·4939790KOICA49 XBOXOOMICROCC OJAM श्रीः आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मजुलदर्शना ! रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तबकः--३८७ Printed by Jan krishane Dus lipton. at the Tirya Tilas Press, Bewwes. Agents: 1 Otto I Larrassowitz, Leipzig: GERMANY. 2 Arthur Prulisthain, Oriental & Foroiyn Booksoller, LONDON. 3 Tho Oriontal Book-supplying Agency, POONA, ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३०५ तस्याणुत्वात् । न च कालकृतपरत्ववैलक्षण्यादस्य दिक्कृतत्व- म् । कालजन्यत्वेन तद्वैलक्षण्यसिद्धेः(१)। स्वरूपवैलक्षण्यस्य [च] .. । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तस्थाणुत्वादिति । तथा च मनसि बाध एव, कुतः सिद्ध साधनामिति भा- वः। आनन्त्यापत्तिपराधातादिक्सिद्धिरेव नास्तीति येन पूर्वपक्षः कृतः स दिक्सिद्धौ सिद्धान्तिनो मतमाशङ्ख्य निराकरोति-न चेति। अस्येति । संयुक्तसंयोगभूयस्त्वगोचरापेक्षावुद्धिजन्यपरत्वस्येत्यर्थः । तथा च दिक कालभिन्ना विलक्षणपरत्वजनकत्वादिति भावः । अत्राह- कालेति । कालाजन्यत्वोन यदि वैलक्षण्यमभिमतं तदा स्वरूपासिद्धिः दिक्कृतत्वनाभिमतस्थापि परत्वस्य कालजन्यत्वात् कालस्य स. वोत्पत्तिमत्कारणत्वात् । अथ दिक्कतत्वमेव वैलक्षण्यं तदा न्योऽन्याश्रय इति भावः । ननु दिशः कालभेदसाधने परत्वयोः स्वरूपभेद एव हेतुरत आह-स्वरूपेति । एवं सति कालकूतानामपि न्यायलीलावतीप्रकाशः चेति। कस्यचिन्मतमाशय निराकरोति--न चेति । अस्येति । संयुक्त संयोगभूयस्त्वगोचरापेक्षाबुद्धिजन्यदिक्कृतपरत्वस्येत्यर्थः । वैलक्ष- प्यासिद्धरिति । कालस्य तत्रापि कारणत्वादित्यर्थः। स्वरूपवैलक्षण्यस्येति । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः धेन तत्र चित्रस्पर्शस्वीकारात् । केचित्तु नित्यं सर्वदा स्पर्शशून्य. द्रव्यत्वादित्यर्थः। तथा च स्पर्शात्यन्ताभावद्रव्यत्वादित्यर्थो लभ्यते। तन स्पर्शप्रागभाववत्यनुत्पन्नचतुष्ट न व्यभिचारः । न च द्रव्ये क्षणि. कताया अस्वीकारादुत्पत्त्युत्तरक्षणे उत्तरापेक्षाबुद्ध्या चतुष्वापादानान्न तत्र व्यभिचार इति वाच्यम् , असमवायिकारणत्वैकत्वस्य द्विती- यक्षणे उत्पत्त्या तत्क्षणे चतुष्ठानुत्पत्तेस्तृतीयक्षणे च द्रव्यनाशस्यापि सम्भवादित्याहुः । अत्र समवायाधिकरणकत्वेनैव हेतुत्वं लाघवान्न तु सकलस्वाश्रयवृत्येकत्वेनेति व्यक्त्यन्तरावृत्त्येकत्वादेव तत्र चतुष्टवो. त्पत्तिद्वितीयक्षणे भवतीति दूषणमाहुः । तश्चिन्त्यम् । तनिष्ठचतु. ष्ठं प्रति तदेकत्वेन कारणत्वादन्यथा तत्र चतुष्टोत्पत्ती नियामकाभा. वादिति दिक् । कस्यचिदिति । कालकृतपरत्वविलक्षणपरत्वकारणत्वेन (१) कालाजन्यत्वेन वैलक्षण्यासिद्धेः ।

·३०६ न्यायलीलावती कालकृतेना(१)परत्वेन व्यभिचारात् । विलक्षणदेशकालव्यव. हारवलेन दिकालभेदकल्पनेति [तु] न वाच्यम् । व्यवहारविष- यभेदे प्रत्ययं(२) विना विचित्रव्यवहारस्यैवानुपपत्तेः । अज्ञाते (३)व्यवहाराभावात् । व्यवहारविषयभेद[परिज्ञानं च न प्रत्य- क्षात् तयोरतीन्द्रियत्वात् । नानुमानात् । तेषां दूषितत्वात् । न व्यवहारादितरेतराश्रयात् । तत्परिज्ञाने हि तद्यवहर्तव्यता (४)तद्य- वहारे व तत्परिज्ञानमिति । अत्रोच्यते(५) । विवादाध्यासि. । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् परत्वानां स्वरूपवैलक्षण्यसत्वाद् व्यभिचार इत्यर्थः । अपरत्वेनेत्यु पलक्षणपरं परत्वान्तरेणापीत्यर्थः । ननु सर्वसाधारणदेशकालव्यव- हारबलादेव कालदिशोभैंदसिद्धिरित्याशक्य निराकरोति-विलक्ष. णेति । व्यवहारो हि शब्दप्रयोगस्तस्य च वैलक्षण्यं विलक्षणावषय. ज्ञानाधीनं तदेव च न सिद्धीमत्याह-व्यवहारेति । ननु व्यवहर्तव्यभेदज्ञानाधीन एव व्यवहारभेदः स्यादित्यत आह-तेषामिति । पूर्वापरादिप्रत्ययानां दूषितत्वादुपाधिनैवान्यथासि द्धरित्यादिनेत्यर्थः । ननु व्यवहारभेदाक्षिप्तेनैव व्यवहर्त्तव्यभेदज्ञानं स्यादित्यत आह-न व्यवहारेति । 'अत्रोच्यते' एवं सत्यनेकदिक्कल्पना. पत्तिरिति यत् पूर्वपक्षितं तत्र उच्यते इत्यर्थः । क्वचित् पाठः-अथ वेति । दिगानन्त्यं यदेकदेशिनोक्तं तत्रापरितोषात पक्षान्तरमिदमुच्यत इत्यर्थः । विवादाध्यासितानीति दृष्टान्तलाभार्थ तयावर्तनाय अन्यथाऽ. न्यायलीलावतीप्रकाशः व्यक्तिभेदरूपस्येत्यर्थः । अपरत्वेनेत्युपलक्षणं परत्वान्तरेणापति द्रष्टव्यम् । तेषामिति । परत्वापरत्वचिरक्षिप्रप्रत्ययादीनां लिङ्गानामिः त्यर्थः । स्वाभिमतं दिगनुमानमाह-अथ वेति । एकदेश्यनुमानापेक्षया न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः दिशः सिद्धिरिति मतं तन्निराकरणेन च मदुक्तमेवैतत्साधनं सम्यक्, नत्विदमित्युक्तम् । उपलक्षणमिति । एतश्च स्वरूपवैलक्षण्यपदस्य व्यक्ति- (१) ण्यस्याकालकृतनाप० । (२) ०यभेदप्रत्ययं वि०। (३) अज्ञातव्यव०। ( ४ ) तयोर्व्यव० । (५)अथ वा।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भलिता ३०७ तानि कर्माणि (१)निरवयवेन्द्रियग्राह्यविशेषगुणवज्जातीय (२) वर्जितसाधारणद्रव्याधिकरणजन्यानि कार्यत्वात् अभिन्नतन्तुहे. तुकद्रव्यगुणकर्मवत् । न च शब्दसुखादिभिर्व्यभिचारः । एवम्भू ताधारजन्यत्वेन तेषामपि पक्षत्वान (३) । विशेषगुणाधार(४)जन्य. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् नुपसंहारितापत्तेः। निरवयवेन्द्रिये श्रोत्रमनसी तद्ग्राह्यो यो विशे. षगुणजातीयः शब्दज्ञानादिस्तद्वर्जितं तच्छ्न्यं यत् साधारणं द्रव्य तदेवाधिकरणं तजन्यानीत्यर्थः। अत्र दृष्टान्तः साध्यविकलो माभू. दत उक्तं निरवयवेन्द्रियेति । वजितपर्यन्तविशेषणमहिम्ना आका शात्मभ्यामन्यथासिद्धिनिरासः। जातीयपदमीश्वरात्मनोऽन्यथासि द्धिवारणाय तस्यापि मनोग्राह्यजातीयगुणवत्वात् । असमवायिका रणैरन्यथासिद्धिवारणाय साधारणेति । द्रव्यपदं च द्रव्यत्वेन दिक सिद्ध्यर्थम् । ननु निरवयवेन्द्रियग्राह्यविशेषगुणवदात्माकाशाभ्यां ज- न्येषु शब्दसुखादिषु व्यभिचार इत्यत आहन चेति । तेषामपि दिग् जन्यत्वात् साध्यसत्त्वात् । शब्दसुखादीनां विशेषगुणवदाधारजन्य- तया तद्रहिताधारजन्यत्वं बाधितमिति शङ्कते-विशेषगुणवदिति । निर वयवेन्द्रियग्राह्यविशेषगुणवदित्यर्थः । उभयजन्यत्वसम्भवान्न बाध इति न्यायलीलावतीप्रकाशः विकल्पः, अत एवात्रोच्यत इति कचित्पाठः। पूर्वोक्तानुमाने दिगने. कत्वसाधकेऽपरितोषादिदार्नी दिशि प्रमाणमुच्यत इत्यर्थात् । वि. वादाध्यासितानि दृष्टान्तेतरद्रव्यगुणकर्माणीत्यर्थः । निरवयवेत्यादिना आकाशात्मव्यवच्छेदः । जातीयपदमीश्वरेणान्यथासिद्धिवारणार्थम् । ननु साधारण्यं सकलकार्यापेक्षया वा पक्षापेक्षया वा उभयथापि दृष्टान्तासिद्धिः । मैवम् । साधारणपदेन पक्षधर्मतावलाद्विवादाध्या. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः भेदार्थकत्वे । यदि च वैजात्यं तदर्थस्तदा यथाश्रुतमेव सुस्थम् । अपरितोषादिति । तद्वीजं तु गौरवमेव अनेकत्वबुद्धरुपाधिभिरेवोपपत्तेः । साधारणपदेनेति । साधारणशब्दस्य स्वशब्दादिवत् सम्बन्धिशब्दतया (१) कार्याणि । (२)०णजातीयवः। (३) प्रत्यक्षत्वात् । (४) गुणवदाधारज०॥

·३०४ न्यायलीलावता त्वेन न तद्रहिताधारजन्यतेति चेन, बटादाबसर्वज्ञकर्वपूर्वक- स्वेन(१) सर्वज्ञकर्तृपूर्वकतावदविरोधात् । अत एवात्रात्मनि ज्ञा- नम् , इह नीले नीलत्वम् , इह कर्मणि चलन त्वम् , इह तमसि(२) खद्योत इत्यभिन्नाकारमाधारत्वमवभासते । असम्बद्धं कथमिदम- बच्छेदकमिति चेन्न, समवायवत्स्वभावप्रत्यासत्तिबलेनैवोपपत्तेः । - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् दृष्टान्तेन समर्थयति-घटादाविति। आधारस्य साधारणत्वं दर्शयितु माह--अत एवेति । न च कालेनान्यथासिद्धिः, इह काले संयोग इति प्रतीत्या कालाधारकस्यापि देशाधारकत्वेन प्रतीतः। इहेदानी जातो नष्टश्चेति प्रतीतिबलात् कालभिन्नाधिकरणसिद्धः देशोऽपि दिगवि. शिष्टो भूतलादिस्तदाधारता च दिगाधारतामादायैवेति भावः । नन्विहात्मनि ज्ञानमित्यादावात्मासम्बद्धाया दिशः कथमवेच्छेदक. स्वमित्याह-असम्बद्धमिति । प्रतीतिबलात् स्वभावसम्बन्ध एव कल्प. नीय इत्याह-समवायवदिति । तथा चेहात्मनीत्यादौ सर्वत्र दिविशिष्ट मेवेदंपदार्थः। इहेदानी घट इतिप्रत्यक्षविषयतया दिशः प्रत्यक्षता. न्यायलीलावतीप्रकाशः सितकार्यप्रतियोगिकस्यैकस्य कारणस्य सिद्धेः । न च कालेन सि. द्धसाधनं इहात्मनि ज्ञानमितिवदिह देशे संयोग इति कालभिन्नत्वे. नेवाधारस्य दिशः प्रतीतेः। अत एवेति । न च साक्षात्कारविषयत्व- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः समभिध्याहृतपरतया पक्षधर्मताबलादभिमतविशेषसिद्धिरित्यर्थः । यद्यप्यनुमाने शब्दमहिमा न प्रयोजकस्तथापि प्रतिज्ञायामाकासाव. ललभ्योऽर्थोऽस्वयिनि प्रतीत्यनुपपत्या सिध्यतीति प्रदर्शनार्थ तदुपन्यास इति भावः । वस्तुतः साधारणपदत्यागेऽपि लाघवादे. वैका दिक् सिञ्चति। अन्थोऽपि तादृशसिद्धेः साधारणपदेनोक्तत्वा. दित्येवं योज(न?)या पक्षधर्मताबललभ्यसाध्यप्रदर्शनमेव मूल साधा- रणपदेन कृतमित्यर्थको द्रष्टव्यः । एवं च दृष्टान्तेऽभिन्न पदमविव. क्षितार्थमिति ध्येयम् । इहेति । तथा च कालभिन्नत्वमधिकरणे विशे. (१) पूर्वकत्वे स। (२)नभसि ।

·यायलीलावतीकण्ठाभरण -सविवृतिप्रकाशोद्भासिता , . नन्वेवं सति प्रत्यक्षादिकं स्यात् । न स्यात् , अनुमानपा रतन्त्र्यण तत्प्रवृत्तेः(१) । व्यवसाय[स्य]पारतन्त्र्येण परमाण्वादिषु न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पत्तिरित्याह-न्विति । अनुमानेति । विशिष्टप्रत्यक्षेऽपि विशेषज्ञानमात्र तन्त्रं तञ्चानुमानिकमेवेत्यर्थः । अनुमेयस्यापि प्रत्यक्षविषयतायां दृष्टा. न्तमाह--व्यवसायस्येति । परमाणुमहं जानामीति साक्षातकारेऽनुमित न्यायलीलावतीप्रकाशः मिदंशब्दार्थो दिक् चाप्रत्यक्षेतीहेत्यत्र न दिशो भानमिति वाच्यम् , साक्षात्कारविषयत्वस्येदंशब्दप्रयोगाहेतुत्वात् । अन्यथाऽयं साक्षा. स्कृत इत्यत्र पौनरुक्त्यापत्तेः विशिष्टाधारतायां चावच्छेदकस्याप्या. धारतेति दिशोऽध्याधारतासिद्धिः । यद्वा इत्यनुगतधीकारणतया दिशः सिद्धिः। न चात्मनैवानुगतेन सा स्याद् दिग्विशिष्टस्येदमर्थ. त्वात् इहात्मनीत्यपि प्रतीतेः। कर्मणि चलनत्वमिति कार्यदृष्टान्ते नाकार्येऽप्यधिकरणक साध्यमित्यभिप्रेत्याकार्यमप्युदाहृतम् । अनुमानेति । विशिष्टज्ञाने विशेषणज्ञानं कारणं तच्चान्यकरणजज्ञान साधारणमित्यर्थः । व्यवसायेति । परमाणुमहं जानामीत्यनुव्यवसाये न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः षणं साध्ये कर्तव्यं विपक्षबाधिका चेयं प्रतीतिरिति भावः । न विहेति प्रतीत्या दिविशिष्टसमवायादेराधारता विषयीक्रियते न तु दिश इत्यत आह-विशिष्टेति । विशेषणतायां बाधक सत्येवोपलक्ष णत्वस्वीकारादिति भावः । प्रतीतिविषयतया दिशं साधयित्वा तत्कारणतया तां साधयति-यद्वेति । इहात्मनीति। तथा च त्वन्मते पौनरुक्त्यं स्यादिति भावः। यद्यपि इह दिशीत्यपि प्रतीतेस्तुल्य. मिदं दूषणं दिश्यामस्तथापि इहेत्यनेन साक्षादुपाधीनामेवाधारता प्रतीयते तदाधारता च परम्परासम्बन्धनिर्बाहोति तद्धटकत्वेन दि. शोऽपि तत्र चात्मनो घटकत्वेऽतिप्रसङ्गो दिशस्तु धर्मिग्राहकमानेन नियताधिकरणतानियामकतयैव सिद्धेन स प्रसङ्ग इत्यत्र तात्पर्यम् । अकार्यमपीति । यद्यपीह नीले नीलत्वमित्यत्रैवेदं वक्तुं युज्यते तथापि तत्र नीलपदस्य द्रव्यपरतया नीलत्वपदस्य च तद्धर्मनीलरूपतया.., (१) प्रत्यक्षप्रवृने।

·न्यायलीलावती मनःप्रवृत्तिवत् प्राणजसुरभिज्ञानपारतन्त्र्येण त्वगिन्द्रियस्य गन्धे प्रवृत्तिवत् [वा] । अप्रतिसंहितानुमानानामपि इहेतिमतिदर्शनानैव. मिति चेन्न, देहे ज्ञानसुखादिप्रतीतावभ्यस्तत्वेन प्रतिसंहितेऽपि लिङ्गेऽप्रतिसन्धानात्(१)। एवं कालोऽपि सर्वत्रा(२)भिन्ना- कारवर्तमानप्रत्ययवेद्यः। अस्तित्वं वर्तमानत्वमिति चेन्न, तद् हि] वस्तूनां स्व]रूपं वा सत्तासामान्यं वा । नाद्यः । भिन्नेष्वभिन्ना. वभासानुपपत्तेः। नेतरः। अभावे सामान्ये ऽपि] च वर्तमानप्रत्य- यात् । अनुत्पन्नप्रध्वंस[त्व]मसत्प्रागभावत्वं च वर्तमानत्वमि. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्यापि परमाणोः प्रवेशदर्शनादित्यर्थः। घ्राणेति । घ्राणोपनीतस्यापि सौरभस्य स्पार्शनप्रत्यक्षे भानवदित्यर्थः। ननु यदि नाध्यक्षा दिक् तदानाकलिततल्लिङ्गानां तद्धीन स्यादित्याह--अप्रतीति । लिङ्गप्रतिस न्धानमस्त्येव किन्तु अभ्यस्ततया तदप्रतिसन्धानभ्रम इति दृष्टान्तेन द्रढयति-देह इति । परदेहे यथायं सुधीनिवानित्याद्यनुमानमभ्य. स्तलिङ्गानां लिङ्गाप्रतिसन्धानाभावादित्यर्थः। कालसिद्धौ पूर्वसूचि. तमभिनवं पन्थानमाह-एवमिति । घटो वर्तते पटो वर्तत इत्यनुगतव तमानप्रत्ययस्य यो विषयः स एव काल इत्यर्थः । स चाप्रत्यक्षोऽप्यु- पनीत एव भासत इति भावः। अन्यथासिद्धिं निरस्थति--अस्तित्वमिति । अभाव इति । तस्य सत्ताभानसामग्रीविधुरत्वादिति भावः । अनुत्पन्न- न्यायलीलावतीप्रकाशः शानलज्ञणप्रत्यासत्या परमाणुरपि भासत इत्यर्थः । देह इति । परस्य देहे ज्ञानसुखादिकमनुमायायं गौरः सुखी ज्ञानवानिति यथा लिङ्ग- प्रतिसन्धानेऽपि तदप्रतिसन्धानाभिमान इत्यर्थः । चिरन्तनप्रमाणा. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ऽप्युदाहरणत्वं भवेदिति निःसन्दिग्धाकार्यस्थलमागत्योक्तम् । स्वश. रीरावच्छिन्नज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वात् विशेषपरतया व्याचष्टे-परस्येति । (१)ड्रेऽप्रतिसंहिताभिमानात् । ०सन्धानाभिः । (२) सर्वाभिन्नाकार।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सचिवृति प्रकाशोद्भासिता ३११ ति चेन्न, ध्वंसप्रागभावनिवृत्ते(२)वस्तुस्वभावत्वेन व्यावृत्तत्वा- दनुगतावभासविषयताविरोधात् । अर्थ(२)क्रियाजननयोग्यत्त्व- मिति चेन्न, तदपि वस्तुस्वरूपमेव । तच्च व्यावृत्तमनुवृत्तं वा । तत्राये(३) अभिन्नावभासविरोधोऽन्यत्र जातित्वापत्तिः त्तिः । कार्योपहितं स्वरूपमिति चेन, अननुसंहितकार्यान्वयव्यतिरे- कस्यैव नीलादिष्वभिन्नावभासदर्शनात् किं च जनकत्वं जननानुकूलसहकारित्वं(४) वा तत्स्वरूपं(५) वा । नायः। सहकारि[वि] रहितेष्वपि वर्तमानप्रत्ययात् । नेतरः । - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् प्रध्वंसत्वमिति । व्योमादीनामिति(६)। व्योमादीनामपि वर्तमानत्वव्यवहार साधारणोऽयं धर्म इति भावः। स्वरूपयोग्यत्वमादाय शङ्कते- अथ क्रियेति। अवर्तमानदशायां तदनुपपत्तेरिति भावः । जातित्वापत्तरिति । तथा चाभावसामान्ययोर्वत्तमानव्यवहारानुपपत्तेरिति भावः । सह- कारियोग्यत्वमादाय शङ्कते-कार्येति । अननुसंहितेति । अननुसंहितो. पाधेरुपहितवर्तमानप्रत्ययानुदयप्रसङ्गादित्यर्थः। शङ्कितमेव द्वयं दूषणं स्फुटयितुं पुनः शङ्कते-किं चेति । सहकारीति। यद्यपि यावतसवं सह- कारिसत्त्वं वस्तूनां तथापि तदप्रतिसन्धानेऽपि वर्तमानप्रत्ययादिति न्यायलीलावतीप्रकाशः दभिनवं प्रमाणमाह-एवमिति । अभिनेत्येकेत्यर्थः। जातित्वापत्तिरिति । तथा चाभावसामान्ययोर्वर्तमानताव्यवहारो न स्यादित्यर्थः । कार्योपहितमिति । पूर्व स्वरूपयोग्यतामादाय शन्तिमिदानीं तु सह. कारियोग्यतामादायेत्यपौनरुक्त्यम् । स्वरूपं वेति । न च भिन्नेष्वभिन्ना. वभासानुपपत्तेरित्यनेन गतार्थता स्वप्रतियोगिकान्योन्याभावानधि- करणत्वस्य स्वरूपत्वात । सहकारिविरहितेष्विति । यद्यपि यावत्सत्त्वं न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः स्वप्रतियोगिकेति । तथा च तद्यक्तित्वं स्वरूपत्वं इह तु तन्नियते धर्मा- (१) भावव्यावृत्तेर्व। (२) अथ क्रियाज। (३ ) आये। (४) रिमत्त्वं वा। (५)स्वरूपं वा। (६) एतत्प्रतीकानुसारी पाठ आदर्शभूतेषु मूलग्रन्थेषु न दृश्यते ।

·न्यायलीलावती अतीतानागतेष्वपि(१) वर्तमानप्रत्ययप्रसङ्गात् । तेषां स्वरूपतोऽयो- ग्यत्वे तत्र कारणत्वनिश्चयस्य भ्रान्तत्वप्रसङ्गात् ।प्रमाणवेद्यत्वं तदि. ति चेन्न, अतीतेष्वपि(२) वर्तमानावभासापत्तेः । ततः समवायवदेकं वर्तमानं यदवच्छेदकं स कालः । न चैवमतीतानागतावभा- सबलेनातीतानागतपदार्थवेदनप्रसङ्गः । प्राक्प्रध्वंसाभावोपाधि- . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भावः । अतीतेति । अतीतानागतयोरपि स्वरूपं स्वरूपमेवेत्यर्थः । यद्यपि यथा तयोः स्वरूपं तथा सामान्यतो वर्तमानत्वमपि तथापि तयोर्वर्तमानत्वप्रतीत्यनुदयादिति भावः । तेषामिति । अतीतानागता. नासयोग्यत्वे तश्रेष्टसाधनताज्ञानाधीना प्रवृत्तिन स्यादिति भावः । अतीतेष्वपीत्युपलक्षणं अनागतेवपीति द्रष्टव्यम् । यदवच्छेदकमिति। घटा दौ यद्विशेषणमित्यर्थः । समवायवदिति । दृष्टान्तेन कालविशिष्टप्रतीति- रपि स्वरूपसम्बन्धाधीनैवेत्युक्तम् । ननु यथा वर्तमानप्रत्ययः का. लाधीनस्तथा अतीतानागतप्रत्ययावपि अनुगतद्रव्यद्वयाधीनी स्या तामित्यत आह-न चैवमिति । घटादेः प्रागभावकाल एवानागतकालो न्यायलालवितीप्रकाशः किञ्चिजननात् सहकारिविरहो न कदापि तथापि सहकारिसा- हित्यानभिसन्धानेऽपि वर्तमानप्रत्ययान तदेव वर्तमानत्वमिति भावः। अतीतेति । स्वरूपाप्रतिसन्धानेऽपि वर्तमानप्रत्ययादित्यर्थः । सामा- न्यतस्तयोरपि वर्तमानत्वादिदानीन्तनवर्तमानत्वस्य चानिर्वचनाद् यथाश्रुतस्यानुपपत्तेः। तेषामिति । तथा चेष्टसाधनताज्ञानाभावाद् बहुवित्तव्ययायाससाध्ये प्रवृत्यभावापत्तेरित्यर्थः । समवायवदित्यनेन सम्बन्धान्तरनिरासः । 'अवच्छेदकं' विशेषणम् । यद्यपि वर्तमानत्वं न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः न्तरमित्यपौनरुक्त्यमिति भावः । स्वरूपेति । निरुक्तस्वरूपत्वाप्रतिव. धानपीत्यर्थः । यथाश्रुतार्थत्यागे हेतुमाह-सामान्यत इति । समवायवदिति । यथा समवायः स्वरूपेणैवावच्छदेकः तथा वर्तवानाख्यकालोऽपीति भावः। यद्यपीति । तथा च किं विशेषणत्वविवक्षया विशेषो(३) पलक्षण- (१) तेषु १०। (२) अतीतानागतेष्वपि व०। (३) विशेषणोपलक्षणम् ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३१३ वशेनैव तदुपपत्तेः । विवादाध्यासितान्यव्यापकद्रव्याणि युगप- विशेषगुणशून्यैकद्रव्यसंसर्गीणि द्रव्यत्वात् आत्मवत् [इति] दिक्। न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भविष्यतीति प्रत्ययालम्बनः प्रध्वंसावच्छिन्नश्च काल आसीदिति प्रत्ययालम्बनः नित्येषु चातीतानागतव्यवहारो नास्त्येव वर्तमानव्य. वहारस्तु तत्रापीति भावः । येनानुमानेनोपनीतः कालः प्रत्यक्षे भा. सते तदाह-विवादाध्यासितानीति । दिङ्मात्रसम्बद्धानि दिभिन्नविशेष गुणशून्यद्रव्यसम्बद्धानि वेति विवादाध्यासितानीत्यर्थः । अत्र संस- र्गिणीति यदि संयुक्तानीति साध्यं तदाऽव्यापकत्वेन द्रव्यानि विशे. प्यानि । अन्यथा व्योमादावपि वर्तमानप्रत्ययदर्शनात् स्वरूपसंसर्ग स्तनापीति विशेषणमनर्थकम् । एवं च द्रव्यानीत्यपि न तथा प्रयो. जनवत् पदार्थमात्रस्यैव संसर्गित्वात् । सर्वत्र वर्तमानादिप्रत्ययदर्श नात् दिभिन्नत्वेन साध्यं विशेष्यं व्यापकानां मनःसंयुक्तत्वेनैव दृष्टान्तता । अव्यापकानां द्रव्याणां पक्षधर्माताबलात् दिभिन्नं विशेषगुणशून्यं यदेकं द्रव्यं कालस्तत्संयुक्तत्वं सिध्यतीति भावः । वस्तुतस्त्वात्मभिन्नाः सर्वे पदार्थाः दिभिन्नविशेषगुणशून्यैकद्रव्य. संसर्गिणः पदार्थत्वादात्मवदित्यत्र तात्पर्यम् । सर्वत्र योगपद्यवर्त- मानादिप्रत्ययानां कालनिबन्धनानां दर्शनात् । न्यायलीलावतीप्रकाशः कालस्वरूपमेव तदवच्छेदोऽपि वस्तुकालाभ्यां नातिरिच्यते। न चैव- मतीतमपि वर्तमानं स्यात् सामान्यत इष्टत्वात । तथापीदानी वर्तत इत्यतीतेऽपि प्रयोगः स्यादिति भावः । अनुमानोपनीतः कालः प्रत्यक्षे भासत इति कालसाधकमनुमानमाह-विवादेति । दिगन्यत्वेन साध्य. विशेषणान्न सिद्धसाधने अव्यापकद्रव्यमात्राभिधाने च मनःसंयोगेन न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः साधारणोपरञ्जकत्वमात्रपरतयैवावच्छेदकपदार्थः कुतो न व्याख्या. तः । अतीतादौ वर्तमानत्वप्रत्ययापादने चेष्टापत्तिरेवेति भावः । तथापीति । तथा चोपलक्षणत्वेऽतीतेऽपि तथा शब्दप्रयोगापत्तिरिति भावः । तस्मात्तदा प्रयोगाधिकरणकालविशिष्टत्वं तत्कालीनतत्पद प्रयोगोपाधिः । तत्कालीनयच्छब्दादिप्रयोगे तत्तत्कालीनबुद्धिवि. ४० न्या ·न्यायलीलावती सुखोपादानमितरेभ्यो भिद्यते सुखोपादानत्वात् । न यदेवं न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ईश्वरस्य साधितत्वात् संसारिणमधिकृत्याह-सुखोपादानमिति। अत्रेतरपदेन ईश्वरोऽपि विवक्षितः । तेन न हेतोः सपक्षाद्यावृत्तिः, ईश्वरस्यापि विपक्षत्वात् । आत्मत्वावच्छेदेन इतरभेदो ज्ञानवत्वेनैव साध्य इति हृदयम् । सुखं क्वचिदाश्रितं गुणत्वादिति सामान्यतोदृष्टात् परिशेषसहायात् सुखोपादानं सिद्धं तस्येतरभेदः साध्य इति नाश्रयासिद्धिः। सुखस्य रूपादिपञ्चस्कन्धनिबन्धनं तदुपादानकत्व न्यायलीलावतीप्रकाशः सिद्धसाधनं स्यादिति विवादाध्यासितानीत्युक्तम् । ननु विशेषगुण. शून्यैकैकद्रव्यसंयोगित्वे साध्ये सिद्धसाधनम्, एकमात्रसंसर्गित्वेचसा ध्येऽप्रसिद्धविशेषणत्वम् । अत्राहुः। तन्त्वनाश्रितानि कार्याणि तन्त्वा श्रितकार्याधिकरणजन्यानि कार्यत्वात्सम्प्रतिपन्नवदित्यत्र तात्पर्यात् । ईश्वरात्मनो भेदस्य पूर्वोक्तत्वात्संसारिणं पक्षीकृत्याह--सुखोपादा. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः षयतावत् । विशिष्टं चातीतत्वादिदशायां नास्ति विशेष्याभावात् । उपलक्षणता तु विशेष्यात्ययेऽपि विशेषणात्यय इवाविरुद्धति ता. त्पर्यम् । विवादाध्यासितानीति । एवञ्च मनोऽसंसर्गीणीत्यर्थः । ननु विशेषगुणेति । न च सिद्धसाधनं मनसैवाभिमतं तच्च मनःसंसर्गर- हितस्यैव पक्षतया युक्तमिति वाच्यम्, मनःसंसर्गराहित्यस्यैव पक्षता. वच्छेदकतायामशानरूपाश्रयासिद्धिः । तन्निश्चायकाभावादेकमनःसं. सर्गराहित्यस्य च तथात्वे मनोऽन्तरसंसर्गमादाय सिद्धसाधनम् । न च विशेषगुणशून्यादिगन्यद्रव्यसंसर्गित्वमात्रमेव साध्यं लाघवा. च्चैककालसिद्धिरिति वाच्यम्, नानात्वेऽपि मनसां क्लप्तत्वेन एक त्वलाघवस्याकिञ्चित्करत्वादिति भावः। तन्त्वनाश्रितानीति । पक्षभिन्न स्यैव दृष्टान्तत्वं पक्षतावच्छेदकेऽपि चांशतः सिद्धसाधनमिति पक्षविशेषणम् । कार्यधिकरणमात्मापीति तजन्यत्वेनार्थान्तरमिति त. न्त्वनाश्रितत्वं कार्यविशेषणम् । अव्यासज्यवृत्तित्वमपि कार्यविशेषणम. तो न संयोगमादायोक्तदोषतादवस्थ्यम्। दिगन्यत्वमप्याधिकरणविशे- षणमतो न सिद्धसाधनम् । न च तन्तुनाऽर्थान्तरं बाधादेव तदस.

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३१५ न तदेवं यथा रूपम् । न चात्र रूपादिविषयपञ्चकमेवोपादानम् । आन्तराणां बाह्यानुपादानत्वात् । अन्यथा ज्ञानस्यापि देहायुपा- दानतापत्तेः। नापि ज्ञानमेव । सुखस्याज्ञानात्मकत्वात(२)। अन्यथा शब्दस्यापि तादृशतापत्तेः । न चेदमेव ज्ञानं स्पष्टनीलाद्याकार- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् शङ्कां निरस्यति-न चेति । रूपादीत्यादिपदेन रसायुपसङ्ग्रहः । आन्त. राणामिति । मनोमात्रग्राहाणामित्यर्थः। आत्मभिन्नत्वं वाह्यत्वं वहिरि- न्द्रियग्राह्यत्वं वा वाह्यत्वम् । मानलसाक्षात्काराविषयत्वमिति यावत् । अन्यथेति। यद्यान्तरमपि वाह्योपादानकं स्यादित्यर्थः। नापि ज्ञानमेव सुखोपादानमित्यनुषञ्जनीयम् । बौद्धमते सजातीयमेव कारणमित्य. वष्टम्भेनाह-सुखस्येति । अन्यथेति । यदि विजातीयमप्युपादानं स्यादि- त्यर्थः । 'तादृशतापत्तेः' ज्ञानोपादानकतापत्तेः। न चेदमेवेति । 'इदं सुखं ज्ञानमेवेत्यर्थः । तथा च सजातीयं ज्ञानमुपादानं भवेदिति भावः । शब्देति । यथा शब्दनीलयोर्भेदो वाह्योपादानकत्वं च तथा शीतस्य न्यायलीलावतीप्रकाशः नमिति । न चेश्वरात्मनः सपक्षत्वात् तव्यावृत्तेरसाधारण्यमितरप- देन पृथिव्यादिचतुर्दशकस्येश्वरस्य च विवक्षितत्वात्। आन्तराणामि- ति । वहिरिन्द्रियाजन्यजन्यसाक्षात्कारविषयत्वमान्तरत्वम् । ज्ञान. भिन्नत्वं च वाह्यत्वम् । नापि ज्ञानमेवेति । उपादानमित्यनुषञ्जनीयम् । सुखस्येति । सजातीयकारणमुपादानं बौद्धानां सुखं च ज्ञानत्वानधिकर. णमतो न शानोपादानकमित्यर्थः । विजातीयोपादानकत्वे दोषमाह- अन्यथेति । ज्ञानोपादानकत्वापत्तरित्यर्थः । न चेदमिति । 'इदं सुखं ज्ञानमेवेत्यर्थः। अतस्तदुरादानं ज्ञानमेव स्यादिति भावः। स्पष्टेति । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः म्भवात् । न चात्मन एव सर्वाधारस्वमितः सिद्ध्यतीति वाच्यम्, तभिरासप्रकारस्यानुपदमेवोक्तत्वात् । न तन्तुसमवेतत्वमुपाधिः ला- घवेन कार्यत्वस्यैव तत्प्रयोजकत्वेन व्याप्यतया पूर्वोक्तप्रतीतिरूपवि. पक्षबाधकेन तन्निरासादिति भावः । इतरेति । तथा चेश्वरस्य विपक्ष- त्वमेवेति भावः । ज्ञानभिन्नत्वं चेति । एतच परमतेनैवोक्तम्। तथा च तद्वै- (१)स्य ज्ञानानात्मकत्वात् ।

·न्यायलीलावती स्येव(१) स्पष्टशाताद्याकारस्यापि, बाह्योपादानत्वात् । न चाना. दिसुखसन्ततिरुपादानम् । पूर्वमनुपलब्धेः । तदिन्द्रियविषयः बुद्धिदेहा(२)द्यतिरिच्यमानमुपादानमात्मैव । असति चात्मनि अ. न्यानुभूतस्यान्येन स्मृति (३) स्यात् । उपादानोपादेयभावादुपप त्स्यत इति चेन्न, दिनान्तरानुभूतस्य सुषुप्तिदशान्तरितोपादानोपा- देयसन्ततित्वेन स्मृतेरनुपपत्तेः । निराकारा चित्सन्ततिरनुवर्तत - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् सुखस्यापि ज्ञानाद् भेदो वाह्योपादानकत्वं चेत्यर्थः । वाह्यत्वमिह ज्ञानभिन्नत्वम् । ननु सुखस्य सजातीयं सुखमेवोपादानमित्यत आह- न चानादीति । पूर्वमिति । सुखस्य उत्पन्नमात्रग्राह्यत्वेन सुखोत्पत्तेरपि पूर्व सुखोपलम्भापत्तिरेवं स्यादिति भावः । परिशेषाद् यत् सिद्धं तदाह-तदिन्द्रियेति । अर्थादिन्द्रियानुपादानत्वमपि सिद्धमेवेत्युपसंहृ. तम् । देहानां वाल्यकौमारादिभेदादिन्द्रियाणां विषयाणां च भेदाद. न्यदृष्टस्यान्येनास्मरणाद् यदेकत्वनिबन्धना स्मृतिः स आत्मेत्याह- असतीति । ननूपादानोपादेयप्रवाहोऽनुभविता स्मर्ता च स च भूत- चैतनिकस्य देहप्रवाहो बुद्धिचैतनिकस्य तु बुद्धिप्रवाह एवेति न स्मृत्यनुपपत्तिरित्याह-उपादानेति । वुद्धिचैतनिकं प्रति बाधकमाह- दिनान्तरितेति । सुषुप्त्यन्तरितोपादानकत्वेन दिनान्तरानुभूतगोचरायाः स्मृतेरनुपपत्तिरित्यर्थः। सुषुप्तिदशायामपि सूक्ष्ममात्रया बुद्धिधाराs- नुवर्तत एवेति न विच्छेद इत्याह-निराकारेति । निर्विषयं यदालय. विज्ञानमाचक्ष्मह इति भावः । तर्हि निर्विषयं सुखोपादानमनादिनि न्यायलीलावतीप्रकाशः अहं सुखी अहं जाने इति विलक्षणबुद्धिवेद्यत्वादित्यर्थः । दिनान्तरेति । दिनान्तरानुभूतस्य स्मृतेरनुपपत्तेरिति सम्बन्धः। अत्र सुषुप्तीत्या. दि हेतुः । 'अन्तरितत्वं' विच्छिन्नत्वम् । ननु विच्छेदो योग्याऽनुपल. ब्ध्या ज्ञायते सुषुप्तौ चायोग्या ज्ञानसन्ततिरस्तीत्याह-निराकारेति । नि. - (१) शब्दनीलायाकारवदिति कण्ठाभरणसम्मतः पाठः । (२) तदिन्द्रियबुद्धिविषयदेहव्यः । (३) स्मरणं न स्यात् ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३१७ इति चेन्न, चितां साकारत्वेन प्रतिबन्धात् । अन्यथा सर्वत्र ज्ञानसु. खदुःखादिसन्ततेरेवानुवृत्ति(१)प्राप्तेः। नन्विदमसम्बद्धम् । जगतः न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् धनमात्मानं स्वीकृतवानसीत्यभिप्रेत्याह-चितामिति । साकारत्वेन सविषयत्वेनानादिनिधनत्वमात्मनोऽसहमानः पूर्वपक्षी क्षणभङ्गमव. तारयति-नन्विति । इदमिति । आत्मनोऽनादिनिधनत्वमित्यर्थः। जगत इति । आत्मनोऽपि जगदन्तकृतत्वादिति भावः। क्षणभङ्गे विप्रतिपत्तिः सत्त्वं क्षणमात्रवृत्त्यनेकवृत्तिधर्मव्यापकताव्याप्यं न वा । कार्य स्वसमवायिकारणसमानकालीनं न वा । सत्त्वमुत्पत्तिव्याप्यं न वा। न्यायलीलावतीप्रकाशः विषया ज्ञानसन्ततिरालयविज्ञानरूपेत्यर्थः । 'साकारत्वेन' सविषय- त्वेनेत्यर्थः । अनादिनिधनं निर्विषयकं सुखोपादानं तावतापि सिद्ध मित्याभिसन्धिः। ननु न सिद्धं क्षणभङ्गपक्षे तस्य सन्तन्यमानत्वेना- नादिनिधनत्वानुपपत्तेरित्यभिसन्धाय क्षणभङ्गमवतारयति--नन्विति । क्षणभङ्गे विप्रतिपत्तयः सत्त्वमुत्पत्तिव्याप्यं न वा, कारणस्य कार्यों. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः परीत्या न रूपादिपञ्चकमुपादानमिति भावः । सत्त्वमिति । अत्र व्या. प्तिः कालगर्भा । एतत्सत्त्वमेतदुत्पत्तिव्याप्यमिति चविधिकोटिः। तन तदुत्पत्तिकाल एव तत्सत्वमिति क्षणिकतापर्यवसानं विधिकोटौ। अत्र विधिप्रसिद्धिस्तदुत्पत्तावेव । निषेधप्रसिद्धिस्तु भिन्नकालमात्र। कारणस्येति । स्वरूपयोग्यस्य तत्तत्कार्यसम्बन्धः सहकार्यनपेक्षो न वा । एवञ्च पूर्वापरवीजभदादर्थात क्षणिकतासिद्धिः। विधिकोटिप्र. सिद्धिनित्ये निषेधप्रसिद्धिर्घटादाविति मन्मते, [ परमते ?] विधि कोटिप्रसिद्धिर्धटादौ निषेधप्रसिद्धिस्त्वलोके । अत्र प्रथमायामुत्पत्तेः सत्त्वघटितत्वेन व्यापकत्वासम्भवः व्याप्यं व्यापककोटाविति न्या. यात् । विशिष्टाविशिष्टभेदेन च तथात्वाविरोधस्तदा यात्पत्ताव न्यविशेषणप्रक्षेपः, स च तन्मते व्यावयाभावात् अयुक्त एवेत्यपरि तोषाद्वितीयोक्ता सापि विरुद्धा। अत्र धर्मिपक्षकप्रयोगदर्शनादेत- स्याश्च धर्मपक्षकत्वात् । समानविशेष्यकत्वस्य च तत्र तन्त्रत्वादित्य (१) सुखसन्ततेरनुवृत्तिपा ।

·३१८ प्यायलीलावती क्षणभङ्गित्वात् । तथा हि यत्पूर्वापरकालयोविरोधिसंसर्गि तत् पूर्वा पर(?) कालयोर्भिद्यते यथा [प्रदीपः, तथा च विवादास्पदम् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् क्षणभङ्गे प्रमाणमाह-यदिति । पूर्ववर्तिनो घटादपरवर्ती घटो भिद्यते तद्विरुद्धधर्मसंसर्गित्वात् । यद्यविरुद्धधर्मसंसर्गि तत्ततोभिद्यत इति मानार्थः । अन्यथा क्षणभङ्गो न सिध्येत, हेतौ पूर्वापरकालयोरित्यस्य वैयर्थं च स्यात् । न्यायलीलावतीप्रकाशः पधानं कारणत्वमात्रप्रयोज्यं न वा, कार्य स्वसमवायिकारणसमानका. लीनं न वेति । तत्र क्षणभङ्गसाधनमाह--तथा हीति । ननु पूर्वापरकाली. नत्वं भेदहेतुरस्तु विरुद्धधर्मसंसर्गित्वस्य व्यर्थत्वात् । न चैतावता क्षणभङ्गसिद्धिः किन्तु पूर्वोपरकालीनयोर्भेदमात्रम् । अन्यथा प्रदीपस्य दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यापत्तेरिति । मैवं मध्यक्षणवर्ती भावः पूर्वा. परक्षणवर्तिनस्तस्माद्भिद्यते तद्विरुद्धसंसर्गित्वात् सम्प्रतिपन्नवदिति विवक्षितत्वात् । तथा चार्थात् क्षणभङ्गसिद्धिः। विरुद्धधर्मसंसर्ग न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः रुच्या तृतीयामाह--कार्यमिति । इयमपि यद्यपि कार्यपक्षिका प्रयोगश्च कारणपक्षक इति दोषतादवस्थ्यम् , तथापि स्वसमवायिकारणं कार्यसमानकालीनं न वेति विप्रतिपत्तिद्रष्टव्या । एवञ्च विधि- कोटेः कार्ये निषेधकोटेश्च तत्कार्यसमानकालपटादावेव प्रसिद्धिः सुलभा । यथाश्रुतपरमते कोट्यप्रसिद्धिः । यथाश्रुतेऽप्ययं घटसम. वायिकारणसमानकालीनो न वेत्येवार्थ इति तदारम्भककपालादावेव विधिप्रसिद्धिरित्यप्याहुः । साध्यसिद्धिविरोधिसंशयत्वेनैव चानुमित्य. ङ्गत्वमिति न समानविशेष्यतापर्यन्तादर इति तेषामभिसन्धिः । विरुद्धेति । तन्मते तावत एव भेदव्याप्यत्वादिति भावः । इष्टापत्ति- माशङ्याह-न चेति । क्षणिकत्वस्य हेतुव्यापकत्वानवगमादिति भावः । अन्यथा क्षणिकत्वस्य व्यापकत्वे साध्यवैकल्यमिति उभयसिद्धत्वानु: पपत्तरित्यर्थः । पूर्वापरक्षणवर्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिकान्योन्याभाव- श्चात्र साध्योऽतो न ताशकिञ्चिद्रेदमादाय सिद्धसाधनम् । नन्वेवमपि क्षणभङ्गासिद्धिरनुद्धतैवेत्याह-तथा चेति। क्षणभङ्गनान्त. (१) तत्परापरका०। Ramner------ ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सचिवृतिप्रकाशोद्भासिता ३१९ न चैतदसिद्धम् । प्रसङ्गतद्विपर्ययाभ्यां(१) तत्सिद्धेः। अजनकमपि सहकार्यभावात्समर्थमिति सन्दिग्धव्यतिरेकित्वमेतयो(२)रिति चेन्न, न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ननु विरुद्धधर्मसंसर्गित्वमसिद्धमत आह-न चैतदिति । प्रस- लेति । प्रसङ्गाभ्यां विपर्ययाभ्यां चेत्यर्थः । तथा हाति(३) । कुशूलस्थं बीजं यदि जनकं स्यात् कुर्यान च करोति तस्मान्न जनकम् । एवं क्षेत्रपतितं यद्यजनकं स्यान्न कुर्यात् करोति च तस्मानाजनक मिति जनकत्वाजनकत्वलक्षणविरुद्धधर्मसंसर्ग इति भावः । समर्थ. मपि सहकारिविरहान जनकमिति प्रकृतप्रसङ्गविपर्याययोर्विपक्ष- बाधकतर्कशून्यत्वमाह-अजनकमपीति । सन्दिग्धव्यतिरेकित्वं विप. क्षबाधकतर्कशुन्यत्वं सन्दिग्धानकान्तिकत्वं वा । उभोरिति । प्रस. गविपर्यययोरित्यर्थः। अनुमानतर्कयोर्विरुद्धधर्मसंसर्गस्यापि सन्दि. ग्धत्वात् भावस्वभावनिर्वचनसामर्थ्यादेव प्रसङ्गविपर्यययोरदोषत्वं भविष्यतीत्यभिप्रायेणाह-नेति । 'कारकस्वभावत्वे क्रियोपधानस्व. भावत्वे । 'अन्यथा' क्रियानुपधानस्वभावत्वे । ननु सहकारिसमव. धानासमवधानप्रयुक्त जनकत्वाजनकत्वे। तथा च कथं सदा जनन न्यायलीलावतीप्रकाशः साधयति-न चैतदिति । एतत् परस्परविरुद्धधर्मद्वयसंसर्गित्वमित्यर्थः। प्रसङ्गेति । यद्येतत्कालीन वीजं उत्तरक्षणवर्त्यर्थक्रियायां समर्थ स्यात् तदानीं जनयेत् एतश्च सामग्रीमध्यप्रविष्टे तत्र दृष्टम् । न च जनयति तस्मान समर्थमिति विपर्ययः । न च प्रसने इष्टापत्तिरुत्तरक्षणे तेन तजननादिति वाच्यम्, एतत्कालीनत्वेन पक्षविशेषणात् । पक्षता. वच्छेदकधर्मसामानाधिकरण्यमेव साध्यमानस्य सिध्धतीत्यनुमाने क्लप्तत्वादेतत्क्षणे सामर्थ्येन जननकत्वावधारणात् । अत्र चैकेन प्रस न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः रीयकस्य सिद्ध्या उत्तरकालं क्षणभङ्गसिद्धिरित्यर्थः। यद्वा इदमेव क्ष. णिकत्वं तच्चार्थात् पक्षधर्मताबलेन पक्षनिष्ठतया सिध्यतीत्यर्थः। नपुं. सकतामुपपादयति-परस्परेति । पक्षतावच्छेदकेति। पक्षतावच्छेदकविशि- एव साध्यवैशिष्ट्यमनुमितिविषयो विशिष्टवैशिष्ट्यबोधस्यौत्स. (१) प्रसङ्गविपर्ययाभ्यां । (२) उभयोरिति कण्ठाभरणसम्मतः पाठः। (३) अत्र एतवमतीकानुसारी पाठो मूले न दृश्यते ।

·म्यायलीलावती स्वभावानिरुक्तेः । तथा हि भावस्य कारकस्वभावत्वे सदा जन. नम् । अन्यथाऽजननमेव स्यात् । सहकारिसन्निधाने जनकत्वं, अजनकत्वं चान्यदेति स्वभाव इति चेन्न, कारकमकारकं चेति यदि धर्माभिधान(१) न तर्हि धर्मिणः स्वभावः । धर्मिरूपं चेत् कथमनेकमेकस्य [धर्मिणो ] रूपम् । एकं चेत् यावदवस्थानं जनकम(२)जनकं चेति प्राप्तम् । यदि च सहकार्यवच्छेदोऽपि [न]स्व. भावान्तर्भूतस्तदा गलेपादुकया(३) सहकारिणामुदयः। न चेत्स- दाजननापत्तिः । सहकारिसमयानन्तरसमयिनः(४) फलात्पू. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् मेवाजननमेव वा सदेति शङ्कते-सहकारीति । यदि कारकत्वाकारकत्वे बीजादेधम्मो न तदा स्वभावाभिधानम्। अथ धम्मिस्वरूपमेव कारक- त्वमकारकत्वं च तदा नैकस्य स्वभावद्वैरुप्यमित्याह-नेति । ननु जन. करवाजनकत्वेऽपि एक एव भावस्वभाव इति कुतो द्वैरूप्यमित्याश. झ्याह-एकं चेदिति। यञ्चोक्तं सहकारिसमवधानासमवधानयोजनकत्वा. जनकत्वे तत्राह-यदि चेति । उदय इति । समवधानमित्यर्थः। अजनना- पत्तिरिति । उपसीदतोऽपि सहकारिणो निराकृत्य न जनयेदित्यर्थः। ननु कार्यनियतपूर्ववर्तिजातीयत्वं भावस्य स्वरूपयोग्यता सहकारिस मधानं च सहकारियोग्यता तदधीनं च फलोपधानमतः कथं सदा फलोपाधानं कदाचिद्वा न फलोपधानमिति शङ्कत-सहकारीति । भाव न्यायलीलावतीप्रकाशः ड्रेन तद्विपर्ययेन चैकस्यैव विरुद्धधर्मवत्त्वं नापरस्येति प्रसङ्गविपर्ययप. दाभ्यां प्रसङ्गद्वयं विपर्ययद्वयं च विवक्षितम् । 'सन्दिग्धव्यतिरेकित्वं अप्रयोजकत्वमित्यर्थः । स्वभावेति । स्थैर्यपक्षे तजनकत्वाजनकत्वाभ्याम: न्यस्य प्रकारस्याभावात्तद्विपर्ययावसाने बाधकसद्भावादित्यर्थः । सहकारीति । तथा च जनकत्वावच्छदकरूपस्याजननकालासवान विरोध इत्यर्थः । न तहीति । तच धर्मधर्मिणोर्मेदादित्यर्थः। जनकं चेति । ततः सिद्धं विरुद्धधर्मसंसर्गित्वमित्यर्थः । यदि चेति। सहकारिराहित्ये स्वभावप्रव्यवापत्तरित्यर्थः। न चेदिति । यदि न सहकार्यवच्छेदः (१) कर्माभिधानं । (२)जनकं चाजनकं चेति प्रकाशसम्मतः पाठः । (३) गलेपादिकया। ( ४ ) समयभाविन इति प्रकाशसम्मतः पाठः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३२१ भावित्वं स्वभाव इति चेन्न, अस्यापि धर्मस्वभावत्वात्(१)। अत्रोच्यते । सहकारिसनिधि(२)काले यः कार्य जनयति(३) भावः स सहकारिविरहकालेऽपि तत्र कार्ये समर्थोऽसमर्थों वा । समर्थश्चेत्तदापि जनयेत् । न चेत्तदेव वस्तु तत्र शक्तमशक्तं चेति दुर्वारो विरोधः। सहकारिविरहकालेऽसत्वान् न करोति न तु तद. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्वभावपक्षोक्तदोषस्य नधर्मद्वयनिरूक्तसमाधानमित्याह-अस्थापीति। जनकत्वाजनकत्वलक्षणो विरुद्धधर्मसंसर्गो यथाऽस्मन्मते तथा शक्त- त्वाशक्तत्वलक्षणविरुद्धधर्मसंसर्ग एकस्मिन्नपि क्षणे क्षणिकत्ववादि. नोऽपि समाधानमाह--सहकारिसन्निधान इति । तत्रेति । क्षणे कार्य इत्य. र्थः । ननु सति धम्मिणि विरुद्धधर्मसंसर्गसम्भावना सहकारिवि. रुद्धकाले च धम्म्येव नास्ति कुतो विरोध इति शङ्कते--सहकारीति । एवं सति एकस्यैव सत्त्वासत्त्वलक्षणो विरोध इत्याह-नेति । तुल्य न्यायलीलावतीप्रकाशः स्वभावान्तर्गतः तदा सर्वदेवाजननापत्तिः। सहकार्यवच्छिन्नस्वभाव. स्यैव जनकत्वादस्य चातथात्वादित्यर्थः। "अनन्तरसमयभाविन" इति पञ्चम्यन्तं फलादित्यस्य विशेषणम् । अस्यापीति । तथा च धर्मि- स्वभावानिरुक्तिः धर्मिण एव यदीदं रूपं तदा यावत्सत्त्वं फलात्पूर्व- भावस्तस्य प्रसक्त इत्यर्थः । सहकारिविरहकाल इति । सौगतानां भिन्नकालीन एवाभाव. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः र्गिकत्वात् । प्रकृते बाधकस्याभावादत एव धूमकालीनत्वेन पक्षतायां तत्समानकालीनवह्निसिद्धिरित्यन्यत्र विस्तरः।इदं च समाधिसौकर्या. दुक्तं वस्तुत एतत्कालीनसामर्थेनैतत्कालीनकालोपधानमेवापाघम् । तथा च पक्षतावच्छेदकसाध्यसामानाधिकरण्यमात्रस्यानुमितिविष. यतापक्षेऽपि न दोषः । अस्य चेति । तथा च यदीदमसमर्थ स्यान्न कु Uत्करोति च तस्मात्समर्थमित्येतावतापि प्रसङ्गविपर्ययावत्राभिप्रे. ताविति द्रष्टव्यम् । ननु [न्व ? ] सत्वमभावप्रतियोगित्वं तच्च न सत्त्वविरोधि एकर्मिगतत्वेनानुभवादित्यत आह-सौगतानामिति । (१) धर्मस्वभावात् । (२) सन्निधानकाले। (३ ) यत् कार्यमज्जयति भा० । ४१ न्या० .

·ઉશ न्यायलीलावती समर्थमिति चेन्न, सहकारिविरहकाले याऽसद्रूपता [सा सहका- रिसन्निधानकाले ऽपि] विद्यते न वा । विद्यते चेत्स्वकाल एवा. सत्त्वप्रसङ्गः। न चेन्न तर्हि सहकारिविरहकाले तदसद्रूपम् । अथै- कमेव वस्तु सहकारिभावाभावयोः सदसयवहारयोग्यमिति चेत्तथैव तडॅकमेव शक्ताशक्तव्यवहारयोग्यमिति तुल्यम् । किश्च न ह्यसामर्थ्य विहायान्यदसत्त्वमस्ति । अथैकस्मिन्नेव वस्तुनि सहकारिसमवधानानन्तरं कार्यजननस्वभावता तद्विरहे चा- (१)समर्थस्वभावतेत्युभयमविरुद्धमिति चेत्स्यमिदमस्मन्मतेऽपि । तथापि सहकारिसमवधाने(२) यत्समर्थरूपं तदेव चेत्याग- प्यस्ति पूर्वमपि कार्यप्रसवप्रसङ्ग इति चेन्न, सहकारिविरहे(३) यत्तत्र न समर्थरूपं तदेव चेत्सहकारिसन्निधानकालेऽप्यतो(४). ऽजननप्रसङ्ग इति तुल्यम् । न च सहकारिणां स्वभावान्त- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्वापादानायाह-अथैकमेवेति । किं च य एव त्वया सामर्थ्यासामर्थ्य- लक्षणो विरोध आपादितः स एव सत्त्वासत्त्वपर्यव[स?] नस्त्वय्यापतित इत्याह-किश्चेति । अवच्छेदभेदमादायाविरोधो ममापि तुल्य इति शङ्कोत्तराभ्यामाह-अथेति । भावस्वभावमादाय पुनः शङ्कते-तथा- पीति । भावस्वभावनिरुक्त्या दोषसाम्यमित्याह-नेति । सहकारिणां स्वभावान्तवपक्षोक्तदोषपरिजिहीर्षुराह-न चेति । 'शक्तपदवाच्य- न्यायलीलावतीप्रकाशः स्तस्यासत्त्वं धर्मः। कार्यजननमेव सत्त्वम् । तथा च विरो- घो दुर्वार इति भावः । सहकारिविरहकाले तदसन्न त्वसमर्थ मित्यत्र दूषणान्तरमाह-किञ्चेति । सहकारिणां स्वभावान्तर्गतत्वे गले- पादिकया सहकारिणामुदयप्रसङ्ग इत्यत्राह--न च सहकारिणामिति । एव- न्यायलीलावतीप्रकाशषिवृतिः भिन्नकालीन एवाभावस्तस्य धर्मिणोऽसत्वरूपो धर्म इत्यर्थः। कार्यज- .. (१)हे वासमर्थस्व०। (४) लेऽपि ततोऽज०॥ (२)धानकाले यत् । (३) विरहकाले ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३२३ र्भावः। यस्मिन् सहकारिणि(१) सति कार्यमुत्पद्यते तस्यैव श- क्तपदवाच्यत्वात् ॥ [इति] आस्मा ।। सुखप्रतीतिरिन्द्रियजा साक्षात्कारिप्रतीतित्वात् (२)रूपप्रतीति- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्वात्' जनकपदवाच्यत्वात् । मनःसाधनायाह-सुखेति । 'प्रतीतिः' साक्षात्कारः । अन्यथा भागासिद्धिः स्यात । सकरणिकति वक्तव्ये मनसो द्रव्यत्वासयर्थ- मिन्द्रियजेत्युक्तम् । इन्द्रियस्य द्रव्यत्वनिर्णयात् । न च त्वचा सिद्ध. न्यायलीलावतीप्रकाशः च प्रसङ्गे सहकारिसमवहितत्वमुपाधिः विपर्यये च बाधः। एतेनैत. दपि निरस्तम् । यदाहुः । दृश्यते तावत्कारणे कार्योपधानं तत्र कार. णत्वमेव तन्त्रं लाघवात । न तु सहकारिमत्कारणत्वं गौरवात् । तथा च कार्यानुपहितस्य कारणत्वमसिद्ध अकारणस्य कार्योपधानं विरु- मिति कारणत्वाकारणत्वरूपात् प्रतिक्षणं विरुद्धधर्मसंसर्गात क्ष- णमात्रस्थायिता भावानामिति प्रमाणवतो गौरवस्यापि न्याय्यत. या सहकारिमत्कारणत्वस्य कार्योपधानप्रयोजकत्वादिति । सुखप्रतीते करणजन्यत्वेन न द्रव्यत्वसिद्धिरद्रव्यस्यापि करण- णत्वादिति द्रव्यत्वसिद्ध्यर्थमिन्द्रियत्वेन मनः साधयति-सुखप्रतीति- रिति । सुखसाक्षात्कार इत्यर्थः । सुखशानमात्रस्य पक्षत्वे हेतो - न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः नकत्वस्याभावस्य च त्वदुक्तरीत्या विरोध पवेति भावः। प्रसङ्गे यदि समर्थ स्यात्कुर्यादित्यत्रेत्यर्थः । प्रमाणवत इति । सहकारिमत एव वी. जात् कार्योत्पादो दृश्यतेऽन्यथा केवलादपि वीजादङरोत्पन्तिप्रसङ्गा-- दिति भावः । वस्तुतो विपरीतमेव गौरवं त्वन्मते पुजात्युञ्जोत्पत्ति रिति न्यायेन नानाकार्योपधानस्य नामाकारणमात्रवृत्तिधर्मावच्छे. धत्वात् । त्व( म ?) मते त्वेककार्यस्यैकसमूहावच्छेद्यत्वादिति दिक् । सुखसाक्षात्कार इति । जन्यसुखसाक्षात्कार इत्यर्थः । सुखज्ञानेति । अत्रासिद्धिरुपलक्षणं भागबाधोऽपि द्रष्टव्यः । हेतौ साक्षात्कारीति विशेषणवैयर्थ्यभयेनेन्द्रियत्वेनेन्द्रियजन्यत्वस्य साध्यत्वमित्यनुपद- (१) यत् सहकारिमति का० । (२) साक्षात प्रतीतित्वात् ।

·न्यायलीलावती . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् साधनं सुखसाक्षात्कारस्त्वगिन्द्रियभिन्नेन्दियजन्यः स्पर्शाविषयः साक्षात्कारत्वात् गन्धसाक्षात्कारवदित्यत्र तात्पर्य्यात् । यद्यपि प्रती. तिमात्रं मनोजन्यं तथापीन्द्रियत्वेन जनकत्वं सुखादिसाक्षात्का- रमात्रेऽन्यत्र मनस्त्वेनेति शेषः । ननु स्वप्रकाराज्ञानात् सुखं न भिन्नं तञ्च ज्ञानं वहिरिन्द्रियजन्यमेवेति न मनःसिद्धिरित्यत आह- न्यायलीलावतीप्रकाशः गासियापत्तेः । न च बहिरिन्द्रियजन्यत्वमुपाधिः वहिरित्यस्य पक्ष मात्रव्यावर्तकतया पक्षेतरत्वात् । ननु त्वचो ज्ञानमात्रहेतुतया सि. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः मेव वक्ष्यमाणत्वात् । न चांशतः सिद्धसाधनवत् पक्षतावच्छेदक भेद एवांशतो बाधोऽपि दोष इति वाच्यम् , भिन्नप्रकारकसिद्धर. नुमित्यविरोधित्वेन तथास्वीकाराव। बाधस्य तु भिन्नप्रकारस्यापि सिद्धिविरोधित्वमन्यथा सामान्यतो दृष्टे विशेषबाधसहकारिताव्या. घातादित्यन्यत्र विस्तरः । पक्षेतरत्वात् । पक्षेतरतुल्यत्वादित्यर्थः। वस्तुतो वहिरिन्द्रियः त्वं यदि मनोभिन्नेन्द्रियत्वं तदा मनसोऽसिद्धावप्रसिद्धिः। यदि च विशेषगुणवदिन्द्रियत्वं तदा विशेषणावाप्रसिद्धिरिति दूषणम् । न च चक्षुरादिपञ्चकान्यत्वमेव वहिरिन्द्रियत्वमिति न कोऽपि दोष इति वाच्यम् , साक्षात्कारत्वेन लाघवेनेन्द्रियजन्यत्वस्य प्रयोजकत. या हेतोः साध्यव्याप्यतयैव विवक्षितोपाधेरपि निरासादिति दिक् । ननु स्वच इति । न च (१)मानाभावः । सुषुप्तिकाले शानानुत्पत्तेरेव मानत्वात् । अत्र च यदा मनस्त्वचमपि परिहृत्य पुरीतति वर्तते तदा सुषुप्तिरिति तान्त्रिकलिखनमपि सङ्गच्छते । न चैवं गन्धाद्य. व्यञ्जकत्वे सति स्पर्शव्यञ्जकत्वं वायवीयत्वसाधको हेतुस्त्वगिन्द्रिये ऽसिद्धः स्यादिति वाच्यम्, तत्रेन्द्रियत्वेन स्पर्शव्यञ्जकत्वादित्यस्यैव हेतुत्वात् । अत एव सन्निकर्षे न व्यभिचारः । न चाऽसाधारण्य विपक्षबाधकावतारे तस्यादोषत्वादिति भावः । मनोऽपीन्दियत्वेनैव स्पर्शव्यञ्जकामित्येकदेश्यभिधानेन मात्रपदगर्भः स हेतुरिति मिश्राः । तदयुक्तम् । तथा सति तुल्यन्यायतया त्वचोऽपि इन्द्रियत्वेनैव (१)न चात्र मा० ..

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३२५ न्यायलीलावतीप्रकाशः द्धसाधनमिति । मैवम् । सुखसाक्षात्कारः त्वगिन्द्रियावृत्त्यसाधा. रणकारणताप्रतियोगिककार्यताश्रयः स्पर्शाविषयसाक्षात्कारत्वात् गन्धसाक्षात्कारवदित्यनुमानात् । तथापि प्रतीतिमात्रस्य मनोलक्षः णेन्द्रियजन्यत्वात् साक्षात्कारीति विशेषणे व्यर्थम् । तर्हि प्रतीति- मात्रं साक्षात्कारि कुतो न भवति मनस्त्वेन तजननादिन्दियत्वेना जननादिति चेत् , तीन्द्रियत्वेन तज्जनकत्वं साध्यमिति ममापि तुल्यम् । ननु सुखं शानात्मकं ज्ञानं च स्वप्रकाशमिति तद्गोचरा न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः गन्धादिव्यञ्जकतास्वीकारेऽसिद्धितादवस्थ्यात् । वयन्तु गन्धव्यञ्ज- कतानवच्छेदकरूपेण स्पर्शव्यञ्जकत्वं हेतुः, तत्र तेनाङ्गसङ्गिसलिलस्प. शव्यञ्जकव्यजनवातो दृष्टान्तः । न च वायूपनतिजले व्यभिचारः पर- कीयत्वेन स्पर्शविशेषणादिति ब्रूमः । न चेन्द्रियत्वेन्द्रियत्वमेव सा. ध्यमिति कथं सिद्धसाधनमिति वाच्यम् , धर्मिकल्पनात इति न्या. येन त्वच एव ज्ञानजनकत्वमायात्वित्यर्थान्तरे तात्पर्यात्तत्र तदर्थान्त- रवारणार्थमेव सिद्धान्ते त्वगिन्द्रियावृत्तीति साध्यविशेषणमन्यथा साधारणपदेनैव तन्निरासे तद्यर्थतापत्तेरिति । सुखेति । जन्यसुखसा. क्षात्कारः । असाधारणत्वं च कारणतायामिन्द्रियत्वावच्छिन्नत्वमतो न विषयीभूतसुखेन सिद्धसाधनम् । अत एवाने तथैव विभावयिष्यति । अत एव स्पर्शाविषयकेति हेतोरपि सार्थकम् । अन्यथा स्पर्शमादाय स्पर्शसाक्षात्कारेऽपि साध्यसत्त्वे तद्वैयर्थ्यांपत्तेः । न च विपक्षबाध- काभावे स्वप्रयुक्तविशेषणमात्रानास्तीष्टसिद्धिरतिप्रसङ्गादिति वा. च्यम्, इन्द्रियस्य स्वव्यवस्थापकगुणाविषयकज्ञानाजनकत्वनियमेन सुखसाक्षात्कारे स्पर्शविषयतापत्तरेव विपक्षबाधकत्वात् । न च त्वच उभयग्राहकत्वे स्पर्शस्तद्यवस्थापक एव नेति वाच्यम्, ग्राह्येस्योभय ग्राह्यताया इन्द्रियव्यवस्थापकताविरोधित्वात्, न तु ग्राहकस्योभयः ग्राहकतायाः । एतदेव च विपक्षवाधकं हेतौ स्पर्शाविषयत्वपदप्रक्षेपेण सूचितम् । मिश्रास्तु तथा सति त्वसो(चो ?)वायवीत्वमपि न स्यात् उक्तहेतोरप्रसिद्धेरिति विपक्षबाधकमाहुः। स्पर्शति । जन्येति साक्षा कारविशेषणम्। तीन्द्रियत्वेनेति । न चेन्द्रियत्वं मनोगर्भमिति तदसिद्धि. दशायामप्रतीतमेवं त्वगिन्द्रियवृत्तीत्यपि तदप्रतीतावप्रतीतमेवेति ·न्यायलीलावती वत् । न च शाता[घा]कारो ज्ञानात्मैवेति वाच्यम्, नीलादि- बोधेऽपि तथाभावप्रसङ्गात् । कादाचिकत्वान्नैवमिति चेत्तुल्यम- त्रापि ।। वासनापरिपाककादाचित्कत्वं तत्र हेतुरिति चेताहये । । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् न चेति । 'शातं' सुखम् । अहं जाने इति बोधादहं सुखीति विलक्षणः सुखबोधस्तस्य कथं ज्ञानविषयत्वमन्यथा नीलबोधेऽपि विलक्षणे कः समाश्वास इति नीलाद्यपि ज्ञानाद भिन्नं न स्यादित्यर्थः । तथा भावप्रसङ्गात्' ज्ञानविषयत्वप्रसङ्गात् । नीलादिशानं कादाचित् कमतो नीलादिवासन्निकर्षाधीनमिति यदि तदा सुखमपि तथे. ति शङ्कोत्तराभ्यामाह-कादाचित्कत्वादिति । नैवमिति । न ज्ञानाभिन्नत्व. मित्यर्थः । कादाचित्कवाहानीलादिसन्निकर्षाधीनो नीलाद्यनुभवो भवतु ज्ञानभिन्ननीलादिविषयकः, सुखानुभवस्तु वासनाधीनकादा- चित्कत्वेन न ज्ञानभिन्नं विषयमपेक्षत इति शङ्कते-वासनेति। 'वासना' संस्कारः । नीलादिबोधोऽपि वासनामात्राधीनकादाचित्क इति नीलाद्यपि न ज्ञानभिन्नमित्याह-तादगिति । ननु सुखं ज्ञानाभिन्नं ज्ञान- न्यायलीलावतीप्रकाशः प्रतीतिः सैवेति सिद्धसाधनं तस्य वहिरिन्द्रियजन्यत्वात्। अथ ज्ञान भिन्नं सुखं पक्षः तदाश्रयासिद्धिरित्याशय निराकरोति-न चेति । अहं जानेऽहं सुखीतिविलक्षणधीवेद्यत्वेऽपि ज्ञानस्य सुखात्मकत्वे नी. लाद्यपि तथा स्यादिति वाहविलोपः,तस्यापि स्वप्रकाशत्वात् । तत्सा- क्षात्कारकरणत्वेन चक्षुराद्यपि न स्यादित्याह-नीलादीति। नैवमिति । न वाह्येन्द्रियाजन्यत्वमित्यर्थः । वासनति। संस्कारस्य सहकारिलाभ. कादाचित्कत्वं सुखस्य तथात्वे हेतुरित्यर्थः । तादगिति । नीलाद्याका- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः वाच्यम् , साक्षात्कारहेतुसन्निकर्षप्रतियोगित्वस्यैव जनकतावच्छेदक त्वात् तस्य च प्रतीतत्वात् । विषययस्य तु सन्निकर्षाश्रयत्वं न तु प्रतियोगित्वम् । अत एव कुसुमाञ्जलिप्रकाशेऽलौकिकविप्रतिपत्तौ इन्द्रि- यस्यैतत्प्रतियोगित्वं न तु तदाश्रयत्वामिति लिखितम् । त्वगि- न्द्रियावृत्तीत्यत्रेन्द्रियत्वं साक्षात्प्रतीतिसाधनत्वमेव । इन्द्रियत्वेन जनकत्वमित्यस्य चासाधारण्येन जनकत्वमित्यर्थः । असाधा.

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३२७ वैतदपीति । सामग्रीसाजात्यं तत्र हेतुरिति चेन्न, एकदेश- साजात्यस्य नीलादौ व्यभिचारात् । अन्यस्यासिद्धेः । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् सामग्रीसजातीयसामग्रीकत्वात् ज्ञानवदिति शङ्कते-सामग्रीति । तत्र हेतु. रिति । ज्ञानाभिन्नत्वे हेतुरित्यर्थः। ज्ञानसामग्रीजन्यत्वमसिद्धं ज्ञानका. रणजन्यत्वं च नीलादौ व्यभिचारीत्याह-एकदेशेति । देशकालादिरे. न्यायलीलावतीप्रकाशः रकादाचित्कत्वमपीत्यर्थः । सामग्रीति । सुखं ज्ञानं शानसामग्रीजन्य. स्वादित्यर्थः । अन्यस्येति । नन्विन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यत्वात् सुखं शानात्मकं स्यात् । अत्राहुः । सुखमात्रस्य पक्षत्वे भागासिद्धिः, मानोरथिका- दिसुखसम्भवात्। सुखविशेषस्य पक्षत्वे चाप्रयोजकत्वम् । ज्ञानत्वे आत्ममनःसंयोगासमवायिकारणकत्वं प्रयोजकम् , इच्छादौ न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः रण्यं च साक्षात्कारत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नकार्यताप्रतियोगिककारण ताश्रयत्वमत. एव प्राणशरीरादिभिन्नासिद्धसाधनम् । हेतुश्च साक्षा. कारित्वं आतिरेवेति न व्यर्थता । न च प्रतीतित्वादित्येव हेतुः कि. मिति न कृत इति वाच्यम् , अगोकरणिकान्यायापत्तेः। असाधार- ण्यनिर्वचने च कार्यतायां स्वनिष्ठत्वमपि विशेषणमतः प्रतीत्यन्तरे व्यभिचारादेव वा स न कृत इति वदन्ति । इन्द्रियार्थसान्निकर्षजन्यत्वादिति । न च संयोगजसंयोगविशेषे व्यभिचारः, तत्त्वेनेति हेतुविशेषणात् । तदन्यत्वेन हेतुविशेषणमिति कचित् । तत्र तथापि तद्ध्वंसे व्यभि. चारात् । सुखमात्रस्येति । वस्तुतो भेदनांहिप्रत्यक्षबाध इति भावः। मानो. रथिकादीत्यादिपदेनाभ्यासिकाभिमानिकपरिग्रहः । अप्रयोजकत्वमिति । इन्द्रियार्थसन्निकर्षजत्व न शानत्वे प्रयोजकमनुमित्यादौ तदभावा. पत्तेः । तथा च यथा तद्विनाप्यनुमितौ ज्ञानत्वं तथा तत्सत्त्वेऽपि सुखस्याज्ञानत्वं स्यादिति भावः । अप्रयोजकत्वं च सुखमात्रपक्षता. यामपि द्रष्टव्यम् । वस्तुतः सविषयकत्वमुपाधिः। न च चन्दनसुखमि- त्यनुभवात्तस्यापि सविषयत्वं तेन तन्निमित्तकत्वमात्रतालाभात् । न चेति । ईश्वरानङ्गीकारादित्यर्थः । अन्य इत्यस्वरसविभावनम् । त.

·३२८ न्यायलीलावती नाप्ययं सन्दिग्धव्यभिचारः । इन्द्रियप्रतीतावप्रतीतौ च व्याघा- तात् । ततो यत्सुखोपलम्भकमिन्द्रियं तन्मनः । कथं पुनरितरभेदीदम् । मनस्त्वजातेरिति चेन्न, अनुगतप्र. त्ययासिद्धौ शब्दा(१)प्रवृत्तेः । सुखोपलम्भकत्वेनाप्युपपत्तौ इन्द्रि- यत्ववदसिद्धेः । अस्तु वा सा[पि] घ्राणादिवत् क्षितेरवान्तरजा- तिः । नापि सुखोपलम्भकेन्द्रियत्वात्तदपार्थिवं, पार्थिवत्वेऽपि त. दविरोधात् । न चास्पर्शवत्वात्ततोऽपि भिद्यत इति वाच्यम् , तस्या- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् कदेशः । अयमिति । मनःसाधको हेतुरित्यर्थः। सुखसाक्षात्कारो- ऽपि इन्द्रियजन्यो माऽस्त्विति विपक्षबाधकाभावः सन्दिग्धव्यतिरे- कित्वमिन्द्रियस्य साक्षात्कारिप्रतीतिजनकत्वेनैव सिद्धेः साक्षात्का. रोऽपि इन्द्रियजन्यो माऽस्त्विति शव नावतरतीत्याह-इन्द्रियेति । प्रकृतमुपसंहरति-तत इति । कथमिति । मनस इतरभेदसिद्धो को हेतुरित्यर्थः । नन्वनुगतप्र. तीतिस्तावनास्ति मनस्त्वलाधिका मनःपदप्रवृत्तिनिमित्तानुरोधोऽपि नास्तीत्याह-अनुगतीत । अभ्युपेत्याह-घ्राणादिवदिति । भावप्रधानो निर्देशः । तेन घ्राणत्वादिवदित्यर्थः । सप्तमीसमर्थाद्वतिः । सिध्यतु मनस्त्वं जातिस्तथापि पृथिव्येवास्त्वितिभावः। तत इति । पृथिवीत इत्य- थः। तस्यापीति । अस्पर्शत्वस्यापीत्यर्थः। अनारम्भकत्वादस्पर्शसिद्धिार न्यायलीलावतीप्रकाशः व्यभिचारात्। नाप्ययमिति । 'अयं' साक्षात्कारिप्रतीतित्वादिति हेतुरि. त्यर्थः । इन्द्रियप्रतीताविति । इन्द्रियस्य साक्षात्कारिप्रतीतिजनकत्वेनैव प्रतीतेरिन्द्रियं विना साक्षात्कारानुपपत्तेः । अथेन्द्रियमेव न प्रतीत तदा व्यतिरेकाज्ञाने सन्देहाभावादित्यर्थः । ब्राणादिवदिति । भावप्रधानो निर्देशः । येन घ्राणत्वघटत्ववत् क्षितित्वव्याप्यं मनस्त्वं जातिः न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः द्वीजं तु प्रथमव्याख्याने विशिष्टघ्राणत्वलाभः । अत्र तु घ्राणवृत्ति. जातीनामन्यासां पृथिवीत्वावान्तरत्वबाधेन योग्यताबलाचल्लाम (१) शब्दप्रवृत्तेः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३२९ प्यसिद्धेः । अनारम्भकत्वात्तत्सिद्धिरिति(१) चेन्न, विषयदेहयोः । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् श्याह-अनारम्भकत्वादिति । अनारम्भकत्वस्यास्पर्शवत्वसाधकत्वेऽन्य- थासिद्धिमाह-विषयेति । 'परमाण्वन्तरात्' पार्थिवादिपरमाणोः । तर्हि न्यायलीलावतीप्रकाशः स्यादित्यर्थः । घ्राणादिवदिति सप्तमीसमर्थाद्वतिः । तेन घ्राणघटादौ क्षितित्वावान्तरजातिवन्मनस्यप्यस्वित्यर्थ इत्यन्ये । अनारम्भकत्वादिति । नन्वनारम्भकाणुवादित्यसाधारणं द्रव्यानारम्भ कत्वादिति चान्त्यावयविन्यनैकान्तिकम् । अत्राहुः द्रव्यानारम्भकनित्य- वृत्तिद्रव्यत्वसाक्षाद्याप्यजातिमत्त्वादस्पर्श मन इत्यर्थः। न च मनलोद्र. व्यानारम्भकत्वमसिद्ध ज्ञानासमवायिकारणसंयोगाश्रयत्वात्तत्सिद्धः। द्रव्यानारम्भकत्वे निःस्पर्शत्वं न प्रयोजकं किन्तु प्रयोजनाभावः। प्रकृते न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः इति तत्प्रतिसन्धानगौरवमेव । द्रव्यानारम्भकेति । व्यत्वेत्यादौ कृते घटे व्यभिचार इति द्रव्यानारम्भकनित्यवृत्तीति जातिविशेषणम् । त. त्रापि पृथिवीत्वादी घटादिवृत्तितया तद्दोषतादवस्थ्यमिति नित्यति द्रव्यानारम्भकविशेषणम्। नित्यमात्रविशेषणे च स एव दोषः पृथिवी. स्वादेः परमाणुवृत्तित्वादिति प्रथमविशेषणं द्रव्यत्वमादाय स एव दोष इति द्रव्यत्वव्याप्येति । साक्षात्पदं च भेदार्थकम् । न च द्रव्या. नारम्भकनित्यत्वादित्येव हेतुरस्त्विति वाच्यम्, यथोक्तविशेषणवि. शेष्यभावे वैयर्थ्याभावादित्याहुः । वस्तुतो द्रव्यानारम्भके नित्ये व. तते या जातिरित्यन्वयेन द्रव्यानारम्भकमात्रवृत्तित्वं लभ्यते। एवञ्च घटत्वमादाय घटे व्यभिचारवारणाय साक्षात्पदसार्थकता व्यर्थत्व. शङ्काविरहश्च । केचिनु नझव्यत्यासेन द्रव्यारम्भकनित्यावृत्तीत्यर्थः । अन्यच पूर्ववदेवेत्याहुः । तन्न, नित्यपदोपादानप्रयोजनाभावात् । मिश्रास्तु द्रव्यानारम्भकनित्यत्वात् द्रव्यानारम्भकवृत्तिद्रव्यत्व साक्षाद्याप्यजातित्वाश्चेति हेतुद्वयम्। तहत्तित्वंच तन्मात्रवृत्चित्वमिति वदन्ति । तदप्येकहेतुत्वेनैवोपपत्तेर्मात्रपदाध्याहारगौरवाच्चायुक्तमेवः। ज्ञानेति । अत्रालोके व्यभिचार इत्यसमवायिपदम्। प्रागभावे व्यभिचा- (१)त्वात् तदिति चे। ४२ न्या० ·न्यायलीलावती परमाण्वन्तरादप्युत्पत्ता(१)विन्द्रियतया च फलाभावादन्यथासि- देः । पार्थिवाणोरपि कस्यचित्ताहशत्वापत्तेः(२)। न चेदेवं घ्राणमपि पार्थिवं न स्यात् । ततः कल्पनालाघ. वादेव (३)तदुचितम् । व्योमादेश्च भेदानुपपत्तेः मृतत्वादिति चेन्न, अस्पर्शवत्वेन(४) तत्पतिक्षेपात् । ततो भेदकाभावान्न भिद्यत इति न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् इन्द्रिय मेव किञ्चिदारभतां मन इत्यत आह-इन्द्रियतयेति । मनसैव सु. खादिसाक्षात्कारसम्भवात् किमिन्द्रियान्तरेणेत्यर्थः। पार्थिवाणोरिति । मनः पार्थिव एव परमाणुरस्तु न चारम्भकमित्यर्थः । 'ताशत्वम् अनारम्भकत्वम् । न चेदेवमिति । गन्धग्राहकत्वेऽपि मनश्चेन्न पाथिवमित्यर्थः-एतदिति । मनसः पार्थिवत्वमित्यर्थः। व्योमादेश्चेति । अस्पर्शवत्वस्य हेतोस्ततो ऽव्यावृत्तरित्यर्थः। मूर्त्तत्वात् व्योमादेर्भेदेसिद्धिरित्याह ---मूर्तत्वादिति । न्यायलीलावतीप्रकाशः च तथेत्याह-विषयेति। अनारम्भकत्वान्निास्पर्शत्वे साध्ये सन्दिग्धव्यभि. चारितामाह-पार्थिवेति । 'तादृशापत्तेः' तादृशत्वापत्तरित्यर्थः। न चेदेव- मिति । यदि क्लप्तपार्थिवकिञ्चिद्वैधर्येण न पार्थिवत्वं तदा घ्राणस्या पि गन्धाद्यन्यतमानुद्भवान्न पार्थिवत्वं स्यादित्यर्थः । अथ धर्मिकल्प. नातो धर्मकल्पना लघीयसीति न्यायान्न द्रव्यान्तरं कल्प्यते किन्तु पृथिव्यामेव किञ्चिद्वैधयं तर्हि प्रकृतेऽपि तुल्यमित्याह-तत इति । तथाप्यस्पर्शत्वाभ्युपगमे मूर्त्तत्वाभ्युपगमो व्याहत इति विवक्षितं सुखादयो मूर्तसंयोगासमवायिकारणकाः। एतदिति । पृथिव्या एवं मनस्त्वमित्यर्थः । अस्पर्शेति। स्पर्शात्यन्ताभाववव्यत्वेनेत्यर्थः। यद्य- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः रादाह-स्पर्शात्यन्तेति। अत्र द्रव्यपदममूर्त्तत्वेन विभुत्वमुक्तमित्याभप्रायेण चित्रस्पर्शाभ्युपगमाञ्च न विरुद्धस्पर्शवदारब्धे व्यभिचारः । व्याहत इति । तथा च परं प्रति परम्पराभ्युपगमविरोधप्रदर्शनमिदं न तु सा. (१) दप्युपपत्तवि०। (२) तादृशापत्तरिति प्रकाशसम्मतः पाठः। (३) व एतदुचितमिति कण्ठाभरणादिसम्मतः पाठः। (४) अस्पर्शदव्यत्वेन ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३३१ स्थितम् । मैवम् । विभुविशेषगुणग्राहकेन्द्रियत्वेन मनसो मूर्त- चतुष्टयव्यावृत्तेः। पार्थिवस्य गन्धग्राहकत्वनियमात् । अन्यथा न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तत्प्रतिक्षेपात्' मूर्त्तत्वप्रतिक्षेपात् । विभुविशेषगुणग्राहकत्वं शरी. रेऽनैकान्तिकमत उक्तमिन्द्रियत्वेनेति । गन्धग्राहकत्वनियमादिति । ग. न्धादिषु मध्ये गन्धमात्रग्राहकत्वनियमादित्यर्थः। अन्यथेति । यदि पा. र्थिवन्द्रियस्य नियतानुग्राहकत्वं स्यादित्यर्थः । घ्राणरसनयोरित्युप. लक्षणम् , इन्द्रियान्तरविलोपप्रसङ्गोऽपि द्रष्टव्यः । 'द्रव्यान्तरं स्यात् न्यायलीलावतीप्रकाशः प्यस्पर्शत्वासिद्धिः पूर्वमुक्ता अनित्यत्वे सति नित्यविशेषगुणत्वात् पार्थिवपरमाणुरूपवदिति न मूर्त्तत्वे मान विभागजशब्दजशब्देन व्यभिचारात् । मनो मूर्त रसग्राहकेन्द्रियत्वात रसनवदित्यपि निर. वयवत्वेन प्रतिरुद्धम् । मनो मूर्तमनाकाशेन्द्रियत्वात् चक्षुर्वदित्यपि नित्यद्रव्यगुणग्राहकेन्द्रियत्वात् श्रोत्रवदित्यनेन प्रतिरुद्धम् । विभु. विशेषेति । अत्रेन्द्रियग्रहणान शरीरकर्णशकुलीभ्यां व्यभिचारः । न च श्रोत्रत्वमुपाधिः तुल्ययोगक्षेमत्वात् । अत एव नेन्द्रियत्वसा. धनावच्छिन्नसाध्यव्यापकं द्रव्यत्वव्याप्यजातिरहितत्वमुपाधिः। पार्थि. वस्येति । यद्यपि मनोऽपि गन्धग्राहकमेव तथापि मनो यदि पार्थिव स्यात् गन्धादिषु गन्धस्यैव ग्राहक स्यादित्यर्थः । अन्यथेति । यदि प्रतिनियतगुणग्राहकत्वनियमो न स्यात् तदा पार्थिवस्यैव रसादिव्य. अकत्वान्न भिन्नजातीयमिन्द्रियं सिबेदित्यर्थः । व्यक्त्यभिप्रायेण तु न न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः धनं येनासिद्धिदोष इति भावः । अनित्यत्व इति । आद्यं जलपरमा- गुरूपे द्वितीयं जलावयविस्नेहे तृतीय परमाणुद्वित्वे व्यभिचारवारणा. य विशेषणमत्र मूर्तगुणालमवायिकारणकत्वं साध्यमित्यभिसन्धानेन द्वितीयव्यभिचारस्थलप्रदर्शनम्। शब्दजेति। 'निरवयवत्वेन' निरवयवेन्द्रिः यत्वेन ।नित्येति। अत्रेन्द्रियत्वमपि विशेषणम् । श्रोत्रत्वमिति। इन्द्रियत्वल. क्षणपक्षधर्मावच्छिन्नलाध्यव्यापकमिदम् । अन्यथा कालादौ साध्या. व्यापकतापत्तेः । आत्मनि शुद्धसाध्याव्यापकत्वादाह-साधनेति । ननु व्यत्त्यभिप्रायेणेवैकपरिशेषः कुतोन व्याख्यात इत्यत आह-व्यक्तीति।

·न्यायलीलावती घ्राणरसनयोरेकशेषापत्तेः । श्रोत्रमपि द्रव्यान्तरं स्यादिति चेन्न, तत्र शब्दासमवायात् । शब्दसमवाये वा तस्याकाशत्वात् । मन- सश्च ज्ञानासमवायिकारणसंयोगाश्रयत्वेन आत्मवत्स्पर्शानाधार- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् आकाशादन्यदित्यर्थः । श्रोत्रं कर्णशष्कुल्येवेति भ्रान्तस्य वा शङ्का । तत्रेति । आकाशादन्यत्रेत्यर्थः । समवाय एव सन्निकर्षः शब्दग्राहक इति भावः। ननु तदेव द्रव्यान्तरं शब्दसमवायिकारणं स्यादित्याह- समवायेति । मनसः स्पर्शवत्त्वं यदाशङ्कितं तत्राह-मनसश्चेति। स्पर्शानाधा- रत्वादिति। स्पर्शानाधारत्वानुमानादित्यर्थः। आरम्भकत्वं मनसो यदा. शङ्कितं तत्राह-स्पर्शवदिति । द्रव्यारम्भादि(दावि?)ति वक्तव्ये स्पर्शवदि. न्यायलीलावतीप्रकाशः घ्राणैकपरिशेषः। उपहतघ्राणस्यापि रसोपलव्धेः । कर्णशष्कुल्येव श्रोत्रमिति भ्रान्त आक्षिपति-श्रोत्रमपाति । तत्रेति । द्रव्यान्तर इत्यर्थः। वहिरिन्द्रियस्य ग्राह्यजातीयासाधारणगुणवत्त्वनिय- मात् । न च स्पर्शवत्वमुपाधिः विशेषगुणविरहे वहिरिन्द्रियत्वानुपपत्या हेतोःसाध्यव्याप्यतयोपाधेः साध्याव्यापकत्वादिति भावः। मनसोऽस्प शवत्वमसिद्धमिति दूषयति-मनसश्चेति । न चात्मत्वमुपाधिः, तुल्ययो. गक्षेमत्वात् । अत एव मनसो नित्यत्वमपि साध्यं स्पर्शाभावसाधकप्र. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः तथा च घ्राणरसनयोरेकजातीयतापत्तेरितिमूलतात्पर्यम् । ननु श्री. त्रस्य द्रव्यान्तरत्वे इष्टापत्तिरेवेत्यत आह-कर्णशकुल्येवेति । द्रव्यान्तर इति । त्वन्मत इति शेषः । वाहारीन्द्रयस्येति सगुणानामिन्द्रियभावादिति भावः । तथा च शब्दसमवायि यत्तदेव श्रोत्रं तच्च द्रव्यान्तरमेवेति सिद्धसाधनमेवेति प्रघट्टकार्थः । विशेषगुणविरहे' ग्राह्यजातीयवि. शेषगुणविरहे । यद्यप्युपाधिदातुरिदमेवासिद्धं तथापि सन्तानक्रमेण श्रोत्रसमवेतस्यैव शब्दस्य ग्रहसम्भवपक्षे साध्यसिद्धाबुपाधेः, सा. ध्यव्यापकत्वमिति भावः । ननु विषयदेहयोरित्याद्यन्यथासिद्धिप्रदः र्शनात स्पर्शववेऽप्यनारम्भकत्वं स्यादित्यत आह-स्पीभावति । तच प्रमाणमव्यवहितोक्तमेवेति भावः । अन्त्यावयविनि अन्त्यावयविसं. 7 ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३३३ त्वात् । स्पर्शवत्संयोगस्य स्पर्शवद्रव्यारम्भादौ सामर्थ्यात् । अमूर्तादपि भिद्यते, मूर्तत्वात् । तदसिद्धम् । सुखदुःखयोरवा- धितयुगपत्प्रत्ययविषयत्वेन यौगपद्यात् । अन्यथा योगपद्यविल. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ति स्वरूपकथनार्थम् । स्पर्शवत्संयोगस्येति । स्पर्शद्वयसंयोगस्येत्यर्थः । आदिपदात् कर्मसंग्रहः । मूर्तत्वादित्यस्य मृतभ्य इत्यर्थः। भट्टः प्रत्यवतिष्ठते--तदसिद्धमिति । पादे मे सुखं शिरसि वेदनेति प्रतीत्या सुखदुःखयोगपद्यं प्रतीयते । तच्च मनोवैभवे सत्येवोपपद्यते शरीराव. च्छेदेन नानावयविनो मनसः कल्पने कल्पनागौरवं मनःपञ्चककल्पने ऽपि गौरवमेवेति भावः । अन्यथेति । अबाधितयोगपद्यप्रतीत्यापि यदि यौगपद्यं न स्यादित्यर्थः । मनोवैभवे युगपदनेकेन्द्रियसन्निक- न्यायलीलावतीप्रकाशः माणावष्टम्भेनाह-स्पर्शवत्संयोगस्येति । न चान्यावयविनि व्याभिचार: नित्यद्रव्यवृत्तिस्पर्शस्य द्रव्यारम्भकसंयोगव्याप्यत्वमित्यर्थात् । सुखदुःखयोरिति । पादे मे सुखं शिरति मे वेदनेत्यनेन रूपेणेत्यर्थः। ए. तंञ्च यद्यपि शरीरपरिमाणसमानपरिमाणत्वेऽपि मनसः सिध्यति तथापि तस्यावयवकल्पनायां मानाभावात् स्पर्शात्यन्ताभाववतो द्र- व्यस्य विभुत्वनियमाञ्चोपपाद्यम् । यद्यप्येकं करणमेकदैकमेव कार्य ज. नयतीति न नियमः, एकेनाग्निसंयोगेनैकदा घटेऽनेकरूपाद्युत्पत्तेः, एकेन कुठारेणैकदाऽनेकत्र छिदादर्शनात , एकेनैव शब्देनानेकशब्दो. त्पादनात् । अथैकं करणमेकत्रैकावच्छेदेनैकजातीयामेकामेव क्रिया- मुत्पादयतीति नियमः, तथात्वेऽपि चक्षुराद्यवच्छेदेन भित्रदेशीयां शब्दवत् परमाणाविव विजातीयामग्निसंयोगवदनेकां क्रियां कुर्यादेव न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः योगे। एकत्रेत्यत्र घट इति पिठरपाकमते । अथैकमिति । न चैकावच्छेदे. नेति दत्ते एकत्रेति व्यर्थ श्येनकर्मणा चरणावच्छेदेन युगपच्छाखा वृक्षसंयोगजनकेन व्यभिचारवारकत्वात् । न च श्येनरूपाधिकरणै. क्यात् तेनापि तद्वारणम्, एकत्रेत्यनेनार्थतोऽव्यासज्यवृत्तित्वस्य क्रि. याविशेषणतया लाभात् । यावदधिकरणैक्यस्य तत्पदन विवक्षित.

·न्यायलीलावती . : यापत्तेः । एकदाऽनेकज्ञानानुत्पादस्य ज्ञानकारण (१) त्वेनैव समूहालम्बनबोध(२)वदुपपत्तेः । नानाविषयज्ञान(३)स्या- प्यत एवोत्पत्तेः । अन्यथा गुडादौ युगपद्रसस्पर्शा (४) वभासप्र. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् र्षे ज्ञानयोगपy पारेहरति एकदेति । ज्ञानकरणत्वेनेति। एकं ज्ञानकरणमे. कदा-एकमेव ज्ञानं जनयतीति खाभाव्येनेत्यर्थः । समूहालम्बनवदिति । घटपटाद्यनेकविषयचक्षुःसन्निकर्षेऽप्येकज्ञानवदन्यथा तत्रापि या. वद्विषयं ज्ञानभेदः स्थादित्यर्थः । ननु तथापि नानोन्द्रियकरणकमेक- मेव ज्ञानमुत्पद्यतामत आह-नानाविषयेति । अत एवेति। मनस एकेन्द्रि यकरणकज्ञानमात्रजनन एव स्वभावावधारणादित्यर्थः। एकं करण मेकदा एकत्र एकावच्छेदेनैकामेव क्रियां करोतीति करणसामान्य धर्मोऽभिमतः । ननु मनोवैभवे सकलशरीरावच्छेदेनैव सुखदुःखे स्यातां विभुकार्यस्य असमवायिकारणप्रादेशिकत्वानुरोधित्वादि न्यायलीलावतीप्रकाशः तथाप्येक ज्ञानकरणमेकत्रात्मन्येकदैकमेव ज्ञानं जनयति समूहाल. म्बने तथादर्शनात् । कथमन्यथा नानाज्ञानसामग्रीसत्वे समूहालम्ब. नमेकं ज्ञानमित्याह-एकदेति । न चान्यज्ञानसामग्रीसत्त्वे कार्यावश्यः म्भावस्तदसत्त्वे किं करणधर्मेणेति वाच्यम् ,ज्ञानकरणस्यैकदैकमा वजनकस्वभावत्वेनापराजनकतया कारणभावे सामग्यूसत्त्वादित्यर्थः। नन्वेवमपि वहूनि ज्ञानानि नोत्पद्यन्तां नानेन्द्रियविषयविषयकमेक ज्ञानं स्यादेव एकेन्द्रियजसमूहालम्बनवदित्यत आह-नानेति । 'अत एवं' कारणस्वभावादेवेत्यर्थः । अन्यथेति । यदा रसनावच्छेदेन मनःसंयोगस्तदा त्वगवच्छेदेनापीत्यणुत्वेऽपि मनसो रसस्पर्शविषय. कमेकमेव ज्ञानमुत्पद्येत । अथ मनस एकदा एकेन्द्रियविषयविषय. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः स्वाति दिक्। तथाप्येकमिति । कायब्यूहेऽनेकानि करणान्येकत्रात्मन्यने. कंज्ञानं जनयन्त्येवेति व्यभिचार इत्येकमित्युक्तम् । मनस्तु तत्रापि श. रीरभेदेन भिन्नमेव । तइशायामेव काले व्यभिचार इति ज्ञानकरणप. दम्।जन्यज्ञानत्वावच्छिन्नकरणताश्रय इत्यर्थः। तेन नालोकादौ व्यभि- (१) ज्ञानकरण । (२) लम्बनवदुः । (३) ज्ञानानुत्पादस्या। ज्ञानानां विषयकज्ञानाभावस्यापि तत एवोपपतेः । (४) स्पीभावप्र०। ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३३५ सङ्गात् । मुखादिदेशनियामकत्वमपि सामग्रीदेशनियमस्यैव । अन्यथाऽणुमात्रदेशतापत्तेः । द्विस्तिश्च्छिन्नभुजगादौ चलनदर्शना- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्यत आह-सुखादीति । असमवायिकारणं स्वावच्छिन्न एव जन. यतीति व्याप्त्यभिमानादाह-अन्यथेति। यदि च न मनो विभु तदागो. धाभुजगादिषु छिन्नषुखण्डशश्चलनं चेष्टा च न स्यादित्यत आह--द्वि. न्यायलीलावतीप्रकाशः कज्ञानजनकत्वं स्वभावस्तदा समः समाधिरित्यर्थः । ननु चासम. वायिकारणाधीनो विभुकार्याणां प्रादेशिकत्वनियम इति विभुमन:- संयोगात् सुखादेरुत्पत्ती नियतदेशता न स्यादित्यणु मन इत्यत आह--सुखादीति । त्वयापि सुखादरणुदेशतापत्त्या निमित्तचन्दनाध. नुरोधेन न्यूनाधिकदेशता वाच्येति समः समाधिरित्यर्थः । न च विभुकार्यासमवायिकारणं स्वावच्छिन्ने कार्य जनयत्येवति नियम. स्तथा च चन्दनाद्यनवाच्छन्नेऽपि सुखमुत्पद्यतेति वाच्यम्, तद्देशीय. चन्दनसुखे हि तद्देशचन्दनसम्बन्धसापेक्षमसमवायिकारणमिति कथं तन्निरपेक्षं तत्कुर्यात् । चन्दनं च स्वावच्छिन्ने देशे सुखजनक- मिति कथं स्वानवच्छिन्ने देशे तज्जनयेत् । अत एव चरणसुखं यदि शरीरावच्छिन्नासमवायिकारणकं स्यात् शरीरव्यापकं स्थादित्य- पास्तम्, निमित्तसमवायस्य तत्प्रयोजकत्वात् । द्वि- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः चारः । अन्यथा कायव्यूहदशायां तत्र व्यभिचारापत्तेः। न चैवमेक- त्रात्मनीति व्यर्थ शरीरस्य विषयतया शरीरत्वेन च नानाज्ञानजन- कतया व्यभिचारवारकत्वात् । विभुकार्येति । विभुविशेषगुणेत्यर्थः । तेन न कर्मजसंयोगे व्यभिचारः । तद्देशीयेति । तथा चोक्त नियमोऽप्र. योजक इति भावः। चरणसुखमिति । अत्र विशेषत एव व्याप्तिः । अव. च्छेदकत्वं च ध्यावर्तकत्वमात्रम् । तेन शरीरकर्मजवेगो दृष्टान्तः । शरीरस्याऽप्याधारीभूय कर्मव्यावर्तकत्वात् । न चैवं शरीरकर्मज- न्यशरीराकाशसंयोगे व्यभिचारः। अदृष्टत्व (अद्विष्ठत्व?) स्यापादक- विशेषणत्वात् । अप्रयोजकत्वात् ·न्यायलीलावती चेति चेत् । मैवम् । सुष्वाप(१)व्यासङ्गयोबहिरिन्द्रियमनःसम्बन्ध- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्रिदिछन्नेति । सुस्वापेति । सुप्तोऽहं न किञ्चिदशासिषमिति प्रत्यक्षं तावन्न सुषुप्तौ प्रमाणम्, अस्याः प्रतीतेः ध्वंसविषयतयोपपत्तेरिति केचित् । मदीयजागराद्यज्ञानप्रागभावो मदीयप्रत्यक्षाविशेषगुणानधिकरणका र्यद्रव्याधिकरणवृत्तिः प्रागभावत्वात् घटप्रागभाववदित्यनुमानात् सुषुप्तिसिद्धिः । इयं च सुषुप्तिर्मनको वैभवे न स्याद व्यासङ्गश्च न्यायलीलावतीप्रकाशः निरिति । अणुत्वे मनसो द्विस्त्रिच्छिन्नभुजगादौ चेष्टा न स्यात् । यद. बच्छेदेन मनःसंयोगात् प्रयत्न उत्पद्यते तदवच्छेदन प्रयत्नवदात्मसंयो. गासमवायिकारणिकाया चेष्टाया उत्पत्तरित्यर्थः । सुष्वापेति । सुस्वा. पेति युक्तः पाठः । “सुविनिर्दुर्व्यः सुपिसूतिसमा” (अष्टाध्यायी, ८।३।८८) इत्यत्र कृतसम्प्रसारणनिर्देशात् यत्रैव सम्प्रसारणं तत्रैव मुर्द्धन्यविधानात् । यदा मनस्त्वचमपि परिहत्य पुतिति वर्तते तदा सुषुप्तिर्विभुत्वेन स्यात् । न च तत्र मानाभावः, मदीयजागराद्यज्ञानप्रागभावो मदीय- प्रत्यक्षविशेषगुणानधिकरणकार्यद्रव्याधिकरणवृत्तिः प्रागभावत्वात् न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः मिश्रास्तु सामान्यव्याप्त्या तर्कोऽयमित्यग्निसंयोगजन्यरूपमेव दृष्टान्तः। अवच्छेदकत्वं च स्वरूपसम्बन्धविशेष इति नाधारस्या- वच्छेदकत्वमिति नादृष्ट (द्विष्ट?) पदापेक्षेति वदन्ति । 'निमित्तसमवायस्थ' निमित्तसंसर्गस्य । मदीयेति। अन्यज्ञानप्राग- भावपक्षतायां मदीयमुक्त्यधिकरणकालवृत्तित्वेनार्थान्तरमतो मदी. येति ।जागराद्यपदं तु तत्पूर्वकालीनसुषुप्तिसिद्धार्थम् ।शानान्योन्याभा. वस्य कपालवृत्तितयाऽर्थान्तरमतः प्रागिति । सुषुप्तिकालेऽप्यन्यदी. यज्ञानसत्वाद्वाध इति साध्ये मदीयेति । अदृष्टसत्वाद्वाध इति प्रत्य. क्षेति । आत्मैकत्वादिप्रत्यक्षतापक्षे तत्सत्त्वाद्वाध इति विशेषेति । वृत्त- प्रलयवृत्तितयाऽर्थान्तरमिति कार्यद्रव्याधिकरणेति । न च प्रयाण. (२)कालेनार्थान्तरं कार्यपदस्य मदीयजीवितशरीरपरत्वात् । न च (१)सुमापव्या। (२)प्रायणका०।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३३७ यस्यासम्ब- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् सन्निकृष्टेऽपि विषये ज्ञानाजनकत्वामिन्द्रियाणामिन्द्रियान्तरेण ज्ञान- जननावसरे तच्चानुपपन्नमेव न हि सम्भवति तदिन्द्रियस्य ज्ञाना. जनने मनसोऽसनिधानादन्यनिमित्तमित्यर्थः। ननु व्यासङ्गकाले- न्यायलीलावतीप्रकाशः घटप्रागभावधदिति । केचित्तु प्रत्यक्षमेव सुषुप्तौ मानं सुप्तोऽहं न कि. श्चिदशासिषमिति प्रतीत्या तदानीन्तनदुःखात्यन्ताभावो विषयीक्रि यते सम्बद्धविशेषणताया मनःप्रत्यासत्तेः सवादित्याहुः । तन्न, प्र. तीतेर्वसविषयत्वेनाऽप्युपपत्तौ सुषुप्त्यसाधनात्(१) । ब्यासङ्ग च यद्यपि वहिरिन्द्रियसम्बन्धोऽस्त्येव तथापीन्द्रियान्तरसम्बन्धो नास्ति व्यासङ्गदशायां स्वस्वविषयसम्बन्धेऽपीन्द्रियाणां न्धान युगपज्ज्ञानानि तदिन्द्रियसहकारिक्रमेण तदधिध्वापर्क तदेव मनः सुखादिग्राहकमिति धर्मिग्राहकमानसिद्धं मनसोऽणु. त्वम् । अत एव धर्मिग्राहकमानबाधितं वैभवानुमानम् । न च ज्ञान- करणधर्मत्वेन व्यासङ्ग उपपाद्यः, तथापि पञ्चसु यदेकं जनयति तत्र न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः दृष्टान्तासिद्धिः। शरीरप्रागभावस्य दृष्टान्तत्वात् । घटप्रागभावग्र. हणं तु प्रागभावान्तराणामपि सुषुप्तिकालीनतया पक्षसमत्वेन न व्यभिचार इतिसूचनार्थमिति मिश्राः । केचित्तु मदीयजागराधशा. नाव्यवहितप्राक्कालीनत्वं विशेषणमतो नोक्तदोष इत्याहुः । तन्न, तथा सति कार्यद्रव्याधिकरणपदव्यर्थतापत्तेः । प्रलयस्यापि तत एव बाधनात् । वयन्तु स्थूलकालोपाध्यवच्छिन्ना वृत्तिरिह साध्या प्रायेण च क्षणमात्रमेव तादृशी वृत्तिरिति नोक्तदोष इति ब्रूमः। चरम. ध्वंसे व्यभिचारवारणाय हेतौ प्रागिति । न चाप्रयोजकत्वं तदा प्रत्यक्षगुणसत्त्वे तदनुभवविषयत्वबोध्ये(२)तत्कालीनत्वेन स्मरणा- पातादिति । 'इति प्रतीत्या' इत्यादिप्रतीत्येत्यर्थः । दुःखात्यन्ताभाव इति । दुःखाद्यत्यन्ताभाव इत्यर्थः । प्रतीतेरिति । यद्यपि तत्कालीनत्वेन पूर्वोत्पन्नयावद्विशेषगुणध्वंससिद्धावपि सुषुप्तिसिद्धिस्तथापि तत्का. लीनत्वेनापि तावान् ध्वंसो ग्रहीतुं न शक्यते योग्यानुपलब्धेरभा. (१) तदानी ज्ञानाभावस्य इदानीं योग्यानुपलब्धिविरहेण न प्रत्यक्षत्वमिति तु तत्त्वम् । इति दीधितिः। (२) धौव्ये। ४३ न्या० ·न्यायलीलावती , न्यायलीलावतीप्रकाशः नियामकाभावात्तावद्विषयकैकज्ञानापत्तेः । न च चाक्षुषत्वादिजाति सङ्करापत्तेनैकं ज्ञानं चित्ररूपवच्चाक्षुषादिविजातीयज्ञानोत्पत्त्या पत्तेः। ननु दीर्धशष्कुली भक्षयतः कथं पञ्च ज्ञानानि जायन्ते । न च तत्रापि क्रमः कल्भ्यः, बाधकं विना योगपद्यानुभवस्य प्रमात्वात् । ध्यासको बाधक इति चेत् तर्हि मनोऽवयव्यस्तु तत्सङ्कोचविकासा. भ्यां तदुभयोपपत्तेः। न, तत्र कारणाभावात् । न ह्येकपञ्चबुभुत्सातद्धे. तुः, तस्या अहेतुत्वात् । हेतुत्वे वाऽस्तु विभु मनः अवयवितो विभुः त्वस्य लघुत्वात् । नाऽप्य दृष्टं तत एव तदुत्पत्तौ मनसोऽसिद्धः । अत एवाणुमनःपञ्चतयमस्तु अवयवितो लघुत्वात् बुभुत्सावशात्ते. पामेकपञ्चेन्द्रियसम्बन्धवशादुभयोपपत्तरित्यपास्तम् । पञ्चबुभुत्सया सर्वेषां पञ्चेन्द्रियसम्बन्धे व्यासङ्गानुपपत्तेः । तस्माद्यासङ्ग एव यौ. गपद्यप्रत्ययबाधकः । कथं तर्हि शष्कुलीभक्षणे गन्धरूपरसस्पर्शश- ब्दान् प्रत्येमीत्यनुव्यवसायः क्रमिक ज्ञानपञ्चतयेन युगपन्मनःसन्नि. कर्षाभावात् न क्रमिकानुव्यवसायाहितसंस्कारजनितपञ्चविषयस्मृ तावनुभवत्वारोपादुपपत्तेः । ननु मनलोऽणुत्वपक्ष कथं मन्दोऽपि वु. (भु?)सितः शब्दो गृह्यते नान्यः। न च शब्दविशेषबुभुत्लैवेतरग्रहप्र. तिबन्धिका बु(भु?)त्सितशब्दग्रहसामग्येव वा बलवतीति वाच्यम् , तथापि रूपादिसकलबुभुत्सया परस्परप्रतिबन्धादज्ञानस्य बुभुत्सा. धीनसामग्रीबलवत्त्वात्सर्वविषयज्ञानस्य वापत्तेः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः वादित्यत्र तात्पर्यम् । तावद्विषयकेति । न च एकदा तादृशनानाविष. यशानाजनकत्वमपि कारणधर्म इति नेदं दूषणमिति वाच्यम् , त. थापि नियामकाभावस्य तादवस्थ्यात्। नाप्यदष्टमिति। यद्यप्यनन्यगत्या अदृष्टस्य नियामकत्वमिति सङ्कोचविकाशयोरस्तु स्वातन्त्र्येणाष्टं नियामकं तथापि नियतताहश(१)सत्त्वे विभ्वेव मनोऽस्तु कृतमव [यव ? ] कल्पनागौरवग्रस्तनावयविनेति भावः । पञ्जवमुत्सयेति । तथा च तत्काले दृष्टो व्यासङ्गो न स्यादिति भावः । तथापीति । यद्य. पि मनोऽणुत्वपक्षे सर्व विषयज्ञानोपादानमयुक्तं तथापि नन्वित्यादि- ना तटस्थेनोभयं प्रत्याक्षेपे कृते न च शब्देत्यादिना उमाभ्यामेव सि. (१) ततादृशादृष्टस।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भालता ३३९ विच्छेदलक्षणयोर्विभुत्वे व्याकोपात् । दृष्टसाकल्येऽदृष्टवैगुण्य(१), स्याप्यसम्भवात् । अदृष्टाभावस्य दृष्टसाकल्यविरोधात् । अन्यथा न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ऽदृष्टविलम्बादेव ज्ञानविलम्बः स्यादित्यत आह-दृष्टेति। अदृष्टस्य दृष्टोपहारप्रयोजकतया दृष्टलाकल्ये तद्विलम्बाकल्पनात, न हि दृष्ट. साकल्यमदृष्टविलम्बश्चेति सम्भवतीत्यर्थः। अन्यथेति । यदि इष्टसाक. न्यायलीलावतीप्रकाशः अथात्मनःसंयोगे विशेष कार्योन्नेयः किञ्चिच्छब्दग्रहे हेतुस्त. दन्यशब्दग्रहे प्रतिबन्धकश्चेति तत्र वैभवेऽपीन्द्रियमनासंयोगवि. शेषाद्यासङ्गोपपत्तेः। अत्राहुः । यद्यपि बुभुत्साप्रणिधाने शब्दमा. ऋग्रहे न सहकारिणी न वेतरग्रहप्रतिबन्धके तथापि नानाशब्द. समवायदशायां श्रोत्रे यः शब्दग्रहस्तत्र तयोस्तथाभावः, तथैव तयोरन्वयव्यतिरेकात् । न च वैभवेऽदृष्टाभावात्कार्यव्यतिरेका त- दितरसाकल्ये तस्यापि सत्त्वादित्याह-दृष्टसाकल्य इति । एतच्च का. यविशेषं ज्ञानमधिकृत्योक्तम् । कचित्कार्ये दृष्टसाकल्येऽप्यदृष्टविल. म्बात् विलम्बः । अन्यथेति । सामग्या इति पञ्चमी । सामग्रया न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः द्धान्तिते उभयोपालम्भायैवेयं फक्किका । तत्र च रूपादीत्यणुत्ववा. दिनं प्रति वुभुत्साधीनेत्यादि विभुत्ववादिनं प्रतीति द्रष्टव्यम् । अज्ञा. नं स्यादिति शेषः । तटस्थ एव तर्हि वैभवपक्षोऽपि सम्यगेवेत्यणुत्व. वादिनं प्रत्याह--वैभवेऽपोति । यद्यपि मनसो विभुत्वे श्रोत्रमनःसंयोगे विशेषाभावः, तथापि तत्र शरीरमनःसंयोगे कर्णशकुलीमनःसं. योगे वा विशेषः फलवत्कल्पनीय इति भावः । तथापीति । त्वयापि तत्रानन्यगत्या तथैव स्वीकारादिति भावः । यद्यप्येवं बुभुत्साविशे षमादाय वैभवपक्षेऽपि व्यासङ्ग उपपादयितुं शक्यते तथापि सूचीस- पादिवेधोत्कटविषयसन्निकर्षे व्याभिचारान तस्यापि नियामकत्वमिति मिश्नाः । वस्तुतो लाघवासंयोगत्वमेव द्रव्यजन्यतावच्छेदकमित्यज. संयोगनिराले आत्ममनःसंयोगाभावादसमवायिकारणाभावे सुखा- देरुत्पत्तिन स्यादित्येव समीचीनं विभुत्वबाधकामिति दिक् । क्वचि- (१) टवलक्षण्यस्याः। ..

·३४० न्यायलीलावती सामग्रयाः फलानुमानस्य शक्तेश्चासिद्धि(१)प्रसङ्गात्। न च देशका- लादयोऽप्युपाधयः। सर्वसहकारिविरहे मनसोऽप्यसिद्धेः। आत्म- । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ल्येऽप्यदृष्टविलम्बात् कार्यविलम्बः, तदाऽन्त्यतन्तुसंयोगेऽपि पटो न जायेत सामग्रयां सत्यामपि कदाचिन्न कार्य जायतेति सामग्रथ. पि कार्य व्यभिचरेदिति तया कार्य नानुमीयतेत्यर्थः । करतलान. लसंयोगे सत्यपि दाहाभावस्य कदाचिददृष्टाभावादेवोपपत्तौ शक्तिः कल्पना न स्यादित्याह-शक्तेश्चेति । ननु देशकालोपाधीनां मध्ये क स्यचिद्विरहाज ज्ञानानुत्पत्तिरतो व्यासङ्गसुस्वापावुत्पत्स्येते इत्याश- झ्याह-न चेति । न च देशकालादय उपाधयः यद्विलम्बात् कार्यवि- लम्बः स्यादिति शेषः। सर्वसहकारीति । सर्वसहकारिविरहे शङ्ख्यमाने मनसोऽप्यसिद्धिरित्यर्थः। मनोब्यतिरकप्रयुक्तः कार्यव्यतिरेको यदि भवेत्तदा मनसः सिद्धिः स्यात्तथा च मनसो व्यतिरेकोऽन्यथासिद्धो यावता सहकार्यन्तरव्यतिरेकादेव तदानीं कार्यानुत्पत्तिसम्भवा- दिति भावः । मनोवैभवादिना आत्ममनःसंयोगो नित्यो वक्तव्यस्त. न्यायलीलावतीप्रकाशः दृष्टादृष्टसमूहरूपतया यावदृष्टसमवधानेऽप्यदृष्टाभावसम्भावनया सामग्रीतः कार्यानुमानं न स्यादित्यर्थः । शक्तश्चेति । परं प्रति वि- रोधप्रदर्शनम् । दृष्टकारणसाकल्ये सत्यप्यदृष्टाभावादेव कार्याभा. वापपत्तेः कुतः शक्तिकल्पनमित्यर्थः । ननु ज्ञानोत्पत्तिं प्रति देशका. लादीनां प्रयोजकत्वादुपाधित्वं ततस्तदभावादेव सुषुप्त्याधुपपत्ति. रित्याशक्य निराकरोति-न चेति । किञ्च मनोवैभवे अजः संयोग आ. ममनसोर्वाच्यस्तत्र च बाधकमस्तीत्याह-आत्ममन इति । तथा चान्य तरकर्मजसंयोगानुरोधान्मूतत्वं मनसो वाच्यमित्यर्थः । नन्वाकाश न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः दिति । परमाणुकर्मस्थल इत्यर्थः । सामग्रीत इति । दृष्टकारणसमुदायादि. त्यर्थः । मूलेऽपि सामग्रीपदं तत्परमेव । दृष्टादृष्टेत्यादि तु वस्तुतःसा. मग्रीनिरुक्तिः । ननु नैयायिकानां चेदमनिष्टमत आह-परमिति । मनसो (१) शकेच सिद्धिप्र०।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३४१ मनोयोगस्य च संयोगत्वेनानित्यत्वात् । अन्यथा विभागस्यापि नित्यतापत्तावपसिद्धान्तात् (१)। नित्यत्वे च संयोगस्यापि सम. वायत्वेन रूपादीनामपि संयोगित्वात् विभागित्वे(२)पृथगुपलम्भ- प्रसङ्गः । अयुतसिद्ध्या विशेष इति चेन्न, अजसंयोगव्याघातात्(३)। संयोगत्वेन विशेष इति चेन्न, तस्य नियामकं विना नियत[देश]. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्राह-आत्मेति । अन्यथेति। संयोगो यदि नित्यः स्यादित्यर्थः।दोषान्त. रमाह-नित्यत्वे चेति। नित्या प्राप्तिः समवाय इति तल्लक्षणादिति भावः। न चेदेवं तदा रूपादिसमवायोऽपि संयोगः स्यात् । तथा च रूपा. दीनां संयोगित्वेन विभागित्वापत्तौ द्रव्याद्रूपं पृथगुपलभ्यतेत्यर्थः । ननु रूपरूपिनोविद्यमानयोरसम्बन्धित्वं पृथगेव सत्त्वं पृथगाश्रयाश्र. यित्वं वा । युतसिद्धिर्नास्ति । तथा च कथं पृथगुपलम्भः स्यादित्याह- अयुतसिद्धयेति । यद्वा अयुतसिद्धयोर्नित्या प्राप्तिः समवायोऽन्यत्र तु सं. योग इत्याह-अयुतसिद्धयेति । 'विशेषः' संयोगसमवाययोरिति शेषः । असम्बद्धयोर्वर्तमानत्वं युतसिद्धिस्तदभावो ह्ययुतसिद्धिस्तथा चा. त्ममनसोरसम्बद्धयोर्विद्यमानत्वाभ्युपगमे कुतः संयोगोऽयमज इत्या. ह-नेति । ननु विभुनोरन्योऽन्यं समवायाभावे संयोग एव स्वीकत. व्य इत्याह-संयोगत्वेनेति । नित्यसंयोगे संयोगत्वं जातिरेव नाभिव्यञ्चक विना सिध्येत्तथा च पुनरविशेष एव समवायेनेत्याह--नेति । तथा न्यायलीलावतीप्रकाशः मात्मना संयुज्यते द्रव्यत्वादित्यजः संयोगः सियेदित्यत आह--अ- न्यथेति । तत एवाजविभागसिद्धेस्तदैव तेन संयुज्यते विभज्यते चेति विरोध इत्यर्थः । नित्यत्वे चेति । नित्या प्राप्तिः समवाय इतिलक्षणाका. न्तत्वादित्यर्थः । अयुतसिद्धथेति । रूपरूपवतोरसम्बद्धयोरसत्त्वमिति न पृथगुपलम्भ इत्यर्थः । अजेति । आकाशात्मनोरसम्बद्धयोरसत्वे कुतो न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः वाच्य इति । आत्मविभुत्वस्य प्रामाणिकत्वादिति भावः । तत एवेति । नित्यद्रव्यत्वादित्यर्थोऽन्यथा घटादौ व्यभिचारापत्तेरित्यन्यत्र वि. (१)०पसिद्धान्तता। (२) संयोगित्वे विभागित्वात् पृथः । (३) गाभाषात् ।

·३४२ न्यायलीलावती व्यङ्गयत्वानुपपत्तेः । अत एव यौगपद्यप्रत्ययाभिमानः(१)। गोधा. भुजगादौ तु वेगवत्खङ्गाभिघातेन नानादेहावयवाश्रितवेगवत्प्राण- पवनसंयोगादेव क्रियोत्पद्यते। अतिरिक्तत्व(२) च न सिद्ध्येत् । श्रोत्रबद्गगनेनैव कृतार्थत्वादिति । आत्मान्तरेण चेत्युपरम्यते । (इति) मनः ॥ इति श्रीन्यायलीलावत्यां द्रव्यविचारः । (३) न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् चान्यतरकर्मज एवात्ममनसोः संयोग इति मनो मूर्त तस्यावयव. कल्पना च गौरवपराहतेत्यर्थः । तथा च पादे मे सुखं शिरसि वेद- नति योगपद्यप्रत्ययो मनस आशुसञ्चारनिबन्धनो भ्रान्त इत्याह-- अत एवेति । गोधेति । तत्र नानाशरीरावच्छेदेन यदि चेष्टा भवेत्तदा मन. सो वैभवं कल्प्येतापि न त्वेवं किन्तु वेगवत्खड्गाद्यभिघातात् प्राणे वेगोत्पत्तिर्वगवत्प्राणसंयोगाच नानाभुजगादिशरीरावयवावच्छे. देन क्रियेत्यर्थः । किञ्च मनो यदि विभुः स्यात्तदा तदन्तःकरणमष्टद्र व्यातिरिक्तं न सिद्ध्येत् गगनावच्छिन्नदेहावयवविशेषेणैव तदन्यथासि. द्धरित्याह-अतिरिक्तमिति । नन्वाकाशस्य शब्दग्राहकत्वात् कथं तेना. न्यथासिद्धिः । तथा च सर्वविषयकमन्तःकरणमवश्यं कल्पनीयमत आह-आत्मान्तरेण वेति । सुखादीनां च नाणुमात्रदेशदेशता विभुका- या॑णामसमवायिकारणावच्छिन्ने उत्पद्यत एवेति नियमो न तु तद. न्यायलीलावतीप्रकाशः जः संयोग इत्यर्थः। तस्येति । समवायलक्षणाक्रान्तत्वेन संयोगत्वा- भावादित्यर्थः । गोधेति । यद्यपीतरचेष्टावदस्या अपि प्रयत्नवदात्मा संयोगोऽसमवायिकारणं न तु प्राणसंयोगस्तथापि कायव्यूहवदनन्य- गत्या मनोना(ना?) त्वेनैव तदुपपाद्यमिति सम्प्रदायविदः । अतिरिक्तं न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः स्तरः । सम्प्रदायविद इति । वस्तुतस्तादृशभुजगादिक्रियायां चेष्टात्वमेव (१) प्रत्ययोऽभिमानः। (२) अतिरिक्तमिति प्रकाशादिसम्मतः पाठः । (३) इति न्यायलीलावत्या व्यपदार्थोपवर्णनम् ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३४३ संख्या तावन्नैकादि(१)व्यवहारहेतुत्वेन भिद्यते । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् वच्छिन्न एवेति नियम इति भावः। इति महामहोपाध्यायमिश्रश्रीभवनाथात्मजमहामहोपाध्यायसन्मिश्र- श्रीशङ्करकृतौ लीलावतीरहस्ये द्रव्यपदार्थः समाप्तः । द्रव्यपदार्थनिरूपणानन्तरमवसरप्राप्तं गुणनिरूपणम् । तत्र गुणत्वं पूर्वमेव साधितं रूपादीनां चतुर्णा विप्रतिपत्तरभावात्तदुल्लंय सख्यां निरूपयति--संख्येति । संख्या इतरेभ्यो भिद्यते एकद्यादिव्यवहारजन. न्यायलीलावतीप्रकाशः चेति । विभुमनःपक्ष इति शेषः ।। इति श्रीलीलावतीप्रकाशे द्रव्यपदार्थः । गुणत्वस्य प्रागेव साधनाद् गुणेषु रूपादिचतुर्णी सुगमत्वेन ता. नुपेक्ष्य संख्या विवेचयति-संख्या तावदिति। ननुसंख्याया गुणत्वमासिद्धं वस्तुमात्र एवैकादिव्यवहारात् गौणमुख्यभावस्य च दुर्निरूपत्वात् द्वि. त्वादेश्चापेक्षाबुद्धिव्यङ्गयत्वात् । ततः पदार्थान्तरमेवेति केचित्। तन्न, द्वि. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः नास्ति तत्प्रत्यक्षस्य च कारणबाधेन भ्रान्तत्वादित्येव समाधानम् । इति महामहोपाध्यायश्रीभगीरथविरचितायां लीलावती- प्रकाशिकायां द्रव्यपदार्थः सम्पूर्णः । ननु द्वित्वादेरपेक्षाबुद्धिजन्यत्वेन सुखवद्गुणत्वमनुमेयामित्यत आह-द्वित्वादेश्चेति । तथा च हेतुरेवासिद्ध इति भावः । पदार्थान्तरमिति । नित्यमिति शेषः । अत एव किञ्चैवं नित्यमित्यादिग्रन्थः सङ्गच्छते । द्वित्वादीति । अपेक्षावुद्धिः समूहालम्बनात्मकबुद्धिविशेषः । तथा च सिद्धनानेन गुणत्वं साधनीयमिति भावः । यद्वा एतदनुमानेन नित्य बाधे गुणे नयवहारो गौण एव वाच्यस्तस्य जन्यधर्मानाश्रयत्वादिति किं पदार्थान्तरकल्पनयोते भावः। अत्र चरमाभिप्रायपक्षे बुद्धिजन्य- (१)नकत्वादिव्य।

·न्यायलीलावती न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् कत्वादित्यत्र एकत्वादिपरार्द्धपर्यन्तव्यवहारहेतुत्वं नैकस्या अपि सं. ख्याया इति स्वरूपासिद्धिः । प्रत्येकव्यवहारहेतुत्वं च भागासिद्धमि न्यायलीलावतीप्रकाशः त्वाद्यपेक्षाबुद्धिजन्य कार्यत्वे सति नियमेनैकप्रतिपत्तृवेद्यत्वात् न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः मित्येव साध्यम् । अपेक्षेति । पक्षधर्मताबललभ्यसाध्यानर्वचनमत एव सुखविशेषे न व्यभिचारः । यद्यप्येवं जन्यत्वमात्रमेव साध्यमुचितं तथापि जन्यत्वेऽपि बुद्धिव्यङ्ग्यत्वमस्त्विति शङ्कानिरासाय बुद्धिग्रह णम् । प्रथमाभिप्रायपक्षे तु तजातीयत्वं माध्यमतो नोक्तव्यभिचारः। कार्यत्वे सतीति । समवेतत्वे सतीत्यर्थः । तेन नान्यतरासिद्धिः । एवं गोस्वादावेव व्यभिचारवारणाय नियमेनेति । एकमात्रलौकिकप्रत्य. क्षविषयत्वादित्यर्थः। तेनानुमानादिना नानापुरुषवेद्यतया नासिद्धिः। अत्र सत्यन्तमात्मनि सुखादिप्रागभावे च व्यभिचारवारणाय । ताव. न्मात्रं च जातो व्यभिचारीत्युत्तरदलम् । न चापेक्षाबुद्धिजन्यत्वसा. ध्यपक्षे ज्ञानादौ व्यभिचारः, समूहालम्बनत्वनियतकारणताप्रतियो. गिककार्यताश्रयत्वस्य साध्यत्वादन्यथा गुणत्वव्याप्यहत्वलाभादि. ति वाच्यम् , नियमेनेत्यस्यावश्यकतया इतरव्यवच्छेदन चेत्यर्थ एकमात्रपुरुषलौकिकसाक्षात्कारविषयताव्याप्यजातिमत्त्वस्य हेतौ (१)लाभात । तादृशीच जातिः पक्षे शरीरजन्यतावच्छेदिका द्वित्व: त्वादिव्याप्या घटत्वादिवदभ्युपेयेति नासिद्धिः । अन्यथा द्वि. स्वस्य लौकिकसाक्षात्काराविषये ईश्वरापेक्षाबुद्धिजन्यद्वित्वे स सत्त्वादसिद्ध्यापत्तेः। न च लौकिकेत्यायेव समीचीनं शरीरविशे- षवृत्तिचैत्रत्वादिजातिमादाय व्यभिचारात् । न च गर्भोत्पन्न कामश- रीरे तन्मात्रसाक्षात्कारविषये तथापि व्यभिचार इति वाच्यम्, पुरु- पान्तरीयसाक्षात्कारयोग्यत्वस्य मात्रपदेन लाभात् । सत्यन्तं चात्मा न्येवसुखसमवायिकारणतावच्छेदकजातिमादाय व्यभिचारवारणाय। प्रागभावादिनति चातद्गुणसंविज्ञानबहुब्रीहिः । हेतुश्चायं स्वमतेन । परेण द्वित्वस्यानेकवेद्यताभ्युपगमात् । कर्मसमूहरूपनृत्यदर्शनजन्य. जातीयसुखमादाय अणुमात्रस्य चात्र दृष्टान्तत्वमिति दिक् । (१) तोला।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३४५ तस्य समुच्चितस्य(१) स्वरूपासिद्धेः। विपरीतस्य भागासिद्धेः । गणनासाधारणकारणत्वादिति चेन्न, एकद्विव्यादिज्ञानविषयत्वे पू- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्यर्थः। इदं संख्यातमिति ज्ञानं गग(ण?)नाविषयतया च तदसाधारण- कारणत्वात् संख्या इतरेभ्यो मिद्यत इत्यत आह--गणनेति। पुर्वदोषादिति । समुदितज्ञानजनकत्वे स्वरूपासिद्धेः प्रत्येकज्ञानजनकत्वविवक्षायां भागासिद्धरित्यर्थः । संख्यातत्वेन ज्ञानं विवक्षितमिति यदि तदाऽन्यो न्यायलीलावतीप्रकाशः सुखवत् । कार्यत्वेन विशेषणान्न ज्ञानप्रागभावादिना व्यभिचारः । न चाप्रयोजकत्वम् , अपेक्षाबुद्धत्वादिव्यजकत्वे द्वित्वादिसंयोगविभा. गानामन्यूनानतिरिक्तदेशानां समानेन्द्रियग्राह्याणां प्रतिनियतव्यजा कव्यङ्गयत्वानुपपत्तेः। किश्चैवं नित्यमनेकसमवेतमिति सामान्यलक्ष. णयोगात् सामान्यरूपतेच स्यात् तत्र च बाधकं वक्ष्यति । तस्येति । आदिशब्दवाच्यकप्रकारानिरुक्केरेकादित्वस्यैकस्याभावान्मिलितका. दिव्यवहारहेतुत्वे तस्य प्रत्येकमभावात् स्वरूपासिद्धिः, एकैकव्यव हारहेतुत्वे च भागासिद्धिरित्यर्थः। ननु संख्याज्ञान प्रति विषय त्वेनासाधारणकारणत्वं भेदकं स्यादित्याह-गणनेति। गणना धेकत्वा. द्यवच्छिन्नत्वेन ज्ञानं तत्र च समुच्चितासमुच्चितत्वपक्षयोः पूर्वोक्तः दोष इत्याह-एकेति । ननु संख्याज्ञानमा विवक्षितमित्यत आह- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः कार्यत्वेनेति । समवेतत्वेनेत्यर्थः । न चेति । तथा चासिद्धिपि नेति. भावः । अपेक्षाबुद्धरिति । अपेक्षाबुद्धेय॑क्षकत्वे द्वित्वादीनां प्रसक्तस्य प्रतिनियतव्यञ्जकव्यङ्ग्यत्वस्यानुपपत्तेः प्रमाणबाधादित्यर्थः । ननु संयोगे गृह्यमाणे द्वित्वग्रहनियमात्प्रतिनियतव्यञ्जकव्यङ्ग्यत्वाभावोऽस्त्ये वेति चेत्, न, अपेक्षाबुद्धः स्वभावत्वेन संयोगग्रहेऽपि द्वित्वान. हात् । नन्वन्यूनानतिरिक्तदेशत्वमवच्छेदकमादायापि वाच्यमन्यः थोक्तनियमस्य नानापुरुषकर्मा(?) वच्छिन्नशब्दयोरेव व्यभि. चारात् । तथा च नोक्त दोष इत्यरुचेराह-किञ्चति । कारणप्रक्रमोत्प. (१) समुदितस्य। - ४४न्या ·न्यायलीलावती .. दोषात् । संख्यामात्रत्वे तस्यैवासिद्धेः । संख्याजातीयं तदिति चेन्न, जातेरप्यसिद्धेः। गणितशब्दप्रयोगात्तत्सिद्धिरिति चेन्न, हस्ततुलादिपरिमितदीर्घादिपरिमाणगुरुत्वयोः परिमितव्यव- . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ऽन्याश्रय इत्याह-संख्येति। गग(ण?)नासाधारणकारणत्वं संख्याजातीय त्वमेवोक्तं तच सर्वसंख्यासाधारणमतो न पूर्वदोष इत्याह-संख्याजा. तीयेति । संख्याजातीयत्वं हि संख्यात्वजातियोगित्वं यदि तत्राह-जा- तेरपीति । पूर्वभदकापेक्षया अपिशब्दः । इदं गणितमिदं गणितमिन्यनु. गतप्रत्ययः प्रयोगश्च जात्यधीन इति तत सिद्धिरित्याह-गणितेति । गणितप्रयोगों जातिनिबन्धनः साधारणप्रयोगत्त्वात् गवादिप्रयोग वदित्यत्रानकान्तिकत्वमाह-हस्तेति । हस्तादिपरिमितदीर्धादिपरिमा. तुल्यपरिमितगुरुत्वयोरित्यन्वयोऽत्र विवक्षितः । तथा च साधारण प्रयोगस्याप्यस्य नैकजातिनिबन्धनत्वमित्यनेकान्तः। संख्याया इतर न्यायलीलावतीप्रकाशः संख्यामांत्रत्वं इति । ज्ञानेऽपि विषय एवं विशेषकः, न च संख्यामा कि श्चिदनुगतमस्तीत्यर्थः । ननु संख्यात्वं जातिस्तथा स्यादित्याह-संख्या जातीयमिति । संख्येत्यनुगतव्यवहागत्तदप्यसिद्धमित्याह--जातेरिति । नन्बेकादी संख्यातमित्यनुगतव्यवहारात तत् स्यादित्याह--गणितेति । परिमाणगुरुत्वसाधारणैकजाति विना परिमितव्यवहारवत् संख्यातव्य. वहारः स्यादित्यत आह-हस्ततुलेति । यथासंख्यमन्वयात् हस्तपरिमि. तदीर्घादिपरिमाणे तुलापरिमितगुरुत्वे चेत्यर्थः। पूर्वेषां सर्वेषां वि. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः श्रमेव द्वित्वमितिमतमिदानीमप्रकृतमेवातः प्रकृतं नित्यत्वमेव ख ण्डितम्। मिधास्तु उत्पत्तांवन्वयव्यतिरकयोरभिव्यक्ती संचा(सा?)रे घटो त्पत्तिरपि न सियेत् । न च तत्र नाशप्रत्ययानुरोधादुत्पत्तिसिद्धिः। एकघटापसास्णानन्तरं द्वौ नष्टाविति प्रतीतेरत्रापिद्वित्वध्वंसविषयायाः संत्त्वात् । विशेष्यवति विशिष्टध्वंसे प्रतीतेविशेषणध्वंसविषयत्वादि. ति दूषणं व्यङ्ग्यत्वपक्षे वदन्ति । पूर्वेषामिति । गणनासाधारणकारणत्वा- दीनामित्यर्थः । व्यभिचरितो व्यतिरेकी विरुद्ध इत्याशयवानाह-वि. -- HMM ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३४७ हार(१)वदुपपत्तेः । विपक्षादव्यावृत्तेश्च । एकत्वद्वित्वादीनां(२) सामान्यरूपत्वेनैवोपपत्तेः । न च परापरभावानुपपत्तिः । अ. न्युनानतिरिक्तव्यक्तिकत्वात् । न च [भेदे] मानाभावः । वि. चित्रबुद्धिवेद्यत्वात् । न च सदा द्वित्वावगतिः । विशिष्टबुद्धि- । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भेदसाधकत्वेन शङ्किनानां हेतूनां विरुद्धत्वमाह-विपक्षेति । इतरभेदे साध्ये सामान्यस्यापि विपक्षत्वात् । तदेव स्फुटयति-एकत्वेति । एक त्वद्वित्वादीनां परापरभावानुपपद्यं न जातिरूपत्वमित्याह--न चेति । कृतकत्वानित्यत्वयोरिव समानव्यक्तिकतयैव परापरभावोपपत्तिरि- त्याह-अन्यूनेति । तर्हि घटत्वकलसत्ववदेकमेव एकत्वादि स्यादि त्याह--न च मानेति । भेद इति शेषः । बिलक्षणवुद्धिवेद्यत्वादेव एक त्वद्वित्वादीनां भेद इत्याह--विचित्रेति । ननु द्वित्वं यदि जातिः स्यादे. कस्यामपि व्यक्तौ बुध्येत गोत्ववदित्याशङ्कयाह-~न चेति । यद्वा ननु यदि द्वित्वादिकं सामान्यं स्यादपेक्षाबुद्धिव्यङ्गं न स्यादित्यत आह- न चेति । यद्वा यदि द्वित्वादिकं सामान्यं स्यादिन्द्रियापातमात्रवेद्यं. न्यायलालावताप्रकाशः रुद्धत्वमाह-विपक्षादिति । विपक्षात्सामान्यात् द्वित्वादीनामव्यावृत्ते रित्यर्थः । तदुपपादयति-एकत्वादीनामिति । तेनैकमिदमेकामदामत्यनुः गतधीरप्युपपद्यते । न च संख्यागतसामान्येन परम्परासम्बन्धात्तदु: पपत्तिः साक्षात्सम्बन्धे बाधकामावादिति भावः । न चेति । पकत्वाद्वि. त्वादीनां परस्परमिति शेषः । भेदे मानाभावो ह्यन्यूनानतिरिक्त- वृत्तिज़ातौ बाधकमतस्तदेव दूषयति-न चेति । ननु बुद्धिवादीनां जातिरूपतायामिन्द्रियापातमात्रेणैकत्ववत् द्वित्वाधप्यवगभ्येतेत्याश. ड्य निराकरोति-न चेति । विशिष्टबुद्धिरपक्षाबुद्धिविशेषः । ननु सं. स्थानानाभिव्यङ्ग्यकार्यद्रव्यवृत्तिजातीनां समवायिकारणवृत्तित्वनिय. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः रुद्धत्वमिति । अव्यावृत्तेरभेदादित्यर्थः । तथा च सामान्यगत्वेन पूर्व हेतूनां व्यभिचार इति भावः। संस्थानेति । घटत्वात्मत्वरूपत्वेषु व्य. (१) व्यवहृतिव। (२) एकत्वादीनामिति प्रकाशसम्मतः पाठः । .

·न्यायलीलावती व्यङ्गयत्वात् , योनिसम्बन्धबुद्धि(१)ब्राह्मणत्ववत् । न चैकजाती- यकारणानानाजात्यभावः । कारणेष्वपि तज्जातिसत्त्वात् सत्ता- वत् । अन्यथा सदिति व्यवहारात्सत्त्वमपि गुणान्तरं स्यात् । गुणेष्वेक(२)त्वबुद्धिवत् सत्प्रतीतिरपि भ्रान्त्यैव(३) स्यात् । बाधकामावस्त्वेकत्वादावपि तुल्य एव । मैवम् । द्वित्वादिकं न सामान्यं एकैकशः स्वोपरक्तव्यवहार(४)जनकत्वात् । संयोग- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्यादित्याह--न चेति । अत्र सर्वत्र व्यभिचारमाह-योनीति । यद्यपि सर्गादौ योनिसम्बन्धव्यङ्गयत्वं नास्ति तथापि षटकम्माचरणव्यङ्ग्य स्वमनेनोपलक्षितम् । परमतेन वा एतदुक्तम् । ननु कपालद्वयारब्धे घटे द्वित्वादिसामान्य बद्धतन्तुके च द्वित्वं कथं स्यात् द्रव्यत्वसा. क्षाद्याप्यजातेः कारणगताया एव कार्थे वृत्तरित्यत आह-न चेति । द्वित्वत्रित्वादीनां सर्वासामपि जातीनां कारणेष्वपि भावाष इत्या. ह-कारणेष्वपीति । अन्यथेति । अनुगतप्रत्ययस्यापि गुणा धीनत्वे इत्यर्थः। ननु सत्ता चेद् गुणस्तदा गुणादौ नानुभूयतेत्याशङ्ख्याह--गुणेष्विति । बाधकाभाव इति । सत्ताया जातित्व इति शेषः । द्वित्वादिकमिति । घटद्वि न्यायलीलावतीप्रकाशः मान घटादौ द्वित्वादिजातयः स्युरित्याहन चेति । नानाजातिरेकत्व- द्वित्वादिका । रत्नत्वब्राह्मणवादी व्यभिचारः स्फुटत्वादुपेक्षितः । अन्यथेति । यद्यनुगतव्यवहारविषयत्वेऽप्येकत्वादीनां गुणत्वं तदेस्यर्थः । न च सत्ताया गुणत्वे गुणादौ सदिति बुद्ध्यभावो बाधकमित्याह-गुणे. विति । बाधकामावास्त्विति । बाधकामाबः सत्ताया जातित्व इत्यर्थः। एकैकश न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः भिचारवारणाय विशेषणानि । प्रत्यक्षत्वमपि जातिविशेषणमतोन चक्षुष्टादौ व्यभिचारः। एकत्वद्वित्वादिति । तथा च कपालादिमपि तजातिसत्त्वादिष्टापत्तिरितिभावः। रत्नत्वेति । संस्थानेत्यादिव्याप्त रिति शेषः । अयं च व्यभिचारो यथाश्रुते । यदा तु योग्यसंस्थामा (१) सम्बन्धवेद्यना० । सम्बन्धबुद्धिव्यङ्गया। (२) गुणेषु त्वेकत्व। (१) भ्रान्तव। (४) ब्यबहाराज।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३४९ वत् । अन्यथा घट इतिवदेकत्रैवायं द्वावयं च द्वाविति प्रतीतिः . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्वं न घटवृत्तिजातिः घटेन्द्रिय सन्निकर्षे सत्यपि स्वविशिष्टप्रत्यया. विषयत्वात् संयोगवत् । यद्वा घटपटद्वित्वं न घटवृत्तिजातिः पटे- न्द्रियसन्निकर्ष विना अज्ञायमानत्वात् नियमतः पटेन्द्रियसन्निकर्षा- धीनज्ञानत्वात् घटपटसंयोगवदिति मानार्थः । अत्र विपक्षबाधकमा. ह-अन्यथीत । यदि घटपटद्वित्वं घटजातिः स्यात् पटेन्द्रियसन्निकर्षः न्यायलीलावतीप्रकाशः इति । 'स्वोपरक्तः' स्वविशिष्टः । व्यवहियतेऽनेनेनेति व्यवहारो ज्ञानम्। तेन प्रतीतिः स्थादित्यनिमग्रन्थेनाविरोधः। द्वित्वादीनां स्वोपरक्तव्य. वहाराजनकत्वं स्वरूपासिद्धमित्यत उक्तं एकैकश इति । प्रत्येक स्व. विशिष्टज्ञानाजनकत्वादित्यर्थः । ननु स्वशब्दो यदि वस्तुसामान्यपर. स्तयसिद्धिः, अथ द्वित्वपरस्तदा घटत्वादिनाउनैकान्तिकम् । अथैत. द्धटद्वित्वं नैतद्धटसामान्यं एतद्धटान्यद्रव्याविषयप्रतीत्यविषयत्वात् संयोगवत् । न चाप्रयोजकत्वम् , यद्येतद्घटद्वित्वमेतद्घटसामान्य स्यादेतद्घटमान्द्रियसान्निकर्षवेद्यं स्यादिति विपक्षे बाधकादित्यु. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः व्याप्यकार्यद्रव्यवृत्तिजातीनामिति तदर्थः, तदा नेदं दूषणम् । न चैवं घटपटादिद्वित्वे आपादकाभावः । परमाणुघटोभयवृत्तित्वे आपा. दनेन समीहितसिद्धेरिति मिश्राः । प्रत्येकमिति । न चैवमसिद्धवाच(१) कतया व्यर्थता अखण्डाभावत्वादिति भावः । असिद्धिरिति । द्वित्ववि. शिष्टप्रत्ययस्य रूपद्रव्यत्वविषयतानियमाद् द्वित्वस्य च तजनकत्वात् । रूपादीनां च प्रत्येकपर्याप्तत्वादिति भावः । अनैकान्तिकामिति । इदभुप. लक्षणम् , द्वित्वस्य द्वित्वस्वभाव(१) स्वशानेषु प्रत्येक विशिष्टप्रत्यय. जनकत्वादलिद्धिरपि द्रष्टव्या । इदमपि दूषणं प्रथमपक्षे द्रष्टव्यम् । एतद्धटेति । द्वित्वसामान्यपक्षतायामेतघटवृत्तित्वाभावमादाय सा- ध्यपर्यवसामादभिमतासिद्धिरित्येतद्धटेति । पटत्वे व्यभिचारो मा. भूदिति साध्ये एतद्धटेति । घटत्वे व्यभिचार इति हेतोरेतद्घटान्ये. ति । घटत्वविषयतावश्यकतामादाय स एव व्यभिचार इति नद्धय. (१) द्वित्वत्वस्वाभावस्वज्ञा।

·न्यायलीलावती न्यायलीलावतीप्रकाशः च्यते तदपि न घटत्वादिसामान्यस्यापि घटान्यद्रव्याविषयकप्रती. त्यविषयत्वात् घटादेः स्वावयवाबिषयसाक्षात्काराविषयत्वात् । त. र्कोऽपि शिथिलमूलः, घटत्वसामान्यस्यापि शरीरेन्द्रियसन्निकर्षेन्द्रि- यार्थावयवसन्निकर्षव्यङ्ग्यत्वात् । न च घटद्वित्वं यदि घटसामान्य स्यात् घटतदद्वयवान्यद्रव्याविषयकसाक्षात्कारविषयः स्यादिति वा. च्यम् , विपर्ययापर्यवसानात् । तथा हि घटद्वित्वं घटसामान्यं न घट. तदवयवान्यद्रव्याविषयकसाक्षात्कारविषयत्वात् इति घटतदवयव- वृत्तिद्वित्वे धैशेषिकारणां स्वतोऽसिद्धम् । अत्राहुः--द्वित्वातिरिक्तगु. णाविषयो द्वित्वप्रत्ययः गुणविषयो द्वित्वप्रत्ययत्वात द्वौ रूपवन्ता विति प्रत्ययवदिति । न चाप्रयोजकत्वम् । एकत्वाद्यपेक्षया द्वित्वा: दावतिशयस्य द्वित्वादिसामान्येनानुपपत्तेः । एवं बहुत्वसंख्या गुण एब अल्पसंख्यावयवारब्धापेक्षया तदधिकवृत्तिबहुत्वारब्धे परि माणातिशयानुपपत्तेः, तस्यासमवायिकारणबहुत्वातिशयप्रयोज्य. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः गर्भता । प्रतीतिश्चात्र लौकिकसाक्षात्काररूपा विवक्षितेति न गुणत्व. सामान्यलक्षणमादायासिद्धिरिति भावः । घटत्वादीति । तथा च तत्रैव हेतुर्व्यभिचारीति भावः । शरोरेन्द्रियेति। इदमुपलक्षणम् , अवयवेन्द्रि यसंयोगस्यापि संयुक्तसमवेतसमवायघटकतया घटत्वव्यञ्जकत्वादि. त्यपि द्रष्टव्यम् । न च संयुक्तसमवेतसमवायस्य घटत्वग्राहकत्वे मानाभावः । रूपत्वकर्मत्वादिसाक्षात्कारे तस्य कारणतायां लाघवेन द्रव्यसमवेतसमवेतसाक्षात्कारत्वस्यैव कार्यतावच्छेदकत्वादिति भा. वः । अत्र च द्वितीयस्वाश्रयविषयकप्रतीत्यविषयत्वमनुमाने हेतुः । तके चापरस्वाश्रयसन्निकर्षासहितसामग्रीवेद्यत्वमापाद्यमतो नोक्त दुषणद्वयावकाशः । न च तत्राप्युक्तक्रमेण द्रव्यत्वे पृथिवीत्वे च व्य. भिचार इति वाच्यम्, त्रसरेणुनिष्ठतया तत्प्रतीतेरपरतदाश्रयविष. यत्वा(१)नियमादिति प्रकारे सत्येव प्रकारान्तरमाह-द्वित्वातिरिक्तेति । एकत्वादीति । यद्यप्यत्रोत्कर्षोऽधिकदेशवृत्तित्वं न तु जातिरूपस्तच्च स. तादाविव न जातित्वबाधकम, तथापि व्यासज्यवृत्तित्वानुपपत्तिरेव विपक्षवाधिका । संयोगविभागादौ गुणे व्यासज्यवृत्तित्वस्य दृष्टत्वा- (१) विषयत्वनि .

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३५१ स्यातू । जाते प्रत्येकं समाप्तत्वात्(१)। एवं व्यवस्थिते [गणनव्य: वहारत्वाद]एक त्व] व्यवहारोऽपि गुणानुबन्धी(२) द्वित्वादिव्यवहा- रवत् । सत्तावन्दीग्रहस्तु मानाभावादेव(३) निरस्तः। संख्या: न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् विनापि ज्ञायेत घटत्ववदित्यर्थः । प्रत्येकपरिसमाप्तित्वादिति । एकव्याक्ति सन्निकर्षे ब्यक्त्यन्तरसन्निकर्षानपेक्षप्रत्ययविषयत्वादित्यर्थः । एवमिति। द्वित्वादीनामसामान्यत्वे व्यवस्थिते तदृष्टान्तेन एकत्वस्यापि असा. मान्यत्वं साधनीयमित्यर्थः । तदेवाह-एकत्वव्यबहार इति । एको घट इति शाब्दो व्यवहारो गुणविषयकः गणितव्यवहारत्वात् द्वौ घटावि- ति घंटव्यबहारवदित्यर्थः । सत्तापि तर्हि गुणः स्यादिति यदापादितं तत्राह-सत्तेति । सत्ताया गुणत्वे प्रमाणं नास्ति द्वित्वादीनान्तु गुणत्वे प्रमाणमुक्त वक्ष्यते चेत्यर्थः । संख्यात्वं न जातिरिति यदुक्तं तत्राह- न्यायलीलावतीप्रकाशः स्वात् । बहुत्वस्य च सामान्यरूपत्वे तदनुपपत्तेः । : जातरिति । अव्यासज्यवृत्याधारताप्रतियोगित्वादित्यर्थः। एवमिति । ननु गणनात्वं न संख्यात्वं जातिः, तदसिद्धेः, गणनशब्दवाच्यत्वं चातिप्रसक्तमिः ति। मैवम् । एकत्वान्यगुणाविषयिकैकप्रतीतिर्गुणालम्बना एकप्रती तित्वात् एको रूपवानिति विपक्षितत्वात् । सत्तावन्दीति । सत्ताया जा न्यायलीलावतीप्रकाराविवृतिः ज्जाती चादृष्टत्वात् । एवञ्चैकैकश इति मूलस्य व्यासज्यवृत्तित्वा दित्यर्थो यथाश्रुतस्तु न सम्यगिति द्रष्टव्यम् । बहुत्वस्येति । द्वित्वादे. रित्यर्थः। इदं च द्वित्वेऽपि सामान्यरूपताबाधकम् , द्वित्वस्यापि घणुकपरिमाणासमवायिकारणत्वादिति स्मर्तव्यम् । एकत्वान्येति। न चाप्रयोजकत्वं परिशेषादेकत्वस्य द्वित्वाद्यसमवायिकारणतया गुण त्वप्रमितेरिति भावः । सत्ताया इति । सत्सदिनुगतमल्या द्रव्यत्वादीनि - : (२.) प्रत्येकपरिसमाप्तित्वादिति कण्ठाभरणधृतः पाठः । (२.).०न्धी गणनव्यवहारत्वाद् द्वि०। (३) सत्तावदग्रहस्तु द्विन्वाभावादेव नि० ! सत्तानुबन्धी अहस्तु माना० ·न्यायलीलावती त्वजातिरपि गणितप्रयोगसाध्यैव । परिमाणगुरुत्वयोस्तु धर्माध. मवदुभयवृत्तिजात्यभावात् । एकत्वं तु न स्वरूपाभेदमात्रम् । एकमेकमित्यननुगमापत्तेः । यादृश्यक त्वं] संख्या समवैतीति चेन्न, जातेरपि विलयापत्तेः । सामग्रीभेद एव चासौ(१) न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् जातिरपति । गणितशब्दप्रयोगः संख्यात्वजातिनिबन्धन एव वाच्योऽ. न्यथाऽब्यवस्थापत्तरित्यर्थः । परिमाणगुणत्वयोरैकजात्यं यदापादित तत्राह-परिमाणेति । परिमाणशब्दो गोशब्दवनानार्थो नैकजातिमपेक्ष. ते अनुगतव्यञ्जकाभावादित्यर्थः । ननु तथापि घटादिस्वरूपभेदमा. त्रायलम्बन एकत्वप्रत्ययोऽस्तु किं संख्यया तद्गतजात्या वेत्यत आह--एकत्वान्त्वति । नन्वेकत्वसंख्याश्रयत्वेनाभिमता एव व्यक्तय एका कारानुगमं करिष्यन्तीत्याह-यादृशीति । तर्हि यासु व्यक्तिषु गोत्वं स. मवेतं तासामेव गवाकारानुगतर्मातसामर्थ्य किं गोत्वेनापीत्याह--नेति ननूभयत्र व्यक्तीनामेव कथं तथा सामान्यमङ्गीक्रियत(२)इत्यत आह- सामग्रीति । गवादिसामग्रीवैलक्षण्याधीनो गोव्यवहारस्तदा स्यात् न्यायलीलावतीप्रकाशः तित्वेनैव सिद्धेर्गुणत्वसाधने धर्मिग्राहकमानविरोध इत्यर्थः । जातिरपी- ति । अनुगतगणितप्रतीतरननुगतकत्वादिनोपपादयितुमशक्यत्वा- दनुगतं संख्यात्वम् । तञ्च बाधकामावाजातिरेवेत्यर्थः। परिमाणगुरुत्व. योरिति । एतदुभयमात्रवृत्तिजातिग्राहकंन प्रत्यक्षं गुरुत्वस्यातीन्द्रय. त्वात् । नापि कार्यकत्वं लिङ्गं तदभावात् । तदभावेऽपि जात्यभ्युपग- मे धर्माधर्मयोरप्येकजातिः स्वीक्रियेतेत्यर्थः । एक(त्व?)मिति । एकत्वस्य गुणत्वस्वीकारे तवृत्तिसंख्यात्वव्याप्यजात्याश्रयतयाऽनुगतप्रतीत्यु पपत्तिरिति भावः। यादृशीति । याहशि नियामकविशेषवति एकत्व समवायस्तादृशमेवानुगतं स्वरूपमेकत्वमनुगतधीहेतुरित्यर्थः । जाते. रपीति । तत्रापि व्यवस्थापकेनैवानुगतव्यवहारोपत्तेरित्यर्थः । सामग्री- भेद इति । असावकत्वसंख्यासमवायप्रयोजकः सामग्रीविशेषजनितं . (१) भेद एवासी विका (२) सामान्य नाङ्गीक्रियते ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सचिवृतिप्रकाशोद्भासिता ३५३ ननु तथापि विशेषः स्यात् । न चायं तत्र प्रत्ययः । तदननुसन्धानेऽपि जा. यमानत्वात् । द्वित्वादिक(१) न सिद्धयति, एकत्वसमुच्चय एव तद्व्यवहारोपपत्तेरिति चेन्न, विचारासहत्वात् । अयं हि समुच्चयमात्रे वा (२)व्यवहारः तद्विशेषे वा। नाधः। तस्यावै- चित्र्ये द्वित्वादि(३) व्यवहारवैचित्र्यविरोधात् । न द्वितीयः, विक- ल्पानुपपत्तेः । स हि समुच्चेतव्य[स्य भेदाद्वा तदुपाधि(४ भेदाद्वा । नाद्यः । एकतायाः सर्वत्र तुल्यत्वात् । न द्वितीयः । आरोपितस्य पारमार्थिकस्य वा द्वित्वादेरसम्भवात् । सैकं सैकै- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् यदि सामग्री प्रत्यक्षा स्यादनुगता च स्थान चैधमित्यर्थः । एकत्वस्य व्यक्तिसामग्रीमन्तरेणापि गगनादावभिव्यक्तरिति भावः । तथापीति । एकत्वस्य गुणत्वसिद्धावपीत्यर्थः । पकत्वसमुनयः समुदिताभ्यामेकत्वाभ्यां द्वित्वव्यवहारः समुदितैरेकत्वैरेव त्रित्वव्या वहार इत्यन्यथासिद्धिरित्यर्थः । अयं हीति । द्वित्वत्रित्वादिलक्षणो विलक्षणो व्यवहार इत्यर्थः। तस्येति । समुश्चयमात्रस्याविशेषितस्ये. त्यर्थः । 'विकल्पानुपपत्तेः' 'विकल्पस्य' विविधकल्पस्यानुपपत्तेः । दृष्टत्वादित्यर्थों वा समुच्चेतव्यमेकत्वं तभेदाद्वा एकत्वगतः कश्चि. धर्मविशेषस्तभेदावेति विकल्पार्थः । आरोपितस्येति । एकत्वविशेषो द्वित्ववैशिष्ट्यं त्रित्ववैशिष्ट्यं च तच द्वित्वत्रित्वाधनभ्युपगमेऽनु. पपन्नमित्यर्थः । सैकमिति । सैकमेकत्वं द्वित्वं सैकैकमेकत्वं त्रित्वम् । एवं न्यायलीलावतीप्रकाशः स्वरूपमेकत्वं वाच्यम् । न चायमेकप्रत्ययस्तद्विषयः सामग्या अ. तीन्द्रियतया तद्विशेषप्रसूतत्वविशिष्टस्वरूपस्याप्रत्यक्षवादित्यर्थः । तस्यावैचित्र्य इति । वस्तुतो द्वित्वादिविलक्षणः समुच्चयोऽपि दुर्बच इति भावः । आरोपितस्येति । द्वे एकत्वे द्वित्वव्यवहारहेतू द्वित्वैकार्थ- समवायिनी च उभयमपि द्वित्वसिद्धौ स्यान्न च तत्कचित् सिद्धमि. (१) द्वित्वादिकं तथापि न । ( ३ ) द्वित्वादिवैचित्र्यविरोधात् ४५ न्या० (२) वा व्यवहारान्तरविशेषे । (४) उपायभे०॥

·न्यायलीलावती र कमित्युत्तरोत्तरमेकैक रमेकैकवृद्धावर्थविशेषः(१) प्रतीयते । तत्र द्वि- त्वादिव्यवहार इति चेन्न, एकत्ववीप्सा होकैकत्वम् । सा चैकत्वनानात्वमात्र सर्वसाधारणम् । आरोपितमनारोपितं वा द्वित्वादिक(२) मनाश्रित्य न विचित्रव्यवहारहेतुरित्यतोविशेषात् । तथाप्यपेक्षाबुद्धेरवैचित्र्ये कार्यविशेषानुपपत्तौ तुल्य(३)व्यवहारानु पपत्तिरिति चेन्न, विषयावैचित्र्येऽपि स्वभाववैचित्र्यात् । विचि- कार्यजनकत्वात् । धूमज्ञानस्य विषयाभेदेऽपि(४) [शक्तिवै- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् चतुष्वाधपि निर्वाच्यमित्यर्थः। परार्द्धपर्यन्तमकैकपदावृत्तिरशक्या ऽतो वीसितमेकत्वं वाच्यं तच्चाविशिष्टमेवेत्याह-नेति । इत्यतो विशे. षाद द्वित्वाधवश्यमङ्गीकार्यमित्यर्थः । यद्वा इत्यतो विशेषा कैकपद- बुद्ध्या त्वदभिमतसिद्धिरित्यर्थः। यद्वा अविशेषादित्यकारःप्रश्लेषः । नन्वपेक्षाबुद्धिरपि द्वित्वाधुत्पादिका न ह्येकत्वसमूहालम्बन मात्रं तदा समूहाविशेषाद् द्वित्वत्रित्वादिलक्षणकार्यवैलक्षण्यानुप पत्तिरित्याह-तथापीति । एकत्वसमूहालम्बनमविचित्रमपि विचित्र कार्यकारि स्यादेवेत्याह-नेति। अत्रैव दृष्टान्तमाह-धूमेति। संस्कारा. न्यायलीलावतीप्रकाशः त्यर्थः । 'अविशेषात्' द्वित्वादिव्यवहारोपाधेरित्यर्थः। ननु नानकत्व. गोचरत्वाविशेषऽपि यादृश्यपेक्षाबुद्धित्विादिजानिका तारशी द्वि- स्वादिव्यवहारहेतुरित्याह-तथापीति । स्वभाववैचित्र्यादिति । ननु विषया वैचित्र्येऽप्यपेक्षाबुद्धर्विचित्रकार्ये जननानुकूलः कश्चिद्विशेषो न जा तिरूपः साक्षात्कारित्वादिना परापरभावानुपपत्तेः। न च गुण-[गत. जातौ न ? ] परापरभावानुपपत्तिः, दूषकतावीजसाम्यात् । न चापे. क्षाबुद्धेरेकत्वमात्रविषयत्वेऽपि कार्ये प्रागभावाधीनो विशेषः यावति द्वित्वप्रागभावस्तावति द्वित्वमेवं त्रित्वादावपीति वाच्यम्, प्रा. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः जातिव्याप्यानात्यनुमानाद्वा जातित्वेनैव सत्तासिद्धरित्यर्थः । प्राग- (१) सके सैकैकमित्येकैकपदवृद्ध्या योऽर्थविशेषः। सैकं कमित्युत्तरोनरमेकैकबुध्या योऽविशेषः। (२) द्वित्वादिन्यवहारमना०। (३ ) तुल्या व्य० । ( ४ ) विषयौवैचित्र्यभेदेऽपि ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३५५ चित्र्याद्] धूमविषयकसंस्कारदहनज्ञानजनकत्ववत् । तम्भिवन्धन न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् नुमित्योरेकदैवोत्पादादित्यर्थः। तन्निबन्धन इति । अपेक्षावुद्धिस्व. न्यायलीलावतीप्रकाशः गभावेतरकारणाविशेषे तदविशेषस्याऽप्यापाद्यत्वात् । न चैकत्वे पूर्वोत्पन्नद्वित्वाद्यारोपादपेक्षावुद्धवैषयिक एव विशेषः, स्वारसिकस्य विशेषस्य सर्वत्रासिद्धेः। तद्धेतुदोषस्थासार्वत्रिकत्वात् । आहार्यस्य तस्य त्रित्वादिष्वपि सम्भव इति । मैवम् । एकत्वाद्यपेक्षाबुयोर. समवायिनिमित्तकारणयोरविशेषेऽपि समवायिकारणभेदेन विशेषात् तद्विशेषस्योभयासिद्धत्वात् । द्वित्वे भिन्नैकत्वबुद्धर्जनकत्वं त्रित्वादौ द्वित्वादिसहितैकत्वबुद्धि. जनिति निमित्तभेदाभेद इत्यन्ये । 'शक्तिवैचित्र्यात' स्वभाववैचित्र्यादित्यर्थः । तन्निबन्धन इति । स्व न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः भावतरेति। यद्यपि प्रागभावभेदादपि पाकजरूपादिभेदो दृष्ट एव त. थापि त्रित्वोत्पत्तिकाले द्वित्तोत्पत्तिस्स्यात्तदा द्वित्वप्रागभावावश्यक त्वादिति भावः । तद्धेतुदोषस्येति । न च विषय एव दोषः स च सार्वत्रि- क एवेति वाच्यम्, तथा सति सर्वत्र लर्वसंख्यारोपापत्तरनियमापत्ति- रिति भावः । एकत्वा[ द्य ? ]पेक्षाबुद्ध्योरिति । इदमभ्युपेत्योक्तम् । वस्तुतो यदि समवायिभेदस्तदा व्यञ्जकत्वलक्षणासमवायिभेद. स्तद्गोचरापेक्षाबुद्धिरूपनिमित्तभेदश्वावश्यकोऽन्यथा समवायिभेद- स्पाऽप्यभावादित्यपि द्रष्टव्यम् । कारणव्यक्तिन्यूनाधिकत्वं न कार्य वैजात्यप्रयोजकं तन्तुद्वयारब्धपटापेक्षया तन्तुत्रयारब्धपटवजात्या. दर्शनात् । तथापि द्वित्वाश्रयीभूतयावद्व्यत्वादिनैव जित्वादिकार. णतेति समवायिकारणतावच्छे इकभेदोऽयस्त्येव । एवञ्च द्वित्वस. मानाधिकरणयावदेकत्वेनासमवायिकारणता यावत्तद्गोचरापेक्षाबुद्धि- त्वेन च निमित्तकारणतेति सामग्रीभेद इति तात्पर्यम् । प्रभाकरोपाध्यायमतमाह---द्वित्वे भिन्नेति। द्वित्वादेरजनकत्वसिद्धा. न्तभङ्गापत्तेः । सेनावनादौ शतत्वादिसंख्योत्पत्तौ न्यूनसंख्यानुत्पत्ते. श्चारुचि प्रकाशयत्यन्य इति । तत्किमशक्य एव सङ्केतग्रह इत्यत ·न्यायलीलावती एव द्वित्वादिव्यवहारोऽस्त्विति(१) चेन्न, विचारासहत्वात् । स हि सत्तया व्यवहारभेदमुत्पादयेत् ज्ञातो वा । नाद्यः । अति. प्रसङ्गात् । न द्वितीयः। तन्निरूपकस्य द्वित्वादेरसम्भवात्(२) । व्यवहारेण तन्निरूपितमिति(३)चेन्न, तस्मिन्ननिरूपिते व्यवहारा- सिद्धेः(४) । न ह्येतन्निरूपितविषयविशेषव्यवहारनिष्पत्ति. नाम(५)। द्वित्वादिकं कथमुत्पद्यत इति चेत् । सत्तयैवेति(६) न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भावनिबन्धन एवेत्यर्थः । स है।ति । अपेक्षाबुद्धिस्वभाव इत्यर्थः । अतिप्र. सङ्गादिति । विषयगतद्वित्वदर्शननरपेक्षेण द्वित्वादिव्यवहारप्रसङ्गादि- त्यर्थः । तन्निरूपकस्येति । अपेक्षाबुद्धिविचित्रस्वभावनिरूपकत्वं द्वित्वादे- रेव वाच्यं तच्च त्वया नेष्यत इत्यर्थः । असम्भवादिति । त्वन्मत इति शेषः। ननु द्वित्वादिकं विनाऽप्यपेक्षाबुद्धिवैचित्र्यमुन्नेष्यत इत्याह-व्यवहारे- णेति । अपेक्षाबुद्धिवैचित्र्यनिरूपणाधीन एव द्वित्वादिव्यवहारः, द्वित्वा. दिव्यबहारेण च तन्निरूपणमित्यन्योऽन्याश्रय इत्याह-नेति । एतदे- वाहन होति । ननु तवाप्यन्योऽन्याश्रयो न हि द्वित्वादिविशेषमः नालम्बमानया अपेक्षाबुद्ध्या द्वित्वादि जन्यते अतिप्रसङ्गादित्यर्थः । द्वित्वादिकमिति । अनाकलित एव एकत्वसमूहालम्बनविशेषो द्वित्वायु- त्पादक इति नान्योऽन्याश्रय इत्याह-सत्तयेति । तर्हि द्वित्वादित्रित्वादी नां कार्याणां कथं वैचित्र्यं निमित्तासमवायिकारणयोरवैचित्र्यादिति चेन,समवायिकारणवैचित्र्यादेव तदुपपत्तेः। न हि यावति द्वित्वमनु- भूयते तावत्येव त्रित्वमिति तवाप्यभ्युपगमः । प्रागभावभेदावा पाकज न्यायलीलावतीप्रकाशः भाववैचित्र्यनिबन्धन इत्यर्थः । स होति । अपेक्षावुद्धविचित्रः स्वभाव इत्यर्थः । अतिप्रसङ्गादिति । विषयवृत्तिद्वित्वादिप्रतिसन्धाने सति ताह. ग्व्यवहारदर्शनात् कथमपेक्षाबुध्द्युत्पत्तिमात्रेण व्यवहार इति भावः । तनिरूपकेति । ज्ञानगतजातिविशेषनिरूपणेऽपि द्वित्वादेविषयगतत्वाप्र. (१)रोऽयमिति । (२) ०दरभावात् । (३) तन्निरूपणमिति । () रानुपपत्तेः। (५) न ह्यनिरूपितविषयावशेषाव्यवहारनिष्पनि म । (६)सस्थति।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-लविवृतिप्रकाशोद्भासिता गृहाण । उभयाश्रितं च द्वित्वं स्वरूपतोऽभिन्नमवभासते । न चैषाऽभेदप्रतीतिभ्रान्ता अबाधितत्वात् । अन्यथा गोत्वव्यञ्जक- पिण्डैरे(१)वानुगताकारप्रतीत्युपपत्तौ जातेरपि विलयापत्तेः । शब्दसमवाया(२)नुपपत्तिस्तुभयपक्षसाधारणी नैकत्र पक्षपात- मवलम्बते । तदिदं(३) चिरन्तनवैशेषिकमतदूषणं भूषण न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् रूपरसगन्धस्पर्शानामिवेति भावः। द्वित्वादावनुभवं प्रमापयति-उत्तरा. भया?)श्रितमिति । द्वित्वादि व्यासज्यवृत्तित्वनानुभूयमानं अपेक्षाबुद्धिमा. त्रेण समुच्चयेन वा अन्यथासिद्धं कर्तुं न शक्यत इत्यर्थः । यद्यजनक व्यञ्जकंवा तेनैव तदन्यथासिद्धौ विपक्षदण्डमाह-अन्यथेति। ननु यदपे- क्षावुझ्या यद् द्वित्वं जनितं तन्मात्रेणैव तद्ग्रहे परः सङ्केतः कथं ग्राहयि. तव्य इत्यत आह-शब्दसमयेति । अपेक्षाबुद्धिरपि द्वित्वादिव्यवहारज. निका परस्य परोक्षवेति तद्विशेषप्रतिपादनमशक्यमेवेति भावः। यद्वा गोत्वादिकंगवादिपदसङ्केतग्रहार्थमवश्यमभ्युपगन्तव्यमिति यदि तदा द्वित्वादिपदसन्तग्रहार्थ द्वित्वत्वादिजातिरपि स्वीकर्तव्येति तदाश्रयो गुणो द्वित्वादिरप्यवश्यमभ्युपगम्य इत्यर्थः । तदिदमिति । एकत्वसमुच्च- न्यायलीलावतीप्रकाशः तिसन्धाने व्यवहारो न स्यादित्यर्थः । उभयाश्रितं चेति । व्यासज्यवृ. त्तित्वेन द्वित्वादेरनुभवोऽपि न तादृशात स्वभाववैचित्र्यादित्यर्थः । ननु यदपेक्षाबुद्धिजन्यं यद् द्वित्वं तस्य तदेकग्राह्यत्वात् कथं तव सङ्केतग्रह इत्यत आह--शब्दसमयेति । अपेक्षावुद्धिजन्याद्वत्वव्यवहारप. क्षेऽप्ययं दोषस्तदवस्थस्तस्या अपि समवायिमात्रवेद्यत्वात् । अस्मा. कं तु द्वित्वत्वजातिपुरस्कारात् सुग्रहः समय इत्यर्थः । सम्प्रदायविदस्तु ननु गोत्वव्यञ्जकसास्नादेरननुगमान जाति वि. ना सङ्केतग्रह इत्यत आह-शब्दसमयेति। द्वित्वाद्यनुगतं विना शब्दसा न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः आह-अस्माकं त्विति । संख्या । (१) रेव गवाका० । (२) शब्दसमयानुपपत्तिरिति प्रकाश-कण्ठाभरणसम्मतः पाठः । (३) तदेतदिति प्रकाशधृतः पाठः ।

·न्यायलीलावती (१)कारस्यातित्रपाकरम् । तदियमनाम्नातता भासज्ञस्थ यदियमाचार्यपध्यवमन्यते । तथा च तदनुयायिनस्तात्पर्याचा- यस्थ सिंहनादः-“संविदेव भगवती"त्यादि । [इति]संख्या । परिमाणं मानव्यवहारकारणम् । ननु का पुनरयं मानव्य. वहारः । हस्तवितस्त्यादिव्यवहारो वा अणुमहदादिव्यवहारो वा असर्वगतव्यवहारो वा परिमितव्यवहारो वा। नायः । अननुगतत्वेनासामान्यलक्षणत्वात् । परमाणो परममहति चा- भावात् । न द्वितीयः । सर्वपरिमाणसाधारणत्वाभावात् । न तृतीयः । अविभुत्वेनैवोपपत्तेः । व्यापकपरिमाणे चाभावात् । -- । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् येनापेक्षाबुद्धिवैचित्र्येण वा द्वित्वत्रित्वादिसमर्थनमित्यर्थः। तत्र चा. स्मदुक्तयुक्तरखण्डनादिति भावः । परिमाणमिति । परिमितमिदमिति व्यवहारो यत इत्यर्थः । अननु- गतत्वेनेति । हस्तवितस्त्यादीत्यत्रादिपदस्य प्रकारवाचित्वम् । प्रकारश्च परिमाणत्वमसिद्धमन्यथा चाननुगम इत्यर्थः । अनुगतोऽप्ययम. व्यापक इत्याह-परमाणाविति । सर्व्वति । न हि परमाणुषु गगने वा का स्यचित्तथा व्यवहार इत्यर्थः। तथा च भागासिद्धिरिति भावः । अविभुत्वेनेति । अविभुद्रव्यत्वेनैव मूर्त्तव्यवहारोपपत्तेरिति भावः । न्यायलीलावतीप्रकाशः केतोऽत्रापि न स्यादिति तुल्यमित्यर्थः । तदतेदिति । द्वित्वादेः सामा. न्यरूपत्वस्वीकर्तृत्वं विषयविशेषादेवापेक्षाबुद्धेर्विशेष इति चेत्यर्थः । परिमाणमिति । त्रयोविंशतिगुणाविषयकोगुणविषयकः प्रत्ययो यत इत्यर्थः। तं विकल्प्याक्षिपति--नन्विति। सर्वेति। अनुगतमेकं प्रकारं विना आदित्वस्यकस्याशानादित्यर्थः । अविभुत्वेनैवेति । तत्र न लक्षणं न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ननु परिमाणत्वजातेरसिद्धौ परिमाणमितिधर्मिनिर्देशानुपपत्तिः सिद्धौ च तदेव लक्षणमस्त्वित्यत आह-त्रयोविंशतीति । तच्चेति । तद्ध- (१)दूषणका। भूषणकारस्यापि त्रपा० ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३५९ न तुरीयः, महब्यवहारस्यैव परिमितव्यवहारत्वात् । सर्वपरिमा- णाव्यावर्तकत्वात्(१) । अणुत्वेऽपि परिमतव्यवहारोऽस्तीति चेन, परिमाणत्व जातेरसिद्धावणुत्वस्यै(२)वासिद्धः । अणु. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् महद्व्यवहारस्यैवेति । महत्त्वमात्रैणैव परिमितव्यवहारादित्यर्थः । सर्वेति । अणुपरिमाणाव्यापकत्वादित्यर्थः । अणुत्वेऽपीति । आनुमानिकस्तत्रा. पि परिमितव्यवहारोऽस्तीति नाव्यापकत्वामित्यर्थः । अणुत्वं हि प. रिमाणत्वव्याप्यजातिस्तथा च परिमाणत्वमेव न सिद्धं कुतस्तद्या. प्यजातिरित्याह-नेति । अणुपरिमाणेति । यद्यपि अणुत्वासिद्धौ तदन्तर्भा. न्यायलीलावतीप्रकाशः परिमाणापरिमाणसाधारण्यादिति भावः । सर्वपरिमाणाव्यापकत्वादिति । त्वया परमाणुपरिमाणस्यापि पक्षीकरणे तत्र हेतोरवृत्त्या भागासिद्ध- रित्यर्थः । अणुत्वेऽपीति । परीक्षकाणां महद्यवहारभिन्नोऽपि परिमित. व्यवहारोऽस्तीत्यर्थः । यद्यपि परिमाणत्वजातिसिद्धावपि नाणुत्वसि. द्धिस्तथापि परिमाणत्वं महत्त्व भिन्ननित्यवृत्ति सकलपरिमाणवृत्ति जातित्वादिति यदि साध्यते तत्राह-परिमाणत्वजातेरिति । अणुत्वसाध. कमानस्य परिमाणत्वजात्युपजीवकत्वादित्यर्थः । तदेव प्रयोगदूषणा- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः टितमविभुत्वव्यवहारकारणत्वमिति यावत् । यद्यपीति । यद्यपि परि. माणत्वजातेरसिद्धाविति मूलस्य परिमाणत्वसिद्धावणुत्वं सियः त्येवेति नियमपर्यन्तं नार्थों येनेदमनियमप्रदर्शनमुपालम्भाय, केन्तु तत्सिद्धावणुत्वं सियतीत्येव मूलाभिप्राय इत्ययुक्तमेतत्तथापि मूलस्य नियमपरत्वाभिसन्धानेनायमाक्षेपः । वस्तुतः परिमाणत्वजातेर. सिद्धावप्यणुत्वसिद्धिरित्येव नव्यत्यासेनार्थ इति भवति यथोक्ता. भिप्रायाक्षेपः । तथापीति । यद्यपि परिमाणत्वाघटितस्याणुपरिमाणसा- धकस्यानुपदं मूलकृतैव प्रदर्शनीयत्वादिदमयुक्तं तथापि तन्मूलस्या ऽप्युक्तानुमाने एव तात्पर्यमन्यथाश्रयासिद्धेरित्यभिसन्धायैतदुक्तम् । अत एव वक्ष्यति स्फुटयतीति । इति यदीति । परिमाणभिनवृत्तित्वोपा. ध्यप्रतिसन्धान इति शेषः। गुणत्वावितरता(गुणत्वापरजा?)त्येत्यत्र (१) ०णाव्यापकत्वात् । (२) द्धावणुत्वव्यवहारस्यैवा० ।

·न्यायलीलावती परिमाणतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तम् ,परिमाणतारतम्यत्वात्, महत्. परि(१)माणतारतम्यवत् इति तत्सिद्धिरिति चेत्(२), परिमा- णतारतम्यं किमणुमहत्साधारण(३)परिमाणजातीयतारतम्यं महत्त्वतारतम्यं वा विवक्षितम् । नायः, असिद्धेः । नेतरः, सिद्ध साधनात् । व्यणुकोपादानं परिमाणवत् , द्रव्यत्वात् घट- वदिति तत्सिद्धिरिति चेन्न, परिमाणजातीयतामात्रस्य व्या. पकस्यासिद्धौ प्रतिबन्धस्यासिद्धेः । गुरुत्वावच्छेदादौ च परि- मितव्यवहारदर्शनात् । ततो भेदकमानाभावान्न भिद्यते । अत्रोच्यते । व्यणुकोपादानं गुणत्वापरजात्या महत्त्वैकजा. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम्. वेन पक्षासिद्धिस्तथापि कुवलयापेक्षया आमलकमण्विति व्यवहार बलाद् यदणुत्वं सिद्धं तदादाय पक्षतेति भावः। क्वचिद् विश्रान्तमिति । अणुतमं किञ्चिदस्तीत्यर्थः । परिमाणतारतम्यत्वादिति । परिमाणगो- चरतरतमव्यवहारविषयत्वादित्यर्थः । परिमाणत्वासिद्धी तारतम्यः मध्यसिद्धमेति पूर्वदोष एवात्रापीत्याह-परिमाणतारतम्यमिति । अवा- न्तराणुत्वं तावत् साधयति-व्यणुकति । यत्र द्रव्यत्वं तत्र परिमाणमि. ति सामान्यव्याप्तिस्तदा गृह्येत यदि व्यापकतावच्छेदकं परिमाण. त्वं सिद्धं स्यात्तदेव तु न सिद्धमित्याह-नेति । ननु परिमितव्यवहारे. गैव परिमाणत्वं सिद्धं स्यादित्याह-गुरुत्वेति । व्यणुकोपादानमिति । गुण- न्यायलीलावतीप्रकाशः भ्यां स्फुटयति-अणुपरिमाणेति। सिद्धसाधनादिति । अपकृष्टमहत्वतारत. म्यस्यैवाणुपरिमाणतारतम्यात्मकत्वात्तस्य च त्रुटावेव विश्रामा. दित्यर्थः । व्यणुकोपादानमिति । न चात्र महत्त्वमुपाधिः महत्त्वं यदि प. रिमाणमात्रं विवक्षितं तदा साधनव्यापकत्वात् , परिमाणत्वव्याप्य. जातिश्चेत्तदाऽणुत्वस्वीकारात् । परिमाणजातीयतेति । व्यापकतावच्छेद- करूपग्रह विना व्यापकत्वाग्रहे तन्निरूपितव्याप्त्यग्रहादित्यर्थः। ननु परिमाणवदिति साध्यस्य परिमितव्यवहारहेतुगुणवदित्यर्थ इत्यत आह-गुरुत्वेति । तथा चार्थान्तरत्वमिति भावः । व्यणुकोपादानमिति । (१) महापरिमा। (२) चेन्न। (३) महत्परिमाणजा।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३६१ तीयगुणवत् द्रव्यत्वात् घटवत् । ननु किं महत्त्वजात्या एकजा. तीयगुणवत्वं साध्यं जात्यन्तरेण वा । नाद्यः, अपसिद्धान्तात् । नेतरः, असिद्धेः । नानामहत्वसाधारणजातिमात्रेणेति ब्रूमः । न . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्वव्याप्यजात्या महत्त्वेन सह एकजातीयो यो गुणस्तद्वदिति साध्या. र्थस्तथा च तत्र महत्त्वस्य बाधे परिमाणत्वजातिमान् गुणः सिध्य. ति तदेव चाणुत्वमिति भावः । घटे च महत्त्वमेव तथेति दृष्टान्तः। ननु गुणत्वापरजात्योपविवेक्तुमर्हति अन्यथा साध्याप्रसिद्धिरि. त्याह--नन्विति । अपसिद्धान्तादिति । ज्यणुकोपादाने महत्वानभ्युपगमा. दित्यर्थः । असिद्धरिति । जात्यन्तरं परिमाणत्वमेव वक्तव्यं तच्चासिद्ध. मित्यर्थः। नानामहत्त्वेति । तच्च परिमाणत्वं महत्त्वं वास्तु (१)साधा. रणोक्तैव परिमाणत्वाणुत्वयोः प्रकृते पक्षधर्मताबलात् सिद्धिरि. त्यर्थः। पक्षधर्माताबलमेवाह--न चैवमिति । पर्यवसितसाध्यमुपसंह न्यायलीलावतीप्रकाशः महत्त्वनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगिगुणत्वव्याप्यजातिमद्गुणवत् मह. स्ववृत्तिगुणत्वसाक्षाद्याप्यजातिमद्गुणवदिति वाऽर्थः । न च महत्त्व मुपाधिः तुल्ययोगक्षमत्वात् । सम्प्रदायविदस्तु महत्त्वं साक्षात्कारविरोधिजातिसमानाधिकर- णगुणत्वसाक्षाद्याप्यजातिमत् साक्षात्कारप्रयोजकमूर्तगुणत्वात् रूप. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः सुतीयार्थासङ्गतराह-महत्त्वनिष्ठति । अभावान्तर्भावे गौरवादाह-महत्ववृ. त्तीति । अत्र साक्षात्पदं भेदलाभाय। साक्षात्कारविरोधीति । साक्षात्कारवि. रोधिनी जातिरणुत्वं तत्समानाधिकरणं परिमाणत्वं तद्वद्गुण. वत्त्वं पक्षधर्मताबलात्. सिद्ध्यति । तेनाणुत्वपरिमाणत्वयो। रपि सिद्धिः । साक्षात्पदं च पूर्ववत् । व्योममहत्त्वसमानाधिकरण महत्त्वत्वमादायार्थान्तरमिति प्रथमजातिपदम् । परममहत्त्वत्वमादा. यार्थान्तरमिति साक्षात्कारविरोधीति । गुणत्वमादायार्थान्तरमिति गुणत्वव्याप्येति । महत्त्वानुभूतरूपान्यतरत्वमादायार्थान्तरमिति द्वितीयजातिपदम् । साक्षात्कारेति । द्रव्यसाक्षात्कारेत्यर्थः । अन्यथा (१) तच्च परिमाणत्वं वस्त्विति क्वचित् पाठः। ४६न्या० ·न्यायलीलावती चैवं तत्र महत्त्वस्यैव सिद्धिः । परमाणोरपि दृश्यतापत्तेः । ततो महत्त्वाणुत्वसाधारणी जातिः परिमाणत्वं सिद्ध्यतीति । गुरुत्वाव. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् रति--तत इति । परिमितव्यवहारात् परिमाणत्वसिद्धौ गुरुत्वेनार्था- न्तरं परिहरति--गुरुत्वेति । निरूपितस्तु वादिना निर्णीतस्तवच्छे- न्यायलीलावतीप्रकाशः वत्। न च परममहत्त्वं तथा आत्मनोऽसाक्षात्कारापत्तः । रूपत्वमुपाधिः तुल्ययोगक्षमत्वात् । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः स्वसाक्षात्कारप्रयोजकलंयोगादौ व्यभिचारतादवस्थ्यात् । मृतपदं च सुखादी व्यभिचारवारणाय विशेषगुणविशिष्टस्यैवात्मनः प्रत्यक्ष. तया सुखादरपि तत्प्रयोजकत्वात् । गुणपदं च अनेकद्रव्यवत्वघटक. तयाऽवयवस्यापि साक्षात्कारप्रयोजकतया तत्र व्यभिचारवारणाय । न च सजातीयसंयोगस्य दूरस्थकेशसाक्षात्कारप्रयोजकतया तत्र घटचक्षुःसंयोगे व्यभिचार इति वाच्यम् , प्रयोजकपदस्य कारणता. वच्छेदकार्थत्वात् । अ (भ?) वति च द्रव्यसाक्षात्कारं प्रति रूपमा हत्त्वे तथा, न तु संयोग इति मिश्राः । तदयुक्तम् । तथा सति द्रव्य. पदप्रक्षेपानुपपत्तेः। कोचित्तु वहिव्यत्वावच्छिन्नसाक्षात्कारप्रयोजकत्वादित्यर्थ इति वदन्ति । तदप्ययुक्तम् । मूर्तपदवैयर्थ्यात् । तस्मात्स्वसहकारिके. न्द्रियजन्ययावद्रव्यसाक्षात्कारजनकमूत्र्तगुणत्वात् मूर्तपदव्यत्या सेन मूर्तसाक्षात्कारकारणतावच्छेदकगुणत्वादिति वा हेतुरिति दिक्। रूपवदिति । तत्राप्युद्भूतत्वमादाय साध्यगमनम् । न च (परम?) महत्त्व मिति। पर (म?) महत्त्वत्वमित्यर्थः। कचित्पाठ एव तथा । तथेति । साक्षा कारविरोधीत्यर्थः । तथा च न तदादाय सिद्धसाधनमिति भावः । आत्मन इति । तत्परिमाणस्य चेति शेषः। तथा च न स्वाश्रयाश्रयसा. क्षात्कारविरोधित्वं न वा स्वाश्रयसाक्षात्कारविरोधित्वमिति भावः । न च रूपत्वमिति । न च स्पर्शरसादौ साध्याव्यापकत्वं स्पर्शान्यसा. क्षात्कारकारणतावच्छेदकत्वलक्षणपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वा- त् । तुल्ययोगक्षेमत्वादिति । अत एव प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नसाध्याव्यापक- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३६३ च्छेदादौ च परिमितव्यवहारो निरूपिततदवच्छेदकोपाधिसंख्यावि- पयः । ननु महत्त्वमेव न सिद्ध्यति बहुतरद्रव्यसमवायेन महदिति प्रत्ययोपपत्तेः(१)। बहुतरद्रव्यसमवायाभावनिबन्धन एव(२) द्वय- णुकादेरनुलभ्मोऽपि। एवं (सति) गगनेऽपि महदिति प्रत्ययो न स्यादिति चेत् , न स्यादन्यत्र महत्त्वासिद्धौ तत्र महत्त्वाननु- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् दको गुरुत्वावच्छेदको य उपाधिः पलादिस्तस्य संख्या द्वित्वादिस्तु विषय इत्यर्थः । महत्वैकजातीयेति साध्यांशं दूषयति-नन्विति । अन्यथासिद्धिमाह--बहुतरेति। आदिपदात् परमाणुपरिग्रहः । वहि न्यायलीलावतीप्रकाशः निरूपितेति । 'निरूपितो' निश्चितस्तदवच्छेदकः सुवर्णादि. गुरुत्वावच्छेदक उपाधिः प्रस्तरादेर्द्विपलत्वादिरूपस्तद्गतद्वित्वादि. संख्याविषय इत्यर्थः । न चैवं घटादिपरिमाणेऽप्यवच्छेदक. हस्तादिसंख्यानिबन्धन एवं परिमितव्यवहारः स्यादिति वा- च्यम्, हस्ताद्यवच्छेदं विनापि परिमितव्यवहारात् । नापि प्रस्त. रादिगुरुत्वावच्छेदकं विनापि परिमितव्यवहार इति गुरुत्वपरिमा. णयोरेका जातिः सिद्ध्येदिति वाच्यम्, परिमाणं यदि गुरुत्ववृत्ति. गुणत्वसाक्षाद्याप्यजातिमत्स्यात्तदा गुरुत्वनिरूपितोत्कर्षापकर्षाश्रयः स्यादिति बाधकात् । बहुतरेति । महत्त्वकारणत्वेन तस्यावश्याभ्युपेय. त्वादिति भावः । एतच वहिरिन्द्रियजद्रव्यसाक्षात्कारप्रयोजकमुक्तं न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः विशेषगुणत्वमपि नोपाधिरिति भावः । प्र(परि१)माणं यदीति । साक्षात्पदं भेदलाभार्थम् । अन्यतराश्रयत्वं चापाद्यम् । गुरुत्वमेव दृष्टान्तः । य. द्यपि भावनावृत्तितादृशजातिमानपि वेगो न भावनानिरूपितोत्क. र्षांद्याश्रय इति (त्य?) प्रयोजकमिदं तथापि तयोरेकजातीयतासाध. कमानवन्नात्र साधकमानमस्ति परिमितव्यवहारस्याविचित्रस्योभय- त्राभावादिति भावः । उक्तमिति । झणुकानुपलम्भोऽपीति (३)व्यतिरेकमु. (१) तिव्यवहारोपपत्तेः। (२)व्याभावादेव। (३) एतवप्रतीकानुसारी पाठः 'प्रकाश' नोपलभ्यते ।

·न्यायलीलावती मानात् । मैवम् । अवयववहुत्वमात्रं वा महदितिप्रत्ययगोचर बहुत्वविशेषो वा । सोऽपि निर्धारितोऽनिर्धारितो वा । नाद्यः, महदल्पसाधारणत्वात् । न द्वितीयः,अवयवबहुत्वेयत्तानिश्चयेऽपि घटादौ महदिति प्रत्ययात् तनिरूपकमानाभावाच्च । न तृतीयः, महत्त्वप्रकर्षापकर्षप्रतीत्यनुदयप्रसङ्गात् । प्रचुरदेशव्यापकत्वात्त. दनुमानमिति चेत् , न, तद्देशप्राचुर्यस्यापि निश्वायकमानाभा. वात् । तत्रापि प्रचुरदेशान्तरव्यापकत्वानुमाने(१)ऽनवस्थानात् । कथं तर्हि घटादेः प्रचुराप्रचुरदेशव्यापकत्वप्रतीतिः । महत्त्वोत्क- - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् रिन्द्रियजद्रव्यप्रत्यक्ष इति । तेनात्मप्रत्यक्षे न व्यभिचारः। सोऽपीति । बहुत्वविशेष इत्यर्थः । निर्धारित इति । एतावद्भिरेवावयवैरिदं द्रव्य. मारब्धमिति निर्धारित इत्यर्थः। महदपेति । महतो घटादेरलपस्यापि मसकादेर्भूयोऽवयवारब्धतया महत्त्वविशेषप्रत्ययो न स्यादित्यर्थः । ननु निर्धारितो बहुत्वविशेषो महत्त्वव्यवहारहेतुरिति दूषयति- म द्वितीय इति । ननु तत्रापि बहुत्वनिश्चय एवेत्यत आह--तन्निरूप. केति । अनिर्धारितावयववहुत्वं दूषयति-न तृतीय इति । महत्त्वेति । बहुत्वविशेषस्थानिर्धारितत्वेनाविशेषादित्यर्थः । तदनुमानमिति । बहु- त्वविशेषानुमानमित्यर्थः । महत्त्वानुमानं वा । तद्देशेति। महत्त्वं विना तहेशप्राचुर्यमपि निर्वक्तुमशक्यमित्यर्थः । तत्रापीति । प्रचुरदेशेऽपि प्रचुरदेशानुमानमित्यर्थः । ननु घटः प्रचुरदेशः कुवलयं न प्रचुरदेश. मिति कथं प्रतीतिर्यदि न तत् प्रत्यक्षमित्याह-कथमिति। महत्त्वेति । न्यायलीलावतीप्रकाशः न तु द्रव्यप्रत्यक्षतामात्रप्रयोजकम्, आत्मनोऽप्रत्यक्षतापत्तेः। यद्यपि अवयवजन्यावयविन्यवयवबहुत्वं व्यभिवरति तथापि स्फुटत्वात्तदु- पेक्ष्यान्यदाह-अवयवेति । 'प्रचुरदेशव्यापकत्वात्' प्रचुरावयवसमवे. तत्वादित्यर्थः । अवयवबहुत्वेन महत्त्वव्यवहारोपपादने दूषणमाह-- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः खेनेति शेषः । यद्यपीति । साक्षात्परम्परासाधारण्या(२)वयवबहुत्ववि. (१) शान्तराभिधानेऽनवस्था । (२). रणाव। -- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३६५ र्षापकर्षाभ्यां तदनुमानादिति ब्रूमः । देशानां च भेदेनाप्रतिस- न्धाने तदपेक्षाबुद्धिसाध्यस्य बहुत्वविशेषस्यैवानुपपत्तेः । द्वषणुः कानुपलम्भो वा गुणविशेषविपर्ययाधीनः सालोकेन्द्रियसन्नि- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् यद्यपि घटस्य द्यवयवस्य महत्त्वोत्कर्षेऽपि कुवलयस्य त्रुटेज्यवय. वस्य कथं महत्वापकर्षः स्यात् तथापि स्वावयवपरम्परासमाहार- घटितप्रचुरदेशत्वमिह विवक्षितम् । ननु तथापि प्रशिथिलावयवस्य तूलकपिण्डादेमहत्त्वोत्कर्षः मृत्पिण्डादेमहत्त्वानपकर्ष इत्यवयव. समाहाराधीनमपि महत्त्वं प्रति बहुत्वं व्यभिचार्येवेति चेत्, न, मह. स्वोत्कर्षविशेषस्य प्रचयाधीनस्य विवक्षितत्वात् । किं चावयवबहु. त्वं संख्याविशेषः स च नास्त्येव किमनुमीयतामित्याह-देशानां चेति। ईश्वरापेक्षाबुद्धया तत्र बहुत्वमुत्पद्यत इत्यत्र न प्रमाणमिति भावः । प्रत्यक्षसिद्धेऽपि महत्त्वे विप्रतिपन्नं प्रति अनुमानमाह-द्वयणुकेति । उद्भूतरूपस्य द्यणुकस्यानुपलम्भोऽसाक्षात्कारः पक्षः । गुणविशेषवि. पर्ययाधीन इति । गुणविशेषात्यन्ताभावव्याप्य इति साध्यम् । गन्धा. नुपलम्भे व्यभिचारवारणाय द्रव्येति । अन्धकारस्थघटानुपलम्भे व्यभिचारवारणाय सालोकेति । आत्मानुमानमपरकीयात्मानुपलम्भे न्यायलीलावतीप्रकाशः देशानां चेति । भेदेनेति । अवयवानां विविच्यानुपलम्भेनेत्यर्थः । महत्त्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेऽपि विप्रतिपन्नं प्रति प्रयोगमाह-व्यणुकेति । उद्भूतरूपवत्वेन पक्षो विशेष्यः । 'अधीनो' व्याप्यः । सालोकेति । अ. नुपम्भादिति गन्धानुपलम्भेन व्यभिचारीत्यत उक्तंद्रव्येति । द्रव्यानु. पलम्भत्वादिति श्रोत्रानुपलम्भन व्यभिचारीत्यत उकं चाक्षुषेति । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः वक्षायामिदं दूषणमन्यथा तु प्रचयाख्यसंयोगवति निविडसंयोगवद. पेक्षया समानद्रव्यवत्वेऽपि प्रत्यक्षोत्कर्षप्रदर्शनान्महत्तरव्यवहारद- शनाच्च महत्त्वमतिरिक्तमेव मन्तुमुचितमिति दूषणमुपेक्षितं द्रष्टव्यम्। अनुभूतरूपे सिद्धसाधनादाह-उद्भुतेति। अधीनत्वं जन्यत्वं न प्रा. गमावरूपेऽनुपलम्भे इत्यन्यथा व्याचष्टे-व्याप्य इति । श्रोत्रानुपलम्भेनेति । श्रोत्रेण यो द्रव्यानुपलम्भस्तेनेत्यर्थः। कचित् श्रोत्रेति(द्रव्येति?)पाठ.

·न्यायलीलावती न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् इति बोध्यम्। * *नुपलम्भे व्यभिचारवारणाय चाक्षुषेति । श्रौत्रद्रव्या. नुपलम्भे व्यभिचारवारणाय वा । इन्द्रियासनिकृष्ट व्यभिचारवारणाय इन्द्रियसनिकृष्टेति । यद्यपि सर्वत्र गुणविशेषविपर्यायाधीनत्वमस्त्ये. वान्धकारे वाहालोकरूपाभावः, अन्तत इन्द्रियसंयोगाभावात्ममन:- संयोगाभावस्य वा सत्त्वात् तथापि गुणविशेषविपर्यायाधीन इति गुणविशेषविपर्ययप्रयोज्य इत्यर्थः । यद्वा द्वयणुकं चाक्षुषसाक्षात्- कारासाधारणकारणैकगुणामाववत् चक्षुरयोग्यत्वादिति विवक्षि तम् । अयोग्यत्वादित्येव वा विवक्षितम् । न्यायलीलावतीप्रकाशः अन्धकारेऽनुपलम्भवारणार्थ सालोकेति। ननु चक्षुरिन्द्रियानुपलम्भे नेदमनैकान्तिकम्(१) । अथ यादृशो गुणविशेष उपलम्भाव्यभिचारी तादृशस्तत्रापि नास्त्यंव । तर्हि गन्धानुपलम्भेन व्यभिचारवारणाय विशेषणं व्यर्थम् , तत्रापि तादशगुणाभावस्य वक्तुं शक्तत्वात् । किश्चादृष्टविपर्ययाधीनत्वेन दूरसाक्षात्कारे माषराश्यादौ संयोग विशेषस्यापि साक्षात्कारकारणत्वदर्शनात्तदभावेन वाऽर्थान्तरम् । मैवम् । घणुकं चाक्षुषसाक्षात्कारासाधारणकारणैकवृत्तिगुणाभाव. वत् आलोकेन्द्रियसनिकृष्टत्वे सत्यचाक्षुषत्वादिति विवक्षितत्वात् । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः स्तथा लत्ययमों व्यक्त एव । न च चाक्षुषपददानेऽपि श्रोत्रेन्द्रियानुपल. म्भेन चाक्षुषेण व्यभिचारः, तत्र रूपाभावेन साध्यसत्त्वात् । सलौकिकेति। ( सालोकेतीति ? ) न च संयोगाभावधीनतया (साध्य ? ) सत्त्वादेव न तत्र व्यभिचार इति वाच्यम्, साध्येऽव्यासज्यवृत्तित्वस्य गुणे विशेषणत्वात् । अन्यथाऽदृष्टवदात्मसंयोगव्यतिरेकाधीनत्वेनार्थाः न्तरमाकर एव वक्ष्यति । न चैवं व्यासङ्गे व्यभिचार, मन सयुक्तत्वेनापीन्द्रियाविशेषणात् । तत्रापीति। उद्भूतत्वविशिष्टगन्धे विपर्ययाधीनत्वस्य गन्धानुपलम्भेऽपि सत्वादित्यर्थः । ननु स्ववि- षयनिष्ठो यो गुणविशेषविपर्ययस्तदधीनत्वं साध्यमिति नोक्तदो. षः । अत एव मनःसंयुक्तत्वविशेषणदानव्यावृत्तिरपि हेतौ परास्ते. त्यरुवराह-किश्चेति । ब्यणुकमिति। उद्भूतरूपमिति शेषः । गुणाभाववत्त्वं (१)रूपमहत्त्वयोव सत्यदिति भावः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३६७ कृष्टचाक्षुषद्रव्यानुपलम्भत्वात्(१), पवनानुपलम्भवत् । दीर्घत्वं च उपर्यधोभावा(२)वच्छिन्नप्रचुरदेशव्यापकत्वम् । न चात्रापि प्रचुर- देशव्यापकत्वानुपलम्भो, महत्त्वोत्कर्षेणैव तदनुमानात् । न चेदेवं न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् दीर्घत्वं परिमाणविशेषस्तत्रान्यथासिद्धिमाह-दीर्घत्वं चेति । प्रचु. रदेशब्यापकत्वमपि दुरुन्नेयमत आह-महत्त्वेति । ननु महत्सु दीर्घ- मानीयतामिति निर्धारणान्यथानुपपत्त्या दीर्घत्वं परिमाणविशेषः स्यादित्यत आह-न चेदेवमिति । महत्सु दीर्घमानीयतामिति नि- औरणात खर्वत्वादिकमपि स्यादित्यर्थः । यद्यपि खर्वत्वं इस्वत्वमेव तथापि त्रिकोणपरिमण्डलादिकं ग्राह्यम् । तथा चावयवसंयोगविशेषा- देव प्रतीतरुपपत्तिरिति भावः। सम्प्रदाय तु परिमाणचातुर्विध्यम् । न्यायलीलावतीप्रकाशः दीर्घत्वविपर्ययाधीनत्वेनार्थान्तरं निराकरोति--दयित्वं चेति । उपर्यधो- भावेति । योग्यतोपलक्षणमिदम् । तदवच्छेदकं महत्त्वं जातिविशेष एव । ननु महत्सु दीर्घमानीयतामिति प्रत्यक्षाहीत्वं तद्भिनं स्यात् महत्सु लघ्वानीयतामित्यनुभवात् तत्कल्पनापत्तेः । यदि चावयवसं. स्थानविशेष एव तत्तदा दीर्घश्वमपि तथेत्यभिप्रत्याह-न चेदेवमिति । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः गुणासमवहितत्वमन्यथालोकरूपाभावेन सिद्धसाधनापत्तेः । अदृष्टेना. र्थान्तरवारणार्थमसाधारणेति । इन्द्रियसंयोगेनार्थान्तरवारणाय एक- वृत्तीति। महत्त्वस्य गुणत्वसियर्थ गुणेति।चाक्षुषसाक्षात्कारकारण- यावत्सन्निकर्षसमवहितत्वं सत्यन्तार्थस्तेन व्यासङ्गदशायामचाक्षुषे घटे न व्यभिचारः। तत्रापीन्द्रियमनःसन्निकर्षासमवधानात् तिर्यगव. स्थिताव्याप्तिरित्याह-योग्यतेति । महत्त्वं जातीति। जातिविशेषविशिष्टं मः हत्त्वमेवेत्यर्थः। यद्यप्येवं दीघत्वव्यवहारहेतुरपि तदेवास्तु एकत्रैव प रिमाणे महत्त्वत्वदीर्घत्वत्वव्यवहार इति वदन्ति । तदयुक्तम् । समा. नाधिकरणपरिमाणस्य परिमाणप्रतिबन्धकतया एकत्र परिमाणद्वया. भावात् । केचित्तु जातिविशेषापेक्षया संस्थानविशेषस्यैव परम्परास. (२) लम्भात् । (२) धोभागाव० । ।

·न्यायलीलावती वक्रत्व(१)ऋजुत्वादिकमपि परिमाणान्तरं(२)म्यात् । [इति परिमाणम् ।] अथ पृथक्त्वे किं प्रमाणम् । पृथगिति प्रत्यय इति चेत् , न, तस्यान्योन्याभावावलम्बनत्वात् । अन्यथा गुणादौ तदनु. पपत्तेः । तथा सति इदमिदं न भवतीति प्रत्ययः स्यात् न तु पृथ- गिति चेन्न, सत्यादिपदवदन्त वितननर्थ एव भावात्मनि पृथः कशब्दसङ्केतादुपपत्तेः । मैवम् । अभावस्य प्रतियोगिसापेक्षनि- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तत्र दीर्घत्वं महत्त्वसमानाधिकरणं परमदीर्घत्वं परममहत्त्वसमाना. धिकरणं परमहस्वत्वं परमाणुत्वसमानाधिकरणमित्यायूह्यम् । पृथक्त्व इति । पृथक्त्वं तावदनुभवसिद्धं तस्य गुणत्वे किं प्रमाण मित्यर्थः । तथा सतीति । पृथक्त्वस्थान्योन्याभावत्वे सतीत्यर्थः । सत्यादिपदवदिति । यथा व्यधिकरणप्रकारानवच्छिन्नत्वं सत्यत्वं न. स्वान्तर्भावेण तथा पृथक्त्वमपीत्यर्थः । दै(मै)वमिति। घटःपटो न भव. भ्यायलीलावतीप्रकाशः आदिपदात्त्रिकोणमण्डलादिपरिग्रहः । पृथक्त्व इति । एतस्मात्पृथगिदमिति प्रतीतेस्त्रयोविंशतिगुणावि. षयाया गुणविषयत्वे किं मानमित्यर्थः । तस्येति । इदमस्मात्पृथगिति प्रत्ययस्य इदमिदं न भवतीतिप्रत्ययान्यूनानतिरिक्तविषयत्वादन्योन्या. भावेनैव तदुपपत्तिरित्यर्थः । अन्यथेति । तस्य गुणविषयकत्वे इत्यर्थः । तथा सतीति । अन्योन्याभावविषयत्वे विधिमुखः प्रत्ययो न स्यादि. त्यर्थः । सत्यादीति । विशेष्यावृत्यप्रकारकत्वज्ञाने यथा सत्यपदस्य शक्तिस्तथा पृथक्शब्दस्यापि अन्योन्याभावविशिष्टेऽभावे शतिर्न हि नोऽप्रयोग इत्येव विधिरित्यर्थः । अभावस्येति । इदमस्मात्पृथ. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः म्बन्धेनापयविनिष्ठस्य दीर्घत्वव्यवहारहेतुत्वमन्यथा पारिमाण्डल्य त्वादेरपि जातिविशेषस्य स्वीकारापत्तरित्याहुः । परिमाणम् । सिय(सिद्धि?)ब्याघातादाह--एतस्मादिति । भावे धर्मिणीत्यर्थः । (१) खर्वत्वऋ०। (२) परिमाण स्या०।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३६९ रूपणत्वात् । अस्य चावधिनिरूप्यत्वात् । आनुशासनिकपञ्चमी. विभक्त्यन्तवाचकपदाभिलप्यपानत्वमवधित्वमिति चेन्न, अनधी- तशब्दविद्यानां तथाप्रतीतिविरोधात । दण्डी पुरुष इति [प्रतीति]- . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तीति प्रतीतेघंटः पटात् पृथगिति विलक्षणा प्रतीतिरेवान्योन्याभाव. भेदे पृथक्वस्य प्रमाणमित्यर्थः। ननु यदेव प्रतियोगित्वं तदेव अव. धित्वं किन्त्वनुशासनबलात् पृथक्शब्दप्रयोगे पञ्चमीत्याह-भानुशास- निकेति । आनुशासनिकी या पञ्चमी विभक्तिस्तदन्तं यद्वाचकं पदं घटादिति तदभिलप्यमानत्वमित्यर्थः । तहि अवैयाकरणानामधित्व- ज्ञानं न स्यादित्याह--नेति। नन्वनधीतव्याकरणा(ना?)मपि यथा द. पडीति प्रत्ययस्तथा प्रकृतेऽपि स्यादित्याह--दण्डीति। दण्डाधारत्वं न्यायलीलावतीप्रकाशः गितिप्रतीतिविषयः पृथक्त्वमवधिनिरूप्यम्। न च अन्योन्याभाव एत. द्विषयः, इदमिदं न भवतीतिप्रतीत्यापत्तेः । न च पृथक्शब्दोऽन्यो न्याभावाऽर्थकः, अन्योन्याभावस्य प्रतियोगिनिरूप्यत्वात्, पृथक्त्व. स्य चावधिनिरूप्यत्वादित्यर्थः । ननु पञ्चम्यन्तपदाभिलप्यमानप्रति- योगित्वमेधावधित्वमित्याह-आनुशासनिकति। पञ्चम्यन्तपदाशानेऽपि पृथक्त्वव्यवहारात् पञ्चमीप्रयोगस्यावधिज्ञानोत्तरकालीनत्वाच नैव. मित्याह-अनधीतेति । प्रतियोगित्वावधित्वयोरभेदे घटापटो ने. त्यपि प्रतीतिः स्यात् । न च घटः पटो न भवतीत्यत्रापि सामानाधि. करण्यस्य प्रतीतेनशब्दस्याभावप्रतियोगित्ववाचकतया तेनैव प्रति. योगित्वस्याभिहितत्वान्न तदर्थिका पञ्चमीति वाच्यम, नशब्दस्याभा. वाश्रयवाचकत्वे सामानाधिकरण्योपपत्तेरिति भावः । ननु यथा दण्डी पुरुषो दण्डपुरुषसम्बन्ध इतिप्रतीत्योर्विषयावैचित्र्येऽपि वैलक्ष प्यं तथेदमिदं न भवतीदस्मात्पृथगित्यनयोरपि प्रतीत्योस्तत् स्या. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः घटः पटो नेति । इदमुपलक्षणं घटः पटः(टात् ?)पृथगित्यपि द्रष्टव्यम् । न चानुशासनमेव नियामकं तेन प्रयोगनियमनेऽपि प्रतीत्यनियमात । न तदर्थेति । (र्थिकेति ? । ) उक्तार्थानामप्रयोगादिति भावः । नशब्दस्येति । ४७न्या० ·न्यायलीलावती वदुपपत्स्यत इति चेन्न, तत्र दण्डाधिकरणत्वस्य मत्वर्थीयेन प्रतिपाद्यमानत्वात् । तस्मात् पृथक्त्वगुणनिरूपकत्वमेवावधि- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् प्रत्यक्षमेव तत्र प्रयोगमात्रदर्शनात् दण्डीति व्यपदिश्यते । प्रकृते तु अनुशासनस्य पञ्चम्या वाचकत्वस्याभिलप्यमानस्य च ज्ञानमवधि. त्वज्ञानेऽपेक्षितमिति वैषम्यमित्याह-नेति । यत्तु दण्डी पुरुषो द. ण्डपुरुषसंयोग इति विषयावैचित्र्येऽपि प्रतीतिवैचित्र्यं यथा तथा घटः पटात् पृथक् घटः पटो न भवतीत्यपि विषयावैचित्र्येऽपि वैचित्र्यमेव स्यादिति व्याख्यानं तच्चिन्त्यं मूलानुरोधात् । तर्हि किमवधित्वमत आह-तस्मादिति । न्यायलीलावतीप्रकाशः दित्याह-दण्डीति । तत्रापि विषयवैचित्र्यमस्त्येवेत्याह-तत्रेति । तस्मादिति । ननु अवधित्वं न पृथक्त्वनिरूपकत्वमन्योन्याश्रयात् । न च यो वस्तुगत्याऽवधिस्तनिरूप्यं पृथक्त्वं पृथक्वनिरूपणात् प्राक् नत्रावधित्वाभावात् । अत एव पृथक्वात्यन्ताभाववत्त्वमवधित्वमपा. .म्तम् । अवधौ ज्ञाते पृथक्त्वज्ञानं तज्ज्ञाने च तदत्यन्ताभाववत्त्वज्ञा. नमिति परस्पराश्रयत्वात् । मैवम् । पृथक्वसामान्यज्ञानपूर्वकत्वात् न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः तथा चोक्तार्थतैव नास्तीति भावः। 'वाचकत्वे प्रतिपादकत्वे । व. स्तुतः प्रतियोगित्वावधित्वयोर्भेदेऽनुभव एव मानम् । प्रतियोगित्वे च पञ्चम्याः शक्तिरक्लप्तवेत्येव पृथक्त्वसिद्धौ मानम् । मिश्रास्तु द्वौ पृथगिति प्रतीत्या द्वित्वावधित्वं (वच्छिन्नत्वं.) पृथक्त्वस्य विषयीक्रियते । न चान्योन्याभावस्य तदवच्छिन्नत्वम्, अतिरिक्तवृत्तित्वात् । अन्यूनानतिरिक्तव्यक्तिकत्वस्य च प्रकृतेऽवच्छे दकन्वपदार्थत्वात् । न च द्वित्वसामानाधिकरण्यमात्रं तत्र विषयो. ऽवच्छेदकत्वबाधे सत्येव तथा कल्पनादिति पृथक्त्वं गुणः। एवं तदसमवायिकारणत्वेनैकपृथक्त्वमपि गुणः। न चैकत्वमेव तदस मवायिकारणं तदसमवायिकारणत्वे संख्यात्वापत्तेरिति वदन्ति । अन्योन्याश्रयादिति । अवधित्वे ज्ञाते पृथक्त्वज्ञानं तज्ज्ञाने चावधित्व. ज्ञानमित्यर्थः । ननु पृथक्त्वसामान्यज्ञानस्याऽप्यवधिज्ञानसाध्यत्वाद- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३७१ स्वम् । अन्यपर्यायशब्दसम्बन्धे पञ्चम्यनुशासनव्यवहाराच्च पाणिने. रन्यादिशब्दानां पृथक्त्वगुणयोगिपदार्थप्रतिपादकत्वमुन्नीयते । अन्यथा अघटः पट इत्यन्योन्याभाववाचकनञ् (१)प्रयोगेऽपि - । न्यायलीलावतीप्रकाशः पृथत्तविशेषज्ञानस्य नान्योन्याश्रयः । यद्वा पृथक्त्वनिरूपकत्वज्ञानं न पृथत्वज्ञानकारणमपि तु यत्रैतद्वर्तते तज्ज्ञानमन्यथा प्रतियोगि- त्वज्ञानेऽप्यन्योन्याश्रयापत्तेः । पारावारवत् पृथक्त्वावधित्वयोः समा. नसंविसंवेद्यत्वमित्यप्याहुः। अन्यपर्यायेति । अन्यपर्यायशब्दयोगे पञ्च. म्यनुशासनादर्थैक्ये च पर्यायत्वाद् य एवैकोऽर्थोऽन्यादिपदानां तदेव पृथक्वम् । अत एव घटापटोऽन्यो भिन्नो विधर्माऽर्थान्तरमितरः पृथगित्यत्र पञ्चमी भवति । न च भेद एव पृथत्वं स चान्योन्याभावो वैधयं स्वरूपभेदश्चेति तवाचकयोगे पञ्चमीति वाच्यम्, घटः पटो नेत्यत्र तत्प्रसङ्गात् । न च भेदवद्वाचकयोगे पञ्चमी, अघट: पट इस्यत्रापि तत्प्रसङ्गात् । घटः पटो न भवतीत्यत्रापि सामानाधिकर- ण्यप्रतीतेनशब्दस्याभाववाचकत्वाच्चेत्यर्थः । नन्वयशब्दार्थ एव क्वचिद् प्रतियोगिना निरूप्यते कचिदवधिना, यत्रावधिना स निरूप्यते तत्र पञ्चमी, शब्दशक्तिवैविध्यात् । यथा ग्रामादागत इत्य. त्रागमनमवधिनिरूप्यं तत्र पञ्चमी, ग्रामस्यागमनवान यमित्यत्र च तदेव सम्बन्धिमात्रनिरूपयमिति न तन पश्चमी । मैवम् । शब्दश: तिवैचियासिद्धः । दृष्टान्ते नावधौ पञ्चमी किन्त्वपादाने। यदा न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः न्योन्याश्रय इत्यत आह-यद्वेति । अवधितावच्छेदकप्रकारकावधि- ज्ञानमेव पृथक्त्वधीहेतुर्न त्ववधित्वेन ज्ञानमित्यर्थः । नन्वेवं तत्राव. धित्वानुभवो न स्यादित्यत आह पारावारवदिति । तथा चावधित्वस्थ पूर्वमप्रतीतेरपि पृथक्त्वप्रत्यय एव विषयत्वमिति भावः । एतच स्वरूपसम्बन्धविशेष एवावधित्वमित्यभिप्रेत्य, अन्यस्य समानसं. विसंवेद्यत्वामावादित्यवधेयम् । केचित्तु पारावारवदित्यादिग्रन्थं पृथक्त्वेऽपि योजयन्ति । एतन्मते च पृथक्त्वात्यन्ताभाववत्वमेवा. (१) नप्रतियोगे पञ्च० ·३७२ न्यायलीलावती पञ्चमीप्रसङ्गात् । पृथक्त्वं च रूपवत्सत्तासम्बन्धितया प्रतिभासते । न च तमोवदेतत् स्यादिति वाच्यम् , तद्भावत्वे बाधकाभावात् । [इति पृथक्त्वम् । ] अथ द्विपृथक्के किं प्रमाणम् । अनुभव [एव] इति चेत् , न, तस्य द्वित्वसाहचर्यादेवोपपत्तेः । ततो नैतद्यवस्थेति(१)चेत् , मैवम् । द्वित्वसामानाधिकरण्येन पृथक्त्वप्रतीतेः । द्वित्वं च न घट- त्ववत् अयं घटोऽयं घट इत्येकैकसंसर्गितया भासते । अयं च . न्यायलीलावतीप्रकाशः चापादानमेव सम्बन्धित्वेन विवक्ष्यते तदा ग्रामस्यागमनवानयमिः त्यत्र षष्ठीत्यविरोधात् । नाप्यघटः पट इत्यत्र समासेनैवावधित्व स्योक्तत्वान्न तदर्थिका पञ्चमीति वाच्यम्, घटस्यान्योन्याभाववा- नयमित्यत्र पञ्चमीप्रसङ्गात् । अत एव वैधर्म्यमेव पृथक्वमित्यपा. स्तम् । वैधर्म्यस्य सातिशयत्वात् पृथक्त्वस्य निरतिशयितत्वात् । पृथत्वस्य च भावत्वे मानान्तरमाह-पृथक्त्वं चेति । तद्भावत्व इति । पृथकभावत्व इत्यर्थः । तमसस्तु भावत्वे बाधकस्य वक्ष्यमाणत्वा. दिति भावः । अथेति । लोष्ट्राद्धटपटौ द्वौ पृथगिति प्रतीतित्विान्यूनानतिरि. तवृत्तिगुणजन्येत्यत्र कि मानमित्यर्थः। तस्येति । द्विपृथक्वानुभवस्य द्वित्वसामानाधिकरण्यविषयत्वेनेत्यर्थः । द्वित्वसामानाधिकरण्येनेति । द्वौ पृथगितिप्रतीतेः पृथत्वस्य द्वित्वेनान्यूनानतिरिक्तव्याक्तकत्वानु. भवात् । यावति द्वित्वं परिसमाप्यते तावति द्विपृथत्वं गुणान्तर- मित्यर्थः। ततोऽपि द्वित्वस्यै कैकशः द्विव्यक्तिवृत्तित्वेन तलिच तीति द्वित्वस्यैकत्र समापल्यभावमाह-द्वित्वं चेति । तर्हि एकपृथक्वा. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः चधित्वमित्यभिप्रायः। प्रतियोगिज्ञानं विना कथमभावज्ञानमित्यरु. चिवीजं च कल्पयन्ति । समासस्यावधित्वेऽनुशासनाभावादिति दोषे सत्येवाह- घटस्यान्योन्येति । घटादन्योन्याभाववानयमित्यपि स्यादित्यर्थः (१) नैव तद्व्यवस्थेति चेत् । नैतद् व्यवस्थितिरिति चेत् । ति केचित् । मैवम् ।

·प्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३७३ द्वावयं च द्वाविति प्रत्ययप्रसङ्गात् । न चैकपृथत्वमुभयाश्रितम् । एकपृथकेयोरभेद आरोप्यत इति चेन्न, असति बाधके उभ- याश्रितपृथक्त्वप्रतीतेन्नत्वानुपपत्तेः । न चेदेवं चित्रमप्येकं रूपं न स्यात् । नीलादीनां विजातीयानारम्भकत्वनियमे व्यापकै. रव्यापकैर्वा नीलपीतादिनानारूपैरेव चित्ररूपप्रतीतेरुपपत्तेः(१)। चित्रैकरूपानुभवबलात्(२) तयवस्थितिरिति चेत्तुल्यं प्रकृतेऽपि। न्यायलीलावतीप्रकाशः देव तादृशानुभवः स्यादित्यत आह-न चैकेति । तस्य द्वित्वेन स हान्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वाभावादित्यर्थः । ननु द्वौ पृथगित्यनुभवस्य द्वित्वसामानाधिकरण्यं विषयो न तु द्वित्वान्यूनानतिरिक्तवृत्ति- त्वमित्येकपृथक्वेनान्यथासिद्धिः । अत्राहुः। द्वित्वसमानाधिकरण- कपृथत्वात्तादृशानुभवे घटास्पटाच्च घटौ द्वौ पृथगिति प्रतीतिः. स्यात् । अथ पृथत्वाश्रयतावच्छेदकत्वेन द्वित्वं प्रतीयते । द्वित्वाश्र यतया च घटपटयोः प्रतीत्या कथं तस्यावधित्वं प्रतीयताम् । पृथक्त्वाश्रयतावच्छेदकरूपविरहेणोपलभ्यमानस्यैवावधित्वादित्युच्या ते । तन्न । आश्रयमात्रवृत्तरेव धर्मस्याश्रयतावच्छेदकत्वाद् द्वित्वस्य चैकपृथक्वाश्रयमात्रवृत्तित्वाभावात् । अव्यापकैत्यभ्युपगमवादः । तुल्यमिति । पृथत्वमपि द्वित्वेन सहान्यू नानतिरिक्तवृत्त्यनुभूयत इति न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः घटाच्च(त?)पटाच्चेति । एकपृथक्त्वयोरन्योन्यावधित्वात् द्विपृथक्त्वस्य चातथात्वेन तथाप्रतीतिरिति भावः । आश्रयमात्रवृत्तेरिति । त- था चायमपि प्रकारो द्विपृथक्त्वाभ्युपगमपक्ष इति भावः । न चाश्रयावृत्तीतिधर्मेणोपस्थितस्यावधित्वंमतो न घटाच्च(त्?)पटा. च्चेत्यादिप्रतीतिरिति वाच्यम् , घटत्यादिना तादृशेनाऽप्यु पस्थितेः। न चाश्रयावृत्तिमात्रेणोपस्थितस्यावधित्वमत्र स्वाश्रयवृत्तिना द्वित्वे. नापि तदुपस्थितिरिति वाच्यम् , प्रमेयाद्धटात्पटः पृथगिति प्रत्य- यानापत्तेरिति भावः। केचित्तु द्वौ पृथगितिप्रतीतेः पृथक्त्वविषयता । सा च नाना. (१) विचित्रपत्ययोपपत्तेः। (२) विचित्रकानुभ०।

·न्यायलीलावती द्विपरत्ववन्दी(१)त्ववशिष्यते। सा तु परत्वापरत्वप्रक्रियायां निर- सनीयेति । [इति] द्विपृथक्त्वम् । न्यायलीलावतीप्रकाशः प्रत्यक्षमेव तत्र प्रमाणमित्यर्थः । अनुमानमप्याहुः । संख्यात्वमे कानेकवृत्तिवृत्ति गुणत्वलाक्षाद्याप्यजातिसमानाधिकरणात्यन्ताभाव प्रतियोगिगुणत्वसाक्षादूव्याप्यजातित्वात् , रूपत्ववत् । विपक्षे बा. धकं चोक्तमेव । द्विपरत्वेति । द्वौ पराविति द्वित्वेन सहान्यूनानतिरिक्ततया पर. त्वस्यानुभवाद् द्विपरत्वमपि गुणः स्यादित्यर्थः । सा स्विति । भिन्नदेश. स्थयोद्वी पराविति प्रतीतेरेवाभावः । किन्त्वेतौ परपरतराविति । समानदेशस्थयोश्च तादृशी द्वित्वधात्वि समानाधिकरणपरत्वादे. वान्यथासिद्धा । न चैवं घटापटाच्च घटपटी द्वौ पराविति प्रती. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः पृथक्त्वविषयत्वे गौरवाल्लाघवलहकृतं द्विपृथक्त्वमेव विषयीक- रोति । न च द्वौ रूपवन्ताविति प्रत्ययेन व्यासज्यवृत्तिरूपापत्तिरे. वमिति वाच्यम्, तत्र समानाधिकरणरूपस्य रूपप्रतिवन्धकतयैकत्र एकदा रूपद्वयासम्भवेन बाधकसत्त्वात् । अत्र तु द्वित्वस्याभ्युपगमे बाधकाभावात् द्विपृथक्त्वसिद्धिरिति वदन्ति । तदयुक्तम् । अत्रापि समानाधिकरणसंख्यायाः संख्याप्रतिबन्धकत्वात् । अप्रतिबन्धकत्वे वा रूपेऽपि तथावप्रसङ्गादिति । संख्यात्वामिति । अत्र हेतुलाध्ययोः साक्षात्पदं भेदलाभाय । दृष्टान्ते सङ्ख्यात्वमादाय साध्यं पक्षे बाधसहकारेण पृथक्त्व. त्वमादाय पर्यवसानम् । समानदेशस्थयोरिति । प्रकृते तु घट पट- योरपि परस्परावधिकं पृथक्त्वमस्तीति विशेष इति भावः । ननु समानाधिकरणकिञ्चिद्विभागासमानकालत्वमेकविभागध्वंऽपि विभागान्तरसमानकालीने यावद्विभागसमानकालत्वविवक्षायामु. काप्रसिद्धिरेव समानाधिकरणविभागवावच्छिन्नासमानकालत्व विव. क्षायां तत्तदवच्छिन्नत्वं लाघवेन ध्वंस एव प्रतियोगिद्वारा विशेषण- मस्त्वित्यरुच्या तथैव सिद्धान्तयति-समानाधिकरणेति । उत्पनसमा. (१) वन्दिस्त्वव।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशाद्भालिता ३७५ संयोगसिद्धौ किं प्रमाणम् । संयुक्त इति प्रत्यय इति चेत् , न, तस्य विभागाभावावलम्बनत्वात्(१)। कः पुनरयं विभागः, किं सम्बन्धाभावमात्रम् ,(२)उताभावभेदः, भावभेदोवा । नाद्यः। समवायादेरपि संयोगतापत्तेः । इष्टत्वाच्च न द्वितीयः। अभा- . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् संयोगसिद्धाविति । संयुक्ताविति प्रत्यक्षं विभागाभावविषयतयाऽन्य. थासिद्धमतः संयोगस्य गुणत्वसिद्धौ न मानमित्यर्थः । कः पुनरिति । विभाग एव तावनिरूपितोऽस्ति येन तदभावमादायान्यथासिद्धिः स्यादित्यर्थः। 'सम्बन्धाभावमा' सम्बन्धसामान्याभावः। 'अभावभे द' सम्बन्धप्रागभावः। 'भावभेदो' गुणरूपः। समवायेति । समन्धाभावा- भावस्य समवायपर्यवसानादपीत्यर्थः। इष्टत्वाच्चेति । सम्बन्धाभावा. भावस्य संयोगपर्यवसानादपीत्यर्थः । यद्वा न द्वितीय इत्यनेनेष्टः न्यायलीलावतीप्रकाशः त्यापत्तिः। समानदेशस्थयोस्तयोः परस्परापेक्षया संयोगसंयुक्तब- हुत्वाभावेन परत्वस्यैवानुपपत्तेरिति भावः । 'सम्बन्धाभावमात्रं' सन्बन्धसामान्याभावः । 'अभावभेदः' स. म्बन्धमागभावः । 'भावभेदो' गुणरूपः । इष्टत्वादिति न द्वितीय न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः नाधिकरणविभागत्वावच्छिन्नध्वंसस्येत्यर्थः । यथाश्रुते उत्पत्स्यमा नविभागवति ताशसामान्यध्वंसाभावात् संयुक्तप्रतीत्यनापत्तेः । स च ध्वंसः क्वचिदेकप्रतियोगिकः कचिन्नानाप्रतियोगिकः । सा. मान्यध्वंसता चोत्तरस्थल एव । न च नानाप्रतियोगिनामेकदाऽ सत्वाद् ध्वंसस्य च प्रतियोगिजन्यत्वात्कथं सामान्यध्वंसोत्पत्तिरिति वाच्यम् , प्रतियोगित्वेनैव जनकतेति चरमप्रतियोगिन एव तजन- कत्वात । न हि कारणतावच्छेदकावच्छिन्नयावत्सत्वे कार्यम् । न चैवं प्रथमघटध्वंसकाले सामान्यध्वंसोत्पत्तिः स्यात् चरमप्रतियो- गिनाशकस्यैव तत्कारणत्वात् । यद्वा चरमप्रतियोगित्वेनैव जनक- (१) माणं तस्य विभागाभावात्मकत्वात् । कः पुनर० । (२) सम्बन्धावभासमात्रम् , उता० । .

·न्यायलीलावती वाभावत्वे भावत्वव्यवस्थितेः । नेतरः । गुणगुणिनोर्विषयविष. यिणोरपि संयोगितापत्तेः । विभागध्वंसः संयोग इति चेन्न, संयुज्य विभक्तेऽपि तत्प्रत्ययप्रसङ्गात् । तमम्प्रत्ययवद् यावदुत्प- नप्रतियोगिध्वंसावलम्बनत्वात् संयोगप्रतीतेः, असिद्ध एव संयोग इति चेन्न, सहोत्पन्नयोरविभक्तयोरेव(१) संयोगात् । जातस्तत्रा. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्वादिति सम्बध्यते । इष्टत्वमेवोपपादयति-अभावेति । संयोगप्राग- भावो विभागस्तदभावश्च संयोगः स्यादित्यर्थः । गुणगुणिनेोरिति । वि. भागाभावस्य तत्रापि विद्यमानत्वादित्यर्थः। ननु विभागात्यन्ताभा. वसत्त्वेऽपि ध्वंसो नास्ति विभागध्वंसस्य द्रव्यमात्रवृत्तित्वादित्या ह-विभागेति । संयुज्येति । विभागध्वंसात्मकसंयोगानन्तरं पुनर्विभा. गेऽपि पूर्वसंयोगरूपध्वंसविषयकसंयोगप्रतीत्यापत्तरित्यर्थः । याव. दिति । विभागासमानकालीनविभागध्वंसस्य विभागत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिकविभागध्वंसस्य वा संयुक्तप्रतीत्यालम्बनत्वात् । अतो नैकविभागवति यावदर्थासम्भवादोषः। सहेति । अविभक्तयोरपि संयुक्तप्रतीतिदर्शनान्नैवमित्यर्थः । तत्रापीति । सहोत्पन्नयोरपीत्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशः इत्यत्र हेतुः। इष्टत्वमुपपादयति-अभावाभावव इति । गुणगुणिनोरिति । विभागात्यन्ताभावस्य तत्रापि विद्यमानत्वात् । संयुक्तव्यवहारापत्ते. रित्यर्थः । विभुद्रव्ययोहिमवद्विन्ध्ययोश्च संयुक्तप्रत्ययापत्तिश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । विभागध्वंस इति । अतो न गुण्यादिषु संयोगधीरित्यर्थः । संयुज्येति । विभागध्वंसात्मकसंयोगानन्तरं पुनर्विभागेऽपि पूर्वविभागे- ध्वंसविषयकसंयोगधीप्रसङ्गादित्यर्थः । यावदुत्पन्नेति । न च य यकस्यैव विभागस्य ध्वंसस्तत्र यावदर्थाभावः । समानाधिकरणविभागास. मानाकालीनविभागध्वंसस्य समानाधिकरणविभागसामान्यध्वंसस्य या विवक्षितत्वात् । सामान्याभावस्य यावद्विशेषाभावव्याप्यत्वात्। सहेति। विभागपूर्वकत्वात् तद्ध्वंसस्य सहोत्पन्नयोविभाग एव न (१) संयुक्तयोराप्यपार्थिवपरमाण्वोः, आप्यपार्थिवपरमाण्वन्तरसंयोगाज्जातयोणुिकयोः। एवं स्थूलयोरपीति । इति दीधितिः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३७७ पि(१) विभाग इति चेन्न, तद्धेतूनां कर्मविभागादीनामभावाद । अजोऽसाविति चेन्न, ध्वंसानुपपत्तेः। ततः(२) संयोगप्रागभाव एवासौ तदभावस्तु संयोग इति स्थितम् । संयोगः सन् इत्यबाधि. तबुद्धिवेद्यत्वाच्च [सम्बन्धबुद्धिवेद्यत्वात्(३) ] समवायवत् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् कर्मविभागादीनामित्यत्रादिपदात् विभागध्वंसकारणसंग्रहः त्यक्तमर्यादः शङ्कते-अज इति । तर्हि विभागध्वंसः संयोग इति व्याहतमित्याह-ध्वंसेति । अत इति । त्वयाऽप्यगत्या संयोगप्राग. भाव एव विभागो वाच्यस्तदभावश्च संयोग एवेत्यर्थः । सन्निति । सत्तायोगीत्यर्थः । न च दृष्टान्तविरोधः, तत्रापि सत्तासम्बन्धस्य स्वरूपस्य विद्यमानत्वात् । अन्यथा तस्य भावत्वमपि न स्यात् । सम्बन्धबुद्धिविषयत्वादिति । सम्बन्धत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वादित्यर्थः । न च स्वरूपसम्बन्धेन व्यभिचारः, तस्यातिरिक्तस्याभावात् । उप. न्यायलीलावतीप्रकाशः जातस्तत्र मिथः कर्मण्यपि संयोगो न जायतेत्यर्थः(४)। जात इति । अत स्तद्ध्वंसोऽपि तत्रोत्पन्न इत्यर्थः । कर्मविभागादीनामित्यादिपदाद्वि. भागध्वंसहेतुसङ्ग्रहः । अन्यस्य तत्संग्राह्यस्याभावात् । तत इति । वि. भागध्वंसात्मकसंयोगवादिनापि संयोगप्रागभाव एव विभागो वा. च्यः। तथा चेष्टापत्तिरित्युक्तमित्यर्थः । सन्निति । भाव इत्यर्थः, न तु सत्तायोगित्वं समवायस्य दृष्टान्तत्वविरोधात् । चकारी हेतुद्वयनैर- पेक्ष्यसूचकौ । द्वितीयो हेतुः स्वरूपसम्बन्धान्यत्वेन विशेषणीयः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः त्वमिति दिक् । सिद्धान्तस्थादिपदानुरोधादाह-तद्धंसोऽपीति । आदि- पदादिति । एवं च तद्धेतूनामिति मूले तत्पदं विभागतद्ध्वंसपरम- न्यथाऽनन्वयापत्तेरिति भावः । यत्र मूले चकारद्वयमस्ति तत्समज. सयत्राह--चकाराविति । स्वरूपेति । यद्यपि स्वरूपसम्बन्धस्य केवला- न्वयितया तदन्यत्वमप्रसिद्धि तथापि सम्बन्धिद्वयभिन्नत्वेन हेतुर्विः (1) तस्तदापि वि०। (२) अत इति कण्ठाभरणसम्मतः पाठः । (३)द्धिविषयत्वाच्च सम । (४) अपिः कारणासंयोगसमुच्चयार्थः । 'न जायेत' न प्रतीयत । ४८ न्या० ·न्यायलीलावती अन्यथाऽसमवायाख्यभावाभाव एव समवायोऽपि स्यात्। गगन- पवनसंसर्गजध्वानस्य च द्वितीयशब्दवत् भावासमवायिकारण- त्वानुमानात् । तथोत्पादस्तु(१) न संयोगः क्षणभङ्गनिषेधाद- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् श्लिष्टप्रत्ययजनकत्वाधीनश्चाभावादौ स्वरूपसम्बन्धव्यपदेशः। अन्य- थेति । भावत्वेन प्रतीयमानत्वस्याभावत्वस्वीकार इत्यर्थः । गगनेति । शब्दविभागाजन्यः शब्दो गुणासमवायिकारणकः शब्दत्वात्मतवत्। स च गुणः पारिशेष्यात् संयोग एव स्यात्। न च गगनमात्रवृत्तिरेव स्यादिति वाच्यम् , सङ्ख्यापरिमाणपृथक्त्वानां सदा शब्दजन्मापत्ति- दोषादजनकत्वस्थितौ शब्दाजन्यत्येन पक्षविशेषणादन्यस्य च सा. मान्यगुणस्य विशेषगुणस्य वा गगनेऽसम्भवात् । अनेकवृत्तित्वेन वा साध्यं विशेष्यम् । विभागजन्यः शब्दो दृष्टान्तीकर्तव्य इत्यप्याहुः। बौद्धमतमाशय निराकरोति--तथेति । तथोत्पन्न इति । संयुक्तधी. रेव कुर्वद्रूप इत्यर्थः । ननु संयोगोऽस्त्वतिरिक्तस्तथापि व्याप्यवृत्ति- न्यायलीलावतीप्रकाशः तेनाभावेन स्वरूपसम्बन्धात्मकेन न व्याभिचारः । गगनपवनेति । भा. वेति स्वरूपनिर्वचनम् । अभावोऽपि असमवायिकारणमितिमतनि- राकरणसूचनार्थ वा । शब्दविभागाजन्यस्त्रयोविंशतिगुणासमवा. यिकारणकत्वशून्योऽयं गुणासमवायिकारणक इति साध्यम् । अतो नार्थान्तरम् । न च गगनमात्रसमवेतगुणासमवायिकारणकत्वेना- र्थान्तरम् , अनेकवृत्तित्वेन(२)विशेषणात् । असमवायिकारण- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः शेष्य इत्यर्थः । सम्बन्धिद्वयभिन्नसम्बन्धत्वमेव हेतुः । कुण्डवदर. मित्यादौ च संयोगस्य तथात्वान्नासिद्धिरित्यन्ये । संसर्गस्य संयो. गरूपतया तेन रूपेण पक्षतायां विशेषणासिद्धिरिति पक्षतावच्छे. दकमाह-शब्दविभागेति । एवमपि गुणान्तरेणार्थान्तरमित्यरुच्या प्रकारान्तरमाह-त्रयोविंशतीति । कर्मणाऽर्थान्तरवारणाय साध्ये गुण- पदम । अनेकवृत्तित्वेनापीति । यद्यप्येवमपि ब्याप्यवृत्तितादृशगुणेनार्थाः (१).थोत्पादकस्तु । (२) अनेकवृत्तित्वेनापीति विवृतिसम्मतः पाठः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३७९ तिरेकेऽपि(१) सर्वत्र ध्वानोत्पत्तिप्राप्तिरिति चेन्न, (२)अव्या. , न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् रेव स वक्तव्य इति । गगनं व्याप्य शब्दमुत्पादयेदित्याह-अतिरेक इति। भवेदेवं यदि संयोगो व्याप्यवृत्तिः स्यात्तदेव तु नास्तीत्याह-नेति । न्यायलीलावतीप्रकाशः विभागजशब्दस्य च दृष्टान्तत्वात् । तथोत्पादः संयुक्तधीकुर्वद्रूप इत्यर्थः। अतिरेकेऽपीति । विभागध्वंसभिन्नसंयोगस्वीकारेऽपीत्यर्थः । यद्यपि गगनस्यैकत्वान्न तत्र सर्वशब्दार्थान्वयस्तस्यानेकाशेषवाचि स्वात् । अवच्छेदकानां च ततो भिन्नत्वात् । तथापि यदि शब्दो व्याप्यवृत्तिः स्यात् तदा देशान्तरीयभेर्यभिघातेऽत्रस्थैः शब्दः श्रूयेत । न च विभुगगनात्मकश्रोत्रस्य सर्वसाधारण्याव्याप्यवृत्तित्वेऽप्ययं दोषः । इह शब्दो नेह शब्द इत्यनुभवाच्छब्दस्याव्याप्यवृत्तित्वे सिद्धे यस्य समवायवृत्याधारता कर्णसंयोगेनावछिद्यते स गृह्यते । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः न्तरम् । न च त्रयोविंशतिभिन्नो व्याप्यवृत्तिगुणो बाधित इति न तेना. र्थान्तरमिति वाच्यम्, तर्हि तद्भिन्नो गगनमात्रसमवेतोऽपि गुणो बाधित इति तुल्यम् । तथापि ताद्रूप्यसिद्ध्यर्थ विशेषणमिति ध्येयम् । विभागजेति । हेतुश्चात्राद्यशब्दत्वमिति भावः । अवच्छेदकानी(ना?)चेति । यद्यपि भिन्नत्वेऽपितावद्वच्छेदेन शब्दोत्पत्तिस्स्यादित्यापादानं युज्यत एव तथापि तत्रेष्टापत्तिरेवेति तात्पर्यम् । अत एव परसिद्धं व्याप्यवृ- त्तित्वमापादकीकृत्यापादयति--तथापीति । अन्यथामूले व्याप्यवृत्तित्व- स्यापाद्यतया परसिद्धत्वेता(नापा?)दकानुपपत्तेः। एवंचानेन तर्केणेष्टाप- त्तिनिरासे मूलोक्तव्याप्यवृत्तित्वापादनं सम्यक् सम्पद्यत इति भावः। न चेति । न चैवं पूर्वपक्षः सिद्धान्तोपरि युक्त इति वाच्यम् , नेदमनि- टापादनं ममैव, किन्तु तवापीति सकलसिद्धतया तांभास एवाय- मित्यभिसन्धानेन सत्यपि सिद्धान्तसङ्गतत्वेऽत्रैव तस्य करणात् । अन्ये तु अतिरेकेऽपीति कृत्वा पूर्वपक्षसिद्धान्ततयोद्धतत्वात् सिद्धान्त एवायमाक्षेपः । पुनः सिद्धान्तफक्किकालिखनं च शेषपूर. णार्थमित्याहुः। (१)तिरिक्तऽपि । (१) इति चेत् ।

·३८० न्यायलीलावती प्यवृत्तित्वात् । किं पुनरव्याप्यवृत्तित्वम् । एकस्यैकदा भावाभावौ, वि. चारासहत्वादिदमयुक्तम् । तथा हि न तावत्तत्र संयोगस्य प्राग- भावप्रध्वंसाभावौ । तयोः प्रतिपक्षसमानकालत्वाभावात् । ना- त्यन्ताभावः । तेन सादेश्यव्याघातात् । नान्योन्याभावः । व्या. प्यवृत्तीनामपि स्वाश्रये तादात्म्याभाववलेनाव्याप्यवृत्तिताप्रस- ङ्गात् । यथा एकत्रैव बीजे कारणत्वं तदत्यन्ताभावश्च कार्यभे- दावच्छेदात् तथाऽत्राप्यवच्छेदभेदमादायाविरोध इति चेन्न(१), अवच्छेदो हि] यद्यनर्थान्तरमर्थान्तरं वा व्यापकं तदा तदव- च्छिन्न एव विधिनिषेधाविति स एव विरोधः। अर्थान्तरमव्या. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् विप्रतिपन्नः पृच्छति-किमिति । एकस्येति । स्वाभावसामानाधिकर- ण्यमित्यर्थः । विप्रतिपत्तिवीजमुद्घाटयति-तथा हीति । प्रागभावप्रध्वंसावि- ति । प्रतियोगिसमानदेशकालाविति शेषः । एवमन्यत्रापि । तेनेति । अत्यन्ताभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यनियमादित्यर्थः । य्याप्यवृत्तीनाम- पीति । एतादृशस्य व्याप्यवृत्तितारूपादीनामपीत्यर्थः । अवच्छेदेति । अ. वयविनि तदभावादन्यत्र तु दिगादय एवेत्यर्थः । स एवेति । य एव अ. न्यायलीलावतीप्रकाशः यस्य तु तदत्यन्ताभावेन स न गृह्यते कर्णसंयोगस्य समवायवृत्त्या शब्दाधारतायां परिचायकत्वात् । अव्याप्यवृत्तित्वादिति । शब्दासमवा. यिकारणसंयोगस्याव्याप्यवृत्तित्वात् तदनुविधानाच्छन्दस्याप्यव्या. प्यवृत्तित्वादित्यर्थः । प्रतिपक्षेति । प्रतियोग्यसमानकालत्वादित्यर्थः । तेनेति । तेना. त्यन्ताभावेन सह प्रतियोगिनः समानदेशत्वव्याघातादित्यर्थः । अवच्छेदेति । नित्ये तत्तत्प्रदेशा अवच्छेदका अवयविनि स्ववयवा न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः अयं दोष इति । विरोध इत्यर्थः। तदत्यन्ताभावेनेति । यस्य तु समवाय. वृत्त्या संयोग(गो ?)नावच्छिद्यते स न गृह्यत इत्यर्थः । यथाश्रुते संयो (१) इति चेत्, अंव० । ।

·यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३८१ पकं चेदयमपरोऽवच्छेदभावाभावस्वभावो विरोधः । अत्रोच्यते । वस्तुस्वभाववैचित्र्यात्संयोगस्य स्वाभावसमा- नदेशकालत्वात् । रक्तारक्तस्वभावः पटो यथा विज्ञानात्मक(१) न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् वच्छिन्ने विरोध उक्तः स एवावच्छेदकेऽपीत्यर्थः । अयमिति । अवच्छे. दकभावाभावसामानाधिकरण्यलक्षण इत्यर्थः। अवच्छदके संयोग. सत्त्वे गगने शब्दानुत्पत्तिप्रसङ्ग इत्यपि द्रष्टव्यम् । वस्त्विति । अन्येषां स्वाभावासामानाधिकरण्येऽपि प्रतीतिबलात् संयोगे स्वाभावसामानाधिकरण्यमभ्युयेयम्। अन्यथा वस्तूनामेकस्व. भावत्वे जगद्वैचित्र्यमेव भज्यतेत्यर्थः। स्वाभावसामानाधिकरण्यं स्फुट- यति--रक्तेति । अन्यथा महारजनसंयोगतदभावार्धानरक्तारक्तप्रतीत्य नुदय एव पटे स्यादित्यर्थः। क्षणिकविज्ञानवाद्यपि संयोगे विमत एवा. तन्मतेनाप्यविरोध इति द्योतनाय तदनुरूपमुदाहरति-यथेति। स्वमते रक्तारक्तविषयं परमते रक्तारक्तस्वरूपं भेदे विषयविषयीभावो नास्त्ये. वातः सर्व ज्ञानं स्व(प्र)काशमिति योगाचारमतमतः स एव विकल्प. न्यायलीलावतीप्रकाशः एवेति भावः । अयमिति । आकाशभिन्नेऽवच्छेदके संयोगसत्त्वेऽपि शब्दस्य तत्रानुत्पत्तिरित्यपि द्रष्टव्यम् । वस्तुस्वभावति। भावाभावानान्तरयोमिथो वैयधिकररण्यनियमेऽपि संयोगतदत्यन्ताभावयोः प्रतीतिबलात्लामानाधिकरण्यमभ्युपेयम् । न ह्येकं वस्तु यत्स्वभावकं तत्स्वभावकं वस्त्वन्तरमपि, जगद्वैचिच्या भङ्गापत्तेरित्यर्थः । यद्यपि 'क्षणभङ्गनिषेधा'दित्यनेन स्थिरवाद्यवाद्येव पूर्वपक्षी, तथापि यदि कदाचिद्विज्ञानवादमपि परोऽभ्युपगच्छेत्तदा तदनुरूपमुदाहरति-यथा विज्ञानमिति । स्वमते रक्तारक्तविषयं पर- मते तु रूपशब्दस्वरूपार्थः । ननु वाह्यपक्षे भेइग्रहसम्भवादयं दोषः सम्भवति विशावादिनये तु तदसम्भवात् नायं दोष न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः गात्यन्ताभावस्याधिकदेशत्वेनावच्छेकत्वादिति भावः । अर्द्धरक्त (१) विज्ञानमेकं रक्कारनपटरूपम् ।

·૨૮૨ न्यायलीलावती रक्तारक्तरूपम् । विज्ञानस्य भेदानुभवो ज्ञानान्तरेण वा तेनैव वा । नायः, भेदे ग्राह्यलक्षणायोगात् । अभेदे तु रक्तारक्तात्मना (१)स्वसंवेदनेन भेदानुभवस्थापनयनादभिन्नं ज्ञानमिति चेन्न, अभेदेऽपि रक्तस्वभावमरक्तस्वभावं वाऽनुभुयते न तु रक्तारक्त स्वभावमिति प्रकाशमानस्य भेदस्यापह्नवायोगात् । भेदाभेदा- भ्यामशक्यविवेचनमाकारचक्रमिति चेन्न, बाह्यमप्येवमेव । बाह्य . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् यति विज्ञानवादी-विज्ञानस्येति। रक्तारक्तस्वरूपमेकमेव ज्ञानं तञ्च न रक्तः त्वारक्तत्वलक्षणविरुद्धधर्मसंसर्गज्ञानात्मना तयोरनाकलनादित्यर्थः। एकं चेत् कुतो विरुद्धोभयस्वाभाव्यमात्मनो गृह्णीयात् कथं वा ता. दुशमुत्पद्यतेत्यत आह सिद्धान्ती-नेति । रक्तारक्तस्वभावस्य विरु द्धोभयस्वाभाव्यं स्वयमप्यनुभूयमानं दुरपह्नवमतः किञ्चित् ज्ञानमेक स्वभावं किञ्चिच्चानेकस्वभावमगत्याऽभ्युपेयमिति शङ्कते-प्रकाशेति । विज्ञानाद्विषयचक्रं भिन्नमाभन्नं वेत्यशक्यविवेचनमिति शङ्कार्थ इति केचित् । एवं किश्चिद्वस्तु स्वाभावव्यधिकरणं किञ्चिच्च समानाधि. करणमिति न विरोध इति परिहरति-नेति । रक्तात् पटादरक्तः पटो भिन्न एव परन्तु य एव रक्तः स एवारक्त इत्याविद्यकः प्रत्यय इति न्यायलीलावतीप्रकाशः इत्याह-विज्ञानस्येति । रक्तज्ञानस्यारकज्ञानस्य च मिथो भेदानु. भव इत्यर्थः । अभेदे विति । रक्तत्वारक्तत्वयोर्ज्ञानात्मकत्वस्य चाभिन्न त्वात् क विरोध इत्यर्थः । रक्तत्वमरक्तत्वं च विरोधि चेत् कथं तदा. त्मकं विज्ञानमेकम् । अथैका प्रतीतत्वान्न तयोर्विरोधस्तदा वाह्येऽपि समानमेतदित्याह-अभेदेऽसीति । ननु प्रकाशमानभेदस्यापहोतुमश. क्यत्वाद्भेदे च ग्राह्यलक्षणायोगादभेदे चोक्तविरोधात् विषयचक्र विज्ञानाद् भेदाभेदाभ्यामशक्यविवेचन मेवेत्याह-प्रकाश्य(श!)मानस्येति । यद्यन्यत्राभेदेन शक्यविवेचनमप्याकारचक्रमत्रानुभवबलादशक्यवि. वेचनमभ्युपेयं तदा वाह्यमपि संयोगतदत्यन्ताभाववदभ्युपेयताम: नुभवबलादेवेत्याह-बाह्यमपीति । अभ्युपेत्याह-बाह्यस्येति । तथा (१) कात्मनि । ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृति प्रकाशाद्भासिता ३८३ . स्य भेदेऽप्येकत्वप्रतीतिरविद्यावशादिति चेत्तुल्यं ज्ञानेऽपि। ज्ञाना- नां भिन्नत्वेऽन्येनाऽन्यस्य वेदनात्(१) कथं रक्तारक्तप्रतीतिरिति चेन्न, अभेदेऽपि कथं रक्तारक्तप्रतीतिरिति तुल्यम् । अभिन्न(२)- भेदावसायोऽविद्यावशादिति चेन्न, अनात्मनो(३) भेदस्याविद्या- वशादप्यनुल्लेखात् । उल्लखे[ऽपि वाऽनात्मनो भेदस्य(४) पारमा- र्थिकतापत्तेः। अभिन्नमेवानुभूतमरक्तव्यावृत्या रक्तं रक्तव्यावृत्या चारक्तमित्युच्यत इति चेन्न, रक्तव्यावृत्तस्यारक्तव्यावृत्ति?]ता. नुपपत्तेः । अनुभवबलादेवमिति चेत्तुल्यं संयुक्तस्यासंयोगित्वेऽप्य- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् शङ्कते-बाह्यस्येति । तुल्यमिति । रक्तारक्तप्रकारकमपि ज्ञानं भिन्नमेवाभिन्न त्वेन ज्ञानमाविद्यकमित्यर्थः । ननु भेदे ग्राह्यग्राहकभाव एव नास्ति तथा च भिन्नमेव ज्ञानं कथमभिन्नं प्रथतामिति शङ्कते--ज्ञानानामिति । तर्हि ग्राह्यग्राहकाभेदेऽपि रक्तारक्तस्वाभाव्यमेकस्यैव कथं भवेदित्याह- नेति । ननु रक्तारक्तत्वे विरुद्ध एव न भवतः किन्तु तथोरैक्यमेव, वि. रोधप्रतिभासस्त्वाविद्यक इति शङ्कते-अभिन्न इति। तर्हि ज्ञानस्यानात्म- भेदः कथमविद्यायामपि भासतां त्वन्मते भेदे ग्राह्यग्राहकभावाभावादि. त्याह-नेति । उल्लेखे वेति। तन्मते यदुल्लिख्यते तत्परमार्थसाद(दे?)वेत्यर्थः। यदेव रक्तं तदेवारक्तं परन्तु व्यावृत्तिभेदाधीनं भेदप्रतिभासनमित्याह- अभिन्नमिति । वस्त्वभेदव्यावृत्योरपि न भेद इत्याह-नेति । ननु अनुभ. वो न पर्यनुयोज्यः, तथा च विरोधम(१)धूय यदेव रक्तं तदेवारक्त. मगत्या अभ्युपेयमित्याह-अनुभवेति । तर्हि य एव संयुक्तः स एवासंयुक्त इति न विरोध इत्याह-तुल्यमिति। संयोगाभावस्यावच्छेदकवृत्त्यभ्युपगमे न्यायलीलावतीप्रकाशः च नैकधार्मिणि संयोगतदत्यन्ताभावावित्यर्थः । अभेदेऽपीति । मिथो विरुद्धरक्तत्वाभेदोऽप्येकत्र विरुद्ध इत्यर्थः। अनात्मन इति । अपारमा. र्थिकभेदेन पारमार्थिकविद्याया अभेदे तस्या अप्यपारमार्थिकतापत्तेः। यद् यत्र प्रकाशते तत्तस्यात्मेति योगाचारस्थितेरित्यर्थः। उल्लेखेति तदर्श. ने उल्लेखस्यैव पारमार्थिकत्वादित्यर्थः । तुल्यमिति । संयोगतदभावयोर- (१) स्यावेदनात् क०। (२) ९ने भेदा०। (३) आत्मनो भे० । (१) भेदस्यापार .

·न्यायलीलावती - भेदबुद्धेरन्यथासिद्धत्वादविरोधात(१) । ननु च संयोगस्यैकत्र सदसत्वे रक्तारक्तस्वभावत्वेनैव पटो. ऽवसीयेत(२)न तु कदाचिद्रक्तत्वेनैवेति चेत् , न, रक्तावयवा- वच्छेदोपाधितिरस्कृतरक्तारक्तस्वभावत्वात् । तत्र, सयोगस्या. व्याप्यवृत्तित्वादुपाधीनामपि रक्तारक्तस्वभावत्वे तिरस्कारकत्व- व्याहतेः(३)। किश्चाभावस्य स्वप्रतियोगिसमानदेशकालत्वे स्व- भावमात्र(४)विरोधादन्योन्याभावत्वप्रसङ्गः । मैवम् । संयोगस्य भ्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् संयोगस्यापि तथात्वं स्यादित्यप्रत्यक्षता संयोगस्य स्यादिति भावः । सर्वरक्ताभिप्रायेणाह-नन्विति । भूयोऽवयवावच्छेदेन महारजन. संयोगात् स्वल्पावयवावच्छेदेन च तदभावात् सर्वरक्तप्रतीतिरि- स्याह-नेति । संयोगवृत्तौ य उपाधिर्वाध्यस्तत्रापि सयोगो न व्याप्य वर्तत इति कथं तेन तदभावस्तिरस्क्रियतामित्याह-तन्नेति । दूषणा- स्तरमाह-किनेति । अत्यन्ताभावस्यान्योन्यामावलक्षणाक्रान्तत्वाद. न्योन्याभावत्वमेव स्यादित्यर्थः । अत्रानुभवविरोधः स्यादित्याह--मैव. न्यायलीलावतीप्रकाशः नुभवविषयतयैकस्य शेषयितुमशक्यत्वात् तृतीयकोटेरभावात् । अवच्छेदेनाभावस्थान्यथासिद्धी संयोगस्यापि तथात्वादप्रत्यक्षत्वा. पत्तेः समानदेशमित्यर्थः । सर्वरक्तामिप्रायेणाहजनु चेति रक्काक्यवेति । संयोगस्याव्याप्य स्थिती रक्तत्वारक्तत्वनियमात् । तदप्रतीतिस्तु प्रचुरभागावच्छेदेन रजतद्रव्य. संयोगावच्छेदकोपाधितिरस्कृतत्वादित्यर्थः। संयोगस्येति । अन्यथाऽव- च्छेद्यावच्छेदकोविरोधादिति भावः । स्वभावविरोधादिति । संसर्गाभाव. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृत्तिः भवत्येव रक्तारक्तप्रतीतिरत आह-सर्वरक्केति । अन्यथाऽवच्छेद्येति । न हि पटनिष्ठसंयोगाभावेऽवच्छेद्ये तवच्छेदकोऽप्यवयवो महारजनसं. (१) संसर्गस्यासंयोगित्वेऽवात्यभेदबु० । संयोगस्यासंयो। (२) ०वस्थीयते । (२) स्वभावतेति रक्तारतत्वव्याहते। (१) स्वभावविरोधित्वाद० । स्वभावविरोधादिति प्रकाशधृतः पाठः । :

·- भ्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३८५ स्वाभावेन सह सादेश्यविरोधसाधकमानाभावात् । भावा. न्तराणां स्वाभाववैदेश्यनियमात् संयोगोऽपि तथेत्यऽवधार्यत इति चेत् , सोऽयं भावजातीयस्य स्वाभाववैदेश्यनियमो व्यभि- चारानुपलम्भमात्रेण वा सिद्ध्यति विपर्यये बाधकप्रमाणप्रवृत्तेर्वा । नाद्यः । तस्य नियमानियमसाधारणत्वात्(१) । नापरः(२)। तदभावात् । भावाभावयोः समानदेशकालत्वे भावाभावव्यवहा- रगोचरत्वं न स्यादिति चेत् , न, न हि वैदेश्यभिन्नकालतानिमित्तो न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् मिति । अनुभूयमानं संयोगस्य स्वाभावसादेश्यं कुतः प्रमाणात् प्रा. ह्यमित्यर्थः । भावान्तरवैधादनुभवोऽप्ययं कूटसाक्षी स्यादित्याह- भावान्तराणामिति । तथा च यो यो भावः स स्वाभावसमानाधिकरण इति व्याप्तिबलात् संयोगोऽपि तथा स्यादिति भावः। एतादृश. व्याप्तौ न प्रमाणमित्याह-सोऽयमिति । तस्येति । व्यभिचारानुपलम्भस्ये. त्यर्थः। पार्थिवत्वलौहलेख्यत्वयोरप्यापाततो व्यभिचारानुपलम्भादिति भावः । तदभावादिति । भावत्वाकान्तस्य स्वाभाववैदेश्यसाधकप्रमा. णाभावादित्यर्थः । ननु प्रमाणं माऽस्तु तर्क एव विपर्यये बाधको- ऽस्तीत्याह-भावाभावयोरिति । यदि संयोगः स्वाभावसमानाधिकरण स्यात् भावो न स्यात्, संयोगाभावो यदि प्रतियोगिसमानदेशः स्यात् अभावो न स्यादित्यर्थः। विधिमुखप्रत्ययवेद्यत्वनिषेधमुखप्रत्य. यवेद्यत्वाभ्यां संयोगतदभावयोर्भावत्वाभावत्वव्यवस्थितौ तर्कमूल- भूतव्याप्तौ विपक्षबाधकाभाव इत्याह-न होति । अनुभवबलात् भावा- न्यायलीलावतीप्रकाशः स्वभावविरोधादित्यर्थः। एतद्वाधकद्वयं किं संयोगतदभावयोर्मानान्त. रसिद्धं विरोधमुपजीव्य यद्वैतत् स्वातन्त्र्येण तयोविरोधसाध. कम् । आधे संयोगस्य स्वाभावेति । यद्यपि निरुपाधिसहचारग्रह एव व्याप्तिग्राहक इत्युक्तम् । तदनुकूलतर्काभावे नोपाध्युन्नयनात् तद. भावानिश्चय इत्याशयेनाह-विपर्यय इति । न हीति । अन्योन्याभावतत्प्र. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः योग्यवेति । तथा च कथं तिरस्कारकत्वमिति भावः । इत्युक्तमिति । (१) साधारण्यात् । (२) नेतरः । ४९न्याक ·न्यायलीलावती भावाभावव्यवहारः, किन्तु भावाभावाकारव्यवहारयोग्यस्वरूप- निमित्तो घटतदन्योन्याभावयोरिवेत्यतोऽविशेषात् । तस्माद्भा. वान्तराणां स्वाभावसमानदेशकालत्वविरोधेऽपि संयोगादीनां स्वभाववैचित्र्यात्समान[देश]कालस्वाभावाविरुद्ध देश] त्वमव्या. प्यवृत्तित्वमाख्यायते । न च वस्त्वन्तरासाधारणमिदं रूपं संयो- गादीनामसम्भावनीयम् । सर्ववस्तूनामसाधारणरूपोच्छेदप्रस- ङ्गात् । न चैवं रक्तेऽप्यवयवे रक्तारक्तप्रतीतिः । तददृश्यभाग- वृत्तित्वेन संयोगाभावस्याप्रतीतेः । न चैवं स्वप्रतियोगिना सह समानदेशकालत्वे संयोगाभावस्यान्योन्याभावत्वापत्तेः(१) । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् न्तरवैधयं संयोगतदभावयोः स्वीकार्यमित्युपसंहरति-तस्मादिति । भावान्तरवैधादनुभव एव तिरस्क्रियतामित्यत आह-न चेति । ननूक्तमवच्छेदकेऽपि संयोगस्य व्याप्यवृत्तित्वात् न तिरस्कारक- त्वमित्यत आह-न चैवमिति। अदृश्यभागावच्छेदेन पटेमहारजनसंयो. गाभावसत्त्वेन सर्वरक्ताप्रतीतिरित्यर्थः । अन्योन्याभावत्वमाशङ्ग्य निराकरोति-न चैवमिति। प्रतीतिबलादेव तयोर्भेदसिद्धिरित्यर्थः। पक्षा. न्यायलीलावतीप्रकाशः तियोगिनोस्तदभावादव्याप्तेश्चेत्यर्थः । तस्मादिति । नन्वेकत्रैकस्यकदा भावाभावयोर्विरोधबलात्तत्प्रतीतिभ्रम एव कुतो न स्यात् । मैवम् । अवच्छेदभेदेन विरोधस्यैवाभावात् । येन प्रकारेणैकत्र धर्मिणि उपसं. हारात्तयोर्विरोधस्ततोऽन्येनापि प्रकारेण यदि विरोधः स्यात्, तदो. भयच्छेदप्रसङ्गः। रक्तेऽप्यवयव इति । तत्रापि रजतद्रव्यसंयोगस्याव्या. प्यवृत्तित्वादित्यर्थः। तददृश्येति । अवयवस्यादृश्यभागे संयोगाभाववृत्ते. स्तदग्रहात्तदग्रह इत्यर्थः। द्वितीयं पक्षमाशय निराकरोति-न चैव- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः तथा च न द्वितीयकल्पावकाश इति शेषः । द्वितीयमिति । यद्वैतदेवे (१) पत्तिः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३८७ न चेदमिद(१) नेदमिहेति विलक्षणयोधवेद्यत्वात् । विद्यमानस्यैव न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् न्तरमाह-विद्यमानस्यैवेति । संयोगस्य एकत्र एकदैव पुरुषेणोपलम्भाः न्यायलीलावतीप्रकाशः मिति । नेदमिति । यद्य (प्या ?) पादा (द ? ) ने बाधितत्वमनुकू. लमेव तथापि प्रतियोगिसमानदेशकालत्वेनात्यन्ताभावस्यान्योन्या. भावत्वापादा ( द ? ) ने व्याप्यवृत्तित्वमुपाधिरित्यर्थः । वस्तुतः प्रति- योगितावच्छेदकधर्ममारोप्य(२) यत्र निषेधधीः, सोऽन्योन्याभावो यत्र तु प्रतियोगिनमारोप्य तदवगमः सोऽत्यन्ताभाव इत्यादि न्यायद्वि. तीयाध्यायनिवन्धप्रकाशे व्युत्पादितमस्माभिस्तत्रैव तदनुसन्धेयम् । न्यायलीलावतीप्रकाशाववृतिः त्यादिकमित्यर्थः । यद्यप्यापादन इति । यद्यप्यापाद्यबाधो व्यतिरेके पक्ष. धर्मतासम्पादकतया तत्र तर्केऽणु (नु ?) गुणो यत्र तन्मूलभूतव्या. प्स्यविरोधी यथा निघूमत्वबाधः, न तु तद्विरोध्यपि केवलपक्षधर्मता. याः पण्डत्वात् । प्रकृते चान्योन्याभावत्वाभावग्राहकेण प्रत्यक्षेण स्व. प्रतियोगिसमानदेशकालत्वस्यापि विषयीकरणाद्वाधोऽयं व्यभिचार- पर्यवसिततया व्याप्तिविरोध्येवेति नानुगुणस्तथापि व्यभिचारव्या. पकोपाधिविरहे व्यभिचार एव न स्यादिति बाधाननुगुणताप्रयोज. कव्यभिचारनिर्वाहाय उपाधिरवाक्तः। वस्तुतः सत्त सर्वत्र बाधो. ऽनुगुण एव मूलभूतव्याप्तिविरहहेतुस्तळभास एवेति वस्तुगति- स्तथा चान्यसतर्कत्वे बाधोऽनुगुणो भवेदिति तर्काभालताप्रतिपाद. नायोपाधिरुपन्यस्त इति रहस्यम् । ननु स्वप्रतियोगिसमानदेशकालत्वमेवान्योन्याभावलक्षणं तत्रा. स्त्येवेति व्याप्यवृत्तित्वोपाधेरप्रयोजकत्वमित्यत आह-वस्तुत इति । तथा च नोक्तं तल्लक्षणमपि त्विदानीयुज्य (मुच्य ?) मानमिति भावः। प्रतियोगितावच्छेदकमिति । नन्वन्योन्याभावस्थलेऽपि प्रतियो- ग्येवारोप्या, अन्यथा आरोप्य निषिध्यत इति सिद्धान्तव्याकोपात् । इयांस्तु विशेषो यदेकत्र तादात्म्येन प्रतियोग्यारोप्योऽपरत्र संयो- गादिना संसर्गेणेति चेन्न, तादात्म्येन प्रतियोगिनमारोप्य, संयोगा। (१) ने ययमिदं । (२) प्रतियोमितावच्छेदकमारोभ्येति विवृतिसम्मतः पाठः।

·न्यायलीलावती वा संयोगस्योपलम्भानुपलम्भावव्याप्यवृत्तित्वम् । ननु किं देशभे- देनोपलम्भानुपलम्भौ कालभेदेन पुरुषभेदेन वा । नाद्यः। अभि- - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् नुपलम्भावेवाव्याप्यवृत्तित्वमित्यर्थः। एतदेव विकल्प्य निष्टङ्कयति- नन्विति । अभिन्नदेशत्वात् यत्रैव देशे कपिसंयोग उपलभ्यते तत्रैव नोप. न्यायलीलावतीप्रकाशः नन्यवच्छेदकस्यावयविनोऽर्थान्तरत्वे तत्र संयोगस्य वृत्यवृ. त्तिभ्यामवयविनि वृत्यवृत्तिविरोधे न कश्चिदुपयोगोऽनन्तरत्वे च तदवयव एव तयोर्विरोधः । अत्राहुः । संयोगस्यावयविनि समवायेs प्यवयवावच्छेदप्रतीतिबलात् कस्मिश्चिदवयवे तस्याधारताऽस्ति न तु सर्वत्रेत्यव्याप्यवृत्तित्वार्थः । यद्वाऽवयवसंयोग एवोपलभ्यमा- नेऽवयविनि संयोग उपलभ्यते । यत्र त्ववयवे संयोगाभावस्तस्मिन्नु. पलभ्यमानेऽप्यवयविान सनापलभ्यत इत्यव्याप्यवृत्तित्वार्थः । अथवा पूर्वापरितोषेणाह-विद्यमानस्यैवेति । अभिनदेशत्वादिति । संयोगतदत्य. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः दिति च क्रमेण तदुभयनिर्वचनात् । न चैवं सम्प्रदायमताभेदः । तत्र हि संसर्गादेरारोप्यत्वमित्युक्तम् । तच्चायुक्तम् । विशेषणस्यैवा. रोप्यत्वादिहेतुसंसर्गादेरोराप्यसम्बन्धत्वमित्यभिधानात । प्रतीतिविशेषजन्यत्वमवच्छेद रूपापरिचये दुर्ग्रहं तत्परिचयश्च प्रतीति विषयविशेषाप्रतीतावशक्य इति वाच्यम् , अभावाभावत्वतदत्यन्ता. भावत्वयोरेव विषयतानवच्छेदीकभूयावच्छेदकत्वात् । न च तदेव ल. क्षणमस्तु एतस्याप्यदुष्टत्वात् । वस्तुतः स्वरूपसम्बन्धविशेष एवा. नुभवसाक्षिकस्तयोर्भेदक इत्यभावविशेष एव विषयीभूयावच्छेदकः । अत एव धर्मात्यन्ताभावधय॑न्योन्याभावयोयोरभेद एव । घटत्व. स्य पटा (घटत्वा ?) त्यन्ताभावात्यन्ताभावात्मकतया घटान्योन्या- भावस्यापि घटत्वात्यन्ताभावात्मकत्वात् परस्परविरहरूपताया अ. त्यन्ताभावस्थले दृष्टत्वादिति मतमपास्तम् । प्रतीतिवैचित्र्येण भेदा- दित्यन्यत्र विस्तरः। अवयविन इति पञ्चम्यन्तम् । विरोधोपनीहारे ('विरोधे' विरो- धपरीहारे?) 'समवायेऽपि' व्याप्त्या समवायेऽपीत्यर्थः । आधारतास्ती. ति । अवच्छेदकतासम्बन्धेनेति शेषः। यत्र विति । तस्मिस्तूपलभ्य- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता नदेशत्वात् । नापरौ । रूपादीनामव्याप्यवृत्तित्वापत्तेः । देशकालपुरुषाभेदेन पुनरेकस्य वस्तुन उपलम्भानुपलम्भी विरोधादेवानुपपन्नौ । मैवम् । एकदा तावदुपलम्भानुपलम्भौ भिन्नेष्वेवावयवेषु न त्ववयविनि । अत एव विरोधात्कालभेदेन न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् लभ्येतापीत्यर्थः। कालभेदपुरुषभेदाभ्यामुपलम्भानुपलभ्भी रूपादिसा धारणाविति तेषामव्याप्यवृत्तित्वं स्यादित्याह-रूपादीनामिति । एकदेति । भिन्नभिन्नावच्छेदेन उपलम्भानुपलम्भावेकदाऽपीत्यर्थः। भिनेष्वेवावयवे- ध्विति । भिन्नावयवावच्छेदेनैवेत्यर्थः । न त्ववयविनीति । न त्वनवच्छि- न एवावयविनीत्यर्थः । अत एवेति । न हि समानविषययोरुपलम्भानु: पलम्भयोरेकत्रावयविनि एकदा सम्भव इत्यर्थः । नन्विन्द्रियसंयुक्त रक्त पटे कालान्तरेऽपि संयोगानुपलम्भः कथं स्यादित्यत आह-काल- न्यायलीलावतीप्रकाशः न्ताभावयोनिदेशत्वे तु व्याप्यवृत्तिरूपादितुल्यत्वम् । अथैकत्र देशे. ऽवच्छेददेशभेदेन भिन्नदेशत्वं तदा प्रागुक्तपक्षाभ्युपगम इति भावः । एकदेति । यद्यप्येतद्व्याप्यवृत्तिरूपादिसाधारणं देशभेदेन तत्राप्युप. लम्भानुपलम्भात् तथापि यजातीयं किश्चिदवयवनिष्ठतयोपलभ्यमा नं सत्किञ्चिद्योग्यावयवनिष्ठतयाऽनुपलभ्यमानमवयविवृत्ति तजा. तीयमव्याप्यवृत्तीति सम्प्रदायः(१)। 'अत एवं पूर्वोक्तादेवेत्यर्थः । काल- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः मानोऽपि नोपपद्यत इत्यर्थः । वस्तुतोऽवच्छेकस्यार्थान्तरत्वेऽपि त. दवच्छेदेन भावाभावयोरभावबलाद्विरोध एव नेति पूर्वोत्तमव्याप्य. वृत्तित्वमुपपद्यत इत्येव रहस्यम् । (अवयविसंयोगग्रहस्य ?) अव. यवसंयोगग्रहनियमे त्रसरेणुसंयोगो न प्रत्यक्षः स्यादित्यरुचेराह- अथेति । यद्यप्येतदिति । न हि या रूपव्यक्तिरेकतन्तौ सैवा. परतन्तावपीति भावः अतीन्द्रियसंयोगसाधारण्यार्थमाह- यज्जातीयमिति । चित्राचित्रतन्त्वारब्धे पटे विद्यमानं चित्रं रूपम् । न च तज्जातीयमव्याप्यवृत्तीति. व्यवहियत इत्यपरितोषादाह सम्प्रदाय. विद इति । तज्जातीयमिति । न चेदं रूपादावतिप्रसक्तं किश्चिदवयवव. (१) सम्पदायविद इति विवृतिसम्मतः पाठः । - ·न्यायलीलावती तु संयोगानुपलम्भः । तनिरूपकस्य महारजनादेः संयोगिनोऽ- निरूपणात् । कुतः पुनः पटनिरूपणेऽपि महारजनाद्यनिरूप. णम् । पटस्य भूरिदेशव्यापकत्वेनानावृतत्वेनेन्द्रियसत्रिकर्षेऽपि महारजनादेरिन्द्रियासन्निकर्षात् । कुतस्तर्हि पटोरक्त इति प्रतीतिरिति चेत् न कुतश्चित् । न हि यत्र संयोगः प्रतीयते, तत्रैव तदैव तदभावः प्रत्येतुं शक्यते(१)। पटोऽरक्त इति व्यपदेशस्तर्हि कथम् । अवयववर्तिना रागाभावेन परम्परासम्ब. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भेदेन त्विति । रक्तभागस्यारक्तभागेन तिरोधानादनुपलम्भ इति समुदायार्थः। अवयविन्युपलभ्यमानेऽपि यजातीयमवयविग्राहकेन्द्रिः यग्राह्य सोपलभ्यते तजातीयमव्याप्यवृत्तीति भावः । ननु महारजनसंयोगाभावश्वेन पटनिष्ठस्तदा पटोऽरक्त इति कथमर्द्धरक्ते पटे स्यादित्याह-कुत इति । पटे महारजनसंयोगाभा. वाभावेऽपि तदवयववृत्तिना संयोगाभावेन परम्परासम्बन्धेन प्रती- न्यायलीलावतीप्रकाशः भेदेन विति । आवृत्तरक्तार्द्धभागेऽवयविनि महारजनादेशवृत्तित्वे. न तत्संयोगस्यानुपलम्भ इत्यर्थः । यजातीयावयविन्युपलभ्यमान. कालान्तरे आश्रयान्तरस्येन्द्रियासन्निकर्षानोपलभ्यते तजातीय. मव्याप्यवृत्ति, रूपादि तु नैवमिति भावः । इन्द्रियासन्निकर्षादित्यत्रा. वृत्तत्वेनेति शेषः । कुतस्तहीति। अर्धरक्ताभिप्राये द्रष्टव्यम् । न हति । किन्तु तदवयवेष्विति शेषः । पटोऽरक्त इति । पटे महारजनसंयोगा। भावादित्यर्थः । अवयववर्तिनेति । एतश्चाभ्युपगमवादः । वस्तुतस्तु रक्तः पट एव नास्ति किन्त्वत्र प्रदेशे न रक्त इति । तथा चावयवेववय- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः तित्वे सति किञ्चिदवयवावृत्तित्वस्य विशेषणत्वेऽपि चित्राचित्रा- धयधारब्धपटनिष्ठचित्ररूपेऽपि प्रसक्तमिति वाच्यम् , आश्रयान्तर. स्येत्यत्र एकस्वाश्रयभिन्नस्वाश्रयस्यत्यर्थात् । न च चित्ररूपं तथाऽव्यासज्यवृत्तित्वात् । (१) प्रत्येतुं न शक्यते ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशाद्भासिता ३९१ न्धेन तव्यपदेशात् । न चावयवसंयोगेनैव संयुक्तप्रत्ययोपपत्ती संयोगोऽप्यवयविनि नास्तीति वाच्यम् , सर्वत्रावविनि संयोगो. च्छेदे संयुक्तप्रत्ययस्यैवोच्छेदप्रसङ्गात् । कारणसंयोगस्य कार्य- . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तिरियमुपपद्यत इत्यर्थः । ननु संयोगोऽवयविनि न स्यादित्याह- न चेति । संयोगस्यावयवमात्रविश्रान्तताकल्पने तस्य परमाणुवृत्तिता- पत्तावतीन्द्रियत्वं स्यात्तथा च तदभावो न गृह्यतेति प्रतियोग्यनुप. लम्भादित्याह-सर्वत्रेति । किञ्च परमाणुपर्यन्तं संयोगस्य स्वी. कारेऽपि पुनरवयविपर्यन्तं संयोगः स्यादेवत्याह-कारणेति । ननु संयोगाभावेऽपि रीतिरियं तुल्यैव अवयवसंयोगिनाऽप्यवयविनोऽसं. योगादिति चेन्न, संयोगासिद्धौ तदभावस्याऽप्यसिद्धः । सिद्धौ वो. तप्रकाराभ्यामेव प्रतीत्युपपत्तेरिति भावः । अवयववृत्तिना स्वा. भावेन अवयविनि सादेश्यव्यपदेशविषयत्वं संयोगस्याव्याप्यवृत्ति न्यायलीलावतीप्रकाश वसंयोगाभावः प्रतीयते न त्ववयविनि । सर्वत्रेति । सर्वत्रावयविन्य. वयवसयोगेनान्यथासिद्धौ परमाणुवृत्तिसंयोगस्यातीन्द्रियत्वात स. र्वत्र संयोगसाक्षात्काराभावप्रसङ्ग इत्यर्थः। न च त्रसरेणोरवयवा. वच्छेदाग्रहात्तत्र न तदवच्छेदेनान्यथासिद्धिः, तत्रापि दिगुपाधेरेवा- वच्छेदकत्वसम्भवात् । कारणसंयोगस्येति । तत्रापि परमाणुमात्रेपि संयो. गाभ्युपगमेऽवश्यमवयविनि संयोग इति भावः । यद्यपि कारणासंयो. गिनाऽवश्यं कार्यासंयुक्तेन भवितव्यम् , इत्यपि नियम एव । तथापि संयोगसाधने यदि कारणसंयोगिना न कार्य संयुज्यत तदा कार्य. कारणयोर्मियो युतसिद्धिप्रसङ्गोऽनूकूलस्तर्कः । न च संयोगाभाव. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः केचित् अवच्छेदभेदेन भावाभावयोरविरोध एवेति पूर्वोक्त सर्वतात्पर्यमिति वदन्ति । तत्रापि दिगिति । उपहिता- या दिश इत्यर्थः । उपाधेः सूर्यसंयोगात्मकतया तत्र संयो. गाभावात् यद्यपि दिशोऽप्यतीन्द्रियत्वमिति तद्दोषतादव. स्थ्यं तथाप्यालोकस्थस्यैव प्रसरेणोर्महात्तस्यैवावच्छेदकत्वमिति ·३९२ न्यायलीलावती संयोगोपार्जननियमाच । तस्मादवयववर्तिना संयोगाभावेनाव. यविनि संयोगस्य सादेश्यव्यपदेशविषयत्वमेवाव्याप्यवृत्तित्वम् । नन्वेवं देशान्तरोच्चरितस्यापि शब्दस्यहस्थेन ग्रहणं स्यात् । न । एतच्छोत्रण तस्याप्राप्तेः । कर्णशष्कुलीतत्संयोगयोरेकत- रस्य श्रोत्रत्वे अत्रोचारितस्यापि शब्दस्याग्रहणम् । ताभ्याम न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्वमिति पक्षान्तरमुपसंहारव्याजेनाह-तस्मादिति । शब्दबुयादीनां स्वाभावसादेश्यमेवाव्याप्यवृत्तित्वमित्यवसेयम् । ननु संयोगश्चद् व्याप्यवृत्तिरेव तदा कचिदभिहतायां भेर्या सर्वत्र शब्दोपलम्भः स्यात् विभुकार्याणामसमवायिकारणावच्छेनोत्पादा. दित्याह-नन्विति । गूढाभिसन्धिराह-एतदिति । ताभ्यामिति। सम- वायप्रत्यासत्या शब्दग्रहस्तयोः शब्दसमवायाभावादित्यर्थः । आश. न्यायलीलावतीप्रकाशः लाधनेऽपि तयोयुतसिचापत्तिस्तस्तर्हि सर्वथाऽवयविनि संयो- गाभावादव्याप्यवृत्तित्वविरोधात् । उपसंहारव्याजेनाव्याप्यवृत्ति- तायां परिभाषान्तरमाह-तस्मादिति । नन्वेवमिति । शब्दासमवायिकारणस्य भेर्याकाशसंयोगस्य व्या. प्यवृत्तित्वाद्विभुविशेषगुणानां चासमवायिकारणावच्छिन्नेऽवश्य- मुत्पन्ने देशान्तरीयशब्दस्य देशान्तरस्थेन पुरुषेण ग्रहप्रसङ्ग इत्यर्थः । एतच्छ्रोत्रेणेति । श्रोत्रस्य च प्राप्यकारिवादित्यर्थः। ताभ्यामिति । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः तात्पर्यम् । तीति । यदि यत्किञ्चित्कारणसंयोगिना कार्य न संयु. ज्यत इति मतं तदाऽवयविनि संयोगो न स्यादेवेत्यव्याप्यवृत्तिता. ऽनुभवो विरुध्येत सकलकारणासंयोगः ( गि? ) ना च कार्यासं. योग इष्ट एवे ( ति ?) भावः। यद्यपि यत्किञ्चित्कारणासंयोगिना कार्यासंयोगनियमेऽपि सकलकारणसंयोग्याकाशादिना संयोगो- ऽविरुद्ध एव तथाप्यङ्गुलीसंयुक्ते वृक्षे शरीरसंयोगानुभवो विरुध्येते. ति तात्पर्यम् । उपसंहारव्याजेनेति । केचित्तु ईश्वरविशेषगुणभिन्नत्वे स- ति मूर्तवृत्त्येकवृत्त्यवृत्तिगुणत्वसाक्षाध्याप्यजातिमत्त्वमेवाव्याप्य.

·. म्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविकृतिप्रकाशोद्भासिता ३९३ सम्बन्धात् । नभसस्तु श्रोत्रत्वे तस्यापि ग्रहणम् , श्रोत्रप्राप्तर: विशेषादिति चेत् , न, एतदेशवासिपुरुषं प्रति विशिष्टादृष्टप्र- सूतकर्णशष्कुलीभेदस्य तत्संयोगभेदस्य वा शब्दविशेषोपलम्भ एव सहकारित्वाभ्युपगमात् । सैव तर्हि कर्णशष्कुली अत्र स्थित न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् यमुद्घाटयति-एतद्देशेति । विशिष्टादृष्टोपगृहीतकर्णशकुल्यवच्छिन्नन- भोभागस्य श्रोत्रत्वं तदवच्छिन्न एव देशे यः शब्द उत्पद्यते स गृह्य- ते नान्यः शब्दासमवायिकारणसंयोगस्य व्याप्यवृत्तित्वेन शब्द एव नियतदेशे कथमिति चेत् , असमवायिकारणसत्त्वेऽपि निमित्त. वाय्ववच्छेदेन तदुपपत्तेः शब्दोपलम्भानुपलम्भनयत्येन तथैव कल्पनात् । गच्छन् वायुः स्वदेशे शब्दमुत्पादयति । अत एव कोष्ठ्यस्य वायोरेवाधाकण्ठादिदेशसंयोगात् कण्ठ्यादिवर्ण निष्पत्तिः । सैवेति । देशान्तरोत्पन्नशब्दसन्निति (संविति?) तत् पुरुष. न्यायलीलावतीप्रकाशः कर्णशकुलीतत्संयोगाभ्यामित्यर्थः । शब्दस्य च तदसमवेतत्वात् । समवायेन शब्दग्रहणादिति भावः । नभसोऽपि श्रोत्रत्वेऽपि निमित्त. वैचित्र्यान्न सर्वशब्दोपलम्भप्रसङ्ग इत्याह-एतद्देशेति । शब्दविशेषोपल- म्भ इति । सन्निधानोञ्चरितशब्दविशेषोपलम्भ इत्यर्थः । एतच्चाव. श्यं वाच्यमन्यथा संयोगस्याव्याप्यवृत्तित्वेऽपि प्रत्यासत्तिसत्त्वात्स. वंशब्दग्रहप्रसङ्ग इत्यर्थः । न च कर्णशष्कुल्यवच्छेदेन देशान्तरो. ञ्चारितशब्दस्य नोत्पत्तिरिति वाच्यम् , अवच्छेदो ह्याकाशा द्भिन्नमभिन्नं वा । आये न तत्र शब्दसमवायः । अन्त्ये न कश्चिद् विशेषः । इत्याहुः । वस्तुतो यदवच्छेदेन कर्णशकुलोसंयोग आकाशे तत्परिचिततत्संयोगात्तदवच्छेदकानवच्छिन्न आकाशः श्रोत्रं तत्. समवतः शब्दो गृह्यते । अथ वा कर्णशष्कुलीसंयोगावच्छेद- कावच्छिन्ने आकाशे वर्तमानः शब्दो गृह्यते । तस्यावच्छेदकतया देशोऽधिकरणं समवायित्वेनाकाशः । तथा च कर्णश'कुली- संयोगावच्छेदकदेशवृत्तिः शब्दो गृह्यते, न तदनवच्छेदकदे- शवृत्तिरिति वय(म् ?) । सैवेति । देशान्तरस्थितैवेत्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः वृत्तित्वमित्याहुः । वस्तुत इति । यद्यपि संयोगस्य व्या ( प्य १)वृचि. ५० न्याय ·न्यायलीलावती पुरुषस्य तच्छन्दोपलम्भे सहकारिभूताऽस्त्विति चेत् , न, तस्या एतत्पुरुषादृष्टानुपगृहीतत्वादिति मूकीभव । [इति] संयोगः । विभागः संयोगप्रध्वंसोऽस्त्विति चेत् , न, संयोगवदुक्तो. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् कर्णशष्कुलीत्यर्थः। तस्या इति । परकीयकर्णशष्कुल्याः परकीया. टाघटितत्वादित्यर्थः। स्वजनककम्र्मोत्पत्यव्यवहितोत्तरक्षणोतपत्तिरवृत्तिगुणत्वसा. खाद्याप्यजातित्वं विभागत्वमिति लक्षणम् । संयोगत्वं द्विष्ठमात्र. वृत्तिगुणत्वसाक्षाद्वयाप्यजातिभिन्नं जातित्वात् गोत्ववत् प्रमेयत्वा द्वा घटवदिति प्रमाणं विभागे स्फुटमिति संक्षेपतस्तन्निरूपयितुं पूर्वपक्षयति-विभाग इति। संयोगात्यन्ताभावान्योऽन्याभावावतिप्रल. ताविति संयोगध्वंस इत्युक्तम् । संयोगवदिति । यथा सन्नित्यबाधित न्यायलीलावतीप्रकाशः तम्या इति । अदृष्टोपग्रहश्च कर्णशकुल्या ( म ? ) वश्यमन्यथा रोगा दिकं विना वाधिर्यानुपपत्तेरिति भावः । यदि संयोगाभावं (वो?) विभागः स्यात्तदा गुणादावपि विभ क्तधीः स्यात्तदुक्तं संयोगप्रध्वंस इति । विभागस्योत्तरदेशसंयोगनाश्य तया क्षणत्रयमात्रस्थायित्वात्तदुत्तरक्षणे विभक्तप्रतीतेः संयोगध्वंसा वलम्बनत्वेन त्वयाऽप्यनुमतत्वादिति भावः । स च यद्यप्येकस्मिन् संयोगे नष्टे संयोगान्तरसत्त्वेऽप्यस्ति यावदुत्पन्नसंयोगध्वंसश्चैकमात्र संयोगनाशे न सम्भवति तथापि संयोगसमानकालीनसंयोगध्वंस उत्पन्नसंयोगत्वावच्छिन्नसंयोगप्रतियोगिको ध्वंसोवा विभागः। न त्वे. वमेकतरसंयोगिनाशेऽपि एकस्मिस्तत्रविभक्तधी: स्यात्तत्रापि संयोग नाशात् । न च द्वौ संयोगिनी नष्टसंयोगौ विभक्तधीविषयः प्रमेयाधि. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः त्वे आकाशमेव तत्परिचितम् , असमवायिकारणानुरोधाच्च सर्व. शब्दस्यापि व्याप्यवृत्तित्वमतः सर्वशब्दोपलम्भस्तदवस्थ एवेति प्रकारद्वयमप्येतदयुक्तम् । तथापि पूर्वोक्तरीत्या शब्दस्याव्याप्यवृ. त्तित्वमेव व्याप्यवृत्तिताभिधानं चैकदेशिमतेनेति तात्पर्यम् । उत्पन्नेति । उत्पन्नतदुभयप्रतियोगिकसंयोगत्वावच्छिन्नध्वंस इत्य- .

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३९५ । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् प्रत्ययात् संयोगसिद्धिस्तथा विभागस्यापि यथा शब्दासमवायिका- रणतया संयोगसिद्धिस्तथा विभागस्यापि सिद्धिरित्यर्थः। किञ्च यदा अवयविकर्मणा युगपदेवाङ्गुरीतरुसंयोगहस्ततरुसंयोगशरी. रतरुसंयोगा उत्पन्नास्तत्राङ्गुलीमात्रोत्पनेन कर्मणा अङ्गुरीतरुवि. भागात् विभागपरम्परयैव हस्ततरुसंयोगपरम्परानाशाय अवश्य न्यायलीलावतीप्रकाशः क्याभावात् । न च द्वित्वमेवाधिकम् । विशेषणद्वित्वैकत्वयोर्विशिष्ट. प्रत्ययाविशेषाद्दण्डी पुरुष इत्यत्र तथा दर्शनात् । मैवम् । स्वप्रति- योग्यधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिनो द्रव्यध्वंसाजन्यस्य वा संयो. गध्वंसस्य विभक्तप्रत्ययालम्बनत्वात् । प्रमेयाधिक्यसम्भवाद्विभा. गः। ( स ?) नित्यबाधितबुद्धिवेद्यत्वाच्च शब्दासंयोगाजन्यशब्दा. समवायिकारणत्वाच्च । विभागस्य गुणत्वमभिप्रेत्याह-संयोगवदिति । न्यायलीलावतीप्रकाश विवृतिः र्थः । एतच्च सामान्यध्वंसस्वीकारपक्षे तदस्वीकारे तु यावदुत्पन्न तदुभयप्रतियोगिकसंयोगध्वंसमादाय तथेति ध्येयम् । यावत्पदं चाशेषपरम् । विशेषणेति । संयोगनाशात्मकविभागस्य तत्र प्रयोजक- स्वादाश्रयद्वित्वैकत्वयोरप्रयोजकत्वादिति भावः । न चाश्रयनाशज- न्यसंयोगध्वंसस्य कथं नष्टऽत्यन्ताभावः। पूर्व प्रतियोगिसत्त्वादने चाश्रयस्यैवाभावादत आह-द्रव्येति । यद्यप्येतदुभयमप्ययुक्तं तत्र सं. योगिद्वयसत्तायामेव संयोगध्वंसो जातस्तदनन्तरं चैकः संयोगी न. ष्टस्तत्रापरत्र च विभक्तप्रत्ययतादवस्थात् तथापि यावत्प्रतियोगिः स्वाश्रयसमानकालीनयावदुत्पन्नसमानाधिकरणसंयोगध्वंसस्य त- थात्वे तात्पर्यम् । एतेन द्रव्यपदं प्रतियोग्याश्रयद्रव्यपरमव वाच्यम् । अन्यथा प्रतिबन्धकद्रव्यध्वंसजन्यसंयोगध्वंसस्थलेऽव्याप्तः। तथा च परमाणुविभागेऽप्रसिद्धिरिति परास्तम् । ननु सद्बुद्धरेवाबाधित. त्वं भावत्वसिद्धिमन्तरेणासिद्धं तत्र हि कश्च हेतुरन्धकारादौ व्यभि. चारीत्यरुचेराह-शब्देति । शब्दसंयोगाजन्यं शब्दं पक्षीकृत्य गुणा- समवायिकारणकत्वं शब्दत्वेन साधनीयामिति भावः। यद्वा शब्दसं. योगाजन्यशब्दासमधायिकारणं पक्षीकृत्य शब्दासमवायिकारणत्वेन ·न्यायलीलावती त्तरत्वात् पल्लवः प्रक्रियायामित्यलम् । इति विभागः (१)। न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् विभागोऽङ्गीकर्तव्य इति भावः । अत्र सङ्केपे हेतुमाह-पल्लव इति । न्यायलीलावतीप्रकाशः यत्र संयोगध्वंसानन्तरमाश्रयो नष्टः, तत्राश्रयान्तरव्यङ्गयत्वात् ध्वंसधीरस्ति । न चात्र विभक्तप्रत्ययः । यद्वा घटापटो वि. भक्त इत्यादिप्रतीतेन च ध्वंसेनान्यथोपपत्तः, ध्वंसस्य प्रतियोगिः निरूप्यत्वात् , विभागस्य चावधिनिरूप्यत्वात् । न च संयोगाभाव एव विभागप्रत्ययः कथमन्यथा हिमवाद्विन्ध्यो विभक्ताविति धीरि ति वाच्यम्, विभागपदस्य नानार्थत्वात् । किञ्च यत्रावयवावयविनोः कर्मणा युगपदेव संयोगो जनितः पश्चाचावयवकर्मणा विभागजवि- भागः परम्परया संयोगनाशस्तत्र सयोगनाशकतया विभागो मन्तव्यः । तत्र न हि अवयवकर्मणा तन्नाशः, व्यधिकरणत्वात् । नाऽप्यवयवसंयोगनाशेनैवावयविनि संयोगनाशः, अवयवसंयोगना. शस्यावयविसंयोगाजनकत्वादकारणनाशस्याकार्यानाशकत्वादित्य भिसन्धिः । पल्लव इति। सा च प्रक्रिया परिच्छेदे निरूपणीयति भावः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः गुणत्वमनुमेयम् । शब्दपदं चात्र कर्मणि व्यभिचारवारणायेति तात्पर्यम् । ननु निमित्तकारणत्वेनावश्यं स्वीकृतो वायुसंयोग एवासमवायिकारणमस्तु संयोगजविभागजयोः परस्परं वैजात्यं च सामग्रीवैचि.यादेव । तच्च निमित्तकारणत्वेऽपि विभागस्या- क्षतमित्यरुचराह-यत्र संयोगेति । इदं च यथाश्रुतमभिप्रेत्य यदि तु यावत्स्वाश्रयलमानकालीनो यावदुत्पन्न समानाधिकरणसंयोगध्वं. सो विभाग इति पूर्वनिरुते ग्रन्थस्य तात्पर्य तदा नेदं दूषणमित्यरु- चेराह-यद्वेति । नानार्थत्वे गौरवामित्यरुचेराह-किञ्चेति । तथा च प्रा. माणिकं गौरवमिति भावः। अवयव संयोगनाशस्य समानाधिकरण. तया नाशकत्वं भवेदत आह-नापीति । अकारणेति । विभागस्य च स. मानाधिकरणविरोधिगुणत्वेन नाशकत्वासम्भवादिति भावः । (१) व्यामित्ययं विभागः ।

·भ्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३९७ कथं पुनः परत्वापरत्वे। संयुक्त संयोगाल्पीयस्त्वभूयस्त्वयोरेव तयवहारहेतुत्वात् । अनुमेयात्प्रचुरतरातीततपनपरिस्पन्दावच्छे- दादेविलक्षणे एव प्रत्यक्ष(१)प्रतिभासिनी परत्वापरत्वे । तथाऽन्यत्रानुमान(२)मिति चेन्न, चिरक्षिप्रादेरपि बहिर्भावा. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् कथमिति । दिक्कृतपरत्वापरत्वयोरुत्पादार्थ संयुक्तसंयोगभूय- स्त्वधीस्तदल्पीयस्त्वधीश्च त्वया निमित्तकारणत्वेनाभ्युपेया। तथा च तत एव तद्वारद्वारा (तद्व्यवहारोप ? ) पत्तौ किं ताभ्यामित्यर्थः । ननु कालिकपरत्वापरत्ववद् दैशिके अपि स्यातां न हि तत्र: पिण्डयोः प्रत्यक्ष एवानुभूयमाने परत्वापरत्वे अतीन्द्रियप्रचुरतरा. तीततपनपरिस्पन्दावच्छेदेनान्यथा साधयितुं शक्यते इति शङ्कते- अनुमेयेति । तथान्यत्रेति । तदृष्टान्तेन दिक्कते अपि परत्वापरत्वे अनु. मेये इत्यर्थः । दृष्टान्तीभूते परत्वापरत्वे चेदङ्गीकर्तव्ये तदा चिरक्षि. प्रादिकमपि गुणान्तरमङ्गीक्रियतामित्याह-चिरक्षिप्रादरिति । तर्हि न्यायलीलावतीप्रकाशः दिक्कते परत्वापरत्वे आक्षिपति-कथमिति । संयुक्तेति । परत्वापर. वोत्पत्तावपि तद्गोचरापेक्षावुद्धहेतुत्वेन तस्यावश्यापेक्षणीयत्वादि. ति भावः। कालकृतपरापरव्यवहारस्य परत्वापरत्वव्यवहारहेतुत्वा. त्तदृष्टान्तेन दिक्कृतस्यापि तस्य तद्धेतुकत्वं साध्यमिति अभिप्रे. त्य परत्वापरत्वे साधयति-अनुमेयादिति । परापरबुद्धेरध्यक्षायाःसूर्य क्रियाभूयस्त्वादिनाऽतीन्द्रियेणानिर्वाहात्तदर्थमध्यक्षे परत्वापरत्वे स्वी- कार्य इत्यर्थः । परिस्पन्दावच्छेदादेरिति । आदिपदेनाल्परतसूर्यपरिस्पन्द. स्थापरहेतोः संग्रहः। अन्यत्रापीति ।दिक्कृतपरापरव्यवहारेऽपीत्यर्थः । विप्रतिपन्नं प्रति संयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वभूयस्त्वातिरिकयोः परत्वा. न्यायलीलावतीप्रकाश विवृतिः संयुक्तत्यग्रिमग्रन्थानुरोधादाह-दिक्कृत इति । एवं सति कालिकप. रत्वादिसाधनमर्थान्तरमत आह-कालकृतेति । ननु प्रत्यक्षसिद्ध देशि- कपरत्वादौ किमित्यनुमानव्यवस्थाप्यत्वमुच्यत इत्यत आह-विप्रतिप- (१) प्रत्ययप्र०। (२) तथाऽन्यत्राप्यनु०।

·न्यायलीलावती पत्तेः । ततः परापरधीरप्यनध्यक्षवाभ्यासपाटवाद्वायुयंतीति प्रत्य- यवदाभासते। ननु भिन्नदिगवस्थितयो?जनतदान्तरितत्वे दृरादरवु. द्धावपि परापरव्यवहाराभावेनातिरिक्तनिमित्तत्वमस्तु । तत्रापि परापरादिव्यवहारोऽस्तीति चेन्न, मध्यव्यवहार [स्यापि प्रस- झात् । उभयापेक्षसंयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वज्ञानजन्यमुभयापेक्षमपर- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तयोः प्रत्यक्षप्रतिभासः कथमित्यत आह-तत इति । चिरातीततप. नपरिस्पन्दावच्छेद एवाभ्यासदशापन्नवलिपलितादिलिङ्गानुमेयस्त. दा भासत इत्यर्थः । ननु यदि संयुक्तसंयोगभूयस्त्वाल्पीयस्त्वनिव (न्ध ? ) नश्चेद्दिक्कृतपरापरव्यवहारस्तदा भिन्नदिगवस्थितयोरपि स्यादिति शङ्कते-नन्विति । 'अतिरिक्तनिमित्तत्वं' परत्वापरत्व निमित्तत्वम् । अत्रेष्टापत्तिमाशङ्कते-तत्रापीति । मध्यताव्यवहारेऽपि इष्टापत्तिमाशझ्याह-उभयापेक्षेति । यदेवापरत्वाधिकरणं तत्र मध्य न्यायलीलावतीप्रकाशः परत्वोंर्व्यवस्थापनमशक्यं प्रत्यक्षसिद्धसंयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वभू यस्त्वाभ्यामेव परत्वापरत्वव्यवहारोपपत्तेरिति भावः कृतपरत्वापरत्वगोचरं प्रत्यक्षसिद्धमित्याह-चिरक्षिप्रेति । . पि प्रत्यक्षगुणान्तरतापत्तेरित्यर्थः । प्रत्यक्षसिद्धिं स्फुटयति-तत इति । ननु परापरव्यवहारो न संयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वभूयस्त्वादिधीहे. तुः तत्सत्त्वेऽपि तदभावादित्याह-भिन्नेति । अतिरिक्तति। तदेव परत्वम- परत्वं चेति भावः । मध्येति । परादिव्यवहारस्थ तन्नियतत्वादित्यर्थः । नियममेवोपपादयति-उभयेति । संयुक्तसंयोगभूयस्त्वस्याविशेषादि- न्यायलीलावतीप्रकाश विवृतिः नमिति । तथा च विप्रतिपन्नं प्रति प्रत्यक्षत्वमन्यथाशङ्काकलङ्कितत्वे. नासाधकामित्यनुमानमुच्यत इति भावः । अशक्यमिति । प्रत्यक्षणति शेषः । प्रत्यक्षेति । कालिके तु प्रत्यक्षमेव मानम् । अतीन्द्रियेण (र. ?) विकर्मणा तदनुपपत्तेरिति भावः । उभयेतीति । ययोरेव यदन्तरालं त- दन्यतरापेक्षया अन्यतरावधिकं यदेकत्रापरत्र द्वयं तदेव मध्यत्वमि- त्यर्थः । ननु पूर्वप्रक्रान्तोपपाद्याभावाद्भवति हीत्यतिशब्दों व्यर्थ. काल. तस्या ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सचिवृति प्रकाशोद्भासिता ३९९ मेव मध्यता। भवति हि इदमनयोरन्तरालमित्यत्रैकैकावध्यपेक्ष- याऽवध्यन्तरे संयुक्तसंयोगभूयस्त्वबुद्धौ सत्यामन्यत्र संयुक्तसं. योगाल्पीयस्त्वमतिः । मैवम् । आर्जवावस्थितेरप्युपयोगात् । भवति हि चतुर्योजनान्तरिता मत्तो वाराणसी, द्वियोजनान्तरित च श्रुघ्नपुरमित्यनुसन्धाय वाराणसी परा अपरं च श्रुघ्नपुरमिति व्यवहारः । स यदि संयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वभूयस्त्वावच्छेदकज्ञा. ननिवन्धनस्तदा प्रमातर्यपि परापरव्यवहारप्रसङ्गः । ततोऽतिरि- क्तपरत्वापरत्वनिवन्धनः । परत्वापरत्वयोरुत्पादनियमः कुत इति चेत् , जनकशक्तिवैचित्र्यात् ।यथा भेर्याकाशसंयोगस्योभया(१). न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्वव्यवहारो दृश्यते तद्यदि विभिन्नदेशयोः संयुक्तसंयोगभूयस्त्वाल्पी. यस्त्वनिबन्धनः परत्वापरत्वव्यवहारः स्यात्तदाऽपरत्वाश्रयाभिमते म. ध्यताव्यवहारोऽपि स्यादित्यर्थः। एतदेव हि स्फुटयितुं शब्दवन्तमेव किरणावलीग्रन्थ लिखति-भवति होति । प्रमा * तः परत्वाश्रयाच्च संयु- क्तसंयोगाल्पीयस्त्वमपरत्वाश्रय एव तत्रैव च मध्यताव्यवहार इत्य थः । विभिन्नदेशयोः परत्वापरत्वे नोत्पद्यते तत्रार्जवावस्थानाभा- वादित्याह-आर्जवेति । परत्वापरत्वोत्पत्तिक्रममभिधाय परापादि. तामन्यथासिद्धिं निरस्यति स यदीति । तयोरुत्पत्तावपि कथं नायं प्रसङ्ग इत्याह-परत्वापरत्वयोरिति । समाधत्ते-जनकेति। तत्रैव दृष्टान्तमा- ह-यथेति। प्रमाभावप्रसङ्गेन किरणावलीकृता यत् समाइतं तन्नेत्याह- न्यायलीलावतीप्रकाशः त्यर्थः । आजवेति । एकदिगवस्थितरित्यर्थः। त्वयापि परत्वापरत्वोत्प. तौ तथैवाव्य(न्व:)यव्यतिरेकाभ्यां तन्नियामकत्वोपगमादिति भावः । भवति हाति । यथाश्रुतो हि शब्दवानेव ग्रन्थो लिखितः। प्रमातर्यपीति संयोगसंयुक्तभूयस्त्वाल्पीयस्त्वस्याविशेषादित्यर्थः । जनकेति। अयं न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः इत्यत आह-यथाश्रुत इति । किरणावल्यां पूर्वप्रक्रान्तसत्त्वात हिशब्दो (१) व्याश्रयत्वेऽपि नः । न्याश्रितत्वेऽपि न० । । :

·न्यायलीलावती श्रयत्वे नभसि शब्दजनननियम(१) इति किरणावलीकारीतन्त्र, यत्संयुक्तसंयोगबहुत्वविशेषावच्छिन्नसंयोगाधिकरणत्वेन प्रति सन्धीयते तत्र परव्यवहारो न तु प्रमातरि तस्यावधित्वेन प्रती. तेः। यदा तु प्रमातैव तदधिकरणत्वेन प्रतीयते(२) तदा भवत्येव प्रमातरि परव्यवहारो वाराणसीतः परोऽहमिति । संयोगस्वभा. वत्वे परत्वस्य संयोगिनिरूप्यत्वं स्यात् , न त्ववधिनिरूप्यत्व- मिति चेन्न, संयोगभूयस्त्वाल्पीयस्त्वयोः परापरव्यवहारविषय- वेनैव तदुपपत्तेः। न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तन्नेति । अत्रावधित्वेनाप्रतीयमानत्वे सति संयुक्तसंयोगाधिकरणत्वेन प्रतीयमानत्वं परत्वापरत्वधीनिबन्धनमतो न प्रमातरि प्रसङ्ग इत्य. थः । तत्रैव व्यवहारं दर्शयति-यदा त्विति । तदुपपत्तरिति । अवधिनि. न्यायलीलावतीप्रकाशः अभ्युपगमवादः । वस्तुत आत्मनो विभुत्वात्तत्र परादिव्यवहाराभा. वात् । मूर्तत्वस्यैतत्समवायिकारणतावच्छेदकत्वात् । किञ्चित्संयु. तसंयोगभूयस्त्वाधिकरणत्वेन प्रतीयते किञ्चित्तदवाधित्वेन । तत्राये परापरव्यवहारो नित्यः, मत्तः परा वाराणसीत्यत्रावधित्वेन प्रमातुः प्रतीतेन तत्र व्यवहारः स्यादित्याह-यत्संयुक्तेति। यदा विति। न त्ववव. धित्वनेति शेषः। प्रमातरीति । शरीर इत्यर्थः। न त्वात्मनि तस्य विभुः स्वादित्युक्तम् । ननु परत्वादेः सावधित्वेन प्रतीतेन संयोगेन तदन्य. थासिद्धिः । संयोगस्य सावधित्वाभावात् । इदमनेन संयुक्तमिति प्र. तिपत्तिवत, न त्वस्मादिदं संयुक्तमित्याह-संयोगस्वभावत्व इति । संयोग न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः व्वक्त एव अनेन च किरणावलीलिखनानुरोधेनैव लिखित इति भावः। ननु जनकशक्तिवैचित्र्यं जनकस्वभाववैचित्र्यं तच्च नात्र निया सत्यात्मनो योग्यत्वे परत्वाद्युत्पत्तेरावश्यकत्वान्नित्यस्येत्या- दिन्यायादित्यरुचेराह-वस्तुत इति । किञ्चिदिति । भूयासंयुक्तसंयोगा- मकम्, (१)जननशक्तिरिति कि०। (२) तिसन्धीयते।

·काशीसंस्कृतसीरीज-ग्रन्थमाला । इयं काशी-संस्कृतग्रन्थमाला विभागशः प्रकाशिता भवति । एतस्यां प्राचीनाः नवीनाश्च दुर्लभाः सुलभाश्च अत्युपयुक्ताः संस्कृतग्रन्थाः काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालीयैः पण्डितैरन्यैरपि विद्वद्भिः संशोधिताः क्रमेण संमुद्रिता भवन्ति । अस्यां प्रकाश्यमाणानां ग्रन्थानां मूल्यं सूचीपत्रे प्रकाशितं वर्तते । १ नलपाकः। नलविरचितः। संपूर्णः ( पाकशास्त्रम् १) २ संक्षेपशारीरकम् । रामतीर्थस्वामिकृतान्वयार्थबोधिनीटीका. सहितम् ( वेदान्तं १) रु० -- ३ वैशेषिकदर्शनम् । पं० श्रीदुण्ढिराजशास्त्रिकृतविवरणोपेताभ्यां प्रशस्तपादभाष्योपस्काराभ्यांसमन्वितम् (वैशेषिकं १ )रु०२-.. ४ श्रीसूक्तम् । विद्यारण्यपृथ्वीधरश्रीकण्ठाचार्यकृतभाष्यत्रयेण टिप्पण्या च समलङ्कृतम् । (वैदिकं १) रु००-६ लघुशब्देन्दुशेखरः ( भैरवी ) चन्द्रकलाटीकासहितः-प्रथम भाग अव्ययीभावान्तः । (व्याकरणं १) रु०५-० ५ लघुशब्देन्दुशेखरः ( भैरवी ) चन्द्रकलाटीकासहितः तत्पुरुषादि. समाप्तिपर्यन्तः । द्वितीय भाग। (व्याकरणं १) रु०८-० ६ कारिकावली मुक्ता० दिन० राम० शब्दखण्डसहिता तथा "गुण निरूपणदिनकरीय" महामहोपाध्याय पं० श्रीलक्ष्मणशास्त्रि. कृतव्याख्यासहिता। ( न्यायं १)रु०६-० पञ्चीकरणम् । वार्तिकाभरणालङ्कतवार्तिकटीकया-तत्त्वचन्द्रि- कासमवेतविवरणेन च समन्वितम् । . ( वेदान्तं २)रु० ०-८ ८ अलङ्कारप्रदीपः । श्रीविश्वेश्वरपाण्डेयनिर्मितः। (काव्यं १) रु०,०-८ 8 अनङ्गरः। महाकविकल्याणमल्लविरचितः। (कामशास्त्रर) रु००-१२ १० जातकपारिजातः।श्रीवैद्यनाथशर्मणा विरचितः। (ज्यो. १) २०२ पारस्करगृह्यसूत्रम् । कात्यायनसूत्रीयश्राद्ध-शौच-मान-भोजन- कल्पसहितम् । (कर्मकाण्डम् १) २००- १२ पुरुषसूक्तम् सायणभाष्य-महीधरभाध्य-मंगलभाष्य-नि म्बार्कमतभाष्यचतुष्टयसहितम् । ( वैदिकं २) रु०१-४ श्रीमत्तानत्सुजातीयम्-श्रीमच्छङ्करभगवत्पादविरचितभाष्येण नीलकण्ठीव्याख्यया च संवलितम् ।। वेदान्तं ३) २०१४ FORMANNAPA ·. काशीमस्कृतसीरीज़ । १४ कुमारसंभवं महाकाव्यम्। महाकवि श्रीकालिदासवि० सञ्जीवनी शिशुहितैषिणी-टीकाद्वयोपेतम् सम्पूर्णम् । ( काव्यं२) रु०१-८ १५ श्रुतबोधश्छन्दोग्रन्थः । आनन्दवर्द्धिनीतात्पर्यप्रकाशाख्यसंस्कृत भाषाटीकासहितः। (छंदः १) रु०० २६ कारिकावलि । मुक्तावली-न्यायचन्द्रिकाटीकायसहिता सटि. (न्याय २) रु. १ १७ पारस्करगृह्यसूत्रम् । काण्डद्वयं हरिहर गदाधर० तृतीयकाण्ड ह. रिहर-जयराम-प्रणीतभाष्येण समलङ्कृतम् । हरिहरभाण्यस- हितस्नानत्रिकण्डिकासूत्र-गदाधरभाष्यसहितश्राद्धनवक ण्डिकासूत्रैः यमलजननशान्ति-पृष्टादिवि-शो व भोजन- कामदेवकृतभाष्यसहितोत्सर्गपरिशिष्टसूत्रैः परिष्कृतं-टिप्प. ण्यादिभिः सहितं च । (कर्मकाण्डं २ ) रु. ३-० १८ संक्षेपशारीरकम् । मधुसूदनीटोकासहितम् संपूर्ण (वेदान्तं)रु. ८-0 १९ लघुजूटिका-अर्थात् अभिनवा परिभाषेन्दुशेखरपरिष्कृतिनि- मितिः। (व्याकरणं २) रु० - २० कातीयेष्टिदीपकः । ( दर्शपौर्णमासपद्धतिः ) महामहोपाध्याय पं० श्रीनित्यानन्दपन्तपर्वतायविरचितः।( कर्मकाण्डं ) रु. ५-७ २१ सप्तपाठि श्रीशिवमहिम्नस्तोत्रम् । श्रीगन्धर्वराज पुष्पदन्ताचार्य- विरचितम् । हरिहरपक्षीय-मधुसूदनीटीकया ( संस्कृतटी. का-संस्कृतपद्यानुवाद-भाषाटीका-भाषापद्यानुवाद-भाषा- बिम्ब ) पञ्चमुखीनाम्न्या टीकया-शक्तिमहिम्नस्तोत्रेण च समन्वितम् । ( स्तोत्रवि० १) रु. १-० २२ बौद्धाऽऽचार्यश्रीधर्मकीर्तिप्रणीतः सटीकन्यायबिन्दुः। भाषाटीका. सहितः। ( बौद्धन्याय वि० १ ) रु. १-८ २३ सपरिष्कृत-दर्पणसहितवैयाकरणभूषणसारः । (व्याकरण ३)रु०४-० २४ न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका।श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिता। सम्पूर्ण ( न्यायविभाग३)९०६ २५ मीमांसान्यायप्रकाशः । (आपदेवीयः) श्रीचिन्नस्वामिशास्त्रिकृतया सारविवेचिन्या व्याख्यया सहितः । (मीमांसा १) रु०२-० २६ पौरोहित्यकर्मसारः। (टिप्पणीसमलंकृतः) प्रथमो भागः श्रीरमा कान्तशर्मणा संगृहीतः। (कर्मकाण्डवि०.३) रू० - O ·काशीसंस्कृतमीरीज़ । २७ लघुशब्देन्दुशखरः । म०म० श्रीनागेशभट्टविरचितः अव्ययी. भावान्तो भागः, म०म० पण्डित श्रीनित्यानन्दपन्त-पर्वतीय. कृतशेखरदीपकाख्येन टिप्पणेन समुज्ज्वलितः । (व्या०४)रु०४-८ २८ रघुवंशमहाकाव्यम् । श्रीकालिदासविरचितम् पञ्चसर्गात्मकम् । म०म० श्रीमल्लिनाथसूरिकृतसञ्जीविनीटीकया पं० श्रीकनक- लाल ठक्कुरकृताऽर्थप्रकाशिकाटीकया च समलङ्कतम् । (काव्य३) रु००-१२ २९ कामसूत्रम्।श्रीवात्स्यायनमुनिप्रणीतं बहुयत्नरासादितया पूर्णया जयमङ्गलरचितया टीकया समेतम्। बहुखण्डितपाठान् परिपू. र्य,सूत्राङ्कांश्च संयोज्य, परिष्कृत्य संशोधितम्। (काम०२) रु०५-० ३० न्यायकुसुमाञ्जलीः। न्यायाचार्यपदाङ्कितश्रीमदुदयनाचार्यविरचि. तः । म०म० रुचिदत्तकृतमकरन्दोद्भासित म०म० वर्द्धमा- नोपाध्यायप्रणीतप्रकाशसहितः ( न्यायं ४) रु०६-० ३१ परिभाषेन्दुशेखरः । म०म० श्रीनागेशभट्टरचितः । म०म० भैरव- मिथविरचितया भैरवीत्यपराख्यया परिभाषाविवृत्या-तत्त्व- प्रकाशिकया टीकया च सहितः। (व्याकरणं ५) यन्त्रस्थ ३२ अर्थसंग्रहः। पूर्वमीमांसासारसंग्रहरूपः। श्रीलौगाक्षिभास्करविरचि. तः।श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीरामेश्वरशिवयोगिभिक्षु. विरचितमीमांसार्थकौमुद्याख्यव्याख्यासहितः।(मीमां०२)रु०१-~ ३३ न्यायवार्तिकम् । न्यायदर्शनवात्स्यायनभाप्योपबृंहणम् । परमर्षिः भारद्वाजोद्दयोतकरविरचितम् । महर्षि-गोतमादिचरितसम्व लिनबृहत्भूमिकासहितम् । (न्यायं वि०५) रु०६-. ३४ शुक्लयजुर्वेदसंहिता । वाजसनयिमाध्यन्दिनशाखीया । श्रीमदुम्च- टाचार्यविरचितमन्त्रभाष्येण श्रीमन्महीधराचार्यविरचितवेद- दीपेन च सहिता। ( भाग १-२-३-४ ) (वैदिकं ३) रु०८- ३५ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिता। श्रीसायणाचार्यविरचितभाप्यसहिता। १ अध्यायादारभ्य २० अध्यायपर्यन्ता। (वैदिकं ४) रु०६-० ३६ सिद्धान्तलेशसंग्रहः। श्रीमदप्पयदीक्षितविरचितः। श्रीमत्परमहंस- परिव्राजकाचार्यकृष्णानन्दतीर्थविरचितया कृष्णालङ्काराख्य- या व्याख्यया समलंकृतः। (वेदान्तं ४) रु०६- ३७ काशिका | श्रीपाणिनिमुनिविरवितव्याकरणसूत्राणां वृत्तिः वि. द्वद्वर-वासन-जयादित्यविनिर्मिता। (व्याकरणं ६) २०६ - ।

·- कानिस्कृतमीरीज़ ! ३८ प्राकृतप्रकाशः । भामहकृतः। श्रीमद्वररुचिप्रणीतप्राकृतसूत्रसाह- तः। टिप्पण्या च संयोजितः। (व्याकरणं ७) रू०१-६ ३९ जीवन्मुक्तिविवेकः। श्रीमद्विद्यारण्यस्वामिविरचितः। भाषानुवा- दसमेतः। (वेदान्तं ६) रु०२-० ४० श्रीनारदीयसंहिता । ब्रह्मणोपदिष्टो नारदमहामुनिप्रोक्तो ज्यौतिष- (ज्योतिष २) रु००-६ ४१ मेदिनीकोशः । मेदिनीकारविरचितः । (कोशं १) रु०१-८ ४२ मीमांसादर्शनम् । श्रीशबरस्वामिविरचितभाष्यसहितम् सपूर्णम् । (भाग-२) (मीमांसा ३) रु० १०-. ४३ न्यायदर्शनम् । श्रीगोतममुनीप्रणीतम् । श्रीवात्स्यायनमुनीप्रणीत. भाष्यसहितम् । श्रीविश्वनाथन्यायपञ्चाननभट्टाचार्यविरत्रि. तन्यायसूत्रवृत्त्यनुगतम् । टिप्पण्यादिसहितम् (न्यायं ६) रु०३-० ४४ दानमयूखः। विद्वद्वरश्रीनीलकण्ठभट्टविरचितः। (धर्मशास्त्रं१ रु०१-८ ४५ कालमाधवः ।विद्वद्वरश्रीमाधवाचार्यविरचितः। (धर्मशास्त्र)रु०१-८ ४६ भास्वती । श्रीमच्छतानन्दविरचिता । श्रीमातृप्रसाद ( दैवज्ञभू- षण) पाण्डेयेन कृताभ्यां छात्रबोधिनीनाम संस्कृतसोदाहरण भाषाटीकाभ्यां सहिता । (ज्योतिष ३) रु०२--० ४७ फक्किकाप्रकाशः । उपाध्यायोपाह्ववैयाकरणकेसरीबिरुदाङ्कितमैथि- लेन्द्रदत्तशर्मविरचितः । पं० सीतारामशर्मकृतटिप्पण्या विभूषितः। (व्याकरणं ८)रु०१-४ ४८ मिताक्षरा । श्रीगौडपादाचार्यकृतमाण्डूक्यकारिकाव्याख्या-श्रीम- त्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्वयम्प्रकाशानन्दसरस्वतीस्वामि- कृता।शंकरानन्दकृतमाण्डूक्योपनिषद्दीपिका च। (वेदा०७)रु०१-४ ४९ काव्यप्रकाशः। श्रीमम्मटाचार्यविरचितः । पं० श्रीहरिशङ्करशर्मणा मैथिलेन संगृहीतया नागेश्वरीटीकयाऽलङ्कतः। (काव्य०४)रु०४-० ५० अधिकरणकौमुदी। श्रीदेवनाथठक्कुरकृता। (मीमां० ४) रु० १-० ५१ रघुवंशमहाकाव्यम् । श्रीकालिदासविरचितम् म.म.श्रीमल्लिनाथ- कृतसञ्जीविनीटीकयोपेतम् पं० श्रीकनकलालठक्कुरेण कृता भावबोधिनी टिप्पण्या समलतः संपूर्णम् । (काव्य ४) रु०१-४ ५२ काथबोध: साजनीकृत टीकोपेतः । दत्तात्रय सम्प्रदायाऽनुगतः। रु०-2 ५३ रसवन्द्रिका । श्रीविश्वेश्वरपाण्डेय निर्मिता। (काव्यः ६) २०१० ६४ अलङ्कारमुक्तावली । श्रीविश्वेश्वर पाण्डेयनिर्मिता। (काव्य) ९००-१२ ·- काशीसंस्कृतसीरीज़ । ५५ वृत्तरत्नाकरः भट्टकेदारप्रणीतः । नारायणभट्टीयव्याख्यासहितः। सम्पादकनिर्मितविषमस्थलटिप्पणोपेतः । श्रुतबोधच्छन्दो- मञ्जरीसुवृत्ततिलकैश्च समेतः । (छंद वि. १)२--८ ५६ अलङ्कारशेखरः। केशवमिश्रकृतः। साहित्योपाध्याय श्रीअनन्तराम- शास्त्रिणा भूमिकादिभिः संभूष्य संशोधितः। (अलं०वि०१)रु०१-४ ५७ शक्तिवादः । श्रीगदाधरभट्टाचार्यप्रणीतः। टीकात्रयोपेतः। कृष्ण- भट्टकृतया मञ्जूषया माधवभट्टाचार्यनिर्मितया विवृत्या श्रीमन्माध्वसंप्रदायाचार्य्यदार्शनिकसार्वभौमसाहित्यदर्शना. द्याचायतर्करत्नन्यायरत्न गोम्वामिदामोदरशास्त्रिरचितया विनादिभ्या च समेतः । (न्या० वि० ७) रु. २-० ५८ प्रौढमनोरमा । म. म. श्रीभट्टोजीदीक्षितविरचिता तत्पौत्र म. म. श्रीहरिदीक्षितविरचितलघुशब्दरत्नाख्यव्याख्ययासमेता। म. म. पण्डितश्रीभैरवमिश्रचिरचितशब्दरत्नव्याख्यया युक्ता । श्रीयुतभाण्डारीत्युपाहमाधवशास्त्रिविरचित प्रभानामकटि प्पण्या समलङ्घना। श्रीयुतजगन्नाथशास्त्रिविरचितयाव्य- यीभावस्य शब्दरत्नप्रदीपकनामकटीप्पण्याऽलङ्कृता (अव्य यीभावान्तःप्रथमो भागः ) (व्याकरण वि० ९) रु.५-० ५९ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम्। श्रीहरदत्तप्रणीनयाऽनाकुलाख्ययाव्याख्यया, श्रीसुदर्शनाचार्यप्रणीनया तात्पर्यदशनाख्यया व्याख्यया च समलङ्कृतम्, पृथक् सूत्रपाठेन, पाठभेदेन, मीमांसापदार्थवि- वरणेन च संयोजितम् । ( कर्म० वि०५) रु. ४-. ६० नाट्यशास्त्रम् । भरतमुनिप्रणीतम् ( सम्पूर्णम् ) साहित्योपाध्याय एम.ए. इत्यादिपदवीभाजा पण्डित बटुकनाथ शर्मणा तथा साहित्यशास्त्रि एम.ए. पदवीभृता पण्डित बलदेवोपाध्यायेन च सम्पादितम् । (नाट्यशास्त्र वि०१) रु०५-० ६१ काव्यालङ्कारः । श्रीभामहाचार्येण विनिर्मितः । काशीविश्ववि. द्यालयाध्यापकाभ्यां पण्डित बटुकनाथ शर्मा एम० ए० सा. हित्योपाध्यायः तथा पण्डित बलदेव उपाध्याय एम० ए० माहित्यशास्त्री इत्येताभ्यां भुमिकादिभिः समलङ्कृत्य सम्पा. दितः, काशी विश्वविद्यालयोपकुलपतिपदं विभुषयद्भिः श्री. मदाचार्यप्रवरैः आनन्दशङ्कर ध्रुव महोदयः लिखितेन प्राक्- कशनेन सनाथीकृतः। (अलङ्कार वि० २) रु०१-८ ·ur काशीसंस्कृतमीरीज़ । ६२ ब्रह्मवादः । गोस्वामि श्रीहरिरायजी महाराज विरचितः । श्री. गोपालकृष्णभट्ट विरचित विवरणाख्यव्याख्यासमलङ्कृतः । तथा गोस्वामी श्रीब्रजनाथविरचितो ब्रह्मवादः । तथा शुद्धा द्वैतपरिष्कारः श्रीमद्रामकृष्णभट्ट विरचितः । श्रीरघुनाथ. शास्त्रि विरचित शुद्धाद्वैतपरिष्कारतात्पर्यम् । श्रीहरि- शङ्कर शास्त्रि-वेदान्तविशारदेन विस्तृत् भूमिकया विवि. धपरिशिष्टै षानुवादेन टिप्पण्यादिना च समलङ्कतः । (शुद्धाद्वैतसम्प्रदाय वि० १) रु० १-० ६३ प्रेमरसायनम् । श्रीविश्वनाथपण्डितरचितम् ( का०वि०८) रु०१-० ६४ व्याप्तिपञ्चकरहस्यम् सिंहव्याघ्रलक्षणरहस्यं च । श्रीमथुरानाथ. तर्कवागीशकृतम् । न्यायाचार्य पं. शिवदत्तमिश्र विरचित गंगानिर्झरिणीव्याख्यया टिप्पण्यादि विभूषितं च । (न्या० वि०८) रु००-१२ ६५ सिद्धान्तबिन्दुः। श्रीमधुसूदनसरस्वती विरचितः। श्रीभगवान् शङ्कराचार्य विरचित दशश्लोकव्याख्यारूपः श्रीगौड ब्रह्मा- नन्दविरचित न्यायरत्नावली-नारायणतीर्थ विरचित लघु- व्याख्या टिप्पणीसहितः। ( वेदान्त वि०८) रु. ५-० ६६ अन्त्यकर्मदीपकः आशौचकालनिर्णयसहितः। प्रेतकर्मब्रह्मीभूतयः तिकर्मनिरूपणात्मकः । महामहोपाध्याय पं० श्री नित्यानन्द. पन्तपर्वतीय विरचितः। (कर्मकाण्ड वि०६) रु०१-८ ६७ सांख्यदर्शनम् । श्रीमद्विज्ञानभिक्षुकृत सांख्यप्रवचनभाष्यसमल (सांख्य वि०१) रु०२-० ६८ अनेकार्थसङ्ग्रहो नाम कोशः । आचार्यश्रीहेमचन्द्रेण विरचितः । (कोश वि०२) ६९ शिशुपालवधम् । श्रीमन्माघकविनिर्मितं श्रीवल्लभदेवकृतया सन्देहविषौषधिव्याख्यया महामहोपाध्याय श्रीमल्लिनाथकृतया सर्वकषाव्याख्यया समेतम् । ( सम्पूर्णम् ) (संपूर्णम् ) रफ मोटा कागज २०२-८ ७० व्याप्तिपञ्चकम् सिंहव्याघ्रलक्षणं च । श्रीजगदीशतर्कालङ्कार- कृतम् । न्यायाचार्य पं० शिवदत्तमिश्र विरचित गंगानिरि णीव्याख्यया टिप्पण्यादि विभूषितं च । ( न्याय वि०९) रु००-८ जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः, चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक बनारस सिटी। ऋतम्। रु०२-

·No text on this page.