·No text on this page.

·बालचन्द्रसूरिविरचितं
वसन्तविलासमहाकाव्यम्
[
)
VASANTAVILÂSAMAHAKAVYA
OF
BÂLACHANDRA SŪRI
EDITED WITH INTRODUCTION. . .PPEDIY.IND VOTES
CHIMANLAL D. DALAL, M. A.
PUPISUEDI VDER TITE 1HORITI Till CulTRIVITI
HIS HIGHNESS THE MAHARAJA Gifhll'AD OF BARODA.
(CENTRAL ILIBRARY
BARODA.
•19 17.

·Pribuindi ilmu sihtuu kuilki 11. . L. P., Cm1107 of St Lilavica,
Bodi yil Britical
al Pintulu Memli telun Desli, it
The Gujarati Printing Press, No. 8, Sassoon Buildings,
Circle, Fort, Bombay.
Price Annas 1-8-0

·INTRODUCTION. वाग्वल्लीदलदस्यवः कति न वा सन्त्याग्नुतुल्योपमाः सत्योल्लेखमुपः स्वकोष्ठपिठरीसम्पूर्तिधावद्धियः । मोऽन्यः कोऽपि विदर्भरीतिबलवान् बालेन्दुसूरिः पुरो यम्य स्वर्गिपुरोहितोऽपि न गवां पौरोगवस्तादृशः ॥ अपरादित्यकवेः । The Vasantavilása is a historical Mahâkâvya in 14 cantos, containing the life of Vastupâla, the well-known great minister of Vîradhavala of Dholka, from the time of los ministry up to his death, and was composed for the delectation of Jaitrasinha, son of Vastupala. The Kîrtikainudi and the Sukritasankirtana were composed about Sanivat 1286, in the life-time of the minister, while the present work was composer after his death. As the author was a contemporary of the minister, this poem possesses all the autlienticity of a contempcrary work. The author and his times. The author of the Vasautaviiâsa is Bâlachandra Súri, pupil of Haribhadra Súri of the Chandragaccha. 111 the first canto, the poet lias given the account of his early life. In the town of Mollieraka (in Kadi District in H. II. the Gaekwad's territories ), there was a fanious Brâhmana, named Dharâdeva. Fie gave protection to the distressed from all sides and was acquainted with the doctrines of Jainismı. The mendicants coming to his liouse always returned witli hands full of money given by liim, Ile liad a wife namel Vidyut. Tliey liad a son named Muñjala, who, though living in his father's house, looked on tlra world as an illusion. Having got from Haribhadra Sûri religious euligliteniment, he took the vow of the Jaina mendicant with the permission of his parents. Thinking that he will be gradually full-orbed with all phases of knowledge. Hatıbliadra Sûri made him his pupil with the name of Balachaur, and at the time of his approaching death, put him in liis place. Padnâditya, wiiose feet were emblazoned by the light of the rubies of the crown of the Chaulukya king, and who was the 1eal hereditary abode of learuing, was his tutor, wliile l'aya Sûri of the Gaćélia of Vadi Devastiri gave him the Sarasvata charm. Tlie Goddess of Learning once appeared to him in his l'oganidrà (contemplation-sleep) and told him tliat shie was pleased with his meditation and devotion to lier from infacy, uld the be was her legitimate child like Kalidasa and other miglity poets of yore. The Prabandhachintamani says that Vastupila, pleased with the poeti composed in his praise by Balaghandra spent one thousand drammas for getting him installed as an Achâryâ (1) श्रीवस्तुपालाङ्गभुवो नवोनिप्रियस्य विद्वजनमजनस्य । श्रीजैत्रसिंहस्य मनोविनोदकृते महाकाव्यमुदीर्यतेऽहो ॥ 1-75 CHE KUPPUSWAMI SASTR* KUPP RESEARCH INSTITUTE •MADRÁS- ·IV [ Âdiauâtla, wliom lic offerred worship in cight ditfcfcnt ways. A great ag made of China cloth was lioisted on the temple. A dancing spectacle was performed before the image of Âdinâlha. from Satruñjava, the Sangha tuned towards Prablânsa Pattaņa. There s'astupala worshipped Somešvara, bathed in the l'riyaniela Tirtha and gave yold aud jewels equal to liis weighit ( l'ulâpurusha) to the Brâhumanas. Here be also worshipped Chandraprabha, the cighth Tirthiankara. The Sangha tien marchied to Jlt.Giriai. At the foot of the mountain, Vastupala saw the towni of Tejalipâlapuia and the tank named 'Kumârasaralı', founded and suik by Tejahpåla, and worshipped Âdinâtha. The Sangha then ascended the mountain and worshipped Neminátha and also visited the Ambika. Alokana, and Samba peaks. From there, the Sanglia returned to Dholka, where the king Viradhavala came out witli liis ant to receive it. l'irachavala embrace l'astupala and asked him about liis pilgrimage and lealtlı. The Sangha entered the city on an auspicious day in a royal way. Vastupila gale a dinner to the pilgrims and honored them as well as his friends, Brâlimaņ:is, the latis and his ieligious preceptors with preseuts of clothes! lu the fourteenth cauto the poet tells ils that the numbei of religiciis places ( Dlarınasthana), temples, resting louses for latis, dweiling places for the Brâlimaņas and laukis, erected and 12 ly Vastupila in each city, towni village and mountain is such as baffles the attenipi tu cuuut it. Once, thic Old Age, the messenger of Dharma, told him that heating his fame being suug in heaven, Saugati (Helicity), tlie cauglitei vf Dharma, was longing for liim and that liei parent- irad decided to marry lie to liim. Absorbed in her thoughts. Tastupala was attacked with fever, and resolved to yo to Mt. Satrujaya to marry lici. This resolve oſ l' stizala wis brought to the notice of Dharma by his servant Avurlandh: imit of life). Dlarnit was pleased witli tie enard and fixing the inoment etc. for marriage, sent liis messenger. good knowledge (Sadbodha). He tuld liim that Dharma caller him on Mt. Særujaya for marriage in the morning of Monday. th Sth day of Mâgha, in Samvat 1296. Vastupân calics? his son Jaitrasinha, his wife Lalitâdevi and liis brother Tejalıpâla and gave them instructions and advice for their guidance. After seeing the king, be set forth fur lít. Satruñjaya. He ascended the hill, and on the day of the marriage the temple of Adinatha was profusely decorated. Dharma gave his daughter to Vastupala before Adinatha, and then took him tu licaven, where he was received with exultation by the Lord of Heaven.2 (1) (f. Kurtikaumudi canto 1.1 and Suk itin 'in kırtaua (entus VII-VIII-IX-X. (2) for the religiollo worh u V'astipula, 1. Suliitilsatkintans, cantu SI. lho lattti portion is to be found neuken the holidariouudimut in the Sulata vauhutana they were lowpused iu Vastupala'- lifetime.

·The malcrials about the history of Gura-The following liistorical information about the listory of Gujarat can be gatliered froin tiie present Wuih. I wairior with a sword in his hand washiuthed spring up from the Sardyî lilation of water offered by Draiumi. Ile was called Claulukva und lie 1uled the earth ly destroying demons. In since there ruled Hilarāji, wlion the goul Some vara, pleased with hi- pilgrims on every Monday, helpelin batthe s. Chàmunduiji, who cut if the l:cals i hi eremies with his fierce sword, sticceled lum. Ilisson Valabhataja w. we'!:n as J.uajzampana. Ihma's victory over Bhoja is simpy referrell, Jby asinlleva subjected the king o Dharâ, and brought him this wil in a woo un cage. He also conquered T'jjin and brought the reſrum tile not ofl'e Veszpinas dull reduced to subjection the demon Burhara. Igrani ftvelia vill!!...Plebo him for the imple of Mt. Satrujiya! Kumipila ticae tive temple, cf Kedata and Someóvare. lle erected many temples a:!!! well, the practice of contiscatinga the property of those who lied licirkes lle Collerer Pallila and the kings of Jinala av konkaņı. Di sicces, I was.1; 27:21.ljavapila) to whom the Jangala Ling ruglit picients King 'wj: II, thigh an infant, luubled the Mechelha king liter lıim Bline !!! .wided the throne of Gujarat. IIe was very cliaritalk, pofligint and work Bhimi Il bein multe catici :: kir: :1.9 100 unt of his we kries, his Mandailas 'culatoriostonic watt:. Irnuriji, 500 of Dhrala vi tiu Clmulukilo.ee, ikisi in winzig;' Hile ililated them ud protected the king!! llo 11.2. I.in.!!.lriidir lligital in battles and beforlu vins vi tie iuri. Oith i:emlcd. Ilis 501 Viradimala prvutei the princip iti ad vit ! but the kingdom with liis fatliei Livinviprasmiddel Ile !. thinkis vi printing 21. ble minister to take alle uf his 1.119dom. The le presiid:1! Ole! his king. dom (Rajyaksimu) once peut him...' li tullim that thieru Wis one Ch?11.11 stiers !!! Chuņukipiloncillona wika full idolen, hello Sir! liint Jina and 110 muster lini Siz ..!!! cili, il 2011 ildileri vajin, we wisd. We.:,::Tin his mother in it palanquin, le 11. siten pilu W tural Stu!. V. lle sanh tinks and wells, esilintiei! temple. lle maniul Kulici, uh 12!'i1 Muer. Viot'peld, jud Tejahpâlir. The Cociles skadli low in till lis ruiters. Vinnatada sent liis clie't Quli! Ciek lige til bruliers. Tliey presented themselves betuie the kinand pul him their respects with presents. L I'..1!1 Ilis 11 W. Il !. ii : / ( : icCtiܐ، ܐ ، . & tiily:"(:::-:. ܙܝ i . king (1) cy. also शत्रुअथे महातीर्थ पूजाथ या जिनोशनु: । देवदाये कृतिश्रेष्ठो ग्रामद्वादशकं ददौ । Jimaharslia's Vastupâlchiaritia l --St.

·11 The king was much pleased with their cliarming address, modesty, and mode of speaking, and offered them liis ministership. Vastupala thereupon told him plainly that the kings were giccs of wealth and the officers followed their whims. He was pucpared to accept the ministry, if the king followed the path of justice, gave up greediness, icmoved bacliters and adopted an attitude of calmness. The two broticis were tl:en invested by the king with the goldca cal of the ministry. This áf'p'vintient led to the rise of the kingdom of Vitachiavala. Viradhavala lad taken by force the purt of Cambay, which was under the kings of Landesi. It was a highly flouisling and a principal port of Gujarat and in pace of great power and importance. Vastupala was sent as its gorenoi by Vitilinii. llis e:: ry in tlie city was liaised svih joy by the residents and thours of Cabar. Under his rule the poil, ulici was mismanaged by the p15.ention of evil-minded officers, regained its cost splemlour. He honoured the cligions with clothes and foul, so that everyone thought hat the minister belonged to his own religion. Being fund vſ poetical pasttimes, lie offered so much to the poets that tlic long-coumiated fame of uja and Bhuji fondled lefuie luis. Wliile Vîradhavalat was engaged withi the kings of Vatwad, who were fighting with the king Linaski, Sanklia, the lord of Bronc. mai chied with a large army to recover the lost port of Cambar which originally liclonged to Broach. Siinkha sent!!l ciubas: 1 tu Vastupilz, with the following message: "Viadhavala, though powerful, ii at stesent attacked my kings of Marwar and liis victory is nowicie tle TET mire that ile Chalumâna king Comh-vie. Rule lor making him to chic C2.:bavViadhavala had given on ordus with a smile fui thoj: ofcction of the city, but the appreciative Sukhi will give pui il cuuntry, llaven in mind, it you do not make Sandla you lozi, lie will ajoint another governor, when he los conquered uly. It is well knoital that incita feuchter Chiets livini with i güllen knyt liis loft fuot 10 weeping, 1310ng sound. While att.chiar o vile sile. In the suns Arņurâja inalere 11:. .:ing of ila'wa inte fic, and while on tiie other side thu ainy vi the Vaula diag (Siniuna came oui lile Shkurt pisan 1. t'iu lattic-ocean duinely thic puwejal Slati alone, the dacial Suku 10-cu the army of Malaia liin. 'i link in your het, we will tv before Sunkla, at the Iw of loose sword t'i the tuerim't lieks. 16, therefore, befuse yo! Collie in liis eye, its no alle will be ashamed by the light of i Bania. You must ive fun wit, as Sulia comes transgression, the boundaries like the ocean." Vittupala, wiosc foreleid became dreadful on account of liis frowns, replied with it smile: -am ready to meet Sanki in the same war in which he wants to see me. If he is come when kings of Marwar have made appearance like clouds, let liint come. My sword is ready. There is nothing improper in your saying that the Chihamina king will give me a couutry. I have here tid the knot of the omeni, It is good that lis Sec). < ·foot has got a golden chain with tlie iniages of feudatory princes tied to it, but it pains one that his foot hore fetters in the prison of the Yâdava king. You say that Sankha removed the pride of the army of the Yadavas on the bank of the Nurbadâ, but you do not tell me a'sout his imprisonment. It is only an illusion that the Kshatriyas kanow the secret of figliting and not the Banias. Did not Ambala, thougli a Bania, kill Millikarjuma, king of Konkaņa in tlie battle ? I an a Bania well-101109wicdl in the battle-field shop. I take tlie commodities in the form of heads of criemies by the sworl.wales and give tle price in the forni of lieaven. If hele the same gical soll of Sindhuaji, let liim come liere at once, and select for battle uns pluce lie likes.''! i slipar male liis army ready and a battle ensued between both the armies. l'utipala's warriors cut off Suklia's army on the precints of the field, w killed his aurions. Sanhlut himself witli cqually powerful borritlers proceeded to ove come the minister. A fierce battle took place in which nine warrions of Vulpilz were killerl with the brothers of Sankh'. low phuņapala of the Gula race, tikiny i vow to kill Sankha, proceeded tower is him. Ile killed man warrior taking them to be Sankha. At last be cou'l approaclı śuk'a quinist whom he larteil his spear, which - .. - (1) अग तीनपट सकोऽपि त्याप्रभुः मुबहुभिर्भ मयः । बपिता: चिग्विादेयतेऽपि न य क न तय ॥ २४ ।। पाटा नापतिस्तु दिनेऽमिन कागतः केचना चा: । प्रवेश्य कु. गन्यममन्दानन्द ! नन्दनि चिर समयन: ।। २ ।। नन वीरधवलेन पिहल्यादेश एव पुरणहेतोः । दीन । दास्यति देश विशेषविदुरः पुरेप।। २६ ।। नर्णदाभयनिता मर्यस्य वामचरण विदटन्नः । म.टामितयो विस्वविवादशाधि विधि भुबनेट' ।। २८ ॥ कदातिभिरणाग असू नुमि । विलयः । मालविरं नाम कर पनि पारल्या एप श्रीमंट। बलिनकनमेनोलोदितामाद विग्रदयः । काल म.मगारादुमैन्य पवनयद । ननु मीनः ॥ ३० ॥ चाहमानपनिम्तव देश दास्पनीति नबना यदवाचि । कि विप पप मिदं तदन्थिरर शकुनस्य निर: ।। ३९ । लाधिपतिमूनिसनाथं स्वर्णदाम चरणाम यर तत् । तदुनोनि दय पदुगुती पादयोनिगट मन्वनमुटे ॥ ४१ ।। निर्मद,मकत यादवसेनां नर्मदाविपुलगेधसि शङ्खः । दूत ! रे दिनि जव्यसि नैतद धनानि यदयं समवाय ॥ ४२ ॥ क्षत्रिपा: मनरकलिरहस्य जानी न वाणजो भ्रम एषः । अम्बटो वणिगापे प्रश्चने कि मल्लिकार्जुननृपं न जधान ।। ४३ ।। Vasantavilâsa III.

·V111 was, however, cut into pieces hy Sankha. Bhiņapâla was at last killed by Sankba. Vastupala now came forth with a greater army. Śankha, seeing this fresli force of the enemy and his liminished arull, fled ilway to Broach. The historical merits of the pocm It is a pity that Sauskiita historical pemus cuatiin meh irrelavent conventional descriptive matter and little of the real luistory of the let) whom they ure glorifying. Tliis applies to the preseilt pent»). Is it is a work writtcil buy? Co:tc:nporary writer after tire death of the minister, Wild Wound naturally expect tirereiu the liistory of liis latcr cucer. l'ut the thin: 1: 1euria. silent about it. In fact, excepting the last cilll 010111 l'astipi'a's death, the jem furnishes 110 more informatin thu that cult.ine? is its two other predecessors. The last canto is, lowever, of gic. liistorical importance, as it makes incorrect the current statement, aho'it the place ..! the date of Vastupia's death. The Prabanchaclitamani lias 11 touched the later purt of l'astupili's career. I'lle Claturvimsatiprabend and the l'astupalacluritra are the only works that tell 11 ahriiit. They put the la!. of Vrst1?pika's death in Suvat 1298 and tliepiace as loki vilivi. Put these are incorrect in tlie liglit of llie statement of the prescat work. The story of the overthrow of lastupa :'s ministerial power als, ses to be i!! culici. It is a vt possible that lisaladera, who got the to:ies Samoat 125. simply 1100271: Vastupala's favorit, and whose kingdigWas bruli estallislie!!lim! Jull he wie led the ministerial seal from Tej ilipala and give it to ai sulava could not have done this, erc: i li liaci 111.11glit :0), as liis position culi no: brave been fir and secure in the interiod of one year, in tli ministees woon' powerful and firmly 0-12:15: . In an inscription on I!. Alu dated 1206 (V.csikha Sudi 3) Tejipais calle: Via e Giange in the ministry, i s!ppose, was CD: the site zilip, witch took plare 'sconding to Jinalash 1!!! Cafter 1!!t « Vatt; 21. 11 the culpbudil palm-lead is, datori S.371.3.3:3 Teipia in cuccaini ya in ;) :'; 01 «i! Iqalillapuri. Who wis Sinkhap 't is necessary to chew the confusion created by the editors and truun-lators of the works on la-tıpål about Sankla alias Saug. râmasinha. Hwasof Sindhurâja. brotlier of Simba, the Chamâna king O 11:16. Sanklia was a re it wir an be hard replusul an attack of the arul ofile Vârlalu king. Si::!...!, on the buks of the Nurbud. Ile wils once taken prisoner !y the l'îlan king, but when he was brought before !iima, liji pietonality induced Silkņu tu release him. It is said in the present poem that images witwelve feriatury princes were ciel to luis left foot with a 1 (1) 3.T.I.Trathi 1.1. infuns tret lielais found the following dates of the deaths o: 111 two looti!eis in an old Icat ví a 1:17. Cr 9115. vid. 6, a Hea 19:27 fac viti ! hoc na:4171 faj 1:1:1 Thus Tejalpâles death may be put eight years after that of l'astupiia.

·1x golden chain. Cambay was formerly in the possession of the king of Lâta, but it was wrested from him by Viradhavala. Taking advantage of the critical position created by the invasion of Siuliana and the rebellion of the Mârwar kings, le attacked Cambay but was defeated by Vastupâla. For furtlier information the realer is referred to the roles on the Flamurama lamardana in this Series, Litcrature about Vastupåla - Literat're about Vastupâla-both contemporary and later is very copious. I metir personality, his all-powerfullness at the court of Du', his miguificent work; of piety and public utility aud liis liighly liberal pritionare oſ pets ? Com'sined to attract liis conteniporary authors to sin liis praise. Some-i tra, t., fumi y priest of the Chaulukya kings, 100 only write the Kirtik!11!:*1:1 ( 11 loon-l.iglit of Fame), but also in the last cant cfliis pral S01420: clorified Vastupala and affived a verse at t!e enlof each of the 2013 of bis 10:21 Iraghui Rigliava in his praise. Arisinha extiled in his sikiitkittiin the pious leeds of tlie minister. Jayasinlia Suri crantii: his Fannirum.vmardana the critical position of Gujarat created by the invasio of Sinhani, the Yâdava king, and the attack of Sunku. of Croach trees the pori of Camlar, when Viradhavala with Tojalipia w.li cucizel in puttink low the kings of Mât war and repulsing an attack of the Malumec m: 12?enerally the bravery and the statesmanship of Valstiipii by which all the creates crerliscornfiturel. Jayasinha Śüri also composer a janegyrie on the suici-ierchiryu Tiryaprabha, tlie ivliginis prerezit.ir of the minisiur, cul! :) the occalin of livstupâla's pilgrimage Dharmillimuusit, Luniki ..in 11 c.lt Tile first and the last cantus contain prti: it!!In aluilt the nigrumb Pro is als) ly this author a panegyric of the minister, Sukriti kiritilla.es surks were composed before Sumat 1250 wilen til minister ini!! t.le restitood his power and glory. It is to be regrettel that 110 cten? Wirkite sul describing liis remaining career. The vildt vil?...; ti! 0.3 written by; il contemporary writer, clues not in the lenst enligitur lll li liter crick, The later works Prabandhuuchintamani and Cliatuurid -inrarak iree Ippendix I i contain pralades which givelul details 01 Watter withe minister. Jinalarsha's Vistupalacharitr'in vers 3nsive Work 011 the minister's wilole carcer, wieh thouglı blowing ille Kiitikauudi and the Chaturvidstiprabandh. collai!l. very 1: 2: new materials. Comparision of the contents of ihe three Mahakavyas- 'कीत्तिकौमुदी सुकृतसङ्कीर्तन वमन्नविलास नगरवर्णन चापत्किटवावर्णन प्रस्तावना नरेन्द्रवंशवर्णन me Fiquin राजधान वर्णन मन्त्रिस्थापनवर्णन मन्त्रिप्रकाश नरेन्द्रवर्णन-मन्त्रिस्थापना इतसमागमवर्णन गुरू देशवान Afragonquinat शहयुद्भवण मस्तानवर्णन zitangania ·. पुरप्रवेशवर्णन सूर्योदयवर्णन ऋतुवर्णन चन्द्रोदयवर्णन शत्रुनयवर्णन कलिवर्णन परभाविचार नमिदर्शनवर्णन चन्द्रोदयवर्णन यात्राममागमवर्णन परमातुवर्णन सूर्योदयवर्ण। पुरस्रवेशवगन शत्रन ययात्रा पर्णन धर्मगानवर्णन प्रभागतीर्थयात्रावर्णन सावर्णन सत्यानावर्णन सहनिपाणिग्रहणवर्णन It will be seen f10111 this that the present work is thic longest of llie tlıree, as it consists of fourteei calitus witli tlic guithasauklıyâ of 1510 Anuslublu reises, while the other two live nine cintors with about eight lundred verses and eleven count with nine luun.reland seventy-six verses respectively. Inscriptions and colophons connected with the career of the ministers -- Listsipalı seems to have been very cueful about the inscriptions oí the temppies ets'. erectell him. The Vrstupiscuitra of Jinadurslia mentions a very large 11u111!c! vf the works of these two brothers. W trace is left of many of tliese, 1:at thc which have survived th: land of time have got long illscriptio12s and mastis rhich ar liisid:ic:ils of great importance, ils they cuireanut mvaan sant of theires.lt:eir family, but also of the king's in whose territories the temples were createl. Below will be found the main inscripti Jl. culo; l1011- (i:. auge? chridugically: One inscription in l'imdavas iti od Vt. Gluin the nic'ie of Wallimallia, built for the religives merit vi Malluleve, datel Samvat 1.75, Palguna lali 11. Guru. ii) 1: SC1i: ti,135 (911 111. ' Tami Sanmint 12' .. Two in c.i.1.- in the tone of it. J'n ddati Stat 1247 ( Hyanna Viidi :, Ravi). Three beakun inscriptions on bruhen images in Serisi, a villa e nell Kalol. One of these seen tulic cateci 1285 (S) Six inscripi 1 of temples (117 It. Girnar d.iteel 1235 (Tagat'!! Sli 10, Colopun v! the ici, ni vſ 1.21.iņ:pr: indir, dital S:11143t 12-5. .1 treaty. 11:11 Mithin ap1 .. .. (1:2 ::! Sinh:h. d. tel 1.५९. (1) स्वनि श्रीविक्रमभंवत् १२८, (८ ? ) व फागु गदि २ रखो ४ श्रीमदणहिल पुग्वास्तव्य प्राग्वाटायसन ट. श्री चंडवामान टीचंद्रनमा गजट श्रीमोधतनुज ठ० श्रीआशा. राजनंदनेन ट. कुमादेवीकुक्षिगंभूतन टक श्री रणिग मई श्रीमालपया न जा मई, श्रीत न:पालामजन्मना महामात्य श्रीवस्तुपालेन आत्मनः पुण्याभिवृद्धये इह श्रीता गकर्वत श्री अजिनस्वामिदेवचैत्ये श्रीआदिनाथदेवजि- नबिंबालंकृतं खनकमिदं कारितं । प्रतिष्ठितं श्रीनागेन्द्रगच्छे भट्टार कश्रीविजयसेन सूरिभिः। (पाचीनजनलेखसंग्रह) ।

·KI . Onc inscription in the temple of Adivar at Cambay, recording the suilling of a Paushadhasalhi, dated 1:89. Tiro inscriptions on the iniages of Rainàrleri, in the temple of Philahujana Valâdcra, ini Nagara, a village near Camlar, ciated 129?. [11.5cription 011111. Girnir recording 1:15 aprilo: '; pilgrimages, dated 1293.' Colophon of Visalarera's 1014, chat:1 1:05.2 Inscription 011 ift. Îiru anti:1 1:0!!! f 'Tcjalipunla is light minister, dated 1296 Coluprion of Piramlevi's rciyl, 1:15.' One inscription on dt. Gimnır, ht! Samuti!! brima di 15, Com). Several inscriptions in th: Derikut," the temple on H. Thu, dated Sainly at 128S, 121) and 12. One bruken in,cription in the temple oicito V. Abu Tiv inscription of Teja':; iar in Derik :'ikin vructuri 11 the temple of it. ht for th:: 1cli.giote merit of Trjthapit'; st)! ! .... 511'111th, dater! 1207. Colophon mentioning Linsinli's govt of Bricit datert 1205, 1 Coloplion uentioning Tejpilni nga miner in power it .11ahill: - pur:', inted 1303. (1) मं० १९४०, महिला टी आकार और सोयालेन श्रीनिसलामी सो नयाा कला . म्यान या : कन' ! ; 74 मा सानिमा नमा सपरिवार पुनं ९ का ५१ व १२ ।। ... मोगा या नाक श्रीग जय अनंत पंचत्रपाणि न ८२ . . ८ 17... मं; ; सं. ८.७ में; ८८ सं: ८९ सप्त यानाः मरियान.. श्रीनियमन .....: मा Wash Museum!, Rajikot (2) मंचन १८.८.२ मा दे दि ११ वी मन मामले परगणक आविसलंदगी तनियुदण्डाधिपतिश्रीनियमित er f1.2 the clipbon of the pulau ludif ms. of Yogasastra, MS, 11. 37 of Sangli Bandar P... (5) सन्ति स. १२०.६ वा वैसा ; : जपनीय महाजपालेन कारिन - - + , . 1 (1) म १२.६ ५६ आमी माझे गुरो ! म नई गज धिन श्रीमीमदनि जयराज्य प्रतिमाने मामा की मिस .. पुरात Coloplion of the poli!«2:11). In the Juisine Bhudai. (.) ) सं. १२९८ बिनाद ०५ मा मा दार 4. श्रीसलदेव महं श्रीतेजपाट पुतर्गह, श्री गतीमा नियालप्रतिपनी - आनणदेव को शीनागनाला लिबापिता J!, 11). St of Sughi's Bhandıır. (6) संवत् १३०३ वर्ष मार्गदि १२ गुगै अभेद् श्रीमदगदिन्टपाट के महाराजाधिराजश्रीविस- लदेवराज्ये महामात्यश्रीतजःपालप्रतिपनी. श्रीआचारांगपुस्तकं लिखितभिाते । Colophon of the palml leaf ms. 110.65 in the Bhandlar of the Temple of Siutinàth at Cambay. Peterson's First Report, Appendix I p. 41.

·111 Colophons mentioning Night:1:5 bojali minister, Jotcil Sumral 1310 and 1313.) From these met thic fulluring Sumizt dates: 1249 and 50:- Tilgrimages of lastupila to nits. Giman. Satujaya witlisis filier. 176- The alpintment of l'astupila un Tej.ulipild as ministeis of Virdhamala 1:7-simple's great pilimize to!!!. Samanta and Girnar is Santipati. curig of a ucic of Tulliilia in the Vimanasali on ...... :41:1.17! i Jun 11. in. Vinilla?:'s $ 0.1, as governor of (wyl.1.2 1,3-12" pisin sen is !!. Satilijeta. 1.:"twonics in the temple oi ljitanitha o M. 1 10! ! 1.5,6,7,luding not nicicu i Veniniti na linhâbir a: Serisi. 16. Jinsia's lasimplicitia lliii1.653.) 15. Beginning ví the woili vi in the hope we ait. Ahu. justil:: tcremoill. 10. odges in th: kple on Mt. î'n. 12--11:51ahit will!ic1 1.71! (!!! !!!. Gimii. 11. -- lino risaltitu! 1:!1!" -- Bri:1:0013!!alil: !--Cumplc:ion of the 1.991 11!1t, udou. 12:1 1:1.lation of two images of Raunderi in th: teple of ille Laria Visa 1205 --Visukvicu neigi:.:. ,1^!!:ill Palmi. Sielli Weatli (i) ?... u 11 4 131-ili-slim Hot 24 hradíti facrii cadeia cu ari 19 : Sarli 47.112.1 151] 67614/ ſezona 1 Coloprolit tul ill. !. Jusuure sanlur This is the Gilliesi :110:ti: vividlab muiiei. itayyor , 11144, 44. Trit vizsita "HNISHEHET 14H7-777!!cout it is in tinci vited til :1977 Í MATINI Colapl10:1 vſ the plankai 1.5. 16. 11. oi suglivi's Blundu. 14; It is surprising in Uvut the publise 30 y las not been CO2- rCutly understood by buth Western and Pudian scholars. It means unfa—— begining with the year 1279. (3) एवं रमाटविसम्मितवत्सर त प्रारभ्य नेत्रनवयुग्मरममितऽब्दे । सम्पूर्णतां जिनगृहं नयतः स्म हपत्निी मन्त्रिणी सकलधर्मधुराधुरीणौ ॥ Upadeśasaptatı. 1 १२७९ वर्ष ·xiii - - 1296--Tejahpala as higli minister, 1296–Viramadevir reigning. 1297--Construction of two Devakulikâs on Mt. Abu by Tejalpila. 1298--Governorship of Liñasinlia at Broaclı. 1303— Tejliapâla as higli minister at the capital. 1304 (?)--Deatli of 'Tejahpitla. 1310 & 1313---Earliest mention of Nâgala as liigli minister. The date of the battle with Sankha cannot be fixed with certainty, but I think it occurred before the appointinent of l'astupâla's son Javantasinha as the governor of Cambay in 1279. Vastupâla's carly carecr. Vastıpåla was born of it high family of Pattan. His forefathers held hiiglı positions of comcillors of the kings of Gujarât. His great grand-tather Chanapa is described as the sun of the assembly of councillors and of fiery splendou: Ilis 011 Clan laprasaidia was never without the ministerial seal. He had this sonly--Sûra and Soma, 3 Soma was the keeper of tlie jewels of Sidharaja.' Ilis 101. Isvarajı also lield some position in the State and had the favour of the Clarilukya Kiny. He inarried Kumâradevi, daughter of Abh. who held the high position of Panlapati. The story about Kumâradevi's being a widlow is mentioned in one of the Sanskrita works noted above an lenice deserves 10 credit wliatsoever. Asvarâja sank wells, talks and erected temples. With his motlier le mule seven (1) प्राग्वाटगोत्रतिलक: किल, कश्चिदत्र श्रीचण्डप: स्फटसम्बाइपद नियः । विस्फूजितान्यधित गूर्जरंगजधानीगजीवजीवनरविः मचित्रायतमः ।।. Variniriviriliņu. ITT ; मन्त्रिमण्डलमाण्डचण्डपः प्रथमः पुमान् । Kirtikumudi III - 1 (2) कदाचिदपि न त्यत: पाणिपद्मगृहीतता । गेहिन्येव वदान्योऽयं नृपव्यापारभद्रया ।। Ibid III-"! (3) निदधे गुणरत्नानां यत्र कोश: स्वयम्भुवा । तत्र श्रीसिद्धराजोऽपि रत्नकोशं न्यबीविगत् ॥ Ilil IT1-1-1 (4) पुस्फूर्ज गूर्जरधराधवसिद्धराजराजत्मभाजनसभाजनभाजनस्य ! दुर्मन्त्रिमन्त्रितदवानलविह्वलायां श्रीखण्डमण्डननिभा भुवि यस्य कीर्तिः ॥ श्रीवासमझकरपद्मगदीपकल्पां व्यापारिणः कति न विभ्रति हेभमुद्राम् । प्रज्वालयन्ति जगदप्यनथैव केऽपि येरव्यमाचि तु ममस्तमिदं तमन्तः भनीपितां गूर्जरनिरेन्द्रमनीषितां माप य एफ एव । Naranârîyıņânauda XVI स्वमातरं यः किल मातृभक्तो वहन्प्रमोदेन मुखासनस्थामू । THE KUPPUSWAMI SASTRI RESEARCH INSTITUTE MADIRAT.4 3 ·pilgrimages to Mts. Satrunjava and Girnar, Two of his pilgrimages are recorded iu Girnar inscription and there he is called Sanghapati. The Vastupâlacharitra of Jinaharsha further mentions that Akvarâja went to Sunliâlakapura, which was given to him by the Claulukya king. It would thus pieau triat Asvarâja was appointed as in officer of Sunlâlaka. After his death his wife shifted to Mandalî with his cliildren. Asvarâja haul four sons, Luniga, Malladera, Vastupidla (Tastiga). 'Tejahpāla (Tejiga) and seven daughters. Limiga died in infancy and Malladeva also seems to have died young. After the death of Kumaradevi, the three brotliers left Maņlali and went on a pilgrimage. On their return. they came to Dholka. The Kirtikaumudi, the Vasantavilâsa and the Prabandliachjutâmaņi mentiou that the two brothers had gone to Dholka and Viradhavala limself made the appointment. The Sukritasankîstana, the Vastupâlaprašasti and the Sukritakîrtikallolinî on the other hand inforili nis that the two brothers were already in the service of Bliima and that he liad given them to Viradliavala at his request.? Vastupâla's own statement that lie accepted the dependence of (1) सप्त प्रभामयशास्ततानोजयन्तशत्रुञ्जयतीर्थयात्राः ॥ ५९ ॥ कृपानकृपारगभीर चेता वापीरवापी सरमीरसीमा । प्रपाः कृपावानतनिष्ट देवसोधान्यसो धार्मिकचक्रवर्ती ॥ ६ ॥ Vasantavilasa IIT सततं मचिवश्रेणीमाणिक्यस्याङ्गमङ्गिनी । कान्ता कुमारदेवीति नस्य कान्तिरिवाभवत् ॥ Kirtikaumudi III-22 (2) इत्युक्त्वा प्रीतिप्राय श्रीवीरधवलाय तौ । श्रीभीमभूभुजा द नौ विनमाप्तमिवात्मनः ॥ ५१ ॥ Javasiilia Sûri's Pastipâlaprašasti गृहाण विग्रहोदप्रसवेश्वरपदं मम । युवराजोऽस्तु में वीर यवन्टो धवलो गुणोः । kritisankirtana IV-399 अर्णोराजाङ्गजातं कलकलहमहामाहमिक्यं चटक्यं श्रीलावण्यप्रसादं व्यतनुत स निजश्रीसमुद्धारधुर्यम् । Ibid 33 तदिमं मौलिपु मौलिं कुरुप पुरुपेश ! मकलसचिवानाम् । क्षितिधव ! तनव दोणोपणारिख भवनि विश्रामः ॥ ११८ ॥ श्रुत्वति मुदिनहृदयः पुण्य प्रागल्भ्यटभ्यसभ्यगिरम् । अनयोरनयोझितयोर्धरणिधवं व्यधित धरणिधवः ॥११९॥ Sukritakîrtikallolini. इमो ग्रन्थाब्धिमन्थानी पन्थानी श्रीममागमे । तुभ्यं ममर्पयिष्यामि मन्त्रिणौ तौ तु मित्रयोः ।। ५७ ।। इत्युक्या मुदिन वीरधवलेऽसौ धराधवः । आहू । तो स्वय प्राह नमन्मौली सहोदरौ ॥ ५८ ॥ युवां नरेन्द्रव्यापारपारावारकपारगौ । कुस्तां मन्त्रिता वीरधवलम्य मदाकृतेः ॥ ५९ ॥ युवाभ्यामेव नेत्राभ्यां चक्षुष्मानस्य विक्रमः । आलोक्यालोक्य निःशेषानपि दुष्टान् पिनष्टु मे ॥ ६० ॥ Sukritasan kirtana IV ·Bhima's minister supports the latter view. The position of Vastupala at the court of Dholka. King Bhîma was very weak and profligate, and unable to protect liis kingdom from the depredations of his feudatories and foreign enemies. He therfore made Lavaņaprasada, the son of Arnoraja, son of Kumârapâla's maternal aunt, his Saraveśvara (vice-regent) to regain the lost splendour of the kingdom of Gujarat. Though this Bhîma was the king in name and Lavaņaprasada and liis son the real rulers of Gujarat, the fither and the son were faithful to the throne of Anahillapura aud «lid neithe: usurp the throne nor style themselves as Malârâjâdhirâjas, but they remained content with their title of Mahamandalesvara.? Lavanvaprasada seems to have remained at the court and was all-p)werful there, as is clear from the various grants, which he made to be issued for the maintenance of the temples etc, built for the religious merit of lis motlıer, while Vîradhavala freely ruled at Dholka. The position of the two ministers was quite unique. They had the full confidence of Viradhavala, who turued deaf ears to the malicious back-biting of slanderers. Vastupala liad the administration of the whole kingdom in his liauds, while Tejahpâla liad the ministerial seal of the whole State' and Jaitrasiinha, son of Vastupala, held the governorship of Cambay. This power and confidence were not ill-placed. The contribution of these two brothers, who were valiant warriors and wlio possessed statesmanship of a very liigh order, to the expansion of the kingdom and power of Viraulharala was very great. It was a great fortune of the Vágbelas that they got two such able statesmen to lay the foundation of their kingdonu which, however, came to a very early und, mainly on account of narrow-minded selfish ministers devoid of the love of the motherland. (1) भास्वत्प्रभावमधुगय निरन्तरायधर्मोत्सवयतिकगय निरन्तगय । यो गूर्जरावनिमहीपतिभीमभूपमन्त्रीन्द्रनापरवशत्वमपि प्रपदे ॥ Varanarayaņânanda XVI-35 (2) संवत् १२८८वादे अमावास्यादिने भौमे राणकश्रीलावण्यप्रमाददेवराज्ये वटपके वेलाकुले प्रती- हारशाखाटप्रतिपनी श्रीमद्देवचन्द्रमरिशिष्येण शुल्लकधानिपाठयोग्या व्याकरणटिप्पनकपुस्तिका लिखितेति । Coloplion of a palm leaf ms of 243721731|a preserved in the Sangha's Bhandara at Pattan. संवत् १२८८ वर्षे वैशाप शुदि १५ मोभऽोह श्रीमद्विजयकटके महाराजाधिराजश्रीमत्सिंहणदेवस्य महामण्डलेश्वरराणकश्रीलावण्यप्रमादस्य च । सम्राजकुलश्रीनीभत्मिणदेवेन महामण्डलेश्वरराणश्रीलावण्यप्रसादेन पूर्वरूढ्याऽऽत्मीयात्मीयदेशेषु रहणीयं । Lekhapanchisiki. It nmay be here mentioned that Vastupâla lias called him Maliârâjadhirâja in the Giruir inscriptions (1288) and simply Mahârîņaka in the Mt. Abu inscription (1287). चौलुक्यकुलनभस्तलप्रकाशनकमार्तण्डमहाराजाधिराजश्रीलवणप्रसाददेवमुतमहाराज श्रीवीरधवलदेवप्री तिप्रतिपन्नसर्वेश्वर्येण श्रीशारदाप्रतिपन्नापन्येन महामात्यश्रीवस्तुपालेन Mt. Girnar inscriptions. (3) संवत् १२८७वर्षे लौकिकफाल्गुन वदि ३ रवौ श्रीचौलुक्यकुलोत्पन्नमहामण्डलेश्वरराणकश्रीलवण- प्रसाददेवसुतमहामण्डलेश्वरराणकश्रीवीरधवलदेवसत्कसमस्तमुद्राव्यापारिणा श्रीतेज:पालेन Mt, Âbu iuscription, ·xvi The public works of the ministers. It lias been said in the present work, Mt. Girnar and Abu praśastis and the Naranârâyaņânanda that the number of public places-temples, rest-louses, wells, tanks etc. erected and sunk by the two ministers was innumerable 1 It is said in the Tîrthakalpa that their public works extended to Sri Saila in the south, Prabhasa in the west, Kedâra in tlie north and Benares in the east. This does not seem to be untrue, when their enthusiasm and influence are considered. Mts. Satrunjava, Girnar and Abu were, however marked out by them for spending their immense wealth. Here ther built magnificent teinples rying with the liminas of gods. They spent eighteen ciores and ninety lacs on Mt Satruñjaya, twelve crores and eighty lacs 01 lt. Girm and twelve crores and fifty-three lacs on Mt. Âbu. It is said that they spent in all three liundred crores and fourteen lacs in public works. Some details of tliese works will be found in the Notes, The Ms. Material ---The present edition of the l'asantavillasa is based on a single 11 of the work hitherto huown to exist. The mis, is dated Samvat 1485? (1422 A.D). It consists of 21 leaves with numerical signs on the left and letters on the riglit to show the pagination. It appears that it was copied from a palm-leaf 115., like many other old inss. of tlic Vali Pârsvanatha's Bhandar at Pattan. The leaves of the us, were so brittle that it was difficult to handle theiu without pasting them with transparent paper and a part of the upper edges was so much damaged that it turned to pieces eren at a touch. The letters were faint and much confusing, as tlie copyist had transcribed it from a palm-leaf ms. The uns, was very incorrect and in some places words aud plirases were wanting. The lacuna of six verses after the end of the ninth canto siiows that one leaf was missing in the original palm-leaf ms. The task of editing was, therefore, very difficult. The following few examples will suffice to make this clear. प्रियजने स्वदीकृतमात्मनस्थुलकुचालकुचाग्यमहीरुहां । I-500 पमुदशां मुरतम्बिदामलक जालकजामनवन्थितां । 11-62 che afa affraarai VI-09 दशिस्थितं पुष्पर जो व्यपाहित मर्पितं वक्र मलंलताधिकः । II ) The edition of the present work from such quite defective material would not have been undertaken at all, but for the inducement to bring tu light a historical work. Our thanks are due to Sheth Vadilal llirachand, the keeper of the Bhandar of laili Parasvankitha's temple at Pattan for kindly lending us the 1115., though it was in a much-dathaged condition. (1) यः स्वीयमातृपितृपुत्रकलत्रबन्धुपुण्यादिपुण्यजनये जनवाञ्चकार । सद्दर्शनबजविकाशकतं च धर्मस्थानावलीवलयिनीमवनीमशंपाम् ।। Naranarayanananda XVI-37 तन भ्रातृयुगेन या प्रतिपुरग्रामाध्नशैलस्थलं वापीकृपनिपानकाननसर:प्रासादसत्रादिकम् । धर्मस्थानपरम्परा नवतरा चक्रऽथ जीर्णोद्धृता तत्सङ्ख्यापि न बुध्यते यदि परं तद्वेदिनी मेदिनी ॥ Mt. Âbu praśasati. (2) ग्रंथानं १५१६ । संवत् १४ आषाढादि ८५ वर्षे श्रावण वदि ५३ अनंतर १४ सोमे लिखितं ।

·ॐ
मिडमारपन्नाचार्यश्रीबालचन्द्रसरिविरचिन
वसन्तविलासमहाकाव्यम्
प्रथमः सर्गः
श्रीकान्ननाभिप्रभवाननेन्दोः कुन्दाज्वला कान्तिग्विातनोतु ।
मरस्वती वः कविनाविनान्नकुमुदतीमन्वहमद्वितीयम् ।। ?
चेतोऽश्चलं चञ्चललां विमोच्य मङ्कोच्य पश्चापि ममं ममीरान् ।
पश्यन्ति यन्महनि शाश्वनधि मारम्बनं ज्योतिस्पास्महे नत् ॥ २ ।
ज्योतिस्तडिदण्डवती गुपुम्णाकादम्बिनी मूर्ध्नि यदाभ्युदेनि ।
विशारदानां रमनाप्रणाली नदा कवित्वामृतमुद्रणाति ॥ ३ ॥
कश्मीरवामव्यमना सनाऽपि मरस्वती पुग्यवशानुपन्य ।
वसत्यवश्यं कविताधिलामम्प्रेण चिट्टपमुग्वाम्बुजम् ॥ ४ ॥
विश्वत्र विश्वेऽत्र विशारदेभ्यः परोपकारी न परोऽस्ति काश्रित ।
ये कायपीयूपरमै रमायाः पतीनतीनानपि जीवन्ति ।। ।।
मर्वस्वदानैरपि भूमिपालाः कथं कवीनामनृणा भवन्तु ।
गतो युगान्तेप्यविनाशिकानि शरीरमेते वितरन्यमाषाम् ।। ॥
नामापि रामादिमहीपतीनां विज्ञाऽपि कोऽज्ञास्यत भूतलेऽस्मिन् ।
अस्त्रयिष्यन्वयश्चरित्रं न चेदमीनमुदयन्मनीषाः ।। ७ ।।
स्फुरन्ति दिव्यानि पदानि येषां येषां च न म्लायति कीर्तिमाल्यम् ।
येषां क्रिया मिध्यति चेतमैव भवन्ति देवाः कवयों न किं ते ॥ ८॥
त एव भूपाः प्रययुः प्रसिव्हिं ये,वाचि विस्तारमगुः कवीनाम् ।
अनेकशी गायकगातिगृहा मयां श्रियः केलिमया बभूवुः ॥ ९ ॥
उदयानपाला इव कीर्तिवल्लीवनं कवित्वामृतमारणीभिः ।
मिभन्नि गेषां कवयः कथं ने भवन्यपूज्या भुवने नदेवाः ॥ १० ॥

·सन्तावलासमहाकाव्ये
छायामयन्ते निरमायमैके पर परं पल्लवमुलालन्ति ।
आस्वादयन्त्यन्यनर फलानि मार्गमाणामिव मकवा- ॥ १ ॥
त एव जानाः कृतिनस्ल एक न एव जाधन्ति महीनन्द्राः ।
येषां गुणैः काणिक कधित्वपश्यन्नः कवयों भवन्ति ॥ १२ ॥
शीलेन तुप्यन्ति महापतीना न भूरिदानः कवयः कदापि ।
वाल्मीकि मुख्य शिनु कितिदा भारत महान्दो चुनन्दनस्य ॥ १३ ॥
कुयुः कुराजन्यम्भाजल कर निसार रुधिराजमाः ।
गत्र श्रुनिमारविहिनीना मा एकनादाव भण्डयामाः ॥ १४ ॥
कि कार्यमाय: शांति शमीमा विटाटोपविर्मा नानाम् ।
कि गर्नकोलकाधनः निपाय निवादिगामायिन्त ॥
गोपा विगोपाय कविवर मावोवल विजबिलाः ।
कोपकाठाविना मान्य कलाकारः किन ािन्ति ॥ १३॥
आजिताञ्चःशिरमा पिया कमेन नाव परिसन्न ।
प्रकाशिताकाशदिशा म. सिलिगढ विशाल भानाः ॥१७॥
श्रीधर शाग्नी मानपत्रम् ।
पेयेषु पाथः एमपण
गागने: मरिनानि प॥ १८ ॥
काव्याम मन्तः कुमार विपगाकय भृतां दिशान्ति ।
न कि सुधास्वानु एमो विवाय आरम्बाम्बुधःकिरन्ति ॥ १९ ॥
काव्याविन्दानि समान नबनानानि सुकाम नि ।
दापाकरावानिदिनालितानि नि न त्रिण विना जगाने ॥२०॥
मन्ना वमन्नापमनानी जमा सहयन्ति भूतः ।
विपिभिः कानपिभितिपत्राकृतं हिलनाविनानम् ॥ २१ ॥
महायतामन्यगुणान्डिजिवापरावाजाऽपि नयन्नि सन्तः ।
स्वमौरभण प्रमरण श्रीन्दाला टन्त्र निभ्वमुख्यान् ॥ २२ ॥
विश्वं विवस्वानिव निष्कलङ्काः सदाशमयोनदायके ।
कलांडुनोऽन्ये तु अशाच ठावद्विदोपमध्यादयने मदापम् ॥ २३ ॥
द्राक्षामदृक्षां कविता कीनामास्वादा ग बागकिनां बराकाः ।
मचानन्मत्मरमन्निपाता न पावकाचार्णपदं विदन्ति ॥ २४ ॥
मलीममाः पक्षयुगेऽपि केऽपि काका इवामेध्यधिया वराकाः ।
कवित्वकर्परवनीः कानामतीव मौरभ्यवापिन्ति ॥ २५ ॥

·प्रथम सग
३
विजित ! किं ग्वादाम विश्लोकमेकं ग्वलानां कुलमेव ग्वाद ।
विश्वास्य विश्वानि यदेकजिवनया भवत्कृत्यममी भजन्ते ॥ २६ ॥
सतां मकाशेऽपि मदा वमन्नोऽमन्नो न सन्तोषकृतः परेषाम् ।
भवन्त्यमी चन्दनमनिनोऽपि काकांदा लोकदाराय किं न ॥ २७ ॥
ग्वरा इवामी मुग्वराः प्रकामं चानीभवन्तोऽवकोकगीलाः ।
महात्मनां काव्यपुरप्रवेशे प्रनिचित्राय भवन्ति निन्नाः ॥ २८ ॥
महाकवीनां कविताविलामा कायापानशेषविजे ।
किं नाम वाधिवनि प्रकर्षः कमल वेणुवितभितानि ।। २० ।
न जानने ये कधितरह न कमिमानिन किञ्चिदेव ।
मुधैव मुग्धम्य पुरा
मिना तिमलि !!
प्रोटिप्रकपनविना पारी मानिनेछ ।
रमातिरेकाम्पादिनानिमितानी कान्ता ! 37 !!
प्रमतिमाधुवनी मदाता को नमना ।
मनोहरालङ्कनिवर्जिनानि आगः ना ना मानेव ॥ १२ ॥
भरत्ययनकाविशेगका मानीव ।
हहा महाराष्ट्रबारिया मा “मेनप ।। 33॥
गी: कापि कालागमलिहाल प्रयत्नः ।
अन्या तु जानामगिवापभोपा मारावी मुवेल ॥ ३४ ॥
किं तेन यनैव कुधीरधान धान ली नसायम |
काव्येन किं तेन न यापनांना वाव दिने ।।३।।
वशीकरांति निदानाने र ... मान्दिन ।
कल्पहुचिन्तामणिमननपनि धिना कानाप्न ॥ ३॥
यत्रास्ति तत्रैव ग मतां मानीय कृतं दरकुलादिशतु ।
काव्यं तु विष्वक प्रमरत्प्रनने मामि विश विशारदानाम ॥ ३७॥
मदा चिदानन्दममृद्धि हेतुभ्यान्ममामा परः कविन्यात् ।
त्रिकाललोकत्रयदर्शनाय मिडास नापामस्नि किञ्चित ॥ ३८ ॥
न जायते लक्षणमन्तरेणा नदेकताना तु विनादानि ।
कृपाणधाराव्रतवकवीनां सदटकरा कापि कविन्ध निः ॥ ३९ ॥
यथा तथा वाऽस्तु कथा.रमोऽत्र श्रोत्रप्रियः स्याकविताविशेषात् ।
कान्तादिता वागममचमापि रमायनं कर्णकुटोशयानाम् ॥ ४० ॥

·वसन्तविलासमहाकान्ये
कुर्वन्कवीन्द्रः कवितामतीन्द्रपात्रं कथामात्रमुपाददीन ।
न शर्करा बन्धमुपैति तावद्यावन्न मध्ये निहिता शलाका ॥४१॥
उदृढलक्ष्मीकममूढपौरमिताऽस्ति मोहेरकनामधेयम् ।
पुरं पुरा विश्वसृजा त्रिलोकीशलानिवेशे विनिवेशितं यत् ॥ ४२ ॥
लिलेग्विषुः मृष्टिलिपि विधाता मूर्ति निजां कुण्डलिनी विधाय ।
यन्निर्ममे बिन्दुमिवेन्दुमौलिदैत्यारिमूर्ती च तदस्तरेग्वा ॥ ४ ॥
मारैम्दारैः परमाणुभिर्यत्पुरं विरञ्चः पुरतो विधाय ।
नतोऽवशिष्टैर्जगदप्यशेषं यथाविशेष घटयाञ्चकार । ४४ ।।
स्थानाद् द्विजानामुपभोग्यसागदनोऽस्ति जातः प्रमृताम्शाग्नः ।
श्रीमोढनामोढसुपर्ववंशो वंशावतंमी जगतीतलस्य ॥ ४२ ॥
मुधाभुजो वा वसुधाभुजो वा यजन्मिनो वा ध्रुवमन्तरेण ।
श्वेतातपत्रं मितचामरे च पारं लभन्ते न कथञ्चनापि ॥ ४६॥
नत्राभितस्त्रातममम्तीनजनो जिनोपजरहस्यवेदी ।
परत्नमासीद्गुणरत्नजन्मधरा धगदेव ढनि प्रतीतः ॥ ४७ ।।
श्रीमाढवंशादयशैलभानार्यम्मादवाप्याश वम् प्रभृतम् ।
वीपकानां करकरवाणि मोचमापुः प्रभृतानि नानि ।। ४८ ।।
यदा ययुस्तं विधिवत्मपर्यामात् ममम्नान्यपि दर्शनानि ।
तद्मिनस्मिन्कलिकालदापरदापित नित्यमुवाम धर्मः ॥ ४९ ।।
मृतीर्थयात्रागमनार्थिमार्थापकारमकाननकल्पनाभिः ।
पदीयताकान्यपि धर्मकर्मक्षमा ग्मन्तम गृहानिरंप ॥ १० ॥
दरिद्रलोकानिंदवाम्बुदम्य कान्ताऽभवद्धि न्युदिनाग विदात ।
मन्मार्गमुद्योतयति स्म मया या देहिनां दुर्दिनमाक्षिपती ॥ ५१ ॥
पित्रीः पदापास्तिविधी मदोजा मुनालनामानि तत्तनुजः ।
मंमारमालोकयति स्म योऽमुंजालम्बम्पं निवमन्गृहेऽपि ।। ५२ ।।
ममाहित: श्रीहरिभद्रमृरिगुरागिरांपात्तविवेकसम्पत् ।
कथञ्चिदेवानुमतः पितृभ्यामभ्यामदजनमतव्रतं मः ॥ ३ ॥
पूर्णः ममग्राभिरमो कलाभिः क्रमेण भावाति गुर्विभाव्य ।
तं प्रातचंताः किल बालचन्द्र इत्याख्यया दीक्षितमभ्यधत्त ॥ १४ ॥
अधीतविद्यं नमथ क्रमेण समानरुक्षुर्दिवमायुषोऽन्ते ।
न्यवीविशद्विश्चनमस्यपादः स्वस्मिन्पदे श्रीहरिभद्रमरिः ॥ ५५ ॥

·द्वितीयः सर्गः चौलुक्यभूपालकिरीटपद्मरागामणोद्योतितपादपद्मः । निच्छद्मविद्याकुलमद्म पद्मादित्यस्तदध्यापयिता बभूव ॥ ५६ ॥ वादीभपश्चाननदेवमूरिगच्चैकदुग्धोदधिशीतरश्मिः । मुनीन्दुरस्योदयंमरिनामा बभूव मारस्वतमन्त्रदाता ॥ ५७ ॥ अथैकदा विश्वविहङ्गावंगोमेन मेन ममुहामाना । भामां भरैः मम्भृतशारदाभ्रशुभैः ककुभाममद्भयन्ती ॥ ५८ ॥ तुषारभामाऽऽनपवारणेन विराजिताऽऽकारवतीव राका । संगिता स्वर्गिवधृनिगरात्तागभिरागडुमुपागताभिः ॥ ५० ॥ स्वर्वारनारीधुतचामरालीमिलन्मरालीकुलपङ्कुलश्रीः । गङ्गेव मूर्ताऽनिलर्जितानिचलानि चेलानि ममुद्रहन्ती ॥ ३० ॥ नितान्तमन्न्याक्षरिकानवयः पश्चायच नवोक्तियः । अनुक्रमेणाभयपार्श्वगाया मम्तृगमाला शिवकेशवाभ्याम् ॥ ६१ ॥ मुगरिनाभीनलिबान्तरालनिलीनरलिनिर्विशेषम । आकर्णयन्ती श्रुनिमुनकुञ्जममानि मामानि चतुर्मुग्यम्य ॥ ६ ॥ कण्ठाहिफुङ्कारविमिश्रण्टासुङ्कारचित्रीकृतचीत्कृतानि । मुचामचारीगि मुहम्नकालि गणेठानल्यानि विलोकयन्नी ।। ६ ।। वीणाकणाकृष्टमृगानुरोधान्मृगाङ्कमायातमिवाधिशीर्षम् । छत्रीं दधानम्य सुधाकानः म्फीतानि गीतानि विचारयन्ती ॥२४॥ मुरासुरैः स्वस्वमनोमनार्थीपलम्भमंरम्भकृताभियोगैः । नीरावनीकल्पितधोरणीकैः क्षीरोदवलेव निपेव्यमाणा ॥३॥ गरत्कुहधिष्ण्यममूहगौरामेकत्र हस्ते स्फटिकाक्षमालाम । दातुं नतेभ्यः कवितालतायाः मुत्रीजराजामित्र धारयन्ती ॥ ६ ॥ करें परम्मिन्प्रणतार्नलोकदारिद्यकन्दैकनिपदनाय । प्रसह्य बन्दीकृतपद्मवामानिवाममम्भामहमुद्रहन्ती ।। ६७ ।। अन्यत्र पाणौ विकचारविन्दसमाप्तङ्गविघटनेन । वीणां रणन्ती नमतोऽनुवेलं निवेदयन्तीमिव धारयन्ती ॥ ६८ ॥ विद्यावयासर्वकलाविलासममग्रमिहान्तरहस्यमृत्नः । वाग्वीमधः कन्दमिवेतरस्मिन्हस्ताम्बुजे पुस्तकमादधाना ॥ ३०॥ मारस्वतध्यानवतोऽस्य योगनिद्रामुपेतस्य मुहर्तमेकम् । स्वमान्तरागन्य जगत्पुनाना श्रीशारदा मादरमित्युवाच ॥ ७० ।। (त्रयोदशभिः कुलकम् ) ॥

·वसन्तविलासमहाकान्ये . हे वत्स ! सारस्वतकल्पक्लृप्तैरेतैरलं ध्यानविधानयत्नैः । आबाल्यतः सम्भृतयाऽऽनिमात्रं भक्त्यैव ने तोषमुपागतास्मि ॥ ७१ यथा पुराऽऽमन्किल कालिदासमुख्या मनीषानिधयः कवीन्द्राः । ममौरसी भक्तिवशीकृतात्मस्तधामि वन्म त्वमपि प्रमृतिः ॥ ७२ ॥ इत्थं स वात्सल्यमतुच्छमिच्छानुम्पसच्छेतरतुष्टिपुष्टम् । उदीर्य देवी मपरिच्छदाऽपि गिरोऽधिभः कापि तिरोबभव ॥७३ ॥ मोऽहं सरस्वत्यममप्रमादमम्मादिनानलपकवित्वरीतिः । काव्यं सुधास्वादरमं बमनाविलासमित्येतदुदाहामि ॥ १४ ॥ श्रीवस्तुपालाइभुवा नवोनिशियय विद नमाजनम् । श्रीजैत्रमिहम्य मनोविनोदकले पाटाकाव्य नदीपने ह ॥ ५ ॥ नले च रामे च युधिष्टिर च वशीकता : कायो गुणाले । श्रीवस्तुपारे, म्न बमति सम्माननीय सायानि कितिन ॥ ७६ ॥ मामान्यं दामिशिडशिप डेरियावद गहन्यौघमाबद्गम गणाधीन दाने का। খিলিছুৰতি : দালা नमोऽस्य गुणाः प्रविय हद गंगादा बयभ ।। ७७ ॥ निलिमा श्रीम. मिलानमा पदापना | प्राच्या महीयस्य पथमा दीपपायःपने- स्तनागिरमा सनथ मला कल्पद लीया । आकासन च पाञ्चजन्य गोम्पाद- इतः पञ्चभिरप पर जमवा श्रीहिः कनः ॥ द्वितीयः सर्गः । अणहिलपाटकमिति प्रथिनं पुरमरिन निर्जिनमहेन्द्रपुरम् । कलहायते न सह शारदया कमलाऽत्र वामरमलोभवती ॥ मुरमद्मकेतनपटैर्यदहा धृतकृपधृमकलिकाक्षरकैः । भुवि दत्तपत्रमिव भाति जगत्पुरमण्डली विजयकेलिकृते ॥ २ ॥ अतिशायिना निजनिगमतान्यधिरोपितुं सुरगृहाणि मिथः । इह घण्टिकाकणितराज्यपदैर्ध्वजहस्तकैश्च विवदन्ति किल ॥ ३ ॥ -

·द्वितीयः मगः
..
सुरमाहेमभयदण्डकरोन्नमिनाम्बरस्य बन या बभुः ।
उपरिक्षरत्सुरमरिन्सलिलप्रकटाः कटध्वजपटाः परितः ॥ ४ ॥
उपरि स्थितेन भवना जाती कथमुट्टतेयमतिवासुकिना।
इति यत्र भूपमभिधातुमना इन अभृतः प्रचुरचैत्यमिषात् ॥ ५ ॥
इह शानकुम्भमयकुम्भम्चा तिमिरं निमामि किमु तापयसे ।
इति यत्र चैत्यनिवहः परतः कुम्ने रविं नरलकेतुकरैः ॥ ६॥
हरताण्डवाभिनयमाननुतेऽगमपथमगजचर्मधरम् ।
यदुदारदेवकुलमौलिचलद्र जपाणिभिः मह लयः शतशः ॥ ७ ॥
कृतिभिः कृतं सुकृतवारः प्रकटाइबात्र कटरे कलमाः ।
मुरमममूर्द्धसु विभान्लिनमा पचनासमजभुजङ्गयुजः ॥ ८ ॥
प्रतिबिम्बिताः स्फटिक मिनटे मना नाल के नुगटाः ।
ग्रमनाय पनगधिया मिलना दयनित उन्नमित मर्माभुजाम् ॥ ९ ॥
प्रियपाणिभिर्वजविकोलनले मुमा विमला विधमः ।
मुरमद्महेमकलशायमानो कुनाः सुकचः | १० ॥
समयज्ञ एव मलिला दिनमान : महा पगुलारिपदम् ।
इह कामिनीवदानशा बासुकतानि कानिपतः ॥ ११ ॥
मणिकुट्टिमास्कलिनांगणं प्रखमा या निशि नामजनः ।
श्रुटिनात्महारगुलिकामना । विलयनि लतलेः ॥ १२ ॥
अभिमन्य यन्त्र निकित चार अभिनः गवनयापि वधः ।
स्फटिकाभित्तिगतविम्बनमा नाम व दयिते दयितम् ॥ १३ ॥
यदगारमौलिमणिभित्तिलालालिबिजिनो निशि निशारमणः ।
कुलमण्डनस्य दरिया: प्रलदान मदाज नस्य मुजराभवति ।। १४ ।।
प्रतिरूपकाणि मणिभित्तिमये समाध्य नास्ति रह इत्यहह ।।
मदनातुरेऽपि दयिते दधिना वरने जा निशि केलिकृते ।। १५ ।।
कुमुदोपहारविशदच्छविभिविकमद्वाक्षनयनः परितः ।
हरिदङ्गनाजनमुग्वानि मुग्वं परिवीक्ष्यमाणमिव यदुमचे ।। १६ ।।
अभितुझवेश्म शिग्वरप्रकरस्वलनानिपातभयतः परितः ।
निशि यत्र यान्ति घिलमत्तदिनी घृतीपिका इव घना नभमि ॥१७॥
प्रतिरूपकैः कुतकमेकमही नियोर्विचित्रसुरतप्रिययोः ।
प्रतिभाति पत्र मणिभित्तिमयं करणः मचित्रमिव वामगृहम् ॥ १८ ॥

·८
वमन्तविलासमहाकाव्ये
सुग्बमौरमभ्रममिलन्मधुपाः परितां भुजङ्गपरिरम्भयुजः ।
पणयोषिता मलयशैललता इव यत्र भान्ति धृतपल्लवकाः ॥ १० ॥
मणिवेदिकास्फलितमृक्षपति कुलटाजनोऽत्र परिवीक्ष्य म्पा ।
दशनार्दितोष्ठमभिहन्ति कराहतिभिर्ममैप कुलारिति ॥ २० ॥
हामृयुपामिनसुपर्वमरिक्रमणं मणीभुवि निशाह शशी ।
श्रयते मतीचरणरेणुमृजाः कथमप्यमी स्वमकलङ्कचिकाः ॥ २१ ॥
मुनिदेशनावचनमन्त्रपदैर्विकलीकृतोऽपि मततं मदन ।
इह पादनपुरझणज्झणितः प्रमदाजनेन सकलीक्रियते ॥२०॥
रतिमन्दिगगम्जयमदल: मदलीकृतैरिव नमःपटलः ।
दलितेन्द्रनीलदलनीलदलैरिह पादपवनानि वभुः ॥ २ ॥
हरनेत्रमंहतचरोऽप्यचिरादनुजीविता यदवलानयनः ।
अभिषिच्यतेऽयमाघवटीकलगोदकम्पवाभिग्ज: ॥ २४ ॥
इह राजवर्मनि गन्नघटामदवारिभिः प्रशामित रजमि ।
कुमुमोपहारति हरीन्द्रसम्ममुग्वपातिकनगुलिकानिकरः ॥ २ ॥
गद्दारशालकपिशीर्पमिदनमणिमलापरिवृतं परितः ।
निलकायते वसुमतीयुवनावदनेऽन्नम नृपनिरलयुतम् ।।३।।
दन्दद्यमानागम्पकमामालिन्यभायर गवालमार्गः ।
चित्राणि चित्राइममग्वमायामिणा यत्रा वहि: पवन्ते ॥ ५ ॥
यत्रानुरात्रं किल निष्कलङ्काः सुचार.चन्द्रोपरचन्द्रशालाः ।
प्रतिस्फलञ्चन्द्रकलङ्कभीनिभृतो सदनात्र गालालोकः ।। २८ ।।
मर्यातपोद्यातितमहि वहि मृयाटममय्या गृहशालभ ज्यः ।
मान्नदोपाकरलक्ष्मदापविशुद्धितारिव साधयन्ति ॥ २० ॥
निबडनीलाइमभग्वजालयवाडरग्रालधियाऽवाणः ।
क्रीडामृगर्यत्र वधूमुखेन्द्रमृगरिपाराजि गृहाजिरंषु ॥ ३० ।।
यत्र द्विजानां पतिरति रत्नगृहाजिरपु प्रतिविम्बदम्भात् ।
वधृरिव प्रार्थयितुं मुग्वेन्दुलावण्यलक्ष्मीलयहन्तकारम ॥३१॥
कुशीमिवाईं कलयन्निशीन्दुयंत्र प्रतिच्छन्दनया मीनाम् ।
भित्त्वैव भित्ताः प्रविशत्यर्यम्पश्याङ्गनास्यानिचोर्यहेताः ॥ ३२ ॥
विशालशालावलभीन्द्रनीलविभाभरर्यत्र विभावरीशः ।
विच्छायतामति पुगगनानामिवान लुण्ठिनकान्तिकोशः ॥ ३३ ॥

·द्वितीयः संगः ९ मौघांशुधौनग मृगं सुधांशाः स्त्रीगीतिगालब्धमिवोपलयम् । यत्र प्रतिच्छन्दमिपेण रत्नधिष्ण्येषु धिष्ण्यानि ममापननि ॥४॥ स्वचन्द्रशालावलभीन्द्रनीलविभान्धकारेवनिकाग्वत्सु । यत्कामिनः स्वर्गवराङ्गनाभिः ममं नदभ्यर्थनमा रमन्ते ॥ ३ ॥ महंमकैः मारमनादराममहार्मिकारणहारिभित्र । वर्यदन्तःमदनानि भान्ति वहिनीनां पुलिगानि यतिः ॥ ६ ॥ नाइकचक्रस्तनगोलणाक्रपाणदोदा कटाक्षबाणा: । भ्रनापवत्यः स्मरवीर शास्त्रशालागिनं विभ्रनि पत्र बान्ताः ॥ ५ ॥ मणद्धि यस्मिन्परलोकाक्षां पयोधिरेलाविपुला नितम्बः । ममुन्नतं गोत्रमा कति वक्षाजभार: पाकामिनानाम ।। ३ ।। ( म्बनता शाकः) अनन्तरत्नोवधाभियं विभानि करिव नमानः । गदन्तरालेपु लमन्नि गजपथां ग्वाध्यान यामः । ॐ ॥ मामन्तभृद्राजपाभृत्कुटायाम करित Tik प्राकारशेषाहिपरीतमुम्पस्य मृदंर याप्रवन: ।। ५.. । ममन्नतो गोपुग्धनिर्गन्मागार कैगापमानिनि । भ्रष्टम्प चण्डांगरयादिवायाचनाम्य मानिन । ... । वामोऽधरं बारिया मान: प्रकाशनामीना मुधामिनाङ्गः मुमाननाल्प: शालोऽनि गु: : ।। २ ।। यदप्रमौली कपिशापमाला मान्त्री कागलियोनार करोति भूम्नांछनकन्वराणामधामुग्धानि द्विानां कुलानि ।। ४ ।। अङ्गीकरोति प्रतिविम्बिताङ्गः शालो यदीरः परिग्बापोन्न। वैकुण्ठाण्यार्थमुपागतस्य वार्दिभ्रमेगादिपतेरभित्रम् ॥ १४ ॥ निक्षिप्य यस्यां नरनीव लोला चिक्नमावात्मसुनां विवेकी । प्रतहिःस्थः परिग्वामिषेण मंरक्षतीवाम्बुनिधिः सदैव ॥ ४ ।। यस्याग्रतो दुर्लभराजराजमरो विशालं स्फटिकावलाम्भः ! क्रोडीकृनैतत्प्रतिरूपमुग्धैरादर्शलीलामुररीकरोनि ।। ४ ।। विस्तीर्णशालं च पर नदुच्चैविशालपालीवलयं मरन। पोधिनेलावनमेग्वलाया भूसुभ्रवः पहलमा हे मानि ॥ ४ ॥ भोगावतीनोऽप्यमरावतानोऽप्यनीय रम्नां बहनोऽम्भलमाम । 1

·गविलासमहाकाग
वीचीकरांदश्चितफनवीतैनिमथितानाच मरः करोति ।। ४८ ।।
विनिर्जिताशेषपुरश्रियोऽस्य पुरः पुरोभागगतस्तडागः ।
माहात्म्यमम्भोजमुम्बैरमयः स्तौलीव भृझीमनीविलामः ॥ ४२ ॥
निःशेषान्यपुरीपराभवकरीमालोक्य लक्ष्मीमिति
स्रष्टा यस्य पुरस्य मूनि मुदा कोट्टारमस्थापयत् ।
अत्युलुगमहाभुजङ्गसुलगप्रामादम्पेण चिट्ट-
पेणाथ क नदेकवदनप्रागल्भ्यता वार्यते ॥ ५० ॥
तिमिडसाराचायावाल विगतमविलासनाति
की का ये गजवानीवनीनाम द्वितीयः सर्गः ।
दान में निकृत्तदीयजनकः श्रीजंत्रमिहान्यया
विख्यातन्य विभाः कमेपरमिः: श्रीदक्षिणी दक्षिणः ।
तन्मित्राणि सहाणि कुम् दन्यास सोऽयमि-
लन्तानपत्र यम्य यशमा निम्ोगितचन्दनाः ।।
तृतीयः मगः
कवियुग दानवदनपिबत्रागाय नारायणवल्पयाधः ।
स्वयम्भुमध्यान्वुलकाइदम्यादाश विकागामिविहानहसाः ॥ १ ॥
चौलुक्यनामा कनरेन्द्रग्बट्रामवाहिलीतलमानिमिष्टाम् ।
म दत्यरमामयपानमनाभाधाय माम्मुमुची सिमेवे ॥ २ ॥
नदंगदुग्धोदधिशीनरश्मिरस्मिन्पुर पाविभालिराम् ।
श्रीमृलगजो रिन्कुकृलं दिगन्नकलकपकातिरासीत् ।। ३ ।।
मरन्दवक्षःस्थमहापति यः पुष्पाङ्गजन्मानमुदारमारः ।
लक्ष्याचकार स्वशिलामुग्वाना संत्रः क्षिती चैत्र इवावतार्णः ॥ ४ ॥
चतुर्युताहानिमितानि भूपतेयंत्र शातशुनिमण्डलानि ।
यहाहुराहुस्तरलामिपजिह्वः ममिन्पर्वणि चर्वति स्म ॥ ५ ॥
श्रीमोमनाथः प्रतिमामवारयात्रंद्धरंपाहिग्यास्य तुष्टः ।
दुमन्महानामपि भूपतीनां जयेषु भेजे महकारिभावम् ॥ ६॥
उहमकेशं पदलग्नमग्निमेकं विहे विनयकवश्यः ।
प्रतापिनोऽन्यस्य कथव का यहिभेद भानारपि मण्डलं यः ॥ ७॥

·तृतीयः सर्ग:
तस्याङ्गजः स्वर्गजशुभ्रकीर्तिदिगन्तमङ्गीतयशा रमायाम् ।
चण्डासिदण्डक्षतवैरिमुण्डश्चामुण्डराजः प्रभुनामवाप ॥ ८ ॥
भिन्नेभकुम्भोत्यममौ यदीये मंमक्तमुक्ताफलजालमाजौ ।
रराज वैरिव्रजमजनोत्था धाराम्भमो बुदबुदमण्डलीव ॥९॥
नतो जगज्झम्पन इत्युदानकीर्तिः स्वयं भूमिमिवावतीर्णः ।
श्रीवल्लभी वल्लभराजनामा बभूव भूपः कुमुमेघुरूपः ॥ १० ॥
यस्य द्विषट्पतिवारवारविलामिनीनिःश्वमितानिलेन ।
मिता पताकेव जगत्रयकप्रामादमौली नग्निनि कानिः ॥ १ ॥
ततोऽभवहुर्लभकीनिंरस्याः पति वो दुर्लभराजदेवः ।
मेवानमद्राजकमोलिमाल्यमधूदकग्नानपदारविन्दः ॥ १८ ॥
वेलावनालीपु निवामिनीनां यदृषिपालविलामिनीनाम् ।
निःश्वामवाप्पप्रमर: मरम्बान शापं च पापं च महाभ्युपैति ॥ १३ ॥
दुर्योधनमापनियांधनश्री: भीमस्ततो भीम यानिभीमः ।
महीमहेलापतितां प्रपेदे दुष्कर्मकिरिकुलान्तकारी ।। १४ ॥
अलं विषालु विजिगीपुरीपदण्यत्र मात्राधिकमात्मनो न ।
विभानितोऽवन्तिमहीमहेन्दरितीव भीमम्य भुजेन भोजः ॥ १ ॥
यशःप्रतापेन्दुपतङ्गनेत्रः श्रिया ममं मङ्गरमागगन्नः ।
कृष्णः कृपाणोऽग्य भुजाभुजङ्गलपस्थिन: कल्पयति स्म केलिम् ॥१६॥
तस्मिन्सुरस्त्रीवर नारविन्दोलम्बलीलावितमादधाने ।
नदङ्गजा गुर्जर राज्यलक्ष्मीकावतंम बनवाप कर्णः ।। १७ ।।
विलोक्य नारीजनमोहनं यं निजभिवायामभिगइमानः ।
प्रवेशयन्स्वाङ्गमिमामुमेश: कैलामौलानमपि प्रपद ॥ १८ ॥
सङ्ग्रामवामौकमि कान्तिरामाश्चिता मझम्पामिलनावटी ।
यत्पाणिमङ्गात्प्रहतेभकुम्भमुक्तागणवेदकगानुवाह ॥ १९ ॥
आत्मप्रियामम्भृताङ्कमिन्द्रमस्मिन्महम्राक्षयति भितीन्द्रः ।
अजायतावारिधिवर्धितारिदोःश्रीजयः श्रीजयसिंहदेवः ॥ २० ॥
चक्षुर्घटीसङ्घटितैकनामावंशाप्रनिष्पातिभिर ध्रुनायैः ।
माहेश्वरो यः प्रतिपक्षयोषिक्षांजलिङ्गेषु ददौ गलनीम ॥ २१ ॥
धाराघवं कोपकडारवकं पराभवोन्मीलननील कायम् ।
विधाय यः पश्चरभाजमात्मभुजश्रियः केलिशकीचकार ॥ २२ ॥

·१२ १ वसंतविलासमहाकाव्ये यो योगिनीपीठमकुण्ठशक्तिर्जिवीजयन्याः स्वपुरं निनाय । किश्चापरं बर्बरमप्यनैषीतालमुत्तालभुजिष्यभावम् ॥ २३ ॥ तस्मिन्नहरचुम्बितवैबुधस्त्रीविधृतदोःकन्दलकङ्कणानाम । काण: मदा तुष्यति पुष्यति स्म कुमारपालो भुवमेकवीरः ॥ २४ ॥ गमादपि न्यागपराऽम्य वृत्तिमंगाधिपादयतिचण्डमोजः । रनिपभोरप्यतिचारू रूपं वचः मुधानोऽप्यभवत्प्रधानम् ॥ २० ॥ केदारनामेश्वरदेवधाम्नी मनीषिमुख्योऽयमतीव जीर्ण । उडन्य दोगम्भमधु इतक्ष्मालोकः म लोकलयमुशार ॥ २६ ॥ इहामतां हंन परे परस्ताहपन्मयानप्यानीमनी यः । उत्थाप्य संस्थापन म्म धमान्निापितानेकविधारया ॥२॥ निवारिकाविनमग्नाऽपि निर्वारिकारिक्षितिविनमादान् । गम्यतामव्यमनोऽपि मतगज्याङ्गमङ्ग यमनी भव ॥८॥ माइट कशाकच्छिदामादिनपाटवेन । यानि रम पदण्टेन य: कन्दुकलीला ॥ २० ॥ 1 दिपकलापकान्तिभृङ्गामृता दिग्बनितातंमान । साप्रमनप्रमगनमत कगलवाले करवालवली ॥ १० ॥ नत्र दामहायलामिनीनामुद्रीज्यमाने चमगवलीभिः । नालागरमा मकनिटानं भसुभ्रधवाऽभदजयाभिधानः ।। 3 ।। सरन्मदा भाभिरतीव तुचल निगरिव कन्दः । यम्पामृत वामृतमहल गन्भिया जागल मिपालः ॥ कुनाका वनि गत्कृपाणपटं यम: पुष्करमण्डलानि । नाहिताना बानामभत्र सदा पदानाप कर स्वितानि ॥३।। मआरम्याप मिह प्रयाले यात्री पपी धनाडमागम । श्रीमलगज: शिशुनापि येन लेच्छाधिपाऽकल्यन पांशुकल्पः ॥ ३४ वालेऽपि तम्निन्कुतुकादिवाझं नीते कृतान्तेन तदीयवन्धुः । कुलं रिपृणां हृदि भीमदेव कुर्वन्नृपेन्द्रोऽनि भीमदेवः ॥ ३५ ॥ व्यकृिताशपविपट्टिोपल्नथा जजम्भे करपल्लवाऽस्य । याधिमार्थन बृथव धानुर्विकल्पिना कल्पतम्प्रवृतिः ॥ ३६॥ भोक्तुं शिशुत्वादवनीमनीशेऽमुष्मिन् दिगन्तावनिमण्डलीकाः । विटा इवैतामुपभुञ्जते म्म नारीमिवारीणविकारभाजः ॥ ३७॥ ।

·तृतीयः सर्ग: १३ सत्कञ्चुकी क्षेमचिकीपस्य दृष्ट्वा पराभ्यासपरां महेलाम् । ररक्ष तामक्षनवृत्तमर्णोराजश्शुलक्यो धवलाङ्गजन्मा ॥ ३८ ॥ जजृम्भिरोधाः किल मण्डलीकाः कृतव्यलीका भुवि गूर्जरेन्दोः । तानेष निःशेषयति स्म शरः शरस्तमांमीव नवप्रतापः ॥ ३९ ॥ किं तत्र चित्रं धवलैर्यगांभिर्जगत्रयं यो धवलीचकार । विद्वेषिणो यत्कनुषान्वितेने तेनेदमुन्मीलनि कौतुकं नः ॥ ४०॥ तदङ्गजः मगरमगरङ्गकृतारिभङ्गस्मरचङ्गन्देहः अजायत श्रीगिरिडामादप्रामादलीलो लवगामादः ॥ ४१ ॥ चौडो न चूडाभरणं भार न केरल: केलिमलनकार । न पाटवं लाटपतिलिलेला मालवीयां निलयं विवेश ॥४२॥ राहाधिनायो दृढतां शुगरणा नती मग माच । अन्धो महीरन्ध्रमहीनमस्थान्कानीपतिः श्रीमान् ॥ ४३ ॥ न कौणः पकणमुत्ममर्ज न जान्दो मालिगर्ज। पाण्ड्यो न पिण्डहां चकार न सुन्तलः कुन्तल धार ॥ ४४ ॥ चङ्गः कुरझापतिमाजिलि समाद नैव कलिं कलिङ्गः । चन्द्यो निवेद्योऽपि दात्रभेग विराविणीषु ॥ ४ ॥ ( चतुर्भिः कलापकम) श्रीवार पूर्थी धवल: क्षितीन्दरस्याभवामनरभूनतेजाः । नामीरवीरप्रकामिनीरनिमजदर्जस्वलग्विर्गः ॥ ४॥ यकीर्तिगौर्यण भिधान्यलयौ गौरी गिरीशो दिवि गौरकान्ती। करप्रपञ्चमिलिलो वियोगमात्माईना वरनापुली ।। ४५॥ भूपाणपट्टो रणपटिने या पुरस्कारकोटिकटात । हताहतानामवनीपतीनां निक्षेपकाद्वारलिणि वभार ॥ ४८ ।। यः शात्रवक्षोणिभृतां प्रचण्डदोर्दण्ण् गमयाम्बभूव । उच्छेदयामास च मण्डलानि म राजवैद्यो वचमामपन्थाः ।। ४ ।। बभार भूभारमपारमारः संदेकतः श्रीलवणप्रमादम् । तमन्यतो यः कलयाञ्चकार वारं.स्वनामप्रतिमप्रवृत्तः ॥ ५० ॥ स क्षोणिसुश्रोणिषवं स्वराज्यचिन्तायकं कञ्चन कर्तुकामः । कदाचिदागत्य निशि प्रतुप्त: स्वप्ने समाभाष्यत राज्यलक्ष्म्या ॥ ५१ ॥ हे वीर ! वैरिव्ययधीर मन्त्रिचिन्ताचयं चेतसि सचिनोषि ।

·वसंतविलासमहाकाव्ये एषाऽस्म्यहं गूर्जरराज्यलक्ष्मीरेतं विनेतुं भवतः समेता ॥५२॥ आसीत्पुराऽसीमवमृदयेन विमृत्रिताशेषतमाः क्षमायाः । प्राग्वाटनाम्नान्वयनीरजस्य चण्डयुनिश्चण्डपनामधेयः ॥ ५३ ॥ चण्डप्रसादस्तनयोऽस्य जज्ञे जिनप्रमादप्रसरोर्जितश्रीः । यत्कीर्तिसिन्धोरिव चक्रुरिन्दुर्भुक्ताफलानीव च तारकाणि ॥ २४ ॥ मोमस्ततः मोमसमः समस्तजगजनस्तामममीहितोऽभृत् । देवेषु देवो जिन एवं यस्य नाथेषु मिहाधिप एव नाथः ॥ ५५ ॥ वाचामधीशेन कृतान्तिकेन प्रीतात्मना यस्य यशःप्रास्तिम् । विधिलिलेग्वाम्बरपट्टिकायां नक्षत्रमालाक्षरमण्डलीभिः ॥५६॥ मीतामशीतांशुकुलप्रवीर इचप नान्योऽकृतधर्मभङ्गः । अलक्ष्मणाङ्गीकृतगीरविश्वामिता मनीषी बन पर्यणषीत् ॥ ५ ॥ नतोऽश्वराजानिकात्तिपरततोऽश्वराजस्तनयो बभूव । मनीधितां गृर्जरनिर्जरेन्द्रमीरितां प्राप य एक एव ॥ ८ ॥ स्वमातरं यः किल मातृभक्तो वहन्धमादन मुग्वामनम्थाम् । मप्तप्रभादृप्तयशास्ततानाजयन्नात्रुञ्जयतीर्थयात्राः ।। ५ ।। कृपानकृपारगीरचंता वापीरवापी सरीरमीमा । प्रपाः कृपावानतनिष्ट देवमाधान्यमो धार्मिकचक्रवर्ती ॥ ३० ॥ यकीर्तिमिन्धोः कुमुदाकरत्वामी भजन्ते दिवि नारकोघाः । कहोलमालीयनि चन्द्रिकामी डिण्डीरपियति शीतरश्मिः ॥ ६१ ।। म तारकीर्ति मुकुमारमृति कुमारदेवीसिह पुण्यमेवी । किलोपर्यमे द्रुनहमगौरीमरीकृताशेपजनोपकारः ॥ ३२ ॥ श्रीमानिहास्ते पुरि वस्तुपाल: श्रीतेजपालश्च सुती नदीयो । ययोरभृदग्रज एकमलः श्रीमल्लदेवः कलिमल्लमड्डे ।। ६३ ।। तमोपहारप्रकृती विवस्वच्चन्द्राविवाामिह यो विभातः । तयाश्चिरं विश्वधुरं निवेश्य सुग्वं स्वयम्भरिव मानय त्वम् ॥ ३४ ॥ स्वानान्तरेतत्पुरतः क्षितीन्दोनिवेद्य मा गर्जरराज्यलक्ष्मीः । यथागतं कापि जगाम मोऽपि निटां जहाँ डागरविन्दनेत्रः ॥ १५ ॥ स्वप्नार्थमर्थिप्रतिपादितार्थः कुर्वन हृदि प्रीतिपरर पुरस्तात् । प्रातः क्रियांशक्रममः ममाप्य म मानदः मम्मदमाससाद ॥ ६६ ॥ पुम्भिः प्रधाननृपतिप्रधानमजूहवत्तावथ सादरं सः ।

·नृतीयः भगः h以 १५ ममेतयोस्तलक्षणमेनयोश्च दृष्टा मुग्वं प्रीतमना बभूव ॥ ६७ ॥ उपायनं नावनपावशक्तेः पुरोऽस्य विज्ञामविधी विधाय । प्रणेमतुः पुचितहारयष्टी पुष्टीकृतस्यारिनृपोपदाभिः ॥ ६८॥ अथात्मनः श्रीकरणाधिनाथी कतुं कृती तो पुरती निवेश्य । कुशाग्रबुद्धी कुशलानुशास्तिपूर्व जगादेति जगजयी सः ॥ ६ ॥ मूर्तिगुणान् शंमति वा गरिठान कुलप्रतिष्ठां विनयक्रमश्च । शास्त्रज्ञतां गीरवगीतवीतं वयो वयं तु स्तुमहे महेच्छौ ॥ ७० ॥ न यौवनेऽपि स्मरधस्मरत्वं न वैभवेऽपि कचनाविवेकः । न दुर्जनेऽप्यावविप्लवो यत्तनिर्मिती वा विधिना नवेन ॥ ७१ ॥ पुरारिविस्तारितभूमिभारम भारिमम्भारितयारिदानीम् । माहाय्यहेतोः पितृपुत्रयोनी हन्नापधुयों भवतां भवन्तौ ॥ ७२ ॥ पित्रा मम वामितवैरिणा या वन्दीकृतादीर्घभुजेन लक्ष्मीः । पद्धिर्गुणैस्तामभितो नियम्य चलामपि स्थेमयतां भवन्तौ ॥ ७ ॥ एतां विनेता ममुदीर्य वाचं वाचंयमाऽजायत जानकात्तिः । श्रीवस्तुपालस्तु निरस्तदोषः वाक्प्राचल: प्राचलिरित्युवाच ॥ ७४ ॥ म सेवकः सेवकलः कुलीनी विलीनदोषः मुकृती च देव ! । प्रसन्नगम्भीर ! भवादृशेन संभाप्यते सुप्रभुणा य ए॒वम् ।। ७ ।। व्यवस्यतां वियजयकारशरीरभाजां भवति त्वदाभः । स्वामी यदि प्राच्यताभिग्य माऽन्तरं यः पदमच बेशि ।। ७६ ॥ विज्ञाप्यसे किन्तु विशेषविज ! युगत्रया धन्यतमा जगाम ! कलिस्त्वमौ यत्र न मेरकेपुं कृतं न नाथेषु कृतज्ञता च ।। ७७ ॥ भूभुजो द्रविणदृष्टयोऽधुना मेबकास्तदनुवृत्तिवृत्तयः । तेऽपि तेऽपि कृतनुष्कृतोद्या ही परत्र नियतन्नि रोखे ॥ ७८ ॥ अत्यर्थमर्थमुपढोकितमाद्रियन्ते तं च प्रभूतगुणितं पुनर्पयलि। न्यस्ताः पदे ममुचिते गमिताश्च मंत्री शब्दाः कवेरिव नृपस्य नियोगिनः स्युः ।। ७ ॥ न्यायं यदि स्पृशसि लोभमपाकरोषि कर्णजपाउपधिनोषि शमं तनोपि। सुस्वामिनस्तव धृतः शिरमा निदेश- स्तन्नूनमेष मयकाऽपरथाऽस्तु भद्रम् ।। ८० ॥

·बसविलाममहाकाव्ये
श्रुत्वा वचस्तदिति मन्त्रिपुरन्दरस्य
भृमीपतिः पुलककोरकिताङ्गयष्टिः ।
दिश्यैतयोः स्वयमुदारमुदा सुवर्ण-
सुद्राश्चितं करसरोजयुगं चकार ॥ ८ ॥
अजनि कनकमुद्रा साक्षरश्रणिमान्द्र
करमरमिजयुग्मे मन्त्रियुग्मस्य तस्य ।
इदमुपचितगालं गूर्जरक्षोणिलक्ष्मी-
कुलगृहमिति निन्ये शामने पटिकेव ॥ ८२ ॥
दति सिमारम्वताचार्यश्रीवालचन्द्रविर्गचतं वसन्तविलासनामनि
महाकाव्ये श्रीकरणपदलाभो नाम तृतीयः मनीः
गोरी रागवती त्वयि न्वयि यो वद्धादरस्त्वं युनो
भृत्या पुण्यजनः मुहजन तव व्यानक्ति शक्तित्रयम् ।
इत्थं कोतुकमीश्वरोऽपि सचिव न्वं त्रसिंह ! कचिन
कामवयनमाननोपि न मचि धन्से द्विनिहग च ।! "
चतुर्थः मर्गः ।
गज्यकनाड्यांम सुगमरनानिविदा नयाः ।
राजा योगं ममामान्य विननान घनादर
इन्द्रोपेन्द्राविव स्वर्ग चन्द्रादित्यानिवाबरम् ।
नावलञ्चऋतुम्भी राज्यं चौलुक्यभूपतः ॥ २ ॥
द्विष्टाकृष्टितया हस्ती बहुश्रुततया शुनी ।
दार्षदर्शितया नेत्र नौ राज्यम्प विरजनुः ।। ३ ।।
मुक्तामयी सदावृत्तराचिनी श्रवणाधितो ।
जतुर्मन्त्रिणावेतो राज्यश्रीकुण्डलाविव ।। ४ ।।
गमलक्ष्मणयोः प्रीति नाति च गुमाक्रयाः ।
मृर्याचन्द्रममास्तेजस्तो मारमिदमारतुः ॥ ५ ॥
नत्र मन्त्रियुगे व्यापिप्रतिमुद्रामिनाशना ।
जनश्चतुष्करैवेति भरनन्ता प्रीयते ॥ ६ ॥
न्यायधीरेयता धर्मप्रीतिवन्धः प्रवीरता ।
नयारडैनमतानि रामलक्ष्मणयोरिव ॥ ७ ॥

·चतुर्थः सर्गः तेजांमिं पालयंलक्ष्मीहर्म्ययोरसिधर्मयोः । तेजःपालः स्वनामैतच्चरितार्थमस्त्रयत् ॥ ८ ॥ निरस्तषणे ज्येष्ठे यस्य भक्तिं वितन्वतः । अजातशक्तिभेदस्य कथं स्यालक्ष्मणः समः ॥९॥ विनतानन्दनस्यास्य लसतो गोपतेः पुरः। मदाचरणरम्यस्यारुणस्तुल्योऽस्तु वा कुतः ॥ १०॥ पूजाभाजस्त्रयस्त्रिंशद्देवकोटीवितन्वतः । अकठोरकरस्यास्य तुल्यः कथमिवार्यमा ॥ ११ ॥ कलावतः सुवृत्तस्य मदा नक्षत्रशालिनः । अजातलाग्छनस्यास्य कथमस्तु ममः शशी ॥ १२ ।। कुर्वतोऽनन्यसामान्यं स्वगोत्रं निजमौरभात् । अद्विजिह्वाश्रयस्यास्य न तुल्यो मलयद्रुमः ॥ १३ ॥ शीतलस्य मृदोः पादान्ग्बनतः प्रतिभूभृताम् । कथमुच्चतमस्यास्य गङ्गापूरः समो भवेत् ॥ १४ ॥ भूरिधारामहस्रेण भूलोकमुपकुर्वतः । अकल्मषमुग्वस्यास्य कथमस्तु ममोऽम्बुदः ।। १५ ।। बिभ्रतोऽन्तर्जिनं देवं शरण्यस्यावनीभृताम् । अलोलप्रकृतेरस्य सरस्वानपि नो समः ॥ १६ ॥ इतश्च लाटभूपालभुक्तौ भूमीविभूषणम् स्तम्भतीर्थमिति ख्यातमास्तेऽतीन्द्रपुरं पुरम् ॥ १५ ।। यदुपान्ते श्रितोत्मङ्गामङ्गमङ्गेन पीडयन् । महीमहीनमणितां सेवते मरितां पतिः ॥ १८ ।। विवृतोभयकलोमः प्रसृत्वरपयोधरा । यत्र प्रस्ते सत्पीतान् कृमिनाङ्गना मही ॥ १९ ॥ नानाद्वीपान्तरायातमांयात्रिकविनिर्मितः । भाण्डकृटैर्यदाकीणं क्रीडाशैलैरिव श्रियः ॥ २० ।। स्फातिनोवित्तकैः कीटकोशकैरिव काननम् ।। २१ ।। सकेशैरपि निष्केशै(वरैरप्यधीवरैः । राजते यन्नरेश्चारुविग्रहेरप्यविग्रहः ॥ २२ ।। सदाकरजपातारः स्फारकेलिमहा बहिः ।

·१८ वसन्तविलासमहाकाव्ये यत्रोद्यानगणोऽन्तश्च व्यरचन्मानवा नवाः ॥ २३ ॥ एकदा वीरधवलः प्रसयासह्यविक्रमः । तद्विगृह्य समादत्त लङ्कामिव रघृढ़हः ॥ २४ ॥ श्रीवीरधवलस्यार्वाधवलस्य निदेशतः । तत्पुरं वस्तुपालस्तु चिरकालमपालयत् ॥ २९ ॥ द्विपाश्वापायनेर्डीपनृपास्नं दीपिविक्रमम् । निवेश्य पोनपारीयु प्रपितरन्वकृलयन् ॥ २६ ॥ हस्तिनं च हयं चकमैकमिन्द्रस्य दत्तवान् । वस्तुपालाय तु पयाराशिरतान्परःतान् ॥ २७॥ करालवालस्थितया नवांशुजलमिक्तया । यस्यामिलनया कीर्तिप्रसनश्रीरमृयत ॥ २८ ॥ मोहादाक्रामनां प्राणापहारगु पटीयमीम् । आचक्राम न कोऽप्युचर्यदाज्ञां भुजगामिव ।। २० ॥ श्रीकान्तेन ममुद्रान्तर्दधताऽनिमिपात्मताम् । गन स्तेनहापास्तं निवेदत्वं स्वयंभुवि ॥ ३० ॥ विश्वं विश्यग्भगारं शतपारं बभार यः । श्रीमानवियफानोमो सदा कमठतां दधत् ॥ ३१ ॥ वराहवपुपा मुख्यमण्डलाकलीलया। “ जिगुना गेन भुवने भ्रथली भूः ममुहता ॥ ३२ ॥ हिरण्यकशिपृहासदानं स्वकरलालया। अमुना नरमिहन विहिनं जगतां हितम् ॥ ३ ॥ 'श्रीवामनतयाऽनन विक्रमाक्रान्तरोदमा । अच्युतन प्रभवता बलिबन्धी व्यधीयत ॥ ४ ॥ कण्ठे कुठारं व्यापार्य टोनारिक्षत्रमन्ततः । भवर्णगुममाचक्रे रामपेण मन्त्रिणा ॥ ३५ ॥ हरिमन्यवता येन लामणानुगनात्मना । रण लापतिस्तो गमणाकविशाङ्गिणा ॥ ३६॥ बलभद्रमपक्षश्रीर्वमुदवाधिकप्रभः । योऽवधीहिपता पी शिशुपालमपि स्वयम् ॥ ३७॥ पीकेशरच्युतक्लेशो विशुद्धमकलस्थितिः ।

·चतुर्थः सर्ग: विजयी यो न्यधत्तान्तमान्तराणामपि द्विषाम् ॥ ३८ ॥ ममुद्गीर्णामिदण्डो यः ग्वण्डिताशेषशात्रवः । हयारूढः कलिप्रान्ते कल्कीति कलितो जनैः ॥ ३०॥ दागाहस्य दशाप्येवमवतारानयं स्पृशन् । इदं मृषोयं चक्रे यन्न देवचरितं चरेत् ॥ ४०॥ दौस्थ्यदग्धानयं शास्त्रमदृशो दानवारिणा। प्रीणयन्न स्तुतः केन सहशी दानवारिणा ।। ४१ ॥ सप्ततन्तुभिरस्येशेनामुना षड्गुणः पुनः । वामौ नारिभुवि ख्याती स्थूलमयो नयापि नौ ॥ ४२ ॥ यस्य तुष्टस्य मष्टस्य विदुषां विद्विषामपि । धर्मकर्मणि धीरस्य दानकेलिकरः करः ।। ४३ ।। वीक्ष्य वक्षमि मानन्दमिन्दिरां कृतमन्दिराम् । स्पढयेव मुग्वाम्भोज भेजे यस्य मरस्वती ॥ ४४ ॥ न कलङ्की विधुः किन्तु स्थगयित्वैनमञ्जमा । अनीकरजमा यः स्वममपत्नं यगो व्यधात् ॥ ४० ॥ निजेनेवोष्मणा तृष्णापरः परयशःपयः । यत्प्रतापोऽपिबद्यत्तद्विन्दवो दिवि नारकाः ॥४६॥ यस्याभिमुख्यमात्मैव भेजेऽमिप्रतिविम्बितः.। रणकेलिजुषः किन्तु द्विषो भूताः पराग्वाः।। ४७ ।। प्रतापपावकं प्राप्तकष्टं यस्यारियोषितः । परितो दीपयामासुराशु निश्वाममारतैः ॥ ४८ ॥ यहलाक्रान्तिलोलायां भुवि शैलाश्चकम्पिरे । दत्तारिनृपतिस्थानराजद्विष्टभयादिव ॥ ४० ॥ यद्नीकरजोजालव्याकुलीकृतनोचनः । चक्रन्दानिमिषस्वामी ततः मङ्कन्दनः स्मृतः ।। ५० विष्णुलोकगताया यत्कीर्त्तर्विश्रमितुं हरेः। श्रवमी विष्टरीभूते तेनासो विष्टरश्रवाः ॥ ५१ ।। यत्कीर्तिधेनोमभयकर्णासक्तगुणस्थितिः । शम्भुरालानतां भेजे तेन स्थाणुरिति स्मृतः ।। ५२ ।। असिनभसि कृतोदयः प्रतापद्यमणिरुदनशिरोमणेरमुष्य । THE KUPPUSWAMI SASTRI RESEARCH INSTITUTE MADRASA

·२०
वसन्तविलासमहाकान्ये
रिपुनृपतियशोहिमाद्रिमभ्रंकषनो मङ्गु विलाययांचकार ॥५३॥
किं बृमो बहुधा मुधा वयममी घोरालधीलीलया
ऽमुष्मिन्शासति गूर्जराधिपगिरा श्रीवस्तुपाले भुवम् ।
मारिः सारिषु नाम वारिषु जडप्रख्यातिरामीद्धृशं
कुग्राहप्रसरः पयोधिषु तथा रोधो मुनीषु ध्रुवम् ॥५४॥
इनि सिद्धमारस्वताचार्यश्रीवालचन्द्रविरचिने वसन्तविलासनामनि महाकाव्ये
मन्त्रिगुणवर्णनो नाम चतुर्थः सर्गः ।
यानश्चेन्ननु यातु कल्पविटपी स्वर्गाद्रिदुर्गावनौ
नेवायाति दृशोः पथि कचिदहो मा यातु चिन्तामणिः ।
नस्थौ कामगवी दवीयसि दिवो देशान्तरे निष्टत
क्ष्मापीठेऽस्ति मनः परोपकरणव्यग्रो वसन्तात्मजः।।
पञ्चमः सर्गः।
स्पटमापदवटे निपतन्ती हन्त दिक्करिक रैरिव साक्षात् ।
मन्त्रियुग्मनृपयुग्मक रैस्तैमवृता धरणिरष्टभिरेव ॥ १ ॥
वीरपूर्वधवलः किल ताभ्यां भृपतिः शुचितमः सचिवाभ्याम् ।
काञ्चनाचल इवार्कशशिभ्यां काञ्चनश्रियमशिश्रियदेषः ॥२॥
मदतः प्रतपनो वितमस्कं विक्रमाकलितभधरमौली ।
तेजपालमचिवाऽमणलीलामाप वीरधवलस्य ग्वरांशाः ॥ ३ ॥
तेजपालसचिवस्य वृहस्पत्युञ्छनं भवतु विष्टपमेतत् ।
उधार जिनमन्दिरमालां मालवीयदलितामभितो यः ॥ ४ ॥
दर्शनानि षडपि प्रमभं दुःकालमङ्कटगमिष्यदमुनि ।
अन्नदानकलयाऽतिसुकालाजीवयजिनमतैकरना यः ॥५॥
वीरवीरधवलक्षितिनाथादेशतत्रिविधवीरवरेण्यः ।
वस्तुपालसचिवस्तु विदम्भः स्तम्भतीर्थनगरं नदयामीत् ॥ ६।
श्रीवसन्तसमयेन ममन्तादेव काननमिवाहिनशोभम् ।
स्तम्भतीर्थनगरं तदशेष दिद्युते भृतपुनर्नवमम्पत् ॥ ७ ॥
पापिभिर्यद्धिकारिभिरन्यैस्तामसैरिव हतश्रि बभूव ।
भास्वतेव भुवनं वसुभाजा सम्भृतश्रि तदनेन जजृम्भे ॥ ८॥

·पञ्चमः सर्गः २१ यत्कुकर्ममलिनीकृतमासीत्कूटधीभिरधिकारिभिरग्रे। शासनेन सुधियोऽस्य विशुद्धिं प्राप गाङ्गपयसेव पुरं तत् ॥९॥ यत्कुधीभिरभितः किल कालस्थानपुम्भिरिव मुक्तमशेषम् । नत्र मन्त्रितिलके जयकेलि भ्राजते कृतयुगाचरणेन ॥ १० ॥ पूजयां सततमास तथोचैर्दर्शनानि वमनैरशनैश्च । एषु शश्वदहमेव मतोऽस्येत्यब्रवीदिह यथा भुवि को न ॥ ११ ॥ यत्र याति नृपवर्मनि माक्षादागते मघवतीव बभूवुः । जीव नन्द विजयस्व चिरायेन्युच्चकैमूंगदृशां पुरि वाचः ॥ १२ ॥ तत्तथा विजयमेनमुनीशादेशपेशलमतिः मचिवेन्द्रः । धमकर्म विततान यथामी मम्प्रतेरपि जिगाय यशांमि ॥ १३ ॥ कान्यकेलिरमिकः कविवृन्दावर्जनं ममतनिष्ट तथामौ । मुन्नभोजयशमां ध्रुवमोजःमञ्चयो भुवि यथा म वृथाऽभूत् ॥ १४ ॥ लूणसाकनृपतेरथ साकं मारवैः समभवद्विगृहीतिः तत्र वीरधवलोऽपि बलोपक्रान्तवैरिनिगमः म जगाम ॥१५॥ स्तम्भतीर्थनिधनेन धनाय शङ्ख इत्यभिधया ममयेऽस्मिन् । लाटदेशनृपतिर्भृगुकच्छादुच्चचाल चलदश्वबलश्रीः ॥ १६ ॥ मा प्रणश्य रिपवः प्रविशन्तु कापि मत्त्वरमितीव तदश्वाः । मर्वतः पिदधुरद्रिगुहादिक्काननावटनभांसि रजोभिः ॥ १७ ॥ वाजिराजिखुरवातरजोभिः जृम्भिते नममि केतनहस्तैः । मार्गमामृगयमाणमिवाच्चैः शङ्खभृपतिबलं प्रमसार ॥ १८ ॥ दुर्दिनं क्षितिपरागभवं तत् कुम्भिनो मदजलैः शमयन्तः । चक्रुरात्मपरयोरनुकूलं लभ्यते न गुरुता परवृत्त्याः ॥१०॥ प्राहिणोदपि च दृतमयं श्रीवस्तुपालमचिवस्य पुरस्तात् । मोऽपि निर्भयमुपेत्य चतुर्डी स्पामिवाचिकमुवाच वचस्वी ॥ २० ।। वर्धसे मचिवराज ! तवाद्य प्राघुणः समरनिघृणबाहुः । शभूपतिरुपैति चिरेणोत्कण्ठितस्त्वयि गुणश्रवणेन ॥ २१ ॥ के तव स्तुतिपराः सचिवेन्दो भृतले वद वसन्त !न सन्तः । यस्य शङ्खपतिः स्वयमेवोपैति दृष्टदयो मिलनाय ॥ २२ ॥ त्वं कृती त्वमसि धन्यतमस्त्वं पुण्यवानसि जने सचिवेन्द्र !। अद्य यस्य गुणिनो गुणगृह्यः शङ्खभूपतिरुपेष्यति गेहम् ॥ २३ ।।

·वसन्तविलासमहाकाव्य ! अन्य वीरधवलः सबलोऽपि त्वत्प्रभुः सुबहुभिर्मभूपैः । वेष्टितः ग्वरमरीचिरिवान्दैदृश्यतेऽपि न जयः क नु तस्य ॥ २४ ॥ चाहमाननृपतिस्तु दिनेऽस्मिन् कागतः कचन लभ्यत एषः । तं प्रविश्य कुम राज्यममन्दानन्द ! नन्दति चिरं ममयज्ञः ॥ २५ ॥ तेन वीरधवलेन विहस्यादेश एव पुररक्षणहेतोः । दीयते स्म तव दास्यति देशं पुंविशेषविदुरः पुनरेवः ॥ २६ ॥ मंशयेन विवशीकृतचेताश्चेन्न चैनमिनमर्जयमि त्वम् । स्वीकृतेऽवनितलेऽत्र विधाता भूधवाऽयमधिकारिणमन्यम् ॥ २७ ॥ स्वर्णदामयमितायममूर्यस्य वामचरणे विलठन्तः । मण्डलाधिपतयो विम्बन्ति द्वादशापि विदितं भुवनेऽदः ॥ २८ ॥ एकतन्त्रिदशमृतिभिरणागजमूनुभिम्पेत्य विलग्नः । मालवक्षितिधरं बत मध्ये कृत्य कृत्यविदुषाऽन्यन एव ॥ २० ॥ श्रीभटेन बलिनकतमेनोल्लाडिताद्यदिह विग्रहवाईः । कालकृटमुदगाद्यद मैन्यं तन्यवनयदयं ननु भीमः ॥ ३० ॥ (युग्मम् ) यस्य ग्बगलनया हतमाजी हन्त वज्रमपि भङ्गमुपैति । नस्य शङ्खनृपतेः पुरतः कः स्थास्यतीति हदि चिन्तय मन्त्रि !॥३१॥ तत्प्रयाहि महमव हि यावन्नपि शङ्खनयनाध्यनि मङ्ख्ये । नव्यतोऽदा वणिजस्तव लजाभाजनं भुवि नविष्यति को नु ॥३२॥ भामतेऽथ हितमप्यहितं ते तद्दन भविना भवितव्यम् । एष शङ्खनृपतिः ममुपैति स्वरमब्धिरिव लड्डिन्तीमा ॥३३॥ इन्युदीर्य पुरतः स्थितवन्तं इनमेतमुपहरिपुश्रीः । मन्त्रिगोपतिरपीति विहस्याभाषत भ्रुकुटिभीषणभालः ॥ ३४ ॥ निर्विशङ्कमिति जल्पमि तन्नं दत रे भवमि नृतन एव । वन्मुग्वेन य इदं च मदग्रं प्राह माहममहा नव भर्तुः ॥ ३५ ॥ गभृपतिरयं मिलनायोत्कण्ठितो मयि यया किल रीत्या। तद्विधोऽहमपि नत्र तथा नौ मेलयिष्यति विधिः पुनरा ॥ ३६ ॥ मारवेषु जलदेष्विव भृपेदितेषु ममुपति यदीद । शङ्ख एप नदुपैतु तदुत्को व्यक्तमेष भुजगोऽस्ति ममामिः ॥ ३७॥ यत्प्रवेशवशतः ममयज्ञराप्यते जगति राज्यमग्वण्डम ।

·पञ्चमः सर्गः २३ नं प्रवेष्टुमिंगमस्ति मभुत्का मामका विशिग्वधोरणिरय ॥ ३८ ॥ चाहमाननृपतिस्तव देशं दास्यतीति भवता यदवाचि । किं विरूपमुपपन्नमिदं तद्रन्थिरेष शकुनस्य निबद्धः ॥ ३९ ॥ स्वीकृतेऽवलितलेऽत्र विधाता त्वत्प्रभुर्यदधिकारिणमन्या । नाम नामकरणं लदजानस्याङ्गजस्य पुरतः कुरुतां मः॥ ४० ॥ मण्डलाधिपतिमूर्तिमनाथं स्वर्णदामवरणस्य बरं तत् । नहुनोति यदयं यदुगुप्तो पादयोर्निगडबन्धनमूहे ॥ ४१ ॥ निमदामक्रत यादवसेनां नर्मदाविपुलरोधमि शङ्खः । दृत ! रे तदिति जल्पमि नैनहन्धनानि गदयं ममवाप ॥ ४२ ॥ क्षत्रियाः अमरकेलिरहम्यं जानने न वणिजो भ्रम एषः । अम्बडी वणिगपि प्रधने किं मल्लिकार्जुननृपं न जघान ॥ ४३ ॥ दृत ! रं वणियहं रणहटे विनोऽमितुलया कलयामि। मौलिभापडपटलानि रिपूणां स्वर्गवेतनमयो वितरामि ॥ ४४ ॥ निर्विलम्बभुवनभ्रमणन आन्तिविभ्रममिवाप्य यदाजा । विश्रमश्रियमशिश्रियदुचैरष्टदिक्पतिकिरीटनरीषु ॥ ४५ ॥ अद्य वीरधवलः क्षितिपेन्द्रो लाजते म भुवि केशवमतिः । आगते त्यगि यदि प्रधनान्लाद डिकर्षणमहं विननोमि ॥ ४६ ।। ( युग्मम् ) मिन्धुराजतनयामि म एव त्वं यदि तमिहहि महीपान् । गर्व एव भुजयोस्तव हेर्दिनः क इव नर्दविराङ्गः ॥४७॥ एतदाशु पुरतो निजभत्तुर्वाचिकं मम निवेदय गत्त्वा । प्राधुणस्य नर भर्तुरिदानीमायुोस्तु जगती मचिताना ॥ ४८ ।। (युग्मम् ) निर्यपाविति वमन्तमभाया निर्मदः मपदि शासविशिष्टः । आहतः सुभदृष्टिभिम्लाबान्धवाभिरतिकोपवशेन ॥ ४ ॥ वस्तुपालसुभटाः पृथुलाभप्रेजिनभ्रुकुटिभङ्गनरङ्गाः । चुक्षुभुः प्रलयकाल इवाम्राशयो धरदलं दलयन्तः ॥ ५० ॥ केऽपि मङ्ख नमितोन्नमितांसाः पाणिभिः प्रहतवक्रितदोषाः । उत्सृनैर्विदलिनाङ्गदरत्नैः कोपपावककणैरिव रेजुः ॥ ५१ ॥ केऽपि कोपपरतन्त्रतयाग्रे स्तम्भयष्टिमवहस्तनिपातैः । .

·२४
वसन्तविलासमहाकाव्य
ग्वण्डशो व्यधुझदग्रबलादालानदण्डमिव मत्तकरीन्द्राः ॥५२॥
उतैरपि च केऽपि शिरोजैर्लोचनैरपि च शोणमहोभिः ।
कोपपावकभवैरिव धूमैर्विस्फुलिङ्गशकलैरिव रेजुः ॥ ५३ ॥
एति वैरिकटकं स्फुटमित्याकर्ण्य केचिदपमुद्रिनकोपाः ।
प्रद्विषन्त इव नाम करायोत्पीडनेन पिपिषुः कटकानि ॥ ५४ ॥
आलिलिङ्गरसियष्टिमिहैके निश्रुचुम्बुरमिधेनुमथान्ये ।
अस्तवंश्च भुजयुग्ममपि स्वं केपि मगरमधित्वरमाणाः ।। २५ ।।
चर्चिताः सपदि चन्दनपङ्कः पूजितांमयुगलाः सुमनोभिः ।
वस्तुपालसचिवेन दुकृलैर्भूषिता मुमुदिरे वरवीराः ॥ २६ ॥
देवतावमरनिर्मितिदीप्तो विप्रवेदमुदिता विदितोजाः ।
वासरादिममये रणदीक्षामासराजतनयोऽयमुवाह ॥ २७ ॥
पर्युदस्य करदण्डमग्वण्डैः षट्पदैरपि चतुष्पदिकाभिः ।
वस्तुपालमचिवस्य तदानीं बन्दिनो विजयमङ्गलमूचुः ॥ १८ ॥
म प्रताप इव गृर्जरभर्तुमृतिमानथ महेन्द्रमहोजाः ।
उच्चकरुदयशैलमिवार्कोऽध्यारोह तुरगं सचिवेन्द्रः ।। ५ ।।
वस्तुपालमुभटाः ममकालं कालमूर्त्तय इवारिवधाय ।
कटान जगृहुमत्कटकोपाटोपजभ्रुकुटिहुकृतिभीमाः ॥ ३० ॥
मगराय सुभटाः प्रचलन्तः प्रेयसीजनमधा परिरभ्य ।
आमरं गुणमिव स्पृहयन्तस्तेनिरे तद्धरामृतपानम् ॥ ३१ ॥
कामरागरणरागरमोद्यप्रीतिफुल्लवपुषाः परिरम्भ ।
कञ्चुको दयितयाः ममकालं वापु रे त्रुटदिति त्रुटतः स्म ।। ६२ ।
येन मल्लकपरम्परिकाभिर्भेदलेगपदवीमुपयान्ति ।
काटाः
कटरि रामविकारस्ते तदा विभिदिरे सुभटानाम् ।। ६३ ।।
मामपास्य चलितोऽमि रणश्रीमती रणरणोत्तरलस्त्वम् ।
काचिदेवमबलाश्रुनिपानं धनी पतिमुवाच युयुत्सुम् ॥ ६४ ॥
मुप्रमादमधिपस्य सुवंशं चात्मनोय बत मा त्रपयेथाः ।
कापि वारदुहिताऽऽत्मपतित्वान्मन्त्रयन्तमिति शिक्षयति स्म॥३.
एकनः ममरतृयनिनादेनान्यतञ्च दयितामदितेन ।
कृष्टमानहृदयो न गृहेऽस्थान्निर्ययो च ममराय न कश्चित् ॥ ६६ ।
प्रेयमस्तिनतटोपहितश्रीग्वण्डमण्डनमुरः परिपश्यन् ।
कोऽपि कङ्कटमपास्य तदन्तर्धानभीरुरधियुडमचालीत् ॥ ३७॥

·पञ्चमः सगः २५ काहलायमलकध्वनिदम्भादाजुहाव सुभटान रणदेवी । स्वामिकृत्यमधिकृत्य ममीयुस्तेऽपि नक्षणमुदायुधहस्ताः ॥ २८ ॥ भानुदीधिनिकलदिनभल्ला वर्मिनोलवपुषः शनमङ्ख्याः । राजपुत्रतनयोऽधिगनाश्च वस्तुपालमचिवं परिवत्रुः ॥३१॥ अभ्यघेणयदय प्रथितौजा वस्तुपालमचिवो रिपुगजः । तर्जयनिह पुरःस्थिलिहेनोस्तर्जनीभिरिव केतुपटान्तः ॥ ७० ॥ वाहिनी लरलकेननर्वाचिः श्रीकरीकपदवलकटा । फुल्लभल्लंनलिना प्रतिकृलोन्पानिनी विमचे मनिवेन्दोः ॥ ७ ॥ स्फारितस्फुरकफेनविवनों ननिनास्तावारिनिमीन्द्रः । उल्लसत्तुरगतुङ्गनर : मेष मैन्यजलधिः प्रममार ।। १२ ॥ एत्य रोधमि महामरितस्तं गमयजलधिन मगध । विश्वमेतदग्विलं चनदानी प्राणमंशयममंगममाप ।। ७ ॥ दारूणो रणभरः क्षपकालस्थानिपरिबिपदोयममक्षम । वस्तुपालनधिवेश्वरलाटस्वामिनीः प्रयवृतेऽभ बनानाम ॥४॥ पत्तिमभ्यपतदेव हि पनिवारणः करिणाममाया। स्यन्दनो रथमिति प्रतिरूपढ़न्दगुदमजलिश गरिम् ॥ ५५ ॥ वीरगर्वगदिनहयपाडम्बर: करभित्रहिनन्द..। स्यन्दनप्रकरचीत्कृनिजातः कालाप्रपल गनिद. !! + । आहतस्फुरफटत्कृनिवजाग्बगिनिधनवनिभिश्न । भट्टलोकतुमुलैः शरमालामत्कृतभुवनमनपरि ५५॥ ( युग्मम् ) क्रोधवहिरनुवेलममान मन्त्रिलाटमुभर दिदापे । पत्कृतिक्रमरणदणभेरीताम्रयन्त्रनलिकोन्यममारः।। ७८ ॥ वाजिनिष्ठुरखुरक्षाधात्रीलिजालकवली कततिः । काप्यनश्यदिव मण्डलभेदाशङ्कयां दिनकरोऽपि नदानीमः ॥ ७ ॥ ग्वगग्वण्डितसपन्नशिरोधिश्रमिना युधजिरे मधिरेण । छिन्नमूल इभकर्णमद्भिः सर्वतोऽपि ग्बमनायत रेणुः ।। ८.० ।। सम्मुग्वागतभटासिंविदन्तिदन्त शकलैरुदयादिः । रेणुजालकमभिदा बलाकामगिडताम्बुदपदं प्रतिपेदे ।। ८१ ॥ कोऽपि ना नभमि कन्दुकवृत्या कोपिना करिवरेण निग्म्नः ।

·सिन्नांवलासमहाकाव्य देवताभिरभितः किलितोऽभूदेव ताभिरनुरागपराभिः ॥ ८२ ॥ केनचित्क्षुरिकयाशु विदीर्णो दन्नवामनिहितेन भटेन । विस्फुरन्करिकरः क्षितिग्वण्डे ग्वण्डिताहितुलनामुदवाप ॥ ८३ ॥ स्यन्दनेन करिणोन्नमितेन स्यन्दनी नमधिमा सुचन'। तनिषादिनितश्च सुखेनैवोचकैरपि दिवं प्रतिपेदे ॥ ८४ ॥ हस्तिना हतहयः स्वयमुच्चैर्दत्तफालमधिमहा तमेव । तत्पति भुवि निपान्य च मादी कोऽप्यजायत जवेन निषादी ॥ ८ ॥ मर्वतोऽपि मिलिनैश्च रणांद्यद्रागराजिभिरभीकमनोभिः । कन्धरालुलिनकेाकलापः कुकुटरिव भटै: ममयाधि ॥ ८॥ कस्यचित्तचितव्यथितामाः स्वामिनि स्वमनृणं कलायित्वा । वैरिटनशिरमा बत नृत्यन्न स्थिति युधि बबन्ध कवन्धः ॥ ८ ॥ वंशजन धनुषाशु निरस्ताः कोटियुग्मकचना गुणिनापि । नैव मृत्कृतिमुची न परेषां मार्गणा हृदयभेदमकार्पः ॥ ८८ ॥ शानपत्रमरिबाणविलीनरानन: क्षितिभृतामुदयद्भिः । अनविट्ठनमितानिपृष्टोत्पानिगहुतुलना समवापि ।। ८ ।। वस्तुपालमुभटेपभिमंचरानपत्रनिवहां ममन्तात् । पानितेषु रिपुगजकबन्धः दयेनमण्डलमबाप नदाभाम् ॥ १० ॥ शृङ्गकरिव विहम्प गृहीतरिक्तवाणधिभिरेव पिशाचः । गधिषु विदधुर्जलंकाल निम्नभृतलगनेषु नदषु ॥ ११ ॥ रेजिरेऽश्रतटिनीषु तरन्ना वर्मिनाश्वमयपाननिपणाः । काटिपात्रकलकुम्भकराः मांयात्रिका इव भटा: मचिन्दाः ॥ १२ ॥ क्षेत्रमानि मचिवश्वरगृह्यः शङ्खमैन्यमभिनाथ विलय । पातितोऽग्भिटशापममृहः क्षोदितश्च कणशोऽश्वखुराप्रैः ॥ १ ॥ कोपनो युधि दानधरो; शलभूपनिरथ स्वयमेव । मोदरः परिवृतः मममत्वः स्तुपाल विजयाय चचाल ।। ९४ ॥ वस्तुपालमचिवस्य तदानीं वारमप्रभृतयां नव वीराः । शवबन्धुभिरमपुरान्नस्तेनिरंऽधिगणना वसुनोऽपि ॥ १५ ॥ अथ शवये कृतप्रतिज्ञा गुलगोत्रप्रभवा भंटाधिनाथः । मचिवं प्रणिपत्य भृणपालः प्रचचाल प्रधनाय बाहुंशाली ॥ १६ ॥ गिरिगुरुतुरगोत्तमाघिरूढः करतलनिस्सलनतितोमकुन्तः ।

·पञ्चमः सर्गः २७ रिपुनृपसुभटैः स कान्दिशीकैर्विवलितकन्धरमीक्षितः कथञ्चित् ।। १७ ॥ कटकटसुभटः सपत्नकालः समिति विसर्पति सैष भूणपालः । इति मुग्वरमुग्वा मग्वाशनास्तं नभमि गताः समदर्शयन् सुरीणाम् ॥२८॥ देवे सत्यपि जागरूकमहमि श्रीवस्तुपाले पुरी- मेतां भङ्गुमहं पुरत्र महमा यः माहमादागमत् । भी भोः शङ्गनुपः क म क म इति व्याहारधीरः पुरः स्तम्भ मैष जघान शङ्गनृपतिः मोऽस्मीति यो योऽवदत् ॥ १९ ॥ प्रहसितबदनः पुनर्बभापं गुलकुलभूषणमेष भणपालः । कथयत किमु मिन्धुराजपन्नी प्रमभममङ्ख्यतमानमृत शलान् ।। १०० ॥ अपलपमि हहा मुत्र शङ्ख ! म्वमधिकवल्लभजीवित त्वमेवम् । कुशजलतरला डिजीवितव्यास्तव या एव नृदेव ! मम्मतं नः ॥ १०१ ॥ अयमयमहमस्मि मन्याडो द्रुतपदमेहि यदि स्मयम्नवास्ति । इति भणितिपरस्य लाटभर्तुळधित किलाधिमुग्वं गुलः स्वकुम्भम्॥१२॥ आयान्नं भुवनममक्षमेतमुच्चगक्रष्टुं मुग्नविवरण जीवितव्यम् । खड्गनाच्छिददय भूणपालकुन्तं गतोऽयं कुरमिव जीवितेश्वरस्य ॥१०॥ एकोऽपि शङ्खनिशितामिलनाप्रहाराजातो द्विधा ममरमीमनि भूणपालः। पञ्चत्वमाप्य सहमा जगतां समक्षं भेजे ततत्रिदशतामिति कौतकेन ॥१०४|| नदिति भुवनपालांदन्तमाकर्ण्य कर्ण- ज्वरभरकरमन्तःकोपमाटोपबक्त्रः । मविषयमपि शङ्ख चूर्णतां नेतुमुर्वी- नलधवलनहेतोर्वस्तुपालश्वचाल ।। १० दृष्ट्वात्मानं ध्वस्तसेनं समन्तादायान्तं च स्फारमेनं वमन्तम् । अङ्गी पश्यत्यङ्ग ! भद्राणि जीवन्नेनं ध्यायन्नश्यति स्माशु शङ्खः ।।१०६॥ स्थैर्येणाजनि सिन्धुराजतनुभूयुद्धेषु विन्ध्याचलो दोर्दण्डेऽस्य विशालवंशविभवे रेवाऽसिरेवाऽभवत् । उत्तालप्रतिकूलपादमचमूनिमूलनोच्छृङ्खलं जातं निर्मितसादयादवदवच्छेकच्छिदे यत्पयः ॥ १०७ ।। ध्वस्तव्यस्तसमस्तमत्तिविभवो वाहवराविच्छुट- केशः क्लेशविसंस्थुलेन.मनसा प्रम्लानवक्त्राम्बुजः ।

·वमन्तविलासमहाकाव्ये शः मोऽपि महामतालममरैगलोक्यमानः क्षणा- दुत्नालः किल वस्तुपालमचिवात्रासं समानेदिवान् ॥ १०८ ॥ (युग्मम्) श्रीवस्तुपालसचिवादचिरात्प्रणष्टः शङ्खस्तथा पथि विशृङ्खलवाहवेगः । नत्कृष्टपातभयभङ्गरचित्तवृत्तिः श्वामं यथा भृगुपुरे गत एव भेजे ॥१०१ अथ मचिवशचीशः स्वर्गिर्भिः स्तृयमानो दिवि भुवि च भनुष्यैः शोधिताजिमशः । मुदितपुरपुरन्ध्रीनेत्रनिष्पीयमानः कृतजयपरिरम्भः स्तम्भतार्थ विवेश ॥ १० ॥ बढ़ा तोरणधोरणी प्रतिगृहं प्रत्याङ्गिना केतुश्रीः प्रतिधाथि कुलरमः भिन्ता भ्रशं भ्रमयः । तिम्मनगरे महगां गीतवनिः प्राजिगाजिनाकल पनि श्रीवस्तुपाले श्रियम् ।। १११ ॥ चायनी वालचन्द्रविरचितं मालकिलामतानानि ५. का ये शायदवर्णन नाम पञ्चम: सर: यस्मिन गाणं मम दयितमपि रिणी कीर्तिरेपा बोनकि विम्पं निकरणविधा वालिशाह किमस्मि । मायेचा सम्बदनत्याय सम्पग कीर्तिकान्तश्रियाऽभी पण दीनि यदा पुनरिद भवतः बंगणांसद ! ।। पष्टः सर्गः । परपि विशृङलदाबलमलयकालममात्यमुपामितुम । नमूनोऽय सभाययुम्ज्वलम्मितरुवं नगचक्रामुमत्रजः ॥ १ ॥ भ्रमरगुञ्जिनश्चिनपाटलाकुमुमदुन्दुभिजृम्भिनमङ्गलः । ऋतुरभृत्पुरतः पटुम्ष्णताभरचयं रचयंस्तरणित्विषाम् ॥ २ ॥ वपि कान्ननग्वच्छुरितक्रमभ्रमकरं मकरन्दकणान् किरन् । मुग्वति स्म विकम्पितचम्पकोऽपिवनः पवनः प्रमदाजनम् ॥ ३ ॥ मधुपगजिभिरेत्य ममन्तनी मधुपगभिवाकृतकर्णिकः । विचिकिलो मकरन्द जलैदधाविचिकिलोपचितां वनमेदिनीम् ॥ ४ ॥ मलयजं मितमंशुकमिन्दुम्कदलिकागृहमम्भमि ग्वेलनम् ।

·षष्ठः सर्गः २ ९ विषयिणामिह पाटलिमल्लिकासुमनमो मनसो मुदमादधुः ॥५॥ सुरभयन्मरुदपिमूलभूवलयपुष्टिकृते वनपालवत् । नवपरागभरं नवमालिकासुमनमा मनसामिव पचरान् ॥ ६॥ सुमुदिते मुदितेनकरैरपामसहनैः मह नैऋतमारते । खरवधूरवधूमितचित्तभूरसमया ममया प्रियमापतत् ॥ ७ ॥ मलयजद्रवतीमितमञ्जमा प्रियतमारसि काचन कामिनी। स्वकुचमण्डलभैन्दधमण्डलोज्वलमहोऽशिशिरं शिशिरं दधे ॥ ८ ॥ प्रियजनव्यजनानिलवीचयः शिशिरकुम्भपयोऽपि च गोस्तनी । परिणताम्रफलानि मिलेक्षयोऽप्यम्मुमतां मुमतां पदवीमगुः ॥१॥ उपवनाश्रमवासपरः विधाकुचकमण्डलधारिकरः कृती । मलयजार्जुनिनी विषयी जनः किमु बना मनापमतामिह ॥ १० ॥ जलदकालनृपहिरदा रदायितयकीननयोऽशनभोगणे । सगलगर्जिनमेन्य धनाधना: पदमदिनदिनहेतवः ।। ११ ।। त्रिदशचापमुदस्य नडिगुणं रतिपरिव चापभृतो भटाः । ववृधुरम्बुमुचः पथिकावले: शिरमि नारमिता शरधारणीः ॥ १२ ॥ अनुवनं वपकन्दलकैतवादिगदलितयाऽऽविरभस्वयम् । घनपतत्तरवारिहता ग्बगावलिरहोऽलिरहो अनुपा सुपा ।। १३ ॥ विरहिणीहृदयस्य विभेदिनः पिशितग्वण्डममूह इधामणः । दिशि दिशि क्षितिपीठमधिस्फुरंत्रिदशगोपगणोऽपगणी बभौ ॥ १४ ॥ वपुरपास्य वियुक्तदशामवः स्वदयितानिव वीक्षितुमभ्रमन् । प्रतिदिगन्तमुपधंधकीटका अधिमहत्तममंतममं निशि ॥ १५ ।। सपदि याः पदि यातमपि म्मयादमुहितं सुहितं न शिवा व्यधुः । स्वयमिता यमिता नभमा घनरहमिता हमिता इव गजिभिः ॥ १६ ॥ प्रहतमदलमण्डलघोङ्कनिध्वनितबन्धुरगार्जिभिरम्बुदाः । शिग्विकुलं कृतककमनेकशः पृथुमुदारमुदारमनीनतन् ॥ १७ ।। लिग्वितवर्णमयं भुवनत्रयीविजयपत्रभिव स्मरवादिनः । निजतमस्थमराजत केतकं सितलमं ततमन्जुमधुव्रतम् ।। १८ ।। अभिनवस्फुटितस्फुटमालतीमधुरगन्धिनि वाति नभस्वति । प्रतिदिशं विवशा मधुप्रवली द्रुतमहीनतमभ्रममभ्रमत् ॥ १० ॥ समद्द१रकृजितपूजिता हरितरोमविकारनिरन्तरा ।

·३० वसन्तविलासमहाकाव्ये जलदकान्तगृहीतगिरिस्तनी भृतरमा तरसा रूमचे रसा ॥ २० ॥ कुटजयूथकयोः स्मितपुष्पयोम्भयतोऽपि गमागमसम्भ्रमी । परिमलानिशयं भ्रमरव्रजो न हि विवेत्तुमलं तु मलं दधत् ॥ २१ ॥ स्मरनृपस्य मितातपवारणभ्रममियेष शिलिन्ध्रपरम्परा । अपि च मैन्यरजोऽनुकृतिं दधुः स्मितकदम्बकदम्बकोणवः ॥ २२ ॥ अथ जरेव पोबलघातिनी जलमुचां पलितंकरिणी शरत् । प्रतनुनौपयिकं मरितामा जगति सङ्गनिमम्मदमासदत ॥ २३ ॥ प्रियतमा यतमानपरिग्रहप्रगुणितागुणितात्मरतागमाः । रमविधेः मविधे कमितुर्गता मुमुदिरे मुदिरे दिवि दीव्यति ॥ २४ ॥ मदकलाक्षकलोऽक्षतपद्मिनीशुचितटाकतटाकमितच्छदः । कमलगालिन गालितलावनिः म ममयोऽजनि यो जनितोद्यमः ॥ २५ दिगवलापटली मममयमा स्मितमुनीं पृथुपाण्डुपयोधराम । अविग्लांशकभाजमशिश्रियहिकलहं कलहंसकनादिनीम् ॥ २६ ॥ मकल कलमेढरगोकुले, रममय समयऽत्र महाभुजः । मुबलिनी बलिनापमहीभुजामिव जयाय जयायजनं व्यधुः ।। २७ ।। शरहती भुवनान्तरूपेयुपि प्रकृतधारणिबन्धमुदञ्चिनः । प्रतिदिगुत्मृतवन्दनमालिकाभ्रममुदारमुदारचयन् शुकाः ॥ २८ ॥ गजतुरङ्गमात्रभटार्चनव्यतिकरण महानवमानियो । अपि च दीपदिने नवमम्पदावनिभृता निभृतात्मवमादधुः ॥ २० ॥ मततमिक्षुतलस्थितगापिका ललिनलोलितगीतकलबहिः । मृगकुलान्निजुगांप नियन्मनः कलमगुल्मवीमवनीतले ॥ ३० ॥ वपुरि हमरवानतिपेशलान्रवरवनापि निशम्य शिवण्डिनः । स्मयमिवाङ्गिनमायतमन्यजन्निजतनृम्तमहकैनवात् ॥ ३१॥ अयुगपत्रनम्नपरद्विपानिव मदापमपुप्पसुगन्धिनः । इह चुलुक्यनृपद्विपमण्डलीक्षरदुदारमदारमदारयत्ः ।। ३२ ॥ घनहुताशनताडितवारिदावलिपुटस्थपुटाम्बरमूषिका । रजतपिण्डमिवन्दुमीजनद ध्रुवमहीनमहीनयशोरसा ॥ ३३ ॥ पतितमेघदलस्य ममन्नतः पवनमार्गमधृकतरांरिह । असमये कुसुमैग्दुभिस्त्विषा सहमि राजनि राजनितश्चलः ।। ३४ ।। तुहिनमारतसैनिकमादिनाग्विलदिगन्तवियोगिजनं ततः ।

·Ug: सर्गः जगति राज्यमजायत हैमन शुचिरम चिरसङ्गनदम्पति ॥ ३५ ॥ दिनपतेरपि कान्तिमनृण्मयन् दिनसमूहमहो समकोचयत् । विषयिणोऽमदयच्च मनस्विनीजनमयं नमयंस्तुहिनानिलः ॥ ३६ ॥ गजपटैघुमृणाङ्गविलेपनैः समुपगृढवधूकुचमण्डलैः । विषयिभिर्विजितो जडिमेत्यही स्वमहमा स्म हसन्ति हसन्तिकाम्॥३७॥ विषयिणामिव पुण्यललावधृविविधभोगमयं ददती फलम् । गुमनराक्रमतोऽत्र हिमानिकाभरजनी रजनी ममजायत ॥ ३८ ॥ पदपतत्प्रियचाटुपदैरपि स्वलितजक्रुधि गेन भृशायितम् । व्यनमयत्तमहो किमु यामिनी घनहिमा नहि मानवतीजनम् ॥ ३९ ॥ दिशमपास्य यदस्य विशिष्यतो दिशि विवेश परंतपते रविः । तुहिनमेतदही वन मन्महे वयमनो यमनोऽपि भयङ्करम् ॥ ४० ॥ तृणकुटीसुषिरागतहमनानिलधुताः मचित्रेश्वग्वैरिणः । निशि करावरणा रदवलकाकणकणाणकणावमरं व्यधुः ॥ ४ ॥ हिमभयादहिमत्विषि जीवितार्थनधिया यमधामनि धावति । स्तनगिरीन्द्रगनं मुशामभदवटगं बटगं च महाऽस्य नु ॥ ४२ ॥ मधुरझङ्कतयः पलिनीलनामधु निपाय कविचपग य । महसि कुन्दवनीपु विजिरं कुमुमिनासु मिनासु मधुबनाः ॥ ४३ ।। हिमवतोऽस्य ऋतोः मुरभैरपि प्रववृतऽथ ऋतुः शिशिरोनरा । उड्डुपयोः श्रवणोत्तरमज्ञयोनमभयोलभयोरभिजिहांथा ॥ ४४॥ प्रतिदिशं लवलीलबलीधुताततमालतमालनातरः । अभिसमार ससारमकृजितां धृतलवङ्गलवङ्गलताध्वजः ॥ ४२ ॥ विकचकुन्दवनैरधिकाधिकं सुरवरवकैरवगन्धिभिः । विरुरुचे शिशिरः मशरस्मरप्रतिभयातिभयान्वितदम्पतिः ॥ ४६॥ ऋतुमशाभयदेतमहर्निशं भ्रमरगायनगीनगुणोदया । प्रविकसन्मुचुकुन्दभवा जने रमकले सकलेऽपि सुगन्धिना ॥ ४ ॥ सुरंभिजातिषु पुण्यमयं वयं मनसि बालकमेव विधमहे । तपसि पश्य भवन्ति यदङ्यः शिरमि मानवमानवनामपि ॥ ४८ ॥ घुमृणमर्दनतो ममृणस्तना विहितगर्भगृहस्थितयां निशि । मृगदृशः सुरतोत्सवडम्बरे मनिकषा निकषा प्रियमस्वपन ॥ ४ ॥ कुतुकिनः किल फाल्गुनपूर्णिमातिथिमहेशमहेशगगा इव ।

·३२ वसन्तविलासमहाकाव्ये इह मुखेन कविन्धममर्त्यराडिभसितं भसितं विकिमः करैः ॥५०॥ स्फुरति फाल्गुन एष रजोमहः स्फुटमितीव महद्भिदश्चितः । दिगबलावदनानि वितस्तिरे नवतरो बन रोधरजोभरः ॥ ११ ॥ नरमणी रमणीयतमामयो पृथुयशःसुरभिः सुरभिश्रियम् । क्रमतया मनया समुपस्थितां भृशमलोकत लोकतमोपहः ॥५२॥ अनुवनं दधुराम्रमहीमहः कुसुममायकवन्विनिषङ्गनाम् । भ्रमरपक्षनिमजुलमचरीलटभरोपभरोपचितश्रियः ॥ १३ ॥ यमवतामवतामपिमानमं स्वकमलं कमलं प्रामश्रियः । व्यकलयन्कलयन् धनुरैभवं पिकवचःकवचः कुसुमायुधः ॥ ५४॥ विरहिणीदयानि यदात्मनो न्यदललयन्त्रशरः स्वरैः । नदमुना धिगही कलकण्ठिकाकुलमनीमममीमहिमाऽभवत् ॥ ५५ ॥ कमलिनीनमकाममसत्रयन् कमलिनीकलगुञ्जिनपुचितः । दमनकोऽपि च सौरभसम्भ्रमी दमनको बशिनां समजायत ॥५६॥ स्फुटदगोकपरस्परिकात्मिका भ्रमरधारणिधमवती चिता। पथिकवृन्दमदीदहदग्निभाभरचिता रचिता स्मरवन्धुना ॥ ५ ॥ सुरभिणा नवधूतफल क्लिदागमि धृता बन किशकचञ्चवः । वनभुवोभ्रममित्रभिदा दनुस्मनुमनामिह कि शुकचश्ववः ॥ १८ ॥ प्रियजनैम्पदीकृतमात्मनः स्युकुचा लछुचास्यमहीमहाम् । कुसुममण्डनमुधुर्मज्झिनाममतन्ननन्तनभृगाः ॥ ५५ ॥ विदधिरं नवभृतवनं स्तुतिध्वनिभृतं निभृत कलकण्ठिकाः । मधुलिहाऽपि च झङ्कनिनिर्मिनम्नवकुलं बकुलं परिरेभिर ॥ ६० ॥ तिलक चम्पकत: स्मितमाधाकुरबकं रखकन्डलिवस्मरा । मधुलिहां ननित्य मधूदकरपिहिनं पिहितं परिता व्यधुः ॥ ६ ॥ वसुदृशां मुदृशां मुरतस्विदामलकजालकजामनवस्थिताम् । व्यतनुनातनुतापकुलं गिलदुमलयो मलयाऽनिलवीजनैः ॥ १२ ॥ मलयजालयजालनालस्वति स्फुरतिका रनिकामणितानना । नवनरं बत रङ्गमुपादधे प्रियजने यजनेन तनाः स्वयम् ॥ ६३ ॥ महयनाहयतारकुहत्कृतिक्रममताभम्तारतेऽबलाः । मलयभूलयभूमहकाननाजनिभृतानिमृताः ककुभोऽभितः ॥ ६४ ॥ समलया मलयाचलवायवा भुवि रताविरताभिमता भृशम् ।

·.
सप्तमः सगः
my
रतिवरेऽतिवरेण्यपुरस्सरे प्रतिदिशन्ति दिशं प्रशमाम्बुधेः ॥६५॥
मनस्विनीभिर्जगिरे प्रियाणामुपासितानामपि कोपिताभिः ।
वाचः शुचौघाः स्वगिरां विलासमुपामितानामपि कोऽपि ताभिः॥६६॥
असमरसमये नभस्यकाले स्मरललितानि जिगीषवोऽभिलेषुः ।
असमरसमये नभस्यकाले समपटि मन्तमसं घनोदयेन ॥ ६७॥
विरहिणीव्यथकं शरदागमे कमलिनी वरलाभरमं हितम् ।
नहि दधावधिगम्य जलाशयं कमलिनीवरलाभरसंहितम् ॥ १८॥
यो व्यधद्भुवि नतीर्युवतीनां कामराजिवितता नहि मानी ।
तासु लीनमपि तं हिमकाले कामराजि विततान हिमानी ॥ १९॥
विटपिनां शिशिरे परितो वनं विदलितं विरहोपहितात्मनाम् ।
प्रतिदिशं हृदयं च मृगीदृशां विदलितं विरहोपहितात्मनाम् ॥ ७० ॥
निरवधिमधुना रसालसालं प्रसवभरेण सिविरे द्विरेफाः ।
निरवधिमधुना रसालसाऽलं विरहिवधूः पिकपञ्चमात्रपातैः ॥ ७१ ॥
एतान्तृन्पडपि सोत्सवमात्मसेवा-
हेवाकपाकनिभृतानभितो निरीक्ष्य ।
चौलुक्यचन्द्रसचिवोऽथ मुदं रिरंसा-
दत्तस्मरच्छविभरं विभराम्बभूव ॥ ७२ ॥
इति सिद्धमारस्वताचार्यश्रीवालचन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि
महाकाव्ये ऋनुवर्णनं नाम पठः सर्गः ।
पातालं गर्तपूरस्तदनु खरशिलाभूरभूत् कुम्भिपीठं
दिकुम्भिव्याजमाशा निजनिजपतिभिभूपिताः शालभड्य।।
जैत्र ! त्वत्कीर्तिदेव्याः सुरसदसि जगत्यु द्यौः शलाका
कुम्भः किञ्च ध्रुवोऽयं श्वजितसुरसरिदण्डति स्वर्गदण्डः ।।
सप्तमः सर्गः
वनान्तलक्ष्मीमयमार्तवीमगाक्रमादमात्यैलविले विलोकितुम् ।
विलोकनं नाम विलोक्य वस्तुनो विलोचनानां फलमामनन्ति यत् ॥१॥
नद्रिभूषाजयडिण्डिमैः स्मरं प्रबोधयन्त्यो युवचित्तशायिनम् ।
समीरवीचीचलचीरपल्लवास्तदाऽचलन् वर्त्मनि चारुलोचनाः ॥ २ ॥

·३४
वसन्तविलासमहाकाव्ये
विलो-दो फन्दलरत्नकणकणो वधूनामधिकं व्यराजत।
धनुष्कटङ्कार इवैकधन्विनः स्मरस्य लक्ष्यीकृतकामिचेतसः ॥ ३ ॥
सरोषहुङ्कारपदैरिव क्रमा नितम्बिनीनां मणिपुरकणैः ।
पुरप्रयातो दयितान् वितेनिरे वलन्मुग्वान्मन्धरगामिनाऽपि च ॥ ४॥
नदाऽचलदुर्गभुवां नतभ्रुवां नितम्बपद्यावधिमा मन्मयः ।
मनःस्थितः कुण्डलमारवर्मना विव्याध धुन्वन्कवरीमयं धनः ॥५॥
सग्वीरपास्थानुपदं ममागता विपक्षनाना दयितेन जल्पिना ।
अवस्थिता तेषु पदेष्यवाझुग्वी निरश्चमीत्कापि मवाप्यमानः ॥ ३॥
समागता पृष्ठनयव कामिनो विलम्ब्य कण्ठं मृटुवाहुयैकया ।
नदाहिनोत्कण्टकपाणिपाणिजप्रसक्तवामस्तनिका परा ययौ ॥ ७ ॥
विकृणयन्ती वदनं पदे पदे नग्वत्रणाया जयनस्य काचन ।
विवाधते ते किमिति प्रहामिनं जघान लीलाकमलेन कामिरम् ॥ ८ ॥
कयाचिदन्वागतयाशु हासतो निम्तोऽपि करायलीदलैः ।
तदन्यसागमि कातरोऽन्तरा विचिन्न्य मृकन्यमुदकमाइदं ॥१॥
निजात्तरीयाञ्चलमद्वलांचनः कयापि तत्कण्ठविलम्बया पथि ।
नितम्ब बिम्बाधिकभारया बियां न तैलयन्त्रीपतां न लम्भिनः ।। १० ।
परस्परांमप्रहिनेकदालती प्रियापती वर्मनि कोचिदीयतुम् ।
वसन्तलक्ष्मीमवलोकितुं दिवो भुवं प्रयानी रतिमन्मयाविव ।। ११ ॥
करम्बितान्योन्यकरं प्रियापनी विलोलदोर्दण्डनवांशुमध्यगी।
विरजर्व नि पुष्पधन्वना नतज्यवाणासनपाशिताविव ॥ १२ ॥
अनुप्रयातेन वरण कौतुकात्प्रिया स्मरणव धनुर्लनायता।
उदामि मध्ये परिमृद्य वेणिकासुगमगजीगणयुग्मराजिना ? ॥
उपागतः कोऽपि युवान्मयापिनं तहादुमूनाहितहस्तरङ्कजः ।
स्तनापपाडं परिगृहा मन्मथप्रहारभिन्नामिव धारयन्ययो ॥१४॥
तवान्तिकं माम्प्रतमानयामि तामिति प्रतिज्ञां कृतपूर्विणी पथि ।
सग्वि स्पृशेर्मामिति धाविना मनस्विनीमही कापि निनाय कामुकम्॥१०
निपीडितका स्तनहेमकुम्भयोमणीलता केयमिति प्रजल्पता।
अन्या नु किं तेनु दृशीति चुम्बिता मियोऽतिसन्धानपरेण कामिना॥१६॥
अथो पीत्थं मिथुनानि मन्मथप्रथां वितन्वन्ति वनं प्रपेदिरे ।
उदारझङ्कारमुग्वैः शिलीमुग्वः सुग्वेकवेश्मेदमितीव संस्तुतम् ॥ १७ ॥

·सप्तमः सगः
विलासिनो वीक्ष्य सुधाशनोपमानिमानहो रन्तुमुपागतानधः ।
दिगन्तकुक्षिम्भरिभूरिभूषणद्युतो द्युयोषित्प्रतिमाश्च योषितः ॥ १८ ॥
सुसम्पदा नः फलपुष्परूपया परोपकाराय भविष्यते कदा।
इति ब्रुवन्तः किल कोकिलारवैः प्रवालहस्तैनन्तुर्वनद्रुमाः ॥ १९ ॥
विराविभृङ्गावलिकङ्कणा भुजाभिरामगाग्वाः स्लबकस्तनानताः ।
कुसुम्भरक्तांशुकपल्लवास्ततः स्त्रियों व्यलोकन्त पुरः सखीरिव ॥ २० ॥
सुलोचनानां सुशिरोम्हां करैः प्रवालमाभज्यन यन्पुरःस्थितम् ।
अतः स्वनेत्रामधुजकल्पभीमभिमंगीमगरैरपयातमन्यतः ॥ २१ ॥
सुमायुधः वृन्नति धैर्यमायुधैरेतैरितीय प्रविमृश्य काचन ।
प्रसाद्यमाना दयितेन नावदन्पराझुग्वी किन्तु ललाव कौमुमम् ॥२२॥
सुजातवक्षोजफलां प्रसनदशं प्रवालारुणपाणिमग्रतः ।
कपिः स्पृशन्मानवती लताभ्रमादमत्रयत्कामितमेतदीशितुः ॥ २३ ॥
लताशिग्वापुष्पजिवृक्षयापरा व्युदस्य पाणिं श्लथनीविबन्धना ।
सरोजनाभीसुजमूलमुच्चकैः प्रकाशयन्नी प्रियचित्तमाक्षिपत् ॥ २४ ॥
उदस्तपाणे कुसुमाय कामिना श्रिते सुदुर्गे हदि मुग्धयोषितः ।
तदुद्धमाकम्पिनयास्य मूर्द्धनि प्रमनवृष्टिलनया व्यतन्यत ।। २५ ।।
अमूनि पुष्पाणि किलाहमाप्नुवे नहीनि पाणी समुदस्य वादिनी ।
भुजग्रहागाधकटिः प्रिया रयादुदासि केनापि च मध्यमुष्टिना ॥ २६ ॥
लताग्रपुष्पावचिचीषया शिवावलम्बिनी कापि दिधीषया किल ।
तथोपगूढा दयितेन निर्दयं प्रथा सपत्नीहृदयं व्ययत ॥ २७ ॥
अमी निकुञ्जभ्रमरा दशन्ति मा त्वरध्वमित्थं कृतकं विराविणी ।
करौ धुनाना मणिकङ्कणकणादुपांशु काचित्प्रियमाह्वयजनात् ॥ २८ ॥
दृशि स्थितं पुष्परजो व्यपोहितुं समपितं वक्रमभूल्लताधिकम् ।
प्रियोऽपरस्याः कृतकक्रुधाऽनयाप्यसमै निजले जघनेन सम्मदी ॥ २९ ॥
फलानि सूनेऽत्र कियन्ति गण्यतामितीरिता यावदियं तथाऽकरोत् ।
प्रियेण कस्याश्चन मायिनाऽपराऽभिषष्वजे तावदचुम्बि च क्षणात् ॥३०॥
विपक्षनामग्रहपूर्वमर्पयन य कोपनया कयाचन ।
इहास्ति सा ते चितेति वक्षसि स्तनेन निस्ताड्य तयैव संयतः ॥३१॥
किमेकमाविःक्रियते न पल्लवैर्ममासि रे पल्लव कोपि दुःखदः ।
किमेतया क्षारकमालयाऽग्रतस्त्वयास्ति मे क्षारभरो यदाहितः ॥ ३२॥

·वसन्तविलासमहाकाव्ये अमूभिरुद्वेगकलुम्बिभिश्च किं पुरा त्वयोद्धेगपदं कृतास्मि यत् । अशोकयाशोकमिदं तथैव ते प्रणेयमिष्टः सदृशां हि सङ्गमः ॥ ३३ ॥ इति ब्रुवाणा स्मितजातिकम्रया गिरा च लीलायितजातिकम्रया। पदं दधत्या हृदि वक्रताभुवा भ्रवा च कान्तं निजघान काचन ॥३४॥ (कलापका) यथायथं ताः प्रियपाणिगुम्फितैर्वनप्रमनैर्वनजायतेक्षणाः । क्षणादमोच्यन्त सुवर्णमण्डनं प्रियाकरं हि प्रियवस्तु जायते ॥ ३५ ॥ महीरहाणां श्रुतिपाशपेशला जनेन दोला विहितास्तता हिताः । मृगीदृशो यास्वधिमा सुप्रभासुवर्णताडङ्कतुलां प्रपेदिरे ॥ ३६ ॥ प्रतापमुच्छेत्तुमिवोष्णदीधितेर्विलोलिदोलेन्दुमुची मुग्वच्छलात् । विकृप्तगोपा गहनेपु वीरुधां हिमांशुधाटी गगनं व्यगाहत ॥ ३७॥ प्रियप्रसादादिव कापि कामिनी प्रणुन्नदोलागगनाग्रमासदत् । तथा विपक्षो म कटाक्षरश्मिभिर्मुहुः कृताकृष्टिरिवापपात च ॥ ३८ ।। नभोऽधिमह्याशु विलोलदोलया यदा यदा भूमिमियाय वाणिनी । विकीर्णपुष्पच्छलनस्तदा तदान्धियाय नल्लुब्धमिवेन्दुमण्डलम् ॥ ३ ॥ नितम्बभाराचरणो सनपुरास्वनितम्बः स्तनभारताऽपि च । चक्रन्द काञ्चीनिनदेन योपितोऽधिदोलमुन्नम्र विनम्रवर्मणः ॥ ४० ॥ द्रुताहता व्योमचरैर्यदाम्बरेऽन्तरे यदा हन्त गतागता भुवि । भियेति कस्याश्चन वल्लभस्तदाऽश्वमद्यदामो विरराम दोलनात् ॥ ४१ प्रसनदोलादि विहाय खेलनं स्त्रियः प्रयेलर्जलकेलये ततः । वभुक्तवस्तृपरि मन्दितादो नवं नवं वस्तु जनाऽभिकाङ्क्षति ॥ ४२ ॥ वधूजनेऽस्मिन्जलकेलिहेतवे प्रयाति पुष्पाणि विलुण्ट्य वीरुधाम् । तदन्वधावन्नलयो विराविणः स्ववस्तु को नश्यदुपेक्षते पुरः ॥ ४३ ॥ भुजैहि रे याहि रयाय तं नवप्रभाधनःपुष्पमयैः सहेपुभिः । दधानमात्मप्रियमेकका वधूः मुमायुधं मूर्नमिव व्यलोकयत् ॥ ४ ॥ वजन्प्रियायाः पथि कश्चिदाननोद्भुजावलम्ब पटुचाटुवञ्चुरः । परश्च दोर्दण्डमुदस्य तेनिवान्पटेन कान्तोगरि नापवारणम् ॥ ४५ ॥ नितम्बवक्षोरुहभारनिःसहां निजप्रतिच्छायगत पथि प्रियाम् । प्रियो न यां निर्भरमंसलम्बिनीममोदयत्केलिदलानिलोमिभिः ॥४६॥ पथि प्रयान्त्या मृगशावचक्षुषः सुग्वक्रमन्यासकृते प्रतिक्रमम्।

·सप्तमः सर्गः
३७
वरः पुरोगस्तृणकाष्ठकर्करादिकं स्वपादाहतिभिस्तिरोदधे ॥४७॥
मृदुः प्रयातध्वनिपेशलध्वनिः स्ववल्लभाखेविनोदहेतवे ।
अवाग्भवत्कोकिलवल्लभाननमनुप्रविष्टः सुभगः स्म गायति ॥ ४८ ॥
सरोजवक्रां शितिशैवलालिकां सहमकां कृलदुकूलभासिताम् ।
सखीमिव प्रेक्ष्य पुरः सदृर्मिकां नदीमदीनोऽजनि भामिनीजनः ॥४९॥
तटासनानामथ मन्त्रिभूपतेर्नितम्बिनीनां स्फुटफेनहासया ।
विलोलहस्तैः.सरिता विकूजितैः प्रभाषयन्त्येव पदा धाविरे ॥ ५० ॥
तटस्थितानां सुदृशां पयोधरे पुरःप्रतिच्छन्दमुदीक्ष्य कामिनः ।
प्रसार्य पाणी परिरिप्सवेऽत्र तत् किलाशु झम्पामभितो वितेनिरे ॥५१॥
करान् धुनाना नन मा न मा नन मेन्युदीरयन्त्यः पृथुवेपथूदयाः ।
पुरः प्रविष्टैर्दयितैः पयोऽन्तराऽक्रियन्त मङ्गु स्वहृदीव योषितः ॥ ५२ ॥
विमुक्तसीमाश्रयमाशयं वहस्तदङ्गरागाहितरागविभ्रमः ।
नितम्बिनीनां नवसङ्गमे नदस्तदा चकम्पे चलमीनलोचनः ॥ ५३ ।।
नितम्बिनीभिः करकैरवाहतं नदन्नवाम्भोतिवनानकध्वनि ।
तद्रुमालीतलरङ्गमण्डपेष्वनीद्वतन्मेषसग्वं भ्रकुंशयन् ॥ ५४ ॥
विधूयमानेषु वधूभिरम्बुजेष्वलिव्रजो व्योम जगाम झङ्कती।
अमूनि ते चन्द्रमुखीजनोऽधुना धुनाति भानोरिति वा निवेदितुम् ॥५५॥
गतो निलीनप्रियमम्बुजाकरं प्रियामुग्वभ्रान्तितरेण पङ्कजम् ।
उपांशु चुम्बन्भ्रमरीद्रुताधरो मुमोद कश्चिन्न विवेद तत्तथा ॥ ५६ ।।
अहो चिरोढस्य धिया चिराम्बुजं तिरोयन्नेकतमेन वीरिभिः ।
धवो नवो यस्य धिया नवाम्बुजं मृदुं च धृत्वाऽन्यतमेन पाणिना ॥५७.
प्रियं स्वनामग्रहपूर्वमाननभ्रमेण चुम्बन्तमुदीक्ष्य पङ्कजम् ।
सखीषु जाताभितगौरवा मुदं बभार काचित्तदचुम्बितापि हि ॥ ५८ ॥
प्रियः सपत्नीवदनं सरोमहभ्रमेण वेणीस्फुटनालमर्पयन् ।
बलीक्रियेयेहमिति बुवाणया कयापि गाढं परिरभ्य चुम्बितः ॥ ५९॥
मृगीदृशां कान्तकराम्बुसेवने स्विद्येह कैः सात्विकभावसम्भृतैः ।
ममज्जुरम्भोजवनानि तन्मुग्वभाजितानीव नदे प्रवर्धिते ॥ ६० ॥
प्रिये पुरस्तादद्य यन्त्रवारिणाऽभिषिञ्चति प्रान्तनिमीलितेक्षणा।
पराश्चि तस्यान्तरदत्तहस्तका न का सकामं म म मेत्यभाषत ॥ ६१ ॥

·३८ वसन्तविलासमहाकाव्ये विलोकमाने जलकेलिसम्भ्रमश्लथोत्तरीयं जघनं घनस्तनी। प्रिये परा तन्नयनांशुपद्धतीः पराश्चयन्तीव पयोऽभ्यचारयत् ॥ ३२॥ तथा जलं न प्रियपाणियन्त्र ततान कस्याश्चन शीतलं वपुः । यथा कटाक्षप्रसरः प्रतिस्त्रियो दृगन्नजन्मा ज्वलदग्निलोहितः ॥ ६३ ।। विपक्षमासिच्य पुरी यदि प्रियोऽमुचत्तमां वारणमन्त्रमञ्जसा । हुताशनानं न कटाक्षलक्षणं तथापि कस्या अपि शान्तिमामदत् ॥३४॥ मनस्विनीमानमवज्रकङ्कटः स्मयः स्मराम्रैरविशीर्यते स्म यः । जलप्लवैः मप्रियपाणियन्त्रजैः मितासिदण्डैरिव ग्वण्डाः कृतः ॥ ६५ ॥ मनोश्चलग्रन्थिविभेदनोवतः क मानरत्नं गमितं भवादशैः । इतीव गाढं गलकन्दलेले प्रियान् विधृत्य नार्यों जलता विनिर्ययुः ।। ६६ ॥ नदाद्विनिर्यातमथाङ्गनागणं करावलम्बीकृतकान्तकन्धरम् । पयस्तरत्पङ्कजशृङ्गभाषया स्रवत्किलोपाम्बदग्रतः मृतम् ॥ १७ ॥ सदप्यमद्धान्ति वपुष्यनाविलं जलाभावाहूढमगिचीवरम् । त्रियों दधन्यः स्मग्केलिदोहदं दन्तरा कामवतां वितेनिरे ॥ ८ ॥ ओज्झन्जलाविलमनाविलदेहभामो वामांऽपरं परिदधुश्च पुरन्ध्रयस्ताः । अन्यानिगायिगुणगीतमपि प्रमहा वैरनिकं जनयते जडिमैक एव ॥ ३० ॥ अथ मिथुनमगृहोऽन्योन्यवावलोक- श्रीमन्त्रिमुत्रामगृहाः। प्रमथितजलरागिः स्वं निवासं जगाम त्रिदशगण इवोच्चैरन्च्युतोपानलक्ष्मीः ॥ ७० ॥ इनि सिद्धनारम्बनाचार्यश्रीवालचन्द्रविचिने वमन्तविन्टामनामनि महाकाव्ये पुष्पावचपदोलाजाकलिनं नाम सामः संगः । सद्धारभटीनिरस्तनरकः सत्यानुरागी स्वयं देवी विष्णुरिव प्रमोदयनि नः श्रीजैवसिंहो मनः । यस्य ध्वस्तरजाः सदाचरणजा कुन्देन्दुधापोज्ज्वला कीतिर्देवनदीव दीव्यतितमा विश्वावनीपावनी ।। .....

·अष्टमः सर्गः ३९ अष्टमः सर्गः । वस्तुपालसदृशो दृशोः पथि कामि कथा समेलि बाल बा। शत्रुमित्यभिव भानुमानवदीपमन्यनु मानुभैहन ॥ १ ॥ स्पन्दना घरघुरग्बानपतिलावामीनमुन्धिनैः । चालुरेणुभिरिवार्यमाऽनजागुनगुनाया: :: :! सान्ध्यामेघदलकैरिनस्तनो दिङ्गलमानविजिरे । शोणपट्टवमनात्मभी रविस्यन्दनध्वज रिबोटः ॥३॥ अस्तौलशिम्बरेऽपनन्नभः माविका मीरालम् । नमैरिव लात्मृतस्ततः सान्ध्यरागविनायिनम् ॥ ४ ॥ पूर्वपर्वतगुहाविनिमनमान्नभल्लुकमयादिवोचकैः । नश्यतो दिनकोर्विवर्तिनस्याकृति दिनकदाप शोगमक . ५ ॥ लुप्यमानपटिमा तमोऽस्तुशिल्बरेषु नाथुधी । रागिणी सचिवर्निजशितुः प्रेक्षत अवलोऽधिकं वपुः ॥१॥ वामणीपरिचयादिवाजणीभूनमनिरपरोवेस्तो। व्यात्तरणिज्झिनान्वरः किं कुकर्म ऋतनाथना शुभा ॥ ७ ॥ अस्तमेति भवतामयं रिपुल जगदिलीज भाषिणः । कोटरस्थतमसामिक स्पशावायमाः प्रतिदिशं वधामिरे ॥ ८ ॥ उल्लसहिदपवाहवा दुभा व्याहरन्निव बगारवैरिति वेधमाऽपहियने दिवाकरः किं न धावत हहा दिगीश्वराः ॥ २ ॥ पश्चिमादिगबलोत्तरीयकाम्भोधिवीचिचटुलाञ्चलानिलैः । वहिते मति रविप्रदीपके प्रासरडुबि निरङ्कुशं नमः ॥ १० ॥ क्षुद्रनामलिनताकलडिनामाजनमतमोनिशाकरैः । वीक्षितैरलमितीव पद्मिनी मलाचनमही न्यनीमिला ॥ ११ ॥ तत्क्षणं विरहिणो रथाङ्गयोदुःखदाबदहनोऽदहन्मनः । तद्धवेव तु वनानि धृघ्रया मिश्रितानि परितस्तमिस्रया ॥ १२ ॥ स्वैरिणीजनदृशां रसाचनैः श्यामिकाविजितचिकसाचनैः । कौशिकप्रकरगोत्रदैवतैस्तामसः प्रववृते तदैव तैः ॥ १३ ।। विच्छुटत्तिमिरकुन्तला रवावस्तमीयुषि विभौ दिगङ्गनाः । तेनिरे तरलतारकत्रजव्याजमश्रुजलबिन्दुवर्षणम् ॥ १४ ॥ भोजिता यदनु मन्दिरं रवेस्तर्पणार्थमिव वर्णसत्तमाः।

·४० वसन्तविलासमहाकाव्ये घस्मरास्तवमंस्तमोधिकं सजकजलमिषेण दीपकाः ॥१५॥ कोसिकासरसितैलसञ्चरे वर्तिनालकलिता विरेजिरे । कजलभ्रमरधोरणीभृतः स्वर्णपङ्कजरुचः प्रदीपकाः ॥ १६ ॥ दीपयष्टिफणिनो निजप्रतिच्छायकुण्डलितभोगशालिनः। मल्लिकास्फुटफणीपरिस्थिता रत्नतामबिभः प्रदीपकाः ॥ १७ ॥ कालपाशपतितेऽथ भास्वति पूर्वदिक्कुलवधूर्विलापिनी । यच्छति स्म निजकोमुदीमिषादन्धकारतिलमिश्रितं पयः ॥ १८ ॥ प्राचिकाचलकुचे नग्वक्षतं यामिनीयुवतिमूर्ध्नि किंशुकम् । व्योमकीरवदने मृपाटिका रत्युदन्वति च विट्ठमाडुरः ॥ १९ ॥ करवच्छदकपाटकुञ्चिका मानिनीमदकुरङ्गकर्तरी ।। ध्वान्नधान्यलवनैकदात्रिका विश्वशर्मलिपिमात्रिकाकृतिः ॥ २० ॥ अङ्कशं प्रमददन्तिनस्ततज्यं धनुः कुसुमबाणधन्विनः । दुर्जनाशयदर्शकबान्धवी वैधवी समुदिता बक्षो कला ॥ २१ ॥ (विशेषकम् ) अर्द्धमात्रमुदितं ायोपितः स्कन्धलम्बिसुरवाहिनीगुणे । अग्रदण्डमणिवल्लकीचये तुन्दतामधित विम्बमैन्दवम ॥ २२ ॥ ज्योतिराविरभवत्ततः कला तृणमईमथ पूर्णमृर्तिता। कालतः किल महादयं चतुःस्कन्धजल्पितमिवाप चन्द्रमाः ॥ २३ ॥ कामकलपतिपात्रमिन्दिरामन्दिका रजनिभालभूपणम् । स्वैरयाषिदभिचारमण्डलं विश्वनेत्रजल केलिपल्वलम् ॥ २४ ॥ दिग्वधृवलयकेलिकन्दुकः कौमुदीमथिततक्रमारकम् । विप्रयुक्तजनयन्त्रगोलकोऽहर्बुभुक्षिनचकारमादकः ॥ २० ॥ आतपत्रमिव पूर्वभूभृतः केलिदर्पण इवाम्बरश्रियः । आलवाल इव शर्मभृम्हः शोभते स्म सकलोचितः शशी ॥ २६ ॥ (कलापकम् भानुमानपरथा तिरोहितः खेलतीति हृदि सम्भृतेय॑या । पूर्वया स्वमतिलोहितं नमोऽन्तर्डिकोपरि विधुच्छलं दधे ॥ २७ ॥ " तारकमुदस्य जम्भजिद्दिग्वधृवदनमञ्जसा विधुः। निश्चुचुम्ब करकांटिकुञ्चिनध्वान्तकुन्तलमतीव रागवान् ॥ २८ ॥ मानिनीस्मयमसाध्यमायुधैः कोमुरिति विचिन्त्य तच्छिदे ।

·अष्टमः सर्गः
मङ्गु चक्रमिव चन्द्रमण्डलं मस्फुलिङ्गमुडभिः स्मरोऽमुचत् ॥ २९ ॥
मुक्तमर्यमकरैनभाभुवि भ्रष्टमन्धतममाघदम्भनः ।
चन्द्रमाः स्वकरलीलयाऽधान्मनु विष्णुरिव पर्वतं पुरा ॥ ३० ॥
पुष्करावकरभृमिका क्रममल्लिग्वबुदश्मनमा कृमीन् ।
आवृतोऽयमुडशावकै रनेः कलिकुक्कुट इवोत्कटं शशी ॥ ३१ ॥
किं रदैरघटि पारदरथामार्जि किं नु मुश्या धाविव ।
रोहिणीरमणहोचिरश्चितं मनो जगदिन्ति व्यतर्यंत ॥ ३२ ॥
यत्र यत्र शशिनः प्रभाभवत्र नत्र महावारिलक्ष्मणः ।
कालिकापि पदमामप्रतिच्छायतबनया महीतले ॥ ३३ ॥
छाययाऽवनिम्हां दलान्नराविष्टचन्द्रकिनचन्द्रिकाभृता ।
प्रामि निर्मलविधतामर श्रेणिविरूपतितान्धकारता ॥ ३४ ॥
पूरयन्त इव शवमुच्चकैन्मिपत्कुमुदभुम्बिनाऽलिनः ।
कृजितैर्युवतिचित्तशायिनं कामभुपमचिराबोधयन् ॥ ३५ ॥
जागरूकमहमा मनोभुवः शामनादिव नदा मृगीदृशः ।
वल्लभाभिगमनासुझाशया भण्डनानि वपुषां वितेनिरे ॥ ३० ।।
गन्दवेपि सनि धान्नि नाममं स्वैरिकाजनमन:प्रियाकरम् ।
तेनिरे मृगशः शिरोम्हां धृपनागुम्जमवाचिभिर ॥ ३७॥
वाणकोशमिव पुष्पधन्विनः केटापाशमरविन्दलांचनाः ।
वृन्तदण्डदलकांशतोमर : मायकरिव भैरपरयन् ॥ ३८ ॥
चन्दनद्रवविलेपनच्छवियोपिनामधिवपुर्यराजत ।
गन्धधूलितिलकादिनाननश्वनचाजिन इव प्रभाभरः ॥ ३९ ॥
यापितां यदिह गोप्यमंशकाडम्बरः प्रकटयाम्बभूव तत् ।।
स्वच्छगोरगुणगुम्फिताकृतिः केवलं न हि पुनः मग्वीजनः ॥ ४० ॥
योषितो मदनकेलिनाटिकामारिषस्य वदनामृतत्विषः ।
पक्षयोर्विदधिरे द्वयोरपि स्वर्णकुण्डल निभभ्रकुंमको ॥ ४१ ॥
प्रयसो भुजलतापदे महस्तारहारलतिकानिवेशनात् ।
पुष्पबाणगणकाज्ञयैव ताः सन्मुहर्तमचिरादतारयन् ॥ ४२ ।।
कामकेलिसमरे पुरो भटाः पाणयः शितनखक्षुरीभृतः ।
दत्तरत्नकटकैः प्रसादयाश्चक्रिरे चटुललोचनाजनैः ॥ ४३ ॥
निर्ममे निधुवनोत्सवागमे तोरणस्रगिव मेग्वलामिषात् ।
कामिनीभिरमलोरुकाश्चनस्तम्भिकोपरि नितम्बपत्तने ॥ ४४ ॥

·वसन्तविलासमहाकाव्ये यौवनं चलमुपैति नो गतं विग्रहेरलमुपास्यतां प्रियः । इत्यवोचदिव झङ्कतैर्वधूपादयोरभिनिपत्य नृपुरम् ॥ ४५ ॥ चक्रुराहिलविभूषणा यदा योषितो दयितमार्गमार्गणम् । ते तदैव पुरतः समाययुः कामदतकथितक्षणा इव ॥ ४६॥ मन्मधातिथिषु तेषु सम्भ्रमादागतेषु भृतरोमविक्रियाः । पीवरस्तनफलद्रयेन ता योषितोऽय॑मचिरादढोकयन् ॥ ४७ ॥ आस्तृताम्शयनीयमन्निधिप्रकणकलरवेषु तत्क्षणम् । वल्लभैः सह सरोजलांचना वामवेदमसु निवासमादधुः ॥ ४८॥ सुभ्रुवामपमृते मवीजनेऽन्तर्विभाजि च रतालयादरे । प्राणवल्लभजुपां प्रदीपका जज्ञिरे सुरनकेलिमाक्षिागः ॥ ४॥ कामुकेषु दयिताधरामृतं नि:पिपासुपु मिथोऽप्यथा मुरा। फुलपद्मवदनालिकृजितरात्मनोऽवसरमभ्यधादिव ॥ ५० ॥ यन्मियोप्यपिबतां प्रियार्पितं दम्पती मधु तदाष्टपल्लवः । पीड्यमानवपुरेतयाददावस्तु धर्यमयाऽधरे कुतः ॥ ५१ ॥ बोधिते च किमपि प्रम्मन्नयाल्नः प्रविश्य बत मानवत्यपि । सागमोऽपि दयिनस्य नभ्यभृन्नाम नत्कथमवाप्यतेऽन्यथा ॥ ५२ । नामपास्य पिबति प्रियामुग्वं कामुकेऽईविनिमीलितेक्षणम् । मुग्धयोपिदिव रोपिता मुग झङ्कनमधुलिहामिवारुदत् ॥ ५३ ।। नो तथा मधुरमग्रतस्तया पीतदत्तमभवद्यथा मधु । प्रत्ययादिति पपी स्त्रियोऽधरं कृजितेन मुकृती स्तुवन्निव ।। ५४ ॥ क्षीवभावमधिगम्य भामिनी वीक्ष्यमाणपदमुख्यमक्षरम् । यदृशापितमुवाच तन्मनांजन्मना जननमन्त्रतां ययौ ॥ ५५ ॥ मन्मथस्य जनिभृरमा भृशं मृतिमानिव मितेनरच्छवि । पीतमात्रमपि मैथुनांद्यम कस्य कस्य न हि कम्पमातनात् ॥५६ ॥ सुभ्रवा दयितया च चुम्बनालिङ्गनविकमदङ्गसम्पदा । अन्तरीयमगलन्नितम्वतः कञ्चुकस्य गृहकाणि तुत्रुटुः ॥ ५७ ।। स्वस्तिकीकृतभुजा कुचग्रहे मीलितोम्युगलांशुकाहतो । वल्लभेन न न नेति वादिनी पर्यरम्भि दशमाऽधरं वधूः ॥२८॥ निर्दयं रहमि चुम्वति प्रिये मीलिताईनयना नितम्बिनी । प्राप नैमिलिकलोलितालीवाद्यमानतिमिलेव कूजनम् ॥ ५९॥ मन्मनस्त्रिदशमन्दिरादरे देवि ! दैवतमसि त्वमेव हि ।

·अष्टमः सर्गः यत्कृते क्रुधमुपैषि ताः पुनश्चन्द्रचारमुग्वि ! शालभञ्जिकाः॥६०॥ विग्रहं यदि न मोक्ष्यसीति मे जीव एष जवतस्तु मोश्यति । स्थानके नय भुजानिपीडनात्तेन कण्ठगतमेनमञ्जमा ॥ ६१॥ कश्चिदेवमभिधाय मानिनी तद्धवोऽधरदलस्थितं कटु । निःपपौ दरनिमीलितेक्षणस्तक्षणात्कटरि धूनचेष्टितम् ॥ १२ ॥ (विशेषकम् ) पर्यरम्भि करकृष्टचीवरः प्रौढयोमकुचया तथा बरः । निर्निवास्य सहसा परामहो नदन्नरतया यथोपितम् ॥ ३३ ॥ यासि रे क नु किलेति वादिभिः कङ्कणारवपरैः प्रियाकरैः । द्राग्धृतः कटकटीस्लाममस्तस्करः प्रियकरो व्यकम्पत ॥ ३४ ॥ चाटुमन्त्रचतुरेण केनचिन्मानभूतमवधूय मानिनी । लीयते स्म शयनीयमण्डले मान्मथीं ग्रहिलनामिहाद्भुतम् ॥ ६५ ॥ वल्लभेन सह मन्नमगरश्रीपुषोऽन्वितममाङ्गमत्रमा । तेनिरे रणितवन्ति योषितः कडुणानि रणतृर्यविभ्रमम् ॥ ६६ ॥ उल्लसन्नग्वपदप्रवालकैः स्फारहारलतिकाम्बुधारिभिः । अभ्यषिच्यत रतोत्मवे स्मरः कामिनीकुचघटैर्वरोरमि ॥ ६ ॥ दम्पती बत रतान्तनिर्भरालिङ्गनादपिषतां मणिम्रजम् । मत्तयोर्नियतमन्तरागतो दुस्तरां विपदमेति को नहि ॥१८॥ पञ्चबाणशरशल्यिताः त्रियश्चुम्बकानुरमि यदधुः प्रियान् ।। रोमकण्टकमिपेण तेन ता निःमृतेषव इवाभितो बभुः ॥ ३९॥ इत्थं मन्मथकेलिसङ्गरपरिस्पन्दाय मन्दाग्नितान् यूनः स्वस्वतनूरनननग्वनाराचवणं बिभ्रतः । व्यापद्वारणमत्तवारणमयं मध्ये प्रविश्यांच्चकै- बन्दीवेन्दुरुदश्चिपाण्डुरकरः प्रोत्मायामासिवान् ॥ ७० ॥ इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीवालचन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि महाकाव्ये चन्द्रोदयवर्णनो नाम अष्टमः सर्गः । पातं भैरवमातनोतु रभसादस्ताचलादन्वहं शम्भोमौलिवने तपस्यतु कृशो वा जाह्नवीसैकते । खण्डीकृत्य ददाह वा क्रभुजामात्मानमीशो निशां श्रीमन्त्रीश्वर जैत्रसिंह ! भवतः साम्यं तथाप्येति न ॥ THE KUPPUSWAMI SASTRI RESEARCH INSTITUTE MADRAS.4

·४४
वसन्तविलासमहाकाव्ये
नवमः सर्गः ।
सञ्जातनिद्रोऽथ विनिद्रकीर्तिः स्वप्नान्नरामौ नितराममात्यः ।
एकाङ्किमेकं सुरमुत्तरन्तं दिवो ददर्शातिशयैः स्फुरन्तम् ॥ १॥
सप्तर्षिभिस्तैरभिवन्द्यमानमन्वीयमानं च दिशामधीशैः ।
विरश्चिपुत्रेण धृतानपत्रं ग्रहाधिपाभ्यां धुतचामरं च ॥ २ ॥
पाणी श्रियं पडुजभाजि वामे वामेतरे चापि गिरं धानम् ।
निजाङ्गभामां भृशमङ्गभाजां नेत्रेषु पीयूयमिव क्षरन्तम् ॥ ३ ॥
(विशेषकम् )
अभ्यापतन्तं तमथों विलोक्य मुत्कौतुकावेशवशो वमन्तः ।
पीठं तु पीटं ददतार्थमर्थमिति वनसत्वरमभ्युदेस्थात् ॥ ४ ॥
स्वचेतमीवामितभक्तिचित्रे तुङ्गे विगाले कलधोतरम्ये ।
निवेशयामास नवे नृसिंहः सिंहासने ने मह वामवाद्यैः ॥५॥
तहत्तहेमामनमृद्धिं कृत्वा वृषामृषान्लेषु निपेदिवम् ।
ददी नदौचित्यविदेष मन्त्री रलार्यमेतभ्य नतोऽपरेपाम् ॥ ३॥
मानी ममानीय म मानिनार्थी पाणी प्रमाणीकृतमाधुवृत्तः ।
कृतानतिर्वाचमिमामुकाम भृत्वा पुरो मन्त्रिपुरन्दरम्य ॥ ७ ॥
हे नाथ ! पूर्वं मम चेदर्मापामपूर्ववड़ामि विलोचनानाम् ।
नथापि वेनीव मनस्तदेवं धोऽमि यत्त्वं जगदकविन्धुः ॥ ८ ॥
तपांजपोद्योगदयादमस्त्वामुपामते स्मानिठामङ्गिनी ये ।
तेषामियं गी: ममुदेनि देह गेहे च लक्ष्मीरियमभ्युपैति ॥१॥
पर्यायलब्धोदयदीप्यमानाविमो विमाधीशविभावरीशी ।
विश्वप्रकाश्यं कुरुतोऽनिशं यत्किल प्रभाते म ग्वल प्रभावः ॥ १० ॥
क वातभक्षी भुजगः क रम्नालाला न कोलो जडधाः के कर्मः ।
क ते विमज्ञा गिरयः क मनः नागाश्च गामुद्रहमि त्वमेव ॥ ११ ॥
दिशांमधीशा मघवादयोऽमी धजज्ञिरे मन्दिरमिन्दिरायाः ।
यज्जानपात्रं च बभूवुग्ने देवर्षया देव ! म ते प्रभावः ॥ १२ ॥
ग्रीष्माङ्कभीष्मानपदावदाहवारीणि वारीणि वसुन्धगयाम् ।
मुश्चन्नि यहारिमुचः कुनाऽपि म प्राभवः श्वेलति मुप्रभावः ॥ १३ ॥
इदं स्वमवंदनना मना मे यत्ति तत्तद् गदितं पुरस्तात् ।
अतः परं त्वदनादशेषं निवाहुमिच्छामि विभो ! विशेषम् ॥ १४॥

·नवमः सर्गः
४५
देवोऽथ सामिस्मितपूर्वमम्भोधरध्वनिः स ध्वनयन्दिगन्तान् ।
तमगरङ्गत्पुलकरचुलक्यमाणिक्यचाणक्यमिदं वभाषे ॥ १५ ॥
बुषश्चतुष्पादभवं पुराऽहं युगं यदासीत्कृतनामधेयम् ।
ततोऽपरस्मिन्नभवं त्रिपादोऽन्यत्र द्विपादोऽजनिषं ततोऽपि ॥१६॥
हे विश्वबौधेय ! यदात्थ तने सर्वं समीचीनमहीनबुझे ।
यद्वेधसा त्वं त्रिदशावलीनामंशानुपादाय विनिर्मिनाऽसि ॥ १७ ॥
कलौ युगेऽस्मिन्नयमेक एवावशिष्यते विश्वधुरीणपादः ।
पश्यन्ति तं भूमिभुजो न पादोऽवधार्यतामिन्यपि दर्यमानम् ॥ १८ ॥
पापेन क्लुप्तच्छविनाऽऽनपत्रच्छायापदेशेन परीतदेहाः ।
धात्रीभुजो धर्म नि प्रतीनं नामापि नामी मम ही महन्ते ॥ १९ ॥
पुरा सुराज्यश्रियमाप्य मत्ती मामेव सम्प्रत्यवजानते ये ।
धात्रीधवानां कुधियाममीषां को नाम नामापि ममादीत ॥ २० ॥
श्रीमूलराजः स जगाम राजा ययौ च म श्रीजयमिहदेवः ।
मोमेशयात्राभिरनैषि विश्वमनीषितां स्फातिमहं यकाभ्याम् ॥ २१ ॥
श्रीसिद्धराजः समधन राजविहारमाक्रीइनगापम मे।
ग्रामांश्च शत्रुञ्जयमाञ्चकार म हादगाऽस्मन्महमः प्रवृदय ॥ २२ ॥
जगाम च श्रीजयसिंहदेवमाता मती मा मयणादेवी ।
मत्खेलदाला किल मोमनाथपथो ययाऽमोच्यन बाहुलोडः ॥ २३ ॥
यया च सोमेशपथे यथेच्छं तीर्थाध्वनीनोपकृतानंतायैः ।
सत्रामनोभिर्जगतोऽपि मत्रागारैरभिग्राहितमंश्रयोऽहम् ॥ २४ ॥
कुमारपालः क्षितिपालरत्नमालेख्यशेषत्वमवात मोऽपि ।
अमृत्रि शत्रुञ्जयरैवताद्रियात्रोत्सवयेन ममाभितोषः ॥ २५ ॥
मामेकपादस्य विहारहेतोरालम्बदण्डानिव या विहारान् ।
कलिं निग्वन्येव तदीयगापूरेषु पूर्व रचयाञ्चकार ।। २६ ।।
तैस्तैर्विना तत्कलिकालदीवात्तत्कीर्ननैः प्रापि दशाभिदीना ।
तेनाऽधुनाहं वसुधातले हा निराश्रयः किं करवाणि वत्स ! ॥ २७ ॥
केदारसोमेश्वरयोरतीव शीर्णे विषाणे तु वृषात्मनो मे
रसायनीव क्षयरोगिदेहे गेहे पुनयौवनतामनैषीत् ॥ २८ ।।
यो गच्छदागच्छदनेकसानकैर्ध्वनद्भिः प्रहसन्निवासीत् ।
स साम्प्रतं तीर्थपथः प्रसूतसिंहीरुतैहुँकुरुते ॥ २९ ॥

·४६ वसन्तविलासमहाकाव्ये आधाय मूलेश्वरलिङ्गजीर्णोद्धृति कृती माण्डलिपत्तने यः । श्रीमूलराजक्षिनिपालक्लृप्तमुद्योतयामास ममावतारम् ॥ ३० ॥ सङ्गीतनादः श्रुतिशुक्तिपेयः श्रेयस्करोऽजायत यत्र पूर्वम् । तत्राधुना दुःसमयानुभावाञ्चैत्येषु कष्टं करटाश्चटन्ति ॥३१॥ जैनेन्द्रवेशेषिकमांव्यवौद्धनैयायिका जैमिनयश्च येऽमी। ते साम्प्रतं दर्शनिनः क यान्तु कदर्थ्यमाने मयि दुर्युगेन ॥ ३२ ॥ यहा ग्वलकत्वा बहु वेन्सि मर्वं त्वमेकदेशेऽपि निवेदिते यत् । तथा यतेथास्तदमात्यराज ! विलीयतेऽतिर्मनमा यथा मे ॥३३॥ अथेति शेषामिव धर्मशिक्षा ममाददे यावदमी वमन्तः । तावहिनेशाग्रमरप्रतोतानकैननिर्विधुनाऽस्य निद्रा ॥ ३४ ॥ अथ श्रुतिपथप्रियं कलिननमम्मृर्छनं लयत्रयमनोहरं मधुरतानमाप्तस्वरम् मभैरवगिरः पुरः करमुदस्य वैतालिकाः ममानवयमः प्रगे मचिवशक्रमिन्यूचिरे जय त्रिविधवीर ! भूवलयतीरमङ्गीतदाः- पराक्रम : जिनक्रमप्रणतिजानराज्योदय:। विभाति हि विभावरी त्यज वमन्त! शय्यां सुदः श्रयन्तु नव भालभृतलनिभालनः मेवकाः ॥ ६॥ मिलन्मलयभृमहामिह हि नीलमांचाजले लुलन्ममलकामिनीकुरलकन्दलीः कम्पयन । स्मरग्रहिलस्वर्ण मुरतखेदमुच्छेदय- नयं दिनमुग्वानिलस्तव मुग्वाय मनायताम् ॥ ३७॥ वने वृणितुमय भोः क ननु 'मितीव मति काहले ग्वगकुलस्य कोलाहले । ममन्यु मिलति त्रमत्यभयमन्यदालम्बते वधूवरमगगि चान्मिपति गगिट्टत्ताम्यति ॥ ३८ ॥ 'इनः कुमुदग्वण्डवन्मिलति ग्वण्डितालांचन विगार्यति विश्रवत्कुसुममण्डपः कामिनाम् । इतश्च रतदीपकाश्रयमपास्य मन्ध्यानप- च्छलादभिययो महःपनिमुपेयिवांमं महः ॥ ३ ॥ हता हरिहरिन्मुखे धरति भानुभापल्लवां भचक्रमपचीयते भ्रमति कांदिशी तमः । गंस्यते कथ्यता-

·नवमः सर्गः
इतश्च गगनश्रियो विपणियोषितो वाऽग्विलं
विनाश्य वसु चन्द्रमाः पितरि याति रत्नाकरे ॥४०॥
इतो विलुलिनालका रमणमन्दिनेभ्यः पण-
स्त्रियां निजगृहानमः किमपि यान्ति निद्रालसाः ।
इनश्च पटुकुक्कुदस्वनविनीतनिद्रागमाः
पुनन्ति कुलयोषितः प्रतिनिकेतमेताः क्षितीः ॥४१॥
इतो रजनभाजनं शशिनमलायाड्रिनं
मधिष्ण्यलवणं नवोपरि निम्म्य विश्वश्रिया।
सहस्रकरदीपकैरविरिताऽपि चागत्रिक
विभातभविकक्षणे प्रगुणमेनदामच्यते ॥ ४२ ॥
परोपकृनिमिच्छना भुवनमेनदुन्पित्मता
ऽधुना कमलबन्धुना भगवना विदापं कृतम् ।
अलो गगनमण्डलाइजनि पात्रमङ्कात्मिका-
मुपानहमिहानने दधदपास्तकान्तिः शशी ।। ४३ ।।
इनाऽयसुदयन् रविस्त्वयमिताऽस्तमिन्दः प्रया-
नुभावपि विभागुणगुणवन्धनी हो मिधः ।
प्रवाधममये नवाल्लमितकालमार्दनिका-
डिनाटुपथमदलानकरत्वमासेदतुः ॥ ४४ ।।
असावलमपद्मिनीवनविकागवहामिक-
स्तमिम्ररिपुरंशुमानुदयकाटिभाटीकते ।
अमावपि दधन्निशाशवमिवाङ्कलेग्वां निशा-
पतिः पिपनिषत्यही चरमवादि मस्ताचलात् ॥ ४५ ॥
अनङ्गजगीशितुर्नममराजधानीव य-
त्रिविष्टपटगुत्सवस्तिमिरवृष्टिमुष्टिन्धयः ।
स कोऽपि रजनीपतिस्तनुमरीचिरस्ताचले
लठन्जरठजाहकाकृतिमवाप धिग्वेधसम् ॥ ४६॥
व्यदारयदयं हरिः स्ववरकन्दलैर्यत्तमो-
हिरण्यकशिपोरुरः स्फुरितमान्ध्यरागारुणम् ।
इतस्तदसिदण्डवनदपतयुदण्डो महा-
नितश्च निपपात तत्फलकमण्डलं चन्द्रमाः ॥४७॥

·वसन्तविलासमहाकाव्ये जपाकुसुमकास्यपाकृषति पुष्पलावी वने नम्वक्षतधिया वपुष्यपि दधाति मुग्धाङ्गना । महाऽझणमहर्पतेनिजचमस्थमामेवते कुसुम्भजल शङ्कयांशुकभरेण कौसुम्भिकी ॥ १८ ॥ पुरागिरिगुरुदरोपरि मुवर्णकुम्भः क्षण नभानामयस्वनुर्जठरकृपिकापङ्कजम् । नमनरलपन्नगावलिविलोपनायमित्वषा- मयं वितपते पनि नु नवेव तेजाकणः ॥ ४० ॥ कोकः शाकं त्यजति तिमिरं त्रस्नमस्तश्चकारी- हर्पस्तपन्निलिनमलिनः प्रीतिमन्तः पिबन्ति । प्राच्यप्रन्यग्गिरिकरिशिरांगण्डयोर्भास्वदिन्द मिन्दरम्य श्रियमभजतां स्मेरवन्धकवन्ध ॥ ५० ॥ तुलयति नभोवृक्षे बालः प्रचालमिहार्यमा विधुरपि मधुच्छत्रं लक्ष्प्रच्छलांषितमक्षिकः । क्षिनिरपिहिना दहिच्छाधामिपाजलजन्तुभि- स्तिमिरजलधौ पानेऽगस्त्यानुकारमनृमणा ॥ ५१ ॥ उत्फालकर्मकरमाजितमन्दगन्ननहाः प्रतीष्टग्वरकङ्कनमायाऽमी । न्यस्तामुरःस्थितिकपागनटेरिकानिक्षागं लिहन्ति लवणेन्द्रशिलां तथाश्वाः॥२२ स्वाजिराजिंकपयो निजकेलियष्टिमौलो मुहः खुरग्गरवगेद्रलाम्यम् । भानु प्रति प्रतिकपीन्द्रमुग्वभ्रमाप्तकोपा अभी स्फुटितदाडिमतुल्ययन्ति ॥ ५३ त्वहन्निदन्तमुशलानि नवाकरहिम ज्यपि मुपितारिवकृविलाम !। नां स्मारयन्ति ननु अमृधोपजातां भृविडवीरमधिरामणितामवस्थाम् ॥ २४ ॥ भानुभवानिव नवप्रमरत्प्रतापी विक्रामति त्रिभुवनकमतो वमन्त ! । चन्द्रस्तु गङ्घ इव नदयति शङ्खगोरं हित्वा महाऽजनि महा विकृमत्कलङ्कम् ॥ ५५ ॥ कुपितकपिकपालशाणशाचिः प्रहततमाकरिशोणितैरिनायम् ।

·दशमः सर्गः उदयगिरिगुहागृहानिरीया- ञ्चति हरिरम्बरकाननस्थलीषु ॥ ६॥ विधुरतिविधुरस्तु कृष्णमार परगिरिगहरवाहिनीवनीषु। अधिविशति समन्वितः ममन्ना दयमपि मम्प्रति तारकामृगाभिः ।। ५७॥ मचिभिरधवलोऽपि विश्वाधा वृतिकलथा बबलोऽयमंशुमाली । अमृदुरपि मदुश्च कोकचक्र मुदमभिवर्जयनां विकतनाऽपि ।। २८ ।। नमदमशिर:किरीटकाटि- युनिभरपल्लवितालिपाटभामः । नव मुदगृपभादया जिनेन्द्रा ददतु दिनादिमहं वमन्नपाल! ॥ ९ ॥ पता वैतालिकानामवहिनदयस्तृर्णमाकार्य वाचः कामं कर्णामृतानि प्रविणवितरणापानकायनारः । देवः श्रीवस्तुपालन्युलकभवनपामान्यमालामगल- स्तल्पं व्यामोहलीलाजल निधिपुलिनाकारमुजवाञ्चकार ।। ६० ॥ इति मिडमानना श्रीमानचा विचिन बनविदामा पनि मः। 1-2 दियणन नाम नवम. मग ! दशमः लगः । वितं श्रीः प्रणश्यति च मान्यरागवत् । तत्कृतार्थय मुताबयानधा वैभवं निजमिदं च वै भवम् ।। ५ ।। 1 Spiree lor o vorreis ifter thi, is lett bland in the 11.s., as it ems ink hal fadel on it wilo ot the original pulm-loal m. from rich the present ms, Wils copieil.

·वसन्तविलासमहाकाव्ये
तीर्थवन्दनविधित्सया ततः सत्वरो गुमनिदेशनादिति ।
एत्य वीरधवलं क्षितीन्द्रमित्याह मंमदि म भत्रिचन्द्रमाः॥६॥
क्षत्रियाः कलियुगेन दृषिताः मर्वनाऽपि न तु मामकः प्रभुः ।
कालतोऽप्यग्विलधातुजिन्वरी श्यामिका न कनकस्य जायते ॥ ७ ॥
पापकालकलिकालसङ्गतोऽप्यति नैव विकृति कृती जनः ।
उत्कठोररवकाकपोषितः कापि कृजति कहानि कोकिलः ॥ ८ ॥
नत्कलावपि कला भवत्यमा जम्भते कृतयुगस्य पावनी ।
न्यायधर्मविधिषु प्रमाद्यते अश्वदेव न हि देव ! यत्त्वया ॥१॥
देव ! तीर्थपदवी दवीयमी निर्मिता कलियुगानुपड्गिना।
नां नितान्तमदीयमी त्वदादेशता रचयितुं मनोऽस्ति मे ॥ १० ॥
गज्यमेतदुपचीयते श्रिया जायते जगनिसापि धर्मनः ।
जृम्भते म नु मुर्थियात्रया मापि देव ! मति त्वज्ञानया ॥ ११ ॥
मन्त्रिणा निगदितं महीपतिस्तन्निशम्य सुदिनस्लमचिवान् ।
वस्तुपाल ! मम मालमल्लिपि: कापि यम् मचियो भवादृशाः ॥ १२ ॥
येन येन विधिना विज़म्भत राज्यमेतदधिकाधिक मम ।
नं नमयितुमिच्छया भवान्मामकं प्रनिगरीरमहिने ॥१॥
भृभुजापि तदिति प्रणोदितः श्रीवमन्नमचिकः प्रमोदभाक।
तेजपालमथ बन्धुमान्मना वाशुवागिनि रहस्यमापन ॥ १४ ॥
आत्मगौत्रगुभिर्ममदमावदितं मकलतत्त्ववंदिरः ।
यत्कृतार्थय मुनीर्थयात्रया वैभयं निजलिई च के भवम् ॥ १५ ॥
मम्मतं समजनिष्ट भूपतेरप्यदनदिय नुर्वराथुरा ।
दुर्धरा त्वयि निवेशिता मया स्वांगानः ममतार्थ मप्रनि ॥२॥
त्वं प्रजा नयमुजानवाक्ममावर्जये: किमपि कोमलैः करः ।
पश्य कोमलकर निपव्यते ताररपि शशी न भानुमान् ॥ १७ ॥
दर्शनानि पडपि प्रमादयेरन्नपानवमनर्यधायथम् ।
आशिपः किल तदाननादिता वर्डयन्ति नृपराज्यमम्पदम् ॥ ८ ॥
मौलिमाटिनहस्तमम्पुटस्तत्तथा विनयनम्रकन्धरः ।
वस्तुपालसचिवेन्द्रशासनं तेजपालसचिवः ममावदे ॥ १॥
मन्त्रिराट् गुरुनिदेशतस्ततः कोमीः प्रतिदिशं म पत्रिकाः ।
प्राहिणाग्विलसङ्घलांकमाह्वानुमौजसिकदृतपूम्यैः ॥ २० ॥

·दशमः सर्गः ५१ निस्तुपेऽहनि तदा महीयमा तं महेन महनीयकीर्तयः । मङ्घ सङ्घपतिनामदीक्षितं चक्रिरे विजयसेनमरयः ॥ २१ ॥ वामरेऽत्र मचिरे गुरुक्रमानुजया व्यधित देवतालयम् । सयराट् परिमरे पुरो दधन्मङ्गलानकमुदारकेतनम् ॥ २२॥ दीयते स्म सुमहान् गुददस्तस्य नत्र हिमवानिवोज्वलः । मर्वतोऽपि पटमण्डपावली पादपर्वननिमाऽस्य चाऽभवत् ॥ २३ ॥ स्यन्दनावलिपदानिमाडलीस्वीयताम्लिकचम्ममन्वितैः । मण्डलाधिपतिभिश्चतुभिरावामितं नएनिदेशिनैरिह ॥ २४ ॥ लाटगोडमम्कच्छडाहलावन्निवाविषयाः ममन्ततः । नत्र मझुपतयः समापपुग्नीयवाधिव ममम्नमिन्धवः ॥ २० ॥ आगनां विविधदेशातन्ततः मैप मजदतां प्रमोदभाक् । वस्तुपालमचिवः शुधिनियः मञ्चकार विविधैम्पायनैः ॥ २०॥ मंगृहीतयुगयोकवाहन नेहधान्यजलपात्रभेषजः । श्रीनिरस्कृतधनेश्वरः कपम्बिकाविहिनमन्निधिः सुधीः ॥ २७ ॥ दीपिकाधरपदानियपान्छात्रिकादिकपग्ग्रिहानरः । मङ्गमंहतियुतो गुरुक्रमावेदितेऽहि विहितोम्मङ्गलः ॥ २८ ॥ वाजिराजिम्पुरग्बातमेदिनीधुलीचमाग्निभानुमण्डलः । वाद्यमानधनमङ्गलानकध्वानडम्बरकरम्बिनाम्बरः ॥ २० ॥ मञ्चरच्छकटमटीभवन्मार्गपदनिरनुडताकृतिः । मडपङ्कजमुनीमुग्बोचरचर्चरीरवपरीतदिग्विः ॥ ३० ॥ तीर्थवन्दनकृते नतः कृती तेजपालमयमात्मनोऽनुजम् । तं च वीरधवलं क्षितीन्द्रमापृच्छय मङ्गपतिम्चचाल मः ।। ३१ ।। ( कलापकम् ) अग्रतः सुबहु पृष्टतान्तरा चापि चापकरवालपाणयः । पत्तयोऽस्य पथि मङ्घभूपतेः मङ्घलोकपरिरक्षणं व्यधुः ॥ ३२ ॥ मर्वदा विजयसेनमृरिवारितश्रुतिरयं तमश्चयम् । ब्रह्मचर्यमहमा महीयमा बाह्यमान्तरमपि व्यपोहयत् ॥ ३३ ॥ तीर्थवमनि म मंधराट् व्रजस्तीर्थनाथभुवनान्यपूजयत् । जीर्णतामुपगतानि यानि तान्युद्दधार च गुरूपदेशतः ॥ ३४ ॥ पङ्कमग्नमथ भग्नमध्वनः सङ्कटे शकटमुत्कटः श्रिया ।

·५२
वसन्तविलासमहाकाव्ये
तन्नियुक्तपुरुषैः समुद्दधेऽमजयच म तदाप्तशिल्पिभिः ॥ ३५ ॥
बन्दिगाथकगणान्महात्मनां नामकीर्तनपरान् सुकीर्तनः ।
वाञ्छितार्थकरणैः प्रमादयामाम चाध्वनि म पेशलध्वनिः ॥ ३६॥
वैद्यभेषजभरान्नवाहनाम्भाभिराभिजनकृत्यविजनम् ।
बाधितं क्षुधितमाहितश्रमं तर्षितं च सुग्विनीचकार मः ॥ ३७॥
निःस्वधार्मिकजनाननारतं मच्चकार वसनागनादिभिः ।
दीनदुःस्थितजनं जनेश्वरः प्राप्तमम्पदयमन्वकम्पन ॥ ३८ ॥
भीतभीतमभयप्रदानती दानतीयधिरमावमादयत् ।
तीर्थमार्गनगरेषु शाक्तितोऽमांचयच नृपबन्धनस्थितान् ॥ ३० ॥
तन्मनोवमतिनिष्क्रमं किलायाचितापि पथि मङ्गभूपतिः ।
वाहनद्रविणधुर्यकादिकं यस्य यस्य न म तस्य नदी ॥ ४० ॥
मंहताभिरनुगाष्टमञ्चमा फुलनेत्रकुसुदाभिरध्वनि ।
वाशितः कुमुदिनानिभाभियभीरभीमभिरयं कलानिधिः ॥ ४१ ॥
मङ्गट वलभिपननावनीमण्डलेऽतिमुरमण्डलेश्वरः ।
उत्प्रयाणकमचीकरत्कृती मङ्गलोकमुग्वदप्रयाणकः ॥ ४ ॥
नत्र मापनये नवेन्द्रवन्पावनी विमलमंजिना गिरिः ।
अङ्गीकिमलयायमंजया दर्शिता विजयसेन रिभिः ॥ ४३ ॥
पुण्डरीकगणभृत्पुरःमराः काटिकाटिपतयो जितम्मगः ।
वेचगश्च बहवोऽपि विश्रुतास्तेऽपि पञ्च ननु पाण्डमनवः ॥ ४४ ॥
रामवालिशुकशेलकादयः काटिठाश्च यदवः कुमारकाः ।
नारदा द्रविडवालिग्विल्यभृनायकाश्च दधिरे यतः शिवम ॥ ४० ॥
विशतिः समधिकाहितां त्रिभित्र विश्वमहिना ददी पदम् ।
एकवलमपि यम्य यात्रया दुर्गनिभवभूनां विलीयते ।।.४६ ।।
यते नयनयाः सुधाचनं मोऽयमुच्चतरङ्गमङ्गतः ।
पन्यपुण्यतममङ्गभूपते माम्प्रतं विमलपर्वतः पुरः ॥ ४७ ।।
( पञ्चभिः कुलकम )
हर्षतस्तमवलोक्य भूधरं मगढ़ पटहतानपूर्वकम् ।
मथलोकाकटेपु मर्वना यन्त्रकेतनपटानलम्बयत् ।। ४८ ॥
शैलमात्ममनीव दर्पणे मङ्कमय्य मह धर्मबन्धुभिः ।
महाभूपतिरमेवत श्रिया भामिभिः स्नपनचर्चेनार्चनः ॥ ४० ॥

·दशमः सर्गः ५३ देवतालयजिनेशितुस्ततः मङ्गलोकगुरुभिः समन्वितः । वन्दनस्नपनचर्चनार्चनप्रेक्षणादि विततान संघराद् ॥ ५० ॥ सर्वतोऽपि रमपाकपण्डितैर्निर्मिते रमवतीसमुच्चये । तत्प्रियाललिनदेव्यथो यतीन् प्रत्यलाभयदतीव भक्तितः ॥५१॥ तेन मजनतामु जेमनं नाम निर्मिनवतीषु सर्वतः । निर्ममे तदनु मभूभुजा भोजन नदन चास्य कान्तया ॥५२॥ कौतुकेन कलिकालजिन्वरं वस्तुपालचरितं विलोक्य तत्। भानुमानथ जगाम जल्यितुं नर्णमेव पुग्नः प्रचेतमः ॥ ५३ ।। मध्यया अणिकगगरम्यया मंश्रिनोज्झितमिदं जगद्दधे । यनमा द्विजपनियनदक्षिपन्निर्मलैगनितगं गवाम्भरैः ॥ ५४॥ रोहिणीरमणकान्निडम्बरे वैग्मम्बरनले विलामिनि । म प्रयाणमय मभपनिनिर्ममे विनलपर्यनं प्रति ॥ ५५ ॥ आन्तरं रज इव व्यपाहि चन्द्रमा गुम्बधूपभोगजम् । वाहवाहनममुन्धितं रजः मान्ध्यमङ्कमिपनो वपुष्यधात् ॥ ५६ ॥ मयावतमुचामचर्चरीगीतलीनमनमः शनैः शनैः । गच्छतः मपदि मङ्गभूपतेरस्य मम्सुग्वमिवाययो गिरिः ॥ ५७ ।। पादलिप्तपुरमन्निधी व्यवाप्रयाणमय मापार्थिवः । पञ्चवर्णपटमण्डपावलीच्छादितावनितलं ममन्ततः ॥ ८ ॥ पादलिप्तपुरमण्डनं जिनं पार्श्वनाथमथ पापमन्थनः । मर्वमंघजनतान्वितः ममभ्यर्य तीर्थगिरिमारोह मः ॥ ५० ॥ श्रीकपर्दिनमुदीर्णमुत्पुरः मंघविन्नहतिनिघ्नमुत्परः । मंघभूपतिरूपेत्य पूजयामाम मामलमुवर्णपूजया ॥ ३०॥ धर्मलाभमुचितं कपर्दिने ते वितीर्य गुरवः समाधवः । मंघसंघपतिमंयुतास्ततस्तीर्थनायभवनं प्रपेदिरे ॥ ६१ ।। भाविनोऽत्र नऋतुः स्फुरत्कराः केपि केपि लुठदङ्गकान्यदुः आदिनाथमवलोक्य केचन व्याहरञ्जय जिनेति भारतीम् ॥ ६२ ।। संघराट् ममभिमृत्य भूनलन्यस्तभालफलकः कृतानतिः । आदिनाथपद्योः प्रमारितोदारबाहुरूपगृहनं व्यधात् ॥ ६३ ॥ भावभासुरमनाः पुरः प्रभारूर्व एव सुकृती कृताञ्जलिः । तन्मुग्वाहितविलोचनोऽस्तवीत्तं नवीनकविताकिरा गिरा ॥ ६४ ॥ .

·वसन्तविलासमहाकाव्ये तुभ्यमद्भुतगुणाय भूर्भुवःस्वःस्तुताय भवभीतिभेदिने । श्रीयुगादिजिननाथ ! योगिनां ध्यानगम्यपरमात्मने नमः ॥ १५ ॥ भक्तिवाड़िलहरीमिति स्तुतिं प्रस्तुतां भगवतोऽभिधाय मः । सङ्घलोकगुरुभिः समं शमी व्यातनोत्तदनु चैत्यवन्दनाम् ॥ ६६ ॥ तीर्थकुण्डजलमजनोत्तरैः श्वेतवन्त्रमयधोतिशालिभिः । निर्मितीममुग्वकोशचामभिश्चन्दनाम्बुकृतपाणिकङ्कणैः ॥ १७ ॥ इन्द्रनामुपगतैः महम्रो धार्मिकः महाग धार्मिकालणीः । काञ्चनी कलशपनिमाददे जन्मपर्वणि सुर्वरागिन् ॥१८॥ (विशेषकम् ) भाविभिः स्नपयितुं जगत्प्रभु हेमकुम्भपटली को कृता । राजते स्म लहरीपरम्परा विम्बितेव रविविम्बमण्डली ॥ ११ ॥ म्नानपर्वममकालमुच्चकैः पेतुरम्वलितमिडहयः । भाविना दुरितभागिमण्डलीजाङ्गली निभमदम्भवृनयः ॥ ७० ॥ वाद्यमानपटहोम्यष्टिकाहारीमुझजगलनिःस्वनः । मड्डपङ्कजदृशामुटदगार्डम्बरे गिरिगुहास मृच्छति ॥ ७ ॥ मराह गुम्ममक्षमाढतो धर्मवन्धुभिरथावृतोऽभितः । म क्रमेण कलशान कलाशयः पर्यलाठयदीशमनि ॥ ७२ ॥ (युग्मम् ) ते पुनः पुनम्पेत्य भाविनस्तार्थतायभृतकुम्भपण्डलीम् । लोठयन्त ऋपभस्य भृहनि श्माधरस्य जलदा इयावभुः ॥ ७ ॥ चन्दनणमदकुङ्कमागुम्स्वेदमारघनमारकर्दमः । निर्ममे तदनु मंघपार्थिवस्तीर्थनायवपुषी विलेपनम् ॥ ७४ ॥ मल्लिकाबकुलजातिथिकाकेनकाब्जशतपत्रचम्पर्कः । आदिनाथमथ मैप पूजयामामा वामव इवावनीगतः ॥ ७९ ॥ कङ्कणाङ्गदकिरीटकुण्डलस्वर्णदामभिरयं मधामभिः । तं विभृष्य जिनमस्य हस्तयाधस्तवान्कनकीजपरकम् ॥ ७६ ॥ धार्मिकः म परिधामनेकधाम्पधामभिरथांगुकळधात् । यस्त्रिलोकवनकल्पपादपः पल्ल्वरिव जिना व्यराजत ॥ ७७ ।। अग्रता जिनपतेः मुदीपकणिकामयमकारयत्कृती । तत्पशस्तिमिव याञ्जनाक्षरश्चैत्यभित्तिपु लिलेग्य तत्क्षणात् ।। ७८ ॥

·दशमः सर्गः ५५ वीक्ष्य मडमिममुद्यतं भिया यः कलिर्मशकमात्रतामगात् । नद्विघातनकृतेऽगुमच्छिदाधूमधूममथ म व्यपश्चयत् ॥ ७ ॥ अक्षतानथ म दक्षतान्वितः मत्फलानि मफलीकृतेप्सितः । पकमन्नमय तीर्थकृत्पुरोऽहोकयच्च जलमुज्वलाशयः ॥ ८० ॥ अष्टधा मतिगुणैरल कनः मोऽष्टधा मदविधानवर्जितः । अष्टधेति जिनपूजनं व्यवादयाऽपि निजकर्म हिंसितुम् ॥ ८१ ॥ आदिनाथजगताजिनानथ मैप मजनताममन्वितः । चन्दनस्नपनचर्चनार्चनैः कोटिगोऽपि ममभावयक्रमात् ॥ ८२ ॥ तेन चीनवमनैमहाध्वजः कल्प्यते स्प जिनमन्दिरोपरि । स्वर्गमार्ग इव देहिना करप्राप्य एवं दिवि या व्यराजन ।। ८३ ॥ प्रेक्षणक्षणमथो विचक्षणस्तार्थभर्तुग्यमग्रतो व्यधात् । नर्तकीकुचनटत्रुटमणिनम्मणिप्रकरपुञ्जिनायनि ॥ ८४ ॥ उन्नदत्प्रचुरतृयभुन्टाल पुष्पवृष्टि चलिनाम्चामरम् । व्यादधेऽथ घननारबार्नकारात्रिकं जिनमतेरमो पुरः ।। ८५ ॥ चैत्यवन्दनविधि व्यवादया देवनेवकजनेऽय मन्क्रियाम् । महाभूपनिरवाग्निं नमः नत्रमत्र मममृत्रयच मः ।। ८६ ।। मलोकमहिनम्नती मुबोद्धाटनं व्यधिन मङ्गभूपतिः । यत्र तीर्थपतिकाशवृहये कोटिगो विरागयोऽमिलन् ॥ ८७ ।। आदिनाथमथ मां कुमक्षमः मन्निधि पितुरिवास्य मंधराट । शेषतीर्थपरिपद्विवंदियादयमानदयो व्यजिजपत् ॥ ८८ ।। आनन्दाश्रुविमिश्रनेत्रयुगला वहात्रलिः मप्रति क्षिप्त्वा त्वत्पदपजापरि ठिार; स्वाम्येकमभ्यर्थये । चेत्त्वं वन्धुरकारणाऽमि करुणा चंदम्ति ते चतमि स्वं विश्वकनमस्य देव ! मम नयाः पुनदर्शनम् ।। ८९ ॥ इत्थं गद्दया गिरा प्रभुपदानापृच्च्य वापनं सङ्गीतेन कपर्दिनश्च पुरता निमाय निर्मायधीः । अर्थिभ्यः सुतरां धनानि वितरन्माधिनायः स्वयं सड्डेनाथ समं गिरेरुदतरत्पुण्यश्रियाऽलङ्कतः ।। १० ।। इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीवालचन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि महाकाव्ये दशमः सर्गः।

·५६
वसन्तविलासमहाकाव्ये
वृद्धायाः किल सम्प्रति क्षितिपतेः कीर्तिश्रियः साम्प्रतं
कीर्तिश्रीः पदमामसाद भवतः श्रीवस्तुपालात्मज !।
याऽवीप्यत दिग्वधूभिरभितस्ताराक्षौरक्षतैः
दुर्वापत्रनिभाङ्कसङ्कलशशिस्थालादुपात्तैरिव ॥
एकादशः सर्गः ।
प्रयाणढक्कानिनदोपहतसामन्नवर्गोऽयमनर्गलश्रीः ।
प्रभासतीर्थाधिपति चुलक्यमन्त्री नमस्कामथ प्रतस्थे ॥ १ ॥
ढक्कां नदन्तीं तरमा निशभ्य रमातिरेकं तुमुलं वितन्वन ।
ममं ममन्तादपि मङ्गलोकः प्रयाणकाय प्रगुणो बभूव ॥ २॥
पर्याणिताः स्वर्णग्वलीनवन्तः कगाकरः मादिभिरादरेण ।
धृतास्तदानी दिवमुत्पतन्नस्तुरङ्गमा जेतुमिचन्द्रमश्वम् ॥ ३ ॥
विघयन्तः कविकान्स्वदन्त नोन्नतस्कन्धमवाकृतास्याः ।
कोशानलं जंतुमितीव वक्षो निभालयन्ति स्म तदा स्वमवाः ॥ ४ ॥
हयोऽभिरन्तुं वडवामिवाचवल्गाधरं वल्गु विहेषमाणः ।
नदंमदेशप्रहिताग्रपादः कश्चिनदा मादिनमामगंह ॥ ५ ॥
तुरङ्गमीहेपितमात्मदर कश्चित्तदाकार्य निरुद्धकर्णः ।
हयों वलदीवमुद्गश्चिनाम्या हिहानि हेपाभिरभापतेव ॥ ६॥
कश्चित्तदाऽश्वातिगठः स्वकण्ठमुल्यमुत्य पांगविलीनहम्तम् ।
चग्वाद दन्नश्चरणजघान छैनद्रुतं वाय. पलायते स्म ।। ७ ।।
पर्याणमुप्लुन्य मदादगृह्णन् कश्चिनदा कुवन मादिनाऽश्वः ।
यतः प्रभावार्जवमेव चार क्लैशाय लेगोपि कृता मदम् ॥ ८ ॥
अथा कुथोड़ामितपृष्ठदेशा विशाललाहोलममारिपाटाः ।
मिन्दरपूगरणकुम्भशृङ्गाः शृङ्गारितास्तत्र मह महभाः ॥ ५ ॥
उदस्तहस्तापरिदानगन्धलब्धभ्रमट्टङ्गकुलान्तदानीम् ।
विरंजिर मन्त्रिनृपाजिर ते मधीकराका इव कुचरेन्द्राः ॥ १० ॥
वलन्मुग्वं केपि विकृणिताक्षं माचीकृतास्यं च महेपमन्ये ।
अश्वा व्यलोकन्त नदाभ्युपेनान् घण्टाटणत्कारयुजो गजेन्द्रान् ॥ ??
रेभां मुरंभान्निकमुत्प्रयातान् व्यधुनंदभास्तुरगान् विलोक्य ।
तुरङ्गमा अप्यगमा भयेषु सरांपहेपं हिहिहीनि चक्रुः ॥ १२ ॥

·एकादशः सर्गः
विलम्बमानध्वजवेणिदण्डाः सच्चक्रताडङ्कयुजोऽश्वनेत्राः ।
सुवंशनासा युगभ्रविलामाः मेनामुवानीव रथा विरेजुः ॥ १३ ॥
स्फुरासिवन्तो न तदा समीयुः पदातयः किं तु महोर्मयोऽमी ।
प्रत्यक्पयोधिप्रहिताः मफेनमीनाः ममुद्राधिपसम्मुग्वीनाः ॥ १४ ॥
धनुर्धरास्तत्र मचित्रचापाः सुवर्णतृणीरयुजः ममीयुः ।
ममुद्रमिन्द्रायुधमुद्रहन्नः मविद्युतस्तोयधरा इवैते? ॥ १५ ॥
विश्रान्नकान्तस्थुलपीनवक्षाम्हाऽपवाहावलिकीलवन्तः (?)।
नानावलीका ध्वजिनी सुवृद्धा मा मीमतीर्थाभिमुग्वी चचाल ॥ १६ ॥
आक्रन्दिनामप्युपरि प्रकामं भारा न्यधीयन्न ममप्रियाणाम् ।
मूढाः मुधा माहसमुत्रजन्ति नदन्यथा नैव यदस्ति भावि ॥ १७ ॥
क्रमेलकानां निवहेपु शीघ्रमुत्थाय दार्यक्रममुद्रिरावी ।
आढमात्रेष्वधिपृष्ठदेशेष्वधाष्ट्रपालेषु पलायते स्म ॥ १८ ॥
उच्छूलशीर्षामकलाहिकांस्यतालम्रजान्तःपुरनादिपादाम् (?) ।
नभी लिहन्तः महमव गजा
॥ १९ ॥
आमा दामेरकमुत्प्रयान्ती दलनितम्बाकुलवेणुयष्टिः ।
रंक्षाय योग्यामभितन्वतीति विमेर
पटांशुकाच्छन्नसुग्वामनान्तःस्थितावरोधैकविलोकनाय ।
उन्नम्रनम्रीभवति स्म लोको वादं निगृढं हि चमत्करोति ॥ २१ ।।
तुरङ्गमातङ्गरथाधिम्दैश्च्छत्रावलिच्छन्नदिगन्तरालैः ।
प्रत्यक्षनक्षत्रगणैरमान्यराजस्तदारब्धजिनेन्द्रपूजः ।। २२ ।।
उच्चरथाच्चैःश्रवमं यथेन्द्रस्तुरङ्गराजं सचिवकराजः ।
पर्याणितं रत्नग्वलीनमध्यामराह नारायणवत्स्वतार्यम् ॥ २३ ॥
मंदव दानक्रमविक्रमेण विनिर्जितः कल्पतमस्तदानीम् ।
मच्छायमायूरदलातपत्रनिभेन सेवितुमाजगाम ॥ २४ ॥
न्गस्यकमङि कटके तथैकमुद्धृत्य केशावलिकावलम्बी।
वाग्रजाग्रतवल्गपाणिरासादयत्मादिजनस्तुरङ्गान् ।। २५ ।।
मायूरपिच्छातपवारणाली.रराज देवालयवैजयन्त्या ।
आकाशवीथी दलिलेन्द्रनीलवर्णाऽवतीर्णा सह गङ्गयेव ॥ २६ ।।
कशात्रयाघातमवाप्य पञ्चधाराभिरामं तुरगव्रजद्भिः ।
खुराहता मदलवन्नदन्ती सैन्यातिभारादिव भू ररास ॥ २७ ॥
........
॥ २०॥

·५८
वसन्तविलासमहाकाव्ये
खाता खुरैर्मुद्गभुजः पुरोऽथ समीकृता सिन्धुरपादपातैः ।
रथाङ्गलेग्वाभिरिला हलाप्रैः सीमन्तिता क्षेत्रमहीव रेजे ॥ २८ ॥
रथा रथाङ्गध्वनिभिर्महेभा रेभाभिरश्वा अपि हेषितेन ।
जनो जनैः शब्दपरम्पराभिरलक्ष्यत क्षोणिरजोऽन्धकारे ॥ २९ ॥
सुवर्णनागास्पदकर्णपाशाः प्रलम्बवेणीरतिमुग्धवाचः ।
दुग्धातिस्निग्धदृशांतिमुग्धमुग्वी: मग्वीभिः कुनकादुपेनाः ॥ ३० ॥
नवोदिताम्भोधरमध्यदेशम्पारची लोचकरोचमानाः ।
सौराष्ट्रततीरमुगोष्ठकन्या आनन्दयन् दृग्वलनामृतेन ॥ ३१ ॥
रङ्गतुरङ्गक्षतभूमिगोलपङ्खोलधूलीधवलीकृताशः ।
कैश्चित्प्रयाणः सचिवाधिनाथः श्रीसोमनाथस्य पुरं जगाम ॥ ३२ ॥
(विशेषकम् )
मरस्वतीवारिधिर्वाचिहस्तमञ्चारितैर्यस्य पुरः पुरस्य ।
परस्पराश्लपविभेदवद्भिश्चामर्यमाचर्यत फेनकृटः ॥ ३ ॥
नीरस्फुटन्नीरकदम्बकेन बहिः मदा गर्जति यत्र वाडौं ।
वृधव मामेशपिनाकिनाऽग्रे त्रिपवेलापटहप्रपञ्चः ॥ ३४ ॥
निगच्छदागच्छदनकम्पमामेशयात्रालममानलोकम् ।
दृष्टं तदिष्टं ननु येन तेन प्रभूतदेशाऽपि विलोकिता भूः ॥ ३५ ॥
मामेामाराडुमुपागतेन जनेन नानाविधकष्टभाजा ।
विलोक्य परिवदनानि तृणं यत्रैव यात्राफलमापते ततू ॥ ३६ ॥
चन्द्रप्रभम्याप्टमतीर्थभर्तुर्यदशनामन्दिरमिन्दिरायुक् ।
उपत्य मामरदत्यनानिपेव्यते मंमृतिशातनाय ॥३७॥
पुरस्य तस्योपवीषु भृत्यः प्रीयमानेषु निवामकेषु ।
स्नानाय सामन्तजनन माकं मन्त्रीश्वराऽगाप्रियमेलनार्थ ॥ ३८ ॥
मरस्वतीमङ्गतमच्युतश्रीनिवासमुद्यत्तरवारिभामम् ।
गभीरमुच्चरविलडिन्तस्वमर्यादमाकान्तदिगन्नदशम् ॥ ३९ ॥
यथाभिलापं मुमनावितीर्णविभृतिमात्मानमिवाम्बुराशिम् ।
नक्षतामात्यपतिः स्वयं तु न ग्राहशीला न जडाशयश्च ॥ ४० ॥
(युग्मम्)
गम्भीरगम्भीरनिधिः प्रमादशालीव 'गर्जन्विहमंश्च फेनैः ।
कलालहस्तरविलालचित्तं मन्त्रीश्वरं मित्रमिवालिलिङ्ग ॥ ४१ ॥

·एकादशः सर्गः तत्र द्विजेभ्यः सचिवैकरत्नं रत्नैस्तथा हर्षपरो ववर्ष । यथा यथा तैरवृथाकरश्रीरत्नाकरो मूर्त इव प्रतीतः ॥ ४२ ॥ अथाश्वमत्तेभरथाधिरूढः मामन्तलोकैः परितः परीतः । दिगन्तकुक्षिम्भरिभृरिभेरीभाङ्कारधिकारितसिन्धुशन्दैः ॥ ४३ ॥ तदागमोदारमुदेव चैत्यध्वजाभुजाकल्पितताण्डवं सः । चन्द्रप्रभं नन्तुमना महेशं तत्पत्ननं मन्त्रिवरी विवेश ॥४४॥ (युग्मम् ) तत्र क्षणे मंभृतभूरिभेरीमाङ्कारमाकर्ण्य पुराङ्गनानाम् । वसन्तवीक्षातृषितेक्षणानामेवंविधं चेष्टितमाविराम ॥ ४५ ॥ औत्सुक्यतो हारलतां नितम्बे निवेश्य कण्टे रमनां च काचित् । ताडङ्कमाधाय कलाचिकायां कर्णे पुनः कङ्कणमुच्चकार ॥ ४६ ॥ काचित्तथा कन्दुकमेकबाही निवेश्य नीलं गजचर्मलीलम् । सन्दश्यमाणैककुचार्द्धनारीश्वरत्वमृहेऽधिगता गवाक्षम् ॥ ४७ ॥ काचित्तदानीं किल भोजयन्ती शिशु स्वमाकर्णिततृर्यनादा । हित्वा तदामन्नविडालमेकं कृत्वा कटीरे गृहमारोह ॥ ४८ ॥ काचित्तदानीं गृहकर्म हित्वा प्लुता च्छुटन्नीविलुलत्पटान्ता। श्वश्रुतिरस्कारवचांमि पाद्मश्रीरनादेस्तिरयाम्बभूव ॥ ४ ॥ अद्यालमारोहति किञ्च फालविलोलपादं ललनाममहे । पाणिन्धमत्वेन बभूव भङ्गः परस्परं काञ्चनकङ्कणानाम् ॥ ५० ॥ भ्रूचापमुत्क्षिप्य कटाक्षवापौर्वातायनस्था सचिवं जघान । मां हन्ति कामस्तदयं सनाभिस्तस्येति रोषादिन कापि योषा ॥५१॥ असौ प्रविष्टो हृदि मे वसन्तो निःमृत्य मा यातु कथञ्चनापि । इतीव काचिदृतिमुच्चकार रोमाञ्चकटोत्कटकण्टकोधैः ॥ ५२ ।। हतुं मनः श्रीसचिवेश्वरस्य यदैव काचिच्चकमे तदासौ। स्मरेण कोदण्डकरण रोपै रोमाञ्चरुपैरभिकीलितव ॥ ५३ ।। काचित्तदा सात्विकभावभिन्ना विवृत्य केशान्पुनराबबन्ध । प्रकाशयन्ती क्षणमूममूलं काचिद्दुकलं च तथा चकार ॥ ५४ ।। उज्जृम्भमाणा करिकुम्भतुङ्गं स्तनद्वयं मन्त्रिणि दर्शयन्ती। करम्बितोदश्चितबाहुवलिर्बभञ्ज गात्राणि च काचिदेव ॥ ५५ ॥ गवाक्षभित्तौ मणिनिर्मितायां सङ्कान्तमूर्ति सचिवाधिनाथम् ।

·वसन्तविलासमहाकाव्ये काचित्कुचाभ्यां पुलकाश्चिताभ्यामपीडयत्प्रीतिनिमीलिताक्षी ॥५६॥ काचिच्छलाकाञ्जनरेग्वया श्रीवसन्तपालं मुकुरे लिग्वित्वा । चुचुम्ब रोमाञ्चितगण्डभित्तिनिमीलितोन्मिलितलोचनान्ता ॥ ५७ ॥ नार्यो बभुः स्फाटिककुटिमाग्रसुवर्णवातायनमन्निविष्टाः । आकाशमार्गेण वसन्तवीक्षागता इव स्वर्वनिता विमानैः ॥ २८ ॥ रूपस्थितध्यानपराभिरेवं निम्प्यमाणः पुरकामिनीभिः । श्रीसोमनाथस्य पिनाकपाणेः प्रामादमामादयति स्म मन्त्री ॥ ५ ॥ ब्रह्माण्डमाण्डोपममण्डपश्रीरत्युच्चकैः किं बहु वर्ण्यते यः । महीतलव्योमतलान्तरालप्रमाणदण्डश्रियमादधाति ॥ ६० ॥ यस्मिन्सदा धूपघटीसमुन्धधृमोर्मिभिः साम्बुधनाघनाभे । विशुद्धमं बिभ्रति शातकुम्भकुम्भध्वजोक्षाधिपतोरणानि ॥ ६१ ॥ गजेन्द्रकुम्भादवतीर्य शम्भोम्पानभावः सपरिच्छदापि । पाणिन्धमं यात्रिकधोरणीभिरमात्यराजस्तमथो विवेश ॥ १२ ॥ महर्मविहर्मशिलामुपेत्य दण्डप्रणामं विदधे प्रणामम् । गत्त्वा च गर्भालयमध्यमध्यालिलिङ्ग मोमेश्वरमष्टमूर्तिम् ॥ ६ ॥ अथो तमेव म्नपयन् हृदिस्थं प्रमोदजैलॊचनकुम्भतायः । पञ्चामृतः पञ्चशरप्रपञ्चजितं जितारिः नपयाम्बभूव ॥ ३४ ॥ कपरकृष्णागुरुचन्दनादिविलेपनर्विश्वगुरुं विलिप्य । विध दशग्रीवशिगंधरानरमात्यशम्भुः मुरभीचकार ॥ ६५ ॥ अन्यूनभक्तिः म वरप्रमनवृन्दन वृन्दारकवन्दनीयम् । वृषाङ्कमभ्यय॑ वृषानमाणोऽनुकलयामाम नतो दुकूलैः ॥ ६६ ॥ कर्परकृष्णागुम्धृपधृमवीचीभिम्च्चै रचयाञ्चकार तथा घनानेष घनानशेपश्रेयांवनी मंववृधे यथास्य ॥ ६७ ॥ नान्दीमनादीनवचिनवृत्तिः म मण्डवं नाण्डवितप्रतापः । मुगीतमुच्चदलितावीतः पुरः पुरागः प्रथयाञ्चकार ॥ ६८ ॥ मंवेद्यवेदी मचिवाऽनिवेद्यनवद्यमालां विमलान्तरात्मा । अढोकयत्प्रौढगुणप्रगढीतिः पुरः कृत्तिभृतः कृती मः ॥ ६ ॥ अकारयहीपतमप्रदीपविराजिविश्वातितमः:प्रदीपैः। नीराजनं राजसभावतंमः श्रीमामनाथस्य यथोचितं सः ॥ ७० ॥ श्रीमामनाथाय सुवर्णरूप्यकृप्यस्वरूपाः सचिवेश्वरेण ।

·एकादशः सर्गः तुलापुमांसो बहुशोऽतुलेनादीयन्त विस्मापितविश्वलोकाः ॥ ७१ ॥ स दानपात्रेषु मदानवश्रीः श्रीदानवद्वेषिसमानवेषः । दानं निदानं मततोत्सवानां ददौ मदौचित्यविवेचनेन ॥ ७२ ॥ शत्रुञ्जयस्वामिसमानभक्त्या चन्द्रप्रभं नीर्थविभुं तथा तम् । मन्त्री नमस्कृत्य चचाल तस्मादुत्कण्ठितो रैवतदैवताय ॥ ७३ ॥ रजस्तदा मैन्यपदाभिघाताद्भिन्द्रप्रपातादिव ग्वं प्रपेदे । ततोपि मन्तप्तमिवार्कतापभारेण वारिण्युदधेः पपान ॥७४ ॥ धावत्तुरङ्गाग्रपदैरमन्दमाकृष्य नीतामिव मन्निधानम् । अथोजयन्ताचलराजभूमि श्रीव तुपालध्वजिनी जगाम ॥ ७५ ॥ न यावदुच्चैः सचिवांशुमाली व्यालीढविश्वो महमाभ्युपैति । नावत्पुरः मान्ध्यघनाघनाभैरवेष्ट्यताद्रिः पटमण्डपोधैः ॥ ७६ ।। इतस्ततःस्थापितकेकिपत्रातपत्रभूतवनीपम्हैः । गुरु मच्चतरै रराज पर्यन्त शैलरिव शैलराजः ॥ ७ ॥ रथाचमत्तेभवती व्यतीतलयाध्यभागा गतिलाघवेन । उपत्यकायामथ रैवताद्वेरियाय सेना सचिवेश्वरस्य ॥ १८ ॥ मैन्याय तस्मै ममुपागताय तदश्चहेषाप्रनिशह वेषा । अगीयत स्वागतगीरिवाचेगुहामुग्वै रैवतपर्वतेन ॥ ७॥ त्वराकर स्फिालनमंज़याश्वान संस्थाप्य होकारकृतोऽश्ववाराः । उत्तममत्तेरितधावितेभ्यस्तेभ्यः परिस्वेदकणाङ्कितास्थाः ॥ ८० ॥ रथा व्यराजन्त वधूधराग्रजाग्रन्मुग्वा द्वारि निवामकानाम् । तृष्णीं वितीर्णोभयगलहस्ता इवात्मधुर्योक्षवियोगदुःग्वात् ॥ ८१ ॥ उत्तार्यमाणेपि भरातिरेके चक्रन्दुम्च्चैः करभास्तदानीम् । विधीयमानेऽपि हिते नितान्तं कान्तं वचो हि वृवते न मूढाः ॥८२॥ वधूलचूला मृदुलोपशाग्वाः ग्वं लिहन्तो लुलदोष्टमुष्टाः । स्वरं विचेमः परिती महाद्विमुत्रासयन्ता वनसैरभाणि ॥ ८३ ।। निधाय्य तोयानि महीम्हाणां छायासु वडाः परितो महाक्षाः । पूत्कारिघोणाः परिवृत्य.घासमुद्रालयन्ति स्म सुग्वं निषण्णाः ॥ ८४॥ उत्तार्य पर्याणग्वलीनकानि लघूकृताऽपांशुरभूमिकासु । उद्वेल्लमाना लठदङ्गकानीवाश्वा वितेनुः प्रतिनेमिशैलम् ॥ ८५ ॥ मत्पृष्ठतः स्वामिजनोऽवतीर्णः कथं कथं नैव विलड्डिता भूः । THE KUPPUSWAMI SASTRI RESEARCH INSTITUTE MAne-

·દર
वसन्तविलासमहाकाव्ये
इत्यन्तरा खेदपरा इवाश्वाः वितेनिरे भूमिविलोकनानि ॥ ८६ ॥
मुक्तश्रमाः शैलनदीषु पीताम्भसोऽभिषेकाम्बुकणान्किरन्तः ।
वण्ठैरनीयन्त कुहत्कृतोश्वाः सङ्घाधिपावासपुरोवनीषु ॥ ८७ ॥
वल्लीषु बड़ा हरितानि नम्रीकृतांसमश्वा मुदमुद्रहन्तः ।
पुच्छैः प्रशंसन्न इवोल्लमद्भिश्वबभुंरदन्तनादाः (?)॥ ८८ ॥
तदास्यवैकृत्यमुदीक्ष्य सद्यस्त्रिकं परावृत्य वनायुदेशे ।
कस्मिंश्चिदामुञ्चति पादतालं बिग्वीति कृत्वा कपिरत्पपात ॥ ८ ॥
आवर्तनाभ्यः स्मितपद्मनेत्राश्चक्रस्तनाडम्बरमुद्रहन्त्यः ।
इभैरभुज्यन्त ममुद्रपन्यो बलीयसां वा किममाध्यमस्ति ॥ १० ॥
गर्जन्न उच्चैः सुचिरं किरन्तो मदाम्बु जम्बालितलिजालम् ।
गुरुदराद्रिं परितः करीन्द्रा बभुः पयोदा इव नीलभामः ॥ ११ ॥
वैतालिकाः प्रस्तुतनित्यकालक्रियापरे मडापतो वमन्ते ।
अनूदितां रैवतकाद्रिपादोंगावली पेटुरकुण्ठवाचः ॥ १२ ॥
विलोकनीयाजनि रेवतस्य गिरः परिष्वङ्गपरेव तस्य ।
निवाममालादिमभाममाना दृष्ट्या प्रकाशावधि भाममाना ॥ १३ ॥
किं वमा बहुधा चुलुक्यमचिवश्रेष्ठानुरागादिव
प्राप्तं पृष्टत एव पत्तनमिति भ्रान्ति ममातन्वति ।
पतस्मिन्कटके गृहोपवनिकालक्ष्मीम्पात्ता वनः
क्रीडापर्वतता च पादगिरिभिश्चुलाचलालम्बिभिः ॥१४॥
इति मिद्धमारम्वताचार्यश्रीवालचन्द्रविरचिने वसन्तविलासनामनि
महाकाव्ये प्रभासतीर्थाधिपयात्रावर्णनं नाम एकादशः सर्गः ।
ताम्भाधिषु नादिमदलतुलां तन्नत्सु दिग्मण्डली-
दामोट्टामरितामरादिमुमहद्वंशाग्ररङ्गाङ्गणे ।
कीर्तिवंशनटीव नृत्यति तव श्रीवस्तुपालान्मन !
प्रीतः पश्यति नां च किं च गणनातीतो गणः स्वर्गिणाम् ।।
द्वादशः सर्गः।
अथ कृतसुकृतश्चुलुक्यभर्तुः मचिवशचीपतिरुन्मिपत्प्रमोदः ।
गिरिवरमुपमृत्य रैवताख्यं मचिरममुं चिरकालमालुलोके ॥१॥

·द्वादशः सर्ग: अविरलसरलप्रवालजालप्रमृमरकान्तिकदम्बकैतवेन । अधिभवजलधि ज्वलन्तमुच्चचलनमिवारुणमोर्वनामधेयम् ॥ २॥ कटकतटशिलानिपातचूर्णीभवदुमनिझरीकरोत्करेण । कलियुगमलिने नितान्तमभ्युक्षणभिव भूमितलेऽग्विले क्षिपन्तम् ॥ ३ ॥ अनुवनमलिकोकिलामयूरैरनुनदमादिवकोटकङ्ककार्कः । अनुमरमि मरालसारमा ग्वरितमृजितकृजितैः समन्तात् ॥ ४ ॥ जिनबलिपटहाऽममाननादैम्परि घनाघनगर्जिनश्च मध्ये। मदगजरमितेरधश्च वाचालिनगगनाष्टदिगन्नभूमिदेशम् ॥ ५ ॥ समुदितवनवह्रिदयमानागम्बनधूमगुमिकानिकायैः । निजवपुरवगुण्ठितप्रवृष्टाम्बुदशुचिवम्बमियोपधूपयन्तम् ॥ ६॥ कचिदपि चमरैः कचिच पुरः कचन मृगैः कचिदेव चाच्छभलैः । कचिदपि कपिभिः कचिढराह: कचन गजैरपि राजमानकुञ्जम् ॥ ७ ॥ अनुपथमुपदभूतशाग्वामुग्नविनिविष्टशुकाभिनन्द्यमानैः । दिशि दिशि च गमागमप्रवृतर्जिनपतियात्रिकधोरण:पेतम् ॥८॥ जिनपतिमहिमप्रशान्नवैरख्यमनतया चिरमेणचित्रकेण । विपधरनकुलेन हस्तिमिहेन च कृतमीदमुन्दिरौतुना च ॥ ९ ॥ अनुदिशमकृशप्रभाविभिन्नान्धतममवृत्तिभिरोषधीवितानैः । जिनपतिमभिराहुमागतानाममृतभुजां निवरिवोपमद्धम् ॥ १० ॥ अनलमरमवश्यधातुग्वन्याञ्जनविषपादपपादिकल्पहस्तैः । अनुनटतटिनीगुहानिकुत्रं दिशि दिशि योगिजनम्पास्यमानम् ॥ ११ ॥ ( एकादशभिः कुलकम् ) दिपां दधानी वशमुजयन्तं विडम्बयनन्दिनमुजयन्तम् ।' उत्पश्यमानो गिरिमुजयन्तं श्रिया सुरेन्द्राचलमुजयन्तम् ॥ १२ ॥ श्रीवस्तुपाला जगदेकवीरः श्रीवस्तुपाला जगदे कारः । वैतालिकेनाचलसंस्तवेन वैतालिकेनाचलसंस्तवेन ॥ १३ ॥ (युग्मम् ) अचल एष चुलुक्यसभामणे ! मकलभः महरिः कटकोत्कटः । सचिवभूप ! भवानिव भासते सकलभः सहरिः कटकोत्कटः ॥ १४ ॥ विभाति कैलास इवेश्वरेण शिवाङ्गभाजा वृषभासितेन । श्रीनेमिनाथेन कृताधिवासः शिवाङ्गभाजा वृषभासितेन ॥ १५ ॥ अयमुदश्चति सिन्धुरसङ्गतैर्विदुलकैरधिसिन्धुरसं गतः । .

·६४ वसन्तविलासमहाकाव्ये . वनचरैः सुग्वसारसम्वचनैरधिरतापि च सारमावञ्जनः ॥ १६ ॥ अस्मिन्गणः केसरिणामहिंस्रः कृशो दरीसङ्गमलालसानाम् । प्रभावती योगमहाधनानां कृशोदरीसङ्गमलाऽलमानाम् ॥ १७ ॥ अयमितः कलधौतशिग्वावलैरधिगतः कलकेकिशिग्वावलैः । अनुसरः पृथुकैरवशोभितः करिवधूटथुकैरवशोभितः ॥ १८ ॥ लभेत दन्ताभिभवान्विधं तुदन्विधुन्तुदस्फाटिकशृङ्गमनम् । न जानु जायेत शितिर्विभावरी विभावरीयोपदीह भृधरे ॥ १० ॥ मुनिसंहतिः मकरुणा करणादिकवृक्षपुष्पमुरभिः सुरभिः । इह मर्वतः मकमला कमलाकरमन्नतिर्विकसिताकमिता ॥२०॥ अयं निकुञानि विनि पापहन्ताप्मरोविभ्रमरोचितानि । हन्ताप्मरांविभ्रमरोचितानि शृङ्गाणि शृङ्गारयते च शैलः ॥ २१ ॥ इह खेचरवृन्दमुदारमते सुरतेन नदीपु मुदा रमते । अधिपङ्कजमंहति मा रसिका नहि वल्लभमुज्झनि मारमिका ॥ २२ ॥ मुवर्णसंभारभृतो नमेम्वनीतलाडिनपूर्वविष्णाः । एतस्य माधर्म्यमुपैति मोऽपि मुवर्णमंभारभृतां न मेरः ॥२३॥ अत्र मंफुलनीपावनीपावनी वल्गुवणीलताभामिता भामिता। वल्लकीवादने बन्धुरा बन्धुरा दृश्यते चंदही किन्नरी किन्नरी ॥२४॥ अस्मिन्यनाः च्यामलनासु कान्ता लतामु कान्नामहिताः मुगभाः । हितामुरेभामु समीरयन्तः ममीरयन्तः सततं गताने ॥ २ ॥ ननु वनराजी राजति मन्त्रिन्नतिपृथुलकुचा मृदुलवलीका । दिव्यत्रीणामपि नतिरस्मिन्ननिपृथुलकुचा मृदुलवलीका ॥ २६ ॥ पर्यायमांचविकावड़िः मयंन्दुवंदयररविन्दवृन्दः । हृहांचकरत्नतटांगभिन्नध्वान्तेऽतुमायेन दिनत्रियामा ॥ २७॥ भ्रमरहितविकचमुमनामुनिभिर्विनिकाममयमिता नृनम् । भ्रमरहितविकचमुमनामुनिभिर्विनिकाममयमितानम् ।। २८ ।। स्फाटिकशृङ्गव्यवहितमूनिकरटिघटामुपलक्ष्य मपदि मृगेन्द्रोऽमुष्मिन्पतति विलक्ष्यः ॥ २९ ॥ वनान्यमुष्मिन्परितो विभान्ति सदा नदन्तीन्द्रवशाकुलानि । चैत्यानि च प्रेक्षणकात्मवेन मदानदन्तन्द्रवशाकुलानि ॥ ३० ॥ इह नदमाला वहति मनोहतिकरतरवारिकहाणि । "ल:।

·द्वादशः सगः ७.२(. ६५ ननु मचिवेश ! यांसि भवानिव करतरवारिम्हाणि ॥३१॥ अत्रस्थायी भवतु मुदे वा नेमी देवो नेमी रनिपतिमन्युध्वंसी । मन्युध्वंसीव गुणनिकाये गौरीका गौरव मनि निकामं यस्य ॥ ३२॥ श्रीनेमिचैत्यमभितः सुरमप्रचार- स्तारैम्दारतरशुक्तिभवानुकारैः । आपूरिताग्विलनतोन्नतशृङ्गदेशः पृथ्वीवचमुकुटतामयमेति डॉलः ॥ ३३ ॥ कण्टकालः माम्बुभिः शेषभागे भस्माइली व्यम्युभिश्चाम्बुवाहैः । शीर्षखडलरीभिर्जटावान् माक्षादग्रे ते गिरीश गिरीशः ॥ ३४ ॥ तन्वते धवलताभृतः स्फुरचित्रकाः प्रबलभीप्रपञ्चिनः । मत्तवारणमनोहरा गिररस्य पादागिरयो गृहायितम् ॥ ३० ॥ इह विविधमीप्रकाशगोणीकृतशुचिराचिरधित्यकावनीपु । विहरति हरिदश्व एप शाग्वामृग इब केवलपिङ्गलांशलोमा ।। ३६ ॥ स्निग्धाचनातिभृतः कनकावदानं तेजान्तरा कलयतः प्रतिगर्जतश्च अस्याम्बुदस्य च परिक्षरतः पयामि प्रेक्षापरः परमहा यदि वायुरेव ॥३७॥ श्लययति न यदास्मिन्खेचरी मानमुद्रा मृदुलपद्विलामं बाधिता कोकिलाभिः । कुपित इव तदानीं भापय पयन्गर्जनाद नयति नियतमेतां भर्तृकण्ठं पादः ॥ ३८ ॥ अत्र रात्रिमदेणचक्षुषां स्तेनवडरति मानसम्पदम् । मागसि प्रियतमे करीत्यही तेन बद्धरति मानसं पदम् ॥ ३९ ।। प्रालम्बवानिव निपातिषु निर्झरेषु काटीरवानिव जिने शिरमि प्रतिष्ठे । अनं विधावुदयमंशुमति प्रयाति ताडवानिव विराजनि शैलराजः॥४०॥ स्वदण्डान्वितममरापगादुकूलं दिक्षुत्रीकलितमुडुव्रजावचूलम् । एतस्य क्षितिधरनायकस्य मूर्ध्नि व्यामेदं अयति महातपत्रलीलाम् ॥४१॥ नागार्जुनेनार्जुनशक्तिना दृपन्मयो महानत्र दशारमण्डपः । कीर्णोऽस्ति साकं पशुवाटवेदिकैकस्तम्भसौधाम्बुग्वटुरिकादिभिः ॥४२॥ राजीमतीपाणिनिपीडनाद्यमे विलोक्य भोज्यार्थमुपाहृतान्पशन् । संसारनिर्विण्णमना जिनाधिपः शिवकसोपानमिवैनमासदत् ॥ ४३ ।। इह प्रसनैऋतवा निरन्तरं षडप्युपास्ति रचयन्ति नेमिनः ।

·वसन्तविलासमहाकाव्ये . पर्यायवृत्तिर्न मना मनीषिणां धर्मार्जने श्रीरियमित्वरा यतः ॥ ४४ ॥ श्रीनेमिनाथस्य जगत्रयीशितुः सेवासु हेवाकितचित्तवृत्तिभिः । उपत्यकामुष्य नरनिरन्तरं निचीयते किञ्च सुरैरधित्यका ॥ ४५ ॥ भावप्रपातिवरकोकनदान्वितोऽयं भावप्रपातिवरकोकनदान्वितोऽयम् । देव!क्षमाधरममान ! महागिरीश ! देवक्षमाधरममानमहागिरीशः ॥४६॥ श्रीनमिः कर्णधारः प्रवहणति भवाम्भांनिधौ पर्वतोऽयं कृपाः शृङ्गाणि शाम्बादिकसुरलयनीपञ्चरीबन्धुपाः । अत्रारित्रावलीत्वं मततमुभयतः शाग्विनामुल्लमन्त्यः शाग्वाः पाषाणमन्धिप्रकरभवममत्कम्प्यमानाः श्रयन्ते ॥ ४७ ॥ कलामस्य यथालकाऽचलपतेरस्यापकण्ठावनी मुक्ताजालविशालमालवलयं देवानुजः स्वाग्व्यया । तेजःपालपुरं पुरं विरचयाचक्रे यदन्नःस्थितं चन्यं पार्श्वजिनस्य नायकमणिप्रागल्भ्यमभ्यस्यति ॥४८॥ नाऽयव कुमाग्दविजननीश्रेयाकृतेऽकारयत कामारं मुकृतकमारभवनः श्रयान्म एवानुजः । यहाणि निपीय पङ्कजरजाहारीणि धुन्वन शिरः वाघां मंजनः करोति मुदिता यस्यादिता जन्मनः ॥ ४ ॥ इत्येवं बत नितक्षितिधरव्यावर्णनापहनी तेजःपालपुरप्रथामविनधामाकर्ण्य वनालिकात । प्रीतात्मा गुरुमलोकमहिनो गत्त्वात्र मन्त्रीश्वरः श्रीवामेयजिनार्चनं विरचयाञ्चक्रेऽनिशक्रः श्रिया ॥ ५० ॥ इनि मिहमारम्बनाचार्यश्रीवाल चन्द्रनिचिने वमन्तविलासनामनि महाकाव्य ग्वनकगिरिवर्णनं नाम द्वादशः सर्गः । आधारः पन्नगानां पतिवनिधरग्रामणीरेप मध्य प्राच्यप्रत्यक्पयोध्योः सिचयपरिचयः कण्टकश्चन्द्रलांकः । आस्यं च स्वर्गलोकस्त्रिदशपुरमरिद्वीचयः पल्लवाः श्री- मन्त्रीन्दो वस्तुपालान्मज ! तव यशसः पूर्णकुम्भस्य पश्य ।।

·त्रयोदशः सर्गः
७
त्रयोदशः सर्गः ।
अथादितीर्थेशमुपत्यकापुरीवतंममभ्यर्च्य वमन्नमज्ञितः ।
मवाधिनाथी गुम्मङ्घमंयुतस्तं रेवतं पर्वतमामरोह सः ॥ १ ॥
गिरीन्द्रमाढवतोऽस्य मानुषु स्थिता ददत्योऽलिरवैः किलाशिषः ।
शाग्वाभुजोल्लामितपल्लवाञ्चलैर्निम्च्छनानीव लता वितेनिरे ॥२॥
सड्डेशिता नेमिजिनेशितुम्ततः प्रामादमामादयति स्म मादः ।
बलेन यः केटुकरेण कल्मपच्छिदार्थमाकारयतीव देहिनः ॥ ३ ॥
तस्मिन्नमी मङ्युतो जिनेश्वरं श्रीनेमिनामानममानमानमः ।
विलोक्य केकीव पुणे नवाम्बुदं भेजे मुदं वाष्पकदम्बितेक्षणः ॥ ४ ॥
महीतलोत्तंमितमोलिमण्डलस्ततो जिनाग्वण्डलमेनमाहतः ।
प्रणम्य सम्यकवितागुणः कृती म देवदैत्यस्तुतमस्तीदिति ॥५॥
तुभ्यं महानन्दमराजभास्वते पारतमायांगिविलोकितात्मने ।
श्रीनेमिनाथ ! म्मरदर्पदारिणे त्रैधं त्रिकालेकविहे नमो नमः ॥ ६॥
स्तुत्वेति तीर्थङ्करमाकगे धियामयं नयज्ञो गुमभिः ममन्वितः ।
ममाहिती निर्मितचैत्यवन्दनः स्नात्रक्रमं कर्तुमधापक्रमम् ॥ ७ ॥
पयोजघण्टापटहोम्झमृदङ्गभेगग्वभङ्गिमशिनि ।
मुश्राविकामङ्गलगीतिटम्बरे गिरेगरीयःशिग्नरेषु मर्छति ॥ ८ ॥
सुक्षीरमुख्यरनृतैर्यथाक्रम करिमुव्यैरपि मैप पञ्चभिः ।
अमिम्नपत्तीर्थपति ममन्वितः मुश्रावकैः काञ्चनकुम्भपाणिभिः ॥९॥
(युग्मम् )
गजेन्द्रकुण्डाम्बुभृतमहर्डिभिः कुम्भैः कराम्भोजमलीलनामितैः ।
ततोऽपि जायापतयो निरन्तरं जिनेश्वरं ते म्नपयाम्बभूवि ॥ १० ॥
आत्मानुकूलप्रकृतिः कृतादरो दुकूलपाणिः परमेशितुर्वपुः ।
न्यमार्जयत्मापतिः ममाहितो जन्माभिषेके मरुतामिवेश्वरः ॥ ११ ॥
कस्तृरिकाचन्द्रसुचन्दनद्रवः ककोलकृष्णागुम्पङ्कमिश्रितः ।
कृतास्यकोश: मविकाशमुत्तनो लिलेप तीर्थेशमलेपमानमः ॥ १२ ॥
महर्दिभिर्भक्तिसमिडवासनस्तैस्तैः समस्तैनसि ग्वण्डनापरः ।
अपूजयत्पूजितकर्मकर्मठः पूजाप्रकारैर्जगदीशमष्टभिः ॥ १३ ॥
उदंशुरत्नाकुरभक्तिभासिभिर्विभूषणैस्तेन विभूषितो विभुः ।
श्रीनेमिनाथोऽसितदेहदीधितिः समुल्लसद्विद्युदिवाम्बुदो व्यभात्॥ १४ ॥

·६८
वसन्तविलासमहाकाव्ये
अनेकवर्णैः शितिकान्तिभिर्महान् महांशुकैस्तेन जिनेश्वरोऽर्चितः ।
भाति स्म सान्ध्यैरयमेव पर्वतो वनोपवीतः परितो घनैरिव ॥१५॥
महाध्वजोऽराजत राजतप्रभैः पट्टांशुकैस्तेन जिनालयोपरि ।
विनिर्मिती निर्मिनपापनिष्कृतिङ्गप्रवाहो हिमवगिराविव ॥ १६ ॥
साधिपः मर्वजनैः ममं ततः समन्ततः स्नानविलेपनार्चनैः ।
सम्भाव्य भव्योऽयमवन्दत क्रमादतः क्रमांस्तजगतीगतार्हताम् ॥ १७
गुरोः क्रमाग्रोपगतः शमिक्रियागुरोरयं पूरितविश्ववाञ्छितः ।
प्रेक्ष्यां पुरस्तीर्थपतेः सुरासुरप्रेक्ष्यां ततः कारयति स्म मङ्गयुक ॥ १८ ॥
अयं ततो मङ्गलतृर्यमण्डलप्रतिस्वनवामितदुर्युगस्मयः ।
प्रभाः पुरस्ताद्धनमारदीपकैरारात्रिकं यात्रिकसत्तमा व्यधात् ॥ १९ ॥
विधाय धीमानथ चैन्यवन्दनां गुरूपदेशं च निशम्य भावतः ।
नत्र क्षणादेव म देवसेवकवजेषु सत्कारमकारयत्कृती ॥ २० ॥
अथाम्बिकालोकनमाम्बमानुपु प्रद्युम्नशृङ्गप्यधिमा मङ्युक् ।
ममाहितः म्नात्रविलेपनार्चनप्रेक्ष्यादिकं मर्वममावमाधयत् ॥ २१ ॥
अवारितं मनमनत्रयनतस्तत्राभितत्रामिनकल्मपादयः ।
प्रीतो यदालोकत एव गायकप्रतिवनरस्य जगी यो नगः ॥ २२ ॥
निमर्गतो दुर्गनिदोस्थ्यपाटनक्षमं सुग्योद्घाटनपर्व सर्वथा ।
चकार मंचन ममं जिनेशितुर्विकागलक्ष्मीरथ काशवृहये ॥ २३ ॥
राजीमती यत्र मती सुतीव्रता वैराग्यत: स्वाभरणान्यचूर्णयत् ।
नन्मृत्तिकापिण्डमथान्मवेदमना देवालये पूजयितुं जनाऽग्रहीत् ॥ २४ ।
यदुजयन्ताचलचूलिकागतः श्रीवस्तुपाली निकटप्रनिनि ।
स्वनाम'चन्हें लिग्वति स्म नाम तचिहापदंशावलोक्यते जनः ॥ २।
अर्थाच्चकैर्गद्गदवागुदश्रुदृग्युगः पुनदर्शनदानयाच्नया।
कश्चिदापृच्छ्य म नार्थपार्थिवं गिरेः ममं मनुजनरवानरत् ॥ २६ ॥
पन्थाः शिवः स्यानव गच्छता निजां पुरी पुनदर्शनमेतदस्त्विति ।
श्रीनमिलोऽम्बुदजिभापया वमन्तपालं ममभाषतव मः ॥ २७ ॥
मसुत्नरन्मजनोऽतिकोतुकी गिरः कपाश्मप्रतिमेषु मानुषु ।
लिलेग्व हेमार्मिकया प्रकाशिनी यात्राप्रशस्ति निजनामचिह्निताम् ॥२८||
नीरन्ध्रशैलद्रुममण्डलीतलप्रयायिनं नं जिनयात्रिकत्रजम् ।
पस्पर्श पार्दन तमापहारकृन्महा महापापभयादिवार्यमा ॥ २९ ॥

·त्रयोदशः सर्गः
६९
३
फलानि काश्चित्कुसुमानि काश्विद्रुमावलीनां किसलानि का अपि ।
विचित्य तज्ज्ञानतिकौतुकेन तन्नामान्यपूच्छन्पथि सङ्कवालिकाः ॥३०॥
स्वाधीनभक्तिः फलपुष्पपल्लवीरम्ति ययं विजिहीत नः कथम् ।
इतीव कृजत्पिकनादिनी नगट्ठमावली मङ्गजनानभाषत ॥ ३१ ॥
मा पावनी नेमिजिनेन्द्रपर्वतातीर्य पूर्वाभिमुखी प्रयायिनी ।
भृरियाहा पथि मधोरणी जे हिमाद्रेरिव जलकन्यका ॥ ३२ ॥
परःमहम्रा यतयः परःशनाः गणेशिवार: किमु वा अवीमहि ।
वमन्तमड्डे जिनदर्शनान्मनां को वेद मक्यामपि कोविदाग्रणीः ॥ ३३ ॥
सुवामिनीमंहतिचारुचर्चरीगानोपहताः पथि ममन्वगुः ।
यथा तथा तत्रमुरेणपतया नामीरदामेरकनादभीषिताः ॥ ३४ ॥
एके समाकर्ण्य सुचामचर्चरीगीतानि मानुगमं बितेनिरे ।
एके पुनस्तत्प्रतिशब्दमाहिता मृगाम्नदानी गिरिराजमभ्ययुः ।। ३५ ॥
वमन्तनामाक्षग्वन्ति चर्चरीगीतानि तत्कालमधीय पर्वतः ।
प्रतिस्वनैस्तत्परिपाटिदानती बनेचरीणां गुन्तामधिनियत् ॥ ३६ ॥
पुलिन्द्रकाणां युगलानि पर्वतप्रयापरिस्थानि पथि प्रमत्वरम् ।
व्यालोकयन्ममिमं किमिन्यही नीति भाषाणि भयात्परस्परम् ॥३७॥
अयं किमिन्द्रः किमु वा दिवाकरी निशाकगे वा कुसुमाकगेऽपि वा ।
वमन्तपालं कृतविम्मया इति व्यलोकयन्वर्मनि वन्यदेवताः ॥ ३८ ॥
पुरो नदन्मङ्गलतृयमण्डलप्रतिस्वनैः गैरगुहा विनिःमृताः ।'
दृपढिकीर्णा इव तत्प्रभावतः मई न मिहाः पथि यान्नमापतन् ॥ ३९॥
वसन्तनान्नः किल मभभृतः प्रतापगढ़लिलामवित्रामः ।
उपद्रवं चोरगणश्चकार न प्रमा मई गिरिमार्गवर्तिनि ॥ ४० ॥
नीरन्ध्रशाग्वा वितताऽवनीमहामतः प्रशान्तं निजधाम लीलया ।
नताप महूं निजतापमम्पदा वमन्मभीयेव दिवाकरोऽपि न ॥ ४१ ।।
नीडोग्रवामीवृषवाहवाहनक्षुण्णावनीतोऽनिलनीतमम्बरे ।
रजः मना मजमातपत्रतां प्रभार चण्डांशुकरांपरोयकृत् ॥ ४२ ॥
ग्रामाकरद्रोणमडम्बपत्तनान्यनेकशः मड़वृषो विलय सः ।
समस्तसडेन ममन्वितः समाययो पुरे गृर्जरनिर्जरेशितुः ॥ ४३ ॥
प्रत्यालयं द्वारभृतोमतोरणं प्रत्यमुड़ितचारकेतनम् ।
तदागमे तत्प्रतिवीथिकुङ्कमच्छटोत्तरं पौरजनः पुरं व्यधात् ॥ ४४ ॥

·वसन्तविलासमहाकाव्ये इन्द्रः सहोपेन्द्र इव स्मरो यथा समाधवो भानुरिवारुणान्वितः । सतेजपालः प्रतिपन्नबन्धुताप्रसादसम्पादितसम्मदस्ततः ॥ ४५ ॥ तस्याययौ सम्मुग्वमुल्लमन्मुग्वप्रभापराभूतविभावरीविभुः । श्रीवीरपूर्वो धवलः क्षितीश्वरः सेनारजोनश्वरदिग्व्यवस्थितिः ॥ ४६॥ (युग्मम् ) उत्तीर्य सङ्गाधिपतिस्तुरङ्गमादमुष्य यावत्कुरुते नमस्कृतिम् । तावत्प्रसादोल्लसितेन भूभुजा दृढं भुजाभ्यामुपगूढ एव सः ॥ ४७ ॥ श्रीतेजपाल: प्रमदाश्रुपूरितेक्षण: क्षणादग्रजमेनमानमत् । श्रीवस्तुपालः परिरभ्य तं पुनश्चुचुम्ब मोलौ विकमत्तनृमहः ॥ ४८ ॥ जातीयसोजन्यजुषः परस्परं नार्यस्तदानी परिरभिरेऽभितः । घटोन्नतः सङ्कटितेतरेतरस्तनैः सुदरं विनिवारितोदराः ॥ ४० ॥ चुलुक्यवंशार्णवपूर्णचन्द्रमाः प्राग्वाटगोत्राम्बुधिकैरवं ततः । वमन्तपालं ममुवाच वाचया नृपः सुधामारममानमारया ॥ ५० ॥ तीर्थेषु निर्विघ्नमयि ! प्रकाम्यया विधाय यात्रां ममुपागती भवान् । अयीदमारोग्यतमं वपुस्तव श्रीमङ्गलोकेन ममं ममन्नतः ॥ ५१ ॥ अयि ! कचिहप॑नि तीर्थभूभृतामयं न चौरश्चरटैम्पद्रुतः । न श्वापदैः मिद्धिपदैषिणम्तव श्रीमड्डमडातजना महामते ! ॥ ५० ॥ अयि प्रमन्नास्त्वयि तीर्थदेवताः मर्वप्यजायन्न निवेद्यतामदः । इतारिते वीरनृपेण मादरं वमन्तपालस्विति वाचचिवान् ॥ ५३ ।। तीर्थेषु यात्रामधिमृत्र्य मर्वता निर्विनकामा यदिहाहमागमम् । तत्तं विभो ! शश्वदयं शुभोदयी पदप्रसादप्रमरो विजृम्भते ।। ५४ ॥ चौरा हमा वर्मनि तीर्थभूभृतां कुर्युः कथं मजनेषु वैशमम् । यस्मादमुष्मिस्तव देव ! शामने विजृम्भमाणे यदि मन्ति ते श्रुती॥५५॥ प्रमत्तिभाजी मयि तीर्थदेवता बतात्र मर्वेप्यभवन्कथं नहि । यदेवमभ्यागमनाभिभापणप्रवृत्तिमेतां त्वमस्त्रयः प्रभो! ॥५६॥ परं च यत्पुण्यमुपार्जितं मया मामेशदामादरमुग्ख्ययात्रया। तन्माङ्गलियाकृतमेव देव ! ते सुस्वामिने दुष्प्रतिकार ! मर्वथा ॥ ५७ श्रुत्वेति मंघाधिपतेरीयाममा गिरं तेन पुरस्कृतस्ततः । अभ्येत्य देवालयदेवदैवतं ननाम राजा जुदिती यथाविधि ॥ ५८ ॥ सङ्घाधिनाथः सुरनाथमन्निभं विभुं भुवस्तं भुवनैकभूषणः ।

·त्रयोदशः सर्गः प्रधानवस्त्राभरणैरनेकधा संस्कृत्य सौधाय सुधीय॑सर्जयत् ॥ ५९॥ गुरुपदिष्टेहनि मङ्गनायकः म्नातो युतः मंबजनैरनेकशः। ऋल्या महत्या प्रविवेश तत्पुरं पुरन्ध्रिनीरन्ध्रसमूहबीक्षितः ॥ ६० ॥ पूजा विशेषात्सविशेषमानमस्ततान म श्रीजिनराजवेश्मसु । ददी च वाञ्छाधिकमर्थिनामहो दानं स्वकामानिव कल्पपादपः ॥११॥ शृङ्गारभारालमगात्रयष्टयः पुराङ्गनाः पुष्कलरूपसम्पदः । तमङ्ग वर्धापयितुं नदालये तदाविशन्नक्षतपात्रपाणयः ॥ ६२॥ नदाज्ञया तज्ज्ञजनालिमम्भृतस्तन्मन्दिरे मन्दरशैलमम्पदि । विधातुमुच्चैरथ देवभोजनं बभूव भूयानभितोप्युपक्रमः ॥ ३३ ॥ मुक्तावचूलाश्चितचापनकान्विता व्यनाड्यन्त वितानपतयः । तस्मिन्निबद्धाः कदीभिरचकैः माकं च माकन्दकतारणस्रजः ॥६४ ॥ कस्तृरिकाकुङ्कुममण्डलावाविराजितायां मणिकुटिमावनौ । नत्र व्यधीयन्त विधूम्रकान्तयो मुक्ताकणैः स्वस्तिकराजराजयः ॥ १५ ॥ बभूव पकानमनेकधकतः मध्यानाऽस्मिन् रसवत्यथान्यतः । नाम्लाप्पादिम्पस्कास्नर्थकतोऽन्यतश्चांशुकसंचया महान् ॥ ६६ ।।. अथ प्रकामं प्रतिलाभितव्रतिव्रजाऽथ मडाधिपनियथाविधि । निमन्त्र्य भक्त्यादरपूर्वमञ्जमा महायशाः मङ्गजनामभोजयत् ॥ ७ ॥ अभ्यर्चयामाम च पुष्पदामभिः श्रीग्वण्डताम्बूलमदंशकैरपि । म वस्त्रपूजां गुरुभक्तिभासिता गुरूपदेशाद् द्युतिमानपि व्यधात् ॥१८॥ अनेकमित्रद्विजराजमन्मुनिश्रेणीगुरुभ्यः कविमण्डलाय च । श्रीवस्तुपालो बहुधा तदाम्बरं विश्राणयन्विश्वमृजो व्यशिष्यत ॥६९॥ प्रत्येकमुच्चरनुयानपूर्वकं मन्मान्य सन्मान्यकृताञ्जलिः कृती । तांस्तांश्च संधानथ मङ्गपार्थिवा निजं निजं देशमभि व्यमर्जयत् ॥७॥ निजानुजस्कन्धनिवेशितं पुरा स प्राज्यमाम्राज्यधुरांशमात्मनः । श्रीवस्तुपाल: पुनरेव लीलया दः भुवा भारमिवादिशकरः ॥ ७१ ॥ भूभारं दधतश्च गूर्जरपतेस्तस्योपधुर्यो महा- मन्त्री बुद्विनियन्त्रितारिनिवहः श्रीवस्तुपालः कृती। राज्यं प्राज्यमयं पराक्रमभयं त्यागैकलीलामयं धर्मोद्धारमयं सदा नयमयं पाति स्म सम्पन्मयम् ॥७२॥ इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीवालचन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि महाकाव्ये रैवतकयात्रावर्णनं नाम त्रयोदशः सर्गः ।

·वसन्तविलासमहाकाव्ये
त्वचं केचित्केचित्पल टमपरेऽस्थीनि रभसा-
दसूनप्यात्मीयानहह ! ददिरे केऽपि कृतिनः ।
प्रियां प्राणेभ्योऽपि क्वचिदपि जयन्त ! क्षितितले
महात्मन्नर्थिभ्यस्त्वमिव नहि कोपि श्रियमदात् ।।
चतुर्दशः सर्गः
धर्मः कर्मनिवन्धनं ननुमतां धर्मः कुकर्मद्रुम-
प्लाय तक्षणमाशुगुक्षणिरिति श्रुत्या गुरूणां गिरः ।
तनस्य स्थितयं वमन्ननचिवः पृथ्व्यामथाकास्य-
हमम्याननति पुरे गिरिपु ग्रामवरण्येषु च ।। १ ।।
प्रत्यति प्रतिपत्ननं प्रतिपुरं श्रीवस्तुपालः कृती
धर्मस्थानपरम्परां यदकरोनयुक्तमृहामहे ।
ननजलमाटकमढीचि विना कः सम-
स्तकान वनभ्रमममपाक समन्तादपि । ॥
आशागजातंत्र युगमहाकल्प समुज्जृम्भिने
मर्यादामवय कीर्तिजलधिः क्षाणीमुदलावयन् ।
तत्तत्कारिनचाम्चन्यपटलीचञ्च-पताकापट-
व्यहव्याजवपुः पिपनि गगनाभागं यदमित्रजः ॥ ३ ॥
नामान्नास्ति न वा भविष्यति भुवि ब्रह्मन्बम-तो यथा
वद्विज्ञानशिलाकिका यदि पुमानेष्णायमे नघम् (?)।
इत्याख्यातुमिवनदाहिनमहाप्रामादमालामिपा.
दङ्गल्याऽत्र पर्वगजिकलिनाः दिग्भिः समुत्तम्भिताः ॥ ४ ।।
पुप्पोद्यानगा: म कोपि मकलक्ष्मापलेग्वायित-
स्तत्तकारितचन्यजनकृते मन्त्रीन्दना कारितः ।
यः माक्षादग्बभानिभरभंगजयोवापिणी.
मंचर्वादयनीव नीमहमाननव भग्न कली ॥ ५ ॥
नत्ततार्थपथप्रमृत्वरजनप्राहामग्वेदच्छिदा-
लडर्माणपयांमि मन्त्रिमुकुटः मोऽयं सरांमि व्यधात् ।
यत्राम्भोजवनीवनीपकमही मत्तालिन पेटकं
प्रोद्गुञत्पटु गायतीव तगरश्वेतं यदीयं यशः ॥ ६ ॥

·चतुर्दशः सर्गः ७३ नास्ताः पौषधशालिकाः प्रतिपुरं तेनैव मन्त्रीन्दुना- ऽकार्यताद्भुतधाम धार्मिकदृशां मौहित्यमम्पत्कृतः । नित्यं यासु यतिव्रजो विवृजिन: मिद्धान्तपाठामृत- स्तत्पुण्यद्रुमसेवनव्यतिकरपूद्यानपालीयति ॥ ७ ॥ तास्ता ब्रह्मपुरी: पुरीपुरन्दरपुरीगीतोदयः मन्क्रिया. धारः कारयति स्म भस्मिनकलिः श्रीवस्तुपालः कृता । यासामम्बरलम्बिमोधवलभीविश्रान्तमूर्तिःक्षणं यस्मै स्वस्तिकरोति माऽपि मुदिनी देवः पतिर्यज्वनाम् ॥ ८ । मन्त्रीन्दुः करणापरः प्रतिपुरं प्रत्यदिनाथ प्रति. ग्रामं चाप्रविमः प्रतिस्थलमयं तत्तत्प्रतिप्रान्तरम् । अम्भःमत्रमस्त्रयजितम्बुधासारं यदीयं पयः पायम्पायममुख्य गायनि यो बीयापु पान्या जनः ॥ ९ ॥ किं वृमः श्रमनिःमहा बगममी श्रीवस्तुपालाऽवनी धर्मस्थानपरम्परां व्याधिन गामुजामिनारित्रजः। नामाव्यातुमपि अमा न करयां व्योम्नीव लागवली- मेकेनैव दिनेन ये कनितुं शकाः प्रवन्धानपि ।। १० ।। चेतश्चित्रपटेऽनुभाबलिन्वितं तत्काल मणीदृशाः कस्याश्चित्प्रलिम्पमस्य विपणाहग्गानरं तन्वता । एकस्मिन्ममये ममेत्य पलितव्याजेन तत्कर्णया. राचख्यो मुविचक्षणा किल जरेन्याहन्त्रिका दतिका ।। ११ ।। त्वं विश्वेऽत्र विवेकवानमि पशुः कामार्जुनी मा पुन- स्त्वं दुर्भेदभिदो धियः पदममि ग्रावा तु चिन्तामणिः । त्वं चिट्टपशिरोमणिः परमचिट्टपः म कल्पद्रुम- स्तन्मन्त्रीशवदान्य ! कः किल' भवेत्तुल्यो बदान्यस्तव ।। १२ । श्रीमन्त्रीश वसन्तपाल ! भवतः प्रौढप्रतापानल- ज्वालाभिर्जलधावगाधसलिलेऽप्यस्मिन् भृशं शुष्यति । आदास्यन् भुवनोपकारकरणे नीराणि मेघाः कुतो दानिन् ! दानजलैरमुं यदि भवान्नापूरयिष्यत्पुनः ॥ १३ ॥ अत्यर्थं नव दानपात्रततये भूदानलीलायितं श्रुत्वा संसदि गीयमानमुरगीवृन्देन वैरोचनः । १०

·वसन्तविलासमहाकाव्ये
कृष्णेऽभ्यर्थिनि तादृशीं मितपदक्ष्मादानितामात्मनः
स्मारंस्मारमुदारशेखरहिया न्यश्चन्मुग्यो म्लायति ॥ १४ ॥
फुल्लत्कैरव भैरवप्रहसितश्वेतं त्वदीयं यशः
श्रुत्वा स्वनगरीनरेन्द्रमदसि श्रीधर्मदेवाजा।
नाना सद्गतिरुद्गतान्यपुरुषद्वेषा किमाचक्ष्यते
देव ! त्वय्यनुरागिणीच्छति दिशामीशानकीशानिव ॥ १५ ॥
काङ्गन्ती भवतः करग्रहमियं देष्टी दुमप्यन्वहं
त्वद्दोः श्लेषमना न हारमपि मा कण्ठे ममालम्बते ।
सा ते मृतिषु मादरा न कुरुते वीगाकणेऽपि श्रुति
त्ववक्षःशयनार्थिनी सुभग : मा शेने न तृलीनपि ॥ १ ॥
देव ! त्वहिरहोल्बणा रणरणानाविभ्रती विभ्यती
चन्द्राद्याति मवीरपास्य भवनात्मङ्ग कुमणा।
नत्रापि स्मितरत्नभित्तिषु निजाम्येन्दुप्रतिच्छन्दकात्
त्रस्ता वन्मनमि प्रवेष्टुमवला मा केवलं रोदिति ॥ १० ॥
तहःग्वानि तदीयमातरि मुहुः श्रहाभिधायां भृशं
ज्ञापयत्यामथ विप्रलम्भतरला पायपयाजापदे
मातः पायय वस्तुपालमिनि वाक्प्रान्त निमेवाक्षता
निन्दन्ती हृदि मा पानतभुवी निःश्वस्थ माहं गता ।। १८ ॥
क्रांडीकृत्य निजाङ्गजामय जगी श्रद्धापि मा ग्विदा
वेत्से मर्वमनः परं द्रुतमभिप्रेतं करिष्यामि ते ।
इत्येतामनुशास्य कान्तवचनैरकान्तमेन्यात्मनः
कान्ताय स्वसुताकथामकथय-हाय दार्मात्मने ॥ १० ॥
धाऽपाति निशम्य रम्यचरितीता जगाद प्रिये !
स्त्रीत्वातीतमतिः मुना कृतवती स्थानेऽनुगगं तव ।
गण्यः पुण्यवतामयं धुरि धराऽनेनव रत्नप्रमः
श्लाघ्याऽमी महतामयं गुणमयः श्रीवस्तुपाला यतः ।। २० ।।
नास्ते मर्यरथस्य चक्रमपरं तालध्वजस्याप्यही
नान्यत्कुण्डलमस्ति हस्तिवदनस्याप्यस्ति नान्यो रदः ।
धर्मस्यापि न चापरोऽस्ति चरण: किं निर्मितं धिाये-
त्यन्तः मीदति वर्णितः कविजनैरन्यांपकारीति यः ॥ २१ ॥

·७५ चतुर्दशः सर्गः श्रीशत्रुञ्जयरैवतादिषु महातीर्थेषु पुण्यात्मना येनासूत्र्यत विस्तृसेन महमा श्रीमन्यात्रामहः । यत्राजायत चारवरिचमचीत्कारमन्त्राक्षरै- रक्षुण्णः कलिकालकालभुजगत्रामाय पांशूत्करः ॥ २२ ॥ भूमीन्दुः मगर: प्रफुलतगरमग्दामगमप्रथः श्रीरामापि युधिष्ठिरोऽपि च शिलादित्यम्तथा जावडिः । मन्त्री वाग्भटदेव इत्यभिहिताः शत्रयोद्वारिण- म्तेयामश्चलतामियेप मुकृती यः मद्णालङ्कतः ॥ २३ ॥ जीर्णानुदरता नवान रचयता देवालयांम्नन्वता येनानृपनिपानकपमग्मीमत्रप्रपा भुग्शिः । भूपीट परिभूय दुर्युगकलामुल्लामितं मन्मह- म्नम्मै सम्प्रति पारितोपिकमहं दाम्ये सुतां मद्दतिम् ॥ २४ ॥ कितत्प्रतिपदर्शनबादम्मानिमा कर्दिचित् याचेनैप विशेषतस्तदुचितं पुत्रीपितृणां तु नः । इत्यालोच्य तया ममं दयितया धर्मेण धीमन्नहं त्वत्पाचे प्रहितास्ति नत्प्रतिकृति जैनां भवानीक्षताम् ॥ २५ ॥ संदिष्टं भवतश्च किञ्चन तया यत्त्वं मयामि श्रुत: कीर्तेस्तां च भवानवाकिरदही निर्धातदोषामपि । कामा हन्ति जनं त्वदेकारणं वं कामहन्ता च नो यद्येतद्वितयं तथापि हि मम त्वय्येव लीनं मनः ।। २६ ।। श्रुत्वेत्थं मकलं कल विकलप्रज्ञालतामण्डिती मन्त्री पल्लवितः प्रादपुलकैः पुन्नागशाग्वीव मः । तत्सन्देशगिरा कुटीकुटिलयाकृष्टं जरायोषया विश्रान्तं सुमनोभरं प्रतिकृतांवातेनिवान् मद्गतेः ॥ २७.।। 'दर्शन्दर्शमिमामनन्यललनारूपां तदीयस्पृहा- मनातज्वरडम्बरः परमयं राज्येऽपि वैराग्यवान् । शय्यायां क्षणतः क्षणादुपवने क्रीडामरस्यां क्षणा- द्विद्वत्पर्षदिव.क्षणादुपविशन्भेजे रतिं न कचित् ॥ २८ ॥ पात्रेभ्यः स्वयमेव दक्षिणकरेणादत्त लक्ष्मीमियं संवत विवर्द्धतां स्थितिरियं तत्रास्ति चित्रं न मे ।

·७
वसन्तविलासमहाकाव्ये
एतक्कि पुनरात्मनैव सुजनैराच्छिद्यमानोप्यसौ
मन्त्रीशस्य भृशायते स्म निभृतं देहेऽस्य दाहज्वरः ॥ २९ ॥
श्रीग्वण्टद्रवमेवनैरलमलं केलीदलोदीजनैः
पुष्पस्रस्तरकैरलं पुटकिनीपत्राञ्छनैरप्यलम् ।
शैत्यं सगतिमङ्गमामृतमृते मे कल्पते नापर-
रित्याह ज्वरदाहयुक्परिजनं श्रीवस्तुपालोऽन्वहम् ॥ ३० ॥
झम्पां कुन्तगते मजामि निशिते वार्डरगाधे जले
वा मज्जामि विशामि भीषणमंचावहाय बहावथ ।
कुवें भैरवपातमुग्रमथवा तन्वे तपः माम्प्रतं
याच्चादेन्यमृते यदि कचिदपि प्राप्येत धर्मात्मजा ॥३१॥
धो दास्यति याचितां निजमुतां त्वामेप मह्यं प्रिये
याच्यामुग्धमना जनः पुनरयं तस्मिन्नपि स्वामिनि ।
त्वं प्राणानमरीति मामपि विका धन क्षमा त्वामृत
मन्ये ऽहं तु न हन्त चक्रमिथुनादप्यावयाधिशाम ॥ ३२ ॥
गंगातङ्कनया नया वहुविधं तल्प रटन्ता न के
नीयन्ते यमकिङ्करः परिजनादाकृष्य वध्याजवत् ।
दिष्टयाहं त्वधिमा सम्भृतजये शत्रुचये जीवितं
माता
ति मद्ते तवकृत दाह ज्वगद्गत्वरम ॥ ३३ ॥
इत्यहं सचिवेश्वरस्य कलयन्धान्तिकं यातया-
नायुबन्ध इति श्रुता घटयितुं नकार्यमम्यानुगः ।
भक्तः शक्तिपरः कृली परहितम्रष्टानिमृष्टार्थता-
पात्रं भृत्यजनोऽस्ति यस्य हि म कि कापीप्सिते मीदति ॥ ३४ ।।
आयुर्वन्धविशिष्टताप्रमुदितः श्रीवस्तुपालं तथा
नेतुं मद्गतिपाणिपीडनकृतं निर्णाय लग्नादिकम ।
महाधं प्रजिघाय मयंभवने धर्मः स्वदोवारिकं
मोप्यभ्येत्य जगी मगौरवममुं धामनस्थाऽन्तिके ॥ ३५ ।।
जाताः के न भवन्ति के न भुवन के नो भविष्यन्ति च
श्रीमन्त्रीश्वर ! नावकस्तु महिमा न कापि मंदृश्यते ।
यस्माद्विश्वशुभः प्रदातुमचिगद् धर्मः मुतां सद्गति
श्रीशनञ्जयशैलमौलिवलये त्वामाह्वयत्यासा ॥ ३६ ॥

·चतुर्दशः सर्गः वर्षे हर्षनिषण्णषण्णवतिके श्रीविक्रमोर्वीभृतः कालाद्वादशमंख्यहाघनशतात् मामेऽत्र माघाह्वये । पञ्चम्यां च तिथौ दिनादिममये वारे च भानास्तवो- द्वोढुं सद्गतिमस्ति लग्नमममं तत्त्वर्यतां त्वर्यताम् ॥ ३७॥ सहाधादधिगम्य मर्वमिति तत्पीयूषवार्डोपमं सन्तापार्जितिवर्जिनो गिरिरिव प्रोल्लामिरोमाङ्करः । मन्त्री जैत्रगुणं निजाङ्गजमथ श्रीजैमिहं ममा- यास्मै नतमौलयेऽवनिधुरामारोप्य शिक्षा ददौ ॥ ३८ ॥ वत्म स्वच्छगुणप्रवीण! भवते शिक्षावचःच्यापनं यत्किश्चिजनिकर्तृभावविवशेरस्माभिरातन्यते । माधुर्यकरणं नदिक्षुकले गले च शौक्लयार्पणं पावित्र्यप्रथनं बताङ्ग ! पयमि स्वर्ण च वर्णक्रिया ॥ ३०॥ आधारः सुतरामतः परममि त्वं वन्म! राज्यश्रियां नाधारस्तु नास्ति कोऽपि दधती धात्री यथा पोत्रिणः । आत्मामो भवतात्मनव तदहा तेनैव विश्वत्रयी- मङ्गीताइनशक्तिवैभवभृता धीरेण धार्योऽन्वहम् ॥ ४० ॥ किश्चाम्माभिरभिज्ञ ! मद्गतिकरग्राहाय धर्माज्ञया महाधेन निमन्त्रिते नगपती शत्रुचये गम्यते । त्वन्मातुस्त्विमप्रियं हि ललितादेव्यास्तदेषास्त्विह त्वं चास्याः पदपद्मषट्पदतया माकं धुरं धारय ॥ ४१ ॥ दिग्भारमितापि कीर्तिसुधया मंशुक्लयेथास्तथा मवत्रापि जनानुरागविभवैस्त्वं चित्रयेथा अपि । वंशाधारपरैश्च मद्गणभरैश्चन्द्रोदयं ताडये- बन्नीयाः पुरतारणानिह मदारम्भाचितीमाचरेः ॥ ४२ । देवान्दार्शनिनो द्विजानथ गुरुन्देवाधिदेवानुरू- कृत्यौचित्यविवेचनान्यहरहस्त्वं वत्स ! संपूजयेः । सत्कुर्याः कविपुङ्गवेषु च. सदा घस्मादमीभ्यः परः पूज्यः कोपि न कोपि नोपकरणोयुक्तः सुत्कोपि न ॥ ४३ ॥ शिक्षायामिति कुडलीकतकराम्भोजद्वयीमौलिना जैत्रेणाश्रुविमिश्रनेत्रयुगलेनाङ्गीकृतायामथ । THE. KUPPUSWAMI SASTRI

·७८
वसन्तविलासमहाकाव्ये
मन्त्री सत्कृतसङ्घसद्गुरुजनोऽनुज्ञाप्य भूमीपति
प्रस्थास्यरुदतीं जगाद सुदतीं स्वां धर्मपत्नीमिति ॥४४॥
राणूकुक्षिसरोवरैकनलिनि श्रीकृष्णदेवात्मजे
देवि च्छेकशिरोमणे ! न भवती कर्तुं ग्विदामहति ।
धर्मस्याग्रहतस्तदीयदुहितुः पाणि ग्रहीष्यामहे
स्वातन्त्र्यं न तदत्र जैत्रमहिता त्वं तिष्ठ यामो वयम् ॥ ४५ ॥
इत्युक्ता दयितेन तेन निपतत्पीताश्रुणा चक्षुषा
पश्यन्ती स्वपदाङ्गलीरभिदधे मापीति मामिस्मिता ।
स्वामिन्माधय कार्यमात्मनि हितं नात्रान्तराधीभवा-
म्यद्वैते हि सुग्वे प्रियस्य मुदिताधीनाः कुलीमाः स्त्रियः ॥ ४६ ॥
विज्ञाप्येति निगृढमन्यु ललितादेव्या विमृष्टोऽनुगा-
नापृच्छ्याश्रुपरान्पुरीपरिमर पोगन्ममस्तान्ननु ।
गज्याद्वारनयप्रचारविधये मन्त्रीश्वरः शिक्षयं-
म्तेजःपालममावदःममलमधानस्थितः प्रस्थितः ॥ ४७ ॥
नीरन्ध्र मिलितप्रभृतजनतादृक्पातकान्तिच्छटा-
रङ्गजङ्गमरत्नतोरणपरिस्पन्दग्मन्दोत्सवः ।
नद्वाञ्छाधिकमर्थियु प्रवितरन्मारं वमन्तस्ततः
प्राप स्वनग पशल्यमचिरादेवादिनीर्थाचलम् ॥ ४८ ।।
अभ्यारोहदिनश्च मन्त्रिमुकुटस्ततीर्थपृथ्वीधर
किञ्चतश्च ममन्वितः मुरगणैः स्वामाददानः मुनाम ।
श्रीधर्मः मममप्मरीनुगतया मुस्निग्धया अहया
प्रापद्यत्र ममस्ति तजनिकरः श्रीनाभिजन्मा जिनः ॥ ४०॥
उल्लाचविजयस्फुरोजितमिव प्रोल्लामिभिस्तारण:
सभ्रभङ्गमिवामिभामितमिव प्रडालरम्भादलैः ।
दुरीकर्तुमधर्मविप्लवमिव श्रीधर्मदेवाज्ञया
तस्मिन्पर्वणि मर्वतः प्रगुणितं नाभेयचैन्यं व्यभात् ॥ ५० ॥
ध्यानम्नानविशुडमृतिरमलज्ञानाशुकाल
स्तत्रादौ प्रविशन्कृतार्थमहिमाकृष्टः स्वयं श्रहया ।
धर्मान्मन्त्रिवरोऽधिगम्य चतुरश्चत्वारि वन्मङ्गला-
पार्वत्यादिजिनेश्वरस्य पुरतश्चक्रे करे सद्गतिम् ॥ ५१ ॥

·चतुर्दशः सर्गः ७९ मश्चस्वस्तिकतारंणध्वजवती गंधोदकोपस्कृतां द्यामद्याभित एव देवभूतकाः कुर्वन्त्वहोः सत्वरम् । यस्मादेष्यति वन्दितुं निजपितृन श्रीवस्तुपालः करे कुर्वन्मद्गतिमित्यघोषयधिष्ठाता दिवा डिण्डिमैः ॥ ५२ ।। मन्त्रीन्दुर्निजकीर्तिमम्बरमरित्तीरद्रुमालीतल- क्रीडत्किन्नरगीयमानविभवां शृण्वन्ममन्नादपि । धर्मणाथ पुरस्कृतः शतमखेनाभ्येत्य मानिक मद्गत्या सममुन्मवेन महता प्रावेश्यन स्व:पुगम् ॥ १३ ॥ धर्मेण प्रतिपादितेन्द्रनगरडैराज्यलक्ष्मीपा तेनामात्यपुरन्दरेण पितरी देवाश्च देवर्षयः । नित्योडारकृताधमर्णपदवीमारोप्य धन्यान्मने जैत्रायात्मभुवेऽनुवेलमपि तामिन्याशिषं दापिताः ॥ ५४॥ अस्तु स्वस्ति स्वगात्रार्णवनवशशिने दुर्नयध्वान्नज़म्भा- विष्कम्भाय स्वभावप्रमृमरमहमे जैनसिंहाय तस्मै । येन क्षोणीधुरायां मह किरिकमठाहीश्वरेतायां निश्चिन्ताऽयं वमन्तः सुरपरममुरानुहुनानः पुनाति ॥ ५५ ॥ इति सिद्धसारस्वताचायश्रीवाल वन्द्रविचित वमन्नविचामनायनि महाकाव्ये मद्रतिपाणिग्रहणो नाम च तुर्दशः सर्गः । तेजःपालवसन्तपालसचिवदन्दानुरागोलुस- कौमुम्भ घर धिष्ण्यमौक्तिकभृतं स्थालं नभस्त्वं धरे । चन्द्र ! त्वं भव वन्दनं भव रखे ! त्वं दीपिका वं दधि स्वर्गङ्गे भव जैत्रसिंह सुकृती येनाय वीप्यते ॥ १ ॥ वाग्वल्लीदलदस्यवः कति न वा सन्त्याखुतुल्योपमाः सत्योल्लेखमुपः स्वकोष्ठपिटरीसम्बृत्तियावद्धियः । सोऽन्यः कोऽपि विदर्भरीतिवलवान्यालेन्दमूरिः पुरो यस्य स्वर्गिपुरोहितोऽपि न गिरां पौरोगवस्तादृशः ॥ २ ॥ अपराजितकवेः। समाप्तं वसन्तविलासकाव्यम् ।

·APPENDIX I. श्रीवस्तुपालप्रबन्धः ( राजशेखरसृरिकृतप्रबन्धकोशान्तर्गतः ) श्रीवस्तुपालतेजःपाली मन्त्रीश्वरावुभा आस्ताम् । यो भ्रातरी प्रसिद्धो कीर्तनमङ्ख्यां तयोमः । पूर्व गूर्जरधरित्रीमण्डनायां मण्डलीमहानगर्या श्रीवस्तुपालतेजःपालाय वसन्ति स्म । अन्यदा श्रीमत्पत्तनवास्तव्यप्राग्वाटान्वयठक्कुरश्रीचण्डप्रमा. दाङ्गजमन्त्रिश्रीमोमकुलावतंमठक्कुरश्रीआमराजनन्दनी श्रीकुमारदेवीकुति सरोवरराजहंमो श्रीवस्तुपालतेजःपाली शत्रुक्षयगिरिनारादितीर्थयात्रायां - स्थितो । हटालाग्रामं गत्वा स्वां भृति चिन्नयतस्तावलक्षात्रयं सर्वस्वं जातम ततः सुराष्ट्रास्वस्वास्थ्यमाकलव्य लक्षमेकमवन्यां निधातुं निशीथे महीस्थान, नलं ग्वानयामामतुः । नयाः ग्वानयताः कस्याऽपि प्राक्तनः कनकपूर्णः गोल्क कलशो निरगात् । अथ तमादाय श्रीवस्तुपालजःपालजापाऽनुपमदेवी मान्य. नयाऽपृच्छत् कैनन्निधीयते । नयाँ गिरिशिविर पनचः स्थाप्यते, यथा प्रस्तु. ननिधिवन्नान्यमाङ्गवति । तच्छत्वा श्रीवस्तुपालस्तव्यं श्रीशत्रुचयोजयन्ना- दावव्ययत् । कृतयात्रा व्यावृनः धवलकपुरमगात् । अत्रान्तरं महणदेवी नाम कन्यकुब्जेशसुता जनकात्प्रमन्नाद्र्जरधरां कञ्चुलिकापदे लब्ध्वा चिरं भुकन्या कालेन मृता, नस्यैव गृजरदेशस्याधिष्ठात्री महिका व्यन्तरी जाता। मा धवल- कके शय्यायां सुग्वविश्रान्तं गणकं वीरधवलं प्रत्यक्षीभृय जगाद । गणक । इयं गुर्जरधरा वनराजप्रभृतिभिर्नरेन्द्रः मप्तभिः चापाकटवंदयः पण्णवत्यधिकं ज्ञानं वर्षाणां भुक्ता । तदनु मूलराजचामुण्डराजवल्लभराजदुर्लभराजभीमका- जयसिंहदेवकुमारपालाजयपालदेवलघुभीमााराजदचुलुक्यः सनाधीकृता सम्प्रति युवां पितापुत्री लवणप्रमादवीरधवलो स्तः । इयं गृर्जरधरा कालवशा. दन्यायपरैः पापैः स्वाम्यभावात् मत्स्यन्यायेन कदर्यमानाऽऽस्ते म्लेच्छैरिव गौः। यदि युवां वस्तुपालतेजःपाली मन्त्रिणो कुर्वाथे तदा राज्ञः प्रतापधर्मवृद्धिर्भ- वति । अहं महणदेवी सर्वव्यापिभिः पुण्यशकृष्टा वदन्त्यस्मि । इत्युक्त्वा वि. शुदिव सहसाऽदृश्या बभूव ।

·वस्तुपालप्रवन्धः राणकवीरधवल: पद्मासनस्थः शय्योपविष्टश्चिन्तयति। अहो देव्युपदेशः!। माक्षात्कर्त्तव्यमेतत् नन्मन्त्रिव्यं यद्देव्याक्तम् । यतः- दृप्यड्डजाः क्षितिभुजः श्रियमर्जयन्ति नीत्या ममुन्नयति मन्त्रिजनः पुनस्ताम् । रन्नावली जलधयो जनयन्ति किन्तु मंस्कारमत्र मणिकारगणः करोति ॥ ॥ इत्यादि चिन्तयन्मातन्थिनः। पूर्वोक्तमेवोपदेशं महादेवी लवणप्रामा- दायाप्यदत्त । कृतप्रातःकन्यौ मिलिनो पितापुत्रो। कथितं गत्रिवृत्तम् । अन्योन्यं तुष्टौ ग्रावपि । मदेव च तेषां कुलगुमः पुरुषमरस्वती मोमेश्वरदेवो द्विजः स्वात्ययनायागात् । ज्ञापितोऽमौ वृनान्नस्ताभ्याम् । मोऽप्युवाच, देवो युवयोः प्राचीनपुण्यप्रेरिता देवना अघि साक्षानम्मानसमेवाचरतः । मन्त्रिवलं विना न किञ्चित्राज्यपरिकम्मगम् । मन्त्रिणी च यो भवतारग्रे प्रतिपादितो नावत्रागतो स्तः । मम मिलिनो गजमेवार्थिनी द्वासप्तनिकलाविद्गै न्यायनिटी जैनधर्मस्थो स्तः । ययादेशः स्थानदाऽऽनायो । रगकादेशाम्पुरोहितेन हि तेन मध आनीनी नमस्कारितो आमनादिप्रतिपत्त्या गौरविती । उक्तो न श्रीलवणप्रसादाडीरधव- लेन स्वयम्- आकृनिर्गुणमद्धिमिना नम्रता कुलविशुद्विचिका । वाक्रमः कथितशास्त्रमनमः मंयमनयुवयोवयोऽधिकः ॥ ॥ लाध्यतां कुलमुनि पैतृकं स्यान्मनोग्यतः फलेवहिः ।. उन्नमन्लि यामा मह श्रियः स्वामिनां च गुपैर्भवाः ॥ ४ यौवनेऽपि मदनान विक्रिया नी धनेऽपि विन्यःयनिकमः । दुर्जनेऽपि न मनागनाज केन वाभिनि नवाकृतिः कृतां ॥५॥ आवास्तु पितृपुत्रयोर्महानाहितः क्षिनिभरः पुरहा । नगुवां सचिवपुझ्यावहं याकुमन युगपन्समुन्महे ॥६॥ येन केन च सुधर्मकर्मणा भूतलेऽत्र मुलभा विभृतयः । दुलभानि सुकृतानि नानि यर्लभ्यते पुरुघरत्नमुत्तमम् ।। ७ ।। अथ वस्तुपालः प्राह- . देव ! सेवकजनः म गण्यते पुण्यवत्सु गुणवत्सु चाग्रणीः । यः प्रसन्नवदनाम्बुजन्मना स्वामिना मधुरमेवमुच्यते ॥ ८ ॥ 1 Verses 3-7 occur in stiárigat canto III (v«_20s 32-62 861) C...

·८२ वसन्तविलासमहाकाव्ये नास्ति तीर्थमिह पार्थिवात्परं यन्मुग्वाम्बुजविलोकनादपि । नश्यति द्रुतमपायपातकं सम्पदेति च समीहिता मताम् ॥ ९ ॥ सप्रसाद्वदनस्य भूपतेर्यत्र यत्र विलसन्ति पृष्टयः । तत्र तत्र शुचिता कुलीनता दक्षता सुभगला च गच्छति ॥ १० ॥ किन्तु विज्ञपयिताऽस्मि किञ्चन स्वामिना तद्वधार्यतां हदा । न्यायनिष्टुरतरा गिरः सतां श्रोतुमप्यधिकृतिस्तथैव यत् ॥ ११ ॥ सा गता शुभमयी जगत्रयी देव ! सम्प्रति युगं कलिः पुनः । सेवकेषु न कृतं कृतज्ञता नापि भूपनिषु यत्र दृश्यते ॥ १२ ॥ दृष्टिनष्टा भूपतीनां तमांभिस्ते लोभान्धान्माम्नतं कुर्वतेऽत्रे । तैीयन्ते वर्मना तेन यत्र भ्रश्यन्न्याशुव्याकुलास्तेऽपि तेऽपि ॥१३॥ न सर्वथा कश्चन लोभवर्जितः करोति सेवामनुवासरं विभाः । तथापि कार्यः स तथा मनीषिभिः परत्र वाचान यथाऽत्र वाच्यता॥१४॥ पुरस्कृत्य न्यायं ग्वन्दु जनमनादृत्य महजा- नरीनिर्जित्य श्रीपतिचरितमादृत्य च यदि । समुद्धर्तुं धात्रीमभिलपमि तन्सप शिरसा धृतो देवादेशः स्फुटमएरथा स्वस्ति भवते' ॥ १५ ॥ किच मम्प्रत्यावां मण्डलीनगगत्वार्थिनी वः ममीपमागती स्त: मकु- टुम्बौ । लक्षत्रया द्रव्यस्य ना हऽस्ति । यदा देवी पिशुनवचने लगतः, तदा तावन्मात्रस्वायतेयसहिती दिव्यं कारपित्या आवां मागच्याविति । अत्र काह- लिकं मर्यादीकृत्य परिग्रहस्य धीरा देवयांश्च भवन्धिनि राणकाभ्यां धीरां दत्वा दापयित्वा प्रधानमुद्राविनिवेशस्नेजःपालस्य कर कुतः, स्तम्भतीर्थधवलकक- योराधिपत्यं वस्तुपालस्य विनिवेशितम् । एवं श्रीकरणमुद्रायां लब्यायामन्यैव तयाः स्फूर्तिमदलासीत् । देवतामान्निध्यात्महजबुद्धिवलाच स्वगृहमायाता वस्तुपालः श्रीजिनराजं पूजयामास । 'अथ तत्त्वं क्षणमचिन्तयत्- उच्चगर्व समारोप्य नरं श्रीराशुनश्यति । दैन्यदत्तावलम्बाऽथ म तस्मादवरोहति ॥ १६॥ अन्धा एव धनान्धाः स्युरिति सत्यं नापि ये। अन्योक्तनाध्वना गच्छन्त्यन्यहस्तावलम्बिनः ॥ १७ ॥ धनी धनव्यये जाते दरदुःग्वेन दयते।. I Verses 8–1j occur in Fazituar cautu III between 67–77.

·वस्तुपालप्रबन्धः ८३ दीपहस्तः प्रदीपेऽस्ते तमसा बाध्यतेऽधिकम् ॥ १८ ॥ छत्रच्छायाच्छलेनामी धात्रीचक्रे निवेशिताः । भ्रमन्तोऽपि स्वमात्मानं मन्यन्ते स्थिरमीश्वराः ॥ १९ ॥ कालेन मौनिकेनेव नीयमानो जनः पशुः । क्षिपत्येव धिगासन्ने मुग्वं विषयशादले ॥ २० ॥ कायः कर्मकरो यत्तन्नात्र कार्यातिलालना। भृतिमात्रोचिताोप प्रपुष्टो विचिकीर्षति ॥२१ ।। प्रयोजकान्यकार्येषु नश्यन्त्याशु महापदि । दुर्मित्राणीव स्वास्येपु बन्धुबुद्धिरधीमनाम ॥ २२ ॥ विषयाविषमुन्नमय दण्डमादाय ये स्थिताः । मंमारमारमेयोऽमो विभ्यन्नेभ्यः पलायते ॥ २३ ॥ दुःग्वाग्निर्वा स्मराग्निी क्रोधाग्निची हृदि ज्वलन् । न हन्त शान्तिमायाति देहिनानविवकिनाम ॥ २४ ॥ विधी विध्यति मक्रोधे वर्म धर्मः शरीरिणाम् । म एव केवलं तस्मादस्माकं जायतां गति': ॥ २५ ॥ इत्यादि ध्यात्वा बत्राणि परावृत्य श्रीवस्तुपालः सपरिजनो बुभुजे । गृहीतताम्बूलो राजगृहमगमत् । एवं दिनमप्तके गते प्रथमं तद्राज्यजीर्णाधि- कारी एकविंशतिलक्षाणि वृहट्रम्माणां दण्डितः, पूर्वमविनीतोऽभूद्विनयं ग्राहि- तः । तैव्यैः कियदि हयपतिल क्षेण सारं सैन्यं कृतं तेजःपालेन । पश्चात्सैन्यब- लेन धवलकप्रतिवद्धग्रामपञ्चशतीग्रामण्यश्विरमश्चितं धनं हक्कयैव दण्डिताः, जीर्णव्यापारिणां निश्योतिताः । एवं मिलितं प्रभृतं खम् । ततः सबलसैन्यपरि- ग्रहपटुतेजनं श्रीवीरधवलं महेवादाय सर्वत्र देशमध्येऽभ्रमन्मन्त्री, अदण्डयत्स- र्वम् । ततोऽद्भुतर्हिवीरधवलस्तेज:पालेन जगदे ! देव । सुराष्ट्राराष्ट्रे धनिनष्ठक्कु- रास्ते दण्ड्यन्ते। नतोऽचलदयाम् । लब्ध्वास्वादः पुमान्यत्र तत्र सक्तिं न मुश्चति । अथ वर्द्धमानपुरगोहिलवाड्यादिप्रभृन्दण्डयन्तौ प्रभुमन्त्रिणौ वामन- स्थलीमागतो । तटे चतुष्ककान्दत्त्वा स्थितो वीरधवलः । वामनस्थल्यां तदानीं यो प्रभू सहोदरौ तो साङ्गणचामुण्डनामानौ उद्दामस्थामानौ राणकश्रीवीरधव- लस्य शालको । तदानीं सौजन्यमर्यादां परिपालयन् तद्भगिनी निजजायां जय- तलदेवीं मध्ये प्राहैपीडहुपरिज़नाम् । सा गत्त्वा सहोदरौ समभाषिष्ट भ्रातरौ ! i Verses 10-24 occur in finest canto VIII ·८४ वसन्तविलासमहाकाव्ये भवतां भगिनीपतिरदण्डदण्डनोऽभङ्गभञ्जनः, गूर्जरधरां प्रतिग्रामं प्रतिपुर दण्डयन्भवतोर्दण्डनायागतोऽस्ति, दीयतां धनाश्वादिसारम् । एतद्भगिनीवचः श्रुत्वा मदाध्मानौ नौ प्रोचतुः । मन्ये स्वमस्त्वमतः ममायाता सन्ध्यर्थ, माऽस्म- हान्धवयोः समरारूढयोरहं निर्धवाऽभूवम् ।मास्म चिन्तां कृथाः । अमुं त्वत्पति हत्त्वा ते चाम गृहान्तरं कारयिष्यावः । न च निषिद्धोऽसौ विधिः, राजपुत्र- कुलेषु दृश्यमानत्वात् । ततो जयनलदेव्याह ममानोदयों नाहं पनिवधभीता वां समीपमागां. किन्तु निःपितृकगृहत्वभीना। म हि नास्ति वां मध्ये यस्तं जग देकवीरं ऊपरवटाख्यहयाम्दढं नाराचान्क्षिपन्तं शल्यं वेयन्तं ग्वगं खेलयन्न द्रष्टुमीशिष्यते। काल: माक्षादरीणां मः । अदृष्टपरान्तिः सर्वोऽपि भवति ब- लवान् । इत्येवं वदन्येव ततो निर्गन्य मा मती पनिम्विधं गत्या नां वार्ता मुच्चैरकथयत् । नन्निाम्य वीरधवली महाक्रांधकरालाक्षी भृकुटीभलभीपणभा. लोऽनुकृतभीमसेनः मनामममण्डयत् । तावपि वागनिया ममन्यावागती। मटितो रणः पतितानि योधमहम्राणि, पक्षयेऽपि रजमाच्छादितं गगनम् । गतस्वपरविभागे वीरधवला हत इति मन्यवये व्याचक्र । क्षणाईन वीरधवला दिव्याश्वाधिदः मारभट्टयुक मागणचामुण्डराजयोमलापके गत्त्वा प्रस्मृतः, ऊचे चरे सौराष्ट्री ! गृह्णीतं को शत्रं यद्यस्ति तेजः । इत्युकन्या तच्चके यहवैदिवि शि- गंधृनितं कुर्वद्भिर्ददृशे। हतो माङ्गणचामुण्डगजी. शोधितं रणक्षेत्रम् । पालिताः स्वे पर पालनाहीः । प्रविष्टा वीरधवला वामनस्थलीमध्यम् । गृहीतं शालकाः काटिमङ्ख्यं पूर्वजशतमश्चितं कनकं, चतुर्दशशतानि दिव्यतुरङ्गमाणां पञ्चम- हस्राणि तेजस्वितुरङ्गमाणां अन्यदपि मणिमुक्ताफलादि । जितं जिनमिनि उद्घोषः ममुच्छलितः । स्थितस्तत्र माममेकम् । ततो वाजामानगजेन्द्रचूटा. ममावालाकादिस्वामिनः प्रत्येकं गृहीतधनाः कृताः । डीपवेटएत्तनेषु प्रत्येक बभ्राम । धनमकृशं मिलितम् । एवं मौगष्टजयं कृत्वा समन्त्री राणां धवलकाकं प्राविक्षत् । उत्मवा उत्मवोपरि परिपुस्फुरुः । तत्र प्रस्तावे चारणेन दोधकपाद- द्वयमपाटि- " जीत छहिं जहिं मांभलि ममहरि वाजियइ ।" एतावदेव पुनः पुनरपाठीत् नोत्तराईम । गतश्चारणः स्वस्थानम् । तत्र राजवंश्याः षण्णां जनानां मध्ये आत्मीयं नाम न्यामयितुं रात्रौ तस्मै लंचा- मदुः। मोऽपि सर्वमग्रहीत् । एवं ग्राहं ग्राहं परितापिते, एकदा प्रातः मभायां बहुजनाकीर्णायां राणाग्रे उत्तरार्द्धमप्यपाठीत्- - ·वस्तुपालप्रबन्धः ८५ “बिहुं भुजि वीरतणेहिं चिहुं पगि ऊपरवटतणे " ॥ २६ ॥ सर्वेऽपि चमत्कृता राजन्यकाः । अहो प्रपञ्चेनानेनास्मान्वञ्चयित्वा निर्या- तत्त्वमेवोक्तम् । पुनः मविशेषं ददुः । नदा भद्रेश्वरे वेलाकृले भीममेनो नाम प्रतीहारः । म आत्मबली कस्या- प्याज्ञां न अनुते धनी च । तस्मै वीरधवलो गजाऽऽदेशमदीदपत् , सेवको भव। यहीयते नयने " इति न्यायः । बीरधवलस्तद्विग्रहाय गूर्जरधराराज- पुत्रानमेलयत मबहमैन्यम् । भीममेनो बन्लेन प्रबलः । उभयपक्षेऽपि बलवत्ता । अमान्तरे जावालिपुरे चाहमानकुलतिलकः श्रीअश्वराजशाग्वीयः केतृ- पुत्रमममिहनन्दनः श्रीउदयसिंहनामा राजकुलो राज्यं भुनक्ति । तस्य दायादात्रयः महोदगाः मामन्तवालानन्लगलत्रिलोकमिहनामानो दातारः रास्तहलगामेन न तिमादयते । अवलककमागत्य श्रीवीरधवलं द्वाःस्थेना- काभणन । देव ययममुरवल्याश्रयः अत्रियाः मेयार्थिनः आगताः म्मः, ययादेडाः स्यावदा आगच्छामः । गगनाइनास्ने तेजआकृतिश्रमादिभिः मामना मचिनाः । ते नस्य पान पृष्टाः को ब्रामो वः कल्पते । ते पांचुः । देव ! प्रतिगुरु लामाएरीयद्रमाणां लक्षं लक्षं ग्रामः । राणकेनो- काभियना धनेन डानानि भयानां मङ्गच्छन्ने, किाधिक यूयं करिष्यथ । न दा- स्थामीयदिति ने बीटकदानपूर्व विमृष्टाः । तदा मन्त्रिभ्यां विज्ञप्तं स्वामिन्नते विमुच्यन्ते, पुरुषमङ्गहाडनं न बढ़ सन्नव्यम् । वाजिवारणलोहान काष्ठपाषाणवाममाम् । नारीपुरुपतीयानामन्तरं महदन्तरम् ॥ २७ ॥ एवं विज्ञप्तमपि राणनावीरितमुक्ता एव ते गताः प्रतिभटभटं श्रीभी- नसेनप्रतीहारम। भेटितः मः। उक्तो वीरधवलकृतकार्पण्यव्यवहारः । तुष्टो भीम- सिंहः । कृतं तदिष्टवृत्तिद्वैगुण्यम् । नैश्चोतं देव : शीघ्रमेव कथापय वीरधवला- यास्माइलेन यथा-यदि क्षत्रियोऽमि तदा शीघ्रं युडायायतेः, अन्यथाऽस्मदी- यो भूत्वा जीवेः । प्रेषितो भीमसिंहेन भट्टः । उक्तः समेत्य वीरधवलः । ततो वीरधवल समैन्यश्चलितः । भदं पुनः प्रादेषीत् । पञ्चग्रामग्रामे युद्धमावयोः, नत्र क्षेत्रं कारयन्नस्मि, शीघ्रमागच्छेस्त्यिाच्यापयत् । सोऽपि तत्र ग्रामे समेतः मबलः । सङ्घटितं सैन्द्रयम् । वर्तन्ते सिंहनादाः, नृत्यन्ति पात्राणि, दीयन्ते धनानि । त्रिदिनान्ते युद्धं प्रतिष्ठितमुत्कण्ठिता योधाः । नेदीयानिबाहूनामा- हवो हि महामहः । सलामदिनार्वाक, मन्त्रिवस्तुपालतेजःपालाभ्यां विज्ञप्तः ·वसन्तविलासमहाकाव्ये स्वामी । देव ! यो मारवाः सुभटाः त्वया न सहीताः । ते परबले मिलिताः । तबलेन भीमसिंहो निर्भीर्गर्जति । अवधार्य चरैरपि नियेदितमेव तनौ । राण केनोक्तं यदस्ति तदस्तु किं भयम् । जयो वा मृत्यु युधि भुजभृतां कः परिभवः । मन्त्रिणा ज्यायमा उक्तं सामिन् ! कार्मुककरे देवे के परे पुरोलक्षा अपि। कोलः केलिमलङ्करोतु करिणः क्रीडन्तु कान्तासग्वाः कामारेषु च कामराः मरभसं गर्जन्त्विह स्वेच्छया। अभ्यस्यन्तु भयोज्झिताथ हरिणा भृयोऽपि झम्पागति कान्तारान्तरमञ्चरव्यमनवान्यावद्धि कण्ठीरवः ॥२८॥ कण्ठीरवे तु दृष्टे कुण्ठाः मर्व वन्याः। अन्यच प्रभो! अस्मदीयमैन्ये डोडी- यावंशीयो जेटुलः, चोलक्यः मोमवर्मा. गुलकुल्यः क्षेत्रवर्माऽस्ति । देवस्तु किं व य॑ते कालार्जुनः । एवं वालासु वनमारासु छा:स्थः पन्ये व्यजिजपत्। देव पुरुषो हारि वारितोऽस्ति, कस्तस्यादेशः। भ्रमंजया राणकस्लमांचगत् । मध्यमागत्य म उवाच । देव ! सामन्तपालानन्नपालभिलोकभिहस्यत्त्यतै ममिहमाश्रितः कापिनमास्ते । देव ! त्रिमिला भटास्त्वया स्थापिता भवन्ति नैरात्मानं रक्षेः। प्रातः कुमार्या आरेण्या प्रथमं त्वामेव प्रष्यामः । इति श्रुत्वा सृष्टेण राणकेन ममन्कार म पि कथापितं च । एते वयमागता एव, प्रातर्भवद्भिरपि ढोक्यम् । सर्वेषामपि नव ज्ञास्यने भुजलौठवम । गतस्तत्र मः । प्रातर्मिलितं मैन्यद्वयं, वादिनानि रणनृयाणि । अङ्गेयु भटानां वर्माणि न मनुः । दनानि दा- नानि । तैस्तु त्रिभिारवरात्मीयं वर्षलभ्यं लक्षत्रयं भीममिहान्मयो लात्वार्थि- भ्यां ददे । स्वयमचेप्वारूढाः । प्रवर्तन्ते प्रहाराः। उपस्थितमान्ध्यं शत्रैः, पनन्ति शराः कृतान्तहनाभाः । आम्दं प्रहरमात्रमहः । मावधानी वीरधवलः । दत्ताव- धाना मन्त्र्यादयो रक्षकाः । अत्रान्तरे आगतास्ते मम्वीराः । भाषितः स्वमुखेन वीरधवलः । अयं देव इमे वयम् । मावधानीभृय रक्षात्मानम् । त्वद्योधा अपि त्वां रक्षन्तु । वारधवलेनाप्युक्तं किमत्र विकत्त्यध्वे । क्रिययव दोःस्थाम काश्य- ताम् । एवमुक्तिप्रत्युक्तो लग्नं युद्धम् । तत्रापरेष्वपि तटस्थेषु रक्षत्सु तैर्भल- त्रयं धीरवीरधवलमाले लगितम् । एवं त्वां हन्मः, परमेकं तव बीटकं तदा भक्षितमस्माभिः, इति वदद्भिस्तवीरधवलस्य तटरवाः प्रहरणैः पातिताः । तेऽपि त्रयों मारवा व्रणशतजर्जराङ्गाः सांता: । राणवीरधवल ऊपरवटाश्वा- पातितः। ऊपरवटस्तैमारवैः स्वात्तारके, बन्धितः प्रच्छन्नः । रजसान्धं जगत्त- ·वस्तुपालप्रबन्धः दा। राणश्रीवीरधवलो नुबि पातितोभदैरुत्वाट्य लले। तावता पतिता सन्ध्या। निवृत्तं सैन्यद्वयम् । रात्री सर्वेऽपि भीमसेनीया वदन्ति । अस्माभिर्वीरधवलः पातितः । ततो मारवैरभिक्षितं युष्माभिः पातित इति किमभिज्ञानम् । तैरुक्तं किं भवद्भिः पातितः । मारवैरभिधेऽस्माभिरेव पातितः। ऊपरवटो वदिष्यति । उत्तारकादानीय ऊपरवो दर्शिनः । तुष्टो भीमसिंहः उक्तवान् शुद्धराजपु- वेभ्यो दत्तं धनं ठानधा फलति । इदमेव प्रमाणम् । रिपुयहरणं क्षत्रियाणां महान् शृंगारः । एवं वातीः कुर्वतां भटानां रात्रिर्गता । प्रातीरधवलो व्रण- जर्जरोऽपि पट्टभूयादीव्यति । भीमसेनहेरिकैर्गत्वा तत् ज्ञात्वा तत्रोक्तं वीरधवलः कुशली गर्जनि। यजानीत नकुरुत, । भीमसेनाय तन्मत्रिभिर्वि- ज्ञप्तं देव ! अयं वहमूलो, देशेशः । अनेन विरोधी दुरायतिः। तस्मात्सन्धिः श्रेष्ठः। भीनलेनेनमतं नइचनं, परं मामडबरः कृतः। अन्योन्यमपि यावदतिौ होतावटमलः कृतः । अपवराटाचा राणाय दापितः । भीमसिंहेन भद्रेश्वरमा- श्रण धृतिर्धरणावा, विकदानि न पानीयानि इति व्यवस्था आसीत् । एवं कृन्या श्रीवीरधवलो दानं नन्वन् धवलक्रमागात् । शनैः प्राप्तमर्मप्राणो भी- ममिहमपराध्यन्तं मृलाहुच्छेद्य एकवीरां धरित्रीमकरोत् । धवलको राज्यं कुर्वतस्तस्य क्षुभिनेः प्रभूतैः परराष्ट्रपतिभिः स्वं स्वं दत्तम् । तेन स्वेन सैन्यमेव मेलितम् । चतुर्दशशतानि महाकुलानि राजवंश्यानां राजपुत्राणां मेलिनानि । तानि समभोजनवमनभोगवाहनानि तेजपालस्य शरीरस्थच्छायावत् सह- चारीणि समजीवितमरणत्वेन स्थितानि । नहलेन सैन्यबलेन च स्वभुजबलेन च सर्व जीयते । इतश्च महीलाख्यदेशे गोधा नाम नगरं यत्र तत्कार्येषु सङ्ग्रामे मृतानां राजपुत्राणामेकोत्तरशतमख्यानि स्वयंभूलिङ्गानि उद्भवन् । नत्र घूघुलो नाम मण्डलीकः । स गूर्जरधरां समागन्तुकामान् मार्थान्गृह्णाति । राणश्रीवीरधवलस्या- ज्ञां न मन्यते । तस्मै मन्त्रिभ्यां वस्तुपालतेजःपालाभ्यां भट्टः प्रेषितः । अस्म- प्रभोराज्ञां मन्यस्व, अन्यथा साङ्गणचामुण्डादीनां मध्ये मिल इति कथापितम्। नच्छ्रवणाक्रुडेन तेनैव भट्टन सह स्वभः प्रेषितः । तेनागत्य राणश्रीवीरधवव- लाय कजलगृहं शाटिका चेति दयं दत्तम् । उक्तं च ममान्तःपुरं सर्वो राजलोक इति नः प्रभुणा ख्यापितए । राणेन स भट्टः सत्कृत्य प्रहितः ।गतः स्वस्थानम् । राणेन भाषिताः सर्वे स्वसैन्यकाः धूघुलविग्रहाय को बीटकं गृहीष्यति? कोऽपि नाद्रियते । तदा तेजःपालेन गृहीतम् । चलितः प्रौढसैन्यपरिच्छदः । गतस्तद्दे- ·८८ वसन्तविलासमहाकाव्ये . । शादर्वाक्भागे कियत्यामपि भुवि स्थित्वा मैन्यं कियदपि स्वल्पमग्रे प्रास्थाप- यत् । स्वयं महति मेलापके गुप्तस्तस्थौ । अल्पन मैन्येनाग्रे गत्वा गोधागोकु. लानि चालितानि । गोपालाः शरैस्ताडितास्तरन्तर्गोध्र पूत्कृतं गावो ह्रियन्ते के- श्चित् । क्षात्रं धर्म पुरस्कृत्य धावत इति शब्दश्रुत्या चुलो विचिन्तयनि नवीनमिदम् केनास्मत्पदमागत्य गावो ह्रियन्ते । वृनिच्छेदविधो द्विजातिमरणे स्वामिग्रहे गांग्रहे सम्प्राप्ते शरणे कलत्रहरण मित्रापदां वारणे । आतंत्राणपरायणैकमनमां येषां न शस्त्रग्रहः नानालोक्य विलोकितुं मृगयते योऽपि मर्यान्तरम् ॥ २० ॥ इति वदन्नव ममेनस्तुरङ्गममारूतुः, जाताऽनुपदं गानणान् । गोहता- रोऽपि घृधुलाय दर्शनं ददि. डासन्मंदधिरे, न च स्थिन्यायुध्यन्ते । इत्येवं खेदयद्भिस्तैस्तावलीतो याबमन्त्रिणा महानि वृक्ष पनि । नेल ज्ञान मीदृशं छद्मदं मणिः । भवतु नावत् जुलोऽस्मि । निजाः मुभवाः समरा प्रेरिताः स्वयमविशेषमभियोगं दधी । नतो लन्नः संहनुम मन्त्रिलगापि गुढा । चिरं रणरमरभमाऽमृद । भग्नं वृबुलेन मन्त्रितकम् । कान्दिकं दिशा दिशि गच्छति । तदा मन्त्रितेजःपालत स्थिरमवस्थितन नवस्था: मसकुलीनाः सुख- राजपुत्रा भादिताः । अरिस्तावली. आत्मीयं तु भग्नं सकलं नन्य । नष्ट नामस्माकं का गनि:, कि यशः? । जीवितव्यमपि नास्त्येव । नम्मानः समुचि तम् । नैरपि सप्तभिस्तवाचाऽभिमनाच्या युटिला अटी. मल्लिकाराचादिभिः परमैन्यम् । नावन्मानं स्ववृन्दं मटितन् । दृष्टा परेऽपि सत्त्वं चबा चलिताः । तदा तेजःपाल एकत्र अधिकां नवीमपत्र काय पश्यति । अयं निमित्त प्रसरं नावधयों यावदलगत्या भापितः । मण्डलीकायनास्मन्नाधाय कजल. हादि प्रहीयते नजवलं ददाय । चुलोऽपि प्रत्यार इदं मुजवलं पश्य इत्युक्त्वा निविडं युयुधे । इन्टयुद्ध मन्त्रिमण्डलीकयाः । अथ मन्त्री महरमा दैवतबलाडुजवलाञ्च तमन्यादर्धापनत, जीवन्तं बहा काप्टपञ्चरेऽचिक्षिपत्, स्वमैन्यान्तर्निनाय । स्वयं बहुपरिच्छदा गांधानगरं प्रविवेश । अष्टादश कोटीः हेम्नां कोशम , अश्वमहस्राणि चत्वारि, मूटकं अहमुनाफलानां, दिव्यास्त्राणि, दिव्यवमनानि, सर्वं जग्राह । घृयुलस्थाने आत्मीयं सेवकं न्यास्थत् । चलिता मन्त्री , गतो धवलककं, दर्शिता घृधुलः । वीरधवलेन तत्कालगृहं तद्गले बळ, शाटिका वंठः परिधापिता । तदा घृघुलः स्वदन्तैर्जिह्वां खण्डयित्वा मृतः । - . , ·वस्तुपालप्रबन्धः ८९ -- जातं वहाँपनकं धवलकके । श्रीवीरधवलेन महत्यां मभायामाकार्य श्रीतेजः- पालः परिधापितः । प्रमादपद भूरि भूरि ददे । कवीश्वरे सोमेश्वरे च दृक् स- चारिता । ततः मामेश्वरदेवः प्राह- मार्ग कर्दममङ्गले जलभृते गर्नाशनैराकुले ग्विन्न शाकटिके भरेऽतिविषमे दरं गते रोधमि । शब्देनैतदहं ब्रवीमि मनतं कृत्वान्निा तर्जनी- मीले विषमे विहाय धवलं वांदुं भरं कः क्षमः ॥ ३० ॥ विमृष्टा मभा । मिलिनो वस्तुपालनेजःपालावेकत्र । कृताः कथाश्चिरम् । तुष्टो हो मन्त्रयेते स्त्र । धर्म एव धनमिदं दने । धर्म एव व्ययनीयम् । ततः मविशेष नथव कुम्नः । ततः कविना केनाप्युक्तम्- पन्थानमेको न कदापि गच्छेदिति स्मृतिप्रोक्तमिव स्मरन्तौ । नौ भ्रातरी मंमृतिमोहचौर मम्भूय धर्माध्वनि सम्प्रवृत्ती ॥ ३१ ॥ अय वस्तुपालः शुभ मुहूर्त स्तम्भनार्थं गतः। तत्र मिलितं चातुर्वण्र्य, दानेन तापितं मम । नत्र मदीनामा नौवित्तकः । म च सर्ववेलाकूलेपु प्रमर- माणविभवो बद्रमलः अधिकाविणं नन्न नावाति, प्रन्युत तत्याचऽधिकारिणा गन्तव्यम् । एवं बदकाला गतः। पूर्व मन्त्रीन्ठस्तं भट्टनावाच अस्मान्नन्तुं किमिति नागच्छमि? । म बक्तिन नवयं गनि:, मागपि नागच्छामि; यत्तु स्यान्नूनं तव तत्परयाभि स्थानम् । लन्या मन्त्री मष्टः थापरामाम पुरुषी भृत्वा निष्ठेः, जास्मि त्या दुविनीतम् । ततस्तेन वआग्यवेकलस्वामी गजपुत्रः पञ्चाशा- दंशमध्यस्यग्वादिापुरालस्यन्दने ग्नदेन भुः, प्रभृतमन्यत्वात्माहणसमुद्र इनि च्यानः शङ्काव्य उत्यापितः । तेन भगणितं मन्त्रिगणे । मन्त्रिन्मदीयमेकं नौविनक न महमे, मदीवामित्रममा । तम्बाइ चनाडा मन्त्री प्रत्यवीवचत् । उमशानवामी भूतेभ्यो न विभनित्यमेव गुणा मन्वा युधि तिटयाः । सन्नडः मः। मन्त्रिवस्तुपालोऽपि धवल कादरिमन्यमानाध्याभ्यांणयत्। रणक्षेत्रेऽदिती हो । राष्ट्वन निर्दलितं मन्त्रिमन्य पलाविष्ट दिशा दिशि । नदा वस्तुपालेन स्वराजपुना माहेबकतामा भापितः । इदमस्मभूलबर्ट वर्तते, तत्कुरु येन श्रीवीरधवला न लजते । ततोऽमो राजपुत्रः स्वैग्य कतिपयर्मित्रराजपुत्रैः सह नमभिगम्यावाच । शङ्ख नेयं वंड्रयाब्धा ग्रामवाटिका, क्षत्रियाणां सङ्कामोऽयम् । 1 This video in curs all the A[t. ibu Prasasti with some ditfernce in fundin ·९० वस्तुपालप्रबन्धः . शङ्खोप्याह सुष्टु वक्तुं वेत्सि नायं तव प्रभोः पट्टकिलपरिपन्थनप्रदेशः, किन्तु सुभटस्य क्रीडाक्षेत्रमिदभिन्येवं वादे जाते छन्द्ररणे माहिबकेन मन्त्रिणि पश्यनि मन्त्रिप्रतापाच्छयः पानिनः । ममरे जानी जयजयाकारः । मन्त्रिणा नद्राज्यं गृहीतम् । वेलाकलऋडीनां का मया । ततः स्तम्भनार्थमुत्तोरणमुत्पताक- मविशत् । प्रविष्टः मदीकमदनम् । तस्य भटानां सप्त द्विगुणशतानि मन्नहानि हत्वा मजीवग्राहं जग्राह. विद्रुवाणं नं कृपाणेन जघान । नतो गृहमामूलचूलं ग्वातं पातितम । हेमेटिकानां मङ्ख्या न, तथा मणिमुक्ताफलपदकानाम । आयातो मन्त्री स्वधवलगृहम् . नापितः स्वस्वामी वीरधवलः परिग्रहलोकश्च । नतः स्तुतिः- श्रीवस्तुपाल : प्रतिपक्षकाल ! त्वया प्रपेदे पुम्पानमन्वम् । नीरऽपि वारकृतेऽपि मात्स्ये रूप पराजीयत येन शङ्खः ॥ ३२ ॥ नावल्लीलाकवलितमरित्नावदभ्रंलिहामि- स्तावीत्रध्वनितमुग्वरस्तावदज्ञातमीमा । नावत्प्रेडकमठमकरव्यूहबन्धुः म मिन्धुः लोपामुद्रासहचरकरकोडवती न यावत् ।। ॥ तनधाक्षवाटिनोविनकवाट्याः पार्थक्यं कृतम । आ महाराष्ट्रभ्यः मा- धिता भृः । बलालीयनन्द्राणां नरेन्द्रान्तगक्रम्यमाणानां मन्त्री प्रतिग्राहेण मान्निध्यं कृत्या जयलक्ष्मीमर्पयाति ने बाहिन्थानि मारवस्तुपूर्णानि प्राभृते प्राहिण्वन्ति । अम्बिकाकदिनी रात्री निधानभुवं कथयतः । ते निधयों म- न्त्रिणा ग्वानंग्वानं गृह्यन्ते । दुर्भिक्षम्य नामापि नाभृत. विराणि दुर नष्टानि, मुलबलान्यागच्छन्ति जनिगे । कदा पुन ययुः। पलीवन बुकलानि नागांदरा- णि च बहानि. मृहाता कापि न । ग्रामे ग्राम मत्राणि, मत्र मंत्र मिष्टान्नानि, ना- म्वृत्लानि वद्याः । दर्शनद्रपा नविताम्बरेभ्यः प्रतिवर्ष तिम्रः तिम्रः स्वदेशमर्वन- गरेषु प्रतिलाअना: शेपदानानामप्यर्चा । मन्त्रिवस्तुपाल पत्न्यो ई ललितादेमी- पृ कल्पवलीकामधेन । ललितादेव्याः मुंता मन्त्रिजयन्तमिहः, सहवद विजानिः । प्रत्यक्षचिन्तामणिः तेजःपालदयिताऽनुपमा । एवं पठितं च कविना-- लक्ष्मीश्चला शिवा चण्डी शची मापल्यदृपिना । गङ्गा न्यग्गामिनी वाणी वाक्माराऽनुपमा ततः ।। ३३ ।। श्रीशत्रुत्रयादिषु नन्दीश्वरेन्द्रमण्डपप्रभृतिकर्मस्थायाः प्रारंभिपत । आ- रासणादिदलिकानि स्थलपथेन जलपर्थन च तंत्र प्राप्यन्ते । तपसामुद्यापनानां -- च प्रकाशः।

·वस्तुपालप्रवन्धः ९१ - एकदा नौ भ्रातरौ द्रावपि मन्त्रिपुरन्दरौ महर्द्धिमझोपेतौ श्रीपाश्व- नार्थ नन्तुं स्तम्भनकपुरमीयतुः । प्रथमदिने ममौ नौ पार्श्वनाथस्य पुरो भावभासुरौ श्रावक श्रेणिपुर:मरौ स्थिती । गीतरामादि वर्तते । सङ्घोपरी- धात्तत्रत्या अध्यक्षाः मृग्यो मलवादिनः ममाकारिताः । ते यावद्देवगृहं प्रवि- शन्ति तावत्पठन्ति-- " अस्मिन्नमारे मंमारे मारं मारङ्गलोचना ।" मन्त्रिभ्यां श्रुतं चिन्तितं च । अहो । मठपतिहबद्देवगृहेऽपि शृङ्गारा- ङ्गगर्भ पद्यं प्रस्तीति। देवनमस्कागदिकमुचितमिह तन्नाधीते, तस्माददृष्टव्योऽमौ। उपविष्टः मरिः। अन्येऽपि शना: मृरयः पङ्को निषिण्णाः । मङ्गलदीपान्तेऽपर- सरिभिर्मल्यादिन एवाशीर्वादाय प्रेरिताः ! मन्त्री पुरस्तिष्ठति । “अस्मिन्नसारे मंमारे " इत्यादिपादवयं भणितं नः । मन्त्री हस्तेन वन्दित्वा विरक्तो गतः स्वात्तारकम् । दिनान्यष्ट एवं पाठश्च । मन्व्यवज्ञा चाहत्प्रकर्ष । अष्टम्यां रात्री मन्त्री मुत्कलापनिकां कतुं देवग्ङ्गमण्डपे निविष्टः । पुरी धनबदरकाः । कोऽपि कविराह- श्रीवस्तुपाल ! नव भालतले जिनाज्ञा वाणी मुग्वे हृदि कृपा करपल्लवे श्रीः । देहे गुनिविलमतीति पेव कीर्तिः पैतामहं मपदि धाम जगाम नाम ॥३४॥ अपरस्तु- अनिःमरन्तीमपि गेहगीनि परेषाममती वदन्ति । स्वरं भ्रमन्तीमपि वस्तुपाल ! त्वकीर्तिमाः कवयः मती.तु ॥ ३५ ॥ इनरस्तु- मेयं ममुद्र वमना तव दानकीर्तिपुरोनरीयपिहिनावयवा समन्तात् । अद्यापि कर्णविकलेति न लक्ष्यते यनन्नाद्भुतं मचिवपुङ्गव वस्तुपाल !॥३६॥ कश्चित्तु-क्रमेण मन्दीकृतकर्णशक्तिः प्रकाशयन्ती च बलिस्वभावम् । कर्नानुभृता मशिरःप्रकम्पं जग्व दनिम्तव वस्तुपाल ! ॥ ३७॥ तेभ्यः कविभ्यः महम्रलक्षाणि ददिरे । एवं गायनभट्टादिभ्योऽपि । याव- जातं प्रातरिव, नदा मल्लवादिभिः स्वसेवकाचैत्यद्वारहयेऽपि नियुक्ताः । एक द्वा- रमन्यदिशि, एकं च मठदिशि । उक्तं च तेभ्यः, मन्त्री चैत्यान्निःमरन् ज्ञाप- नीयः । क्षणेन वस्तुपाला मठद्वारान्निर्गच्छति, तावता मेवकज्ञापिताः सरयः संमुग्वाः स्थिताः । मन्त्रिणा रीढया भ्रप्रणाम इघ कृतः । आचारभिहितम्- " दृरे कर्णरसायनं निकटतस्तृष्णापि नो शाम्यति' - - r ·९२ वस्तुपालप्रबन्धः विजीयतां, तीर्थानि पूज्यन्ताम् । मन्त्री कौतुकात्तथैव तस्थौ, किं पर्यव- मानेयं प्रस्तावनेति ध्यानादचे च । न विद्मः परमार्थ किमेतदधिधद्धे। आचार्यैमक्त पुरी गम्यतां, भवतां कार्याणि भूयामि । मन्त्री मविशेषं पृच्छति । मृग्यो वदन्नि सचिवेन्द्र ! ऋयताम् । मम्मामे क्वचिद् ग्रामाराः स्थूलबहुललोमगाः पशवो वसन्ति पर्षदि निषादन्नि, कपाल झल्लरी वादयन्ति । नत्रैकदा वेलाकलीयचरः पान्ध आगमत् । नवीन इति कृत्वा ग्राम्यैराहतः, पृष्टः, कस्त्वं त्यः । तेनातं सनटेऽवातमम् । पान्यः पुरी यामिकः पृष्टः, ममुद्रः केन ग्वानितः । तेनाचे स्वयम्भूः मः । पुनस्तैः पृष्टं कियान्मः । पान्धनाक्तमलब्धपारः। किं तत्रास्ते इति पृष्टे पुनस्तेनाचख्ये- ग्रावाणी मणयो हरिर्जलचरी लक्ष्मीः पयोमानुपी मुक्तीघाः मिकताः प्रवाल लतिकाः शेवालमम्भः मुधा । तीरे कल्पमहीमहः किमपरं नाम्नापि रत्नाकरः ॥ ३८ ॥ इति पादयं पठिन्या व्याख्याय पुगं गतः पान्धः । तेषु ग्राम्यवेकः मको- तुकः पृच्छम्पृच्छं ममुद्रतटमगात् । दृष्टः कहोलमालाचुम्चितगगनाग्रः ममुद्रः । तुष्टः मः, अचिन्तयच्च ऋहयः मा लप्स्यन्ते प्रथमं तृपितः मलिलं पिबामि । तहग्धः कोष्टः । ततः पठनि- वरि वियरी जहिं जणु पियइ घुटुग्घुटु चुलाहि । मायरि अन्धि बहु य जल छि ग्वारउं कि ते ॥३९॥ ग्व पार्दनष्टः स्वास्पदं गतः । तथा वयमपि स्मः । मन्त्रिणानं कथं तथा यूयं, यथा म ग्राम्यः । मरयस्तारमृचुः । महामान्य ! वयमिह पार्श्वनाथसेवकाः विद्यविद्याविदः मवईयः शृणमः, यथा धवलकके श्रीवस्तुपालामन्त्री सरस्वती- कण्ठा भरणा भारतीप्रतिपन्नपुत्री विद्वजनमधुकरमहकारः मारामारविचारवि. दाम्ने । नदुत्कण्टिनास्तत्रागन्तुमीश्वरत्वाच्च न गच्छामः । कापि कदाचिदत्र तीर्थ- मिन्येताऽत्र मन्त्री । तस्य पुरा वक्ष्यामः स्वरं मृतानि इति ध्यायतामस्माकं मन्त्रि मिश्रा अप्यागताः । यावत्पठ्यते किमपि तावदसम्भावनयाऽवज्ञापरा यूयं स्थिताः। ततः किं पठ्यते गच्छन, उन्नरं भवति । मन्त्री प्राह मम मन्तुः क्षम्यता, किमेतत् पठितुमाग्भे भवद्भिः । आचार्या जगदुः । देव ! पदा युवां बान्धवो श्रावक- ण्यग्र राजराजेश्वरी दिव्यभृपणी, श्रावकाश्च धनाढ्या दृष्टाः, गीतागुच्छ्रयः, तदैतन्नश्चिन बभूव । जगति श्रीजानिरव धन्या, सद्भवां जिनचयर्ड चक्रिनल- कर्णयुधिष्टिरविक्रमशातवाहनाया जाताः । सम्प्रत्यपि ईदृशाः सन्ति, तस्मात्

·-
वस्तुपालप्रबन्धः
९३
श्रीशाम्बश्रीशान्तिब्रह्मनागआमदननागडवंश्यश्रीआभूनंदिनी श्राविकोत्तमा
कुमारदेवी श्लाघ्या, यया एतौ कलियुगमहान्धकारे मजजिनधर्मप्रकाशनप्रदीपौ
इदगी नन्दनो जाती। इत्येवं चिन्तयनामस्माकं पद्यपादद्वयं वदनादुद्गतं, जिन-
नमस्कारादि विस्मृतम् । पश्चाई तु शृणुत-
यत्कुक्षिप्रभवा एते बस्नुपाल ! भवादृशाः ॥ ४० ॥
मविस्तां बयाख्यानं कृतम । जिहाय मचिवेन्द्रः । पदोलगित्वा मरीन्क्ष-
मयित्वा कागान्ते ग्राम एक आगात् । नत्र ग्नातभुक्तविलिप्तः स्वं भृत्यं सचिवमे-
कमाकार्य ममादिक्षत् । इयं वाहिनी मे महम्रदशकवदरकयुक मरिभ्यो देया। ग-
तो मन्त्रिमेवकस्तत्र । भाषिताः सग्यः, मन्त्रिदत्तमिदमवधार्यताम्। आचार्यैदृष्ट-
म। अश्वमामय भटातोल्लासितकृपाणजलप्लाविलग्वास्नत्र गताः,यत्र श्रीवस्तुपा-
ला; उदिनश्च नैः । मन्त्रिन ! किमहमुचितभापी किं चारण: किं वन्दी, किन्तु मर्व-
मिहान्तपारगः मम्यग्जैनः मूरिः। मया मनःप्रमादेन यह उपन्श्लोकनमुक्तं तन्मूल्य-
भृतामिमां वो दनि कथं गृहामि । न मयेदं विनायाभिहितम्, किन्विदमन्त-
भीनमं ध्यात्वा यथाऽद्यागि जयति जिनपतिमतान् । न गृहाम्येव । मन्त्र्यप्पाह
भवन्तो नि:स्पृहत्वान्न गृह्णीध्वे । वयं तु दनवान्न प्रतिगृह्णीमः । कथमनेन हेम्ना
भवितव्यमिति शिक्षा दत्त । नतः मरिर्जगदे जगदेकदानी मन्त्री । मन्त्रि !
स्वगृहाय मम्प्रति गम्यते भवद्भिः नार्थाय कम्मैचिद्रा । मन्त्र्याद , इतो भृगुपुरं
श्रीमुव्रततीर्थवन्दनार्थं गच्छन्तः स्मः । आचार्याः प्राई: नर्हि लब्ध एतद्धे-
मव्ययापायः । तत्र लेप्यमयी प्रतिमा आम्ने । नत्र मात्रमुग्वामिका न पूर्यते
श्रावकाणाम् । तस्मादनेन गया रीरीहेममयीं नानप्रतिमा निर्मापयत । मन्त्रिणो
ध्वनितं नत्, नथैव च कृतम । ततः ममाधानः स्वमदनं गजरेन्द्रमन्त्री।
अन्येदारादर्श प्रातर्वदनं पश्यता सचिवेन पलितमेकमालोकि ।
अपाटि च-
अधीता न कला काचिन्न च किञ्चित्कृतं तपः ।
दत्तं न किञ्चित्पात्रेभ्यो गतं च मधुरं वयः ॥ ४१ ।।
आयुर्जीवितवित्तेनु स्मृतिशेषेषु या मतिः ।
मैव चेजायने पूर्व न दरे परमं पदम् ॥ ४२ ॥
आरोहन्ती शिरः स्वान्तादौन्नत्यं तनुते जरा ।
शिरसः स्वान्तमायान्ती दिशते नीचतां पुनः ॥ ४३ ॥

·वस्तुपालप्रबन्धः । लोकः पृच्छति मे वार्ती शरीरे कुशलं नव । कुतः कुशलमस्माकमायुर्याति दिने दिने ॥ ४४ ॥ ततोऽधिकं जिनधर्म रेमे । अथैकदा द्वावपि भ्रातरौ श्रीवीरधवलं व्यजिज्ञपताम् । देव ! देवपादैरियं गूर्जरधरा माधिता । राष्ट्रान्तराणि करदानि । यद्यादेशः स्यात्तदा राज्याभिषेको. त्सवः क्रियते । राणकेनोक्तं मन्त्रिणी ऋज़ भक्तिजडो। अजित्वा मार्णवामुर्वीमनिष्ठा विविधर्मग्वैः । अदत्वा चार्थमर्थिभ्यो भवेयं पार्थिवः कथम् ? ॥ ४ ॥ अतो गणकन्वमेवास्तु । इत्युक्त्वा व्यजत्नी। एकदा मन्त्रिभ्यां श्रीमोमेश्वरादिकविभ्यां विपुला वृत्तिः कृता भृम्यादि दानः । ततः पठितं मामेश्वरण- मृत्रं वृनिः कृता पूर्वं दुर्गमिहेन धीमता । विमृत्रे तु कृता तेषां वस्तुपालेन मन्त्रिणा ॥ ४६॥ श्रीवीरधवलोऽपि मेवकान्मुष्ट पदवीमारोपयन जगत्प्रियोऽभूत् । किम च्यते तस्य? पश्यत ! पश्यत !। श्रीवीरधवला ग्रीष्मे चन्द्रशालायांमुप्ताऽस्ति . वण्ठश्चरणी चम्पयत्येकः । पर्टीपिहितवदना जाग्रदपि वण्टन सुप्ता मेने । ततश्चरणालिस्था रन्नाङ्कमुद्रा जगृहे, मुग्वे च चिक्षिपे । गणकेन किमपि नोक्तम । उत्थिना गण: । भाण्डागारिकपााग्रहीत्वाऽन्या मुद्रा ताडगेव पादाङ्गलो स्थापिता । द्वितीयदिने पुना गणम्तव चन्द्रशालायां प्रसुप्तः । वण्ठश्चरणी चम्पयति । गण: पीस्थगितवदनाऽस्ति । वण्ठः पुनः पुनर्मुद्रामा- लोकते । अहा प्राक्तनीवेय । ततो गणक: प्राह भीम वण्ठ ! इमां मुद्रां मा ग्रही:, या कल्ये गृहीता मा गृहीता । तद्रचनाकर्णन एव वण्ठा भीत्या वत्रा हत हवास्थात् । यतः- हमन्नपि नृपो हन्ति मानंयन्नपि दुर्जनः । स्पृशन्नपि गजा हन्ति जिघ्रन्नपि भुजङ्गमः ॥ ४५ ॥ नां तस्य दीनतां दृष्ट्वा राणन भणितं वत्म ! मा भपीः । अस्माकमेवायं कार्पण्यदाषा येन नेऽल्पा वृत्तिः । इच्छा न पूर्यते, नतो बबपाये चौर्यबुद्धिः । अतःपरं हय आरोहाय दीयमानोऽस्ति लक्षार्थं वृत्ती । इत्याश्वामितःमः।अतो वीरधवलः क्षमापरत्वाजगढल्लभः मेवकमदाफलत्वेन पप्रथे । म महजदयाई इति मन्त्रिभ्यां रहाकथान्तरे शान्तपर्वणि द्वैपायनाक्तभीष्मयुधिष्ठिरोपदेशद्वा- । - ·वस्तुपालप्रवन्धः ९५ गया हैपायनातं द्वात्रिंशदधिकारमयेतिहामशास्त्रीयाऽष्टाविंशाधिकारस्थं च शिवपुराणमध्यगतं च मानपरिहारं व्याख्याय व्याख्याय प्रायो मांसमद्य- मायाविमुग्वः कृतः । मलधारिश्रीदेवभरिमविध व्याख्यां श्रावंश्रावं सवि- शतेन तत्त्वपरिभिलिनमतिः कृतः । अन्येशुवस्तुपाला ब्राह्म मुहर्ते विमृशति । यद्यहंद्यात्रा विस्तरेण क्रियते तदा श्रीः फलवती । वश्चयित्वा जनानेतानमुकृतं गृहाने श्रिया । जनता गृहाते येन म तु धूतधुरन्धरः । ४८ ।। नृपव्यापारपापेभ्यः सुकृतं स्वीकृतं न यः । नान्थलिधाववेभ्योऽपि मन्ये मृढतरानरान् ॥ ४२ ॥ इत्यादि विमृश्य नेजःपालेन निन्यभक्तेन माम्मन्यं कृत्वा मलधारिश्री- नरचन्द्रमरिपादानपृच्छत्। भगवन या अचिन्ताऽधुना मा निष्प्रत्यूह सेस्त्यति। प्रभुभिः शान्त्रकिगमक्तम् । जिनयात्राचिन्ता वलते मा मेत्स्यति । वस्तुपालेन गदितं तर्हि देवालये बामलेपः क्रियताम् । आमरचन्द्रमूरयः प्राहुः । मन्त्रीश ! वयं ते मातृपक्षे गुरवा, न पितृपक्ष । पितापले तु नागेन्द्रगच्छीयाः श्रीअमरच- न्द्रमरिश्रीमहेन्द्र मारिप श्रीविजयमेलमृत्यः, यैवस्तुपाल: प्रथमगुणस्थानंग- नाऽपि बाधितः । एकदा विजयनग्यो बन्दा पचितुवागताः । ब्राह्मणवेष्टितो गवाक्षस्था वस्तुपाला जालस्यो। मानकुमारदेवीप्रवन्धन मिलिना मन्त्री।क्षामि- ना गुरवः । गुमभिमतं मन्त्रिन : वयं ठकुरबाडचण्डनमादनामआमराजत- बड़वस्य कुमारदेवीकुनिमगवरराजहंगस्य वस्तुपालस्य गृह मन्याममायाताः । परमग्रे मद्यगृहं दृष्टम् । मन्त्रिणातं. कुलः । कम्- जीशदिशेति पुनमक्तिमुदीरयन्तः कुर्वन्ति दाम्पमपि वण्ठजनोचितं ये । तेष्वेव यद्गविध धनिनी विध्यः सोऽयं विभूतिमदपानभवोऽपराधः २०॥ ततः प्रवुद्धा वस्तुपाला गुस्न्क्षामयामाम । ते श्रीउदयप्रभमूरिसंज्ञक- शिध्ययुजा विशालगच्छाः पालयाईदशे वर्तन्ते ! ते वामनिक्षेपं कुर्वन्तु, न वयम् । जा जस्म ठिई जा जस्म मंगई पुचपुरिमकथमेरा । कंठट्रिए वि जीवे सा तेण.न लंघडव्यत्ति ॥ २१ ॥ मन्त्र्याह । अस्माभिर्भवदन्तिके विद्यषडावश्यककर्मप्रकृत्यादि सर्व- मधीतम् । यूयमेव गुरवः । प्रभुभिरुक्तं नैवं वाच्यं, लोभपिशाचप्रसङ्गज- नकत्वात् ।

·वस्तुपालप्रबन्धः . ततो मन्त्रिभ्यां ममदेशाङ्गुरवः शीघ्रमानायिताः । मुहर्तप्रतिष्टा देवालय प्रस्थानं वासनिक्षेपणं कुलगुमभिः कृतं, माधर्मिकवान्मल्यं शान्तिक मारिवार स्वामिपूजनं लोकरञ्जनं चैत्यपरिपाटीपर्यटनं च विहितम् । अथ प्रतिलाभना । नत्र मिलिनाः कवीश्वराः नरेश्वराः महेबराः । दत्ता कोशेयकटककुण्डलहारादीनि लोकेभ्यः । यतिपनिभ्यस्तु नचिनानि कम्बलभांज्यादानि । तदा श्रीनरचन्द्रसूरिभिः मानुज्ञानाच्या कृता । चौलक्यः परमाईती नृपशतस्वामी जिनेन्द्राजया नियन्धाय जनाय दानमनघं न प्राय जानन्नपि । म प्राप्तत्रिदिवं स्वचामचरितः सत्पात्रदानेन्छया त्वपोऽवततार गृर्जरभुवि श्रीवस्तुपाल !. ध्रुवम् ।। ५२ ॥ ध्वनितः मङ्गः । मकलस्यापि वर्षम्य न प दिवमः शुभः । यस्मिन्नार्थमग्नाशः मजनन निरीक्ष्यते ॥५॥ अब चलितः महाकुनैः मङ्गः । मार्ग सप्तक्षेत्राण्युहरन श्रीवर्डमानपुरामना- मावामितः । वईमानपुरमध्ये तदा बहुजनमान्यः श्रीमान रनावको वमनि ! नगृहे दक्षिणावर्नग पृज्यो । मगही करण्डानिर्गव्य स्निग्धगम्भीर घुम- घुमायमानो त्यति ध । नम्य प्रभावानम्य गृह चतुरङ्गा लक्ष्मीः । राईन रात्री रत्न आलापि । तव गृहेऽहं चिम्मम्यामिदानी नव पुण्यमपम । मा श्रीवस्तुपा लपुरूषांनमकपङ्जप्रणयिनं कुरु । म पात्रे दानात्वमाह परत्र च मुर्वा भवेः । व्यक्तं तज्ज्ञात्वा रन्ना विपुलसामग्र्याऽभिमुग्ना गन्वा मन्त्राशं स्वगृहे बहुप- रिकरं भोजयित्वा परिधाप्याच । एवरवं शङ्गादेगा में. गृहाणमम् । मन्त्र्याः न वयं परधनार्थिनः पिशनाच्छ मनां ज्ञात्वा तं गृहीत्यति स्वयं मन्त्री, तस्मा- स्वयमेव ददामाति । अपि मा डिटाः, निला भन्यादस्माकमास्माकप्रभृग चेन्युक्या विग्ते मन्त्रिणि, रन्नेन गदिनम। देव ! मगहावस्थानभस्मै न रोचते । ततः किं क्रियते गृहाणेव । तनो गृहीता मन्त्रिणा गङ्गः । तत्प्रभावोऽनन्तः । शनः मङः श्रीशत्रुश्रयतलहटिकामाप । तत्र ललितामरमामादार्दिकीर्तनानि पश्यन्प्रमुदितः ममः मचिवः आम्हः. शत्रुश्यादिम् । मविवेकभावं च तत्र मन्त्री वृषभं वन्दते । तदा काव्यपाठः- आस्यं कस्य न वीक्षितं क न कृता मेवा न के वा स्तुता- स्तृष्णापूरपराहतेन मनमा के के च नाभ्यर्थिताः ।

·९७ वस्तुपालप्रबन्धः तत्रान्तर्विमलाद्रि नन्दनवनाकल्पैककल्पद्रुम ! त्वामासाद्य कदा. कदर्थनमिदं भूयोऽपि नाहं सहे' ॥५४ ॥ अथाचारितमत्रमेमध्वजारोपणेन्द्रपदाचिरञ्जनादीनि कर्तव्यानि विहि- तानि । देवेभ्यो हैमानि आरात्रिकतिलकादीनि दत्तानि । कुङ्कुमकर्पूरागुरु- चन्दनकुसुमपरिमलमिलदलिकुल झङ्कारभारपूरितमिव गगनमभवत् । गीत- रामध्वनिभिर्दिक्कुहराणि अभ्रियन्त । पूर्व मन्त्रिश्रीउदयनदत्ता देवदायाः मर्वऽपि सविशेषाः कृताः । देवव्यनाशनिषेधार्थं चत्वारि श्रावककुला- न्यद्रौ मुक्तानि । अनुपमा दानाधिकारिणी । तस्याः माधुभ्यो दानानि ददल्याः किल महति वृन्दे. पनना घृतकडहटकेन शोमाण्यभ्यक्तानि । तदा याष्टिकेन कडहटकभृते माधवे यष्टिप्रहारलेगी दत्तः । मन्त्रिण्या देशनिर्वासनं ममादिष्टम् । रे ! न वेत्मि यद्यहं नैलिकपत्नी कान्दविकी वा म्यभविष्यम् , तदा प्रतिपदं तैलघृताभिषङ्गान्मलिनान्येव वामांसि अभविष्यन् । एवं तु वस्त्राभ्यङ्गो दर्शनप्रमादादेव स्यात् । य इदं न मन्यते तेन नो नहि कार्यमेवेत्युक्तम् । अहो ! दर्शनभक्तिरिति ध्वनितं सर्वम् । एकदा मन्त्रीश्वरो नाभेयपुर आरात्रिके स्थि- नाऽस्ति दिव्यधवलवामाश्चान्दनतिलको दिव्यपदकहारभूषितारःस्थलः । मरीणां कवीनां श्रावकश्राविकानां च ततिः । तिलकं तिलकोपरि पुष्पक पुष्पस्रगुपरि। नदा सूत्रधारणैकेन दारवी कुमारदेव्या मातुर्मतिमहन्तकाय नवीनघटिता दृष्टी कृता । उक्तं च तेन मातुर्मनिरियम् । तदा मन्त्रीश्वरेणाशिग्वनग्वं दृष्टा मृतिः मदिनं च। प्रथममश्रुमात्रं, ततोऽव्यक्ततरो ध्वनिः, नतो व्यक्ततरः। सर्वे तटस्थाः पृच्छन्ति । देव ! किं कारणं मद्यते । हर्षस्थाने को विषादः ?। श्रुतशील इव नलस्य, उडव इव विष्णोः, अभय इव श्रेणिकस्य, कल्पक इन नन्दनस्य, जाम्बक इव वनराजस्य, विद्याधर इव जयन्तराजस्य, आलिग इव सिद्धराजस्य, उदयन इव कुमारपालस्य, त्वं मन्त्री वीरधवलस्य । विपट्टीताः पर्वता इव सागरं त्वा- माश्रयन्ति भूपाः, तायेणेव पन्नगास्त्वया हताः सपत्नाः पृथिवीपालाः, चन्द्रा- येव चकोरास्तुभ्यं स्पृहन्ति स्वजनाः, हिमवत इव गङ्गा त्वत्तः प्रभवनिरांजनीतिः, भानारिव पद्मास्तवादयमीहन्ते सरयः, विष्णाविव त्वयि रमते श्रीः, तन्नास्ति यन्नास्ति ते । ततो मन्त्रिणांक्तं दुःग्वमिदं यन्मे भाग्यसाधिपत्यादिविभूति- मातृमरणादनन्तरं सम्पन्ना । यदि तु सा मे माता इदानीं स्यात्तदा स्वहस्तेन (1) This verse occurs,as the 9th stanzen of Vastupala's Adisvara Stotra. See Naranarayaruinanda P: । (61. १३ MIT KUPTUSWAMI SASTRI deccannu

·९८
वस्तुपालप्रबन्धः
मङ्गलानि कुर्वत्यास्तस्या मम च मङ्गलानि कारयतः, पश्यतश्च लोकस्य, किया
त्सुखं भवेत् । परं किं कुर्मो धात्रा हताः स्मः । नतः श्रीनरचन्द्रमूरिभिर्मलधा.
रिभिरभिहितं मन्त्रीश्वर ! यथा त्वं सचिवेषु तथाऽत्र देशे प्रधानं राजसु मिद्ध
राजो व्यजयत । स मालवेन्द्र जित्वा पत्तनमागतो मङ्गलेषु क्रियमाणेष्वपाटी.
द्यथा-
॥
-
मा स्म मीमन्त्रिनी कापि जनयेत्पुत्रमीदृशम् ।
वृहद्भाग्यफलं यस्य मृतमातुरनन्तरम् ॥ ५५.
तस्मान्न सर्वेऽपि नृणां मनोरथाः पूर्यन्ते । श्रीनरचन्द्रमरिभिराशीदत्ता-
तापकुर्वतो धर्म तस्य त्वामुपकुर्वतः ।
वस्तुपाल ! हयारस्तु युक्त एव ममागमः ।। ५६॥ इति ।
अथ रात्री तन्मयतया नाभेयपूजाध्यानदानपूजाः । तदा कवयः पठन्ति-
ये पापप्रवणाः स्वभावकृपणाः स्वामिप्रमादावणा-
स्तेऽपि व्यकणाय मर्त्यभषणा जिव भवत्या स्तुताः ।
तस्मात्त्वं तदघापघातविधये बहादरा माम्प्रतं
धर्मस्थानविधानधर्षितकलि श्रीवस्तुपालं स्तुहि ॥ ५७ ॥
अपरस्तु-
मरा रणेषु चरणप्रणतेषु मामी वक्रोऽतिवक्रचरितेषु बुधार्थबोधे ।
नीती गुमः कविजने कविरक्रियासु मन्दोऽपि च ग्रहमयो नहि वस्तुपालः।।२८।
अन्यस्तु-श्रीभोजवदनाम्भोजवियोगविधुरं मनः ।
श्रीवस्तुपालवन्दी विनादयति भारती ।। ७९॥
इतरस्तु-श्रीवामाम्बुजमाननं परिणतं पञ्चाङ्गलीछद्मता
जग्मुर्दक्षिणपश्चशाग्वमयतां पञ्चापि देवद्रुमाः ।
वाञ्छापरणकारणं प्रणयिनां जिह्वव चिन्तामणि-
जाता यस्य किमस्य शस्यमपरं श्रीवस्तुपालस्य तत् ॥३०॥
मर्वत्र लक्षदानम । अष्टाह्निकायां गतायां श्रीऋषभदेवं गदगदोक्त्या
मन्त्र्यपृच्छत् ।
त्वत्प्रामादकृते नीडे वमन्. शृण्वन्गुणांस्तव ।
मदर्शनतुष्टात्मा भृयामं विहगाप्यहम् ॥ ३१ ॥
यहाये
तकारस्य
यत्प्रियायां वियोगिनः ।
यहावाधिना लक्ष नव्यानं मेऽस्तु ते मते ॥ १२ ॥

·वस्तुपालप्रबन्धः
९९
.
एवं ससङ्कः संचिवश्चलितः । ममदेवाशिवराग्रे यावत्कियदपि याति
तावच्छ्रमवशविगलन्स्वेदक्लिन्नगात्रवमनान्कियतो मालिकान् पुष्पकरण्ड-
भारितशिरसोऽपश्यत् । पृष्टास्ते कथमुन्सुका इव यूयम् । नैर्विज्ञप्तं देव ! वयं
दरात्पुष्पाण्यहाह्म । मंडः किल शत्रुञ्जयशिवरेऽस्ति, प्रकृष्टं मूल्यं लप्स्यामहे ।
तत्पुनरन्यथा वृत्तं, मश्चलिनः, तस्मादभाग्या वयम् । इति तेषां दैन्यं दृष्ट्वा
मन्त्रिणाऽभाणि । अत्रैव स्थीयतामूक्षणम् । तावता पाश्चात्यं सर्वमापति
तम् । श्रीवस्तुपालेन स्वकुटुम्ब मश्वाभण्यन, यथा भो धन्याः ! सर्वेषां पूर्ण-
स्तीर्थपूजाभिलाषः ? । लोकेनोक्तं पूर्णः । मन्त्र्याह किमपि तीर्थमपूजितं
स्थितम् । लोकः प्राह प्रत्येक मर्वाणि तीर्थानि पूजितानि ध्यानानि । मन्त्रि-
महेन्द्रः प्राह यद्विस्मृतं तन्न जानीथ यूयं, वयं स्मारयामः । मड्डो वदति किं
विस्मृतम् । मन्त्री गदर्ति लोका: ! पूर्वमयं तीर्थमयो गिरिः यत्र स्वयं ऋषभदेवः
ममवामार्षीत् , ततो नेमिवर्जिता द्वाविंशतिजिनाः ममवामापुरमङ्ख्याः सिन्हा-
श्र यत्र, मोऽद्रिः कथं न तीर्थम् । लोकोप्याह मन्यं तीर्थमेव । तर्हि पूज्यनां,
पुष्पाणि केति चेदिमे मालिका इमानि पुष्पाणि च पुण्यैम्पास्थिषत । ततः
मद्देन तानि पुष्पाणि गृहीत्वाऽद्रिपूजा कृना, नालिकेरास्फालनं वस्त्रदानादिने-
लयश्च । तुष्टा मालिकाः । एवं पराशाभङ्गपरान्मुग्न आमराजमः । शनैः शनैः
पशुतुरगशिश्वाद्यपीड्या मडो रैवतमारोह च । नेमिनि दृष्टे मन्त्री ननर्त, प
पाठ च आनन्दाश्रुनिझरिताक्ष:-
कल्पद्रुमस्तारमी तरवस्तथान्ये चितामणिमणिरमौ मणयस्तथान्ये ।
धिग जातिमेव वशे बत यत्र नेमिः श्रीरैवते म दिवमा दिवमास्तथाऽन्येद३
अभङ्गवैराग्यतरङ्गरङ्गे चित्ते त्वदीये यदुवंशरत्न ! ।
कथं कृशाङ्गयोऽपि हि मान्तु हन्त यस्मादनङ्गोऽपि पदं न लेभे ॥ ६४ ॥
तत्राप्यष्टाहिकाविधिः प्रागेव । नाभेयभवनकल्याणत्रयगजेन्द्रपदकुण्डा-
न्तिकप्रासादाम्बिकासाम्बप्रद्युम्नशिग्बरतोरणादिकीर्तनदर्शनैः ससडो मन्त्री
नयनयोः स्वादुफलमापिपताम् । आरात्रिकेऽथिनां ससम्भ्रमं मन्त्रिमध्ये
झम्पापनं दृष्ट्वा मोमेश्वरकविः
इच्छासिहिसमुन्नते सुरगणे कल्पद्रुमैः स्थीयते
पाताले पवमानभोजनजने कष्टं प्रनष्टो बलिः ।
नीरागानगमन्मुनीन् सुरभयश्चिन्तामणिः काप्यगात्
तस्मादर्थिकदर्थनां विषहतां श्रीवस्तुपाल: क्षितौ ॥ ६५ ॥

·१०० वस्तुपालप्रबन्धः गेलं ददेवं स्तुतः . -- लक्षा सपादाऽस्य दत्तौ मन्त्रिणः । दानमण्डपिकायां निषण्णो निर केनापि पीयूषादपि पेशलाः शशधरज्योत्स्नाकलापादपि स्वच्छा नूतनचूनमचरिभरादप्युल्लमत्सौरभाः । वाग्देवीमुग्वसाममृक्तविगदोद्गारादपि प्राञ्जलाः केषां न प्रथयन्ति चेतमि मुदं श्रीवस्तुपालोक्तयः ॥ ६६ ॥ वस्तुपाल ! नव पर्वशर्वरीगर्वितेन्दुकरजित्वरं यशः । क्षीरनीरनिधिवामसः क्षितेत्तरीयतुलनां विगाहते ॥१७॥ एवं भावमापूर्य देवोत्तमं श्रीनेमिमापृच्छ्य मस्तीर्थचिन्ताः कृताः निर्माल्यपदं दत्त्वा पर्वतादुदतारीत् , न मनां हृदयात् , नापि महत्त्वात् । अथ ग्वङ्गारदुर्गादिदेवपत्तनादिपु देवान्ववन्दे । तेजःपालं ग्वङ्गारदुर्ग स्थापयित्वा स्वयं ममड्डी वस्तुःपालः श्रीधवलकके वीरधवलमगमत् । स्वागतप्रश्नः स्वामिना कृतः आरम्भमिडिप्रश्नश्च । नतो मन्त्र्याह- कामं स्वामिप्रमादेन प्रेष्याः कर्मसु कर्मठाः । नद्वैभवं वृहद्भानाः कचिदृप्मा जलेऽपि यत् ॥ ६८ ॥ राणकेन ममः मचिवः स्वमदने भोजितः परिधापितः स्तुतश्च । तेजः- पालस्तु ग्वङ्गारदुर्गस्था भृमि विलोक्य तेजपालपुरममण्डयत् मत्रारामपुर- प्रपाजिनगृहादिरम्यम । प्राकारश्च तेजःपालपुरं परितः कारितः पाषाणबद्धस्तुङ्गः। अथ वस्तुपाल: श्रीवीरधवल पाच मेवां विधत्ते, देशः स्वस्थः, धर्मो वर्तते। एवं मनि एकदा दिहानगरादेत्य चरपुम्पः श्रीवस्तुपाला विज्ञप्तः । देव ! दिल्ली- तः श्रीमाजीनसुरत्राणस्य मन्यं पश्चिमां दिशमुद्दिश्य चलितं चत्वारि प्रया णानि व्यूढं, तस्मात्मावधानः स्थेयम् । मन्येऽव॒ददिशा गूर्जरधरां प्रवेष्टा । मन्त्रि- णा मत्कृत्य ते चरा राणकपार्श्व नीताः, कथितः म प्रबन्धः । ततो राणकेना- प्यभाणि वस्तुपाल ! म्लेच्छगर्दभिल्ने गर्दीविद्यामिद्धोऽप्यभिभूतः । नित्यं सूर्यविम्बनिर्यनुरङ्गमकृतराजपार्टीक: शिलादित्याऽपि पीडितः । मप्तशतयोज- नभृमिनाया जयन्तचन्द्रोऽपि अयं गतः । विशनिवारवद्वमहमहावीनसुरत्रा- णमोक्ता पृथ्वीराजोऽपि बहः । तस्माहुर्जया अमी। किं कर्ताऽमि? । वस्तुपाल उवाच स्वामिन् ! प्रेषय मां यदुचितं तत्करिष्यामि। ततः साराश्वलक्षेण चलितो मन्त्री तृतीये प्रयाणे महणकदेवी कर्पादिमहापूजापूर्वं सस्मार। सा तद्भाग्या- प्रत्यक्षीभूयांवाच वत्स ! मा भपीः । अर्बुददिशा यवनाः प्रवेक्ष्यन्ते । तव देश ·वस्तुपालप्रबन्धः यदा अमी प्रविशन्ति, तदैव लविना घटिकाः स्वराजन्यै रोधयेथाः । आवासान् यत्र गृह्णन्ति, तत्र स्थिरचित्त्वः समैन्यो युडाय मरभमं ढौकेथाः । जयश्रीः कर- पञ्जरे एव । इदं श्रुत्वा 'धारावर्षायाव॒गिरिलायकाय स्वसेवकाय नरान्प्रैषयत, अकथापयच म्लेच्छ मैन्यमवुदमध्ये भूत्वा आजिगमिषदास्ते । त्वं तानाग- च्छतो मुक्त्वा पश्चाद्धण्टिका मन्ध्याः । तेन तथैव कृतम् । प्रविष्टा यवनाः यावदावासान् गृहीष्यन्ति तावत्पनितो वस्तुपालः कालः । हन्यन्ते यवनाः । उच्छलिनो बुम्बारवः । केचिहन्नाङ्गुलीगुह्णन्ति, अपरे तोबां कुर्वन्ति, न तु छुट्ट- न्ति । एवं तान्हत्वा तच्छीर्षलक्षैः शकटानि भृत्वा धवलककमेत्य मन्त्री स्व- स्वामिनमदर्शयत् । श्लाप्रितश्च तेनायं- न ध्वानं तनुषे न यामि विकटं नोचैर्वहस्याननं दर्पान्नी लिग्वमि क्षिनि खुरपुटै वज़या वीक्षसे । किन्तु स्वं वसुधातलैकधवल ! स्कन्धाधिन्ढे भरे तीर्थान्युच्चतीविटङ्कविषमाण्युल्लङ्घयन्लक्ष्यसे ॥ ६९ ॥ ततः परिधापित: विमृष्टः स्वगृहाय । नत्र मङ्गलकरणाय लोकागमः । द्रम्मेण पुष्पं लभ्यते । एवं पुष्पस्रकव्ययो लोकैः कृतः । इतश्च नागपुरे माधुदेहासुतः माधुपूनडः श्रीमोजदीनसुरत्राणपत्नीबी- बीप्रतिपन्नबान्धवोऽश्वपतिगजपतिनरपतिमान्यो विजयते । तेन प्रथम शत्रु- अये यात्रा त्रिमप्तत्यधिकद्वादशशतवर्ष बबेरपुराद्विहिता । द्वितीया सुरत्रा- णादेशात् , षडशीत्यधिकद्वादशशतमङ्ख्यवर्षे नागपुरात्कर्तुमारब्धा । अष्टा- दशशतानि शकटानि बहवो महीधराः । कुमारनेनासहितो माण्डव्यपुरं यावदा- यातः। ततः मम्मुग्वमागत्य महन्तकतेजःपालेन धवलककमानीत । श्रीवस्तुपालः सम्मुग्वमागमत् । सङ्घस्य धूली पवनानुकल्याद्यां दिशमनु धावति, मन्त्री तत्र गच्छति । तटस्थैर्भणितं, मन्त्रीश ! इतो रजः रजः पादाऽवधार्यताम् । ततःस- चिवेन बभणे । इदं रजः स्प्रष्टुं पुण्यर्लभ्यतेऽनेन रजसा स्पृष्टेन वृजिनरजांसि दृरे नश्यन्ति । ततः मङ्गपतिपूनडमन्त्रिणोगाढालिङ्गनप्रियालापौ संवृत्तौ। सरस्तीरे स्थितः पूनडः कुलगुरुमलधारिश्रीनरचन्द्रमरिपादान् ववंदे । रात्रौ वस्तुपालेन कथापितं पूनडाय पुण्यात्मने । प्रातः सर्वसङ्घनास्मद्वसत्यतिथिना युष्मता च भवितव्यम् ।धूमो न कार्यः । पूनडेन तथेत्यादृतम् । रात्रौ मण्डपो द्विद्वारो रस- वतीप्रकाराश्च सर्व निष्पन्नम् । प्रातरायान्ति नागपुरीयाः । सर्वेषां चरणक्षालनं तिलकरचनां च श्रीवस्तुपालः स्वहस्तेन करोति । एवं लग्ना द्विप्रहरी, मन्त्री तु , ·१०२ वस्तुपालप्रबन्धः तथैवानिर्विण्णः । तदा तेजःपालेन विज्ञप्तमन्यैरपि देव ! वयं सडपादक्षाल- नादि कारयिष्यामः, यूयं भुङ, तापो भावी। मन्त्रिनरेन्द्रेणोक्तं मैवं वदत, पुण्यै- रयं वासरो लभ्यते । गुरुभिरपि कथापितम्- यस्मिन्कुले यः पुरुषः प्रधानः स एव यत्नेन हि रक्षणीयः । तस्मिन्विनष्टे हि कुलं विनष्टं न नाभिभङ्गे त्वरका वहन्ति ॥७॥ तस्माङ्गोक्तव्यं भवद्भिः, तापो माभूत् । मन्त्री पत्नी गुरुभ्यो विज्ञपयितुं प्रैषीत्। तत्र काव्यमू- अद्य मे फलवती पितुराशा मातुराशिषि शिग्वाकरिताऽद्य । यद्युगादिजिनयात्रिकलोकं पूजयाम्यहमशेषमग्विन्नः ॥ ७१ ॥ भोजयता मन्त्रिणा नागपुरीयाणामेकपङ्गित्वं दृष्ट्वा शिरो धृनितम्। अहो शुद्धा लोका एते । एवं भोजयित्वा परिधाप्य च रञ्जितो नागपुरमः । गती वस्तुपालपूनडो शत्रुक्षयं ममलो, वन्दित ऋषभः । एकदा म्नात्रे मति देवार्च- को देवस्य नामां पिधत्ते पुष्पैः किल कलशेन नामा मापीडीत्याशयतः । तदा मन्त्रिणा चिन्तितं कदाचिद्देवाधिदेवस्य कलशादिना परचक्रेणापि वाऽवक्तव्य- ममङ्गलं भवेत् । तदा का गतिः मस्येति चिन्तयित्वा पूनड आलेपे, भ्रातः सङ्कल्पोऽयमेवं मंवृत्तो मे यदि विम्बान्तरं मम्माणीमयं क्रियते तदा मुन्दर- तरम् । तत्तु मुरत्राणमोजदीनमित्रं त्वयि यतमाने स्यान्नान्यथा । पूनडेनोक्तं तत्र गतश्चिन्तयिष्यते । इत्यादि वदन्ती रैवतादिनीर्थानि वन्दित्वा व्यावृत्ती । गतः पूनडो नागपुरम । मन्त्री धवलक्के राज्यं शास्ति । एवं स्थितेऽन्येयुः सुर- त्राणमोजदीन माता वृद्धा हजयात्राप्रार्थिनी स्तम्भपुरमागता । नौवित्तकगृहे- ऽतिथित्वेनास्थात् । मा ममागता मचिवेन चरेभ्यो ज्ञाता। चराः प्रोक्ता मन्त्रि- णा। रे यदेयं जलपथेन याति तदा मे ज्ञाप्या । गच्छन्ती ज्ञापिता नैः । मन्त्रि. णा निजकोलिकान्प्रेष्य तस्याः मर्च कोटीवकस्थं वस्तु ग्राहितम् , सुष्टु रक्षा- पितं च क्वचित् । तदा नौवित्तकैः पृत्कृतमुपमन्त्रि देव !जरत्येकाऽस्मथ्या हज- यात्रायै गच्छन्ती त्वत्पदे तस्करलुण्ठिता । मन्त्रिणा पृष्टं का मा जरती । नेमक्तं देव ! किं पृच्छमि मा मोजदीनमाता पूज्या । मन्त्रिणा भणितं मायया अरे वस्तु विलोकयन । आनीयार्पितं मर्वम् । जरती तु स्वगृहे आनिन्ये । विविधां भक्ति कृत्वा पृष्टा च किं हजयात्रेच्छा वः । तयाक्तं आमिति । तर्हि दिनकतिपयान्प्रतीक्षध्वम् । प्रतीक्षांचक्रे मा। तावतारामणाश्मीयं तोरणं घटा- पितं, मेलयित्वा विलोकितम् । पुनर्विघटितं सूत्रेण बहम् ।मृत्रधाराः सह प्रगुणि- ·१०३ । वस्तुपालप्रबन्धः नाः । मन्त्रिणश्च मार्गश्चान्तरे त्रिविधोऽस्ति एको जलमार्गः, अपरः करभगम्यः, इतरस्तु अश्वलयः । यत्र ये राजानो योऽध्वा यथा लड्डयते तथा सूत्रं कृतम् । राज्ञामुपदायै द्रव्याणि प्रगुणीकृतानि । एवं सामग्र्या सा प्रहिता तत्र । रचितं तारणं मसीतिबारे । नत्र दीपतैलादिपूजाचिन्ता तद्राजपार्थात् शाश्वती कारिता । दत्तं भूरि भूरि नत्र । उद्भरि यशः । व्यावृत्ता जरती । आनीता स्तम्भनपुरम् । प्रवेशमहः कारितः । स्वयं तदशिक्षालनम् । एवं भक्त्या दिन- दशकं स्थापिता ।. तावता धवलकिशोरशतपश्चकमन्यदपि दुकूलगन्धराजक:- रादि गृहीतम् । वृद्धा प्रोक्ता मातश्चलमि अद्यादिशमि । तत्र मानं च दापयसे तदाहमपि आगच्छामि। तया भणितं नत्राहमेव प्रभुः स्वैरमेहि पूजा ते तत्र। श्रीवीरधवलानुमत्या चलिनो मन्त्रिमहेन्द्रः । गतो ढिल्लीनटम् । राजमातृवच- नात्क्रोदये तस्थौ । सुरत्राणः मम्मुग्वमागान्मातुः । माता प्रणता पृष्टा च सुग्व- यात्राम । जरत्या प्रोक्तं कथं न मे भद्रं यस्या दिल्यां त्वं पुत्रः, गूर्जरवरायां वस्तुपाल: । राज्ञा पृष्टं कोऽमौ वस्तुपालः ? । जरत्या वृत्तान्तः प्रोक्तः तद्रिनय- ख्यातिगर्भः । राजाह म किमिति नात्रानीतः। वृद्धा आह आनीतोऽस्ति । दर्यतां नहि । अश्ववारं प्रहिन्यानाय्य दर्शिनो वस्तुपालः । दत्तोपदा । आलापि- तश्च राजा अस्मन्माता त्वां स्तौति , किश्चिद्याचस्व । वस्तुपालेनाभिहितं देव ! गृर्जरधरया मह देवस्य यावजीवं मन्धिरस्तु । उपलपंञ्चकं मम्माणीग्वानितो दापय । राज्ञा मतं तत् । फलहीपञ्चकं तु पूनडेन प्रैषि शत्रुचयाद्रो । तत्रैका - पभदेवप्रतिमा १, द्वितीया पुण्डरीकफलही २, तृतीया कपर्दिनः ३, चतुर्थी चक्रे- श्वर्याः ४, पञ्चमी तेजःपालप्रासादे पार्श्वप्रतिमा । मन्त्री स्वपुरं गतः, प्रणतः स्वस्वामी । तेन चिरदर्शनात्कण्ठाविह्वलेन पूर्वमपि कर्णाकर्णिकया श्रुतं दिल्ली- गमनवृत्तान्तं मन्त्रिणं पप्रच्छे । मोऽपि निरवशेषमगर्वपरः प्रचख्यौ । तुष्टो वीरधवलः । दना दशलक्षी हेम्नां प्रसादेन । सा तु गृहादागेव दत्ता । मिलितो मन्त्रिग्रहे सर्वो लोकः, मत्कृत्य प्रेषितः । कवयस्तु पठन्ति- श्रीमन्ति दृष्ट्वा द्विजराजमेकं पद्मानि मोचमहो भजन्ते । समागतेऽपि द्विजराजलक्षे सदा विकाशी तव पाणिपद्मः ॥ ७२ ॥ उच्चाटने विद्विषतां रमाणामाकर्षणे स्वामिहृदश्च वइये । एकोऽपि मन्त्रीश्वर'! वस्तुपाल ! सिडस्तव स्फूर्तिमिर्ति मन्त्रः ॥७३ ।। एवं स्तृयमान उत्तमत्वाल्जमानो वस्तुपालोऽधो विलोकयामास । ततो महानगरवासिना नानाककविना भणितम्- । -- ·१०४ वस्तुपालप्रबन्धः एकस्त्वं भुवनोपकारक इति श्रुत्वा सतां जल्पितं लजानम्रशिराः स्थिरातलमिदं यदीक्षसे वेनि तत् । वाद्नेवीवदनारविन्दतिलक श्रीवस्तुपाल ! ध्रुवं पातालाहलिमुद्दिधीर्षरसकृन्मार्ग भवान्मार्गति ॥ ७४ ॥ तदैव कृष्णनगरीयकविकमलादित्येन भङ्गयन्तरमुक्तम्- लक्ष्मी चलां त्यागफलां चकार यां सार्थिश्रिता कीर्तिममृत नन्दिनीम् । साऽपीच्छया क्रीडति विष्टपाग्रत- स्तद्वान्याऽसो त्रपते यतो महान् ॥ ७ ॥ अथ कदाचन मन्त्रिणा श्रुतं यथा रैवतकामन्नं गच्छनां लोकानां पार्वती भरडकाः पूर्वनरेन्द्रदन्नं करमुद्ग्राहयन्ति । पालकेभ्यः कणमाणकं, कृपकात्कर्षः। एवमुपट्टयते लोकः । नत आयनिदर्शिना मचिवेन ते भरडकाः कुहाडीया. नामानं ग्रामं दत्वा तं करमुद्ग्राहयन्तो निषिद्धाः । अडूवालियाख्या ग्रामस्तु ऋषभनेमियात्रिकाणां क्षीणधनानां स्वगृहाभियोग्यपाथेयद्रम्मपदे दनः । शत्रुञ्जयरेवतोपन्यकानगरयोः सुग्वामनानि कृत्वा मुक्तानि । अन्धज्वरितानां यात्रिकाणां तीर्थारोहणार्थं ताग्यनराणां तु ग्रामपदे शालिक्षत्राणि प्रतिष्ठितानि । तीर्थेषु सर्वेषु देवेभ्यो नत्नग्वचितानि हेमभूषणानि । विदेशायातमरिशुश्रूषार्थ सर्वदेशग्रामण्या नियुक्ताः । लौकिकार्थकरणमपि तस्य स्वामिरञ्जना), न भक्त्या सम्यगदृष्टित्वात् । एकदा मन्त्री धवलककात्स्तम्भपुरं गतः । नत्र यानपात्रात्तुरङ्गा उत्तरन्तः सन्ति । तदा सामेश्वरकवीन्द्र आमन्नः । मन्त्रिणा समस्या दत्ता- प्रावृट्काले पयाराशिरामीद्दर्जितवर्जितः । मामेश्वरः पूरयति स्म- अन्तःसुप्सजगन्नाथनिद्राभङ्गभयादिव ॥ ७६ ॥ तुरङ्गमषोडशकमुचितदाने । पुनः कदाचिन्मन्त्रिणोक्तम्- काकः किं वा क्रमेलकः "। मामेश्वरेण पूरितं पद्यम्- येनागच्छन्ममाख्याता येनानीतश्च मे पतिः । प्रथमं सग्वि ! कः पूज्यः काकः किंवा क्रमेलकः ॥ ७७ ।। अत्रापि षोडशसहस्रद्रम्माणां दत्तिः । एवं लीलास्तस्य । एकदा श्रतमतिलं वृद्धभ्यः, यथा प्राग्वाटवंशे श्रीविमलो दण्डनायकः " ·वस्तुपालप्रबन्धः १०५ नेढवाहिलयोताऽभवत् । स चिरमवृंदाधिपत्यमभुनक् गूर्जरेश्वरप्रसत्तेः । तस्य विमलस्य विमलमतेर्वालाळ्यमभूत् पुत्रवाञ्छा प्रासादवाञ्छा च । तत्सिद्ध्यै अम्बामुपवामत्रयेणारराध । प्रत्यक्षीभूय सा प्राह । वत्स ! वाञ्छां ब्रूहि । वि- मली जगी पुत्रेच्छा प्रामादनिष्पत्तीच्छा चावुदशृङ्गे मे वर्त्तते । अम्बया प्रोक्तं द्वे प्राप्ती न स्तः, एकां हि । नतो विमलेन संसारवृद्धिमात्रफलामसारां पुत्रेच्छां मुक्त्वा प्रामादेच्छव मफलीकर्तुमिष्टा । अम्बयोक्तं सेत्स्यत्ययं चैत्याभिलाषा, परं क्षणं प्रतीक्षस्त्र, यावताऽहं गिरिवरार्बुदाधिष्ठान्याः सख्याः श्रीमातुर्मतं गृह्णामि । विमलो ध्यानेन तस्थौ । श्रीमातृमतं लात्वा देव्यायाता अभाणीच । पुष्पसद्गोममचिरं दृष्ट्वा गोमयगोमुग्धम् । प्रामादाहीं भुवं विद्याः श्रीमातुर्भयनान्तिके ॥ ७८ ॥ ननथा हवा चम्पकद्रुममन्निधौ नीर्थमस्थापयत् । पैत्तिलप्रतिमा महती। विक्रमादित्यामहोपरि वर्षागामष्टाशीतौ गनायां चतुर्भिः मरिभिरादिनाथं प्रत्यनिष्टिपत् । विमलवमतिरिति प्रामादस्य नाम। तस्मिन् दृष्टे जन्मकलं ल- भ्यते। एतन्कयात्रवगान्मन्त्री दध्यो । वयं चन्धारोऽभूम, दोस्तः, दौतु मालदेव- लूणिगावल्पवयसी दिवमगानाम् । मालदेवनाम्ना कीर्तनानि प्रागप्यकारिपन कियन्त्यपि । लूणिगश्रेयने तुलूणिगवमतिरवुदे काराप्या । एतत्तेजःपालाय प्रकाशितम् । तेन विनीतेन सुतरां मेने । अथ तेजःपालो धवलककादवुदगिरि- भूवणां चन्द्रावतीपुरीमगात् । धारावर्षराणकगृहमगाव । तेनात्यर्थं पूजितः कि कार्यमादिश्यताभिन्युक्तं च । मन्त्रिणोक्तम् , अर्बुदाग्रे प्रामादं कारयामहे, यदि यूयं सहायाः स्यात । धारावर्षण भणितं तव मेवकोऽस्मि, अहं सर्वकार्यपु धुरि योज्यः । तता राष्ट्रिकगोग्गलिकादयो महादानशीकृताः, नथा, निष्पत्स्यभान- चैत्यं करैर्न भारयन्ति । दानेन भूतानि वशीभवन्ति । ततश्चन्द्रावतीमहाजन- मुख्यं श्रावकं चाम्पलनामानं गृहे गत्वा आललाप । वयं चैत्यमबुदे कारयामो, यदि पूजासान्निध्यं कुरुध्वे । चाम्पलेनापि स्वस्थ कुटुम्बान्तराणामपि देवपूजार्थं नित्याननचिन्ता कृता । ततो मन्त्री आरासणं गत्त्वा चैत्यनिष्पत्तियोग्यं दल- वाटकं निरकाशयत् । तद्युग्यै रहकलैश्चार्बुदोपत्यकामानीनयत् । अर्द्धक्रोशार्द्ध- क्रोशान्तरे हद्दानि । सर्वं लभ्यते, पशूनां नराणां कृच्छं माभूदिति । उंबरि- णीपथेन प्रासादनिष्पनियोग्यं दलं द्विगुणमुपरि गिरेः प्रवेशयामास । पुनस्तां पद्यां विषमाञ्चकार, यथा परचक्रस्य प्रवेशो न भवेत् । एवं सिद्धे कर्मणि शोभन- देवं सूत्रधारमाहय कर्मस्थाये न्ययुतः। ऊदलाख्यं श्यालमुपरिस्थायिनमकरोत् ।

·वस्तुपालप्रबन्धः
अर्थव्यये स्वैरितां समादिशत् । एवं मृत्रं कृत्वा तेजःपालो धवलककमागात् ।
निष्पद्यते प्रासादः । श्रीनेमिबिम्बं कोपलमयं घट्यते। सूत्रधाराणां सप्तशती
घटयति घाटम् । ते तु दुःशीलाः पुरः पुरोऽथ गृह्णन्ति, कार्यकाले पुनर्याचन्ते । तत
ऊदलो मन्त्री तेजःपालाय लिग्वति, वदति देव! द्रम्मा विनश्यन्ति, सत्रधाराः कर्म-
स्थायात्प्रथमं प्रथमं गृह्णन्ति । ततस्तेजःपालेन कथापितं द्रम्मा विनष्टा इति किं पे।
विनष्टाः किं कुथिताः? । न तावत् कुथिताः किन्तु मनुष्याणासुपकृताः । उप-
कृताश्चेद्विनष्ठाः कथं, माता मे वन्ध्येतिवाक्यवत्परस्परं विम्हं वृषे। तस्मात्तत्त्व-
मिदं सूत्रधाराणामिच्छाच्छेदो न कार्यः, देयमेवेति । नतो दत्ते ऊदलः । तावन्नि-
प्पन्नं गर्भगृहम् । मध्ये श्रीनेमिनाथविम्बं स्थापितम् । एतच्च कृतं श्रीनेज:पालाय
विज्ञप्तम् । तुष्टी हो मन्त्रिणी । श्रीवस्तुपालादेशानेजःपालोऽनुपमया सहानल्प-
परिच्छदाऽव॑दगिरि प्राप्तः । प्रासादं निष्पन्नप्रायं ददर्श तुताप । जान्या महत्रप्रा-
वरणः सपत्नीको मन्त्री श्रीनमिनं पूजयति स्प। अथ ध्यानेनावनस्वी चिरम् ।
क्षणाईनानुपमा पनि तथास्थं मुक्या प्रामादनिप्पनिकुतृहलेल बहिरागात् ।
तत्र मूत्रधारशोभनदेवो मण्डपचतुःस्तम्भौमृर्ध्वयितुमुएकमते। मन्त्रिण्याक्तं
सूत्रधार ! मम पश्यन्न्याश्चिरं बभूव, अद्यापि स्तम्भा ननिभ्यन्ते । शोभनदे-
वेनोक्तं स्वामिनि : गिरिपरिमरोऽयं, शीतं स्मातं. प्रातर्घटनं विषम, मध्याही-
इंशे तु गृहाय गम्यते स्नायते भुज्यते एवं विलम्बः स्यात् । अथवा विलम्बाकि
भयम् । श्रीमन्त्रिपादाश्चिरं गज्यमुपभुधानाः मन्नाह नावत् । ततोऽनुपमया
जगदे । सूत्रधार ! चाटुमात्रमिदम् । कोऽपि क्षणः कीदरभवेत् को वेति । सूत्र-
धारी मौनेनानिष्ठत् । पनीवचनमाकर्ण्य मचिन्द्रा बहिनिःमृत्य सूत्रधारमवा-
चत् । अनुपमा किं वावाति । मूत्रधारी व्याहात यहवेनावधारितम । मन्त्री
दयितामाह किं त्वयाक्तम ? । अनुपमाह वदन्न्यस्मि कालस्य को विश्वामः,
काऽपि कालकला कादशी भवति । न मर्वदा तेज: पुस्पाणाम । नया-
श्रिया वा तस्य नागा वा येनावश्यं विनश्यति ।
श्रीसम्बन्धे बुधाः स्थर्यवृद्धि बन्नन्ति नत्र किम् ॥ ७ ॥
वृद्धानाराधयन्ताऽपि तर्पयन्नाऽपि पूर्वजान ।
पश्यन्ताऽपि गतश्रीकानही मुह्यन्ति जन्तवः ॥ ८० ॥
भूपधृपल्लवप्रान्तनिरालम्बविलम्बिनीम् ।
स्थेयसी बत मन्यन्ते सेवकाः स्वामपि श्रियम् ॥ ८ ॥
इतो विपदितो मृत्युरितो जनिरिती जरा ।
जन्तवो हन्त पीड्यन्ते चतुर्भिरपि सन्ततम् ॥ ८२ ॥

·वस्तुपालप्रबन्धः एतद्वचः श्रुत्वा मन्त्रिवरः प्राह अयि कमलदलदीर्घलोचने ! त्वां विना कोऽन्य एवं वक्तुं जानाति- ताम्रपर्णीतटोत्पन्नैौक्तिकैरिक्षुकुक्षिजैः । बहस्पर्धभरा वर्णाः प्रसन्नाः स्वादवस्तव ॥ ८३ ॥ गृहचिन्लाभरहरणं मतिवितरणमग्विलपात्रसत्करणम् । किं किं न फलति कृतिनां गृहिणी गृहकल्पवल्लीव ॥ ८४ ॥ राज्यस्वामिति ! बद केनोपायेन शीघ्रं प्रामादा निष्पत्स्यन्ते । देव्याह नाथ ! रानीयमधाराः पृथा दैनीयसूत्रधाराः पृथक् व्यवस्थाप्यन्ते । कटाहि- वटाप्यते, अमृतानि भोज्यन्ले सूत्रधाराणां च विश्रामलाभाद्रोगो न भवति । एवं चैत्यभिन्छिः गीता । आयुर्यान्येव श्रीरस्थिरेव । अजरामरवत्याज्ञा विद्यामर्थं च चिन्तयेत् । गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् ॥ ८ ॥ इति सरस्वतीवीणाकणितकोमलया गिरा उक्त्वा निवृत्ता सुलक्षणा सा। मन्त्रिणा मर्वदेशकर्मस्थायेषु मैव रीनिः प्रारब्धा । निष्पन्नं च सर्वम्। गतो मन्त्री धवलककम । दिनः कतिपयैर्वीपनिकानर आगतः । देव ! अर्बुदाद्रौ नेमिचैत्यं निष्पन्नम् । हष्टी डी वाययो । गती मनवौ नन्न । नत्र च जाबालिपुरात् श्रीय- गोवीरा नाम भाण्डागारिक: सरस्वतीकण्ठभूषणत्वेन ख्यातः आहूत आगात् । मिलिता वस्तुपालतेजःपालयशोवीरा एकत्र न्यायविमामविनया इव साक्षात् । चतुरशीति राणाः, द्वादश मण्डलीकाः, चन्बारो महाधराः, चतुरशीतिमहाजनाः, एवं मभा । तदा वस्तुपालेन यशोवीरः प्रोचे भाण्डागारिक ! त्वमुदयसिंहस्य मन्त्री, गौगन्धरायण इव वत्मराजस्य । नव स्तुतीः स्वस्थानस्थाःणुमः। यथा- बिन्दवः श्रीयशोवीर ! मध्यशन्या निरर्थकाः । मङ्ख्यावन्तो विधीयन्ते त्वयैकेन पुरस्कृताः ॥ ८६ ॥ यशोवीर ! लिग्बत्याव्यां यांवञ्चन्द्र विधिस्तव । न माति भुवने तावदाद्यमप्यक्षरढयम् ॥ ८ ॥ अत एव नः सदा भवदर्शनरणरणकाक्रान्तमेव स्वान्तमासीत् । इदानीं चार सम्पन्नं भवदीयसाङ्गत्यं; तदपि विशेषतः श्रीनेमिदृष्टौ । ततो यशोवीरो व्याहरति- श्रीमत्कर्णपरम्परागतभवत्कल्याणकीर्त्तिश्रुतेः प्रीतानां भवदीयदर्शनविधौ नास्माकमुत्कं मनः ।

·१०८ वस्तुपालप्रबन्धः . श्रुत्यप्रत्ययिनी सदा ऋजुतया स्वालोकविश्रम्भिणी दाक्षिण्यैकनिधान ! केवलमियं दृष्टिः समुत्कण्ठते ॥ ८८ ॥ इत्याद्याः सङ्कथाः पप्रथिरे। प्रासादबिम्बप्रतिष्ठोत्सवाः संवृत्ताः । श्रीवस्तु- पालेनैकदा चैत्यस्य दृषणभूषणे पृष्टो यशोवीरःप्रोचे। देव ! शोभनदेवः सूत्रधारः शोभनः । ततो युक्तमेतदम्बा कीर्तिस्तम्भोपरिस्थिता एकामङ्गुलीमूर्वीकृत्य स्थिता घटिता । परमः प्रामादः । परं दोषा अपि सन्ति । प्रामादापेक्षया मोपा- नानि हस्वानि । स्तम्भे विम्वानि आशातनाभाजनं स्युः । द्वारश्वेशे व्याघ्ररू- पाणि पूजाऽल्पत्वाय स्युः। जिनपृष्ठे पूर्वजरोपणा पाश्चात्यानामृझिनाशिनी।आ- काशे जैनमृतिरोपणा त्वत्परं दर्शनपूजनाला पाल्पत्वाय । इत्यादि श्रुत्वा मत्यं मत्वा न चुकीप. भवितव्यतां चाप्रतिकारां निश्चिक्ये। विविधदानविक्रमादित्य इव प्रका- इय महिमानं. विमृज्य स्वस्थाने लोक, मपरिजनो धवलककं गत्वा सुग्वं तस्थौ । इतश्च श्रीवीरधवलस्य ही पुत्री स्तः । एको वीरमः, द्वितीयो वीमलः । तत्र वीरमा यौवनस्थः शरेषु रेग्वां प्राप्तः, यो वर्षाकालेऽकस्मादुपरि पतन्न्या विद्युत उद्दे- शेन कृपाणीमाकृपत । म एकदा कचिदेकादशीपर्वणि धवलककमध्यतम्नलमग- मत् । नत्र पर्वण्यमी रीनिः । वैष्णवः मर्वैरष्टोत्तरशतं बदराणामामलकानां वा द्रम्माणां वा मोक्तव्यम् । तरारधः वीरमेणाष्टोत्तरं शतं द्रम्माणां मुक्तम् । एके- वणिजा तस्यामेव मभायां स्थितेनाष्टोत्तरं शतमानां मुक्तम् । वीरमेण तस्योपरि कृपाणिका कृष्टा । रे ! अस्मत्तः किमधिकं करोपीति च वदन वणिज हन्तुमन्वधावत् । वणिक नंष्ट्वा वीरधवलाध्यामितां मभामाविशत् । जात कलकलः। ज्ञातं पारम्पर्य वीरधवलेन । वणिजि पश्यति वीरमा हकितः । का चर्या यद्ययं वधिकं करोति, अस्माकं न्यायं न वेमि । दुरे भव, पुनम दृष्टं नागन्तव्यम् । वणिजो मम जङ्गमः कोशो मयि जीवति केनाभिभूयन्ते । इत्यु क्त्वा तं वीरमग्रामाख्ये आमन्नग्रामेऽतिष्ठिपत् । म तु कौणिककुमारवत् कंस वत् पितरि द्विष्टा जीवन्मृतम्मन्योऽस्यात् । वीसलस्तु राणश्रीवीरधवलस्य व लभः श्रीवस्तुपालस्य च । अत्रान्तरं श्रीवीरधवलोऽचिकित्स्येन व्याधिनः जन- से । तदा वीरमः स्वसहायबलवान् अत्वा राज्यार्थी राणकमिलनमिपेण धवल- ककमागात् । तदेव वस्तुपालेन नं दुराग्यं ज्ञात्वा प्रत्युत्पन्नमतित्वादश्वगजहे- मादिषु परमाप्तमानुषैः परमो यत्नः कृतः । वीरमः प्रभवितुं न शशाक । धव- लकके एव स्वे सोधे विपुलेऽवतस्थे । दिनैत्रिभिवारधवलो दिवं गतः । लोकः शांकसमुद्रे पतितः । बहुभिश्चितारोहणं कृतम् । मन्त्री तु सपरिजनः काष्ठानि न तु तप ·वस्तुपालप्रबन्धः १०९ भक्षयन्नपरापरैर्मन्त्रिभिनिषिद्धः । उक्तं च देव ! त्वयि सति राणपादा स्वयं जीवन्तीव । त्वयि लोकान्तरिते परिपूर्णाः पिशुनानां मनोरथाः, गता गूर्जर- धरा । ततो न मृतो मन्त्री । तत उत्थापनदिने मन्त्री सभासमक्ष पठति- आयान्ति यान्ति च परे ऋनवः क्रमेण सञ्जातमेततुयुग्ममगत्वरंतु वीरेण वीरधवलेन विना जनानां वर्षा विलोचनयुगे हृदये निदाघः ॥८९॥ अतीव निःश्वस्य गताः सर्व स्वस्थानम् । ततश्च मृते वीरधवले तद्राज्य- लिप्सुर्वीरमः सन्नहा गृहान्निर्गमिष्यति यावता, तावता श्रीवस्तुपालेन वीसल- कुमारो राज्ये निवेशितः । श्रीवीसलदेव इति नाम प्रख्यापितम् । मर्वराज्या- झेपु आप्तनरै रक्षा कारिता । स्वयं बीसलं गृहीत्वा साराश्वग्बुरपुटक्षुण्णक्ष- मापीठोच्छल द्रजापुञ्जस्थगितव्योमा राजन्यकक्रूरकरवाल शल्यभल्लकिरणद्विगु- णद्योतितरविकिरणो वीरमसम्लग्बो ययौ । दारुणः समरो जज्ञे । वीरमः स्वस्य तेजमोऽनवकाशं मन्यमानो नष्टाश्वसुरेण राजकुलेनोदयसिंहेना- धिष्ठितं जाबालिपुरं प्रत्यचालीत् । मन्त्री नत्याशयं दक्षतया ज्ञात्वा षोडश- योजनिकान्नरानुदयसिंहालिके पीत् । आख्यापयत् यथाऽमुं राजद्रिष्टकारकं जामातृज्ञातेयेन यदि स्वान्लिके स्थापयिष्यमि, तदा तेन राज्यं न जीवितव्यं च । हन्याश्चैनम् । नतो वीरभो जाबालिपुरोद्यानं प्राप्तः । तदा विश्राम्यन्नङ्गरक्षा- मुत्तारयन् अलसायमान उदयसिंहनियुक्तैर्धनुधरैः शरशतजर्जरश्चालनीप्राय- कायः कृतः मृतश्च । तस्य शिरो वीसलदेवाय प्रहितमुदयमिहेन । ततो जातं निष्कण्टकं वीसलदेवराज्यम् । यावन्मात्रं वीरधवलेन माधिनं, नावन्मात्रात्कि- मपि न्यूनं नासीत् । केवलं लब्धप्रसरेण वीसलेन श्रीवस्तुपालो लघुतया दृष्टः । पुरुषः सम्पदामग्रमारोहति यथा यथा । ' गुरूनपि लघुत्वेन सम्पश्यति नथा तथा ॥ २० ॥ राज्ञा नागडनामा विप्रः प्रधानीकृतः । मन्त्रिणोः पुनर्लघुश्रीकरणमात्रं दत्तम् । एकश्च समराकनामा प्रतीहारोराज्ञोऽस्ति । स प्रकृत्या नीचः । पूर्वमन्यायं कुर्वाणो. मन्त्रिवस्तुपालेन पीडितोऽभूत् । स लब्धावकाश उपराजं ब्रूते । देव ! अनयोः पार्श्वऽनन्तं धनमास्ते तद्याच्यताम् । राजाऽपि तावाहृयावादीत् । अर्थो दीयताम् ।ताभ्यामुक्तम् । अर्थः शत्रुञ्जयादिषु व्ययितत्वान्नास्ति नः। राज्ञोक्तं तर्हि दिव्यं दीयताम् । मन्त्रिभ्यामभिहितं यदिव्यं भवद्भयस्तदाऽऽदिश्यताम् । राज्ञा घटसर्पः पुरस्कृतः । लवणप्रसादो निषेधति तकृत्यम् । न च तद्वचनं राजा शृणोति अभिनवदर्पवशात् तदा सोमेश्वरेणाक्तं काव्यमेकं वीसलं प्रति- ·११० वस्तुपालप्रबन्धः मासान्मांसलपाटलापरिमलव्यालोलरोलम्बतः, प्राप्य प्रौदिमिमां समीर ! महतीं हन्त त्वया किं कृतम् । सूर्याचन्द्रमसौ निरस्ततमसौ दृरं तिरस्कृत्य य: त्पादस्पर्शसहं विहायसि रजः स्थाने तयोः स्थापितम् ॥ ११ ॥ निवर्तितं दिव्यं राज्ञा । अथ कदाचिद्भवलकके मन्त्रिणि वमति सनि पौषधशालैकास्ते । तस्या उपरितनं पुञ्जक क्षुल्लकोऽयः क्षिपन्नासीत् । स पुञ्ज- को वीसलदेवमातुलस्य मिहस्य याप्पयानाढस्थाधो रथ्यायां गच्छनः शिरमि पतितः । क्रुद्धः स मध्ये आगत्य क्षुल्लक दीर्घग तर्जकेन पृष्ठे दृढमाहत्य रे ! मां जेठ्यकं सिंहं राजमातुलं न जानामीति वदन्स्वगृहं गतः । तं वृत्तान्तं मध्या, मन्त्रिवस्तुपालं भोजनारम्भे उत्क्षिप्तप्रथमरूवलं रुदन्नुद्घाटिनपटोऽजिज्ञपत् च- लकः। मन्त्रिणा अभुत्तेनेवोत्थाय क्षुल्लकः मधार्य प्रस्थापितः । स्वयं स्वकीयप- रिग्रही भाषितः । भी क्षत्रियाः ! ल कोऽप्यस्ति युप्मासु यो मनोदाहं से उपगम- यति । एकेन राजपुत्रेण भूणपालाख्येनातं देव ! आदेशं देहि । प्राणदानेऽपि नत्र प्रसादानां नानृणीभवामि । छन्नं मन्त्रिणादिष्टं जेटुयावंशस्य राजमातुलस्य मिहस्य दक्षिणपाणिं छित्वा ढोकय मे । म राजपुत्रस्नयुक्त्या एकाकी मध्या- हाद्देश मिहावामदारे तस्थौ । लावता गजकुलामिह आगतः । राजपुत्रेणाने भृत्वा निहायोक्तं मन्त्रिणा श्रीवस्तुपालदेवनाऽहं वः ममीपं केनापि गृढका- र्येण प्रेपिताऽस्मि । इनो भूत्वा प्रमावावधार्यताम् । इन्गुरु म शिशिरगण भृत्वा यावद्वानी श्रीतुं यतते नावन्मन्त्रिभृत्येन सिंहम्प करः स्वकर कृतः, म- मा छुर्या छिन्नः । छिन्नं नं करं गृहीत्वा रे ! वस्तुपालम्य भृत्या म्मि, पुनः श्वेता- म्वरं परिभवः इति वदन् चरणवलेन पलाय्य भृणपाला मन्त्र्यन्तिकमगमत् , करमदीदृशत्। मन्त्रिणा गलायऽमो। म करः स्वमाधाग्रे बहः । स्वमानुपाणि परमाप्सनग्गृहेषु मुक्तानि। परिग्रही भापितः। यस्य जीविताशा म स्वगृहं यातु जीवतु । अस्माभिवलवता महावग्मु गार्जितं, मरणं करस्थमेव, जाविते मन्द- हः । तैः सर्वैरप्युक्तं देवेन सह मरण जीवितं च स्थिताः । ततो गोपुराणि दत्त्वा गृहं नरैः स्वावृतं कृत्वा स्वयं स्वमोधोपरि तस्थौ निपनी कवची धनुष्मान । ततः सिंहस्यापि परिच्छदो मिलिनो बान्धवादिर्भूयान् । गत्वा वस्तुपालं मपुत्रपशुवान्धवं हनिष्यामः इति प्रतिजज्ञ। चलितं जेटुयकमैन्यम् । यावद्राज- मन्दिराग्रे आयातं कलकलायमानं तत्, तावदेकेन ज्यायमोक्तं राजा विज्ञप्यते। मा स्म सहमात्कारेण तत्कापोऽभूत् । ततो विज्ञप्तं राज्ञे। राज्ञा वार्ता ज्ञात्वा विमृश्य भणितम् । अनपराडे वस्तुपालो न पीडयति । किश्चिद्युष्माभिरन्यायः .

·वस्तुपालप्रबन्धः कृतः । मन्त्रिणो गुमरपीडि तस्मात्तिष्ठतात्रैव वयं स्वयं करिष्यामो यदुचितम् । ततः मोमेश्वरदेवः पृष्टः। गुरो ! किमत्र युक्तं स्यात् । गुरुणोक्तं मां तत्पाचे प्र- णुि। आयनिपथ्यं करिष्ये। प्रहितः मः। प्राप्तो मन्त्रिसौधद्वारम् । प्राप्तो मन्त्र्य- नुज्ञया मन्त्रिपार्थम । पुरोहित आह मन्त्रिन ! किमेतत् । अल्पे कार्य कियत्कृतं अभवद्भिर्भवद्भिः । जंटुयका मिलिताः सन्ति । राजाऽपि तद्भागिनेयः क्रुद्धः । शम्यतां गेन मन्धिकारयामि । अथ मन्त्रीशः प्राह मरणात्कि भयम् । गुरुपरिभ- वो दुःमहः । व्यावृनं जग्धं पीनं दत्तं विलमितं यदा तदा । यथा तथा मत- व्यमेव । इदमेकं मरणमस्तु जीवितकालमुंडामाजिनं लुण्ठितं परत एवं यद्यशः । ते शरीरकालालपालनं कुर्वते वत कथं मनस्विनः ॥१२॥ इत्यादि गाभिमतिकृतनिश्चयं ज्ञान्या मन्त्रिणं गुमर्गत्वा राजानमूवे । रा- अन् नियते एवान घटके मन्त्री। अग्रेऽपि युद्धे शरस्तेषु तेषु स्थानेषु । 'तृणं सय जीनिलम् । ईशा योधः क्वचिद्विपमे कार्यऽने धृत्या घात्यते, नैवं वृथा। नसभा मताभुपकारी। म किंप्रभुयो भृत्यानां छिन्त्रान्मन्तृन्न सहते । अस्म- शादीनामपि मनसि देवस्य काश्याशा भाविनी । इत्यादि दृढं मृदुसारं निगद्य हस्ते कृती रजा। राजा प्रोवाच । मन्त्रीह धीरां दत्त्वा सन्मान्य समामीयताम् । गनो गुम्स्तत्र । राजोक्तमुक्त्वा नीतो मन्त्री, परं सन्नद्धबद्धः । राज्ञा विविधत- दुपकृलिस्मृन्याईनयनमनमा पितृवदुपशमिती मन्त्री । मातुलाः पादयोर्लगिताः। म मन्त्रिच्छे दिलः सिंहस्ती लोके दर्शितः बह राजलोकः । यो मन्त्रिदेवगुरुह- ना तस्य प्राणान्ह रिष्यामः । इल्युक्त्वा जिनमतस्य मन्त्रिणश्च गौरवमवीवृधत् श्रावीमलदेवः । अथ विक्रमादित्यात् १२८ वर्ष प्राप्तमं । श्रीवस्तुपालो ज्वर- गलेशन पीडितः। तेजःपालं सपुत्रपौत्रं स्वपुत्रं च जयन्तसिंहह्मभाषत। वत्साः श्रीनरचन्द्रमृतिभिर्मलधारिभिः१२८७ वर्ष भाद्रपदवदि १० दिने दिवगमनसमये क्यमुक्ताः मन्त्रिन् ! भवनां १२९८ वर्षे स्वर्गारोहो भविष्यति । तेषां च वचां- मि न चलन्ति, गी:सम्पन्नमिद्वित्वात् । ततो वयं श्रीशत्रुञ्जये गमिष्याम एव । "गुरुभिषग् युगादीशप्रणिधानं रसायनम् । सर्वभूतदया पथ्यं सन्तु मे भवरुग्भिदे ॥ १३ ॥ लब्धाः श्रियः सुग्वं स्पृष्टं मुग्नं दृष्टं तनृम्हाम् । पूजितं दर्शनं जैनं न मृत्योर्भयमस्ति मे ॥ ९४ ॥ कुटुम्बेन तन्मतम् । शत्रुञ्जयगमनलामग्री निष्पन्ना। वीसलदेवो मन्त्रिणा THE KUPPUSWAMI ISTRI ·११२ वस्तुपालप्रबन्धः - साश्रुलोचनः समापृष्टः । ततो नागडगृहं मन्त्री स्वयमगात् । तेनासनादिभिः सत्कृतो बभाषे । वयं भवान्तरशुद्धये विमलगिरि प्रति प्रतिष्ठामहे । भवद्धि- जैनमुनयोऽमी जवः सम्यक रक्षणीयाः क्लिष्टलोकात् । गोर्जरात्रमिदं राज्यं वनराजात्प्रभृत्यभूत् । स्थापितं जैनमन्त्रोघेस्तद्वेषी नैव नन्दति ॥१५॥ इति ज्ञात्वा मन्त्रिनागडेनोक्तम् । श्वेताम्बरान् भत्तया गौरवयिष्यामि, चिन्ता न कार्या, स्वस्त्यस्तु वः, इति तद्वचसा ममतुपत । अथ चबाल वस्तु. पालः । अड्रेवालीया ग्रामं यावत्प्राप । नत्र शरीरं गाढमसहं दृष्ट्वा तस्थौ । तत्र सहायाताः मृरयां निर्यामणां कुर्वन्ति । मन्त्रीश्वरोऽपि ममाधिना सर्व शृणोति श्रद्दधाति । अनशनं प्रतिपद्य यामे गते स्वयं भणति- न कृतं सुकृतं किंचिन्मतां मंस्मरणाचितम् । मनोरथैकमाराणामेवमेव गतं वयः ॥१६॥ यन्मयोपार्जितं पुण्यं जिनशामनमेवया । जिनशामनवव तेन मेऽस्तु भवे भवे ॥ १७ ॥ या रागिणि विगगिण्य: त्रियस्ताः कामयेत कः । नामहं कामये मुक्ति या विरागिणी रागिणी ॥ १८ ॥ शास्त्राभ्यामो जिनपदनतिः मङ्गतिः मर्वदायः मदृत्तानां गुणगणकथा दोपवाद च मौनम् । मर्वस्यापि प्रियहितवची भावना चात्मतत्त्व मम्पद्यन्तां मम भवभवे यावदाप्ताऽपवर्गः ॥ १९ ॥ इति भणन्नवास्तमिता जिनशामनगगनमण्डनमृगाङ्कः श्रीवस्तुपाल: तदा निर्ग्रन्धरपि नारपृन्कारमरादि । का कथा मांदगदीनाम । तत्र तेजःपालं विलपति- आह्लादं कुमुदाकरस्य जलंधवृद्धिः सुधास्यन्दिभिः प्रद्यानितरां चकारवनितानेत्राम्बुजाणनम् । एतत्सर्वमनादरादहृदया नादृत्य राहुर्हहा ! कष्टं चन्द्रमसं ललाटतिलकं त्रैलोक्यलक्ष्म्याः पपी ॥१०० ॥ जयन्तमिहा वदति- ग्वद्योतमात्रतरला गगनान्तरालमुच्चावचा: कति न दन्तुरयन्ति ताराः । एकेन तेन रजनीपतिना विनाऽद्य सर्वा दिशो मलिनमाननमुखहन्ति ।।१०।।

·वस्तुपालप्रबन्धः ११३ - - कवयः प्राहु:- मन्ये मन्दधियां निधे त्वमवधिर्वैरायसे चार्थिणां यद्वैरोचनशानवाहनवलिश्वेताजभोजादयः । कल्पान्तं चिरजीविनी न विहितास्ते विश्वजीवातवा मार्कण्डध्रुवलोमशाश्च मुनयः क्लुप्ताः प्रभूतायुषः ॥ १०२॥ लोकास्तु वदन्ति- .किं कुर्मः कमुपालभेमहि किमु ध्यायाम कं वा स्तुमः कस्याग्रं स्वमुग्न स्वदुःग्वमलिनं मन्दर्शयामोऽधुना। शुष्कः कामतHदङ्गणगतश्चिन्तामणिश्चाजरत् श्रीगा कामगयी व कामकलशो भग्नी हहा! देवतः ॥ १०३ ।। नतस्तेजःपालजयन्नमिहाभ्यां मन्त्रिदेहस्य शत्रुञ्जयैकदेशे मंस्कारः कृतः । मस्कारभृम्यामन्नः स्वर्गारोहणनामा प्रासादो नमिविनमियुतः ऋषभसनाथ: कारितः । मन्त्रिण्यो ललितामाग्य अनगनेन मम्रतुः । श्रीतेजःपालस्तु अनु- पमामहिती मध्यमव्यापारभोगभाक् लेशतस्तथैव दानं तन्वन् १३०८ ग्रामग- मत । शनैः शनैः श्रीजयन्तमिहोऽपि परलोकमभजत । श्रीअनुपमाऽपि तपसा स्वर्गममाधयदिति भद्रम् । नयोर्मन्त्रिणाः धर्मस्थानमङ्ख्यां कर्तुं क ईश्वरः, परं गुरुमुग्वश्रुतं किंचिल्लिग्व्यते । लेक्षमेकं मपादं जिनविम्बानां विधापितम् । अष्टादशकोटयः षण्णवतिलक्षाः श्रीशत्रुञ्जयतीर्थ द्रविणं व्ययितम् । द्वादशको- योऽशातिर्लक्षाः श्रीउज्जयन्ते । द्वादशकाट्यन्त्रिपश्चाशलक्षा अर्बुदगिरिशिग्वरे तृणिगवमन्याम् । नवशतानि चतुरशीतिश्च पोषधशालाः कारिताः । पञ्चश- नि दन्तमयमिहामनानाम् । पञ्चशतानि पञ्चानराणि समवसरणानां जादर- ग्यानाम् । ब्रह्मशालाः सप्तशतानि । सप्तशतानि मत्रागाराणाम् । सप्तशती पस्विकापालिकमठानाम् । सर्वेषां भोजननिर्वापादिदानं कृतम् । त्रिंशच्छ- पनि द्रुत्तराणि महेश्वरायतनानाम् । त्रयोदशशतानि चतुरुत्तराणि शिवर- हिजैनप्रासादानाम् । त्रयोविंशतिशतानि जीर्णचैत्योडाराणाम् । अष्टादशको- देव्ययेन सरस्वतीभाण्डागाराणां त्रयाणां स्थानत्रये करणम् । पञ्चशती ब्राह्म- नां नित्यं वेदपाठं करोति स्म । वर्षमध्ये सपूजावितयम् । पश्चदशशती मणानां नित्यं गृहे विहरति स्म । तटिककार्पटिकानां सहस्रं समधिकं प्रत्येक- भुक्त । त्रयोदश यात्राः सपतीभूय कारिताः। तत्र प्रथमयात्रायां चत्वारि (1) Tim portion from this up to the ond curs in Jinaprabha's Firthakalpn.

·११४ वस्तुपालप्रबन्धः सहस्राणि पश्चशतानि शकटानां सशय्यापालकानां, सप्तशती सुखासनानाम् अष्टादशशती वाहनानाम्, एकोनविंशतिः शतानि श्रीकरीणाम् , एकविंशनि शतानि श्वेताम्बराणाम् , एकादशशती दिगम्बराणां, चत्वारि शतानि साद्ध नि जैनगायनानां, त्रयस्त्रिंशच्छती बन्दिजनानाम् । तथा चतुरशीतिस्तडागा सुबद्धाः । चतुःशती षष्ठयधिका वापीनां, पाषाणमयानि द्वात्रिंशदुर्गाणि दन्तमयजिनरथानां चतुर्विशतिः, विशं शतं मागघटितानाम् । सरस्वतीक ण्ठाभरणादीनि चतुर्विंशतिबिम्दानि । चतुःषष्टिर्मसीतयः वस्तुपालस्य । दक्षि णस्यां श्रीपर्वतं यावत् , पश्चिमायां प्रभासं यावत् , उत्तरस्यां केदारपर्वन यावत्, पूर्वस्यां वाणारमी यावत्नयाः कीर्तनानि । मर्वाग्रेण त्रीणि कोटिश तानि चतुर्दशलक्षा अष्टादशमहस्राणि अष्टशतानि द्रव्यव्ययः । त्रिषष्टिवारान सङ्गामे जैत्रपदं गृहीतम् । अष्टादश वर्षाणि तयोर्व्यापृतिः । श्रीवस्तुपालतेजःपालयोः प्रबन्धः समाप्तः । प्रशस्तिः-श्रीप्रश्नवाहनकुले काटिकनामनि गणे जगद्विदिते । श्रीमध्यमशाग्वायां हर्षपुरीयाभिध गच्छे ॥ १ ॥ मलधारिबिम्दविदितश्रीअभयोपपदमरिमन्ताने । श्रीतिलकमरिशिष्यः मृरिः श्रीराजशेग्वरी जयति ॥ २॥ तेनायं मृदुगद्येमुग्धामुग्धावबांधकामेन । • रचितः प्रवन्धकांशा जयताजिनपतिमतं यावत् ॥ ३ ॥ तथा-कटारवीरदुस्माधवंशमुकुटा नृपौधगीतगुणः । बबेलीपुरकारितजिनपतिमदनाच्छलकीर्तिः ॥ ४ ॥ बप्पकमाधीस्तनयो गणदेवोऽजनि मपादलक्षभुवि । ननकनामा तत्पुत्रः माढको दृढधीः ॥ ५ ॥ तत्मनुः सामन्तः स्वकुलतिलकोऽभवजगत्मिहः । दुर्भिक्षदुःग्वदलनः श्रीमहमदमाहिगौरवितः ॥ ६ ॥ नन्जा जयति मिरिभवः षट्दर्शनपोषणो महणसिंहः । दिल्यां स्वदत्तवमतो ग्रन्थमिमं कारयामास ॥ ७ ॥ शागगनमनुमिनाब्दे १४०५ ज्येष्ठामूलीयधवलपञ्चम्याम् । निष्पन्नमिदं शाम्नं श्रोत्रध्येत्री मुग्वं तन्यात् ॥ ८॥ .

·INDEX OF IIISTORICAL, NAMES IN THE VASANTAVILASA पुटम् पृष्ठम् ११.२६४२.१३& अजय... 7 जयसिंहदेव ... . ... ... पन्ध्र अपगजितकवि जाङ्गल जावाहि जैत्रसिंह ... ... ... मराज प्रवराज आदिनाथ ६.१०७७.७%;७८. ६, ७९. १४. & २२ 2. तेजःपाल ... ... & २८ . आशागज दयमागि क.पी... कर्ण ...?; ६६.१२; ... क.लिङ्ग कानीपति दामोदर दुर्लभगजदेव देवमागि ... ... ग ... . धवल . ... ... ... उन्नल माग्देवी माग्पाल कृष्णदेव ... धागधा नागार्जन नमि ... पमादित्य . . . ... पाण्ड्य ܕ 3> कोण .. प्राग्वाट वर . नण्डप बलाल... ... ... . . ... नन्द्रप्रभ बालेन्दमारि भीमदेव चण्डप्रमाद भूणपाल ... २६.०९२७.२,८; ... नामुण्डरान . . वाहमान भोज ... . चन्दक्य चा चौड मण्डलाधिपति मयणलदेवी १३.१६ २२.१ ... मरुभूपा: चालुक्य ... ... मलदेव मल्लिकार्जन ... . .. २१. १३, २२. २८ गजझम्पन जयन्त मात्र ·२ पृष्ठम् पृष्ठम् ४ & १३; . मालवक्षितिधर मालवीय २ . .. . मुन्न मुनाल मूलराज २३ ४. ... ०१ ... ... वाग्भटदेव वामयजिन १२.२४: विजयसेनमरि ४.१३:४६.१ & | वीरधवल ४ ... ... मोद ... ... ....२ . ... C - यदु गीमती गदाधिनाथ गण ललितादी ... ... . गड्ढ ... ७७.८. . ... - : लवणप्रसाद टाटपनि १ ... ६ ... वह व भगज ... वमन्न ... ... शिलादित्य श्रीभट मिहागज सिहाविप मिन्धराज मिन्धुगजननय माम मामनाथ + ... 16 ७.४ ... ६ वम्नपार १ । मामा . . . हरिभद्रमगि ... ...

·INDEX OF GEOGRAPHICAL VAJES IN THE VASANTAVILASA पृष्ठम् पृष्ठम् २८.५ .... भृगुपुर ... ... अणहिल्लपाटक अम्बिकामानु अवन्ति आलोकनमानु मरु माण्ड लिपनन मोटेग्क ... . . वा ... ... उजयन्त उजयिनी वन ४.३ २७.२५ ४९. २२, ६१.१७, १२.१४ & २८; ६७. २; ७१.१ ... , गौड डाहल ... दुर्लभरानमरः लाट ... णमाक नर्मदा... २ ... शवनय ... . १४ २५, ४२१६ & २२; ७९.१ माम्बमानु पादलिप्त प्रद्युम्नङ्ग प्रभामतीर्थ प्रियमेट बाहुकोट भृगुकच्छ मौराए ... म्तम्भतीर्थ ... ... १७, २०. २०. २४ & २६; २१.११.

·No text on this page.

·५ NOTES. P. 4. 1. 3 मोढेरक-is the modern town of Modhera in Kadi District. The account of the author's 734128 given in the following verses is not to be found in any other work of the author. P. 4.1. 30. हरिभद्र was the Guru of Bilachandra. The lineage of Balachandra is given at length in his commentary on the Upadeśa Kandali of Asada. In tlic Chandra Gacchiha, there flourislied Pradyumua Sûri who administered religious advice to the king of Talavậtaka. Chandraprabha Sûri who succeeded liiin composed a morning hymn to Jina. After hini, came Dianeśvara wlio got the martra from his deceased Guru aud instructed the goddess of Samayil Town. He had four pupils Virabhadra, Devasuri, Deva. bhadra and Devendra Suri like tlic four hands of Sarasvati. The last Devendra Suri who stayed in Maudali Towu which abounded iu Jain temples performed the installation ceremonies of the temple of Lord Mahâvita at Mandali. He with his owii land made Bhadreśvara Súri of imperishable fame liis successor. Abhayadeva Süri who vauquished disputants succeeded him. It was after drinking the nectar of his religious instructions that Asada Composed his livekamanjari and Upadesa Kaudalî. His pupil Haribiadia Suri was well versed in six schvols of philosophy and literature. 1. श्रीवीरसेन इति व नमुनीश्वरस्य पट्ट बभूव दशपूर्वधरस्य एवम् । शाग्वा य एप जिनशासनकल्पवृक्षस्कन्धो दिगन्तरतती: सुपुवे चतमः ॥ १ ॥ गाग्वाङ्ग गणभतोऽत्र बभूवुरत नागेन्द्र इत्यमलकीनिनदीनगेन्द्रः । चन्द्रश्च सान्द्रभतिभागथ निर्वृतिश्च विद्याधरश्च भुवि विश्रुतनामधेय: ॥ २ ॥ एतेषु चन्द्र इति य: प्रचभूव सूरिस्तस्य प्रफुल्लगुणगच्छवनस्य गच्छे । भूयांस एव भुवनत्रयवन्दनीयाः सञ्जज्ञिरे गणधरा गुणिनो धरायाम् ॥ ३ ॥ प्रद्युम्नमूरिरिति तेषु रतिप्रियस्य भेना बभूव निखिलागमशास्त्रवेना। येन प्रबोध्य तलपाटपुरे नरेन्द्रमुत्पाटयां तलत एव कलि भूव ॥ ४ ॥ श्रीचन्द्रगच्छनवकैरवकेलिचन्द्रश्चन्द्रप्रभः प्रभुरभिज्ञतमस्ततोऽभूत् । या विश्वलोकविदितं मुदितान्तरामा प्राभातिकी जिनपतिस्तुतिमाततान ॥ ५ ॥ तस्माद्धनेश्वर इति श्रुतपारदृश्वा विश्वाभिरामचरितोऽभ्युदियाय सूरिः । यो मन्त्रमाप गुरुतः सुरभूयभाज: प्राबोधयच्च समयूपुरदेवतां यः ॥ ६ ॥ तस्याभितः समभवन् भुवनप्रशस्याः शिष्याः श्रुताक्षकमलोद्धरणप्रवीणाः । चत्वार अजितरुचो विदुषां निपेव्या देव्याः करा इव पुराणकविप्रसूतेः ॥ ७ ॥ श्रीवीरभद्र इति सूरिरमी मुख्यः श्रीदेवसूरिरिति भूरिगुणो द्वितीयः । श्रीदेवभद्र इति रिवरस्तृतीयो श्रीशान्तिसूरिरिति च प्रथितश्चतुर्थः ॥ ८ ॥ श्रीमण्डलीति नगरी नगरीति कृप्तप्रासादसंहतिरितोऽस्त्यमरावतीव । देवेन्द्रमूरिमुगुरुर्विततान तस्यां तद्वासिना च हृदि 'मूर्ध्नि च वासलक्ष्मीम् ॥ ९ ॥ .