं । एवं गुणशास्वं युनं भविष्यति,- 'दशमेऽहनि' मानसाय प्रसर्पन्ति' इति, 'दशमेऽहनि मार्पराजीभि- धभिः मनुवन्ति' इति दशमस्याहः प्रधानभावेन निर्देशात् ग्रहस्थाधेयभावेन, तत्म्तोत्रस्य गुणोऽयो दशमस्य, नार्थान्तरमिति गम्यते॥ सू० सङ्ख्यासामञ्जस्यात् ॥ ४१॥ (यु०३)। भा. * सूत्रानुसारेण 'दगमेहन्' रनि पाटो भवितु युक्त । + 'गुपोपदेोऽयम्' इति क० म.पू. पाव । 212 ·मीमांमा-दान भा. चदि च गुणोऽयम्, एवं मया समञ्जमा भविष्यति,- 'बादशाह' इति, इतरथा, पयोदशसु 'द्वादशाहः' इत्यममञ्जम भयावचनं स्यात्, वाच्यत्वात्। यदुक्र-गुणवृत्त्या महसमाध्याद भविष्यतीति, तदनुपपन्नं । कुतः। तत्र हि प्रमाणान्तरेण मोया- धगमात् अधिक महसूशब्दो गोण्या वृत्त्या प्रयुक्त इति निश्चीयते ; न विह मोयातिरिक्त प्रमाणमस्ति, येन गौणीयं वत्तिरात्रीयेत । यदप्येतत् 'अनया वा पात्रण' इति वचनं, नदपि ग्रहमस्कारविधानात् दशमेऽहनि यागाभ्यामं विधत्ते, न कर्मान्तरम् इति ममधिगतम्। एवञ्चेत्, न एतत् प्रत्यक्षवचनमहरन्तरप्रकन्पकं, नान्यत् प्रमाणान्तरं प्रापर्क, येन ममेयेऽतिरिक्त शब्दप्रयोग इत्यध्यवस्यामः । तस्मात् न इह गौशा हत्या प्रयोग इति । यदपि, कर्मगण-नामधेयत्वात् प्रकरणवशेन तावताम् अङ्गीकरणात् नामधेयरूपेण चावृत्तिविय्यतीति, तदपि न युक्र, सत्यं, कर्मगप-नामधेयमेतत्, न त्वयथार्थसमन्वयेन, दादतानि कमाणि अहाभिः परिमितानि एकत्र समाहतानि इत्यनेन रूपेण मन्कर्मगणस्य नामधेयं, न वर्णनुपूर्थमात्रेण इति, तथा हि मर्वेश्वेत्र कर्मनामधेयेषु अर्थममन्वयेनानुवादभूतो नामशब्दो वर्तते, धौकिकार्थतिरस्कारेण परिभाषामात्रेण वृद्धिगुणवत् । अमिहोत्र, येना, ज्योतिटोमःइति ; एवं 'बादशाहः' इत्यर्यान्वयन नामधेयं, न अर्थाभावेन इति । तम्मात् अपरिचोदनेपा ।। यथा, 'नदुपपत्रम्' इति क. भ. पु. पा..

·१. अध्याय ६ पादः। ५५७ भा. . सू० पश्चतिरेके चैकस्य भावात् ॥ ४२ ॥ (यु०४)। दूतवाहरङ्गमिति विज्ञायते । कुतः ? । पश्चतिरेकेण 'एकस्य' अतिरेक दर्शयति, न इयोः । कथं? । 'यः पशरतिरिच्येत स ऐन्द्रामः कार्य:' इति एकादधिनी दादशाहे विधाय विद्दतायामेकस्यातिरेक दर्शयति, तन्न तावदतिरिच्यते, एको न भवति। कथं ?। एकादश पशवः, द्वादश अहानि, एकस्यातिरेक ब्रुवन् दादशैतानि श्रद्दानीति गमयति । यदि त्रयोदश हानि स्युईयोरभावः स्यात्, नैकस्येति । मादप्यहरॉन कर्मान्तरम् इति ॥ सू० स्तुतिव्यपदेशमङ्गन विप्रतिपिद्ध* व्रतवत् ॥४३॥ (श्रा०नि०१)। अस्मिन् सूत्रे दयोः सूत्रयोः परिहार उच्यते । यदुन,- मानममहरन्तरं भेदेन व्यपदेशात् , तेन च मानमेन मंस्तवात् भेदः, न हि आत्ममेव आत्मा संस्तुयते-इति । अवाभिधीयते, नैतत् विप्रतिषिद्धम्, अङ्गेनापि ममुदायस्य म्नुतिर्दृया, यथा महावतधर्मण संवत्सरसत्रस्य,-'यन्ति वा एते मिथुनाद ये संवत्सरमुपयन्ति । अन्तर्वदि मिथुनौ सम्भवतस्तेनैव मिथुना न यन्ति' इति समुदाय- दोषमभिधाय तदवयवभूतस्य महावतस्य धर्माणानुजितन् समुदायम्य अवयवधर्मेण स्तुति दर्शयति । लोकेऽपि अवयवधर्मणावयवी संस्तूयत एवेति, यथा दीर्घः केश: शोभना देवदत्त इति। तददिहापि द्वादशाहः संस्तावियते इति न दोषः। * समेत अर्ण पाठ । पत्र 'सुनियपदेसम्' इति जीवन चिन्त्यम् । 'न विप्रतिपयम रहि पाटन भविगु युत। भा०

·५५८
भीमामा-दाभ
सू० वचनादतदन्तत्वम् ॥ ४४ ॥ (श्रा०नि०२) ॥
भा. यदुम, यद्यहरन्तरमेतत, एव दादशाहधर्मावलक्षण मानमान्तता
दुका भविष्यति, न तदङ्गत्वे, पनीमयाजान्नता भवेत् इति। अब
बदाम , 'वचनात् तदन्तव' भविष्यति, दादशाहिकानाम् अहो
सामान्येन पानीमयाजान्तता, विशेषेण तु दशमस्थाको मानमान्तता
उच्यते,-'पानी मयाज्य प्राच उदेत्य मानमाय प्रसर्पन्ति' इति,
नास्ति वचनस्यातिभार , तम्मादप्यदोष । तो दशमस्याको
मानवमङ्गन स्वतन्त्रम् इति ।। (१०।६।१३१०)।
भा.
मदम्य कार्यकत्याधिकरणमा
सू० सत्रमेकः प्रकृतिवत् ॥ ४५ ॥ (पू०) ।
इह दादभाप्रमतीनि मत्राणि उदाहरण । तब माय,-
कि सदमेक' प्रयुञ्जीत, उत बहव ।। कि प्राप्तम?--'एक'।
कुत ।। 'प्रकृतिवत्' ज्योतिष्टोमे एक की, तत्प्रकृतित्वात
चोदकानुग्रहाय सत्रम् एक एवं प्रयुनीत-इति । ननु बहब' श्रूयन्ने,
'य एवंविदास सत्रमायते, य एवविदास' सबमुपयन्ति' इति ।
उच्यते । कामिना मन्त्र विधीयते, ते च परस्परनिरपेक्षा वहन एव,
ते योकैकम्येनापि कुर्वन्ति तथापि सत्रक्रियामभिसमीक्ष्य वहन
एवं कुर्वन्तीति बहुवचन भविष्यति। यथा लोके पृथवी नापि
कुर्वाणाना बहुवचन दृश्यते, देवश्चेत् वर्षेत , वहब ऋषि कुर्यु ,
.
युवा भविष्यति। तदाबेन इति क. म.पु. पाठ ।

·१. अध्याये । पाद: ५५८ भा. सत्यं चेत् सम्पद्येत, बहवा ब्राह्मण यनेरन्-दति । तथा वेदेऽपि प्रयोगदर्शनं,-'सत्रादुदवमाय पृष्ठशमनीयेन यजेरन्' इति एवमत्रापि 'आमीरन्' 'उपेयुः' इति बड़वचनं भविय्यति इति ॥ वचनात् तु बहूनां स्यात् ॥ ४६॥ (सि.)। नेतदस्ति,-एको यजेत, न बहवः-इति ; किन्ताई:-वध्या यजेरन् । कुतः ।। 'वचनात्', वचनमिदं भवति,श्रामीरन्' 'उपेयुः' इति, बहुत्वसम्बद्धः प्रयोगो विधीयते, म प्रत्यक्षवचनात् चोदकमाता- मेककर्डकतां वाधेत इति । खू० अपदेशः स्यादिति चेत् ॥४७॥ (प्रा.)। यदुनं,-सामान्यक्रियामम्वन्धमभिसमीक्ष्य लोकवत् बहुवचन- शब्दप्रयोगो भविष्यति, यथा कृर्षि कुर्युरिति, वैदेऽपि दर्शनं,- 'पृष्टभमनीयेन यजेरन्' इति बहुवचनं भवति, एवमचापि इति ; तत्परिहर्त्तव्यम्॥ नैकव्यपदेशात् । ४८॥ (आ०नि०)॥ नैतत् सत्रे उपपद्यते, एककर्षकम् इति । कुतः ।। 'एक- व्यपदेशात्' । कथं । एवमाह,-'एप वै कुणपत्ति यः सबै प्रति- ग्रहाति; एक एव यजेत' इति, मत्रमपोद्य अन्यस्यैककर्दकतां विदधत् तस्य बड़कलकतां गमयति। यत्तु लोकवदिति, तन युन, लोकेऽन्यतः अनस्यार्थस्य अनुवादभूतः शब्द उच्चार्यमाण: सामान्यक्रिया- भा. भा. . * 'लकर कना' इति का श्री. पुः पाठः।

·मीमांसा-दर्शने सम्बन्धाभिममीचया उधरित दूति गम्यते । यदपि उदवसानीयवदिति, नदपि उदवसानीय युक्त, नत्र हि भिन्नानि उदवमानानि उपलक्ष्य क्रियामा विधीयते, तद्वडत्वञ्च ममानकर्दकत्वादेव प्राप्तमनूद्यते- इत्युक्रमेव। दह तु शब्दपूर्विका क्रियाप्रतिः, प्रदश्च वहुत्वविशिष्टं प्रयोगं मत्रिभिरभिमम्वन्धयति, अत: शब्दप्रामाण्यादुपादीयमानार्या क्रियायां बहुत्वं विवचितमिति बहवः प्रयुञ्जीरनिति ।। सू० सन्निवापच्च दर्शयति ॥ ४६॥ (यु०१)। म भा. दूतश्च बहव एव यजेरन् इति । कुतः । मन्निवापदर्शनात, बहनाम् अग्नीनाम् एकत्र मन्निवापमाह,-'पञ्चभिः पाइभिर्यक्ष्यमाण: मन्त्रिवपेरन् , मावित्राणि होय्यन्तः मन्निवपेरन्' इति ; यदि संहत्य कुर्वन्ति, एवमनीनां सन्निवाप उपपद्यते ; अथ तु एकैकग्येन कुर्युः, मन्निवापदर्थनं नोपपद्यते ; तम्मादपि गम्य ते बहना भत्रमिति ।। सू० बहनामिति चैकस्मिन् विशे पवचनं व्यर्थम् ॥ ॥ ५० ॥ (यु०२)॥ इतश्च पश्यामः मम्भूय प्रयोग इति । कुतः? । एवं श्रूयते,- 'यो वे बड़नां यजमानानां ग्रहपतिः, म भत्रस्य प्रत्येत्ता, महि भूयिष्टामृद्धिमा’ीति' दति, एकस्मिन् सहपती बहुभिर्यजमानः सह प्रहने फलविशेष ब्रुवन् बहूनां सहप्रयोगं दर्शयति ; इतरथा एकस्मिन् यजमाने कर्तुरेकत्वात फलैकत्वाच सामान्यविशेषभावानुपपत्तेः फलविशेषवचन व्ययं स्यात् , अस्ति तु फलविशेषवचन; तस्मादपि गम्यते बहन एव यजेरनिति ॥ (१.६।१४१०) ॥ भा.

·१. श्याय पाद।
૨૧
भा.
सचे यजमानानामेव विकलाधिकरणाम ॥
सू. अन्ये स्युत्विजः प्रकृतिवत् ॥ ५१ ॥ (पू०) ॥
इह सबायेवादाहरणं; तेषु बहवः कतार इतकम् । इदम्
इदानी मन्दियते,-किं त एव मत्रिण ऋत्विजः, उत, अन्ये
उपादातव्याः । इति । किं प्राप्तम् ?--अन्ये उपादातव्या ऋत्विजः ।
कुतः । ज्योतिष्टोमे हि प्रकृती अन्ये कतार उपादेयाः ममानाता.,
नददिहापि मत्रिभिः प्रकृतिवत् कुर्वाणैः चोदकामुग्रहाय 'अन्य'
एवोपादेया इति; एवं प्रकृतिवत् कृतं भविष्यतीति ॥
सू० अपि वा यजमानाः स्युविजामभिधानसंयोगात्
तेषां स्यात् यजमानत्वम् ॥ ५२ ॥ (सि०) ॥
भा.
नैतदम्ति,-अन्ये ऋत्विज इति, 'यजमानाः' एव ऋत्विजः
'म्यु'। कुतः ? । 'ऋत्विजामभिधानमंयोगात्', यजमानमस्कारो
हि दीक्षापदार्थोऽध्वादिममाख्यामयोगेन कर्मनिमित्तेन प्रमिद्धि-
रूपेणाभिधाय विधीयमानो यजमानानां तेषां श्राध्वर्यवादि-
सम्बन्धमवाधयति। कथं । यदि ते तान पदार्थान् कुर्वन्ति एवं
ते नैमित्तिकाभिराज्याभियुज्यन्ते नान्यथेति, अतोऽवगम्यते अस्ति
त: पदार्थ र भिसम्बन्ध इति । किं तद्दचनम् । 'अध्वर्युर्टइपति
दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीचयति ततो होतारं तत उगातारम्'
इत्युपक्रम्य मर्वविजः उपक्रान्ता दीक्षासम्बन्धेन; तस्माद्गम्यते यजमाना
एव धार्विज्ये म्युनान्ये इति ॥

·मीमामा-दर्शने भा. सू० कर्तृसंस्कारी वचनादाधावदिति चेत् ॥ ५३॥ (श्रा०)॥ 'इति चेत्' मन्यसे, यजमाना एव ऋविजः स्युरिति, तन्त्र युनं, प्रकृती हि यजमानादन्ये श्रूयन्ते, प्रकृतिवदिहापि यजमानेभ्यो- ऽन्यैरेव भवितव्यमिति पूर्व एव पक्षो व्यपदिश्यते, केवलं तु पूर्वोकस्य परिहारो वक्तव्यः, स उच्यते,-'कर्ट मंस्कारो वचनादाधास्वत्' भविष्यति । कथम् । एतावदेव श्रूयते,–'अध्वर्युटइपतिं दीचयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति' इति, तत् यदि भिन्ना अपि कतारो भवन्ति तान् श्रात्मीयाभिः मञ्जाभिरुपलक्ष्य वचनमामर्थात् दीवामस्कारम्तेषां विधीयते इति नानुपपन्नं, 'श्राधास्वत्', यथा ऽन्यत्राप्यविनां संस्कारो विधीयते प्राधाने,-'यस्तं श्योऽमिमाधास्यत् स्यात् म एतां रात्रि व्रतञ्चरेत्' इति, 'न मांसम् अनीयान्न स्वियमुपेयात्' इति वचनादानियमा विधीयते, तथा ज्योतिष्टोमे 'मविज उपवमन्ति' इति विजाभुपवामा विधीयते, तददिहापि ऋत्विजामेय संस्कारो भविष्यति ॥ सू. स्यादिशये तन्न्यायत्वात् प्रकृतिवत् ॥ ५४ ॥ (प्रा०नि०)॥ नेतदम्ति, अन्ये विज इति, किन्तर्हि यजमाना एव ऋत्विजः म्युः । कुतः।। एतस्मिन् मंगये,-त एव वा यजमाना ऋत्विजः, अन्ये वा भिन्नाः? दति, त एवेति न्याय्यम् , उनोऽत्र न्यायः,- 'अपि वा यजमानाः स्युविजामभिधानमयोगात्' इति, अनेन न्यायेन पग्नामः, ते एवेति । भा. यमम्, प्राधानवत्तसंस्कार ·१. अध्याये पाद विजां भविष्यति-दति, तदनुपपन्नं । कथम् ? । अप्राकृतप्रयोजना वा दीना ऋविजा विधीयते, प्रतिवद्दा प्राकृतकार्यका सती यजमानबहुत्वात् क्रमपरतया सकी]त ; प्राप्तायाः सङ्कीर्तनं लघीयः, क्रममात्रविधानात्, ऋत्विमस्कारे मति अदृष्टकल्पना, अधिकार्थ- विधानञ्च । तस्मात् प्राप्तायाः चोदकेन महीननं, न अप्राप्तविधान- मिति । यतु, यथा ऋत्विजामुपवामविधानम् , अाधातच प्रत- विधानं, तददिहापि-इति, तत्र युक्तं, विस्पटं वचनं,-'लिज उपवमन्ति', 'स तां रात्रि व्रतञ्चरेत्' इति । न च तत्र अपूर्णत्वात् प्राप्यायका; तस्मात् तब विधानम् ।। सू. स्वाम्याख्याः स्युर्यहपतिवदिति चेत् ॥ ५५ ॥ (प्रा.) परिचोदनासूत्रमेतत् । श्रथ कममात् न 'खान्याख्याः' एता अध्वद्यिा भवन्ति ग्रहपतिवत् ? इति । किमेवं भविष्यति । एवं चोदकमाप्ताऽन्यकर्दकता न वाधिता भविति। श्रध्वाद्याश्च समाख्या ग्रहपतिवत् यजमानाभिधानतयाऽर्थवत्यो भविष्यन्तीति म्यिते अर्थ सूत्रेण परिचोदयति ॥ सू० न प्रसिद्धग्रहणत्वादसंयुक्तस्य तदर्मेण ॥ ५६ ॥ (आ.नि.)॥ नैतत् युनं, 'स्वाम्याख्या एता ग्रहपतिवत्' इति । कुतः।। * पत्र 'ना' इति मर्चा पाठ | परन्तु पीपरपाठसाम्याय "रता" इनि पठित पुत्रम्। भा० भा. 212 ·५.६४ भीमामा-दर्शने 'प्रसिद्धग्रहणत्वात्', प्राध्यवादि कर्म कुर्वाएं हि कर्दषु कर्म- निमित्ता एता पाख्याः प्रसिद्धाः, न याजमानं कुर्वाणेषु, यजमानानाम् श्राभिः क्रियाभिग्मंयुकानां भविश्यन्तीत्यनुपपन्न । कथं ग्रहपति- रित्याख्या ?। 'उच्यते,-अमंयुक्रम्य ऋत्विग्धर्मेण स्वामिन एवाख्या ग्रहपतिरिति । अपि च अवयवप्रमियापि ग्रहपतिशब्दस्य पतिवाच्य इति यजमानाभिधेयता उपपास्यते ; प्रकृतावपि स्वामिनि चार्य प्रयुकः,-'ग्रहपतिर्यजेत इति । न त्ववाद्याः स्वामिनि केनचिदपि प्रकारेण तक्रियार्सयुका उपपद्यन्ते,-दत्यन्यक्रियामम्बन्धात् ता भिद्यन्ते इति । बहनामिति च तुन्दषु विशेषवचनं नोपपद्यते । इतश्च धार्बिजेषु यजमाना एव। कुतः । एवमाह,-'यो वे बहनां यजमानानां सहपतिः सवस्य प्रत्येता म हि भूयिष्ठाम्रद्धि- माध्नाति' इति एकस्मिन् ग्रहपतिरितिविशेषवचनम् श्रममानवे मति उपपद्यते, नान्यथा, यदि सर्वे ग्टहपतिकर्म कुर्युन कर्मान्तरं, ततो विशेषाभावात् गृहपता विशेषवचनानुपपत्ति, म्यात्' श्रय तु इतरे उभयं कुर्वन्ति, ग्रहपतिर्याजमानमेव, ततो विशेषचनं युक्तं भवति । तस्मादिशेषवचनात् ते एव ऋत्विज इति गम्यते ॥ ख. दीक्षितादीक्षितव्यपदेशश्च नापपद्यते अर्थया- नित्यभावित्वात् ॥ ५७ ॥ (सिम्यु०१)। इतय स्वयंकर्डकाणि सत्राणीत्यवगम्यते । कुतः? । दीक्षिता- दीक्षितव्यपदेशात्, 1,-एवमाह, दीचिताः मत्रैर्यजन्ते अदीक्षिता अहीनैर्यजन्ति' इति, एती च नियतावार्थी,-'रिताः स्वार्थ भा.

·१. अध्याये पादः। यजन्ते, याजकाय अपि अदीक्षिता याजयन्ति' इति, श्रहीने मन्त्रे चैतयोरर्थयोर्विशेषाभावात् व्यपदेशानुपपनिः स्यात् ! अथ तु मत्रे यावकार्य तन्मवें दीतिरेव क्रियते, श्रहीने चादीचितः,ततो व्यपदेश उपपद्यते, नान्यया। अतो व्यपदेशादवगच्छामः,-अस्ति सवे स्वयं- कर्दत्वमिति । सू. अदक्षिणत्वाच्च ॥ ५८ ॥ (सियु०२) । सवाणि श्रा, इतर स्वयंकटकं मत्रं । कुतः । 'प्रदक्षिणवात्' श्रदक्षिणानि न ह्यत्र गौथते न वामा न हिरणमिति दजिण- भावदर्शनं स्वयंकटकवे उपपद्यते,नान्यथा,परकर्टकवे हि दक्षिणभावो नोपपद्यते, न हि कश्चित्, ऋते स्वार्थात्, परार्थे परः प्रवर्तते; तस्मादपि गम्यते स्वयंकर्डकाणि मवाणीति ॥ (२०६।१५१०) ॥ मचाहीनयोर्विवेकाधिकरणम् । हादशाहस्य सचत्वमासनापायिचादनेन यजमानब हुत्वेन च सत्रशब्दाभिसंयोगात् ॥ ॥ ५९ ॥ (सि०१)॥ भा० दादशाह एवोदाहरणं । उकञ्च पूर्व सत्रमहीनश्च दादशाह इति; तस्यैदानी दिप्रकारम्य लक्षणमन्वास्यायते, एवंलक्षणको बादशाहः मत्रम्, एवंलक्षणकोऽहीन इति । तदिवेकज्ञानार्थमिद- मुच्यते, आमनोपायिचोदनया 'यजमानबहुवेन च' सत्रन्वमवगन्यते ।

·मीमामा-दर्शने
,
एते चोदने 'श्रामते', 'उपयन्ति' इति हि नित्यं मत्रसम्बद्धे दृट,-'य
एवं-विद्यांमः भत्रमामते', 'य एवं-विद्वांसः मत्रमुपयन्ति' इति:
'यजमानवहुवेन च', 'चतुर्विंशतिपरमाः मतदशावराः मनमामीरन्'
इति । तसहचरितलिङ्गदर्शनात् सहचरिते प्रत्ययो भवतीति ||
भा.
व० यजतिचादनादहीनत्वं स्वामिनां चाऽस्थितपरि-
माणत्वात् ॥ ६ ॥ (सि०२) ।
श्रय किंलक्षणकोऽहीनः? ति, तदुच्यते यत्र यजतिचेदना,
अनियतञ्च कटपरिमाणं तत्र 'अहीनः' इति निधीयते ; अहीनानां
यजतिचोदनया विधान,-'विरात्रेण यजेत' इत्येवमादि । कर्टपरि-
माणश्च एषामनियतं, मबाणान्तु नियतं परिमाणं बहवः । एवंलक्षणस्य
च लक्षणे लक्षितं प्रयोजनं नान्यन्मृग्यमिति ॥ (१०६।१६०) ।
॥
पैपिरी महादेव दचिणदानाधिकरणम ।
सू. श्रहीने दक्षिणाशास्त्रं गुणत्वात् प्रत्यहं कर्म
भेदः स्यात् ॥ ६१ ॥ (पू०) ॥
अस्ति पौण्डरीक एकादभराधः,-'पौएडरीकेण एकादश
रात्रेण स्वाराज्यकामो यजेत' इति । तब श्रूयते,-'अयुतं पोण्डरीके
दद्यात् अयमइसमेकादशम्' इति। तत्र सन्दियते,-किं प्रत्याई
भा.
*"कर्ममैदान रति बाद पुश्चकपाल ।

·१. साये पाद। अयुतम् अवसहनञ्च दातव्यम् , उत, एकमेवायुतमन्यसहस्रञ्च सकृत् ? इति । किं प्राप्तम्?'श्रहीने दक्षिणाशास्त्र' 'प्रत्यई' भिद्येत। कुतः ? | गुणत्वात् दक्षिणायाः, प्रधानत्वाच्च प्रहां, समुदायशब्देन ममुदायीनि अहानि उपलक्ष्य दक्षिणा गुण विधीयमानः प्रतिप्रधानं भिद्येत, यथा गणाय स्तानम् , उपलेपनं वा विधीयमानं गणिनां भवति, एवमत्रापि द्रव्य। प्रतिकमावमायी च चोदक एवमनुग्रहीय्यते, दक्षिणाभ्यस्त्वाच्च फलभूयस्त्वं भविश्यति । अतोऽवगम्यते भेद इति ॥ सू० सर्वस्य वैककम्यात् ॥ ६२ ॥ ( १०)॥ न चैतदस्ति, प्रत्यहं दक्षिणाभेद इति, एकमेवायुतं सहस्रं च दीयते । कुतः ।। 'बैंकका',-एक हि दक्षिणनां कार्यम् , फात्विगानमनम् । श्राननिश्च माङ्गक्रतुनिटत्तये कृतेति अन्तरा न तया प्रयोजनमस्तीति न भूयः क्रियते । यत्तु,-श्रङ्गभ्यस्त्वेन फलमयस्व- मिति, तत् अङ्गले प्रजाते भाति, नान्यथा; समुदायानञ्च दक्षिणा, न अवयवाङ्गमित्युनं । श्रथ यदुनं,-प्रतिकर्मावमायी चोदकः प्रतिकर्म प्रापयति, इति । प्रत्यक्षाचनात् ममुदायाङ्गीकरणेन च दक्षिणानां विधानमिति चोदको वाधित इति न दोषः ।। सू० पृपदाज्यवहाऽहां गुणशास्त्रं स्यात् ॥ ६३ ॥ ( १०नि०)। न चैतत्, सहदेव दातव्यमिति, कि तर्हि, भेदेन । कुतः। भा. .. . भा. * गवामिनि भैष ।

·५६८ मीमामा-दमने प्रत्यहं दक्षिणानां प्राप्तानामयं विशेष उच्यमानः प्रत्यहमेव भवितु- मईतीति। 'पृषदान्यवत्', यथा 'पृथदाज्येनानुयाजान् यजति' इति पृषत्ता गुणे विधीयमाणः प्रत्यनुयाज भिद्यते, एवमवापि द्रव्य- मिति ॥ भा. सू० ज्यौतिष्टोम्यस्तु दक्षिणाः सर्वासामेककर्मत्वात् प्रकृतिवत् तस्मान्नासां विकारः स्यात् ॥ ६४ ॥ (श्या०)॥ न चैतदस्ति,-भेद इति, किन्तईि, तन्तेण सक्कदेव । कथं ? । 'ज्योतियोम्यो' हि 'दक्षिणः' माङ्ग कर्मरागिमगीकृत्य दीयन्ते, तथा तानाच तामां समुदायानत्ययानां प्राप्तानामयं विशेष उच्यते, 'महसमयुतम्' इति, विशेष उच्यमानः, या दह दक्षिणा दीयन्ते, तामामयं विकार इति गमयति, एकत्वम् अानतेः, न वारयति; नम्मात्मकृत् दातयमिति । यत्तु, अनुयाजवत्-इति, युक्त, यत् अनुयाजेषु द्रव्यस्य भेद इति, थागे हि द्रव्यं गुणभूत चोद्यते, तत् यागानां भेदादन्यम्य क्रियमाणं न अन्यम्य उपकरोतीति भिद्यते ; दूर त्वेका श्रानतिरित्युतं ; तस्मादियमो दृष्टान्त इति ।। सू० बादशाहे वचनात् प्रत्यहं दक्षिणाभेदस्तयति. त्वात् परेषु तासां संख्याविकारः स्यात् ॥६५॥ (२श्रा०नि०॥ म तदस्ति, मतदातयमिति, प्रत्यहमयं विशेषो भिद्यते । भा.

·१. थाये ५ पाद ५६८ भा. कुतः ?। बादशाहे हि प्रत्यक्षं वचनम्,-'अन्वहं दादशशतं ददाति' इति ; पौण्डरीकश्च दादगाइप्रकृतिः, तस्मात् पौण्डरीके प्रत्यहं चोदक- प्राप्या प्रसकानां दचिणानामयं विशेष उच्यमानः तथैव कमावयव- सम्बद्धानां विकार इति गम्यते, नतो भेदेन दक्षिणानां विशेष इति । सू० परिक्रयाविभागादा समस्तस्य विकारः स्यात् ॥ ॥६६ ॥ (सि०)॥ न चैतदस्ति, दक्षिणाभेद इति, किन्तर्हि, सकृदेव दक्षिणा दीयतेति । कुतः । 'परिक्रयाविभागात्', समस्ता दक्षिण विक्रियेरन्, कृत्स्नं हि तुमङ्गीकृत्य दक्षिणा विधोयन्ते । कथं । तावतः पुरुषार्थ- खात्; यत् फलवत् , तत् पुरुषम्य चिकीर्षितं, तच्च कुर्वाणस्य, सहायान् उपाददानस्य अयं विशेष उच्यते परिक्रया; न चावयवः फलवाम् , समुदायात् फलनिप्पन, समुदायं चाङ्गीकृत्य परिक्रयः क्रियमाणः, श्रा समुदायनिर्वृत्तेः, परिक्रयः कृत इति अन्तरा न भूयः क्रियते । अपि च, पौण्डरीकशब्दमयोगेन परिक्रयविशेष उच्यमानः नच्छदवायस्यैव भवतीति गम्यते, ममुदायश्च पौण्डरीकशब्दवाच्यो न अवयवः, स हि भमुदायशब्देन लक्ष्यते, तत्र लक्षणैव दोषः; श्रमम्भवे हि लक्षणा पायीयते, न च, दहासम्भवः; अतः समुदाय- मङ्गीकृत्य सचदेव ऋत्विजो बियेरनिति; तम्मात्मकृत्परिक्रय इति, समदाने च प्रयोगवचनानुग्रहः, प्रयोगमारणभावाञ्च महाविषयता शास्त्रस्येति, तम्मादप्येतदेव न्याय्यमिति ॥ सू. 'भेदस्तु गुणसंयोगात् ॥ ७॥ (आ.नि.)। भा. यदुन,–'दादभाइप्रकृतित्वात् पौण्डरीकस्य,तत्र च द्वादशाहे . 2N ·मीमामा-दर्भने दक्षिणभेदात् नयाभूताया एवह विशेष उच्यते'-दति, तत् परिहर्तव्या अबोच्यते, तत्राप्येकत्वात् ताः, एक एव परिकयः । 'भेदम्स' वचनात् मुत्या मम्बन्धप्रयोजनो दक्षिणामस्कारप्रयोजनय, न तम्मिन् भिद्यमाने परिक्रयैकत्वं भिद्यत इति ॥ (१०१६।१७१०) । .. भा. परीके मामा दक्षिणानां विमय नयनाधिकरणम | सू. प्रत्यहं सर्वसंस्कारः प्रकृतिवत्सवासां सर्वशेष- त्वात् ॥ ६८॥ (१म पू०)॥ पौण्डरीक एवोदाहरणं; तचैतत्समधिगतं,-मदेव परिक्रय इति । अस्ति तु प्रकृती, 'माध्यन्दिने सबने दविणा नीयन्ते' इति । तब मंशया, कि मीमां कातन प्रत्यह नयनम्, उत, महन्नयनम्, श्रय वा प्रविभन्ध नयनम् इति । किं प्राप्त ?,-'प्रत्यई' 'मामा' 'मस्कार म्यात्। वुतः। प्रकृतिवत्' प्रकृती हि सकला दक्षिणा तस्मिन् काले मंकृताः, दहापि तहदेव मकलाः संस्कर्तव्या इति । कथम्? । अहो प्राधान्यात् , नद्गुणभावाच्च दक्षिणानां, मी एताः सर्वेषाम् यहां पता:, शेषतय चार्थस्य यः संस्कार, स तेन तेन अन्जा प्रयुज्यते इति, तम्मात् 'प्रत्यई 'भर्वसस्कारः'। २० एकार्थत्वान्नेति चेत् ॥ ६ ॥ (श्य पू०)। मतदम्ति,-'प्रत्यहं सर्वमस्कारपति, किन्तर्हि महदेव संस्कारः म्यात् । कुत.? । 'एकार्थत्वात्' दक्षिणानाम्, एक कार्यम् धानमनं, नामाच नयनादिमस्कारमतानां प्रत्यर्प कार्यम्, एकमिनपिप अनि नमस्कारमधुना। दीयमानाम पृत रोदनार्थ इति भा.

·१. अध्याये पाद ॥ ५७१ भा. भृयः संस्कारेण प्रयोजनं नास्ति । तम्मात् सकृत् संवि येरनिति ।। सू० स्यादुत्पत्तौ कालभेदात् ॥ ७० ॥ (श्य पू० नि.)॥ नचेतदस्ति, मत्संस्कार दति, किन्तईि प्रत्यहं। कुतः । 'उत्पत्ती कालभेदात्', उत्पत्तौ दक्षिणानां विशिएकालमम्बन्धः श्रूयते,-'तस्मात् त्रिष्टुभो लोके माध्यन्दिने सबने दक्षिणा नीयन्ने दति, सर्वाचता मर्वेषाम् अहां शेषभूताः,तेषाचाहांभाधन्दिनानि सवनानि भिद्यन्ते, तव च अगम्यमानविशेषत्वात् यस्य माध्यन्दिने सवने न संस्क्रियेरन्, तम्यैव संस्कारलोपः स्यान, प्रयोगभेदात् ; न च अन्यतरत्र* संस्क्रियमाणा अन्यत्र मंस्कृता भवन्ति, तस्मात् भेदेन संस्कियरनिति ।। सू० विभज्य तु संस्कारवचनात् हादशाहवत् ॥ ७१॥ (सि.)॥ भाः न चैतदस्ति,-समस्तानां प्रत्यई संस्कार इति, किन्तर्हि विभज्य' मंस्क्रियेरन् । कुतः। वचनात्,-दादशाहे प्रत्यहं नयनादि- मस्कारो वचनात् क्रियते,–'अन्वहं दादशशतं ददाति' इति । पौण्डरीकय दादशाहप्रकृतिः, न ज्योतिष्टोमप्रकृतिः, तस्मात् परि- फर्यकत्वेऽपि मति वचनात् भेदेन संस्कार इति।।(१०।६।१८०॥ 'मनो चः' इत्यनेन यावदमचामुपादानाधिकरणाम् । सू० लिङ्गेन द्रव्यनिर्देशे सर्वच प्रत्ययः स्यात् लिङ्गस्य सर्वगामित्वादाग्नेयवत् ॥ ७२ ॥ (पू.)॥ कचित् कर्मविशेषे श्रूयते,-'मनोः ऋच. मामिधेन्यो भवन्ति' * "च्च न्या' पनि का• ह.पु. पाट । भा. 202 ·५७२ मीमामा-दर्भ में . इति। तत्र संशयः, किं, यावत्यो मनुलिङ्गा ऋचः, ताः सी दायतयीभ्यः प्रानीय मामिधेनीपु विनियोकव्याः, उत काश्चिदेव, न माः। इति। किं प्राप्तं ?,-सा एवंलिङ्गा उपादेयाः । कुतः। 'लिङ्गस्य सर्वगामित्वात्', दुईतावत् श्रूयते-'मनोः ऋचः मामिधेन्यो भवन्ति' इति । मनुधब्दसंयोगो हि लक्षणम् ऋचामुपादीयमानानां, मनुमम्बन्धेन च शब्द उपलवयन यावतीयु सम्भवेत् , तावतीः अविशेषात् शक्नोति उपलयितुम्, एतच वचनं लिङ्गमावमम्बन्धेन विनियोजक, न इयत्तापरिच्छिन्नानां विशेपकं । तम्मात् अविशेषात् सर्वास्तम्भिगवत्यः उपादेयाः, 'श्राग्नेयवत्', यथा, काजीपाणामानेयेन संवत्सरमुपधाने, 'आसीत सूक्रेन सक्तस्य अविच्छेदाय' इति आग्नेयेन सक्तनेत्युक्तं, यावन्ति आग्नेयानि सतानि दाशतयामि, मरिएका उपधीयन्ते, एवमिहापि मनुलिङ्गाभिः मामिधेनीकार्य कर्त्तव्यमिति। यथा वा, अहर्गणे 'सृजीपममु प्रास्यति' दति, सर्वेषामहां यत् जीपम् , अविशेषात् तत् सर्व प्रास्थते, तददिहापि अविशेषात् सर्वासामुपादानमिति ॥ सू० यावदर्थ वा अर्थशेपत्वादल्पेन परिमाएं स्यात् तस्मिंश्च लिङ्गसामर्थ्यम् ॥ ७३ ॥ (सि.)। न चैतदस्ति,-सीमां मनुलिङ्गानां दाशतयीनामागम इति, किन्नाई 'यावदर्थम्' उपादेया इति । कुत.। 'अर्थशेपत्वात',- कार्ययभावेन हि मामिधेनीनामुपादानं, तच कार्यम् अन्पाभिरपि मिध्यतीति, मिद्धबात्कार्यम्य, यद्यपि स्लचिताः सन्ति अपरा ऋचः, तथापि प्रयोजनाभावात् नोपादीयन्ते इति । भा.

·१. अध्याय पादः। ५७३ . ननु 'कार्यशेषभावः सर्वत्र वाचनिकः, दहापि प्रत्यक्षवचनात् लिङ्गपरिच्छिन्नाः सामिधेन्या विधीयन्ते इति सर्वामां विधानं भविय्यति' इति । अत्राभिधीयते,-सत्यं सर्वत्र वाचनिकः शेषभावः, न विह भामिधेन्यो विधीयन्ते, किन्तर्हि चोदकमाप्तानाम ९यत्तापरिच्छिन्नानां केवलमनेन विशेष उच्यते,-'मनाः सचः' इति; सोऽयं विशेष उच्यमानो यावत्य उपन्यस्ताः, ता एव विशेय्य कृतार्थत्वात् व्यावर्त्तन्ते, नापरा अपि तमिङ्गाः प्रमज्यन्ते । तस्मामिङ्ग वतीनां नियतानामुपादानं न सर्वामाम् इति । न च, लिङ्गवतीनां भावात् गुणानुरोधेन प्रधानावृत्तिन्याव्या । एवञ्च लाघवं प्रयोगमाए- भावच भविय्यति इति। अपि च अस्मिन् पते लिङ्गमपि समर्थमेव । कथं ?। लिङ्गं हि लक्षणत्वेन सामिधेनीनामुच्यते ; नव यद्यपि न तलिङ्गाः सा उपादीयन्ते, यास्विच प्रयुज्यन्ते ता तलिङ्गा एव नान्यलिङ्गाः, तथापि लिङ्गमनुग्टहीतमेव न वाधितमिति । तस्माद् यावदर्थमुपादानं न सर्वामामिति । स्व० श्रामेये कृत्स्नविधिः ॥ ७४ ॥ (१म प्रा० नि.) यदुनं, 'यया श्राग्नेयः सृनरिष्टका उपदधाति' इत्युक्त सर्वाणि लिङ्गविशिष्टानि उपादीयन्ते, न कानिचित्, एवमत्रापि द्रव्यम्-इति, तत्परिहर्त्तव्यम् । अत्रोच्यते, युक्रम् श्राग्नेयेषु रत्नविधानं । कुतः ?। एकापहवात्, प्रतिसकम 'उपदधाति' इति वचनात्, पतीनामुपधेयानां समान्पत्वात् कार्नेग्नोपादानमविरुद्धम् , दह तु इयत्तापरिमितानां विशेष उच्यते,त्युपदियो हेतुः; तमादयम् दह अदृष्टान्त इति ।। भा.

·भा० मीमामा-दर्शने सू० वाजीयस्य प्रधानत्वादधर्गणे सर्वस्य प्रतिपत्तिः स्यात् ॥ ७५ ॥ (श्य प्रा०नि०)। यदप्युक्तम्-'श्रहर्गणे यथा एजीपग्य कृत्स्नम्य अप्मु प्राशनम् , एवमत्रापि अविभेषात् मीसामुपादानम्'-दति, नत् परिहर्तव्यम; अनोयते,-'जीयम्य प्रधानत्वात्' युक्तम्, फाजीपस्य अविशेषात् प्रतिपत्तिरियम् श्रभिधीयते, मा मर्यस्य ऋजीपस्थ* स्थात्, यस्य न क्रियेत, तम्य संस्कारपरिलोप: स्यात् । तस्मात् सर्चपामहां यत परशीयं, तत् म प्रास्यते ; दुह तु अर्थशेषत्वादित्युपदियो हेत; तस्मात् विषमम् एतत् ऋजीणेति ॥ (१.१६१८०)। भा. মাখি কানাঘাষ ঘাপ্তানাধিকাঘাষ। स्व. वाससि। मानापावहरणे प्रकृता सोमस्य वचनात् ॥ ७६ ॥ ज्योतियोमे मानापावहरणे ममामाते; तत्र मंशयः, किं यव-कचित् मान, येन-केनचित् उपावहरणं कार्यम् , उत, वामसि मानं वासमा चोपावहरणम् ? इति । किं प्राप्तम् ?, अर्थात् यत्र-कचिन्मानं, येन केनचिदुपावहरणम्। एवञ्च अनियमे लापर्व प्रयोगमारइभावश्च भविष्यति इति । एवं प्राप्ने ब्रूमः, वाममि मानं वाममा च उपावहरणञ्च कार्य । कुतः ? । 'वचनात' वचनमिदं भवति,-'वाममि मिनोति, वाममा प उपावहरति' इतिवचनस्य सामर्थात् नियम्येत ॥(१०१६।२०१०)" मौषम्य इनि का. १० पु. पाद । । 'वाममा नि क० म. पु. एवं का. ६.५० पाठ । उभयप्राप्ती अधिकरण, वारकेश करएख्य याषितवान वाससि इत्यव पाठः सम्बगिय प्रतिभादि ।

·१. थाये (पाद । प्रय वा, नेवाच मंगयः, वचनात् वाममि मानं वाममा चौपावहरणम्,-एवं प्राप्तम् उत्तरविवक्षया कीर्णते, विशेष चिन्तयितुं ; यच्च प्राप्तम् उत्तरविवक्षया कोयते, न तत्र पूर्वोत्तरपदाभ्यां प्रयोजनमिति ॥ भा. चागं पोऽथात् वामानरोत्पादनाधिकरणम् । सू० तबाहर्गणेऽर्थीदासः प्रकृतिः स्यात् ॥ ७७ ॥ अस्ति दादशाहः, तत्र चोदकमाप्तम् उपावहरणं, 'वाममा उपावहरति' इति । तब मंशयः, किमपावहरणार्थम् अन्यदाम उत्पाद्यम् , उत, न? इति । किं प्राप्तं ,-नोत्पाद्य। दुतः।। न वचनमस्ति, अन्यत् भेदेनोत्पाद्यमिति, वचनादृते न प्रतीमो भेदेग उत्पत्ति, तम्मात् न उत्पाद्यमिति । एवं प्राप्ने घूमः, 'अर्गणे अर्थादाम.' उत्पाद्यं। कथम् ? । अहत्वात्, पनि अहानि, तत्र चोदके नेतत् प्राप्यते, 'वाममा उपावहरति' इति। भेदेन च अनुत्पाद्यमाने उपावहरणार्थ एव न मिध्येत् । तम्मात् उत्पादयितव्यमिति ॥ (१०६२१०) ॥ उपाबहरणायमेव वामान रोपादनाधिकरणम् । सू० मानं प्रत्युत्पादयेत् प्रकृती तेन दर्शनादुपाव- इरणस्य ॥ ७॥ (पू०). नत्रवाणे चिन्यते, उमेतत, अर्थात् वाम उत्पायम्- रति। तच मंगया,-किं मानं प्रति उत्पाद्यम्, उत उपावरणं प्रति उत्पाद्यम्। इति । किं प्राप्नं ?,-मानं प्रति उत्पात । प्रा.

·मीमामा-दर्भमे
भा.
कुत.। प्रती तेन दर्शनादुपावहरणम्य, ज्योतिष्ठामे यम्मिन्
मीयते तेनैव उपावहरणं क्रियते, प्रकृतिवच विकृती, चोदकानुग्रहाय
तस्मिन्नेव काले उत्पाद्यमिति ॥
सू० हरणे वा श्रुत्यसंयोगादाद्विकृती तेन ॥ ७६ ॥
(सि०)॥
न चैतदस्ति, मान प्रति उत्पाद्यम् इति, किन्तहि, हरणं
प्रति उत्पाद्यं । कथं । 'श्रुत्यमयोगात्', न हि श्रूयते,-मानं प्रति
उत्पाद्यम्-इति; श्रुत्यभावाञ्च नेकान्ततोऽध्यवसीयते,-अत्रैवेति ;
यम्य धार्थ: प्रयोजकः, मप्रयोजनप्रयुकत्वात् तत्काल एवं न्याय्यः,
न अन्यकाल:-दति हरणकाले चानेन प्रयोजनमिति हरणे एव
न्याय्यम् उत्पादयितुमिति। यदुन,-'प्रकृती माने यत् वामस्तस्य
हरणे दर्शनात्, ६६ चोदकानुग्रहाय तन्कालमेवोत्पाद्यम्'-दति,
नत्पनिहर्जयम्, अबोच्यते,-न श्रूयते, तेनैव वासमा उपावहरणे
कर्नव्यमिति, किन्तु अर्थात् तेन क्रियते, एकत्वात् अहः, न
हि तदासोऽन्यव व्याप्तमिति तेनैव क्रियते; यच्च अर्थात् कृतं,
न तत् चोदकः प्रापयति, वाचनिकत्वात्। न च, दह नदेव
वाम उभयार्थ सम्भवति, अवडत्वात्; तस्मात् हरणकाले एवं
उत्पामिति ।। (१०६।२२१०) ।।
इति भट्टशवरवामिनः सती मीमांसाभाय्य दशमस्याध्यायस्य पठः
पादः ॥०॥

·[५७७] मीमांसा--दशने • अध्याये ७ पादः । भा. व्योतियोमे प्रत्यक्ष हविर्भदाधिकरणम् । सू० पसारेकहविष्वं समस्तचोदितत्वात् ॥ १ ॥(पू.)। अस्ति ज्योतिटोमे पाइरनीधामीयः,-'यो दीक्षितो यद- मीषोमीयं पण्डमालभते' इति । तत्र संशयः,-किं कृत्स्नः परेक हविः, उत प्रत्यक्षं हविर्भेदः --इति । किं प्राप्तं । कृत्स्नः पहरेक हविः-दूति। कुतः । समस्तस्य 'चोदितत्वात',-समस्तो हि पाउरमीयामी प्रति चोद्यते, न पृथक् अङ्गानाम् अग्नीषोमीयता। तस्मात् पश्चाकृतिकात् द्रव्यात् अवदाय अनीयोमाभ्यां दातव्यम् । अङ्गहविष्टे पशब्दे लक्षणा स्यात् ; नम्मात् कृत्स्नः पहरेकं हविः । नच दर्शयति,-'अथो खल्लाहुः कापेया दक्षिणस्य पूर्व पदस्याव- देयं, तत्सर्वस्य पभोरवत्तं भवति इति । अथो खल्याहुः गोपायना दक्षिणस्य पूर्व पदस्थावदेयं, तत्सर्वस्य पशोरवत्तं भवति' इति कृत्स्नस्य पोरवदानं दर्शयति । तस्मादपि कृत्स्नः पहरेकं हविरिति ।। प्रत्यङ्गंवा अहवदङ्गानां पृथक्प्रकल्पनत्वात् ॥ २॥ (सि.)। वामन्दः पतं घ्यावर्त्तयति,-नेतदस्ति, कस्नः पगरेकं हवि:- भा. 20 ·मौमामा-दर्शन इति, किन्तदि, 'प्रत्यङ्ग' इविभेद । कुत । 'पृथकप्रकम्पनत्वात', पृथगङ्गानि प्रकन्पन्ते,-'हृदयस्याऽवधति जिहाया अबद्यति वसोऽवद्यनि दोष्णेरवद्यति पार्ययोरपद्यति गुदस्यावधति, हृदया- कृतिकादिभ्योऽवदान श्रूयते, नैतत अविशमिते पनी सम्भवति । तस्मात हृदयाद्यर्थन विशसितव्य पए,तम्मिय विशस्यमाने पवाकृतिर्न भवति , तदेवम् श्रापतति, पश्चात्या यागम्य क्रियमाणम्योपकुर्यात् ना पाकृतिम अन्तधाय च न शक्यते मातात यागद्रव्य परिच्छन्तु, नस्मात प्रणाझा मा प्राकृति उपकर्तुम् अर्हतीति पश्वाकृतिकस्य द्रव्यस्य इदयादीनि यानि, तानि हबीपि, तेभ्योऽवदाय प्रदातव्यमिति, 'ग्रवत् , यथा, सेामे 'ऐन्द्र वायव ग्रहाति, मैत्रावरुण ग्टहाति; श्राश्विन ग्रहाति' इति पृथक्कन्यनत्वात सोमरसो इविन सोमलता, एवम् अवापि द्रष्टव्य । समस्तचोदना तु अगाइविष्टेऽपि प्रणाद्या अवकन्पत एव । अथ यदर्शनमुन्न, तत् सुतरामनेकविष्टे उपपद्यते । कथ ? | कृत्स्नस्य पणेरवदानम अन्येन अनुजिघृचन न कृत्स्नस्य पभोरवदीयते इति दर्शयति ॥ (१.७॥१०॥ पमोहदयादिभिरयाविश्य यागानुष्ठानाधिकरणम । सू० हविर्भेदात् कर्मणोऽभ्यास' तस्मात्तभ्योऽवदानं स्यात् ॥ ३ ॥ (पृ.)। प्रत्यङ्ग हविर्भद इत्येतत् समधिगतम्। इदमिदानी सन्दियते, भा. * म इति पतिपद पतितामय प्रतिभाति। ३. म.पु पुस्तक व का• . पुरुषच निहाया पनि वचमोऽवपति इत्यंम्प नाति। रव चादपसके परस्म हत्या मधम्म रनि पाट ।

·१. अध्याय.पा. ५०६ किं, येन-केनचिदङ्गेन हविषा यागो निवर्तयितयः, उत, सर्वेभ्यो- ऽवदातव्यम्, अथ वा परिमध्या, केनचित्?-इति। किं प्राप्तमर्वेभ्यो- ऽवदातव्यम् दत्यवदानकर्म अभ्यमितव्यम् इति। कुतः?। 'इविर्भेदात्', -भिन्नानि हवापि हृदयादीनि यानि अवदाने सङ्कीर्तितानि, अवशिष्टानि च पश्चाहत्या प्रणया परिच्छिन्नानि, तेभ्यः सर्वेभ्यो- ऽवदातव्यं, पन्चाशत्या हि केचिदिशेषाः परिछिद्यन्ते, तत् यदि एकस्मात् अङ्गात् अवदीयेत, न पचाकृतिपरिच्छिन्ना: सर्वे विशेषा उपमंग्टोरन्, नत्र पयाकृत्या अङ्गभावो न कृतः स्थात् , अनेक- विशेषणविशिष्टं हि मांमराशि परिछिन्दती अङ्गभावं नीता भवति, नान्यया; एकहविष्टे हि पद्यातिपरिच्छिन्नागराशेः सर्वावदाना- नभ्यासेनैव ययात्रुतादेव अवत्तं भवति । पृयक्प्रकम्पितेषु अङ्गेषु एकम्मादशात् अवद्यन् कांचित् विशेषान् जह्यात, अभ्यम्यस्तु अवदानानि सर्वान् विशेषान् परिग्टहाति; 'तम्मान' मर्वभ्योऽवदातव्यमिति । श्राइ,-'मनु पश्चाकृतिपरिछिन्नानां विशेषाणं यागार्थत्वात् अन्यतमेन यागः मिध्येत्' । उच्यते,-मिध्येदेव, यदि विशेषाणां यागमम्वन्धः श्रूयेत ; पश्वाकृतेस्तु श्रूयतेः; तस्माद्विशेषेषु ग्यमाणेषु अगभावः कृतो भवतीति तदर्थ प्रयोगवचनेन विशेषा ग्यान्ते, नावगम्यते विशेषः,-को वा विशेषो ग्टहीत: को वा नेति, अतः सर्वे ग्टह्यन्ते प्रयोगवचनानुग्रहाय, यय विशेषो न ग्टहीतः तेन विनापि ययाश्रुतसेव भवतीति कल्यमाने तस्य पश्चात्या परिच्छेद म कचिदप्यधिकोऽर्थोऽजीवतो भवतीति अनादरस्तं प्रत्याश्रितः स्यात् । सम्मात् सर्वेभ्योऽवदेयं हृदयादिभ्योऽवशियाचेति ॥ 202 ·५८. मीमांसा-दर्शन भा. . स० श्राज्यभागवडा निर्देशात् परिसङ्ख्या स्यात् ॥ ४ ॥ (उ०)॥ हृदयादिभ्योऽवदातव्यं नावशिष्टात्। कुतः?। तेषां निर्देशात्', -~-निर्पिश्यन्ने हृदयादीनि,-'एकादश वैतानि परिवदानानि' इति। तत्र प्राप्तत्वादेवेषामेष विधिर्न सम्भवति इति; श्रानर्थयात् नानुवादः ; निर्गुणञ्च पुनःश्रवणमिति इतरेषामश्रुतानां परिमयायक भवति । यथा, न गन्तव्यं न भोकव्यमिति च विस्पर प्रतिषेधः, एवमेव परिसङ्यायां प्रतियेधः क्रियते; 'आज्यभागवत्यथा ग्टहमेधीये, पञ्चमे पते श्राज्यभागग्रहणं परिमयार्थमित्युक्तम्, एवमिहापि प्राप्नोति । तस्मात् परिमध्येति ॥ तेषां वा यवदानत्वं विवक्षन्नभिनिर्दिशेत् पशाः पञ्चावदानत्वात् ॥ ५॥ (पुनः पू०) ॥ वाशब्दः पदं व्यावर्त्तयति, चैतदम्ति,परिमोति, नत्र हि भयो दोषाः, स्वार्थप्रहाणं, परार्थकल्पना, प्राप्तवाधव । यदुनं,- निर्देशादिति, नैतदेवं, 'तेषां' (हृदयादोनां) 'यवदानलं विवक्षन् अभिनिदि शेत', नैवं वचनव्यक्तिर्भवति,-एकादशैव पसरवदानानि, माभ्यधिकानि,यानि अवदानानि तानि दिदिरवद्यति-दति, कथन्ताई, एकादश विईिरवद्यति-दति । कुतः ? । नाव अवदानम् अनुद्यते, अमाप्नत्वात्। कथम् अप्राप्ति: । 'पशो: पञ्चावदानवात, पञ्चावदान हिं पभोः श्रूयते ; तम्मात् नानुवादः, एतानि दिदिश्वद्यतीति । * कई पुष्ट ''सेर पाटा व परम ! भा.

·१. अध्याये . पादः। ५८१ भा. एतेषां हिरवदानं विधाय कृतार्थः शन्दो भवति, अवशिष्टानां त्यागं न वारयति । तस्मात् सर्वेभ्योऽवदेयमिति ॥ सू० अंसशिरोनूकसक्थिप्रतिषेधश्च तदन्यपरिसङ्ख्याने- इनर्थकः स्यात् प्रदानत्वात् तेषां निरवदान- प्रतिषेधः स्यात् ॥ ६ ॥ (यु०) । इतश्च न परिसङ्ख्या । कुतः । श्रमशिरोनूकसक्थिमति- धात्, एवमेतेषां प्रतिषेध उपपद्यते, यदि न परिसध्यानं भवति, भवति च सः; 'नांमयोरवद्यति न शिरमा नानूकस्य नापरसक्येाः- इति । परिसह्याने अंमधिरोनूकमक्यां प्रतिषेधोऽनर्थकः स्यात् । अथ तु न परिमङ्ख्या, ततः 'प्रदानत्वात्' यानि अंसादीनि, तेषां निरवदानं प्रतिषिध्यते । किमिदं निरवदानम् इति । निष्कृय्य तस्मात् अङ्गात अवदानं निरवदानं, 'दिरवद्यति' इति तत् प्रतिषिध्यते इति, अतः सैवरेवाः ज्या क्रियते इति । सू० अपि वा परिसङ्ग्या स्यादनवदानीयशब्दत्वात् ॥ ॥७॥ (सि०)॥ अपि वेति पश्यावृत्तिः,'परिमझ्या' एव 'स्थात्', नैव सर्वेभ्योऽवदातव्यं। कुतः । पुनःश्रवणस्यार्थवत्त्वात् । 'ननु' विदोषा परिसयेत्युक्तं । उच्यते, नाचायं दोषो भवति। कथम्। श्रवदानं हि चोदकन हामार्थ प्राप्नोति, दह तस्य हृदयादिभिः सम्बन्धः क्रियते; तेन हृदयादीनि वाकोन हामसम्बद्धानि भवन्ति, नान्यानि * 'प्रदानन्यायलान्' इनि वाद पश्चकपाट । भा.

·५८२ मौमामा-दने श्रङ्गानि पयातेर्देवतासम्बन्धीनि। न च, एतस्मिन् प्रत्यचे हृदया- दिवाको भति पवारुतेर्देवतासम्बन्धोऽन्येपाम् अङ्गानां होममाधन- बेनोपपद्यते, हृदयादिवपि एवमाकृतिकात् ग्रहमाणेषु भारते- देवतासम्बन्ध उपपद्यत एव । तम्मादन्यानि श्रङ्गानि परिमझायन्ते । अपि च अनपदानीयगन्दो भवति, 'मारुत्यान् अनवदानीयान् मुगयहांच आजिमृत्भो हति' इति। यदि परिमया, तत. किञ्चिदङ्गमनवदानीय भवति, इतग्था सर्वम् अवदानीयं म्यान, अनवदानीयगन्दा नापपद्येत ; तस्मात् परिमयति । 'ननु खुरा- भिप्रायमनवदानीय भविष्यति'। नेत्युच्यते, अनवदानीय हि तन, अनवदानीयहरणे 'आजिमृत्भ्य' इति चतुर्थी नापपद्यते ; न हि, रङ्गखुरेण श्राजिमृतोऽभिप्रेयन्ते। 'स्थादेतत्, परिक्रयार्थ नत भविष्यतीति' । उक्रमेतत्- -न देवताद्रव्येण स्वकार्याणि कर्तव्यानि- इति । तम्मान खुराभिप्रायम् ॥ अब्राह्मणे च दर्शनात् ॥८॥'यु०१)। इतथ परिमझ्येति। कुत । 'अब्राह्मणे' हि भन दर्शयति । कथ ? । 'ककुभो राजपुत्र प्रान्नाति ध्रुवगोप'-दति ककुभो भई दर्शयति । इतरथा यागे प्रवृत्तम्यादर्शन स्यात्, मप्रदान भवेत, निरवदानप्रतिषेधात् । तस्मादपि परिमध्येति । सू० शृतातोपदेशाच्च तेषामुत्सर्गवदयचशेपत्वम् ॥८॥ भा. भा. इतय परिमोति। कुन. । 'ग्टतातोपदेगात्',दता- ·१. अध्याये ० पाद । ५८३ तोपदेशो हि भवति, यानि अगानि अभिमशति ग्रतानि अग्रतानि च' इति । यदि न परिमद्ध्या, मर्चेषां अपणं स्थात्, ट्तदर्शनं नोपपद्येत । परिमझ्याने तु मति हृदयादिभ्योऽन्येषाम् 'श्रयज्ञशेषत्व', यथा 'पर्याग्निकृतं पानीवतमुत्सृजन्ति' इति; तेषां तत्र अपणं न स्यात्, अटतदर्शनं चोपपद्यते। तस्मादपि परिमध्येति॥ (१०।७।२०) ॥ নিষ্টামঃলিঘামী বা বিছানাথিংকায়। सू० इज्यापात् स्विष्टदिश्चत प्रकृतिवत् ॥१०॥ भा. .. अस्ति ज्योतिटोमे परमीपोमीया,-'यो दीक्षितो यदग्नी- पोमीयं पशुमालभेत'दुति । अस्ति तत्र चोदकप्राप्त. खिरकृत; दईवं श्रूयते,-'अरेः विरहतं यजति'-दति । तत्र मशयः, किम्, ज्याशेषेभ्यः त्रिभ्यः अङ्गेभ्यः खियकृता यष्टव्य, उत, अनिज्याशेषेभ्यः। कि प्राप्तम् । इज्याशेषेभ्यः इति । कुतः । एव प्रकृतिवत् भन्दा- नुयहो भविष्यति, चीणि अङ्गानि यानि इज्याशेषभूतानि, तेभ्य इज्यायां क्रियमाणयां त्रिशब्दोऽप्यनुग्टहीता भवति । स्व० वागवी शरवत् विकारः स्यात् ॥ ११ ॥ (सि०) । अनिज्याशेषेत्रपङ्गेरिज्येत, एष 'विकारः स्यात्', न चीणि यानि-कानिचिदङ्गानि।यदि यैः कैरित्तिभिरगरिज्या कर्त्तव्येत्यभ्युप- भा० ·५८४ मीमामा-दने तानि गम्येत, तबाङ्गैरिति न विधीयत, प्राप्तत्वादेव, त्रिवार्थ विधान स्यात, -'त्रिभिरिज्येत' इति, तत्र त्रिशन्दोऽङ्गशब्देनाममर्थ एवं स्थान, श्रमामयें समासो नोपपद्येत । अपि च अमत्यां त्रयाणाम अङ्गानामेकस्यां माधारण्यां क्रियायाम एकस्मिन् वा साधारणे गुणणे विभन्दम्याङ्गशब्देन विशेषणविशेष्यसम्बन्धा- भावात् सामर्थ्य न विद्यते,यानि त्रीणि अगानि चित्तमम्वद्धानि तानि च्यानीति; अमति विशेये व्यवहाराभावात् माकाई' भवति, कतमानि अङ्गानीति । 'वत्पनेऽपि कथ "। तदुच्यते, समाधर एष समामः, येषां ममाहार उन एकक्रियागुणसम्बन्धो वा, ज्यङ्गानि, एपाश्च समाहार उच्यते,'यत् दोपण. पूर्वी दमये मम- वद्यति, गुदम्य मध्यनः, गोण्या जघनतः' इति ; समवदानं समाहारः, एकेन अमिना गुणेन सम्बन्धः, एकया च समवद्यतिक्रियया; तस्मात् एतानि चङ्गानि, एतानि चानिज्याशेपाणि। श्रत वचन- प्रामाण्यात् अनिन्याशेषैत्यग. खिरचदिज्यतेति। 'गरवत्', यथा, 'भरमयं वहि.'-दति वचनप्रामाण्यात परैः कुशा बाध्यन्ते, एवमिहापि ज्याशेपता बाधिय्यते इति । आह,-'ज्या पाणां प्रतिपत्तिरेषा, न च, अन्येन दूज्यायां क्रियमाणायामेतत् प्रतिपादित भवति, तस्मात् दुञ्याशेषाण कार्य अवर्तमानानि न ज्या पविकारभूतानि भवितुमईन्ति' इति । अवोच्यते, यद्यपि प्रतिपाद्यन्ते तथापि नान्यथा, तस्यां निईनौ ज्याशेपे. कनयायामनिज्याशेषाणि विधीयन्ते,-एतानि तत्र प्रति- * "विनाविधानम' रति चादर्गपनप उ ।

·१. स्थाये. पाद: ५८५ पादयितव्यानि, एतान्यपि हि कृतकार्याणि प्रतिपादयितव्यान्येव ; यानि तु शेषभूतानि तानीह प्रतिषिद्धवानि ययाकाममन्यत्र प्रति- पादयिष्यन्ने इति ॥ १०७।३१० ॥ भा. यूा इडामविकारताधिकरण खू० अध्यूनी तु होतुः वङ्गवत् इडाभक्षविकारः स्यात् ॥ १२ ॥ (पूर्वपटो पू०) ॥ अस्ति ज्योतिष्टोमे परमीपोमीयः,–'यो दीक्षितो यदमी- पोमीयं परमान्नभते' इति। तत्रेदमाम्नायते,–'अध्यूधी होने हरन्ति -दति। तत्रायमर्थः मांशयिकः, किम् अध्यूधी होट- भवस्य विकारः, उत अविकारी हार्नियम्यते ?-इति । कथं विकारः स्यात्, कथं नियम्यते ?-इति। यदि अयूधी विधीयते, 'हाचे हरन्ति' इत्येतदनूद्यते, ततो विकारः; श्रय अध्यूधीमुद्दिश्य 'हाने हरन्ति'-दति विधीयते, ततो नियमः । किं प्रा? । 'हात' भवस्य 'विकारः स्यात्' । कुतः । अपूर्वा अथूधी अदैवन- शेषलात्, इडाभले न प्राप्ता, मा न गया अनुवदितम्, तो विधीयते, होभागहरणेऽभ्यूधी भवन्तो हारहरणे प्रत्यक्षा, श्रानुमानिकम् बड़ाभ निवर्तयति इति । 'अङ्गवत्,-यया अनिन्याय स्वरङ्गैः ज्याशेषाणि निवर्तन्ते, तद्वत् ।। * 'हर रनि चादनकपाट । + "थूधी दयादियोपदाम नि माधव 21 ·मीमामा-दर्शने भा. सू. शेपे वा समवैति तस्मादथवन्नियमः स्यात् ॥१३॥ (पूर्वपो उ०)। वाभन्दः परं व्यावत्यति,-टूडाभतविकारः-इति । कथं स्यादिङ्गाभवविकारः, यद्यपूर्व अध्यूधी स्यात् ।। सा हि इडायां 'समवेति'। कथम्?। 'अनस्थिभिरिडां बर्द्धयन्ति' इति तस्याः हरणं प्राप्तं, होटसम्बन्धो न प्राप्तः, म विधीयते, याम् इमाम् श्रध्धों हरन्ति, तां हात्रे नान्यमै इति, हो। त्वन्यं भतं कुर्वन्तीति । श्रपि च 'होत्रे इरन्ति'-इत्यानन्तर्यात् एकवाक्यता प्रत्यक्षा, दूतरस्मिन् पने, 'अध्यधों हरन्ति' इति च होटशन्दव्यवधानात् कन्पथितव्या भवेत्। तस्मात् भागे 'नियम.', 'रथवत्', यथा, 'यजुर्युक रथमध्वर्यवे ददाति' इति रथस्य वाक्यान्तरेण प्राप्तत्वात् अव्यवधानाच श्रध्वर्युभागे नियमः, एवमिहापि होटभागे नियमः-इति ॥ अशास्त्रत्वात्तु नैवं स्यात् ॥ १४ ॥ (सि.)। तुशब्दः पक्षं व्यावयति -म भागे नियम, डाभाविकारः दति। कुतः ।। नास्ति शास्त्र, येन दुडामने अध्यधी म्यात्, नन्विदम् उकम् -'श्रनस्थिभिरिडां बर्द्धयन्ति'-दति । उच्यते,- अनुवादस्वरूपत्वादम्य, प्राप्तवाञ्च अनम्यिकानां वचनान्तरेण,-'अथ यघूप्परिमियते नत्समवत्त धान्याम् श्रानयति नत् हृदयं प्रास्वति जिहाँ वक्षतनिममतम्म्नेस्या(१) बनिष्टुम्" इति, अनुवाद इति गम्यते, पादपुस्तके 'यथ पपरि गियने पति चादी, बीच "वक्षनमिभमसथा निष्टुर" रनि पा। मसपुतकापाना कामा पाठ माधुरिनि भावना मित सू० भा - भने।

·१. थथाये ० पाद। ५८० भा. न चात्र अध्यूधी कीर्णत; तम्मादप्राप्ता; श्रप्राप्ता चेत् होटहरणमुदिग्य विधीयते । यत्तु, व्यवधानात् अप्राप्तव एकवाक्यता कम्पयितच्या- इति; अपूर्वत्वात् अथूधरा अनुवादाभाषेऽनर्थकवपरिहाराय कन्पयिष्याम.; एवञ्च खपटगतं हरणं विहितं भविष्यति इति; इतरथा तु होऽयूधीमम्बन्धी विधीयत, न म्वपदगतहरणं ; तस्मादपि भवविकरः ॥ सू० अपि वा दानमा स्यात् भक्षशब्दानभि- सम्बन्धात् ॥ १५ ॥ (हि०पू०) । 'अपि वा' इति पश्यावृत्तिः;-यदा एवं, न वचनान्तरण रडाभतेऽयूधी प्राप्ता, साऽपूर्वा हर्तया विधीयते, न नहि भनविकाः; दानमात्रमेतत् हात्रे 'प्रथूधी हरन्ति' इति। नाच भवशब्देन अभिमयोगो विधीयते। तम्मान भतविकार इति ॥ सू० दातुस्त्वविद्यमानत्वादिडाभक्षविकारः स्यात् शेयं प्रत्य विशिष्टत्वात् ॥ १६ ॥ (उ०)॥ तुगदः पक्ष व्यावतयति, दानमात्रमेतत् न भवविकार:- इति; नैतदानं, 'दातुः' अभावात् , पहिं एवमंकल्पित.,-यागं वर्जयित्वा नान्यत् म्वकार्यम् अनेन कार्यमिति । तेन म्बाम्य- भावात् ' दानं नाम्नि । कयं म्वाम्यभावः । 'शेपं प्रयविगिटत्वात्',- गे प्रति यया यजमानम्तया होता, उभारपि न प्रभवतो द्रव्यस्येति नास्ति दानं । 'श्रय कथं भवन दानमिमयोगे भता। * 'माम्याभावान्' रनियापन ५ ..... पाठ। पर भा. परपापि पाट । 22 ·५८८ मीमामा-दर्भने चतुर्थी तादर्थे भवति, होत्रा अध्यूनो, नया होता अभिप्रेयते, हात्र मा हातुरुपवरोति, मा भक्षमाणा सामर्थ्यजननस्य दृश्स्य लाभाय यया च यावत्या च माचया उपकारिणी भवति, तत्र चतुर्थोश्रुतिरनुग्टह्यते, इतरथा हि अदृश्यमाने उपकारे चतुर्थी- श्रुतिबाध्येत । तस्मादिडाभवविकार-दति ॥ (१.१७४०) ॥. भा. बनिछुर्भवविकारताधिकरणम ॥ सू. अग्नीधश्च वनिठुरध्यूनीवत् ॥ १७ ॥ नत्रैवाग्नीषोमीये पथौ श्रूयते,-'वनिठुरनीधे इति, तत्र अधिकरणप्रदेश , तत्र य' सशय , स दहापि;-कि वनिष्ठुरमीधे, विकारो भक्षस्य, उत तस्य भागनियम ?-इति । तत स एव पूर्वपक्ष,-अपूर्वत्वात विधीयते, तस्मादिकार-दति। तस्य तदेव उत्तर, वचनान्तरेण प्राप्तत्वात् भागनियम-इति। ततस्तदेवाच्यते,- 'अनम्यिमिरिडा बर्द्धयन्ति' इति अनुपात्तत्वात अप्राप्त वनिष्टु- विधीयते, इति । अत्राह,-'ननु वनिठुरपि तव सङ्कीर्तगात् प्राप्त एत्र' इति । अत्रोच्यते,–'वनिए प्राम्यति'-दत्तोतावत्तत्र, तेन डाया प्रामनमात्र नस्य विधीयते दडामस्कारार्थेन ; नामौ दडा न तस्य भवान्दमयोग , नम्मात् प्रामनमाध, न तम्य भने प्राप्ति ; पूर्वस्मिन् वचने * 'बनिहापि धरय दिमिरिक्रमाम् ' इति माय ।

·१. स्थाये . पाद ५८८ न चतुर्थीमम्बन्धः, तस्वैतदग्नीधे इति; चतुर्थीमम्बन्धेन भतणं विधीयते; तन्मात् पूर्वण अधिकरणेन अतुच्यामकायां तुन्यता सूत्रेणातिदिग्यते, मर्वेष्वेव अधिकरणप्रदेशेषु अतुन्यानका निवर्त्यते ॥ (१.१७॥१०॥ मैचावगम्यापि मेषभदामिन्बाधिकरणम् । सू० अप्राकृतत्वान्मत्रावरुणस्वाभक्षत्वम् ॥१८॥ भा. अस्ति ज्योतिटोमे परग्नीपोमीया,-'यो दीक्षितो यदनी- पोमीयं पाहमालभते'-दति। अम्ति तत्र मैत्रावरुण ऋत्विक् , तं प्रति मन्देह,-किं तम्य चोदकमाप्तः शेषमतोऽम्ति, न?-इति । किं प्राप्तम्?। अप्राकृतोऽमो, न तम्य भने क्रियमाणे प्रतिवत् स्तं भवति ; तम्मात् 'अप्राकृतवानीवावरणम्याभवचम् ॥ सू० स्यादा होवध्वर्युविकारत्वात्तयोः कर्माभि- सम्बन्धात् ॥ १६॥ (सि.)। 'म्यादा' मैवावरुणभक्षः, प्रेपेषु श्रमो अध्वर्युविकारः, अनुवचनेषु होतुः, 'तम्मान्दैवावरुणः प्रेथ्यति सानु शाह-रति, अतम्नम्य 'नयोः कमाभिमम्बन्धात्' पर्यापाया भतं लभते; तम्मात् मभस: म्यादिति ॥ (१.101६.) " भा.

·५. मोमामा--दर्शने भा. নাম নথিরূমে এ स० विभागः स्याद् दिकर्मत्वात् ॥ २० ॥ (पू०) । अथेदानो मैत्रावरुणमेव प्रति भवति मन्देह,-कि विभागों मैवावरण', उत एकभाग इति । कि प्राप्त । 'विभाग' म्यात्',-अध्वर्युविकारत्वादध्वर्युभाग प्राप्नानि, होटविकारयान होट- भाग प्राप्नोति, तस्माद् द्विभाग स्यात् इति ।। सू० एक्त्वाइकभागः स्यात् भागस्याश्रुतिमूतत्वात ॥ २१॥ (सि.)। वायद पन व्यावर्तयति, न विभाग स्यात, 'एकभागो भवेदिति । कुत ।। 'भागम्यायुतिस्तवात् इति, न १३ अध्वर्युभागो मैत्रावरुणम्य श्रूयते, नापि होरभाग , यदि हि उभो यूयेथाना, एकेन भागेन कृतेऽपि मम्कारे द्वितीयोऽपि वचनप्रामाणात स्यात् , चोदकेन नयो प्राप्तिर्गम्यते, तवैकत्वानीवा- वरुणम्य, एकेनैव भागेन यावतो प्रारती मन, मा कृति दितीयभाग चोदको न प्रापयति, नग्मात् एकभाग स्यात्-इति ॥ (10101.)॥ भा. স্বনিম্ন মাধ্যমি। स० प्रतिप्रस्थातुथ वपाश्रपणात् ॥ २२ ॥ (प.)। अनायोमीये एप पनो प्रतिप्रम्याता नाम पाविक श्रूयते , ·१. यथाये . पादः। ५८१ तं प्रति मन्देहः,-किं तस्य शेषभदो भवेत् , न? इति । किं प्राप्नं ।। भवेदिति। कुतः ।। वां हि अपयनध्वर्युकर्म करोति, 'प्रति- प्रम्याता वपां अपयति' इति; तस्मात् म्यादम्य भक्षः इति ।। सू० अभक्षा वा कर्मभेदात्तस्याः सर्वप्रदानत्वात् ॥ २३ ॥ (सि०)॥ भा. 'अभवः' स्यात् प्रतिप्रम्याता । कुतः । यस्मिन् यागे म अध्वर्यार्विकारः, तस्य द्रव्यशेषो नास्ति, वपाममौ अपयति, 'तम्या:' सर्वप्रदानन्वं, तत्र शेषाभावात् किं भक्षयेत् ? यत्र गेषोऽस्ति हृदयादिषु अंशेपु, न तत्र अमौ श्रध्वोर्विकारः । अन्यद्धि वपापूर्वम् श्रङ्गापूर्चात् , चोदकेन च थम्य अपूर्वम्य शेषः प्रतिपाद्यते, तस्य तत्कर्मकरे भक्षः, एवं हि तस्योपकारको भवति इति; अन्यकर्मकरे भक्षयति तदुपकाराभावादनङ्गं स्यात् ; तस्मात् न अन्यकर्मणि भक्षणं चोदकः प्रापयति इति । मनु-'अलेवपि प्रतिप्रम्याता अध्वर्युविकारः, म हि अबदानं करोति,-'दक्षिणतो निधाय प्रतिप्रम्याता अवद्यति'-दति। यम्यां भाखायामेतन्नास्ति, तपा विचारणा। श्रथ वा अन्यकार्य्यम् एतत् अवदानम्, अन्यकार्यकं प्राकृतं; प्रशती यजतिगन्देन प्रदानारम्भेऽवदाने ग्टहीते दिमङ्ख्या केवला श्रूयते, नावद्यत्यर्थः; इह पुन: प्रतिप्रम्यातुरवदानं चोद्यते, नारम्भः, यदत्रावदानं भविष्यति, म प्रदानारम्भः; तत्र प्रकृती प्रदाने चिकीर्पिते अर्थादध्वर्युर- चोदितोऽवदानं निवर्तयति, तेन वा अन्येन वा तत् कर्त्तव्यं, तन ·५८.२ मोमामा-दर्शने सन्निधानात् अध्वर्युरेव करोति, न नियोगतस्तत् तबाध्वर्युकर्म ; यचात् कृतं, न तत् चोदकः प्रापयति; अर्थादेव तत् दहाध्वर्युणा अन्येन वा कन्यं, प्रतिप्रायातुर्वचनं नियमार्थ; तन्मात् न, अपयनपि प्रतिप्रयाता श्रध्वर्युकर्मणि वर्नते-दति न अम्बाङ्गेषु भन. स्यात् ॥ (१०८०)॥ भा. 'याश्यभागे। यति' इत्यनन चवाटहमेधीविधान धिकरणम न तू० विकृती प्राकृतस्य विधेग्रहणात् पुनःश्रुतिरन- थिका स्यात् ॥ २४ ॥ (१म पू०) । चातुर्मास्येषु श्रूयते,–'मरुद्भ्यो ग्टहमेधिन्यः सर्गमां दुग्धे भायमोदने' इति । तत्रेदं ममामनन्ति,-'श्राज्यभागी यजति' इति । नत्र मंशयः, -कि चोदकेन प्राप्तयोरा न्यभागयोरनुवादमात्रमेतत् , किं वा, चोदकेन अनेन च दाभ्यामेकं कर्म चोद्यते, किं वा, अर्थवादार्थ ग्रहणम् , उत अधिक्रयोः कान्तरयोरुत्पत्तिः, अय परिमझार्थ, अय वा भागभाग वर्जयित्वा अन्यशोदकः प्रापयति, अय वा घोटकेन धाग्यभागावेव प्राप्यते, चोदक एव वा नास्ति, अपूर्व ग्टहमेधीयः?-दति । किं प्राप्तम्। 'विश्ता' एतस्या मारुतयोराज्यभागयो. प्रायोर्ट हामाणयोः पुनःयत्रणम् अनर्थानां म्यात्, अनुवादमात्रमेव मुहवा प्राचार्य उपदिति मग प्रान्तरणस्या मेदिनयं मनः, जातमेतत् अनुवादमात्रमेनदिव्यन्य- पिनयनामिति । कथम् । तद्धि गम्यते, अन्यच मारगम्यते इति । ।

·१. एयाये ० पादः। ५८३ भा. यया अमिन् ग्राहे ये ब्राह्मणास्ते भानीयन्तां, देवदत्तो यज्ञदनो विष्णुमित्र इति भवन्ति लोकेऽनुवादमात्रस्य वकारः, एवमेतदपीति। सू० अपिवाग्नेयवत् दिशब्दत्वं स्यात् ॥२५॥ (श्य पू०)। यदि हि एतावदेवास्य सामर्थ्य गम्येत उदितमनुवदितुं, ततोऽस्य नान्योऽर्थः स्यात्, अय तु अन्यदपि कामस्य सामर्य्यमस्ति, ततः कथमर्थान्तरशता न भवति इति । अस्ति च मामर्थ्य,-- चोदकेन श्रनेन च दाभ्यां संहत्यकोऽर्थ उच्यते, ग्रहधीयो हि भाति प्रकृतिवत् । किं तत् मादृश्यं ।। 'श्राज्यभागी यजति' इति, प्रताविदं श्रूयते,-'श्राज्यभागौ यजति',एवं प्राकृतेन यागेन खकार्य करोति इति, दह पुन: 'श्राज्यभागी यजति' इति स प्रकारोऽतिदिग्यते, -एवमनेन प्रकारेण यागः स्वकार्य करोति, यथा दाभ्यां शब्दाभ्याम् एकोऽर्थ उच्यते; 'आग्नेयवत्',--अावाहने 'अग्निमन श्रावई' इति य एवं सम्बोध्यते, म एवाच्यते.-'प्रात्मानमावई' इति । यया वा, 'एप दण्डः, दण्डेन प्रहर' इति दाभ्यामेक एव दण्ड उच्यते ; एवमिहापि प्रावती, 'भाज्यभागौ यजति' इति विकृतावपरेण श्राज्यभागवचनेन नदन्तं ग्रहमेधीयं करोति इति वाक्यं पूर्यते, न थागान्तरं चोद्यते, नापि चोदकप्राप्तस्य अनुवादमात्रमिति ।। स्व० न वा शब्दपृथक्त्वात् ॥२६ ॥ (श्य पू०)॥ वाशब्दः पदं व्यावर्त्तयति ; नैतत् श्राग्नेयावाहनेन तुम्न्यं, तत्र भा. * 'पूर्यते' इति क. इ. पाठो न सम्यगिव प्रतिभानि । 20 ·५८४ मौर्मामा-दाने हि 'अग्ने श्रावह' इत्येतावता श्रावोढा अग्निरुक्त, 'अग्निमावह'-- इत्येतावता वाढव्योऽग्निरुच्यते, न ताभ्यामेकोऽर्थ. क्रियते ; दह तु 'प्रकृतिवत्' इत्येकेनैव वचनेन श्राज्यभागवत्ता अवगम्यते; युन. 'श्राञ्चभागौ याति' इति स्तफर शास्त्रमनर्थक स्थात् । तस्मादनुवाद मात्रमित्यध्वमानये ।मनु अनुवादोऽनर्थकः'। नेत्युच्यते, अर्थवादार्थन भविष्यति,-'श्राञ्चभागो यजति यज्ञताया.' इति, यदेतत् प्रतिवत् करोति, नया कुर्वन् प्राचभागी पक्ष्यति, तब यजता सम्पस्थते दति ॥ व० अधिकं वार्थवत्त्वात् स्थादर्थवादगुग्णाभावे वचनादविकारे तेपु हि तादर्थ्य स्यादपूर्वत्वात् ॥ २७ ॥ (४र्य पू०)॥ अय वा अधिकयो, कर्मान्तरयोरुत्पत्ति, न, अनुवाद पति,- श्राज्यभागावत्र क्रियते एवेति, किन्तईि उपदिश्यते यागावत्र कर्जयाविति। कुता अनुवादमा हि अनर्थक,गदपृयवान दाभ्यामेक कायते । 'अय कमात् न, अर्थवादाता गुणार्थता विकागर्थता वा भवति । इति । उच्यते, श्रर्यवादामडीर्तनात् नाचार्थवादार्थता । "मचत्र 'यजताया.' परयवाद. महीयते । उच्यते, न वाश्यान्तरेत विहितेय वाक्यान्तरेण अर्यवादेन किचित् प्रयोजन्मनि । नम्मादागानाविधानार्य एवार्य नार्थगद' । 'मनु यागानर नानि याम्पभागमार्क'। उच्यते, श्रामभागधर्मक भविष्यति । मच, भा. • ' कि.. | ·१. अध्याये . पाद । ५८५ गुणसङ्कीर्तनमस्ति, यथा 'अमुमन्तौ श्राज्यागौ यजति' इति । नचान्यो वचनप्रकारोऽस्ति, यथा 'नान्यामाहुतिं पुरस्तात् जुहुयात्' इति प्रतिपिद्धप्रतिप्रमवार्थ 'यदन्यामाहुतिं पुरस्तात् जुङ्ग्यात्' इति निन्दित्वा 'वेणधारयति' इति वचनम् ; तेपु* हि मत्सु एवमर्थवत्ता स्यात् । तस्मात् कर्मान्तरवचनम्, 'अपूर्वलात', एवमपूर्वमर्थ करिष्यति, इतरथा न विशिष्टोत्पत्तिः स्यात् , किं पुनरत्र कमान्तरे लक्षणमिति ? । “एकस्यैवं पुनःश्रुतिरविशेषादनर्थकं हि स्थात्”- इति । अतः क्रमेण प्रधानयागादुपरिटादपरी यागा भाज्यभागधर्मको विधीयते, अज्ञातो ज्ञाप्येते इत्यर्थ ॥ प्रतिषेधः स्यादिति चेत् ॥ २८ ॥ (५म पू०) । इति चेत् पग्यमि, कान्तरचोदनेति; तन्न, तस्य श्राज्यभागी' इति नाममकीर्तने सति अनाज्यभागी न शक्यौ प्रतिपत्तु ; तद्धर्मकत्वे सति लक्षणशब्द., 'श्राज्यभागी' इति विशेषम्य अविवक्षा स्थात्, तम्मात् न कांन्तरवचनं, किन्तु परिमाया प्रतिषेधः स्यात्, यया 'पञ्च पञ्चनखा भता.' इति शमादीनां पश्चानां कीननात् अन्येषां भतणं प्रतिषिध्यते इत्ययमों वाक्येन गम्यत इति, एवमिहापि अन्येषामगानां प्रतिषेधो भविष्यति इति ।। स्व. नाश्रुतत्वात् ॥ २६ ॥ (५म पू०नि०) ॥ न हि अत्र प्रतिषेधवाचि किञ्चित्पदं श्रूयते, नापि इतराग-- भा. भा. * 'एतष इति के इ. ५० पाठ । 202 ·भीमामा-दभने भा. वचन, न च श्रमम्प्रतिपन्नपदार्थको वाक्यार्थ प्रमाण भपति, पदार्थ हि वाक्यार्थस्य मून्न, नाम्य पृथक मिद्धिरस्तीति , तदुक्त, "तद्भूतानां क्रियार्थेन समानायोऽर्थस्य सन्निमित्तवात्” (१।१।२५।सू०) इति । तस्मान प्रतिषेध, तत्र हि त्रयो दोषा, खार्थग्रहण, परार्थकल्पना, प्राप्तवाधव । तम्मात् कान्तरवचनमेतदिति ॥ स्व० श्रग्रहणादिति चेत् ॥३० ॥ (६छ पू०) । 'इति चेत' पग्यमि,कमान्तरचोदनेति , उनस्तत्र दोष , म एव महान। तम्मात कि भवतु -श्राज्यभागयो स्वशब्देन ग्रहणम , अन्येषा श्रङ्गाना चोदकेन, स्वशब्देनाज्यभागो ग्टहोतो दृष्ट्वा चोदकस्तो न प्रापयति, अन्यानि श्रङ्गानि अग्टहीतानि प्रापयिष्यति इति । किमेव भविस्यति । इति । सहत्यकारिता न कन्पयिय्यते, चोदकप्राप्तयो- वाक्यान्तरेणार्थवादवचनमनर्थक न प्रतिज्ञात भवियति , विस्पर मञ्जाग्रहणेन पुन -श्रुतिरित्येतन कर्मान्तर कन्पयिय्यते ; यथा देवदत्तोऽत्र तिष्ठतीत्युक्ते न तिष्ठन्नेव तिष्ठतीत्युक्त , एतावता देवदत्ताख्योऽयमभिधीयत इति गम्यते , न च परिमझ्या विदीपा मती कल्पिता भविष्यति । तम्मात् चोदकेन अग्टहीतावाज्यभागो ग्टहीताविति । श्राह,–'कस्मादिद गौरवमाश्रित, यदि हि प्रत्यक्षमाज्यभागो न ग्टहीतो म्याता, बोदक एष तो शकुयान ग्रहीतु, प्रत्यचत्रचनेन चादकग्रहणागको गोरवे कि प्रयोजनम?' इति । उच्यते,-न गोरवस्य किञ्चिन माधु प्रयोजन, न तु गोरषेण यत टत नन्न त ·१. पाये. पादः भवति । गौरवम्य तु दोषोऽस्ति, न तु दोपेऽपि मति चोदक श्राज्यभागौ ग्रहाति, यः परिहारेण पया ग्रामं गच्छति, परिहारदोषममौ प्राप्नोति, न तु ग्रामगमनं न भवति । तस्मात् 'श्रग्रहणात्' श्राज्यभागयोहणमिति ॥ ह. न तुल्यत्वात् ॥ ३१ ॥ (६ष्ठ पू०नि०) । भा. नैतदेवं ; यदि हि चोदकः पृथक् पृथक् मारतान् पदार्यान् अपेक्षेत, नत्र भाज्यभागो ग्टहीताविति कृत्वा तो नापेचेत, अन्यांश ग्टनीयात् , म त्वमौ पृथक् पृथक् पादार्थानपेक्षते किन्नु प्राकृतमपूर्वम् अपेक्षते यदत् तेन, नददनेनेति, तम्मिन्नपेक्ष्यमाणे श्राञ्चभागवत्तापि अपेक्षिता भवति । तचैतदेवमागच्छति,-हतकर गास्वमनर्थक भवतीति । तस्मादन्यैरङ्गैः 'तुन्यत्वात्' न चोदकेनाग्टहीतयोराज्य- भागयोहणमिति ॥ भा. खू० तथा तद्ग्रहणे स्यात् ॥ ३२ ॥ (७म पू० एवं तस्य नि०) श्रय यायेत, पावभागायेव चोदकेन ग्टहीती प्रतिवत् ग्रहमेधीयो भवति । कथमाज्यभागी यजति ?-एवमिति; यथा 'मप्तदश मामिधेन्यो भवन्ति अध्वरकन्पादिपु' इनिवाक्यपाल न अन्याम परिपु माप्तदग्यं; यया 'शिपामानय वृक्षम्' इति नान्योऽपि वृक्ष प्रानीयते, शिव वृतान्देन ग्टहीता भवति । एवमिछापि गदकेनाज्यभागावेव ग्टहीताविति द्रव्यम् । एवं प्राप्ने ·५८८ मीमामा-दर्शने प्राकृता- भा. बम -"शया तद्ग्रहणे* स्वात", तुन्चमग्रहणेन 'तत ग्रहण, पृथक- पदार्थापेचिणि चोदके स्थात् अग्रहणमन्येषामङ्गाना, पूर्गपेक्षिणि तु मैतदुपपद्यत इति ॥ सू. अपूर्वतान्तु दर्शयेत् ग्रहणस्थार्थवत्त्वात् ॥ ३३ ॥ (सि.)। एवं तीपूर्वी स्टहमेधीय । कुत ? । 'ग्रहणस्य अर्थवत्त्वात', एव ग्रहणम 'श्राज्यभागो यजति' इति अर्थवद्भविष्यति, पूर्ववचे तत अनर्थक स्यात्, श्राज्यभागाभ्या प्रत्यक्षताभ्या हमेधीयो निराकासो न चोदकेन अन्यानि अगानि गृहातीति, यस्यान्तु विक्रतावपूर्व किञ्चिदङ्गामुन, न तेन सह एकवाक्यतामगत्वा प्राकृतानि अगानि ग्टलातीति । कुन ।। केन प्रकारेण कुर्यादिति तस्याकाडता, न कि कुर्यादिति, प्रकृतो चाङ्गवना नाम प्रकारो विदित प्रोगवचनेन च श्राकारते, न तु विशतावङ्गवत्ता कृप्ता, मा कन्पयित्वा श्राकाद्धिता भवति, न च नृप्तामुझिवा कम्पनीयमम्बन्धो न्याय्य , तस्मात् तत्रापि चोदकेन अङ्गानि ग्टह्यन्त इति । ग्टहीतेषु च प्राकृतेषु वैवतानामगाना विधानमनर्थक मा भूदिति तेपामङ्गानां कन्पयित्वा म झोपसहारिण प्रयोगवचनेन मग्रह क्रियत एवेति ॥ (१.७८.)॥ * 'तत प्रये इति क..पु. पाठ। + 'पहना इति क. म.पू. पाट।

·१. अध्याये. पाट। भा. एमेधीये मिएकदाद्यनटानाधिकरणम् । सू० ततोऽपि यावदुक्तं स्यात् ॥ ३४ ॥ ग्टहमेधीय एवोदाहरणं। तत्रैपोऽर्थः ममधिगतः,-श्राज्य- भागाभ्यामेतत् निगकाशम् अन्याङ्गानि न पटनाति दति। तदुच्यते,- किमेप एवात्सर्गः,-माप्येवान्यानि अगानि न ग्टमाति दतिः। एवं सन्नु प्राप्ते, उच्यते, "ततोऽपि यावदुकं स्यात्”, 'ततः' एवमुक्त,- अगानि नान्यानि ग्लाति दति अगम्यमाने विशेषेन ग्टहीयात्; गम्यते पात्र विशेषः प्रत्यक्षविहितलादादभागयोरिति । अतो यम्य यम्य प्रत्यवचनः मर्वेषु तेषु पुनर्गम्यते विशेषस्तम्मात् 'यावदनं स्यात्', यया 'अग्नये ममवद्यति' इति, दंडामुपवयति' इति ॥ (१०॥ १७.)॥ भा. 'मरमधीय पामिवादिभक्षणाभावाधिकरणाम । (हत्वा-चिमा)। स्व० स्विटजक्षप्रतिपेधः स्यात् तुल्यकारणत्वात्॥३५॥ (सि.)। अम्नि ग्रहमेधीयः, तत्रैपोऽर्थः ममधिगतः,-अपूर्वो ग्टमेधीय इति। तवेदमामनन्ति,-'अप्रिं वियरतं यजति' इति । नवेदं मन्दिनते, किमन्येषां शेषकार्याणां भक्षणम्य च परिमयायकः विररचन्दः, उतन' इति । आह,-'ननु अपूर्ववाद्गृहमेधीयम्य नैव शेपभना विद्यन्ने । प्रायते,-'पूर्वान् ग्टहमेधीय इति एत्या-चिनोयम्। पून्द्रि अधि- ·मीमामा-दर्शने - करणम्य प्रयोजन चिन्यते, यदि परिसध्या भवेत्, श्राज्यभागाभ्यां यागा परिमझायेरन् नान्ये इति। इदमपि प्रयोजन भवति,- खिएकच्छवणेन शेषभवा परिमझायन्ने, न? इति । कि प्राप्त ? | खिरकृति यूयमाणे परिमया स्थानक्षाणा। कुतः ।। 'तन्य- कारणवात्', तुन्य हि कारण विष्टकतो भताणञ्च ; उभयमपि शेषमस्कारार्थ, तत्र वचनादय शेषसस्कारो भवति, नान्य पति प्रतिषिध्येरन भक्षा ॥ खू. अप्रतिषेधी वा दर्शनादिडायां स्यात् ॥ ३६ ॥ भा. ययैव विष्टमत्यवणेऽन्येषां षकार्याणामदर्शनमिति भेषभक्षा न मन्तीति उच्यते, एवं भक्षणदर्शनात भवा मन्तीति गम्यते, दर्शनादर्शनयोर दर्शन प्रमाण । कि दर्शनम् । 'इडामुपक्ष्यति' इति उपद्धान अनुज्ञापन, तत् मति भवगे भाति, नामति , तम्मात् न प्रतिषेध ॥ ख० प्रतिषेधा वा विधिपूर्वस्य दर्शनात् ॥ ३७॥ (उ०)। , भा. 'प्रतिषेधो वा', तुन्यकारणेग दि प्रत्यवश्रुतेन आनुमानिक वाध्यते। अय ययनमुक तदिधिपूर्वम्य भवम्य भविष्यति, एर भाषायते, 'प्रय डामेवावधति म प्राविमुपाय प्राअनि पति मध्य दान । एवा-पिताया प्रयोग न बाय, प्राधिकरण Eि ·१. अध्याये ० पाद तत् प्रयोजनं, न च प्रयोजनस्य प्रयोजनमुच्यते यत् प्रयोगव्यं नर पूर्वाधिकरणम्॥ (१.१०।११०) । भा. प्रायणीयासिथ्यये विडानानानियमाधिकरण सू० शंबिडान्नत्वे विकल्पः स्यात् परेपु पन्यनुयाज- प्रतिषेधाऽनर्थकः स्यात् ॥ ३८ ॥ (पू०) ॥ ज्योतिटोमे श्रूयते,'विन्ता प्रायणीया मन्तिष्ठते न पनीः संयाजयन्ति' इति। 'दडान्ता श्रातिथ्या मन्तिष्ठते नानुयाजान् यजति' इति । तत्र मंशया,-प्रायणीया किं भय्वन्ता शत्नसंम्या वा, उत भंय्यन्तैव तथा प्रातिथ्या किम् उडान्ता कृत्स्नसंम्या वा, उत डान्लेव । किं प्राप्तं?,-'बिडान्तन्वे विकन्पः स्यात्' इति । कुतः। पन्यनुयाजस्य प्रतिषेधात् । 'य्यन्ता सन्तिष्ठते' इति तावत् व्यकमेव वचनम्, अपरमपि वचनं न पत्नीः संयाजयन्ति' इति; यदि शय्वन्नेव नित्यं, 'पत्न्यनुयाज- प्रतिषेधोऽनर्थकः स्यात्', तस्मात् पत्यनुयाजप्रतिषेधेन कृत्स्नसम्यान मुच्यते । कथं ।। प्रायणीयायां पनीमयाजान् केवलान न करोति, नान्यं न करोति इति; तथा आतिथ्यायामनुयाजान केवलाम् न करोति, नान्यं न करोति इति,-अकर्तव्यपरिसध्यानार्थमेवेदं भिन्नमेव वाक्यदयं पूर्वाभ्यां वाक्याभ्यामिति ।। सू. नित्यानुवादा वा कर्मणः स्यादशब्दत्वात्॥३६॥ (सि०)॥ न वेतदस्ति,-विकन्प दति, एक एव कन्पः शविड़ान्तर । , भा. 28 ·मौमामा-दाने नव हि विशिष्ट वचनं, द्वितीयः कन्पो नास्टेव । न हि तस्य वचनम् अस्ति। न च पन्यनुयाजप्रतिषेधकं कृत्स्नसस्यानवाचकं, किन्ताई तनित्यानुवादः, नित्यप्राप्तं अनुवदति, यया, 'नान्तरिक्ष न दिवि अग्निः चेतव्यः' इति पूर्वाभ्यां महेकवाक्यतैव श्रनयोः, 'भवन्ता प्रायणाया सन्तियते न पत्रीः सयाजयन्ति' इति तथा डान्ता अातिथ्या मन्तिष्ठते नानुयाजान् यजन्ति' इति । अत्र यनलाघवेन स्तुतिः । ननु प्रति- बेधाचनः कृत्स्नमंन्यानं वदेत् । य एव हि श्रुतस्यायस्यात्मर्गे दोषः म एवाश्रुतकन्पनायां । नम्मात् विद्वान्ततैव स्यादिति ॥ (१.७। १२.)॥ भा. प्रायणी यातिथ्य यो प्रयाभ्यामेव मधिदाभ्यां मस्याधिकारक्षम। सू० प्रतिषेधार्थवत्वात् चोत्तरस्य परस्तात् प्रतिषेधः स्यात् ॥ ४० ॥ (पू.)। इदमेवादाहरणं, -'चन्ता प्रायणीया सन्तिहते न पनी: संयाजयन्ति' इति,'इडान्ता श्रातिथ्या मन्तिष्ठते नानुजान यजति इति। तब दो अयू द्वे दडे इति। तत्रायमर्थः सांगयिकः, किं परेण शंयुना चन्ता सन्तिष्ठते, उत पूर्वेण ? । एवं, किं परया दूडथा इडान्ना मन्तिष्ठते, उत पूर्वया? इति । किं प्राप्त । 'पूर्वाभ्यां विडाभ्याम् इति । कुत ?। पूर्वाभ्यामपि संस्थापयता श्रुत्यर्थः कृता भवति इति ; • प्रतिषेधवचनात पनि पादपुमकपाट ।

·१. ध्याये . पाद हते च शम्दार्थ कस्मात्तरान पदार्थान् कुर्यात् ?-दति'। उच्यते,- उत्तराभ्यामपि संस्थापयन् शब्दार्थमेव करोति, तत्र नियमात पूर्वाभ्यां संस्थापयन शब्दार्थ परिच्छिन्द्यात्, शब्दार्थ परिच्छत्स्यामः, यदि उत्तराभ्यामपि संन्यापनं शब्दो वक्ष्यति, ततस्ताभ्यां संस्थापयन् भयांममुपकारं लभ्यते तस्मादनियमः,-पूर्वाभ्यामुत्तराभ्यां वेति । स्थात्, . एवं प्राप्ते धूमः,-उत्तराभ्यामिति। कुतः ।। 'निषेधार्थवत्वात्'- नदैव पत्नीसयाजस्यानुयाजस्य च प्रतिषेधोऽर्थवान् भवति, यदि उत्तराभ्यां न सम्याप्येत, नैव पत्नीमयाजानुयाजी प्राप्नुतः; तस्मादुत्तराभ्याम् इति। 'ननु च प्रतिषेधस्य नित्यानुवादत्वमुक्त' । उच्यते, न सत्यां गती न्याय्यं, तस्मात्र पूर्वाभ्यामिति। 'उच्यते,-लिङ्गमेतपदिएं, न च लिङ्गं माधकं भवति, प्राप्निरुच्यताम् ? इति, पनेऽपि हि लिङ्गस्थ अर्थवत्ता अत्रोच्यते,-इयं प्राप्तिः,-यदा विशेषो नाव- गम्यते, अयुरने यस्या अगरीतः, मा शवन्ता, एवम् इडान्ता ; पा अङ्करीतिविधीयते शय्वन्ता डान्ता च; मा च विधीयमाना अन्यानि अङ्गानि परिमञ्चटे। कथं । अय्वन्तया अङ्गरीत्या इडान्तया च मवीय॑मानया खिडान्ततायां मत्याम् श्रन्यानि अङ्गानि न आकाक्ष्यांन्ने, अनाकांच्यमाणानि च नैकवाक्यतां यान्ति, तो ऽपाप्तानीति गम्यते। नन्वेवं मति पूर्वाभ्यां शेविडान्तता न कञ्चिदर्थमधिक माधयति' इति । उच्यते, नेप दोषः, न हि तम्याथै पृथवाक्यं यस्य शानर्थक्यं परिजिहीर्यते, अस्य वाक्यस्योत्तरान्तता प्रयोजन, तस्मात् उत्तराभ्यां संस्था स्थादिति ॥ 282 ·मीमामा-दगंभ भा० सू० प्राप्तेवा पूर्वस्य वचनादतिक्रम' स्यात् ॥४१॥ (सि.)। नैतदस्ति -उत्तराभ्या शबिडाभ्या सन्तिष्ठते इति। पूर्वाभ्यामेव। कुत । नेह शवन्ताया अगरीतेभीगे विधीयते, डान्तायाध, किन्तर्हि सम्या विधीयते, शबिडान्ता सन्तिष्ठते, प्रवनमाना विडान्ता व जाता मन्तिष्ठते, न प्रवर्तते , तिष्ठत्खेव कर्दषु सन्तिष्ठतीत्युच्यते । तत्र पूर्वाभ्यामुत्तराभ्यामिति विशेषे श्रनवगम्यमाने पूर्वाभ्याञ्च न प्रवर्नेत उत्तराभ्याञ्च , तदेव तत्र पूर्वाभ्यामेव संम्याने कृत भवति । प्रतिषेधश्च नित्यानुवाद इत्युक्तम् ॥ रु. प्रतिषेधस्य त्वरायुक्तत्वात् तस्य च नान्यदेशत्वम ॥ ४२ ॥ (यु.) दूतश्च पूर्वाभ्या परं न कर्त्तव्यमिति । कुत ।। खरायुक्तो वि प्रतिषेधोऽय कृत । कथ?। 'देवासुरा मत्यमभजन्त, अर्द्ध देवा सत्यस्याभजन्त अर्द्धमसरा तदसुर सत्यमनूच्यमान देवान् श्रपाकामत ने प्रायणीय निरवपन तच्छय्वन्तमासीत । अथ अमरा यामायस्ततो यज्ञ तत्वर इति नमेव कृत्वा त्वरितमाद्रियन्ने इति । तथा 'श्रातिथ्य निरवदस्तदिडान्तमामीदथा सुरा यजमायस्तता या तन्वर' इति तदिडान्तमेव कला त्वरितमाद्रियन्ते' इति । वराहतय पूर्वमपेचन्ने नोत्तर, तामात नान्यो देश प्रतिषेधस्य , तमाच पूर्वाभ्यामेव विडाभ्या पर न कर्तव्यमिति ॥ (१.७।१३.) ॥ भा.

·१. अध्याये . पादः। 'पटुपमद रुपमायने त्यादिना अपूषापमतकम्नविधानाधिकरणम : सू० उपसत्सु यावदुक्तमकर्म स्यात् ॥४३॥ (१म पू०)॥ भा. अम्ति ज्योतिटोमः, तत्रेदमानायते,-'पडुपमद उपमाद्यन्ते' इति, ताः प्रात्य श्रामनन्ति,-'प्रयाजाम्ता अननुयाजाः' इति । नव संगया,-किं यावत् प्रतिपिद्धं तावत्र कर्त्तव्यम्, अन्यत्म कर्तव्य अय यावत् उपदिष्टं तावत् कर्नव्यम्, अन्यत् म न कर्त्तव्यं; अय अपूर्वी उपमदः?" इति। किं प्राप्तं ?,-'उपमतमु यावदुक' न कर्नयं, 'श्रप्रयाजास्ताः अननुयाजाः' इनि प्रयाजानुयाजानां प्रतिषेधं कृत्वा सतायः गन्दोऽवशियांगोदकप्राप्तान् न वारयति । तमादविमिर मर्दै कर्त्तयम् इति ॥ स. सविण वा गुणत्वात् शेपप्रतिषेधः स्यात् ॥ १४ ॥ (श्य पू०॥ न चैतदम्ति, प्रनिषिद्ध वर्जयित्वा म कर्नयमिति, याक्दुपदिष्टं कर्नयं। 'सोयेण' आधारेण मर्वमन्यत् परिमचायते, अविभिटो यमौ सौव प्राधारः पुनराम्रायते, न नत्र करित गुणे विमिष्टः यूपते, नग्मानेन तत् परिममायते ॥ भा. पमा अपमा पनि वामपाट । मनपाला' हिमभीर पुरुष बिचार पाटोदाकरममापि प्रबंपरपति पुदिनः।

·भीमामा-दर्मने भा. सु० अप्रतिपिडं वा प्रतिषिध्य प्रतिसवात् ॥ ४५ ॥ (श्य पू.नि.) न चैतदस्ति,-यावदुक्तं कर्त्तव्यम् , अवशिष्टं नेति, किनहि सर्व कर्नयं प्रतिषिद्धं वर्जयित्वा दति। एवं हि श्रूयते,-'अप्रयाजास्ता अननुयाजास्ताः' इति, एवं प्रनिषेधं कृत्वा कृतार्थः शब्दो नान्यस्य वाधको भवितुमर्हति । यदुक्क,-निर्गुणं सौवाधारश्रवणमिति, प्रतिप्रसवोऽयं न परिमया। एवं श्रूयते, नान्यामाइति पुरस्तान् जुहुयात् यदन्यामाहुतिं पुरस्तात जुहुयादन्यन्मुखं कुर्यात् सुवेणाघार- माघारयतीति, नान्यामाहुर्ति पुरस्तात् जुहुयात् प्राकृतिकीभ्य' ; एता हि श्राधारादिका श्राहुतयः सर्वेटीनां मुर्ख, यदन्यामाहुतिम् श्रोपसदीम् श्रन्यादिको जुहुयादन्यन्मुखं कुर्थात् तस्मात् सुवेणाघारयनि इति। प्राधारादिकान्याइतीर्जुहोनि-दत्याधारादीनाम् अभावमाशय पुनः प्रतिप्रसवोऽयम् 'आधारमाधारयति' इति, नान्यत् करोति, किन्तर्हि आधारयति, न नाघारयतीति। तस्मान्न परिमया, प्रतिषिद्धं वर्जयित्वा सर्व कर्त्तव्यम् इति ॥ सू० अनिया वा शेषस्य मुख्य देवतानभीज्यत्वात् ॥ ४६ ॥ (सि.)। अथ वा अपूर्वा उपसदः, 'अनिञ्या' प्राकृतस्य यस्य', *पूर्वक प्रयालामा बननु पाना' इत्यनावानेय पाहा, मतय पनापि नधेष "वयमर्थ,-'नावाचा मत्र यशमुखे नया मनि यदि कश्चिन मद उपचत प्रयोगादो पोषाधारमा तम्य स्थाने काचिदन्याम मि गुरुयात् गदा मुन- पत्याभन प्रत्यवाय प्रामुपान, बोचा बादो कय इनि" इति न्याय माता। भा. भगित युक्त ।

·१. अध्याये. पाद। नित्यानुवादोऽयम्,-'प्रयाजास्ता अननुयाजाः' इति। मुख्यदेवता- मनभोज्याम् उपदिश्य प्रधानदेवता विधीयन्ने,-'नान्यामाडति पुरस्तात् जुड्यात् श्रानेय्या अग्निईि मुखम् इत्यभिधाय, यदन्यामाइति पुरस्तात् जुहुयात् वैश्तीमन्यत मुखं कुर्यादाग्नेय्या अमिईि मुखं सुवेण श्राधारमाधारयति नान्यं यजते अमिमनीकं सोमं शन्त्र विष्णु- तेजनम्' इति; तदेतदाधारण निराकाजीकृतं नान्येन प्रिकृताङ्गेन मह एकवाक्यतामेति । अत: प्राप्ता मुख्यदेवता अनभीच्या अत्रोप- दिग्यन्ते नान्यं यजति, तम्मादग्निः प्रथम इज्यते इति ॥ (१.७॥ १४.)॥ भा. 'वादणेनेकपाक्षे त्यादिना अपूर्वम्य धवषम्य विधानाधिकरणम् ॥ सू० अवभृथे वहिपः प्रतिषेधात् शेपकर्म स्यात् ॥ ४७ ॥ (१म पू०)। अस्ति ज्योतिटोमेश्वध्या,-'वारणेने ककपालेनाथमभ्यव- यन्ति' इति। ततदानायते,-अपवर्षियः प्रयाजान् यजति । अपहिषौ अनुयाजी यजति' इति। तचैपोऽर्थः मांगयिकः,-कि, हिमात्र वर्जयित्वा अन्य सर्व कर्तव्यम्, उत, श्रादभागाभ्यामन्यत् परिमयायते ; अथ वा अपूर्वाऽवमयः ? इति। किं प्राप्त ? । वर्तिमान वर्जयित्या 'भेषकर्म स्यात्' । कुतः?। वहि:प्रतिषेधात, 'अपवर्दियौ अनुयाजी यति' इति वाईमात्र प्रतिषिय छतार्थः शब्दोऽन्यत् चोदकमाप्तं न मनोति वारयितुं, तरमादन्यत् म्यादिति । 'ननु

·६.८
भीमामा-दर्शने
भा.
प्राध्यभागी यजति' इति परिमद्ध्यार्थ ग्रहण,
'अमुमन्तावाज्यभागे
यजति' इति । गुणार्थं तन्मन्यते स्म ।
सू. आज्यभागयावा गुणत्वात् शेयप्रतिषेधः स्यात् ।
॥४८॥ (श्य पू०)॥
न चैतदस्ति,-शेषकर्म कर्तव्यमिति, किन्तईि 'शेषप्रतिषेध
स्यात्' । कृत ' । 'आज्यभागयो' श्रवणात –'अमुमन्तावाज्यभागी
यजति' इति । 'ननु अमुमत्तागुणकविधानार्थ तत्-इत्युक्त । नेत्याह,
लिङ्गक्रमाभ्यां प्राप्तावेव अमुमन्ता,-'अप्खमे मधिष्टव
मे सामा
अब्रवीत' इति, ताभ्यामेतौ श्राज्यभागो अमुमन्तावैव, निर्गुणमेवेद
वचनम इतरेषामगानां परिमध्यायक भववितुमर्हति। यत्नु,-
'अपवर्हिथ प्रयाजान् श्रपवहिषौ अनुयाजी यजति' इति, परिमया-
तानां प्रयाजानाम् अनुयाजयोथ विधानार्थ भवतीति । तस्मात्
शेषाणामेवाङ्गाना परिसयेति ॥
प्रयाजानां त्वेकदेशप्रतिषेधात् वाक्यशेपत्वं तस्मा-
नित्यानुवादः स्यात् ॥ ४६॥ (२य पू०नि०) ।
पत व्यावर्तयति,-न चैतदस्ति,-परिमयेति;
वेदोषा परिमया इत्युक्त । किञ्च 'अपहिष' प्रथाजान् यजति'
इति वाक्यमेपो नावकन्पते, यदि 'प्रयाजान यजति' इत्येष विधिस्तदा
वईि प्रयाजाऽपि मानाति, तत्र 'अपवहिंप' इत्येतत् नोपपद्यते । अय
वहिप प्रतिषेध, प्रयाजाना विधिनीवकपते. नवाप्राप्तस्य वर्षिय
भा.

·१. अध्याये . पाद। प्रतिषेधोऽनुपपन्नः; उभयविधाने वाक्यं भिद्येत, वाक्योपो नोपपद्यते, एकञ्चेदं वाक्यं । तस्मान श्रेषपरिमझ्या ॥ सू० श्राज्यभागयाग्रहणं नित्यानुवादा गृहमेधीयवत् स्यात् ॥ ५० ॥ (सि०)॥ अथ वा अपूर्वोऽवस्थः, यवत् ग्टहमेधीयः, तदत् स्यात् । आज्यभागाभ्यां प्रत्यक्षश्रुताभ्यामेकवाक्यतामिला निराकाहो नान्यः प्राकृतेरेकवाक्यतामेति । तस्मादपूर्वोऽवस्थ. इति ॥ (१०।७। १५१०)॥ भा० भा. वाजपेयादी यूपादीना खादित्वादि नेघमाधिकरणम् । सू० विरोधिनामेकश्रुता नियमः स्यात् ग्रहणस्यार्थ- वत्त्वात् शरवच्च श्रुतितो विशिष्टत्वात् ॥ ५१ ॥ (सि०)" अस्ति वाजपेयः, 'शरदि वाजपेयेन स्वाराज्यकामा यजेत' इति । अत्र श्रूयते, खादिरो यूपो भवति' इति । तब मंशयः,- किं, खादिरो वा पालाशो वा रोहितको वा, उत, खादिर एव ? इति । तथा अन्यत्र श्रूयते,-'वृहत् पृष्टं भवति' इति। तत्र संशयः,- कि हइदा पृष्ठ, रथन्तरं वा, उत, सहदेव इति। धातव्यायां श्रूयते,-'यवमयो मध्यमः' इति। तत्र संशयः,-किं यवमयो वा प्रीहिमयो वा, उत, यवमय एव ? इति । मध्वेषु किं प्राप्तं , - - 28 ·मीमांमा-दर्शने . भा. 'विरोधिनाम्' अन्यतमम्मिन् श्रूयमाणे नियमः स्यात्, खादिर एव यूपः, इदेव पृष्टं, यवमय एव मध्यम इति ।कुतः । ग्रहणस्थार्थवावा',- एवं रहतखदिरयवानां ग्रहणमर्थवद्भविष्यति, इतरथा; प्राप्तानुवाद- माचमनर्थकं स्यात्। श्रुत्या विशिष्टाः खदिरादयः चोदकप्राधान् पलाशादीन् वाधेरन, 'गरवत्',-यथा 'शरमयं वर्भिवति' इति भरेषु श्रुतेयु कुभा निवर्तन्ते, एवमिहापीति॥ ख उभयप्रदेशान्नेति चेत् ॥ ५२ ॥ (पू.) ॥ 'इति चेत्' पश्यमि, उभयं हि प्रदिशति चोदक.,-खादिरं पालाशञ्च, दृहत् रथन्तरञ्च, श्रीहीन् यवांच; केन इदानी, चौदकेन तुन्ये प्रदेशे सति पलाशादयो निवर्तिताः ? खदिरग्रहणम् अशक्त परिमयातुं, त्रिदोयत्वात् परिमझ्याया इत्युक्तम् । नमान्न नियमो विकल्प एवेति ॥ सू. शरेषपीति चेत् ॥ ५३॥ (आ.)। यद्युभयप्रदेशाभयं भवतीति अध्यवधीयते, 'नरेय्वपि' श्रुतेषु कुमा नैव निवर्तेरन् । दूति स्थितायां प्रतिज्ञायां सत्रेण परि- चोदयति स्म- ख० विराध्यग्रहणात्तथा, शरेविति चेत् ॥ ५४॥ (था०नि०)। 'इति चेत्' पग्ममि, एप न्याय उच्यमानः भरेषु' अपि दोष प्रसन्नयति-पति । न गरेषु किश्वन दोक्ष्यति, नत्र कुया निवर्तन्त भा. भा.

·१. अध्याये ० पाद। पति तथा' स्यात् । कुतः ।। 'विरोध्यग्रहणात्', -न हि विरोधिषु शरेषु अङ्गीक्रियमाणेषु कुशा: क्या अङ्गत्वेनोपादातुं ; तस्मात् कुशा निवर्तन्त इति ॥ सू० तथेतरस्मिन् ॥ ५५ ॥ (पुनः आ.)॥ भा. 'तथा इतरस्मिन्' अपि खदिरादौ विरोधिनि अङ्गीक्रियमाणे न शस्याः पलाशादयोऽङ्गत्वेनोपादातुं, तस्मानिवनिप्यन्त इति ॥ स्व० भा. श्रुत्यानर्थक्यमिति चेत् ॥ ५६॥ (प्रा०नि०)॥ 'इति चेत् पश्यसि,-'विराध्यग्रहणात्' पलाशादीनां निर्वृत्ति- भविश्यति इति; चोदकश्रुतेरानर्थक्यं स्यात्, प्रापयति हि चोदकः पलाशादीनि ; स हि तुन्यः खदिरादिषु पलाशादिषु वा । तदुक्कम,- "श्रग्रहणादिति चेत्"। "न तुल्यत्वात्” (१०।७।३०-३१०) इति । न च शक्यं वां,-खदिरादिभिः प्रयोगवचन एकवाक्यता- मेतीति वधाति ; प्रयोगवचनेन हि स श्रूयते, म श्रूयमाणः परम्परया पायागं यास्थतीति। अथेदनों थागप्रयोगवचनः तद्विशियान् यागान् यास्यति, तेषु पलामादयो विशेषायोदकप्राप्ता न खदिरादिभि- निवर्जिताः; तस्मादिकन्प इति । सू० ग्रहणस्यार्थवत्त्वादुभयारप्रतिपत्तिः स्यात् ॥५७॥ (उ०) वभाति, प्रयोगवचनो हि प्रत्यतथुतेन खदिरेणेकवाफ्यतामेति, 25

·भीमामा-दाने
तस्मिन् निराकाडचे न पलाश प्रवर्तिप्यते, तम्मात खदिरविशिष्ट
पायागो यागप्रयोगधचनेन ग्टहीतो न पलाशविशिर , नम्मात
खदिरस्यैव वृत्ति भयो , एवं रथन्तरे यवमये च। तस्मात
खदिरादीनां नियम', नैया पलाशादिभिर्विकल्प द्वति॥
(१०।७।१६०)॥
भा.
কাম সালনবম নিষিকতন ।
सू० सवासाच्च गुणानामर्थवत्त्वात् ग्रहणमप्रत्ते
स्यात् ॥ ५८ ॥ (सि०)।
काम्या इश्य श्रूयन्ते,-'श्राग्नेयमटाकपाल निर्वपेद्रुकाम',
'श्रमीपोमीयमेकादशकपाल निर्वपेत् श्यामाक ब्रह्मवर्चसकाम',
"ऐन्द्रमेकादशकपाल निर्वपेत् प्रजाकाम' इति । तत्रैतेषु यागेषु
श्रयमर्थ सायिक, किं प्राकृत द्रव्यदेवत निवर्त्तते, उत, न
निवर्तते ? इति । 'मामाम्' एवजातीयकाना चोदनानामुत्पत्राना
द्रव्यदेवतेनैव महोत्पत्ति, तस्योत्तरकाल चोदक' । तस्मादग्टहीता-
द्रव्यदेवते चोदकेन, विधिनैव प्राप्ते द्रव्यदेवत प्रति निराकाइले यागे
अवभिटानि अङ्गानि चोदक' प्रापयिय्यति इति। अथ यदुकम्
श्रग्रहणात ग्रहणम (१.७।३०सू०भा०) दति, तदिह मिद्धम ॥
*
गहानामयवान् इति का. इ.पु. पाठ । गुणानायकत्वात रति क. म.
१५०१ रुचकपुनक एवं चादगपुसक च पाठ ।
'मम दरीत रनि का पुनके एष क. म.सर भष्मकपनके च पाठ ।

·१. अध्याये . पाद।
सू० अधिकं स्यादिति चेत् ॥ ५८ ॥ (पू०)।
भा.
'दति चेत्' पायसि,-विधिना प्राप्तत्वादवशियानि चोदकः
प्रापयिय्यति इति; नैतदेवम् , 'अधिकं स्यात्' । उतमेतत्
(१०।७।३१सू०भा०). तुल्यचोदकः सर्वेषु अङ्गेषु, न हिम
पदार्थमाकाङ्क्षति, पदार्थकृतं प्रकारमाकाङ्घति, तस्मात् द्रव्यदेवतमपि
चोदकः प्रापयति ; प्राप्ते वचनप्रामाण्यात अधिक भविष्यति,-
एक वचनप्रापितम्, अन्यत् चोदकेनेति ॥
खू० नार्थाभावात् ॥ ६० ॥ (उ०) ॥
भा.
'न' एतदेवम् ,-अधिक कर्तव्यमिति। कुतः? | 'अर्थाभावान्',
प्रयोजनाभावादित्यर्थः । सत्यं, चोदकप्राप्तं प्रत्यवश्रुत्या न प्रतिपिटुं
द्रव्यदेवतं, किन्तु परार्थ तत् यागनिर्वृत्तये, म च याग एकेनैव द्रोण
एकया देवतया निर्वयितव्यः श्रूयते,-'पानेयमयाकपालं नि-
पेटुक्कामः' इत्येवमादि ; तस्मिन् सहायापेचे कल्यमाने निर्देशो
पाध्येत! अथ तेन निवर्तते,* चोदकपापितस्य न किश्चिदस्ति
प्रयोजममिति तत् श्रुतमपि मिद्धत्वात् प्रयोजनस्य, न करिष्यते ॥
(१०१७/१७५०) ॥
* नियति' इति चादर्भपुस्तकपाटः ।

·मीमामा-दर्शने
भा.
?
मामापायापम सादिरयूपस्य नियमाधिकरणम ।
तथैकार्थविकारे प्राकृतस्याप्रत्तिः प्ररत्ती हि
विकल्पः स्यात् ॥ ६१ ॥ (सि०) ।
क्वचित् कर्मविशेषे श्रूयते,-'श्रादुम्बरो यूपो भवति' । गच
संशया,-किं प्रारतमत्र यूपद्रव्यं वाध्यते, उत प्राप्यते ? इति । किं
प्राप्तम् ?,'एकार्यविकारे' अस्मिन् श्रादुम्बरे, एकार्थद्यामौ
खदिरादिभिः, विकारय, नत्र 'प्राकृतम्य' खदिरादेः 'अप्रवृत्ति', यथा
प्राकृतस्य ट्रय्यदेवतस्य पूर्वम्मिन् अधिकरणे, 'नया' अस्मिन् खादिरम्य
यूपद्रव्यम्य अप्रवृत्तिः। प्रवृत्तौ हि तस्य विषमशियो "विकल्प: स्यात्'
चोदकप्राप्तस्य प्रत्यक्षश्रुतस्य च, न प न्याय्यः; तस्मात् अप्रत्तिः ॥
सू० यावच्छुतीति चेत् ॥ ६२॥ (पू.)।
'दति चेत्' पर मि,-दिकल्पः सदोष दति; समुच्चयो भवतु,
उभयम्मिन् मइ नियुज्यतां पारः, तदा चोदकानुग्रही भविष्यति ।।
न प्रकतावशब्दत्वात् ॥ ६३॥ (२०)॥
'न' एतदेवं, केवले हि औदुम्बरे नियोजन यूयते, केवले
सादिरे 'तो',-'सादिरे वनाति' इति । उभयम्मिंच बन्धनद्रव्ये
न प्राकृतं वाक्यं, न च प्रत्यतथुनं, तेन ममुख्यम्य प्रमाणमेव नास्ति,
अतः पारतं यूपद्रव्य निवर्त्तते इति ॥ (२०७।१८.)।
भा
भा.
*पमे मिरे नियम थन केयन च देरै ति का...।

·१. अध्याय पाद । भा. ब्रह्मवर्चमकामवाहिभिरेव यागाधिकरण खू० विकृता* त्वनियमः स्यात् प्रपदाज्यवत् ग्रहणस्य गुणार्थत्वात् उभयोश्च प्रदिष्टत्वात् गुणशास्त्रं यदेति स्यात् ॥ ६४ ॥ (पू०) ॥ 'मौमारौद्रं घृते चहं निर्वपेत् उक्तानां ब्रीहीणं ब्रह्मवर्चम- कामः, मौमारौद्र चरु निर्वयेत् कृष्णानां श्रीहीणं अभिचरन् , नेतं चरं निर्दपेत् कृष्णानां प्रीहीणां, सौर्य चळं निर्वपेत् पहलानां श्रीहीणाम्' इति । तत्र समय,-किं ब्रीहिभिर्यवेवी यशव्यम्, उत श्रीहिभिरेव ।। किं प्राप्तं ?, 'विकृतौ तु' विरोधिनामन्यतमस्मिन् ग्रहमाणे 'श्रनियमः स्यात्', श्रीहिभिर्यवैवी इति । कुत' ?। 'ग्रहणस्य गुणार्थलात्', -तस्य हि बीहेरीइण गुणार्थ, न थागसम्बन्धार्थ, शका नीहयो भवन्ति, यागस्तु उभाभ्यामपीति; यथा 'पृपदा- न्येनानुयाजान् यजति' इति प्राचं पृपत्तासम्बन्धार्थ भवति, एवमिहापि बीहय. एकगुणसम्बन्धार्थाः, न यागमम्बन्धेन अन्यपरि- मध्यानार्थाः। तया 'यद्यपि धतुरवत्ती यजमानः पञ्चावत्तेव वपा कार्या' इत्येतत् श्रवणमुपपद्यते, यदि एवजातीयकेन प्राकृत न निवत्यैत, नत पञ्चावत्तेन चतुरवत्तेऽमिवर्जिते 'यद्यपि चतुरवत्ती' इति दर्शन युझ भवति । न पानीको गुणेपदेशो भवति, 'उभयो.' 'प्रदिएवात्'-उभये प्रीहियवाः चोदकेन प्राप्ता विकन्पन्न; 'यदा' . चरम पार भार्थच 'विशति क... प. पाट ।

·मीमांसा-दर्शने
भा.
श्रीहय , तदा 'गुणशाम्तम्'; अव्रीहिपते असम्भवादात निवर्तत
तस्मादिकन्प इति॥
सू० ऐकार्थाहा नियम्येत श्रुतिता विशिष्टत्वात् ॥
॥६५॥ (सि०)॥
एका हि ब्रीहियवा', तब बीहीणां श्रुतत्वात् यवा नैव
प्राप्नुवन्ति । 'ननून गुणसम्बन्धार्था हि ब्रीडय' इति । नैतदेव, यदि
गुणसम्बन्धार्थी भवेयुस्तता न नियम स्यात, न तु गुणमम्बन्धार्था ,
विकारसम्बन्धे हि षष्ठी भवेत् व्यतिरिक्त प्रातिपदिकार्थ, तेन
विकारविशेषण श्रुत्या भवति, गुणविशेषण वाक्येन, श्रुतिश्च
वाक्याइलीयसीति, तम्मात श्रुत्या श्रीहयो यागेन सम्बध्यमानाः
समानार्थान् यवानिवर्तयेयु ॥
सू० विराधित्वाच्च लोकवत् ॥ ६६ ॥ (यु०) ।
विरोधिनशैते । कथ?। ये हि एकस्मिन् कार्ये विकल्पेन
साधका श्रूयन्ते, ते परस्परेण विरोधिना भवन्ति, विरोधिनाच
न सह प्रवृत्ति , 'लोकवत', यया, 'मत्स्यान् न पयमा समश्नीयात्'
इति यद्यपि मगुणा मस्या भवन्ति तथापि पयसा मह न समग्यन्ते ;
तस्मात् सगुणा श्रपि प्रीहयो यवानिवयन्धेव ।।
सू० क्रताय तद्गुणत्वात् ॥ ६७ ॥ (श्रा०नि०)॥
'यदि पीहीण विकारेण सम्बन्ध, कथम् एषां गुणेनापि
मम्बन्धो भविष्यनि?' इति । अत्रीच्यते, नैवेषां गुणेन सम्बन्ध
भा.
भा.

·१. अथाये पादः। . भा० श्रुत्या वाक्येन वा, नापि गुणम्य ग्रीहिभिः, कर्थ तर्हि ?-'तो:: 'तगुणवात्',-क्रतुरयं एक्वगुणः श्रूयते कृष्णगुणय, तत्रैकवाक्यत्वात् एकम्मिन् ऋतावर्येन द्रव्यगुण सम्पध्येते, तेनार्यभेदोऽपि परिहता भवति ॥ विरोधिनाञ्च तत्थुतावशब्दत्वात् विकल्यः स्यात् ॥ ६८ ॥ (रयु०)। 'विरोधिनाच' अन्यतमम्मिन् प्रत्यक्षे श्रूयमाणे अन्यम्मिंश्च चोदकप्राप्ते 'श्रभन्दलात्' प्रत्यचे विरोधिनि मति चोदकस्य अन्याय्यो 'विकन्पः स्यात्'; तस्मादपि नियम. ॥ सू० पृपदाज्ये समुच्चयात् ग्रहणस्य गुणार्थत्वम् । ॥ ६॥ (श्रा०नि०)॥ पदाज्ये तु युम, न हि तत्र केनचिदिरोध श्राज्यम्य, तेन न पातिकमाञ्छ, ततमात्र दमा श्राग्यममुश्चयः । यतः पत्ता- मनमनार्थ दधि, तेन न पाक्षिक दधि, प्राज्येन च ममुचय इति ।। स० यद्यपि चतुरवत्तीति तु नियमे नोपपद्यते । ॥ ७० ॥ (प्रा.)॥ श्रय यदुम, यद्येवंजातीयकेषु नियमो भवेत् , 'यद्यपि चतुरखनी' इति चतुरवनदर्शनं नोपपद्यते ति, तापरिहयमिति ।। व० क्रत्वन्तरे वा तन्यायत्वात् कर्मभेदात् ॥ ७१ ॥ (श्रा०नि०) भा. भा. . 21

·६१८
मीमामा-दाने
भा
'कत्वन्तरे' एवं 'वा' दर्शपूर्णमामयोशतरवत्तदर्शन भविष्यति ।
यद्यपि दर्शपूर्णमामयोथतुरवत्ती यजमान , तथापि पञ्चावनैव वपा
भवति दति, अन्यस्मिन कर्मणि चतुरवत्तम्, अन्यम्मिन पञ्चावतं,
यद्यष्येवजातीयकेषु नियमम्तयापि चतुरवत्तदशनमुपपद्यत इति ॥
(१७।१८०)॥
भा.
ঘশ্বাষ না কার্যালঘধি গুৱাৰদৰিদ্যামাষি ॥
सू० यथाश्रुतीति चेत् ॥ ७२ ॥ (पू.)॥
अस्ति ज्योतिष्टोमे परमीषोमीय,-'यो दीक्षितो यत
अमीषोमीय पइमालभते' दति। तत्रेदमानायते,-'यद्यपि चतुरवत्ती
यज्ञमान पञ्चावत्व वया कार्या' दति। तत्रषोऽर्थ माशयिक ,
कि वपाया श्रूयमाण पञ्चावत्तम् अङ्गापूर्वे चतुरवत्त निवर्नयति, उत
न इति । कि प्राप्तम ?-'इति चेत' सशय, न-इति । कुत ।
यस्मिन श्रूयते पञ्चावत्त, नत्रैव चतुरवत्त निवर्तयनि, नान्यत्र , यथा
क्रत्वन्तरे न निवर्तयति, एवमङ्गापूर्वध्वपि पञ्चावत्तश्रुतिर्न निवर्तयितु-
महतीति॥
भा.
न चौदनैकत्वात् ॥ ७३ ॥ (सि.)
नैतदेवम -एका होषा चोदना~यो दीक्षिता यदनीयोमीर्य
पाएमालभते' इति । तत्र प्रकरणे पञ्चावत्त श्रुतम शत प्रकरणादगा-
पूर्व भविष्यति । आह, ननु वाक्यादपाया भवितुमईति' इति ।

·१. अध्याये पादः। ६१८ न-इत्युच्यते, वपाहि द्रव्यं, न तत्सम्बन्धे प्रयोजनमम्तीति। 'उच्यते- पञ्चावत्तता वपाप्रयोगवचन उपमहरिय्यति, तथा न दोपो भविष्यति' इति। अबोच्यते, एवं मत्यपि अङ्गापूर्व पञ्चामत्तं मिध्येत् । कथम् ? । एका हि मा चोदना, अङ्गयागो वपायागश, तेन चेत् पञ्चावत्तं मम्बध्यते, तदा अङ्गेय्यपि भवितुमईति । 'मनु च वपामम्बन्धात् वपैद पञ्चावत्ता न अङ्गानीति'। उच्यते, नैतदेवं वचनं,-वपैव पञ्चावत्तेति, कथन्तईि पञ्चावतैव वति, यत एवकारकरणं ततोऽन्यत्रावधारणं, न चाविशेषेण या पञ्चावत्तप्राप्तिः, मा शक्या वपामम्बन्धेन निवर्तयितुं, निवर्तकस्य भन्दम्याभावात् । तस्मादङ्गेपु न चतुरवत्तम् । अपि च, एवंजातीयकेयु अङ्गेषु पञ्चावत्ने जाते ततोऽपरा चोदना, 'तानि दिदिरवति' इति, वपाग्रहणं तब इविनक्षणार्थ, प्राथम्यात् अवमग्प्राप्तं श्रूयते, विधिसिते हि सम्मिन् वाक्यभेदप्रमङ्गः । तम्मादङ्गेय्वपि पञ्चावत्तमेवेति ॥ 4 इति श्रीभट्टशवरस्वामिविरचिते भीमामाभाय्य दशमम्याध्यायम्य मप्तम पाद ॥ . ॥ 212 ·मीमांसा-दर्शने दशमे अध्याये श्रमः पादः । भा. प्रदेशमारभ्य विधा यानिषेधम्य पयंदामत धिकरणम् । स्व० प्रतिषेधः प्रदेशेऽनारभ्य-विधाने च प्राप्तप्रति- पिद्धत्वात् विकल्पः स्यात् ॥ १ ॥ (पू.) । प्रतिषेधः श्रूयते चोदकेन प्रदिरे धर्मे, कचिदनारद-वादेन प्राप्ते -चोदकेन प्रदिरे 'महापिठ्यते न होतारं वृणीते नायम्' इति । तथा, अनारभ्य धादेन प्राप्ने,-'पायावयेति चतुरतरम अन्तु, औषडिति चतुरक्षा, यजेति यक्षर, ये यजामहे इति पञ्चाक्षरं ; ह्याचरी वपदार, एप वै प्रजापतिः मतदो यज्ञेषु अन्वायत्ते' इति । ततो 'नानुयाजेषु ये-यजामहं करोति' इति । तबायमर्थः मांगयिकः, कि प्रदेभानारभ्य-वादयोः प्रतिषेधः स च विकल्पः, उत, पर्युदामः ? इति । किं प्राप्त 7-'विकल्पः' इति, प्राप्तिपनिषेधयोः प्रमाणवत्यात,-उभी हि प्राप्तिप्रनिधी प्रमाणवन्ती; प्राप्तिम्तावत् प्रमाणवती,-'महापिट्यन्जेन यजेत प्रकृतिस्त-दति। तया, 'एप वै प्रजापतिः मतदशा यजेबवायत्ते' इति भवति वा प्राप्ते, प्रतिषेधमनपेक्ष्यमाणं प्रमाणभूत । तया, प्रतिषेधः प्रमाणवान्,-'न होतारं वृणीते नाय, मृत्योरेनानुनमृजति' इति । तथा, 'मानुयाजेषु ये-यजामई करोनि' इति; मवेषु यजियु ये-यजामक्रिया ·१. थाये पाद। ६२२ भा. - प्राप्ता, न करोत्यनुयानेषु इति प्रतिषियते। ये-यजामहः कर्तव्य इतिवचनात् म-दे-यजामहका प्रयोगः फनवानिति गम्यते, न कर्नया ये-यजामहे-इति वचनात् अ-ये-यजामहकः प्रयोगः फन्नवानिति गम्यते ; उभयोः प्रामाण्यादुभययापि फचमिति गम्यते, तम्माद विक्रन्पः; एवं होत्रायवरणेऽपि । तम्मात् 'प्राप्तप्रतिपिद्धवात् विकपः म्यात् ॥ सू. अर्थप्राप्तवदिति चेत् ॥ २॥ (प्रा.)। 'इति चेत्' अवगम्यते,-विकल्पः म्यादिति, नन्न 'अयंप्राप्तवत्' स्थात्, तद्यया लोके, अर्यप्राप्त यत्र प्रतिषेधो भवति,-'न विषं भवयितयं', 'न माय अङ्गुनिया', 'न कण्टकः पादेनाधिष्ठेय'- इति, अक्रियेव तम्याथम्य भवति, न विक्रन्पः, तेन मन्यामहे- विधिप्रतिषेधयोः प्रतिषेधो बलीयानिति, प्राने हि विधी प्रतिषेधो भवति, येन च नाम माप्ते यदुच्यते, नत् तम्य वाधकं भवति । नम्मादक्रियैव अनुयाजेषु ये यजामहस्य, महारापिटयजे च होचाय- वरणस्येति ॥ स्व० न, तुल्यहेतुत्वादुभयं शब्दलक्षणम् ॥ ३ ॥ (श्रा०नि०)। नेतदेवं, तुन्यो हि तरिह प्राप्तः प्रतिषेधन प, 'उभयं मन्दम्नवर्ण,-प्राप्तिरपि प्रतिषेधापि, प्राप्तिगपि प्रतिषेधे प्राप्त, प्रतिषेधेोऽपि प्राप्ती प्राप्तायां लोके पुनरुभयम् अर्यलक्षणं प्रत्यक्षता गम्यमानं गुणदोष, तत्र विधिनिषेधयोर्यनरी गुणवान मे भा.

·६२२ मीमामा दर्श भा. ऽनुष्ठीयते ; न तु शब्दलको गुणदोषी शक्यते अवगनु । सम्मान यद्यत् वाकयेन प्राप्तं, तत्तदुभयमवधार्यत, उभी च प्राप्तिप्रतिषेधी प्रानुनः । तम्मात् विकन्यस्तत्र-तवेति ॥ सू० अपि तु वाक्यशेपः स्यादन्याय्यत्वादिकल्यस्य विधीनामेकदेशः स्यात् ॥ ४ ॥ (सि०) ॥ 'अपि तु' इति पश्यावृत्तिः । 'वाक्यशेषः' प्रतिषेधः प्रदेशा- नारभ्य-वादयोः। नेवम् अभिसम्बन्धः, अनुयाजेषु ये-यजामहो न कर्त्तव्यः-इति, कथनाई, नानुथाजेषु दति, नशब्दोऽनुयाजशब्देन भम्वथते, न करोतिना। किमतः, यद्येवं ? । नानुशाजेवित्येतावत् अपरिपूर्ण वाक्यं तत्साकाद्ध पूर्ववाक्येकदेशेन मम्भस्यते, यदेतत् ये-यजामई करोतीत्युक्तं, नत् न अनुयाजेषु, यावदुतं स्थात्, अनुयाजवर्जितेषु यजतिषु ये-यजामहं करोति इति ; तस्मादिधिरेव पर्युदस्तानुयाजकः, नासि प्रतिषेध इति न विकम्पो भविश्यति । महापिटयजे.पि 'प्रकृतिवत्' इतिवचनात् होचायवरणमिह कर्तव्य प्राप्ने ; तदुच्यते, प्रकृनिवत् कर्त्तव्यं, वरणं व यवेति, मशब्दोऽत्र वृणीतरर्थन मम्बध्यते, प्रत्ययार्थस्तु अनुवादः, यदव प्रकृतिवत् कर्तव्यं नदरणं वर्जयिलेति। 'किमर्थ पुनरनुयाजेअधात्वर्थेन च नशब्दः मम्बध्यते ।'-दति । उच्यते, 'अन्याय्यवाहिकन्यम्य,' अन्याय्यो हि विकन्य. । कथम्? । रह 'यजतिषु ये यजामई करोति' इत्युच्यते, यद्येवम् अवगम्यते। म विना ये-यजामहेन यजतिरभिनिवयित, नत्र न यक्व.

·१. थाये - पाद् । प्रतिषेधवचनमनर्थक, प्रतिषेधेऽपि विजाते विधिवचनमनर्थकं ; नम्मादन्याय्यो विकन्यः । ननु 'अन्यतरम्य विधेरानर्थक्यप्रमङ्गादिकल्प श्राश्रयणीयो भवति' । उच्यते, यवान्यतरत् प्रानर्थक्यमापद्यते, कन्येतापि तत्र विकल्पः, यत्र न केनचिदपि प्रकारेणार्थवत्ता मम्भवति; दह तु अनुयाजमम्बन्धपयुंदामेनार्थपत्ता, तम्मान विकन्यः ॥ श्राइ,-'ननु अनुयाजसम्बन्ध नशब्दस्य ममामः प्राप्नोति, नित्यो हि अस्य नगदम्य* सुबन्तसम्बन्धेन ममाम इति वार्तिककारो भगवान् कात्यायनो मन्यते स्म,-'वावचनानर्थकयञ्च स्वभावमिद्धत्वात्' दति। नेति भगवान् पाणिनिः, म हि “विभाषा" (२१११११स.) दति प्रकृत्य ईदृशं ममासमुकवान्, मदादित्वाच पाणिनेर्वचनं प्रमाणम्, श्रमदादित्वान्न कात्यायनस्य ; अमदादी हि विद्यमानमपि अनुपलभ्य ब्रूयात् । तस्मात् पर्युदाम इति ॥ (१०।८।१०) ।। 1 । नापी करातीत्यादिनिषेध यायवादताधिकरणाम ! सू० अपूर्वे चार्थवादः स्यात् ॥ ५ ॥ स्तो दर्शपूर्णमामौ, तवाज्यभागी प्रकृत्य ममामनन्ति,-'न तो पी करोति न सामे' इति । तत्रायमर्यः मांगयिकः, किं पर्युदामः, उत, प्रतिषेधः, अय वा अर्यवादः' इति । किं प्राप्नं 2- 'यया पूर्वत्र पर्युदामस्तया नावत् पर्युदामो नावान्पते । कथं ?। भा. * नम्र ति का. की. पू. पाट ।

·६२४ भीमासा-दान दर्शपूर्णमासयोरेतत श्रूयते, तत्र क प्रसङ्गो यत् सेमे स्यात, यदि मोम पर्युदम्येत, सम्बन्ध एव न स्यात्, सोमवर्जितयो- दर्शपूर्ण मामयो इति, तस्माचोदकप्राप्तयो सामे प्रतिषेध । ननु 'अपूर्व साम', नैव तच चोदकेनाज्यभागी प्रानुन'। उच्यते,- लक्षणार्थ मोमभन्दो भविष्यति, सौमिकेषु दीक्षणीयादिषु पर- बन्धमावे च न कर्तव्यो इति । एव प्राप्ने घूम ,-'अपूर्व चार्थवाद स्यात् इति,-अपूर्व मामे नैव श्राज्यभागो प्राप्नुतस्तस्मान्न प्रतियध । अय 'दीक्षणीयादीन् मोम- शब्दो लमयति । तत्रायमेव दोषो भवति यजक्षणा। अपि च प्राप्त प्रतिषिद्धवादीक्षणीयादिषु विकल्प प्राप्नोति, विकल्पश्चान्याय्य इत्युक, तस्मादसम्भवति अस्मिन् विकन्यो भविष्यति, सम्भवति चाय, 'तो न पणी करोति' इत्यस्यार्थवादत्वेन । क पुनरत्र ।। प्रथमार्थ , चामे श्राज्यभागा न क्रियते पापीति, तद्यया 'आदित्या यूप' इति अञ्जने कृते तेज मामान्यादुच्यते, एवमिहापि पछी श्राज्यभागी कथ न कियेयाताम? इति तदर्थी प्रशमा इति ॥(१००)॥ - - नामिराच सहाति पाइपिमित्यादिनिश्वस्य विकल्पापनाधिकरणम | स्व. शिष्ट्वा तु प्रतिषेध. स्यात् ॥ ६ ॥ आह --प्रथमेऽधिकरणे नशद पर्युदामार्थ, द्वितीये तु अर्थवादार्थ । श्रय किलक्षणक' प्रतिषेध -दति लक्षणमुच्यते,- "शिष्टा तु प्रतिषेध स्यात् , यथा 'नातिरा हाति घोडशिनम् इति, भा.

·१. अयाये ८ पादा ६२५ - न तत्र भयं वक्तुं पर्युदाम इति, सम्बन्ध एव हि न स्यात्,- अतिरामवर्जितातिराने ग्टहानि पोडशिनमिति । नापि कस्यचिदर्थ- वादत्वेन सम्भवति, तस्मात् न ग्टहातीत्यत्र सम्बन्धः । ननु 'परस्पर विरुद्धौ विधिप्रतिषेधौ न सम्भवतः' । उच्यते, वचनप्रामाण्यात् प्रतिषेधो विधिं वाधित्वा भविष्यति, विधिरपि प्रतिषेधं, न अन्या गतिरस्तीति पने मिथ्याप्रत्ययः कन्पयिय्यते,-- तदा विधिर्यदा न प्रतिषेधः, तदा प्रतिषेधो यदा न विधिरिनि । ननु 'सर्वदा विधिः प्रतिषेधछ प्राप्नोति' । उच्यते,-उतमेतत् वचनप्रामाण्यात विरोधाच मिथ्याप्रत्ययः प्रयोगवचन एक कल्प ग्रहीला न दितीयमपि ग्टडातीति, तम्मादन्यतरेण कन्पेन मिध्य- तीति । ननु 'कन्पान्तराभावे वैगुण्यं । अबोयते,-सत्यं वैगुण्यं, वैगुण्येऽपि तमिद्धिरेव वाक्यात प्रमाणादवगम्यते ; तस्माददोषः । यत्र पुनरन्या वचनव्यकिरस्ति वाक्यम्य, तत्र न विकल्पो भवति, यथा 'नानुयाजेषु ये यजामहं करोति' इति ।। (१.८३०) ॥ चनाइति अनिायेत्यादिनिध्वयार्थवादताधिकरणम् । न चेदन्यं प्रकल्पयेत् प्रकृत्तावर्थवादः स्यादा- नर्थक्यात् परसामर्थ्याच्च ॥ ७ ॥ दं ममाम्नायते अग्निहोत्रे,-'जर्निन्नयवाम्या वा जुड्यात् गवेधुकयवाग्वा वा जुहुयात् न ग्राम्यान् पाहन हिनम्ति न श्रारण्यान् इति । श्रो खन्वाइरनाइति अर्निलाय, गवेधुकाद्य पयमा भा. 2 ·मीमामा-दर्शन . न चात्र . अग्निहोत्र जुहुयात' इति । अत्र मन्देह,-कि 'जनिलयवारवा गवेधुकयवाग्वा वा जुहोति' इति विधि, 'अनाहुनि जर्तिलाश्च गवेधुकाच' इति प्रतिषेधः; अथ वा उभो एतो अर्थवादार्थी, ‘पयमा अग्निहोत्र जुहोति' इति विधि ? दति। कि प्राप्त ,- नर्तिलयवाग्वेति विधि, विधिशब्दस्य प्रत्यक्षत्वात् , अनाहुतिरित्यपि प्रनिषेध प्रत्यक्ष ; पयमा अग्निहोत्र जुहेातीति अपरो विधि, प्रत्यक्षत्वादेव , एव मति विकन्य, जर्तिलयवाग्वा गवेधुकयवाखा वा होतव्य, न वा ताभ्यां, पयसा हातव्यम् इति । पर्युदासोऽवकन्पते, न हि नशब्दस्य जर्त्तिलयवाग्वा गवेधूकथवाग्वा वा मामर्थमस्ति, प्रातिशब्देन मइ भमस्तत्वात् , कल्यमाने वा सामर्थ्य सम्बन्ध एव न स्यात्,-अजर्जिलयवाग्वा जर्तिलयवाग्वा जुहोति इति, अनर्थकच पर्युदासे विधिर्भवेत् , कृत्स्नस्य पर्युदस्तत्वात्; क्षीरविधाने च पर्युदासानर्थक्य जर्निलगवेधुकानाम् अमाप्तत्वात् तस्मादिकल्प इति । एव प्राप्ते वूम, भवेदर्थप्रतिषेधेन विकल्प , 'न चेदन्य' विधि 'प्रकल्पयेत्;"पयमा अग्निहोत्र जुहोति' इत्यस्य विधे 'प्रकृप्ता' गवेधुक- होमवचनमनातिवचनमप्यर्थवादार्थ स्यात् , 'पानर्थक्यात् ,' अनर्थको हि भवति तदा प्रतिषेध, यदा हि पयसा जुहोति, अर्थादेव तदा अनाहुतिर्जर्जिला गवेधुकाश्च भवन्ति । अथ कथम् असावनाइति , या यजे इयते।। 'परसामर्थ्याच',-परेण च 'पयमा अग्निहोत्र जुहोति' इत्यनेन विधिना सामर्थ्य जर्तिलगवेधुकविधे प्रतिषेधस्य च भवति, तम्मात् सर्वमेक वाक्य। कथ। 'जतिनयवाम्या जुड्यात .

·१. थध्याय ८पाद ! ८२७ गवेधुकयवाग्वा वा इति साक्षातनिन्दावचनेनैवैतत् सम्बध्यते, अनाति नर्तिलाश्च गवेधूकाोति या च तन्निन्दा, मा पयोविधिप्रशमार्था । कथ? । जर्निलगवेधुकाहुतिर्गुणवती, न तत्र ग्राम्या पगवा हिंस्यन्ते, न श्रारण्या , एवमपि गुणवती पयोहाम प्रति अनाहुतिरेव, एव पयोहामा गुणवत्तर इति। जर्तिलयवाग्वा जुहुयात' इति न कर्त्तयार्थ कीय॑ते, किन्तहि प्रतिषेछु, कर्तव्योपदेशे हि कन्पनीय किञ्चित् , प्रतिषेधसम्बन्धे प्रत्यक्षनिन्दया इतरस्तुति , अानन्तर्यानुग्रहश्च,यथा, विष भवयितव्यं न कदाचित् इति विषमतणस्य कर्त्तव्यता प्रतिषेधसम्बन्धार्थ कीय॑ते, नानुष्ठानाय, एवमिहापि द्रव्यमिति ॥ (९०1८।४१०)॥ यम्बकादायभिधारणाभिधारणादीनामथवादताधिकरणम । सू० पूर्वैश्च तुल्यकालत्वात् ॥ ८॥ चातुर्मास्येषु चैयम्बकानधिकृत्य* ममामनन्ति-'अभिघार्या नाभिघाया इतिमीमांमन्ते,-यदभिधारयेत् रुद्रायाम्ये पशूनभिदध्यात्, चन्नाभिधारयेन स्ट्रायास्ये पशूनभिदध्यात् । अथो खल्वाइरभिधायी एव, न हि इविरनभिघृतमस्ति इति । नथा, 'हातव्यमग्निहोत्र न होतव्यमिति मीमामन्ते ब्रह्मवादिन , यदि जुहुयात यथा पूर्वमाहुतीर्जुहुयात , यन्न जुहुयादग्नि परापतेत , वृष्णीमेव होतयं यथापूर्वमाहुती हेति, नाग्नि परापतति' इति । अत्रायमर्थ सायिक,-किमभिधारयितव्यास्वयम्बका उत नाभिधारयितव्या ? इति, हातव्यम् अग्निहोत्र, न होतय वा ? विधिप्रतिषेधावतो दह चातुमास्य५ चैयम्बकमतर्मयागम यम्बकनामका एककपाचा पगा भा. विरिता रति माधन । 202 ·भीमामा-दने नार्थवादार्थम् एतयोः मङ्कीर्तनम् इति । किन्तावत् प्राप्तं ।। विधिप्रतिषेधाविति ब्रूम, तद्रूपत्वात्, -विधिप्रतिषेधयोहिं प्रत्य रूपमुपलभ्यते । श्रुत्या धानुष्ठानार्थता प्रतिषेधार्थता च अवगम्यते, वाक्यादर्थवादार्थता, श्रुतिध वाक्याबलीयसी; न च, पर्युदासो- ऽवकन्पते ; तस्मात्, अग्निहोत्रं होतयं न होतयं वा, यदा हातव्यं, तदा दूष्णी त्र्यम्बका अभिधारयितव्याः, न वाभिधारयितव्याः; यदा पुनरभिधारयितयाः, तदा अभिघारयितव्यवचनमर्थवादार्थ, प्रतिषेधमकीर्तनादभावाशकायर्या पुनरुच्यते इति । एवं प्राप्ते वूमः, पूर्वाधिकरणदाहरणम्नुल्यकालानि दमानि उदाहरणानि । का तुल्यकालता? । पूर्व विधिप्रतिषेधावभिधाय उत्तरेण तयोरभिसम्बन्धः क्रियते इति, तदेतत् पूर्वाधिकरणेनेत्र तुन्यं, यो विधिप्रतिषेधे। श्रूयेते, न तो अनुष्ठातुं वर्जयितुं वा; किन्तहि मीमांमितुं, एवं श्राइ,-'अभिधायाः नाभिघायः' इति भीमांमन्ते, तथा होतव्यमनिहोत्रं न होतव्यमिति मीमांसन्ने ब्रह्मवादिन इति; मीमांसा व इतरविधिप्रशंमार्थी, तथा प्रत्यक्षः भन्दार्थेन सम्बन्धः, न किञ्चित् कन्पनीयं ; विधिप्रतिषेधयोहि किञ्चित कन्पनीयं स्यात्, यदभिधारयेत् , रुद्रायाचे पहनभिदध्यादिति इदमभिधारणं गुणवत्तर, यत् ईदृशोऽपि दोषो नादियत दति, नया यत् जुहुयात् ययापूर्वमाहुतीर्जुहुयात् , यन्त्र जुहुयादमिः परापतेदितीत्यं वणी होमः प्रशस्त , यदस्मिन् क्रियमाणे उभावपि दोषी परिहती भवत इति ॥ (१.५०) ॥ .

·१. अथाये पाद ।
६२८
भा.
थाधान उपवादम्य विकरुपताधिकरणम ॥
सू० उपवादश्च तहत् ॥९॥ (सि.)
श्रत्याधान, तत्रेदमामनन्ति,-'य एवंविदान् वारवन्तीयं
गायति, य एवंविद्यान् यज्ञायज्ञीय गायति, य एवं विद्वान् वामदेव्यं
गायति' इति । तत्रेदमानायते,-'उपवीता वा एतस्यानयो भवन्ति
यस्याग्न्याधेये ब्रह्मा मामानि गायति' इति । तत्रायमर्थ मांगयिक',-
किमयमुपवादः प्रतिषेधार्थ , उत पर्युदामार्थ , उत, अर्थवादार्थ ,
दति। किं प्राप्तं 2,-न पर्युदास', ब्रह्मण: अप्राप्तवात् ; असतो
वचनमर्थवादार्थ भवति, यथा 'प्रजापतिर्वा एक आसीत् म श्रात्मनो
वपामुदखिदत्' इति ।
न ब्रह्मण उपवादः कस्यचिदर्थवादः सम्भवति;
न च, वाक्यान्तरम्येनार्थवादेन किञ्चिदपि प्रयोजनमस्ति । तस्मात्
"उपवादस्तदत्' स्यात् । किञ्च तत्। यथा 'अतिराचे ग्रहाति
पोडशिनम्' इति, विधाय प्रतिषेधार्थ स्यात् । कथं । ब्रह्मणे गानं
नैव प्राप्तमिति ब्रह्मगानप्रतिषेधार्थ वचन नावकन्पते, तस्मात्
ब्रह्मग्रहणमविवक्षितं, मामगानप्रतिषेध एवंप स्यात् । ब्रह्मगन्दः
प्रमादपाठ इति चेत् । न एतदेव; ब्राह्मणवाचित्वादुगात्रभिधानं
भविश्यति ॥
सू० प्रतिपेधादकर्मेति चेत् ॥ १०॥ (श्रा०)।
'इति चेत् दृम्यते, मामगानस्यैव निन्देति, 'कर्म'
मामगानस्य, न हि निन्दित कर्जय भवतीति ।।
एवं प्राप्ने बम',
भा.

·मोगामा-दाने भा. न शब्दपूर्वत्वात् ॥ ११ ॥ (श्रा०नि०) । नैतदेव, यथैव हि निन्दया न कर्तव्यमिति गम्यते, एवमुपादेयतया कर्नयमिति गम्यते ; न चान्यत् कर्त्तव्यमिति कश्चित् विधि' प्रकल्पते, यम्य प्रशमार्य निन्ोत ; तस्मादनुष्ठात विधि, वर्जयितुमुपवाद इति ॥ (१.८६०) ॥ . भा. 'दीक्षिना न ददातीत्यादिनिषभ्य पर्युर मताधिकरणाम ॥ स्व. दीक्षितस्य दानहोमपाकप्रतिधोऽविशेषात् सर्व- दानहोमपाकप्रतिषेधः स्यात् ॥१२॥ (१म पू०)। जोतिष्ठोमे यूयते, 'दीक्षितो न ददाति न जुहा न न पचति' इति । अपोऽर्थ मांथयिक,-कि सर्वदानहोमपाकानां प्रतिषेध, उत अतुयुतानाम् ; श्रय वा ऋतुयुकानामपि चोदकमाप्ताना प्रतिषेध; अय वा पर्युदाम इति । कि प्राप्त ?,-मर्वदानहोमपाकानां प्रतिषेधः । कुत ।। 'विशेषात्'-नास्ति विशेषवचन' भन्द नग्मात् मर्वेषां प्रतिषेध इति । अक्रतुयुक्तानां वा धर्मः स्यात् कताः प्रत्यक्ष- शिष्टत्वात् ॥१३॥ (श्म पू.)। वागद पत यावयति,-न मपी प्रतिषेध पीना:- 'प्रमायुकाना' 'धर्म मात्। कुन । 'तो मनात, भा.

·१. अध्यायः पादः। प्रत्यक्षं हि श्रुती* दानादीनां गामनमस्ति, तम्मात् प्रत्यक्षं वर्जयित्वा प्रतिषेधः स्यात् । भा. सू० तस्य वाण्यानुमानिकमविशेषात् ॥१४॥३म पू०)। अपि वा 'तस्य' क्रतार्यत् 'भानुमानिक' गेदकप्राप्त, तत् प्रतिषिध्यते,श्रानुमानिकं हि तत् न प्रत्यक्ष; प्रत्यक्षश्रुतथ प्रतिशेधः । सू० अपि तु. वाक्यशेपत्वादितरपर्युदासः स्यात् प्रतिषेधे विकल्पः स्यात् ॥ १५॥ (सि०)॥ तुशब्दोऽवधारणायां। वाक्यशेषः स्यात् प्रतिषेधः, उनानाम् अविशेषेण दानादीनां ज्योतिष्टोमिके पर्युदासेन प्रतियेो वाक्यशेषः स्यात्,-'अइरहर्दद्यात्' इत्यस्य पो 'न दीक्षित.' इति; एवं होमपाकवाक्ययोरपि । श्रमति पर्युदासे 'प्रतिषेधे विकन्यः स्यात्', स चान्याय्य इत्युक्तं ; तस्मात् पर्युदास इति ॥ (१०।८।७१०) ॥ भा. वर्गहोमादिभिराइवनी यस्य वाधाधिकरणम H अविशेपेण यत् शास्त्रमन्याय्यत्वात् विकल्पस्य तत् सन्दिग्धमारादिपशिष्टं स्यात् ॥ १६ ॥ इदं समामनन्ति ज्योतिष्टोमे, 'वर्मनि जुहोति' इति । भा. * 'क्रनो' इति का. म. द्वितीयपुस्तकपाठः । + प्रत्यक्ष निनिषेध इति का की• पु० पाठ ।

·६३२ मीमामा-दाने राजसये, 'वल्मीकवपामुपटा जुडयात्' इति । इदमपि श्रूयते, 'यत् श्राझनीये जुकृति तेन सोऽस्याभीयः प्रीतो भवति' इति । तपोऽर्थः मांगयिकः,-कि ज्योतिटोमे वर्मनि हातव्यं, राजसूये वन्मीकवपायाम्, उत, विकल्पः एतयोः श्रावनीधेन । इति। किं प्राप्तं । होमार्थत्वात् तावदमवलपीकवपयोः, समुच्चयो न प्राप्त, अन्यतरेण होममित्तेः कृतत्वात् , होमार्थता चैतयो प्रतिज्ञायेत । कुतः ॥ भूतभव्यममुच्चारणे भूतं भयार्थ भवति,न च,बाधोऽत्यन्तमेव वर्मविषयः, श्राझनीयहोमोऽपता भवति, विकन्ये, पचे नावदनु- ग्रह्यत इति। एवं प्राप्ते बूमः,-'विशेषेण यत् शास्त्र' तस्य 'पारादिपशिष्टं स्थात', यत् विशेषेण शिथ्यते, तदस्य दुरं म्यात,-श्रमम्वद्धमित्यर्थः । 'मन्दिग्धं हि 'नत्'। कथमिव । यदि मामान्य विशेषलक्षणार्थ, ततो विशेषेऽपि प्राप्त; अय न लक्षणार्थ, ततो न प्राप्तम् , एवं सन्दिग्धं । अथ वा, सामान्य विशेषण विरुदत इति एवं मन्दिग्धं । श्रथ वा, मामान्यं तम्मिंश्च विशेधे अन्यमिश्चेति एवं मन्दिग्धं । तत् सामान्य- विधानं विशेषविधी न स्यात् । किं कारणम् ।। 'अन्याय्यत्वात् विकल्पस्य'। कथमन्यायो विकल्पः । अत्रोच्यते, यदि वाद्यधि- कराता एषु हामेषु श्रूयते, म पक्षे न भवतीति विकम्पमाश्रयता प्रमाणापेता कन्पयितव्या; अथ वाघधिकरणता एषु न श्रूयते, ततः पते सा भवतीति प्रमाणपतेव ; वर्मयहणञ्च श्रूयमाणमविवक्षित म्यात्। अयोधेत, अयात् पचे भाव', म पार्थो होमनिति रावनीयेनेति। तत्र, यदि हामनिवृत्तिमा कर्मयं नत ·१.स्थाये . पादः। (३३ श्रावनीयेनाप्यर्थात् मिध्येत दह तु वमाद्यधिकरणतापि विधीयते, मा श्राइवनीये उपादीयमाने नापसंहियेत ; अनुपमहारे च प्रयोगवचनो वाध्येत । अत्रोच्यते,-'यद्यपि वत्माद्यधिकरणतापि विधीयते, होमे गुणभूतत्वाद्धामं समीचीनं करोति इति तत्रानुपसंहारोऽपि न दोषः, अधिकरणान्तरेण ममीचीनो भविष्यति इति तस्मादिकन्त्य एव' इति । नेत्युच्यते,-वर्मादिहोममन्वन्धोऽत्र विधीयते, म च प्रधानभूतः, न होमः, तस्मिन् अनुपमंद्रियमाणे न यथाश्रुतं कृतं स्यात् । अत्रोयते,-'मम्बन्धऽपि विधीयमाने इयं विधीयते, एक माध्यं, एक माधनं, यत् साध्य, नत् प्रधान, म च होमः; तस्मात् विकल्पः, मम्बन्धेऽपि च यूयमाणेऽवग्योपादातव्यो भवति होमः, होमवेत् पावनीयः प्राप्नोत्येव' इति । नत्र, श्रावनीयम्यानङ्गत्वात् । कथम् अनङ्गलम्।। विशेषु अमानः। कथममाप्तिः? वाद्यधिकरणतार्या सत्याम् पाहवनीयाधिकरणताया शान करणं प रयमम्भवात् , यद्धि वामाधधिकरणमिति गायते, न तत् श्रानीयाधिकरणं शक भातुं कर्तुं वा। श्राक्ष,-'यया शक्यते नया कलंयम, दरयाप्याता भविष्यति, तम्मादमादि वाधित्वा श्रावमीयो भविग्यमि' इति। उथते,- म्यादेतदेवं, यदि वार्मादिवाधामन्तरेण आहवनीयोपदेशो नायकन्दन, देधा हिमायते कर्त,वामादि वाधिया परिक्षय वा; अथवाधार्या 'वर्मनिरति प्राययोऽपकोतयो भवति, नमात परिहार यानिति। पार,-'परोरपि पावनीयो भवति' इति प्रत्ययोऽपभूत' । - ·मीमांसा-दाने अपहोय्यामहे, भवत्याहवनीयप्रत्ययः, अशक्योऽसी क मित्यपि कि न भवति, अशक्यं न करिष्यते । आह,-'योऽयं मामान्यप्रत्यय उच्यते, म मर्वेषु विशेषेषु कार्यम् श्रामचति, एवं चेदमादिहामेषु च अन्यत्र च तेनावनीयो विहितः, तब यो वर्वादिहोमे श्रावनीयप्रत्ययः स न शक्यः परिहर्तुमतो वादिहोम वाधित्वा अवतिष्टेत' इति । अबोच्यते, नैतदेवं, न हि सामान्यवाची शन्दो शिशेषान् अभिवदति, यदि चाभिवदेव, अद्य-जाते गवि नायकन्येत, पूर्वदर्शनाभावात सामान्ये च दृष्टपूर्ववादवकन्पते; तस्मान्न मामान्य विशेषान् अभिवदति, तम्मान वादिहोमे आहवनीयप्रत्ययः। अभिवदन् वा न मुख्यया कृत्या अभिवदेत्, कथं नहि लक्षणया, लक्षण च श्रुत्या वाध्येत; तम्माद वादिहोमे श्रुत्या वादिषु प्राप्नेषु अशक्य श्राइवनीयो विज्ञातुं कतुं चेति। बाह,'ननु विपरीतमप्येतत् स्यात्,-'श्रावनीये प्राप्त वमादि- प्रत्यायो न शक्यः' इति । भवेदेवं, किन्तु विशेष वादिप्रत्ययः श्रोतः, श्रावनीयप्रत्ययो लक्षण्या; नत्र श्रुतिप्रत्ययो बलीयान् स्त्युतं । 'ननु मामान्येऽप्यावनीयमन्ययः श्रोतः'। उच्यते, वमादि- प्रत्ययोऽपि मामान्ये श्रोतः, होमे हिम विशिष्ट विधीयते, न अहोमे एनविशेषयति । तम्मादमादिहामं वर्जयित्वा अन्येषु होमेमु आहवनीयः करिष्यते इति ॥ (१.७८०)॥

·१. अध्याय . पाद । भा वैश्वादिषु मानदग्यविधवाक्यरेषताधिकरणम् ॥ सू० अप्रकरणे तु यच्छास्त्र विशेषे श्रूयमाणमविकृत- माज्यभागवत् प्राकृतप्रतिषेधार्थम् ॥१७॥ (पू.)। अनारभ्य किञ्चिदानायते,–'मप्तदश सामिधेनीरनुयात्' दति । तत् प्रकृती विशेषविहितेन पाञ्चदम्येन वाधितं सर्वविकृतीरनु- मानं कासचित् विकृतिषु पुनः श्रूयते,-'वैधेऽध्वरकन्यायां पण चातुर्मास्येषु मित्रविन्दायां चैधातव्यायाम् श्राग्रयण्टाम्' इति । तासु विकृतिषु अस्य श्रवणं किमर्थमिति विचार्यते,-किं प्राप्तम् ?, . -'अप्रकरणे' यच्छास्त्रम् अाम्नातं विकृतिविशेषे पुनरविकृतं श्रूयते, तत्, प्राकृतमङ्गजातं प्रतिषेधु, वैधादिषु 'सप्तदय मामिधेनीरनु- बूयात्' इति, नान्यत् प्राकृतं कुर्यादिति । न चैवं विज्ञायते,- वैधादिवेव माप्तदग्नं, नान्यास विकृतिविति, तास तत् प्रत्यक्षण वाक्येन श्रुतं न शक्य वाधितुम् ॥ सू० विकारे तु तदर्थ स्यात् ॥ १८ ॥ (यु०)। भा• यदि तु मामिधेनोनां विकारः कश्चित् यूयेत, नतो विकागर्थ- मानातमिति गम्यते, न तु विकारः श्रूयते ; नम्मात् प्राकृतप्रनि- बेधार्थमेवेति। सू० वाक्यशेपो वा क्रतुना ग्रहणात् स्यादनारभ्य- विधानस्य ॥ १६ ॥ (सि.)। वागन्दः पदं व्यावर्त्तयति। वास्यशेषोऽयं वैधादिपु 'अना- भा. 2v ·मोमासाने रभ्य-विधानस्य, 'सप्तदश मामिधेनीरनुयात्' एतासु विकृतिधिनि, तेन श्रन्याम विकृतिषु न म्यात्। 'ननु प्रत्यक्षश्रुतम् अन्यास विकृतिषु तत भ शक्य वाधित' । उच्यते, सत्यं प्रत्यक्षश्रुते सामिधेनीयु, न तु तत् प्रतुना ग्टह्यते; ऋतुसम्बन्धाभावात्, प्रयोगवचनोऽपि न गृहानि, शति वैधादिसम्बन्धकरे वाकये। यदेतत् धान्नदश्यम् अनारयोक्त, नत् वैधादीनामङ्गमिति प्रत्यक्ष वाका, तस्मानान्या विकृतय तत् टहन्ति, अक्रतुग्रहणे च सति सामिधेनीनां साप्तदश्य नि फललान क्रियेत, तस्मादनारभ्य-विधे वैधादिषु वाक्यशेष' । आह,-'मनु वाक्यभेदो' भवति,मामिधेन्य सप्तदश भवन्ति, ताथ वैधादिपु' इति। उच्यते, हे एते वाक्ये, पूर्वेण वाक्येन योऽर्थ उन , तस्यैव विशेष परेण वाक्येन विधीयते इति वाक्यशेष इत्युच्यते इति ॥ (१ ०1०1८०)। 'पृथिव्यै छाला त्यादिविधिना विहितम्बाहाकार प्रदानेषु खानाकार विधानाधिकरकम् ॥ भा. सू० मन्त्रधवाक्यपत्वं गुणपदेशात्स्यात् ॥ २० ॥ (सि०)॥ दविहोम प्रकृत्य श्रूयते,-'पृथिव्यै स्वाहा अन्तरिचाय खादा वाय स्वाहा' इति । अस्ति च अनारभ्य वचन,-'वषट्कारेण वा स्वाहाकारेण वादेवेभ्योऽन्न प्रदीयते' इति। नच सन्देह,-कि तस्थायं वाक्यशेष, स्वाहाकारेण अन्न प्रदीयते देवेभ्य'-इत्येतस्मिन् दविहामे 'पृथियै स्वाहा नरिक्षाय, म्वार एति. उत् नाय वाक्यमेष, ·१.पाये. पादः। येवपि प्रदानेषु स्वाहाकारो नामातम्तेष्वपि स्वाहाकारः इति । कि प्राप्तम् ?, अनन्तरत्नेनाधिकरणेन वाक्योप इति । एवं प्राप्ने घूमः,-'मन्त्रेषु' वाक्योषत्वं, न 'म्यात्', न हि विधायका- विधायकवाक्ययो: एकवाक्यवं भवति, विधायकं ब्राह्मणम्, अविधायको मन्त्रः । अपि च, अनन्तराधिकरणे न तुमम्बन्धोऽम्ति दह तु सम्बन्धी गम्यते, 'वषट्कारेण वाहाकारेण वा देवेभ्योऽनं प्रदीयते' इनि, प्रदानं छत्र प्रधानकर्म । अपि च, गुणपदेशो भवति, तम्मिन् दविहामे पृथिये म्वाहा' इत्येवं भमुञ्चारणं भवति, न 'म्बाहा थिये दति । तम्मादन्येष्वपि दविहामेषु स्वाहाकारोऽस्तीति ।। सू. अनानाते च दर्शनात् ॥ २१ ॥ (यु०१)। यचापि दविहामेन पाम्रायते म्वाहाकार,तत्रापि कधिग्यते, 'घृतेन द्यावापृथिवी प्राणेयामिति औरम्बया विगाने जुहोति प्रान्चात् अवसावयति भूमिप्राप्त म्वाहा करोति'-दति प्राप्त स्वाहाकारं दर्शयति । सू० प्रतिषेधाच ॥ २२ ॥ (यु०२) । कचिप प्रतिषेधो भवति,-'न बाहेति वचनं करोति मचं च नाह' इनि; प्राप्तिपूर्वकः प्रतिषेधो भवतीति वाक्योपता अध्यवमीयते ।। (१.०१.प्र.) ॥ भा. भा.

·भीमामा-दान भा. ভানিয়ায় বিনানুমাগিয়ে स्व. अग्न्यतिग्राह्यस्य विकृतावपदेशादप्रवृत्तिः स्यात् ॥ २३ ॥ (पू०)॥ इदमानायते,'य एवविद्दानग्नि चिनुते' इति, तया उपरम्भन वा एतद्यजस्य यदतिग्राझ्या' इति । तब सन्देह,-कि अन्यति- ग्राह्य विश्ती चोदक प्रापयति, उत न? इति । कि प्राप्तम,- 'अग्न्यतिग्राह्यम्य विक्रतो' 'अप्रवृत्ति' इनि, अग्निशातिया ह्यश्च अभ्यनिग्राहा, तत विस्ती न प्रवनते । कुत । 'विकृतावुपदेशात्', -विकृती हि नत् उपदिग्य ते,-'अथातोऽग्निमग्निटोमेनानुयजति, तमुक्येन नमतिरावेण त चतूरात्रेण त पञ्चरात्रेण त पडरात्रेण न साराए तमप्यरात्रेण त नवरात्रेण त दशरात्रेण इति । तया यत् पृथ्येति ग्टद्रीयात प्राश्च यज्ञ पृष्ठानि मंग्टनीयु , यदुक्येति ग्टहीयात इति न नूनमन्चतिग्राह्य चोदक' प्रापयति, यत् साक्षात्कस्याश्चित विरुती चौद्यते इति ॥ सू० मासि ग्रहणञ्च तहत् ॥ २४ ॥ (यु०) । इदञ्च घायते, 'मामि-मामि अतिग्राह्या ग्रान्ते' इति । यदि चादक प्रापयेत्, न, मामि-माम्यनिष्ट मन्ते इत्युपदग' म्यात । ग्रहण वा तुल्यत्वात् ॥ २५ ॥ (सि०)॥ ग्टच्यते वा चोदकेन अग्न्यतिग्राह्य न हि अम्ब अन्यररम्ति विशेष, अन्यानि अङ्गानि माति एतत् न ग्रहातीति नैनदवकल्पते । भा. भा. , ·१. अध्याये . पाद। भा. सू० लिङ्गदर्शनाच्च ॥ २६ ॥ (यु०)॥ लिङ्गं खचपि दृग्यते,–'कङ्कचितं चिन्वीत शीर्षचितं पिबीत य कामयेत सुशीपी श्रमिान् लोके सम्भवेयम्' इति । तथा 'पञ्च ऐन्द्रान् प्रतिग्राह्यान् ग्रहाति' इति । ककाकारताम् ऐन्द्रताञ्च विशेषं ब्रुवन्नग्न्यतिग्राह्यम्य विकृती प्राप्तिं दर्शयति ॥ खू० ग्रहणं समानविधानं स्यात् ॥२७॥ (१ा नि०)॥ भां. अथ यदुनं,-'विकृतावुपदिश्यते' इति, तत्परिहर्त्तव्यम् । अबोच्यते, यस्यां विकृतावुपदिश्यते, तस्यां प्रकृती च समानः म विधिः; अवशिटासु विकृतिषु चोदकः प्रापयतीति ॥ सू० मासि-ग्रहणमभ्यासप्रतिपेधार्थम् ॥२८॥ ( २०नि०)॥ अय मासि-ग्रहणं कथम् ? इति। तद् अभ्यासप्रतिषेधार्थ, न,अन्यहनि ग्टह्यन्ते मामि-मामि ग्टह्यन्ते इति ।।(१०।७।११०)॥ भा. खपतरणाभिधारणाभ्या सईद चतुरवदानाधिकरणम : खू० उत्पत्तितादाचतुरवत्तं प्रधानस्य होमसंयोगात् अधिकमाज्यमतुल्यत्वालोकवदुत्पत्तेर्गुणभूतत्वात् ॥ २६ ॥ (पू०)॥ दर्शपूर्णमासयोराम्बायते,–'चतुरवत्तं जुहोति' इति। तत्र भा.

·६४. मीमामा-दर्शन यमर्थ, मांगयिक',-किंमहोपस्तरणाभिधारणाभ्यां चतुरवत्तम् , उत प्रधानद्रव्यादेव चतुरबदात यम्, अधिकमुपस्तरणमभिधारणश्च ? इति । किं प्राप्तं , प्रधानद्रव्यादेव चतुरवदातव्यं । कुतः।। 'उत्पत्ति तादात्',-पुरोडाशोत्पत्तेहामार्थता भवति, 'यदाग्नेयोऽटाकपालो अमावास्थायां पौर्णमाम्याञ्च अच्युतो भवति' इति । यन्नुहोति तत् चतुरवनं कर्त्तव्य, पुरोडाशश्व हामार्था नोपस्तरणाभिधारणे; नस्मात् पुरोडाशस्य चतुरवदातव्यमिति । 'अधिकमान्यं स्यात्, श्रतुन्य हि नत् पुरोडाशेन ; पुरोडाशे होमार्थे तत् गुणभूतम् श्राज्यम, तेन यद्यपि मह श्राज्येन षडयन भवति, तथापि होमे चतुरबत्नमेव कृतं, यथा लोके, 'प्रम्यभुग्देवदत्त' इत्युच्यते, यद्यपि सपगाकादिभिरधिक: प्रस्थो भवति, तथापि भुजी प्रस्यो निर्दि ग्यते, व्यञ्जनानि श्रोदनाानि ॥ रु. तत्संस्कारश्रुतेश्च ॥ ३० ॥ (यु.)। प्रधानावदानसंस्कारार्थेन च उपम्तरणाभिधारणे श्रूयेते,- 'यपतृणनि अभिघारयति अमृताहतिमेवेनां करोति' इति, नोपस्मरणाभिधारणसंयुक्र प्रधानद्रव्याचतुरवत्तं होतव्यमिति गम्यते।। २० ताभ्यां वा सह स्विष्टक्षतः सकृत्त्व दिरभिधारणेन तदाप्तिवचनात् ॥ ३१ ॥ (सि.)। 'ताभ्यां वा मह' दिईविषोऽवदाय चतुरवतं कर्य। कुत.. । 'विकृत' महत्वे दिरभिधारणेन' नदाप्तिवचन भवति, भा. भा.

·१.अभ्याचे पादः। 'मापस्तृणाति सशदवाति विरभिधारयति चतुरवत्तस्याश्ये' इति, द्विरभिधारणेन चतुरवत्तं पूर्ण दर्शयति, इतरथा पडवनं तेन पूर्यत । आह,-'दर्शनमेतत् , प्राप्तिरुच्यताम्' इति । अत्रोच्यते,-चतुरवले होमे श्रूयते,–'चतुरवनं जुहोति' इति, न होमार्थ पुरोडा मानाये वा,-नैवं श्रूयते, यत् होमाय द्रव्यं तचतुरवत्तं कुर्यादिति, चतुरवत्तं श्रूयमाणं होमेन असंवध्यमानम् अनर्थकं स्यात् । प्रयायते,-'प्रयोगवचनग्रहणादर्थवत् भविष्यति' । तन्न, माता- होमसम्बन्धे वचने मति 'चतुरवत्तं जुहोति' इति नान्यत् प्रयोगवचन- ग्रहणं कन्पते । अस्मिंश मातादचने तदर्थात् अवत, न अतदर्थात् दनि न विशेषः श्रूयते, तदर्थात् अतदादा चतुरवखण्डनसंयुकद्रयं होतव्यम्, एवञ्च श्रुतिः परिग्टह्मते, इतरस्मिन् पते वाक्यं परिग्टोत, "दिईविषोऽवद्यति' इति च विकल्प: स्यात, यदि हविधतुरवन दीयेत, तथा इदमपरं श्रवणम् श्रमदनुवादझतं स्यात् चतुरवन वा विकन्पयेत्, अभावाच पक्षे विकन्पो न न्याय्य: म्यात् ; तम्मात् सहोपस्तरणाभिधारणाभ्यां चतुरवत्तमिति ॥ सू० तुल्यवच्चाभिधाय सर्वेषु भक्त्यनुक्रमणात् ॥ ३२॥ . भा. 'चत्वारि वा एतानि देवदधानि अवदानानि यदुपस्तुणानि तदनुवाक्याथै यत् पूर्वमवदानन्तद्यान्यायै यानरं तद्देवतायै यत् अभिधारयति तदषट्काराय' इति चतुरवत्तस्य चत्वारि श्रवदानानि * वियतुवदीयेन रनि का क्रौ.पु. पाठ । 2x ·मीमामा-दर्शने संकीर्त्य अनुवाक्यादिभि: भक्तिवादेन अवयवशः मंकीर्नयन उपस्तरा- दीनि दर्शयति,तस्मात् सहोपस्तरणाभिधारणभ्यां चतुरवत्तमिति । दधशब्दो भागधेयवचनः, तद्यथा 'कङ्कटकाय दधं, नापिताय दधम्' इति, देवदधानि देवभागा इत्यर्थः ॥ (१०७।१२०)॥ भा. उपाशयागेऽपि चतुरवतस्याग्यकताधिकरएम ॥ सू० साप्तदश्यवनियम्येत ॥ ३३॥ (पू०)। दर्शपूर्णमासयोरुपांड्याजोऽस्ति, तत्र 'चतुरवत्तं जुहोति' इति। तत्र संशयः,-किमुपायाजे चतुरवतं कर्त्तव्यम्, उत न? इति। किं प्राप्तं ?, 'साप्तदश्यवन्नियम्येत', यथा माप्तदश्यम् अनारभ्या- धीतं परिगणितास विकृतिषु पुनः यूयमाणं वाक्य पात्ताखेव नियम्यते, एवमिदमपि चतुरवत्तम् उपस्तरणाभिधारणाश्रयत्वात् यत्र ते, तत्रैव नियम्येत औषधसानाय्ययोः, उपाण्याने न स्यादिति ॥ सू० हवियो वा गुणभूतत्वात्तथाभूतविवक्षा स्यात् ॥ ॥ ३४॥ (सि.)। वागन्दः पनं व्यावर्त्तयति। नेतदस्ति,-नोपांण्याजे चतुर- वत्तमिति, होमे चतुरवत्तं गुणो विधीयते, म उपांण्याजहामेऽपि स्यात्, अत्रापि चतुरवदातव्यं । अथ यदुतम्, औषधसान्नाय्य योरेव चतुरवत्तम्, उपस्तरणाभिधारणाश्रयत्वात-इति; न उपस्तरणभि- धारणवचनं चतुरवत्तस्य वाक्यपभूत, यथा 'मप्तदशमामधेनीरनुभूयात्' ति मित्रविन्दादियु, मप्तदशानुक्रमादिति । नैवमिह चतुरवयेत्, कथ- भा.

·१. अध्याये - पादा मुपस्तृणीयात अभिघारयेचेति, कथ तईि ?,-चतुरवदानमयुक्त द्रव्य जुडयात् इविद्यौपम्तृणीयात, अभिधारयेच्चेति, यत्र इविषि उपस्तीर्य- माणेऽभिधार्यमाणे च चतुरवत्तयुक्न प्रदान भवति तत्र न प्रधान- ट्रव्याञ्चतुरबदातव्य, यत्र पुन' प्रधानद्रव्याचतुरवखण्डनमन्तरेण न चतुरवत्त भवति, तत्र प्रधानद्रव्याचतुरखदातव्य, चतुरवत्तभूतमिह होतव्य विवक्ष्यते, न इतन्ततो वा चतुरवदातव्यमिति । तस्मादुपा याजेऽपि चतुरवत्त कर्त्तव्यमिति ॥ (२०१७।१३०)। . भा. दशपूरमामयारामेन्द्रामथारनुवादताधिकरणम । सू० पुरोडाशाभ्यामित्यधिक्तानां पुरोडाशयोरुप- देशस्तत्श्रुतित्वादेश्यस्तोमवत् ॥ ३५ ॥ (१मपू०)। दर्शपूर्णमामयोरिदमानायते,-'पुगेडागाभ्यामेवासोमयाजिन याजयेत यावेतावाग्नेयचन्द्रामय' इति । तत्रैप मशय -किमधि- कारश्रुतिवाक्यशेषोऽय,-'दर्शपूर्णमामाभ्या वर्गकामा यजेत इत्याभ्या पुरोडागाभ्याममोमयाजीति(१), श्रय किमधिकयो कर्मान्तरयो- रुत्पत्ति, अपराभ्यामेवजातीयकाभ्या पुरोडागाभ्या यजेत-इति(२), अथ वा अङ्गकर्तुरुपदेश, श्राभ्यां पुरोडाशाभ्यामविक याजयेत इति(३), श्रथ वा, असामयागकान्ने शभ्या यजेतेति कालोप- देश (8), उत ऐन्द्रामस्य विधि, आग्नेयम्य चानुवाद (५), अय वा उभयोरनुवाद (६) --ति एते पक्षा। कि तावत् प्राप्तम, अधिकारभेष (१)-इति, यदेतत 'स्वर्गकामो 2x2 ·६४४ मीमामा-दर्शमें .. यजेत' इति, नस्य शेष., श्राभ्यां 'पुरोडामाभ्याम्' अमोमयाजी वर्गकामो यजेतेति । कुतः? । 'तत्श्रुतित्वात्'-तत्श्रुतिमन्नी हि पुरोडाशी शब्देमानूयेते तेन नाभ्यधिको।अमोमयाजिनश्च कर्तुर्यापार श्राभ्यां संबध्यते श्रुत्या, न काल', म हि लक्ष्येत, श्रुतिश्च लक्षणाया गरीयसी; तब सेमियाजिनो वा न पुरोडाशी, अभोमयाजिनो वा म सान्नायं । यदि पुरोडाशावधिटत्य अमेामयाजी विधीयते, नतो नामोमयाजी मानाय्ये, तचैवकारः ममर्थितो भवति --पुरोडागाभ्यां केवलाभ्यामसोमयाजी, न सान्नाय्येनेति । अथासोमयाजिनमधिरत्य पुरोडाशी विधीयेत, तथा न मोमयाजिनः पुरोडाग, नत्रास्थाने एवशन्दो भवति,-पुरोडाशाभ्याममोमयाजिनमेवेति ; यथा,-- 'यमेव विद्याः धिमप्रमत्तं मेधाविनं ब्रह्मचर्योपपत्रम् । यम् न द्रुह्येत् कतमचनाह तस्मै मां घूयाः निधिपाथ ग्रह्मन्' इति ॥ यं चिमेव विद्याः इति वदितये यमेव विद्याः शघिमिति ; एवमत्रापि । नभयोरपि वचनव्यन्योरधिकारयुनिशक्याप इति उभयया अयं पूर्वपक्षो भवति ; यथा वैग्यस्तोमेऽधिकारयुतिपः- 'ग्यो वैग्यस्तोमेन यजेत' इति, नददत्राप्यधिकारयुतिगेप एवेति ॥ स० नत्वनिवाधिकारोऽस्ति विधी नित्येन सम्बन्ध- स्तम्मादवाक्यशेपत्वम् ॥ ३६ ॥ (रमपू०) । गन्दा पतं यावर्तपनि । मैतदेवम्,-धिकारवारमेय ·१. अध्याये ८ पाद । इति, नित्यौ हि दर्शपूर्णमासौ,-'यावनीवं दर्शपूर्णमामाभ्यां यजेत' इति, नित्या च तत्रेमौ पुरोडाशी फलं प्रति महकारिण; तौ अनित्य- मसोमयाजिम प्रति विधीयते-इत्यनुपपन्न । कथम्? । नित्यो हि दर्शपूर्णमासयोर्भविय्यत, यशामोमयाजी तस्योपकरिय्यत इति नोपपद्यत, पुरोडागविधे 'नित्येन' दर्शपूर्णमाससमुदायेन 'सम्बन्ध' तस्मात न अमोमयाज्यधिकारश्रुतिवाक्यशेष, किन्तर्हि, अधिकयो कर्मान्तरयोरुत्पत्तिरिति नैवमभिसम्बन्ध क्रियते, यावेतो पुरोडाशा दर्शपूर्णमासयोर्विहिती,ती प्रति असेोमयाजी विधीयते इति, कथन्ताई, अमोमयाजी य स्वर्गकाम स श्राग्नेय कुर्यादैन्द्राग्नश्चेत्येते कर्मणी विधीयेते, विधीयते चेत् पूर्वाभ्यां कर्मान्तरे; तत्र 'यावेतो' इत्यनुवादवचन धर्मापेन भविष्यति । यथा 'एनस्यैव रेवतीपु वारवन्तीयमग्निष्टोममाम कृत्वा' इति । एवपन्दश्य पुनरित्यस्मिन्नर्थ भविय्यति, यथा, 'सीरेण भुक्ता देवदत्त क्षीरेणैव भुञ्जीत' इति,- भुक्का देवदत्त भुनीतैवेति पुनरिति गम्यते, एवमिहापि मोम- याजिनचासोमयाजिनश दर्शपूर्णमामविधानेन विहिती पुरोडाग पुनरमोमयाजिनम्तो विधीयेते,-पुरोडाशाभ्यामेवासोमयाजिन याज- येदिति नद्धर्मकाभ्यामिति गम्यते ॥ सू० सति च नैकदेशेन कर्तुः प्रधानभूतत्वात्॥३७॥ (यु.)॥ 'मति च' अधिकारशेषे पुरोडाशयोरमोमयाजिकर्टसम्बन्धी नोपपद्यते, अधिकारणे हि प्रधानभूत की निहिग्यते, न चामति भा.

·मीमांसा-दर्शने फले प्रधानभाव उपपद्यते, न च दर्शपूर्णमामैकदेशभूतौ पुगेडाशी फलस्य माधको भवतः । न च, वचनप्रामाण्यात् फलं कन्पयिय्यते, वचनव्यक्त्यन्तरस्य भावात् । तस्मादपि नास्त्यधिकारशेष इति ॥ स्व० कृस्नित्वात्तु तथा स्तोमे ॥३८॥ (श्रा०नि०)। यदुपवर्णितं, वैग्यस्तोमवत्-दति, युनं वैग्यस्तोमे, कृत्स्नो वैग्यस्तोमो न कस्यचिदेकदेशः, तत्र फलं मम्भवति, न चाच फन्न सम्भवति, न चात्र किञ्चिदेकं नित्यमनित्येन संबध्यते । तस्माद्वैषम्यं भा० वैश्यस्तोमेन ॥ भा. सू० कर्तुः स्यादिति चेत् ॥ ३८ ॥ (श्यपू०)॥ 'इति चेत्' मन्यसे,-नाधिकारश्रुतिशेषो ऽवकन्यते इति । तबोच्यते, कर्मान्तरयोरुत्पत्तिावकल्पते, 'यावेतौ' इति व्यपेशवचनं लक्षणया कन्पेत । कथं त_दमिति ? । अङ्गकर्तुरुपदेशः, श्रङ्गे यः कर्ता, न प्रधाने। याजयेदिति हेतुक रवैतत् प्रत्यतं वचनं, लक्षण्या बजे: कर्तुः। अपि च नित्यानित्ययोर्विरुद्धः मम्बन्धोऽभ्युपगतो न भविष्यति। न चैकदेशस्य फलं कन्पयिय्यते,असोमयाजी पुरोडागाभ्यां याजयितव्य इति याजयितुरुपदेशोऽभ्युदयाय भविष्यति ।। न गुणार्थत्वात्प्राप्ते च नोपदेशार्थः ॥ ४० ॥ (य पू०नि०)॥ नैतदेवम् , अङ्गकर्तुरुपदेश दति, अङ्गकती हि प्रधानकर्तुरेव भा. नाधिकार मियोऽवकसने रन का• की• पु. पार।

·१. अथाये पादः। भा. क्रियोपदेशेन गुणभूतः प्राप्नोति; न चास्य फलं श्रूयते; न च कन्पयितुं शक्यमुपग्रहविशेषात् ; न च, प्राप्तम्य पुनरुपदेशे किश्चिदस्ति प्रयोजनं, अर्थप्राप्तस्य वनुवादः पुरोडाशयोर्यागं विधातुं ; न च, परिसंख्या, त्रिदोषत्वात् ; मोमयाजिनश्च विना अङ्गकी,असम्भवात् । तस्मात् कर्मान्तरयोरुत्पत्तिरिति ॥ सू० कर्मणस्तु प्रकरणे तव्यायत्वात् गुणानां लिङ्गन कालशास्त्रं स्यात् ॥ ४१॥ (४र्थ पू०) ॥ तुशब्दः पदं व्यावयति । नाधिकयो: कर्मान्तरयोरुत्पत्तिरिति, एतयोः कर्मणः प्रकरणे काल उच्यते, न असोमयाजिनं कतार प्रति पुरोडाग विधीयेयातां । कुतः ।। 'नन्यायत्वात्', म हि न्यायः, योऽमायुक्तः,-"अपि वा कालमा स्यात् प्रदर्शनादिशेषस्य (४।४।६०)" दति, दहापि स एव न्यायः, श्रमोमयागकाले दर्शपूर्णमामोरेती पुरोडाशौ भवत इति । किमेवं भविष्यति।। फलकन्पनादोषो न भविष्यति, यदा समुदाये व्यापरिय्यते तदा सर्वेषां संहतानां फल भविय्यति। शक्यते च श्रमोमयागेन विशेषलिङ्गेन कालो लवयितुम्, तस्मिन् काले पुरोडाशाभ्यामेव यजेत न मान्नाय्येन-इति ॥ सू० यदि तु सान्नाय्यं सोमयाजिनो न ताभ्यां समवायोऽस्ति विभक्तकालत्वात् ॥ ४२ ॥ (४र्थ पू०नि०)। तुमन्दः परं व्यावर्त्तयति । 'यदि' 'मानायं सोमयाजिनः' • 'ममदायस्य फलमिष्यते' इति यादी पुस्तकपाट । भा०

·मोमामा-दर्शने
म कालार्थ श्रवण भवितुमईति । सानाय्य च सोमयाजिन एव
अनाशक्षिते तस्मिन्नाभवितवचन, यथा,-
'शारत्राणि चेत प्रमाण युगतास्ते परमाङ्गतिम इति ।
एवं हि श्रूयते, 'नामोमयाजी सन्नयेत' इति। एव मति न
कालार्थ श्रवण | कथ । नैव ताभ्या' पुरोडागाभ्या मानाव्यस्य
'ममवाय ' प्राप्त', 'विभककालत्वात्', प्राक सामयागात पुरोडाशी,
ऊर्द्ध मानाय्य माप्तमेव, न तदर्थ यतितव्य । तस्मात् न कालार्थ
विभक्त कालार्थ प्रवण कमान्तरचदिनैवेति॥
सू० अपि वा विहितत्वात् गुणार्थीयां पुनःश्रुता
सन्देहे श्रुतिदिदेवतार्या स्यात् यथानभिप्रेतः
तथाग्नयो दर्शनादेकदेवते ॥ ४३ ॥ (५म पू०) ।
अपि चेति पत्तच्यावृत्ति ।
नैतत् कर्मान्तरचोदनेति,
अनुवाद आग्नेयस्य, विहितत्वात', विहितो दि
श्रमाबुभयत्र
यदामे यो
ऽटाकपालोऽमावास्याया पौर्णमास्या चायुत। भवति' इति ।
ऐन्द्राग्न्यस्य भवति विधि, उभयत्राविहितत्वात, म यत्र न प्राप्नोति,
पोर्णमास्याम ऐन्द्रामविधानाथी एपा श्रुति । ययानभिप्रेतस्तथाग्रेय
उच्चरित , विधान चोभयत्र, तस्य दर्शन च - श्राग्नेय चतुझी करोति'
इति, तथा माकप्रम्याप्ये श्राज्यभागाभ्या प्रचर्य श्राग्नेयेन पुरोडाशेन
भा.
इति॥
सू० विधि तु वादरायण ॥४४॥ (५म पू०नि०)॥
तुगद एतमपि पक्ष सावर्नयति। नेतदेवम-श्रामेये
भा.

·१.पण्याये ८ पाद। ६४८ . भा. ऽनुवादः, ऐन्द्राग्ने विधिः-रति; उभयोः कालविधिः स्यात् । कुतः । 'वादरायणः' प्राचार्यों मन्यते स्म, प्रागपि सोमयागात् मानाय्य विधिरिति, सोमयाजिनोऽपि मानाय्यं श्रूयते, 'नदु में नयेत् इति। तथा तह माहगैपायनाः मानाय्यमेवासोमयाजिनः', तम्मात् कालार्थः मयोग इति ॥ सू० प्रतिपिइविज्ञानाहा ॥४५॥ (सि.)। वाचन्दः पतं व्यावलयति । नेतदस्ति, कालविधिरिति, नाप्यधिकयोः कर्मणास्त्पत्तिः, न वा आग्नेयम्यानुवादः, ऐद्रामस्य विधिः, किनहि उभयोरनुवादः । कथं । सोमयाजिनः सानाय्य- विधानार्थमेतद्वाक्यम् , अतो नैन्द्रामम्यापि विधि, भिद्यत हि नदा वाक्यम्, एवमभिमम्बन्धः क्रियते, अमोमयाजिनः पुरोडाशावतो यो प्राप्ती, मोमयाजिनः मानाय्यमपरमपीति, पुरोडामाभ्यामेवा- मोमयाजिनं याजयेत्, यो एतौ श्रामेयय ऐन्द्रामथ, मानाय्येन मोमयाजिगम इति एवमेकेन वाक्येन भोमयाजिनः मानायं विधीयते, अपरेणापि वाक्येनामोमयाजिनः; यस्मासुभयोरप्यनुवाद इति ॥ स्तू० तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ ४६॥ (यु.) । अन्याऽपि चैतमर्थ दर्शयति, न कान्तरे इति । कथं । भा. • 'नदु समेव भयेन्' इति का को. पु. पाठ, तदुभयमेव मयेन' इति थादर्श. पुस्तकपाट । 21 *

·मीमामा-दाने
'चतुर्दश पार्णमाम्यामाहुतयो इयन्ते त्रयोदशामावास्यायाम्' इति,
कर्मान्तरोत्पत्तावन्यधिका पातयो भवेयुरिति॥(१०८।१४ श्रा० )!
भा.
उपाण्याजस्म श्रीवाज्यद्रव्यमाधिकरणम् ॥
सू० उपांशुयाजमन्तरा यजतीति हविर्लिङ्गाश्रुतिन्वात्
यथाकामी प्रतीयेत॥४७॥ (पू०)॥
दर्शपूर्णमामयोराम्बायते,-'अपांग्याजमन्तरा यजति' इति ।
नत्र द्रव्य प्रति मन्देह ,-किम,-अनियम., उत नियत किश्चिट्टव्यम ?
इति । कि प्राप्नं, न किञ्चित् वीरूप श्रूयते, तस्मात् 'यथाकामी
प्रतीयेत'। तत्र उच्यते,-'श्रूयते इवीरूपम्,-'श्राज्यस्यैव नावुपांड
पौर्णमास्यां यजन्' इति, तस्मादाज्यद्रव्यकं स्यात्' । उच्यते,-
एवमप्यनियम, यत्किञ्चित् श्राज्य ग्टहीत्वा दुज्यतेति ॥
सू० धौवादा सर्वसंयोगात् ॥४८॥ (सि०)।
'प्रोवादा' भाज्यादिज्येत, न यत-कुतश्चित् । कुत ।।
'भमयोगात्', मर्वयजतिभिईि मम्वद्ध,-'मर्वम्मै वा एतद्यनाय ग्यते
यद्धृवायामाज्यम्'तम्मात् श्रीवाज्यात् यजेतेति ॥(१८१५७०)।
-
भा.
पाण्यागम्य प्रश्चनदेवतानियमाधिकरणाम् ।
तद्दच्च देवतायां स्यात् ॥ ४६॥ (पू.)।
देवता प्रति उपायाजस्य माया-
-किम् अनियम , मियम ?
भा.

·१. यथाये ८पाद् । इति । किं प्राप्त ?, यदत् द्रव्यं प्रति अनियम पूर्वाधिकरणपूर्वपत्ते, 'तदत् देवतायाम' अनियमः। ननु 'अनीपोमो विधीयते'। उच्यते, पुराकल्पमरूपोऽयं न विधिमरूप । 'दमाः तईि 'विष्णुरुपांग थरव्य ' इत्येवमादिना देवता विधीयन्ते। उयते,-उमजामि- करणवचनार्थी एते अर्थवादा इति, तस्मादनियम. ॥ सू. तान्द्रीणां प्रकरणात् ॥ ५० ॥ (सि०) ॥ न हि देवतामन्तरेण यागो भवति, न च वचनमन्तरेण देवता, न 'व, अन्यस्य विहिता देवता, अन्यस्य श्ववकन्न्पते; तस्मात् प्रकृतानां तन्द्रभवानाम् अन्यतमया देवतया प्रकृतत्वात् एकवाक्यता कृत्वा देवताम् अवगमिय्याम । एकया च कृतार्थत्वात् यां-काश्चित् देवतामिति ॥ (१०८१६१०) ॥ भा. भा० पाशयाजम्न विष्ण्वादिदेवताकन्वपौर्णमासीकस्यत्वयाधिकरणम् । सू० धर्मादा स्यात् प्रजापतिः ॥ ५१ ॥ (१म पू०) ॥ तान्द्रीणामन्यतमा देवतेत्युक । सन्देह,-कि तान्द्रीचनियम ,-अथ वा प्रजापति (१), श्रथ वा अग्नि (२), श्रथ वा विष्णु , अमावास्यायां चौपाइयाज (२); अथ वा पौर्णमास्यामुपांग- याज , विष्णुर्देवता); अथ वा उभयत्रोपांण्याज , देवताविकन्पश्च(५) इति; अथ वा पोर्णमास्यामेव उपांण्याज , तत्रैव विधवाद्या देवता:(१) ? इति पक्षा.। कि तावत् प्राप्त ?-'प्रजापति' देवता। पुराकसम्बया यं न विधिस्वरूप इति चादर्शपुस्तकपाट । 212 ·६ ५२ मीमांधा-दाने भा. कुतः । । 'धात्', -तस्य हि उपांशुत्वं धर्मः,-'तस्मात् यत्किञ्चित् प्राजापत्यं यजे क्रियते, उपांत्येव तत् क्रियते' इति । उपांयाज- नामकवाच अस्य कर्मण ददं श्रवगम्यते, यूगमस्य उपांत्वं धर्म इति, श्रात्मनि साधनेषु च न उत्स्वेन अस्य सम्बन्ध इति, तेन प्रजापतिरिति गम्यते,म हि अनुर्धर्मकः; अन्यस्यां सत्यामुरत्वेनास्य मम्बन्धो भवेदिति ॥ सू० देवतायास्त्वनिर्वचनं तवशब्दस्यह मृदुत्वं तस्मादिहाधिकारेण ॥५२॥ (श्य पू०)॥ तुशब्दः पदं व्यावर्नयति। नैतदस्ति, प्रजापतिर्देवतेति । तान्द्रीणं मुख्योऽग्निर्देवता स्यात् प्रजापतेः 'देवतायाः' 'अनिर्वचन' धर्मः दूष्णीभावः, 'प्रजापतिं मनमा यजेत्' इति । 'ननु उपांग्यत्वं प्रजापतेधर्मः, 'तम्मात् यत्किञ्चित् प्राजापत्यं क्रियते, उपांव तत् क्रियते' इति । उच्यते,-अनुवादमरूपत्वात्' अर्थवाद एय 'प्रजापति मनमा यजेत्' इत्यम्य विधेः। 'दह' पुनरूपांग्याजे 'नगदस्य' 'मृदुत्व'; नम्मान प्रजापतिः, अधिकृतानां मुग्योऽग्निः स्यादिति॥ स. विष्णुवी स्याद्यौवाम्नानादमावास्थाह विश्व स्यात् होवस्य तत्र दर्शनात् ॥ ५३ ॥ (श्य पू०)। बामदात् पनो निवार्यते । ममदेवम्, अमिः म्यादिति, भा. मरामामानि पहा ·१. स्याये . पाद । ६ ५३ भा. । कथत्तईि ?--विष्णुः' देवता 'स्यात्', 'हावामानात',-अमावास्या प्रकृत्य वैष्णवं होचमानायते,–'दं विष्णुर्वि चक्रमे प्रतद्विष्णुः स्तुवते वीर्यण' इति, तदेवमर्थवत् भवति, यदि विए देवत्य उपांड्याजः ; एवममावास्यायामानानमर्थवत् भवति, यदि अमावास्यायामुपांरा- याजः ; तस्मादमावास्यायामुपांण्याजः स्यादिति ॥ खू० अपि वा पौर्णमास्यां स्यात् प्रधानशब्दसंयोगात् गुणत्वान्मन्त्री यथाप्रधानं स्यात् ॥५४॥ (४र्थ पू०)। यदुनं विष्णुर्देवतेति तत् रहते, न त्वमावास्यायामुपारु- याज इति । विधायको हितस्य शब्दः पौर्णमास्याम्,-'श्राज्यस्यैव नौ उपांश पौर्णमास्यां यजन्' इति, तं मन्त्रानानं न शक्नोति अमावास्यायामाकयुम्; उपरियाजे मन्त्रस्य विधानात्, यत्रोपांशुयाजः तत्र मन्त्र इति गम्यते, न, यत्र मन्त्रस्तवोपांण्याज इति, उपांत- थाजम्य हि मन्तो विधीयते, न मन्त्रस्योपांण्याजः ।। स्व० श्रानन्तर्यञ्च सान्नाय्यस्य पुरोडाशेन दर्शयति अमावास्याविकारे॥ ५५ ॥ (४र्थ पू० यु०)॥ इतय न अमावास्यायामुपांशयाजः, 'अमावास्याविकारे' हिमाकं प्रस्याप्ये मानाय्यस्थानन्तर्य पुरोडाशेन दृश्यते । कथं ।। 'श्राज्यभागाभ्यां प्रचग्नेियेन च पुरोडाशेनाग्नीधे मुचौ प्रदाय महकुम्भीभिरभिकामनाई' इत्याग्नेयादानन्तर्य मानाय्यस्य दर्शयति, न उपायाजस्य ; तम्मानामावास्ययामुपांण्याज इति ॥ भा.

·६५४ मीमामा-दशाने रु. अग्नीपोमविधानानु पौर्णमास्यामुभयच विधी- यते ॥ ५६ ॥ (५म पू०)। भा. मन्त्रा- . तुशब्द पक्ष व्यावर्त्तयति। नैतदेवं,पौर्णमास्यामेवोपाइयाज इति , 'उभयच' स्यात, देवताविकल्पच । कुत ?। अविशेषण हि उपांण्याज श्रूयते -'उपांयाजमन्तरा यजति' इति यदेतत श्राव्यस्यैव नौ उपाए पोर्णमाम्या यजेरन' इति देवताविधानमेतत पोर्णमास्या. तस्मादमीयोमदेवत्य पोर्णमास्यामुपायाज , भानात् वैष्णवाऽमावास्यायामिति देवताविकन्प' स्थात्॥ खू० प्रतिषिय विधानात् वा विष्णुः समानदेशः स्यात् ॥ ५७ ॥ (सि०)॥ न चैतदन्ति,-यदुक्तमुभव उपांशयाज देवताविकन्पश्च- इति, किन्तहिं पौर्णमास्यामेवोपायाजस्तत्रैव च विण्याद्या देवता इति । कुत । 'प्रतिषिय-विधानात'। किमिद प्रतिषिय- विधानात? इति । श्रमावास्या वर्जयित्वा पौर्णमास्या विधानात इति। कथम? | ‘ाज्यस्यैव नो उपाए पोर्णमाम्या यजन' इति प्रश्त्य, समानायते,-'जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते यदवची पुरोडागो उपाए याजमन्तरा यजति' इति, पोर्णमास्यामिति गम्यते, नत्री चेद वचन 'विष्णुरुषार यटयोऽजामित्वाय प्रजापतिरुपा यटयोऽजामित्वायानीपोमो उपाए यव्यावजामिवाय' इति । तत्र पोर्णमाम्यामेवोपाइयाजम्नत्रैव च विषाद्या देवता इति । भा.

·१. अध्याय - पादः ।
भा०
.
भा.
सू० तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ ५८ ॥ (यु.१)।
इतय न अमावास्यायामुपांड्याजः। कुतः। अन्यार्थी-
ऽप्येतमर्थ दर्शयति । कथं । 'चतुर्दश पौर्णमाम्यामाहुतयो हयन्ते,
त्रयोदशामावास्थायाम्' इति चतुर्दश भवेयुः, त्रयोदशति नोपपद्यते,
तसमानामावाम्यायामुपांण्याज इति ॥
सू. न चानङ्गं सकृच्छ्रुतावुभयत्र विधीयेतासम्बन्धात्॥
॥ ५६ ॥ (यु०२)॥
इतश्च न अमावाम्यायां, न हि ‘मकृन्' यूयमाणम् 'अनङ्गम्'
'उभयत्र' भवति, श्रङ्ग हि प्रधानार्थत्वादभयत्र स्यात् , प्रधानञ्चेदं,
नाङ्गं, तम्मात् पौर्णमास्यां श्रूयमाणं नामावास्यायां भवेत्,'श्रमम्बन्धात्',
न हि प्रधानं प्रधानेन सम्बन्धं याति इति।।
सू० गुणानां च परार्थत्वात्, प्ररत्तो विधिलिङ्गानि
दर्शयति ॥ ६ ॥ (यु.३) ॥
भा० गुणानां च परार्थत्वात्' प्रधानेपु 'प्रवृत्तौ विधिलिङ्गानि
दर्शयति', न प्रधानानामपरार्थत्वात् । कथं ।। 'अमुमन्तावादभागी
यति इति एकादा प्रथाजान् यजत्येकादगानुयानान्' इति ।
तस्मादपि उपांयाजा नामावाम्यायामिति ॥
सू० विकारे चाश्रुतित्वात् ॥ ६१ ॥ (यु०४)॥
अमावास्थाविकारे च मार्कप्रम्याप्ये उपांग्याजो न श्रूयते ।
भा.

·मौमामा-टाने कथं । 'श्राज्यभागाभ्यां प्रचर्यानेयेन च पुरोडाभेनानीधे सुती प्रदाय महकुम्भीभिरभिकामनाह' इति आग्नेयादनन्तरं मानाव्यं दर्शयति, नोपण्याज। तस्मादपि न अमावास्यायामुपांण्याज इति ।। (१०८१०१०) ॥ , - एकपुरोडागाया युगसमानाधिकरणम् । ख. हिपुरोडाशायां स्यादन्तरार्थत्वात् ॥६२॥ (पू०) । भा• दर्शपूर्णमामयोरिदमाममन्ति, 'उपांग्याजमन्तरा यजति' इति, तत्रायमर्थः ममधिगत', पौर्णमास्यामुपांशयाजः, तत्र च विखाद्या देवताः इति; अस्ति चोर्द्ध सोमात्, दिपुगेडाशा पौर्णमामी; प्राक सोमात्, एकपुरोडमा; तवायमर्यः मांगयिकः :-किं द्विपुरोडा- शायामेव उपाण्याज., उत, द्विपुरोडाथायामेकपुरोडाशायाञ्च ?- इति।कि प्राप्तं ?-'दिपुरोडाशायां स्यात् ।कुत: 'अन्तरार्थत्वात्', अन्तरासंयोगेन हि श्रूयते 'उपांग्याजमन्तरा यजति' इति प्राक पुरोडाशमंकीर्तनात्, पुरोडाशौ अन्तरति गम्यते, दिपुरोडागा- यामन्तरा भक्यं कर्तु, न एकपुरोडाशयां, तत्र क्रियमाणम् अययायुतं स्यात् । तस्मात् द्विपुरोडाशायामेवेति । खू० अजामिकरणार्थत्वाच ॥६३॥ (यु०) ॥ इतच दिपुरोडाशायामेति । कुतः। अजामिकरणार्यत्व- मत्र यूयते,-'जामि वा एतद् यजन्य क्रियते यदबवा युरोडागातु- भा ·१. अयाये पाद। - . भा. पांड्याजमन्तरा यति। विष्णुरुपांए ययोऽजामित्वाय प्रजापति- रुपांग यष्टव्योऽजामिवाय अनीपोमावुपांडू यएच्यावजामित्वाय' पति, जामि मादृग्यमिति । पुरोडागयोग्य मादृश्यदोष उच्यते,- 'जामि वा एतद् यज्ञम्य क्रियते यदन्वञ्चौ पुरोडाशो', पुरोडा कृत्वा पुनरनूतीनः पुरोडाच एवेति, यत्र दोषस्तत्र दोपविधातार्थेन भवितव्य ; तस्मात् द्विपुरोडाणायामेवेति । खू० तदर्थमिति चेन्न तत्प्रधानत्वात् ॥६४॥(प्रा.)॥ इति चेत्परममि, तदर्थत्वात् अन्तरार्थत्वात् द्विपुगेडाणायामेव भविष्यति इति, तन, 'ततप्रधानत्वात्',-पोर्णमामी प्रधानतः, अन्त- रार्थी गुणतः, उपांग्याज: पोर्णमामम्यवयवा विधीयते, उपांगह- याजम्याप्यन्तराल गुणः, एकपुरोडागापि भवत्येव पौर्णमामी, तस्या- मुपांश्याजः केन न स्यात्, अन्तरास्नं गुणोऽमम्भवान भविष्यति इति; नम्मादमति अनाराले एकपुरोडाणायामुपांशयाज: कर्त्तव्य इति ॥ स्व० अशिष्टेन च सम्बन्धात् ॥ ६५ ॥ (यु०)। 'अशिष्टेन च' अश्रुतेन अन्तगलायन उपांगयाजम्य मम्बन्धः कर्मव्यः स्यात् अन्तगलगुणक उपांग्याज इति; न हि अन्तराम्न गुणत्वेन विधीयमान पग्याम । तम्मात् एकपुगेडायायामपि उपांइयाज. कर्तव्यः इति ॥ सू० उत्पत्तेस्तु निवेशः स्याद्गुणस्यानुपरोधेनार्थस्य विद्यमानत्वात् विधानादन्तरार्थस्य नैमित्तिकत्वात् तदभावेऽश्रुतौ स्यात् ॥ ६६ ॥ (श्रा०नि०) ॥ भा. 2z ·१५८ मीमामा-दर्शने भा. तुशब्दः पत्तं व्यावर्त्तयति। नैतदस्ति, गुणवेनान्तरालं न श्रूयते इति, उत्पत्तिवाक्येनेवोपांशयाजोऽन्तराले निविशते, अन्तरालमस्य गुण उत्पत्तिवाक्येन श्रूयते,–'उपांशयाजमन्तरा यजति' इति । तम्मात् अस्य 'गुणम्य' 'अनुपगेधेन' गुणी निविणेत, न एकपुरोडा- शायां स्यात्, नेकपुरोडायायामक्रियमाणोऽनर्थको भवति, अन्तरा- लार्थी हि दिपुगेडाशायां विद्यते। तदभावे' अन्तरालार्थस्य प्रभावे, 'अश्रुती' यदि दिपुरोडागा न श्रूयेत, ततः स्यादेकपुरोडागाया- मुपांडयाजः, अस्ति त्ववकाश' दिपुगेडागा पौर्णमासी; तम्मात् एकपुरोडाशायां न स्यादिति ॥ सू० उभयोस्तु विधानात् ॥ ६७ ॥ (सि०) । तुभन्दः पदं व्यावर्त्तयति । 'उभयो.' पाएमास्योरपांरायाजः, एकपुगेडायायामपि स्थादित्यर्थः । कुतः। 'विधानात्', विधीयते हिम एकपुरोडाणायामपि, मापि हि पौर्णमामी, 'श्राग्यस्यैव ना अपांगर पौर्णमास्यां यजन्' इति पौर्णमामीभब्द एकपुराडाशां वर्जयन् उपरुध्येत; तस्मात् एकपुरोडाशायामपि म्याम् ।। ख० गुणानाञ्च परार्थत्वादुपवैषवद्यदेति स्यात् ॥ ॥ ६८॥ (यु०१)। गुणश्चान्तरानं प्रधानार्थ श्रूयते. उपांगण्याजार्थेन, अन्तरालेन उपांगयाजम्योपक-यमिति ; नामौ एकपुरोडाणायामुपांग्या निवर्तयितुमईति, पौर्णमाम्यो यूयमाण उपांग्याज एकपुरोडाशाया भा. भा. पनि सरकारी निक. भ. प्राचीनपनका ।

·१.अध्याये- पादः। भा. अपि पौर्णमासीत्वात् तत्र प्राप्नोति, अन्तराले च श्रुतत्वादन्तरालेऽपि प्राप्नोति; एकपुरोडाशायामन्तगलाभावात् न अन्तराले स्यात् । तम्मादन्तरालस्य गुणम्य शास्वं यदा पौर्णमामी नदेति स्यात् , 'उपवेषवत्,-यथा उपत्रेयेण कपालान्युपदधाति इति, यदोपवेषम्तदा तेनेति गम्यते, एवमिहापि यदा अन्तरालं, तदा अन्तगले भविष्यति । तम्मात् एकपुरोडागायामपि स्यादिति ।। सू० अनपायश्च कालस्य लक्षणं हि पुरोडाशौ । ॥ ६ ॥ (श्रा०नि०) उच्यते,-[ननु अन्तरालगुणक उपांग्याजः श्रूयमाणो- ऽन्तरालाभावाच्यमानाऽपि पौर्णमास्यां एकपुगडाशायां वैगुण्यात् फलस्यामाधक इति न क्रियेत, न हि, पौर्णमासीविशेषे यवान्तराल- मिति अन्तरालगुणता विधीयते, विशेषेण हि दियुरोडाशायाम् एकपुरोडाशायां च तदिधानं, तम्मात् एकपुगेडाशायां प्रयोजना- भावान्न करिष्यते इति। श्राह,-'एवं मति उपांशयाजाभावादक- पुरोडाशा नैव कर्त्तव्या' । अबोच्यते,-नेप दोषः, फलवती हि मा भविष्यति, यदि दिपुरोडाशा मम्भविष्यति इति] । अत्रोच्यते, यद्येकपुरोडाशायां वैगुण्यं उपांण्याजस्य स्यात्, नतो न कियेत, भतु वैगुण्यमस्ति, न अन्तराल गुणतः श्रूयते, किन्तर्हि कालं लक्षयितुं, यौ पुरोडाशी तयोर्मध्ये इति । कयं । अन्य हि तो पुरोडाशी एत- द्विधीयते, 'जामि वा एतद्यजस्य क्रियते यदवची पुरोडागो उपांडयाजमन्तरा यजनि' इति, यो तावनूदितो यथा व्यादितों भवतः, तथोपांड्याजः कर्तय. तम्मिन् काल इति गम्यते, अनपायय' ·भीमामा-दर्शने तस्य 'कालम्य' एकपुरोडाशायामपि। कथं । यो हि दयोः पुराडाशयोर्मध्य इति कालेोऽवगम्यते, म एवं पूर्वस्मादुत्तर दति; एवं चेत् यद्ययकपुरोडाशायां द्वौ पुरोडाशौ न स्तः, तथापि स पूर्व आमेयोऽस्ति, नम्मादुत्तरः म एव कालः, योऽसावन्तरालेन लक्षितः: यथा, नागवेलायामागन्तयं, शङ्खवेलायामागन्तव्यं, पटहवेलायामा गन्तव्यमिति, यम्मिन् ग्रामे न नागाः न शङ्खाः न पटहस्तस्मिन्नपि स एव कालः, तत्र हि आगमनं क्रियते; एवमिहापि द्रश्य । तस्मात एकपुरोडाणायाम् उपाण्याजः कर्तव्य इति । व० प्रशंसार्थमजामित्वम् ॥ ७० ॥ (श्रा०नि०)। अथ यदुक्रम्,-'श्रजामिकरणार्थत्वात' दति, तत् परिहर्तव्यम् - अवोयते, प्रशंमा एपा उपाण्याजस्य, वैचित्र्येण, न वेतदेवाव फलं विधीयते, यदजामित्वमिति। कुतः। विहितस्य हि प्रयोजन विधीयते । 'न चैत्र मनि उपांशुयाजी विहितः स्यात्' विधाने चार्थद्दयविधानं दोषः । न च, अजामिकरणं नाम किंचिदिरं फन । तम्मात् प्रशसैपा, यथोपस्तरणाभिधारणयोरम्मृतार्थत्वम्,-'ऋतं या श्राज्यं मर्त्य हविर्यदुपास्तृणात्यभिधारयत्यमृताहुतिमेवैनां करोति' इति । तम्मान् एकपुरोडागायामप्युपांशुयाज. कर्तव्य एवेति ।। (१०।१८.)॥ भा. इति श्रीमच्छवरस्वामिरुती मीमांसाभाय्ये दगमस्थाध्यायस्यायमः पादः समाप्तः ॥1 ·मीमांसा-दर्शने ११ अध्याये १ पादः । भा. धाग्ने पादीना मदिनाना सन्त्रेण वर्ग फलकत्वारिकरणम् । सू० प्रयोजनाभिसम्बन्धात् पृथक्सतां ततः स्यादैक- कर्नामेकशब्दाभिसंयोगात् ॥ १ ॥ दशमेऽध्याये वांधाभ्युच्चयन्नक्षण वृत्तम्। इदानीमेकादशे तन्त्रावापलक्षणं निवर्तथिय्याम. 1 तत्र यत्मकृत्कृतं वहनामुपकरोति तत् तन्त्रमित्युच्यते, यथा, वहनां ब्राह्मणानां मध्ये कृतः प्रदीपः। यस्तु श्रावृत्या उपकरोति म पावापः । यथा तेषामेव ब्राह्मणा- नामनुलेपनम् । भोकमुदाहरन्ति,- माधारणं भवेत्तन्त्र परार्थ त्वप्रयोजकः । एवमेव प्रसङ्गः स्याविद्यमाने स्वके विधो ॥ इति साधारणं भवेत्तन्त्रमित्युकाथ । 'परार्थे त्वप्रयोजकः' इति, यः परार्थ- मुत्पन्नः तदर्थमेव चानुष्ठीयमानः परम्योपकरोति, म परः तस्या- प्रयोजकः; यथा, पश्वान्नम्भो यागार्थमुत्पन्नस्तदर्थमेव चानुष्ठीयमानो लोहितमकृत्कर्मणोरप्युपकरोतीति । 'एवमेव प्रमशः स्यात्', अयं तु विशेषः,-'विद्यमाने स्वके विधौ' इति। यद्यप्यस्य अन्यो विधिविद्यते परविधिना तु कृतार्थत्वान क्रियते; यथा, प्रयाजाः पगोरपि चोदकेन प्राप्ताः परपुरोडाप्रम्यापि, पयर्था एव तु कृताः पापुरोडाशम्यो- पकुर्वन्तीति न पुनस्तदर्थ क्रियन्ने ।

·भीमामा-श में । प्रकृतमिदानीमुच्यते, मन्त्रावापलक्षण प्रतिज्ञातं, तदयते दर्शपूर्णमामयो. प्रधानानि आग्नेयादीनि, तेषां स्वर्ग फन्न श्रूयते, 'दर्शपूर्णमामाभ्यां स्वर्गकामा यजेत' इति । स कि तेषां तन्त्रण भवति, उत भेदेन ? इति । एव चातुर्मास्यादिवपि द्रव्यम् । 'मनु च नैवाच स्वर्ग फन श्रूयते, वर्गकामपदेन तावत् पुरुषो ऽभिधीयते, यनेतेत्यनेनापि यागनिवृत्ति, तयोर्वाक्येन सम्बन्ध, केनेदानी फलमुच्यते? । अनेनैव स्वर्गकामपदेनेत्याह। 'ननु पुरुषस्य अयं वका'। न खलु कश्चित् पुरुष स्वर्गकामा नामास्ति । 'ननु च यम्य स्वर्गे काम म वर्गकाम इति । एतदेव न जानीम. कस्य वर्ग काम दति, य एव हि स्वर्गकाम म एवावर्गकामा भवति इति । 'एव नहि कालोपदेशोऽय भवति,-यदा स्वर्गकामम्तदा यजेत इति'। अत्रापि न कथित कालविशेषोऽम्ति, यस्मिनियमेन स्वर्गकाम स्यात्, सर्वेषु कालेषु सर्वे कामा अनियमेन उत्पद्यन्ते । नत्र न कशित कालविशेषोऽनेन शक्यते व्यपदेषु । 'एवं ताई नेवाय पुरुषोपदेशो नापि कालोपदेश , किं खलु, फनकामो निमित्त, वर्गविषये कामे उत्पन्ने यजेत इति, यथा कपाले नये यजेत इति'। अस्य पक्षम्य सूत्रेणैव परिहार उक-"फलकामा निमित्तमिति चेत्" (६।२८)। "न नित्यत्वात्।६।२।१०) इति । नित्यानि अग्नि- होवादीनि कमाणि, तानि यदि निमिने विधीयन्ते, नित्यत्वमेषों विन्यैत । नव नित्योदना यावन्नीविकाद्या अपस्थ्यन्ते, लिङ्गानि *उपयोति क. स.१. पाठ ।

·११ अध्याये । पाद । च 'श्रप वा एप स्वर्गालोकात् च्यवते यो दर्शपूर्णमामयाजी भन् पौर्णमामीम् अमावास्यां वाऽतिपातयेत्' इत्येवमादीनि । परिशेषात् फनसंयोग एवायं । 'कथं पुनरनेन शक्यते फन विधातुं'। तदुच्यते,?''स्वर्गकामा यजेत' इति यदि वा वर्गकामा यागायोपदिश्यते यया लोहितापणीयाः'; यदि वा यागः स्वर्गकामाय, यथा मलिनः पायात्, बुभुक्षिताऽश्नीयात्-दति। तत्र यदि स्वर्गकामः कर्मणे उपदिश्यते, उपदिष्टोऽपि न प्रवर्नत, को हि परार्थ प्रयाममा. तिछेत् ? तथा कर्मचोदनाऽनर्थिकैव भवति । अथ यागः स्वर्गकामार्थः, नतोऽमौ पुरुषम्योपकरोति, तं पुरुष खार्थेन करोति इति ; तथा कर्मचोदना अर्थवती भवति । अपि च यागविधौ ग्रुत्यर्थः परिग्टहीती भविष्यति, वर्गकामविधी वाक्यार्थ । तम्माद्यागः स्वर्गकामस्योपकारकः। स्वर्गकामम्य अनेकपुत्रपाइग्रामात्राद्यादिलाभकरः म यदि पुत्रान्नाद्या- दीनामन्यतम करोति, तत: स्वर्गकामगन्दोऽविवक्षितार्थः पुरुषमात्र वचनो भवति; तथा च भानर्यक्यमेव,अन्तरेणापि हि तवचनं पुरुष मात्रमाख्यातादेव गम्यते । तम्माद् यागात् वर्गो भवति । तवानेककर्ममन्निपाते दर्शपूर्णमामादिपु भवति मंगया,--- कितन्तमेषां फलम, उस, भेदेन ? इति । किं प्राप्त?-भेदेन इति। किं कारणम् इमानि धानयादीनि प्रधानानि परस्परानयेताभि- योदनाभिः पृथगभूतानि उत्पन्नानि पृथग्व फम्नमाकाहन्ति। तत्- मनिधी म्वादि फर यूयमाणं भेदेनाकाद्धितत्वाद् भेदेनैव मम्वध्यते। सम्मात् प्रतिप्रधान फनभेद इत्येवं प्राप्तम् । एवं प्राते दमारभ्यते,-"प्रयोजनाभिगधात् पृथामतां ततः ·मीमामा-दीने स्यादैककर्नामेकमन्दाभिर्मयोगात्”-पृथग्भूतानामपि एतेषामागेथा- दीनां ततः म्यादैककम्य' । कुतः। 'प्रयोजनाभिमंयोगान्', प्रयोजन फन, तत् प्रति एमां ममेतानां भम्बन्धात् संयोगादित्यर्थः । एककर्य- मिति, कर्मशब्देनाच फलम् उच्यते, क्रियत इति ; सत् येपामेकं, तानि एककमाणि, तेषां भाव ऐककर्म्यम्,-ऐकफलमित्यर्थः । 'कथं पुनीयते, ममेतानामाग्नेयादीनां फलेन योग: इति?'। 'एकशब्दाभि- मंयोगात्', य एषां समुदितानामेकः शब्दो वाचकः, तेन एतानि अभिधाय फलमम्बन्धः कृतः 'दर्शपूर्णमामाभ्यां वर्गकामः' इति । अतः समुदितेभ्यः फलं गम्यते, न भेदेन ; यथा ग्रामेणोदपानः खेया, ग्रामेण तडागः खेय इति, ग्रामभन्देन समुदायवचनेन संयुज्य कृपा विधीयमानः समुदितैः पुरुषैरेकः खन्यते, न प्रतिपुरुषं कूपभेदः । एवमिहापि। सू० शेपवहा प्रयोजनं प्रतिकर्म विभज्येत ॥ २॥ (श्रा०)॥ नायमेकान्तः, यत् ममुदायशब्देन मयोज्योच्यते, तत् ममु- दितानामेव भवति इति, भेदेनापि किश्चिद्भवति; यथा, गणाय खान, गणायानुलेपनम् इति अनुलेपनादिशेपो गणशब्देन ममुदाय वचनेनापि मंयोज्योको न ममुदायेन सम्बधते, केन नाई, ममुदायि- भिः; प्रनिपुरुष हि नानादि श्रावर्त्तते । अतः 'परदा' फर्स भिद्येन, कृपयदा तन्त्र म्यात् इति अवैशेषिकोऽयं हेतु: ममुदाय- भन्दप्रयोगः; तम्मात् इवन्तरं वक्रव्यं, अवैध विशेष इति; सोऽयमुद्यते,- भा.

·११ अध्याय १ पादः। . भा० अविधानान्तु नैवं स्यात् ॥ ३॥ (सि.)। नाव यागमुदिग्य फलं विधीयते, स्वर्गण यागं कुर्यात्- इति, किन्तर्हि, फनमुद्दिम्य यागो विधीयते, स्वर्ग यागेन कुर्यात- इति । किं कारण? याब विधायिका विभक्तिः 'यजेत' इति, मा यागं श्रुत्या विदधाति, फर्न वाक्येन विदध्यात्। न च श्रुत्यर्थे मम्भवति वाक्यार्थी ग्राह्यः, श्रुत्यर्थस्य मुख्यत्वात् । किं पुनः स्याद् यदि फलं विधीयते ।। फले विधीयमाने यजत्ययाऽनूयेन, न हि दयोर्विधीय- मानयोः मम्बन्धोऽस्ति; अनुवादश्च सन्निहितानाम् आग्नेयादीनां स्यात; तानि च परस्परानपेचाणि मियो विभक्कानि उत्पन्नानि- इति विभागेनैव तैः फलं भम्बध्यते ; अथ पुन: यजत्यर्थे विधीयमाने श्राग्नेयादयो यागाः शब्देन ममुदायवचनेन फम्ननिर्दृत्तावुपादेयत्वेन विद्यन्ते, चोदितानां ममुदितत्वं गुणः सविधानविशेषात् यो गम्यते म विवक्षिता भवति, अविवतायां कारणाभावात् । 'यदि यागा विधीयन्ते, दर्शपूर्णमामशब्देन विशेष्टुं न शक्यन्ने, न हि विधीयमानस्य विशेषणं भवति, यत्कारणं विशेषणमप्य- विधीयमानं न भवति, न च दयाविधीयमानयोः परस्परमम्बन्धो भवति' 1 किं पुनरव विशेषणेन कार्य --यावता रूपवतामानेया दीनां मनिधी अरूपो दर्शपूर्णमामाभ्यां यजेत' इति यजतिगन्दः ममुदायवचन इति। किमर्थ तर्हि दर्शपूर्णमामगन्दा । अनर्थकश्य नित्यानुवादमात्र, यथा, 'इन्द्रेण देवेन एं', 'इडान्ता तिथ्या मन्तिष्ठते', 'नानुयाभाग यजति' इति । अय वा, वाक्याथम्यवात्र विधान न्याय्यं, श्रुत्यर्थ हि विधीयमाने दर्शपूर्णमामभन्दः अनर्थक , 3A ·मीमामा-दर्शन भा. एवापद्यते, वाक्यार्थे तु दर्शपूर्णमामशब्दो विशेषणेनार्थवान् । यजति- रपि भावनाविधानार्थ प्राप्तोऽपि पुनः श्रूयते; प्राप्तिय दर्शपूर्णमास- भन्दम्य यागवचनसात् इति न किञ्चिदनर्थकं । तस्मादेष पनो व्यायान् ।। व० शेपस्य हि परार्थत्वादिधानात् प्रतिप्रधानभावः स्यात् ॥ ४॥ (श्रा०नि०)॥ यतु शेषवत्' इति, 'शेषस्य' अनुलेपनादेः परार्थेन विधान पुरुपमंस्कारकत्वेन, एवं दृशोऽथा भवति, अन्यथा अदृष्टं कन्पयि नयं स्थान, तब गणः पुरुषलक्षणार्थी भवति ; शनोति च सम्बन्धात् पुरुषाम् लयितुं । अदृएं वा कल्या लक्षणा वैति दृया लक्षणा कम्पयितुं न्याय्या, तस्मात् पुरुषलवणार्थी गणः, न 'च, सक्षणं कायेण सम्बध्यते, किन्तईि लक्षितः; तद्यथा 'शकवामममामय' इति, यदा तु शक्ले वाममी पुरुषलक्षणार्थम् उयेते, न तदा श्रानयनेन सम्बध्येते इति; एवमिहापि न गणः कार्यण सम्बध्यते. किन्नु पुरुषा एव कार्येण सम्वध्यन्ते । तस्माद- नुलेपनादि प्रतिप्रधानं भिद्यते ॥ (१११.) ॥ भानामैककार्यविकरणम. अगविदानी चिन्ता, किम् अङ्गानि सम्भूय कार्य कुर्वन्ति, उत, भेदेन ?-इति । तदमुच्यते,- ख० अनानान्तु शब्दभेदात् क्रतुवत् स्यात् फला- न्यत्वम् ॥ ५॥ (पू.)।

·११सयाय १ पाद । भा. भा० . यथा प्रधानानां ममेतानामेकं फम्न नवमङ्गाना, 'अङ्गाना' पृथक् प्रयोजनं, अगम्यागम्य पृथक फन्न । किं कारणं। 'भब्दभेदात्', चोदनाभेदादित्यर्थः; 'ममिधा यजनि', 'तनूनपातं यजति' इत्येवमा- दिभिः परस्परानपेचाभिवादनाभिः पृथक्वेनाङ्गानि चाद्यन्ने, तानि पृथगेव प्रयोजनानि श्राकान्ति, न माहित्येन, माहित्यस्यानुमत्वात् । अतोषां पृथगेव प्रयोजनरभिमम्बन्धी विज्ञायते, 'ऋतुवत्', यथा क्रतुपु पृथकन चोदितेपु पृथगेव फलमम्बन्धो भवति ॥ सू० अर्थभेदस्तु तचाथेहैकार्थ्यादैककर्म्यम्॥६॥(सि.)। युक्त, यत् क्रतुपु फन्नभेद.; भब्देन 'तत्र' भिन्नानि फन्नानि उतानि,-'मौर्य चरु निर्वपेड्रह्मवर्चमकामः', 'ऐन्द्राममेकादशकपालं निर्वपेत् प्रजाकामः' इति । 'दह' ऐकार्य,-सर्वेषामनानाम् एकोऽर्थः प्रधानेषु उपकारः; उपकारापेक्षायां हि अङ्गानि श्रूयन्ते, तानि माणि एकार्यानि भवन्ति । 'नन्वेवं मति एकार्थवादेषां विकन्यः प्रानोति । वक्ष्यते तत्परिहारः,-"विधेन्तु एकश्रुतित्वात्" (१७५०) इत्यत्र यया विकन्पो न भवति । श्रत 'ऐकार्यात्' अङ्गानामेकं कार्यम् इति ॥ सू० शब्दभेदान्नेति चेत् ॥ ७ ॥ (प्रा.)। 'श्रय यां,-चोदनाभेदाङ्गानामर्थभेदो न्याय्य इति, तत् परिहर्तव्यं । परिहतं तत् एकार्थत्वेन । 'न परियिते, माणि च प्रधानम्योपकुर्यः भिन्नानि च कार्याणि कुर्युः, तद्यया कारकाणि कीदानि माणि तावत् क्रियाया उपकुर्वन्नि, अथ च प्रतिकारक सा. 342 ·मीमामा-दाम . भा. कार्यभेदः'। इदं नहिं परिहियते,-यदि ममिदादिभिवाकरिङ्गानां प्रयोग उच्यते,-ममिद्यजिः प्रयोकव्यः, तमूनपाद्यजिः प्रयोकय इति, ततः म्यात् प्रयोजनाकाहा; मा च भवन्ती भेदेन स्थात्, न खत्र प्रयोग उच्यते, किन्तर्डि रूपमात्रमाख्यायते, एवंलक्षणको याग भवति इति। नत् कस्य हेत?| प्रयोगवचनम्य प्रत्ययस्थाभावात् , अन्येन च प्रयोगस्योकत्वात् । व पुनरेषां प्रयोग उन: ।। उत्तरसूत्रे दर्शयिय्यामः । न चेदत्र प्रयोजनाकाद्धा, कुतः प्रयोजनं, कुतो भेदः ॥ ख. कर्मार्थत्वात् प्रयोगे ताच्छब्दर स्यात् तदर्थ- त्वात् ॥८॥ (श्रा०नि०)॥ प्रधानानां 'प्रयोगे' उच्यमाने अङ्गानामपि 'ताच्छन्दः स्यान' प्रयोगस्य, तेनैव प्रधानप्रयोगवचनेनैव शब्देन अङ्गानामपि प्रयोग उच्यते, 'दर्शपूर्णमामाभ्यां यजेत' इति। कुतः ?। 'कमार्थत्वात्', कियार्थवादित्यर्थः । फन्नम्य कियार्थी दर्शपूर्णमामौ श्रूयेते, 'दर्शपूर्णमासान्यां स्वर्ग कुर्यात्' इति। तब श्राकाङ्क्षा भवति,- कथम्? इति। मा ममिदादिभिशोदनाभिर्निवय॑ते,-'ममिधी यजति', 'तनूनपातं यजति' इत्येवम् इति । तत् कस्य हेतो.।। 'नदर्थत्वात', लदा एताः ममिदादिचोदनाः, तेनाकाचिनत्वात् , अफनत्वात् , फलवत्मनिधानाच । सैषा दर्शपूर्णमामयोः फलं साधयताः इतिकर्तव्यता, न च, इतिकर्तव्यतामन्तरेण कर्मचोदना अर्यवती भवति; तस्मात् मेतिकर्तव्यताकः कर्मणः प्रयोगयोद्यते । तथा १ मिथमेतत् प्रधानप्रयोगवचनेनैव शन्देन अङ्गानां प्रयोगः पोद्यत इति, एवं च मति एकमदचोदिनान्येव अगानि। तर यथा - ·११ वश्याये १ पादः। भा. प्रधानानाम् एकशब्दाभिसंयोगात् फन्नैक्यम् एवमङ्गानामपीति । अत्राह, न एतद्युतं । कुतः।। सू० कर्तृविधेर्नानार्थत्वाद्गुणप्रधानेपु ॥ ६ ॥(प्रा.) कर्तुर्यथ प्रधाने विधिः 'दर्शपूर्णमामाभ्यां यजेत' इति, यय अङ्गेषु 'माङ्गाभ्याम् दति, तयोः 'नानार्थत्वं',-प्रधानविधिः फलार्थः, अङ्गविधिः प्रधानार्थः । तत्र प्रधानानि फलं प्रति विधातव्यानि, श्रङ्गानि प्रति अभूद्यानि, न च विध्यनुवादौ युगपत् मम्भवतः । तस्मात् नेकेन वाकोन प्रधानानि, तेषाञ्च इतिकर्त्तव्यता शक्या विधातुम् । श्रतो न प्रधानचोदनाग्रहीतानि श्रङ्गानि ॥ तचाइ,- नेतदयुक्त, युक्रमेतत् । कुतः ।। आरम्भस्य शब्दपूर्वत्वात् ॥ १० ॥ (श्रा०नि०)॥ श्रारम्भो व्यापारः क्रियेत्यनर्थान्तरं । यागेन दह म्वर्गस्य क्रिया उच्यते,–'यजेत' यागेन खर्ग कुर्यात् , वगार्थ व्याप्रियेत इत्यर्थः। दूद तु न जायते कोऽमी व्यापारः ? इति, तत्सन्निधौ च अग्न्यन्वाधानादि श्रूयते ; तम्मिन श्राकाशितत्वात् सनिधानाच एतद्भवति,-अयममिान् व्यापारः, येन यागः स्वर्ग करोति दति; तम्मिन् विधीयमाने नास्ति वाक्यभेदः । प्रय वा, प्रधानानां फलं प्रति, अङ्गानाञ्च प्रधानानि प्रति, विधिरविरुद्धः । कथं कृत्वा ?। दर्शपूर्णमामाभ्यां वर्गसाधनमपूर्वम् उच्यते, तम्य मविशेषम्य वचनं प्रयुज्यते । यथा, 'एतस्यैव रेवतांपु वारवन्तीयम् अग्निष्टोममाम कृत्वा पकामो यजेत' इति । तस्मात् भा० ·मौमामा-दाने प्रधानप्रयोगवचनेनैव श्रङ्गानां प्रयोगो विधीयत इति ॥ (११।। २०)॥ वृत्तं? হনুমাহিকাঘগা ঘষাবাদেয় । इदं विचार्यते,-किम् अग्निहोत्रादीनां कर्मणामेकदेशाङ्गयुक्ता- नामपि प्रयोगः, श्रय वा माङ्गोपसंहारेणैव ? इति । अथ तत्र किं 'मर्वशक्ती प्रवृत्तिः स्यात्" (६॥३१०) इति । तत्र नैयमिकमारम्भं प्रति चिन्ता कृता,-'यावजीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत' इत्यनया चोदनया योऽयं यावजीविकः प्रयोगनियम उच्यते, किं तत्र सर्वाङ्गोपमहारः, उत, न ? इति । १६ ददानी फलार्थं प्रयोगे चिन्ता, 'दर्शपूर्णमामाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इत्यनया चौदनया योऽयं स्वार्थ प्रारम्भः, तत्रापि कि यमिकवदेव प्रयोगः, उत, माङ्गोपमहार: ? इति । किं तावत् प्राप्तम् , एकेनापि समाप्येत कृतार्थत्वाद्यथा क्रत्वन्तरेषु मानेषु चोत्तरावत् स्यात् ॥ ११ ॥ (पू.)। एकदेशेनापि अङ्गाना, 'ममाप्येत', कर्म प्रयुयतेत्यर्थः । फुतः ? । 'लतायत्वात्', :-या अमो, दर्शपूर्णमामाभ्यो स्वार्थ प्यानि- येत-इत्युझे कथं व्यापरितव्यमित्याकाक्षा, मा एकेनापि अङ्गम हतार्थ भवति, 'ममिधा यजति'-एवं व्यापरितर्य, नया अगदयेन प्रनत्रयेण च; यो यान्ति अहानि करिष्यति, म नावटतमुपकार प्राम्यति । यथा 'क्रयन्तरेषु' मौार्यमणप्राजापत्यनेर्शतादिषु पो भा.

·११ चाय पाद - यावन्नि कम्माणि करोति,म तावड्यः फलमद्युते; न तु तत्सन्निधाना- विशेषात् माण्येवाङ्गानि प्राप्यन्ते । 'प्राप्नेषु चोत्तगवत् स्यात्',- तद्यथा, 'वाग्यतः तिस्रो दोहयित्वा विसृष्टवाग अनन्वारभ्य बप्पी- मुत्तरा दोहयति' इति, यस्य यावत्यो गाव: स तावतीहायति इति, तावनीवपि कृतार्थ उत्तराभन्दः; एवमिहापि यो थावन्ति अहानि उत्सहते स तावन्ति करिष्यति ॥ सू० फलाभावान्नेति चेत् ॥ १२ ॥ (श्रा०)॥ भा इति चेत् भान पानि, एकदेशायुकानामनियतानां कर्मणां प्रयोग इति । तन्न । कुत. ' । 'फनाभावात्',-यावछ्रुतं स्वर्गकामस्य, स्वर्गकामेनेदं कर्त्तव्यमिति, तत्माकन्येनाकुर्वतः फन्ना- भाव: स्यात् , म चेद श्रुतं 'स्वर्गकामो यजेत' इत्युक्त्वा सर्वस्य अग्न्यन्वाधानादः कर्मकलापस्थानानात् ॥ सू. न, कर्मसंयोगात् प्रयोजनमशब्ददापं स्यात् ॥ ॥१३॥ (श्रा०नि०)॥ भा. नेतदेवम्, अङ्गवैकन्ये फनाभाव इति । कुतः । 'कर्म भंयोगात्', प्रधानकर्मण हि फन मंयुक, दर्शपूर्णमामाभ्यां वर्ग- कामः' इति, न अझै; अङ्गानि तु तदाकाइया ग्रहान्ने, मा चाकाझा एकेगापि कृतार्या भवतीत्युकी एवं चेत् 'प्रयोजनम्' अङ्गकन उपकारः, फनं च स्वर्गादि 'अगन्ददोपं म्यान्', दर्शपूर्णमामयोः फलार्थत्वे 'दर्शपूर्णमामाभ्यां स्वर्गकामः' इत्येवंशब्दो न दुय्येत , ·भीमामा-दान भा. तत्मन्निधो चाङ्गानां विधायका ये समिदादयः, ने च तदुपका- रित्वे न दुय्येयुः। तम्मानाङ्गाभावे फलाभावः ॥ सू० ऐकशब्दादिति चेत् ॥ १४ ॥ (आ.)॥ इति चेत् परममि,-दर्थपूर्णमामाभ्यां तत् फन्ने न ममिदादिभ्य दति, नैतद्युक्तं । किं कारणं ? । “ऐकशब्दात,-एक: मन्द उपदेशकः प्रयोगस्य दर्शपूर्णमामयोः, ममिदादीनाञ्च,-'दर्भपूर्णमामाभ्यां खर्ग- कामा यजेत' इति, तेन च फनसम्बन्धः कृतः, नत्र कुतः एतत् -- दर्शपूर्णमामतः फलं, नेतरेभ्यः इति ॥ सू० नार्थपृथत्वात् समत्वादगुणत्वम् ॥ १५ ॥ (श्रा० नि०)॥ न भवाणि फन्नमंयुकानि दति, किन्तर्हि दर्शपूर्णमामावेव । कथं ज्ञायते । । दर्भपूर्णमामाभ्यां वर्ग कुर्थादिति दर्शपूर्णमामयोरेव म्वर्ग प्रति करणत्वं श्रूयते, न ममिदादीनाम्; आकाइया हि तेषां ग्रहणं, मा च कथंभाषन्याकाडा कथ कुर्थादिति, न करणम्य, तम्य निर्दिष्टवात् , 'दर्शपूर्णमामाभ्याम्' इति; तम्मात् न ममिदादीनां फलेन मयोगः। यदि च मयुज्रन, ममानि श्रानेयादिभिः म्यु, 'ममत्वात्' च 'गुणत्वम्', तत्र यदुच्यते, एकदेशाशयुकानामपि प्रयोग इति, तदेव नास्ति ॥ ये तु 'ऐककात्' इति सूत्र पठन्ति, नेपामयमर्थ इति चेत पग्णामि, प्रधानानामहवत् तया अङ्गानि नियने इति तम्मादककम्य भातु, एकमेवाएं प्रयुज्यताम् , एकेनापि प्रधानमवद्वति ॥ भा.

·१.याथ पादा) भा. सू० नार्थपृथक्कात् समत्वादगुणत्वम् ॥ १५ ॥ (श्रा०नि०)॥ नैतदेवं । कम्मात् । 'अर्थपृथकात', अर्थपृथकं भवति,- उपकार थक्कम, एकनाङ्गेनार्थवत्तायामन्य उपकारः, बहुभिर्महान् । कथं ज्ञायते ।। 'ममत्वात् श्रगुणत्वम्', योकेन बहुभिश्च मम उपकारः स्यात्, तब एकस्यैवाङ्गत्वं भवेत् , अन्येषाम् 'श्रगुणत्वं' स्यात्, अनङ्गत्वमित्यर्थ.; नत्र बहनामानानमनथकं बात् । न पां विकल्प इत्युक "विधेस्त्वेकश्रुतित्वात्" इत्यत्र । तस्मादङ्गभूयस्वे फलभूय- स्वमिति ॥ सू० विधेस्त्वेकश्रुतित्वादपर्यायविधानात् नित्यवच्छृत- भूताभिसंयोगादर्थेन युगपत्मामेर्यथाप्राप्नं स्व- शब्दार्थो निवीतवत् स्यात् सर्वप्रयोगे प्रवृत्तिः स्यात् ॥ १६ ॥ (सि०)। न वेतदेवम् ,-एकदेशेनाप्यङ्गानां प्रयोग पति, कथन्तर्षि, मङ्गोपसंहारण।कुतः?। 'विधे:''एकतित्वात्', एकेन शब्देनाङ्गाना प्रयोगो विधीयते 'दर्शपूर्णमामाभ्यां यजेत' इति, मर्यापेक्षया इत्युक्त; सा त अपेता कृत्स्ने वा अग्न्यन्वाधानादिव्यापार तदेकदेशे वा; नकदेशापेक्षा न युमा। कम्मात ? । 'अपर्यायविधानात', मानि भा. * "निधित्व कनिम्मादिन्यत्र विकल्प परिणाम तिम्रता बानिद- पाट1 3॥

·मोमामा-दोम - अङ्गानि न पर्यायेण विधीयन्ते, कदापित ममिधो यजति, कदाचित तनूनपातमिति, कथन्तईि, 'नित्यवद्' यथाभूतानि च श्रुतानि नथाभूतानि अपेक्षया अभिमम्बध्यन्ते। अयोध्येत,- 'नित्यवच्छ्रुतानामपि मनाम् एकदेश अपेचिप्यते'-इति । नैतद्युत । कुत ।। 'अर्थन युगपतप्राप्ने',-अर्थेन प्रधानोपकारेण, खले- कोतवत् युगपत् सन्निपतन्ति अगानि, तत्र न रह्यते विशेष इदं प्राप्यते, इदं न दृति, अत सर्वाणि प्राप्यन्ते । 'यथाप्राप्त' च "स्वशब्दार्थी निवीतवद्', ", यथा 'निवीता विम प्रचरन्ति' पनि विगविशेषात् सर्वेषां च मनिधानात्सर्वे विजा निवीता भवन्ति, एवमिहापि 'मर्वप्रयोगे प्रवृत्ति स्यात् ।। सू० तथा कम्मोपदेशः स्यात् ॥ १७ ॥ (यु०) । तथा च कृत्वा चतुर्दश पार्णमास्यामाजतयो यन्नने, पयोदय अमावास्यायाम' इत्याहुतिसख्या पानिकी न भविष्यति ॥ सू० क्रत्वन्तरेषु पुनर्वचनम् ॥ १८॥ (पू०यु०नि०१) । तत्र यदुक, 'यथा क्रवन्तरेषु'-दनि, युक्, यथा 'क्रत्वनारेपु' पार्थक्य, मोर्यश्वरनिर्वपेद् ब्रह्मवर्चमकाम 'इत्युक्त्वा पुनरुच्यने ऐन्द्रामम एकादशकपाल निपेत प्राकाम' इति। किमत ?। अतस्तेषां परम्परानपेक्षाण कार्य न मम्येति गम्यते, परिममाप्ते हि पूर्वस्य विधाने, उत्तर पृयोन विधीयते, अयेइ 'विधेस्वेकश्रुतिवात' त्यनेम न्यायेन मम्भूय कार्यमझाना दुक, नमान् वैषम्य फतुमि ॥ भा. भा.

·१५पयाये। पादः। भा. सू• उत्तरास्वश्रुतित्वादिशेयाणां कृतार्थत्वात् स्वदोहे यथाकामी प्रतीयेत ॥ १९ ॥ (पू० युनि०२) । "प्राप्तेषु चोत्तरावस्यात्' इति यदुळ, युक्र, यत्, 'उत्तरासु' यावत्वं दोहनम् 'अश्रुतित्वात्', नावोत्तराणं दोहनं विधीयते, किन्तर्हि,अनूद्यते। किं कारणं । विशेषाणं' वाग्विसर्जनादीनां विधाने कृतार्थं तदाक्यं न उत्तराणां दोहनं विधातुभुत्सहते, विधीयमाने अर्यदये भिद्येत वाक्यं । अनुवादश्च प्राप्तस्यार्थम्य भवति । अर्थाच थावतखं दोइन प्राप्तम् , अर्थादखा न दोधाः। वास्तु मवाः कथं दोह्याः ।। उपरियादेतदक्ष्यामः,-"तथा पयःप्रतिषेधः कुमाराणाम्"(१११११४८०)दत्यत्र । तस्मात् 'यथाकामी प्रतीयेत', -यस्य यावत्यो गावः स तावतीहयति ॥ (१९४२१३०) ॥ काम्य कर्म भूयोऽभ्यामाधिकरणम् । काम्येषु कर्मपु चिन्ता, किं काम्यं कर्म मक्कदेव प्रयोकव्यम् अथ वा फन्नम्य भूयस्वमिच्छता भूयोऽभ्यमितव्यम् इति। किं प्राप्तम् ?,- सू० कर्मण्यारम्भभाव्यत्वात् कृपिवत् प्रत्यारम्भ फलानि स्युः ॥ २० ॥ (सि०) ॥ काम्ये 'कर्मणि' प्रतिप्रयोगं फलभेदः, 'प्रारम्भभाव्यत्वात्', कर्मप्रयोगेण फलं भाव्यते । कथं जायते ।। प्राक् तावत्कर्मणः, फलं भा. * यथा ' प्रारति क... पाठ । + "वातिककारस्तु प्रवाधिकरतस्य वैययं मन्यमानोऽस्मियाधिकरणे व यामाम" रमिन्यायमाटा ·भीमामान्य भा. नास्ति, यदि भवेत , मानर्थका स्यात् , कम्त्तरकाले च प्रस्तीति श्रुमितोऽवगम्यते, यच, प्राक कर्मणा, नास्ति, कमीतकाले च भवति, तत् तेन कर्मणा भाव्यते ; 'पिवत्',- यथा कर्षणेन धान्यम। असचेद्भाव्यते, पन पुन पुनरपि धान्यवदेतद्भविष्यति ॥ सू० अधिकारश्च सर्वेषां कार्यत्वादुपपद्यते विशेषः ॥ ॥ २१ ॥ (यु.)॥ एव च कृत्वा, 'सर्वेषां' कर्मण पुन पुन -क्रियमाणानाम् अधिकारी भविष्यति, तत्रेमानि दर्शनानि उपपत्स्यन्ते,-'तेषा ये प्रथम यजेरन् तेषा गोरतिरावो ये द्वितीयन्तेषामायु' इति, 'प्रथम पनेरन्' 'द्वितीय यजेरन्' एतदम्यासे मति, तस्मात् यावदिच्छमभ्यास ॥ सकृत्तु स्यात् कृतार्थत्वादङ्गवत् ॥ २२ ॥ (पू.) । 'मत' एव तु काम्य कर्म प्रयोक्रव्य । कुत ? 'कृतार्थत्वात', मकृतकृतेन कृतयोदनार्थ, म च कृते पुन कर्त्तव्यमस्ति.। क पुनद्योदनार्थ ।। यागस्य कर्तुं फल, होमस्य कर्नु फलमिति। कथ छत्वा । तरच्यते, ६६ यजेत' जुहुयात' इति धातुना क्रियोच्यते, प्रत्ययेन कत्ती, तयो कती प्रधानत , उपसर्जनभूता क्रिया, मकृतिप्रत्ययो प्रत्ययार्थ मह ब्रून अनुप्रयोगय कर्ट प्राधान्ये एवं भवति, पचति देवदत्त इति, तेन हातुर्ययुश्च फलमुच्यते । सद्भुतेन मदिरेन च असो होता यया च जात , तत्र द्वितीयादिप्रयोगो इनर्थक स्थान्, 'एतार्थवादङ्गवत्', तत् यया, प्रधानस्य भाइलोप- भा. .

·१. अध्याचे पादः। पादनाय अङ्गानि क्रियन्ते, मकृत्यतैश्च तदुपपादितमिति नाम्यस्यन्ते, तहत् ।। भा. भा. सू० शब्दार्थश्च तथा लोके ॥ २३॥ (यु०) । 'लोक' अपि 'तथा' एव शब्दार्थो भवति, 'काष्ठान्याहर' इत्युक्त: मकदाहरति न पुन:पुनः ॥ ख० अपि वा संग्रयोगे यथाकामी प्रतीयेताश्रुतित्वाद विधिपु वचनानि स्युः ॥ २४ ॥ (पू० नि०)॥ 'अपि वा' नैवं म्यात्,-अम्मिन्नर्थिनः कर्मणय 'मप्रयोगे' सकृदेवार्थी कर्मप्रयोगे वर्तेत-इति कथन्तर्हि, 'यथाकामी प्रतीयेत',-मकदा बहुकृत्वो वा; फलझमार्थो वडकल्यः, सन्तुरः सकृत् । कुतः ? । 'अतिवात्',-नाच यटीतुः फलं श्रूयते । यत्तु, प्रकृतिप्रत्ययो प्रत्ययार्थ सह चूतः इति, कर्मनिमित्तेपु नामपदेषु पाचको लावकत्येवमादिपु पाख्याते तु न कती न क्रिया प्रधानतः, किन्तर्हि, भावप्रधानमाख्यातं भावनां कस्यापि ब्रूने, भावयुक्रम्य साधनग्रामस्यापेक्षितत्वात्, यत, केन? किमर्थ कथम्? पति, कर्ट प्राधान्ये कार्य भावान साधनाकासया भवितव्यं, न हि भवति,- पाचकः, केन ? किमर्थं ? कथम्? इति । भावना च फलम्योचते, न क्रियायाः, बतीयानिशात्,-'उभिदा यजेत' 'बलभिदा यजेत' इति, भाव्यत्वे हि दितीयया निरदेक्ष्यत । स्वर्गस्वीप्सित., काम- संयोगात् 'स्वर्गकामः' इति । तदेतदेवमापद्यते, स्वर्गकामो यागेन

·मी मामा-1
-
भा.
स्वर्ग भावयेदिनि, यच भाव्यते, तत् व्यकम असत्, सतो हि भावो
नोपपद्यते, असचेत् कर्मणा भायते, पुन पुनरपि भावयिष्यति,
कृषिवत्। तस्मात् फलार्थिना काम्य यावदिच्छम् अभ्यमितव्यमिति।
यदि च नियोगत सचदेव कर्तव्य भवेत्, नत. 'तेयां ये प्रथम
यजेरन' इत्येवमादिषु गवादिविधिषु वचनान्येतानि कस्येरन,-
"दितीय यजेरन्' इति तथा १ वाक्यानि भिरिन्,-'ये व
द्वितीयं यजेरन् तेषां गौरतिरात्र' इति ।
सू० ऐकशब्दयात्तथाङ्गेयु ॥ २५ ॥ (पूयु०नि०१) ॥
यतु अङ्गवदिति, युक्त, यत् अङ्गागो सकृत्प्रयोग ,
'ऐकशब्दयात्', --एकस्तच अङ्गानां प्रधानानाञ्चोपदेशक शब्द , म च
अङ्गानि अपेक्षया ग्टनाति इत्युक्त। सा चापेक्षा मदेवेषु अङ्गेषु
भवति भूतार्था । तम्मात् नत्र पुन पुन क्रियाया हेतुन्नास्ति; दूई तु
फलस्य कर्म उत्पादक, तम्य प्रतिप्रयोगम् अन्य स्थान्यस्य
उत्पत्तिरविरुद्धा-रत्येवमपदियो हेतु । तस्मात् विषमत्वमरे ॥
सू० के कार्थलक्षणम् ॥ २६ ॥ (पू० युनि०२)॥
यच लोकवदिति, 'लोके' 'कर्म अर्थप्रधान, कार्यवधात्
मजदयुनोऽसहदाहरति, अमरुदणुक भकृत, प्राहरेत्युको नाहरति,
प्रयेइ भन्दलक्षणे कम्मणि ययाशब्दार्थ प्रति । तस्मालोकवदिति
अदृष्टान्त ॥ (११।२।४.) ॥
असत
भा.

·११ ध्याये १ पादः। भा. पघातादीनामावण्डमनिरभ्यासाधिकरणम ॥ सू. क्रियाणामर्थशेषत्वात् प्रत्यक्षोऽतस्तन्निईच्या- पवर्गः स्यात् ॥२७॥ 'श्रीहीनवहन्ति, तण्डुलान् पिनष्टि" इत्येवमादोनों दृए- प्रयोजनानां 'क्रियाणाम्' 'श्रा तण्डुलनिवृत्तेः, श्रा च पिटनिवृत्त प्रयोगः स्यात् । कुतः ? । एतासां प्रयोगे 'प्रत्यनोऽर्थी निर्वय॑ते,- नण्डुलाः पिटानि च; नैवेद प्रयोजनं, पुरोडाशस्य कार्यत्वात् । तस्मादेतामा तदर्थ एव प्रयोगो विज्ञायते। यदि मरुदेव मुमलम्य उद्यमननिपातने कृत्वा उत्सृज्येत, उपलाया वा प्रकर्षणापकर्षणे, यदेषां कार्य तत्रैव निवर्नेत। श्रत आमां 'तनित्याऽपवर्ग: स्यात', पातण्डुलनिर्दृत्तः, वा च पिष्टनिर्वृत्तेरभ्यास इति ।। (११।१४५०) भा. चदृष्टफलम्य अवघ नादे महदनुष्ठानाधिकरणाम। सू० धर्ममाचे त्वदर्शनाच्छब्दार्थेनापवर्गः स्यात्॥२८॥ यव तु दृष्ट कार्य न निवर्तते-यथा चित्याम् 'उदुम्बरमुलूखलं मोषधस्य पूरयित्वाऽवहन्ति, अव तदुपदधाति' इति ; तब तण्डुल- निर्वृत्त्या नास्ति प्रयोजनं, तण्डुलकार्यस्य पुगेडागादेरचोदितत्वात् , तस्मात् तत्र मकृत् क्रियया कृत. भन्दार्थ इति न स्यादभ्यामः । भएलान पिटान पिनधि रति का भ. पु. पाट । जयाप पिनिगे रति पाठो क. म. एसके नासि।

·६८. मीमामा-दाने येषान्तु तण्डुलफन्न एव मुमलम्योद्यमननिपातनकर्मणि प्रवदन्ति शब्दः प्रवर्तते इत्युपगमः, तेषां पा तण्डुलनिर्दृत्तेरेवाभ्यामः प्राप्नोति, म तु मन्द एवाभ्युपगमः; यकारणं, विनापि तण्डुलैः, प्रयोग दृश्यते,-'कपायमवहन्ति, किण्वमवहन्ति' इति। न चामी गौणः प्रयोगः, विशेषाभावात् । अवयवमिद्या चावघातमाश्वचन एव प्रतीयते । न च, ममुदायोऽर्थान्तरे प्रमिद्धः । तण्डुलव्यापारम्य । प्रायो रत्तेस्तत्र प्रयोगप्राचुर्य्य यतोऽयं व्यामोहः॥ (१११११६१०) ॥ प्रथानादीनामानां मकृदन सामाधिकरणम् । प्रयाजादीन उदाहत्य चिन्यते-किं सत्प्रयोग एषाम् , उत, अश्रुताभ्यामाऽपि कर्तव्यः इति । तब "धर्ममात्र बदर्शनात् शब्दार्थनापवर्गः स्यात्" इत्यनेन न्यायेन सत्प्रयोगे प्राप्त एवमुच्यते,- सू० क्रतुवदानुमानेनाभ्यस्ते फलभूमा स्यात् ॥ २६ ॥ भा . अभ्यास: कार्य: । कुतः?। यताऽभ्यामे 'फनभूमा स्यात् । कथं जायते । । 'अनुमानेन'। किं तदनुमान ? | यत् प्राक अङ्गप्रयोगात, प्रधानापकारो नामीत्, अर्द्ध ततो भवति; लेन विज्ञायते, नूनमलेन क्रियते इति; क्रियते चेत्, पुनःपुनरपि कग्थ्यिो; 'क्रतुवत', तद्यया, कर्मसु मोर्यादिषु, फलं कर्मणा क्रियते इति कमाभ्यासे फलभ्यस्त्वम्, एवमिहापि ॥

·११पधाये १ पादा।
भा.
सू. सकृद्दा कारणैकत्वात् ॥३०॥ (सि.)।
'मकदा' बङ्गं प्रयोकव्यं, नादृत्त्या। कुतः?! 'कारणकत्वात',-
एकं कारणमङ्गानां प्रधानेषु उपकारः । कः पुनरसौ?। येन प्रधानानि
फलं ददति ; तचैतत् भवत्प्रयुक्रेनाङ्गेन कृतं, जानानि प्रधानानि
फलवन्तीति पुनरङ्गस्याप्रयोगः; अथ न कृतं, सुतरामप्रयोगः,
येन सत्कृतेन नापछतं, म पुनःक्रियमाण: उपकरिष्यतीति का
प्राथा॥
..
भा.
सू० परिमाणञ्चानियमे न स्यात् ॥ ३१ ॥ (यु.)।
यदि चाऽनियमः,-मकदमकृदा प्रयोगः; ततः 'चतुईम
पौर्णमास्यामाहुतयो इयन्ते, चयोदशामावास्यायाम्' इति योऽयं
नित्यवदाहुतिपरिमाणानुवादः, म 'न म्यात्'; भवन् पाचिकः कल्पेत,
तथास्य रूपं पाध्येत; तम्मादनभ्यामः ।।
स० फलस्यारम्भनिर्दृत्तेः क्रतुपु स्यात् फलान्यत्वम् ।
॥३२॥ (पू.यु.नि.)।
भा० यत्तुः क्रतुवदिति,युक्त, यत्कठपु अभ्यासः, फलस्यारम्मनिप्पत्तेः, -
कारम्भेण तव फलं निष्पद्यते, प्रारम्भान्तरेणापरं निप्यास्थत इति ।
अङ्गस्य पुनः उकपरिमाणं फलं प्रधानानां फलवत्तामम्पादनं, तपेत
भत्कृतेन कृतं, न भूयः-क्रियाऽस्तीति, एवमपदिष्टो रेतुः। तम्मादनु-
.
पन्यामः ॥
•मिति रनि पढो दिन ।
30

·६८० मीमामा-दर्शने थेषान्तु तण्डुलफन एवं मुमलस्योद्यमननिपातनकर्मणि अवन्तिभन्दः प्रवर्नते इत्युपगमः, तेषां पा तण्डुलनिर्वृत्तेरेवाभ्यास: प्राप्नोति, स तु मन्द एवाभ्युपगमः; यत्कारणं, विनापि तण्डुलैः, प्रयोगी दृश्यते,–'कषायमवहन्ति, किण्वमवहन्ति' इति। न चामो गोण: प्रयोगः, विशेषाभावात् । अवयवप्रसिद्या चावघातमात्रवचन एव प्रतीयते । न च, ममुदायोऽर्थान्तरे प्रसिद्धः । तण्डुलव्यापारम्य । प्रायो रत्तेस्तत्र प्रयोगप्राचुर्य्य यतोऽयं व्यामोहः॥ (११।१।६१०॥ সালামানা মহলঘালাধিক্কা। प्रयाजादीन् उदाहत्य चिन्यते,-किं मकृत्प्रयोग एपाम्, उत, अयुताभ्यामेोऽपि कर्तव्यः इति । तत्र “धर्ममात्रे त्वदर्शनात् शब्दार्थनापवर्ग: स्यात्" इत्यनेम न्यायेन मकृत्प्रयोगे प्राप्ते एवमुच्यते,-- सू० क्रतुवद्वानुमानेनाभ्यस्ते फलभूमा स्यात् ॥ २८ ॥ (पू.)। अभ्यामः कार्य: । कुतः। यतोऽभ्यामे 'फनभुमा म्यात्। कथं जायते ? । 'अनुमानेन'। किं तदनुमान ? | अङ्गप्रयोगात्, प्रधानापकारो नामीत्, ऊर्द्ध ततो भवति; तेन विज्ञायते,-नूनमन क्रियते इति; क्रियते चेत्, पुनःपुनरपि करियो; 'क्रतुवत', तद्यया, कर्मसु मोर्यादियु, फन्नं कर्मणा क्रियते इति कमाभ्यामे फनभूयस्त्वम्, एवमिहारि ॥ भा यत् प्राक ·१५पया १ पादा। (८१ भा. - सू. सचदा कारणकत्वात् ॥३० ॥ (सि.)। 'मकदा' अझं प्रयोकव्यं, नावृत्त्या। कुतः । 'कारणेकत्वात्',- एक कारणमङ्गानां प्रधानेषु उपकारः । कः पुनरसौ? । येन प्रधानानि फलं ददति; तचैतत् सत्प्रयुक्तनाङ्गेन कृतं, जातानि प्रधानानि फलवन्तीति पुनरङ्गस्याप्रयोगः; अथ न शतं, सुतरामप्रयोगः, येन सहकतेन नोपकृतं, स पुन.क्रियमाण: उपकरिष्यतीति का त्राथा॥ भा. सू० परिमाणञ्चानियमे न स्यात् ॥ ३१ ॥ (यु.)॥ यदि चाऽनियमः,-मछदसकदा प्रयोगः; ततः 'चतुर्दश पौर्णमास्थामाहुतयो इयन्ते, चयोदशामावास्यायाम्' इति योऽयं नित्यवदाहुतिपरिमाणानुवादः, म 'न स्यात्'; भवन पाचिकः कल्पेत, तथास्य रूपं वाध्येत; तस्मादनभ्यामः ॥ २० फलस्यारम्भनिर्दृत्तेः क्रतुयु स्यात् फलान्यत्वम् ॥ ॥३२॥ (पू.युनि०)। भा० यत्तु, क्रतुवदिति,युक्त, यत्क्रत अभ्यासः, फलस्थारम्भनिप्पत्तेः-- कारम्भेण तत्र फलं निप्पद्यते, बारम्भान्तरेणापरं निप्यास्थत इति । अङ्गस्य पुनः उनपरिमाणं फलं प्रधानानां फलवत्तासम्पादनं, तचेत् सकृत्रुतेन कृतं, न भूयः-क्रियाऽस्तीति, एवमपदियो हेतुः । तस्मादनु , पन्यासः ॥ * नितः इनि पाटो धमुचित । स्याङ्ग- ४८ ·६८९ मीमामा-दाने सू० अर्थवांस्तु नैकत्वादभ्यासः स्यादनर्थको यथा भोजन- मेकस्मिन्नर्थस्यापरिमाणत्वात् प्रधाने च क्रियार्थ- त्वादनियमः स्यात् ॥ ३३ ॥ (श्रा०)। भा• यन, मत्कृतेनाङ्गेन कतत्वात् अर्थस्य, अनर्थकोऽभ्यामः-दति, श्रच ब्रूमः,-'अर्थवांस्तु' 'अभ्यामः' अङ्गग्रामस्थ, 'न' अनर्थकोऽभ्यामः। कथकला ? । 'एकत्वादभ्यासः स्यादनर्यकः',-यदि एकमेधार्थमभ्यस्य- मानमप्य कुर्यात्, तम्य अभ्यामः अनर्थक: स्यात्,-'यया भोजनम् एकमिन्' कालेऽभ्यस्यमानमेक फलं बप्तिं करोतीति नाभ्यस्यते । अथेह 'अर्थस्य अपरिमाणत्वम्, दयन्तमुपकारं करोति अङ्गमिति न • जायते । 'ननु यावता प्रधानं फलवत् भवति तावत् करोति इति गम्यते' । सत्यमेवं, किन्तु 'प्रधाने 'क्रियार्थत्वादनियमः स्यात',- प्रधानस्य फन्नक्रियार्थमहंतत्तु प्रधानफन्नमपरिमितं, तत् श्रङ्गोपकारस्य भूयस्त्वे भूयो भविष्यति, अल्पत्वे अल्पम् ; अभ्यासे चामंमयं भूयानुपकारः स्यात् , कार्यत्वात्तस्य, तस्मादनियमः स्यात्, सकृदा प्रयोगोऽभ्यामा वेति ॥ सू० पृथक्त्वादिधितः परिमाणं स्यात् ॥३४॥ श्रा०स०॥ भा• यनु, आहुतिमझ्या विरुद्यते इति, पृथकात्'उपकारस्य अभ्यामे न्यायप्राप्तेऽयमाहुतिमंस्यानुवादः स्यात्, म विधित.''भ्यात', आइति- विधीनभिप्रेत्य, चतुर्दच पौर्णमास्थामाडतिविधय. चयोदशामावास्यायाम काति; न माइतिमण्या युज्येत, शानिविधिसंख्या तु लक्षणया • कियते . ते॥

·११ अथाये १ पाद । भा. सू० अनभ्यासा वा प्रयोगवचनैकत्वात्सर्वस्य युगप- च्छास्त्रादफलत्वाच्च कर्मणः स्यात् क्रियार्थत्वात् ॥ ॥ ३५ ॥(आ.नि.)। 'अनभ्यामो वा' अङ्गानां । कुतः ।। 'प्रयोगवचनकलात',- एकः प्रयोगवचनोऽङ्गानां प्रधानानां च, नस्यैकत्वात् 'मर्वम्य युगपन्' शासनम्, अनेन कर्मणा साङ्गेन यजेत दति, महत्तैश्चाङ्गैस्तत्मानं जातमिति न पुनः-क्रियायां हेतुरस्ति । 'ननूपकारभ्यस्त्वं भवियति'। यद्यङ्गानि अदृशमुपकारं कुर्युस्ततस्तदभ्यासे उपकारभ्यस्त्वमनुमीयेत, दृरमेव तु अर्थमङ्गानि कुर्वन्ति प्रधानस्याङ्गवत्ता ; मा चाभ्यामेऽपि तावत्येवागवत्ता, मा चेह फलसम्बद्धवा,-साङ्गेन यजेत इति नाङ्गानि, श्रङ्गानि तत्मम्पादनेन पर्यवन्ति । नन्येतदयुक्तमिव, यदा हि प्रयाजाः, न तदा प्रधानयजिरपूर्व वा, यदा च यजिरपूर्व वा, न तदा प्रयाजाः, तदेवमदृष्टरहिते समिदादिमा मति अङ्गवत्तैव नाम्ति, कुत. उपकारः।। अपि च यदि यजिमात्रमेवाङ्गेषु नापूर्वमस्ति, तत. सोमागतानामिष्टिपार- बन्धानां चोदक एव नास्ति, असति ह्यपूर्व इतिकर्त्तव्यताकाइा नास्ति, यजतेः प्रज्ञातेतिकर्तव्यतत्वात् , इतिकर्त्तव्यतां चोदको नातिदिशेत , नतानि दर्शनानि नापपोरन्,-'तस्यैकशतं प्रयाजानुयाजा: नव ममिष्टयचूंषि जुहोति प्रहत्य परिधीन जुहोति हारियोजनम्' इति । तस्मादिधमन्या व्याख्या,-' -अनभ्यासी वाङ्गानां प्रयोगवचनकत्वात्,- एक: प्रयोगवचनोऽङ्गानां प्रधानानां च, तस्यैकत्वात् मर्वम्यार- ·(८४ मौमामा-दमे प्रधानकलापस्य युगपच्छासन, प्रधानानामनभ्यामः । कस्य हेतो.।। सहसते: प्रधानः कृतः श्रुत्यों 'दर्शपर्णमामाभ्यां वर्गकामो यजेत' इति, कृते श्रुत्यर्थे यच्छास्त्रविहितं फलं तलब्धमिति न पुनःक्रियायां हेतुरस्ति; एवं अङ्गेवपि मत्कृतेषु यदङ्गानां प्रापकं शास्त्र तस्यार्थः कृतः ततस्तस्मिन् कृते यच्छायाधिगतमङ्गफलं तलब्धमिदानी- मित्यवगन्तव्यं ; तथा च मति अभ्याभोऽनर्थकः । यत्तुः-फलभूयस्त भविष्यति इति, तदयुक्त, दर्शपूर्णमामयोर्यत् फल, सद्भावनायामगोप- कारः उपयुज्यते, नापूर्वस्य फलस्योत्पत्नी, यद्यपूर्व फलमगरुत्पाद्येत, अङ्गफलमेव तस्यात्, नचाङ्गानि फलवन्ति, प्रधानानां खकार्य साधयतामदृट उपकारस्तैः क्रियते,सकृदेतेश्वासौकतातसान्नानावृत्ती फलभूयस्वमस्ति ॥ सू० अभ्यासो वा छेदनसम्मार्गावदानेषु वचनात् सत्त्वस्य ॥ ३६॥ (श्रा०)॥ 'अभ्यासो वा' अङ्गानां । कुतः।। पिटयजे 'श्रूयते,- 'मकदाच्छित्रं बहिर्भवति' इनि, तथा अनुयाजे ‘मकृत् परिधीन् सम्मार्टिः इति, खिरकृति च 'उत्तरार्धात मकदवद्यति' इति, तत् यदि अमरदानां प्रयोगः, नत एतानि वचनानि उपपद्यन्ते । समाभ्यासः॥ सू. अनभ्यासस्तु वाच्यत्वात् ॥ ३७॥ (श्रा०नि०), 'अनभ्यासस्तु' अवाना यथोकीन न्यायेन । यत्तुः उ.-छेदनादिषु वचनात् भवस्यान्यवाभ्यामो विज्ञायते-दति; भा. भा.

·११बध्याये पादः। ६८५ यद्ययनभ्यामः, तथापि छेदनादिषु वाच्यं महत्त्वं, दर्शपूर्णमामयोः 'श्रमकदाचिन बर्भिवति' इति वचनात् तत्प्रकृतिवात् पिढयजे- ऽप्यसकृत् प्राप्त; तथा प्राप्ते सत्वं वाच्यम् । एवं प्रयाजेषु त्रिःसन्मार्ग उन:, मोऽनुयाजेषु पुनरावर्त्तते, तवापि त्रिवे प्राप्ते सकृत्त्वं विधातव्यं । तया, 'दिईवियोऽवद्यति' इत्यविशेषेणोके खिष्टकृत्यपि द्वित्वं प्रान, तत्र सकृत्त्वं विधीयते । तम्माच्छेदनादिषु मकवचनात् नान्यत्राभ्यामो विज्ञातुं न्याय्य इति ॥ (११।१।७.) ॥ 'कपिबन्तान्' इनि बहुवचनस्य निन्वपरवाधिकरणाम् । (कपिश्वसाधिकरणम, कपिञ्चतन्याय )" 'वसन्ताय कपिञ्चलानालभते' इति श्रूयते । तब विचार्य ते, कि तच त्रयश्चत्वारः पञ्च वा विकन्पेनालश्वव्याः, अथ वा चय एव? इति। किं प्राप्तम् ?- सू० बहुवचनेन सर्वप्राप्तेर्विकल्पः स्यात् ॥ ३८॥(पू०)। .भा. विकल्पेनालथव्याः । कस्मात् । 'सर्वप्राप्तेः', सर्व एते संख्या- विशेषाः बहुवचनेन प्राप्यन्ते, सर्वे तस्य वायाः, सर्वत्र प्रयोगात् न च समुच्चयेन सम्भवन्ति अप्रयत्वात; तस्मात् 'विकन्यः । 'भन्वेवं मत्येकस्य शब्दस्यानेकार्थता आथिता भवति, न चैप न्यायः'। उच्यते, मत्यमेवम् , अगत्या पाश्रीयते। 'यदि असत्यागतो 'श्राश्रीयते, भत्याङ्गतो नायितव्या, अस्ति वियगतिः, , यत् त्रिवं बहुवचनस्यार्थः स्यात्, तद्योगाचतुरादिष्वपि वर्तते, मर्वेषु तेषु चित्वमस्तीति' । नेतद्युनं, यदि बहुवचनस्य त्रिवमर्थः स्यात्, ततः ·१८६ मीमामा-दर्शन 'चत्वारो ब्रामणाः' इति मामानाधिकरण्यं नापपद्यत, ब्राह्मणा दत्यम्य त्रयोऽर्थः, चत्वार इत्यम्य चत्वारः, तयोः मामानाधिकरण्य न प्राप्नोति, न हि भवति चत्वारस्त्रय इति, एवं मर्वत्र । 'श्रय लक्षणया भविष्यनि, यया न्यग्रोधः नेवमिति, वित्वं हि चतुष्ट्वादीनि माइचात् शक्नोति लतयितुं'। सिध्यति, लक्षणा तु श्राश्रिता भवति । 'किं क्रियताम, अगत्या पायीयते'। मत्यागतो भायितथ्या,अस्ति चेयङ्गतिः, यहत्व बहुवचनस्यार्थः स्यात् ,सर्वेऽपि ने वहन इति श्रुत्यैत्र सामानाधिकरण्यं । 'यदि बहुत्वं विज्ञायेत, किं तत् बहत्वम्? इति'। उच्यते, बहुत्वं वृद्धिः उपचयः श्राधिक्य- मित्यर्थः। 'कथं कृत्वा'। बहतिरयं वृद्ध्यर्थः, तस्यौणदिक उकार- प्रत्ययः 'बंडेवलपश्च इति तस्य रूपं बहिति, बहु वृद्धम् अधिक- मित्यर्थः । सर्वे चेते यादयोऽधिकास्तस्मात् म बहुशब्दवाच्याः । 'नवापेक्षिकमेतद्द अधिकमिति, यदेव हि बहु, तदेवान्यदपेक्ष्य अवह भवति' । मत्यमेवं, यत्तु यदपेक्ष्य बहु, न तत् तदेवापेक्ष्य अबड; यथा, उत्तराः कुरवः', दक्षिणान् कुरूनपेक्ष्य उत्तरा इत्युच्यन्ते, न च. नतोऽन्ये उत्तरा देशा न मन्ति, श्रय च नियतापेक्षणत्वात् उत्तरत्वं न जइति । एवं विप्रमतयो दित्वमपेक्ष्य बहुत्वं लभन्ते, न च ते कदाचिदवध्वः । 'कयं पुनजायते, द्वित्वापेतं विप्रमतीनां बहुत्वमिति ?'। उच्यते, अपेक्षा तावत्समानजातीयेषु भवति, यथा 'बलवान् देवदत्तः' इति, न इम्तिनं मिह वा अपेक्ष्य भवति, किन्नई समानजातीयान् पुरुषानपेक्ष्य; एवं संख्यापि मण्यामेवापेक्ष्य बहुल • "सीधाममोप"रति सिहानको मुदीच १ पा.१९ दरम्।

·११वश्वा१पादः। ६८० लधुमईति । तत्रैकत्वं तावन्नापेक्षते, दयोबहुवचनस्थादर्शनात्, ज्यादिषु च सर्वेषु दृश्यते, ततो विज्ञायते,-दित्वापेक्षमिति, तच बहुवचनेनोपलभ्यते । कुतः। तद्भावे भावात् , तदभावेऽभावात्,- तद्भावे विवादिषु भवति, तदभावे च दयोरेकस्मिंश्च न भवति । एवं बहुवचनमिति समाख्या अन्वर्था भवति । अभियुक्तबचनञ्च "वहुपु बहुवचनम् (पा०१।४।२९स्व०)" इति,यदि नित्वं बहुवचनस्यार्थः स्यात् , त्रिपु वड़वचनमित्येव तद् ब्रूयात् लाघवादमन्देहाच्च । तम्माद्वित्वमपेक्ष्यैते बहवः; अतोऽवस्थितं यादीनां बहुत्वम् । एवञ्च मति नैकः शब्दोऽनेकार्थी भवति । सर्वेषां च बहत्वान्न कश्चिमवणया प्रयोगः । 'अयोच्यते,-वियु निरुपपदं प्रयुज्यते, चतुरादिषु तु मोपपदं,- 'चत्वारो ब्राह्मणाः' इति'। तच मिथ्या, विष्वपि सोपपदं प्रयुज्यते, यथा, 'चयो लोकाः' 'त्रयो वेदाः' इति । यदि च निरुपपदं त्रित्वं प्रत्याययेत्, ततो 'वसन्ताय कपिञ्चलान्'-इत्युक्ने विचार एवायं न प्रवर्तत; यथा अत्रैव न विचार्यते, किं कपिञ्जन्ना भालथव्याः, उत मयूराः कपोताः वा? इति; कस्य हेतो?-यतः कपिञ्चलमन्दस्य न मयूगः कपोता वा वाच्याः। दहापि यदि बहुवचनस्य त्रित्वमेव वाच्यं स्यात् नेतरा: संख्याः, पूर्ववद्विचार एवायं न स्यात् ।। स्व० दृष्टः प्रयोग इति चेत् ॥ ३९ ॥ (प्रा.)॥ भा. अयोध्येत,-दृष्टो वडवचनस्य प्रयोगश्चतुरादिपु 'चत्वारो ब्राह्मणाः' इति ततो विचार दूति ॥

·मोमासा-६
भा.
भा.
भा.
स्व०
तथेह ॥ ४०॥ (श्रा०नि०)॥
'दह' श्रपि कपिञ्जनशब्दम्य दृष्ट प्रयोग कपोते मयूरे
च,-महान कपात उच्यते-कपिञ्चलाइयन कपोत 'दति, तथा
अन्यो मयूर ‘कपिञ्जलाऽय न मयूर' इति ।
भक्त्येति चेत् ॥४१॥ (श्रा०) ॥
श्राइ -भन्या' तत्र कपिञ्चलभब्द प्रयुज्यते, न च, भात
प्रयोगे शब्दार्थका भवति ॥
तथेतरस्मिन् ॥ ४२ ॥ (नि.)
इतरस्मिन्नपि पवारो ब्राह्मणा'दति लक्षणया प्रयुज्यते इत्युक्तं,
न च लक्षणाप्रयोगे शब्दार्थका भवति। अपि च, प्रातिपदिकार्थस्य
या संख्या, मा वचनेनाभिधीयते, यया,'बाह्मणा इति, प्रातिपदिकार्थ
एव वा यथा, 'दो', 'एक' इति, मच, वित्व प्रातिपदिकस्य अर्थ,
न ततमख्या इति तस्मात 'चवार' इति बहुवचन न प्राप्नोति।
'योच्यत, अस्ति चतुर्यु अवयवभूत चित्व, तदपेन बहुवचनम-दति।
दित्वमपि तवास्ति, एकत्वञ्च, काममनेनैव द्विवचनमैकवचनश्चोत्पद्येत,
तस्मान चित्लयोगाचतुरादिषु बहुवचन प्रयोग, बहुत्वादेव तेषां
बहुवचनम्, अतः सर्वे ज्यादय पगईपर्यन्ता बहुवधनस्यार्थ ,
चेदर्थ, 'कपिलानालभते' इति सर्व प्राप्यन्ते , तस्मादिकल्प ॥
सू. प्रथमं वा नियम्येत कारणादतिक्रमः स्यात् ॥
॥४३॥ (सि.)॥
'प्रथम वा बहुब विवं 'नियम्येत'। किंकारण ? | महि
.
.

·११ अध्याये । पाद । ६८८ , कश्चिमतुर उपाददाना न त्रीनुपादत्ते, यत्कारणम्, अनुगतालयात. त्रिपु चोपानेषु कृतः भन्दार्थः, 'वहनालभेत' इति श्रुतं, श्रालब्धाय बहवः। एवं मति 'कारणादतिक्रमः स्यात्'-यदि च यथाश्रुनानुपादाने किश्चिदन्यत् कारणं चित्वातिकमे स्यात्, ततोऽतिक्रमः, न तदन्ति ; तस्मात् चित्वं नियम्येत । 'ननु फनभूयस्व कारणं भविष्यति'। नैतदस्ति, यच बहवः कन्याः श्रूयन्ते, तेषां कशिलघुः, कश्चिद्गुरुः, तत्र गुरोः कन्पस्यानुष्ठानाम्नान- मामात्तदनुष्ठागात् फनभूयस्त्वमगुमीयते, यथा, 'एका देया, पड्देया, दादश देयाः, चतुर्विगतिर्देया' इति; दुइ तु एक एव कन्पो बहनामालम्म, म त्रिभिश्चतरादिभिन्तुन्यः; श्रतस्तत्र यो लघुमुत्सृज्य गरुकन्पमातिष्ठेत, तस्य फलभूयस्त्वं न भवितुमईति, श्रुत्याविशेषात् । यया, 'पाहमालभेत' इति श्रुते यो महान्तं महाघ वा पाहमालभेत, न तस्य फनभ्यस्त्वं भवति, यस्तु मांमीयन् भिष्टमतिकमेत, भ, यदि नाव दिकोषु हिंसासु प्रत्यवाया, ततः प्रत्ययात् प्रयामत्यवायस्तथापि शिविगएच लभेत,-कृने श्रुत्यर्थे मांसीयन् पररवहन्ति इति । तस्मात् पयः कपिनला पालथव्याः।। सू० तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ ४४ ॥ (यु०१) अन्यायाऽपि चतमर्थ दर्शयति, ययान्याय उपदिएः; यया. 'कृष्णा याम्या, अवनिता रौद्रा, नभोरूपाः पान्याः, तेषामलामो दशमः' इति, यदि च य एते विकाः एवं नियोगत ऐन्टायो दयमः मम्पद्यते, हतग्या पाधिकः म्हात् । तम्मात् वित्यनियमः॥ भा.

·मोमामा-दाने भा. खू० प्रश्त्या च पूर्ववत्तदासत्तेः ॥ ४५ ॥ (यु०२) । 'प्रहत्या' अग्नीपोमोयेण एकवं प्राप्यते, तस्थामत्तिर्भविष्यति विवे उपादीयमाने, इतरथा विप्रकर्षः स्थात्। ददश्चापि लिई,- हमेधीये श्रूयते,-'श्रीदनानुद्धरति' इति, नत्र 'मध्यमभ्य' इनि घयाण निरुपपदं भवति,अन्यत्र सापपदं,-'पञ्चानां मध्यमः, अष्टानां मध्यमः' इति ॥ (१९१८) ॥ भा० 'रायमित्यत्र पवामा गवा दोरमविधानाधिकरणम् । उत्तरासु न* यावत्खमपूर्वत्वात् ॥ ४६ ॥ (पू.) । भान्नाय्ये दोहन प्रकृत्य श्रूयते, 'वाग्मतस्तिस्रो दायित्वा विस्टरवागनन्वारभ्योनरा दोहयति' दनि। किमयं विधिः, अनुवादः?-- इति। किं प्राप्तम् ?--अपूर्वार्थवादिधिरिति, अनुवादी घनर्थक: स्यात् । इति प्राप्ते उच्यते,- यावत्वं वान्यविधानेनानुवादः स्यात् ॥ ४७ ॥ ॥ (सि०) अनुवादः स्थान, नायं विधिः,-'उत्तरा दोहयति' इनि, अन्योऽत्र विधिः,-'उत्सृष्टवागनगलभ्य' इति, यो विधि स्यात्,वाक्यं भिधेत,-'उत्तरा दोइयति, ताश्चानवानभ्य'-इति॥ प कुत. प्राप्ते अनुवादः-- म. भ. प.म.पाहपटके कारोबालि। भा० + ·११ नयाये१पादः भा. 1 भा० सू० साकल्यविधानात् ॥४८॥ (ग्रा०नि०)। माकन्धमत्र विधीयते गवां दोग्धव्यानां,-'नाम्यतां रात्रि पयमा अग्निहोत्र जुड़यात्, कुमाराय न पयो नभेरन्' । 'ननु कुमाराणां पयोदानप्रतिषेधोऽयं । नदि, पयःप्रतिषेधे किशित दृष्टमम्ति, अदृष्ट कम्पयितव्यं । 'मन्त्रितरत्रापि नक्षणा श्राश्रयणीया'। बाढम्, अदृष्टायांच्छन्दवृतिघीयमीति । तस्मात् माकन्यविधिवां, पय.प्रतिषेधेनायं लतणया; ततः प्राप्तेऽनुवादः ॥ व० बर्थत्वाच्च ॥ ४६॥ (हे.) ॥ 'यडग्धी रन्द्राय, देवेभ्यो हविः' इति च मन्त्रम्य मगम दुामानामु अपालिकावं भविष्यति, बडवं च शतयपेतम् ।। ह. अग्निहोचे चाशेपवद्ययागनियमः ॥ ५० ॥ (१यु०). ग. अग्निहोत्र श्रूयते,-'नाम्यैतां रात्रि पयमाग्रिहोत्रं जुहुयात् , ययान्यन्य देवताय प्रत्तमन देवताय दद्यात् नादृक् नाम्यात याग्या जुहुयात्' इति मत्रम्य पयमः मात्राय्यार्थता दर्शयति ॥ तथा पयःप्रतिषेधः कुमाराणाम् ॥५१॥ (यु०) इति प्याग्यातम् ॥ (१११४१८.) ॥ सर्वप्रापिणापि लिङ्गेन संयुज्य देवताभिसंयोगात ॥ ५२ ॥ (२०)। TO १० . SIRHETA मा ।

·६८२ मीमामा-दाने भा. 'वत्सेभ्यश्च ह वा एता मनुष्येभ्यश्च पुरा प्राण्याथयन्ने श्रयताई' देवेभ्य एवैता प्राप्याययन्ति' इति, सर्वप्राप्नेरेनजिएं। कथं ?। या वसेभ्यो मनुष्येभ्यश्च पुरा प्राण्याययन्ते, ता एतईि देवेभ्य प्राप्याययन्ति इत्याह,साय ना वसेभ्यश्य मनुय्येभ्यशाप्याययन्ने; नस्मात् सर्वप्राप्तभिड्डम् । श्रतो यावत्स्वमुत्तरास दोहन स्यात् ॥ (११११८.अ.) । चामेयादीना प्रधानानां भेदे प्याधारादीनामााना ननौरानुष्ठानाविकरकम । दर्शपूर्णमासयोः प्रधानानि श्राग्नेयादीनि, तेषामङ्गानि प्राधारादीनि। तेषु चिन्यते, किं, तस्य तस्य प्रधानस्य भेदेनाङ्गानां प्रयोगः, अथ वा सर्वेषां तन्त्रण? इति । अथ तत्र कि वृतं?-"क्रतुवच अनुमानेनाभ्यासे फलभूमा स्यात्” (११।१।२८सू०) इति । तत्र धनो दर्शपूर्णमामाबुद्दिम्य कथा वृत्ता, दह तत्तत् प्रधान प्रति चिन्यते। किं प्राप्तम् - सू० प्रधानकमार्थत्वादनानां तद्भेदात् कर्मभेद: प्रयोगे स्यात् ॥ ५३ ॥ (पू.)॥ 'अङ्गानां' प्रयोगे 'कर्मभेदः' 'स्यात्' कियाभेदः,-तस्य तम्य प्रधानस्य भेदेनाजानां प्रयोग. । कुत.। 'प्रधानकमार्थत्वात्, प्रधानार्थवादित्यर्थः । प्रधानार्थन दि अङ्गानि उपदिश्यन्ते, अङ्गवन्ति प्रधानानि कथं भ्युरिति; अङ्गमम्बन्धे च प्रधानानां महत्वं न भा. . मा स्विंय रनिक.मं.

·११ अथाये १ पादा। ६८३ - विवक्ष्यते, न हि तर प्रधानानि विधीयन्ते, किन्तईि अगानि, न च प्रविधीयमानस्यार्थम्य गुणे विवक्षितो भवति, यथा, 'ग्रहं सम्मार्टि दत्येकत्वम् ; एवं चेत् एकैकम्य प्रधानस्थाहै. सम्बन्धः कर्त्तव्यःतानि यदि मकृत् क्रियेरन्, अविभागेन मम्बध्येरन , यया, प्रायणीयो- दवमानीययोः एकादभि या; ममम्तश्च मम्बन्धः कर्तव्य इत्युक्तं,- "विधेस्वेकयुतित्वात्” (११।१।१६८०) इत्यत्र । तस्मात् पति- प्रधानमनभेदः ॥ सू० क्रमकोपश्च यौगपद्ये स्यात् ॥ ५४ ॥ (यु०) । भा. प्रधानानि च क्रमवन्ति,तानि च यथाक्रम मागानि कर्नव्यानि, तब यदि नन्वमहानि म्यु, ततोऽकृत्वा श्रागेय मागम, अनीपोमीयः प्रक्रान्तः स्यात्, तथा प्रधानानां 'क्रमकोपः' 'म्हात्' । अय तु भेदः, ततः मागमाग्नेयम् अपठज्य, अमीषोमीय: माङ्गः प्रक्रान्तः क्रियत इति नास्ति क्रमकोपः । अपर पह,-यदि तन्त्रं भवेयुग्गानि, तनो यावत् नमूनपात् श्राग्रेयम्योपकरोति, तावत् ममिधा अमीयोमीयम्योपकर्तव्य, म एप उपकारक्रमकोपः। अपि च, अङ्गारापोहनादीनि मंस्पनि प्रति- प्रधानं भिन्द्यन्ते, तशापारादीनामवनवयं भविष्यति ॥ सू. तुल्यानां तु योगपद्यमेकशब्दोपदेशात् स्यात् विशेषाग्रहणात् ॥ ५५ ॥ (सि.)। . * मंन्यादीनि ति क••g: पाठ ·६८४ मीमामा-दर्शने भा. तुशब्द पतान्तरपरिग्रहे,-*म च, एप पर श्रेयान, भेद इति, किन्तर्डि, 'योगपद्य',-मकृतप्रयोग म्यात; सकदेव प्रयुक्रानि श्रङ्गानि म प्रधानैर्युगपत् मम्वध्यन्ते, तुन्यानाम'एकशब्दोपदिष्टा सञ्च ऐदमर्थ्य प्रति 'विशेषाग्रहणात्', दमानि कर्ट तो देशत कालत तुन्यानि,-दर्शपूर्णमामयोर्यज्ञकची चवार विज , 'ममे दर्शपूर्ण- मामाभ्या यजेत', 'वर्णमास्या पौर्णमास्या यजेत, अमावास्यायाम- मावास्यया यजेत' इति। प्रधानच मह श्रङ्गाना एकदेशकालकर्टव वक्ष्यति,-"अगानि तु विधानत्वात प्रधानेनोपदिग्येरन” (११।२। ७स ) इत्यत्र । एकेन च शब्देन प्रधानानि फल प्रति उपदिष्टानि,- 'दर्श पूर्णमामाभ्या स्वर्गकामा यजेत' इति । किमत । अतस्तेषा फले मभूयकारिख, तेन वर्गकामस्य सर्वेषा युगपच्चिकीर्षा, नैका मचिकीपी, मर्वचिकीर्घया च श्राधारादीना क्रियमाणाना तुन्य- कीदीना न ग्राह्यते विशेष, कम्येतानि आग्नेयस्याग्नीपोमीयस्य वा?--इनि, मर्वेषा च युज्यन्ते, तम्मात मार्थानि भवन्ति , तम्मादगावृत्ति ॥ ऐका•दव्यवायः स्यात् ॥ ५६ ॥ (प्रा०नि०) ॥ यच्च -क्रमकोपय योगपो स्यादिति, तब ब्रूम, ऐकार्यात् श्रयवाय म्यात्', न क्रमकोप । कुत ।। 'ऐकाऱ्यांत', मध्यकारीणि एतानि इत्युक,तेपा महफ्रिया नैका , हितकेन कृतेन कश्चिदर्थ, एकसम्बन्धक्रियायामानु पूर्य म्यात , तम्मान्न तेषा प्रयोगे क्रम , कुत भा. + पवनर परिजघार तिवादानकपाठः ।

·११ अध्याये। पादः।
..
-
भा.
क्रमकोप: इति। यच्चपिकारे क्रमकोप इति; नत्रापि, नाधारः
कृतमात्र एव प्रधानेपु उपकरोति, यत्कारणं, तमिान् काले प्रधानान्येव
न सन्ति । यदा तु सर्वाणि अङ्गानि तानि, तदा तानि अपूर्वाणि
सम्भूय प्रधौनेषु उपकुर्वन्ति; अङ्गानामपि हि मम्भूयकारित्वमुक्त,-
"श्रये देकार्थ्यादेककर्म्यम् (२१११६५०) दति। तम्मात् उपकारे-
ऽपि नास्ति क्रमकोपः ॥
स्व० तथा चान्यार्थदर्शनं कामुकायनः ॥ ५७॥ (यु०)॥
"तथा व अन्यायदर्शग' भवति, यथान्यायोपदिरे पति
'कामुकायनः' श्राचार्यो मन्यते म्म । किं पुनस्तत् ? । 'चतुर्दश पौएं-
माम्यामाहुतयो यन्ते, त्रयोदश अमावास्यायाम्' इति, यद्यावृत्तिः
स्यात्, न त्रयोदश चतुर्दश वा व्यवतिष्ठेरन् ।
यच, मस्पर्शिवत् श्रारारुपकारिणामपि श्रावृत्तिरखिति; तत्र
यूम:,
सू० तन्न्यायत्वादशक्तरानुपूयं स्यात् संस्कारस्य
तदर्थत्वात् ॥ ५८ ॥ (आ.नि.) ॥
महिन्यायः ,मभूयकारिणां सहक्रियेति, मर्ववैव सहक्रिया,
'अगते.' तु धर्ममस्पर्गेषु ‘ानुपूर्वी', तस्मात् भेदेन क्रिया, न शक्यते,
एकम्य अङ्गारापोहनेन सर्वेषां पाकः कर्तुं न चैकम्मिन् पुरोडा
प्रथिते मर्वे प्रथिता भवन्ति; 'संस्कारम्य तदर्थत्वात्', संस्कारोऽयं
पाका विधीयते, ततः एव प्रत्यक्षोपकारिणः प्रतिप्रधानम पात्ति:
स्थात्, अन्यया याग एवन मंवत ।।
भा.

·मीमामा-दाने भा. . भा. स्व० असंस्पृष्टोऽपि तादात् ॥५६॥ (यु०)। 'असस्पृष्टोऽपि' आधारादि प्रतिप्रधानमावर्तते । कुन ।। 'तादात्', यम्य समीपे कृत, तदर्थ इति गम्यते विशेष । श्राघागदौनि श्राज्यभागान्तानि श्राग्रेयस्य, खिएचदादीनि अग्नीषोमीयभ्येति ग्टह्यमाणे विशेषे भेद , तम्मादुपाशयाजादीना ममोपे प्राक श्राधारादीनि, जर्द्ध विरशदादीनि कर्तव्यानि । एव च संपनिभिरितरेपामलक्षय भविष्यति ॥ सू. विभवादा प्रदीपवत् ॥ ६ ॥ (प्रा०नि०)॥ यदुक्त, यस्य मनिधी प्रामानि तस्येमानीति रहते विशेष, नमादात्ति' इति, नैतद्युत । कुत' ? । 'विभवान्',-विभविश्यन्ति एतानि एकस्यापि मनिधी क्रियमाणानि सर्वेषामुपक, 'प्रदीपवत' । तद्यया, प्रदीप एकस्मिन प्रदे भुनानानां ब्राह्मणानामेकस्य मन्निधी प्रचलित सर्वेषामुपकार करोति । तस्मादनावत्ति । स्व. अर्थात्तु लोके विधिः प्रतिप्रधानं स्यात् ॥ ६१ ॥ (पुनः पू०)। उपवर्णनापरिहार पूर्व न छत इति म नावदर्श्यते । यदुप- वर्णित प्रदीपवत' इति, नदयुक, 'अर्थात् 'लाके' प्रदीपस्य सदसकदा क्रिया, यदि मश्चत छत सर्व प्रकाशयति, मछत् क्रियते, अथन प्रकाशयति, नतोऽमकृत, ततशास्य प्रत्यन मामयं, अथेह विधित' उपकारोऽनुपका वा गम्यते, न प्रत्यक्षेण, न पास्ति विधानम्, भा.

·११ अध्याय १ पाद ।
भा.
अस्योपकरोति इति, मनिधानादिशेपग्रहणाहम्यते, -यस्य मनिधी
प्रयुक्त तस्योपकरोति-दति । तस्मादावृत्ति ।।
सू० सकदिज्यां कामुकायनः परिमाणविरोधात् ॥
॥६२ ॥ (प्रा.)
अथ यक,-'मदिज्या कामुकायन' प्राचार्यो मन्यते,
नेव, चतुग, त्रयोदशेत्याहुनिपरिमाणम्य विरोध स्यात'-ति,
तम्य क परिहार । अाभाषान्त सूत्रम।।
सू० विधेस्त्वितरार्थत्वात् सवदिज्याश्रुतिव्यतिक्रमः
स्यात् ॥ ६३ ॥ (प्रा०नि०)॥
विधीयते इति अङ्ग विधिशब्देनाच्यते,-अगस्य 'इतरार्थवात्'
यदा एतत् स्थित, यम्य मनिधी यत कृत तदर्यमेव नत-दति, तदा
श्रावृत्त्या अङ्गाना प्रयोग , तत्र चतुई त्रयोदशेत्याहुतिमख्या
नोपपद्यते, श्रातिविधयम्तु चतुर्दश, पयोदश, तेषा नक्षण्या
वचनमुपपद्यते,'चतुर्दश पोर्णमास्यामाहुतिविधय ,अयोदशामावाम्यायाम्'
-दूति । नैतत सख्याविधान, प्रचयेनैव मस्याया
प्राप्तत्वात्
अनुवादस्वयम, अनुवादश्य लक्षणया उपपद्यते, विदितस्य म भवति,
प्रातिविधीनाञ्चेय भख्या विदिता, नातीना, तस्मात्तेपा वाद ॥
सू० विधिवत् प्रकरणाविभागे प्रयोग वादरायणः ॥
॥६४ ॥ (पुन पूनि०)॥
नन्त्रण प्रयोग 'वादगयणे' मन्यते स्म । कुन ? । प्रकरणा-
भा.
भा.
32

·मीमामा-दर्शने विभागन्, मर्वेषां प्रधानानामविभका प्रक्रिया, मम्भूय-कारित्खादित्युक्त, नवेदमी प्रति न रमते विशेष । यत्तु, सनिधिप्रयोगण विशेषग्रहण- मुक्त, तदयुकं । कि कारण ? । विशेषणेय सन्निधिक्रम , स प्रकरणेन बाध्यते, विधिवत्', यथा विधी तुन्यत्वात प्रकरणस्य, मार्थानि श्रङ्गानि विज्ञायन्ते, न, यस्य मनिधी,तदर्थानि, क्रमस्य प्रकरणेन बाधितयात् । अपि च एकेन मन्त्रिधानमविशेषको हेतु ;-यदापि सर्वार्थास्तदाप्येकस्य कस्यचिदवग्य मनिधी कर्तव्य । तस्मान्न विशेष मनिधेरैकान्तत शक्य अधारयितुम ,अतस्तन्लेण प्रयोग ।वादरायणग्रहण कार्यर्थ, कीयमतार्थम् ॥ स्व. क्वचिद्दिधानान्नेति चेत् ॥ ६५ ॥ (आ.) ॥ नैतथुन, सकृतक्रियेति। कुत ।। 'वचित्' महत्वम आइत्य विधीयते,-'महावघ्नन्ति सह पिषन्ति', तत् अनावृत्ती मर्वत प्राप्तायां परिमध्यार्थ स्यात्, इहैव महन्व, नान्यत्र इति। उच्यते, न विधेश्वोदितत्वात् ॥ ६६ ॥ (श्रा०नि०)॥ न तत्र परिमझ्या युज्यते, ।, प्राप्तम्य पुनर्वचन परिमयार्थ भवति, न चेह महत्व प्राप्त । कुत ? भेदेन निर्वायम्य 'चोदितत्वात्- आग्नेयानीपोमीययोभैदेन निर्वाप उक , तयोर्भ देनेवावइननपेपणे प्रामुत , नत्रावग्य विधेय महन्वं, तम्मात न, कचित् महत्वविधानादन्यत्र भेदेन क्रिया विजायेत इति ॥ (११११११००) ॥ भा. भा. पासपर रति सादम्पुसकस रष क. पुमकम्य ध पाय ।

·१५ थापादा वधुम, प्रमेय शशपीक्यो प्रथमटतीययो देन प्रदानाधिकरणम । कचिच्छ्रयते,-'प्राग्नेयं कृष्णग्रीवमालमेत, मौम्य कृष्णग्रीवं पुरोधायां स्पर्द्धमान."-इति । तत्र विचार्यते,-कि कृष्णग्रीवस्य प्रथमम्य रतीयस्य च महादानं कर्तव्यम् , श्रय वा भेदेन ? इति । किं प्राप्तम् , सू० व्याख्यानं तुल्यानां योगपद्यमय माणविशेयाणम्॥ ॥ ६७॥ (पू.)। भा. 'व्याख्यात' प्रयोगे योगपद्यमिति, 'तुन्यानां तु योगपद्यम्' एक- गन्दोपदेशात् म्यादिति । इह तु रुष्णग्रीक्योरेकदैवतत्वात् । महप्रयोगे क्रियमाणे न ग्टह्यते विशेषः, सहक्रिया च एकफलत्वात् प्राप्ता, तरमात् महप्रदानम् ।। सू० भेदस्तु कालभेदाचोदनाव्यवायात् स्यादिशिष्टानां विधिः प्रदानकालत्वात् ॥ ६॥ (सि.)। . भा. 'भेदम्नु' प्रदानम्य युको न सन्त्रता। कुतः ।। 'कालभेदात्' । कथं फालभेदः? । 'चादनाव्यवायात',-मौम्यपादनया प्यवहिते कृष्णग्रीवधोदने, तब पाठक्रमादेकम्य पुरम्नात् मोम्यस्य प्रयोगः, • "चER, मप पीरियमन मारमत्य मापनो पोलापन प. मात" हि म्यापमाटा। + 'बरेवनमान लि.म.पुर । : पोसरनि पारपुष्पद ।

·मीमांसा-दर्शने एकस्य उत्तरत्र; तयोर्यदि महादानं क्रियेत, क्रम उपरुीत अन्यतरम्य,पुरस्तात् क्रियायाम, उत्तरस्य; उपरिष्टात्, पूर्वम्य । तम्मात् भेदेन प्रयोगः॥ सू० तथा चान्यार्थदर्शनम्॥६॥ (यु०) । भा. 'अभितः मौम्यमाग्नेयो भवतः' इति। ख० विधिरिति चेन्न वर्तमानापदेशात् ॥ ७ ॥ (प्रा०नि०)। श्रय विध्यभिप्राय कल्पेत,श्रूत्यर्थमुत्मृज्य लक्षणार्थः परिग्टहीत. स्थात; तस्मात् प्रदानभेदः ॥ (११।१।११.)॥ भा. इति श्रीमहशवरखामिनः कृतौ मीमांसाभाय्ये एकादशस्थाध्यायस्य प्रथम. पादः ॥०॥ * मरडामिन इति.म. पुस्तकपा।

·मीमांसा-दर्शने ११ अध्याये २ पादः । यादीना प्रधानाना तन्त्र धिवरणम भा. सू० एकदेशकालकर्तृत्वं मुख्यानामेकशब्दोपदेशात् ॥ ॥ १॥ (सि०)॥ दर्शपूर्णमामयोगमे यादीनि प्रधानानि । तब देशकानकारः 'ममे दर्शपूर्णमामाभ्यां यजेत,पौर्णमास्यां पाएंमाग्या यजेस,अमाशम्या- याममाव न्यया यजेत, दर्शपूर्णमासयोर्यशकचायवार विजः' इति । नथा,'चातुमाम्ये प्राचीनप्रवो वैश्वदेवेन यजेत, वमन्ते वैश्वदेवेन यत, चातुर्माम्याना यजकवनां पञ्च एलिजः' इति । तब विचार्यते, किम् आग्नेयादीनां प्रधानानां तन्वं देशकाम्न- कतारः, अय वा, भेद एव ? इति । तत एतावत्तु परीच्या किं चोदनाविधिगेया देशादयः, 'यदानेयोऽटाकपानः' इत्येवमादयः श्रामेयादिचोदनाविधयः, नेपामिमे ममादिविधयः पा., श्राग्नयो- ऽशकपास. एवं भवति, एवं मर्वच, अय वा प्रयोगाचं देशादयः,- य एपीमायादीनां प्रयोगः फनमाधनार्थ, तदनम् ? इति । कि प्रातः?। यदि प्रयोगाएं. ततमान्य, प्रय चोदनाविधिोपालो भेदेनेति। किं प्राप्त?-'एकदेशकालकर मुस्थानां' तन्त्रमित्येषा प्रतिभा - ·भीमाभा-दर्शन तत एवं तावदर्णयन्ति,प्रयोगाई देशादय इति । कुतः । न तावदृते देशकानकर्टभ्यः, प्रयोग भवति, यच्च येन विना न भवति, तत्तदमित्यवगम्यते, तम्मान प्रयोगाङ्गं देगादयः; यदा प्रयोगाङ्ग तदा तन्वभावः । कग्मात् ? । 'एकगन्दोपदेशान', 'दर्शपूर्णमामा म्वर्गकामा यजेत' इत्येकान्दोपदेशात् एक फन, एकफलवान् सहप्रयोगः, तत्र न ग्राह्यते विशेषो देशादीनामैदमयं प्रति अग्रामाणे विशेषे तभावो युक्र. । तस्मातन्त्र देशादयः ।। सू० अविधिश्चेत्कर्मणामभिसम्बन्धः प्रतीयेत लक्षणार्थी- भिसंयोगादिधित्वाचेतरेपो प्रतिप्रधानं भावः स्यात् ॥२॥ (प्र०यू०) 'अविधियेत्', यदि चोदनाविधिशेषो न स्यात् देशादिविधि, नतः 'कर्मणाम्' आग्नेयादीनाम् अभेदेन देशादिभिः 'अभिमन्बन्धः प्रतीयेत', चोदनाविधिशेषस्वयं । किं कारणं । दह 'ममे दर्शपूर्णमामाभ्याम्' इत्येवमादिभिशेयर्देशादयो विधीयन्ते,अप्राप्तवात्, ते चेदिधीयन्ते, श्राग्नेयादीनां दर्शपूर्णमामशब्देनानुवाद एपितव्य', अन्ययाऽनेकार्थविधानम् एकस्मिन् वाक्ये भाति दति, अनुवादे च तेषां महत्वं न विवक्ष्यते, वित्रन्यमाणे वाक्यभेदो भवति,- श्रामेयादीनां देशादयः, तेषां च महितानामिति। कथं ? । 'समे दर्शपूर्णमामाभ्याम्' इत्येवमादिभिवाकौराग्नेयादिदेशादयो विधात भा. , * एनदयम्' इनि क• • एसकपाटा।

·११ध्याय २पादः। भयन्ते, 'लक्षायाभिमयोगात्' लक्षणार्थनाभिमयोगो विज्ञायने, दर्शपूर्णमामशब्दः ममुदायार्थोऽयं, ममुदायच ममुदायिनक्षणार्थः शनोति, भाइच-त् ममुदायिनो लतयितुं । 'नन्वेवमपि लक्षणा शाश्रिता भवति । वरं लवणा, नेकम्य वाक्यस्यानेकार्थत्वं, अनेकार्थवेऽगमकन्वं, लक्षणा अनुगमिका, लौकिकत्वात् । अपि च, श्रुत्या ममुदाये देशादयो विधीयेरन्, न च ममुदायम्य देशादिभिः मम्बन्धोऽस्ति, कारकं हि समादयः, कारकम्य कर्मणा सम्बन्धः, न कर्मगुणेन; तस्मादपि लवणा; यया पौर्णमामीमभिमृशेत्' इति इविक्षणा। चोदना-'विधित्वाचेतरेपां' देशादीनां प्रतिप्रधानं भावः स्यात्', ग्रामाणविशेषलात् । अथ केन समादय आग्नेयादिपु विधीयन्ते ।। 'ममें यजेत, पौर्णमाम्यां यजेत' इत्यनेनारयातेन, अत्र हि धातुना यागमनूद्य विभक्त्या तेषु ममादीनां विधिः, कनाराऽपि, यस्तेषां यागानां रूपविधानार्थी भवति 'अच्युता भवति' इति, तेन विधीयन्ते। अथ वा, अस्तिर्भवन्तीपरः प्रयमपुरुषेऽप्रयुज्यमानोऽपि अम्तीति । एवं म्यितमपर्यवमितं भवति. श्रतः अन्तरा चिन्तान्तरं प्रक्रियते । किं पुनः कारणम् एतम्मिन अपर्यावमिते चिन्तान्तरमारभ्यते।एनम्मिन् न्याय म्यिते तस्याश्चिन्ताया. पूर्वपक्ष उत्तिष्ठति,अतोऽमावेतम्मादनन्तर- मुच्यते । चाानामपि ममदेगादिनियमधिकरणमा सू० अगषु च तदभावः प्रधानं प्रति निर्देशात् ॥ ॥ ३ ॥ (अ.पू.)।

·७०४ भीमामा-दाने भा । भा. अङ्गेय्यदानों विचार्यते । किं तेषां समादय एव देशकाल- कतारःः अथ वा, अनियमः इति । किं प्राप्तं ?-'श्रङ्गेयु च तदभाव'। कुत । 'प्रधानं प्रति निर्देशात्-चोदनाविधिशेषत्वेनामेयादीनि प्रधानानि प्रति ममादयो निर्दिया. न अन्यत्र भवन्ति । तस्मादनियम । यथा द्रव्यदैवतं यत् प्रधानेषु, न तत् अङ्गेपु; एवं देशादयोऽपि ॥ भ्यिताउत्तरम्,- स. यदि तु कर्मणो विधिसम्बन्धः स्यादैकशब्द्यात् प्रधानार्थाभिसंयोगात् ॥ ४॥ (प्र.सि.)। यदि श्राग्नेयादे. कर्मण. समादिविधिमम्वन्धः स्यात् , स्थाचोदनाविधिशेषत्वं, भेदेन च ममादय , न तु तदस्ति । कुत । 'ऐकभन्दात् प्रधानार्थाभिमयोगात', यम्मात प्रामेयादीनां ममस्तानां एक शब्दो वाचक.,तेन ममादीनामभिमयोग ,-'ममे दर्शपूर्णमामाभ्यां यजेत' इति, न ये व्यम्तानां वाचकाः,-'यदानेयोऽटाकपाल' इत्येवमादय.। नत्र प्रत्यन समस्तमयोगमुत्मृज्य परोतो व्यस्तमयोग कल्प्य ,-मेोऽपि लक्षणया। अथ तु प्रधानार्थमभिमंयोगः क्रियते, तत उभयमपि परिहतं भवति । कः पुनः प्रधानार्थ । प्रधानं फन, तत्साधना यो व्यापारः । कभामो ?। पानेयादीनां प्रयोग. । कथं तेनाभिभयोग. मगादीनां विज्ञायते ? । उच्यते, 'दर्शपूर्णमामाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इत्यनेन वाक्येन ममस्तानामाग्नेयादीनां फलमानार्थ. प्रयोग उक', तम्य च * 'दयमम्'तिक..पु. पात्र ।

·११ बथाये १ पाद । ७०५ भा. यदि पुन श्रुत्या ममादयो विधीयन्ते,-याभ्यामेताभ्यां दर्शपूर्णमामान्या यजेत, ताभ्यां ममे यजेतेति, ततो न परोक्षो व्यस्तमम्बन्धः कन्यितो भवति, न च लक्षणा। तस्मात् प्रयोगे विधिरेतेषां, सच सर्वेषां प्रधानानां माधारणः, तत्रैदमर्थ्य प्रति न ग्टद्यते विशेषः । तस्मात् तन्त्र देशकालकतारः॥ सू० तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ ५॥ (यु०१)। अन्यार्थोऽप्येतमेवार्थ दर्शयति,-'उग्राणि ह वा एतानि त्रीणि* हवीषि यदमावास्यायां सम्भियन्ते श्राग्नेयं प्रथमम् ऐन्द्रे उत्तरे' इति । सम्भरणं पौवेपर्यञ्च एककालवे उपपद्यते ; तस्मादपि तन्त्रम् ॥ सू० श्रुतिश्चैपां प्रधानवत्कर्मश्रुतेः परार्थत्वात् कर्मणा- ऽश्रुतित्वाच ॥ ६ ॥ (यु०२)॥ इतय प्रयोगचोदना पुन श्रुतिरियं । कुन: ।। श्रुतिः नेपां ममादीनां प्रधानानामिव । कथं कृत्वा ? । 'कर्मश्रुतेः परार्थत्वात्', या अत्र कर्मश्रुतिः 'दर्शपूर्णमामाभ्याम्' इति, मा परार्धा, टताया- योगात्, तया मामानाधिकरण्यात् 'यजेत' इति यजिरपि परार्थ एव । तदेतदेवमापद्यते, दर्शपूर्णमासयागेनान्यत् किमपि कुर्यात्- इति । 'कर्मणोऽश्रुतित्वाच', कर्म च न श्रुतं, कार्य न श्रुनं, प्रधान न श्रुतमित्यर्थ, नस्य म्याने समादीनि श्रूयन्ते, प्रधानस्याने शुनत्वात 'श्रुतिः' 'एषां' 'प्रधानवत्' इत्युच्यते, न च तानि प्रधानानि ; सच भा. . • 'घोराहि' इति च दर्भपतकपाट । 3F ·मीमामा-दमने यदि आनेयादिवाक्यानां पुन श्रुतिरिय कल्प्येत, गुणभावानुवादी भज्येत, न हि तत्र तेषा गुणभाव उन , उत्पत्तिमावास्यानानि तानि, न च, किञ्चित्कार्य निर्दिष्ट, यदपेक्षोऽनुकोऽपि गुणभावोऽर्थ- प्राप्नोऽनयेत, प्रयोगचोदनायान्तु गुणभाव उक्त *, कार्यमपि फल । तस्मात्तस्या पुन श्रुतिरिय, तथा च तन्त्रभाव सिद्ध ।(११॥ २०१०)॥ सू० अङ्गानि तु विधानत्वात् प्रधानेनोपदिश्वरन तस्मात् स्यादेकदेशत्वम ॥७॥ (अ०सि०)। अङ्गेषु स्थितादुत्तर । यदा प्रयोगाङ्ग देभादय इत्युपपन्न, तदा यमुत्तर पद उत्तिष्ठति, तस्मात्ततोऽनन्तरमुच्यते,-यदुनम 'श्रङ्गेषु देशादीनामनियम ' इति। नत्र, अङ्गेषु ममादिनियम इति । कुत ?। यत 'अङ्गानि' अपि 'प्रधानेन' फनमिद्धावुपदिश्यमानेन सहोपदिग्यन्ते । कथं ? । 'विधानलात',-प्रधानाना फन माध्यता विधानम् एतत्, यदुत अङ्गप्रयोग', विधान, कम्प', कर्तव्यतेत्यर्थः। तो 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इत्यचागवान प्रयोग' प्रधानानामुक्त, ययाविध तचोक, नयाविधेन पुम श्रुत्या भमादीनां विधिः । अतोनानामपि प्रधान महकदेशकालकील भा. सात॥ ख० द्रव्यदेवत तथेति चेत् ॥८॥ (था.)। श्य यदु-पया द्रव्यदेवतं प्रधानानाममा भेदेन ·११अध्याय १ पादः। ०.७ भवति, एवं देशादयोऽपि स्युः-दति, तत्परिहर्त्तव्यम् । श्राभापान्तं सूत्रम् ॥ सू० न चोदनाविधिशेषत्वान्नियमाघी विशेषः॥६॥ (श्रा०नि०)। भा. नैतदेवम्। कुतः ? । 'चोदनाविधिशेषत्वात',-चोदनाविधिशेषो हि द्रव्यदेवताविधिः, तेन प्रधानेषु ट्रव्यदेवताविशेषो मियतः,-'दह अमिः पुरोडागश, दह भाग्यम् अनीपोमो च' दति; तया, अङ्गेय्वपि 'श्राज्येन प्रयाजान् यजति, भेषात् विष्टकतं यजति' इति । न च, अन्यत्र निर्दियोऽन्यत्र भवति, अथ इह प्रयोगाङ्गत्वाद्देशादीनां, तस्य च प्रयोगस्य साधारण्यात् तन्तभाव इत्यपदियो हेतुः । तस्मादिपमं द्रव्यदेवतेन ॥ सू० तेयु समवेतानां समवायात्तन्त्रमङ्गानि, भेदस्तु तद्भेदात् कर्मभेदः प्रयोगे स्यात्तेपां प्रधानशब्दत्वात तथा चान्यार्थदर्शनम्॥ १० ॥ (यु०)। यदि च समानं द्रव्यदेवतम् अङ्गानां प्रधानानाञ्च स्यात्, नतः 'तेषु' द्रव्यदेवतेषु समानेषु 'ममवेतानाम्' अङ्गानां प्रधानानां च 'ममवायान' तदविशेष इति* 'तन्त्रम्' दुज्या स्यात, 'भेदस्तु न दात्'। अथ 'तु' 'भेदो' द्रव्यदेवतम्य, ततः 'नथेदात् कर्मभेद. प्रयोगे स्यात्',-दुज्याकर्मणः प्रयोगे विशेषग्रहणाझेदः म्यात् । 'तया भा * मदवम्यो विशेष रति क. म.प्र. पाठ ।

·७.८
मीमामा-दर्शने
चान्यार्थदर्शनं' युक्त भविष्यति,-'चतुईभ पौर्णमाम्यामाहुतयो इयन्ते
त्रयोदधामावास्यायाम्' इति । तम्मादपि द्रव्यदेवतस्य भेदः ॥
(११४२१२०
।
दमपूर्भमासै पनि यु सधभेदेन काना देना नष्टानाधिकरणम ।
दर्थपूर्णमामेष्यां दो समुदायौ,-दर्गः, पूर्णमामश्च । तथा
राजस्येऽनुमत्यादय दरय., पवित्रादयः समाः। चातुर्मास्येवपि
पाणि वैश्वदेवादीनि । तत्र विचार्यते,-किं दर्शस्य च पोर्णमामस्य
घ तन्त्रणाङ्गानां प्रयोग., नथा राजमये इयीनां सामानाच.
चातुर्मास्येषु च पर्वणाम, उत तन्त्रभेदेन ? इति । किं प्राप्तम् ?---
सू० इष्टिराजसूयचातुमास्यैवैककमयादगाना
तन्त्रभावः स्यात् ॥११॥ (पू.)।
नव तच नन्त्रण प्रयोगः । कृतः । एककमात्' एकफनला-
दित्यर्थः; एक फनमिह रात्र सत्र श्रूयते,-'दर्शपूर्णमामाभ्यां स्वर्गकामी
यजेत', 'राजसूयेन स्वागञ्यकामो यजेत', 'पानुभाम्यः वर्गकामो
यजेत',
, एकत्वात् फनम्य, एक: प्रयोगमत्र न दाते विशेषः, सम्मान
तम्यम्॥
स. कालभेदान्नेति चेत् ॥ १२॥ (श्रा०)॥
मतदेवं,-समयमानि ति. किन?-देन । एम.?।
'कामभेदा:-जनित कामभेदः, पिगमेशदपूर्णमामयोः
भा.
भा.

·११ बयाये पाद। ७.८ कालभेदः,-'पौर्णमास्यां पौर्णमाम्या यजेत, अमावास्यायाममा- वास्यया यमेत' इति । तथा, चातुमाम्यस्य पर्वणं 'वमन्ते वैश्वदेवेन यजेत, वर्षासु वरुणप्रघामर्यजेत, हेमन्ते माकमेधैर्यजेत' इति । राजसूये देशभेदः, 'वाईस्पत्यथरुह्मणे ग्टहे, ऐन्द्र एकादशकपालो राजो ग्टहे, श्रादित्यः चर्महिण्याग्टहे' इति; कालभेदाद्देशभेदाच ग्टझते विशेषा, पौर्णमासी येषामङ्गानां काला, तानि पौर्णमास्या, उपकुर्वन्ति, न अमावास्थायाः, वैगुण्यात् ; तस्मात् भेदः ॥ " सू० नैकदेशत्वात् पशुवत् ॥१३॥ (आ.नि.)। भा. . नैतदेवं,-भेद'-इति । कुतः ? । 'एकदेशवात्', यत्र फलसम्बन्धस्तत्रागानां चोदना, यत्कारणं फलं माधयतां प्रधानानाम् अगानि उपकारे वर्तन्ते, ममुदायचोदनायां फलमम्बन्धः,- 'दर्शपूर्णमामाभ्यां वर्गकामा यजेत', 'राजरायेन स्वागज्यकामा यजेत', 'चातुर्मास्यैः स्वर्गकामा यजेन'-दति, न एकदेशचोदनायां 'पोर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेत', 'वसन्ते वैश्वदेवेन यजेत', 'वाईस्पत्यः परब्रह्मणे ग्टहे' इति; न चेत् तवाङ्गानां प्राप्तिः, कुता भेदेन ? समुदायस्य तु फलेकवादेकः प्रयोगः । तम्मात् यस्मिन्- कस्मिंश्चिदवयवे क्रियमाणानि श्रङ्गानि समुदाये न सम्भस्यन्ते, ममुदायस्यावयवैरव्यतिरेकात् 'पशवत्', यया, पशो भित्रकाले श्रष्येकदेशेषु 'वपया प्रात.मवने चरन्ति, पुरोडाशेन माध्यन्दिने, अझै स्तृतीयसवने' इति, नाङ्गानामानिर्भवति, तद्वत् ॥ प्रसङ्गः

·मीमामा-दाने
भा
स्व० अपि वा कर्मपृथक्वात्तेषान्तन्त्रविधानात्
सागानामुपदेश. स्यात् ॥ १४ ॥ (सि.)।
अपि वा न तन्त्रमङ्गानि म्यु । कुत ? । 'कर्मपृथक्वात तेषा प
'तन्त्रविधानात्' काणि तावदेतानि भिन्नानि -अन्य पौर्णमास'
समुदायोऽन्य आमावास्य' एव मर्वत्र, तेषां च देशकालभेद
'पौर्णमास्या पौर्णमास्या यजेत' इत्येवमादि', माङ्गाना च तेयाँ
तत्र तत्र देशकालविधि ।
'ननु नैवाच अनानि प्राप्यन्ते इत्युन कुनस्तेपा देशकालविधि? ।
उमेतत्,-प्रयोगे पुन श्रुत्या ममादयो विधीयन्ने इति, नच 'समे
दर्शपूर्णमामाभ्यां यजेत' इति समुदायप्रयोगे पुन श्रुति', 'पोर्णमास्या
पोर्णमास्या यजेत' इत्येकदेशे पुन श्रुति । एव भति पोर्णमामप्रयोरे
कालो विहित , अभिनव अङ्गानां प्रधानेन प्रयोग
पोर्णमाम्यगाना पोर्णमामी काल , अमावास्याङ्गानाम अमावास्या
काल , तत्र ग्रह्यते विशेष विशेषग्रहणाद् भेद ॥
स्व. तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ १५॥ (०१) ॥
भा• 'चतुर्दश पोर्णमाम्या पाहुतयो यन्ते, पयोद श्रमावाम्यायाम'
इति। नन्यभाये न पार्णमाम्नां चतुदंश प्राङ्गतय' म्यु न श्रमावाखायो
प्रयोदश, भेदे तु उभयत्रोभय भवति, तस्मादभेद ॥
स० तदाऽवयवेषु स्यात् ॥ १६ ॥ (यु.२)।
पदा व न्याय , तदा 'अत्रययेषु स्याग्रस्य देनाम दाम
.

·११ चयाये २ पाद।
भा.
तन्त्रभेदः, तत्र चातुमास्यावयवयोः अनीकवत् सान्तपनीययोर्वपिः
माधारण्यवचनमर्थवद्भवति, यदनीकवतो बहिः तत्सान्तपनीयस्येति,
इतरथा मिद्धलात् तदनर्थकं स्थात्, तस्मादपि भेदः ।
सू० पशौ तु चोदनैकत्वात्तन्त्रस्य विग्रकर्षः स्यात् ॥
॥१७॥ श्रा०नि०)॥
यत्तू,-पशवदिति; तब ब्रूम.,-'पशौ' युका सकृदङ्गानां
किया, तत्र हि एकमेव तन्त्रं केवलं, प्रचारस्य वचनादिप्रकर्षः ।
नदैक्यन्तु 'चोदनैकलात्', एका तत्र चोदना, 'पाश्चिनं ग्रहं ग्टहीत्वा
बिना यूपं परिवीय आग्नेयं सवनीयं पमुपाकरोति' इति ।
कर्मचोदनायां हि अङ्गानां ग्रहणं, न प्रचारचोदनाया; तदेव हि
प्रधान विप्रकटकालेन प्रचारदयेन निर्वय॑ते, तदर्थानि च कृतानि
श्रङ्गानि तेषां पुनःक्रियायां हेतुनास्ति । तस्मादिषम उपन्यासः ।।
(११११११०॥
.
घश्वरकपाया चिषु मधेचागमा भदेनानुष्ठानाविकरणाम ।
तथा स्यादध्वरकल्पायां विशेषस्यैककालत्वात् ॥
॥१८॥ (पू.)।
इदं श्रूयते 'श्रामावैष्णवं प्रातरष्टाकपालं निर्वपेत्सारखतञ्चर,
'काम्येटिषु अध्वरकन्या नाम काचिदिर, तव प्रात काजे चराना थागामा
भागावैष्णव सारखत पाहण्यन्यानां सघा पठिता, मध्याछापरायोरपि तथैव पहित,
'पडाकपालकादशकपास-दादशकपालेरामायग्णवा विषित , सर समाम', इति
भा.
*
,
न्यायमाप्ता।

·मीमामा-दाने याईस्पत्यं चरमः श्रामावैष्णवमेकादशकपालं माध्यन्दिने मारखने सरुं, वाईपत्यं चरम् ; भागावैष्णवं दादशकपालमपराहे सारस्वतं चर, वाहस्पत्यं चहूँ; यम्य भाव्यः साउनेग यजेन' इति। तब चिन्यते, किं चिषु कालेषु प्रयुज्यमानानामेतेषां कर्मसमुदायानां तन्तेषाङ्गानां क्रिया, उन भेदेन ? इति । किं प्राप्नं -'तथा स्वादध्वरकन्पायां', यया पथौ तन्त्रमनाना प्रयोगः। कुतः? । "विशेषस्यैककालत्वात', अङ्गविशेषः कथिदेषा भित्रकालानां समुदायानामेककालः श्रूयते,'पुरावाचः प्रवदिता निर्वपेत् इति । कथं पुनीयते सर्वेषां निपाणामयं कालविधिरिति ११ सर्वेषां येषामेकफनलादेकं प्रकरण, सैपा अध्वरकल्पेष्टिः यजमेवेतया मानाति' इति चैकशब्देन युगपत् फर्ल प्रति विधानात् । तस्मिन्नेव काले क्रियमाणे उत्तरकालयोः ममुदाययौर्मिवीपः प्रतिक्रयेत, स प्रतिशय्यमाणस्ततः प्राग्भाविनामङ्गानां प्रतिकर्य वर्तेत, तदा दिवाभिमम्बन्धात्तदन्तमपक स्यादिति, नानि प्रतिष्टानि सर्वपान्त भवन्ति; तेषु तन्तेषु उत्तरेषामपि तन्त्रभावो युकः । कुतः । यदि सर्वाणि तन्लेण क्रियनो, नाम्ति तगवभाये जगभेदः, यह मामभेदः, ततः पूर्वम्य मवें गुणकाण्डम् अपश्य उत्तरम्योपक्रमेण भवितव्यं । तया निीपानेषु प्रतिक्रयमाणेषु झमभेदो भाति, न तारन पूर्वम्म भोवणादीनि वियन्ने, पात्तरम्य निर्गपान्नानि म धनानि । अपि च, महापक्रमे युगपरिकोपी, माय मायाँ पद यद् यापनति, तत्तदररमाणविपनान् माधारणं भवति ।

·११ अध्याय २ पाद।
भा.
.
सू. दृष्टिरिति चैकवच्छ्रुतिः ॥१८ ॥ (यु०) ॥
'मेषाऽध्वरकन्पेटिइति चैकवच्छ्रवणं, तन्न तावदेवेरिः, बहव
एते यागाः यदि तु मह-क्रियन्ते, नत. सर्वसमाप्ती यतीभावः
पर्यवमितो भवति-दति एकवउपचार उपपद्यते, तस्मात्तन्त्रम् ॥
मैतदेवं, तन्त्रमङ्गानि-दति, किन्तईि ?-भेदेन । कुतः? ।
सू० अपि वा कर्मपृथकात्तेपाञ्च तन्त्रविधानात
साङ्गानामुपदेशः स्यात् ॥ २० ॥ (सि.)।
भा.
-
काणि ताबदेतानि श्रानावैष्णवादीनि पृथग्भूतानि, 'तेषा'
तन्त्र विधानं नानाकालेषु, प्रातमध्यन्दिनेऽपरावे इति, तब-तर्चा
'साङ्गानामुपदेशः स्यात्', अत. कालभेदादगानी ग्रहते विशेषः
तम्मात् भेदः ॥
विशेषस्यककालावादिति, तत्र बम,-
सू० प्रथमस्य वा कालवचनम् ॥२१॥ (१त्रा०नि०)॥
प्रथमस्य कर्मणे यो निर्वापस्तस्यैतत्कालवचनं,-'पुरा वाचा
प्रवदितोनिपेत्' इति । 'ननु प्रकरणात् मर्वेषां प्राप्नोति। न मकरणं
धर्माणां विशेषकं, किन्तर्हि -विनियोजकं,-दमत्र भवतीति,
एतत् प्रकरणस्य भामर्थ, नाम्य यत्तस्येदमिति । त्रयाणं च.
निर्वापाणं क्रमप्राप्तस्य पूर्वम्यैव विज्ञायते, तम्मानास्ति विशेषस्यैककालव,
कर्मण च तन्त्रभेद. कालभेदादिति ।।
भा.

·७१४ मौमामा-दाने भा. ख० फलैकत्वादिष्टिशब्दो यथाऽन्यत्र ॥ २२ ॥ (रा०नि०)॥ यस्विपिरिति, भिन्नानामपि कर्ममेकफलाना फलस्यैकत्व- मपेक्ष्यैकवचन भवति, फलान्तवादीहाया, यया सर्वपृष्ठेष्टि , गा- रेटि समना नामेटिरिति॥ (११।२।४१०) । . भा० वसाहा माना भदेनानुष्ठानाधिकरणम ॥ सू० वसाहोमस्तन्त्रमेकर्देवतेषु स्यात् प्रदानस्यैक- कालत्वात् ॥ २३ ॥ (पू.)। एकदेवता पशव उदाहरण,-'सप्तदश प्राजापत्यान पशून श्रालभते' इति । अस्ति तु प्रकृतौ अमीषोमीयपचौ वसाहोम, 'याभ्याईचीन्ते वमा जुहोति' इति , मह चोदकेम प्राप्यते । तत्र चिन्यते,--कि भेदेन वसाहोम' कर्त्तव्य , अथ वा तन्त्रम् ? इति । कि प्राप्त ?-"वमाहामस्तन्त्रमेकदेवतेषु स्यात मदानस्यैककालत्वात",- वसाहोम खलु एकदेवतेषु परपु तन्त्र स्थान । कुन ? । प्रदानस्यैक- कालभावात्,-एककाल तेषा प्रदान, --'वैश्वदेवी हत्वा प्रचरन्ति' इति, देवता का प्रजापति , अतस्तेषामेकप्रदानन्य , प्रदानस्यैकत्वात एक मया साधारण याज्यार्द्धचीन्त ,तब क्रियमाणस्य होमस्येदमर्थ प्रति न झते विशेष, तस्मात्तन्त्रम ॥ कालभेदे त्वात्तिर्देवताभेदे ॥ २४ ॥ (सि.)। भा• 'देवताभेदे ऐकादमिनेषु भित्र प्रदानेषु, भिन्ना याज्या चान्ता, . .

·१बध्याय २ पाद। तेषु ग्टह्यते विशेषः,-यम्य प्रदानम्य याज्या चान्तः कृतः, म तदर्थ इति तस्मात् तत्र भेदः । ॥ (११।२।५७०) भा. युपकार्दागा नन्त्रेण यूपाऽत्यनुष्ठानाधिकरणम ॥ सू० अन्ते यूपाहुतिस्तद्वत् ॥ २५ ॥ (पू०) । ज्योतिटोमे यूपैकादशिनी, 'एकादश यूपान् छिनत्ति'- इत्यानाता। अस्ति तु प्रकृती अग्नीषोमीये पगी यूपाहुतिः, मा कि भेदेन कर्त्तव्या, उत तन्त्रम् इति। किं प्राप्नं?-"अन्ते यूपाहुतिस्तदत," यदत् नानादेवतेपु वसाहेामो भेदेन, तददियमपि भेदेन कर्तयेत्यर्थः । कुतः ? । 'यूपस्थान्तिकेऽग्नि मथित्वा यूपाहुति जुहोति' इति श्रूयते, बहनाच यूपानां भिन्नानि अन्तिकानि, यस्यैव यूपस्यान्तिके न हयेत, तस्यैव तेन गुणेन वर्जनं स्यात् । तस्मात् भेदेन कार्या ।। सू. इतरप्रतिपेधा वा ॥२६॥ (सि०)॥ श्रय वा, नैव भेदेन कर्तव्येति, किन्त ि?-तन्त्र । कम्मात् ? । 'तरप्रतिषेधोऽयं, अान्वनीयप्रतिषेधोऽयं, प्राइवनीयमतिषेधः, नान्तिकविधिः । कथं जायते ?। 'श्राइवनीये जुहोति' इत्युत्सर्गात महामेषु श्रावहनीय. प्राप्तः, तत्र 'अग्निं मयिवा' इति वाच्यं, तदपि मयनं माग्वंगे कर्मणः प्रवृत्तवात् प्राग्वंगे प्राप्तं, तवेदमपि वाय- 'यूपस्यान्तिके निं मथिचा' इति; उभयस्मिंश्चापि विधीयमाने भा. 'चारनीय निकाय नि त्या क. भ. १५ पुनके मास्ति ।

·मोमामा-दाने । वाक्यभेदः, मन्यनम्य स्वार्थपरार्थवभावात् तस्मात् अन्यारत् अविवक्षित मन्थनम् अन्तिकं वा; नत्र च मन्यनं विवक्षितम्, अविवक्षितम् अन्तिकमिनि धूमः । कुतः ?। मन्यनविधिपरत्वादाक्यम्य, एवं हि श्राइ, 'यूपमच्छेश्यता होतव्यं न हि दीक्षितस्यानो जुहति' इति, दीक्षितस्यामा होमे दोपं मन्यते दति, तत्परिहारार्थ कल्पान्तरमुक्त,- 'वैष्णवीमनूच्य अच्छेध्यता' इति ; तथापि अहोमे दोषमिव मन्यमानः पुनराइ हातव्यमिति पुरुषस्यैव जुहोत्यायतने इति तदुभयमपि तव न शक्यमिति प्रतिपिथ्य रतीयं कन्पमाई,-'यूपस्यैव श्रन्तिकेऽग्निं मथित्वा तथा होतयं, तदुभयमपि शक्यं,-जुहोति, अथ न दीक्षितम्याग्रौ जुहोति इति, तब यदि 'यूपस्यान्तिके जुहोति' इत्येतद्विवक्षित, न मन्यनं, तब श्राइवनीयमेव यूपस्यान्तिके नीत्वा होमः प्राप्नोति, 'पाहवनीये जुहोति' इति नियमात्, तव 'न दीक्षितस्यानो जुहोति' इत्येतत्र सम्बधते; अय तु 'अग्निं मथिवा' इत्येतद्विधीयते, तत पाहवनीयप्रतिपोधो भवति, अन्योऽयमावनीयाद्यो मथ्यते, नत्रैतसमर्थित भवति, जुहोति च, न च प्राइवनीये जुहोति इति । तस्मात् मन्यन विधीयते, नान्तिकं, अनुवादमात्रमन्तिकस्य । कुतः प्राप्तेऽनुवादः ?'। मौक-.-मह अमिना, यूपान्षणं दुष्कर, यूपान्तिके वनिं मथिवा सुकरी हामः; न्यायप्राप्तस्यानुवाद' । एवं मति यदि अनन्तिके जुहोति, न दोषः । 'अथ कस्मात् मन्यनमात्र छला आहवनीय एव न येत' । अदृष्यं कल्पितं भवति । तस्मात् नम्त्रं यूपाहुतिः॥

·, ११ पाये १ पादः। ७१७ भा. सू० अशास्त्रत्वाच देशानाम् ॥ २७॥ (यु०)॥ न च, अन्तिकदेशाः शयाः शामितुं, श्रापेक्षिकत्वात् अन्तिकस्य। अथ परमान्तिकं शिष्येत, तदा यूप उपदह्येत, तच्च प्रतिषिद्धं । न च शक्यं परमान्तिकेऽग्निमन्यनं कर्तुं । तस्मादयविवक्षितत्वमन्निकस्य ।। (११।२।६ य०)॥ भा. भास्यावश्य अप्खनुठानाधिकर काम् ॥ सू० अवभृथे प्रधानेऽग्निविकारः स्यान्नहि त तुरमि- संयोगः ॥ २८॥ (पू.)॥ अस्ति ज्योतिप्टोमेऽस्मथः । तस्मिंश्च श्रूयते,–'अमु अवभृथेन चरन्ति' इति । तत्र विचार्य्यते, कि प्रधानमात्रमप्मु कर्त्तव्यम्, अथवा अङ्गान्यपि ? इति । किं प्राप्तं 2-'अवमथे प्रधानेऽग्निविकारः', प्रधानमात्रमा कर्त्तव्यम् । कुतः ?। 'न हि नद्धेतुः अग्निमयोगः', न हि अङ्गानां प्रधानहेतुकोऽग्निना संयोगः, 'यदावनीये जुहोति'- इति होममात्रेऽग्निविहितः, म यथा प्रधाने, तथाऽङ्गेषु। श्रापम्तु प्रधाने केवले विहिताः, 'अमु अमर्थन चरन्ति' इति, अवस्थशब्दो हि वरुणदेवतस्य एककपालट्रव्यस्य यागस्य वाचकः, तदुत्पत्तिवाको श्रुतत्वान्, 'वारणेनैककपालेनावमयं यन्ति' इति। न च, अब गमनं विधीयते, अर्थग्टहीतं तत् अप्सु, प्रचारवचनात् ; न चावस्थो नाम कश्चिद्देशोऽस्ति, यं वारुणेनैककपालेन गच्युः । न च, वारुण एककपालोऽस्ति, येन गमनमुच्येत। तस्मादेककपानस्य ·७१८ मीमामा-दान स . भा देवतासम्बन्धकरणमेवात्रोच्यते, च यागस्तवचनोऽवभृथशब्द, तस्मिन्नापो विहिता, तामामङ्गेषु का प्रसङ्गः ॥ खू० द्रव्यदेवतवत् ॥ २६ ॥ (यु०) ॥ यथा द्रव्यमेककपालो वरुणच देवता प्रधाने विहितत्वात्, न श्रङ्गेषु भवत , एवम् श्रापोऽपि ॥ सू० साङ्गो वा प्रयोगवचनैकत्वात् ॥ ३० ॥ (सि०)। भा• 'माङ्गो वा' अवस्थ असु प्रवर्तेत । कुत.।'प्रयोगवचनैकवात्', -नाच आपोऽवसथे श्रूयन्ते, किन्तईि?--प्रयोगे,नह्येतद्वचनम् 'अमु अत्रभृथे' इति, कथन्तर्हि ?-~'अमु अवभृथेन' इति, द्वे अपि पदे कारकवचने, न च, विशेषणविशेय्यता, उभयो. 'चरन्ति' इतिक्रियया सम्बन्ध , न मिथ । 'चरन्ति इति च प्रयोगे उच्यते, तस्मात् प्रयोगाङ्गम् श्राप । अविभक्तश्चाङ्गप्रधानानां प्रयोग ;-इत्युक्तम् “अङ्गानि तु विधानत्वात् प्रधानेनोपदिश्येरन्” (१९।२१७१०) दत्यच; तस्मात्माङ्गो ऽवभृथोऽमु उपदिर , न केवल ; अतोऽङ्गान्यपि तवैव कर्नव्यानि ।। स्व० लिगदर्शनाच्च ॥ ३१ ॥ (१यु०)॥ भा• लिङ्ग चैतमर्थ दर्शयति, 'अमु लण प्रास्य पाघारमाधारयति इति, यदि अङ्गानामग्ने प्रवृत्ति स्यात् , उभय विधीयेत,'अमु प्राधारयति 'बण प्रास्यति' इति च, तदाक्यभेददोपः स्यात् । अथ 'ययोको न्याय , नथा 'अप्सु' इति अनूद्य हणमामन केवल विधीयते-दति, नास्ति दोष ॥ श्रय यदुपवर्णित "द्रव्यदेवतवत्" इति, तत्र चूम,- ·१९ अध्याय ३ पाका भा. सू० शब्दविभागाच्च देवतानपनयः ॥ ३२ ॥ (२०)। विभकः शब्दः, प्रधानस्य अवभृय इति वाचकः, श्रङ्गानामा- घारादयः शब्दाः; अवभृथशब्दमयुक्तं च द्रव्यदेवतं, 'वारुणेनैककपालेन अवभृयं यन्ति' इति ; तस्मान्न तत् अङ्गेषु भवति । श्रापम्तु प्रयोगाङ्ग- मित्येवमपदियो हेतुः; अतोऽनुपवर्णनमेतत् ।। (११।२१७१०)॥ .. ভাবধিৰিৱর্মেইনানুষ্ঠানামিয়ে । वरुणप्रघासेषु विहारपृथक्वमानातं,-'पृथगनी प्रणयतः पृथग्वेदी कुरुत' इति । तत्र श्रूयते, अष्टावध्वर्युस्त्तरे विहारे हवीय्यामादयति मारतीमेव प्रतिप्रन्याता दक्षिणस्मिन्' इति । दइ विचार्यते,-'कि भेदेन दक्षिणविहारे अङ्गानि कर्त्तव्यानि, अथवा थान्येवोत्तरे तानि तान्येवेतरत्रापि उपकुर्वन्ति ? इति । किं प्राप्तम् ?- सू. दक्षिणेऽग्नौ वरुणप्रघासेपु देशभेदात्सर्व विक्रियते ॥३३॥ (सि.)॥ भेदेनाङ्गानि कर्तव्यानि। कुतः? । 'देशभेदात', देशो हि विभिद्यते, दक्षिणे उत्तरे इति, यानि उत्तरे विहारे प्रधानानि, तेयां नद्देशान्येव अङ्गान्युपकुर्वन्ति, "अगानि तु विधानत्वात् प्रधानेनाप- दिग्ोरन् तस्मात् स्यादेकदेशत्वम्"(१११२७०) दति नान्यदेशाथाः मारुत्याः । तस्मात्तदर्थ दक्षिणे विहारे भेदेन कर्तव्यानि रति ॥ सू० अचोदनेति चेत् ॥ ३४ ॥ (प्रा.)। एवं चेत्पग्नमि, देशभेदादङ्गानां पृथक्रियेति, नैतानं,- भा. . भा.

·०२० मीमामा-दमने . यसकारणम, 'अचोदना' अव मारुत्या', यत्र याग' फल प्रति चोद्यते, नत्र अङ्गानि ग्यहाति, न घ, दह मारुत्या. फन्न प्रति चोदना, क नाई ?-'चातुर्माम्बै स्वर्गकामा यजेत' इति, न चेदिह कर्म चोद्यते, अङ्गानां प्राप्तिरेव नास्ति, कुतो भेदस्तन्यता वा ॥ सू० स्यात् पौर्णमासीवत् ॥ ३५ ॥ (श्रा०नि०)। भा. 'म्यात्' अड्वानां प्राप्ति, वार्णमामीवत्', तद्यथा, “पार्णमाम्या पोर्णमाम्यां यजेत' इति न तावत् कर्मफन्न चोद्यते, अन्यत्रैव नचोदित, 'दर्शपूर्णमामाभ्या स्वर्गकामा यजेत' इति । अथ च मा प्रधान पोर्णमाम्यां क्रियते इति , एवमिदापि भविष्यति । सू० प्रयोगचोदनेति चेत् ॥ ३६ ॥ श्रा.)। अयोच्येत,-प्रयोगम्तत्र पोर्णमाम्यां चोधते, 'मेन' रत्यारयातेन, प्रयोगद्याङ्गप्रधानानां विवक्षित , प्रयोगातच कान । मामात् नत्र मा प्रधान पौर्णमाम्यां क्रियते इति। अब घूम- सू. अथे। ॥३७॥ (श्रा०नि०)॥ रहापि मामत्या प्रयोगचोद्यते, 'प्रामादयनि' इत्यनेन भास्यातेन, यया च काम प्रयोगाङ्गम्, ए३ देशोऽपि; तमा मान्यपि मात्रा दवि विहारे कन्या । मनु न 'शामादयति नदेन याग उच्चने, कथ तम्य प्रयोग वयनित आर, पागार्यमेतदामादन यया प्रती, तथा ये भाल, इनग्यादृया कनिय यात्, यागार्य न कर भा. भा.

·११ थापादा ७११ यागोऽवग्नं कार्य । मेघा लक्षणया यागचोदना भवति, यथा 'मौर्य चरनिर्वपेत्, धौम्यं बभूमालभेत' इति । तस्मादिहापि मारुत्याः प्रयोगद्योद्यते, तथा च प्राप्तानां अङ्गानां भेदेन किया । सू. श्रासादनमिति चेत् ॥ ३८॥ (श्रा०)। ? भा० श्राइ, न, प्रासादयतिशब्देन याग उच्यते, किन्तहि?-श्रामादनं। 'ननु लक्षणया यागं वक्ष्यति'। न श्रुतिमुत्सृज्य लक्षण श्राश्रयणीया । "श्रामादनस्य दृरार्थत्वेन श्राश्रयिय्यते' । श्राश्रीयेत, यदि श्रामादनं दृष्टार्थ सम्भवति ; यदि दक्षिणेऽनी मारुत्या होमः मिद्धः स्यात्, नतस्तत्समोपे नयनं दृष्टार्थ भवेत्, स त्वसिद्धः। प्रकृतौ तु एकत्वात् श्रावनीयस्थ, तत्रैव सिद्धो होम', अतस्तत्मन्निकर्षे नयनं दृष्टार्थ सम्भवति, नवि तथा; भचेत् दृटार्थता युज्यते, श्रुत्यर्थ एव ग्राह्य, तस्मादामादनम् श्रामादयतिशब्देनोच्यतेन याग.॥ सू० नात्तरेणैकवाक्यत्वात् ॥ ३९ ॥ (श्रा०नि०)॥ नैतददृष्टार्थमामादनं । कुतः । 'उत्तरेणेकवाक्यत्वात्'-'श्रय उत्तरे विहारे वीपि अामादयति',-अनेनोत्तरविद्यारमबद्धेन पद- भश्चयेन,'मारतीमेव प्रतिप्रम्थाता दक्षिणम्मिन्' इत्येतस्य 'एकवाक्यत्वात्' एवं जायते,-यथा न अामादनमदृष्टार्थमिदं। तत् कथ कृत्ला? श्राहवनीयदयेऽव्यवम्यया विषां हेमिः प्राप्त', तदनुविधानादासादन- मपि तथैव प्राप्त ; तत्र व्यवम्यामात्रमनेन क्रियते, यथाप्राप्तस्य च व्यवस्था, होमाय च प्रान्न, न अदृष्टाय । तस्मात् हामार्थमामादनं ।। भा.

·७२२
भीमामा-भने
अपर ाह,-एकस्मिन् वाको एक एवायमामादयनिशब्द
उभयोविहारयोरामादनमाह, उत्तरसिंश्च व्यकं नद्धोमार्थ, तम्मिं-
शोचारणे, दक्षिणे हामार्थ न भविष्यति-इत्येतत्रोपपद्यते, तस्मा-
दुभयत्र होमार्थ। श्रथाच्येत,-'पासादनमेवेदं विधीयते,यत्र दृष्टार्थं
भवति, तत्र दृष्टार्थ, यत्र न सम्भवति नव अदृशार्थम्' इति ।
तच न, विध्यनुवादयोयोगपद्यप्रमगात्, -यत्र दृटार्थ तवानूद्यते,
प्रकृतितः प्राप्तत्वात्, यत्र अदृष्टार्थ तत्र विधीयते, तदुभयं युगपत्
न सम्भवति। तम्मादयुक्तमेतत् । 'अथ हामार्थत्वे मति कस्मात्
चौदना* कन्पते, न प्रासादनमात्रमेवेत्याह, हामथान्यत्र इति' ।
मैव, श्रामादन हि होमार्थ भवति, नान्यत्र श्रासाद्यमानमन्यत्र
होमार्थ भविश्यति॥ अपि च,-
सू० अवाच्यत्वात् ॥ ४० ॥ (हे.)॥
न च हामार्थमासादन वक्रव्यं, सति होमे प्रकृतित एव
प्राप्नोति, यागस्तु वक्रव्यः। स च सति होमे शक्यते लक्षणया
अनेन वनु । तस्मादत्रापि त्रासादयतिभन्देन पोर मामीवद यागस्य
प्रयोग उच्यते ; तथा च तन्त्रभेदाः ।।
श्राम्नायवचनं तहत् ॥ ४१॥ (यु.)॥
वैदिकवचन तद्वद् युक्त भविष्यति, यदत् न्यायोपदिर' ।
'यदेव अध्वर्युः करोति तत् प्रतिप्रम्याता करोति' इति । तथा
'यम्मिन्नेव हामास्तम्मिन् घूते देवनायजा।' इति दक्षिणेऽपि विहारे
* 'यामचादना' इनि वा श्री. पु. पाट ।
1'देवतापजानिरनि का.मो.
भा.
स्व०
भा.
•१. पाठ।

·११ध्याय पाद। + देवतायागं दर्शयति, नद्यागार्थे श्रामादयविशन्दे युज्यते । तस्मा- दप्येवम् ॥ (११११८०)॥ . भा. भro उत्तरदक्षिणविहारयो कर्बभेदाधिकरणम। कभेदस्तथेति चेत् ॥ ४२ ॥ (पू.)। तत्रैव चिन्यते-किं कारो भेदेन, उत, तन्त्रम् ?-इति। किं प्राप्तम् ?,-'कर्मभेदस्तथा', यथा अङ्गभेदः,-अष्टानां हविषां मागानां कर्टभिरुत्तरे विहारे प्रचरितव्यम्, इतरैर्दक्षिणे । एवं यथादेशं सानानि प्रधानानि शतानि भवन्ति, तेन औत्तरवहारिकाः कारो ग्टह्यमाणविशेषा दक्षिणे विहारे नापकुर्वन्ति ; तस्मात् कर्वन्तरैर्भवितव्यम् ॥ स्व० न समवायात् ॥ ४३॥ (सि.)॥ न, एतदेवम्, श्रङ्गवत् कर्टभेद इति,-किन्तईि-तन्त्रण कतारः स्युः । कुतः ? । 'समवायात',-वचनेन हि कारः ममवयन्ति अच, 'चातुर्मास्यानां यजकतनां पञ्चविजः' इति । समुदायमम्बन्धेऽपि सति अवयवा एवं कर्टभिः सम्बध्यन्ते, वरुणप्रघामानाञ्च तदवयवत्वात् पञ्चभिरभिसम्बन्धोऽभ्युपगम्यते ; एकचायं वरुणप्रघामानां प्रयोगः, एककालत्वात् समानापक्रमेापमंहाराच । तद् यात्रवचनं तावदेवात्र भेदेन कर्त्तव्यं, नान्यदपि, न च, कर्टणं भेद उतः, तस्मात् तन्त्रण भवन्ति इति। 'तवैतत् स्थात्, प्रधानभेदै उनऽनुकोऽपि बङ्गानां भेदेोऽभ्युप- गम्यते । कुतः ? 1 अङ्गानां प्रधानगामित्वात, ययेव' * 'यवे' इनि का.की. पाट ।

·०२४ मौर्मामा-दने प्रयाजादीनां भारुत्या भेदानेदेन क्रिया एवमङ्गभूतवात् कईणं प्रयाजादिवत् करमान भेदोऽभ्यवसीयते' इति । तवाच्यते,-अङ्गवाविशेऽपि मति अन्यथाजातीयोऽन्यस्यासस्य उपकारः, अन्यथाजातीयोऽन्यस्य, प्रयाजादीनि अदृष्येनोपकारसम्बन्धन उपकुर्वन्ति, वहिरादीनि यागद्रव्यधारणेन, अपराणि अधिकरण- संस्कारदारण ; तानि यागदेशाधिकरणभेदाद् भिद्यन्ते; कतारम्नु क्रियानित्योपकुर्वन्ति, तेन ते देशभेदेऽपि मति प्राकृतोपकार- प्रत्यभिज्ञानात् तन्त्रण क्रियानिवृत्तिं शान्ति कनुमिति न भिद्यन्ने 'कः पुनः प्राकृत उपकार ? रति होता तावदयता गाईपत्यम्य पशादावनीयादवम्यितो याज्यानुवाक्यावचनेन सम्बोधयन् यागस्य कर्नेत्युच्यते, मनोनि नद्देशावम्यित एव सामीप्यात् तन्त्रण क्रमप्राप्तं यागं कुलाएमध्वर्युवत् प्रतिप्रभ्यातारमपि सम्बोधयितमित्यता र भिधते ; नथा अमिधः, भमानलादुन्करदेशस्य, नचावम्पित एव प्रत्यायावणेन उभौ कतीरावनुपहीत, अतोऽमावपि न भिद्यते । प्रधा दविणतोऽवम्यितः, उभयोराधनीययोः समानतात देशम्य, य एवोत्तरम्य दक्षिणः म एव दविणम्य दक्षिण रति, तर অনিঃ নামঘৰফল অনুমানল ত্ব মানি মাগি अनुपहीतम, अतस्तम्यायभेदः । अध्वर्युप्रतिप्रम्यात्रोम वचनानेर उक एव यदोपः । मम्मान कनर्भवितव्यं । लिङ्गदर्शनाच ॥ ४४ । (यु.)। पितमय यति,-'प्रापमाटप दर्णि रानि त रतिपमार, नत् एककरोनीपपचने, अन्या रविणाभापाय तया भा.

·अध्याय र पाद। भा. . भा. याजयेयुः । 'ननु अन्वाहार्येण याजयिष्यन्ति' । न ज्ञायते, की अवा- हार्यः, क सुपभः इति, विशेषाग्रहणादुभयत्र ऋषभः । उपादेयवेन चोदितस्यैकत्वं विवक्षितं, तस्माद्दक्षिणक्यं, तथा च तन्त्र कतारः ।। वेदिसंयोगादिति चेत् ॥ ४५॥ (आ०)॥ अयोध्येत,-वेदिमयोगो होतुः श्रूयते,–'अदि अन्यः पादो होतुर्भवति वहिदि अन्य.' दति, एकश्श होतुः पाद उभयत्र उपकर्तुम् असमर्थः ; तस्मात् कर्लभेदः !! नं देशमाचत्वात् ॥ ४६ ॥ (श्रा० नि०)। न, एतदेवं । कस्मात ? । 'देशमाचत्वात्', -नात्र होतुः पादो वेदेरुपकारार्थनापदिश्यते, किन्तईि ?-देशमात्रमेतविधीयते, तस्मिन् देश होत्रा स्यातव्यं, यत्रास्यैकः पादोऽन्तर्वेदि भवति, बहिर्वेदि अन्य इति । कुतः ? । एकवाक्यत्वात्, एकमिदं वाक्यं युक्त, मन्निध्यनुग्रहात, एकार्थत्वाच । यदि च होतुः पादो वेद्यङ्गत्वेनोपदिश्येत , एकस्मिन् अन्तर्वदि निहिते कृतः श्रुत्यर्थः इति द्वितीयस्थानियमः स्थान, मोऽपि विधातयो 'बहिर्वेदि अन्यः' इति । 'कथं पुनः ‘एकोऽन्तर्वेदि' इत्युके द्वितीयोऽपि तत्र प्रसज्येत । प्रतिषिद्धत्वात्, यदि दयौरन्तर्वेदि अन्यतः प्राप्तिः स्यात्, नत एकस्य वचनं द्वितीयनिवृत्त्यर्थ, न चास्ति प्राप्तिः । तस्मादस्ति प्रमशः, तथा च वाक्यभेदः । श्रय तु देशविशेषविधानार्थमेतत, ततस्तदेताभ्यां उभाभ्यां सम्भूय क्रियते इति एकार्थवादे कवाक्यत्वमुपपन्न । तम्मान होटपादो वेदेरुपकारक: न उभयत्र विधेयः ॥ (१११२१८०) ॥ 7 ·मीमांसा-दर्मने ? उत्तरदक्षिणविहारयो च्यापरानिकहोमाना भेदैनानुष्ठानाधिकरणम् ॥ स्व. एकामित्वादपरेषु तन्त्रैः स्यात् ॥ ४७ ॥ (पू०) । इदमपरं तत्रैव चिन्यते। किम् आपरामिका होमाः तन्त्र कार्याः, उत, भेदेन ? इति । किं प्राप्तं 2-'तन्त्रम्' इति । कुत.।। 'एकामित्वात्', पौर्वाग्निकानाममिभेदाद् भेद उमः, दुइ म हेतुनास्ति, एकाग्नित्वादेतेषां, तस्मादेते तन्वं भवेयुः ॥ नाना वा कर्टभेदात् ॥४८॥ (सि.)। 'नाना' भवेयु.। कुतः ।। 'कर्टभेदात', मारुत्या यानि अगानि, तानि प्रतिप्रम्यातुः कर्माणि दूतरत्र अध्वर्यः। तन्त्रभावे अन्यतरेषां कर्टकृतं वैगुण्यं स्यात्, तम्माद् भेदः ॥(११।२।१०।१०)॥ भा. वाजपेये प्रक्षसाम्यालम्भस्य कर्मशेषप्रतिषेधार्थनाधिकरणम ॥ सू० पर्यमिकतानामुत्सर्गे प्राजापत्यानां कर्मोत्सर्गः श्रुतिसामान्यादारण्यवत्तस्माद् ब्रह्मसाम्नि चोदना. पृथक्त्व स्यात् ॥ ४६ ॥ (पू०)॥ वाजपेये प्राजापत्यान् पहल प्रकृत्य श्रूयते,-'तान् पर्दाग्नि- कृतान् उत्सृजन्ति, ब्रह्मसान्निं पालभते' इति । तत्र विचार्य्यते, 'तान् पर्यग्निकतानुत्सृजन्ति' इति किमयं कर्मशेषप्रतिशेध', 'ब्रह्ममाग्नि पालभते' इति कान्तरोदना, अथ वा, पूर्वः पर्यमिकरणात् परेषा संस्काराण प्रतिषेधार्थ, उत्तरच तेषामेव कालान्तरे प्रतिप्रमवार्थ:? इति। किं प्राप्त--'करिसर्गः कर्मशेषप्रतिषेध इत्यर्थ.। 'श्रुति भा.

·१५ पयाये १ पादः। ७२० सामान्यात् श्रारण्यवत्',-यया, 'पर्यग्निकतानारण्यान उत्सृजन्ति' इत्यधं कर्मपप्रतिषेधा, दर शेषप्रतिषेधो वाऽर्थाभावादिडान्तवत् (५२०)" इति, नया श्रुत्या तुन्येयं श्रुतिः। 'किमनयोस्तुन्चं? । तत्र कर्माणि चोदितानि, 'वसन्ताय कपिञ्चलानालभते' इति; तेषु सर्वेषु प्राकृता गुणाः प्राप्ताः, तेषु पय॑ग्निकरणान्तं गुणकाण्डं पुनः श्रुतं,- 'पर्यमिशतानुस्मृगन्ति' इति ; निर्गुणं पुनर्वचनमितरपरिभख्यायक भवतीति कर्मभेषस्य प्रतिषेधकं विजायते; एवमिहापि, प्राजापत्याना- लभेत' इति चोदितानां कर्मणां तथैव साङ्गेषु प्राप्तेषु इदं पर्यनि- करणान्तस्य गुणकाण्डस्य निर्गुणं पुनर्वचनं कर्मणेषस्य निवर्नकं ; यमाञ्चैवं, तस्मात् 'ब्रह्ममानि पालभते' इति कमान्तरचोदना स्यात्, पूर्वापेक्षया ब्रह्ममानि प्रान्नभते सप्तदश प्रजापत्यानिति ।। सू० संस्कारप्रतिषेधो वा वाक्यैकत्वे क्रतुसामान्यात् ॥ (सि०) ॥ ५० ॥ न वा, कर्मोपप्रतिषेध इति, किन्तईि ?-मस्कारा प्राप्तावमराणं तमादवसरात् प्रतिषिध्य ब्रह्मसाग्नि प्रतिप्रमवः। किं- कारणं ? | 'वाक्येकवे क्रतुमामान्यात्',-एकमिदं वाक्यं 'तान् पर्यनि- कृतानुत्मन्ति, प्रामाणि पालभते' इति । कथं जायते ? । 'बालभते' इति द्रव्यदेवतस्थाश्रवणान्, ममाने पती वाक्येकवं भवति, तदा हि केवन प्रानगणी वनयो द्रव्यदैवतसोलान् ।प्रय वाक्यभेदान्यात, ननः पूर्वज कमंषः प्रतिपिछेत, परेण कमानरं चोद्येत ; तत्र 'द्रव्यदेवतं दमयं । यनु 'पूर्वा मम्भम्यते' इति। तत् तत्रैव कृतार्थ- भा.

·०१८ मीमामा-दाने लादिह न सम्बध्येत ! तस्मात् एक वाक्यं । 'नन्वेकस्मिन्नपि क्रती पूर्वेण संस्काराः प्रनिषिध्यन्ते, परेण विधीयन्ते इति अर्थभेदादाक्यभेद एव भवति' । न हि, 'ब्रह्ममावि बालभते' इत्युक्त अर्थादेव पर्यानि करणान्तः उत्सर्गः सिद्धः, स न विधीयते, नमनूद्यालम्भः केवल उत्तयेत-दति नास्ति क्रतुमामान्ये वाक्यभेदः ॥ सू० वपानाञ्चानभिधारणस्य दर्शनात् ॥५१॥ (यु०) । 'मव्या वा एतर्हि वपा यदनभिघृता ब्रह्म वै ब्रह्ममाम यत् ब्रह्ममान्नि श्रालभते तेनामव्यास्तेनाभिघृता' इति यदि संस्कार- प्रतिषेधः, ततो जुहाः सवनीयप्रचारेण रेचितवात् प्रथाजशेषो नास्ति, तदभावादनभिघृतत्वं युज्यते ; अथ कर्मशेषप्रतिषेधः, तता ब्रह्ममाग्नि पालम्भः कर्मान्तरं, तब प्रयाजाः पुनरिज्यन्ते, तेषां शेषोऽस्ति, तेनाभिधारणं स्यात्, अनभिधारणदर्शनं नोपपद्येत । तस्मादपि संस्कारप्रतिषेधः ॥ (१११२।११।१०) ॥ भा. बहीने उदणामुत्सर्गस्य कर्मयेषप्रनिषेधार्थताधिकरणम् ॥ अस्ति पञ्चभारदीयोऽहीनः 'मारुतीयः पञ्चशारदीयो यः काम- येत वह स्यामिति स एतेन यजेत' इति । तब श्रूयते,'वैधाख्या- * "म ध प वर्षेषु अनुया, नव प्रथमे वर्षे विगाचामपयुवापाममावा' स्थायां भादश लौपशव. सादम पचाएर विहिना । देषु सर्वेषु प-महा श्रीहिलेप च माह मोपमूनामानभं पशूनामुन्सा चावाय पुनदिनोये बोये पाय च वारेनषेवानुठानमामाय पान चावायते, 'पाँचौग कमिसरन्यास भेरन पर नामिनि म्यायमाटा।

·११ पध्याय १ पाद। ममावास्यायां मतदा मारुतीस्त्रिवत्सा अपवीता उपाकरोति' इति । 'मतदश प्रश्नीनुन्नास्तान् पर्यग्निशतान् प्रोतितानितरा श्रालभन्ने प्रेतरानुत्सृजन्ति' इति । 'नतः मंवत्सरे राजीवा श्रानयन्ति ताशेवाना तान् पर्यमिकतानितरा पालभन्ते प्रेतरानुत्सृजन्ति' इति । तत्र मेव चिन्ता, किमुताणमुत्सर्गः श्रारण्यवत् कर्मशेषप्रतिषेधः, अथ वा, प्राजापत्यवत् मंस्कारकर्मप्रतिषेधः, तेषां च सत्यास प्रतिप्रमवः,- बोंग्त्रीमुक्षणः एकैकम्मिन् अहमि पालभन्ते पञ्चोत्तमे ?-इति । यदि कर्मशेषप्रतिषेधः, प्रतिवर्षम् अन्ये उताण: ; अय मंम्कारप्रतिषेधः, नतम्त एव पञ्च वर्षाणि उपरुध्यन्ते, पुनः पुनः मंस्कियन्ते, अन्यास सस्थासु प्रानन्यन्ते इति । तत्र किं प्राप्तम् - सू० पञ्चशारदीयास्तथेति चेत् ॥ ५२ ॥ (पू.) । भा. इति चेत् पश्यमि, कथं पञ्चगारदीयाः? दति; 'पञ्चशारदीया- साथा, थथा अनन्तरा प्राजापत्याः; मंस्कारप्रतिषेध इत्यर्थः । एवं प्ररुतप्रत्ययो भवति, म एवमनुयहीप्यते, इतरथा, प्रकृतहानम् अप्रयतप्रत्ययथ भवेत्। एवञ्च, 'नारीवोनणः' इत्यपेनावचनं युक भविष्यतीति ; प्राययित्तविधानं - 'यदि कृटः काणो वा भवेत् पाईस्पत्यं पर निपेत् । यदि प्रपतेद्रायव्यं चई। यदि .. . भारत' लाम्य पार । बासमते तिकीपु. पाट। पर उभपय पुम परमपनि चित् 'भामा पनि पावे। "प्रारिरिधान संग परापेष काजीपुम एम । 31 ·०३. मीमामा-दान .. भा. अवमीदेनेनं चरम्' इति निरुद्धानामेतानि निमित्तानि उप- पोरन् । तस्मात् संस्कारप्रतिषेधः ।। सू. न, चोदनैकवाक्यत्वात् ॥५॥ (सि.)। नैतदेवं,-संस्कारप्रतिषेध इति, कथन्तईि, कर्मशेषप्रतिषेधः। कुतः? । 'चोदनैकवाक्यलात्,'-'सप्तदश भारतीः पृनीरुपाकरोति' इति कर्मचादनेपा, द्रव्यदेवतासम्बन्धात ; तयैकवाक्यमेतत्,-'मदन प्रश्नीनुन्नाः' इति । 'कथं जायते ?' । 'मतदश प्रश्नीनुदा;" इत्येतावन् अपरिसमाप्त, तत् पूर्वीपेक्षया परिममाप्यते, 'मारतानालभते' इति । "एवं सति अनुषगोऽवश्यं भवति, तथा च ममत्वादाक्यभेदः, किमुच्यते,-शेदनकवाक्यत्वादिति ?'। श्राह.-यद्यमावस्य शेषत्वेन अपेक्ष्यते, ततोऽनुषङ्गः, अथायं तम्य, तत एकवाक्यत्वम् । इदं तम्य शेयवेनाचियामहे । एतच्चान युनं, यत्, अयं तस्य शेषः स्यात, न असौ अन्य ; तच्छेपत्वे अपेक्षामात्रम्, इतरत्रापेक्षानुषकत्यं चार्येन च मंवयन, मप्तदश च पृश्नीमारुतीरुपाकरोति, भप्तदश व । * "मदा नौनुदए' इत्यस्य साकारतवान् निराकारधीकरन भविनयं, ना भारतीरामने इत्यनेन मनहि विपरिवर्तमानेन निराकारलौक्रियते। मच प यो गनि, यदि वा बनदुर प्रनि भारतौराहमने इत्यनुश्यने, चथवा मारनी. नपासमने रत्येनन् प्रति घनदाहो नीयन्ते । नबंध निरष-बार भापेक्षा, मेन यन्मिय पर विहायना बध्यते मसिमेव पचनहाहापि, मन, मातो. राक्षमने इत्यम्य पधर्म बत्मनरीभि समय पचादनानुन बनुमा विन घुम- पदेव बनुमनरोष बनदुराच पाकरोनौत्यमेन पाण्याने नाय | स्वर पर- म्परापेचित सभाकाहानिमित समन्त्री भवति, पकवाकरन भविष्यनि, तरचा पून्मिन् वाको निराकापोभूतस्याम्य पुनरावाचा सपनौया, पपान सम्बन्ध पाया, मासाभेद स्पट " निमचरनम् ।

·११चध्याय २ पादः। पृयीनुना:-दति । चार्थो न च वक्तव्य , प्रचयादेव गम्यते । तम्मादेकेन अनेन वाक्येन चतुम्लिगदेतानि कर्माणि वाद्यन्ते, तेषां सप्तदशानां पर्याग्निकरणन्त उत्सर्ग' क्रियते, सप्तदास यथाप्रति । एवम् उत्तराखपि चोदनासु। नचोत्सृष्टाना कर्मान्तरे उपयोगी युज्यते, अखत्वात यातयामत्वाध । तस्मात् श्रारण्यवत् कम्मशेषप्रतिषेध., अन्ये चान्ये चोलाण , पूर्वेषामुनाणम् अभावात् प्रकृतहान, प्रायश्चित्त- मप्युपाहतानां प्राक् उत्सात् । अपेक्षावधनमपि, तेषामभावात्, अन्यान तादृणनेवापेक्ष्य भवेत् पुनीन् मारुताश यथा, तामेव यावा यह पिवतीति, तान्येवौषधानि, म एव तित्तिरिरिति ।। खू० संस्काराणश्च दर्शनात् ॥ ५४॥ (यु०)। मस्कारांश प्रतिवर्ष दर्शयति,-'तान् पर्यनितान् प्रोक्षितान् इतरा पालभन्ने प्रेतरानुतरान्ति' इति । 'ननु वचनमेतद् भविय्यतीति' । न, वाक्यभेदममगात्,-पर्यनिकरण करोति, पर्याप्रियतामृजन्ति-दति। अपि च, वत्सतरीणामुनणं च युगपत् पर्यमिकरणमुच्यते, नत वसतरी प्रकृतित प्राप्तन्वादनूद्यते, इतरेषु अप्राप्तवात् विधीयते, एतत्रोपपद्यते, मत्यु भस्कारेषु एतदुभयं न युज्यते, यागे च स्वच; तम्मादभयत्र याग ॥ (१११२।१९३०)। भा. पभिरनोपदम्पेषणेदन प्रयोगाधिकरणमा राजमयेऽभिषेपनीयदपेयायेकाहो। नत्र पिन्यते,-कि तयो समय प्रयोग, अयवा भेदेन ? इति । कि माप्तम:- ·मीमामा-दमने भा प्रक्रम, रु. दशपेये क्रयप्रतिकात् प्रतिकर्पः तत' प्राचा तत्समानं तन्त्र स्यात् ॥ ५५॥ (पू० ॥ ममान तन्त्रम् अनयो । कुन ? । दशपेयस्य क्रय प्रतिकृयते,- 'मह सेम क्रोणत्यभिषेचनीयदशपेययो' इति । अभिषेचनीयस्य पूर्वकालीनत्वात्ततक्रयकाले दशपेयक्रयस्य प्रतिकर्ष , स प्रतिकृय्यमाण तत प्रागभाविन पदार्थान् प्रतिकर्षति, 'तदादि वाभिसम्बन्धात तदन्तमपकर्षे स्थात '(५।५।२४सू०) इति, अतस्तयोरेकाइयोस्तन्त्र तन्त्रप्रक्रान्तयो प्रवृत्तितस्तन्त्रमेव समाप्तियुक्ता, तस्मात् समानतन्त्रो ॥ समानवचनं तद्दत् ॥ ५६ ॥ (यु.)॥ 'समानो वै एष यज्ञो यशपेयश्चाभिषेचनीयश्च'इति, तन्त्रस्य समानत्वाद्यज्ञयो समानत्वम, श्रात्मना भिन्नत्वात ॥ सू० अप्रतिको वार्थहेतुत्वात् सहत्व विधीयते॥ ॥५७॥ (सि०)॥ न वा प्रतिकर्ष क्रयस्य । कुत ?' 'अर्थडेतत्वात', दाविमो कयौ, एकोऽर्थहतुका, अन्य शब्दकृत यत, प्राक क्रतुप्ररत्ते यज- माधनोपार्जनकाले मोमविक्रयिणा सह सवाद, भोमस्य परिक्रयण मून्यपरिश्छेद, सोऽर्थादवग्न करणीय, तम्मित्रतते कतारेव प्रट- तिर्न युका । कुन ? । क्रतुकाले कदाचित मोमो न स्थान, विक्रेता वा अस्य नाघेण वा दद्यात, तथा क्रतुरेव न मवर्नेत । तस्येत महत्वम उच्यते । किंकारणम् ? । मुख्यत्वात्, तर च क्रयो निलकम्प , भा. भा. . - ·११ अध्याय २पाद भा. . मन्यार्पणमात्रं परिशिष्टं । यदन्यत्तव 'कलया ते कोणामि' इत्येवमादि, तत् धर्ममाचं. परतन्त्रत्वादेव विक्रतुः । एवञ्च मनि भिनकालयोर्यया- कालमेवाङ्गानि भविग्यन्ति । दृयश्च तस्मिन्नुपसंवाद क्रयार्थ क्रीणाने प्रयागः,-देवदत्तेन महाम्माभिधान्यं क्रीतं,-उपजा संहत्ता इति। अतः तस्य वादः । सच बहिः कताः, वर्त्तते । तम्मानास्ति प्रतिकर्षः, कालभेदाद्यथोक्त एव तन्त्रभेदः ॥ सू० पूर्वस्मिंश्चावभृयस्य दर्शनात् ॥५८॥(१यु०) । पूर्वस्मिंश्चाभिषेचनीयेऽवस्थदर्शनं भवति । कथं ? । ममानं वे एतद्यनं विच्छिन्दन्ति' यदभिषेचनीयस्थावमथमभ्यवयन्ति' इति । नदेवमवस्थदर्शनं पूर्वस्मिन्नुपपद्येत, यदि भेदेन तन्त्रप्रतिः, इतरथा दशपेयान्ने अवस्थः स्यात् ।। सू० दीक्षाणाच्योत्तरस्य ॥ ५८ । (२ यु०)। दशपेयस्य च पृथग दीक्षा दर्शनं, नथा अभिपंचनीयम्य दीना वईयेयुः, यथा 'दशमेऽहनि दशपेयः संपद्यते, मद्यो दीक्ष्यनि मद्यः सामं कोणति' इति; इतरथाऽभिषेचीये एव दशपेयम्यापि दीक्षा: म्युः, तब एतदर्शनं नोपपद्यते ॥ यत्तु, समानवचनं तददिति, तब धूमः,- स्व० समानः कालसामान्यात् ॥६०॥(पू० यु०नि०)। भा० एकस्मिन् कतौ एतौ मोमो वर्नेते, नत उत्तरे संवत्सरादूई- * का• मी पुरके 'विच्छिन्दन्ति' इत्यन 'विच्छिन्दनि' इनि पागे न साधुरिम •भा. प्रमिभामि।

·७३४ भीमामा-दर्शन मेनकालमामान्यमपेक्ष्य तत्समानवचन न अन्ययोपपद्यते इति तम्मान तन्त्रभेद ॥ (११।२।१३१०) শাত্মা লিজান ণাবখযদি হয় কাশীষইগনাম্বিৰূবেন । वरुणप्रघामेषु* श्रूयते, 'वारुण्या निष्कामेन तुपैश्यावश्यमभ्यव- यन्ति' इति । तब विचार्यते,-कि प्रदानविप्रकोऽयम्, उत, कमी- तरचोदना इति। कि प्राप्तम् ?- स्तू० निष्कासस्यावभृथे तदेकदेशत्वात् पशुवत् प्रदान- विप्रकपः स्यात ॥६१॥ (पू०)॥ प्रदानविप्रकोऽय। कुत ?। 'तदेकदेशत्वात्,' 'वरुण प्रति श्रामिता उत्पन्ना, 'भारती श्रामिक्षा वारुणी अमिता' इति । सा द्वेधा प्रदीयमाना दृश्यते, एकदेशोऽस्या अावापम्याने, एकदेश ममियजुरूर्द्धम, उभयत्रापि वरुणदेवना, तेन प्रदानविप्रको विज्ञायते, 'पारवत्'-यथा, भवनीयस्य पशो 'वपया प्रात सबने चरन्ति, पुरोडाशन माध्यन्दिने, अगस्तृतीयमवने' इति । अवस्थचन्द इदानी किमर्थ ॥ भक्त्या अनुवादमात्र, देशमामान्यात देवतासामान्याच । 'अथ धर्मातिदेशकोऽग्निहोत्रपदवदेव कस्मात्र भा पत्राय प्रयोगप्रकार,-वरुणप्रधामे भव वाषि, वेषु एएमे हविगरपी शामिक्षा अवम रवि काय रककपास वारदामामिचायो यपिएलिमिनमेषमय पाति। न चामिवामयुतमा सबभवदाय इनामत रककपानेन प्रभाग মিস যাত্মাসিধাধা নিহ্বান খবরুষনিঃীতি। মুনি মাথ पाता।

·११चध्याये पार भा. भवति । अशक्यत्वात्,-अनेनैव प्रदानविप्रकर्षः, अनेनैव धर्मा- विदेश इति अशक्यमेकम्य वाकाम्य, प्रदानविप्रकर्ष छन्वा कृतार्थस्य धानतिदेषु न शक्तिरिति॥ सू० अपनयो वा प्रसिद्धनाभिसंयोगात् ॥६२॥ (सि०)। न वायं प्रदानविप्रकर्ष., किन्तईि-अपनयो' निष्कामस्य, पूर्वकर्मणः कान्तरोपदेशः । किंकारणं ?) 'प्रसिद्धेनाभिमंयोगात', प्रमिद्धेन नामधेयेनावमयशब्देन मयोगात्,-'निष्कासनावभृथमभ्यव- यन्ति' इति। 'ननु भाकोऽयम्, अनुवादमावमित्युकम्' | 'अनुवादः मन् अप्रतिविशेषकरः अनर्थकः स्यात्, अतिदिशन् तु अर्थवान् । 'ननु तत्रापि लक्षणा भवति,। श्रस्तु, लक्षणापि हि प्रवृत्तिविशेषकरत्वात् अर्थवती, यथा, अग्नी तिष्ठति, अनटे तिष्ठति, । 'अनेकार्थता ताई दोषो भवति' । न, अपूर्वकर्मचोदनायाममा दोषः, यया, 'एतस्यैव रेवतीपु वारवन्तीयमग्निसोममाम त्या परकामा छेतेन यजेत' इति । 'कथं पुनरनेन शक्यते अपूर्व कर्म चोदयितुं' । । उच्यते, 'वारण्या निष्कामेन तुपेशावस्थमभ्यवयन्ति' इति श्रूयते, न च, अवस्थः शक्यतेऽभ्यवे], तत्रैवं विज्ञायते, निष्कामेन तुपेशावमथं वर्तममाऽभ्यवयन्तीति, यथा, 'गाटकं कर्तु सूत्राणि वयन्ति' इति । लक्षणया वा, 'यथा, 'य एवं विद्वांसः मवमुपयन्ति' इति ॥ .• प्रतिपत्तिरिति चेन्न कर्मसंयोगात् ॥६॥ (दि०पू०नि०)।

·मीमामा-दाने भा. 'श्रथान्यशोषत्वारिकासम्य, अवमथगमन प्रतिपत्तिर्भवतु' इति । नन्न । कुन ।। 'कर्ममयोगात् , अर्थकर्मणा हि अस्य गुणभुतम्य मयोगो विज्ञायते, रतीयासामर्यात्, प्रतिपत्ती हि द्रव्यप्राधान्यात द्वितीयया निरदेच्यत, यथा, 'चाबाले कृष्णविषाण प्रास्यति' इति । अथ वा अवस्थगन्दकेनास्य कर्मणा संयोगात, यदि च प्रतिपत्ति' स्यात ततोऽवमयशब्दोऽनर्थक एव भवेत, अयम् अव- मथधानतिदिशेत, न च, प्रतिपनी प्रधानकर्मणा धा शक्या अतिदेहूं, वैषम्यात, तथा दि अवस्थेन प्रतिपादयति इत्युक्त स्यात् । न च, अवमथन किञ्चित प्रतिपादित, यदतिदिन ॥ (११।२११४१०)। भा. प्रायणीयनिष्काम उदयनीय निर्वापस्याधकर्मताधिकरणम । सू. उदयनीये च तहत ॥६४॥ (प्र० पू०) ॥ ज्योनिटोमे श्रूयते –'प्रायणीयस्य निम्कासे उदयनीयमनु निर्वपति'-दति । तवावमयनिष्कामो गुणत स्थात, तथापि हि उदयनीयमनकेन प्रधानकर्मणा मयोगो भवति, 'प्रायणीयम्य निष्कामे उदयनीयमनु निर्वपति' इति । न च शक्यते उदयनोयोऽनु निर्वप्नुम , तम्तथेहापि सम्बन्धोऽभिधीयते, निष्कासेनादयनीय कतुं इविथ्य निर्वपतीति । लक्षणया वा पूर्ववत । श्रपि च, द्वितीयामयोगात् कर्मण प्राधान्य विज्ञायते, निष्कोमस्या मतमोयोगाहुणभाव । प्रतिपत्तो तु कर्म गुणत. स्यात, निम्काम ·११ अथाये २ पादः। भा. प्रधानतः । तत्र कर्म हतीयासंबद्धं भवेत, निष्कासी द्वितीया- संबद्धः । ननु प्रधानतेऽपि मतमी भवति, यथा, 'खागारे गावो वास्यन्तां प्रावारे कुसुमानि' इति । भवति, यत्र प्रमाणान्तरेण ट्रय प्रधानं विदितम्, यत्र तु भन्दगम्य एवार्थस्तत्र गुणभावो युक्तः। यत्कारणं, कारकविभकिरियं, कारके च क्रियार्थम्, भूतत्वात्, भूतभव्यममुञ्चारणे हि भूतं भवार्थ भवति, दृष्टार्थत्वात्, भव्यस्य तु भूतार्थत्वेऽदृष्टार्थता कल्या स्यात् । न च, दृरे मति अदृष्टकन्पना मभवति ॥ सू० प्रतिपत्तिवीऽकर्मसंयोगात् ॥६५॥ (दि०पू०)॥ 'प्रतिपत्तिा' उदयनीयः स्यात, निष्कामस्य न गुणभावः । कुतः । 'अकर्मसंयोगात, नाप निष्कामस्योदयनीयकर्मणा मयोगः । केन नाई ? निर्वापेण,-'निष्कामे निर्धपति' इति । 'ननु मुख्यत्वात उदयनीयस्यैतेन सम्बन्धो न्याय्यः' । नहि, मुख्यसम्बन्धे माकांवमेतत् भवति, निष्कासे उदयनीयं किं करोमि । तचावायं, 'निर्वपति' इत्यनेन परिममापयितव्यम्,-उदयनीय निर्वपतीति। नच, उदय- मीयम्य निर्वापेण सह सम्बन्धोऽहि-दत्युझम् । तदेतदवग्न तथैव श्रापद्यते, उदयनीयं कर्नु प्रायणीयस्य निष्कामे हवियं निप- तीति। निम्कामथ प्रायणीयशेषः, निष्कामपन्दय शेषवचन एव, यदुखायां समकं, तदनेनोयते ; शेषम्य चान्तिरगमन प्रतिपत्तिः, तच मामवायिकमङ्गं भवति, तञ्च प्रधानेन दृष्यसम्बन्धम, बारादुपकारकत्वेऽनुमेयमम्बन्ध ; सप्तमी प विभनि. प्राधान्ये दृष्टा तस्मात् प्रतिपत्तिः। SA ·०३८ भीमाक्षा- 'नन्वेवमपि कान्तरचोदना अवभृथवत् प्राप्नोति'। भवेत्, यदि न चोदितं कर्म भवेत्, चोदितखुदयनीयः, 'प्रादित्यः प्रायणीयश्चर्भवति श्रादित्यः उदयनीयो दिशां प्रज्ञात्य' इति तं कर्तुं प्रायणीयनिष्कासे निपेदिति तत्रैव प्रजायते। तमात्र कमान्तरचोदनेयम् ।। सू० अर्थकर्म वा शेषत्वाच्छ्रयणवत्तदर्थेन विधानात॥६६॥ (सि.)। मा. 'प्रर्यकर्म वा' निष्कासे निर्वापो न प्रतिपत्तिः। कुतः ।। 'शेषत्वात्। निर्वापं प्रति शेपभूतो निष्कामः, गुणभूत इत्यर्थः । कथं जायते ? । 'तदर्थेन विधानात्'-तदर्थेन शब्देन सप्तम्या विभक्त्या विधानात्, सप्तमी हि विभक्तिराधारे भवति, श्राधारय क्रियायाः नत्कारकाणाञ्च विधिटानां धारणे वर्त्तते । तस्माद्गुणभूतः । 'ननु निष्कासो धारणेऽसमर्थः म्याल्येव तत्र धारणं करोति' । पाची- वत् एतव्यं, तद्यथा, पात्री श्रोदनं धारयति, पात्रौं भूमिः, नच, पाची नाधारः । तत्रैतत् स्यान्न दृयमुपकारं करोतीति' । पायपि तया । अपि च, इविण्या उदयनीयनिवृत्त्या प्रयोजनवन्तः, ते यदि निष्कासेन संस्कियन्ते निष्कामाऽपि प्रयोजनवान् भवति ; अथ तु निष्कामः मंस्कियते, न च तेन कश्चिदर्थः, न हि तेन किञ्चित् करिय्यते। 'ननु तेनापि प्रायणीयो मितिः, नदर्थम्यापि संस्कारोऽर्यवान भविष्यति । नवम, उपयुध्यमानसंस्कारो गरीयाम् उपयुक्रसंस्कारात्।

·११वधाये १ पादा। अपि च निष्कामसंस्कारोऽयं भवन् प्रायणीयस्याङ्गं भवेत्, नवोदयनीयमन्निधियोध्येत । तस्मादृदयनीयहविष्याणामय निम्कास- संमर्गणादृष्ट उपकारः क्रियते, 'श्रयणवत्' तद्यथा, 'पयसा मैत्रावरुणं श्रीणाति धानाभिधारियोजनम्' इति श्रयणैः सोमस्य । (१९।२।१५०)। इति श्रीमदृशवरवामिनः कृती मीमांसाभाष्ये एकादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ॥ Sx ·भीमांसा-दर्शने ११ अध्याय ३ पादः। भा. বাবলা সালাহ্মাদ্যনাম্বিযে। स्व० अङ्गानां मुख्यकालत्वाद् वचनादन्यकालत्वम्॥१॥ 'अङ्गाना' मुख्यकालवं मुख्यदेशवं मुख्यकर्ट चोकम्- "श्रङ्गानि तु विधानत्वात् प्रधानेनोपदिश्येरन् सस्मात् स्यादेकदेशत्वम्" (११।२।७सू०) इति। एवञ्च सर्चत्र प्राप्त ; 'वचनादन्यकालम्ब', यत्र वचनं, तब अन्यकाललम्, अन्यदेशत्वम्, अन्यकर्टत्वमपि भवति, घथा, 'पूर्वेचुरमावास्यायां घेदिं करोति' । 'अमु अवस्थेन चरन्ति'। श्रनो मोबामण्यो दक्षिणभेदादन्यकर्डवं विज्ञायते, 'बड़वा दक्षिणा' इति ॥ (११।३।११०) ॥ माधानस्य नन्वेणानुष्ठामाधिकरणम् । स्व. द्रव्यस्य चाकर्मकालनिष्पत्तेः प्रयोगः सार्थ: स्यात् स्वकालत्वात् ॥२॥ 'वमन्ने ब्राह्मणोऽनिमादधीत, ग्रीभे राजन्यः, भरदि वैश्यः' पति श्रूयते प्राधानं ; तत्कमार्थमित्यभ्युपगमः। किंकारणम् ? । प्रफलत्वात पावनी ये जुहानि,गाईपत्ये इवीपि अपयति,दक्षिणामा भा.

·११वधाये पादः। ७४१ प्रवाहार्यश्रपणादि करोतीति तेषामनीनां कर्मसु उपयोगः । तत्र विचार्य, किं तस्य तस्य कर्मणोऽर्थन भेदेनाधानं कर्तव्यम्, अथवा, भर्वेषामरिक-पाशक-मौमिक दार्विहौमिकानां कर्मणं तन्त्रम्?- इति । किं प्राप्तम् ? । 'द्रव्यस्य' अमेः 'अकर्मकालनिष्पत्तेः' वसन्ते यीमे भरदीति, 'प्रयोगः' श्राधानं 'सार्थ: स्यात्' । कुतः? । 'खकाल- वात्',-खोऽस्य कालो वमन्तादिः, न कस्यचित् कर्मणः काले श्रूयते, तत्र न रह्यते विशेषः, अस्मै कर्मणे दमाधानमिति, नारी इति,- अग्रयमाणविशेषत्वाच्च तन्त्रभावा न्याय्यः । 'नन्वाधानादनन्तरं यस्य कर्मणः प्रयोगस्तदर्थ तत् प्राधानमिति ग्टद्यते विशेषः । म खलु ग्टह्यते विशेषः, किन्तु अानन्तर्य- मकारणं,-यदापि माथ, नदाप्यवग्यं कस्यचित् कर्मणः पूर्व प्रयोगः, धौगपद्यस्यासम्भवात् तदेकेनानन्नय्यं समो हेतुः मचावे व एकार्थत्वे घ, ममत्वादहेतुर्भवति । नच, श्राधानेन कर्माणि उपक्रम्यन्ने, यथा प्रणयनेन ; यापफम्येरन, ततो यदनन्तरं कर्म, तस्योपक्रमे विज्ञायेत,नोत्तरेयां,तेन व्यवहितत्वात् । तदपवर्गे चापडग्येत, प्रणयन- धत्, नवनेन किञ्चित् कर्म प्रक्रम्यते, अप्राप्तकालत्वात्, अत उत्तर- काला हि कर्मश्रुतयः । किन्तईि अनेम क्रियते ।। द्रव्यमयतेऽग्नि- विशेषः; यथा करित लाई सवर्ण वार्जयेत्, अनेन स्वाधीनेन थथोपपन्नं कार्य करियामीति, म तेन यथाकालमिष्टं दानादि करोति; एवमयमग्निविशेषम यति अनेन वाधीनेन योप- पन्नं कर्म करिष्यामीति । तप न ग्यत विशेषः, अभी कर्मक दिमर्जनम्, अस्मै नेति, सभ्यर युज्यते, तम्मात् सन्याम् ।

·७४२
मौमामा--दर्भ
अपि च, नित्य-काम्य-नैमित्तिकानि कर्माणि यथोपपत्ति-
कालानि, तेषां वसन्ते श्राहितेन अमिना कार्य; मचान्यमिान स्तो
सक्यो वसन्त निराधातुं, सोऽयमसंयोगो भवति भेदेनाधाने ; अथ
तु मर्चकर्मणामर्थ तन्त्रमाधानं, नैष विरोधो भवति। तस्मादपि
तन्त्रम् ॥ (११।३।२०)॥
अग्निषामौयादिषु यूपस्य नन्वेशानुष्ठानाधिकरणम् ।
सू० यूपश्चाकर्मकालत्वात् ॥३॥ (सि.)।
भा. ज्योतिष्टोमे पशवः श्रनीषोमीय-भवनीयानुबन्ध्याः, तेषां यूपः,
'खादिरे याति, पाला बभाति, रोहितके पधाति' इति श्रुतः ।
सत्र विचार्यते,-किं त्रयाणं परवन्धानां भेदेन यूपः, अथवा,
तन्वम् ? इति । किं प्राप्तं ?-भेदेनेति । किंकारणं । अग्नीषोमीये
नावत् प्रयोगवचनेन ग्यते यूपः, उत्तरयोरपि चोदकेन प्राप्यते,
कर्मोघाउमायिनः चोदकप्रयोगश्चना भेदेन धूप प्रापयन्ति ।
सम्माझेदः।
एवं प्राप्ने उत्थते, 'यूपय' मन्त्रं भवेत्, 'अकर्मकालत्यात्', भास्थ
पाइकर्मकाले उत्पत्तिः, किन्ताई?-पृथक्कास्ता,-'दीक्षास यूपं
छिनति कोते वा राजनि' इति । सबोत्पद्यमानम्न म सधते
विभेपः, अपने पापयन्धाय धूपोऽयम् , अग्ने नेति, मभ्यय पुज्यते ।
नग्मात् मायाँ भवति ॥
एकयूपञ्च दर्शयति ॥ ४॥ (यु.)
एकं यूप भयाणामपि पशूनां माधारण सपति, मानाये
भा.

·११ ध्यायेइपाद
०४३
पगौ 'चिस्ता यूपं परिवीय' इति चिता परियाणं विदधाति । यदि
नाना यूपा भवेयः, ततः पूर्वस्य टूपस्थापवर्गात् यूपान्तरे चोदकेनेय
प्राप्ते विटना परियाणं न विधातव्यं भवेत्। अथ तन्त्रं यूपः, ततः
संस्कारा अपि नन्तमित्यग्रीपोमीये एव परिवीतस्य कृतार्थत्वात् पुनः
भवनीये परिव्याणं न प्राप्नोति, तदिधातव्यं भवति, विधीयते च ।
नम्मादपि तन्त्रम् ॥ (११॥३॥३१०) ॥
भा.
पुपमस्वारापा मन्त्रेपानुधागाधिकरणम् ।
सू० संस्कारात्वावरन्नर्थकालत्वात् ॥५॥ (पू०)।
यूपमस्कारा ये पाइतन्त्रमध्ये क्रियन्ते,यया प्रेक्षणम्, अननम्,
उच्छ्रयणं, परियाणच, तेषु चिन्यते,-किं तस्य तस्य पयोर्भदेन
कर्तव्याः,
, अथ वा, तन्त्रम् ? इति । किं प्राप्नं 2-'मंकाराखावरन्'
यूपम्य, न यथा दूपम्तन्त्र तथा म्युः। किंकारणम् ? ।'अर्यकास्नत्वात्',
--अर्थः पयोर्वियोजन, तत्काना एते मंकाराः, तत्र दाते
विषा-यम्य पमोनियोजनकाले शताः, नदया इति । इतरयोरा
पवारमाप्तकाम्यात् तादर्यन नामित प्रयोगः । तामादावग्न्,
यथा अग्रे समाजनम्॥
सू० तत्कालास्तु यूपकर्मत्वान्नस्य धर्मविधानात्
सर्वार्थानाच वचनादन्यकालत्वम् ।। (सि.)।
सत्यम् शिवम् यदि ते नियोजनकामाः भरेयुः,
.

·७४४ मीमांसा-दर्भ - 'तत्कालास्तु' एते, दीक्षाकालाः । कथं ज्ञायते ।। 'यूपकर्मत्वान्',- न एते नियोजनार्थाः, यूप एतैः क्रियते, यूपी नियोजनार्थः, सच दीदास कर्नव्यः, 'दीवास यूपं छिनत्ति' इतिवचनात्, संस्कारय स क्रियते ; तस्मादीक्षाकाला एवं संस्कारा; । 'ननु छेदनमात्र तत्र यूपस्य श्रूयते, न यूपक्रिया'। उच्यते, न किञ्चिट्टयं यूपाख्यमस्ति, यस्य छेदनमुच्येत, तदेतदेवं विज्ञायते,- दीवासु छेदनादिभिपं करोतीति । छेदनयहणञ्च मुख्यत्वात् प्रदर्शनार्थ, यत्कारणं ना छेदनेन केवलेन यूपो भवतीति। एवं रेत, दीनाकाला एवं मंस्कारा। 'माधानाच' सतां 'वचनात्' केपाश्चित् अन्यकाल' तं, यथा त्रानिमारुतादूर्द्ध अनुयाजेश्वरन्ति' इति । तस्मात् यूपवत् संस्कारा अपि तन्त्रम् । 'यूपकर्मवात्' इत्यस्य अपरा व्याख्या, यूपकर्म तत्, ये एते मस्काराः छेदनाद्याः, यूपोऽयमेव क्रियते नोपणदिव्यापारण, यथा वाजपेयेन सम्राट; महत्तयेत्तस्य पुन क्रिया निरर्थिका ; तस्मात् अनारत्तिः। 'नन्वेवं सति निरूढपशावपि काम स एव यूपः कर्तव्यो भवेत् । वाढ भवेत्, यदि निरिटिकेन यागप्रतिपेशे न स्यात्, अस्ति तु म मतिषेधः ; तम्मान भवति, यथा न तैरेव दर्भः प्रयोगातर- मपि क्रियते । अय वा. यदर्थ म यूप. शन., नवमीपरक, मम्मापर्वर्गे यूपोऽपि अपनः । क्ष. सन्मानञ्च दर्शयति ॥ ७॥ (यु.) 'चिना यूप परिवाय भवनाय पम्ममुपाकरोति' रति ·११ यथार्थ पारा परियाणेन यूपधर्मान् अनुक्रममाण: सन्मितं खातं यूपं दर्शयति, इतरथा, मुख्यत्वात् प्रोवणेनेापक्रमेत । 'पानन्तर्यामिति चेन्' । न, प्रशनितः सिद्धत्वात् । तस्मादपि तन्त्र संस्काराः ॥ (१९।३।४५०)॥ भा. . खरा' साधारण्याधिकरणम् । अम्ति खरः, 'यूपस्य स्वरं करोनि' इति श्रुतः स किं सर्वपशूना तन्त्र, भेदेन वा ?-दति । किं प्राप्तम्?-- सू. स्वरुस्तन्त्रापवर्गः स्थादस्वकालत्वात्॥८॥ (पू.)॥ 'स्वरुः खलु तन्त्र तन्त्रेऽपज्येत, अस्वकालत्वात्', नास्य स्वः कालः उत्पनी, कर्मकाले यमुपादीयते 'वरुणा खधितिना वा पर समनति' इनि, यस्य पोः समञ्जनकाले उपात्तस्तदाऽसाविति ग्दह्यते विशेषः; तस्माद्भेदः । 'ननु यूयम्न स्वरं करोति' इति । स्वकाला एवास्योत्पत्तिः'। न खलु, एपाप्यन्तःप्रयोगैव । अपि च कार्यवचनोऽत्र स्वरूशब्द','खरं करोति',-स्वरुकायं करोति.यकारण, स्वरुन जायते स्वहकार्य तु जायते पभोरञ्जनं। ननु 'क्रत्वन्ने खरो: प्रतिपत्तियते 'मंम्यिते सोमे प्रस्तरं प्रहरति स्वरुश्चायसवेशमाय' इति' । मत्यमम्ति दर्शनं तनु खरुमात्रस्य, न तु स्वरुविशेषस्य । तत्र अमीषोमीये उपात्तस्य तन्त्रतया प्रवृत्तस्य दर्शनं सामान्ने स्यात्, अथवा, चोदकप्राप्तम्यानुबन्ध्याकालस्य ? इति संशये किं न्याय, यदनु- * 'सक्षमित या दयति । इतरया मुख्यमान जोषतापक्रमेत निकर स. दि. पु. पाट । +'इति युवे' इति क• प.पु. पाटा। 3L ·मौमामा-दर्शने भा. ग्येक एवं पन्ध्याकालस्य दर्शनं भवेत्, न तन्त्रतया प्रवृत्तयेति । कुतः । यत उनो न्यायः "स्वरुम्तन्त्रापवर्ग: म्यादवकाललात्" इति । नच, दर्शनं केवलं माधक भवनि, यथासम्भवन्तु दर्शनं कन्धितम् । तदेवं यथा प्रस्तरस्यानूबन्ध्याकालस्य दर्शनं, नदत स्वरोरपि भविष्यतीति ॥ सू. साधारण वानुनिष्पत्तिस्तस्य साधारणत्वात् ॥६॥ (सि० ॥ नेतदम्ति, पतितन्त्र स्वरभेदः-दति, किन्ताई 'माधारण' स्यात्। कुतः ? । यतोऽयमनुनिष्पद्यते, यूपः माधारणः सर्वपशूनां, 'तम्य माधारणलात्' श्रयमपि साधारण एवं न्याय्य , यूपः सर्वपशूनां भाधारण., एवमयमप्यग्र ह्यमापविशेषत्वात् साधारणो भविष्यति । नेतद्यु,-'अङ्गप्रतिकर्षवचनादग्यमाणविशेषत्वात् यूपन्य सा- धारदमुपपद्यते,न तु स्वरो, प्रतिकर्षे किञ्चन वचनमस्ति, यतोऽग्टह्य- माणविशेषत्वादम्यापि माधारण्यमुपपद्येत । यदेतन् 'यूपस्य खरं करोति इति,तत् अन्तःप्रयोगसम्बद्धं, स्वरुकार्य्यमनं कर्तु यमुपादने ने यूपादिति । न च, अन्यस्य माधारणेऽन्यस्य माधारण्यं युझ, मम्भवन्ति झेकस्यापि यूपम्य बहव. शकना इति । चोदकप्रयोग वचनाय भिद्यमाना अन्तःमयोगसम्बद्धमङ्गमात्मीयं प्रतितन्त्र प्रापयन्ति, ग्यमाणविशेषवादित्यतो भेद एव युनः' इति । तच उच्यते, यद्ययस्य नास्ति प्रतिकवचनं प्रत्यर, न च, अन्यभिम् पतिष्यमाणेऽन्यम्य प्रतिकर्ष इनि, नैनाक्रम, अमम्बद्धयोईि नदेवं ·११यायपाद। ०४७ भवति न मम्बद्धयोः । श्रयश्च शकन्नो यूपमनुनिष्पद्यते, तदस्य यूप- प्रतिकर्षादेव मिद्धः प्रतिकर्ष, ; तो यत्र यूपस्तत्रायमपि । यच्च, 'यूपस्य खरं करोति' इत्यन्तः प्रयोगसम्बद्धा श्रुतिरिति ; तदपि नैवम्, दौ हि कालो द्रव्यस्य,-एक उपादानकालः, एक उपात्तस्य प्रयोगकालः; यद्धि उपादातव्यं, न हि, तदनुपादाय कश्चित् प्रयोगमारभते, न झनुपादाय ब्रीहीन् , प्रत्य प्रयोग, प्रीहीन मृगयति; एवंथुर्वाणम्य प्रयोग एव न संवत । अयञ्च यूपं छिद्यमानमनुनिष्पद्यते, तो यत्र छेदन, तत्रायमपि । यदपि, एकस्यापि यूपस्य बहवः खरवः सम्भवन्तीति । स्थादेवं यदि माथम्यविशिष्टस्य नोपादानं भवेत् , विशिष्टस्य तु उपादानमुकम् - ततो यः प्रथमः शकलः परापतेत्, स स्वरुः कार्य इति वचनात् , वहनाञ्च प्राथम्याभावात्* बहवो न मम्भवन्ति ॥ स० समान्ते च प्रतिपत्तिदर्शनात् ॥१०॥ (यु०) । सामान्ते चाम्य प्रतिपत्तिर्दृश्यते, 'सम्यिते सेामे प्रस्तरं प्रहरति खरुञ्चायजवैशमाय' इति, तत् माधारण्ये एवोपपद्यते, तन्त्रापवर्ग घानीपोमोयान्ने एव स्यात् । तस्मादपि साधारण. ॥ सू. तत्कालो वा प्रस्तरवत् ॥११॥ ( श्रा०)॥ इति यदुनं तत्परिहर्त्तव्यम्॥ भा. भा. * बहनाच प्राथभ्याभावादिनि सन्दर्भ क• सं. द्वि पुस्तके मास्ति । क्रौनपुनके पापडात रवा इति ।

·मीमाषा-द 0 भा. न वोत्पत्तिवाक्यत्वात् प्रदेशात् प्रस्तरे तथा ॥१२॥ (श्रा०नि०)॥ नास्थानबन्ध्याकालम्य खरो. प्रहरणं । किकारणम् । इदमेव प्रहरणोत्पत्तिवाक्, 'सामान्ले प्रस्तरं प्रहरति खरु चायज्ञवैशमाय' इति; अनेन क्रमादग्नीषोमीयकालस्य प्रहरणा गम्यते, म यदि साधारण, ततः सर्वपशूनां कृतार्थे कर्मणि अन्तेऽस्योत्सर्गविशेषस्य अग्नौ प्रहरणस्य दर्शनमुपपद्यते, अथ तु पृथक स्यात् , ततोऽग्नी- पोमीयस्यान्ते एव दृश्येत । 'अथ वचनमिद कस्मान भवति, अग्नी- घोमीयान्ते प्राप्तस्य सोमान्ने वचनात्' । नैतदेव, वचनेन द्वावुत्सर्गस्य विशेषौ * उच्येयाताम्,-अग्रौ च प्रहरण, सामान्ते 'च, तथा वाक्यभेद स्यात् तस्मान्नैतद्वचनम् । यतु प्रस्तरवदिति, 'प्रदेशात् मस्तरे तथा',-प्रस्तरस्य दर्शपूर्णमामयो. महरणमुक्तम्, 'बाशीर्भि प्रस्तरं प्रहरति' दति, तत् चोदकेन प्रतिपए प्राप्यते, तचानूबन्द्या- कालस्य दर्शन युज्यते, न स्वरुपहरणस्यैतदस्ति , तमादिषमोऽयमुप- न्यास ॥ (११३५०) ।। दादमाहेशष्यविषाणाप्रासमस्यान्याह एव करव्यमाधिकरणम् । ज्योतिटोमे दीचितवतमानात,-'कृष्णविण्या कण्डूयति' इति । तत्रैव च पुन श्रुत,-'नीतासु दक्षिणामु चावाले कृष्ण- ★ "दपूर्णमाक्षया प्रारयिमेषा पनि पादर्भ पुस्तकपावः । 'प्रायने रनि पादर्भ पुस्तकपात ।

·११वथायरपार भा. विषाणां प्रास्थति' इति । तदुभय दादमाहे चोदकेन प्राप्तम् तत्र विचार्यते,-किमन्ये प्रथमे वा अहनि कृप्रविषाणाया प्रामन कर्तव्यम, अथवा अन्ये एव ?-इति । कि प्राप्तम ?,- सू० अहर्गणे विपाणामासनं धर्मविप्रतिषेधादन्ये प्रथमे वाइनि विकल्पः स्यात् ॥१३॥ (पू.)। विकन्न्य कर्तव्य ,-'अन्ये प्रथमे वा अहनि' प्रामनम् । कुत । 'धर्मविप्रतिषेधात', यदि प्रथमेऽहनि करिय्यते, उत्तरेखद स प्राग दक्षिणानयनात् ये पदार्था नेपा विषाणाकण्डूयन धर्म , स वाध्यते , अथान्ये, तत पूर्वेषामहा दक्षिणानयनादूर्द्ध ये पदार्थास्तेपा हम्न- कण्डयन धर्म , स वाध्यते, म एष धर्मविप्रतिषेध । तम्माद्विकम्प ॥ सू. पाणेस्वश्रुतिभूतत्वाद्विपाणानियमः स्यात् प्रात:- सवनमध्यत्वाच्छिष्टे चाभिप्रटत्तत्वात् ॥१४॥ (सि० )॥ न एतदेव,- स्याद्विकप इति, किन्तईि, 'विषाणानियम स्यात',-विषाणाकण्डूयन मस्मिन्नहर्गणे नियम्येत, अश्ये अहनि प्रासन स्यात् । कस्मात ?। प्रात मवनमध्यत्वात् , यहनि प्रान सवनानि अस्थाइर्गणस्य मध्ये, तेपा विषाणाकण्डूयन धर्मेऽनुग्रहीता भविस्यति । 'नन्वितरयो मवनयाईस्तकण्डूयन धर्म , म वाधिय्यते'। नैष दोप, नैतच्यते,-पाणिना कण्डूयितव्यमिति, अर्थात् प्रत्याभत्त्या क्रित्यले, यशार्थादर्थ , न म चोदनार्थ । 'एवमणुनरया प्रत्या- सत्या इस्त एवं प्राप्नोति । अत्र ब्रूम, 'शिष्टे चाभिप्रात्तवान्',- भा. , ·मीमामा-दन मात.सवनशेषे कण्ड्यनस्य शिष्टत्वात्तग्योरपि विषाणाकण्डयनमेव नियम्येत, 'अभिप्रवृत्तवात्',-अभिप्रवृत्तस्य नियमस्योत्सर्गे प्राचार- विरोध: स्यात् । 'श्रथ प्रतो कथमुत्सर्ग। विषाणाया अभावात् । अन्या विषाणा कम्मात् कण्डूयनार्थेन नोत्पाद्यते ?' । पूर्वविषाणायाः शमनं धारणयनविमोकार्थ, तत् यद्यन्या विषाणा भानीयेत, तस्या धारण- मदृष्टार्थ, तस्य अदृयार्थः कन्पयितव्यः स्यात् । इह तु उत्तरप्रात.मवने धारयितव्या विषाणा, तस्यां सत्यां नास्ति नियमोत्सर्गे कारणं । तस्मात् श्राद्यस्याः दक्षिणानयनकालादूर्ख विषाणाकण्डयनमेव स्यात् ॥ (१९३२५५०)॥ राजस्येऽन्त्य एव हविष्काकाले वागविसगाधिकरणम् । खू० वाग्विस! हविष्कृता वीजभेदे* तथा स्यात् ॥१५॥ राजसूये नानावोजिकेटि,-'अग्नये ग्टइपतये बाहनामा- कपालं निर्वत्, सोमाय वनस्पतये ग्यामा चरु, मविचे प्रसवित्रे मतीनानामटाकपालम्' इति । "नानावीजेव्वेकमुलूखलं विभवात्" (५।२।१३५०) इत्युक्तम् । अतस्तस्यां क्रमेणावहन्तिः क्रियते । प्रकृतौ च श्रूयते,–'अप. प्रणेश्यन् वाचं यच्छति तां स इविष्कृता विसृजति' इति । हविष्कृग्रहणं च काललक्षणार्थमित्युकम्, "तथा- कानमपोति चेत्" (३।२।५९०)। "न कालविधियोदितवात्" (३।९।६सू०) इति। हानेको हविष्कृदाधानकालः । तत्र पूर्वक भोजभेदे रनि • • हित, का हो. स सदर्भ पुसकपाट । सं भा. . परपापित ·११ पथाये १ पादः। विचारणा,-किमन्ते प्रथमे वा इविष्कृत्काले वाग्विसर्गः कर्त्तव्यः, अथ वा अन्य एव ? इति । तथैव च पूर्वः पक्षः,-पाक् इविष्कृतकालात्, ये पदार्थाः तेषां वाग्यमा धर्मः, स वाध्येत, यदि पूर्वस्मिन् वाग्विमर्गः क्रियते ; अथोत्तरस्मिन. ततो विकृत्वालात् ऊ ये पदार्थाः, तेषां व्याभाषणकरणं धर्मः, तदाध्येत । तथैव चोत्तरः पक्षा, व्याभाषणम्याश्रुतत्वाच्छिष्टे च वाग्यमस्याभिप्रदत्त- वादिति। अधिकरणप्रदेशोऽयम् ॥ (११।३।६ श्र०)॥ भा. अग्नीषोमोये पौरोडाशिककात एवं वाग्विसाधिकरणम् । सू० पौ च सपुरोडाशे समानतन्त्र भवेत् ॥१६॥ अग्नीषोमीये पशौ पः पुरोडाशश ; तयोः पाएकं पौरो- डाधिकं च तन्त्रम् । अवापि सैव चिन्ता,-किं पाककमार्थ इवि- कृदाहालकाले वाग्विसर्गः कर्त्तव्यः, उत पौरोडाभिककार्थे ? दति। तयैव पूर्वोत्तरपक्षौ योज्यौ । अयमप्यधिकरणप्रदेश एव । 'ननु नैव पशौ इविष्कदस्ति औषध्यर्थत्वात्'। साथै येवं कृत्वा चिन्यते । कृत्वाचिन्तेयम् ॥ (११॥३१७ अ.) ॥ । ঋয়্যিনামিবিলায় সামাধিকথে। अमौ श्रूयते,–'अग्निं युनज्मि शवसा घृतेनेति जुहोत्यग्निमेवैतत् थुननि' इति, पुन: 'इमं स्तनं मधुमन्तं धयायाम् इत्यग्निविमोक जुहोति' इति । तब विचार्यते,-किमा प्रधानार्थो योगः, सापवर्ग ·०५२ मौमामा-मे विमोक कर्त्तय , उत, प्रधानाथ योग, प्रधानापवर्ग विमोक- . भा. स. अग्नियोगः सोमकाले तदर्थत्वात् संस्कृतकर्मणः परेषु सागस्य तस्मात् सापवर्गे विमाका स्यात् ॥१७॥ (पू०)॥ अङ्गप्रधानार्ये योग , मापवर्गे च विमाक स्यात्। किकार- पम ? । अविशेषेण श्रूयते,–'अग्नि युनज्मि शवमा घृतेनेति जुहानि अग्निमेवैतत् सुनक्ति इति। न च, श्रूयते, तम्मै अम्मै वा कर्मणे दति, अविशेषात् मार्थमिति विज्ञायते । अपि च, तस्मिन् युक्रे- ऽनावगानि प्रधानानि च कियन्ते, तस्मादपि सर्वार्थ, तदुक्त, "मद्वेषा वा शेषचस्यातनप्रयुतत्वात् " (३।७।२०) दिति । मार्थं चेत्, 'मीपवर्गे विमोक' कर्तयः । तदादि योगकार्य- मवमित भवति, योगापवर्गच विमोक ॥ स्व. प्रधानापवर्गे वा तदर्थत्वात् ॥१८॥ (सिं०)। न वा मापवर्ग विमाक' म्यात किन्तईि प्रधानापर्वर्ग' एव । प्रधानमयोगेन हि श्रूयते -'पञ्चभिर्युनक्कि पाटो यजेो यावानेव यजम्तमानमते' इति; यजप्राप्यर्थ युननीति विज्ञायते । तम्मान प्रधागार्थ योग । प्रधानार्थवेत, तदपर्व, योगकार्यमवमितभाति । तम्मात तत्र विमोक । विशेषविधान यजमयागेन विशेष युरमान विशेषार्थ भाति ॥ भा. • 'समई मेर भ्यान प्रपत्रमा पनि सर्वर पाठ ।

·१ध्याय ३ाद । ७५९ सू. अवभृथे च तद्वत् प्रधानार्थस्य प्रतिषेधोऽपरतार्थ- त्वात् ॥१८॥ (यु०१)। गच्छन्, भा. एवञ्च कृत्वा अवमथे प्रायवरणस्य होखवरणस्य च प्रति- षेधो युको भविष्यति, 'न होतारं टणीते नायम्' इति यथान्यायो- पदियः। सामार्थ हिडोवरां कृतं,-'यद्धोतारं रणी ते जगती सट्टणीने' इति । एतस्मिन् न्यायेऽसति तदप्यङ्गप्रधानार्थमिति अव- मथेऽपि प्रमज्दैन, नत्र हतार्थत्वात् प्राकृत होहवरणं नैव मानोति, तस्य प्रतिषेधोऽनर्थकः । मति वेतस्मिन् न्याये तदपि प्रधानार्थमेव । मत्रापि हि यासंयोगः,-'यदरता वषट् कुर्युभीरव्यं यज्ञस्याशी- , यदृता वषट् कुर्वन्ति एकधा तद् यजमाने यजम्याशीः प्रतितिति' इति । प्रधानार्थ चेत्, नदपवर्ग तत्कार्यमवमितमिति अबस्थे प्राकृतं शेववरणं प्राप्नोति, तस्य प्रतिषेधो वक्रव्यः, उच्यते घ। तस्मात् प्रधानार्थी योग. प्रधानापवर्गे विमोक रति ॥ स्व० अर्गणे च प्रत्यहं स्यात् तदर्थत्वात् ॥२०॥ (यु०२॥ प्रदर्गणे च द्वादशाहे प्रत्यहं योगविमाको दर्शयति,-'म वा अहरहयुनति अहरहर्विमुञ्चति' इति, तदुपपद्यते यदि प्रधानार्थे योगः, तरथा प्राये ऽहनि योग: स्यात् अन्ये विमोकः, तदा हि मापवर्ग इति ॥ (१२१०)॥ भा. ३४ ·૨ ૫ ૪ भीमा-दशेने . অঙ্কদ খান, সাম্ভালাখিয়ে। भिा दादशाहे उपसत्कालं सुब्रह्मण्याज्ञान प्रति चिन्यते,-किं भेदेन कर्त्तव्यम्, अथवा नन्हेण ?-दति। कर्मभेदाभेदेनेति प्राप्ते उच्यते- - भा. - स्व० सुब्रह्मण्या तु तन्त्र दीक्षावदन्यकालत्वात् ॥२१॥ (पू०)। 'सुब्रह्मण्या तु तन्त्र' स्यात्। कुतः ।। 'अन्यकालखात्'- कर्मप्रयोगात् पृथक्कालेयं, तब न ग्टह्यते विशेषः, अग्रहमाणविशेषे तन्त्रभावो युनः, 'दीचावत', तद्यथा दीक्षा पृथकालत्यात सर्व भवति, तथेयमपि ॥ स. तत्काला त्वावर्तत प्रयोगतो विशेपसम्बन्धात् ॥ ॥ २२ ॥ (सि.)। भा• तम्मिन्नेव दादगाई 'तत्काला' या ममयप्पा,मा 'तु पावत',- भेदेन म्यात् । कुतः ?। प्रयोग प्रति नया विशेष योगो भवति. 'अद्य मुत्यामागच्छ' रति, प्रधेत्यु वः परश्यो ति ना भाति। सपापि प. प्रत्यनुदेगात वक्रयं, तस्मादावर्तेत ॥ स० अप्रयोगाङ्गमिति चेत् ॥ २३ ॥ (प्रा.) • पनि शपयामि,-अति विपयोगादारवििित, मतम् धुरम्,-कुना-यत: 'प्रणेगावम् एतत् यत् अनि वनमार हिप्रहलो एकलादना प्रविधितम्, अधीदेव मिद्धमादनकौरनमा भा० ·११ ध्याये पादः। ०५५ भा० प्रधान- चोदकेन प्राप्नोति, यावदुनं स्यात् , सत्यामागच्छेति,तावदेव अद्येति । मुत्यावश्च सर्वेषामझाम् अविशिष्टम् । तम्मात् तन्त्रम् ॥ खू० स्यात् प्रयोगनिर्देशात् कर्तृभेदवत् ॥ २४ ॥ (श्रा० नि.) 'स्थाद' भेदः 'प्रयोगनिर्देगात्' । यद्यपि अद्यशब्दस्यार्थी न विवक्षितः, तयापि यस्मिन् अनि प्रयुज्यते, तत्कालस्य स्थोपकरोति, नान्यकालस्य ; 'कर्ट भेदवत्', तद् यथा 'श्रावध्वर्यु- रुत्तरे विहारे इवीपि प्रासादयति, मारुतीमेव प्रतिप्रम्याता दक्षिणम्मिन्' इत्यौत्तरवहारिकाणि अङ्गानि देशभेदात मारुत्याम् न उपकुर्वन्ति; यया तानि देशभदात् न उपकुर्वन्ति एवमिदमपि कालभेदादन्यकालस्य नोपकरियति । तम्मादात ॥ व० ततस्थानादग्निवदिति चेत्तदपवर्गस्तदर्थत्वात् ॥ ॥ २५ ॥ (दि० श्रा०नि०) 'थोच्येत,-एकस्मिनहनि पाहता देवता आहानमंस्कृता भवति, एका चामो, तम्या: पुनगानमनर्थकम् 'अभिवत्',- अग्रेः मकदाधानेन मस्कृतम्य न पुन.कर्मणि मंस्कार. एतम्य फियते- इति। तचायुक्तम् , यत्कारण, प्रतिकमीपवर्ग',-यग्मिन् कर्मणि पाहानं क्रियते, तदर्थ तद्भवति, तम्य कमान्ते अपवर्गः, यथा अन्येषां सत्याकालागां मस्काराणाममिर्ममार्गादीनाम् । तम्मादारत्ति ॥ सू० अनिवदिति चेत् ॥ २६ ॥ (श्रा०)॥ भा. -यथा -

·मौमामा-
भा.
भा.
श्राधानेन तुचम्,
भा.
'पति' य-यथा अनेराधानं सर्वकर्मणि नन्त्र भवति,
एवमिदमपोति, एतय कः परिहारः? । आभाषान्तं सचम् ।।
खू० न, प्रयोगसाधारण्यात् ॥ २७ ॥ (श्रा०नि०)।
एतत्
श्राधानस्य स्खकालवाता-
स्वकाम्नं हि तत् क्रियते,-तत्र न ग्राह्यते विशेषः; इदं पुनः
कर्मकालमाहानं, नत् यस्य कर्मणः काले क्रियते तदर्थमिति
ग्टह्यमाणविषं । तस्मात् न एतत् प्राधानेन तुच्यम् ॥
सू० लिङ्गदर्शनाच ॥ २८॥ (हे.)
लिङ्गं चैतमर्थ दर्शयति,-प्रत्यहं सुमहारयाद्वानमिति, एवं
हि पाइ, 'मंम्यिते मंम्यितेऽहन्यानोधागारं प्रविश्य सुब्रह्मण्ये सबधारमा-
माइयेति रति प्रेय्यति' इति षणमाहानक्रियार्थ। तस्मादपि
मत्यमाहानम् ॥
ख० तडि तथेति चेत् ॥ २६ ॥ (श्रा०)।
तदित्यनेन यूपाइति प्रतिनिर्दिशति,-'नद्धि' भूपाइतिरम
पया यूपैकादमिन्यां नवं भाति, तथा पदमपि भविष्यति । "कि
नम्य साम्पच मादृग्य ? । तत् क्रियमाणमवयं कम्यचित् यूपमानिके
भवति, मवमाधारणस्यामिकम्य दुर्मभवात् , पया मा एकम्य
कम्यपित् यूपयाम्लिके क्रियमाणं भयपायं भवनि, एमिदमपि एकस्य
कम्पचित् मीत्यम्य कमरोनिक क्रियमाण मा भविष्यतीति ।
स० नागिष्टत्वादितरन्यायवाच ॥ ३०॥(आ.नि.)
भा.

·११ध्यायः पादः। ७५० भा. भा. नैव एतत् तेन तुन्यम् । कुतः।। 'अशिष्टत्वात्', यूपान्तिके होमः शिय्यते । अविवतितमन्तिकम्, श्रावनीय प्रतिषेधार्थम् एतत्-इत्युतम् “इतरप्रतिषेधो वा॥ “शाखल्याच देशानाम" ॥ (११।२।२६।२०१०) दति। 'इतरन्यायत्वाच', दूह तु इतरी न्यायः, कालभंदाद ग्रह्यमाणविशेषस्यारत्त्या भवितव्य- मिति । तम्मादिषम उपन्यास. ॥ सू० विध्येकत्वादिति चेत् ॥ ३१ ॥ (श्रा.)। अथ कश्चिद्,-यूपादिह द्वादशाहिको विधिः तन्तं दृष्टा वमतीवरीपर्यन्नोऽवस्थादिश्व, अयमपि च द्वादशाहिको विधिः, तत्सादृग्यादनेनापि नथा भवितव्यमिति ॥ न कृत्नस्य पुनःप्रयोगात् प्रधानवत् ॥ ३२॥ (था०नि०)॥ नन्न । कुतः? । 'कत्नस्य पुनःप्रयोगात्' -कृत्स्नोऽन्यो विधि: पुनः प्रयुज्यते, अभिषव-पवमान-ग्रहचमम-स्तोत्र-शस्त्रादिः, 'प्रधानवत' तद्यथा, प्रधानानि प्रत्यई क्रियन्ते, तथा। तत्र वमतीवरीवदा मत्त्वं स्यात्, स्तोत्रादिवदा बडकृत्वाकृतं स्यात् ? तब बहाल. शत मिति न्याय्यम , तथा मर्वेषामुपकरोति; महत्तं तु यत्र कियते, नत्रैव कालभेदानुपकुर्यात् । तस्मादात्तिः ।। (११।३।९.), भा.

·७५८ मौमामा-दाने भा. মৈথামলিম্যসায় ঘুমায় ঘঙ্কিলাগিয়ে। ख. लौकिकेय यथाकामी संस्कारानर्थलापात् ॥३ (सि०)॥ १६ लौकिकार्था उदाहरण ।यया देश ,-ममे दपूर्णमामा यजेत', कतार,-दर्शपूर्णमामयोर्यज्ञकलोग्रवार एविज', युगादीनि च पात्राणि । तेषु विचार ,-कि, प्रतिप्रयोगम अन्यानि उपादेयानि, उत, तानि वा अन्यानि वा उपादाय प्रयोग ? इति । कि प्राप्तम,-अन्यानि अन्यानि उपादेयानीति । किंकारणम?। निरिरिकन' पुन क्रिया गिया न पाचरन्ति । इत्येव प्राप्ने घूम- 'सोकिकेषु ययाकामी तानि वा अन्यानि वा,-अनियम । कुत । 'मस्कारामर्थनोपात्, कथित पूर्वम्मिन प्रयोगे कादीनां मस्कार कृता यान्योपादाने लुप्येत। नायथलोप , अन्यैरपि हि मक्यते प्रयोग कर्तुं । तमादमियम । अथ यदक,-निनिरिकेन गिटा याग न पाचरन्ति इति , एतैराचरन्तीति, तम्मात नैष दोय। ननु 'विगाचार्यो मानिचरितया इति मरन्ति । पुरुष- धीमी न कर्मधर्म, कर्ममयोगाभावान प्रकरणाभावाच । (१११२१..) - पापापाबमममाप्तिारराषिभरकम । देषु कम्पु र पर्यावमित । पापु उनग कथा करियते,- • 'समा निरिहा मिना निरित मिhिer एक प्रधानमना'. मिमा.

·११ याये १ पाद । ७५८ सू० यज्ञायुधानि धार्चेरन् प्रतिपत्तिविधानाहजीप- वत् ॥ ३४ ॥ (सि०)॥ भा. -- यज्ञपात्राणि तु श्रा अन्तात् धारयितव्यानि । कुतः। 'प्रति- पत्तिविधानान्', -प्रतिपत्तिस्तेषां परिधानीये कर्मणि विधीयते,- 'वाहिताग्निमग्निभिहन्ति यज्ञपात्रैश्च' दति, तदर्थ ; 'काजीपवत',- तद्यथा, अईगणे मर्वेषामन्हासजीपोऽवमथे प्रतिपादनार्थ धार्यते, "कजीपमभु प्रहरन्ति' इति श्रूयते ॥ सू. यजमानसंस्कारो वा तदर्थः श्रूयते तत्र यथा- कामी तदर्थत्वात् ॥ ३५ ॥ (पू०)॥ न वेयं पावाणं प्रतिपत्तिः, किन्तहि, यजमानमस्कारोऽयं, 'तदर्थ' तेषां पात्राणामर्थः 'श्रूयते'। 'कथं जायते ?' । तेषां बतीयया निर्देशात्, यम्मानस्य द्वितीयया; 'तर यथाकामी' तेषां अन्येषां वा प्रामनं, 'तदर्थत्वात्', अर्थकर्मवान् पात्राणां, ये:-कैशिदप्यर्थः सिध्यतीति । व. मुख्यधारणं वा मरणस्थानियतत्वात्॥३६॥ (उ०)। भा. स्थात्, भा. मुख्यानां वा श्राद्याना पाचा धारणं, नानियमः। कुतः?। 'मरणस्थानियतत्वात्',-अनियतकालें मरणं, कदारित्तानि पाचाणि उत्सृष्टानि भवेयुः, मरणं चापयेत । तत्र यजमानशरीरमंस्कार- लोपः स्यात् । 'एवमपि तावद्वारयितव्यानि यावदपरः प्रयोगः, परतः ·मोमामा-दने भा. तदीयः पात्ररर्थकर्म भविष्यति' । पूर्वेषु विद्यमानेषु उपादानमन्येषाम् अनर्थकम् । नमान्मुख्यधारणमेव न्याय्यम् !! स्व० यो वा यजनीयेऽहनि म्रियेत सोऽधिकृतः स्यादुपवेषवत् ॥ ३७॥ (बा.)॥ अथ वा, न मुख्यानां धारण, 'यो यजनीयोइनि मियत' यजमान, 'म' अनेन संस्कारेण 'अधिकृतः स्यात्', तस्य तानि पात्राणि मनिहितानि । 'उपवेधवत', ',-यथा सान्नाय्य याजिन एवोपत्रेयोपधानेन अधिकारः, तस्योपवेषः सन्निहित इति । स्व. न, शास्वलक्षणत्वात् ॥ ३८॥ (श्रा०नि०)। धागे कादीनां तदेतत् 'न' उपपद्यते । किंकारण ? । शार अन्यैरपि हि यत् उत मानाय्य याजिन एवोपवेषो नान्यस्येति, तत्र निरिरिकेन भाखा तामनुनिष्पद्यते उपवेषः, तस्या असान्नाय्या अथेदम् अनियतं संस्कारविधानं यजनीये वा अनि अनारद-विधानात्, 'आहितामिममिभिवन्ति यज्ञपात्रो) । पुरुष न च, अन्यमिन्नहनि यजपाचाणमुपवेषवदमम्भवः, गई धारणेन मम्पादयितुम् । तस्मादुपवेषोऽईरान्तः । उत्पत्तिा प्रयोजकत्वादाशिरवत् ॥ ३६५ (पुनः श्रा) अथ वा, धारणं म, किम्ताह, संस्कारकाले अन्यानि मवामि पाचाणि उत्पाधानि 'प्रयोजकलात्' संस्कारमा, प्रापिरवत', भा. तस्मात् नेप वाचन भा.

·११वधायपादन।
यया, ऋतपेये 'घृतवती भवतः' इति वचनात् अभावे बतदुहः, 'अन्यां
जयमानस्य प्रतयुक्ताम्. पाशिरे दुहन्नि' इतिश्रुतेः श्राभिराया
श्रन्या गौरुपादीयते, एवम् ॥
सू. शब्दासामञ्जस्यमितिचेत्॥ ४०॥ (श्रा० प्रा०)॥
भा.
अथ पग्यमि,-एवं मति यजपात्रशन्दोऽममञ्जमा भवति,
यजमम्बन्धेन हि पात्राणि यजपात्राणि भवन्ति, न च, नवानां
यशसम्बन्धोऽस्तीति ॥
सू. तथाशिरे ॥४१॥ (श्रा० प्रा०नि०)।
'श्रागिरे'ऽपि याऽसौ अन्या गौरपादीयते, मा यजमानस्य
वति, तत्र शन्दम्य श्रमामञ्जस्यमेव । यदि तत्रान्या
भा. न वेयं श्रन्यानि पात्रालि भविष्यन्ति, बायो वा विशेषः इति ।
भा.
..
'तदर्थः तेष,-
हतीयया ।
स्यात. स्वात्तु विप्रयोगस्तचैकद्रव्याचकापी प्रकृतावथे-
पात्राणादापूर्वार्थवभूतोपदेशः॥ ४२ ॥ (पु. श्रा०नि०)
'शास्त्रात्' 'विप्रयोगस्तत्र', शास्त्रेण नत्र भन्दस्य प्रमामन्नम्य,
(दुही विप्रयोगः कृतः, 'घृतवती भवतः' इति एकद्रव्यविकीर्घयां
जमानस्य प्रतयुकामागिरे दुईन्ति' इति तपेये चोदकेन प्राप्यते,
ततश्चामभवात् निवर्तत, श्रागिरञ्च गां प्रयुक्रे, तम्मात् तव शब्दा-
भा.
* 'बनदुधाम्' इति धादर्गपुस्तकपाट ।
31

·७६२ भीमाशा-दर्शने सामञ्चस्यमनुरुयते, 'अथेह' अपूर्वार्थो न अन्यत प्राप्यते, यज्ञपात्रैश्च दाहोऽविशेषेण प्रत्यक्षः श्रुतः; सम्भवति च तेषां सम्पादनं धारणेन । तस्मादिहाकस्मिकं भब्दस्यासामन्नस्यश्रयणं भवतीति धारणमेव पात्राणाम् ॥ (११।३।१२१)। . पाषाणामाधानमारभ्य धारणाधिकरणम् । एवं म्यितमपर्यवसितं, अन्तरा-चिन्तान्तरं क्रियते,-यजपाचाणि धारयितव्यानीत्युक्तं । तत्र चिन्यते,-किं पौर्णमास्या प्रारभ्य धारयि- तव्यानि उत अग्न्याधेयात् ?-इति । कि प्राप्तम् ?,- सू० प्रकृत्यर्थत्वात् पौर्णमास्याः क्रियेरन् ॥४३॥ (पू०)। भा. 'पोर्णमास्या.' प्रारभ्य धारयितव्यानीति। कुतः? । 'प्रत्य- र्थलांत'। दमानि पाचाणि अनारभ्योकत्वात् दर्शपूर्णमासार्यानि, तत्रैषामुत्पत्तिः, उत्पनिप्रति च धारण | तस्मात् पौर्णमास्या प्रारभ्य धारयितव्यानि ॥ अग्न्याधेये वाविप्रतिषेधात्तानि धारयेन्मरणस्था- निमित्तत्वात् ॥ ४४ ॥ (सि.)। न वा पौर्णमास्या आरभ्य-धारण, किन्तईि अग्न्याधयात् । कुतः। 'अविप्रतिषेधान्', यद्यपि पोर्णमास्यां विहितानि, तानि चोदकेन पवमानइवि.पु मातानि, नतय प्रति धार्यमाणेप्यविपति- धो भवनि, 'मरणम्यानिमित्तवात', प्राक् पौर्णमास्याः, यदि भा.

·११वयाये पाद . भा. मरणमापद्येत, यजमानशरीरसंस्कारलापो भवति । श्राधानाचारभ्य धार्यमाणेषु विप्रतिषेधो भवति । तस्मादाधानादारभ्य धारणम् ॥ सू० प्रतिप्रपत्तिवा यथाऽन्येषाम् ॥ ४५ ॥ (पू० उ०)। स्थितादुत्तर, यदुक्तं (७५८० ११५०) पावैरर्थः क्रियते,- यजमानस्य संस्कार इति । तन्न, किन्तईि ?~'प्रतिपत्तिः' एपा पात्राणामग्रीनां च यजमानशरीरे। कथम् ।। 'यथा अन्येषां' द्रव्यापी सामखिप्तानां अश्मथगमनं प्रतिपतितहत, तुल्यो हेतुः, तान्यपि नानाकर्मसु प्रयुक्तानि प्रतिपादनाहाणि, इमान्यपि पात्राणि अपयश तथैव; तस्मात् तेषामपि प्रतिपत्तिः । ननु हतीयासयोग उभयच विद्यते (७५८० ५५०) । न खलु । यजमानशरीरेऽमीनां पात्राणां च निक्षेपम् प्रतिपत्तिः, न दहनमाहितामे, दहने च हत्तीया, तत्र तेषां गुणभाव एव, ईि तत् माध्यतेः; नितेपणे तु द्वितीयैव, यथा, 'दक्षिणे पाणी जूइमामादयति' । (१११३।१३१०) ।। . . भवंयोमानामुपरिहात् प्राणापत्यप्रचाराधिकरणम् ॥ सू० उपरिष्टात् सामानां प्राजापत्यैश्चरन्तीति सर्वेपा- मविशेषादवाच्यो हि प्रकृतिकालः ॥४६॥ (सि.)। वाजपेये प्राजापत्यान् पशून प्रक्षरय श्रूयते,-'उपरियात सोमानो माजाप्रत्येचरन्ति' इति । तत्र विचार्यते,-किम् आर्भव- काबे प्रचरितव्यम्(), उत जस्त्रवतो सामानामुपरियात, उत विकारस्याने।३), अथवा सर्वामानाम् पपरिया ? इति । कि भा.

·०६४ मीनामा-राने प्राप्तम् ?-आर्भवकाले इति। कुतः ।। प्रकृती आर्भवकाले प्रचारो वृत्तः, प्रकृतिवदिहापि तथैव कर्तव्यः । एवञ्च अगाविपर्यासो न कृतो भवति । यदि मर्वसामानामुपरियात् प्रचारः क्रियेत, तन 'श्राग्निमास्नादूर्द्धम अनुयाजेश्वरन्ति' इति 'प्रहत्य परिधीन हारि- योजनम्' इति एतदुभयमपि विपर्यस्येत, न पानिमारुतादूर्द्धमनु- याजेश्चर्यंत, हुलाच हारियोजन परिधयः प्रतियेरन्। सोऽयमझानां विप मा विना वचनेन क्रियेत, अथ तु आर्भवकाले प्रचारः, ततो मैप दोषो भवति । एवं प्राप्ते उच्यते,–'उपरियात सामानां प्राजापत्यथरन्तीति' उके मर्वसामानाम् उपरियात् प्रचर्येत । कुतः । 'अविशेषात- 'मामानाम्' इत्युक्त सर्वसामानाम् अविशेषवचनात् प्रतीयते । यत्तु, आर्भवकालः प्रकृतितः प्राप्यते इति, 'वाच्यो हि प्रतिकानः' चोदकेनैव प्राप्त', तदर्थी विधिः कृतकऽनर्थकः स्यात् । तस्मात् मर्वसामानामुपरियात् प्रचारः। सू० अङ्गविपासो विना वचनादिति चेन्न ॥ ४७ ॥ (श्रा०)। प्रय यदुकम्, एवं मगि 'अडविपर्थमो विना' वचनेन तो भविष्यति-पति,नम्य कः परिहार:?-स्याभापान्नं सधम् ।। स. उत्कपः संयोगात् कालमात्रमिरतत्र ॥४८॥ (श्रा०नि०) मेपदोप..-यदुरम्, -विपाम:-रतिकचं गया। परमधारे मारएलयमाणे अनुयाजागा पनिधिप्रहरणम्म र ·१५ वयाय पाद । . "उन्को' न्याय्य', 'संयोगात', तानि हि पाइप्रचारेण क्रमतः अयुतानि । नच, श्रामिमारुतस्यानुयाजः मह, हारियोजनस्य वा परिधिमाहरणेन क्रमो विवक्षितः न हि परिधिप्रहरणं हारियोजन- स्याङ्गं, हारियोजना वा परिधिप्रहरणस्थ, उभौ वा कस्यचिदेकस्य प्रधानन्य ; एवमाग्निमास्तमनुयाजाश्च यदि परस्परस्थागतानि भवेयुः, एकस्य वा प्रधानस्य, ततः, एतेन क्रमेणेोपकुर्वन्तीति विवक्षितः क्रमः स्वात् , अथ पुनः पशोरङ्गमयाजा', श्रामिमारतं सोमस्य, तथा परिधिप्रहरणं पभोरङ्गं, हारियोजनः सामेज्यात्, नेयां क्रमा निप्पयोजनः ; तस्मादविवक्षितः । 'कालमात्रमितरत्र',-'पानि- ममतादूर्द्धमनुयाजेश रन्ति' इति 'प्रहत्य परिधीन् जुहोति हारि- योजनम्' इति, एतस्मिन् काले इतिलवणमानिमारुतं परिधि- महरणं च; अनपेतच लक्षणापाये कालः,-यया अग्निहोत्रवेलायाम् भागन्तव्यमिति, यत्रापि अग्रिहोत्रं नास्ति तत्रापि अनपेता वेला। 'नन्येवलवणा भवति'। न हि, काल. एवेह श्रुत्यर्थः, क्षा नावत् पूर्वकाले एव मार्यते, ऊर्द्धन्दोऽपि देशं कालं वा यात्, देशस्थासम्भवात् कालार्थो विज्ञायते ॥ सु. प्रतिकालासत्तेः शस्त्रवतामिति चेत् ॥ ४६॥ (दि० पू०)॥ इति चेत् पश्यमि, सर्वसामानामुपरिटात् प्रचार पति, नैनन् युक, 'शस्त्रवतर्ता' मामानामुपरिटात् प्रचारो युक्तः। कुतः॥ 'प्रकृतिकालामत्त'-एवं प्राकृतस्यामत्तौ रुतः प्रचारो भविश्यति, भा.

·मोमामा-दशमें अङ्गविपर्यासश्च अकस्मात् न तो भविष्यति । अय कतमोऽसौ कालः । ता यमवनिकस्य वैश्वदेवम्य यदुर्द्धम् ॥ न श्रुतिप्रतिषेधात् ॥ ५० ॥ (दि० पू० उ०) ॥ एवं मनि 'उपरिष्टात् सामानाम्' इत्यविशेषश्रुतिर्विप्रनिषिध्यते, केषाञ्चित् समानामधस्तादयं प्रचारः स्थात्, नच, श्रामत्त्या प्रातः कालो लभ्यते। भा. सू० विकारस्थाने इति चेत् ॥ ५१ ॥ (१० पू०)॥ भा. इति चेत् पम्मसि,-शस्ववतामुपरि प्रचारोऽयुक-रति, 'विकारस्याने' भवतु, कतमत् पुनर्विकारस्यानम् । उक्याद्याः सम्या अभिटोमसम्याया विकारस्तामा यत् स्यानम् अग्निष्टोमप्रचारादूई तत्र प्रचारो भातु, अर्द्ध सर्वेषामागन्तूनां प्रचाराणं स्थानम्, अयमपि च आगन्तुः ; तस्मादयमपि तत्रैव भवति ॥ न चौदनापृथक्वात् ॥ ५२ ॥ (० पू० उ०) ॥ नैतदेवं। कम्मात् । 'चोदनापृथक्वात्' कर्मथक्वादित्यर्थः, पृथगते फर्मणी यच्च मौमिकं, यच पाक, भौमिकानां प्रचाराणा- मेतत् म्यानं, न पाइकानां; नरमादेनम्य वचनात् सर्वसामानामुप- ग्यिात् भ्यानम्॥ (११।३।१४१०)। भा.

·११ अध्याये १ पाद । भा० सानीये पुरोगामे देवनोत्कर्षाधिकरणम् । सू० उत्कर्षे सक्तवाकस्य न सोमदेवतानामुत्कर्षः पश्व- नङ्गत्वात् यथा निष्कर्षेऽनन्वयः ॥ ५३॥ (पू०)। अनुयाजा उल्टथ्यमाणाः सकवाकमप्युत्कर्षन्ति, तब मवनीयानां पुरोडामानां देवताः सदीयन्ते, 'जन्निन्द्राय परिवते धाना: पूपवते करम्भम्'- इत्यारभ्य ; तामामुत्को, न? इति मन्देहः । किं प्राप्तम्-'उत्कर्षे सकवाकस्य, न भवनीयदेवतानामुत्कर्षः। कुतः ।। 'पश्वनङ्गवात',-अनुयाजाः पशोरङ्गम् उत्तव्यमाणाः पद्यमेवोत्कयु- मईन्ति न भामा: सामानञ्च भवनीयदेवताः । तस्मात् तासा- मनुत्कर्षः। 'यया निष्कर्षेऽनन्त्रयः', यथा पौर्णमास्यां सुनवाकरण प्रयोगे पूर्णमामीदेवतानां निष्कर्षे मावास्यादेवतानामनन्वयः, इतरत्र च इतराम । तत् कस्य हेतोः?--इतरेतरस्थानत्वात् । तददिहापि अनुत्कर्षः। सू० वाक्यसंयोगादोत्कर्षः समानतन्त्रत्वादर्थलापाद- नन्वयः ॥ ५४॥ (सि०) अथ वा उत्कर्ष एव न्याय्यः । कुतः? । 'वाक्यमंयोगात',- सूकवाकस्यैकदेशभूतानि सौमिकदेवतासङ्कीर्जनानि 'ज्यनिन्द्राय हरिवसे धानाः पूषापते करम्भ मरखतीवते परिवा', अयं यजमान:- इति सम्बध्यते । तथा 'इन्द्राय हरिवते धानाभिः पूषवते करम्मेण भरखतीवते परिवाण', 'सूपम्या अद्य देवो वनस्पतिरभवत्' इति सम्बध्यते । तानि एतानि सूतवाकस्य मथे उच्यमानानि अर्थवन्ति, भा - - ·मीमामा-भने निष्कृयानि केवलान्यनर्थकानि भवन्ति । न च, सवनीयाना सक- वाकोऽस्ति, यत्रैतानि उच्चार्येरन् पाएक एव सकवाक तेषां प्रभङ्गा- मिद्धः, अतस्तत्र एतद्देवतानां सङ्कीर्तनं युक्र, म चौल्लप्यते, तन्मात् तामामयुत्कर्षः। श्रार्पश्चैवमनुग्रहीय्यते । यत्तु,-'यथा निष्कर्ष- ऽनन्वयः-ति, 'समानतन्त्रत्वादर्थलोपादनन्वय',-समानतन्त्रौ दर्श- पूर्णमामौ, तयोः साधारणं सतवाकाम्नानं, तद्ययार्थं निविगते, अर्थलुप्त चामावास्यादेवतानां पौर्णमास्यां सङ्कीर्तनम्, इतरामा च इतरत्र, यत्कारणं, या दटा देवता. ता. सकीर्तनेन प्रत्यवेक्ष्यन्ते, इयमपि दया न काचिदन्तरितेति । तस्मात्, 'यथा निष्कर्षेऽनन्वय" इत्यदृष्टान्तः॥ (११।३।१५१०) ॥ इति भट्टश्रीशवरखामिन कृती मीमांसाभाष्ये एकादशाध्यायस्य द्वतीयः पादः ॥०॥ .

·[ ७६८ मीमांसा-दर्शने ११ अध्याये ४ पादः। भा. . राजसूये चानावैष्णवादिकशाना भेदेनानुष्ठानाधिकरणम् ॥ सू० चौदनैकत्वाद्राजस्येऽनुक्तदेशकालानां समवायात् तन्त्रमणानि ॥ १॥ (पू०) । राजसूये यानि अनुक्तदेशकालानि प्रधानानि, यथा, 'त्रिसंयुक्त है'; एवमादि चिन्यते,-किं तत्रागानां तन्त्रभावः, उत भेदः? इति । किं प्राप्तं ?-राजसूयेऽनुक्तदेशकालानां' प्रधानानां तन्त्र- महानि' । कुतः? । 'समवायात्', फलनिवर्तने तेषां समवायः, समेत्य एतानि फलं साधयन्ति, नैकशः । कथं ज्ञायते ? । 'चोद- नैकत्वात्',-'राजसयेन-दत्येकवचनान्तेन शब्देन नानि प्रधानानि उता, फलमम्बन्धः कृतः; तस्मात् समुदायः फलवान् । यच्च फलवत् चिकीर्षितं, तदर्थी इतिकर्तव्यता, इतिकर्त्तव्यता च श्रङ्गानि ; तस्मात् तन्त्रम् ॥ सू० प्रतिदक्षिणं वा कर्तृसम्बन्धादिष्टिवदगभूतत्वात समुदायो हि तन्निध्च्या तदेकत्वादेकशब्दोपदेशः स्यात् ॥ २॥ (सि.)। न चैतदेव, तन्त्रमनानीति, किन्तईि?-भेदेन । कुत. ?। * रखमादौनि इनि क• • पु. पाट । भा. 30 ·मीमांसा-दर्भने - 'प्रनिदक्षिणं कसम्बन्धात्', एतेषु कर्मसु दक्षिणभेदः श्रूयते,- 'श्रामावैष्णव एकादशकपालः, ऐन्द्रावैषणवश्वरुः, वैष्णवस्तिकपाला, वामनो दक्षिणा । सोमापौष्ण एकादशकपालः, ऐन्द्राणैष्णवः, पौष्णश्वरुः, ज्यामो दक्षिणा" इति, दक्षिणभेदात् प्रतिदक्षिणं कर्दमम्बन्धो भवति। वामनपरिक्रीताः पूर्वम्य बिमयुक्तस्य कतारः श्रनगमुत्तरस्य त्रिसंयुकस्य । ग्यामपरिक्रीता उत्तरस्य चिसंयुक्तस्य कतारः, तेऽप्यनङ्गं पूर्वस्य । अतः कर्बभेदादङ्गभेदः 'इवित्', तद्यथा, पौर्णमासकालानि अगानि कालभेदान्न दर्शस्योपकुर्वन्ति, एवमिहापि कढभेदान्न परस्परस्य । तस्माद्भेदेन कर्तव्यानीति । यतु,-'चोदनेकत्वादुत्तरस्यापि समुदायो विवक्षितः' इति । उच्यते,-'समुदायो हितनित्या', समुदायः फलनिष्पत्त्या, विवक्षित.', 'तदेकत्वात्', फलैकलात् सहवचनं, न प्रयोगेकत्वात् , 'इटिवत्', यथा, दर्शपूर्णमामयोः प्रयोगभेदेऽपि फलैकत्वात् समासवचनम् , 'दर्शपूर्णमामाभ्यां स्वर्गकामों यजेत' इति । सू० तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ ३॥ (यु.) । अन्यार्थोऽप्येतमर्थ दर्शयति,-'पूर्व त्रिमंयुक्तमुत्तरं त्रिसंयुक्तम्- इति; तन्त्रभेदे हि पौर्वापर्यं स्यात्। 'नन्वेकतन्त्रत्वेऽपि प्रधानापे पौर्वापय्यं भवेत्', । नैवम्, एतदाक्य शेषेण तु विज्ञायते मागयोः भा. *"मोमापोश एकादशकपाल, रेन्द्रापोण पर, पौणयह शामो दविधा। भामाशय ग्वादरकपात, रेन्द्रायशवरा, वैष्णवस्तिकपासो वामनो दक्षिणा' रनि न्यापमाछा पाठ ।

·११ याये पादः। प्रधानयोरेतत् पौर्वापर्यमिति । एवं ह्याह,-'यत्पूर्व त्रिमंयुक्तं वीरजननं तत्, यदुनरं विमंयुक्तं परजननं तत्' इति । फलसम्बन्ध भागयोर्भवति न केवलयोः, तस्मात् दर्शनमेवैतत् ॥(१९४४१९७०) C भा. राजसूये कसन्त्रताधिकरणम् । सू० अनियमः स्थादिति चेत् ॥ ४॥ (पू.)। तवैव विचायते, किमुपक्रमे ये कतारस्त एव श्रा अन्तात्, उत, नियमः,-त.एवान्ये वा?-दति । किं प्राप्तं?'अनियमः स्थादिति चेत्',-दति चेत् पग्नमि, प्रतिदक्षिणं कर्डसम्बन्धः इति अनियमः। पवित्रदक्षिणाभिः ये परिक्रीताः पवित्रार्थास्ते भवन्ति, पवित्रान्ते तेषामपवर्गः, उत्तरे कर्मणि यथाकामी, ते वा अन्ये वा स्युः । तस्मादनियमः॥ सू. नोपदिष्टत्वात् ॥५॥ (सि०)। मैतदेवं युक्तम्, अनियमः-इनि, किन्तईि ?-य एव प्रक्रमे ते एव श्रा अन्तात् स्युः। कस्मात् ।। 'उपदिश्वात् श्रादावेव वरणकाले यजमानेन तेषामुपदिएम्, अनेन मां राजसूयमंजकेन कर्मममुदायेन याजयत-इति। वरणं च प्राकर्मप्रवृत्ते, तद् अग्टह्यमाणविशेषत्वात् तन्त्र, तेन श्रानताः सर्वार्था भवलि । श्राह,-'यदि समुदायमुहिग्य प्रियन्ने, तत एवम्; श्रथ पूर्वमवयवं पवित्रमुद्दिन, ततो न • मागमा इनि चादरी मुडकपार।

·७०२
मीमामा-भने ।
सवार्थास्तदर्था एव भवन्ति'। किं पुनरच युक्तम् ? समुदायमुद्दिश्येति,
तथा मति अविनेन कर्तुः कर्म निवर्तते, दतरथा पवित्राने उत्तरस्मिन्
कर्मणि त एव कामतो न मंप्रवरन्, अन्ये च कारो नापपधेरन,
कर्मविघ्नः स्यात् ॥
भा.
.
भा.
सू० लाघवातिपत्तिश्च ॥ ६॥ (यु०१) ।
एवं च मति लाघवं भवति, इतरथा प्रतिकोपादानं,
तत् गुरु स्यात् । विग्याज्ययोचाव्यभिचारो धम: तस्मात्
समुदायमुद्दिश्य नियन्ते, तथा च तन्त्रम् ॥
सू० प्रयोजनकत्वात् ॥ ७ ॥ (यु०२) ॥
एकञ्च प्रयोजनमवयवदक्षिणनामपि समुदायसम्पत्तिः, न हि
अवयवेन केवलेन कृतेन कश्चिदर्थः, अवयवै. समुदाय. सम्पादयितव्य
इति अवयवे परिक्रीयन्ते, तेषां समुदायसम्पत्ती कृतार्थवम्। तस्मात्ते
एव कत्तार बा अन्तात् स्युः । श्राह, 'यदि समुदायसम्पत्ती, अवयवशः,
परिक्रय. मकदेव कर्त्तव्यः, किं पुन: आरत्त्या?'-दति उच्यते,-
सू• विशेषाथी पुनःश्रुतिः ॥८॥ (प्रा०नि०) ।
उभयथा परिक्रये प्राप्ने मतदा प्रत्यवयव वा, परिक्रयधिशेषो
नियम्यते ते, प्रत्यवयवं कर्तव्यः । ट्रयसमानियमेन च वामनो दक्षिणा,
५
भा.
कासापतिथ रनि का• श्री. पु. रय पादपुस्तकपाठी न ममोपीनामा
प्रमिभाति।

·११ चयापे । पादः। ०७३ 'अयुतमभिषेचनीये ददाति' इत्येवं क्रियमाणमभ्युदयकारि भवतीति॥ (११।४।२०) भा. अवैशावताना भेदाधिकरएम् । सू. अवेष्टौ चैकतन्त्र्यं स्यालिङ्गदर्शनात् ॥ ६ ॥ (पू०) ॥ तस्मिन्नेव राजसूये अवेरिः,-'आग्नेयोऽयाकपालो हिरण्यं दक्षिणा बाईस्पत्यवरुः शितिपृष्ठो दक्षिणा' इत्यानाता; तस्यां चिनयते, किम् अङ्गानां भेदः, उत, तन्त्रभाव:?-दति। कि माप्तम् ?,-'वेष्टौ चैकतन्त्र्य स्यात्', तन्त्रता, लिङ्गदर्शनात्', लिङ्गं हि तन्तभावस्य सूचकं दृश्यते,-'यदि ब्राह्मणो यनेत बाईस्पत्यं मध्ये निधायाहुतिमाहुति हुवा अभिघारयेद् यदि वैग्यों वैश्वदेवं यदि राजन्य ऐन्द्रम' इति । सामन्ये च इविषां निधानमुपपद्यते, ऐकतन्व्ये न च सामन्यम् , तम्मादकतन्त्र्यम् । 'मनु लिङ्गमुपदिग्यते, कुतः प्राप्तिः ? । मह चोदनया प्राप्तिः, 'श्रयना दिशामरायः इमं वा अथ तं लोकं पुनरुपावरोइन्ति' इति। अवेटिरिति चैकवच्छ्रुतेः, 'श्तयाऽन्नाद्यकामं याजयेत्' इति च ॥ स्व० वचनात् कामसंयोगेन ॥१०॥ (सि०)॥ न वा तन्तभावः । कुतः।। उको न्याया-प्रतिदक्षिणं वा भा. . * "ना वेश्य उत्पत्तिवाक्ये एवमासायने, घाग्नेयमशकपास निवपति, हिरण्य दक्षिणा, ऐन्द्रमकादशकपासम्, उपभो दक्षिणा, वैदेय घर, पिसगी डोही दक्षिणा मैत्रायरोमामिक्षा, वसा दक्षिणा पाईमात्य च, चिनिष्ठो दक्षिति" इनि न्याचमाता। + रक्तन्वा रति सर्वच पाठो न समोचीन। ।

·००४ मौमामा-दाने कलसम्बन्धः स्यादु-इति । 'लिङ्गदर्शनात्' इति यदुनं, तब घूम', 'वचनात्' इयं 'काममयोगेन' अपि श्रूयते,-'एतयैवान्नाद्यकाम याजयेत्' इति । तत्रैतद्दर्शनम् ; न च, तत्र दक्षिणाभेदः, न हि, राजमयिकयो दक्षिणास्तव प्राप्यन्ते ; 'एतयैवान्नाद्यकाम याजयेत्'- इति च एकवचनान्तेन शब्देन फलं प्रति निर्देशान् सहप्रयोग एव; तनहर्शनमुपपद्यते । तस्मात् तदपेक्षमेतत् ॥ सू० क्रत्वर्थायामिति चेन्न वर्णसंयोगात् ॥ ११॥ (प्रा०नि०)॥ अथ पग्यमि,-'झवायाम् एतद्दर्शनं भवतु, एवं प्रतिमेपत्वं भविष्यति-दति, नए न । कुत.?। 'वर्णमयोगात्',-'यदि माह्मणे यजेत', 'यदि वैग्य रति, म च, कतौ प्राह्मणवंग्सौम्तः, राजन्यस्यैव राजस यः, 'राजा राजसयेन' रतिवचनात् । तस्मात् अष्टवाया- मेतदर्शनम् ॥ (११।४।३.) । भा. . परमानरिनि भेदंगानुद्वामाशिकरपम: सू. पवमानहविःप्पैकतन्यं प्रयोगवचनकत्वात् । ॥ १२॥ (पू.) प्राधाने पत्रमानेय.,-'अपये पवमानापाटारपान निपनि. प्रिये पावकाय, ये गये ति। विधार्यते, किम् प्रामामेक- कंग, मेद: रति । किं प्राप्तम् ?-पागामविप्कामा मात् । भा.

·११ मध्याये। पाद ।
भा.
.
भा.
कुतः ।। 'प्रयोगवचनैकत्वात्',-एक श्रामा प्रयोगवचनः, अहो-
निरूप्याणीनि। प्रयोगवचनैकत्वात् महायोगः, तब न रह्यते विशेषः,
तम्मादकतन्यम् ॥
. लिङ्गदर्शनाञ्च ॥ १३ ॥ (यु०)।
लिङ्गच्च मह प्रयोर्ग दर्शयति,-'ममानयपि भवन्तिदनि ।
अनुवादोऽयं वर्तमानोपदेशात् ।।
२० वचनात्तु तन्त्रभेदः स्यात् ॥ १४ ॥ (सि०) ।
माकतन्त्रको स्यात् , किन्तईि, 'तन्त्रभेदः' । म च भवन्नेव
प्रथमाया भेदः, उत्तरयोस्तचरम् । कम्मात् ? । 'वचनात्' वचनमिदं
भवति, अथ यः कामयेत वमीयान् श्रेयान स्थामिति तस्याप्रये
पवमानाय निरूण अथ पावकायचये चोत्तरे विधी ममानयरिपी
गिर्वपेत् यदेनमग्रहीतेन म उत्तरं वर्षीयान् श्रेयान् भवति'-ति,
किमिव वचनं न कुर्यात्, नामि वचनस्यानिभारः। तस्मादेव
कर्मयम् श्रिय यदुकं,-'प्रयोगवचनेकन्यात्'-दति, नस्य कः परिहार?'
मामो प्रयोगवचन, कालवचनोऽमी,-'श्री निरूप्याणि'-इति ।
तरमादतः म भवति ।
२० सहत्वे नित्यानुवादः स्यात् ॥ १५॥ (यु०नि०) ।
भा. चोक,'ममानयहीपि भान्ति इति महप्रयोग दायति,
रति, तब धूम::--'मध्ये नित्यानुवादः स्यात् । इदमपरं श्रूयते,
-
पु. पाट।
+',--.". जी.ए.पा ।

·मौमांसा-दर्शने 'यो ब्रह्मवर्चमकामः स्यात् तस्य सर्वाणि हवींषि निरूप्याणि' इति, तम्य सहप्रयोगो भवति, तस्मिन् महत्वे नित्यानुवादोऽयं स्यात् ,- 'समानबहौंपि भवन्ति' इति । किं पुनर्निरूप्याणि ? इत्युक्त सहप्रयोगो गम्यते । 'निरूप्याणि'-इतिबद्धत्वयुक्तः प्रयोगो विज्ञायते,तच बहुत्यम् उपादेयलेन चोदितानां विवक्षितम् न च एकथः प्रयोगो बहुत्वसंयुक्तः प्रयोगो भवति, तस्मात् सहप्रयोगो विज्ञायते ।। (११।४।४०)॥ - दादमा दौधोपपत् सत्याना प्रत्येकस्य दादादिनताधिकरणम् । "दादशाहेन प्रजाकामं याजयेत्' इति श्रूयते, तच विचार्य्यते,- किम् एकैकमः पृथक पृथग्दीचोपसदेनाः सम्पाय सम्पाच दादश पक्षविंशतिरावाः कर्तव्या:), अथ वा, दाद माद्यस्का:(१), अथ वा, परतुरहे दीक्षाः, धतुरहे उपमदः, चतुरई सत्या:(१), अथवा, स्वस्थानानां दीचोपमत्सुत्यानां विद्धिः) ?-इति । किन्तावत् प्राप्तं? नत् सूर्णवोपक्रम: ?- *"हामारस्य के पथक वर्भ। तयि सदोष मापमान वस्य प्रदत्यस्य यौनिहोमस्या विध्योपनियाय उपसा दोषाधीच मानापमान श्यक रमा थुन, नवा दोषोपमदर्थ समिनिरिगामि इत्यानिमिति पनि नि । मध्य कविप्रेषण सहारमभिशालिभि नरम मा नि राय ९८ । सदा मनि पास यमाई चाभेन । नभान रामनिमाइनि मधमा पच | रा रोषोपमझो सपनामानिमारमा मादर्थ पपप र रत्येक पप। प्रहती दोधोपमा कासात् प्राग पyin. बारापि भवानटानं , मुरसाना राज, समान वापरण प्रधान दलिानि tera हानि पधार। "रम मोकामा पर सपा पर सामान्य मामिल free rin माधान ·सू० हादशाहे तत्प्रकृतित्वादेककमहरपज्येत कर्म- पृथकात्॥१६॥ (१म पू०)। भा. 'एक' सदीचोपमदम् अहरहः 'श्रपज्येत', दादा पञ्चविंशतिरात्राः कर्तव्याः । कुतः ।। 'तत्प्रतियात्', मदीचोपमदम् अहरपवर्जितं ज्योतियोमे यतः, तत्मातीनि एतानि दादमाहानि पृथगतानि कर्माणि पृथक्वेनैव धर्मान श्राकाहन्ति । तस्मात् ज्योतिष्टोमवत् मदीकोपपदम् एकैकम् अहः कर्तव्यमिति ॥ भा. स्व० अहां वा श्रुतिभूतत्वात् तब सागं क्रियेत यथा माध्यन्दिने ॥ १७॥ (श्य यू०) ॥ न वा एतदम्ति, यदु, दादश पञ्चविंशतिरावा: कर्तव्याः- इति, किन्ताई,-द्वादश माद्यस्काः कार्याः । किंकारणम् । 'अहो' 'श्रुतिमतत्वात्','दादगाहेन'-इति द्वादशमया अहां प्रत्यदयुता, मा यायेत, यदि दादश पञ्चविंशतिरावाः क्रियेरन् । तमात् दादशम अहम एकैकं प्रधानं प्रयुज्येत, प्रधानकाम्नत्वारा अङ्गानां तत्कामं तदीयं दीचोपदम्, 'यया मायन्दिने' ; तपथा, 'भान्तपनीयम्य माध्यन्दिने निरुप्यन्ते' इति वचनात् मध्यन्दिन- कालान्येवाङ्गानि भवन्ति, एमिहापि । तस्मात् दादा माद्याकाः कर्तव्याः ॥ सू० अपि वा फलकर्टसम्बन्धात सहप्रयोगः स्यादाग्नेया- नीपोमीयवत् ॥ १८॥ (श्य पू.)। 31 ·मीमासा-दमने भा० 'अपि वा नैवं, स्यात्, द्वादश माद्यस्का:-इति, कयन्ताई, 'महप्रयोग स्यात्', चतुरहे दीनाथठरहे उपमदचतुरहे सुत्या। कुत.। 'फलकटमम्बन्धात्',-फले कर्टपु तेषां प्रधानकर्मणां ममेतानां सम्बन्ध, द्वादशाहशब्देन समुदायवचनेन संयोगात् फले सम्बन्धः; सत्रे म्वयंकर्दत्वात् , अहीने च दक्षिणेक्यात् , कलपु च एकफलत्वात; एककळत्वाच्च सहप्रयोगो भवति ; आग्नेयानीपोमीयवत्', यथा, अमेयानीषोमीययोरेकफलवादककर्टत्वाच सहप्रयोगो भवति। सहप्रयोगे च विशेषाग्रहणात् तन्त्रं दीक्षोपसदम् । द्वादशाहश्रुतिय अनुपाया तदुभयमेवमुपपादितं भवति, सहप्रयोगोऽह.सङ्ख्या च; तममादेप पनः श्रेयान् ॥ स्व० सागकालश्रुतित्वादा स्वस्थानानां विकार: स्यात् ॥ ॥ १६ ॥ (सि.)। अघ वा एतदपि न युक्रम् । कुत ? । 'माङ्गकाल अतित्वात',- यद्यत्र प्रधानानामेव काल अति. स्यात, नाङ्गानां, तत एव स्यात् ; अब तु माङ्गानां काम्न श्रुत,-'दादश दोवाः द्वादश उपमद ?- इति, दीवाणामुपमदाच पृयक् पृथक् काल' श्रुत ; यदि चतुरहे क्रियेत, ततो वाध्येता तम्मात् स्वस्थानानां विद्धि.॥ सू० तदपेक्षञ्च दादशत्वम् ॥ २० ॥ (उप०१) ॥ दीक्षोपमतमुत्यापेतं, -प्रथम दीवाः, तामां तत्रैव दादयत्वं. मत उपमदा, तासामपि तदृशानामेवान्ने मुत्या, तथा अपि नत्म्यानाया एवं विद्धिः-'तदपेई 'दादशवम् ॥ भा. भा.

·११ वश्या पादः।
००८
भा.
,
सू० दीवापसदाश्च सह्या पृथक्, पृथकप्रत्यक्षसंयोगात्
॥ २१॥ (उप०२॥
अपि च, 'बादशाइन प्रजाकामं थाजयेत्'-दत्युका
त्रियदादीनि अनुमान्तानि,तम्मादपि तदपेक्षा बादशमया,वभतीवरी-
पर्यन्तानि पूर्वाणि तन्त्रम्, अन्यकाम्नत्वात् ; अमयादीनि उत्तगणि,
दीचाविमार्थत्वात; म हि दोनोन्मोचनार्थः; एवं माह, 'अमु
दीचा प्रवेशयिवा देवाः स्वर्ग लोकमायन् यदम स्वाति तामेव
दीक्षामालमते, अथ यदपोऽवश्यमभ्यवन्ति तामेव दीनां पुनरम
प्रवेशयन्ति' इति । तन्त्रश्च दीना उत्पन्ना, मा नन्यमेवोत्मच्यते,
विगेपाग्रहणात् ॥
सू० तथाचान्यार्थदर्शनम् ॥ २२ ॥ (यु.)।
एवम मति अन्यार्थदर्शनमिदं युझं भविष्यति,-'पचिंगतो
वा एप दादगाह' इति ॥
सू० चोदनाथके त्वैकतन्व्यं समवेतानां कालसंयोगात्॥
२३॥ (श्रा०नि०)॥
यप,-'श्रामेयाग्नीषोमीयवत्'-ति, युक्रं यद आयामी-
पोमीययो. 'चोदनाध्यतो' अपि 'ऐकतन्त' महप्रयोगः । कुतः ।।
'समवेतानां कानमयोगात्',ममयेतानाम् प्रधानानां कानमयोगात,
-पौर्णमायां पौर्णमासा पनेत मागया इति । समात्न:-
भा.
भा.

·मीमांसा-मो पौर्णमास्यामेव अङ्गानि च प्रधानानि च क्रियन्ते । इह पुनः 'माङ्ग- कालश्रुतिलात्'-रत्येवमपदियो हेतः। तस्मादव द्वादशाहेऽङ्गप्रधानानि बादशाहे पौर्णमासीवत् महाकार्याणि ॥ (११५1५१०) । प्रधामेश्यकालानामाना भेदेनानुधानाधिकरणम् ॥ अथ यानि प्रधानरपथक्कालानि अङ्गानि, तेषु चिन्यते,-कि तान्यपि तन्त्रम्, अथ वा भेदेन?-इति । किं प्राप्नं -तन्त्रमिति । किडारणम् । एवं महत्वस्य वका प्रयोगवचनाऽनुग्रहीय्यते, 'दादशाईन मजाकामं याजयेत्' इति । तदुकं "विधिवत् प्रकरणाविभागे प्रयोग वादरायण: (११।१।६४स.) इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः,- सू० भेदस्तु नझेदात् कर्मभेदः प्रयोगे स्यात् तेयां प्रधानशब्दत्वात् ॥ २४ ॥ (सि.)। भा. 'भेदस्तु' स्यात् । कुतः? | 'मझेदात', 'तत्-इत्यनेन पूर्वसूचनिर्दिष्टः कालः प्रतिनिर्दियते, कालभेदात, काले भिद्यमाने तन्त्रभेदो भवति, यया, दर्श पौर्णमामेऽपि, हापि कालभेद, अद्य श्वः परश्य इति, नत दहापि 'कर्मभेदः स्यात', करणभेद इत्यर्थः । कथं पुनरङ्गानां कालभेदो विज्ञायते । 'तेषां प्रधानमन्दवान,-- प्रधानशब्दग्रहीतानि अगानि, यत्र प्रधानं तत्र विज्ञायने-य अद्य प्रधान, नम्य अधकालानि अङ्गानि, यत श्व, तस्य वाकालानि, तम्मा दः॥ व० तथाचान्यार्थदर्शनम् ॥ २५॥ (यु०१) ॥

·११पथाये ५ पाद
भा०
भा.
'पनीमयाजान्नानि अानि सन्निष्टों' इति भेदेनाहां
पनोमयाजान्तती दर्शयति ।
सू. श्वसुत्यावचनं तहत् ॥ २६ ॥ (यु०२) ।
'मम्यिते-मम्यितेऽहनि अमीद अाग्रीधागारं प्रविश्य सब्रह्मण्ये
धमुह्मण्यामाझयेति प्रेव्यति' इति । 'संम्यिते-संम्यिते' इतिवीमा-
वचनात् सुब्रह्मण्याभेदं दर्शयति ॥
सू० पश्चतिरेकश्च ॥ २७॥ (यु०३)॥
पश्यतिरेकय दृश्यते, 'य एकः परारतिरिच्यते, म ऐन्द्रामः
कार्य, न तावदतिरिच्यते, यद्यनेको भवति, एकादश एते पशवः,
द्वादश अहानि, तत् पश्चालम्भभेदे उपपद्यते, तन्तभावे मकदेव
एकादगिनान पालभेत । तस्मादपि भेदः ।। (११४४६१०)
भा.
उपमत्काले सुब्रमण्याठानस्याविकारेण कर्तव्यताधिकरणम् ॥
खू० सुत्याविद्धी सुब्रह्मण्यायां सर्वेपामुपलक्षणं
प्रत्यन्वयादावाहनवत् ॥ २८ ॥ (पू०)॥*
* 'उपसत्यान्ते यत्नु सुकण्याडाने प्रश्नावस्ति, नत् द्वादशाहे चोदकपात, नस्य मुष्य
कालादन्य काल रतिछत्वा नन्त्र पूर्व निर्णनम् । इदानीमन्य जहरूपा विकारनन्द्रा
बचायो विधार्यते, प्रती प्रथमोपसदिनमारभ्य त्रयोदशेऽडि प्रथमहत्या, पादोऽकि
द्विनौया हत्यत्येव क्रमेण चतुर्वि में घरममृत्या भवति, मथा प प्रशातौ चतरह रति
साविगिटेन यह गब्देन सत्याया उपसचिनत्वात् यत्रापि द्वादशाना सत्यानामह
शब्देनोपलक्षणीय मति तविशेषणीभूतचतु सहायाने याचिन योदश चदंगा
दिसहानामूहनौद्यत्वेन विकाग भवति । तनो विशेषयभेदेन विशेषस्य यह शब्द स्यापि
दादा कृत्वा चालो अयोग नक्षष्याकानस्यावापस्यादिति" इति पूर्वपक्ष
न्यायमालायामसि।
--

·०८२ मोमामा-मः भा. उपमत्काल मुब्रह्मण्याहानं, 'चतुरहे सुत्यामागच्छ मघव, -इति द्वादशाहे चोदकेन प्राप्यते । तवैतदिचार्यते, किं हादसाहे सुत्याहानि उपलवयितव्यानि, उत, अविकारणेव प्रयोगः कर्त्तव्यः ?- इति । किं प्राप्तम्?-'सुत्याविद्धा' एव तस्यां 'मर्वेषाम्' श्रहामुप- लक्षणं कर्त्तव्यं । कुतः? । 'प्रकृत्यन्वयात्', प्रकृतौ मौत्यम् अहरुपलक्षितं, सर्वाणि चैतानि तत्प्रतीनि, श्रतः सर्वाणि उपलक्षणीयानि । 'ननु एकवामी देवता इन्द्रः मकदुपलक्षणेन संस्कृतः, संस्कृत एव, तस्य पुनरुपलक्षणमनर्थकम् ?' इति। उच्यते, अद्य उपलक्षणतः संस्कारः सोऽद्यतनस्य प्रधानस्थागं, तस्मादुत्तरार्थ पुनः-युनरुपलवयितव्यः । 'आवाहनवत्', तद् यथा, 'आग्नेयं कृष्णग्रीवमालभेत, सौम्य बचम्, श्राग्नेयं कृष्णग्रीवं पुरोधायां स्पर्द्धमानः' इत्येकत्वेऽप्यनेर्देवतायाः कर्मभेदा देनाङ्गानि क्रियन्ते, एवमिहापि ॥ खट अपि वेन्द्राभिधानत्वात् सकृत् स्यादुपलक्षणं कालस्य लक्षणार्थत्वादविभागाच्च ॥ २८॥ (सि.)। भा. 'अपि वा' न म्यात् मर्वेषामुपलक्षणम्, अविकारेणेव प्रयोगः स्यात् । कुतः । 'इन्द्राभिधानत्वात्', इन्द्रोऽत्र उपलक्षणेन मंफियते, स महत् संस्कृतः, संस्कृत एव, न पुनः संस्कर्तव्यः । ननु,-'चतुरहे- उमौ संस्कृतः,-'चतुरहे सुत्यामागच्छ' इति वचनात् । अविवक्षिता- ऽत्र कालः, इन्द्र आगच्छ, इत्येतावदेव विवित, विवक्षिते मति काले वाक भिद्यत,-आगच्छ मघवन् , चतरहे आगच्छति, मदुचरिता प्रागच्छतिविभकिभी मम्बन्धौ न शक्नोति वदितुम् ।

·११ पथाये ४ पार । ७८३ श्रय 'कस्मादिन्द्रागममम्बन्धी विवक्षित', न पुनः कालाभिमम्बन्ध 'श्रागच्छ मघवन्' इति प्रत्यक्षः मयोगः, 'चतुरहे श्रागच्छति परोतः, सुत्याशब्देन व्यवायात्। 'ननु च मुत्यामागच्छ'-इत्यपि प्रत्यक्ष, म विवनिता भवतु' । नवं कचिदिरोधः, मुत्यावस्य अविरोधात्। 'ननु 'चतुरहे' इति सत्याविशेषो गम्यते' । न खन्नु । किकारणं ।। 'कालम्य लक्षणार्थत्वात', 'चतुरहे' इति कालोऽत्र सत्यालक्षणार्थ ,- चतुरहादिसत्यामागच्छति। यकारणं, नात्र देवता श्रागच्छति, धजतौ तु उद्देभेन केवलमगीभवति ; म यजतावङ्गभावोऽयमुप- लक्ष्यते, मर्वमुत्यासु च अमो तुन्यः, तत्र चतुरवचनं प्रदर्शन, मुख्यत्यान, मुख्येन हि प्रदर्शनं भवति, यथा, 'इडान्ना प्रातिथ्या मन्निष्ठते', 'नानुयाजान् यजति' इति । 'अविभागाच', श्रय यग्नम् 'आवाहनवत्' इति, नत्र घूम, विभनः काम्न , कृष्णग्रीवयो. मौम्येन व्यवायात्, तब ग्टहाते विशेषः, पूर्वम्य कृष्णगीवम्य एतद्देवतावाहनम्, न उत्तरम्येति । अथेच अविभककाला मुत्या अव्यवेता. केनचित्, तास न ग्टह्यते विशेषः; चरग्रहणय अविशेषकमित्युका नम्माद अविकारेण प्रयोग. ॥ (११।४।०)॥ . . बाजपेये प्राजापत्ये प्रमादीमा नानाधिकायम् । सू० पशुगणे कुम्भीशूलवपाश्रपणीनां प्रभुत्वात्तन्वभाव: स्यात् ॥३०॥ (सि.)। वाजपेये प्राजापत्येषु पापु दुग्भग. एसम्म वपायपनाय भा.

·मौर्मासा-दर्गने 'तन्त्रभावः स्यात्', 'विभुत्वात',-विभवति एका कुम्भी सर्वपशनाम् अवदानानां श्रपणे, शूलं हृदयानां, वपापणी वपानां। नमात् तन्त्र स्युः ॥ (१९४८) । भा. भिनदेवमाकेपि सलादौना मन्चताधिकरणम् । सू० भेदस्तु सन्देहाद्देवतान्तरे स्यात्॥३१ ॥ (पू०)॥ ऐकादधिनेषु तु भेदेन कुम्भवादीनि स्युः। 'मन्देहात्'-- एकस्यां कुम्भरामोतानां सन्देहः म्यात्-कस्य पशोः कानि अवदानानि? इति । एवं हृदयादीनां, वपानाच ।। सू० अर्थादा लिङ्गकर्म स्यात् ॥ ३२ ॥ (सि.)। अथ वा न स्यादिः । कुतः? । महप्रयोगात्। यत्तु. 'मन्देहाद'-दति, 'अर्थात्' चिहं किधित्करिय्यते, येन विशेषगणं भविष्यति ॥ (११४४८०)॥ भा. कुश्या रपि मचताधिकरणमा भा. स. अयाज्यत्वाइसानां भेदः स्यात् स्वयाज्यामदान- त्वात् ॥ ३३ ॥ (पू०)॥ कुम्भशाम्नन्तभावो न घटते। 'प्रयाश्यतादमानां'.-'याया- दुनी वर्मा जुहोति' इति युतं प्रकृती, तर म्बयाघाईचान्ने वमा जता, हामि तया होतया। न घ, यमामा नि क शक्यम्।

·सपथा। पादः। भा. ७८५ स. अपि वा प्रतिपत्तित्वात्तन्त्र स्यात् स्वत्वस्याश्रुति- भूतत्वात् ॥३४॥ (सि०)॥ 'अपि वा' 'तन्त्र' कुम्भी 'स्यात्' 'प्रतिपत्तित्वान्', भेषभूताः वमाः, तासां प्रतिपत्तिरिय, प्रतिपत्तिय द्रव्यं न प्रयोजयति, कुतस्तदारणार्थ पाचं । अत्यन्तसंदृयाश्च वसाः, ताः खयाज्याई- चन्तेि एव हुता भवन्ति । ननु 'परयाज्यार्द्धचीन्नेऽपि प्रमज्दन्ने' । अघोच्यते, खत्वस्य 'अश्रुतिस्तत्वात्',-नाच श्रूयते,–'स्खयाज्यार्द्धान्ने होतया, न परयाज्या चीन्ते' इति । तमात्परत्र होमो न दोषाय नाभ्युदयाय । अतस्तन्त्रमेव कुम्भी अपि स्यात् ।। सू० सहदिति चेत् ॥ ३५ ॥ (प्रा.)॥ इति चेत् पश्यमि, स्वत्वं न श्रुतमिति, तेन तर्हि सहदेव होमः प्रथमे याज्याद्धान्ते भवतु, एवं महत्वञ्चानुग्रहीय्यते, याज्यार्द्ध न्ने च हुतं भविष्यति । म्यितायां प्रतिज्ञायां सचेण परिचोदयति,- स्व० न कालभेदात् ॥ ३६ ॥ (प्रा.नि.)। नैतदेवं, प्रथमेऽर्द्धचीन्ते इति, किन्तईि, प्रत्यर्द्ध होतव्याः। कुतः ? । 'कालभेदात्', भिन्ना याज्याईचीन्ता, निमित्तमप्तमी चेयं 'याज्याईचीन्ते' इति, अधिकरणम्यासम्भवात्, निमित्तारत्ती च नैमि- त्तिकावृत्तिः, यथा, 'भिने जुहोति' इति । तस्मात् सर्वयाच्या चान्पु होमः ॥ (१९४४।१०.)॥ भा. भा.

·भीमामा-मेने
भा०
भिनजाति भयादोर्मा भेदेमानुष्ठाभाभिकरथम ।
तू जात्यन्तरेपु भेदः स्यात् पतिवैषम्यात् ॥३७॥(सि०)
ऐकादगिनेषु तु नानाजातीयेपु कुग्न्यादीतां 'भेदः स्यात्,
'पक्वैिषम्यात',-विषमा हि पनि: श्राजानाम् श्राविकानाच मामानी,
थावता कालेन श्राजानि पच्यन्ते, तावता श्राविकानि विलीयन्ने ।
नत्र अवदानसम्भेदो भवति, तस्मात् पात्रभेदः स्यात् ॥
सू० वृद्धिदर्शनाञ्च ॥ ३८ ॥ (हे.) ॥
वृद्धिश्च मोबामण्यां शूलानां गोजाविषु दृश्यते, 'शूलेश्व
भामरेण चावथमभ्यवयन्ति' इति । तस्मादपि भेदः ॥ (११।४।
भा.
१११०)॥
অগনিত নিৰীয়া ৰূপান্তৰাখিব ।
सू. कपालानि च कुम्भीवत्तुल्यसयानाम् ॥३॥(पू.),
भा. अश्वप्रतिग्रहेथ्यां वारुणाश्चतुष्कपालाः पुरोडाशा अश्वमयाः
श्रूयन्ते,–'यावतोऽश्वान् प्रतिग्टडीयात् तावायतकपालान् वारुणान्
निर्वपेत्' इति । तत्र विचार्यते,-वि दीर्घषु चतुर्दा कपालेषु सर्वेषां
अपणं कर्त्तव्यम् , अथवा प्रनिपुरोडाशं कपालचतुष्टवभेद ?-दति। किं
प्राप्तं ?-'कपालानि कुम्भोवत्', यथा, प्राजापत्येपु कुम्भी नन्तम एवं
तुल्यभयानां पुरोडाशानां कपालानि तन्त्रमित्यर्थ.। किकारणम् ।
एवं महत्वं चानुग्रहीय ते, सर्वे च चतुर्दा कपालेषु मंस्कृता भविष्यन्ति ।।
सू० प्रतिप्रधानं वा प्रतिवत् ॥ ४० ॥ (सि०)
.

·॥ अथाये ५ पादः। ७८७ भा. प्रतिपुरोडाशं कपालवतुष्टुभेदः, एवं यथाप्रति कृतं भवति । प्रकृतौ दर्शपूर्णमामयोः प्रतिपुरोडाशं कपालानि भिन्नानि, दहापि नददेव भेत्तव्यानि चोदकानुग्रहाय । अपि च, यदि कपालानि तन्त्र भवेयुः, नैकोऽपि पुरोडाघ. चतुष्कपाल्नेषु मंकृत. स्यात् ; सर्वे कपाला- वयवेषु पका भवेयु., तत्र कपालशब्दो वाध्येत ! तस्माद्भेदः । खू० सर्वेपाञ्चाभिप्रथनं स्यात् ॥४१॥ (यु०) । इदश्च श्रूयते,'यावत्कपाल पुरोडाचं प्रथयति' इति ; तच्चायं तन्त्रभावे सम्पादयितुं, तस्मादपि भेद.॥ (११।४।१५ प्र.) भा० बौद्यपहननादौ प्रतिप्रहार मन्त्रम्यानाष्टायधिकरणम् । दर्शपूर्ण मामयोः श्रूयते,-'बीहीनवहन्ति' इति । नत्र मन्त्रः- 'अवरतो दिवः सपत्नं वयामम्' इति । तस्मिन् विचार्यते,-कि, प्रतिप्रहारं मन्त्रः, उत, सहदेव श्रादौ? रति। किं प्राप्तं?-- प्रतिप्रहारमिति। कुतः ? प्रहारात, प्रहारः कान्तर। यते: पर्यवमानात;कर्मभेदे च मति म्यते विशेषः, येन कर्मणा मनिपतितो मन्त्रम्तदर्थ इति ग्रामाणे च विशेषे भेद । तम्मान, मतिप्रहार मन्च इति । एवं प्राप्त उच्यते,- सू० ' एकद्रव्ये संस्काराणां व्यारयातमेककर्मत्वम् ॥४२॥ - • 'लिम् मन्चामानानादातो मन्चम्य अनुप्रयोग स्यात्' रति पार पुस्तके Ifor पाठ । कामरोकौनएसो पम पम पाट। भगतविपासपपुष्ट के रापमा र पुमरेर पाठी काय है। "दय एक मतमापदायेगापमानवररिया नपुरभारनाया " त्यादिनन्यायिक समयम् । .

·०८५ मीमामा-दाने भा. . एकस्मिन् द्रव्ये श्रीह्यादौ 'मस्काराणाम्' अबहन्यादीनां 'व्याख्यातमेककर्मव',-या तण्डुलमित्तेरेकमिदं कर्मेति, सर्वेषा- वैककात्, एतेषाञ्च तद्गुणत्वाद्-दति । 'ननु प्रतिप्रहारं कर्मभेद रत्युतम् । एकस्यैव कर्मणोऽयमभ्यामः, फलस्याभ्यासमाध्यत्वात् , सोमयजिवत्, नम्मिन् मन्त्रार्थनानात्वादापत्तौ मन्त्रस्यासत्प्रयोगः, यत्र मन्त्रार्थस्य नानात्वं, तत्र अस्य श्रावृत्तिर्भवति, यथा अनौ लोकंपृणायाः, यत्र पुनरेक एवं मन्त्रार्थस्तवातिरनर्थिका । दूह च एका मन्त्रार्थः । कथं ज्ञायते ?। करणोऽयं मन्त्रः, करणय कर्तव्यवस्तुनोऽभिसन्धानार्थः समधिगतः, समस्ताचैते महाराः कर्तव्याः, ममस्ता हि कार्य साधयन्ति, न व्यस्ताः, उप्तनां बीरिणां तण्डुलविवेचनं यत्, तत् चिकीर्षितं, तद् अभिसन्धातव्यम्। तम्मात् मर्वप्रहाराणां क्रिया मन्त्रणाभिसंहिता, तत्र प्रारतिरनर्थिका। तस्मात् मन्त्रस्य मकृत्प्रयोगः स्यात् ॥ (११।४।१३१०)॥ मानाबीजेष्टी प्रतिप्रहार मन्त्रात्यधिकरणम। सू० द्रव्यान्तरे कतार्थत्वात् तस्य पुनःप्रयोगान् मन्त्रस्य च तद्गुणत्वात् पुनःप्रयोगः स्यात् तदर्थेन विधानात् ॥ ४६॥ * मरिश्रम मन्त्राधमानालादारमा मन्त्रस्यासानुप्रयोग प्रत्यय पाठ भाविद्यालय पम के सूत्रत लिन। मन्वम्यामहदित्या मन्चम्य सहदिनि पादपुस्तके पास । सामोरीतपुरले पमहादिन्यत्र पत्रित कार केनापि बनिन ।

·११ सध्याये ४ पाद ७८८ भा. राजखये नानावीनेरिः-'अग्नये ग्टहपतये प्राशनामटाकपालं निर्वपेत् मोमाय वनस्पतये ग्यामाकं चरम्' इत्येवमादि ।तस्थामवहन्तिः समन्त्रकः चोदकेन प्राप्यते । अत्रापि पूर्वेण न्यायेन सन्मन्सम्य प्रयोगः प्राप्तः, सर्वयोजानां वितुषीकरणं चिकीर्पितं, तदभिमन्धीयते इति। तथा प्राप्ते उच्यते,'द्रव्यान्तरे' बीजान्तरे 'पुन प्रयोग. म्यात्' 'मन्त्रस्य' । कुन ? । 'कृतार्थत्वात', पूर्वस्मिन् वीने योऽवदन्तिः, स कृतार्थ, मनिपत्योपकारी हिस, स च येन वीजेन मनिपतित', तदेव संस्करोति, तदेव चेत् सस्करोति, उत्तरमस्कारार्थ पुनः प्रयोक्तव्य' । 'तस्य पुन प्रयोगात्', 'मन्त्रस्य' अपि 'पुन.प्रयग', 'तद्गुणत्वात् । तस्यापि बीजान्तरे, तस्यावहन्तेः समन्तो गुण , 'तदर्थेन विधानात्', तस्थाप्यमौ प्रतिकर्भावसायिना चोदकेन विहित । तस्मात् प्रतिवीज मन्त्रस्यारत्ति. ॥ (११।४।१४१०)॥ दर्भ पूर्णमासादो प्रनिनिर्व पाणादि मन्त्रात्यधिकरणम। मु. निर्वपणलवनस्तरणाज्यग्रहणेषु चैकद्रव्ययत् प्रयोज- नैकत्वात् ॥ ४४ ॥ (पू०)॥ दर्भपूर्णमामयो. 'चतुरो मुष्टीबिर्वपति' इति, तम्य मन्त्री 'देवस्य स्ला' इति । नवैव च दी लवनमन्त्र , 'बहिर्देवमदनन्दामि' इति । तथा, स्तरणमन्त्र ,-'ऊर्णनदमन्वा स्तृणामि' इति । आज्यग्रहणमन्त्रः,-'धामनामामि'-दति । तेयु मन्देह, कि मन्त्रम्य भा.

·०८० मोमामा-दर्शने . मकृत्प्रयोगः, अथवा, प्रतिमुरि, प्रतिदान प्रतिधातु, प्रतिग्रहणम् ? | किं प्राप्तं ? । 'निर्वपण-नवन-स्तरणाज्यग्रहणेषु चैकद्रव्यवत् प्रयोज- नैकत्वात्', निर्वपणादिषु एकद्रव्यवत् स्यात् , मत्प्रयोग इत्यर्थः । कुतः ।। 'प्रयोजनकत्वात्,'-तत्र तत्रैक प्रयोजनम् । निर्वपणे नावद्धवियाणामावपनं ; स्तवने वेदिम्तरणयोग्यस्य बहिष उपमादनं ; स्तरणे वेद्याच्छादनं; अायग्रहणे यागयोग्यम्य भाज्यम्योपादानं । यावता प्रयोजनं तत् चिकीर्पित, तदर्थो मन्त्र इत्युक्तम् ॥ स्व. द्रव्यान्तरवदा स्यात् तत्संस्कारात् ॥ ४५ ॥ (सि०)। भा. 'द्रव्यान्तरवदा म्यान्', न एकद्रव्यवत्-भेदः स्यादित्यर्थः । कुतः। 'तत्संस्कागत', ये नीहयः एकेन मुरिना निकप्तास्ते भंस्कृताः, मनिपत्योपकारिवानि पस्य, द्वितीयो मुटिरपि अन्यान् श्रीहीन मकरोति । तत्र यदि मन्त्रो न प्रयुज्येत, मन्त्रकृतेन सम्कारेण वर्जन स्यात्, एवं मर्वत्र । तस्मात् तत्र तत्र मन्त्रम्यादतिः॥ “११४. ५५.) ख० द्रव्यान्तरे शोषये प्रन्यानि मन्त्रानात्यधिकरणम । च सदगुणत्वा मन्त्राभ्यासः कर्मणः पुनःप्रयोगात् ॥ विधानात् ॥४३॥ प्राकृति' इति। तम्य मन्त्रः,- * निमशानामानादाता मनस्यामानुपयोग चिनयते,-किं प्रायात्ति पापा पनि मनवम्यामधरित्यष मन्वय महा महिला दिन मागापिकनिन ।

·११ पथ ये ४ पार।
७८१
मन्त्र,
मन्तव्य अभ्यामः।
०
अथवा मकदेव ?-इति। किं प्राप्तं?,-'वेदिक्षों
कुतः। 'कर्मणः पुनःप्रयोगात्',-यम्मिन्
कर्मप्रयोगे उनो भन्नः, तदर्थोऽमाविति ग्टद्यते विशेषः
तम्मादात्तिः॥
एकस्य वा गुणविधिव्यैकत्वात् तस्मात् सत्
प्रयोगः स्यात् ॥ ४७॥ (सि०)॥
'मत' एवं 'प्रयोगः' । कुतः ? । 'द्रव्यैकत्वात', तद वेदिव्यं,
मसन मन्टेण मस्कृतं, तत्र भूयो मन्त्रकायं नास्ति । 'ननु
कर्मदारेण मन्त्रो द्रव्यं संस्करोति, तच्च कर्म भित्रम्' । अत्रोच्यते,-
नैतभिन्नम्, पात्तिस्तस्य गुणः। क्रियान्यानो हि कृत्वमुजर्थः
प्रत्यय , न क्रियाभेदे, तत् मन्त्रवद् श्रावृत्तिमच्च कर्तव्य, मदुकेन
मन्त्रेण मन्त्रवत् कृतम्, श्रावृत्तिमम्पादनार्थ पुनःक्रिया। तम्मात्
महत्प्रयोग. 1॥ (११।४।१६१०) ॥
भा०
।
কম্বল মুহসীসাথিকঘে
खू० . कण्डूयने प्रत्यङ्गं कर्मभेदात् स्यात् ॥ ४८ ॥ (पू०) ॥
ज्योतिष्टोमे कण्ड्यना मन्त्रः कृषिषु म्याम कृष'-इति ।
यदा अनेकम्मिनने युगपत् तण्डुकृत्पद्यते, तदा चित्ता,-किं, प्रत्यङ्गं
मात्तिः, अथ वा, मरुदेव प्रयोगः । इति । किं प्रा?-
भा०
.
*
'कृष्णविधारया काडूयते इति विधि ।
38

·७८२ मीमामा-दामे . भा 'प्रत्यङ्ग' मन्त्रः इति । कुतः? । 'कर्मभेदात', अड्डेऽङ्गे कण्डूयनं कर्म भिन्नं, यतेः पर्यवमानाद् ग्टद्यते विशेषः; तसादावृत्तिः ॥ स्व. अपि वा चोदनककालमैककम्यं स्यात् ॥ ४६॥ (सि०)। 'अपि वा' नैवं स्यात्, न ह्यत्र कण्डूयनं चोद्यते। अर्थात् क्रियते कण्डूयनार्थ । किमत. १ । यदि चोद्यो अदृष्टार्थ म्यान्, अप्राप्ने शास्त्रमध्वदिति; प्रतिप्रयोगञ्च अदृरभेदात् कर्मनानाव भवेत् ; तथा म्टोत विशेषः। अथ पुनरर्थग्रहीते कण्ट्रयने यावना अपना कण्डूरपनीयते, तावत् चिकीर्षितं, तब विरोधी न ग्टह्यते । 'ननु यम्याङ्गस्य निष्कर्ष कृतं, नत् संस्कृतम् अङ्गाना पुमः कर्तव्यम् । उच्यते,~- मनिष्कर्षणार्थोऽयं यत्रः, किन्तर्टि कण्इपनयनार्थः । सा च कण्डरात्मनः, न शरीरस्य । तब न रखते विशेषः । तस्मात मदेव प्रयोग. ।। (११।४।१७१०) নিল মুন্নাবিষ্ট মাইথিদ্ধােদ। •सू. खमनदीतरणाभियर्पणामध्यमतिमन्त्रणेपु चैवम् ॥५०॥ ज्योतिरामे स्वपनार्थी मन्त्र','लमग्ने छनपा अमि' इति । तव, नदीतरणार्थ., देवीराप. पति: नथामिएम्य, उदन्ती रोजी धले इतिअमेध्यप्रतिमन्त्रणम्य, 'अदवं चतुः' इति । म यदा •भिवर रिदममिति माग | अभिवर्षयमन्त , सह पनि म मंथदर्शनमम पर ना कामात । भा. ..

·११ अध्या६४पार।
.
पुन प्रतिबुद्ध. स्वपिति, अनेकस्रोतमं वा नदी तरति, सन्तानेन वा
अभिरयते, अनेकं वा अमेध्यमेककालं पग्यति । तत्र कि मन्त्रम्यावृत्तिः,
अथ वा मकदेव प्रयोग ?-इति। तत्र विशेषग्रहणादारती
प्राप्तायामुच्यते,-स्वप्नादिषु चैव' यया कण्डूयने, सकृतप्रयोग इत्यर्थः,
कृत्स्नां रात्रिममावुद्दिम्य स्वप्नमन्त्र प्रयुक्त, नैका निद्रां । तथा,
सर्वस्रोतामि तितीर्घ , सर्वाभिवर्षाणि मामेध्यानि च, युगपत्
सर्वेषामुपगमात्, तत्र न ग्टह्यते विशेष । तस्मात् अनावृत्तिर्मन्त्रस्य ।
(११।४।१८१०)॥
भा.
दीक्षितम्य प्रयाणे मन्त्रामारयधिकरणम् ।
व० प्रयाणे त्वार्थनिवृत्तः ॥ ५१ ॥
दीवितस्य प्रम्यितस्य प्रयाणमन्त्र , 'भट्रादभिश्रेय प्रेहि' इति ।
तत्र विचार्य ते, कि विश्रामे विश्रामे पुन -पुनः प्रतिष्ठमानो मन्त्र
प्रयुञ्जीत, उत, मकदेवादो ?-इति । विशेषग्रहणात् प्रतिप्रम्यानम् ।
इति प्राप्ते, उच्यते,-'प्रयाणे तु श्रा अर्थनिईत्ते', अर्थममावुद्दिश्य
प्रतिष्ठते, श्री अर्थनित्तेस्तम्य प्रम्यानाभिमबन्ध । तस्मात् मकदेव
प्रयोक्तव्य ॥ (१.१।४।१८१०) ।
पपरदमन्वम्याष्टायधिकरणम् ।
उपरवमन्त्रस्तन्त्र स्याल्लोकवद् बहुवचनात् ॥५२॥

·मीमामा-भाने ',-यया लोके भा. जोतिष्टोमे उपग्वमन्त्रा', 'रोहणो बलगहनो वैष्णवान् वनामि' इति । तत्र मन्देह,-किं, मापरवेपु मदेव मन्त्रः प्रयोक यः, उत, प्रत्युपवरम् इति। किं प्राप्तम् ?,-'उपरवमन्त्रम्तन्त्र स्यात्', महदेव प्रयोत्तयः । कुत.. । 'बजवचनाद', बहुवचनान्तोऽयं 'वैष्णवान् वनामि'-दति। यदि प्रत्युपग्वं प्रयुज्येत, एकम्मिन् बहुवचनान्ताभिधानं न माधयेत्, 'लोकात्',- एकम्मिमर्थ बहुवचनं न प्रयुज्यते । अपि च, मक्कन एव मनोति सर्वपरवान् अभिधातुं, शक्नोति चेत्, अात्तिरनधिका । तस्मात् मरदेव प्रयोतयः ।। ख. न मन्त्रिपातित्वादसन्निपातिकर्मणां विशेपाग्रहणे कालकत्वात् सरुवचनम् ॥ ५३॥ (सि.)। 'न' एव तन्तं स्यात् । कुतः? । 'सन्निपातित्वात',-मनिपाति खननं कर्म, येनोपरवेण मनिपतित, बदमेव विजायते । मन्त्रोऽपि चाय मनिपातो, मन्तानोन कम्मोदिमन्निपातात, अतो यस्य उपरवस्यायं मन्त्र. मनिपतित., तथैव मन्त्रकारित: संस्कारो न मर्वेषाम् अतो न सात् प्रयोलय । 'श्रमविगतिकर्मणां विशषा- ग्रहणे कालकवात महदच', ये तु श्रमनिपातिकर्मणां मन्त्रा, यथा, सुब्रह्मण्याहाने 'देवा ब्रह्माण.' दति, उपवमय हनि नेपामेककाललात् अग्रामाणविशेषाणां मदद्वचनं स्यात् । भा.. .. 'पौउपादचतुझ्याकारा रमाचा चाना उपरदनामका चबारो गा' इति । माधव ।

·११ पाद। ७८५ यन, न ववचनान्त एकम्याभिधायक इति, प्रातिपदिकार्थी- ऽभिहितः, विभक्त्यर्थश्च कर्मत्वम्, वचनार्थ, वेबन्नो नाभिहित,म च नेवाभिधानमईति, अभिधायकम्य शब्दम्याभावात् । एकस्यैव वा पूजार्थ बहुवचनम् । तमादविरोधः ।। सू. हविष्कृदध्रिगुपुरानुवाक्यामनातस्यावृत्तिः कालभेदात् स्यात् ॥ ५४॥ ददं सूत्र पूर्वस्त्रप्र युदाहरणार्य । 'कान्नैकत्वात्'-दति किमर्थ 21 'हविष्कृदधिगुपुगेनु वाक्यामनातस्यावृत्ति. कानभेदान् म्यात्' इति ॥१२(४।२०१०) ॥ भा. भा. . विष्कदादिमन्तापामाश्यधिकरणम् । अथवा अधिकरणान्तरम्। ज्योतिष्टोमे प्रतिमवनं मनीयाः पुरोडागा, नेपु हविष्कृदाहानम्, वाजपेये ऋतुपशव. प्राजापत्याथ ; तत्र अधिगुप्रैपः, कृष्णग्रीवयोः पुगेनुवाक्या, मनातासन च । तेषु चिन्ता, किं तम्य मकृत् प्रयोगः, श्रय वा श्रात्या ?-दति । महत्वानुग्रहाय महत् । इति प्राप्ते उच्यते, 'आवृत्तिः' 'म्यात्'- इति । कुतः ? । 'कालभेदात्', प्रान मवने यद्धविकृदाहानम् , अभिप्रेषय, तम्य कालभेदात् ग्टह्यते विशेष:, -प्रात.मवनीयानां पुरोडाशानामयं हविष्यत्, ऋतुपशूनाञ्च अधिगुः इति । तथा, * 'सपनोथेषु पुराडागेप रविवृन्मन्त्रवादकमान , प्राजापत्येषु पशष अधिगप्रेष- छाशवयो पनोरनुवाक्या, मनोनामन्त्र ! 'इविष्कदेहि नि इविष्य मन्त्र , पदव्या शमितार' इति अधिगुप्रैपमन्त्र', यग्ने नय सुपथा' इति पुरानु वाक्या, बझने प्रथमा मनीता' इति मनोनामन्त्र । इनि माधव ॥ 1 मन्त्र', ·७८६ मीमामा-दाने भा. . कृष्णग्रीवयोः सौम्येन व्यायात् पूर्वन्य कृष्णग्रीवस्येयं पुरोनुवाक्या मनोता च दति मर्चत्र कालो भिद्यते; कालभेदात् ग्टह्यते विशेषः; तस्मादारत्तिः ॥ सू० अध्रिगाश्च विपासात् ॥ ५५ ॥ (यु०१)। अधिगोद्यायमपगे विशेषो विपर्याम: स्यान, तन्त्रभावे अधिगो: ये पुरस्तात् , पदार्याः प्राजापत्यानां, यथा पश्वानाने 'श्रायुतप्रत्याश्रुते अदग्नि.'--इति मन्त्र , ते यदि तावन् प्रातःमवने क्रियन्ते, पर्यनिकरणान्तकाई नोत्मृष्टं भवति । अथ मा भूदेष दोष इति बहामाग्नि किंयन्ते, तथा विपर्यासः कृतो भवति,-- पुरस्तादधिगोः कर्त्तव्यागा, परम्नात्करणेन। तस्मादप्यारत्तिः ॥ किच,- सू० करिष्यवचनात् ॥ ५६ ॥ (यु०२) । या चेयमधिगोविभक्तिः,-'श्रारभध्वमुपनयत' इति, मा प्राप्तकालं करिष्यमाणं ब्रूते, म यदि प्रात:मवने उच्यते, अप्राप्तकाल । बात् पदार्थस्याममर्थः म्यात्। अय प्रेषणार्थ, नथापि प्रेषणं प्रवृत्त्यर्थ, न च, प्राजापत्येषु नत्प्रत्यय युज्यते, बजना कर्मराशिना व्यायात, नष्टः प्रेषणप्रत्ययो भवति, तथाप्यममर्थः ; तमादप्पप्रिगोगत्तिरिति मिद्धान्तः ॥ (४।११।२१)। इति भट्टश्रीमावरम्बाभिम. स्तो मोमामाभाध्ये एका. चतुर्थः पादः ॥२॥ एकादशोऽधायः ममाप्तः ॥ भा -.

·मीमांसा-दर्शने १२ अध्याये १ पादः। वनौषामौयप्रयाजादिभिः पुरोडाभस्योपकाराधिकरणम् । भा० एकादशाध्याये तन्त्रावापलक्षणं दाख्यातम् । श्रधुना प्रमङ्गलक्षणं द्वादशे व्याख्यायते । प्रमङ्गशब्दार्थोऽन्यत्र उक्तः,- "एवमेव प्रमशः स्याविद्यमाने खके विधी' इति । अन्यत्र स्तस्यान्यत्रापि प्रमनिः प्रमशः,-यथा प्रदीपम्य प्रासादे कृतस्य राजमार्गेऽप्यालोककरणम। तदिह प्रसङ्ग एवादी विचिन्त्यते,- अनीपोमीये पशौ परपुरोडाश',–'अमीषोमीयस्य वपया प्रचाग्रीषोमीयं पाइपुरोडाश मेकादशकपालं निर्वपेत्' इति, किं तम्य पृथतनाङ्गानि कर्तव्यानि, उत, यानि पगौ कृतानि, तानि तस्याप्युपकुर्वन्ति ?–दति । ततः सूत्रेणैवोपक्रमः,- सू० तन्त्रिसमवाये चोदनातः समानानामेकतन्त्रत्व- मतुल्येपु तु भेदा* विधिप्रक्रमतादातादर्थ्य श्रुतिकालनिर्देशात् ॥ १॥ (पू०) ॥ तन्त्रं माधारणो धर्मग्रामः, यथा दर्शपूर्णमामयोराज्य- 'भागादिः पूर्व, स्विष्टकदादिरूजरः। * 'भेद म्याद' इति तन्त्रवातिके पार ।