·DAMAGE BOOK

·सिंधी जैन ग्रन्थ मा ला
"[प्रन्यांक ४० ]..........
संस्थापक
ख. श्रीमद् बहादुर सिंह जी सिंघी
संरक्षक
श्री राजेन्द्र सिंह सिंघी तथा श्री नरेन्द्र सिंह सिंघी
प्रधान संपादक तथा संचालक
आचार्य जिन विजय मुनि
व
हावना 141
महोपाध्याय - खुरफहम् - सिद्धिचन्द्रगणि - रचित
काव्यप्रकाशखण्डन
संपादक
प्रा. रसिकला छोटालाल परिग्य
अध्यन-भो. जे. उच्चविद्याध्ययन मन्दिर, गुजरात विद्या सभा, अहमदाबाद
... [प्रकाशक ]....
मिंघी जैन शास्त्र शिक्षा पीठ
भारतीय विद्या भवन, बंगई
वि.सं. २००९]
पा
[मूरय ४-८-०

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184346
LIBRARY
UNIVERSAL

·OUP-390--29-4-72-10,000
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
S81
Accession No.
Call No.
Author
S/411
856k
सिदिचन्द
गणि
काoयप्रका राखOS:/953.
Title
This book should be returned on or before the date last marked below.

·No text on this page.

·सिं घी जैन ग्रन्थ मा ला
.............[ ग्रन्थांक ४० ]..............
महोपाध्याय-खुशफहम् - सिद्धिचन्द्रगणि विरचित
काव्य प्रकाशखण्डन
SRI DAICHANO SINCHU
卐
श्री डानचटर्जा सिंघी
5
SINGHI JAIN SERIES
.....................[ NUMBER 40]....................
KAVYAPRAKASA - KHANDANA
(A Critique of some of the Topics of Mam mata's Kavyaprakas'a )
By
MAHOPADHYAYA-KHUSHFAHAM
SIDDHI CHANDRA GANI

·कलकत्ता निवासी
साधुचरित-प्रेष्ठिवर्य श्रीमद् डालचन्दजी सिंघी पुण्यस्मृतिनिमित्त
प्रतिष्ठापित एवं प्रकाशित
सिंघी जैन ग्रन्थमा ला
,
.
[जैन भागमिक, दार्शनिक, साहित्यिक, ऐतिहासिक, वैज्ञानिक, कथात्मक - इत्यादि विविधविषयगुम्फित;
प्राकृत, संस्कृत, अपभ्रंश, प्राचीनगूर्जर - राजस्थानी भादि नानाभाषानिबद्ध सार्वजनीन पुरातन
वाय तथा नूतन संशोधनात्मक साहित्य प्रकाशिनी सर्वश्रेष्ठ जैन ग्रन्थावलि.]
प्रतिष्ठाता
श्रीमद्-डालचन्दजी-सिंघीसत्पुत्र
ख. दानशील-साहित्यरसिक-संस्कृतिप्रिय
श्रीमद् बहादुर सिंहजी सिंघी
SRI DANADIR SONGKAN SINGH
*
प्रधान सम्पादक तथा संचालक
आचार्य जिन विजय मुनि
ऑनररी मेंबर, जर्मन ओरिएन्टल सोसाइटी
सन्मान्य नियामक
भारतीय विद्या भवन, बम्बई तथा, राजस्थान पुरातत्त्व
मन्दिर,
जयपुर
सर्वप्रकार संरक्षक
श्री राजेन्द्र सिंह सिंघी तथा श्री नरेन्द्र सिंह सिंघी
प्रकाशक
सिंघी जैन शास्त्र शिक्षा पीठ
भारतीय विद्या भवन, बम्बई
प्रकाशक - जयन्तकृष्ण, ह. दवे, ऑनररी रजिष्ट्रार, भारतीय विद्या भवन, चौपटी रोड, बम्बई नं. ७
मुद्रक- लक्ष्मीबाई नारायण चौधरी, निर्णयसागर प्रेस, २६-२८ कोलभाट स्ट्रीट, बम्बई

·महोपाध्याय - खुश्फहम् - बिरुदधारक सिद्धिचन्द्रगणि-विरचित काव्य प्रकाश खण्डन महाकविमम्मटविरचित काव्यप्रकाशग्रन्थगर्भित कतिपयपदार्थालोचनात्मक-विशिष्ट कृति एकमात्रप्राप्त -पुरातनादर्शनानुसार संशोधित एवं संपादित संपादक प्रा. रसिकलाल छोटालाल परिख अध्यक्ष- भो. जे. उच्चविद्याध्ययन-संशोधन मन्दिर, गुजरातविद्यासभा, अहमदाबाद भ प्रकाशक सिंघी जैन शास्त्र शिक्षा पीठ भारतीय विद्या भवन बंबई विक्रमाब्द २००९] प्रथमावृत्ति, पंचशत प्रति [खिखाम्द १९५५ . ग्रन्यांक ४०] भारतीय विद्या भवन द्वारा सर्वाधिकार सुरक्षित [मूल्य रू.४-८-०

·SINGHI JAIN SERIES
A COLLECTION OF CRITICAL EDITIONS OF IMPORTANT JAIN CANONICAL
PHILOSOPHICAL. HISTORICAL, LITERARY, NARRATIVE AND OTHER WORKS
IN PRAKRIT, SANSKRIT, APABH RAMSA AND OLD RAJASTHANI.
GUJARATI LANGUAGES, AND OF NEW STUDIES BY COMPETENT
RESEARCH SCHOLARS
ESTABLISHED
IN THE SACRED MEMORY OF THE SAINT LIKE LATE SETE
ŚRI DALCHANDJI SINGHI
OF CALCUTTA
BY
HIS LATE DEVOTED SON
DANASILA-SAHITYARASIKA-SANSKRITIPRIYA
SRI BAHADUR SINGH SINGHI
DIRECTOR AND GENERAL EDITOR
ACHARYA JINA VIJAYA MUNI
(HONORARY MEMBER OF THE GERMAN ORIENTAL SOCIETY )
HON. DIRECTOR
BHARATIYA VIDYA BHAVAN,'BOMBAY
AND
RAJASTHANA PURATATTVA MANDIR, JAIPUR
UNDER THE EXCLUSIVE PATRONAGE OF
SRI RAJENDRA SINGH SINGHI
AND
SRI NARENDRA SINGH SINGHI
PUBLISHED BY
SINGHI JAIN SASTRA SHIKSHAPITH
BHARATIYA VIDYA BHAVAN
BOMBAY

·KAVYAPRAKASHA KHANDANA
OT
MAHOPADHYAYA-KHUSHFAHAM
SIDDHICH ANDRA GANI
(A CRITIQUE OF SOME OF THE TOPICS OF MAMMATA'S KAVYAPRAKASHA )
EDITBD FOR THE FIRST TIME FROM THE SINGLB AVAILABLE MANUSCRIPT
WITH INTRODUCTION AND INDICES
BY
Prof. RASIKALAL CHOTALAL PARIKH
Director, B. J. Institute of Higher Studies and Research,
Gujarat Vidya Sabha, Ahmedabad.
Sweet
MW
El mazzina
PUBLISHED BY
SINGHI JAIN SHASTRA SHIKSHAPITH
BHARATIYA VIDYA BHAVAN
BOMBAY
V. E. 2009 ]
First Edition : Five Hundred Copies
(1953 A. D.
Vol. 40]
[Price Rs. 4-8-0

·॥ सिंघीजैनग्रन्थमालासंस्थापकप्रशस्तिः॥ ८ .. १२ १४ .. १९ मस्ति बनामिधे देशे सुप्रसिद्धा मनोरमा । मुर्शिदाबाद इस्याख्या पुरी वैभवशालिनी ॥ बहवो निवसन्त्यत्र जना उकेशवंशजाः । धनाख्या नृपसम्मान्या धर्मकर्मपरायणाः ॥ श्रीडालचन्द इत्यासीत् तेष्वेको बहुभाग्यवान् । साधुवत् सच्चरित्रो यः सिंघीकुलप्रभाकरः ॥ पाल्य एवागतो यश्च कर्तुं व्यापारविस्तृतिम् । कलिकातामहापुयां तधर्मार्थनिश्चयः॥ कुशाग्रीयस्वबुद्धयैव सदृश्या च सुनिष्ठया । उपाय॑ विपुलां लक्ष्मी कोव्यधिपोऽजनिष्ट सः ॥ तस्य मनुकुमारीति समारीकुलमण्डना । अभूत् पतिव्रता पत्नी शीलसौभाग्यभूषणा । श्रीबहादुरसिंहाख्यो गुणवाँस्तनयस्तयोः । अभवत् सुकृती दानी धर्मप्रियश्च धीनिधिः ॥ प्राप्ता पुण्यवता तेन पनी तिलकसुन्दरी । यस्याः सौभाग्यचन्द्रेण भासितं तस्कुलाम्बरम् ॥ श्रीमान् राजेन्द्र सिंहोऽस्य ज्येष्ठपुत्रः सुशिक्षितः । यः सर्वकार्यदक्षवात् दक्षिणबाहुवत् पितुः ॥ नरेन्द्रसिंह इत्याख्यस्तेजस्वी मध्यमः सुतः । सूनुर्धरेन्द्र सिंहश्च कनिष्ठः सौम्यदर्शनः ॥ सन्ति प्रयोऽपि सरपुत्रा भाप्तभक्तिपरायणाः । विनीताः सरला भव्याः पितुर्मार्गानुगामिनः ॥ भन्येऽपि बहवम्तस्याभवन् स्वस्त्रादिबान्धवाः । धनैर्जनैः समृद्धः सन् स राजेव व्यराजत ॥ भन्यब- सरस्वत्या सदासक्तो भूत्वा लक्ष्मीप्रियोऽप्ययम् । तत्राप्यासीत् सदाचारी तचित्रं विदुषां खलु ॥ नाहंकारो न दुर्भावो न विलासो न दुर्व्ययः । दृष्टः कदापि तद्गेहे सतां तद् विस्मयास्पदम् ॥ भक्तो गुरुजनानां स विनीतः सजनान् प्रति । बन्धुजनेऽनुरकोऽभूत् प्रीतः पोष्यगणेष्वपि ॥ देश-कालस्थितिज्ञोऽसौ विद्या-विज्ञानपूजकः । इतिहासादि-साहित्य-संस्कृति-सरकलाप्रियः ॥ समुन्नत्यै समाजस्य धर्मस्योत्कर्षहेतवे । प्रचाराय च शिक्षाया दत्तं तेन धनं धनम् ॥ गवा सभा-समित्यादौ भूस्वाऽध्यक्षपदान्धितः । दवा दानं यथायोग्यं प्रोत्साहिताश्च कर्मठाः ॥ एवं धनेन देहेन ज्ञानेन शुभनिष्ठया। अकरोत् स यथाशक्ति सत्कर्माणि सदाशयः ॥ अथान्यदा प्रसझेन स्वपितुः स्मृतिहेतवे । कर्तुं किञ्चिद् विशिष्टं स कार्य मनस्यचिन्तयत् ॥ पूज्यः पिता सदैवासीत् सम्यग्-शानरुचिः स्वयम् । तस्मात् तज्ज्ञानवृख्यर्थ यतनीयं मयाऽप्यरम् ॥ विचार्यैवं स्वयं चित्ते पुनः प्राप्य सुसम्मतिम् । श्रद्धास्पदस्वमित्राणां विदुषां चापि तादृशाम् ॥ जैनज्ञानप्रसारार्थ स्थाने शान्ति निकेतने । सिंघीपदाङ्कित जैन ज्ञान पीठ मतीष्ठिपत् ॥ श्रीजिनविजयः प्राज्ञो मुनिनाना च विश्रुतः । स्वीकतुं प्रार्थितस्तेन तस्याधिष्ठायकं पदम् ॥ तस्य सौजन्य-सौहार्द-स्थैयौदार्यादिसगुणैः । वशीभूय मुदा येन स्वीकृतं तत्पदं परम् ॥ कवीन्द्रेण रवीन्द्रेण स्वीयपावनपाणिना । रस-नागाई-चन्द्राब्दे तत्प्रतिष्ठा व्यधीयत ॥ प्रारब्ध मुनिना चापि कार्य तदुपयोगिकम् । पाठनं ज्ञानलिप्सूनां ग्रन्थानां प्रथनं तथा ॥ तस्यैव प्रेरणां प्राप्य श्रीसिंघीकुलकेतुना । स्वपितृश्रेयसे चैषा प्रारब्धा ग्रन्थमालिका ॥ उदारचेतसा सेन धर्मशीलेन दानिना । व्ययितं पुष्कलं द्रव्यं तत्तस्कार्यसुसिद्धये ॥ छात्राणां वृत्तिदानेन नैकेषां विदुषां तथा । ज्ञानाभ्यासाय निष्कामसाहाय्यं स प्रदसवान् ॥ जलवाग्वादिकानां तु प्रातिकूल्यादसौ मुनिः । कार्य त्रिवार्षिकं तत्र समाप्यान्यत्र चास्थितः ॥ तत्रापि सततं सर्व साहाय्यं तेन यच्छता । ग्रन्थमालाप्रकाशाय महोत्साहः प्रदर्शितः ॥ नन्दे-निध्य-चन्द्राब्दे जाता पुनः सुयोजना । प्रन्थावल्याः स्थिरस्वाय विस्तराय च नूतना ॥ ततः सुहत्परामर्शात् सिंधीवंशनभस्वता । भावि या भवना येय ग्रन्थमाला समर्पिता ॥ भासीत्तस्य मनोवान्छाऽपूर्वग्रन्थप्रकाशने । तदर्थ व्ययितं तेन लक्षावधि हि रूप्यकम् ॥ दुर्विलासाद् विधेईन्त ! दौर्भाग्याचारमबन्धूनाम् । स्वल्पेनैवाथ कालेन स्वर्ग स सुकृती ययौ ॥ इन्दु-ख-शून्य नेत्रन्दे मासे भाषाढसम्झके । कलिकाताख्यपुयां स प्राप्तवान् परमां गतिम् ॥ पितृभक्तशा तत्पुत्रैः प्रेयसे पितुरात्मनः । तथैव प्रपितुः स्मृत्यै प्रकाश्यतेऽधुना पुनः ॥ इर्य प्रन्यावलिः श्रेष्ठा प्रेष्ठा प्रज्ञावतां प्रथा । भूयाद् भूत्यै सता सिंघीकुलकीर्तिप्रकाशिका ॥ विद्वजनकृताहादा सचिदानन्ददा सदा ।चिरं नन्दस्वियं लोके श्रीसैंधी अन्धपतिः ॥ २० २१ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३५ ·॥ सिंघीजैनग्रन्थमालासम्पादकमशस्तिः ॥ स्वस्ति श्रीमेदपाटाख्यो देशो भारतविश्रुतः । रूपाहेलीति समानी पुरिका तत्र सुस्थिता ॥ सदाचार-विचाराभ्यां प्राचीननृपतेः समः । श्रीमचतुरसिंहोऽत्र राठोडान्वयभूमिपः ॥ तत्र श्रीवृद्धिसिंहोऽभूद् राजपुत्रः प्रसिद्धिभाक् । क्षात्रधर्मधनो यश परमारकुलाप्रणीः ॥ मुज-भोजमुखा भूपा जाता यस्मिन् महाकुले । किं वयं ते कुलीनस्वं तस्कुलजातजन्मनः ॥ पत्नी राजकुमारीति तस्याभूद् गुणसंहिता । चातुर्य-रूप-लावण्य-सुवाक् सौजन्यभूषिता ॥ क्षत्रियाणीप्रभापूर्णा शौर्योहीप्तमुखाकृतिम् । यां दृष्ट्वैव जनो मेने राजन्यकुलजा स्वियम् ॥ पुत्रः किसनसिंहाख्यो जातस्तयोरतिप्रियः । रणमल्ल इति चान्यद् यनाम जननीकृतम् ॥ श्रीदेवीसनामाऽत्र राजपूज्यो यतीश्वरः । ज्योतिभैषज्यविद्यानां पारगामी जनप्रियः ॥ मागतो मरुदेशाद् यो भ्रमन् जनपदान बहून् । जातः श्रीवृद्धिसिंहस्य प्रीति-श्रद्धास्पदं परम् ॥ तेनाथाप्रतिमप्रेम्णा स तत्सूनुः स्वसनिधौ । रक्षितः शिक्षितः सम्यक्, कृतो जैनमतानुगः ॥ दौर्भाग्यात् तच्छिशोर्वाक्ष्ये गुरु-तातो दिवंगतौ । विमूढः स्वगृहात सोऽथ यहच्छया विनिर्गतः ॥ ९ .. .. तथा च- १३ १८ २० २२ २४ २५ भ्रान्त्वा नैकेषु देशेषु सेविस्वा च बहून् नरान् । दीक्षितो मुण्डितो भूत्वा जातो जैनमुनिस्ततः ॥ ज्ञातान्यनेकशास्त्राणि नानाधर्ममतानि च । मध्यस्थवृत्तिना तेन तस्वातत्वगवेषिणा । भधीता विविधा भाषा भारतीया युरोपजाः । भनेका लिपयोऽप्येवं प्रश्न-नूतनकालिकाः ॥ येन प्रकाशिता नैके ग्रन्था विद्वत्प्रशंसिताः । लिखिता बहवो लेखा ऐतियतथ्यगुम्फिताः ॥ स बहुभिः सुविद्वनिस्तन्मण्डलैश्च सस्कृतः । जिनविजयनाम्नाऽसौ ख्यातोऽभवद् मनीषिषु ॥ यस्य तो विश्रुतिं ज्ञात्वा श्रीमद्गान्धीमहात्मना । आहूतः सादरं पुण्यपत्तनात् स्वयमन्यदा ॥ पुरे चाहम्मदाबादे राष्ट्रीयः शिक्षणालयः । विद्यापीठ इति ख्यात्या प्रतिष्टितो यवाऽभवत् ॥ भाचार्यस्वेन तत्रोच्चैनियुक्तः स महात्मना । रस-मुंनि-निधीन्द्वब्दे पुरा त स्वा ख्य मन्दिरे ॥ वर्षाणामष्टकं यावत् सम्भूण्य तत् पदं ततः। गत्वा जर्मन राष्ट्रे स तत्संस्कृतिमधीतवान् । तत भागत्य सल्लग्नौ राष्ट्रकार्य च सक्रियम् । कारावासोऽपि सम्प्राप्तो येन स्वराज्यपर्वणि ॥ क्रमात् ततो विनिर्मुक्तः स्थितः शान्ति नि के त ने । विश्ववन्धकवीन्द्रश्रीरवीन्द्रनाथभूषिते ॥ सिंघीपदयुतं जैन ज्ञान पीठं तदाश्रितम् । स्थापितं तत्र सिंघीश्रीगलचन्दस्य सूनुना ॥ श्रीबहादुरसिंहेन दानवीरेण धीमता । स्मृत्यर्थ निजतासस्य जैनज्ञानप्रसारकम् ॥ प्रतिष्ठित तस्यासौ पदेऽधिष्ठातृसम्झके । अध्यापयन् वरान् शिष्यान् प्रन्थयन् जैनवायम् ॥ तस्यैव प्रेरणां प्राप्य श्रीसिंघीकुलकेतुना । स्वपितृश्रेयसे ह्येषा प्रारब्धा ग्रन्थमालिका ॥ अथैवं विगतं यस्य वर्षाणामष्टकं पुनः । ग्रन्थमालाविकासार्थिप्रवृत्तिषु प्रयस्यतः ॥ बाणे-रखें नेवेन्द्रन्दे मुंबाईनगरीस्थितः । मुंशीति बिरुदरख्यातः कन्हैयालालपीसखः ॥ प्रवृत्तो भारतीयानां विद्यानां पीठनिर्मिती । कर्मनिष्ठस्य तस्याभूत् प्रयतः सफलोऽधिरात् ॥ विदुषां श्रीमतो योगात् पीठो जातः प्रतिष्ठितः । भारतीय पदोपेत विद्या भवन सम्झया ॥ भाहूतः सहकार्यार्थ स मुनिस्तेन सुहृदा । ततः प्रभृति तत्रापि सहयोग प्रदत्तवान् ॥ तमवनेऽन्यदा तस्य सेवाऽधिका अपेक्षिता । स्वीकृता नम्रभावेन साऽप्याचार्यपदाश्रिता ॥ नन्द-निध्य-चन्द्राब्दे वैक्रमे विहिता पुनः । एतद्मन्थावलीस्थैर्यकृत् तेन नव्ययोजना ॥ परामर्शात् ततस्तस्य श्रीसिंधीकुलभास्वता । मा विचाभ व ना येयं प्रन्यमाला समर्पिता ॥ प्रदत्ता दशसाहस्त्री पुनस्तस्योपदेशतः । स्वपितृस्मृतिमन्दिरकरणाय सुकीर्तिना ॥ देवादरूपे गते काले सिंघीवों दिवंगतः । यस्तस्य ज्ञानसेवायां साहाय्यमकरोत् महत् ॥ पितृकार्यप्रगत्ययं यतशीलैस्तदात्मजैः । राजेन्द्रसिंहमुख्यैश सरकृतं तद्वचस्ततः ॥ पुण्यश्लोकपितुनर्नान्ना ग्रन्थागारकृते पुनः । बन्धुज्येष्ठो गुणश्रेष्ठो पर्खलक्षं प्रदत्तवान् । अन्यमालाप्रसिद्ध्यर्थ पितृवत् तस्य कांक्षितम् । श्रीसिंधीबन्धुमिः सर्व तगिराऽनुविधीयते । विद्वज्जनकृताहादा सचिदानन्ददा सदा । चिरं नन्दस्वियं लोके जिन विजय भारती॥ .. २९ ३४ ३८ ·SINGHI JAIN SERIES Works in the Series already out. * अद्यावधि मुद्रितग्रन्थनामावलि , मेरुतुजाचार्यरचित प्रबन्धचिन्तामणि १५ हरिभद्रसूरिविरचित धूर्ताख्यान. (प्राकृत) मूल संस्कृत प्रन्य. १६ दुर्गदेवकृत रिष्टसमुच्चय. २ पुरातनप्रबन्धसंग्रह बहुविध ऐतिह्यतथ्यपरिपूर्ण १७ मेघविजयोपाध्यायकृत दिग्विजयमहाकाव्य. अनेक निबन्ध संचय. १८ कवि अब्दुल रहमानकृत सन्देशरासक. ३ राजशेखरसरिरचित प्रबन्धकोश. १९ भर्तृहरिकृत शतकत्रयादि सुभाषितसंग्रह. ४ जिनप्रभसूरिकृत विविधतीर्थकल्प. २० शान्त्याचार्यकृत न्यायावतारवार्तिक-वृत्ति. ५ मेघविजयोपाध्यायकृत देवानन्दमहाकाव्य. २१ कवि धाहिलरचित पउमसिरीचरिउ. (अप०) ६ यशोविजयोपाध्यायकृत जैनतर्कभाषा. २२ महेश्वरसूरिकृत नाणपंचमीकहा. (प्राकृ०) ७ हेमचन्द्राचार्यकृत प्रमाणमीमांसा. २३ श्रीभद्रबाहुआचार्यकृत भद्रबाहुसंहिता. ८ भट्टाकलादेवकृत अकलङ्कग्रन्थत्रयी. २४ जिनेश्वरसूरिकृत कथाकोषप्रकरण. (प्रा.) ९ प्रबन्धचिन्तामणि-हिन्दी भाषान्तर. २५ उदयप्रभसूरिकृत धर्माभ्युदयमहाकाव्य. १० प्रभाचन्द्रसूरिरचित प्रभावकचरित. २६ जयसिंहसूरिकृत धर्मोपदेशमाला. (प्रा.) ११ सिद्धिचन्द्रोपाध्यायरचित भानुचन्द्रगणिचरित. २७ कोऊहलविरचित लीलावई कहा. (प्रा.) १२ यशोविजयोपाध्यायविरचित ज्ञानबिन्दुप्रकरण. २८ जिनदत्ताख्यानद्वय. (प्रा० ) १३ हरिषेणाचार्यकृत वृहत्कथाकोश. २९ स्वयंभूविरचित पउमचरिउ. भाग १ (अप०) १४ जैनपुस्तकप्रशस्तिसंग्रह, प्रथम भाग. ३० सिद्धिचन्द्रकृत काव्यप्रकाशखण्डन. Dr. G. H. Bühler's Life of Hemachandrāchārya. Translated from German by Dr. Manilal Patel, Ph. D. Works in the Press. संप्रति मुद्यमाणग्रन्थनामावलि खरतरगच्छवृहदगुर्वावलि. ८ दामोदरकृत उक्तिव्यक्ति प्रकरण. २ कुमारपालचरित्रसंग्रह. ९ महामुनिगुणपालविरचित जंबूचरित्र (प्राकृत) विविधगल्छीयपहावलिसंग्रह. १. जयपाहुडनाम निमित्तशास्त्र. (प्राकृत) " जैनपुस्तक प्रशस्तिसंग्रह, भाग २. ११ गुणचन्द्रविरचित मंत्रीकर्मचन्द्रवंशप्रबन्ध. ५ विज्ञप्तिसंग्रह-विज्ञप्ति महालेख-विज्ञप्ति त्रिवेणी १२ नयचन्द्रविरचित हम्मीरमहाकाम्य. आदि अनेक विज्ञप्तिलेख समुच्चय. १३ महेन्द्रसूरिकृत नर्मदासुन्दरीकथा. (प्रा.) ६ उड्योतनसूरिकृत कुवलयमालाकथा. १४ कौटिल्यकृत अर्थशास्त्र सटीक. (अतिपयअंश) ७ कीर्तिकौमुदी आदि वस्तुपालप्रशस्तिसंग्रह. १५ गुणप्रभाचार्यकृत विनयसूत्र. Shri Bahadur Singh Singhi Memoirs १ 2 स्व. बाबू श्रीवहादुरसिंहजी सिंधी स्मृतिग्रन्थ [भारतीय विद्या, भाग ३] सन १९४५. Late Babu Shri Bahadur Singhji Singhi Memorial volume. BHARATIYA VIDYA [Volume V] A. D. 1945. 3 Literary Circle of Mahāmātya Vastupāla and its Contribution to Sanskrit Literature. "By Dr. "Bhogilal J. Sandesara, M. A., Ph. D. 4-5 Studies in Indian Literary History, Two Volumes. By Prof. P. K. Gode, M. A.

·No text on this page.

·ग
HIMIREMIINDI
IMIM
खर्गवासी साधुचरित श्रीमान् डालचन्दजी सिंघी
बाबू श्रीबहादुर सिंहजी सिंघीके पुण्यश्लोक पिता
जन्म-वि. सं. १९२१, मार्ग. वदि ६ स्वर्गवास-वि. सं. १९८४, पोष सुदि ६
"
HUNT
10MMITTPHPANI
mAISINHIND
aulma
N

·Hummausm
mume
14
दानशील-साहित्यरसिक-संस्कृतिप्रिय
ख. श्रीबाबू बहादुरसिंहजी सिंघी
अजीमगंज-कलकत्ता
जन्म ता. २८-६-१८८५]
[मृत्यु ता. ७.७.१९४४
MIND
Tim

·No text on this page.

·SHRI BAHADUR SINGHJI SINGHI By Acharya Jina Vijaya Muni On 7th of JULY, 1944, Babu Shri Bahadur Singhji Singhi left his mortal coils at comparatively early age of fiftynine. His loss has been widely felt. His aged mother received this rude shock so ill that she did not long outlive him. His worthy sons have lost an affectionate and noble father, the industrialists and businessmen of the country one of their pioneers, the large number of his employees a benevolent master, scholarship one of its best patrons and the poor people of his native district a most generous donor. To me his loss has been personal. My contact with him was a turning point in my life. Whatever I have been able, during the past fifteen years, to achieve in the field of scholarship is due directly to him. The financial assistance with which he backed up my activities was the least of his contributions. But for his love of scholarship with which he inspired me, this chapter of my life would have been entirely different. To his sacred memory I ain penning these few lines. Babu Shri Bahadur Singhji was born in Azimganj, Murshidabad, in Vikram Samvat 1941, in the ancient family of the Singhis, who were of old the treasurers of the Mughal emperors. The family had passed through many viciisstudes of fortune and in the 17th century it migrated from Rajaputana to Bengal, but thanks to the energy and enterprise of Singhiji's father, Babu Dalchandji Singhi, the family firm became a very flourishing concern. At an early age Singhiji joined the family business and by pushing ahead with father's enterprises, succeeded in making the firm the foremost in the mining industry of Bengal and Central India. Besides he also acquired. vast zamindaries and had interests in many industrial and banking concerns This early preoccupation with business affairs prevented his having a college education. But Singhiji was studious and introspective by nature. Unlike many other wealthy men who spend their money and time in such fads as the races, the theatres, and the like, he devoted all his spare time to study and cultural development. He acquired an excellent command over several languages. Art and literature were the subjects of his choice. He was very fond of collecting rare and invaluable specimens of ancient sculpture, paintings, coins, copperplates. and inscriptions. His manuscript collection contained a large number of rare works of historical and cultural importance, among which mention must be made of a unique manuscript of the Koran which was handed down from Baber to Aurangzeb and bears the autographs of all of them. It is recorded therein that it was considered by them all as more valuable than the empire.

·2 BARI BAHADUR SINGHJI SINGHI His numismatic collection, especially of Kushan and Gupta coins, is considered the third best in the world. He also had a good and large collection of works of art and historical importance. Singhiji was a Fellow of the Royal Society of Arts (London), a member of the Royal Asiatic Society of Bengal, the Bangiya Sahitya Parish id, the Indian Research Institute and a Founder- Member of the Bharatiya Vidya Bhavan. He was also the President of the Jain Shwetambara Conference held in Bombay in 1926. Though he had made no special sturly of law he was well up in the legal matters. On one occasion when he found that his lawyers were not properly representing his case he hinself pleaded out the case successfully, much to the surprise of the bench and the bar who took him for an accomplished advocate. Though a highly religious and learling figure in the Jain Community he had an outlook which was far from sectarian. More than three fourths of the six lakhs and over of his donations were for non-Jain causes. More often than not he preferred to give his assistance anonymously and he did not keep a list of his donations even when they were made in his name, To the Chittaranjan Seva Sadan, Calcutta, he gave Rs. 10,000/-, when Mahatmaji had been to his place for the collection of funds; to the Hindu Accademy, Daultapur, Rs. 15,000/-, to the Taraqi-Urdu Bingala 5000/-, the Hindi Sahitya Parishad 12,500/-, to the Vishuddhanand Sarasvati Marwari Hospital 10,000/-, several maternity homes 2,500/-, to the Benares Hindu University 2,500/-, to the Jiaganj High School 5000/-, to the Jiaganj Lundon Mission Hospital 600/-, to the Jain Temples at Calcutta and Murshidabad 11,000/-, to the Jain Dharma Pracharak Sabha, Manbhum 5,000/-, tu the Jain Bhavan, Calcutta, 15.000/-, to the Jain Pustak Prachar Mandal, Agra, 7,500/-, to the Agra Jain femple 3,500/-, to the Ambala Jain High School, 2,100/-, for the Prakrit Kosh 2,500/-, and the Bharatiya Vidya Bhavan 10,000/-. At the Singhi Park Mela held at his Ballyganj residence in which Viscount Wavell, then Commander-in-Chief, and Lord John Herbert, Governor of Bengal and Lady Herbert participated, he donated Rs. 41,000/-, for the Red Cross Fund. The people of the district of Murshidabad, his native place, will ever remain grateful to him for having distributed several thousand maunds of rice at the low price of Rs. 8/- when rice was selling at Rs. 24- in those terrible years of 1942-44, himself thereby suffering a loss of over three lakhs. In May-June 1944 he again spent Rs. 59,000/- for the distribution of cloth, rice and coins for the people of that place. My close association with Singhji began in 1931, when he invited me to occupy the Chair for Jain Studies which he was starting at the Vishvabharati. Due to unfavourable climatic conditions of Shantiniketan I could not continue to work there for more than four years, but during those years was founded the Singhi Jain Series. During the period of ten years of my principalship of Gujarat Puratattva Mandir, Ahmedabad, and even before that I had been collecting materials of historical and philologic.l importance and folk-lore etc. which had been lying hidden in the great Jain Bhandars of Patan, Ahmedabad, Baroda etc. I persuaded Singhiji to start .

·SHRI BAHADUR SINGHJI SINGHI S a series which would publish works dealing with the vast materials in my possession, and also other important Jain texts and studies prepared on the most modern scientific lines. On the works of the Series he spent through me more than Rs 75,000/-. During this long period of over a dozen years he not even once asked me as to how and for what works the amount was spent. Whenever the account was submitted he did not ask for even the least information, but sanctioned it casting merely a formal glance on the accounts sheets. But he showed the most discriminating interest in the matter that was being published and on the material and manner in which they were being brought out. His only desire was to see the publication of as many works as possible during his lifetime. In May 1943 at my instance he gave over the Series to the Bharatiya Vidya Bhavan. In September 1943 I had been to Calcutta to negotiate the purchase, for the Bhavan, of a well-equipped library of a retired professor. Singhiji casually asked me what arrangements had been made for mecting the cost. I promptly replied that there was no cause for worry as long as donors like himself were there. He smiled; he had decided. Eventually he pursuaded me to go in for the Nahar Collection which was a still more valuable one. He did not live long enough to present this literary treasure to the Bhavan; but his eldest son and my beloved friend, Babu Shri Rajendra Singh has fulfilled his father's wish though he was totally ignorant of it and has got this unique collection for the Bhavan and spent Rs. 50,000 - for the purpose. By the end of 1943 his health began to decline. In the first week of January, 1944, when I went to him at Calcutta in connection with the work of the Bharatiya Itihasa Samiti I found him extremely unwell. Notwithstanding bis ill health he talked to me for more than a couple of hours on the day of my arrival there. The first thing he said in the course of this lengthy, though very sweet talk, was to give me a mild reproof for undertaking the long and tedious journeys to Calcutta, Benaras and Cawnpore in spite of my ill health. He discussed with absorbing interest the details of the Samiti's proposed History of India, a subject of great interest to him. Our talks then drifted to the subject of the History of Jainism in which connection also he expressed his opinion about the material to be utilised for such a work. At the termination of our talks, which this time lasted for over three hours, 'I found him much exhausted and drooping in spirits. On the 7th January his health took a turn for the worse. On the rith January I went to take leave of him, which he, full of emotion, gave with a heavy heart, exclaiming, “Who knows whether we shall meet again or not?" I requested him to take heart and remain buoyant. He would be soon restored to normal health. But while I was stepping out of his room my eyes were full of tears and his last words began to eat into my heart. Ill luck prevented our second meeting. That loſty and generous soul finally left its mortal hebitat at mid-day on 7th July, 1944. May his soul rest in peace ! His sons, Babu Rajendra Singh, Babu Narendra Singh and Babu Virendra Singh are treading in the footsteps of their revered father. During ·4 SARI BAHADUR SINGHJI SINGHI the past year on the Singhi Series alone they have spent over Rs. 20,000/-. I have already mentioned how Babu Rajendra Singh purchased for the Bhavan the valuablo Nahar collection. Babu Narendra Singh has also spent Rs. 30,000/- for a foundation of a Jain Bhavan at Calcutta. Babu Rajendra Singh and Babu Narendra Singh have also very generouly promised me to continue to meet all the expenses of the Singhi Jain Series and requested me to bring out as many works as possible, at whatever cost so that this unique series fonnded and cherished by their late lamented father may continue to bring to light the invaluable treasures of Jain literature and culture. In recognition of his unique assistance the Bharatiya Vidya Bhavan has decided to perpetuate Singhiji's memory by naming its In lological library after him. Further, one of its main halls will bear his name The Bhavan's Jain Department will also be known as the Singhi Jain Shikshapith.t July 1, 1945. BHARATIYA VIDYA BHAVANA BOMBAY. Jina Vijaya Muni † Reprinted from Babu Shri Bahadur Singhji Singhi Memorial Volune of the Bharatiya Vidya, (Volume V] 1945.

·विषयानुक्रम
किश्चित् प्रास्ताविक
2-4
PREFACE
5
ABBREVIATIONS
5
INTRODUCTION
6-20
काव्यप्रकाशखण्डन - मूल ग्रन्थ
विशेषनामसूचि
सूत्र-श्लोक-पद्यसूचि
१०३-१०८

·किञ्चित् प्रास्ताविक महोपाध्याय सिद्धि चन्द्र ग णि विरचित, काव्य प्र का श ख ण्ड न नामक प्रस्तुत ग्रन्थ सिंघी जैन ग्रन्थमाला के ४० वें पुष्पके रूपमें प्रकाशित हो रहा है । संस्कृत साहित्यके अभ्यासियोंमें काश्मीर देश निवासी महाकवि मम्मट का बनाया हुआ का व्य प्रकाश नामक, काव्यशास्त्रकी मीमांसाका प्रौढ ग्रन्थ, सुप्रसिद्ध है । संस्कृत साहित्यके प्रत्येक प्रौढ विद्यार्थीका यह एक प्रधान पाठ्य ग्रन्थ है । विक्रमकी १२ वीं शताब्दीमें, सरखतीके धाम स्वरूप काश्मीर देशमें, इसकी रचना हुई और थोडे ही वर्षोंमें यह ग्रन्थ, भारतके सभी प्रसिद्ध विद्याकेन्द्रोंमें, बडा आदरपात्र हो गया और सर्वत्र इसका पठन-पाठन शुरू हो गया। इस ग्रन्थकी ऐसी हृदयंगमताका अनुभव कर, इस पर भिन्न भिन्न देशोंके भिन्न भिन्न विद्वानोंने, टीका - टिप्पणादिके रूपमें छोटी-बडी व्याख्याएं बनानी शुरू कर दीं, जिनका प्रवाह बराबर आज तक चल रहा है । न जानें, आज तक कितने विद्वानोंने इस पर कितनी व्याख्याएं लिखी होंगी, और न जाने इनमेंसे कितनी ही लुप्त भी हो गई होंगी। महार ष्ट्रीय विद्वान् म. म. वामन झळकीकरने, ऐसी अनेक प्राचीन व्याख्याओंका समालोडन कर, जो एक विशद नूतन व्याख्या बनाई है उसकी प्रस्तावनामें इस ग्रन्थ पर लिखी गई बहुतसी प्रसिद्ध प्रसिद्ध व्याख्याओंकी सूचि दी है। उसके देखनेसे इस ग्रन्थकी व्याख्यात्मिक रचनाओंकी संख्या आदिके विषयमें कुछ कल्पना हो सकती है । महाकवि मम्मट काश्मीरदेशीय शैव संप्रदायका अनुयायी था । पर उसकी यह कृति भारतके सभी संप्रदायोंमें समान रूपसे समादृत हुई है और इससे इस रचनाकी विशिष्टता एवं विद्वत्प्रियताका भी महत्त्व समझा जा सकता है । नितान्त निवृत्तिमार्गीय जैन यतिजन, जो इस प्रकारके लौकिक वाङ्मयका प्रायः कम अध्ययन - मनन करते हैं और जो थोडे बहुत सार्वजनीन साहित्योपासकके नाते कुछ अध्ययनादि करते भी हैं तो वे विशेषतया अपने ही पूर्वाचार्योंकी रची हुई कृतियोंका करते हैं। जैनेतर विद्वानोंकी कृतियोंका वैसा विशेष परिचय प्राप्त करनेमें उनका आकर्षण कम रहता है। पर मालूम देता है की मम्मटाचार्यका का व्य प्रकाश जैन यतिजनोंमें भी बहुत समादरका पात्र बना है और इसमें भी विशेष उल्लेख योग्य घटना यह है कि इस ग्रन्थ पर उक्तरूपसे जिन अनेकानेक विद्वानोंने, आज तक जो अनेकानेक व्याख्याएं बनाई हैं, उन सबमें पहली एवं प्रथम पंक्तिकी पाण्डित्यपूर्ण व्याख्या बनानेका सम्मान एक जैन यतिजन को प्राप्त हो रहा है; जिनने वि. सं. १२४६ में काव्य प्रकाश संकेत नामसे इसकी व्याख्या की है। काव्यप्रकाशकी सबसे प्राचीन हस्तलिखित पोथी भी जो अभीतक ज्ञात हुई है वह राजस्थानके जेसलमेर स्थित जैन शानभाड रमें सुरक्षित है। वह पुस्तिका ताडपत्र पर, वि. सं. १२१५, में गुजरातकी पुरातन राजधानी अणहिलपुरमें, चौलुक्य चक्रवर्ती राजा कुमारपालके राज्यकालमें लिखी गई थी। [देखो सिंधी जैन अन्य मालामें प्रकाशित और हमारा सपादित 'जन पुस्तक प्रशस्ति संप्रह' पृ० १०८] काव्य प्रकाशकी इससे प्राचीन कोई अन्य पोथी कहीं शात नहीं है।

·किश्चित् प्रास्ताविक इनका नाम मणिक्यचन्द्र सूरि था और गुजरातकी राजधानी अणहिलपुरमें रहते हुए इनने यह व्याख्या बनाई थी। माईसोर संस्कृत ग्रन्थावलि, एवं आनन्दाश्रम संस्कृत ग्रन्थावलि आदि 'प्रतिष्ठित प्रकाशन संस्थाओं द्वारा इसका प्रकाशन भी हो चुका विक्रमकी १८ वीं शताब्दीके प्रथम पादमें विद्यमान महान् जैन तार्किक विद्वान् महोपाध्याय यशोविजय गणी द्वारा भी इस ग्रन्थ पर एक बहुत ही प्रौढ एवं पाण्डित्यपूर्ण विशद व्याख्या बनाई जानेका उल्लेख मिलता है । 'काव्यप्रकाशखण्डन'के नामसे प्रस्तुत रचनारूप आलोचनात्मक विवृति भी, एक ऐसे ही सुप्रसिद्ध जैन यतिके, इस ग्रन्थ पर किये गये गंभीर अध्ययन मननके परिणामका फलखरूप है । इस आलोचनात्मक विवृतिके कर्ता महोपाध्याय सिद्धिचद्रने, जैसा कि इस कृतिमें (पृ. ३ पर) स्वयं सूचित किया है, प्रस्तुत रचनाके पूर्व ही इस ग्रन्थ पर, एक बृहत्- टीका भी बनाई है जो अद्यापि उपलब्ध नहीं हुई है। इन सब बातोंसे ज्ञात होता है कि काव्यप्रकाश ग्रन्थ जैन विद्वानों में भी खूब पठनीय और मननीय बना है। महोपाध्याय सिद्धिचन्द्र गणीने प्रस्तुत रचना, एक आलोचनात्मक दृष्टि से की है। काव्यप्रकाशमें प्रतिपादित जिन विचारोंके विषयमें, ग्रन्थकारका कुछ मतभेद रहा है, उस मतभेदको प्रकट करनेके लिये, इसकी रचना की गई है; न कि उस सर्वमान्य ग्रन्थगत समी पदार्थोंका खण्डन इसमें अभिप्रेत है । महाकवि मम्मटने काव्यरचना विषयक जो विस्तृत विवेचन अपने विशद ग्रन्थमें किया है उसमेंसे किसी लक्षण, किसी उदाहरण, किसी प्रतिपादन एवं किसी निरसन संबन्धी उल्लेखको, सिद्धिचन्द्रने ठीक नहीं माना है और इसलिये उनने अपने मन्तव्यको व्यक्त करनेके लिये प्रस्तुत रचनाका निर्माण किया है। इसी तरह, काव्य- प्रकाशके कई जूने - नये व्याख्याकारोंके भी जिन किन्ही विचारोंके साथ इनका मतभेद हुआ है, उन विचारोंका भी इनने इसमें निरसन किया है। ऐसा करनेमें ग्रन्थकारका हेतु केवल पदार्थतत्त्व- मीमांसा प्रदर्शित करनेका रहा है न कि किसी प्रकारका खमताग्रह या परदोषान्वेषणका भाव रहा है । केवल 'कौतुकाद' अर्थात् कौतुकमात्रकी दृष्टि से यह प्रयास किया गया है ऐसा उनका कथन है । अतः एव यह रचना इस दृष्टिसे विद्वजनोंके लिये अवश्य अवलोकनीय प्रतीत होगी। ग्रन्थगत वस्तुका सारभूत परिचय प्रो. परिखने अपनी प्रस्तावनामें अच्छी तरह आलेखित किया है । ग्रन्थकर्ताके जीवनके विषयमें, तो उन्हींका बनया हुआ भानु चन्द्र चरित नामक जो इस सिंघी जैन ग्रन्थमालाके १८ वें पुष्पके रूपमें छपा है उसमें यथेष्ट लिखा गया है । अतः जिज्ञासु जनोंको उसका अवलोकन करना योग्य होगा। प्रस्तुत प्रन्थका संपादन मेरे जिन विद्वान् मित्रने किया है वे प्रो. श्रीयुत रसिकलाल छो. परिख संस्कृत काव्यशासके एक बहुत ही प्रौढ विद्व न्, मर्मज्ञ विवेचक, और आदर्श अध्यापक हैं। गुजरातके इनेगिने उच्च कोटिके विद्वानों में इनका एक अग्रिम स्थान है। गुजरात विद्यासमा विशिष्ट ग्रन्थ, ·द्वारा संचालित 'उच्च अध्ययन एवं संशोधनात्मक प्रतिष्ठान' (इन्स्टीट्यट ऑफ हायर स्टडीज एण्ड रीसर्च )के ये अध्यक्ष और निर्माता हैं। अनेक वर्षों पूर्व ही इनने, कलिकाल सर्वज्ञ हेमचन्द्रा- चार्यके बनाये हुए, का व्य प्रकाश सदृश ही काव्यशास्त्र विषयक सुप्रमाणभूत, का व्या नु शासन नामक विशाल ग्रन्थका सुमंपादन किया है जो विद्वानोंमें एक आदरपात्र अध्ययनकी वस्तु बना हुआ है । ये काव्यशास्त्रके विशिष्ट अभ्यासी हैं एवं गुजरातीके एक अच्छे कवि और लेखक हैं।' मेरे तो ये एक अतीव आत्मीयभूत बन्धुजन हैं; अतः इनके विषयमें विशेष कुछ कहनेमें मुझे संकोच होना खाभाविक है । सिंघी जैन ग्रन्यमालाके कार्यके साथ इनका प्रारंभसे ही घनिष्ठ संबन्ध रहा है । मेरे साहित्य विषयक अत्यधिक कार्यभारको कुछ हलका करने की दृष्टिसे, ये सदैव प्रकट - अप्रकट रूपमें, मुझे अपना स्नेहपूर्ण सहयोग देते रहते हैं। साथमें अपने प्रतिष्ठानके अन्यान्य समकक्ष विद्वान सहयोगियों द्वारा भी, मेरे कार्यमें, यथाप्रसंग, सहायभूत हो कर, मुझे अपनी ममताके बन्धनसे सुबद्ध बनाते रहते हैं। मेरे साहित्यिक जीवनकी बाल्याव. स्थासे ही ये बालमित्र-से बने हुए हैं, और अब जीवनकी इस शान्त सन्ध्याके समय भी, अपना वैसा ही अकृत्रिम स्नेहभाव बताते हुए, एक सुविनीत शिष्यकी तरह, मेरा हाथ पकड कर, मुझे अपने गन्तव्य स्थान पर पहुंचनेमें सहायक हो रहे हैं। मैं इनके प्रति अपना क्या कृतज्ञभाव प्रकट करू ? 'सहवीर्य करवा वहे'- इस महावाक्यवाली प्रार्थनाका स्मरण करते हुए मैं विराम लेना चाहता हूं। . शरपूर्णिमा, वि. सं. २०१० २२, भक्टूबर, १९५३ } मुनि जिन विजय

·No text on this page.

·मिंघी जैन ग्रन्थमाला] [काव्यप्रकाशखण्डन तीति पुकम्मत्पश्यामश्नुपरम्य तति कवे गिराय द्यद वादिषणं.रात्तने गझिरिकापवादता दवतितमम्पवं उनमया नुमनातस्यासनूषता घता पारिवारिता ना मानहत्तवंशवतारषां वक्तात किलवारकेश्रीजानु वंशव्यसनवल्य २ लानुप्रताच नवघामामादमिनी नाप्रताप तनोषिवैतध्यमप्पधीशतम्मादमून्यामधिको सिननं ३ कधप्रनोपाकमाघप्रतापयशप्रना मत तानुवित्री बनानुवंशानदाराजामापियवा वरिवमइनामवंबावस्या पारषामपिकामिछविधान त सचिव निष्टा तगक नान विधायकवाबराकयेवंत्रपदयवाला ५ छापि ताविषया दशमिनानामपित्रीवादनाबत विनव संवताभकं यागांतममायास्तिमारतेनशैलान সিফিলিনান্তনাকিবুল মিলনা निः तिपादशायाधकबर सूर्यसनामाध्यम पकनाराजयसाध करामाचन यनकानुनर्विक्षरक मादा पाध्मय प्रामाउवाणिशिष्या शतावक्ष नसाधन प्रवदितपादशादीअकबरदन वफहमार रानिमनमाहापाध्याय नानिविंशणिविरनित काय प्रकाश डानशमउवासातमाश संवन१७२३वर्षे अवनदिधगुलिरिक्त ] का श्रीम ग १९२१९ काव्यप्रकाशखण्डनकी प्राचीन पोथीका अन्तिम पृष्ठ ·PREFACE While searching for the Mss. of Siddhicandra's commentary on the Vasavadattă of Subandhu in the Jñana Bhandara of Pannyāsa Saubhagya Vimalji at Ahmedabad, I saw, hy chance, a Ms. bearing the title Kāvyaprakāśakhaņdana. Looking through it cursorily, I found that it contained a sort of cominentary written with the object of criticizing Kávyaprakāśa rather than explaining it. Dr. De, in his Sanskrit Poetics' Vol. I. p. 189 says, “A work called Kavyâmộtatarangiņi or Kāvyaprakārakhandana - apparently an adverse critique on Mammața is entered in Mitra 2674.” I thought that this was the Ms. of that work though it is nowhere called Kávyāmộtaturangiņi. When I informed Muni Sri Jinavijayaji, the general editor of the Singhi Jaina Granthmālā, of this work, he expressed a desire to publish the same in his Series, if I prepared a critical edition of the work. I searched for more Mss. of the work and got two more from the same Bhaņdāra. I have prepared the present edition of K. P. K. with the help of these Mss. and the printed editions of K. P.-particularly that of Jhalkikar (B. O. R. I. 1921). I express my thanks to the trustees of the Saubhagya Vimal Bhaņdāra for lending me the Mss. and to Ācārya Jinavijayaji for accepting it for publication in the S. J. S. and also for various kinds of help in editing this work. R. C. PARIKH ABBREVIATIONS 27. 1. th. 071 .. HI.. 7777777 EU37. (The reference is to pages. Reference to Kärikäs and ślokas are preceded by Fr. and 1.) 912240. Gaekwar Oriental Series, Baruda. Higikafa. Singhi Jain Granthamala. THİTTET. Nirnaya Sagar Press, Bombay. Third revised edition, 1916. FIECA Por, edited by m.m. Kane, 1923 and 1951. Bhānucaņdracarita (S. J. S.) Journal of Oriental Research, Madras. HT, . B. C. J. O. R.

·INTRODUCTION Description of the Mss. A. Paper Ms :-folios 61, length of each folio about 10", breadth about 4!" with marging of about 3" on the left and the right and about 1" on the upper and the lower sides. Lines per page about 13, but the number of letters per line varies from 42 to 49 on account of the space in the middle, a practice, it may be noted in passing, in imitation of palmleaf Mss. The middle space is about 1" 1". Writing is clear. The Ms. contains marginal notes, This Ms. bears a scal in the Nasta' liq variety of Arabic script. Its colour is black. It reads: Bhan-chand murid e-Khush Fahn 1008. It means: Khush Fahni (u man of pleasant intellect) the disciple of Bhanchand. (Hijri San) 1008 -(= A. D. 1599) The Ms. begins :- || So I ŠTA: LI HEITTHTE FIESTA: 1977: forý Taat Agni a ziy: saft PE TOATAUTOHAT I etc. ends:- नवीनास्तु एतान् दोषान् उक्तदोषेष्वंतर्भावयंतीति युक्तमुत्पश्याम इत्युपरम्यत इति । कवेगिरां tegatt gitu etc..... चलिता नतु नाकिशैलाः ॥ ६ ॥ इयं शिष्यकृता प्रशस्तिः । इति पादशाह श्री अकब्बरसूर्यसहस्रनामाध्यापक श्री शत्रुजयतीर्थकरमोचनाद्यनेकसुकृतविधायक महोपाध्याय श्रीभानुचन्द्रगणिशिष्या- ष्टोत्तरशतावधानसाधनप्रमुदितपादशाह श्रीअकब्बर प्रदत्त पुष्फहमापराभिधान महोपाध्याय श्री सिद्धिचन्द्रगणि- विरचिते काव्यप्रकाशखण्डने दशम उल्लासः समाप्तः ॥ छ ॥ संवत् १७०३ वर्षे अश्वनशुदि ५ गुरौ लिखितं ॥ 3 11 nft: 11 Folio and line numbers given in the text are those of the A Ms. B. Paper Ms.:- folios 62, length 10", breadth 41" with margins of about 1" on the left and the right sides, and 1" on the upper and lower sides. Lines per page about 13; the number of letters per line varies from 47 to 50 on account of the space in the uniddle which is about 11" x 1". Writing is beautiful. The last two folios are in a bigger hand. 1 It may be remarked here that a similar seal is found in the middle space of the last page of a Ms. of Laghu Siddhanta-Kaumudi-another work of Siddhicandra. This Ms. also belongs to the Bhandara of Pannyāsa Saubhāgya Vimalji at Ahmedabad. I am indebted to Prof. Saiyad Abu Zafar Nadvi and Dr. C. R. Nayak of of the B. J. Institute of Learning and Research for reading and interpreting both the seals for me.

·INTRODUCTION .. Begins: as in A. Ends: as in A, excepting that the folio 628 repeats that: Faro upto garati and that at the end sal qu?? app foot sft: 11 This ms, also contains marginal notes. C. Paper Ms.: folios 61, length 10", breadth 41" with margins of about it" on the left and the right sides and t" on the upper and the lower sides. Lines per page about 13, the number of letters per line varies froin 47 to 53 on account of the space in the middle which is about 11" x 1". Writ ing is beautiful. Begins : as in A. Ends: as in A. excepting 897 9032 at fosfora i The Present Edition. If we compare the dates given in the colophons of these three Mss. we find that A was finished on Thursday the fifth of bright half Asvina Samvat 1703 which comes to Sep. 23,1647 A, 1), while B. and C. were finished nineteen years later (S. 1722) that is in 1666 A. 1). A careful comparison of the Mss. shows that B. and C. are almost exact copies of the A. which bears the seal. Thus even though I had three Mss, for preparing the present edition they all belong to one archetype. This has been a handicap. may, however, he pointed out that on the whole these Mss. give correct and reliable readings. As said in the preface, printed editions of K. P., particulrly that of Jhalkikar, were consulted on doubtful points. The variations of our text from the Jli's edition have been pointed out in the foot notes. The tippaņas or marginal notes of the Mss. A and B also have been incorporated in the foot-notes. Two Sūcis or indexes have been given at the end of the textone of proper names and the other of sūtras, slokas, etc. referred to in the text. Kāvyaprakāśakhanďana. In the colophons at the end of all the Ullásas the work is referred to as Kāvyaprakāśakhaņdana. In the introductory verse no. 3 however, the work is called Kāvyaprakāsavivịti, but in no. 5 the author says 'aususa 97#:'. Thus the author's intention is to write a critical exposition and he, therefore, calls his Vivrti (exposition:) K. P. Khaņdana, to distinguish it from mere expositions. In fact Siddhicandra wrote a big commentary in the name of his Guru'. It Icha Taaraan: 1(g. 2); TpaTFAT HEBT Hara: 1(g. 28).

·8 KĀVYAPRAKASAKHANDANA This Brhattikā is not yet discovered and so we cannot say anything about the relation of K. P, K. to it-whether K. P. K. is a work culled from it or a separate work. It will be seen from the numbers given to the Mülakūrikās that S. has left out several of them and that readings of some differ considerably from those of the published texts of K. P. These variations have been noted in the foot-notes (e g. pp. 7, 8 etc ). The verse giving the detinition of Doşa (1.33 ) seems to be from a different work. He has, at some places, changed the order of Kārikās also, e. g. p.11. The Vștti on the Kārikās is dealt with only in parts. At a few places the text seems to be in a disordered condition, vide, for example, pp. 78–79. As all the Mss, however, present the the text in this form I have not thought it proper to emend it. Criticism of K. P. S describes his method of refutation in the very beginning of his work in the words gargara #1644TAVAARA (FT. 9. 2. . ). le first explains and then refutes. For example, he deals with the first Kárikā Asafa ya feat etc. thus: fanfarkt Tegnant fatama PAHCIA: 1 अत एवोक्तम्- अपारे काव्यसंसारे कविरेकः प्रजापतिः । यथाऽस्मै रोचते विश्व तथैव परिवर्तते ॥ इति (का. प्र. खं. ३) This is anuvāda or exposition. Then follows cirticism thus: 347421f 7 साधुः। काव्येऽपि नियमस्य सत्त्वात् । शद्धे छन्दःप्रभृतिषु तथा च तत्तद्रसविशेषे तत्तद्गीतिविशेषे तत्तत्प्रबन्धे 1973 ART 1917 (FT. 9. ). This method, however, of first exposition and then criticism is not strictly adhered to. For example-greeff i sa faceti par भावानामिव काव्यस्यापि सुखदुःखमोहात्मकस्य संभवात् । (का. प्र. खं २). S. us thut he is not criticizing without proper He even defends Mammata against improper interpretation or unfair criticism. For exumple while explaining the verse 7: BARES: स एव हि वरः he says अनेन वाक्येन तत्रोपकान्तसमागमोऽपि ध्वन्यत इति केचित् । तत्र । स एव Po a' scenata generalment i; and then lays down the dictum propter qaret af STATORITATHAFharatai (397. 7. a.). Counting major points and minor details I find that there are more than sixty items that S. has tried to refute. I will touch here only a few major problems. Criticizing the first Kārikā, S. rejects the views that the creation of the poet is not regulated by laws, that it is all joy, that it is independent of any other thing, and that Rasas are nine. Assull'es reasons.

·INTRODUCTION 9 With the following two Karikās also, he finds fault in some points. Definition of Poetry. Let us now consider his criticism of the definition of Kūvya. It is as follows: अत्र केचित्-'अदोषत्वं यत् किञ्चिददोषाभावो वा यावदोषाभावो वा । नायः, अव्यावर्तकत्वात् । नान्त्यः, तथासति काव्यलक्षणं निर्विषयं विरलविषयं वा स्यात् । यावद्दोषाणां दुर्निवारत्वात् । तस्माद् ‘वाक्यं रसात्मक काव्यम्' इति लक्षणम् । तथा च दुष्टेऽपि रसान्वये काव्यत्वमस्त्येव परन्त्वपकर्षमात्रम् । तदुक्तम्- कीटादिविद्धरत्नादिसाधारण्येन काव्यता। दुष्टेष्वपि मता यत्र रसायनुगमः स्फुटः ॥ इति । एवं चालकारादिसत्त्वे उत्कर्षमात्रत्वम्' इति वदन्ति । परे तु 'यदंशे दोषस्तदंशेऽकाव्यत्वम् , यदंशे दोषाभावस्तदंशे काव्यत्वम् । यथा-एकमेव शानं प्रमाऽ प्रमा चेति । दोषसामान्याभाव एव विवक्षणीय इन्याहुः ।' तन्न । एकमेव पद्यं अंशे काव्यं अंशेऽकाव्यमिति व्यवहाराभावात्। अन्ये तु 'दोषसामान्याभाव एव लक्षणे प्रवेश्यः । विरलविषयलं काव्यलक्षणस्येष्टमेव । 'दुष्टं काव्यं' इति प्रयोगस्य 'दुष्टो हेतुः' इतिवत् समर्थनीयत्वाद्' इति प्राहुः । परे तु 'काव्यमास्वादुजीवातुः पदसंदर्भः' इति वदन्ति । तन्न । आखादुजीवातुतावच्छदेकरूपापरिचये तस्य ज्ञातुमशक्यत्वात् तत्परिचये तस्यैव लक्षणत्वसंभवात् । नवीनास्तु 'काव्यत्वमखण्डोपाधिः, चमत्कारजनकतावच्छेदकस्य काव्यपदप्रवृत्तिनिमित्तस्य चान्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् तदेव लक्षणमस्तु । किमनेनाननुगतेन लक्षणेन' इति वदन्ति । 'सगुणौ' इति गुणव्यञ्जको इत्यर्थः । गुणानां रसैकधर्मत्वात् शब्दार्थयोः सगुणत्वाभावात् । 'अनलकृती' इति 'सालङ्कारी' इत्यर्थः । यदपि 'काव्यत्वं शद्वार्थोभयवृत्ति' तदपि न । काव्यं करोति, काव्यं पठति शृणोति चेति व्यवहाराच्छद एव काव्यत्वं कल्पनीयम् । ननु 'आस्वादव्यजकत्वमेव काव्यत्वप्रयोजकम् , तच्च शद्वेऽर्थचाविशिष्टम् । तथा च कथं काव्यं करोतीति व्यवहारस्य शब्दमात्रपरत्वम्' इति चेत्, न । आस्वादव्यञ्जकानामन्येषां सत्त्वात् तेष्वपि काव्यत्वं स्वीकुरु । उभयवृत्तिकल्पने गौरवात् काव्यं करोतीति काव्यपदस्य शब्दमात्रपरत्वे बीजत्वात् । (३. का. प्र. खं.) In the above passage we can see that S. adopts Visvanātha's criticism of Mammata's definition? He himself, however seems to be one of the Navinas, whose leader must have been Pandita Jagannatha. काव्य- त्वमखण्डोपाधिः may be compared with उपाधिरूपं वाऽखण्डम्- (र. गं. पृ. ८,) and his criticism of शब्दार्थो with शब्दार्थयुगलं न काव्यशद्ववाच्यम् । ete. (र. गं. ५) Similarly शब्दार्थयोः सगुणत्वाभावात् may be compared with शब्दार्थयोः सगुणत्वविशेषणमनुपपन्नम् etc. of Visvanātha'. Hier-ag: is according to Mm. Kane, the view of Candidāsa expressed in his commentary Kūvyaprakāšadipikā”. . 1. See पृ. २.-३, सा. द. Kane's Edition 1923. १. P. 339. Introduction to the third edition, S. D. 1951.

·10 KAVYAPRAKASAKHANDANA Varieties of Poetry S.'s criticisin of "citrakāvya' may be compared with Visvanātha's केचिच्चित्राख्य तृतीय काव्यभेदमिच्छन्ति...... तन्न । (५६. सा. द. Kane's edition 1923). His reference to Mahimabhatta in अनुप्रासानामसमीचीनत्वेन तथाविधगङ्गा- विषयकभावोत्कर्षवर्णनाविरहाच्चानुत्तमत्वात् । अत एव महिमभट्टानामस्मिन् पक्ष एव पक्षपातः।(६. का. प्र. ख.) is not quite clear. Probably he refers to the passage अनुमेयार्थसंस्पर्शमात्रं चान्वयव्यतिरेकाभ्यां काव्यस्य चारुत्वहेतुनिश्चितम् । अतस्तदेव वक्तव्यं भवति न त्वस्य प्राधान्या प्राधान्यकृतो विशेषः । न हि तयोः सामान्यविशेषयोस्त्रिष्वपि वस्तुमात्रादिष्वनुमेयेषु चेतनचमत्कारकारी कश्चिद्विशेषोऽव- गम्यते । ( ३२. व्य. वि. T. S. S. 1909) He means to say that poems cannot be classified on the basis of predominance and subordination of very principle of poetry. Rasa We may now take up the topic of Rasa as another illustration of S.'s criticism of K. P. After explaining the Kārikās कारणान्यथ कार्याणि etc. (१५-१६, का. प्र. खं) he explains the experience of Puramānanda or super-joy of Rasa in the light of what he calls Vedāntinaya'. Here he seems to follow Jagunnātha. Compare Rasagangādhara, p. 22. But the view of the Navinas he states us follows "तदपेक्षया कामिनीकुचकलश- स्पर्शचन्दनानुलेपनादिनेव नाट्यदर्शनकाव्यश्रवणाभ्यां सुखविशेषो जायते । स एव तु रस इति नवीनाः। (१६. का. प्र. ख) This view puts the aesthetic pleasure on a par with ordinary sensual plensurcs. In the discussion of Rasānanda or aesthetic pleasure this is really a moot point-viz., whether the aesthetic pleasure is like any other pleasure of life or its character is different ! If the experience of the artistic representation of pleasure and pain is the same as the experience of these in life, what is painful in life would not give pleasure in poctry and therefore.such sentiments as those of sorrow, anger, aversion ete. cannot become Rasas in poetry. Consistently with this view the Navinas, therefore, hold that, there are only four Rasus, viz., Sựngāru, Vira, Hāsya and Adbhuta. S. says नवीनास्तु शृङ्गरवीरहास्याजतसंज्ञाश्चत्वार एव रमाः । (१६. का. प्र. सं.) He further on refutes the claim of Karuna, Raudra etc. to Rasas in the words अथ करुणादीनां कथं न रसत्वमिति चेत् , उच्यते इष्टनाशादिभिश्वेतोवैक्लव्यं शोके उच्यते । तथा- रौद्रशक्त्या तु जनितं वैक्लव्यं मनसो भयम् । दोषेक्षणादिभिर्गही जुगुप्सेति निगद्यते ॥ तथा- तत्त्वज्ञानाद् यदीर्ध्यादेनिर्वेदः खावमाननम् । इत्यादिनियुक्तशोकादिप्रवृत्तिकानां करुणादीनां रसत्वनिषेधात् । न च तेषां तथाभूतत्वेऽपि अभिव्यकानन्दचिदा- त्मना सहाभिव्यक्कानो रसत्वमिति वाच्यम् । एवमपि स्थाय्यंशे रसत्वविरोधात् । अथालौकिकविभावाद्यभिव्यक्ता- ना तेषां रसत्वमुचितं सुरते दन्तायाघातस्यास्वाद्यवदिति चेत्, न । एवं क्षुधापिपासादिनानाविधदुःखहेतुजनित- चेतोवैक्लष्यस्यापि रसान्तरत्वापत्तेः । सुरते दन्ताघातस्य बलवस्कामसंभवदुःखनाशकत्वेन भारापगमानन्तरं सुखिनः ·INTRODUCTION 11 संवृत्तास्म इतिवद् उपादेयत्वम् । यत् तु शोकादयोऽपि रत्यादिवत् खप्रकाशज्ञानसुखात्मका इति तदुन्मत्तप्रल- पितम् । किञ्च सामाजिकेषु मृतकलत्रपुत्रादीनां विभावादीनां शोकादिस्थायिभावस्य चर्वणीयेन अजमहीपालादि- ना सह साधारण्यम् , अनुपातादिदर्शनात् । वर्णनीयतन्मयीभवनं चापेक्षितमिति चेत् , कथं ब्रह्मानन्दसहो- दररसोद्बोधः, कयं वा नामाङ्गल्यम् । अत एव केचिदज विलापादिकं न पठन्ति । बीभत्से तु मांसपूयाद्युपस्थित्या वान्तनिष्ठीवनादिकं यन्न भवेत् तदेवाश्चर्यम् । कुतस्तादृशपरमानन्दरूपरसोद्वोध इति । एवं भयेऽपि । तथा शान्तस्य त्यक्तसर्ववासनेषु भवतु नाम कथञ्चिद रसत्वं, विषयिषु पुनः सर्वविषयोपरमस्थित्या कथं रसरवम् । तदुक्तम्- न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च काचिदिच्छा। रसः प्रशान्तः कथितो मुनीन्द्रः सर्वेषु भावेषु शमप्रधानः ॥ एवं वीररौद्रयोन भेदः । विभवादिसाम्यात् । न च स्थायिभेद एव भेदकः । तस्यापि नियामकमुखप्रेक्षित्वात् । यत् तु- रक्तास्यनेत्रता रौद्रे युद्धवीरात तु भेदिनी। इत्याहुः । तन्न । क्रोधसञ्चारिणि वीरे तस्याः मुलभत्वेन भेदकत्वानुपपत्तेः । न च रौद्रे अविवेकन्वस्य वीराद् भेदकस्य संभवात् भेद इति वाच्यम् । क्रोधसञ्चारिणि वीरेऽप्यविवेकत्वस्य संभवात् । दानवीरादीना प्रभावाति- शयवर्णन एव कवीनां तात्पर्यमिति न तेषां रसत्वम् । एवं वात्सल्यनामाऽपि न रसः । भावेनैव गतार्थत्वात् । ननु कथमजविलापादिकं कविभिर्वर्ण्यत इति चेत् उच्यते-तेषामजमहीपतिप्रभृतीना स्वम्वप्रियानुराग- प्रकर्षप्रतिपत्त्यर्थम् । अत एव चाजमहीपतेः स्वप्रियामिन्दुमती प्रति देहत्यागः कालिदासेन वर्णितः । एवं शान्त- स्यापि वर्णनं मुमुक्षूणां वैराग्यातिशयप्रतिपत्तये । एवं भयातिशयवर्णनं तत्तद्वयक्तीना मार्दवप्रतिपादनाय । वस्तु- तस्तु कविभिः स्वशक्तिप्रदर्शनार्थमेव पद्मबन्धावन्धादिनिर्माणवत् तत्र तत्र प्रवर्त्यत इति । (२१-२२ का. प्र. खं.) In the above quotations there are two controversial points - the first about the pleasant nature of all the Rasas and second about the number of Rasas. The first controversy is very old. Bharata says यथा हि नानाव्यञ्जनसंस्कृतमन्नं भुञ्जाना रसानाखादयन्ति सुमनसः पुरुषा हर्षादींश्चाधिगच्छन्ति तथा नाना- भावाभिनयव्यजितान् वागगसत्त्वोपेतान् स्थायिभावानास्वादयन्ति सुमनसः प्रेक्षकाश्च 'हर्षादीश्वाधिगच्छन्ति तस्मान्नाव्यरसा इत्यभित्र्याख्याताः । (९३ ना. शा. नि. सा. द्वि. सं.). Thus in this view it is held that the Rasas, presumably all, are pleasant. Those, however, who think that all the Rasas are not pleasant interpret the passage differently. As Abhinavagupta says अन्ये त्वादिशब्देन शोकादीनामत्र संग्रहः । (२९० ना.शा. Vol. I. G.O.S.). Abhinavagupta's own view is, however, that all Rasas are pleasant. He rejects the other opinion by saying च न युक्तः । सामाजिकानां हरेकफलं नाट्यम्, न शोकादिफलम् । (ibid ) He emphatically says अस्मन्मते तु संवेदनमेवानन्दधनमाम्खाद्यते। तत्र का दुःखाशङ्का । केवल तस्यैव चित्रताकरणे रतिशोकादिवासनाव्यापारस्तदुबोधने चाभिनयादिव्यापारः । (२९३ ibid). It would be interesting to know who were the critics that held the view that all the Rasas are not pleasant. Dr. Raghavan notes the Sukha-Duhkhātmakatā view of Rasa of one Rudrabhata' given in 1. There are some mss. of N. S. which do not give this reading. The Chaukhamba edition has not accepted it, the G. O. S. edition, however, has at. 2. Different from Rudrata.

·12 KÁVYAPRAKASAKHANDANA bis Rasakalikā. He also refers to Haripāla's view regarding the painful nature of Vipralambha.' It is, however, Ramacandra and Gunacandra, authors of N. D. who have elaborately discussed the point in support of the view-सुखदुःखात्मको रसः । (का. १०९. ना. द. G. 0. S.). Their arguments being worth quoting as those of other Jain writers on the subject are given, the foot-note'. It may be noted here incidentally that great Jaina Acārya Hemucandra, their guru, follows Abhinavagupta and accepts the general view. The question is however, who were the Navinas that held this view, and reduced, on that view,the number of Rasas to four. A controversy had been raging round the question whether Śüntur should be regarded us a Rasa or not and whether, therefore, the number of Rasas is eight or nine. Bharata seems to have taken cognizance of only eight Rasas for dramatic purposes. He, however, at one place says that the original Rasas are four - viz. Srnyāra, Raudra, Vira and Bibhatsa and that Hāsya, Karuņa, Adbhuta and Bhayānaka are respectively derived from these (४०. ना. शा. नि. सा.). But the theory of S. is different. He does not reduce the number Rusus on the basis of the original and the derived; he does it on the very principle of Rasa. On this principle his Rasas are, as we have seen, Srngära, Vira, Hásya and Adbhuta. 1. J. O. R. Madras. Vol. XI. pp. 113-14, 107. 2. स्वीकृतसाक्षात्कारित्वानुभूयमानावस्थो यथासम्भवं सुखदुःखस्वभावो रस्यते आस्वाद्यत इति रसः। तत्रेष्टविभावा- दिप्रथितस्वरूपसम्पत्तयः शृङ्गारहास्यवीराद्भुत शान्ता पञ्च मुखात्मानोऽपरे पुनरनिष्टविभावाधुपनीतात्मनः करुणरौद्रवीभत्सभयानकाश्चत्वारो दुखात्मानः । यत्पुनः सर्वरसाना मुग्बात्मकत्वमुच्यते, तत् प्रतीतिबाधितम् । आस्तां नाम मुख्यविभावोपचितः काव्याभिनयोपनीतविभावोपचितोऽपि भयानको बीभत्सः करुणो रौद्रो वा रसास्वादवतामनाख्येयां कामपि क्लेशदशामुपन यति । अत एव भयानकादिभिरुद्वेजते समाजः। न नाम मुखास्वा- दादुदेगो घटते । यत् पुनरेभिरपि चमत्कारो दृश्यते स रसास्वाद विरामे सति यथावस्थितवस्तुप्रदर्शकेन कविनट. शक्तिकौशेलेन । विस्मयन्ते हि शिरश्छेदकारिणाऽपि प्रहारकुशलेन वैरिणा शौण्डीरमानिनः । अनेनैव च सर्वाङ्गाल्हादकेन कविनटशक्तिजन्मना चमत्कारेण विप्रलब्धाः परमानन्दरूपता दुःखात्मकेष्वपि करुणादिषु समेधसः प्रतिजानते । एतदास्वादलौल्येन प्रेक्षका अपि एतेषु प्रवर्तन्ते । कवयस्तु सुखदुःखात्मकसंसारानुरूप्येण रामादिचरितं निबभन्तः सुखदुःखात्मकरसानुविद्धमेव ग्रनन्ति पानकमाधुर्यमिव च तीक्ष्णास्वादेन दुःखास्वादेन मुतरी सुखानि स्वदन्ते इति । अपि च सीताया हरणं, द्रौपद्याः कनाम्बराकर्षणं, हरिश्चन्द्रस्य चाण्डालदास्यं, रोहिताश्वस्य मरणं, लक्ष्मणस्य शक्तिभेदनं, मालत्या व्यापादनारम्भणमित्याचभिनीयमानं पश्यतां सहृदयानां को नाम सुखास्वादः । तथानुकार्यगताश्च करुणादयः परिदेवितानुकार्यत्वात् तावद् दुःखात्मका एव । यदि चानुकरणे सुखात्मानः स्युन सम्यगनुकरणं स्यात्, विपरीतत्वेन भासनादिति । योऽपीष्टादिविनाशदुःखवतां करुणे वर्ण्य- मानेऽभिनीयमाने वा सुखास्वादः सोऽपि परमार्थतो दुःखास्वाद एव । दुःखी हि दुःखितवार्तया सुखमभिमन्यते । प्रमोदवातया तु ताम्यतीति करुणादयो दुःखाल्मान एवेति । विप्रलम्भकारस्तु दाहादि कार्यत्वाद् दुःखरूपोऽपि सम्भोगसंभावनागर्भत्वात् सुखात्मकः । रसश्च मुख्यलोकगतः प्रेक्षकगतः काव्यस्य श्रोत्रनुसन्धायकद्वयगतो वेति । (१५९. ना. द. G. O.S.) 3. See for an elaborate and excellent treatment of this topic Dr. Raghavan's articles on "The Number of Rasas" in J. O. R. Madras. Vols. X & XI. . ~ । .

·INTRODUCTION 13 .. Thus it would seem that S. accepts the view that Sukha is the principle of Rasa and that on that principle there could be only four Rasas. He makes use of the arguments of those who regard Rasa as Sukha- Duhkhātmaka in showing that Karuņa etc. are Daḥkhātmaka and then following the principle that Rasa by definition is Sukhātmaka rejects Karuņit etc. as Rasas. Who were the other Navinus who held this view I have not been able to find. Jagannātha, a contemporary of S. at the court of Jahāngir does not hold this view. He is a Kevalählūduvidin केवलाहादवादिनां तु प्रवृत्तिरप्रत्यूहैव । ( २६. र. गं.) who accepts all the nine Rasas on the authority of Bharata: स च नवधा । मुनिवचनं चात्र मानम् । (२९. र. गं.). Minor Topics. The two topics discussed above are major problems of Sanskrit poetics. S, however, in euch Ullása has criticized many minor points also. For example after explaining Samlakşyakrama Vyungya he says ironically अत्रेदमवधातव्यम्-वस्त्वलंकृति वन्योः क्रमः संलक्ष्यते, रसभावादिषु क्रमो न लक्ष्यते इत्यलंका- रशास्त्रयोगिन एव प्रष्टव्या इति । (२५ का. प्र. खं.). This may be compared with Jagannātha's view tice ASH TH] भवति । (र. गं. १०७). So also after explaining the Ka. मुग्ल्यार्थहतिर्दोषो etc. he says नवीनास्तु- एतन्मतनिष्कर्षस्तु रसापकर्षकज्ञानजनकज्ञानविषयत्वं दोषत्वम् , अपकर्षस्तु रसनिष्टोऽखण्डोपाधिरिति । तथा च रत्याद्यवच्छिन्नचैतन्यस्य आनन्दाशे लेशेन स्थितिमुग्ल्यार्थहतिः । सा च दोषज्ञानाद् भवति । तन्न युक्तम् । उत्तिविसेमो कव्वो भासा जा होइ सा होउ । इति काव्यरसज्ञानां वाचोयुक्तिश्रवणात् । च्युतसंस्कृल्यादीनां मुख्यार्थहतित्वाभावात् , इत्याहुः । (३३-३४ का. प्र. खं). In this Ulāsa of Dosas, S. criticizes many points pertaining to interpretation and propriety. On the topic of Arthadoşus, he says इत्येते प्राचीनरर्थदोषाः कथितास्ते उक्तेषु शब्ददोषेष्वन्तर्भवन्तीति न पृथक् प्रतिपादितार्हाः । (४५ का. प्र. खं) and then shows how these various Artha-Doșay can be included in different Śabdu-Doşas. While discussing Rasa Doșas, S. takes objection to regarding Sabda-vācyatā as a Doșa with reference Vyabhicărins. Mammata himself in the Ka. न दोषः म्वपदेनोक्तावपि संचारिणः क्वचित् । (का. ६३ उ. ७), concedes the point that sometimes it may not be a defect. S., however, says that to name the Samcitins is a positive Guna. तत्र नवीनाः प्रत्यवति- छन्ते । व्यभिचार्यादीनां स्वशब्दवाच्यता न दोषाय किन्तु गुणायैव, तत्तदर्थानां शीघ्रोपस्थितिकत्वात् । अत एव महाकवीनां तथैवोपनिबन्धात् । (५३ का. प्र. खं.) In the discussion on the definition of Guņa, S. gives the view of the Navinas thus नवीनास्तु रसोत्कर्षहेतुत्वे सति रसधर्मत्वं इल्याहुः । (६३ का. प्र. ख.). While criticizing the verse निजनयन etc., he says इत्याम्वादहेतूनां गुणानामपलापः कर्तुमयोग्यः प्रकाशकृतामिति नवीनाः । (६८ का. प्र. खं). + ·14 KĀVYAPRAKASAKHANDANA In the Ullāsa of Arthālumkāras, S. concerns himself mainly with showing how several Alamkāras can be included in others. For example he would include Vişama and Vyāghāta in Virodba (C-60 FT. 7. T.). After explaining the definition of Vibhāvanā, he says, वस्तुतस्तु कारणप्रतिषेधेपि कार्यवचनं विभावनेत्यन्ये । (८५ का. प्र. ख). The few points discussd above will suffice to give an idea of the character of Kāvyaprakāśukhaņdana. Siddhicandra. Siddhicandra, the author of this work, is one of those notable Jain writers who have enriched not only the literature of their own faith but have also contributed to Sanskrit literature in general. He belongs to, what we might call, the last glorious period of Sanskrit literature or the period of Sanskrit renaissance in the times of the Mogul emperors Akbar, Jahangir and Shāhjahān. In fact he is a luminary of the age of Panditarja Jagannātha, who was his conternporary at the Mogul court. As to the life and works of Siddhicandra, there is ample material which has been well exploited by the late Jain scholar Sri Mohanlal D. Dosai in the introduction to his edition of BuÄNUCANDRA CARITA by our author, published in the S. J. S. In fact B. C. which is a sort of a biographical poem of his Guru Bhānucandra becomes in the fourth Prakasu after the verse sixty seven, what Ācārya Jinavijaya Muni calls, the 'uutobiography of our uuthor. Śri Desui, in the fourth section, viz., Summary of the Present Work', has given the substance of this portion at length and Ācārya Jinavijaya has noted salient points of the same in his preface as the General Editor of the Series. I shall, here, therefore, touch only a fow noteworthy incidents. S. in the narration of probably the most important event of his life gives us a clue to the year of his birth. This event we shall discuss later on. Jahāngir is represented as asking S. his age in the following verse 'परब्रह्मप्रसक्तानां व्यतीतानि कियन्ति वः । प्रारभ्य जन्मतोऽब्दानि' प्रोचुस्ते 'पञ्चविंशतिः' । ( set 778 9. 8, H1. 24. 2.) The events of banishment and recall that happened as a result of the discussion that followed are placed by. Sri M. D. Desai before the autumn of 1613 A. D. This would give us the year of S.'s birth as 1588 ou 1587 A. D., if the banishment lasted for a year. 1. See his Intruduotion to B. C. p. 59 and footnote 90.

·INTRODUCTION 15 sons : । S. wrote his Jinasataka-tika, as he himself says, in V. S. 1714 (1658 A. D.) and a Ms. of the present work, K. P. K., was copied in the V. S. 1722 (1666 A. D.) in his own life-time.' So he must have lived for at least 77 years. The exact year of his death is however unknown. From his autobiographic account we learn that Siddhicandra was initiated in the Juin order when he was quite young, śiśu, as he calls himself and his elder brother. He describes his first introduction to Akbar in no modest terms. He does not blush to compare himself with Kāmadeva in beauty. (अनन्यलभ्यसौन्दर्यन्यत्कृतश्रीतनूद्भवः; श्लोक. ७१. ibid), In fact he refers to his physical strength and beauty at several places in the B. C.' He is very conscious of his unusual intellectual powers particularly his capacity of Avadhānas which earned for him the title of Khusfaham' from Akbar.: S. tells us that Akbar asked him to come daily and live with him in the company of his त्वया मत्सूनुभिः सार्ध स्थेयमत्रैव नित्यशः The importance however of this part of the narration lies in the information it gives about S's education at the court of Akbar. He describes it in the following verses : कदाचित् शाहिनाहूतः कदाचन पुनः स्वतः । असावन्तःसभं गच्छन्नधीयानश्च तिष्ठति ॥ ८७ महाभाष्यादिकान्येव नानाव्याकरणानि च । नैषधादीनि काव्यानि तौश्चिन्तामणीमुखान् ॥ ८८ काव्यप्रकाशप्रमुखानलड्काराननकेशः Tः । छन्दःशास्त्रण्यनेकानि नाटकान्यपि लीलया ॥ ८९ अध्यैष्ट सर्वशास्त्राणि स्तोकैरेव दिनैस्ततः । शाहिना प्रेरितोऽत्यन्तं सत्वरं पारसीमपि ॥ ९. (प्र. ४. भा. च.) The interesting thing to note from this is that Akbar asked him to study. Parasi' or Persian. There is a further reference to his study of Persian literature in the description of A.'s tour to Kashmir* in which he and his Guru accompanied the Emperor. He says that he 1 See p. 65, Introduction to B. C. 2_of. also पुरः स्मरमिवाद्राक्षीद् भवभीत्या धृतवृतम् । (श्लो. ७५) The pun on the word भव. may be noted. 3 अन्तःसभमथाय समक्षं सर्वभूभुजाम् । अवधानविधानादिपरीक्षा कृतवान् प्रभुः ।। ८४ अतुलां तत्कला चैनां दर्श दर्श चमत्कृतः । विख्यातं 'खुस्फहमे'ति तस्य नाम प्रदत्तवान् ॥ ८५, प्र. ४ 4 The following verses are quoted as they briefly describe Akbar's tour to Kashmir. According to S., Akbar undertook this tour with a desire to see saffron flowers. See 30a. इतः कश्मीरकिजल्कपुष्पोद्गमदिदृक्षया । प्रतस्थे पृथिविनाथः पुनः श्रीनरं प्रति ॥ १०२ अमन्दानन्दसंपूर्णः शाहिः सत्कृत्य वाचकान् । सार्द्धमाकारयामास सिद्धिचन्द्रसमन्वितान् ॥ १०३ पठतः पारसीग्रन्यास्तत्तनूजाङ्गजैः समम् । प्रातः पूर्वदिनाभ्यस्तं पुरः श्रावयतः प्रभोः ॥ १०४ कुर्वतश्च वरीवस्या शाहेः स्नेहार्द्रचेतसः । प्रसिद्धिः सिद्धिचन्द्रस्य सर्वत्र ववृधेत राम् ।। १०५ पर्वतान् रवपंजाल-पीरपंजालकादिकान् । हिमैरभ्रंलिदस्तुरहानुलरध्य दुर्गमान् ।। १०६ क्रमाद्गत्वाथ कश्मीरं दृष्ट्वा काश्मीरभूरूहान् । प्रफुल्लकुसुमामोदलोलरोलम्बचुम्बितान् ॥ १०७ स्थित्वा च कतिचिन्मासांस्तत्राश्चर्यदिवृक्षया । प्रत्यावृत्य पुनर्लाभपुरं शाहिरभूषयत् ।। १०८ (त्रिभिर्विशेषकम् । प्र. ४, भा. च.) ..

·16 KAVYAPRAKASAKHANDANA used to study Persian books in the company of the Emperor's grandsong and recite them every morning in the presence of the 'Śāhi’. We know that Jagannātha also had studied Persian. There is one very important event in S.'s life referred to in the beginning, to which attention should now be drawn. After Akbar S. became a favourite of Jahāngir also. That joviul and pleasure-loving Emperor did not like the idea that this young man with a good physique should pass an ascetic life of austerity, and so asked him to be in the company of fine young women and enjoy life. This episode has been narrated with great embellishment by S. Juhangir is reported to have asked him "साग्व्यं विषयिकं त्यक्त्वा किमात्मा तपसेऽर्पितः । (श्लो. २३९) to which S. replies नवे वयसि या दीक्षा नैव हास्याय सा सताम् । नहि पीयूषपानेऽपि प्रस्तावः प्रेक्ष्यते बुधैः ॥ (श्लो. २४० ) and so forth. Jahangir is not so easily convinced and further argues with him. S. at this point describes him as drunk: कृतकादम्बरीपानविघूर्णितवि- लोचनः (श्लो. २४८)-a realistic touch. S. puts more cogent urguments for his conviction and the emperor listens to him with interest. With the emperor there is Nurjahānº who is very sceptical about the 1 See 13. Jagannatha Pandita by V. A. Ramaswami Sastri. Annamalinagar. 1942. 2 S. describes the beauty of Nurjabãn whom he refers to as Nuramaballawhich may be quoted bere as a rare desi ription of that great beauty by u Sanksrit writer. मअरी रूपवृक्षस्य पुष्पेषोरिव कामिनी । प्रभा सौभाग्यरक्षस्य लक्ष्मीलावण्यवारिधेः ॥ २५९ तदनमहिपी नूरमह लास्तेऽतिवल्लभा । जितं भासेव वक्त्रेन्दो सीद्यस्याः स्मितं बहिः ॥ २६० अलिपल्लवोलासि नखांशुकुसुमानितम् । असेवि भूपदृग्भ र्यस्या बाहुलनायुगम् ॥ २६१ युग्मम् । काश्चीपट्टो नितम्बेऽस्ति मदधःस्थेऽपि नो मयि । इतीव दुःखतस्तस्या मध्यदेशः कृशोऽभवत् ।। २६२ अभितः शोभते यस्याः श्यामला कुन्तलावलिः । विधुभ्रमेण वक्त्रस्य रजनीवानुचारिणी ॥ २६३ वीज्यमानस्य विश्वेन लोचनाञ्चलचामरैः । यत्कण्ठो मुखराजस्य वेत्रासनमिवेक्ष्यते ॥ २६४ भ्राजेऽनुमीयमाना या विपंची मधुरस्वरैः । मुक्तावलीव भारत्या यन्मुखे दशनावली ।। २६५ अब्ज एव क्रमो यस्या न हंसो यदसेवत । गतिनिर्जयलज्जैव जानीमस्तत्र कारणम् ॥ २६६ इत्यस्याः मकले गात्रे महान् दोषोऽयमेव हि । अपि वर्षशतैस्तृप्तिः पश्यतः कस्यचिन्नहि ॥ २५७ सत्यप्यन्तःपुरे तस्यां रेमे मापतिमानसम् । लक्ष्ये नक्षत्रलक्षेऽपि चक्षुश्चन्द्रतनौ व्रजेत् ।। २६८ S. refers to Nurjahan as Nurmaballa. Does this mean that before this was written she was not named Nurjahan? A man so familiar with Jabāngir and his court can le expected to know the latest news. If this is so can say that the B.C. or at least this particular part must have been composed before 1616 A. D. as Nurmahal was named Nurjahan in that year. 317-18 Tuzuk-I-Jahangiri, translated into English by Rogers and Beveridge R. A. S. London, 1909. I am indebted to my friend Sri. Ratnamanirao B. Jhote and Dr. C. R. Nayak for finding out this reference for me from T-I-J. we See pp.

·INTRODUCTION 17 professions of this young man. तदा विश्वंभराभर्तुः साऽब्रवीत् प्राणवल्लभा । Troet :PUSHTHISZfA8 22: (tot 289) S. retorts by quoting the example of the king of Balaksha' बलक्षाधिपतिः किं न तारुण्येऽभूजितेन्द्रियः। (श्लो. २७०) and defends his thesis before the Queen in the Tärkika style. Nurjahān haughtily (at) answers the arguments. After the Queen finishes J. again joins issue and tries to show the absurdity of S.'s position and says "God created all thus for our enjoyment, and by obeying his command we shall be happy hereafter while you are unhappy here and will be so hereafter". It is to be noted that S. has to concede-ai hat for th: 1 but retorts by saying mali atafar far hai 7 feel II (388). As the last argument J. uses the theory of Syādvāda against this Syadvādin and tells him that to be insistent on any one thing is 'Mithyātva', the sin of heresy to be avoided by a Juin. S. replies that Syādvāda is not to be used for defending sinful acts; in fact there should be no Ekānta even in Syādvāda. The king gets angry and finally uses the argumentum ad baculum and terrifies the monk with mad elephant but ultimately banishes him from his court and orders him and his likes to live only in jungles-a fit place for them. This episode in the poem describes a real event in S.'s life as it is corroborated by other sources also. Some of the arguments advanced by Nurjahān and Julāngir have a touch of reality, in as much as, they have a non-Hindu ring about them. If the incident deecribed here took place somewhere about 1613 A. D. we can say that B. C. was written when the whole thing must have been fresh in S's injod. 1 This reference to the king Balaksh. might be the result of his study of Persian literature. The legend however seems to have been Indianised Because S says 1 TE: सोलह सहस्स महेलिओ तुरी अठारह लक्ख । सांइकेरह करणई छोड्या सहर बिलकव ।। (Here the mention of sixteen thousand women probably reflects the Krşpa folklore. Here the reference may be to the famous saint by name Ebrahim Ibu Adham, a native of Balkb, B. C. f. n. 87. p. 54]. 2 जगत्क; कृतं सर्वमस्माकं भुक्तिहेतवे । तनिर्देशं प्रकुर्वाणा अग्रेऽपि मुखिनो वयम् ॥ २९६ इहापि दुःखिनो यूयं परत्रापि च दुःखिनः । भवितास्थेश्वरप्रोक्तमार्गातिक्रमतत्पराः ॥ २९७ 3 Vijaya-Tilaka-Sūri-Rāsa, Adhikra I. see Sri Desai's Introduction p. 57 f. n. 88.

·18 KAVYAPRAKASAKHANDANA This incident may be compared with the Yavani affair in Jagannātha's life." Later on, S. again became a favourite of Jahāngir and got such titles from him as Nādira-Jamān' (the unique of the age) and Jahān. gir-pasand (Favourite of Jahāngir ). Works of Siddhicandra. Śri Desai mentions the following nineteen works of S. (1) Kādambari-Uttarārdhatīkā. (2) Sobhana-Stuti-tikā. (3) Vìddha-prastāvokti-ratnākara, (4) Bhānucāndra-caritam (5) Bhaktāmarastotravrtti. (6) Tarkabhāşā-tīkü. (7) Sapta-pudārthi-tika (8) Jinaśataka-tikā (9) Vāsavadattāvștti or vyākhyā-țīkā (10) Kāvyaprakāśakhandana. (11) Anekārthopasarga-vștti (12) Dhātumañjari (13) Ākhyāta-vāda-tikā (14) Prākṣta-subhāşita sangraha (15) Sūkti-ratnākarı (16) Mangala-vāda (17) Sapta-smaranavịtti (18) Lekha-likhana-paddhati. (19) Samskşipta-Kādambari-Kathānakas To this list of Sri Desai two more works noted previously should be added, viz., (1) A Brhatřikā of Kavyaprakāśa which S. composed in the name of his Guru. This work is attributed to Bhānucandra by Śri Desai probably because he had not seen K. P. K. (2) Laghusiddhānta-kaumudi. A paper ms. of this work lies in the Bhaņdāra of Dayāvimaln, Ahmedabad. Sri Desai has given the beginnings and ends of other works. I give in the foot-note a description of this Ms. 8 1 Some scholors do not regard this affair as historical. See pp. 19-21, Jagannátha Papậita. In the light of this incident in 8'.s life, however, the whole question requires to be examined properly. 2 See Introduction to B. C. p. 65. 3 Introduction to B. C. pp. 71-76. The Ms, consists of 42 folios. It begins: ॐनमः श्रीगणेशाय ॥ महोपाध्यायश्रीभानुचंद्रगणिभ्यो नमः ।

·INTRODUCTION 19 was an as Sanskrit Renaissance in the Moghal Period. I referred earlier to the Sanskrit Renaissance in the Moghal Period - particularly in the reigns of Akbar, Jahāngir and Shāhjahān. We know that Jagannātha who was given the title of Papditarāja by Shāhjahān at the instance of Asafkhan lived in this age. Prof. V. A. Ramaswami Sastri in his work ‘Jagannātha Paņdita' refers to about sixteen comtemporaries' of whom Kavindrācārya Sarasvati was a protege of Shāhjahān. Śri Desai in his introduction to B. C. gives an account of thirteen Jaina priests at the court of Akbar and thirteen at the court of Juhāngir-sonie of whom are common.' The Jain writers of the age were, however, many more than these. A review of the works of Brahmanical and Jain writers of the sixteenth and the seventeenth centuries would show that it age of vigorous literary and philosophical activity in India as a whole and the instances of Padmasundara – author of Akabaraśāhi –Śțngāradarpaņa", Hiravijayasūri, Jagannāthu, Bhānucundra, Siddhicandra und Kavindrācārya Sarasvati would prove, Sanskrit learning received encouragement and patronage in the courts of Akbar, Jahāngir and Shāhjahān. A note on Siddhicandra and Jagannātha The parallel references given above from Rasagangadhara and a more detailed comparison of K. P, K, and R. G. would go to show that there are many ideas which S. and Jagannātha hold in common and that in several cases even phrasing is identical; though they differ वाग्देवीमभिवंद्य वंधचरणं वृन्दारकाणां गणैः सर्वेषां सुधियामनुग्रह धियां गंभीरभावाद्भुतम् । व्याकरणं विदधाति वाचकपतिः श्रीसिद्धिचद्राभिधः शाहि श्रीमदकम्बर क्षितिपतेः प्राप्तप्रतिष्ठोदयः ॥१ It ends: Fieiratsufaerai ar mai 1971ftari afar fafior Agfaginiiga II ? इति पादसाह श्री अकबर etc. श्रीसिद्धिचंद्रगणिविरचिता लघुसिद्धांतकौमुदी समाप्ता ॥ छ । लेग्वकपाठयो) शुभं भवतु । यादृशं पुस्तके दृष्टं ctc. संवत् १७०३ वर्षे फाल्गुन शुदि २ तिथौ भृगुदिने लिग्वितं ।। छ । श्रीः । The last page 42-b. contains a seal. p. 15. Jagannātha Pandita. 2 7 Ibid. (1) Khandadevamiśra, (2) Jagadiśatarkulamkāra (3) Gadãdharabhattacārya, (4) Bhattoji Dikşita, (5) Nārāynabbatta (of Malabar) (6) Nilakantha Dikşita, (7) Rājaoūdāmaội Díkşita, (8) Verikatādbvarin. (9) Cokbanāthamakbın, (10) Dharmarājadhvarindra, (11) Rámabhadrambå, (12) Madhuravāņi (13) Kavindrācāryasarasvati (14) M.M. Vaśvanátha Pancãdana (15: Rāmabhadra Dikşita, (16) Madhusudana Sarasvati. 3 pp. 1-22, Introduction to B. C. 4 See Sri M. D. Desai's Gujarati work-"Jaina Sahitya no Itībāsa" pp. 535-651. 6 Published in the Ganga Oriental Series. Bikaner 1943. 1 ·20 KÁVYAPRAKASAKHANDANA in their theories of Rasa. This naturally raises the question whether S. was familiar with R. G. or not. That both, he and Jagannatha were contemporaries at the court of Jahangir, if not those of Akbar and Shāhjahān -- becomes probable from a comparison of their dates. S. lived from circa 1587 to circa 1666 A. D. and must have frequented the courts of Akbar and Jahāngir between 159 and 1627 (Jahangir died 7, Nov. 1627). Jagannātha is pluced between circa 1590 to 1665 A. D. and enjoyed the patronage of Jahāngir, Shāhjahān and Dārā Shukoh between 1620 and 16:50 A. D.'. It is likely that they might have been in some contact. But it is not possible to say whether S. was familiar with R. G The earliest Ms. of K. P. K. that is known was finished in 1647 A. D. while about R. G. we can only say that it might have been written before 1652 A. D.' From the frequent references to inas in both the works it seems that a new school of poetic criticism had come to be recognized as in Nyāya and so both S, and J. must have drawn upon the common ideas of Navīnas. 1 Jagannātha Pandita. p. 25. 3 Ibid., pp. 25-26.

·महोपाध्याय-श्रीसिद्धिचन्द्रगणिविरचितं
काव्यप्रकाशखण्डनम् ।
॥ ऐं नमः । महोपाध्याय-श्रीभानुचन्द्रगणिगुरुभ्यो नमः ॥
श्रेयःश्रियं तनुमतां तनुतां स शम्भुः श्रीअश्वसेनधरणीरमणाजन्मा ।
उत्कण्ठिता त्रिपथगानिभतस्त्रिमूर्तियालोकते त्रिजगतीमिव यस्य कीर्तिः॥१
जीयाच्छ्रीमदुदारवाचकसभालङ्कारहारोपमो
लोके संप्रति हेमसूरिसदृशः श्रीभानुचन्द्रश्चिरम् ।
श्रीशत्रुञ्जयतीर्थशुल्कनिवप्रत्याजनोद्यद्यशाः
शाहिश्रीमदकब्बराप्पित 'म हो पाध्या य' दृप्यस्पदः ॥२
शाहेरकब्बरधराधिपमौलिमौलेश्वेतःसरोरुहविलासषडंहितुल्यः ।
विद्वच्चमत्कृतिकृते बुधसिद्धिचन्द्रः काव्यप्रकाशविवृतिं कुरुतेऽस्य शिष्यः ॥३
प्रायाः क्वापि गिरो गुरोरिह परं दुष्यं परेषां वचो-
वृन्दं मन्दधियां वृथा विलपितं नामाभिरुट्टक्षितम् ।
अत्र खीयविभावकविदितं यत् कल्पितं कौतुकाद्
वादिन्यूहविमोहनं कृतधियां तत्प्रीतये कल्पताम् ॥ १
पररचितकाव्यकण्टकशतखण्ड[खण्ड]नताण्डवं कुर्मः।
कवयोऽद्य दुर्दुरूढाः खैर खेलन्तु काव्यगहनेषु ॥ ५
तत्रादावनुवादपूर्वकं काव्य प्रकाश ख ण्ड न मारभ्यते ।
नियतिकृतनियमरहितां हादैकमयीमनन्यपरतनाम् ।
नवरसरचिरा निर्मितिमावती भारती कवेर्जयति ॥ (म० का. १)
नियतिरदृष्टं तत्कृतो नियमस्तद्रहितामियर्थः । अत एवोक्तम् -
अपारे काव्यसंसारे कविरेकः प्रजापतिः ।
यथाऽमै रोचते विश्व तयैव परिवर्तते ॥ इति ।
अयमयों न साधुः । कान्येऽपि नियमस्य सत्वात् । शब्दे छन्दःप्रमृतिषु तथा च
वपद्रसविशेषे तन्द्रीतिविशेषे तवत्सबन्धे भाषाविशेषे च नियमस्य सखात् । अर्थेऽपि
-

·२ काव्यप्रकाराखण्ड - मुखादिकं चन्द्रवादिनैव वर्ण्यते नान्येनेति नियमस्यि] सत्त्वात् । अथ शब्दार्थों काव्य'मित्यु- च्यते । अर्थे तु नित्यानित्यसाधारणे नाहष्टजन्यत्वमस्तीति चेन्न । अर्थे काव्यत्वस्य निराकरिष्य- माणत्वात् । 'हादैकमयी'मिति । इदमपि विरुद्धम् । अन्येषां भावानामिव काव्यस्यापि सुख-दुःख-मोहात्मकत्वस्य संभवात् । 'अनन्यपरतन्त्रा'मिति । इदमपि न चारु । तथा हि अत्रान्यपदस्य भारत्यन्यत्वस्य वक्तव्यत्वे भारत्यन्यकवितत्प्रतिभादेः काव्ये कारणत्वसंभवात् । 'नवरसरुचिरा[प० १.२ मिति । नवरसा चासौ रुचिरा चेति कर्मधारयः । वृत्तौ 'षट्()रसा हृया न तैरिति व्यक्तिद्वयदर्शनात् । अथवाऽस्तु तृतीयातत्पुरुषः । न च नवरसीति प्रयोगापत्तिः । त्रिभुवनमित्यादिप्रयोगवदस्यापि सिद्धेः । इदमप्यसाधीयः । बीभत्सादीनां रसत्वस्य निराकरिष्यमाणत्वात् । रसे नवत्वासंभवात् । अथ काव्यस्य फलम्- काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये । सयापरिनिर्वृतये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ॥ (मू० का० २) इदमप्युपलक्षणम् । काव्यस्य परमेश्वरस्तवादिरूपतया चतुर्वर्गस्यैव साधनत्वादिति । अथास्य कारणम्- शक्तिनिपुणता लोककाव्यशास्त्रायवेक्षणात्। काव्यज्ञशिक्षयाऽभ्यास इति हेतुस्तदुद्भवे ॥ (म० का० ३) अत्र तस्य काव्यस्य उद्भवे निर्माणे समुल्लासे त्रयः शक्ति-निपुणताऽभ्यासा हेतुरित्युक्तम् । तदपि तुच्छम् । डिम्भादावपि काव्योद्भवदर्शनात् , शत्तरेव हेतुत्वात् । अथास्य लक्षणम्- तवदोषौ शब्दार्थों सगुणावनलङ्कृती पुनः कापि । ( मू० का० ४, ५०) तथा च अदोषत्वे सति सगुणत्वे च सति स्फुटालङ्काररसान्यतरवत्त्वं कान्यत्वमिति फलितार्थः । 'कचित् तु स्फुटालङ्कारविरहेऽपि न काव्यत्वहानिः।' नओऽल्पार्थत्वात् । अल्पत्वस्य चात्रास्फुट एव विश्रान्तेः । स्फुटालङ्कारविरहोदाहरणं यथा- यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपा- स्ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौढाः कदम्बानिलाः । सा चैवासि तथापि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारोषसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कण्ठते । अनेन वाक्येन तत्रोपकान्तसमागमोऽपि ध्वन्यत इति केचित् । तन्न । 'स एव हि वर' इत्यनेन पुरुषान्तरनिषेधात् । निष्कारणकदोषोद्भावनस्य च प्रामाणिकानामसम्मतत्वात् । वयं 'पर' इति मुमितपा। २'लोके शासनण्याचवेक्षणात' इति मु. पा.. - ·प्रथम उल्लास ३ तुं शोमाविशेष एवोत्कण्ठाकारणमिति घूमः । यद्यपि कतिपयाक्षराणामत्र द्विरावृत्तिरस्ती- त्यनुप्रासः संमान्यते । तथापि - 'स्वच्छन्दोच्छलदच्छकच्छकुह[ प० २.१ रच्छातेतराम्बुच्छटा मूर्छन्मोहमहर्षिहर्षे'त्यादिवञ्चतुष्पश्चाद्यावृत्त्या [अ !]भावान्नात्र स्फुटताऽनुपासस्येति गम्यम् । विशेषविचारस्त्वस्मत्कृतहड्डीकातोऽवसेयः । अत्र केचित् - 'अदोषत्वं यत्किश्चिदोषा- भावो वा यावदोषाभावो वा ? । नायः, अव्यावर्तकत्वात् । नान्त्यः, तथासति काव्यलक्षणं निर्विषयं विरलविषयं वा स्यात् । यावदोषाणां दुर्निवारत्वात् । तस्माद् 'वाक्यं रसात्मकं काव्यमिति लक्षणम् । तथा च दुष्टेऽपि रसान्वये कान्यत्वमस्त्येव परन्त्वपकर्षमात्रम् । तदुक्तम्- कीटादिविधरवादिसाधारण्येन काव्यता । दुष्टेष्वपि मता यत्र रसायनुगमः स्फुटः ॥ इति । एवं चालक्कारादिसत्त्वे उत्कर्षमात्रत्वम्' इति वदन्ति । परे तु 'यदंशे दोषस्तदंशेऽकाव्यत्वम् , यदंशे दोषाभावस्तदंशे काव्यत्वम्. यथा एकमेव ज्ञानं प्रमाऽप्रमा चेति. दोषसामान्याभाव एवं विवक्षणीय' इत्याहुः । तन्न । एकमेव पचं अंशे काव्यं अंशेऽकाव्यमिति व्यवहाराभावात् । अन्ये तु 'दोषसामान्याभाव एव लक्षणे प्रवेश्यः. विरलविषयत्वं काव्यलक्षणस्पेष्टमेव. दुष्टं काव्यमिति प्रयोगस्य दुष्टो हेतुरितिवत् समर्थनीयत्वाद्' इति प्राहुः । परे तु 'काव्यमा- खादुजीवातुः पदसंदर्भ' इति वदन्ति । तन्न । आखादुजीवातुतावच्छेदकरूपाऽपरिचये तस्य ज्ञातुमशक्यत्वात् । तत्परिचये तस्यैव लक्षणत्वसंभवात् । नवीनास्तु 'काव्यत्वमखण्डोपाधिः, चमत्कारजनकतावच्छेदकस्य काव्यपदप्रवृत्तिनिमित्तस्य चान्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् , तदेव लक्षणमस्तु, किमनेनाननुगतेन लक्षणेन' इति वदन्ति । 'सगुणावि'ति गुणव्यञ्जकावित्यर्थः । गुणानां रसैकधर्मत्वात् शब्दार्थयोः सगुणत्वा- भावात् । 'अनलकृती' इति सालकारावित्यर्थः । यदपि 'काव्यत्वं शब्दार्थोभयवृत्ति' तदपि न । काव्यं करोति, काव्यं पठति, शृणोति वेति व्यवहाराच्छब्द एव कान्यत्वं कल्पनीयम् । ननु आखादव्यञ्जकत्वमेव कान्यत्व- प्रयोजकम् , तच्च शब्देऽर्थे चावि[५० २.२ शिष्टम् , तथा च कथं काव्यं करोतीति व्यवहारस्य शब्दमानपरत्वम् ? इति चेत् न । आखादव्यञ्जकानामन्येषामपि सत्त्वात् तेष्वपि काव्यत्वं खीकुरु । उभयवृत्तित्वकल्पने गौरवात् काव्यं करोतीति काव्यपदस्य शब्दमानपरत्वे बीजस्वात् । अथ काव्यमेदानाह- इदमुत्तममतिशयिनि व्यगये वाच्यात् ध्वनिर्बुधैः कथितः॥ (मू. का० ४,३०) व्यङ्ग्ये वाच्यात् अतिश[यि]नि अधिकचमत्कारकारिणि सति उत्तम काव्यम् । बुधैःया- - "निजातीयसुखामियक्तिजनकतावदकस्खेत्यर्थः । इति मूलादर्श टिप्पणी ।

·काव्यप्रकाशमण्डन करणैर्वथा स्फोटव्यमकशब्दस्य ध्वनिरिति व्यवहारः कृतः, तथाऽन्यैरपि मानहारिनिर्वा- यव्यजनक्षमस्य शब्दार्थयुगलस्य । अत्रेदं बोध्यम् । स्फुटयत्यर्थमिति स्फोटः । ननु शब्दात् कथं पदार्थवाक्यार्थघीः !. आशुविनाशिनां क्रमिकाणां मेलकामावाद्, आनुपूर्ताः ज्ञातुमशक्यत्वाच । तेन च पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहकृतेन अन्तिमवर्णानुमवेन स्फोटो व्यज्यते । स च ध्वन्यात्मकः । शब्दो नित्यो ब्रमखरूपः सकलप्रत्यायनक्षमोऽङ्गी- क्रियते । तद्वयञ्जकश्च वर्णात्मकः शब्दः । वृत्तिस्तु व्यञ्जनैव । तव्यञ्जकः शब्दो ध्वनित्वेन व्यवहियत इति वैयाकरणमतम् । तदसत् । एवमन्तिमवर्णानुभवस्यैव पदार्थप्रतीतिक्षमस्वे आनुपूर्वीज्ञानस्योपायसंभवेन किमन्तर्गडुना स्फोटेन ? । नायकानयनाय प्रेषितां तं संमुज्य समागतां दूतीं प्रति काचित् स्नानकार्यप्रदर्शन- मुखेन संभोगं प्रकाशयति- निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मष्टरागोऽधरो नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः । मिथ्यावादिनि दूति ! बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमा(मे १) वापी स्नातुमितो गताऽसि न पुनस्तस्याधमस्खान्तिकम् ॥ इदमुत्तमं काव्यम् । अस्यार्थः- दूतस्य मिथ्याभाषणं खभावः इति इति(ती). न तु सखी. सत्त्वे मत्प्रतारणं मत्प्रियसंभोगश्च न स्यात् । उद्देश्यकार्यानिर्वाहकतया बान्धवजनस्य पीडा भवति तन जानासि । तस्य नीचाभिलाषित्वेन प्रसिद्धस्य अतः अधमस्य ।नीच प० ३.१] कार्य- कर्तुः प्राधान्येन । अधमशब्दस्य पदान्तरापेक्षया झटिति प्रकृतार्थव्यञ्जकत्वेन प्राधान्यम् । अत्र स्तनतटं निःशेषश्च(च्यु)तचन्दनं, न स्तनसन्ध्यादि. तत्र तथाविधनायककरस्पर्शायोगात् । एवमधरः परौष्ठः, तत्र रागो निर्मुष्टः, न तु पूर्वोष्ठे, तत्र चुम्बन निषेधात् । एवं नेत्रमध्ये चुम्बननिषेधात् दूरत एव निरञ्जने । एतत् सर्व रत एव संभवति न तु खाने । खानं चेत् सधविच्छेदेनैव चन्दनच्यवनादि स्यात् । तथा च तथाविधचन्दनच्यवनादीनां रतैकसाध्याना खानकार्यत्वबोधेन खातुं गताऽसीत्यत्र निषेधो न गताऽसीत्यत्र विधिश्च लक्ष्यते । म च निषेधे कथं लक्षणेति वाच्यम् । अन्यथाऽसंगत्यापत्तेः । रन्तुमिति प्रयोजनं चेत्याहुः । तन्न । तथाविधानामपि चन्दनच्यवनादीनां नानकार्यत्वं संभवत्येव । तथा हि-वापी खातुं गताऽसि न तु गृहम् । एतच विशिष्य वापीपदोपादानात् लक्ष्यते । तथा, स्तनतट एव निश्शेषच्यु- तिर्न स्तनसन्ध्यादिषु। वापीतीरस्य जनसङ्कीर्णतया तथाविधमार्जनाभावाद्, गृह एव तत्संभवात् । तथा, पूर्वोष्ठस्य न्युन्जतया बहलजलसम्बन्धाभावात्, न तत्र निश्शेषरागच्युतिः । किन्तु अधर एष, उत्तानत्वेन बहलजलसम्बन्धात् । तथा, खानकाले मुद्रणात् नेत्रमध्ये नाजनराहित्यम् , किन्तु दूरत एव । इत्यादिरूपेण सानकार्यत्वस्य संभवात् बाधकामावात् कथं लक्षणा ! नवीना(न! )स्तु वक्तृबोद्धव्यवैशिष्ट्यात् व्यञ्जनैव तदाह । तदन्तिकमेव रन्तुं गताऽसीति व्यज्यत इति । मिभास्तु 'न गताऽसीति नलि काकुः, न गताऽसि : अपि तु गवाऽसेवेत्यर्थः।

·प्रथम उल्लास 'तदन्तिकमेव' इत्येवकारो गताऽसीत्यनन्तरं योज्य' इत्याहुः । अत्र त्वय्यकृतज्ञायां वान्धवबुद्ध्या यद् विश्वसिमि, यच तत्र दुर्विदग्धे दृढमनुरक्तास्मि, तत् युक्तमेव । मय्येवंविधवाचनपात्रत्व- मितीाहेतुकविप्रलम्भमेदसंचारिनिवेदध्वनिः, तदनुगुणश्च दूतीसंमोगः, चन्दनच्यवनादीनां च वाच्यानां [प० ३.२] परिरम्भचुम्बनादीनां संभोगोत्कर्षद्वारेणेाया उत्तेजकानां निवेदो- कर्षकत्वमवसेयम् । अताशि गुणीभूतव्या व्याये तु मध्यमम् । (मू० का० ५, ५०) व्यङ्ग्ये वाच्यात् अनतिशायिनि अधिकचमत्काराकारिणि गुणीभूतन्यज्यं तन्मध्यम काव्यम् । चित्रान्यत्वेऽपीति विशेषणम् । तेन चित्रे नाव्याप्तिः । उदाहरणम् - ग्रामतरुणं तरुण्या नववक्षुलमञ्जरीसनाथकरम् । पश्यन्त्या भवति मुहुर्नितरां मलिना मुखच्छाया॥ अत्र वञ्जुल[लता]गृहे दत्तसङ्केता नागतेति व्यवं गुणीभूतम् , तदपेक्षया वाच्यस्यैव चमत्कारित्वात् । अत्र व्यायेन सङ्केतभङ्गेन विप्रलम्भामासस्य वाच्यवदनकान्तिमालिन्यमुखेनैव परिपोषण- मिति तन्मुखप्रेक्षित्वात् तस्य गुणीभूतत्वमिति । आन्तरालिकव्यङ्ग्यापेक्षया गुणीभूतव्यन्यत्वम् , रसापेक्षया रसध्वनित्वमित्यवधेयम् । शब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्ययं त्ववरं स्मृतम् ॥ (मू० का० ५, उ०) अव्ययं चित्रमिति सामान्यलक्षणम् । शब्दचित्रं वाच्यचित्रमिति विभागः । चित्रमिति गुणालङ्कारयुक्तम् । यत्र तयोरेव प्राधान्येन चमत्कारकारित्वमित्यर्थः । अव्ययं स्फुट- प्रतीयमानव्यङ्ग्यरहितम् । अवरं अधमम् । तत्र शब्दचित्रमाह - खच्छन्दोच्छलदच्छकच्छकुहरच्छातेतराम्बुच्छटा- मूर्छन्मोहमहर्षिहर्षविहितस्नानाहिकाऽहाय वः। भिन्द्यादुपदुदारदर्दुरदरी दीर्घादरिद्रद्रुम- द्रोहोद्रेकमहोर्मिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम् ॥ मन्दाकिनी वः युष्माकं अहाय झटिति मन्दतां भिन्द्यादित्यन्वयः । स्वच्छन्दं खाधीनं न तु वातादिपरतत्रम् । उच्छलदित्यम्बुविशेषणम् । कच्छे जलसमीपे तरझैः खननात् यत्कुहरं बिलं छातमल्पं तदितरत् छटा परम्परा तया मूर्छन् प्रादुर्भवन् मोहो वैचित्यं विस्मयो वा येषाम् । दर्दुरः पर्वतविशेषः तस्य द- गुहायां दैध्य यस्यास्तां भित्त्वा झटिति जलनिर्गमनेन दैयं न तु तत्र तया जलस्थगनं तेन वेगातिशयः । केचित् तु 'मन्दाकिनी [५० ४.१] गङ्गा, दर्दुरो मेको न तु पर्वतविशेषः, तस्य दक्षिणदिगिरित्वेन गङ्गासम्बन्धाभावात्' इत्याहुः । अदरिद्राः परिणाहोच्छ्रायादिवन्तः, द्रोहः पातनं उद्रेक आधिक्यं तन्मयास्तद्युक्ता ये तरङ्गाः त एव निविडः विग्धो वा मदोहारो यस्याः ।

·- अर्थचित्रमाह विनिर्गतं मानदमात्ममन्दिराद् भवत्युपश्रुत्य यदृच्छयापि यम् । ससंप्रमेन्द्रद्रुतपातितार्गला निमीलिताक्षीव भियाऽमरावती ॥ मानदमिति शत्रूणां मानस्य खण्डकं मानस्य दातारं हयग्रीवदैत्यं खगेहात् प्रस्थित भुत्वाऽपि मिया अमरावती निमीलितनेत्रेव भवति । कीदृशी ? ससंम्रमेण सभयेनेन्द्रेण इतं शीघ्रं पातिता दत्ता अर्गला द्वारदण्डो यस्याः सा तादृक् । "संभ्रमः साध्वसेऽपि स्यात् संवेगादरयोरपि' - इति विश्वः । अत्र तूप्रेक्षाऽलङ्कारः । परन्तु रसादौ कथं तात्पर्यविरहोऽस्फुटतरत्वं वा तन्न ज्ञायते । हयग्रीवस्य वर्णनीयतत्प्रभावस्य स्फुटप्रतीतेः । अत्र केचित् -'चित्रं न काव्यभेदः । व्यन्यस्य प्राधान्येन प्रतीतौ ध्वनित्वं तदन्यथागुणी- भूतत्वमिति प्रकारान्तराभावादिति ।' तन्न । वाच्य-वाचकवैचित्र्यप्रतीतिव्यवहितप्रतीति]. करसवत्त्वस्यास्फुटव्यङ्ग्यत्वस्य तृतीयप्रकारस्य संभवात् । ननु रसध्वनित्वादिना अयं तृतीय- विभागः कृतः । स च नोपपद्यते । तथा हि-एतेषु त्रिषु सर्वत्र रसादिकं प्रतीयते न वा । नान्त्यः, तदा यत्र रसादिकं न प्रतीयते तत्र काव्यत्वविरहापत्तेः । नाघः, तदा कयं ध्वनित्वादिविभागः ? । न च मध्यमे व्यन्यस्याप्राधान्याद् विभाग इति वाच्यम् । आन्तरालिकव्ययस्याप्राधान्येऽपि तस्याकिश्चित्करत्वेन चमत्कारापेक्षया सर्वेषां ध्वनित्व- संभवात् । अथ चित्रे गुणालद्वाराहितचमत्कारेण रसस्तिरोघीयत इति चित्रत्वम् , इति चेत् , न, मनवबोधात् । तिरोधीयत इत्यस्य कोर्थः ! रसादेः प्रतीतिप्रतिबन्धो विलम्बेन प्रतीतिवा।। नायः, तथा सति काव्यत्वविरहापत्तेः । नान्त्यः, गुणालकारा हि रसोबोधकाः । [प० ४.२] तथा च तज्ज्ञानतदाहितचमत्कारान्तरं रसोद्बोधो युज्यत एवेति कथं न ध्वनित्वम् ! अत एव रसध्वनावपि गुणालद्वाररचना साधीयसी महाकवीनां दृश्यते । यथा- गच्छति पुरः शरीरं धावति पश्चादसंस्थितं चेतः। चीनांशुकमिव केतोः प्रतिवातं नीयमानस्य ॥ इत्यत्र । ननु तर्हि 'खच्छन्दे'त्यादावपि पूर्वोक्तपद्यवद् ध्वनित्वे उत्तमत्वं स्यात्, इति चेन । अनुपासानामसमीचीनत्वेन तथाविधगङ्गाविषयकभावोत्कर्षवर्णनाविरहाच्चानुत्तमत्वात् । अत एन महिममानामस्मिन् पक्ष एव पक्षपातः । ॥ इति पादसाह-श्रीमकन्वरसूर्यसहस्रनामाध्यापक-श्रीशत्रुजयतीर्थकरमोचनाद्यनेकसुतविधापक- महोपाध्याय-श्रीमानुचन्द्रगणिशिष्याष्टोत्तरशतावधानसाधनप्रमुदितपावसाह-श्रीअक- ब्बरजलालदीनप्रदत्त-पु(ख)स्फहमापराभिधानमहोपाध्याय-श्रीसिद्धि- चन्द्रगणिविरचिते काव्यप्रकाशप (ख)ण्डने प्रथम उल्लासः ॥ ?

·द्वितीय उल्लास - - द्वितीय उल्लासः । इदानी शब्दार्थयोः खरूपमभिधातुं तयोविभागमाह - स्थाद् वाचको लाक्षणिकः शब्दोऽत्र व्यञ्जकत्रिधा। (मू० का०६,५०) अत्र काव्ये, एषामर्था वाच्य-लक्ष्य-व्यत्यास्त्रयः । अथैषां खरूपम् - शक्तिमत्वं वाचकरवं शक्किांती पर मता। ईश्वरेच्छाविशेषोऽथ पदार्थान्तरमेव सा॥ यंत्र यस्य शक्तिस्तत्र तस्य वाचकत्वम् । यद्यप्यर्थक्रियाकारितया व्यक्तावेव शक्तियुक्ता । अर्थः प्रयोजनं. क्रिया निर्वाहः. तथापि जातादेव शक्तिः. तद्विशिष्टायां व्यको गौरवादानन्त्याद् व्यभिचाराच । यत्र त्वानन्त्य व्यभिचारौ न स्वः तत्राकौशादिपदे व्यक्तावेव शक्तिः । जातिविशिष्टबोधस्तु जातिशक्तं पदं जातिविशिष्टं बोधयतीति कार्य- कारणभावकल्पनया लक्षणया वा आक्षेपेण व्यञ्जनया वेति ध्येयम् । ईश्वरेच्छाविशेष इति । अस्माच्छब्दादयमर्थों बोद्धव्य इत्याकारिका ईश्वरेच्छा । ननु अस्य शक्तित्वे एतादृश्या लक्षणास्थलेऽपि सत्त्वात् [५० ५. १] लक्षणोच्छेदः स्यात् । इति चेत्, न । गङ्गापदात् प्रवाह- रूपोऽर्थो बोद्धव्य इति विशेषरूपाया ईश्वरेच्छायाः शक्तित्वाभ्युपगमात् । तत्रैवानुशा- सनादिप्रमाणसत्त्वाच । मीमांसकमेतद्वाह(१)पदार्थान्तरमिति । लाक्षणिकं खरूपमाह- मुख्यार्थान्वयषाधे स्यात् अन्यार्थप्रतिपत्तिकृत् । लक्षणा शक्यसम्बन्धो रूढितोऽथ प्रयोजनात् ॥ अत्र तात्पर्य विषयान्वये मुख्यार्थतावच्छेदकरूपेण मुख्यार्थप्रतियोगिताविरह इति विव- क्षणीयम् । अन्यथा 'काकेभ्यो दधि रक्ष्यता'मित्यजहत्वार्थायामन्याप्तिः; दध्युपपातकत्वेन तत्र काकस्याप्यन्वयात् । विवक्षिते तु काकत्वेन अन्वयबाधानाव्याप्तिः । विभजते - रूढि- रित्यादि । रूढितः प्रसिद्धेः प्रयोगप्रवाहादिति यावत् । अत्र 'कर्मणि कुशल' इत्यादी दर्भग्रहणरूपमुख्यार्थबाधात् 'गङ्गायां घोष' इत्यादौ च. घोषाधधिकरणताऽसंभवात् प्रसिद्धः] । द(?)क्षतटादिप्रतीतिस्तु शक्यसम्बन्धग्रहपूर्विकेति शक्यसम्बन्धो लक्षणेत्युच्यते। प्रयोजनवती विभजते यत् खार्थेन पराक्षेपः खार्थ हित्वाऽन्यकल्पनम् । 'उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धैव सा द्विधा ॥' (मू० का• १०, २०) शक्तिलक्षणाव्यअनात्मकवृत्तीनां त्रित्वाच्छब्द त्रिस्वमुपञ्चर्यत इत्यर्थः । २पन्न यस्य शक्किा वस वाचक इति निष्कर्षः। ३ आकाशादिपदेषु जात्यभावादेकच्यक्तिकेषु व्यकावेव शक्तिरिति निष्कर्षः। * जातादेव शाफियंकावाक्षेप इति माहाःदी नाम्वरीकतया व्यक्तभानमिति प्रामाकराः । जात्रा- कृतिव्यकिषु शक्तिरिति गौतम-वैशेषिको । जाति-व्यत्यो शकिरिति पाणिनीयाः । इति मूलादणे टिप्पण्यः । मुद्रित पुस्तके श्लोकोऽयं प्रायोऽन्यथारूपेण दरीरयते । यथा- "मुख्यार्थबाधे वयोगे कढितोऽथ प्रयोजनात् । भन्योऽर्थो लक्ष्यते यत्सा लक्षणारोपिता क्रिया । लोकार ·काव्यप्रकाशमान एतावेवा(एते चेवा)ऽजहत्वार्थ-जहत्वाथै प्रकीर्चिते ॥ तथा च 'काकेभ्यो दधि रक्ष्यता मित्यत्र 'गायां घोष' इत्यत्र च उभयरूपा चेयं शुद्धा, न गौणी । उपचारेणामिश्रितत्वात् । उपचारच सादृश्येन सम्बन्धेन प्रवृत्तिः (चि! :) मिलत्वेन प्रतीयमानयोरैक्यारोपणमिति वा । मेदान्तरमाह - "सारोपाऽन्या तु यत्रोक्तो अनु(न)पहुतभेदको ।' स्यातां तुल्याधिकरणावारोप्यारोपगोचरौ ।। पूर्व शुद्धत्युक्तम् । इह त्वन्याऽशुद्धा गौणीत्यर्थः । यत्र विषयी विषयश्च अनु(न)पद्धत- वैधयों सामानाधिकरण्येन निर्देश्येते सा सारोपा । मेदान्तरमाह - विषय्यन्त कृतेऽन्यस्मिन् सा स्यात् साध्यवसानिका ॥ (मू० का० ११, उ.) विषयिणा आरोप्यमाणेन अन्यस्मिन् आरोपविषये अन्तःकृते विषयनिष्ठासाधारण[प० ५.२] धर्मग्रहं विना तादात्म्येन प्रत्यायिते सा लक्षणा साध्यवसानिका । यत्र विषयोऽसाधारण- धर्मेण नोच्यते । विषय्येवोच्यते । परस्परं च तादात्म्याध्यासः । भेदाविमौ च सादृश्यात् सम्बन्धान्तरतस्तथा । गौणी शुद्धौ च विज्ञेयो लक्षणा तेन षड्विधा । (मू० का० १२) गौर्वाहीको गौरेवायम् । आयुर्घतं' आयुरेवेदम् । सादृश्यं सजातीयगुणवत्त्वम् , स एव सम्बन्धः । तत्त्वं च खसमवेतसमवायित्वम् । यथा गौर्वाहीकः गौरेवायमिति । अत्र गौणभेदयोस्ताद्रप्यप्रतीतिः । सर्वथैवाभेदावगमश्च प्रयोजनम् । अत्र 'गोसादृश्यं लक्ष्यताव- च्छेदकं तेनैव प्रकारेण गोशब्देन वाहीको बोध्यत' इति केचित् । अपरे तु 'गोत्वेनैव गोशब्देन वाहीको बोध्यते । यथा मुखं चन्द्र इत्यादावपि चन्द्रत्वादिनैव मुखप्रतीतिः' इत्याहुः । न चायोग्यताज्ञानात् कथं एतादृशी धीरिति वाच्यम् । 'अत्यन्तासत्यपि यर्थे ज्ञानं शब्दः करोति हि' इति न्यायात् । आहार्यारोपाद् वा तत्संभवात् । सादृश्यासादृश्यादन्यत् कार्य-कारणभावादिसम्बन्धान्तरम् । यथा आयुर्घतम् , आयुरेवेदम् । अत्रान्यवैलक्षण्येन चाव्यभिचारेण च तत्कार्यकारित्वं फलम् । एवमन्यत्रापि बोध्यम् । तया लक्षणया प्रवर्चत इति लाक्षणिकः शब्दः। अथ व्यञ्जको निरूप्यते- 'शब्दोष व्यञ्जक' इति । इदमनुपपनम् । व्यञ्जनायां प्रमाणामा- वात् । तथा हि-यत्र लक्षणा मूलध्वनिरभ्युपगम्यते तत्र तात्पर्यानुपपत्त्या शैत्यपावनत्वादिवि. + मुद्रितपुस्तकेषु त पुनरेषः लोकाई ईक्पागमको सम्यते- "सारोपाऽन्या तु यत्रोक्तो विषयी विषयस्तथा।" लोकाह १. १ 'तन्त्र प्रयोजमवती पद्विधा । एका उपादानरूपा । भन्या लक्षणरूपा प्रदा। एते भजहत्वार्या जहत्वार्था च । तथा सारोपा । साम्यवसाना शुदा गौणी च । २ गोसहशो वाहीक इत्यर्थः । लाश्यसम्बन्धेन लक्षणा गौणी । । इयं अमेदेन लक्षणा मुख्या। ४ यत्र लक्ष्यार्थखामियमकता सा पक्षणामूलवनिः ।' इति मूलादर्श एताः टिप्पण्यः । भादर्श 'खसमवेतसमवेतसमवायिसमवायित्वं' एतारथी पंकिर्लभ्यते।

·द्वितीय उल्लास - शिष्टतीरे लक्षणया विविधार्थप्रतीतिर्मविष्यति। तदर्थ किंन्यजनाकस्पनेन: न च शक्यस्य विशिष्टेन सह एकसम्बन्धामावात् कथं विशिष्टे लक्षणेति वाच्यम् । यत्किश्चिदेकसम्बन्धस्य ज्ञानविषयत्वादेवक्तुं शक्यत्वात् । अस्मिन् पक्षे रूदिरिव प्रयोजनं विना लक्षणेत्यवधेयम् । समिधामूलध्वनौ तु नाना[र्थ]स्थले- भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोविशालवंशोमतेः कृतशिलीमुखसंग्रहस। यसा ५० ६.१ नुपप्लवगतेः परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभगः सत्तं करोऽभूत् ।। बस करः श्यः शुण्डा वा, सततं दानं वितरणं मदो वा, तस्साम्बुनः सेकेन रोऽन्द । कीरशस भद्रः श्रेष्ठः आत्मा यस्स, भद्रजातीयस्येति वा। "भद्रो रुदे वृषे रामवरे मेरुकदम्बके । हस्तिजात्यन्तरे भद्रो वाच्यवच्छेष्ठसाधुनः ॥" - इति विश्वः । दुरक्रोिहतनोः दुर्लभदर्शनस्य दुरारोहस्य वा, विशाले वंशे अन्क्वाये पृष्ठोपरिभाने वा, उनतिर्यस्य स तस्य । "वंशो वेणौ कुले वर्ग पृष्ठस्याक्यवेऽपि च ।"-इति विश्वः। तमा, कृतः शिलीमुखाना बाणानां मृहाणां वा सङ्कहो येन स तस्य । "शिलीमुखोऽलि-वाणयोः ।"-इति विश्वः । अनुपप्लवगतेः निरुपद्रवचेष्टितस्य स्थिरगमनस्य वा । "उपप्लवः सैहिकेये विप्लवोत्पातयोरपि ।" - इति विश्वः । परवारणस्य परेषां नियन्तुः, उत्कृष्टहस्तिनो वा इत्यक्षरार्थः । इत्यादौ स्थले राज-गजोमयार्थ एवं फल्बलत् तात्पर्यग्रहादुमयप्रतीतिर्भविष्यति किं व्यञ्जनया । नामाविन्यत्र तु मुख्यार्थ- बाधे तत्तदर्थेषु रसादिषु तात्पर्यानुपपत्त्या पूर्ववत् लक्षणैव । यत् तु तसद् वर्णानां तसद् रसन्याकतया व्यञ्जनाऽवश्यमाश्रयणीयेति तदतीवतुच्छम् , अनभ्युपगमपराहतत्वात् । बस्तु- तस्तु नाआदिवर्शनजन्यसुखविशेषस्यैव रसत्वस्य वक्ष्यमाणत्वेन तस्य व्यापस्वाभावात् , भपि तु साक्षात्कारविषयत्वात् । अब 'चिं कुर्वियादावसभ्यार्थोपस्थापकत्वेन व्यञ्जना खीकर्तव्या इति चेन । अपभ्रंशा- न्तरवत वलापि तदर्बोपखापकत्वात् । अथ दूयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थवया कपालिनः । इत्यत्र पिनाक्यादिपवलक्षण्येन कपास्यादिपदानां व्यञ्जनां विना शिवनिन्दाबोषकत्वाभावात् कवं काव्यानुगुणत्वम् । इति चेत्, मैवम् । तत्र योगबलात् कपालिपदस्थ कपालिल्वरूपशिव- प्रत्यायकत्वेन काव्यानुगुणत्वात् । वस्तुतस्तु अनुमानेन व्यसनाऽन्यथासिद्धा । तथा हि- पमा गगरीपदस्य घटे शशिनाति तथापि शकिप्रमेण पवार यदुपस्थितिजर्जायते । ब्वामापि पाकिसमाव बदुपस्थितिभंविध्यतीखाशयः। - का०प्र०२ ·१० काव्यप्रकाशखण्डन मम धम्मिअ वीसत्थो सो सुनओ अज मारिओ देन । गोडा प० ६.२ णइकच्छकुडंगवासिणा दरिअसिंहेन । इत्यत्र गृहे भयहेतुश्वनिवृत्तिजन्यम्रमण विधानेन गोदावरीतीरस्य सिंहवत्वेन मीरुम्रम- णायोम्यत्वं व्यङ्ग्यम् । तत् तु गोदावरीतीरं मीरुश्रमणायोग्यं सिंहवत्त्वात् । यन्नैवं तनैवम् , यथा गृहम् , इत्यनुमानेन सेत्स्यति, किं व्यञ्जनया । न च भीरुरपि गुरोः प्रमोः निर्देशेन प्रियानुरागेण वा अमतीति व्यभिचार इति वाच्यम् । प्रमुनिर्देशाधनुपाधि- कत्वेन अमणस्य विशेषणीयत्वेन व्यभिचाराभावात् । न च प्रतारिकावाक्यत्वेन वाक्यात् सिंहवत्वं न निश्चितमिति वाच्यम् । प्रतारिकावाक्यादपि तत्त्वज्ञानदेशायां तनिश्चयोत्पत्तेः । अथ व्यज्यत इति प्रतीत्या व्यञ्जनासिद्धिः, इति चेत् , न; तस्याः प्रतीतेरनुमीयत इति प्रतीत्या सहकार्थत्वात् । अन्ये तु सोऽयमिषोरिव दीर्घदीर्घतरो व्यापार इति यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति न्यायाद् ‘भम धम्मि' इत्यादौ अमणायोग्यत्वं वाच्यमेव, न व्यङ्ग्यम् । न च यत्परः शब्द इत्यादेर्यदंशो विधेयः तत्रैव तात्पर्यमित्यर्थः । यथा दना जुहोतीत्यत्र हवन- स्मान्यतः सिद्धेर्दध्यादेः करणत्वे, न तु शब्दश्रवणानन्तरं प्रतीयमान एव तात्पर्यमित्यर्थः । तथा सति पूर्वो धावतीत्यत्र अपराद्यर्थेऽपि शब्दस्य प्रामाण्यं स्यादिति वाच्यम् । एवं विव- क्षितेऽपि विधेयतया भ्रमणायोग्यत्वेऽपि तात्पर्यस्य वक्तुं शक्यत्वात् । न चैवं लक्षणोच्छेद इति वाच्यम् ; लक्ष्येऽर्थे परमतात्पर्याभावात् । अन्यत्रान्यशब्दप्रयोगस्तु तद्धर्मप्राप्त्यर्थ इति न्यायात् प्रतीयमाण(न) एव अर्थे परमतात्पर्यादित्याहुः । यदपि च नयनभन्जयादेव्य॑ञ्जकतेति तदपि न । तत्र चेष्टाविशेषस्यैव अनुमान विधया तत्तदर्थप्रत्यायकत्वात् । ननु न मया षट्पदा भिन्ना व्यञ्जना नाम काचिद् वृत्तिरनीक्रियते येन धर्मान्तरकल्प- नागौरवं स्यात् । किन्तु येन सम्बन्धेन पावनत्वादिकं उपस्थाप्यते तस्य व्यञ्जनये(? ने )ति नामोच्यते बाधित[५० ७.१ ]बोधकत्वेन अभिधातस्तस्या वैलक्षण्यात् । न चाभिधादेरेव बाधितबोधकत्वमिति वाच्यम् ; तस्याः काप्येवमकल्पनात्. तन्न; अभिधादेरेव बाधितबोधकत्वं करुप्यम् । धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पना लघीयसीति न्यायात् । नामान्तरकरणस्य वस्त्वन्त- रासाधकत्वात् । ननु अनेनेदं नोक्तम् , किन्तु व्यजितमिति प्रतीत्यो(लक्षण्यात् , अभिधातो व्यञ्जना पृथक्, यथा अनुमिनोमि न साक्षात् करोमि इत्यनुभवबलात् प्रत्यक्षादनुमानं पृथक्, इति चेन्न । तत्र हेतुरेव निश्रितो नास्तीति कथमनुमानं करिष्यतीत्याशते । २ भनया सत्यमेवोच्यते इति ज्ञानदक्षायाम्। यावानर्थों यमाच्छब्दात् प्राप्यते वावानखेन धाग्यः ४भनन्यकम्पः। ५प्रकरणादेः।

·द्वितीय उल्लास - प्रतीतेरन्यथोपपादयितुमशक्यत्वात् । अत्र तु अनुमानेन लक्षणया वा उपपादयितुं शक्यत्वात् नव्याना पृथक्। मनु एवं अनुमानेन व्यञ्जनान्यथासिद्धौ शब्दप्रामाण्यमपि भज्येत । घटमानयेत्यत्र कर्मत्वं घटवत् । घटनिरूपिताकांक्षायोग्यतादिमस्पदसारितत्वात् । इत्यनुमानेन शाब्दबोध- समशीलज्ञानजननसंभवात्, इति चेत्, न । योग्यतायाः लिङ्गविशेषणत्वासंभवात् , तस्याः संशयसाधारणज्ञानस्य कारणत्वात्, हेतुनिश्चयकारणत्वस्य सर्वसम्मतत्वात् , शब्दस्यले व्याप्त्यादिप्रतिसन्धान विनाऽपि अत्यन्तासत्यप्यर्थे बाधावतारेऽपि अन्वयबोधदर्शनात् । नानुमानेन शब्दप्रामाण्यस्यान्यथासिद्धिः । सर्वेषां प्रायशोऽर्थानां व्यञ्जकत्वमपीष्यते । (मू० का• ७, ५०)" इति प्राचां मतानुसारेण वाच्य-लक्ष्य-व्यनयानां व्यञ्जकतामाह । तत्र वाच्यस यथा माए घरोवअरणं अञ्ज हु गत्थि ति साहि तुमए । ता भण किं करणिजं एमेअ ण वासरो ठाइ । [मातर्गृहोपकरणं मध खलु नास्तीति साधितं स्वया। तद् भण किं करणीयं एवमेव न वासर [:] स्थास्यति ॥]. मातरित्याज्ञाकरणोपयोगित्वम् , गृहोपकरणमित्यनेनावश्यक-व्यत्वम् , अद्येत्यादिना अति- प्रसङ्गनिवारणम् , त्वया कथितं न तु मयेत्यनेन अन्यथाशवानिवृत्तिः, तत् शब्देन हेत्वर्थेन अवश्यवक्तव्यम् । एवमेव व्यासक्रं विना, वासरो न तिष्ठति । अतीते [प० ७.२] वासरे तवाज्ञयाऽपि न किञ्चित् करिष्यामीति व्यज्यत इति व्यञ्जकता पदार्थानाम् । वाक्यार्थव्यञ्जकतामाह । अत्र वक्तृवैशिष्टयात् खैरविहारिणीति व्यज्यते । लक्ष्यस्य यथा- साहती सहि सुहअं खणे खणे दूमिआसि मज्झ कए । सम्भावणेहकरणिजसरिस दाव विरह तुमए ॥ 2 [साधयन्ती सखि ! सुभगं क्षणे क्षणे दूनासि मस्कृते । सद्भावस्नेहकरणीयसरशं तावद् विरचितं स्वया ॥] त्वयेति ज्ञातापकारिणी प्रति एवंविधोक्तिरसम्भावितेति । बाधानन्तरं सदावेत्यादिना तदभावव्याप्यत्वेन विरोधी लक्ष्यते । तदाह - मत्प्रियं रमयन्त्या स्वया शत्रुत्वमाचरितमिति लक्ष्यम् । तेन कामुकविषयसापराधस्वप्रकाशनं व्यङ्ग्यम् । केचित् तु सद्भाव-नेहाभ्यां तद- भावो लक्ष्यते । तेन च तदतिशयः शत्रुत्वं व्यज्यते । लक्ष्यमित्यस लक्षणामूलव्यन्यत्वमर्थः । पार्यन्तिकन्यवयं तु कामुकविषयकसापराधत्वप्रकाशनमित्यर्थः । अत्र वाक्यार्थव्यञ्जक- त्वेऽपि लक्ष्यस्य व्यञ्जकत्वम् । भट्टमते तस्यापि लक्ष्यत्वात् । यद्वा अन्वयस्य व्यजकत्वेऽपि अन्वयिनो व्यञ्जकत्वम् ।

·११ उय णिचलणिप्पन्दा विशिणीपत्तम्मि रेहई बलाआ। निम्मलमरगजमाषणपरिडिआशंखमुचि।। बम विकनिष्यन्दा विशिनीपत्रे राजतेखान। निर्मळमाकसमाजनपरिस्थिता किरिव ॥] निबलः पर्वतः तदनिष्पन्देत्यर्थः । अथवा हे निश्चल! निरुपम ! इति सम्बोधनम् । मन्त्र निष्पन्दखेनापतत्वम् । तेन जनरहितत्वम् । अतः सङ्केतस्थानमेतदिति कयाचित् कचि(शिव प्रत्युच्यते । सम्भोगाद् विप्रलम्भस्याधिकमधुरत्वेन । पक्षान्तरमाह-अमवा मिण्या बबसि, न त्वं तत्र गतो भूरिति व्यज्यते । ॥ इति पादसाह-श्रीअकब्बरसूर्यसहस्रनामाध्यापक-श्रीशत्रुजयतीर्थकरमोचनाधनकसुतविधायक- महोपाध्याय-श्रीमानुचन्द्रगणिशिष्याष्टोत्तरशतावधानसाधनप्रमुदित[प० ८.१]पादसाह- श्रीअकबरप्रदत्त-पु(खु)स्फहमापराभिधानमहोपाध्याय-श्रीसिद्धिचन्द्रगणिविरचिते काव्यप्रकाशष(ख)ण्डने द्वितीय उल्लासः ॥ - तृतीय उल्लासः। अथ-अयोऽपि व्यञ्जकस्तत्र सहकारितया मतः। (मू० का० १०, २०) अर्थव्यञ्जनोपायमाह- वक्तृवोद्धष्यकाकूनां वाच्यवाक्यान्यसंनिधेः । (मू० का० २१, २०) प्रस्तावदेशकालादेवैशिष्ट्यात् प्रतिभाजुषाम् । योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुापारो व्यक्तिरेव सा ॥ (मू० का• २२) बोद्धव्यः प्रतिपाथः । काकुलनेर्विकारविशेषः । वाक्यवाच्यसहितोऽन्यसनिधिरित्यर्थः । अन्यो वक्तृबोद्धव्यभिन्नो जनः, प्रस्तावः प्रकरणम् , देशो विजनादिः, कालो वसन्तादिः, वैशिष्ट्यात् वैलक्षण्यात् । पञ्चम्या हेतुत्वमुक्तम् । तदभावे न्यानानुदयात् । प्रतिभा वासना- विशेषः । तेन श्रोत्रियादिषु न प्रसङ्गः । व्यक्तिरेव सा । एक्कारेण न्याफारान्तर-प्रमाणान्तर- सुदासः । सडेतायभावेन नाभिधादिः। भादिग्रहणात् चेष्टादेः परिग्रहः । अर्थस बाल्य- लक्ष्यमात्मात्मनः, एषां च सहरे यस्सोटता तन्मूलो व्यवहारः। अइपिडुलं जलकुंभ घेत्तूण समागदम्मि सहि तुरि । समसेअसलिलणीसासणीसहा वीसमामि खणं ॥ [तिपूर्फ जलकुम्भ गृहीत्वा समागताऽसि समि! त्वरितम् । भमसेदसालि [क] निवासनि:सहा विनमामि क्षणम् ॥]

·हुतीय उल्लास ११ - अकरमावस्याः कुत एवं श्रमः इति तर्कयन्ती सखी प्रतीयमुक्तिः । अत्र पृथुलजल- कुम्भवहनपूर्वकत्वरितगमनजन्योऽयं श्रमः, नान्यथा शकिष्ठाः- इति रतगोपनं वक्त्याः, पुंधलीत्वं वैशिष्टयम् । कुलवधूतावेवमप्रतीतेः । बोद्धव्यवैशिष्टयात् यथा- उपकृतं बहु तत्र किमुच्यतां सुजनता भवता प्रतिपादिता । विदधदीदृशमेव सदा सखे ! सुखितमास्थ ततः शरदां शतम् ॥ एतदपकारिणं प्रति विरोधलक्षणया कश्चन वक्ति । अत्रापकारातिशयो व्यायः । काकोर्यथा- तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि पाञ्चालतनयां, वने व्याधैः साई सुचिरमुषितं वल्कलधरैः । विराटस्यावासे स्थित प० ८,२ ]नुचितारम्भनिभृतं गुरु खिने खेदं मयि भजति नाद्यापि कुरुषु । कुपितस्य मीमस्मोक्तिरियम् । दृष्ट्वेति प्रति कर्मणि सम्बध्यते । तथाभूतां स्त्रीधम्मिणी दुःशासनाकृष्टकेशां च । वल्कलधेरैरित्यत्रास्माभिरिति विशेष्यपदं अध्याहार्यम् । आरम्भो वेषः कर्म वा । खिद्यतेऽनेनेति खेदो मात्सर्य्यम् , खिन्ने ग्लाने इत्थमित्यध्याहार्यम् । प्रकारान्तरेण खिन्ने खेदभजनौचित्यानुपपत्तेः खिन्ने खेदं भजतीत्यत्यन्तानौचित्यम् । तदाह मयि न योग्यः खेदः, कुरुषु योग्य इति काका प्रकाश्यते । नन्वेवं का काक्षिप्तत्वेन गुणी- भूतव्यत्यमेतत् स्यात् , न तु प्रधानभूतध्वन्युदाहरणमिति वाच्यम् । सहदेव! त्वां पृच्छामि यदेवं गुरुः [खेदं ] करोति तत् कथमित्येवंरूपेण प्रश्नमात्रेणैव काकोर्विश्रान्तेः । अन्यथा तादृशप्रश्नं विना खिन्ने खेदभजनस्य वाक्यार्थस्य अनुपपद्यमानस्य कुतो व्यञ्जकत्वमिति, मयि न योग्यः खेद इत्यंशे ध्वनित्वमेव । वाक्यसनिघेर्यथा- लावण्यं तदसौ कान्तिस्तद्रूपं स वचःक्रमः । तदा सुधास्पदमभूद् अधुना तु ज्वरो महान् ॥ अत्र तदेत्यधुनेति वाक्यविशेषवैशिष्टयेन प्रमोदातिशय-वैराग्यातिशयो व्यज्यते । वाच्यवैशिष्टयं तु 'अइपिहुले' त्यनेनोदाहृतम् । अन्यसंनिधिवैशिष्टयस्य यथा- सङ्केतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया । ईषत्रार्पिताऽऽकृतं लीलापन निमीलितम् ॥ चेष्टाविशेषस्यापीदमदाहरणम् । अत्र जिज्ञासितः सकेतकालः कयाचित् निशासमय- शंसिना कमलनिमीलनेन प्रकाशितः प्रस्तावाद् । यथा- गतोऽस्तमर्क इत्यनेन तवत्प्रकरण- - ·काव्यप्रकाशखण्डन - वशात् सपलं प्रत्यवस्कन्दनावसरः इत्याद्यर्थाः प्रकाश्यन्ते । कालो वर्षादिः । देशो दूरादिः । यथा- उपरि घनाघनपटली दूरे दयिता किमेतदापतितम् । हिमवति दिव्यौषधयः कोपाविष्टः फणी शिरसि ॥ अत्र काल-देशवैशिष्टयेन अनातिशयोऽभिव्यज्यते । ॥ इति पादसाह-श्रीअकबरजलाल[दीन] सूर्यसहस्रनामाध्यापक-[ ५० ९.१ ] श्रीशत्रुजयतीर्थकरमोचनाद्य- नेकसुकृतविधापकमहोपाध्याय-श्रीमानुचन्द्रगणिशिष्याष्टोत्तरशतावधानसाधनप्रमुदितपादसाह- श्रीअकबरजलालदीनप्रदत्त-पुस्फहमापराभिधानमहोपाध्याय-श्रीसिद्धि- चन्द्रगणिविरचिते काव्यप्रकाशखण्डने तृतीय उल्लासः ॥ चतुर्थ उल्लासः। अथ ध्वनिमेदानाह । तत्राऽदौ लक्षणामूलमाह -- अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेद् ध्वनौ । अर्थान्तरे सङ्क्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् ॥ (मू० का० २४) लक्षणामूलगूढव्यङ्ग्यप्राधान्ये सति अविवक्षितं वाच्यं यत्र स ध्वनावित्यनुवादाद् ध्वनि- रिति ज्ञेयः । अत्राविवक्षितं वाच्यतावच्छेदकप्रकारेणेति बोध्यम् । अन्यथा 'काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम्' इत्यत्र वाच्यस्यापि विवक्षणात् तदसंग्रहः स्यात् । अर्थान्तर इति । खार्थमपरि- त्यज्य अर्थान्तरपरशब्दकमित्यर्थः । अत्यन्तमिति । शक्यस्य सर्वथानन्वयित्वात् , अन्वया- प्रतियोगित्वं तिरस्कार इति । तदत्र लक्षणामूले अर्थान्तरसङ्गमितवाच्यात्यन्ततिरस्कृतवाचौ द्वौ मेदौ ज्ञेयो । तत्राद्यो यथा- त्वामसि वच्मि विदुषां समवायोत्र तिष्ठति । आत्मीयां मतिमादाय स्थितिमत्र विधेहि तत् ।। अत्र वाच्यस्यानुपयुज्यमानत्वात् लक्षणैवाश्रयणीया। तथा हि-त्वां उपदेश्यम् , अहमुपदेष्टा, वच्मि उपदिशामीत्यर्थी लाक्षणिकाः । तथा चावश्यवाच्यहिताहितत्वालचनीयाज्ञत्वाद- रमाधत्वानि व्यज्यन्ते । एवं विदुषां अनन्यसाधारणज्ञानवतां समवायः परस्परसापेक्षता आशुविपक्षदूषकत्वं सर्वग्राबैकपक्षत्वं व्यङ्ग्यम् । आत्मीयां पराप्रतार्याम् , अदुष्टपक्षोद्भावनं फलम् , स्थिति सावधानाम् , विपक्षच्छिद्रप्रेक्षकत्वं फलमित्यर्थान्तरसमितवाच्यत्वं खार्थ अपरित्यज्य परार्थावबोधकत्वं प्रथमो मेदः । द्वितीयो यथा- 'उपकृतं बहु तत्रे'त्यादिना । एतदपकारिणं प्रति विपरीतलक्षणया कश्चन वक्ति । अत्र अपकारातिशयो व्यङ्ग्यः । अत्र वाच्यस्य सर्वथान्वये प० ९.२] प्रवेशादत्यन्त- तिरस्कृतवाच्यता । अन्वयाप्रवेश एव तिरस्कारः ।

·- . चतुर्थ उल्लास अभिधामूलमाह- विवक्षितं चान्यपरं वाच्यं यत्रापरस्तु सः । (मू० का० २५, ५०) अन्यपरं व्यायनिष्ठम् । तदाक्षेपकत्वेन तत्र विश्रान्तमिति यावत् । एतस्य विवक्षिता- न्यपरवाच्यस्य द्वौ भेदौ-एकोऽसंलक्ष्यक्रमव्यजयो द्वितीयः संलक्ष्यक्रमव्ययः । अत्र संलक्ष्येति न खलु विभावानुभावसंचारिण एवं रसः, अपि तु रसस्तैः प्रत्याय्यत इति विभावादेर्व्यञ्जकस्य रसस्य व्यङ्ग्यस्यास्ति पौर्वापर्यक्रमः स न लक्ष्यत इत्यर्थः । आखादेन झटिति चित्ताकर्षणात् कालसौक्ष्म्याच्च । तत्र च रसभाव-तदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः । भिन्नो रसाचलङ्कारादलङ्कार्यतया स्थितः ॥ (मू० का० २६) अक्रमः असंलक्ष्यक्रमव्यायः, आदिग्रदणाद् भावोदयभावसन्धिभावशबलत्वानि गृपन्ते । गुणीभूतव्यनेयेति व्याप्तिवारणाय भिन्नति हेतुमाह - अलकार्यतया स्थित इति प्रधानतया यत्र स्थितो रसादिस्तत्रालकार्यः । अन्यत्र तु प्रधाने वाक्यार्थे यत्राङ्गभूतो रसादिस्वत्र गुणीभूतव्यङ्गये रसवत् प्रेयऊर्जखित्समाहितादयोऽलङ्काराः । स्थिरः स्थिरतामापनः तेन अङ्गता बाध्यतां वा प्राप्ते रसादौ न तथात्वमिति । रसवदितीवार्थे वतिः । अङ्गभूतस्य रसस्य परि- पुथ्यभावाद् रसतुल्यत्वात् । प्रेय इति भावस्याङ्गत्वे समाहितमिति मन्तव्यम् । तत्र रसखरूपमाह- कारणान्यथ कार्याणि सहचारीणि यानि तु । रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्य-काव्ययोः॥ (मू० का० २७) विभावानुभावास्तत् कथ्यन्ते व्यभिचारिणः । व्यक्तः स तैर्विभावाद्यैः स्थायी भावो रसः स्मृतः॥(मू० का० २८) 'कारणानि' राम-सीतादीनि, परस्परानुरागे परस्परकारणानि, तस्योहीपनकारणानि उद्या- नादीनि. अथश्चार्थे. कटाक्षादीनि कार्याणि, लज्जा-हास्यादीनि सहचारीणि रत्यादेरुप- चायकानि. सामग्रीसंपातेन रत्यादिभिः सहचरणात् । 'सहकारीणीति तु [५० १०.१] पाठे रत्यादेरेकरूपस्य तद्विचित्रमितरुदितादिकार्यजननयोगे सामग्रीवैचित्र्यापादकानि । 'विभावा' इति । सेतु द्विधा-आलम्बनविभावा नायिकादयः, उद्दीपनविभावा उद्यानादयः इति । ननु कारणादिशब्दसत्त्वे कथं विभावादिसंज्ञेति चेत्, उच्यते-सामाजिकनिष्ठर- त्यादीनां आराध्यत्वेन ज्ञाता[:] सीतादयो, न ते कारणादयो येन तथा स्युः । तेषां च विभावानुभावसञ्चाराणां त्रयव्यापारवत्त्वाच, तथाविधसंज्ञाः, तेषां च व्यापाराणां रत्यादेरीष. मकाशः स्फुटतरप्रकाशः स्फुटतमप्रकाशः फलम् । विगलितवेद्यान्तरत्वेन स्थितिः, पुरस्फुर- - .

·काव्यप्रकाराखण्डन णादिचमत्कारित्वं च । भाव इति भावयति वासयतीति भावो वासना तेन निर्वासनेषु श्रोत्रियादिषु न प्रसनः । ननु कथं रत्यादेः अनुरागादिरूपस्य अन्तःकरणवृत्तिविशेषस्य अभिव्यक्तावेव परमानन्द- रूपरसोबोध इति चेत्, उच्यते । अयमभिप्रायः - वेदान्तिनये सर्वस्मिन् ज्ञाने आत्मभाननै- यत्यात् काव्यदर्शनश्रवणमहिम्ना उक्तया अभिव्यत्तया चिदात्मनः अज्ञानांशे आवरणभङ्गः क्रियते । आवरणं त्वज्ञानमेव । तथा च न रत्याद्यवच्छिन्नं चैतन्यं आनन्दांशे भग्ना- वरणम् । आनन्दरूपतया प्रकाशमानं रस इति निर्गलितार्थः । ज्ञानान्तरे त्वज्ञानभनाभावान रसोद्बोधः । तस्यां चाभिव्यक्ती लिङ्गोपहितलैङ्गिकभानवद् विभावादिसंभेदोऽप्यावश्यकः । अत एवोक्तम् - पानकरसन्यायेनेति । ननु रसस्तावत् सामाजिकनिष्ठरत्युद्बोधः । स कथं रामा- दिसम्बन्धित्वेन अवगतेभ्यः सीतादिभ्यो भवति ? असंभवाद् इति चेत्, न । विभावादीनां साधारण्यमात्रेण ज्ञानमपेक्षितम् , साधारण्यं च यत् किञ्चित् सम्बन्धिविशेषसम्बन्धित्वेन अज्ञायमानत्वे सति ज्ञायमानत्वम् । न च सीतात्वादिज्ञाने कथमेतादृशं साधारण्यम् , तदा विभावादिव्यापारमहिम्ना सीतात्वादि[ प० १०.२]परिहारेण स्त्रीत्वादिनैव ज्ञानात् । अत एवोक्तम् - ता एवापहृतविशेषा रसहेतव इति । एवं रत्यादेः साधारण्यमपि रसोहोघे हेतुः। अन्यथा सीताद्यालम्बनकरत्यादेः खनिष्ठत्वज्ञाने ब्रीडातङ्कादिः स्यात् । परनिष्ठत्वज्ञाने सभ्याना रससाक्षात्कारो न स्यात् । वस्तुतः सर्वस्मिन् ज्ञाने आत्मभाननयत्यम् । काव्य- श्रवणानन्तरं विभावादिभिः तस्य आनन्दांशे आवरणभङ्गः । तथा सीतात्वादि(दी!)ना सीतात्वादिपरिहारेण साधारण्यम्, रत्यादिभावस्य च साधारण्यम् - इत्यादि खीकर्तव्यम् । इति प्राचां निष्कर्षः । तदपेक्षया कामिनीकुचकलशस्पर्शचन्दनानुलेपनादिनेव नाट्यदर्शन- काव्यश्रवणाभ्यां सुखविशेषो जायते । स एव तु रस इति नवीनाः। अथ प्राचां रसविशेषानाह शृङ्गार-हास्य-करुणा रौद्र-वीर-भयानकाः। बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः ॥ (मू० का० २९) अव्यकाव्ये शान्तोऽपि रसः । अथैषां स्थायिभावाः रतिहाँसश्च शोकश्च क्रोधोत्साही भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः॥ (मू० का०३०) शान्तस्य तु निवेदः स्थायी। नवीनास्तु शृङ्गार-वीर-हास्याद्भुतसंज्ञाश्चत्वार एव रसाः । करुणादीनां यथा न रसवं तथा वक्ष्यते। तत्र शृङ्गारस्य द्वौ भेदौ-संभोगो विप्रलम्भश्च । उभयस्यैव रतिप्रकृतिकत्वात् । तत्रायः परस्परालोकनालिङ्गन-चुम्बनाद्यनन्तमेदादपरिच्छेद्य इति संभोगत्वमुपाधिमावाक्यम् । उदा. .

·- चतुर्ष उल्लास शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किचिच्छन. निद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युमुखम् । विश्रब्धं परिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थली लजानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं धुम्बिता ॥ शून्यमित्यादिना उद्दीपनातिशयः, चुम्बनप्रवृत्तियोग्यता च ध्वन्यते । एवं वासगृहमित्यु- पकरणसंपत्तिः । विलोक्य निपुणं निभाल्य, सहचरनिभृतत्वशङ्कया, किञ्चित् न तु सर्वतः, निद्राभङ्गमिया, [प० ११.१] शयनादुत्यायेत्युत्कण्ठातिशयो ध्वन्यते । शनैर्वलयादिकाणो यथा न स्यात् । निद्राव्याजमुपागतस्येत्यनेन तदीयधाष्टाभिधानम् , पत्युमुखमित्यनेन युक्तानुरा- गित्वम् , विश्रब्धमित्यनेन अनुरागातिशयादविमृश्यकारित्वम् । नम्रमुखी न तु नामितमुखी, लज्जातिशयात् तथा व्याकुलाऽभूत् येन मुखावनामनेऽपि न खातव्यम् । चिरमित्यनेन लज्जापगमः संभोगखीकारश्च व्यज्यते । हसता तव निखिलमेव रहस्यमवगतमिति हासः । लज्जत इति लज्जा पृथक् पदम् , ततो मुखनमनलज्जनक्रियापेक्षया समानकर्तृकत्वेन, आलो. क्येत्यत्र क्त्वोत्पत्तिः । अपरस्त्वभिलाषविराप्रवासशापहेतुकः पञ्चविधः । स च सनमप्रत्याशाकालीनस्त- दनुत्पादः । अभिलाषः इच्छा, देशैक्येऽपि गुर्वादिपारतन्त्र्यं विरहः । देशैक्येति विशेष- णादस्य प्रवासतो भेदः । अन्यसङ्गिनि प्रिये कोपः ईर्ष्या, प्रवासो वैदेश्यम् , मुन्यादिनियत्रणं शापः । अत्र हेतुः पूर्ववर्ती, अभिलाषस्यानुत्पादकत्वेऽपि पूर्ववर्तित्वं नियतमेव सिद्धम् , इच्छाविरहात् । क्रमेण उदाहरणानि- प्रेमााः प्रणयस्पृशः परिचयादुद्गाढरागोदयाः तास्ता मुग्धदृशो निसर्गचतुरा चेष्टा भवेयुर्मयि । यास्त्वन्तःकरणस्य बाह्यकरणव्यापाररोधी क्षणा- दाशंसापरिकल्पितास्वपि भवत्यानन्दसान्द्रो लयः ॥ प्रणयः प्रेमैव कष्टापन्नम् । परिचयोऽत्यन्तसंपर्कः । केचित् तु प्रेम नेहः स एव प्रकृष्टः सन् प्रणयः उच्यते । स एव परिचयातिशयेन रञ्जनसमो राग इत्याहुः । भवेयुरिति प्रार्थनायां लिछ। याखाशंसापरिकल्पिताखपि अन्तःकरणस्य आनन्दसान्द्रो लयो भवतीत्यन्वयः । रोधीत्यत्रावश्यके णिनिः । निसर्गः खभावः, आशंसा इच्छा, लयस्तन्मयत्वम्, व्यापार: पटुत्वेन खखविषयमाहित्वम् । विरहहेतुकमुदाहरति- अन्यत्र बजतीति का खलु कथा नाप्यस्य ताक् सुहृद् यो मां [५० ११.२ ] नेच्छति नागतश्च सहसा कोऽयं विधेः प्रक्रमः । - का. प्र.३ ·काव्यप्रकार - इत्यल्पेतरकल्पनाकवलितखान्ता निशान्तान्तरे वाला पचविवर्तनव्यतिकरा नामोति निद्रा निशि ॥ एषा विरहोत्कण्ठिता । अन्यत्र प्रवासे नायिकान्तरगृहे वा तत् तावदलीकमेव तत्कथाऽपि नास्ति । नापि कश्चिदीदृग् एतस्य सुहृन्मित्रं यो मां नेच्छति न सहते यनिषिद्धो नागच्छेदिति भावः । शीघ्रं च नागतः कोऽयं विधेः प्रक्रमः ! विधेयस्य प्रक्रम भारम्भः । कोऽयमित्यननुभूतपूर्वः । इत्थं बहुवितकर्मस्तं मनो यस्याः, वृत्तविवर्त्तनं उद्धृत्तपरिवर्तनं शग्यायां परिवृत्तिः, तस्य व्यतिकरः सम्बन्धो यस्याः सा । निशान्तान्तरे गृहाभ्यन्तरे बाला तन्वी निद्रां सुप्ति निशि रात्रौ नाप्नोति नाधिगच्छतीत्यन्वयः । इर्ष्या हेतुकमुदाहरति- सा पत्युः प्रथमापराधसमये सख्योपदेशं विना नो जानाति सविभ्रमानवलनावक्रोक्तिसंसूचनम् । खच्छरच्छकपोलमूलगलितैः पर्यस्तनेत्रोत्पला बाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलोदकैरश्रुभिः । बठन्तो लोला अलका येषु तैः अश्रुभिः, पर्यस्ते व्याकुलीकृते नेत्रोत्पले यस्याः सा बाला केवलमेव रोदितीत्यन्वयः । सख्या भावः सख्यं तेनोपदेशः । नारायणमट्टास्तु 'सख्या इति पही एकादेशः प्रामादिकः' इति पेठुस्तश्चिन्त्यम् । अत्र पत्युरन्यासङ्गाद् बालाया ईर्ष्या । प्रवासहेतुकमुदाहरति- प्रस्थानं वलयैः कृतं प्रियसखैरौरजस्रं गतं धृत्या न क्षणमासितं व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः। यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वे समं प्रस्थिताः गन्तव्ये सति जीवित ! प्रिय ! सुहृत्सार्थः किमुत्सृज्यते १ ॥ वलयैरिति तेन कार्यम् । असाणामपि हृदयस्थितत्वेन प्रियसखत्वम् । निश्चितचेतसि नो गन्तुमुद्यते । जीवितेति प्रियेति सम्बुद्धिः, [प. १२.१] कान्तस्येव तब त्यक्तुमुचितत्वात् । शापहेतुकमुदाहरति- स्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलाया- मात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम् । असैतावन्मुहुरुपचितैदृष्टिरालुप्यते मे क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहते सङ्गमं नौ कृतान्तः ॥ कुपिताया लौहित्यौचित्वात् धातुरागैरित्युक्तम् । अत्रेच्छासमयस्मरणोद्रिक्तविरहजनिता- शुभिदृष्टिलोपस्तेन लिखन-पादपतनयोरप्यनिर्वाहः । अर्थान्तरं न्यस्पति-क्रूर इति कृतान्तो देवं देव कृतान्तो यमः । 'कृतान्तो यमसिद्धान्तदैवाकुशलकर्मसु' इत्यनुशासनात् । पत्र - ·चतुर्व उल्लास आयपावत्रयमेव विप्रलम्भोदाहरणम् । क्रूरेत्यादि वाक्यान्तरं भावामिन्याकम् । अतः शठेन, विषिनेत्यस्य नानेन तुल्यता, तत्र समाप्तिपर्यन्तं यावत्-तावत्पदाभ्यामेकवाक्यत्वेनै- वान्वयात् । घूनोरेकतरमिन् गतवति लोकान्तर पुनलं ये । विमनायते यदेकस्तदा भवेत् करुण-विप्रलम्भः ॥ इति । मूच्छितनायकादिविषयः करुण-विप्रलम्भोऽन्योऽप्यस्तीति प्राश्वः। अथ हास्यादीनां उदाहरणम् - आकुश्चय पाणिमशुचिं मम मूर्ध्नि वेश्या मत्राम्भसां प्रतिपदं पृषतैः पवित्रे । तारखरं प्रहित)त्कमदात् प्रहारं हाहा हतोऽहमिति रोदिति विष्णुशर्मा ॥ हाहा हतोऽहमित्यन्तेन तादृशमुच्चार्येत्यर्थः । शर्मान्तनामश्रवणे हि हसितं स्यात् । अत्र विष्णुशर्मा आलम्बनम् , तस्य रोदनमुद्दीपनम् , द्रष्टुरुद्वेगजाड्यादयो व्यभिचारिणः, मितहसि- तातिहसितानि उत्तम-मध्यमेष्वनुभावाः । यस्य हासस्तदनिबन्धेऽपि सामर्थ्यात् तदवसायः । तदुकम्- यस्य हासः सचेत् कापि साक्षानेव निवध्यते । तथाऽप्येष विभावादिसामदिवसीयते ॥ विकृतबाग्वेषादिदर्शनेनावश्यं हास्योदयाद् अत्र हास्यो रसः । करुणमाह- हा मातस्त्वरिताऽसि कुत्र [प.१२.२] किमिदं हा देवता काशिषो धिक् प्राणान् पतितोऽशनि तवहस्तेऽङ्गेषु दग्धे दृशौ । इत्थं घर्घरमध्यरुद्धकरुणाः पौराङ्गानानां गिर- श्चित्रस्थानपि रोदयन्ति शतधा कुर्वन्ति भित्तीरपि । साहपूजादिभिरप्यरक्षणात् देवताक्षेपः । विविधदानादितपितानां द्विजानामाशीभिरपि न किधित् कृतमित्याह - केति । मध्यरुद्ध इति बाष्पबाहुल्येनान्तरावस्थानम् । इत्थमिति गिर इत्यनेनान्वितम् । अत्र नृपयोषिदालम्बनम् , तत्शरीरवहिसंयोगादि उद्दीपनम् , नोदन- मनुभावः, दैन्यग्लानिमूर्छादयः सञ्चारिणः । रौद्रमाह- कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरुपातकं मनुजपशुभिर्निमर्यादैर्भवद्भिरुदायुधैः । नरकरिपुणा सार्द्ध तेषां सभीमकिरीटिना- मयमहमसृग्मेदोमांसः करोमि दिशां बलिम् ॥ , 'काव्यस इति टिपणी'।

·काव्यप्रकाश - द्रोणे हतेऽश्वत्थाम्रो वचनं वेणीसंहारेऽर्जुनं प्रति-गुरोः पातकमेव गुरुपातकं तस्य कर्तर्यनुमन्तरि अनिराकर्तरि दण्डः समुचित इति क्रमेणाऽऽह - कृतमित्यादि । अयम- हमनन्यसहायः, नरकरिपुणा कृष्णेन, क्रोधात् क्रमं विस्मृत्य प्रागनुमन्तुरुपादानम् । अत्रा- पकारिणोऽर्जुनादय आलम्बनम् , अस्रोद्यमनमुद्दीपनम्, रोदनमनुभावः, अन्यनैरपेक्ष्य- गग्यगर्वः सञ्चारी। वीरमाह- क्षुद्राः सन्त्रासमेते विजहत हरयो क्षुण्णशक्रेमकुम्मा युष्मदेहेषु लजां दधति परममी सायका निष्पतन्तः । सौमित्रे! तिष्ठ पात्रं त्वमसि नहि रुषां नन्वहं मेघनादः किश्चिद्भूभङ्गलीलानियमितजलधिं राममन्वेषयामि ।। दूतादे पद्यम् । एत इत्येवं सम्बोधनासंभवात् , एते यूयं विजहतेत्यन्वयः । विजहितेत्यत्रे- हल्यघोरितीत्वापवादो जहातेश्चेति पक्षे इकारः । युष्मद्देहेषु पतन्तः सायका लज्जां दधतीति न तत्र पतिष्यन्तीति भावः । सौमित्रेति मातृसम्बन्धोल्लेखेन निर्वीर्यत्वं व्यज्यते । अत्र राम मालम्बनम् , जलनिधिनियमनमुद्दीपनम् , नीचेषू- प. १३.१]पेक्षणं रामं प्रति स्पर्ध चामुभावौ, ऐरावतकुम्भसंचूर्णनस्मृतिः, लज्जां दधतीति गम्यो गर्वश्च सञ्चारिणौ । भयानकमाह- ग्रीवाभङ्गामिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने बद्धदृष्टिः पश्चार्द्धन प्रविष्टः शरपतनभयाद् भूयसा पूर्वकायम् । दभैर वलीः श्रमविवृतमुख_शिभिः कीर्णवर्मा पश्योदग्रप्लुतित्वाद् वियति बहुतरं स्तोकमुया प्रयाति ॥ अभिज्ञानशाकुन्तले प्रथमाके पद्यम् । गम्यदेशवैषम्यावैषम्यनिरूपणाय कादाचित्क- विवर्तनेन रथदर्शनविच्छेदादाह - मुहुरिति । भूयसेति भूयसो लघुनिगोपनं न संभवतीत्यपि न गणयतीत्यर्थः । ततो भयपोषणं स्यन्दनात् भयमेव रसप्रकृतिः, तेन शरपतनादिति तयस शब्दोपादानेऽपि न दोषः । श्रम विवृतेति दैवाद् अश्यति, नादानं न या विसर्गः । अत्र स्यन्दनमालम्बनम् , अनुसरणमुद्दीपनम् , पलायनमनुभावः, श्रमः सञ्चारी। बीभत्समाह- उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथूत्सेधभूयासि मांसा- न्यसस्फिक्पृष्ठपिण्डाद्यवयवसुलभान्युग्रपूतीनि जग्ध्वा । आतः पर्यस्तनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरकः करका- दस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ।।

·- चतुर्व उल्लास वीप्सायांयावत्संभवस्तावद् विधिः । प्रथमं कृत्तिं उत्कृत्योत्कृत्य अथ मांसानि जग्ध्वा क्रव्यमत्तीत्यन्वयः । उत्सेध उच्छूनता, उद्बोध इत्यपि पाठान्तरम् , अर्थस्तु स एव । स्फिक् ऊरूमूलकटिसन्धिभागः, पिण्डी जडोर्धभागः, 'पिण्ड' इति पाठे तदाकारक- त्वात् । तथा स्थपुटं विषमगमीरभागः । करहस्साहसंस्थत्वं बलवत्पिशाचाशयैव, अत एव इप्रेरणं दशनप्रकटनं च । अत्र शव आलम्बनम् , उत्कर्तनाद्युद्दीपनम् , नासाकुधनादयो- ऽनुभावाः, उद्वेगादयः सञ्चारिणः । अद्भुतमाह- चित्रं महानेष नवाऽवतारः क्व कान्तिरेषाभिनवैव भङ्गिः । लोकोत्तरं धैर्यमहो प्रभावः काप्याकृतिनूतन एव सर्गः॥ [प. १३.२ ] अत्र 'चित्रं महान् बत लोकोत्तरम् अहो कापि नूतन' इति शब्दाः खसमभिन्या- हृतशब्दार्थस्यालौकिकत्वप्रकाशकाः । अवतार इति सदाचारादिप्रवर्तकत्वात् । अविकार इति पाठे विकाराभाव इत्यर्थः । अत्र मा(म)हापुरुष आलम्बनम् , तनुणातिशय उद्दीपनम् , तवादयोऽनुमावाः, मति-धृति-हर्षादयः सञ्चारिणः । एवं विमावादयो भावेष्वपि भाव्याः। अथ करुणादीनां कथं न रसत्वमिति चेत्, उच्यते- इष्टनाशादिभिश्तोवैवयं शोक उच्यते । - तथा- - रौद्रशक्त्या तु जनितं वैलग्यं मनमो भयम् । दोषेक्षणादिमिर्गहीं जुगुप्सेति निगयते ॥ तथा- तत्वज्ञानाद् यदीयादेर्निर्वेदः स्वावमाननम् ॥ इत्यादिनियुक्तशोकादिप्रवृत्तिकानां करुणादीनां रसत्वनिषेधात् । न च तेषां तथाभूत- त्वेऽपि अभिव्यक्तानन्दचिदात्मना सहाभिव्यक्तानां रसत्वमिति वाच्यम् । एवमपि स्थाय्यंशे रसत्वविरोधात् । अथालौकिकविभावाद्यभिव्यक्तानां तेषां रसत्वमुचितम् , सुरते दन्ताधा- घातस्याखाद्यवदिति चेत् , न । एवं क्षुधापिपासादिनानाविधदुःखहेतुजनितचेतोवैक्लव्यस्यापि रसान्तरत्वापत्तेः । सुरते दन्ताघातस्य बलवत्कामसंभवदुःखनाशकत्वेन भारापगमानन्तरं सुखिनः संवृत्ता स इतिवदुपादेयत्वम् । यत् तु शोकादयोऽपि रत्यादिवत् खप्रकाशज्ञानसुखात्मका इति तदुन्मतमलपितम् । किञ्च सामाजिकेषु मृतकलत्रपुत्रादीनां विभावादीनां शोकादि- स्थायिभावस्य चर्वणीयेन अज-महीपालादिना सह साधारण्यम् , असुपातादिदर्शनात् । वर्णनीयतन्मयीभवनं चापेक्षितमिति चेत्, कथं ब्रह्मानन्दसहोदररसोद्बोधः ! कथं वा नाम(मा)जल्यम् ! अत एव केचिदजविलापादिकं न पठन्ति । बीमत्से तु मांसपूयाधुपस्थित्या वान्तनिष्ठीवनादिकं यन्न भवेत् तदेवाश्चर्यम् , कुतस्ताहशपरमानन्दरूपरसोद्बोध इति । एवं भयेऽपि ।तथा शान्तस्य त्यक्त-[प. १४.१] सर्ववासनेषु भवतु नाम कथञ्चिद् रसत्वम् , विषयिषु पुनः सर्पविषयोपरमोपस्थित्या कथं रसत्वम् । तदुक्तम् - ·काव्यत्रकार . म पत्र दुःख न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागी न च काचिदिच्छा। रसः प्रशान्तः कथितो मुनीन्द्रः सर्वेषु भावेषु शमप्रधानः ॥ एवं वीर-रौद्रयोर्न भेदः, विभावादिसाम्यात् । न च स्थायिभेद एव भेदकः, तस्यापि नियामकमुखप्रेक्षितत्वात् । यत् तु- 'रक्तास्य नेत्रता रौद्रे युद्धवीरात् तु भेदिनी ।' इत्याहुः, तन्न । क्रोधसञ्चारिणि वीरे तस्याः सुलभत्वेन भेदकत्वानुपपत्तेः । न च रौद्रे अविवेकत्वस्य वीराद् भेदकस्य संभवाद् भेद इति वाच्यम् । क्रौधसञ्चारिणि धीरेऽप्यविवेकत्वस्य संभवात् । दानवीरादीनां प्रभावातिशयवर्णन एव कवीनां तात्पर्यमिति म तेषां रसत्वम् । एवं वात्सल्यनामाऽपि न रसः । भावेनैव गतार्थत्वात् । ननु कथं अजविलापादिकं कविभिर्वर्ण्यत इति चेत्, उच्यते-तेषां अज-महीपति- प्रभृतीनां खखप्रियानुरागप्रकर्षप्रतिपत्त्यर्थम् । अत एव च अजमहीपतेः खप्रियां इन्दुमती प्रति देहत्यागः कालिदासेन वर्णितः । एवं शान्तस्यापि वर्णनं मुमुक्षूणां वैराग्यातिशय- प्रतिपत्तये । एवं भयातिशयवर्णनं तत्तद्व्यक्तीनां मार्दवप्रतिपादनाय । वस्तुतस्तु कविमिः खशक्तिप्रदर्शनार्थमेव पद्मबन्धाबन्धादिनिर्माणवत् तत्र तत्र प्रवर्त्यत इति । अथ भावखरूपम्- रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाचितः। (मू० का० ३५, उ० ) भावः प्रोक्तः। आदिग्रहणात् मुनि-नृप-पुत्रादिविषया । अञ्जितो व्यञ्जित इत्यर्थः । व्यभिचारिणो ब्रूते- निर्वेद-ग्लानि-शङ्काऽऽख्यास्तथाऽसूया-मद-श्रमाः। आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहो मदस्मृतिः ॥ (मू० का० ३१) ब्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा । गर्यो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ॥ (मू० का० ३२) सुप्तं वियोधोऽमर्षश्च अवहित्थमथोग्रता। मतियाधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ।। (मू० का० ३३) त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः । त्रयरिंशदमी भावाः समाख्याप. १४.२]तास्तु नामतः ॥ (मू० का० ३४) बलस्यापचयो ग्लानिः । शकाऽनिष्टसमन्वयः, अनिष्टसंभावनम् । परोत्कर्षाक्षमाऽसूया। अनर्थातिशयाञ्चेतस्याऽऽवेगः संम्रमो मतः । कोप एव स्थिरतरोऽमर्ष इति कथ्यते । अव. हित्यमाकारगोपनम् । अर्थनिर्धारणं मतिः। औरपातिकैर्मनःक्षेपः त्रासः कम्पादिकारकः । पूर्वापरविचारोत्थं भयं त्रासाद् पूर्वम् भवेत् ॥ 'स्मतितिः' इति मुद्रितपाठः ।

·२३ - इति दिशा बासस्य व्यभिचारित्वम् । भयस्य स्थायित्वमिति बोध्यम् । तत्राऽऽदौ भावोदाहरणम् - कण्ठकोणविनिविष्टमीश ! ते कालकूटमपि मे महामृतम् । अप्युपात्तममृतं भवद्वपुर्भेदवृत्ति यदि मे न रोचते ॥ ननु कथमस्य न रसत्वम् ! 'नवरसा अन्ये भावा' इति स्वतन्नेच्छेन मुनिना विभाग. करणात् । असुरादौ कवेः रत्यभावेऽपि तत्प्रतापादिवर्णनं तजेतुरुत्कर्षप्रतिपादनाय । व्यभिचारी यथा- जाने कोपपराङ्मुखी प्रियतमा स्वमेऽद्य दृष्टा मया मा मा संस्पृश पाणिनेति रुदती गन्तुं प्रवृत्ता ततः । नो यावत्परिचुम्ब्य चाटुकशतैराश्वासयामि प्रियां भ्रातस्तावदहं शठेन विधिना निद्रादरिद्रीकृतः ॥ अत्र रसेऽनुभूयमानेऽपि विधिं प्रत्यसूयैव काव्यसर्वखत्वेन अनुभूयत इत्यसौ भाव- ध्वनिरिति व्यवहियते । 'प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति' न्यायात् । इयं भावस्थितिरुक्ता । तदाभासा अनौचित्यप्रवर्तिताः। (मू० का० ३६, पू० ) तदाभासा रसाभासा भावाभासाश्च । यथा- स्तुमः कं वामाक्षि ! क्षणमपि विना यं न रमसे, विलेमे कः प्राणान् खलु रणमुखे यं मृगयसे । सुलग्ने को जातः शशिमुखि! यमालिङ्गासि बलात् तप:श्रीः कस्यैषा मदननगरि ध्यायसि तु यम् ॥ अत्र यं यमित्यसकृत्कर्मोपादानं अनेककामुकविषयमभिलाषं तस्याः व्यनक्ति । यद्यकविषयत्वमभिप्रेतं स्यात् तदासकृदेव कर्मोपादानं कुर्यात् । यद्वा रमणान्वेषणादि- व्यापारा बहवस्ते च सर्वे एव वर्तमानकालीना नैकविषयत्वे संभवन्तीत्यनेककामुकविषया- भिलाषप्रत्ययाद रतेराभासत्वम् । [प. १५.१ ] वस्तुतस्तु परस्परजीवितसर्वखयोरनुरागस्यैव रसस्वात् शास्त्रातिक्रमाद्यनौचित्यं रसत्वविरोधीति ध्येयम् । भावाभासो यथा- राकासुधाकरमुखी तरलायताक्षी सस्मेरयौवनतरङ्गितविभ्रमाङ्गी । तत् किं करोमि विदधे कथमत्र मैत्री तत्स्वीकृतिव्यतिकरे क इवाभ्युपायः॥ मात्र चिन्ता अनौचित्यप्रवर्तिता । एवमन्येऽप्युदाहाः । भावस्य शान्तिरुदयः सन्धिः शबलता तथा॥ (मू• का० ३६, उ• ) - ·काव्यप्रकाशलण्डन क्रमेणोदाहरणानि- तस्यां रघोः सूनुरुपस्थितायां वृणीत मां नेति समाकुलोऽभूत् । आखा(श्वा)सितस्तत्क्षणमंसकटे वामेतरेण स्फुरता भुजेन । अत्राऽऽवेगस्य । विलोचनं दक्षिणमञ्जनेन संभाव्य तश्चितवामनेत्रा। तथैव वातायनसंनिको ययौ शलाकामपरा वहन्ती । अत्रौत्सुक्यस्य भावस्योदयः । तं वीक्ष्य वेपथुमती सरसाङ्गयष्टिनिक्षेप एव पदमुद्धृतमर्पयन्ती । मार्गाचलव्यतिकराकुलितेव सिन्धुः शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्थौ ॥ अत्राऽऽवेग-हर्षयोः सन्धिः । काकार्य शशलक्ष्मणः क च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोषाणां प्रशमाय मे श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम् । किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषाः कृतधियः खमेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपैहि कः खलु युवा धन्योऽधरं धास्यति ।। विक्रमोर्वशीनाटके पुरूरवसो वाक्यमिदम् । अत्र वितर्क औत्सुक्य-मति-स्मरण-शङ्का- दैन्य-धृति-चिन्तानां तिलतण्डुलवञ्चर्वमाणता । अत्र काकार्यमित्यादौ वितर्कः, भूयोऽपीत्यौ- सुक्यम् , दोषाणामिति मतिः, कोपेऽपीति स्मृतिः, किं वक्ष्यन्तीति शहा, खप्नेs. पीति दैन्यम्, चेत इति धृतिः, कः खस्विति चिन्ता,- इति स्वयं बोध्यम् । वस्तुतस्तु एतेषां पूर्वपूर्वोपमर्दैन परपरोदयः शबलता । मुख्य रसेऽपि तेऽङ्गित्वं प्राप्नुवन्ति कदाचन । (मू० का० ३५, ५०) राजानुगतविवाहप्रवृत्तभृत्यवत् । इदमयुक्तम् । तथा हि-रत्यादिसहचरणाद् व्यभिचारिणां भवतु कथश्चन मुख्यत्वम् , सर्वथा उदासीनानां भाव-प्रशमादीनां [प. १५.२] मुख्यत्वं न संभवति, मानाभावात् । अनुस्खानाभसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्थितिः परः॥ (मू० का० ३७, उ०) शब्दार्थोभयशत्तयुत्थस्त्रिधा स कथितो ध्वनिः। (मू० का० ३८, ५०) अनुखानः अनुरणनं तदाभस्तत्सदृशः संलक्ष्यः क्रमः पौर्वापर्यम् , अर्थाद् व्यञ्जकेन सह, यस्स एवंविधस्य व्यङ्ग्यस्य स्थितिर्यस्य स इत्यन्वयः । यथा ध्वनि-प्रतिध्वन्योः क्रमो लक्ष्यते तद्वद् वस्स्वलक्षति-तद्वयनकयोरित्यर्थः । स च शब्दशक्युद्भवः, अर्थशक्युद्भवः, उभयशक्त्युद्भवति त्रिविधः । तत्र शब्दा यत्र परिवृत्तिं न सहन्ते स शब्दशक्युद्भवः । तदन्योऽर्थशतयुद्भवः । यत्र केचन शब्दाः परिवृत्तिसहिष्णवः केचिदन्यथा, उभयोरपि १०स्थितिस्तु पा। मुद्रितपाठः । [ ·- 'कामासर्वलत्वं च सत्र उभयशक्तिमूलः । अत्रेदमवधातव्यम् - वस्त्वलति-ध्यग्योः क्रमः संरक्ष्यते, रसभावादिषु क्रमो न लक्ष्यते इत्यलबारशास्त्रयोगिन एवं प्रन्या इति । तत्र. अलङ्कारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद् यत्रावभासते ॥ (मू० का० ३८, ०) प्रधानत्वेन स ज्ञेयः शब्दशक्तयुद्भवो द्विधा । (मू० का० १९, १०) वस्त्वेवेत्यनलकारं वस्तुमात्रम् । तत्रायो यथा-भद्रात्मन इत्यादि । अत्र मिथोऽसम्ब- धार्थद्वयबोधकत्वेन वाक्यमेदो मा भूदिति प्रकृताप्रकृतयोरुपमाऽलकारः कल्पनीय इति उपमाऽलङ्कारो व्यङ्ग्य इति व्यवहर्तव्यम् । वस्तुमानं यथा- शनिरशनिश्च तमुच्चैर्निहन्ति कुप्यसि नरेन्द्र ! यसै त्वम् । यस प्रसीदसि पुनः स भात्युदारोऽनुदारश्च ॥ मन्त्र विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनार्थमेकं कार्य कुरुत इति वस्तु ध्वन्यते । अर्थशतयुद्भवेऽप्यर्थों व्यञ्जकः सम्भवी खतः ॥ (मू० का० ३९, उ.) प्रोटोक्तिमात्र(त्रात् ?)सिद्धो वा कवेस्तद्वर्णितस्य च । बस्तु वाऽलङ्कतिर्वेति षड्भेदोऽसौ व्यनक्ति यत् ॥ (मू० का० ४. ) पस्वलङ्कारमथवा तेनासौ द्वादशात्मकः। (मू० का० ४१, पृ० ) इति । तत्र स्वतः संभवी न केवलं भणितिमात्रनिष्पन्नो बहिरौचित्येनापि संभाव्यमानः, प्रौढोक्तिमात्रा बहिरसन्नपि निम्मितः कविना कविनि[बद्धवक्रेत्यन्यत् । अत्र अर्थ- शक्युववस्य द्वादशमेदा इति यदुक्तं तदनुपपन्नम् । यतः- कविनिबद्धकविस्वात् । तेना- यमर्थः- स्वतः सम्भवी प्रौढोक्तिमात्रसिद्ध [५० १६. १] इति द्विविधोऽपि प्रत्येक वस्त्व. लकाररूपत्वेन चतुर्विधो व्यञ्जकः । तस्य प्रत्येक वस्वलकारो व्याय इत्यष्टविधो वनिः । अन्यत् तु सर्व खबुद्धिसौष्ठवप्रकटनम् । खतःसंभव्यर्थशक्तिमूलध्वनिर्यथा अलससिरमणी धुत्ताणमग्गिमो पुत्ति धनसमिद्धिमओ। इय मणिएण नअंगी पल्लविलोअणा जाआ॥ [भलसशिरोमणिः धूर्तानामग्रिमः पुनि धनसमृलिमयः। इति भणितेन नताली प्रोत्फुल्लविलोचना जाता ॥] अलसत्वेन अप्रवासित्वम् , धूर्तत्वेन विदग्धत्वम् , प्रोत्फुल्लविलोचनत्वेन हषों व्यज्यते । अत्र ममैवायं उपभोगयोग्य इति वस्तु खतः संभविनार्थेन व्यज्यते । प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नाथशक्तिमूलध्वनिमाह- महिलासहस्सभरिए तुह हिअए सुहअ सा अमाअंती । अनुदिणमणण्णकम्मा अंगं तणुअं पि तणुएइ ।। [महिलासहनभूते तव हृदये सुभग सा अमान्ती । प्रतिदिनमनन्यकर्मा महंतनुकमपि तनूकरोति ॥] १०खेनोम्मितस्य वा' मु. पा० । २ 'तेनायं' मु. पा०। का.प्र.४ ·काव्यप्रकाशखण्डन मनामान्तीत्यत्र महिलासहस्रमृतत्वं हेतुः, तनु(नू)करणे अमितत्वादिहेतुरिति हेत्वलहारः। भत्र हेस्वलहारेण प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नेन तनोस्खनु(नू )करणेऽपि तव हृदये सा न वर्तत इति विशेषोक्तिव॑न्यते। उभयशक्तिमूलध्वनिर्यथा- अतन्द्रचन्द्राभरणा समुद्दीपितमन्मथा । तारका तरला श्यामा सानन्दं न करोति कम् १ ॥ अक्षरार्थस्तु- श्यामा नायिका रात्रिश्च, चन्द्रः शशी कपूर च, सुवर्ण वा । 'चन्द्रः सुधांशुकर्पूरकम्पिल्लवर्णवारिषु' इति विश्वः । तारका नक्षत्रं अक्षिकनीनिका च । यद्यपि शब्दशक्तिमूलेऽर्थस्य, अर्थशक्तिमूले शब्दस्य व्यञ्जकत्वं संभवतीति उभयशक्ति- मूलस्वं सर्वत्रास्ति, तथापि तत्र गुणप्रधानभावेन । अत्र तु द्वयोरेव प्राधान्ये व्यञ्जकत्व- मिति उभयशक्तिमूलत्वम् । अयं निष्कर्षः - यत्र पदं परिवृत्त्यसहिष्णु तत्र पदप्राधान्यम् , अन्यत्रार्थप्राधान्यम् । [प. १६.२] प्रकृते चन्द्रसमुद्दीपिततारकाशब्दाः परिवृत्त्यसहिष्णवः, पदान्तरोपादानेऽपरार्थप्रत्ययो न स्यात् । अत एव एषां शब्दप्राधान्यम् । अन्ये न तथेति तेषां अर्थप्राधान्यम् । उभयोरे कत्र प्राधान्यादुभयशक्तिमूलत्वम् । अत्रेदमवधातव्यम् – यस्य यत्र काव्यसर्वस्वत्वमनुभूयते तत्र तस्य प्राधान्यम् । तथा चात्र रात्रिनायकयोरुपमानोप- मानभावो व्यायः । अत्रेदमवधातव्यम् - अविवक्षितवाच्यप्रभृतयो यावन्तो ध्वनिभेदाः कथिताः ते सर्वे वाक्ये भवन्ति । उभयशक्तिमूलं विना पदे स्युरिति प्राश्वः। 'सोऽपि पदे भवतीति नवीनाः। यत्र सर्वाणि पदानि समकक्षकतया व्यञ्जकानि प्रकृतार्थोपकारे पर्यवस्यन्ति तत्र वाक्यगतत्वेन व्यवहारः; यत्र त्वेकमेव प्राधान्येन व्यञ्जकं तत्र पदगत. स्वेनेति वाक्य-पदगतत्वेन ध्वनीनां विवेकः । सत्र वाक्ये पूर्वमुदाहृताः । पदे किञ्चित् उदाहियते यथा - पहवस्ते गुणा राजकस्तु सुमहान् गुणः । मित्राणि तव मित्राणि नान्यथा स्युः कदाचन ॥ एवं अन्यदपि स्वयं बोध्यम् । प्रबन्धेऽप्यर्थशक्तिभूः। (मू० का० ४२, च० पा० ) अलं स्थित्वा श्मशानेऽसिन् गृध्र-गोमायुसङ्घले । कहालबहले घोरे सर्वप्राणिभयङ्करे ॥ न चेह जीवितः कश्चित् प्राणिधर्ममुपागतः । प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरीहशी ॥ इति । , 'उभयशकिमूवनिरपि' । इति टिप्पणी । २०काळधर्म' मु. पा०।

·- चतुर्थ उल्लास रात्रावन्धस्स दिवा प्रभवतो गृध्रस्य पुरुषविवर्जनपरं वाक्यम् - आदित्योऽयं दिवा मूढाः स्नेहं कुरुत सांप्रतम् । बहुविनो मुहूर्तोऽयं जीवेदपि कदाचन ॥ अK कनकवर्णाभं बालमप्राप्तयौवनम् । गृध्रवाक्यात् कथं बालास्त्यजध्वमविशकिताः ॥ इति । निशि विजृम्भमाणस्य गोमायोजनव्यावर्त्तननिष्ठं चेति प्रबन्ध एव व्यजकतया प्रयते । अन्येऽपि खयमूयाः । अपिशब्दात् पद-वाक्ययोः पदैकदेशरचनावर्णेष्वपि रसादयः। पदं द्विविधं सुबन्तं तिङन्तं च । एकदेशो धातुनामरूपः प्रकृतिविभागः, तिज प. १५.१]. सुप्रूपः प्रत्ययविभागः । यथा- रइकेलिहिअनिवसनकरकिसलअरुद्धणअण अलस्स । रुहस्स तीअनअणं पव्वइपरिचुम्बिअंजअइ ।। रतिकेलिहतानिवसनकरकिशलयरुडनयनजु(यु)गलस्य । रुद्रस्य तृतीयनयनं पार्वत्याः परिचुम्बितं जयति ॥ उत्कर्षाश्रयो भवति, स च लोकोत्तररूपेण पिधानवत्तया । लोकोचरता च चमत्कारा- नुगुणतया रागातिशयहर्ष-लज्जासंपत्तिद्वारकरसातिशयपोषणात् । तच्च जयतिना साध्यत इति प्रकृतेर्व्यञ्जकत्वम् । नाम्नो व्यञ्जकता यथा- प्रेयान् सोऽयमपाकृतः सशपथं पादानतः कान्तया द्वित्राण्येव पदानि वासभवनाद् यावन यात्युन्मनाः । तावत् प्रत्युत पाणिसंपुटगलबीवीनिबन्धं धृतो धावित्वैव कृतप्रणामकमहो प्रेम्णो विचित्रा गतिः॥ अत्र पदानीति न तु द्वाराणि । तथा च द्वारादिव्यवच्छेदो व्यायः । स च संभोग- संचायॊत्सुक्योपोद्वलनद्वारा रसपरिपोषकृत् । तिङ्सुपो यथा- लिखनास्ते भूमि बहिरवनतः प्राणदयितो निराहाराः सख्यः सततरुदितोच्छूननयनाः । परित्यक्तं सर्व हसितपठितं पञ्जरशुकै- स्तवावस्था चेयं विसृज कठिने मानमधुना ॥ पत्र लिखनिति न लिखतीति अपि तु प्रसादपर्यन्तं आस्ते । तथा च लिखनस्य न साध्यत्वम् । अप्राधान्यं अबुद्धिपूर्वकत्वं व्यज्यते किन्तु प्रसादपर्यन्तायाः खितेरेव साध्यस्वम् । तथा आस्त इति न त्वासित इति । तेन स्थित्यतीतताविच्छेदो व्ययः । 'स्थितो' मु. पा.. २मादणे सोणणभण" इति पाठः । .

·काव्यप्रकाशन एवं भूमि मिति न तु भूमाविति । न हि बुद्धिपूर्व किचिलिखति। अभिभारण- ताऽभिधाने माकाहस्य कर्मण उद्देश्यत्वं प्रतीयेत, न च तथेति । 'रमणीयः क्षत्रियकुमार आसीत् ।। इत्यतीतकालोपदेशात् स्थितेर्वर्तमानक भविष्याचव्यवच्छेदो मन्यते । एषा हि दाशरथि प्रति कुपितस्य भार्गवस्मोक्तिः । यथा वा- समोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः [प. १५. २] प्राप्तः प्रसिद्धिं परा- मस्मद्भाग्यविपर्ययाद् यदि परं देवो न जानाति तम् । बन्दीवैष यशांसि गायति मरुन् यसैकवाणाहति- श्रेणीभूतविशालशालविवरोद्गीर्णैः स्वरैः सप्तभिः ।। अत्रासावित्यनेन निरन्तरभावनावशेन प्रत्यक्षायमाणत्यम् , भुक्नेषु इति बहुवचनेन न यत्र कचिदिति, गुणैरित्यनेन दोकव्यवच्छेदो व्यज्यते । तथा न त्वदिति न मदिति अपि तु अस्मदिति सर्वाक्षेपकत्वम् । एवं अभाग्यादिति वक्तव्ये भाग्यविपर्ययादिस्युक्तम् । तेन अभा- ग्याभावेऽपि भाग्यान्येव तत्त्वेन परिणतानीति प्रतीयते । तैस्तु निर्वेदशकादैन्यविषा- दातिशयः पोष्यते । एवं रचना-वर्णयोर्व्यञ्जकत्वं वक्ष्यते । एते शुद्धभेदाः । एवं एतेषां ध्वनीनां संशयास्पदत्वेन, अनुप्रायानुप्राहकतया, एकव्यञ्जकानुप्रवेशेन चेति त्रिरूपेण- संकरेण, परस्परनिरपेक्षया चैकप्रकारया संसृष्टया एकत्र काव्ये संसर्गरूपया अन्योऽन्य- योजनम् । यथा- खणपाणिआ देअर जाआए [ सुहअ] कि पि दे भणिआ । रुअइ पलोहरवलहीपरम्मि अणुणिजइ वराई । [क्षणप्राघुमिका देवर जावया [सुभग ] किमपि ते भणितः । रोविति पथानागवसमीगृहे अनुनीयता बराकी ॥] क्षणमाशुणिका उत्सवातिथिः । पलोहरशब्दो देशभाषया गृहपश्चाद्वाची । बत्रानुमयः कि उपभोगलक्षणे अर्थान्तरे समितः, किं अनुरणनन्यायेन उपभोग एक व्यको व्यताका इति संदेहः। स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लबलाका घना वाताः शीकरिणः पयोदसुदामानन्दकेका: कलाः । कामं सन्तु तथा (दृढं १) कठोरहृदयो रामोऽसि सर्व सहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव ॥ वेल्लनं विलासखेलनम् , पयोदसुहृदां मयूराणाम्, कामं प्रभूतम् , दृढं बलवत् , सहे इत्युतमपुरुषैकवचनम् । भविष्यति जीविष्यतीत्यर्थः । खेदातिशये ह ह हे। प. १८. ति त्रयो निपाताः । स्मृतिसंकल्पोपनीता सीतां संबोध्याह-देवीति । अत्र वियतो नि:सर्वस - ·२ लेपनासंभवात् लिखेति पदे व्यापले जाणा, मुहवामित्यातलल भिवलाभावात् सुहृदा- मित्यनेन परितोषारिख बक्यते । तदतिशयौ च व्यायौ लेपन सुझस्वयोः सर्वथान्वया- प्रवेशात् वाध्ययोरत्यन्ततिरस्कारः । एवं चार अत्यन्ततिरस्सवमाययोापनातिशय- परितोषकारित्वातिचयध्वन्योः संसति। आभ्यां सह समोऽसीतिः अर्थान्तरे कष्टजी- बिस्वको सामितवाच्यस्य, पताहशि वैयत्र्यहेतुसंपातेऽपि जीविखाल्पःखसहनाति- शयन्योः, अनुभागानुप्राहकभावेन रामपदलक्षणैकव्या कानुप्रवेशेन का अर्थान्तरसमित- वाच्यस्य दुःखसहनातिशयध्वनेः रसध्वनेश्च सबरः । एवमन्यदप्युदाहार्यम् ॥ ॥ इति पादशाहश्रीअकबरसूर्यसहस्रनामाध्यापक श्रीशत्रुजयतीर्थकरमोचनायनेकसुस्तविधाप्रक- महोपाध्याय-श्रीमानुचन्द्रगणिशिष्याष्टोत्तरशतावधानसाधनप्रमुदितपादशाहश्रीअकबर- प्रदत्त-घु(खु)स्फहमापराभिधानमहोपाध्याय-श्रीसिद्धिचन्द्रगणिविरचिते काव्यप्रकाशष(ख)ण्डने चतुर्थ उक्लासः ।। पश्चम उल्लासः। अथ प्राचोक्तगुणीभूतव्ययमेदानाह - अमूलमपरस्याहं वाच्यसिपामस्फुटम् । सन्दिग्धतुल्यप्राधान्ये काकाऽऽक्षिसमसुन्दरम् ॥ (मू० का० ४५.), व्यायमेवं गुणीभूतव्यङ्गयस्याष्टौ भिवाः स्मृताः। (मू० ० ४६, १०) एषां खरूपं लक्ष्येषु वक्ष्यामः । कामिनीकुचकलशतया गूढं चमत्करोति, अगूढंतु स्फुटतया प्रतीयमानमिति गुणीभूतमेव । यथा- राजर्षिवंशमनोर्मे मर्कटद्वारसेवनात् । जीवन्तमपि मां ब्रह्मन् ! मृतमित्यवधारय ।। भत्र मरणमेव श्रेय इत्यनुतापातिशयो व्यङ्ग्यः सर्वजनवेद्यस्वाद गूटः एव । अपरम रसादे, रसादिः अझं उत्कर्षक तथा वाच्यस्य [प० १८.२ ] अनुरणनरूपमझम् । केषित् तु वाच्यस रसादिरमित्याहुः । लक्ष्यदर्शने विशिष्टं विवेचयिष्यामः । यथा- अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाम्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविषेसनः करः॥ अत्र शारः करुणस्योत्कर्षकः । तथा हि - एतत् समरपतितं भूरिश्रवसो हसमालोक्य तपूरमिदधौ । तथा च गृङ्गारोचितरसनाकर्षणादिविलासस्मरणनिगमद्वक्त्वात् शोक- वेगमधिकमुपजनयति । - ·३० काव्यप्रकाशखण्डन - कैलासालयमाललोचनरुचा निर्वर्तितालतक- व्यक्तिः पादनखद्युतिगिरिभुवः सा वः सदा त्रायताम् । स्पर्धवन्धसमीहयेव सुदृढं रूढा यया नेत्रयोः कान्तिः कोकनदानुकारसरसा सद्यः समुत्सार्यते ॥ कैलासालयः शिवः, अत्र गिरिभुवः कोपवशात् नेत्रयोः शोणा कान्तिरासीत् सा पादप्रणते शिवेऽपगतेति ध्वनितम् । तत्रेदमुत्प्रेक्षते - स्पर्द्धाबन्धेति । वढा उपचिता । अत्र भावस्य त्रायतामित्यवगतस्य कविनिष्ठस्य रसो महादेवनिष्ठा रतिः प्रणतिरवसेया। महादेवोऽपि यत्प्रसादनाय प्रणमति तत्र भक्तिरुचितेति रसस्य भावाजता । एवं सर्वत्रा- झाङ्गिभावो बोध्यः । अनुरणनरूपस्य रसस्य वाच्याजवं यथा- जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगतृष्णान्धितधिया वचो वैदेहीति प्रतिपदमुदश्रु प्रलपितम् । कृतालंकाभर्तुर्वदनपरिपाटीषु घटना मया रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता ॥ मया रामत्वं रामसाहश्यं आप्तं प्राप्तमित्यन्वयः । खपक्षे जनस्थानं नगर-प्रामादि, रामपक्षे जनस्थानं खर-दूषणादिनिवासः दण्डकारण्यं वा । खपक्षे कनकविषया मृगतृष्णा निःफलाऽऽशा, रामपक्षे कनकमृगे सुवर्णमृगे तृष्णा च । वै निश्चितं देहि प्रयच्छ, रामपक्षे विदेहापत्यं स्त्री वैदेही सीता च । भर्तुः भरणकर्तुः । परिपाटीषु मुखविवलनान- मोहनाऽनवधानादिषु का घटना न कृता ता वद । यद्वा [प. १९.१] काभर्तुः कुत्सितभर्तुः । वदनपरिपाटीषु वचनमीषु, घटना योजना अलमत्यर्थेन न कृता । अलं व्यर्थ वा कस्य मुखस्याभर्तुरपोषकस्य नीचजनस्वेत्यर्थः । लङ्काभर्तुः रावणस्य वदनानां परिपाठयां पतयां इषुघटना शरसंयोजनं च । खपक्षे कुशलं प्रचुरं वसु धनं यस्य, एवंभूतता । कुश-लवौ सुतौ यस्याः सा सीता । अत्र प्रकृताप्रकृतयोः कवि-रामयोः साम्यं व्यञ्जनया बोध्यते । अत्र शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपो रामेण सह उपमानोपमेयभावो मयेत्यादिना वाच्याङ्गता नीतः । शब्दानां परिवृत्त्यसहिष्णुत्वेन शब्दशक्तिमूलता । वाच्यस्य मयाप्तं रामत्वस्य । अन्यत्रान्यतादाम्यारोपरूपस्यातिशयोक्तिरूपस्य आता उत्कर्षतां नीतः । मयाप्तं रामस्वं इत्यभिधाय कविनेति शेषः । तदनुक्तावुपमाध्वनित्वानपायः स्यात् । अयमर्थः- सदृशे तत्त्वारोपस्स चमत्कारित्वात् , वाच्यस्य तत्त्वारोपस्य प्रतीयमानं खसाम्यमुत्कर्षकमित्य- परागता । ननु कुतो रामत्वं प्राप्तमित्याकालाया निवर्तकस्य साम्यस्य वाच्यसिद्धयात्वमेव नापरामत्वम् ! इति चेत्, न । जनस्थानभ्रमणादिरूपसाम्यस्य शब्दशक्तिमूलव्यन्यतः प्रागेवावगतौ रामस्वारोपरूपवाच्यस्य सिद्धत्वात् । अङ्गरूपोपमायां तु जनसान इत्यादि- शब्द एव साहश्यम् ।

·पञ्चम उल्लास ३१ - वाच्यसिद्धयङ्गं यथा- गच्छाम्यच्युत ! दर्शनेन भवतः किं प्रीतिरुत्पयते किं त्वेवं विजनस्थयोर्हतजनः संभावयत्यन्यथा । इत्यामन्त्रणमणिसूचितवृथावस्थानखेदालसा- माश्लिष्यन् पुलकोत्कराश्चिततनुर्गोपी हरिः पातु ॥ अच्युततनामक अपरित्यक्तधैर्य च । किं दर्शनेन अपि तु संभोगेन संभावयेति । अन्यथासंभावनमावश्यकं तत् किमित्यात्मानं वञ्चयाव इत्यर्था व्यङ्ग्याः । ते चामन्त्रणाधर्थ- स्योपपादकाः । अन्यथा आम[ प० १९.२ घणभङ्गिखरूपाज्ञानेन इत्यर्थानन्वयः स्यात्, इत्याह - अच्युतादि व्यायं आमन्त्रणेत्यादि वाच्यस्याङ्गमिति । अस्फुटं यथा अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा दृष्टे विच्छेदमीरुता। नादृष्टेन न दृष्टेन भवता लभ्यते सुखम् ॥ अत्रादृष्टो यथा न भवसि वियोगभयं च नोपपद्यते तथा कुर्याः- इति व्ययं झटिति सहृदयैरपि न प्रतीयते । नवीनास्तु अयं भेदः खबुद्धिमात्रकल्पित एव । इदं व्याय व्यायान्तरवत् सहृदयैर्विलम्बेन प्रतीयते इत्यस्य शपथैरेव प्रत्याययितुं शक्यत्वात् । सन्दिग्धप्राधान्यं यथा- हरस्तु किञ्चित् परिवृत्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः। उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ।। अत्र परिचुम्बितुमैच्छदिति व्यङ्ग्यम् !, किं वा विलोचनव्यापारणं वाच्यं प्रधानमिति सन्देहः। तुल्यप्राधान्यं यथा- बामणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये । जामदग्न्यस्तथा मित्रमन्यथा दुर्मनायते ॥ अत्र जामदम्यः सर्वेषां क्षत्रियाणामिव रक्षसां क्षयं करिष्यतीति व्यङ्ग्यस्य दण्डस्य, वाच्यस्य च सामरूपस्य समं प्राधान्यम् । तथा हि - भूत्युपदेशमित्रत्वाभिधानं सामवाच्यम्, उक्तरूपश्च व्यङ्गयो दण्डः । उभयोरप्यनर्थनिवारकत्वे तुल्यता । काकाक्षिप्तं यथा- मश्रामि कौरवशतं समरे न कोपाद् दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः । संचूर्णयामि गदया न सुयोधनोरं सन्धि करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥ - - ·काध्यमकाशमण्डन - सन्धिश्रवणकुपितस्य मीमसेनस्पोक्तिरियम् । भवतामिति न ममापि । तेन तस्कृतसम्धाने नामाकं सन्धिरिति प्रतिज्ञा विरुद्धनिषेषाभिधायितु नंअिषु काकुनिषेधान्तराक्षेपिका । अभावाभावश्वावधारणमेवेत्याह-मनाम्येवेति व्यायं गुणीभूतं सदयुक्तम् । तथा हि मथ्नाम्येवेति व्यङ्ग्यस्य मीमसेनगतक्रोधोत्कर्षकत्वेन रौदरसोपोद्वलनद्वारा वाच्यात् सातिशय- चमत्कारित्वेन ध्वनित्वे [प० २०.१] संभवति कुतो गुणीभूतव्यज्यत्वम् ।। असुन्दरं तद् यत्र व्ययं चमत्कारित्वे वाच्यमुखनिरीक्षकम् । यथा - ग्रामतरुण तरुण्या नववञ्जुलमञ्जरी सनाथकरम् । पश्यन्त्या भवति मुहुनितरां मलिना मुखच्छाया । अत्र दससहेता नागतेति व्यङ्ग्यापेक्षया वाच्यस्यैव चमत्कारित्वात् ॥ ॥ इति पादसाह-श्रीअकबरसूर्यसहस्रनामाध्यापक-श्रीशत्रुञ्जयतीर्थकरमोचनाद्यनेकसुकृतविधापक महोपाध्याय-श्रीभानुचन्द्रगणिशिष्याष्टोत्तरशतावधानसाधनप्रमुदितपावसाह- श्रीअकबरप्रदत्त-खुस्फहमापरभिधानमहोपाध्याय-श्रीसिद्धिचन्द्र- गणिविरबिते काव्यप्रकाशखण्डने पञ्चम उल्लासः ॥ षष्ठ उल्लासः। चित्रभेदास्त्वलकारनिरूपण एव निरूपयिष्यन्ते । इदमवधेयम् - शब्दार्थचित्रं यत् पूर्व काव्यद्वयमुदाहृतम् । गुणप्रधानतस्तत्र स्थितिः शब्दार्थचिनयोः॥ (मू० का० ४८ ) न तु शब्दचित्रे नार्थस्य चित्रताऽर्थचित्रे शब्दस्य । तथा कैश्चित् शब्दचित्रमेवेष्यते । कैश्चिदर्थचित्रमेवेष्यते । अस्माभिस्तु द्वयमेवेति । उदाहरणं तु प्राक्तनं बोध्यम् । ॥ इति पादसाह-श्रीअकन्वरसूर्यसहस्रनामाध्यापक-श्रीशत्रुजयतीर्थकरभोचनाद्यनेकसुकृतविधापक- महोपाध्यायश्रीमानुचन्द्रगणिशिष्याष्टोत्तरशतावधानसाधनप्रमुदितपादसाह- श्रीअकन्वरप्रदत्तखुस्फहमापरामिधानमहोपाध्यायश्रीसिद्धिचन्द्र- गणिविरचिते काव्यप्रकाशखण्डने षष्ठ उल्लासः ।

·सप्तम उल्लासः। अथ दोषस्वरूपमाह- बेषां ज्ञानाचमत्कारो न सम्यगुपजायते । सालङ्कारगुणेऽप्यत्र ते दोषाः परिकीर्तिताः ॥ मोति कान्ये । हई हि लोके सगुणोऽपि सालारोऽपि दुष्टत्वेन ज्ञातो न तथा चमत्करोति तथा काव्यमपि । प्रकाशकृतस्तु मुख्यार्थहतिर्दोषो रसब मुख्यस्तदाभयाद् वाच्यः। उभयोपयोगिनः स्युः शन्दाधास्तेन तेष्वपि सः॥ (म• • ) अत्र मिश्राः मुख्यायेदं मुख्यार्थ इति चतुर्थी प० २०.२]समासः । तब शब्दार्थ- युगलम् । यस येन रूपेण रसन्यजकत्वं तस्य तद्रूपप्रच्यवः । फलं तु रसख सम्यगनव- भासः । लोकेऽपि दृष्टो दीपादिव्यञ्जकवैगुण्येन घटादेरपि सम्यगनवभासः । नर्थ-शब्दयो- स्वार्थत्वं दर्शितम् , 'तदाश्रये' त्यादिना । इदं त्वमे व्याख्यास्यते । न चात्र शम्दार्थयोः रसन्मजकतावच्छेदकरूपविरहो दोष इति पर्यवसन्नम् । तच्च न चारु । रूपान्तरविरहेण दोषामावगुणालझाराणामेव रसव्यञ्जकतावच्छेदकतया दोषानुप्रवेशे आत्माश्रयापरिति वाच्यम् । यतो दोषाभावस्य रसव्यञ्जकतावच्छेदकरूपस्य रूपान्तरेण रसव्यञ्जकतावच्छेदकरूपेण प्रवेशोऽत्र कृतः, न तु दोषाभावत्वेन । कान्योऽन्याश्रयप्रसनः । यद्वा श्रुतिकटुत्वादिनैव विशेषरूपेण प्रवेशः कर्तव्य इत्याहुः । अन्ये तु मुख्य इतरेच्छानधीनेच्छाविषयः, तच सुखम् , परमपुरुषार्थत्वात् । एवं च मुख्यत्वं तु सुखान्तरेऽप्यतिप्रसक्तमिति तदारणा- यार्थपदम् । अर्थत्वं अर्यमाणत्वं शब्दजन्यसाक्षात्कारविषयत्वमिति यावत् । काठ्यादन्यतः शब्दात् न सुखस्य प्रत्यक्षता किन्तु शाब्दत्वमेव । शब्दे तज्जन्यप्रत्यक्षविषयतयातिन्या- तिवारकं मुख्यपदम् । उक्तमुख्यत्वस्य सुखादन्यत्रासंभवात् । एतेनात्र पदार्थतावच्छेदकयोः परस्परन्यभिचाराभावात् न कर्मधारयोऽर्थपदवैययं चेति दूषणद्वयं निरस्तम् । हतिरपकों न तु प्रतिबन्धो दुष्टेष्वपि रसानुभावात् । अपकर्षस्तु रसनिष्ठो धर्मविशेषः । दोषज्ञान तु तद्वयनकम् । न स्वेवं अभिधेयेऽर्थे मुख्यशब्दप्रयोगः, अर्थशब्ददोषविभागश्च न स्यात् । उक्तमुख्यार्थत्वस्य अपकर्षस्य च रेसमात्रवृरित्यतः 'तदाश्रयादित्यायुक्तम् । आभयणमाश्रयः उपायत्वेनापेक्षणम् । वाच्यो मुख्य इत्यन्वयः । एवं वाच्ये विभा. बादौ भाको मुख्यपदप्रयोगः । माखादोपार्य प० २१.१वं च दर्शितम् । उभयम् - रसो पाध्याय । शब्दापाखदुपयोगिनः विभावादिकं प्रत्याय, रसपत्यायनात् । तेन रसोपाय- स्वेन, तेषु अर्थशब्दादिषु, सः दोषः । न केवलं रसेऽपीत्यरर्थः । गुणवदोषोऽपि साक्षात् सम्बन्धेन रसे, व्यञ्जकत्वेन तु अर्थे शब्दादिष्विति व्याचक्षते । नवीनास्तु - एतन्मतनिष्कर्षस्तु रसापकर्षानजनकज्ञानविषयत्वं दोषत्वम् , अपकर्षस्तु रसनिडोऽखण्डो- - का.प्र.५ ·३४ काव्यप्रकाशखण्डन - पाधिरिति । तथा च रत्याधवच्छिन्नचैतन्यस्य आनन्दांशे लेशेन खितिर्मुल्यार्थहतिः । सा च दोषज्ञानाद् भवति । तन्न युक्तम् । उत्तिविसेसो कव्वो मासा जा होइ सा होउ । इति काव्यरसज्ञानां वाचोयुक्तिश्रवणात् । च्युतसंस्कृत्यादीनां मुख्यार्थहतित्वाभावात्- इत्याहुः। यद्यपि सर्वे दोषाः वाच्यवचन-अवाच्यवचनयोर्द्वयोरेवान्तर्भवितुमर्हन्ति, तथापि तयोरेव विषयविशेषप्रदर्शनार्थ विभागार्थ दोषानाह - दुष्टं पदं श्रुतिकटु व्युतसंस्कृत्यप्रयुक्तमसमर्थम् । निहतार्थमनुचितार्थ निरर्थकमवाचकं त्रिधाऽश्लीलम् ॥(मू० का० ५०) सन्दिग्धमप्रतीतं ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेत् क्लिष्टम् । अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत् समासगतमेव ॥ (मू० का० ५१) श्रुतिकटुपदं दुष्टमेवं सर्वत्रान्वयः । श्रुतिकटुत्वं च मुल्यार्थापकर्षकत्वे सत्योजो- ज्याकवर्णवत्त्वं वीरादिष्वदुष्टतयातिप्रसनवारणाय सत्यन्तम् । तथा चात्र प्रकृतरसव्यज- कामावाद रसोद्बोधरूपं कार्य न जायते । प्रतिकूलवणे तु प्रकृतरसप्रतिबन्धकवणैः प्रतिबध्यत इत्यनयोर्मेदः । वर्णानां रसव्यञ्जकत्वं तत्प्रतिकूलत्वं च वक्ष्यते । यथा- अनङ्गमङ्गलगृहापाङ्गभङ्गितरङ्गितः । आलिङ्गितः स तन्वन्या कााध्यं लभते कदा ॥ अत्र कार्यमिति श्रुतिकटु । नवीनास्तु-तन्न चारु, वर्णानां मुख्यार्थापकर्षकत्वा- भावात् । अत एव अलसवलितैः प्रेमाादैर्मुहुर्मुकुलीकृतैः क्षणमभिमुखै जालोलेनिमेष[प० २१. २ ]पराशुखैः। हृदयनिहितं भावाकूतं वमद्भिरिवेक्षणैः कथय सुकृती कोऽयं मुग्धे! त्वयाऽद्य विलोक्यते ॥ इत्यत्र महाकविभिः शृङ्गारे परुषवर्णोपादानं कृतमिति वदन्ति । ध्युतसंस्कृति व्याकरणलक्षणहीनं असाध्विति यावत् । यथा- प्रजा इवाङ्गादरविन्दनामेः शम्भोर्जटाजूटतटादिवापः । मुखादिवाथ श्रुतयो विधातुः पुराभिरीयुमधुजिद्ध्वजिन्यः ॥ अत्र अरविन्दनामेरिति ग्रामगाम (१). इति वा । तदपि न । तत्रान्वयबोधस्यानुभव- सिद्धत्वात्, साधुशब्दस्मरणादिना वा द्वित्रिक्षणविलम्बस्याकिञ्चित्करत्वात् , मुख्यार्थहतेर- भावात् , तथाविधरचनायाः कवेरेवापकर्षों न रसोद्बोधस्य । 'भरविन्दं नाभौ यसासौ भरविन्दनाभः, इत्या विधानाद' । इति टि.।

·- सप्तम उल्लास ३५ एवं निहतार्थमपि न दूषणम् , द्वित्रिक्षणविलम्बस्याकिञ्चित्करत्वात् । एवमप्रयुक्त तथाऽऽमातमपि कविभिर्नादृतमित्येवं रूपम् । उदा० यथायं दारुणाचारः सर्वदैव विभाव्यते । तथा मन्ये दैवतोऽस्य पिशाचो राक्षसोऽथवा ॥ अत्र दैवतशब्दः पुंस्याम्नातोऽपि न केनचित् प्रयुज्यत इत्यप्रयुक्तम् । तदपि न दूषणम् । सत्यनुशासने कवेरनादरणं कवेरनादरायैव पर्यवस्यति । असमर्थ उपसंदानं विनाऽनुशिष्टार्था(१ )बोधकम् । उपसंदानं उपसर्गः । यथा- तीर्थान्तरेषु मानेन समुपार्जितसक्रियः । सुरस्रोतखतीमेष हन्ति संप्रति सादरम् ॥ अत्र हन्तीति गमनार्थः, बोधं प्रति वरूपायोग्यत्वं दूषकता बीजम् । इदमपि न दूषणं सम्यगिव प्रतिभाति । तथा हि, उद्धति-पद्धतीत्यादौ उपसंदानेन अनुशिष्टार्थबोधने सामर्थ्य अङ्गीकृतमेव । अनुपसंदाने सामर्थ्य नास्तीति केन वार्यते ! । किञ्च, इदं तावत् काव्याकान्यसाधारणं दूषणम् , काव्ये विशिष्य किमित्युच्यत इति न जानीमः । एवं च्युतसंस्कृतिनिरर्थकानुचितार्थाश्लीलाविमृष्टा विधेयांशसन्दिग्धाप्रतीतक्लिष्टविरुद्धमति- कृतां काल्याकाव्यसाधारणानां दोषाणां काव्ये विशिष्य दोषतया उपादानं न [५० २२, २] चारुतामावहति । एतेषां क्रमेणोदाहरणानि- च्युतसंस्कृति प्रागुदाहृतम् । अन्यदुदाहियते । निरर्थकम् - अर्थः प्रकृतार्थाखादपरिपोषणम् , तद्रहितं पदम् । यथा- उत्फुल्लकमलकेसरपरागगौराते मम हि गौरि । अभिवाञ्छितं प्रसिद्ध्यतु भगवति ! युष्मत्प्रसादेन ॥ अत्र हि पदं अनुचितार्थम् । भवाच्यवचनम् - तपस्विभिर्या सुचिरेण लभ्यते प्रयत्नतः सत्रिमिरिष्यते च या। प्रयान्ति तामाशुगति मनखिनो रणावरे ये पशुतामुपागताः॥ अत्र पशुपदं कातरतां अभिव्यनक्तीति प्रकृतार्थोत्कर्षप्रतिबन्धकत्वं दूषकताबीजम् । अश्लील त्रिधा-ब्रीडा-जुगुप्साऽमानल्यव्यञ्जकत्वात् । सभ्यवशीकरणसंपत्तिः श्रीः तां लातीति, रैश्रुतेलश्रुतिरिति श्लीलम् , न श्लीलं अश्लीलम् । क्रमेणोदा. साधनं सुमहद् यस्य यनान्यस्य विलोक्यते । तस्य धीशालिनः कोऽन्यः सहेतारालित(तां)ध्रुवम् ॥ अत्र साधनशब्दः पुंलिङ्गवाचकः, तत्स्मृत्या ब्रीडा । सैन्यार्थस्तु विवक्षितः । ब्रीडापक्षे मुमहद् द्वादशाहुलं यस्याश्चपुरुषस्य वर्चते । यत् साधनम्, अन्यस्य शशकस्स वृषमय वा उपसर्ग चिना। २ अनुशिष्टाः शयार्थः । ३ 'लश्रुते रवति" इत्यादरों।

·न दृश्यते । अथ च धीशालिनः परजीवश्वापुपायामिवल । तालियां पका सकामकटाक्षां श्रुवं कः प्रातिवेश्मिकादिः सहेत निःबहो बरेत इत्सवों निर्वावः । एषनन्य- दप्युदाहार्यम् । अविमृष्टविधेयांशमिति-अविमृष्टः प्राधान्येमाटो विषेयांशो पत्र, वदविमृष्टविधेयां- शम् । प्राधान्यं तु विधेयताप्रतीतियोग्यत्वम् । तदुक्तम् - यच्छन्दयोगः प्राथम्यं सिद्धत्वं वाऽप्यनूयता। तच्छन्दयोग आन्तये साध्यत्वं च विषेयता। तथा उद्देश्यं विधेयं च यदि पृथक् पदाम्यामुपतिष्ठते तत्र प्राप्तमुद्दिश्य अप्राप्त विधीयते । यथा पर्वतो वहिमानिति । न तु समासे अन्यथा बहिमपर्वत इत्याचमिधी- येत। उदाहरणम्- न्यकारो घयमेव मे यदरयस्तनाप्यसौ तापसः सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्वहो [५० २२. २] रावणः । घिधिक् शत्रु (१क) जितं प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णेन वा खर्गग्रामटिकाविलुण्ठनवृथोच्छूनैः किमेभिर्सजैः ॥ न्यकारः क इत्यत आह - यदरय इति । मम तु त्रैलोक्यं सेवकमेवेति न्याय्यम् । न तु प्रत्यर्थितया कस्यापि स्थितिरित्यर्थः । अल्पो ग्रामो ग्रामटिका । अत्रायमेव न्यकार इत्येव वाच्यम् । तदैव विधेयस्य प्राधान्येन निर्देशो भवति । अयं तु वादकथादौ दोषः । वन्मते खले कपोतन्यायेन शाब्दबोधः तन्मते दोषलेशोऽपि न । सन्दिग्धम् - तात्पर्यसन्देहास्पदीभूतार्थद्वयोपस्थापकम् । आलिङ्गितस्तत्र भवान् सम्पराये जयश्रिया । आशी परम्परां वन्द्यां कर्णे कृत्वा कृपां कुरु ॥ अत्र च बन्यामिति बो(ब)वायां किं नमस्सायामिति सन्दिग्धम् । बन्यामित्यत्र प्रथमे हठहृतमहिलायां कृपां कुर्विति । द्वितीये नमस्यां आशीःपरम्परामित्यर्थोपपचौ साधक-बाधक- मानाभावात् संशय इति भावः । अत्रानिश्चय एव दूषकताबीजम् । अप्रतीतमिति-प्रतिशास्त्रे इतं ज्ञातं प्रतीतम्, न प्रतीतं यत्किञ्चित् शाखपरिभाषित- मित्यर्थः । यथा- सम्यग्ज्ञानमहाज्योतिर्दलिताशयताजुषः । विधीयमानमप्येतच भवेत् कर्मसा(वं १)धनम् ।। अत्राशयशब्दो वासनापर्यायो योगशास्त्र एव प्रसिद्ध इति विरलप्रयोगेन न सरिति प्रत्यायकत्वं दूषकताबीजम् । मान्योऽविदग्धखमयुकं प्राम्यम् । यथा- - ·- - राकाविमावरीकान्तसक्रान्तयुति ते गुलम् । तपनीयशिलाशोभि कटिब हरते मनः॥ अत्र कटिरिति प्राम्यम्, भोणीनितम्बादिकमी पनागरिकन् । इत्यत्र विनिगमकस्य वक्तुमशक्यत्वात् । अत्र वक्तुरवैदग्ध्यं रसापकर्षच दूषकताबीजम् । नेयार्थम् - यद् रूढि-प्रयोजनाभ्यां लक्षणयाऽपयुक्तम् । यथा- वनवैडूर्यचरणैः प्रातयुक्तं नभस्तलम् । कश्मीररागारुणितं विष्णोर्वक्ष इवावभौ ॥ वनवैडूर्यचरणैरम्बररत्नपादरित्यर्थों नेयार्थम् । दूषकताबीजं तु कवेरव्युत्पत्तिसन्धानेन वैरलापादकत्वम् । एवम् प० २३. १]वाचकं सतविरहादबोधकम् । असमर्थेनास तः लाक्षणिकेना- बोधकस्वमिति तयोर्न प्रसनः । यथा- अवन्ध्यकोपस्स विहन्तुरापदां भवन्ति वश्याः स्वयमेव देहिनः । अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहाईन न विद्विषादरः ॥ अत्र जन्तुपदमदातरि प्रयुक्तम् , तत्र नाभिधायकमिति । तदपि न चार, तात्पर्यानुपपत्त्या लक्षणया सामान्यशब्दस्यादातृत्वविशेषपरत्वसंभवात् । विरुद्धमतिकृद् - यत् तात्पर्यविषयीभूतार्थधीप्रतिबन्धकीभूतासभ्यार्थोपस्थापकम् । अनु- चितार्थाश्लीलयोन परस्परं प्रति प्रतिबन्धकता । निहतार्थे विलम्बेन प्रतीतिरिति तयी- भेदः । यथा- सुधाकरकराकारविशारदविचेष्टितः। अकार्यमित्रमेकोऽसौ तस्स किं वर्णयामहे ॥ बत्र कार्य विना मित्रमिति विवक्षितम् , अकार्येषु मित्रमिति प्रतीति। श्रुतिकटु समासगतं यथा- सा च दूरे सुधासान्द्रतरमितविलोचना । बहिनिदिनाोऽयं कालच समुपागतः ॥ एवमन्यदपि बोध्यम् । अपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थ निरर्थकम् । वाक्येऽपि दोषाः सन्त्येते पदस्यांशेऽपि केचन ॥ (मू० का• ५२) न पुनः सर्वे एते पददोषाः, साकासनानापदवृत्तयो यदा भवन्ति तदा वाक्यदोषाः इत्युच्यन्ते । यथा- अनङ्गमङ्गलगृहापाङ्गमङ्गितरङ्गितैः । आलिङ्गितः स दीक्ष्यिाः काश्यिं लभते कदा॥ एवमन्येऽप्युदाहााः। समाम्बा वा पद पतिविरहादपोषकमित्या - - - ·काव्यप्रकाशखण्न - मम पदैकदेशे यथासंभवमुदाहरणम् - अलमतिचपलत्वात् खममायोपमत्वात् परिणतिविरसत्वात् सङ्गमेनागनायाः । इति यदि शतकृत्वस्तस्वमालोचयाम- स्तदपि न हरिणाक्षी विस्मरत्यन्तरात्मा ।। मत्र त्वात् इति कष्टम् । एवमन्यदपि ज्ञेयम् । अथ वाक्यमात्रगामिदोषानाह- प्रतिकूलवर्णमुपहतलुप्तविसर्ग विसन्धि हतवृत्तम् । न्यूनाधिककथितपदं पतत्प्रकर्ष समाप्तपुनरात्तम् ॥ (मू० का० ५३) - अपदस्थपदसमासं विमतंपरा) प्रसिद्धिपरिहीनम् । (मू० का० ५४, उ०) मनप्रक्रममक्रम प० २३.२]मभवन्मतयोगं वाक्यमेव तथा ॥ (मू० का० ५५, पू.) रसानुगुणस्वं वर्णानां प्राचीनसंमतं वक्ष्यते, तद्विपरीतत्वं प्रतिकूलत्वम् । यथा शृङ्गारे- अकुण्ठोत्कण्ठया पूर्णमाकण्ठं कलकण्ठि माम् । कम्बुकण्ठ्याः क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठार्तिमुद्धर ॥ अत्र मधुरवर्णत्वमुचितम् । एवं रौद्रादौ मसृणवर्णाः प्रतिकूला इति मन्तव्यम् । इदं च न चारु । तत्तदूरसेषु तत्तवर्णानामानुकूल्यस्य प्रातिकूल्यस्य वा सर्वैरनभ्युपगमत्वात् । उपहतम् - ओ( उ.)त्वं प्राप्तो लुप्तो वा विसगों यत्र तत् । यथा- धीरो विनीतो निपुणो निर्विकारो नृपोत सः। यस्य भृत्या बलोसिक्ता भक्ता बुद्धिप्रभाविताः ॥ भत्र नैरन्तर्येणानेकस्थानोपहतविसर्गत्वेनैव दूषकता । एवं उपहतेत्यादिचतुःषु पतत्प्रकर्षे पबन्धशैथिल्यापादकत्वमेव दूषकताबीजम् । सन्रूप्यं विश्लेषः । राजन् ! विभान्ति भवतश्चरितानि तानि इन्दोर्युतिं दधति यानि रसातलेऽन्तः । धीदोबले अतितते उचितानुवृत्ती आतन्वती विजयसंपदमेत्य भातः॥ , 'संकीणं गर्भितं प्रसिदिहतं' इति मु. पु.। २ "क्रमममतपराय' इति मु.पु. पाकः।

·सप्तम उल्लास ३९ - अत्र संहितां न करोमीति खेच्छया सकृदपि दोषः, प्रगृयादिहेतुके स्वसकृत् । हतवृत्तम्-जातयतिमादिरसाननुगुणं च वृत्तम् । यथा अमृतममृतं का सन्देहो मधून्यपि नान्यथा मधुरमधिकं चूतस्यापि प्रसबरसं फलम् । सकृदपि पुनर्मध्यस्थः सन् रसान्तरविजनो वदतु यदिहान्यत् खादु स्यात् प्रियादशनच्छदात् ॥ अत्र हरिणीच्छन्दसि षष्ठे दशमे सप्तदशे यतिरुचिता । चतुर्थे तु पादे 'यदिहान्यत्वादु साद्' इति यतिभकादश्रव्यम् । नन्वत्रेहान्यशब्दयोः सन्धौ ‘अन्तादिवच' इत्यन्तवद् भावाद् वा शब्दे यतियुक्तैव । तदुक्तम् - पूर्वान्तवत्स्वरः सन्धौ क्वचिदेवं परादिवत् । एष्टव्यो यतिचिन्तायां यणादेशः परादिवत् ॥ इति । प्रयोगोऽपि- सादस्थानोपगतयमुनासङ्गमेनाभिरामा । इति । तस्माञ्चिन्त्यमेतत् । यथा वा- हा नृप! हा बुध! हा कविबन्धो ! विप्रसहस्रसमाश्रय ! देव!। मुग्धविदग्धसभान्तररत्न ! क्कासि गतः कवयं च तवैते ॥ हास्य[५० २४. १ व्यञ्जकमवृत्तम् । न्यूनपदं यथा- त्वयि निबद्धरतेः प्रियवादिनः प्रणयभङ्गपराशुखचेतसः । कमपराधलवं मम पश्यसि त्यजसि मानिनि ! दासजनं यतः॥ अत्रापराधलवमपीति वाच्यम् । अधिकपदं यथा- इदमनुचितमक्रमश्च पुंसां यदिह जरास्वपि मान्मथा विकाराः। यदपि च न कृतं नितम्बिनीनां स्तनपतनावधि जीवितं रतं वा ॥ अत्र कृतमिति । कृतं प्रत्युत प्रक्रमभनमावहति । अत्राकालाविरहः स्फुट एवं दुषकताबीजम् । कथितपदं यथा- अधिकरतलतल्पं कल्पितखापलीला परिमिलननिमीलत्पाण्डिमा गण्डपाली। सुतनु! कथय कस्य व्यञ्जयत्यञ्जसैव स्मरनरपतिलीलायौवराज्याभिषेकम् ।। - - .

·काम्यमान हे बरतनो! ते तब गल(ण्ड)पाली कस्स सर व भरपतिल पराजपरि. मोगस्तत्र यौवराज्यं कुमारपदवी तस्मिन् अभिषेक बझायति बोधयति । कर्ष गजब ची यसव भोक्ता तसै कामेन खराज्यविभागो दवः । स एव कामस मान्यो यसै त्वत्सह र भोगाय दत्तमित्यर्थः । कीडशी गण्डपाली ! करतलमेव तस्सं शय्या तत्र कस्पिता रचिता निद्रालीका यस्याः सा शोकेन कपोलसले निहितेत्यर्थः । पुनः कीदृशी ! परिमिल- नेन परितो हस्खतापर्खेन निमीलपाण्डिमा मसंगच्छन् गौरमायो यस्खाः सा । करसंपर्केण गहिलोदयादिति भावः । करसङ्गेम पत्युः करस्पर्श व्यनत्ति । तपलापेन पत्युः सरस- लापम् । पाडिमात्यागेन पतिभोगप्रयुक्तवर्णान्तरमाप्तिं च व्यनीति गम्यम् । बा लीति पिष्टपेषणवदचमत्कारित्वमेव दूषकताबीजम् । पतत्प्रकर्ष यथा- - का का पुत्र न धुर्घरायितधुरीपोरो पुरेकर कः कः कं कमलाकर विकमलं कर्तुं करी नोधतः । के के कानि वनान्यरण्यमहिषा नोन्मूलयेपुर्यतः सिंहीस्नेहविलासबद्धवसतिः पश्चाननो वर्तते ॥ कः कः शूकरो वराहः कुत्र न पुरेत् न सश्चरेत् अपि तु सर्वत्र । कीदृशः [५० २४. २] धुर्धरायिता शब्दविशेषवती या पुरी पोत्रं शूकरमुखस्याग्रभागः तेन घोरो भयहरः । धुरी वापभाण्डमिति केचित् । कः कः करी हस्ती, कं कमलाकर सरोवरं विकमले कमलाभाव- विशिष्टं कर्तुं नोधतो नोक्तः ! अपि तु उयुक्त एव । के के अरण्यमहिषा वनमहिषा कानि च वनान्यरण्यानि नोन्मूलयेयुः ? अपि तु उन्मूलयेयुरेव । यतो हेतोः पञ्चाननो सिंहः सिंयां खभार्यायां यः स्नेहः प्रेम तस्य यो विलासस्तेन बद्धा लीकृता वसतिः सैर्य येन ताहशो वर्तते तिष्ठति । अत्र शूकराधभिधाने विकटानुप्रासः कृतः । स च सिंहामिधाने पतितः । अशक्तिसूचकत्वमेव चात्रापि दूषकताबीजम् । रसानुगुणस्पेन कचित् तस्पातो न दोष इत्यनित्यदोषोऽयम् । समाप्तपुनरात्तम् - यत्र विशेषणं समाप्तं जनितान्वयबोध पुनरातं नातं तत् । वस्तुतस्तु विशेष्यं समाप्तं जनितान्वयबोधं अनु कर्मकोपादानं विना पुनरा आवृत्तं यत्रेति बोध्यम् । यथा- द्विारः स्मरकामुकस्य सुरतक्रीडापिकीनां रखो शङ्कारो रतिमञ्जरीमधुलिहां लीलाचकोरीध्वनिः । तन्व्याः कालिकापसारणहजादेपस्सलत्करण- काणः प्रेम तनोतु वो नववयोलाखाय बेखनः॥ तन्व्याः कृशाझ्याः कञ्चलिकापसारणार्षे यो भुजाक्षेपः कान्तस दोरान्दोलनं तेन स्खलन् पतन् यत् करणं तख काणः शब्दो वः सुधा प्रेम प्रीति तनोतु विस्तारयतु । - ·सत्तम उल्लास कीदृशः ! सरकार्मुकस्य कन्दर्पधनुषः, क्रेडारः शब्द विशेष इति रूपकम् । एवमग्रेऽपि । सुरतक्रीडा निधुवनलीला सैव पिकी कोकिला तासां रवः कूजितम् , रतिरनुरक्तिः सैव मञ्जरी तस्या मधुलिहः षट्पदास्तेषां झङ्कारः कोलाहलविशेषः, लीला क्रीडा सैव या चकोरी तस्य ध्वनिः कण्ठनादः, नवं नुतनं यद् वयो यौवनं तस्य लास्मं नृत्यं तदर्थ वेणुवनो वंशध्वनि- रित्यर्थः । अत्र तनोतु व इति समाप्तमेव वाक्यं न च वय इत्या[ प० २५. १]दिविशेषणेन पुनरुपात्तम् । नन्वत्र क्रियाकारकभावेनान्वयबोधे जाते पुनर्विशेषणान्वये निराकासात्वमेव दूषकताबीजं वाच्यम् । तत् तु न घटते । पुनर्विशेषणांशे तात्पर्यसत्वेन तात्पर्यविषयीभूतान्वय- बोधाजननेन तद्घटिताकाङ्क्षायाः सत्त्वात् , इति चेत् , साध्ववोचः । किन्त्वत्र तात्पर्यग्राहक उत्कटं नास्ति, तदग्रह विलम्बेनान्वयबोधविलम्ब एव दूषकताबीजम् । यत्र तु तद् प्राहकमस्ति तत्र नेदं दूषणम् । यथा नववयोलास्याय गीतं तथा तथेत्यस्य उत्कटता- ग्राहकसत्त्वात् । एवमन्यत्रापि बोध्यम् । अस्थानस्थपदम् - अपदस्थपदं अयोग्यस्थानस्थमित्यर्थः । तत्त्वं च यथास्थितस्वार्थानुभावकत्वे सति स्वसाकाङ्क्षव्यवहितस्थानप्रयुक्तत्वम् । यथास्थितिः तयैवानुपूर्व्या। तेन सङ्कीर्णगभितादिषु न प्रसङ्गः । तेषु तयानुपूर्व्या विवक्षितार्थानुभावकत्वाभावात् । अत्र तु न तथेति । यथा- द्वयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावतः त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी॥ इत्यत्र त्वंशब्दादनन्तरं चकारो युक्तः । तदैव तस्याः समुच्चेयता स्यात् । इदमत्रावधेयम् - अर्द्धान्तरैकवाचकं यत्र द्वितीयागतैकवाचकशेष प्रथमार्द्धम् , तत् । तथा सकीर्ण यत्र वाक्यान्तरे वाक्यान्तरमनुप्रविशति तत् । तथा गभितं वाक्यस्य मध्ये वाक्यमनुपविशति तत् । तथाऽक्रमं यत्र यदुत्तरं यत्पदोपादानं युक्तं तदन्यत्र तदुपादानं तत् । एतानि चत्वारि जीर्णैरभ्युपगतानि दूषणानि अस्मिन् अस्थानस्थ-पद एव अन्तर्भूतानि । संकीर्णस्य क्लिष्ट एवान्तर्भाव इति नवीनाः। अस्थानस्थसमासं यथा- अद्यापि स्तनशैलदुर्गविषमे सीमन्तिनीनां हृदि स्थातुं वाञ्छति मान एष घिगिति क्रोधादिवालोहितः। प्रोद्यद्रतरप्रसारितकरः कर्षत्यसौ तत्क्षणात् फुल्लत्कैरवकोश [प० २५. २.] निस्सरदलिश्रेणीकपाणं शशी ॥ असौ शशी चन्द्रः, तत्क्षणे तत्काले, उत्फुल्लद्विकसमानं यत् कैरवं कुमुदं तस्य कोशो मध्यभागस्तस्मानिःसरन्ती बहिर्यान्ती अलिश्रेणी भ्रमरपक्तिरेव कृपाणी खजस्तां कर्षति भाकर्षति । कीदृशः शशीत्याह-सीमन्तिनीनां कामिनीनां हृदि वक्षसि अद्यापि स्थातुं एष - का० प्र.६ ·४२ काव्यप्रकाशखण्डन - मानः वाञ्छति । धिग् इति क्रोधादिव आलोहितः आरक्तः । पुनः कीदृशः!-प्रोद्यद्दीप्य- मानः दूरतरं प्रसारितो विस्तीर्णः करो हस्तो येन इत्यर्थः । अत्र क्रुद्धस्योक्ती समासो न कृतः, कवेरुक्तौ तु कृतः। अर्ध-तरकवाचकं द्वितीयार्द्धगतैकशेषं प्रथमार्द्धम् । यथा- मसृणचरणपातं गम्यतां भूः सदर्भा विरचय सिचयान्तं मूर्ध्नि धर्मः कठोरः । तदिति जनकपुत्री लोचनैरश्रुपूर्णैः पथि पथिकवधूभिः शिक्षिता वीक्षिता च ॥ भूः सदर्भा, तत् तस्मात् , लघु चरणप्रक्षेपं यथा स्यात् तथा गम्यताम् । धर्मः आतपः कठोरः, तस्मान्मूर्ध्नि मस्तके सिचयान्तं उत्तरीयान्तं वितरत(विरचय ?) देहि । इत्यनेन प्रकारेण पथि मार्गे पथिकवधूभिः पथिकस्त्रीभिः जनकपुत्री सीता शिक्षिता उपदेशं प्रपिता; अश्रुपूर्णोचनैर्वीक्षिता अवलोकिता चेत्यर्थः । अत्र भूः सदर्भा तन्मसृणचरणपातं गम्यतामिति अन्वये अनासतिरेव दूषकताबीजम् । अभवन्मत इष्टो योगो सम्बन्धो यत्र, तत् तथा । विवक्षितसम्बन्धबोधं प्रति वरूपायोग्य- मिति यावत् । तेन विधेयाविमर्षे (शे )नातिव्याप्तिः । तत्र रचनान्यथात्वेऽपि विवक्षित- सम्बन्धोपपत्तेः । तत्र वैभक्तिकोऽन्वयो भवत्येव । अत्र तु सोऽपि नेति विशेषाच्च । यथा- जचाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालीकराला प्रत्यग्रालक्तकाभाप्रसरकिसलयोमञ्जमञ्जीरभृङ्गः । भर्तनृत्तानुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावण्यवापी- सम्भूताम्भोजशोभां विदधदभिनवो दण्डपादो भवान्याः॥[प० २६. १ ] भवान्याः पार्वत्याः दण्डपादः, 'प्रसह्योर्कीकृतः पादो दण्डपादोऽभिधीयत' इत्युक्तलक्षणो जयति । कीदृशः ! जङ्घाकाण्ड एव उरुः अतिशयितो नालो यत्र, नखकिरणरूपा लसन्ती केसराणां आली परम्परा तया करालो दन्तुरः, प्रत्ययं नूतनं यदलक्तकं तस्य आभा कान्ति- स्तस्य प्रसरो विस्तारः स एव किसलयो यत्र, मञ्जु मनोहरं यन्मञ्जीरं तदेव भृङ्गो यत्र, भर्तुमहेश्वरस्य यत् नृतं तस्यानुकरणे । पुनः कीदृशः ? निजा खकीया या तनुः पार्वतीशरीरं तदेव या खच्छा निर्मला लावण्यवापी सौन्दर्यदीर्घिका ततः संभूतं यदम्भोज कमलं तस्य शोभा सौन्दर्य दधत् । अभिनवो नूतनः इत्यर्थः । अत्र दण्डपादगता निजतनुः प्रतीयते भवानीसम्बन्धिनी तु विवक्षिता निजस्वात्मादिशब्दानां प्रधानक्रियान्वितान्वयित्वव्युत्पत्तेः । इदं न ज्यायः । काव्याकाव्यसाधारणस्यास्य काव्ये विशिष्योत्कीर्तनस्यान्याय्यत्वात् । अनभिहितवाच्यं तत् , अवश्यवाच्यमनुक्तं यत्र । त्वयि निबद्धरतेः प्रियवादिनः प्रणयभङ्गपराअखचेतसः । कमपराधलवं मम पश्यसि त्यजसि मानिनि! दासजनं यतः॥ १ ·सप्तम उल्लास -- : इदमपि न साधु । न्यूनपद एवास्यान्तर्भावात् । न च न्यूनपदं पदघटितम् , अनभिहितवाच्यं तु घोतकशब्दघटितमिति अनयोर्भेदो वक्तव्य इति वाच्यम् । यत एतादृशि यत्किञ्चिद्- मेदकल्पने दोषाणामानन्त्यं स्यात् । गर्भितं यत्र वाक्यान्तरमध्ये वाक्यान्तरमनुप्रविशति परापवादनिरतैर्दुर्जनैः सह सङ्गतिः । वदामि भवतस्तत्त्वं न विधेया कदाचन ॥ अत्र तृतीयपादो वाक्यान्तरमध्ये प्रविष्टः । अयं न पृथक्, अम्थानस्थ एवान्तर्भावात् । प्रसिद्धिपरिहीनं प्रसिद्धादन्यत्र प्रयुक्तम् । प्रसिद्धिपरिहीनं यथा- महाप्रलयमारुतक्षुभितपुष्करावर्तक- प्रचण्डधनगर्जितप्रतिरवा(रुता)नुकारी मुहुः । रवः श्रवणभैरवः स्थगितरोदसीकन्दरः [प० २६. २ ] कुतोऽद्य समरोदधेरयमभूतपूर्वः पुरः॥ अद्य समरोदधेः सङ्ग्रामसमुद्रात् पुरः अग्रप्रदेशे रवः शब्दः मुहुर्वारं वारं कुतो हेतोर्वर्तत इति शेषः । कीदृशः ? महाप्रलयाय यो मारुतः पवनः स महापलयमारुतः, तेन क्षुभितः इतस्ततः प्रेरितः, पुष्करावर्तकः पुष्करावर्तसञ्ज्ञकः प्रचण्डः प्रौढो यो घनो मेघस्तस्य यद् गर्जितं शब्दविशेषस्तस्य यत् प्रतिरुतं प्रतिध्वनिस्तदनुकारी तत्सदृशः । श्रवणयोः श्रोत्रयोभैरवः कटुः । स्थगितः पूर्णः रोदसी द्यावाभूम्योरन्तरं मध्यं तदेव कन्दरा येन सः । अभूत- पूर्वः पूर्व अजात इत्यर्थः । अत्र रवो मण्डूकादिध्वनिषु प्रसिद्धः । न तूक्तरूपे सिंहनादे । भन्नः प्रक्रमः प्रस्तावो यत्र । यथा नाथे निशाया नियतेर्नियोगादस्तं गते हन्त निशापि याता। कुलाङ्गनानां हि दशानुरूपं नातःपरं भद्रतरं समस्ति । अत्र गतेति प्रक्रान्ते यातेति कृते प्रक्रमो भग्नः । गता निशापीति तु युक्तम् । ननु कथितपदस्य दुष्टत्वाभिधानात् कथमेकस्य पदस्य द्विःप्रयोग इति चेद् , उच्यते - उद्देश्य- प्रतिनिर्देश्यव्यतिरिक्त एव विषये एकप्रयोगस्य निषेधात् । प्रत्युत तादृशि विषये तस्यैव पदस्य सर्वनानो वा प्रयोगं विना दोषः । तथा हि- उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च । संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ।। अत्र रक्त एवेति यदि क्रियते तदा पदान्तरप्रतिपादितः स एवार्थः अर्थान्तरतयेव भासमानो नैकरूप्यमावहति । ननु पर्यायशब्दानां शक्यतावच्छेदकक्यनियमात् कथमन्यत्वेन प्रतीतिरिति चेत् , उच्यते- यन्मते शाब्दबोधे शब्दो भासते तन्मते रक्तादि. शब्दान्तरस्य भानात् ऐकरूप्यासंभवात्, इदमपि न । शाब्दबोधे शब्दभाननैयत्याभावादिति - ·काव्यप्रकारामण्डन चेन्न । अस्माच्छब्दादयमों बोद्धन्य इति शब्दस्य शक्तिमह विषयत्वेन विशेषणपदार्थवत् ५० २७. १ स्थितिः । पदान्तरोपादाने च तदुपस्थित्या प्रतीत्यन्यथात्वं स्फुटमेव । तदुक्तम् - "न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यत्र शब्दो न भासते ।" इति । भमप्रक्रमोऽपि न पृथक्, एतस्यानुचितार्थ एवान्तर्भावात् । अक्रमः- न विद्यमानः क्रमो यत्र । यदुत्तरं यत्पदोपादानं युक्तं तदुतरं न तत्पदोपा- दानमित्यर्थः। द्वयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावतः त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥ इत्यत्र त्वंशब्दादनन्तरं चकारो युक्तस्तदैव तस्याः समुच्चेयता प्रतीतिः । अयमपि न पृथक्, अपदस्थपदमध्येऽन्तर्भावात् । अमतः-प्रकृतविरुद्धः परार्थों यत्र, प्रकृतरसविरुद्धरसव्यञ्जकत्वमित्यर्थः । रस- विरोधस्तु- ज्ञेयौ शृङ्गार-बीभत्सौ तथा वीर-भयानको । रौद्राद्भुतौ तथा हास्य-करुणौ वैरिणौ मिथः ॥ इति । उदा० राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी । गन्धवद् रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसतिं जगाम सा ॥ सा निशाचरी ताडका जीवितेशस्य यमस्य, पक्षे प्रियतमस्य, वसतिं गृहं जगाम गतवती । कीहशी? रामो दाशरथिः स एव यो मन्मथो मनोमथनः, पक्षे कन्दर्पः, तस्य शरेण बाणेन, हृदये वक्षसि ताडिता कृतप्रहारा । दुःसहेन तीवेण, गन्धवद् गन्धयुक्तं यद् रुधिरचन्दनम् , रुधिरं रक्तमेव चन्दनम् , पक्षे रक्त चन्दनम् , तेनोमिता सिक्ता । रामशरसम्बन्धेन पापक्षयाच रुधिरस्य गन्धवत्त्वमिति भावः । अत्र प्रकृतो बीभत्सो रसः । तद्विरुद्धस्य शृङ्गारस्य व्यञ्जकोऽ- परोऽर्थः । दूषकताबीजं तु शृङ्गाररसव्यञ्जकैर्यदि बीभत्सः प्रत्यायनीयः स्यात् , तदा कथं तस्य परिपुष्टिरिति ध्येयम् । एतस्यानुचितार्थता व्यक्तैवेति अनुचितार्थ एवान्तर्भावः । अथार्थदोषानाह- अर्थोऽपुष्टः कष्टो व्याहतपुनरुक्तदुष्क्रमग्राम्याः॥ (मू० का० ५५, उ० ) सन्दिग्धो निर्हेतुः प्रसिद्धिविद्याविरु प० २७. २ ]द्धश्च । अनवीकृतःसनियमानियमविशेषोऽविशेषपरिवृत्तः॥(मू० का० ५६) साकाकोऽपदमुक्तः सहचरभिन्नः प्रकाशितविरुद्धः । विध्यनुषावायुक्तस्त्यक्तपुनः स्वीकृतोऽश्लीलः ॥ (म० का• ५७) . - ·सप्तम उहास . - इत्येते प्राचीनरर्थदोषाः कथितास्ते उक्तेषु शब्ददोषेष्वन्तर्भवन्तीति न पृथक् प्रतिपादितार्हाः। तथा हि - पुष्टं पोषणमुत्कर्षः, पश्चान्ना समासः । तथा च प्रकृतवाक्योद्देश्योत्कर्षा- हेतुरूपस्यापुष्टार्थस्य । एवं पुनरुक्तस्य च अधिकपदे निरर्थके वान्तर्भावः । तथा कष्टस्य क्लिष्टेऽन्तर्भावः । एवं स्तुत्वा निन्दित्वा वा पुनरन्यथाकृतरूपस्य व्याहतस्य, तथा दुष्क्रम- ग्राम्याप्रसिदिविद्याविरुद्धापदमुक्ताश्लीलानाम् । एवं एकसमभिव्याहारनिर्दिष्टोत्तममध्यमा- धमरूपस्य सहचरभिन्नस्य, तथा विधेयविरोध्यनुवादरूपस्यानुवादायुक्तस्य, तथा प्रका- शितविरुद्धस्यानुचितार्थ एवान्तर्भावः । तथा सन्दिग्धस्य सन्दिग्ध एवान्तर्भावः । एवमेकभङ्गिनिर्दिष्टानेकार्थरूपमनवीकृतत्वमपि न दोषः, किन्तु गुणाभावः । उक्तिवैचित्र्या- स्मकमाधुर्यस्य नवीकृतत्वरूपगुणस्य वक्ष्यमाणत्वात् । ततोऽनवीकृते गुणाभावादेव रसापकर्ष- कत्वम् । एवं निहेंतुनियमपरिवृत्तविशेषपरिवृत्तसाकाङ्क्षाणां न्यूनपद एवान्तर्भावः । तथाऽनि- यमपरिवृत्तस्याधिकपदे, तथा विध्ययुक्तस्य विधेया विमर्षे (शें), तथा त्यक्तपुनःस्वीकृतस्य समाप्त- पुनरावृत्तेऽन्तर्भावः । नन्वेवमपि अधिकपदादीनां निरर्थकेऽन्तर्भावः स्यात् , इति चेद्, भवतु नाम का नो हानिः । उक्तमेव प्राग्- यद् वाच्यावचनं अवाच्यवचनमेव दोषद्वयम् , अन्यत् सर्वं तयोः प्रपञ्च इति । अथ प्राचीनोक्तापुष्टादीनां उदाहरणानि लिख्यन्ते । अत्रापुष्टः पुष्टिभिन्नः । पुष्टत्वं च विवक्षितार्थबाघहेलनुपादानकत्वम् । तद्विरहश्चाप्रयोजकत्वात् प्रयोजकेऽर्थलभ्यत्वात् । वृत्ति- कृताऽपि [प० २८. १] अतिविततत्वादयोऽनुपादानेऽपि प्रतीयमानमर्थं न बाधन्त इत्युक्तम् , न त्वप्रयोजका एवेति । अतिविततगगनसरणिप्रसरणपरिमुक्तविश्रमानन्दः । मरुदुल्लासितसौरभकमलाकरहासकृद् रविर्जयति ॥ रविर्भगवान् भास्करो जयति । कीदृशः ? अतिविततं अतिविस्तीर्ण यद् गगनमाकाशं तत्र या सरणिर्वम तत्र यत्प्रसरणं सञ्चरणं तेन परिमुक्तः परित्यक्तो विश्रमानन्दो विश्रामसुख येनेत्यर्थः । मरुता वायुना उल्लासितमभिव्यक्तं सौरभं यस्य तादृशं यत् कमलं तस्यावलिः समूहः तस्या हास्यकृत् विकासकर्तेत्यर्थः । अत्रातिविततत्वादयोऽर्थी अपुष्टाः । नन्विदमधि- कपदत्वं पुनरुक्तत्वं वा स्यात् इति चेत्, उच्यते - नायमधिकः । तत्त्वं च अन्वयाप्रतियो- गित्वात् भवति । प्रकृते तदभावात् । शब्दोपस्थिते पुनः शब्दानुपादानान्न पुनरुक्तः । अर्थपुन- रुक्तिश्चापुष्टार्थ एवेतिभावः । केचित् तु-पोषणं पुष्टमुपकारः पश्चान्नना बहुव्रीहिः । प्रकृत- वाक्यार्थोत्कर्षा हेतुरपुष्टः । अति वेततेति - अत्र हि राव यतीति रवेरुत्कर्षः प्रधानवाक्यार्थः। । प्रकृतवाक्ये उद्देश्यो यः उस्कर्षस्तस्य यः अहेतुः अर्थः स अपुष्टार्थः । २ स्तुत्वा निन्दित्वा वा पुनरन्बयाकरणं बाहतस्वम् । ३ अयुक्तः कमो दु:क्रम इत्यर्थः । ४ 'प्रसिद्धि विरुदो विचाविरुदबेति इयम् ।' मूलाद” एताः सर्वाः टिप्पण्यः ।

·४६ काव्यप्रकाराखण्डन . . न खलु विस्तीर्णपथसश्चरणं श्रमहेतुः । येन तत्सत्त्वेऽपि श्रमत्यागे उत्कर्षहेतुः स्यात् । विततपदेन दीर्घ वाभिधानेऽपि रथाख्ययानेन सञ्चरणान्न श्रमप्रतीतिः । एतेन अतिविततत्वा- दय इत्यत्र अतद्गुण मंत्रिज्ञानबहुव्रीहिणा तत् परिहृत्य मरुदुल्लासितेत्यादिग्रहणमिति केनचिद् .यदुक्तं तन्निरस्तम् । तस्यापुष्टार्थस्य दर्शितत्वात् । यत् तु मरुदुल्लासितेत्यादिविरुद्धं हासपूर्व सौरमयोगादिति, तन्न । समकालत्वस्य विवक्षितत्वात् । अत्रान्वयबोधानन्तरं पदजीवात्वनु- सन्धानदशायां एषामनुपकारित्वग्रहः इति प्रतीत्याऽनुपपत्त्यार्थदोषता प्रतीत्यनुपपत्तावेव शब्ददोषतेति विभागः। कष्ट इत्यस्य दुरूह [१० २८.२] इत्यर्थः । आसत्त्यादिसत्त्वेऽपि विलम्बितप्रतीतिकत्वं तत्त्वम् । सदा मध्ये यासामियममृतनिस्सन्दसरसा सरस्वत्युद्दामा वहति बहुमार्गा परिमलम् । प्रसादं ता एता घनपरिचिताः केन महतां महाकाव्यव्योम्नि स्फुरतु(रित) मधुरा यान्तु रुचयः॥ अस्यार्थः- अमृतं सुधाजलं च, रसो माधुर्य शृङ्गारादिश्व, सरखती वाणी नदी च, मागों रीतिः पन्था च, परिमलं चमत्कारं सुखं च, प्रसाद सुव्यक्तत्वं खच्छकान्तिश्च, घनो निबिडो मेघश्च, परिचिताः अत्यन्ताभ्यस्ताः सम्बद्धाश्च, रुचयः अभिसन्धयः कान्तयश्च, महतां कवीनां आदित्यानां च, तेषां च द्वादशत्वात् । अत्रार्थप्रतीतिर्विलम्बेनेति युक्तं कष्टेऽन्तर्भावः । निन्दित्वा पुरस्कृत्य वा तदन्यथाकरणविशिष्टाहतिाहतत्वं न चास्यानु- चितार्थता । तत्र पशुकुविन्दादिपदैः स्वार्थोपस्थितिदशायामेवोपश्लोक्यमानस्य तिरस्कारा- वगमः । अत्र तु चन्द्रिकापदस्य तदर्थस्य तु अनुसन्धानादेव न तिरस्कारोऽवगम्यते, किन्तु वाक्यार्थबोधानन्तरं नवेन्दुकलादयोऽयं प्रतीत्यर्थपर्यालोचनेनेति भेदात् । यथा- जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये । मम तु यदियं जा(या)ता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविषयं जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ॥ जगति संसारे ते ते प्रसिद्धा भावाः पदार्थाः नवेन्दुकलादयोऽन्ये सन्त्येव वर्तन्त एव । ते के ? इत्याह-ये मनोऽन्तःकरणं मदयन्ति आनन्दयन्ति । कीदृशाः ? प्रकृतिमधुराः खभावसुन्दराः । मम तु यद् इयं मालती नयनविषयं नेत्रगोचरतां याता प्राप्ता, जन्मन्य- स्मिन् , मम स एवैको महोत्सवो नान्यः । कीहशी ! विलोचनयोर्नेत्रयोश्चन्द्रिका चन्द्र- ज्योत्लेत्यर्थः । इत्यत्र नवेन्दुकलादयो यं प्रति पश्पशप्रायाः स एव चन्द्रिकात्वमुत्कर्षार्थमारोपयंति इति व्याहतत्वमितीदमप्यनुचितार्थः । , - ·सप्तम उल्लास १ १ पुनरुक्तः शब्देनैवा[प० २९, १]नुगतः, पुनः शब्देनोच्यते अर्थपुनरुक्तस्यापुष्टार्थत्वात् । अत्र प्रयोजनं विनेत्यपि विशेषणं देयम् । अत एव कर्णावतंसादिषु प्रयोजनं विनेत्य- भावान्न पौनरुक्त्यम् । स चायं द्विविधः पदार्थवाक्यार्थभेदात् । तत्राद्यमुदाहरति 'कृतमनुमत'मित्यादि । अर्जुनार्जुनेति भवद्भिरिति चोक्ते, सभीमकिरीटिनामित्युक्ते किरीटिपदार्थः पुनरुक्तः । अर्जुनार्जुनसात्यके सात्यकेत्युपक्रमणपितृवधामर्षितस्या- श्वत्थाम्नः उक्तिरियम् । कर्तुरनुमन्तुद्रष्टृणां उत्तरोत्तरापराधस्य लाघवेन क्रमादुपन्यासः । तत्र कर्ताऽर्जुनः, अनुमन्ता सात्यकिः, अन्ये द्रष्टारः । तत्राद्ययोर्बलवद्वेषेण तत्र शाब्दबुद्धिः, अन्येषां बुद्धिस्थतैव । अत एव एतेषां शास्तिप्रदर्शनाय बुद्धिस्थ- परामर्ष(र्श)कयत्पदवत्कृत्पदानुकर्षः । एतेन संबोध्ययोरबहुत्वे यरित्यादिपु बहुवचनमनुपपन्न- मिति निरस्तम् । सम्बोध्यानां बहुत्वस्य दर्शितत्वात् । अत्र भवद्भिरित्यत्र सम्बोध्योपस्थिति विना भवत्पदप्रयोगानुपपत्तेः । तस्य संबोध्यात्मवाचित्वात् । किरीटिपदार्थोऽर्जुन एव । अथ चूर्णकपदाभ्यां सहैवान्वयबोधकत्वे शाब्दबोधसमय एव पौनरुक्त्यभावान्नार्थदोषतेति चेत्, न । पर्यायशब्दोपनीतेष्वर्थेषु आपाततोऽन्यत्वेन भानान्न पुनरुक्ततावभासः । समानसत्त्व एव एकत्वभानादित्युक्तत्वात् । वस्तुतो नैष साधीयान् दोषः । तथा हि-क्रुद्धस्य उक्तावनुक्त. विस्मरणद्वारा क्रोधप्रज्वलनया पौनरुक्त्यस्य गुणत्वात् । न च सम्बोध्यविस्मृतौ भवच्छब्द- प्रयोगानुपपत्तिरिति वाच्यम् । भवतेः शतृङा भवत्पदेन 'उदायुधैः सद्भिः' इत्यर्थस्य विव- क्षणात् । यद्वा, सभीमेत्यादावेव विस्मरणात् । द्वितीयमाह अस्त्रज्वालावलीढप्रतिबलजलधेरन्तरौर्वार्यमाणे सेनानाथे स्थितेऽस्मिन् मम पितरि गुरौ सर्वधन्वीश्वराणाम् । कर्णालं संभ्रमेण व्रज कृप समरं मुञ्च हार्दिक्य ! शङ्का [ प० २९. २ ] ताते चापद्वितीये वहति रणधुरं को भयस्यावकाशः ॥ मम पितरि मजनके, सर्वधन्वीश्वराणां सर्ववीराणाम् , अध्यापकेऽस्मिन् प्रसिद्ध सेनानाथे स्थिते सति, हे कर्ण ! सम्भ्रमेण त्रासेन अलं व्यर्थम् । हे कृप । समरं सङ्ग्रामं व्रज गच्छ । हे हार्दिक्य कृतवर्मन् ! शङ्कां त्यज । मम पितरि, कीडशे ? अस्त्रज्वालया अवलीढं आस्वादितं यत् प्रतिबलं प्रतिपक्षसैन्यं स तदेव जलधिः समुद्रः तस्यान्तर्मध्ये और्वायमाणे वडवानलाय- माने, चाप एव द्वितीयः सहायो यस्यैतादृशे ताते पितरि, रणधुरं सङ्ग्रामभार वहति धारयति सति, भयस्य त्रासस्य कः अवकाशोऽवसरः ? इत्यर्थः । अत्र कर्णालं संभ्रमेणेत्युक्तौ को भयस्यावकाश इति चतुर्थः पादः पुनरुक्तः । अत्रापि पूर्ववद् दोपोद्धारः । अत्र न केवलं पदार्थे वाक्यार्थे वा पौनरुक्त्यम् , पदैकदेशार्थेऽपि तत्संभवात् । यथा, 'तदीयमातङ्गघटा' इत्यादौ युक्तार्थान्तर्गतषष्ठ्यर्थेन तद्धितार्थस्य सम्बन्धस्य पौनरुक्त्यात् । दुष्कमेति -दुष्टः अनुचितो लोकविरुद्धः शास्त्रविरुद्धो वा क्रमो यत्रेत्यर्थः । तमुदाहरति- - ·काव्यप्रकाश - ] भूपालरस निर्दैन्यप्रदानप्रथितोत्सव! । विश्राणय तुरङ्गं मे मातङ्गं वा मदालसम् ।। हे भूपाल पृथिवीपाल ! करणे सङ्ग्रामे (?), निर्गतं दूरीभृतं दैन्यं यस्य स तथा । प्रदानेन प्रकृष्टवितरणेन प्रथितो विस्तीर्णः उत्सवः आनन्दो यस्य स तथा । तस्य सम्बोधनं हे ! मे मह्यं तुरनं अश्वं मदेनालसं मन्थरं मातङ्गं हस्तिनं वा विश्राणय देहीत्यर्थः । अत्र मातङ्गस्य बहुमौल्यत्वेन प्रानिर्देशः उचितः-इतीदमप्यनुचितार्थ[ म्] । यत्र हस्तीनामेव सुलभत्वं तत्र नेदमुदाहरणमिति मन्तव्यम् । प्राम्यो ग्रामसंभवोऽविदग्धोक्तिप्रतिपन्नः खरिरंसादिः । तदुक्तम्- स ग्राम्यः स्वरिरंसादिः पामरैर्यत्र कथ्यते । वैदग्ध्यवक्रिमवलं हित्वैव वनितादिषु ॥ यथा- स्वपिति यावदयं निकटे जनः, स्वपिमि तावदहं किमपैति ते । तदयि ! साम्प्रतमाहर कूपरं, त्वरितमूरु [प० ३०. १] मुदश्चय कुञ्चितम् ॥ अयं जनो निकटे संनिधाने यावत् खपिति निद्राति तावदहमपि खपिमि निद्रामि । ते तव किं अपैति गच्छति । तत् तस्मात् , अयीति स्त्रीसम्बोधनम् , कूर्परं कफोणिं आहर सहोचय । साम्प्रतं इदानीं कुञ्चितं वक्र ऊरुं उदश्चय ऋजुतां नय । त्वरितं शीघ्रमित्यर्थः । कूर्परः कफोणिः । अत्र रसविच्छेदः सहृदयहृदयवैरस्यं वा दूषकताबीजम् । अत्रार्थस्यैव प्राम्यता न शब्दस्य प्रकरणाद्यभावात् । इदमप्यनुचितार्थम् । सन्दिह्यमानोऽर्थः सन्दिग्धः । 'मात्सर्यमुत्सार्येत्यादि । अत्र प्रकरणाद्यभावे संदेहः, वक्तः प्रशान्तत्वे शृङ्गारित्वे वा निश्चिते निश्चय एव । अनुपातहेतुकोऽर्थो निहेतुः । गृहीतं येनासीः परिभवभयानोचितमपि प्रभावाद् यस्याभून्न खलु तव कश्चिन्न विषयः। परित्यक्तं तेन त्वमसि सुतशोकान्न तु भयात् विमोक्ष्ये शस्त्र! त्वामहमपि यतः स्वस्ति भवते ॥ येन द्रोणेन गृहीतं स्वीकृतं आसीः, परिभवभयान्नोज्झितमसि न त्यक्तमसि । यस्य द्रोणस्य प्रभावात् प्रतापात् , तव कश्चिन्न विषयोऽभूदिति न, अपि तु सर्वोऽपि त्वद्विषयो जात इत्यर्थः । द्रोणेन त्वं सुतशोकान्मरणजानेतविश्लवात् परित्यक्तमसि, न तु भयात् त्रासात् । १ 'कचिमोजिझतमसी'त्यपि पाठो रश्यते । २ भिनुचितमपि ब्राह्मणानां शयग्रहणानधिकाराद् इत्यर्थः।' इति टिप्पणी ।

·सत्तम उल्लास ४९ .. विद्या शास्त्रम्, - हे शत्र! त्वां भवन्तं अहमपि विमोक्ष्ये त्यजामि । यतोऽतो भवते खति कस्याणमस्त्वित्यर्थः । अत्र द्वितीयशस्लमोचने हेतुनोंपात्तः । ननु हेत्वाकालायां वाक्यपर्यवसाने कथमयमर्थदोषः ! इति चेत्, न । पितृकर्तृकशस्त्रत्यागस्य हेतुत्वेनैवान्वयात् पितृकृतकर्मणः पुत्रेणाचरणीयत्वात् ब्रामणानुचितशस्त्रग्रहणस्येव । इत्थमपर्यवसिते वाक्यार्थेऽनन्तरं मम पित्रा मम शोकेन परित्यक्ते मयाऽपि पितृशोकेन त्यक्तव्यमिति पितृशोकस्य हेतुत्वमाकांक्षितं तदनुपादाने निहेतुत्वम् । एतस्प न्यूनपद एवान्तर्भावः । प्रसिद्धिविरुद्धं तत् यथाप्रसिद्धं तद्वि[ प. ३०.२ ]रुद्धमित्यर्थः । उदाहरणं तु पूर्वमेव प्रसिद्धिपरिहीने दत्तं "महाप्रलय" इत्यादि तदेव मन्तव्यम् । अत्र रवः सिंहनादादेरनु- चितः । इदमप्यनुचितार्थम् । तद्विरुद्धं यथा- सदा स्त्रात्वा निशीथिन्यां सकलं वासरं बुधः । नानाविधानि शास्त्राणि व्याचष्टे च शृणोति च ॥ अत्र ग्रहोपरागादिकं विना रात्रौ सानं धर्मशास्त्रे निषिद्धमितीदमप्यनुचितार्थम् । भनयन्तरेण यन्त्रवत्वं न प्रापितं एकभङ्गीनिर्दिष्टानेकार्थस्वमिति यावत्, तदनवीकृतत्वम् । अनवीकृतत्वमुदाहरति- प्राप्ताः श्रियः कामदुधास्ततः किं दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् । सन्तर्पिताः प्रणयिनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ।। श्रियो धनरूपाः प्राप्तास्ततस्तावता किम् ! न किमपीत्यर्थः। श्रियः कीदृश्यः ? सकलका- मदुघाः समस्तेच्छाविषयदाव्यः । विद्विषां शत्रूणां शिरसि मस्तके पदं चरणरूपं दत्तं स्थापित ततः किम् ! तावता न किमपीत्यर्थः । एवमग्रेऽपि योज्यम् । अत्र ततः किमिति न नवीकृतम् । ततः किमित्यतो भन्नयन्तराभावात् । अयमपि गुणाभाव एव, न दोषः । न चात्र कथितपदत्वमेवेति वाच्यम् । पर्यायान्तरप्रयोगेऽपि भन्यैकरूपतायामसार्यात् । न च तथाप्यनेन कथितपदत्वान्यथासिद्धिरिति वाच्यम् । सत्यप्यर्थभेदतात्पर्ये पदैकवदोषादथैक्य- प्रतिपादकस्य कथितपदस्य दोषकताबीजस्य भेदात् । पिष्टपेषणन्यायेनाशक्तिसूचनेन सहद- योद्वेगो दूषकताबीजम् । नियमादिभिश्चतुर्भिः परिवृत्तपदान्वयात् नियमपरिवृत्वादिचतुष्टयं लभ्यते । तैश्चतुर्भिः सहितः अनवीकृतः इति सनियमानियम विशेषाविशेषपरिवृत्तः । यद्वा नियमसहितो नियमादिस्तत्परिवृत्त इत्यर्थः । यद्वा नियमानियमाभ्यां सहितौ विशेषांविशेषौ तत्परिवृत्त इति । केचित् तु सनियमपरिवृत्त एव दोषः । तत्र सनियमपरिवृत्तः-सनियम [ प. ३१.१, त्वेन वाच्यः अनिमयत्वेनोच्यते इत्यर्थमाहुः । नियमपरिवृत्तो दुष्ट इति मते तु नियमस्य शब्दादप्रतिपत्तिः'-नियमपरिवृत्तः । यथा- ममतिपत्तिा अज्ञानम् ।' दि.।

·यत्रानुल्लिखितार्थमेव लिखितं निर्माणमेतद् क्वि- सत्कर्षप्रतियोगिकल्पनमपि न्यकारकोटिः परा । याताः प्राणभृतां मनोरथगतीलय यत्सम्पद- स्तस्याभासमणीकृताश्मसु मणेरश्मत्वमेवोचितम् ।। यत्र यसिन् मणौ विधातुरेतन्निर्माणमुत्पादनं अनिर्वचनीयप्रयोजनमेव लिखितम् । एतस्मादयमधिक इति प्रशंसाऽपि यस्य धिक्कारायते । यस्य सम्पदः प्राणिनां मनोरथगोचरापि म छायामात्रमणीकृताश्मसु आभासमात्रेण । अमणय एव मणीकृता ये अश्मानो हषदस्तेषु सस्य मणेरश्मत्वमेवोचितं इति नियमत्वं वाच्यम् । तथाकृते गुणान्तरव्यवच्छेदेन निन्दाति- शयप्रतीतेः । प्राकृतमणिगणनायां चिन्तामणिगणनमनुचितमित्यर्थः । एतस्य न्यूनपद एवान्तर्भावः। अविवक्षितनियमस्य शब्देन प्रतिपादनमनियमपरिवृत्तः । यथा- वक्त्राम्भोजे सरस्वत्यधिवसति सदा शोण एवाधरस्ते बाहुः काकुत्स्थवीर्यस्मृतिकरणपटुर्दक्षिणस्ते समुद्रः । वाहिन्यः पार्श्वमेताः क्षणमपि भवतो नैव मुश्चत्यभीक्ष्णं खच्छेऽन्तर्मानसेऽसिन् कथमवनिपते ! तेऽम्बुपानाभिलाषः ॥ अस्वार्थ:-सरस्वती भारती, नदीभेदश्च । शोणो रक्तो नदश्च । सादृश्यात् सेतुबन्धे दर्शनाच काकुत्स्थवीर्यस्मरणम् । दक्षिणः सव्येतरः, दिग्विशेषश्च । समुद्रो मुद्रां भङ्गुलीयक तत्सहितः, जलनिधिश्च । वाहिन्यः सेनाः, नद्यश्च । मानसे मनसि, सरसि च । अत्र शोण एवेति नियमो न वाच्यः । पिपासोनद्यन्तरव्यवच्छेदस्याविवक्षितत्वात् । ननु अस्याधिकपद एवान्तर्भाव इति चेत् न । यत्र सोऽर्थः तव्यतिरेकेणापि प्राप्यते तत्राधिकपदत्वम् । यत्र तेन न प्राप्यते किन्त्वन्येन अविवक्षितश्च भवति तत्रायम् । वस्तुतस्तु अतिरिक्त प्रमाणाभाका- दधिकपदस्लेव मेदः । प्राप्तस्य [प. ३१.२ ] विशेषस्य पुनरापादन विशेषपरिवृत्तः। यथा- श्यामां श्यामलिमानमानयत भोः सान्द्रमपीकूर्चकैः तत्रं मत्रमथ प्रयुज्य हरत श्वेतोत्पलानां श्रियम् । चन्द्रं चूर्णयत क्षणाच कणशः कृत्वा शिलापट्टके येन द्रष्टुमहं क्षमे दश दिशस्तद्वक्त्रमुद्राङ्किताः ॥ श्यामां अन्धकारिणी रात्रि श्यामलिमानं श्यामतां आनयत संपादयत । भोरिति सम्बो- धने । कैरित्याह - सान्दैनिविडैमषीकूर्चकैः मषीक्षोदैः । मषीयुक्तं कूर्चकं चित्रकरलेखिनी । मन्त्रमागमादिशास्त्रोक्तम् । तत्र शास्त्रं वैधकादि । तदुक्तप्रयोगस्तदुक्तमेषजादिकरणम् । तत् कृत्वा श्वेतोत्पलानां श्वेतकमलानां श्रियं कान्ति हरत । शिलापट्टके पाषाणाकोपरि . - ·कृत्वा चन्द्र चन्द्रमस कणशः चूर्णयत, येनाहं दश दिशः दिग्दश द्रष्टुमवलोकयितुं क्षमे सममि । कीदृश्यो दश दिशः! तद्वक्त्रमेव मुद्राचिह्न तयाऽहिताश्चिहिता इत्यर्थः। श्यामापदोपादाने कृते योग-रूढिभ्यां श्यामत्वं प्राप्तमेव । तत्र श्यामलिमापादनं व्यर्थम् । अत्र ज्योत्सामिति श्यामाविशेषो वाच्यः । एतस्य न्यूनपद एवान्तर्भावः । यत्र यो विशेषो न युक्तः तत्र तस्योक्तिर्वक्तव्यस्यानुक्तिः । अविशेषपरिवृत्तः, यथा- कल्लोलवेल्लितहषत्परुषप्रहारै रत्नान्यमूनि मकरालय माऽनमंस्थाः । किं कौस्तुभेन विहितो भवतो न नाम याजाप्रसारितकरः पुरुषोत्तमोऽपि । अत्र एकेन किं न विहितो भवतो न (भवतः स!) नाम' इति वाच्यम् । यो येषामेकेनोपकृतं तदितरेष्वनादरोऽयुक्तः । विशेषस्योपकारित्वे सामान्येषु कथमादरः ! इति प्रतीतिमान्थर्यम् । अस्यापि न्यूनपद एवान्तर्भावः। अनुपाचार्थाकासाविषयत्वं साकारत्वम् । यथा - अर्थित्वे प्रकटीकृतेऽपि न फलप्राप्तिः प्रभोः प्रत्युत द्रुह्यन् दाशरथिविरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यया । उत्कर्ष च परस्य मानयशसोविश्र(सं)सनं चात्मनः स्त्रीरत्नं च जगत्पतिर्दशमुखो देवः [प. ३२. १.] कथं मृष्यति ॥ रावणदूतस्य एतद्वचनम् - प्रभोः रावणस्य अर्थित्वे याचकत्वे प्रकटीकृतेऽपि व्यक्तीकृतेऽपि न फलप्राप्तिः न सीतालाभः । न केवलफलाप्राप्तिः अपि तु शत्रोस्तत्माप्तिरित्याह - प्रत्युत दाशरथिः रामः द्रुषन् रावणद्रोहं कुर्वन् तया सीतया युक्तो मिलितः । विरुद्धचरितो रावणेन समं विरुद्धं चरितं चरित्रं यस्य सः । परस्य रामस्य, उत्कर्षः आधिक्य, आत्मनः मान-यशसोरभिमान-कीयोर्विश्र(सं)सनं निराकरणम् , स्त्रीरनं च सीतारूपम् , दशमुखो रावणः, जगत्पतिः पृथिवीपतिः, कथं मृष्यति न मृष्यतीत्यर्थः । अत्र स्त्रीरसमित्युपेक्षितुमा- कालति अन्यस्त्रीरत्नमिति कथं मृष्यतीत्यनन्वितं स्यात् । तथा हि कथं न मृण्यतीत्यस्य कथं न द्वेष्टीत्यर्थः स्यात् । मृषधातोरद्वेषार्थत्वात् । तथा च स्त्रीरत्नस्य द्वेषायोग्यत्वे कथं कथमित्यादिना अन्वयः । ततश्च न्यूनपद एव साकासात्वस्यान्तर्भावः समुचितः । अपदमुक्तत्वं अस्थानसमाप्यत्वम् , यथा- आज्ञा शक्रशिखामणिप्रेणयिनी शास्त्राणि चक्षुर्नवं भक्तिर्भूतपतौ पिनाकिनि पदं लङ्केति दिव्या पुरी । उत्पत्ति हिणान्वये च तदहो नेदृग् वरो लभ्यते साचेदेष न रावणः क नु पुनः सर्वत्र सर्वे गुणाः ।। 'श्यामामित्यत्र ज्योस्त्रीमिति विशेषं विहाय श्यामामिति सामान्येनोफमिति विशेषपरिवृत्त इत्यर्थः। २वत्र सामान्य विहाय विशेषणोक्तिः । ३ मा भव कुरुथा। हेतोः। शिखामणावेव सदा तितीति भावः' इति दि.। खस्य, - ·काव्यप्रकाशलण्डन . यस्य वरस्याज्ञा नियोगरूपा शक्रस्येन्द्रस्य शिखायां मस्तके यो मणी रवं तत्र प्रणयिनी प्रीतियुक्ता । इन्द्रेणापि यदाज्ञा मस्तकेन ध्रियत इत्यर्थः । शास्त्राण्येव यस्य नवं नुतनं चक्षुः नेत्रम् । भूतानां प्राणिनां पतौ पिनाकिनि पिनाकधनुर्द्धरे परमकारुणिके भगवति भवानीपरिवृढे भक्तिः । लहा इति दिव्या देवयोग्या पुरी नगरी सैव यस्य पदं स्थानम् । दुहिणस्य वंशे यस्योत्पत्तिर्जन्म । एष चेद् रावणो न स्यात् तदा इदृग् वरो न लभ्यते । स्पष्टं शेषम् । अत्र स्याचेदेष इत्यतावतैव समाप्यम् । तथा हि-अत्र [प. ३२.२ ] रावणं प्रत्युपेक्षा- वाक्यार्थः स्याचेदेष न रावणः इत्यन्तेनैव प्राप्तः । क नु पुनः इत्यादिना समर्थनं नाकास- तीति इदमप्यनुचितार्थम् । केचित् तु प्रकृतार्थविरुद्धार्थकपदशालिस्वं अपदयुक्तत्वं तेन अपदयुक्तत्वमेव पाठ इत्याहुः । सममिन्याहतविजातीयार्थत्वं सहचरभिन्नत्वम् , यथा- श्रुतेन बुद्धिर्व्यसनेन मूर्खता मदेन नारी सलिलेन निम्नगा। निशा शशाङ्केन धृतिः समाधिना नयेन चालंक्रियते नरेन्द्रता ॥ अत्र श्रुतबुद्धयादिभिरुत्कृष्टैः सहचरैः व्यसनमूर्खतयोभिन्नत्वम् । इदमप्यनुचितार्थम् । प्रतिपादितविवक्षितार्थविरोधिव्यञ्जकार्थत्वं प्रकाशितविरुद्धत्वम् । विरुद्ध प्रकाश्यत इति गर्भितप्रस्तावे व्याख्यातम् । यथा- लमं रागावृतान्या सुदृढमिह ययैवासियध्याऽरिकण्ठे मातङ्गानामपीहोपरि परपुरुषैर्या च दृष्टा पतन्ती । तत्सत्तोऽयं न किश्चिद् गणयति विदितं तेऽस्तु तेनासि दत्ता भृत्येभ्यः श्रीनियोगाद् गदितुमिव गतेत्यम्बुधिं यस्य कीर्तिः॥ रुधिराक्तशरीरया यया खड्गयट्या वैरिकण्ठे लमं सक्तं या च हस्तिषु पतन्ती वैरिपुरुषै. दृष्टा तद्धस्तोऽयं किञ्चित् परसैन्यादिकं न मन्यते । वैरिकण्ठलमा मातशेषु चाण्डालेषु च पतिता स्त्री अनेन भुज्यत इति व्यङ्ग्यम् । श्रीः समुद्रं खपितरं वदति-इदं तव विदित- मस्तु त्वं जानीहीत्यर्थः । अहं साध्वी तेन भृत्येभ्यो दचाऽस्मि इति लक्ष्मीनिर्देशात् एतत्समुद्रं वक्तुमिव यस्य कीर्तिस्तं प्रति गतेत्यर्थः । अत्र विदितं तेऽस्तु इत्यनेन वेदयित. व्यानुचितार्थाभिधानेन क्रोधाभिव्यक्तेः श्रीस्तस्मादपसरतीति विरुद्ध प्रकाश्यते इदमप्यनु. चितार्थम् । विध्यनुवादपदाभ्यां [अ]युक्तं पदं प्रत्येकमन्वेति तेन विध्यनुयुक्तः (विध्ययुक्तः) अनु- वादायुक्तश्चेति दोषद्वयम् । अयुक्तत्वं न तु विधेयत्वानवगम इति विधेयाविमर्शतो मेदः । - यथा - प्रयलपरिबोधिः तस्तुतिभिरध शेषे निशा- मकेशवमपाण्डवं भुवनमध निःसोमकम् ।

·सतम शास इयं परिसमाप्यते रणकथाऽद्य दोशा प० ३१. लिना- मपैतु रिपुकाननातिगुरुरद्य भारो भुवः ॥ अत्र शयितः प्रयलेन बोध्यसे इति विधेयम् । प्रबोध एव विधेयत्वविश्रान्तिरिति विधेयाविमशेऽन्तर्भावः । अनुवादायुक्तम्, यथा- अरे रामाहस्ताभरण! मसलश्रेणिशरण ! स्मरक्रीडाब्रीडास(श)मन ! विरहिप्राणदमन।। सरोहंसोत्तंस! प्रचलदल नीलोत्पल सखे ! सखेदोऽहं मोहं श्लथय कथय केन्दुवदना ।। विक्रमोर्वशीनाटकगतं पद्यमिदम् । नीलोत्पलं प्रति नाना सम्बोध्य उर्वशी केति प्रश्नः । अत्र विरहिणः पुरूरवसो मोहश्लथने विधेये विरहिप्राणदमनत्वेन अनुवादो नोचित इतीदमप्यनुचितार्थम् । तथा, त्यक्तपुनस्वीकृतः- त्यक्त उपसंहतैकदेशः पुनः स्वीकृतः पुनः प्रकाशितैकदेशः। - 'लमं रागावृताजय'त्यत्र विदितं तेऽस्त्वित्यनेन यावतोऽर्थाननिवेगाननिवेधैव मध्ये उपसंहाराभिधानात् । तथा चात्र समाप्तपुनराते चावृत्तिकरपनमुत्थाप्याकाहस्वमेव दूष- कताबीजमित्येतयोरमेदो न्याय्यः । अश्लीलं यथा- हन्तुमेव प्रवृत्तस्य स्तब्धस्य चिरवैरिणः (विवरैषिणः)। यथाऽऽशु जायते पातो न तथा पुनरुमतिः ॥ अत्र पुंव्यञ्जनस्यापि प्रतीतिरिदमप्यनुचितार्थम् । अथेदानीं एते दोषाः कचिददोषा इत्याह - कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिनिर्मितिः। (मू० का० ५८) सन्निधानादियोधार्थम् , - - यथा तस्याः कर्णावतंसेन जितं सर्वविभूषणम् । संथैव शोभतेऽत्यन्तमस्याः श्रवणकुण्डलम् ॥ अवतंसः कर्णाभरणमुच्यते । तत्र कर्णादिशब्दाः कर्णादिस्थितिप्रतिपसये तेन वर्णनी- योत्कर्षः प्रतीयते । खतो न भूषणान्तरजेतृत्वम् , अपि तु तत्कर्णसम्बन्धादिनेति पर्यवसा- नात् । अत्रावस्थितिप्रयोजनहेतुत्वान्न पुनरुतत्वम् । एवमन्यत्रापि स्थितेष्वेतत् समर्थनम् ॥ (म० ० ५८, २०१०) न खलु कर्णावतंसादिपदवत् जघनकाञ्चीत्यादि क्रियते । ख्यातेऽर्थे निहेंतोरदुष्टता, (मू० का• ५९, प्र० स०) ·यथा- - चन्द्रं गता पद्म[ ५० ३३. २ गुणान् न शुक्ले पाश्रिता चान्द्रमसीमभिख्याम् । उमामुखं तु प्रतिपद्य लोला द्विसंश्रयां प्रीतिमवाप लक्ष्मीः ।। लक्ष्मीः शोभा चन्द्रं चन्द्रमण्डलं गता प्राप्ता सती पनगुणान् कमलमुणान् सौरभादीन् न मुक्के न पामोति । रात्रौ कमलप्रकाशाभावात् पमाश्रिता कमलाश्रिता चान्द्रमसी चन्द्रसम्ब- धिनी अभिख्या शोमां न भुते । उमामुख प्रतिपद्य प्राप्य द्विसंश्रयां पद्मचन्द्रोभयाश्रयां प्रीति अवाप प्राप्तवतीत्यर्थः । अत्र रात्री पत्नस्य सहोचो दिवा चन्द्रस निष्प्रभत्वं लोक- प्रसिद्धमिति न भुते इति हेतुं नापेक्षते । अनुकरणे तु सर्वेषाम् । (मू. का० ५९, शि.प.) सुतिकटुपतीनां दोषाणामदोषता । यथा- मृगचक्षुषमद्राक्षमित्यादि कथयत्ययम् । पश्यैष च गविवाह सुत्रामाणं यजेति च ।। अयं अनः मृगचक्षुषं हरिणनयनं अद्राक्षम्-दृष्टवानस्मि इत्यादि कथयति बदति इति श्रुति- कटु । एक मनं गबिति गो इति शब्दः आह वदतीति पश्यावलोकय इति च्युतसंस्कृस्यु- दाहरणम् । सुत्रामाणं इन्द्रं जयेति (यजेति) च आहेत्यनुषज्यते । अप्रयुक्तमिदम् । वक्त्रायौचित्यवशाद दोषोऽपि गुणः कचित् कचिन्नोभौ। (मूळ का० ५९, उ.) वैयाकरणप्रतिपाये वक्तरि वा धीरादौ रसे च कष्टस्वं गुणः । क्रमेणोदा०- दीधीवेवीङ्समः कश्चिद् गुण-वृद्ध्योरभाजनम् । क्विप्प्रत्ययनिभः कश्चित् यत्र संनिहिते न ते ।। मत्र वैयाकरणो वक्ता, अतो अतिशयेन वैयाकरणप्रतीतेर्गुणत्वम् । यदा त्वामहमद्राक्षं पदविद्याविशारदम् । उपाध्यायं तदाऽस्मार्ष समस्प्राक्षं च पाप( संम?)दम् ॥ अत्र वैयाकरणे प्रतिपाये कष्टत्वं गुणः । तेन तस्य प्रतीत्य तिशयात् । रौद्ररसे यथा-प्रागुदाहृते 'मूर्धामुद्तकृते' त्यादौ, 'उत्कृत्योत्कृत्ये'त्यादौ चोकर्षवर्णा ओजो. व्यञ्जयन्तः प्रकृतवीर-बीभत्सयोरानुगुण्यमदधत । बाध्यवशाद् यथा- गर्जघनघटाटोपे हरौ हुशारकारिणि । किमन्यैरपि दुर्दान्ताः सीदन्ति सुरदन्तिनः ॥ भत्र सिंहे वाच्ये [५० ३४.१] परुषाः शब्दाः गुणाः । प्रकरणशाद्यमा - ·रक्ताशोक कृशोदरी कनु गता त्यक्त्वाऽनुरक्तं जनं नो दृष्टैव मुधैव चालयसि किं वाताभिभूतं शिरः। उत्कण्ठापटमानषट्पदघटासंघदष्टच्छदः तत्पादाहतिमन्तरेण भवतः पुष्पोद्गमोऽयं कुतः॥ अत्र शिरोविधूननेन कुपितस्य वचसि विप्रलम्भेऽपि कष्टत्वं गुणः । कचिन्नीरसे कष्टत्वं न गुणो न दोषः । शृङ्गारवीरादिरसानामेकस्याप्यभावान्नापकर्षकं उत्कर्षकै च । यथा- तद् गच्छ सिद्ध्यै कुरु देवकार्य अर्थोऽयमर्थान्तर लभ्य एव । अपेक्षते प्रत्ययमङ्गलब्ध्यै बीजाकुरः प्रागुदयादिवाम्भः ॥ अप्रयुक्तनिहतार्थो श्लेषादौ न दुष्टौ श्लेषरूपालहारकृतचारुत्वनिर्वाहकत्वात् प्रतीतिमान्थ- र्यस्यादोषत्वात् । यथा- येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरा स्वीकृतो यश्वोद्वृत्तभुजङ्गहारवलयो गङ्गां च योऽधारयत् । यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात् स स्वयमन्धकक्षयकरस्त्वां सर्वदोमाधवः ।। अत्र माधवपक्षे- शशिमवन्धकक्षयकरशब्दावपयुक्तनिहतार्थौ । ध्वस्तकामेन अथ च अमवेन संसारातीतेन येन अनः शकटं 'अनो मातरि शकटे च' । ममम्, बलिजिद् विष्णुस्तस्य कायः शरीरं पुरा त्रिपुरदाहे अस्त्रीकृतः अस्त्रभावं प्रापितः । अथ च बलिजेता देहः पुराऽमृतपानावसरे स्त्रीत्वं प्रापितः । यश्चोद्धतानां सर्पाणां हाते वलयानि च यस्य तादृशः । अथ चोद्धतमुजाः कालीयस्तस्य हन्ता ताडयिता । रवे वाचि वेदाख्ये लयो गुप्तिर्यस्य स तथा । यश्च गहां देवनदी धारितवान् । अथ च मां पर्वतं गोवर्द्धनं गां सुरभिं भुवं वा दधार । यस्यामराः चन्द्रयुक्तमस्तके हर इति स्तुत्यं नामाहुः । अथ च शशिनं ममाति शशिमत् राहुः, तस्य शिर छेवेति नाम । कीडग् ! अन्धकदैत्यनाशकृत् । अथ च अन्धं अगाधं कं उदकं यस्य तारक सम्बः, मका यादवा वा, तत्र क्षयं वास करोति । सर्वदा उमा पार्वती तस्या [प. ३४.२] धवः पतिः। अथ च सर्व ददाति तादृशे माया लक्ष्म्या धव इति । हर-माधवपक्षयोर्यथाक्रम योजना । अत्र शशिमत्पदं राहावप्रयुक्त क्षयपदं च गृहे निहतार्थमिति कश्चित् । अश्लील कचिद्गुणोऽयम् । यथा - सुरतारम्भगोठ्या 'व्यर्थैः पदैः पिशुनयेच रहस्यवस्तु' इति कामशासखितौ- करिहस्तेन संबाधे प्रविश्यान्तर्विलोडिते । उपसर्पन ध्वजा पुंसः साधनान्तर्विराजते ॥

·काव्यप्रकाशपणन - पुंसः पुरुषस्य ध्वजः केतुः साधनान्तः सैन्यमध्ये उपसर्पन गच्छन् विराजते शोभते । सम्बाधे बनसले देशे करिहस्तेन शुण्डादण्डेन अन्तः सैन्यमध्ये विलोलिते विरलीकृते सतीत्येकत्रार्थः। अपरत्र च- तर्जन्यनामिकेलिटे मध्यमापृष्ठतस्तयोः। करिहस्त इति प्रोक्ता कामशास्त्रविशारदैः॥ इत्युक्तलक्षणेन करिहस्तेन अन्तयोंनिमध्ये प्रविश्य सम्बाधे योनिसङ्कोचे सति, विलोलिते विकाश(स )ता नीते सति, पुंसः पुरुषस्य ध्वजो लिङ्गं साधनान्तः योनिमध्ये विराजते शोभते इत्यर्थः। शमकथासु यथा- उत्तानोच्छूनमण्डूकपाटितोदरसनिमे । क्लेदिनि स्त्रीत्रणे सक्तिरकमेः कस्य जायते ॥ अत्र वैराग्यहेतुघृणोत्पादनया जुगुप्सागुणः । निर्वाणवैरदहनाः प्रशमादरीणां निन्दन्तु पाण्डुतनयाः सह माधवेन । रक्ताः प्रसारितभुवः क्षतविग्रहाश्च खस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः॥ पाण्डुतनयाः पाण्डवाः पञ्च, माधवेन कृष्णेन सह, नन्दन्तु आनन्दं प्रामुवन्तु । कीदृशाः ! अरीणां शत्रूणां दुर्योधनादीनां प्रशमात् कलहत्यागात्, पक्षे नाशात् , निर्वाणो नष्टो वैररूपो दहनोऽमिर्येषां ते तथा । कुरुराजो धृतराष्ट्रः तस्य पुत्राः सभृत्याः खसाः सुखिनः, पक्षे खर्गस्था भवन्तु । कीदृशाः ? रक्ताऽनुरक्ता प्रसाधिताऽलंकृता भूयः । दुर्योधना- महलस्य नायकमालस्वेन गुणत्वम् । सन्दिग्धमपि राज्ञो महिमा वर्णनीय इति नियमार्थप्रतिपत्तिकृतत्वेन व्याजस्तुतिपर्यव-, सानाद् गुणः । यथा- 'कुभोजनं महाराज! तवापि च ममापि च । इत्यादौ । अधमप्रकृतेर्विदूषका[ प. ३५.१ देरुक्तिषु हास्यकारिषु ग्राम्यो गुणः । न्यूनपदं कचिद् गुणः, यथा- गादालिङ्गनवामनीकृतकुचपोझिमरोमोद्गमा सान्द्रस्नेहरसातिरेकविगलच्छीमनितम्बाम्बरा । मा मा मानद माऽति मामलमिति क्षामाक्षरोल्लापिनी सुप्ता किं नु मृता नु किं मनसि मे लीना विलीना नु किम् ।। अत्र पीडयेति पदमनुपाचं वक्न्याः हर्षसमोहातिशयं प्रतिपादयन् गुणतामापद्यत । अध्याहारेण, वाक्यार्थबोधविलम्बेऽपि प्रकृतरसपोषकत्वाद् । उक्तरूपा सा नायिका मम मनसि सुप्ता वा, निम्बलत्वेन वर्तमानस्यात् । सुतस श्वासादिकमनुभूयत इत्यत आह-मृता नु किम् ! । मृताऽपि - ·सप्तम उल्लास - बहिरनुम्बत इस्थत माह-लीनेति, जतुकाष्ठादिवदिति शेषः । तथाभूतलापि विघटन कर्तुं शक्यत इत्यतः विलीना नु किमिति ! नीरक्षीरवदिति शेषः । कीडशी! गाढालिगनेन दृढपरी(रि रम्मेण वामनीकृतौ मुमौ कृतौ कुचौ यस्याः सा चासौ, प्रोद्भिन्नः प्रन्यक्करोमोद्गमः पुलको यस्याः सा । तथा सान्द्रो निबिडो यः स्नेहः प्रीतिः रसः शृङ्गारस्तयोरतिरेकेनाधिक्येन विगलद् दूरीभवत् श्रीमतः शोभावतो नितम्बस्याम्बरं वस्त्रं यस्याः सा । हे मानद ! मानखण्डक ! मानप्रद ! वा मां अलं अतिशयेन मा मा माऽतिपीडयेति शेषः । इत्यनेन प्रकारेण क्षामाक्षरस्य न्यूनशब्दस्य उल्लापिनी कथयित्रीत्यर्थः । कचिन्न गुणो न दोषः, यथा- 'तिष्ठेत् कोपवशात् प्रभावपिहिता दीर्घ न सा कुप्यति ।' इत्यादौ पिहितेत्यनन्तरं नैतद् यत इत्येतेषूनपदैः विशेषबुद्धेरकरणान्न गुणः । उत्तरा प्रतिपत्तिः पूर्वी बाधत इति न दोषः । अधिकपदं कचिद् गुणः, यथा- वद वद जितः स शत्रुन हतो जल्पश्च तव तवामीति । चित्रं चित्रमरोदीद्धा हेति परं मृते पुत्रे ॥ इत्येवमादौ हर्षभयादियुक्ते वक्तरि हर्षादिपोषकत्वात् । कचित् कथितपदं गुणः, लाटानुप्रासे अर्थान्तरसमितवाच्ये विहितस्यानुवाचे च । क्रमेणोदाहरणानि [प. ३५.२]- यस्य न सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य । यस्य च सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य । 'यस मित्राणि मित्राणि' इत्यादौ । जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकर्षों विनयादवाप्यते । गुणप्रकर्षेण जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हि संपदः ॥ जितेन्द्रियत्वं इन्द्रियजयः विनीततायाः कारणं निदानम् । विनयाद् गुणानां प्रकर्षः उत्कर्षोऽवाप्यते प्राप्यते । गुणाधिके गुणैरधिके उत्कृष्टे पुंसि पुरुषे जनो लोकोऽनुरज्यते अनुरक्तो भवति । जनानुराग एव प्रभवः उत्पत्तिर्यासां तास्तथा संपदो विभूतयः इति त्रिषु, लाटानुप्रासादित्रयसंपादकत्वात् । पतत्प्रकर्ष कचिद्गुणो यथा- प्रागप्राप्तनिशुम्भशाम्भवधनुर्द्वधाविधाविर्भवत्- क्रोधप्रेरितमीमभार्गव जस्तम्भापविद्धः क्षणात् । उज्वालः परशुर्भवत्वशिथिलस्त्वत्कण्ठपीठातिथि- पैनानेन जगत्सु खण्डपरशुर्देवो हरः ख्याप्यते ॥ का.प्र.८ ·काव्यप्रकारा - पत्र चतुर्थपादे गुरुसरणेन क्रोषामावात् मसणवर्णखमेवोचितमिति सादोपत्तमिति । विनयप्रकाशकत्वाच गुणत्वम् । समाप्तपुनरावं कचिन गुणो न दोषः । यत्र न विशेषापादनार्थ पुनर्ग्रहणं अपितु वाक्यान्तरमेव क्रियते । यथाऽत्रैव 'प्रागप्राप्त०' इत्यादौ । अपदस्थसमासं कचिद्गुणः । उदाहृते 'रक्ताशोक' इत्यादौ, 'नो दृष्टा' इति क्रोधोको दीर्घसमासकरणात् स्थानौचित्यविवेचनाभावेन क्रोधोन्मादपरिपुष्टिः । अथ प्राचीनोक्तरसदोषानाह- व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता। कष्टकल्पनया व्यक्तिरनुभाव-विभावयोः॥ (मू० का• ६०) प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीसिः पुनः पुनः। अकाण्डे प्रथनच्छेदी अङ्गस्याप्यतिविस्तृतिः ॥ (मू० का• ६१) अङ्गिनोऽननुसन्धान प्रकृतीनां विपर्ययः॥ अनङ्गस्याभिधानं तु रसे दोषाः स्युरीहशाः॥ (मू० का• ६१) व्यभिचार्यादीनां खशब्दोपादाने यथाक्रमं भावध्वनित्वं चमत्कारित्वं रसत्वं च न सात् । व्यलितानामेव [५०३६. १] व्यभिचार्यादीनां तत्तद्रूपत्वात् । अत एवोक्तम् 'व्यभिचारी तथाञ्जितो भावः प्रोक्त' इति । तथा 'अभिव्यक्तश्चमत्कारकारी शृङ्गारादिको रस' इति, एवं 'व्यक्तः स तैरित्यादि च । एवं सति एतेषां प्रधानकाव्यत्वं भवति । तत् सर्व व्यञ्जनामाहात्म्यम् । तत्र प्रमाणं तु सहृदयहृदयमेव । व्यभिचारिणः स्वशब्देनोपादानं यथा- सवीडा दयितानने सकरुणा मातङ्गचर्माम्बरे सत्रासा भुजगे सविस्मयरसा चन्द्रेऽमृतसन्दिनि । सेर्पा जहुसुतावलोकनविधौ दीना कपालोदरे पार्वत्या नवसङ्गमप्रणयिनी दृष्टिः शिवायास्तु । पावस्या भवान्या दृष्टिनेत्रं यो युष्माकं शिवाय कस्खाणाय अस्तु भवतु । कीडशी! दयितस्स शिवस्यानने मुखे सव्रीडा सलज्जा; मातबस्स हखिनो यचर्म नजिनं तदेव यदम्बरं वसं तत्र सकरुणा सदया; भुजगे पत्युभूषणसर्प सत्रासा समया; अमृतलन्दिनि अमृतवर्षिणि चन्द्रे पत्युर्ललाटस्थितार्द्धचन्द्रे सविस्मयरसा मसुतरससहिता; जदुसुताया गङ्गाया अवलोकन विधौ दर्शनक्रियायां सेा ईविशिष्टा; कपालानां म; धृतानां उदरे मध्ये दीना दुःखिता; नवसङ्गमे नूतनसमागमे प्रणयिनी प्रीतिमतीत्यर्थः । मत्र ब्रीडादीनां शब्दवाच्यता।

·सत्सम उल्लास व्यानम्रा दयितानने मुकुलिता मातङ्गचर्माम्बरे सोत्कम्पा भुजगे निमेषरहिता चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि । मीलङ्कः सुरसिन्धुदर्शनविधौ म्लाना कपालोदरे, इत्यादि युक्तम् । एवं कृते ब्रीडादिव्यत्यतासिद्धेः । एवं रसस्य रसशब्देन शृङ्गारादि- शब्देन वाच्यत्वम् । क्रमेणोदा०- तामनङ्गजयमङ्गलश्रिय किश्चिदुषभुजमूललोकिताम् । नेत्रयोः कृतवतोऽय गोचरे कोऽप्यजायत रसो निरन्तरः ॥ तां नायिका नेत्रयोलोचनयोगोंचरे विषये कृतवतः अस्य पुरुषस्य कोऽप्यनिर्वचनीयो रसः निरन्तरः अनुस्यूतः अजायत उत्पत्तिमगात् । तां किहशीम् ? अनस्य कामस्य [५० ३६.२] अयार्थ यन्मङ्गलं तस्य श्रीः शोमा किश्चिदीषदुचं यद्भुजयो होर्मूलं तत्र लोकिता दृष्टामित्यर्थः। 'आलोक्य' इति । एष नायकः शृङ्गारसीमनि शृङ्गारप्रथमप्रान्तमागे तरङ्गितं चाश्चत्यं सलीलशृङ्गारं वा आतनोति विस्तारयति । कीदृशः! बाल्यं शैशवं अतिवृत्य अतिक्राम्य विशेषेण वर्तमानः । किं कृत्वा ! अभिरामरूपां सुन्दररूपां आलोक्य दृष्ट्वा । कीदृशीम् ! कोमलयोः कपोलतलयोः अमिष(षिक्तः संबद्धो व्यक्तः प्रकटो योऽनुरागः प्रणयस्तेन सुमगां शोभनामित्यर्थ । 'संप्रहार' इति । तस्स राज्ञः प्रहरणैरखैः संप्रहारे सङ्ग्रामे कोऽप्यनिर्वचनीयः उत्साहः नमूज्जातः । कैः ? श्रुतिगतैः कर्णप्राप्तः परस्परमन्योऽन्यं प्रहाराणां शस्त्रक्षेपरूपाणां झणत्कारैः शब्दविशेषैरित्यर्थः। आलोक्य कोमलकपोलतलाभिषिक्त- व्यक्तानुरागसुभगाममिरामरूपाम् । पश्यैष पाल्यमतिवृत्य विवर्तमानः शृङ्गारसीमनि तरङ्गितमातनोति ॥ एवं सापिनो यथा- संप्रहारे प्रहरणैः प्रहाराणां परस्परम् । मगत्कारैः श्रुतिगतैः उत्साहः तस्स कोऽप्यभूत् ॥ अत्रोत्साहस्य । बत्र नवीनाः प्रत्यवतिष्ठन्ते । न्यमिचार्यादीनां खशब्दवाच्यता न दोषाय किन्तु गुणायैव, तत्तदर्थानां शीघ्रोपस्थितिकत्वात् । अत एव महाकवीनां तथैवोपनिबन्धात् । यथा- दूरादुस्सुकमामते विचलितं संभाषिणि स्फारितं संश्लिष्यत्यरुणं गृहीतवसने किश्वाश्चितचूलतम् । - ·६० काव्यप्रकाराबण्डन - - मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे बाष्पाम्बुपूर्णक्षणं चक्षुर्जातमहो प्रपश्चचतुरं जातागसि प्रेयसि ॥ उत्सुकमित्यौत्सुक्यस्य शब्दवाच्यता । यथा वा- औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना हिया तैस्तैर्बन्धुवधूजनस्य वचनैनीताऽऽभिमुख्यं पुनः । दृष्ट्वाग्रे वरमात्तसाध्वसरसा गौरी नवे सङ्गमे संरोहत्पुलका हरेण हसता श्लिष्टा शिवायास्तु वः ॥ [५० ३७.१] उत्सुकतया कृता त्वरा यस्याः सा । ततो देहेन सहोत्पन्नया लज्जया हेतुभूतया अपसर्पन्ती तैस्तैः सखीनां वचनैः सन्निधिं नीता । अग्रे पतिं दृष्ट्वा गृहीतभयरसा प्रथमसङ्गमे उद्भूत- रोमाञ्चा सहसा हसता वा हरेणालिङ्गिता गौरी पार्वती वः शिवाय भवत्वित्यर्थः । अत्रौत्सुक्यस्य । यथा वा- त्वमग्रतः सञ्चल चञ्चलाक्षि त्वमेव जीवेश्वर निस्सराये। इति ब्रुवद् वेश्मनि वह्निदीप्ते मिथोऽनुरागाद् मिथुनं विपनम् ॥ अत्रानुरागस्य । यथा वा- दृषितां हरिणी हरिणः तृषितं हरिणं विजानती हरिणी । मितमम्बु पल्वलगतं कपटं पिबतः परस्परालोकम् ॥ अथ श्रीडाद्यनुभावैर्विचलितत्वाद्यैर्तीडादिवदौत्सुक्यानुभावैरौत्सुक्यादिकं झटिति प्रत्याययितुं न शक्यते इति, औत्सुक्यादीनां झटिति प्रत्ययार्थ खशब्दवाच्यतेति चेत्, न । एतस्यार्थस्य शपथेन प्रत्याययितुं शक्यत्वात् । अपि च सिद्धा व्यभिचार्यादीनां झटिति प्रत्ययाहेतुत्वात् खशब्दवाच्यता न दोषाय, किन्तु गुणायैवेति । 'कष्टकल्पनए(ये :)वेति क्लिष्ट एवान्तर्भावः । 'प्रतिकूलविभावादिग्रह' इति । यथा शृङ्गारादिकं प्रति प्रतिकूलस्य शान्तस्य विभावा- देरुपादानं समूलमुन्मूलयतीति तदेव दूषकताबीजम् । 'दीप्तिः पुनः पुन' - विच्छिद्य विच्छिद्य ग्रहणं वेद्यान्तरसम्बन्धेन रसादिविच्छेदो भवतीति तदेव दूषकताबीजम् । यथा कुमारसंभवे रति विलापे । 'अकाण्डे प्रथनम्' यथा-वेणीसंहारे द्वितीयेऽके बहूनां संक्षये प्रवृत्ते भानुमत्या सह दुर्योधनस्य शृङ्गारवर्णने । 'अकाण्डे विच्छेदो यथा-वीरचरिते राम-जामदम्ययोर्धारावाहिनि वीररसे करण- मोचनाय गच्छामीति रामस्योक्तौ । 'अगस्याप्रधानस्य अतिविस्तारेण' वर्णनं यथा- हयग्रीववधे हयग्रीवस्य । 'अङ्गिनो अननुसन्धानम्' यथा -रखावल्यां बाभ्रव्यागमने सागरिकाया विस्मृतिः । [प० ३७. २.]

·सप्तम उल्लास ६६ - 'प्रकृतयश्च'-दिव्या अदिव्या दिव्यादिव्याश्च । धीरोदात-धीरोद्धत-धीरललित-धीरशान्ता उत्तमाधममध्यमाश्च । तेषां लोकाशास्त्रातिक्रमेण अन्यथा वर्णनम् । 'अनङ्गस्य' रसानुपकारकस्य अभिधानं कथनम् , यथा-कर्पूरमञ्जयों आत्मना नायिकया च कृतं वसन्तवर्णनमनादृत्य बन्दिवर्णितस्य राज्ञः प्रशंसनम् । 'ईशा' इति, नायिकापादप्रहारादिना नायककोपवर्णनमिति । उक्तञ्च - 'अनौचित्याद् ऋते नान्यद् रसभङ्गस्य कारणम् । प्रसिख्यौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिषत् परा ॥ इति । इहेदानी कचिददोषा एते इत्याह - न दोषः खपदेनोक्तावपि सश्चारिणः क्वचित् । (मू० का• ६३, ५०) यथा- प्रातः पुनः स्यादुदियाच्च भानोः पश्याम कोदण्डमनाततज्यम् । इत्युत्सुकस्तत्र स रामभद्रो निद्रादरिद्रो रजनीमनैषीत् ॥ अत्रोत्सुकशब्द इव तदनुभावो न तथाप्रतीतिकृदिति खशब्देनोपादानम् । यथा बा, 'दूरादुत्सुकमागते'त्यादौ, 'औत्सुक्येन कृतत्वरा' इत्यादौ च । तदनुभावस्य सहसा प्रसारणादिरूपस्य खशब्दस्येव तस्य झटिति प्रत्यायकत्वात् । सञ्चार्यादेविरुद्धस्य बाध्यस्योक्तिर्गुणावहा ॥ (मू० का० ६३, उ०) बाध्यत्वेनोक्तिर्न परं दोषो यावत् प्रकृतरसपरिपोषकृत् । यथा 'क्वाकार्य शशलक्ष्मण' इत्यादौ । वितर्कमतिशकातीनां शान्तसञ्चारिणां शृङ्गारपरिपन्थिनामपि बाध्यत्वेनोक्तेः शत्रुविजयपूर्वकराज्यलाभवत् प्रकर्षविशेषाधायकत्वेन तत्परिपोषकतानामुपमर्थ चिन्तायामेव विश्रान्तेः । तेनात्र प्रतिकूलविभावादिग्रहो न दोषः, सञ्चार्यादेरित्यादिग्रहणात् । विरुद्धस्य विभावादेर्वाध्यत्वेनोक्तौ गुणावहत्वं यथा - सत्यं मनोरमा रामाः सत्यं रम्या विभूतयः । किन्तु मचाङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम् ॥ रामाः स्त्रियः मनोरमाः सौन्दर्यवत्यः इति सत्यं यथार्थम् , विभूतयः संपत्तयः रम्याः शोभनाः इति [प. ३८.१] सत्यम् । किन्तु परन्तु जीवितं जीवनं मत्ता मदनेन मत्ता या भगना स्त्री तस्याः अपाङ्गो नेत्रप्रान्तस्तस्स भास्तिर्यक्त्वेन वीक्षणं तद्वत् लोलं चञ्चलमित्यर्थः । अत्र शृङ्गारविभावस्य शान्तविभावस्य जीवितास्थैर्यत्वस्य परस्पर विरुद्धत्वेऽपि शृङ्गारविमा- बस बाध्यत्वेनाभिधानात् न दोषत्वम् , अपि तु गुणत्वं शान्तपरिपोषकत्वात् । सर्वा रामादयः सत्येव जीविते तदर्थमुपादेयाः, जीवितं वातिभङ्गुरमिति कृतमुपादेयत्वमेतेषाम् । अतो रम्यत्वेऽपि निष्फला एवेति पर्यवसानात् । आश्रयैक्ये विरुद्धो यः स कार्यों भिन्नसंश्रयः। रसान्तरेणान्तरितो नैरन्तर्येण यो रसः॥ (मू. का० ६४) ·६२ काव्यप्रकाश - - वीर-भयानकयो रन्सर्येण विरोष इति रसान्तरमन्तरे कार्यम् । यथा नागानन्दे शान्तस्य जीमूतवाहनस्य 'अहो गीतमहो वादिनम्' - इत्यद्भुतमन्तनिवेश्य मल्यवतीं प्रति शृङ्गारो बद्धः । मर्यमाणो विरुद्धोऽपि साम्येनाप विवक्षिता। अङ्गिन्यङ्गत्वमासौ यौ तौ न दुष्ठी परस्परम् ॥ (म. का० ६५) यथा-'अचं स रस(श)नोत्कर्षी' इत्यादौ पूर्वावस्थामरणं शृशाराममपि करुणं पोषयति । 'साम्येने ति यथा- सरागया श्रुतधनपर्मतोयया कराहतिध्वनितपथपीठया । मुहुर्मुहुईशनविलहितोष्ठया रुषा नृपाः प्रियतमए( ये )व मेजिरे॥ इत्यत्र शृङ्गार-रौद्रयोः साम्यविवक्षणावदोषत्वम् । 'अङ्गिन्यङ्गत्व'मिति यथा- शिसो हस्तावलमः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंऽशुकान्तं गृहन् केशेष्वपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः संभ्रमेण । आलिङ्गन योऽवधूतत्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभिः कामीवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शरामिः॥ सः प्रसिद्धप्रभावः शाम्भवः शम्भुसम्बन्धी शरामिळणामिः वो युष्माकं दुरितं पापं दहतु भसीकरोतु । क इव ? कामीव कामुक इव । कीदृशः ? आपराधः - आद्रों नूतनोऽप- राघो यस्य सः । शरामेः कामुकस्य च । [५० ३८.२] विशेषणान्याह - हस्ते पाणाववलमः सम्बद्धः सन् , त्रिपुरयुवतिभिः त्रिपुरनामकदैत्यस्त्रीभिः क्षिप्तो दूरीकृतः । शरामेहतसंपर्के कामुकस्याप्यपराधक्षमापनाद्यर्थ करग्रहणे स्त्रीणां प्रक्षेपस्योचितत्वात् । प्रसभं हठात् अंशुकान्तं वनपान्तं आददानः सन् , अभिहतो दूरीकृतस्तिरस्कृतश्च । वस्त्रप्रान्तेऽमेः संपर्केऽभिहतस्य सहसा कृतापराधेन नायकेन वस्त्रप्रान्तधारणे सति, रुष्टया तदभिहननस्य न्याय्यत्वात् । केशेषु चिकुरेषु गृहन् स्पृशन् अपास्तः दूरीकृतोऽवज्ञातश्च । अमेः केशसंपर्क कृतापराधेन चुम्बनाद्यर्थ नायिकाकेशग्रहणे तया तदपासनस्य न्याय्यत्वात् । चरणयोः पादयोः पतितः सन् , संभ्रमेण नेक्षितो नावलोकितः । व्यास न चरणतलपतितस्सामेः, प्रसादनाय च तत्रैव तितस नायकस्य क्रोधेनानवलोकनस्थोचितत्वात् । यः शरामिः कामुकश्च आलिजन् दव (1) सन् अवधूतस्त्यक्तः । उभयोरप्यालिजन्यमानयोस्त्मागसोचितत्वात् । त्रिपुरयुवतिमिः कीहसीमिः ! सासं सजलं नेत्रोत्पलं नेत्रात्मकनीलकमलं यासां ताभिरित्यर्थः । इत्यत्र त्रिपुररिपुषभावातिशयस्य करुणोऽगम् , तस्य तु शृङ्गारः, तस्यापि च करुणे विश्रान्तिरिति शृक्षारपरिपोषितेन करुणेन मुख्य एवार्थ उपोद्वल्यते ।। ॥ इति पादशाह-श्रीअकम्बरसूर्यसहसनामाध्यापक-श्रीशत्रुञ्जयतीर्थकरमोधनाबनेकसुकृतविकपक महोपाध्याय-श्रीमानुचन्द्रगणिशिष्याटोत्तरशतावधानसाधनामुक्तिपादशाह. श्रीभकम्बरप्रदत्त-खुस्फहमापराभिधानमहोपाध्याय-श्रीसिद्धिचन्द्र- मणिविरचिते काम्यप्रकाशखण्डने सप्तम उल्लासः ।।

·३ अष्टम उल्लासः। दोषानुक्त्वा गुणालहारयोविवेकमाह- ये रसस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्षहेतवस्ते [प० ३९.१] स्युरचलस्थितयो गुणाः॥ (भू.का.६६) अस्यार्थ:-काव्ये प्राधान्येन स्थितस्य रसस्य ये धर्माः साक्षात् तदाश्रिता इत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः-आत्मनः एव शौर्यादयो गुणाः न शरीरस्य, तथा रसस्वैव माधुर्यादयो गुणा न वर्णानाम् । ननु कथं तर्हि वामनादीनां वर्णगतस्वेन व्यवहार इति चेत् , उच्यते-समु- चितैर्वर्णैर्व्यज्यन्ते गुणा इति व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावरूपपरम्परासम्बन्धेन वर्णगतत्वेन व्यवहिमन्ते, न साक्षात् । यथाऽवच्छेदकतासम्बन्धेन शौर्यादयः शरीरे। अचलखितयो नियतावसितयः। नैयत्यं च रसेन तदुपकारेण च । तथा च ते रसं विना नावतिष्ठन्ते । अवस्थिताश्यावश्यमुप- कुर्वन्ति । अत एव एतयोर्द्धर्मयोयतिरेकमलहारे वक्ष्यति । रसस्यावश्यं उपकारित्वे सति रसं विनावस्थितिशून्यत्वम् । गुणत्वमिति तु गुणलक्षणमित्यन्ये । नवीनास्तु रसोत्कर्षहेतुत्वे सति रसधर्मत्वं इत्याहुः । परे तु रसधर्मा गुणास्ते चोत्कर्षरूपाः । खव्याकस्य काव्यस्य उत्कर्षकाश्च । तदाह उत्कर्षहेतव इति । तेन दोषव्यवच्छेदः । उत्कर्षहेतुषु अलबारादिषु अतिव्याप्तिवारणाय अचलस्थितय इति । अचला नियता स्थितिर्येषां ते । तथा रसविशेष- नियतविशेषा रसधर्मा इत्यर्थः । शृङ्गारादौ माधुर्यस्य वीरादौ ओजसश्च नियतत्वात् । महाराणां च सर्वेषां सर्वरसोत्कर्षकत्वात् । ननु 'अयं स रशनो' इत्यादौ अङ्गता प्राप्तवति शृङ्गारे माधुर्यव्यनकवर्णविरहेण अव्याप्तिरित्यत अजिन इति । अङ्गिन्येव खितिनियमो नाग इति वदन्ति । अलकारेषु उक्तगुणधर्मराहित्यं दर्शयितुं अलबारखरूपमाह- उपकुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्गद्वारेण जातुचित् । हारादिवदलङ्कारास्तेऽनुप्रासोपमादयः॥ (मू० का• ६५) ये वाच्य-वाचकलक्षणातिशयमुखेन मुख्यं रसं संभविनमुपकुर्वन्ति तेऽलहाराः । तत्र दृष्टान्तः- कण्ठायकानां उत्कर्षाधानद्वारेण [प० ३९. २] शरीरिणोऽप्युपकारकाः, हारा इवेत्यर्थः । तेन अलहारा रसं विना अवतिष्ठन्ते, अवश्यं च नोपकुर्वन्ति, नवा रसे साक्षादिति । किन्त्वद्वारेति गुणेभ्यो विलक्षणा एत इति ध्येयम् । यत्र तु नास्ति रसखत्र उकिमात्रवैचित्र्यपर्यवसायिनः । कचित् सन्तमपि नोपकुर्वन्ति । अपसारय घनसारं कुरु हार दूर एव किं कमलैः। अलमलमालि मृणालैरिति वदति दिवानिलं वाला ॥

·काव्यप्रकाराखण्डन इत्यादी अनुप्रासेन कोमलया वृत्त्या शब्दानां अलकरणद्वारा विपलम्मो रस उप- क्रियते । तथा, मनोरागस्तीनं विषमिव विसर्पत्यविरतं प्रमाथी निधूमं ज्वलति विधुतः पावक इव । हिनस्ति प्रत्यङ्गं ज्वर इव गरीयानित इतो न मां त्रातुं तातः प्रभवति न चाम्बा न भवती । अत्र वाच्यमुखेन मालारूपकेण तीव्रविषादित्वं मनोरागे प्रत्याय्य विप्रलम्भ उत्कृष्यते । उक्तिवैचित्र्यमात्रपर्यवसिता इति । उक्तिवैचित्र्यं शब्दानां सुश्रवत्वं बन्धकौशलत्वं च । अर्थानामीषन्मनोहारित्वं 'शीर्णघ्राणाङ्गिपाणि०' इत्यादौ सुप्रसिद्धमुदाहार्यम् । सतोऽप्यनुपकारित्वमुदाहरति, यथा- चित्ते चहुदि न खुकृति सा गुणेसु सेजाइ लुदि विसकृति दिम्मुहेसुं । बोल्लम्मि नदि पअदि कव्वबन्धे कण्णेन तुट्टदि चिरं तरुणी तरट्टी ॥ तरट्टी प्रशस्ता । अथ वा बालानां चुम्बनालिङ्गी कबरीमोक्षबन्धने कर्णकण्डूयनं स्त्रीणां तरडीलक्षणं स्मृतम् ॥ इति लक्षणेनात्यारूढमनोभवा नायिका तरट्टी द्रष्टव्या । अत्र सन्तमपि रसे नोपकरोति ओजोव्यञ्जकस्य परुषानुप्रासस्य विप्रलम्भाननुकूलत्वात् । प्राकृतस्य ओजोगुणव्यञ्जकप्रधान- त्वात् तदनुकूलत्वेनादोषत्वाच्च । तथा- मित्रे कापि गते सरोरुहवने बद्धानने ताम्यति क्रन्दत्सु भ्रमरेषु वीक्ष्य दयितासन्नं पुरः सारसम् । चक्राङ्केण वियोगिना विश(स)लता नावादिता नोज्झिता, वक्त्रे [५० ४०.१] केवलमर्गलेव निहिता जीवस्य निर्गच्छतः॥ मित्रे सूर्ये सुहृदि च कापि कुत्रापि गते प्राप्ते सति कमलवने मुद्रित अवचने च ताम्यति । निःश्रीके तप्यमाने च सति भृशेषु तारखरेण शब्दायमानेषु रोदनवत्सु च पुरः अग्रे दयितासभा कान्तसमीपवर्तिनी सारसी दृष्ट्वा वियुक्तेन चक्रवाकेन मृणाललता न भक्षिता, न त्यक्ता नोज्झिता । केवलं निर्गच्छतो निःसरतो जीवस्य अर्गलेव परिघ इव वक्त्रे न्यस्तेत्यर्थः । अत्र विप्रलम्भे जीवापगमस्यैव वर्णनीयत्वे तत्प्रतिबन्धकवर्णने सन्तमपि विप्रलम्भ उपमा नोपकरोति एष एव गुणालबार विवेकः ।

·मएम उल्लास ६५ इदानीं गुणानां मेदानाह- माधुर्योजाप्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश । आझादकत्वं माधुर्य शृङ्गारे द्रुतिकारणम् ॥ (मू. का. १८) अर्थात् संभोगे । दुतिर्गलितत्वम् । इह हि सामाजिकानां चित्तेषु नवरसजन्याः तितोs- वसाः । दुतिः विस्तारो विकासश्च । तत्र भृङ्गारकरुणशान्तेभ्यो दुतिः, वीरबीभत्सरौद्रेभ्यो विस्तारः, हास्याद्भुतभयानकेभ्यो विकासः । येन हास्ये वदनविकासः, अद्भुते नयन- विकासः, भयानके तापसरणमिति । करणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम् । (मू• का०६९, पू.) अत्यन्तद्रुतिहेतुत्वात् । दीत्यात्मविस्तृतेर्हेतुरोजो वीररसस्थिति ॥ (मू० का० ६९, उ०) चितस्य विस्ताररूपदीसत्वहेतुरोजः । बीभत्सरौद्ररसयोस्तस्याधिक्यं क्रमेण च । (मू० का० ७०, पू०) वीराद बीभत्से ततोऽपि रौद्रे सातिशयमोजः । एवं हास्ये शृङ्गाराङ्गता(तया) माधुर्य प्रकृष्ट- विकासधर्मतया ओजोऽपि प्रकृष्टम् । एवमद्भुतेऽप्योजः । माधुर्यमप्याहादकरूपतया भयानके- ऽप्येवमेव । माधुर्यममचित्तवृत्तिखभावत्वेऽपि विभावस्स दीप्तरसतया ओजः प्रकृष्टं च । शुष्कन्धनावि(मि)वत् खच्छजलवत् सहसैव यः ।। (मू० का० ... उ.) प्रामोत्यन्यत् प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थितिः। (मू० का• ७१, पू.) अन्यदिति । व्याप्यमिह चित्तम् । यदा वीररसादिषु चित्र व्यामोति तदा [५० ४०, २] शुष्कन्धनादि(मि)वत् । यदा शृक्षारकरुणादिषु तदा खच्छजलवदिति । सर्वत्रेति सर्वेषु रसेषु सर्वासु रचनासु । झटिति प्रत्या(ती)यमानत्वं रसेषु, झटिति प्रत्यायकत्वं रचनादिषु । ननु यदि तेन शब्दार्थयोस्खदा कथं लक्षणे सगुणा वित्युक्तमिति चेत् , इत्यत आह- गुणवृत्त्या पुनस्तेषां वृत्तिः शब्दार्थयोर्मता॥(मूका. ७१, उ.) गुणवृत्त्या उपचारेण व्यञ्जकत्वेन तद्वत्त्वमुपचर्यत इत्यर्थः । दशेति परोकाः। तदुकम् - श्लेषः प्रसादः समता माधुर्य सुकुमारता । अर्थव्यक्तिरुदारत्वं ओजाकान्तिसमाधयः । इति वैदर्ममार्गस्य प्राणा दशगुणा स्मृताः ।। वामोखम्यत्' इति मु. पा.. - FTA ·काव्यप्रकाशलण्डन - - तत्र श्लेषादीन् क्रमेणाह-बहूनां पदानां एकवद्भासनं श्लेषः । सन्धिसौर(छ)बादेकस्सा- नीयवर्णविन्यासात् । यथा- अस्त्युत्तरसां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः। -इत्यादौ। श्रुतिमात्रेण शन्दानां येनार्थप्रत्ययो भवेत् । साधारण समग्राणां स प्रसादो गुणो मतः ॥ समग्राणां घटनादीनां यथा- इधु(क्षु)च्छायानिषादिन्यस्तस्स गोषुर्गुणोदयम् । आकुमारकयोद्भूतं शालिगोप्यो जगुर्यशः ॥ समता मार्गामेदः । यया रीत्या उपक्रमस्तया समापनं [ मार्गा-मेदः । यथा- अनगरप्रतिम तदङ्गं भङ्गीमिरङ्गीकृतमानताझ्याः । कुर्वन्ति यूनां सहसा यथेमाः स्वान्तानि शान्तापरचिन्तनानि ।। नताश्या नम्रशरीरायाः अहं शरीरं तथा भङ्गीभिरजीकृतं स्वीकृतं यथा एता भन्नयः यूना खान्तानि मनांसि शान्तापरः भृशारः तचिन्तनानि तत्प्रवणानि कुर्वन्ति इत्यर्थः । पृथक्पदलं माधुर्य सुश्रवत्वं वा । 'वैवखतो मनुर्नामे त्यादि । सुकुमारता परुषेतरवर्णशालित्यम् । यथा- 'अपसारय बनसार मित्यादौ । अर्थव्यक्तिः सटित्यर्थसमर्पणम् । यथा- 'इक्षुच्छाया' इत्यादौ । उदारता विकटत्वरूपा । विकटत्वं च पदानां विच्छेदात् नृत्यत्प्रायत्वम् । यथा- सुचरणविनिसृष्टै पुरैर्नर्तकीनां मणितरणितमासीत् तत्र चित्रं कलं च । ओजो [प० ४१. १] गाढबन्धत्वम् । उदाहरणम् – 'मूर्धामुद्दत्तकृत्ते'त्यादौ । कान्तिरौज्वल्यम् । हलिकादिसाधारणपदविन्यासपरित्यागेन लौकिकशोभाशालित्वम् । यथा-कलकणितगर्मेण कण्ठेनाघूर्णितेक्षणः । पारावतः परिभ्रम्य रिरंसुचम्बति प्रियाम् ।। मारोहावरोहरूपः समाधिः । आरोहो गाढता, अवरोहः शैथिल्यं तयोः क्रमः । क्रमेण तनिबन्धः । यथा- पद्धजभ्रमितचण्डगदाभिघातसंचूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य । स्त्यानावनधनशोणितशोणशोचिरुत्तंसयिष्यति कांस्तव देवि! मीमः ॥ अत्र संचूर्णितान्ते आरोहः, सुयोधनान्ते अवरोहः । पुनस्तवान्ते पूर्वः, मीम इत्यन्ते परः । न पुनर्दशेति । एते श्लेषादयो न गुणाः । गुणा हि रसधर्मा इत्यत्र प्रमाणाभावात् । एते शब्दगुणाः सीकार्याः रसोत्कर्षकत्वात् । ननु तथासति गुणालबारयोनिमामोऽनुपपनः - ·मत्मसात ६७ इति चेत्, , । काव्यशोमावा: कर्णरो धर्मा गुणाः, तदतिशबहेतवस्त्वहारा इति विभागोपपत्तिः । एवं चेदर्थगुणा अपि खीकार्याः । तथा हि-क्रमकौटिश्यानुस्खणतो. पपत्तियोगरूपघटनाल्मा श्लेषः । अस्मार्थः-क्रमः क्रियापरम्परा, विदग्धचेष्टितं कौटिल्यम् , अप्रसिद्धवर्णनविरहः अनुरुवणत्वम् , उपपादकयुक्तिविन्यास उपपतिः, एषां योगः । सः स(ख )रूपं यस्य(स्था) घटनायाः सश्लेषः । उदाह. दृष्ट्रकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देकस्या नयने पिधाय विहितक्रीडानुबन्धच्छलः । ईषद्वक्रितकन्धरः सपुलकप्रेमोल्लसन्मानसा- मन्तरेसलसत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरी चुम्बति ।। एवं प्रसादोऽर्थवैमल्यं यावदर्थपदता । यथा काश्चीपदं न तु काचीगुणस्थानमिति । अत्र गुणपदस्याधिक्यात् । अवैषम्यरूपा समता क्रमामेदः । यथा- 'उदेति सविता ताम्र' इत्यादौ । माधुर्यमुक्तिवैचित्र्यम् । [५० ४१. २] एकस्यैवार्थस्य भजयन्तरेण कथनं तदेव नवी- कृतत्वम् । यथा- यदि दहत्यनिलोन किमद्भुतं यदि च गौरवमद्रिषु किं ततः । लवणमम्बु सदैव महोदधेः प्रकृतिरेव सतामविषादिता ।। इत्यादौ खाभाविकत्वादिनाऽद्भुतम् । एवं 'किं तत एतयोरपि । अत्र खाभाविकत्वस्य भयन्तरेण कथनान्नवीकृतत्वम् । सुकुमारता अपारुष्यम् । अकाण्डे शोकादिदायिताभावः । यथा 'मृते यशाशेष' इति । यथा वा- सारसवत्ता विहता नवका विलसन्ति चरति नो कहा। सरसीव कीर्चिशेष गतवति भुवि विक्रमादिये ॥ तथा वस्तुखभावस्फुटत्वमर्थव्यक्तिः । वस्तुनः खभावस्य स्फुटत्वं वर्णनीयव्यक्तीकरणं यत्र रसामिव्यक्तिकृतचारुत्वाय परं भवतीति शेषः । यथोदाहते 'पारावतः परिभ्रम्ये त्यादौ । खमावोक्तिस्तु अलबारकृतचारुत्वाय परं भवतीति ततोऽस्य मेदः । उदारत्वं वाच्यता- वैदग्धी । यथा- 'कामकन्दर्पचाण्डालो मयि वामाक्षि ! निईय' इत्यादौ । पदार्थे वाक्यरचनं वाक्यार्थे च पदाभिधा । प्रौढिास-समासौ च [साभिप्रायत्वमस्य च ॥] ओजः । क्रमेणोदा० 'चन्द्र' इत्येकपदार्थे 'अत्रिनयनसमुत्थं ज्योति'रिति । द्वितीयं यथा-कान्तार्थिनी तु या याति सडेतं सामिसारिका' इति बहुपया नामसारिकापता- - ·काव्यप्रकाशसमान मिषाने । तथा एकवाक्यार्थस्थानेकवाक्येन प्रतिपादनं व्यासः, तथाऽनेकवाक्यार्थस्य एकेन प्रतिपादनं समासः । कमेणोदा. प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुधास्ततः किं दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् । संतर्पिताः प्रणयिनो विमवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ।। अत्र तत्त्वज्ञानं विना सर्वमकिञ्चित्करमित्येकवाक्यार्थोऽनेकवाक्येन प्रपञ्चितः । ते हिमालयमामन्त्र्य पुनः प्रेक्ष्य च शूलिनम् । सिद्धं चासै निवेद्यार्थ तद्विसृष्टाः खमुघयुः ॥ अत्र एकवाक्ये बहुवाक्यार्थनिबन्धात्मा समासः । अथ कान्तिः [प० ४२. १] दीप्तरसत्वरूपा । यत्र रसोहीपनैकहेतुत्वं चारुत्वेनालद्वारादि- संमिनम् । यथा 'यः कौमारहर' इत्यादौ । तथा अर्थदृष्टिरूपः समाधिः । अर्थश्च द्विविधः । अयोनिः, अन्यच्छायायोनिश्च । क्रमे- णोदा०- 'सद्यो मुण्डितमत्तहूणचिबुकस्पर्धिष्णुनारङ्गक मित्यत्र । एवं नाररकवर्णन- मन्येन [न] कृतमित्ययोनिः। द्वितीयो यथा- निजनयनप्रतिबिम्बैरम्बुनि बहुशः प्रतारिका कापि । नीलोत्पलेऽपि मृष्यति करमर्पयितुं कुसुमलावी ॥ अत्र वदनोत्पलयोः सादृश्यमन्येनापि वर्णितमित्यन्यच्छायायोनिः । इत्याखादहेतूना गुणानामपलापः कर्तुमयोग्यः प्रकाशकतामिति नवीनाः । अथ रसधर्माणां माधुर्योजःप्रसादानां गुणानां व्यञ्जकान् वर्णान् आह - मूर्ति वर्गान्त्यगा वर्णा अटवर्गा रणौ लघू । अवृत्तिमध्यवृत्तिर्वा माधुर्य घटना तथा ॥ (मू० का• ४) टठडढवर्जाः कादयो मान्ताः शिरसि निजनिजवर्गान्त्यवर्णयुक्ताः । यथा 'कुन्द' इत्यादि । तथा रणौ हखान्तरितौ । इति वर्णाः । अवृत्तिः समासाभावो मध्यमः समासो वेति । तथा माधुर्यवती पदान्तरयोगे(गेन:) रचना माधुर्यस्य व्यक्षिका इति शेषः । पदान्तरयोग इति यथा 'अलारु' इत्यत्र पदयोः सन्धौ मधुरवर्णोत्पत्तिः । यथा - 'अनारङ्गप्रतिमं तदा मित्यादि। सशो' इति पाठा सु.पु.।

·माम उल्लास ६९ योग आयतृतीयाभ्यामन्तरेण तृतीययोः। टाविशे(श)षो वृत्तिदैर्ये गुम्फ उद्धत ओजसि ॥(का• ७५) चवर्गप्रथम-द्वितीयाभ्यां द्वितीय-चतुर्थयोयोगः । रेफेणाध उपरि उभयत्र वा यस्य कस्य- चितुल्ययोतेन तस्यैव सम्बन्धः । टवर्गों णकारवर्जः, शकार-षकारी, दीर्घसमासः, विकटा घटना ओजसो व्यक्षिका इत्यर्थः । यथा 'मूर्धामुद्दत्तकृत्ते' त्यादि । प्रसादव्यञ्जकानाह- श्रुतिमात्रेण शब्दानी येनार्थप्रत्ययो भवेत् । साधारण: समग्राणां स प्रसादो गुणः स्मृतः॥(म० का• ) समग्राणां रसानां समासानां घटनानां च । यथा- परि [५० ४२. २] म्लानं पीनस्तनजघनसङ्गादुभयतः तनोर्मध्यस्थान्तःपरिमलनमप्राप्य हरितम् । इदं व्यस्तन्यस्तं श्लथभुजलताक्षेपचलनः कशायाः संतापं वदति नलिनीपत्रशयनम् ॥ कृशान्याः कृशशरीरायाः संतापं विरहवेदनां बिसिनीपत्रस्य कमलिनीदलस्य इदं शयनं शय्या वदति कथयति । कीदृशम् ? पीनयोसिलयोः स्तनयोः जघनस्य नितम्बस्य सनात् संसर्गात् उभयतो भागद्वये ऊर्ध्वाधोरूपे परिम्लानं उच्छुष्कम् । पुनः कीदृशम् ! तनोर्मध्यस्य उदरभागस्य परिमिलनं संसर्गमप्राप्य अन्तर्मध्ये हरितं हरिद्वर्णम् । श्लथा या भुजलता तस्याः क्षेपो बुद्धिपूर्वकचालनम् , चलनं चाबुद्धिपूर्विका क्रिया, तैय॑स्तन्यासं विघटितसंनिवेश- मित्यर्थः । यद्यपि गुणपरतन्त्रा घटनादयस्तथापि - वक्तृवाच्यप्रवन्धानामौचित्येन कचित् कचित् । रचनावृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपीष्यते ॥ (मू. का. ७७) कचित् वाच्यप्रबन्धानपेक्षया वक्त्रौचित्यादेव रचनादयः । कचित् वक्तृप्रबन्धानपेक्षया पाच्यौचित्याद् रचनादयः । उदाहरणं खयमूहनीयम् । एवं कचित् वक्तृवाच्यानपेक्षया प्रबन्धोचिता एव ते । तथा हि - आख्यायिकायां शृङ्गारेऽपि न मसृणवर्णादयः । कथायां रौद्रेऽपि नात्यन्तमुद्धताः । नाटकादौ रौद्रेऽपि न दीर्घसमासादयः । एवमन्यदौचित्यमनुसर्चव्यम् ।। ॥ इति पादशाहश्रीअकबरसूर्यसहस्रनामाध्यापक-श्रीशत्रुजयतीर्थकरमोचनाद्यनेकसुकृतविधापक- महोपाध्याय-श्रीभानुचन्द्रगणिशिष्याष्टोत्तरशतावधानसाधनप्रमुदितपादशाहीअकन्नर- प्रदत्त-कु(खु)स्फहमापराभिधानमहोपाध्याय-श्रीसिद्धिचन्द्रगणिविरचिते काव्यप्रकाशष(ख)ण्डने गुणनिर्णयो नाम अष्टम उल्लासः ॥ - - मु.पु. एषः शोक ईक्पाठारमको लभ्यते- योग आयतृतीयाभ्यामन्त्ययो रेण तुल्ययोः । टादिः शषौ वृत्तिदैये गुम्फ उचत ओजसि ।। सम्मा' इति सु.मु. पाठः।

·- - नवम उल्लासः। मलद्वारे विवेचनीये लक्षणशब्दस्य प्रागुपादानात् तथैवाकासासत्त्वात् शब्दालहा. रानादावाह- यदुक्तमन्यथा [५०४३. १] वाक्यमन्यथाऽन्येन योज्यते । श्लेषेण काका वा ज्ञेया सा वक्रोक्तिस्तथा द्विधा ।। (मू० का०५८) वक्तृ-श्रोतृनिर्वायोऽयमलहारः । अन्यथा अन्यप्रकारेण वक्तुरन्याभिप्रायकं वाक्यं श्रोत्राऽ- न्यथा समर्थितमित्यर्थः । अन्येनेति तेन खोक्तौ अन्यथाकरणे अपहृतौ नातिव्याप्तिः । श्लेषण वक्तुरविवक्षितेन शब्दस्य शक्यान्तरेण । तथा काका । तथा च श्लेषवक्रोक्तिः, काकुवक्रोक्ति- श्चेति निर्गलितार्थः । क्रमेणोदाहरणम् - अहो केनेडशी बुद्धिारुणा तव निर्मिता । त्रिगुणा श्रूयते बुद्धिर्न तु दारुमयी कचित् ॥ अस्यार्थः-दारुणा हिंसा काष्ठेन च । त्रिगुणा सत्त्वरजस्तमोमयी । अत्र वाल्णत्वपदस्य दारुमयत्वेनान्यथा योजनम् । गुरुजनपरतत्रतया दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम् । अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सखि ! सुरभिसमयेऽसौ ॥ गुरुपरतन्त्रतया गुर्वाधीनतया बत कष्टे दूरतरं बहुदिवसगम्यं देश जनपदं गन्तुं यातुं उद्यतः कृतोद्योगः वसन्तसमये असौ नायको नैष्यति नायास्यति । कीदृशे ? अलिकुलं अमरसमूहः कोकिलः पिकः तेन ललिते सुन्दरे । सखीति सम्बोधनपदम् । नायिकया नैष्यतीति निषिद्धे, तत्सखी काका अन्यथयति-नेष्यति ! अपि तु एष्यत्येवेत्यर्थः । वर्णसाम्यमनुप्रासः, (का० ७९, प्र० पा०) यमकेऽतिव्याप्तिवारणार्थमाह-वरवैसाहश्येऽपि व्यञ्जनसाम्यमनुपासः । अत्र सरसादृश्यं न प्रयोजकं कुलालकलत्रमित्यादिष्वपि दर्शनात् । यमके तु समानानुपूर्वीकत्वं प्रयोजकम् । छेकवृत्तिगतो विधा । (., द्वि० पा.) छेका विदग्धाः । वृत्तिर्मधुररसादिव्यक्षिका तत्तदानुपूर्वीरूपा । गतो ज्ञातः । आभ्यामु- पाषिभ्यामित्यर्थः । छेकानुपासो वृत्त्यनुमासश्चेति द्विधा ज्ञेयः । किं तयोः खरूपमित्याह - सोऽनेकस्य सकृत्पूर्वः, (., तृ० पा०) अनेकस्य अर्थाद् व्यञ्जनस्य सकृदेकवारं साम्यं छेकानुपासः । यथा- ततोऽरुणपरिस्पन्दमन्दीकृतवपुः (५० ४३. २) शशी। दः कामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डताम् ॥

·नवम उल्लास ततस्तदनन्तरं शशी चन्द्रः कामेन कन्दर्पण परिक्षामा कृशा या कामिनी तस्या यो गण्डो गल्लात् परप्रदेशस्तद्वत् पाण्डुता पाण्डरवर्णतां दः धृतवान् । कीदृशः! अरुणस्य सूर्यस परिस्पन्देनोदयेन मन्दीकृतं म्लानतां नीतं वपुः शरीरं यस्य सः । मन्द-स्पन्दीत्यत्र काम-कामिनीत्यत्र नकार-दकारयोः ककार-मकारयोरप्यनेकस्स सकृत् साम्यम् । एकस्याप्यसकृत्परः॥ (का• ७९, च० पा०) अपिशब्दादनेकस्य व्यञ्जनस्य वा द्विर्बहुकृत्वो वा सादृश्यं वृत्त्यनुप्रासः । वृत्तिर्वि. भजते । तत्र- - माधुर्यव्यञ्जकैर्वणैवैदर्भी रीतिरिष्यते । ओजःप्रकाशकैगौडी पाञ्चाली तैस्तथा परैः॥ (मू० का० ८०) सर्वत्र प्रागुदाहृतम् – 'अनङ्गरणप्रतिम'मित्यादिना, 'मू मुवृत्तकृत्येत्यादिना, 'अप- सारय धनसार मित्यादिना च । शाब्दस्तु लाटानुप्रासो भेदे तात्पर्यमात्रतः।(म. का० ८१, उ० ) पूर्व तु वर्णानुपासो दर्शितः, अयं तु शब्दानुप्रासः । शाब्दः शब्दगतोऽनुपासः । शब्धते प्रकाश्यते अनेन । शाब्दश्च पदं प्रातिपदिकं च । लाटानुप्रासः पुनः शाब्दः शब्दगतो न वर्णगत इत्यर्थः । अतः च्छेकवृत्तिभ्यामस्य भेदः । पदानां सा, लाटानुपासः । प्रागुदाहृतम् 'यस्य न सविधे दयिते त्यादि । पदस्थापि; (का० ८२, प्र० पा० ) उदा० वदनं वरवर्णिन्यास्तस्याः सत्यं सुधाकरः । सुधाकरः क्व नु पुनः कलकविकलो भवेत् ।। तस्या वरवर्णिन्या उत्तमानायाः वदनं मुखं सुधाकरश्चन्द्रः इति सत्यं यथार्थम् । पुनः सुधाकरः चन्द्रः कलकविकलो लाञ्छनमलिनः तस्या वदनं क भवेन्न भवेदित्यर्थः । वृत्तावन्यत्र तत्र वा , द्वि० पा.) नानः स वृत्त्यवृत्त्योश्च, (,, तृ० पा० ) एकमिन् समासे भिन्ने वा समासे समासासमासयोर्वा नाम्नः प्रातिपदिकस्य न तु पदस्य सारूप्यम् । प्रत्ययरहितस्यैव प्रातिपदिकत्वात् । यथा- मुनिखकेषु तु-"माधुर्यव्यजकैणरुपनागरिकोच्यते । ओजःप्रकाशकैस्तैस्तु परुषा कोमला परैः।" एवाशः पाठः पठ्यते।

·७२ काव्यप्रकाशखण्डन सितकरकररुचिरविमा विमाकराकार धरणिधव कीर्तिः। पौरुषकमला कमला साऽपि तवैवास्ति नान्यस्य ।। हे विभाकराकार सूर्य -(५० ४४, १) सदृश ! धरणेः पृथिव्या धव स्वामिन् ! तव कीर्तिः मस्ति वर्तते । कीदृशी? सितकरश्चन्द्रस्तस्य करः किरणस्तद्वत् रुचिरा मनोहरा विमा कान्तिर्यस्याः। पौरुषकमला पौरुषलक्ष्मीः, कमला लक्ष्मीः साऽपि प्रसिद्धा तवैवास्ति नान्यस्य पुंस इत्यर्थः। तदेवं पञ्चधा मतः॥ (का० ८२, च. पा.) छायानुप्रासः। अर्थ सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः। (का० ८३, ३०) यमकम् , अर्थभिन्नानामित्येकार्थभिन्नानामित्यर्थः । तेन लाटानुभासे न प्रसङ्गः । उभयोरेकस्य वा निरर्थकत्वे संग्रहः । अत्र श्रुतिसाम्यं प्रयोजकम् । तेन वर्णभेदे श्रुत्येकत्वेऽपि यमकम् । यथा- 'समरसमरसोऽय'मित्यादेः, सेति सरोरस इत्यादिवैलक्षण्येन तेनैव क्रमेण स्थिततया । पादतद्भागवृत्ति तद्यात्यनेकताम् ॥ (का० ८३, उ.) पादः चतुर्थाशः, तद्भागस्तदर्द्ध-तदर्भादिरूपः । क्रमेणोदा०- यथा- अचल एष बिभर्ति निरन्तरं मृदुलतामहतीरसभावनम् । वहति चात्र वने युवतीगणो मृदुलतामहतीरसभावनम् ॥ यथा यदानतोऽयदानतो नयात्ययं न यात्ययम् । शिवेहितां शिवे हितां स्मरामितां स्मरामि ताम् ॥ तारतारतरैरेतैरुत्तरोत्तरतो रुतैः । रतार्ता तित्तिरी रौति तीरे तीरे तरौ तरौ ।। एवं अर्धवृत्ति-श्लोकावृत्तिभेदा द्रष्टव्याः । वाच्यभेदेन भिन्ना यद् युगपद्भाषणस्पृशः। श्लिष्यन्ति शब्दाः श्लषोऽसौ [अक्षरादिभिरष्टधा॥ (का• ८४) अर्थमैदेन शब्दभेद इति दर्शने काव्ये खरो न गण्यते,- इति च नये वाच्यमेदेन भिन्ना अपि यद् युगपदुश्चारणेन लिष्यन्ति भिन्नं खरूपमपहुवते स श्लेषः । ननु भगृहीतभिन्नखरूपत्वं श्लेषणं दोषाद् भेदाग्रहे अयमलहारस्तत्र को दोष इत्यत आह - युगपदिति । युगपद्भाषणमेकोच्चारणमेव तस्य स्पर्शस्तद्विषयत्वम् , तथा च स एव दोष इत्यर्थः । तथा च शब्दानां मिथोभेदस्तत्रोचारणेन दोषेण न गृखत इति स श्लेषः । अर्थप्रतीत्य- ·नवम उल्लास - नन्तरं गृह्यमाणस्तु भेदौ न किञ्चित् कुरुत इति वाच्यभेद [५० ४४, २] इति । वैयाकरण- स्विविधाः शब्दा भिद्यन्ते-रूपतः, खरतः, अर्थतश्चेत्युच्यते । वाच्यः शब्दोच्चारणानन्तरं प्रत्येयो न त्वभिधेयः । तेन श्वेतो धावतीत्यत्र नाव्याप्तिः । अन्यथा श्वेतगुणवत् कुकुरसमीपद्रे- शस्थयोरेकस्यापि वाच्यताविरहेण श्लेषो न स्यात् । गुणवति श्वेतशब्दस्य लाक्षणिकत्वात् अत्राभिधा, अनियन्त्रणेन व्यञ्जनावसरः । तस्मान्नानार्थेषु यत्र युगपत् प्रकरणादिकमवतरति तत्र श्लेषः, यत्र क्रमेण तत्रावृत्तिः, यत्रैकत्रैव तत्र व्यञ्जनेति व्यवस्थितिः । यथा- महत्या गदया युक्तः सत्यभामासमन्वितः । भवान् वा भगवान् वाऽपि गतो भेदः परस्परम् ॥ अयं सभशेषः । अभङ्गश्लेषो यथा- योऽसकृत् परगोत्राणां पक्षच्छेदक्षणक्षमः । शतकोटिदतां बिभ्रद् विबुधेन्द्रः स राजते ॥ स विबुधेन्द्रः पण्डितश्रेष्ठः राजते शोभते । स कः ? यः असकृद् वारंवारं परगोत्राणां शत्रुसन्तानानां पक्षस्य बलस्य च्छेदे नाशे क्षणेनैव क्षमः समर्थः । छेदरूपे क्षणे उत्सवे क्षमो योग्य इति कश्चित् । शतकोटीददातीति शतकोटिदस्तस्य भावस्तता तां विश्रद् धारयन् । पक्षे-स विबुधेन्द्रो देवश्रेष्ठः इन्द्रो राजते शोभते । यः परगोत्राणां परे शत्रवो ये गां पृथिवीं त्रायन्त इति गोत्राः पर्वतास्तेषां पक्षस्य च्छेदः कर्त्तनं तेन यः क्षण उत्सवः तत्र क्षमो योग्यः। शतकोटिना वज्रेण द्यति खण्डयतीति शतकोटिदस्तस्य भावः शतकोटिदता तां बिभ्रद् दधान इत्यर्थः । अत्र अभिधानियन्त्रणाभावात् द्वावप्यर्थों वाच्यौ । अयं शब्दश्लेषः । अत्र शब्दाः परिवृत्तिं न सहन्ते । यत्र तु शब्दाः परिवृत्तिं सहन्ते सोऽर्थश्लेषः । यथा- स्तोकेनोनतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम् । अहो सुसदृशी वृत्तिः तुलाकोटेः खलस्य च ॥ उन्नति ऊर्ध्वगति पक्षे आनन्दम् , अधोगतिं नम्रतां दुःखं च, अहो इत्याश्चर्ये । अत्र अल्पेनोदेकमायातीति पाठे भवति [प० ४५, १] श्लेषः । इत्यर्थश्लेषोऽयम् । एवम् - 'सकलकलं पुरमेतज्जातं संप्रति सुधांशुबिम्वमिव ।' एतत्पुरं नगरं सकलकलं कलकलेन कोलाहलेन सहितं जातम् । किमिव ! सुधांशुबिम्बमिव । तदपि कीदृशम् ? सकलाः समस्ताः कलाः चन्द्रकला यत्र तादृशं संपूर्णमित्यर्थः । इत्यादी श्लेषप्रतिभाहेतुरुपमा, न तु उपमाप्रतिभोत्पचिहेतुः श्लेषः । यतः श्लेषस्यैव साम्यनिर्वाहकता, न तु साम्यस्य श्लेषनिर्वाहकता । श्लेषबन्धतः प्राक् साम्यस्य अनुपस्थितेः । अत्र सकलकल एव साधारणो धर्मः । अथवा सकलकलत्वयोरेकशब्दवाच्यत्वेन साजात्यमित्यर्थः । एवम् - 'अबिन्दुसुन्दरी नित्यं गलल्लावण्यबिन्दुका ।' - - का० प्र० १० ·काव्यप्रकाशखण्डम - - इत्यादी लेषपतिभोत्पत्तिहेतुर्विरोधः, न तु विरोधप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेषः । श्लेवे हि बर्थ- यस्य अन्वयबोधविषयस्वम् । इह त्वेकस्यैव, अन्यस्य तूपस्थितिमात्रम् । सपी 'सद्वंशमुक्तामणिः' - सद्वंशः समीचीनं कुलं स एव वंशो वेणुस्तत्र मुक्तामणिरित्यर्थः । 'नाल्पाकविरिव [ स्वल्प] श्लोको देव! महान् भवान् ।' अनुरागवती सन्ध्या दिवसस्तत्पुरःसरः। अहो दैवगतिश्चित्रा तथापि न समागमः ॥ सन्ध्या प्रातःसन्ध्या अनुरागवती लौहित्यवती प्रेमवती च । दिवसो दिनं तस्याः सन्ध्यायाः पुरःसरोऽप्रेसरः संमुखश्च । अहो आश्चर्ये । दैवगतिः विधातृरीतिः, चित्र- विचित्रा, तथापि समागमः संयोगो नेत्यर्थः । इत्यादौ परम्परितरूपकस्य व्यतिरेकसमासोक्तिषु श्लेषस्य निर्वाहकता, न तु श्लेषे विश्रान्तिरिति । अत्र चित्रमेदानाह तचित्रं यत्र वर्णानां पद्मा(खड्गा)द्याकारहेतुता ॥ (का० ८५, उ.) ननु वर्णानां कथं खाद्याकारतेति चेत्, न । संनिवेशविशेषेण यत्र न्यस्ता वर्णाः पालनापाकारतामुल्लासयन्ति, लिखिताक्षराणां तथात्वात् , तेन सहाभेदोपचारेण । खङ्गादि- बन्धानां वर्णाश्रयता यत्रालकारे तत् । कष्टं काव्यमेतत् । यथा- भासते प्रतिभा [प. ४५, २] सार रसाभाताहताविमा । भावितात्मा शुभा वादे देवाभा बत ते सभा ॥ पप्रवन्धः । अस्यार्थः-हे प्रतिभासार ! तव सभा भासते रसेनामाता रसिकेत्यर्थः । हताऽविभा अदीप्तिर्यस्याः। भावितो वशीकृतः आत्मा यया सा । वादे शुभा । देवामा देवतुल्या । बत हर्षे । रसासार रसा सारसायताक्षक्षतायसा। सातावात[त]वातासा रक्षतस्त्वस्त्वतक्षर ॥ सर्वतो भद्रः । अस्यार्थः-रसासारेति सम्बोधनम् । हे पृथ्वि[सार] ! रक्षतस्तव रसाऽस्तु । सारसः पक्षिमेदः जलजमिति वा तद्वदीर्घनेत्र ! क्षतः अयः शुभावहो विधिर्यस्य तं स्वतीति रसाविशेषणम् । सातावात सातं नष्टं, अवातं अज्ञानं यस्य । वा गतीत्यादिधात्वनुसारात्, ये गत्यर्थास्ते ज्ञानार्थाः । तनूकरणं तक्षः तं राति प्राप्नोति तदितर ! तु पुनरर्थे । एवमन्येऽपि लायन्धादयोऽनुसतव्याः। शब्दार्थोभयवृत्तित्वेन उभयोरलङ्कारयोर्मध्ये पुनरुक्तवदाभास लक्षयति । पुनरुक्तवदाभासो विभिन्नाकारशब्दगा। एकार्थतेव, शब्दस्य. (का० ०१) मु.पु. 'पायाकृति हेतुता' इति पाठः ।

·नवम उल्लास - विभिनरूपसार्थकानकशब्दनिष्ठं पुनरुक्तस्येव पुनरुक्तवत् आभासो सानं पार्थत्वेना- पाततो मा[स]नं पुनरुक्तवदाभासः । अर्थान्तरसमितेऽतिव्याप्तिवारणाय विमिनाकारेति विजातीयानुपूर्वीक इत्यर्थः । तत्र च नानुपूर्वी भेदः । विभजते-सच 'शब्दस्य-' केवलं शब्दनिष्ठः । यथा- चकासत्यङ्गना रामाः कौतुकानन्दहेतवः । तस्स राज्ञः सुमनसो विबुधाः पार्श्ववर्तिनः ।। अन्नास रमत इत्यङ्गना रामाः विरहशून्याः । कौतुकेन विवाहसूत्रेण यः मानन्दः । विबुधाः पण्डिताः सुमनसः । अत्राङ्गनादिपदान्यखण्डान्येव । तथा शब्दार्थयोरयम् ॥ (का० ८६, १० पा.) यथा- तनुबपुरजघन्योऽसौ करिकुञ्जररुधिररक्तखरनखरः । तेजोधाम महापृथुमहसामिन्द्रो हरिर्जिष्णुः ।। अस्यार्थः - तनुः शरीरं कृशश्च । अजघन्यः अप्रमेयबलः । करिणो गजाः प्रशस्तशुण्डाय । [५० ४६, १] रक्तं रुधिरं रक्तो वर्णविशेषनिष्ठश्च । तेजो बलविशेषः परोस्कर्षाक्षमता च । धाम तेजः स्थानं च । महस्तेजो बलविशेषश्च । हरिरिन्द्रः सिंहश्च । जिष्णुः कपीन्द्रो जयनशीलश्च । तनुवपुः कृशशरीरः । करिणां प्रशस्तशुण्डानां कुञ्जराणां रुधिरैः शोणितैः रक्ताः शोणाः खरास्तीक्ष्णा नखा यस्य । तेजसः परोत्कर्षाक्षमतायाः धाम स्थानम्, महो बलविशेषतेन पृथु प्रशस्तं मनो येषां तेषामिन्द्रः श्रेष्ठः । अत्रैकस्मिन् पदे तनुविरक्तेत्यादिरूपे परिवरिते नालकार इति शब्दालङ्कारः । अपरस्मिन् वपुःकुञ्जरादिरुधिररूपे परिवर्तितेऽपि स न हीयत इत्यर्थनिष्ठः । इत्युभयालङ्कारोऽयं शब्दार्थयोर्मध्ये कथितः ॥ ॥ इति पादशाह-श्रीअकब्बरसूर्यसहस्रनामाध्यापक श्रीशत्रुञ्जयतीर्थकरमोचनाधनेकसुकृतविधापक- महोपाध्यायश्रीमानुचन्द्रगणिशिप्याष्टोत्तरशताबधानसाधनमहोपाध्यायश्रीसिदिचन्द्र- गणिविरचिते काव्यप्रकाशलण्डने नयम उल्लासः ।। दशम उल्लासः। अथार्यालङ्कारानाह - चारुत्वोत्कर्षात् प्रथमं उपमां लक्षयति । साधर्म्यमुपमा भेदे, (का० ८७, प्र.पा.) समानौ धर्मों ययोः अर्थादुपमानोपमेययोः, तौ सधर्माणी, तयोर्भावः साधर्मम् । समान- धर्मनिरूपितः सम्बन्धः । स एव उपमा समासोत्तरभाववाचिमत्ययस्य संबन्धामिधायकत्वात् । यद्वा समानैर्बहुभिर्धर्मः संबन्धः साधर्म्यम् । वस्तुतस्तु तद्भिन्नत्वे सति तद्वतभ्योधर्मवत्त्व- मुफ्मेति निर्गलितार्थः । मेदग्रहणमनन्वयन्यवच्छेदाय । पूर्णा लुप्ताच, ·काव्यप्रकाशखण्डन . उपमानोपमेयसाधारणधर्मोपमाप्रतिपादकानामुपादाने पूर्णा । एकस्य द्वयोस्त्रयाणां वा अनुपादाने लुप्ता। सानिमा । श्रोत्यार्थी च भवेद् वाक्ये समासे तद्धिते तथा ॥ (का० ८७) यथे[ववादिशब्दा यत्परास्तस्यैव श्रुत्यैव उपमानताप्रतीतिरिति । यथे[व]वादिशब्दसत्त्वे श्रौती तथैव 'तत्र तस्येवे'त्यनेन इवाथै [प० ४६, २] विहितस्य वरुपादाने । सहशतुल्यादि- शब्दप्रयोगे 'सरसिजमिदमाननं च तस्याः सममित्यादौ प्रकृताप्रकृतपर्यालोचनयैव उपमानो- पमेयप्रतीतिरित्यार्थी, 'तद्वत्तेन च तुल्य'मित्यादिना विहितस्य वतेः स्थितौ । 'इवेन नित्य- समासो विभत्त्यलोप' इति नित्यसमासे इवशब्दप्रयोगे समासगा । समासानुशासनप्रयोजन- मभिरिव राजा इत्यादौ । अत्रेदमवधातव्यम् - चन्द्र इव मुखमित्यत्र यजातीयधर्माश्रयश्चन्द्रः तज्जातीयधर्माश्रयो मुखमित्युपमेय विशेष्यकैव प्रतीतिः, न तु चन्द्रनिष्ठसजातीयधर्माश्रयो मुखमिति प्रकृति विशेष्यक एवं प्रत्ययः । तथा सति हंसीव धवलश्चन्द्र इत्यादौ प्रतीति- मान्थर्यविरहेण दोषो न स्यात् । हंसीनिष्ठधवलत्वसजातीयधवलवत्तया चन्द्रप्रतीतावनुभव- सिद्धं मान्थर्य न स्यात् । उभयविशेष्यकत्वे तु पुंस्त्वान्वितधवलपदस्य हस्यामनन्वयेन चन्द्रमात्रान्वये विवक्षितप्रतीत्यनुपपत्तिर्दोषसंभव एवेति । चन्द्र इव मुखं आहादकं इत्यत्र शाहादकत्वस्य उभयगामित्वेऽपि नपुंसकस्य मुखपदस्य लिङ्गग्रहणं नपुंसकानपुंसकयोरित्यनु- शासनात् इति । क्रमेणोदाहरणानि- उत्थाय हृदि लीयन्ते दरिद्राणां मनोरथाः। बालवैधव्यदग्धानां कुलस्त्रीणां यथा कुचाः ॥ चकितहरिणलोललोचनायाः क्रुधि नितरामरुणाभिरामशोभा । सरसिजमिदमाननं च तस्याः सममिति चेतसि संमदं विधत्ते ।। तस्मा नायिकाया इदमाननं मुखं सरसिजं कमलं च समं तुल्यमिति कृत्वा चेतसि मनसि समदमानन्दं विधत्ते करोति । तस्याः कीदृश्याः चकितश्चञ्चलो यो हरिणो मृगस्तद्वल्लोले पश्चले लोचने यस्याः । आननं कीडशम् ? क्रुषि क्रोधकाले तरुणः कठोरो योऽरुणः •सूर्यस्तद्वचारा उद्भटा हारिणी मनोहारिणी कान्तिीप्तिर्यस्य [५० ४७. १] तत् । इयं च समशब्दयोगादार्थी- वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये । जगतः पितरौ वन्दे पार्वती-परमेश्वरौ । आद्यन्त-मध्यरहितं दशाहीनं पुरातनम् । अद्वितीयमहं वन्दे मद्वस्त्रसदृशं हरिम् ॥ गाम्भीर्यगरिमा तस्य सत्यं गङ्गाभुजङ्गवत् । [दुरालोकः स समरे निदाधाम्बररत्नवत् ॥] मु.पु. 'धि तरुणारुणतारहारकान्ति' इति पाठो लभ्यते । भत्र व व्याख्याऽपि तथैव पाठानु- सारिणी कृताएयते। - ·दशम उल्लास अथ लुप्ता, - तद्धिते पूर्णा श्रौतीमुदाहरति । तस्य राज्ञो गाम्भीर्यस्य गरिमा गुरुत्वं गङ्गाया भुजाः कामुकः समुद्रस्तद्वत् तस्येव । अत्र 'तत्र तस्येवे' त्यनेनेवार्थे वतेविधानाच्छौतीत्वमालोकनीयम् । एवं क्यचि क्यङि णमुलि च भवत्युपमा । क्रमेणादाहरणानि- पौरं सुतीयति जनं समरान्तरेऽसावन्तः पुरीयति विचित्रचरित्रचक्षुः । नारीयते समरसीनि कृपाणपाणावालोक्य तस्य ललितानि सपलसेना ॥ असौ राजा पौरं लोकं सुतीयति सुतमिवाचरति । उपमानादावाचार इति कर्मणि क्यच् । संग्राममध्ये अन्तःपुर इवाचरति । अधिकरणाचेति क्यच् । तस्य चरितानि निरीक्ष्य शत्रुसेना संग्रामसीमनि नारीयते नारीवाचरति । कर्तुः क्यङ् सलोपश्चेति क्यङ् । णमुलि मेदद्वयं दर्शयति-मृधेति- मृधे निदाघधमाशुदर्श पश्यन्ति तं परे । स पुनः पार्थसञ्चारं सञ्चरत्यवनीपतिः॥ मृधे संग्रामे परे शत्रवस्तं राजानं निदाघधर्माशुदर्श निदाघकालीनसूर्यमिव पश्यन्ति । स पुनरवनीपतिः राजा दीर्घसञ्चारं पार्थ इव सश्चरति । अत्र 'कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः । तत्रेवादेलोंपे यथा ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना । नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलता ॥ द्विपदसमासे तावदुदाहरति । ततस्तदनन्तरं चन्द्रेण माहेन्द्री पूर्वा [५० ४७. २] दिक अलता शोभिता । कीदृशेन ? कुमुदानां नाथेन प्रकाशकेन कामिनीगण्डवत् पाण्डुना पाण्डवणेन नेत्रानन्देन नयनसुखजनकेनेत्यर्थः । अत्र गण्डपाण्डुनेति द्वयोरेव पदयोः समासः । तथा धर्मवाद्योयोलोंपे यथा- सविता विधवति विधुरपि सवितरति [तथा]दिनन्ति यामिन्यः । यामिनयन्ति दिनानि च सुखदुःखवशीकृते मनसि ॥ सुखमनुकूलवेदनीयम्, दुःखं प्रतिकूलवेदनीयम् । ताभ्यां व्याप्ते चित्ते सति, सविता सूर्यों विधवति विधुरिवाचरति । विधुश्चन्द्रः सवितरति सवितेवाचरति । यामिन्यो रात्रयो दिनन्ति दिनानीवाचरन्ति । दिनान्यपि दिवसान्यपि यामिनयन्ति यामिन्य इवाचरन्तीत्यर्थः । विधुरिवाचरतीत्याचारेऽर्थे किए तल्लोपश्च । आचारार्थकक्किपो लोपात् धर्मानुपादानम् । एतयो- लोपे-समासेऽपि, यथा-राजते राजकुञ्जरः- राजा कुञ्जर इव । त्रयाणां वादिधर्मोपमानानां लोपे भवत्युपमा । यथा- मृगनयना मानसं हरतीत्यादौ । 'सप्तम्युपमाने त्यादिना यदा समासोपी। अनयेनेव राजश्रीदैन्येनेव मनखिता। मम्लौ साऽद्य(थ ?)विषादेन पमिनीव हिमाम्भसा ।। - ।

·काव्यप्रकाशखण्डन - - एकस्यैव बहुपमानोपादाने मालोपमा । तथा यथोत्तरमुपमानस्योपमेयत्वे रस(श)नोपमा बोध्या । शृङ्खलान्यायेन पश्चाद् वलनया । यथा- मतिरिव मूर्तिर्मधुरा मूर्तिरिव समा प्रभावचिता । तस्य सभेव जयश्रीः शक्या जेतुं नृपस्य न परेषाम् ।। एवमन्यदपि बोध्यम् । उपमानोपमेयत्वे एकस्यैवैकवाक्यगे । अनन्वयः. उपमानत्वं उपमेयत्वं चेत्यर्थः । उपमेयोपमावारणाय एकवाक्यग इति । उपमानान्तर सम्बन्धः अन्वयस्तदभावोऽनन्वयः । अतोऽत्र उपमानान्तरव्यवच्छेदेन चमत्कार इति उपमातोऽस्य मेदः। यथा- रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव । विपर्यास उपमेयोपमा[५० ४८.१ ]तयोः॥ ( का० ९१, उ० ) तयोः उपमानोपमेययोः । विपर्यासः परिवृत्तिः अर्थात् वाक्यद्वये । उपमेयेन उपमा उपमेयोपमा । यथा- कमलेव मतिर्मतिरिव कमला, तनुरिव विभा विभेव तनुः । धरणीव धृति तिरिव धरणी सततं विभाति बत यस्य ।। यस्य मतिर्बुद्धिः कमलेव लक्ष्मीरिव । कमला लक्ष्मीर्मतिरिव बुद्धिरिव । विभा कान्तिः तनुरिव शरीरमिव । तनुः शरीरं विभेव कान्तिरिव । धृतिर्धेय धरणीव पृथ्वीव । धरणी पृथ्वी धृतिरिव धैर्यमिव सततं निरन्तरं विभाति शोभत इत्यर्थः । तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः। (का० ९३, ५०) अथवा उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमिष्यते । यथा- अथ लक्ष्मणानुगतकान्तवपुर्जलधिं व्यतीत्य स दाशरथिः । परिवारितः परित ऋक्षगणस्तिमिरौघराक्षसबलं विभेदे ॥ माला तु पूर्ववत् । (का० ९४, च० पा० ) माकोपमायामिव एकस्मिन् बहव आरोपिताः, तदा मालारूपकम् । यथा- रूपामृतस्य वापिकाऽपि जयश्रीरनङ्गस्य । विभ्रमरसैकसंपद् जयति जनानन्दकन्दली बाला ॥ संभावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् । (का० ९२, ५०) समेन उपमानेन । समेनेत्यनन्तरम् , ऐक्यरूपेणेति शेषः । तथा च समेन उपमानना रूपेण संभावनमुत्प्रेक्षेत्यर्थः । संभावनं उत्कटकोटिकः संदेहः । अयं चन्द्र एव भविष्यती. त्याकारः । यथा- - - - ·- पशम उल्लास ७९ अजस्त्रमास्फालितवल्लकीगुणक्षतोज्वलाङ्गुष्ठनखांशुभित्रया। पुरः प्रवालैरिव पूरितार्द्धया विभान्तमच्छस्फटिकाक्षमालया ॥ ससंदेहस्तु भेदोक्तौ तदनुक्तौ तु संशयः ॥ (का० ९१, २०) प्रकृतस्य समेनेत्यनुवर्तते । तु भिन्नक्रमे । तदिति लिङ्गव्यत्ययात् संशय इत्यनेनान्वेति । तथा च-समेन प्रकृतस्य संशयस्तु यः ससंदेहनामालङ्कारः । अत्रोपमानोपमेययोरतिशया विप्रतिपत्तयः प्रादुर्भवन्ति ससंदेह अलङ्कारः, न तु स्थाणुपुरुषयोः भेदोक्तौ । यथा- गतं तिरश्चीनमनूरुसारथेः [प० ४८, २] प्रसिद्धमूर्ध्वज्वलनं हविर्भुजः। पतत्यधो धाम विसारि सर्वतः किमेतदित्याकुलमीक्षितं जनैः ।। तदमुक्तौ यथा- अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूचन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः। वेदाभ्यासजडः कथं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ।। अत्र वेदाभ्यसनेन सर्गानभिज्ञत्वमुक्तम् । विषयव्यावृत्तेत्यनेन शृङ्गाररसाकौशलत्वमुक्तम् । मनोहरमित्यनेन कान्तिदानाशक्तिरुक्ता । पुराणमित्यनेन निर्माणेऽनिच्छोक्ता । यतो 'वृद्धस्य तरुणी विषमित्युक्तम् । नियतारोपणोपायः स्यादारोपः परस्य यः। तत्परंपरितं श्लिष्टे वाचके भेदभाजि वा ॥ (का० ९५) यथा- विद्वन्मानसहंस वैरिकमलासंकोचदीप्तद्युते दुर्गामार्गणनीललोहित समित्स्वीकारवैश्वानर । सत्यप्रीतिविधानदक्ष विजयप्राग्भावभीम प्रभो साम्राज्यं वरवीर वास(वत्स)रशतं वैरिश्चमुच्चैः क्रियाः॥ विदुषां पण्डितानां मानसमन्तःकरणमेव मानसं सरोविशेषस्तत्र हंस ! वैरिणां शत्रूणां कमलाया लक्ष्म्याः संकोच एव कमलानां पद्मानामसंकोचो विकासस्तत्र दीप्तद्युते सूर्य !, दुर्गाणां कोट्टलक्षणानां अमार्गणं अनन्वेषणमेव दुर्गाया भवान्या मानवत्या मार्गणं अन्वेषणं तत्र नीललोहित शिवखरूप !, समिता संग्रामाणां स्वीकारोऽङ्गीकार एव समिधां हवनीयानां सीकारतत्र वैश्वानर अमे! सत्ये यथार्थे प्रीतिः प्रेमैव सत्यां सतीनामिकायां कन्यायां या समीतिद्वेषखस्या विधानं आचरणं तत्र दक्ष दक्षनामकप्रजापते !, विजयः परपराभव एवं विजयोऽर्जुनः तमात्माग्भावः प्रागुत्पत्तिस्तत्र भीम भीमसेन ! प्रभो समथ ! वरवीर उत्कृष्टवीर ! , 'मापकाम्बे पचमिदम्' इति टि.। २ 'केवलवेदी भवेद् वृष इस्युकेरिति भावः ।' इति टि। :

·काव्यप्रकाशखण्डन वैरिश्चं ब्रमसम्बन्धि वत्सरशतं व्याप्य साम्राज्यं उच्चैरत्यर्थ क्रियाः विदध्यादित्यर्थः । मान. समेव मानसं सरः, कमलायाः लक्ष्म्याः संकोच एव कमलानामसंकोचः, दुर्गाणाममार्गणं [प. ४९.१ ] एव दुर्गाणां मार्गणम् , समितां स्वीकार एव समिधां स्वीकारः, सत्ये प्रीतिरेव सत्यामप्रीतिः, विजय एव पराभव एव विजयोऽर्जुनः - एवमारोपणनिमित्तो हंसादेरारोपः । यथापि शब्दालकारोऽयं तथापि प्रसिद्धिवशादत्रोक्तः । भेदभाजि यथा- आलानं जयकरिणः प्रतापतपनस्य पूर्वादिः । सेतुर्विपत्तिजलधेर्धरणिभुजस्ते भुजो जयति ॥ हे राजन् ! ते तव भुजो बाहुः जयति । कीदृशः? जयः परपराभव एव करी हस्ती, तस्यालानं बन्धनस्तम्भः । विपद्वारिधेः विपत्तिसमुद्रस्य दृषदा पाषाणानां सेतुः । प्रतापसूर्यस्य पूर्वाविरुदयगिरिः । कीदृशस्य ते? धरणीं भुनक्तीति धरणीभुक् तस्य । अत्र जयादेभिन्न- शब्दवाच्यस्य करित्वाद्यारोपे भुजस्यालानताद्यारोपो युज्यते । मालाऽपि पूर्ववद् बोध्या । प्रकृतं यन्निषिध्यान्यत् साध्यते सा त्वपहृतिः। (का० ९६, पू०) निषिध्य उपमेयमसत्यं कृत्वा । यथा- स्फुटनीलोत्पलपटलं सुधामयूखे सुधासरसि । मन्यामहे नितम्बिनि ! नैप कलङ्कः परिस्फुरति ॥ एवं भझ्यन्तरैरप्यूह्या । द्योतयित्वा कमप्यर्थं गोपनीयं कथञ्चन । यदि श्लेषेणान्यथा वान्यथयेत सा त्वपहृतिः ॥ यथा कालेऽस्मिन् जलदानामिति प्रागुक्तम् । श्लेषः स वाक्ये एकस्मिन् यत्रानेकार्थता भवेत्॥ (का० ९६, उ०) यत्र शक्य भेदेन शब्दभेदः, तत्र शब्दश्लेषः। यथादर्शिते नानार्थे श्लिष्टे च । यत्रैकार्थः [शक्यो] अपरोऽर्थों निरूढलक्षणया प्राप्यते तत्रार्थ श्लेषः । यथा- उदयमयते दिङ्मालिन्यं निराकुरुतेतरां नयति नलिनी(निधन) निद्रामुद्रां प्रवर्त्तयति क्रियाः (यां)। रचयतितरां स्वैराचारप्रवर्तनकर्त्तनं बत बत लसत्तेजःपुञ्जो विभाति विभाकरः ॥ विभाकरः सूर्यः राज्याभिषेककाले पुरोहितादिभिः तत्तुल्यत्वेन प्रतापरुद्रादिवत् संकेतितो नृपविशेषश्च । उदयं पूर्वाचलं संपदं च । दिशो मालिन्यं अन्धकारः दिश्यानां जनानां कुवेषत्वं वा । निद्रा मनःसंमीलनं निरुत्साहता [प० ४९. २] च । क्रियां गमनादिकां सदाचार च । खैराचारोऽभिसारादि वेदानुल्लङ्ध्य खेच्छाचरणं च । तेजसां रश्मीनां पुनः, मनागपि खावमाननाक्षमता च । - ·८१ - परोक्ति दकैः श्लिष्टः समासोक्किा, (का० ९७, ५०) भेदकैः विशेषणैः लिष्टः प्रकृताप्रकृतसाधारणैः । प्रकृतार्थप्रतिपादकेन वाक्येन लिष्टाना प्रकृतसाधारणानां भेदकानां विशेषणानां माहात्म्यात् , न तु विशेषसामर्थ्यादपि यदप्रकृत- स्वामिषानं व्यञ्जनं सा समासेन संक्षेपेण अर्थद्वयस्य कथनात् समासोक्तिः । यथा- लहिऊण [तु]ह(स) बाहुप्फंसं जीये स कोवि उल्लासो। जयलच्छी तुह विरहे न उअला दुबला ननु सा ॥ अत्र तत्तद्विशेषणसामर्थ्यात् जयलक्ष्मीव्यवहारे कान्ताव्यवहारस्य भारोप्वमाणस्य चमत्कारितेति । इयमेवान्यैरेकदेशवर्तिरूपकमिति भण्यते । निदर्शना। अभवद्वस्तुसम्बन्धः उपमापरिकल्पकः ॥ (का. ९७, उ०) उपमानोपमेयभावे पर्यवसित इत्यर्थः । तस्य वाक्य-पदार्थभेदात् द्वैविध्यम् । तत्राघमुदा- हरति-क सूर्यप्रभव' इत्यादिना । अत्रापविषयया मन्मत्या सूर्यवंशवर्णनं न स्यादित्येको वाक्यार्थः। अपरस्तु उड्डपेन सागरतरणम् । न चोपमानोपमेयभावं विना अनयोः सम्बन्धः संभवतीति उपमायां पर्यवसानम् । द्वितीयो यथा- असा मुखस्य लीलां वहति शरदशर्वरीनाथः । भत्र कथमन्यस्य लीलां अन्यो वहतीत्युपमायां पर्यवसानम् । पूर्ववन्मालाऽपि बोध्या । अप्रस्तुतप्रशंसा या [सा] सैव प्रस्तुताश्रया ॥ (का० ९८, उ० ) अप्रस्तुतस्य अप्रकृतस्य प्रशंसा वर्णना । अप्राकरणिकाभिधानेन प्राकरणिकार्थस्साक्षेपोs- प्रस्तुतप्रशंसा । अस्या बहुविषयत्वेऽपि तुल्ये प्रस्तुते तुल्यान्तरस्यामिधाने अतीवचमत्कार इति तदेवोदाहियते- यथा- अवितततमोऽन्धकूपगर्भादिदमुदधारि करेण येन विश्वम् । चरमगिरिगभीरगह्वरान्तः पतति स एष न[प० ५०.१] कश्चिदीक्षतेऽपि ॥ अत्र अप्रस्तुतस्य तथाविधस्य रवेरभिधानेन प्रकृतानेकोपकारस्य कस्यचिन्महापुरुषस्य दुर्दशायां केनापि किञ्चिन्नोपकृतमित्याक्षिप्यते । एवमन्यत्रापि बोध्यम् । निगीर्याध्यवसानं तु प्रकृतस्य परेण यत् । प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम् ॥ (का. १..) कार्यकारणयोर्यश्च पौर्वापर्यविपर्ययः। विज्ञेयातिशयोक्तिः सा. (का० १.१) अस्याः सामान्यलक्षणम् - अतिशयप्रतिपतये अन्यस्य अन्यतादात्म्यकोक्तिरूपं निगरणं प्रकृतनिष्यसाधारणधर्मस्य अविषयीका(क)रणम् । तच चन्द्र इत्यत्र चन्द्र एवायं इत्यत्र च - का०प्र० ११ ·काव्यमकाशलण्डन संभवति । प्रकृतं निगीर्य असाधारणधर्मेण अनुक्त्वा तेन रूपकाद् व्यवच्छेदः । अध्यवसा- [नं] खतावाल्ल्येनाध्यवसायः। यथा- लखामूले लीनो हरिणपरिहीनो हिमकरः खयं हाराकारा गलति जलधारा कुवलयात् । धुनीते पन्धूकं तिलकुसुमजन्माऽपि पवनो गृहद्वारे पुण्यं परिणमति कस्यापि कृतिनः ॥ यच तदेवान्यस्वेनाध्यवसीयते सा अपरा । अन्यदेव हि लावण्यमन्यैवासाः स्तनद्युतिः । तन्मन्ये रचना नैषा सामान्यस्य प्रजापतेः॥ यपर्थस्य यदि शब्देन चेच्छन्दे वा यत् कल्पनं अर्थादसंभाविनोऽर्थस्य सा तृतीया । यथा- उभौ यदि व्योग्नि पृथक् प्रवाहावाकाशगङ्गापयसः पतेताम् । तेनोपमीयेत तमालनीलमामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः॥ कारणस्य शीघ्रकारिता वक्तुं कार्यस्य पूर्वोक्तौ समानकालोक्तौ च चतुर्थी । यथा- हृदयमधिष्ठितमादौ मालव्याः कुसुमचापबाणेन । चरमं रमणीवल्लभलोचनविषयं त्वया नीता ॥ मालव्या मालवीनाग्न्याः नायिकायाः हृदयं कुसुमबाणेन कामेनादौ प्रथमतः अधिष्ठित- माश्रितम् । हे रमणीवल्लभ ! त्वया चरमं पश्चादधिष्ठितम् । त्वया कीडशेन ! लोचनविषयं नेत्रपात्रता भजता गच्छतेत्यर्थः । अत्र राजदर्शनेन हृदये मदनवेदनेति [ ५० ५०,२] तयोर्क- परीत्यवर्णनमिति । समानकालोक्तौ यथा - 'सममेव समानान्तं द्वयं द्विरदगामिना' - इत्यादौ । प्रतिवस्तूपमा तु सा । (का० १०१, च० पा०) सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्वये स्थितिः॥ (का० १०२, पू.) सामान्यस्य साधारणधर्मस्य वाक्यद्वये उपमानवाक्ये उपमेयवाक्ये च । यथा- देवीभावं गमिता परिवारपदं कथं भजत्येषा । न खलु परिभोगयोग्यं दैवतरूपाङ्कितं रनम् ॥ एषा देवीभावं कृताभिषेकस्त्रीत्वं प्रापिता ' परिजनपदवाच्यता कथं भजति ! नेत्यर्थः। खल निश्चितं दैवतरूपेण देवतामूल् अङ्कितं चिहितं रलं न परिभोगयोग्यं हस्ताधलारण- योग्यमित्यर्थः। पत्र कथमित्यनेन न खलु इत्यनेन च अनौचित्यं प्रत्याय्यते इत्येकस्यैव मनौचित्यरूपसामान्यस्य द्विरुपादानम् । 'यदि.दहत्यनिल' इत्यत्र मालारूपा चैषा योध्या। मु.पु. सर्वत्र 'माकल्या'-'मालती' शग्दो सम्पते।. 'मजतेत्यांप पाठः' इति दि.।

·- दशम उल्लास दृष्टान्तः पुनरेतेषां [सर्वेषां]प्रतिविम्बनम् ॥ (क. १०२, २०) एतेषां साधारणधर्मादीनां प्रतिबिम्बनं विशिष्टोपमा । यथा 'दन्धिगन्धगजइम्म इति । दृष्टो निधयो यत्र स दृष्टान्तः । गृहीतप्रामाण्यकः । यत्र यन्तवाक्येन दार्शन्तिक- वाक्यार्थनिश्चयस्य प्रामाण्यमहो भवतीत्यर्थः । यथा - त्वयि दृष्ट एव तस्या निवृत्ति(निर्वाति) मनो मनोभवज्वलितम् । आलोके हि हिमांशोर्विकसति कुमुदं कुमुद्वत्याः ॥ सकृवृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृतामकृतात्मनाम् । सैव क्रियासु बहीषु कारकस्येति दीपकम् ॥ (का. १०१) धर्मस्य सकृवृत्तिरुपादानं सैव सकृदृत्तिहीषु क्रियासु सतीवित्यर्थः । क्रियाखित्यादि- शब्दात् गुणपरिग्रहः । धर्मस्य क्रियादिरूपस्य एकस्य सकृद्दीपनाद् दीपकम् । यथा- किविणाण धणं नाआण फणमणी केसराइँ सीहाणं । कुलबालिआण थणआ कुत्तो छिप्पंति अमुआणं ॥ अत्र स्पृशन्ति इति क्रिया सकृदुपाता । एवं बहीषु क्रियासु एकस्य कारकस्योपादानं बोध्यम् । मालादीपकमाचं चेद् यथोत्तरगुणावहम् । (का. १४, १०) पूर्वेण पूर्वेण वस्तुना उत्त [५० ५१,१] रोत्तरमुपक्रियते तन्मालादीपकम् । यथा- संग्रामाङ्गणसंगतेनं भवता चापे समारोपिते संप्राप्ते परिपन्थियोधनिवहे सांमुख्यमासादित। । कोदण्डेन शराः शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीर्तिरतुला कीर्त्या च लोकत्रयम् ।। अत्र निःसपनभूलोकत्रयव्यापिकीर्चिलाभान्नृपोत्कर्षः प्रतीयते । तत्र पूर्वे यथायोगं उत- रोचरोपकारकाः नियतानां प्राकरणिकानामेव अप्राकरणिकानामेव वा वृत्तिरित्यनुवर्तते । अर्थवशाद विभक्तिविपरिणामः वर्तते, उपादीयते सकृद् धर्म इत्यर्थः । यथा- पाण्डु क्षामं वदनं हृदयं सरसं तवालसं च वपुः। आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि ! हृदन्तः ॥ अत्र विरहानुभावत्वेन प्रकृतानां पाण्डुतादीनां सकृदुपाचानां वेदनक्रियायामन्वयः । क्षेत्रियरोगो यावद् देहभावी देहान्तरचिकित्सः । एवमप्रकतानामपि । उपमानाचदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः। (का० १०५, पू.) अन्यस्य उपमेयस्य व्यतिरेकः आधिक्यम् । यथा- मु.पु. "मागवेन' इति पाठः। मु.पु. मयं पाद इस्पाठारमको कम्यते- 'देवाकर्णय येन येन सहसा यद्यत् समासादितम् ।' - - ·काव्यप्रकाशमण्डन - - - इयं सुनयना दासी कृततामसत्रियां । आननेनाकलकेन जयन्तीन्दुं कलङ्किनम् ॥ इयं नायिका सुनयना शोभननेत्रा अकलछन निर्दूषणेन आननेन मुखेन कलरिनं कलायुक्तं इन्दुं चन्द्रं जयति । आननेन कीहशेन ! दासीकृता तामरसस्य पमस्स श्रीः शोभा येनेत्यर्थः । आक्षेप उपमानस्य प्रतीपमुपमान( मेय)ता। तस्यैव यदि वा कल्पा(ल्प्या) तिरस्कारनिवन्धनम् ॥ (का० १३३) इत्युभयरूपस्य प्रतीपस्यात्र व्यतिरेक एवान्तर्भावः । यथा- लावण्यौकसि राजनि राजत्यसिन् किमिन्दुबिम्बेन । द्वितीयं यथा- शृणु सखि ! तव वचनीयं तव वदनेनोपमीयते चन्द्रः। अनोपमेयस्य न्यूनतायामपि व्यतिरेकमिच्छन्ति । यथा - हनूमताधैर्यशसा मया पुनर्द्विषां हसैः दूत्यपथः सितीकृतः। तथा- मयाप्तं रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता । इत्यादिषु । निषेधो वक्तुमिष्टस्य यो [५० ५१,२] विशेषाभिधित्सया ॥ (का० १०६, उ.) वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः । (का• १०७, ५०) वक्तुमिएस निषेध इति सामान्यलक्षणम् । वक्ष्यमाणेत्यादिविशेषद्वयं वक्तुमिष्टस्य विव- क्षितस्य अवश्यवक्तव्यत्वं अतिप्रसिद्धत्वं वा । वक्तुं निषेधो निषेध इव यः स यथाक्रम वक्ष्यमाणविषयः उक्तविषयश्चेति द्विविध आक्षेपः । यथा- अऍ एहि[कि पि] तीया(कीए)वि कये णिकिव भणामि अलमह वा । अविआरिअकारंभआरिणी मरउ ण भणिस्सं ॥ [भये एहि किमपि कस्था गपि कृते निकृप भणामि [ भलमय वा] । भविचारित कार्यारम्भकारिणी नियता न पुनर्भणियामि ॥] न भणिष्यामीति पौनरुक्त्यं खेदातिशयपोषकम् । अत्रोद्देश्यनायिकादुरवस्थानिवेदनस्य वक्ष्यमाणाया वा मरणावस्थाया अभिधानस्य अलमित्यादिनिषेधो अशक्यवक्तव्यसमस्या न्यायति । - ·दशम उल्लास - - ज्योत्लाचन्दनमाला हालाहलतां परिप्राप्ताः । संप्रति सुदृशो हन्ताऽनेन किमुक्तेन न ब्रूमः ॥ न म इति निषेधो विरहे शीतलानामपि दुरुत्सहत्वस्य अतिप्रसिद्धत्वं व्यनक्ति । क्रियायाः प्रतिषेधेऽपि फलव्यक्तिर्विभावना ॥ (का. १०७, उ०) क्रिया कारकन्यापारः प्रसिद्धसामग्रीनिषेधेऽपि तत्कार्यरूपफलस्याभिव्यक्तिर्विभावना । अप्रसिद्ध कारणमाक्षिपतीति न विरोधः । वैयाकरणाः क्रियाया एव हेतुतां मन्यन्ते । तथा च हेतुरूपक्रियाप्रतिषेधेऽपि तत्कलपकाशनं विभावना । वस्तुतस्तु कारणप्रतिषेधेऽपि कार्य- वचनं विभावनेत्यन्ये । यथा- कुसुमितलताभिरहताप्यधत्त रुजमलिकुलैरदष्टाऽपि । परिवर्त्तते स्म नलिनी लहरीभिरनालोडिताऽप्यघूर्णत सा ॥ सा नलिनी कुसुमितलताभिरहताऽपि रुजं म्लानिं अधत्त । अलिकुलैरदष्टापि परिवर्तते म संकुचिता । लहरीभिरनालोडिताऽपि अघूर्णत बभ्रामेत्यर्थः । अत्र लताहननादिकं हेतुस्त- दमावेऽपि पीडादिधारणं कार्यमुक्तमिति प्रकृतोदाहरणता । विशेषोक्तिरखण्डेषु [५० ५२,१] कारणेषु फलावचः। (का० १०८, ५०) फलावचः कार्यानभिधानम् । अत्राप्यप्रसिद्धं कारणं सिद्ध्यतीति न विरोधः । यथा- निशात्ययव्यञ्ज(जि )नि पङ्कजानामामोदमेदखिनि गन्धवाहे । न मुञ्चते कैतवबद्धनिद्रावन्योऽन्यकण्ठग्रहणं युवानौ ॥ यथासङ्खधं क्रमेणैव ऋमिकाणां समन्वयः॥ (का० १०८, उ०) यथासङ्ख्यमिति यथासङ्ख्यनामालङ्कार इत्यर्थः । क्रमेण पूर्वस्य पूर्वेण मध्यमस्य मध्य- मेन अन्त्यस्य अन्त्येनेत्यर्थः । यथा- एकत्रिधा वससि चेतसि चित्रमेतत् देव द्विषां च विदुषां च मृगीदृशां च । तापं च संमदरसं च रतिं च पुष्णन् शौर्योष्मणा च विनयेन च लीलया च ॥ देव ! द्विषां चेतसि शौर्योष्मणा तापं पुष्णन् , विदुषां चेतसि विनयेन संमदरसं पुष्णन् , मृगीहशां चेतसि लीलया रतिं पुष्णन् एको विष्णुस्त्रिधा चेतसि वससीत्यर्थः । सामान्यं वा विशेषो वा यदाऽन्येन समर्थ्यते । ज्ञेयः सोर्थान्तरन्यासा साधयेणेतरेण वा ॥ (का० १०९) अनुपपद्यमानतया संभाव्यमानस्यार्थस्य उपपादनार्थ यदर्थान्तरस्य न्यसनं उपपादकत्वेन न्यासः स अर्थान्तरन्यासः । तत्र सामान्यस्य विशेषो विशेषस्य सामान्यं समर्थकमिति दौ; तत्रापि साधर्म्य-वैधाभ्यां भेदद्वयमिति चत्वारो भेदाः । साधम्र्येण तत्रापि सामान्य- विशेषेण । यथा- ... तदन्येम' इति पाठः । २ मु. पु. 'यसु' इति । - ·काव्यप्रकाशखण्डन - - हे सुभग निजदोषावृतमनसामतिसुन्दरमेव भाति विपरीतम् । पश्यति पित्तोपहतः शशिशुभं शङ्गमपि पीतम् ॥ तेषां विशेषात् सामान्येन यथा- 'सुसितवसना[ लंकारा]या'मित्यादि । वैधयेणाधो यथा- गुणानामेव दौरात्म्याद् धुरि धुर्यों नियोज्यते । असंजातकिणस्कन्धः सुखं खपिति गौगलिः ॥ गलिः पतनशीलः । एवमन्येऽप्युदाहार्याः । विरोधः सोऽविरोधेऽपि विरुद्धत्वेन यद्वचः।(का११०, पृ.) वस्तुवृत्तेन अविरोधेऽपि विरुद्धयोरिव यदभिधानं स विरोधः । यथा- अभिनवनलिनीकिशलयमृणालवलयादि दवदहनराशिः । सुभग कुरङ्गदृशोऽस्या विधिवशतस्त्वद्वियोग[प० ५२,२]पविपाते ॥ ! विधिवशतो दैवात् त्वद्वियोग एव भवद्विरह एव यः पविर्वजं तस्य पाते पतने सति अस्याः कुरङ्गशो मृगनेत्रायाः अभिनवा या नलिनी पद्मिनी किसलयं नवदलं मृणालस्य बिसस्य वलयं बाहलङ्करणं एतदादि सर्व दवदहनराशिः दावानलखरूपं भवति । अत्रापाततो नलिनीदलत्वजातिदवदहनत्वे जात्योर्विरोधप्रतिभासेऽपि संतापकारित्वलक्षण- साधर्म्यपुरस्कारेण रूपकालकारप्रतीतावाभासत्वम् । अस्य बहवो विषयाः खयं लक्ष्यतोऽनुस- व्याः । कार्यकारणभूतयोधर्मयोभिन्नदेशतया आभासनरूपः असंगतिरूपोऽलकारो विरोध एवान्तर्भूतः । यथा- जस्सेअ वणो तस्सेअ वेअणा भणइ तअणो अलिअं। दंतक्ख कवोले वहुए वेअणा सवत्तीणं ॥ [यस्यैव व्रणस्तस्यैव वेदना भणति तज्जनोऽलीकम् । दन्तक्षतं कपोले वध्वाः वेदना सपत्नीनाम् ॥] तथा सत्यपि कार्यस्य कारणरूपानुकारे यत् तयोर्गुणक्रिये च मिथो विरुद्धता व्रजतः स विषमालद्वारोऽप्यत्रैव विरोधेऽन्तर्भूतः । सद्यः करस्पर्शमवाप्य चित्रं रणे रणे यस कृपाणलेखा। तमालनीला शरदिन्दुपाण्डुयशस्त्रिलोकाभरणं प्रसूते ॥ तमालनीलाऽपि कृपाणलेखा रणे रणे यस्य करस्पर्शमवाप्य सद्यः शरदिन्दुशुमं यशः प्रसूते एतचित्रम् । नीलया शुभ्रजननात् । कीदृशम् ! त्रयाणां लोकानां समाहारसिलोकी तस्या भूषणं सर्वलोकानामेकमाभरणमिति द्वितीय चित्रम् । हस्तस्पर्शमात्रेण सद्यः प्रसव इति तृतीयम् । स्त्री हि पुंपाणिग्रहणानन्तरं कालान्तरे प्रसूते, रणे हिंसैव योग्या न तु प्रसव इति चतुर्थम् । स्त्री तु कचिदेव रतिरणे प्रसूते, इयं सर्वेष्वेव रणेष्विति. पंचमम् । पाणले- - ·दशम उल्लास . - खायाः प्रसव इति ठम् । कृमाणधारा छिनत्ति न तु प्रसूते, तथा स्थूलोदरा हि प्रसूते न तु लेखाकारा । किं बहुना ! प्रतिपदमत्र पद्ये [५०५३, १ ]चित्रमुपसंहर्तुं शक्यम् । अत्र पाण्डुनी- म्योः कार्यकारणगुणयोर्वैषम्यम् । तथा- यद्यथा साधितं केनाप्यपरेण तदन्यथा ॥ (का० १३८, २०) तथैव यद् विधीयेत स व्याघात [इति स्मृतः। (का. १३९, पू०) इति लक्षितस्य व्याघातस्य विरोध एवान्तर्भावः । उदा० दृशा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति दृशैव याः। विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुवे वामलोचनाः ॥ खभावोतिर्डि(वितस्तु डि )म्भादेः स्वक्रियारूपवर्णनम् ॥ (का० १११, उ.) रूपशब्देन वर्णः अवयवसनिवेशश्च उभयं ग्राह्यम् । तथा च याहंशः स्वाभाविक- धर्माभिधाने चमत्कारः तादृश एवालकारः । यथा- अम्बाकरावलम्बादविलम्बाहुःखितस्खलच्चरणम् । कणितमणिमञ्जलरसं (रसनं ) मुकुलितदशनं हरिं वन्दे ॥ व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दास्तुतिर्वा रूढिरन्यथा । (का. १११,१) मुखे प्रथमतः रूढिः, पर्यवसाने व्याजेन स्तुतिप्जरूपा स्तुतिर्वा । यथा - दातारं कृपणं मन्ये मृतोऽप्यर्थ न मुञ्चति । अदाता पुरुषस्त्यागी सर्व संत्यज्य गच्छति ॥ सा सहोक्तिः सहार्थस्य बलादेकं द्विवाचकम् ॥ (का० ११२, उ० ) सहार्थेत्यनेन समं सार्द्धमित्यादेः परिग्रहः । एकमपि एकप्रतियोगिकान्वयबोधकम- पीत्यर्थः । द्विवाचकं द्विप्रतियोगिकान्वयबोधकम् । अयं भावः-विशेषणपदानां विशेष्या- न्वितखार्थबोधकस्यौत्सर्गिकरवं प्रकृते च सहाद्यव्ययपदसमभिव्याहारविशेषसमभिन्याहारेण अपरार्थप्रतीतिप्रतियोगिकान्वयप्रतिपादनमित्युभयप्रतियोगिकखार्थान्वयबोधकमिति । यत्रैकत्र प्राधान्येनान्यस्य गुणत्वेन एकधर्मान्वयित्वं तत्र यमकालकार इति पर्यवसितोऽर्थः । तेन चैत्र-मैत्री सह पचत इत्यादौ नातिप्रसङ्गः । समुच्चये द्वयोः प्राधान्येनान्वयः । अत्र स्वेकल । यथा- साकं दिवसनिशाभिः श्वासा दीर्घा भवन्त्यद्य । अयि तनुलतया सुतनोर्जीवाशा दुर्लभा जाता ।। विनोक्तिः सा विनान्येन यत्रान्यः सन्न चे(ने)तरः। (का० ११३, पू०.) - ·८८ काव्यप्रकाशंखण्डन - - अन्येन विना अन्यः सन्न भवति असन् वा न भवतीत्यर्थः। [१०५३,२] कचिदशोमनः कचित् शोभनः । यथा- विना रजन्या कश्चन्द्रो विना चन्द्रेण का निशा। द्वितीयो यथा- अनयं विनेव राज्यश्री साध्वी योषिच चापलम् ॥ परिवृत्तिर्विनिमयो योर्थानां स्यात् परस्परम् ॥ ( का• ११३,३०) परिवृत्तिरलहारः- लास्यं कमलवनानां दत्त्वा दत्ते च सौरभं पवनः । तान्यपि मुदं जनेभ्यो ददति ततो लब्धदर्शनान्युचैः ।। प्रत्यक्षा इव यदावाः क्रियन्ते भूतभाविनः। (का० ११४, १०) तद्भाविकम्. उदाहरणम्- आसीदञ्जनमत्रेति पश्यामि तव लोचने । भाविभूषणसंभारां साक्षात् कुर्वे तवाकृतिम् ॥ काव्यलिङ्गं हेतोर्वाक्यपदार्थता ॥ (का• ११४, उ.) यथा- अनिर्मिनगभीरत्वादन्तर्गुढघनव्यथः । पुटपाकप्रतीकाशो रामस्य करुणो रसः॥ अत्र पूर्वार्द्धवाक्यार्थः पुटपाकप्रतीकाशे हेतुः । पदार्थता यथा- तं सन्तः श्रोतुमर्हन्ति सदसव्यक्तिहेतवः । अत्र सदसव्यक्तिहेतुत्वं श्रवणाहत्वे हेतुः । पर्यायोक्तं विना वाच्यं वाचकत्वेन यद्वचः।(का० ११५, पृ.) वाच्यतावच्छेदकं विना प्रकारान्तरेण वाच्यस्य अर्थस्य व्यञ्जनया यदभिधानं प्रतिपादनं तत्पर्यायेण भजयन्तरेण कथनात् पर्यायोक्तम् । यथा- यं प्रेक्ष्य चिररूढाऽपि निवासप्रीतिरुमिता। मदेनैरावणमुखे मानेन हृदये हरेः ।। यं कृष्णं प्रेक्ष्य ऐरावणमुखे मदेन निवासप्रीतिरुज्झिता । हरेरिन्द्रस्य हृदये मानेनाहारेण निवासप्रीतिस्त्यका । चिरकालं व्याप्य रुढाऽपि उपचिताऽपि । अत्रैरावणशको मद-मान- विमुक्तौ जातौ इति व्यायमपि शब्देन प्रकारान्तरेणोच्यते, तेन यदेवोच्यते तदेव व्यायामिति । यथा तु व्यायं तथा नोच्यते । मु. पु. 'परस्पर' खाने 'समासमैः' इति पाठो लभ्यते ।

·दशमलास - उदात्तं वस्तुनः संपत्. (का० ११५, तृ• पा.) संपत् समृद्धियोगः । यथा- मुक्ताः केलिविसूत्रहारगलिताः संमार्जनीभिहताः, प्रातः प्राङ्गणसीनि मन्थरचलबालानिलाक्षारुणाः । दूराद् दाडिमबीजशङ्कितधियः कर्षन्ति केलीशुकाः, यद् विद्वद्भवनेषु भोजनृपतेस्तत् त्यागलीलायितम् ।। केलिभिर्विसूत्रा ये हारा [ ५०५४,१] स्तेभ्यो गलिता या मुक्ता मुक्ताफलानि ताः प्रातःकाले मार्जनीभिर्हतास्तथाऽन(ण)देशे मन्थरं मन्दं चलन्तो ये बालानां कामिनीनां अंहयस्तेषां लाक्षया अरुणाः ताः क(कि)ीभूताः दूरात् दृष्ट्वा दाडिमबीजमिति शहितबुद्धयः क्रीडाकीराः विद्वद्भवनेषु यत् कर्षन्ति तद् भोजनृपतेस्त्यागलीलायाश्चेष्टितम् । अत्र विद्वद्भव- नस्य मुक्तादिधनसमृद्धियोगः । महतां चोपलक्षणम् ॥ (का० ११५, च० पा० ) उपलक्षणमङ्गभावः, अर्थादुपलक्षणीयेऽर्थे । तदिदमरण्यं यसिन् दशरथवचनानुपालनव्यसनी । निवसन् बाहुसहायश्चकार रक्षःक्षयं रामः॥ न चात्र वीरो रसस्तस्येहानत्वात् । तत्सिद्धिहेतावेकस्मिन् यत्रान्यत् तत्करं भवेत् । समुच्चयोऽसौ. (का० ११६,) यथा- एवमेव विषमो नवमेघः सोऽपि वर्षतितरामभिरामम् । तत्र चेदविरलं प्लवशब्दाः पूर्णमेव सुतनोः शतमब्दाः ॥ अत्र शतपूर्णतायां नवमेघः करणं तदुपरि वर्षणाद्युक्तं काव्यलिङ्गे हेतु-हेतुमद्भावमात्रं विवक्षितं न पुनः हेतूनां गुणप्रधानचिन्ता । अत्र तु एकस्यैव तत्कार्यकारित्वं अन्ये सत्साहायकं कुर्वन्ति इति ततोऽस्याः भेदः । स त्वन्यो युगपद् या गुणक्रियाः॥ (का० ११६, २०) गुणौ [च ] क्रिये च इति गुणक्रियाः । नयनं तव रक्तं च मलिनाश्च रणेश्यः । धुनोति चार्सि सहसा तनुषे च महद्यशः॥ एवं गुणक्रिययोरपि बोध्यम् । एक क्रमेणानेकस्मिन् पर्यायः. (का० ११७, पृ० ) एक वस्तु क्रमेणानेकसिन् यदभिधीयते स पर्यायः । उदा०- का०प्र० १२ ·काव्यप्रकाशखण्डन ९० नन्वाश्रयस्मितिरियं तव कालकूट केनोत्तरोत्तरविशिष्टपदोपदिष्टा । प्रागर्णवस्य हृदये वृषलक्ष्मणोऽथ कण्ठेऽधुना वससि वाचि पुनः खलानाम् ।। कालकूट! इयमाश्रयस्थितिस्तव केनोपदिष्टा कथिता? कीहशी? उत्तरोत्तरं विशिष्टमुत्कृष्टं पदं स्थानं यस्यां सा । तथा प्राक् प्रथमतोऽर्णवस्य समुद्रस्य हृदये, अथानन्तरं वृषलक्ष्मणो महादेवस्य कण्ठे, अधुनेदानी खलानां दुष्टानां वाचि मुखे वससीत्यर्थः । [५० ५४,२] अन्यस्ततोऽन्यथा । (का० ११७, पू०) अनेकमेकस्मिन्नुच्यते सोऽन्यः । मधुरिमरुचिरं वचः खलानां अमृतमहो प्रथमं पृथु व्यक्ति । अथ कथयति मोहहेतुरन्तर्गतमिव हालहलं विषं तदेव ।। अनुमानं तदुक्तं यत् साध्य-साधनयोर्वचः ॥ (का० ११५, उ० ) बोध्य-बोधकयोरित्यर्थः । यथा- यत्रता लहरीचलाचलदृशो व्यापारयन्ति ध्रुवं यत् तत्रैव पतन्ति संततममी मर्मस्पृशो मार्गणाः । तच्चक्रीकृतचापमश्वितशरप्रेवत्करः क्रोधनो धावत्यग्रत एव शासनधरः सत्यं सदाऽऽसां स्मरः ॥ यद् यस्मात् यत्रता लहरीचपलदृष्टयो वामलोचना ध्रुवं व्यापारयन्ति तत्रैवामी मर्मभिदः कामबाणाः सततं धारया पतन्ति । तत् तस्मात् मण्डलीकृतधनुर्यथा भवति तथा पूरितबाणः प्रसार्यमाणबाहुः क्रोधयुक्तः शासनधारकः सन् , आसां सदा स्मरः कामः अग्रत एव धावती- त्यन्वयः । अत्र पूर्वार्द्ध साधनस्य, उत्तरार्द्ध साध्यस्य वचनम् । अत्र वस्तुगत्या व्याप्त्यसत्त्वेऽपि कविप्रौढोक्तौ च तथाभिधानमित्यलङ्कारत्वम् । अन्यथा वह्निमान् धूमादित्यत्रापि तथा स्यात् । विशेषणैर्यत् साकूतैरुक्तिः परिकरस्तु सः । (का. ११८, ५०) अर्थाद् विशेष्यस्य । यथा - महौजसो मानधना धनार्चिता धनुर्भूतः संयति लब्धकीर्तयः । न संहतास्तस्य न भेदवृत्तयः प्रियाणि वाञ्छत्यसुभिः समीहितम् ।। भारवेः पयम् । अत्र महौजस्त्वादिविशेषणानि परानभिभवनीयत्वाघभिप्रायकाणि । व्याजोक्ति छद्मनोद्भिन्नवस्तुरूपनिगृहनम् ॥ ( का० ११८, उ.) निगूढमपि वस्तुनो रूपं स्वरूपप्रतिपन्नं केनापि व्यपदेशेन यदपढ्यते सा व्याजोक्तिः । न चैषाऽपद्धतिः, प्रकृताप्रकृतयोः साम्यस्येहाभावात् । यथा- ·दशम उल्लास शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमानगिरिजाहस्तोपगूढोल्लसद्- रोमाञ्चादिविसंस्थुलाखिलविधिव्यासङ्गभङ्गाकुलः । हा शैत्यं तुहिनाचलस्य करयोरित्यूचिवान् ससितं शैलान्तःपुर [५० ५५. १] मातृमण्डलगणदृष्टोऽवताद् वः शिवः॥ वो युष्मान् शिवः अव्याद् रक्षतु । कीदृशः ! शैलेन्द्रेण हिमाचलेन प्रतिपाद्यमाना दीय- माना या गिरिजा पार्वती तस्या हस्तोपगृहेन हस्तस्पर्शेन उल्लसद् व्यक्तीभवद् यद् रोमाश्चादि रोमाञ्चकं यः खरभङ्गादिः तेन विसंस्थुलो विसदृशः योऽखिलः समस्तो विधिविधानं तेन यो व्यासजस्तस्य भङ्गे भङ्गार्थमाकुलो व्याकुलः, सस्मितं यथा स्यादेवं तुहिनाचलस्य हिमगिरेः, हा शैत्यमित्यूचिवान् कथितवान् । शैलान्तःपुरे हिमाचलस्यान्तःपुरे यो मातृमण्डलानां गणः समूहस्तैदृष्टोऽवलोकित इत्यर्थः । अत्र पार्वतीस्नेहस्य प्रच्छन्नतयाऽनुवर्तमानस्य करस्पर्शजन्य- रोमाञ्चादिनोद्भिद्यमानस्य हिमालयकरस्पर्शजन्यत्वं प्रतिपादयता पुनर्निगृहनाद् व्याजोक्ति. रित्यर्थः । किश्चित् पृष्टमपृष्टं वा कथितं यत् प्रकल्पते । तादृगन्यव्यपोहाय परिसंख्या तु सा स्मृता ॥ (का० ११९) प्रमाणान्तरावगतमपि वस्तुशब्देन प्रतिपादितं प्रयोजनान्तराभावात् सहशवस्त्वन्तरव्यव- च्छेदाय भवति पर्यवस्यति सा परिसंख्या । अत्र कथनं प्रश्नपूर्वकं तदन्यथा च । यथा- किं ध्येयं विष्णुपदं किं वक्तव्यं हरेर्नाम । किं कार्यमार्यचरितैरंभिलषितं पूजनं विष्णोः ॥ अप्रभपूर्वकं यथा- कौटिल्यं कचनिचये करचरणाधरदलेषु रागस्ते । काठिन्यं कुचयुगले तरलत्वं नयनयोर्वसति ॥ यथोत्तरं चेत् पूर्वस्य पूर्वस्यार्थस्य हेतुना । तदा कारणमाला स्यात्. (का० १२०) उत्तरं उत्तरं प्रति यथोत्तरम् । यथा- जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रको विनयादवाप्यते । गुणप्रकर्षेण जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हि संपदः ।। अथ हेतोरमेदतः उक्तिर्हेतुमती हेतुः । यथा- अविरलकमलविकासः सकलालिमदः(दश्च) कोकिलानन्दः । रम्योऽयमेति सुन्दर ! लोकोत्कण्ठाकरः कालः ।। - मु.पु. 'संप्रति' इति पठ्यते ।

·काव्यप्रकाशखण्डन संप्रति इदानीं कालः समयो रम्या शोमनः अभ्यु [प०५५,२ पैति आगच्छति । कीदृशः ! अविरलं निरन्तरं कमलानां विकासः प्रफुल्लता यत्र सः । सकलानां समस्तानामलीनां अमराणां मदो यत्र सः। कोकिलानामानन्दो यत्र सः । लोकानां जनानामुत्कण्ठा औत्सुक्यं तत्करखकर्ता इत्यर्थः। उत्तरः श्रुतिमात्रतः । (का. १२१, वि. म.) यथा- - - . गम्यतामन्यतः पान्थ ! तवेह वसतिः कुतः । दोषाय स्यादलं पान्थ ! वसतियोपिदालये ।। भो गृहिणि ! वासं देहीति वसतियाचकस्य कस्यचिद् वचनममुना वाक्येनोन्नीयते । असंभाव्यं लोकातिकान्तिगोचरं प्रतिवचनम् , यथा- का विप(स)मा दिवगई किं दुल्लमं जणो गुणग्गाही । किं सोक्खं सुकलत्तं किं दुक्खं जं खलो लोओ। प्रश्नपरिसंख्यायामन्यव्यपोह एव तात्पर्यम् । इह तु वाच्य एव विश्रान्तिरित्यंनयोर्भेदः । कुतोऽप्यलक्षितः सूक्ष्मोऽप्यर्थोऽन्यस्मै प्रकाश(श्य)ते ।। (का० १२२, उ०) धर्मेण केनचिद् यत्र तत्सूक्ष्म प्रविचक्षते । (का० १२३, पू०) कुतोऽपि आकारादिलिताद् वा । सूक्ष्मः तीक्ष्णमतिवेद्यः । यथा- वक्रस्पन्दिखेदबिन्दुप्रबन्धैदृष्ट्वा भिमं कुछमं कामि(पि) कण्ठे । पुंस्त्वं तन्व्या व्यञ्जयन्ती वयस्याः सित्वा पाणौ खड्गलेखां लिलेख ॥ कापि वयस्या सखी तन्व्याः नायिकायाः पुंस्त्वं पौरुषं व्यञ्जयन्ती तस्याः पाणौ हस्ते खगलेखां खडाकृतिं लिलेख । किं कृत्वा ? कण्ठे कण्ठस्थले भिन्नं च्युतं कुङ्कुमं दृष्ट्वा । कैः ? वक्त्राद् मुखात् स्यन्दिभिः खेदबिन्दूनां प्रबन्धैः समूहैरित्यर्थः । अत्राकृतिमालोक्य कयापि वितर्किते पुरुषायिते असिलेखालेखनेन वैदग्ध्यादभिव्यक्तिमुपनीते पुंसामेव कृपाण- पाणितायोग्यत्वात् । उत्तरोत्तरमुत्कर्षों भवेत् सारः परावधिः॥ (का० १२३ उ०) परः पर्यन्तभागः अवधिरुत्कर्षसीमा यत्र धाराधिरोहिततया तत्रैव विश्रान्तः । यथा- भोजनभूषणमषलाकरकमलावर्तितं दुग्धम् । तदलङ्कारः कदलं तदलङ्कारः शर्करासारः॥ समाधिः सुकरं कर्म कारणान्तरयोगतः। (का० १२५, पू०) सुकरं सुकरत्वेन विवक्षितमित्यर्थः । [५०५६,१] यथा- मु.पु. 'वोऽपि कक्षिता' इति पाठो लभ्यते । २ 'परिचक्षते' इति मु.पु.। ३ मु. पु. 'कार्य' इति पाठः। - - ·दशम उल्लास. . मानमस्या निराकत्तुं पादयो, पतिष्यतः । उपकाराय दिष्ट्येदमुदीर्ण धनगर्जितम् ।। समं समतया योगो यदि संभावितः कचित् ॥ (का० १२५, उ०) भयमनयोयोगः उचितः इत्यध्यवसानं चेत् तदा समनामालङ्कारः । इदं सद्योगे असद्यो. गे[च] । क्रमेणोदाहरणानि 'त्वमेव सौन्दर्ये' त्यादि । द्वितीयं यथा- सुमहद्विचित्रमेतत् समुचितरचने विधिश्चतुरः। आस्वायं निम्बफलं तस्य यदाखादका काकः ॥ ['चित्रं चित्रं बत बत महचित्रमेतद्विचित्रम्' इत्यादि।] पुनः पुनरुक्तिः संभ्रमातिशयार्थी । एतन्महच्चित्रं सर्वोत्कृष्टं पारमेश्वरं चित्रकर्म संसाराख्यं विचित्रं वर्तते । यथायोग्यमत्र सम्बधो दुर्लभः । प्रायेण सामग्र्यविधौ गुणानां पराङ्मुखी विश्वसजः प्रवृत्तिः। 'सर्व रनमुपद्रवेण सहितम् ।' देहिनां सदृशा योगा दुर्लभा जगतीतले।' इत्यायुक्तत्वादित्यर्थः । एवं सति विधाता क्वचिद् दैवादुचितरचना संविधाता जाता। इदं चित्रम्, चित्रमस्यद्भुतमित्यर्थः । बत बत महान् संतोषः । बतामन्त्रणसंतोषखेदानुक्रोश- विस्मये । यत् निम्बानां पिचुमन्दानां आस्वादनीया परिणतफलानां स्फीतिः । यचैतस्याः कवलनं प्रासः तस्य कला शिक्षा तत्र कोविदः कुशलः काकलोको विधात्रा सृष्टः इत्यर्थः । कचिद् यदतिवैधान्न योगो घटनामियात् । कर्तुः क्रियाफलं नैवानर्थश्च विषयो द्विधा ॥ (का० १२६) द्वयोरत्यन्तविलक्षणतया यदनुपपद्यमानतयैव योगः प्रतीयते । यच किञ्चिदारममाणः कर्ण क्रियायाः प्रणाशात् न केवलमभीष्टं तत्फलं लभते यावदप्रार्थितमनर्थमासादयति । स द्विरूपो विषमः । क्रमेणोदा०.- शिरीषादपि मृद्वङ्गी केयमायतलोचना । अये(यं) क च कुकूलाग्निकर्कशो मदनानि(न)लः ॥ सिंहिकासुतसंत्रस्तः शशः शीतांशुमाश्रितः । जग्रसे साश्रयं तत्र तमन्यः सिंहिकासुतः॥ इयं शिरीषपुष्पादपि कोमलाङ्गी दीर्घनेत्रा क कुत्र ! अयं च मदनानलः कामामिः [५०५६,२] क ? कीदृशः कुकूलामिः करीषामिः तद्वत्कर्कशस्तीक्ष्ण इत्यर्थः । द्वितीयमुदा- मु. पु. एतत्पचमीरपाठात्मकं लभ्यते- कचिद् यदतिवैधान श्लेषो घटनामियात् । कर्तुः क्रियाफलावासिनॆषानर्थश्व यद् भवेत् ॥

·काव्यप्रकाशखण्डन हरति -सिंहिकासुतः सिंहः तस्मात् संत्रस्तो भीतः शशः शीतांशुं चन्द्रं आश्रितः, तं शशं अन्यः सिंहिकासुतो राहुः साश्रयं सचन्द्रं जनसे भक्षितवानित्यर्थः । अत्र त्राणरूपफलाभावे अन्येन ग्रासरूपोऽनर्थः। महतोर्यन्महीयांसावाश्रिताश्रययोः क्रमात् । आश्रयायिणौ स्यातां तनुत्वेऽप्यधिकं तु तत् ॥ (का. १२८) माश्रिताश्रययोर्महतोरपि विषये तदपेक्षया तनू अपि आश्रयाश्रयिणौ प्रस्तुतवस्तुप्रकर्ष. विवक्षया । यथाक्रमं यावधिकतां व्रजतः । तदेतद् द्विविधमधिकम् । क्रमेणोदा. अहो विशालं भूपाल ! भुवनत्रितयोदरम् । माति मातुमशक्योऽपि यशोराशियंदन ते ॥ युगान्तकालप्रतिसंहृतात्मने जगन्ति यस्यां सविकासमासत । तनौ ममुस्तत्र न कैटभद्विषस्तपोधनाभ्यागमसंभवा मुदः ॥ तत्र प्रथमं उदाहरति - हे भूपाल ! भुवनत्रितयस्य उदरं मध्यं अहो आश्चर्ये विशालं विस्तीर्ण यद् यस्मात् अत्र मातुं अशक्योऽपि ते तव यशोराशिर्माति परिमातीत्यर्थः । अत्र यशोराशेर्पस्तुनः काचित्कत्वेन भुवनत्रयापेक्षया तनुत्वेऽपि तदुस्कर्षविवक्षया तन्मानमेव भुवनत्रयविशालत्वे हेतुः। द्वितीयमुदाहरति - कैटभद्विषो विष्णोर्यस्यां तनौ शरीरे जगन्ति चतुर्दशभुवनानि सवि- कास सावकाशं आसत स्थितानि तत्र तनौ नारदस्तस्याभ्यागमेनागमनेन संभवा उत्पन्ना मुदः प्रीतयः न ममुः अधिका बभूवुरित्यर्थः । यत्र तपोधनागमनप्रभवमुदोऽन्यशरीरवृत्तित्वेनाधि. क्यात् कैटभारिशरीरस्य तनुत्वेऽपि मुदः प्रकर्षविवक्षया तच्छरीरमानमेव हेतुतयोपात्तम् । अत्रान्यो विशेषो गुरुनाना मत्कृतबृहट्टीकातो द्रष्टव्यः । प्रतिपक्षमशक्तेन प्रतिकतुं तिरस्क्रिया। या तदीयस्य तत् स्तुत्यै प्रत्यनीकं तदुच्यते ॥ (का० १२९) प्रतिपक्षं [५० ५७.१ ] तिरस्कर्तुमित्यन्वयः । तत्स्तुत्यै प्रतिपक्षस्तुत्यै । यथा त्वं विनिर्जितमनोभवरूपः सा च सुन्दरि ! भवत्यनुरक्ता। पञ्चभिर्युगपदेव शरैस्तां ताडयत्यनुशयादिव कामः ॥ अनुशयादिव क्रोधादित्यर्थः । विधीयते यद् बलवत्सजातीयोपलम्भनैः। तिरस्करणमन्यस्य तन्मीलितमिति स्मृतम् ॥ (? का० १३०) मुद्रितपुस्तकेषु तु एषः श्लोको निम्नरूपेण लभ्यते- समेन लक्ष्मणा वस्तु षस्तुना यनिगृह्यते । निजेनागन्तुना वापि तन्मीलितमिति स्मृतम् ॥ (का० १३.) .

·दशम उल्लास तथा च बलवत्सजातीयग्रहणकृता ग्रहणात्मा अभिभव एव मीलितमिति मन्तव्यम् । मल्लिकामालधारिण्यः सर्वाङ्गीणार्द्रचन्दनाः । क्षौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नायामभिसारिकाः ॥ स्थाप्यतेऽपोयते वाऽपि यथापूर्व परस्परम् । विशेषणतया यत्र वस्तु सैकावली द्विधा ॥ (का• १३१) निषिध्यते । क्रमेणोदाहरणम् - पुराणि यस्यां सवराङ्गनानि वराङ्गनारूपपरिष्कृतामयः । रूपं समुन्मीलितसद्विलासमस्त्रं विलासाः कुसुमायुधस्य । न तजलं यन्न सुचारु पङ्कजं न पङ्कजं तद्यदलीनषट्पदम् । न षट्पदोऽसौ न जुगुंज यः कलं न गुञ्जितं तन जहार यन्मनः ।। यस्यां नगर्यो पुराणि शाखापुराणि सवराङ्गनानि सोत्तमस्त्रीकाणि । रूपेण परिष्कृतं सुन्दर अङ्गं यासां ताः । समुन्मीलितो व्यक्तः समीचीनो विलासो यत्र तादृशं कुसुमायुधस्य कामस्य विलासा एवास्त्रं इत्यर्थः। निषेधेऽप्युदाहरति-तज्जलं न यत् सु सुष्टु चारु मनोहरं पङ्कजं कमलं यत्र न, न लीनः षट्पदो भ्रमरो यत्र, तत् कलं अव्यक्तमधुरम् । स्पष्टमन्यत् । पूर्वत्र पुराणां वराङ्गनाः, तासामङ्गविशेषणतामुखेन रूपम् , तस्य विलासाः, तेषामस्त्रम् , अमुना क्रमेण विशेषणं विधीयते । उत्तरत्र निषेधेऽप्येवमेव योज्यम् । यथानुभवमर्थस्य दृष्टे तत्सशि स्मृतिः। (का० १३२, पू०) तत्सदृशे अर्थ सदृशे दृष्टे सति अर्थस्य पदार्थस्य यथानुभवं अनुभवप्रकारेण स्मृतिः स्मरणमित्यर्थः । यथा- निम्ननाभिकुहरेषु यदम्भः प्लावितं चलदृशां लहरीभिः । तद्भवैः कुहरुतैः सुरनार्यः स्मारिताः [५० ५५.२ ] सुरतकण्ठर(रु)तानाम् ।। चलदृशां निम्ननाभिविवरेषु लहरीभिर्यदम्भः प्लावितं तद्भवैः लहरीप्रादुर्भूतैः कुहरुतैः शब्दविशेषैः सुरनार्यों देवानाः सुरतकण्ठरुतानां सुरतकालीनकण्ठनादं स्मारिता इत्यर्थः । भ्रान्तिमान् स यदन्यस्य संवित्तत्तुल्यदर्शने ॥ (का० १३२, उ०) तदित्यन्यदित्यप्राकरणिकं निर्दिश्यते । अन्यदित्यन्यस्य अन्यतया संभेदनं भ्रान्तिमानि- त्यर्थः । व्यधिकरणप्रकारकं ज्ञानं तथा चानुभूयमानारोपस्य सामान्यालङ्कारस्यात्रैवान्तर्भावः । १ मु.पु. 'परं परम्' इति पाठः । मुद्रितपुस्तकेपु तु एषा पंक्तिः ईहपाठस्वरूपा लभ्यते- स्मरणम्, भ्रान्तिमान अन्यसंवित्तत्तुल्यदर्शने ।

·काव्यप्रकाशखण्डन - बा- वैत्रत्वंचातुल्यरुचां वधूनां कर्णाग्रतो गण्डतलागतानि । भृङ्गाः सहेलं यदि नापतिष्यन् को वेदयिष्यन्नवचम्पकानि ।। वधूनां कर्णाग्रतः गण्डतले आगतानि नवचम्पकानि को वेदयिष्यन् न कोऽपि, यदि सहेलं सलीलं भृङ्गा अमरा नापतिष्यन् । वधूनां कीदृशीनाम् ! वेत्रत्वचातुल्या रुचिर्यासां तास्तथा तासां इत्यर्थः । निमित्तान्तरजनितापि नानात्वप्रतीतिः प्रथमप्रतीतं अभेदेन व्युदसितुं उत्सहते । साक्षात्कारिश्रमे साक्षात्कारिविशेषदर्शनं विरोधीति न्यायात् । न चैतद्रूपकं प्रथमातिशयोक्तिी तयोराहार्यारोपरूपत्वात् । अन्वयस्य त्वनाहार्यत्वात् । यथा- धामधर्षि नवमैन्दवं महः प्रेक्ष्य 'संभ्रमवशादसाध्वसः । वीतिहोत्र इति गहिनीस्तनावाचकर्ष कलशौ धियाध्वगः ॥ विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः। एकात्मा युगपद्वृत्तिरेकस्यानेकगोचरा ॥ (का० १३५) अन्यस्तत् कुर्वतः कार्य अशक्यस्यान्यवस्तुनः। तथैव करणं चेति विशेषस्त्रिविधः स्मृतः॥ (का० १३६) एकात्मा एकखभावः । तथा च एकमेव वस्तु एकेन खभावेन युगपद् अनेकेषु वर्तते तथैव तेनैव प्रकारेणेत्यर्थः । क्रमेणोदा०- दिवमप्युपजा(या)तानामाकल्पमनल्पगणगुणा येषाम् । रमयन्ति जगन्ति गिरः कथमिव कवयो न ते वन्द्याः ॥ ते कवयः कथमिव न वन्द्याः येषां गिरो वाण्यः जगन्ति [प० ५८,१] रमयन्ति । कीहशानाम् ! खर्ग गतानाम् । आकल्पं कल्पं व्याप्य अनल्पा बहुतरा गुणगणा येषां क़वीनामित्यर्थः। सा वसइ तुज्या हिअए स चिअ अच्छीसु सा अवअणेसु । अम्हारिसाण सुंदर ओआसो णत्थि पावाणं ॥ स्फुरदद्भुतरूपमुत्प्रतापज्वलनं त्वां सृजताऽनवद्यविद्यम् । विधिना ससृजे नवो मनोभूर्भुवि सत्यं सविता बृहस्पतिश्च ॥ त्वां सृजता विधिना नूतनो मनोभूः कामः ससृजे । सविता सूर्यः, बृहस्पतिर्गुरुः । त्वां कीदृशम् ! स्फुरद्विकसदद्भुतं रूपं यस्य तम् । उद्गतः प्रताप एव ज्वलनोऽमिर्यस्मात् तम् । अनवद्या निर्दोषा विद्या यस्य तं इत्यर्थः । अत्रान्यस्य करणं शाब्दम् । खमुत्सृज्य गुणं योगादत्युजवलगुणस्य यत् । वस्तु तद्गुणतामेति भण्यते स तु तद्गुणः ॥ (फा० १३७) अत्र स्वगुणतिरस्कार एव स्वगुणत्यागः । १ भम्बरप्रकुर्वतः' इति मु. पु. पाठः ।

·- विनिवर्ण गरुडापजेन सूर्यस रथ्या परिता स्करन्या । रवै। पुमर्थन रुचारुचं खामानिन्थिरे वंशकरीरनीलैः॥ सूर्यल रच्या अश्वाः गरुडामजेन अरुणेन विभिनो मेवं प्रापितो वों रूपान्। परितः कुरत्या रुचा रसैः खां रुचं रथ्या आनिन्यिरे नीताः । कीरः रसैः करीम मी शकलिकावनीलवर्णरित्यर्थः । बाहुणाकारमाह- तद्रूपाननुहारवेदस्य तत् स्यादतगुणः। (का. १८५०) तस्यामहतसाननुहारोऽग्रहणम् । उदा०- गाङ्गमम्पु सितमम्बुजा(या)मुनं कसलाममुभयत्र मजतः। राजहंस तब सैव शुभ्रता चीयते न च न चापचीयते ॥ गानं गङ्गासम्बन्धि जलम् , यामुनं यमुनासम्बन्धि जलम् , सैव प्राचीना, मनीबजे बर्दते, न चापचीयते नश्यतीत्यर्थः । सैषा' संसृष्टिरेतेषां भेदेन यदिह स्थितिः॥ (का० १३९, उ.) एतेषामलाराणां भेदेन अन्योऽन्यनिरपेक्षतया शब्दभाग एव अर्थविषय एव उभयं तंत्र वा यद् व्यवस्थानं सा संसृष्टिः । तत्र शब्दालकारसंसृष्टिर्यथा- 'तारतारवरै रित्यादि । अर्थालद्वारसंसृष्टिर्यथा- लिम्पतीव [५० ५८.२] तमोऽङ्गानि वर्षतीवाजनं नमः । असत्पुरुषसेवेव दृष्टिनिष्फलतां गता ॥ पूर्वत्र परस्परनिरपेक्षौ यमकानुप्रासौ संसृष्टिं प्रयोजयतः । अत्र तु तथाविधे उपमोक्षे । शब्दालहारयोः ससृष्टिर्यथा-'हिन्दोलिकेयमिन्दोः कलिके त्यादौ । अनुपासो रूपकं च समष्टि प्रयोजयतः । ननु शब्दालकारस्य शब्दमात्रवृत्तित्वात् अर्थालद्वारस्य अर्थवृत्तित्वमिति कथमुभयोरेका संतष्टिरिति चेत्, न । एकार्थसमवायरूपसम्बन्धेनार्थवृत्तित्वात् । अविश्रान्तिजुषामात्मन्यङ्गाङ्गित्वं तु सङ्करः। (का. १४०, पू.) आत्मनि आत्ममात्रेऽविश्रान्तिजुषां अनाहित्वं अनुप्रासानुग्राहकवं तपः सहर इत्यर्थः । इतरविजातीयसहकारेण चमत्कारकारित्वम् । एतेन संसृष्टेमेंदो वर्शितः । यथा- आसे सीमन्तरले मरकतिनि हते हेमताटङ्कपत्रे लुप्तायां मेखलायां झटिति मणितुलाकोटियुग्ने गृहीते । शोणं बिम्बोष्ठकान्त्या त्वदरिमगदृशामित्वरीणामरण्ये राजन् ! गुञ्जाफलानां स्त्रज इति शमरा नैव हार हरन्ति । १ 'सेवा' इति मु.पु.. २मावण सीमसावित पाठः। - का.प्र.१३ ·१८ काव्यप्रकाशकण्डन - आने गृहीते सीमन्तरले शिरोऽलहाररत्ने मरकतिनि मरकतयुक्त हेमः सुवर्णख ताटरपत्रे त्रोटीति प्रसिद्ध हृते सति, मेखलायां क्षुद्रघण्टिकायां लुप्तायां गृहीतायां झटिति शीनं मणेः रजस्म तुलाकोटिनूपुर तयुग्मे गृहीते सति, हे राजन् ! स्वच्छत्रुस्त्रीणां अरण्ये बने इस्वरीणां गमनशीलानां हारं शबरा भिल्ला न हरन्ति गृहन्ति । कीदृशम् ! विम्वप्रायस्सौष्ठस्य कान्त्या रुचा शोणं रक्तं गुञ्जाफलानां सज इति बुद्धयेत्यर्थः । अत्र तगुणमपेक्ष्य प्रान्तिमता प्रादुर्भूतं तदाश्रयणेन तद्गुणः प्रभूतचमत्कारनिमित्तमित्येतयोरजाति- भावः । एवं रूपः सकरः शब्दालकारयोरपि दृश्यते । उदाहरणं खयमवगन्तव्यम् । एकस्य च आहे न्यायदोषाभावाद निश्चयः ॥ (का. १४०, उ०) एकस्य एकतरस्पेत्यर्थः । न्याय-दोषौ साधक-बाधकप्रमाणौ । तथा च एकत्र [५० ५९, १] काव्ये द्वयोर्बहूनां वाऽलकाराणां प्रसक्ने संभवत्येकतरस्य परिग्रहे साधक- बाधकममाणाभावात् संशयः ससंदेहसङ्कर इत्यर्थः । यथा- नयनानन्ददायीन्दोर्बिम्बमेतत् प्रसीदति । अधुनाऽपि निरुद्धाशमविशीर्णमिदं तमः॥ इदं इन्दोर्विम् चन्द्रमण्डलं प्रसीदति प्रसादं प्राप्नोति । इदं तमः विशीर्णम् । कीदृशम् ! विनिरुद्धा आच्छन्ना दिग् येनेत्यर्थः । प्रसीदतीत्यस्योभयत्रान्वयादित्यर्थः । अत्र किं काम- सोहीपनकालो वर्तते ?-इति भङ्गयन्तरेण कथनात् किं पर्यायोक्तम् ! उत तदाननस्येन्दु- बिम्पस तथाध्यवसायादतिशयोक्तिः । किमेतदिति वक्त्रं निर्दिश्य तपारोपणाद् रूपक- मिदमित्यादिबहूनां संदेहादयमेव सङ्करः । यत्र पुनः - 'सौभाग्यं वितनोति वक्त्रशशिनो ज्योत्स्नेव हासद्युतिः।' इत्यादौ हासद्युतिर्वक्त्र एवं संभवतीत्युपमायाः साधिका, रूपकस्य तु बाधिका । तथा 'पादाम्बुजं जयत्यस्या मञ्जमञ्जीरसिञ्जिताम् ।' इत्यत्र मञ्जीरसिञ्जितमम्बुजेनास्तीति रूपकस्य साधकमुपमायाश्च बाधकमिति तत्र न सन्देहसकरः । एवमन्यत्रापि भाव्यम् । स्फुटमेकत्र विषये शब्दार्थालतिद्वयम् । व्यवस्थितं च. (का० १४१, ३०) एकस्मिन्नेव स्पष्टतया यदुभावपि शब्दार्थालङ्कारी व्यवस्था संपादयतः सोऽप्यपरः । यथा- स्पष्टोल्लसत्किरणकेसरसूर्यबिम्ब- विस्तीर्णकर्णिकमथो दिवसारविन्दम् । श्लिष्टाष्टदिगदलकलापमुखावतारे बद्धान्धकारमधुपावलि संचुकोच ।। - - ·दशम उल्लास - एकत्रैकपदानुपविष्टौ सपकानुपासौ । तेनासौ त्रिरूपः । तेनायमनुमायानुप्राहकतया सन्देहेनैकपदप्रतिपाद्यतया च व्यवस्थितत्वात् त्रिरूपतया सङ्करः कथितः । अत्रेदमवात- व्यम्-यत्र शब्दाः परिवृत्तिं न सहन्ते स शब्दालकारः, यत्र न तथा सोऽर्थालधारः । यत्र तुं केचन सहन्ते केचन न सहन्ते स उभयालकरः । यथा पुनरुक्तवदाभासः परम्परितरूपकं च । [१०५९,२] अर्थस्य तु तत्र वैचित्र्यमुत्कटतया प्रतीयत इति तयोरालद्वारमध्ये गणनं कृतमित्यन्यत्रापि बोध्यम् । अथैषामलकाराणां दोषाः। अनुपासस्य प्रसिद्ध्यभावः, वैफल्यम्, वृत्तिविरोधः-त्रयो दोषाः । क्रमेण उदा०- अर्चनेन तव दिव्यवर्चसा स्यन्दनेन पदमैन्द्रमृच्छति । चन्दनेन तव शैलनन्दने नन्दने च जन एष नन्दति ।। अत्रार्चनादिना ऐन्द्रपदलाभादिफलं अनुप्रासानुरोधेनैव प्रतिपादितं न पुनः पुराणादिषु तथाप्रसिद्धिरिति प्रसिद्धिविरोधः । तथा 'उर्व्यसावत्र ताली'त्यादि । अत्र चानुपासेन चास्य विविच्यमानं न किषि. दपि चारुत्वं प्रतीयते । तथा साधारणधर्माश्रिते न्यूनत्वाधिकत्वं च दोषः । क्रमेणोदा०. चण्डालैरिव युष्माभिः साहसं परमं कृतम् । वहिस्फुलिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति तथा अयं पपासनासीनश्चक्रवाको विराजते । युगादौ भगवान् ब्रह्मा विनिर्मित्सुरिव प्रजाः॥ अत्यन्तोत्कृष्टस्योपमानत्वं अपकृष्टस्य उपमेयस्य उपहास एव पर्यवस्यति । दोषानमिधान. मधिकत्वस्येति भावनीयम् । यथा- पातालमिव नाभिस्ते स्तनौ क्षितिधरोपमौ । वेणीदण्डः पुनरयं कालिन्दीपात्रसंनिभः॥ अत्र पातालादिभिरुपमानैः प्रस्तुतोऽर्थोऽत्यन्तकदर्थितः इति कष्टत्वम् । स मुनिर्लाञ्छितो मौञ्जया कृष्णाजिनपटं वहन् । विरेजे नीलजीमूतभागाश्लिष्ट इवांशुमान् ॥ स मुनिर्नारदो व्यराजत अशोभत । मौन्या लाञ्छितश्चिह्नितः कृष्णाजिनरूपं पटं व वहन् धारयन् । नीलवर्णस्य जीमूतस्य मेघस्य भागे एकदेशे लिष्टः संबद्धः अंशुमान् सूर्य इवेत्यर्थः । अत्रोपमानस्य मौजीथानीयस्खडिल्लक्षणो धर्मः केनापि पदेन न प्रतिपादित इति न्यूनत्वम् । स पीतवासाः प्रगृहीतशाङ्गों मनोज्ञमीमं वपुराप कृष्णः । शतहदेन्द्रायुधवभिशायां संसृज्यमानः शशिनेव मेघः ।। वेषा' इति मु.पु..

·? - - सम्म मनोकं मीमं च वपुः शरीरमाप प्राप्त [...] अन् । पतिं गायो क प्रस सः । प्रगृहीतं शा धनुर्मेन सः । क इव ! शशिना चन्द्रेण संसृज्यमाका मेघ साकीदको मेघः ! शतहका विद्यत् तदेव यदिन्द्रायुधं तद्वान तयुक्तः इत्यर्थः । सत्रोपमेयर शादेर- निर्देशात् शशिनो ग्रहणमतिरिच्यत इति । तथोपमानोपमेययोर्लिङ्गवचनमेदो दोषः । स्था रणधर्मस्यैकमात्रगतत्वेन प्रतीतेः । तथा- चिन्तारनमिव च्युतोऽसि करतो धिक् मन्दभाग्यस्य से। अत्र च्युत इत्युपमेयमात्रेणान्वीयते पुंल्लिनस्वात् । यथा वा- सक्तवो भक्षिता देव शुद्धाः कुलवधूरिव । मत्र शुद्धा इत्युपमेयमात्रेणान्वीयते । लिङ्गभेदो विद्यमानोऽवाप्रधानम् । यत्र नानात्वेऽपि लिङ्गवचनयोः साधारणधर्मो नैकमात्रगामी भवति तत्र नायं दोषः। यथा- गुणैरनध्यैः प्रथिती रवैरिव महार्णवः । अत्र लिङ्गमैदेऽपि विशेषणान्वयस्याविशेषाद् दोषाभावः । तद्वेषो सदृशोऽन्याभिः स्त्रीभिर्मधुरताभृतः । दधत्ते स्म परां शोभां तदीया विभ्रमा इव ।। तद्वेषः परां शोभां दधते । तदीया विश्रमा विलासा इव । वेषः कीदृशः! अन्याभिः सीमिः असदृशः । पुनः कीदृशः ! मधुरतया भृतः पूर्णः । विनमा अपि मधुरतां बिभर्तीति मधुरतामृत् ते मधुरतामृत इत्यर्थः । वचनमेदोदाहरणमिदम् । तथोपमायां कालपुरुषविध्यादिभेदोऽपि दोषः, उद्देश्यप्रतीतेरस्खलितरूपतया विश्रान्तेर- भावात् । यथा- अतिथिं नाम काकुस्थात् पुत्रमाप कुमुदती। पश्चिमाद् यामिनीयामात् प्रसादमिव चेतना ॥ कुमुदती स्त्री काकुत्स्थात् अतिथिं पुत्रं आप । केव ! चेतना प्रसादमिवेत्यर्थः । मन्त्र चेतना प्रामोति न पुनरापेति कालभेदः । तथा [प्रत्यग्रमअनविशेषविषिक्तमूर्तिः कौसुम्भरागरुचिरस्फुरदंशुकान्ता ।] विभ्राजसे मकरकेतनमर्चयन्ती, बालप्रवालविटपत्रभवा लतेव । मकरकेतनं कामं अर्चयन्ती पूजयन्ती वं राजसे । कीडन्सी । प्रत्यक अयस्कं यन्मजनं स्नानं तस्स विशेषेण विविक्ता [प०६०,२] व्यक्का मूर्तिर्यस्याः सा । कौमुम्भरागेण रुचिरः स्कर यकस वनस्मान्तो यस्याः । केव! बालो नूतनः प्रवालः पत्रं या पवायो यो बिटमः शाली तत्र प्रभव उत्पत्तिर्यस्यास्वाडशी लतेवेत्यर्थः । अत्र उता विसाजते न तु निमाजस इति पुरुषभेदः । तथा- 'गङ्गेच प्रवहतु ते सदैव कीर्चि: । ब्याडौ मका प्रवहति, न तु प्रवहत्विति प्रवृत्तप्रवृत्तात्मनो विधेर्मेदः । एवमुपमायामसादृश्यमसंभवश्व दोषः । पटमदाहरणद्रयम् । उत्प्रेक्षायामपि संभावनधुवादयशब्दा एवं बई प्रभवन्ति नव प्रवाशब्दोऽपि । तत्र तदुपादानं दोषः । यथा- - - ·पशम उहास उपयौ दीपिकागर्भान्मुकुलं मेचकोत्पलम् । नारीलोचनचातुर्य्यशङ्कासंकुचितं यथा ॥ दीर्षिकागर्मात् सरोवरमध्यान्मुकुलं उद्ययौ मेचकोत्पलं कर्बुरकमलम् , नार्याः लियो लोचनानां चातुर्य तस्मात् या शहा भयं तेन सङ्कुचितमिवेत्यर्थः । एवं साधारणविशेषण- बलादेव समासोक्तिरनुक्तमप्युपमानविशेष प्रतिपादयतीति तसात्र पुनस्मादाने दोषः । स्पृशति तिग्मरुचौ ककुमः करैर्दयितयेव विजृमिततालया। अतनुमानपरिग्रहया स्थितं रुचिरया चिरया दिवसविया ॥ तिग्मरुचौ सूर्ये ककुभो दिशः करैः स्पृशति सति दिवसशोमया मनोहरया विरया दीर्घया, अतनु दी| यो मानस्तस्य परिग्रहो ग्रहणं यस्यास्तया, स्थितं विजृम्भितो बर्दिवः बापो यस्यास्तया । कयेव ! दयितयेव प्रतिनायिकयेवेत्यर्थः । अत्र तिग्मरुचौ कर्मच अभासरशविशेषणबलेन व्यक्तिविशेषपरिग्रहेण च नायकतया व्यक्तिः प्रीष्मदिवसनियोजन प्रतिनायिकात्वं प्रतिपादयतीति किं दयितयेति खशब्दोपादानेन ! । एवमप्रस्तुतप्रशंसायामपि उपमेयमनयैव रीत्या प्रतीतम् । न पुनः प्रयोगेण कदर्थनीयम् । नवीनास्तु एतान् बोषान् उक्तदोषेष्वन्तर्भावयन्तीति [प०६१,१] युक्तमुत्पश्याम इत्युपरम्यत इति ।। कवेगिरां यद् यदवादि दूषणं पुरातनैर्गहरिकाप्रवाहतः। इदं सुवर्ण कृतमस्य खण्डनं मया बुधानां हदयस्य भूषणम् ॥१॥ प्रतापभानुरिवाहितानामानन्दचन्द्र इवेतरेषाम् । युक्तं तवैतत् किल वाचकेन्द्रश्रीभानुचन्द्रान्वयसंभवस्य ॥२॥ भानुः प्रतापं न च दृक्प्रमोदं डग्मोदमिन्दुर्न पुनः प्रतापम् । तनोषि चैतद् द्वयमप्यधीश ! तस्मादमूभ्यामधिकोऽसि नूनम् ॥ ३॥ कथं प्रभोऽपाकुरुषे प्रताप-यशःप्रभाभियंत भानुचन्द्रौ । त्वं भानुचन्द्रानुचरोत्तमोऽपि यद्वा चरित्रं महतामचय॑म् ॥ ४॥ खस्यापरेषामपि कार्यसिद्धि-विधानतः सिद्धिपदप्रतिष्ठा । जगजनानन्द विधायकत्वात् त्वदाये चन्द्रपदव्यवस्था ॥५॥ प्रस्थापिताः स्वविषयात् शमिना समेऽपि श्रीशाहिना बत विनैव भवन्तमेकम् । यहा युगान्तसमयोत्थितमारतेन शैला समेऽपि चलिता न तु नाकिशैलः॥६॥ ॥ इयं शिष्यकृता प्रशस्तिः॥ ॥ इति पादशाहश्रीअकबरसूर्यसहस्रनामाध्यापक श्रीशत्रुजयतीर्थकरमोचनाअनेकसुकृतविधापक- महोपाध्याय-श्रीमानुचन्द्रगणिशिष्याष्टोत्तरशतावधानसाधनप्रमुदितपादशाहश्रीमकन्नर. प्रदत्त-पु(सु)स्फहमापरामिधानमहोपाध्याय-श्रीसिदिचन्द्रगणिविरचिते कान्मप्रकाशप(ख)ण्डने गुणनिर्णयो नाम दशम उल्लासः समाः ।। ॥संवत् १७०३ वर्षे अश्व(वि)न शुदि ५ गुरौ लिखितम् ॥ श्रीः ।।

·एतस्मिन् अन्य उल्लिखितानां विशेषनाम्नां सूचिः। अकबर (नृपति) १ भानुचन्द्र अपभ्रंश (भाषा) ९ महिमभट्ट अभिज्ञानशाकुन्तल. (नाटक) १९ मिश्र कर्पूरमजरी (सहक) ६१ | रत्नावली (नाटिका) कालिदास २२ वामन (ग्रन्थकार) काव्यप्रकाशखण्डन १ विक्रमोर्वशी (नाटक) काव्यप्रकाशविकृति १ विश्व (कोश) कुमारसंभव ६०) वीरचरित (नाटक) दूताङ्गद (नाटक) १९ वेणीसंहार (नाटक) नागानन्द (नाटक) ६२ शत्रुक्षय (तीर्थ) नारायणभट्ट १८ सिद्धिचन्द्र प्रकाशकत् (काव्यप्रकाशप्रणेता) ३३,६८ हयग्रीववध (नाटक) बृहट्टीका (काव्यप्रकाशसत्का) २,९४ हेमसूरि १,१०१ ६ ४,३३ ६० ६३ २४,५३ ९,२६ २०,६० १ १,१०१ '६० ·अस्मिन् मन्थे विनिर्दिष्टानां सूत्र-श्लोक-पद्यांशादीनां वर्णानुक्रमेण सूचिः। ७२ १२ २५ २६ ३४ २५ भइपिहुलं जलकुंभ अऍ एहि कि पि कीए वि भकुण्ठोत्कण्ठया पूर्ण भगूढमपरस्या भगिनोऽननुसन्धान अचल एष बिभर्ति भजनमास्फालितवल्लकी अतन्द्रचन्द्राभरणा मताशि गुणीभूत अतिथिं नाम काकुत्स्थात् भतिविततगगन अथ लक्ष्मणानुगत. अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा अद्यापि स्तनशैल अधिकरतलतल्पं अनामालगृहा भनारप्रतिमं तदर्श अनयेनेव रानश्री अनयं विनेव राज्यश्री अनिर्मिनगभीरत्वाद अनुरागवती सन्ध्या अनुखानाभसंलक्ष्य अनौचित्याद् ऋते नान्यत् अन्यदेव हि लावण्यं अन्यत्र प्रजतीति का अन्यस्तत्कुर्वतः कार्य अपदस्थपदसमासं मपसारय धनसार अपारे काव्यसंसारे अपास्य च्युतसंस्कार मचिन्दुसुन्दरी निस्वं अभिनवनलिनीकिशलय समं कनकवर्णाम १२ अमृतममृतं कः सन्देहो ८४ अम्बाकरावलम्बा ३८ अयं पद्मासनासीन २९ अयं स रशनोत्कर्षी ५८ अरे रामाहस्ताभरण ७२ अर्चनेन तव दिव्य ७९ अर्थशक्त्युद्भवेऽप्यों २६ अर्थित्वे प्रकटीकृतेऽपि ५ अर्थे सत्यर्थभिमाना १०. अर्थोऽपि व्यशकस्तत्र ४५ अर्थोऽपुष्टः कष्टो ७८ अलङ्कारोऽथ वस्त्वेव ३१ अलमतिचपलत्वात् ४१ | अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन् ३९ | अलसवलितः प्रेमादा ३४,३७ अलससिरमणी धुत्ताण ६६ अवन्ध्यकोपस्य विहन्तु ७७ | अवितततमोऽन्धकूप. ८८ अविरलकमलविकासः ८८ अविवक्षितवाच्यो ७४ अविश्रान्तिजुषामात्म. २४ अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा. ६१ अस्त्रज्वालावलीढ ८२ अस्या मुखस्य लीला १७ अस्याः सर्गविधौ प्रजापति ९६ भहो केनेशी बुद्धिः ३८ अहो विशालं भूपाल ६३ आकुख्य पाणिमशुचिं १ आक्षेप उपमानस्य ३७ माज्ञा शक्रशिखामणि ७३ आत्ते सीमन्तरने ८६ आदित्योऽयं दिवा रह: २५'भालानं जयकरिणः ॥ ७.

·१०४ ९२ २४ भानिमितवत्र भवान् मालोक्य कोमलकपोल भाश्रयैक्ये विही भासीदजनमत्रेति गुच्छायानिषादिन्यः इदमनुचितमकमच इयं सुनयना दासी इटमाशादिमिश्वेतो उकयोस्कृत्य कृति सत्तानोच्छूनमण्यक तिबिसेसो कम्बो उस्पाय हदि लीयन्ते सरफुलकमलकेसर उदयमयते दिल्मालिन्यं उदेति सविता ताम्र० उययो पीर्घिकागर्भाव उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता उपकुर्वन्ति तं सन्तं उपकृतं बहु तत्र उपप्लवः सैहिकेये उपमानायदन्यस्य अपमानोपमेयत्वे परि घनाघनपटली उभी यदि योनि पृथक उय णिचलणिप्पन्दा एक कमेणानेकस्मिन् एकनिषा वससि चेतसि एतावेवाऽजहत्स्वार्थ- एवमेव विषमो नवमेघः औत्पातिकैमनःक्षेपः भौत्सुक्येन कृतसरा कण्ठकोणविनिविष्ट कमलेव मतिर्मतिरिव करिहस्तेन संबाये करुणे विप्रलम्मे कर्णावतंसादिपदे संकणितगर्भण कल्लोलवेलितहषत् कुत्र न पुर्धरा. कीमकन्दर्पचण्डालो सूत्रनलोक-पद्यांशादीनां सूचिः। ३६ कारणान्यथ कार्याणि ५९ कार्यकारणयोर्यच ६१ का विसमा दिव्यगई ८८ काव्यं यशसेऽर्थकृते ६६ किविणाण धणं णामाण ३९ किश्चित् पृष्टमपृष्टं वा ८४ कि ध्येयं विष्णुपदं २१ कीटादिविद्धरमादि २. कुभोजनं महाराज ५६ कुसुमितलताभिरहता ३४ कृतमनुकृतं दृष्टं वा ७६ कैलासालयभाललोचन ३५ कौटिल्यं कचनिचये ८. कचिद् यदतिवैधाद् ४३ काकार्य शशलक्ष्मणः १०१ कारः स्मरकार्मुकस्य ७ | क्षिप्तो हस्तावलमः ६३ क्षुद्रः सत्रासमेते १३ खणपाहुणिआ देअर ९ ख्यातेऽर्थे निहतो. ८३ गच्छति पुरः शरीरं ७८ गच्छाम्यच्युतदर्शनेन १४ गतं तीरश्चीनमनूरुसारये ८२ गम्यतामन्यतः पान्थ १२ गर्जद्घनघटाटोपे ८९ गाजमम्बु सितमम्बु ८५ गाढालिङ्गनवामनीकृत ८ गाम्भीर्यगरिमा तस्य ९ गुणानामेव दौरात्म्यात् २२ गुणैरनभ्यः प्रथितो ६. गुरुजनपरतत्रतया २३ गृहीतं येनासीः परिभव ७८ प्रामतरुणं तरुण्या ५५ ग्रीवाभाभिरामं ६५ अंकितहरिणलोल ५३ चकास्त्याना रामा: ६६/चचभुजभ्रमितचण्ड ५१ चण्डालैरिव युष्माभिः ४. चन्द्रं गता पद्मगुणान् बहुद्ददि नति ॥ : .. .

·काव्यप्रकाशखण्डन १४ २२ ८७ ८७ ८२ १३ १,४१,४४ तथैव यद् ३८ २६ चित्रं महानेष नवावतार चिन्तारनमिव च्युतोऽसि जगति जयिनस्ते ते जंघाकाण्डोरुनालो जनस्थाने भ्रान्तं कनक० जस्सेय वणो तस्सेय वेयणा जाने कोपपराघुखी जितेन्द्रियत्वं विनयस्य ज्योत्स्ना चन्दनमाला तच्चित्रं यत्र वर्णानां ततः कुमुदनाथेन ततोऽरुणपरिस्पन्द तत्त्वज्ञानाद् यदीर्ध्यादे० तत्सिद्धि हेतावेकस्मिन् तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि विधीयते तददोषौ शब्दार्थों सगुणा तदाभासा अनौचित्य तदिदमरण्यमस्मिन् तद् गच्छ सिध्यै कुरु तद्रूपकमभेदो य तद्रूपाननुहारश्चेद् तद्वेषो सदृशोऽन्याभिः तनुवपुरजघन्योऽसौ तपस्विभिर्या सुचिरेण तर्जन्यनामिके श्लिष्टे तस्याः कर्णावतंसेन तस्यां रघोः सूनुरुप तामनगजयमङ्गलश्रिय । तारतारतररेतैः तिष्ठेत् कोपवशात् प्रभाव तीर्थान्तरेषु मानेन तृषितां हरिणी हरिणः ते हिमालयमामध्य तं वीक्ष्य वेपथुमती तं सन्तः श्रोतुमईन्ति खमग्रतः सच्चल त्वयि दृष्ट एव तस्या बयि निबद्धरतेः प्रिय का. प्र. १४ २१/ वामस्मि वृचिम विदुषां १०. सामालिख्य प्रणयकुपिता ४६ वं विनिर्जितमनोभव १३ त्रासश्चैव वितर्कश्च ३. दातार कृपणं मन्ये ८६ दिवमप्युपयातानो २३ | दिधीवेवीसमः कश्चित् ५७,९१ दुष्टं पदं श्रुतिकटु ८५ दूरादुत्सुकमागते दृशा दग्धं मनसिज दृष्टंकासनसंस्थिते ७. देवीभावं गमिता २१ देहिनां सहशा योगा ८९ द्योतयिला कमप्यर्थ १३ द्वयं गतं संप्रति शोचनीयता ८७ धर्मेण केनचिद् यत्र २ धामधर्षिनवमैन्दवं २३ धीरो विनीतो निपुणो ८९ न चेह जीवितः कश्चित् ५५) न तज्जलं यन्न सुचारु ७८ नन्वाश्रयस्थितिरिय ९७ न यत्र दुःखं न सुखं १०. नयनं तव रक्तं च ७५/ नयनानन्ददायीन्दो० ३५ न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके ५६ नाथे निशाया नियते ५३ नारूपः कविरिव स्वल्प २४ निगीर्याध्यवसानं तु ५९ निजदोषावृतमनसा ७२ निजनयनप्रतिबिम्बैः ५७ निम्ननाभिकुहरेषु ३५ नियतारोपणोपायः ६. नियतिकृतनियम ६८ निर्वाणवरदहनाः २४ निर्वेदग्लानिशा ८८ निशात्य यव्यजिनि ६. निःशेषच्युतचन्दन ८३ न्यकारो अयमेव मे ३९,४२ पदार्थ वाक्यरचनं २२ ४४ ८१ १ ..

·१०६ परापवादनिरत. परिम्लानं पीनस्तन परोक्तिभेदकैः श्लिष्टः पर्यायोक्तं विना वाच्यं : . ८४ पाण्ड क्षामं वदनं : ४३ ८० ११ ७१ ८८ ९३ . ८९ सूत्र-श्लोक-पद्यांशादीनां सूचिः। ४३ मतिरिव मूर्तिमधुरा .६९ मनामि कोरवशत ८१ मधुरिमरुचिरं वचः ८८मनोरागस्तीवं विष० मयाप्तं रामवं कुशलव ८३ मटिकामालधारिण्यः ९८ मसणचरणपातं ७४ ।महत्या गदया युक्तः महतोर्यन् महीयांसा ३९ । महाप्रलयमारुत महिलासहस्सभरिए महौजसो मानधनाः माए घरोवरण माधुर्यव्यञ्जकैर्वणः माधुर्योजःप्रसादाख्या मानमस्या निराकरें ३८ मालादीपकमाद्यं चेद मित्रे कापि गते सरो ५२ मुक्ताः केलिविसूत्रहार मुख्यार्थान्वयबाधे स्यात् १८ मुख्यार्थहतिदोषो | मुख्ये रसेऽपि तेऽजिवं मूर्षिद वर्गान्त्यगा वर्णा ४९,६८ ६५ मृगचक्षुषमद्राक्ष मृधे निदाघधांशु यच्छन्दयोगः प्राथभ्यं | यत्रानुल्लिखितार्थमेव यत्रता लहरीचलाचल ६४ ६५ यथानुभवमर्थस्य ३१ यथायं दारुणाचारः यथोत्तर चेत् पूर्वस्य यदा वामहमद्राक्षं यदानतोऽयदानतो १. यदि दहस्यनिलोऽत्र २३ यदुक्तमन्यथावाक्य यस्य न सविधे दयिता यस्य हासः स चेत् कापि ८ प्रेक्ष्य चिररूढापि ९२ 'यः कौमारहरः स एव हि पातालमिव नाभिस्ते पादाम्बुजं जयत्यस्या पुनरुक्तवदामासो पुराणि यस्यां सवराशनानि पूर्वान्तवत्स्वरः सन्धी पोरं सुतीयति जन प्रकृतं यनिषिध्यान्यत् प्रजा इवाङ्गादरविन्द प्रत्यक्षा इव यद्भावाः प्रत्यप्रमजन विशेष प्रतिकूलवर्णमुपहत प्रतिकूल विभावादि प्रतिपक्षमशक्तेन प्रयत्रपरिबोधितः प्रस्थानं वलयैः कृतं प्रागप्राप्तनिशुम्भ प्रातः पुनः स्यादुदियाश्च प्राप्ताः श्रियः कामदुघा प्रापोत्यन्यत्प्रसादोऽसौ प्रेमाः : प्रणयस्पृशः प्रेयान् सोऽयमपाकृतः बहवस्ते गुणा राजन् बालानां चुम्बनालिङ्गी बीभत्सरीदरसयोः ब्राह्मणातिकमत्यागो भमप्रकममक्रम भदात्मनो दुरधिरोहतनो. भद्रो रुद्रे वृषे राम भम धम्मिअ वीसत्थो भावस्य शान्तिरुदयः भासते प्रतिभासार भूपालरत्नानिदैन्य भेदाविमौ च सादृश्यात भोजनभूषणमबला . ९१ ९ ७४ ४८ ८८ २ ·काव्यप्रकाशखण्डन २५ .. ८८ १५ २४ १५ ८५ : ८ युगान्तकालप्रति यूनोरेकतरस्मिन् गतवति येन ध्वस्तमनोभवेन ये रसस्याङ्गिनो भावा येषां ज्ञानाच्चमस्कारो योग आद्यतृतीयाभ्यां योऽसकृत् परगोत्राणां रइकेलिहिअनिवसन रक्ताशोक कृशोदरी रक्तास्यनेत्रता रौद्रे रतिर्देवादिविषया रतिहासश्च शोकश्व रसभाव-तदाभास रसासार रसासार राका विभावरीकान्त राकासुधाकरमुखी राजन् विभान्ति भवत राजर्षिवंशसूनोम राममन्मथशरेण ताडिता रामरावणयोर्युद्ध रामोऽसौ भुवनेषु विक्रम रूपामृतस्य वापिकापि रौद्रशक्त्या तु जनितं लग्नं रागावृताझ्या लतामूले लीनो हरिण लहिऊण तुज्य बाहु लावण्यं तदसौ कान्ति लावण्याकसि राजनि लास्य कमलवनाना लिखनास्ते भूमि बहिरव० लिम्पतीव तमोऽजानि वक्तृबोद्धव्यकाकूनां वक्तृवाच्यप्रबन्धानां वस्त्रस्यन्दिखेदबिन्दु वक्त्राम्भोजे सरस्वत्यधि. वक्ष्यमाणोक्तविषयः यदनं वरवर्णिन्याः वद वद जितः स शत्रु वर्णसाम्यमनुप्रासः १४ | वस्तु वाऽलकृतिति १९ वस्त्रवैडूर्यचरणैः ५५ वंशो वेणी कुले वर्ग ६३ वागर्थाविव संपृक्ती ३३ वाच्यमेदेन भिन्ना यद् ६९ विद्वन् मानसहंस वैरि ७३ विधीयते यद् बलवत् २७ विना प्रसिद्धमाधार ५५ | विना रजन्या कश्चन्द्रो २२ विनिर्गतं मानदमात्म० २२ विनोक्तिः सा विनाऽन्येन १६ विभावानुभावास्तत् १५ विभिन्नवर्णा गरुडा ७४ विरोधः सोऽविरोधेऽपि ३७ विलोचनं दक्षिणमलनेन २३ विवक्षितं चान्यपर ३८ विशेषणैर्यत्साकूतैः .. | विशेषोक्तिरखण्डेषु ४४ | विषय्यन्तःकृतेऽन्यम्मिन् ७८ वेत्रवचा तुल्यरुची २८ व्यत्यमेव गुणीभूत ७८/व्यभिचारिरसस्थायि २१ व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दा ५२ व्यानम्रा दयितानने ८२ वीडा चपलता हर्ष० ८१ शक्तिमत्त्वं वाचकवं १३ शक्तिनिपुणतालोक ८४ शनिरशनिश्च तमुच्च ८८ शब्दाचित्रं यत्पूर्व २७ शाब्दस्तु लाटानुप्रासो ९७ शिरीषादपि मृद्धी १२ शिलीमुखोऽलि-बाणयोः ६९ शून्यं वासगृहं विलोक्य ९२ शुझारहास्यकरुणा ५. शृणु सखि तव वचनीयं ८४ शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमान ७१ श्रुतिमात्रेण शब्दानां ५७ श्रुतेन बुद्धिर्व्यसनेन ७०/ श्यामां श्यामलिमान २५ ८४ ९१ ५२ ·सूत्र-श्लोक-पद्यांशादीनां सूचिः। १३ ४४ ६ ९८ २३ ७३ श्लेषः प्रसादः समता सकलकलं पुरमेतत् सक वृत्तिस्तु धर्मस्य सक्तवो भक्षिता देव समाभ्यः स्वरिरसादि सत्य मनोरमा रामाः सदा मध्ये यासामिय. सदा नाला निशीथिन्या सयः करस्पर्शमवाप्य सद्योमुण्डितमत्तहूण स पीतवासाः प्रगृहीत सममेव समाकान्तं समाधिः सुकरं कर्म स मुनि म्छितो मौज्या सम्यग्ज्ञानमहाज्योति सरागया श्रुतघन सर्वेषां प्रायशोऽर्थानां सविता विधवति विधु सवीडा दयितानने साक दिवसनिशाभिः साकांक्षोऽपदमुक्तः सा च दूरे सुधासान्द्र साधनं सुमहद यस्य साधर्म्यमुपमामेदे सा पत्युः प्रथमापराध सामान्यं का विशेषो वा सामान्यस्य द्विरेकस्य सारसवत्ता विहता सारोपाऽन्या तु यत्रोक्तो सा वसइ तुजा हियए साहेति सहि सुहर्भ सितकरकररुचिरविभा सुचरणविनिसष्टे पुरैः सुधाकरकराकार ६५ सुप्तं विबोधोऽमर्षश्च ७३ सुमहविचित्रमेतत् ८३ | सडेतकालमनर्स १०० सङ्ग्रामाणसझतेन ४८ सन्दिग्धमप्रतीतं ६१ सन्दिग्धो निर्हेतुः ४६ संप्रहारे प्रहरणैः संभ्रमः साध्वसेऽपि स्यात् ८६ संभावनमथोत्प्रेक्षा ६८ सिंहिकासुतसंत्रस्तः ९९ सैषा संसृष्टिरेतेषां ८२ सौभाग्यं वितनोति |स्तुमः कं वामाक्षि १९ स्तोकेनोन्नतिमायाति स्निग्धश्यामलकान्ति स्थाप्यतेऽपोह्यते वापि ११ स्पष्टोल्लसत्किरणकेसर स्पृशति तिग्मरुची | स्फुटनीलोत्पलपटलं | स्फुटमेकत्र विषये स्फुरददुतरूपमुत् ३५ स्मर्यमाणविरुद्धोऽपि ७५ स्यादस्थानोपगतयमुना १८ स्याद् वाचको लाक्षणिकः ८५ स्वच्छन्दोच्छलदच्छकच्छ ८२ खमुत्सृज्य गुणं योगाट. ६७ हरस्तु किञ्चित् परिवृत्त ८ हनूमताद्यैर्यशसा ९६ हन्तुमेव प्रवृत्तस्य ११ हा नृप हा बुध हा कवि ७२ हा मातस्त्वरिताऽसि कुत्र ६६ हृदयमधिष्ठितमादौ ३७ शेयो शृङ्गारवीभत्सौ १०१ ८० ४४ ३१ ८४ १९ ८२ ४४

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.