Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Shri Nigatsiromani Part-i
Front matter
धीशंकर श्रीनिघंटशिरोमणिः। मंगलाचरणम् । श्रीगणेश्यराय गम' चंदे महागणपत प्रथमिधिनसिद्धये । लयो- दर चतुर्गा शुंडादंडविराजिसम् ॥ १॥ आदौ निधंटानालोड्य माम- भि. पत्रक कृतम् । सिद्धेश्वरायवैद्येन बेलापुरनियासना ॥२॥ तमाशया राघवस्तु निघटानां शिरोमणिम् । अकरोद्भिपजां प्रीत्यै लो- कोपकृतिहेतवे ॥३॥ १ गुडूची म गुळ । ( नामानि.) गुडूच्यमृतवल्ली च वरारिरमृता तया। श्यामांवरा सुरहता तथैव मधुपर्णिका ॥ १॥ छिन्नोद्भवा मृत- लता डिना चैव रसायणी । तथैव सोमलतिका तदमृतसभवा ॥२॥ यत्सादनी डिजाहा विशल्या तु भिप्रिया । कुंडलिनी वयस्था च तथा चैय जिवंतिका॥ ३॥ चडहासा छभिका चनथा नागकुमारिका एते 'राजनिटे' तु सम्यक् प्रोक्ता भिषग्वर. ॥ ४॥ धारा तु कुंडली चैध छिनांगा चलक्षणा । तद्विफा ज्वरनाशी च मंडली देवनिर्मिता ॥५॥ सौम्या पिया यहछिना मोक्ता धन्यंतरे तथा । 'केयदेवे' भि- पक्थे?. 'सोमा' का मीनिता ॥ ६ ॥ 'द्रव्यरत्नाकरे' धैक छिन्या चैका स्मृता युय चित्रिका तंत्रिका चैव प्रोक्का 'भानप्रकाशके' || तिक्तामृता भिषक्|४ः प्रोक्का गणनिघटके' । चत्वारिंशसमयकाध मप्रोक्ता भिपजां वर.॥८॥ गुणा । गुडूची फोष्णवीयर्या च काया तितका स्मृता । कृष्णज्वरवीनां च नाशिनी भ्रमहारिणी ॥९॥ पांडु- प्रमेहवासास्कदाहहंत्री रसायनी । संमोना भिपजा श्रेष्? 'राज'ना- मनिघटके ॥ १० ॥ रक्ताकुराडनूनां त्रिदोषाणां विनाशिनी ! ग्राही मेध्यायु प्रदेति कफवातापहारिणी ॥ ११ ॥ कंडूनमेन्या पित्तभी क्ला 'धन्वंतरे स्मृता । पाके मधुरसा हुद्या वन्हित् शासनाशिनी ॥२२॥ काम लामधरतीति वेयदे स्मृता बुधै । दोपच्चरहरा चष दीपनी निघंटगिरोमाणि. तिक्तमुणं रसश्चैव कटुप्रोक्तं सदैव हि । पलामकफपित्तन ककुर- विनाशनम् ॥ ३५ ॥ अमृगवरनं दाहनं प्रोक्तं राजनिघंटक । पत्रं तस्य भिपश्रेणैः पित्तनं फफनाशनम् ॥ ३५ ॥ रक्तदोपहरं चैव संप्रोक्तं नव संशयः। फल निदोषशमनं पल्लो व फफापहा ॥ ३६ ॥ मुलं) विरेचन प्रोक्तं धन्वन्तरिनिघंटके। वल्ली शीतकरी प्रोक्ता दलप्मन वीजते- लकम् ॥ ३७६ वाताशीतिहर. चैय 'ध्यरत्ने' प्रकीर्तितम् । फल त्य- ग्दोपशमनं प्रोस्त गजनिबंरके ॥ ३८ ॥ ५ फाकोली । फाकाली मधुरा काफी वायसा वायसृलिका । क्षीरा तु धक्षिका धीरा-शुला धीरा तु मेदुरा ॥ ३९ ॥ चांक्षालो स्वादुमांसा च. अयस्था जीवनी तथा । पते 'राजनिघंटे' तु सम्यक प्रोक्ता भियग्बरैः ॥ ४० ॥ कोकिला कविभिः प्रोक्ता धन्वतरिविघटके'। काकोप्णी यावली फाणा शुक्लाक्षीग तथैव च॥ ४२ ॥ ततस्तु क्षीरशुक्लीका कायस्था च तपस्विनी। 'फेयदेवे' भिपोष्ठरेते प्रोकना न सशयः॥ ४२ ॥ चायसोली मिषष्ठः प्रोक्ता 'मदनपालके'। चतुविशतिर्मप्या च संपोस्ता भिपजाचरः । ४३ ॥ गुणाः । शीत:मधुरता चेव क्षयारेत्तानिलापहा। रक्तदाहहरा चेव ज्वर- दाहविनाशिनी ॥ ४४ ॥ कफनिईरिणी प्रोक्ता तथा शुकनिवर्धनी । मो. पता: राजनिघंटे 'स्मिन् भिपकर्न संशयः ॥ ४५ ॥ वृप्या गुरु ग्रंह- पण घ वातपितहरा तथा। शोपनी 'केयदेवे'नः सप्रोक्ता मिsi वरेः ॥४६॥ रक्तपित्तहरा चव हुदोगशमनी तथा प्रोक्ता 'द्रव्यनियर' च भिषक्शास्तविशारदे ॥ ४ ॥ वातनृशहराचच प्रोता मदनपा- लके' यातदाहाम्रपित्तनी शोपहा 'भावनामके' ॥ ४८ ॥ ६ क्षीरा. पाला । ततस्तु क्षीरकाकोली क्षीरशुक्ला पर्यास्पनी । पयस्था श्रीरमधुरा यीरा नीरविषाणिका । ४९ ॥ जीववल्लो जीवशुप्ता राजनानि 'नि- घेटफेर क्षारिणी तु सुझोली च ययस्था च भुरा तथा ॥ ५० विधा- जिका 'फेयदेवे' कविमि परिकीर्तिता..सुराव्हया सिराव्हाच 'द्रव्यरत्नाकरे 'स्मृता ॥ ५९॥ तथा 'मदनपालेच मुराव्हा परिकी- तिता । धारा तु क्षीरबल्लीका गुल्ला भावप्रकाशके' । १२ ॥ गुणा. हृद्रोगशमनी प्रोक्ता 'द्रग्वनामनिधंदक। आपनास गन । मुक- पर्णी शुद्रमहा शिवी मारिधिमा ३ || बाजा गि-हावा.
निपटगिरोमाण । थूपर्णा च पुगेका । पाशिला पापमुद्रा च मनमुद्रा वनाग्नया ॥५४॥ अरण्यमुद्रा यन्या व प्रोता 'राजनिघाफे' शिप्यंयुभत्व हस्ता च तधेर पनजारिणी ॥ ५ ॥ 'धन्यतगिनिघटे'च मोसपा कविमत्त में मृगगधा शिविपर्णी यनत्रा सिंयिरिंगिणी ॥ ५६ ॥ सहा तु 'फेयदे'च शियिसिंही प्रकीर्तिता। कुरटिणी सुवणा च सिही मृगी तथैव च ॥ ५७॥ प्रोता मदनपाले 'चभिषफशारनपिशाप । अल्पिका चरपर्णी च मोक्ता' भारप्रपाश'n५ ॥ एकत्रिंशतिसल्याका समोनाभि- पना घरे । गुणा । मुद्नपणा हिमा प्रोता कामाचरांवनाशिनी ॥ १९ ॥ यातरफ्तापहा चैव प्रोफ्ता 'राजानघटके'। स्माद मिन्नी फफहर प्रास्ता 'धन्वतर' ध्रुवम् ॥ ६०॥ रघुपनयनी च प्रहादापहारिणी। अतिसारधीति सनोनता 'फेयदेवफे' ॥ ६१॥ जनुज्यरहरा चैव •व्यरत्नाकरे' स्मगा ।रुक्षा' भावप्रकाशे 'घ सप्रोक्ता भिपजा घर ॥ १२॥ कफपितहरा चैव नयैर रफ्त (१) स्तमिनी ॥ प्रोक्ता गणनिघंटे'च मियकशास्त्रविशारद ॥ १३॥ जीवती । म हरण ही। जीवती जीवनी जीव्या जीवती जीयदात्रिका | शाकश्रेष्ठा जीनभद्रा भद्रा मगल्यनामका ॥ ६४ ॥ एषा 'राजानघटे 'तु सप्रोफ्ता भिपजा रे । यशस्करी मागधेया तथैव जीवर्धिनी ॥ ६६ ।। शुद्रजीया यशस्या च शृगाटी जीघपुटिका । कापिका शशिवाज चापगला जीयनीयका ॥ ६६ ॥ धन्वतरिनिटे'च प्रोक्तपा भिपजा घरै । मनुस्वमा जीवपुण तु. त्या भट्टमधुनग ॥ ६७ ॥ नामधेया पुगभद्रा जीयदेवा मुखंकरी । - गराठी फेयदेवे' मप्रोक्ता फरिमत्तम ॥ ६ ॥ 'द्रव्यरत्नापरे 'चव जीवना परिकीर्तिता । तत पयस्विनी चैव प्रोक्ता भावप्रकाशके ॥६॥ तथा 'गणनिघटे'च सप्रोक्ता शिविराटिका । द्वात्रिंशत्मस्यया नोक्ता जीपती परिकीतिता ॥ ७० ॥ गुणा । जीयती मधुरा शीता रक्तपित्त- हरा तथा । रक्तवातक्षयहरा दाहज्वरविनाशिनी ॥ ७१ ॥ कफदायी- यंदा धैय प्रोफ्ता 'राजनिघटके । चथुप्या दोयनुत् प्रस्त 'धन्य तरिनिघद॥ ७२ ॥ निग्धा प्राही टीलघुरा यत्या वंय स्मृता बुध । १ पूर्ण । म थारहरणपसी । यह पूर्वी पुत्रभवा मधुग च प्रियकरी . . .
निघंटशिरोमणि । ॥७३॥ यहती जीवपुष्टा च तथैव च यशस्करो । प्रोक्ता 'राजनिघट, तु सतसंख्या न सशयः ॥ ७४ ॥ भूचिटावणी शेया घेगाइसनियाम. का । गुगाः । वृहज्जीवतिका,चव रहुवायां रसायनी ॥ ७॥ भूतदावीति समोक्ता राजनामनिघंटके'।...मनाती। म. पिठा हागवेल। ततस्तु हेमजीवतो तृगमयो हिमाश्रया । सर्गपी मुजोवंती स्वर्णीया सुप- गिका, ७६ ॥ हेमपुप्पी सलता जीर्णजीवंतिका नया । हमवली हेमलता मोक्ता राजनिघंटके' ॥ ७७ ॥ संग द्वादशमस्याका मनो- फ्ना भिपजां यः। स्वर्णजीवंतिका वृप्या चक्षुप्या मधुरा च सा ॥७॥ शिशिरा घातपित्तासृग्दाहजिलयधिनी । गुगाः । संजीवंतिका 'धृ प्या' चक्षुप्या' मधुरा तथा ॥ ७९ ॥ शिशिरा यातपित्तासृग्दाहघ्नी यलयर्धिनी । प्रोक्ता 'राजनिघंटे' च भिपग्विद्याविशारदः ॥ ८ ॥ ११. लिगिनी। म.शिवलिंगी।हिनि यहुपुत्री च ईयरी शियल्लिका । स्वयंभूलिंगसभूता लगी चित्रकला ततः ॥ ८ ॥ चंडली लिंगजा देवी चंडा या स्तंमिनी तथा । शिवजा शिवलोति प्रोस्ता राजनिघंटक' ।। ८२ ॥ 'द्रव्यरत्नाकरे' चर संग्रोफ्ता लिगभगा ! पंचमी संख्यका प्रेरकता पुरातनचिकित्सकैः ॥ ३॥ लिंगिनी कटुसमा च दुर्गधा घ रसायनी । सर्वसिद्धिकरा दिव्या पश्या रस.नि गमिनी ॥ ४ ॥एगाः । लिंगिनी फदुरुष्णा च दुर्गंधा च रमायनी । सर्वसिद्धिफरी दिव्या 'नृपे' रसनियामिनी ॥ ५॥ पित्तजा तु क्षयकरी कफफुटविनाशिनी । 'द्रग्यरत्नाकरे' प्रोक्ता भिबिंद्योपजीविभिः ॥ ८६ ॥ १ कोशाती म. करदोडकी। कोशातकी कृतच्छिद्रा तालिनी कृतवेदना । घेडा मु. तिक्ता घंटाली मृदंगफलिनी तथा ॥ १७ ॥ प्रोरता 'राजनिघंटे 'च मिशाग्मविशारदः तयाण कोशवती फोंटी च मृदंगिया ॥८॥जला तु तितराठी ज्योत्स्ना च पार्षदेच्या एली च घोपका चैम केयदेव 'प्रति ८९ ॥ 'द्वन्यरत्नाकरे' चै पेदि- मा परिकीर्तिता। सातला चैय तय फर्फराउदा ॥ ९ ॥ • भमरे 'चय पषिभिःौका धामगंधा भूयम् । प्रपोरिशतिसरयारा मनोकांकालिनी ॥ ९॥ गुमा । फटुकोशातफी चयशिशिरा कटु. पा सथा। कापरस्पषिरयाता पित्तयातकफाहा ॥ ९२ ॥ मला. . .
निस्टशिरोमणि । द मानविशॉधी च प्रोतारासनिघटो पिपाशय विज्ञाधी च सित्ता माशयशोधिनी ॥३॥ रक्षा लची च पिख्याता पाय तु कटुवो स्मृता। गरोदर जयेत् काम पाडशोपविनाशिनं । ९४ पफारीहार्शगुल्मनी फामलाटनाशिनी । फल पाके हिमं पोर 'धेयदेवनिघटके ।। ९५ ॥ पल तु भेदन प्रोक्त शीतल स्यात्तथा लघु । त्रिदोपमेहतुत् प्रोक्त धो मदनपाल १३ सरगुता । 7 सामाहिरी । स्यंगुप्ताय गुप्ता च पपिक महर्षिभि ॥ ९६ ॥ लांगुरी पुडटी चंडा मफ्टी दुरभि- प्रहा । पपिरोमफला गुप्ता स्पर्शा कप्छु राजया ॥ ९७ ॥ प्रावण- या भूकशिंधी यदरी यदरभी। शियी यरहिता तीक्ष्ण रोमालवनर- रिफा ॥ ९८ ॥ किशरेमा रोमपल्ली चैपा 'रासनियर' । शीतपि- सपणामृघ्नी प्रेक्ता 'राजनियटके' ॥९९॥ यातनी पपिभि प्रोना 'धन्वतरिनिस्टफे । 'फेयदेरे' हणोति मिपाम परिपीर्तिता ॥ १० ॥ गुगा । या नु वातशमंग पानीकरणमेव च । प्राक्त 'मदन पाले ' च भिषशारननिशारः ॥ १०१॥ गुग तिक्ता वातहरा पल्या कफविनाशिनी । प्राफ्ता 'भावप्रकाशे'च पुरातनचिपि मक ॥ १०२॥ सीता हिंमेति सनोफ्ता गणनामामिघटके । १४ यातया । म पडूमापळा । कटु यो कटुफला बिनी कटुतुयिनी ॥ १०३ ॥ वृहत्फला राजपुत्रा तिक्तयीजाजतुयिका । प्राक्ता 'रासनियर'च मिषशायविशारदे ॥ १०४ । कटुफालावुनी तुपी लदा पिडफला तया । इक्ष्यायु क्षत्रिपयरा तथैव च महाफला ॥ १५ ॥ धन्यतरी स्मृता नून भिवशास्त्रपरायणे । ततोत्र विदफला चैव राजन्या प्रवरा यंग॥१६॥ तिम्तालाबू दुग्थानका दुग्भिका तदनतरम फयदय' प्रयुक्ताच मव द्वाविंशति स्मृता ॥ १०७ ॥ फटुया भरतीक्ष्णा वातयत् श्वा सनाशिनी । कटु स्यात्फफयातनी शाधना प्रर्णशूलहत् ॥ २० ॥शो- पनी विषनाशा च प्रोक्ता राजनिघटक 'परम पाप हि लघी प्रोफ्ता 'गणनिघटके' ॥ १०९ ॥ पाफे फैन्बी यातपित्त यामज्यरीव नाशिनी । अहृद्या शीत रा प्रोफ्ता ऐरद अनिघटक , ॥ १२ ॥ यात पित्तज्यरान हति हया भावप्रकाशप । अमरवला । म अमरवर । खपरल्याफाशघल्ली च दुस्पशी व्योमलिका ॥27॥ प्रास्ता राज .
9 नियंटशिरोमणि 10 . निघद' तु ततस्त्वमरयल्लुरी । 'भावप्रकाशे' विदिता पचमण्या भिपः ग्वरः ॥११२॥ गुगा. । आकाशगल्ली कटुका मधुरा पिसनाशिनी । वृष्या रसायनी घल्या दिव्योपधि 'नृपे स्मृता ॥ ११३ ॥ माही तिक्ता पिच्छिला च तुघरा नेत्ररोगद्वत् । भावप्रकाशे' संप्रोक्ता पुरातनभि- ॥ ११ ॥, हृद्याग्निकारि विरयाता पित्तश्लेप्महरा भवेत् । १६ देवदाल । जोनून का ऊंटफग सहारेगी गरागी ॥ ११५ ॥ नथा कोशफला धोर.. कदंबा कट्फला तया । विषहा कर्कटी चैय देवदाली तदुत्तरम् ॥११६॥ ततस्तु सारंमुरिका कोशवृत्ता, तथैव च । आंखवियहां ददालचिततो रोमपपत्रिका | १९७॥ तुरंगीका च फर्मारी देवतांगा च ताईफा। द्रव्यररगयामधेणी मिपरिमापरिकीर्तिता।११। नेतारका देवनांड. जाली 'मदनपालंकापरागरी कोशसंस्था संप्रोक्ता भिपजांवर.॥२२९॥ गु निक्तीप्णादेयदानीस्यात्कटुःपांडुकफापहा। दुर्नानन्यासकासनी मला भूतनाशिनी ॥ १२ ॥ राजनानि मिय: च भिग्मिः परिकीर्तिता । फल कृमिघ्नं संप्रोक्त श्लेष्मनं गुम्नमसनम् ।। १२१ ॥ शूलपातहरं प्रोक्तं यये 'भावप्रकाश'। यांनिहाम्बुधिषनी च फफपांडुबिनागिनी 'धन्तरिनिघंटे'च मिर- भिः परिकीर्तिता । रसे निकता तु पाके च तीक्ष्णा घातामहारिणी ॥ ॥ १२३ । कफशोयविनाशा च कामगारपिनाशिनी । हिमाच- क्षयनीच शामिनुत् फेयरेयके'।१२४॥ १७यध्याकोशीम. यांझफ- टोली। पंच्यायी नागदंत्री यंच्या कर्कोटका तया । नागरातिमनोहा मदिव्या पथ्यो मुफदका । ११५ ॥ पुत्रदात्री च श्रीकंदा बंदचलो- री तथा । पुगंधा मर्पदमनी कुमारी विपकंटकी । १२६ ॥ भूतहत्री पाच प्रोक्ता 'रासनिटफे' नागारी नागदमनी मोक्ता 'घन्छ- नरी तथा १२२७॥ विषमा शमनी य निष्फला नागधातिनी । ततस्तु मजादमनी पदेष' प्रकीनिंता । १२८॥ तथा 'मदनपाले' नु प्रोक्ता योगेश्वरी बुधः । पाशति न मंल्यास स्पोकतापित १२९. ॥ गुणाः । भ्याकोटी तिफ्ना मा कफनाशिनी। म्यारादिशिरानी र मंत्रोफ्ना गजनाम.' १३० ॥ पार्क केटर पिंटशिरोमणि । . एणयीय प्रोक्ता गणनि- 'निपतय शिगेगंगपंचोहनीति बंधारे ॥ २३१ । लघु धर्णावशोथी च पगमाही विपापहा । यिमर्पघ्नी में यदे ' मंग्राफ्ना द्यनाय ॥ १३२ । ५ , तित्ततु म पडू तोंडली। तिक्ततुभी नु तिक्तास्या यटुश पटुडिपा। नुडी 'गजनिघटे तु समोफ्ना पचसष्यका ॥ १३३ ॥ गुणा । पटुलुंडी पटुरसा पफयांति विपापहा । रक्तपित्तोरविही रेनी 'राजनामक' ॥१३॥ १८ भाखुरणी । म उदिरकानी (भापनी)। भाखुफर्णी नु शिषा द्रव यु. दिरपर्णिया ॥ १३५ ॥ चित्रा मुकर्णी न्यग्रोधी तथा मूपिकपर्णिका। यापणा वृश्चिपर्णी माता भूमिवर्ग तया ॥ १३६ ॥ घडाच बरी चय नथैव यहुपादिका । पृथक्थेणा वृषा चैप पुनश्रेणी तदुत्तरम् ॥ १३ ॥ मोफ्ता 'राजनिघटे' भिपण्शाविशारदै । मापका च विषा चैव त्यखुपर्णी नदुत्तरम् ॥ १३ ॥ 'धन्वतरिनिघटे' च ममोक्ता भिवजा वर । भूपपथरणी लीका भूदर्यासुथुतिच्छदा ॥ १३९ ॥ थरणा वृपकर्णी च तथैव भूधरश्रिया । 'यदेवे' भिपष्ट सम्राक्ता नैव संशय ॥ १४० ॥ पृधिपणद्रपर्णी च 'द्रव्य रत्न निपप्नने । पाणया भूदरीना च प्रोक्ता 'भावप्रकाशफ' ॥ १० ॥ पृथकपर्णा शुभश्रेणी तथा भूमिरदश्रया। श्रयला धैय पाता च तद्ध- दिदिरकर्णिका ॥१४२॥ प्राफ्ता 'गणनिघटे तु समाशतिमरयया । गुणा ! आग्नुकणी पट्टष्णा च कफपित्तापहा सरा ॥ ४३॥ आनाहज्जार- नी पाचर्न 'गसनामके । हदागफनुनी धन्यतारिनिघटक।१४३॥ विपाक कटु मूघानी शक्ता फघिय रघु शीता तितिक्ता चप- पाया भावन मफे ॥ १४४ ॥ 1 वारणा । म रघुइद्रावण । ऐंद्रीडया जो चैव त्वरूणा च मगारनी। गवादी क्षुद्र सहा सूर्यदी चिमिग तथा ॥ १५ ॥ विषधी गणपणिया माता च त्वमग नथा । सुवर्णा सुप- तार वृषभानी नर्थव घ ॥ १४६ ॥ गवाक्षी पीतपुष्पा च हेमपुप्पी तदुत्तरम् । इद्रव हा सुटफग वारुणी गलप्रिया ॥ १४७ ॥ रसाग विपरासाही विपापहा । अमृत विपरली च प्राक्ता 'गजमि - ' निघटशिरोमणि घटके' ॥ १४८ ॥ इद्राव्हा इंद्रवारु च इंद्रा धन्यतरी'स्मृता । ऐंडवा- रु सुरेंद्रा व तथैव सुरयामणी ॥ १४९ ॥ चित्रदेवी स्थाणुकणी धनु श्रे- णी तथैव च । सूर्यान्हा चैव चिरयाता तथैव मरसभवा ॥ २५० ।। 'द्रव्यरत्नाकरे' चैव चद्री त्वेका प्रकीर्तिता । तुवतीति भिषक्थेष्ठ प्रोका 'गणनिघटके' ॥ १५१ ॥ युग्माब्धिसरयका प्रोला पुरातनचि- कित्सक । गुणा । अयेंद्रवारणी तिक्ता षटु शीता च रेचनी ॥ १५२ ॥ गुल्मपित्तोदर लेप्ममिकुएज्वरापहा । ' राजनामनिघटे 'तु मोक्ता भिपजर्जा वरै ॥ १५३ ॥ मेहारुधिमिकफपांडुरोगापहारिणी । मूढगर्भ- हरा मोक्ता सर्वांगप्रथिमोचनी ।। १५४ ॥ विषगडामयहरा समोत्ता कियदेवके 'रसे पाके कटु ल्धु वीर्याप्णा कामलापहा ॥ १५५ ।। फफपित्तश्लेप्महरा फठरोगापचीनिका । श्यामकासप्लीहहरागर दर- हरा तथा ॥ १५६ ।। मूढगर्भवणहरा प्रोक्ता 'धन्वतरी' ध्रुवम् । २१ महकलाम थोर इद्रावण महत्फलाचिनवल्ली महेंद्री अपसीतथा॥९५७॥ ततचित्रफला चैव पुसा तदनतरम् । पुत्रसा (पुसा? -पुत्रदा ?) चात्मरक्षा च विशाली दीवल्लिका । वृहत्फला तु साम्या च महेंद्रव- रुणी तथा ॥ १५८ ॥ वृहद्वारुणिका चैव प्रोक्ता राजनिघटके', श्वत- पुप्पा मृगाक्षीच मृगेर मृगादनी ॥ १५९ ॥ हस्तिदती नागदत्ती वारणी गजचिर्भरी। 'चन्वत ''द्रव्यरत्ने' इयमेकी प्रीतिता ॥ १६० ।। पविशतिसख्याका प्रयुक्ता भिपजा वर । गुणा । महेंद्रचरणी या पूर्वोकगुणभागिनी ॥ १६१॥ रसे पीयें विपाके च किंचिदेपा गुणाधि- पा। २० शाखनी । यतिक्ता महत्तिता दृढपादा पिसपिणी ॥ १६ ॥ नाकुली नेत्रमीना च शखिनी पतंडली । अक्षपीडा सदमपुप्पी ययति- सा यशस्विनी ॥१६३ । माहेश्वरी तिक्तयवा तदुली राजनामफै । इदाक्षी चवपिंडातुनेत्रमाला यशम्बरी ।।१६४॥ धन्चतरी निगदिता पुरातनचि- क्रिमक निकलावविश्वाच बहुफेनातदुत्तरम् ॥ १६॥ रक्षपीडाव- हुरसा प्रोक्ता गणनिघटके' चोरपुष्पी कोशिनी चकोशेष प्रीत ॥ १६६ ॥ पडविंशतिसमारयाता पुरातनभियानरं । गुण । यपतिता विकाग दीपना रचिटतया / ९६७ ॥ रुमिनियामनी रचना , ' चैव निघंटशिरोमणि । च विदापनुत् । प्रोक्ता 'गनिघंटे' च वैद्यविद्याविशारद ॥ १६८ ॥ रसेपाफे च मधुरा झुदरानाहनुद्गण । २३, ईश्वरी, रुद्रजां । रोद्री जटा रहजटा रुद्रा माम्या सुगविया ॥ १६९ ॥ सुवहा चेश्वरी चैव धना रगलता तथा । मुगंधपत्रा सुरभी सुपना च मुराव्हया ॥ २७० ।। रदाणी पप्रवली च जटावली महाजटा । नेरपुष्करनामा च अटा रु द्वेति विंशति ॥१७१ ॥ सप्रोचा भिपजां श्रेष्टे. 'राजनान्नि निघटके'। गुणा । रसे कटुस्तीवरी च ज्यामकामहरा 'नृपे' ॥ १७२ ॥ हृद्रोगभूत- विद्रावी गक्षसानां नियहणी । २४. न्योतिष्मती । म मालपांगोणी । ज्योतिप्मती स्वर्णलता विरयाता तनुलप्रभा ॥ १७३ ॥ ज्योतिर्लता तु फटभी पिंगला तदनंतरम् । क्षता मेध्या च मतिदा दुर्जरा च सर- सती ॥ १७४॥ अमृता चैव संप्रोक्ता ‘राजनानि' निघंटो । सुवर्ण- लतिका चव ज्योति कायाग्निभासपा ॥ १५ ॥ लवणोक्ता दुर्भरेति 'धन्वतरिनिघटके फगुनिका तु माद्वीका कुदनी च वृपा तथा ॥१७६॥ 'के यदेवे' तु मंप्रोक्ता ततो वन्हिरुचिस्तथा । द्रव्यरताको भिपग्भि परिसीर्तिता ॥ १७७ ॥ पारावतपदी चैध ज्योतिप्पा तु पुयु दनी । प्रोक्ता 'भावप्रकाशे' च परिंशतिसंख्यका ॥ १७८ ॥ गुणा । ज्योतिप्मती रसे तिता किंचित्क्टु स्मृता जनै । दाहप्रदा घातक- फान् हति प्रज्ञाप्रदायिनी ॥ १७९ ॥ मेधारहीपनी पोला “राजनाम. निपटके'। कपायामोहदा निग्धा वर्णदा प्रणपाटहा ॥ १८० ॥ रिसर्प. नी' केयदेवे' प्रोक्ता वैद्यन संशय । लेप्मवातहरा चंय पाचनी प- टुका सरा ॥ १८१ ॥ अत्युप्णा वामनी तीदणा चन्हिदा 'धन्वनामके'। आमवातहरा प्रोता 'मदने' भिपजां परै ॥ १२ ॥ मुसरोगहरा चैव 'भाय' प्रोना मनीपिभि 1 पटरोगहरा हिकानाशिनी 'गणनामके'। ॥ १८३ ॥ २५ तेजोवता।म० थोर मालकांगोणी । तेजोवती बहुरता तथैव पनकप्रभा । तीक्ष्णा सुबर्णनयुलीरयणा तदननरम् ॥१८४॥ अग्निदीमा तु तेजस्वी तथा सुररता मता ! अग्निफराऽग्निगर्भा च क्गुनी था. यसी स्मृता ॥ १८॥ तन शैलसता चैव सुनेगा तदननरम् । तत्रा चैव तु काकांटी तथैव वायमारनी ॥ २८६ ॥ गीलता भीलता सौम्या नही यकशुका । पारावतपदी पीना पीना यशस्विनी ॥१८॥ .
निघंटगिरोमणिः। . . मेध्या मेधावतो धीरा प्रोक्ता 'राजनिघटके'तेजोव्हा तेजनी शीता अर्शना घरकला तथा ॥ १-८॥ पारिजाता महौजस्वी प्रोक्ता 'धन्वं- तरौ' ध्रुवम् । काकांडकी रक्षफला वेगा काकादनी तथा ॥ १८९ ॥ पिण्या कूटत्वचा चेव “फेयदेये " प्रकीर्तिता ॥ १९० ॥ २६. श्वेतगिरि कर्णी । म० पांढरी गोकर्णी । अभ्यखुरार्द्धकर्णी च कटभी दधिपुष्पिका । गर्दभी शीतपुप्पी च ध्येतस्पंदापराजिता ॥ १९१ ॥ श्वेतभद्रा सुपुप्पी च विषहत्री तदुत्तरम् । नागपर्यायकर्णी च अश्वाहादिखुरी तथा ॥ ॥ १९२ ॥ मोक्ता राजनिटे' तु भिषशास्त्रपरायणः । श्वेतपुरी तु श्वेता च तयैव गजर्णिका ॥ १९३ ॥ शेतनामा तथा प्रोक्ता यन्वं- तरिनिघंटके'। श्येतस्मन्ना विपनीकाऽभेदा च 'केयदेवके ' ॥ १९४ ॥ शीताऽपराजिता चव तथेच मोहनाशिनी। प्रोक्ता मदनपाले तु भिषक- शाम्नविशारदैः ॥ १९५ ।। अस्फोटा विष्णुप्रांता च प्रोक्ता भावप्र- काशके ' तथा 'गणनिघटे' च वाजिदूग प्रीर्तिता ।। १९६ ॥ पंच. विशतिसंख्याका संग्रोक्ता भिपजां वरः । गुगा । श्वेता तु गिरिपी स्यात् हिमा तिक्ता च पित्तनुत् ॥ १९७ ॥ चक्षुप्या विपहा प्रोका त्रिदोपशमनी 'नृपे' । ग्रहण करशूलनी कुष्टमेहामनाशिनी ॥ १९८ ॥ अणशोफहरा प्रोक्ता 'फेयदेवनिघटके'। भूभंगुरहरा चेपमराम्याद 'द्रव्यनामके' ॥ १९९ ॥ ग्रहांनी 'मदने' प्रेक्ता कंठरोगहरा 'तथा'। हिमवीर्या मदानिया यातपित्तहरा'ऽमरे' ॥ २०० ॥२७ महानीला। म. निळी सुपली । महानीला नीलपूर्वा गिरिकी गवादनी । व्यक्त- गंधा निलस्पदा प्रोक्ता राजनिघंटके' ॥२॥ उग्रगंधा बलिवाता प्रोक्ता 'धन्वंतरी' ध्रुवम् । महाश्वेता पाणिनी च बड़ी च विभवा. शिका ॥ २ ॥ केयदेवे' भिरक्श्रेष्ठेगदिता नेर संशय : महाराष्णा नीलपुप्पा 'द्रव्यरत्ताकरे स्मृता ॥ २०३ ॥ अव्यक्तश्लपणा वशी निग्धा (?) रफी तया। प्रोगा 'गगनि घटे च भिरग्विाविशारदः ॥२४॥सरी पोडशर्मस्वाभिपरिभपरिकीर्तिता । गुणा.नीली तु गिरिका स्यात्तिक्ता च शिशिरा तथा ॥ २०॥स्तातिसार हंत्री च ज्वरदाहहरा तथा । उन्मादमदस्त श्यामशासच्छदिहरा नृपे' ॥२०६॥ फफकुष्ठशया पित्तसंतुहरा तथा । ग्रहनी कठरोगनी प्रोक्ता निघटशिरोमणि। गनी 'फेयदेवे' प्रकीर्तिता। नखगधा असनी च अजाजी गणनामर' ॥ २२६ ॥ गुणा । वस्तात्री स्यात्कटुरसा कासोपविनाशिनी। सुपीज- गर्भजननी कीर्तिता भिषगुत्तमे ॥ २२७ ॥ वीजदा गर्भजननी प्रोक्ता 'राजनिघटके '। अन्ये गुणान्धुपयुक्तास्तस्मादत्रन वक्ष्यते ।। २२८ ॥ लघु तिक्ता कपाया च मधुरा च हिमा तथा ॥ फटुपाका श्लेप्मापित्तनाशनी घातकोपनी ॥ २२९ ॥'केयदेवे' निघटे च प्रोक्ता वैद्यावचक्षणे । ३१॥ मामवल्ली 1मरानशेर॥ सोमवल्ली महागुल्मा यशश्रेष्ठा धनुर्रता ॥ २३०॥ मोमदा गुल्मवल्लीचयज्ञवल्ली द्विजाप्रिया सामक्षीग तु सामा च यशामा तदनतर ॥२३१॥ प्रोक्ता 'राजनिघटे'च भिषक्शास्त्रविशारदै । यज्ञसेना मदनके 'प्रोक्ता वैद्यविशारदै ॥ २३२ ॥ भावप्रकाशे 'सामाक्षी सस्मृता भिषना वरै ॥ २३३ ॥ धन्यतर परा नता पक्षनमी वधिनिया। महायशा महाया च श्येनदूता मखप्रभु ॥ २३४ ॥ भदी तु विशदा चय तथैव रुरुरत्तरा॥ यशा चत्र हि समोक्ता केयदवे' भिरख नै ॥२३॥ श्येनाकृतश्चद्रतर्महापी यज्ञज्ञातृका ( प्रोक्ता 'गणनिघटे ' च त्रिंशदे- कोनसका ॥ २३६ ॥ गुगा । सामवल्लो कटु शीता मधुरा पित्तदाहनुत् । तृष्णोपरिपनाशति प्रोक्ता चैद्यविचक्षणे ॥ २३७ ॥ ३१ मातसामा म रानशेर-भेद । सोमवल्लीभेदत सा प्रोक्ता माहेपवालिसा सौम्या महि- पघल्ला च प्रतिसोमाभ्रवलिका ॥ २३८ ॥ काडशाखाऽपनरल्ली प्रोक्ता 'राजनिघटके ।। २३९ ॥ पदसरयामुनिमि प्रोक्ता वैवशास्त्रविचक्षण । रमवीर्यविपाके च सोमवल्लीसमा स्मृता ॥ २४० ॥ मैपकुप्रगुण प्रोक्ता धातुसाम्यपरा तथा। सोमवल्ली सप्तगुणा प्रोक्ता महिपवल्लिका ॥२४॥ ३३ नस्सादनी । म चासनयेल । वत्सादनी सोमवल्ली विकाता मोचका- मिधा । पातालगण्डी ताक्षी सौपी गम्डी तथा ॥ २४२ ॥ महारा दीर्धवाडा दीर्घपल्ली तदुत्तरम । तथा ढलता चैव प्रोता 'राजनिध- टके ' ॥२४३ ॥ सुदर्शना च चाफा तथैव मधुपर्णिका। यदध्याली (१)मेरका घ‘केयदेव 'प्रकीर्तिता ॥ २४ ॥ छिद्धी महाजग चैच छला दिशा तथैव तु ।'द्रव्यरत्नाफरे 'चर प्रोक्ता विंशतिसंस्यया ॥ २४५॥ गुणा । वत्सादनी तु मधुरा पित्तदाहापनाशिनी । वृप्या मत १४ निपंटशिरोमणिः। . - . . . पणी गच्या विपदोपनिवारिणी । प्रोक्ता 'राजनिघंट' च वैद्यविद्यावि- शारदः ॥ २४६ ॥ उष्णशोफकफार्शघ्नी वातहा 'फेयदेवके' 1 ग्राही वृप्या 'द्रव्यनामे' कफनी वायुहृत् 'नृपे' ॥ २४७ ॥ ३४. गापालकटी । म, गोपालकांकडी । गोपालफर्फटी यन्या तथैय गोपलटी। क्षुद्रेचार क्षुद्र- फला गोपाली क्षुद्रचिर्भटा ॥ २४८ ॥ प्रोक्ता 'राजनिघंटे' तु सप्तसंख्या भिपक्जनः । गुणा. । गोपालकर्कटी शीता मधुरा पित्तनाशिनी । मूत्रक- च्छाश्मरीमेहशोपहा 'राजनामके ' ॥ २४९ ॥ ३५. पारनास म. थोरफा- हुँडळ । फाकनामा ध्यासनासा काकतुंडी तु वायसी।मुरंगी तस्फरस्नायू ध्याक्षतुंदा मुनासिका । चायमाव्हा ध्यांक्षवल्ली फाफाक्षी ध्यासनामिका ॥ २५० ॥ काफमाणा पिसानी च प्रोक्ता 'राजनिघंटफे'। ध्यांक्षतुंड- फला ध्यांक्षी प्रोक्ता 'धन्यतरी' तथा ॥ २५१॥ काकांगी काकसंख्या च चौरस्नायुशिरोचला । काकास्या जीवनीया च 'फेयदेवे' प्रकीर्ति- ता ॥ २५२ ॥ घांक्षेप्टा तस्करवृका 'द्रव्यरत्नाकरे 'स्मृता । काकतुंड- फला चैव प्रोकग'धन्वंतरी' तथा ॥ २५३ ॥ शिरोयलेति मुनिभि. प्रोक्ता' गणनिघंटो'। पंचविंशतिसख्याका प्रोच्यते पिवर. ॥ २४ ॥ गुणा । काकनासा तु मधुरा शिशिरा पित्तनाशिनी । रमायनी दार्यकरी यलीपतितहा 'नृपे' ॥ २५५ ॥ काकादनी । म लघुकाहुडळ काकादनी काफपीलु काशियी तु स्रुला। घांक्षादनी धक्रशल्या दुर्मोहा वायसादनी ॥ २५६ ।। काक्तुडी ध्यांक्षनखी घायसी फाकद- तिका । ध्यांक्षदंनीति विदिता प्रोक्ता 'राजनिघंटके' ॥ २५७ ॥ वक्र- शल्या काकणती प्रोक्ता 'धन्वतरी' तथा। पंचभूमरयका प्रोक्ता पु- रातनचिकित्सकैः ॥ २५८ ॥ गुणः । काकादनी फट्टप्णा च तिफ्ता चव रसायनी । वातदोपहरा रुच्या वलीपलितस्तंभिनी ॥ २५९ ॥ प्रोक्ता 'राजनिघंटे' च पुरातनचिकित्सकैः । फेल्या शिगेदोपहरा ग्रहहा'द्र- व्यनामक ॥ २६० ॥ फपाया च रमे पाके कटुः स्यात्कफनाशिनी। शोफार्शहा च यमनी चित्रकुटविनाशिनी ॥ २६० ॥ 'फेयदेवनिघंटेच ग्रोक्ता वैद्यविचक्षणः। ७ रक्त गुजा । म. ताबडी गुज | मुंजा सौम्पशिखंडी च कृष्णला त्वम्णा तथा ॥ २६ ॥ ताम्रिका शीनपाके च उचटाछु. - .
प्पा निघटशिरोमणि । प्याडिका ! ग्यता तु रक्तिका चैव किंभोजी भिलभूपणा ॥ २६२ ॥ 'राजनिघंटे 'तु संमोक्ता भिपजा परैः । चटकी फाक्सान्हा च प्रोक्ता 'धन्वतरी' तथा ।। २६३ ।। ततस्तु कृष्णकांयोजी तथैव काक- मंतिका । प्रोक्ता 'गणनिघटे' पुरातनचिकित्सक २५४ ॥ कृष्ण- कातरफातुडी 'फेयदेवें' स्मृता बुध शिखडिका फाकणती द्रव्य- रत्नाकरे' रमता ।। २६५ ॥ काकवीच्यगारवल्ली प्रोक्ता 'भावप्रकाशक चक्रलाऽमरकोशे तु कधिभि परिकीर्तिता ॥ २६६ ॥ चूडामणी तु धन्या व तथा श्यामलडका । प्रोक्ता' राजनियटे' तु फविभि सनविंशति ॥ २६७ ॥ ३८ वतगुजा । श्वेतगुजाभिरिदीका तहकाकाढनी तथा । का- कपाल्लु वक्रशत्या प्रोस्वा 'राजनिघटफे ॥ २६८ ॥'धचतरिनिधटे, तु प्रोक्ता शीतोचदा ध्रुवम् । श्वेतपाफी तु चूडाला दुर्भापा चरिका तथा ॥ २६९ ॥ चूडा च वरशल्यति 'फेयदेवे' प्रकीर्तिता । चडा तु दुर्मुखा चैव 'द्रव्यरत्नाकरे.' स्मृता ॥ २७० ॥ सतो' मदनपाले तु दुर्मीका परिकीर्तिता । वालभडी निरीवा मोक्ता' गणनिघंटके'। ॥ २७१ ॥ ततस्तु श्वेतकाभोजी' राजनाम्नि निघटके । प्रोक्तांप्टादश- संख्याका भिपग्विद्याविशारदै ॥ २७२ ॥ गुणा | गुजद्वय तु तीक्ष्णोण वीज वांतिक्र तथा । पनविप इति वक्ष्ये वेतनृपे' स्मृतम् ।। ।। २७३ ॥ घातपित्तावरे इति मुखशीपश्रमापहम् । श्यामनृणामदान हति रक्तादपिनाशनम् ॥ २७ ॥ भावप्रकाशे 'सोक्त पुरातन- भिपग्धर । रमे तिक्ता फपाया च कफपित्तापहारिणी ॥ २७५ ॥ प्रभु प्या शुकला केश्या रक्षयपरदायिनी । इलुप्तहरा चय मदमोहमहा तथा । रनोग्रह विष हति कडुयुएनणापहम् । 'मिहत्केयवे'च समोक्तधनायकं ॥ २७६ ॥ ३. उद्धार ग पाना । अवेगी पृद्धदारू च तुगको दीर्घतालुक । वृद्धपुप्पी त्वजांनी च तथैव छांगलाविका ॥ २७७ ॥ जीर्णदार जीर्णफी सुपुप्पी त्वजरा तथा । सूक्ष्मपर्ण भिषक- धेष्ट प्रोक्ता 'राजनिघटके' ॥ २८८ ॥ जनुका चैव सप्रोक्ता 'चन्वंत- रिनियंटके' । 'द्रव्यरत्नाकरे ' चैव जागला परिकीनिता ॥ २७२ ।। नागको जीर्णवारश्च अतफोटरप्पिका) छागी चव तु विग्याता नया निबंटगिरोमणि महिपयलरी ।। २८० ॥ फैयदेव 'मिप श्रेष्टः प्रोच्चत्त नब मंशयः। छांगडी अक्षगडीति परता'भावप्रकाशके १८१॥ अंतकांटरपुप्पीच तीरवालफ एरचा एकत्रिंशतिसंख्याफा भिपग्भिः कथिता सुवम्।।२८॥ गुणा वृद्धदारु पिच्छिला च फफयातापहारिणी। यल्या पासामदीपनी प्रोक्ता ' राजनिघंटके' ५ २८३ ॥ रसायनां च शुमावलमे चामि. धित् ॥ १४॥ स्वरकांतिकर चैध सर. शोफामवातहता पातमेहकफान हंति प्रोत 'फेयनिटके' ॥२८५॥ वृद्धदारुदयं तिक्तमु. प्णं फटुसमीरितम् । श्वयधुशमिमध्नं पातोदरहर 'धनी' ॥ २८६ ।। रक्तार्शनाशनं प्रोक्तं वैध मदनपालफे' ॥ ४० ॥ ताम्रीफैगतिका सुरंगा च लतावली द्रुमारहा ॥ २८७ ॥ रिंगिणी वस्त्ररंगा च सुभगों नदनंतरम् । ताली तमाली ताम्रा च ताम्रवली तमालिका ॥ २८८ ॥ सूक्ष्मवही सुलोमा च शीधनी मालिका तथा। द्विवन्हिसरयका गे; पता भिपग्विधाविशारद ॥ २८९ ॥ गुणा । फेवती लघुवृप्या च कपा- या कफनाशिनी । मदाग्निश्वासकासांश्च हंतीति राजनामये ॥२९० ॥ शाहीर 'म कांडलाकांडीर कांडकटुको नासामवेदन पटु । अग्न. फांदस्तीयवही कारवल्ली सुकांडक ॥ २९१ ॥ प्रोक्ता राजनिघ'तु भिपक्शास्त्रविशारद । धन्यतरे, तूप्रकांडा कविभिः परिकीर्तिता ॥ २९२ ॥ कांडोरी तु पटिल्लश्च तथंध फांडस्लिपानासालिदनश्चैव 'धेयदेवे 'प्रीतिता ॥ २९॥ धांडवेदनकश्चय प्रोफ्ता 'गानिघंटक। पंचभूसंस्यका प्रोक्ता भिषक्टेन सशय ॥ २९५ ॥ गुणा । कांडीर कतिक्तोष्णसर, प्रोक्तस्तथैव च । बणगुरमीदरप्लीहलखनविना शत् ॥ २९५ ॥ अग्निप्रदीपक प्रोस्तो 'राजनामानिघंटफे। वातशल- हरचव दिव्यनामनिधटके, ॥ २९६ ॥ कफपित्तकमीयुयान हतीति • गणनामफे ४१. तुधा । उत्तरदेशे पद्मावती । जंतुपा जनुकारी घ जननी चायतिनी ॥ २२.७ ॥ निर्यक्फला निशांधा च यहुपनी सुप- निका । गजवृक्षा जनष्टा च कपिकच्छुफलापमा ॥ २९८ ॥ रंजनी सूक्ष्मवल्ली च भ्रमरी कृष्णवल्लिया। निललिका कृष्णरहा प्रथिपर्ण, मुरलिया ॥ २९९ ५ तरयल्टी दीर्घफटा प्रोक्ता 'गजनिक 'सहपं. गुधव प्रोक्त 'बन्धन , भुनम् ॥ ३८ ॥ अनुमणा न मस्पर्श .
निशिरोममिः। , . मोका मुरभी 'रामनामके १५० पलाशी । य. पळशी। पलाशी एक- पल्ली च पावली तथैव च ।। ३३४ ५ मुरपर्णी मुर्गी पदविली विषादनी । अलपत्री दीर्यपत्री रसाम्ला • तदनंतरम् ॥ ३३५ ॥ अम्ली भालातकी व कामिका च पलाशिका | प्रोक्का 'राननिघंटे ' तु चतुरंश- निषम्वरैः ।। ३३६ ।। गुणाः । पलाशी मधुराम्ला च मुखदोषविनाशिनी । भरोचकहा पध्या पित्तकोपकरी 'नृपे' ॥ १३७॥ इति सिद्धेश्वरका. राघवाविरचिने गुड्च्यादि-प्रथमवर्गः समाप्तः । २. शताव्हादि वर्ग. १. शताव्हा । म बाळंतशोप । ग• सुवा शिनाव्हा शमपुपा र मिशियोंषा तु पोतिका ! अहिच्छत्रा मुबाक्पुपी मावी कारवी शिफा ॥ ३३८ । मंबातपत्रिका छत्रा वजाप्पा सुपुषिका । शतप्रसूना २. हुला पुष्पाव्हा शतपत्रिका | ३३९ ।। वनपुष्पा भरिपुष्पा मुगंधा सम- पत्रिका र गंधाधिकातिका च मोक्ता 'राजनिटके' ॥ ३४. ॥ अ- पाक् पुष्पो घोषपती शफा च तदनंतरम् । मधुरा योनिदोपत्री भागमा ५ शटा तथा ॥ ३४१ ॥ 'केयदेवनियंटे 'तु संमोक्ता भिषना वरैः । शका शताव्हावापुप्पी टिका चेति मागधा ।। ३४२ ॥ पणा ' मदनपाले 'तु मिम्भिः परिकीर्तिता तथा संहतात्री च शिनउत्रा ततः परम् ॥३४३॥ भावप्रकाशे' संमोक्ता भिरक्शास्तविशारदै । रिपुमा मधुरमा क्षेत्रा संहतपत्रिका ॥ ३४४ ॥ प्रोक्ता 'गणनिटे' तु चतुश्च वारिसंन्य. का । शताव्हा कटु तिता न स्निग्या श्लेमानिसारमिन् ॥ ३४ ॥ मरनेत्रगतहासिह 'द्वाननामके लपवातहरा नोगा मौका धन्वनामके ' ९ ३४६ ॥ पितला कफपितनी मेव्याच लघु दीपनी शलदाहरमीतृप्यागुल्मयोनिम्ना हरा ।। २४७ ॥ द्रव्यरत्नाकरे पिपरिमः परिकीर्तिता 1 २ मिया । म. बडीशेप । गु. परियाकी । मिया तालपर्णी २ तायपत्री मिशी तथा ॥ ३४८॥ शालेयाम सानशिवा शामिना बनना था | भाभी चमक। आ मंहता 4 निटशिरोमणि . . . वातमहा रुच्या नानानेत्ररुनापहा ॥ ३८॥ कंटकारी | म. रिंगणी । गु० रेठी मोरिंगणी । कंटकारी कंटकिनी दुसऱ्या महर्षिगी। शुदा व्याघो निदिग्धा च द्रावेगी क्षुद्रकटका ।। १८४ ॥ रहाटा रुद्र कटा तथा कालिका मना । तन क्षुद्रफला व प्रोक्ता 'राननिय के ॥ ३८५ ॥ 'धन्वनरो' धावनीति 'केयदे' प्रचोदनी । बहुगुडा• कुनी चैत्र वार्ताको तदनंतरम् ॥ ३८६ ॥ स्पृशी व राष्ट्रिी चैत्र प्रोक्ता स्वमरकोशके ' । गुणा । कटकारी कटूष्णा न दीपनो वासकासहा ॥ ३८७ ॥ मतिश्यायश्लेटमवातवरहा • रामनामके। आमवाताहानि- हरा कासद्वद्रोगहा 'घने ॥३८८ ॥ तिक्ता रुक्षा भेदिनी च पाचनी पारोगनिद । कृच्छ्पीनसहत्री च मलाके कटप्णका ॥ ३८२ ।। फलगुणा । भेदन रोचनं हृद्य तिक्त पितानिरुतया । मवायुका. कासमेहरूमिग्यसपहा ॥ ३९ ॥ 'केयवे' भिपभेटे 'द्रव्ये' नैव सरा स्मृता । आस्येवरस्यत्री च माही कुटविनाशिनी ॥३९१ ॥ शूलामिमाद्यहा प्रोक्ता वैये भविषकाशके १९ लक्ष्मणा । म. पा- री रिंगणी । गु. घोटी भोरिंगणी । क्षेत्रकूनी तु श्वेता लमणा मितसिंहिका ॥ ३९२ ॥ सितमुद्र सिता छिन्ना सवााकिनी तथा । क्टुवार्ताकिनी चैव क्षेत्रना कपटेश्वरी ॥ ३९ ॥ निस्नेहकाडेका रामा सितकटा महौषधी । गर्दभी द्रिका चादी चद्रपुष्पा मियंकरी ॥ ३९५ ॥ माकुली दुर्लभा रास्ना मोक्ता 'राननियटके । काममोक्षुद्रमाना पकिण्वा तु कपटा तथा ॥ ३९६ ॥ मलिना मलिनांगी पनिहती लतागिनी । बहुवामा महका मती तदनंतरम् ॥ ३९१ । धनत रिनिटे' तु सप्रोक्ता भिपना वरै । चपली तु वनमा धान दूतिका तपा ॥ ३९७ ॥ श्वेतलमा 'केयदेवे ' भिपम्मि परिकीर्तिता । चदहाति मुनिभि प्रोक्ता 'मदनपालो' ॥ ३९८ ॥ गर्भया पद्रभा नद्रा प्रोक्ता ' भावमाशके । नत्वारिंशत्या सध्या माना मिग्नने ॥ ३१ ॥ गुणा तिान २ सांEnt , निशिरोमणि । पायातनिन् । पशुप्या दीपनी प्रोक्ता तथा रमनियामेका ॥१०० ॥ 'रामनामनिघटे पदव्ये' स्यार्भकारिणी । पार्थपौगहरा घर सरा ' भावप्रकाशके' ॥ ४०१ ॥ तत्रैव तत्कलगुण शरेचनमित्यपि । पृष्ठिपर्णी ! ५० पिठण, रानभाल, शेवरा ! गु० नहानो समेरवा, पिठवण | कलशी पृश्मिपर्णी व तथैव च महागुहा ।।४०२॥ शृगालविन्ना घमनी मेखला लागुली गुहा । कष्टपुच्छी च शृगाली सिंहपुच्छो तथैव १॥ ४०३ ॥ पृथपर्णो दीपर्णी दीर्घा कोटुक्रमेखला । चित्रपर्युप- चित्रा १ वपुच्छा तदनतरम् ॥ ४० ॥ प्रोक्का 'राननिपटे' तु मिष शास्त्रविशारदै । अघी शृगालविना च बलापर्णी तु कोष्टु का १४८५ ॥ कपित्यका पावनीति 'धन्वतरिनिपटके'कीतनी घातना नैव स्निग्ध पर्णी तथैव च ॥४०६ ॥ 'कैयदेवे ' मिषश्रेष्ठ समोक्ता नेव सशय । शृगालवृक्षा भाटिला प्रोक्ता ‘मदनपालके' ॥ ४०७ ॥ अघ्रिपणी क्रो- ध्रुवन्ना प्रोक्ता 'भावप्रकाशके शृगालविन्न्या पर्णी तु तथैव क्रोष्टुपु- पिका ॥१०८॥ प्रोक्ता 'गणनिटे' तु वेदवन्हिभिषा ध्रुवम् । गुणा । पृष्ठिपर्णी कटूष्णाम्ला तिक्ता काप्तातिप्तारनित् ।। ४०९॥ वात- ज्वरवोन्माददाहहा ' राजनापके रक्तपित्तहरा रुक्षा हिकाहा 'ग. णनामके ।। ४१. ॥ त्रिदोषनरकासनो 'द्रव्यरत्ने' प्रकीर्तिता। एकातितारहत्री च लघु वृष्या तृपापहा ॥ ४११ ॥ दाहवातिहरा मोक्ता धै मैदनपालके भावप्रकाशे' सप्रोक्ता वृष्या च मधुरा रसा ।। ॥ ११॥ वासहनीति विक्षया बौविद्याविशारदै । ११ गोसूरक । म. गोखरू 1 गु० गोखरू ! गोरको गोक्षुरक सुरागा वाटर ॥१३॥ कटकी भद्रकर व्यालदष्ट्र क्षुरस्तथा । सतय क्रमशव दुश्चक्रम महांगको ॥१४॥ प्रोक्ता 'सननिटे' च रुद्रतल्या भिष- ग्जने । १२ पनशृगाटक | म• सराटे । गु० गोखरूः । ततो गोक्षुरकश्चैव तथा कटी निकटक ॥४१॥ पडगो नहुषटन क्षरों गोकटकस्तथा । पटकपा कटफलप्तनु पारस्तथा ॥ ११॥ तथैव - . निघंटशिरोमणिः। धातपित्त कफामुनो 'गणे' प्रोक्ता भिपजने ॥ ४३३ ।। १४ वासका। म. अडुळसा | गु० अरशी । वामकः सिंहिका वामा मिषड्माता वमा- दनी । अटरूपः सिंहमुखो सिंही ठोरवी वृष।।१४३४॥शितकर्णी वाभिदता नासा पंचमुखी तपा। सिंहपर्णी मृगेद्रागी प्रोक्का रामनियटके' ॥४३५॥ सिंहास्या शितनल्लो च मातृका निहबछमा । वाइदतो ? भिषश्रेषैः के. यदे ' मकीर्तिना ॥ ४३६॥ सिंहसश्च महः प्रोक्तो 'गगनिघंटके' । सिंही 'स्वमरकोशे'च योविंशनिसंख्यकाः 11 ४३७ १॥ वासा निक्का कटुः शीता कामला रक्तपित्तहा ! कफनरक्षयवासनाशनी 'राजनामके' ॥ ४३८ ॥ उम्रितमित्तत्रीति गणे' प्रोक्ता चिकित्सकैः । हर्दि- कुष्टहंत्री च तृयाहा “ धननामके' ।। ४३९ ॥ अरमेहासचिनीच वा- तला कफनाशिनी । कयदेवे ' विपश्रेठे 'द्रव्ये ' मेहविनाशिनी ॥ ।। ४४ ० ॥ १५ शितिवार । म. कुरडू । गु० लांबडी । शिनिवारः शितवरः सूच्यान्ह भूचिपत्रकः । श्रीवारकः शिखी बभ्रुः स्वस्तिक. सु- निपण्णः ॥ ४४१ ॥ मूनीदला कुरुश्च ततः श्वेनावरस्तथा । मेघालन् ग्राहकश्चैव पुटस्तदनंतरम् ।। ४४२ ॥ प्रोक्तो ' रामनियटे' तु भि- पकशास्त्रविक्षोः । शीतिवारः सनियतह-सोवारको बनी १४४३॥ कुरटिका क्षेत्रभूषा कुरंटी शोपी नरो । श्रीहस्तिनी सिंहोशी चुबकः क्षेत्रनाशिनी ॥ ४ ४ ४ ॥ कृष्णमूक्ष्मपुला चैत्र : केयदेो ' प्रकीर्तिता । . रुडी हस्तिनी र श्वेतधारक एव तु ।। ४४५ ॥ ' द्रव्यरत्नाकर' र भोक्ता पूर्वचिकित्सक । पूर्णाकश मिपठः प्रोक्तो ' भारतकाशके' ॥ ४४६ ।। एकत्रिंशसंख्यका च प्रक्तिया भिपना वरैः । गुणाः । शि- निवारा च समाही कषायोणा त्रिदोषनत् ।। ५४७ ।। मेरुविधरहरा दाहहा 'राजनामके'! रुसा वृध्या गुमश्चैव तया मारुतपित्तग्न! ४४८॥ विपश्वयधुनाशा च बस्तिवानहरा तथा । लच्छामकाता मोका 'केयनिघंटके' ॥ ४४९ ॥ 'द्रव्ये' तु कफवाननो वन्हिलच मरा स्मृना । १६ क्षुद-दुरालभा । म. लहान धमामा । गु० + , गण निघंटशिरोमणि । हानो धमासो करमा दनिका चेय तयैव करमप्रिया ।। ४५० । ग्राहिणी फणिहा चैत्र कपाया घोष्ट्रभक्षिका । अनादन्य नभक्षा च तथैव च वि. शाग्दा ॥ ४५१ ॥ कच्छुरा पणिहारी च सूक्ष्मात्रा मरुद्भवा । विरूपा माना जाता पायो ' गणनामके' ॥ ४५२ ।। एकोनविंशति प्रोक्ता पुरातनचिकित्सके । गुणाः । क्षुद्रा दुरालभा चाम्स वरकुष्ठविनाशिनी ।। ४५३ ॥ श्वासकासभ्रमन्त्री च तथा पारदशुद्धिदा । १७ दुरालभा म० धमासा, काटेचचूक । गु० धमासो | धन्वयासो दुरालभा ताम्र मूला घ पच्छुरा ॥ ४५४ ॥ दुरालभा च द स्पर्शा धन्वी धनयवासका प्रबोधनी सूक्ष्मदा विरूपा दूरविग्रहा ॥ १५५ ॥ दुर्लभा दु प्रधी च प्रोक्ता राजनियटके'। यासा तु कटरा चैव मोक्ता 'धन्वतरौ' धूप ॥ ४५६ ॥ तथा ' मदनपाले ' तु यासवेति स्मृता बुधैः । मासा निघटे' च प्रोक्ता त्वष्टादशैव तु 1] ४५७ ॥ गुणा । दुरालभा वटुस्ति क्ता वातपित्तज्वरापहा । उष्णा गुरुमप्रमेहत्री मोक्ता 'राजनिघटो। ॥ ४५८ ॥१८ अग्निदमनी । म० आगीदवणा ! गु. आगियो ध मामो । ततोऽग्रिदमनी व बकटा तथैव च । वल्लिगिरिका चैव त. द्वत् गुच्छफला तथा ॥ ४५९ ॥ तत क्षुद्रकला व क्षुद्रकटारिका तथा । तथैव क्षुद्र स्पर्शा दमनी तद्दनतरम् ॥ ४६.1 मद्रमाता विदिता प्रोतका 'राननियटके ।। दशसया भिपग्भिस्तु प्रोच्यते नै मशय ४६१॥ गुणा । अथामिदमनी कवी चोप्या रुभा तथव च । स्च्या पातरफी च हृद्या च दीपनी तथा ॥ ४६२ ।। गुल्मलीहाय प्रोक्ता राननामनि. घटके १९ याकुची। म० पाचनी । गु० बावची | वावुची मोमरानी च सोमवही सुछिका ।। ४६३ ॥ सिता मितावरी चैव चरेखा न. दिया । मुप्रभा कुष्ठहत्री प काभानी पूति'विरा ॥ ४६४ ।। अप. गुग चासना रात्री च तदननाम् ॥ ऐन्दवी वालपी च वोपनी तपेव तु ॥ ४६५ ॥ तत रफरा चेव वल्गुना न प्रमा तया । याकुटी र विदिना 'रामनामनिपटने। ॥ ४६६ ॥ पतिका निघंटशिरोमणि। . . - - चंद्रलेखा प्रोक्ता धनंतरौ' ध्रुवं । ततस्तु चंद्रशरूमा चंडरी चौद्रका सपा ॥ ४६७ । नविना मलयू चैर इंदुराष्ट्र कालमपिका । सोमखंडा मुवल्लीका ‘केयदेवे' प्रकीर्निना ॥ ४६८ ॥ तथा ‘मदनपाले ' तु वरा प्रोक्ता मनोपिभिः । अहिरी कुष्ठहरिः प्रोक्का 'गगनियंटके' ॥४६९॥ नत्वारिंशत् मंख्यकेति मंपोक्ता भिषमा वरैः । गुणाः। बाकुची कट निको- या समिछकफापहा ॥ ४७० ॥ प्रोक्ता 'सननियटके ' चयनि- द्याविचक्षणे । तकलं पिच कुष्ठकफानिरहरं कटु ॥ ४७१ ।। 'केय- देवे ' भिपग्रेट:' मप्रोक्तं नव संशय. 'द्रव्यरत्नाकरे' प्रोकं वाय. अनुविनाशरुन् ॥ ४.२ ॥ तत्कलं श्वेनकुटा ककातहरं ' गणे'! के शोयामपाडुन रुलं 'मावकाशके' ॥४७॥ त्वग्दो पविषदनं सर्जुनाशकरं रमृ । 'धन्वंतििनवटे ' च ब्राहत प्रकीति ॥ ४७४ ।। दीपनी मधुरा रुसा रुच्या हृद्या तथैव च । विष्टमी व मरा मे या रक्त- पित्तककारहा ॥४७५|| श्वामकामक्रयामहरहंत्रीनि 'केयके' 120 शणपुप्पी । म कस्खुटा । गु० गपुप्पी । राणपुषी वृहत्पुप्पी शॉग- का शववाटिका ।। ४७६ ॥ पीतयुप्पी स्युरफला लोमशा मात्यषिका। प्रोक्ता रामनिटे ' तु पुगननधिसिकः ॥ ४७७ ॥ महाशणा घा. मनी न तव अतिक्तका । 'धन्तरिनिटे' तु संप्रोक्ता मिपना- २॥ ४७८ ॥ घंटारमात्मांटीका चंग शवधिका । केयवे 'मि- परमेष्ठ. संत्रोक्ताने संशयः ॥ ४० ॥ 'द्रव्यरत्नाकर' नावधी मोका मनीपिभिः । धावनी सलांटा न पुतीका पदने 'स्मृता। 3.0 घंटा तु र टेति प्रोक्ता 'भारमाशो'। करिशताका मना. का भिपना वरः ॥ १८ ॥ गुणाः। शप्पी से विका कमाया कक. यातनित् । समानरमी न वमनी रफदोषनुन् ॥ ४८२॥ रामना- मनिटे' नभिभिः परितोतिना । त्रिदोषस 'कर' मंप्रोता भिपना वरैः॥४८३॥ माती उदगम्वरोगहरा 'ने' कमरि- तहरा मोक्ता 'केयदेनिटिक' १८४ ॥ २१. नशणपुष्णी। म. पापाय-नोगतता:मानवा! , .
३० निघंटशिरोमणि । मालादनिका ।' व्यरत्नाकरे' प्रोक्ता वद्यविद्याविचक्षणे ॥ ५१६ ।। दोगवातगुरुमन्ना हहा 'धमनाम।। रसे पाके तु तिक्ता र रुमेहविनाशिनी ।। ५१७ ॥ कमानिठहरा ने। वातरक्तरा तथा । उदार्तामवातको मरहा ' के यदाके' || ५१८ ॥ मोहभनत्रिदोषनों प्रोक्ता 'मदनपाल के' । वातो माकन च रेचिनी 'भावनामके ।। ५१९॥ २१ महानीली । म० मोठी नी 5 | गु० मोटी गली । महानोल्य मला पैर तुल्या श्रीफलिका तथा ! राननीठी तु मेला च पेशा भृशपत्रिका ॥ ९२० ॥ प्रोक्त 'रान न त म मिा- नने । गुणा । महानीली गुणाय स्पाद श्रेउ त वीर्वदा ॥ ५२१ ॥ पूर्वोक्त नीलिका देशा मगु गा सकर्मम् । ३० गानिहा । म• पाथरी । गु० भोगाथ। । गोमि । दरपत्री च भन्नादारा ता ॥ ९२२॥ अमुवाऽप पी च घेना नेव्हा तातरम् । प्रोका 'राम ने?' तु भिषक् विद्याविशारदै ॥ ५२३ ॥ गोधमा दाविपत्री न दीर्पिस कट मूठिका। गोमा गानी खरी भमिका गोनिमालिका ।। १२४ 'वेयदे ' मिठे सरोका नैव सशय । द्ररत्ने दातिति मोक्ता मिपमा वरे ॥ ५२५ ॥ गोभी तु छोपिका चैत्र सपैव खरपगिनी । प्रोक्ता मदनाले ' तु सिप विद्य विशारदे ॥ ५२६ ।। गुगा । गोनिहा कटु शीता पितत्रो व्रगरायगी। सई- दनपिपानी प्रता ‘राननि महो' ॥५२॥ पा स्वादु रमे हमा वात प्राहिमी तसा । कातिहरा शा कासानिविनाशिनी ॥ ।। ५२८ ॥ श्वासप्रमहरक्तनी जारहा केयदेवके । ३१ अपामार्ग । म. अवाडा । गु• ओो । आमार्ग शेवरी च विगिही सामनरी ॥ ५२९ ॥ भाव शल्या दुग्रंहा च प्रत्यपृषी मयूरेका । वाटरठ मेरिका माटी दुरभिग्रहा ॥ ३० ॥ परापुनी च शिरा की मापारी । कम्पनरिका झा क्षक पक्तिम ॥ ५३१ ।। मागत नाच प्रो का 'राननियो विगही दर्षदा व नया कर निघंटशिरोमणिः । पिप्पली ।। ५३२ ॥ 'धन्वंतरिनिवंटे' च संप्रोक्ता भिपनां वरः । क्षारमच्या मार्गदंना 'केयदेवे' प्रकीर्तिता ॥ ५३३ ॥ क्षबापामार्गवर प्रोक्ता 'गणनिघंटके' । त्रिंशसंख्या मिषश्रेष्ठः संप्रोक्ता नैव संशयः ॥१३॥ गुणाः । अपामार्गस्तु तीयोगः कटुः कविनाशरून् । अर्शकंदराम- मो मारी च विषहा तथा ॥ ५३५ ॥ रक्तद् वातिकृत् प्रोक्तो ' राग- नामनिवंटके' । दीपनोथ सरश्चैव मेदानिल्हरस्तथा ॥ ५३६ ॥ शूल- सिध्मापचकंडूनो 'केयदेवके'। वफातहरथैव 'गणे' प्रोक्तो भिप- क्नैः । ५२७ ॥ ३२ रक्तापामार्ग । म. तावडा अघाडा । गु• रातो अधेरो । रक्तापामार्गकश्चैव क्षुद्रापामार्ग एव च । आघटको दु. ग्पनिका रक्तनिद्वल्पपत्रिका ॥ ५३८ ॥ प्रोक्ता 'राननिघटे' तु भिषक- विद्यापरायणैः। नतो रक्तफलचैव वसिरः कपिपिप्पली ॥ ५३९ ॥ 'धन्वंतरिनिटे' तु संप्रेक्ता मिषनां वरैः । रक्तो रक्तफला चैव बिंदुको यपिरस्तथा ॥ ५४० ॥ कुंटस्तु मकटी चैव प्रत्यक्श्रेणी खरच्यः । 'केयदेवनिटे' च प्रोक्ता पूर्वचिकित्सकैः ॥ ५११ ॥ धामार्गवः केशपर्णी प्रत्यकपी तथैव च । प्रोक्ता 'भावप्रकाशे च विशसंख्या मिषक्मनः ॥ ५४२ ॥ गुणाः । रक्तापामार्गकः शीतः कटुः कफ- मरुत्पदः । व्रणकंडूविपन्नश्च संग्राही वातिरुत् तथा ॥ ६४३ ॥ शीत- स्वादु रसे पाकै दुरं वातलं तथा । रुक्षं च रक्तपित्तनं विष्टमी ' केय. देवके ' ॥ ५४४ ॥ 'द्रव्यरत्नाकरे' प्रोक्तं वातिकन् श्वासहारकं । वातकत् 'केयदेवे ' च स फगुणाः स्मृताः ॥ ५४५ ॥ ३३ पला। म. चिकणा, रुघ त्रिकणा | गु० वा आदनिका बला भद्रा समंगा तद- नंतरम् । मद्रोदनी च कल्याणी तथा वरकाष्टिका ॥ ५४६ ॥ मोटा भद्रफला चैव बढान्या वाटिका तथा । प्रोक्ता 'रामनिटे ' तु भिष. कविद्याविशारदैः ॥ ६४७ ॥ प्रोक्ता ‘मदनपाले ' तु सनासा परमा. हिनीं । वाटी महासमंगा च तथैव सरयष्टिका ॥ ९४८ ॥ ओदनाव्हा शीतपाकी प्रोक्का 'धन्वंतरी' धृ। वाट्यालका तु वाटी च निरपुष्पी निघंटशिरोमणिः । .३२ तहत्तरं ॥ ५४९ ॥ याव्या पाचवा व 'केयदेवे' प्रमानिना ऋग समा शीतारा प्रतापरिष्यका तथा ॥ ५५० ॥ प्रोक्ता ' गण. निवटे ' तु सप्तविंशतिसंम्पका । गुणाः । या तिक्ता च म पुरा तथा पित्तातिसारमित् ।। ५५१ ॥ यल वीर्यपुष्टिदात्री तद्वन् कमविशोधिनी । प्रोक्का 'सननिटे ' च पुरातनभिगमरैः ॥ ९५२ ॥ तन्मूलं च त्वना शीरं शर्करामूबरूच्ळू मित् । स्निग्या हिमा स्वादु वृष्पा त्रिदोपशमनी तथा ॥ ५५३ ।। रक्तपितक्षतनीति मोक्का 'मन्वंतरी' 5 रसे पाके च मधुरा वातशोगितहा 'गणे' || ५५४ ॥ ३४ बलोतरा । म० थोरला निकणा । गु० सरेटी । वला महासमंगा च ओदनी च वृकारुहा । तनो 'वृहियन्ता चैव तथैव क्षततंडुया ॥ ५५५ ॥ भुजंग: जिव्हा शीता च तत्र शीतपाकिनी । बलव्हिया शीतवरा बल्याखीरि- हिटी तथा ॥ ५५६ ॥ वलोत्तरा व्यालजिव्हा पंचभू 'राजनामके' गुणाः । महासमंगा मयुरा त्वम्ला चैत्र त्रिदोषहा ।। ५५७ ॥ ज्वरदाहहरा प्रोक्ता वधै ' राजनिवंटके' ।३५ महायला । म० सहदेवी । गु० सहदेवी । महारला ज्येष्ठवला तथैव तु कटंभरा ॥ ५५८ ॥ केसरिका केशरुहा वर्षपुष्पा मृगादनी । प्रसारणी देववला तथैव केशवधिनी ॥ ५५९ ॥ सारिणी सहदेवी च पीतपुप्पी तदुत्तरम् । देवाव्हा गंवबल्ली च मृगा मृगरसा तथा ॥ ५६० ॥ प्रोक्ता ‘राननिघटे' तु भिपग्- विद्याविशारदे । बृहत्फला देवसहा तथैव तु बृहदला ॥ ५६१ ।। वाम्यायनीति संप्रोक्ता भिपग्मि 'राननामके'। चीरपुप्पी तु वाट्या च वाट्याली तु बृहत्फला ॥ ५६२ ॥ केयदेवे ' भिषक श्रेष्ठः संप्रोक्ता- नैव संशयः । तथा ' मदनपाले ' तु वीरपुप्पा प्रकीर्तिता ॥ ५६३. ।। महर्षी विपुला धन्या मागल्या प्रसादनी । महागंधा देवदंडा तथैवी- त्पलसंज्ञका ।। ५६४ ॥ प्रोक्ता — गणनिटे ' तु पंचत्रिंशत् भिषजनैः । गुणा । महाबला- तु दृद्रोगशोफत्राताशहा तथा !! ५६५ ॥ शुक्र. वृद्धिकरी बल्या विषमजरहा 'नृपे ' । ३६ अतिवला । म० .
निरशिरोमणि । ३५ ६०१॥ वातहत् श्वासकासी क्षयव्रणहरा 'नृ' । वातोम्दवको चविषनपारा, तथा ॥ ६०२॥ कातिदा भिपना श्रेष्ट, प्रोक्ता 'धन्वतरे' हत । शोककेचित्रकदमिक्षतक्षयापहा ॥९०३ ॥ केये । मोक्ता भिषभेट 'मदने' शुक्रडा स्मृता । ४० हपुषा ( म० थोर शेरणी ! गुरु मोदी- जेरणी, होश । इपुया विपुषा विश्रा, विश्नगधा दिल सधिका ।। ६.४॥ मोक्ता 'राजनिघटे तु 'केयदेवे' तत परे । विभः देव तु कुष्ठना तथैव विषदषणी ॥ ६०५ ॥ मुसंख्या भिषभिस्तु समोसा ने सशम. । ४१ आसनाशिनी । म. प्र. शेरगी, खरशेरणी । गुरु नानी शेरणा तथा स्वपफला नैव कच्चमी घा क्षनाशिनी ॥१०॥ हशत्रुविषयी च कमी करानिता : प्रोक्ता 'रानविघटे । तुवैद्यविद्याविशारदै.' ॥ १०७ ॥ अथावत्य: फला व प्रोक्ता 'धन्वतरों' ध्रुप'! यक्षम्य वपुषा चैत्र तथैव वा- सानाशिको ४१.८ ॥ विधमधा मत्स्यगश विषा 'केयदेवक। चित्रगंधा च दुगंधा प्रोक्ता ' मणनिबटके' ॥६०९ ॥ सप्तस्यका प्रोक्ता वैद्यविद्याविशारदै । गुमा । हपुपाद्वयमित्युक्त कतिको क.गुरु १० ॥लासलेमप्रदर गुरूदरहर तथा विद्गधशूल स्मतपशेन । राजनापनि ॥६- १:0वाल हवित्रधार :- किक । दीपनी ग्राहिणी पूर्व वातोरनहिणी:- ॥ १२ ॥ पितोदरहरा बोका वेद्य “केयनिषटके' । वाताहा” मिक्श्रे. 'मैदने परिकीर्तिता ॥ ६॥ ४२ सवाबरी शतारी गुरु शतावरी, शापना मुवा ।। शतावरी शतपदी पीवरीदारी करा । वृष्ण दीप्या हीपशव दीपिकाऽवरकंडिका ६१५ -॥ सूक्ष्मपका सुपत्राच बहुमूला सताव्हया । नारायणी स्वादरमा शताव्हा लघुपर्णिका ॥१६॥ आत्मशक्ति नरामूला शतवीर्या महोदनी मधुरा शतमूला न केशिका शना विश्वास्या वणवी काण वासुदेवी वरीयनी। दुर्भातेमा . बिका। ६.१६ १७ ॥ शताव्हा बहुपुत्री), व मोळा सराय। निवशिरोमणि । शीतला पातश्चैव, शणपति केय ' ॥ १२ ॥ ' दृध्यरत्नाकरे' घे भयती परिकीर्तिता ! वन्हिभूमरूपका प्रोका वैद्यपियाविशारदै ।। ॥ ६५३ ॥ गुणा । नपती, तु भत्तिका क्टूप्णा वातनाशिनी भू. तापहा कठशोधा. सारूप्या व रसायनी ॥६९४ ॥ प्रोजरा निघटें 'तुधन्वे 'विषत्रिदोपहा ॥' केये , पिताकतो, घ मूत्र. कृच्छहरा तथा ॥६५९ ॥ नय तिवारे हरु प्रोक्ता, चैन द्रव्ये ' हिमा, कफीति मिपनि परिकीर्तिता ।। ६१.१.५ १८ का. कमाचिका । म१ कागोणी । गुं० पोलुडी, कागुणी । कारमाची माल क्षमाची वायसान्दा घ. वापसी - सर्वतिक्ता - बहुफला कला, . रसायनी ॥ १२॥ क्राकृमाता गुच्छफला स्याछपाका तु अदरी ।। परा विद्वाविशी चैव मत्स्पाक्षी कुछनाशिनी ॥ १५ ॥ तिक्ता च महु तिक्तति प्रोक्ता अनिघ के । कावाव्हा चैव कहो तु रसायनवरा तथा । ॥, ६९४ ॥ , धन्वतरिनिटे' त , मोक्ता भिपनावरें | काकम्मश्री तु, कामाता स्वाक्षो घ काकिनीता ॥ ६१९॥ माचो गुडाला व , प्रोका भिषग्वर । तुको कामना चैव प्रोक्ता 'गानिस्के' ॥ 11.६७ ॥ गुणा । काकमाची दृस्तिका रसोणा कफशूलहन शो, फार्थ कुष्टकडूना नाशिनी, रजनामक ॥ ६६७ हिकादिविनाशा च : भवि' नेग्रहिता स्मृता । रमायनी निदापनी मोक्का धन्वतरे धूव ॥ ६१८ ॥ या वृप्या १ सयेति ममेड्यासकांसहा । रासाप- हा प्रोको केयदेवनियो । ६१९ निशा झमदा मोक्ता मदने परिकीर्तिता। ४९ मूषकमारी। म उदिरमारी । गुरु उदरा- भारी । मतश्रेणी द्रवती व न्यग्रोधी मुपिकाव्हया ,६९० ॥ चित्रा, मूषकमारी चु.मृत्यश्रेणी च च वृदाखविषप्रीति प्रोक्ता राजनिघटके i६६ दशमस्येति मोक्ता वैद्यविद्याविशारद । गुणाः श्रुतश्रेणी पे' प्रोक्ता वराहविषापहा ॥ ६९२ ॥ चक्षुप्या प्रणोपनो नेत्रामयनिरनी १५.विजया । म माग | गु० माग ! 1 .
ग - ४१ निघटीशरोमणि तामलोमशा । प्रोक्का ' राननिघटे ' तु भिषाशास्त्रविशारदै ॥६७१ || “धन्वतरिनिघटे' च प्राचीपला सुरोमशा ! मदध्या कर्पपी काकाका' फतिका नदीकका ॥ १८० ॥ माचीचलासरित्वाता तथा मधूरभूषणा। 'केयदेव । भिषश्रेष्ठे नदीकांता तु 'द्रव्यके' ॥६८१॥ तत प्राप्ति बा व परा तु सरिका तथा । रजनीति भिषश्रेष्ठ प्रोक्ता गणानके 11६८२ प्रयोविंशतिसरव्याका ममोक्ता भिपनावरै । गुणा । कारना तु तिक्तोष्णा कृमिघ्रणकफापहा । ६८३॥ बाधोयांनी गनाशा च विषम जरत 'नृपे' । हिमा कपाया संमोक्ता कफपित्तविनाशिनी ॥ ६८४ ॥ रक्तकुष्ठहरा कडूविपहा, ' केयदेवके ' ! रक्तपित्तं हिम हति प्रोक्ता 'द्रव्ये : भिषकूवरे ॥६.८६ ॥ ५५ चच । म चुच ! म छु । अचू तु विनला पघु कलमी वारुपत्रिका। मुचुरचुचुपत्रन सशाक क्षेत्रसमव ॥६८६ ॥ मोक्का - रामानघटे ' तु भिषक्शास्त्रविशारदै । कटीरन फटीश्च बृहद चोटी च लोणिका ॥ १८७५ - कटिंगर कुधीरश्च तथैव तू मसरक । केयदेवे । भिपश्रेष्ठे कथितो नैव सशय ॥ ६८८ ॥ चनुको चप याख्यो पिच्छलच्छल एव पाद्रव्यरत्नाकरे' व नवभू परिकीर्तिता ॥९८९ ॥ गुणाः । पच तु मधुरा तीक्ष्णा पाया मलशोपिणी । गुल्मीदर- विधार्थोग्रहणानाशिनी ॥१९॥ सर शीता पनिहरुघ्न वातहा 'द्रव्यनामके दोपत्रयविनाशाच धातुष्टिकरा मला ॥ १९ ॥ मेध्या भावप्रकाशे' च प्रोक्ता वैद्यने संशय । मत्रहहरा वरतीपात. हेति 'गो' स्मृता ।। १९२॥ ५६ वृहचर । म पौर चंच में मोटी छु हच्चनु विषारिश्न महाचंच चुका । स्यूलचुउदर्धिपत्री दिव्यगधा तु 'रामनि' ॥६९३ ॥ सप्तसम्यान मोक्तपा मिपक्शाम्रविशारदे । गुणा ।हनु कटूप्णा प कपाया मलशोधिनी ॥ ६९४ ॥ गुमश लोदराशेधी विपहा १ 'रमायनो '। तदीन तु कट्टा च गुमालविणाप .
निबंटशिरोमणिः। . - है।॥ ६९५ ॥ स्वादोपकंडुकुष्ठघ्नं प्रोक्तं 'राजनिटके' 1 ५७ क्षुद्र- चंदु । म० लहान चुंच । गु० नहानी हुछ । क्षुद्रचंचुस्तु चंचुः स्याच्वंचुः. शुनक-नुका ॥ ६९६ ।। स्वक्मारभेदिनी क्षुद्रा कटुका परपत्रिका । गुणाः । क्षुद्रचंचुस्तु मधुरा कट्प्णा च कपायिका ॥ ६९७ ॥ दीपनी शूलगुरुमार्शशमनी च विबंधकृत् । प्रोक्ता राजनिटे' च पुरातन- चिकित्सकैः ॥ ६९८ ॥ ५८ सिंदुवार । म० श्वेत निर्गुडी । गु० धोळी नगोड । सिढुवारः श्वेतपुप्पः सिंदूकः सिंदुवारकः । स्थिरसाधनक- चैव वनंतः सिद्धकस्तथा ॥ ६९९ ॥ अर्थसिद्धकसति प्रोक्ता 'राज- निघंटके' । श्वेतको नीलपुष्पश्च तद्वत् शीतसहस्तया ।। ७०० ॥ निगुंडी सितासद्का प्रोक्ता 'धन्वंतरी' भुवं । वनकेंद्रा भूतकेशी भूतावेश्या तु सु- स्थिरा ।। ७.१ ॥ 'केयदेवनिघंटे ' तु प्रोक्ता सप्तदशेति च । गुणाः । सिंदुवारा कटुस्तिता करुवातक्षयापहा ॥ ७०२ ॥ कुष्ठकंडूशूलहरा प्रोक्ता ' राजनिटके' । कृमिकुष्ठष्ठीहहरा गुल्मारुपिहरा 'धने'। }} ७०३ ।। चक्षुप्या दापनी मेध्या केश्यारोचकहारिणी । मेदामशूलवणहा भतिश्यायहरा तथा ॥ ७०४ ॥ शोफहा श्वासकासमी तत्पुप्पं विपपित्त- नुत् । 'केयदेवनिघंटे ' च संप्रोक्ता भिपना वरैः ।। ७०५ ॥ स्मृतिप्रदा- मवातत्री ' द्रव्ये ' प्रोक्ता भिपकननैः । धूपलेपात्विपत्रश्च रक्तगुल्महरा तथा ॥ ७०६ ॥ उदावर्तहरा प्रोक्ता ' गणनामनिटके।। ५९ नील- सिंदुक । म० निळी निर्गुडी । गु० नोली नगोड । शीतंसहा तु निगुंडी तथैव नीलसिंदुकः ॥ ७०७ । सिद् कच्छपिका भूतकेशीद्राणी व नीलिका। प्रोका 'राजानिटे' न मिपविद्यापरायणः ।। ७०८ ॥ गिरिरासिंदु- कसंबध नीलसिंदुः सहा तथा । इंद्राणी ' केयदेवे' संमोक्ता भिषना- वरः ।। ७०९ ।। दशसंख्येति मोकैया वैद्यविद्याविरक्षणैः । गुणाः । नीलसिंदुः कटुस्तिक्त रूसो कासहरस्तथा ।। ७१०॥ छेन्मशोफानि- रहरो भदरामानहा '' ६० शेफालिका । म० राननिर्गुडी । गुरु बननगोड । शेफालिका तु मुहा शुलागी शीतमंनी ॥ ७११ ।। अपरानिता चनिया बातकरी भनकेशि न । प्रोक्ता 'सननिटे 'तु + ४२ निघंटशिरोमणिः। . भिषक्शास्त्रविशारदैः ||७१२ ॥ वनना चैव शुक्ला च तथैव नीलमंजरी । तथैव श्वेतसुरसा प्रोक्ता 'धन्वंतरी' ध्रुवं ।। ७१३ ॥ वननामरपत्री न शतभीरुः छदा तथा । भूपदी तु सुगंधा च तथैव सुरसा रसा||७१४॥'केय- देवनिघंटे' तु सप्रोक्ता मिषनां वरैः। सुवहा तु चला चैव स्मृतिदा 'भावनामके' ॥७१५||तथेंद्रसुरसा चैव प्रोक्ता त्वमरकोवाक चतुर्विंशतिसंख्याका संप्रोका नैव संशयः ॥ ७१६ ॥ गुणाः । श्वेतनिर्गुडिका वातकफनी संधिवातहा । गुदवातहरा प्रोक्ता 'राजनामनिघंटके||७१७|| ६१ भैहा। म०रान भेंडी। गु० मीडा। मंडा भिंडातिका भिडो भिडकः क्षेत्रमंभवः । चतुष्पदः चतुःपूडूः मुशाकश्याम्पत्रकः ॥ ७१८ ॥करपर्णा वृत्तबीजो मोक्ता 'राजनिघ- टके । गुणाः। भंडात्वम्लरसा सोप्णा ग्राहिका रुचिकारिका ॥७१९ ।। रामनामनिघटे' च 'द्रव्ये ' वृप्यकरा स्मृता । ६२ पुत्रदा । म० पुत्र: दाई । गु० पुत्रदाई । पुत्रदा गर्भदात्री च प्रजादापत्यदा तथा ॥ ॥०२०॥ मृष्टिप्रदा प्राणिमाता तापसद्रुमसन्निमा ! सप्तसंख्या च संप्रोक्ता राजनापनिवंटके' ॥ ७२१ ॥ गुणाः । पुत्रदा मधुरा शीता नारीपु- प्पादिदोपहा । पित्तदाहश्रमहरा गर्मदा 'राजनामके' ।। ७२२ ॥ ६३ तकाव्हा । म० ताका । गु० ताका । तक्राव्हा 'तक्रमक्षा च तक्र- पर्याय एव च। पंचागुली सितामास्या 'दाजनाम्नीति पंच च ॥ ७२३ ॥ गुणाः। तकाव्हस्तु कटुः प्रोक्तो दुष्टप्रणविनाशकः । मेहमदरपित्तनो वैद्यै ' राननिवंटके ॥ ७२४ ॥ ६४ स्वर्गुली । म सोनोली। गुरु सोनुली । स्वर्गुनी हेमपुष्पी च स्वर्णपुप्पध्वना तथा । गुणाः । स्वर्णनगे तु कटुः शीता कपाया व्रणहा ' नृपे' ॥ ७२५ ॥ कासवा- सहरा 'द्रव्ये कफपित्तहरा तया । ६५ खसखस | म० गु० खसखस । खस्खसः मदमतीनः स्यात् मीनः सूदमतंडुलः ॥ ७२६ ।। प्रोक्तो ' राननिघटे' नु भिषशास्त्रविशारदै । खतिलो तिलभेदन शुभपुप्पो लसप्तलः ॥ ७२७ ।। वृप्या बल्यति कविमिः प्रोक्ता 'मदन- पालक मावकाशे' सास्पस रुद्र संख्या भिषग्वरै ।।७२८॥ गुणा.। सस्पसी भबुरा मोक्का कातिकवीर्यदा वा । मोक्ता 'राजनिवटे । च . निघंटशिरोमणिः । वैद्यविद्याविचक्षणः ॥७२९॥ दृष्या ग्राही च पित्तप्नी 'द्रव्ये ' च गुरु वात- कृत् । ६६ सिग्रुडी । म० गु० शेगुडी । सिग्रुडी मतिदा बल्या तथा पंगुत्वहारिणी ॥ ७३० ॥ पत्यति च वातनी गुन्छपुप्पी तु 'राजके' । गुणाः । सिडी त कट्प्णा च बातहत् एष्ठिशूलहा ॥ ७३१ ॥ योग्या रसायने चैव देहदाळकरी 'नूपे । ६७ अरण्यकुमुंभ । म० रानकर्डई । गु० वनकसंबो । ततोरण्यकुसुंभा च कौसुंभस्त्वनिसंभवा ।। ॥ ७३२ ॥ प्रोका 'राजनिघंटे ' तु वन्हिसंख्या भिषक्ननः । गुणाः। अपारण्यकुसुंभस्तु कटुः पाके च श्लेष्महृत् ॥ ७३३ ॥ दीपनश्चैव संप्रोक्तो 'राजनामनिटके । ६८ आहुली । म० तरवद । गु० मावल । आ- हुल्यं हलुराख्यं च करं तरवटं तथा ॥७३४ ॥ ततः शिंबीफला चैव मुपुष्पावqरं तथा । दंतकाळं हेमपुष्पं पीतपुष्पं तथैव च ।। ७३५ ।। ततः कांचनपुष्पं च नृपमागल्यमेव च। शरत्पुप्पं च विख्यातं प्रोक्तं 'रा- ननिघंटके' ॥ ७३६ ॥ वन्हिभूसंख्यका प्रोक्ता भिपक्शास्त्रविशारदैः । गुणाः । आहुल्यं तु भवेत्तीक्ष्णं चक्षुष्यं शीतमेव च ॥ ७३७ ॥ पित्त- दाहहरं चैव मुखरुक्कुष्ठकंदुहृत् । जंतुशूलवणहरं प्रोक्त ' राजनिघंटके ।। ॥ ७३८ ॥ ६९ भूम्याहुली । म० मुईतरवड । गु० भोआवल । ततस्तु भूम्याहुलिका कुष्ठकेतुस्तथैव च । मार्कडेयं तु विदित महौपधमतः परं ।। ७३९ ॥ प्रोकं ' राजनिघंटे ' तु भिषक्शास्त्रविशारदै । मार्कंडी म्- पैठरिका तथैव मृदुरेचनी ॥ ७४० ॥ ' केयदेवे ' भिषश्रेष्ठैः संप्रोक्ता नैव सशय । ततो भूपिंडरी चैव तथैव मधुरेचनी ॥ ७४१ ॥ ग्रह- संख्या मिषकमिस्तु समोक्तपा विचक्षणैः । गुणाः । भूम्याहुली कटुस्ति- का ज्वरकुष्टप्रसिध्महा ७४२॥ प्रोक्तो 'राजनिटे' च भिषक्शास्त्र- विशारदः । सरा कपाया शोफनी कफपित्तविनाशिनी ॥७४३॥ आनाहो- दरगुल्मनी कटुः तृष्णाविपापहा । छर्दिकुछकृमिनो च श्वासदाहज्वरापहा ॥७४४॥ ' केयदेवनिघंटे' च वैद्यैः प्रोक्ता न संशयः । ७० कासमई। म०कासवदा । गु० कामुदरो । कासमर्दस्तु कासारिस्त्वरिमर्दश्वदीपनः ।। ७४५ ॥ कनक जरणश्चैव कालश्च कालमर्दकः । धन्वतरिनिघटे 'तु .
१४ निघंटाशिरामाणिः। - सप्रोको भिषनावरैः ।। ७४६ ॥ क्नक कासकश्चैव कर्तशसन एव च । कासदिः कर्कशश्च ‘केयदेवे। प्रकीर्तित ॥७४७|| मर्दकः क्टक्टश्च 'द्रव्यारत्नाकरे' स्मृत । अननो नातरश्चैव प्रोक्ता — मदनपारके । !! ७४८ || कोल ' गणानघंटे' च प्रोक्त वैद्यै विचक्षणैः ।त्रयोविंशति- संख्याका प्रोक्ता सर्वे भिपग्वरै ॥ ७४९ ॥ गुणाः । काममर्दस्तु ति कोष्णो मधुरः कफवातहा। अजीर्णकासपित्तन पाचन कठशोधन ॥ ।।७५०॥ ' राजनामनिघटे' च 'घन्वे' पित्तकरः स्मृतः । विषकासहर प्रोक्त 'केयदेवनियटके' ॥ ७५१ ॥ सर शीतो विचिन्न 'द्रव्ये' च कफवातहत् । तप्तत्र तु भवेदुष्ण वृष्य वातनपाचन ॥ ७६२ ।। मदने' कविभिः प्रोक्त' भावे' पित्तविनाशिन ! ७१ आदित्यपन । म० गु० आदित्यपत्र । सुपत्रो विटपश्चार्फ कुठारिस्तपन उद ॥ ॥ ७९३ ।। रविप्रियो राश्मपति सूर्यपत्रोकपत्रक । आदित्यपत्रोर्कटलो भोक्तो ' राजनिघटके' ॥ ७५४ ॥ स्मख्या भिषक्श्रेष्ठे सप्रोक्तो नैव सशय । गुणाः । आदित्यपत्र क्रुष्णवीयं वातसमेतत्कफनाशन च ॥ ७५५ ॥ स्याद्दीपन गुल्महर तथैवारच्यनमुक्त ' नृपनामके ' च ॥ ७२ श्वेताम्ली। मवेत पिठोंडी । गु० श्वेत पिठोंदी- पोटी । श्वेताम्ली त्वम्लिका व पिष्टॉडी पिष्टिका तथा ।। ७५६ ॥ येतात पीडिका चेव प्रोक्ता ' राजनिवटके ' । रसमग्येति सप्रोक्ता मिपशा- स्त्रविशारदै ॥ ७५७ ॥ गुणाः । श्वेताम्री मयुरा वृष्या पित्तप्री बल दायका । ७३ नीलाम्ली । म० काठी पिठोंडी, नितुची । गु० का. की पिटौंडी, काळी पोटी । नीगमी चैत्र नीली च पिष्टाटी दशा- खिका ॥ ७५८ ॥ श्यामाग 'रामनाम्नीति ' प्रोगा वैद्यविचक्षणः । 'द्रव्यरत्नावर ' नव नागम्य परिकीर्तिता ॥ ७५९ ।। गुणाः । नो- लाम्ला मधुरा रच्या पत्रातमरापहा । ७४ अनगंगा । म तिळपण। गु० तळवणी | अनाया वस्तगया खरपुप्पाऽविगापिका॥७६०॥ गगधा ब्रह्मार्मा वाली प्रतिमयूरिका । प्रेगा 'राननियटनु मिसविद्यानि सगै ॥ ७६१ ॥ पशुगरा र सरी नथर र मुवटा । ततम्म मात्र निघंटशिरोमणिः। -- रीगंधा प्रोक्ता 'गणनिटके' ७६२ ॥ तुंगी तु काबरी चैव प्रोक्ता 'धन्वंतरौ' ध्रुवं । पूतिकोटा चर्चरी च पूर्तिवर एव च ॥ ७६३ ॥ तुगी तुवरपुप्पीति प्रोता ' मदनपालके' । शतपुष्पा पूतिगंधा तथैव तु राकंभरा ॥ ७६४ ॥ बर्वरो वरीगंधा 'क्यदेवे ' प्रकीर्तिता । चतु- विंशतिसख्याका संप्रोक्ता भिपजा वरैः ॥७६५ ॥ गुणाः। अजगंधा कटू- ष्णा च वातगुल्महरा तथा । कर्णवणशूलहत्री वातोदरविनाशिनी ॥ ॥७६६॥ पीतानगंधा च 'नृपे ' ह्यजने हितकारिणी । हृद्यामिवर्द्धिनी चैव दृष्टिमाद्यपदायका ॥ ७१७ | शुक्रवृद्धिकरा वातकफहा ' मदने' स्मृतः १७५ आदित्यभक्ता। म० सूर्यफूल । गु० सूरजमुखी । आदित्यभ- का वरदात्पर्कभक्ता सुवर्चला ॥ ७६८ ॥ अकाता सूर्यलता सौरी म. डूकपर्णिका । सुतेनाऽहिता चैव रवीटा सुरसभवा ॥७६९॥ मंडूकी स- त्यनामा च देवी मातडवल्लभा । विक्राता भास्करेप्टेति प्रोक्ता । निघंटके' || ७७० ॥ सूर्यकातादित्यभक्ता तथैव च च सुखोडवा । आदित्यपर्णी समोक्ता 'धन्वतरिनियटके ॥ ७७१ ॥ दिव्यतेना शीत- क्षो रविवछी रवौषधी । अर्कपुष्पो मूलपर्णी वृद्धिका तु राविप्रिया !! ७७२ ॥ ' केयदेवे' तु सप्रोक्ता प्रार्या ब्रह्मसुवर्चला । रविक्रांता मडकी च तथैव च महौषधी ॥ ७७३ ॥ द्रव्यरत्नाकरे' चैव संप्रोक्ता मिपमा वरैः । सूर्यावर्ता रविप्रीता मोक्ता · मदनपालके ' ॥ ७७४ ॥ सुकर्कला सूर्यभना तथा चादित्यवल्लभा । कपोतका विख्याता प्रोक्ता 'गणनिघंटके । ॥ ७७५ ॥ गुणाः । आदित्यमक्ता शिशिरा कटुस्तिका भयापहा । त्वद्गोषकंदुकुटनी भूतवणविनाशिनी ॥ ७७६ ॥ शीतवर- हरा मोक्ता राजनामनिटके' । शोफोष्णपादुकुष्ठन्त्री बलासनी' गणे' स्मृता ॥ ७७७ ॥ मूत्रला तु ' भदे ' मोक्ता पुरातनचिकित्सकै । स्वर्या स्फोटहरा प्रोक्ता हिता चैव रसायनी ॥७७८॥'धन्वंतरिनिचंटे। च सप्रोता वैद्यनायकैः । पाके स्वाटु रमे गुर्वी विष्टभी पित्तला तथा ।। ॥७७९॥ कफवातहरा रुक्षा ' द्रव्यनामनिवंटके ' । अत्युष्णा ला रक्षा च सग फहरा तथा ॥ ७८० ॥ रक्तपित्तारविहरा श्वासकामज्वरापहा ' निधशिरोमणि। विस्फोटकुष्ठमहती चाश्मरीयोनिरोगनित् ॥ ७८१ ॥ वृच्छूपाडुहरा प्रोक्ता 'केयदेवे ' मिपग्वरै । कफवातमजतुनी प्रोक्का ‘भावप्रकाशके ॥ ७८२ ॥ ७६ विषमुष्टिः। म. मुईदोडी, विपदोडी । गु० कडवी खरखोडी । विषमुष्टि केशमुष्टि मुमुष्टिरणमुष्टिक । क्षुपडोडीति सप्रोका भिपग्मि 'राजनाम ॥ ७८३ ॥ क्षुद्रमुडी ' केयदेवे ' डोडी ' मदन पालके । क्षुधाव्हा चैत्र समोक्ता 'केयदेवे' पुनस्तथा ॥ ७८४ ॥ अष्टसख्या मिपकश्रेष्ठ समता नैव सशय । गुणा । विषमुष्टि कटु स्तीक्ष्णा दीपनी क्षय तहा ॥ ७८५ ॥ कठामयहा रुच्या रचपिचहरा तथा। दाहहा भिपजा नाय प्रोक्ता 'राजनिघटके ॥ ७८६ ॥ मेहकि मिश्वासगुल्मान पकाया विप तथा । अनि हताति कविभि प्रोफा 'यनिपटरे । ॥ ७८७ ॥ ७७ डोडी। म. वेगदोडी । गावात तोवरदोडी । गु० वरसादोदी । अन्याडोडी तु नीयती शारश्रेधा मु वाया । वरपणी दीर्घपना सक्ष्मपत्राच जीवनी ॥७८८॥ भोगा - निघंटशिरामाणिः। निका 'गणेवामनी वासती चैव विषनी च महौजसी ॥ ७९७ ॥ पटतूलश्च संप्रोक्ता वैद्यविद्याविचक्षणः । गुणाः । कार्पासी मधुरा शीता स्तन्या पित्तकफापहा || ७९८ ॥ तृष्णादाहश्रमहरा भ्रांतिमूर्छाविना- शिनी । बलदति मिषकश्रेष्ठैः प्रोक्ता 'राजनिघंटके ॥ ७९९ । त- ब्दीजं श्लेमलं स्निग्वं वृप्यं 'केयनिवंटके । तप्तनं वातहदक्तनाशनं मू: त्रवर्द्धनं ॥ ८०० ॥ कर्णपीडाकर्णनादपूयस्रावविनाशनं । "भावप्रकासे' संप्रोक्तं वैद्यविद्याविचक्षणैः ॥ ८०१॥ ८० अरण्यकासी । म० रानकापसी । गु० वनकपास । वनजारण्यकार्पासी भारद्वाजी वनोद्भवा । गुणाः । भारद्वाजी हिमा रुच्या 'नृपे' शस्त्रवणापहा ॥ ८०२ ॥ ८१ कोकिलाक्षः । म० तालिमखाना, कोलिस्ता । गु० एवरो । कोकिलाक्षः, शृंगाली च शृंखला रणकस्तथा । शृगालपटी वजास्थि- शृंखला बनकंटकः ॥ ८०३॥ इक्षुरः क्षुरको वचः शृंखलीका पिके- क्षणः । पिच्छिला चेक्षुगंधा च ' राजनामनिटके' ॥ ८०४ ॥ इक्षुरी चेक्षुनाला च इक्षुरस्तैलकंटकः । तथेक्षुगंधिका चैव वृहत्कोशा च खग्गटः ॥ ८०५ ॥ कलंबशाली विज्ञेया ' केयदेवे' प्रकीर्तिता । कोकिलश्च तथा 'द्रव्ये ' प्रोक्तं वैद्यविशारदैः ॥ ८०१॥ 'मदनपाले' तु कांडेक्षुश्च क्षुरस्तथा । काकेक्षुभिक्षुकश्चैव बालिका इक्षुकस्तथा ॥ ८०७ ॥ प्रोक्ता ' भावप्रकाशे' च वैद्यविद्याविशारदैः । गुणाः । को- किलाक्षस्तु मधुरः शीतपित्तातिसारजिन ॥ ८०८ ॥ वृप्यः कफहरो व- ल्यो रुच्यः सतर्पणो ' नृपेशस्निग्धः पिच्छलवृप्यश्च वाततृष्णाश्मरोहरः ॥ ८०९ ॥ रक्तामवातहत् प्रोक्तो 'केयदेवनिघंटके' । मेहवातहरो द्रव्ये 'भावे ' शोथविनाशनः ॥ ८१० ॥ वातरक्तहरः प्रोको पु- रातनचिकित्सकैः ८२ सातला । म०थोर सोनुली, पीतदुग्ध, सेहुंड भेद। गु० साथेर । सातला सप्तला सारी विदुला विमलाऽमला ॥ ८११ ॥ वहुफेना चर्मकपा फेनदीप्ता विपाणिका । स्वर्णपुप्पी पत्रधना प्रोक्ता ' रान- निघंटके'८१२॥ विदला चर्मकर्षा च फेना दीप्ता मरालिका । सनालिका पतिदुग्धा तथैव तु सरालिका ॥ ८१३ ॥' केयदेवनियंटे 'तु मोक्ता तथा .
જ૮
निघंटशिरोमणिः।
वैद्यविचक्षणैः । तथा ' मदनपाले ' तु सम्यक्सोक्ता वनालिका ॥ ८१४॥
विडुला भूमिफेना च प्रोक्ता 'भावप्रकाशके' । आत्मनाला चर्मकोशा त्व.
मला ' गणनामके ॥ ८१५॥ एकत्रिंशत्संख्यकेति प्रोका शास्त्रवि-
चक्षणैः । गुणाः । सातला कटु पित्तनी लघु तिक्ता कापायका ॥१६॥
विसर्पविषहंत्री च मेधाविस्फोटहारिणी। व्रणशोफहरा प्रोक्ता वैद्यै
'राजनिघंटके ' ॥ ८१७ ॥ मूत्रकृच्छ्रहरा प्रोक्ता भिपरिभ ' गणना-
मके ' । शोधना कफपित्तासृकशोफोदरविनाशिनी ॥ ८१८ ॥ लघु मारु-
तकृत्प्रोक्ता 'धन्वे'नाहहरस्तथा । शीतला चैव तीक्ष्णा च तिका चैव
हृदिप्रिया ॥ ८१९ ॥ हृद्रोगकफहृच्चैव पित्तोदावर्तगुल्महा । उदरनी
गरहरा विपक्रिमिविनाशिनी ॥ ८२० ॥ शोथामारुचिहा 'केये' प्रोक्ता
रेचकवांतिकृत् । ८३ कामदृद्धिः । म० गु० कामवृक्ष । स्मरवृद्धिः
कामवृद्धिस्तथैव मदनायुधः ॥ ८२१ ॥ कंदर्पजीवो कामोपजीवो चैव
जितेंद्रियः । मनोजद्धिः संप्रोक्तो ' रामनामनिघंटके' ।। ८२२ ।।
गुणाः । कामद्धस्य बीज स्यान्मधुरं नलवर्द्धनं । कामवृद्धिकरं रुच्यं य.
हुलेंद्रियवृद्धिदं !! ८२३ ॥ ८४ चक्रमर्दः। म० तरावटा, टाकळा । गु०
कुवाडियो । एडहस्ती विमर्दय दतः शकुनाशनः । चक्री पक्रगनश्चव
दृढयानो प्रपुन्नटः ॥ ८२४ ॥ चक्रमर्दस्वेडगनो मेपाव्हो चटहस्तिका
व्यावर्तकश्चनगनश्वको पुन्नाट एव च ॥ ८२६ ॥ समस्तु गनारत्यश्च
मोक 'गनिघंटके'। ततस्त्वेडगनश्चैव मेपा वेडगनस्तथा ॥५२६॥
प्रपुनटभ विख्यातो प्रोक्तो 'धन्वंतरी ' ध्रुवं ! शेटकोडगना शेतको
मर्दको मदा ॥ ८२० ।। चकिलो मेषकुममो ‘केयदेवनिपंटो तथा
'मदनपाले' तु संप्रोक्तो कुष्ठळूननः ।।८२८॥ 'माघप्रकारो' संमोक्ती पाटो
मेपलोचनः । उरणामस्तु 'कोशे' च कविभिः परिकीर्तितः ॥ ८२९ ।।
गुणाः । चक्रमः कटुः प्रोक्तो मेदोवानाफापहा । गकुटपा-
मादा गमनामके' ॥ ८३० ॥ हिमो रक्षोय यश्च स्वादाष्टमका
रकः । मलमूत्रहरभैय पित्तानिकटस्तथा ॥ ८३१ || काष्टमनन
वासमामादिमदता । अरविक्रिमिहनेति फलं तस्य कट्टणम् ॥ ८३२ ॥
निघंटशिरोमणिः। , विपापहं तस्य शाकं मलनं केयदेवके पत्रिदीपनं तथा ग्राहि शिरोति- हरण तथा ॥ ८३३ ॥ शोकोक्कफान हन्ति 'न्यरताकरे' स्मृतं । ८५झिझिरीटा। म० झिंझरूट । गु० झिभटो । झिझिरीटा कंटफली पीत- पुष्पा च मिझिरा ८३४॥ हुडरोमाश्रयफला वृत्ता 'राजनिघटके'। द्रव्यरत्नाकरे' चैव झिझीसा परिकीर्तिता ॥ ८३५ ॥ सप्तसख्येति सं- मोक्ता भिषक्शास्त्रपरायणैः । गुणाः । गिझिरीटा कटुः शीता कपाया चातिसारजित् ।। ८३७ ।। दृप्या सतर्पणी पल्या महिपाक्षीरवर्षिनी । प्रोक्ता रागानिटके' च वैद्यविद्याविशारदैः ।। ८३७ ।। ३. पर्पटादि वर्ग. १ पर्पटः । म पित्तपापडा । गु० खडसळियो, पोतपापडो । पर्यट- श्चरको रेणुस्तृष्णारिः खरको रज । शीतः शीतप्रिय. पाशुः कल्याणी वर्म- कंटक ॥ ८३८ । कुशशास: पर्पटकः पित्तारि रक्तपुष्पकः । मुतिको कटुपत्रश्च कवचो ' रामनामके' ॥ ८३९ ।। परतिको धर्मक्टो वरक- स्त्वतिसारहा । ज्वरनाशनकश्चैव प्रोक्तो 'धन्वंतरौ' ध्रुवं ।। ८४० ।। 'केयदेवनिघटे ' तु पित्तहा शिवक्छभ । चव्हिय. सूक्ष्मपत्रो चर्मकंटक एव च ॥ ८४१ ॥ यवकटस्तथा 'द्रव्ये ' सृष्टिकः फलस्टकः । तथा 'गणीनघंटे' तु सस्मृतो धर्मखेटकः १८४२॥ गुणाः । पर्पदः शीतलस्तिक्तः पित्तश्लेप्मज्वरापहः । रक्तदाहारुचिग्लानिमदभ्रमहरो 'नृपे।।। ८४३॥ मुखरोगहरो प्रोक्तो वैद्यै गर्णनियंटके' । रसे पाके च तिक्तः स्यात सं- ग्राही वातस्तथा ॥ ८४४ ॥ दाहछर्दिपिपासनः 'ये' च पित्तना- द्रव्यरनाकर' प्रोक्तः पित्तो विनाशकृत् ॥ ८४५॥ २ जीवक । म० गु० जीवक । जीवको जीवनो जीव्यः शृंगाव्हः पाणदः प्रिय । मगल्यश्चिरजीपी च मधुर. कर्मशीर्षक: ॥८४६ ॥ हस्वागो वृद्धिदोऽयुप्मान दोर्यायोक्दस्तथा । वलदस्तु तथा प्रोक्तो 'राननाम- नियंटके ॥ ८४७॥ धन्वंतरिनिटे' तु शुगकः कूर्वशीर्षक । दवेडः स्वाइ: क्षीरजीवी' भिएग्भिः परिकीर्तितः ॥४८॥ यदेवनिटे' तु . . शन:। ५ . नियशिरोमणि.. शर्मर्चक एव च । श्रेयस्तु जीवदृक्षश्च सप्रोक्तो भिपना बरे ॥८४९॥ गुणा । जोवको मधुरः शीतो रक्तपित्तानिलापह । क्षयदाहहरश्चैव स्वरशुभ विवर्द्धनः ॥ ८५० ॥ श्लेष्मवृद्धिकरश्चैव गर्भसधानकारकः । प्रोक्त 'राजनिघरे' च वैद्यैर्विद्याविचक्षणैः ॥ ८५१ ॥ ३ ऋपभक म० गु० ऋपमक । ऋपभो गोपति/रो विपाणी धूर्धरो वृपः । ककुद्मान् पुगवो वोढा शृगी धूर्यस्तु भूपति ॥ ८५२ ॥ कामी ऋक्षप्रियश्चोक्तो लागुरी गोश्च वधुर । गोरक्षो वनवासीति प्रोक्तो ' राजनिघटके' ॥ ८५३ ॥ 'धन्वतरिनिघरे ' तु दुर्धरो वृपभस्तथा । श्रीमान् वृपाणी कटो चिद्राक्षो मातृक स्मृतः ।। ८५४ । 'केयदेवनिपटे' तु भिपग्भि परिकीर्तित । बद्धामयपतिश्चव ' द्रव्यरत्नाकरे' स्मृत ॥ ८५५ ॥ गुणाः । अपभी मधुरः शीत पित्तरक्तविरेचनुन् । शुक्रश्लेष्मररश्चैव दाहक्षयज्वरापह ।। ८५६ ॥ गर्भसधानकारीति प्रोक्तो ' राजनिघटके।। पापणी । म० धाको मुडो । गु० नहानी मुडी, ( बोडियो क्लार) । श्रावणी स्यान्मुडिनिका भिशु श्रवणशीर्पकः ॥ ८५७ ॥ श्रवणा च प्रमिता परिबाजी तपोधन । प्रोक्ता ' राजनिघरे' तु मिपविद्याविचक्षणे ॥ ८५८ ॥ मुडिनीका श्रवण्याव्हा प्रोता 'धन्वे ' भिएम्वर । जलघुना श्रवण्यता कुन्हूसा च श्रीमती ।। ८५९ ॥ पुचय 'केयदेवेन 'द्रव्ये' प्रोक्ता तपोधना । क्षीरतिता कोरा च नीटदारा 'गणे' स्मृता ॥८६०॥ गुणाः । श्रावणी तु कपाया स्यात् कटू गा वपित्तनित् । आमातिसारकासनी विपर्दिहरा ' नृपे' ॥ ८६१ ॥ वातपित्तायत्री च तपामारुचिहारिणी । गडापरमारहती ग श्लीपदानी 'धने' स्मृता । ॥८६२॥ वीर्योष्णा चैव मेध्या न तथा वातापापहा । अपनीलीमेहनी पाडुयोनिस्नापहा ॥ ८६३ ॥ वृहत् निमिहा प्रोक्ता 'वेयदेवनिय रे। पापे पदातिनी प्रोता ‘भावप्रशाशो' ॥ ८६५ ॥ महाश्रावणी।म० मोठी मुढी । गु० मोग मुडी-बार । महागावणिका चौ महामुडौं च रोचनी । वदयपुपा दिमचा कोला घोडा पपा ॥ ८६७ ॥ नदारदको मुद्राच्या म्हामनिनिश वा । डिना प्रशिनिस . निघटशिरोमणिः। माता स्थविरालोभिनी तथा॥८६॥भूकदंबाऽलंबुजा च प्रोक्ता 'राजनिटके' । 'वन्वंतरौ' लोमनीया छिन्नग्रंथिनिका स्मृता ॥८६९॥ ' केयदेवनिघंटे' तु गोच्छाला त्वरुणा तथा । तपोधना वोटवृद्धा वोटा प्रोक्ता भिषग्वरः ॥ ८७० ॥ 'द्रव्यरत्राकरे' चैव शोभनीया प्रकीर्तिता । ' भावप्रकाशे' संप्रोक्ता त्वन्यथाऽतितपस्विनी ॥ ८७१ ॥ कोलाहला त्वंबुसा च श- शका 'गणनामके' 1 गुणाः। महाश्रावणिका चोप्या ईपनौल्या मरुच्छ्या ॥ ८७२ ॥ स्वरकृदोचनी तिका मेहहच रसायनी । 'राजनामनिघंटे' च प्रोक्ता वैद्यविशारदैः॥ ८७३ ॥ ६ मेदा । य०गु० मेदा । मेदा वसा मणिच्छिदा जीवनी शल्यपर्णिका । मेदसारा स्नेहवती मेदिनी मधुरा वरा ।। ८७४ ।। स्निग्धा मेदोद्भवा साध्वी विपदा बहुरंजिंका । नखच्छेद्या तथा प्रोक्ता राजनामनिवंटके' ॥ ८७५ ॥ शल्यदा शल्यपर्णी च नथा पुरुपहतिका । ' केयदेवे ' भिषश्रेष्ठः संप्रोका नैव संशयः ।। ८७६ ।। तथा ' मदनपाले ' तु मणिशुदा भवाध्वरा । सुरा मेदसमुद्भूता धरणी मेहसंमवा ॥ ८७७ ॥ प्रोक्ता 'गणनिघंटे' तु मिपक्शारत्रपरायणैः । गुणाः । मेदा तु मधुरा शीता पित्तदाहार्तिकासनुत् ॥ ८७८ ॥ राजय- क्ष्मज्वरहरा वातदोपकरी 'नृपे ' । गुरु स्तन्या वातपित्तनाशिनी 'धन्व- नामके ' ।। ८७९ ॥ वलासशुरुकृञ्चैव बृंहणं 'केयदेवके ' । वातपित्ता- सहञ्चैव क्षतक्षयहरा तथा ॥ ८८० ॥ रक्तवातहरा चैप प्रोक्ता 'भावप्र- काशके १७ महामेदा । म० गु० महामेदा । महामेदा वमुच्छिदा जीवनी पांशुरागिणी ॥ ८८१ ॥ देपेष्टा सुरमेदा च दिव्या देवमणिस्तथा। देवगधा महाच्छिद्रा वृक्षाही 'राजनामके ' ॥ ८८२ ॥ मणिछिदा वृ- सरहा महापुरुपदंतिका । ' केयदेवे ' मिपश्रेष्ठैः संमोक्ता नैव संशयः॥ ॥ ८८३ ॥ तथा 'मदनपाले ' तु त्रिदंती देवतामणि. । प्रोका पोडशसं- स्येति भिषकशास्त्रविशारदे. ॥८८४॥ गुणाः। महामेदा हिमा रुच्या कफशु. ऋविवदिनी । रक्तदाहहरा चैव पित्तक्षयनिवारिणी ८८५॥ वातज्वरहरा चैत्र प्रोका 'राजनिघटके'1८ ऋद्धिः । म. गु. ऋदि । ऋद्धिः सिद्धिः प्राणदा च नीवदानी तु श्रेयसी ॥ ८८६ ॥ अपागी चेतनी योग्या .
. निघंटशिरोमणि स्थांगी मंगला तथा । कोलकांता यशस्या च जीवश्रेष्ठसि 'राजके' ॥ ८८७ ॥ रथांग मंगलं चैव वसुर्धन्वतरौ स्मृतं । आश्वासनो तुष्टिराशी चेतना च पयस्विनी ॥ ८८ ॥ ९ वृद्धिः । म. गु. वृद्धि ! वृद्धि स्तुष्टिः पुष्टिदा श्री मंगल्या वृद्धिदात्रिका । जनेष्टा संपदा लक्ष्मीभूतिरुत्सव एवं च ।। ८८९॥ जीवभद्रा भिपक श्रेष्ठः प्रोक्ता 'राजनिषटके।। ऋषिश्रेष्ठा युगंयोग्या लक्ष्मीः सर्वजनप्रिया ॥ ८९० । 'धन्वंतरिनिघटे । तु संप्रोक्ता भिपना वरः । सुखा तु शोधिनी चैव श्रावणी च सुयोग्यदा ।। ॥ ८९१ ॥ विभूतिमधुरा चैव प्रियो मगल एव च । 'केयदेवनि- घटे' तु सपाविंशतिसंख्यका ॥ ८९२ ।। गुणाः । ऋद्धि दिश्च म- धुरा मुस्निग्धा तिक्तशीतला । रचिमेघाकरी श्लेष्मकुष्ठक्रिमिहरा 'नृपे' ॥ ८९३ ॥ सयपित्तानिलहरा रक्तज्वरविनाशिनी । कफशुक्रप्रदा प्रोक्ता 'धन्वंतरी ' ध्रुवं ।। ८९४ ॥ त्रिदोपमूळहंत्री च रक्तपित्तहरा तथा । गर्भद्धिप्रदा व प्रोक्ता 'केयनिघंटके'। ८९५ ॥ प्रद्धि- दीनादिनिंद्या च प्रोक्ता ' गणनिघटके' 1 १० धूम्रपना । म० गंधाणी । गु० कीडामारी । धूम्रपना तु धूम्राव्हा मुलभा च स्वयभुना ॥ ८९६ ॥ गृध्रपत्रा न गृध्राणी समिती स्त्रीमापहा । अष्टसंख्या 'नृपे' प्रोता भिपग्मिः शास्त्रवित्तमैः ।।८९७॥ गुणाः । गुधाणी तु रसे तिक्ता शोफ- क्रिमिविनाशिनी । उप्णा कामहरा रच्या दीपनी 'रामनामये।८९८॥ ११ प्रसारिणी। म०. चादवेल गु० नारी 1 प्रसारिणी मुप्रसग सारणी सरणी सरा । चारुपी राजबला मद्रपर्णी प्रतानिका ॥ ८९९ ॥ प्रपला राजपर्णी च बल्या भद्रवा तया । चंद्रबली प्रभद्रा च गननामनिवटके' ॥ ९०० ॥ महिता भद्रवाटी च 'ये' प्रातानिरा तथा । तथा 'म. दनपाले ' तु ममरा परिकीर्तिता ॥ ९०१ ॥ प्रोक्ता ' भावभकाशे' तु प्रतानिनी कदमरा । गणाः । प्रमारिणी गुरूप्णा च तिचा वाताहा तथा ॥ ९०२ ॥ श्वयथम रहारा पविष्टंभहारिणी 'नृपेश पत्रानि संप्रोता मदने' वैद्यनायकैः ।। ९०३ ॥ मग़ सघानावेव निसपी च दृष्यावरतेन वानिकरा प्रोता 'एम्वनिने ॥ ९०८ ॥ रमे , - निघंटशिरोमणिः। - तिक्ता च वीयोप्या शुकला वातरक्तहाः। त्रिदोषनी 'केयवे' प्रोक्ता वैद्यैर्न संशयः ॥ ९०५ ॥ १२ पापाणभेदी । म० पापाणभेदी । गु० पापाणभेदी । पाषाणभेदोऽश्मनश्च शिलभेदोऽश्मभेदकः । श्वेता चो- स्पलभेदी च नगभिच्छिलिगर्भक. ॥ ९०६ ॥ मोक्ता ' राजनिघंटे' तु वैद्यशास्त्रपरायणेः । पाषाणभेदी पापाणस्तथैवाश्मनिभेदकः ॥ ९०७ ।। अश्मभेदनसंज्ञश्च नगभेदन एव न । प्रोक्ता ' मदनपाले ' तु भिपविद्या- विचक्षणः ॥ ९०८ }} तथा 'भावप्रकाशे' तु गिरिभित् परिकीर्तितः । पद्धदः प्रस्तरश्च नगभेदक एव च ॥ ९०९अश्मरीभेदकश्चैव प्रोक्तो 'केयनिकटके' । गुणाः । पापाणभेदो मधुरस्तिको मेहत्पाहरः ॥ ९१०॥ मोक्तं 'राजनिटे ' तु वैद्यविद्याविशारदैः। 'केयवे' हिमो भेदी योनिरोगविनाशनः ॥ ९११ ॥ मूत्ररोगहरश्चैव व्रणदो- पहरस्तथा । गुदभ्रंशहरश्चैव 'गणे' प्रोका भिपजनैः ॥ ९१२ ॥ शूलनिदोपन्नो मेहदोगछीहहा । गुल्मार्शनाशनश्चैव वस्तिशु- दिकरस्तथा ॥ ९१३ ॥ शर्कराशिश्नशूलनः प्रोक्तो 'धन्वंतरी' ध्रुवं । शोफहृद्रोगहा ' भावे' 'मदने' नु सरः स्मृतः ॥ ९१४ ॥ १३ वटपत्री पापाणभेदी । मु० गु० घडवतो पापाणभेदी । अन्या तु वटपत्रीस्यात्तथा ऐरावती च सा । गोधावती रावती च श्यामा खट्वांग- नामिका ।। ९१५ ॥ प्रोक्ता 'राजनिटे' तु भिषक्शास्त्रपरायणः । सुस्वातिका रेवती च मोहिनी 'केयदेवके '९१६॥ गुणाः । वटपत्री हिमा गौल्या मेहकच्छविनाशिनी । बलदा अगहंत्री च दीपनी नामके' ॥ ९१७ ॥ योनिदोपहरा चैव मूबरोधहरा तथा । तरफल मधुरं रूसं स्तंभने लेखनं ध्रुवं ॥ ९१८ ॥ कफपित्तहरं चैव विधा- ध्यानकृत्तथा । क्षुद्रं ग्राही पित्तनिच भोक 'केयनिटके' ॥९१९।। स्तंभने वातलं शीतं मदने परिकीर्तितं । १३ । खेतशिला। म० पांढरा दगडी पापाणभेद । गु० धोको पाषाणभेद । श्वेताशिला वरतला शिलाना शैलपरकला ।। ९१० ॥ वल्का न शैलग व्हा शिलावा 'राजनामके । गुणाः । शिलावलं हिम खादु मेहकृष्टविनाशनं ॥
५४ नियटशिरामणि.। ।। ९२१ ॥ मूत्ररोधाश्मरीशलक्षयपित्तापहारक ! १४ भुद्रपापाणभे दा। मु० गु० शुद्रपाषाणभेद । शुदपापाणभेदान्या चतुःपत्री च पार्वती॥ ।। ९२२ ॥ नगशाश्मकेतुश्च गिरिभः कदरोइवा । शैलोइया चगिरिना नगना 'राननामके' ॥ ९२३ ।। दशसंख्येति सप्रोक्ता भिपशास्त्र परायणैः । गुणाः । प्रणनी तु 'नृपे' प्रोक्ता मूनच्छाश्मरीहरा ।। ॥ ९२४ ॥ १० गृहकन्या । म० कोरफड, कोरकड । गु० कुवार । गृहकन्या कुमारी च कन्यका दीर्घपत्रिरा। स्थरुहा मृदु कन्या बहु- पत्रामराऽजरा ॥ ९२५ ॥ क्टकमावृता वीरा भृगष्टा विपुलश्रवा । व. मन्त्री तरुणी रामा कपिला चाबुधिश्रवा ॥ ९२६ । सुस्टका स्थूलदला प्रोता राजनिषटके माता च मडला चैव फलमत्स्याऽक्षकारका ।। ॥ ९२७ ॥ ' केयदेवनिघटे' तु भिषश्रेष्ठ प्रकीर्तिता । ' द्रव्यरत्ना- करे' चैव संप्रोक्ता न्वतिपित्तला ॥ ९२८ ॥ तथा घृतकुमारी तु मोक्ता 'भावकाशके । सप्तविंशतिसख्याका सरोका भिपजावर ॥ ९२९ ।। गृहकन्या हिमा तिक्ता कासपित्तक्फापहा । विपकुष्ठश्वासहरा 'नृपे' प्रोक्ता रसायनी ॥९३०॥ यकृतपित्तहरा चैव गररोगहरा तथा । बृहणी चैव बल्या च स्वगामयहरा 'नृपे' ॥ ९६१ ॥ भेदिनी प्रथिनी चैव यमिदग्धवणापहा । विस्फोटरक्तपितनी 'केये ' कफज्वरापहा ॥ ९३२ 'द्रव्ये ' सरा छोहहरा 'भावे ' नेच्या स्मृता बुधैः । १६ बर्हिचूडा । म० मयूरशीखा, मोरशेंडा । गु० मोरशिखा । शिखिनी बहिचूड स्यान शिखालु मुशिखा शिखा ॥ ९३३ ।। केकी शिखा मयूरस्य शिवेति राजनामके 'द्रव्यरत्नावरे' चैव मधुराव्हा मधुच्छना ॥ ॥ ९३४ ॥ मयूराव्हा सहस्रा च प्रोका 'मदनपाल्के' । सहस्राक्षो नी ठकठशिग्वा भावप्रकाशके' ॥ ९३५ ॥ गुणाः । बर्हिचूडा रसे खाद मूत्रकृच्छ्रहा तथा । बालग्रहहरा व वश्यक र्मप्रदा' नृपे।।। ॥ ९३६ ॥ ' द्रव्ये ' फातिसारनी पित्तश्चेष्मातिसारजित् ! १७ श्री- रिणी । म० पिसोळा । गु० पिसोळा । सौरिणी काचनारी र्पणी वटुपर्णिका ॥ ९३७ ॥ तिक्तदुग्धा हैमवती हिमदुग्धा हिमावती । हि निघंटशिरोमणिः। माद्रिजा पीतदुग्धा यवचिंची हिमोद्भवा ।। ९३८ ॥ हैमी तु हिमना चैत्र प्रोक्ता ' राजानिघंटके ' । घर्पणी हेमदुग्येति प्रोक्ता 'धन्वंतरौ ' ध्रुवं ।। ।। ९३९ ॥ यचित्रा काचनी च ‘केयदेवे ' स्मृता बुः । अष्टभू- सख्यका मोक्ता भिषक्शास्त्रविशारदः ॥ ९४० ॥ गुणाः ॥ क्षौरिणी तिक्तशाता च रेचिनी शोफवातहा । कमीकमहरा चैव पितज्वरहरा नृपे ॥ ९४१ ॥ १८ स्वर्णक्षीरी । म० काटेधोत्रा । गु० दारुडी। स्वर्णक्षारी स्वर्णदुग्धा स्वर्गाव्हा रुक्मिणी तथा । सुवर्णहेमदुग्धी च हेम- क्षारी तु कांचनी ॥ ९४२ ॥ प्रोक्ता ' रागानेघदे' तु भिपक्विद्या- विचक्षणैः । सुवर्णक्षीरो हेमांगा तथैव कनकक्षीरी ॥ ९४३ ॥ 'धन्व- तरिनिघंटे तु संप्रोक्ता भिपजां वरैः । क्षीरगर्भा दुम्विकेति 'द्रव्यरनाकरे' स्मृता ।। ९४४ ॥ हेमाव्हा हेमदुग्धा च तथा हेमावती ' मदे। पटु- पर्णी हैमवतो पतिदुग्धा च चोककः ॥९४५ ॥ प्रोक्ता ‘भावप्रकाशे'तु भिपकविद्याविचक्षणैः । प्रोक्का ' गणनिघंटे ' तु भिपम्भिस्तिक्तदुग्धिका ॥ ९४६ ॥ विंशत्संख्या मिपन्मिस्तु प्रोका शास्त्रविचक्षणैः । गुणाः । स्वर्णक्षारी हिमा तिक्ता कृमिपित्तकफापहा ॥ ९४७ ।। मूत्रकृच्छाश्मरी- शोकदाहज्वरहरा ' नृपे' । उरलेशकारिणी चैव — मदे' मदकरा स्मृता १९४८॥ विपपित्तहरा चैव रक्तपित्तहरा 'धने' । कंडूहरा 'केयदेवे' रक्तानाहहरा तथा ।। ९४९ ॥ कामलानी तथा प्रोक्ता वैद्यविद्या- विशारदैः । वातासहा 'द्रव्यरत्ने' पाहा 'गणनामके ॥ ९५० ।। १९त्रायमाणा। म० गु० त्रायमाण । त्रायमाणा कृतनाणा त्रायंती जायमाणिका । बलभद्रा मुकामा च वार्षिकी गिरिजानुजा ॥ ९५१ ।। मंगल्याव्हा देवनला पालिनी भयनाशिनी । अवनी रक्षणी त्राणा संमोक्का 'राजनामके' ॥ ९५२ ॥ वलदेवा तु विदिता तथैव गिरिसानुना। 'धन्वंतरिनिघंटे ' तु संप्रोक्ता भिपना वरैः ॥ ९५३ ॥ आदिसानुना चैव तथा वार्षिकत्राणिका । कयदेवे' तु संप्रोक्का सुदला च मुतानिका ।। ॥९५४॥ 'द्रव्यरत्नावरे चैव सुदनसंज्ञा प्रकीर्तिता । तथा 'खमरकोशे' तु मोच्यते वलभतिका ॥ ९१५ ॥ गुणाः । वायमाणा भरेछीना मधुरा . - निपटशिरोमणिः। , - गुल्महा तथा । रक्तज्वरक्फत्री च भ्रमतृप्णाक्षयापहा ॥ ९५६ ॥ ग्लानिहा विपछर्दिनी प्रोक्ता 'राजनिपटके' । कट पित्तात्रशूलनी पोलर एन्वनिश्टके ' १९९७१ होगरक्तगुल्मको पित्तहा 'केयदेवो' । 'मदे' वैद्ये सरा प्रोक्का फपित्तहरा 'गणे ॥ ९५८ ॥ २० स्दती । म० रुद्रवती । गु० परियो, लाणो । रदती तु स्रवत्तोया सभोवन्यमृतसवा । रोमाचिका महामासी चणपत्री सुधाश्रवा ॥९५९॥ प्रोक्ता 'राजनिघटे' तु भिपविद्याविशारदै । गुणाः । स्दनी तुक टुस्तिका कपाया चोष्णवारवा ॥९६० ॥ रचपित्तविमिहरा कफवाम विनानिशी । रसायनी मेहहरा 'राजनामनिस्टके' ॥ ९६१ ॥२१ ब्राह्मी । म नाही । गु० ब्राह्मा । बामी सरस्वती सौम्या मुरश्रेष्ठा सुवर्चला । कपोतवेगा यात्री दिल्यतेना महापधी ॥ ९६२ ॥ खायभुवी सौम्यन्ता सुरेज्या ब्रह्मान्यया । मामाता मत्स्याक्षी महकी सुरसा तथा ॥ ९६३ ॥ मेध्या पोरा भारती नवरा नु परमेष्ठिनी । दिव्या च शारदा चेष प्रोता राननिपटरे' ॥ ५६४ ॥ सोमा पोलाप स्पष्टा ब्रह्मार्चमा । 'धन्वतरिनिघटे' तु भिगिम परिकीर्तिता ॥२६॥ तथा सत्यवती र स्मरणी प्रहानारिणी। सत्यनामा मसोमा तनो तु वैद्य- . निघंटशिरोमणिः। ' भावप्रकाशके ' । २२ जलब्राह्मी । म० गु० वांव । ब्राह्मो तु क्षुद्द- पत्रान्या लघुब्राली जलोद्भवा ॥ ९७ ॥ प्रोक्ता 'रानानटे' विद्याविचक्षणैः । हिलमोची शंखवरा जलबाह्मी तथैव च ॥ ९७५ ॥ केयदेवे ' मिषश्रेष्ठैः संप्रोक्ता नैव संशयः । बांबी वामी फेनिला च जलजा हिलमोचिका ॥ ९७३ ॥ द्रव्यरत्नाकरे ' चैव संप्रोक्का रुद्रसंख्यका । वांबी तिक्ता रसे चोष्णा • सरामानिलहा 'नृपे' ॥ ॥ ९७४ ॥ शोफकुष्ठवणनी च ' केये' पित्तकफापहा । २३ वंदाक । म० बादें, वांडगूळ । गु० वांदो । वदाक' पाइपरहा शिखरी तरुरो- हिणी ॥ ९७५ ॥ वृक्षादनी वृक्षरूढा कामवृक्षस्तु शेखरी । केशरूपा तरुरुहा तरुस्था गंधमोहिनी ।। ९७६ ।। कामिनी तरुरुक् श्यामा दुपदी 'राजनामके' । दारुः स्यादवृक्षरहा तथैव पद्मरूपिणी ॥ ९७७ ।। धन्वंतरिनिघंटे' तु संमोक्ता भिपना वरैः । कामना नीलवर्णी च नीलवल्ली जयगुमा ॥ ९७८ ॥ जीवंती नु तथा प्रोक्ता ' केये 'तु पदरोहिणी । तथा 'भावप्रकाशे' तु वृक्षमक्षा प्रकीर्तिता ।। ९७९ ॥ पहा नररुहा कामाता चंद्रको 'गणे' । गुणाः । वंदाकस्तु भवेत्तितः शिशिरः कफपित्तनित् ॥९८०॥ श्रमहृन सिद्धिदो कृप्यो ' नृपे' प्रोक्तो रसायनः । 'धन्वतरिनिघंटे' तु संप्रोक्तो व्रणरोपणः ॥९८१ ॥ कफ- वातहरः मोक्तो 'केये' रक्तविषापहः । २४ अरण्यकुलस्थिका । म० विवळ्या । गु० चिमड । ततोरण्यफुलिया च कुलाली कुंभकारिका ॥९८२ ॥ चक्षुप्या तु कुलित्था च लोचने हितकारिका । हक्मसादेति संमोक्ता भिपग्मि 'नपनामके' || ९८३ ॥ 'धन्वंतरिनिघटे' तु वैद्यैः मोक्ता मलापहा । केयदेवनिघंटे तु कुकारी, चिपिय स्मृता ॥९८४ ।। दशसंख्या भिपश्रेष्ठैः संप्रोक्ता नैव संशयः। गुणाः । कुलत्या लोचनहिता तिकाऽशौशलहा कटु ॥ ९८५॥ विधायमान ' हवाई' चक्षुप्या नणरोपिणी । नेत्रखावहरश्चैव चरस्थिरविपापहा ॥९८६ ॥ विस्फोट- नेत्रकंदूहा नेत्रव्रणहरा 'घने । अशोहिफास्त्रहा मोका ' गणनामनि- टके॥९८७ ॥ २५ तंदुलीयक । म० ताकना । गु० तांदळनो , . - । निघटाशरमाणः। तदुलीयस्तंदुली च तदुलीयकथिली । बहुवीर्यो मेघनादो सुशावस्तु वनस्वनः ॥९८८ ॥ पथ्यशाकस्तु स्फूर्जन्यः स्वनिताव्हस्तथैव च । वी रस्तु तदुलश्चैव प्रोक्तो ‘राजनिघटने' ॥ ९८९ ॥ पिडिरस्तु घनश्चैव ततस्तदुललबिका । 'धन्वतरिनिघटे' तु समोक्ता भिपना वरै ॥९९०॥ चाडालस्तु खटालश्च काडीरस्तदुली तथा । विषघ्नो मार्पिकश्चैव मारीप केयदेवके । ॥ ९९१ ॥ ततो ' मदनपाले ' तु मापिक' परिकीर्तित. 1' भावप्रकाश ' समोक्तो भिपम्भिरवल्पमारिप , ९९२ ) गुणाः तदुलीयस्तु शिशिरो मधुरो विपनाशन । रचिकृद्दीपनः पथ्य पित्तदाह. भ्रमापह ॥९९३ ॥ प्रोको 'राजनिघटे ' तु वैद्यविद्याविचक्षणः । असृज्वरहरश्चैव मोक्तो 'गणनिषटके' ॥ ९९४ ॥ रक्तपित्तहरो रक्षो रसे पाके मधुर्धने । मदपित्तविपासुग्नो 'ये' स्यात्मृटमूत्रमित् ।। ॥ ९९५ ॥ तत सृष्टमलप्रश्न 'मदे' प्रोतो भिपजनै ।२६ चिविल्लिया । म० चिल्घोळ गु०। झीणी लुणी । "चिविलिया रत्तदला सरच्छदा स्यात्क्षुद्रघोली सदमाभपत्रिका" ॥९९६ ।। मोका 'रान निघटे' तु भिपशास्त्रपरायगे । दलामलोहिता पिछी मधुपत्रा तर च ॥ ९९७ ॥ धीरपत्रा क्षारदरा वास्तुकी 'धन्वनाम ' 1 वृदिला तु रक्ता च गौडयास्तुक 'द्रव्यके' ॥९९८॥ तथा · मदनपाले तु स म्यक् मोक्ता महादसा । गुणाः । चिड़ी रटुः पपाया पनीर्णवरहरा तथा ॥ ९९९ ॥ रसायनीति समोत्ता 'राननामनियो।मरादाता लोदता च रकनिन् निमिदारया ॥१००० ॥ निटोपनी 'मदे मोसा मिम्मि शास्त्रनृमि । सेमपित्तममेहमी चहरा तथा ॥ १०.१ ॥'धन्वतरिनिघटे' समोता रविशरिणी । अप्रिय- द्विरा 'दव्ये 'मावे ' वातहरा तथा ॥ १००२ ॥ महन् पुटिच्चर पदमरस्यनिषूदन । २७ इस्तिशृद्धी । म० गु० स्तिशुद्धी हरितारी महानदी गुडी धरपत्रिरा ॥ १००२ ॥ गुणा । लिगुडी नु रण सग्निपातनगपहा । मोगा राननितु पुरान गभेदाबानमा . .
. नियंटशिरोमणिः। नमिषग्वरैः ।। १००४ ॥ २८ कुटुंविनी । म० पहारकुटुवी, शिरदोडी, मोठी कावळी । गु० खरणेर । कुटविनी पयस्या च क्षीरिणी जलका- मुका । वक्रशल्या दुराधर्षा क्रूरकर्मा,झिरिटिका ॥ १००५ ॥ शीता प्र- हारजाया च शीतला तु जलेरहा । प्रोक्का'राजनिघंटे' तु भिपशास्त्र- विशारदैः ॥ १००६ ॥ अर्व पुप्पी वत्रशल्या दुरामोधा भिरिटिका । केयदेवनिघटे' तु संमोक्ता मिपैजा वरैः ॥ ७ ॥ ततो ' मदनपाले' तु जलकामाऽभिरेणुका । पयस्था जलकामा च चित्रशल्या दुरामया ॥ ॥ १००८ ॥ एकविशतिसख्येति। प्रोक्ता वैद्यविचक्षणैः । गुणाः । कुटविनी तु मधुरा ग्राहिणी कफपित्तहा ॥ १००९॥ कंडूरक्तवणहरा 'नृपे' प्रोक्ता रसायनी । २९ स्थलपद्मिनी । म० स्थलकमळणी । गु० स्थलकमल । मुगंधमूला पद्माव्हा तथैव स्थलपद्मिनी ॥ १० तथैवौबुरुहा चेति चारटी पद्मचारिणी । लक्ष्मीश्रेष्ठा तु लक्ष्मी च रम्या चैव सुपुष्करा ॥ ११ ॥ चरस्थलरुहा चैव तथा पद्मावती मता । ततः पुष्करवर्णी च तथा पुष्करिणी मता ॥ १२ ॥ प्रोक्ता 'राजनिघंटे' तु भिषशास्त्रपरायणैः । गधमूलातिपत्रा च पद्मचारी सुपुष्कला ॥ १३ ॥ 'धन्वतरिनिघंटे' तु संप्रोक्ता भिपजावरै । ' द्रव्यरत्नाकरे ' चैव वर्तकी परिकीर्तिना ॥ १४ ॥ व्यथा त्वतिवसा चैव वारटी ' मदने' स्मृता । तथा त्वतिचरा चैव प्रोक्ता ' भावप्रकाशके' ॥ १५ ॥ चतुर्विशतिसंख्याका प्रोक्ता वैद्यविचक्षणैः । गुणाः। तिचा शीता च वातघ्नी रफपित्तहरा तथा ॥ १६ ॥ मेहातिसारहा प्रोक्ता ' राजनामानिघंटके ' । उप्गा कटुः कफो. दूतवातहा मूत्रकृच्छनित् ॥ १७ ॥ अश्मरीशूलविपहा श्वासकासहरा भवे । । मोहापस्मारहा प्रोक्ता 'धन्वंतरिनिघटके' लेप्मश्वासासकच्छूना 'मदे' प्रोक्ता भिपजनैः । गणनामनिघटे। तु शूलना परिकीर्तिता ॥ १९॥ तृष्णादाहप्रशमनी ' द्रव्यरत्नाकरे' स्मृता ३० नागदमनी । म० नागवण । गु० नागदवण । जंबूनीव- वती वृत्ता वृत्तपुष्पा च जाववी । मदनी नागदमनी दुर्धर्षा दुःसहा तथा ॥ ३१ ॥ प्रोका 'राननिटे' तु भिषाग्भ- शास्त्रवित्तमः । महा .
निघंटशिरोमणिः। योगेश्वरी चैव तथा. योगेश्वरीश्वरी ॥ ३२ ॥ नागदती नागपत्री रास्ता सर्वभयापहा । सर्वगंधा सर्वप्तहा विपदंष्ट्रा विषापहा ॥ ३३ ॥ 'केय. देवनिघंटे' तु संप्रोक्ता भिपजांवरैः। दमनी नागगंधा च नागा भुनंगणिनो ।। ३४.।। 'दव्यरत्नाकरे ' चैव भिपग्भिः परिकीर्तिताः। प्रोता 'म- दनपाले ' तु नागपत्रा भुजंगिनी ॥ ३५ ॥ वलामोटा नागपुप्पी प्रोता 'भावप्रकाशके । गुणाः। ततस्तु नागदमनी तिक्तोष्णा च त्रिदोपहा ॥ ३६ ॥ कटुतिक्तोदराध्मानहारिणी कोष्ठशोधिनी। 'राजनामनिटे 'तु प्रोक्ता वैद्येन संशयः ॥ ३० ॥ मोहापरमारदोपनी 'धन्वंतरिनिघंटके । तृष्णादाहहरा प्रोक्ता 'द्रव्यनामनिघंटके' ॥ ३८॥ व्रणरक्षेनहानी च सपोद्भवविपापहा । लूनाज्वालागर्दभनी प्रोक्ता 'केयनिघंटके' ॥ ॥ ३९ ॥ कफवातहरा प्रोक्ता वैये 'व्यनिघंटके । नयंकरा च . नदा ' भावे' च सुमतिप्रदा ॥ ४० ॥ कोष्ठशूलहरा चेष योनि- दोपहरा 'गणे । ३१ नागदंती । म० नागाछी । गु० गायवमुकणां - निधंदशिरोमणिः। ६१ , । ॥ ५० ॥ असीतका सूक्ष्मपत्रा ' केयदेवनिघंटके' । गुणाः । विष्णु- क्रांता कटुस्तिका कफवातहरा तया ॥ ११ ॥ . विपहा पाननी चैव शुभदायी 'नूपे' स्मृता । बुद्धिस्मृतिकरा चैव नणक्रिमिकफापहा ।। ॥ ५२ ॥ 'केयदेवे' मिषश्रेः संप्रोक्ता शास्त्रवेतृमिः ।३३ कुणंजर 1 म० कुंनीर । गु० कणेझरो । कुर्णनरः कुणंजी च कुणनो- रण्यवास्तुकः ।। ५३ ॥ प्रोका - राजनिघंटे 'तु भिषक्शास्त्रपरायणैः । सप्तसंस्येति संमोक्ता पुरातनचिकित्सकैः ॥ ५४॥ गुणाः । कुणंगो म- धुरो रुभ्यो दीपनः पाचनो 'नृपे । हिमो वृप्यो मेहहरो रक्तपित्तहरो दवे । ॥ ५५ ॥ ३४ भूम्यामलकी । म० भुईआवळी । गु० भोआवदो । ततो भूम्यामली ताली वितुन्ना दृढपादिका । उचटा चारटी ' पृप्या भूधात्री च हिमालया ॥ ५६ । वीराऽजरा विश्वपर्णी तथा हि भयदा मता । विदुपत्री विषघ्नी च बहुवीर्या तमालिका ।। ५७ ॥ वितु- निति संप्रोका ' राजनामनिटके' । तामला च जटाताली तमालं न तमादिनी ॥ १८ ॥ वितुनं तातमालं च भूधात्री तु तमालकी ! झटामला शमा चैत्र 'कोशे' मोक्ता मिपावरैः ॥ ५९॥ उत्तमा दृढपादी च बहु पुत्रा शिवा तपा। चामलकी दृढा माला हिमा मूक्ष्मफला तथा । ॥५०॥ 'केयदेवनिघटे ' तु प्रोक्ता वैद्यविशारदः । ' द्रव्यरनाकरे' पैव जटांता च शिखा स्मृता ॥ ११॥ ततो ' मदनपाले ' तु संप्रोक्ता चाजटा तथा । तद्वद्वहुफला चैव मोक्ता ' भावप्रकाशके ' ॥ ६ ॥ मुळेकिनो विष्णुपर्णी तमालका तमा 'गणे । गुणाः । मुम्यामली क- पायाला शिशिरा मूत्ररोगहा ॥ ६३॥ हिमा वातकरा पांडुपित्तरककफा- पहा ! विपकुष्टश्वासहरा पादहहरा नृपे' ॥ ६४॥ हिमाक्षतक्ष- यहा मोवा केयनियटक । ३५ गोरक्षी । २० गोरखचिंच । गुरु गोरख आवली, रुखो । गोरक्षी सर्पदंडी च दीर्घदंडी मुदंडिका ।। ॥१५॥ चित्रला गंधबहुला गोपाली पंचपर्गिका पोका मानाने- पटे यमुसंख्या मिपाननेः ॥ १६ ॥ गुणाः । गोरक्षो मधुर। तिका शिशिरा दाहपित्तनुत् । विस्फोटवांत्यतीप्तारवरशोपविनाशिनी ।। - निघटशिरोमणि । ॥ . ।। ६७ ॥ ३६ गोलोमी। म० पाथरा, पाथरोमेद । गु० गोलोमी। गोलोमी गोधुपी चैव गोना क्रोष्टकपुच्छिका । गोसभा प्रस्तरणी मोक्ता 'राजनिघटके' ॥ १८ ॥ पटसख्या मिपग्भिस्तु सप्रोक्ता नैव सशय । गुणाः । गोलोमी तु कटुस्तिका त्रिदोपनी हिमा 'नृपे ॥६॥ रका. शोहा आहिणी च टोपनी तत्र सस्मृता अश्मरीमेहहा प्रोत्ता 'द्रव्यनाग्नि निघटके, ३० ॥ ३७ दुग्धफेनी। म० गु० दूधफेनी । पय • फेनी फेनदुग्या पयःस्विनी । लूतारि बगकेतुश्च गांजापति - रामके' ।। ।। ७१ ॥ पट्सख्या कथिता पूर्व पुरातनभिपपरे । गुणाः । दुग्धोनी क्टुस्तिक्ता पाया शिशिरा तथा ॥ ७२ ॥ विपत्रणहरा रच्या 'नृप' प्रोता रसायनी । ३८ चागेरी, क्षुद्राम्लिका । म० आवरती । गु० नहानो चुको । क्षुद्राम्ला चैव चागेरी चुनाम्ला चुनिका तथा ॥ ॥ ७३ ॥ लोणाला च चतु पर्णी लेणी रोणाम्रपत्रिका । अबष्ठा- म्दवती चाम्या तथा दतशठा मता ॥७४ ॥ शस्त्रागा चाम्लप नीति मोचा' राननिघटो तथाम्लोटिया सोटा • धन्वनामनि घरके॥७५ ॥ अम्लिा उलए ना रोटिका लागि तथा । मुनीरा रानपाता च अम्गा चारदोलरा ॥ ७६ ।। 'यदेव ने घने ' तु प्रोषा यद्यपिचक्षणे । अश्मतमोऽम्लपत्रा च युशी शारी निघटशिरोमणिः। . - तु भिापक्शास्त्रपरायणैः ।'धन्वंतरौ' गंधकारी जयकारी प्रकीर्तिता ।। ८४ ॥ जयारुणा खदिरका गडकाली प्ररोधिनी । 'केयदेवनिवटे' तु रुहा च परिकीर्तिता ॥ ५ ॥ तथा ' मदनपाले ' तु लोहिता मोहिनी स्मृता । गुणाः । रक्तपादी कटुः शीता, पित्तातिसारजित्तथा ॥ ॥ ८६ ॥ शोफदाहश्रमश्वासवणकुष्ठकफापहा । कुष्ठन्नी 'राजनानोति' निघंटे परिकीर्तिता ॥ ८७ ॥ कफपित्तहरा चैव योनिरोगविनाशिनी । रक्तपित्तहरा 'मोक्ता ' केयदेवनियंटके' ॥८८ ॥ रक्तदाहविषघ्नी च ' द्रव्यरत्नाकरे' स्मृता । विसर्पलूताभूतनी 'मदे' तु व्रणरोपणी ॥ ॥ ८९ ॥ ४० वैपरीत्या लज्जालुः । म० थोर लाजाळू । गु० मोटी रीसमणी । लज्जालुवैपरीत्या च तथैव तु बृहद्दला । अल्पापा वे- दसंख्या संप्रोक्ता 'राजनामके' ॥ ९० गुणाः । बृहल्लज्जालुका चोप्णा कटु कफविनाशिनी । आमहा रसनिष्पत्तिर्नानाविज्ञानदा नृपे' ॥ ९१ ॥ 'द्रव्यरत्नाकरे' प्रोक्ता व्रणपित्तातिप्तारजित् । 'मदे' तु श्लेष्मपित्तनो योनिरोगहरा स्मृता ॥ .९२ ॥ ४१ हंसपादी। म० बारीक लाजाळूमेद । गु० हंसपादी । त्रिपदा रक्तपादी च तथैव हंसपादिका । घृतमंडलिका चैव विश्वग्रंथिस्त्रिपादिका ॥ ९३ ॥ त्रिपादी कीटमारी च हेमपादी मधुसवा । कर्णाटी तानपत्री च विक्रांता मुवहा तथा ॥ ९४ ॥ 'ब्रह्मादनी पदागी च शीतांगी सुतपादुश। संचा- रिणी च पदिका प्रल्हादी कीदपादिका ॥ ९५ ॥ गोधापदी च हंसाधिः धार्तराष्ट्रपदी तथा । हंसपादी च विज्ञेया ' राजनामनिटके ' ॥९६ ॥ कीटनामा कीटमाता 'केये' तु हविमंडला । तथा • गणनियंटे ' तु घृतमंडा पहुवा ॥ ९७ ॥ गुणाः । हंसपादी क्ष्णा च विपभूतभ्र- मापहा । अपस्मारहरा चैव ' नृपे' प्रोता रसायनी ॥ ९८ ॥ विभया तु 'धने ' प्रोक्ता भिपग्भिः शास्त्रपारगैः । हिमा गुर्वी रोपणी व रक- दाहातिसारजित् ।। ९९ ॥ विसर्पल्ताभूतनी नणदा 'केयदेवके । ४२ अधकारिका । म० घोडागधरा । गु० घोडायरा । कायरा हय- पर्यायः कामरातः प्रकीनिता ॥ १०० ॥ वेदसंरयेति संमोका 'राम- . - - । निघदशिरोमणि । नाम्नि ' निघटके । गुणाः । अश्वकाथरिका तिता वातघ्नी दीपनी नृपे॥१॥४३ श्वेता पुनर्नवा । म० पाढरी घेटुली । गु० विष खापरो । पुनर्नवा विशाखश्च कडिल्ल शशिवाटिका । पृथ्वी च सितवर्षा भूर्दीर्घपत्रा कठिठक ॥ २ ॥ प्रोता 'राजनिघरे तु भिषशास्त्रविशा रदै । शिवाटिका वृश्चिकश्च महावर्षाभवस्तथा ॥ ३ ॥ श्वेतमूलस्तु सप्रोता 'धन्वंतरिनिवरके' । क्षुदपत्रो वर्षकनु 'केये' तु रक्तवृतका १४ ॥ गुणाः । श्वेता पुनर्नवा तूप्या तिता कफविनाशिनी ! कासह द्रोगशूलनी पाडुशोफविनाशिनी ॥ ५ ॥ वातहा भिपना नाथै प्रोचा राजनिघटके । शोफोदरहरा 'द्रव्ये' प्रोक्ता वैद्यैर्न सशय ॥६॥ मधुरा तु गुरुश्चैव वातशोथहरा तथा । रसायनीति व विभि प्रोत्ता । मदनपाके' ॥ ७ ॥ रक्षा क्षतहरा प्रोता वैये 'र्ध न्बनिघदेव । । दीपना वातकपहा हृद्या रुच्याशनाशिना ॥ ८॥ नगोदरगरनौति प्रोक्ता केयनिपके रक्ता पुनर्नवा । म० तारडी घेटुळी । गु० साटोडी । पुनर्नना तु रचारया घरा मडल- पत्रिका ॥ ९ ॥ रच वाडा वर्परतुनाहिता रत्तपत्रिका । वैशाखी रक्तवर्षाभ शोफ्नो रतपुष्पिरा ॥ १० ॥ पिरखरा विपनी च ॥
. निघटशिरोमणिः। नीला श्यामा नीलपुनर्नवा ॥ १८ ॥ कृष्णाख्या नीलवर्षाभूनौटिनी स्वा- भिधान्विता । गुणाः । नौला पुनर्नवा तिका कटूप्णा च रसायनी ॥१२॥ दृद्रोगांडुश्वयथुश्वासवातकफापहा । ४६, ४७ श्वेता वसु, रक्ता वसु । म. पांढरी वसु, तांबडी वसु । गु० घोळी वसु, राती वसु । वपुकोथ वसुः शैवो वप्तश्च शिवमलिका ॥ २० ॥ ततः पाशुपतश्चैव सुरेष्टः "शिवशेखरः । तथा शिवमतश्चैव ग्रहसंख्येति 'राजके' ॥२१॥ गुणाः । श्वेतरतवमुश्चैव कटुस्तिक्तोष्ण एव च । पाके शीतौ दीपनों च पजानिलगुल्महे ॥ २२ ॥ ततस्तु धावसुको 'नृपे' प्रोक्तो रसायनः । ४८ सर्पिणी । म० गु० सर्पिणी । मुजंगी सर्पिणी चैव कुंडली पन्नगी फणी ॥ २३ ॥ मोगी 'राननिघंटे' तु पट मोक्ता मिषनांवरः । 'गुणाः । सर्पिणी तु विपन्नी च कुत्रवृद्धिपदा 'नृपे' ॥ २४ ॥ ४९ - श्चिका । म० खानकोलती । गु० आगियो। वृश्चिका नखपर्णी च पि- 'च्छिाप्यलिपत्रिका । प्रोक्ता ' राजनिघटे' तु वेदसंख्या भिषजनैः ।। ॥ २५ ॥ वृश्चिका पिच्छा ऽम्ला च ह्यत्रवृध्द्यादिहा. 'पे । ५० मत्स्याक्षी । म० जलपिंपळी । गु० रतवेलियो । ब्राह्मी वयस्या मत्स्या- क्षी मीन क्षो सोमवल्लरी ॥ २६ ॥ प्रोक्ता 'राजनिटे ' तु भिषक्शा- स्वपरायणः । वव्ही तु झपनेत्रा च 'द्रव्यरत्नाकरे' स्मृता ॥२७॥ तथ 'मदनपाले' तु वाल्हिका परिकीर्तिता । गुणाः। मत्स्याक्षी शिशिरा रुच्या व्रगकफहरा 'नृपे' ॥ २८ ॥ 'द्रव्यरत्ने' च मेशीति भिष- ग्भिः परिकीर्तिता । प्राहिणी वातला चैव पाके तु कटुका स्मृता ॥ २९॥ कफपित्तास्त्रकुष्ठनी 'केयदेवे' स्मृता बुः । ५१ गुंडाला । म० गों- डाळ ||गु० गोंडाळ । गुंडाला तु जलोद्भूता गुच्छचुना जलाश्रया ॥ ३०॥ मोक्ता ' राजनिघंटे' तु भिषश्रेष्ठेर्न संशयः । कुंभिका वारि- पर्णीति प्रोक्का भावप्रकाशके' ॥ ३१॥ गुणाः । गुंडाला कटुसिकोणा ब्रणशोफहरा 'नृपे कृमिहा 'द्रव्यरत्ने' तु 'भावे' प्रोक्ता हिमा सरा ॥ ३२ ॥ दोपत्रयकरी रुक्षा जानी रक्तशोपहा । ५२ भूपाटली। म० (पाडळ । गु० भुईपाउळ । भूपाटली न भूमी-भूताली रकपुष्पिका ॥ . 1 -- निघटाशरोमणिः। , ॥ ३३ ॥ प्रोक्ता 'राजनिघटे ' तु मिपविद्या विशारदै । गुणाः । भू- पाटली कटूप्णा च पारदे भुप्रयोजिका ॥ ३४॥ नृपे''द्रव्ये ' तु वला तथा वीर्यविवद्धिनी । ५३ पांडफली । म० पाटली, पादरफली 1 गु० शीणवी । पादु पाइफली पैव धूसरा वृत्तवीनका ॥ ३५ फली भूरिफली चैव पाटली 'राजनामके'। गुणाः । पाडफली तु शिशिरा कच्छूक्तहरा बला ॥ ३९ ॥ मूत्रघातहरा तृष्णापित्तहा 'राजनामके' ५४ केना ! म० गु० केना । केना तु छुश्किा पत्री पर्वमला त्वविनया ॥ ३७ ॥ प्रोक्ता राजनिघटे' तु मिपावद्माविशारदै । कर्णमादा नु सप्रोक्ता 'द्रव्यरनाकरे' तथा ॥ ३८ ॥ गुणाः। केना तु मधुरा शीता स्तन्यदा रुचिकृत 'नृपे'1'ट्रव्ये ' वृप्या मेहहरा रक्तपित्तहरा स्मृता ।। ३९ ॥ ५५ ब्रह्मदंडी। म. उटकटारी। गु० उटकटो। ब्रह्मदव्यजदडी च कटपत्रफला 'नृपे। गुणाः । ब्रह्मदडी कटपणा च काशोकविनाशिनी ॥ ४० ॥ वातहनीति समोक्ता रामनामनिषटके। ५६ द्रवंती । १० लघु उंदिरकानी । गु० नहानी उदरकनी। द्रवती शबरी चित्रा न्यग्रोधी शतमूलिका ।। ४१ ॥ प्रत्यक्श्रेणी कृपा पड़ा पत्रश्रेण्याखपत्रिका । प्रतिपर्णी मूपिकाव्हा विधाता तु शिफा घसा 11.४२ ॥ सहस्रम्ली संमोक्ता 'राननामनियटके' । गुणाः। द्रवती म धुरा शीता रसबधकरी परा ॥ ४३ ॥ ज्वरनिमीशूलहरा 'नृरे' मोक्ता रसायनी । ५७ द्रोणपुप्पी ! म० कुभा, गोमा । गु० सुनो। दोणपुप्पी दीर्यपत्रा कुभयोनि तुर्विका ।। ४४ ॥ त्रिवरुप कुनुवा मुपुष्पा चित्रपत्रिका । प्रोक्ता 'राननिपटे। तु वेधशास्त्रविशारदः ॥४५॥ द्रोणा छत्रा कुरबा च 'वेयदेवे' स्मृता युधः । 'दन्या. स्नाकरे ' ने पालिदी परिकीर्तिता ॥ १६ ॥ तथा पदनाले । प्रोक्तः श्वसनको ध्रुव । गुणाःद्रोणपुष्पी कटप्णा प रच्या वातवपापहा ॥ १७ ॥ अनिमाचहरा नेव वातवरनिरिणी ।' रामनामनिधो । तु संप्रोता मिफ्ना परैः ॥ ४८ ॥ पारे स्वादु तु रूप मेटिनी वार पित्तहा । कामरामगोपनाशिनी ' वेटवा ॥ १९ ॥ गुरु १. निघंदशिरोमणिः। या कामहरा प्रोक्ता मदनपालके । नमकश्वासनित्मोक्ता वैये 'भी- वप्रकाशके १॥५०॥५८ महाद्रोणा । म. देवकुंभा । गु. मोटो कुत्रो । महाद्रोणा कुरंबा च देवपूर्वक एव च। दिव्यपुष्पी महाद्रोणी देवी कांडा तथैव च ॥५१॥ देवद्रोणा विषग्मिस्तु संप्रोक्ता 'राजना- मके पौडिन्यस्तु महादेवस्तथा देवकुरंबकः ॥ १२ ॥ कुसुभकश्च संप्रोक्तो । केयदेवनिघंटके' । वृक्षतारस्तु संप्रोक्तो वैद्यै ' मदनपालके ' ।। ६३ ।। गुणाः । देवकुंभा कटुस्तिक्ता भेद्या भूतातिवातहा । कफानि- मांद्यहरमोक्ता 'नृपे' पारदशोधिनी ॥ १४ ॥ ५९ अडुक । म गुरु झेंडू । झंडूः स्यारसलपुष्पा तु झेंडूको । राजनामके' । झेडुः कटुः कषाय भूतज्वरहरो ' नृपे' ॥ १९ ॥ ' द्रव्यरत्ने 'तु मेहमो सं. प्रोक्तो भिपनांवरैः । ६० गोरक्षदुग्धी । म. गोरखदुधी । गु० गो. रखदुघेली । गोरक्षदुग्धी गोरक्षी नाम्रदुग्धी रसायनी ॥ ५६ ॥ बहुपत्रा मृतनीवी मृतसंनीवनी 'नृपे । गुणाः । गोरखदुग्धी मधुरा वृप्या संग्राहिका हिमा ॥५७ ॥ सर्ववश्यकरी चैव रसे सिलिगुणप्रदा । ' नृपे' 'द्रव्ये ' स्तंभिनी च मेहहा संस्मृता बुधैः ।। ५८ ॥ इति श्रीसिद्धेश्वर- प्रेरित राघवविरनिते निघंटशिरोमणे पर्पटादिक्षुद्रक्षुपवर्गः समाप्तः ॥ ४ पिप्पल्यादिवर्ग, १ पिप्पली । म. पिंपळी । गु० पीपर, लिडी पीपर । पिप्पली वकरा शौडी चपना मागधी कणा । कटुबोना च कारंगी वैदेही तिक्त- तंडला ॥ ५९॥ श्यामा दंतफला कृष्णा कोला २ मगधोद्भवा । उपणा चोपकुल्या च तथैव तीक्ष्णतंडुला ॥ १०॥प्रोक्ता ' रामनिटे। तु वसमसंख्यवेति च । गुणाः । पिप्पली वरहा वृष्या निग्योष्णा कटु- तिक्तका ॥ ६१ ॥ दीपनी वातहा श्वासकासश्लेप्महरा नृपे'। वात- श्वेप्मक्षयहरा प्रोक्ता 'धन्वन्तरौ । ध्रुवं ॥ १२ ॥ आर्दा गुणे हिमा गुर्वी स्वाद्वी लिमा कफदा । जोर्णज्वरहरा प्रोका वैये । मविप्रका- शके ॥ ६३ ॥२ गनपिप्पली ! म गर्पिपळी ! गृ• गनीपर ।
निघंटशिरोमणिः। घ. . गनोपणा चव्यफ चव्यजा गनपिप्पली । श्रेयसी क्षुदवैदेही दीर्घग्र- विश्व तैनसी ॥ १५॥ वर्तुली स्यूलवैदेही प्रोक्ता ' राननियटके। न्वतरिनिटे ' तु चविका परिकीर्तिता ॥ ६५ ॥ वशिक' सर्वदापुप्प- स्तथा मर्कटपिप्पली। करजो पार्वतेयश्च गनकृष्णा तदुत्तर ॥ ५६ ॥ मोक्ता ' गणनिटे' नु भिषविद्याविशारदै । गनाव्हा इभकृष्णाच वशिरो हस्तिपिप्पली ॥ १७ ॥ करिकृष्णा 'फेयदेवे' कपिवळी तु 'भारके। राजकृप्या कोलवल्ली' द्रव्यरत्ने ' प्रकीतिता गुणाः । गमोषणा कटूष्णा च रूक्षा मलविशोपणी । वलरासातहत्री च स्तन्यकर्णविवद्धिनी ॥ ६९ ।। ' नृपे'' क्ये' कटु पाके वार्योगा वातमहा । कृमिश्वामातिसारणी दोपनी कठरोगहा ॥ ७० ॥ शुप्का- पिप्पलीगुणाः । शुष्का लघुः स्वादुपाका तथैव च रसे कटु । सरा घ कामलाहत्री कफगुल्मविनाशिनी ॥७१ ॥ कष्ठकरुना हत्री 'मदने' परिकीर्तिता । मूत्रकृच्ट्राश्मरीहत्री तथा विस्फे टनाशिनी ॥ ७२ ॥ यो- निशूलप्रहश्रोति मोक्ता वैधै ' गणे' । । ' द्रव्यरत्नाकरे । धैर्भदिनी परिकीर्तितः ॥७३ ॥ वृप्या पके स्वादुरसा पित्तला च रसायनो । के सोदर प्रहनी च कुठगमार्शनाशिनी ॥७४ ॥ आमवातप्रमेहमी शूलहा 'मदने' स्मृता । ३ सहली पिप्पली । म० सिहली पिंपळी । गु० सिंहली पापर ! सँहली सर्पदडा च सपंगी ब्रह्म मना ॥ ७९ ॥ पार्वती शेजा मूल लबबाजारवटा द्रना। सिंहलस्था लवदता न वाला चैन व ला १७६॥ करवी जीवनेत्रा च प्रेक्का 'राजानघटके' सिंहली नीलिका नाडी पुग्टी सितवारिका ॥ ७७ ॥ 'द्रव्यरत्नाकरे' चैव भिपम्भि परिकीर्तिता । गुणा । सैहली कदुरुष्णा च नमो दीप परा ।। ७८ ॥ फश्वासानि- लनी च कोठशोधनिका' नृपे' 'ये' शीता रेचनी च वृध्यामा- निलशाधिनी ॥ ७९ ॥ ४ वनपिप्पली । म० रानपिंपळी । गु० वनप पर । मूक्ष्मा क्षुद्रा वनस्था न पिप्पली 'रामनामके'। गुणा । वनस्था पिप्पलो रु या तीक्ष्णागा दपनी 'नृपे' ॥ ८० ॥ आदी मवगुणान्या तु शुपा स्वल्पगुणा स्मृता । पिप्पीमल । म. पिंप . .
निघंटशिरोमणिः ६९ ळमूळ । गु० पोपगमूल । ग्रंथिकं . पिपरीमूलं मूलं तु , चटका शिरः ॥ ८१॥ कोलमूलं कटुग्रंथी कटमलं , क्टूपण । सर्वग्रंथिस्तु पत्राव्य विरूपं शोणसंभव ॥ ८२ ॥,मुग्रंथि ग्रंथिलं जैव संप्रोक्तं रामनामके' 1 • धन्वंतरिनिघंटे' तु संप्रोकं चविकाशिर ॥ ८३ ॥ कणामूलं मागधं. च रूढकं मगधानाः। पडग्रंथिस्तु मुसंप्रोता. केयदेवनिघंटके' ॥८॥ कृष्णामूलं तथा चांघ्रिग्रंथिक 'दल्यनामके 1 शौडिक चपलामूलं संप्रोक्तं गगनामके ' १८॥ गुणाः । ततस्तु पिप्पलीमूल कटूटगं छेप्मनाशनं । कृमिहद्दीपनं चैव वातरोगविनाशन ॥८६॥ रोचनं पित्तलं चैव नृपे' प्रोकं भिषजनैः । श्वसनासापह 'द्रव्ये ' 'मदे'चोदररो- गजित ।। ८७ ॥ पाचनं च तथा रूक्षं संप्रोक्तं वैद्यनायकैः । आनाहली- हगुल्मन सयानं 'भावनामके' ॥ ८॥ ६ गुंठी । म सुंठ । गुरु, झूठ । शुंदो महीपय विश्वं नागर विश्वभेपग विश्वौपधं कटुग्रंथिः कटु- मद्रं कटूपणं ॥ ९ ॥ सौपर्ण शृंगवेरं च कफारिश्चादकः ,-स्मृतः । शोषणं नागगव्ह च प्रेक्त ' राजनिटको॥९धन्वंतरिनिपं- दे' तु आदिक परिकीर्तितं । कटूरकट ' केयदेवे ' भिषग्मि परिकीर्ति- तं ॥ ९१॥ मतसंख्या मोक्ता मिपविद्याविशारदः । गुणाः।। शूटी कटूप्या स्निग्धा च कफपविनाशिनी 11 ९२ ॥ वायुशल प्रहंत्री न बद्धोदरविनाशिनी । श्वामाध्मानलीपदवी प्रोक्ता राजनियटके' ॥२३॥ आमवातमहंत्री च पाचनी 'मदने 'स्मृता । अरुचिनी र वृप्या च बातो. द विनाशिनी॥ ९४ ॥ कासपांडहरा प्रोक्ता 'धन्वंतरिनिघंटके' पाके तु मधुर प्रोक्तं मलममाहिक तथा ॥९५ ॥ हृद्यं स्वयं वातकफदोगा - विनाशन | आमनं पित्तलं 'केये' हिमानाबमहरा ११९६ ॥ ७ आईक । म० आले। गु० आदु । आर्द्रकं गुल्ममूलं च मूलज कंदर वरं। शृंगवेर महाजं च सकतेष्टमनूपन ॥ ९७ ११ अपाकशाकमाख्यं राहुछ सुशाककं । आदिशाकं नु शाहू च सच्छाकं राजनामके ' ॥९८ ॥ कंदर न महाजंबु 'न्वंतरिनियटके ' । ककुद केयदेवे' न मिपाग्भः परिकीर्तित ॥ ९९ ॥ कंदोपर्ष 'द्रव्यरत्ने' संप्रोकं भिषनावरैः । गुणाः । आदिकं तु .
निघागिरोमणि । । कटप्णं च दृद्यं पाके च शीतलं ॥१२००॥ दीपन रुचिदं शोफ ठामय- विनाशनं फहं भिषनानाथैः प्रोक्ता राजनवंटके॥१॥' द्रव्ये' सर च 'मदने' भेदनं गुरु संस्मृतं । ८ मरिचं। म०मिरे । गु० मारे। मरिनं पलितं श्यामं कोलं पल्लोनमूषणं ॥ २ ॥ यवनेष्टं वृत्तफलं शावांग धर्मपत्तनं । कटुक च शिरोवृत्तं वारं कपिरोिचनं ॥ ३ ॥ मृष्टं सर्वहितं कृष्णं प्रोक्तं ' राजनिघटके, केयदेवनिरटे' तु तीक्ष्णं च चर्मबंधन । ४ || 'द्रव्यरत्नाकरे' चैत्र श्याम तु परिकीर्तितं । तथा 'मदनपाले' तु संप्रोक्तं चटकाशिरः ॥ ५ ॥ चरप्रियं क्रिमिहर धन 'गणनिघंटके। गुणाः । मरिच क्युतिक्तोगं लघुश्लेप्मानिल्नकं ॥ ६॥ कृमिहदोगनिम्न च कृनिकृ'दाजनामके' । पित्तकृत् 'धन्वके' प्रोक्तमाई तु परिकार्यते ॥ ७ ॥ आई नात्युष्णमित्युक्त खादु पाके स्वपित्तलं । कफप्रसेकद व गुरु तत्रैव प्रोच्यते ॥ ८ ॥ शुष्क स्थानु रसे पाके चौगं हि लनु दीपनं। अवृष्यं श्वासशूलनं शोप्यं तत्रैव कथ्यते ॥९॥ पूयस्खन च नात्युणं 'द्रव्ये' स्यान्नातिपित्तल 1९ श्वेतमरिच । म० पादरी मिरी । गु० घोळा मरी। सितास्य सितमारन चद्रक सितवछिन ॥१०॥ धवलं च तथा प्रोक्त वाल्क बहुलं 'नृपे' । ततस्तु शुभ्रमरिन शीग्रोबाज न शिनुक ॥११॥ 'धन्वंतरिनिघंटे' तु मिपग्भिः परिवर्तितं । गुणाः । संप्रोक्त श्वेतमरिचं क्टूष्ण चोप्णमेव च ॥ १२ ॥ विषघ्नं मनशमनमवृष्यं दृष्टिरोगहन् । रसायने च मग्राह्य वैधेरीज निगंटके ॥१३॥ १० धान्यक । म० घणे। गु० घाणा । धान्यक धान धन्य धानय धनिक धना । कुस्तुबरश्चा- लक घ छनधान्यं वितुना ॥ १४ ॥ मुगंपि. शाकयोग्यभ सूक्ष्मपत्रो जनप्रियः । धान्यनीन बीमधान्यं वेध रामनामके'१५॥ वेपणामा तु धानका विद्यगधा तु धान्यका । पानी पाना उठिधान्यं छत्रा द्या न वेपणा ॥ १६ ॥ 'वेयदेवनिघटे ' तु मिम्मि परिकीर्तितं । तथा भावप्रकाशे च कुनटी सस्मृता बुधः ॥ १७ !! गुणाः । धान्य मधुरं शात कपाय पित्तनाशनं । वामतृडाकफहं दीपन माह 'नृपे' ॥ १८ ॥ 'टव्ये ' जगतिसारन 'माने ' मूत्रल | कागे तू - नियंटशिरोमणिः। ७१ 'मावे' प्राहि प्रोक्तं भिपक्मनः ॥ १९ ॥ धन्वंतरी' तु चक्षुष्यं दधं रोचनमित्यपि । पाके स्वादु तया वृष्यं मूनलं च त्रिदोषहत्। ॥ २० ॥ उष्णवार्य बद्धविट्कं पाचनं दाहश्वासहत् । गुदोभ्रंशकृमीन्हन्ति 'केयदेव- निघंटके' ॥२१॥ ११ यवानी। माओवा । गु०अनमा । यानी दीप्यको दीप्यो यवसाव्हो यवाग्रनः दीपनी चोप्रगंधा च वातारिकदंबका ॥२२॥ यवनो दोपनीयश्च शूलहंत्री यवानिका । उग्रा प तीनगंगा च प्रोका। 'राननियटके' ॥२३॥ 'केयंदवनिघंटे तु भूमिकः परिकीर्तितः। 'व्यर- स्नाकरे' चैव कारवी कीर्तिता बुधैः ।। २४ ॥ ततो मदनपाले' च खग्निगंधा प्रकीर्तितः । तथा 'मावप्रकाशे' च ब्रह्मगर्माऽनमोदिका ॥२९ अग्निवझे यवानश्च हृद्यो 'गणनिघंटके' ब्रह्मदर्भाव्हयश्चैव 'कोशे'तु परिकीर्तितः ॥ २६ ॥ चतुर्विशतिसंख्याका संमोक्ता भिपजां वरः । गुणाः। यवानी कटुतिक्तोणा वाताशीप्ममूलहा ॥ २७ ॥ आमानक्रिमिछर्दि- भी दीपनी 'रामनामके मामवातहरा चैव सरेति 'द्रव्यनाम ॥२८॥ रोपनी पाचनो दद्या लषी कफविनाशिनी । शुक्रनिलोदरानाहगुल्मनी पित्तकोपना ॥२९॥ 'केयदेवनिघंटे' च संप्रोका भिपजांवरैः । वात- लेमहरा गुल्मनाशिनी' मदने' स्मृता ॥३०॥ हृद्रोगशमनी मोका - निघटके' १२ चव्य । म. चवक । गु० चवक । चव्यकं चषिका चव्यं वजिरो गंधनाकुली ॥ ३१ ॥ वडीकोलं कोलवली तथा कुटिलमस्तकं तीक्ष्णा करिकणावली करो रामनामके' ॥ ३२ ॥ नेत्रभूसंख्यक प्रो- क्ता पुरातनचिकित्सकैः । गुणाः । चव्यं नु कटुकं चोष्णं रोचनं लघु दीपनं ।। ३३ ॥ नंतुहं कासश्वास शूलहं ' राजनामके कफातहां 'धन्वे' 'दव्ये ' चाशीहरं स्मृतं ॥ ३४ ॥ १३ चित्रकः । ५० चित्रक ! गु० चित्रो चित्रकोमिश्र शार्दूलश्चित्रपाली कुटः शिखी । कृशानुर्दहनश्चैव व्यालो ज्योतिस्तु पालकः ॥ ३५ ॥ अनलो दारुणो वन्हिः पावकः शरलस्तथा। पाठी द्वीपो तु नित्रांगः शूरो 'राननिटके' ॥ २६ ॥ 'धन्वतारनिघंटे' तु पाठीनो वठरी हविः । हुताशनोरुणश्चैव ज्योतिनो हुतमुक् तथा ॥ १७ ॥ ज्वटनश्च शठश्चैव मोतो . - ७२ निघटशिरोमणि ३ । 'केयनिटके | ज्वाला दीपमंजा च वमलो गणनामके। ॥३८॥ 'गुणाः ।। चित्रकोग्निसमा पाके कटुः गोफकफापहः । वा- तोदारार्थीग्रहणीकृमिकबूहरो । नृपे' ॥ ३९ ॥ कामरतन् 'मदने' प्रोक्तो पुरातनचिकित्सकः । वयोप्णो दीपनो रुक्षो रोचनश्वामशोफा- 'हा ॥ ४० ॥ कुछहा 'केयदेवे' च कटुरवात्फकनाशनः । उवा- द्वातनाशश्च त्रिदोपनोऽग्निदीपनः ॥४१॥ प्रोक्तः पुरातनचुस्तित्तत्वात पित्तनाशनः । रक्तचित्रकाम० तावडा चित्रक । गु० रातो चित्रक। कालो व्यालः कालमूलो मान रस्त्वतिदीप्यकः ॥ ४२ ॥ दार कोग्निः पावकश्च चित्रागो रक्तचित्रकः । महांगः स्यादुद्रसंख्या ‘राननामनिध- टके' ।। ४३ ॥ गुणाः । स्थूलकायकरो रुच्यः कुएघ्नो रक्तचित्रकः । से नियामको लोहे वेधकश्च रसायनः ॥४४॥ मोको राजनिटे' नु पुरातनभिपवर । १५ विडंगः । म० पावडिंग गु० वाव डंग । विडंगा कृमिहा चैव दुला तंडुलीयका ॥ ४५ ॥ वातारि तंडुला व जंतुनी मृगगामिनी । रली गहराऽमोघा कपाली चित्रतंडला ॥१६॥ वरा सुचित्रबोना च जंतुनीति ' रानके । मोगा तु कैरल व तथैव भुंगगामिनी ॥ ४७ ॥ 'धन्वंतरिनिघटे ' तु कथिता वैद्यपाडतः । कृमिनित कृपिहंत्री च घेल कृमहरं तथा ।। ४८ ॥ भूतान कृमिञ्चैव 'के- यदेवनिपंटके।।' द्रव्यररनाकरे' चैव जतुम्नं कृष्णतडुल ।। ४९ }तथा "मदनपाले तु कैराला तंडुलाधिका क्षुदतंदुरसंज्ञा च तर जंतुहारण:३० तया गणनिटे' •तु कृमिशनुः प्रकीर्तितः । गुणाः । विडगातु कदृष्य. थ लघुतिर फानिनुत् ॥ ५१ ॥ अप्रिमाद्यारुचिहरो भ्रातिक्रिमिवि- नाशन. । 'द्रव्ये " गुरमहरः प्रोतो 'केय' विष्टभहा तथा ॥ १२॥ गणे- नाहहरः प्रोक्तो भिपश्रेष्ठेर्न मंशयः 1पा क्दस्तु रुक्षश्च वायर्योजीमा ननाश : आमशूरहरमोक्तो 'क्ये' विष्टंमहातथा । मेहादरविनाशश्च मेद- प्रोत्तो 'मिषानन ॥ ५४॥ १६ वचा । म. खड। गुरु बन ! उग्रगंधा वचा व गोलेमी नाटेग तथा । उग्रा तु नगमा भद्रा मगल्या 'विजया स्था ॥ ५५ ॥ रातोति सिम्मिरतु मंत्रोक्ता - निघंटशिरोमणि राजनामके' । केयदेव निवटे तु पट् या परिकीर्तिता ॥१६॥ गुणाः। वचा तीक्ष्णा कटूष्णा च कफामग्रंथिशोफत् । वातवरातिसारनी वातिकृत् भूतनाशिनी ॥५७॥ तथोन्मादहरा प्रोक्ता 'रामनामानघटेक'१७श्वेतवचा। म० पाढरे पेवंडागु०पोळा बना मेध्या श्वेतवचा चैव प यादीर्घपत्रिका ॥ तीक्ष्णगंगा हैमवती मंगल्या विजया तथा । प्रोक्ता 'राजनिघटे'तु पुरातन- चिकित्सकः ॥ १९ ॥ श्वेता तु शतपर्वा च वीरयुक्ताऽरुणाऽपरा । शुभा भोगवती लोमा कर्षणी 'केयदेवके' ॥ १० ॥ पारसीका वचा शुरला प्रोक्ता ' भावप्रकाशके । अग्रसंज्ञस्तु रक्षोधी प्रोक्ता 'गणनि- घटके' ॥११॥ एकविंशतिसंख्याका मिपग्मिा परिकीर्तिता । गुणाः । श्वेतवचाति गुणान्या मतिमेधायुःसमृद्धिका कफनुत् ॥ १२ ॥ वृप्या च वातभूतक्रिमिदोपनी । दीपनी च वचा । शकृतविशोधिती प्रोक्ता । भावे ' मूत्रविशोधिनी ॥ ६३४॥ वातछेप्महरं कम्यं मेध्यं कृमिविब- पत् । शूलाध्मानहरं प्रोक्तं 'धन्वंतरिनिघंटके' ॥ १४ ॥ कटु पाके दीपनी च जीवनी स्वरदा ध्रुवं । रक्षोपस्मारजंनुनी 'केयदेये' स्मृता ध्रुवं ।। ६५ ॥ १८ कुलंजन म० कोळिंजन । गु० कुलिनन कुटुंगो गधमूलश्च तीक्ष्णमूलः कुलंजनः । प्रोका 'राजनिटे' तु वैद्य- विद्याविशारदैः॥ १६ ॥ 'दुव्यरत्नाकरे'. चैव गंधवीनः प्रकीर्तितः । उग्रगंधा सुगंधा च महामरवचा तथा ॥ मोका ' मावकाशे' च वसु- संख्या भिषग्वरैः । गुणाः । कुलंनः कटुतिक्तोष्णो दीपनो मुखदोपनुत् । ॥३८॥' नृपे' व्यनिघटे' च कफवातहरः स्मृतः । सुस्वरत्व- करी रुच्या हत्कंटमुखशोधिनी ॥ १९॥ 'भावप्रकाशे' संमोका पुरा- तनभिपजनैः । १९ जीरक । म० । मिरे । गु० जीरुं । जोरको जरणो जीरो नीणों दीप्यश्च दीपकः ॥ ७० ॥ अनामिको वन्हिसलो मागधो 'राननामके। दीर्घनं चैव हृद्यं च मनोगं वरुगं तथा ॥१॥ पूज्यमान तु पीताभं रुत्य 'धन्वंतरी' स्मृतं । रसमसंख्यका प्रोक्का पुरातनचिकित्सक ७२॥ गुणाः। जीरकः कटुरुष्णश्च वातहद्दीपनः पर। गुल्मामानोतिसारभो महणीकृमिह 'न्नृपे'. ॥७३॥ तयहा 'दव्यरत्ने' च ७४ , निघटशिरोमणि'। 'मदने तु बलासहा रूसो रुच्यश्च सग्राही चाप्य पित्तलस्तथा गर्भाशयविशोधश्च मेध्यो । हृद्यश्च पाचनः । छर्दिवातकफनश्च मोक्को कियनिघटके ।। ७५ ॥ बल्यो वृष्य कपन्नश्च ज्वरो भावनामके'। R: श्वेतजीरक । म पादरी जिरें।। गुर घोकू जीरू । गौरादिगीरका जाजी श्वेतारक एव च ||१७६ ॥ कणाव्हा कणजीर्णा च कणा दीप्य सितादिक, । सितानानी दीर्घकणा प्रोक्ता । राजनिघटके ॥ ७७॥ शुलानाजी दीर्घकस्याच्याच कणोरक । दीर्धनीरस्लपा प्रोक्तो 'धन्व. तरिनिघग्के १७८॥ गुणा । गौराजानीहिमा रुच्या पटुमधुरदीपनी ) छमिनी विपहनी न च प्याध्माननाशिनी ॥ ७९ ॥ मोक्ता ' राजनि घरे। तु यविद्याविशारदै । २१ कृष्णजीरक । म० शहानिरें। गु० शानीर कृष्णा तु मरणा काली महुगधा च मेदिनी ॥ ८०॥ पटु भेदनिरा रुच्या नीला नीटपणा तथा । पाश्मीरनीरका वर्पकाली स्या छातिशेधिनी ॥ ८१॥ कालमेपी मुगधा च मोगा 'राननिघटो।
निघंटशिरोमणिः। - - गु० कडु जी बृहत्पाली, सूक्ष्मपत्रारण्यनीरःकणा 'तयां ॥ ९९ वनजीरकसंज्ञश्च संमोक्ता 'राजनामके धन्वंतरिनिटे तु वन्यजीरके एव च ॥ ९२ गुणाःो वनजीरः कटुः शीतो नणहाराननामके ।। दव्यरत्नाकरे' प्रोक्तो स्तमी वातकफापही ।। ९३ ॥२४ मेथिका। म० मेथी । गु० मेथी । मेयिका मेथिनी मेथी दीपनों बहुपत्रिका वेधिनी गंधनीना चाज्योतिर्गधफलां तथा ॥ ९॥ वल्लरी चंद्रिका मैया मिअपुप्पा च कैरवी । कुंचिका बहुपर्णीचे पीतवीजति ' राजके ॥९॥ गुणाः ।। मेयी तु केटुका मोक्का रक्तपित्तप्रकोपिनी | ककारुचिप्रहंत्री चं दीपनी वातहत् नृपे' ॥ ९६ | दाहच्छदिश्वप्मकासवातरकहरी द्रवे । वातलेप्मज्वरनोति मोक्का 'मदनपोर के' ॥९७ ॥ २५ हिंगुपत्री । म० वाफळी । गु० वाफळी । पृथ्वीका हिंगुपत्री च कवरी दीर्घिका पृथुः । दारुपत्री तु बिल्वीच बाप्पी तन्वीति । रामके' ॥९सी 'धन्वंतरीनिवटे ' तु पृथुला वाष्पिका स्मृता । ' केयदेवनिटे ' तु तंद्री च दीर्घपत्रिका ।। ९९ ॥' मदने' कारवी तंत्री विल्वीका चारुपत्रिका ॥१३००॥ गुणाः । हिंगुपत्री कटुस्तीक्ष्णा तिक्तोष्णा कर्फयातहत् ॥ १ ॥ आमक्रिमिहरा रच्या दीपनी पाचनी 'नृपे । वातगुल्महरा मोक्ता ' मदने । वैद्यनायकैः ॥ २ ॥डीहवंधार्शगुल्मनी हृदस्ति शूलहन घिने। 'मदे । लेप्महरा ' केये,' 'द्रव्येष्ठीलाहरा स्मृताः ॥ ॥ ३ ॥ २६ हिंगु । म० गु० हिंग { उग्रगंवस्तु हिंगुश्च भूतारिवाहिक तया । उग्रवीयं च सूपागं रक्षोनं जंतुनाशने ।।,४ - 11 अगूढगंध जरणं मैदनं रामठं तया । दीप्तं सहस्रवेष प सूपधूपनमेव च ॥५, प्रोक्तं 'राननिघंटे' तु पुरातनभिपग्वरः । तथात्युग्रं च जंतुनं शूलनाशनमेवें च }} ६ ॥ 'धन्वंतरिनियटे' च जरकं केयदेवके '॥ नवमसंख्यको मोका भिषविद्याविशारदैः ॥ ७॥ गुणाः', ॥ हिंगु हृद्यं 'कम्णं च कृमिवातकफाप । विधामानशूलन चक्षुष्यं गुरुमहन्" से सरं हृद्रोगहत्मोतं 'धन्वंतरिनिटके' कपित्तक श्वासकामोदर- विनाशनं ॥ ९ ॥ आनाहानीर्णय मोचं. 'केयनिटके पित्तवर्धन- - , , केयदेवे 'तु निघटशिरोमाणिः। घृताची गर्मसंभवा । क्रांतेंद्राणी दिव्यगंधा भदैला राजनामके' ॥२८॥ त्रिदिवा त्रिदिवोद्भूता पृथ्वीको सामुगधिका । धन्वंतरिनिघंटे प्रोक्ता वैद्यविचक्षणः ॥ २९ ॥ पत्रेला कन्यका चंद्रला पुटा । निष्कुटी चंद्रवालैला बहुला 'समरे' स्मृता ॥ ३० ॥ ३१ एला । म बारीक वेलदोडे । गु० एलची कागदी । एला बहु- लगंधेदी द्राविडी निप्कुटिस्त्रुटी । पीतवर्णी गौरागी वाला बलवती हिमा ॥ ३१ ॥ उपकुंची चंद्रिका च सूक्ष्मा सागरगामिनी । गारि- गंधफलिका कायस्था 'राजनामके ॥ ३३ ॥ सूक्ष्मैला बहुला चद्रा कौरंगी तुत्थनामको । 'धन्वंतरिनिघंटे' तु प्रोक्ता वैद्यविचक्षणैः ॥३४॥ निस्टी तु द्विपा चैव क्षुदैला चंद्रसमा । तथा चंद्रलता प्रोक्ता 'केय: देवनिवंटके' ॥ ३५ ॥ 'द्रव्यरत्नाकरे' चैव संप्रोक्ता द्राविडोद्भवा । चंदवारा निप्फुटी च कोरंगी ' मदने ' स्मृता ॥ ३६ ॥ नुत्या 'माव- प्रकाशे ' च भिपग्भिः कथिता धुवं । त्रिपुटी चंद्रभागा च प्रोक्ता 'गणनिटके' ॥३७|| त्रिपुटाऽ मरकोशे' तु वैद्यविद्याविशारदैः।। गुणाः। एलाद्वयं शीतलं च नितं पित्तक फापहं ।। ३८ ॥ दोगमलपीडानं पुस्त्वन राजनामरे। अश्मरीनाशिनी प्रोता 'द्रव्यरत्नाकरे । ध्रुवं ॥ ३९ ॥ वस्तिप्रणाशिनी प्रोका वैो मदनपालके' । पित्तप्र. कोपनी चैव 'गणे' गभविनाशिनी ॥ ४०॥ कफवातीपापनी जग- वस्तिरुनाहरा । मुखकठविशोरी च तथा मस्तकशोधनी ॥ ४१ ।। 'धन्वंतरिनिटे' च संप्रोक्ता मिामादरै । मूत्रकृनाहिंत्री नश्वामझाम- कफापहा ॥ ४२ ॥ पित्तानिकृद्रोचना च कफपित्तावनाशिनी । रुक्षा हल्लासतृट्कंडूनाशिनी वामनी कये॥ ४३ ॥ ३२ संघव । म० शेधेोण ! गु० सिंघालूण। संपवं स्याच्छोतशिय नादेयं सिंघुनं शिवं । शुद्ध शिवात्मजं पथ्य माणिमर्थ तु 'रानके' गीत न मणिमयं न धन्वके' । मिंधु स्वाद्विमलं चैव लवणं नु शिलात्मकं ॥४१॥ पट्त्तनं धौतय तु वरं स्यात् शुमनामकं ।' क्यदेव निटे' तु समोक्तं वैद्यनाय. ॥ ४६ ॥ गुणाः । संघवं तु मवेद वृष्यं + ४४ ॥ मिथुत्यं स्वादु संप्रोक्तं गुरु नात्यतशोतलं । पाके नात्युष्णमित्युक्तं भेदनं ह्यविदाहि . ॥ निघंटशिरोमणिः मुपास्य च धूर्त खंडाख्यमेव च ।। कृत्रिमं लवणं प्रोक्त राज- नामनिवंटके' ॥६५॥ विहगं कृत्रिमं क्षारं द्राविणं तिक्तमेव च । "धन्वंतरिनिघंटे तु प्रोकं वैद्यविचक्षणैः ॥ ६६ ॥ विगंध पाक्यसंश च घंटिकालवणं तथा । दाविडं 'केयदेवे ' तु संप्रोक्त भिपनांवरैः ॥६॥ ततस्तु बीडलवणमुष्णं दीपनमेव च । रुच्यं जीर्णशूलनं गुल्ममेहहर 'नृपे' ॥ ६८ ॥ 'गणे' गौरवहृत्प्रोक्तं पुरातनचिकित्सकैः । हृद्दोगक 'फहृत्तीक्ष्णं 'धन्वे' वातानुलोमनं ॥ १९ ॥ उर्वावःकफवातानुलोमन रूसमेव च । लघु व्यवायि संप्रोक्तं विबंधानाहहत्तथा ॥७॥ विष्टंमदो- गहरं 'फेये' प्रोकं भिषमरैः। ३६ सांभर । म० सांभरलोण, गडलोण । गु० बडागरु मोठं । गाढादिलवणं शुधं पृथ्वीजं गडदेशनं ॥ ७१ ॥ गडोत्यं च महारंभ सामरं संभरोद्भवम् । प्रोक्तं " राजनिघंटे' तु 'पुरातन- मिपग्वरैः ॥ ७२ ॥ शाकंभरीयं गंडाख्यं रोमक 'भावनामके' ।प्रोक्तं द्वादशसंख्याक भिपग्विद्याविशारदैः ॥ ७३ ॥ गुणाः । गादादिलवणं सूप्णमापदम्लमलापहं । दीपनं कफवातनमर्शकोछतिशोधनं ॥ ७४ 'राननामनिटे च संप्रोक्त वैद्यनायकैः । ३७ समुद्रलवण । म० मीठ । गु० मीठू । सामुद्रक तु सामुदं समुदलवणं शिव वंशिरं सागरोत्यं च त्वक्षिवं लवर्णाधिनं । प्रोक्तं ' राजनिटे । वैद्यविद्याविशारदैः ॥ ७६ ॥ सागरनं तु चाक्षीवं स्यात्क्षारोदधिसंभवम् । धन्वंतरिनिवटे' तु लवणं परिकीर्तितं ॥ ७७ ॥ तत. सागरकं चैव विक्टोदधिजातकं । पारिसंभवसंझं च ' केयदेवनिघंटके । आसुरं वारिसंभूतं मोकं 'मदनपालके' । गुणाः । सामुद्रं लघु हृांच पलितास्रदपित्तदं ॥ ७९ ॥ विदाहि कफवातनं दीपनं रुचिदं नृपे। केये' पाके तु मधुरं पातनं छेप्मलं तया ॥ ८॥ 'मावप्रकाशे। स्निग्यं शूलहरं चैव 'धन्वे ' स्यान्नातिपित्तलं । कफवात- हर द्रव्ये ' ' मदने ' वातकृत्तया ॥ ४२ ॥ ३८ 'द्रोणेय । म. द्रोणीच मीठ । गु. द्रोणी मोहूं । दोणेयं द्रोगिनं द्रोणात्रिकूटटवणं तथा। . .
૨ , - निघंटशिरोमणिः। मके ! । कचोरः रपूलकंदश सटी गंधस्तु 'द्रव्यके' ॥२१॥ तया .' मदनपाले.! तु शटी प्रोका मिपग्वरः । तथा खमरकोशे' काल्प- को मुख्यकः ॥ २२ ॥ तया च दुर्लमः प्रोको 'गणनामनिघंटके 1 गुणाः । कर कटुतिक्तोष्णः कफकासपिनाशनः ॥२३॥ मुखवैश- यनननो गलगंडादिहा ' नृप। त्रिदोपमुखरोगनो ज्वरहा ' द्रव्यनामके' ॥२४॥ लघुः म्यासहरः प्रोक्लो वैधै 'मविप्रकाराके' 1 रुच्यो वातबला. । सनो दीपन छोहगुल्महो ॥ २५ ॥ अकेशहरः प्रोको 'धन्वनामनिघंट- के मदे च कुठवणहा वातगुल्महरस्तथा ॥ २६ ॥ कफलमिहरः -प्रोक्तों: गणनामनिघंटके । ४५ पाठा । म० पहाडमूळागु० पाड, काळी पाठ। पाठांऽवष्टांऽवष्टिका च प्राचीना पापचेलिका । २७ ॥ पाठिका स्था. पिनी चैव श्रेयसी वृद्धकणिका। एकाष्ठीला कुचैलीच दीपनी वरतिकका ॥२८॥ तिक्तपुष्पा बृहत्तिका दीपनी त्रिशिरा वृकी । वृत्तपर्णी वरा देवी मालवी 'राजनामके' ॥ २९॥ त्रिपञ्चैव'शुमा प्रोक्ता' धन्वंतरिनिघंटके । । कदंती रसो यथा एकैपी विद्धकार्णका ३०॥तथा च तपनीचैव मोक्ता केयनि- ।' घटकातथा गणनिघंटे' तु मोक्तातीसारनाशनी३ १गुणाःपाठा तिता गुरूप्णा च वातपित्तज्वरांपहा । पित्तदाहातिसारनी भनसंघानकृत् 'नृपे' ॥३२॥ द्रव्ये 'जीर्णहरा प्रोक्ता 'मदे' गुल्मोदरनिका । भावे' तु गरहा 'प्रोक्ता शूलनी धन्वनामके ॥ ३३ ॥ कुठच्छदिगुल्मकंडुविपदो- 'गनाशिनी । व्रणशूलश्वासहंत्री कृमिना पाहि वातला ॥ ३४ ॥ पित्तद्वत् कफरक्तची प्रोक्ता केयनिघंटके। । ४६ वृक्षाम्लं । म अमंसोल, "कोकम । गु० कोकम । वृक्षाम्लमम्लशाकस्याच्चुकालं तित्तिडीफलं । शाकाम्लमम्लपूरं च पूराम्लं रक्तपूरक ॥ ३६॥ चूडाम्लं चैव बीजाम्ल 'कफाम्लकमतः परं । रसाम्लं वृक्षाम्लफट 'श्रेष्ठाम्लं तदनंतरं ॥ ३६ ॥ अत्यम्लमलबौन च फल चुक्र च रामकें । तितिडीक चाम्लवृक्षस्तथा चालमहारुहः ॥ ३७॥ धन्वंतरिनिटे ' तु प्रोक्तं वैद्यविचक्षणैः । "अम्लंपादपश्चि"द्रव्यरत्नाकरे स्मृतः ॥ ५० ॥ प्रोक्तं 'गणनिघंटे' 'तु रक्तपूरकनामकं । गुणा वृक्षाम्लमम्लं कटुकं कायं सोष्णं कफाशोध- - .
. निघटशिरोमणिः। मुदीरयन्ति । तृष्णासमीरोदरहृद्दादिगुल्मातिसारवणनाशिनी, नृपे', ॥ ५१ ॥ शूलनतुहरं प्रोक्तं वैद्यै । विप्रकाशके । सग्राहि सधु वातन कफन केयदेवके ' ॥ ५२ ॥ कासमेहहर चैव , 'द्रव्यरत्ने'. स्मृत बुधैः । ४७ आम्लवेतस । म० , अम्टवेतस । गु० अमल्वेतः । अम्लोऽम्लवेतसो वेधी रसाम्लो वारवेतसाः ॥ १३ ॥ वेतसाम्लचाम्लसारः शतवेधी तु वेधक । भीमश्च भेदनो भेदी राजाम्लश्चाम्लभेदन ॥ १४ ॥ अम्लाकुशो रक्तसारः फलाम्लश्चाम्लनामकः । सहस्रवेधी वीराम्लो गुल्म- केनुर्धराभिः ॥ ५५ ॥ शखद्रावी मासदायी प्रोक्तो ' राजनिघटके । रक्तस्रावी तथा 'धन्वे'' भावे ' तु चुक्रवेतसः ॥ १६ ॥ चुकको चुक- केतुश्च शतवेधी सहस्रनित् । मासारिदकथैव द्रावी तु 'क्यदेवके', ॥ १७ ॥ चुकवेतसमनश्च ' मदने ' शतमेदक । गुणाः । अम्वेतस- मत्यम्ल कपाय चोष्णमेव च ॥ १८ ॥ कफार्शवातगुल्मप्तमरोचकहर नृपे. । कफदूषणमित्येत 'न्मदने' परिकीर्तित ॥ १९ ॥ प्लीहोदाव- तहिकानी ह्यजीर्णकफवातहत् । छागमासद्रवः प्रोको वैये 'भावप्रकाशके' ॥१०॥ तिक्त स्निग्ध दीपनं च ह्यामन 'धन्वनामके',। मेदन लेखन हृद्य लघुकन् कफनाशन ॥ ६१ ॥ रक्तपित्तहर चाक्ष्य विभेदाध्मानहिम- त् । आनाहाध्मानशूलन वातश्वासकफापहं ॥ १२॥ वमिहत् 'यदेवे' ५ सपोक मिफ्ना वर । ४८ कटुका । म० कुटको । गु० पट्टा कट्ट्रका जननीतिका रोहिणी कटुरोहिणी ॥६३॥ चागी मरस्यीपत्ता न बहुला शकुलादनी । शपतर्वा मनभेदी कृप्गभेदा महौषधी ॥१४॥ अशोकरो- हिणी कृष्णा कटु, काडरुहा तया । षड्यननी स्वरिष्टा प केदारका तथा ॥ १५ ॥ आमनी सादनी क्षेत्र तथैव कटुरोहिणी । मोक्ता 'रान निरटे' तु वैयविद्याविशारदै ॥६६॥ विमागी मत्स्यशकला ननी 'घन्वनिघटके तथा द्विनागी सिंही च वालगागी तु 'केयाणा तथा 'मदनपाले । तु भद्रा मोक्ता मनीपिमिः ।क्टमरा त्यशोक च प्रोक्ता भारप्रकाशके' ॥६८॥ तया 'गगानेटे' समस्परिना मसनिता । गुणा । कटुकातिरदृतिचा शीतपित्तास्लटोपनित् ॥ १५॥ रामा- .
. भावे, . ८६ निघंटशिपमणिः। महापरिका तथा । मांगल्यवालिका नैव तत 'स्वमरकोशके ॥ ७२ हनिका फनिका पेय ब्राह्मणी वर्धकस्तया । पालेयशाकं संमोक्तं विद्यावि- शारदः ।। ७३ ।। गुणाः । मार्गो कटुस्तितोगा कासश्वासविनाशनी । शोफनगमिमी पदाहज्वरहरा नृपे॥७॥ द्रव्ये समीरमिन प्रोता स्यादकगुल्महम् । वातज्वरमहंत्री च 'गणे! हिक्षाविनाशनी ॥ ७५ ॥ गुल्मज्वरामस्वातमी यक्ष्मपीनसहत् 'धने' । कपाया चैव संमोका लघु दीपनपाचनी ॥ ६॥ रक्षा शोफहरा चैव कफवातरुचि- मिका । गुल्माशीयमहत् मोक्का केयदेवनियटके' ॥ ७७ ॥ ५५ पुष्करमूलं । म० पुष्करमूल ! गु० पोखरमूल । मूलं पुष्करमूलं च पुष्कर पद्मपत्रकं ।। पद्म पुष्करनं बोज पौकरं पुष्कराव्हयम् ॥१५००ाश्मीर ब्रह्मतीयं च कासारिमूल पुष्करं । तथैव पुष्करजटा 'पुष्कराद्या शिफा तथा ॥ १५०१॥ प्रोक्तं 'राननिघंटे 'तु वैद्यशास्त्रस्य पंडितः । निरंतन तथा वारं चिरं श्वासारिरेव च ।। ८०॥ पद्मतीपं वृक्षरुहं तथा पुष्करसागरं । तथा शलहरं चैव समूलं सुखसंभां ॥ ८१ ॥ स्थलपद्मिनी केंदश्च 'धन्वं. तरिनिघंटके । पद्मवणे तु वाट्याव्हं पुण्यसागरमेव च ।। ८२ ॥ पुष्करांधिलवार तथैव च मुगंधिकं । 'केयदेवनिघटे' तु संप्रोक्तं" विपनांवरैः ।। ८३ ॥ गुणाः । अथ पुष्करमूलं तु कटूर्ण तिक्तमेव च। कफवातज्वरघ्नं च कासारोचकफापहं ।। ८४ ॥ शोकपांडुहरं चैव मोक्तं ' राजनिघंटके | गणे' शूलहरं प्रोक्तं वैद्यविद्याविशारदः ॥ ८५ ॥ 'धन्वे ' हिकापहं चैव शोकाध्मानविनाशनं । हिमापहं भेदनं च पार्श्वशूलहरं ' कये ॥ ८६ ॥ ' भावे ' शोयहरं प्रोक्तं मिपग्भिःशा- स्त्रवेभिः । ५६ शृंगी। म० कांकडशिंगी । गु० काकडाशीगी । शृंगी कुलीरशृंगी च घोपा तु वनमूना ॥ ८७ ॥ चंद्रा कर्कटशृंगी च महाघोपा च शृंगिका कलिंगा चेदुखंडा च तथा वननमूर्धना ) १५१०॥ कुलीरा च तथा प्रोक्ता 'धन्वंतरिनिटके' । कर्कटाख्या कर्कटकी कु- लीरो केयदेाके' ॥ ९० ॥ तथा ' मदनपाले ' तु शृंगनाम्नीति कथ्यते । 'मावप्रकाशे' संप्रोक्ता स्यात्कुलीरविपाणिका ॥ १५१२ ॥ . - - ८७ 'गणनिघंटे:'तु " , निघंटशिरोमणिः। अभशृंगीति कविमिर्भिपक्शास्त्रविशारदः । तथा संपोका चार्थचंपिका ॥ ९२ ।। गुणाः । अथ कर्कटशृंगी तु तिक्ता चैव गुरूष्णदा। वातहिक्वातिसारची कासश्वासहरा तथा ॥ ९३ ॥ पित्तास्त्रहं. त्री संप्रोक्ता वैद्यै ' राजनिघंटके भावे ' तृट्नाशिनी प्रोक्का पुरातन- चिकित्सकैः ॥९४॥ हिमोर्ध्ववातहा मोक्ता 'धन्वनामनिघंटके क्षयारुचि- ज्वरनीति वमिहंत्रीति 'केयके'॥१६॥कार्यहंत्रीति मदने भिषग्मिः परिकी- र्तिता। ५७ लयुदंती।म० दांति । गु० दाती। दंती शीघ्रा श्येनघंटानागरको- या निमिनी॥१६॥देतिनी तपचित्रा च भद्रा रूक्षा च रोचनी। चानुकूला निः- शल्या च वक्रदन्ता तथैव च ॥ ९७ ॥ मधुपुष्पा विशल्या च तरुण्यैरंड- पत्रिका । तथैरंडफला चैप उदुंबरदला तथा ॥ ९८ ॥ कुंभी विशोधिनी चैव तथास्याइनुरेवती । प्रोक्ता 'रॉननिघंटे ' तु 'मिपग्मिः शास्त्रपारगैः ॥ ९९ ॥ 'धन्वंतरिनिघंटे' तु घुणप्रिया मकूलकः । निकुंभा 'चित्रकूला च तथा स्यादुपचित्रका ॥१५२१ ॥ द्राक्षायनी शामला च तथा मदन- कूलका । आस्या द्रवती शबरी फंजी न्यग्रोधका स्मृता ॥ १ ॥ प्रत्यक्- श्रेणी. सुतश्रेणी तथा मूषिकसंभवा । वृपैरंडाखुकर्णी च नयैरंउफला तथा .॥ २ ॥ उदुंबरच्छदा चैव विनया ' केयदेवके' । नागदत्यासुपर्णी च मोक्का 'मदनपालके' ॥ ३ ॥ वाराहाग्यनुकूला च प्रोक्ता 'मावप्रका- शके 1 मुकूलिका तथा कूला चित्रकेशा 'गणे "स्मृता ॥ ४ ॥गुणाम देतो कटूप्णा विख्याता ह्यामशूदविनाशनी ।, त्वग्दोपहृत् मिषश्रेष्ठः प्रोक्ता 'राजनिघंटके' ५॥रसे तिकोणका चैव कफोदरविनाशिनी। वासोदराहिंत्री च वणो दीपनी 'धने' ॥ ६॥ कफवातार्शगुल्मनी क्षयहत् ' द्रव्यनामके । रक्तची।कुष्ठकंडमी कफोदरविमाशिनी ॥ ७॥ दाहहंत्रीति कविमिः प्रोका ' मावप्रकाशके १५८ बृहदंतिका । म. थोर दांती, मोगली एरंड । गु. रतनजोत । अन्या दंतो केशरुहा विषमद्रा अयावहा ॥ ८ ॥ आवर्तकी वरांगी च नयाव्हा मदतिका । मिषभदा तथा प्रोता ' रामनामनिघटके' ॥९॥ 'धन्वंतारनिवटे' .तु बरणी विषमंद्रिका । केयदेवनिघंटे ' तु पारणा वृषमध्वजा ॥ ३१॥ प्रोक्ता - " .
- . निघंटशिरोमणिः। राननिघंटे' तु मिषक्शास्त्रज्ञपंडितः । शुक्लभंडी त्रिभंडी' स्यारकाकाक्षी भरला निवृत् ॥ ३० ॥ सर्वानुभूनिस्त्रिपुटा व्यत्रा कोटरवासिनी । 'घ- पंचरिनिघंटे तु प्रोक्ता वैद्यविशारदैः ॥५१॥ कोटरस्थारुणा कुंभः समोक्ता 'केयदेवके । सिता त्रिभंडिका कुंभी 'द्रव्यरत्नाकरे' स्मृता * १२ ॥ सर्वानुभूतिस्विवृता मंडी कूटरवाहिनी । प्रोक्ता ' मदनपाले 'तु पुरातनचिकित्सकैः ॥ १३ ॥ निशोता रेचनी चैव त्रिवृत्ता ' भावनामके' रसायनी कुंभपुटा त्रिवेला तदनंतरं ।। ५४ ॥ तथा कोशफला प्रोक्का 'गणनामनिटके' । गुणाः । रक्ता त्रिवृद्धसे तिक्ता कटूप्णा रेचनी तथा ॥ ५५ ॥ अहणी मलविष्टेभहारिणी 'नृपनामके । श्यामा हीन- मुणा चैव कंठकर्षणदापका ॥१६॥ मोहमूर्छादाहहारी भ्रमह 'रकेयदे- वके । ६२ त्वच । म० दालचिनी । गु० तन । त्वचं त्वग्वल्कलं 'भृगं वरांग मुखशोधनं ॥ ५७ ॥ शकलं सैंहलं वन्यं सुरसंरामवछौ । उरकटं बहगंधं च विज्जुलं च वनप्रियं ॥ १८॥ लाटपर्ण गंधवल्क बरं शीतं तथा 'नृपे। मुखशोध्यं प्रियं चैव 'धन्वंतरिनिघंटके' ॥ १९ ॥ गुडत्वचं तु हृद्यं च तनुकं स्वणभूमिका । लटपर्ण तथा 'चोचं तथैव धनमंजकं ॥ १० ॥रामाप्रियं 'केयदेवे' प्रोक्तं वैद्यविशारदः । मन:प्रियं तथा ' द्रव्ये ' गुरुत्वक् स्वर्णभूमिकं ।। ६१ ॥ प्रोक्तं ' मदन- पाले'तु स्वाही दारुप्तिता तथा। तनुत्वक् च तथा प्रोक्तं ' भावनामानिघंटके' ॥ १२॥ गुणाः । त्वचं तु कटुकं शोतं कफकासविनाशनं । शुखाम- शमनं चैत्र कंठशुद्धिकरं नृपे॥ १३ ॥ दृवस्तिरोगातार्शः पीनसकृ. मिशुक्रनुत् । विपदं च तथा प्रोकं वैद्यैर्मदनपालके ॥ ६४ ॥ 'भावे' स्वरुषिकंडूनं वैद्यैः प्रोक्तं पुरातनः । लघणं कफवातनं विषशीर्षरुजां हर ॥६५॥ बस्तिशोधनमित्येतन् प्रोक्तं धन्वनिवंटके' तिक्तं वाष्ण मधुरं रुक्षं पित्तलमेव च ॥ ६ ॥ दोगस्तिसमनं दुर्नामहरगं तथा । आमवातहरं चैव शुक्रदृत् 'केयदेवके' ॥ ६७ ॥६, तमालपत्र । म० गु० तमालपत्र । पत्रं तमालपत्रं च पत्रकं छदन दलं! पलारामंशुकं वामस्ताप सुकुमारकं । ६८ ॥ वस्त्रं तमालकं रामं गोपनं वसन तया। १२ निघटशिरोमणिः। - तमालं सुरमिग, प्रोक्तं 'रानानघटके' ॥ ६९ ॥ तथा तापसनं मोक 'धन्वंतरिनिघंटके । तामसं रोमशं रोमं पंचक 'केयदेवके' ॥ ७० ॥ शुक्रच्छदं 'दुव्यरत्ने' भिपग्भि. परिवर्तितं । गोमेदं तु छदं चैव प्रोक ' मदनपालके' ॥ ७१ ॥ कालस्कघस्तमालश्च तापिच्छा 'मरकोशके' । गुणाः। पत्रक ल्यु तितोष्णं कफवातविपापहं ॥ ७२ ॥ वस्तिकति टोपन मुखमस्तकशोवनं । 'राननामनिटे' च संप्रोक्तं भिपजा वरैः।। ७३ ॥ हलासारोचमाशोघ्न 'धन्वंतरिनिघंटके' । 'केये तु भिषमा नाथैः संप्रोकं लघुपिच्छलं ॥ ७४ ॥ स्वर्यः ठप्महर हृद्य फपित्तस. यापहं । ६४ नागकेशर । म० नागकेशर । गु० नागकेसर । विमलक कनकान्द च केसर नागकेसरं ।। ७५ ॥ चापेय नागकिनरकं नागीयं - - । निघंटशिरोमणिः। क्षितिरं दाहपित्तहं । क्षयकासकफवासरक्तदोषहरं नृपे ॥ ८॥ काश्मरीमेहनन ' द्रव्यरत्नाकरे' स्मृतं । बल्या वृष्या च बृहणी रकपिसारुचिनिका ॥ ९० ॥ ज्वरकुष्ठहरा चैव कामलापांडुतृष्णहा। 'फेयदेवे ' भिषक्श्रेष्ठ संप्रोक्ता नैव संशयः ॥९१ ॥ ६६ तालीसपत्र 40 गु० तालीसपत्र । तालीसपत्रं तालीसं पत्राख्य च शुकोदरं-। यात्रीपत्र चार्कवैधं करिपत्रं धनच्छदं ॥ ९२॥ नीलं नीलाबरं तालं सालीपत्र तलाव्हय । तालीसपत्रकं चैव 'राजनामनिघंटके' ॥ ९३ ॥ वथा चामलकोपत्र तद्वत्तालीमकं तथा । तमालकोपत्रसंज्ञ तथा तमालकी- छदं ।। ९४ ॥ शुकोदरं च पत्राच्य प्रोक्तं 'धन्वंतरौ' ध्रुवं । धात्री- पत्रं कंदपत्रं तुलसीपत्रसंज्ञकं ॥ ९५ ॥ पत्रं तु 'केयदेवे ' च ' मदने ' तुलसीच्छदं । पत्राव्हं ग्रंथिकापत्रं संप्रोक्तं वैद्यनायकैः॥९६ ॥ गुणा तालीसपत्रं तिक्तं स्यादुप्णं मधुरमेव च । कफवातहरं कासहिकाक्षय विनाशनं ॥९७॥ श्वासछर्दिहरं प्रोक्तं वैये 'राजनिघंटके' । 'मदने कृमि- हरप्रोक्त पुरातनचिकित्सकैः ॥ ९८ ॥ दीपनं श्लेप्मपित्तन मुग्वरोगहरे भुवं । हृद्य वन्यनिघंटे' च संप्रोक्तं वैद्यनायक. ।। ९९ ॥ केये. स्वरचिगुल्मामानग्निमाद्यं च निन्नति । वैद्यै 'ईव्यनिटे' च स्वर्य प्रोक्तं न सशयः ।। १६०० ॥ ६७ वंशलोचना । म० गु० वंशलोचन । स्या वशरोचना वाशी तुंगाक्षीरी तुगा शुभा । त्वक्षीरी वंशगा शुभ्रा वंशक्षीरी तु वैष्णवी ॥ १ ॥ त्वमारा कर्मरी श्वेता वशकर्पूररोचना। तुंगा रोचनिका पिंगा तथैव वंशशर्करा ॥ २ ॥ मोक्ता — राजनिटे 'तु पुरातनचिकित्सकैः । वंशा तु वंशजा चैव 'धन्वंतरिनिधटके' ॥३॥ केयदेवे ' तु संप्रोक्ता क्षौरिका वंशवहिनी । गुणाः । स्यादशरोचना रूक्षा काया मयुरा हिमा |॥ ४ ॥ रक्तशुद्धिकरी तापषिचोदेकहरा 'नृपे। तिक्ता च कासकृच्छूनी क्षयश्वासहिता नया ॥ ५ ॥ बल्या व बृहणी चैव 'धन्वंतरिनियटके' । कप्पाडुनगन च ' भावे ' प्रोक्तं मि- पजने ॥ ६ ॥ ज्वरनी कामलामी च वृप्या तृष्णाविनाशनी । रक्त- पित्तहा नैव प्रोक्तं 'मदनपालके' ॥ ७ ॥ ६८ मंजिष्टा । म० .
९२ निघंटशिरोमणिः। . मंनिष्ठ । गु० मनीठ । मंजिष्ठा हरिणी रक्ता गौरी योजनबल्लिका । समगा विकसा पद्मा रोहिणी वालमपिका ॥८॥ मडी चित्रलता चित्रा चि- प्रागी जननी तथा । मडूकपर्णी विजया मनपा रक्तयष्टिका ॥९॥ क्षेत्रिणी चैव रागाच्या भंडारी कालभडिका । अरणा ज्वरहनी च छमा नागकुमारिका ॥ १० ॥ भडोरतिलका चैव रागागी वस्त्रभूपणा । प्रोक्ता 'राजनिघटे' तु भिपशास्त्रज्ञपंडिनः ॥ ११ ॥ निंगी भाडी च का लागी रक्तागी मनुका तया । काला तु रक्तयष्टी च प्रोक्ता 'धन्ननिस्टो' ॥१२॥ लोहिता छद्मका ताना भडीरा मनुला तपा। ताम्रवली ताम्रमुवी प्रोका 'वेयनिषटके ' ! १३ ॥ मंजुरा पद्मा मजी 'मदने' ज्वर नाशिनी । भडीतकी तु भडारी तथा च वस्त्ररमिनी ॥ १४ ॥ रमायनी र संप्रोचा ' राजनामनिघटके' । ताम्रमू । कारपेशी रक्तपुष्पी गणे' - निघंटशिरोमणिः। मज्वरहा 'नृपे' । हिकाविनाशिनी चैव प्रोक्ता 'भावप्रकाशके' ।। ४६ ॥ कृमिश्लेप्मवणनी च भूतज्वरहरा ‘धने । हिमा विदोपहंत्रीति 'द्रव्यः रत्ने प्रकीर्तिता ।। ४७ ॥ वा वल्या च स्निग्या च रक्तपित्तप्रणापहा 1 उरःक्षतविसर्पनी कृमिकुष्ठहरा 'मदे' ॥ ४८ ॥ ७२ अलक्तक । म गु० अलिता । अलक्तको जंतुरसो रागो निर्भर्सनस्तथा । जननी जंतु- कारी च संधर्षा चक्रवर्तिनी ॥ ४९ ॥ जतुरसस्तथा चारूवर्तिनी 'धन्व. नाम'। 'द्रव्यरत्नाकरे' चैव संमोक्ता व्यंगनाशिनी ॥ १०॥ गुणाः । अलक्तकस्तु तिक्तोष्णः कफवातहरस्तथा । कंठरोगहरो रुच्यो अणदो- पहरो 'नृपे' ।। ५१ ॥ ततो 'मदनपाले' तु संप्रोक्तो व्यंगनाशनः । ७३ सोध । म० तांबडा लोध्र । गु० लोहर । लोधो रोप्रो भितरुविधा कांडकीलकः ॥ ५२ ॥ तिरीटो लोनको वृक्षः शंवरो हस्तिरोधकः । निलकः कांडहीनश्च शायरो हेमपुष्पकः ॥ ५३ ॥ भिछी शायरकर्षित प्रोक्तो रामनिटके' ॥शरी तिल्वकतरस्तथा शपरपादपः ॥ ५४ ।। निरीटकस्तथा मोक्तो धन्वंतारिनिपंटक' । कानानः पष्टिकथिली 'कायदे- निघंटशिरोमणिः। . 7 । धातकी वन्हिपुष्पी च ताम्रपुप्पी तु दाहनी ॥ ६४ ॥ अग्नि- माम सुमिक्षा च पार्वती बहुपुप्पिका । कुमुदा. साधुपुप्पी च कुंजरा भयवासिनी ॥ १५ ॥ गुच्छसंघा गुच्छपुष्पा तथैव लोध्रपुष्पिणी । ती- जबाला वन्हिाशखा मद्यपुष्पेति 'राजके ॥ ६६ ॥ धानुको पार्वतीया च धन्वंतरिनिघंटके' । मदनीया पांशुभिक्षा मदनी 'केयदेवके ॥१७॥ सीधु- मी प्रमदनी त्वधःपुप्पी मुभक्षका। प्रोक्ता 'मदनपाले' तु पुरातनचिकि- सः॥ ८॥ भावे' प्रोक्ता धातुपुष्पी त्वमरे धृत पुप्पिका । गुणाः। धातकी काष्णा च मदकृद्विषनाशनी ॥ ६९ ॥ प्रवाहिकातिसारनी विसर्पग- पाशनी । 'नृपे' प्रोक्ता तथा 'द्रव्ये' स्तंभिी परिकीर्तिता ॥ ७० ॥ मर्मसंस्थापनी चैव रक्तपित्तहरा 'धने' । शीता कषाया तृष्णानी विसर्प- हारिणी तथा ॥ ७१ ॥ विषातिसारनंनुनी 'केये' प्रोक्ता भिषजनैः । प्रितीति 'गणे' प्रोक्ता पुरातनचिकित्सकैः ॥ ७२ ।। ७६ समुद्रफल । समुद्रफल । गु० समुंदरफल । समुद्नामप्रथमं पश्चारफलमुदाहरेत् । समुद्रफलमित्यादि नाम वाच्यं भिषग्वरैः।। ७३ ॥ गुणाः । कटप्णं समु- दफलं वातभूतत्रिदोपहं । कफभ्रांतिहरं प्रोकं 'रामनामनिघंटके' ।। ७४ ॥ ७७ निर्विषा । म० गु० निर्विषो । निर्विपापविषा चैव विपहा विपह- त्रिका | विविपा तु विपभवा ह्यविषा विषवौरणा ॥ ७९ ॥ प्रोक्ता 'रा- मनिघटे' तु सप्तसंख्या भिपग्ननैः गुणाः । निर्विपा कटुशीता च कफवा- तास्त्रदोपहा ॥ ७६ ॥ अनेकविपशेपनी व्रणरोपिणी 'नृपे' । श्वयशुश्ले. प्मरोगनी प्रोक्ता 'भावप्रकाशके' ॥ ७७ ॥ ७८ विष । म० गु० सामान्य विष । विषमाहेयममृतं गरलं दारदं गरं । कालकूटं हरिदं च रक्तशंगकमेव च ॥ ७८ ॥ नीलं च गरदं वेडझे धोरं हालाहलं हरं । मरं हालाहलं शृंगी भूगरं 'राजनामके' ॥ ७९ ॥ ७९ वत्सनाभ । म० पचनाग । गु० बछनाग । अमृतं स्याद्वरसनामो विषमुग्रं महौषधं ।गरलं मरणं नागं स्तोककं प्राणहारकं ।। ८० ॥ गरलं स्थावरादि स्यात्प्रोक्तं 'राजनिवंटके' । गरलाग्रं च मधुरं प्रोक्तं वैद्यविशारदैः ॥ ८१॥ गुणाः । वरसनामोतिमधुरः सोप्णो वातकफफापहः । कंठरुक्सानपतिनः पित्तसं- .
धन्व . . , निघंटशिरोमणिः 'र्तितः । गुणाः । समुद्रफेनं शिशिरं कषायं नेत्ररोगनुत् ।। - १७०० ॥ • काकंठामयनं च रुचिकृत्कर्णरोगहृत् । 'नृपे' प्रोक्तं तथा चक्षुष्य लेखनं हिमं ॥ १ ॥ रक्तपित्तविषघ्नं च गुल्मठोहहरं स्मृतं । १३। अफेन । म. अफू । गु. अफीण अफेनं वर-खसरसो निफेनं चाहि- -फेनकं ॥ २ ॥ नागफेनं तथा प्रोक्तं 'राननामनिवंटके ।। अफूकं च रसोडूतं प्रोक्तं 'मदनपालके' ॥ ३ ॥ तथा खसफलक्षीरं प्रोक ' भाव- प्रकाशके ' ,गुणाः । अफेनं सन्निपातनं वृष्यं बल्यं च मोहदं ॥ ४ ॥ 'नृपे' प्रोक्तं तथा ग्राहि गोपणं श्लेमह 'न्मदे ।।८४ टंकण । म. टाकणखार, सवागी । गु. टंकण । टंकणष्टंकणक्षारो रंगक्षारो रसाधिकः । ॥ १॥ लोहदावी रसनश्च सुभगो रंगदस्तथा । वर्तुलं कणकक्षारं मलिनं धातुवल्लभं ॥ ६ ॥ मोक्तं राजनिघंटे' नु भिषक्शास्त्रज्ञपंडितः। मालती. रससंभूतो दावी द्रावणकस्तथा ॥ ७ ॥ लोहशुद्धिकरश्चैव ' धन्वंतरि- नियंटके' । स्वर्णपाकस्तथा प्रोतो केयदेवनिवंटके' ॥ ८॥ सौमाग्यं धातुद्रवकं प्रोकं भावप्रकाशके 1 तथा 'खमरकोशे' तु रसयोनिः कार्तितः ॥ ९॥ द्वाविंशतिसंख्यकेति मिपग्भिः परिकीर्तितःगुणाः । - टंकणं तु . कटूष्णं च कफनाशनमेव च ॥ १० ॥ स्थावरादि । विषघ्नं च कासवासहरं ' नृपे' । दीपनोनिलवातिनो रूक्षः 'केयनिघंटके' ॥ ११ ॥ 'द्रव्यररने ' ज्वरघ्नं च ' मदने ' वातपित्तकृत् । ८५ श्वेतट- कण । म० पाढरा टांकणखार । गु० घोळो टंकण । श्वेतं तु श्वेतकं चैव श्वेतटंकणमेव च ॥ १२ ॥ लोहशुद्धिकरं सिंधुमारतीतीरसंभा । शि च द्रावकं चैव सितक्षारं तथा 'नृपे' ॥ १३ ॥ गुणाः । मुश्वेतं टंकणं स्निग्धं कटप्णं कफवातनुत् । आमक्षयापहच्छवास विषकासमरापहं ॥ १४ ॥ मोकं राजनिटे' तु वैद्यविधाविशारदैः । ८६ साखरुंड । म० • सावरुंड, पडवास । गु० पडवास ! साखरंडो थिफलो विक्टो वस्त्रभूषणः •॥ १५ ॥ कुरुंडः कषुरफलः सकुरुंडस्तथा नृपे । गुणाः । साखरुडः 'कपायश्च निकृद्दीपनः सरः ॥ १६ ॥ लेप्मातापहारी १ वस्त्ररंजनको ला. 1 ८७ हितावल्ली । म गु० हितावली। हितावडी च हद्वात्री ९८ निघंटशिरोमणिः। कुष्ठनागारकुष्ठकः ॥ १७ ॥ अंगारग्रंथिको अथी ग्रंथिलो 'रामनामके' गुणाः । हितावल्छी रसे तिका लोहगुल्मोदरापहा ॥ १८॥ ऋमिकुष्ठ- 'गुदात्युग्रवकंड्मुहारिणी । ८८ हस्तिमट । म० गु० हस्तिमद । हस्तिमदो गनमदो गजदानं मदस्तथा ॥ १९ ॥ कुंभिमदो दतिमदो दानं हीपिमदो 'नृपे' । गुणाः। स्निग्यो हस्तिमदस्तितः वेश्योs. पस्मारनाशनः ॥ २० ॥ विपहरकुष्ठ इतित्रणझुविसर्पनुत् । ८९ स्वनि क्षार । म. गु. सज्नीसार । स्वनिक्षार स्वर्जिकच क्षारसी मुसानिक. ॥ २१ ॥ मुर्चिकः सुवर्ची च मुखवची 'नृपे ' तथा । सनिका सनि. 'फाक्षारः मुवर्चश्व मुबार्चका ॥ २२ ॥ धन्वतरिनिघटे' सुसमोक्ता - . 4 निघंटशिरामाणिः। पन्यो 'धन्वनिघंटके' | यवनालजसंज्ञश्च यावशूकक एव च ॥ ३५ ॥ झारपाक्यं तीक्ष्णरसो, याव्यो यान्हश्च ‘केयके'। तथा ' मदनपाले 'नु कपाक्यः प्रकीर्तितः ॥ ३६ ॥ गुणाः । यवक्षारः कटूप्णश्च कफवातो- दरापहा । आमशूलाठमरीकृच्छ्रविषनश्च सरो नपे ॥ ३७॥ रूक्षो- मिदीपनस्तीक्ष्णो हृयो,पित्तास्रदूपणः । 'धन्वे' प्रोक्तो तथा 'केये' अ, शोधो लीहगुल्महा ॥ ३८ ॥ गलामयानाहपांडुग्रहणी-वासहा तथा । ९३ सर्वक्षार । म० सावण । साबू । सर्वक्षारो बहुक्षारः समूहक्षारक- स्तथा ॥ ३९ ॥ स्तोमक्षारो महाक्षारो मलारिः क्षारमेलकः । गुणाः । सर्वक्षारो प्रतिक्षारश्चक्षुप्यो बस्तिशोधनः ॥ ४० ॥ गुदावर्तकृमिघ्नश्च वस्त्र- शुद्धिकरो 'नृपे । ९४ मायाफल । म० मायफळ गु० माया । माया- फलं मायिफलं छिद्राफलं च मायका ॥ ४१॥ तथा मायि च संप्रोक्तं 'राजनामनियटके । गुणाः । अथ मायाफलं प्रोक्तं कटूष्णं वातनाशनं ॥ ४२ ॥ योनिसंकोचकृच्चैव केशकृप्णीकरं ' नृपे। ५. मूलकादिवर्गः। १, मूलक । म० मुळा । गु० मूळा ! मूलकं नीलकंठं न मूलाह दी- र्षमूलकं ॥ ४३ ॥ भूक्षारं कंदमूलं स्यादस्तिदन्तं सितं तथा । शंखमूलं हरिपर्ण रुचिर दीर्घकंदकं ॥ ४४ ॥ कुंनरक्षारमूलं च प्रोक्तं 'राजनि- घंटकेनीलकंदं महाकंदं मृत्तिकाक्षारमेव च ॥ ४५ ॥ रुचिष्यं हरि- पर्ण च 'धन्वंतरिनिघंटके । स्वस्तिको हस्तिकंदश्व नीलपर्ण तथैव च ।। ॥ ४६ ॥ बस्तिकाक्षारसंज्ञं च द्रवदंशक्षम तथा । तीक्ष्णं तु : केयुदेवेच मिपन्मिः परिकीर्तितं ॥ १७॥ फरिदंतीमसंजश्व, क्षुद्रमूलं च मिश्नकं । द्रव्यरत्नाकरे' प्रोक्तं भिषग्विद्याविशारदः ॥ ४८ ॥ दंतोज्जलं तु विदितं तथा मूलकपोतिका । प्रोक्ता : मदनपाले ' तु वैद्यशास्त्रज्ञपंडिनैः ॥ ४९ ॥ भावप्रकाशे' संप्रोक्तं मिश्रं शालेयकं तपा। तया 'गगनिघंटे तु मृत्तिकाक्षारसेवितं ॥ ५० ॥ ततो व्यक्तिरसं पैष रचिकं तदनंतरं । मूलकस्य च संख्याका संमोक्ता भिपनावरैः ॥ ११ ॥ गुणाः । मूलंक तीक्ष्णमुष्णं च कटुग्राही च दीपनं । दुनीमगुल्मदोगवातभं रुचिदं गुरु ।। .
१०० नियंटशिरोमणि ॥ १२ ॥ 'राननामनिवटे' च संप्रोक्त वैद्यनायकैः । ज्वरनासारोगहां कंठरोगाविनाशन ॥ ५३॥ स्नेहसिद्ध त्रिदोपन्न प्रोक्त 'भावप्रकाशंके। भोजनाप्राक पित्तलं च दाहकारि प्रकीर्तित ॥ १४ ॥ आमनिदोपहत् स्निग्ध विष्टभी कफवातहत् । प्रोक्त 'धन्वनिघटे' च । वैद्यविद्याविशारदै ॥ ५५ ॥ स्वयं हृद्य दतशूलनाशन कोष्ठशुद्धिद । उदावत पीनसाख्य कासयुक्तक्षय तथा ॥ ५६ ॥ श्वास व्रण नेत्ररोग हत्यत 'केयदेवके। तत्रैव रुक्ष दाहीति कीर्तित वेद्यनायके ॥ १७ ॥ शुष्क शोपहर चैव दोपत्रयविनाशन । तत्पुप्प कफपित्तन्न फल वातकफापह ॥ ५८ ।। • चाणाक्यमूलक । म थोर मुळा । गु मोटा मूळा । चाणाख्यमूलक चान्यच्छालेय विष्णुगुप्तक । स्थूलमूल महाक्द कौटिल्य मरुमभव ।। ॥ ५९॥ शालामर्कटक मिश्र मोक्त'राजनिघटके'। शालार्कटक चैव 'धन्वतरिनियटके' ॥ ६० ॥ कपोतिका बालमूल 'केयदेवनिघटके' गनदतसमान च तथा नेपाल मूलक ॥ ११॥ भावप्रकाशे' मप्रोक्ता तथा मूलकपोतिका । गुणाः। चाणाक्यमूलक ग्राहि कटु रुच्य दीपन ॥ १२ ॥ गुरूप्ण कफवातन कृमिगुल्महर' नृपे'। ३ गूंजन ।' म० गु० लाल मुळा, शेंडीमुळा । गृजन शिवमूलं च यवनेष्ट च वर्तुले । ।। ६३ ॥ अंथिमूल शिखाकद कंद डिंडौरमोदक । प्रोक्त 'राजनिघटे' तु भिपविद्याविशारदैः ॥ ६४ ॥ गुणाः । गृजन क्टुकोण च कफ वातरुजापह । रुच्य च दीपन हद्य दुगंध गुल्म ह'न्नृपे' ॥ १५ ॥ ४ पिंडमूलक । म. वाटोळा मुळा! गु० गोल मूळा । पिंडमूळ गजाड च पिंडक पिडमूलक ! गुणाः । पिंडमूल कटूष्णं च वातगुल्महरं । नृपे । ॥ ६६ ॥ ६ गार्नर । म गु गानर । गार्नर पिंडमूलं च पीतवं च समूलकं । स्वादुमूलं सुपीतं च नारंग पीतमूटकं ॥ ६७ ॥ प्रोक्तं ' रान निघंटे ' तु वैद्यशास्त्रज्ञपंडितः । गर्नर पिंगल मूल पिंगमूलं च 'मूलक १६८ ॥ पीताद गुजरं च ' पर्वतरिनिट' तथा ' मदनपाले 'तु मोक्तो नारगवर्णकः ।।१९॥ गुणाः । गर्नर मधुरं रुच्य किंचित्कट कका पहं । आप्पानकृमिशूल दाहापेत्तपापह ॥ ७० ॥ प्रोक्तं ' राजनिघंटे .
१०२
निघंटशिरोमणि ।
-
शरथयो । श्वेतशिस्तथा तीक्ष्णो मुखमंग सिताव्हयः ॥ ८९ ॥ मुमूल
घेतमरिचो रोचन: शिकस्तथा । प्रोको
राजनिवटे ।
श्वेतको
'धन्वनामके' ॥९०॥'द्रव्यरत्नाकरे चैव प्रोकः सितच्छदस्तया
दिक्सख्या च सदा प्रोता पुरातनचिकित्सकै ॥९॥ गुणाः । शोकानि-
लहरो रूच्यो दीपनो मुख माज्यहा । तथैव पटुतीक्ष्णश्च चोप्नस्त्वगल्या
हरः ॥ ९२ ।। श्वेतस्तु शिग्रुकः प्रोक्तो ' नृपनामनिपावे । । ९ रत
शिशु । म० रर शेषगा । गु० रातो शरयो । रतको रक्तशिम
स्यान्मधुरो महुलच्छदः ॥ ९३ ॥ मगधरेसर सिंहो मृगारिच 'नृपे
तया । 'धन्वतरिनिटे ' तु समोचो मधुशिनुकः ॥ ९४ ॥ रसान्य
शिकचव तर्पय मधुगृननः । खागधिमनकः शिक. 'धेयदेवरे'
लष्यस्त्रिदोपमः पित्तभ्रमविनाशनः ॥ २१ ॥ शोपहा रविश्व मेहनो 'रामनाम' । त्रिदोपग्वरनिमय प्रोको वेचविशारदः ॥ निघटशिरोमाणिः। यो गुल्मनो शूलनाशनः । प्रोक्तो 'राजनिघंटे' तु वैद्यविद्याविशारदैः ॥ ७ ॥ १२ वंशांकुर । म० वेळूचे अंकुर । गु० वांसना अंकुर । वंशानं तु करीरश्च तथा यवफलांकुरः । वंशांकुरश्च संप्रोक्तो ' राजनाम- निघंटके ॥ ८॥ १३ वंशग्रंथि । म० वेळूची गांठ । वंशग्रंथिः परुः पर्वः कांडसंधिश्च ' राजके ' 1 गुणाः । करीरं कटु तिकाम्लं कपायं लघु शीतलं ॥ ९ ॥ पित्तास्रदाहकृच्छनं रुचिकपर्व निर्गुणं । राजनाम- निघंटे तु प्रोक्तं वैद्यविशारदः ॥ १०॥ बस्तिशोधनकश्चैव भेदन: काहारकः । पित्तामृगव्हकुष्ठशोफनो बणनाशनमेव च ॥ ११ ॥ बहु- मूत्रकफघ्नश्च प्रोक्तो 'केयनिघंटके। १४ वेत्र । म० थोर वेत । गु० मोटुं वेतर । वेत्रो वेतो योगिदंडः सुदंडो मृदुपर्वकः । गुणाः । वेत्रः पन- विधः शैत्यकपायो भूतपित्तहृत् ॥१९॥ प्रोक्तो 'राजनिघटे' तु 'धन्वे' पुत्रविनाशनः । १६ माकंदी । म० माईणमूळ । गु० मायमूळ । मा- कंदी बहुमूला च मादनी गंधमलिका ॥ १३ ॥ एका विशदमूली च श्यामला चापरा 'नृपे' । गुणाः । माकंदी कटुका तिक्ता मधुरा दीपनी परा ॥ १४ ॥ रूच्याऽल्पवातुला पथ्या न वर्षासु हिता 'नृपे' । १६ शोली । म० रानहळद, सोली । गु० सोली नामक वनहलदर । शोली वनहरिद्रा च वनारिष्टा च शोलिका ॥ १५ ॥ गुणा. शोलिका कटु गौ- ल्या च रुच्या तिका च दीपनी । प्रोक्ता 'राननियंटके ' तु पुरातन- चिकिरसकैः ॥ १६ ॥ १७ शृंगाटक । म० शिंगाडे । गु. शिंगोडा । शृंगाटकः शृंगरुहो नलवडी जलाश्रया । शृंगकंदः शृगमूलो विपाणी 'राजनामके ॥ १७ ॥ शृंगान्दः सप्तनाडीकः संप्रोक्तो 'घन्वनामके। । नलकंटस्त्रिकोणध त्रियस्त्रिक एव च ॥ १८ ॥ कसेरुकं 'केयदेवे। मिषग्मि परिवर्तितः । 'भावप्रकाशे' संप्रोक्तं त्रिकोणफलमित्यपि॥१९॥ तथा नलफलं प्रोक्तं मिपग्विद्याविशारदः । द्रव्यरत्नाकरे और स्वं- कंद प्रकीर्तितः ॥२०॥ गुणाः । शृंगाटकस्लु संमोक्तो रकपिच हरः सरः। .
निघंटशिरोमणिः। . , . 1 २२ ॥ १८ श्रृंगाव्ही । म० भवरसाली । गु० भमरछाल ।। मुंगाव्हा चमरच्छली भ्रमर। मुंगमूलिका । भृगच्छल्ली तु कविमिसंप्रोक्ता 'रान- नामके' ॥२३॥ ततो भ्रमरवडी तु 'धन्वंतरिनिघंटके 1 उग्रगंधा छदः सारदुमाव्हो भ्रमरत्वा || २४ ॥ भ्रमरश्चैव विज्ञेयो द्रव्यरत्ननिघंटके' गुणाः । भुंगाव्हा तु कटूप्मा च तिक्ता दीपनरोचनी ॥ २५ ॥ १९ पेऊ । म० रानआलें । गु० वनआन् । पेङ वनाईका प्रोक्ता बननाऽर- ‘ण्यनाऽऽर्दका । प्रोक्का 'राजनिघटे' तु पंचसख्या भिपजनैः।।२६॥गुणाः। पेऊ तु कटुकाऽम्रा च रुचिवल्यदीपनी । २० रसोन । म०। पादस लमूण । गु०' लसण । रसोनस्तु लशुनश्च एरिष्टो म्लेंच्छकंदकः ॥२७॥ महौषधं च मूतनस्तूग्रगंधश्च ‘राजके । जुगुप्सितोम्रकांतश्च रसायनवरो "गणे ॥ २८ ॥ गुणाः लमुनोम्लरसश्चैव गुरूप्ण कफवातहा । अरु चिकिमिदोगशोफन्नश्च रसायन- ॥ २९ ॥ कटुस्निग्धः पिच्छन्श्व बल्यो वृप्यस्तथैव च । भगास्थिसंधानकरो मेधावी स्वरवर्णकृत् ॥ ३० ॥ गुरु 'स्वादुरसस्तीक्ष्णश्चक्षुप्यो 'राजनामके' ! 'धन्वे तु श्वासहा प्रोक्तो 'मदने' रक्तपित्तकृत् ॥ ३१॥ हिमपीनमकासनो गणे' प्रोको भिष- ग्जनः । २१ महाकंद । म० लाल लसूण । गु० राता रमण । महावदा गुंजनश्च दोपत्रः पृथुच्छदः ॥ ३२ ॥ यवनेष्ठः स्थूटकंदस्तथैव च विगे- हित । सप्तसख्या भिपश्रेष्ठः सप्रोक्ता 'राजनामके ॥३३॥गुणाः । 'गृजनस्य मधुर क्ट कंद नामप्युपदिशति पायं । पत्रमंचयमुशंति न 'तिकं सूरयो लवणमस्थि वदति ॥ १४ ॥ दोगजीर्णज्वरकुक्षिालविपंध- गुल्मारचिकृच्छ्रशोफन् । दुर्नामकृष्टानि उसादनंनुक्पामयान्ति महार: 'सोनः ।। ३५ ॥ २२ पलांदु । म. पांढरा कांदा । गु० दुगटी पलाम्तीण दश्च रछी च मुखदूषणः । द्रप्रिय रुमिन्नश्च दीपनी मुखगंपर ॥३६॥ बटुपत्रो विश्वगंयो रोपनो 'गननामये । यवमेष्ट: मुदश्च 'धन्वंतरिनियटके' ॥ १७ ॥ तथा ' मदनपारे तु दुगंध: पारकीर्तितः । दुगस्यस्तथा मोदो 'गणनामनिटके' ॥२८॥ हरि- 'तोऽन्यः पलंदुथ स्तारों हदमो ‘पने' । हारिद्रोऽन्यस्तया मोती । + म० रानसूरण । गु० चीतलकद, झेरीसूरण। सितसूरणच वन्यश्च वनजो- ऽरण्यसूरणः । वनकंदा बहुलश्च 'नृपे' तु श्वेतसूरण. ॥ १६ ॥ उल्लरतु - . - नियंटशिरोमणिः। राननामनिघंटके' ॥ ३९ ॥ गुणाः । पलांडुः कटुको बल्यः कफपित्त- हरो गुरुः । वृष्यश्वरोचनः स्निग्धो वांतिह 'दाजनामके' ॥४०॥ मदने' वीर्यकृत्प्रोक्तं 'मावे' लशुनसाम्यकः। कफकत्तत्र संप्रेोक्तो वैद्यविद्याविचक्षणैः ॥ ४१ ॥ गुरुवातासपित्तनो मधुरो कृमिना- शनः । अन्यः सौरपलांश्च वृप्यो मधुरपिच्छलः ॥ ४२ ॥ प्रोक्तो 'धन्वनिघटे 'तु तद्वीज वातलं स्मृतं । कीटसं शीतलं 'द्रव्ये ' वृष्यं मोहकरं तया ॥ ४३ ॥ वाताशीघ्नं कफन्नं च प्रोकं गणनिघंटके'। २३ राजपलांडु । म० ताबडा कादा । गु० राती डुंगळी । ततो राज- पलांडुश्च यवनेष्टो नृपाव्हयः ॥ ४४ ॥ राजप्रियो महाकंदो दीर्घपत्रश्च रोचकः । पेटो नृपकंदश्च रक्तकंदो नृपप्रियः ॥ ४५ ॥ राजेष्टश्च तथा प्रोक्तो ' राजनामनिघंटके' । गुणाः । पलाइनूपपूर्वश्च शिशिरः पित्तना- शनः ॥ ४६ ॥ कफहृद्दीपनश्चैव बहुनिदाकरो 'नृपे' । २४ सूरण । म गु० सूरण । कंडुलः सूरणः कंदो सुकंदो स्थूलकंदकः ॥ ४७ ॥ दुर्नामारिः मुवृतश्च वातारि: कदसूरणः । अनिस्तीवकंदश्च कंदाहः कंदवर्धनः ॥ ४८ ॥ बहुकंदो रुच्यकंद. सुरकंदस्तथा ' नृपे' । सुरेंद्रको वजकंदो चित्रकदस्तु 'केयके' ॥ ४९ ॥ गुदमन्नस्तु कंदश्च कंदाली क्दकस्तथा । 'द्रव्यरत्नाकरे' चैव प्रोक्तो वैद्यविशारदैः ॥ १० ॥ गुदा- मयहरश्चैव कुंदल्ो 'मदने' स्मृतः । गुणाः । सूरणः कटु रुच्यश्च दीप- नः कृमिनाशनः ॥ ५१ । कफवातश्वासकासवमनाहिरस्तषा। शलगु- एमहरचैव रक्तदोषहरो 'नृपे' ॥ १२ ॥ आमदोषहरश्चैव पाचनो धन्वनामके विशदश्चैव रूक्षश्न विष्टमी च कपायकः ॥१३॥ वलास- गुदकीलनः प्रो 'केयनिघटके' । सर्वपा कंदशाकाना सूरणः श्रेष्ठ उच्यते ॥ ५४ ॥ दणा रक्तपित्तीना कुष्टिना न हितो हि सः। कड़- Fat प्रोको ' माननामनिर्घटके' ॥ ५५ ॥ २५ अरण्यमूरण । . , ' तथा । सुरेंद्रकश्चित्रदंदा वमकदश्च 'केयदेवे , चद्रव्यरत्नाकरे १४ निघटशिरोमणिः। . कदकः ॥ ५७ ॥ गुणाः । वनस्थ सूरणो रुच्य कटप्णः कृमि गुल्महा। शूलहाऽरुचिहृच्चैव प्रोको 'राननिषटके'॥ १८ ॥'द्रव्ये । पित्तकरो रूसो हृद्यः कफविनाशन । २६ मुखालु।म० मोहाळू । को कोनफळ, गोराडू । गु० गोराडू । मुखालमडपारोहो दीर्घकदः मुकदक ॥ १९ ॥ स्थूलकदो महाकदः स्वादुकदस्तु 'राजके' । गुणाः । मुखालुमधुर. शीत पित्तहा रुचिवातकृत् ॥ ६० ॥ प्रोक्तो 'राजनिघटे ' तु दाहशोप. तृपापहा । रक्तदोपहरश्चैव शोफहा 'द्रव्यनामके' ॥ ६१ ॥ २७ पिंडालु । म० पेंडाळू । कॉ• कनक, कणगी । पिडालुग्रंथिल: पिंडक- दस्ताबूलपत्रकः । पदग्रंथी रोमकदो रोमालुरौमशस्तथा ॥ ६२ ॥ नाना- कद पिंडकश्च ‘राजनामनियटके ' । गुणाः । पिंडालुमधुर शीतो मूत्रकृ. च्छामयापह ॥ ६३ ॥ दाहशोपप्रमेहनो वृप्य सतर्पणो गुरु । द्रिव्यरत्ने' दुर्मर च सप्रोत नैव सशय ॥६४ ॥ २८ रत्तापंडाल । म० लाल राताळ् । गु० रताळू ! रक्तालु रक्तपिंडालु रक्तपिंडश्च रोहित । रक्तक्दो लोहितालुः प्रोक्तो ‘राजनिघटके ॥ ६५ ॥ गुणाः । रक्तपि- डालुक शीतो मधुराम्र श्रमापह । पित्तदाहापहो वृष्यो गुरुल्यो 'नृपे' तथा ॥ ६९ ॥ २९ कासालु । म० कामाळू । गु० बासा । कासालु कासकदश्च क्दालु शाऽऽलुकस्तथा । आर्षिशाटपत्रश्च पत्रालुश्चेति 'राज के' ॥६७॥ कासभेठस्तु कांडालुस्त्वलुरो 'धन्वनामके ' । गुणाः । कासा- लुरुग्रक इतिवातश्लेप्मामयापह ॥६८॥ अरोचाहरः स्वादः पय्यो दीपन 'रानके ।३० फोंडालु ।म० गु० पोंडालू पोंडअोहितालुश्च रसपनो मृच्छदः ॥ ६९ ॥ गुणा । पोंडा शेप्मवातनः पटूप्यो दीपनो 'नृपे। ३१ पानीया । म० पाणअतः । गु० पाणअठत्री । पानी- याटर्नलालु स्यादन्पाटपाटुक ॥ ७० ॥ गुणा । पानीयाविदोपार, सतर्पणवरो 'नृपे।। ३० नीलाल । म काळें अङ्क | गु० बाटी भठवी । नीला रसितालुश कृष्णाट दयामयटर ॥ ०१ । गुणाः । नीगर्मधुर शीन श्रमहा दाहहा 'नृपे। ३३ महिपीवंद । म० गु० महिपाकर । शुभाटमहिपीकदः शुशक्टो शयरः ॥ ७२ ॥ मी- - जलवासो वृहत्कंदो दीर्घवृत्तो हरिप्रियः ॥ ८८ ॥ गुणाः। विष्णुक्दस्तु ॥८९॥ ३८ धरणीकंद । म० गु० घरणीकंद। घरणी धारणी व २०७ निघंटशिरोमणिः। स्यो वनवासी च विपकंदस्तदुत्तरं । नीलकंदो राजनाम्नि प्रोको वैद्यवि- शारदैः ॥ ७३ ॥ गुणाः। कटप्णो महिपोकंदः कफवातामयापहः। मुख- भाब्यहरो रुच्यो महासिद्धिकरः सितः ॥ ७४ ॥ ३४ हस्तिकंद । म० मु. हस्तिकंद । हस्तिकंदो हस्तिपत्रः स्थूलकंदोऽतिदकः । वृहप्त- त्रोऽतिपत्रश्च हस्तिकर्णः सुकर्णकः ॥ ७९ ॥ त्वग्दोपारिः कुष्ठहंता गिरि- वासी नगाश्रयः । गजकंदो नागकंदो 'राजनामनिघंटके' ॥ ७६ ॥ गुणाः । हस्तिकंदः कप्णश्च कफवातामयापहः । त्वग्दोपश्रमहा कुष्ठविषवी- 'सर्पनाशकः ॥ ७७ ॥ ३५ कोलकंद । म० कोलकांदा, पाणकांदा ! को० धापा । गु० कोलकांदा। कोलकंदः कृमिन्नश्च पंजलो वस्त्रपजलः । पुटालुः सुपुटश्चैव पुटकंदस्तथा 'नृपे' ॥ ७८ ॥ गुणाः। कोलकंदः कटु- चोष्णो विषवांतिकृमिघ्नकः । ३६ वाराही । म० गु० डुकरकंद । वाराही मूकरी क्रोडकन्या गृष्टिश्च गृष्टिका ॥ ७९ ॥ कन्या विष्वक्सेन- कांता वराही ब्रह्मपुत्रिका । कौडी त्रिनेत्रकौमारी माधवेष्टा महौषधिः॥८० जोडो सूकरकंदश्च वन्यश्व कुष्ठनाशनः । वनवासी महावीयों तथा शवर- वेदकः ॥ ८१ ॥ वैराहकंदो वीरश्च ब्रासकंदः मुकंदकः । वृद्धिदो च्याधिहता च त्वमृतो रागनामके' ।। ८२ ॥ माधवी सौकरी कांतिः कांता च वनमालिनी । वक्त्रालुः श्वासकंदश्च शौकरी ‘केयदेवके ॥ ८३ 'द्रव्ये ' तु शरीकंद किटिः क्रोडा न 'मादने'। तथा कांक्षी च सं- प्रोक्ता गणनामनिटके' ।। ८४ ॥ विष्वक्सेनप्रिया चैव पदरा त्वमरे' स्मृता । गुणाः । वाराही तिक्तकटुका विपपित्तकफापहा ॥ ८५ ॥ कुष्ट- मेहकृमिहरा वृष्या वल्या रसायनी । 'नृपे' प्रोक्ता तथा 'द्रव्येमा- तमो कफनाशनी ॥ ८ ॥ मधुरातिशुक्रला च तथा शुक्तकरा 'मदे" मूत्ररोगहरा चोष्णा : गणे' प्रोचा भिपजनैः ॥ १७ ॥ ३७ विष्णु- कंद । म० गु० विष्णुकद । विष्णुदो विष्णुगुप्त सुपुटो बहुमंपुटः । मधुरः शिशिरः पित्तदाहहा । शोफहा रुचिदश्चैव मंतर्पणकरो नृपे।
१०८ निघंटशिरोमाणिः। . वीरपत्री सुगंधकः । कंदालुर्वनकंदश्च कंदाच्यो दंडकंदकः ॥ ९० ॥ ' रा. जनाम्नि' तथा वीरपत्नी चैव सुकंदकः । कंदाद्यश्च तथा प्रोक्तो वैद्यवि. द्याविशारदै. ॥ ९१ ॥ गुणाः । ततस्तु धरणीकदो मधुरः कफपित्तहा । पत्रदोपहरः कंडूकुष्ठनो 'राजनामके' ॥ २२ ॥ ३९॥नाकुली। म. मुंगुसकांदा | गु० नकुलकंद, नोळपेल । नाकुली सर्पगंधा च सुगंवा रक्तपत्रिका । ईश्वरी नागगंधा च त्वहिभुक् मुरसा तथा ॥ ९३ ॥ सदिनी व्यालगंधा प्रोक्ता ' राजनिघटके' । तथा सर्पसुगधा च तथैव भोगिगंधिका ॥ ९४ ॥ 'धन्वंतरिनिघंटे तु प्रोक्ता रोचकपत्रिका । नकु- लेष्टा महातीर्थी विषधी मुवहा तथा ॥ ९६ ॥ सुनंदा विषदंष्ट्री च 'केये तु चिरपत्रिका । ततो नागसुगंधा च भुजंगाक्षी तथैव च ॥ ९६ ॥ सपागी विषनाशा च प्रोक्ता 'भावप्रकाशक । । ४० गंधनाकुली, साक्षी । म० मुगंध मुंगुसकांदा । गु० सुगंध नकुलवंद । अन्या महा- मुगंधा च मुवहा गधनाकुली ॥ ९७ ॥ सपक्षी फणिहंत्री च नराळ्या हिमुक् तथा । विपमर्दनिका चाहिमदिनी विपदिनी ॥ ९८ ॥ महाहि. गंघाऽहिलता प्रोक्ता ' राजनिघटके'। नकुलेष्टा 'तु छत्रासी धन्वंतरि- निघटके' ॥ ९९ ॥ छत्राको कामचारीच केये तु सर्पलोचना । गुणाः । नाकुलीयुगुल तिक्तं क्टूष्ण च त्रिदोपनित् ॥ १९०० ॥ अनेक- विपविध्वंसि 'रामनामनिटके' । कृमिवृश्चिकसीदिविपत मारोपण॥१॥ धन्वंतरिनिटे च 'केये सप्तलतापहं । ४१ मालाकंद । म० गु० मालाकंद । मालावंदः पंक्तिदस्तथा च निशिखीदला ॥२॥ कंद उताऽऽ वटीकंदो अपिदला तु 'रानके ' ॥ गुणाः । मालाकंदो गंडमारानाशनो दीपनस्तथा ॥ ३ ॥ गुरुमहा वातप्लेप्मनस्तीवणश्च नृपनामके'1 ४२ विदारीकंद । म० भुईकोहळा 1 को चंदरीचा कांदा । गु० भोको। विदारिका स्वादुकंदा सिता शला गालिका ॥ ४ ॥ विदारी गृप्यकंदा प विराली प्याठिका । माडी स्वादुटता गष्टा पारिवालमा ! तपादफला चैव 'राननामनिघंटके । तथा इसुविदारी घ वछिशार फर्म तथा ॥१॥ तदरकंदपलाश श्रेष्ठ देशवहरी । पंदवधी प्यफग , - , निघटशिरोमणिः। विक्षुकदेववछिका ।। ७ ॥ तथा चेशुलता चेव प्रोक्ता 'केयनिघटके' । पृष्यगधो बिडालिश्च वृष्यपर्णी तु 'द्रव्यके' ॥ ८ ॥ क्रोष्टी 'भावप्रकाशे' व गजवाजिप्रिया ' गणे' । गुणा । विदारी मधुरा शीता गुरुः स्नि खाऽपित्तनित् ॥ ९॥ कफकरपुष्टिकृबल्या ' नृपे' वीर्यविवर्धनी । 'धन्वे' समोरजित्प्रोक्ता 'केये स्वयी तथैव च ॥ १०॥ वर्णदा स्त न्यदा मोक्ता 'द्रव्ये ' तु वातिजित्तथा । रक्तद्वानहृत् । प्रोक्ता 'मदनपालके ॥ ११ ॥ ४३ क्षीरविदारी । म० श्वेतभुकोहळा । गु० घोळू भोकोंकू । तत क्षीरविदारी स्यादिक्षुगधेश्वछरी । इक्षुवल्ली सोरकदः क्षरिवल्ली पयस्विनी ॥ १२ ॥ क्षीरशुक्ला क्षीरलता पयःकटा पयोलता । पयोविदारिका चैव प्रोक्ता 'राजनिघटके ॥ १३ ॥ शुक्ला व क्षीरशुद्धा च विक्षुपी सुकदका । शु.मकदा महाश्वेता पयस्विनी- क्षगधिका ॥ १४ ॥ 'केयदेवनिघटे । तु प्रोक्ता वैद्यविशारदैः । 'द्रव्ये 'विक्षुलता चैव ऋक्षगधाडा मरे' तथा ॥ ११ ॥ गुणाः अय क्षारविदारी तु मधुराम्ला कपायका । तिक्ता च पित्तशूलनी मूत्रमे हहरा 'नृपे' ॥ १६ ॥ क्षीरसदो द्विपा प्रोक्तो विना-स्तु सनालक । विनालो रोगहर्ता स्याद्वयस्तभी सन लक ॥ १७ ॥ ४४ शाल्मलीकंद । म० सावरीषद । गु० शेमळानो कद । शाल्मलीकदकश्चाथ विजुलो वनवासक । वनवासी मलनश्च मल्हतेति 'रानमे ॥ १८ ॥ गुणा. ! ततस्तु शाल्मलीकदो मधुरो मररोधभित् । शिशिर पित्तदाहनो शोपम तापहा 'नृपे॥१९॥ ४५ चढालकद । म० गु० चडाकद । प्रो. कबडालकदः स्यादेकपत्रो हिपत्रक । त्रिपत्रोऽथ चतुप्पत्रः पचपत्रच भेदत ॥ २०॥ गुणा'। चडालकदो मधुरः कफपित्तास्तदोपनिन् । विपमूतहर प्रोक्तो 'नृपे' चैव रमायन ॥ २१ ॥ ४६ तैलकद । म. गु० तेलकद । तैलको दावकदस्तिलाकितद तथा । तत करवीरकद- स्तिलचित्रपत्राव्हकः ।। २२ ॥ गुणाः । लक्दो लोहदावा कटप्नो विषहारक । वातापस्मारशोफ्नो तया च रमनधर ॥ २३ ॥ देहशुद्धि और प्रोको 'राजनामानेक्ट के तैलकंदस्वरूपः । वारिसनकाश- + निघटशिरोमणि स्तिलविंदुसमन्वितः ॥२४॥ सस्निग्धाधस्थभूमिश्च तिलकदोऽतिविस्तृतः । ४७ त्रिपर्णीकंदः! म० त्रिपर्णीक्द । विपर्णिका वृहत्पत्री छिन्नयिनित तथा ॥२५॥ कदाल कदरहलाऽप्यम्लवल्ली विपापहा । गुणाः। त्रिपर्णी मधुरा शीता श्वासकासनणापहा । पित्तप्रकोपशमनी विपन्नी 'राजनामके' ॥ २६ ॥ ४८ लक्ष्मणाकंद । म० गु० लक्ष्मणाकद । लक्ष्मणा पुत्रदा च पुत्रदा नागिनी तथा । नागाव्हा नागपत्नी च तुलिनी मनिका तथा ॥ ॥ २७ ॥ अस्रबिंदुच्छदा चैव पुस्त्वदा 'राजनामके' । रक्तबिंदुन्छदा नागा नागपत्री तथैव च ॥ २८ ॥ ततस्तु पुत्रजननी 'केयदेवनिधन्के । रम्या तु बिदुपत्रा च 'द्रव्यरत्नाकरे' स्मृता ॥ २९ ॥ पुत्रकाकाररक्ता- रुपबिंदुभिलारिता सदा । बस्तगधाकृतिश्चैव समोक्ता 'भावनामके ॥३०॥ गुणाः । लक्ष्मणा मधुरा शीता स्त्रीवध्यत्वविनाशनी । रसायनरी पल्या निदोपशमनी ' नृपे ॥३१॥ रूक्षा वृप्या हिमा 'ये' प्रोक्ता पित्ता निगपहा । ४९ हस्तजोडिका । म० गु० हातजोडी । परजोडिहस्त- जोडि प्रोत्तो राजनिघटके' ॥ ३२ ॥ गुणाः। पश्यकृत् करनोडिस्तु रसबंधक रस्तथा । ५० मुसीद । म गु० काळी मुसळी । मुमली तारमूली च सुवहा तालमूलिका ॥ ३३ ॥ गोधापदी हेमपुषी भूतारी दीर्षकदिका । प्रोक्ता 'राजनिघटे' तु भिपकृविद्योपनी विभिः ॥ ३४ ॥ हिरण्यपुप्पी ग्वरी स्वग्निी मौरी तथा । कृप्यकंदा ता-पत्री महादृप्या तु क्या ॥ ३५ ॥ महारपा (मदे' चैव तथा काचनपुप्पिा । गुणा । मुमलो मधुरा शीता कृप्या पुष्टिवर भदा ।। ३६ ॥ पिच्छन्ग कफ्दा पित्तदाहश्रमहरा परा । मुमरी स्या- दिया प्रोचा श्वेतागापरसता ॥ ३७ ॥ श्वेता स्यरपगुणोपेता अपग प रमायनी ।' नृपे' प्रोक्ता तया 'ये' अनिी वातनाशनी ॥ ३८॥ " गुच्छरद । म० गु० गुराद | गुरगतकदो गुदम्तमा पाव । विविाभिा व विहिका तपा 'पे॥१० 11 गुणाः । गदर मनो मयुर शीनरी कृष्य एव । सतर्पयो गहनि मोता 'राननिगे॥ ४० ॥२ पास्तुर । म मायवत । गु० गरो। .
'द्रव्यरत्नाकरे' निघंटशिरोमणिः। वास्तुकं वास्तु वास्तूकं वस्तूक हिलमोचिका । शाकरानो राजशाकश्चक्रव- तो 'नृपे ' तथा ॥४१॥ वीरशाक शाकवीर क्षारपत्र प्रसादकः । केये ' प्रोक्तस्तथा 'भावे ' शाकराट् परिकीर्तितः ॥ ४२ ॥ गुणाः । वास्तुकं मधुरं शीतं क्षारामलं त्रिदोपजित् । ज्वराशीनं रोचनं च मलमू- त्रादिशुदिकृत् ॥ ४३ ॥ ' नृपे' प्रोक्तस्तथा 'केये' पाचनो हृद्य एव थे। रक्तपित्तकृमिष्ठीहोदावर्तन: सरस्तथा ॥ ४४ ॥ मेघाग्निकृञ्च संमो- तो वलकृच्छुककृनया । ५३ नुक्र । म० चुका । गु० चुको । चुकं तु चुक्रवास्तूकं लिकुचं चाम्लवास्तुकं ॥ ४५ ॥ दलाम्लमम्लशाकाख्यमम्लादि- हिलमोचिका । अम्लपत्रा तु कविभिः संप्रोक्तं ' राजनामके' ॥ ४६ ॥ ' चैव चुक्रकं परिकीर्तिते । चुक्रिका चैव पत्राम्ला रोचनी शतवेषिका ॥ ४७ ॥ प्रोक्ता - भावप्रकाशके ' तु वैद्यविद्याविशारदः। वेदमूसंख्यका प्रोक्ता पुरातनचिकित्सकैः ॥ ४८ ॥ गुणाः । चुकं त्वम्ल- लचूर्ण च वातगुल्मविनाशनं । रुचिकृद्दीपनं पथ्यमोपत्पित्तकरं नृपे' ।। ४९ ॥ ५४ चिल्लिका । म० चील, रक्त चील, चंदनबटवा । गु० पील । पलाशलोहिता चिल्ली वास्तुका चिलिका तथा । मृदुपत्री क्षार- दला चीरपत्री तु वास्तुकी ॥ ५० ॥ दलाप्रलोहिता चैव प्रोक्ता 'रान- निघंटके' । बृहद्दला तु रका च तथैव गौडवास्तुका ॥ ५१ ॥ प्रोक्ता 'मदनपाले ' तु वैद्यविद्याविशारदैः । गुणाः । चिठी वास्तुकतुल्या च सक्षारा श्लेष्मपित्तनुत् ॥ ५२ ॥ प्रमेहमूत्रकृच्छधी पथ्या तु रोचनी 'नृपे' ५५ श्वेतचिल्ली। म० लघु चाकवत, पादरी चौल । गु० घोळी चील । श्वेतचिली तु वास्तूको सुपथ्या श्वेतचिछिका ।। ५३ ॥ सितचिल्ल्युपचिठी च वरनी क्षुद्रवास्तुकी । प्रोक्ता 'राजनिघंटे' तु वसुसंख्या भिपग्वरः ॥ ॥ १४ ॥ गुणाः । श्वेतपिछी मुमधुरा क्षारा च शिशिरा तथा । त्रिदो- 'पशमनी पथ्या ज्वरदोपपिनाशिनी ॥ १५ ॥ ५६ शुनकचिछी । म.गु. कुत्तरचील । शुनकचिल्ली मुपिछी श्वानचिल्लीति ‘रानके । गुणाः । धनिठी कटुतीक्ष्णा च कैडुबगहरा 'नृपे ॥ १६ ॥ ५७ शिग्रुपनशाक। म. शेवग्याच्या पानाची भाजी । गु० शरघवानी मानी । गुणाः। शिग्रुप- .
निघटशिरोमणिः। - - त्रमा शाक रुच्य वातकफापहं । क्ष्ण दीपनं पथ्य कृमिघ्नं पाचन 'नृपे' ॥ १७ ॥ ५८ पालक्य । म० गु० पारखं । पालक्य तु पालक्या च मधुरा क्षुरपत्रिका । सुपत्रा स्निग्धपत्रा च ग्रामीणा ग्राम्यवल्लभा ॥ २८॥ प्रोक्ता 'राननिपटे' तु वैद्यविद्यापरायणे । 'द्रव्यरत्नाकरे' चैव पुरि का परिकीर्तिता ॥ १९ ॥ तथा ' मदनपाले ' तु सप्रोक्ता सुरपत्रिका । गुणाः । पालक्यमीपत्क्टुक मधुर पथ्यशीतलं ॥६०॥ रक्तपित्तहर पाहि तथा मतर्पण 'नृपे'। ५९ राजगिरा । म० राजगिरा । गु० राजगरो। गजाभिधानपूर्वा तु नगाव्हाद्यपरेण तु ॥ ११ ॥ रानादि स्यादामगिरि- ' पे' तु राजशाकिनी । गुणाः । राजशादिनिका रुच्यापित्तत्री शीतला तथा ॥ १२ ॥ मैवाति शीतला रुच्या 'नृपे' तु स्थूल शाकिनी । ६० उपोदकी । म० माडवावरील थोर वेल, थोर मयाळ, थोर पोई 1 गु० मोती पोथी । उपोदकी कलपी च पिच्छला पिच्छरच्छदा ॥ ६३ ॥ मोहिनी मदशारश्च शिाला 'रामनामके' । मच्छवाली पोतकी च मुतुगा 'द्रव्यरत्नके ' ।। ६४ ॥ उपोदका मदनी च मुगवा मदारिका पदारवा तु कटकी प्रोक्ता गणनिपटने ॥ ६९ ॥ पमिमख्यका प्रोक्ता पुरातनचिकित्सकै । गुणाः । उपोदती पायोष्णा विष्टमश्लेष्मकारिणी ॥६६॥ पटुका मधुरा रुच्या निद्रारम्यारी'नृपे' 'द्रव्ये 'शीना शुबकारी 'गणे' मेहता स्मृता ॥ १७ ॥ ६१ क्षुद्रोपोदवी । म० लहान मयाळ । गु नहानी पोथी । उपोदवी पग खुद्रा मूक्ष्मपत्रातु मडपी । गुणाः । रमवीर्यविपापु सदृशी पूर्वया सय ॥ ६८ ॥ प्रोचा 'राननिघटे' तु वैद्यविद्याविशारदै । ६० बननापोदकी। म. रानमयाया गु० वनपोथी । यनना वनना हा च वनजोपोरवी 'नृपे' ॥ १९ ॥ गुणाः। यननोपोदकी तिचा क्टूप्या रोचनी च सा ।६. मूलपोनी। म० मच्यातीर मयाळ । मुटपोती क्षुद्वयली पोतिया क्षुद्रपतिका ॥ ५० ॥ क्षुद्रोपोदकनानी च यछि शाक्टोनिका । वलिशावातथा पश्चिमोतिया 'राननामके' ॥ ७१ ॥ गुणाः। मृत्यौना त्रिदोपली पृष्या ब-या रघुम सा | मटिकरी रच्या नगरानशनीपनी ॥ ७२ ॥ ६४ कुणंजर | म.
निघंटशिरोमणि र । गु. कमेझरो । गुणाः । कुणंनरस्त्रिदोषन्नो मधुरो रुच्यदीपक. ॥१९७३ ।। ईषत्कषाय संग्राही पित्तश्लेप्मकरो लघुः । प्रोक्तो 'रान- निटे' तु मिषक्विद्याविशारदै ॥ ७४ ॥ ६५ कौमुंभशाक । म० कईची भाजी | गु० कमुंबो । गुणाः । कौसुभशाकं मधुरं कणं विण्मू- बदोषाहर मदन । दृष्टिप्रसादं कुरुते विशेषाद्रुचिप्रदं दीप्तिकरं च वन्हेः । १९७५ । प्रोकं 'राजनिघटके' तु वैद्यविद्याविशारदै । ६ शत- फुगदल । म. शेपूची भाजी । गु. मुवा। । शतपुष्पादल सोग्ण मधुरं गुस्मशूलजित् ॥ ७६ ॥ वातघ्नं दीपनं पथ्यं पित्तकृदुनिद, नृपें। ६६ संडलीयपत्र । म. तादुळजा । गु, तादळजो । तंडुलीयकदल हिम मर्थ पित्तरकविषकासविनाशि । ग्राहक च मधुरं च विपाके दाहशोष. अमन रुविदायि ।। ७७ ॥ मोक्क 'राजनिघटे ' तु वैद्यविद्याविशारदै ।। ॥७८ ॥ ६७ राजिकापत्र । म:मोहरीची भाजी | गु. राईती माजी । मुमा कटूष्ण रानिकापन्न कृमिवातकफापह । कठामयहरं स्वादु वन्हि. दीपनक 'नृपे ॥ ७९ ॥६८ सार्षपपत्र । म. शिरसव पानाची मानी। गु. सरशवनी मानी । गुणाः । सार्षप पत्रमत्युग्ण रक्तपित्तप्रकोपनुत् ।। क्दिाहि कटुक स्वादु शुक्रगुचिद 'नृपे' ॥ ८० ॥६९ सांगेरीशाक। म. आजवतीची भाजी । गु, आबोतीनी भागी। चागेरीशाकमयुष्ण कटु रोचनपाचन । दीपनं कफवातार्श सग्रहण्यतिसारजित् ॥ ८१ ॥ प्रोक्तं राननिघटे' तु वैद्यशास्त्रविशारदैः। ७० पोली । म. साधारण घोळ । गु० लुणी । बोला च घोलिका घोली कलंघुष्कुमकालुक । ॥४२॥ राननामनिटे' तु समोक्ता भिषजावरैः । लोणा 'केये ' तथा 'दव्ये ' वनस्था त्वम्लपर्णिका ॥ ८३ ॥ दुर्जरा चैव पिच्छा प पुनः पिच्छलच्छदा । लोनिका केयदेवे' च तथा भावप्रकाशके ॥ ८४ ॥ बृहल्लोणी तु लोणी व मोक्ता वैद्यविशारदै ।। से जना घोली । म । शेतातील घोळ । गुणाः । क्षेत्रनं लवण रुक्ष्य- मम्लं वातकफापहम् ॥ ४५ ॥ ७१ भारामघोसिका । मा मळ्यांतील घोळ । गु. लुगीभेद । आरामघोनिका चाचा कसा रुच्याऽविलापहा । .
- निघंटशिरोमणि ७ मूक्ष्मघोलिका । म. चिघोळ । गु.'झीणी लुणी । गुणाः ।। पित्त- छेप्मकरी'चान्या सूक्ष्मा जीर्णज्वरापहा ।। ८६ ।। ७३ जीवशाक म. गुरुजीवशाक जीवन्तो रक्तनालश्च ताम्रपत्रः सनालकः । शाकवीरस्तु मधुरो जीवशाकश्च मेपक' n n प्रोक्तो राजनिघटे' च केयदेवे' तु वास्तुक । तथा जीवतक' मोको वैद्यविशारदै ॥८॥ गुणाः।। जीवशार्क सुमधुरो वृहणो वस्तिशोधन । पित्तनो 'दीपनो बल्यो पाचनो वृप्य एव च ॥ ८९ ॥ प्रोक्तो 'राजनिघटे' तु त्रिदोपघ्नश्च 'केयके । ७५ गौर सुवर्णशाकाम गु.गौरसुवर्णशाक । ततो गौरमुवर्ण चस्वर्ण सौगधिक तथा ९०ी भूमिनं वारिनन्दस्व गधशाक तथैव च बटुशृगाटक चैव वर्णशाक तु 'रानके ॥९१॥ गुणाः गौरसुवर्ण शिशिर कफपित्तज्वरापहम् ।। पथ्य दाहारुचिभ्रान्तिरक्तश्रमहरं 'नृपे' ॥ ९२ वर्षाभूशाक । म० पादन्या घेटुळीची भाजी । गु० विपखापरो । ७६ वमुपत्रशाक । म० पाटन्या वसूची मानी । गु० घोळी वसु । गुणाः । वर्षाभूबसुको वर्णवफमाद्यानि- लापहै। । शाके रूसतरौ गुल्मष्ठीहरुलापहारको ॥ ९३ ॥ ७७ फ- जिका, जीवनी, पद्मा, तर्कारी, चंचुकी म० फान, हरणदोडी, भारग, नरवेल, चोंच । गु० फानी, डोडीशाक, भारगी, अरणी, ठुछ । फनिका जीवनी पद्मा तर्कारी चचुका पृथक् । गुणा । वातामयहर ग्राहि दीपन रुचिदायक ।।१४ ॥ फंजादिशाक । म० फाज वगैरे भाज्या । गु० फानी आदीना पानी मानी । फलादिपत्रक भेडा कुणस्त्रिपुटस्तथा ।' इत्यादिनवपत्राणा शाक्मेकत्र योभितम् ॥ १५ ॥ गुणाः । दीपन पा- चन रुच्य बलवर्णविधायक । त्रिदोपशमन पथ्य प्राहि तृप्यं मुखावहम् ॥ ९६ ॥ कृप्माडी । म बोहळा । गु० भुरा कोळा । कोरिया म्य मारी कुमांडी तु बृहत्फला । मुफ्लास्यात्कुमाला नागपुष्पफला 'नृपे' ॥ ९७ ॥ पन्वतरी' सीरफला सोममृष्टा च पीतिका । तत स्थिर- फल चैव सोमका स्वमता तथा ॥ ॥ महत्फला पुष्पफला तर सोमयष्टिका | गुढयोगफ्ला चैव प्रोता काररस्तथा ॥ ९९ ॥ रान- कदीनानी'च 'क्यदेवनिषटको । माडी फर्की घ द्रव्यरत्ने' मांसर भित्रो फलस्तथा ॥ १५ ॥ कृणाफलम मंत्रोको.रान. नामधिपरके करिएकं तु कागि एप्मानं नु 'केयके' ॥१६॥ , निघंटासिमणि। WEL.॥२००० ॥ ‘भावप्रकाशे, संप्रोकं कूष्मांई कविमिधुवं । पुषा रामनिघंटे। मूत्राघातहरं प्रमेहशमनं कच्च्यूाश्मरीच्छेदन विण्मूत्र- ना तृषार्तिशमनं मोगांगपुष्टिप्रदं । वृष्यं स्वादुतरं वरोचकहरं बल्यं * पित्तापहं कूष्मांडं, प्रवरं वदति मिषनो वल्लोफलानां पुनः ॥ १॥ वा- नमितहां हयं मस्तिशुद्धिकरं तथा ॥ २ ॥ चित्तवैकारनुत् प्रोक्तं धन्वं- मिरेनिघंटके !. कफवातहरं रूक्षं संप्रोक्तं 'केयदेवके, 11: ॥ मदने' स्वपित्तनं वातहत्कविभिः स्मृतं । ८० गोरक्षतुंबी म० थोर वाटोळा दुभ्या भोंपळा । गु० गोरखदुधी । गोरसतुंबी गोरक्षी नवालामुर्घटामिधाता ॥ ४ ॥ कुंभालाबुर्घटालावुः कुंभतुंबी तु. राजके.' । गुणाः ।, गोरक्षतुंगी मधुरा शिशिरा पित्तहा गुरुः ॥.८६ ॥ रुच्या संतर्पणी बल्या वीर्यदा 'पुष्टिदा । नृपे'। ८१ दुग्धतुंबी । म० दुध्या-भोपळा | गु• दुधियुः। दुग्यतुंबी क्षीरतुंबी दीर्घवृत्तफलाभिधा ॥ ६ ॥ इक्ष्वाकुः क्षत्रियवरा दीर्ष- भीमा महाफला । क्षीरिणी दुग्धवीजा च दंतमीना पयस्विनी - ॥ ७॥ महावल्ली महातुंची ह्यलाबुश्च श्रमनिका । प्रोका ' राजनिटे' तु वैद्य- विद्याविशारदैः ।। ८ || राजालाबु रसालाधुर्मधुरालाचुनी तथा 1] शाका. मायुस्तुंबकच पक्षालानुस्तु 'केयके ' ॥ ९॥ अलावुनी वृत्ततुंची 'दन्ये' चालानुका स्मृता । 'गणे' मुंविस्तथा तुंची मिष्टा 'मदनपालके ॥१॥ गुणाः । तुंनी मुमधुरा स्निग्या पित्तनी गर्मपोपकृत् । वृप्या धातप्रदा चैप बलपुष्टिकरा 'नृपे' ॥ १२॥ 'धन्वंतरी' शीतला व 'केये' रिटंस- कारका । कफपित्तहरा प्रोक्ता पुरातनभिषमः ॥ १२ ॥ ८२ भूतुंची। म० नागतुंनो, भूतुंनी । गु० पातालतुंबड़ी । भूतुंगी नागतुंनी च शकम- भसमुद्भवा । वल्मीक्संभवा देवी दिव्यतुंची तु ‘रानके' ॥ १३ ॥ मृणाः । अतुंबी कटु कोष्णा च सन्निपातापरारिणी देतार्गला दंतरोधम- तिहरापे' ॥ १४॥ ८३ कलिंग । म कलिंगड, रतून । गु० नगरी, कानिगद । ततो मांसफनक्षेप कलिंगभित्रवहिकः । वृत्तको . - 1 निघंटशिरोमणिः। हरित वर्तुलफलः द्रव्यरत्नाकरे' स्मृत ! मुवर्तुलं तु कालिदं स्मृत" मा- वप्रकाशके ॥१७॥ गुणाः । कलिंगो मधुरः शीत पित्तदाहश्रेमापह । कृप्य सतर्पणो बल्यो वीर्यपुष्टिकरो"नृपे ॥१८॥ ग्राही च गुरुविष्टमी घमिर्घ्यदक्रो ध्रुव । शुकनुत् पित्तहृच्चैव कफबातकर तथा ॥ १९ ॥ पर तु शीतमुष्ण स्यात् 'केये' च कफवातहत् । ८४ धाराकोशातकी ।म. 'दोडका, शिराळे। गु० तुरीया, घिसोडा । कोशातकी स्वागुफला मुपुष्पा तदनतर ॥ २०॥ कर्कोटकी पीतपुप्पा तथा घाराफला स्मृता । धामार्गवो दीर्घफैला मुकोशा 'राजनामके' ॥ २१॥ धन्वतरिनिघटे' तु जालिनी कृतवेघना । गुणा: । धाराकोशातकी स्निग्या मधुरा कफपिचनुत् ॥२२॥ ईषद्वातकरी पथ्या रुचिकृबलवीर्यदा। 'नृपे' 'धन्वतरौ' चैव पक्कामाश यशोधनी ॥ २३ ॥ पित्तनी वोपनी श्वासकासज्वरकृमिनिका । वातला कफपित्तन्ना ' केयदेवे ' प्रकीर्तिता ॥ २४ ॥ शोफपाड्दष्ठीह कुष्ठार्श क- फपित्तहा । तरफल भेदन शीत लघु मेहत्रिदोषत् ॥ २५ ॥ प्रोक्त 'मद नपाले ' तु वैद्यविद्याविशारदैः । ८५ हस्तिकोशातकी । म. घोसाळे, पारसा दोडका । हस्तिकोशातको चैव बृहरकोशातकी तथा ॥ २६ ॥ महाकोशातकी वृत्ता प्राम्यकोशातकी 'नृपे। घामार्ग: कोशफला रा अकोशातकी तथा ॥ २७ ॥ कर्कोटकी पीतपुप्पा महानालीति ' धन्वके'। हस्तिघोपा 'क्यदेवे' 'मदने ' रानिमत्फला ॥ २८॥ घोपका हस्तिप गंध 'मावे' प्रोक्ता महाफला । गुणाः । हस्तिकोशातकी स्निग्धा मधुराऽऽध्मानवातकृत् ॥ २९ ॥ दृष्या कृमिवरी चैव प्रणसरोपणी 'नृपे। ज्वरान्ते हितक'द्वन्वे' 'वेये ' तु गुरुप्मका ॥ 1॥ ३० ॥ 'द्रव्ये' पातहरा मोक्ता 'मदे' शीता 'प्रकीर्तिता । पित्तनी दीपनी श्वासज्वरभी प्रोच्यते बुधै 'स्वादुपटोली। म. पटवळ । गु. मीठा पटोल । तत स्वादुपटोली सु पोली मंडली तथा ! मधुरा तु पटोली स्यानोक्ता दीर्षपोलिया ।। ॥ ३२ ॥ स्निग्धपर्णी 'नृपे' चैव तथा स्वादुपटोलिया । पादुको रान मान्यच ज्योत्स्नानारी तथैव च ॥ ३३ ॥ ततो रामपरी सोका तु मनुरा व पाया श्लेष्मपित्तनित् । जगदोपहरा शीता रचिद्दीपनी 'नो' ॥८॥ यातक्षेप्मरा नल्या मला वाहनाशिनी। क्ये पोका तथा द्रव्ये वाचातररामुष ॥ १९॥८० कारवाहीम कारलीगु० करेगा करका पारवालीम पीरिपत्र परिष्टका! ममवालीला तपुयाएपक्किा॥१०॥ मोठा 'गमनिटे' तुविधाविशारद ! - - निघठशिरोमाण । शिवदेवके । चिचुंडो वेश्मकूलश्च श्वेतरोजी बृहत्फला ॥ ३४ ॥ भोक्ता क्लवपाले ' तु 'भावे ! गृहकूलक । चिचिंडच सुदीर्घश्च प्रोक्तो चविणारदै ॥ ३५ ॥ गुणाः। पटोली स्वादु पित्तनो रुचिकृज्ज्वरना- सनी । बलपुष्टिकरी पध्या दीपनी पाचनी 'नृपे ॥२६ ॥ 'पटोलपत्र तिनं नाल तस्य कफापह । फलानिदोपशमन मूल चास्य विरेचन ॥ In ३७ ॥ प्रोक्त राजनिघटे' तु त्रिदोषनी तु 'धन्वके' ।'केये' इयं सर चोष्ण कफपित्तहर ध्रुव ॥ ३८ ॥ कहुदाहपान च स्फोटकुष्ठ परासाभित् । । ८७ दधिपुष्पी । म गोडी कुहिरी । गु. अडवेल्य, कागोलिया। दधिपुप्पी तु खट्वागी कूपा पर्यकपादिका ॥ ३९ ॥ खट्वा- पादी तु वश्या च काकाडी कोलपादिका । खट्टा चैव तथा प्रोक्ता 'रान. 'मामनिघटके' ॥४०॥'द्रव्ये ' कृष्णफला चैव काकाडोला निपर्णिका । केयदेवे ' कोलशिंत्री तथा सूदग्पादिका ॥ ४१ ॥ गुणाः । खट्वागी मधुरा क्वी शीता सतापपित्तहा । गुर्वी वातकरी रच्या 'राननामनिय- टके' ॥ ४२ ॥ वातपित्तहरा 'व्ये 'मावे' चोप्णानिलापहा । कफ- पिसहरा चैव शुनामिवर विट्वरी ॥ ४३ ॥ ८८ खगर्शिवी । म परसबळ । को. कोयते वार । दे. अबई । गु. परवोलिया, तरवारडी। भसिर्शिवी खजशिवी शिंत्री नित्रिशशिविका । स्यूशिवी वृञ्छिनी महाशिबी मुशिषिका ॥ १४ ॥ मोचा 'राजनिघटे' तु वैद्यविद्याविण- रदै ! कुरसवल्ली पुरसर्शिवी कुरसा पुस्तपर्शिविका ॥४५॥ पुस्तकाम्या पुस्तशियी कुर्शिनी 'केयदेवके' । सहा मूबरपादी च शारदी नीलपु. निका ।। ४६ ॥ “ द्रव्यरत्नाकरे' व समोक्का वैद्यनायर I शिम शिश तथा भावे' सप्रोक्ता वैधनायः ॥ ४७ ॥ गुणाः। अमिशिरी . . , . . निघदशिरोमणि । तथा 'शिवनिघटे 'तु मडपी चिरितच्छदा ॥ ११ ॥ मुकुमारी तु सुपवी तोयवल्यफलाऽखिले। 'केयदेवे' तु समोक्ता वैद्यशास्त्रज्ञपडित ॥१२॥ कारल्ल कारवेल्ल तु 'द्रव्यनामनिघटके' । फलारिमका राजवल्ली 'गणनाम- निघटके ॥ १३ ॥ गुणा । कारवल्ली सुतिकोणा दीपनी कफ- वातजित् । अरोचकहरा चैव रक्तदोपहरा नृपे॥ १४ मदे। तु कामलानी च 'ये' वातहरा 'ध्रुव' । अवृप्या रक्तपित्तनी कृमिपाडुनगापहा ॥ ५५॥ कासश्वासप्रमेहघ्नी कुष्ठाध्मज्वरनाशिनी । ९० कर्कोटकी । म० कर्टोली । गु० कटोला । कोटकी स्वादुफला मनोज्ञा च मनस्विनी ॥ १६ ॥ बोधना चैव कोटी देवी क्टफला 'भूपे' । विपप्रशमनी चैव कुमारी 'धन्वनामके' ॥ १७ ॥ पीतपुप्पा तथा जाली प्रोक्ता ' मदनपालके । गुणाः। कोटी कटु तिकोणा विषन्नी पातहारिणी ॥५८ ॥ दीपनी रोचनी चैव पित्तहत् 'राजनामके। छेप्महत् विपद्वनी कदशार्परुनापह ॥ १९ ॥ प्रोक्ता 'धन्वनिघटे' तु 'ये' किलासचित्रहत् | 'मदे' हलासहत् 'भावे 'श्वासकासज्वरापहा ॥ ६० ॥ ९१ स्वादुतुंडिका । म० गोड तोंडली । गु० घाला मिठा ! खातुडी रक्तफला तुडी मधुरविविका । रुचिरफलोष्णफय पीटपर्णी तथा स्मृता ।। ६१॥ मधुर्विधी 'नृपे' चैव प्रोक्ता वैद्यविशारदैः । तुडि केरिफा किंवी ओष्ठोपमफला तथा ॥ १२ ॥ गोल्हा च तुडिका चैय 'घन्वतरिनिघटके । ओष्ठमा तु चोष्ठफला धीहरा 'द्रव्यनामके' ॥ १३॥' मदे' दतच्छदा चैव रक्तपीतफ्ला 'गणे । फेये तु विदुम- फला तथा च तुडिकेरिका ॥ ६४ ॥ ततो विद्रुमवाक् व प्रोता वैद्य विशारदः। 'शोले' तु तथा प्रोका छर्दिन्योष्ठी च विविका ॥१९॥ गुणा । विवी तु मधुरा शीता पित्तश्वासकफापहा 1 अमृगज्वरहरा रम्या कासनि 'द्राननामके' ॥ १६ ॥ वातुला श्लेष्मला चैव क्षयधया नाशनी । समाही कामलाहत्री पाके च कटुवा ' धुव' ॥ ६ ॥रक पित्तहरा चैव वाताध्मादिविवधत् । 'केयदेवे' भिपश्रेष्ठ कविता नैव सशयः ॥ ६८ ॥ 'धन्वे' तु रजपितत्री शोफपाइहरा धुव । तत्काल . . प ' निघंटशिरोमणिः1. अविरलोकं स्तन्यवृद्धिकरं तथा ॥ ६९ ॥ मूलं तु वायदं शीतं मेहद्वत् 'दध्यरत्नके"मदे! भ्रांतिहरं प्रोकं गणे' वमनहारकं ॥ ७० १९ निष्पावी । म० थोर घेवडा । गु० वालोल, पांदडी । निप्पावी मैदाः । निष्पाविका पंचधा स्यात् श्वेता कृष्णा च पीतिका । लम्बी च हती चैव गुणैस्तुल्या प्रकीर्तिता' ॥ ७१ ॥ तथा राननियटे' तु मनुर्धा परिकीर्तिता । निप्पावी ग्रामजादिः स्यात्फलिनी नखपूर्विका ७२ " मंडपी फलिका शिबी ज्ञेया गुच्छफला च सा । विशालफलिका चैव निष्पाविश्चिपिटा तथा ।। ७३ ॥'द्रव्यरत्नाकरे' चैव नलिका परिकी- तिता । ९३ नखनिप्पाविका म० लघु घेवडा । गु० नहानी वालोल । अथांगलीफला चैव नखनिष्पाविका तथा ।। ७४॥ वृत्तनिप्पाविका ग्रा. सा नखगुच्छफला 'पे गुणा । निप्पावो हौ हरिच्छुभ्रौ कपायौ मधुरौ सरौ ॥ ७६ ॥ कंठशद्धिकरी मेध्यौ दीपनौ रुचिकारको । संग्राहि समवीर्यः स्यादीपच्छ्रेष्ठो द्वितीयकः ॥ ७६ प्रोक्तौ राजनिटे' तु कफपित्तहरौ 'वे' १९४ वार्ताकी । म० वागें।गु० रिंगणा वार्ताकी कंटनाकी कंटालु' कंटपत्रिका ॥ ७७ ॥ निद्रालुसिलफला वृताकी चे महोटिका । चित्रफला कंटकिनी महती कट्फला तया ॥ ॥ ७८ ॥ मिश्रवर्णफला नौलफला रक्तफला च सा । शाकश्रेष्ठा वृत्तफला नृपनियफला 'नृपे' ॥ ७९ ॥ भंटाकी वार्तिका यंता मंटिका 'धन्वनामके। 'केयदेवनिघंटे ' तु कथिता चोरभंडिका ॥ ८० ॥ वाकिनी तु निद्रालु कथिता नीरकंटका । महापय्या पथ्यतमा वहुवीर्या स्मोत्तमा ॥ ८१॥ वैद्यविद्यामीणैस्तु संप्रोका 'धन्वनामके' । गुणाः। वार्ताको कटुका रुच्या मधुरा पित्तनाशनी ॥८२ ॥ वपुष्टिकरी द्वया गुरुतिकरा 'नृपे' । स्वादूगं प तथा तीक्ष्णं पाके तु कटु दीपनं ॥ ८३|| गुकलं कफवातघ्नं ताक धन्वनामके । ज्वरकासक्रिमिहरे पर स्यारिप- तकारकं ॥ ८४ ॥ बाई पित्तरफ व 'केये ' मोक्तं भिषग्जन. । नाक सिल किनिरंगारपरिपक्तिं ॥ ८५ ॥ कफमेदोनिलामनमत्यर्थ लघु ोपनं । तदेव हि गुरु स्निग्वं सततं स्रवणान्वितं ॥ ५ ॥ मोकं भाय- .
निघंटशिरोमणिः। प्रकाशे' तु वैद्यविद्याविशारदैः । ९५ डंगरी । म. तांबडा भोपळा, डांगर!। गु० पतकालु | डंगरी डांगरी चैव दीपोवारुप डंगरि. ॥ ८७ डंगारी नागशुंडी च गनदंतफला 'नृपे' । कूप्माडिकी पीतपुप्पा ग्राम्या पीतफला तथा ॥ ७८ ॥ गुडयोगफला चैव प्रोक्ता शिवनिघंटके' गुणा । डुंगरी शीतला रुच्या दाहपित्तास्त्रदोषजित् ॥ शोपहृतर्पणी गोल्या नात्यहा मूत्ररोधनुत् । प्रोका 'राजनिघटे' तु वैद्यविद्याविशारदैः ॥९॥९६ पढ़ना । म० खरबूज । गु० खरबूज । पटभुना तु मधुफला पड़ेखा वृत्तकर्कटी । तिता तिक्तफला चैव मधुपाका च पडमुखा ॥ ९ ॥ वृतेर्वारुश्च संप्रोका 'रामनामनिघंटके' 1-खवुनं फलराज स्यादमृताव्हं दशांगुलं ॥ ९२ ॥ मोकं 'मदनपाले 'तु वैद्यविद्यावि- शारदैः । गुणाः । खर्बुनं तर्पणं वृष्यं पुष्टिदं श्रमदाहहृत् ॥ ९३ ॥ मूत्र: शुद्धिकरं चैव विषपित्तहरं तथा । उन्मादापहर वीर्यवृद्धिदं कफदं 'नृपे' ॥ ९४ ॥ कोठशुद्धिकरं बल्यं गुरुस्निग्धं च स्वादुकं । शीतं पितानिल. हरं प्रोक्तं ' मदनपालके' ॥ १५ ॥ ९७ कर्कटी । म काकडी । गु. वाकडी । कर्कटी तु कटुदरा तथा छायनी स्मृता । मूत्रफला पीतसा प त्रपुसी हस्तिपणिका ॥ ९६ ॥ मूत्रला लोमशकाडा बहुकंटा तथा 'नृपे' । दीपनी स्फोटिनी चैव ततोनलविवर्द्धनी ॥ ९७ ॥'धन्वंतरिनिटे 'तु शकटा गनवार्णका । एरिश्च तथा प्रोका ऊरिः ‘केयदेवके ॥९८ ।। गुणा. । कटी मधुरा शीता कफपित्तहरा ध्रुवं । रक्तदोपारा पया बहुमूबकरी तया ॥ ९९ ॥ मूत्ररोवारमरी मंत्री पितवातिहरा भुवं । दाहाछेप्महरा रुच्या 'मोक्का' राननियटके' ॥ २१००॥ पक्वा स्थारिपत्तकारी च वन्दिा तृपिनारानी। श्रमदाहहरा प्रोक्का 'ये पदेयानिटके' ॥१॥ ९८ पुसी । म तव । गु. खीरा काक- सरी । नपुसी तुंदिलकला तथा प्रमुसकटी । बहुफला कोशफला कंटालुः स्तदनंतर ॥ २॥ पीतपुप्पी वषा मोचा 'राननामनिघंटके' । मं कटुकं चैव विपाईहस्तिपणिनी ॥ ३ ॥ उद्यायनी मूत्रका तरी पटुका 'पने'। मूत्रला वंदना व "बेयदेवनिवंटके' !गुणाः ।
निघंटशिरोमणिः। असी मंधुरा रुच्या शिशिरा भ्रमहा गुरुः । पित्तदाहहरा चैषा वातिहत् जदा नृपः ॥ ५ ॥ मूत्रवस्तिशोधनिका कफपित्तावनाशनी । मूत्र- छविबंधनी 'धन्वंतरिनिवंटके' ॥६॥ कफवातकरा चैव द्रव्ये.' मेका भिषकूननैः९९ एरि । ममळ्यांतील वाळुक, थोर, वालुका गु० ,मोटी काकडी । एर्वारु किटी प्रोक्ता व्यालपत्रा चं लोमशां.॥७॥ स्कूला तोयच्छला चैवाहस्तिदंतफला नृपे धन्वंतरी' तु कविभिरुर्वा- स: परिकीर्तिता ॥८॥ मूत्रफल वालुकं च मालंब केयदेवके ' ! गुणाः । 'उर्वारुकं पित्तहरं शीतले मूत्ररोगहन् ॥ ९॥ मधुरं रुचिदं चैव मूळसं- तापहारकं । वातकोपकरं प्रोक्तं वैथै 'राननिघंटके ॥ १.० ॥ भेदी विष्टंभकारी च त्वभिप्यंदी च मूत्रलं। रक्तपित्तहरं चैव पक्कं स्यारकफ- हारकं ।। ११ । हृद्यं दीपनमित्युक्तं केयदेवनिघंटके ।। १००वालुकी। ५० शेतातील लहान वाकुक । गु० वालुक काकडी । वालुकी तु बहु- फला संप्रोक्ता क्षेत्रकर्कटी ॥ १२ ॥ तथा' च मधुरफला क्षुदैर्वारुस्तया मता । स्निग्धफला क्षेत्ररुहा कथिता पीतपुप्पकाः ॥ १३ ॥ शारदिका तथा ख्याता ' राजनामनिघंटके ! । गुणाः । वालुकी मधुरा शीता द्या- मानश्रमापहा ॥ १४ ॥ कासपीनसकारी च पित्तहा रुचिंदा' नृपे। १०१ चिभिंटा । म० शेंदाड, चिम्ड । गुः चिमडा विभिटा रोचन- फला सुचित्रा क्षेत्रचिमिटा ॥ १५ ॥ चिमिटिका पांडुफला पथ्या चित्र- फला मता । कर्कटी तु तथा मोक्ता 'राननामनिवंटके ||१६ ॥गोरक्षी चैव गोदुग्वं चिभिंटी केयदेवके । घेन्दुग्यं द्रव्यरत्ने' तथा गोरक्ष- कर्कटी ॥ १७ ॥ 'पन्वे' तु चिर्भटे चैव प्रोकं वैयविशारदै।। 'गुणाः ।। नात्ये तिक्ता चिमिटा किंचिदम्ला गोल्योपेता दीपनी सा प पाके। गुप्का रूसा ठेप्मनातारुचिनी नायनी वैरोचनी दीपनी च ॥ १८॥ भोक्ता राननिपटे' तु वैद्यशास्त्रज्ञपंदितः ॥ १९ ॥ मेदिनी कृमिकंडुनी जरहा 'गणनामकेरुसा गुरुः शीतला च माही रिटमफारिणी ॥२०॥ पातप्रकोपना व कफपित्तपिनाशिनी । अभियदी तथा ' केये पह- मुष्ण तु पित्त ॥ २१ ॥ १०२ मृगासी म० शेंदणी । गु. h . .
निघंटशिरोमणिः। । गोठमडी, कोठीवा । मृगाक्षी श्वेतपुष्पा च मृगारुमगादनी । चित्र वही बहुफला कपिलाक्षी मृगेक्षणा •॥ २२ ॥ चित्रा चित्रफला पथ्या विचित्रा मृगचिर्भिय । मरुना कुंभसी देवी कट्फला लघुचिर्भटा ॥ २३ ॥ सेंदिनी च महादेवी राजनामनिघंटके' । मुखवास' 'शीर्णदत्तं विचित्रं पांडुरं तथा ॥ २४ ॥ विचित्रकं चित्रफलं 'केयदेवनि. घंटके' तथा 'मदनपाले, तु संप्रोक्त पीतवर्णकं ॥ २५ ॥ गुणाः । मृगाक्षी कटुका तिक्ता पाकेम्ला वातनाशनी । पित्तकृत्पीनसहरा दापनी रुचिदा 'नृपे' ॥ २६ ॥। केये' तु शीतला प्रोक्ता वहिक 'न्मदने' स्मृता । १०३ चीना कर्कटिका । म० टरकांकडी । गु० पंडोला । चीनाकर्कटिका ज्ञेया वीजार्कटिका तया ॥ २७ ।। मुदीर्या राजिलफला 'नृपे' कुलकर्कटी 1 चीनाकं चीनकं चीना 'केयदेवनिर्घटके' ॥२८॥ गुणाः । चीना कर्कटिका रुच्या शिशिरा पित्तनाशनी । मधुरा तृप्तिदा हृद्या दाहशोपहरा ' नृपे' ॥ २९ ॥ 'केये ' तु वातकफोक्ता वैद्यविचक्षणः । १०४ शशांडुली । शशाडुनी बहुफला तंदुली , क्षेत्र संभवा ॥ ३० ॥ सुदाऽम्ला लोमशफला धूम्रवृत्तफला 'नृपे । गुणाः। शशांडुली तिकटुः कटूम्ला कफनाशनी ॥ ३१ ॥ पाकेला दीपनी रुच्या मरठा मधुरा तथा । विदाहीति भिपश्रेष्ठः प्रोक्ता 'राजनिघंटके' ॥ ३२ ॥ १०५ कटुहुंची ! म० कडवची । कटुहुँनी श्रीफलिका प्रति- पत्रफला तया । मुपवी कारवी चैव तद्वद्वहुफला तया ॥ ३३ ॥ सुद कारलिका प्रोक्ता ज्ञेया पंदलता तथा । क्षुद्रादिकारवल्ली च प्रोचा 'रान: निघंटके ।। ३४ ॥ 'दव्ये' लघुलता चैव प्रगती कृष्णमृद्भया । गुणाः वहुंची क्टुस्तिका रक्तवातकरी तथा ॥ ३५॥ गेचनी दीपनी पथ्या 'राननामनिघंटके ।। १०५ धद्रकारलीकंद । म गु० बडाचीाद । गुणाः । कारदीकंदमशीन मलरोपविगोधनं ॥ २१३६ ॥ योनिनिर्गत दोपमं गर्मसावविपापहम् । ६ शाल्मल्यादिवर्ग. १ वात्सली । म० पटि सार । गु० शेमध्ये । शामनिश्चिानीवी -- , निघंटशिरोमणि । १२३ स्यारिपच्छिलो रक्तपुष्पकः ॥ २१३७ ॥ कुकुटी तूलवृक्षश्च मोचाख्या कटकदुम । रक्तोप्तो'रम्यपुष्पो वहुवीर्यो यमद्रुमः ॥ ३८ ॥ दीर्घद्रुमः स्थलफलो दीर्घायू 'राजनामके' । पिच्छिला तूलिनी मोचा कटकाढ्या मुपूरिणी ॥ ३९ ॥ बहुवीर्या तलफला निस्सारा दीर्घपादपा । दुरारो- हा रम्यपुष्पा रोचना च यमदुमा ॥ ४० ॥ शाल्मली रक्तपुप्पा च'घ- ने ' तु चिरजीविका । पिच्छा याम्यदुमश्चैव पूरणी स्थिरजीविका ॥ ४१॥ नक्तपुष्पी तथा प्रोक्ता 'केयदेवनिघटके'। तृलिका कुकुटी चैव तयैव चिरजीविनी ॥ ४२ ॥ प्रोक्ता 'मदनपाले ' तु भिपविद्याविशारदः । रक्तशाल्मलिका 'द्रव्ये स्थिरायु ' वनामके' ॥४३॥ तथा गण- निघटे' तु कुकुमा स्थूलजीविका । गुणा । शाल्मलिः पिच्छिलो प्यो मल्यो मधुरशीतलः ॥ ४४ ॥ कपायश्च रघुः स्निग्धः शुभश्लेप्पविवर्द्ध- नः । तदसस्तद्गुणो ग्राही कपाय कफनाशनः ॥ १५॥ पुष्पं तद्वन्ध नि- दिष्ट फलं तस्य तथाविधं । प्रोक्तं राजनिघटे' तु वैद्यविद्याविशारदैः ।। १६ ॥ रसायनवरा चैव बृहणी रक्तपितनित् । तत्फलं ग्राहि पित्तमं प्रोक्त 'मदनपालके '॥ ४७ ॥ तत्पुप्पं कफपित्तनं वातल केयदेवके। 'गणे' तु योनिदोपघ्नं समोक्त वैद्यनायकैः ॥४८॥ २ मोचरस । म० सावरीचा डिंक । गु० शेमळानो गुद । मोचो मोचरसो मोचतारः शा- ल्मलिवेष्टकः । सुरसः पिच्छलसा मोननिर्यास इत्यपि ॥ ४९ ॥ मौन.. स्रावस्तथा प्रोको 'राननामनिघंटके निर्यासः शाल्मले. पिच्छस्तथा गल्मठ इत्यपि ॥ ५० ॥ तथा वेश्मरसश्चैव 'फन्वनामनिटके मो. चक 'केयदेवे ' तु पेटको 'द्रव्यनामके' ॥५१॥ मोचसावी तथा पिच्छा प्रोचा ‘मदनपालके, पिचाउच तथा प्रोको 'गणनाम. निरंट' ॥ १२ ॥ गुणा । अब मोनरम प्रोक्तः पपायः क्क्यातहा। बासमतावर्गवीर्यपुष्टिमिद्धिप्रदायक ॥ ५३ ॥ आपुभिकरो ग्राही प्रो- तो 'राननिपंटो । प्रवाहिकातिसारो स्निगो सानविनाशनी ॥ ॥१४॥ कपित्तारः नौलो वियदेशनिपटो''मदने' रचपिनमो पाटा परितोनितः ॥१५॥ ३ रतरोहितक। म. ररिया। . . - . -- निघंटशिरोमणिः। गु० · रगतरोहिडो। रोहीतको रोहितक, रोहितश्च , कुशाल्मलिः । सदाप्रसूनश्च कूटशाल्मलिश्च विरोचनः ॥ ५६ ॥ शाल्मलिको 'नृपे प्रोक्ता तथा दाडिमपुष्पकः । रोचनश्च तथा -रोही : धन्वंतरिनिघंट- के..॥ ७ ॥ दाडिमपत्रः छोहघ्नो । रोहिणो ‘गणनामके । तत- 'स्वमरकोशे' तु छोहशत्रुा. स्मृतो, बुधैः ॥.५८ ॥ रक्तस्तु रकपु- पश्च रक्तप्तः पारिजातकः ।। : केयदेवनिटे' तु प्रोक्तो वैद्यविशार: दैः ॥ ५९॥ ४ श्वेतरोहितक । म० श्वेत रोहिडा । गु० धोळो रोहि. हो। नृपे'.तु श्वेतरोहीतः सितपुप्पः सिताव्हयः । सितांग: शुल्क रोहीतो , लक्ष्मीवाञ्जनवल्लभः ॥६० ॥ गुणाः । नृपे, रोहीतकद्वंद्वं कटु स्निग्धं कपायकं । शीतलं कृमिष्ठोहनं व्रणरकाक्षिरोगह ॥ ११ ॥ 'धन्वे : प्रोक्को यकृद्धा.. च. तथा ' केयनिघंटके ।। सरो, वातकफनश्च चोष्णो- गुल्मविषापहः ॥.६२ ।। मेदोविबंधानाहनो कर्णशूलविना- शनः ।.५ एकवीर । म एकवीर, कांटे असाणा | गु० एकवीर, ए. कलकंटो । एकवीरो महावीरः सकृद्धीरः मुवीरकः ॥ ६३ ॥ एका- दिवारपर्यायवीरः प्रोको 'नृपे' तथा ! गुणाः। एकवीरो भवेच्चोष्णः बाटुक स्तोदवातनुत् ॥ ६४ ॥, गृध्रसीकरिष्ठादिशूलपक्षाभिवात नुन् । पारिभद्र । म०पांगारा, गुः पाडेरयो । पारिभदो निबतरुभेदारः पारिजातकः ॥ ६५ ॥ बहपुप्पो रकपुप्पः कृमिनो रक्तकेसरः । ' नृपे' प्रोको तथा : केये. प्रभदः कंटकीशुकः ॥ ६ ॥ पारिजातः कंट की च कंटकीपारिजातकः । गुणाः । पारिभद्रः कटप्णश्च कफवातविना- रानः ॥ ६७ ॥ रोपनो- दीपनः पथ्यो प्रोतो राजनिवटके'। शो- फपांडुनिमिहरो मेहोहा 'मदने तथा ॥ ६८ ॥ पुप्पं तु पित्तरोगनं कर्मव्याधिविनाशनं 1 : भावे ' तु पूर्वमुक्त स्यादणे' न प्रगशोधनि- त् ॥ १९ ॥ कफपिनहरं चैव संप्रोक्तं वैद्यनायकैः । ७ खदिर । म० खैर । खदिरो. याटपत्रश्च साद्य (न्य ) पत्री सतक्षमः ॥ ७॥ मुशल्यो क्रश्च : यज्ञांगो देवयानः । गायत्री -निमशल्यश्च कंटा- सारदुमस्तथा ॥ ७१ ॥ कुधारिवहुसार मध्य पनामके' 1: के. - निघंटशिरोमणिः। पदेवे ' तु गीतश्च कुष्ठन. कुष्ठकंटकः ।। ७२ ॥ 'कोशे' • बालत. नयस्तथा च दंतधावनः । गुणाः । सामान्यखदिरश्चैव रसे तिक्तस्तु शीत- लः ॥ ७३ ॥ पित्तादिकफकुष्ठनो पाचनः कासशोफहा । ८ श्वेतख- दिर । म० पांढरा खैर । गु० घोळा खेर ! खदिरः श्वेतसारश्च का- मुक. कुब्जकंटक || ७४ ॥ सोमसारो नेमिवृक्षः सोमवल्कः पथिदुमः । प्रोको 'राजनिटे' तु वैद्यशास्त्रविशारदैः ॥ ७९ ॥ सारशल्यस्तथा प्रोक्तो । केयदेवनिघंटके । गुणाः । ततस्तु श्वेतखदिरस्तितः कापाय- कः कटुः ॥ ७६ ॥ चोप्णः कंडूकुछहरः कफवातविनाशनः । प्रणापहे. ति संमोको राजनामनिघंटके |.७७ ॥ शीतपित्तकफमध रकदो- पहरो घने शीतः कफादिपित्तमो श्वित्रकुटकृमिनकः ॥७॥ शोथेप्रमेहमेदोनः कासासँचिविनिनकः । पाहुहा 'केयदेवे च संमो- को वैद्यनायकैः ॥ ७९ ॥ मेहशोधायपित्तामुक्नाशनो ' मदने 'स्मृ. तः । ९ रकवर।म० तांबडा खैर । गु० राता खेर । रक्तसारस्तु रक्तश्च सुसारस्ताम्रकंटकः ॥ ८० ॥ संप्रोतो बहुशल्यश्च याक्षिकः कुष्ठनोदनः । यूपद्रुमोखखदिरोप्यरुश्च : राजनामके' ॥ ८१ गुणाः । कटप्पो रक्तखदिरः कषायो गुरु काः । आमयातास्त्रपातनो प्रग. भूतज्वरापहः॥८२॥'नृपे' प्रोक्तो तथा धन्वे' हिमः पित्तमाः । कुष्ठ- वकृमिघ्रश्च कफरतविशोपकः ॥ ८३ ॥ शुद्धिकरो 'द्रव्ये 'दार- ज्वरपिनाशनः। तनिर्यासगुणधैव मधुरो बल कृत्तथा ॥ ८४ ॥ वीर्यवृद्धिर- श्रेष मुखरोगविनाशनः । १० विदरदिर। म० शेण्यावर। गु० दुर्गधम्वेर । ततोपिलदिरचैव कांभोमी कालाधकः ।। ८५ ।। गोरटो मरना मं. सारो महसारक। पत्रतर्महासारःखादिरो 'रामनाम ॥८६॥ इरिमेदो- रिभेदश्र मोको 'मदनपाकै ।गुणा विपरिःबदुर गालिची रचनगो- स्पदोपहरः ॥ ७॥ पंनिविषवीमर्पजरपोन्मादभूनन । ११ आरि। म. आराटी, वेपारसगु० सरोग्याआरि:संशनिटाला तथा गदिरप- निशा॥ ८८ ॥ प्रोता राननिटे ' तु येदमाया मिानने । गुणाः। जारिपगापरा तिला साविपिरानुत् ।। ८९॥ १२ खदिर- .
निवंटशिरोमणिः। सार। म० काय । गु० काथो । सादिरः खदिरोदूतस्तथा खदिरसारकः । 'नृपे' खदिरनिर्यासो रंगदो रंग एव च ॥ ९० ॥ गुणाः। कटुकः खा. दिरः सारस्तिकोष्णः फफवातहत् । प्रगकंठामयतश्च रुचिकृद्दीपनो 'नृपे ॥ ९१ ॥'द्रव्यरत्ने' त्रिदोपत्रः संप्रोको वैद्यनायकैः । १३ शमीम भोर शमी । गु० खिनडी। शमी शांता शिवेशाना तुंगेटा सुरमिस्तथा ॥९२॥ कचशत्रुफला चैव शापापशमनी तथा । सुभदा केशगथनी लक्ष्मीः क्षमकरी मता ।। ९३ ॥ मेध्या तपनतनया हविगंधा तथा स्मृता । मंगल्या शंकुफलिका पापापशमनी तथा ॥ ९४ ॥ भद्रा तु शंकरी ज्ञेया केशहंत्री शिवाफला । सुपत्रा सुखदा चैव ' राजनामनिटके । ॥९५ ॥ ईशानी शंकरी चैव 'धन्वे' तु पापनाशिनी। तृफला चैव केशरढत्कालिका तथा ॥ ९६ ॥ केशापहा शाकफला केयदेवनियटके ।। द्रव्य' संक्तु. फला चैव शांकरी मंगलप्रदा ॥ ९७ ॥ शिवी खदिरपत्रा च पवित्रा 'म- दने "शिवे पवित्रपत्रा शमिका शुक्लफला तया 'गणे' ॥९८ ॥ गुणाः। शमी रूक्षा कपाया घ रक्तपित्तातिसारजित् । तत्फलं तु गुरु स्वादु तिक्तोष्णं केशरह 'न्नृपे॥ ९९ ॥'द्रव्ये तु शीतं 'केये' च कफ- कुष्ठाशनाशनं । श्वासकासमिभ्रांतिनाशनं लघु रेचकृत् ॥ २२० ॥ १४ लघुशमी । म० । लघुशमी । गु० नंहानी खिनडी । शमी शांता शुभा भद्रा जया वापराजिता । विनया तु 'नृपे' प्रोका पूर्वोक्तगुणसंयुता ॥१॥ ईशाना त्वनिता ' केये' भूशमी 'मदने ' स्मृता। तत 'स्त्वमरकोशे' तु शमीरः परिकीर्तितः ॥ २ ॥ १५ घन्धुल । म० वाभूळ । गु० बावल । बबुलो युगलाक्षश्च कंटालुस्तीश्णकंटकः गोशृंगः पंक्तिबीनच दीर्घकंट: कफातकः ॥३॥ दृढवीजोनभक्षश्च बचुरो 'राजनामके । किकिराटपीतकश्च 'द्रव्ये' तु पीतपुप्पकः॥४॥किकिराटस्तथा प्रोक्तो 'मावनामनिघंटके' । गुणाः। बब्बुलस्तु कपायोप्यः कफकासक्षयापहः ॥ ५॥ आमरक्तातिसारनः पित्त- दाहहरो 'नृपेद्रव्ये मदे' शीततश्च भेदी कुष्टगरापहः॥ ६॥ १६ जालयब्यूलकः । म० लहान बाभूळ, पुळई । गु० नहानी बावळ । जालबबूलकश्चैत्र छत्राका स्थूलकंटकः ॥ ७॥ सूमशाखस्तनुच्छायो रंध- १ .
१२७ - . निघंटशिरोमणिः। करस्तु 'राजके । गुणा । जालबब्ब्लको रूसो वातामयविनाशकृत् ॥ ८ ॥ पित्तकृच्च कपायोप्ण कफद्दाहकारक । १७ अरिमेद । म० हिवर । गु० हिवर । इरिमेदोरिमेदश गोधास्कघोरिभेदकः ॥९॥ अहिमेदोहिमारश्च पूतिमेदोहिमेदक । प्रोको ‘राजनिटे | 'तु 'के- यदेवे' रिमस्तथा ॥ १० ॥ विखदिर सर्पमेदो मेदोरिपुररिस्तथा । स्वरिभो 'द्रव्यरत्ने' तु कालस्कंघो ‘मदे ' तथा ॥ ११॥ पुन्नारिश्च तथा प्रोक्तो 'गणनामनियटके। गुणाः। अरिमेद कपायोष्णस्तिक्तो भूत- विनाशक ॥ १२ ॥ शोफातिसारकासनो विसर्पविपहा 'नृपे' । कृमित्र- शादिदतासृक्नाशनो ‘मदने' स्मृत ॥ १३ ॥ प्रमेहमेदहा प्रोक्तो वैये- 'गणनिघटके 'घन्वे' तु मुखरोगनो रक्तवेकाररद्धिम ॥ १४ ॥ । केये ' तु कृमिकंडूतीवस्तिरोगादिनाशन । दंतरोगहरः प्रोक्तो वैद्यवि- द्याविशारदैः ॥ १६॥'द्रव्ये' तु दाहत्त्मोको 'भावे ' तु ग्रहभी- तिहा । १८ परखौड। म० पाोंदा वृक्ष । गु० पखोड । पखौड पचक- स्पचवर्धनः पंचरक्षकः ॥ १६ ॥ प्रोक्तो 'राजनिघटे' तु पत्तो 'दव्य- नामके पक्काड पक्तपौडश्च प्रोक्तो वैद्यविशारदै ॥ १७ ॥ गुणा । हस्ताननविधी शस्त कटुजीर्णज्वरापह । 'नृपे' प्रोक्तो तथा 'द्रव्ये' शीतपित्तहर स्मृत ॥ १८ ॥ १९ इगुदी। म० हिंगणी । गु० इगोरि- यो । इगुदी हिंगुपत्रश्च विपकटोनिलातक । गौरस्तूत सुपत्रश्च शूलारि- स्तापसन्दुम । तथा क्रोष्टुफलश्चैव 'राननामनिघंटके' ॥२०॥ गुटो भडकस्तिको तिगुदो पूतिकंटक । कटकागास्वृतश्च कोरको वृक्ष एव च ॥ २१ ॥ व्यवहारिस्तिक्तमज्नः 'केयदेवनिघटके 'द्रव्ये ' तु तापसत- रुद्धकटफ एव च ॥ २२ ॥ इगुलो ' मदने' प्रोतो तिल्वको ‘गणना- मके गुणाः । गुदी मदगघी स्यात्कटप्णा फेनिला लघु ॥ २३ ॥ रसायनी जतुवातकफनगहरी 'नृपे' । लताविपन्नी संमोका वैद्य 'मैदनपा- रके' ॥ २४ ॥ पाके कटु कृमिनी व श्वित्रकुष्ठग्रहापहा । विपशूलहरा व प्रोका 'केयनिधये ॥ २५ ॥ तत्पर कफवातम चोप्ण 'भावप्र- काशके १२० करीरः ।म० नेपती । गु. केर, पेरडी । निष्पत्रक .. प - .
१२८ 'निघंटशिरोमणिः। . करीरश्च करिरं अंथिलस्तथा ॥ २६ ॥ कृकरो गुडपत्रश्च करकस्तीक्षा- कंटकः । प्रोक्तो ' राजनिघंटे' तु वैद्यविद्याविशारदः ॥ २७ ॥ शाकपु- प्पो मृदुफलः क्रकचरतीक्ष्णसारकः। प्रोक्तो 'धन्वनिघंटे' तु तथा 'केय- निघंटके' ॥ २८ ॥ करीरकस्तीक्ष्णवृक्षः सुफलश्च हुताशन | निप्पत्रिका 'द्रव्यरत्ने' ऋकरो 'मदनपालके' ॥ २९ ॥ अपना चैव कथिता भावनामनिघंटके 1 गुणा 1 निप्पत्रिकाध्मानकरा कपाया च कटूण- का ॥ ३० ॥ कफकारी श्वासहंत्री वातारुचिविनाशनी । शूलच्छदिख- र्जुवणनाशिनी 'राजनामके' ॥ ३१ ॥ 'द्रव्ये ' बलासहा प्रोक्ता 'ध- न्वे' तु गुदकोलहा । कटुतीक्ष्णश्लेप्महा च दुनीमकफवातहा ॥ ३२ ॥ विपशोफाममेदनी तत्पुष्पं तु त्रिदोपहत् । फलं तूष्णं विकाशी च रूस च कफपित्तनित् ॥ ३३ ॥ संग्राहीति भिषश्रेष्ठैः प्रोक्तं ' केयनिघंटके 1२१ स्नुही । म० साबरनिवडुंग, वनिवडुंग । गु० कंटाळो थोर । स्नुही सुधा महावृक्षः क्षीरी निस्त्रिंशपत्रिका |॥ ३४ ॥ शाखाकंटश्च गु. डाख्यः सेहुंडो वचकंटक. ।'बहुशाखो वजवृक्षो वातारिः क्षारकांडकः .॥ ३५ ॥ मद्रो व्याघनखश्चैव नेत्रारिदंडवृक्षकः । समतदुग्यो गंडीरः स्नुस् चेति ' राजनामक ' ॥३६॥ बहुस्रावः ‘केयदेवे ' कुलिशद्रुम एव च । वजो वजी वजतुंडो 'द्रव्ये महातरुस्तथा ॥ ३७ ॥' मावे ' स- मंतदुग्या च सिहंडः सिंहतुंडकः । वजदुमस्तथा प्रोक्तो वैद्यविद्याविशारदैः ॥ ३८ ॥ गुणाः । स्नुहिरुप्णा पित्तदाहकष्ठवातप्रमेहनुत् । क्षीरं वा. तविषाध्मानगुल्मोदरहरं नृपे' ॥ ३९ ॥ वांतिरेचनकृत्प्रोक्तो 'द्रव्य- नामनिघंटके । कटुतिक्तस्तीक्ष्णकश्च दीपनो गुरु रोचनः ॥ ४० ॥ वात- शूलामढच्चैव कफोन्मादार्शःशोफहा । शोकपाडग्रणश्च मेदोषीविषघ्नका ।। ४१ ॥ अष्ठोलाहाश्मरीहेति प्रोक्तो ‘मदनपालके १२२ त्रिधार।म. तिघारी निवडुंग ! गु० तरधारो थोर । त्रिधारा च स्नुही प्रोका तिस्रोधा- रा तु 'रानके ॥ ४२ ॥ गुणाः । पूर्वोक्तगुणवत्यमा विशेषादससिदि दा।२३ कंयारी। म० फणी निवडुंग ।गु० हाथलो थोर । कंधारी कथरी कंथा दुर्धर्षा तीक्ष्णकंटका ॥४३॥ ताणगंधा क्रूरगंधा दुष्प्रवेशा . - व्या निघंटशिरोमणिः। 'नृपे'। क्रूरकर्मा त्वहिला च तथैव चक्रवछरी ॥ ४४ ॥ कपाल- कुकुलिकाम्लफला केयदेवनिघंटके 'गुणाः। कंथारी कटु तितोष्णा क- फवातनिकृतनी ॥ ४५ ॥ शोफनी दीपनी रुच्या रक्तग्रंथिहरा 'नृपे' १२४ घेत एरंड । म० पांढरा एरंड । गु० घोळो एरडो । श्वेतैरंडः सितैरंडश्चित्रो गंधर्वहस्तकः ॥ १६ ॥ आमंडस्तरुणः शुल्लो वातारिदीर्घ- दंडकः। पंचांगुलो वर्धमानी रुबुको 'राजनामके' ॥४७॥ एरंडको यक्षहस्तो रुनुरुत्तानपत्रक | गंधर्वो व्याघ्रपुच्छश्च शुरलः केयनिघंटके' ॥ १८ ॥ ' भावे ' व्यवकामंडश्चोरुन्को व्यडंबनः। गुणाः। श्वेनैरंड: कटुस्तिक्तश्योप्णः कफज्वरापहः ॥ ४६॥ रसा) वायुनिनश्च कासहा 'गजनामके '। मधुर्थप्यो गुरुश्चैव रेचकारी च कुछहा ॥ १० ॥ श्वास- कासाश्मरीगुल्मष्ठोहोदरविनाशनः । वीनाहकटीवस्तिरोगहा • मेहना- शनः ॥ ११॥ शिरोरोगामहृच्चैव प्रोक्तो 'राजनिघंटके तत्पत्रं वात- निमं च कफक्रिमिविनाशनं ॥ ५२ ॥ गुल्मवातहरं प्रोकं ' भावनामनि- घंटके । २५ रक्त एरंड । म० तांबडा एरंड । गु० रातो एरडो । रक्तैरंडस्तथा व्याघो हस्तिकों रुबुस्तथा ॥ १३ ॥ उरुको नागक- र्णश्चंचुरुत्तानपत्रकः । करपों पंचनखः स्निग्धो व्याघदलस्तथा ॥ १४ ॥ चित्रवीनो व्याघ्रफरो हस्वैरंडस्तु 'राजके' । एरंडको हस्तपर्णो मंडो लो- हितशीर्षकः ॥ ५५ ॥ व्याडवः 'केयदेवे' तु ' मदने' चंचुलुस्तया । व्याघ्रतर्वस्तवैरिः प्रोक्तो वैद्यविशारदैः ।।१६।। व्याघतलो व्याघपुच्छ- स्त्विमकर्णश्व ' द्रव्यके 'गुणा । रक्तैरंडः श्वययुहा वायरकार्तिपांडुहा ॥ ५७ ॥ भ्रातिश्वासज्वरधश्च रेचको 'राजनामके' । वातरक्तहरश्चैव 'केयदेवनिघंटके' ॥ १८ ॥ शूलशोफहरथैव तत्फलं भेदवातहत् । द्रव्ये तु पार्श्वभूलनं मोक्तं वैद्यविचक्षणैः ॥ १९॥ आममारुतहबैव फलमत्युप्णदायकं । गुल्मशूलानिलहरं यकतष्ठाहोदरा हत् ।। ६.॥ कटुका दीपनी मग्ना मलभेदकरी मता। यातलेप्मोदरनौति भोका मा. यप्रकाशके ' ॥ ६१ ॥ २६ स्थूलैरंड । म० योर एरंड। गु० मोटो ए- रजो। स्यूटैरंडो महरंडो महापंचागुलो 'नृपे गुणाः स्यूलरंडो गुणादयः :
। फुरटवस्तपा श्वेने श्वेतपिंडीतरः स्मृतः । चर्मकारतरत्रैव नर्मदरतीक्ष्ण- निघंटशिरोमणिः। स्यादसवीर्यविपक्तिषु ॥ १२ ॥ २७ घोटी। म० घोटी बोर । गु० घोटी. 1 घोटा बदरिका घोटी गोलिका शत्रुकंटकः। कर्कटी च तुरंगी च तुरगा 'राजनामके' ॥१३॥ गुणाः। घोटिका कटुकोणा च मधुरा वातनाशनी। अणकंतिकुष्ठामृग्दोपश्वययुहा 'नृपे॥१४॥ २८ लताकरंज ! म० साग- रगोटी, गनगा। गु० काकच । लताकरंजो दुस्पों वीरास्यो वजबीजकः । धनदाक्षः कंटफलः कुवेराक्षश्च राजके' ॥६५॥ गदन्नस्तिरिगिच्छिको 'द्रव्य. रत्नाकरे ' तथा । गुणाः । लताकरंजपत्रं तु कटूप्णं कफवातनुत् ॥६६॥ तीनं दीपनं पथ्यं शूलगुल्महरं 'नृपे' | २९ कारी । म० कारी । गु० कारी । कारीनु कारिका कार्या गिरिजा कटुपत्रिका ॥ १७ ॥ 'तत्रैका कंटकारी स्यादन्या त्वाकर्षकारिका । गुणाः । कारी कषायमधुरा द्विविधा पित्तनाशनी ॥ १८॥ दीपनी ग्राहिणी रुच्या कंठशोषकरी गुरुः । मदन। ३०म० गेळा । गु० मींदोळ । मदनः शल्यः बैटर्यः पिंडी धाराफलस्तथा ॥ १९॥ तगरः करहाटश्च राठः पिडीतकस्तथा । कंबले विपमुष्टिश्च छदनो विषपुप्पकः ॥ ७० ॥ घंटालो मादनो हो घंटाख्यो वस्तिशोधनः । अंथिफलो गोलफलो मदनाव्हश्च 'रानके ॥ १ ॥ 'धन्वे' विपमुष्ककश्च गालयः शल्यकः फलः । मरुचकश्च श्वसनो मा. तुलो बीनपुष्पकः ॥ ७२ ॥ 'केयदेवे' तथा 'द्रव्ये ' गाली गाटफट: स्मृतः । गुणाः । मदनः कटुतितोष्णः कफयातप्रणापहः ॥ ७३ ॥ शोफ- हा यांतिकारी प प्रोको 'राजनिघंटके । लेखनो न्यु रक्षश्च प्रतिश्याय- ज्वरमकः ॥७४।। कुछाशीविद्वविहरः प्रोक्तः 'केयनिघंटो' आनाहगः एमनिमश्च प्रोक्तो दिव्ये' भिषग्ननः ।। ७५ ॥ ३१ महापिटीतक। म. पोर गेळ, का गेळा वाराहोऽन्यः कृष्णपणी मरापिडीतको महादा स्निन्धपिरीतकवान्यः स्यूल क्षफलो 'नृपे॥ ७६ ॥ गंपिडीरर्थिव प्रोक्तो 'केयनिटिके । तया 'येथे पीतके तु स्नेहापंडीता. रमृत !!ull कोटकः ॥ ७८ ॥ गुणाः। नृपे तान्यो मदन. कटनिचरमान्वित । एवं बन्यो या पदाने पोर गेर, काठे भेट, पिवळे गेट पादरें गेट पर उनीमा मेलाचे पण माणदेत.
यपनालनिमाय गरपत्र 'रानी॥९३ ॥ गुणा: । यापनाचार- १३१ - . निघटशिरोमणिः। गर्दन कफहद्रोगपक्कामाशयशोधन ॥ ७९ ॥ ३२ वेल्लतर । म. केलतूर । गु० वेलतरु । वेलतरो वीरतरु क्षुधाकुरालसज्ञक । दीर्घमूलो कौरवृक्ष कृच्छ्रारि 'राजनामके' ॥ ८० ॥ तथाऽरुणाऽसितश्वेतनील- अहितपुप्पक । शमीपत्रो सूक्ष्मपत्रो तथा वेल्लन्तर स्मृत ॥ ८१ ॥ स्या. जातितुल्यकुमम कटकी विजल्देशनः । प्रोक्तो ‘भावप्रकाशके ' तु तथा 'केयनिघटो' ॥ ८२ ॥ बहुधारो वृहहासो दीर्घपत्रोमकृच्छ्रहा । 'द्रव्यरत्ने' माथिपणी वीरदुरिपादप ॥ ८३ ॥ बहुवारो वेलतृरो बहुमूलो 'मदे''गणे । गुणा । वेलतर कटूप्गश्च कृच्छ्रघ्न सधि- शलनुत् ।। ८४ ॥ वन्हिदीप्तिकर पथ्यो वात। ' राजनामके'। सृष्णा- कफापहचैव मूत्राघाताश्मरीमर ॥ ८९ ॥ ग्राही च योनिमूत्रन 'केय. देवनिवाधिशहति 'गणे' प्रोक्त प्राचीनभिपनावः ॥ ८६ ॥ १३ तरटी । म तरटी । गु० तरटी । तरटी तारटी तीचा बर्बरा रचा. बीनका । गुणाः । 'नृपे' तु तिक्तमधुरा गुरल्या कापहा ॥ १७ ॥ ३४ श्रीवल्ली । म० शिरकाई । गु० पिकाखाई । श्रीवल्छी शिववछी घ कटपली च शीता | अम्ला क्टुफ्लाऽश्वत्या दुरारोहा 'नृपे' तथा॥ ॥ ८॥ गुणा । श्रीवल्ली कटुवाम्ला न वातशोफफफापा । तत्फल तेउलेपनमत्यम्ल रुचिकृ'न्नृपे' ॥ ८९ ॥ ३५ निइंनिका । म० शिरे. काईचा भेद । गु० सीमापाई भेद । अन्या निकुनिकाऽम्लास्या बुनिया कुंनवल्लरी । गुणाः । निगुनिया 'नृपे' प्रोक्ता श्रीवल्छीसदृशी गुन ॥९० ॥ ३६ अपर्पदंड । म० रामबाण । गु० रामबाण । भपर्वदडो दीपंच रामबाणो नृपप्रिय । रापयाडो रामशरे। रामस्येपुश्व 'रानो ॥९१ ॥ गुणा ! रामगडनम्ड स्यादीपप्ण रनिमय । रसे माल कपाय न पित्तवर मातहत॥९२॥३७यावनालगर । म० रामसाणमेद, भोपळी । गु० रामबाणभेर । यापनारोऽप नादनौ हलवारिसमा । ममीन्मपुररया । पित्त पापन पानामपटप्रद ॥ ११ ॥ २८ शर। मरवाई, नग्नृण । गु तिरकारा । गरो माण - १३२ निघंटशिरोमणिः। . - कांड उत्कटः सायकः क्षुरः । इक्षुरः क्षुरिकापत्रो विशिखश्च ततः स्मृतः ॥ ९५ ॥ प्रोक्तो 'राजनिघंटे' तु तथा 'भावप्रकाशके' । भद्रगुंजस्ते. जनश्च तथेचवेष्टलः स्मृतः ॥ ९६ ॥ ३९ स्थूलशर । म. थोर तिरकाडे। गु. मोटा तिरकांडा । महाशरः स्थूलशरो दीर्घमूलक एव च । क्षुरपत्रश्चे- क्षुरकः संप्रोको स्थूलसायकः ।। ९७ ॥ बहुमूलगे ' नृपे ' चैव वैद्यविद्या. विशारदैः । गुणाः। शरद्वयं तु मधुरं तिक्त कफविनाशनं ॥ ९८ ॥ 'मदभ्रांतिहरं चैव बल्यं वीर्यकरं ध्रुवं । किंचिहानकरं प्रोक्तं वैथै 'राज- निघंटके' ॥ ९९ ॥ कफवातहरं चैव शीतवीर्य च शोषहं । दाहच्छर्दिहरं प्रोक्तं वैयेगणनिवंटके' ॥ २३०० ॥ ४० मुंजा । म° गु० मुनतृण । मुनो मानीतृणाख्य. स्याद्ब्रह्मण्यस्तेजनाव्हय. । वानीरजो मुजनकः शारी दर्भाव्हयस्तथा ॥ १ ॥ दूरमूगे दृढतृगो दृढमूलो बहुप्रन । रंज- नः शत्रुभंगश्च — राजनामनिघंटके' ॥ २ ॥ पुरस्तु स्थूलदर्भश्च बाणाव्हो ब्रह्ममेखल. प्रोक्तो 'धन्वनिघट ' तु तथा 'भावे' मुमेखलः॥३॥ गुणाः। मुंबस्तु मधुरः शीत. कफपित्तजदोपनित् ।ग्रहरक्षामु दीक्षासु भूतन पाव- नो ' नृपे ॥ ४ ॥ चोष्णं वासर्पमूत्रघ्नं वस्त्यक्षिरोगहा 'धने । 'द्रव्ये ' तु दाहहा प्रोक्तो वैद्यविद्याविशारदैः ॥५॥४१ काश म. थोर कसई । गु० कांसडो। काश. काडेक्षुरिवारिः काकेक्षुर्वायसेक्षुकः । इक्षुर- श्वेक्षुकांडश्व शारद. सितपुष्पकः ॥ ६ ॥ नादेयो दर्भपत्रश्च लेखनी काड. काडरः । कटालंकारकश्चैव 'राजनामनिटके' ॥ ७ ॥ मुकाउच तथा प्रोक्तो वैचै 'मदनपालके । गुणाः। काशश्च शिशिरी गोल्यो रुचिकृत् पित्तदानुत् ॥ ८॥ तर्पणो घरकदृप्यः श्रमशोषक्षयापहः । मोवो 'राननिघंटे' तु वैद्यविद्याविशारद. ॥ ९ ॥ कृच्छ्ाश्मरी दाहरक्तपित्त क्षयहरो 'मदे' । तृपाहा मूत्ररोपनो वातपित्तनको 'गणे॥१०॥ ४२ मिशी । म० लघु वसई । गु० नहानो कासडो । अन्यो शिरी मिशी गुंडा अवालो नीरजः शरः। प्रोक्तो ' राजनिघंटे' तु इक्षुगंधा च 'भा वके' ॥ ११ ॥ तथा पेक्षुरमश्चैव वैद्यविद्याविशारदः । श्वेचामरपुनश्च तपेक्षुकमुमो धने' ॥१२॥ शेवस्तु मदे मुराड. श्वेत चामरः निघंटशिरोमणि १३३ । गुगाः । मिशी मधुरशीता च पित्तदाहक्षयापहा ॥ १३ ॥ ४३ सित- दर्भ । म० श्वेतदर्भ । गु० दरभ । सितदर्भो हस्वकुशः पूतो यज्ञियपत्रक: । वो ब्रहापवित्रश्च तीक्ष्णो यज्ञस्य भूपणः ॥ १४ ॥ सूचीमुखः पुण्य- तृणो वन्हिपूतस्तृणो 'नृपे । मृदुदर्भः कुशो बर्हिः शुचिचीरः मुवृत्तकः ॥ १६ ॥ 'धन्वंतरिनिघंटे' तु संप्रोक्तो भिपनांवरैः । कुशं कुपः पवित्रं वदर्भ'श्वामरकोशके' ॥ १६ ॥ 'द्रव्यरत्नाकरे' चैव मूच्यग्रः परिको तितः । श्वेतपत्रः श्वेतदर्भो याज्ञेय. क्षुद्रपत्रक. ॥ १७ ॥ प्रोक्तो ' गण- निघटे ' तु वैद्यविद्याविशारदः । गुणाः । दर्भमूलं हिमं रुच्यं मधुरं पि. तनाशनं ॥ १८ ॥ रक्तज्वरकृपाश्वासकामलानाशनं नृपेरकपित्त- प्रशमनं मूत्रकृच्छ्रहरं 'धने' ॥ १९ ॥ 'मदे' तु बस्तिरोगघ्नं कफ- पित्तविनाशनं । रक्तप्रदरहं ' भावे' अश्मरीनं तथा 'वे' ॥ २० ॥ छर्दिरीहरं चैव दाहनं 'गणनामके । शुक्रशुद्धिकरं चैव रक्तशुद्धि- कर तथा ॥ २१॥ ४४ हरिदर्भ। म० थोरदर्भ । गु. डाभडा । कुशो- न्य शरपत्रश्च हरिद्दर्भः पृथुच्छदः । शिरी च रूसदर्भश्च दीर्घपत्रः प- वित्रक. ॥ २२ ॥ मोक्तो गजनिघंटे ' तु मिपविद्याविशारदैः। स्व. रोन्य. पृथुलः शीरी गुदा वानीरजो ‘धने' ॥ २३ ॥ गुणाः । दी ही च गुणे तुल्यो तथापि च सितोषिकः । यदि श्वेतकुशाभावस्त्वपरं योनयेद्विपक् ॥ २४ ॥ ४५ बलजा ! म० मोळ । गु. मोठा। वस्वना दृढपत्री च तृणेक्षुस्तृणबल्वना । मौनीपत्रा दृणा पानीयाना दृढपुरा ॥ २५ ॥ प्रोक्ता ‘राननिघटे' तु वैद्यविद्याविशारदः । गुणाः । व. वना मधुरा शीता पित्तदाहपापहा ॥ २६ ॥ पातप्रकोपनी रुच्या कंठशुद्धिकरी 'नृपे । ४६ कतृण ! म० लघुरोहिमगवत ! गु० रोप्स 1 कुतृणं कत्तुगं भूतिर्मतिक रोहिपं तृणं ॥ २७ ॥ श्यामकं ध्यामक प्रतिद्वलं देवदग्धकं । प्रोक्तं रामनिटे' तु मिषशास्त्रतपंडिः ॥२८॥धन्ये' तु सक्लं पोर पाटलं देवदंडकं । तया 'मदनपाठे' तु सरलं देवगंगकं ॥ २९ ॥ गणे' रिचितं 'मोशे' संपोकं देव- जगकं । गुणाः । लघुगेहिपसंतं तु कतितकफापहं ॥ ३० ॥ - सा महोपथी ॥४५॥ अमृता विजया गौरी शांता प'नृपनामके। शतपर्वा शीतवीर्या शतवल्छी च शीतला ॥ ४६ ॥ हरित शाई शप्पं गुणा । नीला' नृपेशीता मधुरा तितरोचनी । रक्तपित्तातिसारभी निधंदशिरोमणिः। शल्यादिदोपलं बालग्रहहरं 'नृपे। हदोगकंठहं चैव रक्तपित्तविनाशनं ॥ ३१ ॥ कफज्वरहरं चैव कासशूलहरं ' मदे' । कफपित्तकृमिघ्नं च कंडूविषज्वरनकं ॥ ३२ ॥ वैद्यै नमनिटे' तु संप्रोक्तं नैव संशयः। ४७ दीर्घरोहिपक । म. मोठे रोहिसगवत ! गु० मोठा रोस । 'नृपे' रोहिपकं दीर्घ दृढकांडो दृढच्छदं ॥ ३३ ॥ रागोष्टं दीर्घनालश्च तिक्त- सारश्च कुत्सितं । गुणाः । दीर्घरोहिपकं तिकं कटूप्णं कफवातनित् ॥३४॥ 'भूतग्रहविषयं च व्रणक्षतविरोपणं । ४८ नल । म. देवनळ । गु० नाळी । नलो नालो नडश्चैव कुशिरंध्रोथ कीचकः ॥ ३५ ॥ वंशांतरश्च धमनः शून्यमध्यो विभीषण 1 छिद्रांतो मृदपत्रश्च रंध्रपत्रो मृच्छदः ॥ ३६ ॥ नालवंशः पोटगयो 'राजनापनियटकेवटश्च नर्तको रंध्री 'ध. न्वंतरिनिवंटके' ॥ ३७ ॥ मृत्युपुष्पः 'केयदेवे ' पीटस्तु ' द्रव्यरत्नके' । 'मदे ' पिठ• पुष्पमृत्युनलिको 'गणनामके ॥ ३८ ॥ गुणाः । नलः शीतकपायश्च मधुरो रुचिकारकः । रक्तपित्तप्रशमनो पीपनो वार्यदो 'नृपे ' ॥ ३९ ॥ वृद्धस्त्रीयोनिमूत्रातिपित्तदाहविसर्पनुत् । चोप्णच 'के- यदेवे ' तु ' द्रव्ये ' कृच्छ्रहरः स्मृतः॥४०॥ रक्तदाहहरश्चैव कफपित्तहरो धने 'भाव' रक्तप्रदरहा हृयोनिास्तिरोगहा ॥४१॥ यस्तिशूलाश्मरीपित्तरो- गनो ‘गणनामके । ४९महानल | म थोर देवनळ । गु० मोटी ना. की । 'नृपे' महानलो वन्यो देवनालोचमो नल. ॥ ४२ ॥ स्थूलनालः स्थूलदंडः मुरमालः सुरद्रुमः । गुणाः । देवनालोति मधुरो पृप्य ईपरत- पायकः ॥ ४३ ॥ नलः स्यादधिको वीर्य शस्यते रसकर्मणि। ६०नी- लदूर्वा । म० निळी हरळी । गु० नीळी भो । स्यान्नीलदूर्वा हरितं च शांभवी श्यामा च शांता शतपर्विकामृता । पूता शतग्रंथिरनुष्णवछिका शिवा शिवेष्टापि च भंगला नया ॥ १४ ॥ मुमगा भूतहंत्री च शतमू- 'धन्वंतरिनिटके महत्तवीर्यानता च प्रोक्ता भावप्रकाशके' ॥४७ - - नित्रा तु 'राजनामके। वही नाडी तथा प्रोका वाल्ही तु शकुला- क्षिका ॥ ५९॥'धन्वंतरिनिघटे' तु मत्स्यगंधा 'मदे' तथा । गुणाः। शीताः पित्तपारोनकातिहन्न्यः । सदाहमुच्छाग्रहमतशातिलेप्मश्रमध्व- सनप्तिदाश्च ॥ ६३ ॥ ५४ कुंदर। मकुंदागवत । गु. कुंदागवत । तदनंतरं ॥ ५० निघंटशिरोमणिः। कफवातज्वरापहा ॥ ४८ ॥ वांतिदक्तपित्तघ्नी कफपित्तहरा 'वे'। 'धन्वंतरिनिघटे' च संमोका श्लेष्मवातला ॥ १९ ॥ ५१ श्वेतदूर्वा । म० पांढरी हरळो । गु० धोळी भो । गोलोमी श्वेतदूर्वा च सिताख्या चंडा भद्रा भार्गवी च गौरी चैया तु दुर्भरा । विधा ईशानकांता च श्वेतानंता च दिव्यका ॥ ५१ ॥ श्वेतकांडा प्रचंडा च तथैव 'मुखवलमा । सहस्रवीर्या तु शुभा तथा सहस्रकांडका ।। ५२ ॥ स- हस्त्रपर्वा स्वच्छा च सुपर्वा तु सितच्छदा । कच्छान्तरुहा च तथा 'रा- जनामनिघंटके' ॥ १३ ॥ भार्गवी तु रुहा 'धन्वे' श्वेतदंडा सितालता। गुणाः । श्वेतदुतिशिशिरा मधुरा वांतिपित्तनित् ॥ ९४ ॥ • आमाति- सारकासन्नी रुच्या दाहतृषापहा ! ' नृपे' प्रोक्ता तथा ' भावे ' कपाया च विसर्पमित् ।। ५५ ॥ वल्लीदूर्वा । म० वेलहरळी । गु० वेल्य धो। मालादूर्वा, वछिलिदूर्वा मालाविगंथिला ग्रंथि। मूलमगिर्वहरी ग्रंथिमला रोहत्पर्वा पर्वपछी सिताख्या ॥ ५६ ॥ गुणाः । पछिवा सु- मधुरा कफयांतितपापहा । पित्तनी शिशिरा तिता ‘राजनामनिटके' ।। ५७ ॥ ५३ गंडदूर्वा । म० गाठे हरळी । गु० गंडुर थ्रो ! गंडाली स्यानंडदूर्वातितीवा मत्स्याक्षी स्याद्वारुणी मीननेत्रा । श्यामग्रंथिगयिला अंथिपर्णी सूचीपत्रा श्यामकांडा जलस्था ॥ ५ ॥ शकुलाक्षी कलाया च गंडदूर्वा तु मधुरा वातपित्तज्वरापहा ॥ ६० ॥ शिशिरा द्वंद्वदोपनी धम- तृदयमहा 'नृपे' लोहदावी दाहहा च बलासनी च रकहा ॥ ११ ॥ पित्तागहरा हैमा मोक्ता — मदनपालके ' ' भावे ' तु ग्राहिणी कुष्ठपित्त- वरहरा स्मृता ॥ ३२ ॥ दुर्वासाधारणगुणाः । यः कपाया मधुरा कुंद कुंदरो रंडी दीर्यपत्रः खरच्छदः । रसालः तेत्रसंमतः मुतणो मृगवछभः ॥ १४ ॥ गुणाः । गोल्यं कुंदरमूलं च शीतं पित्तातिसारनुत् ििनघंटशिरोमणिः। , - , प्रशस्तं गोधनानां च वलपष्टिप्रद 'नृपे ॥ ६५ ॥ ५५ भूतृण । म० मुगंध रोहिसगवत । गु. सुगंध रोस । भूतृणं रोहिणो भूतिभूतिकोऽथ कुटुं- वकः । मालातृणं सुमाली च छत्रोऽतिच्छत्रकस्तथा ।। ६६॥ गुह्यबीजः सुगंधश्च गुच्छालः पुंस्त्वपिग्रहः । वधिरश्चातिगंवश्च शृंगरोहस्तु 'रानके ' ॥ ६७ ॥ गुच्छश्चैव तथा प्रोक्तो वैद्यविद्याविशारदैः । गुणा । भूतृणं कटुतिक्तं च वातसंतापनाशनं ॥ ६८ ॥ हंति भूतग्रहावेशान्विपदोपांच 'राजके' । उर्दक्रिमिकासनं कफश्लेप्माशोहं 'गणे ॥१९॥ तीक्ष्ण- मुष्णं विदाही च दीपनं लघु रोचना रूक्षं च मुखशुद्धं स्यादवृष्यं पिचदूपकं ॥ ७० ॥ रक्तदूपकमित्युक्त वैद्यै भवप्रकाशके' । ५६ सुगधभूतृण । म० पृदनी गवत, सुगंधी गवत । गु० मुगधरण । मुगंभूतृणश्चान्य. सुरसः सुरभिस्तयों ॥ ७१ ॥ गंधतृणः सुगंधश्च मुखवासस्तु 'राजके' । तथा 'गणीनघटे' तु वैधैः प्रोकं सुगधिकं ॥ ७२ ॥ गुणाः । गंधणं सुगंधरवादीपत्तितं रसायनं । मिन्वं मधुरशीत व कफपित्तश्रमापहं ।। ॥ ७३ ॥ ५७ ऊखल । म० घोडेसरगवत, नितारा । गु० ऊखलतृण । उखलो भरिपत्रश्च मुतृणश्च तृणोत्तम । गुंणाः। उग्वलो बल्दो रुच्यः पशूना सर्वदा हितः ।। ७४ ॥ प्रोक्तो ‘राजनिघटे' तु भिषशास्त्रपरा- यणः । ५८ इक्षुदर्भा । म, अश्वालु, मुटे गवत गु. इक्षुदुर्म । इक्षुदर्भा मुदी च पत्रालुस्तृणपत्रिका ) ७५ ॥ गुणाः । इक्षुदी मुमधुरा स्नि- ग्बोप्णा तु कपायका । कफपित्तहरा रुच्या लघुः सतर्पणी 'नृपे ॥७॥ ५९ गोमूत्रिका । म. थोर शिंपीगवत, ताबेटी गवत । गु. गोमूत्रतृण । गोमूनिका रक्त तृणा क्षेत्रना कृष्णभूमिना ॥ ७७ ।। गुणाः । गौमूत्रिका तु मधुरा वृप्या गोदुग्धदा 'नृपे'। ६० शिल्पिका । म. लहान शिपी गवत । गु शिलिपकातृण । शिल्पिा शिल्पिनी शीता क्षेत्रना च मृदा {I७८|गुणाः । शिल्पिका मधुरा शीना तद्वीनं बटद' १६शनि - णिका । म. निशेणी गवत,निरोपी, कोंकणांत प्रसिद्ध 1 गु.निशेणी वृण । नि श्रेणिका श्रेणिका च नीरसा वनवल्लरी ॥७९॥ वनवलमा तथा प्रोता 'रामनामनिटके गुणाः। नि.प्रणिका नीरसोप्या पशूनामवलमदा 1100 समाप्तो प्रथममागः .