·गूजरातपुरातत्त्वमन्दिरग्रन्थावली आचार्यश्रीसिद्धसेनदिवाकरप्रणीतं पं: तितर्क प्रकरणम् पं . जैनश्वेताम्बर-राजगच्छीय-प्रद्युम्नसरिशिष्य-तर्कपञ्चानन- श्रीमद्-अभवदेवमरिनिर्मितया तत्त्वबोधविधायिन्या व्याख्यया विभूषितम् । तृतीयो विभागः। (प्रथमकाण्डान्तः) गूजरातविद्यापीठप्रतिष्ठितपुरातत्त्वमन्दिरस्थेन संस्कृतसाहित्य-दर्शनशास्त्राध्यापकेन पं० सुखलालसंघविना प्राकृतवाण्याध्यापकेन जैनन्याय-व्याकरणतीर्थ- पं० बेचरदासदोशिना च पाठान्तर-टिप्पण्यादिभिः परिष्कृत्य संशोधितम् । गूजरातपुरातत्त्वमन्दिर अमदावाद रोथमावृत्ति प्रतिसं० ५०० 1001 संवत् १९८४ [मूल्यम्-१० रूप्यकाण

·No text on this page.

·No text on this page.

·गूजरातपुरातत्त्वमन्दिरग्रन्थावली आचार्यश्रीसिद्धसेनदिवाकरप्रणीतं पंगतत प्रकरणम जैनश्वेताम्बर-राजगच्छीय-प्रद्युम्नासरिशिष्य-तर्कपश्चानन- श्रीमद्-अभयदेवसरिनिर्मितया तत्त्वबोधविधायिन्या व्याख्यया विभूषितम् । तृतीयो विभागः। प्रथमकापडान्तः) गूजरातविद्यापीठप्रतिष्ठितपुरातत्त्वमन्दिरस्थेन संस्कृतसाहित्य-दर्शनशास्त्राध्यापकेन पं० सुखलालसंघविना प्राकृतवानयाध्यापकेन जैनन्याय-व्याकरणतीर्थ पं० बेचरदासदोशिनाच पाठान्तर-टिप्पण्यादिभिः परिष्कृत्य संशोधितम् । गूजरातपुरातत्त्वमन्दिर अमदावाद पिसावृत्तिः, प्रतिसं० ५००] संवत् १९८४ मूल्यम्-१० रूप्यकाणि

·विज्ञापन
गूजरातपुरातत्त्वमंदिरनी प्रबंधसमितिना संवन् १९८३ ना मागशर सुद ९ ना वीजा
ठराव मुजव ा पुस्तक प्रसिद्ध करवामां आवे के.
भाद्रपद १५
प्रकाशक
संवत् १९८३
-
प्रकाशक:-श्यामलाल ह. भगवती कामचलाउ महामात्र, गूजरात विद्यापीठकार्यालय,
अमदावाद
मुद्रकः-रामचंद्र येसू शेडगे, निर्णयसागर प्रेस, नं. २६-२८, फोलमाट लेन, मुंबई

·. 4 टीका-टिप्पण्युपयुक्तावतरणस्थानानां सङ्केताः। orsan मनुयोग० अनुयोगद्वारसूत्रम् । अमिधानप० अमिधानप्यदीपिका (पालीशवकोशः) आतमी o आप्तमीमांसा आतमीमां० तत्त्वायटी प्रत्यार्थसूत्रटीका तत्वोपायः दशय निर्यु दशवकालिकसूधनियुक्तिः। धर्मसं० धर्मसंग्रहः (योग)। नयचम लि० को, नयचक्रम् असदीया लिखितमेसफोपी। नयोप० नयोपदेशः। न्यायप्र० सू० न्यायप्रवेशसूत्रम्। न्यायप्रवेश० ० न्यायप्रवेशसूत्रवृत्तिः। न्याययि० न्यायविन्दुप्रकरणम् । न्यायपिन्दुप्र० न्यायपा० ता० ० न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका। न्यायवार्तिकता० न्यायाव० न्यायावतार पञ्चास्तिका पञ्चास्तिकायः। प्रमाणनयत० प्रमाणनयतस्यालोकालङ्कारसूत्रम्। प्रवचनसार प्रशस्तपादभाष्यम् कन्दलीसमेतम्। पृहत्ताडपत्रम्। बोधिचर्याधता प्रमापारमितापक्षिकासमेतः। भगवती भगवती० सू० भगवतीसूत्रम् टीकासमेतम् । भगवती०टी० मजिसमनिकायः मध्यमक० प्रत्ययप० मध्यमकवृत्तिः मध्यमफफारिका प्रत्ययपरीक्षा- आर्यसत्याप्र० प्रकरणम्, आर्यसत्यपरीक्षामकरणम् । महायानसूबालकार। राजपा० राजवाटिका लघुताडपत्रम्। लौकिकन्याया भा० लौकिकन्यायाञ्जलि, भाग। विशेषा० ० ० विशेषावश्यकपत्तिः। विशेपाव० मा० विशेषावश्यकभाष्यम्। शास्त्रदीपिका युक्किनेह शास्त्रदीपिका युक्तिस्नेहापूरणी- अपूरणीसिद्धान्त सिद्धान्तचन्द्रिकाव्यात्यायुता। प्रशस्त०६० घोधिचर्याव० प्रमापार० - ·शिक्षासमु० परि० सम्मति द्वि० का सप्तभङ्गीत० सिद्धिवि० टी० लि० शिक्षासमुध्धया परिच्छेदः। सम्मतितकंप्रकरणम् द्वितीयं काण्डम् । सप्तमगीतरङ्गिणी। सिद्धिविनिश्चयटीका लिखितप्रेसकोपी गूजरात- पुरातत्त्वमन्दिरसत्का। सुत्तनिपातः सुमङ्गलविलासिनी लामञफलसुचव० सूत्रक०टी० सामफलसुचवण्णना। सूत्रकृताङ्गसूत्रम् टीकासहितम् । स्थानाङ्गसूत्रम्। स्थाना० सू० . स्फोटसि० स्फोटसिद्धिन्यायविचारः अनन्त स्फोटसिद्धिन्यायविचार अनन्तशयननन्थमाला।

·विषयानुक्रमः। . . . विषयः पृष्ठम् ५ गाथाव्याख्या। ३१७-३७८ पर्यायास्तिकैकप्रकृतिकानाम् ऋजुसूत्रादीनां शुद्धाशुद्धभावेन विभजनम्। अजुसूत्रविषयतया क्षणभङ्ग-विज्ञानमात्र-शून्यवादानामुपक्षेपः। ३१८-३७८ १ क्षणमनवादः। ३१८-३४९ पूर्वपक्षः-स्थैर्यवादिभिः क्षणभङ्गस्य निराकरणम् ।... ३१८-३२१ उचरपक्षा-चौद्धः क्षणभङ्गस्य साधनम् । ३२१-३४९ २ जुसूत्रपदस्य द्वितीयां व्याख्यामाश्रित्य विशतिमात्रवादः। ३४२-३६६ पूर्वपक्षा-बाह्यार्थवादिभिः सौत्रान्तिक वैमापिका विशतिमात्रस्य निराकरणम्। ३४९-३५४ उत्तरपक्षः-विज्ञानवादिमियोंगाचाविज्ञप्तिमात्रस्य स्थापनम् । ३५४-३६६ ३ पुनः ऋजुसूत्रपदस्य व्याख्यान्तरमाश्रित्य शुन्यबाद । ३६६-३७८ ऋजुसूत्र-शब्द-सममिनट-एवंभूतेषु सौत्रान्तिक-वैमापिक- योगाचार-माध्यमिकानां समवतारः। ३७८ ६ गाथान्याया। ३७९-४०६ नयनिक्षेपाणामपि यथावं द्रव्यार्थिक-पर्यायार्थिकरूपतया विभजनम्। ३७९ १ नामनिक्षेपः। ३७९ नाम व्याख्याय तत्र सङ्केतविधि-तद्विपययोः प्ररूपणम् । ३७९ भर्टहरेर्दैव्यार्थिकानुसारिणः शब्दब्रह्मदर्शनस्य पूर्वपक्षतया वर्णनम् । ३७९ तस्य च दर्शनस्य पर्यायास्तिकमतेन प्रतिविधानम् । शब्दार्थयोरनित्यसम्बन्धवादिना खपक्षं समुद्धत मीमांसकसंमत- नित्यसम्बन्धवादस्य निराकरणम् । ३८६ सिद्धान्तिना शब्दस्य नित्यत्वानित्यत्वपक्षद्वयमाथित्य यथायथं द्रव्यार्थिकनिक्षेपरूपत्वव्यवस्थापनम् । २ स्थापनानिक्षेपः ३८७ स्थापना व्याख्याय मुख्य-प्रतिनिध्योमेंदामेदपक्षवयेऽपि तस्या द्रव्यार्थिकनिक्षेपरूपत्वव्यवस्थापनम् । ३ द्रव्यनिक्षेपः। ३८७ द्रव्यं व्याख्याय तत्र द्रव्यार्थिकनिक्षेपत्वभावनम् । द्रव्यार्थिकनिक्षेपेण भावनिक्षेपसंमतस्य क्षणभद्गस्य विस्तरेण अनेकधा निरासः। ३८७ द्रव्यनिक्षेपविषयस्य द्रव्यस्य आगमोकरीत्या स्वरूपवर्णनम् । ४०५ ४ भावनिक्षेप। ४०६ भावं व्याख्याय तत्र पर्यायार्थिकत्वकथनम्। ४०६ ४०७ द्रव्य-पर्याययोरन्योन्यव्याप्तिक्षप्तये निरपेक्षनयाश्रितवचसामसत्यत्व. . ७ गाथाव्याख्या कथनम्। ४०७ ४०८ ८ गाथाच्याख्या।। द्रव्य-पर्याययोरन्योन्यसम्मिश्चत्वसूचनाय शानानेकान्तवर्णनम् । ४०८ ·- पनि १९ . ३ १४ २५ विषय ९ गावाव्याख्या। पस्तुगत्या यात्मक एव तत्वे नयद्वयविषयविवेकस्य विवक्षाधीनत्वासिधानम्। છo૮ १० गाथाव्याख्या। ४०९ विवक्षारतस्य नयद्वयविषयविवेकस्य विशदीकरणम् । ४०९ ११ गाथाव्याख्या। ४०९ निरपेक्षनयद्वयमेकमेव वस्तु यथा यथा मन्यते तथा विभज्यवर्णनम् । ४०९ १२ द्वादशगायाव्याख्या। ४१०-४१५ अन्योन्यमुकयोव्य-पर्याययोन स्तित्वोक्तिपूर्वकमुत्पाद-यय-धौ. व्या द्रव्यलक्षणत्वेन वर्णनम्। उत्पाद-व्यय-धौव्याणां परस्परव्याप्यत्वसमर्थनम् । ४१० १३ गाथाव्याख्या। स्वतन्त्राणामुत्पाद-व्यय-धौल्याणां द्रव्यलक्षणत्वाभावात् प्रत्येक नयद्वयस्य मिथ्यात्वकथनम्। ४१५ १४ गाथाव्याख्या। ४१५-४१६ इमपारन्धतृतीयन नावेऽपि द्वयोरेव नययोरन्योन्यसव्य- पेक्षयोस्, त्यक्त्वप्रतिपादनम् । ५ गाथाव्याख्या। निरपेक्षप्राहित्वे मूलनयवदुत्तरनयानामपि मिथ्यात्ववर्णनम् । १६ गायाव्याख्या। सहहादीनां मूलनयग्राह्यपाहित्वानोमयवादप्रमापकत्वमिति प्रदर्शनम्। १७-१८ माथान्याख्या। ४१७ नित्यानित्यैकान्तपक्षद्वयेऽप्यात्मनि संसारसुख-दुःखादेरखपपत्ति- प्रदर्शनम्। १९ गाथान्याया। થ૮ एकान्तपक्षे चात्मनि कर्मणो बन्ध-स्थितिकारणानुपपत्तिप्रकटनम् । ४१८ २० गावाव्याख्या। एकान्तवादे वन्धाभावेन तन्मूलकसंसारनिवृत्यादेरतुपपत्ति- प्रकाशनम्। ४१८ २१ गाथाव्याख्या। ४१९-४२० सर्वेषामपि नयानामन्योन्याऽनिधितत्वे मिथ्यात्वम् अन्योन्यनिश्रितत्वे पुनः सम्यक्त्वमिति प्रतिपादनम् । २२-२३-२४-२५ गाथाभ्याख्या। ४२०-४२१ ३४ ९ २१ OM २९ १३ २६ प्रत्येक नयेषु मिथ्यात्वेऽपि समुदितेषु सम्यक्त्वस्य रत्नावलीदृष्टान्तेन समर्थनम्। २६ गावाव्याख्या। शन्तोपन्यासप्रयोजकानां तहणानां परिगणनम् । २७ गायाव्याख्या। रान्तस्य साध्यसमा पदतामेकान्तवादिनां निरासाय पञ्चानां 'निर्देश सांख्याभिमतत्वेनोपन्यस्तस्य सत्कार्यवादस्य निरसनम् । ४२० ४२३ ४२२ ४२२-४२९ ४२३ ४२३ ·विषया २ सांस्यविशेपमतत्वेनोपन्यस्तस्य कारणात्मकपरिणामवादस्य निरसनम्। ४२३ वैशेषिकाभिमतत्वेनोपन्यस्तस्यासत्कार्योत्पत्तिवादस्य निरसनम् । ४२४ ४ बौद्धामिमतत्वेनोपन्यत्तस्य 'कारणाद् थिनं कार्य तबासदेव' । इति वादस्य निरसनम्। ४२४ ५ अपरामिमतत्वेनोपन्यस्ते अद्वैतवादे निरसनीये सर्वेषां तत्व- द्रव्य-प्रधान-शब्दब्रसाढतवादानां निरसनम् । ४२८ २८ गाथाव्याख्या। ४२९ से खेऽशे सत्यानामपि नयानां परांशविचालने मिथ्यात्वात् समयमा सापेक्षावधारण करोतीति वर्णनम् । ४२९ २९ गावाव्यागा। । सबस्थापि वस्तुनोऽमेदरूपेण द्रव्यार्थिकपरिच्छेद्यस्यैव भेदरूपेण पुनः पर्यायार्थि परिच्छेद्यत्वाभिधानम् । ४२९ ३० गावागारया। ४३. शब्दार्थगतत्वेन पर्यायस्य दैविध्य प्रदयं तस्य द्विविधस्यापि पुनर्भेदाभेदरूपेण विवेचनम् । ४३० ३१ गावागाया। एकस्यैव वस्तुनौकालिकानन्तशब्दार्थपर्यायशालितयाऽनन्त- प्रमाणत्वेन सर्वात्मकत्वाख्यानम् । ३२ गाथाव्यामा। ४३०-४४० व्यजनार्थपर्यायभावनया पुरुषस्य मेदामेदात्मकत्वसमर्थनेन वस्तुमात्रस्याऽनेकान्तरूपत्वसूचनम् । ४३० ज्यानपर्यायप्रसङ्गेन वाचकशब्द-चाच्यतत्सम्बन्धयोस्स्वरूपमीमांसा । ४३१ वणेषु वाचकत्वं व्युदस्य स्फोटे तत्प्रतिपादयतो वयाकरणमतस्य वर्णनम् । वर्णेषु वाचकत्वमभ्युपगम्य स्फोटे तन्निरस्यतो वैशेषिकमतस्य वर्णनम् । सानुपूर्विकनित्यवर्णवाचकत्वपरं मीमांसकमतमुपन्यस्य तनिरसनम् । ४३५ वाच्य-वाचकयो सम्बन्धस्य नित्यत्वं निषिध्य तस्य कृतकत्व- व्यवस्थापनम्। ४३६ अनुमानाच्छब्दस्य प्रमाणान्तरत्वप्रसाधनम् । ४३७ परकल्पिता वर्णानां नित्यतां तत्पदादिप्रक्रियां च प्रदूप्या- ऽनेकान्तदृष्ट्या शब्द-तदर्थसम्बन्धयोः स्वरूपनिरूपणम् । ४३९ ३३ गाथाव्याख्या। पुरुषस्य मेदामेदैकान्ताभ्युपगमेऽभावरूपतापल्या दूपणम् । ३४ गाथान्याख्या। पुरुपे शब्दार्थपर्यायाभ्यां मेदामेदरूपत्वस्य व्यवस्थापनम् । ३५ गावाव्याख्या। घस्तुनोऽनेकान्तात्मकत्वेऽप्येकान्तरूपत्वं वदतोऽप्रमाणत्य- ख्यापनम् । ३६ गाथाव्याख्या। ४४१-४४६ सप्तमङ्गीखरूपविचारणा। मूलमङ्गत्रयं विवेच्य तत्समर्थकानां षोडशानामपेक्षासेदानां न्यावर्णनम् । ४४३-४४६ । ४४० 3 ·पृष्ठम् पछि ४४६ ४४६ ४४७ " " ४४८ " ४४८-४४९ १० विषय ३७ गायाव्याख्या। चतुर्थभङ्ग निरूपणम् । २८ गाथाव्याख्या। पञ्चममहमदर्शनम् । ३९ गावाव्याख्या। पष्ठमङ्गप्रदर्शनम् । ४० गावाव्याख्या। सप्तममझमकाशनम् । ४१ गाथाव्याल्या। समानां भङ्गानामर्थनये शब्दनये च यथासम्मवं विभजनम् । ४२ गावान्याख्या। केवलपर्यागार्थिकनयस्य मतमुपदर्य तस्याऽपूर्णत्वाभिधानम् । ४३ गायाव्याख्या फेवलद्रव्यार्थिकनयमतस्य प्रदर्शनम्। ४४ गायाव्याख्या। फेवलद्रव्यार्थिकनयमतस्याऽप्यपूर्णत्वमिति प्रदर्शनेन वस्तुनो मेदाऽभेदरूपत्वसूचनम् । ४५ गायाव्याख्या। पुरुपदृशन्ने मेदाऽमेदात्मकत्वपरिणतिर्वा प्रत्यक्षेण सिद्धति प्रदर्शनम्। ४६ गाथाव्याख्या। आध्यात्मिकप्रत्यक्षतोऽपि तत्र दृष्टान्ते यथा मेदाऽमेदात्मकत्व- सिद्धिस्तथा दार्शन्तिके जीवेऽपि तद्योजनम् । उत्पाद-व्यय-ध्रौव्यात्मकतया जीवतत्वस्य साधनम् । ४७ गावान्याख्या। जलदुग्धदृष्टान्तेन जीव-कर्मणोरविभागकथनम् । ४८ गाथाव्याख्या। जीव-फर्मणोरन्योन्यानुभवेशेन तदाश्रितक्षानादिरूपादीनामपि परस्पराऽनुभवेशवर्णनम् । ४९ गायाव्याख्या। परस्पराऽनुप्रवेशादात्म-पुद्गलयोः कथञ्चिदेकत्वस्य अनेकत्वस्य चोपपादनम्। ४५० ४५० ४५० ४५१-४५२ ४५२ ४५२ ४५३ ॥ ५० गावाव्याख्या। ४५३-४५४ ४५३ ४५५ आत्म-पुवलयोर्वस्तुतो वाद्याभ्यन्तरविमागाभावेऽपि अभ्यन्तर- व्यपदेशस्य मनोनिमित्तकत्वेन समर्थनम् । ५१-५२ गायान्याया। निरपेक्ष्योन्यास्तिक-पर्यायास्तिकयोमतेन यथा यथा कर्मवन्धतत्फलप्ररूपणा भवति तथोपवर्णनम् । ५३ गावाव्याख्या। सापेक्षनयक पहितानां वचसां स्वसमय- ४५५-४५६ Haveया। यसमता मायाणां निर्देश ६ साँख्याभिमतत्वेनोपन्यर ४५५ ४५६ 1 याश्रितान्यपि निम्। --- ·संपादकीय निवेदन ४ आ बीजो भाग विद्वानो समक्ष उपस्थित करतां संकल्पनी आंशिक सिद्धिने लीधे अमने काइक भार हळवो थयानो अनुभव थाय छे अने जाणे तेटले अंशे थाक उतयों होय तेम भासे छे. वे वर्ष पहेलां आ भागने लगतुं संशोधनकार्य प्रारंभेलु भने जो ते सतत चालु र न होत तेम ज पुरातत्त्वमंदिर अने अन्य विद्यारसिक मिनो तरफथी अमारे जोइती बधी मदद वखत्तसर मळती रही न होत तो बीजा भाग पछी एकज वर्पने अन्तरे आ भाग प्रसिद्ध करवानो जे प्रसंग मळ्यो छे ते कदी न मळत. प्रस्तुत भागमा आवता ग्रन्थ अने तेना संशोधनने लगती फेटलीक खास वायतो स्पष्टीकरण सही करी देवं आवश्यक छे. पन्थने लगती मुख्य वे बाबतो छ।-(१) मूळ गाथाना परिमाण संबंधी अने (२) टीकागत अशुद्धि संबंधी. (१) पहेला कांडनी ५४ गाथाओमाथी प्रथमनी ४ गाथाओ प्रसिद्ध थयेल पहेला अने बीजा भागमा आवेली छ भने बाकीनी ५० गाथाओ आ श्रीजा भागमा आवी जाय छे अने ए रीते आ भागमा भाऱ्या प्रथम कांड पूर्ण थाय छे. मूलकार श्रीसिद्धसेनदिवाकरे आखा प्रथम कांडमा नयनी सूक्ष्म, व्यवस्थित अने विशद मीमांसा करी छे तेम ज टीकाकार श्रीअभयदेवे अति. विस्तृत दार्शनिक विविध विपयोनी चर्चा द्वारा ए मीमांसाने बहु ज पल्लवित करेली छे. आ बीनो भाग प्रकाशित थवाथी मूलकार अने टीकाकारना नयसंबंधी संक्षिप्त तेम ज विस्तृत ऊहापोहने संपूर्णपणे जाणवायूँ साधन प्राप्त थाय छे. (२) प्रस्तुत भागमां पांचमीथी चोपन सुधीनी पचास गाथाओनी टीका आवी जाय छे. मां बीजी वघी गाथाओ करतां पांचमी अने छट्ठी ए वे गाथाओनी टीका घणी मोटी छे. तेमा य बळी छट्ठी करतां पांचमीनी टीका तो वधारे मोटी छे. आ भागना लगभग वे तृतीयांश पांचमी अने छट्ठी ए वे गाथानी टीकाथी ज रोकाएला छे भने पांचमी गाथानी दीकाथी एक तृतीयांश करतां बंधारे रोकाएल छे. पांचमी गाथानी टीका जेम विस्तारमा तेम अशुद्धिमां पण बाकीनी बधी गाथा- ओनी दीका करतो पडे छे. सातमी गाथाथी चोपनमी गाथा सुधीनी टीकामां अशुद्धि बहु ज जुज हती अने जे थोडी हती ते दूर करी शकाय तेवी होवाथी तेटला भागमा प्रायः सर्वत्र पाठशुद्धि थइ गइ छे. छट्ठी गाथानी टीकामा अशुद्धि जरा वधारे हत्ती पण ते पांचमी गाथानी टीकाना प्रमाणमा बहु ज थोडी कहेवाय ज्यारे पांचमी गाथानी टीका जेटली अने जेवी अशुद्धि तो हजी सुधी एके गाथानी टीकामां जणाइ नथी. बीजा भागमा आवेली बीजी गाथानी टीका जो के बहु अशुद्ध हती छतां तत्त्वसग्रहनी प्राप्तिने लीधे ते संपूर्णपणे शुद्ध करी छपावी शकाइ. पांचमी गाथानी टीकाने शुद्ध करवा तेवु कोइ पण साधन छेवट सुधी प्राप्त थयु नहि. जेम पीजी गाथानी टीकामा बौद्धदर्शनने लगती चर्चा मुख्य छे तेम पांचमी गाथानी टीकामां पण मात्र बौद्धतत्वोनी चर्चा के. बीजी गाथानी टीकामा चर्चाएलं प्रकरण जेम अखंडपणे तत्त्वसं- प्रहमा मळी आव्यु अने ते वीजी गाथानी टीकाने शुद्ध करवामां सर्वाशे उपयोगी थयु तेम पांचमी गाथानी टीकामा चर्चाएल सौत्रांतिक, वैभाषिक, योगाचार अने माध्यमिक ए चार बौद्धशाखाना मंतव्योवाळा टीकाकारे उतारी कीधेला मूळ प्रकरण मंथो जो, मळी आवे तो ज ए टीकानी अशुद्धि ·१२ सर्वाशे दूर करी शकाय. परन्तु प्रयत्न छतां तत्त्वसमहनी पेठे अखंडपणे संमतिनी टीका साथै सरखावी शकाय तेवा बौद्ध के अन्यदर्शनसंबंधी कोई ग्रंथो ठेठ सुधी मळ्या नहि तेथी पांच गाथानी टीकाने संपूर्णपणे शुद्ध करवातुं काम अमारे माटे अशक्य ज रही गयु. .श्रीअभयदेवसूरिए पांचमी गाथानी टीकामां पर्यायास्तिकनयनो विभाग तेम ज तेनुं उत्तरोत्तर सूक्ष्मपणुं दर्शाववा ऋजुसूत्र, शब्द, समभिरूढ अने एवंभूत ए चार नयो विस्तृत स्वरूप सौत्रांतिक आदि चार शाखाओना जे बौद्धग्रंथो के तेना प्रकरणोने आधारे वर्णव्यु तेम ज घटाब्यु छे ते मूल भूत ज बौद्धग्रंथो के तेना उपरथी अक्षरशः थयेल उतारावाळा अन्य प्रयो ध्यासुधी न मळे त्यांसुधी पांचमी गाथानी टीकाने संपूर्ण शुद्ध करवी कोई पण रीते शक्य नथी. ए टीकाने शुद्ध करवाना मौलिई अने महत्त्वना साधनो प्राप्त न थया छनां वेने शुद्ध करवामाटे अमे वीजा उपलब्ध साधनोनो वडे छुटथी अने कंटाळ्या विना उपयोग कयों छे. ए साधनोमां अनेक बौद्ध, जैन अने वैदिक ग्रंथोनो समा, वेश थाय छे परन्तु वे बधामां शुद्धिकार्यमा उपयोगी थवानी दृष्टिए प्रमेयकमलमाडतुं स्थान मुख्य छ। लेखकोनो असली प्रसनी लिपि वांचवानो भ्रम, अर्थन अज्ञान के तेनो विपर्यास, पठन-पाठ, ननो अभाव अने प्रतिना पत्रोनु खंडितपणुं के अस्तव्यस्तपणुं इयादि अनेक कारणोने लीधे अशुभ द्विषो पण विविध प्रकारनी उत्पन्न थयेली छे. एने सुधारवा अमे मुख्यपणे त्रण रीतो अखत्यार करेली छे. (१) संमतिटीकानी तेना पूर्ववर्ती के उत्तरवर्ती समानविपयक प्रथो साथे सरखा मणी, (२) अर्थदृष्टि भने (३) मापादृष्टि. ज्या टीकाने शुद्ध करवामां अन्य ग्रंथोनी सरखा मणीनो उपयोग कयों छे त्या पण अर्थ अने मापादृष्टि छोडी नथी. परन्तु ज्या तेवी सरखामणी साधन नथी मळ्युं त्या अर्थदृष्टिने प्रधान राखी भाषादृष्टिनी मददथी पाठशुद्धि कल्पी छे भने ज्या अर्थदृष्टि पण काम न करी शकी त्यां केवळ भापादृष्टिनो उपयोग करी पाठशुद्धि कल्पी छ भने चाल सकेतप्रमाणे असली पाठने कायम राखी शुद्धरूपे कल्पेला पाठने कोप्टकमा दाखल करेल छ भने बनी शक्यु सा ते कल्पेला पाठना संवादी उल्लेखो नीचे टिप्पणीमां ते ते प्रथना नाम साथे फर्या छ. आ णे पद्धतिओनो यथाशक्ति संपूर्ण उपयोग कर्या छतां पण पांचमी गाथानी टीका धणे स्थळे घणा प्रमाणमा अशुद्ध अने असलम रही गइ छे. जे ने अंशो अमने खंडित, पुनरुका विपर्यत अने असंख्म लाग्या छे ते वधानो आदिमाग (११) अथवा [ ११ तथा अंतभाग (११) अथवा ११] आवा चिह्नथी अंकित कयों छे. उदाहरणार्थ जुओ पृ० ३२२ तथा ३३३ वगेरे. बटु प्रयत्नने परिणामे पांचमी गाथानी टीकाना पूर्वार्द्धमांथी तो घणी अशुद्धिओ ओछी थइ छ परन्तु उत्तरार्द्ध अने तेमा य तेना अंत भागमा मोटी अने खटके एवी घणी अशुद्धिो रहीन गइ छे. छट्ठी गाथानी टीकानो केटलोक प्राथमिक अंश (पृ० ३७९-३८५) तो तत्त्वसमहना शब्दब्रह्म परीक्षाप्रकरणनो प्रायः अक्षरशः उतारो छे. तेथी एटलो भाग तत्त्वसमहनी मदद द्वारा तद्दन शुद्धा थयो छे. एटलुज नहि पण नीचे टिप्पणीमां सरखामणी माटे अपाएल तत्त्वसाहनी मूल कारिकाओं अने कचित् कचित् पंजिकाना अंशोवडे एटलो भाग अभ्यासको माटे धीजी गाथानी टीकानी पेठे ज वधारे उपयोगी बनेलो छे. एटला अंश पछीनो छुट्टी गाथानी टीकानो वाकीनो पृ० ३८६ थी वो अंश मोटे भागे चौद्ध मंवयनी चर्चाथी भरेलो छ. ए भाग साथे अक्षरशः सरखावी शकाय तेवो ग्रंथ न मळवाथी घणी अशुद्धिो दूर फर्या छतां पण कचित् कचित् अशुद्धि रही गइ छे पण ते चमी गाथानी टीफा जेवी गूढ नथी. एकंदर आ बीना भागमा (पांचमी गाथानी टीका बा कपए वो) मशुद्धिो वह विरल रहेवा पामी छे. .

·- - हवे प्रस्तुत भागमा आवेल ग्रंथना संशोधननी बावत लइए. ए वावतो मुख्य त्रण छ. (१) प्रतिओ संबंधी, (२) पाठान्तरो संबंधी अने (३) ग्रंथान्तरोना उपयोग संबंधी. (१) पहेला अने वीजा मागना सशोधन कार्यमां ने प्रतिओनो उपयोग थयेलो छे ते प्रतियो उपरांत पीजी वे विशिष्ट प्रतिओए आ त्रीजा भागना संशोधनकार्यने बहु सरल अने महत्त्वनुं बनाव्यु छ. ए वे विशिष्ट प्रतिओ से ताडपत्रनी छै. मां एक ताडपत्र लावा आकारर्नु अने चीजु ढुंकु छ. ताडपत्रनी बन्ने प्रतिओ शुद्धप्राय अने कचित् कचित् टिप्पणीयुक्त छे. आ वृहत् अने लघु बन्ने चाडपत्रोमां सटीक संमतिर्नु उत्तरार्द्ध छे. कारण के तेना नंबरो प्रथमथी शरु थइ अनु- क्रिमे वधता जाय छे. आ वन्ने प्रतिओना पूर्वार्द्धवाळा खंडो नेमां पहेली गाथाथी छठ्ठी गाथानी टीकाना लगभग अधीश सुधीर्नु पूर्वार्द्ध हशे ते हजी प्राप्त थया नथी. जो ए वन्ने पूर्वार्द्धना खंडो विनाशना पंजामाथी बची कोइ पण स्थले सचवाइ रही गया हशे भने क्यारेक कोडने पण सद्भाग्ये मळी आवशे तो मा उत्तरार्द्धवाला खंडोनी पेठे ते खंडो पण अशुद्ध रही गयेल टीकाने शुद्ध परवामां अमूल्य मदद आपशे. केवल पांचमी गाथानी टीका पूरतो पण ताडपत्रनो भाग मळ्यो होत तो कदाच एनी आटली जटिल अशुद्धिो रही न होत. उत्तरार्द्धना जे वे भागो सद्भाग्ये प्राप्त थया छे तेमां बृहत् ताडपत्रमा उत्तरार्द्ध पूर्ण छे एटले प्रथम कांडनी छही गाथानी टीकाना मध्यभागथी लइ प्रथम कांड अने द्वितीय तथा तृतीय कांड पण पूर्ण छे. ए बृहत् ताड- बिना कुल ३३४ पानां छे. ज्यारे लघु ताडपत्र उपर उत्तरार्द्ध पण पूर्ण नथी. एर्नु प्रथम पत्र थी भने छेल्लु पत्र १८७ मुं छे. तेटला पत्रोमां बीजु कोड पण अपूर्ण छ भने बच्चे घणे स्थले नो गुम थयां छे तेम ज घणे स्थले लीटीओनी लीटीओ घसाइ भुसाह गयेली छे. ए वन्ने ताड- बना सुंदर अक्षरोए, शुद्ध पाठोए अने महत्त्वनी टिप्पणीओए प्रस्तुत भागना संशोधनमा जे मदद झापी छे तेने लीधे पांचमी गाथानी टीकामा रही गयेल अशुद्धिओनी श्रुटि जरा ओछी खटके छे. गळनी अन्य प्रतिओनी पेठे'आ ताडपत्रनी प्रतिओनी पण विशेप माहिती भविष्यमा आपवानी 'रणा होवायी अत्यारे एलु ज सूचव, वस थशे के, आ वे ताडपत्रना खंडोने लीधे प्रस्तुत बीजा गिना सशोधनने वधारे महत्त्व मन्यु छ भने हवे पछी प्रसिद्ध थनार वीजा कांडनो चोथो ग अने त्रीजा कांडनो पांचमी भाग पण आ वे खंडोने लीधे ज वधारे महत्त्व प्राप्त करशे. । परन्तु जेम एक बाजु उपलब्ध ताडपत्रना खंडो सगवडमा उमेरो करे छे तेम वीजी वाजु, ६० अने वा० प्रतिनो थोडो खंडित भाग संशोधनकार्यमा माले छे. वा० बा० बन्ने प्रतिओ वधारे- वघारे अशुद्ध छन्तां कचित् कचित् अन्य वधी प्रतिओ करतां वधारेमा वधारे शुद्ध छे. ए बन्ने भान प्रतिओना पांचमी गाथानी टीकाना अंतवाला अने छट्ठी गाथानी टीकाना आरमवाळां केटलांक ना उपलब्ध न होवाथी एजें खंडितपणुं खास साले 'छे. जो ए वे प्रतिओना एटला पानां क्यारेक पलब्ध थाय तो ते ते स्थळनी अशुद्धिने अल्पांशे दूर करवामां तेनो किंमती उपयोग थइ शकशे. (२) प्रस्तुत भागना संशोधनमा पाठान्तरतुं कार्य प्रथमना वे भागो करवा काइक जुटुं पडतुं लुं छे. प्रथमना वे भागोना संशोधन वखते पाठान्तरो लीधा पछी तेमाथी पसंदगी करवानो में छोडी देवानो क्रम सामान्य रीते एक सरखो राखवामां आव्यो हतो. ज्यारे प्रस्तुत भागमा 'क्रम जाणी जोइने ज एक सरखो राख्यो नथी. प्रस्तुत भागमां पांचमी गाथानी टीका अशुद्धि- 'छे अने छट्ठी तथा खास करी सातमी आदि वधी गाथाओनी टीका वधारे शुद्ध छे. तेथी में ज्या जटिल अशुद्धिको जणाइ त्यो त्यो प्रतियोमाथी मळेला तइन खोटा जणावा पाठान्तरो पण ·११ नीचे नोध्या के जेपी दे ते स्थलोमा सघळी प्रतिओ एक सरखी रीते केवी अने केटली विलक्षण विलक्षण रीते अशुद्ध थइ गइ छे ते अभ्यासीने मालूम पडे अने अशुद्धिनी उत्सत्ति केम थाय छ। ते थया पछी केम वधे छे? तेम ज घणीवार शुद्ध करवा जवा उलटी अशुद्धि फेम आवे छे! एवं सूक्ष्म ज्ञान अशुद्धिनो इतिहास लखनार विद्वान्ने एवा पाठान्तरो उपरथी थइ शके, तेमन सोई अभ्यासीने ए अशुद्ध जणावा विविध पाठान्तरो उपरथी कालान्तरे शुद्ध पाठ कल्पवानी प्रेरणा मळे-माथी उलटुं जे माग तदन शुद्ध अगर शुद्धप्राय छ त्यो प्रतिओमाथी मळी आवेला अनेक पाठान्तरोमांथी ने उपयोगी लाग्यां तेज बहुधा राख्या छ भने अन्वर्गहु जेवा अनुपयोगी क्षणायेला पाठान्तो वहन छोडी दीपा छे. (३) पहेला वे भागना संशोधनमा उपयोग नहीं कराएल एवा पण अनेक ग्रंथोनो प्रस्तुत भागना संशोधनमा उपयोग करवामां आव्यो छे. टीकामां आवेल अवतरणोना मूल स्थान बताववा, प्रतिपाद्य विपयनी अने पाठनी सरखामणी करवा, कल्पित शुद्ध पाठनो संवाद आपवा, एक ज विपयने भिन्न भिन्न दर्शनना मंथकारो के एक ज दर्शनना भिन्न भिन्न समय भावी ग्रंथकाये केवी केवी रीते पर्चे के के जणावयां कोई पण विषय परत्वे अभ्यासीनी दृष्टीने व्यापक बनावी तेना अभ्यासनो सार्य वधारे सरळ करवा भने कया पंथ के क्या ग्रंथकार उपर कोनी कोनी केटकेटली असर पड़ी छे तेनुं पृथक्करण करवानी सरळता करी आपवा एम अनेक दृष्टिथी प्रेराई प्रस्तुत भागना सशोधनमा कराएलो प्रचुरस्रथयशिनो उपयोग अभ्यासको आपोभाप बोई शकशे. प्रस्तुत भागना संशोधनमा अनेक प्रयनो उपयोग कर्या छतां पण एक महत्त्वपूर्ण मंथनो उप- योग करवो वाकी रही गयो छे. वौद्धभिक्षु धर्मकीर्तिप्रणीत हेतुविन्दुना दुर्लम विवरणनी जीर्ण वाड- प्रति प्राप्त थयानुं सूचन असे समतिना द्वितीय भागना प्रारंसिक निवेदनमाज करी गयेला छीए. प्रातुन सागना संशोधनमा ए प्रतिनो उपयोग करी शकायो होव तो केटलीक अशुद्धिो दूर करवामां राहु किसवी सदन मळत पण प्रस्तुत मन्थ छपाववा लाग्यापछी तेनी वांची शकाय तेवी नकल तैयार थई शकी, तेथी ए विवरणनी सरखामणी भविष्यना विशिष्ट परिशिष्ट माटे मुलतवी राखवानी फरज पडी छे. मा भागनी तैयारीथी मांडी प्रसिद्धि सुधीमा खास विद्यारुचिमहानुभावो तरफथी जे जे विविध सगवड मळी छे तेनी नीचे तोंघ लई अमे अमारी पृतन्त्रता प्रदर्शित करीए छीए. ख्यातनामा श्रीमदू आत्मारामजी महाराजना पट्टधर प्रशिष्य श्रीमदू विजयवल्लभसरिनी प्रेरणाथी लाहोर शहेरना श्रीसघे करेली आर्थिक मददथी मा कार्यने लायक सहकारी कार्यकर्ता मेवामां अमने अतिउपयोगी राहत मळी छे. प्रवर्चक श्रीकान्तिविजयजीना प्रशिष्य अने अमारा हमेशना सहकारी सुशील मुनिश्रीपुण्य- विजयजीए दूर रहा रहा पण सशोधनकार्यमा करेली विविध मट्ने लीघे अमने अतिकिंमती अनुकूलमा प्राप्त थई छे. ते उपरात उपर सूचवेल हेतुविन्दु विवरणनी तहन जीर्ण अने घसाएल मुंखाएल अक्षरवाळी तथा मुक्केलीयी पण वांची न शकाय एवी प्राचीन लिपिनी ताडपत्ननी प्रति उपरथी बहु परिश्रम लई तेओनीए अमारा उपयोग माटे एक सुपाच्य अक्षरवाळी सुंदरतम नकल करी आपी के. जे पुरातत्त्वमंदिरना पुस्तकसंग्रहमां तेओश्रीवा नाम साये मूकबामां आवी छे. सुखलाल अने ·संपादकीय निवेदनम् । वयमद्याऽयं तृतीयः संमतेविभागो विदुषां समक्षमुपस्थापयन्तो लेशमात्रसंकल्पासिद्धिकृतेन कियन्मात्रेण भारलाघवेन स्वल्पं श्रमापनोदमिव अनुभवामः । प्रस्तुतविभागसंशोधनकर्म वर्षद्वयात् प्रागेव प्रारभ्यत किन्तु यदि तत् सततं नाऽकरिष्यत न वा अस्मदपेक्षिता सकलाऽपि साधनसम्पत्ति पुरातत्त्वमन्दिरेण इतरैश्च विद्याप्रियमहानुभावैः यथासमयमुपाहरिष्यत तदा प्रस्तुतविभागप्रकाशने द्वितीयविभागाऽनन्तरमेकेनैव वर्षेण कथमपि शक्यविधानं नाऽभविष्यत् । प्रस्तुतभागगतग्रन्थ-सदीयसंशोधनसम्बन्धिनः कतिपये विशिष्टविपया अन्न लेशतः स्पष्टीकर्तु- मभिप्रेतास्सन्ति । तत्र मूलगाथापरिमाणं टीकागतमशुद्धत्वं चेति द्वावेव पन्थसम्बन्धिनौ विषयो प्रधानन्या वक्तव्यौ खः। । (१) प्रथमप्रभृतिगाथाचतुष्टयस्य प्रकाशितपूर्वे विभागद्वये शेषगाथापञ्चाशतश्च प्रकाश्यमा- नेऽस्मिन् विभागे लब्धसमावेशतया प्रथम काण्डं प्रस्तुतविभाग एव परिपूर्यते । मूलकारैः श्रीमद्भि- दिवाकरैरखिलेऽपि प्रथमे काण्डे सूक्ष्मतया, व्यवस्थिततया, विशदतया च मीमांसिता नया एव टीकाकारैः श्रीमद्विरमयदेवैरतिविस्तरवत्या दार्शनिकविविधतत्वचर्चया विशदीकृता वर्तन्ते । प्रस्तुतवि- भागप्रकाशनेन च मूलकार-टीकाकारकृतनयगोचरसंक्षिप्तविस्तृतसमग्रमीमांसापरिज्ञानसामग्री सुलभ- तया समुपतिष्ठते । (२) प्रस्तुतविभागसन्निविष्टायां गाथापश्चाशट्टीकायां पष्ठयाप्टीका विस्तृवतरा पञ्चम्याश्च वस्तृतवमा विद्यते । पञ्चमगाथाटीका विस्तरेणेवाऽशुद्ध्याऽपि शेपसमस्तगाथाटीकामतिशेते । सप्तमी. प्रभृतिसमस्तगाथाटीका सुनिवारविरलाऽशुद्धिमती समासीत् । अत एव सा सर्वत्र शुद्धप्राया समपद्यत् । पष्टगाथाटीकायां किंचिदधिकाऽभ्यशुद्धिः पञ्चमगाथाटीकातः 'खल्पतमैवाऽऽसीत् पञ्चमंगाथाटीकार्या तु यादृशी यावती चाऽशुद्धिरायाता तादृशी वावती च क्वाऽपि टीकाशे नाऽवलोकनपथमवतीर्णा । यद्यपि द्वितीयविभागसन्निविष्टा द्वितीयगाथाटीकाऽप्यशुद्धतरेवाऽऽसीत् तथापि तत्त्वसंग्रहसाहाय- केन सा सर्वात्मना शुद्धीकृत्य मुद्रयितुमशक्यत । पञ्चमगाथाटीको शुद्धीकर्तुं तथाविधं किमपि साधनमद्ययावन्नाऽलभ्यत। द्वितीयगाथाटीकायामिव पञ्चमगाथाटीकायामपि वौद्धतत्त्वगोचरैव चर्चा मुख्यतामनुभवति यथा द्वितीयगाथाटीकाचर्चित बौद्धप्रकरणं संगोधयितुं तत्त्वसंग्रहीयं तदेव प्रकरणमविकलतया उपायुज्यत तथा पञ्चमगावाटीकाचर्चितसौत्रान्तिक-वैभापिक-योगाचार-माध्यमिकाख्यचतुर्विधवौद्ध- शाखामन्तव्यप्रतिपादका टीकाकारैरक्षरशोऽनुकता मूलप्रकरणपन्था एव तो टीका संशोधयितुं सर्वात्मना उपयुज्येरन् । परन्तु सत्यपि यत्ने तत्त्वसंग्रहवत् संमतिटीकाऽविकलतुलनोपयोगिनां केषांचित् बौद्धतश्री- याणामन्यतन्त्रीयाणां वा ग्रन्थानामिदांनी यावदप्राप्तवया पञ्चमगाथाटीकाया सर्वाङ्गीणं शुद्धत्वं अस्माकमशक्याऽनुष्ठानमेव परिशिष्यते । श्रीमदभयदेवसूरिमिः पञ्चमगाथाटीकायां पर्यायास्तिकनयस्य विभागमुचरोचरसूक्ष्मत्व र प्रदर्शयितुम् जुसूत्र-शब्द-सममिरुद्वैवंभूतनयचतुष्टयस्य विस्तृवं स्वरूपं सौत्रान्तिकाविशाखाचतुष्टय सम्बन्धिनो यान् ग्रन्थान् समाश्रित्य व्यावर्णित समन्वितं च, ते मूलभूतयोद्धप्रन्था अक्षरशस्तदुपजी- विनोऽपरे ग्रन्था वा यावन्नोपलभ्येरन् तावत् पञ्चमगाथाँटीकाया: सर्वथा शुद्धिविधान थपि ।

·शक्याऽनुष्ठानं नैव प्रतिभाति । तट्टीकासंशोधनोपयोगिनां मौलिकानां महत्त्वभानां च साधनानामनु- पलब्धत्वेऽपि अन्यान्युपलब्धानि साधनानि असंकुचितवया अखिन्नमनस्कतया च तत्संशोधनकर्मणि कृतोपयोगानि । यद्यपि उपयुक्तेषु तेषु साधनेषु बौद्ध-जैन-वैदिकतन्त्रीया अनेके ग्रन्थाः समाविशन्ति तथापि शुद्धिकार्योपयोगध्या प्रमेयकमलमार्तण्ड एव तेषु सर्वेषु प्रथमतामुपयाति । लेखकानां मूळप्रतिस्थलिपिवाचनगोचरेण भ्रमेण, अर्थाऽज्ञान-विपर्यासाभ्याम् , पठन-पाठनाइ- भावेन, प्रतिस्थपत्राणां खण्डिततया अस्तव्यस्ततया वा अन्यैश्च बहुभिहेतुमिरशुद्धयोऽपि विविधाकारा- स्समुत्पन्नाः दृश्यन्ते । ताः परिकतुं तिस्रः पद्धतयोऽत्र मुख्यतयाऽस्माभिः समाश्रीयन्त । तद्यथा-पूर्ववर्तिमिः उत्तरवर्तिभिर्वा समानविषयकैन्यः संमतिटीकायास्तुलना, अर्थदृष्टिीपा- दृष्टिश्चेति । यत्र टीको सशोधयितुं प्रन्यान्तरतुलनाऽकारि तत्रापि नाऽर्थदृष्टि पादृष्टिश्च उपेक्षिपाताम् परन्तु यन्त्र तथाविधतुलनासाधनं नालम्मि तत्राऽर्यदृष्टिं प्रधानीकृत्य भापादृष्टिसाहाय्येन, यत्र चाऽर्थदृष्टेरपि अकिंचित्करत्वमन्वभावि तन केवलां भापाइष्टिमुपष्टभ्य पाठशुद्धि कल्पयित्वा यथापूर्वसंकेतं मौलिकपाठ स्थापयित्वैव कल्पितः पाठः कोप्टके न्यवेश्यत । यथासाध्यं च कल्पित- तत्पाठसवादभागिन उल्लेखा अघस्तात् टिप्पण्यां तत्तद्वन्थान् नामप्राहमुपन्यस्ताः । एतस्य च पद्वतित्रयस्य यथाशक्ति सर्वात्मना कृतोपयोगत्वेऽपि पञ्चमगाथाटीका बहुपु स्थानेषु बाहुल्येन अशुद्धाऽसलना च स्थितैवाऽऽस्तै । ये येऽशाः अस्माकं खण्डिवतया, पुनरुक्ततया, विपर्यस्ततया, असंलग्नतया च प्रतिभान्ति स्म ते सर्वे आदौ (११) अथवा [?? अन्ते च (१) अथवा ?"] एतादृश- चिहेरचयित्वा मुद्रिनाः । तद्यथा पृ० ३२२ तथा ३३३ प्रभृति । यद्यपि पञ्चमगाथाटीकायाः पूर्वार्द्ध- वर्तिन्यः बह्वयोऽशुद्धयः भूयसा प्रयत्नेन निराक्रियन्त तथापि तस्या उत्तरार्द्धवर्तिन्यः विशेषतस्तु तत्प्रा. न्तवतिन्यः शल्यायमाना महलो बयोऽशुद्धयः परिशिष्टा आसन एव । पष्ठगाथाटीकान्तर्गतः कियन्मात्रः प्राथमिकोंऽशः (पृ० ३७९-३८५) अक्षरशः तत्त्वसंग्रहीयशब्दब्रह्मपरीक्षाप्रकरणप्रतिकृतितया तत्साहा- व्येन न केवल सर्वया शुद्ध एव प्रत्युनाऽधस्तात् टिप्पण्या तुलनायै निवेशिताभिः तत्त्वसंग्रहीयमूलका- रिकाभिः कचित कचित् पञ्जिकापडिभिश्च द्वितीयगाथाटीकावत् गवेषकदृष्ट्या उपयुक्तवरः समपद्यत । ततोऽप्रेतनस्तु पृ० ३८६ प्रभृति तदीयः सर्वोऽयंशः बहुधा वौद्धमन्तव्यस्पर्शिन्या चर्चया व्याप्तो वर्तते । वत्र च भूयसीनामशुद्धीनां निराकृतत्वेऽपि अक्षरशः तुलनोपयोगिनो ग्रन्थस्याऽशक्यलाभतया काचित् काचिदशुद्धिः अवशिष्यत एव परन्तु सा पञ्चमगाथाटीकाऽशुद्धिवद् गूढा नैवाऽस्ति । फलतः पञ्च- मगाथाटीकावजै पश्यतां प्रस्तुते विभागे शिष्यमाणा अशुद्धयो विरलतमा एव दृष्टिपथमुपयास्यन्ति । अथाऽतः प्रस्तुतग्रन्थसशोधनसवन्धिनो विपयान् गृहीयाम । ते पुनः प्रतिगोचरवया, पाठान्तरगोचरतया, ग्रन्थान्तरोपयोगगोचरतया च मुख्यालय एवाऽन्न चर्चितुमुद्दिष्टाः । (१) प्राक्तनविभागद्वयसंशोवनोपयुक्तप्रतिव्यतिरिकाभ्यां द्वाभ्यां ताडपत्रमयीभ्यां विशिष्ट- प्रतिभ्यां प्रस्तुतविभागस्य संशोवनं निष्प्रत्यवायं प्रकर्षपात्रं च संपन्नम् । तत्र च एक वाउपत्रं दीर्घम् , अन्यच्च हुखं विद्यते । द्वयमप्येतत् शुद्धप्रायं कचित् क्वचिच सटिप्पणिकं वर्तते । प्रथमादारभ्य क्रमवर्धिष्णुमिरवैरुपेतनया तद् बृद्दलघुताडपत्रद्वयमपि संमतिउत्तरार्द्धयुक्त संलक्ष्यते । प्रथमगाथा- टीकाप्रभृतिषष्ठगाथाटीकाऽपर्यवसानसमतिपूर्वावती बृहलघुताडपत्रद्वयसंबन्विनी द्वे अपि खण्डे अद्यापि नोपलब्वे । यदि ते द्वे अपि पूर्वार्द्धवती खण्डे विनाशप्रहविमुक्ते क्वापि स्थाने सुरक्षिततयाऽवशिष्येयावां भाग्यवशाच कदाचित् केनचिदवाप्येयावां सदा इमे उत्तरार्द्धवती खण्डे ·१७. - - इस ते अपि अवशिष्टां टीकावचिनीमशुद्धिमपाक बलवत्सहायप्रदे संपधेवावाम् । यदि केवट- पञ्चमगाथाटीकात्मकोऽपि ताडपत्रीयपूर्वाशिः प्राप्स्यत तदा एतावत्यस्तदीया जटिला, अशुद्धयः प्रायः अवशिष्टा नाऽभविष्यन् । उपलब्धयोः खण्डयोः चतुस्सिंशदधिकशतत्रयमितपने बृहति ताडपत्रे, षष्ठगाथाटीकामण्यांशप्रसूतिप्रथमकाण्ड-पूर्णद्वितीय-तृतीयकाण्डपरिमाणं सद्दीकसंमत्युत्तराई पूर्णतया वर्तते । प्रथमाकपचरहितसाताशीत्यधिकशतसंख्यकपरशालिनि अन्तराऽन्तरा विलुप्तानेकपत्रे घृष्टध्वस्त- प्राथुरतराक्षरपछिके उधुनि ताडपत्रे तुत्तरार्द्धमपि अपूर्णद्वितीयकाण्डपर्यन्तसेव विद्यते । एतचाडपत्र- द्वयवर्तिभ्यः सुन्दरारेभ्यः शुद्धपाठेभ्यः उपयोगिभ्यश्च टिप्पणकेभ्यः संप्राप्तेन समाश्वासेन पञ्चमगाथाटीकाऽवशिष्टा ब्रुटि: किंचिदून कण्टकायते । एनयोताडपत्रप्रत्योरिवराभिः पनप्रतिमिः सहैवाने विशिष्य परिचाययितुमिष्ठवया सांप्रतमेतावदेव सूचयितुं पर्याप्तम् यत् उक्तताडपत्रप्रतिद्वयेन प्रस्तुततृतीयविभागस्येव प्रकाशयिष्यमाणयोः द्वितीयकाण्डशालिचतुर्थविभाग-तृतीयकाण्डशालिपञ्च- भविभागयोः संशोधनमपि समभ्यधिकां समजसतां समासादयिष्यति । परन्तु एफत उपलब्धताडपत्रखण्डद्वयं साधनसंपदं प्रगुणीकरोति अन्यतश्च सण्डितो वा० बाल- संज्ञकप्रतिद्वयस्थाऽल्पीयान् भागः संशोधनकर्मणि शल्यायते । पञ्चमगाथाटीकामान्त-पष्टगाथाटीका- प्रारम्भमानां कतिपयानां पत्राणां व्यपगतत्वेनाऽशुद्धतमयोरपि कचित् कचित् शुद्धतमयोः समानयोः पा० पा०सहकप्रयोः खण्डितत्वं शल्यायतेतराम् । यदि तावन्ति पत्राणि प्राप्येरन् तदा तपस्थलीय- . टीकागवामशुद्धिर्मशतो व्यपनेतुमुपयुज्येरम् । (२) प्रस्तुतविभागे पाठान्तरकृत्यं प्राचनविभागद्वयातू किंचिदू भिन्नमिव संपन्नम् । प्राक्तनविभा. गद्वयसंशोधने पाठान्तरखीकारपरित्यागक्रमः समानणाय एवाऽनीकृत आसीत् किन्तु प्रस्तुतविमागे सक्रमो विचायैव परिवर्तितः । तथाहि-पञ्चमगाथाटीकाया अशुद्धिबहुलत्वात् जटिलाऽशुद्धिमत्सु सलेषु सर्वथा अशुद्धतया भासमानान्यपि पाठान्तराणि अधस्ताद् निर्दिष्टानियतः तत्र वत्र स्थले सर्वा अपि प्रतयः समानभावेन कीश्या कियत्या च विलक्षणविलक्षणरीत्याऽशुद्धाः संवृत्ताः । इत्येतत् विज्ञातुं शक्युः संशोधनकुशला, अशुद्धयः कथमुत्पद्यन्ते ? उत्पन्नाः पुनः कथं प्रवर्धन्ते ! शुद्धौ क्रिय- माणायामपि पुनः अशुद्धयः कथं जायन्ते ? इत्येतत् सर्व सूक्ष्मतयाऽवगन्तुं पारयेयुरशुद्धीतिहास- रचनाकोविदा, तानि पाठान्तराणि निरीक्ष्य पाठशुद्धिमपि परिकल्पयितुं प्रभवेयुः केचिद् व्युत्पन्ना:- अतो वैपरीत्येन च षष्ठीप्रमृतिसमस्तगाथाटीकायाः शुद्धप्रायत्वात् सर्वथा शुद्धेषु शुद्धप्रायेषु च स्थलेषु उपयोगीन्येव पाठान्तराणि बहुधा स्वीकृतानि अन्तर्गडुकल्पानि च शेषाणि परित्यक्तानि । (३) पाचनविभागद्वयसंशोधनानुपयुक्ता अपि अनेके प्रन्थाः प्रस्तुतविभागसंशोधने कृतोप- योगाः। टीकागतानामवतरणानां मूलस्थानानि झापयितुम् प्रतिपायं विषयम् अन्तर्गत पाठं च तोलयितुम कल्पितं शुद्धपाठं संवादयितुम् युगपद्धाविनामसमानतत्रीयग्रन्थकाराणां क्रमभाविनां च समानवत्रीय- प्रन्थकाराणामेकमेव विषयमधिकृत्य प्रवर्चमानां चर्चाशैलीमवगमयितुम् काऽपि विषये प्रेक्षावतां दृष्टि विस्तार्य अभ्यासमार्ग सरलीकर्तुं कलो प्रन्यो ग्रन्थकारो वा कस कस्य कियता कियता प्रभादेणाऽनु- वासितः इत्येतत् पृथक्करणविधानं सुकरीकर्तुं चेच्छद्धिा एवंभूतान् अन्यानपि कामान् संभावयति असामिग्नुष्ठिवः प्रचुरन्धराशेरुपयोगः परिशीलनपटिष्टः खयमेव दृष्टिगोचरीकरिष्यते । एवंसत्यपि एकस्योपयोगिनो प्रन्थस्योपयोगविधानं प्रस्तुतसंशोधने परिशिष्यत एव । वर्ष पूर्वमेव संमतिद्वितीयविभागीयनिवेदने बौद्धभिक्षुधर्मकीर्तिछन हेनुबिन्दुमूलकाजातकर्षक दुर्दमविवर - . ३ ·को पीपारस पन्धि सूचितवन्तः । यदि प्रस्तुवसंशोधने धन पुस्तकमुपयोहमशक्यत मला सारीपणा मामुली मशक्ष्यन्त । परन्तु तथाविधीयमाने प्रारब्धमुद्रणप्रस्तुतविभागप्रकाशन पहनापमानमयेाऽनामित तरिरमतुलना भाविविशिष्टपरिशिष्टतमीकता । विशिष्टवितानपिन्यो महानुमावेभ्योऽस्माभिः प्रस्तुतविभागस्य संपादने या विविधरूपा सहायता गमामा गनिश्यि कचशा प्रकाशयितुं उन्यायमरा भवामः । पिणाननामधेशीगन्मात्मारामजीपट्टधरप्रशिष्यश्रीमदूविजयवल्लमसूरिभवोधितलाहोरप- नीगारगंघममर्पितद्रव्यमदारकसमामादिवसहकारिकार्यफर्तृका वयं प्रस्तुतकर्मणि प्रशस्थरू. पाना प्रारयन्तः । प्रसफभी शान्तिविजयप्रशिष्यमुशीलमुनिश्रीपुण्यविजयकृतैरनभूतैर्विविधका प्रस्तुतसं- मापन भीमवरणामगाम् । एउपनिरिफ पाऽस्मिन्नयमरे वैरन्यदपि स्मरणीयमुपयोगि कार्य व्यथायि सब लुबिन्दुपविष्वीपम्-दुष्पठवरप्राचीनलिपिकलिताम् अविजीणाम् पृष्श्रुटिताक्षरवतीम् नाशसविध- गणिनी पादपयोगप्रनिमालम्प बाटु परिभम्य वैयाँ मुन्दरतमाऽधरशालिनी प्रतिकृतिः कृत्वोपयोगाय गुपययमन्दिरीपानामपदे समर्पिनाम्नि । मा तत्र तेषां नाम्ना सहेव संरक्षिता वर्तते । सुग्वलाला घेचरदासम्ध।

·संमतितक-प्रकरणम् । तृतीयो विभागः। पञ्चमगाथाव्याख्या। [पर्यायास्तिकैकप्रकृतिकानाम् ऋजसूत्रादीनां शुद्धाशुद्धभावेन विभजनम् ] विशेषप्रस्तारस्य पर्यायनयो मूलव्याकरणी, शब्दादयश्च शेषाः पर्यायनयमेदा इति प्रायुक्तम् ५ वत्समर्थनार्थम्- मूलर्णिमेणं पत्नवणयस्स उब्बुसुयवयणविच्छेदो। तस्स उ सद्दाईआ साहपसाहा बहुमभेया॥५॥ इति गाथासूत्रम्। अस्य तात्पर्यार्थः-पर्यायनयस्य प्रकृतियद्या ऋजुसूत्रः स त्वशुद्धा, शब्द शुद्धा, शुद्धतरा १० समभिरूढः, अत्यन्ततः शुद्धा त्वेवंभूत इति । .. अवयवार्थस्तु- मूलमादिः नेणि)मेणं आधारः पर्यायो विशेषः तस्य नय उपपत्तिबलात् परिच्छेदः तस्य, ऋजु-वर्तमानसमयं वस्तु स्वरूपावस्थितत्वात् तदेव-सूत्रयति परिच्छिनत्ति नातीवाऽनागतम् तस्याऽसत्त्वेन कुटिलत्वात् तस्य वचनम्-पदं वाक्यं वा तस्य विच्छेदोऽन्तः- सीमेति यावत् । 'ऋजुसूत्रवचनस्य' इति कर्मणि पष्ठी, तेन 'ऋजुत्रस्य एवमयमों नान्यथा' इति १५ प्ररूपयतो वचनं विच्छिद्यमानं यत् तत् मूलनिमेनम् अत्र गृह्यते । ननु कथं वचनविच्छेदः शब्दरूपः परिच्छेदस्वभावस्य नयस्याधार? नेप दोषः, विपयेण विषयी(पि)कथनरूपत्वादस्य । न च वचना- थोऽस्य विषयः न शब्द इति वक्तव्यम्, वचनार्थयोरमेदाद वचनमपि यतो विषयः । अथ विषय एव कि नोक्त इति न प्रेरणीयम्, शब्दनयानां यत् शब्दहतस्यैव प्रमाणत्वमिति झापनार्थत्वादेवमभि- धानम्, तस्य च पूर्वापरपर्यायेवि(यवि)विक्के एफैपर्याय एव प्ररूपयतो वचनं विच्छिद्यते एकपर्यायस्य २० परपर्यायासंस्पर्शात् । उक्कं च तन्मतमर्थ प्ररूपयद्भिः- "पलालं न दहत्यग्निर्दयते न गिरि कचित् । नासंयत जति भव्यजीवो न सिद्धयति । | पलालपर्यायस्य अग्निसद्भावपर्यायादत्यन्तभिन्नत्वात् यः यः पलालो नासौ दह्यते यश्च भसमावमनु- भवति नासौ पलालपर्याय इति। २५ । ११० २५१५० ७-८ । २ गमवि ठाणे"-"णिमेणं स्थानम्-देशीना० १०व० गा० ३७ टी. पृ० १५० ५० १७। ३-सन्तःशु-भा १ वा० विना । ४-मादिनिर्माणमा-पा० बा० विना। ५ दोत:- सी-पा०या० विना। न्यस्येति वा० वा० विना । ७ मूलनियमेनमत्रवा० वा० । मूलनियमेनमत्र आ० । मूलंनि मेनमन हा। 6 यच्छब्दहतस्येव आ० । यच्छहाहतस्यैव वा० या । यच्छब्द इती हतस्यैव वि०। १-पर्यायविक्के मा० मा० ।-पर्यायवत्यन्त(र्यायादयन्त)विविक्ते वा० बा० । १०-क एव पर्याय- भा. हा । ११ तत्त्वार्थ० टी० पृ०४०२५० २३। गगवतीसू० टी० पृ० २०५ प्र० ५० ४ (-"त्यमिर्मियते न घटः कचित्" १२ "भव्योऽसिद्धो न विध्यति" नयोप० पृ० ४०.द्वि. छो०३१॥ ४११०१० ·१० इति परैगी ] इति वचनाद- ३९८ प्रथमे काण्डे- [अजस्त्राविषयतया क्षणमा-विज्ञानमात्र-शून्यवादानामुपक्षेपः] • [१क्षणमङ्गवादः] [पूर्वपक्षा-वर्यबादिमिर क्षणभङ्गस निराकरणम् ] ननु च क्षणक्षयपरिणामसिद्धावेवं वहं युक्तम्, प्रमाणरहितस्य वचसो विपश्चितामनादरणी- ५यत्वात् । न च क्षणभयावगमे प्रमाणव्यापार-यतो न तावदध्यक्ष क्षणक्षयितां भावानामवगच्छत् प्रतीयते परैरभ्युपगम्यते वा यतः परैरन्यक्षणदर्शिनामेव प्रत्यक्षतः क्षणिकताया निश्चया प्रकल्प्यते ब्रान्तिकारणसद्भावान्न प्राक् । उक्तंच- "कचित् तदपरिक्षानं सहशापरसंभवात् । नान्तरपश्यत()मेदं मायागोलकमेदयत्। [ इति। नाप्यनुमानात् तनिश्चयः अनुमानस्य लिङ्गबलादुपजायमानत्वात् । सामान्यलक्षणं च तस्य "पघसत्वम् सपः सत्त्वम् विपक्षे चाऽसत्त्वमेव निश्चितम् । यते। तत्र पक्षधर्मवानिश्चयः-"प्रत्यक्षतोऽनुमानतो वा"। यद्यपि प्रमाणद्वयनिवन्धनः सिद्धस्तथापि सपक्षे सत्त्वं सत्तादेहतोनिश्चेतुमशक्यम् क्षणिकतया सर्वार्थानां साधयितुममिलपित्वात् ( पितत्वात्) सपक्षस्यैवाभावात् साध्यस्य तन्मावानुवन्धः स्वभाव- हेवोर्विशेषलक्षणम् मणक्षयस्य चाऽनध्यक्षत्वात् तत्र सोऽपि नाध्यमतो निश्चितः । नाप्यनुमानात् तनिधया अनवस्थाप्रसङ्गात् । तत्कार्यताऽधगमः कार्यहेतोरपि विशेपलक्षणम् । न च क्षणिकस्तु (कवस्तु कार्यतया किञ्चित् प्रसिद्ध वस्तु, प्रत्यक्षाऽनुपलम्भसाधनत्वात् तस्याः । न च क्षणिकस्स किञ्चित् कार्य सम्भवति । तथाहिन विनष्ठात् कारणात् कार्यजन्म असतोऽजनकत्वात् । नान्यनि- नटात व्यापारालीदस्य द्वितीयक्षणावस्थितेजनकरवे क्षणभङ्गभङ्गप्रसङ्गात् नियापारस च शश- २०शयदजनकत्वात् कार्य-कारणयोरेककालताप्रसक्तः। अनुपलब्धेश्वाऽत्राधिकार एवाऽसम्मवी प्रति- पेधसाधकत्वात् तस्याः क्षणिकताविधिस्त्वत्र साध्यत्वेनामिप्रेतः । न चापरो हेतुः सौगतैरभ्युपग- भ्यते । नापि प्रत्यक्षानुमानव्यतिरिकं प्रमाणान्तरं तदभिप्रायेण विद्यत इति कुतः मणिकतानिश्चयः प्रत्यभिप्राप्रत्यक्षास्त्राक्षाच) भावानां स्थैर्यप्रतिपत्तेः क्षणिकान्युपगमोऽसंमत एव । न च प्रत्य. मिहान प्रमाणम्। २५ "तत्र(वा)पूर्वार्थविधानं निन्धितं थाधवर्जितम् । अदुष्टकारणारब्धं प्रमाणं लोकसंमत" [ १ ननु क्ष-आ. हा दि.। २ करपते-बाब वा० विना। ३ -इयतं मे-भा०४ "पक्षधर्मत्वम् सपक्षे सत्त्वम् विपक्षे चासत्त्वम् इनि" न्यायप्रमू० पृ० १६०५ । "रुप्य पुनलिंडस्य अनुमेये सत्त्वमेव ॥५॥ सपक्ष एव सत्त्वम् ॥ ६॥ असपने चामत्त्वमेव निश्चितम् ॥ ७॥"-न्यायवि द्विती०प० पृ. १८-१९। ५-ममिलयित्वा-हा० ।-ममिलब्धिता-आ० ।-ममिलपितत्वा-वि० स०। ६ "स्वभाव. खसत्तामानिनि साध्यधर्मे हेतु" || १६ | न्यायवि० द्विती०प० पृ० २३। -मणं क्षय-वा० वा० विना। -सयान-वि० विना। ५-त्वात सो-मा० म० । १०-क वस्तु प्रत्यक्षा-पा० वा० विना। ११ तस्य न च वा. बा. मिना । १२-तावधिस्त्वत्रा सा मा. हा. मि०। १: "त्रिरूपाणि च त्रीप्येव लिदानि ॥ ११॥ अनुपलब्धि. समाव-कार्य चेति" ॥ १२ ॥ (न्यायविः द्विती० ५० पृ. २१) इति वचनात बौद्धमते स्वभाव-कार्याऽनुपलब्धिरूप हैनुनयमेव । १४ "द्विविध सम्पमानम् ॥ २ ॥ "प्रत्यक्षमनुमान ब" ॥३॥(न्यायवि० प्रय० ५० पू०५-६). इत्युक्तेः । १५-पतिः वा० या विना। १६-मो नमो न च भा० मा० नामो न च आ. हा० वि० । मन'-गमोऽसगत एवं' इति सुचाए। १७ "नच प्रत्यभिज्ञान प्रमाणम् । "तत्रापूर्वार्थविज्ञानं निश्चितं वाधवनितम् । अदुटकारणारचं प्रमाण लोकसम्मतम् । इति प्रमाणलक्षणयोगान" हेतुटी० ता.लि. पृ० ८७ प्र०प०४. । नयोप० पृ०३३ द्वि०प०९। १८ प्रमा- पपरीक्षा पृ. १३०५-८॥ तत्वार्यलोकवा. पृ. १७३ ० ७१ । प्रमेयक पृ० १६ द्वि०५०१२। "मान" उछमेवद-अमेवक० १० ११ वि० दिप० १०५। ] - .

·नयमीमांसा। ३१९ ५ इति प्रमाणलक्षणयोगात् । प्रत्यक्षं च प्रत्यभिशा आत्मेन्द्रियार्थसम्बन्धानुविधानतस्तदन्यप्रत्यक्षवत् सिद्धम् । न च स्मृतिपूर्वकत्वात् स एवायम्' इत्यनुसन्धाना(न)ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वमयुक्तमिति वाच्यम्, सत्संप्रयोगजत्नेन सरणपश्चादाविनोऽध्यक्षप्रत्ययस्य लोके प्रत्यक्षत्वेन प्रसिद्धत्वात् । उकंव- "न हि स्मरणतो यत् प्राक् तत् प्रत्यक्षमितीदृशम् ॥ "वचनं राजकीयं चा लौकिकं नापि विद्यते । न चाऽपि स्मरणात् पश्चादिन्द्रियस्य प्रवर्तनम् ॥ "वार्यते केनचिन्नापि तत् तदानी प्रदुष्यति । तेनेन्द्रियार्थसम्बन्धात् प्राचं वापि यत् स्मृतेः" । "विज्ञानं जायते सर्वप्रत्यक्षमिति गम्यताम्"। [लो वा प्रत्यक्ष लो०२३४-२३५-२३६-२३७] इति अनेकदेश-कालाऽवस्थासमन्वितं सामान्यम् द्रव्यादिकं च वस्तु अस्याः प्रमेयमित्यपूर्वप्रमेय- सद्भावः। तदुकम्- "गृहीतमपि गोत्वादि स्मृतिस्पृष्टं च यद्यपि । तथापि व्यतिरेकेण पूर्ववोधात् प्रतीयते ॥ "देश-कालादिमेदेन तत्रास्त्यबसरो मितेः। १५ यः पूर्वमवंगतो नाश(नांशः) स च नाम प्रतीयते ॥ "इदानींतनमस्तित्व नहि पूर्वधिया गतम्। [लो० वा. प्रत्यक्ष सो० २३२-२३३-२३४ ] इति । नन्वेवं भिन्नाभिन्नवस्तुविषयोनिबन्धा( योऽनुसन्धा)नप्रत्ययः प्राप्तः इष्यत एवैतत् यतो न भिन्नत्वे न प्रत्यभिज्ञानम् अभिन्नत्वेऽपि न प्रमेयमेदः । प्रत्यमिक्षाव्यपदेशोऽप्यस्य मेदामेदालम्वनत्वमेव २० द्योतयति यतो नैककालैकप्रमेयगोचराणां मिनप्रमातसम्बन्धिज्ञानानां 'प्रत्यमिक्षा' इति व्यपदेश, नापि सर्वथा भिन्नेषु घट-पटादिपु । न च कालस्यातीन्द्रियत्वोंदू मिन्नकालैकप्रमेयप्रत्य- मिक्षाने न प्रमेयातिरेक इति वक्तव्यम् , यतो यद्यपि न कश्चित् तत्र प्रमेयातिरेकस्तथापि घटादयः कदाचिदुपलक्षिताकारा अन्यदाऽनुपलक्ष(क्ष्य)माणाः सदसच्या सन्देहविषयतामापद्यन्ते तत्वभावा- वेदिका च प्रत्यमिक्षा तेषां सन्देहविषयतामपाकुर्वाणाप्रमाणतामनुते यतोन विषयातिरेक व मामा-२५ प्यनिवन्धनं प्रत्ययानाम् किन्तु सन्देहाऽपाकरणमपि सन्दिग्धस्य, यदा त्वविरतोपलब्धिसन्तानाःपुनः पुनरपेतसन्देहसङ्गाः प्रत्यभिजायन्ते भावास्तदा सन्देहविच्छेदाधिकफलामावात् मा भूत प्रत्यमिक्षा प्रमाणम् । नव सविकल्पकमेवैकं प्रत्यभिज्ञाशानम् अविकल्पकस्याऽपि एकत्वप्राहिणः प्रत्यमिक्षामा... नस्य सद्भावात् । तथाँहि-एकप्रमावसम्बन्धिप्रथममत्ययाऽमिन्नविषयाकारानुभवतोऽनुट्यदूपार्थमा- छविकल्पकं शानमनुभूयत एव एकत्वग्राहि च ज्ञानं प्रत्यमिक्षाशानमुच्यते इति क्षणिकाभिव्यक्तिप्वपि ३० . १ "प्रत्यक्ष प्रत्यभिज्ञा अक्षान्वय-व्यतिरेकानुविधानात तदन्यप्रत्यक्षवत् । न च सरणपूर्वकत्वात् तस्याः प्रत्यक्षता भावः सत्संप्रयोगजस्वेन सरणपश्चाद्धाविस्वेऽपि अस्याः प्रत्यक्षत्वाविरोधाद" इत्यादि-प्रमेयक पृ० ९७ दि०६०४। । २-सन्धानात् मा-पा० बा० विना । ३-कीयं वा लौकिकं ना विद्य-भा० मा० हा० ।-कीयं चालौकिक पचा विद्य-वि० ।-कीयं चालौकिकं वा विविध-आ० ।-कीर्य वा वैदिक वाऽपि विद्य-श्लोक का -पूर्व चा-चा० बा०। ५-धान प्रवाय-मा० मा०। ६ "व्यक्ति-कालादिमेदेन" को पा सरे पा० बा० बिना। ४-वगतांश वा० या० । "यः पूर्वावगतोऽशोऽत्र स न नाम प्रतीयते'-को पा० । " गृहीतमपि गृह्यते इति कथं प्रामाण्यम् । अत आह-'या' इति । तस्मिवंशे मा भूत प्रामाण्यम् अगृहीतकालान्तरसम्बन्ध पेक्षमेव तु प्रामाण्यम्" इति-छो० वा० पार्थ० व्या. पृ० २०३६० ।। -ययोऽनुषन्धन-पापा १०-तत य-बा० प्रा० । ११ यतो न भिन्नत्वेऽपि प्रमेयमेदा वा या बिना। -सामिपावे. प्र-वा० वा० । १३-विषयातिरेकस्य स्खोव' सदेहापाकरणस्यापि प्रामाण्यनिवन्धनवा-नयोप- १० ३३. पं० १३। १४ एवा मा-हा० वि० । १५-नयोप० ४० ३४०५०। समिधानं वा० वा० । १५-या प्र-मा० बा० । १८ कासिन्य-आ.1 ·. ! प्रथम काण्डे- शब्दमात्रास्वालोचनप्रत्ययावगतमेव स्थैर्यम् स एवायम्' इत्यनन्तरमनुसन्धानविकल्पोत्पत्तिदर्श नात् । तथाहि-अर्थसंसर्गानुसारिणोऽनुभवादुपजातानीलविकल्पात् तथ्यापाराऽनुसारिणो यथा नीलानुभवव्यवस्था सौगतैरभ्युपगता तथा पूर्वदृष्टं पश्यामि' इत्युल्लेखवतोऽनुसन्धान() विकल्पाच- व्यपशव्दाद्यवमासिनस्तत्त्वात् तर्बाधिगतरूपत्वं किमिति न व्यवस्थाप्यते(?) पूर्वदृष्टमेव पश्यामि ५त्युल्लेखवानुपजायमानोऽप्यनुसन्धानप्रत्यंयोन प्रत्यभिज्ञाध्यक्षतामनुभवतिक्षणिकाभिव्यक्तिषु शब्द- मात्रास्वक्षसंसर्गामावतस्तदोपजायमानत्वा चिरतरकालाभिव्यक्तीनां तु घटादिव्यतीनां अनुसन्धा- नविकल्पप्रत्ययाधिगतमेव स्थिरत्वम् इन्द्रियसंसर्गानुसरणतस्तस्य प्रादुर्भावात् । न चेन्द्रिय(या)- विषयत्वात् स्थैर्यस्य तदनुसारिणोऽविकल्पस्य वाऽध्यक्षस्य न पौपिये वृत्तिरिति वर्ष युक्तम् नीला- दावपि अस्य समानत्वात् । यथा चाक्षव्यापायनंन्तरं नीलाद्यवभासस्थाऽनुभूतेस्तस्य नीलादिविषय- १०त्वम् तथा नयनव्यापारानन्तरमंत्रुट्यद्रूपप्रतिमासानुभूतेस्तस्य तद्विषयत्वमपि व्यवस्थापनीयम् । न च पूर्वदर्शनानुसरणमन्तरेण दृश्यमानस्यार्थस्य पूर्वदृष्टवाधिगतिर्न सम्भवति, पूर्वदर्शनमरण , एव वर्तमानदर्शनग्राह्यस्य 'पूर्वदृष्टमेतत्' इत्यध्यवसायात् । तच्च दर्शनं नेदानीन्तनदशि प्रतिमाति इति तदप्रतिभासने न तदंद(तह)ष्टतां वर्तमानदर्शनग्राह्यस्याध्यक्षमधिगन्तुं प्रभुरि(भु इति कथं पौर्वापर्येऽक्षजप्रत्ययप्रवृत्तिरिति वक्तव्यम् यतः पूर्वदृष्टमेतद्' इत्युल्लेखमन्तरेणाऽपि पौर्वापर्ये गवता- १५रात् । तथाहि मलयगिरिशिखराधनुसरणकालेऽप्यॉजे दुर्शने पुरोध्यवस्थितो नीलादिर स्फुट- मैत्रुट्यद्रूपतया प्रतिमाति तद्रूपतया प्रतिमासनमेवाऽक्षणिकत्वप्रतिमासनं कथं न निर्विकल्पकप्रत्य- मिक्षाध्यक्षसमवसेयं तत्त्वम् (१)। न च निर्विकल्पकाध्यक्षेणैवकत्वग्रहणात् तदेवेदमपि सविक- पप्रत्यमिक्षाध्यक्षं गृहीतग्राहितया व्यवहारमादर्शनफलत्वात् नीलादिविकल्पवदप्रमाणम् (?) यतो गृहीतमगृहीतं वाऽर्थस्वरूपमवमासयन्ती प्रतिपत्तिः अवाधितरूपा अर्थाविसवादित्वात् प्रमाणम् २० अर्थाधिगतिफलंनिधन्धनत्वे प्रमाणस्य लोके सिद्धत्वात् । ततो निर्विकल्पकस्य विकल्पकस्य वा स्थैर्य- प्राहिण प्रत्यभिशाप्रत्ययस्य प्रमाणतेति तयाधितत्वात् क्षणक्षयस्य नाम्युपंगमाईता युक्तिसंगतां । विनाशस्य सहेतुकत्वात् हेतुसंनिधेः प्रागभावात् क्षयिणामपि भावानां कियत्कालं यावत्। स्थैर्य अनुमानादप्यवसीयते । न च नाशहेतूनामभावः 'दण्डेन घटो भना' 'अग्निना काष्ठं दग्धम्' इति नाशहेवूनामन्वय-व्यतिरेकाभ्यां लोके सुप्रसिद्धत्वात् । अन्वय-यतिरेकनिषन्धनो हि सर्वत्र २५ हेतुफलभाव तमभ्युपगच्छन् ‘हेतुमिरनाधेयत्व(ध्वं)सा घटादयः' इति प्रत्येतुं नं क्षमा। उक्तंच "अमिषावाग्निसंयोगनाशप्रत्ययसैनिधिम् । विना संसर्गितीं याति न विनाशो घटादिमि" [ 1 इति । न चावस्तुत्वा विनाशस्य कार्यत्वं न सङ्गमिति वक्तव्यम्, यतः- "भावान्तरविनिर्मुको भावोऽत्रानुपलम्भवत् । ३० अभाव संमतस्तस्य हेतोः किं न समुद्भवः ॥[ -नुसन्धान वि-मा० आहा० वि० ।-नु विचा० वा० । २-न विकल्पात् पूर्वदृष्टमेव पश्यामी- त्युल्लेखवानुपजायतो नात्यनु-पा० वा० । ३ वा धिगतिल-हा० । ४ पृ. २८९ ६०१०-११ ॥ ५-पर्यव-हा०। ६-शंस न्या-भा० मा० । “मनुत्पद्यदू-मा०। ८-धूपान-बाबाद। १ नुसंरण- पा० वा० । १०-दप्यतादृष्टतां वर्तमानंग्राह्यसाध्य-वा० बा० ।-दडपता व-वि० । ११-क्षजद-आ। १२-मत्र घु-पा० बा० ।-मनु त्रु-वि० । १३-मासमान-वा० घा० विना ।' १४-कत्वंप्र -1 १५-कात्वा-' प्र-वि० ।-कत्वे प्रवा० वा० । १६-तदेवैद सवि-वा० वा० । १५-ध्यक्षगु-भा० हा०वि०। १८-प्रव नफलकस्य वा-पा० वा०। १९-कस्या वि-मा० विना। २०-लोके धुप्र-वा० वा० । २१-यत्वंस- घटाद-मा० ।-यत्वंसंघटाद-आ० हा० मा०। २२-घातोऽग्निः संयोग नसप्रत्ययसनिधि । वां वा । घांतामिसंयोग-हा० । घातोऽमिसंयोग-आ। २३-सन्निधि । हा०वि०। १४-तां यान्ति आ० वा. घा० । “तथाहि" इत्युलिख्य श्लोकोऽयं निर्दिष्ट हेतु० टी० ता० लि. पृ०८०प्र० ६०६ । २५-शस्याका-वा० पा०। २६-त् । भावः सम-पा० घा० । पृ० १०६०२० तथा टिप्प० ४। "तथा चाह कश्चित्" इति निर्दिश्य श्लोकोऽयं समुद्भुत हेतु० टी० ता० लि. पृ०८२ प्र०६०२। लोकान्ते च तदेतत् कौमारिलं दर्शनमपनुदनाहइत्यपि नैव लिखितम् । स्याद्वादर पृ० १९३५० ६० ४ । अयं लोक "इति खयं भटेनं प्रकटनातू" इति कृत्वा रत्नाकराव- तारिकाया निर्दिष्ट रसाकरा०प्र० प० पृ०॥ ०११-२३ ॥ - -- .

·नयमीमांसा । - १० - घटेन्धनपयसां समासादितविकाराणामवस्थान्तरमेव ध्वंसं मन्यन्तें येऽप्यनुपजातविकारा प्रदीप- बुख्यादयो ध्वंसमालम्बन्ते तेऽप्यव्यकरूपतामात्मस्वभावतां च विकारमेव ध्वंसमासादयन्ति यथा नोपलम्भन्यावृत्तिरेवानुपलम्भः परेषां किन्तु विवक्षितोपलम्मादन्यः पर्युदासवृत्त्योपलम्म एव तथा भावातिरेकेणामावस्यासवेद्यत्वाद् भाव एव(वा)भावः । विशे(वैशे)पिकास्तु मन्यन्ते भवत्वनपेक्षि- तभावान्तरसंसर्गः प्रच्युतिमात्रमेव प्रध्वंसाभावस्तथापि तत्र हेतुमचा न विरोधमनुभवति ।.५ तथाहि- "स(सन् ) बोधगोचरप्राप्तस्तद्भावे नोपलभ्यते । नस्या(नश्यन्) भावः कथं तस्य न नाशः कार्यतामियात्" १ ॥ ] इति । कारणाधीनः पदार्थेषु प्रध्वंस इति तद्धेतुसन्निधानात् मागनासादितविनाश(श)सङ्गतयो भावा इत्यनुमानादक्षणिकवसिद्धन क्षणक्षयिता तेपामभ्युपगन्तुं युक्तति । [उत्तरपक्षा-बौद्धः क्षणभङ्गस्य साधनम् ] अत्र प्रतिविधीयते यदुक्तम्-'नाध्यक्षतः क्षणिकतावगमः' इति, तत्र यथा अध्यक्षमेव क्षणविश- गरुता भावानामवगमयति तथा प्रतिपादितं प्राक् वेदान्तवादिमतनिराकरणं कुर्वद्भिः । यदपि नानुमानतोऽपि तत्सिद्धि(दिः) सामान्यविशेपलक्षणायोगात् लिङ्गस्य' इति, तदसङ्गतमेचे, यतः 'सपक्षे सत्त्वम्' इत्यादिना स्वसाध्यप्रतिविम्व(बन्ध) एव हेतो निश्चितोऽभिधीयते न दर्शनादर्श-१६ नमात्रम् सपक्ष-विपक्षयोहेमावाभावयोः सर्वत्र निश्चयायोगात्-नहि पार्थिवत्वादी दर्शनादर्शन- यो: ()सतोरप्यन्वयनिश्चय इति कृतकत्वादावपि स न स्यात् । तथाहि-बहुलमदृष्टे(ट)व्यमि- चारस्यापि केनचिदसति प्रतिवन्धे सर्वत्र सर्वस्य न तथा भावावगमो नियमनिवन्धनाभावातू ने या सर्वदर्शनाव्यौप्यसपक्षविपर्ययो हेतोर्मावाभावी प्रहीतुं शक्यौ (?) यतो न हेतुमन्तः सर्व एव भावाः साध्यधर्मसंसर्गितयोऽसैंधविदा प्रत्यक्ष(क्षाः) साध्यविविक्ता या हेतुविकलतयाऽदृश्यानुपल-२० धेरभावाव्यमिचारित्वायोगात् । उक्तं च- "गत्वा गत्वा च तान् देशान् यद्यों नोपलभ्यते । तदान्यकारणामावादसन्नित्यवगम्यते ॥ [लो० पा० अर्था० लो० ३८] इति । यत्र यत्र साधनधर्मस्तत्र तत्र सर्वत्र साध्यधर्मः यत्र च साध्याभावस्तत्र सर्वत्र साधनधर्मस्याप्य- भावः इति अशेषपदार्याक्षेपेण सपःतरंयोः हेतोः सदसवे ख्यापनीय(१) स्तं । कचिदेव तादात्म्य-२५ तदुत्पत्तिलक्षणस्य च प्रतिवन्धस्यैकसिन्नपि प्रमाणतोऽधिगमेऽन्वय-व्यतिरेकयोाप्त्या निश्चयः सम्पधते नान्यथा तदात्मनस्तादात्म्याभावे नैरात्स्यप्रसङ्गात् कार्यस्य च स्वकारणामिमते (त)मावा- भावे भवतो निहेतुकत्वप्रसक्तेश्च । उक्तं च- "खंभावेऽप्यविनाभावो भावमात्रानुरोधिनि । तदभावे स्वयं भावस्थाभावा सादमेदतः" । १-चातिरेकेण मा-चा० वा० विना । २-धत्वादि एव भा-वा० वा० ।। -भावोऽस्तु मन्यन्तें वा० बा० विना। ४-स्तु म मन्य-वा० वा० । ५-सदबोध-भा० मा० । सवाध-आ० हा० वि०।- "सन् बोयगोचरप्राप्तस्तनावे नोपलभ्यते । नश्यन् भावः कथं तस्य न नाशः कार्यतामियात्" १ ॥ तालावे "अग्निभावे । तस्य "मन्यादे"-हेतु० टी० ता० कि० पृ० ८४ ० ५० १-२ । ६ नाशका-भा० मा० वा. बा विना। -ति करणाधीन प-वा० वा० विना। त्वसिद्धिर्न आ० हा० वि० । ९-१० ३१८ ५० ५। १०-ध्यक्ष क्षण-आ.1 ११-वेदान्तवादिमतनिराकरणं च पृ: २८५-१९६.। १९-१०, ३१८ ५०.१०॥ १३-क्षणयो-वा० पा० विना। १४ यत स-मा० ।-च येत सहा० वि०।-च येत, स-भावाचय स-पा० बा। १५ पृ० ३१४ १० ११। १६-निश्चतो वा० मा०। १-मात्र स-आ हा०वि० । १८-तुर्मा-आ० । १५-त्वादी दर्शनयो। आं० हा० वि० । ३०-नचा स-म० न सं-आ० । ११-व्याप्यास-वा० बा० । २२-पर्ययोह-वि०। १३-भावो ग्रहीतुं शक्यो य-बा० वा० । २५-या स- घा० बा० विना। २५-सर्वा वि-आ० हा० वि० १ २६-तुर्चिक-वि० । ३७ सत्त्वेस्याख्यापनीयेनत्क-बा. घा० ।-सत्वे ख्यापनीय नाका भा० मा० हा० वि०। १८-भाव-भावतो वा० या० हा० वि०। १५-एतत लोकद्वयम् हेतु० टी० ता० लि. पृ० ५७ ४० ६०१-३ । प्रमेयक० पृ० १०१० ५०९। । ] तथा, ३० - - ·प्रथमे काण्डे- १२३ "कार्य घूमो हुतभुजः कार्यधर्मानुवृत्तितः। सम्भवस्त(स भवस्त)दभावेऽपि हेतुमत्तां विलइयेत् ॥ यस्य च क्वचित् धर्मिणि प्रागुम(पोदर्शितप्रतिवन्धप्रसाधक प्रमाणं वृत्तमिदानी विस्तृतम् तस्य तदुपन्यासेन तन स्मृति(ग)घीयते अनुमेयार्थप्रसिद्धस्तु अविनाभाविनिश्चये तत एव ५सर्यमाणात् (N)प्रमाणान पुनदृष्टान्तप्रतिविम्वग्राहकं चे प्रामाण्यं यद्वा स्यानाधापि(१)कचिद्धर्मिणि प्रवृत्तं तस्यानुमानोपन्यासकाल एव प्रदर्शनीयमिति न तस्य प्रतिविम्वनाहिप्रमाणानुस्मृत्यर्थ पक्षी कृतार्थव्यतिरेकवान् साधादिष्टान्तः प्रदर्शनीयः अतस्तत्प्रतिबन्धप्रसाधक साक्षादेव प्रमाणं प्रदर्शनीयम् । तत्र च प्रदर्शिते न किञ्चित् दृष्टान्तप्रदर्शनेन तस्य चरितार्थत्वात् प्रतिविम्वप्रसिद्धौ च प्रमाणतः साध्यधर्म सत्यवाऽनुमेये "हतो सद्भाव इति कथं तस्य सामान्यलक्षणविरहातथाहि- १० सपक्षः साध्यधर्मवाननि)वार्थ उच्यते बाधकप्रमाणवलाञ्च(?)विपक्षा अव्यापिनो हेतुः साध्यधर्म- पत्वे च साध्यमिणि धर्तमानः कथं न सपक्षे वृत्तः यतो न सपक्षव्यवस्था वा सर्वमिच्छाव्यवस्था- पितलक्षणं पक्षत्वमपाकरोति साधयितुमिष्ट इतीच्छा(१)व्यवस्थापितत्व(त्व) पक्षलक्षणस्य सिद्धमेव सपक्षेत्वात् त्वं तु) तस्य साध्यधैर्मयोगात् वस्तुबलायातमिति न तत् तेन वाध्यते अन्यथा सपक्ष- व्यतिरिके पक्षे वर्तमानो हेतुः विपक्षावृत्तेरनैकान्तिका प्रसक्त इति सानुमानोच्छेद।। अथ पक्षीकृत- १५परिहारेणैवाऽसपक्षस्यापि व्यवस्थापितत्वात न पक्षे वृत्तोऽसपक्षवृत्तोऽसपक्षवृत्तित्वादनकान्तिका, नम्वेवं पक्षपरिहारेण (1) साध्यभावाभावयोस्तद्वान्वयं हेतुन साध्यधर्मिणीति कथं पक्षो हेतुमानपि साध्यधर्माध्यासितत्वात् । नहि 'यसादलुमेये साध्यं विनापि भावः तत्सद्भावाद्धर्मी साध्यधर्मवान्' इत्यमिधातुं युक्तम्, न च साध्यधर्मवृत्तिव्यतिरेकस्वरूपी सपक्ष-विपक्षी विहाय प्रकारान्तरस्य सम्मवा यन्त्र पक्षत्वं स्यात् बन्योन्यन्यवच्छेदरूपतया सर्वस्व बैराश्यव्यवस्थिते हेतोच पक्ष-सपक्षा- २० दिनविभागापेक्षया गमकत्वे काल्पनिकत्वमनुमानेऽप्यङ्गीकृतं स्यात् न वस्तुघलप्रवृत्तत्वम् तस्मात् साध्यप्रतिबद्धभावतयों हेतोर्गमकत्वे साध्यधर्मिण्यपि साध्यधर्मयुक एवं परमार्थतः सपक्षात्मन्ये- पासौ वर्चत इति कथं सामान्यलक्षणयोगी न स्यात् । उक्त च- "यत् कचिद् दृष्टान्तस्य (दृष्टं तस्य) यन्न प्रतिविम्वा तद्विदा तस्य तद् गमक तति वस्तुगति" इति। १-प्रमेयक० पृ० १०१ ० ५००। २ "स भवंस्त्र"-हेतु० टी० । सभवंस्खद-प्रमेयक।। ३-मचा वि आ० वि० ।-मचाविलम्ब-हा० ।-मता वि-वा० बा०। ४ प्रागुम-भा० मा० । प्रागुप्तद-आ० हा० वि० । ५-धका-मा० मा० वि०। ६-माण वृ-वा० घा० बिना। -रघायवानु-बा० वा०। ८-स्तुश्वविना- पा० बाल विना। १च प्रमा-वा० वा०बि० ॥ १०-यवास्थाद्यापि आ० । यद्यस्यान्नद्यापि वा० वा० । यद्वा स्थानावापि हा०। ११-तित-आ० वि०। १२-नीयोतस्तव प्र-आ०।-नीयोऽसत्तं प्र-पा० था। १३-दर्शने त-पा० वा०। १४ हेतो स-आ० वि० । हेतोऽस-हा०। १५-व्यापितो हे-वा० वा० । १६-क्षे व्यतः पा० पा० । १७-पक्षो व्य-हा० वि० । १८-क्षण प-भा०। १९-क्षत्वत् तस्य हा० वि० । क्षत्वन्व तस्य वा वा० ।-शत्व तस्स भा० मा०। २०-धर्मायो-पा० मा विना । २१-हारे- णो घा-पा० वा. -हारेण वा-हा० ।-हारेणेवा-वि०। २१-स्तथान्वयं आ० ।-स्तथात्वयं हा० । २३-तुनर्नासा-हा० वि० । २४-मानापि आ. हा मानोपि वि० । मानपि सध्यचध-पा० था। २५-त्वास्या नहि वा० बा० बिना। २६-सानुमेय साध्यं पा० बा । २७-कत्वप्यतु-बा० था। १८-प्रचत्वं तस्यात् वा० धा० । ३९-यावहे-बा० वा० । ३०-च पार-वा० बा० विना। ३१ दृष्टा- तसाय-वावा। "अत एव अन्यत्रोचम्" इति उक्त्वा "यत् कचिदू दृष्ट तस्य यत्र प्रतिबन्धः तद्विदः तस्य तद गमकं तत्रति, वस्तुगति । अन्यन्न "विनिश्चये" (तमानि अन्ये) यत् "लिम्कवितू "प्रदेशे" दृष्टम् "निधितम्" तस "लिजस" यन्त्र "वषादी" तद्विद. "प्रतिबन्धविदः" तस्य "वहे." तद् लिङ्गम् तत्र "यन इष्ट तत्रैव नान्यत्र"-हेनु० टी० ता. लि. पृ०१६ कि००१ BHAR ·नयमीमांसा ततो व्यवस्थितं क्षणिकत्व-त्योस्तादात्म्यातू क्वचिद् वस्तुनि वर्तमानं सत्त्वं क्षणिकत्वयुक्त एव वर्तते इति नास्य सामान्यलक्षणायोगः। सत्त्वं च भावानां न सत्तायोगलक्षणम् सामान्यादिप्वभावाद् अन्याते शाशगादिष्वति(प्वपि) भावादतिव्याप्तेश्च । न च शशशङ्गादीनामसत्त्वान्न सत्चायोग इति वाच्यम्, इतरेतराश्रयत्वप्रसके । तथाहि-नेपामसत्त्वं सत्चायोगविरहात् तद्विरहवासत्वात् इति व्यक्तमितरेतराश्रयत्वम् । अथ ५ अर्थक्रियासामर्थ्यविरहान्न तेषां सतायोगा, नन्वेवं यद् अर्थक्रियासामर्थ्ययुक्तं सत्तायोगस्तस्यैव इत्यर्थक्रियासामर्थ्यमेव सत्त्वमायातमिति व्यर्थः सत्चायोगः । अत एव सामान्यादीनामपि स्वरूपसत्त्वं अर्थक्रियासामर्थ्यात् सिद्धम् 'सत्प्रत्ययस्य सर्वत्राविशेषात् । न च सामान्यादिषुपचरितः 'सत्'- प्रत्यया अस्सलवृत्तित्वात् उत्पाद-व्यय-प्रौव्येन(व्याणां) विरोधात् एकसिन् धर्मिण्ययोगात "उत्पाद-व्यय-धीव्ययुक्तं सत् तत्त्वा० अ० ५ सू० २९] इत्येतदपि सत्त्वलक्षणमयुक्तम् । अथ१० ५, 'कथंचिद् उत्पाद-व्ययौ कथंचिद् ध्रौव्यम्' इत्यभ्युपगमा, नैतत् यतो यथोत्पाद-व्ययौ न तथा धौव्यम् यथा च धौन्यं न तथा उत्पाद-व्ययौ इति कथमेकं वस्तु यथोक्कलक्षणयुक्तं भवेत् अतोऽर्थ- क्रियासामर्थ्यमेव सत्त्वमक्षणिका क्रम-योगपद्यविरोधाद् व्यावर्त्तमानं क्षणिक एवाऽवतिष्ठत इति तदात्मतां कथमतिकामेत् । तन्न विशेषलक्षणस्याप्ययोगैः। तस्मात् यत् सत् तत् क्षणिकमेव, सन्ति च द्वादशायतनानि इति क्षणिकतायामिदमनुमानम् । अत्र च पञ्चख(ड) कपादिग्वेभ्यक्षतः सत्त्व १५ सिद्धि मनो-धर्मायतनयोः स्वसंवेदनतः स्कन्धत्रयस्वभावत्व() धर्मायतनस्य संस्कारस्कन्धस्य च विप्रयुक्तस्याभावात् चक्षुरादिच(रादि)पञ्चस्वनुमित्येति)स्तत्कार्यविज्ञानस्य कादाचित्कतया कर णान्तरसापेक्षत्वसिद्धेः देशादिविप्रकृधेषु च सर्वपदार्थेषु अभ्युपगमविपयेषु प्रसङ्गमुखेन सत्तायाः क्षणिकतासाधन(नम्) व्याप्यसद्भावे व्यापकस्य नियतसंनिधित्वा (त्वाव) व्यापकामावेच व्याप्यस्या- प्यमावात् चक्षुरादि-ध्वनीनाम् 'सन(द) शब्दस्य च प्रवृत्तिनिर्मितमेदादर्थमेदतः परमार्थतो२० भेदाभावेऽपि न धर्मिण एव हेतुवा । पारमार्थिकरूपस्यावाच्यत्वाद् विकल्पावभासिनमेवार्थ ध्वनया प्रतिपादयन्ति 'क्षणिक शब्दस्यापि क्ष(अक्ष)णिकसमारोपव्यवच्छेदविषयतया में 'स'शब्दार्थना भिन्नार्थतेति तद्वारेणापि न प्रतिज्ञार्थंकदेशता(ar) । अन्वयादिनिश्चयस्तु प्रतिबन्धनिश्चायकप्रमाण- निवन्धन स च वादास्यलक्षण प्रतिवन्धः स्वभावहेतोः प्रमाणनिवन्धना, ननु क्षणिकत्वस्य प्रत्य- क्षेणाऽनिन्धयात् कथं तत्तादात्म्यं स्वभावहेतोः प्रत्यक्षप्रमाणतः सिद्धम्। अथ 'कतका विनाशं प्रति२५ अनपेक्षत्वात् तद्भावनियता यतो भावा' इत्यनुमानसिद्धं तत्तादात्म्यम्, नैवत्। यतो निर्हेतुक त्वेऽपि विनाशस्य यदैव घटादयो नाशमनुभवन्तः प्रतीयन्ते तदैव तेपामसौ निहतुका स्यात् नान्य- देति कथं क्षणविशरास्ता भावानाम्। अथ एकक्षणमावित्वेन भावस्योत्पत्तेः प्रागपि विनाशसङ्गतिः। ननु यथैकक्षणस्थायित्वेनोत्पत्तिः स्वहेतुभ्यः तथाऽनेकमणस्थायित्वेनापि साऽविरुद्धा, दृश्यन्ते हि विचित्रशतया सामन्यः । न च यदि क्वचित् कदाचित् विनीशोद्भवे(शो भवेत्) तदा तत्काल द्रव्यापेक्षत्वाद् अन्यानपेक्षत्वहानिरिति वक्तव्यम्, विनाशेहेत्वनपेक्षत्वेनानपेक्षत्वात् अन्यथा द्विती- येऽपि क्षणे विनाशो न स्यात् तत्कालाद्यपेक्षत्वात् । - - मादिष्वविनामा-वा० वा० बिना। २ सत्वं सस्वाक्षणिकात् क्र-वा० बा० । ३-क्रामेत, वा० वा० विना । १४० ३१८ ५० १४ । ५-प्वक्षता वा०या०। ६-भावात्व-वा० वा० । -नुमितोस्ता- का-आ० हा० वि०।-सुमितास्तत्का-मा० मा०। ८ सशब्दस आ० हा० वि० । सदस्य वा० बा० । ys-मितभेदतः भा० मा०-सित्तमेदादमेदता बा० बा० । १० न सच्छब्दार्थतेति त-मा० मा । ११-शतां त्वया-वा० वा। १२ "यद्भाव प्रति यौव हेत्वन्तरमपेक्षते । तत् तत्र नियतं ज्ञेयं खहेतुभ्यस्तयोदयात् ॥ निर्निबन्धा हि सामग्री खकार्योत्पादने यथा । विनाश प्रति सर्वेऽपि निरपेक्षाश्च जन्मिनः" । -तत्वसं० का० ३५४-३५५ पृ० १३२ । १३ नाशनमनु-आ० हा० वि० । नशनमनु-भा० मा० ।' १४-नाशाद्भवेत् त-मा० ।-नाशावेत- भा० ।-नाशौद्भिवेत् त-वि० ।-नाशौद्भवे त-हा० । १५ अन्यादपेक्ष-मा० मा हा० वि० । मस्यादपेक्ष- पाका १६-गहेतुनपेक्ष-भाल मा० ।-शहेतुत्वनपेक्ष-आ० हा० वि० । 1 - ·३२४ प्रथमे काण्डे- नच क्रम-योगपद्याभ्यां सामर्थ्यलक्षणं सत्त्वं व्याप्तम् क्रमाऽभमनिवृचौ च नित्यात् सत्त्वं निवर्तमान क्षणिकेम्वेवावतिष्ठत इति सत्त्वयुक्तस्य कृतकत्वस्य गमकत्वमू, यतः क्षणिकत्वे सति क्रमाऽक्रमप्रतिपत्तेरसंभव एव । तथाहि-येन मानक्षणेन तत्पूर्वकं वस्तु प्रतिपन्नं न तेनोत्तर- कालभावि, येन चोत्तरकालसङ्गतं न तेन पूर्वकालालीढमिति कथं क्रममतीतिः? योऽपि पूर्ववस्तु- ५मय(प्रतीसोनन्तरमपरस्य ग्राहकास क्रमग्राही भवेत् तथा च क्षणिकत्वमस्य स्यात् धौद्धस्य च काल एव नास्ति इति कथं तस्य क्रमग्रहः भिन्नकालवस्त्वग्रहा(हे) कोलाभावे चानेकवस्तुरूप एव कम (म) तथा, नित्यस्यापि क्रमकर्तृत्वं न विरुष्यते-यथा च नित्यस्य क्रमकर्तृत्वादनेकरूप- त्वातत्व) तथा क्षणिकस्यापि स्यात् । अथ क्षणवद् द्वितीये क्षणे नित्यस्याप्यभावो भवेत् कार्या- भावात् , अयुक्तमेतत् कालाभावाद् भवन्मतेन । भवतु वा ग्रहस्तथापि कथं फ्रमाऽममाभ्यां सत्त्वस्य १०च्यातिः क्रम-योगपद्यव्यतिरिकप्रकारान्तरेणाप्यर्थक्रियासंभवात् न च प्रकारान्तराभावनिश्चयो दृश्यानुपलम्मात् ततो विशिष्टदेशादावेवाभावनिश्चयप्रसके न सर्वत्र सर्वदा वा । नाप्यदृश्यानुपल. म्मात् तदा(द)भावनिश्चयः तस्य संदेहहेतुत्वात् । तलानित्येपु क्रमाक्रम(मा)योगेऽपि सत्यानिवृत्त ज्यं सत्वस्य "क्षणिकमा(कस्वभा)वत्वं प्रमाणतः सिद्धं येनाऽन्वय-व्यतिरेकनिश्चयो भवेत् ? यद्यपि क्रमाक्रमान्यां सत्वस्य न्याप्तिः प्रकारान्तराभावात् "सिद्धा चति)थापि क्रमाक्रमायोगो न नित्येषु १५प्रत्यक्षादिना सिद्धः नित्यानामतीन्द्रियत्वात् तदसिद्धौ न तेषु सत्त्वनिवृत्तिसिद्धिस्तदसिद्धी च न सत्त्वस्य क्षणिकस्वभावत्वसिद्धिः । किञ्च, सत्यात् क्रम-योगपद्यानुमानं स्यात् ताभ्यां तस्य व्याप्त- त्वात् नतु क्षणिकत्वानुमानम् तत्र क्रमकर्तृत्वासंभवादिति । अत्र केचित् प्रतिविदधति-"प्रत्यक्षसिद्धि) एव क्रम-योगपधे । तथाहि-सहभावो भावानां योगपंचम् क्रमस्तु पूर्वापरमावा, स च ऋमिणाममिन्न एकप्रतिभासंच तत्प्रतिभासः । अथै- २०कप्रतिभासानन्तरमपरस्य प्रतिमासः क्रमप्रतिभासः नत्वेकस्यैव अतिप्रसङ्गात्, एवमेतत् किन्तु यदै- कप्रतिभासा न तदा परस्य, तदा तत्प्रतिभासे योगपधप्रतिभासप्रसक्तः । तसाद मिणोः पूर्वाऽपरमा नाभ्यां ग्रहणे तदभिन्नक्रमोऽपि गृहीत ऍव, केवलं पूर्वानुभूतपदार्थाऽऽहितसंस्कारप्रवोधात् 'इद- मसादनन्तरमुत्पन्नम्' इत्यादिविकल्पप्रादुर्भावे क्रमो गृहीत इत्ति व्यवस्थाप्यते । अमे(मि)गोहेऽपि कथञ्चिदानुपूर्व्या "विकल्पानुत्पत्तौ क्रमाहव्यवस्थापनायोगात् अत एव ऋमिणामेकाहेऽपि न २५क्रमग्रहो व्यवस्थाप्यते । अपि च, कथं कालाभ्युपगमवादिनोऽपि क्रमग्रहः सर्वकार्याणामेककाल- त्वात् न च मिन्नकालकारणोपाधिक्रमात् कार्यक्रमोयुक्तः, कालस्याऽभिन्नत्वेनाभ्युपगमात् तानत)- योगाद् भावानां क्रमसद्भाव इति । न च पूर्वापरस्पत्वात् 'कालः क्रमवान्' इति वक्रव्यम्, यत- स्तस्याऽपि यद्यपरकालापेक्षा क्रमस्तदाऽनवस्थाप्रसक्तिः। अथ स्वरूपेण तस्य क्रमस्तथासति कार्या- णामपि वहूनामसहायानां क्रमो भवेत् असाकं तु लोकप्रतीत्या 'पूर्वाह'आदिप्रत्ययविषयो महाभूत- ३०विशेषः कालोऽस्त्येव तद्भदात् क्रमादिप्रतीतिर्युक्तेव । नापि नित्यस्य प्रकारान्तरेण कर्तुत्वसङ्गतिः यत एकदेशकार्यकारणानेक () करणे ह्यन्यदा प्रकारान्तरेण करणेऽङ्गीक्रियमाणे वस्तुनः स्त्रमा चमेदाद मेदनसक्तिरिति नैकत्वम् पुनः पुनः कार्यकरणे च क्रम एव न प्रकारान्तरसद्भावः । न च १-नक्षणेम तत्पूर्व-मा० मा० ।-नक्षणेन त्पूर्व-पा० वा० । २ "म चैतच्छक्यं वक्तुम् कम-योगमद्ये एव भावाना न सिद्ध व्यतिरिक्षकालपदार्थानभ्युपगमादिति"-तत्वस० पनि० पृ. १४४ ६० १५। ३ कालो भा- बा० वा०। ४ श्रम तथा हा० वि०। ५ क्षणस्यापि वा० वा.। ६ भवनु घा वा० वा.। -प्रसके। तत्सदा या मा० मा०।-प्रसक्त तत् सर्वत्र सर्वदा वा हा०वि०। ८ वादयुक्तह-वा० बा०। ९. स्थानित्यत्वेषु वा० वा० । १० सरवानिवृत्तिः मा० हा. वि. । सत्त्वानिवृत्ते मां० मा०। ११ क्षणि- कामा-वा० वा० । १२ सिद्धोत-मा० मा० मा० 1 सिद्धो मि नथापि तमाक्रमायो न नित्य-हा० । सिद्धोमि नथापि च्यापि त्तकमायो न निसे-वि०। १३-सिद्धि च वा. वा० विना। १४ नक्ष- हा०वि०। १५-पद्य क्र-वि० विना। १६-सश्चात-बा० या । १४-स अ-आ. हा०वि०। १८ एवं हा०वि० । १९-करप्यपा-मा०मा० हा०।-कल्पाप्रा चा वा० आ० । २० क्रमेणोन-मा० आ० हा०वि०। क्रमणोन-मा०। विकल्पानुपपत्तौ वा वा० विना। १२-कल्प्यानु-हा० । २३-त्वात् कालान काला का वा० वा० वि० विना । २४-दा-कदा बा० आ०३, २५ कर्वसं-पा० वा० विना। २६ कारणे शन्यदा मा० मा० । कारणात्येक करणे.व्यत्पदा वा० वा०। १ ·नयमीमांसा। ३२५ प्रकारान्तरे(रेण) 'नेकदा कार्य करोति पुनः पुनश्च करोति' इत्येवं करणमभ्युपंगन्तव्यम् भावस्या- वस्तुत्वप्रसक्तः सर्वदाऽकर्तृत्वात् । अथ 'एकदा कार्य करोति पुन(नः) पुनश्च न करोति' इति प्रकारान्तरेण करणममिमतं तथापि न यदा (पि यदा) न करोति न तदा (ति तदा ) अवस्तु- त्वमेव प्रसकम् । तसाद घटादिः पदार्थोऽर्थक्रियाकारी क्रमाक्रमाभ्यां प्रत्यक्षसिद्धः स एवायम्' इति ज्ञानादक्षणिकश्च प्रतीयत एव । तस्यैककार्यकरणं प्रति यत् सामर्थ्य तत् तदैव न पूर्व ५ न पश्चात् तत्कार्याभावात् सामर्थ्य तु ततोऽव्यतिरिक्तमेव उत्तरकार्यात्पत्तावप्येवं द्रष्टव्यमिति सामर्थ्यमेटेन पदार्थमेदात् कथं न क्षणिक एव क्रमाक्रमयोनियमः ? अनो यत्र सत्त्वं तत्र प्रमाक्रमप्रतीतावपि क्षणिकत्यप्रतीतिरेव, य एव क्षणिक क्रमाक्रमयोनियमो नित्येऽप्ययमेव न (1) योगः ततो घटादौ यदेतन्नित्यत्वं प्रतीतिविषयत्वेनाध्यवसितं तत् सत्वविरुद्धमिति क्रम-योगपद्या- भ्यामर्थक्रियाविरोधो नित्यस्य सिद्ध उच्यते । यथा च दृशेषु घटादिपु क्षणिकत्वव्यामं सत्त्वं तथाऽ-१० दृष्टेष्वप्न्यविशेषादिति सर्वोपसंहारेण व्याप्तिमवगत्य यथा यथा तेषु सत्त्वं निश्चीयते तथा तथा क्षणि- । कत्वानुमानम् यत्र च सत्त्वानिश्चयस्ता सत्वाशदया गशविपाणादिष्विय न क्षणिकत्वप्रतीतिरन्यत्र प्रसङ्गसाधनात् । न च तत्राप्यनुमानवैयर्य बाधकप्रमाणाव क्षणिकत्वस्य(स्था)निश्चितत्वादिति वाच्यम् प्राग् गृहीतव्याप्तिकस्य सत्वनिश्चयमात्रेणैव क्षणक्षयाधिगतेर्वाधकप्रमाणवैयर्थ्यात् । ये तु विप. क्षाद् व्यावृत्तत्वेन क्षणिकत्वव्याप्ति सत्त्वस्य सर्वत्रावगम्य तत्रैव सत्त्वात् क्षणिकत्वमनुमापयन्ति तेषां १५ ध्यातिप्राहकादेव प्रमाणा(णात्) क्षणक्षयस्य सर्वत्र निश्चितत्यादनुमानोत्थानमेव न स्यात् त्रैलोक्यस्य च सर्वस्य प्रत्यक्षत्वाद्धर्मसिद्धिच तेषां दोपा असिद्धश्च हेतुः मामोति पक्षीकृते च सर्वसिन धर्मिणि बाधकं च स्यात् । यदि विपेक्षाभावस्सिद्धस्तदा साध्यस्यापि सिद्धत्वादनुमानोत्थानन स्यात् अन्यैश्च धर्मी न सिद्ध इति कथं वा कस्य प्रवृत्तिरिति, यत् किञ्चिदेतत् (तत्) स्थितमेतत् सत्त्वविशिष्टस्य कृतकत्वस्य क्षणिकत्वेन सह तादाम्य(म्य) प्रमाणनिश्चितमिति कथं नान्वयव्यतिरेकनिन्धयः? यद्वा२० सत्वविशेषविकलस्याऽपि कृतकत्वादेः क्षणपरिणामे साध्ये नानेकान्तिकत्वम् यतस्तस्य प्रथमे क्षणे य एव स्वमायो द्वितीयेऽपि क्षणे स एव चेत् तदा प्रथमक्षणवदभूत्वा भवनमेव प्रसक्तमिति क्षणिक- । त्यम् । अथ प्रथममणे जन्मैव तस्य न स्थितिः द्वितीये स्थितिरेव न जन्म एवमपि क्षणिकस्वप्रस- तिजन्म-जन्मिनोः स्थिति-स्थितिमतोश्याभेदात् । न च द्वितीयेऽपि क्षणे जन्मव्यतिरेकेण स्थिति- युक्ता। अथ तत्राऽपि जन्म तर्हि न तदा स्थितिद्धितीयादिक्षणभावित्वात् तस्याः एवमुत्तरोत्तर-२५ क्षणेष्वपि सर्वदोत्पत्तिरेव न स्थितिरिति" क्षणक्षयित्वमेव उत्पत्तिश्च हेतुकृतेति तत्रैव कृतकत्व (?) स्थितौ तस्मात् कृतकत्वस्याक्षणिकत्वविरुद्धत्वान्नानकान्तिकत्वमिति सत्वानन्तर्भूतस्याऽपि कृत. कत्वस्य ज्याति प्रमाणनिश्चितेत्यत्राप्यन्वय-व्यतिरेकनिश्चयः। परे तु सत्त्वलक्षणस हेतोस्तादात्म्यस्वरूप प्रतिवन्धो विपर्यये वाधकप्रमाणनियन्धन इत्येवं वर्णयन्ति । यत्र क्रम-योगपद्यायोगो न तस्य कचित् सामर्थ्यम् अस्ति चाऽक्षणिकेपु सै यि(इ)ति तेपां३० सामर्थ्यविरहलक्षणासत्यसिद्धौ ततो निवृत्तौ सत्त्वमर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणं भणिकेष्वेवाऽवतिष्ठत इति सत्त्वस्य क्षणिकत्वस्वभावतासिद्धिः अनेन हि वाधकेन प्रमाणेन सत्त्वविरोधमसत्व (सत्त्वविरुद्धम- सत्त्वं) क्षणिकप्वाकृष्यते । न च विरुद्धयोरेका समवधानमिति ततो विरुद्धानेकान्तिकते अपि नाशङ्कनीये। अथ कथमर्थक्रियासामर्थ्यनिवृत्ति(त्तिः) क्रम-योगपद्यनिवृत्तिनिमिक्षा तयोस्तद्वधाप - १-काराणांतरे वा० घा० । २-श्च न करोति पुनः पुनः कारणमन्यु-वा० वा० । ३-ति पुनश्च नक-वा० वा. हा० वि० ।-ति पुनः क-मा० मा०। ४-गममि-पा० या० विना। ५ तदापि बाबा. विना। -दाय-आ०, हा० वि० ।-दा न करोति तदा वस्तु-चा० या०। ७-दार्थमे त क मा० मा० हा० वि० ।-दार्थवत् क-आ०। ८-च तयो-वा० घा०। -दिग्विति क्ष-चा० या० । १०-सगासा-बा० या। -सिन्नध-पा० वा०। १२-पक्षो मा-वा० वा० । १३-न्यश्चाध-वा० वा० विना। १४ कस्य वृ-वा०या० । १५-श्चिदेतत् स्थितमतत् स-भा० मा० ।-श्चिदेतत् स्थितमन सत्व-मा० हा० वि० । १६ यथा मा० हा०वि० । १५-कल्पया-आ। १-कमथ वा० बा० । १९-ति क्षयित्व-भा० मा० । २०-कत्वं न स्थिते ते तमा-मा० वा० ।-फत्व स्थिती मा० मा० । २१ सत्तेति वा० या विना । २२-सत्वो सिद्धो ततो पा०या० । २३-सत्वं वि-श्रा० । १४-धमत्व-मा०मा० । 1 ·प्रथमे काण्डे- ३२६ कत्वात्? अयात्राऽपि यदि व्याप्यव्यापकमावो वाधकान्तरनिवन्धनस्त(नस्त )दा वाधकान्तरं तत्रा- प्यन्वेपणीयम् तथा तदन्यत्रापि इत्यनवस्याप्रसक्तेर प्रतिपत्तिः, असदेतवः यतः क्रम-योगपद्याभ्यां सामर्थ्यस्य व्याति प्रकारान्तरासंभवतो निश्चितेति कुतोऽनवस्था? प्रत्यक्षवलादेव च प्रकारान्तरा- संभवो निश्चितः । प्रत्यक्षस्थाऽभावविपयत्वविरोधात् नेति चेत्, न; भावमेय कमेणेतरेण चा ५कार्योदयलक्षणं प्रतिपन्ना(पद्य) अध्यक्षेण वैराश्यव्यवस्थापनतः प्रकारान्तराभावसाधनात् । तथाहि-यथा क्रमेण योगपंधेन वा स्वकार्यमुत्पादयन्तो घटादयो भाषा अध्यक्षविषयतामवलम्वन्ते तदेनररूपविवेकिनो ज्ञानात्मनि तथैव प्रतिभालन्ते यतः खस्वभावव्यवस्थितयो नात्मानं परेण मिश्र- यन्ते भावास्तस्याऽपरत्वप्रसङ्गात् तथा चे सर्वत्र सर्वस्योपयोगादिप्रसनः । न चाऽसाधारणरूपा- ध्यासितेपु प्रतिभासमानेषु तेपु तत्राऽसतो रूपस्याऽवभासो युक्तः अहेतुकतापत्तेः एवं चाक्षस- १० विदादा) प्रतिनियतविषयता प्रमाणपरिदृष्टा 'हीयेत अहेतुफत्वे प्रतिमासस्य विषयान्तराऽघमासन- प्रसक्त अक्षस्य नियामकत्येप्यविद्यमानाऽनुफॉरणे(कारण) न संविदशादर्थात्म(त्मा)नः स्वरूप- मासादयेयुरिति नियतार्थाध्यवसायतः प्रवृत्तानां नार्थक्रियाप्राप्तिः स्यात् मरीचिकादिपुजलाय(ध्य) वसायिनामिव । नापि सुख-दुःखप्राप्ति-परित्यागौ स्यातामिति क्रमवकार्यसामयादीयमानमध्यक्ष तद्रूपमेवानुकुर्वत् इतररूपा(प)प्रतिमासविविक्ततया स्वसंवेदनेन "संवेद्यमानं यथाऽनुभवं पाश्चात्य १५ विकल्पवयं जनयति तत पत्र विभाग संपद्यते 'क्रमांवे(वि) तत् कार्य नौक्रमम्' इति तसात् सर्वस्य तनाप्रतिभासमानस्य 'यदेवं न भवति तत् क्रममावि न भवति' इति सर्वस्येतरप्रकारतया व्यवस्थितेः सिद्ध एव तव्यतिरिक्तप्रकारान्तराभावः अन्यथा तदन्यतया तस्य व्याप्त्यमावे सविप- यव्यवच्छेदीत् तद्रूपतापरिच्छेद एव तस्य न स्यात् । परिच्छेदो हि तबसाधारणरूपानुकरणमेव तच्च नास्तीति तत्सद्भावे घा कथं न अतद्रूपव्यवच्छेदः, यतो नाकारान्तराऽसंसृष्टरूपानुकरणस्तदन्य. २० (णतः अन्यत् तदन्य)व्यवच्छेदनं नाम ततः सर्वस्य तदतद्रूपतया व्यवस्थितेः प्रकारान्तरामावः कथं न सिद्धिमध्यास्ते? एवमितरप्रकारप्रतिपचावपि शेयम् । क्रमश्च तदन्यासाहित्यमुक्का स चैक- क्षणमाविनाप्यध्यक्षेण वस्तुस्वरूपं गृहता तव्यतिरिको गृहीत पैवेत्यप्युक्तम् । यदपि उपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वे प्रकारान्तरस्य देशादिनिषेध एव स्यानात्यन्ताभावः अनुपल- घिलक्षणप्राप्तत्वे विप्रकप(पि)णां नाऽभावनिश्चय इति कुतोऽध्यक्षता प्रकारान्तराभावसिद्धिा' २५ इत्युक्तम्, तदप्युक्तोत्तरमेव, यतः कार्यान्तरासाहित्य कैवल्यमलपदो क्रमः, योगपद्यमप्यपरैः वीजा- दिकार्यस्तस्य साहित्यम्, प्रकारान्तरं च तदुभयावस्थाभावेऽप्यपदेरन्यथामवनमध्यक्ष(सं.) तस्यान्यसहितश्च(स्य?) केवलस्य चाडरादिसंभावस्य भावस्य भाव उपलभ्यमान उपलब्धिलक्षणप्राप्त एवस्वभावाझम-योगपद्यस्वभावयहिभूतो नोपलभ्यते उपलम्यवस्तुनोऽपरसाहित्य कैवल्ये वा अपनीते १ वाधकान्तरनिवन्धनं तदा आ० हा० वि० । वाधनं तदा। २ क्रमेणान्तरेण वा वा० वा. बिना। -पत्ताध्य-वा० वा० मा० मा०। ४ाश्यं व्य-आ० । वैराश्यं च- "कृतकाकृतकत्वेन द्वैराश्य कैश्चिविष्यते । क्षणिकाक्षणिकत्वेन भावानामपरैर्मतम् ॥ -तत्त्वस० का० ३५२ पृ० १३२ ॥ "इह हि नैयायिकादयः क्षणिकमेकमपि वस्तु नानीति मन्यमाना कृतकाकृतकत्वेन भावाना द्वराश्येमव- स्थापयन्ति । अपरस्तु वात्सीपुत्रीयादिमि क्षणिकाक्षणिकत्वेनापि भावाना द्वैराश्यमिप्यते । -तत्त्वसं० पछि पृ० १३२६०५ तथा 1 ५-पधेन स्व-पा० वा० विना । -स्यन्ते तदित-वि० । स्यन्ते न वदे-वा० घा० । -किनऽज्ञा-वा०या० । ८ एतदर्यक "सर्वभावाः खमावेन" इत्यादि-पद्यं पूर्व समायातम्-पृ० २४३ पं० १७ तथा टि० म० २०-२१ । तदेव च पद्य विद्यते सिद्धिवि० टी० लि. पृ० ५३० ५० १। तत्त्वोपालवे लि. पृ० १२७ दि० ६०२ ९ च सर्वस्यो-भा० मा० । १०-यतावि-वा० बा०। ११ प्रताण-आ० हा० । प्रतारण-विः । १२ हीयते आ० वि०। ११-सवेरस्य निवा० वा०। १४-कारेणे वि० । १५-मादी-वा० बा० । १६ संविध-आ० । १७ एव हा०वि०। १८-भाव त-वा. या०। १९ नाकाम-पा० वा. विना। २०-दान-पा० बा० । २१-नुकार-हा- वि० । २२-समा-मा० मा. आ. हा० ।-सामा-वि । २३ एवेत्युक्तम् मा० । १४-कर्पणा ना-हा०वि० । २५ पृ. ३२४ ६०१०। २८-स्तस्या सा-हा० वि० । २५ स्यान्य हि-पा० धा० बिना। २८-स्खमावस्य भाव उप-हा० वि० । खमाव उप-वा०या० । १९-हिर्भूते नो या था । - ·नयमीमांसा। ३२७ तद्विविक्कदेशाय(ध्य )वसायिनोऽध्यक्षस्थानुभवादभावसिद्धेः । अकुरदस्तु(?)स्य कार्यस्य क्रमाक्रम- भावव्यतिरेकेणाभावेऽन्यदामायो न(?) क्षतिमावहति तसात् प्रत्यक्षन एवं प्रकारान्तराभावसिद्धि (a) क्रम-योगपद्ययोगेन कथं न सामर्थ्यस्य व्याप्तिर्मवेत् ! अत एवं न्यायाद् देश-कालविप्रकर्षिणो भावास्तथाविध कार्य ये विदधति क्रमेतराभ्यामन्यथा न ते कर्तुमर्हन्ति अन्यथा तस्यैवासम्भवात् । तथाहि-यद्यपि देशादिविकटता तेषां तथापि कार्यस्य भावो एकार्यधर्मव्यतिरेकेण न ५ सम्भवति कार्यमानस्य विशेषाभावात्, कार्यता हि कस्यचिद् भावे भवनम् तच अन्यसहितस्य केवलस्य वा नान्यथा इत्यत्र प्रत्यक्षाऽनुपलम्मतः सिद्धम् यथा च प्रत्यक्षानुपलम्भस्तद(:)भावमा- वित्वसिद्धेः कार्यतायामहरादेः सर्वत्र तथैव तल्लक्षणव्यवस्थाविशेषाभावात् तथा कार्यस्य भावोऽपि प्रकारद्वयेन सर्वत्र नान्यथा विशेषाभावाद् भवनमानस्येत्यनुपलब्धिलक्षणासानामपि क्रम-योगप- द्याभ्यामर्थक्रियासामर्थ्यस्य व्याप्तिः । अनुमानतोऽपि सर्वत्र प्रकारान्तराभावः सिद्ध्यत्येव । तथाहि-१० अन्योन्यव्यवच्छेदरूपाणामेकनिषेधेनापरविधानात् तस्याऽपि प्रतिषेधे विधि-प्रतिपेधयोरेकत्र विरोधादुभयनिषेधात्मनः प्रकारान्तरस्य कुतः सम्भवः प्रयोगात्र यत्र यत्प्रकारज्यवच्छेदेन तदि- तरकप्रकारव्यवस्थापनम् न तत्र प्रकारान्तरसम्भवः, तद्यथा नीलप्रकारव्यवच्छेदेनानीलपकार- व्यवस्थायां पीते, अस्ति च क्रमाऽमयोरन्यतरप्रकारव्यवच्छेदेन तदितरप्रकारव्यवस्थापन व्यवच्छियमानप्रकाराविषयीते सर्वत्र कार्यकारणरूपे भाव इति विरुद्धोपलब्धिः । व्यव-१५ च्छिद्यमानप्रकारेतरव्यवस्थापन प्रकारान्तरत्वं प्रकारान्तरंश्च (1) ततो बहिर्मावलक्षण इत्य- नयोस्तथोऽन्यथारूपयोः परस्परपरिहारलक्षणत्वात् । न च अत्रापि वाधकान्तराशङ्कया अनवस्था नमाशङ्कनीयम् (१) पूर्वप्रसिद्धस्य विरोधस्य सरणमानत्वविरुद्धोपलब्धिपु हि धर्मिणि सद्भावमुपदर्शि विरोधमेव घाधक(?) साद् विरुद्धयोरेकनासम्भवात् प्रतियोग्यभावनिश्चयः शीतोष्णस्पर्शयोरिव भावामायोरिव वेति कुतोऽनवस्था। २० अथ कथं क्रमयोगपद्यायोगोऽक्षणिकेषु भावपूच्यते । न तावद् अक्षणिका क्रमेणार्थक्रिया- कारिणः अकारकावस्थाऽविशेषात् प्रागेव द्वितीयादिक्षणमाविनः कार्यस्य का(क)रणप्रसगाच्च तत्कारकस्वभावस्य प्रागेव सन्निधानात् । न च तदैव सन्निहितोपा(त्पा)दकानां कार्याणामनुदयो युका पक्षा(आ)दपि तत्प्रसक्ते (के) । न च सहकारिक्रमात कार्यक्रमः इति वक्तव्यम् यतैः सहकारिणः किं विशेषाधायित्वेन तथा व्यपदिश्यते(न्ते), आहोखिद् एककार्यप्रतिनियता(मा)-२५ चक्षुरादय इंवाक्षेपकारिणः स्वविज्ञाने ? तत्र यदि प्रथमो विकल्प, सन युक्ता, तजनितविशेषस्या- थान्तरत्वप्रसक्तेः यतो नै तस्मिन्निष्पन्ने पञ्चानिष्पद्यमानो मिन्नहेतुको वा तत्स्वभावो युक्तः "अयमेव हि भेदो भेदहेतुर्या विरुद्धधर्माध्यासः कारणमेदश्च । 1 ततधेन मेदो न कचि- दप्ययं भवेत् अन्यनिमित्तामावात् । प्रतिभासमेदादिति, ननु प्रतिभासमेदोऽपीतरेतरप्रतिभासामा- वरूपतया विरुद्धधर्माध्यासरूपता(ता) नौतिवर्तते, मैदे वा(चा)तिशेयस्य तद्वस्थ एवासौ भाव ३० १-देस्तु म्य का आ० ।-पदेस्तु स्य का-हा० ।-रादे स का-पा०या० ।-रादेस्तु म-वि० । -वन न्या-वा० वा० । ३-था ते वा० वा० । ४-महंति वा० वा० ०। ५-कार्यस्यामा आ० हा० वि० । ६ दृष्टा का-हा० । -तस्या के बा० वा० । ८-मतस्त-वा० बा० । -वाद् भवनकार्यस्य भावि प्रकार-वा०या० । १०- यत्र त् मका-वा० वा० मा० मा० । ११-लब्धि व्यध-बा० घा० ।-लन्धि विद्य-वि०।-लब्धि धमान-आ० हा० । १२-स्थापन रतत्वं प्रकारान्तरत्वं प्रकारान्तरच संमवश्व ततो वा० वा० ।-स्थापन प्रकारेतरव्यवस्थापन प्रकारान्तरच ततो भा० मा०। १३-थारू-आ० वा. वा० विना। १४-लब्धि हि आ. हा०वि० । १५ तसा यनतरं प्रकारान्तरकत्रा संम-चा० था। १६-चयोरिवेति आ०। १७-धानन्न च वा० बा० । १८ कार्याक्र-पा० वा०। १९ प्रमेयक० पृ०४ प्र०५०४। २०-था व्युप-पा० बा० ।। २१ इच क्षेप-चा० वा० । २१-स्तरम-वा० प्रा० । २३ न भाव इति पश्चानिष्पद्यमानो वा० बा० । २४-भावात् प्रतिमासमेदोपीतरेतर-वा० प्रा० । २५ नाति प्रवर्त,वा०या० । २६ "मेदे सम्वन्धासिद्धस्तदवस्थमेव अकारकत्वमेन्छेया पूर्वावस्थायामिव पश्चादपि अनुषण्यवे', प्रमेयक० पृ० ४५० ५० ५१ १५-अयतवस्था एवा-वा० प्रा० ।

·३२८ प्रथमे काण्डे- इति पश्चादप्यकारकः पूर्वावस्थायामिति(मिव) । तेसादेवातिशया(यात्) कार्यस्योत्पत्तस्तत्र भावे कारकव्यपदेशो विकल्परचित एव भवेत् । अथ द्वितीयो विकल्पोऽभ्युपगमविपया, सोऽपि न युक्ता यतो न नित्यानामेककार्य प्रतिनि- यमलेक्षणं सहकारित्वमसामिरपद्यते किन्तु अक्षणिकत्वे प्राक् पश्चात् पृथग्भावसम्भवातू ५कार्यस्य तथा क्रियाप्रसङ्गेन 'सहैव कुर्वन्ति' इति सहकारित्वनियमो न युक्तिसङ्गतो भवेत् यतो नति (ते) साहित्येऽपि पररूपेणैव कार्यकारिणः स्वयमकारकाणामपरयोगेऽपि तत्कारित्वासम्भवात् सम्भवे वा परमार्थतः कार्यनिवर्तको भवेत्, स्वात्मनि तु कारफत्वव्यपदेशो विकल्पनिर्मित एव भवेत् । ऐवं च नाखानुपकारिणो भावं कार्यमपेक्षेनेति तद्विकलेभ्य एवं सहकारिभ्यस्तत् समुत्पद्येत अथवा तेभ्योऽपि न भवेत् स्वयं तेपामप्यकारकत्वात् पररूपेणैव कर्तृत्वाभ्युपग- १०मात् । अतः सर्वेषां स्वयमपकर्तकत्वा( मकर्तृत्वात् ) पररूपेणाप्यकर्तृत्वात् सर्वथा कर्तृत्यो- च्छेदतो न कुतश्चित् किञ्चिदुत्पद्येत । तस्मात् स्वरूपेणैव कार्यस्वभावाः कर्तार इति न कदी- चित् तत्क्रियाविरतिरिति कुत एकार्थक्रियाप्रतिनियमस्वरूपमक्षणिकानां सहकारित्वम् ? सामग्रीजन्यस्वभावतया कार्यस्य तस्याश्वापरापरप्रत्यययोगरूपतयायोग( याऽयोगे) प्रत्येक तक्रियास्वभावत्वेऽप्यनुत्पत्तिरिति चेत्, व्याहतमेतत्, यतोऽयमेकोऽपि क्रमभाविकार्योत्पादने १५समर्थः ततः कथमेपां भिन्नकालापरापरप्रत्यययोगलक्षणानेकसामग्रीजन्यस्वभावता? एकेनापि तेन तजननसामर्थ्य(य) विनाणेन तानि जनयतन्मानि(जनयितव्यानि) न हान्यथा केवलय तजनन- स्वभावता सिद्ध्यति, तस्याः प्रा(स्या कार्यप्रादुर्भावानुमीयमानस्वरुपत्वात् कार्याणि च कारणा- न्तराण्यपेक्षमाणानि कथमयमुपेक्षते? अनास्य तानि हठादेव जनयेत् कार्याणि । यो हि यन्न जनयति नासौ तजननस्वभाव, न चायं केवलः कदाचिदप्युत्तरोत्तरकालभावी नि प्रत्ययान्तरापेक्षाणि कार्याणि २० जनयतीति तत्स्व( ति न तत्स्व )भावो भवेत् । अतत्स्वभावश्च प्रत्ययानन्त(यान्त)रसन्निधानेऽप्यत्य- करूपो नैव जनयेत् । स च केवलोऽपि वजननस्वभाव इति ततस्तेपामुत्पत्ति चरबोधीपि कार्याणि च सामग्रीजन्यस्वरूपतया सामन्यन्तराणि अपेक्षन्त इति ततः केवलादनुत्पत्ति वदसि एते चोत्प- त्ति-अनुत्पची तर्जन्यत्वातजन्य(न्यत्व स्वभावते विरुद्ध कथमेकत्र स्याताम् । अथ कारण(णैः) हेत्वन्तरापेक्षकार्यजननस्वभावोऽयमुत्पादित इति केवलो न जनयति, न च सहकारि सहिताऽस- । १ "विभिन्नातिशयात् कार्योत्पत्तौ चात्र कारकव्यपदेशोऽपि कल्पनाशिल्पिकल्पित एव"-प्रमेयक० पृ० ४ ० पं०६। २-कार्य आ० । ३ "एकार्थकारित्वेन त्वेपा सहकारित्वं नास्माभिः प्रतिक्षिप्यते किन्तु अपरिणामित्वे तेपा प्राक् पश्चात् पृथग्भावावस्थायामपि कार्यकारित्वप्रसङ्गत. सहैव कुर्वन्तीति नियमो न घटते-प्रमेयक० पृ० ४ प्र० पं०। ४-न्ति स-या बा०। ५ "न सल साहित्येऽपि भावा. पररूपेण कार्यकारिण. खयमकारकाणामन्य- समिधानेऽपि तत्कारिखासभवातू"-प्रमेयक० पृ.४ प्र०प०८। परमार्थः आ० । "सभवे वा पर एवं परमार्थता कार्यकारको भवेतू"-प्रमेयक पृ० ४ प्र० १०५। ७ एव च भा० मा०। ८-स्थापकारिणा आ० हा० वि० ।-सानुसारिणो वा० घा० । ९ भावकार्य-वा० वा० हा० । "खात्मनि तु कारकव्यपदेशो विकल्पकल्पितो भवेत् तथा च अन्यस्यानुपकारिणो भावमनपेक्ष्यैव कार्य तद्विकलेभ्य एव सहकारिभ्य समुत्पद्यत"-- प्रमेयक पृ० ४५० ५०९। १०-कर्ट पर-पा० वा० विना । "मत सर्वेषां खयमकारकत्वे पररूपेणापि अकार- कत्वात् तद्वाोंच्छेदतो न कृतश्चित् किश्चिद् उत्पयेत -प्रमेयक० पृ०४ प्र० ५० १०। ११-रूपेणेवा का-हा. वि० ।-रूपेणेवा का-आ। ११-दाचित किया था। १३-या योगारूपतया योगस तक्रिया- वा० बा० । "तस्याश्च अपरापरप्रत्यययोगरूपत्वात् प्रत्येक नित्याना तक्रियाखभावत्वेप्यनुत्पत्तिस्तेषामिति-"प्रमेयक पृ०४० १० १२ । १४ यतो यामेको वा० घा०। १५-मर्थ ततः वा. वा० विना। १६-णानेका सा-पा० वा० । १७ तानि जनयतनि न झु-वा० वा० विना । "एकेनापि हि तेन तजननसामर्थ्य विप्राणेन तानि उत्पादयितव्यानि"-प्रमेयक० पृ० ४ ० ५० १३ । १८ "तस्या कार्यप्रादुर्भावानुमीयमानखरुमत्वात्" प्रमेयक० पृ० ४ प्र० पं०१४। १९-नयेत आ०॥ २०-भावीति पा० वा० विना। २१-यन्तीति वार वा० । २१ भवेत् तत्-बा० वा० । २३-यानतर-वा० बा० ।-यांनतर-हा० । १४-प्यभ्यक भा० मा० । २५-स्पत्ति घवीपि वा वा० । त्पत्ति कबीपि आ० हा० वि०॥ २६ तजन्यस्वभावत्वे विरुद्ध वा० वा. विना । . १५-रणे हे-चा० घा० विना । २८-कारिसहितावस्थयोरस स्वभावप्रत्ययान्तरापेक्षस्वभावज- ननवभावतायाः सर्वदा वा० बा। . ।

·नयमीमांसा ३२९ २० हितावस्थयोरस स्वभावभेदा प्रत्ययान्तरापोस्वकार्यजननसभावतायाः सर्वदा भावात्, असार- मेवत्। यतः प्रत्ययान्तरसन्निधापि(धानेऽपि) स्वरूपेणैवास्य कार्यकारिता, तच्च मागप्यक्ति प्रत्यया- स्तरापेक्षायाश्च ततो लभ्यस्यात्मातिशयस्यामावतोऽयोगात्' उपकारलक्षणत्वादपेक्षायाः अन्यथाऽ- तिप्रसक्तेः । तत्सन्निधानस्यासन्निधानतुल्यत्वाञ्च केवल एवं कार्य किं न करोति ? अकुश्च केवल सहितावस्थायां च कुर्वन् कथं न मिनस्वभावो भवेत्? अपि च, यदि सहकार्यपेक्षा कार्यजननस्व-५ भावता तस्य सर्वदा अस्ति तदा सर्वदा कार्योत्पत्तिप्रसक्तिः । अथ सहकारिसविधान एव तत्स्य- भावता कथं न स्वभावमेदा(दात्) वस्तुमेद(दः) स्वमावस्यैव वस्तुत्वात् । तस्मात् साहितावस्थायाः स्वरूपेणोपकारकस्य प्रागपि तत्स्वभावत्वे कार्य क्रियाप्रसङ्गानाक्षणिकस्य क्रमेण कार्यक्रियासम्भव ति (इति) न क्रमयोगः। योगपद्यमपि तस्याऽसङ्गतम् द्वितीयादिक्षणेपु तावत एव कार्यकलापस्योदय- "सगाव हेतोस्तजननस्वभावस्थापच्युतेः । सन्निहितसकलकारणानां वा(चा)नुर्दयोऽयुक्तः प्रथ-१० पक्षणेऽपि तद्भावापत्तेरिति क्रम-योगपद्यायोगादक्षणिकानामा(थ)क्रिया सामर्थ्यविरहलक्षण- सत्त्वमायातमिति सत्त्वलक्षणः स्वभावहेतुः क्षणिकतायां बाधकप्रमाणयलानिश्चिततादात्म्यो वेशेषलक्षणभाक् कथं न प्रतीत अथाक्षणिकानामिव क्षणक्षयिणामप्यर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणं सत्यमनुपपन्नमेव, क्रमायोगस्य त्रापि तदवस्थत्वात् । अतो न क्षणिका अपि परैर(र)नाधीयमानस्वरूपमेदाः सामर्थ्यक्रिया-१५ फ्रान्तमकारमुत्पादयितुं शक्ता, न च प्रतिक्षणोदयं विभ्राणाः परस्परतो विशेषमासादयन्ति भावमेदप्रसङ्गात् । तथाहि-असौ विशेषस्तेषां प्रागुत्पत्तेः, पश्चाद्वा ? न तावत् प्राक् तेपामेव उदाऽसत्वात् । पश्चात् तस्वरूपस्याकार्यत्वात् तदुपहितानुपहितक्षणानामविवेकादिति न सहकारि- मिरुपकार । ततो निर्विशेषाणां न क्रम-योगपद्याभ्यामर्थक्रियाकारित्वलक्षणं सत्त्वम् । तदुक्तं च- "क: शोमेत वेदनेवं यदि न स्यादहीकता। अक्षा(श)ता वा यतः सर्व क्षणिकेष्वपि तत्समम् ।। "विशेपहेतवस्तेषां प्रत्यया न कथञ्चन । नित्यानामिव युज्यन्ते क्षणानामविवेकता ॥ "क्रमेण युगपञ्चैव यतस्तेऽर्थक्रियाकृतः। न भवन्ति ततस्तेषां व्यर्थः क्षणिकताथम" || 1 इति २५ तदयं सत्ताहेतुरसाधारणानकान्तिका क्षणिकाऽक्षणिकयोरभावात्, प्रकारान्तराभावाच न ताभ्यां यतिरिच्यत इति संशयहेतुस्तयोरिति, असदेतत् यतो नैवमुपकारः क्षणिकानामभ्युपगम्यते । तथाहि-उपकारः समनकारणाधीनविशेषान्तरविशिष्टक्षणान्तरजननम्। तच्च कथममित्रकालेषु परस्परं क्षणिकेषु भावेषु भवेत् कार्य-कारणयोः परस्परकालपरिहारेणावस्थाना(नाव) ततः सामन्या एव जनकत्वादेकस्य जनकत्वाविरोधादव्यवधानदेशाः समन() एव प्रत्येकमितरेतर-३० सहकारिणः ख खं क्षणान्तरं विशिष्टमारमन्ते तदपि चोत्तरोत्तर तथैव तथैवान्यविशिष्ट कारणमे- दाद मेदसिद्धेः । यथा चक्षुरादयो बीजादयश्चातकिवाऽकि)श्चित्करेभ्यः सन्निहितेभ्योऽपि न १-क्षत्वाख-हा० वि० । २-ताया स-आव्हा० वि० । ३-रसन्नपि स्वरूपेणेवा-हा० वि०।-रस- चपि स्वरूपेणेवा-आ० । रसन्नपि खरूपेणैवा-भा० मा० । "यत. प्रत्ययान्तरसन्निधानेऽपि स्वरूपेणैवास्य कार्यकारिता -प्रमेयक पृ० ४ द्वि. पं०३। ४-याश्या त-आ०। ५-थाति धानस्या-मां०। स- का आ० बिना। -चमेस्तु भेदस्त्वमावस्येवस्तुमेदस्त्वमावस्यैव वस्तुत्वात् तस्मात् वा० वा० । -स्थाया स्व-चा० बा०। -मयोगा यौ-बा० घा० । १०-च्युतेऽस-बा० वा० । ११-दयो यु-बा० बाल बिना। १२-काना अपि परैरनार्यविरह-वा० बा० । १३-सत्ताल-बा० वा. हा । सत्वाल-वि० । १४ अथक्ष-आ० विना । १५।परैरनायमान-बा० वा० विनात १६-कारित्वं ल-वा० वा० मा० मा । -कारित्वा ल-हा० वि० । १७-दन्नेय वा० वा० मा० मा० हा० । १८-नामिद यु-आ० हा० वि०। १९ व्यतिरिक्तत-पा० वा० विना । २०-काय आ० हा०वि० । २१-मग्राका-मा०। २२-तरंज-आ० हा० वि०। १३-स्पर क्ष-भा० मा० हा० । २४-पु भवेत् वा० वा. विना। २५-वस्था ततः वाया । १६-नदेश्या आ० हा० वि० । २५-रमते हा० वि० ॥ १८-तरं तथैवान्य-वि०। २९-भात किलि- भा० मा आ० ।-सात किचि-बा० ० . . .

·प्रथमे काण्डे-- कार्यप्रभवस्तत्सन्निधानस्याकिञ्चित्करत्वात् । न च परस्परसहकारित्वेऽन्यव्यवधानतः क्षणिकानां विशिष्टक्षणान्तरारम्भकत्वमयुक्तम्, प्रथमक्षणोपनिपातिनां नित्यादीनां परस्परतः तथाभूतक्षणा- न्तरजननवभावातिशयलाभाभावानिर्विशेषाणां विशिष्टक्षणान्तरजननायोगात् योगे पाध्यमा- णामपि तत्प्रसङ्गो विशेषाभावादिति वक्तव्यम् मा यतः (व्यम् यतः) कि कार्योत्पादानुगुणविशेष- ५विरहान्निविशेपास्तद्ध(स्त उ)च्यन्ते, आहोखित् तदुत्पत्तिनिवन्धनविशेषवैकल्यात, उत विशेष- मानाभावात् । तत्र यद्याद्या पक्षः स न युक्ता, यतो नास्मन्मते कारणस्थमेव कार्य व्यक्तिमात्रमनु- भवति यतस्तदभावे न स्यात्। अपि तु कारणं कार्यरूपविकलमेव कार्यमारभते सतः क्रियाविरोधात् मिनस्वभावत्वाच्च कारणात् कार्यस्य । द्वितीयपक्षाभ्युपगमोऽप्ययुक्ता यतोऽव्यवहितः क्षित्यादि- कारणा(ण)कलापः कार्योपा(त्या)दानुगुणविशेषजननसमों हेतुस्तद्भा(११)वास्तत्प्रत्यक्षाऽनुपल- १०म्मतः सिद्धा, फेवलमत्र विवादः 'मित्यादयः किं क्षणिकास्तथाभूतविशेपारम्भकाः आहोखिदक्ष- णिका' इति तत्र च साहित्येऽपि न वे पररूपेण कर्तार, स्वरूपं च तेषां प्रागपि तदेवेति कर्य कदाचित् क्रियाविरामा इति भणिकतैव तेपामभ्युपगमनीया । अथ तेषां समर्थहेतुत्वम् कुतः? परस्परोपसपिण्याद्याश्रेयप्रत्ययविशेषात् तदन्वयव्यतिरेकाऽनुविधौनदर्शनात् तेषां चैन प्राक् पश्चान पृथामावः कारणामावादिति नान्यदोदयप्रसङ्ग(१) प्रत्येकं चेति तृतीयपक्षोऽप्ययुक्ता अपरापर- १५प्रत्यययोगतः प्रतिक्षणं मिनशकीनां भावानां कुतश्चित् साम्यादेकताप्रतिपत्तावपि भिन्नस्वरूप- त्वात् । नहि कारणानां भेदेऽप्येकरूपतेव भावस्याऽनिमित्तताप्रसङ्गात् । तथाहि-(१)यदिन कारण- भेदमेदादपि नामेदा मेदस्वरूप (११) च कार्यम् तच्चद् अहेतुकं विश्वस्य वैश्वरूप्यमहेतुकं भवेत् न च कदाचित् किञ्चित् एकमेव वाताऽऽतपशीतादीनां यथासम्भवं सर्वत्र भेदकारणानां भावात् । ततः प्रतिक्षणं स्वभावमेदात् किञ्चिदेव कस्यचित् कारणम् न सर्व सर्वस्पति क्षणिकानामेवार्थ- २० सामर्थ्यलक्षणं सत्त्वं सम्भवतीति नाऽसाधारणानेकान्तिकता सत्त्वस्य । अथ क्षणिकानां क्षिया- दीनां एकदैककार्यक्रियायां सर्वेषामभिन्नेनैवात्मना तनोपयोगोऽभ्युपगन्तव्यः अन्यथा कारणमेदात् कार्यस्थापि भेदप्रसक्तिः स चैका(पा)मेकमावेप्यस्ति न च तदैकं कार्य जनयति सपां भाव इति() तत् कारणातु अतस्तस्य सामान्यात्मनः कदाचित् कार्यकारिणोऽप्यमेदादर्थक्रियासामर्थ्यात् त्वस- त्वमिति अनैकान्तिकता हेतो, असदेतत् यतः किमिदं कारणं भवताऽभिप्रेतम् भेदो वा यद्- २५मेदात् कार्यस्यापि भेदः प्रतिपाद्यते? यदि चक्षुरैदिकं प्रत्येकं तदवस्थामावि कारणम् मेदश्चानेक त्वात् तदा नायं नियमः-अनेकसाद् भवताऽनेकेनैव भवितव्यम् विपर्यये घाधकप्रमाणाभावात् 'एकेनैवैकं कर्तव्यम्' इत्यत्रापि न नियमकारणमुपलभ्यते । "किञ्च, एकमेकं करोति' इति कुतोऽव- गतम्। तद्भावे तस्या(स्य) भावादिति चेत् समानमेतदनेकत्र । तथाहि-एकमकुयदि कार्यमशी- कृत्य विशिष्टक्षणान्तरोत्पादनलणेनाऽतिशयाधानेन नित्यादीनां प्रवृत्तिः तत्र स्खहेतुपरिणामोपा- ३० तधर्माणस्तदवस्थामाप्तास्तस्यैवैकस्य जनने समर्थाः समुत्पन्नामा ना) न्यस्येति नापरं तद् जनयन्ति, १-प्रसव-आ० विना। र-यव-पा० वा. विना। ३-चावतिश-वा० बा०। ४-वा निर्वि-वा. चा०। ५-सहा वि-चा० बा०। ६-कव्यं मा यातः भा० मा० । कथ्यमायातः ०। कव्यमायात किं हा०वि०। ७-गुणावि-हा० वि०। मामो यु-पा० वा। -भावाप्रत्यक्षा-बा० धा०।-भावातत्र- त्यक्षा-हा० ।-भावात्मक्षा-वि० । भावात् तत्प्र-वि० स०। १०-क्रियनि-पा० वा० । "तत. स्वरूपेणैव भावाः कार्यस्य कर्तार इति न कदाचित् तकियोपरति स्यातू"-प्रमेयक० पृ० १०६०११। ११-सर्पणाद्या- बा० बा० । १२-श्रयविशे-वा० बा० । १३-घानाद-बा० वा० विना। १४-च प्राक् पश्चान्न पृ-बा० वा. विना। १५-सपानाहि वा वा० विना। १६ कारणमेदमेदादपि नामेदा मेदखखल-वि० । कारणमेद- मेटाऽमेदापि नामेदो मेदामेदखल-बाल बा। कारणमेदमेदाऽमेदादपि नामेदादपि नामेदामेद- खरू-मा० । कारणमेदभेदोऽमेदादपि नामेदादपि नामेदामेवस्थक-मा। १५ कार्य तोवेदहेतुको वि- वा घा० । १८-कमेव घाचातातपशीतादीनां मा० ।-कमेव शीतातपवातादीनां वा० वा० । १९ क्ष- जिकानामेकदक-मा० मा० । २०-स्यापि मेदाम-आ० हा० वि०। २१-कामेष भा-वा० वा० । २२- व तस्य वा० वा० । २३-सामर्थ्यास्त्वसत्व-आ० ।-सामर्थ्यात्वसत्व-बाल बा० हा० ।-सामर्थ्यात्वेसत्व- वि०। १५-रादिकं तद्-बा० घा० आ० विना। २५-मकारिणामुप-चापा० । १६ किचिए-बाबा । १४-क्षणोनाति मा० मा० विना। १८ तव ख-चा० पा० । २९-त्यस्यैति मा० हा० वि० । ।

·नयमीमांसा - - न वानेकोद्भूतं तद् अनेकमासज्यते यतः 'न कारणमेव कार्य भवति' इत्येतदस्मदादिमिरभ्युपेयते येनानेकपरिणतेरनेकरूपत्वात् कार्यस्याप्यनेकत्वमासिसिः) किन्तु कैपुचित सत्वपूर्वमेव किञ्चित । प्रादुर्भवति तद्भाव एव भावात् तन्कार्यमुच्यते इति नानेकताप्रसगा। यदि वेष्वमिन्नं रूपं जनक स्यात् तदा तस्यैकस्थितावपि भावात् तत्कार्यजननस्वभावत्याच विशेपान्तरविफल्पा(ला)दपि ततः कार्यादयप्रसक्तिः अन्यस्तग्नि(न्यसन्नि)धावपि तस्य विशेषाभावात् तदवस्थायामपि वान जनयेत् ५ अतो यावाऽभावानुविधायि यद् दृष्टं तत् कार्यम् त एव च विशेषास्तस्य जनका इति कुतोऽने- कान्तः अथ सामग्रीमाश्रित्य न कारणमेदात् कार्यभेदः स्यादित्युच्यते, तदप्यसत्; सामग्रीमेदे कार्यमेदस्पेष्टत्वात् कार्यस्याप्यनेकसामग्रीजनितस्यानेकत्वात् तद्वैलक्षण्ये च तस्यापि विलक्षणत्वात् । । तस्मात् न सत्तालक्षणस्य हेतोरनेकान्तिकता । नापि विशेपलक्षणविरहः प्रमाणनिश्चितस्य तन्मा- बानुबन्धस्य स्वभावहेतुलक्षणस्य सद्भायात् । १० यदप्युक्तम् 'कार्यहेतुप्रतिपाद्योऽपि प्रतिक्षणं ध्यसो न भवति क्षणिकत्वेऽशदशोऽप्रवृत्तेः कार्य- । 'फारणभावस्य च प्रत्यक्षानुपलम्मसाधनत्वात् इति, तदप्यसंगतम्। यतो यदि सर्वत्र प्रत्यक्षानुपल- मसाधन एव कार्यकारणभावस्तदा चक्षुरादीनां स्वविज्ञानं प्रति कुतः कारणताप्रतिपत्तिः ? अथ तद्विमानस्याऽन्येपु सत्स्वपि हेतुपु कादाचित्कतया तव्यतिरिक्तकारणान्तरसापेक्षत्वान्चक्षुरादीनां तत्र हेतुत्वमनुमीयते स तहाँहापि न्यायः समानः। तथाहि-विपयेन्द्रियादिवशातू प्रतिक्षणविशरारूणि १५ | क्रमवन्त्युपजायमानानि शानानि तथाविधकारणप्रभवत्वमात्मनः सूचयन्तीति कथं (थं न) कार्यहेतुः क्षणध्यंसितां चक्षुरादीनां प्रतिपादयेत् । कार्यक्रमाद्धि कारणामः प्रतीयमानः कथं कार्य- हेतुश्चलमतीतिर्भवतीत्यसमातिनिर्यन्धेनाऽभप्रलापेषु । यदप्युक्तम् 'असतोऽजनकत्वान्न क्षणविशरारोः कार्यप्रसवः' इति, तदनभ्युपगमादेव निरस्तम् । यच्च अविनष्टा(पाद्) द्वितीयक्षणन्यापारसमावेश- वर्तिनः कार्यप्रभवाभ्युपगम क्षणभङ्गभङ्गप्रसन्ना इत्यमिहितम् , तदप्यसङ्गतम् । यतो यदि व्यापार- २० समावेशा भावाः कार्यनिव( )तका भवेयुस्तदा (3) कार्योत्पादने द्वितीयक्षणप्रवीमाया स्यादयो दोपा यावता प्रसवव्यापारसमावेशलक्षणदोषो (1) द्वितीयसमयमतीक्षाव्यतिरेकेणापि खमहिनैव कार्यका() रणे मैवर्तन्ते एवान्यथा द्वितीयक्षणभाविव्यापारजननेऽन्यपरव्यापारसमावेशव्यतिरेके णाप्रवृत्तेस्तत्रापि व्यापारान्तरसमावेशकल्पनातोऽनवस्थाप्रसक्तेः अपरापरब्यापारजननोपक्षीणश- तित्वान्न कदाचनापि कार्य कुयुः। अथापरव्यापारनिरपेक्षा एवैकं व्यापार निव()चयन्ति तथा-२५ सति कार्यण किमपराद्धं येनायव्यापारनिरपेक्षास्तदेव न जनयन्ति ? पारम्पर्यपरिश्रमाऽप्य- (मोऽप्ये )पामेवं परिहतो भवति । पदार्थव्यतिरेकेण चोपलभ्य स्वभावं व्यापारमभ्युपगच्छतः प्रत्यक्षविरोधश्च । न च व्यापारमन्तरेणार्थक्रिया नोपपत्तिमतीति वक्तव्यम् व्यापारेणैव व्यभि- चारात् । तथा, व्यापारस्याप्यपरव्यापारमन्तरेणापि यदि कार्ये प्रवृत्तिः-अन्यथाऽनाप्यनवस्था- प्रसङ्गात् कार्यानुत्पत्तिः स्यात्-तथा( दा) घ्यावृत्त(पृत ?)पदार्थस्यापि तमन्तरेणैव सा भविष्य-३० तीति व्यर्थ व्यापारपरिकल्पनम् तत्स्वभावत एव स्वकार्यकारिणो भावा न व्यापारवशात् ते च स्व- १ नचा-वि० । २-सज्यन्ते हा० वि०। ३-दसादिरम्यु-चा० वा० । ४ प्राक्षि वा० घा० 1 प्राप्त आ० ।५-चित् सस्वपू-आ० ।-चित् सत्स्वत्पू-या वा० । ६ यदि तु तेष्वमि-आ० । यदि तु वेमि- हा०वि०। -दात्तस्यै-पा० बा । -ये प्र-वा० या० विना। ९ नयति वा० वा० । १० यदावा- भावात्वाविधा-आ० । यद्भावाभावात्वविधा-वि०। यद्भावानुविधा-पा०या०। ११-भग्रीनाश्रिया न आ० बिना। १२-सन सा-वा० बा०। १३ तस्यानेकत्वात् ह (न) सता(चा) लक्ष-वा० बा० । १४ तन्न सत्ता-वि०। १५-पणल-बा० वा० । १६ पृ. ३१८ २०१६। १७-क्षणं त्वंसो वा० वा । १८ तत्र भवमनु-बा० घा० । १९-मानानि तथा वा० वा० विना। २० क्षणिध्वं-वा०या० । २१-णध्वं. सिनां चक्षु-आ० हा० वि० ।-णध्वंसिनो चक्षु-भा० मा० । २१-पादत् का-चा० बा० । २३ पृ० ३१८ पं० १०॥ १४ यता वि-मा० मा० । १५ ४० ३१८ पं० १८ । २६ प्रतीक्षास्यादयो दोषो यावता वा. घा० । प्रतीक्षाया स्थादयो दोपो यावता वि०। १५-महिमैव आ० विना। महिमेव का वा०। २८-रणा प्र-बा०या०। २९-धर्तते हा०। ३०-चति ज-वा० घा० । ३१-श्रमाश्चैषामेवं आ० विना। १२-या नोपरपपत्ति-(नोपपत्ति-) पा० वा० । ३३-था व्यापारमन्तरेणापि आ० हा० वि० विना। ३४-था वृत प-चा० वा.। ३५-स्थापि मन्त-आ० विना। ३६ एवं आ० हा० वि०। ३५-शास्ते च वा० वा० विना । एका ·१ प्रथमे काण्डे- ३३२ हेतुभ्य एव तथाविधाः समुत्पन्नाः स्वसन्निधिमात्रैव(मात्रेणैव) कार्यनिव(प) यति (यन्तीति) कुतः क्षणभङ्गभङ्गप्रसङ्गः न चानष्टात् कारणादुपजायमाने कार्य(१)कारणभावसम्भवात् तदभावश्चासतः मागसामर्थ्यात् सामर्थ्याले च कार्यनिष्पत्तेस्तत्वतःस्याऽ(स्तन तस्याऽ)उपयोगातू । तस्मात् पौर्वा- पयेणैव कार्यकारणभाव कारणेसचानन्तरं च कार्यस्योत्पादने नया कारणात् कार्यप्रभा(प्रभवा)नु- .५पड़ा तथाभ्युपगमे व तृतीये क्षणे कार्योदयः स्यात् (११) यस्मात् प्रथमे क्षणे कार्योदयः स्यात् (18) यसात प्रथम क्षणे कारणसचा द्वितीये तद्विनाशः ततः कार्योत्पत्तिः तदनन्तरं भाव इति । ततो यथैव कारणविनाशस्तत्सच्चापूर्वको न नष्टाद् भवति तथा तत्समानकालं कार्य कार(रण)सत्तान- न्तर्याचष्टादुपजायते । अथ कारणसत्तापूर्वकत्वाद् विनाशो हेतुमा(मान्) प्रसजति, न नीरूपत्वाद तस्य तत्र हेतुव्यापाराभावात् । तथाहि-त एव हेतुभ्यापारेण क्रियते यस्य कृतस्य किञ्चिद् समु- १० पलभ्येत विनाशस्तु ना(नी)प इति न तस्य किञ्चित् कर्तव्यम् । दृष्टान्तत्वेन तु विनाशस्योपन्यासो व्यवधायककालासम्भवप्रदर्शनार्थः ततो द्वितीये क्षण(णे) कारणं नटं कार्य चोपजाय(त)मिति कुतस्तयोः सहभावप्रसक्तिः तदुक्तम्- "नाजायते कार्य हेतुश्चान्येऽपि तत्क्षणम् । क्षणिकत्वात् स्वभावेन तेन नास्ति सहस्थितिः।" ] इति। १५ अौ च अध्ययेना(अध्ययनाऽ)विद्धकणोद्योतकरादिभिर्यदुक्तम्-"यदि तुलान्तयो मोना- १ एवं हा० वि० । २ समुत्पन्नः सुसविधिमात्रैव वा० वा०। ३-यती फुतः एव क्षण-वि० । । कार्य स्वकारणेनैककालत्वमनतर्यनियमा यदि हि कार्यकारणयोः सहितोत्पत्तिर्भवेत् तदास्यादयो योगपद्यं च नास्ति सहभाविनोः कार्यकारणभावसंभवात् तदभात्तभावश्चासतः पा० वा० । ५-पन्ने सूत्रतः स्यानुप-चा० वा० । ६ कार्यकारणभावः कारणभावः कारणसत्ता-भा० मा० । -सत्ता- नान्तरं वा०या०। पादे न-पा० वा.। -काल कार्य वा० वा. मा० विना । १०-रसर्चान-आ०। रस्तत्तान-हा० ।-रसत्तात्तत्त कार्या नटा-बा० वा० । ११-नाशो घेतु-चा० घा० । १२-स्यु तत्र वा० ज० मिना । १३-5 हेतुव्यापार भावा-आ० ।- हेतुप्पारामावा-भा० मा०। १४-तुर्या-वा० वा. विना। १५-पनुप-आ० वि० विना । १६-रूपं इ-चा० वा० । १७ नष्ट का-मां मा०। १८-जायतति- बाबा यिना। १९ नया जाय-आ.1 नया बाय-वावा । २०-श्वान्यतित-पावा। २१-त्र च अध्ययतेनाविरुद्ध-आ० हा०वि० च अध्ययनेनाविरुद्ध-मा० मा० । "उद्योतकराऽध्ययनप्रभृतिमि ।" "इनि अध्ययनादिमत निरस्तम् ॥”-सम्मति द्वि० का० प्र० गा० टीका । "इसध्ययनाऽविद्धकर्णोद्योतकरादीनाम् - ग्रामवा० सावाटक पृ० १२२ प्र०५०१॥ "क्षत्र थविदकोशानि विनाशस्य हेतुमत्त्वसाधने प्रमाणानि निर्दिदिक्षुराह- ननु नैव विनामोऽय सत्ताकालेऽस्ति वस्तुन । न पूर्व न चिराव पश्चाद् वस्तुनोऽनन्तरं वसा ॥ एवं च हेतुमानेप युतो नियतकालत । कादाचित्तत्वयोगो हि निरपेक्षे निराकृत ॥ वस्त्वनन्तरभावाच हेनुमानेव युज्यते । अभूत्वा मावतश्चापि यथैवान्यक्षणो मत"। तत्त्वस० पवि० पृ० १३४ ६० ७ तथा तत्त्वस० का० ३६५-३६९ पृ० १३६ । "उद्योतकरोफामपि युजिमाह- अहेनुस्वात् कियायमसन बन्ध्यासुतादिवत् । अथवाऽऽकाशवचित्यो न प्रकारान्तर यत । असत्त्वे सर्वभावाना निसत्व स्पादनाशत । सर्वसस्कारनाशिवप्रत्ययश्चाऽनिमित्तक । नित्यत्वेऽपि सहस्थानं विनाशेनाऽविरोधत । अचातस्य च नाशोतिनैव युक्त्यनुपातिनी" ॥ तत्त्वस० पनि० पृ० १३६ पं० २७ तथा तत्त्वसं० का० ३७०-३५२ पृ० १३६-१३५॥ २१ तुलातयो-आ० विना। "इति सिद्ध कार्यकारणभाव क्षणिकेष्वपि नागोत्पादयोरेककालत्वात् तुलान्तयो- बननाउनमनवदिति चेत् अय मन्यसे कार्यकारणमाद क्षणिकेष्वपि सभवतीति कारणविनाशसमकालं कार्यभावात यदा कारण विनश्यति तदा कार्यमुत्पघले विनश्यय कारणमखि कारणविनाशेन अभिनकाल कार्योत्पाद यथा तुलान्तयो- नामोमामानिति न्यावा. पृ० ४०९ पं०१६-२१ । न हि तयोमिय कार्यकारणभार प्रतिवन्ध समसमयत्वात् नाशोत्पाढी सम बददु नामोनामौ तुलान्तयो ।"-अष्टसह. पृ० १९९६०१३ । "परचो दिनदयंस्तु उत्तरक्षणमुत्पादयिष्यति तुटान्तयो मोजामवत् इति चेत् एवं तर्हि क्षणयोः स्पष्टवैककालता साधिता'-मूत्रर टी०म० १३० १० १० प्र० पं०१३।। "नागोत्पादो सर्ग यद्वन नामोवामी तुलान्तयो"-अमेयक पृ० १४६ ५० ५० १४ । - - ।

·१० नयमीमांसा ३३३ मवत् कायोत्पत्तिकाल एव कारणविनाशस्तदा कार्यकारणभावो न भवेत् यतः १ कारणस विनाशः कारणोत्पाद ऐच नाश:] इति वचनात् एवं च कारणेन सह कार्यमुत्पन्नमिति प्राप्तम् । यदि व स एव नाशः प्रथमेऽपि क्षणे न सत्ता भावस स्यात् विनाशात् तदेव लोके च भावनि- त्तिर्विनाशा प्रतीत न भाव एव, सर्वकालं च विनाशसम्भवात् सर्वदा भावस्य सत्त्वं स्यात् । अथ कारणोत्पादात् कारणवि()नाशो मिनस्तदा कृतकत्वस्वभावत्वमनित्यत्वस न भवे(वेद) ५ व्यतिरिक्ते च नाशे समुत्पन्ने न भावस्य निवृत्तिरिति कथं क्षणिकत्वम्"। 1 इति, तन्निरस्तम् । यतो विविधो विनाशा-सांव्यवहार्यः तात्त्विकश्च । भावनिवृत्तिकपः प्रथम, भावरूपश्च द्वितीयः । ततो()त्पनो भावः कार्यं करोति, कार्यकाले च कारणनिवृत्तिरूपो विनाशो लोकप्रतीत एव, नायं भावस्वभाव इण्यते, नापि कारणोत्पादादमिन्नो वा नीरूपत्वात् । भेदाभेदम- तिपेध एव केवलस्य क्रियते । उक्तंच- भावे ोक(प) विकल्पः स्याद्विधेव(वास्तु(स्त्वानुरोध(धतः)।" [ इति न व्यतिरिक्त नाशे जाते क्षणरूपस्य भावस्यानिवृत्तिरित्यपास्तम् । यतश्च द्वितीयक्षणोत्पत्ति- काल एव प्रथमक्षणनिवृत्तिः तेनैकक्षणस्थायी भावो विनाश'शब्देनोच्यते, अयं च भावरूपत्वात् साधनस्वभाव एव विनाशः कार्योत्पत्तिकाले ५ निवर्तत इति कार्यभिन्नकालमावी। नच सर्वका लमस्य सद्भावः भावस्थासत्त्वात्, यद् वा विनश्वरोऽयं मावा 'विनाशोऽस्य' इति द्वाभ्यां धर्मि-ध-१५ मेवाचकाभ्यां अविनाशिव्यावृत्तस्यैवैकस्य भावस्य मेदान्तरप्रतिक्षेपाभ्यामसिधानाद् भाव एव नाश उच्यत इति । यत् पुनरिदमभिहितम् विधिरूपेण क्षणिकताऽत्र साधयितुं प्रस्तुतेति प्रतिपेधसा. धिकाया अनुपलब्धेरिहानधिकार इति, तत् लिङ्गव्यापारविषयानभिना(झोताख्यापनम्। यतो में लिङ्ग विधिमुखेन किञ्चित् प्रवर्तते सर्वस समारोपव्यवच्छेदसाधकत्वेनैव व्यापारादिति कार्य-स्वभावहेत्वोरपि नानुपलब्धिरूपताव्यतिकमा तेन परमार्थतः अनुपलब्धिरेवैको हेतुरिति २० सुगतसुताभ्युपगतः (म)। १ एव एव नाशा वा० बा० । एव व नाशः वि०। १ प्राप्त यदि व भास एव नाश: आ. विना। ३-वृत्तिविना-आ० विना। ४ प्रतीतो भाव-वा० घा० विना। ५- संत्वं भा० मा० ।-स सत्व सा-आ० हा०वि०। ६ "तदन्न कतम नाशं पर पजुयुजते । कि क्षणस्थितिधर्माणं भावमेव तथोदितम् ॥ अथ भावखरूपस्य नियत्ति ध्यससंहिताम् । पूर्वप(योनुयोगे हि नैव किवि विध्यते ॥ द्विविधो हि विनाशो विधेः प्रतिपेधलक्षण XIAOOK Tढा भावस्वभावप्रच्युतिलक्षणप्रध्वंसापरनामा विनशनं विनाश इति"-तत्त्वसं० का० ३७३-३७४ तथा तत्वसं० पनि० पू० १३७ पं० २१ । अयं भाव-विविधो यस्माकं विनाशः सांव्यवहार्य तात्विकश्च । आद्यो भावनियुक्तिरूप.। द्वितीयश्च भावरूपः । तन्न कार्यकाले कारणनित्तिकल्पे आयमेव नाशमवलम्वते । वस्तुव्यवस्थापकत्वाद्य एव । एतेन 'कार्योत्पत्तिकाल एव कारणबिनाशाभ्युपगमे कारणोत्पादत्मत्वात् तस्य सहभावेन कार्यकारणभावव्यवस्थोत्सीदेत कारणोत्पादात कारण- विनाशस्य भिन्नत्वाभ्युपगमे च कृतकत्वखभावत्वमनिसत्वस्य न भवेत् , व्यतिरिक्त च नाशे समुत्पन्ने न मावस्य निवृत्तिः इति कथं क्षणिकत्वम्"-शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० १२१ द्वि० ५० ९-१० १२२.५० १०१। तात्विक एव-वा० पा० विना। 6-थम भा-पा० बा० विना। भावः भावरूप इति ततोत्पत्तो भावः वा० वा० । १०-वस्वभाव इ-वा०या० । ११ भावः । वा० बा० । श्लोकोऽयं धर्मकीर्तिपूरेञ्जयते । तथाहि- एतेनैतत् प्रतिक्षिप्तं यदुक न्यायमानिना-न तत्र किश्चिद् भवति न भवत्येव केवलम् ॥ ३२ ॥ भावे प विकल्पः स्यात् विधर्वस्त्वनुरोधतः । न भावो भवतीत्युक्तमभावो भवतीत्यपि" ॥ ३३ ॥ -शाववा० ख०४ पृ०१२५॥ "न्यायमानिना तोवलिसेन धर्मकीर्तिना"-शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० १२७ द्वि० ५० ५। "न तस्य किश्चिद् भवति न भवत्येव केवलम् -आप्तमीमा० ५०३ श्लो० ५३ अष्टश० पृ० १८६० ३० । अष्टस० पृ० १०० १० १३ । १२ जायतेऽक्ष-वा० पा० । १३ द्वितीयक्षणोत्पत्तिस्तेनैकक्षणनिवृत्ति- भाधोविनाशशब्देनोज्येत मा० वा० । १४ च निर्व-बा० घा० । १५ कार्य मि-बा० प्रा० । १६ भाव वि-आ० । १५-तस्य चैकस्य वा० या० विना। १८ पृ० ३१८ ५० ३० । १९ न लिङ्ग विधिमुखेन भा० मा० ० नलिङ्ग वै मुख्येन पा० बा ४३१०० - ·प्रथमे काण्डे . यदप्यन्यायि-प्रत्यभिज्ञापत्यशावसितं भावानामक्षणिकत्वमिति क्षणध्वंसितापरिकल्पनम- युक्तम्' इति, तदप्यसङ्गतम्। वस्याः प्रामाण्यासिद्धेः। तथाहि-प्रमाणस्येदं लक्षणं परेणान्यायि- 'तबाऽपूर्वार्थविज्ञानम्' इत्यादि । न च वाधकवर्जितत्वं अस्याः संभवति प्राक्प्रतिपादितानुमान पाध्यत्वात् । अथ तया बाधितत्वादनुमानस्य कथं वाधकत्वम् ? असदेतत्। अनिश्चितप्रामाण्याया ५अस्या बाधकत्वानुपपत्तेन चेतरेतराश्रयत्वं दोपः यतो नानुमानस्य प्रामाण्यं प्रत्यमिझाऽप्रामाण्या- श्रितम् अपि तु स्वसाध्यप्रतिवन्ध्या स्वच (बन्धात्, सच) विपर्यये वाधकप्रमाणवलानिश्चित इति कथसितरेतराश्रयत्वलक्षणो दोपः न चानुमानविरोधमनुसंवन्त्यपि प्रत्यभिज्ञा प्रमाणम् अन्यथा आकारसाम्यदेवत्व(म्यादकत्व)मधिगच्छन्ती नीलेतरकुसुमसर्पादिवस्तुनः प्रमाणं भवेत् यतो मात्रापि कुसुमादिकार्यदर्शनमनुमीयमोनो भेद()प्रत्यक्षप्रवीततामनुभवति । न चानुमानस्यान ९०यायकत्वं न इतरत्र प्रमाणावगतसाध्यप्रतिविम्य(धन्ध)पक्षधर्मतात्मकतल्लक्षणेसंझिनोऽनुमानस्य प्रत्यभिक्षा अन्यता वत्मतत्त्र)माणान्तरं वाधक संभवति विरोधात् । तथाहि-स्वसाध्यप्रतिवन्धे हि सति हेतुः स्वसाध्ये सत्येव तसिन् धर्मिणि भवति, वाधा तु तदभावनिमित्व कथं न विरोधः। प्रत्यक्षादिकं च धाधकं तत्र धर्मिणि साध्याभावमववोधयति स्वसाध्याविनाभूतश्च हेतुस्तत्र प्रवर्ती मानः स्वसाध्यसद्भावमिति भावानामस्वास्थ्यं भवेत्। अनुमानाप्रामाण्यप्रसङ्गश्चैवं स्वाद तुल्यलक्षणे १५ होकत्र बाधकसद्भावो इष्ट इति । अदृष्टयाधकेऽपि तदाश न निवर्तते तिऽ)विशेषात् । नहि ए. प्रतियोगिनः मागितरेण कश्चिद् विशेपो लक्ष्यते यतो न संभववाधकानामपि सर्वदा तदुपलब्धिः सातिशयप्रशानां तु कदाचिद् बोधकोपलब्धिर्भविष्यतीति तनिश्चयो()बाधकामावाऽभावयोरित्य- निश्चिततालक्षणत्वादनुमानं न किञ्चिदपि प्रमाणं सात् । फुतश्याध्यक्षशानमममाणम्। नानुमानतः नहि प्रत्यक्षाऽनुमानयोः प्रमाणरूपतायां विशेषः-प्रत्यक्षेऽप्याव्यभिचाय(र) प्रामाण्यनिवन्धनम् स २०व तसादामलामा अन्यतो भवतोऽभवतो या भवतः तदा व्यभिचारनियमाभावात् स पा(चा)र्था- मलामः साक्षाद् ]व्यवधीनं तथाऽनुमानेऽपि तुल्यः। यदि प्रत्यक्षवाधान(मोन्तरेण प्रत्यभिज्ञान- स्थाप्रामाण्यं नाभ्युपगम्यते तदा वक्तव्यं किमिति शालियीजमेव शाल्यगुरजनक (कं न) कोद्रव- वीजम् १ अथशालिपीजमावे तबकरभाषमवंगच्छताऽध्यक्षेण तस्यैव तजनकत्वव्यवस्थापनाच कोद्रव वीजस्य कोदववीजमावे!? शाल्यङ्करविविक्ततद्देशप्रतिमासवतोऽध्यक्षेण तस्याजनकत्वव्यवस्थाप- १५नाय । नन्वेचमन्वयव्यतिरेकानुविधायि तत्कालकार्यमवगच्छद् अध्यक्षं कसचिद् वस्तुना तदा तजननस्त्रमावतानुत्तरकालमाविनस्तत्कार्यस्य तदानीं तस्याजननस्वभावतां च किमिति न प्रत्येति तथा चोत्तरकाल(लमा)विकार्यजननसमये प्रत्यमिशाजानं यदा स एवायम्' इति प्रत्येति तदा कथं प्रत्यक्षेण वाध्यते? यतः 'अयम्' इत्युल्लेखपत् पुरोवस्थितवत्को(तत्का)लकार्यजनक वस्तुना परा- मृशति स एवं' इत्युल्लेखवच पोकनम् तदजनश्च मावस्तस्य संस्पृशति तत् कथं पूर्वापरकाल- ३० मावि कार्यजनकस्वभावव्यवस्थापकाऽक्षतप्रत्ययकान्ता बाधां प्रत्येमिनाक्षानमनुमवति? तथा, 'स एवायम्' या प्रागेव तत्काल कार्याजनकखभावोऽध्यक्षेण व्यवस्थापितः स यदि न तर्थयं यो जनक स्वभावतयेदानी परामृष्टः अथायं जनकखाचो विरुद्धरूपैमाविमन विचन्द्रादिप्रत्ययानामिव तत्त्व- व्यवस्थापकत्वाऽसंभवादिति स्वमतीत्याववाप्यतेयमत्यभिज्ञा अतो 'वाधावजि(जित)त्वम्' अप्यस्या १५० ३१८ पं० २३। २ तब पू-पा० वा० विना । पृ० ३१८ पं०१५। ३-शाप्रमा-बा० बा० । -झापामा-आ० ।-शामामा-हा० वि० ॥ ४ तु श्रखसाध्यप्रतिवन्ध्यम विप-आ। ५-प्रतिवन्ध्यस्य च विष-हा० वि०। ६-पर्यय वा-पा० बा०। -नविरोधाम-वा० वा० विना। -भवत्यपि वा० वा० । -कारं सा-मा० वा०। १०-तरंकु-पा० मा०1 ११-माणं वे-वा० वा० विना। १२-माना मे-वा० वा० । ११-णसंनिनो वा० या० ।-पसंक्षितो मा० । १४-त्यद्वा हम-आ० हा० वि० विना । १५-थाहि स्वस्त्रसा ध्य-मा० मा०। १६-खाख्यं म-आ० हा०वि०। १-या सा-पा० बा० विना। १४-तिन निश्चि- यो वाल वा० । १९ तदय-पा० पा० भा० मा०। १०-धानं नवानु-आ० हा० वि० बिना। ३१ तत्कार्य- मा० मा० । २२-स्तुन त-पा० घा० । २३-कालाका-पा० वा । १४-नकव-भा० हा०वि०॥ १५ प्रा गमं त-बा० आ० । २६-कश्व भावं तस्य वाल वा।-काव भावखस्य मा मा० । ३५-त्यभिज्ञाननानु- वा०प० । २८ अथेयं वा० या विना । २९-भावो न तहि स एवेत्यध्यवसीयमानोऽजनसमावो विरुद्धरूप-बाल बा०। ३०-पमवि-पा० वा० । ३१-प्यते प्र-पा० बा।

·नयमीमांसा। ३३५ असङ्गतम् ११]यथा शुक्तिकायां रजवाध्यवसायो दुष्टकारणा(ण)प्रभवत्वेन (नाऽ)प्रमाणं तथा प्रति- क्षणविशरारुषु सदशापोत्पत्यादिविप्रलम्भहेतोरुपजायमानं प्रत्यमिक्षानं (द)एकारणारब्धत्वादेव- (वाs)प्रमाणम्। न च प्रत्यमिक्षानमेव स्वविषयस्य तत्त्वं व्यवस्थापय(यद)दुष्टकारणारब्ध(न्धत्व)- मात्मनो निटाप(निश्चायोयति, इतरेतराश्रयत्वप्रेसक्तः अदुष्टकारणारब्धत्वात् खविपयव्यवस्थाएं- कत्वम् ततश्चादुष्टकारणाधत्वमिति कृत्वा । लूनपुनरुदितकेशादिषु चैकत्वामावेऽप्यस दर्शनाव कुतः स्वविषयव्यवस्थापकत्वम् ? ने चा(च) केशादिप्रत्यभिज्ञानस्यान्यत्वाचायं दोषः अन्यत्वा(त्रा)पि नियामका)मन्तरेण व्यभिचारशताऽनिवृत्तेः । न च यो जनित्वा प्रध्वंसते 'नैतदेवम्' इति स मिथ्या- प्रत्यया वनोपलादिप्रत्यभिज्ञानं तु देशान्तरादौ न विपर्येतीत्यवितथम् अनुमानयात्रापि विपर्यय- व्यवस्थापकस्य प्रतिपादितत्वात् । तन्न अदुटकारणारबत्वमप्यत्र संभवति । अर्थक्रियार्थीहि थी हि) सवैः प्रमाणमन्वेपते न व्यसनितयेत्यर्थक्रियांसाधनविषयं प्रमाणमित्यभ्युपगन्तव्यम् । न च प्रत्य-१० मिज्ञानविषयेण स्थैर्यमनुभवताऽर्थक्रिया काचित् साभ्यत इति तैमिरिकशानवदपूर्वमर्थक्रिया() अक्षम सामान्यायधिगच्छदपि न प्रमाणमिति प्रमाणलक्षणाभावान्न प्रत्यभिशाप्रमाणा)मात्मध्यक्षं सता नित्येनार्थेन प्रत्यभिज्ञानजनकामिमतेनेन्द्रियाणां संप्रयोगासिद्धेस्तव्यवस्थापकप्रमाणामावा- (वात्) । भावे वा तत एव तत्सिद्ध व्या प्रत्यमिक्षा । न च सत्योदकाध्यक्षेष्वप्येतत् समानम् । अर्थक्रियामानात् तेषां तथामावसिद्धेः । न च पहिरर्थाभावेऽप्यर्थक्रियाशानस्य भावात् तत्तथात्व-१५ सिद्धिः शून्या(न्य)वाद(दा)पत्तिप्रसङ्गात् तद्यतिरेकेणापरस्सार्थव्यवस्थापकस्याभावात् । न चैकत्वे संवादकं प्रमाणं किञ्चित् सिद्धमिति नै प्रत्यक्षताऽपि प्रत्यमिक्षाज्ञानस्येति नातः स्थैर्याधिगतिः । किच, एकत्वाच्यवसायिन्यपि क्रमोदयमनुभवन्ती प्रत्यमिक्षा स्वविषयस्य क्रमं सूचयति, ना- मैदे खालम्वनस्य क्रमवत्प्रत्यमिवोदयः संभवति, ततो येन स्वभावेनायं प्रत्यभिज्ञान तथालम्पनत्वा- भिमतः पदार्थों जनयति तेनैव यनुत्तरकालभावीनि तौद्यशानकाल एव सर्वेषामुदयमसक्तिः सनि- हितकारणत्वात् आद्यज्ञानवत, अनुदैये वा तस्य वानि प्रत्ययजनकत्वमेव । नहि यदा यद् यन्न जनयति तदा तन्त्र जैननस्वभावम् पश्चादपि तत् तत्स्वभावमेव नैव तदापि जनयेत् अथान्येन तदा समावे(व)मेदात् कथं न प्रत्यमिक्षाविषयय भेदा(द) स्वभावमेदनिबन्धनत्वादर्थमेदस्य ? अपि च, सकलसहकारिसन्निधाने येन स्वभावेन तदालम्वनं प्रत्यमिक्षाशानं जनयति स्व(स) स्वभावस्तस्य 'देवोत्तर(वोत) प्रागप्रा(गया)सीत् ? यदि देव कथं पूर्वसादमेदस्तस्य प्रागसता तदैव संतान्युप-२५ गमात्? अथ अवस्थानां भेदा अवस्थातुधामेदा, ना अवस्थातुरपि तवस्थामाविनो जनकाजनक खरूपतया मेदस्य नान्या)यप्राप्तत्वात् । न चावस्थावा(वान अवस्थाव्यतिरिक्तोऽस्ति उपलब्धि- लक्षणातत्वे तस्यानुपलम्मेनासत्वात्, अनुपलभ्यस्त्रभावत्वे च तस्य न प्रत्यभिज्ञाविषयत्वमिति २० १-कारणत्वमात्म-वा० पा० । २-प्रसक्तेरदएकारणारब्धत्वमात्मनो निश्चयतीतरेतराश्रयत्वप्र- सकेरदुष्टकारणारब्धत्वात् स्वविषयव्यवस्थापकत्वम् वा० वा० । ३-पकं तत-वा० वा० । ४-ब्ध- मिति हा० वि०। ५ नवा के भा० मा० विना। ई-न्यत्वो पि आ० वि०। ५-शङ्ख्याऽ-आ० विना । च या ज-मा० मा० । जो ज-बा० वा० । ९-सतै नै-भा० मा०। १०-मातुं दे-वा० वा० विना । ११-तत्वात्वन आ०।-तत्वावन्न हा० वि०। १२-यार्थी वहि वा० वा०। १३ सर्वप्र-आ। १४-या क्रिया सा-चा०या० । १५-णमित्युप-वा०,वा०। १६-पयण वा० या! १७ न प्रमाणलक्षणा-मा० मा० । १८-शाप्रमाणमान्मध्यक्षं भा० मा प्रमाणमानात्यध्यक्षं वा० वा० । १९-ध्यक्षं साता आ० । १०-भावे वा भा० मा० । २१-पादाप्यत्ति-भा० मा० ।-चादाप्यपत्ति-हा० वि० ।-चाप्यनि- पा० बा० । २१ न प्रत्यमित्रा-मा० मा० । २३-नस्येति मात स्थै-वा० वा० विना। २४-गति बा. बा० विना। ३५-चावासावात्यपि पा० वा २६ तपालम्ब-वा० वा० । २५-दार्था ज-० विना । १८-भावीति त-मा० । ३५-पाद्यतनशान-पा० वा० विना। ३०-दयो वा वा० या० विना । 'अत्र 'अनुदये वा तस्य न प्रत्ययजनकत्वमेव' इति पाठ स्यात् । ३१-त्ययः ज-आ० । ३१ यदाय ने जन-वा० या० विना । ३३ जनयति खभावं पश्चा-वा० या० । ३४-च प- वा० वा० मा० विना । ३५-भाव नै-आ० । ३६ स्वमे- दात् वा० वा० । ३५-य मेदा निवन्धत्वा-बा० वा० । '१८ तदेवो बा० वा० विना। ३९ सत्वा-आ। १०-भाविनी जनकल-बा०, बा० । ४१ नार्य माना० पा० । ४२ न धावस्थाव्यति-वा० बार -यतिरिक्ताऽ-बार बा। - । - 1 .

·प्रथमे काण्डे- नामेदसिद्धिः । सहकारिप्रत्ययोपजनितस्य वा(चा)तिशयस्थालम्बनाद् (नादू व्यतिरेके) व्यतिरेकपक्ष. भावी दोपो दुर्निवार इत्युक्तं प्राक् । अथ प्रागपि स स्वभाव आसीत् तदोत्तरकालभावीनि प्रत्य- सिमाना(मिश्रा)कार्याणि प्रागेवोदस्तवति(वन्ति) सुरिति क्रमवता प्रत्यभिज्ञाज्ञानेन स्वसंवेदनेनो- पलभितेनाभिन्नत्वेनोपलक्षितस्यापि व्या(बाह्या)लम्बनस्य क्रमः प्रदर्शित एव । अथ दर्शनाविशेपेऽपि ५प्रत्यभिज्ञाकार्यक्रमानुभवः किमिति सत्यत्वेन व्यवस्थाप्यते न पुनरमिन्नतदालम्वनानुभवता (भवन) उच्यते, क्रमसंवेदने वाधकामावादितरत्र तद्विपर्ययात् । यदि ह्यसतो ज्ञानक्रमस्य स्वसंवित्या(त्या) विपयीकरणं भवेत् तदा तदभावे स्वसंवित्तरपि तद्व्यतिरिकाया(या) तत्समावान केनचित् कस्यापि विषयीकरणं भवेदिति तत्क्रमानुभवः सत्यः बाह्यालम्बनामेदानुभवस्तु लूनपुनर्जातकेशा- दिग्विव घाधितत्वादसत्यः । यथा चानुसन्धानप्रत्यया बहिरेकत्वाधालम्वनामावेऽप्यान्तरमेवमिका)- १० कार वहिर्वद् अवमासमानाः प्रवर्तन्ते तथाऽन्यत्र प्रतिपादितम् । यत् पुनः परैरुच्यते-आलम्वनैकत्वाध्यवसायि प्रत्यभिज्ञाकार्यक्रमदर्शनं सहकारिप्रत्ययैरनाघेया-- तिशयतामालम्वनस्य धाधनो(घते?) कार्यस्यानुत्पादयोगपद्यामावान पुनरभेदम् मेदावमासिनोऽनुभ- वस्थामावादिति, तदप्यसङ्गतमेव, यतो यद्यालम्वनस्यामेदो न वाध्यते तहि सहकारिसन्निधावप्या प्रतीयमानातिशयानां वनोपलादीनां अनायौतिशयताऽपि कथं वाध्येत । अथ कार्यानुत्पाद- १५ योगपद्याभावाचा(वाद सा) वाध्यते, नन्वेवमनुपलभ्यमानोऽपि भेदस्तस्यामवस्थायां अतिशयवत् कि नाभ्युपगम्यते ? यतोऽनतिशयानुमवस्याप्यनुमानत एवाऽप्रामाण्यं परोऽभ्युपगतवान् अन्यथा मेदानुमवमनादृत्य कथमतः सातिशयत्वं तस्यामवस्थायाममिमन्येत तथा, यद्योलम्बने मेदोऽप्यङ्गी- क्रियते तदा को दोपो विशेषाभावीदिति क्रमैत(ब)प्रत्यमिशालक्षणकार्यदर्शनात् तदालम्वनस्यापि क्रमा सिद्धाः । तदुकम्- "नाक्रमात् ऋमिणो भावो नाप्यपेक्षा विशेषिणः। क्रमाद् भवन्त्री घीलेशीयात् क्रमं सत्यामि तस्या)ऽपि सत्स(सेत्स्य)ति" इति । तदेव न घहिरवस्थितैकार्थसम्प्रयोगेणेन्द्रियेण जन्यते प्रत्यभिज्ञा तदा(द)भावान प्रत्यक्ष क्ष)- मापि प्रमाणमिति स्थितम् । तथा च 'नहि सरणतो यत्' इत्यादि वचनं सिद्धसाधनमेव, यतो यदेवंभूतं तद् भववित प्रत्यक्षम् नत्वेवं प्रत्यमिक्षानमिति का ना क्षतिः १ यतः पूर्वानुभूतधर्मा- २५ रोपणाद् विना 'श (स) एवायम्' इति शानं नोपजायते तवाक्षजे प्रत्ययेऽसम्मवि । यदप्युक्तम् दशौदिमिन्नं सामान्याधालम्बनम्' इति, तदप्यसङ्गतम्। सामान्यादेरभिन्नस तद्विषयस्यामावात् भावेऽप्यनेकप्रमाणगोचरत्वेन तत्र प्रवर्त्तमानस्य प्रत्यभिज्ञानस्याऽनधिगतार्थाधि- गन्तृत्वायोगात् भिन्नामिनालम्बनत्वेऽपि च प्रत्यभिज्ञानस्य न प्रामाण्यम् अपूर्वप्रमेयाभावात् । नहि देशादयस्तन प्रत्यभिधानांत(शायन्ते) प्रागदर्शनात् तेपाम् पूर्वोपलब्धे तु सामान्यादौ न प्रमेयाधि- ३० क्यम् । न च पूर्वप्रसिद्धमेवाग्निसामान्यं देशादिविशिष्टतयानुमानस्याधिगच्छति (गच्छतः) प्रमेया- तिरेकानु(कात्) यथा न प्रामाण्यव्याइतिस्तयों प्राग्रुपलब्धमेव सामान्यादिदेशादितिविशिष्ट(दे. शादिविशिष्ट)तया प्रतिपद्यमानस्याप्यपूर्वप्रमेयसङ्गनेन प्रामाण्यक्षतिरिति वक्तव्यम्, द्वितीयप्रत्यक्षत - २० । १-क्षमवो दो-आ० । २-सीत् तनोत्त-वा०या०। ३ प्रतिज्ञा-पा० वा०। ४-लक्ष्यते-वा० वा । ५-भतः वा० पा०। -स्तु नपुन-मा० मा० हा० वि०। ७-या पा-वा० वा०। ८-वहिर्षदनासमा- नाः पा० था। -स वाघतो का-पा० बा० ।-स्य घाना का-आ.। १० कार्यस्य तु-पा० पा० ।। ११ वाघते मा०। ११-प्य वर्तियमा चा० वा० । १३-यानापि भा० मा०। १४-शयेना-पा० बार निना। १५-स्थाया नति-वा० बा० । १६ यतोऽयनेति-मा० मा०। १५-तुमाव-पा० वा० मा० विना । १८-याऽमे-पा० बा० । १-धालम्बल मे-वा० वा० । १०-वादित क्रम-वि० विना । २१ मत्प्र-बा० घा० । ११ भवं धी श्रेयात् क्रमं तस्यापि सत्सतीति वा० वा० विना। २३-पि सेत्स-वि० । २४-कार्थ- सम-आ० वि० बिना। २५-क्ष नापि वा० वा० । २६ व ते हि वा० बा० विना। २७ पु० ३१९५०।। Mo"१८ भव प्र-वा०या० । २९ नन्वेचं वा० वा० आ.1 ३० संभवति वा० वा० । संभववि आ० । ३१० मित-१९६० १११ ३२-शादिमित्र सा-वा० वा० । ३३-च्छतिः वा वा० । ३४-माण्याव्या-० मा० । [te या १५-या प्रामुप-चा० प्रा० । ३६-शादिविविशि-पा० मा० । ३५-ण्यकृति-वा० बा० प्रा० विना ।

·नयमीमांसा। ३३७ एव तसिद्धिः प्रत्यभिज्ञात(नौस्यापूर्वप्रमेयायोगात् । तव (नच)पश्चादुपलब्धपूर्वधार्थभावोऽधिका प्रत्यक्षानवतः(नवगतः) प्रत्यभिज्ञानेन प्रतीयत इति अपूर्वप्रमेयसद्भावः, यतः पूर्वदृष्टार्थभावोन प्रत्यक्षद्वयगोचरादतिरिक्त इति कथं तस्य ततोऽसिद्धिःव्यतिरेककि) वा कथं न मिथ्याप्रत्ययः? एव' इत्यमेदोलखवान् अनुसन्धान व (च) 'योऽयमिदानीमुपलभ्यते प्रागप्येप मया दृष्ट' इति लोकस्य प्रवर्तते अतः स एवायम्' इति नहि पूर्वदृष्टतामसरतः स एवायम्' इत्यनुसन्धानसंभवः ५ [N तसात् स्मृतिरूपता नातिकामति, प्रत्यभिगोनं च यथावस्तुस्वरूपग्राहिणाऽध्यक्षेण तदव्य- तिरिक्त क्षणक्षयेऽधिगतेऽपि तत् निश्चितम् तनिश्चितत्वा नानुमितिः प्रमाणम्, तथा च स्वव्यति- रिक्त एकत्वे दर्शनद्वयगृहीतमपि तन्निश्या न प्रमाणेमभिशायते, अनुमितिः साध्याविनामूतलिङ्ग- समुद्भवा दर्शनमात्रनिवन्धना न भवतीति प्रतिपन्नेऽप्यंशे समारोप्य व्यवच्छेदं कुर्वाणा प्रमाणम्। नन्वेवं प्रत्यभिशादर्शनवलातु तदुत्पत्तेः समारोपव्यवच्छेदविषयों चैवं स्यात् न वस्तुप्राहिणी तथा१० चाऽस्याः कुतः प्रत्यक्षता स्वतन्त्रायाः प्रामाण्यं वेति । यदपि 'प्रमेयातिरेकामावेऽपि सन्देहाऽपा- करणात् प्रमाण(ण) प्रत्यभिज्ञा' इत्यभ्यधायि, तदप्यसङ्गतम् स्मतेरपि 'कि मया दृष्टं उत न' इति संशयव्यवच्छेदेन 'दृष्टम्' इत्युपजायमानायाः प्रमाणताप्रसका (त) । आलोचनामानान्तर विकल्प- कप्रत्यक्षाभ्युपगात कालान्तर सविकल्पकप्रत्यक्षाभ्युपगमात् कालान्तरादिभावोऽपि तत एंव निश्चित इति कुतो भवदभिप्रायेण संन्देहं (ह.) ? नहि निश्चयविषयीकतमनिश्चितं नाम, न १५ कालान्तरादौ सद्भावः ततो व्यतिरिका अन्यत्वप्रसङ्गात् इति प्रमेयाऽऽधिक्या(क्य)मेव प्रामाण्य- नियन्धनमभिधातुमु(धातुं यु)कम् अन्यथा निष्पादितक्रिय कर्मविशेषाधायि कथं साधनं स्यात्। ] यत् तु 'इदानीन्तनमस्तित्वं नहि पूर्वधिया गतम्' इत्युक्तम्, तयुक्तमेव इदैनी(नीन्त)नत्वस्य भेदात् अन्यथा प्राक्तनविकल्पबुद्ध्या वस्त्यव्यतिरेकि इदानीम्तन्नानीन्तना)स्तित्वस्य कथमग्रहणम्। यदि च सविकल्पकं प्रत्यमिक्षाप्रत्यक्षमर्थग्राहकमभ्युपगम्यते ती सर्वात्मनाथस्य निश्चितत्वातू प्रमा-२० पान्तरप्रवृत्तवै(3)यर्थ्यप्रसकेरिति विचारितमन्यत्रेतीह न प्रतन्यते । यैस्तु निर्विकल्पकं प्रत्यभिशा- शानं प्रमाणतया अन्युपगतम् तेषां तदुत्तरकालभाविसविकल्पकाध्यक्षपायो घटादिविषयः प्रमेया- तिरेकाभावात् कथं प्रमाणतामभुषीत? न च प्रमेयातिरेकमन्तरेणापि सन्दिग्धवस्तुनिश्चयनिबन्धन- वा(त्या) प्रमाणमसौ, निर्विकल्पक सविकल्पकयोरक्षेजप्रत्यययोर्नियतपौर्वापर्ययोरपान्तरले सन्दे- -सिद्धि प्र-आ.1 १ तच वा० वा० विना। ३-लप्यपू-आ०। ४-क्षाभवतः वा० वा० विना । ५-सिद्धि व्यतिरेक ता कथं वा० वा० विना। -न्धान व वा० वा० विना। -संधान संम-पा० था। तानति-चा० वा.। -शान च भा० मां० आ० हा० ।-बाने च वा० वा० । १० तनिश्वत्वा नानु-चा० पा० । ११-था व स्त्वन्यति-पा० बा० ।-या व स्तुन्यति-भा० मा०। १२-३ पि वा०या० । १३ त. निश्वा न वि० विना। १४-ण मि-आ० हा० वि० विना। १५-यतो अ-बा० या० । १६-चुमिति सा- ० हा० वि० । १५-माननिवन्धन म-मा० ।-माननिनिवन्ध नभ-मा० ।-मात्रनिवन्धन भ-आ. हा०वि० । १८-प्यंशो स-मा० मा० । १९ नत्वेवं प्रत्यभिज्ञानद-हा० वि० । २०-पर्शनं व-मा० मा० । २१-या वैवं हा० वि० ।-या चैव भा० । २२-माणा म-हा० । २३४० ३१९५० २५ । १४ स्मृतिर-आ० । २५-पकं म-वा० वा० । २६-मात् कालान्तरादिमा-वा० वा० । २७ एवं नि-हा० । १८ सन्देह न- बाबा २९ "निष्पादितक्रिये चाथै प्रत्तेः स्मरणादिवत् । न प्रमाणमिदं युक्त करणार्थविहानित." ॥ -तस्वस०का०४५१ पृ०१५६ ३० ३० ३१९ ५० १७। ३१-दानीन्ननन्विस पा० वा० ।-दानींनन्यस्य मा० । "नन्विदानीतनास्तित्वं यदि भिन्न स्वयेष्यते । पूर्वभावात् तदा मेदस्त्वयैव प्रतिपादितः । -तत्त्वसं० का० ४५५ पृ० १६०1 ३३ "अनन्यत्वेऽपि सत्त्वस्य कर्य पूर्वधियाऽगतम् । तस्मांगतौ हि वस्त्वेव नोपलब्ध प्रसज्यते ॥ -तत्त्वसं का० ४५८ पृ० १६01 ३१-कल्पायु-पा० वा० विना। ३४-दा सर्वदात्मनार्थस्य पा० बा । दा सर्वात्मते तदा सर्वानार्थस्य मा० मा० । ३५-चारिताम-आ० बिना। ३६-शुवते न मा० घा० विना । ३७ निवस्तुनिश्चय-भा० मो० हा० वि० ।-धनिवनिश्चय-बा० वा! ३८-सम-वा० वा० । ।

·-- प्रथमे काण्डे- हासंभवात् तदपाकरणामावान निर्विकल्पकप्रत्यक्षेण समाना [? प्रत्यभिज्ञानेनैकत्वमवगन्तुं शक्यम् यतोऽर्थसाक्षात्कार प्रत्यक्ष लोके प्रतीतम् पूर्वापरसंवेदनाऽधिगतभावत्वग्राहकं च प्रत्यभिजानम् तत् केत(थ)मध्यक्षस्य स्वरूपम्। तथाहि न तावत् प्रथमसंविदस्तत्वग्रहणसंभवः, तत्संभवे हि भाविसमैयादिग्रहणमिति तदैव स्तम्भादेरुदयमध्यास्ते(स्तोमयादिप्रतीतिप्रसक्तिः। न च भावि- १५समय-चेदि)श-दशादश(शीनादि न गृह(होते ते तत्सम्बन्ध(न्धि) तु रूपं पूर्वदर्शने प्रतिभात्येव, भाविकालाधग्रहे तत्सम्वन्धिरूपस्याप्यग्रहाद् यदेव हि नद्देशाद्य व्यक्तं रूपं तत्र प्रतिमातीति न तदर्शनाऽवसेयम्, यदि तु भाविकालाद्यग्रहेऽपि तत्संवन्धिरूपग्रहस्तथासति सर्व भावाः समस्त- कालदर्शनसंवन्धिन आद्यदर्शनाऽवसेयाः स्युः, एवं च सति सर्वे नित्या भवेयुः (अथ) नेपां प्रथम- दर्शननि) सर्वकालस्थायिता प्रतिभातीति नैते तथाऽभ्युपेयन्त तर्हि तत्र भाविद्गादिपरिप्वकताऽपि १०न प्रतिभातीति साऽपि न तब सती। न च तस्यैवोत्तरकालं प्रतीते भाविविज्ञानमाहीताद्यतः तस्यैवो. पलब्धिः किं पूर्वदृशा, उत उत्तरकालीम(कालमा)विन्या? यदि पूर्वदृशी तदा सोत्तरकालमसती कथं प्रतिपद्यते? नासद् प्राहकम् अतिप्रसङ्गात् । यदापि सा सतीआसीत् तदान पश्चाद् दर्शनादि संभवेतीति न तत्प्रतिमासिरूपग्रह प्राक् । अथोत्तरकालमाविनी इक् तस्योपलब्धि(धिर)युक्त मेतत्, यतो द्वितीयदृगपि स्वप्रतिभासिनमेव पदार्थात्मानमवभासयतुं न पुनस्तत्त्वम् । यतस्तत्त्वं १५दृश्यमानस्याऽर्थस्य पूर्वदेशादिपरिगतत्वम् (गतत्वम् दृष्टता) वा? ] नतावदाद्या पक्षा, पूर्वदेशादीनामसन्निधानेनाप्रतिमासैननि) तत्सम्बद्धस्यापि रूपस्याग्रहणाद प्रत्यक्षेण नै चाऽसन्निहिता देशादयः प्रतिमान्ति दर्शनस्य निर्विपर्यत्वप्रसङ्गाद, सकलातीवभाव परम्पैयपरिच्छेदप्रसक्केच कालत्रयप्रदर्शि प्रत्यक्षं भवेत् । न च तथाऽभ्युपगन्तुं युक्तम्, अतीतादौ विशदप्रतिभासाभावात्, तमन्तरेण च प्रत्यक्षेणीग्रहणात्, न च पूर्वदेशादीनां तदा सन्निधानम्, २० सन्निधौ वा तदर्शने प्रतिमासनात् पूर्वरूपतात्यागः वर्तमानताप्राप्तेः नहि तद्दर्शनप्रतिमासनमन्तरे णान्या वर्तमानता नीलादीनामपि । तथापि पूर्वरूपत्वे वर्तमानव्यवहारोच्छेदप्रसक्तिः । न च पूर्व- देशादीनामप्रतिमासे तत्सम्बद्धरूपप्रतिमासः प्रत्यक्षतः संभवति, अन्यथा सर्वदेश-काल-दशापरि- ध्यकमावावगमात् सर्व एव व्यापिनो निस्याः सर्वाारस्वभावाः प्रसजन्ति, न च नियतदेशादि- संसर्गितया तेषां प्रतीतेायं दोपः, पूर्वदेशादिसंसर्गितयों सम्पति दर्शनेऽप्रतिभासमानवपुपस्तथा २५त्वाभावप्रसके । तन्न पूर्वदेशादिमत्वं दृश्यमानस्य तत्वम् । अथ दृष्टता दृश्यमानस्य तत्त्वम् स्या(सा)पि कि सम्पति दर्शने प्रतिमौतता, आहोखित् पूर्व १-धान्न विक-पा० वा० ।-चानविक-आ० । १ सहमाना-पा० वा०। ३-र्थसाहात्कारि हा० वि०।-र्थसहकारि आ०। ४-फत्वामा-मा० मा०। ५-भातम् आ० विना । कत-भा० मा०। दस्तनम-हा०।-दखना-आ० ।-दकस्तत्रय-वि०। ८-हणं स-पा. वा० मा० मा० । १-चस्तत्संभवस्त- संभवे हि वा वा० । १०-मयाविन-वा०या०। ११ तवैव संमदेख्दयमस्खास्ते वा० धा० । १२ मा- विसमयदेशदशादशनादिन गृति तेन तरस-बा० वा । भाविसमयदेशनादि नगृति ते तत्स-भा० मा० भाविसमयदेशनादिनगृहते तत्स-हा० वि०। १३-म्बन्धे तु आ० । १४-स्थाप्याग्र-वा० बा० विना । १५-तु व्यकं मार मा०।-नुपव्यक्तं आ० हा० वि० । अत्र 'तद्देशाद्यनुष्वक्त रूपं तन्न प्रतिमाति' इति पाठ समाव्यते। १६ अन्येषां वा वा० बिना। १५-लनायिता वा वा०। १८-परिव्यक-आ०। १९-यतस्तस्यै-हा. वि० । अत्र 'ग्राह्यता स्यात् यत' इति पाठ सभाव्य । २०-लामिवि-चा० वा० । २१-शास्तदा भा० मा० मा० ।-शास्तदा हा० वि० । २१-तरं का-पा० वा० विना। २३ प्रतिपाद्य-चा० वा० विना। २४-धतीति नवतत्म-आ० हा० ।-वतीति न न त तन-मा०मा० । २५-पग्राह्य मा-मा०वा० । २६माक्। अघोच- हा० । प्रागेवोत्त-आ०। २७-भाविनी व्यक् तस्यो-बा० मा विना। २४-तु पु-०। २९-सन त- सम्बन्धला-आ० वि० ।-सनन तत्सम्बन्धस्या-हा। ३०-हण प्र-पा० वा । ३१ न वा-मा० बिना । ३१-यप्र-वा० था० । ३३-म्पराच्छेद-बा० वा० विना। ३४-णाग्रहणश्च च आ० । ३५-दासन्निधौ धा बा० वा. | ३६-सक्के मा। ३५-सम्बन्ध-आ। ३८-कासत्वभावाः प्रस-आ० ।-कारश्व- • भावः प्रजन्ति वा० बा० । ३५-या तम्प्रति वा० वा. यासं सम्पति आ०। ४० दर्शने प्र-वा० ० बिना। ४१ पूर्वाद-आ० विना। ४२-यातिम-बा० बा । -नया सा त्वस्यापि हा० वि०।-नस्य मा त्वस्यापि आ० ।-नस स त्वस्यापि मामाँसमातिता वा० मा० विना । + --- ·नयमीमांसा। . तु इशि? यद्याद्या पक्षः तदा वर्तमानतेव न पूर्वापरदंगव(गवग)तैकत्वम् । अथ द्वितीयः तदा पूर्वदर्श- नमपेतत्वाद् असत् कथं वर्तमानदर्शने प्रतिमाति? तदप्रतिमासे च तद्ग्राह्यतापि प्रच्युतत्वादून प्रतिभाति, तदृग्ग्राह्यं तु रूपमधुना सन्निहितत्वाद् वर्तमानडगधिगम्यं भविष्यति पूर्वदर्शनस्या- परिच्छेदे तदधिगम्यस्यापि रूपस्याधिगमासंभवात् । यतो न वर्तमानं दर्शनं पूर्वदशमगृहत् तदधिगम्यमधिगन्तुं क्षमम् तद्दिशा(तदृशो) प्राह्यमधिर्गच्छतु पूर्वग्राह्यतां तु कथमधि- ५ गच्छेत् ? यदि तु पूर्वगम(गन)वगमेऽपि तग्राह्यता प्रतीयते तथासति सका(क)लातीतह- ग्राह्यताऽपि प्रतीयताम् । न च पूर्वग्रता नामाति पूर्वदृष्टरूपं ना(चा)मातीति पूर्वदृष्टवाऽमतीती पूर्वदृष्टरूपाऽप्रतिपत्ते हि नीलताप(ताऽप्रतिपत्तौ "नीलोऽर्थोऽधिगतो भवति । स्ववेद्यतया च प्रति- भासमानः स्ववेद्य एव नान्यैवेद्या तत्राप्रतिभासमानरूपान्युपगमेऽतिप्रसगाव सर्वस्य सर्वात्मकता- पत्तेः । न च पूर्वदेशाऽपो(दृशोऽपा)ये तत्कर्मता अर्थस्य प्रच्युतेति न भाँति तगोचरः सर्वात्मना १० भाव्ये (त्य)व तैदपाये तदवगतत्वेनाऽप्रतिभासनाय(नाद)न्यथातिप्रसङ्ग इत्युक्तेः । यदि च प्राग्दर्शन- गोचरोऽर्थो वर्तमानशि प्रतिभाति पूर्वदृग्गोचरसकलपदार्थप्रतिमासप्रसङ्गः। न च मिन्नं पूर्व- गर्वगतं नावमाति अमिन्नं तु तत्प्रतिभासविषयोऽवभासत एव नीलादेविस्थापि वर्तमानदेर्शन- प्रतिभासनात् पूर्वदृष्टत्वादेव तस्य न तत्र प्रतिभासः, तच्चामिन्नेऽपि समानम् इति कुतस्तस्य प्रतिमासः? ने चामिनस्य पूर्वदृग्गोचरस्य सन्निहितत्वा(त्यात) प्रतिमासः नेतरस्य विपर्ययात् १५ तत्सन्निधेरेवासिद्धः । न च सम्प्रति दर्शनात् तत्सन्निधिसिद्धिः, यतः किं तत् तस्य दर्शनम्, उतान्यस्य ! यद्यन्यस्य कथं तत्सन्निधिसिद्धिः सर्वस्य तत्प्रवृत्ति (तः) । नैं चाप्रतिमासान सर्वस्यास्य) सन्निधिः इतरेतराश्रयदोपातु-तदप्रतिमासात् सर्वासन्निधिः ततश्च सर्वाप्रतिभास इति व्यक्तमि- तरेतराश्रयत्वम् । अथ तस्यैव दर्शनातू सत्स(तत्स)निधिर, असदेतत्, यतः पूर्वदर्शनावगतस्य वर्तमानदर्शनमिति न कुतश्चिदर्गम्यते। न तावद् दर्शनात, सन्निहित एव तस्य वृत्तः। न च २० पूर्वटेप्सन्निहितयोरेकत्वाद् वर्तमानदर्शनवृत्तिः, इतरेतराश्रयत्वप्रसक्नेः-तयोरेकत्वात् तदर्शनवृत्तिः तद्वत्तेश्च तयोरेकत्वमितीतरेतराश्रयत्वम् । अपि च, तदर्शनवृत्तेनायं दोषः तद्प्रच्युतौ प्रमाणामावात् । न च प्रत्युत्पन्नदर्शनमेव तत्र प्रमाणम्, इतरेतराश्रयदोपप्रसक्तैः । तथाहि-पूर्वदृपस्यामच्युतौ प्रवर्तमानं दर्शनं प्रमाण सिध्यति तत्प्रामाण्यावाच) पूर्वदृष्टस्याप्रच्युतिरिति व्यक्तमितरेतराश्रयत्वम् । न च परिस्फुटप्रतिभासादेव २५ वर्तमाना दृक् प्रमाणम्, काम-शोकायुपप्लुतविशंददृशः प्रमाणताप्रसक्तः। न च विसंवादात् सा अप्रमाणम् इयं तु विपर्ययात् प्रमाणम्, यतः संवादद्गपि पूर्वदृरोऽर्थे प्रव-माना न प्रमाणतया सिद्धा अन्यत्राऽप्रवृत्ता न()संवादकता, ततः पूर्वदृष्टार्थप्राहित्वे इंग्भ्रान्ता प्रसक्ता । अपि च, उत्तर- १-मान न पू-वा० पा० । १-इगवतैकत्वम् भा० ।-हावंतैकत्वम् आ० ।-इगतैकत्वम् वा० वा० । ३-ह्यतोऽपि वा० या बिना। ४ भविष्यन्ति वा० वा० विना। ५ पूर्वमानगृह्णन् तदधिगम्यगम्यमधिगन्तु क्ष-पा० वा०। ६-गच्छत् पू-वा० वा० विना। ७ यदि पूर्व-वा० वा०। ८-गव-पा० वा० विना । १ न च पूर्वदृष्टता नामातीति पूर्वदृष्टताऽप्रती-हा० वि० । न च पूर्वदृष्टता नाभाति पूर्वदृष्टं ताना भाति पूर्वदृष्टं रूपं नामातीति पूर्वदृष्टताऽप्रती-मा० मा० । न च पूर्वदृष्टता नाभाति पूर्वदृष्टं ता नामातीति पूर्वदृष्टताऽप्रती-वा० बा० । १०,नीलार्थो-मा० मा० । ११-या प्रति-मा० मा० आ० हा. वि०। १२-न्यवेद्य एव नावेद्यतया प्रतिभासमानः स्ववेद्य एव नान्यवेद्यस्तत्रा-मा० मा०। १३-ए- शाऽपाये वा० वा० विना। १४ मा नांगोचरः सर्वात्मा भाव्ये-पा० था० । १५ तदापा-वा० वा० । १६-नागोबा० बा० । १७-चरायों आ० । १८-वतं भा० मा० । वसतं हा० ।-वसंत वि०। वसंत ना-आ० । १९-षयोऽभा-वा० वा० । २०-दर्शनाम-वा० वा० । २१ तत्वामि-भा०मा० आ० । तथा- भि-हा०वि०। २१ नवामि-वा० वा० । २३-वासिद्धर्न त सम्प-चा० घा० ।-चासिद्धेनि व सम्प्र- आ० ।-पासिद्धेमि व सम्प-हा० वि० । २४ न वा प्र-बा० घा० मा० विना। ३५-दपि प्रतिमासद सर्वा-वा० वा० । १६ ततश्च सर्वाप्रतिमासात् सर्वाप्रतिभास ' इति भा० मा० । २७ गम्यते वा. घा० । २८-यप्र-बा० वा० । ३९-माणमा-आ० । ३०-च्युतै प्र-आ० । च्युते प्र-हो० वि०। ३१ मान द-हा० । ३२-शशा आ० हा वि० ।-गद् दशा वालवा० । ३३-मान म-वा० वा० विना । ३४-न्यथा-हा. वि० " " ३ ·प्रथमे काण्डे- ज्ञाननि) पूर्वदर्शनग्राह्य किं तद्दष्टेन रूपेण प्रतिभाति, उत रूपान्तरेण? यदि पूर्वदृष्टेन तथासति पूर्वरूपावभास एव न वर्तमानरूपपरिच्छेदः । अथ रूपान्तरेण तत्रापि वर्चमा दर्शनग्राह्यरूपतव न पूर्वक्षानग्राह्यता इति वर्तमानमेव तत्। न च शानछयावमासि रूपं तत्र प्रतिभातीति वचं शक्यम्, शानद्वयाऽभावे तदवमासिनो रूपस्याप्यमावात् यदेव हि शानमस्ति भवतु तदवमास्येव तद्रूपम् यत् ५तु नष्टयानं न तदवमासि युक्तम् अन्यथा सकलातीतशानावमासिरूपप्रतिभासंप्रसक्किरित्युक्तम् । तस्माद् इदानीन्तनशानावमासमेवैतद् युक्तम् । न च निर्विकल्पके वर्तमानग्रहणे सति प्राक्तनशानाव- भासिमावपरिच्छेदः समस्ति विकल्पढयानतिवृत्तेः। यतः 'सः' इति पूर्वपरिच्छेदः 'अयम्' इति प्रतिभासानुप्रवेशेन प्रतिभाति, उताननुप्रवेशेन? यद्याद्या पक्षा, तदा 'साति(इति) वा परोक्षाकार प्रतिमासः 'अयम्' इति वा वर्तमानमात्रावभासः। अथाननुप्रवेशेन प्रतिमासस्तदापि प्रतिभासदयं १०परस्परविविक्रमायातम्, तथा च तद्ग्राह्यस्यापि मेदः प्रतिभासमेदात् । न च तदवभासद्वयमेकाधि. करणम् परोक्षाऽपरोक्षरूपनि सवयस्यैकाधिकरणत्वासिद्धेः अन्यथा भिन्नाधिकरणसर्पसंविदामेका. धिकरणत्वापत्तेः। तन्नैककालम् मिन्नकालं वा प्रतिभासद्वयमेकार्थम् प्रतिभासमेदात् । न चात्र प्रतिमास एव मिन्नोन प्रतिभास्या, तीदे तदमेदासिद्धः। तथाहि-न स्वतः प्रतिभास्यामेदः सिद्धा, स्वसंविन्मानप्रसके । नापि प्रतिभासात् तस्य भिन्नत्वादिति नैकत्वसिद्धिः । उत्तरकाल. १५ भाविनोऽपि दर्शनात् सन्निहितमात्रस्यैव तंत्र प्रतिमासात् पूर्वकालादीनां तत्र प्रतिभासने वर्तमानः तापत्ते, तदनवमासे च तत्परिकरितरूपस्याप्यपरिच्छेदः । न च तद्वत्वेनाऽप्रतिभासेऽप्यनुट्यदू पतया प्रतिभासात् प्रतिमास्यस्यैकत्वम् यतो विद्युदादिप्वपि पूर्वरूपाप्रतिभासनं यदि जुट्यद्रूपत्वमङ्गी क्रियते तर्हि पूर्वदृष्टाप्रतिमासनं वर्तमान()वरदृशः स्तम्भादावस्तीति कथं न त्रुट्यद्रूपप्रतिमासः स्तम्भादेभेदः। अथ प्रास्याविरतमुपलब्धिरखुट्यद्रूपता विद्युदादौ त्ववभासस्य विरतिरित्यत्रुट्यद्रूपता २०न युक्ता, नन्धविरतोपलब्धिरपि किं तस्य, आहोखिदन्यस्य इति वक्तव्यम् । यद्यन्यस्य कथमेकत्वम्। अथ तस्यैव, सा न सिद्धा । नहि पूर्वदृष्टस्य पुनरुपलब्धिरिति सिद्धम् । यदपि पूर्वदृष्टं पश्यामि' इति व्यवसायवलात् निर्विकल्पकं दर्शन 'पूर्वापरैकत्वग्राहि' इत्युक्तम् तेदप्यसारम्, यचे(यतो) न व्यवसायवलाद् प्राहकं दर्शनं व्यवस्थाप्यते किन्तु प्रतिभासवशाद अन्यथा अश्वविकल्पसमये गोदर्शनव्यवस्था न स्यात् प्रतिमासश्च निराकृतपूर्वापरमावो वर्तमानार्थ- २५मारूढा परिस्फुटं सर्व एवामाति साक्षात्का(कोरणं हि परिस्फुटता तत्व(च) सन्निहितप्रतिभासनम् असन्निहितस्य साक्षात्क मशक्यत्वात् पूर्वदृष्टं सन्निहितं रूपमिति न तद्रहः प्रत्यक्षस्वभावः । अथापि स्यात् नोचरप्रत्यक्षे पूर्वदृष्टं रूपमामातीति किन्तु धर्मिरूपं नीलादिलक्षणम्, असदेतत् पूर्वापरदर्शनप्रतिमासि स्वरूपव्यतिरिकस्य नीलादित्वस्य धर्मिणस्त देऽप्यमिनस्याऽनुपलम्पधेः) नहि पूर्वापरडगवसेयं मुक्त्वा रूपमपरो नीलादिरूपो धर्मी प्रतिमाति, अप्रतिमासमानस्य नित्यत्व- ३० साधने न कौचित् क्षतिः प्रतिमासस्यैव सर्वस्यानित्यत्वसाधनात् । तन्न अध्यवसायवशाध्यक्षस्य ग्रहणव्यवस्था इत्येके। अपरे तु मन्यन्ते यद्यपि नीलीव्य(व्यावसाया(यात्) नीलदर्शनस्य तद्रहण व्यवस्थाप्यते तथापि - १-ग्राह्य किन हो-चा० वा० । १-दृष्टे त-मा० मा०। ३-नशन-आ०।-नदर्शन-वि०।-नवर्शन- चा० वा.। ४-यावमावे तदमा-बा• पा० विना। ५-चानं तद-वा० वा० विना। ६ तवमा वा० घा० । भ-ससक्ति-चा० बा० विना । ८-भासमेवे युक्त-आ० हा० वि० ।-भातस्यैवैतयुक्त-पा० वा० ।। ९ सति प्रसकेनशा-चा० वा० । १०-पानि-वा० बा । ११-कार्थप्र-वा० वा०वि० विना। १२ तत्र भासात् आ० हा० वि० । त मासात् मा० मा०। १३-भातात् प्र-चा० वा० । १४ प्रतिमासस्यै-वा० चा० विना। १५-मानं रदशामा० मा० ।-मा वरदशा हा०।-मानं शिस्तम्मा-पा० वा० ।-मानवरदशः वि०। १६-यस्य वि-बा० वा० । १७ पृ. ३२० ५० ११ १८ तदपप्रति यते न वा० वा०। ११-ना- सढवा० वा० विना । २० तत्वसन्निहितप्रतिमासनमसन्निहितप्रतिमासनमसन्निहितसाक्षात्क-बापां! ११-नस्यानि-आ० । ३२ काचित कृतिः पा० घा० । १३-सस्यैवं स-मा० आ० हा० वि० ।-सस्येवं स-पा० वा० । ३४ अव्यव-पा० बा० । २५-हणन्य-पा० घा० । १६-लान्यव-वा० वा०। २५-सा- श्री नी-वि०। २८-हण व्य-पा० था।

·- नयमीमांसार ३४१ हुनपुनर्जातकेशादिपु 'पूर्वटेष्ट पश्यामि' इत्यध्यवसायस्यान्यथापि प्रवृत्त्युपलब्धेः कथं तद्रूपार्थ- प्राह्मनुभवव्यवस्थापकत्वम् । न च विच्छेदासिशस्तन मेदस्य ग्रहणादमेदग्राहिता मा भूदु अनुभवस्य तन्निबन्धना न पुनरिहवं मैदावसायस्यैव कस्यचिदभावादि(वादिति) वक्तव्यम्, मेदावसाय एवात्र कस्यचिन्नास्तीत्यदर्शनमात्रादसिद्धेः। अपि च, अवगतविच्छेदानामपि प्रमाणां समानवर्ण- : संस्थान-प्रमाणेषु केशादिपूपलम्भसमये न प्रत्यक्षनिवन्धनस्तदन्येपामिवाऽन्यत्वनिश्चयः अपि त्वेनु- ५ भूतविच्छेदेषु पूर्वरूपाऽसम्भवादेकाकारप्रत्ययगोचरेष्यनित्येष्वनुमाननिवन्धन एव, तत्या(या)ऽन्य. प्रापि समानम् विकल्पवशाञ्चायमनुभवस्य विषयव्यवस्था कुर्वन्नन्यथापि विकल्पस्य सम्भवदर्शनात् समुपजातशङ्कः कथं सर्वत्र कुर्वीत ? अर्थ घाधकप्रमाणयलेनाऽन्यथात्वस्य मतीते, अन च तद- भावान शङ्कासम्भवः । तदुक्तम्- "बाधा झाने त्वनुत्पन्ने का शङ्का निष्प्रमाणका"! इत्युच्यते, असारमेतत् । यतो यत्र याधकप्रमाणवृत्तिस्तंत्र विपर्ययानिश्चय एवं न पुनर्वाधकनि- वन्धना शङ्का युक्का, सा हि तुल्यजातीये प्रतियोगिदर्शनाददृष्टप्रतियोगिष्पपि विशेषादर्शिनामुप. जायत इत्युक्तमसकृत् । तन्नैकत्याव्य(ध्य)वसायिविकल्पवलानिर्विकल्पकात्यमिनानस्य पूर्वदृष्टार्था- धिगन्तृत्वं व्यवस्थापयितुं शक्यम् । यदपि कैश्चिदम्युपगम्यते-निर्विकल्पकं शानमेकत्वग्राहि तदनन्तरमावि च सविकल्पकं प्रमाण-१५ मिति, तदपि प्रतिविहितमेवा निर्विकल्पकेनैकत्र परिच्छेदात् स्वरूपप्रतिमासनं निर्विकल्पकमुच्यते सन्निहितमेव च स्वरूपमामाति असन्निहितप्रतिमासस्य वस्त्वसन्निधान्तत्वात् पूर्वदर्शनादिसम्ब. स्विती प(च) तदा सन्निहिता नास्ति । तत्र तत्र दर्शना(न)वृत्तिः स्मृतेरेव तत्र प्रवृत्तः, पूर्वदर्शन- वृत्यायेगते सरणमन्तरेण पूर्वगादिकं सरत एव 'पूर्वदृष्टम्' इत्यध्यवसायोदयाद् विसरणे तद. भाषा(वात् ) स्मृतिविकैलेन्द्रियजप्रतिभासस्य निर्विकल्पकत्वात् । [११ न स्मृतिकृतदर्शनमवि.२० कल्पकशानावसेयमेकत्वम् । अत एव कल्पनाक्षानमप्येकत्वाध्यवसाये शुक्तिकायां रजतद्धितत्त्वम् १] न च तत्र वाधकप्रवृत्तेन्तिता सन्निहितविपये तु प्रत्यमिशाने न कदाचिद् वाधावृत्तिरिति सत्यार्थता, यतस्तथापि यदि तत्वमधिकथ(विगत) भवेत् प्रथमदर्शन एवं प्रतिभासेत अप्रतिमास- नादसत्यम् । अथ स्मृतिसहिताया शस्तत्वे व्यापारान प्राक्तनदर्शने प्रतिभासनम्, असारमेतत्, यतः सरणसहायमपि देशन नैकत्वग्रहणक्षमम् तस्य वर्तमानमात्र एव व्यापारात् वर्तमानमेवाक्ष-२५ प्रभवे जाने प्रतिभातीति तदेव तद्विपयो ने तत्त्वम् । यच्च यदगोचरस्तद् अन्यसद्भावेऽपि न तत्र | प्रतिभाति, यथा गन्धस्मृतावपि न शि परिमला, इगविषयश्च पौर्वापर्यम् तन्न स्मृतावपि तत् तत्र प्रतिभाति । तथा, स्मृतिरपि नैकत्वमवगच्छति, वर्तमानग्विषये तस्या अप्रवृत्तेः । नहि वर्तमान- दर्शनगाह्य रूपं स्मृति(तिः) परामृशति परोभाकारतया तस्याः प्रवृत्तिः, असंस्पर्श च न स्वविषयस्य १-दृष्ट प-वि० विना। -तत्र मेदग्राहिता भा० मा० ।-तबामेदस्य ग्रहणादमेदस्य ग्रहणादमे- दनाहिता वा० वा.। ३-दर्शनामा-वा० बा०। ४ त्वभू-मा० मा०। ५-प्यतितेष्व-पा० था। ना स-पा० वा०। ७-थ वाचनवायकवलेनान्यथा-चा० वा०। ८-म्भवतस्तदु-बा० वा०। ९ वा. ध्याशा-आ० हा० वि० । १०-तद विष-वा०या० । ११-च पु-बा०या० । १२-योगिवपि वाया । १३ पृ० ३१९ पं० २८॥ १४-कल्प शा-मा० मा० । १५-कप-चा० बा० । १६-रूपाप्र-आ०। १५-मासं निर्वि-आ० ।-भासन निर्वि-मा० । १८-सन्निधे मा-बा० वा० । १९-ता वत्त-बा० वा० विना । २०-वृत्ते पू-बा० या०। २१-धवग-पा० वा० विना। २१-मन्तरेऽपूर्वागादि-वा० वा० । २१-दया वि-आ० । २४-रणा त-बा० बा० । १५-कलेन्द्रियाजनप्र-वा० वा० । २६ स्मृतिकृतं दर्शनं विकल्पकमिति नाधिकल्पकल्पकज्ञानाव-पा० था० । १५-त्वाव्यवसायं मुक्तिकार्या रवा० बा० । २८-बुद्धितव न मा० ।-बुद्धितवं न हा०वि०। १९-धकं प्रवृत्तेः भ्रांतरा स-वा० बा०। ३० वाध्या-आ० । ३१-च तत् प्रतिमासेताप्रतिमासेताऽप्रतिमासनादसस्य-वा० या० ।-व प्रतिमासेताप्रतिमासेताऽप्रतिमा- सनादसत्य-मा० ।। ३२-नप्रद-चा० वा० । ३३-दर्शनं चैकत्वन-बा० वा० ।-दर्शनं चैकन-भा मां० ।-दर्शनं वैकत्वं प्र-हा० वि० । ३४ नन्वेवं य-वा० वा० । ३५-यद्गो-चा० वा० विना। ३६-ग्राह्य रूपं स्मृ-आ० ।-प्राज़रूपां स्थ-हा० वि० ।-ग्राह्यां रूपा स्मृ-बाल बा । १-वृत्ते दस-बा० बा० । ४४ स.त.

·१४२ प्रथमे काण्डे-- तेन सहस्यमवगमयति । नव दर्शन-सरणयोरेकाधिकरणता तत्त्वम् तथाप्रतीत्यभावात् तयो। स्कुटास्फुटावाकारी विनाणे दर्शन-सरणे नैकाधिकरणतामैश्वीयाताम् सर्वसंविदामेकाधिकरण- तापतेः । न च तत्र प्रतिमासमेदाद् मिन्नार्थता, स्फुटेतरप्रतिभासमेदाद् दर्शन-मरणयोरपि मिनार्थताप्रसक्तः-दर्शनं हि साक्षात्करणाकारम् स्मृतिब्ध परोक्षाव्य(ध्य)वसायस्वभावेपि(ति) कथं ५तयोः प्रतिमासमेदादि(दाद) मिन्नार्थत्वम् । तत्र ताभ्यामपि एकत्यप्रतिपत्तिः । नाण्यात्मा एकत्वं प्रतिपद्यते दर्शन-मरणाभावे स्वापादापर्थप्रतिपत्तेस्ततोऽभावात् । दर्शन- सरंणे च पूर्वापराय (थ) परिहारेण प्रवर्तमाने न तयोरेकत्वमधिगच्छत इति न तद्वारेणात्मापि तत्वमवैति । न चात्मनोऽपि पूर्वापरावस्थयोरेकत्वावगमः पूर्ववोधेन भाविविवोधसम्बन्धिता - (ताननु)भवात् उत्तरानुभवेन पूर्ववित्सम्बन्धिताऽनवगमात्, अनुभवे वाऽनाद्यनन्तसकलजन्म- १० परम्परापरिच्छेदमसक्तिः। न च शुद्ध एवात्मा स्वसंवेदने प्रतिभाति शा(शा) परिगतः तासाम- प्रतिमासे तद्गतत्वेन तस्याप्यप्रतिमासनादित्युक्त्वात् । न च दर्शन-सरणव्यतिरेकेणाऽन्योऽनुस- न्याना(वा) भाति, ते चान्योऽन्यपरिहारेण स्थिते इति कथमेक आत्मा ? न च द्रष्ट(ट) स्वरूप सर्तरूपतया (द्र)याऽहं सपमि इति प्रतीतो प्रतीति (प्रतीयत इति ) कथं नैक आत्मा? येतो दृष्टाष्ट्रोस्वरूपं कि सर्वस्वरूपानुप्रवेशेन प्रतिभाति, उताननुप्रवेशेन ? (यद्यानुप्रवेशेन तदा द्वेष्ट- १५ स्वरूपता (द्रवस्वरूपता सर्तस्वरूपता) वा, एकस रूपस्येतरत्रानुप्रवेशात् । अथाननुप्रवेशेन तदा द्रष्ट-सर्वरूपे अन्योन्यं मिन्ने स च नैक आत्मा । न च द्रष्ट-सर्वरूपो विकार व भिद्यते नात्मेति क्रममाविविकारप्रतिपत्तौ तद्गतत्वेन तस्याप्य(स्थापि) प्रतिपत्तेः विकारव्यतिरेकेण तस्याऽनुपलब्धे- रित्युक्तत्वाश्चेति नात्मनोऽप्येकत्वप्रतिपत्तिः । न च मरणोत्तरकालभाविनी 'स एवायम्' इत्यनु सन्धानप्रतिपत्तिरक्षान्वयव्यतिरेकानुविधायितया प्रत्यक्षं प्रमाणम्, तस्याः प्रत्यक्षत्वानुपपत्तेः । यदि २० प्रत्यक्षप्रभवेयं भवेत् पौर्वापर्य वृत्तिमती न स्यात् अक्षस्य वर्तमान एव व्यापारात् । न च मरणोप- ढाकिते पूर्वापरमावेऽक्षय वृत्तेः तत्प्रभवायास्तस्यास्तन वृत्तिर्युक्ता, अलस्य मरणोपहितेऽपि पौर्वा- पर्येऽविपयत्वेनाप्रवृत्तेस्तदुभवायास्तस्या अपि प्रवृत्त्यनुपपत्ते (ते) । (न)युत्पलरूपप्रवृत्ति- मदर्श मरणोपैनीतेऽपि गन्यादी प्रतिपत्तिजनैनं () सरणम् न च चक्षुपो गन्धाविषयत्वात् न च तत्र लोचनसंवित्प्रसवा मरणोपनीतपौर्वापर्यंऽप्यक्ष(क्षा)विषयत्वस्य तुल्यत्वात् । अथ कथमक्ष- २५व्यापारानन्तरं प्रत्यभिधा उदयमासादयति यद्यक्षप्रमवान्न(पान) भवेत् ? न, तत्र सति पुरोग्य वस्थितवस्तुदर्शने पूर्वदृष्टे स्मृतेश्यात् यथा दूरव्यवस्थितचन्दनाद्यर्थदर्शनात् गन्धस्मृतेः 'सुरमि चोर्दनम्' इति प्रतिपत्तिःन च लोचनाविषयत्वाद् गन्धस्य तद्विशिष्ट(घ)चन्दनप्रतिपत्तिस्तद्गतरूप- दर्शनालिङ्गप्रभवेति चकव्यम्, प्रकृतेऽपि समानत्वात् । तथाहि-वर्तमानदर्शनात् पूर्वकालाधनु सरणात् तद्विशिधपुरोव्यवस्थितार्थप्रतिपचिरानुमानिकी पूर्वकालादिसम्बन्धितायास्तदा प्रत्यस्त- ३० मयतोऽक्षागोचरत्वात् तामध्यवस(स्य)न्ती प्रत्यभिज्ञा कथं प्रत्यक्षतामनुभवेत् ? अन्यथा परोक्षप्रति- पत्तेः सर्वस्या प्रत्यक्षतामसकिः । अथ परोक्ष(क्षा)कारैव प्रतीतिरप्रत्यक्षा प्रत्यमिक्षा तु पूर्वगादि- योगित्वे परोक्षाकारा वर्तमानत्वे प्रत्यक्षाकारेति स्मरणाऽध्यक्षत्रपा एका प्रतीतिः, नैतदेवम् । १-भ्राणा द-बा० वा० बिना। २-रणे मनुवीयाताम् वा० बा० । ३-मप्युपधीयताम् वा० वा० विना०। ४-धन तयोः प्रतिमासामेदादभिन्नार्थत्वम् वा० वा. पिना। ५-रणा च वा० यारणो च आ० हा० वि० । -पथे प-वा. वा० ।-राथों प-भा० मा०। ७ पूर्वावो-मा० मा । पूर्वरोधे- घा० घा० । नुमावा-बाल बाल हा० वि०। ६ ते धान्यो-आ० विना। १०-या द्रष्टवाऽ-बा० वा० । ११-ति प्रतीति क-वा० वा० । १२ यतो ए-वा० वा० विना। १३- हनु-वा० वा० विना। १४ द. हम-वा० वा.। १५-रूपता वा मा० हा० वि० ।-रूपंता वा मा। १६ एवं मि-आ० हा० वि० । पवि मि-भा० मा० । १५-वृत्तेस्तद्भवा-आ० । घृत्तेस्तुस्तदुद्भवा-भा० मा०। १८-पत्ते व तात्पल- आ० हा० वि०।-पत्त त_त्पल-मा० मा । १५-वृत्तिदक्षं स-वा० वा० ।-चिदक्ष स-भा० हा० वि० । २०-पनी पि वा० वा० विना। २१-ननस-वा० बा । अत्र 'प्रतिपत्तिजननसमयम्' इति समवेत् । २२-त्वात् त व तत्र आ । २३ तबालो-मा० मा० । १४ भवेन्न सति । भवेत् तत्र सति हा. वि० । १५-ना दन्ध-आ० । १५-दनाद्यमिति वा वा० 1 २५-पत्तित्तखद्त-मा० मा० । १८-लादिसंवनिता- या वा० । १९ यतोऽक्षी-भा० मा। १०-कारो -आ. cा जि.।

·नयमीमांसा। ३४३ ४ । आकारद्वयायोगात् एकवस्तुन आकारलमणत्वात् तद्भेदे मानस्यापि मेदात् अन्यथा परोक्षा- परोक्षाफारमेदेऽपि मरण-दर्शनयोरमेदप्रसक्तिर्मवेदिति सर्वमपि छान स्मृति प्रत्यक्ष वा भवेत् , प्रथमपोऽस्पष्टप्रतिभासप्रसक्तिः । द्वितीये तु सर्वप्रतिमासो विशब्ददा) स्यात् । न च स्मरण-दर्श- नयोरस्पट-स्पष्टप्रतिभासमेदाद् भेदा, प्रत्यमिझानेऽपि सः' इति पूर्वाल्लेखया(स्यास्पष्ट)प्रति- भासतया 'अयम्' इति वर्तमानोल्लेख (खस्स) स्पष्टप्रतिमासरूपतया प्रतिभासमेदात् मेदस्य ५ न्यायप्राप्तत्वात् । न च स एवायम्' इत्येकत्वाध्यवसायादेकत्वम् यतः किं पूर्वापराध्यवसायस्यै- कत्वम्, यद् या अध्यवसीयमानस्यान तावदाद्या पक्षा अन्योन्यरूपविवेकेन पूर्वापरयोरखभास- नात् । तथाहि-'सा' इति पूर्वरूपाध्यवसायो धर्तमानरूपाध्यवसायविविक्ता प्रतिमाति, 'अयम्' इति च वर्तमानाकारावभासः पूर्वावमासविभिन्नतनुरामाति, परस्परस्पानुभवेशे वा 'सा' इति या प्रतिमासः स्यात् 'अयम्' इति वा, तथा च कुतः स एव' इत्येका प्रत्यामिशा परस्परव्यतिरेक १० च परोक्षाऽपरोक्षप्रतिभासयोमेद पवेति कथमेका मत्यमिमा नाप्यवसीयमानस्याऽमेदः, अवसाय- भेदे तदवसीयमानस्यापि मेदात् । न च स एवायम्' इति व्यवहारकत्वादेकत्वम्', यतो व्यवहारो मानम्, असिधानम्, प्रवृत्तिा तत्र यदि मानम् तत्राप्यविकल्पा(ल्पम् ), रमृति, कल्पना वा ? यदि निर्विकल्पकं तत् पूर्वापरकालभावि मिन्नमेव एककालमपि पूर्वापरार्थनाहि प्रतिमासमेदाद् मिन्नम् । अथ रतिः सापि दर्शनाद् मिन्नव कथं तदर्थस्यैकत्वं साधयति ? न च पूर्वदर्शनविषय १५ वृत्तिः स्मृतिः, तलिपयत्वस्य तत्रासिद्धः । तदा(था)हि-न तावद् दर्शनी(नात्) स्मृतेस्तद्विपयत्वं सिध्यति दर्शनकाले स्मृतेरमावात, तदभावे च न तदर्थवेदनं ततः सिध्यति । नापि स्मृतेरेकार्थता घृत्तिः तत्काले दर्शनस्याभावात्, तनावे या स्मृतेरयोगात् । नहि दर्शनावस्थायां स्मृतिरुदयवती उपयोगवती वा, दर्शनादेवार्थप्रतिपत्तेः। ततो दर्शनकालपरिहारेण प्रवर्तमाना स्मृतिर्न दर्शनार्थ- विषयतामात्मनोऽधिगन्तुं समर्था । अस्पष्टप्रतिभासा च स्मृतिः कथं स्पष्टप्रतिमासा(स)दग्विपय २० मर्थमधिगच्छति ? इति न तदर्थविषया स्मृतिवृत्तिः सिद्धा प्रतिभासमेदय मेदकत्वात् अन्यथा भेदोच्छेदप्रसक्तिरित्युक्त्वात् । न च कल्पनाप्येका व्यचद्वतिः यतः पूर्वापरावभासा(भासा स एव) अयम्' इत्युलखव(वती) सापि भिन्नैवेत्युक्तम् । अभिधानमपि सः' इति 'अयम्' अपि (इति) च भिन्नम् भिन्नार्थं च प्रतिभाति एकार्थत्व(त्ये) पर्यायताप्रसक्तः । तन्न अभिधान्येका व्यव- इतिः । प्रवृत्तिस्तु क्रियारूपत्वात् पूर्वापरभाविनी मिन्नवेति कुतो व्यवहारकत्वादप्येकत्वम् । अथकवाध्यवसायः स एवायम्' पति, संपादश्च तत्र विद्यते एवेति कथं न तत्र प्रत्यभिक्षा प्रमाणम् ? उच्यते, प्रतिमास एवाध्यवसाय-संवादी प्रतिसत्यन्ये(१)वा सकल एव निरस्तपूर्वापर- भावा स्त्रावधिकमर्थं वेत्ति भिन्नकालावधेस्तस्य संवेदनासम्भवात् । तथाहि-संवेद्यमानरूपसमावे वस्तु संवेद्यते वेदनकाल एव च संवेद्यमान रूपमस्ति, कालान्तरे तस्य सद्भावाभ्युपगमे स्वत एव संवेदनत्वप्रप्तिः(१)तत्वसंवेदनसमयाध्यासितमेव सर्वमाभाति नान्यसमयादियोगि अन्यकालादिः ३० १-गादेवस्तु-पा० घा० । २-न अका-हा० वि० यिना। ३ परोक्षप-आ० विना। ४ ज्ञान स्म- पा० था। ५ भवे अथल पक्षेऽस्प-वा० या०। ६-रस्परम-वा० या० विना । -अन्न स्थाने लिपिकारेण "पू' इति लिपिः कृता। सदा प्रतिमा-पा० पा०। ९ पूर्वाल्लेखोस्पष्टप्र-पा० वा० विना । १०-रयो घ-बा० वा० विना। ११-थावत् कुतः भा० मा०। १२ इत्येको प्र-भा० मा०। १३ परो. सत्यतिभासयो भेदे एवेति वा० बा० । १४ तवाण्य-चा० वा० । १५-कल्पा स्मृ-वा वा० विना । १५-मपि पूर्वग्राहि प्रभास-पा० बा० ।-मपि पूतिमास-मा०मा०। १७-न विवा स्मृ-पा० था० । १४ स्मृति त-पा०या०। १९-ना स्मृ-वा० वा० । २०-दर्थावे-चा०या० । २१ स्मृतेरुद-बा० घार । ११-नाथ वि-बाल बा० विना। २३-वृत्ति सि-आ० हा० वि० १४-बहतिर्य-० हा०वि०। २५-पमा स एवामित्युल्लेखवमी सापि वा वा०। १६-धानाम-पा०या०। १५-कार्थत्व पर्यायतो प्र-बार था। २८ तनामि-हा०वि० । २९-वायका बा० वा०। ३०-स्तुमि कि-भा० मा०। ३१ वा. ऽज्यव-वा० प्रा० । ३२-च्यतो प्रवा० पा० । ३३-ध्यवासाय वा पाल। ३४-प्रतिसञ्चन्ये या वा. घा० ।-प्रतिसत्वले वा आo, हा० ।-प्रतिभासत्वेसे वा वि० । ३५-मर्थ वेति मि-बाबा० । ३६- तर तस्य पा०या० । ३७-ामो स्व-वा० वाहन समया-चा० बा०३-पास ary-fo मा० । ५५ ·३४४ 'प्रथमे काण्डे- योगिनोऽपि तदा प्रतिभासने तदैव प्रकाशरूपसमाव इति घर्तमानव पूर्वकालादियोगता भवेद नातीता । प्रकाशमानरूपविरहे च न तदा पूर्वकालादियोगिताया प्रतिभासनमित्येकत्वस्थानुपल- धेर्न प्रत्यमिक्षा कथञ्चिदपि सम्भविनी। न च संवादोऽप्येकत्वे सिद्धा, स हि तदर्थज्ञा()न्तरवृत्ति मानोरकचे पुनः ज्ञानवृत्तिः इत्युक्तम् । तजातीये तु पुनदर्शनं प्रवर्तते तदैव च संवादात् समभिमानो ५लोकस्य तत्वाध्यवसायात् । तथाहि स एवायम्' इति तदर्थक्रियाकारी अयं भाव इत्युच्यते तदर्थ- कारित्वं च मिन्नस्याप्युपलब्धम् यथा चक्षुरादेस्तज्ज्ञानजननम् तत्रैव च स एवायम्' इति मेदेऽन्ये- कत्वन्यवहारः अथवा पूर्वाऽपरदर्शनाम्यां परस्परपरिहारेण प्रवृत्ताभ्यामेकत्वलक्षणस्य तदर्थस्य याधितत्वादनादिकाला भ्रान्तिरेव प्रत्यभिज्ञा। तन्न क्षणिकाभिव्यक्तिपु शब्दमात्रामु निर्विकल्पक प्रत्यभिज्ञावसित स्थैर्यम् निर्विकल्पकस्य सविकल्पकस्य वा प्रत्यभिज्ञानस्य प्रामाण्यासिद्धितस्तत्वा १० साधकत्वात् । तन्न प्रत्यक्षविरोधमनुभवन्ति क्षणभङ्गवादिनः । थैदपि नाशस्य कारणाधीनत्वादसन्निहिते(त)कारणय घटादिषु अनुदयात् विनाशकारणात प्रागनिवृत्तापा एव धेटादया, तदपि प्रतिक्षणध्वंसिताभावे सर्वसामर्थ्यामावलक्षणस्यासत्वर्स भावात् स्वरसविनाशितया [? नापि संयोगाद् विनाशमनुभवन्तीध्व(न्ध)नादय इति ?] प्रति- विहितमेव । तथापि किञ्चिद् उच्यते तन्धनादीनामग्निसंयोगावस्थायां त्रितयमुपलभ्यते तदे- १५वेन्धनादि, कश्चिद् विकार, तुच्छरपस्त्रमावः कल्पनाज्ञानप्रतिभासी, तवान्यादीनां व व्यापार इति वक्तव्यम् । न तायद् इन्धनादिजन्मनि स्वहेतुत एवैपामुत्पत्तेः । नाप्यगारादौ विवादाभावात् अन्या- दिभ्यश्चाङ्गाराद्युत्पत्ताविन्धनादेरनिवृत्तत्वात् तथैवोपलब्ध्यादिप्रसङ्गः। मैं चाङ्गारादिभ्यः काठादेर्धे (ध्वीसाभायं दोषः। ततो वस्तुरूपापरध्वंसोपगमेऽपि काष्ठादेस्तवस्थात् पुनरपि स्वार्थक्रियानिवृत्त वनक()प्रसक्तिः । ततोऽप्यपरतथाभूतध्वंसोत्पत्त्यभ्युपगमेऽप्यनवस्था पाच्या । अथ भावान्तरमेव २०अध्वंसाभावः नापरः तत् कथं काष्ठादेस्तथोपलब्ध्यादिप्रसङ्गः ? नेतदेवम्, यतः 'काष्ठादेशायदि रेव ध्वंसो नापरः' इत्यत्र किञ्चिनिबन्धनं वाच्यम्, वसिन् सति तन्निवृत्तिरिति चेत्, न तुच्छख- भावनिर्वृत्त्यनङ्गीकरणेऽङ्गायदिकमेवार्थान्तर निवृत्तिशब्देनोकम् । ततश्चायं वाक्यार्थः अङ्गादि भावभावात्()काष्ठादेरशारीदिकं ध्वंस इति । न(१)चाहारीदेर्भावस्वात्मनि हेतुत्वविरोधात् अमा स्तुताभिधानं च प्रसकम् अत्स्या(त्या)दिभ्यस्तदुत्पादाभिधानात् काष्ठादीनां निवृत्तौ प्रस्तुतायामर्थ २५न्तरविधाने तेषामनिवर्तनात् । यदप्यम्यधायि 'बुद्धि-प्रदीपादयो येऽप्यनु(नुप)जातविकारा ध्वसमासादयन्ति तेऽप्यामा- ध्यकरूपा(पता )विकारान्तरमा मे )व ध्वंसमनुमवन्ति' इति, तदप्यसङ्गतम्। बुद्ध्यादीनामात्म- रूपविकारापचौ प्रमाणाभावात् आत्मनधासत्वात् कथं तद्रूपता बुद्ध्यादीनां विकारः ? 'न च परि- णामः सम्भवति' इति प्रा प्रतिपादितम् । मदीपादेस्तु अव्यक्तभावः कार्यदर्शनादलुमेयः तस्याती- ३०न्द्रियत्वात् । न च ध्वस्तस्य प्रदीपादेः किञ्चित् कार्यमुपलभ्यते यतस्तदव्यक्तभावानुमितिः स्यात् । तन्न भावान्तरं प्रध्वंसाभावः । भावान्तरस्य च प्रध्वंसत्वे तद्विनाशाद् घटायुन्मजनासक्तिः । न च -ता भवेनतीता मा० मा. आता भावेनतीता हा०वि०। २-रहे चेन्नपाल वाविना । ३-सममित्ये-मा० मा० आ० हा० वि० -कत्व सि-पा० वा० विना। ५ सिद्ध बा० चा०। ६-+ तिर्नचैक-वा० चा विना। ७ तवा क्ष-आ० । तत्वा क्ष-हा०वि०। ८ स्थैर्य नि-या. या० विना । -णसङ्ग-भा० मा० । १० पृ० ३२० पं० २१ । ११-घटामुनुद-बा० बा० । घटादिषद-हा० । घटादपूनुद-वि०। १२-तीधूना-मा० । १३ स्थायां व तय-पा० था०। १४ न वा-वा० धा. हा०वि० । १५-पादेशानाय दो मा० मा० ।-पादेशान्ताय मा० ।-हादेवंशाचायं हा०वि० ।-पादे- विनाशामायं वि०स० । १६-भाव्यं दो-चा० वा० । १७-निवर्तप्र-बाल बा० ।-निवृत्तेवर्तक-भा. मा ।-निवृत्तर्ववतर्कप्र-हा० ।-निवृत्तेर्वचर्का-वि० ।-निवृत्तेर्वत्तर्कप-वि० स० । १८-वृत्यमंगी-पा० था० । १९-तर नि-वा० घा० विना। २०-दिमाविभा-चा० वा० । ११-रादिक ध्वं-मा० मा० । ११-रादिमावेशारादिर्भावः स्वात्मनि मा० ।-रादिभावशायदेर्भावः स्वात्मनि भा० । पदिभावे देर्भाव आत्मानि वा० धा० । १३-यामनव-या०या० । २४० ३२१६० २॥ १५-तितमा व्यक्तरूपता वि- मा० बा०॥ २६-यकामा-आ०। १७-भावका-हावि० } ·नयमीमांसा ३४५ कपालादेर्भावरूपतेव ध्यस्ता नाभावात्मकतेति नायं दोपः भावान्तररूपस्याभावस्य तदभावे प्रच्युत- त्वात् । न च कृतकस्यामावस्याविनाशितायामनित्यत्वेन कृतकत्यस्य व्याप्तिः सिंध्येत् अकृतकत्वे त्वभ्युपगम्यमाने भावान्तरकार्यात्मकत्वंसो( त्वं ध्यसो)न भवेत् । प्रध्वंसाभावाविनाशे तु सर्वदा प्रेयसना( ससद्भा)वात् घटादीनां सत्ता न भवेत् । ततो यथा कारणस्वरूपः प्रागभावः कार्यों- दये कारणनिवृत्तौ निवर्तते- अन्यथा तदात्मकत्वायोगात्-तथा कार्यात्मा ध्यसाभावोऽपीति नष्टै- ५ टादिभिः पुनर्मडकव्यमेव । न च यथा हेतुबन्धे देवदत्तस्य न पुनः प्रादुर्भाव तथेहापीति वक्तव्यम्, देवदत्तहेतुर्देवदत्तमरणारूपत्वात् तस्य दण्डादिकल्पत्वात् । तन्न कपालादिरूपं भावान्तर घटाद- सः तत्र कारकव्यापारासम्भवात् क्रियाप्रतिपेधमानप्राप्ते भकारकस्य वा हेतुकत्वादहेतुमत्त्वा- भ्युपगमोऽभावस्य विरुध्येत । हेतुमत्त्वेऽभावस्य कार्यत्वाद् अभावरूपताप्रच्युतिप्रसङ्गा भावस्य कार्य- लक्षणत्वात् । तथाहि-यत् स्वकारणसद्भावे भवति तदभावे च न भवति तत् कार्यमुच्यते, भवन-१० धर्मा च कथं न भावा? यतो भवति' इति भावः उच्यते इत्यङ्करादेरपि भावशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं' नापरमुपलभ्यते, तच्चेदभावेऽप्यस्तिं कथमसौ न भ(भा)वः १ न चार्थक्रियासामर्थ्य भावशब्द- प्रवृत्तिनिमित्तम् तथा(तम्या)भावे नास्तीति वक्तव्यम्, सर्वसामर्थ्यविकलय तस्य प्रतीतिविषयता भावात् कथं हेतुमत्वावगतिः१ प्रतीतिजनकत्वे वा कथं न सामर्थ्ययोग्यता अथ कार्यत्वे सत्यपि यथा घेट-पटादीनों मेदा प्रतिनियतविमानविषयतया तथा भावाऽभावयोः समानेऽपि कार्यत्वे १५ सत्प्रत्ययविषयस्य भावता असत्प्रत्ययविषयस्य घा(चा)मावरूपतेति, असदेतत् । असत्प्रत्ययविषयत्वे कार्यताऽप्यस्य दूरोत्सारितैव । अथ स्वहेतुभावे भावात् कार्यता अस्य तहि कथं न सत्प्रत्यय(य)- विषयता तथाहि-यद्यसौ 'भवति इति प्रतीयते 'सन्' इत्यपि प्रतीयेत, नहि अस्ति' 'भवति' 'सदभावः' इति शब्दानां कश्चिदर्थमेदो विद्वद्भिरिभ्यते, अथ पा(चा भावात्मकतयैवासौ भवति, ना व्याहतत्वात् । यतो न भवति' इत्यभाव उच्यते स कथं भवतीति ? खग्राहिणि शाने प्रतिनियतेन २० रूपेणाऽमतिमासनात् 'अभावः' इत्येतदपि न वक्तव्यम्, अत्यन्तपरोक्षचर्भुरादीनामप्यभावता- प्रसक्तः । न वाभावस्य भविटेषु पर्युदासात् प्रसन्यप्रतिषेधो मिद्यते, नवाऽसद्रूपत्वस्य विधानात् स पर्युदासाद् मिद्यते असदूपस्य भवनविरोधात्, 'भवैति' इति हि भूत्या सत्तयाऽभिसम्बध्यते, पैवं कथमसदूपस्य विधानं विधिः सर्वदा प्राधान्यात् ? नअर्थश्च पर्युदास एवैको भवेत् यतो यदि कुत- श्चित् किञ्चिनिवर्तत तदा तत् पर्युदासेन तव्यतिरेकि परामृश्येत न चैवं भवति, निवृत्तिर्मवति' २५ इत्युक्तेऽर्थान्तरस्यैव कस्यचित् सर्वत्र विधानात्, एवं वस्त्वन्तरमेवोक्तं स्यात् न तयोविवेका, अवि. वेने च न पर्युदासः । अपि च, याच्यादिभ्योऽभावो भवेत् तदावे काष्ठादयः किमिति नोपल- भ्यन्ते ? न होझ्यादिभ्यो ध्वंससद्भावेऽपि काष्ठादयो निवृत्ताः ध्वंसोत्पादन व अन्यादीनां चरि- तार्थत्वात् काठोपमर्दैन ध्वंसस्योत्पत्तेः । न तेषामुपलब्धिरिति चेत्, कुतः पुनस्तदुपमर्दः १ तावत् प्रध्वंसाभावात् काष्ठादिसत्ताकाले तस्याभावात् । नाग्यादिभ्यः ध्वंसाविर्भावि(प)न एव तेषां ३० . - १-पतेव वा० वा० विना। २ सिद्धेतुः अव-पा० वा० । ३ प्रध्वंस इति घान् घ-चा० वा.) ४ पुनन्मव्य-बा० था । पुनर्मकन्य-भा० । पुनसुकव्य-मा०। ५-था हतबन्धे वा० बा० न्या हेतुबन्धे हा० वि० । अत्र 'हन्तुर्वधे' इति पाठ. स्यात्। ६ अत्र 'देवदत्तहन्तुर्देवदत्तमरणरूपत्वाद' इति संभाव्यते । ७ वा हेतुमत्ताभ्युप-आ० हा० वि० । चा हेतुमत्ताभ्युप-भा० मा० । ८ भवतः न चा-चा० बा० । भव नवा-हा० वि०। ९-था भवे भा० मा० ।-था, भावं ना-हा० वि० । १०-स्य प्र-बा० बा० बिना । ११-मायो चा० वा० बिना । ११ घटापटादी-पा०या० मा० मा० । घटादी-हा० । १३-नां मेद म-पा० | वा० विना। १४-यस्य या भावरूपतेति वा० वा० विना । १५ सन्नाव इ-वा० वा० । १६-फताया वासी वा० वा० ।-कतायैवासौ आ० हा० वि० । १७-त्वात् येतो वा० वा० । १८-भावत्येतेतदपि न च ध-बा० बा० । १९-शुदानीम-बा० बा० । २० वास्य आ० हा० वि० । २१-विविषु प-वा० बाल-वितृष्णु प-पि० । २२-घते सदू-बा० वा० । १३-वतीतिति हि वा० घा० । २४ एव क-आ० । २५-थन: स-पा०या० । २६ सर्वदाऽमा-मां० । सर्वद प्रधानात् वा०, वा० । १५-वर्तते त-पा० वा० । २८ न चैक भ-वा० वा० । १९-धस्त्यादि-वा० वा० । ३०-दावे को काटाद-पा० वा० । ३१ स्यादि-आ० हा० वि०। ३२ एवात्मादी-वा० घा० । ३३ न भावत् पा० वा० विना। ३४-स्वसाक्षात् काष्टादि-मार मा० आ० हा० वि० । ३५-साविन एवं तेषां मां० मा० ।-सादेर्भावनं एव तेषां आ० हा०वि० ।

·१० प्रथसे काये- ३४६ व्यापारात् । न चोत्पन्न प्रध्यसामावः काष्ठादीनुपमर्दयति तद्योगपद्यप्रसङ्गात्। तथा च सत्यविरोध- प्राप्तिः। सेन च काठादेविनाशने विकल्पत्रयस्य तदवस्थत्वात् ततधानवस्थान व ध्यंसेनावृत- खाद काठाइरनुपलम्मा तदवस् तस्मिन्नावरणायोगात् ततो विकारमावे का पुनरपि विकल्पत्रयान तिवृत्तिः । किञ्च, यदि हेतुमान विनाशस्तदा तदभेदात् म(स) मेदं कि नानुभवेत् कार्यात्म(त्मा)- ५नो हि घटादयः कारणमेवाद् भेदमनुमवन्तोऽध्यक्षत एवावसीयन्ते, नैवमनासादितभावान्तरसम्ब- न्धः मध्युतिमात्रस्वभावो घसा तान्यमिघावादिहेतुमेदेऽपि तुस्वच्छ)रूपतयेच सर्वत्र विकल्प- शानेऽवमासनात् । नहि अभावो माव' इति तुच्छरूपतामपहायापरं तस्य किञ्चिद् रूपमीक्ष्यते हेतु- मत्वे च तपस्यस्तस्य विनाशप्रसङ्गः । अथ विनाशस्य विनाशहेतुर्न इष्ट इति नासौ विनश्यति। तदुकम्- "घटादिषु () यथा हेतवो ध्वंसकारिणः। नैवं नाशय सो हेतुस्तस्य सजायते कथम् ।" [ इसि। मैन्वेवं बुख़्यादीनामप्यविनाशिताप्रसक्कि विनाशहेत्वदर्शनात् । अथावाऽष्टोऽपि ध्वंसहेतुः फलन्यते अहेतुकमिनाशानुपपत्ते अन्यत्र तस्य हेतुमत्त्वदर्शनाद, बुख़्यादीनां चोत्तरकालं स्वरूपा- संवेदनात् अवस्थितरूपत्वे च तेषां तदयोगादिति, असदेतत्। स्वसंविदितत्त्वानभ्युपगमे युद्धयोंदी. १५नामस्य प्रलापमानत्वात् । तथाहि-यथा घटायो भावान सर्वदैव ज्ञानविषयतामुपगच्छन्ति तथा बुद्ध्यादयोऽपि शानान्तरसंवेधाः सन्तोऽपि नावश्यमनुभवपथमुपयास्यन्तीति कुतस्तेषामनुपर्लम्मा दभावनिधयः १ में चैकदोपलब्धानामन्यथा( पा)ऽत्यन्तानुपलम्माइसत्वनिश्चयो युक्तः, यत उपलम्मा प्रमेयकार्यम्, न च कार्यनिवृत्तिः कारणामावं गमयति, "न हि अवश्यं कारणानि फल- चन्ति" इति न्यायात् केवलमनुपलभ्यमाना बुढ्यादय उपलेमप्रत्ययान्तर विकला २०न 'असन्त एवं' इति निश्चयः । येषां त्वर्थापतिसमधिगम्या बुद्धिस्तेषां चक्षुरादीनामिव कार्याना- रम्मेऽपि कुतोऽस्या प्रम(अमा)घो भवेत् । अथवा एकैवावस्थितरूपा बुद्धिस्तांस्तान पदार्थान क्रमेणोपलभते, न हास्या घटादीनामिव विनाशकारणमुत्पश्यामा, ततोऽडयोऽपि यथाऽस्या विनाश- हेतुः कल्प्यते विनाशयापि तथैव करप्यताम्, ततो विनाशेनापि स्वविषयमानजननसामध्य विनाणेन विनंपन्यमिति घटादीनां पुनरप्युन्मजनप्रसङ्गः । यतीतोऽयमहेतुनिस्वभावोऽभ्युपग- २५न्तव्या, अग्निसंयोगादयस्तु काष्टादिप्वङ्गारादिकमेव जनयन्ति, काष्टादयस्तु स्वरसत एवं निरुध्यत- (a) इत्यनवद्यम् । लोकव्याकिञ्चिद्रूपतामे नाशस्य प्रतिपद्यते, तत्त्वमपि() वाचा)सतोऽकि- चिद्रूपवैव, यतोऽवैपरीत्यं तापमुच्यते, मैं चैतद् विपरीतं यत् 'अकिश्चिद्रूपो ध्वंसा' इति । ततो यद्यपि 'सदसती तत्वम्' इति व्यपदेशस्तथापि नासतो वस्तुता । तेन "विनाशकाले १न चोप-आ० हा०वि० । २-वस्थामावः भा० मा०। ३-वृत्तत्या-मा० मा० विना । ४ तदात् म भेदात्म मेदं वा० वा० । ५-तरं स-मा० मा० । इसाइयेमिघा-आ० हा० वि० ।-सा- याविधा-वा० वा० । -हेतुर्न भा० मा०। -या हेतवो मां मो०-या दहेतवो आ० । स्थादहेतवो हा० वि० । ५-कारिणा: वैवं हा० वि० ।-कारिणाः ति(ते )व आ० । १०-शस्य संजा-भा० मा० ।-शस्य सोऽहेतुस्तस्य संज्ञायतो कथ-पा० वा० । ११ नत्वेवं भा० मा० आ० हा०वि० । १२ अ त्रा-पा०या०। १३-ति चेत् अस-वा० वा० विना। १४-झ्यादीनां नामस्य प्रलापनात्वात् वा० बा० । १५-सम्भावनि-मा० मा० । १६ न बैक-आ० हा० वि० । १५-कदोपलब्धा-वा० धा० मा० मा० आ० वि०॥ १८ नच कार्य न च कार्यनि-पा० वा। १९-लम्मा प्र-मा० मा. आ. हा०वि० । २०-२- विल्पनास-पा० पा० ।-रविकालनास-आ० हा० वि० । ११ अथक-मा० म०। १२-नाशिना- मा० मा० । २३-मध्य व विना-मा० मा० । २४-च निरुध्यत-मा० मा०वि० व विरुत-पा० वा० । १०-च गाशय आ. हाच गास वि० च गावस्य वि० स० । १६- द्रूपपत्तन यतो-मा० । यूपपतैव यतो मा० ।-दूप नि यतो-आ० । १७ यतो चै-वा० बा० विना। २८ न चै परीत्यं तत्त्व- मुच्यते न चैव तद्धि-मा० मा० । १५-यदि किश्चिद्रपौ ध्वं-आ० । ३० "क पुनखत्त्वम् सतश्च सद्भावः असतश्च असद्भाव." १, १, १ न्यायद० मा० पृ० १ ६० ५ । पुनखत सदसती सदस्यायवा० पु. ६५०८ 1 "क पुनतत्त्वम् BOOKसदसनी" इति न्यायबा० ता० टी० पृ. ३२ १० ११ ·नयमीमांसा। ३१७ ५ ने तस्य किञ्चिद् भवति, न भवत्येव केवलम्, अन्यथा कस्यचिद् विधाने न भावो निवर्तिता मात्" इत्यप्रस्तुतामिधानं भवेत् । यदपि कृतकोऽपि विनाशो नित्या, अकृतकोऽपि प्रागभावो विनाशी इत्यभिधानम्, तदपिन न्यायानुगतम् । अथ भावानां कृतकाऽतकानां ध्वसिता-स्थैर्यलक्षणो धर्म एकान्तिका, न च भाव- धम्मोऽभाषेण्यध्यारोपयितुं युक्तः कुतः पुनरयमेकान्तिको भावधर्म इत्यवसितम्। अन्यथा भावस्या- नुपलम्मादिति चेत् मन्यनुपलम्मोऽयं भवान्यात्मादेः सत्ताया अनिवर्तकोऽन्यत्र कथमन्यथामा निवर्तयेत् । न चात्मनोऽनुमानेनोपलम्भादिति वाच्यम्, यतोऽनुमानेऽप्यनुपलम्म एव हेतोः विप. भवृत्तिं कथं निवर्तयति । अथ कृतकाश्तकानां पदार्थानां हेतुकृतविनाशेतरस्वभावदर्शनादन्यमि- चारा यद्येवं यस्यैव घटादेः कृतकस्य विनाशकारणवशाद विनाशो दृष्टः स एव ततस्तथा निश्चीय. ताम् नान्यः कृतकत्वसाधर्म्यमात्रेण । नहि बसे रागस्य एव खहेतुसन्निधिसापेक्षस्यावश्यम्माविना-१० (ता) तद्धेतुसन्निधेरप्यपरहेतुसन्निधिसापेक्षत्वात्, चावयं हेतवः फलवन्तः' इत्युक्तम् । अथ सापेक्षोऽपि वाससि रागः सर्वत्र यापलभ्यते किमित्यवश्यंभावी न भवेत् । न च तथोपलभ्यते अन्यथापि तस्य ग्रहणात् एवं यदि नाशस्यौप्यन्यथापि भाव उपलभ्यते तदा सापेक्षत्वान्नावश्य- भाविता भवेत् न चैवं सर्वत्र[R कृतके श(विनाश)स्योपलब्धेरिति, असदेतत्) भवतु समस्तवस्तु व्यापिनानाभावात् भावेऽनुमानवृत्तेन वैफल्यापति(ति:) [१] हेतुबलादुपजातध्वंसस्य कस्यचिद् १५ दर्शनेऽपि" कारणप्रतिवद्धजन्मनामन्यथापि दर्शनात्, उपजातशतो देशादिविप्रकटेषु भावेषु कथं तथाभावं निश्चिनुयात् ? यद्यपि या(चा)कृतकानां विनाश(शो) नोपलब्धः तथापि कालान्तरे तदा या असौ हेतुनिमित्तो न सम्भवीति कुतो निश्चयः न वाचा)कृतकः प्रागभावस्तदविनाशो वा सम्भवतीति प्रतिपादितम् । ततोऽसमर्थो विनाशहेतुरिति स्थितम् व्यर्थश्च । तथाहि-यदि स्वमावतो नवरो भाषा न किञ्चिद् विनाशहेतुमिः तत्स्वभावतयैव तय स्वयं नाशतः नहि स्वयं पतति २० पातप्रयासः फलवान् । अथानश्वरस्तदा तत्स्वभावस्यान्यथाकर्तुमशफ्यत्वाद् व्यों नाशहेतुः । न चे घ(च)लरूपतायां तदुपयोग, यतो नामाभिः कार्ये भावानां व्यापार प्रतिक्षिप्यते किन्त्ववलरूप- तैव । ततो भावानामुना[१ भावस्य भावपूर्वस्तु पूर्वको प्रच्युत एवेति तथोपलब्ध्यादिप्रसङ्गः १] यश्च विनाशहेतोरस्थिरस्वभावो घटादेर्भवति कथं से सस्य(तस्स) स्वभाव तसिन्निष्पन्न भिन्न हे- तुका? यतो नै तत्स्वभावो युक्तः ।न – स्वहेतुमिरेव नियमितस्वभावोऽयं कालान्तरस्थायी पदार्था-२५ ना हेतुमिर्जनित इत्युत्पादानन्तरं न विनष्टः स तस्मिन्नेव स्वभावे व्यवस्थितः कथमन्तेऽपि नश्येत् ? । तथाहि-उदयकाले या स्वभाव स्थिर तत्स्वभाव पवायमन्तेऽपीति पुनस्तावन्तमेव कालं तिष्ठेत्, तथा तदन्तेऽपि तावन्तमपरम् कालान्तरस्थितिरूपस्योदयकालभांविना समावस्य तदन्तेऽपिभावात्। न हान्तेऽपि रूपान्तरसम्भवस्तस्यैकस्वभावत्वात् अकिश्चित्करस्य च विरोधित्वाऽयोगात् तत् कथं तदपेक्षोऽयं नियत्तेत दण्डादिप्रपातसमयेऽस्य प्रच्युतिलक्षणः स्वभावः स कि प्रोगासीत् येनाऽसौ ३० -- १ "न तस्य किञ्चिद् भवति, न भवत्येव केवलम् -आप्तगीमा०प० ३ श्लो० ५३ अश० पृ० १८६०३० अष्टमह० पृ० २०० ५० १३। २-धाने भावो भा० मा० । ३-स्त्रप्र-वा० घा० विना। Y-चानां कृत. कानां ० ।-चानां कृताकानां पा० घा०। ५-सितांस्यै-गा० मा० हा० वि० ।-सिनास्थै-आ० । 'नत्यनु-आ० हा० वि० । नचनु-भां० मा० । ५ न चामानु-मा० मा० । न चात्मानु-आ० हा०वि० । १८ नवा-आ० हा०वि०। ९० ३४६ ५० १८। १०-स्थान्य-पा० वा०। ११-तकेशायो-पा० वा० । ।। १२-वृत्ते हार्टन विफल्यापत्ति हे-वा० पा० । १३-पि कर- या० या० विना। १४-शादिम-पा० बा० । १५-कानां विनाश नो-हा० वि०। १६ सम्मवाति आ० हा० वि० । १५-श्वया न आ० ।-चयन हा०।-श्वये न वि० । १८-तक मा-पा० वा० मा० मा० विना । १९ च बल-वा० वा० विक्षा । २० कार्य भा-वा० धा० । २१ किन्त्ववल-भा० मा० । २२-नामुद्भूतामावसभावपूर्वस्तु पूर्वस्तु पूर्वको भा० मा० । नासुदूपताभावस्वभावपूर्वस्तु पूर्वको आ० ।-नासद्भूताभावसमावपूर्वस्तु को प्रत्युत- हा० वि०। २३ स त्यस्य स्वमा-मा० मा० मा० हा० वि० 1, १४ न तस्वभावे यु-बा० बा० । १५ च खभावो युक्ता न च स्वहे-मा० मा०। १६-तुभिरिति च निय-वा० वा० मा० मा० विना। १५-दानां- तर थाहा पि० । २८-पि नाशातू वा० बा० । १९ तदन्तेति ता-पा० वा । तदान्तेपि ता-आ० । ३०-भाविनश्च भा-मा० ।-माविन स्वभा-पा० पा० । ३१ प्राद्वासी-वा० वा० । ।" । - ·१४८ प्रथम काण्डे- व निवृत्त नहि.तभावेऽपि पररूपेणायं निवर्तते स्वरूपं च तदेवास्स मार्गपि कथं न निवृत्तिः । हेतवधानुपकार्यापेक्षायां नियुञ्जाना स्वकार्यमात्मनोऽस्थानपक्षपातित्वमाविकुर्युः, न च भवताम- प्यकिञ्चित्करमपि मुद्रादिकमपेक्ष्य कथं प्रवाहो निवर्चते इति वाच्यम् यतो न विशरारुक्षणव्यति- रेको क्य)पर प्रवाहो विद्यते यो निवृत्तावकिश्चित्करं मुद्रादिकमपेक्षते किन्तु परस्परविविक्ताः ५पूर्वापरक्षणा एव, ते च स्वरसत एवं 'विरु(निस)ध्यन्त इति न क्वचिदकिञ्चित्तरापेक्षानिवृत्ति अतो मुद्गरोदिरहिता सामग्री अविभकं कार्य सम्पादयन्ती तत्सन्निधाने विमकं कार्यान्तरं जनयति तु मुद्गपदयः कारणसामर्थ्य खण्डयन्ति, विकल्पत्रयस्थानापि पूर्वोदितस्य प्रसङ्गाद । अतो " "खमावोऽपि स तस्वेत्थं येनापेक्ष () निवर्तते । (१) विरोधिनं यथाऽन्येषां प्रवाहा मुद्रादिकम् ॥ तदपि प्रतिक्षितं द्रष्टव्यम् । अथायं विकल्पः सर्वगत्वासारः (१) तथाहि-उत्पादेऽप्येवं शक्यते एव धई स्वभावतो झुत्पत्तिस्वभावस्य न किञ्चिदुत्पत्तिहेतुभिस्तत्स्वभावतयैव स्वयमुत्पा- दात, अनुत्पत्तिखभावस्य तु स्वभावतो व्यर्था उत्पत्चिहेतवः तद्भावान्यथात्वस्य कर्तुमशक्यत्वा- दिति, नैतत् सारम्, यतो ययुत्पत्तिरभूत्वा भवनलक्षणैव-अन्यथा तैदयोगात्-स्वभावो यस्य १५स तथोच्यते तदा सिद्धसाधनमेव, यस्य ह्यभूत्वा भ(१)वत्सम्पश्चस्तनोत्पादहेतूनां व्यापारामी- वस्यामीष्टत्वात् सतो निवर्चयितुमशक्यत्वात् कार्य-कारणयोः सहभावेनोनिवृत्तः, अथोत्पत्ती स्वभाव आमिमुख्यलक्षणो यस्य सन्निहितसर्वकारणकलापानन्तरभाविन इत्यभिधामभिधेयं तदा कथमस्योत्पत्तिहेतूनां चैयर्यम् । नहि तर्थीभूतकारणवशात् तथाव्यपदेशहेतोयर्थता युक्ता । अथ द्वितीयो विकल्पः सोऽप्यनुपपन्नः यतोऽनुत्पत्तिाधप्रतिपेधमात्र स्वभाव सर्वसामर्थ्यविरह- २० लक्षणस्याभावस्य तत्र धानभ्युपगमादेतुव्यापारस्य सिद्धसाध्यतैव, न धुत्पचिहेतवोऽभावं भावी. कुर्वन्ति, भावेश्वपि परिणामस्तावदयं न सम्भवति मुत(किमुत) नीरूपेऽभावे. नत्वेन्बोधकथ. मसदुत्पद्यत इत्युच्यते ? कारणानन्तरं या सद्भावः स मागसन्नित्ययमत्रार्थः न पुनरमावो भावत्व- मापद्यत इति न कश्चिहोपः अन्यथानुपपत्तावनन्तरभाषामावे धर्मो यस्यासन्निहितकारणस्य च स एवमभीएस्तदापि तत्राऽसत्त्वादेव कारणानां व्यापारो न भवतीति न काचित् क्षति, लोके चोत्पत्ति- २५धर्माऽनागत एवोच्यते, न च तस्य शशविपाणस्येव तीक्ष्णतादिगोचराणामिव भावाश्रयाणां विक- पानां सम्भवः, न च यदि निहतुको भावस्य विनाशर उत्पादोऽपि तथैवास्तु भावभाव(?)धर्मत्वा- विशेषात् यतो न विनाशो नामाऽन्य एव कश्चिदुदयापवर्गिणो भावात् मावश्च स्वहेतोरेव तथाभूत उत्पन्नोन कैश्चिद्धर्मोऽस्या()निमित्तः केवलं तमस्य स्वमावं पश्यन्नपि मन्दबुद्धिर्न विवेचयति दर्शन- पाटवाऽभावात् यदा तु विसदृश(श)कपालादिविधुरप्रत्ययोपनिपाताद् उत्पद्यते तदा भ्रान्तिकारण- ३० विगमात् प्रत्यक्षनिवन्धनो निश्चय उत्पद्यते, अनुमानतो भावानां सुविदे॒पां प्रागपि भवत्येव, यथा- विखरूपदर्शनेऽप्यतत्कारिपदार्थसाधविप्रलब्धो न मारणशेकि नि(निश्चि)नोति प्राक् पश्चात् तु विकारदर्शनात् तनिश्चयः, न च शक्तिमतः शक्कयो मेदमनुभवन्तीति प्रतिपादितं सौगतैः । जातस्य घखमावस्य विनश्वरत्वेऽन्यानपेक्षणाग्निहेतुको विनाश उच्यते इति स्थितमेतत् यथोकप्रकारेणानु- १-चास्या प्रा-आ० हा० वि०। २-भाविकु-चा० वा० । ३-धते माया निशु-आ० ।-धते मोया निव-हा० वि०। ४ विरुध्यत इ-मा० । विरुध्यत इ-मा०। ५-रादिना रचा वा० विना। ६-रहित सा-आ० । “घाने पिम-वा० बा० विना । ८ न नु मु-भा० मा० आ० हा०वि०। ९। तथा-वा० बा. बिना। १०-दावसार वा० वा०। ११ तवयो-मा० मा०। १२-त्वा भावत्स-पा०या० । १३-भावा- सा भीष्ट-मा० मा० ।-भावासामीए-आ० ।-भावस्या अभीष्ट-हा- वि० { १४-स्यारवामी-वा० था० । १५-ना वृ-पा० वा० । १६- सनिहि-मा० मा । १७-मभिधेया त-भा० मा० १ १०-था- नत-पा० बा० । १९-पपन्नाव-पा० बा । २० धर्मा यस्या-मा०मा०। २१-धर्यतानग ए-आ० ।- घ गत ए-हा० वि०। २२ भाववावध-वा० ०। २३ कश्चिद्धा स्या-हा० वि०। २४-दुषो प्रा- आ० ।-तुप प्र-चा. वा० । २५ यवां वि-आ० । यवा वि-हा. वि.। २६-विषयम-वा. वा. विना। १५-लब्धौ नया या भा० मा० बिना। २८ न कारण-ना० बा० बिना। १५-पाति नितोति भा०।- शकि मिनोति वि० सं० कि नोति वा बा। R ·नयमीमांसा ३४४ मानतो भावानां क्षणक्षयः सिद्धा, प्रत्यक्षतोऽपि क्षणक्षयाधिगमे तब्यवहारसाधनानुमान साफ- त्यमनुभवतीत्यपरे प्रतिपन्नाः। तदेयं प्रत्यक्षतः अनुमानतश्च क्षणिकत्यव्यवस्थितेः स्थितमेव तद् मूलाधार पर्यायनयस्य अर्जुसूत्रवचनविच्छेद इति । तस्य ऋनुसूत्रतरोः 'तु' अवधार- णार्थः तेन तस्यैव न द्रव्यास्तिकस्य शब्दादेया शब्दार्थ गमयन्तः शब्दनयत्वेन प्रतीता शब्द- -सममिलढवंभूतात्रयो नयाः शाखामशाखा पर्व स्थूलसूक्ष्मतर( लसूक्ष्मसूक्ष्मतर)दर्शित्वात्५ सूक्ष्मो भेदो विशेषो येषां ते तथा । यथा हि वरोःस्थूलाः शाखाः, सूक्ष्मास्तत्मशाखा, प्रतिशाखा- अति(शाखाच) सूक्ष्मतराः एवम् ऋजुसूत्रतरोः स्थूल-सूक्ष्म-सूक्ष्मतराः शाखा प्रशाखाः (शाखा- प्रशाखा)प्रतिशाखारूपा अशुद्ध शुद्धतर-(अशुद्ध-शुद्ध-शुद्धतर)पर्यायास्तिकपाः शब्द-सममि- कडैवंभूतात्रयो नयाः द्रष्टव्याः। तथाहि-ऋजुसूत्राभ्युपगत क्षणमात्रवृत्ति वस्तु दिगा(लिङ्गादि- भेदाद् मिचं शब्दो बृक्षाच्छाखामिव सूक्ष्ममभिमन्यते एकसंझं समभिरूढः शब्दाभिमतं वस्तु १० संजामेदादपि भिद्यमान शाखातः प्रशाखामिव सूक्ष्मतरमध्यवस्थति, तदेव समभिरुढामिमतं वस्तु शब्दप्रतिपाद्यक्रियासमावेशसमय एवं स्थिति(भूत एवंभूतः क्रियामेदाइ मिन्नं प्रशाजाता प्रतिशाखामिव सूक्ष्मतममधिगच्छत्येवं वाचार्थाभ्युपगमपरा शब्द-समसिमरूद्वैवर्भूतमेदवानवगन्तव्यः। [२ अजुम्चपदस्य द्वितीयां व्याख्यामाश्रित्य विज्ञप्तिमात्रयादा] [पूर्वपक्षा-बावार्थवादिभिः सौत्रान्तिक वैभाषिकैः विज्ञप्तिमात्रस्य निराकरणम् ] १५ अथवा ऋजु बाह्यापेक्षया ग्राहक-संवित्तिमेदविकलमविभाग बुद्धिस्वरूपमकुटिलं सूत्रयतीति अजुसूत्रः शुद्धः पर्यायास्तिक। " ननु किमविभागयुद्धिस्वरूपावेदकप्रमाणसद्भावतो विज्ञप्तिमात्रमभ्युपगम्यते, आहोखिदर्थ- सद्भावयाधकप्रमाणसन्नतेरिति वक्तव्यम् । तत्र यद्यायः पक्षः स न युक्ता, यतस्तथाभूतविश्वप्तिमात्रोप- प्राहकं प्रत्यक्ष वा तद् भवेत् अनुमान घा प्रमाणान्तरस्य सौगतैरनभ्युपगमात् । तत्र न तावत् २० प्रत्यक्षमर्थसंस्पर्शरहित विमप्तिमात्रमेवेत्यधिगन्तुं समर्थमर्थाभावनिश्चयमन्तरेण विज्ञप्तिमात्रमैवेस्य घधारणाधिगमानुपपत्तेः । उकं च- "अयमेवेति यो होप भावे भवति निर्णया। नेप वस्त्वन्तराभावसंवित्त्यनुगमारते ॥ [लो० वा० अभाव० श्लो० १५] न चार्थाभावोऽध्यक्षसमधिगम्या अर्थविभासकत्येन तस्योत्पत्ते, न च तमावसिऽपि तस्या-२५ भावः विनतेरप्यमावासको न च तैमिरिकाक्षजप्रतिभासे चकासदिन्दुद्वयं यथाऽसत्यत्वमनुमति तथा शुक्मतिमा(मास)विषयस्यापि स्तम्भादेरपि वितथा(थ)त्वं यतस्तिमिरपरिकरिताविषय- १ तद् मूलघा-पा० या० मी० मा० । अत्र 'स्थितमेतद् मूलाधारः' इति चारु भाति । २-जुनयसू-मा० । ३ तत्र वा० या० घिना । ५-रणोर्थस्ते-भा० मा०। ५-दय थे ग-आ० ।-दय शब्दोदथै ग-हा० वि० ।-दर्थ ग-बा० वा०। ६-दर्थ ग-भा० मा० विना। ७ शाखा इव वा० बा। च मूलसूक्ष्मतर- भा० मा० आ० प्रा० वि० । ५-खाः प्रतिशाखा अतिसूक्ष्मतरा ए-भा० मा० ।-खा सू-आ० ।-खा: सूक्ष्मास्तत्प्रयाखाः सूक्ष्मा तमाशाश्च स्तरातरा ए-बा०या० । १०-तरो मूलसूक्ष्मसूक्ष्मतय शाखा- सपा अ-मा० ।-तरो स्थूला सूक्ष्मसूक्ष्मतराशाखारूपा अ-मा० ।-तरो स्थूलसूक्ष्मतराः शाखाः प्रशाखा प्रतिशाखालपा अ-पा० था० । ११ स्थूला सू-मा० । १२-तरा शा-० हा० वि० । १३-रूपा श-भा० मा० आ० 1 -स्तु दिगादि-वा० या० बिना। १५ वृक्षाच्छा मिव 'सूक्ष्मामिम- वा०या० । १६ एकं सं-आ० हा० वि० । एकसंशा स-पा० बा० । १७ तदेवं सं-पा० वा० विना । १८ व स्थि-भा० मा० ।-चच स्थि-वा०या० । '१९-भूता कि-पा०या० विना । २०-भूतामेदावा- पा०या० । ११-भागबु-आ०। २१-दना-वा०या०। २३ "तथाभूतविज्ञप्तिमात्र(च)प्राहक प्रत्यक्षम् अनुमानं वाई-अमेयक पृ०२१ प्र०.५० ।। २४-रहितवि-आ० । १५ प्रमेयक२१ ० ० ३६-भानेऽपि पा०या० । १७ "न च तैमिरिकप्रतिभासे प्रतिमासमानेन्दुद्वमननिर्मलमनोऽक्षप्रभवप्रतिभासविष्य असत्वमिति अमिधातव्यम्”-प्रमेयक० ४० ३१ ३ यस्सा.बाज्य-मा० मा ४५ स०१० ·३५० प्रथमे काण्डे स्वार्थस्य याध्यमानप्रत्ययविषयत्वादसत्त्वं युक्तम् न पुनः शुद्धगवसेयस्य तत्र वाध्यत्वायोगात् यद्धा वैसिरिकावमासिनोऽपीन्दुद्वयादेरवैतथ्यमस्तु । न च वाध्यप्रत्ययावसेयस्य कथमवितथत्वमिति वक्तव्यम् बाध्यत्वाऽयोगात् । तथाहि-दर्शनं वा वाध्येत, तनावमासमानो वाऽर्थः, प्रयोजनं वा? न तावदाद्या पक्षा दर्शन- ५स्योत्पन्नत्वात् । नाप्यों वाध्या प्रतिभासमानेन रूपेण तस्य सत्त्वात् अन्यथा प्रतीयमानताऽयोगात् । न च प्रतिमासोऽस्ति किन्तु तन्निर्मासि रूपमसत्यमिति वक्तव्यम् प्रतिभासमानं रूपं विनतोऽप्य.. सत्त्वे संविदोऽपि तथात्वप्रसक्तेः । अथार्थक्रियाविरहाद् भ्रान्तज्ञानावमासिनो हिमकरादेवैतथ्यम्, अयुक्तमेतत् । यतो यद्य(द्यप्योर्थक्रिया तत्र नोदिता तथापि पूर्वज्ञानावमासिनः कथं वैतथ्यम्! नहान्याभावादन्याभावः अतिप्रसङ्गात् । न चार्थक्रियानिवन्धनं भावानां सत्त्वमिति यत्र सानोदेति १० तत् प्रतिमासमानमपि न सत्तामनुभवतीति वाच्यम् यतो यदि भावाः प्रयोजनमुपजनयन्तः सत्तामनुभवन्ति तदा साऽप्यर्थक्रियाजनमात् सत्तासंगता स्यात् साऽप्यपरार्थक्रियाजननाद इत्यनवस्थामसक्तिः । अय अर्थक्रिया प्रतिभासविषयत्वात् सती पदार्थमात्रा अपि तथैव सत्यः (त्याः) स्युरिति व्यर्थाऽर्थक्रिया अत एव तैमिरिकावभासिनः केशादयोऽपि सत्या प्रतिभासविष- यत्वात् । न च बाधकक्शात् तेषां वैतथ्यव्यवस्था, वाधकस्यैवानुपपत्तेः । यतस्तैमिरिकोपलब्ध- १५ फेशादेर्दर्शनान्तरं यदि वाधकं तदा वकन्यम्-एककोलम् मिन्नकालं वा? यदि मिन्नकालं वाधकमा- श्रीयते तदा पूर्वदर्शनकाले नाऽपरम् अपरदर्शनसमये च न पूर्वमिति परस्परकालपरिहारेण प्रवर्तमानयोः कथं वाध्य बाधकता? अथैककालं तद्वाधकम् तचा(दा)त्रापि वक्तव्यम्-एकविषयम् मिनविषयं वा न तावदेकविषयम् तस सुतरां तत्साधकतोपपत्ते न कविपयं संविदन्तरं तद्विपयस्यैव संविदन्तरस्य वाधकमुपलब्धम् । मिन्नतिपयं संविदन्तरं स्वविषयमेव भासयितुं २० समर्थम् न पुनर्विषयान्तरसंवेदनमुपंदलयितुमलम्, नहि स्वविषयमवतरन्ती नीलसंवित् पीत- दशमपहन्तुं समर्था । न च दर्शनान्तरं पूर्वदर्शनाधिगतमर्थमसत्यमधिगच्छत् तस्य बाधकम् । यतस्तदपि दर्शनं स्खविपयीकृतं वा अस्वविपयीकृतं वा पूर्वदर्शनाधिगतमर्थमसत्यमधिगच्छत् तस्य पाधकं स्यात्? प्रथमपक्षे पूर्वदर्शनाधिगतोऽर्थ उत्तरकालभाविनि दर्शने परिस्फुटमवभासमानः मुतरां सत्यः स्यात् न वितथ इति कयं तत् तदसत्यम्' इत्यावेदयति? अथ द्वितीयः पक्षोऽङ्गी- २५क्रियते तदोवापि याध्यदर्शने प्रतिभासमानस्यार्थस्य वाधकसंविदि प्रतिभासाभावात् कथं तस्य ततो चैतथ्यावगतिः? न च विषयान्तरस्य शुक्तिकादेस्तनावमासनात् रजतादेरलीकतेति वाच्वम् यतो यदि शुक्तिकामाने खेन रूपेण शुक्तिका प्रतिभाँति रजतादेमिन्नकालावभासिनः किमिति धैतथ्यं भवेत् सर्पस्य वैतथ्यप्रसक्तः ? अथानुपलम्मो बाधकं प्रमाणमुच्यते तदात्रापि वक्तव्यम्-एककाला, मिन्नकालो घा? तत्र च यद्येककालः सोऽसिद्धः स्वप्रतिमाससमये रजतस्यानुपलमायोगात् । ३० फालान्तरेभावी रजतानुपलम्भः तदेव तस्यासत्त्वं न पूर्वकालम् । न च भाविकाले पूर्वदर्भ- नप्रत्यस्तमयोंत खदर्शनकालावधेरर्थस्याभावः अतिप्रसङ्गात् । तदेवं विशददर्शनावमासि सत्यं पहिरर्थस्वरूपम् यथा स्वसंवित्प्रतिभासमानं विज्ञप्तिस्वरूपम् तथा च तैमिरिकदर्शनावमासीन्दु- व्यमिति स्वभावहेतुः असतः प्रतिभासायोगात् । अथेन्दुद्वयादेवहिः सत्त्वे किमिति शुद्धशि न प्रतिभासः! यत्र हि वहिरोऽस्ति तत्र योग्यदेशादितः सकलसामग्रीप्रभवसमस्तजनसंविदि मतिमा 1 अन्यत्रा प्र-०। २-वानां त स-मा० मा० । चानोनां स-आ० । ३तार्थव भा० मा० । तत्रैव आ। ४ सन्यः हा० वि० । ५-कालं वा भि-आ। तत्रापि वा० वा. बिना। v-लब्ध मि-आ० बिना। -तरं सं-पा० वा० विना। ५-पहलाय-हा० ।-पदयि-आ०। १०६- शनानन्त-चा. या० विना । ११-दा तत्रा-मा० मा० । १२-भासि स्वा० वा. विना। १३-त्र यो-भा० मा०1 १४-मासमये भा० मा०। १५-रभावानु (वी तु) रज-वा० घा०। १६ तदेव पामा १७ यौनयेन रति शेष । १८-काले। वा वा० विना। १९-या स्व-बा० वा० । २०-भासि ससत्यं मा० ।-मावि सत्यं वा० घा०। २१-या त्र तैना या० । २२-देवहि स-पा० या विना । २१-रयोस्तर तत्र यो-या०'बा० विना । १४-विदिन म-वा० मा० ।

·नयमीमांसा। ३५१ समाधत्ते यथा नीलादिः न चेन्दुद्वयं नरान्तरविशदद्दशि प्रतिभाति तद्देशव्यवस्थितपुरुषान्तर संविदि एकेन्दुमण्डलस्य प्रतिमासनात् ततो ज्ञानाकार एवेन्दुद्वयं न वाह्यम्, असदेतत् यतो न बहिराः सन्निधिमात्रेण शाने प्रतिभासमादधति किन्तु स्वसामग्रीवशात् अन्यथा अत्वान्या)दिवशि प्रतिमा- समादध्युः । अथ लोचनाद्यभावात् नान्यादिवशि तत्प्रतिमासः, नत्वे(न्वे)वं तिमिपदिसामैत्र्यमा- वात् शुद्धदशि हिमकरद्वयादेरप्रतिभासमानस्व(त्वम्)। न च स्वसामग्रीवशात् सपाकरयुगलं संवि-५ दि भासमानं ज्ञानस्वरूपमेव, बहिर्माह्याकारतया प्रतिमासमानस्य इन्दुद्वयस्यान्ताहकाकारतया- (याs)प्रतिभासनात् मानरूपत्वायोगात् तद्रूपत्वे वा ग्राहकाकारतया प्रतिभासमानज्ञानस्यापि तथा- प्रतिभासमानस्यार्थरूपताप्रसङ्ग तत्र(च) वहिाधाकारतया प्रतिभासमानस्येन्दुद्वयादेविज्ञप्तिरूपता, परिशुद्धविशदहगवसेयस्य तु स्तम्मादेः सुतरां ज्ञानरूपतानुपपत्तिः । तन्न अध्यक्षं वहिराऽवमासि तदमावं गमयति । न चाध्यक्षमभावग्राहि, तस्य तुच्छतया तद्विषयत्वायोगात् । न च वस्तुत्वादस-१० दंशः प्रत्यक्षमाह्या इन्द्रियसम्बन्धाभावेन तस्यापि प्रत्यक्षत्वायोगाद् तदसम्वन्धस्तु योग्यताभावाद 'इन्द्रियस्य । उकं च- "न तावदिन्द्रियेणैया नास्तीत्युत्पाद्यते मतिः। भावांशेनैव संयोगे योग्यत्वादिन्द्रियस्य हि" ॥ [श्लोवा० अमाव० लो०१८] इति । तन्नोमयरूपोऽप्यर्थाभावोऽध्यक्षवेद्यः। १५ नाप्यनुमानं वाह्याभावमावेदयति, प्रत्यक्षाभावे तस्यायोगात् । न च प्रत्यक्षविरोघे अनुमानस्य प्रामाण्यं सम्भवति "प्रत्यक्षनिराकृतो न पक्षा" [ ] इति वचनात् । न च वाद्यार्थावेदकस्याध्यक्षस्य भ्रान्तत्वान्न तेनानुमानवाघेति वक्तव्यम्, इतरेतराश्रयप्रसक्तः। तथाहि- अर्थाभावे सिद्धे तब्राहि अध्यक्षं भ्रान्तं सिध्येत्-अन्यथा कथमवितथार्थवाहिणो भ्रान्तता-भ्रान्तत्वे च तस्य सिद्धे अर्थाभावानुमानस्य(स्य) न तेन वाध्यते (याति) व्यक्तमितरेतराश्रयत्वम् । न च तद्र० अध्यक्षमेव न भवति अनुमानेन बाधनादिति वक्तव्यम्, अनुमानेऽप्यस्य पर्यनुयोगस्य समानत्वात् । [१ तथाहि-बाधाभावग्राह्यस्य मान्तत्वात् तेनाउमानवाघेति वक्तव्यम् इतरेतराश्रयंदोषप्रसक्तः । तथाहि-अर्थाभावे सिद्ध वलादतुमान(न) प्रमाणमिति दर्शनामावेऽप्यर्थाभावसिद्धिः तत्प्रतिबन्ध सिद्धेः अध्यक्षमिति तत्वात् अन्यथा अनवस्थापत्तेरिति नानुमानवेद्योऽप्याभावः ।। ? १-या दि-मा० मा० ।-या दि प्रति-आ० । २-मन्या मा-मां० मा० । ३-मग्रीसमावेशात् आ०। ४ न वाध्य-आ. हा० वि०। ५ "सयोगो"-मो० वा० । ६ "साध्याभ्युपगम पक्षः प्रत्यक्षाद्यनिराकृत."। १४ । "प्रतिपाद्यस्य यः सिद्धः पक्षाभासोऽमलिङ्गत । लोक खवचनाभ्या च बाधितोऽनेकधा मत " ॥२१॥ न्यायावता०॥ "पक्ष: xxx प्रत्यक्षायविरुद्ध इति वाक्यशेष."-ज्यायप्रवेशसू० पृ० १५०६ । "सावयितुमिष्टोऽपि प्रत्यक्षादिविरुद्ध पक्षाभासः" न्यायप्रवेशसू० पृ० १५० १३ । 'प्रत्यक्षादयो वक्ष्यमाणलक्षणास्तैर्विरुद्धः निराकृतः प्रत्यक्षादिविरुद्धः । किम् ? पक्षाभास" न्यायप्रवेशसू० घृ० पृ० १९५० १०॥ "खरूपेणैव खयमिष्टोऽनिराकृतः पक्ष इति" ॥ ४० ॥ न्यायविन्दुप्र० तृतीयप० । "अनिराकृत इति-एतल्लक्षणयोगेऽपि यः साधयितुमियोऽप्यथः प्रत्यक्षाऽनुमानप्रतीति-खवचनैर्निराक्रियते न स पक्ष इति प्रदर्शनार्थम् ॥ ५० ॥ न्यायविन्दुप्र० तृतीयप० । "प्रत्यक्षनिराकृतो न पक्ष इत्यभिधानात"-अमेयक० पृ. २१ प्र० १०६ ! -माने वा-मा० मा० विना। "न व बाया वेदकाध्यक्षस्य भ्रान्तत्वाश तेन अनुमानवाधेत्यभिधातव्यम् , अन्योन्याश्रयात्-सिद्धे अर्थाभावे तमाहि अध्यक्ष प्रान्त सिध्येत् तत्सिद्धौ च अर्थाभावानुमानस्य तेन अवाधेति”-प्रमेयक० पृ० ११ प्र० ५०६। -त्वात् तथाहि अर्था-आ० । ९-त्वा तेना-वा० बा०। १०-यम-बा० या०! ११-ति त्वत्वात बाबा ·३५३ प्रथमै काण्डे- अपि च, तदनुमान कि कार्यलिङ्गम्भवम्, स्वभावहेतुसमुत्थं वा, उतानुपलब्धिप्रसूतमिति विकल्पवयम् । न तावत् प्रथम-द्वितीयपक्षी कार्य-स्वभावहेत्वोविधिसाधकत्वाभ्युपगमात् "भन्ने छो वस्तुसाधना" इधि वचनात् ("अत्र द्वौ वस्तुसाधनौ" [न्यायविन्दु० परि०२ सू० १९] इति वचनात् । नापि अनुपलब्धिप्रसूतमिति पक्षः अनुपलब्धेरसिद्धात रसिद्धत्वात्) वहिरर्थस्य प्रति. ५भासनात् । उपलभ्यानुपलब्धिस्वा(स्त्वभावा(व)साधनी लाच नियतदेश-कालमेवार्थाभावं गमयति न सर्वत्र सर्वदेति न ततोऽपि सर्वथा अभावसिद्धिः । तद् भाववाधकप्रमाणामावाद नार्थाभावतो विज्ञप्तिमात्रसिद्धिः। अथापि स्यात् नार्थामावद्वारेण विज्ञानमा साध्यते अपि त्वर्थ-संविदोरसहोपलम्भनियमा- दमेदः चन्द्रद्वयादिवदिति वि(विधि)मुखेनैव साध्यत इति न पूर्वोको दोपः, असदेतत्। अमेदेस्य १० प्रत्यक्षेण वाधनात् यतः पुरस्थस्फुटवपुर्नीलादि प्रतिमाति हृदि रूपग्राहकाकार विनाणा संविश्वका- 'स्तीति कुतोवान्तस कुतोऽर्थ-तर्स)विदोरमेदः साधयितुं शक्या शब्देऽश्रावणवत(णत्ववत)- पक्षस्य प्रत्यक्षेण निराकृते, न वा(चा )मेदेऽपि प्रत्यक्षं मेदाधिगन्नुपलब्धमिन्दुद्वयादिवत् इति न तेव( तेन ) वाधा यतो छिचन्द्रादौ पौधादर्शनात् तस्य भ्रान्तत्वमस्तु स्तम्मादौ त्वर्थक्रियाकारिरूपो- पलब्धि(घ)स्तदभावास्त(स)स्ता ततो नील वुल्योमेद एष । असिद्धश्चायं हेतुर्मीमांसकमतेन वि. ५शानव्यतिरेकेण वाह्यार्थस्यैवोपलम्मात् प्रत्यक्षार्थव्यतिरिकस्य तदा भानस्यानुपलक्षणात् । न चान्त:- सुखाशा(घा)कारज्ञानोपलम्मा सिद्धो हेतुरिति वक्तव्यम्, सुखादेवाह्या(घ)संवेदनं प्रति व्यापारा- संवेदनात् । नहि सुखादया स्वरूपनिमनतया प्रतिभासमानास्तदैवार्थमाहितया प्रतीयन्ते । न च सम- कालप्रतिभासनात् व्यापारमन्तरेणापि नीलादिग्राहकार, नेपामपि तदाहकतापत्तेः । यदि च नीला- (लादी)नां सुखादिक ग्राहक तथासति तदमावे नीलादीनां ग्रहणं न स्यात् । नहि यद् यहाह्य तत् २०तदभावे प्रतिमाति चक्षुरभाव इव रूपम् चक्षुःसमवधाने व(च) मुख(खा)मावेऽपि नीलमामाति [?? नापि तस्य तद्राहकम् । यदि च सुखादिरुपैव संविद् नान्या ऐवसति सुखाद्यभावेऽपि नीलादिक स्फुटतया प्रतिभासात् तदा मानसस्य च सुखादेनीलावभासावेष्यवभासनत्वासिद्धो नीलादीनां ग्रहणं नस्यात् नहि यद् यदनाचं वत् तदौद्धियोः सहोपलम्मनियम नियतकादाचित्कसहोपलम्मतो यो- १ अत्रे न्द्रो वा वा० विना। "भत्र द्वौ वस्तुसाधनी एका प्रतिषेधहेतु " ॥ १९ ॥ न्यायबिन्दुप्र० । " 'अत्र ही वस्तुसाधना' इत्यभिधानात्"-प्रमेयक० पृ० २१ २०६० ८। २-धनादिवचनाचाप्यनु-भा० मा० हा० वि० ।- धनानाप्यनु-आ०। ३-लब्धिर भा० मा०। ४-द्धा ध-आ। "अनुपलब्धेरसिद्धत्वात बाह्यार्थस्याध्यक्षादिनोपलम्भात् । किन्न, अदृश्यानुपलब्धिखदभावसाधिका स्यात् दृश्यानुपल- ब्धिा प्रथमपक्षे अतिप्रसर । द्वितीयपक्षे तु सर्वत्र सर्वदा सर्वया अर्थाभावाऽप्रसिद्धि प्रतिनियतदेशादावेव अस्यास्त. दभावसाधकत्वसंभवात् "-प्रमेयक पृ. २१ प्र०प०९। ५-लब्धिस्थाने भा-वा० वा० विना । ६ तदद्भा- वा० था। -विदोपलम्म-पा० बा० विन।। ८ "द्विचन्द्रदर्शनवदिति विधिद्वारेणैव साध्यते"-प्रमेयक० पृ० ११ प्र० ५० १२॥ १-दस्य प्रत्युक्षेण पा० या० ।-दस्य प्रत्युपेक्षण हा० वि० ।-दप्यस्य प्रत्युपेक्षण भा० मा० । "अमेदपक्षस्य प्रलक्षेण बाधनात् शब्दे श्रावणत्ववत् "-प्रमेयक० पृ० ११ प्र० पं० १२। १० पुरस्थ फुटब- '(पुरस्थ स्फुटब)-वा० या०। ११ कुतोध्वंतंस-मा० । कुतोवतंसवि-मा० । कुतोवंतसंविवि-चा० चा०। १२ शब्दे श्रावणाव-वा० वा० । १३-धिगत्रुप-भा० मा० ।-धिगंधुमंप-वा० वा० । १४ बाध्य- द-भा०मा०1 १५ "अर्थक्रियाकारितम्मायुपलब्धौ तु तदभावात् सत्यता"-प्रमेयक० पृ० ११ ४० पं० १४ 1 2 १६-धुळ्याम-आ० ।-बुद्ध्यादेमें-वि० स०। १७ न चान्तसु-मा० मा० । न चान्तासु-बा० बान वान्तसु-हा० वि०॥ १८-पारसं-०। १९-लादीना सु-बा० वा. विना। २०-दिकां प्रा-पा० वा. मा० पिना। २१-भाति भाति चक्षु-पा० या भा० मा०। २२ एवंसन्ति भा० मा० हा० वि० विना । २१-सायामावे मा० विना। १४ तदी मा-वा०या० । २५-खादेनी-पा० वा० विना । २५ लावभा- सावन्येवमा-आ० हा० ।-लावभासावप्यवभा-वि० ।-लावमासामावेन्यवभा-वि० स०।-लावभावप्ये- 'बमा-मा० 1 लावप्येषमा-भा०। १५-भावाद्वियोः भा० मा० आ० हा० वि० । २८-भनियमःऽनय- 'तका-या० पा० । भनियतका-मा० मा०१ १९-मतो योनि-हावि-मन्तो योनि-वा० था। -मतोययोनि-वि० स० ·नयमीमांसा नियमो युक्तः नील-पीतयोरपि तथाभावप्रसगाव ततः सुखादिरूपां न बुद्धिः ] नापि नीलो. पलम्भकाले प्रतिमाति केवलस्य नीलस्यैव तदा प्रतिमासाद (सात् पश्चात्) त्यर्थप्रत्यक्षवा अन्य थानुपपत्त्या गम्यते । - अन्ये तुरंतु) मन्यन्ते पश्चादपि प्रत्यक्षते एव बुद्धिः प्रतीयते न पुनः सा सर्वदा परोसत्यसिद्ध एव सहोपलम्भनियमः क्रमेण नील-तंद्वियोः प्रतिमासात् अथा(थ) नीलपतिभासकाले तद्बुद्धिाय प्रत्यक्षा भवेत् तथापि सहोपलम्भश्च भवेत् मेदश्चेति नात्र विरोध तथापि पाऽऽलोकयोभिन्न योरपि सहोत्प(प)लम्मात् कथं सहोपलम्मा(म्म)नियमस्य मेदेन सह विरोधसिद्धिः न च कार्यकारणभावप्रतिवन्धतो ग्राह्यलक्षणत्याच रूपाऽऽलोकयोसँदेऽपि सहोपलम्मा नील-तद्धियोरपि प्रतिबन्धादेव सहोपलम्भसंभवात् । न च तयोस्तुल्यकालत्वात् प्रतिवन्ध एव न संभवतीति वाच्यम् एकसामध्यधीनतालक्षणस्य प्रतिबन्धस्य प्रत्यक्षनील-तद्गुब्योः संभवात् । ततः सहोप-१० लम्मेऽपि नामेदो भवेत् । न चामेदेन व्याप्तः सहोपलम्मा सिद्धा येन ततस्तसिद्धिः स्यात् । अथ द्विचन्द्रादावमेदे सहोपलम्भदर्शनाद् अन्यत्रापि ततोऽभेदा, नैतत् सारम् । इप्टान्तमात्रात् साध्य सिद्धरयोगात् अन्यथा हेतुवैयर्यप्रसक्ते नि चामेदव्याप्तः कश्चिद्धतुरस्ति । न च दृष्टान्तोऽपि सिद्धः चन्द्रद्वयादेरपि मानाद् मिन्नत्वेन प्रतिपादितत्वात् । अनैकान्तिकश्चार्य हेतुः सवैज्ञानस्य 'पृथग्जनचित्तस्य सहोपसम्मेऽपि मेदाभ्युपगमातू । ३ च सर्वज्ञज्ञानसंवेदनं विनापि पृथगूजन-१५ चित्तसंवेदनसंभवात् न तत्र सहोपलम्मनियम इति वाच्यम् यतः परदृशं विनापि तबाह्य नीलादि पृथगनरान्तराण्युपंलम्मत(लभन्त) इति तदर्शनाद तदपि मिन्नमस्तु । अपि च, 'सह शिष्येणं पण्डितः' इति 'सह शब्दो मेद एवोपलब्धः ततो हेतुविरुद्धो भवेत् सहभावविवक्षायां मेदेन व्याप्तत्यात् । अथ 'सह'शब्दो नैव सहभावार्थवृत्तिः किन्तु एकार्थवृत्तिः ततः एकोपलम्भात्' इति हेतुर्विवक्षिता न चासौ विरुद्धः, असदेतत्, एकोपलम्भस्यासिद्धत्वात् तदसिद्धत्वं व नील-२० तद्धियोभदोपलम्मात् । तथाहि-बहिर्गतत्वेन देश-कालादिमिन्नतया 'प्राह्यतया नीलं मिनमामाति अन्तर्गतत्वेन सुखादिरूपतया ग्राहकरूपापन्ना बुद्धिरामातीति न तयोरेकोपलम्मा सिद्धः। किच, एकस्यैवोपलम्मो शानस्य, अर्थस्य वा? यदि ज्ञानस्यैव तदा हेतुरसिद्धा नहि पर प्रति ज्ञानस्यवोपलब्धिः सिद्धा अर्थस्याप्युपलब्धः । न च तस्याभावात् अनुपलब्धिा इतरेतरामय- दोपात् । तथाहि-अर्थाभावे सिद्ध ज्ञानस्यैवैकस्योपलम्मा सिद्धो भवति तदुपलम्मसिद्धौ चार्था र भाव इतीतरेतराश्रयत्वम् । न चैकस शानस्योपलम्भ एवेति हेत्वों युक्त नीलादेपर्लम्मा- 'निराकरणात् । एवं च कथमर्थामावसिद्धिरित्यनैकान्तिक एव हेतुः। अथ अर्थस्यैवैकस्योपलम्सः एवमपि नार्थाभावसिद्धिः न च 'तथासंवेदनात्' इत्ययमपि हेतुः, असिद्धत्वात् । तथाहि- याडग्भूतं माने संवेदन(न न) तौडग् अर्थे स्वप्रकाशरूपत्वा त्वात) ज्ञानस्य इतरस्य च तद्विप- . १ "जाते त्वयेऽनुमानादवगच्छति घुद्धिम्" इति मीमांसकामिमतम् अष्टस० पृ० ५७ पं० ७॥ २ अन्येऽतु म-पा० वा० । अन्येऽम-आ० । ३-३ व भा० मा० १ ४ परोक्षत्यसि-मा० मा० हा० वि०॥ परोक्षस्य 'सि-आ०। ५-तद्धियो प्र-मा० ।-तद्धियोग प्र-मा० । -काले न बुद्धि प्र-बा० बा० मा० मा० विना । ५-क्षामावात् वा० वा. विना । मयाभ-पा० वा० । ९ सहोपलम्मानि-पा० पा० , विना । १० सर्वज्ञान-वा० वा०। ११-उस-वा० वा० विना। "तथा सर्वज्ञानस्य तज्ज्ञेयस्य चेतस्चनचित्तस्य-सहोपल- भनियमेऽपि भेदाभ्युपगमादनेकान्त "-प्रमेयक० पृ. २१ प्र० ५० १५ । अत्र पृथग्जनव्याख्या "एको पुब्वे चरित्वान मेथुन ।यो निस्वति । यानं मतं च तं लोके हीनं आहुः धुजनम्" 18१६॥ 1। मुत्तनिपति! पृ० १३४०१ "वै पृथुज्जना [अधो च कल्याणको च] धुर्ता"-मज्झिमनिकाये पृ० १३१ ० ।। "अनरियों तु पुत्र- जनो" ॥ ३५ ॥ "नीचे पुथुज्जनो"""|| ४ || अभिधानप० पू०६४ तथा १३८ । १२ नस-मामा। १३-नरान्तरातराण्यु-आ० । १४-ण पिण्डि-बा० बा० । '१५-शब्दे मेद एवोपलब्धिस्ततो पा० बा । १६ एकेप-भा० मा० ।। १७-धौ व्या-बाल बाल विना। १८-सन्मानि-चा० वा बिना। १९ तात- भा० मा २० अर्थो स्ख-चा वा० बिना। . - । । .

·प्रथमे काण्डे- ययात् । अर्थस्य हि नानाधीनः प्रकाश जडत्वात् न त्व(स्वयम् ततो यदि स्वप्रकाशन तथा- संवेदनं हेत्वर्थस्तदाऽसिद(दिः) तदर्थस्य । अथ संवेदनसामान्य खपरसंविदो हेतुः तस्य प्रतिवन्धो वाच्यः यतः साधारणं सत् तदर्थ-मानयोः धानात्मतामेव साधयति । अथापि 'संवेदनशब्दो हेतुः सोऽपि प्रतिबन्धाभावादेव न साध्यं साधयति । किञ्च, तदा(था)संवेदनं नीलादीनामभावसा- ५धनत्वेनोपन्यसते, उत पानात्मकताप्रसाधकन्वेन ? यद्यायः पक्षः स न युक्त, हेतोविरुद्धत्वप्रसक्तः उपलब्धेः संत्तया व्याप्तत्वात् नहासदुपलभ्यते तथाभ्युपगमे वा सप्तावप्यसत्त्वमसकिएन चासतो- ऽनुपलम्मे द्विचन्द्रादेरतुपलब्धिप्रसक्तिः तस्यापि संचायोगित्वप्रतिपादनात् । यदि वा संवेदनं सति शाने असति च चन्द्रहये उपलब्धमित्यनकान्तिकमस्तु । अथ ज्ञानात्मकता तथासंवेदनात् साध्यते तत्रापि वक्तव्यम्-कि मानात्मकत्वेन नीलादेः संवेदनम्, उत व्यतिरिक्ततया! प्रथमपक्षे त्रानात्मकं १० संवेदनं नीलादेहतुः स चाध्यक्षसिद्धोऽभ्युपगन्तव्य इति नापरं साध्यमस्ति यदर्थ हेतुः स्यात् । हिनीयपनेऽपि हेतुविरुद्धः भिन्नस्पं हि संवेदनं भेदमेव साधयति नैकत्वमन्यथा मेदोपरतिप्रसक्तः, तदयमपि हेतुर्न युक्तः । इति न कुतश्चित् विज्ञप्तिमात्रसिद्धिः। [उचरपक्षा-विज्ञानवादिभिर्योगाचार विज्ञप्तिमात्रस्य स्थापनम्] अन्न प्रतिविदधति यत् तावकम् ‘कथं प्रत्यक्षप्रतीतवपुपां नीलादीनामभावः साधयितुं ३५शक्यते' इति, वत्र प्रत्यक्षेणार्थपरिच्छेदाऽसंभवात् कथं नीलादीनां प्रत्यक्षपरिच्छेद्यता ? तथाहि- प्रत्यक्षमथ तुल्यकालं वा प्रकाशयति, मित्रकालं वा! तुल्यकालमपि प्रत्यक्षम्, परोक्षं घा? यदि प्रत्यक्ष ज्ञानमात्मानं तुल्यकालमवभासयति तथासति यदेव शानमवभासतेऽध्यक्षतया तदे(द)व नीलादिस्यस्पमपि परिस्फुटमाभाति स्वरूपनिष्ठयोईयोरपि प्रतिमासनात् कथं प्राह्मनाहकमावः? तथाहि-मानं नीलाकारविविक्तं स्वरूपनिमग्नं हृदि संन्धीयते अर्थस्तु तद्रूपपरिहारे(रेण) वहिः २० स्फुटवपुः प्रतिभाति । न च दर्शनप्रतिभासकाले नीलं स्वरूपनिष्ठं प्रतिभातीति तबाह्य युक्तम् मानस्यापि नीलावमासकाले प्रतिमासनात् तबाह्यतापत्तेः । न च दर्शनं वहिरर्थसंविद प्रति ग्रहण- क्रियामुपरचयतीति तद् प्राहकम् नीलं तु तत्प्रतिवद्धप्रकाशतया ग्राह्यमिति वक्तव्यम्, नील-दर्शन- व्यतिरिकाया ग्रहणक्रियाया अभावात् यतो न तथाभूततद्वयव्यतिरिक्ता ग्रहणक्रिया प्रतिभाति। न च तामन्तरेण कर्व-कर्मते नील-घोधयोयुक्त अतिप्रसङ्गात् । भयतु वा तयतिरिक्ताऽपरा क्रिया तथा २५पि परोक्षायां तस्यां नीलादेः कर्मसंम् बन्धोतस्यै कर्मत्वं बोधस्य) च कर्तृत्वमतिप्रसईतोऽयुक्तमिति प्रनिभासना(समान)तनुः अभ्युपगन्तव्या तथाभ्युपगमेऽपि च "किंचित् कि) सा स्वरुपेण प्रतिमाति, उत तापतयेति वक्तव्यम् । प्रथमपक्षे क्रिया स्वरूपनिमन्ना प्रतिभातीति नीलम् बोधः ग्रहणक्रिया चेनि "भिवयं स्वतन्त्रमामातीति न कर्म-कर्तृ-क्रियाव्यवहतियुक्तिमती। न च परस्परस्वरूपविविक्त- निभासादेय कर्म-कठ-क्रियाव्यवहार, स्तम्मादेरपि तथापरस्परव्यवहारप्रसकेः। अथ प्राह्यतया ३०निया प्रतिमाति तदा तस्या अप्यपरक्रिया विषयीक्रियमाणायाः कर्मता तत्क्रियाया अप्यपरक्रिया- स्तरविषयीक्रियमाणायाः फर्मतेति निरवधिः क्रियापरम्परा प्रसज्येत । अथा(थ) क्रियान्तरमन्तरेण प्रक्रियाया प्राशता, नन्वेवं नीलादेरपि ग्रहणक्रियाव्यतिरेकेण स्वप्रकाशवपुपः ग्राह्यता समस्तु तथा च नीलादीनां स्वरूपमेव प्रकाशात्मकमिति विमप्तिमात्रमेव सर्व भवेत् । अपि च, वोधककाले (घोधफाले)यदि संवेदनक्रिया विद्यमाना तदासमानकालतया प्रतिमासनात् कथं ज्ञानस्य संविक्रिया- १ प्रकार प्रकाश या पा० । २-त्वानन्यय ततो आ० । स्थानत्वायं ततो हाला-वाचत्वाय ततो f०। :-सिस तद-पा० या० । -सामा खप-मा० मा० । ५-शब्दे हे भा० मा०। इन साधयति मा० मा०। ७ सचाया था० या० ०1 सता नु-बा० चा० विना। ९ सत्वायो-वा० या० भा० मा० । १.१.३४१.६० १५ । ११ तन्न प्र-या या० आ हा० मि. विना। १२-त्यक्षना-पा० या. भा० मा० भिग। १३ यदेव दा०वि० । १५-नमेव भा-या० या० विना। १५ तथैव वाया। १६ संधेयis fना ! १५-दं यद्विरयंप्रदणक्रिया-या या। १८-का किया आ.। १९-सम्बन्धो तस्य nf० मा० मा० शा० । २०-स्स फर्छ-पा० पा० । २१-इतो यु-भ०ि मा० हा० पि० । १२-ति भास तनुः T-40 रिपिना। किच्चि सो स्व-पा० घा० । २४ नितीय या पा० निना। २५ अथार्थ मिया-: जाणि-मामा ·नयमीमांसा। ३५५ (या) प्रति कर्तृता? नहि समानकालयोः सव्येतरगोविषाणयोरिव हेतुफलभावः । अथ वोघोचरकाल- भाविनी क्रिया तथापि यता मानसत्ता न तदा संविक्रिया यदा तु संवेदनक्रिया प्रतिभाति न तदा ज्ञानप्रतिभास इति कथं हेतुफलभावः न च पूर्व स्वरूपेण वोधा प्रतिभातः पश्चात् नयनादिसामग्री- वशात् संवेदनक्रियायुक्तो भातीति फर्ताऽसाविति वक्तव्यम् यतो यदा संविस्त्रियायुक्तो बोधः प्रती- यते न तदा तत्पूर्वदशावगमा यदा च तदवगमा न तदा संविद्युक्तावस्थाधिगतिरिति न पूर्वापरका-५ लावगतिस्तयोरवस्थयोः तदभावे च कथं वोधस्य ग्रहणं प्रति कर्तृताप्रतीतिः? अथ नीलानुभवसमये पूर्वदशां स्मरन् बोधस्यानुभवं प्रति कर्तृतां प्रतिपयते, अयुक्तमेतत् नीलपरिच्छेदकाले बोध ग्रहणयोः रस्पराऽसंसक्तयोः समानकालयोः प्रतिमासनात् कर्तृतापगमासम्भवात् । न च पोधस्य पूर्वावस्था. मध्यवस्था(योदपि स्मरणं ग्रहणावस्था(स्था) प्रतिपद्यत इति कथं तत् कर्तृतामुद्द्योतयितुं प्रभु(स)? सच बोधात्मैवात्मानमुपलभत इति कर्तृताचगतिः यतो यदा नीलग्राहकमात्मानं वोधः प्रतिपा(प)-१० प्रते न तदा पूर्वसत्तामनुभवकत्री(वी) प्रतिपद्यन इति कथं ग्रहणं प्रति जनकतामात्मनोऽसावधिग- छति ? न च माकनीमग्रहणावस्था(स्था) नीलाऽवभासकालेऽसावध्यवसौ(वसति) प्रतिभासयोः गपद्विरुद्धयोरापत्तेः तस्मात् समानकाले(लो) बोधो न प्रहणक्रियामुपजनयितुं समर्थ इत्य- हक पर। किञ्च, यदि बोधो व्यतिरिकां ग्रहणक्रियामुपरचयति नीलस्य किमायातं येन तद् ग्राह्यं भवेत् १५ ज्ञानं तद्राहकमिति । न च संविदुत्पत्तावपरोक्षतया नीलमामातीति ग्राह्यं संविदुत्पादेऽपि तस्या- |काशात्मकंस्य प्रतिमासायोगात् । तथाहि-नीलादिरयों जडरूपत्वात् न स्वयं प्रतिपत्तिगोचरताम- तिरतीति दर्शनं प्रकाशकमस्याभ्युपगतम्, यदि पुनः स्वप्रकाशात्मकं नीलं स्यात् तदा विज्ञप्तिरूपं लम्' इति परवाद एवाभ्युपगतो भवेत् । यत्राप्रकाशात्मकं वस्तु तत् प्रकाशसद्भावेऽपि नैव काशते यतो न प्रकाशात्मा नीलं सलामति भेदप्रतिहतिप्रसङ्गात् । न चार्थाकारकार्यतया प्रकाश-२० यार्थस्य प्रत्यक्षता, यतोऽपरोक्षाकाररूपत्वे तस प्रत्यक्षता युक्ता यथा नीलस्वमातायां नीलस्य नीलरूपता न तु प्रकाशात्मन(न) कार्यस्योद्भूतः अर्थकार्यतया हि तत्सम्बन्धिता प्रकाशस्य सङ्गता पथा नयनकार्यतया तत्सम्बन्धिता ने तु तत्स्वरूप प्रकाशः। अथेन्द्रियाणां क्षाने स्वरूपाऽनर्पणाद- दप्रत्यक्षता अर्थस तु तत्र स्वरूपपरिच्छेदात् प्रत्यक्षता, असदेतत् । अर्थस्य प्रत्यक्षस्वरूपासम्भवाद तो न नीलादेः स्वरूपं घहिन्मुखताऽप्रतीति:()अथाप्यपरा बहिरुन्मुखता तत्रास्ति तथापि स्वरूप-२५ मात्रनिमग्ना प्रतिभासमानमूर्तिः सा तृतीया सिद्धति न तहशादू बोधस्य प्राहकता सिद्धोद्धा) तन्न नील-संविदोस्तुल्यकालं प्रतिभासनादपरंव्यापारामावता स्वस्वरूपनिमनयोवैद्यवेदक(कता)न चनील. तत्संवेदनद्वयस्य स्वरूपनिमग्नस्य स्वतन्त्रतयावभासने तदुत्तरकालमावी कर्म-कमिनिवेशी 'नीलमहं बेनि' इत्यवसायो न स्यात् नहि पीतदर्शने नीलोल्लेख उपजायमानः संलक्ष्यते भवति च तथाध्य- वसायी विकल्प इति तयोर्काप्राहकतेति वाच्यम्, मिथ्यारूपकल्पनया प्राथनाहकरूपताया परि-३० च्छेदासम्भवात् । तथाहि-नीलम्' इति प्रतीतिः पुरोवत्ति नीलमुल्लिखन्ती वर्तमानदर्शनानुसारिणी मन्ना लक्ष्यते, 'अहम्' इत्यात्मानं व्यवस(स्योन्ती स्वानुभवायत्ता लक्ष्यपरा प्रतीयते, 'वनि' इति प्रतीतिरप्यपरैव क्रियाव्यवसितिरूपा परस्पराऽव्यतिमिश्रसवित्तित्रितया(य)मेतत् । नातः कर्म- -कर्ट-क्रियाव्यवस्था। भवतु वैकेयं कल्पनाप्रतीतिः कर्म-कर्तृ-क्रियाव्यवसायिनी तथापि नातो ग्राह्य ग्राहकता सत्या, ३५ हगवष्णिकासु जलाध्यवसायाजलसत्यताप्रसक्तेः । न चान वाधातोऽसत्यता प्रकृतेऽप्यस्य समा. नत्वात् । तथाहि-कल्पनोल्लिख्यमानस्य कर्म-कर्तृमावस्य नील-संविदोः स्वतन्त्रतया निर्मासोऽस्त्येव बाधक इति कथं न ग्राह्यग्राहकभावोऽसत्या? किञ्च, भ्रान्तेऽपि प्रत्यये प्राथग्राहकतोल्लेखे(खो) दृश्यते, . १-स्तयोस्तव-मा० मा० । १-चसाद-पा० विना। ३-साति भा-वा० बा० । ४ वत् तस्या- प्रा० हा० वि० । ५-क प्रचा० बा० । ६-भायो-आ० । ७ पयद धाद-बा०या० । '-बतयां वा० । -काशोत्मन का-वा० वा० ।-काशात्मकं ने का-हा० वि० । १० न.नु-त-पा० बा० आ००। ११ यतो नीचा वा० विना ।, १२ सिद्धौ त-बा० वा० विना। १३-घतोदक या बा० । १४-ति बतायामेतत् मा० मा० हा० वि० ।-तित्वताया मतव नान क-आ० । . -- ·प्रथमे काण्ड- न च तदुःल्लेखमाननान्तदर्शनावमासिनः केशादेः सत्यता । अथ तत्र वाधकसद्भावादसत्यता, न; याधाऽयोगादित्यमिधानात् । न च पहिरामावेऽपि कथं ग्राह्यताऽध्यवसायादयः वितथदर्शना- सेये केशकलापाध्यवसायेऽप्याप्यस्य) समानत्वात् । अथात्र सत्यकेशग्राह्यताऽध्यारोप्यते वितथ- केशासावे अर्थाभावे तु सर्वसंविदां न कचित् पूर्वदर्शनदृष्टा प्रायता वर्तमानदर्शनेऽध्यारोप्यते तत्रा- ५प्यपापूर्वदर्शनष्ठा तत्राप्येवमित्यनादिरम्यारोपपरम्परा यहिरर्थाभावेऽपि व्यवहार निवन्धनं युक्त वेति । अपि च, तुल्यकालं प्रकाशमानवपुर्नीलमुद्भासयन्ती(वी) प्रतीतिमभ्युपतत्य(भ्युपेत्य) व्यापारामावादू ग्राह्यग्राहकमावे(या) प्रतिक्षिप्तः सैव प्रतीतिविचार्यमाणा न सङ्गच्छते कुत एवार्थः प्राहिणी स्यात् । तथाहि अनुभूयमानमर्थाकाका)र विहाय नान्या मति()यदाभाति यतः प्रकाश- मानं नीलादिकं घहि अन्तय सुखादि खसंविदितं विरहय्य नान्या संविद सताती) कदाचित १० प्रतिभाति इत्यसती सा कथमर्थमाहिणी भवेत् ? नव सुखादिकमेवाहकार(स)स्पदस्य() हदि परिवर्तमानं नीलादेग्राहकॅम्, मुत्पादे(सुखाद) प्रतिभासमानवपुपो प्राइकत्वानुपपत्तः । तथाहि- सुखादयः स्वसंविदिवा हृदि प्रकाशन्ते नीलादयस्तु वहिस्तथाभूता एवाऽऽभान्ति, न च परस्परा. ऽसहएचपुपोस्तयोः समानकालयोः वेद्यवेदकता, तुल्यकालता(त)या प्रकाशमाननील-पीतयोरपि परस्परतस्तद्भावापत्तेः । न च सुखादिराकारः स्वपरप्रकाशतया प्रतिभासमानो नीलादेवेदका १५सवितृप्रकाश इव घटादीनाम् । यतो दर्शनात्मनः प्रकाश एव कि बहिरावभासः, आहोस्विद् दर्शनकाले तेपा प्रत्यक्षात्मता आये विकल्प हानात्मनः प्रकाशः स्वसंविद्रूपोऽनुभवः तत् शानस्य रूपं न याद्यार्थात्मनाम् अन्यथा प्रत्यक्षात्मतया तयोरमेदप्रसङ्गा तम दर्शनानुभव एव नीलानुर्भवः । अथ दर्शनसमये प्रत्यक्ष नीलादिखरूपं तेपामनुभवा, नवनापि दर्शनोदयसमये यदि पदार्थप्रत्यक्ष- ता तथासति सामग्रीवशात् प्रत्यक्षाकार नीलमुत्पादितमिति दर्शनवत् तत् स्वसंविदितं प्रसकम् । २० अत एव दृष्टान्तोऽपि अत्रासङ्गतः । तथाहि-सवितृप्रकाश स्वरूपनिमन एवाभाति घटादिरपि खात्म निश्च(छ) एव भासत इति नानयोरपि परस्परं प्रकाश्यप्रकाशकमावः । अपि च, आलोकोकाद) घटादिः प्रकाशरूपा प्रादुर्भवतीत्यालोका प्रकाशकः स्यात्, उपकाराभावे व्यतिरिकोपकारप्रादुर्भाव वा घटादीनां प्रकाशायोगात् । न चात्रावारास्पैदनंतर्दन वमन्तदर्शन) पहिःपरोलाकारमर्थ जनयति, तुल्यकालतया हेतुफलमावायोगात् उपकार्योपकारकभावमन्तरेण बाह्यार्थानामन्तईशां २५चे तद्यविद्यावेदकमावानुपपत्तेः सर्व वस्तुस्ख(स)विन्मात्रकमेवेति स्थितम् । [.न च नीलादिव्यतिरिक्तबोधानभ्युपगमे नीलस्वरूप प्रकाशः पीवस्य प्रकाश न नीलप्रकाश एच पीतस्य प्रकाशोऽभ्युपगम्यते १] त्यो देन प्रतिपत्तेः नहि नीलप्रकाशः पीतप्रकाशानुगामितया प्रतिमाति नौपि पीतात्मानुभवो नीला(लोस्वरूपानुभवानुप्रविष्टः प्रकाशत इति कथं नील-पीतयोर- नुभवा! तथाभ्युपगमोमि) वा सर्वपदार्थसङ्काय(सायीप्रसक्तिः । न च 'अनुभव' 'अनुभवः' इत्ये- ३० करूपतयोत्पत्तेरनुभवत्यस्सिीकता प्रतिपदार्थ स्वरूपम् ‘स्वरूपम्' इत्येकत्वाध्यवसायोत्पत्तेः सर्व- १-भासित के-आ० हा० वि० । २-धायो-बा० बा० विना। ३-धसेयो के बा० वा० ।-बसे के- मा० मा०। । अयात्र समानत्यादयात्र सत्य के मा० मा०। ५ सत्य के-आ० हा० वि०। ६-विदा नमा०1 ७ युकेवे-आ. विना। -य तान्या ०। ९-मान नी-मा० मा०। १०-स्प नान्या सं-हा निकष नान्यां सं-मा० मा०पन्या संवि शत कदा-आ०। ११-कारस्पदशं तं वा. बाल-कारस्पतं हा० । १२-कमुत्पादादेः वा० था० विना। १५-संस्कृष्ट-पा० बा० । १४-खाराका- भा० मा० प्रा० हा० वि० । १५-र्शना का-बा० वा० विना। १५-दूपांनु-आ० । १७ दर्शनानुभव एव नोलानुभवा एव नीलानुभवाऽथ दर्शनानुभवो एव नीलानुभवोऽथ दर्शनसम-पा० या० । १८-भ- योऽत् प्रदर्श-आ०। १९ यदपि पदा-बा० घा० विना । २०-निश्चय ए-आ० ।-निश्चय ए-मा० मा० हा' वि० । २१ आलोकोडघटा-हा० । आलोकोद् घाटा-चा० पा० । २२-भावेऽपि व्य-आ० । २३ पर दनंतदर्शनंतदर्शनं वहिः-० ।-स्पदनतर्दर्न वहि प-चा० या० । २४-तरशांघा० चा० । तर्दशी आ० । १५ च नमवेदक-मा० मा० । वनवेदक-आ० । २६ सर्व पशुसंवि-मा० । सर्वं त्रसु- संवि-मा० १ १५-काशन नीलप्रकाशन नीलप्रकाश एव चा० था० । २८-काशानुरामितया वा० वा. बिना। 15 नापि चाल्मानुसावा नीलास-मां नापिघात्मानुभावा नीलाख मा०। ३० तयोरेनुः रिफाइ) मा० मा० । ३१-त्पचिर-मा० मा० । ३१-दार्थ स्वरूप मित्येकत्वा-पा० माया ·नयमीमांसा । ३५० . पदार्थानां स्वरूपस्यकताप्रसक्तः। ॥ अथ प्रत्यक्ष एव पदार्थवरूपामत्यक्षं तद्रूपत्वे प्रहणरहितपस्य)- तस प्रतिभासप्रसङ्गः। अथ व्यतिरिकं प्रत्यक्षस्वरूपम् एव(व)सति सामग्रीवलादुपजावं तदेकत्व भासनम् नीलादेस्तु परोक्षत्वात् स्वरूपा(पे)ण परिच्छेदासम्भवः । न चाध्यक्षावमासमानरूपोदय- (य) नीलमध्यक्षीभवति भिन्नाभिन्न विकल्पप्रसङ्गतोनुपपत्तेः १]। अथाध्यक्ष नीलमपरोक्षस्खमावं जन- यतीति ग्राहकम् नीलादेस्त्वध्यक्षरूपतया जन्यमानत्वात् ग्राह्यता, असदेतत् एककालत्वे नील-५ दर्शनयोर्जन्यजनकमावायोगात् भिन्नकालत्वे देशनवलाध्यक्षरूपतयोपजायमान स्वप्रकाशकमिति कथं प्रायता भवेत् ? अपि च, यदि प्रकाशविकलं नील सिध्यति तदा माशरहितस्य नीलस प्रकाशमाविर्भावयन्ती धुद्धिर्भवेद् वेदिका । न च दर्शनविकलस्य परिच्छेदः संभवति तस्य दर्शनेनैव परिच्छेदात् । यदा तु दर्शनमुत्पद्यते तदा तत्काला(ली)नमेवार्थमवमासय(यि)तुमलम् पूर्वसत्तांतु तस्य कथमधिगच्छति? न च प्रत्यक्षमपरं प्राग्भावमर्थस्स वेत्ति तत्राप्यपरापरप्रत्यक्षाभ्युपगमार्दनव-१० स्थावप(स्थापतेः। मैं चार्थस्य प्राग्भावमन्तरेण प्रत्यक्षतानुपपत्तस्तस्य प्राग्भावोऽनुमानेन साध्यते, प्रत्यक्ष(क्षा)भावेऽनुमानस्याप्रवृत्तेः । यदि प्राग्भावोऽर्थस्य प्रत्यक्षतः सिद्धः स्यात् तदा तत्प्रतिवेदो- तरकालभाविप्रत्यक्षादनुमीयते नै चाध्यक्षोदयवेलाया मागर्थसत्ता सिद्धेति वत्प्रतिबद्धतया दर्शनल- क्षणस्य लिङ्गस्याप्रतिपत्तेन ततोऽभ्यर्थप्राग्भाव सिध्यति । न च मागर्थस्य प्राग्यावा सिध्यति नच मागर्थसद्भावमन्तरेण नियता(त)देश-काल-दशापरिगतदर्शनानुदयप्रसक्ति स्वप्नादौ तथाभूतार्थामा-१५ वेऽपि कृतश्चिद् घासनादेनिमित्तम् तात्) प्रतिनियताकारदेर्शनादयो नोदया)नुमा(म)वात अर्थ- खच नियताकारदर्शनाहेतुता । जामदशायामपि मागमाविनो(विता) न सिद्धा । न च प्रागर्थसचा- विरहे भवतोऽपि कि प्रमाणमिति कर्चवक्त)व्यम्, यतो यथा नौलविविक्ततया नीताकारस परि- च्छेदात् तत्र नीलरूपताऽभाव तथा परिस्फुटप्रतिभासस्य नीलाकारस वर्तमानतया प्रतिमासनाद तस्य पूर्णरूपताविरह यदि हि तत् तद्रूपं स्यात् तथा(दा) तथैवावमासेत न धन्यरूपमन्यरूपेण२० प्रतिभाति दर्शन घेत(तथ्य)प्रसन्नात् । न च वर्चमानप्रतिभासं नीलं पूर्वरूपतया प्रतिमातीति पूर्वरूपताविरहस्तस्य सिद्धः यथा च पूर्वरूपता न किञ्चिन्यानमावेदयति तथा क्षणमहं साधन यन्दिा प्रतिपादितमिति नेहोच्यते । तदेव(व) दर्शनकाल एव नीलादेवमासनान प्राता। चतदर्शनोपरतावपि पैरदशि नीलादेरवभासनातू साधारणतया ग्राह्यता दर्शनी(न) पुन- रसाधारणतया सन्तानान्तर इति प्राहकम् साधारणतया पदार्थपरिच्छेदासंभवात् । तथाहि-स्व-२५ दर्शने यस्तु प्रतिभातीति स्वस्वदृष्टतया मैतीयताम् नरान्तरदर्शनपरिच्छेदन(मोन्तरेथ मोटवया कथं तत्परिकल्पना । न हि परटगमनन्त(गवगममन्तरेण तदेव तदवगम्यता न च तस्य प्रत्येतुं नचा १ पदार्थस्वरूपपदार्थस्वरूप्रत्यक्ष वा० वा० । २-रहितास्यैव वा० वा । ३-च सात-मा०मा० । ४-मास प्रत्यक्ष-भां० मा० । ५-पम् सति वा० वा० । ६-जातं तदेकवभासतम् बा० घा० ।-जातं त तदेकमासं तम् भा० मा० ।-जातं त तदेक भासतम् हा० वि० । -स्वादूपेण आ० हा० वि० । स्वा पेण भा० मा०1 -मवो न चाध्यक्षाद्रूपेण परिच्छेदासंभवो न चाध्यक्षावमा-भा० मा० ।-भवावी रूपादय-पा० वा०। ९ मिन्ना वि-पा० वा०। १० दर्शनं वला-पा० वा० विना । ११-मानव-वा०या० विना। १२-कल नीलमिति सि-आ० ।-कलं सि-चा० बा० । १२-काशमावि भी-मा० भा० । १४ बुद्धिर्भावैदिका वा० वा० । १५-कल्पस्य पा०या० । १६ तदा तदा तत्कालानमे पा-मा० मा० । १७ तत्कालानविमेवार्थ-या० वा० । १८-दुवस्था-वा० वा० । १९ नवा-आ० हा०वि० २०-बद्धातिवद्धोत्तर-मा० मा० । २१ न घा-वा० वा० आ० ० वि०। २२ लिङ्गस्यालग-मा०मा० लिङ्गस लिङ्गस्याप्र-आ० । लिङ्गस्य-वि० । २३ वदामू-चा० या० । १४-दशनाद-भा० मा० ।-दर्श- ८-आ०1 ३५-कालदर्शनहेतु जान-पा० वा० विना। २६-भासे न ह्य-वा० वा० विना। २५-स्य वेत- हा० वि० ।-य चेत-भां० मा० । १० पूर्व रू-मा० मा० । १९ न च मदर्शनो-वा० था० । ३० तब शनोप-मा० । वर्शनोप-मा० । ३१ परिह-मा० मा० आ० हा० वि० । ३२ वसंतातानान्तर-वा. बा० । 'स्व तानान्तर-भा०मा० । ३३-भातीते ख-वा०या० मा० मा हा० वि० 1 ३४-प्रती तां नवा- स्त-हा० वि०॥ ३५-दनान्तरे-मा० हा० वि० ।-दनातरे-भा० । ३६-ण दृष्ट-मा० मा० । ३५-कल्ल्य- तो नपा० वा० । ३८ न च सवाल वा०। अत्र तवगम्यता तस्य प्रत्येतुं शक्या' इति पाठः संभाव्यते । ४६ सात I न ·प्रथमे काण्डे शंका यता साधारणतया स्वसन्ततावेव प्रतिभाति न सन्तानान्तर प्रति साधारणमर्थस्य प्रकाशयति अन्वयवलेनानुमानस प्रवृत्तेः तस्य च साधारण एव परिच्छेदात् , नानुमान 'अदृष्टमेवायमर्थमव- गच्छति' इति एवं साधारणता वस्तुनः प्रतिपादयति यथा च साधारणमाया(णतायां) न किञ्चिद प्रमाणं प्रवर्तते तथा प्रतिपादितमद्वैत निराकुंद्रिः। ततोऽसाधारणतया बोधवन्नीलादिकमपि हिदिता ] न च समानकालप्रतिमास(सा)विशेषेऽपि चिद्रूपतया बोधो ग्राहका अर्थस्त्वचिद्रूपत्वाद् ग्राह्यः यतो दर्शनस्यापरोक्षात्मतेव चिद्रूपता अपरोक्षताव्यतिरिकाया चिद्रूपतायाः केनचिदप्रतिपत्तेः साच नीलादेरपि स्वरूपमासमानसूरस्तीति कथं ना(न) वोधात्मकता न च नीलादेवहीरूपतया प्रकाशना प्राह्यता, संविदोऽपि(3)नीलादिकमपि हदि प्रतिमास(समा)नाया वहीरूपवासद्भावाद् पाहाताप्रसक्त अथ संविदो प्राहकारवं बाह्योन्मुखतया प्रकाशता, असदेतत्। संविदाकार १०व्यतिरेकेण ते तस्य भेदप्रतीतेकता एवं तहिं पदार्थानुभवोऽन्यध्यक्षतो मिन प्रतिमातीति कथमेकत्वाध्यवसायेऽपि न तस्य मिन्नता ] ततो नीलात्मेत्मिीवाऽपरोक्षरूपः प्रतिभाति तयति- रिकस्यानुभवात्मनो नीलग्राहकस्यादर्शनात् स्वरूपेणाप्रतिभासमान चार्थव्यवस्थापकत्वासमवाद स्वसंवेदनरूपी नीलादयः सिद्धाः । अथ प्रकाशमाननीलव्यतिरिकप्रकाशामावा(वात) 'नीलस प्रकाश' इति भेदप्रतिपचिर्न स्यात्, असदेवत् । मेदामावेऽपि शिलापुत्रकस्य शरीरम्' इति १५मेदाध्यवसायदर्शनात् । अथात्र अमेदस्य प्रत्यक्षतादू भेदा वाच्यते (क्षत्वाद् मेदो बाध्यते) । ननु नील-सद्धियोरपि "मैदोल्लेखः कल्पनारचितोऽविनिर्मागावमासाद् वाध्यत' एवं अध्यक्षत परोक्षा संविदपगम्यते तेनापरोक्षनीलावभासतबुद्धेरपि परिच्छेदपुरिसच्छिरिति न दूपणावकाश परीक्षेव बुद्धिरर्थसुझासयति ] अर्थस्तु पहिर्देशसंवद्धः प्रत्यक्षमनुभूयते । आह व भाष्यकार:- "स हि बहिर्देशसंवन्ध (व:) प्रत्यक्षमुपलभ्यते" [मीमांसाद० पृ०७ पं०२३] इति, असदेतत् । २० व्यध्यक्षतामन्तरेण नीलादेस्तब्राह्यत्वायोगात् । यदि छपरोक्षा वुद्धिनीलप्रतिभासकाले भवेत् तदा युज्येत पक्वम्-'बुद्धिरान गृह्णाति' इति, यदा तु घुद्धिस्तदान प्रतिभाति तदा नीलादेरपरोक्ष- साऽप्रादुर्भाव एवोका स्यात् न ग्राह्यता । किञ्च, यथा परोक्षार्थसद्भावात् तदवमासिनी बुद्धिरतुमी- यते तथात्मना(नो) व्यापारीध्यक्षतया प्रतिमासनात् सा तवभासिन्यप्यनुमीयताम् । न चात्मनो. ऽपि प्राहिका 'अहम्' इति बुद्धिरस्त्येव इति वक्रव्यम्, परोक्षत्वे तस्यानाहकत्वात्वा)योगात् । २५स्वरूपेण वात्मा प्रतिभातीति स्वसंवेद(घ) एवं युक्ता । मैं चात्मा सचादिरूपेण प्रौद्यः । (ग्राहका) तत्पक्षरूपेण ग्राह्य इति प्राहामाहकयोमेंदोऽस्तीति वक्तव्यम्, सत्तादिपरिच्छेदे आत्मपरि- १ शक्त्या य-आ० । २-नस -पा० वा. विना। 3-मानमह-पा० वा०। ४-मर्थ वग- मा० मा० ० हा० वि०। ५-णतां वास्तु-वा० घाल। -मायायां वा० वा० विना। ७ अद्वैतनिराकरणं च पृ० २८५५०६। ८-या वाघवन्नीलादिकमपे हदिता वा० वा०। ९ कयंतां यो-हा०। १० गतः प्र- भा० मा० आ० हा० वि० । ११ तत्र स्था मे बा० मा० । १२-प्रतीतेनेक-आ० हा० वि० । १३-स्थादर्श- नादर्शनात् पा० बा० मा० मा० हा० । १४-स्य घा-मा० विना। १५-पादी नी-पा० या० । १६-मा- वनी-पा०या० विना ! १५-दाव्यव-पा० घा० भा० मा हा०वि०॥ १८-तद्वितयो-मा० मा हा० विक। १९ मेदाल्लेख दाल्लेख क-मा० मा० । मेदालेखक-आ० हा०वि० । २०-रचितोवनिर्मागाद्विमासाद् RTO हा० वि० ।-रचितोवनिर्मागाद्विभा द् भा० मा० । २१-ध्य त प-वा० वा० । १२-परोक्षे च वा० वा० । २३ "स बहिर्दशसंबद्ध इसनेन निरुप्यते'-को० मा शून्य लो० ७५ पृ० १९१ । "स बहिर्देश संबद्ध इत्यनेन ननूच्यते"-तत्त्वसं० का० २०७० पृ०५७४ । "आकारखान् बायोऽर्थः स बहिर्देशसंबद्धः प्रत्यक्षमुपलभ्यते इत्यनेन प्रन्येन भाष्यकृता शवरेण ४४४ प्रतिपा- दितम् -तत्वस० पक्षि० पृ. ५७८ ५०१५॥ २४ बुद्ध्येध्यक्षता-मा० । बुध्यक्षता-हा० वि० १५-राक्ष-वा० वा० । २१-माहाकवयो चा० था०1 २५-ण चा-पा० पा०। २८ न वात्मा हा० । २९ माहाः वा० चा भा० । ३८ च्छेदे आ- मना परिच्छेदात् आ० हा० वि० ।-च्छेदे त्मनाऽपरिच्छेदात् वा० बा० । । --- ·३ - नयमीमांसा ३० छेदात् । यदि हि सत्तीयोधपरिच्छेदेन तदा आत्मसत्तादिपरिच्छेदोऽन्यथा सत्तादेः सर्वत्र भावा धात्मसत्ता परिच्छेत्तु चोधरूप एवात्मनोऽप्रत्यक्षतेच भवेत् तस्यान्यरूपाभावात् न च बोध- पथ (एव) आत्मा प्रत्ययान्तरेण प्रकाश्यते तस्य प्रकाशरूपत्वात् यो यंप्रकाशात्मप्रकाशात्मक स्वरूपेणैव तस्य प्रकाशनात् ।। ततो यधारमा प्रकाश्यते तदा स्वसंवेदनरूप एवावगन्तव्यः यथा पारचा)त्मा अपरप्रकाशाभावात् स्वप्रकाश नीलादयोऽपि तथैवाभ्युपगन्तव्यास्तेपामप्यपरप्रका-५ शासवेदनात् । यदप्युक्तम्-'बुद्धिः परोक्षा' इति, अत्रापि बुद्धेः प्रत्यक्षतामसक्तिः। तथाहि-अर्थाप्रत्यक्षता बुद्धिसता तत् तस्यैवाव्यक्तं स्वरूपम् यदि पदार्थ स्वरूपा या प्रत्यक्षतेति सर्वः सर्वदर्शी भवेत् । अथैः तद्दोपपरिनिही या द्वयादिसामन्यन्तर्गतः प्रतिनियत स्वार्थ कस्यचिदध्यक्षीभवतीत्युपगम्यते नन्वे- वं सामनीवशात् कस्यचिदर्थस्य प्रत्यक्ष स्वरूपैमुपजाति(त)मिति स्वसंविदितमेवार्थस्वरूपमायातम् ।। अथ दर्शनसत्तापूर्वस्य प्रत्यक्षता तर्हि परोक्षतया तस्या अप्रतिभासन तदव्यतिरिक्तपदार्थप्रत्यक्षताया अप्यप्रतिभासनादर्थः प्रत्यक्षो न भवेत् । न च प्रत्यक्षतायमार्थी न तुतस्यां विदितायामिति वकव्यम्, तस्या अंवेदने प्रत्यक्षीभूतार्थोऽवेदनात् । यतश्चक्षुरादिसामग्रीतः प्रादुर्भूतार्थप्रत्यक्षतीया एव भाति तदार्थ तद्विशिष्टतयाप्रत्यक्षीभवन् विदितोभवेत् प्रत्यक्षताऽनवगौत् तत्परिगतो वात्मानवगत इति कथमसावध्यक्षः १ यदि हि प्रत्यक्षाकारतया प्रतिभाति तदा प्रत्यक्षोऽर्थः यथा नीलं नीलाकारतया १५ परिच्छिन्नं नीलमिति व्यवस्थाप्यते नान्यथा।न चार्थ प्रत्यक्षतयाप्रतीता(प्रतिभा)तीति दर्शनगोचरा- तिक्रान्तत्वाव्यतिरिकविषयसंविदोऽप्यप्रकाशनायातमीन्यत्सनवशेषस्य जगतःनव पूर्वम- थोषमासः पश्चादू दर्शनान्तरेण बुद्धेरैनैवस्थामसक्तः । यदि पुनरथस्य प्रत्यक्षता अपरोक्षा बुद्धिस्तु पैरोक्षा(१)वगमात् तहि चक्षुपदिसामग्रीवलादुपजायमानी सेवार्थस्य प्रत्यक्षता प्रकाशमाना प्रति- पुरुष भेदमासादयन्ती बुद्धिरस्तु तदुदयेऽर्थपरिच्छेदादिव्यवहारपरिसमप्तेिय॑र्थाऽपय बुद्धिः नार्थ-26 प्रत्यक्षतानिबन्धनमपरा बुद्धिरभ्युपगन्तव्या तत्र तस्याः सामादर्शनात् यतश्चक्षुपदिसामग्रीसद्भावे प्रत्यक्षतोददि)ति तदवि नोत्पयत इति तन्मात्रदृष्टस्य कल्पनी सैवार्थस्य प्रत्यक्षता प्रकाशमाना प्रति पुरुष भेदसंगात् ततो बुद्धिः प्रत्यक्षा अभ्युपगन्तव्या तदभ्युपगमे च तयतिरिकार्थानामप्रति- भासनानिरस्तार्थसद्भावात् पक्षता () वा बुद्धिरेवास्तु ननु यदि बुद्धरेव नीलाघाफारस्तथासति . - १-चायोधपापरिच्छेदेत तदा वा० पा० ।-ताबोधे प-०।-ताबोध पा० मा०। ५-सत्ता- सप-आ०। ३-च्छेदे तु बोधस्यैव प्राह्यत्वाततो बोधरूप वात्मानो-चा० घा०। ४ वोधस्यैव प्राह- त्वात् ततो बोधरूप-आ० हा० वि० । ५-रूप चात्मा भा० मा० ।-रूपं वात्मा वि०। ६ प्रकाशात्मक ० हा० वि०। प्रकाशात्मक सन्यतिरिक खपशमपेक्षते नतु या प्रकाशात्मक स्वरु-पा०या० । यात्मा आ० । ८-काशते वा० पा० । -थाह्यर्थाप्रत्यक्षतामसक्ति तथाद्यर्थाप्रत्यक्षता धुद्धिसत्ता आ० हा वि०। १०-सतो त तस्यैव व्यक्तं वा० बा० । ११ तस्यैव व्यक्तं हा० वि० । तस्यै वक्तव्यं खे- आ० । १२-खरूपमन्यकता तथा सर्वार्थानां स्वरूपायां प्रत्यक्ष-आ० हा० पि० ।-स्वरूपमव्यक्तता तथा सर्वार्थानां स्वरूपा यात्प्रत्यक्ष वा० या० । १३-हीपयिं द्रियादि-वा० घा० । १४-तीभ्युपग-मा० मा०मा० हा०वि०। १५ नत्वेवं वि० । १६-पमुपजातमुपजातिमिति आ० विना। १७- सत्तात् पू-पा० वा० । । १८-सने पदव्यतिरिकपदार्थ प्रत्यक्षताया अप्या-आ० ।-सने तव्य क्षताया अप्यम मा० मा० । १९ न संभ-आ० । १० अस(स)वे-बा० था० । २१-वेद-पा० । २१-ताय एव मा-मा० मा. आ० ।-ताय एवा भा-हा० वि० । १३-मातत् प-आ० हा०। १४ कथमवसा-पा० पा०। २५-सा- दध्य-आ० ।, २६ नील नीला-वा० मा० विना। १७ नवा आ. हा०वि०। २८-तिरिक्त वि-आग २९-मान्यत्यनवशेषस्य जनगता था। मान्यनवशेषस जगतः हा वि.। ३०-वस्थाबा० था। ३१-रधिस्य आ० । ३१ परोक्षवगमा तर्हि वा० पा० । ३३-ना सेवार्थ-भा० । ना स्यैवार्थ-मा० वि० । ३४ सामना प्र-बा० था० -प्रमाना पु-आ० हा० वि० ।-शमान पु-भा० मा० १, ३५-माधव्य-चा. बार विना। ३६ तस्या सा-बा० पा० विना। ३४-शतादिति वि० ।-क्षतादति मा० मा० मा० . ३८-भाव नोत्पद्य इति वा० मा० । ३५-ना सौवा-आ०। ४०-स्वयंसझावात्परता यावा या ।

·ने प्रथम पाण्डे, ग्राह्यप्राहकाकारद्धयस संवेदनानिमेिकं ज्ञानं भवेत् ने चाकारद्धयमाभाति नीलादेरेवाकारस्य भासनात्, नैतदेवम् दृश्य दर्शनयोरेकादनि सौदेवाकारद्धयप्रतिभासामावात् यदि पुनर्लाह्याफारो प्राहकाकारच पृथक् प्रतिभातस्ततो मेदप्रतिमासा(सात) शानाद्वैतमेव न भवेत् तसाद दृश्य- दर्शनयोरेकाकारोपलम्मादेकत्वं व्यवस्थितमिति नान्तदानावसेय इव रजताफार सत्यदर्शना. पधिगम्योऽप्यसौ शानखमाव एव। न च घहीरूपतया प्रतिभासना भ्रान्तसंविदवमासिनोऽपि रजतासिद्धात्तसंविद्रूपता सिद्धा तस्य पाह्यार्थित्वेऽप्यवहारो मेदप्रसके । न चे सत्यासत्ययोलोंकेतराभ्यां व्यवहरिभेदः वितथागाना- बमासिनस्तस्थालौकिकत्वपरिमानामावान्न तावदस्यालौकिकत्वम् तमानादेव तत्र तस्याप्रतिमासना यदि तु तंत्र प्रतिमासेत तदर्थक्रियार्थिनस्तत्र वृत्तिन भवेत् । अथालौकिकोऽपि रजतादिलौकिकतया १० तनावमासत इति प्रवृत्तिरत्वे(स्त्वे)वमलौकिकतया तत्र भातीति विपरीतस्यातिरिति न सर्वेषां प्रतिभासमानानां संस्थता । किञ्च, अलौकिके लौकिक रूपं तस्य सिद्धयत् किं सत्यम्, उतासत्यं कथ. भवमाति अथ सत्यम् न व्यवहारमेदः। यदि पुनरैलौकिके यल्लौकिक रूपमामाति तदा लौकिकर पतया सत्यम्। नन्वनाप्यलौकिके यल्लौकिक प्रतिमातं तत् किं सत्यतया उत असत्यतया? यद्यसत्य- तया कथं प्रवृत्तिः। अथ सत्यतया कथमलौकिकं रूपं तस्य सिध्येत् ? किच, यद्यलौकिक रूप १५प्रतिमातं स्वरूपेण न गृह्यते "किंघा लौकिकत्वं परेणालौकिकेतररूपेण गृहाने तदप्यपरेणेति निरा. (रावसानो(ना) लौकिकपरम्परा समासज्येत । ११] यदि पुनर्वितथदर्शनं विपरीतल्यातिरभ्युपेयते तत्रापिचत्तव्यम्-किं विपरीतारयाति,आहो. खिद् विपरीतस्य वस्तुनोविपरीताकारणे(कारण) स्यातिविपरीतस्यातिः तत्र प्रथमे विकरपे कि स्थल पापेक्षया विपरीतस्यातिः, आहोखित् ख्यातानन्तर(ग)पेक्षया सर्वच स्यातिः विपरीतरयाति(तिः)? २०आहोस्तदात्रापि वक्तव्य किं तदैका(देव) घोत्तरकालम् ? यदि तदैव तदा विरोधस्तथाहि यदि तदा विरोधस्तथाहियदि तदाख्यातिः कथं स्वरूपविरहलक्षणा विपरीतताऽथ स्वरूपप्रच्युतिः कथं कि सा ल्यातिः सती अथोत्तरकालं ख्यातेरमावस्तथापि कैथ विपरीता स्यातीनामुत्तरकालपच्युतेविपरीत स्थातिप्रसकै अथ वितीयो विकल्पत्तप्रापिरयात्यन्तरापेक्षया सर्वे(वीव स्यातिविपरीतस्यातिरिति सर्वख्यातेपरीत्यमयु(प्रस)क्ति, यदि पुनर्वैपरीत्यं शुक्तिकादि रजतायाकारेण विपरीतेन रस्तीति २५विपरीतप्यातिरित्यथ पक्षाभ्युपगमः सोऽप्ययुक्तः, अन्यरूपेणान्यस्य परिच्छेदायोगात् । तथाहि-कि १ प्राहामा-आ० बिना। १ नवा-बा० वा० विना । ३-तदेव ह-मा० म01 -सादेकाका- पा० बा० पिना। ५ भवेत् तसादू दर्शन-श्रा० । भवेत् त तसाद दर्शन-वि०। ६-दान सं वाव्या आ० । तस्या चा-01 6-4तेऽ-पा० वा०।९ च सत्ययोलों भा०मा०। १०-मेदो त-पा० पा० विना। ११-सासितस्त-मा०। १२ तमा-पा० वा० । १३ तव प्र-मां । तदम-मा० सं० 1मां० '१४-मासेन तदर्थ-मा०।-मासित तदर्थ-वि०। १५-रत्वेवसलौ-हा० वि० ।-रन्वेवमली-पा० बार मा० । १६ सर्वेषां प्रवृत्तिमास-हा० वि०। १४-नानां सर्वत्यता। किञ्च, अलौकिके रूप तस्य सिध्येत् किं सत्य-वि०। १८ सत्यता किंवा लौकिके लौकिक रूपं तया सत्यं नन्वना-आ० । सत्यता किंवा लौकिके रूपतया सत्यं नन्वत्रा-वि० सं०। १९-किक रूप सस सिध्यन् कि मत्य- मा० ।-किकं स सस सिध्यत् कि मत्य-भा० ।-किकं रूप तस्य सिध्येत् किं सत्य-हा० । २० मासिति वा वा बिना। २१-रलौकिक य-हा० वि०-लोकिके य-मा० मा० । २१ तदा लोकि मा० मा० । वदो लोकि-हा । २३-या यद्यस-बाल बा० मा० मा हा०वि० ।-या उत अस त्यतया यद्यस-वि० स० । १४ तस्या सिद्धौद् आ० । २५ यद्यल्ली-पा० वा० विना। २६ किंवा लौकि हा० वि० । किंवा लोकि भा०मा० । २७-सानोऽलोकि भा० मा० हा० वि०। २४-दर्शन वि-मा० प्रा०वि० । २९ आहोखित ख्यानन्तयपे-चा०या० । ३० ख्याति विपरीतख्याति माहो- हा० वि० । प्यातिविपरीतप्यातिः अहो बा० वा० । ३१-व्यं कि तदैका चौत-भा० । ३१ कथ वि-मा० मा० । ३-परीतेऽख्या- भा० ।-परीतोप्या आ० हा०वि० । ३४-कारिण हा० वि० । कारण मा०॥ । . . -- ·नयमीमांसा 4 १६१ पायनि सेऽभ्यारोपा केल्यते, उतैकापनि से? यदि प्रथम पक्ष तदा द्वयं शुक्तिका रजतेख-- कपं चामस्वरूपेणापेक्षया सव()व ख्यातिः। अथैकं रूपं तत्र चकास्ति तत्रापि यदि रजतमेकं खरूपेण भाति कथमारोपोऽन्याकारपरिहारेण तस्यैवैकस्य प्रतिशा(तिभा)सनात् । अथ शुक्तिका स्वरूपेण प्रतिभाति तत्रापि न विपरीतरयातिः अन्यरूपनिविकायास्तस्या एव परिच्छेदादन्यस्या- न्याकारण प्रतिभासीना(भासन)मन्तरेण ना रजतदग्ग्राह्यो परिमलादेरपि रूपढग्ग्राह्यताप्रसक्तः ५ किञ्च, यद्यपरे(रोक्षतया 'रजतम्' रजतसंविदवभासयति कथमस्या विपरीतख्यातित्वम्। ने चान्यदेव देशादिमदु रजतमन्यदेशादितयाऽवभासयतीति विपरीतख्याति यतो देशान्तरादि- मसा रजतादेः किं तेनैव दर्शनेन गृह्यते, आहोस्वित् पूर्वदर्शनेन? तत्र न तावत् तेनैव तत्र वर्चमानदेशादिमत्तया एजतादेरवमासनात् तद्धि तद्देशादिमत्तयैव तावद् गृह्णाति न पूर्वादि- मत्तया । अथ पूर्वकालीदिमत्त्वं रजतादेखभासयति', ननु तदपि तद्देशादिमत्वमेव तस्याव-१० मासयति तदानीन्तनदेशादिमत्त्वं तदनवभासने च कथं भ्रान्तदर्शनावसेयस्य रजतादेस्तेन पूर्वदेशादिमत्ताबगतेस्तैनान्यदेशादिनादिमानर्थोऽन्यदेशादितया वितथदर्शने प्रतिभातीति वक्त ध्यम्, न च वाधकप्रमाण मान्तहगवगतरजतादेन्यत्र देशादितामावेदयति यतो बाधकप्रतीतिरपि रजतादिकमलीकतया आवेदयति नत्वन्यदेशादितया नहि सा 'अन्यदेशादी(दि) रजतम्' इत्यवगच्छ- ति किन्तु 'नेदं रजतम्' इति । यदि च भ्रान्तदृशि प्रतिभासमानो रजतादिस्तद्देशादौ नास्ति तहि ज्ञा-१५ नस्वाभायाकारो नार्थस्येति कथं न ज्ञानस्य निरालम्बनता? निरालम्वनत्वं बर्थसन्निधिनिरपेक्षय भानस जन्म तम्योपरतप्रमेयाणामर्थसन्निधिनिरपेक्षत्वा स्वमादिप्रत्यया(याना मस्तीति नहष्णा- तासिद्धिः। यदि च स्वप्नादिदर्शनं विशदावमास्यप्यन्यदेशोद्यर्थविषयं परिशुद्धदर्शनमपि यथा प्रति- भासमीन पूर्वदृष्टानां वनं किं नान्युपेयते अथ परित्यागो भवेत् । अथ बाधक परवो(वा)धकान्तयमा- चौद वस्य वर्तमानावभासफत्यं न तु पाधकामावप्रत्ययेऽभावप्रत्ययावतारात् पूर्वडशार्थग्राहिता ननु-२० बाधकैबित्तेरपि पूर्वपरिक्षातयनता(तरजता)द्यमाववेदित्वं भवेत् महि कश्चिद् विशेपो वर्तमानानुभवं प्रति वाधक-दर्शनयोः यतो रजतदर्शनमतीतविषयमाहि बाधकं तु वर्तमानार्थस्वरूपावेदकमिति विभागो भवेत् । अथ वाधके अपरवाधकान्तराभावात् तस्य वर्तमानावमासकत्वम् न तु घाधका- धमासप्रत्ययेऽभावप्रतीतिर पूर्वमभावप्रतीति किं नोपैयते । मैं चापरवाधकाभावात् वत्रापि वर्तमाः नार्थप्राहित्यमिति वक्तव्यम् तत्रापि तत्पर्यनुयोगादनवस्थाप्रसक्तः । न च सत्पदने(त्यदर्शने) २५ संपादेयातू(पादात्) सांप्रतिकार्थनाहित्वम् मान्तहाने तु विपर्ययात् पूर्वदृष्यावमासितसंवादस्यै- वायोगात् । तथाहि-किमुत्तरशानोदयः संवादा, उतार्थक्रियाप्रस(स्)ति ययुत्तरमानोदयः स किमेकविषयः, मिनविपयो वा? यद्येकविपर्यस्तदा तैमिरिकस्य "केशदुकिशोण्ड)कादिविषयो ज्ञाना- १ कल्पते हा० विना । -थम प-वा० पा० विना ३-तस्वरूपं वात्मरूपेणपेक्षया स-चा० पा०।-तस्वरूपं वात्मरूपेणापेक्षायां स-हा० ।-तस्वरूपेणापेक्षया स-भा० मा०। ४ सवैव मा हा वि०। ५ ख्याति थैकं वा० बा० । ६-ध्यारोपान्याकारकप-आ01 -तस्य ए-पा०या० । -सा- नन्तरेण रजतदग्ग्राह्या प-धा० वा०। -परीतत्वम् आ० । १० न वा-चा० वा० विना। ११ ताद् गृ- मा० या० । १२-लादिसव्रजता-आ० । १३-ति नतु त-भा० हा० । १४ पूर्वादेशादिमचावगतेस्तनात्य देशादिवया मा०। १५-स्तमान्य-बा० वा १६ सामान्य-वा० वा० बिना। १५-सने रचा. बा. बिना । १८-मासस्याप्य-चा० था. विना १९-शान्यर्थ-हा० वि० ।-आदिन्यर्थ-मा० साल १०-मान पू-मा०, २१-यते ऽप परिमा० ।-यते ऽथ परिमागो वाल पा० । ३२-चात् तस्या प-हा० वि० । २३, ननु घा-चाक 'या० मा० विना। २४ नतु वा-वि० । २५-कचित्ते-वा० बा० । १६-यक्ष- वाचा वा० विना । २५-सत्वम् वा पा) २८ न नु वा-याचा मा० । ३९-भावमतीतितयतीति कि वा वा० ।-आवमप्रतीति नयतीति कि हा० ।-भाव अप्रतीति कि "वि०॥ ३० न वा-हा कि ३१ केशादुदकाचा पा० विना। "यथा चिरकालीनाध्ययनादिविजस्योत्थितस्य' नीललोहितादिगुणविशिष्टा केशोगह- काख्या कविनयनाने परिस्फुटति अथवा करसंमृदितलोचनरश्मिषु येय केशपिण्डावस्था से कैशोण्डूका"--., १,५ शाम- का० युक्तिसह पूरीसिद्धान्तः पृ० १९६०२७॥ | - " । . - ·ईदर प्रथमे काण्डे- न्तरोदयः संवादः स्यात् । अथ मिन्नविषयस्तदुदयः संवादस्तत्रापि यदि नाम विषयदर्शनान्तर मुंदयमासादयति पूर्वदृशस्तु सत्यत्वे किमायातम्? अन्यथा रजतज्ञानस्य शुक्तिकामानोदयात् सत्यत्वप्रसक्तिः। अथार्थक्रियाप्रसूतिः संवादा नन्वर्थक्रियापि पूर्वानुभूतादेवोदकादेः किं नाम्यु. पगम्यते! अथाविद्यमान पूर्वानुभूतं जलादि न पानाद्यर्थक्रियासुपजनयितुं समर्थ(2) तहिं स्वमादि- ५दर्शनमपि तदविद्यमानं कथं जनयितुमलम् । नाविद्यमानस्य तत्रापि कारणत्वं युक्तम् चिरत- रातीतस्यापि तत्माप्तः । न चार्थक्रिया-ज्ञानयोः कश्चिदू विशेपो यतो ज्ञानमर्थमासादयति । नार्थक्रिया अमावेन इति सन्मानि)हितार्था जन्मा ननु वथाभूतार्थाभावेऽपि स्वप्नदशाया- मर्थक्रियोपलभ्यते एवं जामइशायामपि पिचोपहततनोमलयजरसादिसंस्पर्शो देहनिवासा कथं नार्थक्रियान्यथा ईशान्तसंवादा इति सर्व वासनाप्रतिवद्धं दर्शनं पाह्यार्थसविधानक्रियमिति स्व- १० पप्रतिभासाः सर्वत्र प्रत्यया ना(न) बाह्यार्थावमासिन इति व्यवस्थितम् ] 1 तेतिन) 'नार्थाभाव: प्रत्यक्षवेद्यस्तन बहिरर्थमतिमासनात्' इति निरस्तम् बहिरर्थप्रतिमासनस्योकन्यायेनासिद्धत्वात् । rea प्रत्यक्षतोर्वा भाषः साध्यते यतः प्रत्यक्षविरोधो दोषः पक्षस्य स्यात् । अपितु प्रकाशरूपता नीलादीनां साध्य(ध्या) सातु यथोकप्रकारेण प्रत्यक्षसिद्धैवेति कथं न विप्रप्ति मानता? प्रत्यक्षप्रतीते च शानमनि न किञ्चिदनुमानेनैति? न च तनाबादोपावकाशोऽला- १५कम्, न च 'सहोपलम्भनियमात्' इति हेर्नुपन्यासो व्यर्थ इति वक्तव्यम्, पर प्रति व्यवहार- साधनाय तस्योपन्यासात् । यो हि नील तम्स(तत्स)विदोरप्रतीयमानमपि प्रत्यक्षतो भेद नीलस्य संविदिति कल्पनावशात् पारमार्थिक मेदमिच्छति तस्य नील-चद्धियोः पृथगनुपलम्मा पृथक्त्वं न युक्तमिति प्रतिप(पाद्यते उपलब्धिहि सत्वम् न च नील-सद्धियोः क्रमेण युगपद् वा मेदो- पलब्धिः संख्यव्यतिरेकेण तत्संविद इत्यनुपलब्धेनी(नीलव्यतिरेकेण तत्संविद इत्यनुपलब्धिभेद २०तयोनिराकरोति नै तनील-तद्धियोरमेदा प्रत्यक्षविरुद्ध इति नियकृतं द्रष्टव्यम् । न च नील- -द्धियोरमेटे प्रत्यक्षसिद्धे किमनुमानप्रसाध्यममेदव्यवहारयोग्यताया इव (एव) साध्यत्वादित्यु- कत्वात् नच सहोपलम्मनियमोऽसिद्धः । नीलप्रत्यक्षताव्यतिरिकसंविदो निराकतत्वात् यतो न घोधरूपता थोडैस्तद्वयतिरिक्तस्पष्टा येन तदनुपलम्मा सहोपलम्मोऽसिद्धः स्यात् । अपितु सुखादिनीलादिप्रत्यक्षतैव संवित् तन्मात्रं च सर्वव्यवहारपरिसमाप्तेश्वरादिव्यापारस्य तत्रैवो. २५ पलम्मात् सा च सर्वेषां परिस्फुटमामति तवेदने प्रत्यार्थी घेदनोवशे(दने पाशे)पस जगतः समायोतस्मात्प(यातमाध्य)मिति प्रतीतत्वात् नील-वद्धियोः कथथि न) सिद्धा सहो. पलम्भनियमः ! १४] १ नाम निपप्रदर्शनान्तरमुदयमासादयन्ति पूर्व-शा० । २-मुदर्शनान्तरमुदयन्ति पू-मा० मा० an०। ३ सत्यत्वासक का ज्ञानोदयात् सत्यं संप्रति हा० विना। ४-अर्थः त-मा० मा०। ५-पतम् वैर-० विना । ६ यतो मानमर्थाभावे धानमर्थमा-बा० वा० मा० हा० वि०। ७ सन्निहि- बा०। ८ नतु त-पा० बा० मा हा० विना। ९ दहनिवासा कर्थ ना-मा० मा० । दहभिवाभाव कर्थ ना-बा० बा० । १० दृष्टानस-पा० वा । दृष्टान्तसं-आ०। ११-सविधा-पा० वा० । १२ पृ. ३४९ , पं० १५॥ १३-क्षतो वा भावः सा-मा० मा० ।-मतावा भावः साहा० ।-क्षवो भावः सा-आ० । -सतो भावाभावः सा-वि०। १४-मात्रेण न वाचा० विना। १५-ति नव त-हा० वि०-वि पवन-मा० ।-ति नत्र त-भा० । १६-तू न प-बा० बा० विना। १७ परम-आ० बिना। १८' उप. लन्धिः संख्याव्य-पा०या० बिना । १९ संख्यावितिरे-मा० । २०-लब्धेनील-बा० धा० । ११ नत- नील-डियो-पा० का । २२-मान मान साहारायो बा० बा० । १४-ता बोधैस्त- मा० । चा योद्धस्त-बा० का। -कपट ये-01-मात्र वा वा०। १५-मास्तैश्व- पा० पा० । १८ भाति तदने बा० वा. हा. बि. बिना। २९-क्षार्थवे-वि० 1 ३. वेदानाव-पार 4.० ३१ जनतः ना० या मा० हा० वि० बिना। ३९-यात मत्यमति वि० । HI ·- नयमीमांसा। ने मीमांसकमतमपि नीलं प्रत्यक्ष बुद्धिस्तु तद्धेतुभूता प्रवेशप्रत्यक्षार्थान्यथानुपपत्या पश्चात् प्रतीयत इति सहोपलम्मोऽसिद्ध इति पार दि(निरस्तमेव । यदि तेनोक्तम्-"पश्चादुपलभ्यते दुनि 1 इति, तत्रापि बुद्धिप्रतीतिकाले यद्यर्थस्यापि प्रतीतिस्तदा द्वयोर्युगपदु- पलम्मा स्यात् । न चैतदिधम् इष्टो वा हेतुर्न सिद्धः । न च युगपदुपलभ्यमानयोः ग्राह्यग्राहकमावर सम्भवतीति ज्ञानमिति न सिद्धो(सिध्येत) यदि तु तदा नार्थमतिमासस्तथापि केवलायास्तस्या प्रति- भासनात् 'अर्थस्य बुद्धिा' इति न युक्तं भवेदित्यादेः प्राक् प्रतिपादितत्वान्नासिद्धो हेतुः । नाप्यनैका- न्तिका सर्वशमानय पृथगुपलम्माद् भेदः यतः सर्वक्षा(वंशमा)नं पृथग्जनचिता(चात्) पृथग् भाति पृथग्जनस्यापि सचित्तं सर्वविविज्ञानं विनापि मातीति मेदा नीलवद्धियोस्तु न कदाचित् पृथ- गुपलम्मा एकलोकी(लोली)मावेन सर्वदोपलम्मात् । नहि नीलव्यतिरिका या प्रत्यक्षता मौति तयति- रिक्त वा नीलम् एवं खै कपोपलम्माचे)कत्वव्यवहार। अन्यथा तदयोगात् सर्वे चात्र नीलादयोऽभि-१० भरूपोपलम्मा एकत्र कत्व)व्यवहारे साध्ये स्वरूपे(रूपापे)क्षया दृष्टान्तीमवन्तीति दृष्टान्तासिद्धिरपि न प्रेरणीया। नव सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिरयं हेतुः अमिनोपलम्मेऽपि मेदे सर्वत्रामेदोच्छेदप्रसके। यदपि मेदोदि)ऽप्येकसामध्यधीनतया नीलतद्धियोः सहोपलम्मा' इत्युक्तम् द्रष्टव्यम् मैदाऽनवमास- नेन तस्याभावात् । यदपि 'कपालोकयोः सहोपलेन्मेऽपि मेदा इत्युकैम् , तदप्यसम्यक् यतो रूपा- लोकयोर्ययोरपृथगुपलम्म(लम्भः) मेदोऽपि तयोर्न सम्भवत्येव यतो न नीलमोलोक्य या लोको पा)१५ तदपि निर्मागावती पृथगभ्युपगम्यते प्रकाशात्मनो नीलस्यैवोत्पादात् । ययोः पुनमैदस्तयोरपृथ- गुपलम्मो नास्तीति नीलादिमित्रस्याप्रत्यक्षरूपस्य तस्यानुपलम्मात् । यदप्युक्तम् 'सह शब्ददृष्टत्वाद् विरुद्धो हेतुः' इति, तत्रापि विकल्पारूढं मेदमाश्रित्य 'सह शब्दः प्रयुक्तः परमार्थतस्तदभावेऽपि अथ यदि भेदे विकल्पैल्लिख्यते किमिति सत्यो न वस्तुपासंस्पर्शित्वादि न तन नीलतद्धि- योरमेदे एकरूपोपलम्मात् सिध्यत्येव तथा संवेदनादप्यमेदः सिद्धः । नीलादीनां प्रत्यक्षं च१० स्वकपं संवेदनमुच्यते । विज्ञानस्यापि छपरोक्षस्तद्भेदात् तदर्थस्य सहशब्दस्यावृत्तियुक्ता परमा- थतोऽमेदेऽपि] [१ यद्वा एकस्मिन्नप्यैथै सहशब्दो ईष्टोधि) एव यथा 'सहदेशोऽयमलाकम्' इत्येकरूपोप- लब्धिरकत्वेन व्याप्ता प्रत्यक्षत एव ते गैता । ततो ने विरुद्धत्वं विपर्ययव्याप्तेरभावात् । यदप्युक्तम् 'एकरूपोपलब्धिबि(ब्धिर्वि)ज्ञानस्वार्थस्य वा प्रथमपक्षेऽपि बौद्धं प्रति इति तदपि निराकृतमेवा:२५ नील-तबुझ्योरेकरूपोपलम्मस्य प्रतिपादितत्वात् विवादश्च तयोमेंदामेदा(दो) प्रति न स्वरूप प्रति तस्य सिद्धत्वात् । न चैकरूपोपलम्भस्तयोरध्यक्षसिद्धो धचनमात्रादेवासिद्धो भवति । तमाचील- तद्धियोरमेद एकरूपोपलम्मान सिध्यत्येव । तथा, संवेदनादप्यमेदा सिद्धः। नीलादीनां प्रत्यक्षं च १ प्रवे प्रत्य-मा मा० । प्रवेशपत्य-हा० वि० । ३ पृ० ३५३ पं० १ । ३-ति प्रादिर- वा० वा०। ४ प्राग विर-वि० । प्राय निर-वि० सं० । ५ पृ० ३५३ पं० ४ । -द्धि ति तत्रा- वि० ।-द्विरि तत्रा-बा० बा० मा० मा० हा०। ७ न तैवदि-आ० विना। -मटो वा० धा। सिद्धोद्यदि वा० वा०। १०-धर भाविति मा० । ११-पिस्तवित्तं स-पा० वा० ।- पितैधित स- हा० वि० । पिस्तैष्वित्तं स-आ० । ३२ भावि त-मा० विना। १३ उम्भारवेक त्वचा० वा० ।-लम्मा- त्वकं त्व-आ० । १४-न्यदा त-वा० वा० विना । १५-कव्य-आ० । १६ यदि मे-मा० । १७४० ३५३ पं० १० । १८ मेदोऽन-पा० वा० विना। १९-लम्मो-घा० वा० विना। १० ४, ३५३ ५० ।। ११-कयोयोर-हा० वि०। १२-लम्मेदो-चा० धा०। १३-लोक्ये वा वा० चा०1 २४-पिनि, भोगावती पृ-आ० हा० ।-पि निर्मागोवर्ती प्रमा० ।-पि मेद प्युक्त निर्मागावती पृ-वि०.३५ : ३५३ पं० १८। १६-रूपां सं-० वि० । २५-रमेदो ए-पा० वा० । १८ संवादना-मा० विना । -प्यर्थस-मा० मा० आ०।-प्यर्थ स-हा०। ३० इटो एवं य-वा० वा० विना। ३१ गतौ न विरु-पाक घा० । ३२ न विरुद्धत्व विष-हा० । न विरुद्धत्व विरुद्धत्वं विप-मा० । न विरुद्धत्वं विरुद्धत्वं विप- मा०। ३३ पृ० ३५३ पं०१३ । ३४-पि चौद्ध प्र-भा० हा०वि०१ ·प्रथमे काण्डे- स्वरूप संवेदनमुच्यते विज्ञानस्थापि हमेद सिद्धा नीलादीनां प्रत्यक्षं च स्वरूप संवेदनमुच्यतेऽवि- शानस्यापि ह्यपरोक्षमेच स्वरूप संवेदनतव्यतिरिक्तस्य तस्यायोगात् अतोन नील-तद्धियोः संवे- दनभेदा अन्योन्यस्य संवेदनायोगाद। यदप्युक्तम् 'संविदो भिन्नमभिन्न वा नीलस्य संवेदनं भेदहेतु- विरुवा अमेदधासिद्धा' इति, तदप्यसंगतमेव नीलादीनाभपरोक्ष आत्मा संविदिति प्रतिपादि- तत्वात् तथा च ज्ञानव्यवहारयोगात् साध्यते परपरिकल्पितबोधवत् अन्यथा बोधव्यवहारोच्छेद- प्रसङ्गाद । ननु का सहोपलम्मनियमादस मेदा ? एकोपलम्भ एवं तस्याप्यर्थः अवापि स एव, नैततः सहोपलम्मेन पृथग्मावनिराकरणात वेद्वारेण संविद्रूपा नीलादयः प्रसाध्यन्ते । अनेन तु त व बोधरूपा विधिरूपेणेति द्वयोरपि हेत्वोयापारमेदोऽस्त्येव परमार्थतस्तु न कश्चिद् भेदः । इयोरपि खभावहेतुत्वात् तश्चाद्वोधव्यतिरिक्तमभ्युपगम्य सहोपलम्भनियमानीलादेः संवि- १० खूपता साध्यते नहि सदुपलभ्यमानयोः ग्राह्यग्राहकभोवो नील-धोधयोर्युक्तस्तदन्यक्रियाविरहा चन्द्रद्रयस्येव परस्पर घोधेन सहेति प्राक् प्रतिपादितम् प्राग्राहकमावाौवे खसंविद्रूपा सिद्धा एव नीलादया वेन नील-तद्धियोः खरूपमेदेऽपि चन्द्रद्वयादेवि परस्परं बोधरूपत- योऽमेदः सहोपलम्मनियमात् । अयं चार्यः खयमेव शास्त्रमता स्पष्टीकृतः- नहि भिन्नावमा- सित्वेऽप्यान्तरमेव रूपं नीलस्यानुभवात् ।" [ ] इसनेन प्रतिमासमे १५दा स्वरूपमेदेऽपि नीलस्यानुभवादान्तर जडतया विजातीयमेव रूपं न भवतीति यावद स्वरूप- भेदेऽपि प्रकाशरूपत्वात् । यदि तु सर्वात्मनीलप्तद्धियोरमेदः साध्या तथासति एवकारो न युक्तः नार्थान्तरमेवमिदं वाच्यं स्यात् प्रत्यक्षवायच दुर्निवारो नीलादेः सुखादिरूपस्य च चोधस्स मेदे साध्ये यदा तु तैयोमेदेऽपि साम्य बोधरूपवया साध्यते तदा न कश्चिद् दोपः रूपाऽऽलोकयोरपि परस्पर न प्रकाश्यप्रकाशकमावः सहोपलम्भनियमादेचे चित्ताचतानामपि स्वसंविदूपतैवेति न तैरपि २०व्यभिचार सर्वविदोऽपि खसंवेदनामेव स्वसत्व परचित्ततदनं तु व्यवहारमात्रेण विद्वैताव(च)दूरो- सादितघास्मिन् व्याख्याने खापैकत्वासाधनादेवासिद्ध इति नैव सुखादेरतनी(न्तन)लादेहि- श्यावभासनात् । तयोरेव ग्राह्यग्राहकभाषाभावतः सहोपलम्भनियमात् स्वप्रकाशरूपता साध्यते व्यतिरिक्तस्य वोधोऽग्राहकोऽप्रतीतेरे । अथवा परोक्षो वोध(धः) पुरोग्यवस्थित(ता)र्थान् प्रति- पद्यत इति परेपामभ्युपगमा तदभ्युपगमानीलकालो घोधात्मा भवतु प्रत्यक्षस्तथापि न तयोर्वेधवेद- २५कावर सहोपलम्भनियमादिति प्रतिपाद्यते तेनायमदोपः संवेदन तु प्रत्यक्षरूपं चोधरूपता नीलमुखादेस्तुस्थित्यैव साधयति बोधन्यवहारस तत्रैव सिद्धेरल्यथाभूतस्यानुपलब्धेस्तस्या- भावात् ततो नीलादेः सुखादेवात्मैवानुभवः चक्षुरादिव्यापार्यत् परोऽपि तदा स स्यात् । १-च्यतेऽवि-मा०1 -ध्यते वि-वा. या० । ३-दनामे-चा० पा० विना। ४ अन्योन्य संवे- वि० । अन्योन्यस्य संवेदन मेदहेतु-मा० । अन्योन्यस्य संवेदन भेदहेतु-मा० । ५ अमेद इति नश्या- सिद्ध इति मा०। ६ वदान्य-पा० था. विना। . तया वक्षा-मा० हा० । तयापा-आ.तया चहा-वि० सं०1८-कल्पितंयो- मा० मा० हा० वि०।९ तबा-वा० घा० हा०1१० एवायो-पा० पा०। ११वदा हो-मा० हा० वि० । तद्वो-आ० । तद्वा बोधेन सहेति प्राक् प्रतिपादितम् वा० वा० १२-भावानी-आ०l- भातियो नी-मा०वि० । १२-परवो-मा० आ० । १४-त प्रा-भा० । १५-भावो ख-आ० । १६-दूपा सिविद्रूपा सिद्धा-भा० ।-दूपा सिविद्रूपाः सिद्धा-आ० ।-धूपाः सिंचिद्रुषाः सिद्धा-मा० । १५-या मे- पा० या। १८ अयं वा वा० वा० । अयं तार्थः हा० वि० । अयं माथ मा०। १९ युको धा नाय- तिमित्येवं वाच्यं वा वा। २० वाचं स्या-मा० मा० । २१ साधे य-भा० मा०। १९ तयोऽमे- मा०। २६ कद्वयोर-चा० बा। ३४-काशमा-वा० वा० विना । २५-च विचानामपि मा०।- वित्तानामपि हा व. वित्ताविचानामपि भा० मा०। १६-चार सर्वा० । चार सर्वाविदोऽपि संख-०। २५ स्वसत्व पर-हा० । खतन्नं पर-बा० पा० । २४-चिचतदनं सुव्य-मा. बा। रचिवातदनं मु व्य-आ० ।-रचित्तातदनन्तरं तु-वि० सं० । २५-द्वता च द्वरोत्सा-मा० ।-भूताप रोत्सा-पा० या० ।-वां व खरोत्सा-मा० । ३० रितास आ। ३१ वोधोगा-आ० । धोधो अमा- मा० या० । ३१-१ ऽभवा आ० । ३३-वस्थिवार्था-० ।-वस्थितच्छिन्नार्था-वि०।-वच्छिन्नार्थ-मार म हा० । -तु पूर-चा० वा० । ३५ पर्ने प्रवा० बर० ० हा० वि० विना। ३६-शरूपं बोधरूपं वोध-शा० । ३५-पता नी-मा० मो० । ३८-स्तुस्थिस्येव सा-या० पा० हा० वि० ।-स्तुस्थत्येव सा- मा० ।-स्तुस्थत्येवं सा-भा० । ३५-पापित-वा० वा० । ५० स्यात् च चक्षु आ० । सात् न बक्षु-वि० ।

·नयमीमांसा २० न च चक्षुरादिव्यापारादेव नीलादयोऽनुभवरूपा जायन्ते यतश्चक्षुरादयोऽपि नानुव्यानुभवव्य)- तिरिक्ताः सत्य(त्या)र्थवादप्रसके, नैतदेवम् : स्वप्नादेशावेजा(शावजा)ग्रइशायामपि वासनाव- शादेव नियतावभासोदयो भविष्यतीति न कार्यव्यतिरेकादप्यर्थवादकल्पना युक्तिमतीति सर्वत्र विभा(ति)मा तैव । १] Ter ननु यदि विज्ञप्तिमात्रतेव(या)भ्युपेय(या) तथासति मेय-मानमिति व्यवहारविलोपः तस्य५ भेदपूर्वकत्वात्-अर्थो हि प्रेमितिक्रियया व्याप्यमानत्वात् प्रमेयम् कर्मणि कृत्यविधानात् । तथा नीलादयो यदि योधः स्यात् तदाऽसौ खतन्त्रा(तन्त्रो) नीलदृशं प्रतीत्य प्रमाता भवेत् चक्षुरा- दयश्च करणतया मानं भवेयुरर्थमितिम् उपलम्भसाध्यत्वात् स्यात् तदभावे तु न नीलादयः संविद्रूपाः सिध्यन्ति सिद्धः प्रमाणनिवन्धनत्वात् । न च खसंवेदनमेव प्रमाण व्यवस्थाकारि तंत्र दृष्टान्तासिद्धेः। प्रदीपादयोऽपि हि परप्रकाश्या एवं च (न च) तेनैवात्मना स एवाधिगैस्तुं शक्यम् १० न हड्डुल्यग्रेण तेनैव तदेवाहुल्यग्रं स्पृश्यत इति, असदेतत् । यतो यथा वाह्यार्थवींदे सुखादीनामात्मा विपये प्रमाणम् तेपामेव वेदनं वित्तिः फैलं सुखादयश्च मेयं यथैवापरेपामात्मा अपरोक्षो ममियः तस्य च प्रकाशरूपता मानम् तत्प्रतिभासः फलम् तदन्यग्राहकाभावेऽप्यनवस्थाप्तिर्मतनिर्मितमि)- प्रमेव ममि)य-मान-फलानां व्यवस्था सर्वत्र नीलादौ योजनीया विज्ञा(ज्ञान)वादे ।। [॥ अथ नीलादीनां जडत्वान संविदस्ति सुपादेरात्मनश्च प्रकाशरूपत्वात् संविदिति, अत्रो-१५ व्यते, तत्रापि शानवादेऽनुभवात्मकत्वात् प्रकाशरूपत्वापत्तेः नीलादयः स्वात्मनः संविदि कर्तव्यायां योग्या नहि ते तत्र दर्शने 'जंडकपाः संविदस्तथाऽयोगादित्युक्तेरिति तसात् सा तीलादीनां प्रकाशाख्यामेदोल्लेखः । यथा स्वरूपमेयं खसंवित् फलमित्यस्ति प्रमाणादिव्यवस्थेत्यर्थः लोकद्वयस्य "तत्रात्मनि सुखादीनां यथा वित्तिः फलं तैर। तथा सर्वत्र संयोज्या मान-भय-फलस्थितिः । । प्रत्राप्यनुभवात्मत्वायोग्योऽस्ती संविदि इति सा योग्यता मान मेयं रूपं फलं स्ववित्याचार्यो- कस्य यदि तर्हि नीलादीनां स्वप्रकाशो वित्तिश्च 'कथमहं नीलं वेग्नि' इति कर्त-कर्म-क्रियामेदोल्लेख पी लतिसुखादीचामात्राप्यहमात्मानं वैनि सुखादीनि घासौ दृष्ट एव । अथान्यग्राहकाभावात बासौ मिथ्योल्लेखस्तार्ह नीलादावपि व्यतिरिकप्रकाशाभावात् मेदोऽसेया कई-कर्मादितया२५ मिथ्यो वा परोक्षस्य नीलादेरेव प्रकाशनात् । अथास्याः कर्म-कर्तृ-क्रियामेदाध्यवसितेवीतिवी) वक्तव्यम् निर्मजं वान्ययोगात्, नैव तत् क्वचिदपि कादिभेदस्य वास्तवस्थानुपलब्धेर्वातिपरम्परामात्र अनादिवासनाप्रभवप्रधानादिविकल्पवदसावभ्युपगन्तव्यः । यदपि 'विरोधात्र संवेदनं भवत्यङ्गुल्य- १ यश्चक्षु-आ०। २-रिका स-पा० घा०। १ दशावेजाग्रह-पा० धा० 'आ० हा० वि० विना । ४-त्रतैवाभ्युपेय तथा वा० वा० विना। ५ प्रमितिक्रि या व्याप्य-आ० । ६-सितिस्तु पलम्भ- ० या सिध्यं सि-पा० वा० आ० हा० वि० बिना। -माण व्य-आ० हा०वि०। १तव - मा० या विना। १०-गन्तुं शक्य न पा० वा० । ११-वादे मुखा-पा० वा० ।-चादे नुखा-आ० । १२-मा- मविपाये प्रमाण तेपा-पा० बा० । १३ फलं तु मुखा-आ० । १४-प्राप्तेर्मतिनि-मा० । १५ सर्व- मनी-वाघा०। १६-नया प-आ० । नवप्र-मा० ।- नश्वा प्र-भा० । १५-दया संवि-वावा. विना। १८ नहि ते ५ वा० बा०। १९-थायो-वा० घा० विना। २०-काश्याख्या-वा० पा० विना । २१-ख्यामेदेल्ले-वा० वा० । २१ तां । त-आ० हा० वि० । ततं । त-बा० वा० । २३ संयोज्य मान-मां० आ० हा० वि० । संयोज्य मानं मे-मा० । २५-त्वान्न यो चा० या०। २५-ग्यास्ता संविद इति मा । २६ मान मेयं रूप फलं मा0 1 मान मेयं रूपं वि० । २५-चार्योकस्य पा० घा० विना। २४-धात्मनि तु-वि० स० । २९-खादौ वा मा-मा० आ० हा० वि० ।-खादी चामत्रा-वा० वा० । ३०-नि नासो आ० । ३१-रिकाम-वि० ।-रिकाप-भा० । ३२-वसाय वा० वा० । ३१-कर्मदितया सिद्धयो वा प-आ०।। ३४ मिथ्यो चा प-वा० वा. हा० वि० । ३५-लादेव म-आ० । ३६-व्यं तिवीज वा- -व्यं निवीजं वा हा० वि० । ३७ वान्य प्रयोगात् वा० वा० । ३८-दस्य यास्तचस्या-बाल बा० । ४७सत.

·प्रथमे काण्डे- प्रवत्' इत्युक्तम्, तदसारम् । यतोऽपरोक्षं स्वरूपं स्वानुभवः तत् कुतोऽत्र विरोधः? तथा अङ्गुल्यमंपि तेनैव अगुल्यग्रेण न संस्पृश(श्योते' इत्यत्रापि कि यथानित्या(थाऽन्येना)मुल्यप्रेणाहुल्यनं संस्पृश्यते, उत यथा तेनैव तत्राये पक्षे सिद्धसाध्यवा नहि यथाऽन्येनाहुल्यप्रेणान्यदगुल्यनं संस्पृश्यते तत्सं- स्पर्श सम्भवी । अथ द्वितीया पक्षः सोऽप्यनुपपन्ना, तेन तत्संस्पर्श(शंस्य) न्यायप्राप्तत्वात् । नहि ५खरूपेण्यतिरेकेणाङ्गुल्यग्रसम्भवे(व:) । न च स्वरूपमात्मानं न संस्पृशति तथाभ्युपगमे स्वरूपहानि- प्रसक्तः, नीलादीनां त्वपरोक्षप्रकाशस्खमावता खरूपमेव अन्यथा तेषां परोक्षताऽभावप्रसङ्गादिति प्रतिपादितत्वात् तत् व्यवस्थितमेतत् नीलादयोऽपरोक्षखभावाः प्रकाशन्त इति विज्ञप्तिमात्रकमेवेदं वहिरथायी संस्पर्शरहितम् तदपि विज्ञप्तिमात्र पूर्वापरस्वभावविवितमध्यक्षणरूपं स्वसंवेदना- ध्यक्षतः तथैव प्रतिपत्तेः पौर्षापर्य प्रमाणा(णाऽ)प्रवृत्तेः प्रतिपादनादिति क्षणिकविज्ञप्तिमात्रावलम्बी १० शुद्धपर्यायाऽस्ति(स्तिक)मेद ऋजुसूत्रः ११] [३ पुनः अजुम्चपदस्य व्याख्यान्तरमाश्रित्य शून्यवादः] [१ यद्वा एकत्वानेकत्वसमस्तधर्मकलापविकलता(त)या तदपि विज्ञान शून्यरूपमृज सूत्रय- तीति ऋजुत्रः। स हि माध्यमिकदर्शनावलम्वी सर्वभावनैवात्मा(नैरात्म्य )प्रतिपादनाय प्रमा. १-रूप स्वा-आ। १-मपि नै-वा० वा० विना । "तेनेव अगुलग्गेन तं भगुलग परामसेव्य"-सुमंगलविलासिनी (बुद्घोषकता दीघनिकायटीका) भा० १ साम- बफलसुतवण्णमा पृ०२३५५०३४ । "न हि चित्तं चित्तं समनुपश्यति । तद्यथा न तयैव असिधारया सैव असिधारा शक्यते छेत्तुम् । न तेनैव अगुल्य प्रेण तदेव महुल्यनं त्राटुं शक्यते"-शिक्षासमु० परि० १३४० २३५५०६ । "उकं च लोकनायेन वित्तं चित्तं न पश्यति ॥ १७॥ न छिनति यथामानमसिधारा तथा मन" ॥१॥-बोधिवर्याव-प्रज्ञापार पनि परि० ९० ३९१- ३९९ तथा ३९३ १०२-५1 मध्यमका प्रत्ययपध०१पृ०६२ ५०८-०६३६०१ तथा टिम०१॥ "न चैकस्यैवमात्मत्वे दृष्टान्तः कश्चिदति ।। "न हि पाक पच्यते, छिदा वा छिद्यते, नापि करणकर्मत्वं कर्तृकर्मत्वं वा एकस्य संभवति न हि अडल्यप्रेण एव अनुल्या स्पृश्यते” इत्यादि-लो० वा० शत्या लो० ६४ पार्थव्या० पू० २८७ पं०१३-४० १८८६०९ । {"अकुत्यनं न तेनैव अडल्यप्रेण सृश्यते" "यथा अकुल्यमं न तेनैव मनुल्योण सृश्यते एवं ज्ञान न तेनैव शानेन प्रहीतुं शक्यते"-न्यायवार्तिकतात्पर्य टीका पृ० ४६६५० १०॥ "अगुल्य यथात्मानं नात्मना साधुमईति। खांशेन ज्ञानमध्येवं नात्मानं ज्ञातुमर्हति ॥ प्रकरणपत्रिका पृ० १३ । न्यायकणिका पृ० १६८ ॥ "नो खलु भक्षुल्यैव अङ्गुली स्पृश्यते" इत्यादि । तथा, "यथोक्तम्- अगुल्यमं खमात्मानं नात्मना अधुमईति । न्यायमकरन्दे पृ० १३१६० ८ तथा पृ० १८३ पं०११ । श्रीभाष्ये पृ० १६९ । सर्वार्थसिद्धौ पृ० ३९१।। लौकिकन्याया० मा० ३१०३। ३-स्पृश इ-आ० । *-था नित्यनुल्यप्रेणातुल्यं वा० वा०। ५-स्पृश्येते वा० वा० आहा० वि० विना। ६ उम यथा वा० वा० विना। -त्यप्रेणाद-मा० मा० सा० हा० वि० ।-त्यनेणेदमा-वि० सं०! ४-स्पर्श संभ-पा० वा० विना। ५-पखतिरे-वा० बा० ।-पत्वव्य-मा० मा० हा०वि०। १०-यमा तेषां आ० । ११-ध्यक्षा-वा० वा० विना। १२-लम्बि शु-आ.। १३-पर्यायो-चा० वा० विना.। १४ यया ए-आ० । १५-मस्तं घ-चाव वा० आ० हा० वि० । '१६-ल तद्-पा० वा. विना ।, १५,शून्यं रू-आ० । १८-मात्मापवावा ·नयमीमांसा। ३६० यति-यद् विशददर्शनावमासि न तत् परमार्थसवि( सन्यवाहतिमवतरति यथा तिमिरप- रिकरितहगवासि इतु( इन्दु)द्वयं विशददर्शनावमासिनश्च स्तम्भकुम्मादयः प्रतिभासाविशेषात् । अथापि यु(ड)कं यत् नैमिरिकावभासिनश्चन्द्रद्वयादयो न परमार्थसत्वन्तः) तत्र कारणा(ण). दोषामा थोधो(वायो)दयाद्वा हा )परिशुद्धगवशेषास्वेकेन्दुमण्डलादयो न वितथासू(स्त )त्र का- रणदोपविरहा बाधाभावत्वेस्यसिद्धः प्रतिमासाविशेषा(पाद), असदेतत् । वाध्यत्वायोगात् ।। तथाहि-न विज्ञानस्य तत्कालभाविस्वरूपं वाच्यते( बाध्यते) तदानीं तस्य स्वरूपेण प्रतिमासनात् । नाप्युत्तरकालम् , क्षणिकत्वेन तस्य स्खयमेवोत्तरकाल(लम)भावात् नापि प्रमेयं प्रतिभासमानेन रूपेण याध्यते, तस्य विशदप्रतिभासादेवाभावासिद्धे।। नाप्यप्रतिभासमानपत्वात् तस्याप्यमावे चारिणा स्पर्शादिलक्षणेन प्रतिभासनापात् तस्यान्यत्वात् । न चान्याभावेऽन्यस्याप्यभावः अति- प्रसङ्गात् । नापि प्रवृत्तिरुत्पन्ना वाध्यते, उत्पन्नत्वादेवासत्तायोगात् तस्याः। नाप्यनुत्पन्ना खेत १० एवाऽसत्त्वात् । नाप्यर्थक्रिया उत्पत्ति-क्षययोर्याध्यत्वायोगात् । न च तस्या भा(अमा )वेऽर्थस्या- सत्त्वम् , तस्यास्ततोऽन्यत्वात् । न चार्थक्रियासद्भावादर्थस्य सत्त्वम् अर्थक्रियाया अपि सत्ता(स्वा). 'सिद्धेदि)। नाप्यपरार्थक्रियामावात् तस्याः सत्त्वम् अनवस्थाप्रसक्के तिः) । नाप्यर्थजन्यत्वादर्थ- क्रियासत्त्वम् इतरेतराश्रयप्रसङ्गात् । न च सत्तासम्बन्धाद् भावान(नां) सत्त्वम् सत्ता तत्सम्बन्धयो. "निषेध(धात्) । नाप्युत्पादच्यय-धौव्ययोगात् विरोधाद्यनेकदूपणाघातत्वात् बाधकसद्भावाद् या-१५ ध्यत्वं सन्तानमतिप्रसगात् । नौप्येकसन्तोनम् एककालमेकतानैककालाविकल्पदर्शनयायोगात् । नापि मिनकामेकार्थम् घटसौनानन्तरमाविनसमा( नस्तज्जा नस्य वाधैकनापत्तेः । नापि मिनार्थम् पटशानयाधकतापत्तेः । नाप्यनुपलब्धिवा(ब्धिर्वा )ध्यज्ञानसमानकाला तदाधिका 'तस्था असिद्ध छ)। नाप्युत्तरकालभौवितयान्यज्ञानेकार्थविपया एकविषयस्य तदर्थसाधकत्वेन बाधकत्वानुपपत्तेः । नापि मिन्नविषयाणायास्तस्यास्तदानीं स्वविषयसाधकत्वेन पूर्ववाध्यज्ञान-२० विषयाभावप्रतिपादकत्वानुपपत्तेरन्यथातिमसक्तः । न च दुटकारणप्रभवत्वेनेन्दुद्वयावभासशान- स्यासत्यार्थविषयता तत्प्रभवत्वज्ञातुमर्शको रिन्द्रियत्वेन तद्गतदोपाप्यध्यक्षेणाप्रतिपत्तेः । नाप्य- १-मासादिन्दु-मा० आ० हा० वि० ।- भासादिदु-भा० । १ बोधदयाव्व परि-पा० मा० । श्-शेपाखेके मा० हा० वि० -शेषांखेके मा० ।-शेपास्तोके-आ० । अत्र-'उगवसेयास्त्वेकेन्दु'-इति पाठ संभवेत् । ४ वितथ्यसूत्र आ० वि० । वितथ्यस्तत्र वा वा० मा० मा०। ५-रणदोषः विर-आ० ।- रणादोप विर-मा० मा० हा० वि०। हादवा-हा० । -भासाविशेषाः सदे-आ० ।-भासाविशेषाऽस- दोतदेतद् व्याध्यत्वा-चा० बा० ।-भासादिशषाऽसंदे-मा० मा० । अन्न बाधाभावाञ्चेस्यसिद्धः प्रति- भासाविशेष असदेतत्' इति पाठसंभवः । -रूप वोच्य भा० ।-रूपं वोच्य-आ० हा० वि० ।-रूपं योग्य-०। ९ तदानी त समा० । तदानी तल-मा० । तदानीं तनस्य खरूपं वोठ्यते तदानी तनस्य स्वरूपेण । तदानीं तनस्य खरूपेण हा० वि०। १०-मानरूपे-आ० । ११-रूपाच-पा० बा। १२-क्षणेम अ-बा० बा०। १३ तस्यान्यत्वत्वा-वा० वा० । तस्यातत्वा-आ० । तस्या त्वत्वा- हा० । तस्य त्वत्वा-वि०। १४ स्वत एवासचायोगात् तस्या नाप्यनुत्पन्ना खत पवा-वा० वा० । खत एवासत्वायोगात् तस्या नाप्यनुत्पना खत एवा-मा० विना । १५-सत्वासिद्धे । आ० । १६ तस्याऽमा- चा० वा० । १७ तस्या स-चा० वा० विना। १८ सत्वा त-पा० वा० । ११निषेधत्वात् ना-आ० हा० वि० ।-षेधत्वा ता-पा० बा० । पृ० १०६ ५० ५। पृ० ११०६० ४ । २०-वात् अपि चावाध-बा० वा० । २१-ध्यत्वां स-बार या० विना। २२ नाप्येककालमेकता-पा० वा०) २३ तानाम् आ० । ३४-क 'त्पाद-हा० । १५-२ योत् नापि आ० । १६-लमेकालमेकार्थम् मा० मा० । १५-बानानन्तरं मा-मा० ।-बानानन्तर भा-भा० ॥ २८-नसशान-आ० ।-नसजान-पा० वा० ।। २९-घता आ० । ३०-मार्थ प-वा०या० विना। ३१-स्या सिद्धा वा बा० विना। ३२-भाविनया-आ० हा० वि० ।-भावि- 'नीयान्यजाने-वा० बा०। ३३-कत्तेन भा०। ३५-याणां यास्त-पा० वा० मा० आ० हा० वि० । ३५-श- कोरि-पा० प्रा० । 'तत्प्रभवत्वस्य धातुमशक्केरिन्द्रियस्यातीन्द्रियत्वेन' इति पाठः स्यात् । पृ० ९ पं० ३ । ३६-थाध्यक्षे-वा० वा० ।-याप्यो आ० . . nily , binal vit /1. h .

·३६८ प्रथमे काण्डे- नुमानात् कारंगदोपावगतिः अध्यक्षाभावेऽनुमानस्याप्रवृत्तः । न च नैरान्तरस्येन्दुद्वयर्यादेरप्रतिमा- सनाद् दुष्कारणजनितविज्ञानविषयत्वामेस्य( त्वमस)त्यत्वं वा स्वाहिशाने परिस्फुटतया प्रति भासनात् । न च समानसामग्रीकस्य नरान्तरस्य तदप्रतिमासः यावत् तिमिरं तावत् तस्याव- भासनात् न च परिक्षा सामग्रीकरयानवमासनात् तदभावः सत्कारणानामेव तेब्रहणं प्रति ५सामर्थ्याविरहाद् दुष्टत्वसिद्धवि) १] [N न च सत्यदर्शित्वात् तस्यै कारणदुष्टतानुपपत्तिः, कारणादुष्टत्वे सत्यार्थदर्शित्वम् तह- शित्वाच काका)रणादोष इतीतरेतराश्रयदोपापतेः । न च तदवमासिविज्ञानस्य मिथ्यारूपत्वात् दोपवत्कारणा(ण)जन्यत्वम् अत्रापीतरेतराश्रयदोपस्य तदवस्थानात् । न च विसंवादिक्षानविप- यत्वात् इन्दुद्वयादेरपारमार्थिकत्वम् विसंवादस्यैवासिद्धः । न तावत् समानजातीयतद्विज्ञानानु- १०तिविसंवादा(दो) यावत् तिमिरं तावत् तस्योदयसद्भावेन तदनुत्पत्तेरसिद्धत्वात् । नापि विजाती- यविज्ञानसंवादादिन्दुद्वयादेवैतथ्यम् सत्यज्ञानावमासिस्तम्मादेरपि तत्सद्भावेना(न) वैतथ्यप्रसक्तेः। न च स्तम्मादेरवितथत्वं तदवमासिज्ञानवाधामावादिति वक्तव्यम् वाघामावस्य तद्वतच्याप्र- साधकत्वात् । तथाहि-न तावत् तत्कालो वाघामाव. भावसद्भावम् अ(अव)गमयन्तीन्दुद्वया. वभासिज्ञानेऽपि तत्सद्भावात् क्षपाकरयुगलस्य सद्भावप्रसक्तः । नाप्युत्तरकालभावी तदभावः १५पूर्वकताल्प(पूर्वकाला)मर्थसत्तां साधयति तत्कालपरिहारेण प्रवृत्तेस्तथापि तत्साधकत्वे भ्रान्त- गर(ब)सेयस्य रजतादेरत्तरकालमाविवाधाऽभावतो भावमसतिर्भवेत् । नाप्युत्तरकाला( कालं) भावमसौ साधयति भ्रान्तगत(गवगत )रजतेनैव व्यमिचायत् । नापि समानकाला(कालं) तमेव गमयति समानकालावभासिनोऽर्थस्य मान्तशानावमासिरजतस्यैव ततः सद्भावसिद्धः । न च बाधामावा प्रसन्यरूपस्तुच्छरूपतयार्थसत्त्वस्य व्यवस्थापका तनावे तुच्छत्वायोगात् । न वासाव- २०क्षात तयवस्थिता त्या परस्परस्थापकयोगांनानामपि भातः स्वसंवेदन तत्र ज्ञानासम्भवी(वात्) स्वसंविद्रूपता विनाणस्य भावखरपतापत्तेः । नाप्यनुपलब्धितस्तक्षप्तिः तस्या अप्यज्ञाताया गादन्यायो शापकत्वायोगादन्यानुपलब्धेस्तुच्छरूपायास्तज्ज्ञप्तौ तत्पर्यनुयोगतोऽनवस्थाप्रसक्तः । मच पर्युदासपायास्ततस्तत्सिद्धिः भावविषयत्वेन तयास्तदवगमहेतुत्वायोगात् । न पहि- चांधकविषयगोचरानुपलब्धिांधकामावमवगमयत्यतथा(यन्यथा) देवदत्तनीलानावा(ब)भासिनी- २५लगोचरात् प्रतिपत्तिनीलदृशमपाकुर्यात् । नापि मिनविषया सा तमवगमयत्यन्यथा देवदचनील- प्रतिपत्ति तत्पीतप्रतिपत्तिरपाकुर्यात् । न च धाधकप्रत्ययो 'नास्ति' इत्युल्लेखवदर्भावनाज्ज्ञानं १-रणादो-हा० वि०। २ नवान्त-चा० था। ३-यादे प्र-पा० वा०। ४-ना दुष्ट-वा० या. आ० हा०वि०। ५-मत्यत्वं वा० वा. विना । मन्यत्वं वि०स०। -भासा या भा०। -भासात् वा. घा० । स्यानव-वा० घा० । तबाह-आ। १० सामर्थ्यावरहा दुष्ट-आ। सामर्थ्यविरहा दुष्ट-हा० वि० । सार्थ्यविरहा दुष्ट-बा० बा० । ११-सिद्धे न प स हा० वि० सिद्धे त वस-आ० । १२- कर-पा० वा०। १३-पतिः कर-आ० विना । १४-त्वात्व क-भा० आ०-वात्व क-मा। १५-सिद्धो न आ० ।-सिद्धा न हा० । १६-त्पत्तिर्विसंवादा यावत् वा० बा०। १५-मानं सं-बा. वा० विना। १८-चादादिदु-आ० ।-वादीविटु-हा० । १९-यादेवोत-आ० । २० सत्पक्षाना-आ० । २१-तथ्याम-आ० । २२-गमायन्ती-आ०। २३-बात क्ष-आ.1 २४-गन्त रज-वा. वा. विना । १५ न चा-मा० । वि० सं० । २६ स्यात् प-आ० जनि चासावत्रातः तद्वयवस्थितये स्यात् परस्परस्थापक- तायोगात् नापि क्षातः खसंवेदनं तत्र' इति पाठो भवेत् । ३५-पात्राना-हा० वि०। १८ ज्ञाना स्व- आ० । ३९-दन त-पा० था। ३०-वाद संभवा स्व-बाल बा० । ३१-रूपाप-वा० वा. विना । ३२-लब्धिस्ततस्त-वा० वा० बिना। ३३ तस्या अप्यज्ञानयोगादन्यानुपलब्धेस्तुच्छरूपायास्त-वा० वा. गिना । 'तस्या अप्यपाताया सापकत्वायोगात् अन्यानुपलब्धेस्तुच्छरूपायास्तज्ज्ञप्तौ इति पाठो योग्यो भाति । ३४ तस्यर्यनु-आ। तनृत्पर्यनु-बा० वा० । ३५-रूपतायास्ततस्तत्सिद्धिः भा० मा० हा० ।-रूपवायास्ततस्यसिसिद्धिः आ० ।-रूपतायास्तत्तसिद्धिः वि०। ३६-स्यास्तेद-मा० मा०॥ ३५-य तथा वा० या० विना। ३८-शानांवाभासितील-भा० । ३५-पत्तिनींव-भा० मा० ।-पतिनीच- ह-आ. हा०। ४०-नीलप्रतिपनि तत्पीतमतिपत्तिरपाकुर्यात्' इति पाठः सुचाए । '४१-बताशा-बाल बाकी .

·नयमीमांसा । ३६९ सदभावमवगमयति वस्त्वन्तरग्रहणे प्रतियोगिसरंणे च प्रतियोग्यभावविषयत्वेन परैस्तस्याभ्युप- गमात् । उकंच- "गृहीत्वा वस्तुसद्भाव स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् । [लो० वा० अभावप० श्लो० २७] इत्यादि । वस्त्वन्तरस्य च प्रतियोगिसंसृष्टस्याध्यक्षेण ग्रहणे न ततस्तद्गा(स्तदभा)वसिद्धिः । असंसृष्ट-५ अहणे चाध्यक्षत एवाभावसिद्धव्य(द्धय॑ )र्थमभावाख्यं प्रमाणम् । न चाभावप्रमाणादेव प्रतियोग्य- संसृता वस्त्वन्तरस्य प्रतीता तस्यापि प्रतियोग्यसंसृष्ट(ट)वस्त्वन्तरग्रहणमन्तरेणाप्रवृत्तेः तदभ्यु- पगमे चानवस्थाप्रसक्के, तथा, प्रतियोगिनोऽपि यदि वस्त्वन्तरसंसृष्टस्य सरणं कथमभावः? अथासंसृष्टाहणे सति प्रवर्तते असंसृष्टताग्रहणं च यदि प्रत्यक्षादभावप्रमाणवैययार्थ्यम्)। अभावप्रमाणत्वे तदपि वस्त्वन्तरसंसृष्टप्रतियोगिसरणे सति प्रवर्तते तत् सरणमपि तथाभूतवस्तु-१० अहणे तदप्यभावप्रमाणादित्यनवस्थाप्रसक्तिः। न चभासप्रमादान चाभावप्रमाणाद)भावप्रतिपत्ता- पपि प्रतियोगिनो निवृत्तिसिद्धिः अन्यप्रतिपत्तायन्यनिवृत्त्यसिद्धेः। न च तन्निवृत्तिप्रतिपत्तौ प्रति योगिनिवृत्तिसिद्धिरनवस्थाप्रसक्तः प्रतियोगिस्वरूपाः(पा)संस्पर्शिकपाऽपरापरनिवृत्तिप्रतिपत्त्यपरि- समातेः । न चाभावप्रत्यये प्रतियोगिवरूपानुवृत्तौ तत्प्रतिषेधः तस्य तत्र प्रतिमासनात् । अननु- वृचापि(वृत्तावपि) नामावः अप्रतिभासत(सात) न च तद्विविक्तत्वात् तदवाप्रतिपत्तिः तदवमासे १५ तद्विवितताऽप्रतिपत्तः। न स्मृतौ प्रतियोगिप्रतिभासात् तद्विविक्ततावगतिः यथाप्रतिमासमवमासा- सिद्धेः यथा च न प्रतिभासस्तथापि निषेधायोगात् इत्यमावाकारस्य प्रतियोग्यभेदे तत्प्रतिमासेन तन्निराकृतिः भेदेऽपि न प्रतियोगिप्रतिपेध इति न वाधामावावगमः। अपि च, वाधामावप्रतीतिरपि यद्यपरवाघाप्रतीतेतिः) श(सोत्या तदानवस्थाप्रसक्ति । नापि सत्यविषयप्रतिमासा तत्प्रतीतिः सत्या इतरेतराश्रयदोपात् । तन्न प्रसज्यरूपो वाघामावो भावस्तद्भावव्यवस्थापकः। ११] [११ नापि पर्युदासरूपो घाधकामावस्तव्यवस्थापकः तस्य विषयोपलम्भस्वभावत्वात् । स च यथा नै प्राक्कालभावी अर्थतीभावव्यवस्थापका तथोत्तरकालमान्यपि प्रतिभासाविशेषात् । पुनरभ्युत्तरकालभाविपर्युदासरूवाधाभावात्मन्यव्यवस्थायां चोद्यपरिहारानवस्थामसक्तिरिति ने १० १-भाव गम-वा०या० आ०। २-हण प्र-आ० । ३-रणे प्र-मां० आ० हा०वि०। ५-स्य पति- योगिसंस्पृष्ट-वा० वा० विना। "यच निपेयाधारवस्तुग्रहणादिसामग्रीत इत्यायुतम् तत्र निपेच्याघारो वस्वन्तरं प्रतियोगिसंसृष्टं प्रतीयते असंसृष्ट वा तत्राद्यपक्षोऽयुक्त -प्रतियोगिससृष्टवस्त्वन्तरस्याध्यक्षेण प्रतीतो तत्र तदभावग्राहकत्वेनाभावप्रमाणप्रवृत्तिविरोधातू । प्रवृत्तौ वा न प्रामाण्यम्-प्रतियोगिन सत्त्वेपि तत्प्रवृत्त । द्वितीयपक्षे त्वभावप्रमाणवैयर्थ्यम्-प्रत्यक्षेणैव प्रतियोगिनोऽभा- धप्रतिपत्ते । अथ प्रतियोग्यसमटतावगमो वस्त्वन्तरस्याभावप्रमाणसम्पाद्यस्तहि तदप्यभावप्रमाणे प्रतियोग्यसंसृष्टवस्त्वन्तरग्रह- गे सति प्रवत्तेत, तदसमटतावगमश्च पुनरप्यभावप्रमाणसंपाय इत्यनवस्था। प्रथमाभावप्रमाणात् तदसमटतावगमे चान्योन्या- श्रयः। प्रतियोगिनोऽपि स्मरणं वस्त्वन्तरसंघटस्थासमष्टस्य वा यदि समष्टस्य तदाऽभावप्रमाणाप्रति । अथासमष्टस्य, ननु प्रत्यक्षेण वस्त्वन्तराससृष्टस्य प्रतियोगिनो ग्रहणे तथाभूतस्यास्य स्मरणं स्थानान्यथा। तथाभ्युपगमे च तदेवाभावप्रमाण- वैययम्-प्रमेयक० पृ० ५३ द्वि० ६० ७॥ ५ असंस्पृष्ट-मा०। ६-हणे वा-चा० बा० विना। ५-स्यसंस्पृष्ट-आ०। -भावः असं-आ. हा०वि० 1-भावः समसं-भा० मा०। ९-हणो स-बा० वा० ०। १० नवमा-मां० हा० वि० । न 'वाभावप्रतिपत्ता-चा० पा० । ११ तद्विविक्तत्वात् तच तद्विविक्तत्वात् तदवाप्रति-भां० मा० । तद्विवि- कत्वात् तदत्वा प्रति-आ० । तद्विविक्तत्वात् तदवा प्रति-हा० । तद्विविकत्वादेवा प्रति-वि०। १२ त. दमा-पा० वा० विना। १३-कताम-आ० । वि० स०। १४-पत्तेः तस्मृतौ भा० मा हा० वि०।-पत्ते तसतो मा०। १५-कताग-वा० वा० विना। १६-भासासिद्धे हा० । १५-मासे तनि-पा० वा. विना। १८-परावा-वा० बा० । १९-धातती-वा० वा. विना। २०-५ ते वात्या-मा० ११ न प्रक्षाल-वा० वा० । नल-भार मा० न पल-हा० वि० । २२ अर्थ:-मा० मा० आ० हा०वि० । १३-था वन्यव-हा०।-था व्यव-वि०। १४-भावोऽपि भा० मा०।भावा पि वा० वा. हा० वि० । ३५-रकालमा-चा० वा० विना। २६-पवोधा-01, ·. ई० प्रथम काण्डे- याधामावार्थतयात्वसिद्धिः। नच स्तम्मादीनां परमार्थतस्तत्त्व सम्बन्धस्य प्रतिभासविपयवाद । अप्रतिमासविषयत्वे कथं न तदभाव अप्रतिमासविपर्यस्यातत्त्वरूपत्वात् न च संवादित्वादपि स्तम्मादेः सत्यत्वम् समानजावीयोत्तरजालमाविज्ञानवृत्तिलक्षणस्य संवादस्य यावद तिमिरं वावदि. तुद्वयादावपि भावात् । नापि मिन्नजातीयाबानसंवादात्, बान्तज्ञानावमासिनो रजवादेः शुद्धि ५(ति)काशानसंवादार सत्यत्वप्रसके, न चैकार्थाद् मिन्नजातीयवानसंवादात एकार्थत्वे पूर्वापर झानयोरविशेपाल संवादामानवत् संवादकस्यापि सत्यत्वव्यवस्थापकत्वायोगात् । न च रूप -स्पर्शमानयोर्विजातीययोरेकार्यविषयत्वम् रूप-सयोर्मेदात् । न च रूप-स्पर्शाधिकरणमेकं द्रव्यं तयोपिया एकत्वे प्रमाणवृत्तेः प्रतिपादितत्वात् । नापि मिन्नविषयात् संवादप्रत्ययात् संवादे सत्त्वसिद्धिः शुद्धि(क्किोकादर्शनात् मान्तहगवगतरजतादेर (सत्यताप्रसङ्गात् । न च स्पर्शज्ञानम- १० मावेनोपलब्धसर्वसत्यप्रतिमासमानस्स दशायां तदभावेऽपि तदुइयोपलब्धेः । न च स्वम-जा- प्रइशामाविनोबा(ओ)नयोः कश्चिद्विशेष इति न संवादादपि सत्यता । न च जामशायामिव खमदशायामपि यद॑वति व सर्व सत्यं प्रतिभासमानस्यासचायोगात् । दृष्टान्तासिद्धितो न सर्व- भावाभाव प्रतिमासमानस्य स्तम्मादेरेकानेकरूपतयाऽव्यवस्थितेः । तथाहि-कालमेदाद् मित्रो. ऽध्यक्षतः प्रतिपत्तुं शक्यम् सन्निहित एव तस्स चेदि) नहि मृत्पिण्डस्वरूपोंह्यध्यक्षं तदा- १५ऽसन्निहितं घटमुपलभते तदनुपलम्मे , न तदपेक्षया तेन खविषयस्य मेदोऽधिगन्तुं शक्यः प्रतिपादियोगि(प्रतियोगि)ग्रहणमन्तरेण ततो मिममितिन( मित्यन)धिगतेतिः) । नापि घटख. रुपग्राहिणा तेन मृत्पिण्डाद् मेदोऽधिगम्यते तत्स्वरूपामहणे तस्याप्रवृत्तेन च सरणमपि मेदो s(दा)धिगमे प्रभुः(ो अध्यक्षे गृहीन एवार्थ तस्य व्यावृत्ते (व्यापतेः)नि वाध्यक्षमेतद्हणक्षममिति प्रतिपादितत्वात् । न च सरणमर्थग्रहणे प्रभवति तस्य स्वरूपमात्रपर्यवसितत्वात् । तत एव २० सरणसहायमप्यवाझ(प्यध्यक्ष) न मेदग्रहणे पछु । न पूर्वरूपाग्रहणमेव ततो मेदवेदनं तब्रहणस्य व्यवस्थापयितुमशक्तः । न च तत्स्वरूपमेव मेद इति तद्रहणात् सोऽपि गृहीत ना अपेक्षया मेदव्यवस्थितेः अन्यथा स्वरूपापेक्षयापि मेदप्रसक्तेरिति न कालमेदाद् भेदः प्रमाणगोचरः । नापि "देशमेदाद् भावमेदे में देशस्याप्यपरदेशमेवा मेदशक्तितोऽनवस्यामान चान्यमेदो ऽन्यत्रानुविशतीति न देशमेदादपि तद्भेदः । नापि स्वरूपमेदाद् भावमेदा नहि समानकालमुभा १५समानयोर्घट-पयोमिन्न संवेदनं मेदमवस्थापयति प्रकाशमाननील-सुखादिव्यतिरेकेण तस्यानुपल- मतोऽसत्त्वात् सत्वेऽपि समानकालस्य मिन्नकालस्य वाऽध्यक्षस्य परोक्षस्य वा प्रहणक्रियासहितस्य तद्विका(फोलस्य वा तस्यार्थप्राहकत्वे (त्वानुपपत्तेरिति माननयप्रस्तावप्रतिपादितत्वान मेदग्राहक त्यम् । न च तस्य स्वयमाद मैदेनाप्रतीतस्य मेदग्राहकत्वमन्यथा स्वरविपाणादेरपि तत्प्रतिशकात. असता) । न च तस्य मेदो शाताबानाइवसीयते तस्यायप्रतिपन्नमेदस्य तद्देदान्यवस्थापकत्वादिया ३० धनवस्थाप्रसकेन च खसंवेदनत एव तद्भवः सिध्यति तथान्युपगमे स्वखरूपमात्रपर्यवसितत्वाद तस्य नीलादिभेदब्यवस्थापकत्वानुपपत्तेः । न च स्वत एव स्तम्मादयो मिनखरूपा(पा) प्रयन्ते तथा. १-मार्थतस्त्वं सत्वंध-मा० मां-मार्थततं सत्वंध-आ० ।-मार्थतख सत्वंध-मा० वि० । २-यस्यान्त-० वा मा० ० हा० नि० : याबा-पा० वा. हा० वि०। ४-दात भ्रान्त-मांक हा । दाव भ्रान्त-मा० ।-दानान्त-वि० । " चादशा-मा०। ६ प्रत्यन्ताम-मा० मा हा०नि० । प्रत्येता. भगालेन च । -न्य सवसत्य-आ० ।-व्यत् सर्वसत्यं प्रतिभासमानस्साद-बाल वा० । दव वि त-वा० बा० । सत्य प्र-आ.1 वि० सं० । १०-सत्वायो-पा०या० । ११-चायोगादृष्टान्ता- मा० ० वि । तायोगादृशान्तात् सि-चा०या० ।-तायोगाउशाता-मा०। ११ शक्य संनि-चा० बा 11- प्रा-पा० वा० मा मा० हा०वि० 1 १४-माह्याध्य-पा० वा. विना। १५ च तत-आ० हा० वि० १६-अमिनधि-मा० मा हाल बसि नधि-पा०या० ।-श्रमिवमनधि-वि० ।-अमेवमनधि-वि 201 १० ग्रहण-पा• बा०1 १८-मछममि-बाल बा०।- छममि मा० मा० हा०।-मत्थम- मि-•ि। १९-मयं प्रतिपादितत्वान्न च सरणमर्थग्रहणे आ० विना। २० पूर्वी क-पाबा० विना । ११ देशमेदाद मेदशक्ति मा० । देशमेदे मे देशस्याप्यपरदेशमेदाद मेदशक्ति-आ० । देशमेदाद् भाव- मैदा देशस्यापि अपरदेशमदाद मेदशतितोऽनवस्थाप्राप्' इति पाळे योग्यः । १२-स्य भेदो हतोबा- पा०या० । २१-उन्नेदव्यत्र-आ० । २४ स्वरू-बा० मा० ।

·नयमीमांसा भ्युपगमे स्वसंवेदनरूपतया तेषां (स्वरूपवेदनपर्यवसितत्वेनाऽन्यत्रामवृत्तेः परस्यसंवेदनतः कुतः स्वरूपतोऽपि मेदसंवित्तिर्भवेत् ? यरूपासंवेदने तनिष्ठस्य भेदस्याप्यप्रतिपत्तेः । न चापरोक्ष नीलस्वरूपं पीतमपरमाभाति तथा(न चा)पराप्रतिभासनमेव मेदे वेदनम् यतो नीलस्वरूपस्वसंवि- दितत्वाप्रतिभासमान पीतमस्ति नास्तीति वा न शक्यमधिगन्तुम् नास्तित्वावेदने च कुतः स्वरूपमात्रा(ब)प्रतिभासनाद् मेदसिद्धिः । अपि च, स्तम्मादेः स्थूलावभासिनोऽनेकदिक्संबन्धाद् ५ भेदः परमाणुपर्यन्तः पुनस्तत्परमाणूनामपि भेददिपपदसम्बन्धादु मेदः तत्राप्येवमित्यनव- स्थानात् न मेदव्यवस्थितेरेका(क)रूपा व्यवस्थितौ तद्विपर्ययेण मेव्यवस्थितेरयोगात् ।। ] । [Nनन्वनेन न्यायेन यद्यत्प(ध्याक्षावमासिनो नीलादेन मेदः अभेदस्तु तदा न्यायप्राप्त इत्यद्वैता. पत्तेर्न शून्यता । अन्तर्वहिश्च प्रतिभासमानयोः सुख-नीलाघोरपझोतुमशक्यत्वात् "प्रतिमास- तोऽध्यक्षत" ] इति वचनात्, नैतत् सारम् । यतो नामाभिरवभासमानस्य १० नीलादेवमासशून्यताऽभिधीयते प्रतिमासविरतिलक्षणायास्तस्याः कथञ्चिदमतीतेः अपि तु प्रति- भासोपमत्वं सर्वधर्माणां शून्यत्वम् । उक्तं च-"प्रतिभासोपमाः सवै धर्मा"।। इति । प्रतिभासच सों मेदामेदशून्य नहि नीलखरूप सुखाद्यात्मकतयाऽभेदरूपमुपलभ्यते तद्रूपतानुपलम्मे च कथमेकं भवितुं युक्तम्। न च तस्य भेदावेदनमेवैकत्वमवि)दनमेकतो स्वस्वरूपा- वेदनस्यापि भेदत्वेनामिधातुं शक्यत्वादिति न विशेषः कश्चित् स्व-परपक्षयोः परस्परपरिहारेण १५ देशाखमासानैकत्वं देशकालाकारैर्जगतः । न चैकत्ववादिनोऽन्योन्यपरिहारेण देशादीनामुपल- मोऽसिद्धः परस्परानुप्रवेशोपलम्भस्यापि तेपामसिद्धेः। न च प्रतिभासा(स)स्तावदयमस्तीत्यदै- (द)तमस्तु नीलादेविचित्रस्य प्रतिभासाज(जोगतो विचित्रताप्राप्तेः। न च बहिनीलादेरेकाऽने- का(क)रूपतया युक्ता(क्यानुपपत्तेः प्रकृतिपरिशुद्धं ज्योतिमात्र परमार्थसदस्तु तथाभूतज्योति- मात्रस्य कदाचनाप्यप्रतिपत्तेरसत्वात् सर्वधर्मशून्यतेव सिद्धिमासादपिऽनगमान् । यदि पति-२० भासनान्योतरवगम्यमाननीलादिवत् प्राह्योल्लेखभूतेऽपि सत्यसत्यात्वनीलादेरपि मेधावभासितेः सत्यत्वप्रशक्तित्वात् । नत्र विद्याविरचितप्रतिमासविषयत्वाज्योतिषः सत्यतेतरस्य तु विपर्ययाद- सत्यतेति वाच्यम्, कल्पनाया अस्यापि रचयितुं शक्यत्वात् । यदि प्रतिभासस्सत्योच्यत इति न्यायात प्रतिभासवपुपां नीलादीनां कथमसत्यं त्यक्तम् तत्रापि प्रतिमासात् सत्यत्वं स्वप्नाव- भासिनोऽपि तस्य सत्यत्वप्रसक्तिः । न च स्वमशायामपि शानस्वरूपतया नीलादेः सत्यत्वाजामह-२५ - - . १-अप पी-आ० वि० विना। २-तत्राम-वा० बा० । ३-पमानाप्र-मा० ।-पममात्र प्र-वा० वा० । -पि मिद-चा० घा०। ५-नात् मे-दा० या० विना। -भासंतो-मा०। ७-रभावशू-बा०या० । ८ सर्व धर्मामा । सर्व घO वाघा सर्व घश्या मां० मा. "माया-खम-मरीचि-विम्वसदृशाः प्रोद्धासश्रुत्कोपमा विडेयोदकचन्द्रयिम्यसदृशा निर्माणतुल्याः पुनः 'पद् पद द्वौ च पुनश्च पइद्वयमता एकैकशश्च त्रयः संस्काराः खलु तत्र तत्र कथिता घुबैर्वियुद्धोत्तमैः ॥ ३० ॥ xxx,तन्त्र मायोपमा धर्मा पदxx ४ खप्पोपमा पद xxx मरीचिकोपमो दी धर्मो,४४४ प्रतिविम्बोपमाः पुनः पद xxx प्रतिभासोपमा. पडेव Xxx पइद्वयमताः प्रतिश्रुत्कोपमा देशनाधर्माः । उदकचन्द्रविम्वोपमा ४४४ धर्मा xxxनिर्माणोपमाः"x-महायानसूत्रालंकारे पृ०६२ ५०६ । शास्त्रवा० स्याद्वादक पृ० ११५,०६०६ -रूप सु-आ०। १०-श्यन्ते मां० आ० हा० वि०। ११-नमेवैकत्वसदन-हा०, वि० ।-नमेवैकत्वमेदमे- कते स्थखक-वा० प्रा० । १२-प्रतिभासपरिहारेण देशाखनाशात् वा० या० । १३-कत्वावादि. आ० । १४-शुद्धज्यो-आ० । १५-धर्मा शून्य-आ० विना। १६-दपिऽनगमात् आ० हा० वि० ।-दपि न चागमात् पा० पा० । १७-मासासनाज्योतेरेव-आ० । १८-तैरेवर्ग-पा० वा० विना। १९ मथा- प्रमासितः स-पा० या० हा० वि० । मधावमासिनः स-आ० । २०-शक्तिभातू वा० था० । २१.अस्य पिबा वा० । ११-सस्सायो-आ० ।-समत्यो हा० वि० । २३-सत्यं युक्त-मा० बा०/ १५ दशाम- 01 3५-अपि जानव-आ ·३७२ प्रथमे काण्डे- शायामपि तथैव सत्येति विज्ञप्तिमानशून्यतेति वक्तव्यम् भानरूपतया प्रसक्तीलादेप्रतिमासनात् । नहान्यतरस्यापि दशायां प्रकृतिपरिशुद्धान्तस्तत्त्वज्ञानरूपतया तेषां सर्वदावमासनात् । न च वही- रूपवयाऽधकाशादन्तस्तत्वं भवितुमर्हति अन्तरारूपतया सुखादेव भासमानवहीस्पतया प्रसक्तः । तन्न वहिरुइयोतमानो नीलादिनन्तस्तब्यस्याकारान्युपगन्तव्य इति न विज्ञानवादो ज्यायान् ] । ५ [॥ न च वहीरूपतया प्रतिमासन्नी(सनानी)लादेस्तथैव सत्यता वान्त(बान्त रजतादौ तद्रूपाभावेऽपि तथाप्रतिमासोपलव्धेः । अथापि सात् शुक्तिकायां प्रतिभासमानस्य रजतस्य वा सत्यता पूर्वदृष्टयव तत्र तस्य स्मृतेरनुभूतरजतस्य स्मृतेरनुकारदर्शनेऽपि रजतस्याप्रतिभासाद पूर्वमतिमातं च रजतं ततस्तब्धस्याकारोऽभ्युपगंन्तव्यः विदसत्यतया पतिर्दशनं शून्यवादिनी भवेत् असदेवत् । यतो यत् शुक्तिकायां पूर्वदृष्टं रजतरूपं सत्यं तस्य प्रतिमासे सर्यमाणतयाप्रति- १० पत्तिर्भवेत् ।यच्च वर्तमानमिदानींतनदर्शनाद विपरीतस्यातिः स्थान स्मृतिप्रमोपः। तथाहि-स्मृतिर- भावः तदा तदभावे कथं पूर्वदृष्टरजततदभावप्रतीतिः स्यात् । नाप्यन्यदर्शन स्मृतिप्रमोपस्तदावे परिस्फुट,पुरन्यदर्शनमेव प्रतिभावीति कथं रजते स्मृतिप्रमोपः सर्वदर्शनस्य स्मृतिप्रमोपतापत्तेः। नापि परीता(नापि विपरीता)कारवेदित्वं स्मृतेःप्रमोपः विपरीतख्यातित्वप्रसक्तः। यदेव प्रत्यक्षाकारणं स्मृतेरमानः आकारस्तदासौ प्रत्यक्षस्य प न स्मृतेरिति कथं तेन रूपेण स्मृति प्रतिमाति । १५अथ प्रत्यक्षमावीकारतया प्रतिभाति तहिं तदेव रूपं तस्याः सदस्तु न स्मृतिरूपता तस्यास्तत्रा- मतिमासना वा वाधकप्रत्ययो रजतमसदेव प्रतिभासमित्युलेखन प्रवर्तमानो रजताभावमेवाव गतिः । न चान्ते स्मृतिरूपतामिति न रजताभाससमये नापि बाधकप्रत्ययप्रवृत्तिकाले चान्तरदृष्टी स्मृतिरुपता प्रतिरुपता प्रतिपत्तिप्रमोपकल्पना सर्वत्राप्येतहोपपरिजिहीर्पया विपरीतख्यातेरभ्यु- पगमः श्रेयान् यतो न ताव तेविपरीतत्वं तदैवाभावाख्यातेरभावादप्रतिभोसः न तर्हि ख्यातेराव २० विपरीतख्याति, यतो यदि न नामान्यदात्यातेस्तु वैपरीत्ये किमायावम् ? नाप्यन्यप्रतिपत्तिर्विप- रीवरयातिः यतो यदस्यप्रतिपत्तिा पूर्वदर्शनं तु कथं विपरीतल्यातिः। न हन्यदर्शनात् अनाद् (अन्य) विपरीतं मवस्यतिप्रसङ्गात् । नापि विपरीताकारदर्शित्वं विपरीतल्यातिः यतोऽत्रापि यदि विपरीतमय दर्शनं गृह्णाति कथं तदा तद् भ्रान्तं भवेत् । अन्यथा नीलदर्शनस्यापि पीत- ? १-न्यरतस्या-वा० ब० ॥२-स्थापि दशाया म-मा० हा० वि० ।-स्थापि दर्शायां प्र-आ० । ३-शुद्धं ततस्तत्व-वा० वा० बिना। ४-स्तत्वं बा-आ०। ५-या तेषां सर्वदाव भासनान व वहीरूपतया तेषां सर्वत्रावभासनान्न च बहीरूपतयावकाशावन्तस्तत्व आ० हा० वि० ।-या तेषां सर्वदाव मासनान च यहीरूपतया तेपी सर्ववावभासनान्न च वहीरूपतयावकाशादन्तस्तत्वं मा० मा० । स्यावकाशाद न्तस्तत्वं भवितुमर्हति अन्तरारूपतया सुखादेव भासमानवहीरूपतया प्रसके वा० वा० आ० विना । रतस्तष्टया-आ। -भासनी-मो० मा । -ता थान्त-आ० 1 वि० सं०। १० सत्यादृष्ट-मां मां । सत्याउणस्येव आ० । ११ स्मृतिर-आ० । १२-रनुकाद-चा० वा० । १३ पूर्व प्र-० । १४-भात चर-हा० ।-भावंचर-आ०1-भावं वतरमा०।-भासत्वं चर-वि०। १५ रजतं तस्तब्ध स्थाकारो वा० वा० । रजतं ततसूव्यस्याकारो आ। रजसं तं ततस्तन्धस्यकारो हा० । रजसं ते ततस्तन्यस्याकारो वि० । १६-गन्तव्यं विद-आ० ।-गन्तव्य विद-मा० । गन्तव्यचिद-चा० वा० । गन्तव्यं संविद-वि० सं०। १७ पत्चिद-वि० स०। १८-दर्शन-मा० । १९-दभाष-चा० या० । २०-चपुदन्य-चा० चा० ।-चरमा० मा० । २१-जते स्मृतिप्रमोपतापतेः भा० मा० । २२-यद्व चा वा०1 २१-चतः आ-० ० 1-वत आ-हा० विघात आ-वा० वा० । २४ सपं नास्मृत- ( रपि क मा० मा० हा० वि० । रूपं ने स्मृते तिरपि क-आ० । २५-चार-चा० घा० । २६ वर्हि तदेवं स-भा० मा० हा० मि० । तहि तदेवं रू-बाल वा० । '१५-प्रतिमासना व बोधक-मा० मा० हा० वि० । प्रतिसासना व पाध-पा० मा० । २८-त्युल्लेखन आ० । ३९-घसेवावगति । वा० था० । ३०-य वृत्तिका-आ० । ३१-काले वा चा० बा । १२-पताप्रतिपत्तिप्रमो-आ० ० वि० ।-पताप्रतिपचिः तन्नस्मृतिममो बा० चा० । ३३ सर्वन्नाप्ये-आ० । सर्वानाप्ये मा० मा० । सार्वानाप्ये-पा० था ! ३४नं तावत् तेर्वि-आ० वि० । न चावतेर्वि-हा० । न तावत् तैर्वि-वि० स० 1 न तावश्याते-या० यो । १५-मास न आ० । ३६-भावे पिपरित-मा-भावे विपरीतल्या बा० ३ माव्यदाख्यातेर्यतो यदि नामान्यदास्याते-चा० या० । ३८-पत्ति पू-भा०। ३५-नात् विप-आ० । नादिप-वा० था० । - 1 Peae ANDA- ·नयमीमांसा। ३ ३ दर्शनविपरीतार्थग्राहिणो भ्रान्तताप्रसक्तिः । न च मिनदेशादावमिन्नदेशादितया प्रति तद्विपरीत- ख्यातिः यतो पेशादयः तत्र तत्र) दर्शने प्रतिमासमाना यदि सन्ता प्रतिमान्ति तदा कथञ्चित विपरीतल्यातिः । अथासन्तस्तदाप्यसत्ख्यातिप्रसक्तिक्तिः) सतां देशादीनां तत्राख्याते, न च देशादिसम्बन्धग्रहणाद् विपरीतख्यातिः यतस्तत्सम्बन्धोऽपि यदि सैन(सन्) प्रतिभासि(ति) तमा संदर्थग्रहणाम विपरीतख्यातिः । अथासंस्तदाप्यसत्ख्यातिरं स्त(रस)दर्थग्रहणात् । अन्य ५ पेशादित्वं च प्रान्तहगवसेयस्य वार्थस्य कल्पने नान्यस्य न तर्हि स्वप्नदृशो मान्तत्वं तदवमासि. नोऽन्यदेशादित्वाभावात् तथापि तत्त्वे सर्वदृशां विपरीतख्यातित्वप्रसक्तिः । अथ म्रान्तहगव- सेयस्यैवान्यदेशादितयाऽन्यदेशस्थापि ग्रहणमिति विपरीतख्यातिस्तत् तर्हि तस्यान्यदेशादित्वं भ्रान्तदशा अवसीयते, उत पूर्वदर्शनेन। तदपि यदीदानीन्तनस्यान्यदेशादित्वावगतस्तदा संगतं पूर्वदर्शनस्येदानीनामशक्यत्वार्दर्शतश्चातिप्रसङ्गतो प्राहकत्वानुपपत्तेः नापि पूर्वमिदानीन्तनमान्त-१० गवसेयस्य तेन पूर्वदेशीदिगतिः इदानीन्तनमानावसेयस्य पूर्वमभावात् । न वैकमेव पूर्वापर- दर्शनविसेयं वस्त्विति न दोषः पूर्वापरटेंभावयोरेकत्वासिद्धेः पूर्वदर्शनेन वर्तमानदेशादिपरिहारेण पूर्वदेशादितयैव तस्यावगैतेः नेदानीन्तनस्य पूर्वादिताऽवगतिः । न च पूर्वदेशादिरेव वर्तमानादेरपि प्राहकमिति तेनैव पूर्वापरदेशादिना तथाऽवसीयते पूर्वदर्शनकाले वर्तमानदेशादेरमावेन तत्स- म्वन्धित्वस्य तेन तन्त्र प्रतिपत्तुमशक्के भावे वा धर्तमानदेशीदेः पूर्वदेशादिरूपनै नेदानीन्तन-१५ देशादिवेति तदनुपकार्थावगती पूर्वदर्शने कथमिदानीन्तनस्य पूर्वादितावग्रतिः । न च पूर्वदेशा- दिरेव वर्तमानदेशादिः प्रत्यमिक्षानादवसितस्य परिगतार्थस्याप्येकतापतेः स्वमादित्ययस्य पूर्व- प्रत्ययवदनान्तताप्रसक्त एकविषयत्वात् । न च प्रत्यभिज्ञानात् पूर्वपरदेशादीनां तदर्शनकालेड. सत्त्वेनाप्रतिमासनात् तत्सम्बन्धित्वस्याप्यप्रतिपत्तेरसतामपि देशादीनां तत्सम्बन्धित्वस्य वा तत्र प्रतिभासे दर्शनमैस(सन)ख्यातिः स्यात् । अथ तैदेश द यस्तत्सम्वन्धित्वं चौसत् तत्र प्रति-२० माति तथासति विद्यमानार्थप्राहित्वात् में भ्रान्तं भवेत् पूर्वदेशादिमवस्तुप्रतिमासे च यदवमास पवन वर्तमानपतावगतिरिति न विपरीतख्यातिः अपास्तवर्तमानावमासस्य पूर्वकपमाहिण स्मृतिस्तविपरीतस्याख्यातित्वयोगात् । न च पूर्वकालावर्तमानकालादितया भ्रान्तावभासनोंद तत्र तद्विपरीताख्यातित्वमिदानीन्तनदेशाप्रतिभासमान त जखादे पूर्वरूपतामावप्रसक्त यतो यदेव तत्र सन्निहितरूपमामाति तदेव सदसत्तु (सदस्त) पूर्वदेशादित्वम् न च भासमानं न चाभ्युप-२५ १-शादितया पा० पा० । १ प्रति विपरीताख्याति प्रा०। ३-भाति त-मा०। ४ कथञ्चि- वि-मा०मा० । काश्च विवा०या० । कथंवि वि-हा०वि०। ५ अथासंस्त-मा० मा० हा० वि० अवासंत-मा। तथाप्य वा० वा०। ७ सन् प्रतिमाति वि० सं०। ८ सर्वग्रह-आ। 12 तस्तद-आ० । वि० सं० ।-रस्तद्-वा० वा० । १०-स्य वार्यस्य आ० ।-स्थर्वार्थस्य हा० वि० । ११-थात- वा वा० विना। १२-१ तेवापि वा० बा० । १३ यदिदा-आ० । यदादा-मा०। १४-स्यान्यादेशादि- मा० मा० ।-यादेशादि-आ० । १५-दाऽस-मा० मा० हा० वि० ।-दा सं-आ० । १६-नस्येदानीमश- था० ।-नस्येदीनामशत्वादशतश्चाति-पा० पा० । १५ दशत-आ० हा० ।- दसव-वि० स० । १८-शादि- । गगति (भा० मा० हा० वि० ।-शादितावगगतिरिदा-बा०या०। १७ पूर्वनमा-मा० । पूर्वनमा- मा० आ० हाल, वि०। २०-बसेय व मा० मा०। २१-४ग्मोवरयो-चा० वा० । २२ाते. तदा आ० । ११-देशादिशादिना मा० । १४ तस्याव-वा० वा० । २५-शादे पू-चा० बा० ।-शादे ना पू-आ.1 शाब्दी पू-हा० वि० । १६-च तन दे-आ० । १७ पूर्वादेव वा० या भा० मा० हा० वि० । १८-नदेशा- देम-मा० । २५-प्रत्ययवद-वा० बा० आ० विना। ३०-मसंख्या-आ० हा० वि० । ३१ तद्देश द. पादय-मां० आ० । तद्देशयादय-हा० वि० । तद्देशादयादय-वा० वा० । ३१ वासनं घासद त-आ० । ११-भाति विद्य-मा० मा०। ३४ नवांतं भ-भा. हा० वि० । न चांतं भ-मा० आ०। ३५-मासे व पदव-वा० बा० विना। ३६-घसास एव मा०।-च भासास एव मा० स०। ३५-पताना-पा० था। ३८ स्मृति चद्वि-वा० वा० । ३५-ना तत्र द्वि-पा० दा० । ४०- जख्यादेखादेः ।- जखादे खादे पा० वा०।- रजतादेः वि० सं० । ४१-व सदसस्तु प-चाल बा० । ४८सात. " ·३५ प्रथमे काण्डे- गमविषयः अन्यथा पीतादेव प्रतिभासमानस नीलादेः सत्त्वापत्तेः सर्वस्य पूर्वात्मकतापतेः। च सर्व सर्वे सर्वात्मकतापत्तेः गम्यत एव प्रत्यक्षेण तथा अप्रतिपत्तेः । न चानुमानमपि सर्वस्य सर्वात्मकतामवगमयति प्रत्यक्षांक्षा)नवतारे तत्रानुमानस्थापानवत् स्याप्यनवतायत्) अनुमानस्य च सर्वात्मकत्वसाधकत्वे प्रवृत्तो प्रतिनियतरूपा ग्राह्यवाक्षमशेषं विपरीतख्यातितामनुभवेत् । न ५वा मेदनाहानुमानमागमो वाऽवितथो वितथो व्यकं तु मेदावभासिनमस्तं वितथमित्यद्वैतापत्ति रण्यज्ञामते मेदे अनुमानागमयोरमेदग्राहिणोः वैतथ्यापत्तेः प्रत्यक्षतोऽविगतभेदे वस्तुन्यभेदग्राहिणो. तयोरअन्यथा महणलक्षणस वैपरीत्यस्य भावात् नवानुमानावगमवाधितत्वात् अमेदग्राह्यध्यक्षस्य चैतन्यं तद्वाधितत्वेन तयोरेकचैतन्यप्रसक्तेः नै च तत्त्वात् तस्य तदवाधकत्वमसक्ते ने चानुमान योरमेदप्रतिपादकत्वं तयोर्मेदप्रतिपादकत्वयोस्ततः प्रतिमासाविशेषात् विपरीतख्यात्सभ्युपगमे १० सासविपरीतख्यातिमवेत् । न च यदविसंवादि तन्न विपरीतख्यातिरिति वक्तव्यम् अविसंवादि.. त्वस्यासिद्धेरित्यसकृत् प्रतिपादनात् ।। rer अपि च, पूर्वगवगतस्य रूपस्य पुनरवगमोऽविसंवादानच पूर्वगवगमयो (हगवगतयों)- रमेदप्रतिपादकत्वम् पूर्वडशः प्रच्युतत्वेन तनापतिमासे तदवगतस्यापि रूपस्याप्रतिभासमाना. व(सनात्)। न च पूर्वप्रतिमास्येवे दर्शनावमासिकपमित्येकत्वात् न पूर्व प्रतिमासते स्यनमस- १५ त्वामेकत्वस्यैवासिद्धेः । तथाहि-दर्शने प्रतिभासमानं रूपं तदर्शनग्राह्यमस्तु पूर्व न ग्राह्यं तु तत् कथमवगतं न तावत् सर्वदर्शनेन उत्तरकालं तस्यामावात् यदापि तदासीत् न तदा वर्तमान दर्शन बदभावेन तदवसेयरूपावगतिः तदवसायानधिगमे तदवसेयरूपानवगमादन्यथा सकलसन्तान- हगवसेयत्वप्रतिपत्तिमसक्तः सर्व(वा) सर्वविद् भवेत् । न च तदर्शनेन तदवसायाव्यतिरिक्तभावि- हगवगतरूपपरिच्छेदः न पुनः तद्यतिरिकापपरिच्छेदामेदादेवेति वक्तव्यम् यत्रो भाविद्यगवगमस्से २० मेदतदबसेयत्वादेवाध्यक्षस्याप्यमवृत्तिर्न पुनर्भेदात् । मिन्नेऽपि सन्निहिते पक्षभूलेरुत्पत्तेरुपले मात् तच्यामिशेऽपि भाविदर्शनामाह्मत्वमस्तीति न तत्राध्यक्षवृत्ति न 'मिन भाविज्ञानावसेयसन्नि- हितत्वात् न तदवसेयममिन्नं तु विपर्ययात् वदधिगम्यैमिति वक्तव्यम् भाविडगसन्निधाने तवमास्यस्याप्यसन्निहितत्वात् । यदि च भाविज्ञानदृधं तत् परिंगत चार्थ(य) पूर्वदर्शनम- भासयति तदाऽसदथैनौहित्वात् प्रान्तं तदासैन्येत । तन्न प्रथमदर्शनेन भाविज्ञान प्राह्यरूप- १-तादव प्र-हा० ।-तादवे प्र-बा० बा० ।-तादर्थ म-वि० सं० । नच सर्व समान व सर्व सर्वात्मक-हा० वि। न च सर्व सामर्वात्मकवापते गम्य-पा० पान चा सर्व स-आ.1 ३ नवानु-मा० हा विना। -सव सर्वा-मा० ।-स्व वा सर्वा-आ०। ५ प्राचाक्ष-म० वा- वितथोऽवितथोव्य-मा० मा० हा० वि० । वावितयोऽवितयो व्य-चा० बा०। यक्षस्य वैतथ्य वद्वाधितत्वेन तयोरेकवैतथ्यप्रसकेन च तद्वाधितत्वात् वस्य तदवाधकत्वप्रसता न चानुमानमयो- रमेदप्रति कत्वं तयोमेदप्रतिपादत्वयोन्ततः प्रतिमासाविशेपात् वा० वा० । तयोरन्यथा आ० हा० वि०। ९-चानचानु-मा० । १०-त्वात् मे-आ० हा०वि०। ११-तन्य तदा-आ। १२ न च तद्वा- धितत्वात् आ० हा० वि०। १३ न वानु-आ० हा०वि०। १४ सर्वा सचिद्धि-चा०या० । १५ असं- वा० या बिना। १६ अपि पूर्ववदवग-पा० वा. विना। १७ पूर्वदवगम-वा० वा. विना। १८ मा के द-वा० घा० । १५-सते व तमस-आसते स्पेनीम-वा० बा० ।-सते व नमसत्वमेकत्व-वि० स० २० तवाहि पा० पा० । २१-ग्राह्यमस्तु पूर्व न पाह्यं तु वा०या० ।-प्राह्यं तु भा० मा० । १२-मान व द-पा० वा० । २३-पाप-आ०। ४-मखेमे-मा० मा० हा० वि० । सबै भे-आ। २५-वा- देतदवसेयत्वादेवाव्य-चा० बा० । १६-हित क्षमृते मा. हा० वि०।-हिते न्यक्षमृतेश्तरुपलम्मात् तत्वासिझेपिमाविर्दर्शनग्राह्यत्वमस्तीति वा० वा० । २५-लम्भते तया-मा० मा हा०वि०। २८ च मिन मा-०। २१-स्यतमिति वा वा० । ३ भावि गसन्नि-वा० वा. विना। ३१-मासस्था-वा. बा० आ० वि० । ३२ गतं पार्थ-मा० मा० आ० हा० वि० । ३-ाहितत्वात् पा० वा बिना। ३४-स. घेता त-वि० । ३५-बानं प्रा-बा० वा० विना ।

·नयमीमांसा ३०० परिच्छेदा तत्परिहारेण पूर्वकालताप्रतिमासोदयात् तत् प्रतिगतमेचं रूपं तद्विपयोऽभ्युपगन्तव्यः । नापि वर्तमानं दर्शन(न) दृश्यमानस्य पूर्वडगवमासिरूपमावेदयति तस्यापि स्वकालभावविरुपाव- भासकत्वेनोदयात् पूर्वदशोऽप्रतिभासे तदबंगतस्यापि रूपस्य तेनाग्रहणात् पूर्वदशोऽनवगमेऽपि द(ऽपितदोवगतरूपपरिच्छेदाभ्युपगमात् पूर्वपूर्वज्ञानावमासिरूपपरिच्छेदापत्तिरित्युतत्वात् । अपि च, पूर्वज्ञानावमासि रूपं वर्तमानावभासितया वा गृह्यते, वर्तमानदर्शनावगम्यं वा पूर्वज्ञाना-५ वमासितया, द्वयं वा परस्परसंसक्तमिति विकल्पाः। आये विकल्पे वर्तमानहगवमासिरूपाधि- गतिरेव न पूर्वज्ञानावगतरूपाधिगमः। द्वितीयेऽपि प्राकनशानावगतरूपाधिगतिरेव पूर्वडगवगतं च रूपमसदिति ताहि वर्तमान शानं भ्रान्तं भवेत् । पूर्वावभासमच्युतेऽतिः) तब्राह्यताया अपि प्रच्युतेः नहि तसिन् विनष्टे तत्प्रतिभासमान रूपं संभवति प्रतिभासमान रूपं संभवति प्रति- भासनप्रसङ्गात् । नापि तृतीयः पक्षः तत्र हीदानीन्तनहगवभासि पूर्वाधगासा(वमासा)धिगम्यं १० च परस्परं संसक रूपद्वयमामातीति नैकतावगम इति न पूर्वदर्शनावगतेन रूपेण दृश्यमानस्या- वगमो युक्तः । न च रूपान्तरेण दृश्यमानस्यावगमो युक्तः न च रूपान्तरेण दृश्यमानापावर्गमो रूपान्तरावगमात् पूर्वज्ञानावमासिमपानवगमात् यतः अन्यरूपपरिच्छेदे नान्यत् परिच्छिन्नं भवति । न च वर्तमानदर्शनात् पूर्वदर्शनप्राशरूपपरिच्छेदः अभेदादेवेति वक्तव्यम् यतः मेदसिद्धोद्धौ) पूर्वडगवगतरूपास्यावगतसि(रूपस्यावगमसिद्धिः तसिद्धोद्धौ) चामेदसिद्धिरितीतरेतराश्रयदो-१५ पप्रसक्तिः। तस्मान्न गृहीतस्य पुनर्ग्रहणसंभव इति न संवादः। तदभावे च भ्रान्ताभ्रान्तमान- योर्विशेषाभावान विपरीतख्यातिसंभवः ।।१] नाप्यलौकिकत्वं भ्रान्तमानावभासिनोऽर्थस्यात एव न्यायात् । तथाहि-न तावलौकिकत्वा- प्रतिपत्तिः यतो ममा(तोऽभा)वस निस्वभावतया केनचिद(दा)कारेण परिच्छेत्तुमशक्यत्वात् परिच्छेदे वास्तु(वा वस्तु त्वापत्तेः पुनरप्यलौकिकत्वाशङ्काऽनिवृत्तेरनवस्थाप्रसक्तिः । न च लौकि-२० कत्वादन्यैश्च मान्यत्वम)लौकिकत्वम् यतो यदि वत् तदैव गृह्यते तदा प्रान्तदृशोऽप्रवृत्तिर्मवेत् । नार्थक्रियार्थिनोऽलौकिकत्वपरिच्छेदप्रवृत्तियु(युक्तिमती न्याय्य(नाप्योन्यदाऽलौकिकत्वप्रतिपत्तिः यतः नेदं रजतम्' इति कालान्तरेऽभावप्रतीतिस्तव जायते नालौकिकत्वावगतिः । तदेवं प्रति- भासाविशेषात् प्रतिमासमानं केशान्दुकादिव(वत्) सर्व निस्वभावम् । तथाहि नावभासमानो नीलादिरवयवी देशादिभिन्नस्थूलस्य तस्यैकत्वानुपपत्तः । न ह्यनेक-२५ देशसम्बन्धविरुद्धधर्माध्यासवत एकत्वं युक्तम् तथाप्येकत्वे घट-पटावपि(पटयोरपि) न मेदो भवेत् विरुद्धधर्माभ्यासादन्यस्यामेदकत्वात् । न च देशादिमेदेऽप्येकत्वप्रतिभासादेकता, देशादि- भेदेन व्यवस्थितानामवयवानां प्रतिमासमेदादेव मेदात् । न ह्यवोमध्योवैदि(यधोमध्योर्धादि)- मोगा ए(एक)रूपतया प्रतिमाति(मान्ति) पिण्डस्याणुमात्रतापत्तेः । न च तद्यतिरिक्तो ग्राह्याकारतां बहिर्विचाणोऽवयवी प्रतिभाति । न च समानदेशतया अवयवेभ्यः पृथक्त्वस्याप्रतिभासः यता ३० समानदेशा अपि वातातपादयो भावाः पृथगवमासमाना लक्ष्यन्ते । न चैवमवयवनिर्माल इति नासौ १-च्छेदे त-वा० वा० विना। २-या तत् प्र-वा० वा० आ० । ३-भासा-आ। ४-मावेपि विक- आ० ।५-दनात् वा० या० । ६ रूप वर्त-आ० ।-रसंसिक्तमिति वा० वा० ।-रसंसिक्के मिति मा० हा० वि० । मानशा-मा० आ० हा० वि०। -च्युतोऽत-आ० हा० वि० ।-च्युतोत-चा० बा०। १५- तिभासमान रूपं संभवति प्रतिभासमानरूपं संमवति प्रतिभासमान रूपं संभवति प्रतिभासनप्रस- झात् भा० मा०। ११-चगमासा-मा० ।-वगगासा-मा० । १२-गमोऽवगमात् । पूर्व-मा० मा०। गमोवगमा रूपान्तरावगमात् पूर्व-हा० वि० ।-गमोवगमा रूपान्तरावगमा पूर्व-वा० वा० । १३-मात् तयोऽन्य-वा० वा० विना। १४-ह सम्म-आ० । १५ यतोममा चा० वा० । १६-न्यथम-आ० न्यत्र म-वा० वा०। १७ न्यायान्यदा-मा० मा०। १८-कत्वा प्र-आ०। १९-भाववप्रतीतिस्तव. बाय-हा० ।-भावप्रतीतिस्तवशाय-वि० ।-भावं च प्रतीति वशाय-मा० मा० । भातवप्रतीतिस्तव साय- मा० । २० तदेवं प्रा० विना। २१-सनामं केशांदु-बा० वा० ।- समान केशानु-भा० मा० । पृ ३६१ टि० ३१ । २२ सर्व निः-वा० वा० विना। २३-संबंद्धवि-मा० आ० हा० वि० ।-सवद्धवि-चार बा० । ३४ न वोमध्योऽर्चादि-हा० वि० । न ह्यावोमध्योर्वादि-चा० धा० । न ह्यवोमध्येऽादि- आ०। १५-भागो ए-हा० वि० ।-भागा एव या-वा० वा० ० विना। २६-भवमयं च निर्मा-आ।

·- ३६ प्रथमे काण्डे वयवहारविषयः । नचएको घट' इति प्रतीतेरवयवो(वी) अवयवव्यतिरिक्तमस्तिका समस्ति) यतो घंटा)वसायेऽपि तवयवानामुल्लेखश्चाध्यवसीयने नारोऽवयवी वर्णाकृत्यक्षराकारशून्यस्य तस्य केनचिदप्यनु(प्यननोमवान कल्पनाऽवसेये(यो)ऽप्यवयवी सत्तामासादयति । अनादिवासनासमुत्थं व्यवहारमात्रकमेवेदं मिथ्याथै ज्ञानम् । न च व्यवहारमात्रादेव ५वहिरेक वस्तु सिद्ध्यति नीलादीनां स्वभावः' इत्यत्रापि व्यवहारकत्वात् समावस्यैकताप्राप्ते । अथ तत्र प्रतिमासमेदादेकत्वं वाध्यते तात्रापि मध्यो दि(ध्योर्ध्वादि)निर्मासमेदात् घटादेरेकत्वं बाध्यत एवेति न बाह्योऽर्थोऽस्त्यवयविरूपः । नापि परमाणुखमावः मध्यो दिविभागप्रतिमा- सेऽप्यणूनामप्रतिभासनात् । स्थूलरूपो हि नीलाधवमासः संवेद्यते न च परमाणुषु प्रत्येकं स्थूल- अपसम्मवा तथावे परमाणुत्वायोगात् । नापि तेषु समुदितेपु स्थूलकर्पसङ्गतिः तथावस्थामा- १०विनामप्यणूनां खरूपतः सूक्ष्मत्वात् । न च तयतिरिक्त समुदायः तथात्वे द्रव्यवादप्रसगात् तस्य चोकदोषत्वात् । ततो न परमाणुपु कथञ्चित् स्थूलरूपतासम्भवः । न चान्याहगवमासोऽन्याश- स्वार्थस्य ग्राहक नीलडशोऽपि पीतमाहकतापत्तेः नियतव्यवस्थाविलोपश्चैवं प्रसज्यते । अपि च, नानादिक्सम्वन्धान परमाणोरप्येकता असङ्गवैव। माह चाचार्य- "पढ़ेन युगपद्योगात् परमाणोः षडशता" ! इति। १५तदंशानामपि नानादिक्सम्बन्धात् पुनः सांशतापचेरनवस्थामसक्तिरिति न परमाणुसद्भावः । नचार्थाभावे नियतदेशकालाकार प्रतिमासो न भवेत् वासनावलेन तथाभूतप्रतिमासस्य खमदशा- यामुपलब्धे प्रइशायामपि तद्वलेनैव तदुदयसनावात् अर्थस्तु खरूपेण न कचित् सिद्धः । नापि प्रतिभासनियामकत्वेनेति नार्थवादो युक्तिसंगतः। न व घासनावलानियताकार शानमेव सदस्तु न शून्यतेति वक्तव्यम् यतो नीलादिरूपं ज्ञानमप्येकानेकरूपमयुक्तम् । तथाहि-तस्यापि दिग्मेदाने- २०कता अर्थवत् युक्ता प्रतिमासमेदाब, नापि नीलादिक्षानं परमाणुरूपम् ज्ञानपरमाणूनामपि विपर- योगाद सांशतापत्तेरनेकप्रतिपत्तेरयोगाचोकप्रायम् । नच बहिरवभासमानो नीलादिविवथा वोध- स्तु परिशुद्धोऽवितथ इति वक्तव्यम् तस्यानुपलब्धेरैवाभावनिश्चयात् । न च वासनाप्रतिवद्धत्वमनु- भवस्य निश्चेतुं शक्यम् प्रत्यक्षस्य पौर्वापर्ये प्रवृत्तेनान्वयव्यतिरेकनिधायकत्वम् वदनिश्चये च न हेतुफलमावावगतिरध्यक्षात् । नाप्यनुमानम् प्रत्यक्षामावे तस्याप्यप्रवृत्तेने हेतुफलभावः क्वचिदपि सिद्धिमासादयति । किच, यदि वासनाप्रबोधप्रसवं नील-सुखादिव्यतिरिक्त प्रतिपुरेपनियतं संवेदनमनुभूयेत तदा विधानवादो युक्तिसङ्गतः स्यात् न च तत् कदाचनाप्युपलब्धिगोचर नील सुखादेस्त्वेकानेकस्वभावायोगात् वासनाजन्यत्वस्यापि परमार्थतोऽसम्मवात् सर्वधर्मशून्यवैव वस्तुवलायावा । नीलाद्यवमासस्य वासनाप्रतिबद्धत्वं संवृत्या शून्यत्वमुच्यते न सर्वसंवेदना- भावः तस्य कदाचिदप्यन मवात् । नच प्रतिमासे सति कथं शून्यत्वमिति वक्तव्यम् तस्सैका- ३०नेकस्वभावायोगतः शुन्यतेति प्रतिपादनात् । उक्तं चाचार्येण- "भोवा येन निरुप्यन्ते तद्रूपं नास्ति तत्वतः। यसादेकमनेकं वा रूपं तेषां न विद्यते। 1 इति। १-कमस्ति यतो घटवसाये पि वा० वा०। २ घटवसेयेपि हा० वि० । घटमेवसायेपि आ० । ३-मुल्लेख्यथा-आ०। ४-परोऽवसीयते नापरोऽवयवी मा० मा०। ५ प्रन्याप्रम् १२८३८ ॥ नाद- यति वा-पा०। ७ वाह्यार्थों-हा० वि० । -पगतिर मा०। ९पृ० १०५ १० १३॥ "अयमेव चार्य कारिकया गीयते- "घटेन युगपद्योगात परमाणो पर्दशता । पण्णा समानदेशत्वे पिण्ड. स्यादणुमात्रक" ॥ --४, २, २५ न्यायवा० पृ. ५१६६०१७॥ "यदुधम् आचार्यपादै " इत्युक्लिख्य श्लोकोऽयमुद्भुत-बोधिचर्याव० प्रज्ञापार० पजिपरि० ५४० ५०३ ५०६ न्यायतात्पर्यटी० ४, २, ३५ पृ० ६५० ६० ३४ तथा पृ० ६५१ पं० १० पर्यन्तम् । रत्नाकरा० प्र० परि० १० ३१ ५० १२ । सर्वदर्शनस० . २४० ३१ ६० १९२ । १०-षट् यो-आ० हा० वि०। ११-भये न च हे-आ० हा० वि० । १२-रूपं नि-आ० । ११-मवयो-आ० हा० वि० । १४-नुमावा-मा० मा० हा० वि० १५ अष्टस० पृ० ११५ पं. ९। स्याद्वादर पृ०४९ प्र०५०६। तदुकामाचार्येण" इत्युझिरूप' तथा टिप्प.१ - निर्दियोऽयं श्लोक शासवा० साद्वादक० १० ११५० पं ।

·नयमीमांसा - भगवद्भिरण्युक्तम्-'मायोपमाः सर्व धर्मा" 1 इति । तदवस्थितमेतत् यत् मतिमाति तद् द्विचन्द्रादिवत् सकलमसत्यम्। न चारैतत् प्रेरणीयम् घटान्त-दान्तिकमेदाभावे विचन्द्रादिनिदर्शनेन नीलाधवमासस्या- सत्यवान साधयितुं शक्या । न बसतो निदर्शनसङ्गतिः । मेदे वा नासत्यता भवेद भावानाम् पक्ष-रशान्तयोहि भेदः सत्यत्वे सति भवति असताः शशविपाणादेरिव मेदानुपपत्तेः । तथा साधनस्याप्यस्तित्वे न शून्यता, नास्तित्वे न साध्यप्रतिपत्तिः। एवं वादि-प्रतिवादि-मानिकानाम- भावे न वादा सम्भवी । तत्सद्भावे व न शून्यता । आह च महा- "सर्वदा सदुपायानां पादमार्गः प्रवर्तते ।" "अधिकारोऽनुपायत्वात् 'न वादे शून्यवादिनः।" [लो० वा० निरालम्ब० श्लो० १९८-९९९] इति ।१० यतो यदि पारमार्थिकदृष्टान्त-दान्तिकादिमेदाद् वादमार्गप्रवृत्तिः परस्याप्यसौ कथं भवेत् ? नहि परमार्थतो भावमेदा प्रत्यक्षतोऽधिगन्तुं शक्यस्तदभावात् । नानुमानादपीति प्रतिपा- दितम् । न च परस्याभ्युपगमात् साधनादिमेदसिद्धेस्तत्प्रवृत्तिः अप्रमाणकाभ्युपगममात्रादसिद्धेः कल्पितात् तु साधनादिप्रविभागाद् बाह्यार्थव्यवस्थायां भेदप्रपञ्चस्स कल्पनारचितत्वं भवेत् न वास्तवत्वम् । न च लोकप्रसिद्धेन साधनादिभेदेन बाघार्थव्यवस्था अर्थवादिनो युक्तिमती, शून्य-१५ पादिनोऽपि तत्मसिद्धेनैव तेन शून्यताव्यवस्थाया न्यायप्राप्तत्वात् । तथाहि-तस्यापि साधनादि मेदव्यवहारो लोकप्रसिद्धः प्रागासीत् तेन यदि शून्यता व्यवस्थाप्यते न तेन कश्चिद् दोषः। शुन्यताव्यवस्थितरुत्तरकालं यदि साधनादिभेदो विशरति तदा न कश्चिद् दोपः “गतोदके का खलु सेतुबन्धा" ] इति न्यायात् । उक्तं चाचायण-"सर्व पवायमनुमानानुमेय. व्यवहार सांवृतः" ] इत्यादि । ततः सांवृता अनुमानगम्या शून्यता। यद्वा नीलादीनां प्रतिभासमानानां यत् कल्पितमेकत्वादिरूपं तस्याप्रतिभासादेव निषेधः । नहि व्यवहारवलादप्रतिभासमानमेकत्वादिकं रूपं कल्पयितुं युक्तम् प्रतिभासव्यतिरेकेण व्यवहार- स्थाप्ययोगात् । ततो वाहमाध्यात्मिकंघा रूपं न तत्वम् किन्तु सांवृतमेव । संवृतिश्च त्रिधा सुगत- सुतप्रसिद्धा-लोकसंवृतिमरीचिकादिषु,जलनान्तिरेका, तस्वसंवृतिः सत्यनीलादिमतीतिद्वितीया, २० . - - १ पृ. ३७१ ५० १२ । यत्तु तक भगवता-मायोपमा धर्मा यावत् निर्माणोपमा इति-महायानसूत्रालंगारे- पृ० १२५०१० "एतदुक्त भगवता-अनुत्पन्नाः सर्वभावा मायोपमाच इति”- मनावतारसू० द्वितीयगा० ४० ११५६० ॥ १ "सत्राप्यमिदधत्यन्ये किमित्यं तत्त्वसाधनम् । प्रमाणे विद्यते किंधित आहोखिच्छून्यसेव हि ॥ ५ ॥ शून्यं चेत सुस्थित तत्त्वमस्ति चेच्छून्यता कथम् ! । तस्यैव ननु सद्भावादिति सम्यग् विचिन्यताम् ॥ ५८ ॥ प्रमाणमन्तरेणापि स्यादेवं तत्त्वसस्थितिः । अन्यथा नेति सुन्यत्तमिदमीश्वरचेष्टितम् ॥ ५५ ॥ उक्त विहाय मानं चेच्छून्यताऽन्यस्य वस्तुनः । शून्यत्वे प्रतिपाद्यस्य ननु व्यर्थः परिश्रमः ॥ ६ ॥ तस्याप्यशून्यतायां च प्राधिकानां बहुत्वत । प्रभूतान्यतापत्तिरनिष्टा संग्रसज्यते ॥ ६ ॥ -शास्त्रवा० समुब पठख० पृ. २१५-२१०। ३ सम्भवतीति । प्र० मा० बहिः। -कारानु-आ० । शासवा० स्याद्वादक० ४०. ११६ १० १० ११-१२ ५-नादिभेदे व्य-आ० हा०वि०। ६ शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० ११६ द्वि० पं०९। या सर्वनी-मां । ८ यदत्र 'लोकसंवृति-तत्वसंवृति'-'अमिसमयसंवृति' इति संयतित्रयं निर्दिष्टम् तदेव बोधिचर्याववारे तत्पनिकायो च 'सिध्यासवृति'-'तथ्यसंवृति योगिसंवृति' इति संशया निरदेशि । तथाहि- संवृतिः परमार्थश्च सत्यद्वयमिदं मतम् । युद्धेरगोचरतत्त्वं बुद्धिः संवृतिरुच्यते ॥३॥ "संत्रियते आबियते यथाभूतपरिज्ञानं खभावावरणात् आत्तप्रकाशनाच अनयेति संपतिः अविद्या मोही विषयाँस इतिः पर्यायाः xxx सा च संवृतिद्विविधा लोकत एव तथ्यसंवृतिः मिथ्यासंवृतिथेति । तयाहि-, किश्चित् प्रतीस जातं नीलादिकं वस्तुस्ममयोपवदिन्दियसलय लोकत एंव सत्यम् ।

·३७८. प्रथमे काण्डे- अभिसमयसंवृतियोगिप्रतिपत्तिस्तृतीया । योगिप्रतीतेरपि प्रााग्राहकाकारतायाः प्रवृत्तः। उक्त' च भगवद्भिः-"कतमत् संवृतिसरवं यावल्लोकव्यवहार" इति व्यवस्थितं सर्वधर्म- विरह शून्यतेति शुद्धतरपर्यायास्तिकमतावलम्बी ऋजुसूत्र एवं व्यवस्थितः । [अनुमत्र-गब्द-सममिस्ट-एवंमृतेषु सौत्रान्तिक-वैभाषिक योगाचार- माध्यमिकानां समवतारः] अथवा सौत्रान्तिक वैमापिको बाह्यार्थमानितौ ऋजुसूत्र-शब्दो यथाक्रमम् वैमाषिकेण नित्या- नित्यशब्दवाच्यस्य पुद्गलस्याभ्युपगमात् शब्दनयेऽनुप्रवेशस्तस्य । वाह्यार्थप्रतिक्षेपेण विज्ञान- मात्र समभिरूढो योगाचारः । एकानेकधर्मविकलतया विज्ञानमात्रस्याप्यभाव इति एवम्भूतो व्यवस्थित एवम्भूतो माध्यमिक इति व्यवस्थितमेतत् तस्य तु शब्दादयः शाखाप्रशाखा सूक्ष्ममेदा १०इति ॥५॥ मायामरीचि-प्रतिविम्वादिषु प्रतीत्य समुपजातमपि दोषवदिन्द्रियोपलब्धं यथाखं तीथिकसिद्धान्तपरिकल्पितं च लोफत एव मिथ्या। "विनोपघातेन यदिन्द्रियाणां पण्णामपि प्रायमवैति लोक । सत्य हि तलोकत एव शेपं विकल्पितं लोकत एव मिथ्या" ॥-बोधिचर्या प्रज्ञापार पजि० परि०९ पृ. ३५१६०३-१० ३५३ ५०५-१६॥ "एवं सपति-परमार्थमेदेन द्विविधं सत्य व्यवस्थाप्य तदधिकृतश्च लोकोऽपि विविध एवेति उपदर्शयामाह- तत्र लोको द्विधा दृष्टो योगी प्राकृतिकस्तथा। तत्र प्राकृतको लोको योगिलोकेन वाप्यते ॥३॥ लोको जनः xxxxx द्विषा ४ योगी प्राकृतकस्तथा । योगः समाधिः सर्वधर्मानुपलम्भलक्षण. सोऽस्यास्त्रीति योगी लोक इसका प्रकारो राशिः । तथा प्रकृतिः ससारप्रवृत्तेः कारणमविद्या तृष्णा तस्या जात इति प्राकृतः प्राकृत एव प्राकृतको लोक इति द्वितीय" । बोधिचर्याव० प्रज्ञापार पनि० परि०९पृ० ३६७ १०१६-१० ३६८ पं० १० पर्यन्तम् । "न दोषो योगिसंवृत्या लोकात ते तत्त्वदर्शिनः । बोधिचर्याव० पृ० ३७७ । "इससे । तद्यथा- सप्रतिसर्स परमार्थसत्यं चेति"-धर्मसं० पृ० १२ पं० १२। द्वे सत्ये समुपाश्रित्य बुद्धाना धर्मदेशना । लोकसवृतिसत्यं च सत्यं च परमार्थतः" ॥४॥ -मध्यमकवृ० आर्यसत्यप० प्र०२४ पृ० १९१ । बोधिचर्याव० प्रज्ञापार० पनि परि०९ पृ० ३६१ पं०१३ । "पितापुत्रसमागमे चोकम्- सत्य इमे दुवि लोकविदूना दिष्ट खयं अश्रुणित्व परेपाम् । संगति या च तथा परमार्थो सत्यु च सिध्यति फिच तृतीयु" | बोधिचर्याय प्रज्ञापार० पशि० परि०९ पृ० १६१६० १७॥ शाप्रवा० सावादक पृ० ११५५० ५० १०॥ १-रतयाऽम-गां०1-रतयाम-म०। २०३१७६०८।

·. षष्ठगाथाव्याख्या। -- नयवनिक्षेषाणामपि यथाखं द्रव्यार्थिक-पर्यायार्थिकरूपतया विभजनम्] नयानुयोगद्वारवत् शेषानुयोगहारेष्वपि द्वन्यार्थिक-पर्यायार्थिको मूलव्याकरणिनाविति दर्शय- त्य(यन्नोनयोापकताम्- नाम ठवणा दबिए त्ति एस दवद्वियस्स निक्खेचो। भावो उ पन्जवडिअस्स परूवणा एस परमत्यो॥६॥ । श्यनया गाथया-दर्शयत्याचार्यः। अर्थवा वस्तुनिवन्धनाध्यवसायनिमित्तव्यवहारमूलकारणतामनयोः प्रतिपाद्य अधुना अध्या- रोपिताऽनध्यारोपितनाम-स्थापना-द्रव्य-भावनिवन्धनव्यवहारनिवन्धनतामनयोरेव प्रतिपादयन्ना- हाचार्यः-नामं ठवणा इत्यादि। अस्थाश्च समुदायार्थः-नाम स्थापना द्रव्यम् इति एष द्रव्यार्थिकस्य निक्षेपः। भावस्तु पर्यायाधिकनिरूपणाया निक्षेप इति एष परमार्थः । [१ नामनिक्षेपः] [नाम व्याख्याय तत्र संकेतविधि-तद्विपययो। प्ररूपणम्] तत्र यस्य कस्यचिदू वस्तुनो व्यवहारार्थममिधानं निमित्तसव्यपेक्षम् अनेपेक्षं वा यत् सङ्केत्यने १५ तन्नाम । सङ्केतकरणावणं तु) क्वचिद् अमेदेन यथा 'अयं घटा' इति, क्वचिदू मेदेन यथा 'अस्य चायं घटशब्दो वाचका' इति भेदेन । एतञ्च समानासमानाकारपरिणत्यात्मकेऽपि वस्तुनि समा. नाकारप्रतिपादनायैव नियोज्यते तस्यानुगतत्वेन तत्र सङ्केतकरणसौकर्यात् । असमानपरिणतेष्व- ननुगमात् आनन्त्याच न तत्र सङ्केतः कर्तुं शक्यः । शब्दव्यापाराच वस्तुगतसदशपरिणतेरेव प्रतिभासता(सनात्) स एव शब्दार्थः यः शान्यां प्रतीतौ प्रतिभातीति नाऽसहशपरिणामोऽत्यन्त-२० विलक्षणस्तस्यार्थ इति वस्तुस्थितिः। [भ हरेच्यार्थिकानुसारिणः शब्दब्रह्मदर्शनस पूर्वपक्षतया वर्णनम्] अत्र च द्रव्यार्थिकमतावलम्बी शब्दब्रह्मवाद्यौह भर्तहरिः-- "अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम् । विवर्ततेऽर्थमावेन प्रक्रिया जगतो यते"। २५ [वाक्यप० लो० १ प्रथमका०] इति। अत्र आदि उत्पादा, निधनं विनीशः तदभावाद 'अनादिनिधनम् । अक्षरम्' इति अकारा- धक्षरस्य निमित्तत्वात अनेन च विवर्णोऽभिधानरूपतया निदर्शितः। 'अर्थभावेन' इत्यादिना त्व- १ पजवडिअपक्षणा शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० ३४२५० ६० ३। ३ शानवा० स्याद्वादक० पृ० १४२ प्र० पं०४। ३-तस्यव्य-आ० हा० वि० बिना। ४-नपेक्ष या यत् आ० । ५-पणत्वात् आ० विना । -ना- कार-आ० ला० वि०। ५-नित्यास-आ०। ८-णतेध्वननु-भा० ।-गते ननु-आ० । ९ शाब्दांप-हा । शाब्द प्र-वि० । १०-ति ताइ-आ० हा० वि० । ११ अत्रोच्यमानः शब्दब्रह्मवादिपक्ष. संपूर्णोऽपि शब्दशोऽवि- कलतया तत्त्वसग्रहपत्रिकाया दृश्यते-पृ० ६५ का० १२८-पृ०७५ का० १५२ । तथाहि- "नाशोत्सादासमालीढं ब्रह्म शब्दमयं परम् । यत् तस परिणामोऽयं भावग्राम प्रतीयते" । -तत्वसं० का० १२८ पृ०६॥ १२ तत्त्वसं० पनि० पृ० ६७५० २१। द्वादशारनय० लि. प्रे० को० पृ. ३३८ ५० ३ । प्रमेयक० पृ० ११ वि० पं०६ । स्याद्वादर० पृ० ४ ० ० ३ । शास्त्रवा० स्याद्वादक. पृ० २३५ द्वि० ५० १० । नयोप० ० पृ० ७५ द्वित पं०३। १३-नाशा तस्य तद-आ० हा० वि० विना। . ११- वि-आ। - .

·ܝܝ ३८० प्रथमे काण्डे- मिधेयो विवर्तः । 'प्रक्रिया' इति मैदानामेव संकीर्तनम् । 'ब्रह्म' इति पूर्वापयादादाग्यमागराहतम् अनुत्पन्नम् अविनाशि यच्छन्दमयं ब्रह्म तश्चायं (तस्थायं) रूपादिमावग्रामपरिणाम इति लोकार्थः । एतच शब्दस्खमावात्मकं ब्रह्म प्रणवस्वरूपम् सच सर्वेषां शब्दानाम् समस्तार्थानां च प्रकृतिः । अयं च वर्णकमरूपो घेदस्तदधिगमोपायः प्रतिच्छन्दकन्यायेन तस्यावस्थितत्वात् । तच्च परमं ब्रह्म ५अभ्युदयनिम्भेयसफलधर्मानुगृहीतान्तःकरणैरवगम्यते । अत्र च प्रयोग-ये यदाकारानुस्यूतास्ते तन्मया, यथा घट-शरावोदञ्चनादयो {द्विकारानुगता मृण्मयत्वेन प्रसिद्धाः, शब्दाकारानुस्यूताश्च सर्व भावा इति स्वमायहेतुः । प्रत्यक्षत एव सर्वभावानां शब्दाकारानुगमोऽनुभूयते । तथाहि, अर्थेऽनुभूयमाने शब्दोल्लेखानुर्गता एव सर्वे प्रत्यया विभाज्यन्ते । उकं च- "न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके या शब्दानुगमाइते। अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्व शब्देन भासते "॥ [वाक्यप० लो० १२४ प्रथमका०] इति । मैच वायूपताऽननुवेधे बोधस्य प्रकाशरूपतापि भवेत् तस्यापरामर्शरूपत्वात् तदभावे तु तस्या- भावात् बोधस्याप्यभावः, परामर्शाभावे च प्रवृत्ता(त्या)दिव्यवहारोऽपि विशीर्यंत इति । आह च- "वायूपता चेद् व्युत्क्रामेदववोधस्य शाश्वती। १५ में प्रकाश प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शनी ॥ [पाक्यप० लो० १२५ प्रथमका०] इति । शानाकारनिवन्धना च वस्तूनां प्रचप्तिरिति नैपां शब्दाकारानुस्यूतत्वमसिद्धम्, तत्सिद्धेश्व तन्मात्रभावित्वात् तन्मयत्वस्य तन्मयत्वमपि सिद्धमेव । अत एव 'अयं घटा इत्यमेदेन शब्दार्थ- सम्बन्धो वैयाकरण-सोऽयमित्यमिसम्बन्धादू रूपमेकीकृतम्' इत्यादिना अमिजल्पखरूपं दर्श- २०यन्दिा प्रतिपादितः। अनच पर्यायास्तिकमतेन प्रतिज्ञादिदोष उद्भाव्यते-किमत्र जगतः शब्दपरिणामरूपत्वाच्छन्द- १ प्रक्रिया' इति मेदा. । 'ब्रह्म इति नामसंकीर्तनम्-तत्वसं० पनि० पृ. ६७६०२४ । प्रक्रिया' इति मैदा 1 शब्दब्रह्म' इति नामसंकीर्तनम् - अमेयक पृ० ११ वि० ० ७ । स्याद्वादर पृ०४४ . "प्रक्रिया' इति भेदानामेव संकीर्तनम् । 'ब्रह्म' इति विशुद्धखनामकीर्वनम्-शास्त्रवा० साद्वादक० पृ० २३५ 'दि०५०१३॥ 'प्रक्रिया प्रतिनियता व्यवस्था, मेदानां संकीर्वनमेतत्-नयोप० ७० पृ० ७५ द्वि०५०८। र पूर्वापरादिविभागरहितम् अनुत्पन्नम् अविनाशि यत् शब्दमयं ब्रह्म-तत्वस. पजि० पृ. ६७ पं० २० ॥ ३ "तस्थाय रूपादिर्भावप्राम परिणाम इति प्रतीयते"-तत्त्वस० पक्षिः पृ०६७६० २०-२१। ४ "प्रणवो हि किल सर्वेषा शब्दानाम् सर्वेषाच अर्यानामू प्रकृतिः स च वेद । अयं तु वर्ण-पदक्रमेण अवस्थितो वेद "-तत्त्वस. पनि० पृ० ६८ पं० २। ५-तास्तेन त-मा० । स्याद्वादर पृ० ४८ द्वि० ५० १३-१० ४९ द्वि. पं. ६ "यथा घट-शराबोदचनादयो मृद्विकारा मृदाकारानुगताः पदार्या, मृण्मयरवेन प्रसिद्धा"-तत्त्वसं० पजि० पृ. ६० ५० ५। -क्ष एव आ० । सात एव आ० हा० वि०।९ "अनुविद्धमिवाऽऽभाति सर्व शब्द प्रतिष्ठितम् -अमे- य० पृ० ११ वि० ६०५। १० सर्व श-आ० हा०वि० । "सर्व शब्देन वर्तते"-तत्त्वसं० पजि० पृ. ६८ ५० १० । स्याद्वादर० पू०४३ दि०६०१ शानवा० स्याद्वादक० पृ० २३६ प्र० ६०२। "सर्व शब्देन जायते-- अनेकान्तन० पृ०४१ वि० ५० १४ । ११ "शब्दसपर्कपरित्यागे हि प्रत्ययाना प्रकाशरूपताया एवाभावप्रसक्ति वाचू. पता हि शाश्वती प्रत्लवमर्शिनी च तदभावे प्रत्ययाना नापर रूपमवशिष्यते" स्याद्वादर पृ. ४३ ० ५० १६॥ १२ तदा मा-आ०। १३ अनेकान्तन० पृ० ११ दि. ०१३ । नयोप० १० १० ७५ द्वि० ५० १३ । न हि बोर प्रकाशेत - स्याद्वादर पृ०४३ वि०प०१३ १४ १० १८० ५० ११ तथा टिप्प० ११। ' । - AN. - ·नयमीमांसा। ३८३ - मयत्वं साध्यते, उत शब्दात् तस्योत्पत्तेः शब्दमयत्वं यथा अन्नमया प्राणा' इति हेतौ मय 'वि- धानात् ? न तावदाया पक्षा परिणामानुपपत्तेः । तथाहि-शब्दात्मकं ब्रह्म रूपाद्यात्मकतां प्रतिपद्यमानं स्वरूपपरित्यागेन वा प्रपद्येत, अपरित्यागेन वा यदि परित्यागेन इति पक्ष आधीयते तदा अनादि- निधनम्' इत्यनेन यदविनाशित्वमभ्युपगतम् तस्य हानिप्रसक्तिः पौरस्त्यखभावध्वंसात् । अथ अपरित्यागेन इति पक्षस्तदा रूपसंवेदनसमये बधिरस्य शब्दसंवेदनप्रसङ्गः तव्यतिरेकातू नीला-५ दिवत् । तथाहि यत् यदव्यतिरिकं तव तत्संवेदने संवेद्यते, यथा तत्स्वरूपम् रूपाद्यव्यतिरिकच शब्दात्मेति स्वभावहेतुः । अन्यथा भिन्नयोगक्षेमत्वात् तत् तदात्मकमेव न स्यादिति विपर्यये वाधकं प्रमाणम् । अथ तत्समये न तत्संवेदनमिष्यते तदा रूपादेरण्यसंवेदनप्रसङ्ग एफैस्वभावत्वात् । मिनधर्मत्वे या शब्द-रूपादेरत्यन्तमेद एव । नोकप्रमा(मान)पेक्षयैकस्यैव ग्रहणमग्रहणं वा एकत्वहानिप्रसङ्गात् । यदि पुनर्विरुद्धधर्माभ्यासेऽप्यमेदः घट-पटादिव्यक्तीनामपि कल्पितमेदानाम १० भेदप्रसक्तिः। परेणाभ्युपगतश्च घटादिव्यतीनां भेदा यतः स्वात्मनि व्यवस्थितस्य ब्रह्मणो नास्ति भेदः अविकारविषयत्वादस्य इति परसिद्धान्तः । नहि घटावात्मना तस्यानादिनिधनत्वम् किन्तु परमात्मापेक्षया । घटादयश्च परिदृश्यमानोदय व्ययाः परिच्छिन्नदेशादयश्चोपलभ्यन्त एव । अयं चोपलब्धिलक्षणप्रातत्वे ब्रह्मणो दोष उक्तः । अतिसूक्ष्मतयाऽतीन्द्रियत्वे तु तस्य तत्स्वरूपवनीलादी- नामप्यग्रहणप्रसक्तिपिः । तेन 'उदयव्ययवतीमेवार्थमात्रामपरदर्शनाः प्रतियन्ति' इत्ययुक्तमेवामि-१५ धानम् । न च यथा नीलत्वाव्यतिरिकमपि क्षणिकत्वं तसंवेदने न संवेद्यते तद्वच्छब्दरूपमपीति वक्तव्यम् यतो नासन्मते नीलसंवेदने क्षणिकत्वं न संवेद्यते किन्तु भ्रान्तिकारणवशानिर्विकल्पकेन गृहीतमपि नि(न निश्चीयत इत्यनुभवापेक्षया तहणे तदपि गृहीतमेव निश्चयापेक्षया त्वगृहीतमिति शानमेदाद् गृहीतत्वमगृहीतत्वं चैकस्याविरुद्धमेव । न चैवं शब्दब्रह्मणो भवन्मतेन पॅहणाऽग्रहणे, १ "मयद् च--अ०४।३१८२॥ सिद्धान्तको० अ० १४६२ । "-हेतुभ्यो रूप-मयटौं, १० ६३।१५। हैम। १ "इति सचक्षते येऽपि ते पाच्या. किमिदं निजम् । शब्दरूप परित्यज्य नीलादित्वं प्रपद्यते ॥ तत्त्वसं० का० ११९ पृ० ६॥ ३ "नवा तथेति ययायः पक्षः संघीयते तदा । अक्षरस्ववियोगः स्यात् पौरस्यात्मविनाशतः" । तत्त्वसं० का० १३० पू०६८1 ४ "अथाप्यनन्तर पक्षवत्र नीलादिवेदने । अनुवेरपि विसष्ठं भवेच्छब्दात्मवेदनम् ॥ "येन शब्दमयं सर्व मुख्यवृत्त्या व्यवस्थितम् । शब्दमापरित्यागे परिणामानि(मि)धानतः" । "अगौणे चैवमेकत्वे नीलादीनां व्यवस्थिते । तत्संवेदनवेलायां कर्य नास्यस्य वेदनम् ॥ तत्त्वसं० का० १३१-१३२-१३३ पृ०६८-६९। ५ "शन्दा संवेदनं प्राप्नोति नीजदिसंवेदनवन् तदव्यतिरेकातू"-तत्त्वसं० पनि० पृ० ६८ पं०१५। ६-काद- मीला-आ। तत्सं-आ० हा०वि०। ८ तथात्म-आ० । १ "अस्थाऽवित्तौ हि नीलादेरपि न स्यात प्रवेदनम् । ऐकाम्या मिनधर्मवे भेदोऽसन्तं प्रसज्य।” ॥ तत्त्वसं० का० १३४ पृ०६॥ १०-कालमा-आ.1 ११ "विरुवधर्मसंगो हि बहूनां मैदलक्षणम् । नान्यथा व्यक्तिमेदानां कल्पितोऽपि भवेदसौ" ॥ तत्त्वसं० का० १३५ पृ०६॥ "न हिं एकस्य एकदा एकातिपत्रपेक्षया ग्रहणमग्रहणं च युक्तम्-तत्त्वसं० पशि० पृ०६९ ६० १३ । प्रमेयक पृ.१२ द्वि०५०४। "नहि एकस एकदा एकप्रमात्रपेक्षया प्रहणमग्रहणं व युक्तम् विरोधातू -साद्वादर) पृ०४९:०६० ४। १२-ध्यासोप्य आ० हा० वि०। १३ "यतस्त्रस्य खात्मनि व्यवस्थितस्य नास्ति भेदा विकारविषयत्वादस्पति सिद्धान्त."-तत्त्वसं० पछि० पृ० ६९ १० १५१४ "अयं च अश्रुतेः स्पष्ट शब्दसंवेदन स्यात् इति य. प्रसङ्ग उक्त स यदि ब्रह्मणो रूपमुपन्धिलक्षणप्राप्तमिष्यते तदा बटव्यः । यदि पुनः अतिसूक्समतीन्द्रियमिति वर्ण्यते तदा अयमदोषः किन्तु नीलादीनामपि ताप्यात् वस्खल्मवतू अप्रहणप्रसङ्ग इसय दोषो वाच्या तत्त्वसं. पलि. पृ०६९ १० २८-पृ० ५० ५० ४। १५ "नीलादिसंवेदनेऽपि न सवेद्यते"-तत्त्वसं० पत्रि० पृ० ५० ५०६। १६ नामासमते भी हा० वि० । नासमते प्र० मा० बहिः। नामात्मते आ.1 १७ "किन्तु गृहीतमपि निर्विकल्पेन चेतसा भ्रान्तिनिमित्तेन गुणान्तरसमारोपान विनिश्चीयते इत्युच्यते" तत्वसं० पछि पृ० ७० ६००। १८ "महणाग्रहणे युक्ते --तत्त्वसं० पनि० पृ० ५० ५० १०॥ ।। Ye Re ·प्रथमे काण्डे- ३८२ सविकल्पकत्वाभ्युपगमात् सर्वसंविदाम् सविकल्पकत्वेन च सर्वात्मना शब्दस्य निश्चितत्वादगृहीत. खभावान्तरानुपपत्तेः। MAR ] यश्च निश्चीयते रूपं तत् तेषां विषयः कथम् ।।" ५ इति प्रतिपादनात् । न चाविकल्पकस्यापि ज्ञानस्याभ्युपगमादयं न दोप, 'न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके इस्यादेविरुद्धत्वप्रसक्तः शब्दाकारानुस्यूतत्वात्' इति हेतोरसिद्धिासक्तिश्च । न च यथा प्रमाणा- न्तरतः क्षणिकत्वप्रसिद्धः अध्यक्षतोऽनुभूतमपि तन्न निश्चीयते' इति व्यपदिश्यते तथा शब्दात्मता भावानां व्यपदेशमासादयति, तत्प्रसाधकप्रमाणान्तरस्याप्रसिद्धः। किन्तु शब्दात्मा घटादिरूपतया परिणमन् प्रतिपदार्थ मिद्यते न वेति वक्तव्यम् । यद्यायः पक्षस्तदा शब्दब्राह्मणोऽनेकत्वमसक्ति १० विमिन्नानेकभावात्मकत्वात् तत्स्वरूपवत् एकं च परब्रह्मण्यते इत्यभ्युपगमापर्गमः । अथ यदि द्वितीयः पक्षस्तदा एकदेश-कालाकाररूपतापचिर्जगतः इत्येकरूपः प्रतिभासो भवेत् नीलादेरेकब्रह्मरूपाव्यतिरेकात् । अपि च, नित्यशब्दमयत्वे जगतः शब्दस्वरूपवत् सर्वभावानां नित्यत्वप्रसक्तिरिति तेन सह सर्वदोपलब्धेः परिणामासिद्धिः केशयति परिणामप्रतीते (तिम्)। तन्न परिणामकृतं शब्दमयत्वं भावानाम् । १५ नौपि हेतुकृतम्, शब्दस्य निस्यत्वेन अविकारित्वात् ततः कार्योदयासम्भवात् । नाप्यक्रमा- च्छन्दब्रह्मणः क्रमवत्कार्योदयो युक्ता, कारणवैकल्याद्धि कार्याणि उदयं प्रति सविलम्बानि भवन्ति शब्दाख्यं चेत् कारणमविलम्बम् अपरस्यापेक्षणीयस्थाभावात् किं न तानि युगपदुदयमतुमवेयुः? अपि च, एकस्वभावाच्छब्दब्रह्मणोऽन्यस्य भावान्तरस्योत्पत्तिर्याङ्गीक्रियते तदा 'अर्थरूपेण तद् १-खनान्तर-आ। १-चयैर्यन नि-हा० ।-अयैर्यत्र नि-वि० ।-श्वयर्यन्न नि-० । "यथोक्तम्- "निश्चय (2)। यत्र निश्चीयते रूमं तत् तेषा विषयः कथम्" इति"-तत्स० पशि० पृ० ५० ५० १२ । ३ पृ० ३८०६०९। ४ "किन्च, क्षणिकत्वं भावानां प्रमाणान्तरत. सिद्धेरभूतमपि न निम्बीयते इति व्यपदिश्यते । शब्दात्मता तु भावाना कुत सिद्धा येन साऽप्येवं व्यवस्थाप्यते-तत्त्वस० पमि० पृ० ७० ६.१६। ५ "किञ्च, मसौ शब्दात्मा परिणाम गच्छन् प्रतिपदार्थमेदं प्रतिपद्यते न वा!"-प्रमेयक० पृ० १२ द्वि०प०५। ६ "प्रतिव्यक्ति तु मेदेऽस ब्रह्मानेक प्रसज्यवे । विभिनानेकभावात्मरूपत्वाद् व्यक्तिमेदवत्" । तत्त्वस० का० १३७ पृ०७०। ७ परिवारले-आ० । "एकं च परमब्रह्मेष्यते"-तत्त्वसं० पजि० पृ० ७१ पं० ३। गमे अगमा अत यदि ०। ५-रूप प्रति-आ। "प्रतिभाव च यद्येक शब्दात्मा(S)मिन्न इष्यते । सर्वेषामेकदेशत्वमेकाकारा च विद् भवेत् ॥ तत्त्वस०का० १३६ पृ०७०॥ १० "नित्यशब्दमयत्वे च भावानामपि नित्यता । तद्योगपद्यतः सिद्धः परिणामो न सगतः" ॥ वत्वसका० १३८ पृ०७११ ११-दरूप-आ० हा० वि० । १२ रुवं शय-हा। "एकरूपतिरोभावे अन्यरुमसमुद्भवे । मूदादाविव संसिष्येत परिणामस्तु नाऽक्रमे ॥ तत्त्वस० का १३९ पृ०७१। १३ "अयापि कार्यरूपेण शब्दब्रह्ममय जगत् । तथापि निर्विकारलाद ततो नैव क्रमोदय " ॥ तत्त्वस० का० १४०पू०७१। १४-मविकलम् मा० बहिः । “तचेद् अविकलम् किमपर तैरपेक्ष्यं येन युगपन भवेयु."-प्रमेयक पृ० १२ द्वि०५०९। १५ "अन्योन्याससमूतौ तसावेकखामत । विवृत्तमर्थरूपेण कथं नाम तदुच्यते ॥ तत्त्वसका० १४१ पू०७१। १६-णोऽन्यान्यस्य प्र० मा० बहिः। "यदि वसादेकखमावाच्छन्दात्मनोऽन्यान्यस खभावस्य उत्पत्तिरनीक्रियते तत्त्वसं० पजि० पृ०७१ पं० २५ । "किस, अपरामरकार्यमामोऽतोऽर्थान्तरमनन्तरं बोत्पद्यत । -प्रमेयक पृ० ११ वि०प०९॥

·नयमीमांसा। ३८३ मी विवृत्तम्' इत्येतन्न सिद्धिमासादयेत् नै यतोऽर्थान्तरोत्पादे तत्स्वभावमनासादयतोऽन्यस तादृष्येण विवत्तों युक्तिसगत इति सर्वथापि प्रतिशार्थो न घटते । 'शब्दानुस्यूतत्त्वात्' इति हेतुधासिद्धा ने यतः परमानेकरूपानुगमो भावानां सम्भवति स्वस्वभावव्यवस्थिततया सजाती- यव्यावृत्तस्वरूपत्वात् तेपाम् विजातीयव्यावृत्तिकृतं त्वेकाकारानुस्यूतत्वं कल्पनाशिल्पिनिर्मितमेपाम् घट-शरायोदश्चनादिषु परमार्थतो भिन्नेष्वपि अमृदात्मकपदार्थव्यावृत्तिकृतमृदूपानुस्यूतिवत् । न५ व नीलादीनां कल्पनाविरचितमपि शब्दाकारानुस्यूतत्वमस्ति, नील-पीतादिपु प्रतिभासं विभ्राणेषु शब्दानुस्यूतत्वस्य कल्पनयाप्यनुल्लेखाद तत् कथं नासिद्धो हेतुः ? अथ अविभक्तमेव सदा ब्रह्मात्मक तत्वम् न तस्य परमार्थतः परिणामः-येनैकदेशत्वं नीलादे- रेकाकारं वा संवेदनं भवेदिति गैर्यते--तच अविद्योपहतबुद्धयो नीलादिमेदेन विवित्तसिव(विचित्र- मिव) मन्यन्ते । यदुकम्- १० "यथा विशुद्धमाकाशं तिमिरोपलुतो जनः। सङ्कीर्णमिव मात्रामिश्चित्रामिरमिमन्यते।" ! "तदेवममृतं (तथेदममल) ब्रह्म "निर्विकारमविद्यया। कलुपत्वमिवापन्नं "मेदरूपं विवर्त्तते ।" [] ] इति। १-ह निवृ-आ० हा० वि० पिना। २ "न हि अर्थान्तरस्य उत्पाद अन्यस्य तत्खभावमनाविशतस्वादूप्येण निगर्ती युधः"-तस्वस० पशि० पृ० ७१ पं० २६ । "न हि अर्थान्तरस्य उत्पादे अन्यस्य तस्वभावमनाभयतस्तादूप्येण विवती युक्त."-प्रमेयक० पृ० ११ वि० ५० १० ३-दानुस्खूत-हा० वि० ।-दानुस्सत-आ०। ४-तुम्ध सि-आ० हा० वि० विना । ५ "अतद्रूपपरातमुद्रूपत्वोपलच्चितः । पुम्म-कोशादिमेदेषु मृदात्मैकोऽत्र कल्पलल्य)" ॥ "नील-पीतादिभावानां न स्वेवमुपलभ्यते । अशब्दात्मपरागृत्तिरपीजा कल्पनाऽपि तत्" ॥ तत्त्वस० का० १४२-१४३ पृ०७२। "न हि भावानां परमायन एकरूपानुगमोऽस्त्रि"-तत्त्वसं० पशि० पृ०४२५०७॥ ६ "अथाविभागमेवेदं ब्राध्यतत्त्वं सदा स्थितम् । अविद्योपसवालोको विचित्र खभिमन्यते ।। तत्त्वसं० का १४ पृ०७२। तथाविधोपह-हा० वि०। ८ विवृत्तमि-आ० हा०वि० । "विचित्रमिव"-तत्त्वसं० पक्षिक पृ०७२ १० ११ "ननु परमार्थतोऽनादिनिधनेऽभिन्नखभावेऽपि शब्दब्रह्मणि अविद्यातिमिरोपहतो जनः प्रादुर्भाव-विनाशवत कार्य भेदेन विचित्रमिव मन्यते”-प्रमेयक० पृ० ११ वि० १० ११। "यथैव हि तिमिरतिरस्कृतलोचनो जनो विशुद्धमपि आकाश विचित्ररेसानिकर करम्वितमिव मन्यते”–स्याद्वादर० पृ० ४४ प्र० ५० १२ । ९ शास्त्रवा० समु० स्तब० ८ लो० २ पृ० २८६ द्वि०। बृहदा० उ० भाष्यवाति ३,५१० ११४६ लो० ४।। अष्टस० पृ०९३५० २१। प्रमेयक० पृ० ११ द्वि० ५० ११ । स्याद्वादर० पृ० ४४ ० ५० १५ । नयोप० पु. पृ०७६ प्र.६०१२॥ "यथा भवति बालानां गगर्न मलिनं मलै । तथा भवत्यबुद्धानामात्माऽपि मलिनो मलैः" । माण्डुक्योप० गौडपादका० ३ पृ० ११३ को० ८। १. "तथेदममृतं ब्रह्म"-तत्त्वसं० पक्षि० पृ०७२ ६०२१। "तथेदममलं ब्रह्म-शास्त्रवा० समु० स्तव०८ श्लो०३ पृ० १८७ द्वि० । बृहदा० १० भाष्यवार्ति० ३,५४० १२४६ -छो० ४४ । अष्टस० पृ. ९३ ६०२२ । प्रमेयक० पू० १२ दि० ५० १२। स्याद्वादर० पृ०४ प्र० ५० १६ । नयोप० १० पृ० ७६ प्र० पं०१३। ११ "निर्विकल्पमवि- द्यया"-शास्त्रवा० समु० तथ० ८ श्लो० ३४० २८७ वि । अष्टस । नयोप० पू० पृ० ७६ प्र० ५० १३ । “निर्विकल्पम् विजातीयमेदविकल्पविकलम्"-शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० २८७ द्वि० ६० ४। १२ "भेदरूमं विवर्तत."-तत्त्वसंम्पनि. पृ०७२ ५०२२ । "मेदम प्रकाशते"-शानवा० । बृहदा० उ० भाष्यवार्तिः । “मेदमं प्रपश्यति"-अष्टसः । प्रमेयक पृ० १२ द्वि० ५० १२.1 , "फलपत्वमिवापचमेदरूपं तु पश्यति"-साद्वादर० पृ० १ ० ० १६ h ·प्रथमे काण्डे- न हि नीलादीनामवस्तुस्वरूपत्वादेकदेशवप्रसङ्गा, नापि संवेदनस्यामेदः अविद्याविरचितत्वाद तद्भेदस्पति लोकद्वयामिप्रायः। [तस्य च दर्शनख पर्यायास्तिकमतेन प्रतिविधानम्] अत्र प्रतिनिधीयते-प्रमाणाधीना हि प्रमेयव्यवस्था । न चैवंभूतब्रह्मसिद्धये प्रमाणमुपलभ्यते ५किञ्चित् तथाहि न तावतु प्रत्यक्षतथावस्थितनीस्वरूपावेदकम् नीलादिन्यतिरेकेण तवापरस्य ब्रह्म- स्वरूपस्याप्रतिमासनात् । अथशानात्मरूपवत् स्वसंवेदनस्याध्यक्षत एव शब्दब्रह्म सिद्धम् ज्योतिस्तदेव शब्दात्मत्वाश्चैतन्यरूपत्वाचेति प्रतिपाद्यते, असदेतवः स्वसंवेदनविरुद्धत्वात् । तथाहि अन्यत्र गत- चित्तोऽपि रूपं चक्षुपा वीक्षमाणोऽमिलापासंसृष्टमेव नीलादिप्रत्ययमनुभवतीति विस्तरेण प्रतिपादि- वमेव सौगतेः नेह प्रदश्यते प्रत्यगौरवमयात् । तेन “वाभूपता चेद् व्युत्नामेद्" इत्यादिना त्यादि) १० तथा "न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके" इति च प्रत्युक्तं द्रष्टव्यम् । तन्नाध्यक्षतो याह्येन्द्रियजात् स्वसंवेद- नावा तथाभूतब्रह्मसिद्धिः । नाप्यनुमानतस्तसिद्धिः यतोऽनुमान कार्यलिङ्गजम्, स्वभावहेतु- प्रमबंधा तसिद्धये व्याप्रियेत ? अनुपलब्धेः प्रतिपेविषयत्वेन विधावनधिकारित्वात् । तवन तावत् कार्यलिङ्गजं तत्र व्याप्रियते, नित्यस क्रम-योगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधात् ततः कार्यस्यैव कस्यचिदसम्भवात् । नापि स्वभावहेतुप्रभवस्य तस तत्र व्यापार ब्रह्माण्यस्य धर्मिणोऽसिद्धत्वेन १५तत्वभावभूतस्य धर्मस्य सुतरामसिद्धेः। न चैतन्यतिरिक्कमपरं विधिसाधकं लिङ्गमस्ति तस्य स्वसा- ध्यप्रतिवन्धाभावात् । न चाप्रतिवद्धं लिङ्ग युक्तम् अतिप्रसङ्गात् । शब्दरूपान्वयत्वं चासिद्धत्वाद न पारमार्थिकब्रह्मवरूपसाधनायालम् । नाप्यागमात् तसिद्धिः तस्यानवस्थितत्वात् । किञ्च, "ज्ञानमात्रार्थकरणेऽप्ययोग्यं ब्रह्म चामृतम् । तदयोग्यतयोऽयं तवा वस्तुपु (0) लक्षणम् ॥ | २० इत्येतत् प्रतिपादितमनेऊँधा न पुनरुच्यते । यदपि न्यगादि "ते तु परमं ब्रह्मात्मानमभ्युदयनिग्थे- यसफलधर्मानुगृहीतान्तःकरणा योगिन एव पश्यन्ति इति, तदप्यसङ्गवमेव येतो यदि योगजे १ "तत्रापि वेयते रूपमविद्योपमुतैर्मनैः । यमीलादिप्रकारेण त्यागादाने नियन्धनम् ॥ तपन्यतिरेकेण ब्रह्मरूपमलक्षितम् । कयं व्युत्थितातोपिरस्तित्वेन प्रतीयते ॥ तत्वस० का०१४५-१४६ पृ०७२। २-रूपा-आ० हा० वि०। "नवत प्रत्यक्षतः सिद्धमविभागममासनाद । तत्त्वस० का० १४७ पु०७३। ३ "स्यादेवत् खसवेदनप्रत्यक्षत एव तत् सिद्धम् ज्ञानात्ममत्वात् । तथाहि-ज्योतिखदेव शब्दात्मकत्वात् चैतन्यरूपला- ब-तलस पनिपृ०७३ ६०१०। ४ वीक्ष्यमा-आ० विना। ५ पृ० १८० ५० १४ तया । | "नियादुत्पत्त्ययोगेन कार्यलिङ्गं च तत्र न" । "धर्मिसत्वाप्रसिद्धस्तु न खभाव. प्रसाधकः । न चैतदतिरेकेण लिङ्गं सत्ताप्रसाधकम् ॥ तत्वस० का० १४०-१४८ पृ०७३॥ -लब्धे प्र-बा० हा०वि०। -करणोऽप्य आ०। ९-मृताम् । हा० वि० । १० "ज्ञानमात्रार्थकरणेऽप्ययोग्यं ब्रह्म गम्यताम् । तदयोग्यतया रूमं तयवस्तुत्वलक्षणम्" । तत्त्वस० पछि पृ०७३ पं०१६॥ ११ "शानं हेयकमात् सिद्ध क्रमवत् सर्वमन्यया । योगपद्येन तत् कार्य विज्ञानमनुषज्यते ॥ ज्ञानमात्रेऽपि नैवास्य शक क्या )ततः परम् । भवतीति प्रसकाऽस्य बन्ध्यासजसमानता" ।। . तत्वस० का. १४९-१५० पृ०७३-७४। "एतच पूर्वम् ईश्वरपरीक्षायां प्रसाधितम् -तत्वसं० पजि० पृ. ४६०४। तचैवम्-- "क्रमामविरोधेन नित्या वो कार्यकारिणः । विषयाणा क्रमित्वेन तज्ज्ञानेष्वपि च क्रमः ॥ क्रममावीश्वरज्ञान क्रमिविज्ञेयसगते.। देवदत्तादिविज्ञानं यथा ज्वालादिगोचरम् ॥ वलसं० का०६-७ पृ०५०॥ १९ तत्तु भा० मा० वि०। १३ पृ. ३८० ६०५। १४ "विशुद्धज्ञानसताना योपिनोऽपि ततो न तत् । विदन्ति ब्रह्मणो रूप ज्ञाने व्यापृत्य संगते." । तत्त्वस०का० १५१पृ०७४। । .

·नयमीमांसा। ३८५ शाने तस्य व्यापारो भवेत् तदा तत्स्वरूप योगिनः पश्यन्तीति युक्तं भवेत् । न च तज्ज्ञाने तस्य व्यापार इति प्रतिपादितम् । न च तद्विपयानोत्पत्त्या योगिनस्तं पश्यन्तीति नासामिरमिधीयते- तयतिरिक्तस्य योगिनतज्ज्ञानस्य चाभावात्-किन्तु योगित्वावस्थायामात्मज्योतीरूपं खत एवं तत् प्रकाशत इति योगिनस्तत् पश्यन्ति' इत्युच्यत इति वक्तव्यम्, यतो योग्यवस्थातः प्राग यदि ब्रह्मणो ज्योतीरूपत्वस्वभावस्तदा सदैवात्मज्योतीरूपत्वात् तस्य न कदाचिद् अयोग्यवस्थेत्ययत्न-५ सिद्धः सर्वेषां मोक्षः स्यात् । न च भवदमिमेताहयसंवेदनचित्राकारपरिग्रहप्रतिमासवद् अविभाग- याप्यविद्यावशाद् ब्रह्मणोऽविशुद्धसन्ततीनां तथाप्रकाशन मिति वक्तव्यम्, यतो न तयति- रेकेणान्ये अविशुद्धसन्ततयो भवदमिप्रायेण सन्ति तेपोयिपां) तथातत्प्रतिमासः । न च स्वयमेव तथा प्रकाशत इति वक्तव्यम् , मोक्षामावमसगाव सदैव तस्य तथाप्रकाशात्मकत्वात् । असन्मते तु विशुद्धमानान्तरोदयात् मुक्तिर्घटत एव । न च भवन्मतेन तव्यतिरेकिणी अविधा सम्भवति १० यशात् तथा प्रकाशत इत्युच्यते । तदव्यतिरेके चाविद्यायास्तदशात् 'तदेव तथा प्रकाशते' इति धचो जाघटीति । नच 'अविद्यावशात् तत् तथा ख्याति' इत्यनेन तस्याविद्यात्मकत्वमेव प्रकाश्यते इति वक्तव्यम्, मोक्षामावप्रसक्तरेव-यतो न नित्यकरपब्रह्मण्यविद्यात्मके स्थिते तदात्मकाऽविद्याव्य- पगमः कुतश्चित् सम्भवी येनाविद्यान्युपरतेमुक्तिर्भवेत् । न च तयतिरेकपदविद्यागीकरणेऽप्य- विद्याप्रकाशात् (धावशात्) तस्य तथाप्रकाशनं युक्तिसङ्गतम्, नित्यत्वाद् अनाधेयातिशये ब्रह्मणि १५ तस्या अकिञ्चित्करत्वात् अत एव तस्य तयाऽसम्बन्धात् संसारामावप्रसक्तिचा न च सा तत्त्वाऽन्य- त्वाभ्यामनिर्वचनीयेति वक्तव्यम्, घस्तुधर्मस्य गत्यन्तराभावात् । न चावस्तुत्वमेव तस्याः तथाले तस्य तथाप्यात्ययोगादतिप्रसङ्गात् । न च तथाभूतार्थक्रियाकारिण्यास्तस्या 'वस्तु' इति नामकरणे कश्चिद् विवादः असन्मते तु तथाभूताऽभिनिवेशवासनैयाऽविद्या, वासना च कारणात्मिका शक्ति- रिति पूर्वपूर्वकारणभूतादविद्यात्मकशानादुत्तरोत्तरशानकार्यस्य वितथाकाराभिनिवेशिन उत्पत्वेरेवा-२० विद्यावशात् तथाख्यातिरित्युच्यते, तस्याश्च योगाद्यभ्यासादसमर्थतरतमक्षणोदयक्रमतः अच्युतेः शुद्धतरसविसन्तानप्रादुर्भावात् मुक्तिप्राप्तिरित्युपपन्नैव बन्धमोक्षव्यवस्थितिः । नित्यैकाप व ब्रह्मणि अवस्थाद्वयायोगात् न संसाराऽपवर्गी भवन्मते सम्भवतः। ब्रह्मणश्चैकत्वादेकस्य मुक्ती सर्वेषां मुक्तिप्रसङ्गः अमुक्तौ वैकस सर्वेपाममुक्तिप्रसक्तिश्चाऽनिवार्या । न चात्मज्योतीरूपत्वेऽयो- ग्यवस्थायां किञ्चिदस्य प्रमाणं प्रसाधकमस्ति । यथा हि मानं स्वसंवेदनप्रसिद्ध प्रकाशात्मतयाँ२५ नैवं शब्दः सर्वविदि संवेद्यत इति प्रदर्शितम् । अथ अयोग्यवस्थायां ब्रह्मणो नात्मप्रकाशता अङ्गीक्रियते, नन्वेवमपि प्रागविद्यमान(ना)योग्यवस्थायां स(सा) प्रादुर्भवतीति सुस्थितं तस्य नित्यत्वम् 11 निराऊतश्च पुरुपाद्वैतवादः प्रागिति समानन्यायत्वादयमपि तथैव निराकर्तव्य इत्यलमतिप्रसझेन। १ वजा-मा० मा । तदशा-आ० वि० । २-संवेदिनवितका-आ०१३-प्रहाम-मा० । । "अथापि स्थात् यथा भवता खप्नायवस्थापु ज्ञानमवयमपि विचित्राकारपरिग्रहेण प्रतिभासते तथा तदद्वयमपि अविद्यावशात अविशुद्धसन्ततीनां तथा प्रकाशते"-तत्त्वसं० पषि० ० ४ पं० १९ । ५ "न हि तव्यतिरेकेण अन्ये केचित अविशुद्ध सन्ततयः सन्ति येषां तत् तथा प्रतिभासते”-तत्वसं० पमि० ० ७४ पं० २१ । -शात् तथा आ० हा० वि०। ७ "न हि नित्यैकरूपे ब्रह्मणि अविद्यात्मके -तत्त्वसं० पजि० पृ० ७४ पं० २७। -विद्यावशात् मा०मा० बहिः । "अविद्यावशाव तयाप्रतिमासनम्"-तत्वस० पसि० पृ०' ७५ पं० २। ९-चात् न वा-हा० वि० ।-पान तथा च-मा० । "वस्तुधर्मस्य गत्यन्तरामावात् अन्यथा वस्तुत्वमेव न स्यात् । न च अवस्तुवशात् तथा तस्य ख्यातिर्युका अतिप्रसङ्गातू-तत्त्वसं पक्षि० पृ० ७५ पं० ।। १०-या वस्थित ना-आ०। "तथाभूतस्य चार्थक्रियाकारिणः खभावस्य अवस्थिविनामकरणे"-तत्त्वसं० पक्षि० पृ० ७५५० ५। ११-निवेशत उ-हा० वि० । १२-दुर्मवा- मु-भा० आ० हा० वि० । १३-स्ति तथा भा० मा० । १४-या नैव शष्टः आ० ।-या नैवं शाब्दः वि० । न्या नैव शाब्दा हा०। १५ "एवमपि प्रागविद्यमानं तदात्मज्योतिष्ठमयकपूर्वरूपस्य ब्रह्मणः पथादू योग्यवस्थाया अतः संभूतमिति वाच्यम्"-तत्सं० पनि० पृ०७५६० १६॥ १६ १०२८५५०६१ १७ "प्रधानपरिणामेन समं च ब्रह्मदर्शनम् । तदूषणानुसारेण धोद्धव्यमिह दूपणम् ॥ -- - तत्त्वस का० १५२ पृ० ७५॥ - ·३८६ प्रथमे काण्डे- यदपि 'भमेदेन सङ्केतकरणं शब्दार्थयोस्तादूप्यं ख्यापयति' इत्युच्यते, तदप्ययुक्तम् । नहि 'अयं घटा' इति घटशब्दस्य घटार्थता घशब्दता(घटार्थस्य वा घटशब्दता) प्रकाश्यते किन्तु 'अयं घदशब्दवाच्या घटार्थवाचको वा' इत्ययमत्रार्थ प्रकाशयितुमभिप्रेतः अन्यथा प्रत्यक्षप्रतीतिवाधि- वार्थप्रकाशकत्वेन इदमुन्मत्तकवचनवदनादरणीयं स्यात् । शब्दार्थयोश्च तादात्म्ये धुराऽग्नि-मोद- ५कादिशब्दोच्चारणे आस्यपाटन-दहन-पूरणादिप्रसक्ति अनवगतसमयस्याभिधानोपलब्धौ तदर्थय अर्थोपलब्धौ च तद्वाचकस्यावगतिप्रसक्तिब्ध अन्यथा तादात्म्यायोगात् "निश्चीयमानानिश्चीयमान- योमैदानिश्चायक वाध्यक्षं परपक्षे ] इत्युक्त्वात् । न च यो यत्प्रतिपादकः स तदात्मको धूमक्षा(धूमाश्या)दिभिर्व्यभिचारात् । न च शब्दस्य अर्थविशेषणत्वेन प्रतीतेस्तदा- त्मकता, देशमेदेन शब्दार्थयोरुपलब्धेः । न च भेदे तस्स नयवच्छेदकत्वमनुपपन्नम्, काका- १० देभिवस्यापि गृहादिकं प्रति व्यवच्छेदकत्वप्रेतीतेः । तन्न शुद्धद्रव्यास्तिकाभिमतनामनिक्षेपो युक्ति- युक्त इति भावनिक्षेपप्रतिपादकपर्यायास्तिकामिप्रायः। [शब्दार्थयोरनित्यसम्बन्धवादिना खपर्श समर्नु मीमांसकसंमतनित्यसम्बन्धवादस्य निराकरणम् ] अशुद्धद्रव्यास्तिकप्रतिव्यवहारनयमतावलम्विनस्तु मीमांसका मिन्नानेव शब्दार्थसम्बन्या- चित्यानाहुः-"औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यान सम्बन्धा" [मीमां० १-१-५ पृ०५] इति वचनात् । १९ औत्पत्तिका' इति विरुद्धलक्षणया नित्यस्ताख्यातः । निस्यत्वे च सम्बन्धस्य कृतकसम्बन्ध- धादिनो येनावगतसम्वन्धेन 'अयम्' इत्यादिना शब्देनाप्रसिद्धसम्बन्धस्स घटादेः सम्बन्ध क्रियते तस्यापि यद्यन्येन प्रसिद्धसम्बन्धेन सम्बन्धः तदा तस्याप्यनेन्येि नेति अनवस्थाप्रसक्तिरिति यो दोपासा अकृतसम्बन्धवादिनोऽस्मान्न लिप्यतीत्ययुक्तवादिन एतेऽपीति भावनिक्षेपवादी पर्याया- स्तिक। अयुकवादिता च नित्यवस्तुनः शब्दादेः कस्यचिदसम्भवादिति प्रतिपादितत्वादवगन्तयो:- २० (न्या) । अनवस्थादूषणमपि कृतकसम्बन्धपक्षप्रतिपादितमयुक्तमेव 'अयम्' इत्यादेः शब्दस्या- नादिव्यवहारपरम्परातः सिद्धसम्बन्धत्वात्, तेनीनवगतसम्बन्धस्स घटादिशब्दस्य सङ्केतकरणाद् अकृतसम्बन्धवादिनोऽपि वानवस्थादोषस्तुल्य एव । तथाहि-अनमिव्यकसम्बन्धस्याभिव्यक्तसम्य- न्धेन शब्देन यदि सम्बन्धाभिव्यक्तिः क्रियते तदा तस्यापि सम्बन्धामिव्यक्तिरन्यतोऽभिव्यक्तसम्ब- धादिति कथं नानवस्थादोषस्तुल्य! यदि पुनः कस्यचित् स्वत एव सम्वन्धाभिव्यक्ति अपरस्यापि २५ तथैवास्तु इति सङ्केतक्रिया व्ययो । शब्दविभागाभ्युपगमे चासन्मतानुप्रवेशः प्रदर्शितन्यायेन 'द्रव्य-पर्यायरूपमुमयमपि परस्परविविक्कमेकन विद्यते' इत्यभिप्रायो नैगमोऽशुद्रव्यास्तिक प्रकृतिः। 44 [सिद्धान्तिना शब्दस नित्यत्वानित्यत्वपक्षद्वयमाश्रित्य यथाययं द्रव्यार्थिकनिक्षेपरूप- त्वव्यवस्थापनम् ] ३० कृतकत्वेऽपि शब्दी यत्र यत्र सङ्केतहारेण शब्दो नियुज्यते तत्र तत्र प्रतिपादकत्वेन प्रवर्चत इति -पाधतार्थ-हा० वि० ।-बाधनार्थ-० । १ निश्चायमानीनिश्चायमानीनिनिश्चायमानयोंमें- भा० निश्चीयमानानिनश्चीयमानानिनश्चीयमानयोमें-वि०। ३-यकं चाव्य-मा०। ४-मझोदिमिय- मा० ।-मक्षोदिमिचा-भा०। ५-प्रतीतिः आ० हा० वि० विना ।-प्रतीतेः प्र० मा० वहि । ६-नाद नुत्प मा० हा० वि० विना । ७ घटादेः शब्दस्य सबन्ध क्रियते"-प्रमेयक० पृ० १२४ प्र० पं० ११ । तन्त्र चेयं टिप- णी- "यथा प्रसिद्धसबन्धेन घटशब्देन घट एव वाच्यस्तथा अप्रसिद्धसंबन्धनापि घटशब्देन घट एव वाच्य इति"-टि० ४०। ८-धनेन आ० हा० वि० । ५-प्यनेनैति आ० हा० । १०-क अ-हा० वि० विना । ११ पृ० ३३५० २५ । १२-च्याम् । आ० । १३ "अनादिपरम्परातोऽर्थमात्र प्रसिद्धसबन्धत्वात्"-प्रमेयक० पृ. १२५ द्वि० ० ७ । अर्थमाने "पुरोवर्तिनि अनिर्धारिताये-टि११ १-नानगत-आ० । "तेन अवगतसंबन्धस्य घटादिशब्दय संकेतकरणात्”-प्रमेयक पृ० १२४ द्वि० पं० । तेन "अथेन सह-दि. ३३ । १५-गमे वा- थाहा। १६-स यस्य यत्र यत्र मा० ।-स यत्र सङ्के-आ० हा० वि० ।

·नयमीमांसा। ३८७ - द्रव्यसाधाद्व्यार्थिकनिक्षेप शब्दा य(त)याद्रव्यार्थताया अपि सर्वत्राभ्युपगमाद्धाच्य वाचकयो- नित्यत्वात् तत्सम्बन्धस्यापि नित्यता समस्त्येव सङ्केतच तदभिव्यक्तिरिति द्रव्यार्थिकनिक्षेपः शब्दः। [२ स्थापनानिक्षेपा] [स्थापना व्याख्याय मुख्य-प्रतिनिष्योमेंदामेदपक्षद्वयेऽपि तस्या द्रव्यार्थिकनिक्षेपरूपत्वव्यवस्थापनम्] सङ्केतामिधानस्यार्थस्य प्रतिकृतिप्रकल्पना स्थापनेति यद् वस्तु सद्भूताकारेण स्थाप्यत इति णिजन्तात् कर्मणि पु(यु)प्रत्ययः । सापि द्रव्यार्थिकस्य निक्षेपः मुख्य-प्रतिनिधिविभागाभावात् सदविशेषात् सर्वस्य मुख्यार्थक्रियाका(कोरणात् अन्यथोपयाचितादेस्ततोऽसिद्धिप्रसके तनिमित्त द्रव्यादिविनियोगव्यवहाराभावप्रसक्तेश्च मुख्यपदार्थरूपत्वात् स्थापनाया द्रव्यार्थत्वात् । अथवा अध्यवसायोपरचितमेव स्थापनायास्तदेकत्वम् न पुनर्वास्तवम् अन्यथा मुख्य प्रतिनिधिविभागाभा-१० वप्रसक्तस्तदूपोपलक्षकत्वाभावप्रसक्तेश्च । नामेदे उपलक्ष्योपलक्षकभाव उपपन्नः। नापि मिन्नदेश- कालचेतनाऽचेतनमुक्तादिविभागो न्यायानुगतो भवेदिति सर्वत्र सद्भावासद्भावरूपतया प्रवर्त्तमा- नत्वात् द्रव्यधर्मसद्भावादेकत्वाध्यवसायकृतमेव तस्या द्रव्यार्थत्वमिति द्रव्यार्थिकनिक्षेप स्थापना । [३ द्रव्यानिक्षेपा] [द्रव्यं व्याख्याय तत्र द्रव्यार्थिकनिक्षेपत्भावनम्] १५ द्रवति अतीताऽनागतपर्यायानधिकरणत्वेन अविचलितरूपं स(सत) गच्छतीति द्रव्यम् तत्र भूतभाविपर्यायकारणत्वात् चेतनमचेतनं वा अनुपचरितमेव द्रव्यार्थिकनिक्षेपः। [द्रव्यार्थिकनिक्षेपेण भावनिक्षेपसंमतस्य क्षणभङ्गस्य विस्तरेण अनेकधा निरासा] न च प्रतिक्षणविशरारतया भावानां नित्यताऽसम्भवान्न द्रव्यार्थिकनिक्षेपः सत्य इति वक्तव्यम् निरन्वयनाशितायां प्रमाणानवतारात् । तथाहि-अध्यक्षम् अनुमानं वा तदाहित्वेन प्रवर्चते नान्य-२० (अन्य )स्य प्रमाणत्वेन सौगतैरनभ्युपगमात् । न तावद्ध्यक्षं क्षणक्षयितां मावानामवगमयितुमलम् प्रतिक्षणमुदयापवर्गसंसर्गितया भावानां तत्राप्रतिभासनात् । नहि प्रतिक्षणं धुट्यदूपता विनाणार पदार्थमात्रास्तावमान्ति स्थिरस्थूररूपतया तेषां तत्र प्रतिमाससंवेदनात् । मैं चान्याउरभूतप्रति- भासोऽन्यादग्भूतार्थव्यवस्थापकः अतिप्रसङ्गात् । न च प्रतिक्षणं भिन्नस्वभावानुभवेऽपि सदशा- परापरोत्पत्तिविपलम्मात् यथानुभवव्यवसायानुत्पत्तेः क्षणक्षयानुभवेऽपि स्थिरस्थूररूपाध्यवसाय:५ इति वक्तव्यम् प्रमाणाभावात् । न चान्याहग्भूतार्थानुमवेऽन्याइग्भूतार्थनिश्चयोत्पत्तिकल्पना ज्या- यसी, नीलानुभवेऽपि पीतनिश्चयोत्पत्तिकल्पनायाः सर्वत्र प्रतिनियतार्थव्यवस्थितेरभावमसक्तः । [च भावव्यतिरिक्तस्य वा सादृश्यस्यान्यथा सामान्यपक्षोकदोपस्यावापि प्रसत सम्भवः यतो निमित्तान् सदृशापरापरोत्पत्तिविभ्रमात् यथानुमवं विकल्पोत्पत्तिनं भवेत् नै वा सदशेम्वनि समानविकल्पजनकेषु दर्शनद्वारेण सदृशव्यवहारहेतुत्वमिति वक्तव्यम् नीलादिविशेषाणामप्यभाव-३० प्रसक्तः । यथा हि परमार्थतोऽसदृशा अपि तथाभूतविकल्पोत्पादकदर्शनहेतवः सदशव्यवहारमाजो १-निक्षेप श-हा० ।-निक्षेपः शब्द सङ्के-वि०। १ ‘ण्यासभन्यो युच्” ३।३११०७ 1 सिद्धान्तकौ० पृ. ५७५ अ० ३२८४ । "णिवेत्त्यासधन्यघटवन्देरन." ५३११११ । हैमः। ३ सर्वस्यर्थ-हा०। ४-याफ- स्त्र० मा० बहिः । ५ सद्भावन-हा० । वाद-आ० हा० वि० । -रूपं सच्छ-आ. हा० वि० ।-रूप गच्छ-मा०८ द्रष्टव्यम् आ० हा० वि०। ९ "प्रत्यक्षमनुमानं वा प्रवर्तेत अन्यस प्रमाणत्वेन सौगतैरनभ्युपगमातू”-प्रमेयक० पृ० १४ द्वि० पं०६ । १०-मात् तत्र न तथावद्ध्यक्षं प्र० भ० वहिः । ११-वर्गसर्गि-आ० हा०वि०। १२-स्तवाव-मा० ।-स्तदावमीति आ० ।-तदाचमीति हा० वि०। १३ "स्थिरस्थूलसाधारणरूपतयैव तत्र तेपा प्रतिभासनाद"-प्रमेयक पृ० १४४ द्वि० ५० १० । १४ "नच अन्या- दृम्भूत. प्रतिभास."-प्रमेयक पृ० १४४ दि० ५० ११ । १५-यादुत्प-मा० । "सदृशापरापरोत्पत्तिविप्रलम्मात यथानुभवं व्यवसायानुपपत्ते."-प्रमेयक० पृ० १४४ द्वि० ५० ११ । १६-पत्चिवि-आ० ।। १७ न चास-आ० । नस-मा। १८-सके था हा० वि० । -- ·१८८ प्रथम काण्डे- भावाः तथा स्वयमनीलादिस्वभावा अपि नीलादिविकल्पोत्पादकदर्शननिमित्ततया नीलादिव्यव- हारमाक्त्वं प्रतिपत्स्यन्त इति तेषामपि निखमावताप्रसक्तिः । अत एव प्रतिक्षणं मिन्नस्वभावान भाषान् पश्यन्नपि “विपमन इव नावधारयति । ] इत्यभिधानं न युक्तम् । स्वय- मद्वयस्वरूपाणामन्तद्वयनि सदर्शनाद् वहिरप्यनाविलाक्षविज्ञानानां खण्डशः प्रतिभासोपलब्धिः ५याथाल्येनैवार्थप्रतिभासोऽनुमरित्येतस्यासिद्धेः विकल्पवशेन चाध्यक्षस्य प्रामाण्यव्यवस्था अन्यथा दान-हिंसाविरतचेतसामपि वर्गप्रापणशकेरध्यक्षत एवाधिगमव्यवस्थितेने तत्र विप्रतिपत्तिरिति तब्युदासार्थमनुमानप्रवर्तनम् शास्त्रविरचनं घा वैयर्थ्यमनुभवेत् । विकल्पस्तु स्थिरस्थूरा- ध्यवसायात प्रतीतिः कथमध्यक्षतः क्षणिकनिरंशे परमाणुखलक्षणे व्यवस्थायामेव सर्वविकल्पा- नामवस्तुविषयत्वमवाधिवाथै तथा विकल्पस्यावा(वस्तु)विषयत्वे अन्यथाभूतसंवेदनस्यानुपलक्षणाद् १०वस्तुव्यवस्थामावमसक्तेः । संढतसकलविकल्पावस्थायामश्वविकल्पनसमये एंव चक्षुधणिधाना- नन्तरं पुरोग्यवस्थितस्य गवादेविंशदतया स्थिरस्थरापस्यैवानुभवात् अन्यथा भूनार्थप्रतिभासस कदाचिदम्यनुपलब्धेः न च वस्तुनः प्रतिक्षणध्वंसित्वा तत्सामर्थ्यवलोद्भूतेनाध्यक्षेण तद्रूपमेवा- तुकरणीयम् अन्यरूपानुकरणे असदर्थग्राहकत्वेन तस प्रान्तताप्रसक्तेः क्षणपरिणामग्राह्ये वाव्य- समिति वक्तव्यम् इतरेतराश्रयमसतेः-सिद्धे हि क्षणक्षयित्वे भावानां तत्सामर्थ्यमानिनोऽध्यक्षस १५तद्रूपानुकरणं सिद्धयति तत्सिद्धौ च क्षणक्षयित्वं तेषां सिध्यतीति व्यक्तमितरेतराश्रयत्वम् । अपि च, क्षणस्थायित्वेऽपि भावानां यथास्वभावमनुभवः, उतान्ययेति चेत् वस्तुस्वभावा- तुमवनियमाभावात् कुत आशङ्कान्यावृत्तिरिति चक्षुरादिज्ञानं प्रतिकलमपरापरमेव वस्तुस्व. भावमनुभवति किन्तु विकल्पवासनाप्रभवाध्यवसीयस्य तनिश्चयं प्रत्यशक्तिरित्यसगतं नीलादि- स्वमावेषप्यनाश्वासप्रसक्चिरित्युक्त्वाच । तन्न क्षणक्षयिता भावानामध्यभावसेया । ११] २० नाप्यनुमानाधिश्वेतव्या, तब अध्यक्षावृत्तावनुमानस्याप्यनवतायत् । तथाहि-अध्यक्षाधिगत- मविनामावमाश्रित्य पक्षधर्मतावगमवलाद्नुमानमुदयमासादयतीति अध्यक्षानवगते तु विपये स्वर्गादाविषाव्यवसायफलस्यानुमानस्य(स्था)पवृत्तिरेव सौगतैरभ्युपगता। तथा चाचार्यः-"अरे - थेऽर्थविकल्पनमानम् । ] इत्युक्तवान् । यदपि निहेतुको ध्वंसः पदार्थोदया- नन्तरमावी देश-कालपदार्थान्तरमपेक्ष्य ? भवतस्तत्वापेक्षतया निहेतुत्वाभावप्रसक्त' इत्युक्तम् यतो २९ (वन) यदि नाम अहेतु प्रध्वंसस्तथापि यदैव मुद्रव्यापारानन्तरमुपलब्धिगोचरस्तदैव तत्सद्रा- घोऽभ्युपगमनीयः भावोदयानन्तरं तु न कस्यचिदुपलम्भगोचरतामुपगच्छतीति कथं वदैवास्य सद्भावावगतिः। न च मुद्वरादिव्यापारानन्तरमस्य दर्शनात् प्रागपि सद्भावः कल्पनीया तथाकल्पने यादौ तस्यादर्शनाद् मुद्गरव्यापारसमनन्तरमप्यभावप्रकृतिप्रसक्किमसक्ति) विशे- पाभावात् । न चान्ते क्षयदर्शनाद् आदावप्यसावभ्युपगन्तव्यः सन्तानेनानेकान्तात् । न च ३० मुद्वरादिसंयोगादिकं कारणान्तरमनपेक्षमाणा पदार्थसत्तामानानुवन्धित्वात् । तदुदयानन्तरमेव 4-धारतीत्य-मां । नपाध्य-आ० हा० वि० माण्याव्य-० हा० वि०। ४-धावस्थि- आ० हा०वि०। ५-भूनच शा-भा० बहिः। - कि विक-मा०। ७ प्रततिः आ० हा० वि० । न्याम् व आ० हा० वि०। ९ "विकल्पोऽवस्तुनिर्मास इत्यस्य विरोध:"-प्रमेयक० पृ० ९ द्वि. पं. ४ । तथा तत्रैव अवस्तुनिर्मासः "लवस्तुनि निर्मासः प्रविमासो यस विकल्पस्य स." टि०१६। "खलक्षणविषयत्वे च "विकल्पो वास्तुनिर्माखादसवादादुपठाव । इति खवचनविरोध *-अध्य० पृ० १७० टि० १८। १० एवं च-हा.। ११ " च अर्थस्य प्रतिविनाशित्वान् तत्सामर्थ्यबलोदूतेन अध्यक्षेणापि तद्रूपमेव अनुकरणीयमिति'-प्रमेयक० पृ० १४४ द्वि० ५० १४ । १२-प्राह्ये चा-मा० मा० ।-प्रायो वा-मा० बहिः । १३-सायेतस्य मा० हा० वि०। १४ "प्रत्य- क्षाविषये तु खर्गादाविव अनुमानस्याप्रतिरेव"-अमेयक० पृ० १४४ दि. ५०१६ । १५-उधार्थ थेविक-हाः । -इयोर्थ यविक-आ० ।-पार्थविक-वि० । १६-कत्वान् भा० आ० । १०-भपेक्ष भ-आ० हा० वि० विना । १८-का तथा प्र-आ० हा० वि० 1 "किध, यदि नाम अहेतुको विनाशखथापि"-प्रमेयक पृ० १४५५० ५० ८ । १९-दावं क-आ० । "प्रागपि सद्भाव. कल्पनीय प्रयमक्षणे तस्य अनुपम्भात मुद्रादिव्यापारानन्तरमपि अभावानुपाद-प्रमेयक पृ० १४५० ५०॥ ---- मा० हा १६-स यसपना ·नयमीमांसां। ३२९ ? सत्त्वमासादयतीति वक्तव्यम् । यतो यदि नाम भावसत्तामात्रानुवन्धिता नाशस्य तथापि न प्रति. झणध्वंसित्वं सिध्यति सत्ताया एव तथात्वेनानिश्चयात् । तथाहि-असावेकक्षणसंगता वा भवेतू, अनेकक्षणपरिगता वा तत्र यद्याद्या पक्षा सन युक्ता, तस्या एकैकक्षणावस्थानासिद्धः तदसिद्धी च तदनुवन्धिनः प्रध्वंसत्य कथं प्रतिक्षणमावित्वं निश्चेतुं शक्यम् । विशेषणाप्रतिपत्तौ तविशेष्यस्य प्रतिपत्तुमशन क्षणिकसत्तामात्रानुवन्धित्वानाशस्योदयानन्तरमावित्वं सिद्धिमासादयति । अर्था-५ (था)नेकक्षणस्थायिसत्तामात्रानुबन्धी ध्वंसा तथासति सत्तायाः क्षणान्तरावस्थानादक्षणिकतैव भावस्य न्यायादनुपतति अनेकक्षणस्थितिसत्तानुवन्धे प्रध्वंसस्यानेकक्षणस्थितिसत्तानन्तरं भावेन नष्टव्यम् अन्यथा तथाभूतसत्तानुवन्धित्वयोगा( त्वायोगो) ध्वसस्येति कथं क्षणिकत्वम् ? किञ्च, उद्यानन्तरमेव भावानां ध्वंस इति कुतः प्रतीयते-किं मिन्नामिन्नविकल्पाभ्यां ध्वंसस्थाघटमानत्वात् आहोस्विदन्यतः प्रमाणादिति विकल्पद्वयम् । तत्र यद्यायः पक्षस्तदा नोदयानन्तरं ध्वंसः सिद्धिमा-१० सादयति यतो भिन्नाभिन्नविकल्पाभ्यां मुद्रादिनिरपेक्षि(क्ष)त्वं तस्य सिद्धिमासादयति न पुनर्ज- मान्तर मानन्तरं) भावः। नहि निर्हेतुकस्य शशविषाणादेः पदार्थोदयानन्तरमावितोपलब्धा । अथ निहेतुकत्वे ध्वंसस सर्वदा भावात् कालाद्यपेक्षाऽसम्भवतः पदार्थोदयानन्तरमेव भाव नन्वेवं निर्हेतुकत्वे सर्वदा भावात् प्रथमे क्षणे एव भावप्रसक्तिनोंदयानन्तरं सद्भावो ध्वंसस्य न नपेक्षत्वात् निहेतुका क्वचित् कदाचिञ्च भवति तद्भावस्य सापेक्षत्वं न(शत्वेन) निहेतुकत्व-१५ विरोधादिति अभ्युपगतमेव एतत् सौगतैः । अथ स्वोत्पत्तिहेतुत एव पदार्था ध्यसमासादयन्तीति प्रथमक्षण एव तेषां मध्वंसे न तथा(तदा) सत्तानुषङ्ग इति पदार्थामावात् कुतः तत्रच्युतिलक्षणो ध्वंसा प्रथमक्षणे भवेत्, असदेता यतो यदि भावहेतुरेव तत्प्रच्युतिहेतुस्तदा किमेकक्षण- स्थायिभावहेतोस्तत्प्रच्युतिहेतुत्वम् , किं धानेकक्षणस्थायिभावहेतोरिति वक्तव्यम् । यद्याद्या पक्ष- स्तदोऽसिद्धम् एकक्षणस्थायिभावहेतुत्वस्याप्यसिद्धेः तत्कृतकत्वं तत्प्रच्युतेरसिद्धमेव । वित्तीयपक्षे२० तु 'क्षणिकताऽभाव' इति प्रतिपादितं प्राक् । किञ्च, यदि भावहेतुरेव तत्प्रच्युतिहेतुरभ्युपगम्यते तदा वक्तव्यं कि भावजननादसौ प्राक् तत्प्रच्युति जनयति, आहोखिदुत्तरकालम् , उत समान- कालम् । यद्यायः पक्षस्तदा मागभावः प्रच्युतिमवेन प्रध्वंसाभावः । अथ द्वितीयस्तथासति भावप्रभववेलायां तत्प्रच्युतिनोत्पन्नेति न भावहेतोत्तस्या उत्पत्तिरिति न भावहेतुस्तहेतुः। एवं चोत्तरोत्तरकालभाविभावपरिणतिमपेक्ष्योपजायमाना तत्प्रच्युतिः कथं भावोदयानन्तरमाविनी २५ स्यात् । अथ तृतीयपक्षोऽभ्युपगमविषयस्तथापि भावोदयसमयमाविन्या प्रच्युत्या सह भावस्य प्रथमक्षणेऽवस्थानेनाविरोधाने तत्सद्भावेऽपि सति भावेन नएव्यमिति न कदाचिद् भावाभाव- सद्भावः । किञ्च, यद्यप्युदयानन्तरोदयवती तत्पच्युतिस्तथापि न तदैव मुद्रादिव्यापारानन्तरमिव प्रतीतिपथमवतरति किन्तु मुद्रादिन्यापारानन्तरमेव ततश्च प्रागनुपलब्धा मुद्यदिव्यापा- रानन्तरमुपलभ्यमाना पुनस्तभावेऽनुपलभ्यमाना तजन्यतयासौ व्यवस्थाप्यते अन्यत्रापि हेतु-३० फलमावस्यान्वयव्यतिरेकानुविधानलक्षणत्वात् । न च मुद्रव्यापारानन्तरं न प्रच्युतेरुपलम्मा किन्तु कपालसन्ततेरिति तद्वद्य एव मुद्गपदेयापार प्रच्युत्युपलब्धिस्तु विषयामावादुपजा- यमाना वितथैवेति वक्तव्यम् यतो घटेदि खरूपेणैवाधि(वि)कृतस्यावस्थानानि) पूर्ववदुपलब्ध्या- -ता नावंशस्य हा० । ३-क्षणं ध्वं-आ० विना। ३-भावि श्वेतु श-हा० वि० ।-भावि स्था निश्चेतुं श-आ। ४-चन्धि ध्वं-आ० हा० वि०। ५ ध्वंस ति सत्ता-वि० । ध्वंस चि सत्ता-मां० 1 ध्वंस चा- हा० । ६-चन्धित्वंयो-मा० विना। -सस ति क चंक्ष-हा० । -मान्तरमा-आ० ।- मान्तरामा- भा०मा० 1 "प्रथमविकल्पे तु मिन्नाभिन्नविकल्पाभ्यां मुद्रायनपेक्षत्वमेव अस्य स्यातू न तु उदयानन्तरं भावः"-प्रमेयक पृ० १४५ प्र० ५० ११ । ९ "तथाभावस्य सापेक्षत्वेन महेनुकत्वविरोधिना सहेनुकत्वेन व्याप्तत्वात् तथा सौगतैरपि अ. भ्युपगमातू"-प्रमेयक० पृ० १४५ प्र० ५० १३ । १० "ननु प्रथमक्षणे एव तेपा बसे सत्त्वस्यैव असंभवात् कुतखाता- न्युतिलक्षणो ध्वंसः स्यात् । तता खहेतोरेव अर्या ध्वंसखभावा. प्रादुर्भवन्तीत्यप्यविचारितरमणीयम् यतो यदि"-प्रमेयक पृ० १४५५० ५० १४। ११ "प्रथमपक्षोऽयुक्त एव क्षणस्थायिभावहेतुत्वस्य अद्यापि असिद्धेः"-प्रमेयक पृ० १४५ वि०६० २। १२-१ तन्ना-मां० । १३ यदप्युदयानन्त-आ० । १४-टादेऽख-वि० चादेख-आ. हा पटादेः खरूपेण अविकृतस्यावस्थाने पूर्ववदुपलच्यादिमसमाव-प्रमेयक० १० १४५ द्वि० 4001 ५००० . .

·३९० प्रथमे काण्डे- दिप्रसक्तिभवेत् । न च तस्य तदा स्वयमेवाभावानोपलब्न्यादिरिति धकव्यम् यतः सोऽपि तदभावस्तदैव मुद्रादिव्यापारानन्तरमुपलभ्यते अन्यदा तु नोपलभ्यत इति कथं न तत्कार्यः? अथ न भावाभोवो भावस्वरूपादन्यः केवलं कल्पनाविषयत्वादसदेवासी (1) व्यवहारपथमवतार्यते नन्वेवं भावप्रच्युतेः काल्पनिकत्वे भावानामपि काल्पनिकत्वमपरिहार्यम् यतो लाक्षणिको ५विरोधो नील-पीतादेः परैरभ्युपगतः वस्तुस्वरूपव्यवस्थापकं च लक्षणं तन्निमित्तो विरोधो लाक्षणिक उच्यते भावप्रच्युतिश्च लक्षणं यतो नीलस्य विरोधो नीलप्रव्युत्या तद्विरोधे च पीता- दीनामपि तत्प्रच्युतिव्याप्तानां तेन विरोधस्तथा च प्रमाणं नीलपरिच्छेदकत्वेन प्रवृत्तं नीलमध्युति तयाप्तश्च पीतादीन ज्यवैच्छिन्ददेव खपरिच्छेद्यं नीलं परिच्छिनत्तीत्यभ्युपगमः । स च शश- विपास्येव भावाभावकाल्पनिकत्वाभ्युपगमे कथं मु(यु)किसङ्गता? नहि शशविषाणप्रख्यस्य १० भावाभावस्य भावविरुद्धत्वम् पीतादिव्यापकत्वं पा प्रमाणा(ण)विषयत्वेन व्यवस्थापयितुं शक्यम् यतस्तस्य प्रतिनियतपदार्थव्यवस्थाहेतुत्वं भवेत् । न च विनाशस्य मुद्रादिजन्यत्वमसिद्धम् विरोधिरूपतया लोकस्थित्या मुद्रादीनां तत्का- रणत्वव्यवस्थापनात् । तथाहि न परी कणभुग्मतानुसारिमिरिव कार्यकारणभावात् पृथा विरो- धाख्या सम्बन्धोऽभ्युपगम्यते यतस्तैर्मुद्रादिजन्यस्य विनाशस्य (१) तदतद्रूपत्वेनासम्भवाद् विनाशस्य १५च तदतत्स्वभावतया विनाशविपयत्वमपाकृत्य घटक्षणो मुद्रादिकं विनाशकारणत्वेन प्रसिद्धमपेक्ष्य समानक्षणान्तरोत्पादनेऽसमर्थक्षणान्तरमुत्पादयति तदपि तदपेक्षमपरमसमर्थतरम् तदप्युत्तरं तद्- पेक्षसक्षमस)मर्थतमं यावद् घटसन्तोनिवृत्तिः अन्यत्रापि सर्वत्रैवमेव विरोधित्वं प्रतिपादित परैः एतदभ्युपगमे च क्षणस्यासमर्थक्षणान्तरजनकत्वेनाभ्युपगतस्य मुद्रादेः सकाशात् कश्चित् सामर्थ्यविधातोऽभ्युपगन्तव्या अन्यथाऽसमर्थक्षणान्तरजनकत्वमेवानुपपनं भवेत् । न च मुद्रा- २० अपेक्षस्य घटक्षणस्य शक्तिव्यावृत्तिः खत एवं व्यावतमानस्त्वसौ मुद्राधमावे समानक्षणान्तरो- त्पादकमपरं समर्थ जनयति तत्सद्भावे त्वसमर्थक्षणानन्तरणान्त)रम् न तु मुद्रापेक्षातस्तस्य कश्चित् सामर्थ्यविधात इति वक्तव्यम् यतो मुद्रादिसन्निपाते तजनकस्वभावाव्याहतौ समर्थक्षणा- न्तरोत्पादप्रसक्ति समर्थक्षणान्तरजननस्वभावस कारणपरम्परायातस्य भावात् प्राक्तनक्षणस्येव नहि तस्य स्वनिरोधादन्यज(न)नकत्व, स च हेतुतः समर्थजननस्वभावो भूत्वा स्वयमेव न भूतो २५ मुद्रादिना च न तस्य कश्चिच्छक्तिप्रतिघातो विहित इति । यद्यप्यपरकारणान्तरसन्निधानात् कार्य पैलक्षण्येनैवोत्पत्तुमिच्छति । तथापि प्राकनघटक्षणस्य तत्वभावत्वायत्वेवं कार्योत्पत्तिः स्थानान्यथेति न च खहेतुतो समर्थजननखभावस्य तस्योत्पत्तेनाय दोपः प्रथमक्षण एवं(व) सन्तत्यु- च्छेदमसक्तिः। अतो मुद्रादिव्यापारकालेऽपि यदि स्वहेतुत एव समानक्षणान्तरजननसामर्थ्य घटक्षणस्य समस्ति ततः सशक्षणान्तरोत्पत्तेर्मुद्रादिसन्निधानं व्यर्थम् । अथ स्वहेतुतः समान- ३०क्षणान्तराजननसमर्थो घटक्षणस्तथापि प्राकनक्षणादिवत् तत्क्षणादप्यपरक्षणान्तरजनकस्य समा- नक्षेणोत्पत्तापारवन्मुगरसन्निधिय॑थे एव । एत खहेतुतो भावस्य नश्वरखमावत्वे न किञ्चिन्नाशहेतुना अनश्वरस्वभावत्वेऽपि 'सुतराम्' इति वदता परेण दूपणमभ्युपगतमेव । १-यमेव भां-० बिना। "न चास्य तदा खयमेवाभावात्'-प्रमेयक० पृ० १४५ द्वि. पं० । र तदा च मा०। ३-बच्छेदादेव स्व-हा० वि० ।-बच्छेदादे ख-आ०। ५-णस्यैव भा० विना । ५ भावका-मा० । भावामावप्रमाणाविषयत्वे का-वि०। -त्या मुद्द्वरादीनां हा० । तत्कर-आ० -दूपीवनासम्म हा० वि० । इस तदतत्वमा-हा० वि० स तदत्वमा-आ० । १० "अय घट एव मुगरादिकं विनाशकारणत्वेन प्रसिद्धमपेक्ष्य समानक्षणान्तरोत्पादनेऽसमर्थ क्षणान्तरसुत्पादयति तदपि अपेक्ष्य अपरमसमर्थ- तरम् तदपि उत्तरमसमर्थतमम् यावद् घटसन्तनिवृत्तिरित्युच्यते । ननु चात्रापि घटक्षणस असमर्थक्षणान्तरोत्पादकत्वेन अभ्युपगतस्य मुद्रादिना कश्चित् सामर्थ्यविधातो विधीयते वा न वा प्रथमविकल्प कथमभावस्स आहेतुकत्वम् । द्वितीयवि- कल्पे तु मुद्ररादिसन्निपाते तजनकखमावाऽव्याहती समर्थक्षणान्तरोत्पादप्रसाद समर्थक्षणान्तरजननखभावस्य भावात् प्राच- नक्षणवत्'-अमेयक पृ० १४५ द्वि० ० ८। ११-रसमर्थ-मां० । साथैतर-आ० । १२-यमपे-आ० । १३-रणं प-मा० ।-रणाप-आ० हा० वि० । १४-भूखहे-मा० बहिः। ३५-तुतोमर्द्धजन-आ० । १६-दि. पद वक्ष-हा० वि०-दिव तत्स-आ०। १८-सहे-आ० हा०बि० बिना।

·नयमीमांसा। ३९१ ने चाकिञ्चित्करस्यापि मुनरोदेः खहेतुमनिहेतुसन्निधिवलायातत्वाद् घटक्षणस्यासमर्थक्षणान्त- रजननकालेनोपा(पोलम्मविषयता यत एवानेकस्यैव क्षणघटस विलक्षणक्षणान्तरोत्पादकत्वा- भ्युपगमप्रसक्तिः स्यात् । ऐवं च मुद्रपदेन विरोधित्वम् विनाशसाहेनुकत्वात् । नापि जनकत्वं पूर्वोकदोषप्रसकेरिति विलक्षणसन्तत्युत्पादे सन्तानोच्छेदे या मुद्रादेरन्वय-व्यतिरेकाननुविधा- नमसक्कितो नान्यादीनां दहनादिकार्ये लोकस्योपादानं भवेत् । न च परमार्थकत्वस्थामावे घटादीनां५ मुद्रादिव्यापारानन्तरमनुपलब्धिर्मवेत् । न च पूर्वसन्तानोच्छेदाद् विलक्षणसन्तानोत्पश्च तदा घटानुपलब्धिरिति वक्तव्यम् विलक्षणसन्तत्युत्पादस्य प्राकनन्यायेनाभावात् पूर्वसन्ततिनियुत्तेरपि विवर्तमानेभ्योऽनन्तरत्वात् तथैवोपलब्ध्यादिप्रसक्त तदा तस्य खरूपक्षतेरमावात् । न च न तदा तस्य स्वरूपप्रच्युतिरुत्पद्यते किन्तु तस्यैकक्षणावस्थायित्वेन तेदाऽभवनमिति नोपलम्मा यता स्वरूपादप्रच्युतस्य नाभवनं नाम किञ्चित् तत्साहायान्युपगमे या कथं न खरूपप्रच्युतिस्ततो-१० ऽर्थान्तरभूतोत्पत्तिमती? अथ स एव न भवति नै तु तस्यापरं सत्त्वम् नै तु तदेवेदं पुना रूपा- भवनमभिधीयते, तत्र च तदेवोचरम् । तस्माद् विनाशहेतुव्यापारानन्तरार) पदार्थस्यासद्यवहार विदधता तयतिरिकार्थान्तरग्रहणमभ्युपगन्तव्यम् न तु तद्ग्रहणमानम् अन्यथा तस्याभावानि- श्येतन्यादिव्यवहितस्य सयवहारनिषेध एव स्यात् नासयवहारप्रवर्तनम् यतो न कश्चिद- भावानिधये तस्वरूपाग्रहणे वानुपलब्ध्योविशेषः येनैकवासद्यवहारप्रवृत्तिः अन्यत्र सयवहार-१५ निषेधमात्रोत् कित्वमावोत्पत्तेः प्राम्भावस्थामावनिश्चय(ये) तदुत्पादककारणोपादानं कुर्वन्त उप- लभ्यन्ते प्रेक्षापूर्वकारिणः। तदुत्पत्तौ च निवृत्तव्यापार विनाशकहेतुव्यापारानन्तरं च स्वरूपा- तिरिक्त पदार्थान्तरमवगत्य शत्रुध्वंसे सुखमाजो मित्रप्रक्षये तु दुःखानुपक्ता उपलभ्यन्ते । न व मित्रसद्भावो दुःखहेतुः प्रतीता नापि शत्रुसद्भावः सुखजनक इति तध्यतिरिक्तोऽभावस्तज- नकोऽभ्युपगन्तव्यः । न च मित्राऽमित्राभावे च न दुख-सुखे विहितोचरत्वात् । न चाभावस्य २० भवितृत्वे भावरूपता अभावप्रत्ययविषयत्वेन भवितृत्वेऽप्यभावरूपत्वात् । यथा हि भवितत्वेना- विशेषेऽपि धेट-पटयोस्तत्प्रतीतिविषयत्वेन तद्रूपता तथा भावाऽभावयोरपि तद्विषयात् पयत्वात्) तद्रूपत्वे न किश्चिद् दूषणमुत्पश्यामः । न वा भावस्य भवने विरोध एव दूपण(णम्) स्वरूपेऽवा. धितप्रत्ययविषये विरोधासिद्ध अन्यथा सर्ववस्तुपु तत्सिद्धिप्रसक्तिः। तेन मुद्रादिव्यापारात् प्राग घटादेस्तचापारानन्तरमेव तस्या उपलब्ध पदार्थात्मभूता प्रच्युतिः । अत एव तसिन्२५ 'गृहीतैव प्रमाणता' इति हेतोरसिद्धतेत्यपि न वाच्यम्, यतः किं घट एवं प्रच्युतिः, उत कपाल- लक्षणं भ(भा)वान्तरम् , आहोस्वित् तदपरं पदार्थान्तरमिति विकल्पाः। तत्र यदि घटखरूपमेव प्रच्युतिस्त परं तत्रामिधानान्तर विहितम् घटस्वरूपं त्वविचलितं प्रतीयते कथं न नित्यम् । अथैकक्षणस्थायि घटस्वरूपं प्रच्युतिरिति न घटस्य नित्यता, नन्वेकक्षणस्थायितया घटस्वरूप न प्रेतीतिगोचर इति कथं तस्य प्रच्युतिः अथ कपालखरूपमेव घटप्रच्युतिस्तथापि प्राकपालप्रादु-३० - . १ नवा-आ० हा० वि० । २-पदे ख-आ०। ३ क्षणे ध-म०। ४ एवं मु-मौ० हा० वि० । एव मु-आ०। ५-शस हे-आ०। ६-क्षणांसंतत्युदसं-हा०। “त्पादयं संतानोच्छे-वि० ।-त्पाद संततोच्छे-आ० । ८ पूर्वसंततिनिवृत्तैर-हा० वि० । पूर्वसंतिनिवृत्तर-आ० । -स्वर-आ० हा० वि० । तदा भ-आ० । ११ न तु त-आ०। १२ ननु तदेवेद पु-आ० । १३-शहेतुा-आ० । १४-हार विदधतां त-हा०।-हार विदधता त-वि० । १५-रमन-आ० हा० वि० । १६ तमामा-हा० वि०। १५-श्वयेत्कन्यादि-आ० । वयेकन्यादि-हा० वि०॥ १८-न यता म कम्चि-आ० । १९-त्रात् किंच भा-मा० ।-त्रा किन्त्व भा-आ० हा० वि०। २० "कच भावोत्पत्तेः प्राग्भावस अभावनिश्चये तदुत्पादककारणा- पादन कुर्वन्तः प्रतीयन्ते प्रेक्षापूर्वकारिणः"-प्रमेयक पृ० १४५ दि० ५० ११। २१-दकार-०। ११ इति प्रद्य-आ० । "ततस्तव्यतिरित्तोऽमावस्तद्धेनुरभ्युपगन्तव्यः"-प्रमेयक पृ० १४५ द्वि० ६०१३। तदेता "स मुद्रा- दिईतुर्यस्य सः" इति तत्रैव टि० १८ । २३-प्यमावाभाव-वि०। २४ घटयोस्त-मा० आ० हा०वि० बिना। १५-स्यये विपेये विरो-हा० वि० ।-यये विपेय विरो-आ०॥ २६ तब मु-हा० वि०। १५-ज्युति प्रच्युतित एव आ० । २८-यि स्व-आ० हा० वि०। १९ "अर्यकक्षणस्थायि घटखरूप प्रवंसः, मा एकक्षण- स्थायितया तपस्याद्यापि अप्रसिद्ध"-प्रमेयक पृ० १४६७०६०१॥ " -- ·३९२ प्रथमे काण्डे- भावाद् घटस्यावस्थितेः कालान्तरस्थायितैव घटस्य भवेन्न क्षणिकता । न च कपालरूपप्रच्यु- त्यभ्युपगमे मुरादिव्यापारानन्तरमपि 'घटस्य सः' इति पूर्ववदुपलब्ध्यादिप्रसङ्ग येतो न मुदरादिना घटस्वरूपं क्रियते खहेतोरेव तस्य निष्पत्तेः। नान्यसती स्वरूपप्रच्युतिरुत्पद्यते तत्र पहेतुव्यापारानभ्युपगमात् यत् तु कपालादिपु मुद्रादिना निष्पाद्यत इति अभ्युपगतम् न तस्य ५विरोधाच हेतुत्वं कुख्यादेरिवेति कयं न प्रागिवोपलब्ध्यादिकं भवेत् अथ स एव न दा न तेन नित्यता न चोपलब्ध्यादिकं स्व(दिकस्ख)कार्यका(कारणम्, नैतदेवम्। यतः 'सन' इति- शब्दयोः किं मित्रार्थत्वम्, आहोखिदेकार्थत्वमिति वक्तव्यम् । यदि भिन्नार्थता कथं न 'न'- शब्दवाच्या पदार्थान्तरममावोऽभ्युपगतो भवेत् । अमिन्नार्थत्वे तु पूर्वमपि न प्रयोगप्रसक्ति, न चानुपलम्मे सति न प्रयोगाभ्युपगम इति वक्तव्यम् यतो व्यवधानाधभावे खैरूपादमच्युतस्य १० तस्यैवानुपपत्तिर्भवेत् । अथ स्वरूपात् प्रच्युतिः कथं न कपालकाले मुन्नादिहेतुकं भावान्तर मच्युतिर्मवेत्। ११] [१ अथ कपालकाले घटविनाशा(नाशान)भ्युपगमे स्वभावत एंव घटस्याविनश्वरस्य परतोऽपि नाशासम्भवतो या खभावो घटस्य प्रथमक्षणात् कियत्कालावस्थानोत्तरकालविनाशलक्षणस्तस्य मुद्द- रादिसन्निधानकालेऽपि भावात्-अमावे धा स्वभावनानात्वा(त्वात) क्षणिकत्वप्रसकेः-पुनरपिताव- १५त्कालमवस्थानमर्नुसूर्य तेनतिन न) नंयमिति घटादेः कौटस्थ्यमसङ्गः। विनाशहेतुख(स्त्व)माव- साकिञ्चित्करतयाऽनपेक्षणीयः न ह्यसौ भावमेव करोति कृतस्य करणायोगात् । न च भावान्तर करोति तत्करणेऽपि भावस्य कि समावमिति तथोपलब्ध्यादिप्रसङ्गात् । न च तस्य तेन सम्बन्धो येन तस्यायं विनाश' इति व्यपदेशमार भवेत् तयोरुपकार्योपकारकभावाभावात् तदभावे च पारमार्थिकसम्बन्धायोगात् । यदि पुनमौवान्तरं विना स्वयमेव क्रियते विनाशहेतुवैक(फोल्यम्, २० स्वत एव तस्य तत्करणसमर्थत्वात् अन्यापेक्षानुपपत्तेः असमर्थत्वेऽन्यसन्निधानेऽपि करणानुप- पत्तेने भावान्तरमपि विनाशहेतुनिवर्त्यम् । अभावकरणेऽपि पर्युदासपेक्षेऽयमेव दोषः । प्रसज्यपक्षे त्वभावं करोतीति क्रियाप्रतिषेधमात्रमेव । तत्र च तद्धेतुरकिञ्चित्कर पवेत्यनपेक्षणीयः स्यात् तस्य नितुकत्वात् खरसतो भवेषभावो भावस पावकोष्णत्ववन्न कालान्तरमावीति, असदेतत् हेतुता साध्यसिद्धः प्रत्यक्षस्य व क्षणिकत्वग्राहकत्वेनाप्रवृत्तेन तत्प्रतिबद्धत्वेन हेतुनिश्चित २५ इत्युक्तत्वात् अहेतुकत्वेऽपि च नाशस्य जन्मान्त(जन्मानन्त)रभावित्वं नित्यस्यापि प्राक् प्रति- पादितत्वात् । न च पावकोष्णत्वदृष्टान्तस्तत्र सम्भवी प्रथमक्षणेऽपि भावध्वंसप्रसक्तः तद्वदे- वेत्ययाप्यमिहितत्वात् । न च क्षणावस्थितिलक्षणस विनाशस्य तदैवेष्टत्वाददोषर, काला- तरस्थायित्वस्यापि खमावत एव सम्भवाद् विशेषाभावात् । तथाहि-ऐतदपि वळ शक्यम्-काला- न्तरस्थायी स्वहेतोरेव भाव उत्पन्न न तद्भावे भावान्तरमेपेक्षतोति)ऽग्निरे(रि)वोष्णत्व इति कि ३०न खत एव स्थिरस्वभावो भावो भवेत् । न चैवं कौटस्थ्यप्रसङ्गा क्षणिकपक्षेऽप्यस्य समानत्वात् । १-जलादि-मा०। २ यतो मु-आ० हा० वि० । ३ कुतश्वादेरवेति आ० । ४ कथं प्रा-मा० मा० हा० वि० विना। ५-ध्यादिकं खका-वि० । ६ तदा न तेन न नित्यता न चोपलध्यादिक भवेत् अथ स एव न तदा न तेन न नित्यता (तेन नित्य-मां०) न चोपलब्ध्यादिक खका-मा० मा० हा. । न बो-हा। रणे नै-हा० । न नम्-आ०। १० सति तत्प्र-आ. हा० वि० । "न चानुपलम्मे सति नप्रयोग इत्समिधातव्यम्"-प्रमेयक पृ० १४६ प्र० ६०३। ११ "खरूपादप्रच्युतार्थस्य अनुपलम्मानुपपत्ते "-अमेयक० पृ० १४६ प्र० ५० ४ । खस्मात् "पृथवुनोदरादे." दि० ९ । अर्थस्य "पटलक्षणस्य टिक १०। १२-पाप-आ० हा० वि० बिना। ११-तुक मा आ० विना । १४- गमे श्व ख-आ०। १५ एवं घ-०। १६-स्था मनु-आ०। १५-नुभूयं ते-आ० हा०। १८-य ते त नष्ट-आ० । १९-ध्यमिति वे घ-हा० वि० । २०-क्षणो न मा०। २१-नर्भवा-आ० हा० वि० विना। २२ समायमे-हा- 1 खमा- घमे-वि० । २३-पक्षेपिऽयमे-मा० । २४ तस्यानिहेतु-हा० । तस्यानिहेतु-वि० । तस्यानिहेतु- आ० । २५-चत्त मावस्य आ० कि०। २६-पि वा ना-आ० हा०वि०। २५-सन ज-आ० हा० वि०॥ २८-स्चात्वदो आ० हा० वि० विना। १९. शक्यते हितत्राप्येवं वातुम् कालान्तरस्थायी खहेतोरेव उत्पनो भावो न, तनावे भावान्तरमपेक्षते अमिरिव उष्णत्वे"-प्रमेयक० १० १४६०५०६।३०-मपेक्षितो-आ०। १-भावो भवेत् मा०। - ·नयमीमांसा ३९३, तथाहि-क्षणमपि खरसत एवं स्थानोः कल्पान्तरस्थायित्वमपि कि न भवेत् अन्यथा अग्निरिव गौत्ये न क्षणमपि स्वयमस्यास्रो स्थायिता युक्तिमती । विनाशहेतुपक्षनिक्षिप्तश्च विकल्पो भावो. त्पत्तिहेतावपि समानः । तस्या(तथा)हि-उत्पत्तिहेतुः स्वभावत एव भावमुत्पित्सुमुत्पादयति, आहोखिदनुत्पित्सुम्? प्रथमपक्षे विफलता तद्धेतोः। द्वितीयपक्षेऽप्यनुत्पित्सोरुत्पादने वियस्कुसुमा- देरप्युत्पादनमसङ्गः । खहेतुसन्निधेरैवोत्पित्सोरुत्पादनान्युपगमे विनाशहेतुसन्निधाना विनाशहेतु-५ विनश्वरं विनाशयतीत्यभ्युपगमनीयम् न्यायस्य समानत्वात् स्वयमेवोत्पित्सोस्तत्कृतोपकाराभावात् सम्बन्धाभावतो व्यपदेशामावतोऽपि(भावोऽपि) समानः एवं च प्रयोजनामावाद् भावहेतुर्भाव नोत्पादयतीति नाप्यभावं भावयतीति कथं नाकिञ्चित्करत्वम् ? अभाव भावीकरोति इति चेत् । नन्वेवं हेतुर्विनाशहेतुर्भावममावीकरोतीति तुल्यम् । यदपि 'स्वकारणादुत्पत्तिरात्मलामो धर्मो यस्योः सा (यस्य स) स्त्रोत्पत्तिधर्मा त यदि स्वहेतुर्नोत्पादयति तदा विरुद्धममिधानं स्यात्' इत्याद्युक्तं तद् विना-१० शहेतावपि तुल्यम् । तथाहि-विनाशकारणाद्विनाश आत्मप्रच्युतिलक्षणो धर्मो यस्य तं यदि विनाशहेतुर्न विनाशयति तदा विरुद्धामिधानमित्याद्यपि कथ(थ) न समानम् । यदपि उत्पत्तेः माग उत्पत्तिधर्मिणोऽसत्वात् किमुत्पत्तिधर्माणमुत्पत्तिहेतुरुत्पादयति, आहोखिद् अनुत्पत्तिधर्माणम् इत्यादिविकल्पानुपपत्ति तदपि विनाशहेती समानम्-मागभाववत् प्रध्वंसाभावस्यापि भवन्मतेना- भावात् कथं तत्रापि विकल्पोत्पत्तिः येषां च न घटनिवृत्तिः कपालखरूपादन्या तेषां कथं न १५ कपालहेतुर्घटध्वंसहेतुर्भवेत् । अथ कथं कपाललक्षणस्य वस्त्वन्तरस प्रादुर्भावे 'घटो विनष्ट' इति व्यपदिश्यते? नैप दोपः, मुद्रादेर्घटस्यैव कपालभावाद् घटो विनष्ट' कथं स एवान्यथा भवतीति चेत्, नन्वसत् कथं भवतीति समानम् । अथ प्राग घटादिकमसत् सद् भवत्युत्पत्तिसमय इत्य- विरुद्धम्। नन्वन्यदा घटा सन्' कपालीभवति इत्यविरुद्धमेव । कथं तस्यैव तदन्यत्वमिति चेत्, यथा संवेदनस्यैकस्य प्राह्यग्राहकाद्याकारंमेदः यथा ह्यरूपेणानेकमेव(क) भवन्न विरुध्यते इत्यस-२० कृदावेदितम् तेनै निवृत्तिः कारणस्य कार्यात्मना परिणतिरेवाभिधीयते तथा च घटप्रच्युतेः कपालस्वरूपत्वे कुतः क्षणिकत्वम् । अथ भावान्तरं घट-कपालव्यतिरिक्तं घटप्रच्युतिः, नन्वेवमपि तेन सह घटस युगपदवस्थानाद्यविरोधात् कथं तत् तत्प्रच्युतिः। अथ कपालमन्यभावोपलक्षणम् तेन घटक्षणस्यान्यस्य प्रादुर्भाव पूर्वस्य व प्रध्वंसा सदृशापरापरानुभवश्च दलितपुनरुदितकररह- निकरादिष्विव स एवायम्' इत्येको(का)ऽध्यवसायोदयः। नन्वत्रापि कि स एव पदार्थात्मा प्रतिभाति, २५ आहोस्थित् तत्प्रतिसमयमन्यान्यसंवेदनेऽपि सादृश्यादेकत्रम्मान्तिरिति नात्र निश्चयो बाधकानुत्पत्ती दर्शनस्य वितथत्वात् सिद्धः११] नच क्षणक्षयव्यवस्थापक्रमनुमानमेकत्वाध्यवसायि दर्शनस्य वाधकम् अनुमितेरध्यक्षवाधकत्वेनाप्रवृत्तेस्तस्यास्तत्पूर्वकत्वात् यतोऽध्यक्षावगतं प्रतिवन्धमाश्रित्य पक्षधर्मता- दर्शनवलाद्नुमितिदयति अनुमानादविनाभावावगमेऽनयस्थाप्रसक्तेः । न च स्थायितादर्शनमनुः मानेन बाधितत्वानाध्यक्षतामनुभवतीति वाच्यम्, क्षणक्षयानुमानमध्यक्षेण वाधनादनुमानं न न) ३० भवतीत्यपि पर्यनुयोगस्य तुल्यत्वात् । अतः स्थायितादर्शनं क्षणक्षयग्राहिणा परेणाध्यक्षेण बाधकेना. ध्य(नानध्याक्षीकर्त्तव्यम् क्षणक्षयनिर्भासविरहेण तस्य () अन्यथा तेन सह विरोधासिद्धः । ततः प्रतिक्षणमेदावमास्येवाध्यक्ष नित्यताध्यवसायिदर्शनस्य वाधकं नान्यत् । न च प्रतिक्षणविशयम- तावमास्यध्यक्षमनुभूयते, स्थिरस्थरावमासिनोऽध्यक्षप्रभवस्य संवेदनस्य सर्वदोपलक्षणत्वात् । अथ प्रत्यक्षेऽपि वाधकेऽभ्युपगम्यमाने द्वयोरपि दर्शनयोः परस्परप्रतिहतिद्वारेणीनध्यक्षता कस्मान्न भवति ३५ येनैकमेवानध्यक्षीभवति, नैतदेवम्। अतुल्यत्वात् दुर्यलं हि बलवता प्रतिहन्यते रजतदर्शनमिय - १ "तथाहि-उत्पादहेतुः खमावत " इत्यादि-प्रमेयक० पृ० १४६ ५० ५० ११ । २-प्य भावयती-आ। -सा सा हा० वि०। ४-या वि-आ० | ५ धर्मोप्यस्य हा० । येषां न च ध-आ० दा० वि० । -पादेन्या मा० आ० वि० विना। ८-स्य ग्राहकाद्या-हा० ।-स्य श्रीकाद्या-आ० । -हेतुमे-वि० । १० नन निवृत्तिः भा० मा० ।-न विवृत्ति हा० । वि० सं० । ११ “युगपदयस्थानाविरोधात कयं तत् तप्रध्वंस"-प्रमेयक० पृ० १४६ प्र० ५० ५। १२-क्षणस्यान्यमा-पा० ।-क्षणान्यस्य प्रा-आ० मा । १३-परानु-आ० । १४ नत्तत्रापि हा० । नतत्रापि पि० । न त्रापि आ० । १५-कन्यं आ-हा। १६-नाथन-आ01 }-क्षयि मा-म० मा०1 १८ तत म-भा० । तत्र म-आ. हा० वि० । १९-मा सेवा-हा० । १०-पाध्यक्ष-ऑ० हा० वि० । -- ·३९४ प्रथमे काण्डे शुक्तिकादर्शनेन यलवता रजतदर्शनमया मयथार्थ)क्रियाकार रूपापमासि दुर्वलमनध्यक्षीक्रियते । नच लूनपुनर्जातकेशादिष्वपि प्रत्यमिनाक्षानोदया(याद) स्थायिताप्रतिपत्तिः सर्वत्रालीका, न दृष्टान्तमात्रादर्थसिद्धरमावा अन्यथा हेतूपन्यासस्य वैफल्यापत्तेः । हेतुपयोगितयैव निदर्शनस्य परैः साफल्यान्युपगमात् । आह च-"स एवाविनामावो दृष्टान्ताभ्यां दर्यते। ] इति । यहा लूनपुनर्जातशिरसिजादिष्वपि प्रत्यभिज्ञानात् एकता भवतु अप्रध्वस्तः केशादिः कथं प्रत्यभिज्ञायते ? नन्वेवं ध्वस्तेऽपि शिरोरुहनिकरादी समानम् । अथा ध्वस्ते तत्र पुनदर्शनात् ते एवामी केशाः' इत्येकताप्रतीत्यनुभवात् प्रत्यभिज्ञानम्। ननु ध्वस्तेष्वपि तेपु पुनदर्शनाद तुल्यप्रमाणादियोगेन्वेकताप्रतिपत्तिदर्शनात् कथं न प्रत्यभिज्ञानम्। तस्माद् ध्वस्तोदितेष्वपि शिरसिजादिषु प्रत्यमिक्षानादेकत्वं कस्यचित् रूपस्याभ्युपगन्तव्यम् । अथ दलिताध्यवसायी १०प्रत्यय(यः) स्थायिताध्यवसायिता(यिनी) प्रत्यभिज्ञां वाघत इति न तेवकता, न मिन्नकालेन दलितकेशाध्यवसायिप्रत्ययेन प्रत्यभिज्ञाया घाघायोगात् अथवा लूनपुनर्जातकेश-नखादिमेदामेदा- ध्यवसायादुमयतेवास्तु स्तम्मादिषु तु विशददर्शनावमासिपु क्षणक्षयविकला स्थायिता प्रतिभातीति तेषां स्थिररूपतैवास्तु । पंथ कर्य प्रत्याभिशा प्रामाण्यमनुभवति ? कारणदोपाभावात् पाधारहितापूर्वार्थप्राहित्वा । १५वदुक्का- "तत्रापूर्वार्थविज्ञानं निश्चितं वाधवर्जितम् । अदुएकारणारब्धं प्रमाणं लोकसम्मतम् ॥ [ इति। प्रथमदर्शनानधिगतां स्थायितां प्रत्यभिज्ञानमध्यवस्यति विश्वासादिव्यवहारप्रवर्तिका चेति कथं न प्रमाणम् ? ने चाचदर्शनमेव स्थायिताध्यवसायात् उत्तरकालभाविनो नित्यताप्राहितया २०व्यवस्थाप्यत इति आद्यदर्शनगृहीतां नित्यतामध्यवस्सत् प्रत्यभिशाक्षानमपूर्वार्थाधिगन्तृत्वाभावान्न प्रमाणम् यत एवमाघदर्शनावसेयमेव नित्यत्वमिति कथं क्षणक्षयिता भावानाम् ? न चाध्यक्षा- नवतारे प्रतिक्षणध्वंसितायामनुमानमपि प्रवृत्तिमासादयतीत्युतम् । किञ्च, स्वभावलिङ्गप्रभवमनु- मानं क्षणक्षयितां भावानामवगमयति इति पराभ्युपगमः । न चाध्यक्षगृहीतं प्रतिक्षणध्वंसित्वम् येन स्वभावहेतुस्तत्र व्यवद्वतिसुपरचयति यथा शिशपा विशददर्शनावमासिनि तरौ वृक्षत्व २५व्यवहृतिम् प्रत्यक्षप्रतीत एवार्य स्खभावहेतोर्व्यवहृतिप्रदर्शनफलत्वात् । न च विद्युदादी सच्चा-क्षणिकत्वयोरण्यक्षत एवं प्रतिबन्धग्रहणादन्यत्रापि शब्दादौ सत्तोपलभ्यमाना क्षणिकत्व मवगमयति, जातरूपे सत्तात शुक्लतानुमितिप्रसक्तः । अथ हेमाकारनिर्मासिदर्शनं शुक्लताप्रसा- धकमनुमानमुपैहन्तीति न तत्र शुक्लवासिद्धि, नन्वेवं स्तम्मादौ क्षणिकतामुल्लिखन्तीमनुमिति 'स पवायम्' इत्यमेदप्रतिमासोऽपहन्तीति कुतः क्षणिकतासिद्धिः? अथ प्रत्यमिक्षा मिन्नेष्वप्यमेद- ३० मुल्लिखन्ती दलितपुनरुदितकरमहादिष्पलभ्यत इति नासावेकवे प्रमाणम् तर्हि कामलोपहतदशा धवलिमानमाविनाणेषु पदार्थेषु कनकाकारनिर्मासिदर्शनमुदेतीति तत् पीतेऽपि न प्रमाणतामा- सादयेत् तथा च शुलवानुमानस्यापि कुतो वाघाप्रसति ? अथ शुक्लताप्रसाधकस्यानुमानस्यान्यथासिद्धत्वात् युकं प्रत्यक्षयोध्यत्वम् तस्यानन्यथासिद्ध- त्वात् । न हनुपहतेन्द्रियस्य पीतावमासि दर्शनं पीतार्थव्यतिरेकेण सम्भवति कनकादौ तु शुक्लता- ३५प्रसाधकमनुमानमन्यथासिद्धत्वात् अध्याविरोधे न तद्विपरीतार्थसाधकं युक्तम् । स्तम्मादौ तु नित्यवावेदकस्याध्यक्षस्य कुतश्चिद् भ्रान्तिकारणादन्यथासिद्धत्वेनानन्यथासिद्धानुमानवादकत्वमयु. १-मथार्थ-मा०। २-शानोद-आ० । ३-का, त, ह-मा० मा०। ४-समिक्षानं वा-० हा. वि०। ५-कता, मा मि-आ. वि.। -यमिक्षया मा०। -खादिमेदाध्य-आ० हा० वि० विना । "क्षणक्षयवादी स्थिरतावेदकप्रत्यभिज्ञावादिनं प्रत्याह-पृ० भा० टि०। ९ "आचार्य."-वृ० टि० ११०- उक-बाल बा० । ११-यादिव्य-वा. या० । १२ न वादिद-बा० बा० । १३-प्य इ-पा० बा० । १४-कम् ख-चा० या० । १५ "खमाबहेतू स्वयतीति योग.'-१० म. टि० । १६ प्रतिविम्या-चाबा। १४-पहरन्तीति वा० चा० । १८-त्यमेद-प्र-पा० वा० -पाधत्वम् अ० प्रा० ।' ६०-शविरोधिन वृ० वा. या विना।

·नयमीमांसा 1 कम्। तथाहि-सति प्रतिवन्धग्रहणेऽनुमितिप्रवृत्तिः प्रतिवन्धग्रहणं च साध्यव्यतिरेकेण साधनस्या- भवनज्ञानम् तदेव चाऽनन्यथासिद्धत्वं तस्योच्यते अत एवानुमानस्य प्रामाण्यमपाकुर्वता तर प्रतिबन्धप्रसाधकप्रमाणस्याप्रामाण्यमुपदर्शनीयम् यतः प्रतिवन्धासिद्धितोऽनुमान प्रामाण्यापार्कि येत । तथा चोकं न्यायविदा-"लक्षणयुक्त बाधासम्भवे उल्लक्षणमेव दूषितं स्यात् । इति । नित्यताप्रसाधकस्य त्वध्यक्षस्य आस्तामनुमानेन तुल्यकक्षत्वम् तत्प्रतिबन्धप्रसाधनाप्य-५ तुल्यकक्षतैष । तथाहि-क्षणक्षयविपरीतनित्यत्वलक्षणार्थमन्तरेणानुपजायमानमध्यक्षं तथाभूतमर्थ व्यवस्थापयत् क्षणिकत्वानुमानवाधकमुच्यते । न चाध्यक्षावसेयं नित्यत्वं वस्तुनो व्यवस्थापयितुं शक्यम् यतः पूर्वापरकालताविष्टमध्यक्षावसेयं तच्च न घस्तुधर्मा वर्तमानकालं हि वस्तु पूर्वापरकाल- भावित्वं च वर्तमानवस्तुविरुद्धत्वात् न तद्धर्मत्वेनावस्थापयितुं युक्तमिति प्रस्यमिशाप्रमेयस्य यथाप्र- तीत्यसम्भवात् वाधकप्रमाणेनाप्यतुल्यकक्षत्वात् तदाहिणोऽध्यक्षस्य कुता क्षणक्षयानुमानवाधकता१९० विपर्ययस्य प्रमाणेनात्र विपये निश्चितत्वात् । [१ न च मूलवाधकत्वेन अनुमानस्यानुभव आशङ्कनीया प्रत्यक्षामासस्य कस्यचिद् वाधनाव उत्पलपनशतव्यतिमेदाद्यध्यक्षवाधकत्वेनानुमानस्य प्रवृत्तावपि यतो नोच्छेदः एवमेत्रापि इति न कश्चिदोषः अत एव सर्वत्र प्रत्यक्षं विरोधि बाधकमनुमान तु तद्विरोधौद् वाध्यमेवेति नियमाभावात् निराकृतम् !] इतरेतराश्रयत्वमपि नानाशङ्कनीयम् प्रत्य- साभासत्वे अनुमानं वाधकम् अनुमानप्रामाण्यात् प्रत्यक्षस्याभासतेति यस्मानानुमानप्रामाण्य-१५ मध्यक्षामासनिवन्धनम् किन्तु प्रतिवन्धप्रसाधकप्रमाणनिमित्तं तत्त्रामाण्यमिति कुत इतरेत- राश्रयत्वम् ? असदेतत्, यतो यद्यपि परिच्छिद्यमानस्य वस्तुनः पूर्वकालतापि निश्चीयते तथापि नावस्तुधर्मग्राहकमध्यक्षमिति कथं तद्विषयस्य यथाप्रतीत्यसम्भवः। तथाहि-तस्य पूर्वकालसम्य- न्धिता स्वरूपेण गृह्यते नेदानीन्तनसम्वन्धितानुप्रवेशेन तेनेदानीं यद्यपि कुतश्चिनिसिचात् तस्य पूर्वकालादित्वमवसीयते तथापि तबाहकमध्यक्षं कथं न वस्तुग्राहकमिति कुतः तस्यामामाण्यम् १२० यदि ह्यविद्यमानं पूर्वकालादित्वम् विद्यमानं वा वर्तमानौरोपेणाध्यक्षमध्यवस्पेत् तदा भवेदस्यायथा. थेग्राहित्वाद् अप्रामाण्यम् एतच नास्तीति कुतोऽस्याप्रामाण्यप्रसति ? न च सन्निहितविषयवलोत्पन्याऽविचारकत्वादध्यक्षेण पूर्वकालसम्बन्धित्वं परामर्शमशक्यम् यतो यद्यप्यतीतकालत्वमसन्निहितं तथापि सन्निहितविपयवलादुपजायमानमध्यक्षं वर्तमानवस्तु नस्तनिश्चिनोत्येव यथा अन्त्यसयेर्यग्रहणकाले 'शतम्' इति प्रतीतिः क्रमगृहीतानपि सहयेाँन् ।२५ न चैपा अनिन्द्रियजा इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधानात् । नायनर्थजा सन्निहितान्त्यसङ्ख्येयज- न्यत्वात् । न चैकावभासिनी एकातिपत्तिसमये 'शतम्' इत्यप्रतिपत्तेः अन्यथा प्रथमव्यक्तिमति- भाससमय एवैषी भवेत् । न चाप्रमाणमेषा वाधकामावात् । घटाद्यध्यक्षेण तुल्यत्वात् नास्या वि- कल्पमात्रता । तसात् यथा अन्त्यसङ्ख्येयप्रतिपत्तिसमये प्रागवगैत () तोऽपरिच्छिद्यमानायोपयोग तविशिष्टप्रतिपंचौ तथा प्रत्यभिज्ञावसेयवस्तुपरिच्छेदसमये पूर्वकालभाविताया अस्मि । न च३० विशिष्टपतिपत्तिकाले सहयेयानां विद्यमानता पूर्वकालतायास्तु तद्वैपरीत्यमिति न तनोपयोगः यतोऽगृह्यमाणानां तत्कालविद्यमानता नोपयोगिनी यत्र चान्त्यसूयेयग्रहणसमये पूर्वावगतसल्येयाना- मभावस्तत्र यथा तेषामुपयोग तथा पूर्वकालादिताया अपि तदविशिमाया उपयोगो भविश्य- तीत्यनवद्यम्। 0 -हणं सा-पा०या००३ नमा-आ०३-बन्धसाचा वा०1४-कप्रामाण्यस्यामाचा वा० ।५-कि येत् । भा० ।-क्रियते । वा वा० मा०। ६ "लक्षणयुके वाधासंभवै ताक्षणमेव दूषितं स्यात् इति न्यायात्”-प्रमेयक पृ० १७५७०६०४ । ७ नित्यं वस्तु-८० 1. "हि युगपल्लेदपाहि प्रत्यक्ष विपरीतग्राहिणाऽनुमानेन वाध्यते"- मा०मा० टि० । ९-मन्यत्रापि वृ०० वा० वा० मा० मा० विना। १० "परगदितम् मा० दि० । "परविदितम्" -० टि०। ११-चांदवा-आ० । १२-नारोपणा-आ० हा० वि० । १३-लम-51 १४-मानं व-आ० । १५ "अतीतकालत्वम्-१०'टि० । १६-यमन-हा० वि० । १७-तमपि प्र-२० । '१८ निश्चिनोतीति योगः। -वृ० मा० मा ठि०। १९ भासम-आ० । २० शतम्' इति प्रतिपत्ति -मा० टि० । “यथा एषा एकमेव गृह्णीयातू"-१० दि । '३१ गतंत-आहा० वि० । १२-दा अपना वा० । दाप-आ० हा० वि०। १३ शतम्' इत्येवमायाम्"-५० भा०मा०बि० ॥ १४ यतो गृ-० ० विना । २५-पि विशि-आ० हा वि० ।

·३९ प्रथमे काण्डे- अथापि स्यात् वर्तमानतापरिच्छेदसमये तदभावनियतभावत्वात् न पूर्वताऽवगतिमीषानाम् नौलपरिच्छेदे पीतादीनामिव । तथाहि-नीलपच्युत्यविनाभूतत्वाद पीतादीनां नीलपरिच्छेदकं प्रमाणं तटाच्युतेरिव तदविनाभूतपीतादिव्यवच्छेदं कुर्चदेवे तत् परिच्छिनत्ति तइद् इदानीन्तनप- वार्थपरिच्छेदाय प्रमाणं प्रवृत्तं तत्प्रच्युत्यविनाभूतानां व्यवच्छेदकम् वर्तमानश्च समयस्तमेच्यु- ५त्या विरुद्ध इति तधातावप्यतीवानागतो तेन विरुद्धाविति तंदवच्छिन्नस्यापि भावस वर्तमानाय. च्छिन्नेन सह न समावेशा तयोः परस्परपरिहारत्वेन विरोधात् तेन वर्तमानसम्वन्धिताग्राहिणा प्रमाणेन तत्प्रच्युत्सविनाभूतव्यवच्छेद्यस्य व्यवच्छेदमकुर्वाणेन वर्तमानसम्बन्धित्वमेव न परिच्छिन्नं भवेत् ततः पूर्वापरसमयसम्बन्धिनोन नावे यन्नानाभूतानामेकत्वग्राहि प्रमाणं तस्यै अतलिस्तर- हणरूपत्वात् अप्रामाण्यम् अत एवैकत्वाध्यवसायस्य सदीपरापरेत्यादिनमनिमित्तानुत्पादः परि- १० गीयते, असदेवता यतो नैकत्वेन निश्चीयमानस्य परस्परविरुद्धकालादिव्यवच्छेदात नानात्वम् छन-कुण्डलाधवच्छिन्नस्य देवदत्तौदेरिव । नव देवदत्तादेः सहमान्यनेकविशेषणावच्छिन्नत्वादे- कत्वम् तदभावनियतमावलक्षणस्य विरोधस्य सह सम्भविनामपि भावात् ततो विरुद्धावच्छिन्नस्य नानात्वे देवदत्तस्यापि नानात्वप्रसक्ति । न च देवदचादेरेकस्य कस्यचिदभावात् तन्नानात्वासक्तिः न सौगतपक्षे दोपायेति वाच्यम् एकप्रतिमासवलात् देवदचादरेकत्वसिद्धेः अन्यथा नीलसंवेदन- १५स्यापि स्थूलाकारावमासिनो विरुद्ध दिक्सम्बन्धात् प्रतिपरमाणुभेदमसक्तः तन्वयवानामपि पट्टयो- गात मेदापत्तितोऽनवस्थाप्रसके प्रतिभासविरतिलक्षणोऽप्रामाणिका शून्यता भवेत् इति सर्वव्य- वहारविलोपः । न च च्छन-कुण्डलादेरिन्द्रियावसेयवस्तुव्यवच्छेदकत्वेन इन्द्रियजप्रतिपत्तिविषयता सनिहितत्वेन युक्ता पूर्वापर्यदित्वस्य तु वर्तमानकालावच्छिन्ने वस्तुन्यसन्निधानात् कथं तदाहि. शानग्राह्यता युक्तेति वक्तव्यम् यतो यथोऽन्त्यसयेयकाले पूर्वसरबेयानामसन्निधानेऽपि इन्द्रि- २०यजप्रतिपत्तिविषयता तथा पूर्वापरकालभाविताया अपीत्युक्तं प्राक् । अथवा तदेवेदम्' इति शान- स्याऽनिन्द्रियजस्वेऽप्यलिडेजस्य प्रामाण्यमभ्युपगन्तव्यं वाधारहितत्वेन अनेन प्रतीयमानस्य वस्तुनः पूर्वापरकालमाविता पूर्वापरदर्शनकर्मती चावसीयत इति वाभ्युपगन्तव्यम् अन्यथाऽनक्षालिङ्गप्रत्य- यस्य निश्चयात्मनो वाधारहितस्यैवंजातीयस्य कस्यचित् मामाण्यानभ्युपगमे अक्षजस्य सन्निहितार्थमा- प्रवाहित्वेन लिङ्गाजय चानवस्थाप्रसक्तितः सकलपदार्थाक्षेपेण प्रतिवन्धवाहकत्वायोगात अनुमान- २५ प्रवृत्तरमाव इति कुतः क्षणिकत्वादिधर्मसिद्धिः। यथोक्कविकल्पस्य च प्रामाण्ये कथं न क्षणक्षया- तुमानवाया? भवतु धा मत्समिशाशानस्य तदामाससमानत्वात् क्षणक्षयानुमानावाधकत्वं तथापि स्मृत्याय- व्यवहिताक्षप्रभववर्तमानतासम्बद्धस्वविषयपरिच्छेदकावभासवाधितत्वात न क्षणक्षयानुमानस्य स्वविषयव्यवस्थापकत्वम् यतो न भवन्मतेन नीलादिनिसमानकालभावी जनकत्वेन व्यवस्थितः ३०वर्तमानहानसत्तासमयात् जनकत्वेन तस्य प्राक्कालमावित्वान्युपगमात् जनकश्च शानविषयः परम- वेन तस्य वर्तमानसम्बन्धित्वावगमे क्षणद्वयावस्थितत्वेन ग्रहणात कथे नाक्षणिकत्वमहणम् तथाहि पतनाहिज्ञानमुपजायमानमेवंविषयमवभासयति नायंसम्प्रत्येव नीलार्थ अपितुमागासी' इति । यतश्चक्षुरादिन्यापारोद्भूतप्रतिपत्तिमेवर प्रादुर्भूतप्रादुर्मवत् (१) घटविषयत्वेन सुप्रसिद्ध एवं उत्पद्य । १ "वर्तमानता"-३० मा० वि० । ३ पूर्वमाव-आ० । “यथा नीलप्रच्युतेर्व्यवच्छेदं कुर्वन् मीठ परिच्छिनत्ति संथा नीलप्रव्युत्पविनाभूतपीतादीनाम(मपि) व्यवच्छेदं कुर्वदेव तत् परिच्छिनत्तीति"-० टिक। -भूतपीतादेयं / चच्छेदम् इति सुचाए। ५-च तस्य तत् मा०। । "नीलम्"-वृ० मा टिक। . "श्र्वमानत्वप्रच्युत्या"-बुक दि.1 . "वर्तमानप्रच्युतिव्याप्तौ"-० टि.। तदविच्छि-५० ल० पा० धा० विना। १०-स्य त-स० । ११-शापरेत्या-न। १२-वादि स-मा० हा०वि०। १३-यतं मा वा० धा० । १४-प्रणतापरादव- बाबा०1 १५-गाऽप्रमा-मा० मो० विना। १६ विशेषत्वेन" मा०टिल विशेषकत्वेन" वृ० टि० । १७ -रादेवास्य तु ०।-पदि तुव-पा० वा० । १८-स्तुस-० हा० वि०। १५-थान्तस-भा०मा० । २०-इस बाबा । ११-कर्मदर्शनकर्मता वा० वा० । १२-तावा-वा० बा० । १५-सपा-०। ३४-मासमा-50,5० मा विना । .१५-त्वात् वन आ० । १६-लादिक्षा-वा० वा० । २७-या जन-पा० पा०। १८-हि अत-हा०वि०। १९-पारोदरप्रवा० मा । ।

·नयमीमांसा - मानविषयावगमस्वभावप्रतिपतेः तद्विपरीतार्थालम्बनाप्रतीतिः अपरैव लोकेनानुभूयते । न चैकस. खानेपूर्वसन्तानव्यावृत्तिनिवन्धनाऽपरसन्तानोत्पत्तिनिवन्धनोऽयं प्रतिपत्तिमेदा क्षणिकत्वसिद्धावे- तद्ववनस्य घटमानत्वात् तत्र घाद्यापि विवादात् । न च जनकोऽर्थो वर्तमानकालतया नाक्षसविदि प्रतिभाति किन्तु तस्यां तत्समानकालमा याकारस्तेनाधीयते तस्य तथावमासात् वर्तमानार्थाव- गम ईत्युच्यते शानकाले पहिरवभासमानस्य नीलादेर्शानाकारतयाऽसिद्धेरन्यथाऽन्तरवमासमानस्य५ मुखादेरण्याकारताप्रसक्तिः इति ज्ञानसत्तैवोत्सीदेत् । निराकरिष्यते च साकारता भानस्य ।न वार्थस्य ज्ञानजनकत्वे अवगते क्षणन्यस्थायित्वमर्थस्य सिध्यति तदेव तु तस्यावगन्तुमशक्यम् ।तथा- हि-न तावत् तदवमासिना ज्ञानेन तस्य जनकताऽवगन्तुं शक्या तेन तत्स्वरूपस्यैव ग्रहणात्, जनकता तु तयानहेतुत्वम् न तत् तेन परिच्छेत्तुं शक्यम्, नापि तदवमासिना ज्ञानान्तरेण तस्थापि तत्तुल्यत्वात् अतत्प्रतिभासिनाप्यतहणस्वभावत्वात् न तजनकतापरिच्छेदः तत्स्वरूप-१० प्रतिमासे हि 'इदमलादुत्पन्नम्' इत्यवगन्तुं शक्यं नान्यथेति वक्तव्यम् यतो देवदत्तावमासिनो मानस्य तद्देशदेवदत्तसविधेः प्रागभावमवगत्य तद्देशसन्निहितदेवदचावमासोदये तस्य तदन्यय. -व्यतिरेकानुविधायित्वमवगतं तजन्यता तस व्यवस्थापयति अन्वय-व्यतिरेकावगमनिवन्ध. नत्वात् तज्जन्यतावगतेः अथवा कार्यव्यतिरेकाचक्षुरादेरिव विषयस्यापि तजनकत्वमवसीयते केवलं चक्षुरादेविशिष्टज्ञानव्यतिरेकेण जनकत्वावधारणेऽपि खरूपाप्रतिमासादतीन्द्रियत्वम् विष-१५ यस्य पुनः कार्यव्यतिरेकादवगतस्य जनकत्वेन तत्स्वरूपावभासात् तदध्यक्षता । नहीन्द्रियज्ञान- विषयत्वव्यतिरेकेणान्यत् प्रत्यक्षलक्षणमिति विषयस्य तजनकत्वे स्थिते वर्तमानवाग्रहण एवं तस्वाक्षणिकत्वग्रह इति तेन तद्विरुद्धानुमौनवाया। अथ वर्तमानाविभासिनाऽध्यक्षेण न पाक- नक्षणमाविनोऽर्थस्य जनकत्वनिश्चयः तस्यानुमानगम्यत्वात् तेन ज्ञानोदयात् प्रागर्थप्रतिपत्तिरतु- मानफलम् जनकत्वात् ज्ञानसत्तातः प्राग्मावो विषयस्यान्यकारणस्येव इति कथमनुमानवाधारक वर्तमानावमासिनाऽध्यक्षेणेत्युच्यते, असदेतत् । यतो न जनकत्वमनुमानगम्यम् तस्याध्यक्षाविषयत्वे तत्प्रतिवद्धत्वेन लिङ्गस्यानिश्चयादनुमानगम्यताऽपि न भवेत् तत् कुतो ज्ञानार्थव्यतिरिक्तस्यापि वस्तुनो जनकत्वमनुमीयेत? तत् मानसाध्यक्षगम्यम् अहाख्यप्रमाणगम्यं वा अभ्युपगन्तव्यम् । यच 'जनकत्वात् कार्यसचातः पूर्व कारणसत्तेत्यनुमानगम्यत्वं जनकस्य' इत्युक्तम् , तदपि परि- हतमेवः यतः एका भावावगमपूर्विका चक्रमूर्द्धव्यवस्थितघटप्रतिपत्तिः अपरा प्रदीपादिव्यापार-२५ प्रमवा तेदनवगमपूर्विका यया स्वविषयपरिच्छेद एवं क्रियते-न सम्प्रत्येवायं भावः अपि तु मागा- सीत्' इति अतीते च क्षणेऽशव्यापारः शतादिप्रतीत्या प्रदर्शितः। यदपि न गृह्यमाणस्य ज्ञान- समानसमयस्य जनकता जनकस्य च क्षणिकत्वेन वर्तमानतयाऽतीतस्य न प्रतिभासः इति समा- रोपिताकारग्राहि सर्वमेव शानम्' इत्युच्यते, तदप्यसारम् । नील-द्विचन्द्रशानयोरविशेषप्रसके । न च वाह्यार्थवादिना तयोरविशेपोऽभ्युपगन्तव्या प्रमाणाऽप्रमाणपविभागप्रलयमसन न चानन ३० न्यायेन विज्ञाननय पवावतार्यत इति वक्तव्यम् तस्य नित्यमानत्वात् । न च भानाऽर्थयोरेक- सामग्रीजन्ययोः सहमावित्वेन वर्तमानग्रहणं आणिकत्वेऽपि वैभाषिकमताश्रयणेनाभ्युपगन्तव्यम् क्रियानियमस्य कर्मशकिनिमित्तत्वेन व्यवस्थापितस्याभावप्रसक्तेः। भवतु वाऽनुमानात् प्राक्तनक्षणे सत्ताप्रतीतिस्तथाप्यनन्यथासिद्धेनौनेनान्यथासिद्धस्य क्षणक्षन यानुमानस्य बाधनात् कुतस्तत्सिद्धिः । न च क्षणक्षयानुमानस्यान्यथासिद्धत्वासिद्धिर्चाधकप्रमाणव-३५ लात् सत्ता-क्षणिकत्वयोरविनाभावसिद्धेरिति वक्तव्यम्, यतस्तद्वाधकं प्रमाणं सत्तायाः क्षणिकावि- १-च पूर्व सन्तानव्या-वृ०।-न६ पूर्वसन्तान ६ व्या-पा० बाल। -नामिधीय-०७० मा घा० विना। ३ इत्यच्युते वृ०। ४ "यदि हि ज्ञानेऽवभासमानत्वेन बहि सत्त्वेन ज्ञायते तदा सुखादेरप्यवभास- मानत्वेन ज्ञाने बहिर्भावप्रसक्ति."-वृ० भा० मा० टि०। ५ "ज्ञानजनकत्वम्-पृ० मा० टि।। ६ शक्य तेन ततू स०। ७ "रेण"-३० मा० टि०। 6-सन्निधिः आ० । ५-दपीन्द्रिय-२० । १०-ग्रह एव पु. वा० घा० मा० मा० । ११ "क्षणक्षयप्राहि-० टि०। १२-व्यं ते त-आ० । १३-गम्यं चा-मा० मा० । Mamta व्यवस्थितपटमा०मा०टि.। १५ "अध्यक्षेणमा० दि०। av ·३९८ . प्रथमे काण्ड- नामावप्रतिपादकमध्यक्षम् अनुमानं वा भवेत्। न तावदध्यक्षरूपम् तत्र क्षणिकताप्रतिमासामा. वात् । न चानवमासमानक्षणक्षयस्वरूपमध्यक्षं सत्तायास्तदविनाभावमावेदयितुमलम्, न च प्रत्य. क्षवपि स्फुटमामाति प्रतिक्षणविशरास्ता भावानाम् किन्तु विपरीताध्यवसायोदयात् प्रतिहन्यत इति वक्तव्यम् विहितोत्तरत्वात् प्रागेव। किञ्च, यद्यध्यक्ष प्रतिक्षणमपायमवमासयति भावानां किसि- ५ति तदनुसारी निश्चयो नोदयमासादयति? सादृश्यदर्शनाद् भ्रान्तेनिश्चयानुदय इति नै च वक्तव्यम् सादृश्ये प्रमाणाभावात् । न चापामाणिका सादृश्यपरिकल्पना ज्यायसी। किच, यदि विपरीतनिश्च- योत्पादात् प्रतिक्षणापायप्रतिमासप्रतिहतिरभ्युपगम्यते; नन्वेवं पुरोवर्चिनि स्तम्भादौ विजातीयसर- णसमये प्रतिमासमाने क्षणक्षयनिर्मासो भवेत् नित्योल्लेखामावात् । किञ्च, यदि क्षणक्षयावभासि संवेदन स्थायिताध्यवसायश्च परस्परासंसकरूप प्रत्यक्षद्वयमुदयमासादयति तदा क्षणक्षयावभासस्य १०न काचित् प्रतिहतिः । न च नित्याध्यवसायसन्निधानमेव तस्य प्रतिहतिः, क्षणक्षयावभासस्थापि नित्याध्यवसायप्रतिघातकत्वप्रसक्तः सन्निधेरविशेषात् पूर्वोत्तरकालमावित्वस्याप्यकिञ्चित्करत्वात् । अपि च, विजातीयविकल्पोदयेऽपि विशददर्शनस्य प्रतिहतिप्रसक्तिरिति पीताध्यवसायप्रसवेनी- लादिकं न प्रतिपन्नं स्यात् । न च विजातीयत्वात् पीतविकल्पो नीलादिदर्शनस्य न प्रतिघातक इति वक्तव्यम् नित्यताध्यवसायस्यापि क्षणक्षयदर्शन प्रति प्रतिघातकत्वासंतर्विजातीयत्वाविशेपान १५आकारमेदादेव ह्यन्यत्रापि विजातीयत्वम् तच नित्यानित्ययोरपि तुल्यमेव । न च प्रथमोत्पन्नक्षणिक दर्शनसमानाधिकरणतया नित्योल्लेखस्योत्पत्तेः प्रतिघातकत्वं विरुद्धाकारावमासिनोः प्रत्यययोः सा- मानाधिकरण्यानुपपत्तेः अन्यथाऽतिप्रसक्तेः । तेन सामानाधिकरण्यात् तत्प्रतिहतिरित्यध्यक्षस्वरूप- बाधकप्रमाणनिश्चयो न क्षणक्षय-सत्तयोरविनामाव इति न सन्चातः क्षणक्षयसिद्धिः। न चानुमाना- पेण वाधकप्रमाणेन क्षणक्षयाविनाभूता सत्ताऽध्यवसीयते तदनुमानेऽप्यविनामावस्यान्यानुमानवलात् २० प्रसिद्ध्यभ्युपगमादनवस्थाप्रसक्तः। अपि च, किंतद्वाधकं प्रमाणमिति वक्तव्यम् अथार्थक्रियालक्षणं सत्त्वम् नित्ये क्रम-योगपद्याभ्या- मर्थक्रियाविरोधात् ततो व्यावर्चमानमनित्ये एवावतिष्ठते इति तेन व्यासं तत् सिध्यति इत्येतद् वाधक प्रमाणम्, असदेवत् सत्ता-नित्यत्वयोर्विरोधासिद्धेः विरोधो हि भवन् सहानवस्थानलक्षणः परस्पर- '- परिहारस्थितिलक्षणो वा तयोर्मवेत्। न तावत् स्थायिता-सत्तयोराद्यो विरोधः सम्भवी, स हि पदा. २९र्थस्य पूर्वमुपलम्मे पश्चात् पदार्थान्तरसद्भावादमावावगतौ निश्चीयते शीतोष्णवत् । न च नित्यताव- भासि दर्शनमुदयमासादयति तदम्युपगमे वा विशददर्शने नित्यतायाः प्रतिमासात् सा विद्यमानैवेति क्षणक्षयिणः सर्वे भावाः स्युः नापि द्वितीयो विरोधस्तयोः सम्मपति नित्यतापरिहारेण सत्तायाः सचापरिहारेण वा स्थायिताया अनवस्थानात् क्षणिकतापरिहारेण शक्षणिकता व्यवस्थिता अक्ष. णिकवापरिहारेण च क्षणिकतेत्यनयोः परस्परपरिहारस्थितिलक्षणताविरोधः । न चार्थक्रियालक्षणा ३० सत्ता क्षणक्षयितया व्याप्तेति नित्यताविरोधिनी सेति वक्तव्यम् इतरेतराश्रयप्रसक्तः । तथाहि-अर्थ- क्रियालक्षणा सच्चा क्षणिकतया व्याप्ता नित्यताविरोधात् सिध्यति सोऽपि तस्याः क्षणिकतया व्यावे- रिति परिस्फुटमितरेतराश्रयत्वम्। न चान्वयनिश्चयद्वारेण सत्व-क्षणक्षययोरविनाभावः सिध्यति प्रत्यक्षस्यान्वयनाहित्वेनावाप्रवृत्तेः। अनुमानादन्वयप्रतिपत्तावनवस्थाप्रसक्तेरिति प्रतिपादन त् । १ "अध्यक्षेण"-१० टिन चाप्रतिमासमानक्षणक्षयखरूप प्रत्यक्षं विपक्षाद् व्यावर्स सत्त्वं क्षणिकत्वनि- यतमादयितुं समर्थम् -प्रमेयक पृ० १४६ द्वि० ५० १४। -भाति क्षण-वृ० वा वा मां मा० विना । -परीत्याविवसा-वा० वा०। ४ नघ-०। ५-चाप्रमा-वृ० वा० घा० । चात् यदि 'पा० वा० । -यामा-बा० वा०। प्रति पत्तिधात-वा० वा० । प्रतिघात-मा. हा० वि०। ६-सक्तिर्वि-वृ० वा. था० विना। १० तत्र सा-पा० वा. हावि०। १५-निश्चयो वा० वा. मा० मा० विना । १२-रस्थितल- • हा० वि० बिना । "क्षणिकतापरिहारेण शक्षणिकता व्यवस्थिता तत्परिहारेण च क्षणिकता इसनयोः परस्परपरिहा- रस्थितिलक्षणो विरोध "-प्रमेयक पृ० १४७ ० ० ४११-क्षण स-स.। १४० पृ०-६०१० ।। -- ·नयमीमांसा।' r -- ३९१ अथापि स्यात् अर्थक्रियास्वरूपं सावं नित्यतायामसम्मवि अन्यथाभूतं च तन्न सम्भवतीति क्षणक्षयिणः सर्वेऽपि भावा । तथाहि-सत्तासम्बन्धः तावत् सत्त्वं नोपपद्यते व्यक्तिव्यतिरेकेण तसा अनवमासनात् । न ह्यान्वय-व्यतिरेकानुविधायिनि दर्शनोदये परिस्फुटप्रतिमासव्यक्तिस्व- (रूपव्यतिरेकेणाऽपरा वर्णसंस्थानविरहिणी यहि ह्याकारतां विनाणा सत्ता प्रतिमाति तदवमासिन्या अक्षप्रभवसंविदोऽननुभवात् । न च सकलजनताविशदसंवेदनगोचपतिकान्ता सा समस्तीति५ शक्यमभिधातुम् अभावव्यवहारोच्छेदप्रसक्तेः । न च कल्पनाबुद्धिः सत् सत्' इति सत्तास्वरूपम- लिखन्ती प्रतिभातीति तदवसेयत्वात् सत्ता सतीति वक्तव्यम् कल्पनावुद्धावपि वेहिपरिस्फुटव्यक्ति । स्वरूपान्तर्नामोल्लेखाध्यवसायव्यतिरेकेण सत्तास्वरूपस्याप्रकाशनात् । तन्न कल्पनाईंल्यध्यवसेयापि सत्तेति कथं सा सतीति ? किञ्च, न तावत् सतः सत्तासम्बन्धातू सत्त्वम् सत्तासम्बन्धात् प्रागेव • पदार्थस्य सत्वप्रसक्त प्राक् सत्ताभ्युपगमे च सत्तासम्बन्धवैयर्थ्यम् । नाप्यसतस्तत्सम्बन्धात् सत्त्वम् १. शिक्षादेरपि सत्त्वमसके। न च खरविषाणादेः स्वरूपविरहात न सत्तासम्बन्धः इतरेतराश्रय- प्रसक्तः शशादे स्वरूपविरहात् सत्तासम्बन्धाभावसिद्धिः तसिद्धी व स्वरूपविरहसिद्धि- रितीतरेतराश्रयत्वम् । यदि च शशशङ्गादेः खरूपविरहान सत्तासम्बन्धस्तहि यन्त्र गोगङ्गादौ स्वरू- । पसद्भावस्तत्र सत्तासम्बन्ध इति स्वरूपसत्वमायातम् तथा सत्ताऽपि यदि न स्वरूपेण सती तदा अपरसत्तासम्बन्धात् सा सती स्यात् साऽपि सत्ता अन्यसत्तासम्बन्धात् सत्यभ्युपेयेत्यनवस्थाप्र-१५ । 'सक्तिः । अथ सा नसती न तर्हि तत्सम्बन्धो भावसत्त्वव्यवस्थापक न हि गगनारविन्दसम्वन्धा कस्यचित् सत्त्वव्यवस्थापकः । न च गगनारविन्दस्य सम्बन्धाभावात् न तद्योगः कस्यचित् सत्वं व्यव स्थापयति सत्तायास्तु सम्बन्धसद्भावात् तद्योगात पदार्थसत्त्वमिति वक्तव्यम् यतः सम्वन्धोऽपि विद्यमानस्य भवेत् अविद्यमानस्य वा? यदि विद्यमानस्य न किश्चित् सम्बन्धकल्पनया तदन्त- (तमन्त)रेणापि विद्यमानत्वात् । अथाविद्यमानस्य गगनारविन्दस्यापि स्यात् इति न सत्तासम्बन्ध:२० सत्यम् । नापि स्वरूपतः सत्त्वम् समावस्थावगतेऽपि पदार्थात्मनि स्वरूपसद्भावात् सत्वप्रसक्तः । यदि हि परिस्फुटसंवेदनावमासनं स्वरूपमुच्यते तत् स्वादशायामपि पदार्थात्मनो विद्यत इति कथं न तत्तत्त्वप्रसक्ति तत्पारिशेष्यात् अर्थक्रियायोगः सत्त्वम् स च क्रम-योगपद्याभ्यां व्याप्तः तेच न नित्ये सम्भवतः यतो न क्रमवती अर्थक्रिया नित्ये सम्भविनी तस्य स्वरूपमात्रेण कार्यकरण- सामयं तदैव सकलकार्योत्पत्तिप्रसक्ति कालविलम्वायोगात्। नहि पदार्थस्वरूपनिवन्धनं कार्य२५ तत्स्वरूपस्य प्रागपि सन्निधाने क्रमोत्पत्तिकं युक्तम् । न च नित्यस्याविचलितरूपस्य सहकारिसज्य- पेक्षस्य स्वकार्यकरणात् सहकारिक्रमा कार्यक्रमः, नित्यस्य सहकार्यपेक्षायोगात् । नहि स्थायिनो निरतिशयं स्वरूपं विनाणय सहकारिणा क्रमवता कश्चिदव्यतिरिक्त उपकार कत्तुं शक्यः। नापि व्यतिरिक्तोपकारजननात् तस्य सहकारीणि किश्चित्कराणि भवन्ति अतिप्रसङ्गात् । न चाकिञ्चि- कराण्यपेक्ष्यन्त इति युगपत् सकलकार्योदयप्रसक्ति। न च योगपद्येनाप्यर्थक्रिया नित्यात् सम्भवति ३० । पूर्वोत्तरफालयोरपि तत्वभावामच्युतेस्तावतः कार्यस्योदयप्रसक्तरित्यादिक्षणिकतां व्यवस्थापयद्भिः सौगतः प्रतिपादितम् न पुनरुच्यते ग्रन्थविस्तरभयात् । ततः क्रम-योगपद्याभ्यामर्थक्रिया नित्याद व्याव-माना क्षणिकतायामेवावतिष्ठत इति कथं न सत्ता क्षणिकताव्याप्ता! - असदेतत्, यतो यद्यर्थक्रिया क्रमेणोत्पत्तिमती मिन्ना हेतोः किमायातम् येन त दाद्धेतोमैदो भवेत् न ह्यन्यमेदादन्यद् मिन्नमतिप्रसङ्गात् । न च हेतोः प्रतिक्षणमसिन्नरूपत्वे एकस्वभावत्वादर्थ-३५ , क्रियापि युगपद् भवेत् यतो नायं नियमः एकस्वभावत्वे हेतोरर्थक्रियया युगपद् भवितव्यम् यदि हि कारणसद्भावेऽर्थक्रिया युगपदुपलभ्येत तदा युगपदुदेतीति व्यवस्था भवेत् न च कारणामेदे- ऽपि युगपदयमासादयन्ती सा ततो लक्ष्यत इत्यनुभववाधितमर्थक्रियायोगपद्यम् । न च प्रतिक्षण- विशरारुताऽविनामूता क्रमवदर्थक्रियोत्पादः क्वचिदुपलब्धो येन तदुदयक्रमात् तद्धेतोः प्रतिक्षणमेदा १ बहिरप-वृ० वा० वा०। २-व्यक्ति स्व-वा० या० । ३तनामोल्लेख्यध्य-आ० । बुद्ध्यव- पा० हा० वि०। ५-दार्थ स-आ०। । यदि श-आ०। ७ यदि स्व-०। लाते प-बाबा। १-कता प्रस्था-आ० हा०वि०॥ - - की . .

·। ४०० प्रथमे काण्डे- सिद्धिमासादयेत् । न चार्थक्रियापि प्रतिक्षणं मेदवती सिद्धा तत् कथं स्वयमसिद्धा हेतोः प्रतिक्षण- बेदमवगमयति । न च सौगतानां कालामावादर्थक्रियाक्रमो युक्तिसङ्गवः । यदि ह्यतीतानाग- ववर्तमानकालभेदसङ्गतिमासादयेयुः कार्याणि तदा क्रमवन्ति भवेयुः। न च कार्यपरस्पराव्य- तिरिक्त कालः सौगतैरभ्युपगत इति भिन्नफलमात्रमेव । न च फलमेदमात्राद्धेतुमेदव्यवस्था कई शक्या एकस्यापि प्रदीपादेरेकदाऽनेककार्यकरणात् । अथ वैशेषिकादिपरिकल्पितः पदार्थव्यतिरिक्तः कालोऽभ्युपगम्यते तथापि तस्यैकत्वात् न तद्भेदनिमित्तः कार्यमेदो युक्तिसङ्गतः। न चैककालानुपङ्गात् कार्याणि क्रमवन्ति भवन्ति योगप- घामावप्रसक्तेः । न च कालस्यैकत्वेऽपि क्रमवद्वांतपादिसम्बन्धात् क्रमः इतरेतराश्रयासक्तेः । तथाहि-कालक्रमाद् वर्षादेः क्रम तत्कमाञ्च कालक्रम इति कथं नेतरेतराश्रयत्वम्। न च काल- १०महेतुरपरः कालोऽभ्युपगमविपया अनवस्थाप्रसक्तेः कालक्रमनिमित्तापरापरकालाभ्युपगमानित प्ठितेन च कालः स्वरूपादेव क्रमवान् कार्याणामपि खरूपत एव क्रमवत्त्वमसके एवं च काल- परिकल्पनावैयर्यप्रसक्तिः । तन्न कालाभ्युपगमेऽपि कार्यक्रमो युक्त्या सङ्गच्छत इति कथं कार्यक्रमो हेतुमेदमवगमयति? न च कार्यक्रमाभ्युपगमेऽपि हेतुरनित्यतामासादयतीत्युक्तम् । अथ क्रमेण कार्योदये अनेककर्तृत्वसङ्गनेरनित्यता, ननु कार्यक्रमदर्शनात् यदि नाम कारणस्य क्रमः खमावा १५ मेदस्तु कथं सिध्यति ? न च क्रमेण कार्यजनने जनकत्वाजनकत्वे भवत इति स्वभावमेदलक्षण- मनिसत्वं सिध्यति यतः क्रमोपेतकार्योपलम्माद्धेतोर्जनकाजनकखमा भेदं कल्पनाऽभ्यवस्यति । न च तत्प्रदर्शितस्वभावमेदाद् भावा मिद्यन्ते तथाऽभ्युपगमे वा कल्पना भावानामेकत्वमध्यवस्थ- न्युदयतीति नित्यता तेषां भवेत् । कल्पनाप्रदर्शितश्च भावानां जनकत्वाजनकत्वलक्षणः स्वभावमेदः। तथाहि उदितप्रयोजनापेक्षया कल्पना भावानां जनकत्वमध्यवस्थति अनुदितफलापेक्षया तु २० तत्रैवाऽजनकत्वं संवाध्यारोपयति, न च कल्पनाप्रदर्शितखभावमेदात् भावानां मेदो युक्तः अन्यथा परोपजनितकार्यापेक्षयैकस्यैव क्षणस्याजनकत्वम् खोत्पाद्यकार्यापेक्षया तु जनकत्वं तदेव तस्यासी व्यवस्थापयति इति युगपदेकस्य क्षणस्य स्वरूपमेदप्रसक्तिः। अथात्रामेदप्रतिमासः कल्पनाप्रदर्शित मेदं घाघते तर्हि क्रमेण कार्यजननेऽपि कल्पनाप्रदर्शितो जनकत्वाजनकत्वलक्षणः स्वभावमेदोऽमे- दनि सेन किं न वाध्यते। न च क्रमेण कार्योत्पत्तौ हेतुमेदः प्रतिक्षणमवमात्येव भ्रान्या तु २५न निश्चीयत इति वक्तव्यम् प्रतिक्षणं भेदसंवेदनस्याननुभवात् अननुभवे तु तत्कल्पने अतिप्रसंक्ति रित्युतमिति नार्थक्रियामेदात् कारणमेदः अन्यमेदस्यान्यामेदकत्वात् । किच, यदि नाम क्रम-योगपद्याभ्यां नित्सात् अर्थक्रिया व्यावृत्ता स्थापिनततः क्षणक्षयसिद्धि तथाहि-यथैया अक्षणिकेभ्यो न्यावृत्त्वात् क्षणिकत्वं साधयति तथा क्षणिकेभ्योऽपि व्यावृत्त- त्वादक्षणिकतां साधयेत् । न च क्षणिकेभ्योऽस्या अव्यावृत्तिः । यतः क्षणिका अपि कार्यमुत्पादयन्ता ३० कि केवला एकमुत्पादयन्ति, उतानेकम् । तथा समुदिता अपि तदेकम् , अनेक वा! न तावदेक एकमुत्पादयस्यनभ्युपगमात् अदर्शनाच । तथाहि-एक एवाग्निः इन्धनविकार-धूम-भस्मादिकमनेक कार्यमुत्पादयत्रुपलभ्यत इति नैक एकमेव जनयतीति नियमः "न वै किश्चिदेकं जनकम्। 1 इत्यभ्युपगमविरोधश्चैकस्यैकजनकत्वे । नाप्येकमनेकोत्पादकम् सामन्या एव जनकत्वाभ्युपगमात् अनेकस्मात् कार्योत्पत्युपलब्धेश्च । नाप्यनेकमेकोत्पादकम् कार्यस्थानेक ३५ सादुपजायमानस्य नानात्वापत्तेः । न हि विज्ञानवाद्यभ्युपगतकार्यव्यतिरेकेण बाह्य वस्तु सामग्रीत उपजायमान विज्ञानं वा एकं भवति । सौत्रान्तिक वैभाषिकमतेन सञ्चितेभ्यः परमाणुभ्यः सञ्चि- १-कमे-आ० हा० वि०विना। -र्यकारणा-आ० हा०वि० । ३-भाव मेद क-आ०। ४-क्ष- ण ख-आ०। ५ “कल्पना"-वृ० टि०। ६-दात् मेदानां भेदो हा० वि०। ७ "कल्पना"-० टि। -दर्शितजन-१०। -सक्तिरित्युक्तमिति अत्र वृ० प्रती र म' इत्यनयोरुपरि यदेतद् अर्धचन्द्रसद चिहमति तद् इशारदर्शकमस्ति । १० न तु खोपादानमान्नमावि किश्चित कार्य सभवति सामग्रीत सर्वस्य सभवात् । यथोक्तम्-"न किश्चिदेकमेकसाव सामन्या, सर्वसभव." " तत्त्वस० पशि० पृ० १५५ पं०१३। ११ विज्ञानवा- दिमवे विज्ञानमनेकलादुपजायमानं नकम् सौत्रान्तिकमवे वाह्य वस्तु । एतदेव विवृण्वन्नाह"-वृ० मा० टि० । .

·नयमीमांसा। ४०१ तानां तेषामुत्पत्तेः सञ्चितपरमाणुव्यतिरेकेणापरस्य मिनस्यामिन्नस्य या सञ्चयस्य वस्तुसतोऽभावातू यस्य च संवृतिसत एकता घटादेः न तस्य जन्यता, विज्ञानमपि विपयाऽऽलोकमनस्कारादिसा- मनीममवं नैक युक्तम् । नापि सदू एकरूपमभ्युपगम्यते ग्राह्यग्राहकाकारद्वयरूपस्य तस्य संवेदनात् । न चैकस्य रूपवयं वोधावोधरूपमुपपन्नम् । तथाहि-अहङ्कारास्पदः सुखादिरूपो प्राहकाकार अन्तस्तद्वैपरीत्येन च प्राधाकारोऽपर एवं प्रतिभाति तथा च खसंवेदनसिद्धमेदत्वात् रूपरसयो-५ रिव तयो कत्वम् । अथायमनयोमैदावभासो मिन्नयोरिव न पुनर्मिन्नयोरेव । तदुक्तम्-"प्रायमान हकसंवित्तिमेदवानिव लक्ष्यते ॥" ] इति, नैतदेवम् बाह्यार्थवादत्यागमसके सौत्रान्तिकमतस्य वैभाषिकमतस्य चात्र विचारयितुं प्रक्रान्तत्वात् ज्ञानवादस्य च निषेत्स्यमानत्वात् । न च ग्राह्यग्राहकाकारयोः संवृतत्वं खकारणान्वयव्यतिरेकानुविधानात् । प्राहकाकारो हि योधरूपतया समनन्तरप्रत्ययान्वयव्यतिरेकानुविधायी विषयाकारोऽपि विषयस्यान्वय-व्यतिरेका-१० धनुविधत्ते ऐवं च रूप-रसादेवि नानयोरेकता। न च निराकारममिनस्वभावमेकसामग्रीजन्यं ज्ञानं सम्भवति परान्युपगमेन निराकारत्वेन तस विषयसंवेदनत्वानुपपत्तेः । तस्मात्रैकमनेकजन्यमिति स्थितम् । नापि पूर्वसामग्रीन उत्तरा सामग्री प्रभवतीति बौद्धाभ्युपगमात् अनेकमनेकमुत्पादयतीति वक्तव्यम्, यतः कारणायत्तः कार्याणां स्वभावः अन्यथा निर्हेतुकत्वं तस्य स्यात् पूर्वसामग्री व १५ सर्वेषां सामन्यन्तर्भूतानां समनाजनकत्वेन व्यवस्थितेति कथं कार्यविशेषस्य सामध्यन्तर्गतस्यैकस्य- भावता? ऐवं च रूपस्य शानरूपतापत्तिानजन्यत्वात् शानस्वरूपवत् ज्ञानस्यापि रूपखरूपतापत्ति रूपजन्यत्वात् रूपस्वरूपवदित्यनेकरवव्याघातः । न वा किञ्चिद् रूपैम् प्रतिनियतस्वरूपाभावात् । अथावान्तरकारणसामग्रीविशेषसम्भवात तजन्यस्य कारणमेदेिव खभावनानात्वमिति नायं दोषः। तथाहि-चक्षुरूपालोकमनस्कारादिपु विज्ञानादिकार्योत्पादकेषु मनस्कारो विज्ञानमुपादानत्वेन२० जनयति शेषकार्याणि सहकारित्वेन एवं रूपादिकमपि कपादिकार्यमुपादानत्वेन शेपाणि सहका- रित्वेनेत्यैवान्तरसामग्रीमेदेन सिद्धा तजन्यानां स्वभावमेदः। नन्वत्रापि किं येन रूपेण मनस्कारो ज्ञानस्य जनकस्तेनैव चक्षुरादिकमपि जनयति, आहोखित् रूपान्तरेण? यदि तेनैवेति पक्षस्तता चक्षुरादेर्शानवापत्तिः । तथाहि-सकलखगतविशेपाधायकत्वं कायें उपादानत्वम् तद्रूपेण चेत् प्रवृत्तो मनस्कारचक्षुरादिजनने कथं न चक्षुरादेर्शानरूपतापत्तिः? अथ स्वभावान्तरेण चक्षुरादि-२५ जननेऽसौ प्रवर्तते, नन्वेवं स्वभावमेदात् मनस्कारस्य मेदापतिः स्वभावभेदलक्षणत्वात् वस्तुमे- दस्य। अथ स्वसंविदि एकत्वेनावभासनाद मनस्कारस्यैकत्वमुपादानसहकारिशक्किमेदेऽपि नन्वेवम- क्षणिकस्यापि तदतत्कालभाविकार्यजनकत्वाजनकत्वमावसेदेऽप्येकत्वेनाध्यक्षे प्रतिमासनात् कथं नैकत्वम् ? अथ न स्वभावमेदाद् भावमेदाः अपि तु विरुद्धस्वभावमेदात् तदतत्कार्यजनकत्वाजनकत्वे चाक्षणिकस्य विरुद्धौ स्वभावाविति तस्य भेदन नन्वेवं मनस्कारक्षणस्यापि भेदभसक्ति उपादान-३० स्व-सहकारित्वलक्षणयोः शक्त्योर्मनस्कारात् परस्परतश्च मेदात् । अथ न शकीनां शक्ति-शक्ति- मतोवा मेदस्तथापि विरुद्धखमावद्वययोगात् मेद एव यतो मनस्कारयोपादेयज्ञानं प्रति यैव जनिका शक्ति सैव चक्षुरादिकं प्रति ततश्चक्षुरादिकं प्रति जनकस्वभाषः अजनकस्वभावश्च मनस्कार १-केण पर-आ० हा० वि०। १ "अविभागोऽपि बुद्ध्यात्मा विपर्यासितदर्शनैः" इति पूर्वार्धम्"-भा मा०टि । असपृ० ९३६०१८ । स्याद्वादर० पृ० ८९ वि०६०६। छो० वा० पार्य० व्या. पृ० १७२६० १५। सर्वदर्शनस० ६० २ पृ०३२ पं० २०६ । शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० ११५ द्वि० ५० ५। ३-कच्चै वा बा. भा० मा । थवा-० घा० मा० हा० वि० विना । ५ एवं स-पा० । -जन्यशा-० भां- मा० विना। -रत्वे तस्य वि-वृ० वा० बा० ।-रत्वेन तस्यावि-आ० हा० वि०। श्री भ-या। ९ एवं 1-२० मा० मां० विना। १०-स्यापि रूपताप-भा० मा० आ० वि०। ११-६ प्रति प्रतिनि- वा० वा० भा० मा० ।- प्रतिनि-आ। १२ अथवान्तर-वा० बा०। १३-चा तबला वा बा। १४-दादेवं ख-वृ० । १५ चक्षुस्वरूपा-आ० । चक्षु रूपा-हा० वि० । १६ एव क-२० । १५-यथान्त-चा. वा० । १८ तजन्मनां आ० । १९-कस्वभाव-आ० । २०-स्वक्ष-आ० हा० वि० । ३१- ब-मार मा०। २२-ननव-मा० मा ·प्रथमे काण्डे- प्रसक्तः चक्षुरादिजननाद तत्स्वभावः संकलस्वगतविशेपानांधायकवादतत्स्वमीवा नहि जनकत्वा- दन्यत् सकलस्वगतविशेषाधायकत्वम् । नापि मनस्काराननकत्वम् धर्मम्मिणोरमेदाभ्युपगमात् अतः शक्ति-शक्तिमतोरमेदपक्षे तदतत्स्वभावत्वमेकदैकसैकस्मिन् जन्ये पूर्वोकनीत्या प्रसक्तम् तेन विधि-प्रतिपेधरूपविरुद्धधर्म- ५संसर्गाद् मेदा प्रसका । मेदपक्षेऽप्युपादानत्व-सहकारित्वयो रूप-रसवत् तदभावनियतभावत्वेनै- 'ककालत्वेऽपि मेदाद मनस्कारलक्षणस्य भावस भेद सिद्ध एव । न चैवमापादितमेदस्याप्यवाधि- तैकावमासिप्रत्ययविषयत्वात् न नानात्वम् अक्षणिकस्यापि पूर्वक्षणग्रहणपरिणामाजयुत्तोत्तरक्ष- पग्रहणपरिणामवद्ध्यक्षेणैकतया ग्रहणात् तदवजनेकाजनकस्वभावमेदेऽपि न नानात्वमित्युक्तत्वा- दोन च शक्ति-शक्तिमतोः शक्त्योचामेदे 'इदमुपादानम् इदं व सहकारिकारणम्' इति विभागः १०क्षणिकपक्षे भवेत् । यदपि 'अन्यावस्थायां सर्वेषां प्रत्येकर्ममिमतकार्योत्पादकत्वम् अन्यसन्निधिस्तु खहेतुप्रत्ययसामर्थ्यात् नोपालम्ममहति न व मित्रकार्योत्पत्तिः सर्वेषां तस्यैव जनने सामर्थ्यात् पर्यायानपेक्षणाच नोत्पन्चोत्पादोऽपि' इत्युक्तम् तदपि प्राकनन्यायेन निरस्तम् । किन्च, अन पक्षे उण्णाद् गर्भगृह प्रविष्टस्य मनस्कारादिः कारणकलापञ्चधुर्थाने समर्थः परस्परनिरपेक्षतयेति यथा मनस्कारस्य चक्षुओनं प्रत्युपादानता तस्यैवैकस्य तजनने सामर्थ्यात् तथा आलोकादेरपि इति १५दर्शनेतिः प्रतीतिविरुद्धं चैकैकस्यैवोत्पादकत्वम् न चैकैकसात् कार्योत्पादः कदाचिदप्युपलब्ध इति कथं न तदम्युपगमः प्रतीतिविरुद्ध न च प्रकापन्तरेण क्षणिकानां कार्यकरणसम्भव इति क्षणिकेभ्योऽपि प्राकनन्यायेन कार्यकरणसामर्थ्य निवृत्तमक्षणिकत्वं प्रसाधयेत् श्रावणत्ववैद्धा उभयव्यावृत्तत्वात् संशयहेतुर्भवेत् । नाप्येतद् वक्तव्यम् उकप्रकारेणाक्षणिकेम्वप्यर्थक्रियानुपपत्ति- रिति निहेतुकं सकलं जगद् भवेत् अक्षणिकपक्षे यहुम्यः समवायिकारणत्वादिस्पेश्य एकममिचं २०च वस्तूत्पद्यत इत्यम्युपगमात् तत्र च विरोधाभावादियुकत्वात् । यदपि 'सत्त्वस्वरूपमुपवर्णयता प्रतिपादितमर्थक्रियालक्षणं भावानां सत्त्वमें इति तत्र किमर्थ- क्रियातः सत्त्वम्, आहोखिन् सत्त्वादयक्रिया? तत्र यद्यर्थक्रियातः सत्त्वं तदा प्राक् सत्तव्यतिरेके णापि तस्या उत्पतेनिहेतुका सा । अथ सत्त्वादर्थक्रिया तदा अर्थक्रियाता मागपि भावसत्त्वसिद्ध । १-त्वादेत-मा० । ५-राजन-भा० हा० वि०। ३ पूर्वन-२० । ४-तरग्रह-बा० वा० ) - नकख-आ० हा० वि०। ६-मभिगत-इ. "म" ० टि०। ८ परनिर-आ०। ९ नक्षि- तिः मा० मा० बिना । १० न हि आलोक विनाऽपि अन्धकारे ज्ञानमुत्सद्यते ततो मनस्कारस्येव ज्ञान प्रति आलोकादेरपि उपादानता कि न स्यात् (तदमावेऽपि तस्याभावात्) इति"-वृ० मो० टि.। ( ) एतकोठकान्तर्गत भागः वृ० प्रतौ नास्ति । ११ "नित्य शब्द. श्रावणत्वादिति । अत्र 'श्रावणत्वात्' इति हेतुर्नित्यानि. त्यपक्षाभ्यामाकाश-घटादिरुपाभ्यां व्यावृत्तः शब्द विनाअन्यत्र धावणत्वस्य अभावात् नित्यानित्यविनिमुसिकस्य च अन्यस असभवात् सशयहेतु किम्भूतस्य अस्य श्रामणत्वमिति यत शब्द विना श्रावणत्वयुक्तो नान्यः पदार्थोऽस्ति यत्र श्रावणत्वे सति निस्त्वमनिसाव वा निश्चीयते शब्दस्यैव श्रावणत्वादिति । एवमत्रापि” मा० टि०। १२-कारेण क्ष-० ल वा० वा० विना। १२-ममिन्नं व-वृ० विना । १४ "यथार्थक्रियालक्षण सत्त्वमित्युक्त तत्र लक्षणशब्द' कारणार्थ खरूमार्थ ज्ञापकार्थो वा स्यात् । प्रथमपले किमयक्रियालक्षण कारणं सत्त्वस्य तद्वा अर्थक्रियायाः। तत्रार्थक्रियात सत्त्वस्योत्पत्तौ प्राक् पदार्थांना सत्त्वमन्तरेणाप्यस्या प्रादुर्भावातू निर्हेतुकत्वम् निराधारकत्वं वानुपज्येत । अथ सत्वादर्थनियोत्पद्यते तदार्थक्रियातः प्रागपि सत्त्वसिद्धर्भावाना खरूपत्वमायातम् । अथ खलपार्थोऽसौ तत्रापि तद्धेतोरसत्त्वप्रसार । न हि अर्थक्रियाकाले तहेतुर्विद्यते । न चान्य- कालस्य अस्य अन्यकाला साखरूममतिप्रसज्ञात् । नापि झापकार्योऽसौ अर्थक्रियाकालेऽर्थस्यासत्त्वादेव । असतश्चास्याऽत. कथं सत्तामप्तिरतिप्रसज्ञात् । न चायकियोदयात् प्राक् कारणमासीदिति व्यवस्थापयितुं शक्यम् । यतो यदि खरूपेण पूर्व हेनुरवगतो भवेत् तदनन्तरं चार्थकिया तदार्थक्रिया प्रतिपनसम्बन्धोपलभ्यमाना प्राधेनुसत्ता व्यवस्थापयतीति स्वाद । न चायनियामन्तरेण हेतु खरूपेण कदाचिदम्युपलब्ध. परैः खल्मसत्वप्रसङ्गात् । अर्थक्रियायाश्चापराधक्रिया यदि सत्त्वव्यव- । स्थापिका उदानवस्था । न चार्थक्रियाऽनधिगतसत्त्वस्वरूपापि हेनुसत्यव्यवस्थापिका अश्वविषाणादेरपि तत्सत्वव्यवस्थाप- कत्वामुपदात् । न च हेतुजन्यलादर्थक्रिया सती नार्थक्रियान्तरोदयादिस्यमिधातव्यम् इतरेतरामयाउपङ्गा--हेतुसत्त्वा- माध्यक्रिया सती तस्यत्वाच हेतो. सत्वमिति'-अमेयक० पृ० १४८ द्वि० ५० १॥ - १५ "अर्थक्रिया"-०मा०दि - ·नयमीमांसा 1803 स्वरूपसत्त्वमायातम्, अपि चार्थक्रियाकाले हेतोरदर्शनात् असतस्तस्य कथं सत्ताऽवगम्यते ? न च 'अर्थक्रियोदयात् प्राक् कारणमासीत्' इति व्यवस्थापयितुं शक्यम्, यतो यदि स्वरूपेण पूर्व हेतुरवगतो भवेत् तदनन्तरं चार्थक्रियोपलम्मानुमवः स्यात् ततोऽर्थक्रिया अवगतप्रतिबन्धोपल- भ्यमाना प्राग हेतुसत्ताव्यवस्थापनपटीयसी भवेत् । न चार्थक्रियामन्तरेण हेतुः स्वरूपेण कदाचिद- प्युपलब्धिगोचर खरूपसत्त्वप्रसक्तेः । किञ्च, यद्यर्थक्रिया हेतुसत्ताव्यवस्थापिका तस्या अप्यपरार्थ- क्रिया व्यवस्थापिकेत्यनिष्ठाप्रसोर्न हेतुसत्ताव्यवस्थितिमवेत् । न चार्थक्रिया अनधिगतसत्त्वखरू- पाऽपि हेतुसत्त्वव्यवस्थापिका शशविषाणादेरपि तत्सत्त्वव्यवस्थापकत्वप्रसक्तः । न च हेतुजन्यत्वा- दक्रिया सती नार्थक्रियान्तरोदयादिति वक्तव्यम् इतरेतराश्रयप्रसक्तः । तथाहि-हेतुसद्भावार्थ- क्रिया सती तत्सत्त्वाच हेतोः सत्त्वमिति परिस्फुटसितरेतराश्रयत्वमिति नार्थक्रियालक्षणं सत्वम् । भवतु पार्थक्रियालक्षणं सत्त्वं तथापि नातः क्षणक्षयानुमानम् यतोऽसौ भावाना १० क्षणस्थायितां साधयति, उत क्षणादूर्वममावम् ? प्रथमपक्षे सिद्धसाध्यता नित्यस्यापि भावस क्षणावस्थानाभ्युपगमात् अन्यथा सदावस्थितिरेव न भवेत् क्षणावस्थितिनिवन्धनत्वात् क्षणा, न्तरादिस्थितेः। न चोत्तरकालमभावमवगमयति अभावेन सह तस्याः प्रतियन्धाभावात् न चाप्रतिबन्धविषयः शशविषाणादिवदनुमेयः । किञ्च, समानकालं पा सा साध्यं साधयेत् भिन्नकालं वा? यदि समानकालं सद्रूपं साध्यं साधयति तदा तत्समानकालमाविनः सत्तामात्रस्य १५ सिद्धत्वात् सिद्धसाध्यता अमावेन च प्रतिवन्धामावान ततस्तसिद्धिः। अथ मिन्नकालं साधयति तत्रापि प्रतियन्धामावात् न ततस्तसिद्धिा न हि मित्रकालेन विद्यमानेनाविद्यमानेन वा सचाया कश्चिदविनामाव इति यत्राविनाभावस्तत्र विप्रतिपतिनास्ति यत्र च विप्रतिपत्तिस्तत्राविनामा पस्याभाव इति न सत्चातः क्षणक्षयानुमानम् । न च सत्त्वं वर्तमानकालभावित्वम् तच्च पूर्वा परकालसम्बन्धविकलतया क्षणिकत्वं तदात्मकतया भावानां प्रकटयति यतो वर्तमानं क्षणिकः२० मिति कुतोऽवगम्यते? पूर्वापरयोस्तत्रादर्शनादिति चेत्, ना दृश्यादर्शनस्यैवाभावव्यवहारसा- धकत्वात् । अदर्शनमात्रस्य तु सत्यपि वस्तुनि सम्भवातून तत्र प्रमाणता ! न च सर्व वस्तु सर्वदा दर्शनयोग्यम् चक्षुापाराभावे वस्तुनोऽप्रतिमासनात् तदैव च चक्षुर्व्यापारात् परेणोप लम्मात् तन्न पूर्वापरयोस्तुपलम्ममात्रादभावनिश्चय इति न प्रत्यक्षानुमानाभ्यां क्षणिकतावगा। न चैतव्यतिरिक्त प्रमाणान्तरं परैरभ्युपगम्यते इति कुतः क्षणिकत्वसिद्धिः? २५ यदपि यद् यथावभासते तत् तथैवाभ्युपगन्तव्यम् यथा नीलं नीलरूपतया प्रतिभासमानं तेनैव रूपेणाभ्युपगमविपया क्षणपरिगतेन च रूपेण पदार्थाः प्रतिमान्तीति प्रत्यक्षसिद्ध क्षणिकत्वे तयवहारसाधनाय हेतूपादानम्' इति परैः प्रतिपादितम् तदप्ययुक्तम्। 'क्षणपरिगतेन रूपेण प्रतिभासनात्' इति हेतोरसिद्ध कालान्तरस्थायितयाऽध्यक्षे भावानां प्रतिभासनस्य प्रतिपादि- तत्वात् । यदप्यमिहितम् 'न प्रथमदर्शनेन कालान्तरस्थितिरवसातुं शक्या' तदप्यसङ्गतम्। स्थिर-३० रूपपदार्थदर्शनात् आ विनाशकारणसन्निधानात् स्थायितया आद्यदर्शनेनैव भावस्य ग्रहणात् अन्य- थेकक्षणस्थायितया तस्य ग्रहणे व्यवहारार्थमुपादानं न भवेत् । न च तत् क्षणप्रभवं वस्तु व्यवहार साधयिष्यतीति तदुपादानम् एवंभूतप्रतिपत्तेरभावात् । नहि व्यवहारिणः 'इमर्थक्रियाकारि वस्त्व न्यदेव' इति प्रतिपद्यन्ते । न च सन्ताननिवन्धनोऽयं व्यवहार क्षणिकत्वासिद्धौसन्तानस्यासिद्धेगन व भ्रान्तोऽयं व्यवहार अवसिंतब्रहणरूपस्य भ्रान्तत्वस क्षणक्षयासिद्धावसिद्धेः । न च क्षणिकत्वं ३५ . १ तत्खत्वन्य-पा० वा० आ० । २-वार्थ-आ। ३ अनु वा अर्थक्रियालक्षणं सुत्त्वम् तथापि अतो, अर्थानां क्षणस्थायिता क्षणिकत्वं साव्येव क्षणादाऊर्ध्वमभावो वा"-प्रमेयक पृ० १४४ दि० ५० १०। ४ "यदि हि एकस्मिन् क्षणे न स्थितिर्भावस्य तदा क्षणान्तरेऽपि कथं स्यातू"-१० मा टि० । ५ तस्थाप-पृ० ६० घा० हा०वि० । वा साध्यं आ० हा० वि० । -कालसदू-१०। । "सत्ता" मा टिक । "साधन"-10 टि। -चानतस्त-पा० वा. चात् ततस्त-ल. या ततस्त-आ० । १० "अन्येन पुंसा-मांटिक ११-क्षसिद्धक्ष-भा०मा०। .

·प्रथमे का? तथाप्रतिमासीत् सिद्धम् इतरेतराश्रयप्रसक्तः। तथाहि-प्रतिमासाद क्षणिकत्वसिद्धौ एकत्वव्यवहारो प्रान्ता सिध्यति तत्सिद्देश्च तथाप्रतिमाससिद्धौ क्षणिकता सिध्यतीतीतरेतराश्रयत्वम्।न चान्य- हनुमान क्षणिकताप्रतिपादकमस्ति यत एकत्वव्यवहारस्य भ्रान्तता भवेत् । न च भाविजन्मपरम्प- राहणप्रसक्तिरायेप्रत्यक्षेण कालान्तरस्थायिताप्रतिपचौ यतोऽवाधितप्रतिपत्तौ यत् प्रतिभाति तदेव पतबाह्यतया व्यवस्थाप्यते नत्वप्रतिभासमानस्यापि ग्राह्यताप्रसतिप्रेरणं युक्तिसङ्गतम् । नहि सुरमि चन्दनम्' इति विशेषणविशेष्यमावग्रहणे वाह्येऽपि विषये घाझेन्द्रियनिरपेक्ष खातम्येण प्रवृत्तं मानसमध्यक्षमेकीयमतेनेति सर्वत्रैव तत् प्रवर्ततामिति प्रेरणायुक्तिसङ्गता सर्वस्य तत्रापतिमासनात् यत्रैव विशेषणविशेष्यभावनियतं लिङ्गायनपेक्षं मनः प्रवर्तते तत्रैव तहणव्यापारोऽभ्युपगन्तव्यः न सर्वत्र एवं भाविकालान्तयदिस्थितेरपि वक्तव्यम् यतः तत्रापि भाविकालादीनामसन्निहितत्वेऽपि १० तयापिनो भावस्य सन्निहितत्वात् तत्र व्यापृतमक्षं तद्विशेषणत्वव्यवस्थितानां भाविकालादीनामपि ग्राहकम् न चैवं तदनिन्द्रियजमसन्निहितार्थजत्वेन भ्रान्ततरं च इन्द्रियान्वय-व्यतिरेकानुविधानेन सन्निहित विशेष्ये भावात, न चासन्निहितानां भाविकालादीनां तत्राप्रतिमासः विशेष्यप्रति- भासाऽऽकृष्टानां शतादिग्रहणे पूर्वसहयेयानामिव तेपी तत्र प्रतिमाससंवेदनाद अन्यथा अस्त्र- लदूप एकावनिवन्धन उपादेयव्यवहारस्तत्र कथं भवेत् ? इत्युक्तमसन्निहितार्थस्यापि चेन्द्रियजत्वं १५तैमिरिकज्ञानस्येवोपपत्रम् केवलमसत्यत्वे विवादः तत्र च वाधकामावात् कालान्तरस्थायिता. प्रतिपत्ते सत्यता व्यवस्थाप्यते । ने च विपयसन्निधानासन्निधाने इन्द्रियजत्वप्रयोजके अपि विन्द्रियव्यापारानुविधानम् वचावास्तीति कथं न कालान्तरस्थितिप्रतिपचिरक्षजान चाव- छेदकाऽग्रहणेऽवच्छेद्यस्याप्यग्रहणमिति वकव्यम् अवच्छेदकप्रतिभासस प्रसाधितत्वात् । किच, यदि पूर्वापरविविक्तमध्येक्षणप्रतिभास्येव अध्यक्षं भवेत् तदा वाधकसंवादप्रत्यया- ३४नुत्पत्तितः प्रमाणेतरव्यवहारो ज्ञानानां विशीर्यत । तथाहि-बाधकं पूर्वविपयापहारेणोत्पत्ति- मासादयति पूर्वप्रत्ययेन च यद्युत्तरप्रत्ययसमये स्ववियसत्त्व' नावमातं तदा स्वसमये वाधकेन पूर्वविज्ञानगौचरस्यासत्त्वावेदनेऽपि कथं वाधकता ? नहि विनाशकारणव्यापारोत्तरकालमा- विभावासत्वावेदकधानस पूर्वज्ञानवाधकता । न च वाधकेन पूर्वविज्ञानविषयस्य पूर्वमेवासत्त्व परिच्छेदात् याधकता तस्य पूर्वविज्ञानविपये प्रवृत्त्यन्युपगमसकेरिति बाध्यवाधकमावास्युपगमे २५ पूर्वोत्तरविज्ञानयोरेकविषयता अम्युपगन्तव्या अन्यथा सन्तानकल्पनाया असम्मवतो वाध्यवाधक- भावविलोपसरप्रामाण्यव्यवस्था न क्वचित् विज्ञाने भवेत् पूर्वविज्ञानविपये अविजातीयोत्तर- शनिवृत्तिः संवादः सोऽपि पूर्वापरणानविषयकत्वे सम्मवति नान्यथेति तयवहारादपि स्थायितांग्राह्यध्यक्षसिद्धिः पूर्वज्ञानवदुत्तरज्ञानमपि तदेवेदम्' इत्युल्लेखवत् पूर्वक्षणेषु वर्तते इत्य- भ्युपगन्तव्यम् न्यायस्य समानत्वात् । न च पूर्वदेश-काल-दशा-दर्शनानामुत्तरज्ञानप्रतिमासे ३० तईशादिवामसक्तिरिति वर्तमानतामात्रग्रहणात् क्षणिकताह एव अग्रहणे न तेन खविषयस्य पूर्वादिताग्रह इति पक्षध्यम् अणिकत्वग्रहेऽप्यस्य चोद्यस्य समानत्वात् । तथाहि-उत्तरज्ञानेन पूर्वदेशादीनां ग्रहणे न स्वविषयस्य ततो मेदग्रहः अग्रहणेऽपि सुतरां तेषामग्रहे 'ततो मित्रमिदम्' इति प्रतीवेरयोगात् प्रतियोगिग्रहणसन्यपेक्षत्वाद् मेदावगतेः । न च स्वविषयस्य तेन तदनुप्रवेशा- . - १-चनमि-म० मा०। १ व्यावृत्तम-आ.1 ३ भ्रान्तरं च मा० हा० वि० । भ्रान्त च वृक्ष । 30 पा घा। ४ विशेष्यमा-आ०i ५ "तविशेषणत्वेन -मा. टि६ "भाविकालादीनाम्-० मा० 2०1 "तद्विशेषणत्वेन" ० टि। निस्स" मी० टि। न वि-आ०। १०-धानेन्द्रिय व्यापा-वृ०। ११ भाविकाल' मा० टि०। १२-ध्यक्षेण-० हा०वि०। १३-शीर्यते 1-० ल० वा. बाल विना। १४-पयं समा० । १५-त्वनावमाव तदा वृ० । स्वंतावभावत्तदा वा० वा० । १६ “ततो यथा पूर्वस्मिन् विज्ञानेऽसत्यपि प्रवृत्तिवधिकस्य तथा भाविकोऽपि कि न स्यात् । तथा च निसता कर्य सिध्यैत (* सिध्येद)" of १९-ग्रहण एव अग्न आग्रह एवं अम-भा० हा० वि० । १८ मेदः माह णेऽ-पा० मा । मेदग्रहणेऽ-हा० वि।

·नयमीमांसा। ४०५ ग्रहणमेव मेदग्रहणम् तद्भदाग्रहणमेव तद्नुप्रवेशखरूपनित्यत्वग्रहणमित्यस्यापि वक्तुं शक्यत्वात् । न च स्वरूपमेव भेद इति तद्रहणे मेदग्रहः अमेदेऽप्यस्य समानत्वात् । तथा च 'पूर्वमेवेदं मया हम्' 'पूर्वदृष्टं पश्यामि' इति च पूर्वोत्तरमानयोर्भाविभूतनानेकार्थविषयताव्यवस्थापक निश्चय- द्वयं यथाक्रममुपजायमानं संलक्ष्यत इति यथा 'नीलमिदं पश्यामि' इति तयापारानुसारिविक- पोदयात् तत्प्रतिभासोऽध्यक्षस्याविकल्पकस्य व्यवस्थाप्यते तथा प्रकृतेऽपि पूर्वोत्तरमानद्वये अमेद-५ प्रतिमासो व्यवस्थापनीय न्यायस्य समानत्वात् । इदमेव वा निश्चयद्वयमक्षव्यापारानुसारित्वाद- ध्यक्षतामनुभवति यतो नेदमानुमानिकम् लिङ्गायनपेक्षतयोत्पत्तेः, नापि मान्तम् वाधकामावात् , नव स्मृतिरूपम् अपूर्वार्थप्रतिपत्तेः । न च प्रथमाक्षव्यापारानन्तरमनुत्पत्तेः सरणरूपताऽस्य, विशिष्टसामध्यन्तर्भूतेन्द्रियजन्यतया प्रागनुत्पादेऽपि सरणरूपतानुपपत्तेः । अत एवोत्पाद्यमाने पटादौ 'अनागताध्यवसायोऽध्यक्षम्' इति केचित् सम्प्रतिपन्नाः । न ह्यनव्यवसितमुत्पाद्यते तथा १० चोत्पन्ने तदुत्पादकानां प्रतिपत्तिः यदेवोत्पादयितुमध्यवसितं तदेवोत्पादितम् यदेव चोत्पादित तदेवाध्यवसितमित्यमेदप्रतिपत्तिः सङ्गता भवति । न चास्या अनिमित्तता अनियनिमित्तवा वा कादाचित्कतयाऽनिमित्तत्वस्याभावात् लिङ्गादिनिमित्ताभावतः पारिशेप्यादिन्द्रियलक्षणनियत- निमित्तत्वाचे । न चैवम्भूतप्रतिपत्तेमिथ्यात्वेनोपलव्धेरियमपि मिथ्या, प्रत्यक्षस्यापि कस्यचिन्मि- ध्यात्वोपलव्धेः सर्वस्य मिथ्यात्वप्रसके । न च तत्र याधकामावात् सत्यार्थप्रेति वक्तव्यम् अवापि १५ समानत्वात् वाधारहिता हि सविकल्पा प्रतिपत्तिः प्रमा नान्येत्यन्युपगमात् । न च मनसः सर्व- धातीते अनागते पाऽव्याहतप्रसरत्वादुत्पाद्यमाने भावे तदध्यवसायस्य मनोजन्यत्वेनाध्यक्षता युक्ता चक्षुरादेस्त्वतीतानागतयोरविषयत्वेन तत्प्रतीतेः कथमध्यक्षतेति वक्तव्यम् उक्तोत्तरत्वाद अतीतानागतविषयस्ये मानसाध्यक्षत्वेऽपि वा क्षणमतिमासलक्षणस्य हेतोरसिद्धता भवत्येव अवा- धितमानसाध्यक्षेण भावानामेकत्वग्रहणात् । यदपि 'कि क्षणिकेन शानेन स्थायिता युगपत् क्रमेण वा भावानां गृह्यते, आहोस्थित अक्षणि- केन' इति विकल्प्य सर्वत्र दोपप्रतिपादनं कृतम् तत् क्षणिकत्वग्रहेऽपि समानम् । तथाहि-न क्षणिक पाने क्षणस्थिति-क्षणान्तरस्थित्योमुगपत् क्रमेण वा प्रतिमासे तयोमेदप्रतिपत्तिः परस्परामावस्य भावपाहिणि तत्राप्रतिभासनाद् भावाभावयोर्विरोधात् तदप्रतिभासने च न तन्नेदप्रतिपत्तिः अमाव- प्रतिपत्तौ वा भावाभावयोर्विरोधाभावात् न क्षणस्थिति-क्षणान्तरस्थित्योर्मेदप्रतिपत्तिः । नापि२५ तयोरप्रतिभासने मेदावगतिः प्रतियोगिग्रहणसव्यपेक्षत्वाद् मेदप्रतिपचेरिति भवतैवामिधानात् । अन्तर्यहिश्च स्थिरस्थूराध्यक्षपतिमासयाधितत्वाच प्रकृतविकल्पानामनुत्थानमिति न प्रतिपदमेषां निराकरणे प्रयत्न सफला पिटपेपणरूपत्वात् दिल्यानप्रदर्शनं तु विहितमेवेत्यलमतिविसारिण्या कथया । तत् क्षणक्षयप्रसाधने प्रत्यक्षादेः प्रमाणस्थानवतागद् वाधकत्वेन च तस्यैकत्वाध्यवसा- यिनः प्रवृत्तिप्रतिपादनातून पर्यायास्तिकाभिमतपूर्वापरक्षणविविक्कमध्यक्षणमात्रं वस्तु किन्तु ३० अतीतानागतपर्यायाधारमेकं द्रव्यवस्त्विति द्रव्याथिकनिक्षेपः सिद्धः । [द्रव्यनिक्षेपविषयख द्रव्यस आगमोक्तरीत्या स्वरूपवर्णनम् ] द्रव्यं च अनुभूतपर्यायम् अनुमविप्यत्पर्यायं चैकमेव तेन 'अनुभूतपर्याय शब्देन तत् कदा- चिदभिधीयते कदाचिञ्च 'अनुभविष्यत्पर्याय' शब्देन यथा अतीतघृतसम्बन्धो घटो 'घृतघटा' इत्यभिधीयते भविष्यत्तत्सम्बन्धोऽपि तथैवामिधानगोचरचारी। शुद्धतरपर्यायास्तिकेन च निय-३५ कारस्य ज्ञानस्यार्थग्राहकत्वासम्भवात् साकार शानमभ्युपगतम् तत्संवेदनमेव चार्थसंवेदनम् शानानुभवव्यतिरेकेणापरस्यार्थानुभवस्याभावात् घटोपयोग एव घटस्तन्मतेन । तत्पर्यायेण अतीतेन २० १- पूर्वदृशं पश्या-मा० ।- पश्या-पा० हा०वि०। १ इममे-पा० बा० ३-च चा नि-। ४-माध्यक्ष-मा०। ५ "यथाक्रम हेतुद्वयं योज्यम्"-वृ० मा० टि.। -स्पार्थेति पा० या०1 -कल्पकां प्र-वाचा०। -दुत्पद्य-प्र० मा० बहिः। "अध्यवसायस्य-वृ० मा० टि०। १०-दनं तत्वा० वा । ११-चस्य भावस्थ प्राहि-चा० वा वाहि-०। ११-पचेरपि भ-वा० बा० ।-पचिरिति भ-०। १३-मात्र ध-आ०। १४ोय वैक-या. या०। १५-नच त-11 .,,!!! ५१ सात - . -- . 4 ·४०६ प्रथमे काण्डे- -० . परिणतम् परिणस्यद् वा दन्यं तच्छन्दवाच्यं द्रव्यार्थिकमतेन व्यवस्थितं पूर्ववत् । अत एव घटा- धमिशः तत्र च अनुपयुक्तो 'द्रव्यम्' इति प्रतिपादितः द्रव्यार्थिकनिक्षेपश्च । द्रव्यमार्गमे अनेकधा प्रतिपादितम् इह तु युक्तिसंस्पर्शमात्रमेव प्रदश्यते तदर्थत्वात् प्रयासस्य । [४ भावनिक्षेपः] [ भावं व्याख्याय तत्र पर्यायार्थिकत्वकथनम् ] भवति-विवक्षितवर्तमानसमयपर्यायरूपेण उत्पद्यतेनति भावः, "विमाषा प्रह" [१४३ सिद्धान्तकौ० अं० २९०५] इत्यत्र सूत्रे कैश्चिद् "भवतेश्च" इति गोऽपीप्यते । अथवा भूतिर्भाव वन-किरीटाविधारणवर्तमानपर्यायेणेन्द्रादिरूपतया वस्तुनो भवनम्, तब्रहणपर्यायेण वा ज्ञानस्य भवनम् । यथा चौयं पर्यायार्थिकप्ररूपणा तथा प्रदर्शित एव प्राक् न पुनरुच्यते । एष एव नय- १० निक्षेपानुयोगप्रतिपादितः उमयनयप्रविभागः परमार्थः परमं हृदयमागमस्यैतद्व्यतिरिक्तविषयत्वात् सर्वनयवादानाम् न हि शास्त्रपरमहृदयनयद्वयव्यतिरिका कश्चिन्नयो विद्यते सामान्यविशेष. खरूपाविषयद्वयव्यतिरिक्तविषयान्तराभावाद् विषयिणोऽप्यपरस्य नयान्तरस्याभाव इति प्राक् प्रति- पादितमिति ॥६॥ १ "अणुवओगो दव्य"-अनुयोग० पृ० ३३ वि० सू०३३ । "अनुपयोगो द्रव्यम्"-विशेषा० ० ० पृ० २५ गा० २५५० ५० १६ । २-मे वाच्यं । अ-मा० मा ३ "भवतेश्च इति वक्तव्यम्"-काशिका पृ० १७३- 31१1१४३ सूत्ररतौ । “भवतेश्व इति काशिका"-सिद्धान्तको ४० ४१० सूत्र२९०५वृत्तौ । ४-टादिकरण-वृः । ५ "माव"-कलमांटिक ·नयमीमांसा। ०७ द्रव्य-पर्याययोरन्पोन्यव्याप्तिक्षप्तये निरपेक्षनयाश्रितवचसामसत्यत्वकथनम् ] एतदपि नयद्वयं शास्त्रस्य परमहृदयम् 'द्रव्यं पर्यायाशून्यम् पर्यायाश्च द्रव्याविरहिणः' इत्येवं. भूतार्थप्रतिपादनपरम् नान्यथेत्येतस्यार्थस्य प्रदर्शनार्थमाह- पज्जवणिस्सामण्णं वयणं दव्वद्वियस्स 'अत्यित्ति। अवसेसो वयणविही पनवभयणा सपडिवक्खो ॥७॥ परस्परनिरपेक्षस्य नयद्वयस्य प्रत्येकमेवं वचनविधिः-द्रव्यास्तिकस्य अननुपकविशेपं वचनम् 'अस्ति इत्येतावन्मात्रम्, पर्यायास्तिकस्य स्वपरामृष्टसत्तास्वभावं 'द्रव्यम्' 'पृथिवी' 'घटा' 'शुक्ला इत्याधाश्रितपर्यायम् । परस्परनिरपेक्षं चोभयनयवचोऽसदेव, वचनार्थासत्त्वात् । वचनमसदर्थमिति तदर्थस्याप्यसत्वमावेदितं भवतीति समुदायार्थः । अवयवार्थस्तु-पर्यायनयेन सह नि:सामान्यम् असाधारण वचनं द्रव्यास्तिकस्य १० 'अस्ति इति एतत्, मेदघाघभ्युपगतस्य विशेषस्य सत्तारूपवानुप्रवेशात् । एतश्च वचो निर्विषयम्, निविशेषत्वात्, वियत्कुसुमाभिधानव- "निर्विशेपं हि सामान्यं भवेच्छशविपाणवत्" [लो० वा० आकृति लो० १०] इति प्रसाधितत्वान्नाव्याप्तिहेतोः । असिद्धिः पराभ्युपगमादेव परिहता । तन एकान्तभावनाप्रवृत्तय द्रव्यास्तिकनयस्य परमार्थता । पर्यायास्तिकस्याप्येवंप्रवृत्तस्य न सेति पश्चान प्रतिपादयति-१५ अवशेष इति शेषा स चोपयुक्तादन्यः वचनविधिः वचनमेदः सत्ताविकलविशेषप्रतिपादक पर्यायेषु सत्ताव्यतिरिकेम्वसत्सु भजनातू-सत्ताया आरोपणात् सप्रतिपक्षः इति सतः प्रति- पक्ष-विरोधी असन् भवति । तथाहि-पर्यायप्रतिपादको वचनविधिरवस्तुविषया, निसामान्य- त्यात्, सपुष्पवत् । भावना तु द्रव्याथिकवचनविपर्ययेण प्रयोगस्य कार्या। अथवा "अर्थाभिधानप्रत्ययास्तुल्यनामधेया" । 1 इति अर्थ-प्रत्यययोः स्वरूप-२० मभिधाय अमिधानस्य द्रव्यास्तिक पर्यायास्तिकस्वरूपस्य तदभिधायकस्य वा प्रतिपादनार्थमाह- पज्जवणिस्सामण्णं इत्यादि । पर्यायानिष्कान्तम्-तद्रिकलम्- सामान्य समहस्वरूपं यस्मिन् वचने तत् पर्यायनिस्सामान्यं वचनम् । किं पुनस्तत् ? इत्याह-'अस्ति' इति, तच्च द्रव्या- र्थिकस्य खरूपम् प्रतिपादकं था । यद्वा पर्याया ऋतुसूत्रनयविषयाद् अन्यो द्रव्यवादिविशेषा, स एव च निश्चितं सामान्यं यसिस्तत् पर्यायनिस्सामान्यं वचनम् द्रव्यत्वादिसामान्यविशे-२५ पामिधायीति यावत् । तच्च अशुद्धद्रव्यार्थिकसम्बन्धि तत्प्रतिपादकत्वेन तत्स्वरूपत्वेने वा। अवशेषो वचनविधिः-वर्णपद्धतिः सप्रतिपक्षः अस्य वचनस्य पर्यायार्थिकनयरूपः तत्प्रति- पादको वा पर्यायसेवनात्; अन्यथा कथमवशेषवचनविधिः स्यात् यदि विशेष नाश्रयेत् ? ॥७॥ - - - १-चक्ले वाल वा० । -यार्थिक-पृ० वा० वा० । ३-दक प-आ० हा० वि०। ४-रिकेषु रूपम- घा०या०। ५-कखरू-मा० मा०। ६-चावि-बा० या०। ५ यसिन पचने तन्निासा-हा० वि० । यस्मिन् वचने तसिन पचने तन्निासा-आ०। ८-व्याथिक स-पृ०। च । वा० बा । Sas • 2n :

·४०८ प्रथमे काण्डे, [द्रव्य-पर्याययोरन्योन्यसम्मिश्रत्वसूचनाय ज्ञानानेकान्तवर्णनम्] एवं तावद् द्रव्यार्थिक-पर्यायार्थिकमैदेन मेदममवतां नयानां खरूपं प्रतिपाद्य अनेकान्त. भावभावनयैवैषां सस्यता नान्यथेत्येतत्प्रतिपादनार्थ ज्ञानानेकान्तमेव तावदाह- पनवणयवोकतं वत्युं दवट्टियस वयणिनं जाब विओवोगो अपच्छिमवियप्पनिव्वयणो॥८॥ द्रव्यास्तिकस्य वक्तव्यम्-परिच्छेद्यो विषयः, निश्चयक वचनं निर्वचनम्, विकल्पच निर्वचनं च विकल्प-निर्वचनम्, न विद्यते पश्चिमं यस्मिन् विकल्पनिर्वचने तत्-तथा-तथाविधं तद् यस्स द्रव्योपयोगस्यासौ अपश्चिमविकल्पनिर्वचनः सङ्ग्रहावसान इति यावत् ततः परं विकल्पवचना- ऽप्रवृत्तः । यावद् अपश्चिमविकल्पनिर्वचनो द्रव्योपयोगः प्रवर्तते तावद् द्रव्यार्थिकस्य १० विषयो वस्तु, तञ्च पर्यायाक्रान्तमेव; अन्यथा झानाऽर्थयोरप्रतिपत्तरसत्वप्रसक्तिः । न हि पर्या- याऽनाकान्तसत्तामात्रसद्भावग्राहकं प्रत्यक्षम् अनुमान या प्रमाणमस्ति, द्रव्यादिपर्यायाक्रान्तस्यैव सर्वदा सत्तारूपस्य ताभ्यामवगते। यहा यद् वस्तु सूक्ष्मतरतमादिबुद्धिना पर्यायनयेन स्थूलरूपत्यागेनोत्तरतत्तत्सूक्ष्मरूपा- श्रयणादू व्युत्क्रान्तम् गृहीत्वा त्यकम् , यथा किमिदं मृत्सामान्यं घटादिमिर्विना प्रतिपत्ति- १५विपयः यावत् शुक्लतमरूपस्वरूपोऽन्यो विशेषः एतद् द्रव्यार्थिकस्य वस्तु विषयः यतो यावद् अपश्चिमविकल्पनिर्वचनोऽन्त्यो विशेषस्तावद् द्रव्योपयोगः द्रव्यमानं प्रवर्तते; नहि द्रव्या- दयो विशेपान्ताः सदादिप्रत्यया विशिष्टैकान्तव्यावृत्तबुद्धिप्राह्यतया प्रतीयन्ते, न च तथाऽमतीयमा- नास्तथान्युपगमार्हाः अतिप्रसङ्गात् ॥८॥ . - [वस्तुगत्या वयात्मक एव तत्वे नयद्वयविषयविवेकस विवक्षाधीनत्वाभिधानम् २० तदेवं न सत्ता विशेषविरहिणी, नापि विशेषाः सत्ताविकला इति प्रदश्योपसंहरबाह- दब्बढिओ ति तम्हा नस्थि णी नियम सुद्धजाईओ। ण य पनवढिओ णाम कोइ भयणाय उ विसेसो ॥९॥ तसाद द्रव्यार्थिका इति नयः शुद्धजातीयः विशेषविनिर्मुक्तो नास्ति-नियमेन इत्यवधारणार्थ:-विषयाभावेन विपयिणोऽप्यमावाद । न च पर्यायार्थिकोऽपि कश्चिन्नया- २५'नाम' इति प्रसिद्धार्थः-नियमेन शुद्धस्वरूपः सम्भवति, सामान्यविकलात्यन्तव्यावृत्तविशेषविप- याभावेन विषयिणोऽप्यभावात् । यदि विषयाभावाद् इमौ नयौ न स्तः यदुक्तम् तीर्थकरवचन- सङ्ग्रह-रत्यादि तद् विरुध्यत इत्याह-भयणाय उ विसेसो भजनायास्तु विवक्षाया एव विशेषः-'इदं द्रव्यम् अयं पर्यायी इत्ययं भेद तथा त दाद विपयिणोऽपि तथैव मेद इत्यभिप्रायः । भजना च-सामान्यविशेषात्मके वस्तुतत्वे उपसर्जनीकृतविशेपं यद् अन्वयि- २००५ तद् 'द्रव्यम्' इति विवक्ष्यते यदा तदा द्रव्यार्थिकविषया, यदा तूपसर्जनीकृतान्वयिक / वस्यैव वस्तुनो यद् असाधारण रूपं तद् विवस्यते तदा पर्यायनयविषयस्तद् भवतीति ॥९॥ . . १ परिच्छेद्यवि-आ० । २-त्वा त्युक्तम् वृ०। ३-त्ति जम्हा वा० बा०। ४-ओ णिय-वृ० । ५ पृ. ३७१ पं० ५। ६ यार्थवि-पा९वा ।

·नयमीमांसा। ४०९ [विवक्षाकृतस्य नयद्वयविपयविवेकस्य विशदीकरणम् ] पवरूपभजनाशतमेव भेद दर्शयितुमाह- दव्वद्वियवत्तव्वं अवत्यु णियमेणे पन्नवणयस्स। तह पनववत्थु अवत्थुमेव दवद्वियनयस्स ॥१०॥ पर्यायास्तिकस्य द्रव्यास्तिकाभिधेयमस्तित्वम् अवस्त्वेव मेदरूपापन्नत्वात् द्रव्या-५ स्तिकस्यापि पर्यायास्तिकाभ्युपगता भेदा अवस्तुरूपा एव भवन्ति, सत्तारूपापन्नत्वात् । अतो भजनामन्तरेणकत्र सत्तायाः अपरत्र च मेदानां नष्टत्वात् 'इदं द्रव्यम् एते च पर्याया' इति नास्ति मेदः । न च प्रतिभासमानयोर्द्रव्य-पर्याययोः कथं पर्यायास्तिकद्रव्यास्तिकाभ्यां प्रतिक्षेपः इति वक्तव्यम् यतः प्रतिमासोऽप्रतिभासस्य बाधक न तु मिथ्यात्वस्य मिथ्यारूपस्यापि प्रतिमास- नात्। तथाहि पर्यायास्तिक माह-न मया द्रव्यप्रतिभासो निपिच्यते-तस्यानुभूयमानत्वात्-किन्तु १० विशेषव्यतिरेकेण द्रव्यस्थाप्रतिमासनात् अव्यतिरेके तु व्यक्तिखरूपवत् तस्यानन्वयात् उभयरूप- तायाश्चैकश विरोधात् गत्यन्तराभावात् द्रव्यप्रतिभासस्तन मिथ्यैव। विशेषप्रतिमासस्त्वन्यथा, याधकाभावात् यतः प्रतिक्षणं वस्तुनो निवृत्ते शोत्पादौ पर्यायलक्षणं न स्थितिः । द्रव्यार्थिकस्तु भजनोस्थापितस्वरूप पाह-अस्माकमप्ययमेवाभ्युपगमः-न विशेषप्रतिमासप्रतिक्षेपः किन्तु तस्य मेदामेदोभयविकल्पैर्वाध्यमानत्वाद् मिथ्यारूपतेव असेदप्रतिभासस्तु अनुत्पाद्व्ययलक्षणस्य द्रव्यस्य १५ -तद्विपयस्य सर्वदाऽवस्थितेरवाध्यमानत्वात् सत्य इति ॥१०॥ २० [निरपेक्षनयद्वयमेकमेव वस्तु यथा यथा मन्यते तथा विभज्य वर्णनम् ! कल्पनाव्यवस्थापितपर्यायास्तिक-न्द्रन्यास्तिर्कयोरेवलक्षणप्रदर्शितस्वरूपयोमिथ्यारूपताप्रतिपत्तिः सुकरा भविष्यतीत्साह- उप(प्प)नंति वियंति य भावा नियमेण पनवणयस । दव्वद्वियस्स सब्बं सया अणुप्पन्नमविणडं ॥ ११ ॥ उत्पद्यन्ते प्रागभूत्वा भवन्ति विशेषेण निरन्वयरूपतया गच्छन्ति नाशमनुभवन्ति भावाः पदार्थाः-नियमेन इत्यवधारणे पर्यायनयस्य मतेन-प्रतिक्षणमुत्पाद-विनाशखभावा पत्र भावाः पर्यायनयस्यामिमताः। द्रव्यार्थिकस्य सर्व वस्तु सदा अनुत्पन्नमविनष्टम् आकालं स्थितिस्वभावमेवेति मतम् । एतञ्च नयद्वयस्याभिमतं वस्तु प्राक् प्रतिपादितमिति न पुनर-२१ च्यते ॥ ११॥ - । - - -रूपं भ-आ० 1 , २-ण होइ पजाए। ०। ३-स्तिकंद्र-आ० । । *-दस्यापन-० वा० वा० । ५-धादिग-आ० हा० वि०। ६-भावस्त्व-आ० हा० वि०७-ध्यास्तिक-० वा वा० . ८-कयोरेवल- पृ० वा० वा० सा० ।। -स्यापि म-पा० वाव ।। ܝܕ ॥

·१० प्रथमे काण्डे- द्वादशगाथाव्याख्या। ॥ [अन्योन्यमुक्तयोव्य-पर्याययो!स्तित्वोक्तिपूर्वकमुत्पादच्यय-प्रौव्याणां द्रन्यलक्षणत्वेन वर्णनम् ] परस्परनिरपेक्षं चोभयनयप्रदर्शितं वस्तु प्रमाणामावतो न सम्भवतीत्याह- दव्वं पजवविउयं दवविउत्ताय पजवा णत्थि। उप्पाय-दिइ-भंगा इंदि दवियलक्खणं एवं ॥१२॥ द्रव्यं पर्यायवियुक्तं नास्ति मृत्पिण्ड-स्थास कोश-कुशूलायनुगतसूत्सामान्यप्रतीतेः । द्रव्यविरहिताश्च पर्याया न सन्ति अनुगतैकाकारमृत्सामान्यानुविद्धतया मृत्पिण्ड स्थास. कोश-कुशूलादीनां विशेषाणां प्रतिपत्तेः। अतो द्रव्यार्थिकामितं वस्तु पर्यायाक्रान्तमेव न तद्विवि कम् पर्यायामिमतमपि द्रव्यार्थानुपकं न तद्विकलम् परस्परविविक्कयोः कदाचिदप्यप्रतिमासनात् । किमूलं पुनर्द्रव्यमस्तीत्याह-उत्पाद-स्थिति-भङ्गा यथाव्यावर्णितस्वरूपाः परस्पराविनिर्मागवर्तिना, 'हन्दि' इत्युपप्रदर्शने द्रव्यलक्षणं द्रव्यास्तित्वव्यवस्थापको धर्मः एतद् दृश्यताम्, यतः पूर्वोत्त- रपर्यायपरित्यागोपादानात्मकैकान्वयप्रतिपत्तिस्तथाभूतद्रव्यसत्त्वं प्रतिपादयतीत्युत्पाद-व्यय-प्रौव्य- लक्षणं वस्त्वभ्युपगन्तव्यम् । एतच्च भिवयं परस्परानुविद्धम् , अन्यतमाभावे तदितरयोरन्यभावात् । [उत्पाद-व्यय-धौम्याणां परस्परल्याप्यत्वसमर्थनम् ] १५. . तथाहि-न धौब्यव्यतिरेकेण उत्पाद-व्ययौ सङ्गवी, सर्वदा सर्वस्याऽनुस्यूताफारव्यतिरेकेण विज्ञान-पृथिव्यादिकस्याप्रतिमासनात् । न चानुस्यूताकारावभासो वाध्यत्वादसत्यः तद्वाधकत्वा- तुपपत्तेः यतोऽनुस्यूताकारस्य विशेषप्रतिमासो बाधकः परिकल्प्येत, स एव चानुपपन्नः । तथाहि-अनुगतरूपे प्रतिपन्ने अप्रतिपन्ने वा विशेषावमासोऽभ्युपगम्येत ? यदि प्रतिपन्ने तदा किमनुस्यूतप्रतिभासात्मको विशेषप्रतिभासः, उत तब्यतिरिक्त इति कल्पनाद्वयम् । यद्यव्यति- २० रिक्तस्तदा प्रौव्यावभासस्य सियत्वे विशेपावभासस्यापि तदात्मकत्वाद् मिथ्यात्वापत्तेः कथमसौ तस्य बाधक ? अथ द्वितीयो विकल्पस्तत्रापि धौव्यप्रतिभासमन्तरेण स्थास-कोशादिप्रतिभासस्य तयतिरिक्तस्यासंवेदनात् कथं ताकतोपपत्तिः न चाक्षव्यापारानन्तरमन्वयमतिभासमन्तरेण विशेषप्रतिमास एवोपजायत इति वक्तव्यम् , प्रथमाक्षज्यापारे प्रतिनियतदेशवस्तुमात्रस्यैव प्रतीते अन्यथा तत्र विशेपावभासे संशयाधनुत्पत्तिप्रसक्ति, विशेषावगतेतद्विरोधित्वात् । न च तदुत्तर- २५कालभाविसादृश्यनिमित्तैकत्वाध्यवसायनिवन्धनेयं संशयाधनुभूतिः प्राग् विशेषावगमे एकत्वा- ध्यवसायस्यैषासम्भवात् अनुभूयते च दूरदेशादौ वस्तुनि सर्वजनसाक्षिकी प्राक् सामान्यप्रतिपत्तिः तदुत्तरकालभाविनी च विशेषावगतिः । अत एव अवग्रहादिज्ञानानां कालमेदानुपलक्षणेऽपि क्रमोऽभ्युपगन्तव्या उत्पलपत्रशतव्यतिभेद इव । द्वितीयविकल्पोऽप्यत एवानभ्युपगमाई', अनुग- वाकाराप्रतिपत्तौ तद्विशेपावभासस्थासम्मवादिति । नहि मूल-मध्याऽप्रानुस्यूतस्थूलैकाकारप्रति- ३०भासनिहवे विविकतत्परमाणुप्रतिमासानपाव इति कुतस्तस्य स्वविषयव्यवस्थापनद्वारेणान्य- वाधकत्वम् ! न चैकत्वप्रतिभासस्य मिथ्यात्वम् तद्विपयस्य विकल्प्यमानस्याघटमानत्वादिति वक्तव्यम्, विकल्पमात्रातू प्रमाणस्यान्यथात्वायोगीत् । न चानुगतावमासस्यामामाण्यम्, तन्निव- धनाभावात् । न च क्षणिकानेकनिरंशपरमाण्ववमासस्तनिवन्धनम्, तस्याभावात् । न ह्यसवे- धमानस्तथाभूतावमासः प्रमाणम् इतरद् वा, प्रतीतिधर्मत्वात् प्रमाणेतरयोः । न च सञ्चितपरमाणु- -बानि पृ-बा० वा.। -गम्यते १० स० । ३-खत सि-पा० वा०। ४-ध्यात्ववि-आ० हा० वि०। ५-प्याप-वा० वा०। ६-धकोपप-आ० हा० वि.। -पारन-वा० बा०। ८ "संशय विरोधि- त्वात्-० उ० मा० टि० । -क्षणोऽपि मा० मा० । १०-तिमेदा इ-मा० मा० । ११ "'अप्रतिपक्षम् इसयम्-१० स० मा० टि०। १२-व्यं किं वि-आ० हा०बि०। १३-गात् तान् न वा० प्रा० ? . -- .

·नयमीमांसा। ४११ निवन्धन एवायमनुस्यूतस्थूलावभास', सञ्चितेष्वपि तेषु प्रत्येक समुदितेषु वा स्थूलरूपतायाः परेणानभ्युपगमात् । सञ्चयस्य च वस्तुरूपस्सैकस्य द्रव्यपक्षोक्तदोपप्रसक्तितोऽनिष्टेः । न चान्य- थावभासोऽन्यथाभूतार्थव्यवस्थापका अतिप्रसक्तेः । तत्र आलम्बनप्रत्ययनया परमाणवः स्थूला- वभासजनकाः तत्र स्वरूपानर्पकत्वेनाप्रतिभासनात्। स्थूलाकारस्यै वा तेष्वनुस्यूतक्षानावमासिनो भावेऽनुगतव्यावृत्तहेतुफलरूपभावाभ्युपगमात् परवादाभ्युपगेमप्रसक्तिा यदि चस्तम्भादिप्रतिमासो५ मिथ्या तीतथाभूते तथाभूतारोपणं मिथ्येत्यन्यथाभूतवस्तुसद्भावावेदकं प्रमाणं वक्तव्यम् । तच न प्रत्यक्षम् उत्कोत्तरत्वात् । नाप्यनुमानम् क्षणिकपरस्परविविकपरमाणुस्वभावभावकार्यादर्शनात् स्थूलैकस्वभावस्य चोपलभ्यमानयन तत्कार्यत्वम्,तस्थावस्तुसत्त्वेन परैरन्युपगमात्ान चावस्तुसत् कस्यचिद् व्यवस्थापकम् अतिप्रसङ्गात्। वस्तुसत्त्वेऽपि न तस्य क्षणिकविविकपरमाणुव्यवस्थापकत्वम्, तस्य तद्विरुद्धत्वात् । न हि पावकप्रतिमासो जलव्यवस्थापकत्वेन प्रसिद्धः । न च वनादिप्रत्ययतः १० शिशपादिविशेषावगतिरिवानापि भविष्यतीति वक्तव्यम्, शिशपादे प्रावप्रतिपत्तेर्वनादेश्च तद्धर्मतया वस्तुत्वात् परमाणूनां न कदाचनापि प्रतिपत्तिः । नापि तद्धर्मतया स्तुत्वान्युपगमः स्थूलस्य पराभ्युपगमविषयः, वस्तुत्वाभ्युपगमे तु तस्य स्यात् सूक्ष्मव्यवस्थापकता, सूक्ष्मापेक्षित्वात् स्थूलस्य अन्यथा तदयोगात् । सूक्ष्मपर्यन्तरूपश्च परमाणुः तस्यामेयत्वात् । मेयत्वे घा वस्तुत्वापत्ते तदव- यवानां परमाणुत्वापत्तिः, मेदपर्यन्तलक्षणत्वात् परमाणुस्वरूपस्य । १५ न च धौव्योत्पत्तिव्यतिरेकेण प्रतिक्षणविशरास्ता अणूनामपि सम्भवति, तयोरमावे एक- क्षणस्थितीनामपि तेपामभावात् कुतो विनश्वरत्वम् । अथ देशकालनियतस्य स्थैर्याभावेऽपि क्वचित कदाचित् पदार्थस्य वृत्तेरन्यदा अन्यत्र च निवृत्तिा, नैतदेवम् अन्यदा अन्यत्र चावृत्तेरेवानिश्चयात् । तथाहि-कार्य कारणयोः परस्परतो व्यावृत्तिः कथञ्चिदनुस्यूतमेकमाकार विभवोर्विज्ञानग्राह्यग्राह- काकारयोरिवापरित्यक्ततादात्म्यस्वरूपयोः, आहोखित् घट-पटयोरिवात्यन्तमिन्नखरूपयोः इत्यत्र २० न निश्चयः। किञ्च, प्रत्यक्षेणैव हेतु-फलयोः कथञ्चितादात्म्यस्य निश्चयान्न घट-पटयोरिवात्यन्त- ज्यावृत्तिस्तयोः परस्परतोऽभ्युपगन्तव्या, न ह्यध्यक्षतः प्रसिद्धस्वरूप वस्तु तद्भावे प्रमाणान्तरम- पेक्षते, अग्निरिवोप्णत्वनिश्चये । न च कालमेदान्यथानुपपत्त्या प्रतिक्षणं मेदेऽपि पूर्वोचरक्षणयो:- कथञ्चित्तादात्म्य वस्तुनो विरुध्यते येनाध्यक्षविरुद्धो निरन्वयविनाशः कल्पनामनुभवति अध्यक्ष- विरोधेन प्रमाणान्तरस्याप्रवृत्तेः । न चानुवृत्ति-च्यावृत्योः परस्परं विरोधैकान्ताभ्युपगमे विधान-२५ मात्रमपि सिध्येदिति कुतः क्षणस्थितिर्भावानां निरन्वया ज्यावृत्तिा सिद्धिमासादयेत् ? अन्तर्बहिश्व भावानामनुगतन्यावृत्तात्मकत्वात् प्रमाणतस्तथैवानुभवात् तत्स्वरूपाभावे निम्खभावतया भाषा- भावप्रसके । यदि च परस्परब्यावृत्तखभावानां परमाणूनों कथञ्चिदनुवृत्तस्थूलैकाकारः पारमा- थिको न भवेत् न किञ्चिद् बहिरण्यक्षेऽवमासेत, परमाणु-पारिमाण्डल्य नानात्व-परोक्षख- भावत्वस्वभावानां सञ्चितेष्वप्यणुपु स्थूलेकाकाराध्यक्षस्वभावेन विरोधात् अविरोधे वाऽनेकान्तत्वम-३० सक्त तथाभूतस्वभावसद्भावेऽपि तेषु पारिमाण्डल्य-नानात्व-परोक्षत्वस्वभावानपायात् । अपाये वा परमाणुरूपतात्यागात् स्थूलैकाकारस्य तेषु सांवृतत्वे साकाराध्यक्षाऽजनकत्वेन न किञ्चिदपि तत्र प्रतिभासत, तदनध्यक्षत्वे तत्प्रत्यनीकस्य स्वभावस्य पारिमाण्डल्यादेश्वशुरादिबुद्धी रसादेरिवा प्रतिभासना बहिरर्थप्रतिभासशून्यं जगद् भवेत् । स्थूलैकाकारप्रायवभासस्य च भ्रान्तत्वे न किश्चित् कल्पनापोढं प्रत्यक्षमभ्रान्तं भवेत, तदभावे च प्रमाणान्तरस्याप्यप्रवृत्तेरन्तर्वाधरूपस्य ३५ प्रमेयस्याव्यवस्थितेर्न कस्यचिदभ्युपगमा प्रतिक्षेपो वेति निर्व्यापार जगद् भवेत् । तस्मात् क्षण- स्थितिधर्मणोऽपि वाह्यान्तलक्षणस्य वस्तुनः परस्परल्यावृत्तपरमाणुरूपस्य कथञ्चिदनुवृत्तिरन्युप- . - १तत्र आ-१० पा० था. हा० वि० । २-२ ते-ल.। -गमाप-आ०। ४-सत-गा। ५ स्तुत्वे-वृ० वा० वा० भा० मा० विना। -मात् तथा व-आ० । -भासोऽपि प्रतिपत्ति नापि तद्धर्मजलव्य-वा० घा० । ल प-वा०या० । ९ सूक्ष्माव्य-आ०। १०-धत्वे चा 4-11 -भावोऽपि भा० मा०। १२ किं न प्र-०। १३-न्त स्याम-धृ० वा० बा० । १४-मननुग-मा० मा । १५-कारोऽध्य-आ० हा० वि०। १६-भावेषु वि-पा० बा० । १७-धात् वि-भा० माः । १८-भासते त-भा०मा०मा० हा०वि०॥

·प्रथमे काण्डे- गन्तव्या, अन्यथा प्रतिमासविरतिप्रसके । तदन्युपगमे च परस्परल्यावृत्तयोहेतु-फलयोरपि मत्यक्ष गता अनुगतिरभ्युपगमनीयैव, कल्पनाशाने भ्रान्तसंविदि वा खसंवेदनापेक्षया विकल्पेतरयोनी- न्तेतरयोश्च परस्परव्यावृत्योराकारयोः कथञ्चिद् अनुवृत्तिमभ्युपगच्छन् कथमध्यक्षा हेतु-फलयो- रसुवृत्ति प्रतिक्षिपेत संशयज्ञानं वा परस्परल्यावृत्तोल्लेखद्वयं विनद् यद्येकमभ्युपगम्यते कथं न पूर्वा ५परक्षणप्रवृत्तमेकं हेतुफलरूपं वस्तु! शब्द-विद्युत्-प्रदीपादीनामप्युत्तरपरिणामाप्रत्यक्षत्वेऽपि तस्य सद्भावोऽभ्युपगन्तव्यः, पारिमाण्डल्यादिवत् संविब्राह्याकारविवेकवद् वा अध्यक्षस्थापि केनचिद् रूपेण परोक्षता, अविरोधात् । न च पारिमाण्डल्यादेः प्रत्यक्षतेति वाच्यम्, शब्दाबुत्तरपरिणामेऽप्यस्य वच्छं शक्यत्वात् विशेपाभावात् । अत एव अन्ते क्षयदर्शनाद प्रागपि तत्प्रसक्तिरिति न वक्तव्यम् , मध्ये स्थितिदर्शनस्य पूर्वापरकोटिस्थितिसाधकत्वेन प्रसिद्धः। न हि शब्दादेरनुपादाना उत्पत्तियु- १०क्तिमती, नापि निरन्वया सन्ततिविच्छित्तिः, चरमक्षणस्याकिञ्चित्करत्वेऽवस्तुत्वापत्तितः पूर्वपूर्व- क्षणानामपि तदापतितः सकलसन्तत्यभावप्रसक्तेः । न च शब्दादेनिरुपादानोत्पत्त्यभ्युपगमेऽन्ये. पामपि सा सोपादानाऽभ्युपगन्तुं युक्ता तथा च सुप्तप्रवुद्धबुद्धेरपि निरुपादानोत्पत्तिप्रसक्तिः तत्रापि शब्दादेवि प्रागुपादानादर्शनात् । न चानुमीयमानमत्रोपादानम्, शब्दादावपि तथाप्रस- गात् । न च दृष्टस्यार्थस्याखिलो गुणो इष्ट एवं' इति परिणामसाधनं निरवकाशम्, इप्टेऽप्यर्थे १५पारिमाण्डल्यादेाहाकारविवेकादेवी अंशस्याइयत्वेनानुमीयमानत्वाद, एवं च परिणामसाधनं निरवद्यमेव । यदि हि इएस्याऽदृष्टोऽशः सम्भवति कथमुत्पनखभावस्थानुत्पनः कश्चनाऽऽत्मा न सम्मवी? खमावमेदस्य भावमेदसाधनं प्रत्यनकान्तिकत्वेन प्रदर्शितत्वात् । तस्मादू वस्तु यत् नष्टं तदेव नश्यति नह्वयति च, यदुत्पन्नं तदेवोत्पद्यते उत्पत्स्यते च कथञ्चिद, यदेव स्थितं तदेव तिष्ठति स्थास्यति च कथचिदिस्यादि सर्वमुपपन्नमिति भावस्योत्पादा स्थितिविनाशरूपः विनाशोऽपि २० स्थित्युत्पत्तिकपः स्थितिरपि विगमोत्पादात्मिका कथञ्चिदन्युपगन्तव्या। सर्वात्मना चोत्पादादेः परस्परं तद्वतश्च यद्यमेदैकान्तो भवेत् नोत्पादादित्रयं स्यादिति न फस्यचित् कुतश्चित् तद्वत्ता नाम । न च वस्तुशून्यविकल्पोपरचितत्रयसद्भावात् तद्वचा युक्ता अतिप्रसगात्, खपुप्पादेरपि ततस्तद्वत्ताप्रसके । न चोत्पादादेः परस्परता तद्वतश्च मेदैकान्ता, सम्बन्धासिद्धितो निस्वभावताप्रसक्तः । एतेन 'उत्पाद-व्यय-प्रौव्ययोगाद् यदि असतां सत्त्वम् २५शशशृङ्गादेरपि स्यात् सतश्चेत् स्वरूपसत्वमायातम्, तथोत्पाद व्यय-भ्रौव्याणामपि यद्यन्यतः सत्त्वम् - अनवस्थामसक्ति स्वतश्चेत् भावस्यापि खत एवं तद् भविष्यतीति व्यर्थमुत्पादादिकल्पनम् एवं तद्योगेऽपि वाच्यम्' इत्यादि यदुतम् तन्निरस्तं द्रष्टव्यम् एकान्तमेदामेदपक्षोदितदोषस्य कथञ्चि- देदामेदात्मके वस्तुन्यसम्भवातू । नहि मिन्नोत्पाद-व्यय-धौन्ययोगादू भावस्य सत्त्वमसामिरम्युः पगम्यते किन्तु उत्पाद-व्यय नौव्ययोगात्मकमेव सत्' इत्यभ्युपगमः । विरोधादिकं चात्र दूषणं ३० निरवकाशम्, अन्तर्यहिश्च सर्ववस्तुनस्त्रयात्मकस्यावाधिताध्यक्षप्रतिपत्तिविषयत्वात् स्वरूपे विरोधा- सिद्ध; अन्यथातिप्रसक्तः। एकान्तनित्यानित्यस्य प्रमाणवाधितत्वात् अनुमयरूपस्य चासम्भवाद शुन्यताया निपेत्स्यमानत्वात् पारिशेप्यात् कथञ्चित् नित्यानित्यं वस्तु अवाधितप्रमाणगोचरमभ्यु- पगन्तव्यम्। अत एव "उत्पाद-ध्यय ध्रौव्ययुकं सत्" [तत्त्वार्थ० अ०५ सू०२९] इति सल्लक्षणम्, ३५अन्यस्य तल्लक्षणत्वानुपपत्तेः । न तावत् सत्चायोगः सत्वम् , सामान्यादिना अव्यापकत्वात् निषि- देवाच सत्तायास्तद्योगस वेति । नाप्यर्थक्रियालक्षणं सत्त्वम् , नश्वरैकान्ते तस्यासम्भवात् तस्य फचिदप्यभावात् । उत्पाद स्थितिस्वभावरहितस्य नश्वरत्ने खपुष्पादेरेव तत् स्यात् न घट-सुखादे, क्षणस्थितिरेव जन्म विनाशश्च यद्यम्युपगम्येत कथमनेकान्तसिद्धिर्न स्यात् । न च क्षणात् पूर्वम- स्थिती मावानां किञ्चित् प्रमाणमस्तीति प्रतिपादितम् । न चावस्थितावपि न प्रमाणमिति वक्तव्यम् । ४० प्रत्यक्षस्य तत्र प्रमाणत्वात् । न च सघशापरापरोत्पत्तिविप्रलम्माद् अनवधारितक्षणक्षयसैकत्व प्रतिपत्तिर्मान्तति वक्तव्यम्, निरन्वयविनाशप्रसाधकप्रमाणाभावात् । न चाक्षणिक क्रम-योगपद्या याऽख-पृ० । १ घाश्यम् भां० मा० । ३ तदुत्पत्तितः मा० मा०। ४ स्यात् स्वत-पु. ल. विना। ५ पृ० ११०५०९ अर्थक्रियात्मकसत्त्वस्य"-.लामांटि०।

·नयमीमांसा भ्यामर्थक्रियाविरोधात् ततो निवर्तमानं सत्त्वं निरन्वयविनश्वरखमावमिति सत् क्षणिकमेवेति प्रमाणम् , क्षणिकेऽपि तथैवार्थक्रियाविरोधात् । तथाहि-क्षणिकत्वे कार्य-कारणयोयोगपद्येन कुतः कार्यकारणभावव्यवस्था क्रमोत्पादे हेतोरसतः कुतः फलजनकत्वम्? निरन्षयविनाशाभ्युपगमे चानन्तरं विनष्टस्य चिरतरविनष्टस्य च विनष्टत्वाविशेषाचिरतरविनष्टादपि कार्योत्पत्तिप्रसक्तिः । भावस्य हि विद्यमानत्वाद् अनन्तर कार्योत्पादनसामर्थ्यम् न व्यवहिततदुत्पादनसामर्थ्यमिति विशेपो युक्ता न पुनरमावस्य, निःस्वभावत्वाविशेषात् । अनेकान्तवादिना हि कथञ्चिद्भेदाभेदी हेतु-फलयोर्व्यवस्थापयितुं शक्यौ संवेदनस्य ग्राह्यग्राहकाकारयोरिव । मेदाऽमेदैकान्तौ तु परस्परतो न विशेपमासादयन इति न निरन्वयविनाशव्यवस्था नित्यताव्यवस्था वा कर्तुं शक्या, यतो न क्षणिकपक्षेऽपि सत्ताव्यतिरेकेण अपरार्थक्रिया सम्भवति सा चाक्षणिकेऽपि समाना । यथा हि क्षणिकस्य खसत्ताकाले कुर्वतोऽपि कार्य स्वत एव न भवति, भावे वा कार्य-कारणयोयोगपेयेन न१० कार्यकारणव्यवस्था नापि सन्तानव्यवस्था भवेत् किन्तु कार्यस्य स्वकालनियमात् तत्तदभावाविशे- पेऽपि द्वितीय एव क्षणे भावः तथा अक्षणिकस्यापि प्रागपि विवक्षितकार्योत्पादनसामर्थ्य ततो भवत् कार्य खकालनियतमेव भविष्यतीति समानं पश्यामः। न चासति कारणविनाशे कार्योत्पत्ति भवतीत्यत्र नियन्धनं किञ्चिदस्ति येनाक्षणिकात् कार्योत्पत्तिनं भवेत् । यदि चाक्षणिकस्य कार्यो- त्पत्तिक्षणे स्थितिः कार्योत्पत्तिप्रतिवन्धहेतुः एवं क्षणिकस्यापि तदा तदभावः किं न प्रतिवन्धहेतु-१५ भवेत्। यदि च कारणविनाशे कार्योत्पत्तिः, स मागिव चिरतरविनष्टे कारणेऽस्तीति तदापि कार्यो- त्पत्तिः स्यात् । अथ कार्योत्पत्तिकाले नैव कारणसन्निधेरुपयोगः, ननु कारणव्यावृत्तरपि तदुत्पत्ति- काले नैव कश्चिदुपयोगः, यतः कारणव्यावृत्ती कार्य भवेत् । कारणव्यावृत्तिश्च तदभावा, सच प्राक् पश्चादपि कालान्तरेऽस्त्येवेति सर्वदा कार्योत्पत्तिप्रसक्तिरित्युक्तम् । न च कारणस्य प्राग्मा- वित्यमा कार्योत्पत्तावुपयोगः तस्याकारणासिमतेष्वपि जगत्क्षणेपु भावात् । तद्विशेषकल्पनायास्त्व-२० क्षणिकेष्वप्यविरोधात् । तथाहि-यद् यदा यत्र कार्यमुत्पित्सु तत् तदा तत्रोत्पादनसमर्थमक्षणिक चस्त्विति कल्पनायां न काचित् क्षतिः । न च स्वयमेव प्रतिनियतसमयस्य कार्यस्योत्पत्यभ्युपगमे न किश्चित् कारणाभिमतमावेन तस्य कृतमिति न तत् कार्यतया तयपदेशमासादयेदिति वक्तव्यम्, क्षणिकपक्षेऽप्यस्य समानत्वात् । तसात् कथञ्चिद् व्यवस्थितस्यैव भावस्य जन्म-विनाशयोर्दर्शनाद यथादर्शनं हेतुफलभावव्यवस्थितेः परिणामसिद्धिः समायाता। २५ न चामेदवुद्धिन्तिा, भेदबुद्धावपि तत्मसको, स्वमावस्थाहस्त्यादिभेदबुद्धिवत् । न च मिथ्याबुद्धीनामपि विसंवादो भावमात्रे, मेदेवेव तहशितेषु विप्रतिपत्त्युपलब्धेः । तस्माद् अक्षणि. कत्वे क्रम-योगपद्याभ्यामक्रियाविरोधात् क्षणिकत्वमभ्युपगच्छन् क्षणिकानामर्थक्रियादर्शनमभ्युप- गच्छेत्। अन्यथा सत्वा हेतोर्विपक्षव्यावृत्तिप्रसाधिकाया अनुपलब्धेव्यतिरेकासिद्धरक्षणिकत्वेऽर्थ- क्रियाविरोधः क्षणिकत्वेऽर्थक्रियोपलम्ममन्तरेण कथं सिद्धिमासादयेत्? न चाक्षणिकऽर्थक्रिया-३० विरोधादेव क्षणिकेऽर्थक्रियोपलब्धिः, इतरेतराश्रयप्रसके। [१ तथाहि-विपक्षे प्रत्यक्षवृत्तेरनुपलब्धे. यतिरेकसिद्धिा, तत्र प्रत्यक्षवृत्तिरक्षणिकरवेऽर्थक्रियाविरोधात् तद्विरोधसिद्धिरतुपलब्धय॑तिरे- कनिश्चयात् तद्धिपक्ष प्रत्यक्षवृत्तेरिति व्यकमितरेतराश्रयत्वम् ११] । क्षणिकत्वेऽपि च भावानां यथा- तत्त्वमुपलम्भनियमामावाद् प्राह्यग्राहकाकारसंवेदनवद् अयथातत्त्वोपलम्मसंभवान्न क्षणिकत्वमध्य- क्षगोचर इत्यतोऽप्यनेकान्तः सिद्धिमासादयति । न च सदृशापरापरोत्पत्तिरनिश्चयहेतुः, मेदैकान्ते ३५ । तस्या अध्ययोगात् । न हि तत्र सादृश्यं भावानां व्यतिरिक्तमव्यतिरिक्त वा सम्भवति । न चाविद्य- मानमनुपलभ्यमानं वा तद् विभ्रमहेतुः, अतिप्रसङ्गात् । न च विशेषाणां स्थितिम्रान्तिजननशक्ति रेव सादृश्यम्, क्षणिकावेदकप्रमाणान्तरामावतः स्थितिप्रतिपान्त्यसिद्धेः । न चान्याडम्भूतं १ कर्तुं युका य-भा०। १-कख स-पृ०। ३-पद्येन' कार्य-बा० या० । । भवेत् ल० मा. मा०। ५-ति सामान्य पदा० धा० । । “प्राग्भावित्वस्य"-० ल० मा० टिं० २५० पं० २४-२७ तथा टि०.३७ । -मर्थ क्ष-वृ० वा० बा० । -बुद्धिना-३०। १० "सत्त्वग्राहक"- प्रत्यक्षवृत्तेः-मा०टि० ।। ११-भावातू स्थि-आ० ।-भावावा स्थि-डा० वि०. भावतः सिद्धिस्थि-वा०, पा० । ५३ मत. - - ·प्रथमे काण्डे- वस्तु अवाधितप्रतिपत्तिजन्मनो हेतुरभ्युपगन्तव्यम्, अनान्तप्रतिपत्तेर्वस्वव्यवस्थापकत्वेन प्रति- नियतव्यवहारोच्छेदप्रसक्तेः । अत एव उपलब्धमपि क्षणिकत्वं विषमक्ष इव न निश्चिनोतीत्युदाह- रणमप्यसिद्धम् , यथावस्तूपलम्भनियमाभावात् । यदपि 'ये येद्भाव प्रत्यनपेक्षास्ते तद्भावनियता, यथा अन्त्या काणसामग्री स्वकार्योत्पादने, ५विनाशं प्रत्यनपेक्षश्च भावः' इत्यभिधानम्, तदपि परिणामप्रसाधकम्। भावस्योत्तरपरिणाम प्रत्य- नपेक्षतया तद्भावनियतत्वोपपत्तेः । पूर्वक्षणस्य स्वयमेवोत्तरीभवतोऽपरापेक्षाऽभावतः क्षेपायोगात्, उत्पन्नस्य चोत्पत्ति-स्थिति-विनाशेषु कारणान्तरानपेक्षस्य पुनः पुनरुत्पत्ति-स्थिति-विनाशत्रयः मवश्यं भावि तदेवं कस्यचिदंशस्य पदार्थाध्यक्षतायामप्यनिर्णये तस्य सांशतामभ्युपगच्छन् कथमशे- नोत्पन्नस्यांशान्तरेण पुनः पुनरुत्पत्ति नान्युपगच्छेत् येनैकं वस्त्वनन्तपर्याय नाहीकुर्वीत? न चैका- १०तसाधने उदाहरणमपि किश्चिदस्ति, अध्यक्षाविगतमनेकान्तमन्तरेणान्तर्वहिन्ध वस्तुसतानुपपत्तेः। न च निरन्वयविनाशमन्तरेण किञ्चिद् वस्तु अनुपपद्यमानं संवेद्यते, यतो वहीरूप-संस्थानाचात्मना अध्यक्षप्रतीतमनेकान्तमन्तर्विकल्पाविकल्पस्वरूपं संशय-विपर्याससंवेदनात्मकं वा खसंवेदनसिद्ध- भपहाय निरन्वयक्षणक्षयलक्षणं वस्तु प्रकल्पेत । न चानुस्यूतिव्यतिरेकेण शानानां कार्यकारण- भावोऽपि युक्तिसङ्गता आस्तां स्मृति-प्रस्यमिक्षा चासना-सन्तानादिव्यवहारः । नहि मेदाविशे- १५पेऽपि कथञ्चिद तादात्म्यमन्तरेण मेदानामयं नियमः सिद्धिमासादयति केषाञ्चिदेव, अन्यथा ग्राह- प्राहकाकारयोरपि वादात्म्यामावप्रसतिर्मवेत् यतः शक्यमत्राप्येवं वक्तुम्-प्राग्राहकानुभवयो। खकारणवशाद मिन्नस्वभावयोरेव प्रतिक्षणं विशिएयोरुत्पत्तिस्तेन रूपेणेति । एवं च- "अविभागोऽपि बुद्ध्यात्मा विपर्यासितदर्शनैः । ग्राह्यप्राहकसंविचिमेदवानिव लक्ष्यते ॥" । २० इत्ययुक्तमेवामिधानं स्यात् । परेणापि चैवं वई शक्यत एव- "परमात्माऽविभागोऽप्यविद्याविभुवमानसैः। मुख-दुःखादिमिर्भागमैदवानिव लक्ष्यते ॥ इति । ने हि मेदाऽमेदैकान्तयोगगमोपलम्मे परमार्थादर्शनं च प्रति कश्चिद् विशेषः संलस्यते कथञ्चित परमार्थदर्शनाभ्युपगमे च 'उत्पन्नं कथञ्चित् पुनरुत्पादयेत्' इत्यनेकान्तसिद्धिः स्यादित्युक्तम् । २५स्खलक्षणस्य परमात्मनो वा परमार्थसतः सर्वयाऽनुपलम्मैकान्ताभ्युपगमे परीक्षाक्षमस्य संवृति- अपस्याविद्याखभावस्य या दर्शनासम्भवादू अनेकान्तात्मकस्य सता सर्वथैकान्तब्युदासेन प्रमा- गतो दर्शनमायातमिति कथं तत्प्रतिक्षेपः न व संवृतैरेवोत्पाद-विनाशाभ्युपगमा, क्षणस्थिति- व्यतिरेकेणापरस्य परमार्थसल्लक्षणलक्ष्यस्थामावात् क्षणस्थायिन एव स्खलक्षणताभ्युपगमात् क्षण ध्यवस्थितयश्च प्रामग्राहकसंवित्यादयोऽध्यक्षत्वेनेष्यन्ते तदस्खलक्षणत्वे कोऽपरः स्खलक्षणार्थी ३० भवेत् ? तदाकारविविक्तस्यापरस्यात्यन्तानुपलम्मतः प्रत्यक्षत्वानुपपत्तेः । न चानंशमसाधारणं स्खलक्षणं सांशमिव विपर्यासात् प्रतिभातीति वक्तव्यम् अकार्यकारणकर्ष कार्यकारणरूपमिव सर्व- विकल्पातीतं सविकल्पमिव पुरुषतत्त्वं प्रतिभातीत्येवं परामिधानस्यापि सम्मवादित्युक्तवान् । ततश्च न कस्यचिद् उत्पादा क्षयो वा भवेत् । न चोत्पाद-विनाशयोः भ्रान्तिकल्पनायां किञ्चिदप्य- धान्तं सियेत्, निरंशक्षणक्षयायवमासाभावात् स्वसंवित्तिसद्भावमात्रसिद्धेरप्यमावप्रसङ्गात् । ३५ क्षणक्षयाघवमासस्यासस्यत्वे सैवानेकान्तसिद्धिः समापतति । अथ नेयमसती संवित्तिः कुतश्चि- निमित्तात् सतीव प्रतिमाति किन्तु सत्येव प्रतिमातीत्यस्याः खमावसिद्धिा नन्वेवं न सर्वथापि भ्रम सिध्येत् किन्तु भ्रान्ताम्रान्तकविज्ञानान्युपगमादनेकान्तवाद एव पुनरपि सिद्धिमायातः। ܢܝ 1 १ यदभावं ल०मा०मा० मा० हा०वि० । पृ०३९३५० १५ तथा टि० १२। १ "विलम्बा"योगातू- ० स० टिक। -स्तु न स-०। ४-पस्था-वा० घा०। ५-स्यूतन्य-०। ६ अटस• पृ० ५५ 4०१८ । स्याद्वादर पृ० ८९ द्वि०प०६। लो० वा. पार्थ. व्यापृ० २५२ ५० १५॥ सर्वदर्शनसं० ६०१ पृ. ३२५० १०६ । शास्त्रवा० स्याद्वादक पृ० ११५ द्वि० ६०२। न हि नहि मे-१० वा० वा. ८ "स्यूला कारविविकास-मा० टि। -स्यात्य-आ० हा० कि.। १०-कार्यकर-भा० मा । ११ सवि- फरपातीतं सविकल्पमिव पा० वा १R "क्षणशान सत्यमससं वेति विकल्पों मा० दिः। " - ·नयमीमांसा। ४१५ यदपि कार्य-कारणयोरमेदाभावः सिध्यति मेदात् अकार्यकारणवत्' इति, तदपि ग्राह्यग्राहक संवित्यादिमिरनकान्तिकमित्युपेक्षामर्हति । नहि खभावमेटात् अमेटे प्राधनाहकसंवित्यादेः काल- भेदातु-फलयोरमेदाभावो युक्तः फालमेदादपि स्वरूपमेद एव भावानामवसेया स्वभावतोऽभि- नस्य कालमेदादपि मेदायोगात्-स्वभावभेदश्वेन्न भेदकः कालमेदः कोपयोगी? इति न तद्भेदात कार्यकारणयोगत्यन्तिफमेदसिद्धि एवं चांशेन वृत्तिः फौर्य कारणस्योपपन्ना । न च प्रतिक्षणमंशवृत्तौ । दृष्टान्ताभावः संवित्तेधिग्राहकाकारादेदृष्टान्तत्वेन सिद्धत्वात् अनंशवृत्तिस्तु न फचिदर्थस्य प्रमाणसिद्धा या टान्तत्वेन प्रदपर्यंत सर्वस्य सांशवृत्तितयोपलव्धेः । ततो नाध्यक्षसिद्धमनुगमस्य- रूपं भावानां लक्षणं प्रतिक्षेप्तं युक्तम् तत्प्रतिक्षेपे प्रमाणान्तराभावात् । नहि सुखादि-नीलादीनां निरन्वयानां कचित् संवेदनमध्यक्षम् अनुमानं वाऽनुभूयते । नापि तेषां भेदविकलानां कदाचि- दप्यनुभूतिरिति यथा संविदाकारमन्तरेण प्राप्ताग्राहकाकारयोरसंवित्तेरनुपपत्तिस्तथा तावन्तरेण १० तस्था अप्यसंवित्तेरनुपपत्तिरिति मेदामेदरूपं सर्वं प्रमाणप्रमेयलक्षणमभ्युपगन्तव्यम् । न च पूर्वापराऽधोमध्योर्धादिभेदाभावेऽनुगताकारलक्षणं सामान्यं तेष्वेकाकारप्रतिमासग्राह्यं सम्मयति, अनुगतिविपयाभावे तदनुगतकाकारस्याप्यभावात् । तदभावे च तेदवृत्तेः सामान्यस्या- भाव एव । न च तेष्ववर्त्तमानमपि तत् सामान्य व्यक्त्यन्तरखरूपवत् । किञ्च, तदनुगतं रूपं व्यावृ. पामावे कि कार्यरूपम्, उत फारणरूपम्, आहोस्बिदुभयात्मकम् , उतानुभयस्वभावम्, इति १५ विकल्पाः | आद्यविकल्पे तस्यानित्यत्वप्रसक्तिः । द्वितीयेऽपि सैवेति न तत् सामान्यखभावम् । तृतीयपक्षे उभयदोपप्रसक्तिः। तुर्यविकल्पेऽप्यभावप्रसङ्ग इति विशेषाभावे नानुगतिरूपसामान्यस- भवः सम्भवेऽपि तत्प्रतिपादकं प्रमाणममिधानीयम् , तवाक्षणिकत्वविरोधि कथञ्चित् क्षणिक त्यावासितयाऽनुभूयत इति विपर्ययसाधकं भवेत् कश्चित् क्षणिकत्वावभासस्य भ्रान्तत्वे विप. रीतावभासस्यापि भ्रान्तत्वप्रसक्तिः । तदयमासस्थानान्तत्वे वा मान्तानान्तरूपमेकं विज्ञानमेकान्त-२० पक्षपतिक्षेप्यनेकान्तं साधयतीत्यलमतिप्रसन्ड्रेनेति स्थितमेतद-धौव्यमुत्पाद-व्ययव्यतिरेकेण न सम्भवति तौ च तदन्तरेणेत्युत्पाद-स्थिति-भहा अपरित्यक्तात्मस्वरूपास्तदितरस्वरूपत्वेनं त्रैलक्षण्यं प्रत्येकमनुभवन्तो द्रव्यलक्षणतामुपयान्ति अन्यथा पृथपक्षोक्तदोपप्रसक्कि निवारेति व्यवस्थितम् उत्पाद-स्थिति-भगा द्रव्यलक्षणम् इति ॥ १२ ॥ [खतत्राणामुत्पाद-व्यय-धोव्याणां द्रव्यलक्षणत्वाभावात् प्रत्येक नयद्वयस्य मिथ्यात्वकथनम् ] ३५ एते च परस्परसन्यपेक्षा द्रव्यलक्षणम् न स्वतन्त्रा इति प्रदर्शनायाह- एए पुण साहओ पाडिकमलक्षणं दुबेण्डं पि । तम्हा मिच्छद्दिट्टी पत्तेयं दो वि मूलणया ॥ १३ ॥ एते उत्पादादयः सङ्ग्रहतः शिषिकोद्वाहिपुरुषा इव परस्परखरूपोपादानेनैव लक्षणम् । प्रत्येक एकका उत्पादादयो द्वयोरपि द्रव्यास्तिक-पर्यायास्तिकयोः अलक्षणम् उक्तवत् तथा-३० भूतविपयाभावे तन्द्राहकयोरपि तथाभूतयोरभावात् उत्पादादीनां च परस्परविविक्तरूपाणामस- म्भवात् । तस्मात् मिथ्यादृष्टी एव प्रत्येकं परस्परविविक्तौ द्वावपि एतौ द्रव्यार्थिक पर्याया- र्थिकस्वरूपी मूलनयौ समस्तनयराशिकारणभूतौ ॥१३॥ [उभयारब्धतृतीयनयाभावेऽपि योरेख नययोरन्योन्यसव्यपेक्षयोस्सम्यक्त्वप्रतिपादनम् ] स्यादेतत् भवतु परस्परनिरपेक्षयोमिथ्यात्वम् , उभयनयारम्धस्त्वेका सम्यग्दृष्टिभविष्यती ३५ साह- १ कार्यका-क० । २-मनख-वा० मा० । ३ "सविदा-० ल० मा० दि० । ।४ तदनुगतेकाकारस्य ज्ञानस्य"-मा टि। ५ "विशेषावृतेः मा०वि० ॥ -मासतया-वृ०1 वा० वा० ।। -म बैल-पु. rema malani परेल-न।

·- प्रथमे काण्डे जय तहमओ अस्थि णो ण य सम्मत्त ण तेसु पडिपुषणं । जेण दुवे एगन्ता विभजमाणा अणेगन्तो॥ १४ ॥ न च तृतीया परस्परसापेक्षोभयग्राही अस्ति नयः कश्चित् तथाभूतार्थस्यानेकान्ता लकत्वात् तब्राहिणः मत्ययस्य नयात्मकत्वानुपपत्तेः । न च सम्यक्त्वं न तयोः प्रतिपूर्ण ५प्रतिषेधद्वयेन प्रकृतार्थावगतेः । अशेष हि प्रामाण्यं सापेक्षं गृहमाणयोरनयोरेवंवि. घययोर्व्यवस्थितं येन द्वापि एकान्तरूपतया व्यवस्थितौ मिथ्यात्वनियन्धनम् तत्परित्यागेनाऽन्व- य-व्यतिरेकी विशेषेण परस्परात्यागरूपेण भज्यमानौ गृह्यमाणावनेकान्तो भवतीति सम्य- क्त्वहेतुत्वमेतयोरिति ॥ १४॥ - [निरपेक्षप्राहित्वे मूलनयवदुत्तरनयानामपि मिथ्यात्वर्णनम्] १०. एवं सापेक्षद्वयत्राहिणो नयत्वानुपपत्तेस्तृतीयनयाभावामदर्शिता, निरपेक्षमाहिणां तु सिध्यात्वं दर्शयितुमाइ- जह एए तह अण्णे पत्तेयं दुग्णया गया सव्वे । हंदि हु मूलणयाणं पण्णवेणे वावडा ते वि ॥ १५ ॥ यथा एतौ निरपेक्षद्वयग्राहिणौ मूलनयौ मिथ्यादृष्टी तथा उभयवादरूपेण व्यवस्थिताना- १५मपि परस्परनिरपेक्षत्वस्य मिथ्यात्वनिवन्धनस्य तुल्यत्वात् प्रत्येकम् इतरानपेक्षा अन्येऽपि दुर्नयाः न च प्रकृतनयद्वयव्यतिरिक्तनयान्तरारब्धत्वादुभयवादस्य नयानामपि वैचित्र्यादन्यत्रारो- पयितुमशक्यत्वात् तद्रूपत्यान्ये सम्यक्प्रत्यया भविष्यन्तीति वक्तव्यम्, यतः हंदि इत्येवं गृह्यता हुः इति हेतौ मूलनयद्वयपरिच्छिन्नमस्तुन्येव व्यापतास्तेऽपि तद्विषयव्यतिरिक्तविषयान्तरा. भावात् सर्वनयवादानां च सामान्यविशेषोभयकान्तविपयत्वात् । तन्न नयान्तरसदावा यता तदा २०रव्योमयवादे नयान्तरं भवेत् ॥ १५ ॥ [सबहादीनां मूलनयग्राकग्राहिलामोभयवादप्रज्ञापकत्वमिति प्रदर्शनम् ] ननु सनहादिनयसनावात् कथं वयतिरिक्तनयान्तरामा सत्यम् , सन्ति सनहादयः किन्तु तद्विषयव्यतिरिक्तविषयान्तराभावतस्तद्वितयविषयास्तेऽपि तद्रूपणेनैव दूपिता यतो न मूलच्छेदे तच्छासास्तवस्था संभवन्तीत्याह- सधणयसमूहम्मि वि णथि णो उभयवायपण्णवेओ। मूलणयाण उ आणं पत्तेय विसेसिय विति ॥ १६ ॥ संग्रहादिसकलनयसमूहेऽपि नास्ति कश्चिद् नय उभयवादमरूपका यतः मूल-' नयाभ्यामेव यत् प्रतिवातं वस्तु तदेव आश्रित्य प्रत्येकापा संग्रहादयः पूर्वपूर्वनयाधिगतांश- विशिष्मंशान्तरमधिगच्छन्तीति न विषयान्तरगोचयः। अतो व्यवस्थितम् परस्परात्यागप्रवृत्तसा- ३० मान्यविशेषविषयसइग्रहाँधात्मकैनयद्वयाधिग़म्यात्मकत्वात् वस्त्वन्युभयात्मकम् ॥१६॥ २५ १ 'नौ नौ प्रकृतमर्थ गमयता' इति परिभाषावचनं प्रसिद्धम् । २ अन्वयमो व्यार्थिक व्यतिरेकरुप. पर्यायाथिक । ३-तुत्वभूत-चा० वा०। ४-प्राहिणोनय-पृ० वाश० आ० हा०वि० । ५-धणावा-६० मा० मा । ६-या न-७० विना। ७ व्यावृतास्ते-पृ० ल० । व्यावृत्तास्ते-वा० प्रा०। ८-स्तद्विष- यविषया-वा० या १-घउ । ०। १० उ याणं मा हा०वि० । ११- पति पू०। १२-हाया क-हा० वि० ।-हाश्वात्मक-आ। १३-कमय-पा० मा १४ामात्म- पा० बा० मा० मा० विना। १४-मत्वात् वा बान ·नयमीमांसा।। ४१७ नित्यानित्येकान्तपक्षद्वयेऽप्यात्मनि संसारमुख-दुःखादेरनुपपत्तिप्रदर्शनम् ] न केवलं पाह्यघटादिवस्तु उभेयात्मकं तथाविधप्रमाणग्राह्यत्वात् किम्त्यान्तरमपि हर्प-शोक- भय-करुणोदासीन्याधनेकाकारविवात्मकचेतनास्वरूपम् तदात्मकहांधनेकविकारानेकात्मकं च खसंवेदनाध्यक्षप्रतीतम् तस्य मेदामेदैकान्तकरूपताभ्युपगमे दृष्टाऽदृष्टविषयसुखदुःखसाधनखी- कार-त्यागार्थप्रवृत्ति-निवृत्तिवरूपसकलव्यवहारोच्छेदप्रसक्तिरिति प्रतिपादयितुमाह- णय दवद्वियपक्खे संसारो व पनवणयस्स। सासय- -वियत्तिवायी जम्हा उच्छेअवाईआ॥ १७ द्रव्यार्थिक-पर्यायार्थिकनयायामिमते वस्तुनि न संसारः सम्भवति, शाश्वत- व्यक्तिप्रतिक्षणान्यस्वैकान्तात्मकचैतन्यग्राहकविषयीकृतत्वात् पावकमानविषयीकते उदकवत् । तथाहि-संसारः संमृतिः सा चैकान्तनित्यस्य पूर्वावस्थाऽपरित्यागे सति न सम्भवति तत्परित्यागे १० नैव-गतेः भावान्तरापत्ता-संसृते सम्भवात्।नाम्युच्छेदे उत्पत्त्यनन्तरनिरन्वयध्वंसलक्षणेसंसृतिः सम्भवति गतेः भावान्तरापत्तेर्वा कथञ्चिद् अन्वयिरूपमन्तरेण अयोगात् । अथैकस्य पूर्वाऽपर- शरीराभ्यां वियोग-योगी संसारः असावपि सदा अविकारिणि न सम्भवति, नित्यस्य पूर्वाऽपर शरीराभ्यां वियोग-योगानुपपत्तेः । निरन्वयक्षणध्वंसिनोऽप्येकाधिकरणत्वासम्मवातून तलक्षणः संसारः । न च अमूर्तस्यात्मनः असर्वगतैकमनोऽभिष्वक्तशरीरेण विशिष्टवियोग-योगी संसार मन-१५ सोऽकर्दत्वेन शरीरसम्बन्धस्यानुपपत्तेः। यो घदृष्टस्य विधाता स तनिवर्तितशरीरेण सह सेम्बध्यते, न चैवं मना न च मनसः शरीरसम्बन्धेऽपि तत्कृतसुख-दुःखोपभोक्तृत्वम् आत्मनि तस्याभ्युपगमाव तदर्थं च शरीरसम्बन्धोऽभ्युपगम्यत इति तत्सम्बन्धपरिकल्पनं मनसो व्यर्थम् मनसि सुख-दुखो. पभोकृत्वाभ्युपगमे वा आत्मकल्पनावैयर्थ्यम् मनस आत्मत्वसिद्धेः ॥ १७ ॥ सुह-दुक्खसम्पओगो ण जुजए णिचवायपक्खम्मि। एगंतुच्छेयम्मि य सुह-दुक्खवियप्पणमजुत्तं ॥१८॥ सुखेन अवाधास्वरूपेण, दुःखेन वाधनालक्षणेन, सम्मयोगः सम्बन्धः न युज्यते, न घटते आत्मनो नित्यवादपक्षे द्रव्यास्तिकाभ्युपगमे सुखस्त्रमावस्य अविचलितरूपत्वात् सदा सुखरूपतेव आत्मनः न दुःखसम्प्रयोगः दुःखस्वभावत्वे तद्रूपतैव तत्त्वादेव। एकान्तोच्छेद १२५ पर्यायास्तिकपक्षे सुख-दुःखसम्प्रयोगो न युज्यत इति सम्बन्धः । तथा पक्षहयेऽपि मुखार्थम् दाखवियोगार्थं च विशिष्ट कल्पनं यतनम्-'कल्पते' अत्र यतनार्थत्वात्-अयुक्तम् अघटमान- कम् सुख-दुःखोपादानत्यागार्थप्रयत्नस्याप्ययुक्तरवमुकन्यायात् । ! "संसरति निरुपभोग भारधिवासितं लिङ्गम्।" [साक्ष्यका० ४०] इति साझयमतमपि निरस्तम् न्यायस्य सर्वकान्तसाधारणत्वात् ॥ १८॥ ।। ३० २० - - ते १-मयात्मकस्तथा-वृ० वा० वा०। १णेय प-१०० पाया। नित्यत्वैकान्तपक्षेऽपि विक्रिया नोपपद्यते । प्रागेव कारकाभावः क प्रमाण व तत्फलम् ॥ ३५ ॥ "प्रमाण-कारकैव्यंक व्यक्तं चेदिन्द्रियार्थवत् । ते च नित्य विकार्य कि साधोते शासनादू बहिः ॥ ३८ ॥ "यदि सत् सर्वथा कार्य पुंवच्चोत्पनुमईति । परिणामप्रतिश्च नित्वकान्तवाधिनी" ॥३९॥ । "पुण्य-पापक्रिया न स्यात प्रेत्यभावः फलं कुतः । पन्ध मोक्षी च तेषां न येषा त्वं नासि नायक" ॥ ४० ॥ "क्षणिकैकान्तपक्षेऽपि प्रेयभावाद्यसभवः । प्रत्यभिज्ञायभावान कार्यारम्भ. कुतः फलम् ।" ॥४१॥ -आप्तमीमा० पृ०१३-२३ परि० ३ । अष्टस. पृ० १७८-१८१।। ३-तिः स चै-आ०, ४-निवर्तित-स० । । ५ सम्बन्ध्य-आ० । ६-सिद्धे। सुह-आ० हा० वि० 1 शिष्ट का-०1"अहंकारादिभिः" मा टिका । । [ elkhil wilt !' it into Is 11: - - - ·प्रथमे काण्डे । [एकान्तपक्षे चात्मनि कर्मणो बन्ध-स्थितिकारणानुपपत्तिप्रकटनम् ] एकान्तपक्षे आत्मसुख-दुःखोपमोग-निवर्तकशरीरसम्बन्धहेत्वदृष्टोत्पादकनिमिचानामप्यस- म्भवं दर्शयबाह- कम्म जोगनिमित्त बल्झइ बन्ध-डिई कसायवसा। अपरिणउच्छिपणेसु य बंघटिइकारणं णत्थि ॥ १९ ॥ कर्म अउम्, योगनिमित्तं मनो-चाक्-कायव्यापारनिमिचम्, बध्यते आदीयते, वध्यत इति बन्धः अष्टमेव तस्य स्थितिः कालान्तरफलदातृत्वेन आत्मन्यवस्थानम् सा. कषायवशात् क्रोधादिसामर्थ्यात् एतदुभयमपि एकान्तवाद्यभ्युपगते आत्मचैतन्यलक्षणे भावे अपरिणते उत्सन्ने च बन्धस्थितिकारणं नास्ति । न हपरिणामिनि अत्यन्ताऽनाया. १०तिशय आत्मनि क्रोधादयः सम्भवन्ति, नाप्येकान्तोत्सन्ने अनुसन्धानविकले 'महमनेनाऽऽकुष्ट' पति द्वेषसम्भवा तथा च 'अन्य आनुष्टः अन्यो रुट' 'अन्यो व्यापूतः अपरो पद्धः अपरच मुक्त इति कुशलाकुशलकर्मगोचरप्रवृत्त्याद्यारम्मवैफल्यप्रसक्तिः । न चैकसन्ततिनिमित्तोऽयं व्यवहार, क्षणिकैकान्तपक्षे सन्ततिकल्पनाबीजभूतोपादानोपादेयमावस्यैव अघटमानत्वात् । न चेयमनुसन्धा- नप्रतिपत्तिमिथ्या, द्वेषगर्व-शाख्याऽसन्तोषादीनामन्योन्यविरुद्धस्वभावानाक्रमविवर्तिनांचिद्विवर्तानां १५स्वसंवेदनाध्यक्षसिद्धानाम् तेथा तथाऽनुमषितुश्च संशय-विपर्यासाऽज्ञानागोचरीरुतस्यैकस्य चैतन्यस्यानुभवात् । न च बाधारहितानुभवविषयस्थापझवः सुखादेरण्यनुभवविषयस्यापद्धतिप्रस झाद तथा व प्रमाणप्रमेयादिव्यवहारोच्छेदप्रसक्तिः । यदपि- "मिथ्याऽध्यारोपहानार्थ यत्नोऽसत्यपि मोकरि" इत्युक्तम्, तदप्यनेनैव प्रतिविहितम्। यथोक्तप्रतिपत्तेमिथ्यात्वासिद्धेः । न चानुमाननिश्चितेऽर्थे २०आरोपबुद्धेरुत्पत्तिधूमनिश्चयावगतधूमध्वज इव, न व मिथ्याशानस्य सहजत्वात् विपरीतार्थोपस्था- पकानुमानप्रवृत्तावपि न निवृत्ति तथाभ्युपगमे घोघसन्तानवत् तस्य सर्वदाऽनिवृत्तिरित्यमुक्ति प्रसक्ति असहजं तु तत्त्वज्ञानमार्दुमावेऽवश्यं निवर्तते शुक्तिकावगमे रजतनम इव अनिवृत्तौ वान प्रमाणमप्रमाणवाधकं भवेत् । न च क्षणक्षयनिश्चये 'स एवाहम्' इति मत्ययो युक्ता अपि तु 'स इव' इति स्थात्, नहि गवयनिधये 'गौरव' इति प्रत्ययो अष्टः अपि तु 'गौरिव' इति । न च क्रमव- २५निध्वमिष्वङ्गवेषादिपर्यायेषु चैतन्यानुस्यूतिप्रत्ययस्य मानसत्वमात्मनि क्षणक्षयमनुमानाद् निश्चि- स्वतोऽपि तदैव स्पटमनुभूयमानत्वाद् विकल्पद्वयस्य युगपदुत्पत्तिः परै ऐति विकल्परूपत्वे एक- त्वप्रत्ययस्य क्षणिकत्वनिश्चयसमये सद्भावो न भवेत् इत्येकान्तनित्यानित्यव्युदासेनोमयपक्ष एव बन्धस्थितिकारणं युक्किसङ्गतम् ॥ १९॥ -- [एकान्तवादे बन्धाभावेन तन्मूलकसंसारनिवृत्त्यादेरनुपपत्तिप्रकाशनम्] ३० किञ्च, एकान्तवादिनां संसारनिचि-तत्सुखमुक्तिमात्या प्रवृत्तिवासङ्गतेत्याह- - १ अन्यो व्यावृता वा० वा० आ० । अन्यो वावृतः ।। १ तथाऽनु-आ० हा० । ३-निश्चि- वार्थ आ-आ० ।-निश्चितथे आ-हा०। ४-तार्थो स्था-०। ५-दा नि-पा० वा०। ६-दुर्मायो- मा० ।-दुर्भावे प्र० मा० यहि । ७ स एव मा० मा० विना। चचेव-मा० ।-चतिष-प्र० मा० बहि । सच यु-पृ० वा० वा० । १०-कत्वं प्र-१० पा० घा० । ११-निवृत्तिवस्तुख-पा० पा० नियंचवमुप-०।-निवृत्तिवनामुल-म० मा० अहि.० ।

·नयमीमांसा। ४१९ बंधम्मि अपूरन्ते संसारभओघदन्सणं मोझं । पन्ध व विणा मोक्खसुहपत्थणा णस्थि मोक्खो य ॥ २० ॥ पन्धे वाऽसति संसारो जन्म-मरणादिप्रयन्धस्तत्र तत्कारणे वा मिथ्यावादावुपचारात तच्छब्दयाच्ये भयोघो भीतिप्राचुर्यम् तस्य दर्शनम् 'सर्वचतुर्गतिपर्यटनं दुःखात्मकम्' इति पर्या- लोचनं मौढ्यं मूढता अनुपपद्यमानसंसारदुःखौघविषयत्वात् मिथ्याशानं वन्ध्यासुतजनितवाधा-५ गोचरभीतिविषयपालोचनवत् मिथ्याशानपूर्विका च प्रवृत्तिविसंवादिन्येव, बन्धेन विना संसारनिवृत्ति-तत्सुखप्रार्थना च न भवत्येव तथा मोक्षबानुपपन्नः निरपराधपुरुपवत् अपद्धस्य मोक्षासम्भवात्, बन्धाभावश्च योग-कपाययोः प्रकृति-स्थिति-अनुभाग-प्रदेशात्मक बन्धहेत्वोरेफान्तपक्षे विरुद्धत्वात् । न चैकरूपत्वात् ब्रह्मणो बन्धाद्यभावप्रेरणा न दोपाय, चेतनाऽ. चेतनादिभेदरूपतया जगतः प्रतिपत्तेः । न च मेदप्रतिपत्तिमिथ्या अविद्यानिर्मितत्वादिति वक्तव्यम् १० अविद्याया प्रतिपत्तिजननविरोधात्, अविरोधे विद्यारूपतामाप्ततप्राप्तिरिति । प्रतिविहितंश्चाद्वै तवाद इति न पुनः प्रतन्यते ॥ २०॥ [सर्वेषामपि नयानामन्योऽयानिश्रितत्वे मिथ्यात्वम अन्योन्यनिश्रितत्वे पुनः सम्यक्त्वमिति प्रतिपादनम्] तदेवमेकान्ताभ्युपगमे बन्धहेत्वाद्यनुपपत्तरहिकाऽऽमुष्मिकसर्वव्यवहारविलोपः इत्येकान्तव्य-१५ वस्थापकाः सर्वेऽपि मिथ्यादृष्टयो नयाः अन्योन्यविषयाऽपरित्यागवृत्त्यस्तु त एव सम्यक्त्वं प्रति- पद्यन्त इत्युपसंहरनाह- तम्हा सब्वे वि णया 'मिच्छाविट्ठी सपक्खपडिबद्धा । अण्णोणणिस्सिआ उण हवंति सम्मत्तसम्भावा ॥ २१ ॥ यस्माद् एकान्तनित्याऽनित्यवस्त्वभ्युपगमो बन्धादिकारणयोग-कपायाभ्युपगमवाधितः तद-२० भ्युपगमोऽपि नित्यायेकान्ताभ्युपगमप्रतिहतः इत्येवंभूतपूर्वोत्तराभ्युपगमस्वरूपाः तस्माद मिध्या- दृष्टयः सर्वेऽपि नयाः खपक्षपनिवद्धाः स्व आत्मीयः पक्षः अभ्युपगमस्तेन प्रतिवद्धा प्रति- हता यतस्तत इति । नयज्ञानानां च मिथ्यात्वे तद्विपयस्य तदमिधानस्य च मिथ्यात्वमेव । तेनैवं प्रयोगा-मिथ्या सर्वनयवादाः, स्वपक्षेणैव प्रतिहतत्वात् चौरवाक्यवत् । अथ तेषां प्रत्येकं मिथ्यात्वे बन्धाद्यनुपपत्तौ सम्यक्त्वानुपपत्तिः सर्वत्रेत्याह-अन्योन्यनिश्रिताः परस्परापरित्यागेन २५ व्यवस्थिताः पुनर इति त एव सम्यक्त्वस्य यथावस्थितवस्तुमत्ययस्य सद्भावा भवन्तीति न बन्धाद्यनुपपत्तिः। ननु यदि नया प्रत्येकं सन्ति कथं प्रत्येकावस्थायां तेषां सम्यक्त्वाभावः खरूपन्यतिरेकेण अपरसम्यक्त्वाभावात् तस्य च तेष्वभ्युपगमात्! अथ न सन्ति, कथं तेषां समुदायः सम्यक्त्वनिव- न्धनो भवेत् असतांसमुदायानुपपत्तेः नच असतोऽऽपि सम्यक्त्वम् नयवादेष्वपि सम्यक्त्वप्रसक्तेः।३० न च प्रत्येकं तेषां संतामसम्यक्त्वेऽपि तत्समुदाये सम्यक्त्वं भविष्यति ‘दव्वढिओ ति तम्हा नस्थि ओ इत्याधुपसंहारसूत्रविरोधात् । न च प्रत्येकमेकैकांशग्राहिणः सम्पूर्णवस्तुप्राहकार समुदिता इति सम्यग्ज्यपदेशमासादयन्ति, तत्त्वगोचरापरित्यागेन तत्रापि विषयान्तरे तेपा. १-धमि अ-पृ० ल० ।-धमि थपूरते पृ०-धमि यपूरेते वा०मा०। १ चासति वृ० स० वा. बा० । ३-ज्ञान व-० ल० । ४ पृ० १८५ ५०६। ५ मिच्छादिट्टी वा० घा० । मिच्छद्दिति आ० । -निस्ताः पृ० विना। -भावो म-आ० हा० बिना। ८ "खरूपस्य"-०७० मा० टि०। ९सतो सम्य-वा० बा० । १० णउ० हा०। ११ पृ० ४०८ गा०९। १२ "समुदाये"-माटि।

·४२० प्रथमे काण्डे- मप्रवृत्तेः । न च प्रत्येकमसम्यक्त्वे समुदायेऽपि सम्यक्त्वं युक्तम् सिकतातु तैलवत्, असत सदुत्पत्तेः सतो वा असदुत्पत्तेविरोधाश्च । अनामिधीयते-प्रत्येकमप्यपेक्षितेतरांशस्वविषयग्राहकतयैव सन्तो नया। तद्यतिरिकरूपतया वसन्त इति सतां तत्समुदाये सम्यक्त्वे न कश्चिद् दोप, नन्वितरेतरविषयाऽपरित्यागवृत्तीनां ५वानानां कथं समुदायः सम्मवी येन तब सम्यक्त्वमभ्युपगम्येत? अनुक्तोपालम्म एपम न होकदा- ऽनेकशानोत्पादस्तेषां समुदायो विवक्षितः अपि त्वपरित्यक्तेतररूपविषयाध्यवसाय एव समुदायः। अन्योन्यनिर्भिताः इत्यनेनाप्ययमेवार्थः प्रतिपादितः । नहि द्रव्यार्थिक-पर्यायार्थिकाभ्यामत्य- न्तपृथग्भूताभ्यामलिद्वयसंयोगवदुभयवादोऽपर प्रारब्धः, ननु यदि प्रमाणं नयाः "प्रमाण-नयै- रधिगमः" [ तत्त्वार्थ० अ० १ सू०६] इति प्रमाण-नयमेदकल्पनावैयर्थ्यप्रसक्ति अथ अप्रमाणम् १० तथाप्यधिगमानुपपत्तिः तत्पृथग्भूतस्यापरखासंवेदनात् प्रमाणाभावप्रसक्तिश्च, असदेतत् । यतः अप्रमाणं नया नयन्ति इतररूपसापेक्षं खविपयं परिच्छिन्दन्तीति नया इति व्युत्पत्तेः । न चापरि- च्छेदकाः नयतेर्गत्यर्थत्वेन भानार्थत्वात् शानस्य च परिच्छेदात्मकत्वात् । न च परिच्छेदकत्वेऽपि प्रमाणता, समस्तनयविषयीझवानेकान्तवस्तुप्राहकत्वेन 'मट मानं प्रमाणम्' 'इतवंशसव्यपेक्ष- खांशग्राही नयः' इति तत्वतत्वव्यवस्थितः । न चानेकान्तात्मकवस्तुमाहिणो नया न भवन्ति, १५प्रत्येक स्खविपयनियतत्वात् तेषाम् तव्यतिरिकस्य चान्यस्य तद्विपयस्याननुभवात् । प्रमाणामावोऽपि न, आत्मनः कश्चित् तद्यतिरिकस्य प्रमाणत्वेनानुभवसिद्धत्वात् तत्तन्मयविषयीकृताशेषवस्त्वं शात्मकैकद्रव्यग्राहकत्वस्य तत्र प्रतीतेः । न च संशयादिश्चानैरात्मनः प्रमाणत्वेऽतिप्रसङ्गा, ममीय- तेऽनेन प्रमिणोतीति वा प्रमाणमिति 'प्रशब्देन तस्य निरस्तत्वात् । न चात्मनः कर्तृत्वात् करण- उपप्रमाणतानुपपत्तिा, उत्पाद-व्यय-धौव्यात्मकस्य तस्यानेकरूपत्वेन कर्तृ-करणभावाविरोधात् । २० एतेन 'प्रत्येकं मिथ्यादृष्टयो नयाः समुदिताः सम्यक्त्वं प्रतिपद्यन्त इत्यत्र न नयसमुदायोऽर्थद्रष्टा प्रत्येकमद्रपूत्वात् जात्यन्धसमूहवत्' इत्येतन्निरस्तम् अद्रतत्समूहस्य सम्यक्त्वानभ्युपगमात् स्वविषयपरिच्छेदकत्वाच नयानाम् 'अद्रष्टत्वात्' इति हेतुरसिद्धः । 'परिपूर्णवस्त्वनधिगन्तृत्वान्' इति हेतौ प्रतिशाथैकदेशोसिद्धिः सिद्धसाध्यता च समुदायिनो द्रष्टुत्वनिषेधे साध्ये । अथ तत्समु. दायस्य द्रपृत्वनिषेधः साध्यस्तदा अध्यक्षविरोधः समुदायिव्यतिरिक्तस्यैकान्तेन समुदायस्यामावात् २५धर्मिणोऽप्रसिद्धिः सिद्धसाध्यता च ॥२१॥ १६ - [प्रत्येकं नयेषु मिथ्यात्वेऽपि समुदितेषु सम्यक्त्वस्य स्वावलीच्टान्तेन समर्थनम् ] नच समुदायामावे नया एव परस्परव्यावृत्तस्वरूपा इति न क्वचित् सम्यक्त्वम्, नय-प्रमा- गात्मकैकचैतन्यप्रतिपत्ते. रत्नावलीवत् इत्येतदाह- 'यद्वा यत् प्रत्येकं नयेपुन सम्यक्त्वम् तत् तेषां समुदायेऽपि न भवति, यथा सिकवास ३०प्रत्येकमभवत् तैलं तासां समुदायेऽपि न भवति' इत्यत्र हेतोरनैकान्तिकताप्रतिपादनार्थमाह- १-धात्व । म-भा० आ० । ३“उत्तरम्"-वृ० मा० टि.। ३-दतस्ते-आ० हा०। ४ पृ० ४१९७० गा। ५-नापायनेकार्थः प्र-मा० मा० ।-नापायमेवार्थ-प्र-आoनापायमेकार्थाः प्र-हा० ।-नाप्य- मेवार्थः इत्यर्य -अत्यन्तरे । नाप्य उ तस्यार्थः द्वितीयप्रत्य० । (अय च द्वितीयप्रयन्तरसत्क. पाठ वा० वा. पुस्तके , विद्यते)-नाप्ययमेवार्थः प्रतिपादितः इति तु सभावना"-मा० बहि०। ६ तत् "प्रमाण-मा० टि.। . अपरस्य "अधिगमय' मा. टि०। ८प्रमाणभावप्र-वा. बा. आ. हा० वि०1-प्रमाणाभावाप-भा०। प्रमाणाभावप्र-मा० सं० । नया नयन्तातरस-हा० । नया न नयन्तीतरब-०। नया य नयन्ती- तक-पा० पा० । १०-परिच्छेदकत्वे-वृ०।-परिच्छेदात्मकत्वे-मा० । ११-कटमा-पृ.। ११ “तयो. प्रमाण- -नययो"-० उ०मा० टि-1 १३ "आत्मनि"-वृ०० मा० टि.। १४ स्वादि हेती मा मा० हा० वि० । -त्वादिहिती आ० ॥ १५ ॥ 'अनिय शब्द अनिसत्वात्' इतिवत् अत्र च अर्थादधुत्वं साध्यम् तदेव च अक्षरान्तरि- हेतुतयोयन्यस्ता (न्तर नुतयोपन्यनम् मा. टि-शासिद्धा दृ० वा० वा० ।-१६-पास्मिक-पृ० वा० वा० ।

·नयमीमांसा। ४२१ जहाणेयलक्खण-त्यादि- जहष्णेयलक्खणगुणा वेरुलियाई मणी विसंजुत्ता। रयणावलिववएसं न लहंति महग्धमुल्ला वि ॥ २२॥ तह णिययवायसुविणिच्छिया वि अण्णोण्णपक्खणिरवेक्खा । सम्मईसणसई सब्वे वि णया ण पावेति ॥ २३ ॥ जह पुण ते चेव मणी जहा गुणविसेसभागपडिबद्धा । 'रयणापलिति भषणाइ जइति पाविकसपणाउ ॥ २४ ॥ तह सब्वे णयचाया जहाणुरूवविणिउत्तवत्तव्वा । सम्मईसणसई लहन्ति ण विसेससण्णाओ ॥२५॥ यथा अनेकप्रकार विषविधातहेतुत्वादीनि लक्षणानि नीलत्वादयश्च गुणा येषां ते ३० वैडूर्यादयो मणयः पृथग्भूता रत्नावलीव्यपदेशं न लभन्ते महाधमूल्या अपि ।श तथा प्रमाणावस्थायाम् इतर सव्यपेक्षस्त्रविषयपरिच्छेदकाले या खविपयपरिच्छेदकत्वेन मुनिश्चिता अपि अन्योन्यपक्षनिरपेक्षाः 'प्रमाणम्' इत्याख्या सर्वेऽपि नया न प्रानुवन्ति निजे चातरनिरपेक्षसामान्याविवादे सुविनिश्चिता हेतुप्रदर्शनकुशला अन्योन्यपक्षनिरपेक्षत्वात् सम्यग्दर्शनशब्द सुनया' इत्येवंरूपं सर्वेऽपि संग्रहादयो नया न प्रामुवन्ति ॥ २३ ॥ १५ यदा पुनस्त एव मणयो यथा गुणविशेषपरिपाट्या प्रतिबद्धाः रत्नावलि इति आख्यामासादयन्ति प्रत्येकाभिधानानि च त्यजन्ति रत्नानुविद्धतया रत्नावल्यास्तदनुविद्धतया च रत्नानां प्रतीतेः 'रत्नावली' इति तत्र व्यपदेशः न पुनः प्रत्येकामिधानम् ॥ २४ ॥ तथा सर्वे नयवादा यथानुरूंपविनियुक्तवक्तव्या इति यथा इति वीप्सायें अनु इति सादृश्ये रूपम् इति स्वमावे तेनानुरूपमित्यव्ययीमावा पुनर्यथाशब्देन स एव "यथाऽसा-२० दृश्ये" [पाणि० अ०२ पाप सू०७ सिद्धान्तको० अं० ६६१ पृ० १६३] इत्यनेन । यद् यदनुरूपं तत्र विनियुक्त वक्तव्यं उपचारात् तद्वाचक शब्दो येषां ते तथा यथानुरूपद्व्यधौव्यादिषु प्रमाणा- मकत्वेन व्यवस्थिताः सम्यग्दर्शनशब्द 'प्रमाणम्' इत्याख्यां लभन्ते न विशेषसंज्ञाः पृथम्भूतामिधानानि एकानेकात्मकत्वेन चैतन्यप्रतिपत्तेरन्यथा चाप्रतिपचेरिति । ननु नय-प्रमाणा- मकचैतन्यस्याध्यक्षसिद्धत्वेन 'रत्नावलि' इति दृष्टान्तोपादानं व्यर्थम्, ना अध्यक्षसिद्धमप्यनेका-२५ । तमनभ्युपगच्छन्तं प्रति व्यवहारसाधनाय इणन्तोपादानस्य साफल्यात् । प्रवर्तितश्च तेनापि तत्रा- नेकान्तव्यवहारः ॥२५॥ - , १-सहा स-२०। १-रूपं वि-०। ३ अत्र मूलगाथागत 'विणिउत्त' इति प्राकृतपदानुसारेण 'विनियुक्त इत्येव सम्यगू माति, 'विनियुक'इत्यस्य तु प्राकृतपदम् 'विणिजुत' इति भवेत्। ४ "अव्ययीभाव."-१० ल० मा०टि । ५. "यथाऽथा । ३३१४१॥ हैम। । "सुत्रेण"-०० मा टि०। ७ "वतव्येउपचारात वृ० ल० मा. टि.। -द्वत्वेर-वृ० वा. वा०॥ , . न ·१२२ प्रथमे काण्डे . [दृष्टान्तोपन्यासनयोजकानां तद्गुणानां परिगणनम् ] इष्टान्तगुणप्रतिपादनायाह- लोइयपरिच्छयसुहो निच्छयवयणपडिवत्तिमग्गोय। अह पाणवणाविसउ ति तेण वीसत्थमुवणीओ ॥ २६ ॥ व्युत्गचिविकल तयुक्तमाणिसमूहसुखप्रायत्वम् एकानेकात्मकमावविषयवचोऽवगमजनकत्वं च अथ इत्यवधारणार्थः अनन्तधर्मात्मकवस्तुप्ररूपकवाक्यविषयत्वं दृष्टान्तस्यैव । एतैः कारणैः शङ्का- व्यवच्छेदेन अयमुपदर्शित इति गाथावात्पर्यार्थः । न चावल्यवस्थायाः प्राग् उत्तरकालं च रत्नानां पृथगुपलम्मात् इह च सर्वदा तथोपलम्मामा. वाद् विषममुदाहरणमिति वक्तव्यम्, आपल्यवस्थाया उदाहरणत्वेनोपन्यासात् । न च दृष्टान्त-दार्थ १०न्तिकयोः सर्वथा सास्यम् तत्र तद्भावानुपपत्तेः ॥ २६ ॥ - [दृष्टान्तस्य साध्यसमतां वदतामेकान्तवादिनां निरासाय पश्चानां तदभिप्रायाणां निर्देशः] (१) "रत्नादिकारणेवावल्यादिकार्य सदेव" [ ] इति साल्यः। (२) “तेषामेवानेन रूपेण व्यवस्थितत्वात् तदव्यतिरिक्तं विकारमात्र कार्य त एव"[ ] इति सायविशेष एव। १५ (३-४) "न कार्य कारणे विद्यते इति तेग्यस्तत् पृथग्भूतम् नहि कारणमेव कार्यरूपेण व्यवति- छते परिणमते वा" ] इति वैशेषिकादयः। (५) "नच कार्यम् कारणं चास्ति द्रव्यमात्रमेव तस्वम् । ] इत्यप। एवंभूतामिप्रायवन्त एकान्तवादिनो दृष्टान्तस्य साध्यसमतां मन्यन्ते तान् प्रत्याह- इहरा समूहसिद्धो परिणामको ब्व जो जहिं अत्यो। तेतच णतं तं चेव व ति नियमेण मिच्छत्तं ।। २७ ।। इतरथा उत्तप्रकारादन्यथा समूहे रत्नानां सिद्धो निष्पन्नः परिणामकृतो वा मण्या- १ "परीक्षक'-०७० मा. दि.। अथ दृष्टान्त xxx यत्र लौकिक परीक्षकाणा दर्शन न ध्याहन्यते"-अ० ११० १॥ सू० १ न्यायद० वात्स्या- पृ०४६०१९। "लौकिक-परीक्षकाणा दर्शनाविधातहेतुरिति-न्यायवा० पृ० १५ १० १२१ न्यायवार्तिकता० पृ० ५२६० १११ "लौकिक परीक्षकाणां यसिन्नर्थे बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्त "-अ० १1 आ०११ सू० ॥ २५ ॥ xxx यथा यमर्थ लौकिका बुध्यन्ते तथा परीक्षका अपि सोऽयों दृष्टान्त " न्यायद० वात्स्या. पृ० ४८ ५० १७॥ न्यायवा० पृ० १०२६० १६ । न्यायवार्तिकता पृ० १६१६०१६॥ नियुविकारो भद्रवाहुखामी दृष्टान्तपर्यायाने निर्दिशति- "नायमुदाहरण ति म दिलुतोवम निदरिसणं तह य । एगई त दुविहं चाव्विह चेव नायव ॥ ५ ॥ -दावै नियु• पृ० ३४०॥ खयं प्रन्थकारस्तु खीये न्यायावतारसूत्रे सधान्तखरूपमेव विशृणोति:- "साध्य-साधनयोन्याशियंत्र निधीयतेतराम् । साधम्र्येण स दृष्टान्त सम्बन्धस्मरणान्मतः" । "साध्ये निवर्तमाने तु साधनस्याप्यसमवः । ख्याप्यते यत्र यान्ते वैधणेति स स्मृतः ॥ "भन्तोत्सव साध्यस्य सिद्धवहिरुदाइतिः व्या स्यात् तदसद्भावेप्येवं न्यायविदो विदु" ।। यायावताम्लो. १८-१९-२०। २-वण्णावि-मा०। ३ नावलौति दृष्टान्त."-३०० मा० मा० टि.। ४ तंध ल० वा० वा. हा० । . संघ-मा० :

·. नयमीमांसा। ४२३ दिष्वावल्यादिः क्षीरादिषु द्ध्यादिl यो यन्त्र अर्थी ते मण्यादय आवल्यादि कार्यम् क्षीर घा दध्यादिकम् तत्र तत्सद्भावात् तस्य तत्परिणामरूपत्वात् । 'समूहसिद्धः' 'परिणामकृतो वा' इति योरुपादान लौकिकव्यवहारापेक्षया । परमार्थतस्तु परमाणुसमूहपरिणामात्मकत्वात् सर्व एव समूहकृतः परिणामकृतो वेति न मेदः । [(१) सांख्यामिमतत्वेनोपन्यस्तस्य सत्कार्यवादस्य निरसनम् ] अयं चाभ्युपगमो मिथ्या। तथाहि-ययेकान्तेन कारणे कार्यमस्ति तदा कारणस्वरूपवत् कार्यस्वरूपानुत्पत्तिप्रसक्तिः । न हि सदेवोत्पद्यते उत्पत्तरविरामप्रसङ्गात् । न च कारणव्यापारसाफ त्यम् तैयापारनिवर्यस्य विद्यमानत्वात्। तथाहि-कारणब्यापारः किं कार्योत्पादने, आहोस्वित् कार्या- भिव्यक्ती, उत तदावरणविनाशे इति पक्षाः। तत्र न तावत् कार्योत्पादने, तस्य सत्त्वे कारकव्यापार- वैफल्यात् असत्त्वे स्वाभ्युपगमविरोधात् । अमिव्यक्तावपि पक्षद्वयेऽप्येतदेव दूषणम् । आवरणवि-१० नाशेऽपि न कारकव्यापार, सतो विनाशाभावात् असतो भावस्योत्पादयत्। तन्न सत्कार्यवादे कार- कव्यापारसाफल्यम् । न चान्धकारपिहितघटाउनुपलम्मे अन्धकारोपलम्भवत् कार्यावारकोपलम्मा : येन प्रतिनियतं किञ्चित् तदापारक व्यवस्थाप्येत । न च कारणमेव कार्यावारकम् तस्य तदुपकार- कत्वेन प्रसिद्ध न ह्यालोकादि रूपक्षानोपकारकं वेदावारकत्वेन वढं शक्यम् । किञ्च, आवारकस्य मूतत्वे कारणरूपस्य न कार्यस्य तदभ्यन्तरप्रवेशः मूर्तस्य मूर्चेन प्रतिघातात् अप्रतिघाते च यथा १५ कार्य कारणाभ्यन्तरप्रविष्टत्वात् तेन आवृतमिति नोपलभ्यते तथा कारणस्याप्यनुपलब्धिप्रसङ्गः अप्रतिघातेन तदनुपविष्टत्वाविशेषात् । अथ अन्धकारपत् तदर्शनप्रतिबन्धकत्वेन तद् आवारकम् । नन्वेवमदर्शनेऽपि तस्य स्पोपलम्भप्रसङ्गः तस्याप्यमावे तस्याऽसत्त्वमिति तद् आवारकं तत्स्वरू- पविनाशकं प्रसक्तम् । न च पटादेरिव घटादिकं प्रति कारणस्य कार्याऽऽचारकत्वमिति न स्पशों- पलब्धिा, पटध्वंसे हव मृत्पिण्डध्वंसे तदावृतकार्योपलब्धिप्रसङ्गात् एकामिव्याकव्यापारादेव२० सर्वव्यङ्गयोपलब्धिश्च भवेत् एकप्रदीपव्यापारात् तत्सन्निधानव्यवस्थितानेकघटादिवत् । किञ्च, कारणकाले कार्यस्य सत्त्वे स्वकाल इव कथमसौ तेनोवियते? नापि मृत्पिण्डकार्यतया पटादिवर घटो व्यपदिश्येत, असत्वे व नावृतिः अविद्यमानत्वादेव । एकान्तसतः करणविरोधात् अर्सद- करणादिभ्यो न सत्कार्यसिद्धिः । प्रतिक्षिप्तश्च प्रागेव सत्कार्यवाद इति न पुनरुच्यते । [(२) सांख्यविशेपमतत्वेनोपन्यस्तस्य कारणात्मकपरिणामवादस्य निरसनम् ] अनर्थान्तरभूतपरिणामवादोऽपि प्रतिक्षित एव । न हि अर्थान्तरपरिणामाभावे परिणाम्येव कारणलक्षणोऽर्थः, पूर्वापरयोरेकत्वविरोधात् । न च परिणामाभावे परिणामिनोऽपि भावो युक्का परिणामनिवन्धनत्वात् परिणामित्वस्य । अमिनस्य हि पूर्वापरावस्थाहानोपादानात्मतया एकस वृत्तिलक्षणः परिणामो न युक्तियुक्ता । तन्नैकान्तामेदे कारणमेवानान्तरकार्यरूपतया परिणमत इति स्थितम् । . २५ 1 १ "यथानमं योगः"-० ल० मा० टि.। १ "समूह."-मा० दि०। ३ परिणामः" मो० दि०। ४ त. व परि-अ० मा० बहिः । ५ "कारणव्यापार"-पृ० ल० मा० दि०। ६-व्यक्तावुत पृ० । यथा 'तेऽत्र 'कोऽत्र' इत्यादी अकारलोपे तत्यूचकम् अवग्रहामिषेयं चिहं विधीयते तथा पुरातनप्रतिषु 'व्यको उत' इत्यस्य सधौ ‘व्यकाबुत' इति निष्पक्ष 'बु' इत्यस्य शिरसि ७ इति चिहम् उकारसूचकं विहितं लिपिकारैः इति प्रदर्शनार्थमयं पाठो न्यस्ता नैतत् पाठा- । न्तरम्। ५ सदसत्व"(स) रूपपक्षद्वये-मो० टि०। ८ कारणब्या-वृ० २० भा० हा बिना। १ "ज्ञाना- 'वारकत्वेन"-मा० टि। १० "कार्यदर्शन"-० ल०मा०टि। ११ "कारण-मा.टि.। १२ "कार्यस्य - मा०टि। १३ तस्य "स्पर्शस्य" मा० टि.। १४ तस्य "कार्यस्य"-मा० टि०। १५-शकत्वं प्र-० ल. वा० बा० विना। १६ "कार्यरूपो भावः"-० ल० टि० । "कार्यरूपोऽभाव"-मा० टि०। १७ तेन "कारणेन"- ० स० मा० टि०। १८-सत्कर-आ० हा० । १९ "असद करणादुपादानग्रहणात सर्वसंभवाभावात् । शकस्य शक्यकरणात कारणभावाच सत् कार्यम् ॥ सालयसततौः (साझफा० ९)-मा० मा० टि० । पृ० २८२१६० १० ॥ २० पृ० १९६५०८|| ११-क्षण प-म० आहा०वि०॥ - - ·४२४ प्रथम काण्डे- [(३) वैशेषिकामिमतत्वेनोंपन्यस्तस्यासत्कार्योत्पत्तिवादस निरसनम् ] मृत्पिण्डावस्थायां घटार्थक्रिया-गुणव्यपदेशामावाद असदुत्पद्यते कार्यम्' इत्ययमप्येकान्तो मिथ्यावाद एव । कार्योत्पत्तिकाले कारणस्याविचलितरूपस्य कार्याव्यतिरिक्तस्य सत्त्वे पूर्वोक्त- दोपप्रसङ्गात् । तयतिरिक्तस्य तस्स सद्भावे कारणस्य माकनस्वरूपेणैवावस्थितत्वात् अकारणा ५कार्योत्पत्तिर्मवेत् कारणस्य प्राकनाऽकरणखरूपापरित्यागात् परित्यागे वा कार्यकरणस्वरूपखीकारेण तस्यैवावस्थितत्वादनेकान्तसिद्धिः । व्यतिरेके च कारणात् कार्यस्य पृथगुपलम्मप्रसङ्गीन च तदा श्रितत्वेन वस्योत्पचेर्न तत्प्रसङ्ग इति वक्तव्यम्, अवयविनः समवायस्य च निपेत्स्यमानत्वात् निपिद्धत्वाच। [(४) बौद्धामिमतत्वेनोपन्यस्तस्य 'कारणाद् मिन्नं कार्य तत्रासदेव' इति वादस्य निरसनम् ] १० कारणा व्यतिरिकं तत्र असदेव कार्यमित्ययमपि पक्षो मिथ्यात्वमेव । तथाहि-एकान्ततो निवृत्ते कारणे कार्यमुत्पद्यत इत्यत्र कारणनिवृत्तिः सद्रूपा, असदूपा वैति वक्तव्यम् । सद्रूपत्वेऽपि न तावत् कारणस्वरूपा, कारणस्य नित्यत्वप्रसके निवृत्तिकालेऽपि कारणसद्भावात् । न चाविचलितस्वरूप सुपिण्डसद्भावे घटोत्पत्तिष्टेति कार्यानुत्पत्तिप्रसक्तिश्च । नापि कार्यरूपा तनिवृत्तिः कारणानिवृत्ती कार्यस्यैवानुत्पत्तेः । एवं च कार्यानुत्पादकत्वेन कारणस्याप्यसत्वमेव । न च कार्योत्पत्तिरेव कारण. १५निवृत्तिरिति कारणानिवृत्तेर्न कार्योत्पत्तिरिति नायं दोप, कार्यगतोत्पादस्य कारणगतविनाशरूपत्वा. योगात् मिन्नाधिकरणत्वात् कारणनिवृत्तेश्च कार्यरूपत्वे कारण कार्यरूपेण परिणतमिति घटस्य मृत्स्वरूपवत् कपालेष्वप्युपलब्धिर्मसगा। नाप्युभयरूपा वन्निवृत्तिः, कारणनिवृत्तिकाले कार्य-कार- णयोर्युगपदुपलब्धिप्रसक्तः । नाप्यनुभयस्वरूपा तन्निवृत्ति, मृत्पिण्डविनाशकाले विवक्षितमृत्पिण्ड- घटव्यतिरिकाऽशेषजगदुत्पत्तिप्रसके । अथ असद्रूपा तनिवृत्तिः तत्रापि यदि कारणामावरूपा २० तदा कारणामापात् कार्योत्पादप्रसक्तनिर्हेतुकः कार्योत्पाद इति देश-कालाऽऽकारनियमा कार्यस्य नस्यात् अभावाच कार्योत्पत्तौ विश्वमदरिद भवेत् । नापि कार्यामावरूपा तन्निवृत्तिः कार्यानुत्पत्ति- प्रसङ्गात् । नाप्युभयाभावस्वभावा द्वयोरप्यनुपलन्धिप्रसके। नाप्यनुभयामावरूपा विवक्षितकार- ण-कार्यव्यतिरेकेण सर्वस्थानुपलब्धिप्रसके कारणस्योपलब्धिप्रसवेश्च । कारणभावाभावरूपापि न तन्निवृत्तिा, कारणस्यानुगतव्यावृत्तवापसके।। अत एव च सदसद्रूपं ख-पररूपापेक्षया अनेकान्त- २५वादिमिर्वस्त्वम्युपगम्यते । पररूपेणेव स्वरूपेणाप्यसत्त्वे वस्तुनो निस्वभावतामसक्तः । स्वरूपवत् पररूपेणापि सत्वे पररूपताप्रसक्तः। एकरूपापेक्षयैव सदसत्त्वविरोधात् अन्यथा वस्त्वेव न भवेत् । नापि कार्यमावाभावरूपा, कार्यस्योत्पत्यनुत्पत्युभयरूपतामसक्त तथा च सिद्धसाध्यता केवलोम- यपक्षोकदोपप्रसक्तिश्च । नापि कार्यकारणोमयमावामावरूपा, प्रत्येकपक्षोदितसकलदोषप्रसक्तः । परस्परसत्यपेक्षकार्यकारणभावामावरूपकारणनिवृत्त्यभ्युपगमेऽनेकान्तवादप्रसक्तिश्च । नान्यनुभय- ३०मावामावरूपा अनुमयरूपस्य वस्तुनोऽभावात् । न च तन्निवृत्तेः सत्वम् एकान्तमावामावयोर्वि- रोधात् । अनुभयभावामावरूपत्वे तु तस्याः कारणस्याऽप्रच्युतत्वाद् तथैवोपलब्धिप्रसङ्गः अपि च, कारणनिवृत्तिस्तस्वरूपाद् मिना, अमिना था। यद्यमित्रा, निवृत्तिकालेऽपि कारणस्योपलन्धि- प्रसङ्गा तनिवृत्तेः कारणात्मकत्वात् स्वकालेऽपि वा कारणस्योपलब्धिर्न स्यात् तस्य तन्निवृत्तिाप- त्वात् । मिना चेत् कारणस्य निवृत्ति इति सम्वन्धामावात् अमिधानानुपपत्तिः । सङ्केतपशाद ३५ अभिधानप्रवृत्तावपि अघियनिवृत्तिकाले अधिकरणस्य सत्त्वम् असत्वं वेति वक्तव्यम् । सत्त्वे कारः। पाविनाशानुपपत्ति आधेयनिवृत्या कारणस्वरूपस्याऽऽधारयाऽविरोधात् विरोधे वा कारण-तन्नि- । १ घाय-मांक आ० वि०॥ १-रणे का-० ल० वा वा० विना-रणका-भा०। ३-नाकारण- मा०। ४ कार्यकार-चा० वा० मा०। ५ "पृथगुपलम्भ."-मा० टि। ६ पृ० १०६ ६०५। -पाले- पूपल- सापालेप्पल-वा० बा० । ८ "घटस्थानिवृत्ते -मा. टि०। ९० पृ० पं० १३ तथा पं० २९१ १० प्र० पृ० ५० १७ तथा २२ । ११-गमे । ने-ब। १२ तस्य का-० ० स०। १३ "कारण"खरुमातू-वृ० स० दि१"आधेया बासौ निश्पत्तिक-मा०टि० ।

·- . नयमीमांसा। ४२५ योयोगपधासम्मवात् असत्वेऽप्यधिकरणत्वविरोधा असतोऽधिकरणवायोगात् तस्य वस्तुधर्म- त्वात् । अथ कारणं निवृत्ताधिकरणम् अपि तु तद्धेतुः, ना निवृत्तरतरकार्यवत् तत्कार्यत्वप्रसङ्गाद तदनभ्युपगमे कारणस्य तद्धेतृत्वप्रतिमाहानिः अकार्यस्य तद्धेतुत्वविरोधात् अविरोधे धन्न्याया अपि सुतं प्रति हेतुत्वासके। न च कारणाहेतुकैच कारणनिवृत्तिः, कारणानन्तरमावित्वविरोधात्। न च कारणहेतुका तन्निवृत्तिः, कारणसमानकालं तदुत्पत्तिप्रसङ्गतः प्रथमक्षण एव कारणस्यानुपलब्धि-५ प्रसता उपलम्मे वा न कदाचित् कारणस्यानुपलब्धिर्मवेत् तन्निवृत्त्याऽविरुद्धत्वात् । न च कारणनिवृत्तिः स्वहेतुका, स्वात्मनि क्रियाविरोधात् । न च निहतुकैच कारणानन्तरमेव तस्या भाव- विरोधात् अहेतोदेशादिनियमाभावात् । अथ न कारणं निवृत्तहेतुः अधिकरणं वा किन्तु खयमेव न भवति, नन्वत्रापि कि स्वसत्ता- समय एव स्वयं न भवति,आहोखिदुत्तरकालमिति विकल्पढयानतिक्रान्ति। यदि प्राकनविकल्पस्तदा १० कारणानुत्पत्तिप्रसद्गः प्रथमक्षण एव निवृत्त्याऽऽक्रान्तत्वात् उत्पत्त्यभावे न निवृत्तिरपि अनुत्पन्नास विनाशासम्भवात् । नापि द्वितीयः तदा निवृत्तिभवने उत्पन्नाऽनुत्पन्नतया कारणस्वरूपाऽभवनयो- स्तादात्म्यविरोधात् यदि हि स्वसत्ताकाल एव न भवेत् तदा भवनाऽभवनयोरविरोधात "खयमेव भावो न भवेत्" ] इति वचो धेटेन नान्यथा। नव जन्मानन्तरं भावा- भावस्य भावात्मकत्वात् तदव्यतिरिक्त एवाभावः नन्वेवमपि जन्मानन्तरं स एव न भवति' इत्यनेन १५ अमावस्य भावरूपतैवोक्तत्युत्तरकालमपि कारणानिवृत्तस्तथैवोपलव्यादिप्रसन्नः। भावस्य अमावा- स्मकत्वान्नायं दोप इति चेत्, न, अत्रापि पर्युदासामावात्मकत्वं भावस्य, प्रसज्यरूपाभावात्मकत्वं पा? प्रथमपो स्वरूपपरिहारेण तदात्मकतां प्रतिपद्यते, अपरिहारेण वा प्रथमपक्षे खभवन- प्रतिषेधपर्यवसानत्वान्न पर्युदासाभावात्मको भावो भवेत् । न चासो तथा तद्राहकप्रमाणा- भावात् तथाभूतभावनाहकप्रमाणाभ्युपैगमे च प्रसज्यपर्युदासात्मको भावो भवेदित्यनेकान्त-२० प्रसिद्धिः। द्वितीयपक्षेऽपि न पर्युदासः अनिषिद्धतास्वरूपत्वात् पूर्वमावस्वरुपवत् । प्रसन्यरूपा- भावात्मकत्वेऽपि भावस्य प्रतिपिध्यमानस्याश्रयो वक्तव्यः न तावत् मृत्पिण्डलक्षणं कारणमाश्रयः तस्य प्रतिषिध्यमानत्वात् निषिध्यमानस्य चाश्रयत्वानुपपत्तेः । नापि घटलक्षणं कार्यमाश्रयः, कारणनिवृत्तेहिं प्रार घटस्सासत्वेन 'अयम्' इतिप्रत्ययाविषयत्वात् 'अयं प्रत्ययविषयत्वे च 'अयं ब्राह्मणो न भवति' 'ब्राह्मणादन्योऽयम्' इति च प्रसज्यपर्युदासव्यवहारो दृष्टा नान्यथेति प्रतिषेध-२५ 'प्रधानविध्युपसर्जनविधिप्रधानप्रतिषेधोपसर्जनयोः शब्दयोः प्रवृत्तिनिमित्तधर्मद्वयाधारभूतं द्रव्यं विषयत्वेनाभ्युपगन्तव्यमन्यथा तदयोगात् । तथा चानेकान्तवादापत्तिरयत्नसिद्धति तथाभूतस्य तस्य वस्तुनः प्रमाणवलायातस्य निपे मशक्यत्वात् । एकान्तेन घटस्योत्पत्तेः प्रागस्तित्वे कियाया प्रवृत्यमावा फलसद्भावात् तत्सद्भावेऽपि प्रवृत्तावनवस्थामसक्तः । कारणेऽप्येतदविशेषतस्तद्वंद मस द्वयोरप्यभावप्रसङ्गानि चैतदस्ति तथाऽमतीतेः । तन्न मृत्पिण्डे घटस्य सत्त्वम् । ३० नाप्येकान्ततोऽसत्त्वम्, मृत्पिण्डस्यैव कश्चित् घटरूपतया परिणतः । सर्वात्मना पिण्डनि. वृत्तौ पूर्वोकदोपानतिवृत्ते घटसदसत्त्वयोराधारभूतमेकं द्रव्यं मृलक्षणमेकाकारतया मृत्पिण्ड- घटयोः प्रतीयमानमभ्युपगन्तव्यम् । न च कारणप्रवृत्तिकाले कारणगता मृदूपता तन्निवृत्तिकाले व कार्यगता सापरैव नोभयत्र मृदूपताया एकत्वम्, मेदप्रतिपत्तावपि मृत्पिण्ड-घटरूपतया कथञ्चिदेकत्वस्थावाधितप्रत्ययगोचरत्वात् उपलभ्यत एव हि कुम्भकारव्यापारसव्यपेक्षं सूहव्यं३५ १*कार्यत्ववतू"-वृ० टि०। १ "कार्यत्वा"नभ्युपगमे-वृ० टि.। ३ च कारण कारण हे-४० मा० मांच कारणहे-वृ० सं०1 ४ घटते भा० मा । घटेत प्र० मा० बहिः। ५ जन्मान्तरं मा० । जन्मा- नन्तर प्र० मा० बहिः । ६ "भावा व्यतिरिक्त-पृ० ल० मा० टि। -रणनि-मा० । णानि-प्र.मा. बहिः। ८ "पर्युदासात्मको(s)माव "-यु० स० टि० । "पर्युदासात्मकोऽभावा"-मा० टि०। ६ तथा "खरूपपरि- हाररूपतया"-वृ० ० मा० टि० । १०-पगमे वा प्र-० ल० वा० वा० । ११-सकेऽपि-मा० । ११-क्षण का-आ। १३-स्य वस्तु-पा० वा० आ०। १४-कान्तघट-आ०। १५ "सत्त्वा"विशेपार-वृ० ल०मा० टि०। १६ कार्यवत्"-पृ० स० मा० टि० । १७ प्रसङ्गेन छ-आ० । "क्रियाया." प्रसाधे-१० ०मा०दि। १८ "कारण-कार्ययो”-पृ० स० मा० वि०। १९ चैपत्र-आ० । १० कारणनिवृ-० मा० महिः । 4.

·- ४२६ प्रथमे काण्डे- पिण्डाकारपरित्यागेन शिवकायाकारतया परिणममानम् नहि तत्र 'इदं कार्यमाधेयभूतं मित्र - पजातं पङ्के पङ्कजवत्' इति प्रतिपत्तिः । नापि तत्करणनिवर्त्यतया दण्डोत्पादितघटवत् । नापि तत्कतया कविन्दव्यापारसमासादितात्मलाभपटवत् । नापि तदुपादानतया आम्रवृक्षोत्पा- दिताम्रफलवत् । तस्मात् पूर्वपर्यायविनाश उत्तरपर्यायोत्पादात्मका, तद्देशकालत्वात् , उत्पादात्म- ५वत् । अभावरूपत्वाद्वा प्रदेशस्वरुपघटाघभाववत् । प्रागभावामावरूपत्वाचा घटखात्मवत् एवमन- भ्युपगमे पूर्वपर्यायस्य ध्वंसात् उत्तरस्य चानुत्पत्तेः शून्यताप्रसक्तिः । उत्तरपर्यायोत्पादाभ्युपगमे वा तदुत्पादः पूर्वपर्यायप्रध्वंसात्मकः प्रागभावाभावरूपत्वात् प्रध्वंसाभावाभाववत् । न च प्राकन पर्यायविनाशात्मकत्वे उत्तरपर्यायभवनस्य तद्विनाशे पूर्वपर्यायसोन्मजनासक्ति अभावाभावमात्र- त्वानभ्युपगमा वस्तुनः तस्य प्रतिनियतपरिणतिरूपत्वात् । भावाभावोमयरूपतया प्रतिनियतस्य १०वस्तुनः प्रादुर्भाव मुद्रादिव्यापारानन्तरमुपलभ्यमानस्य कपालादेरमावस नाहेतुकता । न चोम- यस्यैकन्यापागदुत्पत्तिविरोधः तथाप्रतीयमाने विरोधासिद्धः। ततस्तविपरीत एवं विरोधसिद्धरु- भयैकान्ते प्रमाणानवतायद । तथात्मकैकत्वेन प्रतीयमानं प्रति हेतोजनकत्वविरोधे घटक्षणसत्तायाः खे-परविनाशोत्पादकत्वं विसंध्येत, एवं चाकारणा घटक्षणान्तरोत्पत्रिभवेत् । न च विनाशस्य. प्रसज्य-पर्युदासपक्षद्वयेऽपि व्यतिरिकाऽव्यतिरिकादिविकल्पतो हेत्वयोगाग्निहेतुकता युक्ता, सत्ता- १५ हेतुत्वेऽपि तथाविकल्पनस समानत्वेन प्राक् प्रदर्शितत्वात् । यदपि विनाशस्य निर्हेतुकत्वात खभावानुवन्धितेति निरन्वयक्षणक्षयिता मावस्येति नान्वयः, तदप्यसङ्गतम्। विनाशहेतोर्मुरादेर्घटादिनाशस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । न अध्यक्षसिद्ध वस्तुन्यनुमानं विपरीतधर्मोपस्थापकत्वेन प्रामाण्यमात्मसात्करोति । यदपि 'विनाशं प्रति तद्धतोरसामर्थ्याद क्रिया- प्रतिपेघान खरसवृत्तिर्विनाश इति नान्वयः, तदप्यसङ्गतम् विनाशहेतोर्भावाभावीकरणसामर्थ्यात् । २०यथा हि मावहेतुर्भावीकरोति, अन्यथा खयमेव नाशेऽपि भावानां द्वितीयक्षणे 'स्वयमेवमावो भावी- भवति इति भवेत् । यथा हि निष्पन्नस्य भावस्य नाभावो नाम कश्चित् तत्सम्बन्धी यान्योऽभावो भवेत् निष्पन्नस्य भावस्य तदा तेन तस्य सम्बन्धासिद्धेः पूर्ववद् दर्शनप्रसङ्ग इति 'स्वयमेव भावो न भवति' इत्यभिधीयते तथा न निष्पन्नस्य भावस्य भावो नामान्यः कश्चित् तेन तस्य सम्बन्धासिद्धेर्न भावस्य सत्ता भवेदिति 'स्वयमेव हेतुनिरपेक्षो भावो भवति' इत्येतदपि वक्तव्यम् । यदि पुनस्तत्र २५न किश्चिद् भवतीति क्रियाप्रतिपेधमात्रमिति न हेतुन्यापार कथं तर्हि तदवस्थस्य भावस्य दर्शनादि- क्रिया न भवेदिति वक्तव्यम् । स एव न भवतीति चेत्, तर्हि वस्यैवामवनं करोति विनाशहेतुरित्यप्य- भ्युपगन्तव्यमिति तद्धेतूनामकिञ्चित्करतयाऽनपेक्षणीयत्वमनुपपन्नम् । अत एवापेक्षणीयत्वोपपत्ति- भविस्यान्यथाकरणात् कथञ्चिदन्यथा सहानवस्थानलक्षणविरोधासिद्धः प्रतिनियतन्यवहारोच्छेदम- सक्ति अपि च, यदि नाम स एव न भवति तथापि प्रध्वंसाभाव प्रागभावाभावात्मक उत्तरकार्य- ३० पदभ्युपगन्तव्यः तस्यापि तदनन्तरमुपलम्भात् । एतावान विशेषः-विनाशप्रतिपादनामिमाये सति तत्प्राधान्येतरोपसर्जनविवक्षायाम् ‘विनष्टो भावः' इति प्रयुज्यते प्रतिपत्तिरपि तथैव, विनाशोपस अनेतरप्राधान्यविवक्षायाम् 'उत्पन्नानि कपालानि इति प्रयुज्यते प्रतिपत्तिरपि तथैव । परमार्थवस्तु उभयमप्युभयात्मकम् अन्यथा पूर्वोकदोषानतिवृत्तेन च कारणस्य निरन्वयविनाशे कार्यस्थादलस्या सन्तासत उत्पत्तिर्घटते, विनएस्य सकलशक्तिविरहिणः कारणस कार्यक्रियाऽयोगात् अधिनष्टस्य ३५ स्वसत्ताकाले कार्यनिने हेतु-फलयो। सहमाव इति तद्यपदेशः सम्मेतरगोविषाणयोरिव न भवेत् । स्वकाले पश्चात् कार्यस्य भावे तदा कारणस्य स्खसत्तामत्यजतः क्षणक्षयपरिक्षयोऽनिष्टोऽ. नुपज्यते। १ शिविका भा० मा० । १ "सायं त्रिष्वपि एकमेव"-वृ००मा०दि। ३-साभाववत् । मा० । ४ "यथाक्रमम् -बु० ल० मा० टि०। ५-रुध्यते भा०मा०। ६ एवं वा-आ० । ७ खभावहेतुवन्धि- तेति मा० । खभावानुवन्धितेति वा० वा०। ८ नाशोऽपि मा० आ०। ५-यमेवा मा-बाबा० । १०-धन्यो भा-आ० । ११-सङ्गत इ-आ०। १२-पत्तिमा- 1 वा० स०। १३-धासिद्धि प्र-पा० पा० । १४ "प्रथ्वंसामावस्य"-३० स० टि० । १५ "प्रागमावा नन्तरम्-१० ० ठि.1 १६-क्रियायो-२० आ01 -निवर्तनो हे वा० या० ।-निवर्तने स. आ० । १ ·नयमीमांसा। ४२७ किञ्च, कारणसत्तासमये कार्यस्याभवतः स्वयमेव पश्चाद् भवतः तदकार्यत्वप्रसकिन्छ । तथाहि-यसिन् सति यन्न भवति असति च भवति तत् तस्य न कार्यम् इतरच न कारणम् , यथा फुलालस्य पटादिः । क्षणक्षयपक्षे च प्रथमक्षणे कारणामिमतभावसद्भावे न भवति कार्यम् असति तसिन् द्वितीयक्षणे भवति चेति नै तत् तत्कार्य इतरम्य तत्कारणमिति हेतुफलभाषाऽभावस्य तन्मात्र- निबन्धनत्वात् । अत एव भणिकाद अर्थक्रिया व्यावर्त्तमाना ख व्याप्यं सत्वलक्षणमादाय निवर्तत५ इति यत्र सत्त्वं तदाऽक्षणिकत्यं सिद्धिमासादयति । न च कार्यकालेऽभवतोऽपि कारणस्य प्राकना- नन्तरक्षणभावित्वात् कारणत्वम् कार्यकाले स्वयमेवाभवतोऽकारणान्तरवत् कारणत्वायोगात् कार्यस्य च कारणकाले आत्मनवाऽभवनः कार्यान्तरवत् तत्कार्यत्वानुपपत्तेः । क्षणिकस्य च प्रमाणा- विपयत्यान तत्र कार्यकारणभावपरिकल्पना युफिसद्गता। न चानुपलब्धेऽपि तत्र कार्यकारणभाव. व्यवस्था अतिप्रसन्नात् । न च क्षणक्षयमीक्षमाणोऽपि सहशापरापरोत्पत्त्यादिविभ्रमनिमित्ताद् १० नोपलक्षयतीति वक्तव्यम् यतो नाध्यक्षात् क्षणक्षयमलक्षयंस्तत्र कार्यकारणभावं व्यवस्थापयितुं शक्नोति, नाप्यनुमानात् क्षणिकत्वं व्यवस्थापयितुं समर्थः, तस्य स्वांशमात्रावलम्बितया वस्तु विषयत्यायोगात् । न च मिथ्याविकल्पेनाध्यवसित क्षणिकत्वं वस्तुतो व्यवस्थापितं भवति । यदपि 'अक्षणिक क्रम-योगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधात्' इत्याद्युक्तम्, तदपि सहकारिसन्निधा- नवशादक्षणिकस क्रमेणार्थक्रियां निर्वत्र्तयतोऽयुक्तमेव । यदप्युक्तम् 'तत्करणस्वभावश्चदक्षणिका १५ मागेव तकरणप्रसङ्गः पश्चादिव खमावाविशेषात्' इति, तदप्ययुक्तम् । यतो ने वै किञ्चिदेक जनकम् सामग्रीतः फलोत्पत्तेः । अक्षणिकश्च सामग्रीसन्निधानापेक्षया कार्यनिर्वतनस्वभाव केवलस्तु तदकरणखभावः । न च तदा भाविकार्याकरणादवस्तुत्वम् , क्षणिकेऽपि प्रथमक्षणे कार्या- करणादवस्तुत्वमसके । अत एकत्र कारणान्तरापेक्षानपेक्षाभ्यां जनकत्याजनकत्वे अविरुद्ध यतः न क्षणिकवाद्यभ्युपगतक्षणस्यापि सम्बन्ध्यन्तरसनिधानासन्निधानकृतः स्वभावमेदः अन्यथा२० अनेकसामग्रीसन्निपातिन एकक्षणस्यैकदा विलक्षणानेककार्योत्पादनेऽनेकत्वमसक्तिर्मवेत् दृश्यते च प्रदीपक्षणस्य समानजातीयक्षणान्तरकजलचक्षुर्विज्ञानीयनककार्यनिर्वर्तकत्वमेकस्य नानासामग्र्यु- पनिपातिन इति क्रमेणाप्यक्षणिकस्य तदविरुद्धम् । यथा चैकक्षणस्य स्खपरकार्यापेक्षयैकदा जनक- त्याजनकावे अविरुद्ध तथा अक्षणिकस्यापि सहकारिकारणसन्निधानाऽसन्निधानाम्यां क्रमेण कार्य- जनकत्वाजनकन्वे न "विरोत्स्येते। २५ विप्रप्तिपरमाणुपभेऽपि यथको ज्ञानपरमाणुः सम्बन्ध्यन्तरजनितस्वमावमेदेऽप्यमिनः अन्यथा द्विपदयोगात् सावयवत्वकल्पनया अवस्तुत्वप्रसक्त सेना-चनादिवत् खसंविदि निर्विकल्पिकायाम- प्रतिमासतः सर्वप्रतिमासविरतिर्मवेत् एवमक्षणिकोऽपि क्रममाव्यनेकतत्तत्सहकारिसम्बन्ध्यन्तरस- व्यपेक्षकार्यजननखभावमेदेऽप्यमिन्नोऽभ्युपगन्तव्यः जनकत्वाजनकत्वमेदेऽपि वाऽमिनसमाव इति नाक्षणिकऽर्थक्रियाविरोधः। न च क्षणक्षये अध्यक्षप्रवृत्तिव्यतिरेकेण अक्षणिके अर्थक्रियाविरोधः सि-३० ध्यति इतरेतराश्रयासक्तेः-तथाहि-अक्षणिकत्वे अर्थक्रियाविरोधात् प्रतिक्षणविशरारुपु अध्यक्षप्र- १-थानाव-प० । "सत्यभवतः खयमेव नियमेन पश्चाद् भवतस्वकार्यत्वं विरुद्धम् सति "कारणत्वेनाभिमते पूर्वक्षणे" अभवत. "उत्तरक्षणलक्षणकार्यस्य" खयमेव "पूर्वक्षणलसकारणमन्तरेण" तत्कार्यत्वम् "पूर्वक्षणकार्यत्वम् अष्टन तथा टि-अ० २-३-५-५ अष्टस० पृ०९० ५० ५। १ न तत्का-मा० मा० आ०। ३-ना खव्या- वा० या० ०। ४ व्याप्य स-मा० मा० । ५-चतो का-पा० बा० मा० मा० ०1 | "अनुमानस्य" ० ० टि०। -कल्पना-आ० । ८-स्तुनो ज्य-वा०या० भा० मा० विना । ९ "ययोक्तम्- "न किचिटेकमेकसाव सामन्याः सर्वसभव,"-तत्त्वसं० पशि० पृ० १५५ ५० १४ । १० कत्ववाद्य-वा० वा० ।-क्रत्वाद्य-आ०। ११-कत्वाम-क० भा० मा० ।-कावंप्र-प्र० मा० बहिः । १२-नादने मा०मा० ।-नाचने-प्र० मा० वहिः । १३ विरात्स्येते आ० । विरात्स्यते वा० वा०। १४-स. म्वन्धान्त-आ० । १५-त्वमेदेऽप्यभिन्न-आ० ।-स्वमेदेऽपि वा अभ्युपगन्तव्य मिन-मा० मा० । १६ "अभ्युपगन्तव्य," इति शेषः-मांटिक ·१० १e प्रयमे काण्डे- वृत्तिसिद्धिः तसाच अक्षणिक अर्थक्रियाविरोधसिद्धिरिति । न च अक्षणिकवादमतेऽप्ययं समानो दोष, कालान्तरस्थायिनि मावेऽध्यक्षप्रवृत्तिनिश्चयादेव क्षणिकत्वेऽर्थक्रियाविरोधस्य सिद्धः। नव क्षणिक अध्यक्षप्रवृत्तिष्पजातैव केवलं मान्तिकारणसभावान्न निश्चितेति वकव्यम् विहितोत्तरत्वात् । तन्त्रकान्तक्षणिकस्य अर्थक्रियाकरणलक्षणं सत्त्वम् अन्यस्य च सचासम्बन्धादेः सत्त्वस्य परेणानन्युप. पगमात् असन्त एकान्तक्षणिकाः । क्षणिकवद् एकान्ताक्षणिकेष्वप्यर्थक्रियालक्षणं सत्त्वं पूर्वोपदर्शित- न्यायेन व्यावृत्तम् सन्चासम्वन्धलक्षणस्य च सत्त्वस्यातिव्याप्तित्वाऽसम्भवादिदोपदुष्टत्वात् असत्त्व- सित्येकान्तामणिका अव्यसन्तो भावा इत्युत्पाद-व्यय-धौम्यलक्षणमेव भावानांसत्वमभ्युपगन्तव्य मिति नैकान्ततः कारणेषु कार्यमसदिति नै तत् इति पक्षो मिथ्यात्वमिति स्थितम् । [(५) अपरामिमवत्वेनोपन्यस्ते अद्वैतवादे निरसनीये सर्वेषां तत्त्व-द्रव्य- प्रधान-शब्द-ब्रह्माद्वैतवादानां निरसनम् ] अपरस्तु कार्यकारणभावस्य कल्पनाशिल्पिविरचितत्वात् तदुभयव्यतिरिक्तमद्वैतमात्रं तत्त्वमि- त्यभ्युपपना तन्मतमपि मिथ्या कार्यकारणोभयशून्यत्वात् खरविपाणवत् अद्वैतमात्रस्य व्योमोत्प- लनुल्यत्वात् । तथाहि-अद्वैतप्रतिपादकप्रेमाणस्य सद्भावे द्वैतापत्तितो नाद्वैवम्, प्रमाणाभावे अवतासिद्धि प्रमेयसिद्धेः प्रमाणनिवन्धनत्वात् । किञ्च, 'अद्वैतम्' इत्यत्र प्रसज्यप्रतिपेघा, पर्युदासो १५वा? प्रसज्यपक्षे प्रतिषेधमानपर्यवसानत्वात् तस्य नाद्वैतसिद्धि, प्रधानोपसर्जनभावनाङ्गानि- भावकल्पनायां द्वैतप्रसक्तिः। द्वितीयपक्षेऽपि द्वैतप्रसक्तिरेव प्रमाणान्तरप्रतिपन्ने छैतलक्षणे वस्तुनि तत्प्रतिपेधेनाद्वैतसिद्धिः । द्वैतादद्वैतस्य व्यतिरेके च द्वैतप्रसक्तिरेव पररूपन्यावृत्तस्वरूपाऽध्यावृत्ता- स्मकत्वेन तस्य द्विसंपताप्रसक्तः अव्यतिरेके पुनद्वैतप्रसक्तिः । न चाद्वैतस्य अविद्यमानाद् द्वैताद् व्यावृत्ततासम्भवः अविद्यमानस्यापि विद्यमानादू व्यावृत्तिप्रसके अन्यथा सद्रूपवाविशेषासक्ति २० भवेत् । प्रमाणादिचतुष्टयसनावे च न द्वैतवादान्मुक्ति तद्भावे शून्यतावादादिति नाद्वैतकल्पना • ज्यायसी । न च नित्यत्वाद्वैतकल्पना भावानामनेकत्वेऽपि युक्तिसङ्गवा, सर्वदा सर्वभावानां नित्यत्वे प्रायसाहकरूपताऽभावप्रसके तद्भावाभ्युपगमे या अनेकान्तवादाश्रयणम् ग्राह्यग्राहकरूपताया विकारितान्यतिरेकेणायोगात् सा च कश्चिदेकस्यानेकनपानुपङ्गादिति कथं नानेकान्तसिद्धिः? द्रव्याद्वैतवादे रूपादिभेदाभावप्रसङ्गन्ध । न च चक्षुरादिसम्बन्धात् तदेव द्रव्यं रूपादिप्रतिप- सत्तिजनकम् सर्वात्मना तत्सम्बन्धस्य तथैव प्रतीतिप्रसके। रूपान्तरस तयतिरिकस्य तत्राभावात् । वन द्रव्याद्वैतमपि। प्रधानाद्वैतं त्वयुक्तमेव सत्वादिव्यतिरेकेण तस्याभावात् । न च सत्त्वादेस्तदव्यतिरेकादद्वैवं प्रधानस्य, सत्वाद्यव्यतिरेकात् द्वैतप्रसक्त महदादिविकारस्य चाभ्युपगमे कयमद्भवम् विकारस्य च विकारिणोऽत्यन्तममेरे 'न विकारी' इति प्रतिपादितम् । मेदामेदे अनेकान्तसिद्धिा व्यतिरेके द्वैता- ३०पत्तिरिति । प्रतिक्षिप्तश्च प्रधानाद्वैतवाद इति न पुनः प्रतिषिध्यते । शम्दाद्वैतं तु नामनिक्षेपावसरे प्रतिक्षिप्तमिति न तदभ्युपगमोऽपि श्रेयान् । प्रमाद्वैतवादस्यापि प्रागेव प्रतिषेधः कृत इति तदेव वा इति अयमपि पक्षो मिथ्यात्वम् । तता कारणे परिणासिनि वा कार्यम् परिणामोपासदेवतावेव तावसदेव वा तत् तत्रेतिनकारणमेव १-या विरोधस्य सिद्धन वृ० ल० । २-स-मा० मा० विना । ३ पृ० ४२७ पं० १० । ४ पृ० ४२२ . गा.१७॥ ५ "हेतोरवैतसिद्धिखेत द्वैत स्यादू हेतु-साध्ययोः । हेतुना चे विना सिद्धित वाड्मावतो न किम् ॥२६॥ आसमी० पृ० १८, अस० पृ० १६० । ६-तमिति प्र-आ "भद्वैतं न विना द्वैतादू आहेतुरिव हेतुना । संझिन प्रतिषेधो न प्रतिषेध्या ते वचित् ॥ २० ॥ -आतमी० पू०१८, असा पृ० १६१। -अपिता-भा० मा० आ० ।-पता प्र० मा० बहि,०। ८ तस्यापि विद्यमानत्वाद्वै-मा० मा० भा० । "प्रमेय-प्रमाव-प्रमिति" प्रभृति-मा० टि०। १० पृ० ४२१ गा० २७ । ११ सदेता-आ० ।

·नयमीमांसा ४२९ कार्यम् परिणामी वा परिणामः । न कार्यम् नापि कारणम् अपि तु द्रव्यमानं तत्त्वमिति तदेव वैति नियमेन एकान्ताभ्युपगमे सर्व एचैने मिथ्यावादा उक्तन्यायेन नियमेन मिथ्यात्वम् इत्यभिधानात् कश्चिदभ्युपगमे सभ्यग्यादा एवते इत्युकं भवति यत उत्पाद-व्यय-धौव्यात्मकत्वे वस्तुनः स्थिते तर परतु तत्तदपेक्षया कार्यम् अकार्य च, कारणम् अकारणं च, कारणे कार्य सञ्च असच, कारण कार्यकाले विनाशवत् अविनाशवश्च तथैव प्रतीतेरन्यथा चाऽमतीतेः ॥ २७ ॥ ५ - [खे म्वेऽयो सत्यानामपि नयानां परांशविचालने मिथ्यात्वात् समयमा सापेक्षावधारण करोतीति वर्णनम्] अन एकान्तरूपस्य वस्तुनोऽभावान् सर्वेऽपि नयाः स्वविषयपरिच्छेदसमर्था अपि इतरनय- विषयव्यवच्छेदेन स्वविषये वर्तमाना मिथ्यात्वं प्रतिपद्यन्त इत्युपसंहरबाह- णिययवयणिज्जराचा सव्वनया परवियालणे मोहा । १० ते उण ण दिवसमओ विभयह सच्चे व अलिए वा ॥ २८ ॥ निजकवचनीय स्वांश परिच्छेद्ये सत्याः सम्यग्यानरूपाः सर्व एव नयाः संग्रहादयः परविचालने परविषयोत्सनने मोहाः मुह्यन्तीति मोहा मिथ्याप्रत्ययाः परविषयस्यापि सत्य- त्येनोन्मूलयितुमशक्यत्वात् तदभावे स्वविषयस्याप्यव्यवस्थितेः ततश्च परविषयस्याभावे स्वविषय- स्थाप्यसत्वात् तन्प्रत्ययस्य मिथ्यात्वमेव तप्यतिरिक्तग्राहकप्रमाणस्यचामावात् तस्मात् तानेव नयान १५ पुनः शब्दस्यावधारणार्थत्वात् न इति प्रतिषेधो विभजनक्रियायाः दृष्टः समयः सिद्धान्तवा- ज्यमनेकान्तात्मकं वस्तुतत्त्वं येन पुंसा स तथा से न विभजते सत्येतरतया-स्खेतरविषयमवधा- रयमाणोऽपि तथा तान्न विभजते अपि वितरनयविषयसव्यपेक्षमेव खनयाभिप्रेतं विषय सत्यमेवावधारयतीति यावत् । 'ग्राह्यसत्यासत्याभ्यां ग्राहफसत्यासत्य इत्येवमभिधानम् तश्च धाs नेकान्ततत्त्वस्य विभजनम् 'स्यावस्त्येव द्रव्यार्थतः' इत्येवंरूपम् ॥ २८ ॥ २० २५ [सर्वसापि वस्तुनोऽभेदरूपेण द्रव्यार्थिकपरिच्छेयस्यैव भेदरूपेण पुनः पर्यायाथिकपरिच्छेदत्वाभिधानम्] अतो नय-प्रमाणात्मकैकरूपताव्यवस्थितमात्मस्वरूपम् अनुगतव्यावृत्तात्मकम् उत्सर्गापवाद- रूपमाह्यग्राहकात्मकत्वाद् व्यवतिष्ठत इत्यर्थप्रदर्शनायाह- दव्वट्टियवत्तव्वं सव्वं सब्वेण णिचमवियप्पं । आरदो य विभागो पन्जववत्तव्यमग्गो य ॥ २९ ॥ यत् किञ्चिद् द्रव्यार्थिकस संग्रहादेः सदादिरूपेण व्यवस्थितं वस्तु वक्तव्यं परिच्छेद्य तत् सर्व सर्वेण प्रकारेण नित्यं सर्वकालम् अविकल्पं निर्भेदम् सर्वस्य सदसद्विशेषात्मकत्वात् प्रतच भेदेन सम्पृक्तमिति दर्शयितुमाह-आरग्धश्च विभागः स एवाविभागः सत्तारूपो यो द्रव्यादिनाऽऽकारेण, प्रस्तुतश्च मेदा चशब्दस्य प्रक्रान्ताऽविभागानुकर्षणार्थत्वात् पर्यायव-३० क्तव्यमार्गश्च पर्यायास्तिकस्य यद् वक्तव्यं विशेषः तस्य मार्गः पन्था जातः-पर्यायाधिकपरिच्छे- घखभावो विशेष सम्पन्न इति यावत् ॥ २९ ॥ १ सन्' वि-स० भा० मा० । १ "खेतरविपयत्या"-मा० ठि।' ३-च त्वनया-० वा वा० । -च त्वन्यनया-पृ० सं० । प्र० मा० बहिः । ४ सत्ये असत्ये वा अवधारयतीति म०मा० बहिः ।

·४३० प्रथमे काण्डे- [शब्दार्थगतत्वेन पर्यायस हैविध्य प्रदर्य तस्य द्विवियस्यापि पुनर्भेदाभेदरूपेण विवेचनम्] . एवं भेदाभेदरूपं वस्तूपदर्य मेदस्य पर्यायार्थिक विषयस्य वैविध्यमाह- सो उण समासओ चिय वंजणणिओ य अत्यणिअओ य। अत्यगओ य अमिणो भइयब्वो वंजणवियप्पो ॥ ३० ॥ स पुनर्विभागः समासतः संक्षेपतो व्यञ्जननियतः शब्दनयनिवन्धनः अर्थनिय- तश्च अर्थनयनिवन्धनच। तत्र अर्थगतस्तु विभागः अभिन्नः सङ्ग्रह-व्यवहार-ऋजुसूत्रार्थप्रधान- नयविपयोऽर्थपर्यायोऽमित्र असदद्वन्यातीतानागतव्यवच्छिन्नामिन्नार्थपर्यायस्पत्वाद तद्विपयानया अपि 'अर्थगतो विभागोऽमिन्न' इत्युच्यते । भाज्यो व्यञ्जनविकल्प इति । विकल्पितः शब्द- पर्यायो मिन्नः अभिन्नग्धानेकामिधान एका एकाभिधानश्चैका इति कृत्वा, समानलिङ्ग-सत्या काला- १० टिरनेकशब्दो घटा 'कुटा 'कुम्मा' इत्यादिक एकार्थ इति शब्दनयः । सममिरुढस्तु मिन्नाभिधेयौ घंट-कुटशब्दौ, मिन्नप्रवृत्तिनिमित्त्वात् , रूप-रसादिशब्दवत् इत्येकार्थ एकशब्द इति मन्यते । एवंभूतस्तु चेपासमय एव घटो 'घट शब्दवाच्यः अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् । तदेवम् अभिन्नोऽर्थो वाच्योऽस्येत्यभिन्नार्थो घटशब्द इति मन्यते ॥३०॥ [एकसैव वस्तुनबैकालिकानन्तशब्दार्थपर्यायशालितयाऽनन्तप्रमाणत्वेन सर्वात्मकत्वाख्यानम् १५ यत् तदन्यतो विभकेन खरूपेणैकमनेकं च वस्तूकम् तद् अनन्तप्रमाणमित्याख्यातुमाह- एगदवियम्मि जे अत्यपजया वयणपजया वाचि । तीयाणांगयभूया तावइयं तं हवह दव्वं ॥ ३१ ॥ एकस्मिन् जीवादिद्रव्ये अर्थपर्याया अर्थसाहका संग्रह-व्यवहार-ऋजुसूत्राख्याः तद्ब्राह्या घा अर्थमेदाः वचनपर्यायाः शब्दनयाः शब्द-सममिरुढ-एवंभूताः तत्परिच्छेया घस्त्वंशा वा २० ते च अतीतानागतवर्तमानरूपतया सर्वदा विवर्तन्ते विवृत्ताः विवर्तिष्यन्त इति नेपामानन्याद् वस्त्वपि तावत्प्रमाणं भवति । तथाहि-अनन्तकालेन सर्वेण वस्तुना सर्वावस्थानां परस्परा- नुगमेनाऽऽसादितत्वात् अवस्थातुश्वावस्थानां कथञ्चिदनन्यत्वात् घटादिवस्तु पट-पुरुषादिरूपे. णापि कथञ्चिद विवृत्तमिति सर्व सर्वात्मकं कथञ्चिदिति स्थितम् । दृश्यने चैं पुद्गलद्रव्यं अतीताऽनागतवर्चमानद्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेषपरिणामात्मकं युगपत् क्रमेणापि तत् तथा. २५भूतमेव। एकान्ताऽसत उत्पादायोगात् सतश्च निरन्वयविनाशासम्मवादिति प्रतिपादितत्वात् ॥३१॥ ३० [न्यजनार्थपर्यायभावनया पुरुषस मेदामेदात्मकत्वसमर्थनेन वस्तुमात्रस्याज्जेकान्त- रूपत्वसूचनम्] एवं तावद् बाह्याभ्यन्तरमेदेन द्विविधस्यापि वस्तुनोऽनेकान्तात्मकत्वं प्रतिपाद्य तत्प्रतिपादन- वाक्यनयानामपि तथाविधमेव स्वरूपम् नान्याउग्भूतमस्तीति प्रतिपादयन्नाह- पुरिसम्मि पुरिससदो जम्माई मरणकालपनन्तो। तस्स उ यालाईया पनवजोया बहुवियप्पा ॥ ३२ ॥ १-ओ अ-२० मा विना। ५-णो यहब्बो वज-बाबा। ३ भयइव्वो वृ००। ४ विद्य- प्पो वृ० ०। ५-त्युच्यन्ते । ०।-त्युच्यति । आ० । ६-कल्पितश-वा० बाल। . "अनेकममिधाने यस"-०७० मा० टि.। . "सममिल्टनयाशयेन"-३० मा० टि०। ९ घटा कु-मा० । घट-पटर- बा० वा०। १०-गइभू-धृ०। ११-परिमाणात्म-आ.! 4 ·नयमीमांसा । ४३१ - - अथवा अर्थ-व्यञ्जनपर्यायः शक्ति व्यक्तिरूपैरनन्तैरनुगतोऽर्थः सविकल्पः निर्विकल्पश्च प्रत्यक्षतोऽवगतः, इदानीं पुरुपदृष्टान्तद्वारेण व्यानपर्यायं तदविकल्पकत्वनिवन्धनम् अर्थपर्याय च तत्सविकल्पकत्वनिमित्तमाह-पुरिसम्मि इत्यादिना सूत्रेण- अतीतानागतवर्तमानानन्तार्थ-व्यखनपर्यायात्मके पुरुषवस्तुनि 'पुरुष'इति शब्दो यस्यासौ पुरुषशब्दः तेद्वाच्योऽर्थो जन्मादिभरणपर्यन्तोऽभिन्न इत्यर्थः पुरुषः' इत्यभिन्नाभिधान-५ प्रत्ययव्यवहारप्रवृत्तेः तस्यैव पालादयः पर्याययोगाः परिणतिसम्वन्धा बहुविकल्पा । अनेकमेदाः प्रतिक्षणसूक्ष्मपरिणामान्तर्भूता भवन्ति तत्रैव तथाव्यतिरेकशानोत्पत्तेः एवं च स्यादेक' इत्यविकल्पः स्यादनेका' इति सविकल्पः सिद्धा, अन्यथाऽभ्युपगमे तदभाव एवेति विपक्षे 'अथिति णिब्वियप्प इत्यनन्तरंगाथया बाधा दर्शयिष्यति । द्वितीयपातनिकाऽऽयातगाथार्थस्तु-पुरुषवस्तुनि पुरुषध्वनिय॑क्षनपर्याय शेषो बालादि-१० धर्मकलापोऽर्थपर्याय इति गाथासमुदायार्थः । [व्यञ्जनपर्यायप्रसङ्गेन वाचकशब्द-चाच्यतत्सम्बन्धयोस्वरूपमीमांसा ननु कोऽयं 'पुरुष'शब्दः कथं वा शब्दोऽर्थस्य पर्यायस्ततोऽत्यन्तभिन्नत्वात् घटस्येव पटा? [वर्णेषु वाचकत्वं व्युदय स्फोटे तत् प्रतिपादयतो वैयाकरणमतस्य वर्णनम् ] अत्र वैयाकरणाः प्राहुः- "यस्मात् उच्चरितात् ककुदादिमदर्थप्रतिपत्तिः स शब्द"। J१५ ननु अत्र कि गकार-औकार-विसर्जनीयाः कदादिमदर्थमतिपादकत्वेन शब्दव्यपदेशं लभन्ते, आहोस्वित् तन्यतिरिका पद-स्फोटादिः । तत्र न तावद् वर्णा अर्थप्रत्यायकाः यतस्ते कि समुदिता अर्थप्रतिपादकाः, उत व्यस्ता? यदि व्यस्तास्तदकेनैव वर्णन गवाद्यर्थप्रतिपत्तिरुत्पादितेति द्वितीया- दिवोच्चारणमनर्थकं भवेत् । अथ समुदिता अर्थप्रत्यायकाम, तदपि न सङ्गतम्। क्रमोत्पन्नाना- मनन्तरविनष्टत्वेन समुदायासम्भवात् । न च युगपदुत्पन्नानां समुदायप्रकल्पना, एकपुरुषापेक्षया२० . १-कल्पकच भा० मा०1"सभेदः अभिन्नश्च" वृ० टि । "समेदः अमेदश्च"-उ०मा०टि.। २ "वाचक पुरुषत्वादे " मा० टि० । ३ तद्वाच्य-"शब्द"वाच्य -मा० टि०। ४-मादिम-भा०। ५ गा०३३॥ ६ "येनोपारिवेन सामा-लासल-कुद-बुर-विपाणिना सप्रययो भवति स शब्द."-महामा० प्र० सं० पृ० १६ पं०१५ । अनेकान्तन० पृ० ४४०५०१० अम० । ७ "अथ 'गी.' इत्यत्र कः शब्दः ! गकार-औकार-विसर्जनीयाः इति भगवान् उपवर्ष."-भीमा० पृ० १०६०), ११ । प्रमेयक पृ० १३६ प्र० पं०५१ साद्वादर० पृ० ३१७ ३० ५० ५। छो० वा. पार्य० व्यापृ० ५११ पं०१०॥ ८ "तद्वाचकस्तु पदादिस्फोट एव, न पुनर्वर्णाः । ते हि कि समस्खा व्यस्ता वा तद्वाचकाः ? यदि व्यस्खास्तदैकेनैव वर्णेन गवाद्यर्थप्रतिपत्तिल्पादितेति द्वितीयादिवर्णोचारणमनर्थकम्" इत्यादिसमग्रोऽयं वैयाकरणपक्षः अक्षरशो वर्तते प्रमेय- कमलमार्तण्डे-पृ० १३१ वि० पं०१५। तथाहि न वर्णा. प्रत्यकमर्थविषयां पियमाविर्भावयन्ति शेषवर्णवैयात् समुदायश्च तेषां न संभवति अन्त्यवर्ण- प्रहणसमये पूर्वेपामसंभवात्" इत्यादि-प्रशस्त्र० के० पृ० १६९ पं० २ । न चास्य विषयो पर्णास्तेषु नैकत्वधीमवेत् । न च तत्समुदायोऽपि क्रमिकरवादसंभवात् ॥ ४॥ -स्फोटसि० पृ.१। ९ "तन्त्र तावद् गकारादेरेकैफस्साम वाच्यधी । उदेति यदि चेदस्ति प्रथमेनेव गादिना" ॥ १२ ॥ "वर्णेनोश्चरितेनेह गवाद्यर्थाभिधानतः । उच्चारणं द्वितीयादिवर्णानां स्थानिरर्थकम् ॥१३॥ -स्फोटसि पृ०२। १० "तदुच्चारणसामर्थ्य नै?कस्मात् ततोऽबंधीः । समुदायोऽपि वर्षेषु झमझातेष्वसभवी" ॥ १४ ॥ . -स्फोटसि० पृ०२। -- ·'४३२ प्रथमे काण्डे- युगपदुत्पत्त्यसम्भवात् प्रतिनियतस्थान-करण-प्रयत्नप्रभवत्वात् तेपाम् । न च मिन्नपुरुषप्रयुक्त गकार-औकार-विसर्जनीयानां समुदायेऽप्यर्थप्रतिपादकत्यं दृष्टम् प्रतिनियतक्रमवर्णप्रतिपत्त्युत्तरका- लभावित्वेन शान्याः प्रतिपत्तेः संवेदनात् । न चान्यो वर्णः पूर्ववर्णानुगृहीतो वर्णानां क्रमोत्पादे सत्यर्थप्रत्यायका, पूर्ववर्णानामन्यवर्ण प्रत्यनुप्राहकत्वायोगात् यतो नान्यवर्ण प्रति जनकत्वं ५पूर्ववर्णानां तदुपकारित्वम् वर्णाद् वर्णोत्पचेरमावात्-प्रतिनियतस्थान-करणादिसम्पाद्यत्वाद् वर्णाः नाम् वर्णाभावेऽपि च वर्णोत्पत्चिदर्शनान वर्णजन्यत्वम् । अधार्थशानोत्पत्ती सहकारित्वं पूर्वव- नामन्त्यवर्ण प्रत्युपकारकत्वम्, एतदप्ययुक्तम्, अविद्यमानानां सहकारित्वानुपपत्तेः अत एव माक्तनवर्णवित्तीनामपि सहकारित्वमयुक्तम् । न च पूर्ववर्णसंवेदनप्रभवसंस्काराः तेरसहायतां प्रतिपद्यन्ते, यतः संस्काराः स्वोत्पादकविज्ञानविषयस्मृतिहेतवो नान्तरमानमुत्पादयितुं समर्थाः- १० नहि घटज्ञानप्रभवः संस्कार पटे स्मृति विदधदू पुष्टः । न च तत्संस्कारप्रभवाः स्मृतयः सहायतां प्रतिपद्यन्ते, युगपदयुगपद्विकल्पानुपपत्तेः । न हि स्मृतीनां युगपदुत्पत्तिः अयुगपदुत्पन्नानां वाऽव- स्थितिरस्ति । न च समस्तसंस्कारमभवैका स्मृतिस्तत्सहकारिणी, परस्परविरुद्धानेकपदार्थाऽनु. भवप्रभवप्रभूतसंस्काराणामप्येकस्मृतिजनकत्वासकानेकवर्णसंस्कारजत्वं स्मृतेः सम्भवतीति कुतोऽस्या अन्त्यवर्णसहकारित्वम् न चान्यविषया स्मृतिरन्यत्र प्रतिपत्ति जनयति खदिरण्यापूतप- १५रशोः कदिरच्छेमियाजनकत्वमसक्तः । न चान्यवर्णनिरपेक्ष एवं गौः' इत्यत्रान्त्यो वर्णः ककुदा- दिमदर्थप्रत्यायका पूर्ववर्णोच्चारणवैयर्थ्यप्रसक्तेः घटशब्दान्तव्यवस्थितस्यापि तत्मत्यायकत्वमसकेच तसान वर्णाः समस्त-व्यस्ता अर्थप्रत्यायका सम्भवन्ति । अस्ति च गवादिशन्देभ्यः ककुदादिमदर्थप्रतिपत्तिरिति तदन्यथानुपपत्या वर्णन्यतिरिकोऽर्थ- प्रतिपत्तिहेतुः स्फोटाख्या शब्दो ज्ञायते । श्रोत्रविक्षाने च वर्णव्यतिरिक्तः स्फोटात्मा निरवयवोऽक्रमः २० स्फुटमवभातीति तस्याध्यक्षतोऽपि सिद्धिः। तथाहि-श्रवणव्यापारानन्तरमाविन्यमिन्नार्थावभासा संविदनुभूयते, न चासौ वर्णविषया, वर्णानां परस्परव्यावृत्तरूपत्वाद् एकावभासजनकत्वविरोधात तेदजनकस्यातिप्रसङ्गतस्तद्विषयत्वानुपपत्तेः । न चेय" सामान्यविषया, वर्णत्वव्यतिरेकेणापरसामा- यस गकार औकार-विसर्जनीयेप्वसम्भवात् वर्णत्वस्य च प्रतिनियतार्थप्रत्यायकत्वायोगात् । न चेयं भ्रान्ता, अवाध्यमानत्वात् । न चावाध्यमानप्रत्ययगोचरस्यापि स्फोटाख्यस्य वस्तुनोऽसत्वम्, २५ अवयविद्रव्यस्याप्यसत्त्वप्रसक्तः । एवमप्यवयव्यम्युपगमे स्फोटाभ्युपगमोऽवश्यंभावी तत्तुल्ययोगक्षे. मत्वात् । स च वणेभ्यो व्यतिरिका नित्या अनित्यत्वे सङ्केतकालानुभूतस्य तदैव ध्वस्तत्वात् काला- स्तरे देशान्तरे च गोशब्दश्रवणात् ककुदादिमदर्थप्रतिपत्तिर्न स्थान असङ्केतिताच्छन्दादर्थप्रतिपत्ते. रसम्भवात् । सम्भवे वा द्वीपान्तरादागतस्य गोशम्दाद् गवार्थप्रतिपत्तिर्मवेत् सङ्केतकरणवैयर्थ्य च प्रसज्येत तसावित्या स्फोटाच्या शब्दो व्यापकच सर्वत्रैकरूपतया प्रतिपत्तेः असदेतदिति ३० वैशेषिका। । १-न साध्याप्र० मा० वहि । १ "उपाकरिष्यद् वर्णेभ्योऽप्युदपस्यत वाच्यधीः । इदं तावद् भवानद्य प्रष्टव्यो मतिमत्तम" ॥२१॥ "एकत्वेऽप्यन्त्यवर्णस्य गौरित्यादाविहार्थधी । मिद्यते स तु मेदोऽन कसादित्यथ मन्यसे" ॥ २३ ॥ "सहायमेदाद मेदा स्यादिति नेह सहायता । कायें व्याप्रियमाणस्य सहायत्वं हि दृश्यते ॥ २४ ॥ "असता पूर्ववर्णाना तदानीं व्यापति कथम् । असतामपि साहाय्यं वर्णाना यदि विद्यते ॥ २५ ॥ "केवलान्यप्रयोगेऽपि भवेदेवाभिधेयधी" ॥ २६ ॥ इत्यादि-स्फोटसि० पृ०३-४। ३ वर्णचित्तानामपि वा. वा०1 ४ वित्तिर्णनम् । ५ "पूर्ववर्णसहायताम"-वृ० ० मा० टि.। -सके अने-० । सके भने-वा० बा० । ७ सम्भवीति बृ.। . "एकस्मृते "-० ल० मा० टि०। ९ 'घट' सत्र मन्त्र स्थितस्य विसर्गस्यापि गवार्थप्रस्यायकत्वं स्यात् । १० तदजनकस्य "एकावभासाजनकस्य-वृ०० मा. टि०। ११ इयम् "एकत्वप्रतिपत्ति -०. ० मा० dि०। १२-स्याप्यस्यत्व-पा० पा०। १३ "देशान्तरे असोसादेव शब्दाद् अर्थप्रतिपतिर्मनिभ्यतीत्साशकावारणाय आहे"-१० मा० टि ।

·नयमीमांसा १४३३ [वणेषु षाचकत्वमभ्युपगम्य स्फोटे तन्निरस्यतो वैशेपिकमनस्य वर्णनम् ] ते धातुः--एकदा प्रादुर्भूता वर्णाः स्वार्थप्रतिपादका न भवन्तीत्यत्राविप्रतिपत्तिरेव । कमप्रा- दुर्भूतानां न समुदाय इत्यत्राप्यविप्रतिपत्तिरेव । अर्थप्रतिपत्तिस्तु उपलभ्यमानात् पूर्ववर्णध्वंसविशि- धादन्त्यवर्णात् । न चाभावस्य सहकारित्वं विरुद्धम् वृन्त-फलसंयोगामावस्येवाऽप्रतिवद्धगुरुत्वफ- लप्रपातक्रियाजनने, दृष्टं चोत्तरसंयोगं विदधत् प्राक्तनसंयोगाभावविशिष्टं कर्म परमाण्वग्निसंयोगश्चर परमाणी तद्तपूर्वरूपप्रध्वंसविशिष्टो रक्ततामुत्पादयन् । यहा उपलन्यमानोऽन्त्यो वर्णः पूर्ववर्णविधानाभावविशिष्ट पदरूपतामासादयन् पदार्थ प्रति- पत्ति जनयति प्राक्तनवर्णसंवित्प्रभवसंस्कारसव्यपेक्षो वा ? न च संस्कारस्य विषयान्तरे कथं विशानजनकत्वमिति प्रेयम् तद्भावभावितयार्थप्रतिपत्तेरुपलब्धेः पूर्ववर्णविज्ञानप्रभवसंस्कारश्चान्त्य- पूर्णसहायता पूर्वपूर्वसंस्कारप्रभवतया प्रणालिकया विशिष्टः समुत्पन्नः सन् प्रतिपद्यते । तथाहि-१० प्रथमवर्णं तावद् विज्ञानम् तेन च संस्कारो जन्यते ततो द्वितीयवर्णविज्ञानम् तेन पूर्ववर्णविज्ञा- नाऽऽहितसंस्कारसहितेन विशिष्ट संस्कारो जन्यते ततस्तृतीयवणे पानम् तेन पूर्वसंस्कारवि- शिऐनापरो विशिष्टतरः संस्कारो निवर्यंत इति यावदन्यः संस्कारोऽर्थप्रतिपत्तिजनकान्त्यवर्णस. हाय तथाभूतसंस्कारप्रभवस्मृतिसव्यपेक्षो वाऽन्त्यो वर्णः पदरूपः पदार्थप्रतिपत्तिहेतुः । अथवा शब्दार्थोपलब्धिनिमित्ताऽदृष्टनियमादविनष्टा एव पूर्ववर्णसंवित्प्रभवाः संस्कारा अन्य-१५ संस्कार विदधति तसात् पूर्ववर्णेषु स्मृतिरुपजाता अन्त्यवर्णनोपलभ्यमानेन सहार्थप्रतिपत्तिमु. त्पादयति, पाक्यार्थप्रतिपत्तौ वाक्यस्याप्ययमेव न्यायोऽङ्गीकर्तव्यः । वर्णाद् वर्णोत्पत्त्यभावप्रतिपादन च सिद्धसाधनमेव । तदेवं यथोक्सहकारिकारणसव्यपेक्षाद् अन्त्याद् वर्णादू अर्थप्रतिपत्तिरन्य. य-व्यतिरेकाभ्यामुपजायमानत्वेन निश्चीयमाना स्फोटपरिकल्पनां निरस्पति तदभावेन्यर्थप्रतिपत्ते- रक्तप्रकारेण सम्भवेऽन्यथानुपपत्तेः प्रक्षयात् । न हि दृष्टादेव कारणात् कार्योत्पत्तावदृष्टतदन्तरपरि-२० कल्पना युक्तिसङ्गता अतिप्रसङ्गात् । किञ्च, यधुपलभ्यमाना वर्णा व्यस्त-समस्ता नार्थप्रतिपत्तिजननसमर्थाः स्फोटाभिव्यक्तावपि न समर्था भवेयुः । तथाहि-न समस्तांस्ते स्फोटमभिव्यञ्जयन्ति सामस्त्यासम्भवात् । नापि प्रत्येक वर्णान्तरवैफल्यप्रसङ्गात् एकेनैव स्फोटाभिव्यक्तेजनितत्वात् । न च पूर्ववर्णैः स्फोटस्य संस्कारेऽन्यो वर्णस्तस्याभिव्यञ्जक इति न वर्णान्तरवैयर्थ्यम्, अभिव्यक्तिव्यतिरिक्तसंस्कारस्वरूपानवारणात् ।२५ तथाहि-न तावत् तत्र तवंगाख्या संस्कारो निर्वय॑ते तस्य मूग्वेवभावात् ।नापि वासनारूपाअचेतन १ "प्रतीयमानातू पूर्ववर्णध्वसविशिष्टादू अन्त्यवर्णाद् अर्थप्रतीतेरभ्युपगमाद् उक्तदोपाभावः । न चाभावस्थ सहकारित्वं विरुद्धम्-सुन्तफलसयोगामावस्य अप्रतिवद्धगुरुत्व फलप्रपातक्रियाजनने तद्दर्शनातू" इत्यादिकोऽयं वैशेषिक- पक्ष. सर्वोऽक्षरश. प्रमेयकमलमार्तण्डेऽपि निर्दिष्टः-पृ० १३१.३० १० १४-पृ० १३३ द्वि०५०४। "शब्दाय शब्दनिष्पत्ति कथयति-शब्दात् सयोगविभागनिष्पचात् वीचीसतानवत् शब्दसंतान. यथा जलवीच्या तदव्यवहिते देशे वीच्यन्तरमुपजायते ततोऽपि अन्यत् ततोऽपि अन्यत् इत्यनेन क्रमेण वीचीसतानो भवति तथा शब्दाद उत्पनात् तदव्यवहिते देशे शब्दान्तरम्-ततोऽपि अनयोर्गमनागमनाभावात् प्राप्तस्यैव उपलब्धिरिति-ततोऽपि अन्यत ततोऽपि अन्यत् इत्यनेन फ्रमेण शब्दसतानो भवति । एवं सतानेन श्रोत्रदेशे समागतस्य अन्त्यशब्दस प्रहणम्"- प्रशस्त० के० पृ. १८९ १० १०-१५ । १ "परमाणुगत"-वृ० मा० ठि० । ३-ति प्रेय स्फोटवादिना वितयार्थ-चा. वा० । अत्र 'स्कोटवादिना' इति टिप्पणमपि पाठे प्रविष्टम् । ४ "कोटवादिना" इति शेप.-वृ० मा. टि०। ५-यार्थाप-आ० हा०। ६ "अथ प्रथममायवर्णज्ञानम् तदनु सस्कार. तदनु दि)तीयवर्णज्ञानम् तेन प्रासनेन सरकारेण अन्यो विशिष्टः संस्कारो जन्यते इत्यनेन क्रमेण अन्ते निखिलवर्णविषयः सस्कारो जात.” इत्यादि प्रशस्व० के० पृ. २६९ ६०९-११। दन्त्य सं-आ० । "कृतानुभहसामो वर्णोऽन्त्य प्रतिपादक" ॥ १७ ॥ "एप एव तु संस्कार इति केचित् प्रचक्षते ॥ १८ ॥छो० वा० स्फोट० पृ० ५३५ । ८ तदमावे "स्फोटा भावे-पृ० मा दि० । १ "वर्णा,"-३० मा९ दि. १०-रणत्वात् । गा० । ' - .

·१३४ प्रथमे काण्डे- त्वात् स्फोटस्य तचैतन्याभ्युपगमे वा स्वशास्त्रविरोधः । नापि स्थितस्थापकः तस्यापि मूर्यद्रव्यवृत्ति- त्वात् स्फोटस्य चामूर्त्तत्वाभ्युपगमात् । किञ्च, असौ संस्कारः स्फोटखरूपः, तद्धर्मो वा न तावदाद्यः कल्पः स्फोटस्थ वर्णोत्पाद्यत्वासक्तः । नापि द्वितीया व्यतिरिकाऽव्यतिरिक्तविकल्पानुपपत्तेः । तथाहि-असौ धर्मः स्फोटा व्यतिरिक्ता, अव्यतिरिक्तो वा? यद्यन्यतिरिक्तस्तदा तत्करणे स्फोट ५एव कृतो भवेदिति तस्यानित्यत्वप्रसक्तेः स्वाभ्युपगमविरोधः । अथ व्यतिरिकस्तदा तत्सम्बन्धा- नुपपत्तिस्तदनुपकारकत्वात्, तस्योपकाराभ्युपगमे व्यतिरिक्ताव्यतिरिक्तविकल्पः तत्रापि पूर्वोक्त एव दोपोऽनवस्थाकारी। न च व्यतिरिक्तधर्मसद्भावेऽपि स्फोटस्थानमिव्यक्तिस्वरूपव्यवस्थितस्य पूर्ववदर्थ- प्रतिपत्तिहेतुत्वम् तत्स्वरूपत्यागे वाऽनित्यत्वप्रसक्तिः । अथ न व्यतिरिकसंस्कारकृतमुपकारमपेक्ष्य पूर्वरूपपरित्यागादसावर्थप्रतिपत्ति जनयति किन्तु संस्कारसहायोऽविचलितरूप एव एककार्यका- १०रित्वस्यैव सहकारित्वाभ्युपगमात्; नम्वेवं वर्णानामप्यन्यकृतोपकारनिरपेक्षाणामेककार्यनिर्वन- लक्षणसहकारित्ववत् सहकारिसहितानामर्थप्रतिपचिजनने किमपरस्फोटकल्पनयाऽप्रमाणिकया का. यम् ? किञ्च, पूर्ववर्णैः संस्कारः स्फोटस्य क्रियमाणः किमेकदेशैः क्रियते, सर्वात्मना था? यद्येक देशैस्तदा ते ततोऽर्थान्तरभूता, अनर्थान्तरभूता वा यद्यर्थान्तरभूतास्तदा तेषां तदनुपकारे सम्बन्धासिद्धिः उपकारे व्यतिरिक्ताऽव्यतिरिक्तविकल्पोकदोषानुपङ्गः । न च समवाया अनुपका- १५रेऽपि तेषां तत्सम्बन्धिता तस्यानभ्युपगमात्, परैरन्युपंगमे च स्वकतान्तविरोधः अर्थान्तरभूतत्वे चैकदेशानाम् तेभ्य एवार्थप्रतिपत्ते न स्फोटस्वार्थप्रत्यायकता। अपि चैकदेशानामर्थप्रतिपत्तिहे- तुत्वाभ्युपगमे च वरं वर्णानामेव तेदभ्युपगतम् एवं लोकप्रतीतिरनुस्ता भवेत् । अथाव्यतिरिका- स्तदेकदेशास्तदा स्फोटस्यैकेनैव संस्कृतत्वाद् अपरवर्णोच्चारणवैयर्थ्यम् । न च पूर्ववर्णसंवित्प्रभव- संस्कारसहितः तत्स्मृतिसहितो वाऽन्त्यवर्णः स्फोटसंस्कारका एवंभूतस्यास्यार्थप्रतिपत्तिजननेऽपि २०शक्तिप्रतिधाताभावात् स्फोटपरिकल्पना निरवसरैव । अपि च, स्फोटसंस्कारः स्फोटविषयसंवेदनोत्पादनम्, उतावरणापनयनम् । यद्यावरणा- पनयनम् तदैकत्रैकदाऽऽवरणापगमे सर्वदेशावस्थितैः सर्वदा व्यापिनित्यरूपतयोपलभ्येत तस्य नित्यत्व च्यापित्वाभ्यामपगतावरणस्य सर्वत्र सर्वदोपलभ्यस्वभावत्वात् अनुपलभ्यखभावत्वे वा न केनचित् कदाचित् कुत्रचिदुपलभ्येत । अथैकदेशावरणापगमः क्रियते, नन्वेवमावृताऽनावृतत्वेन २५सावयवत्वमस्यानुपज्येत । अथ निर्विभागत्वादेकवानावृतः सर्वत्रानावृतोऽभ्युपगम्यते तदा तदव. स्थाऽशेपदेशावस्थितरुपलब्धिमसक्तिः यथा च निरवयवत्वादेकत्रानावृतः सर्वत्रानावृतस्तथा तत एकत्राप्यावृतः सर्वत्रैवावृतः इति मनागपि नोपलभ्येत । किञ्च, एकदेशाः स्फोटादर्थान्तरम् , अनन्तरं वा अर्थान्तरत्वेऽपि शब्दस्वभावाः अशब्दात्मका था? यद्यशब्दात्मका नार्थप्रति- पत्तिहेतवः। अथ शब्दखभावास्तत्रापि यदि गोशब्दस्वभावास्तदा गोशब्दानेकत्वप्रसक्तिः। अथ ३० अगोशब्दस्वरूपा न तर्हि गवार्थप्रत्यायका भवेयुः। अथाव्यतिरिक्तास्तदा स्फोट एवं संस्कृत इति सर्वदेशावस्थितापिनस्तस्य प्रतिपत्तिप्रसक्तिरिति पूर्वोक्कमेव दूषणम् । किञ्च, एकदेशावरणापाये स्फोटस्य खण्डशा प्रतिपत्ति प्रसज्येत । अथ स्फोटविषयसंविदुत्पादस्तत्संस्कार सोऽपि न युक्काम वर्णानामर्थप्रतिपत्तिजनन इव स्फोटप्रतिपत्तिजननेऽपि सामर्थ्यासम्भवात् न्यायस्य समानत्वाद । यदि च स्फोट उपलभ्यस्वभावः सर्वदोपलभ्येत, अनुपलभ्यस्त्रमावत्वे आवरणापगमेऽपि तत्समा- ३५वानतिक्रमाद् मनागपि नोपलभ्येत इत्यर्थाप्रतिपत्तितः शाब्दव्यवहारविलोपः। अनेनैव न्यायेन चायूनामपि तव्यजकत्वमयुक्तम् वायूनां च व्यञ्जकत्वपरिकल्पने वर्णवैफ , त्यनसक्तिः स्फोटाभिव्यक्तावर्थप्रतिपादने वा तेपामनुर्पयोगात् स्थिते च स्फोटस्य वर्णाश्चारणाद प्राक् सद्भावे वर्णानाम् चायूनां वा ध्यक्षकत्वं परिकल्प्येत । न व तत्सद्भावः कुतश्चित् प्रमाणादवगत १-याऽमामा-पा० पा० । २-गमेवा ख-वृ० उ० वा० घा। ३ तद् "अर्थप्रसायकत्वम् -२० टि० । -रक ए-वृ०। ५-तस्यार्थ-भा० मा०। अस "अन्त्यवर्णस्य"-०२० टि०। ७-या स्फोवा था. गा। ८ "निरपयवत्वादेव"-पु. ल. मा० टि। ९ प्र० पृ०६० २१ । १०-मर्थ्याभावा-भा० मा० । ११ "फोट व्याकृत्वम्-पृ० १० मा० दि०। १३ "वायुभिरेव तयोः कृतत्वाव"-०२० मा० ठिक । MY ·२० नयमीमांसा ४३५ इति न तत्परिकल्पना ज्यायसी । यपि 'प्रत्यभिशाशानं स्फोटस नित्यत्वप्रसाधकं वोच्चारणात् प्रागप्यस्तित्यमवयोधयति' इत्यभ्युपगतम् तदपि-प्रत्यभिशापानस्य सादृश्यनिवन्धनत्वेनात्र विपये प्रतिपादितत्वात-असङ्गनम् । एकगोव्यक्ती संकेतितात् गोशब्दात् गोव्यक्त्यन्तरे अन्यत्रान्यदा च नित्यत्वमन्तरेणापि प्रतिपत्तिर्यथा सम्भवति तथा प्रतिपादितम् प्रतिपादयिष्यते च । नातो. ऽपि स्फोटस्य प्राग व्यक्षकात् सत्त्वसिद्धिरिति । "नादेनाऽऽहितवीजायामन्येन ध्वनिना सह । आवृत्तपरिपाकायां बुद्धी शब्दोऽचमासते ॥" [पाक्यप० प्र० का लो० ८५] इति भर्तृहरिवचो निरस्तं द्रष्टव्यम् । यदपि 'विभिन्नननुपु वर्णवभिन्नाकार श्रोत्रान्वयव्यतिरेकानुविधाय्यध्यक्ष स्फोटसद्भावमय- बोधयति' इत्युक्तम् तदप्यसारम्। घटादिशब्देषु परस्परन्यावृत्तानेकवर्णव्यतिरिक्तस्य स्फोटात्मनो-१ ऽर्थप्रत्यायकस्यैकस्याध्यक्षप्रतिपतिविषयत्वेनाप्रतिभासनात् । न चाभिन्नावभासमात्रा अभिन्नार्थ- व्यवस्था, अन्यथा दूराद् अविरलानेकतरुप्वेकनरबुद्धेरेकत्वव्यवस्थाप्रसक्तः न चाविरलानेकतरुग्वे- कत्वयुद्धर्वाध्यमानत्वात् नैकत्वव्यवस्थापकत्वम् स्फोटप्रतिभासयुद्धेरपि बाध्यत्वस्य दर्शितत्वात् । न चैकत्वावमासः स्फोटसद्भावमन्तरेणानुपपन्नः, वर्णत्वान्त्यवर्णविषयत्वेनाप्येकत्वावमासस्योपपद्य- मानत्वात् निरवयवस्थाक्रमस्य नित्यत्वादिधर्मोपेतस्य स्फोटस्यैकावभासमानेनाननुभवात् अन्यथावमा-१५ सस्य चान्यथाभूताथांव्यवस्थापकत्वात् व्यवस्थापनेऽतिप्रसद्गात् अवयवि द्रव्यं त्वषयवजन्यत्वेन तदाश्रितत्वेन चाध्यक्षप्रत्यये प्रतिभासत इति न तन्न्यायः स्फोटे उत्पादयितुं शक्यः। तन्न स्फोटात्मा शब्दो वर्णेभ्यो व्यतिरिक्तः । अथ तदव्यतिरिक्तोऽसावभ्युपगम्यते तदा वर्णनानात्वे तन्नानात्वप्रसक्ति तदेकत्वे वा वर्णानामप्येकत्वप्रसक्तिः । [सानुपूर्विकनित्यवर्णवाचकत्वपरं मीमांसकमतमुपन्यस्य तन्निरसनम् ] अथ गकाराद्यानुपूर्वीविशिष्टोऽन्त्यो वर्णः विशिष्टानुपूर्वीका या गकारौकारविसर्जनीयाः शब्दः। तथा च मीमांसकाः प्राहु:- "यावन्तो याशा ये च यदर्थप्रतिपादकाः। वर्णाः प्रभातसामर्थ्यास्ते तथैवावयोधकाः ॥" [लो० वा० स्फोटवा० लो० ६९] इति । २५ एतदपि न सम्यक् यतः आनुपूर्वी यद्यनान्तरभूता तदा वर्णा एव नानुपूर्वी, ते च व्यस्ताः समस्ता वा अर्थप्रत्यायका न भवन्तीत्यावेदितम् । अथार्थान्तरभूता तदा वक्तव्यम् सा नित्या, अनित्या घा? न तावदनित्या स्वसिद्धान्तविरोधात्-चैदिकानुपूर्या नित्यत्वेनाभ्युपगमात् । "वक्ता नहि क्रम कश्चित् स्वातन्येण प्रपद्यते । [लो० वा० शब्दनित्य० लो०२८८] ३० १ "किञ्च शब्दस्य नित्यत्वं श्रोत्रजप्रत्यभिज्ञया । विभुत्वं च स्थितं तस्य कोऽव्यवस्थेद् विपर्ययम् ॥ "तसाद्वा सर्वकालेषु सर्वदेशेषु चैकता । प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञानप्रसिद्धा साऽस्य वाधिका" । तत्त्वस०का० २११७-२११८ पृ०५९०-५९११ १ तत्त्वसं० पृ० ७२२ का० १७११ । प्रमेयक० पृ० १३३ वि० ५०३। "बुद्धौ शब्दोऽवधार्यते" वाक्यपः । तत्त्वसं० पनि० पृ० ६१६६०७। स्याद्वादर० पृ० ३१९ प्र० ५० ५ । सर्वदर्शनस० १० १३५० १८९ पृ० , ३०३॥ ३ "दूरदेशावस्थितस्य हि विरलपदार्थस्य घनरूपताप्रतीति उत्तरकालभाविचलिष्ठविरलस्पताप्रत्ययेन वाध्यत इति तत्र घनत्वप्रतीतिबगाइ व्यवस्थाप्यमानं घनत्वमस्तु अवास्तवम्" इत्यादिकं स्फोटप्रतिविधानावसरे--स्याद्वादर० पू० ३२३.५० ६०८। "यथा हि दूरे दृश्यन्ते तरख. करिरूपिणः । (पूर्व पश्चाञ्च) वनस्वैख एव तरूपिणः" ॥ १५९ ॥ "दर्शनाहितसस्कारकमाटेवमिहापि है। नादास्तत्त्वपरिच्छेढे विपर्यासेऽपि कारिण (१)॥ १६ ॥ स्फोटसि० ०पू०१८-१९॥ ४ यदर्थप्रतिपादने-गुणप्रन्थे संस्कार० प्रशस्त० ० पृ० २७० ५० १८ । “तदुक्तं तौतातिते." इति कृत्या निर्दियोऽयं लोकः-सर्वदर्शनस० ६० १३५० १६४ पृ. ३०२। ५ पृ० ४३१ ० १७॥ ६ "आइपूर्वी पृ० ल. टि०। ७ कंचित् छो० वा० । NA + ·प्रथमे का इत्याद्यमिधानात् । नापि नित्या स्फोटपक्षोदितसमस्तदोपप्रसक्तः । न च वैदिकवर्णाद्यानुपूर्वी नित्या, लौकिकतदानुपूर्व्यविशेषात् । तथाहि-चैदिकवर्णाद्यानुपूर्वी अनित्या, वेदानुपूर्वीशब्दवाच्य- त्वात् लौकिकवर्णाद्यानुपूर्वीवत् । न च लौकिकानुपूर्व्या विलक्षणेयम्, वैलक्षण्यासिद्धेः। तथाहि- किमपौरुपेयत्वमस्या लक्षण्यम्, आहोखिद् विचित्ररूपता न तावदाद्यः पमा अपौरुपेयत्वस्य ५निरस्तत्वात् । नापि वैचित्र्यम् तस्यानित्यत्वेनाऽविरोधात् तत्सद्भावेऽपि नित्यत्वाप्रसाधकत्वात् लौकिकवाफ्येष्वपि वैचित्र्यस्योपलव्धेश्च । न च वर्णानां नित्यव्यापिनामानुपूर्वी सम्भवति, देश-कालकृतझमानुपपत्तेः । न चामिव्यक्त्यानुपूर्वी तेपी सम्मविनी अभिव्यक्तः प्राग निर. स्तत्वात् । 'पूर्ववर्णसंवित्प्रभवसंस्कारसहितः तत्स्मृतिसहितो वा अन्यो वर्णः पदम्' इत्य- भ्युपगमोऽपि न युक्तिसङ्गवः संस्कारसरणादेरतुपलभ्यमानस्य तदा सहकारित्वकल्पनायां १० प्रमाणाभावात् । न चार्थप्रतिपत्यन्यथानुपपत्तिस्तकल्पनायां प्रमाणम्, तत्प्रतिपचेरन्यथा सिद्ध- त्वात् । न चानुपूर्वीसम्मवेऽपि परपक्षे वर्णा अर्थप्रतीतिहेतुतया सम्भवन्ति, तेषां तत्मतिपत्तिजनन स्वभावत्वे सर्वदा तत्प्रतिपत्तिप्रसके तजननस्वभावस्य सर्वदा भावात् अतजननस्वभावत्वे न कदाचिदप्यर्थप्रतिपत्ति जनयेयुः अनपगताऽतजननस्वभावत्वात् । न च सहकारिसन्निधानेऽपि तेपामतजननखमावती व्यपगच्छति अनित्यताप्रसक्तिदोपापत्तेः 'नित्याच' परैस्ते अभ्युपगता इत्य- १५भ्युपगमविरोधश्च। [वाच्य-वाचकयोः सम्बन्धस्य नियत्वं निषिध्य तस्य कृतकत्वव्यवस्थापनम् ] न च नित्यसम्बन्धवादिनस्तदंपेक्षा वर्णा अर्थप्रत्यायकाः सम्भवन्ति, नित्यस्यानुपकारकत्वेनाs. पेक्षणीयत्वायोगात् । न च नित्यः सम्बन्धः शब्दार्थयोः प्रमाणेनावसीयते प्रत्यक्षेण तस्य अननुम- घात् । तदभावे नानुमानेनापि, तस्य तत्पूर्वकत्वाभ्युपगमात् । न च शब्दार्थयोः स्वाभाविकस- २० म्वन्धमन्तरेण गोशब्दश्रवणानन्तरं कदादिमदर्थप्रतिपत्तिर्न भवेन् अस्ति च सौ इति शब्दस्य याचिका शक्तिरवगम्यत इति वाच्यम्, अनवगतसम्बन्धस्यापि ततस्तदर्थप्रतिपत्तिप्रसक्तः । नच सङ्केतामिव्यक्तः खाभाविका सम्बन्धोऽर्थप्रतिपनि जनयतीति नायं दोषः सङ्केतादेव अर्थप्रतिपत्तेः सामाविकसम्बन्धपरिकल्पनावैयर्थ्यप्रसक्तेः। तथाहि-सवेताद् व्युत्पाद्याः 'अनेन शब्देनेत्यम्भूतम) व्यवहारिणा प्रतिपादयन्ति' इत्यवगत्य व्यवहारकाले पुनस्तथाभूतशब्दश्रवणात् सङ्केतसरणे तत्स- २५दृशं "तं चार्थ प्रतिपद्यन्ते न पुनः स्वाभाविकं सम्वन्धमवगत्य पुनस्तत्मरणे अर्थमवगच्छन्ति । नच वाच्य-वाचकँसङ्केतकरणे स्वाभाविकसम्बन्धमन्तरेणानवस्थामसक्ति वृद्धव्यवहारात् प्रभूत- शब्दानां वाच्यवाचकवरूपावधारणात् । तथाहि-एको व्युत्पन्नव्यवहार तथाभूताय 'गामभ्याज शुक्लां देवदत्त! दण्डेन' इति यदा व्यपदिशति द्वितीयस्तु तद्यपदेशानन्तरं तथैव विदधाति तदा अव्युत्पन्नसङ्केत शिशुस्तं तथाकुर्वाणमुपलभ्यैवमवधारयति-'अनेन गोशब्दाद् गवार्थः प्रतिपश्चः अभ्याजादिशब्दाद् अभ्याजिक्रियादिकः अन्यथा कथमपरनिमित्चामावेऽपि गोपिण्डाऽऽनयनादिकं वाक्यश्रवणानन्तरं विदध्यात्' एवमपोद्धारकल्पनया अव्युत्पन्नानां सङ्केतग्रहणसम्भवानानवस्था- दोपः। न च प्रथमसङ्केवविधायिनः सामाविकसम्बन्धन्यतिरेकेण वाच्य-चाचकयोः कुतो वाच्य- वायकरूपाचगतिरिति वक्तव्यम्, अनादित्वादस्यव्यवहारस्य अपरापरसङ्केतविधायिपूर्वकत्वेन निदों- पत्वात् । न च वाच्यवाचकसम्बन्धस्य पुरुषकतत्वे शब्दवदर्थस्थापि वाचकत्वम् अर्थवच्छब्दस्यापि ३५ वाच्यत्वं प्रसामिति वक्तव्यम् , योग्यताऽनतिक्रमेण सङ्केतकरणात् । न च स्वाभाविकसम्बन्धव्य- ३० १ पृ० ४१४ पं० २। स-सा तदा-पृ. विना। ३ पृ० ३३ पं० २५। ४ "नित्यवर्णानाम्"-पृ. टि०। ५ पू०३४ ६०३३। पत्तिस्तत्प्रकल्प-वृ० वा. वा०। ७ तद् "सस्कारसरणादि-वृ० टि.। भावसा सर्व-चा० वा० ।-भावः सर्व-०। :-चत्वे न सर्वदा कदा-मा० मा०। १०-ता न्युप- मा० । चा न्युप-वृ० वा. वा० । ११ "निससन्धापेक्षा"-वृ. टि. । १२-कारत्वेना-भा• मा। १३ "अनुमानस्य-वृ० टि।। १४ "अर्थप्रतिपत्ति "- टि०। १५ तं वाथै वृ० वा. बा०। १६-कसं- पत्यकर-भी मांग ·नयमीमांसा। ४३७ तिरेकेण प्रतिनियतयोग्यताया अभावः, 'कृतकत्वेऽपि प्रतिनियतयोग्यतायतां भावानामुपलब्धः। तथाहि-यत्र लोहत्व छेदिकाशक्तिस्तत्रैव क्रियमाणा दृष्टा न जलादी, यत्रैव तन्तुत्वमस्ति तत्रैव निष्पाद्यते पटोत्पादनशकिर्न तु वीरणादौ तत्र तन्तुत्वाभावात् एवं च यत् यथोपलभ्यते तत् तथैवाभ्युपगन्तव्यम् , दृष्टाऽनुमितानां नियोग-प्रतिषेधानुपपत्तेः । तेन यत्रैव वर्णत्वादिकं निमित्त तत्रैव वाचिका शक्तिः सङ्केतनोत्पाद्यते यत्र तु तन्नियतं निमित्वं नास्ति तत्र न वाचिका शक्तिरिति । न'नित्यवाच्यवाचकसम्वन्धपरिकल्पनया प्रयोजनम् । एकान्तनित्यस्य तु धानजनकत्वे सर्वदा शानोत्पत्तिः। तदजननस्वभावत्वे न कदाचिद् विज्ञानोत्पत्तिरिति प्राक् प्रतिपादितम् । समयवलेन तु शब्दाद् अर्थप्रतिपत्ती यथासङ्केत विशिष्टसामग्रीतः कार्योत्पत्ती न कश्चिद् दोपः। [अनुमानात् शब्दस्य प्रमाणान्तरत्वप्रसाधनम् ] अत एवानुमानात् प्रमाणान्तरं शाब्दम् अनुमानं हि पक्षधर्मत्यान्वयव्यतिरेकवल्लिङ्गवलादुद-१० यमासादयति, शाब्दं तु सङ्केतसव्यपक्षशब्दोपलम्मान प्रत्यक्षाऽनुमानाऽगोचरेऽर्थे प्रवर्तते । स्वसाध्याव्यभिचारित्वमप्यनुमानस्य त्रिरूपलिङ्गोद्भूतत्वेनैव निश्चीयते शाब्दस्य त्वासोतत्वनिश्चये सति शब्दस्योत्तरकालमिति । किञ्च शब्दो यत्र यत्रार्थे प्रतिपादकत्वेन पुरुषेण प्रयुज्यते तं समर्थ यथासक्रेतं प्रतिपादयति, न त्वेवं धूमादिकं लिङ्गं पुरुषेच्छावशेन जलादिकं प्रतिपादयतीत्यनुमानात प्रमाणान्तरं सिद्धः शब्दः । न चै शब्दाद अर्थप्रतिपत्तौ शब्दस्य त्रैरूप्यमस्ति, यतो न तस्य पक्षधर्मता १५ १ नित्यत्वाहाच्य-भा० मा०। २-त्यत्वस्य भा० म०। ३ पृ. ४३६ पं०१२। ४-व्दार्थ- वा० पा०। ५ "अन्तरा तुण्डं निक्षिप्य वदतस्तथागतसुतस्य मतं निरस्यन्नाह"-वृ०० टि। ६ 'शब्दप्रमाणमनुमानप्रमाणान्तर्भावि' इति पदं खीकुर्वाणस्य वचनमिदम्-"यदपि उच्यते 'शब्दो हि यत्रव पुरुषेच्छया विनियुज्यते सफीर्यते तदेव प्रत्याययति न तथा धूमादयः अतोऽनुमानादू मेद.' तदपि अनेकान्तिकम् । हखाद्यनचेष्टाना लिझानामपि यथेष्टविनियोगेन प्रत्यायकत्वदर्शनातू इत्याह- यथेष्टविनियोगेन प्रतीतिर्याऽपि शब्दतः । न धूमादेरितीहापि व्यभिचारोआवृत्तिभिः" ॥ इत्यादि । -छो० वा. मान्दप० लो० १९ पार्थव्या. पृ० ४११ । "तदेवं विषयभेदमुक्त्वा इदानी त्रैलक्षण्यं निराकुर्वन् पक्षधर्मत्वं निराकरोति- तसादर्थविशिष्टस्य न शब्दस्यानुमेयता । कथं च पक्षधर्मत्वं शब्दस्येह निरूप्यते । न क्रियाकर्तृसबन्धाद् गते सबन्धनं क्वचित् । राजा भर्ता मनुष्यस्य तेन राज्ञः स उच्यते ॥ वृक्षस्तिष्ठति शाखासु ता वा तत्रेति तस्य ता. । देशेऽग्निमति धूमस्य कर्तृत्वं भवनं प्रति ॥ कार्यकारणभावादी क्रिया सर्वत्र विद्यते । न चानवगताकारः सवन्धोऽस्तीति गम्यते ॥ न चास्यसति सवन्धे पष्ठीतत्पुरुषोऽपि वा । तस्मान पक्षधोऽयमिति शक्या निरूपणा ॥ निवृत्तेऽन्यत्र सबन्धे येऽपि तद्विषयात्मना । वदेयु. पक्षधर्मत्वं शब्दम्याऽनुपलब्धिवत् ॥ तैरप्येतनिरूप्यं तु शब्दस्खद्विपय कथम् । न तद्देशादिसद्भावो नाऽऽभिमुख्यादि तस्य वा ॥ तस्मादुत्पादयस्येप यतोऽर्थविषया(या) मतिम् । तेन तद्विषय. शब्द इति धर्मत्वकल्पना ॥ तत्र वाचकतायां च सिद्धाया पक्षधर्मता । न प्रतीत्यसता गच्छेन चैवमनुमानता ॥ गमकत्वाय धर्मख धर्मखा गमको यदि । स्यादन्योन्याश्रयत्वं हि तस्मात्रैषाऽपि कल्पना ॥ इतश्च न पक्षधर्मत्वं शब्दस्य इलाह- न चाऽग्रहीतसबन्धा. खरूपव्यतिरेकतः । शब्द जानन्ति येनात्र पक्षधर्ममतिर्मयेत् ॥ न च खरूपमात्रेण धूमादे पक्षधर्मता । न चापि पूर्वसम्बन्धमपेक्ष्यैपा प्रसज्यते ॥ धूमवानयमित्येवमपूर्वस्यापि जायते । पक्षधर्ममतिखेन मिद्येतोत्तरलक्षणात् ॥ न त्वत्र पूर्वसम्यन्धादधिका पक्षधर्मता । न चाऽर्थप्रत्ययात् पूर्वमित्सनामियं भवेत् ॥ न च धर्मा गृहीतोऽत्र येन तदर्मता भवेत् । पर्वतादियथा देश प्राग्धमत्वाऽवधारणात् ॥ यवान कथ्यते धर्मी प्रमेयोऽस स एव न. 1 न चाऽनवधुने तसिंबद्धमत्वाऽवधारणात् ॥ प्राक् स चेत् पक्षधर्मत्वाइ गृहीतः किं ततः परम् । पक्षधर्मादिमितैिथेन स्वादनुमानिता । - ·प्रथमे काण्डे- ४३८ यत्रार्थस्तत्र धर्मिणि शब्दस्याऽवृत्तेः गोपिण्डाधारण प्रदेशेन शब्दस्याश्रयानयिभावस्य जन्यजनकभाव- नियन्धनस्याभावात् अतः गोपिण्डवानयं देशः गोशब्दवत्वात्' इति नामिधातुं शक्यम् । नापि गोपिण्डे गोशब्दोचते भाधापधेयवृत्त्या जन्यजनकभावेन वा गोपिण्डाभावेऽपिगोशब्दस्य दर्शनात् । नवगम्यगमकभावेन तेनासौ वर्तते पक्षधर्मत्वाभावे तस्यैवानुपपत्ते वाच्यवाचकभावेन वृत्तावनुमा- मात् प्रमाणान्तरत्वम् । तेन गोपिण्डो गोत्ववान् गोशब्दबत्त्वाद' अयमपि प्रयोगोऽनुपपन्नएव । नापि गोवे गोपिण्डविशेषणे वर्चते तत् सामान्येनाश्रयाश्रयिभावस्य जन्यजनकभावस्य वा अस्याभावात् । अतः गोत्वं गोपिण्डवत् गोशब्दवत्वात्' इत्यपि धक्समशक्यम् । विशेषे च साध्ये अनन्वयश्चात्र, पक्षे दोषः। न च 'गोशब्दो गवार्थवान् गोशब्दत्वात् इति प्रयोगो युक्तः तथाप्रतीत्यभावात् । न हि 'गौर्गच्छति' इत्युक्ते गमनक्रियाविशिष्टगवार्थमतीतिमन्तरेण गोपिण्डेन वद्वान् शब्दो लोकेनाव- १० गम्यते, न च गोशब्दो गवार्थवाचकत्वेन गोशब्दत्वाद् अनुमीयते किन्तु गवार्थमतिपत्यन्यथानुपपत्त्या । गवार्थवाचकत्वं वस्य गम्यते । प्रतिनियतपदार्थनिवेशिनां तु देवदत्तादिशब्दानां नान्धयः नापि .. - निराकृतं पक्षधर्मत्वम्, सपशान्वयमिदानी दूपयति- अन्दयो न च शब्दस्य प्रमेयेण निरूप्यते । व्यापारेण हि सर्वेपामन्वितत्वं प्रतीयते ॥ यत्र धूमोऽखि तत्रामेरस्तित्वेनाऽन्वय स्फुटः । न त्वेव यन्त्र शब्दोऽस्ति तत्रापोऽस्त्रीति निश्चय ॥ न तावत्तत्र देशेऽसौ तत्काले वाऽवगम्यते । भवेभित्यविभुत्वाश्चेत्सर्वार्थेषु च तत्समम् ।। तेन सर्वत्र दृष्टत्याद व्यतिरेकस्य चाऽगते । सर्वशब्दरशेषार्थप्रतिपत्ति प्रसज्यते ॥ १८-१८ "ननु ये शातसम्बन्धाखेषा दृष्टोऽन्वयः स्फुट । ययेवमन्वयात पूर्व सबन्ध कोऽपि कल्पितः ॥ नामधियामेषा भवेदन्वयकल्पना । अन्वयाऽधीनजन्मत्वमनुमानस्य च स्थितम् ॥ ज्ञाते प्रवीतिसामर्थे तबशादेव जायते । पश्चादन्वय इसेष कारणं कथमुच्यते ॥ तस्मात्तनिरपेक्षेव शब्दशक्ति प्रतीयते । न च धूमाऽन्वयात् पूर्व शमवमवगम्यते ॥ व्यतिरेकोऽप्यविज्ञावादाच्छन्दषियो गदि । सोऽपि पश्चात् स्थितत्वेन नाऽर्थप्रत्ययसाधनम् ॥ सम्बन्धं ये तु मल्यामस्वस्य निर्णयकारणम् । स्यादन्चयोऽविरेकश्च म वर्षाऽधिगमय ती ॥ तदिदं त्रैलक्षण्यामावेन विषयमेदेन चोपपादितम् अननुमानत्वं प्रयोगेण दर्शयति- तस्मादनशुमानत्वं शब्दे प्रत्यक्षवद् भवेत् । त्रैरुप्यरहितत्वेन ताग्विषयवर्जनात् ॥ ९२-९८ "प्रमिते च प्रवृत्तत्वात् स्मृतेर्नाति प्रमाणता । परिच्छेदफलात्वादि प्रामाण्यमुपजायते ॥ तादाविकपरिच्छेदफलरवेन प्रमाणता । प्रथभिज्ञानवर कसाद स्मृतेरपि न कल्प्यते । यावान् पूर्वपरिच्छिन्नस्तावानेवावधार्यते । स्मृत्या तदनुसारेण तदाऽसत्त्वेऽस्य नैव धी" ॥ -१०४-१०६ मो० बा० शब्दप० पार्य० व्या. पृ० ४२४, ४२६, ४२५,४३०॥ "शब्दज्ञानात् परोक्षार्थज्ञानं शाब्द परे गुः । तच्चाकर्तृकतो पाण्यात तथाप्रस्थयिनोदितात् ॥ इदं च किल नाध्यक्षं परोक्षविषयत्वत । नानुमानं च घटते तलक्षणवियोगत. ॥ धर्मी धर्मविशिधे हि लिङ्गीत्येतद् सुनिश्चितम् । न भवेदनुमानं च यावत् तद्विषयं न तत् ॥ यश्चात्र कल्प्यते धर्मी प्रमेयोऽस्य स एव च । न चानवते तसिंतद्धर्मस्वावधारणा ॥ पाक्स चेत् पक्षधर्मस्वाद गृहीतः कि ततः परम् । पक्षधर्मादिभिर्शतैयन स्वादनुमानता ॥ अन्वयो न च शब्दस्य प्रमेयेण निरूप्यते । व्यापारेण हि सर्वेषामन्वेतृत्व प्रतीयते ॥ यत्र घूमोऽखि तत्रानेरखित्वेनान्वयः स्फुटम् । नत्वेवं यत्र शब्दोऽस्ति तत्रार्थोऽनीति निश्चितम् ॥ न तावत् तत्र देशेऽसौ न तत्काले च गम्यते । भवेनिसाविभुत्वाचेत् सर्वशब्देषु तत्समम् ॥ तेन सर्वत्र दृष्टत्वाचतिरेकस्य चागते. । सर्वशन्दरशेषार्थप्रतिपत्ति प्रसज्यते ॥ तसादननुमानत्वं शाब्दे प्रत्यक्षवद् भवेत् । रूप्यरहितत्वेन ताग्विषयवर्जनात्" । तत्वसं० ० का० १४८९-१४९८ पृ० ४३३-४३५ । स्याद्वादर० पृ० १३४ वि० ६० ७-१० १३५ वि०५०४॥ १ तन "गोपिण्डे" असी "गोशब्द "-० ० दि०। रखेन गो-। ३ "यत गोशब्दवत्वं गम्य- गमनभावेन, आहोसित वाच्यवाचकभावेन ! पक्षद्वये दूषणमुकम्-वृ० स० दि०। ४ साध्येऽन्व-पा० था। ५ गोशब्दो गवार्थगोशदा गवार्थगोशब्दत्वातू-मा० मा० ।

·नयमीमांसा। ५ 'पक्षधर्मता दृष्टान्ताभावात् दृष्टान्तदान्तिकमेदे चानुमानप्रवृत्तेः । न च शाब्द स्वभावलिङ्गजम- नुमानम् शब्दस्यार्थखभावत्वासिद्धेः आकारमेदात् प्रतिनियतकरणग्राह्यत्वात् वाचकखभावत्वाञ्च तस्य । नापि कार्यलिङ्गजम् अर्थाभावेऽपीछातः शब्दस्योत्पत्तेः। न च न बाह्यार्थविषयत्वेन शब्द- स्थानुमानता सौगतैरभ्युपगम्यते अपि तु विवक्षाविषयत्वेनेति वक्तव्यम्, यतो यथा न तैदयों विवक्षा तथा शब्दप्रामाण्यप्रतिपादनेऽमिहितम् न पुनरुच्यते । [परकल्पितां वर्णानां नित्यताम् तत्पदादिप्रक्रियां च प्रदूष्यानेकान्तदृश्या शब्द-तदर्थसम्बन्धयोः स्वरूपनिरूपणम्] न च मीमांसकामिप्रायेण वर्णानां वाचकत्वम् अभिव्यक्तानभिव्यक्तपक्षद्वयेऽपि दोषात् अनमिव्यक्तानां शानजनकत्वे सर्वपुरुषान् प्रति सर्वे सर्वदा ज्ञानजनकाः स्युः केनचित् प्रत्यासति -विप्रकर्षामावात् अभिव्यक्तानां शानजनकत्वे एकवर्णाऽऽवरणापाये सर्वेषांसमानदेशत्वेनाऽभिव्य-१० तत्वात् युगपत् सर्वश्रुतिप्रसक्तिरित्युक्त प्राक् । इन्द्रियसंस्कारपक्षेऽपि पूर्वप्रतिपादितमेव दूपणमनुसतव्यम् । किञ्च, यद्यनवगतसम्बन्धा वर्णो अर्थप्रत्यायकास्तदा नालिकेरद्वीपवासिनोऽप्युप- लभ्यमाना अर्थावगति विध्युः । अथावगतसम्बन्धाः तथासति पदस सारकत्वमेव स्यात् नै वाचकत्वम् तथा चानधिगतार्थाधिगमहेतुत्वाभावात् न प्रमाणता भवेत् । तदुकम्- "पदं त्वभ्यधिकामावात् स्मारकान्न विशिष्यते । १५ अयाधिक्यं भवेत् "किञ्चित् स पदस्य न गोचरः" ॥ [लो० वा शब्दप लो० १०७] इति । वन मीमांसकमतेनापि वर्णानां शब्दत्वम् । कथं ताहि वर्णाः शब्दरूपता प्रतिपद्यन्ते? उक्कमन परिमितसङ्ख्यानां पुबलद्रव्योपादानाऽपरित्यागेनैव परिणतानामश्रावणस्वभावपरित्यागाऽवात- श्रावणस्वभावानां विशिष्टानुक्रमयुक्तानां वर्णानां वाचकत्वात् शब्दत्वम् अन्यथोकदोषानतिवृत्तेः ।२० । वैशेषिकपरिकल्पितपदादिप्रक्रिया वनुभववाधितत्वादयुकानि च निरन्धयविनाशिनां विज्ञानहेतुता सम्भवतीत्यसकृत् प्रतिपादितम् । पक्षणावस्थायित्वलक्षणमप्यनित्यत्वं तत्परिकल्पितं निरन्वयवि- नाशपक्षे अर्थक्रियानिधनानुपयोगि तेषाम् । न च पदक्षणावस्थानमपि सम्मवति, प्रथमक्षणसत्ताया द्वितीयक्षणसचानुप्रवेशे तत्क्षणसत्ताया अप्युत्तरक्षणसचानुप्रवेशपरिकल्पनायां क्षणिकत्वमेव अननुप्रवेशेऽपि परस्परविविक्तत्वात् क्षणस्थितीनां तदेव क्षणिकत्वमिति कुता पक्षणावस्थानमेकस्य॥२५ अक्षणिकत्वे चार्थक्रियाविरोध प्रतिपादित एवेति न पदादिपरिकल्पना वैशेषिकपक्षे युक्तियुक्तति स्थितम् । नतु भवत्पशेऽपि क्रमस्य वर्णेभ्यो व्यतिरेके न वर्णविशेपणत्वम् अन्यतिरेक वर्णा एव केवला ते च न व्यस्तसमस्ता अर्थप्रतिपादका इति पूर्वमेव प्रतिपादितमिति न शब्दः कश्चिदर्थ- प्रत्यायकः, असदेवन् । वर्णव्यतिरिकाऽव्यतिरिकस्य क्रमस्य प्रतिपत्तेः । तथाहि-नवणेभ्योऽर्थाः न्तरमेव क्रमा वर्णानुविद्धतया तस्य प्रतीतेः । नापि वर्णा एव क्रम तद्विशिष्टतया तेषां प्रतिपत्तेः । ३० चतविशेषणत्वेन प्रतीयमानस्य क्रमस्यापहवो युक्तिसङ्गतः वर्णेष्वपि तत्प्रसक्तः । न च भ्रान्तिरूपा प्रतिपत्तिरियम् पर्णानां विशिष्टतयाऽवाधिताध्यक्षगोचरतया प्रसाधितत्वात् अर्थप्रतिपत्तिकारण- तोऽनुमितत्त्वाच । न चाभावः कस्यचिद् भावाध्यवसायितया विशेषणम् नाप्यर्थप्रतिपत्तिहेतुः न चक्रमोऽप्यहेतुः तथात्मकवणेभ्योऽर्थप्रतीतेः। ततो मिन्नाभिन्नानुपूर्वीविशिष्ट वर्णा विशिष्टपरिण- तिमन्तः शब्दः स च पद-घाफ्यादिरूपतया व्यवस्थितः तेन विशिष्टानुक्रमवन्ति तथाभूतपरिणति-३५ मापानि पदान्येव वाक्यमभ्युपगन्तव्यम् । तद्वपतिरिक्तस्य तस्य पदवदनुपपद्यमानत्वात् । १ "शब्दस-वृ० ल.टि.। नचवा-मां मां। ३ "शब्दार्थ."-० लटि. १८५ पं०१॥ ५ पृ०३५ १० १२ तथा पृ० ४३४ ६०१२। पृ०३६६०४। न वा-म० आ पदमभ्यधि-छो० घा०। ९ पदाधिक्यं छो० वा० । १० किञ्चित् तत् पदस्य छो० वा० । ११ पृ० १३६६०१३। १२-कानां चाच-० ल० वा० बा०। १३ "वैशेषिकाणाम् वृ० स० टि० 1 १४ पृ० ४३१ पं० १७॥ १५ "अपहब"प्रसके.-० लटि० । १६ "वर्णविशेषणत्वेन क्रमप्रवीतिः-७० दिन १७ "क्रमविशिष्टतया -पृ० ल० टिक।' - - -- ।

·प्रथमे काण्ड- ४४० यञ्च 'कथं शब्दो वस्त्वन्तरत्वात् पुरुपादेवस्तुनो धर्मो येनासौ तस्य व्यञ्जनपर्यायो भवेत्' इत्युक्तम तब नामनयामिप्रायात् नाम-नामवतोरमेदात् 'पुरुष'शब्द एव पुरुषार्थस्य व्यवनपर्यायः यद्वा 'पुरुष' इति शब्दो वाचको यस्यार्थगततवाच्यधर्मस्यासौ पुरुषशब्दः स चाभिधेयपरिणामरूपो व्यञ्जनपर्यायः कथं नार्थधर्म स च व्यञ्जनपर्याया पुरुषोत्पत्तेरारम्य ा पुरुपविनाशाद् भवति इति ५जन्मादिमरणसमयपर्यन्त उक्तः, तस्य तु बालादयः पर्याययोगा वहुविकल्पाः तस्य पुरुषा भिधेयपरिणामवतो वालकुमारादयस्तत्रोपलभ्यमाना अर्थपर्याया भवन्त्यनन्तरूपाः। एवं च पुरुषो व्यञ्जनपर्यायेणैक वालादिमिस्त्वर्थपर्यायैरनेकः ॥ ३२ ॥ [पुरुषस भेदाभेदैकान्ताभ्युपगमे अभावरूपतापत्या दूपणम् ] यथा पुरुषस्तथा सर्व वस्त्वेकम् अनेकं वा सर्वस्य तथैवोपलब्धेः अन्यथाभ्युपगमे एकान्तरू १० पमपि तन भवेदिति दर्शयन्नाह- अत्यित्ति णिब्वियष्पं पुरिसं जो भणइ पुरिसकालम्मिः । सो पालाइवियप्पं न लहइ तुलं व पावेजा ॥ ३३ ॥ इति। 'अस्ति' इति एवं निर्विकल्पं निष्कान्ताशेपमेंदखरूपं पुरुषम् एकरूपं पुरुषद्रव्यं यो १५ब्रवीति पुरुषकाले पुरुषोत्पत्तिक्षण एव असौ बालादिभेद न लभते बालादिभेदरूपतया नासौ स्वयमेव व्यवस्थिति प्राप्नुयात् । नापि तद्रूपतया अपरमसौ पश्येत् । एवं चाभेदरूपमेव तव पुरुषवस्तु प्रसज्येत । तुल्यं वा प्रामुयात्-तदप्यमेदरूपं वालादितुल्यतामेव अमावेपतया प्राप्नुयात् मेदाऽप्रतीतावमेदस्याप्यप्रतीतेरभाव इति भावः। यता 'अस्तिः इति एवं निर्विकल्पम्-निर्चितो विकल्पो मेदो यस्मिन् पुरुपद्व्ये तबू निर्वि २०कल्पं भेदकर्ष पुरुषं तत्स्वरूपलाभकाले मणति असोबालादिविकल्पं नसभेत तुल्यम इति व्यातुल्यतामेवासौ प्राप्नुयात् । अत्रापि पूर्ववत् तदग्रहे तदप्रहाद् मेवरूपवाया अप्यसाव इति भावः । न चैवमेवास्त्विति वक्तव्यम् सर्वव्यवहारोच्छेदप्रसक्तेरिति मेदामेदकपमेव वस्त्वस्तु ॥३३॥ -- २५ [पुरुषे शब्दार्थ-पर्यायाभ्यां मेदाभेदरूपत्वस्य व्यवस्थापनम् ] अस्यैवोपसंहारार्थमाह- वंजणपनायास उ पुरिसो 'पुरिसों ति णिवमवियप्पो। पालाइविंयप्पं पुण पासइ से अस्थपनाओ॥ ३४॥ शब्दपर्यायेणाऽविकल्प पुरुषापालादिना त्वर्थपर्यायेण सविकल्पासिद्ध इति गाथातात्पर्याथः । "न्यायति व्यक्ति वाऽर्थानिति व्यञ्जनम्--शब्दः न पुनः शन्दनयः तस्य ऋजुत्रार्थनयविषय- स्वात्" इति केचित् तस्या पर्याया आजन्मनोमरणान्तं यावदमिनस्वरूपपुरुषद्रव्यप्रतिपादकत्वम् ३० ते शेन तत्प्रतिपाचं वस्तुस्वरूपमा ग्राह्यम् उपचायत एवं च द्वितयमप्येतत् 'पुरुषः पुरुषा इति अभेदरूपतया न मिंद्यते-व्यवनपर्यायमतेन पुरुषवस्तु सदा अविकल्पम् मेदं न प्रतिपद्यत इति यावत् । बालादिविकल्प बालादिमेदं पुनस्तस्यैव पश्यति अर्थपर्यायः अनुसूत्राध- । १४० ४३१ ६०१३। व्यस्य ध-वृक्ष। दिौरण-वृ० वा० वा० । । यथा गुरुवात । ५-पव-मा। -चिनोति.विमा० मा०। ७ "अमेदतुल्यताम"- स० दि०। ८ "यथा अमेद- रूपता नास्ति तन्मते तथा मेदस्पताऽपि न स्यातू अमेदाभावे मेदावस्थानामावा-पृ० स० टिक। ९ "शब्द"पशेन- पु० स० टि० । १० पुरुषा-०। ११ "पुरुषवस्तुना"-० वि०। १२ अर्थमाया ल।

·नयमीमांसा । र्थनयः। अनापि विपयिणा विषयः ऋजुसूत्राद्यर्थनयविषयः अभिन्ने पुरुषरूपे मेदस्वरूपो निर्दिष्टर उपचारात् । एवं चामिन्नं पुरुपवस्तु भेदं प्रतिपद्यत इति यावत् ॥ ३४ ॥ [वस्तुनोऽनेकान्तात्मकत्वेऽप्येकान्तरूपत्वं वदतोऽप्रमाणत्वख्यापनम्] एवं निर्विकल्प-सविकल्पखरूपे प्रतिपाद्ये पुरुषादिवस्तुनि तद्विपर्ययेण तदू वस्तु प्रतिपादयन् वस्तुखरूपानववोधं खात्मनि स्यापयतीति दर्शनार्थमाह- सवियप्प-णिब्वियष्पं इय पुरिसं जो भणेन अवियप्पं । सवियप्पमेव वा णिच्छएण ण स निच्छिओ समए ॥ ३५ ॥ सविकल्पनिर्विकल्पं स्यात्कारपदलाञ्छितं पुरुपद्रव्यं यः प्रतिपादक तद् वस्तु यात् अविकल्पमेव सविकल्पमेव वा निश्चयेन इत्यवधारणेन स यथावस्थितवस्तुप्रतिपादने प्रस्तुते अन्यथाभूतं वस्तुतत्वं प्रतिपादयन् न निश्चित इति निथ्यो निश्चितम् तद् अस्यास्तीति १० निश्चितः-अर्शमादित्वात् अच्-समये परमार्थेन घस्तुसत्त्वस्य परिच्छेत्तेति यावत् । तथाहि- प्रमाणपरिच्छिन्नं तथैवाविसंवादि वस्तु प्रतिपादयन् वस्तुनः प्रतिपादक इत्युच्यते । न च तथाभूतं वस्तु केनचित कदाचित् प्रतिपन्नम् प्राप्यते वा येन तथाभूतं तद्वचस्तन प्रमाणं भवेत् तथा. भूतवचनामिधाता वा तज्ज्ञानं वा प्रमाणतया लोके व्यपदेशमासादयेत् ॥ ३५ ॥ [सप्तमझीखरूपविचारणा] परस्पराक्रान्तमेदामेदात्मकस्य वस्तुनः कथञ्चित् सदसत्त्वमभिधाय तथा तदमिधायकस्य धचसः पुरुषस्यापि तदमिधानद्वारेण सम्यग्मिथ्यावादित्वं प्रतिपाद्य अधुनाभावाभावविषयं तत्रैवैका- न्तानेकान्तात्मकमंशं प्रतिपादयतो विवक्षया सुनय-दुर्नय-प्रमाणरूपतां तत्प्रतिपादकं वचो यथा अनुभवति तथा प्रपञ्चतः प्रतिपादयितुमाह- यद्वा यथैव तद् वस्तु व्यवस्थितं तथैव वचनात् प्रतिपादयतो पछनिपुणत्वं भवति अन्यथा२० साय-बौद्ध-कणभुनामिव अभिन्न-भिन्न-परस्परनिरपेक्षोमयवस्तुस्वरूपाभिधायिनाम् अर्हन्मतानु- सारिणामपि 'स्यादस्ति' इत्यादिसप्तविकल्परूपतामनापन्नवर्चनं धक्तृणां स्यात्कारपदाऽलाञ्छितब- स्तुधर्म प्रतिपादयतामनिपुणता भवेदिति प्रपञ्चतः सप्तविकल्पोत्थाननिमित्तमुपदर्शयितुं गाथा- समूहमाह- अत्यंतरभूएहि य णियएहि य दोहि समयमाईहिं । २५ १-त्रार्थन-आ० । २-पयेऽभि-पा० बा० । ३-यत् ध-पृ० स० विना। ४ अविअप्पं । ५ अब-आ० । अत्-प० । अन्-मा० । अन-बा० वा० । "अर्शआदिभ्योऽच्" ॥ ५॥२॥१२७ । अ० १९३३ सिद्धान्तको० 1 "अनादिभ्य" ॥ ७॥२॥४६॥ हैम० । । "एकान्तविकल्पादित्यम्"-५० स० टि०। ७-प्यते येन वृ० वा. वा० मा० विना। ८ यथा य-वृ०। ५-चनवक्तृ-भा० मा० ।-चन क्तु-बा० वा० । १० श्रीभगवतीसूत्रे सप्तभक्या बीजभूतवाक्यत्रयमेवमुपलभ्यते. प्र०-"से नूर्ण मते । अस्थित्तं अत्थित्ते परिणमइ, नस्थित नत्यित्ते परिणमइ ! वहंता, गोयमा ! जाव परिणमई । इत्यादि-भगवती० श० १३०३ पृ० ५५ । प्रश्नसूत्रांक ३१ । प्र०-"आया भंते ! रयणप्पमा पुढवी अन्ना रयणप्पमा पुढवी ! उ०-गोयमा ! रयणम्पमा सिय आया, सिय नोआया, सिय भक्त्तव्यं आया ति य नो आया ति य" । इत्यादि- भगवती १० ११ २०१० पृ० ५९२ द्वि०-५१४ द्वि. सूत्रांक ४६९ । अयं च भगवतीसूत्रगतोल्लेखः नयचक्रेऽपि ज्ञापकत्वेन इत्यं वर्णित - "भावः पर्यव. प्रवेश समन्तात, अव पर्यवः इति 'परि'शब्दाब्द.) समन्तादी(थ) 'अवंशब्दः प्रवेशार्थः । तद् वस्तुतो दर्शयति--समन्ताव प्रविशति एकताम् अन्यताम् उभयताम् अनुभवता च योऽया स पर्यवः ४४४ पर्यवे ·४४२ प्रथमे फाण्डे- ३१ साद् अस्ति वयणविसेसाईयं दव्यमवत्तवर्भ पडइ ॥ ३६ ।। अस्यास्तात्पर्यार्थः-अर्थान्तरभूतः पटादिः निजो घटा ताभ्यां निजार्थान्तरभूताभ्यां सदसत्त्वं घटवस्तुनः प्रथम-द्वितीयमानिमित्तं प्रधान-गुणभावेन भवतीति प्रथम-द्वितीयौ भड़ौ १-२ । यदा तु बाभ्यामपि युगपत् तद् वस्तु अमिधातुमभीष्टं भवति तदा अवकव्यभङ्गकनिमित्तम् तथाभूतस्य ५वस्तुनोऽभावात् प्रतिपादकवचनातीतत्वात् दैतीयमङ्गसन्नावर वचनस्य पा तथाभूतस्यामावाद् अवकन्यं वस्तु ३॥ सास्तिक पर्यषास्तिकः इति मूळसंज्ञा अस्य नयस्य शब्दस्य (1) किमेताः खमनीषिका उच्यन्ते उत अस्त (स्त्य)स उप. निवन्धनम् आकर्षम् (आर्यम्) अपीति । अस्तीत्युच्यते, उपनिवन्धनमस्य तदुभयः स आदिष्टः इत्यादि । 'माण मंते ! रयणपमा पुढवी आता नोआता " इति पृष्टे भगवद्वचनम्-'गोयमा! अप्पणो आदिढे आया, परस्स आदिटे नोआया, तदुभयस्त आदिठे अवत्तव्यं आता ति य गोमाता ति" इति । एवम् अवकाव्यत्वम् आत्माऽ. नात्मपर्यायाम्यामादेशेऽत्र ज्ञापकनिवन्धनमुच्यते इति । नियममको नवमोऽर श्रीमलवादिप्रणीतनयचकास्य टीकामा न्यायागमानुसारिण्या सिंहरिगणिवादिक्षमाश्रमण- व्यायां समाप्त ।-नयचालि० को० पृ० १९९६०३-१४ । अनुयोग० पृ० ५५ द्वि० सूत्राक ७६ | १-साइय ल० बिना। १ प्रमेयर० को० पृ० १२-पृ० १० सप्तमीस्थापनम् । २ 'स्थानाति ३ 'स्याद् अवकन्य। ४ 'स्वाद अतिनाति इसेवं भाक्रमः अत्र मूळे टीकामा नाति । एवमेव च तत्क्रमः तत्त्वार्थसत्रभाष्ये, विशेषावश्यकभाष्ये, दिगम्बरीय- प्रवचनसारेऽपि दृश्यते । तथाहि- "उत्पन्नास्तिकस्य उत्पन्न वा, उत्पन्ने घा, उत्पन्नानि वा, सन । "अनुत्पन्न बाअनुत्पने वा, अनुत्पन्नानि वा असत् । "भर्पिते अनुपनीते न वाच्यम्-सदिति असदिति चा"-तत्त्वार्थसू० मा० अ० ५ सू० ३१ पृ० १०६ ५० २० . तथा पृ०४१०५०२९॥ "सम्मावाऽसमावोमयप्पियो सुपरसजओभयो । कुमाजुभवतव्योमयरूलाइमेओ सो" ॥ -विशेषाव० मा० गा०२२३२ पृ०९१० । "यत्यिति य णत्यि तिय हवाद अवत्तव्यमिदि पुणो दी । पञ्चाएग दु केण वि तदुभयमादिशुमणं वा" ॥२३॥ प्रवचनसा० पृ० १६१। प्रवचनसारटीकायामपि तथैवाति । "अयं च (स्याद् अवतव्यमेव) मह कैश्चित ('स्वादस्त्येव स्थाबात्सेव इति ) तृतीयभास्थाने पठ्यते । तृतीयश्च एतस्य स्थाने रसाकराव० चतु० परि० सू० १० पु. ६२६०१६॥ १'साद अखि २ 'स्मानास्ति' ३ 'स्वाद अखिनाति ४ 'साद अवसल्य' इत्येवं तृतीय-धनुर्धभत्रयो स्थानव्यत्ययः श्वेताम्बरीयप्रमाणनयतत्वालोकाउँकार-रसाकरावतारिका-स्याद्वादमबरी-नयो- पदेशेषु दिगम्बरीयपजातिकाय आप्तमीमासा-तत्त्वार्थराजवार्तिक-तत्त्वार्थ चोकवार्तिक-समझीतरविणीच च वर्वते । तथाहि- १ "स्वादत्येव सर्वमिति विधिकल्पनया प्रथमो मा। २ "स्यानास्त्येव सर्वमिति निषेवकल्पनया द्वितीय "। "सादस्त्येव स्थानास्त्येवेति मतो विधि-निषेषकल्पनया तृतीयः । "स्यादवक्तव्यमेवेति युगपद् विधिनिषेधकल्पनया चतुर्य," । -प्रमाणनयतः चतु० परि० स० १४-१८ 1 रखाकराव चतुः परि० सू०१७-१८ पृ०६२ स्याद्वादम०पू० १८९६०४ आननयोप० पृ० १२ द्वि० ०९॥ "सिय अस्थि णत्थि उहय अन्यत्तम्ब पुणो य तत्तिदय । दव खु सत्तभंग आदेसबसेण संभवाद" ॥ १४ ॥ -पञ्चास्तिका" पृ०३०॥ प्रवचनसार-पञ्चाखिकाययो समानकर्तृकतायामपि प्रवचनसार पूर्वोक क्रमः पञ्चास्तिकाये तु ततो मित्र ममः । "कपंचित वे सदेवेष्टं कचिदसदेव तत् । तयोमयभवाच्यं च नययोगान सर्वथा ॥ १४ ॥ ।' -मातमीमा पृ०१२॥ M ·नयमीमांसा [मूलमात्रयं विवेच्य तत्समर्थकानों पोडमानामपेक्षाभेदानी व्यावर्णनम् ] तथाहि-असत्वोपसर्जनसत्त्वप्रतिपादने प्रथमो भगः। तद्विपर्ययेण तत्प्रतिपादने द्वितीयः । द्वयोस्तु धर्मयोः प्राधान्येन गुणभावेन वा प्रतिपादने न किञ्चिद् वचः समर्थम् यतो न तावत् समा. सवचनं तत्प्रतिपादकम् नापि वाक्यं सम्भवति । समासषः तावन्न बहुव्रीहिरत्र समर्थः तस्यान्य- पदार्थप्रधानत्वात् अत्र चोभयप्रधानत्वात् । अव्ययीभावोऽपि नात्र प्रवर्तते तस्यात्रा सम्भवात् ५ द्वन्द्वसमासे तु यद्यप्युभयपदप्राधान्यम् तथापि द्रव्यवृत्तिस्तावन्न प्रकृतार्थप्रतिपादक गुणवृत्तिरपि द्रव्याश्रितगुणप्रतिपादक द्रव्यमन्तरेण गुणानां तिष्ठत्यादिक्रियाधारत्वासम्भवात् तस्या द्रव्याश्रित- त्वाम प्रधानभूतयोर्गुणयोः प्रतिपाद्यत्वम् । तत्पुरुषोऽपि नात्र विषये प्रवर्तते तस्याप्युत्तरपदार्थम- धानत्वात् । नापि द्विगुः सख्यावाचिपूर्वपदत्वात् तस्य। कर्मधारयोऽपि न, गुणाधारद्रव्यविषयत्वात्। न च समासान्तरसद्भावः येन युगपद् गुणवयं प्रधानभावेन समासपद्घाच्यं स्यात् अत एव न१० वाक्यमपि तथाभूतगुणद्वयप्रतिपादकं सम्भवति तेस वृत्यमित्रार्थत्वात् । न च केवलं पदम् वाक्य वा लोकप्रसिद्धम् तस्यापि परस्परापेक्षद्रव्यादिविषयतया तथाभूतार्थप्रतिपादकत्वायोगात् । नच "तौ सत् । ३२२१२७ सिद्धान्तको० अ० ३१०६] इति शत-शानयोरिव सद्देतिवैक- पदवाच्यत्वम् विकल्पप्रभवशब्दवाच्यत्वप्रसक्तः । विकल्पानां च युगपदप्रवृत्त कदा तयोस्तवाच्यता- सम्भवः । न च निजार्थान्तरकान्ताभ्युपगमेऽप्यर्थस्य वाच्यता, तथाभूतस्य तस्यात्यन्ताऽसत्वात्-१५ सर्वथा सत्वेऽन्यतोऽव्यावृत्तत्वात् महासामान्यवद् घटार्थत्वानुपपत्तेः । अर्थान्तरत्वे पररूपादिव खरूपादपि व्यावृत्ते खरविषाणवद् असत्वादवाच्यतैव । न च घटत्वे घटशब्दप्रवृत्तिनिमित्त विधि- रूपे सिद्धेऽसम्बद्ध एव तत्र पटाद्यर्थप्रतिषेध इति वाच्यम् पटादेस्तनामावाभावे घटशब्दप्रवृत्ति निमित्य घटत्वस्यैवाऽसिद्धेः। शब्दानां चार्थज्ञापकत्वं न कारकत्वमिति तथाभूतार्थप्रकाशनं तथाभूतेनैव शब्देन विधेयमिति नासम्बद्धस्तत्र पटाद्यर्थप्रतिषेधः। अथवा 'सर्वे सर्वात्मकम्' इति २० सांख्यमतव्यवच्छेदाथै तत्प्रतिषेधो विधीयते तत्र तस्य प्रतीत्यभावात् ।। यद्वा नाम-स्थापना-द्रव्य-भावमिनेषु विधिसिताऽविधित्सितप्रकारेण प्रथम-द्वितीयौ भनी। तत्प्रकायस्यां युगपद् अवाच्यम् तथामिषेयपरिणामरहितत्वात् तस्य यतो यदि अविधित्सितरूपे- णापि घटा स्यात् प्रतिनियतनामादिमेदव्यवहाराभावप्रसक्ति तथा च विधिसितस्यापि नात्मलाम इति सर्वाभाव एव भवेत् । तथा यदि विधित्सितप्रकारेणाप्यघटः स्यात् तदा तन्निवन्धनव्यवहारो २५ च्छेदप्रसक्तिरेव । एकपक्षाभ्युपगमेऽपि तदितराभावे तस्याप्यभाव इति अवाच्या २। . १ 'स्याद् घट.' २ 'स्याद् अघट.' ३ साद घटश्च अघटक ४ 'साद अवतव्य" -१-६ तत्त्वार्थराजवा० पृ० १४ वा०५॥ १ "सादस्त्येवाखिलं यदव खरूपादिचतुष्टयातू" ॥४९॥ १ "स्यानास्त्येव विपर्यासादिति कविनिषेधने । ३ स्वाद दैतमेव तदद्वैतादित्यस्तित्व-निषेधयोः ॥ ५० ॥ ४ क्रमेण योगपद्याद्वा स्यादवकज्यमेव तत् ॥ ५॥ -- तत्त्वार्थ-छो० वा. पृ० १२८ । १ "सादस्त्येव घटः। २ स्थानास्त्येव घटः। ३ स्यादस्ति नास्ति च घटः। ४ स्यादवाव्य एवं"। . -सप्तमझौत० पृ० १६०२१ १ शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० ३५० ५० ५० ५-११। ३ तस्यावृत्तामि-पा० था० । ३ तथापूर्वमू- 01 -बोरिव वृ० ल० वा०या०। ५ नचानि-वृ०। ६ अत्रयाः सत्वासत्त्वाऽवक्तव्यत्वसमर्थनपरा दशापेक्षाप्रकाराः तत्त्वार्थराजवार्तिके दृश्यन्ते--१, ६५० ५ पृ. ३४. • ३१-४० ३५ ५० १८। त एव च दश प्रकारा. प्रमेयरनकोशे समुद्भुता.-४० ५५० १३-०४६ शासवार्तासमुच्चयटीकायामनायाः सर्वेऽपि तथैव परिगृहीता-- पृ० १५० द्वि० ५० १४-५० १५१ २०५०६॥ - ·१० २० प्रथमे फाण्डे ४४४ अथवा स्वीकृतप्रतिनियतमकारे तत्रैव नामादिक या संस्थानादि तत्वरूपेण घटा इतरेण चा- घट इति प्रथम-द्वितीयौ, ताभ्यां युगपदमिधातुमशक्करवाच्यः । विवक्षितसंस्थानादिनव यदीतरे- णापि घटः स्याद् एकस्य सर्वघटात्मकत्वासतिः अथ विवक्षितेनाप्यघटः पटादाविव घटार्थिनस्तत्रा- प्यमवृत्तिमसक्तिः । एकान्ताभ्युपगमेऽपि तथाभूतस्य प्रमाणाविषयत्वतोऽसत्वांदवाच्या ३। ५ यदि वा स्वीकृतप्रतिनियतसंस्थानादौ मध्यावस्या निजं रूपम् कुशूल-कपालादिलक्षणे पूर्वोत्त- रावस्थे अर्थान्तररूपम् ताभ्यां सदसत्त्वं प्रथम-द्वितीयौ। युगपत् ताभ्यामभिधातुमसामर्थ्याद् अवा- व्यलक्षणस्तृतीयो भन्नः। तथाहि-मध्यावस्थावदितरावस्थाम्यामपि यदि घटा स्यात् तस्य अनाद्य- नन्तत्वमसक्ति अथ मध्यावस्थारूपेणाप्यघटः सर्वदा घटामावभसक्ति। एकान्तरूपत्वेऽध्ययमेव प्रसङ्ग इत्यसत्त्वादेव अवाच्या ४॥ अथवा तसिव मध्यावस्थास्वरूपे वर्तमानाऽवर्तमानक्षणरूपतया सदसत्त्वात् प्रथम-द्वितीय- महौ। तान्या युगपदमिधातुमशकेरवाज्यलक्षणस्तृतीयः । तथाहि-यदि वर्तमानक्षणवत् पूर्वोत्तर- क्षणयोरपि घटा स्यात् वर्तमानक्षणमात्रमेवासौ जातः पूर्वोत्तरयोर्वर्तमानताप्राप्तेः । न च वर्तमान क्षणमात्रमपि पूर्वोत्तरापेक्षय तदभावे अभावात् । अथातीतानागतक्षणवद् वर्तमानक्षणरूपतया अन्यघटा एवंसति सर्वदा तस्याभावप्रसक्ति, एकान्तपक्षेऽप्ययमेव दोष इत्यमावादेव अवाच्या ५। १५ यद्वा क्षणपरिणतिरूपे घटे लोचनजप्रतिपत्तिविषयत्वाविपयत्वाभ्यां निजाान्तरभूताभ्यां सदसत्त्वात् प्रथम-द्वितीयौ महौ। ताभ्यां युगपदादियोऽवाच्यः । तथाहि-लोचनजप्रतिपत्तिविषय- वेनेव यदीन्द्रियान्तरजप्रतिपत्तिविपयत्वेनापि घटा स्यात् इन्द्रियान्तरकल्पनावैयर्थ्यप्रसक्किा इन्द्रि- यसङ्करमसक्तिश्च । अथेन्द्रियान्तरजप्रतिपत्तिविषयत्वेनेव चक्षुर्जप्रतिपत्तिविषयत्वेनापि न घटस्तहि तस्यारूपत्वमसक्तिः एकान्तवादेऽपि तदितरामावे तस्याप्यमावादवाच्य एव ६। अथवा लोचनजप्रतिपत्तिविषये तमिन्नेव घटे'घट शन्दवाच्यता निजं रूपम् 'कुट शब्दासिधेय. त्वमर्थान्तरभूतं रुपम् तान्यां सदसत्वात् प्रथम-द्वितीयौ । युगपत् ताभ्याममिधातुसिष्टोऽवाच्यः। यदि हि घट शब्दवाच्यत्वेनेव 'कुट शब्दवाच्यत्वेनापि घटा स्यात् वहिं त्रिजगत एकशब्दवाच्यता- प्रसक्ति घटस्य वाऽशेपपटादिशब्दवाच्यत्वप्रसक्तिरिति घटशब्दवाच्यत्वप्रतिपत्ती समस्ततद्वाच- कशब्दप्रतिपत्तिप्रसङ्गन्ध । तथा घर्टशब्देनापि यद्यवाच्यः स्यात् घटशब्दोच्चारणवैयर्थ्यप्रसक्तिः । २५एकान्ताभ्युपगमेऽपि घटस्यैवासत्त्वात् सङ्केतद्वारेणापि न तद्वाचका कश्चित् शब्द इत्यवाच्य एव ७। अथवा घटशब्दामिधेये तत्रैव घटे हेयोपादेयान्तरङ्गवहिरकोपयोगानुपयोगरूपतया सदसत्त्वात् प्रथम-द्वितीयौ । ताभ्यां युगपदादियोऽवाच्यः। यदि हि हेयवहिरङ्गानर्थक्रिया कार्यसन्निहितरूपेणार प्यर्थक्रियाक्षमादिरूपेणेव घटा स्यात् पटादीनामपि घटत्वप्रसक्ति तद्वद् यापादेयसन्निहितादिन- पेणाप्यघटः स्यात् अन्तरङ्गस्य वक्त-श्रोतृगतहेतुफलमूतघटाकाराववोधकविकल्पोपयोगस्याप्यभावे ३० घटस्याप्यभावप्रसङ्ग इत्यवाच्यः । एकान्ताभ्युपगमेऽप्ययमेव प्रसङ्ग इत्यवाच्या ८। अथवा तत्रैवोपयोगेऽमिमतार्थावबोधकत्वानमिमतार्थानववोधकत्वतः सदसत्वात् प्रथम- द्वितीया । ताभ्यां युगपदादिष्टोऽवाच्यः । विवक्षितार्थप्रतिपादकत्वेनेवेतरेणापि यदि घटा स्यात् प्रतिनियतोपयोगाभावः तथाभ्युपगमे विविकरूपोपयोगप्रतिपत्तिर्न भवेत् । तदुपयोगरूपेणापि यद्य- घटो भवेत् तदा सर्वाभावः अविशेपासको वा । न चैवम् तथाऽप्रतीते । एकान्तपक्षेऽप्ययमेव ३५मसह इत्सवाच्या९। अथवा सत्वम् असत्त्वं वा अर्थान्तरभूतम् निजं घटत्वम् ताम्यां प्रथम-द्वितीयौ, अभेदेन ताभ्यां निर्दिो घटोऽवक्तव्यो भवति । तथाहि-यदि सत्त्वमनूध घटत्वं विधीयते तदा सत्त्वस्य घटत्वेन च्याप्तेर्घटस्य सर्वगतत्वप्रसङ्ग तथाभ्युपगमे मतिमासबाधा व्यवहारविलोपश्च । तथा अस-1 त्वमप्यनूय यदि घटत्वं विधीयते तर्हि मागभावानेश्चतुर्विधस्यापि घेटेन व्याप्तेर्घटत्वप्रसङ्गः। अथ ४० घटन्वमन्य सदसत्वे विधीयते तदा घटत्वं यत् तदेव सदसत्त्वे इति घटमा सदसत्त्वे प्रसज्येते तथा च पटादीनां प्रागभावादीनी चाभावमसक्तिरिति प्राकनन्यायेन विशेषणविशेष्यलोपात् 'सन् घट' इत्येवमवक्तव्यः असन् घटा' इत्येवमध्यवकव्यः । न चतत्त( चैकान्त)तोऽवाच्या अनेकान्तपक्ष नु कशिदवाच्य इति न कश्चिद दोपः १० ॥ १ असूल-० वा. या०। २ "ताभ्या सदसत्त्वात"-गास्त्रमा स्याद्वादका पृ० २५१ प्र०प० । -न-मा०1"पटयेन-शानवा० स्यावादक० पृ० १५१ प्र० ६० ३। ५-नां वा भा-धृ० ल० मा० विना - ---Jaa. . 44. -----mino -- .

·नयमीमांसा। ४४५ । यहा ध्यानपर्यायोऽर्थान्तरभूतः तदतद्विपयत्वात् तस्य, घटार्थपर्यायस्त्वन्यत्रावृत्तेनिजः ताभ्यां प्रथम-द्वितीयौ, अमेदेन ताभ्यां निर्देशेऽवक्तव्यः । यतोऽत्रापि यदि व्यसनमनूध घटार्थपर्याय- विधिः तदा तस्याशेपघटात्मकतामसक्तिरिति भेदनिवन्धनतळ्यवहारविलोपः । अथार्थपर्यायम- नूध व्यञ्जनपर्यायविधिः तत्रापि कार्यकारणव्यतिरेकाभावप्रसक्तिः सिद्धविशेषानुवादन घटत्वसा- मान्यस्य विधाने तस्याउकार्यत्वात् । एवं च घटस्थामावादवाच्यः। अनेकान्तपक्षे तु युगपदमिघा-५ तुमशक्यत्वात् कथञ्चिदवाच्या सिद्धः ११ ॥ यहा सत्त्वमर्थान्तरभूतम् तस्य विशेषवदेकत्वादनन्वयिरूपता अत एव न तद्वाच्यमन्त्यविशे- पवत् अन्त्यविशेषस्तु निजः सोऽप्यवाच्योऽनन्वयात् प्रत्येकावतच्याभ्यां ताभ्यामादियो घटोऽवकव्यः। अनेकान्तपक्षे तु कथञ्चिदवक्तव्यः १२॥ अथवा संहृतरूपाः सत्त्वादयो घट' इत्यत्र दर्शने अर्थान्तरभूताः सत्त्वादयः, निजं संद्रुतरूपम् १० ताम्यामादिष्टो घटोऽवक्तव्यः यतः संद्रुतरूपस्य सत्वरजस्तमस्तु सत्त्वे सत्त्वरजस्तमसामभावप्रसक्तिः तेषां परस्परवैलक्षण्येनैव सत्त्वादित्वात् सन्दुतरूपत्वे च बैलक्षण्याभावादभाव इति विशेष्याभावाद- वाच्यः । असत्वे त्वसत्कार्योत्पादप्रसङ्गः। न चैतदभ्युपगम्यते अभ्युपगमेऽपि विशेपणाभावाद- चाच्या १३॥ अथवा रूपादयोऽर्थान्तरभूताः असंदुतरूपत्वं निजम् ताभ्यामादिष्टोऽवक्तव्यः । यथाहि-अरूपा-१५ दिव्यावृत्ता रूपादयस्त । एवं च पादीनां घटताऽवाच्या अरूंपादित्वाद् घटस्य । नहि परस्परवि- लक्षणबुद्धिग्राह्या रूपादय एकानेकात्मकप्रत्ययग्राह्याऽरूपादिरूपघटतां प्रतिपद्यन्त इति विशेष्य- लोपादवाच्यः । अथाप्यरूपादिरूपा रूपादयः। नन्वेवमपि रूपादय एव न भवन्तीति तेपामभावे केसंदुतरूपतया विशेष्या येनासंदुतरूपा रूपादयो घटो भवेत् इत्येवमप्यवाच्या अनेकान्तवादे व कथञ्चिदवाच्या १४॥ २० यदि वा रूपादयोऽर्थान्तरभूताः मतुवर्थो निजः ताभ्यामादिष्टो घटोऽवक्तव्या रूपाद्यात्मेकैका- कारावमासप्रत्ययविषयव्यतिरेकेणोपरसम्बन्धानवगतेविशेष्याभावात् 'रूपादिमान घटा' इत्यवाच्या न चैकाकारप्रतिमासग्राह्यव्यतिरेकेणापररूपादिप्रतिभास इति विशेपणामावादप्यवाच्यः । अनेकान्ते तु कथञ्चिदवाच्यः १५॥ अथवा बाह्योऽर्थान्तरभूतः उपयोगस्तु निजः ताभ्यामादिष्टोऽवक्तव्यः । तथाहि-य उपयोगः १२५ घट इति यद्युच्येत तर्जुपयोगमात्रकमेव घट इति सर्वोपयोगस्य घटत्वप्रसक्तिरिति प्रतिनियतस्वरूपा- भावादवाच्यः । अथ यो घटः स उपयोग इत्युच्येत तथाप्युपयोगस्यार्थत्वप्रसक्किरित्युपयोगाभावे घटस्याप्यमावा ततश्च कथं नावाच्यः । १६ । "एते च त्रयो भङ्गा गुण-प्रधानावेन सकलधर्मात्मकैकवस्तुप्रतिपादकाः खयं तथाभूताः सन्तो निरवयवप्रतिपत्तिबारेण सकलादेशाः वक्ष्यमाणास्तु चत्वारा सावयवप्रतिपतिद्वारेणाशेष- धर्माकान्तं वस्तु प्रतिपादयन्तोऽपि विकलादेशाः" इति केचित् प्रतिपन्नाः । वाक्यं च सर्वमेकाने- कात्मकं सत् स्वामिधेयमपि तथाभूतमवयोधयति यतो न तापन्निरवयचेन वाक्येन वस्तुस्वरूपा- भिधान सम्भवति अनन्तधर्माकान्तकात्मकत्वाद् वस्तुनः निरवयववाक्यस्य त्वेकस्वभाववस्तु- विपयत्वात् तथाभूतस्य च वस्तुनोऽसम्भवात् न निरवयवस्य तस्य वाक्यममिधायकम् । नापि सावयवं वाक्यं वस्त्वमिधायकं सम्भवति वस्तुन एकात्मकत्वात् । न च वस्तुनो व्यतिरिक्तास्तदंशा, ३५ तळ्यतिरेकेण तेषामप्रतीते: एकस्वरूपव्याप्तानेकांशमतिमासात् । न च तद् एकात्मकमेव अनेकां- शानुरक्तस्यैव एकात्मनः प्रतिमासात् अतो वस्तुन एकानेकस्वभावत्वात् तथाभूतवस्त्वमिधायका ३० १ "घटोऽर्थपर्यायः" यास्त्रया० स्याद्वादक. पृ० १५२ प्र० ५०६। १ "सत्त्वाऽन्त्यविशेषाभ्याम् -०ल. टि०।३ सद्भूतक-या० वा० । ४ "यतो रूपादि-" शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० १५२ द्वि० ५० ११५-च्या रूपादि- चा०या० । -रूपत्वादि-पृ० विना। ग्राह्यरू-बा० पा० । ८ मनुवजों वा० धा०। ५-मकैकारा- वृ० मा० ।-सकेकारा-मा० ।-मकौकारा-आ०। १०-पररूपसम्ब-आ० हा वि० । "अपरामसम्य- ध्यनवगतेविशेष्याभावाइ न रूपादिमान"-शास्त्रवा० स्थाद्वादक० पृ० १५२ द्वि० पं०६। ११-भावे .स-आ० १२-वारेण शे-। । 1 ५७ सात ·प्रथमे काण्ड- शब्दा अपि तथाभूता एवं नैकान्ततः सावयवा उभयकान्तरूपा था। तत्र विवक्षाकृतप्रधानमाव- सदायकधर्मात्मकस्यापेक्षितापराशेपधर्मकोडीकृतस्य वाक्यार्थस्य स्वात्कारपदलाञ्छितवाक्यात् प्रतीतेः स्यादस्ति घटा १ स्यान्नास्ति घट: २ स्यादवक्तव्यो घटा ३ इत्येते त्रयो भङ्गाः सकलादेशाः। विवक्षाविरचितद्विविधर्मानुरक्तस्य स्यात्कारपदसंसूचितसकलधर्मखभावस्य धर्मिणो वाक्यार्थरूपस्य ५प्रतिपत्तेश्चत्वारो वक्ष्यमाणका विकलादेशाः स्यादस्ति च नास्ति घट इति प्रथमो विकलादेश। स्यादस्ति चावक्तव्यश्च घट इति द्वितीयः २। स्यात् नास्ति चाऽवक्तव्यश्च घट इति तृतीयः३। स्या- दस्ति च नास्ति चावकव्यश्च घट इति चतुर्थः ४ाएत एव सप्त महाः स्यात्पदलाञ्छनविरहिणोऽवधा- रणैकस्वभावा विषयाभावतो दुर्नया भवन्ति । धर्मान्तरोपादानप्रतिषेधाकरणात् खार्थमात्रप्रतिपा- दनप्रवणा एते एव सुनयरूपतामासादयन्ति । स्यात्पदलाञ्छनविवक्षितकधर्मावधारणवशाद् वा १० सुनयाः सहव्यादेरेकदेशस्य व्यवहारनिवन्धनत्वेन विवक्षितत्वात् धर्मान्तरस्य चानिपिद्धत्वात् । अतः 'स्थादस्ति' इत्यादि प्रमाणम् 'अस्त्येव' इत्यादि दुर्नयः अस्ति' इत्यादिका सुनयो नैनु (न तु) संव्यवहा- पहम् 'स्वादस्त्येव' इत्यादिस्तु नय एव व्यवहारकारण स्वपराव्यावृत्तवस्तुविषयप्रवर्तकवाक्यस्य व्यवहारकारणत्वात् अन्यथा तदयोगात् ॥ ३६॥ . [चतुर्यभङ्गनिरूपणम्] १५ एवं निरवयवाक्यस्वरूपं भङ्गकत्रयं प्रतिपाद्य सावयववाक्यरूपचतुर्थमनकंप्रतिपादयितुमाह- अह देसो सम्भावे देसोऽसम्भावपज्जवे णियओ। तं दवियमथि णत्थि य आएसविसेसियं जम्हा ॥ ३७॥ अथ इति यदा देशो वस्तुनोऽवयव सद्भावेऽस्तित्वे नियतः 'सन्नेवायम्' इत्येवं निश्चित अपरध देशोऽसद्भावपर्याये-नास्तित्व एव-नियतः-'असनेवायम्' इत्येवगतः अवयवेभ्यो) २० ऽवयविनः कथञ्चिदमेदाद् अवयवधर्मस्तस्यापि तथाव्यपदेशः यथा 'कुण्ठो देवदत्त इति । ततो ऽवयवसत्त्वासत्त्वाभ्यामवयषी अपि सदसन सम्भवति । ततः तद् द्रव्यमस्ति च नास्ति चेति भवत्युभयप्रधानावयवभागेन विशेषितं यस्मात् । तथाहि-यद् अधयवेन विशिष्टधर्मेण आदिश्यते तद् अस्ति च नास्ति च भवति । तथा, खद्रव्य-क्षेत्र-काल-भावविभक्तो घटा स्वद्रव्यादि रूपेणास्त्रि पदव्यादिरूपेण च स एव नास्ति । तथा च पुरुषादि वस्तु विवक्षितपर्यायेण वालादिना २५परिणतम् कुमायदिना चापरिणतमित्यादिष्टमिति योज्यम् ॥ ३७॥ [पञ्चममङ्गप्रदर्शनम्] पूर्वमङ्गकप्रदर्शितन्यायेन पञ्चममङ्गकप्रदर्शनायाह- सम्भावे आइही देसो देसो य उभयहा जस्स । तं अस्थि अंवत्तन्वं च होइ दविमं वियप्पवसा॥ ३८॥ * समावेऽस्तित्वे यस्य घटादेर्मिणो वशो धर्म आदिष्टोऽवक्कय्यानुविद्धस्वभाषे अन्यथा तदसत्वात् । न छपरधर्माप्रविभक्ततामन्तरेण विवक्षितधर्मास्तित्वमस्य सम्भवति खरनिया, पादेरिव । तस्यैवापरो देश उभयथा अस्तित्वनास्तित्वप्रकाराभ्यामेकदैव विवक्षितोऽस्तित्वा सुविद्ध एवावक्तव्यस्खमावा अन्यथा तदसत्त्वमसकेन हस्तित्वाभावे उभयाविमकतांशशरनादेखि तय सम्मविनी, प्रथम-तृतीयकेवलमगव्युदासस्तथाविवक्षावशदिन कृतो द्रष्टव्यः तत्र प्रथम-तृती) १-फ्यार्थखरूप-आ० । २-भावात् दु-आ० । ३न तु वृ० स० । ४-स्यादिसुन-वृ० वा० विना ।- यादिशुन-मा०। ५-रण ख-वृ० स० विनाः । -मावो वृ००। द्राव एवं प-० वा० बान मा० । ८ पञ्चमभङ्गम-१० स० वा० था० बिना। इदो सं० । १० अब्वत्त-पू० ०० । अवत्तर्य चा ·नयमीमांसा 1 . । - ययोमडकयोः परस्पराविशेपणभूतयोः प्रतिपाद्येनाधिगन्तुमिष्टत्वात् प्रतिपादकेनापि तथैव विव- क्षितत्वात् अत्र तु तद्विपर्ययात् अनन्तधर्मात्मकस्य धर्मिणः प्रतिपाद्यानुरोधेन तथाभूतधर्माकान्तत्वेन वक्लमिष्टत्वात् तद् द्रव्यमस्ति च अवक्तव्यं च भवति तद्धर्मविकल्पनवशात् धर्मयो- स्तथापरिणतयोस्तथाव्यपदेशे धय॑पि तद्वारेण तथैव व्यपदिश्यते ॥ ३८ ॥ [पष्ठभङ्गप्रदर्शनम्] षष्ठमनकं दर्शयितुमाह- आइटोऽसम्भावे देसो देसो य उभयहा जस्स । तणत्थि अवत्तव्वं च होइ दवियं वियप्पवसा ॥ ३९ ॥ यस्य वस्तुनो देशोऽसत्त्वे निश्चितः 'असनेवायम्' इत्यवक्तव्या विद्धा अपरश्वासदनुविद्ध उभयथा 'सग्नसंच' इत्येवं युगपनिश्चितस्तदा तद् द्रव्यं नास्ति च अवक्तव्यं च भवति १० विकल्पवशात् तद्यपदेश्यावयववशात् द्रव्यमपि तापदेशमासादयति। केवलद्वितीयतृतीय- भङ्गकन्युदासेन पष्ठमा प्रदर्शितः ॥ ३९ ॥ [सप्तमभङ्गप्रकाशनम्] सप्तमप्रदर्शनायाह- सम्भावाऽसम्भावे देसो देसो य उभयहा जस्स। १५ तं अस्थि णत्थि अवत्तव्वयं च दवियं वियप्पवसा ॥ ४० ॥ यस्य देशिनो देशोऽवयवः देशो धर्मो वा सद्भाव नियतो निश्चितः अपरस्तु असद्भावे प्रसस्ने तृतीयस्तु उभयथा इत्येवं देशानां सदसदवक्तव्यज्यपदेशात् तद् अपि द्रव्यमस्ति च मास्ति चावक्तव्यं च भवति विकल्पवशात् तथाभूतविशेषणाध्यासितस्य द्रव्यस्यानेन प्रति- पादनादपरमगव्युदासः। एते च परस्पररूपापेक्षया सप्तमङ्गयात्मकाः प्रत्येकं स्वार्थ प्रतिपादयन्ति २० नान्यथेति प्रत्येकं तत्समुदायो वा सप्तमहात्मक प्रतिपाद्यमपि तथाभूतं दर्शयतीति व्यवस्थितम् । अत्र चाउमङ्गकनिधा, द्वितीयोऽपि विधैव, तृतीयो दशधा, चतुर्थोऽपि दशधैव, पञ्चमादयस्तु त्रिंशदधिकशतपरिमाणाः प्रत्येक श्रीमन्मल्लवादिप्रभृतिमिदर्शिताः । पुनश्च षड्विंशत्यधिकचतुर्दश- शतपरिमाणास्त एव च यादिसंयोगकल्पनया कोटीशो भवन्तीत्यमिहित तैरेव । अत्र तु ग्रन्थविस्तर भयात् तथा न प्रदर्शितास्तत एवावधार्याः । अथानन्तधर्मात्मके वस्तुनि तत्प्रतिपादकवचनस्य सप्तधा कल्पने अष्टमवचनविकल्पपरिकल्प. मपि किं न क्रियत इति न बकव्यम् तत्परिकल्पननिमित्तामावात् । तथाहि न तावत् सावयया- हमन्योन्यनिमित्तकं तत् परिकल्पयितुं युक्तम् चतुर्थादिवचनविकल्पेषु तस्यान्तावप्रसक्तः । 'अपि निरवयवात्मकमन्योन्यनिमित्तकं तत् परिकल्पनामर्हति प्रथमादिष्वन्तर्भावप्रसक्तः । न च गत्यन्तरमस्तीति नाष्टमभङ्गपरिकल्पना युक्ता । किञ्च, असौ क्रमेण वा तद्धर्मद्वयं प्रतिपादयेत्, ३० योगपद्येन था? प्रथमपक्षे गुणप्रधानभावेन तत्प्रतिपादने प्रथमद्वितीययोरन्तावा प्रधानमावेन । नत्प्रतिपादने चतुर्थे । योगपद्येन तत्प्रतिपादने तृतीये, भङ्गकसंयोगकल्पनया भङ्गान्तरकल्पनायां प्रथमद्वितीयभङ्गकसंयोगे चतुर्थभनक एव प्रसज्यते, प्रथमतृतीयसंयोगाव,पञ्चमप्रसक्तिः, द्वितीय, द्वतीयसंयोगात् पष्ठप्रसक्ति, प्रथमद्वितीयतृतीयसंयोगात् सप्तमा, प्रथमचतुर्थादिसंयोगकल्पनायां पुनस्कदोपः । तस्मान्न कथञ्चिदष्टममहसम्भव इत्युक्तन्यायात् वस्तुप्रतिपादने सर्वविध एव ३५ पचनमार्गः ॥ ४०॥ २५ 1 १ "धर्म" द्वारेण-वृ० स० टि.। " हि अपरधर्म-इत्यादिभावना अत्रापि कार्या-" पृ० ल० टि. । साँ पृ० ४४६ ( पं० ३१।। ३-ममङ्गन-आo 1, ४ "प्रथम-द्वितीय तृतीय"भाव्युदासः-१० स० टि० । ५ सप्तमझा-बा० या०। (-कमपरं निमित्तं तत् परि-पृ० वा वा० । ' ' '.

·प्रथमे काण्डे- [साप्तानां भङ्गानामर्थनये शब्दनये च यथासंभव विभननम्] अन्योन्यापरित्यागव्यवस्थितस्वरूपवायनयानां शुद्धाशुद्धिविभागेन संमहादिव्यपदेशमासा- दयतां द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकनयावेव मूलाधार इति प्रदर्शनार्थमाह- एवं सत्तवियप्यो वयणपहो होइ अस्थपनाए। वंजणपज्जाए उण सवियप्पो णिब्वियप्पो य॥४१॥ एवं इत्यनन्तरोक्तप्रकारेण सप्तविकल्पः सप्तमेदः वचनमार्गो वचनपथः भवत्यर्थ- पर्याय अर्थनये संग्रह-व्यवहार-ऋजुसूत्रलक्षणे सताप्यनन्तरोका मनका भवन्ति।तत्र प्रथमा संग्रहे सामान्यग्राहिणि, नास्ति' इत्ययं तु व्यवहारे विशेषमाहिणि, अनुसूत्रे तृतीयः, चतुर्थः संग्रह-व्यव- हारयोः, पञ्चमः संग्रह-अनुसूत्रयोः, पष्ठो व्यवहार-प्रसूत्रयो, सप्तमा संग्रह-व्यवहार-ऋजुसूत्रेषु । १०व्यञ्जनपर्याये शब्दनये सविकल्पः प्रथमे पर्यायशब्दवाच्यताविकल्पसद्भावेऽप्यर्थस्सैकत्वात् । द्वितीय-तृतीययोनिर्विकल्पाद्रव्यार्थात् सामान्यलक्षणाभिर्गतपर्यायामिधायकत्वात् सममिसदस्य पर्यायमेदमिनार्थत्वात् पर्वभूतस्यापि विवक्षितक्रियाकालार्थत्वात् लिङ्ग-संबा-क्रियामेदेन मिन- स्वैकशब्दावाच्यत्वात् । शब्दादिपु हतीया, प्रथम-द्वितीयसंयोगे चतुर्थः तेष्वेव चानमिधेयसंयोगे पञ्चम-प-सप्तमा वचनमार्गा भवन्ति । १५ अथवा प्रदर्शितस्वरूपा सप्तमी संग्रह-व्यवहार-ऋतुसूत्रेष्वेवार्थनयेषु भवतीत्याह-एवं सत्तवियप्पो इत्यादिगाथाम् । अस्यास्तात्पर्यार्थः- अर्थनय एव सप्त भङ्गाः शब्दादिपु तु त्रिषु नयेषु प्रथम-द्वितीयावेच भहौ । यो हर्थमाश्रित्य वक्तस्थः संग्रह-व्यवहार-ऋजुसूत्राख्यः प्रत्ययः प्रादुर्भवति सोऽर्थनयः अर्थवशेन तनुत्पत्तेः अर्थ प्रधानतयासी व्यवस्थापयतीति कृत्वा, शब्दं तु स्वप्रमवमुपसर्जनतया व्यवस्थापयति तत्प्रयोगस्य २०परार्थत्वात् । यस्तु श्रोतरि तच्छन्दश्रवणातुइच्छति शब्द-सममिस्ट-एवंभूताख्या प्रत्ययस्तस्य शब्दः प्रधानम् तदशेन तदुत्पत्तेः अर्थस्तूपसर्जनम् तदुत्पत्तावनिमित्तत्वात् स शब्दनय उच्यते । तत्र च वचनमार्गः सविकल्प-निर्विकल्पतया द्विविधः-सविकल्पं सामान्यम् निर्विकल्पः पर्याया तदभिधानाद् वचनमपि तथा व्यपदिश्यते । तत्र शब्द-समभिस्तो संज्ञा-क्रियामेदेऽप्यमिन्नमय प्रतिपादयत इति तदभिप्रायेण सविकल्पो वचनमार्गः प्रथममकरूपः। एवंभूतस्तु क्रियामेदाद् २५मिन्नमेवार्थ तत्क्षणे प्रतिपादयतीति निर्विकल्पो द्वितीयभट्टकरूपस्तद्वचनमार्गः। अवकव्यमङ्गकस्तु व्यञ्जननये न सम्भवत्येव यतः श्रोत्रभिप्रायो व्यञ्जननयः स च शब्दश्रवणादर्थे प्रतिपद्यते न शब्दा- श्रवणात् अवतन्यं तु शब्दामावविपय इति नावक्तव्यभङ्गका व्यञ्जनपर्याय सम्भवतीत्यभिप्रायवता व्पक्षनपर्याये तु सविकल्प-निर्विकल्पौ प्रथमद्वितीयावेव महावमिहितावाचार्येण 'तुशब्दस्य गाथायामेवकारार्थत्वात् ॥ ४॥ •4 [केवळपर्यायाथिकनयस्व मतमुपदर्य तसापूर्णत्वाभिधानम् ] इदानी परस्परमणापरित्यागमवृत्तसंग्रहादिनयप्रादुर्भूततथाविधा एव वाक्यनयास्तथाविधार्थ- प्रतिपादका इत्येतत् प्रतिपाद्य अन्यथाभ्युपगमे तेपामप्यध्यक्षविरोधतोऽभाव एवेत्येतदुपदर्शनाय फेवलानां तेषां वावन्मतमुपन्यस्यति- - १ "अस्तित्वनिषेधेन द्वितीयमास 'नास्त्रि इसस प्रवृत्त लटि। १२-०। ३ तदुप- पसे-१० पा० या बिना । तदुप तदुपपत्ते-मा० ।

·नयमीमांसा। १४९ जह दवियमप्पियं तं तहेव अस्थि त्ति पालवणयस्स । ण य स समयपन्नवणा पन्जवर्णयमेत्तपडिपुण्णा ॥४२॥ यथा वर्तमानकालसम्बन्धितया यद् द्रव्यमर्पित प्रतिपादयितुमभीष्टं तत् तथैवास्ति नान्यथा अनुत्पन्न-विनष्टनया भावि-भूतयोरविद्यमानत्वेनाप्रतिपत्तेः अप्रतीयमानयोश्च प्रतिपाद- यितुमशक्तरतिप्रसद्वाद् वर्तमानसम्बन्धिन एव तस्य प्रनीतेः इति पर्यायार्थिकनयवाक्यस्या-५ भिप्रायः। एतद् अनेफान्तवादी दूपयितुमाह-न इति प्रतिषेधे, स इति तथाविधो वाक्यनया परामृश्यते समय इति सम्यग् ईयते परिच्छिद्यत इति समयोऽर्थस्तस्य प्रज्ञापना प्ररूपणा पर्यायनयमाचे द्रव्यनयनिरपेक्षे पर्यायनये प्रतिपूर्णा पुष्कला सम्पद्यते । न स चायनयः २ सम्यगर्धप्रत्यायनां प्रयतीति यावत् पर्यायनयस्य सावधारणकान्तप्रतिपादनरूपस्याध्यक्षवाधनात् तद्वाधां चामता प्रतिपादयिष्यति ॥ ४२ ॥ १० - [ केवलद्रव्याथिकनयमतस्य प्रदर्शनम्] द्रष्यार्थिकवापयनयेऽप्ययमेव न्याय इति तदमिमायं तायदाह- पडिपुण्णजोब्वणगुणो जह लनइ बालभावचरिएण। कुणइ य गुणपणिहाणं अणागयसुहोचहाणत्यं ॥ ४३ ॥ प्राप्तयौवनगुणः पुरुषो लजते बालभावसंवृत्तात्मीयानुष्ठानसरणात् 'पूर्वमहमप्यस्पृ-१५ यसंस्पर्शादिव्यवहारमनुष्ठितवान् यथा इत्युदाहरणार्थों गाथायामुपन्यस्ता यथैव ततोऽतीत-वर्त- मानयोरेकत्वमवसीयते । करोति च गुणेषु उत्साहादिषु प्रणिधानमैकान्यम् अनागतं यत् सुखं तस्योपधान प्राप्तिस्तस्यै तदर्थम् 'मयतस्मात् सुखसाधनात् सुखमाप्तव्यम्' इति । यतश्चैव- मतोऽनागत-वर्तमानयोरैश्यम् ॥४३॥ -- [केवलद्रव्यार्थिकनयमतस्याप्यपूर्णत्वमिति प्रदर्शनेन वस्तुनो मेदामेदरूपत्वसूचनम्] २० अत्रापि मते यथावस्थितवस्तुस्वरूपप्ररूपणा न प्रतिपूर्यत इति सूत्रान्तरेण दर्शयति- . -- १-यमेत्तिप-पृ० वा० वा० ।-यमित्तिप-स० मा० आ० । २ वर्तमान का-मा० । ३-कालंसम्ब-पृ०. भा०मा० आ० हा०वि०। ४ साधारण-० ला। ५ "तदिदं लोगानुभवतोऽपि साधयमाह- उनले वाल्यचरिताल एव न चापि यत् । युवा न लज्जते चान्यस्वैरायत्यैव चेष्टते" ॥ ३९ ॥ "लज्जते बाल्यचरित. चौर्याऽसस्पृश्यस्पर्शकीदादिमि अतो बाल एवं युवा 'अहमेव पूर्व चौर्यादि अनुष्ठितवान्' इति लजानिवन्धनाऽमेदप्रत्यमिजानाद बाल-यूनोरमेदसिद्धेः । न चापि एकान्त. वाल एवं यद् यस्माद् युवा, एवं हि 'अयमि- दानी युवा न पाल. इति भेदप्रतिभासो नानुरुद्ध' स्यात् । न च वालखभाषापरित्यागे युवखभावपरिग्रहोऽपि स्यात् उत्तरख- भावे पूर्वखभावपरित्यागस्य हेतुत्वात् । न च तत्काले यूनि बालसामान्यमेद एव 'इदानी युवा न बाला' इतिप्रतीतेरिति पाच्यम्, यतो न चान्यः भिन्नसतानान्तरयुवा त. बाल्यचरित. लजने अतस्तत्र न तत्संतानीयवालमेद एक तदेवमतीत-वर्तमानयोर्मेंदामेदो भावितः। एवमनागत-वर्तमानयोरपि, यत आयत्यैव वार्धके मुखहेतधनायमेव चेटते । अतो युव-युद्धयोरमेदः । नहि अन्योऽन्यार्थ चैठत इति" ॥ ३९ ॥ शालवा० समु० खब० ७, स्वावादक० पृ० १५७ वि०। गुणेष्ठत्सा-पा०या० । गुणेष्ट उत्सा-१० । गुणेषु तु उत्सा-मा० मा ।

·प्रथमे काण्डे, णय होई जोव्वणत्यो पालो अण्णो वि ललाइ ण तेण । ण.वि य अगागयवयगुणपसाहणं जुज्जइ विमत्ते ॥४४॥ न च भवति यौवनस्था पुरुषो पालः अपि त्वन्य एव अन्योऽपि न लाजते बाल- चरित्न पुरुषान्तरवत् तेनानन्यः । नाप्यनागतवृद्धावस्थायां सुखप्रसाधनार्थमुत्साहस्तस्य ५युज्यते अत्यन्तासेदे । एतदेवाह-विभक्त इति विभक्तिमैदः । अकारमन्लेषाद् अविभक्के मेदा- भावेऽविचलितस्वरूपतया तत्प्रसाधकगुणयनासम्मवात् । तसामाऽभेदमानं तत्त्वम् कथञ्चिद्भेद- व्यवहातिप्रतिमासवाधितत्वात् । नापि भेदमानम् एकत्वव्यवहारप्रतिपत्तिनिराकृतत्वादिति मेदा- मेदात्मकं तत्वमभ्युपगन्तव्यम् अन्यथा सकलन्यवहारोच्छेदप्रसक्तिः ॥ ४४ ॥ [पुरुषयान्ते मेदामेदात्मकत्वपरिणतिर्वाचप्रत्यक्षेण सिद्धति प्रदर्शनम् ] १० एवममेदभेदात्मकस्य पुरुषतत्त्वस्य यथा अतीतानागतदोषगुणनिन्दाभ्युपगमाभ्यां सम्बन्धः तथैव भेदाभेदात्मकस्य तस्य सम्बन्धादिमियोंग इति दृष्टान्तदान्तिकोपसंहारार्थमाह- जाइ-कुल ख्व-लक्षण-सण्णा-संबंधो अहिंगयस्स। बालाइभावदिद्वविगयस्स जह तस्स संबंधो ॥ ४५ ॥ जातिः पुरुषत्वादिका, कुलं प्रतिवियतपुरपजन्यत्वम्, रूपं चाहत्वलक्षणम्, लक्षणं १५तिलकादि सुखादिसूचकम्, संज्ञा प्रतिनियतशब्दासिधेयत्वम्, एभिर्यः सम्बन्धस्तदात्मपरिणामा ततस्तमाश्रित्य अधिगतस्य शानस्य( ज्ञातस्य) तदात्मकत्वेनाभिन्नावभासविषयस्य यमा सम्बन्धो जन्यजनकभावः एमिरधिगतस्य तत्वमावस्यैकात्मकस्येति यावत् बालादिमा- वैदृष्टविंगतस्य तैरुत्पादविगमात्मकस्य तथासेदमतीतेस्तस्य यथा तस्य सम्बन्धो मेदामेद- परिणतिरूपो मेदामेदात्मकत्वप्रतिपत्ते साध्यक्षतः ॥४५॥ २० आध्यात्मिकप्रत्यक्षतोजपि तत्र दृष्टान्ते यया मेदामेदात्मकत्वसिद्धिस्तथा दान्तिके लीदेऽपि तयोवनस्] जापालिकाध्यक्षतोऽपि तवाप्रवीतेस्तथास्म तद् बस्विति प्रतिपादयशाह शान्तदाय- 'न्तिलोपसंहारहारेण- तेहिं अतीताणागयदोसगुणदु[छणऽऽभुवगमेहिं । तह पंध-मोक्न-सुहन्दुक्खपत्थणा होइ जीवरस ॥ ४६॥ ताभ्यामतीतानागतदोष-गुणजुगुप्साऽभ्युपगमाभ्यां यथा मेदामेदात्मकस्य पुरु' पत्यस्य सिद्धिः तथा दान्तिकेऽपि तह बंध-मोक्ख-सुहचुक्खपत्थणा होइ जीवस्स २५ - १ "न चाप्यमेद एव इत्याह- युर्ववत घ पद्धोऽपि नान्यायं चेनं च तत् । अन्वयादिमयं वस्तु तदभावोऽन्यथा भवेत् ॥३०॥ न च युबैर रखोऽपि सर्वधा वृद्धपर्यायापन एव 'इदानीमयं युवा न चूद्ध' इतिप्रतीते । न च तत्काले तत्र यूनि वत्सेनानीयवदनेद एव यत. अन्याय समानान्तरवृक्षवत् न च चेष्टनं कायथ्यापारस्यम्। तत् तस्मात् वस्तु अन्वयादिमयम् मारिना क्वविरेकाहार मन्चम-व्यतिरेकणवलम् अन्यया तदभाव. अधिकृतवस्वभावो भवेत् सर्वथा असत्सद्भावविरो- पाद" ॥३०॥ भानवा० समु० खब० ७, स्याद्वादक० पृ० २५८ ० । २ तेलान्यः पृ० ल० भा० मा० बिना। १ अत्यन्त -अ० हा० वि० विना। ४ हिययस्स धूछ। ५-वत्वलक्षणं तिल-वा० आ० ।-वत्वं लक्षणं तिल-० ०1 -रमिगतस्य लक्षण तत्व-०।-बि तस्य लक्षणं तब्य-पा० बा० । --- ·नयमीमांसा । PAS " इति तथा धन्ध मोक्ष-सुख दुखप्रार्थना तत्साधनोपादानपरित्यागवारेण भेदाभेदात्मकस्यैव जीवद्रे- व्यस्य भवति घालावात्मकपुरुषद्रव्यवत् । न च जीवस्य पूर्वोत्तरमवानुभवितुरमावाद पन्ध मोक्ष- ; भावाभावा उत्पाद व्यय-प्रौव्यात्मकस तस्थानाद्यनन्तस्य प्रसार्धितत्वात् । [उत्पाद-व्यय-प्रौव्यात्मकतया जीवतत्त्वस्य साधनम् ] तथाहि-मरणचित्तं भाव्युत्पादस्थित्यात्मकम् मरणचित्तत्वांत जीववस्थाविनाशचित्यत् ५ तथा जन्मादी चित्तमादुर्भावोऽतीतचित्तस्थितिविनाशात्मकः चित्तप्रादुर्भावत्वात् , मध्या- वस्थाचित्तप्रादुर्भाववत् अन्यथा तथाप्यभावप्रसक्तिः, न चास्यामावः हपविपादायनेकवि- धत्मिकस्थानन्ययेद्यस्यान्तर्मुखाकारतया खसंवेदनाध्यक्षतः शरीरवैलक्षण्येनानुभूतेः । न तथामतीयमानस्याप्यभावः शरीरादेरपि पहिर्मुखाकारतया प्रतीयमानस्याभावप्रसक्तः । न च नित्यकान्तरूपे आत्मनि जन्म-मरणे अपि संभवतः कुतो बन्धमोक्षप्रसक्तिन व नित्यस्याप्यात्मनोऽ-१० भिनवबुद्धिशरीरेन्द्रिययोगो जन्म तद्वियोगो मरणमिति कल्पना समता अस्याः पूर्व निषिद्धत्वात् । नचकान्तोत्पाद-विनाशात्मके चित्त इहलोक-परलोकव्यवस्था बन्धादिज्यवस्था वा युक्ता यत ऐहिक कायस्यागेनाऽऽमुधिमफतदुपादानमेकस्य परलोकः पूर्वग्रामपरित्यागावातदन्तरकपुरुषवत् । नच. अशान्तेऽप्येकत्वमसिद्धम् उभयावस्थयोस्तस्यैकत्वेन प्रतिपत्तेः । न चेयं मिथ्या घाघकाभावात विरु द्वधर्मसंसर्गादेर्वाधकस्याध्यक्षयाधादिना निरस्तत्वात्। न च पूर्वावस्थात्याग एकस्योत्तरावस्थोपदिा-१५ नमन्तरेण दृष्टः पृथुधुनोदराधाकारविनाशवत् मृद्रव्यस्य कपालोपादानमन्तरेण तस्यादर्शनात् । न व कपालोत्पादमन्तरेण घटविनाश एप न सिद्धा घट-कपालव्यतिरेकेणापरस्य नाशस्थाप्रतीतेरिति वक्तव्यम् कपालोत्पादस्यैव कथञ्चिद् घटविनाशात्मकतया प्रतिपत्तेः अत एव सहेतुकत्वं बिना शस्य कपालोत्पादस्य सहेतुकत्वात् । न च कपालानां भावरूपतेव केवला घंटानिवृत्तौ तद्विविक तायास्तेप्यभावप्रसक्तः । न चैकस्योभयत्र व्यापारविरोधा इष्टत्वात् । न व घटनिवृत्ति-कपालयोरेका २० न्तेन भेदः कथञ्चिदेकत्वप्रतीते। । न च मुरादेनाशं प्रत्यव्यापारे फर्चिदप्युपयोगः कपालेषु न तदु- पयोगः अन्त्यावस्थायामपि घटक्षणान्तरोत्पत्तिप्रसक्तः । तस्य तदुत्पादनसामर्थ्याविनाशात् तस्य खरसतो बिनागात् तदव्यतिरिक्तसामर्थ्यस्यापि विनाश नापूर्व तद्विनाशेऽपि तस्याविनाशात् विरो. घिमुद्रसन्निधानात् समानजातीयक्षणान्तरं न जनयतीति चेत् । न घटविरोधी नवतं विनाशय. ति' इति व्याहतत्वात् । न च तद्धत्वभावात् सामोमावः तथाविधकार्यजननसमर्थहेतो वात् २५ अन्यथा प्रागपि तथाविधफलोत्पत्तिर्न भवेत्।नच स्वहेतुनिवर्तित एव दण्डादिसन्निधौ सामर्थ्याभाव दण्डादिसन्निधिमपेक्षमाणस्य तस्य तद्धेतुत्वोपपत्तेः अन्यत्रापि तद्भावस्य तन्मात्रनिवन्धनत्वात् । न च तयापारानन्तरं तदुपलम्मात् तस्य तत्कार्यत्वे मृद्रव्यस्यापि तत्कार्यतीप्रसक्ति तस्य सर्वदो- पलम्मात्, सर्वदा तस्थानभ्युपंगमे उत्पाद-विनाशयोरमावासतिश्चेति प्रतिपादितत्वाच । तस्यैव तद्रूपतया परिणती कश्चिदुत्पादस्यापीष्टत्वात् । यदा च पूर्वोत्तराकारपरित्यागोपादानतर्यकं मृदा-३० दिवस्त्यध्यक्षतोऽनुभूयते तदा तत् तदपेक्षया कारणम् कार्यम् विनष्टम् अविनष्टं च उत्पाअनुत्पन चं एककालम् अनेककालं च मिन्नम् अभिन्नं चेति कथं नाभ्युपगमविषयः? न चात्र विरोधः मृदयतिरिकतया घट-कपालयोगत्पन्नविनस्थितिस्वभावतया प्रतीत नव प्रतीयमाने घस्तुस्वरूपे विरोधः अन्यथा प्राह्यग्राहकाकाराभ्यामेकत्वेन खसंवेदनाध्यक्षता प्रतीयमानस्य संवेदनस्य विरोधमसके। न च संशयदोषमसक्तिरपि उत्पत्ति-स्थिति-निरोधानां ३५ निश्चितरूपतया वस्तुन्ययगमात् । न च 'स्थाणुवा पुरुषो वा' इति प्रतिपचाविव प्रकृतनिधये .. १-मर्प-मौ० । २.४० ७० ६० ३४ । ३ भावान्यु-२० विना। ४-दम्युप-पृ० स० वा बार म्दप्यभ्यु-आ० । ५-नांशोऽपि १० स० विना । ६-धानान्न सम्वृ०।-धानात्र स-चा० मा० । एकान्तवादिना अनेकान्तवादे समुदामिताना विरोधाीनामष्टानां दोषाणां परिहारोऽन्यत्र असेयक० पृ० १५॥ प्रका स्थावादमा लो० २४ पृ० १९७ आ० । समभनीत पृ०८१ सकिरिति उत्प-पा० वा त्यधिग-० न्यविग-पा० नाना - .

·४५२ प्रथमे काण्डे- "सामान्यप्रत्यक्षात् विशेषाप्रत्यक्षात् विशेपस्मृतेश्च संशया" [वैशेषिकद० २, २, १७] इति निमित्तमस्ति । न च व्यधिकरणतादोपासक्तिरपि घटकपालविनाशोत्पादयोर्मुडव्याधिकरणतया प्रतिपत्तेः । न चोभयदोषानुषगा यात्मकस्य वस्तुनो जात्यन्तरत्वात् । सङ्करदोपप्रसक्तिरपि नाति अनुगतन्यावृत्योस्तदात्मके वस्तुनि खस्वरूपेणैव प्रतिभासनात् । अनवस्थादोपोऽपि न सम्भव ५मिन्नोत्पाद-व्यय-प्रौव्यव्यतिरेकेण तदात्मकस्य वस्तुनोऽध्यक्षे प्रतिमासनात् स्वयमतदात्मकस्या परयोगेऽपि तदात्मकतानुपपत्तेरन्यथाऽतिप्रसङ्गात् । तथाप्रतिमासादेव अभावदोषोऽपि : सम्भवी अवाधितप्रतिमासस्य तदभावे अभावात् भावे वा न ततो वस्तुव्यवस्थितिरिति सर्वव्यव हारोच्छेदमसक्तिः । न च ध्यात्मकत्वमन्तरेण घटस्य कपालदर्शनाद् विनाशानुमानं सम्भवति तर तेषां प्रतिवन्धानवधारणात् नहि तद्विनाशनिमित्तानि तानि मुद्गरादिहेतुत्वात् अभावस्य कारण १०त्वाभावाच। यद्यपि घटहेतुकानि तानि तथापि घटसद्भावमेव गमयेयुर्न तदभावम् नहि धूमः पावक हेतुकस्तदभावगमक उपलब्धः। न चाभिन्ननिमित्तजन्यता तयोः प्रतिवन्धः अमावस्याऽकार्यत्वा भ्युपगमात् । नापि तादात्म्यलक्षणा तयोस्तादात्म्यायोगात् । न च घटस्वरूपव्यावृत्तत्वात् तेष तदभावप्रतिपत्तिजनकत्वम् सकलत्रैलोक्याभावप्रतिपत्तिजनकत्वप्रसक्तः तेषां ततोऽपि व्यावृत्त स्वरूपत्वात् । न च घटविनाशरूपत्वात् तेषां नायं दोपः तेषां वस्तुरूपत्वात् विनाशस्य च निस्त्र १५भावत्वात् तथा च तादात्स्यविरोधः अन्यथा घटानुपलम्भवत् तेपामपि तदाऽनुपलब्धिर्मवेत तस्मात् प्रागभावात्मका सन् घटः प्रध्वंसाभावात्मकता प्रतिपद्यत इत्यभ्युपगन्तव्यम् अन्यथ पूर्वोक्तदोषानतिवृत्तिः । सत्त्वलक्षणस्यापि हेतोर्गमकत्वमनेनैव प्रकारेण सम्भवति अन्यथा उत्पत्त्य भावात् स्थित्यमावः तदभावे विनाशस्याप्यमावः असतो विनाशायोगादिति ध्यात्मकमेकं वस्त्व भ्युपगन्तव्यम् अन्यथा तदनुपपत्तेरिति प्राक् प्रदर्शितत्वान्न पुनरुच्यते । यथा चात्मनः परलोकगा २०मित्वम् शरीरमात्रव्यापकत्वं च तथा प्रतिपादितमेव । ननु शरीरमाव्यापित्वे तस्य गमनाभावाद देशान्तरे तहणोपलब्धिर्न भवेत्, न तदधिष्ठितशरीरस्य गमनाविरोधात् पुरुपाधिष्ठितदाख्यन्नवत् न च मूर्चामूयोर्घटाकाशयोरिव प्रतिवन्धाभावात् मूर्तशरीरगमनेऽपि नामूर्तस्यात्मनो गमन मिति वक्तव्यम्, संसारिणस्तस्यैकान्तेनामूर्चत्वासिद्धेस्तत्प्रतिवद्धत्वामावासिद्धेः ॥ ४६॥ [जल-दुग्घदृष्टान्तेन जीव-कर्मणोरविभागकथनम् ] २५ एतदेवाह- अण्णोण्णाणुगयाण इमं व तं वत्ति विभयणमजुत्तं । जह दुद्ध-पाणियाणं जावंत विसेसपनाया ॥४७॥ अन्योन्यानुगतयोः परस्पयनुप्रविष्ठयोः आत्म-कर्मणो 'इदं वा तद् वा इति 'इदं कर्म अयमात्मा' इति यद् विभजनं पृथक्करणं तद् अयुक्तम् अघटमानकम् प्रमाणाभावेन ३० कर्जुमशक्यत्वात् । यथा दुग्ध-पानीययोः परस्परप्रदेशानुप्रविष्टयोः । किंपरिमाणोऽयमविभागे जीवकर्मप्रदेशयोः? इत्याह-यावन्तो विशेषपर्यायास्तावान् । अतः परमवस्तुत्वप्रसक्ने अन्त्यविशेषपर्यन्तत्वात् सर्वविशेषाणाम् 'अन्य' इति विशेषणान्यथानुपपत्तेः ॥४७॥ १ "समानानेकधर्मोपपत्तेविप्रतिपत्तेलपलब्प्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातच विशेषापेक्षो विमर्श संशयः"-१, १, न्यायद० पृ०४५1 दोषाप्रसक्ति-पा० घा० मा० मा०। ३ यथा वात्म-आ० विना। ४४० ७२ ५० ३ तथा पृ० १३४ ५०३१ तावन्तः पर-मा० मा । । तिल-उ० आ| मिगतस्य लक्षण arwww.ir Hd- - ·नयमीमांसा ४५३ - [जीव-कर्मणोरन्योन्यानुप्रवेशेन तदाश्रितज्ञानादि-रूपादीनामपि परस्परानुप्रवेशवर्णनम् ] जीव-कर्मणोरन्योन्यानुप्रवेशे तदाश्रितानामन्योन्यानुप्रवेश इत्याह- रूआइपजवा जे देहे जीवदवियम्मि सुद्धम्मि । ते अण्णोण्णाणुगया पण्णवणिवा भवत्थाम्म ॥४८॥ रूप-रस-गन्ध स्पर्शादयो ये पर्याया देहाभिता जीवद्रव्ये विशुद्धखरूप च ये शाना-५ यस्तेऽन्योन्यानुगता जीवे रूपादयो देहे ज्ञानादय इति प्ररूपणीया भवस्थे संसारिणि अकार- अन्लेषाद् या असंसारिणि । न च संसारावस्थायां देहात्मनोरन्योन्यानुबन्धात् रूपादिमित्तापदेशः मुक्त्यवस्थायां तु तदभावात् नासौ युक्त इति वक्तव्यम्, तदवस्थायामपि देहाद्याश्रितरूपादिग्रहण- परिणतज्ञान-दर्शनपर्यायवारेणात्मनस्तथाविधत्वात् तथाव्यपदेशसम्भवाव आत्मपुवलयोश्च रूपादि- मानादीनामन्योन्यानुप्रवेशात् कथञ्चिद् एकत्वम् अनेकत्वं च, मूत्वम् अमूर्तत्वं चाव्यतिरेकात् १० सिद्धमिति ॥ ४॥ १५ [परस्परानुप्रवेशादात्म-पगलयोः कथंचिदेकत्वस्थानेकत्वस्य चोपपादनम् ] एतदेवाह- एवं "एगे आया एगे दंडे य होइ किरियो । करणविसेसेण य तिविहजोगसिद्धी वि अविरुद्धा ॥ ४ ॥ एवं इत्यनन्तरोदितप्रकारेण मनो चाक-कायद्न्याणामात्मन्यनुप्रवेशात् आत्मैव न तस्यति । रिक्तास्त इति तृतीया.कस्थाने "एगे आया" [स्थाना० सू० २ पृ० १०] इति प्रथमसूत्रप्रतिपा- दितः सिद्धा एक आत्मा एको दण्ड एका क्रियेति भवति मनो-वाक्-कायेषु दण्ड-किया- शब्दो प्रत्येकमभिसम्बन्धनीयौ करणविशेषेण च मनो चाय-कायखरूपेणात्मन्यनुप्रवेशावाप्तत्रि- विधयोगस्वरूपत्वात् त्रिविधयोगसिद्धिरपि आत्मनः अविरुद्धैवेति एकस सतस्तस्य निवि-२० धयोगात्मकत्वात् अनेकान्तरूपता व्यवस्थितैव । न चान्योन्यानुप्रवेशात् एकात्मकत्वे वाह्याभ्यन्तर- विभागामाव इति मन्तहर्षविषादायनेकविधात्मकमेकं चैतन्यम् बहिर्यालकुमार-यौवनाधनेका- वस्थैकात्मकमेकं शरीरमध्यक्षता संवैधत इत्यस्य विरोधा बाह्याभ्यन्तरविभागाभावेऽपि निमिचा- स्तरता तध्धपदेशसम्मवात् ॥ ४॥ [आत्म-पदलयोवस्तुतो बाधाभ्यन्तरविभागाभावेऽप्यन्यन्तरव्यपदेशस्य मनोनिमित्वकत्वेन समर्थनम्] एतदेवाह- गय बाहिरओ भावो अभंतरओ य अत्यि समयम्मि । गोईदियं पुण पड्डुच होइ अभंतरविसेसो ॥५॥ आत्म-पुद्गलयोरन्योन्यानुप्रवेशात् उक्तप्रकारेण अर्हत्मणीतशासने न बायो भाव अ- भ्यन्तरो वा संभवति मूर्तामरूपादितयाऽनेकान्तात्मकत्वात् संसारोदरवर्तिनः सकल- वस्तुनः। अभ्यन्तरः' इति व्यपदेशस्तु नोइन्द्रियं मनः प्रतीत्य तस्यात्मपरिणतिरूपस्य परा- प्रत्यक्षत्वात् शरीर-चाचोरिव । न च शरीरात्मावयवयोः परस्परानुप्रवेशात् शरीरादमेदे आत्म- १-स्थायांतद-मा० आ० ११ "एगे आया। एगे दंडे। एगा किरिया -स्थाना० सू०१-३-४०.१० तथा १३॥

·- 1 प्रथमे काण्हे. नोऽपि तहत् परप्रत्यक्षतामसक्तिः इन्द्रियज्ञानस्याशेषपदार्थस्वरूपप्राहकत्वायोगादित्यस्य प्रतिपा, दयिष्यमाणत्वात् अतः 'शरीरप्रतिवद्धत्वमात्मनो न भवति अमूर्तत्वात् अत्र प्रयोगे हेतुरसिद्धः यदि चात्मपरिणतिरूपमनसः शरीयदात्यन्तिको भेदः स्यात् तद्विकाराऽविकाराभ्यां शरीरस्य तत्त्व न सात् तदुपकारापकापभ्यां वा आत्मनः सुख-दुःखानुमवध न भवेत् शरीरविघातकृतश्च ५हिंसकत्वमनुपपन्नं भवेत् शरीरपुष्ट्यादेः रागाग्रुपचयहेतुत्वम् शरीरस्य 'कशोऽहं स्थूलोऽहम्' इति प्रत्ययविषयत्वं च दूरोत्सारितं भवेत् । पुरुपान्तरशरीरस्येव घटाकाशयोरपि प्रदेशान्योन्यप्रवेश लक्षणो बन्योऽस्त्येवेत्ययुक्तो दृष्टान्ता अन्यथा घटस्यावस्थितिरेव न भवेत् । न चान्योन्यानुप्रवेश सद्भावेऽप्याकाशवत् शरीरपरतन्त्रता आत्मनोऽनुपपन्ना, मिथ्यात्वादेः पारतन्यनिमित्तस्यात्मनि भावात् आकाशे च तदभावात् । न च शरीरायत्तत्वे सति तस्य मिथ्यात्वादिवन्धहेतुभियोग १० तलाच तत्पतिवद्धत्वम् इतीतरेतराश्रयत्वम् अनादित्वाभ्युपगमेनास्य निरस्तत्वात् । न च शरीरसम्बन्धात् प्राय मात्मनोऽमूर्त्तत्वम् सदा तेजस-कार्मणशरीरसम्बन्धित्वात् संसारावस्थायां तस्य अन्यथा भवान्तरस्थूलशरीरसम्बन्धित्वायोगात् पुगलोपष्टम्भव्यतिरेकेणोर्ध्वगतिस्वभावस्था परदिग्गमनासम्भवात् स्थूलशरीरेणातिसूक्ष्मस्य रज्यादिनेवाकाशस्य सम्बन्धायोगात् संसारिशु. न्यमन्यथा जगत् स्यादिति संसार्यात्मनः सूक्ष्मशरीरसम्बन्धित्वं सर्वदाभ्युपगन्तव्यम् । १५. अथ शरीरात्मनोस्तादालये शरीपवयवच्छेदै आत्मावयवस्थापि छेदप्रसक्तिः अच्छदे तयो- भेदप्रसङ्गा, न कथञ्चित् तच्छेदस्याभ्युपगमात् अन्यथा शरीराद पृथग्भूतावयवस्य कम्पोपलन्धिन भवेत् । न च छिन्नावयवानुमविष्टस्य पृथगात्मत्वासक्ति, तत्रैव पश्चादनुप्रवेशात् छिन्ने हस्तादौ कम्पादितल्लिङ्गादर्शनादियं कल्पना ! न चान्यन गमनात् तस्य तल्लिहानुपलब्धिा एकत्वादात्मनः शेषस्यापि तेन सह गमनप्रसकेन चैकत्र सन्ततावनेक आत्मा अनेकज्ञानावसेयानामेकवानुम- ३० वाधारेऽप्रतिमासप्रसके शरीरान्तरन्यवस्थितात्मान्तरवत् । न च पृथग्भूतहस्ताद्यवयवस्थितोऽसौ तत्रैव विनष्ट इति कल्पनापि युक्लिंगता, शेपस्याप्येकत्वेन तद्वद् विनाशप्रसक्तेः ततोऽन्यत्राऽगते तबासत्वात् अविनष्टत्वाच तदनुप्रवेशोऽवसीयते गत्यन्तराभावात् । न चैकत्वे आत्मनो विभागा- भावाच्छेदाभाव इति वक्तव्यम्, शरीरद्वारेण तस्यापि सविमागत्वात् अन्यथासावयवशरीरव्यापिता तस्य कथं भवेत् । न चारन्यमूर्चव्यावच्छिन्नावयवस्य(?) सर्वदैव तस्य तथाभावः-उत्तरकालमपि ३५ तदवयवोपथम्भोपलब्धस्यार्थस्य तथैव सरणात् अन्यत्वे चैतदर्शनात् । न चासावारभ्यमूर्चद्रव्यवद् घणुकादिप्रक्रमेणावस्थितसंयोगैस्तरारब्धः येन तद्वत् तस्य तथैव भावप्रसक्तिः । न चानाज्यत्वाद् तस निरवयवत्वम् शरीरसर्वगतत्वामावप्रसक्तः । न च शरीराऽसर्वगतोऽसौ, तत्र सर्वत्रैव स्पोपलम्मात् । न तद्व्यापकस्य तच्छेदे छेदा अतिप्रसङ्गात् । न च तवयवच्छेदेन छिन तत्र कम्पायुपलब्धः अतस्तत्रैवानुप्रविष्ट एकत्वादिति ज्ञायते । कथं छिन्नाच्छिन्नयोः संघटनं पश्चादिति ३०चेत् । न, एकान्तेन छेवाभावात् पद्मनालतन्तुवदविच्छेदाभ्युपगमात् संघटनमपि तथाभूतादृष्टवशा- दविरुद्धमेव । न चात्मनः शरीरमात्रव्यापकत्वे अन्यत्र शरीरान्तरसम्बन्धान्यथानुपपत्त्या गतिक्रिया- प्रसकेरनित्यत्वप्रसक्किोपः, कथंचित् तस्येष्टत्वात् गृहान्तर्गतप्रदीपप्रभावत् संकोच-विकाशात्मक त्वेन तस्य न्यायप्राप्तत्वात् । न च देहात्मनोरन्योन्यानुवद्धत्वे देहमससाझावे आत्मनोऽपि तथा. त्वप्रसक्ति, क्षीरोदकवत् तयोर्लक्षणमेदतो भेदात् । नहि मिनस्वरूपयोरन्योन्यानुप्रवेशे सत्यप्येक ३५क्षयेऽपरस्य क्षया यथा क्वाश्यमाने क्षीरे प्रथममुदकक्षयेऽपि नक्षीरक्षयः। न चेह लक्षणमेदो नास्ति। तथाहि-प-रस-गन्ध-स्पर्शादिधर्मवन्तः पुद्गलाः चेतनालक्षणश्चात्मेति सिद्धस्तयोर्लक्षण- भेदः । यथा चैकान्तामादिरूपत्वे अर्थक्रियादेव्यवहारस्यामावस्तथा प्रतिपादितमनेकघेति सूर्चा- मूर्ताद्यनेकान्तात्मकत्वमात्मनोऽभ्युपगन्तव्यम् ॥ ५० ॥ १ यदि वा-वा. वा. मा०। । तस्या तथा-हा। प्रमेयक० पृ०-१५१ प्र०-पृ. १७६ द्वि० । रत्नाकराव० परि० ५, ५६ पृ० १४९ पं० १४-पृ० १५३ । स्याद्वादमा छो० ६ पृ०५९-६६ मा शानवा० समु० तब ३ लो० ३३ स्याद्वादक० पृ० १११ ॥ ३-था वचाप्यमा-मा० ।-या कथ्य-वा० बा• ! : "पर्श-रस-गन्ध-वर्णवन्तः पुद्रला."-तत्त्वार्थ- भ० ५ ० ३० । ५ "उपयोगो लक्षणम्": . -- तस्वा० ३० २०६१ PimitaMpm-Por - ·नयमीमांसा ar - - निरपेक्षयोद्रव्यास्तिक-पर्यायास्तिकयोमतेन यथा यथा कर्मबन्धस्तत्फलप्ररूपणा भवति तथोपवर्णनम्] अस्य च मिथ्यात्वादिपरिणतिवशोपात्तपुद्गलाङ्गाङ्गिमावलक्षणो वन्धः तदशोपनतसुख धनुभवखरूपश्च भोगा अनेकान्तात्मकत्वे सत्युपपद्यते अन्यथा तयोरयोग इति प्रतिपादन 'थिमाह दबहियस्स इत्यादि। अथवा परस्परसापेक्षद्रव्यास्तिक-पर्यायास्तिकयोः प्ररूपणा दार्शितन्यायेन सम्भविनी निरपे- भयोः कथं सा! इत्याह- इन्वडियस्स आया रकम्म फलं च एइ । चीयस्स पिमर्तण कुणइ ण य कोइ वेएइ ।। ५१ ॥ द्रव्यास्तिकस्येयं प्ररूपणा-आत्मा एकः स्थायी कर्म ज्ञानादिविबन्धक बनाति खीकरोति तस्य कर्मणः फलं च कार्यरूपं वेदयते भुङ्क्ते आत्मैव। द्वितीयस्य तु पर्यायार्थिक- स्पेयं प्ररूपणा-नैवात्मा स्थाय्यस्ति किन्तु भावमात्रं विज्ञानमात्रमिति न करोति न च कश्चिदू वेदयते उत्पत्तिक्षणानन्तरध्वंसिनः कर्तृत्वाऽनुभवितृत्वायोगात् ॥ ११ ॥ तयेयमपि तयोस्तथाभूतयोः प्रकपणेत्याह- दवहियस्स जो चेव कुणइ सो चेव वैयए णियमा अण्णो करेइ अण्णो परिभुजा पञ्जवणयस्स ॥२॥ य एवं करोति स एव वेदयते नित्यत्वात् द्रव्यास्तिकस्यैतन्मतम् । अन्या करोत्यन्यश्व भुते क्षणिकत्वात् पर्यायनयस्य । ननु पूर्वगाथोक्कमेव पुनरसिदधता पिष्टपेष- णमाचार्येण कृतं भवेत्, ना उत्पत्तिसमनन्तरध्वस्तेन करणम् भोगो वा सम्भवीति प्राक् प्रति- पादितम् इह तु उत्पत्तिक्षण एवं कर्ता तदनन्तरक्षणच भोकेति न पुनरुकता। उतं च परी-२ "भूतियेषां क्रिया सैव कारकं सच बोच्यते। ] इति ॥ २॥ - -- - [सापेक्षनयद्वयाश्रितानामेव कथंचित्पदाकितानां वचसा खसमयनरूपणात्वं नान्येषामित्य- भिधानम्] इयमसंयुक्तयोरनयोः स्वसमयमरूपणा न भवति या तु स्खसमयमरूपणा तामाह- जे वयणिववियप्पा संजुळतेसु होन्ति एएम् । सा ससमयपण्णवणा तित्थयराऽऽसायणा अण्णा ॥१३॥ ये वचनीयस्यामिषेषस्य विकल्पास्तत्प्रतिपादका असिधानमेदाः संयुज्यमानयो- रन्योन्यसम्बद्धयोर्भवन्त्यनयोव्यास्तिक-पर्यायास्तिकवाक्यनययोः। ते च-'कथंचिन्नित्य आत्मा । कथञ्चिदमूर्ती' इत्येवमादयः। सा एषा खसमयस्येति तदर्थस्य प्रज्ञापना निदर्शना अन्या तु ३० निरपेक्षयोग्नयोरेव नययोर्या प्ररूपणा सा तीर्थकरस्यासादनाऽधिक्षेपः। “एगैमेगेण जीवस्स १ "क्षणिका. सर्वसंस्कारा अस्थिराणा कुत क्रिया भूतियेषा क्रिया सैव कारकं सैव चोच्यते" । बोधिचर्यावता० प्रज्ञापार पशि० परि०९पृ. ३७६ पं० २११, २, २० ब्रह्म भामती पृ० ५३१। रमामराव. परि. १-१५ पृ०१९ पं०१४ । स्याद्वादममा सो० १६ पृ० १३८५०४ आ० मध्यमक० पृ० ११६ टि०१। १०-"एगमेगसणं मते ! जीवस्स एगमेगे जीवपएसे गाणावरणिज्जस्स कम्मस्स केवइएहिं अविभागपलिच्छेदेहि आवेदिए परिवेदिए सिया! उ० नोयमा ! सिय आवेडियपरिवेटिए सिय नो आवेदियपरिवेटिए । जइ आवेडियपरिवेटिए नियमा अर्णवेहि ।- भगवती शत० ८ उरे० १० १० ३५९ ॥ -- ·४५६ प्रथमे काण्डे- परसे अर्णतेहिं णाणावरगिजपोगलेहिं आवैदिषपवेदिर"। इति तीर्थकवचने प्रमा- णोपपने सत्यपि- "नाभूत सूत्ततामेति मूर्त नायायमूर्तताम्। द्रव्यं कालत्रयेऽपीत्थं च्यवते नात्मरूपता" ।। इति। तीर्थकायमेव जयनिरपेक्षमिति कैश्चिात् प्रतिपादयनिस्तस्याधिक्षेपमदानात् ॥ ५३॥ ... १० [खाद्वादशः अधिकारिविशेष सति चोपनयद्वयाश्रितान्यपि वासि प्रयुञ्जानो न दोपमागिति अथनम् । परस्परनिरपेक्षयोरनयोः प्रक्षापना तीर्थकरासादना इत्यस्थापवादमाई पुरिसनाय तु पडुच्च जाणओ पण्णवेज अण्णयरं । परिकम्मणाणिमित्त दाएही सो विसेस पि ॥५४॥ पुरुषजातं प्रतिपन्नद्रव्यपर्यायान्यतरस्वरूपम् श्रोतारं पा प्रतीत्य आनिस ज्ञक स्थावादवित् प्रज्ञापयेत् आचक्षीत अन्यतरत् पर्यायम् द्रव्यं वा-अभ्युपेतपर्यायाय द्रव्यमे अङ्गीकृतद्रव्याय च पर्यायमेव कथयेत् । किमित्येकमेव फथयेत् परिकर्मनिमित्तं पुद्धिसंस्क गर्थम् । परिकर्मितमतये दर्शयिष्यत्यसौ सादादामि विशेषमपि द्रव्य-पर्याययोः पर १५स्पराविनिर्मागरूपमेकांशविषयविज्ञानस्यान्यथा विपर्ययरूपतामसक्ति साद तदितरामावे तद्विा यस्याप्यभावात् ॥ ५४॥ इति तत्त्ववोधविधायिन्या सम्मातिटीकायां प्रथमकाण्डम् ॥ १"पर श” इति निर्दिश्य समुद्भुतमिद पद्यमित्यम्- "नामूर्त मूर्तता याति मूर्त नायायमूर्तताम् । यतो बन्धाद्यतो न्यायादात्मनोऽसंगतं तया ॥ ४१ ।-शास्त्रवा० समु० ना || १ सन्मति-पृ० वा. बा. संमति-२० मा भा०। ३ प्रथमं काई ।