·अनुक्रमणिका १६ १ १ ६ प्रथमः सर्ग-काण्ड: प्रथमः परिच्छेदः वीज-स्वरूप, शब्द-प्रादुर्भाव, रूपाकर-कथनम् १ मङ्गलाचरणं .२ ग्रन्थकार-परिचयः ३ ग्रन्य-प्रशंसा ४ प्रन्यस्य अनुक्रमणिका ५ प्रन्यस्य काण्ड परिच्छेदादि-निरूपणम् ६ तन्त्र-शास्त्र-प्रशंसा ७ गहे तन्त्र-शास्त्र-स्थिति-फलम् .८ तन्त्रोक्त कर्मणो हानि-निषेधः ज्योतिस्तन्त्रावो अपशब्द-निषेधः १.० तन्त्र-शास्त्रे संशय-निषेधः ११ तन्त्र-शास्त्रे विश्वास-फलं १२ तन्त्र-ज्ञान-फलं १६ तन्त्र-शास्त्राधिकारि-कथनम् १४ कलो तन्त्रोक्त-कर्मणा फलावाप्तिः १५ तन्त्र-वक्तृ-प्रशंसा १६ तन्त्रादि-निन्दा-करणे दोषः १७ तन्त्र-अवरप-फलम् १८ शक्त्युत्पत्ति-कपनम् १६ सृष्टि-प्रकरणम् २० तत्र त्रि-विध विन्दु-कथनम् २१ त्रि-विध शक्ति-कथनं व २२ तत्र ब्रह्म-विष्णु-शिवायुत्पत्तिः २३ शक्त्या सृष्टपादि-कयनम् (२) १२ " ·" " २७ २४ शब्द-यहोत्पत्ति कथनम् २५ तन ब्रह्मणो वैविध्य कयनम् द्वितीयः परिच्छेदः शब्दार्थ-स्वरूप-ब्रह्म-कयनं, गर्माक्षर-जात-जगत्-कपनं १७-३४ १ शब्दादीनां स्फोट-वादः २ पट्-त्रिंशत् तत्व-निरूपणम् २१ ३ विष्णू-शिव-शक्तीना पञ्चाशन्मूर्तयः २२ ४ कालोत्पत्ति-कथनम् ५ पञ्चाशत् विष्णत्पत्तिः २४ ६ पञ्चाशत् विष्णु-शक्त्युत्पत्तिः ७ पञ्चाशत् वद्रोत्पत्तिः २५ - पञ्चाशत् रुद्र-शक्त्युत्पतिः * औषधि-प्रयोजनम् १० परम ब्रह्म-निरूपणम् ११ वर्णतो नाना-शास्त्रोत्पत्तिः १२ वर्णतो राशि-सृष्टि-कथनम् १३ राश्यधिप कथनम् ३२ १४ त्रिभनन-राशि-चक्र-कयनम् १५ वर्णतो नक्षर-सृष्टि-कथनम् १६ अमावास्योत्पत्ति-कथन ३३ २७ नक्षन-वारादौ जप-कयनम् १८ जन्म-नक्षत्रे पक्ष छेदन-निषेध १६ नक्षत्र देवता-कथनम् २० नक्षत्र-योनि-कथनम् २१ नक्षत्र-योनिः फलम् २२ पक्षोत्पत्ति-तिथ्यधिप-कवनम् ३४ तृतीयः परिच्छेदः चतुविध-देह-सृष्टि-कयनम् ३५-४४ १ अथ सृष्टि-कयनम् २ लबादि-मान कयनम् ३ मुहूर्त-दिन रात्रि-मास-वत्सर-पानम् (४) " " ." n ·३७ " ४१ ४२ " " ४ तत्र ब्रह्म-दिनादि-निरूपणम् ५ तत्व-सृष्टि-कयनम् ६ पश्च-भूतोत्पत्ति-लय-प्रकरणम् ७ पश्च-भूत-गुण-कथनम् ८ भूत-मण्डल-कथनम् ६ भूत-स्वरूप-कथनम् १० भूत-पञ्चात्मक-चतुर्विध-वेह-सृष्टिः ११ तर पञ्चीकरण-कथनम् १२ उद्भिदायुत्पत्ति-कथनम् १३ पाप-विशेषाद् यक्ष-योनि-प्राप्तिः १४ पाप-भेवाजलत्वादि-प्राप्ति-फयनम् १५ ततत्-पाप-प्रायश्चित्तम् २६ कृमि-कीट-पतगादीनामुत्पत्तिः १७ अण्डजाद्युत्पत्तिः १२ जरायुज-मनुष्यायुत्पत्ति-कथनम्, मनुष्यत्व-प्राप्ति-प्रशंसा चतुर्थः परिच्छेवः अन्न-मय-कोपात्मक-मनुष्य-देह-कथनम् ... १ देह-सृप्टधा गर्मोत्पत्ति-प्रकारः २ शुक्र-शोणितादुत्पत्ति-प्रकारः ३ देह-सृष्टौ धातु-कथनम् ४ इन्द्रियेन्द्रियार्थ-कथनम् ५ इन्द्रियाणां गुण-कथनम् ६ पद भूतोद्भवास्थ्यादि-कथनम् ७ जन्तुलक्षणम् ८ नाड्युत्पत्ति-कथनम् प्रस्च्यायत्पत्ति-कथनम् १० नाड़ी-मुख-स्थान-कथनम् पञ्चमः परिच्छेदः मनुष्य-जन्म-कथनम् १ वायु-प्रकरणं तत्र शरीरस्थ-वायु-कथनं च २ दशाग्नि-कथनम् ३ शरीर-कोष-विवरणम् ४ गर्भस्य जन्तोरवस्था विशेषाविः ४८-५८ ५२ ५८-६७ " ·६७ " ६८-७६ " ५ इन्द्रियेषु पञ्च-भूत स्थिति-प्रकारः ६ देहे चतुर्दश-भुवन-स्थानादिः ७ शरीरे तीर्यादि-कयनम् गर्भतो जीव-निःसरण-प्रकार: ६ कुण्डलोतो वोत्पत्ति-प्रकारः १० जन्तोरेकावशावस्था-कथनम् ११ स्व-कर्मानुसारेण स्वर्गादिकम् षष्ठः परिच्छेदः वर्गोत्पत्ति-कम-कथनम् १ प्रस्तुत वर्णोत्पत्ति-प्रकार: २ कुण्डलिनी-स्वरूप-कथनम् ३ तत्राक्षरोत्पत्ति-क्रमः ४ पश्चाशत-काम-नामानि ५ काम-शक्तिन्नामानि ६ पञ्चाशत् गणेश-नामानि ७ पञ्चाशत् गणेश-शक्तयः ८ एकोन-पञ्चाशत् क्षेत्रपालाः ६ क्षेत्रपाल-कथनं प्रयोजनं च १० वैखरी-सृष्टि कथनम् ११ वर्णोच्चारण-स्थानादिकन् १२ वर्णोच्चार-प्रकारः १३ वर्णानां शिव-शक्त्यात्मकत्वं हस्व-दीर्घत्वादि-कथनं च १४ वर्णानां पञ्च-भूतात्मकता मातृका-संज्ञादिश्च सप्तमः परिच्छेदः अक्षर-लेखनादि-प्रकार-कथनम् १ अक्षराणां मूर्ति-कल्पना लेखन-प्रकारच २ भूमौ वर्ण-मन्त्र-पुस्तकादि-लिखन-निषेधः ३ लेखनी-करण शुमाशुभम् ४ पुस्तक-मान-कथनम् ५'पुस्तक-वेध-फलम् ६ पुस्तक-पत्रफलम् ७ पुस्तके वेद-लिखन-निपेधः (६) ७५ " " ८०-६० ८६ " " " ·८ लेखक-पूजा-फलम् ६ लिखितस्य वेतन-ग्रहणे दोषः अष्टमः परिच्छेदः वर्णाभिधान-कथनम् ៩-៩ नवमः परिच्छेदः आम्नाय-भेव-रूप-केशर-कथनम् १००-१०८ मन्त्र-प्रकरणम् १०० २ पृथिव्यां तन्नायतरणम् ३ तन महा-विद्यादीनां मातृका-वर्ण-भेदेभ्यः सर्व-वर्णोत्पति-कथनम् १०१ ४ तन पश्नाम्नायादि-भेद-कथनं, तत्व-कथनं, भट्टारक-शब्द-व्युत्पत्यादि-कथनं च ५ अष्टादश विद्या चतुर्वेदोपवेदाङ्गाद्युत्पत्ति-फथनम ६ तन शेव पाशुपतादि-शास्त्रोत्पत्ति-कथनम् १०२ ७ प्रायोक्षिकि शास्त्राध्ययने शृगाल-योनित्य-प्राप्तिः १०३ ८ पन्चाम्नायादि तन्त्र-प्रभेदाः १०४ पडाम्नायादि-भेदाः १०५ १० प्राम्नाय-भेदेनाचार-भेदः १०६ १६ तन्त्राणां वेदाङ्गत्वादि-फयनम् १२ अन्येषां सामान्य-शास्त्रत्वादिकम् १३ तन मागवत-लक्षणम् १०७ १४ मातृका-वर्ण-मेवेभ्यः सर्व-मन्त्रोत्पतिद्विविध-मन-जाति-कथनं च १५ प्रयोग-विशेष-सिद्धचर्य मन्त्राणां त्रैविध्य-कथन पुं-नपुंसकादि-भैदाश्च १६ कर्म-मेये स्त्री-नपुंसक-मन्त्र-प्राशस्त्यादि-कथनम् १०८ १७ सुप्त-प्रबुद्ध-मन्त्राणां प्रयोग-निषेधः १८ सुप्त-प्रबुद्ध-मन्त्राणां लक्षणम् दशमः परिच्छेदः फल-कथनम् १ मन्त्राणां छिन्नादि-दुष्टावस्था २ छिन्नादि-मन्त्राणां लक्षणानि ३ मन्त्र-शोधनस्यावश्यकत्वम् ४ मन्त्र-शोधन-प्रकारस्तत्र महा-मुद्रा-कथनम् च (७) " " ·. " " ५ योनि-मुद्रा-कथनम् ११५ ६ योनि मुद्रा फरणाशक्तो भूत-लिप्याविना मन्त्र-दोष-शान्तिः ११६ ७ अस्या ऋष्यादि-न्यासः, षडङ्ग-न्यासादिकं, ध्यानं च १२० ८ अस्या ध्यानान्तरम् भूत-लिपेः प्राण प्रतिष्ठा १२१ १० भूत-लिपिन्यास-क्रमः ११ अस्याः पूजा-क्रमः १२२ १२ अस्याः प्रयोग-फलंच १२३ १३ मन्त्राणां दोष-शान्त्ययं वश-संस्काराः १४ बीजाभिधानम् १२४ द्वितीयः धर्म-काण्डः प्रथमः परिच्छेदः संस्कार-रूप ग्रन्यि-कथनम् १२६-१५२ १ गर्भाधानादि-संस्काराः १३१ २ तत्रादौ ऋतु-संस्कारः ३ गर्भाधान-पाथनम् ४ पुंसवन विधिः ५ पञ्चामृत-विधिः १३४ ६ सीमन्तोन्नयन-विधिः ७ जात-कर्म-विधिः ८ निष्क्रमण-प्रयोगः ६ अन्न-प्राशन-विधि: १३७ १० चूडाकरणम् ११ अयोपनयनम् १३८ १२ तन यज-मन-परिमाणम् १३ यज-सूम-प्रमाणाजाने दोषः १३६ १४ पज-सूत्रस्य कनिम् १५ अस्य प्रन्यि-प्रकारः १६ अस्प जीव-न्यासः १४० १७ पत्नोपयोतादि-धारण-विधि: १८ दारस्परिम्हस्यावश्यकता १६ धर्म-पत्नी-काम-पलो-निर्णयः () " " " ॥

·१४३ १४४ १४५ " " १४८ १५३-१७४ १५३ २० वश-विध-संस्कार-प्रयोगः २१ तत्रादौ गर्भाधान-प्रयोगः २२ पुंसवन-प्रयोगः २३ पञ्चामृत-प्रयोगः २४ सीमन्तोन्नयन-प्रयोगः २५ जात-कर्म-प्रयोगः २६ नामकरण-प्रयोग २७ निष्क्रमण-प्रयोगः २८ अन्नप्राशन-प्रयोगः २६ चूड़ाकरण-प्रयोगः ३० उपनयन-प्रयोगः ३१ विवाह-प्रयोगः द्वितीयः परिच्छेदः गुरु-प्रकरणम् १ तत्रादी गुरु-लक्षणादिकम् २ तत्र कुलीन-गुरु-प्रशंसादिकं च ३ गुरु-नाथाचार्य-शब्दानां व्युत्पत्ति कनादिक ४ गुरु-विशेष लक्षणादिकं च ५ गुरू-माहात्म्य ६ शास्ने गुरोरावश्यकत्वम् ७ गुरु-मन्त्र-देवतानामक्यम् ८ गुल्-तुष्टयादि-फलम् * गुरु-शब्दोच्चारए-फलम् १० गुरु-शरीरे ब्रह्मादीनां स्थितिः ११ गुरु-तृप्ती जगत्-तृप्ति-कथनम् १२ सर्वेभ्यो गुरोराधिक्यम् १३ गुरु-पूजने जगत्-पूजन-कयनम् १४ दीक्षा-शिक्षा-भेदेन द्विविध-गुरु-कथनम् १५ गुरु-भेद-कथनम् १६ तत्वज्ञ-गुरु-करण-वीजं १७ गुरु-विशेषादि-कयनं १८ अप स्त्री-गुरु-तक्षणम् १५५ १५६ " १५६ " १६० . .

·१६५ " १६७ " " " " १६ गुरौ कर्तव्ये वर्जनीय-कथनम् २० त्याज्य-गुरु-कथनम् २१ शिष्य-प्रकरणं, शिष्य-शब्द-व्युत्पत्तिश्च २२ शिप्य-लक्षणं २३ वर्जनीय शिष्य-लक्षणं २४ वयं शिष्य-करण-निन्दा २५ शिष्य-कर्तव्याकर्तध्यादि-कथनम्, गुर्वाजा-पालन-विधिः २६ गुरोराज्ञा-लङ्घने दोपः २७ गुर्वनिष्ट-करणे दोषः २८ गुरु-शाप-जन्य दोषः २६ गुरु-निन्दा-थवरणे दोषः ३० अम्य प्रतीकारः ३१ गुरु-निन्दा-फरणे वोपः ३२ गुरौ मनुष्य-ज्ञाने दोषः ३३ गुर्नपराधादि-दोष कथनं ३४ गुरु-सन्तति-त्यागादि- निधः ३५ गुर्वादि-मानन-प्रकार: ३६ गुरुकुल पूजा-क्रमः ३७ गुरु-दर्शन-दिन-प्रशंसा १८ गुर-प्रीतो फलं ३६ गुरु-पूजां विना इष्ट-पूजायो दोषः ४० गुयेनत्त-क्रिया-पैपल्यादिक ४१ गुरु-प्रशामादि-कलं ४२ गुरु-गृहे धन-पुष्प-कर्म-फलं ४३ गुर-पाद रजो मस्तके धारण-फलं ४४ गुर-पादोदकादि-मक्षण-फलं ४५ मरतके गुर-पादोदरा-धारण-फलं ४६ गुर-पूगा तदान भक्षणादि-फसंघ ४७ गुरु-पुनाच्चिप्टादि-माहात्म्यम् ४८ गुरुन्धिप्रामाणे दोषः ४६ गुरु-समीपे महा-पोठादौ च पाद-प्रशालनाशि-निषेधः ५० गुजिया निषिद्धाचरणे दोषामायादि-कयनं ५१ गुम्ने मानादि-निषेधः ५२ गुल्मष्ठि-फर्स (१०) " १७० " " " १७२ " " ·" " ५३'गुरु-मक्त्यनुत्पत्तो वोषः ५४ गुरु-स्त्री-पुर-अन्धूनां दोष-प्रकाश, तद्-द्रव्य-म -मसण-निषेधाविक ५५ गुरु-शुभषादिक १७४ ५६ गुरु-मित्र-सुहृवादीनां प्रमानावि-निषेध: तृतीयः परिच्छेवः गुरु-शिष्य-विचारायंकुरारोपणान्त-कर्म-कयनं १७५-१६५ १ दीक्षावो गुरु-शिष्य मन्त्राण नाडी-नक्षत्र-विचार-कथनं १७५ २ दीक्षायां चावि-विचारः ३ तर मण्डपार्थ भूमि-परीक्षा १७६ ४ दीक्षायां वर्जनीय-भूमि-कथनं ५ तर दिक् प्लव-भूमि-शुमाशुभं ६ ग्राह्मण्यादि-भूमि-ज्ञान-करणं ७ तन घुम-भूमि-पायन ८ तत्र मध्यमाधम भूमि-कयनम् तय शल्योद्धारं पिना दोष-कयनं १७८ १० तत्र शुभ-फल-कथनं च ११ शल्योद्धार-धनोहारी १२ मण्डपावि-पूर्वादि-ज्ञान-निर्णयः १८६ १३ सय शंकु-निसनन-प्रकारः १५७ १४ तत्र शंकु-सन कारणं तन शुमाशुम कयनं च १५ माप-शरणम् १६ सत्रांकुरापंगादिकम् १७ मण्डल करण-प्रयोगः १६२ १८ अस्प मार्जन-प्रकारादिकम् चतुर्पः परिच्छेदः प्रधिरास-रूप-पुष्प-कथनम् १६६-२१२ १ वीक्षा-शाद-युत्पत्तिः २ टोक्षा-पाहात्म्य ३ दीक्षा-प्रशंसा ४ धोक्षायां विशेपः ५ दोक्षा-स्पेटत्यादि-कथन ६ सयकमाय-साधन फर्स १६८ (1) " " ·" २०० " २०८ २१० २१३-२२६ २१३ २१५ ७ दीक्षाया प्रकरणे दोषः भनिन्ध-दीक्षा-फयनं दीक्षा-विधि-कयनं १० नाम-क्रिया-मेदेन दोसा-मेदाः ११ वीक्षा-फल-फयन १२ ताधिवास-विधिः १३ अंकुरारोपण-प्रयोगः १४ अधिवास-प्रयोगः पश्चमः परिच्छेदः वीक्षा-रप-फल-फयनम् १ दीक्षा-प्रकरणं २ सत्र पति-धावादिर्फ ३ सत्र पश्चन्देय-पूजा ४ तन ग्रह-पूजा प्रह-मन्त्रोद्धारः ५ प्रह-पूगा-प्रमः ६ पर-पुरधरणादि ७ पर-दसादिक ८ प्रत्ययवादि दीक्षावो तिथि चूना १० तिपिप्पाग-मन्त्र-ध्यानादि ११ पायानादि १२ तिथि पक्ष मन्त्र म्यानारिफ १३ तिथि-पूनावररणे दोषः १४ लिपि-पत्रचादि १५ सतरादि-वानां ध्यान १६ वर्ग-प्पानापरणे दोपः १७ अपारारि-यत पूजा-मन्त्र-य पर्न पप्ठः परिच्वः माना-विधा-बीमा-कपनम् १ दीक्षा पूमा २त्र होमारिविधिः नामादिगोपन विधि: (१२) २१६ २१७ २२० २२१ २२२ २२८ २२३ २३०-२४७ २३० २३४

·२३६
२३८
२४१
२४२
२४३
४ प्रमिषेक-विधिः
५ प्रमिषेक-फलं च
६ अभिषेक-मन्त्राः
७ आणवी-दीक्षा-विधि:-मस्या भेद-कायनम्
तत्र वर-मयो दीक्षा
६कलावती दीक्षा
१० वेध-मयी दीक्षा
११ क्रम-दीक्षा-विधिः
१२ कलौतान्त्रिक-संस्कार-पत्र-रल-दीक्षाविक
१३ देयता-भेदे मन्त्र-लिखन-प्रकाराविक
१४ देवता विशेष मन्त्र-लिखन-द्रव्य-कथनं
१५ तत्तद्-देवता-प्राण-प्रतिष्ठादि-कथनं च
१६ तत्र पूर्वाधवानं अव्यं द्रव्य-कथनंध
१७ प्रबल-कलि लक्षणम्
१८ फलेरुपशम-प्रकारः
१६ कलेर्गुण-कथनादिक
उद्धृत ग्रन्य एवं तन्त्रज्ञ-नामावली
२४४
11
"
२४६
"
२४७
२४६

·दो शब्द संस्कृत मैं तन्त्र-शास्त्र का अपार साहित्य हस्तलिखित रूप में देश में यत्र-तत्र छिपा पड़ा है। कुछ ग्रन्यों का प्रकाशन भी हुआ किन्तु प्रतियां सीमित संख्या में प्रस्तुत की गई। उनके समाप्त होने पर दुवारा न छपने से ऐसे प्रकाशित ग्रन्थ भी दुर्लम होते गये। मूल तन्त्रों के बिना तान्त्रिक सिद्धान्तों का यथार्थ ज्ञान कैसे प्राप्त हो ? अतः धर्म-संरक्षक महा-पुरुषों द्वारा समय-समय पर उक्त दुर्लभ साहित्य के प्रकाशन का प्रयास होता रहा है और नाज भी हो रहा है। 'कौल-कल्पतर' पण्डित देवीदत्त शुक्ल का मत था कि संस्कृत भाषा के भन्यों को भी यदि सम्पादित कर, प्राधुनिक चिन्हों से युक्त करके प्रकाशित किया जाय, तो उन्हें पढ़ने और समझने में लोगों को अधिक सुविधा हो सकती है। उन्हीं के निर्देशानुसार हमारे समी प्रकाशनों में संस्कृत भाषा आधुनिक ढंग से सम्पादित स्प में ही मुद्रित की जा रही है। प्रस्तुत 'प्राण-तोषिणी तन्त्र' अनेक प्राचीन ग्रन्यों के प्राधार पर सन् १८२१ में अर्थात् लगभग पौने दो सौ वर्ष पूर्व श्री रामतोपरा द्वारा बंगाल के प्रसिद्ध विद्या प्रेमी जमींदार श्री प्राणकृष्ण विश्वास (१७६४-१५ ३४) के संरक्षण में लिखा गया था। इसका प्रकाशन कलकत्ते के श्रीजीवा- नन्द विद्यासागर द्वारा वर्षों पूर्व पुरानी शैली में किया गया था, जो बहुत समय से अप्राप्य है । पहले पहल आधुनिक रूप में इसे सम्पादित कर इसके प्रथम बो काण्ड इस पुस्तक-रूप में आज प्रस्तुत किए जा रहे हैं। इन्हीं दो काणों (सर्ग-काण्ड एवं धर्म-काण्ड) का हिन्दी-रूपान्तर भी पहली बार 'हिन्दी प्राण-सोभिणी तन्त्र' नाम से अलग प्रकाशित किया जा चुका है। शेष पांच काण्डों (अथ, काम्य, भक्ति, जान और निर्गुण) का मो प्रकाशन इसी प्रकार किया जायगा। हमें आशा है कि 'नाण-तोषिणी तन्त्र' के इस नवीन संस्करण एवं उसके हिन्दी-रूपान्तर से तन्त्र के जिज्ञासुत्रों का विशेषतया ज्ञान-वर्द्धन हो सकेगा। प्रयाग, ज्येष्ठ पूर्णिमा २०४० -'कुलभूषण (१५) ·মা-নাসি-নন্মম সথH: য-কাভ:

·प्रथमः परिच्छेदः
वीज-स्वरूप, शब्द-प्रादुर्भाव, रूपाकर-कथनम्
१ मङ्गलाचरण
जड़े काव्यं दात्री द्रुतमुदक-विन्दी जलधितां
पयोघी पाथोऽणत्वमपि
ननु
सर्वेक-वशगा।
गिरौ धूलो-लेशत्वनवल-वरत्वं
रजसि
वा
विचिनेच्छा स्वैरं जयति जय तारे ! तब नवा ।।
यत्-पादाम्बुज-सेवया प्रतिदिनं कर्म क्षणाल्लीलया
ब्रह्मोपेन्द्र-महेश्वर-प्रभृतयः कुर्वन्ति सृष्ट्यादिकम् ।
यामाराध्य मनुत्वमाप सुरयो ज्ञानं समाधिः स्वयं
सास्माकं वितनोतु वाञ्छित-फलं तस्यै भवान्यै नमः ।।
२ ग्रन्यकार परिचयः
प्रासीद् विश्वास-वंशे विमल-मति दयाराम-विश्वास-नामा
तत्-पुत्रोऽत्यन्त-दान्तोऽप्यतिशय-सुकृतो रामाह्वयोऽसौ ।
विश्वासो विश्वनायार्चन चरण-रतो विश्व-विश्वास वासो
वाराणस्यामुपित्या बहु-विधमपि सत्कर्म कृत्वाप मुक्तिम् ॥
तत्-सुनुभूमि-पालो विविध - बुध - गणकान-गण्योऽति-धन्यो
मान्यः श्रीप्रारण-कृष्णो यदनुजनु-जगन्मोहनाख्यः प्रसिद्धः ।
पुत्राः पड़ यस्य जाता सुविमल-मतयो पर्व-गानोर्यवन्तो
दीनानाथान्ध-बन्धु-द्विज-गरण-मरणकान्त-विभ्रान्त-चित्ताः ॥
तत्रानन्द-मयो महेश - महिषी - ध्यानावधानः
ज्येष्ठः भेष्ठतमः सदव सदयो दारिद्रय-विद्रावरणः।
तस्योपेन्द्र-समः कृती भगवती-भक्तो मवानी-पति-
श्रीपादाम्बुज - युग्म - लुब्ध - मथुपः श्रीरामचन्द्रोऽनुजः।।
[प्रारणतोषिरगो तन्त्रम् : ३
सदा

·दाता दाता कर्ण-समो रणेऽर्जुन-समः शनी कृतान्तोपमो दीन- दयामयस्तदनुजः श्रीविश्वनाथस्तथा। धो-युक्तः शम्भुनाथस्तदनु समभवत् सुन्दरस्तस्य पश्चात् श्रीकाशीनाथ-नामा तदनुज उदितश्चन्द्रवच्चन्द्र नाथः॥ स्वर्धन्याः पूर्व-तोरे सुर-चिर-निलयः खड्दहाख्यः प्रसिद्धो नित्यानन्दादि-सिद्धाधम-विहित - महाशुद्ध - इन्द्रालयामः ग्रामो जीयान्महद्भिः कृत-शुभ-निलयाराम-भीमालयाढयः कैल्कातातो नगर्याः क्षिति-पति-नगरादुत्तरे याम-गम्यः॥ तस्मिन् श्रीप्राण-कृष्णो निवसति निखिल-स्वीय-निर्धूत-तृप्णो जिष्णोस्तुल्योऽति-मूल्योत्तम-मरिण-गण-सम्पूर्ण-कोषाधिपालः । श्रीमान् धीमान् स्व-कीर्त्या विधुरिव भुवि विश्वास-वंसावतंसः साक्षात् सूर्यः प्रतापैररि-तृण-दहनो जीवतात् स प्रजाभिः ।। अपि च- ज्योतिर्ग्रन्थान् बहु-विधानालोक्य बहुभिर्बुधैः। संग्रहं कारयामास प्राण- कृष्ण-क्रियाम्बुधिम् । ततो नानाभिधानानि समालोक्य समासतः । प्राण- कृष्णीय-शब्दाब्धि कारयामास यत्नतः ॥ तन्त्राणि 'बहुधा नाना-देशादाहृत्य तत्परम् । खाभ्रेपु-सम्मितं नाना-संग्रहं च कृतं बुधैः । संग्रहे जयसिंहादि- नुपाणां नाम-दर्शनात् । चिरं मृतानां ग्रन्थस्थ-नाम्नाद्यापि सुजीवताम् । ग्रन्थ- कोति वरां मेने सर्व-कोर्तेरनश्वराम् । अन्य कारयितुं धीरं यलतोऽन्वेषयत् कृती। न लेभे सहसा तेन सदा चिन्ता-परः स्थितः । अथ श्रीशिव-पादाब्ज भ्रमरो-कृत-मानसः । कैल्काता-नगरे रम्ये चकार मठमेवा यः । श्रीगोपीनाथ- मिश्रणानीय तं राम-तोषरणम् । थोप्रारण-कृष्ण-विश्वासो विश्वास-वंश- भास्करः । प्रादिष्टवांस्तन्त्र-शास्त्रोतम-संग्रह-हेतवे । समस्त-ज्ञान-दात न पड्-गुरुन् नत्वा सहनशः । मुण्ड-मालां मत्स्य सूक्तं तन्त्रं महिष-मदिनीम् । माया च मातृका-भेदं मातृकोदयमुत्तमम् । महा- निर्वाण-तन्वं च मालिनी-विजयं तथा । महा-नोलं महाकाल-संहिता मेरु- तन्त्रकम् । भैरवं भैरवों भूत-डामर-द्वयमेव च । वीर-मद्रं वीज-चिन्तामणिमेक- जटौं तथा। निर्यारण-तन्त्रं त्रिपुरा-सारं काली-विलासकम् । विश्वसारं च वरदा वासुदेव-रहस्यकम् । वाराहों च वृहद्-गोतमीयं वर्णोडति तया । विश्व- ४ःप्रयमः सर्ग-काण्डः] ·- सारास्य-तन्नं च विष्ण-यामलमेव च । वृहन्नीलं वृहद्-योनि रहस्यं विष्णु सम्मतम् । वामकेश्वर-तन्नं च ब्रह्म-ज्ञानं ततः परम् । ग्रहह्म-यामलमद्वतं वर्ण- विलासमेव च। फेत्कारिणों तथा तन्त्रं पुरश्चरण चन्द्रिकाम् । पुरचार- रसोल्लासं तन्त्रं पञ्च-दशी शुभाम् । पिच्छिलां प्रपञ्च-सारं हंसाद्यं पारमे- श्वरम् । नव-रत्नेश्वरं नित्यं नीलं नारायणीयकम् । निरुत्तरं नारदीयं नागा- र्जुनमतः परम् । दक्षिणामूति-तन्त्रं च दक्षिणामूर्ति-संहिताम् । दत्तात्रेय- संहितां चाप्ट-वक्र-संहितां तथा। यक्षिणों योगिनी योनि योग-सारं तदर्णवम् । योगिनी-हृदयं योगि-याज्ञवल्क्यमनुत्तमम्। योगम्बरोदयं चैवाकाश-भरयमेव च । राज-राजेश्वरी राधां रेवती रुद्र-यामलम् । रामार्चन-चन्द्रिकां च सावरं चेन्द्र-जालकम् । काली-तन्त्रं च कामाख्यां कामधेनुमतः परम् । श्रीकाली- फुल-सर्वस्वं कुमारी-तन्त्रमेव च । कृकलास-दीपिकां च कद्धाल-मालिनी तथा । कालोत्तरं कुन्जिकां च कुलोड्डीयं फुलार्णवम् । फुल-मूलायताराख्य- कल्पसूत्रं यक्ष-डामरम् । सरस्वती सारदां च शक्ति-सङ्गम-तन्त्रकम् । शक्ति- कागम-सर्वस्वमून्निायं स्वरोदयम् । स्वतन्त्र-तन्यं सम्मोहं चीनाचारं च तोडलम् । पडन्वय महा-रलं सिद्धक-धीर-तन्त्रकम् । निगमस्य कल्पद्रुमं लतां तत्सारमेव च । सारा रहस्यं श्रीश्यामा-रहस्यं स्कन्द-यामलम् । इत्याद्यनेक- तत्राणि पुराणं पञ्च-रात्रकम् । श्रुति-स्मृति-संग्रहांश्च दृष्ट्वान्य-शास्त्रमेय च । रत्लान्येभ्यः समाहृत्य रत्नाकरेम्य एव च । श्रीरामतोपरणेनेयं रोपिता प्रारण-तोषणी॥ ३ ग्रन्थ-प्रशंसा कल्पद्रुमो दिशति वाञ्छितमेव चिन्त्यं चिन्ता-मरिणः यवचन कामदुधा त्वमोप्टम् । श्रीप्राणत्तोपरण-कृत्ता व्रततिर्जनेभ्यो दृष्टव यच्छति फलं भुवि सर्व-देयम् । एतामक्षर-मालिकां न मनुतामज्ञः स्वमावोज्ज्वलां नाना-रत्न-मयों विलोकयतु सद्गुद्धि कारुण्यतः । विश्वं पश्यति मन्द-धीहत-धिया प्रत्यक्ष- मेतज्जगद्-ग्रीवेति विलोकते स गुरुतो वैराग्यवांश्चेत् तदा। प्राशा-चात- प्रौढ तुनोत्तरङ्गेपारे सारे हाभ्रमौ घोर-सिन्धौ । जीर्णा नौकामाश्रितस्येष्ट- सिद्धय मोतस्यैधि त्वं गुरो ! कर्ण-धारः । इमां मत्सरिणो दोष-दृष्टयोपहसतः प्रति । तथ्यं वदामि श्रुत्वा यद् रोचते कुर्वतां तु तत् । मान्याः! कृताञ्जलिरहं विनयेन वच्मि सर्वाण्यमुत्र गुरु-वृद्ध-वचांस्यमूनि । सज्जी-चकार लतिकावयवा- [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् ५ 1 ।

·नमभीर्दोषा न मे न च गुणाः परिवेत्य धीराः । गृह्णन्ति ये गुण-करणानिव दोष-राशेः पङ्केरुहाङ्क-मलिनेऽन्य-पिकालिकस्ते। पश्यन्तु मादश-विनिर्मित चित्र-वल्लों रत्नोज्ज्वलां शुम-वरीमुपसर्पकारणाम् । वल्लीयं सर्ग-धर्मार्थ-कमन- भजन-ज्ञान-नर्गुण्य-सप्त-काण्डा-चित्र-प्रसूनच्छद-मुकुल-फला कोरकावि- चित्रा । नाना-विद्यार्थ-वादारुण-फिरण-महा-स्विन्न-चित्ताकुलानां स्थेयः सिद्धान्त-रूप-प्रकृत-वचनजच्छाययाति निहन्तु । वैवस्वतान्तर-गतस्य गजाक्षि. संख्यस्येयं युगस्य चरणेऽजनि तूर्य-संख्ये । भू-नेत्र-धर्म-युग-सम्मित-वीत-वर्षे राधे दिने गुण-मिते मृदुला हिमांशोः ॥ शाके नेत्र-युगादि-काश्यपि-मितेऽती. तेऽक्षयायां तिथावेषा प्रादूरभूद् विचक्षण-मनः-कलार-संह्लादिनी। विप्र- श्रीयुत-रामतोपरण-कृता श्रीप्राणतोपण्यस्यौ सोम-क्षेम-सरस्वती मयतया न्या- कुर्वतीत्थं त्विषा ॥ वाणी श्रीप्राणतोपण्यसि सकल-गुरणा वज्र-दृग्-दीप्त. देहा नित्यं स्निग्धा नवीना नव-रस-रुचिरा रोपिताराम-मध्ये। किन्त्वाराद्- वृद्ध-मूतिर्जगदिदमनुगन्तासि दुष्टार्थ-बुद्धया मन्दानभिमानान्धित-खल- धिषणान् देवि! तुभ्यं नमोऽस्तु ॥ ४ ग्रन्थस्यानुक्रमणिका प्रति-काण्डं नमस्कृत्य देवतां विघ्न-नाशिनीम् । काण्डानि निर्ममे सप्त- रत्नोद्दीप्ति-कराण्यहम् ॥ आशांशुका शुचि-शशोनदिगभ्र-कृष्णा पञ्चाशदरणं- घटिता लगनन्त-मूर्तिः। ध्यातेप्टदा गलित-कुन्तल-भार-रम्या क्षेमाय नो भवतु सम्प्रति मालकान्ता॥ ५ ग्रन्थस्य काण्ड-परिच्छेदादि-निरूपणम् आद्यं नूतन-सर्ग-काण्डममलं यत्रास्ति शब्दाकरो नित्यानित्य- विचार-शब्द-जनि विष्ण्वोषध्युडु-व्योमगाः । भूतोद्भूतमिदं चराचरमपि ब्रह्म- ध्वनिर्जन्तुतो वर्णान् प्रेरयतीति लेखन-विधिवर्णाभिधानादि च॥ नृणा- मत्र प्रवृत्यर्थमादौ निर्घण्टनं मया। केपाश्चित् क्रियतेऽन्यानि भूयासि वेतु तान्यपि ॥ आदौ तन्त्र-प्रशंसादि वर्णाविर्भाव-कारणम् । शिव-शक्त्याविर्भवनं तदवस्था-निरूपणम् । त्रिविधं शक्ति-रूपं तु ब्रह्मादेः शक्ति-निर्णयः । शक्ति बिना जाडयमेषां शब्द-ब्रह्म-निरूपणम् । शब्द-ब्रह्म-पर-ब्रह्म-भूतिरीशस्य शाश्वती । इति सर्गाद्य-काण्डस्य परिच्छेदस्तथादिमः॥१॥ अर्याभिव्यक्तये शब्द-स्फोट-वाद-निरूपणम् । प्रसिद्धानित्य-रूपे द्वै पत्रे ६ : प्रथमः सर्ग-काण्डः] ·नित्यस्य कोतिते। प्रनित्य-मत-दोषश्च प्रसिद्ध-मत्त-निर्णयः। शब्दो ब्रह्मेति शब्दार्थों ब्रह्मेति मत-दूपणम् । नित्य-मते पूर्व-पक्ष-सिद्धान्तौ च निरूपितो। शरीरं तत्त्व पट्-विशनिर्मितं कंचुकान्वितम् । शशीनाग्नि-कला-वर्णोद्भवा- श्वापि फलास्ततः । वरपंजाः सशक्ति-विष्णु-रुद्राश्वौषधयस्तथा । प्रयोजनं चौषधीनां हंसो विकृतिनाक्षरम् । तद्-विकृतेः प्रकारश्च प्रणवाद् हंस-सम्भवः। सह नाशे तत्-प्रणव-स्थितेनिदर्शनं तथा । वर्णानां नित्यता-बोध-कारणं साधकान्तरम् । मत-द्वये तु वेदानां नित्यानित्यत्व-दर्शनम् । तय्यं नित्यत्वमे- तेषां युक्ति दृष्टि-प्रमाणफः । वर्णम्यो ग्रह-राश्यक्षोत्पत्तिश्चक्न भ्रमात्मिका। अमावास्यायुद्भवश्व नक्षत्र-यक्ष-निर्णयः । स्व-नक्षन-वृक्ष-मात्रच्छेदने दोष- दर्शनम् । ऋक्षाधिष्ठातृ-देवाच नक्षत्र-योनि-निर्णयः । तद्-विरोध-दर्शनं च दम्पत्यादि-विचारणे । तिथि-भेद-दर्शनं च तिथ्यधिप-निरुपणम् ॥ इत्यंकुर परिच्छेद-द्वितीयस्य समापनम् ॥ २॥ सदाशिवादेरुत्पत्ति वादि-काल-निर्णयः । तत्व-सृष्टयारम्मरणं चाहथा. रस्य विधाकृतिः। विविधाहंकृतेः सृष्टिः शब्दादेर्भूत-सम्भवः । भूत-मण्डल- रूपाणि देह-सृष्टिश्चतुर्विधा । पञ्चीकृति-प्रकारचोद्मिदुत्पतिस्ततः परम् । पापेनोद्भिद-योनिस्तत्-प्रायश्चित्तं ततः परम् । स्वेदजोत्पत्ति-फथतमण्डजो- त्पत्तिरेव च । मनुष्यत्व-प्रशंसा च जन्म-मृत्यु-क्रमस्तया। प्रकृत्या जायते सर्व तस्यां संलीयते पुनः । इति शाखा-परिच्छेद-तृतीयस्य समापनम् ॥३॥ रजस्वलाया गर्भस्थात् पुं-चोर्याद्-गर्भ-सम्भवः । रजस्वला-निदानं च गर्भ वीर्य-गति-क्रमः। स्त्री-पुं-नपुंसकोत्पत्ति-कारणं तदनन्तरम् । बह्वपत्य- त्यादि-बीजं बल-वद्-गर्भ-फारणम् । जीव-प्रवेशनं तत्र शुक्राद्युत्पत्ति-कारणम् । स्वेद-मूत्र-पूरीपारणामुत्पत्ति-त्यागयोः क्रमः । रोगोत्पत्तेः कारणं च धातू- त्पत्ति-मस्ततः । प्राणादीनां फ़ियां पश्चात् कललादि-निरूपणम् । मल एष विवेकच मांस-पिण्डांकुरस्तथा। मेदोमज्जादि-सम्भूतिरङ्ग-प्रत्यङ्ग-सम्भवः । अमोष्ट-दानं मातुस्तत्फलादि-निर्णयस्तथा । त्वक्-श्रुत्यादि-समुद्भूतिः सन्धः सम्पूर्णता तथा।दोष-दूष्यादि-निर्णोतिरिन्द्रियादि-निरूपणम् । अन्तःकरण- निर्णातिस्तत्त्वानां पञ्च-विशकम् । पञ्च भूत-गुरणेहो दश-वायु-निरूपणम् । नाडी-निरूपणं नाड़ी-कन्दो द्वार-स्थिताः शिराः । शाखा-प्रशाखा नाड़ीनां ततः स्थान-निरूपणम् । अस्थ्यस्थि-सन्धि-पेश्यादि स्त्रीणां पेश्यधिका मता। प्रशाखा-नाम-विच्छेद-चतुष्कस्य समापनम् ॥४॥ [प्राण-तोपिरणी तन्त्रम् ७ ·- वायु-नामानि वायूनां मुख्यत्वादि-विनिर्णयः । तेषां रूपाणि स्थानानि कर्माणि च पृथक्-पृथक् । पिङ्गलेड़ा-गते प्रारणे सूर्या-चन्द्रमसोर्गतिः । दोष- दृष्याग्नि-नामानि चोमि-कोष-निरूपणम् । क्षेत्रज्ञस्यार्थ-ग्रहण-प्रकारस्तद- नन्तरम् । श्रोनादौ खादि-संस्थानं प्राधान्येन निशितम । वात-पित्त-कफर्नुन- धातु-मीरोग-सम्भवः । पूर्वादृष्ट-स्मृतिर्गर्भ-स्थिति-लक्षणमत्र तु । गर्भाशय- प्रमाणं तु त्रिविधं कर्म तत्परम् । गर्भे चिन्ता-प्रकारश्च निश्चेष्टा तदनन्तरम् । देहस्थाक्षर-वृत्तान्तं भुवनानि चतुर्दश । तनाद्रि-द्वीप-खेट-राशि-नक्षत्र- संस्थितिः। शुक्रासृग्भ्यां रक्त-विन्दु-दर्शनादेश्च सम्भवः । सूर्या-चन्द्रमसोः स्यानं ब्रह्मादीनां तथैव च। गर्भाच्छिशोनिःसरणं पूर्वोदान्तस्य विस्मृतिः । गर्मा- निर्गम-काले तु पापिनामधिका व्यथा। रोदनानेहसि तदा नादावस्था-निरू- परणम् । देहावस्था पुनर्देह-प्राप्तिः फर्मानुसारतः । ऐहिकस्य प्रेत्य भोगः कर्मणो जायते ध्रुवम् । इति पल्लव-रूपेषु परिच्छेद-समापनम् ॥५॥ अस्पष्टाक्षर-भाषा तु श्रुति-मार्गाविमागतः । कुण्डलो-स्फूतिरेकादि- पञ्चाशद्धा यदा भवेत् । गुणिता सा तदा शब्दार्थाद्युभूतिः क्रमेण च । पञ्चा- शत्-काम-नामानि रति-नामानि च क्रमात् । सशक्तिक-गणेशान-नामानि तदनन्तरम् । क्षेत्रपालस्य नामानि तत्पूजादि-फलं ततः। मुखाद् वर्ण-प्रकाश- स्तत्-प्रकाशान्ते तु विस्मृतिः । वर्ण-प्रकाश-स्थानानि चन्द्र-सूर्याग्निजाक्षरम् । सर्वे विसर्गजा वर्णा प्रष्ट-स्थान-निरूपणम् । वर्णोच्चार क्रमाः पाञ्चभौति- काक्षर-निर्णयः । इति स्तवन-रूपर्तु-परिच्छेद-समापनम् ॥६॥ पत्रारूढाक्षर-तनु - निदानं-च लिपि-क्रमः । अकारादि-क्षकारान्त- वर्णानां दैवतैः सह । भूमौ लिपि-निषेधादि-लेखनी-नियमस्ततः। पुस्तकस्य. ततो मानं पुस्तकच्छिद्र-निर्णयः । पुस्तिका-पत्र-निर्णोतिर्वेद-लेखन-निन्दनम्। युग-भेदेऽक्षरे देव-भेदो लेखक-पूजनम् । प्रारम्भादौ-लेखकस्य वेतन-ग्रह-दूप- णम् । इति, कोरक-विच्छेद-सप्तमस्य समापनम् ॥७॥. ॐकारादि-क्षकारान्त-नामानि कुसुमानि.च। तन्त्र-संकेत-कारीण्य- प्टमच्छेद-समापनम् ॥ ८ ॥ पञ्चवक्त्रोद्भवा मन्त्रास्तन्त्रादि-शास्त्रमेव च । गणेशेन सर्व-तन्त्र- विस्तार करणं ततः। महा-महादि-विद्यानां वोजत्वं तदनन्तरम् । तथाप्टाटश: विद्यानां दर्शनानां च निर्णयः। ईश्वरस्य शक्ति-समावेशाच्छास्त्रादि-कर्तृता। ८ःप्रयमः सर्ग-काण्डः ]] ·मनुष्य-प्रभुतीनां च शास्त्र-कर्तृ-निरूपणम् । प्रान्वीक्षिक्यादि-निर्णोति[हिणां न तु मानसम् । पापमोशो, द्विधात्मानमकरोत् तस्य कारणम् । तन्त्रावतार- मोजं च पञ्च-वनाह्वयस्तथा । पञ्चवक्त्रस्य रूपं.च पञ्चामाय-निरूपणम् । षडाम्नायस्य कथनमानाय-भेद-देवता । पाम्नायानां फलं चैव तयाशु फल- निर्णयः । प्रान्नाय-भेद-मन्त्राणामाचारादि-निरूपणम् । अपवादोत्सर्गतया विद्या-शास्त्र-विनिर्णयः। मन्त्र-विद्या-विभागश्न देवता-भेदतस्तथा । स्त्री-पु. नपुंसकत्वं च मन्त्राणां पदसु कर्मसु । मन्त्राणां क्रूर-सौम्यत्वं स्वन-जागरणा- दिकम् । इति केशर-विच्छेद-नवमस्य समापनम् ॥६॥ छिन्नादि-दोष-निर्णोतिर्मन्त्राणां तत्-प्रतिक्रिया । महा-मुद्रा-लक्षणं च योनि-मुद्राकृतिस्तया। फण्ठासन-लक्षणं च षट्-चक्रष्ट-स्मृतिर्यया । सहस्रा- राम्बुजे ध्यानमिष्ट-देव्यास्ततः परम् । पुनर्मूल गर-पद्मादिषु चिन्ता-क्रम- स्तथा । मन्त्राक्षरस्य चिच्छक्तो प्रोतानन्तर-कर्म यत् । तत्-फलं सम्वत्सरे- णाम्यासात् सिद्धिरनुत्तमा । असक्तस्य योनि-मुद्रा-करणे तु जप-क्रमः । भूत- लिपि-निधानं च तस्या ऋष्यादि-निर्णयः । ध्यानं भूत-लिपेः प्राण-प्रतिष्ठा तदनन्तरम् । वर्ण-न्यासः पूजनं च नवावृत्तय एव च । होमश्च कामना-भेदाद् भूत-लिप्या पुटोकृतः। सहस्र-कृत्वः सञ्जप्तो मास-मानं यदा तदा । मनुः सर्व-सिद्धि-करो दश-संस्कार-कारणम् । वीज-नामानि वोजानां भूत-डामर- सम्मतम् । नाम-धेयमिदं व्योम-परिच्छेद-समापनम् ॥१०॥ यद्-यत्तन्त्र सार-काररस्मद्-वंशाब्ज-मास्करः । घृतं प्रमाणं तेनात्र नास्ति किञ्चित् प्रयोजनम् । द्रष्टव्यं तत्र तत् सर्व मन्त्र-यन्त्रादिकं तथा । न्यास-पूजादि मुद्रापि स्तवच कवचं तथा । माला-संस्कार-कर्मादि सर्व तत्रास्ति केवलम् ।' संगृल्लाम्यधृतं तेन स्मार्तेनापि क्वचित् क्वचित् । मूल-ग्रन्थानुपमेण व्याख्या- र्थमपि वादिनाम् । प्राक्षेपस्य निराकृत्य तद्-धृतं ध्रियते मया । यत्राभिप्राय- मन्त्रं तु दर्शितं तेन सूरिणा। प्रमाणं नैव दत्तं तन् प्रमाणमपि लिख्यते । शब्दाभिप्राय-व्याख्यापि कृता यत्र महात्मना । तेन तदविदो भन्द-धियो विहसतः प्रति । स्पष्टी-करोमि तां सर्वां यथा-शास्त्रार्थ-निश्चयाम् । एष क्रमः सर्व-काण्डे विज्ञातव्यो विचक्षणः । वीजं नव्यांकुराढ्यं तदनु- सममवद् दिव्य-शाखा-प्रशाखा जातं तत्-पल्लवं तत्-स्तवक- उदगमत् कोरकोऽतः प्रसूनम् । प्रोद्भूतः केशरः स्वाद्वनि फलमिदं सर्ग काण्डस्त्वमीभिविद्वन्नम्य- प्राण-तोषिणी तन्त्रम् ।

·जयद्राड्-नयन-युग-मितो निर्मलं पश्य सर्वम् । धन्यो मान्यो वरेण्योऽग्रगण्यः सत्कोति-शालिनाम् । स्थिर लक्ष्मी-निवासः श्रीयुतः स्वीयेष्ट-भक्ति-मान् । प्राण-कृष्णश्चिरजीवी भवतादात्मजः सह । ६ तन्त्रशास्त्र-प्रशंसा मुण्ड-माला-तन्त्रे अष्टम-पटले-विना तन्त्रात् विना मन्त्रात् विना यन्त्रात् महेश्वरि ! न च भुक्तिश्च मुक्तिश्च जायते वर-वणिनि ! मत्स्य-सूक्ते चतुर्विशति-साहले उपरि-भागे प्रथम चरणे चतुर्थ-पटले- विष्णुर्वरिष्ठो देवानां ह्रदानामुदधिर्यथा । नदीनां च यथा गङ्गा पर्वताना हिमालयः। अश्वत्थः सर्व-वृक्षाणां राजामिन्द्रो यथा वरः । देवीनां च यथा दुर्गा वर्णानां ब्राह्मणो यथा । तथा समस्त-शास्त्राणां तन्त्रशास्त्रमनुत्तमम् । इति तन्त्र-शास्त्र-प्रशंसा। ७ गृहे तन्त्र-शास्त्र स्थिति-फलम् वृहन्नील-तन्त्र प्रथम-पटले यद् गृहे निवसेत् तन्त्रं तत्र लक्ष्मीः स्थिरा- पते । राज-द्वारे श्मशाने च सभायां रण-मध्यतः। निर्जने च जले घोरे श्वा- पदैः परिभूषिते । माहात्म्यात् तस्य देवेशि ! चमत्कारो भवेत् प्रिये ! तस्मात् सर्व-प्रयत्नेन गोपनीयं प्रयत्नतः । इति गृहे तन्त्र-शास्त्र-स्थिति-फलम् । ८ तन्त्रोक्त-कर्मणो हानि-निषेधः मत्स्य-सूक्ते-यानि तन्त्रागमोक्तानि न हन्तव्यानि हेतुभिः। ईश्वरेण प्रणीतानि यस्मात् तस्माद् द्विजातिभिः । इति हेतु-वादेन तन्त्रोक्त-कर्म-हानि- निषेधः। - है ज्योतिस्तन्त्रादौ अपशब्द-निषेधः तव-ज्योतिषे मन्त्र-वादे च वैद्यके वेद-कर्मणि । अर्य-मानं तु गृह्णीया- नाप-शब्दं विचारयेत् । मन्त्रस्य वादो यत्र इति मन्त्र-वादस्तत्रमिति । ज्योतिरादी शब्द-विचार-निषेधः। १० तन्त्र-शास्त्र संशय-निषेधः तनव-शब्द मा संशयं कुर्याददष्टस्त्विति कुत्र-चित् । श्रद्धातव्यं विनि- श्चित्य प्रानन्त्याच्छब्द-रूपतः। निर्वाण-तन्ने नयम-पटलेऽपि-शब्द-ग्रह्म-स्वरूपं च मम वक्ताद् विनिर्ग- १०: प्रथमः सर्ग-काण्डः] ·तम् । सन्देहो नैव कर्तव्यो यदि मुक्ति समिच्छति। सन्देहात् परमं याति रौरवं पितृभिः सह ॥ इति तन्त्र-शास्त्र संशय-निषेधः। ११ तन्त्र-शास्त्रे विश्वास-फलम् गन्धर्व-तन्त्र द्वितीय पटले सर्व कार्येषु सर्वत्र तांत्रिके वैदिक तथा। अविश्वासो महान् दोषो यत्नतस्तं विवर्जयेत् । संसिद्धेः कारणं देवि ! विश्वासः समुदाहृतः ।। इति शास्त्रे विश्वास-फलम् । १२ तन्त्र-ज्ञान-फलम् महा-निर्वाण-तन्त्रे चतुर्दशोल्लासे-कि तस्य तीर्थ-भ्रमणः किं यजर्जप- साधनः । जाननेव महा-तन्त्रं कर्म-पार्शविमुच्यते । स सिद्धः सर्व-शास्त्रेषु सर्व- धर्म-विदां वरः । स ज्ञानी ब्रह्म-वित् साधु यस्तन्त्रं वेत्ति कालिके ! इति तन्त्र-ज्ञान-फलम् ॥ तत्रय-प्रलं वेदः पुराणश्च स्मृतिमिः संहितादिभिः। किमन्यवहुमि- स्तन्त्रः ज्ञात्वक सर्व-विद् भवेत् । इत्येक-तन्त्रस्यापि ज्ञान-फलम् ॥ १३ तन्त्र-शास्त्राधिकारि-कथनम् गन्धर्व-तन्त्रे द्वितीय-पटले-प्रास्तिकोऽथ शुचिर्दक्षो द्वैत-हीनो जितेन्द्रियः। ब्रह्मिष्ठो ब्रह्म-वादी च ब्रह्मी ब्रह्म-परायणः । सर्व-हिंसा-विनिर्मुक्तः सर्व-प्राणि- हिते रतः । सोऽस्मिन् शास्त्रेऽधिकारी स्यात् तदन्यत्र न साधकः ॥ इति तन्त्र-शास्त्राधिकारि-कथनम् ॥ १४ कलौ तन्त्रोक्त-कर्मणा फलावाप्तिः कुन्जिका तन्ने प्रथम-पटले-श्रुति-स्मृति-विधानेन पूजा कार्या युग-त्रये । प्रागमोक्त-विधानेन कलौ देवान् यजेत् सुधीः । न हि देवाः प्रसीदन्ति कलो चान्य-विधानतः। पुरश्चरण-रसोल्लास-तन्त्रे तृतीय-पटलेपि-तन्त्रोक्तं ध्यान-मन्त्रं च प्रशस्तं भारते कलौ । वेदोक्तं चैव स्मृत्युक्तं पुराणोक्तं वरानने ! न शस्तं चश्वलापाङ्गि! कदाचिद् मारते कलाविति । महा-निर्वाण-तन्त्रे द्वितीयोल्लासे च-विना ह्यागम-मार्गेण कली नास्ति गतिः प्रिये ! श्रुति-स्मृति-पुराणादौ मयैवोक्तं पुरा शिवे ! प्रागमोक्तेन विधिना कलौ देवान् यजेत् सुधीः । कलावागममुल्लंध्य योऽन्य-मार्गे प्रवर्तते । न तस्य गतिरस्तोति सत्यं सत्यं न संशयः । [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : ११ ·तथा-कलौ तन्नोदिता मन्त्राः सिद्धास्तुण-फल-प्रदाः । शस्ताः कर्मसु सर्वेषु जप-यज्ञ-क्रियादिषु । निर्वीर्याः श्रौत-जातीया विष-हीनोरगा इव । सत्यादौ सकला प्रासन् कलो ते मृतका इव । पाञ्चालिका यथा मित्तौ सर्वे न्द्रिय-समन्विताः । अमूरशक्ताः कार्येषु तथान्ये मन्त्र-राशयः । अन्य-मन्त्रः कृतं कर्म बन्ध्या-स्त्री-सङ्गमो यथा । न तत्र फल-सिद्धिः स्यात् श्रम एव हि फेवलम् । कलावन्योदितैर्मार्गः सिद्धिमिच्छति यो नरः । तृपितो जाह्नवी- तोरे कूप खनति दुर्मतिः । नान्यः पन्था मुक्ति हेतुरिहामुत्र सुखाप्तये । यथा तन्त्रोदितो मार्गो मोक्षाय च सुखाय च । इति कलौ तन्त्र-शास्त्रोक्त-कर्मणा फल-प्राप्ति-कथनम् ॥ १५ तन्त्र-वक्तृ-प्रशंसा मुण्डमालायाम्-तन्त्र-वक्ता गुरुः साक्षात् यथा ज्ञानदः शिवः । यथा गुरुमहेशानि ! यथा च परमो गुरुः । यथा परापर-गुरुः परमेष्ठो यथा गुरुः । यथा चैव हि मन्त्र जस्तन्त्र-वक्ता गुरुः स्वयम् । इति तन्त्र-वक्तृ-प्रशंसा ॥ १६ तन्त्रादि-निन्दा-करणे दोषः तत्रैव-तन्त्रं च तन्त्र-वक्तारं निन्दन्ति तान्त्रिकी क्रियाम् । मे जना भैरवा- स्तेषां मांसास्यि-चर्वणोद्यताः । अतएव च तन्त्र न निन्दन्ति - कदाचन । न वदन्त्यन्यया क्वचित् ॥ इति तन्त्रादि-निन्दा-करण-दोषः। १७ तन्त्र-श्रवण-फलम् प्रथम-पटले-शृणु देवि ! जगद्वात्रि ! सर्वमङ्गल-मङ्गलम् । तन्त्र शृणयाद् देवेशि !. ब्रह्म-निर्वाणमाप्नुयात् । दशम-पटले तन्त्रराजं महेशानि-! सारात् । सार-तरं प्रिये श्रुत्वा ज्ञात्वा मोक्षमाशु लभते नात्र संशयः। एकादश-पटले-शृणुयात् यो मुण्डमाला-तन्त्रं परम-कारणम् । ज्ञानदं मोक्षदं भक्ति-भुक्ति-सौख्य-प्रदं शिवे ! इत्येवं परमं देवि! देवानामपि दुर्ल- मम् । यो वेद धरणी-मध्ये स एव परमार्थ वित्तू ॥ इति तन्त्र-विशेष-श्रवण- फलम् ।। निर्वाण-तन्त्र-ज्ञानं च निर्मलं कृत्वा बुद्धि च निर्मलां ततः। महा-भक्ति- पुतो भूत्वा सर्व-प्रारिण-हिते रतः । शब्द ब्रह्म-मपं ज्ञात्वा शृणोति पटलं यदि । तदा मुक्तिमवाप्नोति सत्यं सत्यं न संशयः। प्रप्टादश पुराणानां श्रवणेनव १२: प्रथमः सर्ग-काण्डः ] ·यत् फलम् । मेरु-तुल्य सुवर्ण च गुरवे ग्रह्मरू पिणे । स-शस्या परमेशानि! सप्त. द्वीपा वसुन्धराम् । प्रदद्याद् भक्ति-भावेन यदि स्यात् वेद-पारगः । तस्माद्'वे परमेशानि ! फलं बहु-विध शिवे ! अस्य तन्त्रस्य चाङ्गि! शृणोति पटल यदि । तत्-फलात् कोटि-गुणितं फल स लमते प्रवम् । इति तन्त्रस्य पटल-मान-श्रवण-फलम। १८ शक्त्युत्पत्ति-कथनम् "शब्द ज्ञान विना सर्वो जाड्येन परिभूयते । प्रादुर्भूतिमतस्त्वने शब्दाना वक्तुमारभे । सारदातिलके प्रथम-पटले सच्चिदानन्द-विभवात् सकलात् पर- मेश्वरात् । प्रासोच्छक्तिस्ततो नादो नादाद् विन्दु-समुद्भव ।। सच्चिदानन्द- विमवादित्यनेन प्रबिंद्योपहितत्वेऽपीश्वरस्य स्वरूप-हानिरिति राघव-भट्टः । सकलात् सप्रकृतिकादोश्वरात् शक्तिरासीदिति योजना । तथा च तत्रैव- निर्गुणः सगुणश्चेति शिवो जयः सनातनः । निर्गुणः प्रकृतेरन्यः सगुण. सकलः स्मृतः ॥ इति कला प्रकृतिस्तया सह वर्तमानादिति तद्-व्याख्यानं च । ननु शक्ति-सहितादेव पुन. शक्तिः कथमासीदिति चेत् सत्यं या अनादि-रूपा चैतन्याध्यासेन महा-प्रलये सूक्ष्मतया स्थिता तस्या गुण-वैषम्यात्तु सगुणतया सात्विक-राजस-तामस-स्रष्टव्य-प्रपञ्च-साधने तद्-गुणावस्थाने वोपचारादुत्प- तिरिति साख्य-मतमाश्रित्य प्रन्य-कारस्योक्तिरियमिति ज्ञेयम् । तथा च मार्कण्डेय-पुराणे-देवाना कार्य-सिद्धयर्थमाविर्भवति सा यदा। उत्पन्नेति तदा लोके सा नित्याप्यभिधीयते । राघव भट्ट-घृत प्रयोग-सारच तस्माद् विनिर्गता नित्या सर्वगा विश्व- सम्भवा । विश्वेषा सम्भवो यस्या इति । तद्धृत-वायवीय संहितापि-शिवे- च्छया परा शक्तिः शिव-तत्त्वकता गता। ततः परिस्फुरत्यादौ सर्गे तेलं तिलादिवेति। १६ सृष्टि-प्रकरणम् कुब्जिका-तन्त्रे प्रथम-पटले तु-पासीद् विन्दुस्ततो नादो नादाक्तिः समुद्भवा । नाद-रूपा महेशानि ! चिद्-रूपा परमा कला। नादाच्चव समुत्पन्ना अर्द्ध-विन्दुमहेश्वरि । सार्द्ध-त्रितय-विन्दुम्यो भुजङ्गो कुल-कुण्डली । विगुणा 'सगुरसा देवि! ब्रह्म-ख्या सनातनी । चैतन्य-रूपिणो देवी सर्व-भूत- प्रकाशिनी। प्रानन्द-रूपिणो देवी ब्रह्मानन्द-प्रकाशिनी । इति 'विन्दोरादौ उत्पत्तियोक्ता सा आम्नाय-भेदेन अविरुद्धेति । स चाम्नाय-भेदोऽग्ने स्फुटी भवि- [ प्राण-तोषिणी तन्त्रम्:१३ ·प्यति । इति सगुण-शिवाच्छक्त्युत्पत्तिः । तस्याः शक्तेस्तु नाद-बिन्दु-सृष्ट्यु- पयोग्यवस्था-रूपौ। तदुक्तं प्रयोग-सारे-नादात्मना प्रबुद्धा सा निरामय-पदो- न्मुखो। शिवोन्मुखो यदा शक्तिः पुं-रूपा सा तदा स्मृता । इति राक्त्यवस्था- भेदः॥ २० तत्र त्रि-विध विन्दु-कथनम् इच्छा-सत्वादि-रूपतया विन्दुरपि त्रिविध उक्तः सारदातिलके कान्यकुब्ज- वासिना जगद्गुरुणा लक्ष्मणाचायण-शिव-शक्ति-मयः साक्षात् विधासौ मिद्यते पुनः । असो विन्दुः शिव-मयः शक्ति-मय उभय-मयश्चेति त्रिविधः । त्रिविधस्य स्वरूपमुक्तं तत्रैव-विन्दु दो बोजमिति तस्य भेदाः समीरिताः । विन्दुः शिवात्मको वीजं शक्ति दस्तयोमिथः। समव्ययः समाख्यातः सर्वागम- विशारदः। क्रिया-सारेऽपि-विन्दुः शिवात्मकस्तत्र वीजं शक्त्यात्मकं स्मृतम् । तयोर्योगे भवेन्नादस्ताम्यो जातास्त्रि-शक्तयः । इति त्रि-विन्दु-कथनम् ॥ २१ त्रि-विध शक्ति-कथनम् च शक्ति-त्रयमुक्तं तत्रैव-रौद्री विन्दोस्ततो नादात् ज्येष्ठा वीजादजायत । वामा ताभ्यः समुत्पना रुद्र-ब्रह्म-रमाधिपाः । ते ज्ञानेच्छा-क्रियात्मानो वह्नी- न्द्वर्क-स्वरूपिणः । एतत् सार्द्ध-वचनं शारदायामपि-ते रुद्र-ब्रह्म-रमाधिपाः शिव-ब्रह्म-नारायणा यथा-क्रमं ज्ञान-शक्तीच्छा-शक्ति-क्रिया-शक्ति-स्वरूपा इत्यर्थः । अतएवैते वह्नोन्द्वर्क-स्वरूपिणः शब्दस्य सृष्टयन्तर्गता निबोधका श्रद्धेन्दु-विन्दु-रूपाः शक्तेरेवावस्था-विशेषा ज्ञेयाः। एतेन शक्तैरेव सृष्टयादि- कर्तृत्वमिति ध्वनितम्। ननु शब्दार्थ-मावि भुवनं सृजतीन्दु-रूपा यावद् विति पुनरक-तनुः स्व-शक्त्या । वह्नयात्मिका हरति तत् सकलं युगान्ते तां शारदां मनसि जातु न विस्मरामोति । गोरक्ष-संहितायामपि-इच्छा क्रिया तथा ज्ञानं गौरी ब्राह्मी तु वैष्णवी । त्रिधा शक्तिः स्थिता यत्र तत्परं ज्योतिरोमिति । यथा-सम्भवमुन्नेयं अत्र ज्ञानं गौरी-शक्तिरिच्छा ब्राह्मी-शक्तिः क्रिया वैष्णवी-शक्तिरिति त्रिधा त्रि- प्रकारा सा । वक्ष्यमाणायामपि तस्यां सूर्येन्दु-पावकान् । प्रणवस्य त्रिमिवणरि- त्यादि-प्रणवांशाः प्रकारोकार-मकारा ब्रह्म-विष्णु-रुद्रात्मका अकाराद् ब्रह्म- पोत्पन्नमित्यादि ब्रह्म-विष्ण्वोश्वरास्ततन्मण्डलेषु व्यवस्थिता इति । तेन तत्र तत्र सूर्य-रूपोऽकारो ब्रह्मा अत्र तु सूर्य-रूपो विष्णुरिति पूर्वापर-लिखना- नुसारेण विरोध इति चेदर्थ-सृष्टयनुसारेण क्रमोऽनुसन्धेयो न तु लिखना- नुसारेणेति स्थितम्। योगिनी-तन्त्र पूर्व-खण्डे दशम-पटले तु- इत्युक्त्वा सा महाकाली ददायस्मासु शाम्भव ! इच्छा-क्रिया-ज्ञान-शक्तिः सर्व-कार्यार्थ-साधना। १४:प्रथमः सर्ग-काण्डः ] ·इच्छा तु विष्णवे दत्ता क्रिया-शक्तिस्तु ब्रह्मणे। मह्यं दत्ता ज्ञान-शक्तिः सर्व-शक्ति-स्वरूपिणी । इत्यनेन विष्पोरिच्छा-शक्तिरिति यदुक्तं तदाम्नाय- भेदेनाविरुद्धम् । एवं वक्ष्यमारण-पञ्चाम्नाय-पडाम्नाय-तत्तदानाय-रूपादि- निरूपक-प्रभृति परस्पर विरुद्ध वचनानि सात्विकादि-भेदेनाम्नाय-भेदेन वा व्यवस्येयानीति निबोधिकादि-सृष्टि-कथनम् । २२ तन ब्रह्म-विष्णु-शिवायु त्पत्तिः निर्वाण-तन्त्रे प्रयम-परले तु-सत्य-लोके निराकारा महा-ज्योतिः-स्व- रूपिणी । माया-वल्कलमुत्सृज्य द्विधा मिन्ना जगन्मयो । शिव-शक्ति-विमागेन जायते सृष्टि-कल्पना । प्रयमे जायते पुत्रो ब्रह्म-संजो हि पार्वति ! कालिको- वाच-'शृणु पुत्र! महा-वीर ! विवाहं कुरु यत्नतः । एतत् श्रुत्वा ततो ब्रह्मा उवाच सादरं वचः -'त्वां बिना जननी नास्ति शक्ति मे देहि सुन्दरि !' तत् श्रुत्वा जगतां माता स्व-देहात् मोहिनों ददौ । द्वितीया सा महा-विद्या सावित्री परमा कला। 'अस्याः संगं समासाद्य वेद-विस्तारणं कुरु । अनायासे सृष्टि- फर्ता भव त्वं महो-मण्डले।' द्वितोये जायते पुनो विष्णुः सत्वगुणाश्रयः । कालिकोवाच-'शृणु पुत्र ! महावीर ! विवाहं कुरु यत्नतः। विष्णुरुवाच- 'तव दर्शन-मात्रेण निष्कामो जायते पुमान् । कथं करोमि हे मातर्मोहिनी देहि मे शिवे !' देहाच्छक्ति विनिप्कृष्य ददौ तस्मै च कालिका । वैष्णवों तां महा- विद्या श्रीविद्या परमेश्वरि ! तामाश्रित्य महा-विष्णुः पालयत्यखिलं जगत् । तृतीये जायते पुत्रो महा-योगी सदा-शिवः । तं वृष्ट्वा सा महा-काली ऋतु- युक्तामवन्मुदा । 'शृणु पुत्र ! महा-योगिन् ! मद्-वाक्यं हृदयं कुरु । त्वां विना पुरुषः को वा मां विना कापि मोहिनी। अतस्त्वं परमानन्दो विवाहं कुरु मे शिव !' सदा-शिव उवाच -'यदुक्तं कर्म हे मातस्त्वां विना नास्ति मोहिनी। सत्यमेतत् जगन्मातर्मा विना पुरुषो न च । अस्मिन् देहे संस्थिते च न करोमि विवाह-कम् । कुरु देहान्तरं मातः ! करणा यदि वर्तते । तत्क्षणे सा महा- काली ददौ भुवन-सुन्दरीमिति ॥ २३ शक्त्या सृष्ट्यादि कथनम् कुब्जिका-तन्त्रे प्रथम-पटले ब्रह्माणी कुरुते सृष्टि न तु ब्रह्मा कदाचन । अतएव महेशानि ! ब्रह्मा प्रेतो न संशयः । वैष्णवी कुरुते रक्षा न तु विष्णुः कदाचन । अतएव महेशानि ! विष्णुः प्रेतो न संशयः । रुद्राणो फुरुते ग्रास न तु रुद्रः कदाचन । अतएव महेशानि ! रुद्रः प्रेतो न संशयः। ब्रह्म-विष्णु- महेशाद्या जड़ाश्चैव प्रकीर्तिताः । प्रकृति च विना देवि ! सर्व-कार्याक्षमा प्रव- मित्युक्तम् । इति शक्त्या सृष्टचादि-कयनम् ॥ [प्राण-तोषिणो तन्त्रम् : १५ - ·T २४ शब्द-ब्रह्मोत्पत्ति-कथनम् शब्द-ब्रह्मण उत्पत्तिमाह । शारदायां प्रथम-पटले-भिद्यमानात् पराद् विन्दोरव्यक्तात्मा वरोऽभवत् । शब्द-ब्रह्मेति तं प्राहुः सर्वागम-विशारदा इति । पराद् विन्दोरित्यनेन शक्त्यवस्था-रूपो यः प्रथमो विन्दुस्तस्माद् भिद्यमानादव्यक्तात्मा वर्णादि-विशेष-रहितोऽखण्डो नाद-मात्रमुत्पन्नमित्यर्थः। उक्त च दुर्गेण यत्र ध्वनावकारादयो वर्णा विशेष-रूपेण न व्यज्यन्ते स ध्वनि- रव्यक्त इति । सृष्ट्युन्मुख-परम-शिव-प्रथमोल्लास-मात्रमखण्डोऽव्यक्तो नाद- विन्दु-मय एव व्यापको ब्रह्मात्मकः शब्दः । शब्द-ब्रह्मेति हृदय तथा च राघव- भट्ट-धृतं वचनम् -किया-शक्ति-प्रधानायाः शब्द-शब्दार्थ-कारणम् । प्रकृते- विन्दु-रूपिण्याः शब्द-ब्रह्माभवत् परमिति । प्रयोग-सारेऽपि-सोऽन्तरात्मा तदा-देवि ! नादात्मा नदते स्वयम् । यथा संस्थान-भेदेन सम्मूय वर्णता गतः । वायुना प्रेर्यमाणासौ पिण्डाद् व्यक्ति प्रयास्यतीति । शारदातिलके-चैतन्यं सर्व-भूताना शब्द-ब्रह्मेति मे मतम् । तत् प्राप्य -कुण्डली-रूपं प्राणिनां देह-मध्यगम् । वर्णात्मनाविर्भवति गद्य-पद्यादि-भेदतः। तद्-मिद्यमान-विन्दु-रूपं चैतन्यं • कुण्डली-स्वरूपं प्रणवाकारं प्राणिनां -देह- मध्यगं सत् वर्णात्मना आविर्भवति प्रकाशत इत्यन्वयः । किं कृत्वा प्राप्य कण्ठादि-करणानीति शेषः । तथा च मूलाधारात् प्रथममुदितो यस्तु तारः पराख्य इत्यादि प्रपञ्चसारे आश्चर्यो -वक्ष्यति । अतएव वक्ष्यमाणा सृष्टिः कुण्डलीत इति ज्ञेयम् ॥ २५ तन ब्रह्मणो वैविध्य-कथनम् शब्द ब्रह्म-परम-ब्रह्म-भेदेन ब्रह्मणो द्वैविध्यमुक्त कुलार्णवे पञ्चम-खण्ड प्रथमोल्लासे-पागमोत्या विवेकोत्थं द्विधा ज्ञानं प्रचक्षते । शब्द-ब्रह्मागमनयं परं ब्रह्म विवेकजम् । श्रीमागवते षष्ठ-स्कन्धे पोडशाध्यायेऽपि-अहं सर्वाणि भूतानि भूतात्मा भूत-भावनः । शब्द-ग्रह्म' पर ब्रह्म ममोभे शाश्वती तनु- रिति । शब्द-ब्रह्म प्रणव-रूपं तथा च भगवद्गीता--प्रोमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् । यःप्रयाति त्यजन् देहं स याति परमा गतिमिति । प्रोमिति घ्यनि-मानोपलक्षणमतो वक्ष्यमाण-गुरु-वक्ने स्थित ब्रह्म लम्यते । तत्-प्रसादत इत्यादि बचनैः सह न विरोधः । सर्वव ध्वविद्यमा- नत्वात् । प्रणवार्थी वा वाच्यं तु परमं ब्रह्म-प्रणवो वाचकः स्मृत इत्यादि- वचनात् । ॥ इति थोप्राण-तोधिण्यां प्रथम-काण्डे वीज-स्वरूप-शब्द-प्रादुर्भाव- रूपाकर कथनं नाम प्रथमः परिच्छेदः॥ :प्रथमः सर्ग-काण्डः] ·द्वितीयः परिच्छेदः शब्दार्थ-स्वरूप-ब्रह्म-कथनम्, गर्भाक्षर-जात-जगत्-कथनम् १ शब्दादीनां स्फोट-वादः इत्याकरे समुद्भुते शब्दे संशय-रूपतः विवाद-विलमुत्पन्नं परस्पर-जिगी- पपेति । अय शब्दा नित्या अनित्याः प्रसिद्धाश्चेति मत-त्रयम् । तत्र पूर्व-मते शब्द ब्रह्मेति सुष्छूक्तम् । अनित्य-वादिनोऽपि वहवस्तेषां मध्ये प्रान्तर-स्फोट- वादिनो जाति-व्यक्ति-स्फोटात्मक-बाह्य-स्फोट-वादिनश्चैवं विवदन्ते पया- प्रय कथमर्यः शब्देन प्रतिपाद्यते प्रतिपादयितुमक्षमत्वात् । तया हि नियत- वर्णाः पदार्य गमयन्ति ते कि क्रमेण युगपद् वा । नाद्यः । गौरित्यादौ गादि- वर्णः प्रत्येकमर्य-प्रतिपादने कृते अपर-वर्ण-वयथ्यं स्यात् । अथ वर्णरेकशः कियानावयवाः प्रतिपाद्यत इति चेत् तदप्ययुक्तम् । न हि गवाद्यवयवे गादि- वर्णानां संकेतोऽस्ति। न द्वितीयः। मिन्न-कालोपलब्यानां योगपद्यामावात् । उच्चरित-प्रध्वंसिनो हि वर्णास्तावत् कालमवतिष्ठन्ते । न च पूर्व-पूर्व-वर्ण- ज्ञानं तस्योत्तरोत्तर-वर्ण-ज्ञानानुवृत्तो नित्यत्वे प्रसङ्गात् प्रतएवेदं निरस्तम् । यावन्तो यादृशा ये च तदर्थ-प्रतिपादने । वर्णाः प्रज्ञात-सामाः ते तथैवार्य-बोधका इति । तस्मादनुत्पन्नोत्पन्न नष्टयोरसत्वे विशेषाभावात् वर्णम्योर्य-प्रत्ययो न सम्भवतीति वर्णाव्यतिरेकेण वर्णाभिव्यङ्गः स्फोटः परिकल्प्यते । स्फुटत्यर्यो यस्मादिति स्फोटोऽपादानेऽल् । वर्णोच्चारणं तु स्फोटार्थमेव । पाद-वर्णा हि स्फोट-व्यञ्जका इति क्रम-योगपद्यान्यां व्यज- कासम्भव इति चेद् भवति तावदर्थ-प्रतिपत्तिः तदनुपपत्या वर्णेष्वपि स्फोटः 'कल्पते । तस्मात् वर्ण-स्कोटात पद-स्फोरस्तस्मादयं प्रतित्तिरित्यं च क्रम योगपद्याभ्यां पदेभ्यो वाक्यार्थानुपपत्या पद-स्कोट अजितात् वाक्य- स्फोटात् वाक्यार्थ-प्रतीतिः। ननु गौरित्युच्चारणानन्तरं वर्ण-व्यतिरिक्तं परं किश्चिन्नोपलमामहे । केवलं वर्णा एव प्रतिपाद्यन्ते । तस्मादनुपलम्यमानत्वात् स्फोट-रूपं नाम नास्त्येव शश-विपारणादि-बदिति स्कोट-वादिनामाक्षिपन्ति । शपयरपि नादेयं [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : १७ फा०२ ·- वा वः स्फोट-वादिनाम् । नमः-कुसुममस्तोति कोऽभिदध्यात् सचेतन इति । तत्र स्फोट-वादिभिरुच्यते प्रत्यक्षेण न गृह्यते स्फोटः। तथा हि गौरित्यन गकारौकार-विसर्गेति वर्ण-त्रयस्य क्रमेणानुभवानन्तरं पदमिति अमिन्नाकारा बुद्धिरुपजायते। न च तस्यां वर्ण-त्रयानर्थक्यं प्रयुज्यते अभिन्न- त्वात् बुद्धः । यथा पट-बुद्धिरभिन्ना तन्तुभिरेवोप-जायमाना तन्तु-व्यतिरिक्त पटमवलम्बते । तथा इहापि वर्ण-त्रय-व्यतिरिक्तं वस्त्वन्तरमवलम्बते स च स्फोट इति । ननु वर्ण-व्यतिरिक्तमन्यद् वस्तु न दृश्यत एव पटोऽपि तहि तन्तु-ति- रिक्तो न दृश्यते कयमङ्गो-कर्तव्यः पट-बुद्धौ पटः प्रकाशते स्फोटोऽपि तर्हि तथा । अथ स्फोटः किं स्वरूप इदं तदिति शृङ्ग-ग्राहितया प्रतिपाद्यताम् । अयोच्यते-यो हि यद्-बुद्धि-ग्राहः स तद्-बुद्धि-बोध्य एव न बुद्धयन्तरेम्य इति पटोऽपि हि तट-बुद्धयैव प्रतिपाद्यते । न तु बुद्धयन्तरेण तस्मात् । यथा तन्त्वनुभवानन्तरमवयवी प्रत्यक्ष-सिद्धः पटस्तद्-वत् सकल-वर्णानुभवानन्तर- मनुभूयमानो वर्णाभिव्यङ्गयः। प्रत्यक्ष-सिद्ध-स्फोट इति गोपीनाथ-तर्का- चार्याः। तन्मत-द्वयं दूपयितुमपक्रमन्ते शारदातिलके प्रथम-पटले प्राचार्याः- शब्द-ब्रह्मेति शब्दार्थ शब्दमित्यपरे विदुः। एके प्राचार्याः शब्दार्थ प्रान्तर-स्फोटं शब्द-ब्रह्मेत्याहुः। यथाह-निरंश एव अमिनो नित्य-बोध- स्वभावः शब्दार्थ प्रान्तर-स्फोट इति । अपरे वैयाकरणाः पूर्व-पूर्व-वर्णोच्चा- रणाभिव्यक्त-ततत्पद-संस्कार-सहाय-चरम-पद-ग्रहणोबुद्धं वाक्य-स्फोट- लक्षणमखण्डकार्थ-प्रकाशकं शब्द शब्द-ब्रह्मेति वदन्ति । ययाह-एक एव नित्योऽभिव्यंगेभ्योऽखण्डो व्यक्ति-स्फोटो जाति-स्फोटो वा वहो-रूप इति । न तु अनित्यः शब्दश्चेत् तदा नाना-मुनिभिर्महा-देवेन देव्यर्चना-नाना-शास्त्रेषु एकमेव उचनं क्वचित् क्वचित् कथमुक्तं तदग्ने व्यक्ती-भविष्यति । नित्य-पक्षे तु नैष दोषो वचनस्यापि नित्यत्वात् इति चेत् न । अनित्य-पक्षेपि नाला- वक्त्रादेक-स्वरूपा मारतो वचन-रूपेण निर्गतेत्यनेन कस्यापराधस्तस्याः शक्तेः वैचित्र्यात् । यत्तु योगिनी-तन्त्र प्रयम-खण्डे दशम-पटले तन्मध्ये तु मया दृष्टं वर्ण- पुञ्ज महोज्ज्वलम् । सूर्य-कोटि-समाभासं चन्द्र-कोटि-सुशोतलम् । वह्नि-कोटि- महोज्ज्वालं परं ब्रह्म-मयं ध्रुवमिति वचनं तद्-ब्रह्माण्डादि-वदाद्या-शरीरस्य- १८:प्रयमः सर्ग-काण्डः] ·त्वेन अवधातव्यमन्यया तच्छरोर-वर्तिनां ब्रह्माण्डादीनामपि नित्यं स्यात् । तच्छरोरे ब्रह्माण्डं तु । अतोव-बृहदाकार-व्रह्माण्ड-कोटि-कोटयः । चरन्ति सर्वदा देवि ! कः संख्यातुं क्षमो भवेत् । इति तदनन्तर शिव-वचना-जयम् । अथ भवन्मते मन्त्र-वेद-गायत्र्यादीनामनित्यत्वापत्तिरिप्टापत्तिरिति चेत् । प्रोमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन्-इति गीतोक्तम् । गुरु-वक्ने स्थितं ब्रह्म लम्यते तत्प्रसादतः-इति गुरु-गीतोक्तम् । गुरुणा यस्य यत् प्रोक्तं तत्-तस्य ब्रह्म-संज्ञितम्-इति गुप्त-साधन-तन्ने पष्ठ-पटलोक्तम् । गायत्रो ब्रह्म-रूपिणोति तत्-करचोक्तमपौरुपेयाणि वेद-वाक्यानोति दुर्ग- सिंहोक्तं च । उक्तं च दोपाः सन्ति न सन्तोति पौरपेयेषु विद्यते । वेदे कर्तुर- भावात्तु दोषाशंकैव नास्ति नः । इति तत्र तत्र लक्षणया ब्रह्म-प्रतिपादकमिति व्याख्यातव्यमिति चेन्नेयं लक्षणा रूढ़ि-प्रयोजनाभ्यां वञ्चितत्वादिति । उक्तं च काव्य-प्रकाशे मुख्यार्थ-वाधै तद्-योगे रूढ़ितोऽर्य-प्रयोगनात् । अन्यार्थो लक्ष्यते यत् सा लक्षगारोपिता किया। इति शब्द-श्रवण-मानावग- म्योऽयंः मुख्यार्थः । यथोक्तं गोपीनाथ-तर्काचार्येण-श्रुति-मात्रेण यत्रास्य तादय॑मवसोयते । तं मुरपमर्थ मन्यन्ते गौणं यत्लोपपादितमिति । बाधस्तु अन्वयानुपपत्तिः । ययेत्यर्थे यदित्यव्ययम् । क्रिया-व्यापारः। आरोपिता अभिधेय-प्रत्ययान्तरित-प्रत्ययेति । प्रसिद्ध-वादिनस्तु नामो वर्णा नित्यास्त- ल्लक्षणा-योगात् । तथा हि सदकारणवन्नित्यमिति नित्य-लक्षणम् । सत् सत्वाशालि अकारण-वत् कारण-रहितं यत् तन्नित्यमित्यर्थः। केवलं सदि- त्युक्ते घट-पटादेध्वंसस्यापि नित्यत्व-प्रसङ्गः स्यात् । केवलमकारण-वदि- त्युक्तेऽपि प्रागमावस्यापि नित्यत्व-प्रसङ्गः । अतो विशेषण-द्वयमिति । वर्णास्तु कण्ठ-ताल्वादि-करण-क्रमानुविधायि-जन्मानः नित्या भवितु- मर्हन्ति । नाप्यनित्याः स एवायं शब्दो यः पूर्वमुपालब्ध इति प्रत्यभिज्ञानात् । अथ तत्-प्रतिरूपकोऽयमिति चेत तयापि सकेतान्तर-प्रसक्तिः स्यात् । संकेत- स्तु । अस्माच्छन्दादयमों बोद्धव्य इत्युद्देशन-रूपः। वर्णादिषु उच्चरित. प्रध्वस्तेषु संकेतोऽपि ध्वस्त इति । तस्मान्न अमो वर्णा नित्या नाप्यनित्याः। किन्तु अनवच्छिन्न-सन्तानाः प्रसिद्धा इति । ननु वर्णा नित्याश्चेत् तदा कथ- मुक्तं वात्मनाविर्भवतोति । नैवममिप्रायापरिज्ञानाद् दोषमाशङ्कसे तथा हि । [प्राण-तोषिणी तन्नम् : १६ ।

·- शब्दो द्विविधो ध्वनिवर्गश्च । षड्जर्षभ-गान्धार-मध्य-पञ्चम-धेयत. निषादेषु सप्तसु स्वरेषु वर्ण विना ध्वनिः स्वातन्त्र्येण प्रतिमाति । अमरसिंहे- नापि तन्त्री-कण्ठोत्थिताः स्वरा इत्युक्तम् । तया च पड्ज रौति मयूरस्तु गावो नर्दन्ति चर्षमम् । अजो रौति तु गान्धारं कोञ्चं क्वणति मध्यमम् । पुष्प-साधारणे काले कोकिलो रोति पञ्चमम् । धैवतं कुरो रोति निषादं हेपते ह्य इति राय-मुकुट-प्रभृति-घृत-सङ्गोत-वचनमिति । मालवादयो रागा अपि मूछित-स्वर-भेदेन ध्वनिरेव भवति । तया च मालवोऽयं वसन्तश्चायमि- त्यादि गोति-श्रवरण-समये ध्वनि-भेदेन सामाजिकानां प्रतोतिः स्यात् । ध्वनि- भेद-ज्ञानं तु स्वर-भेदेन भवति । न तु वस्तुत इति । ध्वनिमन्तरेण वर्णो न प्रकाशते । अर्थावबोधाय ध्वनिवर्णात्मना प्राविर्भवति प्रकाशत इति तस्य तात्पर्यम् । नन्वर्थावबोधाय परा पश्यन्ती मध्यमा वैखरोत्व-रूपावस्थाः सन् ध्वनिरपि प्रकाशते । तथा च गवादीनां वत्स-प्रभत्या-वाहनाद्ययं नावः प्रवर्तते । अतएवोक्तं स्वर-शास्त्र-शिशुर्वेत्ति पशुर्वेत्ति वेत्ति गीति-रसं फरयो। हरिवेति हरो वेत्ति नारदो वेत्ति वा न वा। इति चेत् सत्यम् । गवादीनां स्वर-मात्र प्रतोति-समवायिनां कियद्-विषयक-ज्ञानमस्ति न तु घी-मेधा- विज्ञानानि तानि तु वर्ण-ज्ञानादृते न सम्भवन्ति । तया हि ईश्वर-विषयक- ज्ञानमपीश्वर-शब्द विना न भवति । एवमनिर्देश्य निर्गुणं ब्रह्मापि अन्धकाराव- स्थित-वस्तु-प्रकाशक-प्रदोयेनेव तत्-प्रकाशक- माग निर्गुग-शनैत्र व्यज्यते । अतएव नि तृणाय मत्या शियुर्वेत्ति पयुर्वेत्ति वेत्ति गोति-रसं फणो । एकंतु कविता-तत्त्वमीश्वरो वेत्ति नापर इत्यनेन काव्य-विद्भिरुपहसितम् । कविता तु अर्थ-व्यङ्गया प्रतो वर्णात्मक-शब्देनैव कविता स्यादिति तु न शब्द वाच्यत्वं निर्गुणस्य । स निर्गुणः गुणश्चेति शिवो जेयः सनातनः । निर्गुगः प्रकृतेरन्यः सगुगः सकलः स्मृत इति शारदोक्लेवेगानां प्रकृति-प्रमवस्वेन तत्र वृत्यामावात प्रकृतेरन्यः प्रकृत्या असम्बद्ध इत्ययः । कुभिजका-तन्ने प्रयम-पटले तु शेषार्द्ध- मन्ययोक्तं यया-निर्गुगः सगुगरवेति शिवो ज्ञेयः सनातनः। निर्गुणाश्चैव सजाता विन्दवस्य एव च । ब्रह्म-विमुवि गु-शिष्टू रुख-विन्दुमहेश्वरोति । अन्यया प्रकृतोश्वर-मेदशेपलान्तरं मिलिनस्व-प्रमोति-विषयेग सगु- णेन निर्गुणस्य मेद नोतिनं ५ श्रुपचाये ब्रह्मगा ब्रह्मपनिदेश्ये २०:प्रयमः सर्ग-काण्डः] ·निर्गुणे गुण-वृत्तयः। कयं चरन्ति श्रुतयः साक्षात् सदसतः परे । इति परीक्षितः प्रश्नोऽपि सङ्गच्छते । प्रास्तां विस्तरः प्रस्तुतमभिधास्ये। तन्मत-द्वयं दूषयति शारदातिलकं मत-द्वयेन शब्द-शब्दार्थयोः ब्रह्मत्वमुक्त्वा न हि तेषां तयोः सिद्धिर्जडत्वादुमयोरपीति तेषां वादिनां मते तयोः शब्द-शब्दार्ययोः शब्द- ब्रह्मत्व-सिद्धिर्न । हेतुमाह उभयोर्जडत्वादिति । अयमाशयः-शब्दं विनार्थो जड़ः प्रतिपत्तुमशक्यः कस्तं प्रतिपादयिष्यतीत्येवमयं विना शब्दोऽपि जड़ः प्रतिपादयितुमशक्तः कं स बोधयिष्यतीति तेन शब्दार्थ-रूप-विशिष्टस्य शब्द- ब्रह्मत्वमवधारितम्। तदुक्तं अध्यात्म-विवेके-प्रनादि-निधनं ब्रह्म शब्द-तत्वं यदक्षरम् । विवर्ततेय-भावेन प्रक्रिया जगतो मतेति । अन्यत्रापि शब्द-ब्रह्मेति शब्दाव- गम्यमयं विदुर्बुधाः । स्वतोऽर्यानावरोषत्वात् प्रोक्तोऽप्येतादृशो वर इति । स तु सर्वन संस्यूते जाते भूताकारे पुनः । आविर्भवति देहेषु प्राणिनामर्थ-विस्तृत इति । २ षट्-त्रिशत् तत्व-निरूपणम् अतएव कल्पसूत्र-टोकायां शङ्कराचार्या:-पट-त्रिंशत् तत्त्वानि विश्वं शरीरं कंचुकितः शिवो जीवः । निष्कंचुकः परम-शिव इति पत्रिशत्-तत्त्वानि शुद्ध-मिश्राशुद्ध-भेदानि यथा। शिव-शक्ति-सदाशिवेश्वर-शुद्ध-विद्येति शुद्धानि । मिश्राणि शुद्धाशुद्धानि । शुद्धानि यथा-माया-कला-विद्या-चागहङ्कार-काल- नियति-पुरुष-प्रकृति-बुद्धि-मनांसि । अशुद्धानि यया-श्रोत्र-स्वक्-च-रसना- प्राण-वाक्-पाणि-पाद-पापूपस्य-शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्धाकाश-वायु-तेजो-जल. पृथिव्यात्मकानि। तदुक्तं मृत्युन्जय-संहितायाम् फला-विद्या वाक्-काल - माया-नियति- पञ्चकः कंचुकितः शिवो जोवो भवति । एवं च शिव-जीवयोरुपाधि-मान- भेदः । तत्त्वानां विशेषस्तु दीक्षा परिच्छेदे वक्ष्यते । कंचुक-लक्षणं यथा परा-परिमलोल्लासे-अस्यैव सर्व-कर्तुर्पत् किञ्चित् कर्तृत्व-विभ्रमः । तस्य हेतुः कला-नाम तत्त्वं तस्व-विदो विदुः। सर्वज्ञस्य त्वविद्या स्यात् किञ्चित् ज्ञातृत्व-विभ्रमः । पूर्णस्य रागो विषयेष्वमिष्वङ्ग इतीरितः । कालो हि नाम मावाना भीषणामीषणात्मकः । कमावच्छेदकः [ प्राण-तोषिणो तन्त्रम् : २१ ·- सोऽयं लवादि-प्रलयावधिः । इदं ममैव कर्तव्यमकर्तव्यमिदं मम । इत्यं नियम- नस्यास्य हेतुनियतिरुच्यते । तत्त्व-पञ्चकमेतस्य स्वरूपावरकं यतः। तस्मात् कंचुकमित्येतदुच्यते तत्त्व-पञ्चकमित्याहुः । कुलार्णवे पञ्चम-खण्डेऽपि-धृणा लज्जा मयं शोको जुगुप्सा चेति पञ्चमी । कुलं शीलं तथा जातिरप्टो पाशाः प्रकीर्तिताः । पाश-बद्धो मवेज्जीवः पाश-मुक्तः सदाशिवः । इति शिव-जीवयोरैक्यमुक्तम् । राघव-मट्टस्तु-यदि शब्दः शब्दार्थो वा ब्रह्मेत्युच्यते तदा ब्रह्म-पद-वाच्यत्वं नोपपद्यते । यतःसच्चिदा- नन्द-रूपो ब्रह्म-पदार्थः । उक्तं च श्रुत्या-नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मत्याह । एतन्न समीचीनम् । तेनैव लिखित-कुण्डली-स्वरूपं प्रणवाकारमित्यसङ्गतः विश्वसाराद्युक्त-वचन-जाताच्च । ३ विष्णु-शिव-शक्तीनां पञ्चाशन्मूर्तयः तथा च विश्वसारे-शब्द ब्रह्मेति तं प्राह साक्षाद् देवः सदाशिवः । अनाहतेषु चक्रेषु स शब्दः परिकोत्यंते । अनाहतं महा-चक्रं हृदये सर्व-जन्तुषु । तत्र ॐकार इत्युक्तो गुण-त्रय-समन्वितः । शिवो ब्रह्मा तया विष्णुरोद्धारे च प्रतिष्ठितः। प्रकारश्च भवेद् ब्रह्मा उकारः सच्चिदात्मकः । मकारो रुद्र इत्युक्त इति तस्यार्य-कल्पना । अकारे च भवेद् विष्णुरुकारे च प्रजापतिः । मकारे च भवेत् रुन्न इति वा वर्ण-निर्णयः॥ फेत्कारिणी-तन्त्रे प्रयम-पटले च-तेम्य एव समुत्पन्ना वर्णेम्यो विष्णु-शूलिनोः । मूर्तयः शक्ति-संयुक्ता उद्यन्ते ताः क्रमेण तु । इत्युक्ता विष्णु-शिव-शक्तीनां प्रत्येकं मूर्तयः पञ्चा- शदुक्ताः। ४ कालोत्पत्ति-कथनम् प्रपञ्चसारे तृतीय-पटलेऽपि-शशोनाग्न्युत्थिता यस्मात् स्वर-स्पृक्-व्याप- काक्षराः । इनः सूर्यः, स्पृक् स्पर्शः। तत् निमेदे समुत्पन्ला अष्ट-त्रिशत् कला मताः । स्वराः सौम्याः स्पर्श-युग्मः सौरा वाद्याश्च यतिजाः । षोडश- द्वादश-दश-संख्याः स्युः क्रमशः कलाः॥ क्रमश इति चन्द्रस्य पोडश, द्वादश सूर्यस्य, वह्रर्दशेत्यप्ट-त्रिंशत् कलाः। वर्णम्य एव तारस्य पञ्च-भेदश्च भूतगः । सर्वगान समुत्पन्नाः पञ्चाशत्- संख्यकाः क्लाः ।। तारस्य प्रणवस्य ताम्य एव तु तावत्यः शक्तिमिविष्ण- २२ :प्रथमः सर्ग-काण्डः ] m ·मूर्तयः । तावत्या मातृमिः साखं तेभ्यः स्यू रुद्र-मूर्तयः । तेभ्य एव तु पञ्चाशत् स्युरोषधय ईरिताः । याभिस्तु मन्त्रिणः सिद्धं प्राप्नुयुर्वाञ्छित-प्रदाम् । अमृता नानदा पूषा तुष्टिः पुष्टी रतिर्थ तिः। शशिनी चन्द्रिका कान्ति- योत्स्ना श्रीः प्रोतिरङ्गना । पूरापूर्णामृता काम-दायिन्यः स्वरजाः कलाः। कुलार्णवे पञ्चम-खण्डे षष्ठोल्लासे तु चेति कयिता कुल-नायिकेति पाठः । तपिनी तापिनी घुम्ना मरीचिालिनी रुचिः । सुषुम्ना भोगदा विश्वा बोधिनी धारिणी क्षमा। कभाद्या वसुदाः सौराष्ठडान्ता द्वादशेरिता । धूम्रा- चिरुष्मा ज्वलिनी ज्वालिनी विस्फुलिङ्गिनी । सुश्रीः सुरूपा फपिला हव्य- कव्य-वहेत्यपि । हन्य-वहा कव्य-चहेति । याद्यर्ण-युक्ता वह्नय त्या दश धर्म-प्रदाः कलाः। कुलार्णवे तु-आग्नेया यादि-वर्णाद्या दश-धर्म-प्रदाः कलाः । इति पाठः । शारदायाम्-अमृता मानदा इत्याधुक्ता । अभयेष्ट-करा ध्येयाः श्वेत- पीतारुणाः कमात् । इति विशेष उक्तः । प्रपञ्चसारे-सृष्टिऋद्धिः स्मृतिधा कान्तिलक्ष्मी तिः स्थिरा । स्थितिः सिद्धिरकारोत्थाः 1: कला वश समोरिताः। अकार-प्रभवा ब्रह्म-जाताः स्युः सृष्टये कला। शारदायाम्-अकाराद् ब्रह्मणोत्पन्नास्तप्त-चामीकर-प्रमाः। द्रवीभूत-स्वर्ण-वर्णा इत्यर्थः । एताः कर-धृताक्ष-सक्-पङ्कज-द्वय-कुण्डिकाः । प्रपञ्चसारे-जरा च पालिनी शान्तिरीश्वरी रति-कामिका । वरदा लादिनी प्रोतिर्दीर्घाश्चोकारजाः कलाः । शारदायां तु-दीर्घाः स्युरप्ट- तवर्गजाः। उकाराद् विष्णुनोत्पन्नास्तमाल-दल-सनिमाः । अनीति-वर-चक्रप्ट- बाहवः परिकीर्तिताः । तीक्ष्णा रौद्री मया निद्रा तन्त्रो क्षुत् क्रोधनी क्रिया । उत्कारी चैव मृत्युश्च मकाराक्षरजाः कलाः। मकार-प्रमवा रुद्र-जाताः संहृतये कलाः । शारदायां तु-उत्कारी मृत्युरेताः स्युः कथिता पयवर्गजाः। रुद्रेण मार्णादुत्पन्नाः शरच्चन्द्र-निम-प्रमाः। उद्वहन्त्योऽमयं शूलं कपालं बाहु- मिर्वरम् । इत्यधिकमुक्तम् ॥ विन्दोरपि चतुस्रः स्युः पोताः श्वेतारुणासिताः । ईश्वरेणोदिता विन्दोः पीताः श्वेतारुणासिताः । अनन्ताय यचर्गस्था जवा-कुसुम-सनिमाः । अभयं हरिणं टङ्क दधाना बाहुभिवरम् । इत्यधिकमुक्तं शारदायाम् ॥ कलाश्चेश्वर- सञ्जातास्तिरोधानाय विन्दुजाः । इति कुलार्णवे॥ निवृत्तिश्व प्रतिष्ठा च [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : २३ ·विद्या शान्तिस्तथैव च । इन्धिका दीपिका चैव रेविका मोचिका परा। सूक्ष्मा सूक्ष्मार्तता ज्ञानामृता चाप्यायनी तथा । व्यापिनी व्योम-रूपा च अनन्ता नाद-सम्भवा । नादजाः पोडश प्रोक्ता भुक्ति-मुक्ति-प्रदायिकाः । सदा- शिवेन सज्जाता नादादेताः सित-त्विषः । अक्ष-सक-पुस्तक-गुण-कपालाढ्य- कराम्बुजाः । इति पञ्चाशदाख्याताः कलाः सर्व-समृद्धिदाः । इत्यादिकं शारदायां । इति पञ्चाशत्-कलाः। ५ पञ्चाशत् विष्णूत्पत्तिः प्रपञ्चसारे-केशव-नारायण-माधव-गोविन्द-विष्णवः । मधुसूदन-संजश्न सप्तमः स्यात् त्रिविक्रमः । वामनः श्रीधराख्यश्च हृषीकेशस्तदन्तरम् । पद्म- नामस्तथा दामोदराख्यो वासुदेव-युक् । सङ्घर्षणश्च प्रद्युम्नः सानिरुद्धाः स्वरोद्भवाः। ततश्चको गदी शाों खड्गी शङ्को हलो तथा। मुषलो शूलि- संजश्च भूयः पाशी तथांकुशो। मुकुन्दो नन्दजो नन्दी नरो नरक-जिद्धरिः कृष्णः सत्यः सात्वतश्च शौरिः शूरी जनार्दनः । भूधारी विश्व-मूर्तिश्च चैकुण्ठः पुरुषो. तमः । वली बलानुजों बालो वृषनश्च वृषस्तथा । हंसो वराहो विमलो नृसिंहो भूर्तयो हलात् । कादि-शान्ताद् व्यञ्जनादित्यर्थः। केशवाद्या इमे श्यामाश्चक्र-शव-लसत्-कराः । इति शारदायामधिकः। फेत्कारिणी-तन्त्रेऽपि शङ्ख-चक्र-धराः सर्वे घनाभाः पोत-वाससः। केशवाद्या निजाङ्कस्थ-शवत्या- संकृत-विग्रहाः । इति पञ्चाशद्-विष्णवः। ६ पञ्चाशत् विष्णु-शक्त्युत्पत्तिः कोतिः कान्तिस्तुष्टि-पुष्टी धृतिः शान्तिःक्रिया दया ।मेघा सर्षी श्रद्धा स्या- ल्लज्जा लक्ष्मीः सरस्वती। प्रीति-रती रमा प्रोक्ताः क्रमेण स्वर-शक्तयः। जया दुर्गा प्रभा सत्या चण्डा वाणो विलासिनो। विजया विरजा विश्वा विनदासुनदा स्मृतिः। ऋद्धिः समृद्धिः शुद्धिश्च भक्तिमुक्तिमितिः क्षमा । रमोमा फ्लेदिनी क्लिन्ना मसुदा वसुधा परा । परा परायणा सूक्ष्मा सन्ध्या प्रज्ञा प्रभा निशा । प्रमोघा विद्युता चेनि शक्तयः सर्व-कामदाः । एताः प्रियतमाकेषु निषण्णाः सस्मिताननाः । विद्युद्-दाम-समानाङ्गयः पजामय-बाहवः । फेत्कारिणी- तन्त्र तुताश्च सस्मित-यक्त्राब्जा विद्युदामाः प्रकीर्तिताः । कान्तास्थाश्च कोत्पाद्याः कमलामय-पाणयः । इत्युक्तम् । इति पञ्चाशद्-विष्णु-शक्तयः॥ २४: प्रथमः सर्ग-काण्डः] ।

·७ पञ्चाशत् रुद्रोत्पत्तिः धीकण्ठोऽनन्त-सूक्ष्मी च त्रिमूर्तिरमरेश्वरः। अर्धीशो मावभूतिश्चाति- थिश्च स्याणुको हरः। झिण्टीशो भौतिकः सद्योजातश्चानुग्रहेश्वरः । प्रक्रूरश्च महासेनः स्युरेताः स्वर-मूर्तयः । ततः क्रोधोश-चण्डेश-पञ्चान्तक-शिवोत्तमाः। प्रथक-रुद्र-कूमक-नेत्राह-चतुराननाः। अजेशः सर्व-सोमेशस्तया लाङ्गलि- दारको । अर्द्ध-नारीश्वरश्चोमा-कान्तश्चापाढि-दण्डिनौ । स्युरप्रि-मीन-मेषार- व्यालो स्थितश्च शिखी तथा । छगलण्ड-द्विरण्डेशौ समहाफाल-वालिनौ । भुज- ऐश-पिनाकोश-खड्गोशाख्य-वकेशकाः। श्वेत-सग्वीश-नकुलि-शिवाः संवर्तक- स्तथा । एते रुद्राः स्मृता रक्ता धृत-शूल-कपालकाः॥ इति पञ्चाशद रुद्राः॥ ८ पञ्चाशत् रुद्र-शक्त्युत्पत्तिः पूर्णोदरी स्याद् विरजा शाल्मली तदनन्तरम् । लोलाक्षी घर्तलाक्षी च दीर्घ-घोणा समोरिता । सुदीर्घ-मुखा-गोमुख्यो दोघं-जिह्वा तथैव च । कुण्डो- दयूंर्द्ध-केश्यो च तथा विकृत-मुख्यपि । ज्वाला-मुखो ततो ज्ञेया पश्चादुल्का- मुखी ततः। सुश्री-मुखी चैव विद्या-मुख्येताः स्वर-शक्तयः। महाकाली-सरस्वत्यो सर्व सिद्धि-समन्विते । गौरो त्रैलोक्य-विद्या स्यान्मन्त्र-सिद्धिस्ततः परम् । प्रात्म-शक्तिर्भूत-माता तया लम्बोदरी स्मृता । द्राविणी नागरी भूयः खेचरी चापि मजरी। रूपिणी चित्रिणी पश्चात् काकोदर्यपि पूतना । स्याद् भद्र- काली-योगिन्यौ शशिनी गजिनी तथा । काल-रात्रिश्च कुन्जिन्या कपदिन्यपि ववषा । जया च सुमुखेश्वर्या रेवती माधवी ततः। वारुणी वायवी प्रोक्ता पश्चाद् रणे विदारिणी। ततश्च सह पालक्ष्मोर्व्यापिनी माययान्विता। एता रुद्राडू-पीठस्याः सिन्दूरारण-विग्रहाः । रक्तोत्पल-कपालाभ्यामलंकृत- कराम्बुजाः। प्रायुधादि-ध्यानं वाम-दक्षयोरेवं सर्वत्र । इति पञ्चाशद्-रुद्र- शक्तयः। * प्रौषधि-प्रयोजनम् चन्दन-कुचन्दनागुरु-कर्पूरोशीर-रोग-जल-घुसृणाः। कक्कोल-जाति-मांसी- मुरा-चोर-प्रन्थि-रोचना-पनाः । पिप्पल-विल्व-गुहारण-तृणं कल-रगाह्व- कुम्मो-वल्लिन्यः । शोल्वम्बर-काश्मरिका-स्थिराब्ज-दर-पुष्पिका । मयूर- शिखा-प्लक्षाग्नि-मन्थ-सिंही-कुशाहदर्भाः । कृष्ण-दर-पुष्पो-रोहिण-चुण्डक- [प्राण-तोषिणी तन्नम् : २५ .

·। । वृहतो-पाटल-चित्रा-तुलस्यपामार्गाः । शत-मख-लता-द्विरेफा-विष्णुफ्रान्ता- भूषल्यथाञ्जलिनी। दूर्वा-श्रीदेवी-राह तयव लक्ष्मी-सदा-मद्रे । आदीनामिति कथिता वर्णानां फ्रम-वशादयोषधयः । गुलिका कवाय-भावित प्रभेदतो निखिल-सिद्धिदापिन्यः। चन्दनं प्रसिद्धम् । कुचन्दनं रक्त-चन्दनम् । अगुरुः प्रसिद्धः। फरं रस- कर्पूरम् । उशीरं वीरण-मूलं । रोगः कुष्ठम् । जलं बाला । घुमृणः कुंकुमम् । कक्कोलं काकोलोति प्रसिद्धम् । जातिः पुष्प-विशेषः । लता-मांसी जटामांसी। मुरा मुरामासी। चोरश्चोर-पुष्पो । ढोल-कलम्बीति गौड़-मापा । अन्यिः गाठियानीति गौड़ प्रसिद्धम् । रोचना हरिद्रा पत्रं तेजपत्रम् । पिप्पलोऽश्वत्यः। विल्वः प्रसिद्धः । गुहा जयंती।अरुण-तृणं पृश्निो-पों। कलरङ्गाह्वः कामराङ्गा इति प्रसिद्धः। कुम्मो गाम्मारी। वल्लिनी ताम्बूलो । शोल्वम्वरं छोलङ्ग इति प्रसिद्धः । काश्मरिका कशेरु। स्थिरा बला। अब्ज इज्जलः हिजल इति यस्य प्रसिद्धिः। दर-पुष्पिका तिल-पुष्पम् । मयूर शिखा अपामार्ग-विशेषः सुपाति यस्य प्रसिद्धिः । प्लक्षो वटः। अग्निमन्यो गम्भारिः । सिंही कष्टफारो। कुशा कुशाह्वः प्रसिद्धः । दर्भः काश-विशेषः । कृष्णः पिप्पली । दर-पुष्पी इन्द्रयवः । रोहिणं कुटुको । चुण्डुकं कुकुबल्या। वृहती प्रसिद्धा । पाटलः पारलौति प्रसिद्धः । तुलसी प्रसिद्धा। अपामार्गः प्रसिद्धः । शत-मख-लता इन्द्रलता। हिरेफा भृगराजः। विष्णु-क्रान्ता अपराजिता । मूषली तालमूली । अञ्ज- लिनी लाजालु लज्जावतीति यस्याः स्थातिः। दूर्वा प्रसिद्धा । श्रीदेवी धान्य- मिति । लक्ष्मीः शतमूली । सदा रुद्रजटा । भद्रा भद्र-पर्पटी इत्योषधयः ॥ ओषधीनां प्रयोजनमप्युक्तं राघव-मट्ट-घृतेन-यो यो मन्त्रस्तस्य तस्य वोपधि-विनिर्मिता । ततद्-वर्णोत्य-संख्यामिर्गुलिका मन्त्र-सिद्धिदा । तया- मिपेकस्तद्धवनं तत्-स्वादस्तद्-विलेपनम् । तत्-पूजा च तया सिद्धि-दायकं स्यान्न चान्यया । इत्योषधीनां फल-कथनम् ॥ कामधेनु-तन्त्र-प्रथम-पटलेऽपि-प्रकारादि-क्षकारान्ता मातृका योज- रूपिणी । विसर्गश्चैव विन्दुश्च द्वि-सन्धिब्रह्म-विग्रहा । विसर्गः प्रकृतिविन्दुः पुरषः । द्वि-सन्धियोर्भेदकः । वर्णात्तु जायते ब्रह्मा तया विष्णुः प्रजापतिः । रुद्रश्च जायते देवि ! जगत्-संहार-कारकः । इति सर्वेषामुपास्यानां ब्रह्म- विष्णु-प्रभृतीनां सर्वग-कलानामोषधीनां च ब्रह्म-स्वरूप-प्रणव-पञ्च-रश्म्य- :प्रथमः सर्ग-काण्डः] ·। कारोकार-मकार-विन्दु-नादादिम्य उत्पत्तेः। यदि वा वाच्य-वाचक सम्बन्धेन लक्षणया प्रणव-शब्देन प्रणव-वाच्यं ब्रह्मेत्यङ्गीक्रियते तदाप्युक्त-दोषस्तदवस्थ एव । शारदा-विश्वसार-प्रपञ्चसारोक्त प्रमाण-जातैः प्रणवावयवा एव सर्वो- त्पादका न ब्रह्मावयव-विशेष-वाचका इति । तेभ्यः कथं सर्वपामुत्पत्तिश्च स्यात् । ननूत्पत्ति-कर्तृ-मात्रं न ब्रह्म अपि तु उत्पत्ति-स्थिति-लय-हेतुत्वेनाव- धारितं यत् तदेव। १० परम-ब्रह्म-निरूपणम् तथा च वेदान्त-वृत्ति-धृता श्रुतिः यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत् प्राप्यानिसंविशन्ति तद् ब्रह्मेति व्यजाना इति प्रणव- स्योत्पादक-मानत्वात् कथं तथा त्वमिति चेत् सत्यं प्रणव-रश्म्युद्भवानां ब्रह्मादीनां सृष्टयादि-कर्तृत्व-दर्शनात् प्रणवस्य हेतुत्वं स्पष्टमवगम्यते । प्रय तर्हि प्रणवस्य ब्रह्मत्वमस्तु कयमन्येषां वर्णानामित्यपि कुदेश्यं प्रणव- विकृतत्वेनापि ध्वनि-मयत्वात् तेपामिति । तथा च प्रपञ्चसारे प्रथम पटले-मूलार्णमर्ण-विकृतीविकृतेविकृतोरपि । तत्-प्रभिन्नानि मन्त्राणि प्रयोगांश्च पृथग्-विधान् । वैदिकांस्तान्त्रिकांश्चैव सर्वानित्यमुवाच हेति । मूलार्णा हंसः । अर्ण-विकृतिरकारादि-क्षकारान्ता। विकृतेविकृतिर्वर्ण-संयोगादि । तेन प्रमिन्नानि भेदं प्राप्तानि शेषं सुगमम् । इत्थमनेन प्रकारेण ब्रह्माणं सर्वान् काल उवाचेत्यन्वयः । हंसो विकार- प्रकारस्तु । चतुर्थ-पटले-प्राणात्मक हकाराख्यं बीजं तेन तदुद्भवाः। पडूमयः स्मू रेफोत्या गुणाश्चत्वार एव च । पवनाद्याः पृषिच्यन्ताः स्पर्शायश्च गुणैः सह । करणान्यपि चत्वारि सद्धातश्चेतनेति च । हकारस्य गुणाः प्रोक्ताः षडिति क्रमतो बुधः । उकारान्तास्त्वकाराद्याः षड्-वर्णाः पड्भ्य एव तु । प्रदेन्यः समुत्पन्ना हकारस्य महात्मनः । ऋकाराद्याश्च चत्वारो रेफोत्याश्च पराः स्मृताः। एकारादि-विसर्गान्तं वर्णानां पटकमुद्धृतम् । हकारस्य षडंगेभ्य इतोवं षोडशाङ्ग-वत् । एभ्यः सञ्जज्ञिरेऽङ्गेभ्यः स्वराः पोडश सर्वगाः। तेम्यो वर्णा- न्तराः सर्वे ततो मूलमिदं विदुः । स तारो वीजतामेष प्राणिध्वेव व्यवस्थितः। ब्रह्माण्डं अन्यमेतेन व्याप्तं स्थावर-जंगमम् । नादः प्राणाश्च जीवश्च घोषश्चे- त्यादि कथ्यते । एष पुं-स्त्री-नियमितलिगैश्च स-नपुंसकैः । रेफो माया वीज- [प्राण-तोषिरणी तन्त्रम् : २७ ·। मिति त्रिधा मायाभिधीयते । शक्तिः श्रीःसन्ततिः कान्तिलक्ष्मीर्मेधा सरस्वती। क्षान्तिः पुष्टिः स्थितिः शान्लिविद्याद्यः स्वार्थ-वाचकः । नाना-विकारतां प्राप्तः स्वः स्वर्विविकल्पितः । तामेतां कुण्डलोत्पेके सन्तो हृद्यपनां विदुः । सा रौति सततं देवी भृङ्गो-संगीतक-ध्वनिम् । प्राकृति स्वेन मावेन पण्डिता बहुधा विदुः । कुण्डली सर्वथा ज्ञेया सुपुम्नानुगतंव सा । चराचरस्य जगतो वीजत्वाद् बीजमेव तत् । मूलस्य विन्दु-योगेन शतानन्दत्वदुद्भवः। रेफा- वितोकाराकार-योगादुत्पत्तिरेतयोः । हकाराख्योद्भवस्तेन हरिरित्येप शब्दयते । हरत्वमस्य तेनैव सर्वात्मत्वं ममापि च । अस्य विदोः समुत्पत्या तदंते सोऽहमुच्यते । सहङ्कारः पुमान् प्रोक्तः स इति प्रकृतिः स्मृता । अजपेयं मता शक्तिस्तया दक्षिण-वामतः । विन्दुदक्षिण-भाग- स्तु वाम-भागो विसर्गकः। तेन दक्षिण-वामाख्यो भागौ पुं-स्त्री-विशेपितौ । विन्दुः पुरुष इत्युक्तो विसर्गः प्रकृतिमंता । पुं-प्रकृत्यात्मको हंसस्तदात्मकमिदं जगत् । पुं-रूपा सा विदित्वात्र सोऽहं-भावमुपागता । स एव . परमाख्योऽयं मनुरस्य महात्मनः। सकारं च हकारं च लोपयित्वा प्रयोजयेत् । सन्धि पूर्व- रूपाख्यं ततोऽसौ प्रणयो भवेत् । ताराद्-विभक्ताच्चरमांशतः स्युर्भूतानि खादीन्यथ मध्यमांशात् । इनादि-तेजांसि च पूर्व-मावात् शब्दाः स मन्त्राः प्रभवन्ति लोके । समस्ता इत्यपि क्वचित् पाठः। विश्वसारे द्वितीय-पटलेऽपि हंसो तत्र समुद्भूतो पुं-स्त्रियौ तत्र सम्मतौ । हं तत्र पुरुषः प्रोक्तः सकारः प्रकृतिः स्मृता । ताविमो सकलं विश्व व्याप्ती च कृतकोऽनलम् । कृतको भस्म । यथानलमग्नि व्याप्तस्तथा इमो विश्वं व्याप्तावित्यर्थः । अग्निर्माणवक इत्यादि-बदुपमा सूचक-शब्दमन्तरेणापि उपमा-प्रतीतिः । यदा तद्-मावमाप्नोति तदा सोऽहमिति स्मृतः । स एव परमं ब्रह्म कूटस्थो जगदंकुरः। सर्वे देवास्तथा वेदा दिग्वातार्कादयस्तथा । त्रुटया दिक्काल-कल्पाश्च तत्तदेव तथात्मकम् । यस्मिंश्च प्रलयं यान्ति वाङ्- नाशे जगदीश्वरि ! यस्मिन् सृष्टिः सदैवेति यस्मिन्नद्यापि तिष्ठति । स एव परमं ब्रह्म सोऽहं-भावेन जायते । सह-वर्णी विलुप्याथ सन्धि-वणं दिशेद् मदा। प्रणवः सर्व-वर्णेषु कथितः पा-योनिना । परानन्द-मयं ब्रह्म शब्द ब्रह्म- विभूषितम् । प्रात्मनो देह-मध्ये तु सर्व-मन्त्रात्मकं प्रिये ! इति रुद्र-यामले उत्तर-खण्डे द्वाविंशति-पटले च। २८:प्रथमः सर्ग-काण्डः] ·एक-मूर्तिस्त्रयो 'देवा ब्रह्म-विष्णु-महेश्वराः । मम विप्रह-संक्लुप्ता सृजत्यवति हन्ति च । प्रणवादुद्भवा एते योग-विघ्न-कराः सदा। प्रकार ब्रह्मणो वणं शब्द-रूपं महा-प्रभम् । प्रणवान्तर्गतं नित्यं योग-पूरफमाश्रयेत् । उकारं वैष्णवं वर्ण शब्द-भेदिनमीश्वरम् । प्रणवान्तर्गतं सत्त्वं योग-कुम्भकमा- 'श्रयेत् । मकारं शाम्भवं रूपं जीव-भूतं विघूद्गतम् । प्रणवान्तः स्थितं कालं लय-स्थानं समाश्रयेत् । वर्ण एष विमागेन प्रणवं परिकल्पितम् । प्रणवाज्जा- यते हंसो हंसः सोऽहं परो भवेत् । सोऽहं ज्ञानं महा-ज्ञानं योगिनामपि दुर्लमम् । निरन्तरं भावयेद् यः स एव परमो भवेत् । हं पुमान् स स्वरूपेण चन्द्रेण प्रकृतिस्तु सः । एतद्धंसं विजानीयात् सूर्य-मण्डल-भेदकं । विपरीत-क्रमेणैव सोऽहं-ज्ञानं यदा भवेत् । तदेव सूर्यगः सिद्धो वासुदेव-प्रपूजितः । हकाराण सकाराणं लोपयित्वा ततः परम् । सन्धि कुर्यात् ततः पश्चात् प्रणवोऽसौ महा- मनुः । इति प्रणवतः सर्वेषामक्षरादीनामाविर्भाव-दर्शनाच्च । अतएव सर्व- जीवोत्पादक इति वर्णाभिधाने प्रणवस्य नाम वक्ष्यति । अथ प्रणवस्य ब्रह्म-वाचकत्वं न तु ब्रह्मत्वमुक्तम् सृष्टि-प्रपञ्चस्तु अकारो- कारमकार-नाद-विन्दु-रूप-प्रणवावयव-पञ्चक-वाच्य ब्रह्म-विष्णु-रुद्र-शक्ती- श्वरेम्य एवेति । अतएव समस्तं ध्यस्तं त्वां शरणद ! गणात्योमिति पदमिति पुष्पदन्तेनाप्युक्तम् । अन्यत्रापि वाच्यं तु परमं ब्रह्म प्रणवो वाचकः स्मृत इति । वाच्यस्य ब्रह्मत्वमुक्तम् । न तु वाचकस्य प्रणवस्य इत्यतो वर्णस्या- नित्यत्वमिति चेन्न कल्प-सूत्र-विरोधात् तत्तत्-सूत्रं च वर्णात्मका नित्याः शब्दा इति । अयमाशयः। शब्दो हि द्वि-विधो ध्वन्यात्मको वर्णात्मकश्च । तत्र ध्वन्यात्मकोऽनुपलम्यमानत्वादनित्य इति केचित् । ते तु मृदंगाद्याधातोद्भव- मेव ध्वनि मन्यमाना वर्णात्मकस्य न ध्वनित्वमिति वदन्ति तदतीव मन्दं तथाहि । ध्वनिद्विविधस्तरंग-निमः कदम्ब-कोरक-निमश्च । प्रायः समीप- वतिनमात्म-स्वरूपं तरंगन्यायेन क्रमशः प्रति-वर्ण परिबोध्याभिधेयं प्रति- पादयति । द्वितीयस्तु कदम्ब-कोरक-बदव्यक्त-रूपेण दूर-वर्तिनमात्मानमेव प्रतिबोधयति नाभिधेयं यया हट्टादि-रव इति । वर्णात्मकस्तु नित्य एव तदुक्तं मातृकोदये-वेदानामोश्वरः का पुराणानां महर्षयः । यन्नास्याः श्रूयते कर्ता स्वयम्भूर्मातृका ततः। यामलेऽपि-मह्मत्वं वहाणा प्राप्त विष्णुत्वं विष्णुना स्वयम् । पराक्रमे- ऽपि--धन्यमाहेश्वरैः स्वार्य-त्रयमितान-शालिभिः । स्व-परिज्ञान-मानेग [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : २६ ·जोवन्मुक्ता भवन्ति हि । इत्यनेन मन्त्राणां नित्यता दर्शिता । इति कुल. मूलावतार-कल्पसूत्र-टीकायां शङ्कराचार्य-पादाख्यातम् । वस्तुतस्तु वाच्य- स्य परम-ब्रह्मत्वं न तु ब्रह्मत्वमिति पुरैवोक्तम् । नन्वपौरुपेयाणि वेद- वाक्यानोति वेदे कर्तुरभावादिति चोक्त-वाक्याभ्यां वेदस्य नित्यता दर्शिता । तहि कथं वेदानामोश्वरः कर्तेति । वेदस्य जन्यता वक्ष्यमाण-वेदादि-धोज- मित्यादि-वचनम्तावन्मन्त्राणा जन्यत्वान्मन्त्राणां नित्यतेति च संगच्छत इति चेत् सत्यम् । ईश्वरस्य प्रकाशकत्वेन वेदानां कर्तृत्वमंगो-क्रियते न तूत्पाद- कत्वेन । तथा च । वृनील-तन्ने चतुर्थ-पटले-वेदं ब्रह्मेति साक्षाद् वं जानीहि नग-नन्दिनि ! स्वयं प्रवर्तते वेदस्तत्-कर्ता नास्ति सुन्दरि ! स्वयम्भुवे भगवता वेदो गोतस्तथा पुरा। शिवाद्या ऋषि-पर्यन्ताः स्मारोऽस्य न कारकाः। प्रकाशका भवन्त्येव कृष्णाद्यास्त्रि-दिवौकस इति । यत्तु नारद- पञ्चरात्रे प्रथम-रात्रे त्रयोदशाध्याये सावित्री-स्तुतो-सावित्री वेद-माताऽहं वेदानां जनको विधिः । तमेव धातुर्धातारं नमामि त्रिगुणात् परम् । इति वचनेन न तस्य सावित्री मातृकत्वं विधि-जनकत्वं चोक्तम् । तदपि अस्याः संग समासाद्य वेद विस्तारणं कुरिति प्रागुक्त-वचनेनक-वाक्यतया विस्तार- कारकत्वेन अवधारणीयम् । अन्यथा तेने ब्रह्म-हृदेति भागवत-प्रथम-श्लोकस्य वेदान् युगान्ते तमसा तिरस्कृतान रसातलायो नृतु-रंग-विग्रहः । प्रत्याददे वे कवयेऽभियाचते तस्मै नमस्ते वितये हितायेति पञ्चम-स्कन्धाष्टादशाध्यायोक्त- श्लोकस्य वैयर्य स्यात् । स्वयं वेद-जनकस्य ब्रह्मणोऽन्यस्माच्छिणमन्यस्या याश्चा-प्राप्तिन सम्भव तीति । अभियाच्यमान-ब्रह्मार्य तमसा दैत्य-रूपेण तिरस्कृतानपहृतान् वेदान् नृतु-रंग-विग्रहो हयग्रीव मूर्तिः सन् रसातलात् प्रत्याददे प्रत्पुज्जहारेत्यन्वयः । तहि कयं षष्ठ-स्कन्ये प्रथमाध्याये---वेदो नारायगः साक्षात् स्वयम्भूरिति शुश्रूम। इत्यत्र श्रोधर-स्वामिना व्याख्यातम्-वेदो नारायणादुद्भूतः स एव साक्षादुपचार इति स्वयम्भूरिति निश्वास-मात्रेण स्वयमेव भवति तथा च श्रुतिः । प्रस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतद् यदग-वेद इति । ११ वर्णतो नाना-शास्त्रोत्पत्तिः कामधेनु-तन्त्रेऽपि-प्रकारादि-क्षकारान्ता स्वयं परम-कुण्डली । सर्व ३० प्रयमः सर्ग-कापड: ] ·चराचरं विश्वं वर्णात्मा सूयते ध्रुवम् । नाना-शा पुराणं च इतिहासं च सुन्दरि ! वेदं च स्मृति-शास्त्रं च अन्यानि यानि कानि च । अक्षराज्जायते सर्व परं ब्रह्म-मयं प्रिये ! इति वचने कुण्डली वेदं सूयत इति वक्ष्यमाणं धाम- अयं सा वेदानामित्यादि-श्रुत्यष्टादश विद्या इत्यादि च संगच्छते । सत्यं वेदान्त-मतमाश्रित्य तत् सर्व समाधेयम् । तन्मतं तु केवलमीश्वरं विना सर्वेषा- मनित्यत्वम् । अपोरुपेयाणोत्यादि मीमांसक-मतानुसारेणोक्तमिति । सर्व- मनवद्यम् । वस्तुतस्तु सर्व-वेद-मयी देवी सर्व-मन्त्र-मयो तथेत्यादि वक्ष्यमाण-शार- दोक्त कुण्डलिन्याश्चैतन्य-रुपायाः शब्द-ग्रह्मत्वेन निरुपितायाः शब्दार्थोमय- रूपिण्या वेदादि-मयत्वेन वेदानां मन्त्राणां च नित्यत्वमेव प्रमाणम् । तर्हि उक्त श्रुतेः का गतिरिति चेत् न । महतो भूतस्य विराड्-मूर्तेरीश्वरस्य निः- श्वसितं वेद इत्यर्थे वेदस्य जन्यत्वं नायातम् । यदि च श्रीधर-स्वामि-व्याख्याव- लजिमिर्जन्यत्वमंगोक्रियते तदा परमेष्ठिनो निश्वास द्वारेणाविर्भूतस्य भग- वतो वराह-मूतः परमेष्ठि-जन्यत्वं स्यात् । तत्-प्रमाणं तु तृतीय-स्कन्धे त्रयो- दशाध्याये-परमेष्ठी त्वां मध्ये तथा मग्नामवेक्ष्य गामित्युपक्रम्य यस्यास्मि हृदयादासं स ईशो विदधातु मे । इत्यमिध्यायतो नासा-विवरात् सहसानघ ! वराहतो को निरगादंगुष्ठ-परिमाणकः । तस्याभिपश्यतः खस्थः क्षणेन किल भारत ! गज-मात्रः प्रववृधे तदद्भुतमभून्महत् । इति मैत्रय-वचनम् । इति नाना-शास्त्रोत्पत्ति-कथनम् । ग्रहादीनामपि वर्णादुत्पत्तिरुक्ता । प्रपञ्च-सारे चतुर्थ-पटले -तदा स्वरेशः सूर्योऽयं कन्वर्गशस्तु लोहितः । च- वर्ग-प्रभवः काव्यप्ट-वर्गाद् बुध-सम्भवः । त-वर्गोत्यः सुर गुरुः प-वर्गोत्यः शनैश्चरः । य-वर्गजोऽयं शोतांशुरिति सप्त-गुणा त्वियम् । विश्वसार-तन्त्रे अन्तर्मातृका-सम्भव-वर्गाधिष्ठातृ-देवतात्वं ग्रहाणामुक्तम् । यथा-सप्त-वर्गस्य देवेशि ! देवताः कथयामि ते । रक्त-वर्णो भूमि-पुत्रः क-वर्ग-देवता मता। काव्यष्ट-वर्गस्य विभुश्च-वर्गस्य बुधः स्मृतः । त-वर्गस्य सुराचार्यः प-वर्गस्य शनैश्चरः। य-वर्गस्य तया चन्द्रः स्वराणां देवत्ता रविरिति । १२ वर्णतो राशि-सृष्टि-कथनम् प्रपञ्च-सारे-अस्य विकार-वणेभ्यो जातो द्वादश-राशयः।लवादि-कालो- [प्राणतोषिणो तन्नम् : ३१ - ·पचितस्तैः स्याच्चक-गति-क्रिया । ऋमाश्यादिपु तया चक्रात्या जगत्- स्थितिः। वक्ष्यामि चक्र-रूपं च प्रबद्ध राशिभिर्यथा । अन्तर्बहिदिमागेन रचयेद् राशि-मण्डलम् । भू-चक्र एव मेपादिः प्रविजेयोऽथ मानुपः । प्रायमें- पाह्वयो राशिरीकारान्तः प्रतीयन्ते । ऋकारान्तल कारान्त पो युग्मं तत- स्त्रिभिः । ततो मेष-राश्युद्भवात् परं ऋकारान्तस्त्रिभिवं पो जात एवं ल कारा• न्तस्विमिथुनमित्यन्वयः। एदौतोः कर्कटो राशिरोदौतोः सिंह-सम्भवः । अमः श-वर्णकेभ्यश्च सजाता कन्यका मता। पड्म्यः कचटतेम्यश्च पया. भ्यां च प्रजजिरे। वणिगाद्यास्तु मोनान्ता राशयः शक्ति जुम्भणात् । चतुर्मि- र्यादिभिः सार्धं स्यात् क्षकारस्तु मोनगः। इति वर्णतो राशि-सृष्टि-कथनन् । १३ राश्यधिप-कथनम् क्षेत्राधिपोऽपि तत्रैव । अङ्गाराजक-वृश्चिकौ च तुले शुक्रस्य युक्-कन्यके । बौधे कर्कटकाहयो हिम-रुचः सिंहास्तथा गोपतेः। चापाब्जावपि धपणी मकर-कुम्भाख्यौ च मन्द-ग्रहाः प्रोक्ता राश्यधिपा वलौ च कलसे सोऽयं क्रमो दर्शितः। इति राश्यधिप-कथनम् । १४ त्रिभुवन-राशि-चक्र-कथनम् ततस्तदूर्द्ध-भागस्थो भुवश्चक-समस्तथा । स तु सिंहादिको यस्मिन् पंतकी निपता गतिः। तदूर्द्ध-भाग-संस्थश्च स्वश्चक्रश्चापि तादृशः । स तु चापादिको देव-चक्रस्त्रनाभिकस्त्वयम् । इति त्रिभुवन-राशि-चक्र-कथनम् । १५ वर्णतो नक्षत्र-सृष्टि-कथनम् तथा एम्य एव तु राशिम्यो नक्षत्राणां च सम्भवः । स चाप्यक्षर-भेदेन सप्त-विशतिधा भवेत् । प्राभ्यामश्व-युजा जाता भरणी कृतिका पुनः। लिपि-त्रयाद् रोहिणी च तत्परत्वाच्चतुष्टयात् । एदैतोद्गशो तदन्ताम्यां पुनर्वसुः । प्रमसोः केवलो योगो रेवत्ययं पृथग् गतः। कतस्तिष्यस्तयाश्लेषः खगयो|डयोमघा। ततः पूर्वात्तछजयोक्तराज्झत्रयोस्तथा । हस्ता-चित्रा च टठयोः स्वातो डाद्यक्षरादभूत् । विशाखा तु ढणोद्भूता तथदेभ्योऽनुराधिका । ज्येष्ठा धकारान्मूलाख्या नपफेभ्योऽभवत् तया। पूर्वाषाढा ततोऽन्या च सजाता श्रवणा मता । श्रविष्ठाख्या च यवयोस्तथा शतभिषा ततः। वशयोः प्रोष्ठपत्-संज्ञा षसहेम्यः पराः स्मृताः । इति वर्णतो नक्षत्र-सृष्टि-कथनम् । ३२:प्रथमः सर्ग-काण्डः ] ·क्षकार: १६ अमावास्योत्पत्ति-कथनम् ताभ्याममाभ्यां क्षार्णोऽयं यदा व सह वत्स्यते । तदेन्दु-सूर्य-संयोगोमावास्या हि प्रतीयते। कपतो भवमस्मत्तः कपयोः सङ्गमो भवः । ततः सजातो सिंहस्तस्य देवता । स पुनः पसहेः साद्धं परा प्रौष्ठ-पदं गतः। इत्यमायास्योत्पति-कयनम् । १७ नक्षत्र-वारादौ जप-कथनम् अनु-नक्षत्र-वारेषु स्व-स्व-मन्त्र-जपोऽपरः। तस्मादेषां दिनानां च कथ्यते देवतादयः। इति नक्षत्र-वारे जप-कथनम् । १८ जन्म-नक्षत्रे वृक्ष-छेदन-निषेधः कारस्करास्यामलकोडम्बरा जम्बु-संजकः । खदिरः कृष्ण-वशी च पिप्पलो नाग-रोहिणौ । पलाश-प्लक्षकाम्बोष्ठ-धियार्जुन-विककाः। वकुलः सरजां सों वञ्जुलः पनसाकको । शमी-कदम्ब-निम्बाम्र-मधुकान्तादिनांघ्रिपाः । आयुष्कामः स्वक्ष-वृक्षं छेदयेन्न कदाचन । इत्यत्र स्वार्य हेतूमय-वाचकः । न छिन्द्यान्न छेदयेदित्यपि । इति स्वीय-नक्षम-वृक्षच्छेदन-निषेधः। १६ नक्षत्र-देवता-कथनम् अश्यियमानल-चातृ-शि-रुद्रादिति सुरेज्या सश्चि । पिनयम-भग-दिनकृत्व- प्टारो मरुतस्तयेन्द्राग्नी । मित्रेद्रौ तथा निऋति-जले विश्वेदेवा हरिस्तथा वसवः। वरुणोऽज-पादोऽहियध्नः पूषा च देवता भानाम् । इति नक्षत्र- देवता कयनम् । २० नक्षत्र-योनि-कथनम् अश्वेभाज-भुजङ्ग-सर्प-सवमा-मार्जार-काजः कुलो । मूषा मूपिक-रुद्र-यान- महिषी-व्यानर-यमारोहरणः । व्याघ्रणी-हरिणीश्वरा-नर-पशुः शाखा-मृगा- स्त्री-हयः । मयों गो-करिणी च साधु-कथिता नक्षत्र-योन्यः कमात् । इति नक्षत्र-योनि-कयन-फलम् । २१ नक्षत्र-योनेः फलम् गो-व्यानं गज-सिंहमश्व-महिषं श्वनं च वभूरगम् । वरं वानर-मेपकं च सुमहत् तद्-वद् विडालोन्दुरु । लोकानां व्यवहारतोऽन्यदपि च ज्ञात्वा प्रयत्ला- [प्राण-तोपिरणो तन्त्रम् : ३३ ·दिदम् । दम्पत्योर्नु प-भृत्ययोरपि सदा वज्र्य शुभस्यायिभिः । शाश्वतिक- वैरितया द्वन्द्वे एकत्वं नपुंसकत्वं च । २२ पक्षोत्पत्ति-तिथ्यधिप-कथनम् ऐतेभ्योऽमावास्यान्ताः प्रतिपदादिकास्तिथयः। राशियोऽत्र तिथीना- मध्यर्द्ध-द्वयं तु राशिरेकः स्यात् । तेन त्रिंशत्-तिथयो द्वादश-भेदतो भिन्नाः । ता एव स्युर्द्वधा पुनरपि पूर्वान्त्य-पक्ष-भेदेन । पक्ष पञ्चदशाहः स्यात् पूर्वः प्रतिपदादिकः शुक्लः । तद्-वज् ज्ञेयोऽप्यपरः पक्षः कृष्ण प्रतिपदादिकः प्रोक्तः । इति पक्षोत्पत्ति-कथनम् । संज्ञा-साम्ये सत्यपि सोम्यात्तु ह्रास-वृद्धितस्तिथयः । न समाः पक्ष-द्वितये त्रिशद्-भेदं तथापि प्राप्ताः । अग्न्यश्व्युमाः स-विघ्ना नागा गुह-सवितृ-मातरो दुर्गा । फकुमो धनपत्ति-विष्णु-यम-हर-पति-चन्द्राः क्रमेण तिथ्यधिपाः । ॥ इति श्रीप्राणत्तोषिण्यां प्रथम सर्ग-काण्डे शब्दार्थ-स्वरूप-ब्रह्म-कयन- गर्भाक्षर-जात-जगत्-कथनं नाम द्वितीयः परिच्छेदः॥ ३४ :प्रथमः सर्ग-काण्डः] ·तृतीयः परिच्छेदः चतुर्विध-देह-सृष्टि-कथनम् १ अथ सृष्टि-कथनम् एवं प्राधान्य द्योतनाय प्रथमोद्दिष्टापरान्ता शब्द-सृष्टिरक्ता शरीर-सृष्टि- मन्तरेण पश्यन्त्याद्या वक्तुमशक्या इति तां वक्तुमय सृष्टिमारभते । शारदा-तिलक-प्रथम-पटले प्राचार्य:--अथ विन्द्वात्मनः शम्मोः काल-बन्धोः कलात्मनः । अजायत जगत्-साक्षो सर्व-व्यापी सदाशिवः। सदाशिवाद् भवे- दोशस्ततो रुद्रः समुद्भवः। ततो विष्णुस्ततो ब्रह्मा तेपामेवं समुद्भवः। अत्रार्थ सृष्टी पुन रुद्रादीनामुत्पत्तिस्त्वर्य-रूपेण पूर्व तेपामुत्पत्तिः शब्द-रूपेणातो न पौनपत्यमिति । कला माया तदात्मनस्तदुत्पन्नत्यात् । काल-बन्धोरित्यना- द्यन्त-काले सृष्टि-रूप-काल-सहायान्नादात्मन इत्यर्थः । अनेन विशेषण-द्वयेन प्रकृतेः कालस्य च महा-प्रलयेऽप्यवस्थानमुक्तम् । अतएवानयोरापेक्षिक- नित्यता पुरुषस्य स्वतो नित्यत्वं सर्व-विनाशस्य पुरुषावधित्वादिति । अतएव विश्व-सारे-निमेषायास्तया माया दिवसाच तया निशाः । पसा मासाश्च ऋतवश्वायनं वत्सरस्तया । युगं च युग-मानं च तथा मन्वन्तराणि च । महा-प्रलय-पर्यन्तं सर्व विन्द्वात्मकं स्मृतम् । इत्यनेन सृष्टि-रूप-कालस्य लय उक्तः । किन्तु महा-प्रलये काल-बन्धोरिति बन्धु-शब्देन कालस्य निमितत्वं सुचितम् । तथा च राघव-भट्ट-धृतम्-लवादिप्रलवान्तो यस्तमः-शक्ति-विज़- म्भितः। निमित्त-भूतः कालोऽयं भावानां जनु-राशयोरिति लवादि-मानमपि । २ लवादि-मान-कथनम् प्रपञ्च-सारे प्रथम-पटले नलिनी-पत्र-संहत्यां सूक्ष्म सूचि-विभेदने। दले दले तु यः कालः स कालो लव-संज्ञकः। लवैस्तुटिः स्यात् त्रिशद्धिः कलां तावत् त्रुटि विदुः । काष्ठा तावत् क्रमाज ज्ञेया तावत् काष्ठा निमेषकः । सोंगुलि-स्फोट-तुल्यश्च मात्राष्टाभिश्च तैः स्मृता। कालेन यायता स्वीयो हस्तः स्वं जानु-मण्डलम् । पर्येति मात्रा सा तुल्या स्वयक श्वास-तुल्यया। पष्ट्युत्तरैस्तु त्रि-शनिश्वासघटिका स्मृता । द्वि-नाडिका मुहूर्तः स्यात् त्रिशस्तैिरहनिशम् । शिद्धिस्तरहोरात्रर्मासो द्वादशभिस्तु तः। प्राण-तोषिरपी तन्त्रम् : ३५ ·३ मुहूर्त-बिन-रात्रि-मास-वत्सर-मानम् सम्बत्सरो मानुषोऽयमहोरात्रं दिवौकसाम् । तया दिव्यैरहोरात्रैस्त्रिशतैः पष्ठि-संयुतः। दिव्यः सम्वत्सरो यो दिव्यः सम्वत्सरैस्तु तैः । भवेत् द्वादश- साहस्रचे भिन्नैरेकं चतुर्युगम् । तैः सहस्र : शतानन्द ! तवैकं दिनमिप्यते । तावती तव रात्रिश्च कथिता काल-वेदिभिः। तथा-विधैरहोरास्त्रिद्धि- समृच्छसि । तथा विधादशभिर्मासैरब्दस्तव स्मृतः । तथा-विधाना- मन्दानां शतं त्वमपि जीवसि। त्वदायुर्मम निश्वासः कालेनैवं प्रचोद्यते । इति । तिथि-तत्त्वे संक्रान्ति-प्रकरण-धूत-स्मृतौ तु-लध्वक्षर-चतुर्भागस्त्रुटिरित्य- भिधीयते । त्रुटि-द्वयं लवः प्रोक्तो निमेषस्तु लव-द्वयम् । अष्टादश-निमेषास्तु काप्ठेत्यादि सम्वतः प्रलयः कल्प इत्यन्तो यः कालोऽभिहितोऽमरसिहेन तस्य निमित्तत्वं पूर्वबचनेन दर्शितम् । ४ तत्र ब्रह्म प्र-दिनादि-निरूपणम् मेर-तन्त्र प्रयमोद्देशेऽपि-इन्द्रायुः परिमाणं प्रकारान्तरेणोक्त्वा एवमिन्द्र- रिन्द्र-संख्यद्ब्रह्मणो दिनमुच्यते। या ध्यायते महा-माया मया तच्छवास- निर्गमः । इन्द्र-संख्यश्चतुर्दश-संख्यरित्यर्थः। प्रपञ्चो ब्रह्म-दिवसः कुम्मको रात्रिरस्म तु । एवं तस्या घटिकया वर्षमेकं विधेः स्मृतम् । घटी-शत-मितं तस्या ब्रह्मा जीवति कोट-वत् । पक्षमे कं सतो-रूपा शुक्लं कृष्णं तु पार्वती। ऋतु मात्र हरि वेद् वर्षमेकं सदाशिवः । एवं सा शत-वर्षा वै महा-कालस्य गहिनी । सर्प-कंचुक-वद् देहं त्यक्त्वा त्यक्त्वा पुनर्नवा इति काल-निरूपणम् । एवं प्रकृतायामर्थ-सृष्टौ तत्व-सृष्टि वक्तुमुपक्रमते । ५ तत्व-सृष्टि-कथनम् शारदायां प्रथम-पटले तु-मूल-भूतादतो व्यक्ता द्वि-कृतात् पर वस्तुनः । आसीत् फिल महत्तत्त्वं गुणान्तःकरणात्मकम् । शब्द-ग्रहासो विकृत्तात् सृष्ट्युन्मुखान्महत्-तत्वमासीदुत्पन्नमित्यन्वयः। सर्व-सृष्टिर्मूल-रूपादत एव पर- वस्तुनोऽव्यक्ताद् विन्दु-रूपादिति पा । किम्मूतं सत्व-रजस्तमो गुणात्मकम् । मनो बुद्धपहारचित्त-रूपान्तःकरण चतुष्टयमेकं . च तत्-कारणमित्यभि- प्रायः कारणे कार्योपचारात् तदात्मकत्वमिति । श्रुतिरपि प्रकृतेर्महान् महतो- हङ्कार इति। ३६ :प्रयमः सर्ग-काहः ] 1 ·राधव-भट्ट-धृत-वामकेश्वर-तन्नेपि-अव्यक्त-विग्रहात् शब्द-ब्रह्मणः सर्व- कारणम् । व्यक्त-सत्व-गुणं वक्तुं बुद्धि तत्त्वमजायत । सांख्य-मते महत्तत्त्व- स्य बुद्धि-तत्त्वमिति संज्ञा । शारदायां प्रयम-पटले-प्रभूत् तस्मादहङ्कार- स्त्रिविधः सृष्टि-भेदतः । बैंकारिकादहङ्काराद् देवा वैकारिका दश । दिग- वातार्क-प्रचेतोऽश्वि-वह्रीन्द्रोपेन्द्र-मित्रकाः । तंजसादिन्द्रियाण्यासंस्तन्मात्रा. क्रम-योगतः। भूतादिकादहकारात् पञ्च भूतानि जजिरे । राघव भट्ट धृत- मपि सोऽहङ्कारस्त्रि-भेदः स्यात् सत्वादि-गुण-भेदतः । वकारः सात्विको नाम तंजसो राजसः स्मृतम् । भूतादिस्तामसस्ते च पृथक्-तत्त्वाद्यवासृजन् । अधि- केन व्यपदेशा मवन्तीति न्यापात् । सात्विकादि-विशेष उक्तः । वस्तुतस्त्रिष्वेव न्यूनाधिक रूपेण त्रयो गुणा वर्तन्ते शिव-शक्त्यात्मकादावपि तयानुसन्धेयम् । वंकारिकादिन्द्रियाधिष्ठातारश्चन्द्रश्च तेजसात पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पंच करें- न्द्रियाणि मनश्च । भूतादेस्तन्मात्राणि जज्ञिरे। तथा च राघव भट्ट-धृतम्-वकारिकाद् दिगाद्यान चन्द्रेणकादश स्मृताः इन्द्रियाणामधिष्ठातृ-देवास्ते परिकीर्तिताः । यच्चापरं मनस्तत्त्वं स-सङ्कल्प- विकल्पकम् । तेजसादेव तज्जातमिन्द्रियाणि तथा दश । भूतादेः पञ्च तन्मा- वारिग प्रासन भूतमतः परम् । तन्मात्राणि च शब्द-स्पर्श-रूप-रस-न्याः । शब्द-तन्मात्रादाकाशम् । शब्द-स्पर्श-तन्मात्राभ्यां वायुः । शब्द-स्पर्श-रूप- तन्मानेम्योऽग्निः । शब्द-स्पर्श-रूप-रस-तन्मात्रेभ्यो जलम् । शब्द-स्पर्श-रूप- रस-गन्ध-तन्मात्रेन्यो भूमिरुत्पद्यते । प्रपञ्च-सारे प्रथम-पटले-शब्दाद् व्योम- स्पर्शतस्तेन वायुस्ताभ्यां रूपाद् वह्निरेत रसाच्च अम्मांसि एतैर्गन्धतो भूर्घ- राद्या भूताः पञ्च स्युर्गुणोनाः क्रमेण । ६ पञ्च-भूतोत्पत्ति-लय-प्रकरणम् ब्रह्म-ज्ञान-तन्त्र-निर्वाण-तन्त्रयोस्तु-प्राफाशाज्जायते वायुः। वायोरुत्प- हरते रवि रबेरुत्वाद्धारते तोयं लोपादुत्सहाते महो। मही संलोपते तोये तो संलोयते रवी । रविः संलीयते वायो वायुर्नमसि लोयते । पञ्च-तत्वाद् भवेत् सृष्टि-स्तत्त्वे तत्वं विलीयते । श्रुतौ च तस्मात् ब्रह्मण आकाशः सम्भूत प्राकाशाद् वायुयोस्तेजस्तेजसमापोड्यः पृथिवो पृथिव्या प्रोषधय प्रोषधि- भ्योऽन्नानीति भूत-मात्राद् मूत-सृष्टिरक्ता ।इति पञ्च-भूतोत्पत्ति-लय-प्रकारः। ७ पञ्च-भूत-गुण-कथनम् ताकिकास्तु आकाशादीनां शब्दादयो गुणा इत्याचक्षते । सांख्या अपि [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : ३७ ·शब्दो गुणो वियतः शब्द-स्पशो वायोस्ती च रूपं चाग्ने रसेन सह तानि जलस्य गन्धेन सह तानि पृथिव्या इति । राघव-भट्ट-धृतेशान-संहितायामपि-शब्दक-गुणमाकाशं शब्द-स्पर्श-गुणो मरुत् । शब्द-स्पर्श-रूप-गुणं तेजस्त्रिगुणमिष्यते । शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गुणा आपश्चतुर्गुणाः । शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्धः पञ्च-गुणा महोति । वस्तुतस्तु पञ्चीकरण-रूपेण पञ्चसु प्रत्येकेयु पञ्च-गुणाः सत्वादि-भिगुण-वत् सन्ति अतो नासिकादिषु पृथिव्यादीन्द्रियेषु कट्वम्लादि प्रतीयते । इति पंच-भूत- गुण-कथनम्। ८ भूत-मण्डल-कथनम् भूत-मण्डलानि शारदा-तिलके प्रथम-पटले-वृत्तं दिवस्तत् पड्-विन्दु- लांछितं मातरश्विनः । त्रिकोणं स्वस्तिकोपेतं वढेरद्धेन्दु-संयुतम् । अम्भोज- मम्मसो भूमेश्चतुरन विदुर्बुधाः । प्रपंच-सारेऽपि-वृत्तं व्योन्नो विन्दु-पटका- न्वितं तद् वायोरग्नेः स्वस्तिकोद्यत्-त्रिकोणम् । अब्जोपेताद्धेन्दु-मद्-बिम्बमाप्यं स्वाद् वनोद्यद्-वृत्ति-रस्र धरायाः । यद्वा विश्व-सारे-आकाश-मण्डलं प्रोक्तं वर्तुलं सर्व-सम्मतम । षट्-कोण-मण्डलं वायोस्त्रिकोणं तु विभावसोः। अष्टावं वरुणस्यापि चतुरस्र धरासुतम् । इति वेति कृत्वा मत-त्रयं तत्र लिखितम् । एतत् प्रयोजनं तु प्रश्ने प्राकृति-ज्ञानम् । प्राणायाम-मूतोदययोः प्रत्यक्ष दर्शनम् । षट्-कर्म-साधनं च सर्वमने व्रक्ष्यते । इति भूत-मण्डलानि । ६ भूत-स्वरूप-कथनम् भूत-रूपाण्यपि शारदायाम-स्वच्छं वियन्मरुत् कृष्णो रक्तोऽग्निविषदं पयः। पीता भूमिः पंच-भूतान्येककाधारतो विदुः । स्वच्छं श्वेतमिति राघव- भट्टः । विषदं श्वेतम् । तथा च प्रपंच-सारे-खमपि शुपिर-चिह्न समोरणः स्याच्चलन-परः परिपाकवान् कृशातुः। जलमपि रस-यद्-धना धरा ते सित- सिति पाटल-शुक्ल-पीत-मासः। शुपिरं छिद्रम् । सितिः कृष्णः । वस्तुतस्तु स्वच्छं निर्मलं नीलमिति यावत् । प्रश्न-प्रकरणे स्पप्टी मवति । तन्मते सित इत्यत्रा-कार-प्रश्नेषेणासित इति । छिद्रादिमिः रयादयो ज्ञायन्त इति तात्पर्यम् । एक-काधारत इति स्व-स्व-कारणाधाराणीत्यर्थः। १० भूत-पञ्चात्मक-चतुर्विध-देह-सृष्टिः सूर्य-चन्द्रोक्त भूत-पंचफात्मक-चतुविध-देह-सृष्टिस्तु । विश्वसार-तन्ने सर्ग-काण्डः] ·प्रयम-पटले-पृथिव्या प्रोषधिर्जाता ओषधेरन्नमेव च। तस्माद् भवेत् तदा देवि! रेतः सर्व सुखावहम् । रेतसस्तु भवेद् देवि ! ब्रह्माण्डं शशि-सूर्ययोः । शशि-सूर्यात्मकं सर्व चराचरमिदं जगत् । घरं जङ्गममचरं स्थावरम् । शारदा-तिलके प्रथम-पटले-पंच-भूतात्मकं विश्वं चराचरमिदं जगत् । अचरा बहुधा भिन्ना गिरि-वृक्षादि-भेदतः । घरास्तु त्रिविधा भिन्नाः स्वे- दाण्डज-जरायुजाः । पञ्च-मूतात्मकमित्यनेन त्रिवृत्-करण-पक्षः पञ्चीकरण- पक्षोऽपि सूचित इति । तत्र ये तेजसा देवास्तेषामपि शरीरे अझै मागस्ते- जसः । चतुर्थांशः पृथिव्याश्चतुर्थाशो जलस्येति निवृत करण-पक्षः। ११ तत्र पञ्चीकरण-कथनम् पञ्चीकरण-पक्षे तु तेजसश्चत्वारोंऽशा अन्येषामष्टमोंशा एवमन्यत्रापि । तदुक्तं पञ्चदश्यां पंचम-प्रकरणे तत्त्व-विवेके -स्थूल-शरीराद्युत्पत्ति-सिद्धये पंचीकरणं निरूपयितुमाह । तद्-भोगाय पुनर्नोग्य-मोगाय तनु-जन्मने । पंची- फरोति भगवान् प्रत्येकं वियदादिकम् । भगवानैश्यर्यादि गुरण-पटक-सम्पन्नः। ऐश्वर्यादि-गुरण-पटकं च समग्रेश्वर्य-वीर्य-यश:-श्री-ज्ञान-वैराग्य-रूपमुक्तं च । ऐश्वर्यस्य समनस्य योर्यस्य यशसः श्रियः। ज्ञान-वैराग्ययोश्चव पणां भग इति स्मृतिः । समग्रस्येत्यनेनारिणमाद्यैश्वर्याष्टकं सूचितमतस्तमोगुणात्मकेश्व- रादधिक-गुरणतया भगवतः सम-सत्यादि-त्रिगुणात्मकत्वेनाधिक्यमायातम् । न तु सत्त्व-भाव-प्रधान-गुणात्मकस्य भगवविति नामधेयम् । तथात्वे त्रिगुणा- त्मिकाया भगवत्यास्तदमिधानं नोपपद्यत इति सुघोभिर्भाव्यम् । परमेश्वरः पुनः पुनरपि तद्-भोगाय तेषां जीवानां भोगायव भोग्य-भोगाय तनु-जन्मने भोग्यस्यान-पानादेर्मोगायतनस्य जरायुजादि-चतुर्विध-शरीर-जातस्य च जन्मने उत्पत्तये वियदादिकामाकाशादि-मूत-पञ्चकं प्रत्येकमेफेक पंचीकरोति । अपंचात्मकं पंचात्मकं सम्पद्यमानं करोति । द्विधा विधाय चकं चतुर्की प्रथम पुनः । स्व-स्वेतर-द्वितीयांशर्योजनात् पञ्च-पंचतेति । अथवा षडं- शास्तेजसः पृथिवी-जल-वाय्वाकाशानां दशमो दशमोऽशः । एवं पार्थिवे अस्म- वादि-शरीरेऽपि पृथिव्याः पड-मागाः। जलादीनां दशमो दशमोऽशस्तदुक्तं राघव-भट्ट-घृतेन । पृयिभ्यादीनि भूतानि प्रत्येकं विमजेद् द्विधा । एक भागमादाय पंचधा विभजेत् पुनः । एकैकं मागमेकक-मूतैः सम्वेशयेत् क्रमात् । ततश्चाफाश-भूतस्य स्था भागाः पड् भवन्ति हि । वाग्वादि भागाश्चत्वारो [प्राण-तोषिणो तन्त्रम् : ३६ ·- वाय्वादिप्वेवमाविशेत् । एवं च खेचराणामाकाश-वायु-भागाधिक्याद् वियति गतिगह-गोधिकादीनामाकाश-मागाधिक्या मित्यादि-पतिर्भूतादीनां वायु- भागाधिक्यात सर्वत्र गतिरस्ययं वेति । इति पञ्चीकरणम् । १२ उद्भिदाद्युत्पत्ति-कथनम् प्रपञ्च-सार-प्रथम-पटले-प्रकृतौ कालनुन्नायां गुणान्तःकरणात्मनि । देहश्चतुर्विधो मिन्नो जन्तोरुत्पत्ति-भेदतः। उद्भिदः स्वदेजोऽण्डाजश्चतुर्यस्तु जरायुजः । गुणान्तःकरण-कारणे काल-प्रेरितायां प्रकृती सत्यामुद्भिदादि- चतुर्विध उत्पत्ति-भेदतो जन्तोः शरीरिणो देहो भवतीत्यर्थः। उद्भिद-लक्षण- मुक्तम् । विश्वसार-प्रपञ्चसार-प्रथम-पटले-उद्भिद्य भूमि निर्गच्छेबुद्भिवः स्थावरस्तु सः। निर्दिष्टः स्कन्ध-विटप-पत्र-पुष्प-फलादिमिः । एषामुत्पत्ति- प्रकारस्तु राघव-मट्ट-धतेन । उद्भिदाः स्थावरा ज्ञेयास्तृण-गुल्मादि-रूपिणः । तत्र सिक्ता जल मिरन्तरष्मा विपाचिता । वायुना व्युह्यमाना तु बीजत्वं प्रतिपद्यते। तथा चोक्तानि बोजानि संसिक्तान्यम्भसा पुनः। उच्छनत्वं मृदुत्वं च मूल-मावं प्रयान्ति च । तन्मूलादंकुरोत्पत्तिरंकुरात पर्ण-सम्मवः । पर्णात्मकं ततः काण्ड काण्डाच्च प्रसवं पुनः । इत्युद्भिदोत्पत्तिः। १३ पाप-विशेषाद् वृक्ष-योनि-प्राप्तिः पाप-कर्माचरणे प्रेत्य स्थावर-योनि-प्राप्तिमत्स्य-सूक्ते सप्त-विंशति-पटले-- पापात्मा पितृ-दौहित्र-मातृ-द्वेषी तु यूयिका । पुत्र-द्वेषो तु वरुणः कम्प-दूषक- नाशकः । भू-हर्ता कोद्रवो देवि! तीर्थ-द्वपी तु चम्पकः । भार्यायाः केश- निर्वाप दूर्वा भवति शङ्कर ! गो-लोम-दाहो तु कृशो ब्रह्म-द्वेषी वको भवेत् । भार्या-द्वेषो फुरुवको पिष्ट-भुक् तिन्तिड़ो मवेत् । परान् वञ्चयित्वा स्वयमेव यो मिप्टं भुक्ते स एव तिन्तिड़ी व तात्पर्यम् । ताम्र-हर्ता तु पनसो महो-हर्ता तथार्जुनः। पर-स्त्री-हरणे देवि ! बहुजो भवति ध्रुवम् । गुरु-द्वेषी सोम-तरुः श्वथू-द्वेषी जयन्तिका। मातुः कलह-संयुक्तश्चोर-वृक्षः प्रजायते । स्वामिना फलहे देवि ! ब्रह्मास्यो जायते तरुः। द्वि-मार्यश्चक-द्वेषो स्यात् चाण्डालो जायते हि सः। माया पञ्चकरचय जायते कर-मर्दकः । विमक्त-धन-हर्ता तु नीपो भवति निश्चितम् । शस्यापहारी एरण्डो यज्ञ-द्वेषी घवो मवेत् । परास्वी विफली देवि ! स्नुहो सजायते ध्रुवम् । सूचको वासको देवि ! राज-गामिनि पैशुने । रामाय-वासको जातः कुद्दालचौर-वृत्तिकः । तैल- ४० :प्रयमः सर्ग-काण्डः] ·हर्ता तिल-तरुः सर्वप फल-दूपकः। पर-पुरुष-गामिनी नारी कोद्रयो भवति ध्रुवम् । मत्स्य-द्वषो पिचु-वृक्षः पर्वगामी शिवा-मदः । शिवा मैयुनिनो विप्रो घट-वृक्षो विजायते । श्वसुरनो नारिफेलः श्वश्रू-हर्ता लता भवेत् । परं पंच-शिवा-वृक्षः श्याल-देपो जलं भवेत् । सपत्नी-पुत्र-द्वेषो स्याद्धस्तुरो जायते प्रिये ! स्तन-भेदी च पुरुपः अन्तभंदी च मेरुकः । फरमदः करच्छेदी जीवन्ती पादहा नरः। भूत-द्वेपो देवदारु मेरुः शिशु-निन्दकः । आम्लान-शोलो बन्यूक: सन्ध्या-होनो जड़ो भवेत् । प्रतियि चञ्चकश्चय शरो नाम प्रजायते । पश्यण्ड- लोपकः पूगः पर्णो गो-भूर-निन्दकः । देव-द्वेषी जाति-तरुः शङ्ख-द्वेषी तु मल्लिका । प्रत-द्वेषो पूत-तरुः सङ्कल्प-भंजकश्च यः । भवेत् सोम-तरुर्देवि ! प्राधमस्य तु दूषकः। काम-वृक्षो भवेद् देवि! गव्य-त्यागो शतावरी। भल्लातको ज्ञान-हर्ता अयाज्य-याजको धरिः । असत्-प्रतिग्रहोता व अटसारो भवेत् ध्रुवम् । राजस्व-हरणाद् देवि ! भवेच्चाण्डालको घुयम् । देव-दास्या- स्तु हरणे कणिकारी विजायते । जले निस्तारजादेव अशोको जायते प्रिये ! देवायतन-भागादि-भेदको घातको मवेत् । गृह-द्वेषी तु जोवन्तो ब्रह्महानल एव हि । अन्तहा सूतहा देवि ! तया सर्व-प्रदूषकः । गिरि-कणिकारो भवति मार्या-त्यागी च मूव्हः। योनि-मेदो तु फदली वीज मेदो त वोनकम् । योज- हर्ता वीज-मूलं काम-हर्ता मयूरकः। शिव-द्वेपो भू-चदरो मन्त्र द्वषो जवा भवेत् । पट्ट-हर्ता योग-तरुवस्त्र-हर्ता कासिका । लौह- हर्ता वटो देवि ! ताम्र-हर्ता तु वीनशः । कांस-हर्ता रण-तरुः रौप्य-हर्ता तु शावलः । इत्यङ्ग- पाप-भेदे तु शतशोऽय सहस्रशः। स्थावरत्वं गमिष्यन्ति सर्वावस्थासु सर्वदा । इति पापाद् धृक्ष-योनि-प्राप्तिः। १४ पाप-भेदाज्जलत्वादि-प्राप्ति-कथनम् पापेन जलत्व-प्राप्तिरत एव । जलत्वं याति पापेन शैलत्वं याति शरि! तस्य पापस्य भेदेन जायते वर्ण-सद्धरः। उदक्यागमने देवि ! नसीत्वं याति शङ्कर ! मिथ्यायभाषणादेव स्थावरत्वं जलं विदुः। माता-पित्रोर्गुरोरने तडागस्य जलं भवेत् । स्वाम्यग्रे च परोक्षे च या नारी मन्द-चारिणी । सा भवेद गत-तोयं च या शय्या नाण्हेत् पतेः । सा मृतान्यद् भवेत्तोयं सत्यमेव मम प्रिये ! एकाशोत्या तथा पष्टया पंचविंशतिभिर्यदा। तत्र तत्र विष्णु- रूपं तोयं जानामि माविनि ! प्रशीति-मात्र सामुद्रे हस्तानां च प्रमारणतः। [प्राण-तोषिणो तन्त्रम् : ४१ ·। कला-हस्तो मवेद् यत्र द्वादशे पाप-वजित । अतोऽन्यत् पाप-सम्भूति स्वकाले नेय प्राप्स्यति । इति जलत्व-प्राप्ति । १५ तत्तत्-पाप-प्रायश्चित्तम् तत्-पापादनुसारेण प्रायश्चित्त समाचरेत् । शिव लिङ्ग समम्यर्च्य स्थापयित्वा यथा-विधि । चतर्दश्या निराहारो वृषस्थे भास्करे सिते । पाप-क्षय समुच्चार्य गा च दद्याद् द्वि-जन्मने । तेषा पापस्य शुद्धययं प्रायश्चित्तमुदाह- तम् । इति तत्-पाप-प्रायश्चित्तम् । १६ कृमि-कीट-पताङ्गादीनामुत्पत्ति प्रपञ्च-सार-विश्व-सारयो-कृमि कीट-पतङ्गाद्या स्वेदजा नाम देहिन । तदुत्पत्ति-प्रकारोऽपि तत्रैव-स्वेदज स्विद्यमानेभ्यो मू-वह्नयद्भय प्रजायते । यूकमत् कुण-कोटाद्या ये चान्ये क्षण-भगुरा इति । यूक उकनोति यस्य नाम मत्कुणश्छारपोक इति यस्य प्रसिद्धि । भूमेरन्तरुष्म-विपाकेन वोजत्व शास्त्र. सिद्धम् । स्विद्यमान भू-वह्नि-जल-वक्वध्यस्तु स्वेदजोत्पत्ति । प्रत्यक्ष-सिद्धा यथा गो-भय-पुजादे कोटाद्युत्पत्तिरित्यनयोर्भेद । १७ अण्डजाद्युत्पत्तिः अण्डज-जरायुजयो शुक्र-शोणित-सयोगेनोत्पतिस्तु । प्रपच-सारे-अण्डजो वर्तुली-भूतात् शुक्र-शोणित-सयुतात् । कालेन मिनात् पूर्णात्मा निर्गच्छन् प्रमिष्यति । अहि-गोधावयो भेक-शिशु-मारादिकश्च स । अण्डजा पक्षिण. सा नक-मत्स्याश्च कच्छपा । फुलोर-गोधा भेकाद्या शिशु-माराब्ज-सूक्तय इति । अब्ज शव । इति तत्रापि किम्वदन्ती। अण्ड सूते गिलाहारश्ना- हारो जरायुजमिति । प्रायिकमेतल्लक्षणम् । तया रोमन्यायक-जन्तो स्थाच्छङ्ग नान्यस्य जन्मिन इत्यपि । १८ जरायुज-मनुष्याद्युत्पत्ति-कथनम्-मनुष्यत्व-प्राप्ति-प्रशसा शारदायाम-जरायुजा मनुष्याद्या जनुन णा निगद्यते । विश्व-सार-तन्त्र द्वितीय-पटले मनुष्य-सदश जन्म कुत्रापि नैव विद्यते । देवता पितर सर्वे वाञ्छन्ति जन्म मानुषम् । दुर्लमो मानुषो देह सर्व-देहेषु सर्वदा । तस्माच्च मानुप जन्म एतदुपत सुदुर्लमम् । तत्रापि सशयच्चेता विशेषेण तु पार्वति ! मन्त्र-तन्त्र रत पुसा सोऽपि चेदति-दुर्लभ । तत्रागम-विद श्रेष्ठा सर्व-देहेषु पूजिता । तदापि साधक श्रेष्ठ सर्व-तत्वेषु गोपित । १२:अयम सर्ग-काण्ड ] ·रुद्र-यामले उत्तर-खण्डे द्वितीय-पटले-मानुष्यं सफलं जन्म सर्व-शास्त्रेषु गोचरम् । चतुरशोति-लक्षेषु शरीरेणु शरीरिणाम् । न मानुष्यं विनान्यन तत्त्वज्ञानं तु लभ्यते। कदाचिल्लभते जन्म पुण्य-सञ्चयात् । सोपान-भूतं मोक्षस्य मानुष्यं जन्म दुर्लभम् । निर्वाण-तन्त्रे द्वितीय-पटलेऽपि-स्थावरादिपु कोटेषु पशु-पक्षिषु शलजे ! चतुरशीति-लक्षं वै जन्म चाप्नोति सोऽव्ययः। ततो लभेत् परेशानि ! मानुषी दुर्लमां तनुमिति । चतुरशोति-लक्ष-योनि-भ्रम- णानन्तरं ब्राह्मण-योनि-प्राप्तिः। कर्म-विपाकेऽप्युक्ता पथा। स्थावरास्त्रिश- ल्लक्षश्च जलजो नव-लक्षकः। कृमिजा दश-लक्षच रुद्र-लक्षश्च पक्षिणः। पशयो विश-लक्षश्च चतुर्लक्षश्च मानवाः । एतेषु भ्रमणं कृत्वा द्विजत्वमुप- जायते। निर्वाण-तन्त्र-मानुषी तनुमित्यत्र ब्राह्मणत्वावच्छिन्न-मानुषर्षी तनुमित्य- वगन्तव्यम् । दुलंमेति विशेषण-चलेनेति । ततो मानुपन्देहश्च धर्माधर्माधिपश्च सः। ततोऽपि लभते जन्म पुनर्मृत्युमवाप्नुयात् । जायन्ते च म्रियन्ते च कर्म- पाश-नियन्त्रिताः । चतुरशीति-तक्षं नाना-योनिषु शैलज़े ! इति मनुष्यत्य- प्राप्ति-प्रशंसा। चण्डिकोवाच-कथं वा लमते जन्म कथं मृत्युभवेत् प्रभो! तत्-प्रकारं महादेव ! श्रोतुमिच्छामि तद् वद । शङ्कर उवाच-इह यत् क्रियते कर्म तत् परत्रोपभुज्यते । जोवस्तृण-जलो- केव देहाद् देहान्तरं व्रजेत् । सम्प्राप्य चतुरं देहं देहं त्यजति पूर्वकम् । इति श्रुत्वा च सा चण्डी पप्रच्छ शङ्करं प्रति-प्राप्तं चतुर-देहं तु पिण्ड- दानादिफ कयं? शिव उवाच-शृणु देवि ! प्रवक्ष्यामि माया-देहं तदेव हि । माया-देहः परेशानि! वायु-रूपो न चान्यथा। वायु-रूपो यतो देह प्राकाशस्यो निरा- श्रयः । ततश्च पिण्ड-दानेन वायुः स्थिर-तरो भवेत् । प्रथमे मस्तकं देवि ! जायते च क्रमावधि । ततो मम पुरं गत्वा धर्म-कर्मादिकं चरेत् । तद्-भुक्तं चापरं किश्चिद् यदा फर्म न विद्यते । ममाजया यदा जीवः प्रययौ ब्रह्म-शास- नम् । तस्मात् कर्मानुसारेण यदि स्याद् दुर्लमा तनुः। महा-विद्या भाग्य- यशाद यदि प्राप्नोति सद्गुरोः। तत्त्व-ज्ञानं महेशानि! यदि माग्य-वशाल्लभेत् । [प्राण-तोषिणी तन्त्रम्४३ ·तदेव परमो मोसो यावद् ब्रह्माण्ड-मण्डलम् । महा-विद्या प्रसादेन पुनरा. गमनं न हि। तृतीय-पटले-तोयात् तु बुद्-युदं जातं यया तोये वितीयते । प्रकृत्या जायते सर्व पुनस्तस्यां प्रलीयते । ब्रह्म-विष्ण-शिवा देयि ! जायन्ते प्राकृताद् प्रयम् । तया प्रलय-काले तु प्रकृत्यां लप्यते पुनः। ।। इति धीप्राण-तोपियां प्रयमे सर्ग-काण्डे चतुर्विष-देह-सृष्टि-कमनं नाम तृतीयः परिच्छेदः ।।

·चतुर्थः परिच्छेदः अन्न-मय-कोषात्मक-मनुष्य-देह-कथनम् १ देह-सृष्टया गर्भोत्पत्ति-प्रकारः गुरुप्रणम्य में तेनाज्ञान ध्वान्त-सुधाकरम । वक्ति मर्त्य देह-सृष्टिं द्विजः धीरामतोषणः । शाक्तानन्द-नरङ्गिणो-प्रथम-परिच्छेद-घत-ज्ञान-माष्यम्- देव्युवाच-शरीरं कीदृशं नाय ? मुक्तिर्वा केन कर्मणा ? इदानीं श्रोतु- मिच्छामि यूहि मे शशि-शेखर ! ईश्वर उपाच-शृण देवि ! प्रवक्ष्यामि शरोरं कर्म-सम्भवम् । रजस्वला व या नारी विशुद्धा पश्चमे दिने । पीड़िता काम-वारणेन ततः पुरुषमोहते। मग-लिङ्ग समायोगान्मयुनं स्यात् तदानयोः । अन्योऽन्य-स्पर्शनादेव जायते व महा-सुखम् । क्षरते च यदा रेतः प्राणापन्न-विसश्रितम् । क्षितिरापस्तया जो वायुराकाशमेव च। सर्वेषां तर तत्वं स्पाद् देहस्य-रक्त-योजयोः । गर्भाशय-निरूपणानन्तरं गर्मोत्पत्ति-प्रकार उक्तो मातृका-भेद-तन्त्र द्वितीय-पटले- देव्युवाच-वद ईशान ! सर्वन ! सर्वत्तत्व-विदां वर ! यत् त्वया कथितं देव ! मम सङ्गे विहारतः । कयं वा जायते पुत्रः फयं वा शुक्र-संस्थितिः ? (पुत्र इति गर्भ-मात्रोपलक्षणम् । केन प्रकारेण गर्भो जायत इति प्रश्नस्य तात्पर्यम्) । वर्द्धमानस्य लिङ्गस्य प्रवेशो वा कयं भवेत् ? मोति-युक्ता हाह नाय ! त्राहि मां दुःख-संकटात् । महादेव उवाच-मणिपूरं महा-पमं सुषुम्ना-मध्य-सस्थितम् । तस्माना- लेन देवेशि ! नामि-प- मनोहरम् । नाल-त्रय-समायुक्तं सदा शुक्र-विभूषि- तम् । तस्मादेव स्तनद्वन्द्वं वर्द्धमान दिने दिने । मध्य-नालं सुषुम्नान्तं वृन्ता- कारं सुशोतलम् । पा-योन्यग्रमधो-नालं सदानन्द-मयं शिवे ! शृणु चाङ्गि! सुभगे ! तन्मध्ये लिङ्ग-ताड़नात् । यद्-रूपं परमानन्दं तन्नास्ति भुवन-त्रये । नामि-पद्मं तु यद्-रूपं तत् शृणुष्व समाहिता । वस्यानं मध्य-देशेऽस्य सदा पा-विराजितम् । बाह्य-देशे चाष्ट-पत्रं चतुरस्र च तद्-बहिः। चतुर्दार- समायुक्त सुवर्णाभं सवृन्तकम् । तत्-पमेन भवेत् पुष वृत्त-युक्तं त्रि-पत्रकम् । [प्राण-तोषिणो तन्त्रम् : ४५ :

·प्रफुल्ले तु त्रि-पत्रे वै वाह्ये शोणित-दर्शनम् । एतन्मध्ये महेशानि ! यदि स्याल्लिङ्ग-ताड़नम् । पद्म-मध्ये गते शुक्र सन्ततिस्तेन जायते। पद्म-मध्ये शुक्र-गमन-प्रकारस्तु प्रपञ्च-सारे-स्व-स्थानतश्च्युतात् शुक्राद् विन्दुमादाय मारुतः । गर्भाशयः प्रविशति यदा तुल्यं तदापरः । प्रार्तवात् परमं वोजमादायास्याश्च मूलतः। यदा गर्भाशयं नेष्यत्यय सम्मिथयेन्मरुत् । संक्षोम्य सम्वर्द्धयति तन्मलं शोणिताधिकन् । स्त्री स्यात् शुक्राधिकं ना स्यात् समेन च नपुंसकम् । वायु-वलयम्भसा योगे गर्भ-वृद्धिः जायते । एतेन त्रि- वृत-करण-पक्षः स्पष्टीकृतः । ज्ञान-भाष्ये नाभि-पद्मे महा-वेवि! भ्राम्यते च समोरणः। कुम्भकारो यया चक्र घटते च घटादिकम् । तया समोरपो गर्ने घटते प्राणिनां तनुम् । शारदा-तिलके-रक्ताधिका भवेन्नारो भवेद् रेतोऽधिकः पुमान् । उभयोः समतायां तु नपुंसकमिति स्थितिः। मातृकाभेद-तन्त्रे- -पुरुषस्य तु यत् शुक्रं शक्तेस्तस्याधिक यति। तदा कन्या विजानीयाद् विपरोते पुनान् भवेत् । उमयोस्तुल्य-शुक्र ए क्लावं भवति निश्चितम् । ताधिक्य-तुल्यतादिकम् राघव-भट्ट-कृत-वचनोक्त प्रमाणस्येव यया-द्वाविंशतो-रजो-भागाः शुक्र-मात्राश्चतुर्दश । गर्भ-सजनने काले पुं. स्त्रियोः सम्भवन्ति हि। मात्रा-माग इत्ययः। नारा-रजाऽधिकांश स्यानरः शुक्राधिकांशके । उभयोरुक्त संख्यायां स्यान्नपुंसक-सम्भवः । राघव-मट्ट-घृत-वाग्मटे बह्वपत्य-कारणमुक्तं यया-वायुना बहुधा मिन्ने तद्-विन्दो बह्वपत्यता। वियोनि-विकृताकारा जायन्ते विकृते तया। शृणु चार्वङ्गि! सुभगे पुष्प-माहात्म्यमुत्तमम् । मेध्यं तत् शुक्र-संयोगे वर्द्धते च दिने दिने । एवं दिङ्-मास-सम्प्राप्तो तत्-पुष्पे विन्दु-संयुते । गलिते परमे. शानि ! व्यक्ता भवति सन्ततिः। श्रीदेव्युवाच-किश्चिद्-रोगादि-सम्भूते ' कृमि-फोटादि-सम्भवे । तस्मा ज्जीवाः प्रणश्यन्ति सा नारी जोवते कथम् ? धीशङ्कर उवाच-तस्य पुष्पस्य माहात्म्यं किं वक्तुं शक्यते मया । विन्दु. स्थान-सहन तु पुष्प-मध्ये प्रियम्वदे ! बुद्-चुदा येऽत्र तिष्ठन्ति तत्रैव सन्तति- भवेत् । एवं क्रमेण देवेशि ! सहस्र सन्ततिदि। वर्द्धमानं तदा पुष्पं पीडा किञ्चिन्न जायते। ४६ :प्रयमः सर्ग-काण्डः ।

·वोर्य-वद् गर्भ-कारणमाह । राघव-भट्ट-वृतम्-पूर्ण-पोटश-वर्षा स्त्री पूर्ण-विशेन सङ्गता । शुद्ध-गर्भाशये मार्गे रक्ते शुक्रऽनिले हृदि । वोर्य-वन्तं सुतं सूते ततो न्यूनाब्दयोः पुनः। रोगाल्पायुरधन्यो वा गर्भो भवति नैव वा। इति तत्र शुक्र-शोणित-सम्बद्ध-विन्दौ पूर्व-पूर्वानेक-जन्म-सञ्चित-कर्मणां मध्ये फल-दानोन्मुखं पाप-पुण्यात्मकं प्रबलमेकं सुख-दुःखोभय-फलकं मनुष्य-शरीरो- पभोग्यं यत् कर्म तदनुरूपेणाविद्या-रूप-पाश-यद्धः सन्नेकोऽपि बहुधा भिन्नो नित्योऽप्यात्मा गहमिव देहं प्रविष्टस्तदुक्त राघव-भट्ट-धृताध्यात्म-विवेके-- अस्ति ब्रह्म चिदानन्द-मयं ज्योतिनिरंजनम् । सर्व-शक्ति च सर्वज्ञ तदंशा जीव- संज्ञकाः । अनाधविद्योपहिता ययाग्नेविस्फुलिङ्गकाः । दीर्घायुपाधि-संभिन्ना- स्ते कर्मभिरनादिभिः। सुख-दुःख-प्रदः स्वीयः पुण्य-पापनियन्त्रिताः । तत- ज्जाति-युतं देहमायुर्मोग्यं च कर्मजम् । प्रति-जन्म प्रपद्यन्ते माया-पाश-निय- त्रिता । इति । निर्वाण-तन्त्रेऽपि--सत्य-लोके महा-कालो महा-रुद्रेण सम्पुटा। चणका. कार-विस्तारा चन्द्र-सूर्याग्नि-रूपिणो । अनादि-पुरुषोद्युक्ता तदंशा जोव- संज्ञकाः । ज्वलदग्नेर्यथा देवि ! स्फुरन्ति विस्फुलिङ्गकाः। तस्याश्च्युतः परं विन्दुर्यदा भूमो पतत्यपि। तदैव सहसा देवि! शक्ति-युको भवत्यपि । इति गर्मोत्पत्ति प्रकार-कयनम् । २ शुक्र-शोणितादुत्पत्ति-प्रकारः योगार्णवे-आयुष्यं भुक्तमाहारं स वायुः कुरुते द्विधा । सम्प्रविश्याय मध्य तु पृयगनं पृथप जलम् । स वायुः प्राणवायुः। योगि-याज्ञवल्क्ये उत्तरखण्डे चतुर्थाध्यायेऽपि~मायुष्यं भुक्तमाहारं सहसा तैः समोकृतम् । तुन्द-मध्य-गतः प्राणस्तानि कुर्यात् पृथक् पृथक् । पृथक्करण-प्रकारस्तु योगि-याज्ञवल्क्ये-पुनरग्नोर्जलं प्राप्य अन्नादीनि जलो- परि । स्वयं हपानः सम्प्राप्य तेनैव सह मारुतः। प्रयाति ज्वलनं तत्र देह- मध्य-गतं पुनः । अग्नो जलं प्रापय्य अन्नादीनि जलोपरि सम्प्रापय्य तेनैव प्राण-वायुनवापानो वायुदेह-मध्य-गतं ज्वलनं प्रयाति प्राप्नोतोत्यन्वयः। एवं च प्राणेन प्रेरितमिति प्रारण-स्थित्येति च प्राधान्येन वक्ष्यते । वस्तुतस्तु प्राणापानाम्यामेव प्रेरितमित्यर्थः। वायुना यर्द्धते वह्निरपानेन शनैः शनैः। ततो ज्वलति विप्रैन्दि ! स्व-कुले देह-मध्यके । ज्वालानिज्वलनं तत्र प्राणेन प्रेरितं [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : ४७ ।

·तंतः । ज्वलत्युदकमाश्रित्य कोष्ठ-मध्य-गतं तंदा । अन्नं व्यञ्जन-संयुक्तं जलोपरि समर्पितम् । ततः सुषुप्तमकरोद् वह्नि-सन्तप्त-वारिणा । योगाणवे च-प्रग्नेरुद्धं जलं स्याप्य तदन्नं जलोपरि। जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वा स्वेदयते शनैः । वायुना व्युह्यमानोऽग्निरत्युष्णं कुरुते जलम् । अन्नं तदुष्ण-तोयेन समन्तात् पच्यते पुनः। द्विधा भवति तत्-पक्वं पृयक् कीटं पृयग् रसम् । कोटें मलं। तत्र-रसोत्पत्ति-प्रकारस्तु प्रपञ्च-सारे द्वितीय पटले-अयाहृतं पड्-रसं वाप्याहारं कण्ठ-मार्गगम् । श्लेष्मणानुगतं तस्य प्रमावान्मधुरो भवेत् । तत्र स्वाद्वम्ल-लवण-तिक्तोषरण-फपायकाः । षड्-रसाः कथिता भूत-विकृत्या द्रव्यमाश्रिताः । स्वादु-मिष्टमुपरणं फट । तथैवामाशय-गतं पश्चात् पित्ताशयं बजेत् । प्राशयं छिद्रम् । तदा तस्यानुगमनात् कटुकत्वं प्रपद्यते । तथात्रान्तर- संश्लिष्टं पच्यते पित्त-चारिणा । जलादीनां पाकेनावस्यान्तरमुक्तम् । योगि-याज्ञवल्क्ये-स्वेद-मूत्रे जलं स्यातां वीर्य-रूपं रसो भवेत् । पुरोप- मन्नं स्याद गागि! प्रारणः कुर्यात् पृथक् पृथक् । प्रपश्व-सारे-ग्रहणो नाम सा पात्री प्रसृताञ्जलि-सन्निमा। पात्री नाड़ी। अधस्तस्याः प्रधानाग्निः समानेनापि नुद्यते । तस्याधस्तात् त्रिकोणाभं ज्योतिराकारमुत्तमम् । विद्यते स्थानमेतद्धि मूलाधारं विदुर्बुधाः । प्रधानाग्नि- दर्दोष-दूष्यस्थाग्निभ्यो मिन्नो वड़वानल-रूपो जठराग्निरिति प्रसिद्धः । तथा च-पच्यमानाद् रसं भिन्नं वायू रक्तादिकं नयेत् । तत्र कोर्ट पृथक् भिन्नं ग्रहण्यां चिनुतेऽनिलः। तच्चीयमानं विणाम ग्रहों पूरयेन्मुहुः। सा तया शक्टता पूर्ण वलितां प्रति-मुञ्चति । शक्टता मलेन । पूरोपं पायु-मार्गेण तत्- पाके चाम्मसस्ततः। अङ्ग-स्वेदवदभ्यन्तप्तिः सूक्ष्मः शिवा मुखैः । वस्तिमा- पूरयेद् वायुः पूर्णे मुञ्चति धारया । मूत्राशयो धनुर्वको वस्तिरित्यभिधीयते । मूत्रमित्याहुरुदकं वस्तेनानिल-निर्गतम् । अपथ्य-माजामनयोर्गियोर्दोष- - ·-च्च रुधिरं तु-प्रजायते । स्व-स्व-कोषाग्निना पक्वंजायन्ते धातवः कमात् । योगाणवे-रसेन तेन ता नाड़ोःप्राणः पुरयते शनः । प्रतर्पयन्ति सम्पूर्णा- स्तान देहं समन्ततः। योगि-याज्ञवल्क्ये समान-वायुना साई रस सर्वासु नाडिषु । व्यापयन् श्वास-रुपेरण देहे चरति मारतः। व्योम-रन्धेश्च नवनिविण्मूत्राणा विसर्जनम् । कुर्वन्ति वायवः सर्व शरीरेषु निरन्तरम् । निश्वासोच्छवास-कासाश्च प्राण-कर्म- समोरिताः । अपान-यायोः कमत-विमूनादि-विसर्जनम् । प्राणापाने च “चेष्टादि व्यान-कमिति चेष्यते । उदान-कर्म तच्चोक्त देहस्योन्नयनादि यत् । ‘पोषणादि समानस्थ शरीरे कम कोर्तितम् । उद्गारादि-गुणो यस्तु नाग-कर्म समोरितम् । निमोलनादि कूर्मस्य क्षुत-तृष्णा कृकरस्य च । देवदत्तस्य विप्रेन्द्रि ! जम्मा कर्मति कोर्तितम् । धनञ्जयस्थ पोपादि सर्व कर्म प्रकोति- तम् । वायुना स्यानादोन्यग्र वक्ष्यन्ते । इति शुक्र-शाणिनायुत्पत्ति-कयनन् । ३ 'देह-सृष्टौ धातु-कथनम् योगार्णवे-मातुरम्गु-वहा नाड़ो ननु विद्या परामिधा । नाभिस्थ-नाड़ी गर्भस्य माना'कृत रसायहा इति । शाक्तानन्द-तरङ्गिण्याम्-कलनं चैक-रात्रण बुद्-वुद पञ्चमे "दिने । “शोणित दश-रात्रेण मास-पिण्ड चतुर्दशे। प्रपञ्च-सारे मारोय नाम योगोत्थं पोरुष कार्मण मलम् । प्राणवं नाम सम्प्रोक्तं मिलित तन्मल-द्वयम् । सूक्ष्म-रूपाणि तत्त्वानि चतुर्विश-मल-द्वये। 'तर योगं प्रकृत्यायु ततस्तु गर्भ-मारुत। संक्षोभ्य सम्बर्द्धयतोत्यादि पूक्ति- नान्वयः। स्व-गतमरुपन्यद्भिः क्लिद्यते क्वाप्यते च तत् । मिथोमूतं तदह्र व मातुरंगुष्ठ-सम्मिनम् । सम्मितमिति मातुरगुष्ठ-नख-परिमितमित्यर्थः । राघव-भट्ट-धृत-योगार्णवे-घन-मासं च विशाहे पिण्ड-मावरेपलक्षितम् । पञ्च-विशति-पूर्णाहे पल तदंकुरायते । शाक्तानन्दे तु-मासकेन तु पूर्णेन मास- पिण्डोऽकुरायते । इत्युक्त तनव-पादो सजायते वोज ब्रह्माण्ड सहसाकुरः। तस्य मध्ये सुमेरुश्च क हाल-दण्ड-रूपम्यक् । चराचराणा"सर्वेषा' देवादोना विशेषतः। 'प्रालयः सर्व-भूताना मेरोरभ्यन्तरेऽपि च । प्रदोप-कनिकाकारो जीयो हृदि सदा स्थितः। रज्जु-बद्धो यया 'श्येनो' गतोऽप्याकृष्यते पुनः । गुणबद्धस्तथा जीव.प्राणापानेन कृष्यते। प्राण-तोषिणोतन्त्रम् : ४६ ·ततः । ज्वलत्युदकमाश्रित्य कोष्ठ-मध्य-गतं तदा । अन्नं यजन-संयुक्तं जलोपरि समर्पितम् । ततः सुषुप्तमकरोद् वह्नि-सन्तप्त-वारिणा। योगार्णवे च-अग्नेरुद्धं जलं स्याप्य तदनं जलोपरि। जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वा स्वेदयते शनः । वायुना व्युह्यमानोऽग्निरत्युष्णं कुरुते जलम् । अन्नं तदुष्ण-तोमेन समन्तात् पच्यते पुनः। द्विधा भाति तत्-पक्वं पृयक् कोर्ट पृयग् रसम् । कोटें मलं । तत्र-रसोत्पत्ति-प्रकारस्तु प्रपञ्च-सारे द्वितोय-पहले-प्रयाहृतं पड्-रसं वाप्पाहारं कण्ठ-मार्गगम् । श्लेष्मणानुगतं तस्य प्रमावान्मधुरो भवेत् । तत्र स्वाहम्ल-लवण-तिक्तोपण-कपायकाः । पड़ रसाः कथिता भूत-विकृत्या द्रव्यमाधिताः । स्वादु-मिष्टमुपणं फटु । तयवामाशय-गतं पश्चात् पित्ताशयं व्रजेत् । प्राशयं छिद्रम् । तदा तस्यानुगमनात् फटकत्वं प्रपद्यते । तयात्रान्तर- संश्लिष्टं पच्यते पित-वारिणा । जलादीनां पाकेनावस्यान्तरमुक्तम् । योगि-याज्ञवल्क्ये-स्वेद मूने जलं स्यातां वीर्य-रूपं रसो भवेत् । पुरोप- मन्नं स्याद गार्गि! प्रारणः कुर्यात् पृथक पृथक् । प्रपञ्च-सारे-ग्रहणी नाम सा पानी प्रसृताञ्जलि-सनिमा । पात्रो नाड़ी। अधस्तस्याः प्रधानाग्निः समानेनापि नुद्यते । तस्याधस्तात् त्रिकोणाभं ज्योतिराकारमुत्तमम् । विद्यते स्थानमेतद्धि मूलाधार विदुव॒धाः । प्रधानाग्नि- र्दोष-दूष्यस्थाग्निम्यो मिन्नो वड़वानल-रुपो जठराग्निरिति प्रसिद्धः । तथा च-पच्यमानाद् रसं मिन्नं वायू रक्तादिकं नयेत् । तत्र कोठें पृथक् मिन्न ग्रहण्यां चिनुतेऽनिलः। तच्चीयमानं विणाम ग्रहणों पूरयेन्मुहुः । सा तया शक्टता पूर्ण वलितां प्रति-मुञ्चति । शक्टता मलेन । पूरोपं पायु-मार्गेण तत्- पाके चाम्मतस्ततः। अङ्ग-स्वेदवदभ्यन्तप्तिः सूक्ष्मः शिवा-मुखः। वस्तिमा- पूरयेद् वायुः पूर्णो मुञ्चति धारया । मूत्राशयो धनुर्वको वस्तिरित्यभिधीयते । मूत्रमित्याहुरुदकं वस्तेश्चानिल-निर्गतम् । अपथ्य-माजामनयोर्गियोर्दोष. दुष्टयोः। प्रमेह-मूत्रकृच्छादेग्रहिण्यादेश्न सम्भवः। राघव-भट्टधृत-सुश्रुते-त्वगसृड़-मांस-मेदोऽस्थि मज्जा-शुक्राणि धातवः । भवन्त्यन्योऽन्यतः सर्वे पाचिताः पित्त-तेजसा इति । एतेन पूर्व-पूर्वस्योत्तरोत्तरं प्रति-कारणत्वमुक्तम् । तथा च तत्रैव--रसः स नाडी-मध्यस्यः शारीरेणो- मणा भृशम् । पच्यते पच्यमानाच्च भवेत् पाक-द्वयं पुनः। चविष्टय समन्ता- ४८:प्रथमः सर्ग-काण्डः] .

·- च रुधिरंतु-प्रजायते । स्व-स्व-फोषाग्निना-पक्व यन्ते धातवः ममात् । योगाणंवे-रसेन तेन ता नाडोः प्राणः पूरयते शनैः। प्रतर्पयन्ति सम्पूर्ण- स्ताश्च देहं समन्ततः। योगि-याज्ञवल्क्ये-समान-वायुना साई रसं सर्वासु नाड़िए । व्यापयन् श्वास-रूपेण देहे चरति मारतः। व्योम-रन्घ्रश्न नवनिविमुत्राणां विसर्जनम् । कुर्वन्ति वायवः सर्वे शरीरेषु निरन्तरन् । निश्वासोच्छवास-कासाश्च प्राण-कर्म- समोरिताः । अपान-बायोः कर्मेतद्-विमूत्रादि-विसर्जनम् । प्राणापाने च "चेष्टादि ध्यान कर्मति चेष्यते । उदान-कर्म तच्चोक्तं देहस्योन्नयनादि यत् । "पोपणादि समानस्य शरोरे कम कोतितम् । उद्गारादि-गुणो यस्तु नाग-कर्म 'समोरितम् । निमोलनादि कूर्मस्य क्षुत्-तृष्णा कुकरस्य च । देवदत्तस्य विप्रेन्द्रि ! जम्मा कति कोर्तितम् । धनञ्जयस्य पोषादि सर्व कर्म प्रकोति- तम् । वायूना स्यानादान्या वक्ष्यन्ते । इति शुक्र-शाणितायुटरति-कयनन् । ३'देह-सृष्टौ धातु-कथनम् • योगार्णवे-मातरम्बु-वहा नाड़ो ननु विद्धा पराभिधा । नाभिस्थ-नाड़ी गर्भस्य माना कृत'रसायहा इति । शाक्तानन्द-सरङ्गिण्याम्-कलनं चैक-रावण बुद-बुदं पञ्चमे 'दिने । “शोणितं दश-रात्रेण मांस-पिण्डं चतुर्दशे । 'प्रपन्च-सारे-मारोयं नाम योगोत्यं पौरुषं कामणं मलम् । आणवं नाम सम्प्रोक्तं मिलितं तन्मल-द्वयम् । सूक्ष्म-रूपाणि तत्वानि चतुर्विश-मल-द्वये । 'तर योगं प्रकृत्याशु ततस्तु गर्भ-मारुतः। संक्षोभ्य सम्बर्द्धपतीत्यादि पूर्वक्तेि- नान्ययः । स्वगतमरुदण्यद्भिःक्लियते क्वाथ्यते व तत् । मिथोमूतं तदाँव मातुरंगुष्ठ-सम्मितम् । सम्मितमिति मातुरंगुण्ड-नख-परिमितमित्यर्थः। राघव-मट्टधृत-योगरणवे-घन-मांसं च विशाहे पिण्ड-मायोपलक्षितम, । पञ्च-विंशति-पूर्णाहे पलं तदंकुरायते । शाक्तानन्दे तु मासकेन तु पूर्ण मांस- पिण्डोंऽकुरायते । इत्युक्तं तव-प्रादो सजायते वोजं ब्रह्माण्ड सहसाकुरः। तस्य मध्ये सुमेरुश्न काल-दण्ड-रूपम्यक् । वरावराणां सर्वेषां देवादोनों विशेषतः। प्रालयः सर्व-भूतानां मेरोरभ्यन्तरेऽपि च । 'प्रदोष-कलिकाकारो जीवो, हदि सदा स्थितः। ।रज्जु-बद्धो मया श्येनो' गतोऽपाकृष्यते पुनः । गुण बद्धस्तथा जोरःप्राणापानेन कृष्यते। फा०४ [प्राणतोषिणोतन्त्रम् : ४६ ·योगि-याज्ञवल्क्ये द्विनोपाध्यायें तु--मनाचे नामिरित्युक्त' नामो चक्र- समुद्भवः। द्वादशार-युतं तच्च तेन देहः प्रतिष्ठितः । चक्रेऽस्मिन् भ्रमते जोयः पुण्य-पाप-प्रणोदितः । तन्तु-पञ्जर-मध्यस्यो यथा भ्रमति लूतिकः । लूतिक उणनामः माकरसा यस्य प्रसिद्धिः । नामो जोवस्य भ्रमण-मानं स्थिति- स्थानं तु हृदयमेव । तेन पूर्व-वचने न विवादः । योगार्णवे-मास-द्वये तु सम्पूर्ण शिरो मेदः प्रजायते । मज्जास्थि च विभिर्मासः केशस्त्वक् च चतुर्थफे । एषु मासेष्वध्यात्म-विवेके तु विशेष उक्तो यथा-द्रवत्वं प्रयमे मासे कललाख्यं प्रजायते । द्वितीये तु घनः पिण्डः पेशोप्ट- घनमर्बुदम् । पु.स्त्री-नपुंसकानां तु प्रागवस्था क्रमादिमाः। तृतीये त्वंकुराः पञ्च करादि-शिरसो मताः । अत्र ग्रन्थ-प्रये यद्-भेद-त्रयमंकुरोत्पत्तेरुक्तं तच्छरोर-मेर्ववयवांकुर- भेदेनाविरुद्धमानाय-भेदेन वा। अङ्ग-प्रत्यङ्ग-भागाः स्युः सूक्ष्माश्च युग-पत् तदा । चतुर्थे व्यक्तता तेषां भागानामभिजायते । मातृजं चास्य हृदयं विषया- नमि-कांक्षति । अतो मातुर्मनोऽभीष्टं कुर्याद् गर्भ-समृद्धये। तां च द्वि-हृदयां नारीमाहुर्दोहदिनों बुधाः । अदानाद् दोहदानां तु गर्भस्य व्यङ्गतादयः। मातुश्चेद् विषयालाभस्तदा” मायते सुतः । गर्भः स्यादर्थवान् भोगी देहे दोहद-दर्शने । अलङ्कारे सुललितो मिष्ठस्तापसाश्रमे । देवता-दर्शने भक्तो हिंस्रो भुजग-दर्शने । गोधाशने तु निद्रानुबलो गो-मांस-भक्षणे। माहिपेण तु रक्ताक्षं लोमशं सूयते सुतम् । प्रवृद्धं पञ्चमे पिण्डं मांस-शोणित-पुष्टि-भाक् । षष्ठेऽस्थि-स्नायु-नाड्यादि-नख-केश-विविक्तता । बल-वृद्धौ चोपचितौ सप्तमे त्वगपूर्णता । अष्टमे त्वक्-श्रुतो स्यातां प्रोजश्चतच्च हृद्भवम् । ज्ञान-माप्ये तु-कर्णाक्षि-नासिका रन्ध्र कण्ठोदरं च पञ्चमे । पष्ठे मुखं तथा पादौ सर्वाङ्गानि तु सप्तमे । सन्धिः सम्पूर्णतां याति अष्टमे मासि. बै ततः। एतदपि पूर्व-वत् । अण्डाधारं च कङ्कालं प्रारभ्य गुद-मूलतः । द्वात्रि- शज-ज्ञान-विज्ञान-प्रन्यिनो वर्द्धते सदा। शारदायां प्रथम-पटले-अथ मात्राहृतरन्न-पानाद्यः पोपितः क्रमात् । दिनात् पक्षातथा मासात् बद्धते तत्त्व-देह-वान् । तत्व-देह-वानिति चतुर्विशति- तत्वात्मक-शरीर इत्यर्थः । दोषप्यैः सुखं प्राप्तो व्यक्ति याति निजेन्द्रियः। प्रथमः सर्ग-काण्डः] ६ ।

·वात-पित्त-कफा दोपाः दूष्याः स्युः सप्त धातवः । इति धातु-कयनम, ४ इन्द्रियेन्द्रियार्थ-कथनम् सारदा-जानेन्द्रिपाणि श्रोतं त्वक् दग-जिह्वा नासिकादयः । ज्ञाने- न्द्रियार्याः रामायाः स्मृताः कर्मेन्द्रियाण्यपि । शन्दाद्या इति शब्द-स्पर्श-रूप- रस-गन्याः । वाक्-पाणि-पाद-पाबन्धु-संतान्याहुमनीषिणः । मुख-हस्त-पाद- गुद-लिङ्गानि । वचनादान-गतयो विसर्गानन्द-संयुताः । कथन-ग्रहण-गमन- त्यागानन्दाः। कमन्द्रियाः सम्प्रोक्ता अन्तःकरणमात्मनः । ५ इन्द्रियाणा गुण-कथनम् विश्वसारे प्रथम-पटले- इन्द्रियाणा गुणान् वक्ष्ये शृणुष्व कमलानने ! चक्षुषो रूपमाख्यातं करायोः शब्दमेव च । गन्धस्तु नसि विजयस्त्वचि स्पर्श उवाहृतः । आदानं भुज-युग्मेषु जिह्वाया रस उच्यते । गुह्ये वितर्गो विज्ञेय प्रानन्दः स्यादुपस्थके । गमनं पाद-युग्मे च कथनं मुख-पङ्कजे । इतीन्द्रियेन्द्रि- यार्थ-कथनम् । अन्तःकरणं स्पष्टयति शारदा-कृत-मनो-बुद्धिरहद्धारश्चित्तं तु परिको- तितम् । अत्र सङ्कल्प विकलात्मक मनः। सर्व-भाव-निश्चय-कारिणो बुद्धिः । ज्ञाभिमान-युक्तोऽहङ्कारः । निर्विकल्पकं चितं । यवाह एपा शक्तिः परा वीज-रूपिणी प्रोक्त लक्षणा । सङ्कल्पं च विकल्पं च कुर्वाणा तु मनो भवेत् । बुद्धि-रूपा तथा सर्व-भाव-निश्चय-कारिणी। ज्ञातास्मोमिमानाढया सेवाह- द्वार-संज्ञिता । निर्विकल्पास्मिका संव खलु चित्त-स्वरूपिणो । एवमेकंत्र बहुधा नर्तकोव प्रतोयत इति । श्रुतिरपि-मनः सकल्पयति बुद्धिनिश्चिनोति अहममिनानयति चेतश्चे- तयते इति । प्रपञ्चसारेऽपि-परेण धान्ना समनु-प्रवृद्धया मनस्तदा स तु महा-प्रभावा । यदा तु सकरप-विकल्प-कृत्या यदा पुननिश्चिनुते तदा सा। स्याद् बुद्धि-संज्ञा च यदा प्रवृत्तिांतारमात्मानमहकृतिः स्यात् । तदा यदा सा स्वभिमोयतेऽन्तश्चितं च निर्धारितमर्यमेषामिति । शारदायां--दशेन्द्रियाणि नूतानि नामा सह पोडरा । विकाराः स्युः प्रकृतयः पञ्च भूनान्यकृतिः । प्रध्यरतं महदित्यष्टो तन्मानाश्च महानपि । साहंकारा विकृतयः सप्त तत्वविदो विः । विकाराः पोडश अष्टो प्रकृतयः [प्राण-तोषिणो तन्त्रम्:५१ ·सप्त विकृतय.इति वचनस्य पर्यवसितार्यः। यदुक्तं मूल-प्रकृतिरविकृतिमह दाद्याः प्रकृति-विकृतयः सप्त। पोडशकस्तु विकारो न -प्रकृतिन विकृतिरिति तत्त्व-विद इति । एतानि प्रकृत्यन्तानि चतुविशति-तत्त्वानि पुरुषान्तानि पञ्च- विशतिः। तदुक्तं वायवो-संहितायां--त्रयोविशति-तत्त्वेभ्यः परा प्रकृतिरुच्यते । प्रकृतेस्तु पर प्राई पुरुषं पञ्च-विंशकम् । यद्वा तत्व-विद एवं विदुः । एषां तत्वा- न्तर्भावात् तत्त्व-विद्भिरेवं संज्ञा कृता इत्यर्थः । शारदाया-अग्नि-पोमात्मको देवो विन्दुर्यदुमयात्मकः । शुक्रमग्नि-रूपं रक्तं सोम-रूपं । त तदात्मकत्याद् विन्दुरुभयात्मक इत्यर्थः । तदुक्तं राघव-भट्ट-घतेन-कला-पोडशकश्चन्द्रः स्याद् द्वादश-कलो रविः । कला-दश-युतो वह्नि कलाप्ट-विशदंश-युक् । साम्प्रतं सम्भवन्तोह गर्भाधान- स्य हेतवे । अग्निपोमात्मकं तेन गीयते सचराचरम् । कलांशकेन योगेन भूयाद् गर्भस्य सम्भवः। ६ पञ्च भूतोद्भवास्थ्यादि-कथनम् ब्रह्म-ज्ञान-तन्ने प्रथम पटले-शिव उवाच-अस्थि-मास नखाश्चंद नाडी. त्वक् चेति पंचमः । पृथ्वी-पंच-गुणाः प्रोक्ता ब्रह्म-शानेन भापितम् । मल 'भूनं तथा शुक्रं श्लेष्मा शोणितमेव च । तोय मंच-गुणाः प्रोक्ता ब्रह्म ज्ञानेन मापि. तम् । हासो निद्रा क्षुधा चैव भ्रान्तिरालस्यमेव च। तेजः पंच-गुणाः प्रोक्ता ब्रह्म-ज्ञानेन भाषितम् । धारणं चालनं क्षेपः संकोचः प्रसवस्तथा। वायु पंच. गुणाः प्रोक्ता ब्रह्म-ज्ञानेन भापितम् । काम-क्रोधस्तथा लोभस्त्रपा मोहश्च पंचमः । नमः पंच-गुणाः प्रोक्ता ब्रह्म-ज्ञानेन भाषितम् । राधव भट्ट-धृतम्-अस्यि मासं त्ववं स्नायु रोम एव तु पंचमं । इति पंच- विधा प्रोक्ता पृथिवी कठिनामिका । लाला मूत्र तथा शुक्र शोणितं मज्ज पश्वमम् । अपां पंच एते रुद्र-रूपाः प्रकीर्तिताः । क्षुधा तृष्णा भयं निद्रा पालस्यं क्षान्तिरेव च । तृष्णात्मका गुगा एते तेजसः परिकोतिताः । धारणं बलानं भुक्तिराकुन्धन-प्रसारणम् । एते पंच गुणा वायोः क्रिया-रूपा व्यवस्थिताः । राग-द्वेषौ तथा लज्जा भयं मोहस्तपैय च । व्योम्नः पंच गुणाः प्रोक्ताः शून्या. हये शुचिरात्मनोति । इति पंच-मूतोद्भवास्थ्यादि कयनम् । ५२ :प्रयमः सर्ग-काण्डः ·शाक्तानन्द-तरङ्गिण्याम्-प्राणापान-समानश्चोदान-व्यानी च वायवः । नागः फर्मोऽय कृकरो देवदत्तो धनंजयः। एते दश-गुणाः प्रोक्ताः सर्व-प्राण- वशात्मनः। शारदा-तिलके-दक्षिरणांशःम्मृतो सूर्यो वाम-भागो निशाकरः। नाडोर्दश विदुस्तासु मुख्यास्तिस्रः प्रकोतिताः । इड़ा वाम-तनोमध्ये सुषुम्ना पिङ्गला परे । मध्या तास्वपि नाड़ी स्यादग्नीषोम-स्वरूपिणी । अनेड़ा वाममुकाध:- स्या धनुर्वका वाम-नासा-पर्यन्तं गता । एवं पिङ्गला दक्षिणाण्डायःस्था धनु- र्वका दक्षिण-नासान्तं गता । पृष्ठ-बंशान्तर्गता सुपुम्ना इत्यर्थः । एतदने स्फुटी- भवष्यिति । तथा प्रपञ्चसारे-अध्वं तु मरुतानुन्नात्तस्मादपि मल-द्वयो । उभयात्मिक्य- धोवृत्ता नाड़ी दीर्घा भवेत् जुः । अवाड्मुखो सा तस्याश्च भवेत् पक्ष-द्वये द्वयम् । पक्ष-द्वये पार्श्व-द्वये । नाडयस्ताः सनिरुद्धाः स्युः सप्तान्या नाडिका मताः। तन या प्रथमा नाड़ी सा सुपुम्नेति- कथ्यते । या पामेडेति. सा ज्ञेया दक्षिणा पिङ्गला मता। तथा काचिन्नाड़ी बहिर्वक्त्रा या मातुर्ह दि. बध्यते । यया सा पुष्टिमायाति केदार इव फुल्यया । मातुराहार-रसर्धातुभिः पुष्यते कमात् । क्रम-वृद्धौ परं ज्योतिः कला-क्षेत्रज्ञतामियात् । ७ जन्तु-लक्षणम् सक्षेत्रनं मलं तत्तु सभूतं सगुणं पुनः । सदोषं दृष्य-सम्पन्नं जन्तुरित्य- भिधीयते । समूत-पञ्चकं सक्षेत्रज्ञ-मान-सहितं तत् पूर्वोक्तमानवादि-मलं जन्तु- रित्युच्यते । इत्यन्वयः। किम्भूतं सगुणं सत्वादि-गुणं सत्वादि-गुण-युक्तं सदोषं वायु-पित्त-कफ युक्तं दूप्य-सम्पन्नं राप्त-धातूद्भवम् । इति जन्तु- लक्षणम् । फल-कोष-द्वयं तत्तु व्यक्तं पुंसो न तु स्त्रियाः। नपुंसकस्य किञ्चित्तु व्यक्ति- रत्रोंपलक्ष्यते । फल-कोष-द्वयमण्ड-कोप-द्वयम् । ८ नाड्युत्पत्ति-कथनम्। निरुत्तर-तन्त्रे प्रथम-पटले नाडोनां सम्वहो देवि ! कज-योनिः खगाण्ड- वत् । तत्र नाडयः समुत्पन्नाः सहस्राणां द्वि-सप्ततिः। कञ्जस्यः पद्यस्य योनि- उत्पत्ति-स्थानं शालूकमिति यावत् । प्रधानाः प्राण-वाहिन्यो- नाड्या दश [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् :५३ ·स्मृताः । इड़ा च पिङ्गला चैव सुषुम्ना च तृतीयिका । गान्धारी हस्ति-जिह्वा च पूपा चैव यशस्विनी । अलम्बुषा कुहुश्चैव शङ्खिनी च दश स्मृताः । एवं नाड़ी-मयं चक्र विज्ञेयं शक्ति-चक्रके । इडायाः पिङ्गलायाश्च मध्ये या सा सुपु- निका । इयं च त्रिगुणा ज्ञेया ब्रह्म-विष्ण-शिवात्मिका । रजोगुणा च वज्राख्या चित्रिणी सत्त्व-संयुता । तमोगुणा ब्रह्म-नाडी कार्य-भेद-क्रमेण च । तथा वायु- मानु-भयो ज्ञेयो मनश्चन्द्रात्मकं तथा। प्राणोऽपानः समानश्वोदान-व्यानी च वाययः। या याममुष्क-सम्बन्धा संश्लिप्यन्ती सुपुम्नया । दक्षिणं च क्रमादित्य धनुर्वक्रा हृदि स्थिता । वामांश-यन्लान्तरगा दक्षिणां नासिकामियात्। तथा दक्षिण-मुष्कस्था नासाया वाम-रन्ध्रगा। तन्त्रान्तरे-सुपुम्ना-कलिता याता मुष्कं दक्षिणमाश्रिता । सङ्गता वाम- मागस्य यन्त्र-मध्यं समाश्रिता । दक्षिरणं नासिका-द्वारं प्राप्तेति गिरिजात्मजे! वाममण्डमनुस्यूतामनन्या सव्य-नासिकामिति । अनयोः स्वरूपमुक्तं योगार्णवे- इड़ा च शङ्ख चन्द्रामा तस्या वामे व्यवस्थिता । पिङ्गला सित-रक्तामा दक्षिणं पावमाश्रिता इति । तन्त्रान्तरे-इड़ायां संधितश्चन्द्रः पिङ्गलायां दिवाकर इति । तास्वपि सुषुम्ना मुख्येत्यर्थः । उक्तं च श्रीतत्त्व-चिन्तामणौ मेरोर्बाह्य-प्रदेशे शशि- मिहिर-शिवे सव्य-दक्षे निषणे मध्ये नाड़ी सुषुम्ना त्रितय-गुण-मयी चन्द्र- सूर्याग्नि-रूपा । अन्यत्रापि-तयोः पृष्ठ-वंशं समाश्रित्य मध्ये सुषुम्ना स्थिता ब्रह्म-रन्धं तु यावत् । अन्यासां नामान्यपि शारदायाम्-गान्धारी हस्ति-जिह्वाख्या सपूषाल- म्वुपा मता । यशस्विनी शङ्खिनी च कुहुः स्युः सप्त नाड़यः। प्रासां स्थिति- स्वरूपं योगार्णवे-इडा-पृष्ठे तु गान्धारी मयूर-गल-सन्निमा । सव्य-पादादि- नेत्रान्ता गान्धारी परिकीर्तिता। हस्ति-जिह्वोत्पल-प्रेक्षा नाड़ी तस्याः पुरः स्थिता । सव्य-मागस्य मूर्द्धादि-पादांगुष्ठान्तमाश्रिता । पूषा तु पिङ्गला-पृष्ठे नील-जोमूत-सन्निमा । याम्य-भागस्य नेत्रान्ता यावत् पाद-तलं गता। यश- स्विनी शव-वर्णा पिङ्गला पूर्व-देशगा। गान्धार्याश्च सरस्वत्या मध्यस्था शविनी मता । सुवर्ण-वर्णा पादादि-वर्णान्ता सव्य-मागके । पादांगुष्ठादि- मूर्धान्त-याम्य-मागे कुहुमंता। रावणा सरस्वती विश्वोदरी शसिनी एता अपि प्रधानत्वेनोक्ताः। ५४ : प्रथमः सर्ग-काण्डः] ·उक्तं च-तान भूरि-तरास्तासु मुख्याः प्रोक्ताश्चतुर्दश। सुषुम्नेडा पिङ्गला च कुहूरय सरस्वतो। गान्धारी हस्ति-जिह्वा च रावणा च यशस्विनी। विश्वोदरी शजिन्नी च ततः पूपा यशस्विनी। अलम्बुपैति । शाक्तानन्द- तरङ्गिणी-त-ज्ञान-भाष्ये इड़ा च वाम-नासायां दक्षिणे पिङ्गला मता। सुषुम्ना ब्रह्म-रन्ने च गान्धारी वाम-चक्षुपि । दक्षिणे हस्ति-जिह्वा च पूषा कर्णेऽय दक्षिणे । वामे यशस्विनी जेया मुसे चालम्वुपा मता । कुहुश्च लिङ्ग-मूले स्यात् शङ्खिनो शिरसोपरि । एवं द्वारं समाश्रित्य तिष्ठन्ति दश नाडिकाः। क्षितिश्च वारि तेजश्च वायुराकाशमेव च । स्थयं गता इमे पञ्च बाह्याम्यन्तर एव च । एवं प्रधान-नाड़ी-निरूपरणानन्तरं शाखा-रूप-नाड़ी निरूपिता। शारदापांनाड्योऽनन्ताः समुत्पन्नाः सुपुन्ना पञ्च-पर्वसु । सर्वारिण स्वाधिष्ठान-मणिपूरकानाहत-विशुद्धाज्ञान्तानि । तत्राघोऽधो-ग्रन्यिमारभ्यो- डोद्ध-सर्व-प्रन्यि-पर्यन्तं समाप्तिः । गणयितुमशक्यत्यादनन्ताः । यदाहुः- पूर्वोक्तायाः सुषुम्नाया मध्यस्थायाः सुलोचने ! नाभि-हृत-कण्ठ-तालु-भ्रूमध्य- पर्व-समुद्भवाः। प्रघोमुखाः शिराः काश्चित् काश्चिदूर्ध्व-मुखास्तया। परा- स्तियंग्गताः काश्चित्तत्र लक्ष-त्रयाधिकाः । नाड्योद्ध-लक्ष-संख्याताः प्रधानाः समुदीरिताः । तासु सर्वासु बलवान् प्रारणो वायुः समन्ततः। विश्वसारे तु-नामेः सकाशाज्जायन्ते नाउचः क्षेत्र-प्रपोषिकाः । इड़ा तु वाम-मागे स्याद् दक्षिणे पिङ्गला मता। मध्ये सुपुम्ना विजेया चन्द्र-सूर्या- नलात्मिका । नाउयोऽनन्ताः समुत्पन्नास्तस्याः पञ्चसु पर्वसु । इति नामे: सकाशादिति यदुक्तं तत्-क्षेत्र-पोषिका इत्यनेन रसादि-चालनेन शरीर-पुष्ट- पर्थ न तु ज्ञान-ध्यानाद्ययं वायु-साधन-प्रकरणे एतत् स्पष्टीकरिष्ये । नरपति-जयचर्या-स्वरोदय-धृत-ब्रह्म-यामलेऽपि-शरीर-पुष्टचर्थमेव नामो कुण्डलिनीमाह यया महा-शक्तिः कुण्डलिनी नाडीस्था हि स्वरूपिणी । ततो दशोर्खगा नाडयो दश चाधोगतास्तथा । द्वे द्वे तिर्यग-गते नाडयौ चतु- विशति-संख्यया । सूक्ष्म-मुख्यास्त्वतो नाडयः सहस्राणां द्वि-सप्ततिः । कुण्ड- लिन्यां महा-शक्तो मूल-मार्गा भवन्त्यमी । ताभ्यः सूक्ष्म-मुखा नाडयः शरीरं प्रतिपोषिकाः । सप्त शतानि जायन्ते सप्तोत्तराणि संख्यया। प्रधाना दश नाडघस्तु दश वायु-प्रवाहिकाः। [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : ५५ - ·- . योगि-याज्ञवल्पये प्रथमाध्यायेऽपि नाभि चक्रमुपक्षम्य-कन्द-मध्ये, स्थिता नाड़ी सुषुम्नेति प्रकोतिता । तिष्ठन्ति परितः सर्वाश्चमिन-गाडिफास्ततः । नाड़ीनामपि- सर्वासां मुख्या गागि! चतुर्दश। गागि' इति -याज्ञवल्क्यस्य स्त्रियाः सम्बोधनम् । इड़ा च पिङ्गला चैव सुपुम्ना चैव सरस्वती। वारुणी चैव पूपा च हस्ति-जिह्वा यशस्विनी । विश्वोदरी फुहुश्चैत्र शासिनीच पय- स्विनी । अलम्बुपा च गान्धारी मुख्याश्चताचतुदश । तासांर मुख्यतमास्ति- स्रस्तिसृष्वेकोत्तमोतमा । मुक्ति-मार्ग तु सा प्रोक्ता सुपुम्ना विश्व-धारिणी। कन्दस्य मध्यमे गागि! सुषुम्ना च प्रतिष्ठिता। पृष्ठ-मध्ये तु तेनास्थ्ना सहर मूनि व्यवस्थिता । मुक्ति-मार्गे सुपुम्ना सा ग्रह्म-रन्नति. फोतिता । अव्यक्तार सा च विज्ञेया सुपुम्ना वैष्णवी स्थिता । इड़ा च पिङ्गला चैव तस्याः सव्ये- च दक्षिणे । इड़ा तस्याः स्थिता सव्ये पिङ्गला चैव दक्षिरणे-1 इड़ायां-पिङ्ग- लायां च चरतश्चन्द्र-मास्करौ । इड़ायां चन्द्रमा ज्ञेयः पिङ्गलायां दिवाकरः । चन्द्रस्तामस इत्युक्तः सूर्यो राजस- उच्यते । विप-मागो रवे गश्चन्द्र-मागोन ऽमृतं- तथा । तावेव-तदधः सर्व-कालं रात्रि दिवात्मकम् । मोक्नो सुपुम्ना कालस्य गुह्यमेतदुदाहृतम् । सरस्वती कुहुश्चैव सुषुम्ना पार्श्वयोः स्थिते । गान्धारी हस्ति-जिह्वा च. इडायाः पृष्ठ-पूर्वयोः। यशस्विनी च पूषा च, पिङ्गता-पृष्ठ-पूर्वयोः । कुहुश्च हस्ति-जिह्वा च मध्ये विश्वोदरी स्थिता । यशस्विन्याः कुहोर्मध्ये वारुपी सा प्रतिष्ठिता। पूषायाश्च सरस्वत्याः स्थिता मध्ये यशस्विनी । गान्धार्याश्च. सरस्वत्याः स्थिता मध्ये च शविनी । अलम्बुषा च विप्रेन्द्रि ! फन्द-मध्या- दध. स्थिता। पूर्व-मागे सुपुम्नायास्त्वामेदान्तं , कुहु; स्थिता । अधश्चोद्धं च विज्ञेया यारुणी सर्व-गामिनी । यशस्विनी च याम्यस्य पादागुष्ठान्तमिप्यते । पिङ्गला चोर्द्धगा याम्ये नासान्तं विद्धि मे प्रिये ! याम्ये पूषा च नेतान्ता पिङ्गलायाः सुपृष्ठतः। पयस्विनी तथा गागि ! याम्ये नेनान्तमिष्यते। सरस्वती तथा चोद्धं हस्ति-जिह्वा प्रकोतिता। पासव्य-कर्णाद् विप्रेन्द्रि ! शविनी चोर्द्धमागता। गान्धारो सव्य-नेतान्तमिड़ायाः सव्यतः स्थिता। इडा च सव्य-नासान्तं मध्य-मागे व्यवस्थिता । हस्ति-जिह्वा तथा सव्य-पादां- गुष्ठान्तमिप्यते । विश्वोदरी तु सा नाड़ी तुन्द-मध्ये व्यवस्थिता । अलम्बुषा महा-मागे ! वाय-मूला तथोद्धंगा । एतास्त्वन्या. समुत्पन्नाः शिवास्त्वन्यान ५६ :प्रथमः सर्ग-काण्ड:

·+ ता अपि । यदश्वत्य-दले तद्-वत् पश-पत्रेषु चापि वा । नाड़ोवेतासु सर्वास विज्ञातव्या तपोधने ! इति नाड्युत्पत्ति-कयनम् । ६ अस्थ्यायुत्पत्ति-कथनम् अध्यात्म-विवेके-प्रस्थ्नां शरीरे संख्या स्यात् पष्टि-युक्तं शत-नयम् । त्रोण्येवास्थि-शतान्यत्र धन्वन्तरिरमापत । शते त्वस्थि-सन्धीनां स्यातामत्र दशोतरे। पेशी-स्नायु-शिरा-सन्धि-सहस्र-द्वितयं मतम् । नव स्नायु-शतानि स्यु:-पञ्च पेशी-शतान्यपि। अधिका विशतिः स्त्रीणां स्तनयोदिग्-दिगोरिता। शिरा-धमनिकानां तु-लक्षाणि नव विशतिः। सार्दानि स्यनव-शती पट-पन्चा- शद्-युता तथेति । इत्यस्थ्याद्युत्पत्ति-कयनम् । १०-नाड़ि-मुख-स्थान-कथनम् रुद्रयामले.. सप्तदश-पटले--तिलः कोटयोऽद्ध-कोटी-च-यानि-लोमानि मानुषे । नाड़ी-मुखानि सर्वाणि-धर्म विन्दु-क्षरन्ति च । इति नाड़ी-मुख-स्थान- कयनम् । ॥ इति श्रीप्राण-तोषिण्या प्रयमे सर्ग-काण्डेऽन्तमय-कोषात्मक-मनुष्य देह-कयनं नाम चतुर्थः परिच्छेदः ।। MAR [प्राण-तोषिणी तन्त्रम्: ५७५ ·पञ्चमः परिच्छेदः मनुष्य-जन्म-कथनम् १ वायु-प्रकरणं तत्र शरीरस्थ-वायु-कथनं च एवं नाड़ी-प्रभृतीनां निरूपणानन्तरं वायु-प्रकरणस्यौचित्यात् तन्निरूप्यते । शारदातिलके--मूलाधारोद्गतः प्राणस्ताभिाप्नोति तत्-तनुम् । वायवोऽत्र दश प्रोक्ता वह्नयश्च दश स्मृताः । तामि डोमिः तत्-तनुमनुभूत-तनुम् । वायु- नामानि तत्रव-प्राणाद्या मरुतः पञ्च नागः फूर्मो धनञ्जयः। कृकरः स्याद् देवदत्त इति नाममिरीरिताः। प्राणाद्या इति प्राणापान-च्यानोदान-समानाः। योगि-याज्ञवल्क्ये चतुर्याध्यायेऽपि--प्राणोऽपानः समानश्च उदानो व्यान एव च । नागः फर्मश्च कृफरो देवदत्तो धनञ्जयः। एते नाड़ीषु सर्वासु चरन्ति दश वायवः । एतेषु वायवः पञ्च मुख्याः प्राणादयः स्मृताः। तेषु मुख्यतमावेतो प्राणापानौ नरोत्तमे ! प्राण एवंतयोर्मुख्यः सर्व-प्राण-भृतां सदा। एषां रूपारिण स्थानानि च योगार्णवे-इन्द्र-नील-प्रतीकाशं प्राण-रूपं प्रकीर्तितम् । प्रास्य-नासिकयोमध्ये हन्मध्य-नाभि-मध्यके । प्राणालयमिति प्राहुः पादांगुष्ठेऽपि केचन । अपानपत्यपानोऽपमाहारं च प्रलापितम् । शुक्र मूत्रं तयोत्सर्गमपानस्तेन मारुतः । इन्द्रगोप-प्रतोकाशः सन्ध्या-जलद-सनिमः । स च मेढ़े च पायौ च उरु-वंक्षरण-जानुपु । मेद लिङ्गे पायौ गुदे उरौ प्रसिद्ध- रूपे वंक्षणे उरु-सन्धौ जानुनि प्रसिद्ध-रूपे । इन्द्रगोपो रक्त-वर्ण-कीट-विशेषः । कापासियापोका इति ख्यातः। जङ्घोदर-कृकाटयां च नामि-मूले च तिष्ठति । ध्यानो व्यान-शतोत्पन्नः सर्व-व्याधि-प्रकोपणः । महा-रजत-सम्प्रेक्षो हारो- पादान-कारफः । महा-रजतं काञ्चनम् । हारोपादन-कारक आहार-प्राहक इत्यर्थः। स्वीयाक्षि-कर्णयोमध्ये कटयां वै गुल्फयोरपि । फटिः प्रसिद्धा। गुल्फः पाद-प्रन्थिः । घ्राणे गले स्फिगुद्देशै तिष्ठत्यत्र निरन्तरम् । स्पन्दयत्य- धरं यनं गान-नेत्र-प्रकोपणः । उद्वैजयति चार्यानि तुदानो नाम मारुतः । विद्युत्-पावक-वर्णः स्यादुत्यानासन-कारकः । पादयोर्हस्तयोश्चापि स तु सन्धिषु वर्तते । पोतं भक्षितमाघ्रातं रक्त-पित्त-कफानिलान् । समं नयति गायेषु समानो नाम मारुतः। गो-क्षीर-मदृशाकारः सर्व-देहे व्यवस्थितः । ५८ : प्रथमः सर्ग-काण्डः ] !

·योगि-याज्ञवल्क्ये च-प्रास्य-नासिकयोमध्ये हृन्मध्ये गामि-मध्यके। प्राणालयमिति प्राहुः पादांगुष्ठे च केचन । अधश्चोर्द्ध कुण्डलिन्याः परितः प्राण-संश्रयः । अपान-निलयं केचिद् गुद-मध्योरु-जानुषु । उदरे वृषणे कटयां जङ्घे नाभौ वदन्ति हि । गुदाधार-द्वयोस्तिष्ठेन्मध्येऽपान-प्रमजनः । स्याने- ध्वेतेपु सततं प्रकाशयति दोप-चत् । उदानः सर्व-सन्धिस्यः पादयोर्हस्तयोरपि। समानः सर्व-गात्रेषु सर्व व्याप्य व्यवस्थितः। राय-मुकुटस्तु-हदि प्राणो गुदेऽपानः समानो नामि-देशके । उदानः कण्ठ-देशस्यो व्यानः सर्व-शरीरग इत्याह । उद्गारे नाग इत्युक्तो नोल-जीमूत-सन्निमः । उन्मीलने स्थितः फर्मों भिन्नांजन-सम-प्रभः । कृकरः क्षुत्परश्चंच जवा-कुसुम-सनिमः । विजृम्मणे देवदत्तः शुद्ध-स्फटिक-सनिमः। धनञ्जयस्तया घोष महा-रजत-वर्णकः । ललाटे चोरमि स्कन्धे हृदि नाभौ त्वगस्यिषु । नागाद्या वायवः पञ्च सहैव परिनिप्ठिताः। विश्वसार-प्रथम-पटले तु-प्राण प्रादौ हृदि स्याने पद्मराग-सम-द्युतिः। अपानो गुह्य-देशे च इन्द्र-गोप-समः स्मृतः । गो-क्षीर-धवलाकारः समानो नामि-देशके । उदानः कण्ठ-देशे च धूम्र-वर्णः प्रकीर्तितः । व्यानः सर्वेषु चाङ्गेषु ज्योती-रूपेण वर्तते । एतद् वचनानुसारेण पूर्व-कथित-राय-मुकुट- घृतं वचनमिति पूर्व-वचनोक्ततद्-वचनोक्त-रूप-मेदस्त्वान्नायादि-भेदेन समा- घेय इति । प्रपञ्चसार-कारस्तु-धनञ्जयाख्यो देहेऽस्मिन् कुर्याद् बहु-विधान श्वसान् । स तु लौकिक-वायुत्वान्मृतं च न विमुञ्चतीति । अतएव विश्वसारे- मैयुनं चेच्छति यदा मैयुनं च तदा चरेत् । काले धनंजयो वायुर्वीजं गर्ने च संचयेत् । निधायानिल-मार्गे च पुनरेव प्रवेश दति धनंजय-वायुतो गर्भ- संचार इत्युक्तम् । अन्यस्तु चत्वारो वायवोऽधिका उक्ता यया । वरम्मणः स्थान-मुख्यः प्रद्योतःप्रकृतस्तया । वैरम्मरणादयस्तत्र सर्व-वायु-वशं गता इति । नरपति-जयचर्या-स्वरोदय-पत-ब्रह्मयामले-पिङ्गलेड़ा - सुषुम्नाभिर्नाडो- मिस्तिसृमिर्बुधः । प्रकटो वायु-सञ्चारो लक्ष्यते देह-मध्यतः। इड़ा-नाड्यां स्थितश्नन्द्रः पिङ्गला भानु-वाहिनी । सुषुम्ना शम्भु-रूपा च शम्भुहंस-स्व- रूपक । हकारो निर्गमः प्रोक्तः सकारस्तु प्रवेशने । हकारः शम्भु-रूपः स्यात् सकारः शक्तिरुच्यते । अत्र विशेषोऽने वक्ष्यते । [प्रारणतोषिरगी तन्त्रम् :५६ ·शारदायां द्वितीय-पटले---पिङ्गलायां स्थिता ह्रस्वा इड़ायां सङ्गताः परे। सुषुम्ना-मध्यगा-ज्ञेयाश्चत्वारो ये नपुंसकाः । अत्र प्रकार: वाम-नासातो दक्षिण-नासा-प्रवेश-प्रारम्भ-समये देह-वायुः कश्चित् कालमुमपत्र वहति स दक्षिणायण-प्रारम्म-समयस्तदानी ऋ-लकारात्मक हस्व-द्वन्द्वमुदेति । एवं दक्षिण-नासातो वाम-नासागमन-कालेऽपि स उत्तरायण-प्रारम्भ-कालस्त. दानी ऋ-ल-रूपं दीर्घ-द्वन्द्वमुदेति । तदुक्तं प्रयोग-सारे--स्वरं सप्त समारभ्य चत्वारो ये नपुंसकाः। ते सुषुम्नाश्रिते प्रारणे प्रोद्यन्त्ययन-संक्रमे इति । यामले-शक्ति-रूपः स्थितश्चन्द्रो वाम-नाड़ो-प्रवाहकः । दक्ष-नाड़ी- प्रवाहे तु शम्भु-रूपो दिवाकरः। इति शरीरस्थ-वायु-कथनम् ।। २ दशाग्नि-कथनम् शारदायां-अग्नयो दोष-दूप्येषु संलीना दश देहेषु । तेषां नामानि राघव- भट्ट-धृतानि यथा-जम्मको दोपकश्चैव विभ्रमो भ्रम-शोमनः । आवसम्याहव- नोयो दक्षिणाग्निस्तयैव च । अन्याहार्यो गार्हपत्य - इत्येते • दश वह्नयः । भ्रमेण सह शोमन इति मध्य-पद-लोपि-समासाश्रयणेन । भ्रम-शोमनश्चेति दशाग्नि-कथनम्। ३ शरीर कोष-विवरणम् शारदायां- बुभुक्षा च पिपासा च प्राणस्य. मनसः स्मृती। शोकमोही शरीरस्य, जरा.मृत्युः पडूमयः । प्रपञ्चसारेऽपि. बुभुक्षा.च पिपासा च शोक:मोहो जरा-मृती पडूर्मयः प्राण-बुद्धि-देह-धर्मेषु संस्थिता इति । ऊर्मी- नामार्युत्पादकोऽवस्था-विशेषः । शारदायां- शुक्रात् स्नास्वस्थि-मज्जा-नस्त्वङ्-मांसाधूणि शोणितात् । पितुः शुक्रात् स्नाय्यादि । शोणितान्मातुः शोणितात् त्वगादि । पाट्-कोपिक- मिति प्रोक्तं सर्व-देहेषु- देहिनाम् । प्रपञ्चसारे द्वितीय-पटलेऽपि-मज्जास्यि- स्नायवः शुक्राद् रक्तात् त्वड्-मांस-शोणितम् । इति पाट-कोषिको नाम देहो भवति देहिनाम्। वेदान्त-सिद्धिस्वपर-प्रकारेण पञ्च-कोषा. उक्ता, यया, पौर्णमास्यां पञ्च-कोप-वियेकेऽष्टम-प्रकरणे विद्यानन्द-स्वामिना ।. पितृ-भुक्तानजाद् ६० :प्रथमः सर्ग-कार] ।

·वोर्याज्जानोऽन्नेनैव वद्धते । देहः सोऽन-मयो नात्मा-प्राक् चोद्धं तदभावतः। पितृ-भुक्तेत्यत्रंक-शेपेण मातृ-पितृ भुक्तान-जातादिति लभ्यते । अन्नेन दुग्धा- द्याहारेण प्राक् जन्मना इति शेषः। मरणाद्धं तदभावतः - वहाभावतः । पूर्णो देहे बल स्याद् यल्लक्षाणां यः प्रवर्तकः । वायुः प्राण-मयो नासावात्मा चतन्य-वर्जनात् । लोना सुप्तौ वपुर्बोधे वाप्नुयादानखाप्रगा। चिच्छायोपेत. धीर्मात्मा विज्ञान-मय-शब्द-भाक् । भवतीति शेषः । कर्तृत्व करणत्वाभ्यां विक्रियेतान्तरिन्द्रियम् । विज्ञान-मनसो-अन्तर्बहिश्चेते परस्परमिति । • अत्र रामकृष्ण-पण्डितस्य व्याख्यानम्-ननु मनो-बुद्धचोरन्तःकरणत्वा- विशेषान्मनोमय-विज्ञान-मय-रूपेण कोष-द्वय कल्पना अनुपपन्नेत्याशङ्कच कर्तृ- करणत्वान्यां भेद-सद्भावाद् घटत एव मनोमयत्यादि-भेद इत्याह । कर्तृत्वे- त्यादि अन्तरिन्द्रियमन्तःकरणं कर्तृत्व-करणत्वाम्या कर्तृ-रूपेण करण-रूपेण च विक्रियेत विपरिसमेत इत्यर्थः । एते फतुं करणे विज्ञान-मनसी विज्ञान- मनः-शब्द-वाच्ये भवतः । एते च ' परस्परमन्तर्बहिर्मावेन वर्तते । प्रतः कोप- द्वयत्वमुपपद्यते इत्यर्थः। काचिदन्तर्मुखा 'वृत्तिरानन्द-प्रतिविम्ब-भाक् ।' पुण्य-मोगे भोग-शान्तो निद्रा-रूपेण लीयते । इदानीमानन्द-मयस्यानात्मत्वं दर्शयितुं तत्-स्वरूपमाह काचिदित्यादि । पुण्य-भोगे पुण्य-कर्म-फलानुभव-काले काचिद् धी-वृत्तिरन्त- मुंखा सतो प्रानन्द-प्रतिविम्व-भाक् प्रात्म-स्वरूपस्यानन्दस्य प्रतिविम्बं मजते । संव भोग-शान्तौ पुण्य-कर्म-फल-मोगोपरमे सति निद्रा-रूपेण लीयते विलीना भवति । सा वृत्तिरानन्द मय इत्यभिप्रायः । "एतेन मज्जा-मयोऽस्थि-मयः स्नायु मयश्चर्म-मयो मांस-मयो रक्त-मय- श्चेति ये पद-कोपास्तन्त्र-विद्विरुक्तास्ते तु वेदान्त-विद्धिरत्नमय-कोपान्तर्ग- तत्वेनव-पर्यवसिता। अधिकास्तु प्राणमय-विज्ञानमय-मनोमयानन्दमयेति चत्वार उक्ताः। अतो दश-कोषकोऽयं देह इत्यायातम् । इति शरीर-कोष- विवरणम् । -४.गर्भस्थ जन्तोरवस्था-विशेषादिः प्रपञ्चसारे-रसादितः क्रमात् पाक-शुक्रान्तेषु तु धातुपु । धातुषु रसा. वित्तः फमात् पाको भवतीत्यन्वयः । शुक्र-पाकात् स्वयं मिद्यानराणामष्टमी - [ प्रारण-तोषिरंगी तन्त्रम् : ६१ ·दशा । क्षेत्रजस्य तदा जन्तु केवलाश्रयमिप्यते । यया स्नेहः प्रदोपस्य यथा भ्रम-शनि-विपः । बहुद्वारेण कुम्भन सम्वृतस्य हविर्भुजः। यथा तेज प्रसरति समीपालोक-शक्ति-मत् । तया देहावृतस्यापि क्षेप्रज्ञस्य महा-त्विषः। इन्द्रियैः सम्बिवर्द्धन्ते स्वं स्वमर्य-ग्रहं प्रति । प्रदीपस्य प्रज्वलन-रामये स्नेहस्त- लादियंथा प्रज्वलनायं शिखां प्रति प्रसरति स्वयमायाति यया या प्रशनि- विपो विद्युतो द्युति-समयेऽनं मेघो यथा वा बहु-च्छिन्द्र-कुम्मावृतस्य वह्न- धुत-मक्षण-समये समोपालोक-शक्ति-मन्निकट-प्रकाश-शक्ति-युक्तं तेजस्तथा देहावृतस्य कोप-दशकाम्यन्तर-तिन प्रात्मनः स्वं स्वं विषय-ग्रहणं प्रति इन्द्रियः करणस्तेजांसि सम्विवद्धन्ते प्रसरन्ति इत्यथः । यया स्नेहमिति पाठे तु व्यक्त एवार्थस्तथापि व्याख्यायते-प्रदीपस्य तेजो यथा स्नेहं विद्युतस्तेजो यया मेघ बहु-च्छिद्र पात्रावृत-वनर्यया पत प्रति तेजःप्रसरति तयात्मनस्तेजांसि स्वं स्वं विषय-ग्रहणं प्रति प्रसरन्तीत्यर्थः । सम्विवर्द्धन्ते इति बहु-वचन-निर्देशादेकदापि बहिन्द्रियर्षवर्थ-ग्रहणमिति सूचितम् । अतएव अन्तर्दृष्टियहिरुप-गत-प्रेक्षणाच्छिन्न-पाशः प्रोदोल्लासा- धिगत-परम-ब्रह्म-निर्विघ्न-वेताः । ततद्-भावोदित-मधुर-गोः सुप्रसन्नान्त- रात्मा स्मेरास्या मे भयतु सततं शाम्भवो काप्यवस्था । इत्यादि कुल- योगिनःप्रौढ़ोल्लास-प्रार्थना। अन्तर्दृष्टिबहिश्चक्षुरित्यादि-पक्ष्यमाण कुलार्णव-वचनं च साधु सङ्ग- च्छते । वैष्णवरप्युच्यते-पुङ्खानुह-विषये क्षणत्तत्परोऽपि धोरो न मुह्यति मुकुन्द-पदारविन्दे । सङ्गीत-नृत्य-गति-ताल-वशं गतापि मौलिस्थ-कुम्भ-परि- रक्षण-धीनंटीव । इत्यादि प्रत्यक्ष-सिद्धमपि कश्चिद् युग-पद् गात्रं कण्डूयते एवं प्रेपयत्यपरं पश्यति च । एतेन युगपदुमय-विषयक-ज्ञानं न मन्यामह इति फेषाश्चिन्मत प्रशस्पमप्रशस्यं वा सुधोमिनिपुण विमाट्य विचारणीय- मित्यास्तां विस्तरः। प्रकृतमनुसरामः । ५ इन्द्रियेषु पञ्च-भूत-स्थिति-प्रकारः इन्द्रियेषु पञ्च-भूत-स्थिति-प्रकारमाहुः प्रपञ्चसारे प्राचार्या:-नमः- श्रोत्रेऽनिलश्चमस्यग्निश्चक्षुष्ययोदकम् । जिह्वायामवनो प्राण इत्यमर्थ प्रवर्तनम् । नभ आकाशं अनिलो वायुरुदकं जलमवनी पृथ्वो । इदं तु प्रत्रा. ६२ : प्रथमः सर्ग-काण्डः] ·तया उक्तम् । वस्तुतस्तु प्रामुक्त पश्चीकरण-ल्पेण पञ्चस्वपि पञ्च-भूतानि सन्तोति पुरवोक्तम् । यदा पित्त मरुनून पिलोन प्रविलापयेत् । धातुस्तदा कनाव रस्त लसोका द्रावयेत् सगात् । ब्रुना सा तु लसोकाहा रोम-कूपः प्रवर्द्धते । बहि सर्वन कणशस्तया स्वेद प्रवर्तते । यदा कफो मरुत्-पित्तनुन्नो लोन प्रवर्तते । अध्वं-द्रुतो द्रुत वान प्रत्येक च प्रवर्तते । कफात्मिका तु विकृति कग-शकुलि पूरिका । गण्ड-नालारिकान् वापि कुर्याज्जन्तोस्तु कर्मजान् । शारदाया-इत्थ भूतस्तदा गभ पूर्व-जन्म-शुमाशुमम् । स्मरस्तिष्ठति दु खात्मा छन-देही जरायुगा । शाक्तानन्द-तरङ्गिण्याम्-नवमे मासि गर्भ- स्य सर्वान् सस्मरते हृदा । नव-द्वार-पुरे देहो समयान् गमयेच्छन । स्थिति- प्रकारस्तु राघव-भट्ट-ते-कृताञ्जलिललाटेऽसौ मातृ-पृष्ठममिश्रित । अध्यास्ते सकुचद् गानो गर्ने दक्षिण-पार्श्वग । वाम-पावधिता नाड़ो क्लोव मयाश्रित मतम् । विश्वसारे-यानि देशोद्धा रन्न नाभि-मूलमत. परम् । गर्माशय तु त प्राहु सर्वत्र विदो जना । कलल तन तिष्ठेद् वै तर गभ प्रजायते । कर्म-योगात्म-रूपेण निर्माण विधिरादिशेत् । पूजित कर्म-फल पूर्व-पूर्व-तराजितम् । जोष प्रवेशन कुर्यात् पूर्व-कम- बुभुक्षया । प्राक्तन कर्म-फल मोक्तुमिच्छया जोवोऽविद्योपाधिक प्रवेशन कुर्याद् । गर्म इति शेष । पूर्व-कम फल किम्भूत पूर्व-पूजितमित्यादि । अय- माशय-कम विविध सचित प्रार4मागामि च । तर सचितस्य प्रायश्चि- त्तोपवादिना नाश । आगामिनश्च तपसा । अत एप दोप-प्रागभावासम- कालोन-दोष-ध्वसवन्त शिष्टा इति गोपोनाथ-तर्काचार्येण शिष्ट लक्षण कुतम् । प्रारब्धस्य भाग विना न गत्यन्तरमस्ति । अतस्तत्-फल-मागाय गर्ने जीव प्रवेशमाह । उक्त च-प्रारब्ध-कर्मणा भोगादेव क्षय इति । शाक्तानन्द-तरङ्गिण्याम्-सुकृत दुष्कृत च यत् कृत पूर्व-जन्मनि । तत् सर्वं सकल ज्ञात्वा ऊर्ध्व-पादस्त्वधो-मुख । गर्भ तु सम्प्रविष्टोऽसो स्तिमिते घोर-दशने। स्तिमिने-कारे घोर-दर्शने भयङ्करे । अभ्यस्यामि शिव ज्ञान ससारागव-तारणम् । चिर-योगो ततो भूत्वा मुक्ती यास्यामि तत्-पदम् । एव गभ-स्थिता जोवो गर्भ-यातनयादित । नित्य मावयते चिते लब्ध-चंतन्य लक्षण। [प्राण-तोषिणो तन्यम् : ६३ ·दशा । क्षेत्रजस्य तदा जन्तु केवलाश्रयमिष्यते । यया स्नेहः प्रदीपस्य ययः भ्रम-शनि-विपः । बहु-द्वारेण कुम्भेन सम्वृत्तस्य हविर्भुजः। यया तेज प्रसरति समीपालोक-शक्ति-मत् । तथा देहावतस्यापि क्षेत्रज्ञस्य महा-विषः । इन्द्रियः सम्बिवद्धन्ते स्वं स्वमर्थ-ग्रहं प्रति । प्रदीपस्य प्रज्वलन-समये स्नेहस्त- लादियंया प्रज्वलनार्थ शिखां प्रति प्रसरति स्वयमायाति यथा वा अशनि. त्विपो विद्युतो द्युति-समयेऽनं मेघो यया वा बहु-च्छिद्र-कुम्मावृतस्य वढे- धुत-भक्षण-समये समोपालोक-शक्ति-मन्निकट-प्रकाश-शक्ति-युक्तं तेजस्तथा देहावृतस्य कोष-दशकाभ्यन्तर-तिन अात्मनः स्वं स्वं विषय-ग्रहणं प्रति इन्द्रियः करणस्तेजांसि सम्विवर्द्धन्ते प्रसरन्ति इत्ययः । यथा स्नेहमिति पाठे तु व्यक्त एवार्थस्तथापि व्याख्यायते--प्रदीपस्य तेजो यथा स्नेहं विद्युतस्तेजो यथा मेघं बहु-च्छिद्र-पात्रावृत-वह्नर्यथा घृत प्रति तेजःप्रसरति तयात्मनस्तेजांसि स्वं स्वं विषय-ग्रहणं प्रति प्रसरन्तीत्यर्थः । सम्विवर्द्धन्ते इति बहु-वचन-निर्देशादेकदापि बहिन्द्रियह्वर्थ-ग्रहणमिति सूचितम् । अतएव अन्तर्दृष्टिबहिरुप-गत-प्रेक्षणाच्छिन-पाशः प्रोढ़ोल्लासा- धिगत-परम-ब्रह्म-निविघ्न-वेताः । ततद्-भावोदित-मधुर-गोः सुप्रसन्नान्त- रात्मा स्मेरास्या मे भवतु सततं शाम्भवी काप्यवस्था । इत्यादि कुल- योगिनःप्रौढ़ोल्लास-प्रार्थना । अन्तर्दृष्टिबहिश्चक्षुरित्यादि-वक्ष्यमाण-कुलार्णव-वचनं च साधु सङ्ग- च्छते । वैष्णवैरभ्युच्यते-पुखानुपुङ्ख-विषये क्षणतत्परोऽपि धोरो न मुह्यति मुकुन्द-पदारविन्दे । सङ्गीत-नृत्य-गति-ताल-वशं गतापि मोलिस्थ-कुम्म-परि रक्षण-धीनटीव । इत्यादि प्रत्यक्ष-सिद्धमपि कश्चिद् युग-पद् गात्रं कण्डूयते एवं प्रेपयत्यपरं पश्यति च । एतेन युगपदुभय-विषयक ज्ञानं न मन्यामह इति केपाश्चिन्मत प्रशस्पमप्रशस्यं वा मुधोमिनिपुण विमाव्य विचारणीय मित्यास्तां विस्तरः । प्रकृतमनुसरामः । ५ इन्द्रियेपु पञ्च-भूत-स्थिति-प्रकारः इन्द्रियेषु पञ्च भूत-स्थिति-प्रकारमाहुः प्रपञ्चसारे प्राचार्याः-नमः- धोत्रेनिलश्चमस्यग्निश्चक्षुष्ययोदकम् । जिह्वायामवनी घ्राण इत्यमर्थ । प्रवर्तनम् । नम आकाश अनिलो वायुरुदकं जलमवनी पृथ्वी । इदं तु प्रधा. ६२ : प्रथमः सर्ग-काण्डः] , ·तया उक्तम् । यस्तुतस्तु प्रागुक्त पञ्चीकरण-रूपेण पञ्चस्वपि पञ्च-भूतानि सन्तोति पुरंवोक्तम् । यदा पित्तं मरमूनं विलीनं प्रविलापयेत् । धातुस्तदा कनाद रमतं जसोको दायेत् क्षणात् । ब्रुना सातु लप्सोफाह्वा रोम-कूपैः प्रवर्द्धते । बहिः सर्वत्र कणशस्तथा स्वेदः प्रवर्तते । यदा कफो मरुत्-पित्तनुन्नो लोनः प्रवर्तते । ऊर्ध्व द्रुतो द्रुतं वायं प्रत्येक च प्रयत्तते । कफात्मिका तु विकृतिः कर्ण-शष्कुलि-यूरिका । गण्ड-बालाविकान् वापि कुर्याज्जन्तोस्तु कर्मजान् । शारदायां-इत्थं भूतस्तदा गम पूव-जन्म-शुमाशुमम् । स्मरंस्तिष्ठति दुःखामा छन-देही जरायुगा । शाक्तानन्द-तरङ्गिण्याम्-नवमे मासि गर्भ- स्थः सर्वान् संस्मरते हृदा । नव-द्वार-पुरे देही समयान् गमयेच्छनः । स्थिति- प्रकारस्तु राघव-मट्ट-ते-कृताञ्जलिललाटेऽसो मातृ-पृष्ठममिश्रितः। अध्यास्ते संकुचद् गात्रो गर्ने दक्षिण-पावंगः। वाम-पावधिता नाड़ी क्लोव मन्याश्रित मनम् । विश्वसारे-यानि देशोद्भव रन्न नाभि-मूलमतः परम् । गर्भाशय तु तं प्राहुः सर्व-तन्त्र विदो जनाः । कललं तर तिष्ठेद् बै तर गर्भः प्रजायते । कर्म-योगात्म-रूपेण निर्माण विधिरादिशेत् । पूजित-कर्म-फलं पूर्व-पूर्व-तराजितम् । जोषः प्रवेशनं कुर्यात् पूर्व-कम- बुभुक्षया । प्राक्तन-कर्म-फलं भोक्तुमिच्छया जोवोऽविद्योपाधिकः प्रवेशनं कुर्याद् । गर्भ इति शेषः । पूर्व-कम-फलं किम्भूतं पूर्व-पूर्वाजितमित्यादि । अय- माशयः-कम विविध संचितं प्रारब्धमागामि च । तर संचितस्य प्रायश्चि- त्तोपवादिता नाशः । प्रागामिनश्च तपता । अत एव दोष-प्रागभावासम- कालोन-दोप-ध्वंसवन्तः शिष्टा इति गोपोनाय-तर्काचार्यरग शिष्ट-लक्षणं कृतम् । प्रारब्धस्य नाग विना न गत्यन्तरमस्ति । अतस्तत् फल भोगाय गर्ने जोव-प्रवेशमाह । उक्तं च-प्रारब्ध कर्मणा भोगादेव क्षय इति । सातारद-तरङ्गिण्या-तुकृत दुष्कृतं चैव यत् कृतं पूर्व-जन्मनि । तत् सर्व सकल ज्ञात्वा ऊर्ध्व-पादस्त्वधो-मुखः । गर्भ तु सम्प्रविष्टोऽसो स्तिमिते धोर-दशने। स्तिमिनेन्धकारे घोर-दर्शने भयङ्करे। अभ्यस्यामि शिवं ज्ञानं संसाराएंव-तारणम् । चिर-योगी ततो भूत्वा मुक्ता यास्यामि तत्पदम् । एव गर्भ-स्थिता जावो गर्भ-यातनयादितः। नित्यं भावयते चिते लन्ध-चंतन्य लक्षणः। [प्राण-तोषिणो तन्त्रम् : ६३ ·विश्वसारे--इत्यम्भूतस्तदा गर्भः पूव-जन्म-शुभाशुभम् । क्षणं तिष्ठेत् स्मरस्तन निश्चेष्टो भवति ध्रुवम् । शरीरे पचाशदक्षर-स्थिति विना शब्दा- 'दिर्न निर्गन्तुमाननतः शक्तोऽत. शब्द-ब्रह्म-प्रादुर्भावः गर्भ तेषा स्थानमुक्त तत्रैव-पुरा कृत-युगे देवि ! कैलासे पर्वतोत्तमे । त्वदीय पाद-युगलं ध्यायेऽहं ध्यान-योगतः। मम सिद्धिर्भवेत् तत्र युगान्ते कमलानने ! परानन्द-मयस्तर हस्तवाद्यो ममाभवत् । तस्मिन्नेव क्षण दोष ! शब्द ब्रह्म विभूषितः । पटह- श्चाभवत् तन ममानन्द-विवृद्धये । शब्दाथकात्म-नादेन द्रव्य-योगेन शब्दयते। पचाशद्-वर्ण-सयुक्त नाद-विन्दु-विभूषितम् । पचाशद्-वर्ण-सयुक्ता 'मातृका चक्र-सस्थिता । षट्-चक्राति-मन्त्रा च मातृकान्तः शरीरिणाम् । आधारे 'लिङ्ग-नाभो हृदय-सरसिजे तालु-मूले ललाटे। पत्रे पोडशारे द्वि-दंश-दले द्वादशाढे चतुष्के । वासान्ते बाल-मध्ये डफकठ-सहिते कण्ठ-देशे स्वराश्च हक्षो कोदण्ड-मध्ये न्यसतु विमल-धोन्यास-सम्पत्ति-सिद्धय । ६ देहे चतुर्दश-भुवन-स्थानादि 'देहे चतुर्दश-भुवन-स्थानमुक्त शाक्तानन्द-तरङ्गिण्याम्-पातालं भूधरा लोका आदित्यादि-नव-प्रहाः । भूधरादि-सप्त-स्वर्गाश्च नागाश्च सर्व-देहि- नाम् । पिण्ड-मध्ये स्थिताः सर्वे स्थानं तेषा वदामि ते । पादाधस्तात् तल विद्यात् तदूंचं वितल तथा । जानुनाः सुतल चैव अतल सन्धि-रन्ध्रके। तलातल गुद-मध्ये लिङ्ग-मूले रसातल । पाताल फटि-सन्धी च पादादी लक्षयेद् बुधः । भुर्लोको नाभि-देशे च भुवो लोकस्तथा हृदि । स्व.क. कण्ठदेशे च महाकश्च चक्षुषि । जन-लोकस्तदूयं च तपालोको ललाटके। सत्य-लोको महा-योनो भुवनानि चतुर्दश । त्रिकोणे च स्थितो मेरूल- कोणे च मन्दरः । कैलासो दक्षिणे कोण वाम-काणे हिमालयः । विन्ध्यो विष्णुस्तदूर्ध्वं च सन्त्येते कुल-पर्वताः । अस्थि-स्याने महेशानि ! जम्बुन्द्रोपो व्यवस्थितः । मासेषु च कुश-द्वीपः शौच-द्वीपः शिरासु च । शाक-द्वीपः स्मृतो रयते प्राणिना सर्व-सन्धिपु। तवं शाल्मलि-द्वोपः प्लक्षश्च लीम-संचये। नाभी च पुष्कर-द्वीप. सागरस्तदनन्तरम् । लवणोदस्तया मूत्रे 'शुक्रे क्षीरोद- सागरः । मज्जा दधि-समुद्रश्च तवं घृत-सागरः । वशापः सागर. 'प्रोक्त इक्षुः स्यात् केटि-शोणितम् । शोणिते च सुरा-सिन्धुः कथिताः सप्त सागराः । प्रहाणा मण्डलं चैव शृणु वक्ष्यामि पार्वति ! नाद-चक्रे स्थितः सूर्या विन्दु- -९४ :प्रथमः सर्ग-काण्डः,] ·चक्रे च चन्द्रमाः। लोवने मङ्गलः प्रोक्तो हृदि सोम-सुतस्तया । उदरे च गुरु- श्चय शुक्रे शुक्रस्तयैव च । नाभि-स्थितोऽय मन्द वै मुखे राहुस्तया स्थितः । पादौ पाणी च केतुश्च शरीरे तीर्थ-मण्डलम् । विश्वसारे-शीर्षे मुखे तया बाही हृदये चोदरे कमात् । कटौ वस्ती च गुह्योरु-जानु-जङ्घानिषु स्थिताः । मेपाद्या राशयो देहे तेषां रूपाण्यतः शृण । अरुण-सित-हरित-पाटल-पाण्डु-विचित्राः सितेतर-पिशङ्गौ । पिङ्गल-कवुरक- मलिना-रुचयो यया-संख्यम् । हरितः श्यामलः । सितेतरः कृष्णः । पिराह्नो नील-पीत-मिधः । कर्युरः प्रसिद्धः । वभ्रुः कपिलः । मेषं वृष समिथुनं कर्कट सिंहमेव च । कन्यां तुलां वृश्चिकं च धनुपं मकरं तथा। कुम्भ मोनं न्यसेव् गाने ॐकाराद्यं नमोऽन्वितम्। अश्विनी भरणी चैव कृत्तिका रोहिणी तथा । मृगशिरस्तथाा च पुनर्वसुरतः परम् । पुष्याश्लेपा मघा चैव पूर्व-फल्गुन्यतः परम् । उत्तरा-फल्गुनी चैव हस्ता चित्रा ततः परा। स्वाती विशाखानु- राधा ज्येष्ठा मूला ततः परा । पूर्वाषाढ़ा चोतरा च श्रवणाभिजितस्तथा। धनिष्ठा शतभिषा चैव पूर्व-माद्रपदा तथा । उत्तर-माद्रपदा चंव रेवत्यन्ताः समोरिताः । मूभि भू-युगले चाक्ष्योः कर्णयोर्नसि गण्डयोः । प्रोष्ठयोर्दन्त- पंक्तौ च जिह्वायां ग्रीव-मूलके । स्तन-द्वन्द्वे तथा वक्षः-पार्श्वयो भि-देशके । नितम्बे च तथा पृष्ठे गुह्ये च पादयोः पुनः । पादमेकं द्वि-नक्षत्रं राशोनां परिणाम-कृत् । शरीरे राशि-नक्षत्र-कथन-प्रयोजनं तु प्रश्न-काले प्रष्टा यदङ्ग हस्तं दत्वा पृच्छति तदङ्ग यो राशिः पतितः तेन वर्णाविकं ज्ञातव्यं इत्याम- प्रायः । श्रीविद्याया राशि-न्यासो नक्षत्र-न्यासश्चानेनैवोक्त इति । शाप्तानन्द-तरङ्गिणोधूत-ज्ञान-भाष्ये शुक्रादुत्पद्यते रक्तं रक्ताद् विन्दु- समुद्भवः । प्राणतो वायुरुत्पन्नः कालाग्निः स्यादपानतः । शुक्रतो नाभि- रस्पना शुक्रादग्नि-समुद्भवः । अपानात् कालाग्निर्जातो नामि-स्थानस्थो यडयारिल रूपोप आहार पति छुस-सम्मूला वायुक्ति काफमालुस्था रस- ग्नय इति भेदेन वन्युत्पत्तिद्विरुक्ता। मांसतश्च मलोत्पत्तिमंज्जा चापि ततो भवेत् । शुक्र गोत्पादिता जिह्वा नासिका सप्त देहिनाम् । रक्तादुत्पद्यते नेत्र वाम चैव तु दक्षिणम् । प्राणादुत्पद्यते शून्यं घ्राण-रन्ध्र-द्वयं तथा। ७ शरीरे तीर्थादि-कयनम् तत्व-सारे पष्ठ-पटले ईश्वर उवाच-चन्द्रः सूयस्तथा वह्निः शरोरे दश नाडिकाः । देहस्था वायवः पञ्च मनो विन्दुस्तयंव च । पट्-चक्रं मेरुदण्ड [प्राण-तोपिणी तन्त्रम् : ६५ फा०५ ·विश्वसारे-इत्यम्भूतस्तदा गर्भः पूव-जन्म-शुभाशुभम् । क्षणं तिष्ठेत् स्मरस्तत्र निश्चेष्टो भवति ध्रुवम् । शरीरे पचाशदक्षर-स्थिति विना शब्दा- दिन निर्गन्तुमाननतः शक्तोऽतः शब्द-ब्रह्म-प्रादुर्भावः गंभं तेषां स्थानमुक्तं तत्रैव-पुरा कृत-युगे देवि ! कलासे पर्वतोत्तमे । त्वदीय पाद-युगलं ध्यायेऽहं ध्यान-योगतः। मम सिद्धिर्भवेत तत्र युगान्ते कमलानने ! परानन्द-मयस्तत्र हस्तवाद्यो ममार्भवत् । तस्मिन्नेव क्षण दोष ! शब्द ब्रह्म-विभूषितः । पटह- श्चभिवत् तत्र ममानन्द-विवृद्धये । शब्दाथकात्म-नादेन द्रव्य-योगेन शब्दयते। पंचाशद्-वर्ण-सयुक्त नाद-विन्दु-विभूषितम् । पचाशद्-वर्ण-सयुक्ता 'मातृका चक्र-सस्थिता। पट्-चक्राङ्कित-मन्त्रा च मातृकान्तः शरीरिणाम् । आधारे ‘लिङ्ग-नाभो हृदय-सरसिजे तालु-मूले ललाटे । हे पत्रे पोडशारे द्वि-दश-दले द्वादशात्रै चतुष्के । वासान्ते बाल-मध्ये डफकठ-सहिते कण्ठ-देशे स्वराश्च हक्षो कोदण्ड-मध्ये न्यसतु विमल-धोास-सम्पत्ति-सिद्धय । ६ बेहे चतुर्दश-भुवन-स्थानादि 'देहे चतुर्दश-भुवन-स्थानमुक्त शाक्तानन्द-तरङ्गिण्याम्--पातालं भूधरा लोका प्रादित्यादि-नव-ग्रहाः । भूधरादि-सप्त-स्वर्गाश्च नागाश्च सर्व-देहि- नाम् । पिण्ड-मध्ये स्थिताः सर्वे स्थानं तेषा वदामि ते । पादाधस्तात् तल विद्यात् तदूंचं वितल तथा । जानुनाः सुतल चव अतलं सन्धि-रन्ध्रके। तलातल गुद-मध्ये लिङ्ग-मूले रसातल । पाताल कटि-सन्धी च पादादो लक्षयेद् बुधः । भुर्लोको नाभि-देशे च भुवो लोकस्तया हृदि । स्वाकः कण्ठ-देशे च महाकश्च चक्षुषि । जन-लोकस्तवं च तपोलोको ललाटके । सत्य-लोको महा-योनो भुवनानि चतुर्दश । त्रिकोणे च स्थितो मेरुरूर्ध्व- कोणे च मन्दरः । कैलासो दक्षिणे कोण वाम-कोणे हिमालयः । विन्ध्यो विष्णुस्तदूचे च सन्त्येते कुल-पर्वताः । अस्थि-स्थाने महेशानि ! जम्बुद्धोपो व्यवस्थितः । मासेषु च कुश-द्वीपः कोच-द्वोपः शिरासु च । शाक-द्वीपः स्मृतो रयते प्राणिनां सर्व-सन्धिषु । तवं शाल्मलि-द्वोपः प्लक्षच लीम-संचये। नाभौ च पुष्कर-द्वीपः सागरस्तदनन्तरम् । लवणोदस्तयां मूत्रे 'शुक्रे क्षीरोद- सागरः । मज्जा दधि-समुद्रश्च तवं घृत-सागरः । वशापः सागर."प्रोक्त इक्षुः स्यात् कटि-शोणितम् । शोणिते च सुरा-सिन्धुः कथिताः सप्त सागराः । ग्रहाणा मण्डलं चैव शृणु वक्ष्यामि पार्वति ! नाद-वक्त स्थितः सूर्या विन्दु- -६४ :प्रथमः सर्ग-काण्डः ] - ·चक्रे च चन्द्रमाः । लोचने मङ्गलः प्रोक्तो हृदि सोम-सुतस्तया। उदरे च गुरु- श्चैव शुक्रे शुक्रस्तयैव च । नाभि-स्थितोऽय मन्द वै .मुखे राहुस्तया स्थितः। पादौ पाणौ च केतुश्च शरीरे तीर्थ-मण्डलम् । विश्वसारे-शोर्ये मुसे तया बाही हृदये चोदरे क्रमात् । कटौं वस्तौ च गुह्योरु-जानु-जङ्घानिपु स्थिताः । मेपाद्या राशयो देहे तेषां रूपाण्यतः शृण । भरण-सित-हरित-पाटल-पाण्डु-विचित्राः सिनेतर-पिशङ्गौ । पिङ्गल-कर्बुरक- मलिना रुचयो यया-संख्यम् । हरितः श्यामलः । सितेतरः कृष्णः । पिराङ्गो नोल-पीत-मिश्रः । कद्रः प्रसिद्धः । वनुः कपिलः । मेयं वृपं समिथुनं कर्कट सिंहमेव च । कन्यां तुलां वृश्चिकं च धनुषं मकरं तथा । कुम्भं मोनं न्यसेद् गाने ॐकाराद्यं नमोऽन्वितम् । अश्विनी भरणी चैव कृत्तिका रोहिणी तथा । मृगशिरस्तथाा च पुनर्वसुरतः परम् । पुष्याश्लेषा मघा चैव पूर्व-फल्गुन्यतः परम् । उत्तरा-फल्गुनो चैव हस्ता चित्रा ततः परा । स्वाती विशाखानु- राधा ज्येष्ठा मूला ततः परा । पूर्वापाढ़ा चोत्तरा च श्रवंगाभिजितस्तथा। धनिष्ठा शतभिवा चैव पूर्व-माद्रपदा तया । उत्तर-भाद्रपदा चैव रेवत्पन्ताः समोरिताः । मूप्ति भ्रू युगले चागोः कर्णयोनंसि गण्डयोः । प्रोष्ठयोर्दन्त- पंक्ती च जिह्वायां ग्रीष-मूलके । स्तन-द्वन्द्व तथा वक्षः-पाययो भि-देशके । नितम्वे च तथा पृष्ठे गुह्ये च पादयोः पुनः। पादमेकं द्वि-नक्षत्रं राशानां परिणाम-कृत् । शरीरे राशि-नक्षत्र-कयन-प्रयोजनं तु प्रश्न-काले प्रष्टा यदङ्ग हस्तं दत्वा पृच्चति तदने यो राशिः पतितः तेन वर्णादिकं ज्ञातव्यं इत्यभि- प्रायः । श्रीविद्याया राशि-न्यासो नक्षत्र-न्यासश्चानेनैवोक्त इति । शापतानन्द-तरङ्गिणी-धृत-ज्ञान-भाष्ये शुक्रादुत्पद्यते रक्तं रक्ताद् विन्दु- समुद्भवः। प्राणतो वायुरुत्पन्नः कालाग्निः स्यादपानतः । शुक्रतो नामि- रत्पन्ना शुक्रादग्नि-समुद्भवः । अपानात् कालाग्निर्जातो नाभि-स्थानस्यो वड़वाग्नि-रूपो य प्राहारं पचति शुक्र-सम्भूता वायु-पित्त-कफ-धातुस्या दशा- ग्नय इति भेदेन वहन्युत्पत्तिद्विरता । मांसतश्च मलोत्पत्तिमज्जा चापि ततो भवेत् । शुक्रणोत्पादिता जिह्वा नासिका सप्त देहिनाम् । रक्तादुत्पद्यते नेत्रं यामं चैव तु दक्षिणम् । प्राणादुत्पयते शून्यं नाग-रन्ध्र-द्वयं तथा । ७ शरीरे तीर्थादि-कथनम् तत्व-सारे षष्ठ-पटले ईश्वर उवाच-चन्द्रः सूयस्तया वह्निः शरोरे दश नाडिकाः । देहस्या वायवः पञ्च मनो विन्दुस्तथैव च । पद-चक्र मेरु-दण्ड [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : ६५ फा०५ ·- च उड्डोपान तयम च । जालन्यर कार प. पूण ग्रोध श्रो-हटकः । निर्वाण-तन्त्रे प्रयम-पटले-जन्तोराकार ब्रह्माण्ड नाना-वर्म च पार्वति । ब्रह्माण्ड विग्रह प्रोक्त स्थूल-सूक्ष्मादिक हि तत् । मेरु-पर्वतो मध्ये च देवि। सप्त कुलाचला । मूलादि-मस्त कान्त हि सुमेरु म पर्वत । स्थितो मेरोरधो. भागे व्यगुल चोवं-देशत । भूर्लोकाधि महेशानि । सप्त-सर्ग क्रमेण हि । यगुल सुप्त पातालास्तिष्ठन्ति परमेश्वरीति । तत्व-सारे-प्रकृति. पुरुषो देहे ब्रह्मा विष्णु शिवस्तया । नदाश्चय समुद्राश्च भुवनानि चतुर्दश । ब्रह्माण्डे ये गुणा सन्ति ते तिष्ठन्ति कलेवरे । तेषा सक्षेपत सर्व प्रवक्ष्यामि शुचि-स्मिते । मेरु-पृष्ठे स्थितश्चन्द्रो द्विरष्ट- कलयान्वित । अहर्निश तुपारामा धारा वर्पत्यधोमुखः। सुधाशुविविध-सावी पीयूप-विन्दुरेव च । विन्दु-रत्नस्य मध्येन देह-सिद्धि. प्रजायते। जवा-कुसुम- सङ्काशो वस्ति-देशे सुशोभने । शङ्खिनो-मूल सम्ज्याप्य सूर्यस्तिष्ठति देहि- नाम् । द्वादश-कलया सूर्यो वह्निर्दश कलात्मक. । सर्वेपा देहिनां देहे सदा अन्नादि-पाचक । तुषार वर्पते चन्द्रो रविः शुष्यति सर्वदा । सयोगेन स्थित प्राणो वियोगे मरण भवेत् । अव स्ववयवे रश्मिरधश्चन्द्रामृत सदा । अभ्यास काम-रूपस्य योग योग-विदो विदु । सयोगी च भवेद् योगी प्राणापानक- योगत. । प्राणश्चन्द्र-मय. प्रोक्तोऽपान. सूर्य-मयस्तया । अनयो सङ्गमो मध्ये रजो रोगस्य साधनम् । उड्डोयान दृढ बध्वा कुर्याद् रेचक-पूरको । समानो- दानयोर्योग प्राणापानक-योगत । काम-रूपे त्रिभिर्योग प्राणापान-समानक । नामि-शक्ति-द्वयोर्मध्ये उड्डीयान स उच्यते । वस्ती जालन्धरो ज्ञेय. काम- रूपस्य गर्भके । पूर्ण-प्रोवो भ्रुवोमध्ये श्रोहट्टस्तालुकोपरि। तथा-नाभि-मध्ये स्थितो ब्रह्मा हदि मध्ये च केशवः । शङ्कर शिरसि जेयस्त्रि-स्थान मुक्ति दायकम् । इति शरीरे तीर्यादि-कथनम् । ८ गर्भतो जीव-निःसरण-प्रकार: शाक्तानन्द-तरङ्गिण्याम्-एतस्मिनन्तरे देवि । विश्वेषा गम-सद्धटे । नवमे दशमे मासि प्रवल सूति-मारुत.। नि सार्यते वाण इव जन्तुश्छिद्रेरणा सज्वर । पोडादित इत्यर्य । पातितोऽपि न जानाति मूच्छितोऽपि ततश्च्यु- तिम् । सूति-वातत्य वेगेन योनि-रन्ध्रस्य पोउनात् । विस्मृत सकल ज्ञान गर्भे यचिन्तित हृदि । तत्र पापिना जन्म-समये पोडाधिक्य तदुक्त प्रपञ्च- सारे द्वितीय-पटले-प्रय पाप-कृता शरीर-माजामुदरा निष्क्रमितु महान् ६६:प्रयमः सर्ग-काण्डः] ।

·प्रयासः । नलिनोद्भव-घोविचित्र-वृत्ता नितरां फर्म-गतिस्तु मानुषारणाम् । नलिनोद्भवस्य ह्मणः । जायतेऽधिक-राद्विग्नो जम्मतेऽङ्ग प्रकस्पितैः । यात्यु- ल्वणं निश्वसिति भोत्या रोदितुमिच्छति । कुण्डलीतो वर्णोत्पत्ति-प्रकारः मूलाधारात् प्रयममुदितो यस्तु तारः परायः पश्चात् पश्यत्यय हृदयगो बुद्धि-युइ मध्यमाख्यम् । वरने पर्यय रुरुदिपोर्यस्य जन्तोः सुषुम्नावद्वस्त. स्माद् भाति पवन-प्रेरितो वर्ण-सद्धः । जन्मानन्तर-वालक-रोदनस्याप्य- व्यक्त-वर्णात्मकत्वात् वर्णोत्पत्ति-प्रकारं वदन् कुण्डलिनीतः सामान्यतः सर्व- वर्णानामुत्पत्ति दर्शित-वान् । श्रोतो-मार्गस्याविमक्तत्व-हेतोस्तवार्णानां जायते न प्रकाशः । तावद् यावत् कण्ठ-मूर्द्धादि-गेदो वर्ण-व्यक्ति-स्थान-संस्था यतोऽतः । जातोऽस्मीति यदा भावो मनोऽहद्वार-युद्धि-मान् । जातश्चित्- पूर्वको जन्तोः स्वभावः क्रम-द्धितः । वनाति माता-पिनोस्तु ततो बन्धुषु च क्रमात् । स पीत्वा बहुशः स्तन्यं मातरं स्तन-पायिनीम् । न रोदिति च तां वीक्ष्य तत्र स्यादितरेतरन् । १० जन्तोरेकादशावस्था कथनम् शाक्तानन्द-तरङ्गिण्याम्-पञ्चतान्यपि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः । आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च । बालकश्च शिशुश्चैव गण्ड: कैशोरकस्तथा । अतः परंतु युवकः प्रौढश्चैव ततः परम् । प्रति-प्रौढ़स्तथा वृद्धस्त्वति-पद्धस्ततः परम् । पलितं मरणं चैव यस्याः परिकीर्तिताः। इत्येका- दशावस्था-कथनम् । मरणानन्तरमपि तनैव- ११ स्व-कर्मानुसारेण स्वर्गादिकम् ततः स नरके याति स्वर्ग वा स्वेन कर्मणा । देवत्वमय मानुष्यं पशुत्वं पक्षितां तथा । कृमित्वं स्थावरत्वं च जायते जन्म-कर्ममिः । तथा-फर्मणा जायते जन्तुः कर्मणय प्रलीयते । देहे विनष्टे तत्-कर्म पुनर्देहं प्रपद्यते । यथा घेनु-राहस्रपु वत्सो विन्दति मातरम् । तथा शुभाशुभं कर्म फर्सारमनु- गच्छति । नन्याशु विनाशिनः कथं कर्मणोऽमुत्र भोग इति सन्देहस्य निरसनाय सदृष्टान्तमुक्तं कुलार्णवे पञ्चम-खण्डे प्रथमोल्लासे-इह यत् क्रियते फर्म तत् परत्रोपभुज्यते । सिक्त-मूलस्य वृक्षल्य फलं शाखापु दृश्यते इति । ॥ इति श्रीप्राण-तोषिण्या प्रथम-काण्डे मनुष्य-जन्म-कथनं नाम पञ्चमः परिच्छेदः॥ [प्राण-तोषिको तन्त्रम् : ६७ ·षष्ठः परिच्छेदः वर्णोत्पत्ति-कम-कथनम् प्रस्तुत वर्णोत्पत्ति-प्रकार: प्रस्तुत वर्णोत्पत्ति-प्रकारं क्रमेण दर्शयति प्रपंच-सारे-अवैशद्यान्नुख-श्रोतो. मार्गस्पाविशदाक्षरम् । अप्यव्ययतं प्रलयति यदा सा कुण्डली तदा । मूलाधारे विष्वनति सुषुम्ना वेष्टते मुहुः । मुख-श्रोत्र-मार्गस्यावैषम्यादनमूल्याद्धेतोर्यदा सा कुण्डली अविशदाक्षरमविस्पष्टमक्षरं यत्राव्यक्ते ध्वनाविति शेपस्तं प्रल- पति अर्थात् कल-मापणादिकं करोति तदा मूलाधारे विष्वनति शब्दरयते सुपुम्नां च मुहुर्वेष्टते इत्यन्वयः। कुण्डलिनी-स्वरूप-कथनम् शारदा-तिलके-ततश्चतन्य-रूपा सा सर्वगा विश्व-रूपिणी। शिव-सन्नि- धिमागत्य नित्यानन्द-गुणोदया। तिष्ठतीति परेणान्वयः। शिव-सन्निधीत्यनेन शक्ति-शब्द-वाच्येयमित्यायातं अतः स्त्री-लिङ्गन विशेषणानि । यद्यपि शिव-शक्त्योरेकात्मकत्वेनाभेदस्तथापि काल्पनिकं भेदमुरीकृत्य शिव-सनिधी- त्युक्तम्। तदुक्तमभिनव-गुप्त-पादाचार्य:-शक्तिश्च शक्ति मद्-रूपाद् व्यक्ति-रूपेण वाञ्छति । तादात्म्यमनयोनित्यं वह्नि-दाहिकयोरिव । गुणानामुदयो यस्यां नित्यानन्दा चासौ गुणोदया चेति सा । दिक्कालाधनवच्छिन्ना सर्वा सर्वार्थगा शुमा । परापर-विमागेन पर। शक्तिरियं मता । फाचन पर-शक्तिः काचना. पर-शक्तिस्तद्-विभागेनापोयं पर-शक्तिरेव । तदुपतं भगवद्-गोतायाम्-भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । अहङ्कार इतोयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा । अपरेयमिति त्वन्यां प्रकृति विद्धि मे पराम् । जीव-भूतां महा-बाहो ! ययेदं धार्यते जगत् । शारदायाम् -योगिनां हृदयाम्भोजे नृत्यन्तो नृत्यमञ्जसा । अंजसा तत्वेनेत्ययः। प्राधारे सर्व-भूतानां स्फुरन्तो विद्युदाकृतिः। प्राधारे मूलाधारे भूतानां जन्तूनाम् । राहावतं-क्रमाद् देयो सर्वमावत्य तिष्ठति । शङ्ख-गध्ये ६८ प्रथमः सर्ग-काण्डः] ·यावर्तः स यथा शङ्खमावृत्य तिष्ठति तद्-दियमपि सर्व शिवमावृत्य निष्ठनोत्पर्यः । कुण्डली पुग-पर्याणामङ्ग-श्रियमुपेयुषी । सर्व-वेद-मयी देवी सर्व-मन्त्र-मयो शिवा । सर्व-तत्व-मयो साक्षात् सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरा विभः । विभु इयतया ज्ञातुमशश्या । त्रि-धाम-जननी देवी शब्द-ब्रह्म-स्वरूपिणी । नि-धामेति चन्द्र-सूर्याग्नि-रूपा । द्वि-चत्वारिंशद्-वर्णात्मा पञ्चाशद-वर्ण- रूपिणी। द्वि-चत्वारिंशदिति भूत-लिपि-मन्त्र-मयो । पञ्चाशदिति मातृका- मयीत्यर्थः। गुणिता सर्वगात्रेण कुण्डली पर-देवता । विश्वात्मना प्रबुद्धा सा सूते मन्त्र-मयं जगत् । सर्व-गात्रेण सर्व-वर्णेन गुणिता परस्पर-मिलिता सती मन्त्र-मयं जगत् सूते प्रकाशयतीत्यन्वयः। मूलाधारे सर्प-वत् कुण्डली. भूता नाडो वर्तते तन्मध्य-स्थायित्वादियं कुण्डली । एकया गुणिता शक्तिः सर्व-विश्व-प्रवतिनी । सर्व-विश्वेत्युभयोपादानात् शब्दार्थ-रूपोभयोत्पादि- केति सूचितम् । वेदादि-वीजं श्री-बीज शक्ति-वीज़ मनोभवम् । प्रासादं तुम्बुरु पिण्डं चिन्ता-रत्नं गणेश्वरम् । मार्तण्ड-भैरवं दोर्ग नारसिंह वराहजम् । वासुदेव हयग्रोवं वीज श्रीपुरुषोत्तमम् । अन्यान्यपि च वीजानि तदोत्पादयति ध्रुवम् । यया भवति सा सम्बिद्-द्विगुणीकृत-विग्रहा। हस-चौ परात्मानौ शब्दायों यासर-क्षपे । सृजत्येण परा देयो तदा प्रकृति-पुरुषौ । यद्-पदन्यज्जगत्यस्मिन् युगं तत्तदजायत । त्रिगुणीकृत-सर्वाङ्गी चिद्रूपा शिव-गेहिनो। प्रसूते पुरं मन्त मन्त्र शक्ति-विनायकम् । पाशाद्यं त्यक्षरं मन्त्रं नैपुटं चण्ड-नायकम् । सौर मृत्युंजयं शक्ति शाम्भव विनता-सुतं । वागीशी व्यक्षरं मन्त्रं नीलकण्ठं विपापहम् । मन्नं निगुरिणतं देव्या लोक-श्रय-गुण-त्रयम् । धाम-नयं सा वेदानां त्रयं वर्ण-नयं शुमा । त्रि-पुष्करं स्वरान् देवी ब्रह्मादीनां वयं नयम् । नि-पुष्करमिति ज्येष्ठ-मध्यम-कनिष्ठत्वेन तीर्थ-त्रयम् । स्वरानिति उदात्ता- नुदात्त-समाहारान् । बहले, काल-त्रयं शक्तेस्वयं वृत्ति-प्रयं महत् । नाड़ी-वयं नि-वगं सा यद् यदन्यत् निधा मतम् । प्रपञ्च-मारे द्वितीय-पटलेऽपि-द्वि-चतुः-पंच-पट-सप्त चाष्टो च दश एव न तथा द्वादश-पंचाशद्-भेदेन गुरणयेत् क्रमात् । यदा यदा त्रि-गुणयेत् तदा त्रि-गुणता विभुः। शक्तिः कालाग्नि-नादात्मा गूढ-मूर्तिः प्रतीयते । तदा तां तारमित्याहुयॊमात्मेति बहु-अताः। तामेव शक्ति ध्रुयते हरेत्यात्मेति चापरे । नि-गुणा सा नि-दोषा सा विच सा यो च सा । पिलोका सा [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : ६६ ·। त्रि-मूर्तिः सा त्रि-रेखा सा विशिष्यते । एतेषां तारणात् तारः शक्तिस्तद्धत- शक्तितः। यदा चतुर्धा गुणिता सूक्ष्मादि-स्थान-चारिका । वाचिका जाग्रदादीनां करणानां च सा तदा । सा यदा पञ्च-गुरिणता पञ्च-पञ्च-विभेदिनी। पञ्चा नामक्षराणां च वर्णानां मरुतां तथा । मरुतां प्राणादीनां । गुरिणता सा यदा षोढ़ा कोषोमि-रस-भेदिनी । तदा पड्-गुणिताख्यस्य चन्द्रस्य च विभेदिनी। यदा सा सप्त-गुणिता तार-हल्लेखयोस्तथा । भेदैरहाद्यैः शान्तान्तयियते सप्तभिः पृथक् । अकारश्चाप्युकारश्च मकारो विन्दुरेव च । नादः शक्तिश्च शान्तिश्च तार-भेवाः समीरिताः । हकारो रेफ-माये च विन्दु-नादौ तथैव च । शक्ति-शान्ती च सा प्रोक्ताः शक्तेर्भदाश्च सप्तधा । अङ्गेभ्योऽस्यां तु सप्तभ्यः सप्तधा भिद्यते जगत् । लोकाद्रि-द्वीप-पाताल-सिन्धु-ग्रह-मुनीश्वरः। धात्वादि- भिस्तथान्यश्च सप्त-संख्या-प्रभेदकैः। यदाष्टधा सा गुणिता तदा प्रकृति-भेदिनी । अष्टाक्षरा हि वस्वाशा मातृ-मूर्ति-प्रभेदिनी । दशधा गुणिता नाड़ी मर्माशादि-विभेदिनी । द्वादशा- दिक्यपि यदा तदा राश्यक-मूर्ति-युक् । मन्त्रं च द्वादशााख्यमभिधत्ते स्व- रानपि । तत्-संख्यं च तदा मन्त्रं शक्तिस्तद्-गुणितात्मकम् । पञ्चाशद्धा प्रगुणिता पञ्चाशद्-वर्ण-भैदिनी । पञ्चाशदंश-गुणिताथ यदा भवेत् सा देवी तदात्म-यिनिवेशित-दिव्य-भावा । सौपुम्न-वर्त्म-शुपिरोदित-नाद-सङ्गात् पञ्चाशदीरयति पंक्तिश एव वर्णान् । सुपुन्ना-पथ-रन्ध्रोद्गत-ध्वनेः सङ्गात् सा शक्तिः पञ्चाशतं वरन् प्रेरयतीत्यर्थः। शारदायाम-चतुः-प्रकार-गुणिता शाम्भवी शर्म-दायिनी । तदानी पमिनी-बन्धीः करोति चतुरक्षरम् । चतुष्टयं गणेशानामात्मादीनां चतुष्ट- यम् । प्रोजा-पूजादिकं पीठं धर्मादीनां चतुष्टयम् । दलकादीन् गजान् देवि ! यद् यदन्यच्चतुष्टयम् । पञ्चचा गुरिणता पत्नी शम्भोः सर्वार्थ-दायिनी । त्रिपुरा पञ्च-कूटं सा तस्याः पञ्चाक्षर-द्वयम् । पञ्च-रत्नं महा-देव्या सर्व-काम-फल-प्रदम् । पंचा- सरं महेशस्य पंच-वर्ण गरुत्मतः । सम्मोहनान् पंच वाणान् कामान् पंच सुर- दुमान् । पंच प्राणादिकान् वायून पंच वर्णान महेशितुः । मूर्तिः पंच-कलाः पञ्च पञ्च ब्रह्म ऋचःक्रमात् । सृजत्येपा परा शक्तिर्वेद-वेदार्थ-रूपिणी। सर्ग-काण्डः] 1 ७० .

·पोड़ा सा गुणिता देवी धत्ते मन्त्रं पडक्षरम् । पट-कूटं त्रिपुरा-मन्त्र गाणपत्यं पडक्षरम् । षडक्षरं हिम-रुचेनारसिहं पडक्षरम् । ऋतून वसन्त- मुख्यान घडामोदादीन् गुणाधिपान् । कोषानूर्मान् रसान् शक्ती किन्याद्याः पउध्वनः । यन्त्रं पड्-गुरिणतं शक्तेः पडाधारानजीजनत् । पड्-विधं यज्जगत्य- स्मिन् सर्व तत् परमेश्वरी। सप्तधा गुणिता नित्या शङ्कराद्ध-शरीरिणी । सप्ताणं त्रिपुरा-मन्त्रं सप्त- वर्ण विनायकम् । सप्तकं व्याहृतीनां सा सप्त-वणं सुदर्शनम् । लोकान् गिरीन् सुरान धातून मुनीन् सप्त ग्रहान् द्विपान् । समिधः सप्त संख्याताः सप्त जिह्वा हविर्भुजः । अन्य सप्त-विधं यद् यद् तत्तवस्यामजायत । अष्टधा गुणिता शक्तिः शयमष्टाक्षर-द्वयम् । अष्टाक्षरं हरेः शक्तेरष्टा. क्षर-द्वयं परम् । भानोरष्टाक्षरं दौर्गमष्टाणं परमात्मनः । अष्टाणं नोल-कण्ठस्य वासुदेवात्मकं मनुम् । यन्त्रं कामार्गलं दिव्यं देवी-यन्त्रं घटार्गलम् । गन्धाष्टकं शुभं देवी-देवानां हृदयङ्गमम् । ब्राह्मयाद्या भैरवान् सर्वान् मूर्तीराशा वन- नपि । अष्ट-पोठं महा-देव्या अष्टाष्टक-समन्वितम् । चाष्टौ सा प्रकृतिविघ्न- वन-तुण्डादिकान् क्रमात् । अणिमादि-गुणान्नागान् वह्नर्यिमादिकान् । अष्टात्मकं जगत्यन्यं सर्व वितनुते तदा । नवधा गुणिता नित्या सूते मन्त्रं तदात्मकम् । नवकं शक्ति-तत्त्वानां तत्त्व-रूपा महेश्वरी । नवकं पोठ-शक्तीनां शृङ्गारादीन् रसान् नव । माणि- पचादीनि रत्लानि नव-वर्ग-युतानि च । नवकं प्राण-दूतीनां मण्डलं नवक शुभम् । यद् यनयात्मकं लोके सर्वमस्यामुदंचति । दशधा विकृता शम्भोर्माविनी भव-दुःखहा । दशाक्षरी गणपतेस्त्वरि- ताया दशाक्षरम् । त्रिपुरा दश-कूटं सा त्रिपुराया दशाक्षरम् । दशाक्षरं सरस्वत्या यक्षिण्याः सा दशाक्षरम् । वासुदेवात्मकं मन्त्रमश्वारूढा-दशाक्ष- रम् । नाम्ना पद्मावती-मन्नं वायु-मन्त्रं दशाक्षरम् । दशकं शक्ति-तत्त्वानां तत्त्व-रूपा महेश्वरी । नारीणां दशकं विष्णोर वतारान् दश क्रमात् । दशकं लोक-पालानां यद् यदन्यत् सृजत्यसो। एकादश क्रमात सम्बिद-गुणिता सा जगन्मयो। रुद्रकादशिनीमाय- शक्तेरेकादशाक्षरम् । एकादशाक्षरं वाण्या रुद्रानेकादश कमात् । समुगिरति मर्वज्ञा गुणिता द्वादश क्रमात् । नित्या-मन्त्रं महेशाद्या वासुदेवात्मकं मनुम् । [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् :७१ ·राशीन् मानून हरेमतोमन्त्रं स-द्वादशात्मकम् । अन्यदेतादृशं सर्व यत् तद- स्यामजायत। राघव-मट्ट-धृत-पदार्थादर्श-त्रयोदशधा गुणिता वागीश्वर्यश्वारूढा-मवं विश्वेदेवादिकं च । चतुर्दशधा गुरिणता वासुदेव-गोपाल-मन्त्र-भुवनादिकम् । पंचदशधा गुणिता नित्या शूलिनी मन्त्र-तिथ्यादिकम् । षोडशधा गुरिगता चक्र-मन्त्र-स्वर-कलादिकम् । स्वरेति अकारादि-विसर्गान्तम् । सप्तदशधा गुणिता लघु-पंचमी तारा-विद्या-मन्त्रादिकम् । अष्टादशधा गुणिता कृष्ण- वामन-मन्त्राग्नि-सस्कारादिकम् । ऊन-विशतिधा कृष्ण-धरा-मन्त्रादिकम् । विशतिधा गुणिता रत्न-धारोमा-महेश्वर-मन्नादिकम् । एक-विशतिधा गुणिता बहुक-नाम-मन्त्र-यन्त्रादिकम् । द्वाविंशतिधा गुणिता कृष्णानाधि- पति-सुमुखी-गन्नादिकम् । त्रयोविंशतिधा गुणिता लघु-श्यामा-पुरुषोत्तत्र- हृदयङ्गम-मन्नादिकं सूते इति । शारदायां-चतुर्विशति-तत्त्वात्मा यदा भवति शोभना । गायनी सवितुः शम्भोर्गायत्री नदनामिका । गायत्री विष्णु-गायत्री गायत्री निपुरात्मनः। गायत्री दक्षिणामूर्तेर्गायत्री शम्भु-योषितः । चतुविशति-तत्त्वानि तस्यामासन् परात्मनि । तत्राप्यन्यदिति ज्ञेयम्।द्वानिशद्-भेद-गुणिता सर्व-मन्त्र-मयो विभुः। सूते मृत्युञ्जय मन्त्रं नारसिंह महा-मनुम् । लवरपाद्यं महा-मन्नं वरुणस्य महात्मनः । हयपीव-मनुं दोगं वाराहं वह्नि-नायकम् । गणेशितुर्महा-गन्नं मन्त्र सेनाधिपस्य सा । मन्त्रं श्रीदक्षिणामूर्तेर्माला-मन्नं मनोभुवः । निष्टुभं वन-पासिन्या अघोराख्यं महा-मनुम् । मन्त्रं सा देवको-सूनोर्मन्नं श्रीपुरषो. तमम् । श्रीगोपाल-मर्नु भूमेमन तारा-मनुक्रमात् । महा-मन्त्रं महा-लक्ष्म्या मन्त्र भूतेश्वरस्य सा। क्षेत्रपालात्मकं मन्त्रं मन्त्रमापन्निपारकम् । सूते मातङ्गिनी विद्यां सिद्धि-विद्यां शुमोदयाम् । अनेन फ्रम-योगेन गुरिणता शिव- घल्लमा। पट-त्रिंशत्-पञ्च-तत्वानि शैवानि रचयत्यसौ । अन्यान् मन्त्रांश्च यन्त्राणि शुभदानि प्रसूयते । अन प्रकरणे सूते अजीजनदित्यादि यदुक्तं तत् प्रकाशक- त्वामिप्रायेण प्रतीत्यभिप्रायेण वा । अन्यया सर्व-वेद-मयोत्यादि प्रागुक्तमनु- पपन्नं स्यात् । सर्वेषां मातृका-रूप-कुण्डल्यवयवात्मकत्वेन जन्मादि विरद्ध- मिति सुधोगिः सुनिपुणेन मानसेन विवेचनीयम् । :प्रयमः सर्ग-काठः] ·तताक्षरोत्पत्ति-क्रमः अक्षरोत्पत्ति-क्रममाहुः शारदायामाचार्या:-द्वि-चत्वारिंशता मूले गुरिंगता विश्व-नायिका । सा प्रसूते कुण्डलिनी शब्द-ब्रह्म-मयो विभुः । शक्ति ततो ध्वनिस्तस्मातिबोधिका । ततोऽद्धेन्दुस्ततो विन्दुस्तस्मादासीत् परा ततः। मूले मूलाधारे द्वि-चत्वारिंशता गुरिणता विश्व-नायिका कुण्डलिनी अनेन क्रमेण अकारादि-सकारान्तां द्वि-चत्वारिंशदात्मिकां भूत-लिपि मन्त्रात्मिकां वर्ण-मालिकां सूते इत्यन्वयः । क्रममाह शक्तिमिति । सा कुण्डलिनी शक्ति सूते ततः शक्तेलनिरासीदिति योजना । ततो ध्वनेरित्यादि ज्ञेयम् । अयं चक्रमः सर्वाक्षरोत्पत्तौ ज्ञेयः। तत्र सत्त्व-प्रविष्टा चिच्छक्ति-शब्द-वाच्या पुरमाकाशस्था सैव सत्व-प्रविष्टा रजोऽनुविद्वा सती ध्वनि-शब्द-वाच्या अक्षरावस्था सैव तमोऽनु-विद्धा नाद-शब्द-वाच्या अव्यक्तावस्था सैव तमः- प्रार्यान्निवोधिका-शब्द-वाच्या सैव तत्त्व-मय-प्राचुर्यादद्धेन्दु-शब्द-वाच्या। उक्तं च पदार्थादर्श-इच्छा-शक्ति बलोद्धृष्टो ज्ञान-शक्ति-प्रदीपकः । पुं-रूपिणी च सा शक्तिः क्रियाख्या सृजति प्रभुः । असावेव विन्दुः स्थाना. न्तरगतः पराद्याख्यो भवति । पश्यन्ती मध्यमा याची वैखरी शब्द-जन्म- भूः। तत्र परा मूले पश्यन्ती स्वाधिष्ठाने मध्यमा हृदये वैखरी मुखे। तदुक्तं पदार्थादर्श-सूक्ष्मा कुण्डलिनी मध्ये ज्योतिर्मात्रा-स्वरूपिणी । अधोत्र-विपया तस्मादुद्-गच्छत्यूर्ध्व-गामिनी । स्वयं-प्रकाशा पश्यन्ती सुपुन्ना- माश्रिता भवेत् । सैव हत्-पङ्कजं प्राप्य मध्यमा नाद-रूपिणी । ततः संजल्प- मात्रा स्यादविभक्तोर्च-गामिनी । सैवोरे:-फण्ठ-तालुस्था शिरा-घ्राण-बद- स्थिता । जिह्वा-मूलोष्ठ-निर्धूत-सर्व-वर्ण-परिग्रहा। शब्द-प्रपञ्च-जननी श्रोत्र- ग्राह्या तु वैखरी । इच्छा-ज्ञान-क्रियात्मासी तेजोरूपा गुणात्मिका । क्रमेणा- नेन सृजति कुण्डली वर्ण-मालिकाम् । अकारादि-सकारान्तां द्विचत्वारिंशदा- मिकाम् । पञ्चाशद्-द्वार-गुरिंगता पञ्चाशद्-वर्ण-मालिकाम् । सूते तद्-वर्णतो भिन्नाः कला रुद्रादिकान् क्रमात् । कला रुद्राश्च पूर्वोक्ताः । प्रादि-शब्देन पञ्चाशत्-कामाः काम-शक्तयो गणेशास्तच्छपतयः क्षेत्रपालाश्वोक्ताः। पञ्चाशत्-काम-नामानि काम-नामानि राघव-भट्ट-घृतानि यथा-काम-कामद-कान्ताश्च कान्ति- मान कामगस्तथा । काम-चारच कामी च कामुकः काम-वर्द्धनः । रामो [प्राणत्तोपिणी तन्त्रम् : ७३ ·- रमश्च रमणो रति नाथो रति-प्रिय । रानिन्तायो रमा कान्तो रममाणो निशाचर । नन्दको नन्दनश्चय नन्दी नन्दयिता पुन । पञ्च-बारपो रति सख पुष्प धन्वा महा धनु । भ्रामणो भ्रमणश्चैव भ्रममाणो भ्रमोऽपर । भ्रान्त श्च भ्रामको भृङ्गो भ्रान्ताचारो श्रमायह । मोहनो मोहको मोहो मोह-बर्द्धन एव च । मदनो मन्मथश्चैव मातङ्गो भृङ्ग-नायक । गायनो गीतिजश्चव नर्तक खेलकस्तथा । उन्मत्तो मत्तकश्वव विलासो लोभ-वन । दाडिमी कुसुमामश्च वामार्द्ध शक्ति-सयुत । सौम्या रक्ताम्बरा सर्वे पुष्प-वाणाक्ष कार्मुके । विभ्राणा सर्व-भूपाढया कामा पञ्चाशदीरिता । काम-शक्ति-नामानि तच्छवित नामानि च तनैव-रति प्रीति कामिनी च मोहिनी कमल प्रिया । विलासिनी कल्प लता श्यामला च शुचि स्मिता । विस्मिताक्षी विशा लाक्षी लेलिहाना दिगम्बरी । वामा दुब्जाधरा नित्या कल्याणी मोहिनी तथा। मदना च सुर श्रेष्ठा लापिनी मर्दिनी तथा। कलह प्रिया तथैकाक्षी सुमुखी नलिनी तत । जयिनी पालिनी चैव शिवा मुग्धा स विभ्रमा।चारु नेता सुलोला च दोघं जिह्वा रति प्रिया । लोलाक्षी शृङ्गिणी चैव पावना मादना तथा। माला च हसिनी विश्वतोमुखो नन्दिनी तथा । रमणी च तथा शान्ति कल फण्ठी वृकोदरी । मेघ-श्यामा रुषोन्मत्ता एक पचाशदीरिता । शक्तय कुकुम निमा सर्वामरण भूपिता । नीलोत्पल-करा ध्येयास्त्रलोक्याकर्पण क्षमा । पञ्चाशत् गणेश-नामानि तत्रैव-विघ्नेशो विघ्नराजश्च विनायव शिवोत्तमौ । विघ्न हद् विन-कर्ता च गणेक द्वि-सुदन्तका । गज-सक्न रिजनो कपी दीर्घ-जिह्वफ । शकु- कर्णश्च वपम-ध्वजश्च गण-नायक । गजेन्द्र सूर्प-कर्णश्च स्यात् त्रिलोचन- सजक । लम्बोदर-महानन्दो चतुर्मूति सदाशिवो । प्रमोघ-दुर्मुखौ चैव सुमुखश्च प्रमोदक । एक-पादो द्वि-जिह्वश्च सूरवीर-शिवामुसा । वरदो वामदेवश्च यक्र-तुण्डी द्विरण्डक । सेनानीमणोर्मतो विमत्तो मतवाहन । जटी मुण्डी तथा खड्गी वरेण्यो वृप-केतन । मध्य-प्रियो गणेशश्च मेघनायक सजक । व्यापी गणेश्वर प्रोक्तो पञ्चाशद्माणपा इमे । तरुणारुण-साशा गज-वक्त्रास्निलोचना । पाशाकुश वरामीति हस्ता शक्ति समन्त्रिता । पञ्चाशत् गणेश-शक्तयः हो श्रोश्च पुष्टि शान्तिश्च क्षान्तिश्चैव सरस्वती । स्वाहा मेवा कान्ति ७४. प्रथम सर्ग-पाण्ड] ·कामिन्यो मोहिन्यपि वै नटी। पार्वती ज्वलिनी नन्दा सुयशाः काम-रूपिणी । उन-तेजोवती सत्या विघ्नेशानी सुरूपिणी । कामदा मद-जिह्वा च भूतिः स्याद् भौतिका सिता। रमा च महिषी प्रोक्ता मञ्जिनी च विकर्णपा । भ्रूकुटि: स्यात् तया लज्जा दीर्घ-घोणा धनुर्द्वरा । यामिनी रात्रि-संज्ञा च कामान्धा च शशि-प्रमा। लोलाक्षी चञ्चला दीप्तिः शुभगा दुभंगा शिवा । गर्मा च भगिनी चैव मोगिनी सुभगा मता । कालरात्रिः कालिका च पञ्चाशच्छक्तयः स्मृताः । सर्वालङ्करणोद्दीप्ताः प्रियाऽस्याः सुशोमनाः। रक्तोत्पल-करा ध्येया रक्त-माल्याम्वरारुणाः । इत्येकोन-पञ्चाशद्-गणेश-शक्तमः । एकोन-पञ्चाशत् क्षेत्रपालाः एकोन-पञ्चाशत् क्षेत्रपालाच क्षेत्रपाल-प्रकरणे प्रयोग-सारे-मैदा एकोन- पंचाशत् क्षेत्रपालस्य कीर्तिताः । मातृका-वीज-भेदेन सम्मिन्ना नाम-भेदतः । यजरश्नाप-कुम्मश्च इन्द्र-स्तुतिस्ततः परम् । इड़ाचारश्चोक्त-संज्ञ उष्माद ऋषि- सूदनः । समुक्तो लुप्त-केशश्च क्षेपकश्चैक-दंष्ट्रकः । ऐरावतश्चौध बन्धू रोगा- धीशस्तथैव च । अंजनश्चास्त्र-वारश्च कवलः खरुखानलः । चामुख्यश्चैव घण्टादोड्मनश्च चण्ड-वारणः । छटाटोपो जटालाख्यो ऋद्धीवश्च जड़श्चरः। टक-पाणिस्तथा चान्यष्ठान-बन्धुश्च डामरः । ढक्कावारोण-याणश्च तडिद्- देहः स्थिरस्तया । दन्तुरो धनदश्चाप्यनत्तिक्तान्तः प्रचण्डकः । फट-कारो वीर- सङ्घच शृङ्गाख्यो मेघ-मासुरः । युगान्तो चौह्मपश्चाय लम्बोष्ठी वसव- स्तथा । शुक-नन्दः पडालाख्यः शुना-नाहं वृकस्तया । एते भेदाः समाख्याता मातृकाक्षर-योनिकाः। क्षेत्रपाल-कथनं प्रयोजनं च क्षेत्रपाल-कथन-प्रयोजनमुक्तं तव-नाम-पद्यस्य वर्णानां यो वर्गो मातृकान्तरे । दृश्यते प्रथम तर तत्राय क्षेत्रपालकः । तत्र तत्र विशिष्टात्मा भेदैरेतैर्व्यवस्थितः। ततो विशिष्टो यष्टव्यः क्षेत्रपालस्तु सर्वतः । क्षेत्रपालम- सम्पूज्य यः कर्म कुरुते क्वचित् । तस्य कर्म-फलं हन्ति क्षेत्रपालो न संशयः । इति एकोन-पंचाशत्-क्षेत्रपाल-कथनम् । वैखरी-सृष्टि कथनम् वैखरी-सृष्टि वक्तुमारभते । शारदायां द्वितीय पटले-ततो व्यक्ति प्रव- क्ष्यामि घर्णानां वदने नृणाम् । प्रेरिता मरुता नित्यं सुषुम्ना-रन्ध्र-निर्गताः । [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : ७५ ·कण्ठादि-करणवर्णाः क्रमादाविर्भवन्ति ते । नृणां वदने वर्ण-प्रकाश-कारणं वक्ष्यामीत्यन्वयः । ननु । पंजरे शुक-सारङ्ग-पतङ्गाः पक्षि-योनयः। गृह्णन्ति साधु-संसर्गान्मन्नाम मङ्गलं महत् । इति तारामलोत्तर-खण्ड-प्रथम-पटलोक्त- वचनेन पक्षिणामपि वर्णोच्चारण-दर्शनात । महाभारतादायपि हंस-काकोयो- पाप्यानादिना तस्य सुस्पष्टावगमात् पक्षि-पठनस्य प्रत्यक्ष-सिद्धत्वाच्च कयं नृणामित्युक्तमिति चेत् सत्यं प्रायिकत्वेन मनुष्यस्य प्रकरण-बल-लब्धत्वेन या नृणामित्युक्तं न तु पक्ष्यादि-च्यावर्त्तनाय । यद्वा नृणामिति बहु-वचन-निर्देशाद् वर्णोच्चारणाह-गणो लभ्यते अतो न कश्चिद् दोप इति वर्ण-व्यक्ति-प्रकारमाह प्रेरिता इत्यादि । मरुता प्ररिताः पश्यन्ती-स्थान प्रापिता उत्पत्त्युन्मुखो-कृता.। सुषुम्ना-रन्ध्र-निर्गताः कण्ठादि- करणः क्रमादाविर्भवन्ति इति सम्बन्धः । एकदोच्चारणाभावात् क्रमादित्युक्तं तदुक्तं भर्तृहरिणा-प्रात्मा बुद्धचा समार्थान् मनो युक्ते विवक्षया। मनः कायाग्तिमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम्। मारुतस्तूरसि चरन् मन्द्र जन- यति ध्वनिमिति । वर्णोच्चारण-स्थानादिकम् कण्ठादोत्यादि-शब्देन ताल्वादि । तथा च शिक्षा-सूत्रम्-अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठ शिरस्तथा। जिह्वा-मूलं च दन्ताश्च नासिकौष्ठी च तातु चेति । पञ्चाशन्मातृका-वर्णोच्चारणं गुरुतोऽभ्यसेदिति वक्ष्यमाण-वचनेन मनुष्यस्य वर्णोच्चारणेऽपि गुरु-रूप-साधु-संसर्गः पक्षिणामिव कारणात्मका- त्वेनावधायः । पूर्वस्मिन् वर्णानां सोम-सूर्याग्नि-रूपत्वं सामान्यत उक्तम् । अधुना तद्- विशेषयति शारदायाम् एषु स्वराः स्मृताः सौम्याः स्पर्शाः सौराः शुभो- दयाः । प्राग्नेया व्यापकाः सर्वे सोम-सूर्यानि-रूपिणः । एषु वर्णेषु । स्वराः पोडश विख्याताः स्पर्शास्ते पञ्चविंशतिः। तत्त्वात्मानः स्मृताः स्पर्शा मकारः पुरुषो यतः। यस्मान्मकारः पुरुषः परमात्मा रवि-स्वरूपस्तस्मात् ककारादि-म-पर्य- न्तास्तत्त्वात्मानः प्रकृत्यादि-चतुविशति-तत्व-मया इत्यर्थः । अतएव सर्व- योगेषु विष्णु-रूप-मकार-योगात् पुरुषक्यं तेपामिति मन्तव्यम् । मकारस्थ विन्दु-रूपत्वाद् विन्दुः पुमान् रविः प्रोक्त इति वक्ष्यमारणं साधु सङ्गच्छते । मूर्य-रूप-विन्दात्मना मकारेण स्पृश्यमानत्यादेते कादयः स्पर्शाः । व्यापा ७६ : प्रथमः सर्ग-काण्डः] ·दश ते काम-मन-धर्म-प्रसाधिनः । एषां दोष-भूष्येषु वर्तमानत्वाद् व्यापकत्वम् । तनाग्नोनामपि सत्वादाग्नेया इत्यपि । नृसिंहास्य-कालाग्नि-रूप-क्षकारान्तत्वेन वा माग्नेया इति द्रष्टव्यम् । ते वर्णा यया-क्रम स्वराः काम-प्रदाः, स्पर्शा धन-प्रदा, व्यापका धर्म-प्रदा इत्यर्थः। प्रणवाद्धंसोत्पत्ति प्रकारो दर्शितः सम्प्रति हंसतः सर्वाक्षरोत्पत्ति प्रकार- माह प्रपञ्चसारे तृतीय पटले-यया भवन्ति देहान्तरमो पञ्चाशदाराः। भेदा येन प्रकारेण तया वक्ष्यामि तत्त्वतः । समीरिताः समोरेण सुपुन्ना- रत्र निर्गताः । व्यक्ति प्रयान्ति वदने कण्ठादि-स्थान-घट्टिताः । उच्चरुन्मा- गंणो वायुरुदातं कुस्ने स्वरम् । नोचैर्गतेऽनुदातं च, स्वरितं तिर्यगागतः। स्वरितं समाहारम् । अव-द्वि-नि-संख्याभिर्मानाभिलिपयः क्रमात् । स-व्यंजन- ह्रस्व-दीर्घ-प्लुत-संजा मपन्ति ताः। प्रकारेकारयोर्योगादेकारो वर्ण इष्यते । तस्यवाकाल्योगेन स्यादैकारा- क्षरं तया । उकार-योगात् तस्यैव स्यादोकारावयः स्वरः। तस्याकारस्य । तस्यैवोकार-योगेन स्यादौकारायः स्वरः । सन्ध्यक्षराः स्युश्चत्वारो मन्त्राः सर्वार्थ-साधकाः। ल-वर्ण-वर्णयोर्व्यक्तिर्न वै सम्यक् प्रदर्श्यते । विन्दु-सर्गात्मनोव्यक्ति-मन- गोरजपा वदेत् । कण्ठात्तु निःसरन् सर्गः प्रायश्चात्मकतः परः। नश्वरः सर्ग एव स्यात् सोच्छवासः प्राणकस्तु हः । सो विसर्गो एव नश्वरो विकृतः। सोच्छासः कार-रूपः उच्छासोऽन्तः-प्रवेश-शालो वायुः स्यादित्यन्वयः । एवं गगणको बहिनिगमन-शालो वायुहः स्यात् स एव उच्छासःसोच्छास इति सन्धि- स्तु न विसर्जनीयेति नना निर्दिष्ठत्वात् । सश्वासावुच्छासश्चेति वा । प्राण- चासौ को वायुश्चेति प्राणकः । स सर्गः श्लेषितः कण्ठो वायुना कादिमो- रयेत् । वर्ग-स्पर्शन-मात्रेण कं स्वर-स्पर्शनात्तु खम् । स्तोक गम्भोर-संस्पर्शात् पघो इञ्च बहिर्गतम् । विसर्गस्तालुगः सोष्मा शव वर्गच यं तया। प्राद्ध- रेफ-पकार च मूर्द्धगो दन्तगस्तया। ल-तवर्ग-लसानोठ्यानुपूपध्मान-संज- कान् । दन्तोष्ठाभ्यां वं च ततत् स्यानगोऽर्गान् समोरयेत् । अत एवोक्त शिक्षा-सूत्र-प्र-वर्ण-क-वर्ग-ह-विसर्जनोयाः कण्ठ्याः । इ- वर्ण-च-वर्ग-यशास्तालव्याः । ऋ-वर्ग-ट-वर्ग-रया मूर्धन्याः । ल-वर्ण-त-वर्ग- लसा दन्त्याः। उ-वर्ण-पवर्गोध्मनीया प्रोष्ठयाः।वो दन्तोष्ठयः । ए-ऐ कण्डम- तालव्यो। यो-प्रो कण्ठ्योष्ठी। [प्राण-तोषिगी तन्त्रम् : ७७ ·वर्णाच्चार-प्रकारः वरदा तन्ने दशम-पटले। थोशिव उवाच-यद्-गुह्य सर्व-तन्पु वर्णी- च्चार-विधि शिवे । तव स्नेहान्महेशानि ! तदद्य कथयामि ते । पञ्चाश मातृका-वर्णोच्चारण गुरुतोऽभ्यसेत् । प्र-कु-चु दु तु पु यु-शु अष्टो वर्गा प्रकोतिता । उकार पुच पच-वर्ण-विभागार्य । अपाहा फण्ठतो जेयास्तालुत श्चुयशा स्मृता । -टु-रपास्तु मूर्धन्या दन्त्या ल-तु-ससा मता । उप- राश्चोष्ठ-सम्भूता स्थानानि कथितानि ते । विशेष कथयाम्यद्य प्रोच्चार्या कण्ठत स्वरा । स-द्वय जिह्वाया मूर्ना लु-द्वय जिह्व-दन्तनम् । मुख-स्याना- द्धलो वाच्या क्षकार कण्ठ-घातज.। व्यजन-द्वय-सयोगे भवेत् पूर्व स्परो गुरु । पदान्तादिम वर्णस्य सयोगेषु श्रुतिद्वयो । अपदान्तादि सयोगे वोरन्यत्र तथेष्यते । वो श्रुतिस्तु तिरोमय स्वर-वत् श्रुतिता व्रजेत् । ग्रिया-वीजे शकारस्य छ-श्रुति परमेश्वरि ! छ- श्रुतिश्च वादि-भृगौ तथादिस्थे तु च-धुति । सहस्र इत्यादौ नमस्तस्मै प्रास्त्रा इत्यादौ च । रेफादिके तदन्ते वा हकारे सम-वाच्यता । वह-ह्नद इत्यादौ । किन्तु वैनात्यमाथित्य स्फुट नानास्य वाच्यता । चु तुर्य-ध्वनिमाप्नोति यादि स्थे परमेश्वरि । बाह्य इत्यादौ । पु चतुर्थ-ध्वनि याति वादिस्ये तु विशेषत । आह्वानमित्यादौ । लादिस्थेऽव्यय नादिस्थे बजात्य स्वल्प-याच्यता । प्रह्लाद प्रह्लाय इत्यादौ ।मादिस्थे मे च मस्यापि नासिका-मूल-वाच्यता । ङ-अ ण- न-मा विन्दु-नासिका मूलजा. स्मृता । यकारश्चु-तृतीयत्व पदादौ सर्वदा व्रजेत् । केयूरादावपि तथा अन्यत्र कण्ठ-मात्रग । नादिस्य-श-स-योश्छत्व स्वर-योगान्त वर्गके । प्रश्न स्नान इत्यादौ । वर्णोत्तरेषु डढयोर्वक्र-जिह्वादि- वाच्यता । वैजात्यमपि तनास्ति गुरोरेव समभ्यस्येत् । आदि रेफस्तु सम्प्रोक्तो दृशेरन्यो व्रजेदृता । एव ज्ञात्वा महेशानि | पठत् स्तोन जपेन्मनुम् । कवच च महेशानि ! नान्यथा फलमाप्नुयात् । यत्रैव परमेशानि ! स्तोन वा सहिता पठेत् । तन तत्र पर यत्नात् समाप्त कोर्तयेद् बुध । इति वर्णोच्चारण-प्रकार-कथनम् । वर्णाना शिव-शक्त्यात्मकत्व ह्रस्व-दीर्घत्वादि-कथन च शारदायाम् ह्रस्व स्वरेषु पूर्वोक्त परो दोर्घ क्रमादिमे । शिव शक्ति मयास्ते स्युविन्दु-सर्गावसानका । बिन्दु पुमान् रवि प्रोक्त सर्ग शक्तिनिशा कर । एकारोकारयोदोघंत्वेऽम्पत्र पारिभाषिक हस्बन्धम् । इमे ह्रस्व-दीर्घा ७८. प्रथम सग-काण्ड.]

·क्रमात शिव-शक्ति-मया हस्यान इ उ ऋ ल ए ओ अं एते शिव-मयाः पु. रूपाश्च इत्यर्थः। प्राई ऊ ऋ ल ऐ प्रो अः। एते दीर्घाः शक्ति-मयाः स्त्री- ख्याश्चेति । बिन्दु-विसगौं पुरुष-प्रकृति-रूपो पृयग-भूताविति विवक्षया ते विन्दु-सर्गावसानकाः स्युरित्यन्वयः । ते हवा अन्ते विन्दु-युक्ता दीर्घाश्च अन्ते विसर्ग-गुस्ता ह्रस्वेषु विन्दुर- प्टमो दीर्घषु विसर्गोऽष्टम इत्यर्थः । विसों निशाफर इत्युक्ते तदितर-स्वराणां नत्-कला-रूप-नियात्मकत्वम् । अत एव स्पराः सौम्या इत्युक्तम । स्वराणां मध्यगं यतु तच्चतुष्कं नपुंसकम् । विना स्वरेस्तु नान्येषां जायते व्यक्ति- रंजसा । शिव-शक्ति-मयान् प्राहुस्तस्माद् वर्णान् मनीषिणः । अयमभिप्रायः स्वराणां शक्ति-मयत्वं पूर्वमुक्तं स्वरं विना व्यंजनानामुच्चारणस्याशक्यत्वात् स्वर सहितोच्चारणे शिव-शक्ति-मयत्वमिति । वर्णानां पञ्च-भूतात्मकता मातृका-संज्ञादिश्च शारदायाम्-कारणात् पञ्च-भूतानामुद्भूता मातृका यतः । ततो भूता- त्मका वर्णाः पञ्च-पञ्च-विमागतः । शिव-शक्ति-समवायाद् विन्दोः कारणाद यतो मातृका उद्भूतास्ततः कारणात् पञ्च-पश्व-विभागतो वर्णाः पञ्च-भूता- त्मका या इत्यन्वयः । अकारादि-क्षकारान्त-वर्ण-समुदायस्य मातृका इति संज्ञा । उद्दिष्टं स्पष्टयति । वाय्वग्नि-भू-जलाकाशाः पञ्चाशल्लिपयः क्रमात् । पंच ह्रस्वाः पंच दीर्घा विन्द्वन्ताः सन्धि-सम्ममाः । पंचशः कादयो य-क्ष-ल-स-हान्ताः समीरिताः। वाय्वाकाशयोराधन्तेन निर्दिष्टत्वाद् व्युत्क्रमोक्तिः पंचीकरण- प्रक्रियाया मुख्यत्व-योतनाय । अन्यत् सर्व सुगमम् । ननु कयमत्र विसर्गो न गणित इति चेदुच्यते मूलाधारात् संजास-विवक्षोत्पन्न-प्राण-पवन-प्रेरितः स्थानान्तरमप्राप्य कण्ठादेव निःसरन् प्रकृत्यात्मक-सर्गोऽत्र भूतेषु न गणितः। ॥ इति श्री प्राण-तोषियां प्रयम-काग्डे वत्पत्ति-कम-कथनं नाम 'षष्ठः परिच्छेदः॥ [प्राण-तोषिणो तन्त्रम् : ७६ ·सप्तमः परिच्छेदः अक्षर-लेखनादि-प्रकार-कथनम् अक्षराणा मूर्ति-कल्पना लेखन-प्रकारश्च एव वरणपु प्रादुर्भूतेषु कदाचित् शब्दात्मकेयु पुरुषाणा भान्तिरपि सम्भवतीत्यतस्तेषामीश्वरेण पनारुढ-मूर्ति कल्पिता। तदुक्त ज्योतिस्तत्वे वृहस्पतिना-पाण्मासिकेऽपि समये भ्रान्ति सजायते यत. धानाक्षराणि सृष्टानि पनारूढान्यत. पुरा इति । तेपा लेखन-प्रकारस्तु वर्णोद्धार-तन्त्र प्रथम-पटले भगवती-प्रश्नानन्तर शिव उवाच-वर्णोद्धाराख्य-तन्त्रे तु कथयामि शृणुष्व मे । पचाश-मातृका नित्या साक्षाद् ब्रह्म-स्वरूपिणी । इत्युपक्रम्य सर्व-वर्ण-लेखन-प्रकार स एवोपदर्शितवान् स प्रकारोऽग्ने स्फुटो- भविष्यति। कामधेनु-तन्त्रे प्रथम-पटले-शृणु तत्त्वमकारस्य अति-गोप्यं वरानने । शरच्चन्द्र-प्रतीकाश पच-कोरण-मयं सदा । पच-देव-मय वर्ण शक्ति-द्वय सम- न्वितम् । निर्गुण सगुणोपेत स्वय कैवल्य-मूर्ति-मत् । विन्दु-द्वय-मय दर्ण स्वय प्रकृति-रूपिणी । वर्णोद्धार-तन्त्र-दक्षत. कुण्डली भूत्वा कुचिता वामतो गता । ततोऽद्ध-सङ्गता रेखा दक्षोर्द्धा तासु शङ्कर. । विधिर्नारायणश्चैव सन्तिष्ठेत् क्रमत. सदा । अर्द्ध-मात्रा शक्ति रूपा ध्यानमस्य च कथ्यते । अ॥ कामधेनु-तन्ने द्वितीय-पटले-आकारं परमाश्चर्य शङ्ख-ज्योतिर्मयं प्रिये ! ब्रह्म-विष्णु-मय वर्ण तया रुद्र-मय प्रिये ! पच प्राण-मय वर्ण स्वय परम- कुण्डली । वर्णोद्धार-तन्त्रे-प्राकार-रूपमासाद्य दस-क्रोडायता त्यधः । ब्रह्मा- दयस्तया शक्तिस्तासु तिष्ठन्ति नित्यश । श्रा॥ कामधेनु-तन्त्र -इकार परमानन्द सुगन्ध-कुकुमच्छवि । हरि-ब्रह्म-मय वर्ण सदा रुद्र-मय प्रिये । सदा शक्ति-मय देवि ! गुरु-ब्रह्म-मय तथा। सदा- शिव-मय वर्ण पर-ब्रह्म-समन्वितम् । वर्णोद्धार-तन्त्र-ऊवधिः कुन्जिता मध्ये रेखा तत्-सङ्गता भवेत् । लक्ष्मीर्वाणी तथेन्द्राणी फ्रमात् तास्वेव सम्ब- सेत् । शोर्षाधः कुञ्चिता रेखा दक्षोर्चा काम रूपिणी । माना शक्ति. कोण- युता घ्यानमस्य प्रवक्ष्यते। इ॥ प्रयमः सर्ग-काण्डः] ·फामधेनु-तन्त्र-ईकारं परमेशानि ! स्वयं परम-कुण्डली। ब्रह्म-विष्णु- मयं वर्ण तया रुद्र-मयं सदा । पंच-देव-मयं वर्ग' पोत-विद्युल्लताकृतिः । चतु. नि-मयं वर्ण पंच-प्राण-मयं सदा। वर्णोद्धार-तन्ने-ऊर्ध्वाधः कुंचिता मध्ये त्रिकोणाधोगता पुनः । अयोगता कोण-शीर्षा कुंचिता दक्षतः शुमा । शीर्वाद् दक्षे कोण-युता कुंचितोच-गता पुनः । चन्द्र-सूर्याग्नि-रूपा सा मात्रा-शक्तिः प्रकोतिता। ई॥ कामधेनु-तन्त्र-उकारं परमेशानि ! अधः कुण्डलिनी स्वयं । पोत. चम्पक-सद्धाशं पंच-देव-मयं सदा । पंच-प्राग-मयं देवि ! चतुर्वर्ग-प्रदायकम् । वर्णोद्धारे-ऊर्ध्वाधो-मध्यतः कुब्जा रेखा वाम-गता शुमा । तिष्ठन्ति वायु- वह्नीन्द्राः शक्तिर्माना परा स्मृता। उ॥ काम ने-शव-कुन्द-समाभास उकारः पर-कुण्डली । पंच-प्राण- मयं वर्ण पंच-देव-मयं सदा । पंच-प्राण-युतं वयं तया त्रय-गुणात्मकम् । विन्दु- त्रय-युतं वर्ण पीत-विद्युल्लताकृति । धर्मार्थ-काम-मोक्षं च सदा सुख-प्रदाय- कम् । वर्णोद्धार-तन्त्रे-तद्-रूपाधोगता रेसा फुजिता वामतः शुभा । तद्- रूपा पूर्वोक्तोकार-रूपा । तिष्ठन्ति तासु रेखासु यमाग्नि-वरुणाः क्रमात् । अधोर्ध्व-गामिनी मात्रा लक्ष्मीर्वाणी च सा स्मृता । ऊ॥ कामपनी --रकारः परमेशानि ! कुण्डलो मूर्तिमान् स्वयम् । अत्र ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैव वरानने ! सदाशिव-युतं वर्ण सदा ईश्वर-संयुतम् । वर्णोद्धार-तन्त्र-ऊर्ध्वा दक्ष-गता वक्रा त्रिकोणा वामतस्ततः। पुनस्त्वधो- दक्ष-गता माना-शक्तिः परा स्मृता।मानासु ब्रह्म-विष्ण्वीशास्तिष्ठन्ति क्रमतः परा।। वर्णोद्धार-तन्त्रे-तद्-रूपाधोगता दक्षा वामतः कुश्चिता त्वधः । पुनर्दक्ष- गता रेखा तासु ब्रह्मेश-विष्णवः ।माना-शक्तिः परा ज्ञेया ध्यानमस्य प्रवक्ष्यते । ऋ॥ कामधेनु-तन्त्र-लकारं चञ्चलापाङ्गि! कुण्डली पर-देवता । तन ब्रह्मादयः सर्वे तिष्ठन्ति सततं प्रिये ! पंचदेव-मयं वर्ण चतुर्ज्ञान-मयं सदा । पंच-प्राण-युतं वर्ण तथा गुण-त्रयात्मकम् । विन्दु-त्रयात्माकं वर्ण पीत-विद्यु- ल्लताकृति । वर्णोद्वारे-रेखाधः कुण्डली वक्ता दक्षतो वामतो गता। वह्नीश- वायवस्तासु नित्यं सन्ति च नित्यशः । ल ।। फा०६ {प्राण-तोषिणो तन्त्रम् : ११ ।

·- कामधनु-तन्त्र-ल कार परमेशानि ' पूर्ण-चन्द्र-सम-प्रमम् । पच-देवा. त्मक वर्ण पच-प्राणात्मक सदा । गुण-त्रयात्मक वर्ण तया विन्दु-नयात्मकम् । चतुर्वर्ग:मय देवि । स्वय परम-कुण्डलो। वर्णोद्धार तन्त्र-तत् मोड-तुल्य- रूपा च रेखा सा वष्णवी स्मृता । तासु बन्ध्या सुरेशानि ! दुर्गा वाणी सरस्वती। ल॥ कामधेनु-तन्त्र- एकार परम दिव्य ब्रह्म-विष्णु-शिवात्मकम् । पद्धिना- कुसुम-प्रेक्ष्य पञ्च-देव-मय सदा । पञ्च-प्राणात्मक वर्ण तथा विलशायात्म- कम् । चतुवर्ण-मय देवि | स्वय परम-कुण्डली। वरद्धिार-तन्त्रे-कुश्चिना वामतो रेखा दक्ष-कोणायता स्वध. । पुनर्वाम-गता संव तासु वह्नीश- घायव.।ए॥ कामधेनु तन्त्र पाठ-पटले-ऐकार परम दिव्य महा-कुण्डलिनी स्वयम् । कोटि-चन्द्र-प्रतीकाश पञ्च प्राण-मय सदा। ब्रह्म-विष्णु-मय वर्ण तथा रुद्र- मय प्रिये ! सदाशिव-मय वर्ण विन्दु-प्रय-समन्वितम् । वर्णोद्धार-तन्त्रे- एकार-रूप-मध्ये तु किंचिद् दक्ष तदोवंत । चन्द्रेन्द्र-भानवस्तासु माना-पाक्ति क्रमात् स्मृताः। त्रिधा शक्ति-मयो पूर्वा दुर्गा वारणो सरस्वती।ऐ॥ कामधेनु-तन्त्र-एतद् वर्ण महेशानि | स्वय परम-कुण्डली । वर्णोद्धार- तन्त्रे-वामत. कुण्डली भूत्वा दक्षान्मध्ये तु कुचिता । किञ्चिद् दक्ष-गता या तु कुचिता वामतस्त्वध. । ब्रह्मेश-विष्णवस्तासु माना तु ब्रह्म-रूपिणी । शक्तिश्च परमा सैव ध्यानमस्य प्रवक्ष्यते । श्रो॥ कामधेनु-तन्त्रे-रक्त-विद्युल्लताफारमौकार कुण्डली स्वयम् । स्वय ब्रह्मा- दयस्तन तिष्ठन्ति सतत प्रिये ! पञ्च-प्राण-मय वर्ण सदा शिव-मय सदा। सदा ईश्वर-सयुक्त चतुर्वर्ग-प्रदायकम् । वर्णोद्धार-तन्त्रे-मोकार-मध्य-दक्षे तु गता तुवं-गतायता। किञ्चित् सा वामतो वक्रा तासु ब्रोश विष्णव । शक्ति मध्य-पता रेखा ध्यानमस्य च कथ्यते । प्रौ। कामधेनु-तन्त्र -अकार विन्दु - सयुक्त पोत-विद्युत्-सम-प्रभम् । पञ्च- प्राणात्मक वर्ण ब्रह्मादि-देवता-मयम् । सर्व-ज्ञान-मय वर्ण विन्दु-त्रय समन्वि- तम् । शक्ति-त्रय-मय वर्ण स्वय परम कुण्डलो । वर्णोद्धार-तन्त्रे-अकार-रूप- शीर्षे तु दक्षिण विन्दु-रूपिणी । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्न क्रमशस्तासु तिष्ठति । मा तु विन्दु-भयो रेखा सेवाद्या शक्तिरीरिता॥ १२ःप्रयम. सर्ग-काण्ड.]

·कामयनु-तन्त्र -प्रकारं परमेशानि ! रक्त-विद्युत् प्रभा-मयम् । पञ्च- देव-मयं वर्ण पञ्च-प्राण-मयं सदा । सर्व-ज्ञान-मयं वर्णमात्मादि-तत्य-संयुतम् । विन्दु-त्रय-मयं वर्ण शक्ति प्रय-मयं सदा । वर्णोद्धारे--ग्राफार-रूप-रक्षे तु जि. विन्दुरध ऊर्चतः । ब्रह्मश-विषयवस्तासु मात्रा-शक्तिः समोरिता । बिन्दु. द्वयान्विता रेखा सैनाद्या शक्तिरीरिता । अः॥ वर्णोद्धारे -वाम-रेखा भवेद् ब्रह्मा विष्णुदक्षिण-रेखिका । अधोरेसा भवेद् रुद्रो मात्रा साक्षात् सरस्वती । कुण्डलो चांकुशाकारा मव्य-शून्यं सदा- शिवः । कदम्ब-गोलकाकारं ककारं भावयेत् सुधोः । कामधेनु-तत्प्रे तृतीय- पटले-वाम-रेखा भवेद् ब्रह्मा विगुझिग रेविका। अमोरेखा भरे रहो मात्रा साक्षात् सरस्वती । कुराना चौकुराकारा मध्य-धून्यं सदाशिवः । जवा-कुसुम-साशा वाम-रेसा वरानने! शरच्चन्द्र-प्रतीकाशा दक्ष-रेखा महेश्वरि ! अधोरेखा वरोरोहे ! महा-मरकत-तिः । शकुन्द-समा कोतिर्मात्रा साक्षात् सरस्वती । कुण्डलो चांकुशाफारा फोटि-विद्युल्लताकृतिः। कोटि-चन्द्र-तोकाशा मध्ये शून्यः सदाशिवः । शून्य-गर्भ-स्थिता कालो कंवल्य-पद-दायिनी । अयंश्च जायते देवि! तया धर्मश्च नान्यया । ककारः सर्व-वर्णानां मूल प्रकृतिरेव च । कामिना या नहेराानि ! स्वयं प्रकृति-पुत्ररो। माता सा सर्व-देवानां कैवल्य-पद-दायिनी । ऊर्ध्व-कोणे स्थिता वामा ब्रह्म- शक्तिरितोरिता । दक्ष-कोण-स्थिता शक्तो रोद्रो संहार-रूपिणो । ज्ञारामा सातु चार्वङ्गो कुल चतुष्टयात्मकम् । इच्छा-शक्तिर्भवेद् ब्रह्मा विष्णुश्च ज्ञान- शक्ति-मान् । क्रिया-शक्तिर्भवेद् रुद्रः सर्व-प्रकृति-मूर्तिमान् । प्रात्म-विद्या- शिवैस्तत्त्वैः : सदा मात्रा प्रतिष्ठिना । प्रासनं त्रिपुरा-देव्याः ककारः पञ्च- देवतः। ईश्वरो यस्तु देवेशि ! त्रिकोणे तस्य सस्थितिः। त्रिकोएमेतत् कथिः योनि-मण्डलमुत्तमं । कंबल्यं प्रपदे यस्याः कामिनी सा प्रकोतिना।क पर्णोद्वार-तन्त्रे-शिव-रूपा वाम-रेखा वह्नि-रूपा च सा स्मृता । ख ।। -प्रपाकुञ्चित-रेखा या गणेशी सा प्रकोतिता । ततो दक्ष- गता या कमला तत्र संस्थिता । अधोगतागता या तु तस्यामोशः सदा वसेत् । अधोमुखेन गता पुनरूध्वं-मुखेनागतेत्ययः ।ग ॥ वर्णोद्धार-तन्न-सृष्टि-रूपा वाम-रेखा किश्चिदाकुञ्चिता ततः। कुण्डलो- रूपमास्याय ततोऽधागता दक्षतः । ग्रत ऊ गता रेखा शम्भुनारायग- " [प्राण-तोषिणो तन्त्रम् : ३ ·स्तयोः । ब्रह्म-स्वरूपिणो देवि ! माना-शक्तिःप्रकोनिता। घ॥ वर्णोद्धार-तन्त्रे-ऊधिः क्रमतो किश्चिदाकुश्चिता ततः। अधोगता कुण्डली तु माना-शक्तिः स्वरूपिणी । रेखा-त्रयेषु ब्रह्मेश-विष्णवः सन्ति सर्वदा ।। कामधेनु-तन्त्र--च-वणं शृणु सुश्रोणि ! चतुर्वर्ग-प्रदायकम् । कुण्डली- सहितं देवि ! स्वयं परम-कुण्डलो । स ततः कुण्डल-युक्तं पञ्च-देव-मय सदा । पञ्च-प्रारण-मयं वर्ण पञ्च-प्राणात्मक सदा । त्रि-शक्ति-सहितं वर्ण त्रि- विन्दु-सहितं प्रिये ! वर्णोद्धार-तन्त्रे-वार्ताकु-वर्तुलाकार ऊर्ध्वाधः क्रमता गतः। रेखा-त्रयेषु चन्द्राग्नि-सूर्यास्तिष्ठन्ति नित्यशः। शक्तिर्माना तु विजेया ध्यानमस्य प्रवक्ष्यते । च ॥ वर्णोद्धार-तन्ने-ऊर्ध्वादधोगता रेखा कुश्चिता कुण्डलो ततः । पुनश्चा- धोगता तासु सन्ति ब्रह्मेश-विष्णवः। छ।। कामधेनु-तन्त्रे-जकारं परमेशानि ! या स्वयं मध्य-कुण्डली । शरच्चन्द्र प्रतीकाशं सदा त्रिगुण-संयुतम् । पञ्च-देव-मयं वर्ण पञ्च-प्राण-मयं सदा । त्रि-शक्ति-सहित वर्ण द्वि-विन्दु-सहितं प्रिये ! वर्णोद्धार-तन्त्रे-ऊधिः कुञ्चिता रेखा तासु ब्रह्मेश-विष्णवः । वाग्देवी कमला नित्या द्विधा माता प्रकोतिता। ज ॥ कामधेनु-तन्त्रे-झकारं परमेशानि ! कुण्डली मोह-रूपिणी । रक्त-विद्यु- ल्लताकारं सदा त्रिगुण-संस्थितम् । पञ्च-देव-मयं वर्ण पञ्च-प्राणात्मकं सदा । निविन्दु-सहितं वर्ण त्रिशक्ति-सहितं सदा । वर्णोद्धार-तन्त्रे-त्रिकोण-कुण्डली- रूपा वाम-दक्षिण-योगतः । क्रमशस्तासु तिष्ठन्ति चन्द्र-सूर्याग्नयः प्रिये ! तत्र घोडशधा माना शक्तिब्रह्म-स्वरूपिणी। ऊर्ध्व-माना तथेन्द्राणो मध्ये नारायणी स्मृता । झ॥ कामधेनु-तन्त्रे -सदा ईश्वर-संयुक्तं अकारं शृणु सुन्दरि ! रक्त विद्यु- ल्लताकारं या स्वयं पर-कुण्डली । पञ्च-देव-मयं वर्ण पञ्च-प्राणात्मकं सदा । निशक्ति-सहित वणं त्रिविन्दु-सहितं सदा । वर्णोद्धार-तन्त्रे-कुण्डली-रूपमा- स्थाय दक्षतो वामतस्ततः । ऋजुश्चाधोगता माना वामतः कुश्चिता पुनः । तिष्ठन्ति तासु नित्यासु सूर्येन्द्र-वरुणाः सदा । कुण्डली-द्वय-रूपा तु या माना मध्यतः स्थिता। महा-शक्ति-स्वरूपा सा ध्यानमस्य प्रवक्ष्यते । ॥ +४ :प्रयमः सर्ग-काण्डः]] ·कामधेनु-तन्ने-टकारं परमेशानि! स्वयं परम-कुण्डलो। कोटि-विद्यः लताकार पञ्च-देव-मयं सदा । पञ्च-प्राण-युतं वर्ण गुण-त्रय-समन्वितम्। निगुणी-सहितं वर्ण द्वि-विन्दु-सहितं सदा । वर्णोद्धार-तन्त्रे-अधिः क्रमतो रेखा कुण्डलो-रूपतस्त्वधः । तिष्ठन्ति तासु नित्यासु कुवेर-यम-वाययः । मात्रा कोरण-गता चोर्वा तत ऊर्ध्व-गता तु सा । या नित्या परमा शक्ति- श्वतुर्वर्ग-प्रदायिनी। ॥ कामधेनु-तन्त्रे-कारं चञ्चलापाङ्गि! कुण्डली मोक्ष-रुपिणी । पोत- विद्युल्लताकारं सदा त्रिगुण-संयुतम् । पञ्च-देवात्मकं पगं विशक्ति सहितं सदा । वर्णोद्धार-तन्त्रे-वार्ताकु-वर्तुलाकारा रेखाधिष्ठित-देवताः । तिष्ठन्ति क्रमतो नित्य चन्द्र-सूर्याग्नयः प्रिये ! माना-हीनस्तूर्ध्व-शिखष्ठकारः परमे- श्वरि । ॥ वर्णोद्धार-तन्ने-ऊर्ध्वाधः क्रमतो रेसा मध्ये त्वाकुश्चिता तथा । लक्ष्मी- वाणी मवानो च क्रमशस्तत्र संस्थिता । ब्रह्म-रूपा तथा मात्रा महा-शक्तिः प्रकोतिता । ड॥ वर्णोद्धार-तन्त्रे-ऊर्ध्वाधः क्रमतो रेखा वाम-दक्षिणतो गता। ततः सा कुण्डली-रूपा विष्ण्वीश-ब्रह्म-रूपिणी । महा-शक्ति-मयी मात्रा घ्यानमस्य प्रवक्ष्यते । ढ॥ कामधेनु-सन्त्र-णकारं परमेशानि ! या स्वय पर-कुण्डली । पोत-विद्यु- ल्लताकारं पञ्च-देव-मयं सदा । पञ्च-प्राण-मयं देवि ! सदा त्रिगुण-संयुतम् । आत्मादि-तत्व-संयुक्तं महा-मोक्ष-प्रदायकम् । वर्णोद्धार-तन्त्रे-कुण्डलोत्व- गता रेखा मध्यतस्त्वत ऊध्वंतः। वामादधोगता संव पुनरूवं गता प्रिये ! प्रोश-विष्णु-रूपा सा चतुर्वर्ग-प्रदा।। कामधेनु-सन्ले पञ्चम-पटले-महादेव उवाच-तकारं चञ्चलापाङ्गि! स्वयं परम-कुण्डलो । पञ्च-देवात्मकं वर्ण पञ्च-प्रारण-मय तथा। त्रिशक्ति- सहितं वर्ण प्रामादि-तत्व-संयुतम् । निविन्दु-सहितं वर्ण पीत-विद्युत्-सम- प्रमम् । वर्णोद्धार-तन्त्रे-पादौ विन्दुस्ततो मध्ये कुण्डलीत्वमवाप्य सा । दक्षाद बाम-गता नित्या ब्रह्मा-विष्ण्वीश-रूपिणी ।त॥ कामधेनु तन्ने-यकारं चञ्चलापानि ! कुण्डली मोक्ष-रूपिणी। त्रि- शक्ति-सहितं वणं नि-विन्दु-सहितं सदा । वर्णोद्धार-तन्त्र--कुचिता कुण्डली [प्राण-तोपिरणी तन्त्रम् : २५ ·। भूत्वा वामान दक्षिणतस्तत । वामत कुञ्चिता भूत्वा दक्षाधो दक्षतो गता। ऊर्ध्व ज्यायता रेखा सुरा गङ्गादप कमात् । वाणी भवानी लक्ष्मीश्च ध्यानमस्य प्रवक्ष्यते । थ॥ कामधेनु-तन्ने -दफार शृणु चाङ्गि'चतुर्वर्ग-प्रदायकम् । पञ्च-देवात्मक वर्ण पञ्च-प्राण मय सदा।द॥ वर्णोद्धार तन्ने-निकोण रूप-रेखाया यो देवा वसन्ति च । विश्वे- श्वरी विश्वमाता वामत स्कन्धत स्थिता । ध॥ कामधेनु-तन्त्रे-नकार शृणु चाङ्गि रक्त-विद्युल्लताकृति । पञ्च-देव मय वर्ण स्त्रय परम-कुण्डली। पञ्च-प्राणात्मक वर्ण हृदि भावय पार्वति । वर्णोद्धार-तन्त्र -वामत फुण्डली रेखा ऊर्ध्वाध क्रमत स्थिता । चन्द्र- सूर्याग्नि रूपा सा माना वारणी प्रकीत्तिता । न ॥ कामधेनु-तन्त्र -अत पर प्रवक्ष्यामि पकाराक्षरमव्ययम्। चतुवंग प्रद वर्ण शरच्चन्द्र-मय-प्रमम् । पञ्च-देव-मय वर्ण स्वय परम-कुण्डलो । पच प्राण- मय वर्ण त्रि-शक्ति सहित सदा । त्रिगुणो-गहित वर्ण प्रामादि-तत्व-सपुतम् । महा-मोक्ष-प्रद वर्ण हृदि भावय पार्वति । वर्णोद्धार-तन्त्र--कुञ्चिता वाम- रेखाया कोणाद् दक्षिणतोऽपरा । कुचिता सापि विज्ञेया मात्रा वामोद्गता तथा । शम्भुमा मगवतो क्रमशस्तासु तिष्ठति । प॥ कामधेनु तन्ने -~फकार शृणु चार्वनि ! रक्त-विद्युल्लता-समम् । चतु- वा प्रद वर्ण पच देय-मय सदा। पच प्राण-मय वर्ण सदा त्रिगुण-संयुतम् । ग्रात्मादि तत्व सयुक्त निविन्दु सहित सदा। वर्णोद्धार-तन्त-वक्रा वाम- गता रेखा ततोऽध सङ्गना भवेत् । तस्मादूर्ध्व-गता भूत्वा दक्षमारभ्य कुण्डली । ब्रह्मा रुद्रश्च विष्णुश्च कुण्डली ब्रह्म रुपिणी । मात्रा वामाद् दक्षि- रगत क्रमश शक्तिरीरिता । फ॥ कामयेनु-तन्ने -यकार शृणु चाङ्गि ! चतुर्वर्ग प्रदायकम् । शरच्चन्द्र- प्रतीकाश पञ्च-देव मय सदा। पञ्च प्राणात्मक वर्ण निविन्दु-सहित सदा। वर्णोद्धार तन्त्र-त्रिकोण रुपिगो रेखा वियोश-ब्रह्म-रूपिरयो । माना शक्ति परा या ध्यानमस्य प्रवक्ष्यते । व॥ कामधेनु-तन्त्रे -भकार शृणु चार्वनि स्वय परम-कुण्डली । महा-मोक्ष- प्रद वरणं तरुणादित्य-सम प्रमन् । पञ्च प्राण-मय वर्ण पञ्च-देव मय सदा। ८६ प्रथम सर्ग-काण्ड ] - ·वर्णोद्धार-मन्त्र-ऊर्वाधः क्रमतो रेखा बामे वक्रा तु कुण्डलो। पुनश्चाधो- गता संव अत ऊर्ध्व-गता पुनः । ब्रह्मा शम्भुन मतस्तासु तिष्ठति । म ॥ कामनु-तन्त्रे-मकारं शृणु चाङ्गि! स्वयं परम-कुण्डलो । तरुणा- दित्य-सड्डाशं चतुर्वर्ग-प्रदायकम् । पञ्च-देव-मयं वर्ण पञ्च-प्राण-मयं सदा । वर्णोद्धार-तन्त्रे-अवधिः फमतो रेखा चतुष्कोण-मयी शुमा । नारायणेश- विधयस्तासु तिष्ठन्ति नित्यशः । मात्रा कुण्डलिनी ज्ञेया ध्यानमस्य प्रव- क्ष्यते । म॥ कामधेनु-तन्त्रे-यकारं शृणु चाङ्गि! चतुर्वर्ग-मयं सदा । पलाल-धूम- सङ्काशं स्वयं परम-कुण्डली। पञ्च-प्रारण-मयं वर्ण पञ्च-देव-मयं सदा । वर्णोद्धार नत्रे-अवधिः क्रमतो रेखा त्रिकोणाधोगता हि सा। विघिरीशः केशवश्च तासु तिष्ठन्ति नित्यशः । ऊर्ध्व-स्थिता तु या मात्रा सा शक्तिः परिकीति । तस्य मध्य-गता रेखा यह्नि-रूपा हि सा स्मृता । निर्गुणोऽसौ वर्णों न कदाचिद् गुणी भवेत् । य॥ कामधनु-तन्त्रे पष्ठ-पटले-रेफं च चन्चलापाङ्गि! कुण्डली द्वय-संयुतम् रक्त-विद्युएनताकारं पञ्च-देवात्मकं सदा । पञ्च-प्राण-मयं वर्ण निविन्दु- सहितं सदा । वर्णोद्धार-तन्त्रे-दक्षतः कुण्डली रेखा यामाद् दक्ष-गताप्पधः । पुनर्दक्ष-गता द्वधा ततोऽधोगत्य चोव॑तः । भवानी शङ्करो वह्निस्तासु तिष्ठन्ति नित्यशः। अर्द्ध-माना ब्रह्म-रूपा महा-शक्तिः प्रकोतिता । र॥ काम नु-तन्त्र-लकारं चञ्चलापाङ्गि! कुण्डलो-त्रय-संयुतम् । पीत- विद्युल्लताकारं सर्प-रत्न-प्रदायकम् । पंच-देव-मयं वर्ण पंच-प्राण-मयं सदा । नि-शक्ति-सहितं वणं नि-विन्दु-तहितं सदा । श्रात्मादि-तत्य-सहितं हृदि भावय पार्वति ! वर्णोद्धार-तन्त्रे-कुण्डली-त्रय-संयुक्ता वामाद् दक्ष-ाता त्वधः । पुनरूर्व-गता रेखा तासु नारायणः शिवः । ब्रह्म-शक्तिश्च सन्तिप्ठेद् ध्यानमस्य प्रवक्ष्यते । ल॥ कामधेनु-तन्त्रे-वकारं चंचलापाङ्गि! कुण्डलो मोक्षमव्ययम् । पंच- प्रारण मय वर्ण त्रि-शक्ति-सहितं सदा । त्रि-विन्दु-सहितं वर्णमात्मादि-तत्व- संयुतम् । पंच-देव-मयं चणं पोत-विद्युल्लता-मयम् । चतुर्वर्ग-प्रदं वणं सर्व- सिद्धि-प्रदायकम् । त्रि-शक्ति-सहितं देवि ! त्रिविन्दु-सहितं सदा । वर्णोद्धार- तन्ने-कोण-त्रय-युता रेखा ब्रह्म-विष्णु-शिवात्मिका । माया शक्तिः परा नित्या ध्यानमस्य प्रवक्ष्यते । व ॥ [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् ८७ ·कामधेनु-तन्त्र-शकारं परमेशानि ! शृणु वर्ण शुचिस्मिते ! रक्त-वर्ण- प्रभाकारं स्वयं परम-कुण्डली। चतुर्वर्ग-प्रदं देवि ! शकारं ग्रह्म-विग्रहम् । पंच देव-मयं वर्ण पंच-प्राणात्मकं प्रिये ! रल-पंचतमोयुक्तं नि-बिन्दु- सहितं सदा । त्रि-शक्ति-सहितं वर्णमात्मादि-तत्व-संयुतम् । वर्णोद्धारे-चतु- प्कोणात्मिका रेखा वाम-दक्षिणतः ममात् । यह्नोन्द्र-विष्णयस्तासु तिष्ठन्ति क्रमतः सदा । ऊध्वं-माना शक्ति-रपा महा-लक्ष्मी-समा स्मृता । माना मध्य गता मात्रा वाग्देवी सा परा स्मृता । श॥ कामधेनु-तन्त्र-पकारं शृण चाङ्गि! अष्ट-कोण-मयं सदा । रक्त- चन्द्र-प्रतीकाशं स्वयं परम-कुण्डली । चतुर्वर्ग-मयं वर्ण सुधा-निर्मित-विग्रहम् । पंच-देव-मयं वर्ण पंच-प्राप-मयं सदा। रजः-सत्त्व-तमो-युक्तं त्रि-शक्ति- सहितं सदा । नि-विन्दु-सहितं वर्ण प्रात्मादि-तत्त्व-संयुतम् । सर्व-देव-मयं वर्ण हृदि भावय पार्वति ! वर्णोद्धार-तो-कंचिता वामतो दक्ष-गताच गोकृतिस्त्वधः । पुनरूध्य-गता तासु यह्नि-चन्द्र-दिवाकराः । मात्रा भवानी विज्ञया ध्यानमस्य प्रवक्ष्यते ।। कामधेनुत्तले-सकारं शृणु धाङ्गि! शक्ति-वीजं परात्परम् । फोटि- विद्युल्लताकारं कुण्डली-त्रय-संयुतम् । पंच-देव-मयं देवि ! पंच-प्रारणात्मक सदा । रजः-सत्व-तमो-युक्त त्रि-विन्दु-सहितं सदा । स॥ कामधेनु-तन्त्र-हकारं शृणु चावनि ! चतुर्वर्ग-प्रदायकम् । कुण्डली- द्वय-संयुक्तं रक्त-विद्युल्लतोपमम् । रजः सत्व-तमो-युक्तं पंच-देव-मयं सदा । पञ्च-प्रारणात्मकं वर्ण त्रि-शक्ति-सहितं सदा । त्रि-विन्दु-सहितं वर्ण हदि भावय पार्वति ! वर्णोद्धार-तन्त्र-ऊर्ध्वादाकुञ्चिता मध्ये कुण्डलीत्व-गता त्वधः । ऊध्वं गता पुनः संव तासु ब्रह्मादयः क्रमात् । माना च पार्वती जेया ध्यानमस्य प्रवक्ष्यते । ह ।। कामधेनु-तन्त्रे-क्षकारं शृणु चाङ्गि! कुण्डली-त्रय-संयुतम् । चतु- धा-मयं वर्ण पञ्च-देव-मयं सदा। पञ्च-प्राणात्मकं वणं त्रि-शक्ति-सहितं सदा । त्रि-विन्दु-सहितं वर्णमात्मादि-तत्व-संयुतम् । शरच्चन्द्र-प्रतीकाशं हृदि भावय सुन्दरि! क्ष। भूमौ वर्ण-मन्त्र-पुस्तकादि-लिखन-निषेधः योगिनी-तन्त्रे तृतीय-मागे सप्तम पटले-न भूमौ विलिखेद् वर्ण मन्त्रं न ८८:प्रथमः सर्ग-काण्डः] - ·। पुस्तके लिसेत् । न मुक्त्या पुस्तकं स्थाप्यं न मुक्तमाहरेत्तु तत् । भूकम्प ग्रहणे चैव अक्षरं वाय पुस्तकम् । भूमौ तिष्ठति देवेशि ! जन्म-जन्म मूर्खता । तदा भवति देवेशि ! तस्मात् तत् परिवर्जयेत् । इति भूमौ वर्ण-लेख- नादि-निषेधः। लेखनी-करण-शुभाशुभम् वंश-सूच्या लिखेद् वणं तस्य हानिर्भवेद् ध्रुवम । ताम्र-सूच्या तु विमवो भवेन्न तत्-क्षयो भवेत् । महालक्ष्नोभवेनित्यं सुवर्णस्य शलाकया। बृहन्नलस्य सूच्या वै मति-वृद्धिःप्रजायते । बृहन्नलस्य वोल इति गौड़-प्रसिद्धस्य । तथा अग्नि-मयदेवि! पुन-पौत्र-धनागमः । अग्नि-मर्यश्चित्र-काष्ठ-मयः । रौत्येन विपुला लक्ष्मीः कांस्येन मरणं भवेत् । रौत्येन पितलेन । अष्टांगुल-प्रमाणेन दशांगुलेन वाथवा । चतुरंगुल सूच्या वा यो लिखेत् पुस्तकं शुमे ! तत्तदक्षर- संख्ये तु स्वल्पायुर्याति वै दिने । यथा रौत्येनेत्यादि-वचने एकत्रव विधि- निषेधो तयात्राप्यष्टांगुल-दशांगुलयोविधिः निषेधश्चतुरंगुले। इति लेखनी- करण-शुभाशुभे। पुस्तक-मान-कथनम् पुस्तक-मानमपि तत्रंव-मानं वक्ष्ये पुस्तकस्य शृणु देवि ! समासतः। मानेनापि फलं विन्द्यादमाने श्रीहता भवेत् । हस्त-मानं मुप्टि-मात्रमाबाहु द्वादशांगुलम् । दशांगुलं तथाष्टौ च अतो होनं न कारयेत् । इति पुस्तक- मानम् । पुस्तक वेध-फलम् वेध-द्वयं मुष्टि-हस्तं बाहु-मात्रे चिरन्तनम् । सम-मागे महेशानि ! हस्तादौ रूप-बन्धकम् । अष्टांगुलं परित्यज्य मध्ये वेधं न कारयेत् । प्रादेशादो भयेद् रन्ध्रो द्वयंगुले वा समाचरेत् । पुस्तकस्य च प्राद्यन्ते यन्त्र-वेधं विकल्पयेत् । भार्या-हानिर्भवेदाशु धनानां व क्षयो भवेत् । दग्ध-रन्ध्रे मवेत् पीड़ा वर्तुलं शुमदं भवेत् । चतुष्कोणे विप्लवस्तु त्रिकोणे मरणं भवेत् । इति पुस्तक-वेध- पुस्तक-पत्र-फलम् मूर्जे वा तेज-पने वा ताले वा ताड़ि-पत्रके । अगुरुणापि देवेशि ! पुस्तकं कारयेत् प्रिये ! सम्भवे स्वर्ण-पात्रे च ताम्र-पाने च शङ्कर ! अन्य-वक्ष-त्यचि [प्राण-तोपिणी तन्त्रम् :

·देवि! तया केतकि-पत्रके मार्तण्ड-पने रौप्ये वा वट-पत्रे वरानने ! अन्य- पत्रे च सुदले लिखित्वा यः समभ्यसेत् । स दुर्गतिमवाप्नोति धन-हानिर्भवेद ध्रुवम् । इति पुस्तक-करण-पत्र-फलम् । पुस्तके वेद-लिखन-निषेधः दस्य लिखनं कृत्वा यः पठेद् ब्रह्महा भवेत् । पुस्तकं वा गृहे स्थाप्यं वज्रपातो भवेद् ध्रुवम् । इति पुस्तके वेद-लिखन-निषेधः। लेखक-पूजा-फलम् सत्येऽक्षरे स्थितः शम्भुः शूल-पारिणस्त्रिलोचनः । प्रजापति-परे च प्रेतायां सूर्य एव च । कृते युगे पिनाको च कलौ लिप्यक्षरे हरिः। प्रारम्भे च समाप्तौ च लेखक प्रतिपूजयेत् । हरि च गन्ध-पुप्पाीर्वस्त्रश्च सुमनोहरः। यावदक्षर-संख्यानं प्रति-पत्रे च सुन्दरि ! तावद् युग-सहस्राणि ब्रह्म-लोके वसेच्चिरम् । इति लेखक-पूजा-फलम् ! लिखितस्य वेतन-ग्रहणे दोषः वेतनं यस्तु गृह्णीयात् लिखित्वा पुस्तकं स तु । यायदक्षर-संख्यानं ताबच्च नरके वसेत् । इति लिखितस्य वेतन-ग्रहण-दोषः । ॥ इति श्रीप्राण-तोषिण्यां प्रयग-सर्ग-काण्डे अक्षर-लेखनादि-प्रकार- कथनं कोरक-नाम सप्तमः परिच्छेदः॥ ६०:प्रयमः सर्ग-काण्डः].

·अष्टमः परिच्छेदः वर्णाभिधान-कथनम् तन्त्र-सद्धेत-बोधार्थमाहृत्य तन्त्र-शास्ततः । वर्णनामानि कतिचिद् वक्ष्यामि विदुषां मुदे । ॐकारो यर्तुलस्तारो वामश्च हंस-कारणम् । मन्त्रायः प्रणवः सत्यं विन्दु-शक्तिस्त्रि-दैवतम् । सर्व-जीवोत्पादकश्च पञ्च-देवो ऽवं निकः । सावित्री प्रिशिखो ब्रह्म त्रिगुणो गुण-जीवकः । प्रादि-वीजं वेद-तारो वेद-वीजमतः परम् । पञ्च-रश्मिस्त्रिकुटे च विभये भव-नाशनः । गायत्री- वीज-पञ्चांशी मन्त्र विद्या प्रसूः प्रभुः । अक्षरं मातृका-सूश्चानादिरद्वैत. मोक्षदो। ॐ॥ अः श्रीकण्ठः सुरेशश्च लताट चैक-मात्रिकः । पूर्णोदरी सृष्टि-मेधौ सार- स्वतः प्रियम्वदः । महा-ब्राह्मी वासुदेवो धनेशः केशवोऽमृतम् । कोर्तिनिवृत्ति- गोशो नरकारिहरो मरत् । ब्रह्मा वामाद्यजो हस्वः करसः प्रणवाद्यकः । प्रणवाद्यावयव इत्यर्थः । ब्रह्माणी काम-रूपश्च कामेशी वशिनी विपत् । विश्वेशः श्रीविष्णु-कण्ठौ प्रतिपत्तियिरंशिनी। अर्क-मण्डल-वर्णाद्यौ प्राह्मणः काम-कपिणी । प्रः॥ प्राकारो विजयानन्तो दीर्घच्छायो विनायकः । क्षीरोदधिः पयोदश्च पाशो दोर्यास्य-वृत्तको । प्रचण्ड एकजो रुद्रो नारायण इतेश्वरः । प्रतिष्ठा मानदा कान्तो विश्वान्तक-गजान्तकः । पितामहो द्विठान्तो मूः क्रिया कान्तिश्च सम्मवः। द्वितीया मानदा फाशी विनराजः युजो वियत् । स्वरान्तफश्च हृदयमंगुष्ठो भग-मालिनी । आ॥ इ. सूक्ष्मा शाल्मली विद्या चन्द्रः पूषा सुगुह्यकः । सुमित्रं सुन्दरी वीरः कोटरः काटरः पयः । भू-मध्यो माधवस्तुष्टिदक्ष-नेत्रश्च नासिका । शान्तः कान्तः कामिनी च कामो विघ्न-विनायकः । नेपालो भरणी रद्रो नित्या क्लिन्ना च पावकः । इ॥ ईस्त्रिमूर्तिमहामाया लोलाक्षी वाम-लोचनम् । गोबिन्दः शेखरः पुष्टिः सुमद्रा रत्न-संजकः । विष्णुर्लक्ष्मोः प्रहासश्च वाप्विशुद्धः परापरः । कलोत्त. रोयो नेरुण्डा रतिश्च पौण्ड-बर्द्धनः । शिवोत्तमः शिवा तुष्टिश्चतुर्थी विन्दु- [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : ६१ - ·। - मालिनी। वष्णली वैन्दवी जिह्वा काम-कलस-नादका । पावकः कोटरः कोरिोहनी काल-कारिका । कुच-द्वन्द्वं तर्जनी च शान्तिस्त्रिपुर-सुन्दरी। ई॥ उ:शङ्करो वर्तुलाक्षो भूतः कल्याण-वाचकः । अमरेशो दक्ष-कर्णः पड़- वक्त्रो मोहनः शिवः । उन-प्रभुधतिविष्णुविश्व-कर्मा महेश्वरः । शनुघ्नश्चे- टिफा पुष्टिः पञ्चमी वह्नि-वासिनी । कामनः कामना चेशी मोहिनी विघ्न- हृन्मही । इटसूः कुटिला श्रोत्रं पार-द्वीपो वृषो हरः। उ॥ ॐः कण्ठको रतिः शान्ति क्षोधनो मधु-सूदनः । काम-राजः कुजेशश्च महेशो थाम-कर्णकः । अर्धेशो भैरव सूक्ष्मो दीर्घ-घोणा सरस्वती । विला- सिनी विघ्नकर्ता लक्ष्मणो रूप-कपिणी। महा-विद्येश्वरी पष्ठी पण्डो भूः कान्य-कुब्जकः । ऊ॥ ःपुर्दोघं-मुखी रुद्रो देव-माता त्रि-विक्रमः । भाव-भूतिः क्रिया क्रूरा रेचिका नासिका-धृत । एक-पाट-शिरो-माला मण्डला शान्तिनी जलम् । कर्णः कामलना मेधो निवृत्तिर्गण-नायकः । रोहिणी शिव-दूती च पूर्ण-गिरिश्च सप्तमी । ऋ॥ ऋः क्रोधोऽतियोशो वाणी वामनो गोऽथ श्री-धृतिः । ऊर्ध्व-मुखी निशा- नाथः पदा-माला विनष्ट-धीः । शशिनी मोचिका श्रेष्ठा दैत्य-माता प्रति- प्ठिता । एक-दन्तायो माता हरिता मिथुनो दया। कोमलः श्यामला मेघो प्रतिष्ठा पतिरप्टमी । ब्रह्मण्यमिव कोलाले पावको गन्ध-कपिणी । ऋ॥ तः स्थाणुः श्रीधरः शुद्धो मेघ-धूम्रो वको वियत् । देव-योनिदक्ष-गण्डो वहेशः कौन्त-रुद्रको। विश्वेश्वरो दीर्घ-जिह्वा महेन्द्रो लागलिः परा। चन्द्रिका पार्थिवो धूम्रा द्वि-दन्तः काम-वर्द्धनः। शुचि-स्मिता च नवमी कान्तिरायातकेश्वरः । चित्ताकर्षिणी काशश्च तृतीय-कुल-सुन्दरी। ल । ल कारः कमला हर्षा हृषीकेशो मधु-वतः । सूक्ष्मा कान्तिर्वाम-गण्डो रुद्रः कामोदरी सुरा। शान्ति-कृत् स्वस्तिका शक्रो मायावी लोलुपो वियत् । कुशमी सुस्थिरो माता नील-पीतो गजाननः । कामिनो विश्वया कालो नित्या- शुद्धः शुचिः कृती । सूर्यो धेर्योऽकपंणी च एकाको दनुज-प्रसूः । ल. एकारो वास्तयः शक्तिीण्टोशोप्ठो भगं गरुत् । सूक्ष्मामूतोऽर्द्ध-केशी च ज्योत्स्ना श्रद्धा प्रमर्दनः । मयं ज्ञानं कृपा धीरा जङ्घा सर्व-समुद्भवः । वह्नि विष्णुभंगवती कुण्डली मोहिनी वसः। योपिदापार-शक्तिश्व त्रिकोणा ईश- संजफः । सन्धिरैकादशी मद्रा पद्म-नामः मुलाचलः । ए॥ प्रथमः सर्ग-काण्ड:]

·ऐलंज्जा भौतिकः कान्ता वायवो मोहिनी विभुः । दक्षा दामोदरः प्रजोऽ- धरो विकृत-मुस्यपि । क्षमात्मको जगद्योनिः परः पर-निबोध-कृत् । जाना- मृता कपदिश्रीः पोठेशोऽग्निः समावृकः । त्रिपुरा लोहिता राजी वाग्मवो भोतिकासनः। महेश्वरो द्वादशो च विमलश्च सरस्वती। काम-कोटो वाम- जानुरंशु-मान् विजया जटा।ऐ॥ ओकारः सत्य-पोयूपी पश्चिमास्यः श्रुतिः स्थिर। । सद्योजाता वासुदेवो गायनी दीर्घ जनकः। आप्पायनो चोवं-दन्तो लक्ष्मीर्वाणी-मुखी द्विजः । उद्देश्य-दर्शकस्तोत्रः फैलासो वसुधाक्षरः । प्रणवांशो ब्रह्म-सूरमजेशः सर्व- मङ्गला। त्रयोदशी दीर्घ नासा रति-नायो दिगम्बरा । लोक्य विजया प्रज्ञा प्रीति!जादि-कपिणी । यो॥ श्रीकारः शक्तिको नादस्तेजसो वाम-जङ्घकः। मनु-बद्ध अहेशश्च शंकु- कर्गः सदाशियः। अधोदन्तश्च कण्ठोष्ठी सङ्घर्षणः सरस्वती । प्राज्ञा चोर्ध्व- मुखो शान्तो व्यापिनो प्रकृतः परः । अनन्ता ज्वालिनो व्योमा चतुर्दशी रतिः प्रियः । नेरमात्मा कपंगो च ज्याला मालिनिका भृगुः। औ॥ अङ्कारश्चक्षुषो दन्तो घटिका सम-गुह्यकः । प्रद्युम्नः थीमुखी प्रोति- ोज-योनिर्वृपध्वजः । परं शो प्रमाणोशः सोम-विन्दुः कला-निधिः । अरश्चेतना नाद-पूर्णा दु.स-हरः शिवः । शिरः शम्भुनरेशश्च सुख-दुःख- प्रवर्तकः । पूर्णिमा रेवतो शुद्धः कन्या-चर-विषद रविः। अमृता कपिणी शून्यं विचिता व्योम-रूपिणी । केदारो रात्रि-नाशश्च कुन्जिका चैव बुद्- बुदः। अं॥ अः कण्ठको महा-सेन. काला पूर्णामृता हरिः। इच्छा भदा गणेशश्च रति-विद्या-मुखो सुखम् । द्वि-विन्दु-रसना सोमोऽनिबद्धो दुःख-सूचकः । द्वि-जिह्वः कुण्डलं वक्तः सर्गः शक्तिनिशाकरः । सुन्दरी सुयशानन्ता गण- नायो महेश्वरः । श्रः॥ कः कोधीशो महा-काली काम-देव-प्रकाशकः । कपाली तेजसः शान्ति- र्वासुदेवो जयानलः। चक्री प्रजापतिः सृष्टिवक्ष-स्कन्धो विशाम्पतिः। अनन्तः पार्थिवो विन्दुस्तापिनो परमात्मकः । वर्गाद्यश्च मुखी ब्रह्मास खाद्योऽम्भः शिवो जलम् । माहेश्वरी तुला पुष्पा मङ्गलश्चरणं करः। नित्या कामेश्वरो मुख्यः काम-रूपो गजेन्द्रकः । श्री-पुरं रमगो वङ्ग-कुसुमा परमा- त्मकः।क। [प्राणत्तोपिणा तन्त्रम् ६३ ·ख प्रचण्ड काम रूपो ऋद्धिवह्नि सरस्वतो। आकाशमिन्द्रिय दुर्गा- चण्टोशस्तापिनी गुरु । शिखण्डी दन्त-जातीश कफोणिर्गस्तो यदि । शून्य कपालो कल्याणी सूर्य का जरामर । शुभ्राग्नेया चण्ड-लिङ्गो जनाध्यागार- खड्गको । ख ॥ गो गोरो गारवा गङ्गा गणशो गोकुलेश्वर । शाङ्गों पञ्चान्तको गाथा गन्धर्व सवंग स्मृति । सर्व सिद्धि प्रभा धूम्रा द्विजाख्य शिव-दर्शन । विश्वात्मा गो पृथग्-रूपा बाल-बद्धस्त्रिलोचन ।गीत सरस्वती विद्या भोगिनी नन्दनो धरा । भोगवती च हृदय जान जालन्धरो लव ।। घ खड्गी घुघुरो घण्टो घण्टोशस्त्रिपुरान्तक । वायु शिवोतम सत्या किङ्किणी घोर नायक । मरीचिवरुणो मेधा काल रूपी च दाम्भिक । लम्बोदरा ज्याल मूल नन्देशी हनन ध्वनि । मैलोक्य-विद्या-सहा कामाख्य- मनघा-मय ।घ॥ ड शङ्खो भरवश्वग्डो विन्दूतस शिशु-त्रिय । एक-रुद्रो दक्ष नख खपरो विषय-स्पृहा । कान्नि श्येतायो धोरो द्विजात्मा ज्यालिनी वियत् । मन्त्र- शक्तिश्च बदनो विघ्नेशो चात्म-नायक । एक-नेत्रो महानन्दो दुर्द्धरश्चन्द्रमा यति । शिव-योपा नील-कण्ठ कामेशो च मयाशुको । ड ॥ च पुष्करो हलो वारणी चात्म शक्ति सुदर्शन । चम-मुण्ड-धरो भूत्वा महियाचार-सन्धिनी । एक रूपो रुचि कूर्मश्चामुण्डा दोघं वालुक । वाम- वाहु-मूल-माया चतुर्मूति स्वरूपिणी। दवितश्न द्वि-नेत्रश्च लक्ष्मीस्त्रितय. लोचत । चन्दन चन्द्रमा देवश्चेतनो वृश्चिको बुध. । देवी केट-मुखेच्छात्मा कौमारी पूर्व-फल्गुनी । अनङ्ग मेखला वायुर्मेदिनी च मुलावती। च ।। घश्छन्दन सुषुम्ना च पशु पशु-पतिम॒ति । निर्मल तरल वह्निभू माना विलासिनो । एक-नेनश्च वृषली द्वि-शिरा वाम-कूपर । गोकर्या लागला वाम काम-मता सदाशिव ।माता निशाचर पायुविक्षत स्थिति-शब्दक ।छ । ज शवो वानर शूलो मोगदा विजया स्यिरा। लल-देखो जयो जेता घातको सुमुखी विभु । लम्बोदरो स्मृति शाखा सुप्रना कहुं का धरा । दीघ- ख्यो बहु-रचिहंसो नन्दी तेजा सुराधिप । जवनो वेगितो वामो मानवाक्ष सदात्मक । हृन्मारतेश्वरो येगो चामोदो मद-विह्वल । ज॥ प्रयम सांयाण्ड ] ·। झो झड्कारो गुहो झन्झा-वायुः सत्यः पडुन्नतः । अजेशो द्राविणो नादः पाशो जिह्वा जलं स्थितिः। विराजेन्द्रो धनुर्हस्तः कर्फशो नादजः कुजः। दोई-बाहुबलो रूपमान्दितः सुवचलः । दुर्मुखो ना प्रात्म-वान् विकटा कुच-मण्डलः । कल-हंस-प्रिया वामा अंगुलो-मध्य-पर्वकः । दक्ष-हासाष्ट- हासश्च पायात्मा व्यञ्जनः स्वरः। झ॥ अकारो बोधिनी विश्वा कुण्डली मथदो विपत् । कौमारी नाग-विज्ञानी सव्यांगुल-लयरो वकः । पश-गिता बुद्धिः स्वात्मिा घर्घर-ध्वनिः । धर्मक- पादो सुमुखो विरजा चन्दनेश्वरी। गायनः पुष्प-धन्वा च रागात्मा च वरा- क्षिणी ॥ टष्टङ्कारः कपाली च सोमवाः खेचरी ध्वनिः । मुकन्दो विनदा पृथ्वी वैष्णवी वारणी नवः । दक्षाङ्गकार्द्ध-चन्द्रश्च जरा भूतिः पुनर्भवः । वृहस्पति- धनुचित्रा प्रमोदा विमला कटिः। राजा गिरिमहा-धनुर्माणात्मा सुमुखो महत् ।। ठः शून्यो मञ्जरी वीजः पाणिनी लाङ्गलो क्षया । वनजो नन्दजो जिह्वा सुनज-पूर्णकः सुधा । वर्तुलः कुण्डला वह्निरमृतं चन्द्र-मण्डलः । दक्ष-जानूर- भावश्च देव-भक्षो वृहद्-ध्वनिः । एक-पादो विभूतिश्च ललाट सर्व-मित्रकः । वृषन्नो नलिनो विष्णुमहेशो ग्रामणीः शशी । ठ॥ डः स्मृतिर्दारको नन्दि-रूपिणी योगिनी-प्रियः । कोमारी शङ्करस्वासस्त्रि- वक्त्रो नदको ध्वनिः । दुल्हो जटिलो भोमा द्वि-जिह्वः पृथिवी सती । कोर- गिरिः क्षमा कान्तिाभिः स्वाती च लोचनम् । ड ढो ढक्का निर्णयः पूर्वो यज्ञेशादनदेश्वरः। अर्द्ध-नारीश्वरस्तोयमोश्वरी त्रि-शिखो नवः । दक्ष-पादांगुलेर्मूलं तिद्धि-दण्डा विनायकः। प्रहासा त्रि-बरा ऋद्धिनिर्गुणो निधनो ध्वनिः विघ्नेशः पालिनी त्वक्क-धारिणी कोड पुच्छकः। एला-पूरं त्वगात्मा च विशाखा धो-मनो रतिः । णो निर्गुणं रति-ज्ञानं जम्मनः पक्षि-वाहनः । जया शम्भो नरक जित निष्कला योगिनो-प्रियः। द्वि-मुख कोत्रो पात्रं पनृद्विधिनो मानिनेत्री मानुपी व्योम दक्ष-पादांगुलेर्मुखः। वाधवः शसिनी वोरो नारायबरच निर्णयः । ण। [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् ६५ ·तः पूतना हरिः शुद्धिः शक्तो शक्ति जटो ध्वजा । वाम-सिराम कटयो च कामिनी मध्य-कर्णकः। श्राषाढ़ी तण्ड-तुन्नश्च कामिका-पृष्ठ-पुच्छकः । रत्नकश्च श्याम-मुखो वाराही मकरोऽरणा। सुगतोऽर्द्ध-मुखा बुद्ध-जानुश्च क्रोड़-पुच्छकः । गन्धो विस्था मरुच्छ प्रश्चानुराधा च सौरकः । जयन्ति पुलको भ्रान्तिरनङ्ग-मदनातुरा । त । थः स्थिरामो महा-प्रन्थिन्यि हो भयानकः । शिलो शिरसिजो दण्डो भद्रकालो शिलोच्चयः । कृष्गो बुद्धिषिकर्मा च दक्ष नासाधिपोऽमरः । वरदा भोगदा केशो वाम-जानु-रतोऽनलः । लोलो जर्जयिती गुहाः शरच्चन्द्रो दिवा. करः। थ॥ दोष्ट्रीशो धातकिर्वाता दाता दल कलरकन् । दोनं ज्ञानं च दानं च भक्ति-राहवनो धरा । सुषुम्ना योगिनी सद्य. कुण्डलो वाम-गुल्कः । कात्या- यनो शिवा दुर्गा लङ्घनाना त्रि-कण्डको। स्वस्तिकः कुटिलारूपः कृष्ण- श्चोमा जितेन्द्रियः । धर्म-हृद् वाम-देवश्च भ्रमा बहु-सुचञ्चला । हरिद्रा- पुरमत्रोच रक्ष-पाणिस्विरेखकः। ॥ धो धनार्थो रुचिः स्थाणुः सात्वतो योगिनी-प्रियः । मोनेशः शसिनी तोयं नागेशो विश्व-पावनी। धिपणा धरणा चिन्ता नेत्र-युग्मं प्रियो मतिः। पोत- वासा त्रि-वर्णा च धाता धर्म-प्लवङ्गमः । सन्दर्शो मोहनो लज्जा वन्ज-तुण्डा- धरं धरा । वाम-पादांगुलेर्मूलं ज्येष्ठा सुर-पुरं भवः । स्पर्शात्मा दोध-जङ्घा च धनेशो धन-सञ्चयः।ध ॥ नोगजिनी क्षमा सौरिरणी विश्व-पावनी । मेपश्च सविता नेत्रं दन्तुरो नारदोऽञ्जनः । ऊर्ध्व-चामो द्विरण्डश्च वाम-पादांगुलेर्मुखः । वैनतेय-स्तुतिर्व- त्मस्त्वरणिर्चालिरागमः। वामनो ज्वालिनी दी? निरोहः सुगतिवियत् । शब्दात्मा दीर्घ-घोणा च हस्तिनापुर-मेचको। गिरि-नायक-नीती च शिवी नादिमहा-भतिः।न॥ पःपूर-प्रियता तीक्ष्णा लोहितः पञ्चमो रमा । गुह्य-कर्ता निधिः शेषः कालरात्रिः सुवाहिता । तपनः पालनः पाता पद्म-रेणुनिरञ्जनः । सावित्री पातिनी पानं वीर-तत्वो धनुर्धरः। दक्ष-पार्श्वश्च सेनानी मरीचि. पवनाशनिः । उड्डीशं जयिनी कुम्भोऽलसं रेखा च मोहकः । मूला द्वितीयमिन्द्राणी लोकाक्षी मन प्रात्मनः॥ ५:प्रयमः सर्ग-काण्डः] ·फः सखो दुगिणो धूम्रा वाम- मार्था जमानः । जया पारः शिवा रोद्रो फेत्कारः शाखिनी-प्रियः। उमा विहङ्गमः कालः कुन्जिनी प्रिय- पावको । प्रलयाग्निर्नोल-पादोऽक्षरः पशु-पनिः शशो । फुकारो यामिनी व्यक्ता पावनो मोह-वर्द्धनः । निकलत्रागहङ्कारः प्रयागो ग्रामणीः फलम् । फ॥ बोवनो भूधरो मार्गो घर्घरी लोचन-प्रियः । प्रचेताः फलसः पक्षी स्यल-गण्डः कपदिनी। पृष्ठ-वंशोमयामातः शिखिवाही युगन्धरः । मुख- विन्दुर्बली घण्टा योद्धा प्रिलोचन-प्रियः। पलेदिनी तापिता भूमि-सुगणिन्द्र- बलि-प्रियः। सुरभिर्मुख-विष्णश्न संहारो वसुधाधिपः । षष्ठी पुरं चपेटा च मोदको गगनं प्रति । पूर्वापाढा-मध्य-लिङ्गो शनिः कुम्भ-तृतीयको । य॥ मः क्लिन्ना भ्रमरो भोमो विश्व-मूर्तिनिशा मयम् । द्विरण्डो भूषणो मूल यज्ञ-सूनस्य वाचकः। नक्षत्रं भ्रमणा दीप्तियो भूमिः पयो नमः। नाभिर्भद्रं महा-बाहुविश्व-मूतिविताण्डकः । प्राणात्मा तापिनो वचा विश्व- रूपो च चन्द्रिका । भामसेः सुधा-सेनः सुखो माया-पुरं हरः। म॥ मः काली क्लेशितः कालो महा-कालो महान्तकः । वैकुण्ठो वसुधा चन्द्रो रविः पुरुष-राजकः। काल-भद्रो जया मेधा विश्वदा दीप्त-सजकः । जठरं च भ्रमा मानं लक्ष्मीर्मातोप-बन्धनौ । विषं शिवो महा-वीरः शशि- प्रमा जनेश्वरः । प्रमत्तः प्रियसू रुद्रः सर्वाङ्गो वह्नि-मण्डलम् । मातङ्ग- मालिनी विन्दुः श्रवणाम-रथो वियत् । म । यो वाणी वसुधा वायु-विकृतिः पुरुपोत्तमः। युगान्तः श्वसनः शोनो धूमाचिः प्रारिण-सेवकः। शङ्खा भ्रमो जटी लोला वायु-वेगी यशङ्करी। सङ्कर्षणः क्षपा बालो हृदयं कपिला प्रभा। प्राग्नेयो व्यापकस्त्यागो होमो यानं प्रमा सुखम् । चण्ड: सर्वेश्वरी धूमश्चामुण्डा सुमुखेश्वरी। त्वगात्मा मलयो माता हंसिनी भङ्गि नायकः। तेन मः शोषको मोनो घनिष्ठानन-वेदिनी। मेष्ठः सोमं पक्तिनामा पापहा प्राण-संजकः । य ॥ रो रक्त. कोधिनी रेफः पावकस्त्वोजसो मतः। प्रकाशा दर्शनो दोपो रत-कृष्णा परं बली। भुजङ्गेशो मतिः सूर्यो धातु रक्तः प्रकाशकः । व्यापको रेवती दासं कुक्ष्पंशो वह्नि-मण्डलम् । उन-रेखा स्थूल-दण्डो वेद-कण्ठ-पला पुरा। प्रकृतिः सुगलो ब्रह्म-शब्दश्च गायको धनम् । श्रीकण्ठ उष्मा हृदयं [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् ६७ फा०७ ·मुण्डो त्रिपुर-सुन्दरी । सविन्दु-योनिजो ज्वाला धोशलो विश्वतो. मुखी र॥ लश्चन्द्रः पुतना पृथ्वी माधवः शत्रु-वाचकः । बलानुजः पिनाकीशो व्यापको मांस-संशकः । खड्गी नादोऽमृतं देवी लवणं वारणो-पतिः । शिखा वाणी क्रिया माता भामिनो कामिनो प्रिया । ज्वालिनी गिनी नादः प्रद्युम्नः शोषणो हरिः । विश्वात्म-मन्द्रो वलो चेतो मेगिरिः फला रसः।ल॥ - वो बालो वारणो सूक्ष्मा वरुणो मेद-संजकः । खड्गोशो ज्यालिनी वङ्कः फलस-ध्वनि-वाचकः । उत्कारीशस्तु नावीतो वज्रा स्फिक सागरः शुचिः । नि-धातुः शङ्करः श्रेष्ठो विशेपो यम-सादनम् । व ॥ शः सव्यश्च काम-रूप-काम-रूपो महा-मतिः। सौख्य नामा फुमारोऽ- स्थि श्रीकण्ठो युप-केतनः। वृषतः शयनं शान्ता सुभगा विस्फुलिङ्गिनी । मृत्युर्वेयो महालक्ष्मीमहेन्द्रः कुल-कौलिनी । बाहुहंसो वियद्-वक्त्र हृदनना- कुशः खलः । वामोरः पुण्डरीकात्मा कान्तिः फाल्याण-वाचकः । श॥ पः श्वेतो वासुदेवश्च पोता प्रज्ञा विनायकः। परमेष्ठी वाम-बाहुः श्रेष्ठो गर्भ-विमोचनः । लम्बोदरो यमोऽजेशः काम-धुक् काम-धूमकः । सुश्रीरमा वृधो लज्जा मन्द-मक्ष्यः प्रियः शिवः । सूर्मात्मा जठरः कोषो मत्ता पक्षो-विदारिणी । कल-कण्ठी मध्य भिन्ना युद्धात्मा मल-पूः शिवः। ॥ सो हसः सुयशा विष्णु ग्वीशचन्द्र-संज्ञकः । जगद्-वीजं शक्ति-नामा सोऽहं वेश-रती भृगुः । प्रकृतिरीश्वरः शुद्धः प्रभा श्वेता फुलोज्ज्वलः। दक्ष- पादोऽमृतं ब्राह्मो परमात्मा परोऽक्षरः। सुष्पा व गुणेशो गौः कल-कण्ठो वृकोदरी। प्राणाद्यान्न पुरा देवी लक्ष्मीः सोमो हिरण्यपः । दुर्गोतारिणी सम्मोहाज्जोवो मूर्ति-मनोहरः। स ॥ हः शिवो गगनं हंसो नाग-लोकोऽम्बिका-पतिः। नकुलोशो जगत प्राणः प्राणेशः कपिलामलः । परमात्मात्मजो जोवो यवाकः शान्तिवोऽङ्गनः । मृगोमयोऽरुणा स्थाणुः कुट-कूप-विरावरणः। लक्ष्मीमवि-हरः शम्भुः प्राण- शद्धि-ललाटजः । स्व-कोप-वारणः शूलो चैतन्य पाद-पूरणः। महा-लक्ष्मीः पर शम्भुः शाखोठः सोम-मण्डलम् । ह ॥ ६८:प्रयमः सर्ग-काण्डः] ·ला पृथ्वी विमला मेघोऽनन्तोऽव्यवहासिता। व्यापिनी शिवदा केतु- जगत-सारतरं हठः । ग्लोमृडानी च वेदार्थ सारो नारायणः स्वयम् । जठरो नकुलिः पीता शिवेशोऽनङ्ग-मालिनी । ल॥ क्षः कोपस्तुम्बुकः कालो रूक्षः सम्वर्तकः परः । सिंहो विद्युता माया महातेजा युगान्तकः । परात्मा क्रोध-संहारौ बलान्तो मेर-वाचकः। सर्वाङ्गः सागरः कामः संयोगान्त्यस्त्रि-पूरकः । क्षेत्रपालो महा-क्षोभो मातृकान्तानल- क्षयः । मुखं कव्यवहानन्ता काल-जिह्वा गणेश्वरः। छाया-पुत्रश्च सद्धातो मलय-थोललाटक: । क्ष॥ ॥ इति श्रीप्राण-तोषिण्यां प्रयमे सर्ग-काण्डे वर्णामियान-कथनं नामाष्टमः परिच्छेदः ।। त [प्राण-तोषिणो तन्त्रम् : ६६ ·नवमः परिच्छेदः प्राम्नाय-भेद-रूप-केशर-कथनम् मन्त्र-प्रकरणम् मन्त्राणां वर्ण-मपत्वात वर्ण-प्रकरणानन्तरं मन्त्र प्रकरणस्यौचित्यात् मन्त्र-प्रकरणमुच्यते विश्वसार-तन्त्रे तृतीय-पटले-अय मन्त्रान् प्रवक्ष्यामि शृणुष्व कगलानने ! यस्य प्रसाद-मात्रेण चतुर्वर्ग लभेन्नरः। फैलासस्य चतुदिक्षु मन्त्राणां साधकस्य च । सन्ति सर्वत्र तन्त्राणि चतुर्दा परमेश्वरि ! कोटि-कोटिश्न मन्त्राणां यन्त्राणां साधकस्य च । पृथिव्यां देव-लोकेषु गन्धर्वेषु रसातले । नर-लोके ऋपि-लोके कुष्माण्ड-राक्षसेयु च । नाना-रूपाणि तन्त्राणि सन्ति वैशेविकाणि च । सर्वेषां तन्त्र-मन्त्राणां मानुषेषु विशिष्यते । तथा- मुक्ता-पीत-पयोद-विद्रुम जवा-वर्णर्मुखैः पञ्चभि- स्त्र्यक्षरञ्जितमीशमिन्दु-मुकुटं पूर्णेन्दु-कोटि-प्रमम् । शूलं टङ्क कृपाण-वन-दहनान् नागेन्द्र-घण्टांकुशान्, पाशं भीति-हरं दधानसिताकल्पोज्ज्वलाङ्ग मजे॥ प्रणम्य कर्यायध्येऽहं सर्व-लोक-हितं परम् । यस्मिन यावृश प्राचार- स्तन धर्मस्तु तादृशः । कृतार्थस्तेन जायेत स्वर्ग-मोक्ष-समन्वितः। भ्रान्ति- स्तत्र न फतव्या तदा सिद्धिः प्रजायते । तथा-मुक्ता-मुखे देवतायाः सव. मन्त्रं जगाद सः। यक्ष-गन्धर्व-नागेषु तथा पोत-मुखेन च । कुष्माण्ड-विघ्न- लोकेषु पपोदेन मुखेन वै। बैदूर्पण जवाभेन मनुष्येषु निगद्यते। शिष्येभ्यो दापयामास महा-विद्याः सुरेश्वरः। पृथिव्यां तन्त्रावतरणम् शिष्येभ्यो दापन-प्रकारस्तु गायत्री-तन्त्र दशम-ब्राह्मण-पटले- शिव उवाच-लम्बोदर ! महा-भाग ! शृणु मे परमं वचः । इवं महा-सुसन्दर्भ मम वपत्राद् विनिर्गतम् । निर्गतं पार्वती-चक्त्रात् तन्त्रं परम- दुर्लभम् । यिलिस्य बहु-यलेन सिद्धाश्रमं सुत ! यत्र तिष्ठन्ति मुनयो वेद- वेदाङ्ग-पारगाः। अणिमादि-गुणैर्युक्तः शीघ्र त्वं भव मे सुत! इत्युक्तः १०० : प्रथमः सर्ग-काण्डः] ·----- शङ्करेणासो चाष्ट-बाहुरभूत् ततः । चतुमिहंस्तैः संलिस्य शिवाय विनिवेदयेत् । शिव उवाच-गच्छ पुत्र ! महाबाहो ! तन्त्रमादाय सत्वरम् । सिद्धाश्रमं वनं रम्यं ययेन्द्रस्य च नन्दनम् । प्रणम्य प्रययौ शीघ्र तन्त्रमादाय तद्-वनम् । इत्युपक्रम्य -मुने-वाक्यं ततः श्रुत्वा तत-तत् तन्त्रं मुनये ददौ । एवं तन्वाणि सर्वाणि विलिख्य विनिवेदयेत् । इति पृथिव्यां तन्त्रावतरण-प्रकारः। तत्र महा-विद्यादीनां मातृका-वर्ण-भेदेभ्यः सर्व-वर्णोत्पत्ति-कथनम् विश्वसारे-जीव-कोटि-प्रविष्टा सा महा-विद्या महेश्वरि ! महा- विद्या महेशानि ! जीवेनैव प्रकोतिता।जोवे जीवत्व-सिद्धिः स्याद् देव-देवत्व- सिद्धये। मातृका-वर्ण-भेदेभ्यः सर्वे मन्त्राः प्रजज्ञिरे। प्रजज्ञिरे प्रादुर्बभुव- रित्यर्थः । महा-विद्या महापूर्वा महा-मन्त्राश्च भाविनि ! सर्वेषां वोजमित्युक्तं शङ्करस्य मतेन च । तत्र पञ्चाम्नायादि-भेद-कथनं तत्व-कथनं भट्टारक-शब्द- व्युत्पत्यादि-वायनं च कुल-मूलावतार-कल्पसूत्र-टीका-घृत तापनी च-परम शिव-मट्टारकः श्रुत्यष्टादश-विद्याः सर्वाणि दर्शनानि च लोलया तत्तदवस्थापन्नः प्रणीय सविमत्या भगवत्या स्वात्माविभिन्नया पृष्टः पञ्चमिर्मुखैः पञ्चा- नायान् परमार्थ-स्वरूपान् प्रणिन्ये इति । एतान् व्याचक्षते शङ्कराचार्या:- परम-शिव इति तदुक्तं परिमलोल्लासे -परमेशः प्रसन्नात्मा प्रकाशस्य महेशितुः । प्रथमो यः परिस्पन्दः शिव-तत्त्वं यदुच्यते । भट्टारकः सर्व-नियम- कर्ता । कुलार्णवे पञ्चम-खण्डे सप्तदशोल्लासे-भव-पाप-प्रशमनात् टडारेन्दुक-शेखरात् । रक्षणात् कमनीयाद् वा भट्टारक इति स्मृतः । अष्टावश-विद्या चतुर्वेदोपवेदाङ्गाद्युत्पत्ति-कथनम् श्रुति-प्रसिद्धा अष्टादश-विद्या इति । चत्वारो वेदा उपवेदाश्चत्वारः पडङ्गानि पुराण-न्याय-मीमांसा-धर्म-शास्त्राण्येतावत्यः। श्रुति-प्रसिद्धा इति सर्वतःप्रामाण्येनोक्तम् । चत्वारो वेदा इति एक-सामार्थव-यजूंपि । उप-वेदा इत्यायुर्वेद-गान्धर्व-वेद-दण्ड-नीति-धनुर्वेदा यया-क्रममुक्त-वेदानामित्यवगन्त- व्यम् । तथा च शौनकोक्तौ चरण-व्यूहे ऋग्वेदस्यायुर्वेदोपवेदो यजुर्वेदस्य [माण-त्तोषिणी तन्त्रम् : १०१ ·धनुर्वेदोपवेदः सामवेदस्य गान्धर्व-वेदोपवेदोऽयव-वेदस्यार्थशास्त्राणि भवन्तीति अस्त्र-शास्त्राणि भवन्तीति चतुर्थ-चरणं दाक्षिणात्याः पठन्ति । श्रीभागवते तृतीय-स्कन्धे द्वादशाध्याये तु-प्रायुर्वेद धनुर्वेदं गान्धर्व वेदमात्मनः । स्थापत्यं चासृजद् वेदं क्रमात् पूर्वादिभिर्मुखरित्युक्तम् । स्थापत्यं विश्वकर्म-शास्त्रमिति स्वामी । ततु गृह-वास्तु-कुण्डादि-करण-शास्त्रम । एतेषां श्रुति-वेद-भिन्न-शास्त्रेभ्यः प्रामाण्य-कीर्तनाय सर्व-शास्त्राणामादौ निर्देशः कृतः शङ्कराचार्यः। श्रीधर-स्वामिना तु श्रीभगवद्-गीता-टोकायां स्मृति-शास्त्रापेक्षया दण्ड-नीतेदुर्बलत्वमुक्तम् । तथात्वे त्वायुर्वेदोक्त-महौषघानाममक्ष्यापेयानाम- ग्राह्यत्वं स्यात् । शरलास्तु तादृशौषध-भक्षणे तु प्रायश्चित्तमाहुः । तन्न । एतान्येव व्याधितस्य भिषक्-क्रियायामप्रतिषिद्धानि यानि चैवंविधानि तेष्वप्यदोष इति स्मृत्युक्तेः। घडङ्गानोति शिक्षा-कल्प व्याकरण-निरुक्त-च्छन्दो-ज्योतीषि। पुराणं पञ्च. लक्षणाक्रान्तं व्यास-प्रणीतम् ।न्यायः कर्म-मीमांसा । गौतमेन तथा न्यायमिति वक्ष्यमाण-वचनादान्वीक्षिक्यपि । मीमांसा ब्रह्म-मीमासा वेदान्त इति यावत् । धर्म-शास्त्राणि मन्वादि-प्रणीतानि । एतावत्योऽष्टादश-विद्या इति दर्शनानि व्याचक्षते प्राचार्याः । यथादर्शनानि बौद्ध-शव-ब्राह्म-सौर-वैष्णव-शाक्ता- नोति । सम्प्रति तु वेदान्त-सांख्य-मीमांसा-विशेष-तर्क-शास्त्राणि दर्शनानि मन्यन्ते सुधिय इति । लीलयेति लीला इच्छा-विशेषः । अन्यथा सृष्टि-कर्तृत्वे निरीहस्प भगवतः कारणान्तरापेक्षा नास्त्येव । तत्तदवस्थापन्न इति ब्रह्म- विष्णु-रुद्र-व्यास-नारदादि-शरीरीति । तत्र शैव-पाशुपतादि-शास्त्रोत्पत्ति-कथनम् अतएव गन्धर्व-तन्त्रे प्रथम-पटले-प्रथमं हि मया प्रोक्तं शवं पाशु- पतादिकम् । मच्छक्त्यावेशितविप्रैः सम्प्रोक्तानि ततः परम् । कणादेन च सम्प्रोक्तं शास्त्रं वैशेषिकं महत् । गौतमेन तथा न्यायं सांख्यं तु कपिलेन तु । घिपरणेन तथा प्रोक्तं चार्वाकमतिनहितम् । दैत्यानां नाशनार्थाय विष्णुना बुद्ध-रुपिया । बौद्ध-शास्त्रं तया प्रोक्तं लग्न-नील-पटादिकम् । प्रापत्य श्रुति-वाक्यान्यां दर्शयन लोकसाहितम् । कर्म-स्वरूप-त्याज्यत्वमत्र के प्रति पद्यते । सर्व-कम-परिभ्रप्टं कल्मषं तु तदुच्यते । :प्रयमः राग-काण्डः] ·प्राण्वोक्षिकि-शास्त्राध्ययने शृगाल-योनित्व-प्राप्तिः गौतम-प्रोक्त-शास्त्रार्थ-निरताः सर्व एव हि । शार्गालों योनिमापन्नाः सन्दिग्धाः सर्व-कर्मसु । अतएव महा-भारते मोक्ष-ध काश्यपेन्द्र-सम्वादे- प्रहमासं पण्डितको हैतुको वेद-निन्दकः। प्रान्वीक्षिकी तर्क-विद्यामनुरक्तो निर्यिकामिति प्रस्तुत्य प्राक्रोष्टा चाति-वक्ता च ब्रह्म-यज्ञेषु वै द्विजान् । यस्येयं फल-निष्पत्तिः शृगालत्वं मम द्विजेति ब्राह्मणं प्रति शृगाल-वाक्यम् । ननु प्रान्वीक्षिको दण्ड-नीतिस्त्रयो त्रि-दिव-सुन्दरीति काली-कुल- सर्वस्वोय-वचनेनाद्या-सहस्रनामान्तर्गतत्वेनान्वीक्षिक्याः श्रीमद्-दक्षिण- कालिका-स्वरूपाया अध्ययन-रूपोपासनया यदि शृगालत्वं स्यात् तदा चतुर्वर्ग-फलं कुतो लब्धव्यमिति चेत् सत्यमान्वीक्षिक्यध्यात्म-विद्येति बूमः। सा च दत्तात्रेय-प्रणीता न गौतमोक्ता। तया च मागवते प्रथम-स्कन्धे- पष्ठमोरपत्यत्वं वृतः प्राप्तोऽनुसूयया । आन्वीक्षिकोमलर्काय प्रह्लादादिम्य ऊचिवानिति । अत्रिणा वृतः सन् — तस्यापत्यत्वं प्राप्तः । कयमित्याह अनुसूयाया मामेवापत्यं वृतवानिति दोष-दृष्टिमकुर्वन्नित्ययः । शेपं सुगमम् । प्राविक्षिकीमात्म-विद्यामिति श्रीधर-स्वामिना व्याख्यातम् । न गौतमोक्त-विद्या सा तु ताह्वयत्वेन प्रसिद्धति चेन्नवम् । तयात्वे प्रान्वीक्षिकी तर्क-विद्यामिति मोक्ष-धर्म-श्लोके तर्क-विद्येति विशेषणमान्वी- क्षिको दण्ड-नीतिस्तर्क-विद्यार्थ-शास्त्रयोरित्यमरसिंहोक्तं च न सङ्गच्छते । तस्मात् तयोर्द्वयोरेवान्वीक्षिकीति नामधेयम् । अथ तहि उक्त-दोषस्तदयस्थ इति सत्यं गन्धर्व-तन्त्राभिप्रायमनालोच्य दोषमाशङ्कसे तयाहि । निष्ठाया प्रतोतार्याभिधायित्वाच्छार्गाली योनिमापन्नाः प्राप्त शृगाल-योनिकाः सर्व एव गौतम-प्रोक्त-शास्त्रार्थ-निरताः केवल-तर्फ-शास्त्र-निपुणाः सन्तः सर्व- कर्मसु सन्दिग्धा भवन्तीति वचनस्य निर्गतितार्थः । शास्त्रान्तर-च्यावृत्तिस्तु निपातेन व्यज्यते । अतएव प्राम्नायाय- विवादेन न्याय-चिन्तां करोति यः। तेन निःश्रेयसं प्राप्यं शार्गाली-योनिरत्य- थेति पठन्ति । मोक्ष-धर्म-श्लोकायंस्तु । तर्क-विद्यामान्वोक्षिकोमनुरक्तोऽहं द्विजानाकोष्टाति-वक्ता च यस्य ब्राह्मणं प्रत्याक्रोशस्याति-वादस्य च फल- निष्पत्तिमम शृगालत्वमिति । युक्तं तद् वाचिक-पापस्य मनुना तया त्वस्य • [प्राण-तोषिणो तन्त्रम् : १०३ ·। प्रतिपादितत्वात् । तथा च मनुः--शरीरनैः कर्म-दोषीति स्यावरतां नरः। वाचिकैः पक्षि-जातित्वं मानसरन्त्य-जातितामिति । मानस-पापं तुन गृहस्थानामित्यग्रे वक्ष्यते कलीतर-परं वा। तथा च भागवते प्रथम स्कन्धे-नानुद्वेष्टि कलिं सम्राट् सारङ्ग इव सार-भुक् । कुशलान्याशु सिद्धयन्ति नेतराणि कृतानि यत् । सारङ्गो भ्रमर इव सार-पाही सम्राट राजा कलिं नानुद्वेष्टीत्यन्वयः। कुशलानि पुष्यानि प्राशु सङ्कल्पेन सिद्धचन्ति फलन्ति । इतराणि पापानि नाशु सिद्धयन्ति यतस्तानि कृतान्येव सिद्धयन्ति न तु सङ्कल्प मात्राणीत्यर्थः । सङ्कल्पः कर्म मानसमित्यमरः । यदि तु तर्क-विद्या-पाठन शृगालत्वमुच्यते तदा तु मोक्ष- धर्मस्याक्रोष्टेत्यादि श्लोकस्य वैयथ्यं स्यादिति सुघोमिविचार्यमिति । गान्धर्व-द्वि-जन्मना जैमिनिना सर्व-वेदमपार्थतः। निरीश्वरेण वादेन कृतं शास्त्रं महत्तरं । सविमत्येति सविमतिर्विमर्प-रूपा। भगवत्येति भगवती सच्चिदानन्द-रूप-लक्षणा । स्वास्मा-विभिन्तयेति । स वै नैव रेमे तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमैच्छत । सहेतावाननवास यथा स्त्री-पुंसो सम्परिष्वक्तो स तावानेवात्मानं द्वेधार्पयेत् । पतिश्च पत्नी चाभवताम् । तस्मादियमद्धं गच्छत इति तस्मात्तु याज्ञवल्क्यस्तस्मादयमाकाशस्त्रिधापूर्यत एव तां समभवत् ततो मनुष्या अजायन्त सौहे यमीक्षां चक्रे । इति श्रुतिः । पञ्चाम्नायादि तन्त्र-प्रभेदाः एतदुक्तं स्वच्छन्द-भैरवे। गुरु-शिष्य-पदे स्थित्या स्वयं देवो महेश्वरः । पूर्वोत्तर-पदैर्याक्यत्तन्नान् समवतारयत् । परा-पञ्चाशिकायामपि --परमेशः प्रकाशात्मा प्रकाशस्य महेशितुः। विमपॅक-स्वभावत्वं न क्वचिद व्यवधीयते । पञ्चभिर्मुखैरिति ईशान-तत्पुरुषधामदेवाघोर-सद्योजात- स्वरूपः । पञ्चाम्नायानिति पूर्व-पश्चिम-दक्षिणोत्तर-निरुत्तरान् सर्वेषां देवानां तत्तत्-प्रकरण-स्वरूपान् । तदुक्तं भैरव-तन्त्र-पूर्व-पश्चिम-दक्षिण उत्तरं च निरुत्तरमिति । अन्यनापि पूर्वाम्नायः पूर्व-मुखः पश्चिमः पश्चिमाभिमुखः । दक्षिणो दक्षिणस्तद्- बदुत्तरश्चोत्तरः परः। निरुतरं तथा चोवं सिद्धान्तागम-रूपिणम् । ऊन्निाय- परिजानं नाल्पस्य तपसः फलमिति । अन्यत्र-पूर्वानायः शब्द-रूपो दक्षिणः कण-रूपकः । पश्चिमः प्रश्न-रूपः स्यादुत्तरवोत्तरस्तथा । ऊर्ध्वान्नायस्तत्व- बोधः केवलानुमयात्मकः । १०४ : प्रथमः सर्ग-काण्डः] ·+ कुलार्णव-सन्वेऽपि-मम 'पञ्च-मुखेभ्यश्च पञ्चाम्नायाः समुद्गता इत्यादि । परमार्थ-स्वरूपानिति सर्वेषां शवाद्याम्नायानां सार-भूतान् । निर्वाण-तन्त्रे पष्ट-पटलेऽपि-विनाव्य मुख-पनं हि शिवस्य वर-वर्णिनि ! सद्योजातं वामदेवभघोरं च ततः परम् । तत्पुरुषं तथेशानं पञ्चवक्त्रं प्रकोर्तितम् । सद्योजातं च वै शुक्लं शुद्ध-स्फटिक-सन्तिमम् । पोत-वणं तया सौम्यं वामदेवं मनोहरम् । कृष्ण-वर्णमघोरं च समं भीम-विवर्द्धनम् । रक्तं तत्पुरुपं देवि! दिव्य-मूर्ति-मनोहरम् । श्यामलं च तयेशानं सर्व-देव-शिवा- त्मकम् । चिन्तयेत् पश्चिमे चायं द्वितीयं च तथोत्तरे । अघोरं दक्षिणे देवं पूर्वे तत्पुरुषं तथा। ईशानं मध्यतो ज्ञेयं चिन्तयेद् भक्ति तत्परः। षडाम्नायादि-भेदाः समयाचार-तन्त्र द्वितीय-पटले तु षडाम्नाया उक्ता यथा--पूर्वाम्नायो पदा मन्त्रस्तदा प्राची-दिशि स्थितः । सदाशिवोऽहं भगवानाचारः परि- फोर्तितः। एवं वै दक्षिणाम्नायो दक्षिणस्यां दिशि स्थितः । एवमेवोत्तराम्नाय उत्तरस्यां दिशि स्थितः। मुखमध्यं कृतं देवि ! यत् प्रोक्तं तव सन्निधौ । ऊर्ध्वा- म्नायश्च कथितो देवानामपि दुर्लमः। यदाचारो मुखे देवि! यत् प्रोक्तं गिरिजे ! प्रिये ! प्रधः प्राम्नाय इत्युक्तं सत्यं सत्यं सुमध्यमे ! घडाम्नायाश्च कथिताश्वोत्पत्ति-क्रम-नामतः । यस्मिन यस्मिन ये देवाः कथिताश्च वरानने ! तान् देवांश्च प्रवक्ष्यामि सापकानां हिताय वै । धीविद्या भेद-सहिता तारा व त्रिपुरा तथा । भुवनेशी चान्नपूर्णा पूर्वाम्नाये प्रफोर्तिता । वगलामुखो वशिनो त्वरिता पनदा तया । महिपानी महालक्ष्मीदक्षिणाम्नाय-कोर्तिताः । वशिनी बाल-भैरवीत्यर्थः। महा-सरस्वती विद्या तया वाग्वादिनी परा। प्रत्यङ्गिरा भवानीच पणिनाम-कोतिर । कालिका भेद-रहित साहस देश , संयुतम् ।। मातङ्गो भैरवो च्छिन्ना तथा धूमावती परा। उत्तराम्नाय-कथिताः कलो शोन-फल-प्रदाः । समस्त-भेद-सहिताः कालिकाया: प्रफोर्तिताः । द्वाविंश- त्यक्षरी तासां दक्षिणाम्नाय-कीर्तिता। तत्परा परमा विद्या न विद्यान्तर- गोपिता । परा-प्रासाद-मन्त्रश्च ऊाम्नाये प्रकीर्तितः । वागीश्वरादयो देवा अध प्राम्नाय-कीर्तिताः। [प्राणत्तोषिणी तन्नम् : १०५ ·ऊम्निाया अधश्चव केवलं मोक्षदो भवेत् । धर्मार्थ-काम-मोक्षाय आम्नायान्ये प्रकीर्तिताः। यथोक्त-विधाना भद्रे ! कृत्वा फलमवाप्नुयात । पूर्वाम्नायादि सर्वासां विधानं शृणु सुन्दरि ! कृत्वा येनाशु लमते फलं यदुत्तमोतमम् । षट्-कर्म-फलदान रणां पडाम्नायाः प्रकीर्तिताः। उत्तराम्नायो देवेशि ! तेषामाशु फल-प्रदः । अतएव पादुका-पञ्चक-स्तो षडाम्नाय- फलोपैतमित्युक्तम् । अत्राम्नायादीनां नाना-तन्त्रवण-विरोधः पञ्च- पडित्याम्नाय-विरोधश्चाम्नायादि-मेदेन समाधानीय इति पूर्वमुक्तं कल्प- मेवेन वा । प्राम्नाय-भेदेनाचार-भेवः तनाम्नाय-भेदेनाचार-मेद उक्तस्तु निरुत्तर-तन्त्रे प्रथम-पटले–पूर्वा- म्नायोदितं कर्म पाशवं कथितं प्रिये ! यदुक्तं दक्षिणाम्नाये तदेव पाशवं स्मृतम् । पश्चिमाम्नायजं कर्म पशु-वीर-समाधितम् । उत्तराम्नायजं कर्म दिव्य-वीराश्रितं प्रिये ! दिव्योऽपि वीर-भावेन साधयेत् पितृ-कानने । वीरासनं विना दिव्यः पूजयेत् पितृ-कानने । अम्निायोदितं कर्म दिव्य- भावाश्रितं प्रिये ! एतेन तन्त्रादीनामेवाम्नायत्वमायातम् । तुल्य-प्रमाणत्व- ज्ञापनाय तु श्रुति-वेदाम्नायानामेक-पर्यायता अमरसिंहेन स्वीकृता। तन्त्राणां वेदाङ्गत्यादि-कथनम् अतएव मेरु-तन्त्र प्रथम-प्रकाशेन वेदः प्रणवं त्यक्त्वा मन्त्री वेद- समुत्थितः । तस्माद् वेद-परो मन्नो वेदाङ्गश्चागमः स्मृत इति । तन्त्राणा वेदाङ्गत्वमुक्तम् वेदे परो वेदपरो उत्तम इत्यर्थः । वेदा मन्त्रा एवाङ्गानि यस्य स तथा । निरुत्तर-तन्त्रेऽपि-पागमः पञ्चमो वेदः कोलस्तु पञ्चमाश्रम इति। अन्येषां सामान्य-शास्त्रत्वादिकम् एवं च प्रागुक्त तापनी-व्याख्याने शङ्कराचार्यरेतावत्य इति विशेषण-दानेन तापन्युक्ताष्टादशेति विशेषणेन ध दर्शनानां पृयड् निर्देशेना. प्यन्येषां न विद्यात्वं किन्तु सामान्येन शास्त्रत्वमेव । तानि तु कामसूद-नट- ०६ : प्रपमः सर्ग-का:]

·मुद्रा-शिल्पाश्व-गज-रल-श्येन परोक्षास्त्र-निर्माण:स्थापत्य-केरलि-स्वर-शकुन- राजनीति-काव्यालडार-प्रभुतीनि । अतएव विद्या शास्त्राणि शिल्पानि नृत्य-गीतादिकं च यदि सरस्वती स्तवे विद्या-शास्त्रयोः पृथगु- पादनम् तर्हि शिल्पादीनामपि शास्त्रत्वात् कथं तत्र पृथड़ निर्देश इति चेन्नवम्। शिल्पादि-शब्देन शिल्पादि-क्रिया तन्त्राभिमता अतो न दोषः। तेषां शास्त्रत्वे प्रमाणं तु काम-शास्त्रमजानन्तो रमन्ते पशवो यथेत्यादि- वचनम् । .. तत्र भागवत-लक्षणम् अष्टादश-विद्यान्तः-पाति-पुराण-विद्या मध्ये प्रचरद्-रूपत्वात् सटीक- तया निःसन्दिग्धार्थत्वाच्च भागवत-मात्रस्य लक्षणमुच्यते । नारद-पञ्चरात्रं द्वितीय रात्रे सप्तमाघ्याये-प्रन्याण्टादश साहलय द्वादश-स्कन्ध-सम्मितम् । शुक-प्रोक्तं भागवतं श्रुत्वा निर्वाणतां व्रजेत् । पुरा भगवता प्रोक्तं कृष्णेन ब्रह्मणे शुके । पुराण-सारं शुद्धं तत् तेन भागवतं विदुः । मातृका-वर्ण-भेदेन्यः सर्व-मन्त्रोत्पत्तिद्विविध-मन्त्र-जाति-कथनं च शारदा-द्वितीय-पटले–मातृका-वर्ण-भैदेभ्यः सर्वे मन्त्राः प्रजज्ञिरे । मन्त्र-विद्या-विभागेन द्वि-विधा मन्त्र-जातपः। मन्त्राः पुं-देवता जेया विद्याः स्त्री-देवताः स्मृताः । प्रयोग-सारेऽपि-द्विधा प्रोक्तान ते मन्त्राः सौम्य-सौर- विभागतः । सौराः देयता मन्यास्ते च मन्त्राः प्रकीर्तिताः। सौम्याः स्त्री- देवतास्तद्-विद्यास्ते विश्रुता इति । प्रयोग-विशेष सिद्धयर्थ मन्त्राणां त्रैविध्य-कथनं पुं-नपुंसकादि भेदाश्च प्रयोग-विशेष-सिद्धयर्थ मन्त्राणां वैविध्यमाह शारदायाम-पुं-स्त्री- नपुंसकात्मानो मन्त्राः सर्वे समीरिताः। पुं-मन्त्रा ई-फडन्ताः स्युद्धिठान्ताश्च सत्रियो मताः। नपुंसका नमोऽन्ता स्युरित्युक्ता मनवस्त्रिधा । ननु निष्कल- चैतन्यात्मकानन्द-वाच्यस्य मन्त्रस्य कथं पुंस्त्र्यादि-कल्पनमिति चेत् सत्यं वस्तुतो नास्त्येव उपासकानामर्थे कल्पना मात्रं यदाहुः । चिन्मयस्य द्वितीयस्य निष्कलस्याशरीरिणः । उपासकानां कार्यार्थ ब्रह्मणो रूप-कल्पना । हुं फडिति सम्प्रदायाद् व्यस्त-समस्तास्तदन्ता इति । द्विान्ता इति स्वाहान्त इत्यर्थाः । ठ-शादेन लिपि-साम्यादर्याद् विन्दुरुच्यते । ठः शून्ये च वृहद्धलाविति कोषात् । शुन्य-रूपमेव तस्य द्वित्वं तेन विसगः स च शक्ति-रूप इति द्वि-ठ- शब्देनाग्नि-शक्तिः स्वाहोक्ता। प्रयोगसारे तु वषट् स्वाहान्तगाः स्त्रियः। नपुंसका हुँनमोऽन्ता इति मन्त्रास्त्रिधा स्मृताः। तारेणाप्यनुमीयन्ते मन्त्राः [प्राण-तोषिणो तन्त्रम् : १०७ ·स्वाद्यन्त मध्यतः । प्रत्यासन्नात्म-मावेन यथा पुं-स्त्री-नर्पसकाः । विन्दु-सर्गेन्दु- खण्डान्तास्तद्-वदेव प्रकीर्तिताः। कर्म-भेदे स्त्री-नपंसक-मन्त्र-प्राशस्त्यादि-कथनम् शारदायाम-शस्तास्ते त्रिविधा मन्त्रा वश्य-शान्त्याभिचारके । नारा- परपोये-शेषाः पुमांसः शस्तास्ते वश्योच्चाट-विशेषतः । क्षुद्र-क्रियाद्युपध्वंसे स्त्रियोऽन्यत्र नपुंसकाः । शारदायाम्-अग्नीपोमात्मका मन्त्रा विज्ञयाः क्रूर- सौम्ययोः । पूर्व मातृकायाः कुण्डल्या आविर्भावस्योक्तत्वात् तस्य अग्नीपो. मात्मकत्वात् मन्त्राणामपि तथेति हृदयम् । तत्रैव कर्मणोवह्नितारान्य. वियत्-प्रायाः समोरिताः । क्रूर-सौम्ययोः फर्मणोरित्यन्वयः। वह्नी रेफः। तार ॐकारः । अन्तः क्षकारः। वियत हकारः । प्राय:-शब्दो बाहुल्य-वाची। प्राग्नेया मनवः सौम्या भूयिष्ठेन्द्रमृताक्षराः । आग्नेया इति पूर्वेण सम्बध्यते । इन्दुः सकारः। तत्वन्यासे इन्दु-मण्डलस्य सकारादित्वेन न्यस्तत्वात् । अमृतं वकारः । प्रकस्य बाहुल्ये तत्वम् । उक्तं च ईशान-संहितायाम्-ताराकाशा- चन्तन्याद्यन्त-वर्णा आग्नेयाः स्युः सौम्य-वर्णास्ततोऽन्ये। प्राग्नेयोऽपि स्यात्तु सौम्यो नमोऽन्तः सौम्योऽपि स्यादग्नि-मन्त्रः फडन्त इति । स्यादाग्नेयः क्रूर- कम-प्रसिद्धः । सौम्यः सौम्य-कर्म कुर्याद् यथा-वदिति । नारायणीयेऽपि - तारोऽन्त्याग्नि-वियत्-प्रायो मन्त्र आग्नेय इष्यते । शिष्टः सौम्य-प्रशस्तो तो कर्मणोः फूर-सौम्ययोरिति । शारदायाम्-आग्नेयाः सम्प्रबुद्धयन्ते प्राणे चरति दक्षिणे। भागे नाभि-स्यिते प्राणे सौम्या बोधं प्रयान्ति च । नाड़ी वयं गते प्राणे सर्वे बोधं प्रयान्ति च । प्रयच्छन्ति शुभं सर्वे प्रबुद्धा मन्त्रिणां सदा। सुप्त-प्रबुद्ध-मन्त्राणां प्रयोग-निषेधः सुप्त-काले प्रयोगो न कार्यः। उक्तं च नारायणीये-सुप्तः प्रवुद्ध- मायो वा मन्त्रः सिद्धिन यच्छति । सुप्त-प्रबुद्ध-मन्त्राणां लक्षणम् स्वाप-काले धाम-यहो जागरे दक्षिणायहः। आग्नेयस्य मनः सौम्य- मन्त्रस्यैतद्-विपर्ययः । स्वापकाले दक्षिग-शासो जागरणे वाम-निश्वास इति बंपरीत्यम् । प्रयोध-कालं जानीयादुमयोरन्तयोयहमिति । ॥ इति श्रीप्राण-तोपिण्यां प्रथम सर्ग-काण्डे आम्नाय-भेद-रूप- केशर-कयनं नाम नवमः परिच्छेदः।। १० प्रममः सर्ग-काण्डः] ·दशमः परिच्छेदः फल-कथनम् मन्त्राणां छिन्नादि दुष्टावस्था यद्यपि छिन्नादि-दुष्ट-मन्त्राणां लक्षणं तन्यसार-कारेणेव घृतं तथापि तेषां व्याख्यानायं नाना-शोधन-दर्शनार्य चात्र लिख्यते। शारदायाम्- छिन्नादि-दुष्ट-मन्त्रास्ते ,पालयन्ति न साधकम् । छिन्नो रद्धः शक्ति होनः पराङ्मुख इतोरितः । पधिरो नेत्र-होनश्च कोलितः स्तम्मितस्तया। दग्धः स्रस्तश्च भीतश्च मलिनश्च तिरस्कृतः। भेदितश्च सुषुप्तश्च • मदोन्मत्तश्च मूछितः । हृत-वोर्यश्च होनश्च प्रध्वस्तो बालकः पुनः । कुमारश्न युवा प्रौढ़ो वृद्धो निस्त्रिशकस्तया। निर्वीर्यः सिद्धि-होनल मन्दः कूटस्तथा पुनः। निरंशः सत्व-होनश्च केकरो वोज-होनकः । धूमितालिङ्गितौ स्यातां -मोहितश्च क्षघातकः । अति-दप्तोऽङ्ग होनः स्यादति-द्धः समोरितः। प्रति- क्रूरश्च स-तोड़ः शान्त-मानस एव च । स्यान-भ्रष्टश्न विकरः साति-वृद्धः प्रकोर्तितः। पीड़ितश्चापि वक्ष्याम्येषां च लक्षरणम् । छिन्नादि-मन्त्राणां लक्षणानि तथा पुनरित्यनेन कूट एव निरंशक इत्याह । अति-धुद्ध इति नि:- स्नेह-विशेषणम् । तेन निःस्नेह इत्यनन्तरमति-वृद्ध इत्युक्तमिति राघव- भट्टः । मनोर्यस्यादि-मध्यान्तेष्वानलं वीजमुच्यते । संयुक्तं वा वियुक्तं वा स्वराकान्तं विघा पुनः । चतुर्धा पञ्चया वाथ स मन्त्रश्छिन्न-संज्ञकः । प्रादि-मध्यावसानेष्विति समुच्चयः । संयुक्तं वा अक्षरान्तर-युक्तं वियुक्त वा केवलं वा इत्येक द्विः सम्बध्यते । विशिष्टं मलिनं वा विशिष्टं वो वा यस्य स छिन्न-संज्ञक इति । वीजं शक्ति-वीजं स्वराक्रान्तं दीर्घ-स्वराकान्तं या ई ऊ ऐ पी एतत् स्वर-युक्तं इति सम्प्रदाय-विदः। वीज-शब्देन माया- वीज कयमिति चेदुक्तं शंवे-माया-वोजस्य नामानि मानिनो शिव-वल्लवी । वातावत्तिः फला पाणी योजं शक्तिश्च कुण्डलोति । प्रादि-मध्यावसानेषु भू- वीज-इन्द्र-साञ्छितम् । [प्राण-तोषिणी तन्त्रम : १०६ ·रुद्ध-मन्त्रः स विशेषो भुक्ति मुक्ति-विवर्जितः । भू-योनं सः । द्वन्द्वति प्रत्येकं सम्बद्धयते । पिङ्गला-मने-प्रादौ द्विधा द्विधा मध्ये पुनश्चान्ते द्विधा भवेत् । इन्द्र-वीजमसो मन्नो रुद्ध इत्यभिधीयते । माया-त्रि-तत्व-श्री-बोज-बार होनस्तु यो मनुः । शक्ति होनः स कथितो यस्य मध्ये न विद्यते । माया भुवनेशो-बोज । त्रि-तत्त्व हुद्धारः प्रणवो वा। वारः फ्रेङ्कारः। श्री वोज लक्ष्मो-वोज । एषां न समुच्चयः। तदुक्तम्-माया-चीजं न यत्रास्ति त्रि-तत्यं वारमेव वा । श्री-गृहं वापि मन्त्रोऽसौ शक्ति-हीनः प्रकीर्तितः। पिङ्गला-मतेऽपि-माया-वीजं वि-तत्व वा श्री-गृह यत्र नास्ति चेत् । शक्ति होन इति ख्यातः सामर्थ्य हन्ति मन्त्रिण इति। काम-वीजं मुखे माया शिरस्यकुशमेव वा । असौ पराइ-मुखः प्रोक्तो हकारो विन्दु-लाञ्छितः। यस्य मध्ये इति पूर्व-पद्य-चरणेनान्वयः । मुखे प्रावौ। शिरसि अन्ते । अंकुशं क्रोङ्कारः । वा-शब्दः समुच्चये । यदुक्तं पिङ्गला-मते -- काम-वीजं न यन्मध्ये मायावावन्तिमोऽकुशः । पराड्-मुख इति प्रोक्तो मनुः सिद्ध पराड्-मुख इति । मन्त्र-मुक्तावल्यामपि-यस्य कामकला-वीजं मध्य- स्थाने न विद्यते । प्रादौ मायांकुशश्चान्ते ज्ञेयश्चासी पराङ्-मुख इति । श्राद्यन्त-मध्येष्विन्दुर्वा न भवेद् बधिरः स्मृतः। हकारो विन्दु- लाञ्छित इति पूर्व-श्लोक-चरणेनान्वयः । विन्दु-लाञ्छित इन्दुरित्यतेनापि सम्बध्यते । प्राद्यन्त-मध्येष्विति न समुच्चयः। यदुतम् -शून्यं विन्दु-समा युक्तमाद्यन्ते वाय मध्यतः। न भवेज्जीव-धोज वा यस्यासौ वधिरः स्मृत इति । केचिद् विन्दु-शब्देन कारख्यमाचक्षते । जीव-धीजेत्यनेन एतदपि परास्तम् । पन्च-चर्णो मनुर्यः स्याद् रेफार्केन्दु-विजितः । नेत्र-होनः स विज्ञेयो दुःख-शोकामय-प्रदः। अर्को हकारः । वैष्णव-कृत-तत्व-न्यासे--अर्क-मण्डल- तत्वस्य हकारादित्वेन न्यस्तत्वात् हकारस्य पुं-रूपान् वा अर्कत्वम् । इन्द्रः सकारः। दुःख-शोकामय-प्रद इति क्रमेण फलम् । यतोऽग्नि-सूर्य-चन्द्राणां नेत्रत्रयात्मकत्वावेफ-द्वि-होनतः कारणतापि ज्ञेया । तदुक्तं पिङ्गला-मते- पञ्चाक्षरस्तु यो मन्त्रो वह्नि चन्द्रार्फ-जितः। नेत्र-हीन इति शेयो दुःख-शोक- भयावह इति । ११०: प्रथमः सर्ग-काण्डः] .

·आदि-मच्यावसानेषु हंस-प्रासाद-वाग्मयो। विद्यते सः मन्त्रः स्यात् स्तम्मितः सिद्धि-रोधकः । हंस-स्वरूपं प्रासादो हों चीजम् । वाग्भव ऐं। वीजम् । वह्नि-वायु-समायुक्तो यस्य मन्त्रस्य मूद्धनि । सप्तथा दृश्यते तं तु दग्धं मन्येत मन्त्र-वित् । वह्नो रेफः वायुयंकारस्तेन समवेतः प्रत ऊध्वं वा मूर्द्धनि आदौ । तदुक्तं पिङ्गला-मते-आदिस्यः सप्तमिवजिर्मारतः पावकाक्षरम् । दीपितं यत्र तं मन्त्रमार्या दाधं प्रचक्षते । अस्त्रं द्वाम्यां त्रिमिः षड्भिरष्टाभिर्दश्यतेऽक्षरः । सस्तः सोऽमिहितो पस्य मुखे न प्रणवः स्मृतः । द्वाभ्यां त्रिमिः षड्भिरष्टामिर्वा अक्षरं यस्य अस्त्रं फट्कारो दृश्यते । पिङ्गला-मते भीत-नाम्ना प्रयमुक्तः-आदि-मध्याव- सानेषु यदि मन्त्रोऽसंयुतः। भोत इत्युच्यते मन्त्रः फल-हीनो विशारदः । शिवो वा शक्तिरथ वा भोताख्यः स प्रकोत्तितः । यस्प मुखे नेत्यादि-गत- श्लोक-चरणेनान्वयः । यस्य मुखे प्रादौ शिवो हङ्कारः शक्तिः सकारो नास्ति । अयं तु मन्त्रान्तरेणोक्तः । पिङ्गला-भते-शिव-शक्तिस्तथोडारो यस्यादौ नास्ति तं मनुम् । वदन्ति मातृका-होनं होन-शक्ति-प्रदायकम् । प्रादि-मध्यावसानेषु मवेन्माण चतुष्टयम् । यस्य मन्त्रः स मलिनो मन्त्र-वित्त विवर्जयेत् । प्रादोत्यादेः समुच्चयः । माण-चतुष्टयमित्यत्रापि समुच्चयः । तेन स्थान-त्रये मिलित्वा माण-चतुष्टयमपेक्षितम् । तदुक्तं पिङ्गला-मते-आदि मध्यान्त देशेषु चतुर्दा यत्र दृश्यते । मकारो मलिनं विद्यात् तं मन्त्र मन्त्र-वित् सदा । यस्य मध्ये दकारो वा क्रोधो वा मूर्धनि द्विधा । अस्त्रं तिष्ठति मन्त्रः सतिरस्कृत उदाहृतः । कोपा हूँ वीजम् । मध्ये दकार-क्रोधयोर्विकल्प इति । मूर्दनि अन्ते । अस्त्रं द्विधास्त्रमिति सम्बन्धः। तदुक्तम्-दकारः क्रोध-बोज वा यस्य मध्ये व्यवस्थितम् । फड्-द्वयं च स्थिते प्राप्ते यन्मनोः स तिरस्कृत इति । ॐ द्वयं मुखे शोर्षे वषडस्त्रं च मध्यतः। यस्यासौ भेदितो मन्त्र- स्त्याज्यः सिद्धिषु सूरिमिः। शो अन्ते । वषट् अस्त्रं फट् । मन्त्र-मुक्तावल्याम् -प्रस्न-वर्ण-द्वयं मध्ये षडन्ते तव च । यस्य मन्त्रस्य मिन्नोऽसी [प्राण-तोपिरो तन्त्रम् : १११ .

·विज्ञेयः सिद्धि-वर्जित इति । पिङ्गला-मतेऽपि-अस्त्र-वर्ण-द्वयं मध्ये वषन्ते तयोदिताः । अधमः स्युरसौ मन्त्रो भेदितः परिकीर्तितः। त्रि-वर्णो हंस-हीनो यः सुषुप्तः स उदाहृतः। त्रि-वर्ण इति नि-वर्णत्वं हंस-हीनत्वमेकस्यैवोक्तम् । पिङ्गला-मते-वर्ण-नयं भवेद् यत्र हंस-हीनं स शम्भुना । सुषुप्त इति सिद्धान्तः प्रोक्तः सिद्धि-फलापह इति । मन्त्र-मुक्ता- वल्यामपि-वर्ण-त्रयात्मको मन्त्रो यस्तु हंस-विवर्जितः। प्रसुप्तः स तु विज्ञेयः सर्व-सिद्धि-फलापहः। शारदायाम्-मन्त्रो वाप्यथ वा विद्या सप्ताधिक-दशाक्षरः। फट्-कार-पञ्चकाविर्यो मदोन्मत्त उदीरितः । सप्ताधिकानि श्रष्टौ दश चाक्षराणि यत्र सः। फटकाराणां पञ्चकमादी यस्य सः। तदुक्तं राघव. भट्ट-धृतेन-विद्या वा यदि वा मन्त्रो यद्यष्टादश-वर्णकः । पञ्च-फल- कार-पूर्वः स्यान्मदोन्मत्तः स उच्यते । पिङ्गला-मतेऽपि-विद्या वा मन्त्र- राजो या यः स्यात् सप्त-दशाधिकः। फट-काराः पञ्च पूर्व चेदुन्मत्तः स प्रकीर्तितः। शारदायाम् - तद्-वदनं स्थितं मध्ये यस्य मन्त्रः स मूर्छितः । यस्य मन्त्रस्य मध्ये तदस्त्रं स्थितं पञ्च वा फट-कार-वोजानि स्थितानि स मूर्छित इत्यर्थः। विराम-स्थानगं यस्य हुत-वीर्यः स उच्यते । विराम-स्थानगमन्ते अस्त्रं यस्येत्यर्थः। पिङ्गला-मते तु-अस्त्रमन्ते मवेद् यस्य मध्ये प्रान्ते च शम्भुना । हत-योर्य इति ख्यातः स मन्त्रो नव सिद्धिद इति । शारदायाम् -प्रादौ मध्ये तया चान्ते चतुरस्त्र-युतो मनुः । ज्ञातव्यो होन इत्येप यः स्यादष्टादशाक्षरः। प्रादाविति समुच्चयः । स्थान-प्रये मिलित्वा अस्त्र-चतुष्टयम् । तन्त्रान्तरे तु मीत-नाम्ना अयमुक्तः । यथा- प्रादायन्ते तया मध्ये चतुरस्त्रेण संयुतम् । अष्टादशाक्षरं मन्नं भीतं तं भैरवोऽब्रवीत् । अन्यन मोम-नाम्ना अयमुक्तः । यथा-पादौ मध्ये तथा चान्ते चतुरस्त्र युतो मनुः । ज्ञातव्यो मोम इत्येष यः स्यादष्टादशाक्षरः। शारदायां-एकोन-विशत्यों वा यो मन्त्रस्तार-संयुतः । हुल्लेखां- कुश-वीजादयस्तं प्रध्वस्तं प्रचक्षते । तारः प्रणवः । हुल्लेखा ह्रीमिति । अंकुशः ११२ प्रयमः सर्ग-काण्ड:]

·हम् । शिवो क्रोमिति । एकोन-विशति-वर्णोऽष्टादशाक्षरो वा । तया च राधव-मट्ट-घृत. वचनम्-स स्यादष्टादशाक्षरः। विशंत्येकोन-वर्णश्च मायोडारांकुशान्वितः। अध्वस्त इत्यसौ मन्त्र शम्भु-देवेन कोर्तित इति । सप्त-वर्णो ध्रुव-युतो मनुनिस्त्रिश ईरितः। ध्रुवः प्रणवः । अन्यत् सुगमम् । सप्त-वर्णो मनुर्बालः कुमारोऽष्टाक्षरः स्मृतः। पोडशार्णो युवा प्रौढश्चत्वारिंशल्लिपिमनुः । लिपिरक्षरम् । राधव-भट्ट-तमपि-सप्ताक्षरो भवेद् बालः कुमारश्चाष्ट-वर्णकः। चत्वारिंशाक्षरः प्रौढस्तरुणः घोडशाक्षर इति । विश-वरांश्चतुःपष्टि-वर्णो मन्त्रः शताक्षरः । चतुःशताक्षरश्चापि वृद्ध इत्यभिधीयते । नवाक्षरो ध्रुव-युतो मनुनिस्त्रिश ईरितः । नवाक्षरत्वं ध्रुव-युक्तत्वं चैकस्यैव । पिङ्गला-मते-नवाक्षरस्तु निस्त्रिशो ध्रुव-युक्तश्न मृत्युद इति। शारदायाम्-यस्यावसाने हृदयं शिरो-मन्त्री च मध्यतः । शिखा वर्म च न स्यातां वौषट् फटकार एव वा। शिव-शक्त्याण-हीनो वा स नियं इति स्मृतः । हृदयं नमः। शिरः स्वाहा । शिखा वषट् । वर्म हकारः । शक्तिः सकारः। राघव-भट्ट-घृतम्-अन्ते तु हृच्छिरो-वीजो मध्ये वर्म शिखा तथा। शिव-शक्त्यात्मको वरखों न स्तो यस्य स मन्त्र-राट् । निर्वीर्य इति सम्प्रोक्तः सर्व-कर्मसु गहितः । तन्त्रान्तरे तु-निर्यस्तु समाख्यात प्रादावोङ्कार-वर्जित इति । एषु स्थानेषु फट्-कारः पोढा यस्मिन् प्रदृश्यते । स मन्त्रः सिद्धि-होनः स्यान्मन्दः पंक्त्यक्षरो मनुः । प्रादि-मध्याव- सानेषु एषां समुच्चयः। पोढ़ ति स्थान-त्रये मिलित्वेत्यर्थः। मन्द इति पंक्त्यक्षरो दशाक्षरः। पंक्तिश्छन्दसो दशाक्षरत्वात् उक्त- दशाक्षरो भवेन्मन्त्र इति । कूट एकाक्षरो मन्त्रः स एवोक्तो निरंशकः । द्वि- वर्णः सत्व-हीनः स्यात् चतुर्वर्णस्तु केकरः। पडक्षरो वीज-हीनस्त्वद्ध-सप्ता- क्षरो मनुः । अवार्द्ध-सप्ताक्षरत्वम् अर्द्ध द्वादश-वर्णत्वं च वक्ष्यमारणम् । अन्ते स्वरस्य न सत्वाज ज्ञेयम् । सार्द्ध-द्वादश-वर्णो वा धूमितः स तु निन्दितः । साद्ध- वोज-अयं तद्-वदेक-विशति-वर्णकः । सार्द्ध-वीज त्रयमपि पूर्व-चत् तद्-वद् पूमित इत्यर्थः। तदुक्तं पिङ्गला-मते-अर्द्ध-सप्ताक्षरो मन्त्रः सार्द्ध-द्वादश- वर्णकः। धूमितः स समास्यातः सालचर्ण-त्रियोऽय वेति । [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : ११३ फा०८ ·। विशत्यरगस्निशवों वा य स्यावालिङ्गितस्तु स । द्वा-विशत्यक्षरो मन्त्री मोहित परिकीर्तित । द्वा-निशदों मन्त्रो य सप्त विशति-वणक । क्षुधात स तु विज्ञेयश्चतुर्विशति वर्णक । एकादशाक्षरो वापि पञ्चविंशति- सख्यक । प्रयोविंशति-वर्णो वा मन्त्रो दृप्त उदाहृत । उद्देशावसरे अति दृप्तस्योक्तत्वात् लक्षणावसरे दृप्त-लक्षण फथ क्रियते इति नोद्देश्य सत्यपि उत्सर्गे भेदात् । तदुक्त राघवभट्ट-घृत-मन्त्र-मुक्तावल्याम्-धात्वयं बाधते कश्चित् कश्चित् तमनुवतते । तमेव विशिनष्टयन्योऽनर्थकोऽन्य प्रयुज्यते। पडू विशत्यक्षरो मन्त्र पड़ विंशत्यक्षरस्तथा । त्रिशदेकोन वर्णो वाप्यङ्ग-हीनोऽभिधीयते । अष्टा-विशत्यक्षरो य एक-निंशदथापि वा । अति क्रुद्ध स कथितो निन्दित सर्व कर्मसु । निशदक्षरको मन्त्रस्त्रयस्त्रिशदयापि वा । अति क्रूर स गदितो निन्दित सर्व-कर्मसु । चत्वारिंशतमारभ्य त्रि- पष्टिर्यावदापतेत् । तावत्-सप्या निगदिता मन्त्रा स-बीड-सज्ञका । चत्वारिंशदक्षरमारम्य एककाक्षर वृद्धया चतुर्विशति-प्रकार स प्रीडित इत्यर्थ । पञ्च-यष्टयक्षरा ये स्युमन्त्रास्ते शान्त-मानसा । एको-न-शत-पर्यन्ता पञ्च षष्टयक्षरोदिता । ये मन्त्रास्ते निगदिता स्थान-भ्रष्टाह्वया बुबै । पञ्च पष्टयक्षरमादिर्यस्य इति अतद् गुण सविज्ञानो बहुब्रीहिरयम् । अन्यथा पञ्च-पष्टचक्षरस्य पूर्व शान्त मानसत्वेनोक्तत्वात् तस्यापीय सज्ञा स्यात् । स्पष्टमुक्त मन्त्र मुक्तावल्या यया-पञ्च षष्ट्युत्तरा ये च यावदेकोनक शत मिति । तेन एककाक्षर-वृद्धया चतुस्त्रिशत् प्रकारा स्थान-भ्रष्ट-सजका इति । प्रयोदशाक्षरा ये स्युमन्त्रा पञ्च दशाक्षरा । विकलास्तेऽभिधीयन्ते शत साख शत तु वा । शत-द्वय द्वि-नवतिरेक होनाथवापि वा। शत-त्रय वा पत्-सख्या नि स्नेहास्ते समोरिता । एक होना द्वि-नवतिरेकाधिका नवतिरित्यर्य । चतु शतान्ययारम्य यावद् वर्ण-सहस्रकम् । अति-वृद्ध प्रपोगेषु परित्याज्य सदा बुध । सहस्रार्णाधिका मन्त्रा पोडिताह्वया । द्वि-सहस्राक्षरा मन्या खण्डश सप्तधा कृता । ज्ञातव्या स्तोत्र-रुपास्ते मन्या एते यथा-स्थिता । तया विद्यान वोद्धव्या मन्त्रिमि सर्व-कर्मसु । तथा स वोपा इत्यर्थः । ११४ :प्रयम सर्ग-काण्ड ] ·- राघव-मट्ट-घृतम्यया मन्त्रास्तया विद्या भेद-मित्राः परस्परम् । ज्ञातव्या देशिकेन्द्रेण नाना-तन्त्रेषु भाषिता इति । भेद-मिन्ना इति लक्षण- भेदेन भिन्ना न तु परमार्थतः । केचित् तु सर्व-कर्मस्वित्यत्र काम्य-कर्मस्विति पठन्तो मुक्त्यर्थ-जपे एतद्-दोपाभावात दश-संस्कारादि न कर्तव्यमित्याहुः। तन । मुक्त्यर्थ-जपेऽपि वक्ष्यमाण-शोधनादिकं कर्तव्यमेवेति राघव-मट्टोक्त- वदिति । मन्त्र-शोधनस्यावश्यकत्वम् । शारदा-तिलके द्वितीय-पटले- दोषानिमानविज्ञाय यो मन्त्रान् भजते बुधः। सिद्धिर्न जायते तस्य कल्प-कोटि-शतैरपि । इत्यादि दोप-दुष्टांस्तान् मन्त्रानात्मनि योजयन् । शोधयेवू-पक्नो बद्धया योनि-मुद्रया। बद्धया योनि-मुद्रया ऊर्ध्व-पवनः कृत- कुम्भकः साधक आत्मनि मन्त्रात् योजयन् शोधयेदित्यन्वयः । मन्त्र-शोधन-प्रकारस्तत्र महा-मुद्रा-कथनं च शोधन-प्रकारस्तु राघव-भट्ट-धृतेनोक्तो पथा-बद्धवा तु योनि-मुद्रा तो सङ्कोच्याधार-पङ्कजम् । तदुत्पन्नान् मन्त्र-वर्णान् कुर्वतश्च गतागतान् । ब्रह्म-रन्ध्रावधि घ्यात्वा वायुनापूर्य कुम्मयेत् । सहलं प्रजपेन्मन्त्र मन्त्र- दोषोप-शान्तये। योनि-स्थान-मुद्रणाद् योनि-मुद्रा। महा-मुद्रया मूल-बन्धं संशोधयेत् । महा-मुद्रा तु राघव-भट्ट-धृता यया-पाद-मूलेन वामेन योनि सम्पोड्य दक्षिणम् । पादं प्रसारितं कृत्वा कराम्यां पूरयेन्मुखम् । कण्ठे व समारोप्य पारयेत् वायुमूर्द्धतः । मूल-रन्मस्तु । पाणि-भागेन सम्पीड्य योनिमाकुचयेद् गुदम् । अपानमूर्द्धमाकृष्य मूल-बन्यो निगद्यते । योनि-मुद्रा-कथनम् अय योनि-मुद्रा कुग्जिका तन्त्र षष्ठ-पटले-अय वक्ष्ये महेशानि ! शारदेन्दु-निमानने ! अतीव-परमं देवि ! न प्रकाश्यं कदाचन ।न प्रकाश्य. मिदं देवि ! स्व-योनिरिव पार्वति ! निशोथे मुक्त केशस्तु नग्नः शक्ति. समन्वितः। चिन्तयेदिष्ट-देवों च योगिनां योग-रूपिणोम् । गुह्य-देशे वाम- पाद-गुल्फ संयोजयेत् सुधीः । शरीरं च स्थिरीकृत्य जिह्वायां तालुके न्यसेत् । [प्राण-तोषिणी..

·नासान नेत्र-युक्तं च कर्तव्यं च महेश्वरि ! कण्ठासनं तया कृत्या चिन्त- येदूर्ध्व-वाहिनीम् । भुजङ्ग-रूपिणों देवों मूलाधार-निवासिनीम् । प्रातराधार-कमले हुत-भड्-मण्डलोपरि । चतुर्भुजां महा-देवी परमामृतqहिताम् । श्याम-वर्णा महान्देवी महा-पद्मासन-स्थिताम् । अमयं च वरं चैव दक्षिणे धारिणों सदा । खड्गं मुण्डं च बामेऽस्मिन् धारयन्ती सनात- नीम् । मुक्तकेशी स्मित-मुखों श्मशानालय-वासिनीम् । दन्तुरां दक्षिण- व्याप्ति मुक्त-केशों दिगम्बरीम् । शवानां फर-सङ्घातः कृत-काञ्चों हसन्मु- खोम् । लम्बमानां मुण्ड-मालां धारयन्ती सदा-शिवाम् । शवस्य हृदये चैव दक्ष-पाद-निषेवितां । महा-कालेन रत्यर्थमत्यन्त-लालसा-पराम् । चन्द्र-सूर्य- वह्नि-रूप-नयन-त्रय-संयुताम् । अर्द्ध-चन्द्र-धरां देवीं पीनोन्नत-पयोधराम् । शिवामिषैर-रावामिश्चतुर्दिक्षु समन्विताम् । चतुर्वेदरपारां च सर्व-वेद- विभूषिताम् । कामदां काम-रूपां च भक्तानां वारण-कारिणीम् । चतुर्वर्ग-प्रदां मोमां वन्दे दक्षिण-कालिकाम् । स्वाधिष्ठाने महा-देवों चिन्तयेदिन्दु-रूपिणीम् । तत्र देवीं च सश्चिन्त्य निर्मलं विश्व-रूपिणम् । अभयं वरदं चैव हस्तं च सुर-सुन्दरि ! धनुर्वाण- धरां देवीं पाशांकुश-धरां पुनः । वाण लिङ्ग-समायुक्तां नील-मेघानन-प्रभाम् । ललज्जिह्वा महा-देवीं विष्णु-रूपां सनातनीम् । याल-युग्म-लसत्-कर्णा दुष्टासुर-निसूदिनीम् । व्याघ्र-चर्म-परोधानां ब्रह्म-रन्न-निवासिनीम् । अति- प्रसन्न वदनां स्मेरानन-सरोरुहाम् । मणिपूरे चिन्तयेत् तु तेजः-पुजां सनातनीम् । दिगम्बरों करालास्यां मुक्त-केशी चतुर्भुजाम् । रक्त-वर्णा महा-देवी रक्त-वस्त्र-विधारिणीम् । शङ्ख-चक्र-गदा-पद्म-धारिणी सुर-पूजिताम् । धर्मार्थ-दायिनी देवी भक्तानां प्राण-कारिणीम् । सर्व-सिद्धि-प्रदां देवी जगतां मोहिनों पुनः। महा-मायां मोहिनी च ज्ञानिनां ज्ञानदां सतोम् । सुन्दरी रमणी रामां चतुर्वर्ग-फल- प्रदाम् । शान्ता शान्त-प्रियामुग्नामुन-दैत्य-विनाशिनीम् । मधु-मांस-प्रियां कृष्णा यशोदानन्द-कारिणीम् । भक्ति-म्यां महा-देवी महा-काल-निवासिनीम् । सर्वेषां जननों नित्यां चिन्तयेत् सुर-पूजिताम् । अनाहते महादेवि ! चिन्तयेत् पर-देवताम् । अष्ट-भुजां महा-देवीं रक्त-वर्णा त्रि-शक्तिकाम् । धनुर्वाणं च खड्गं च चक्रं च दघती शिवे ! १६:प्रथमः सर्ग-काण्डः] - ·पाशांकुश-धरां देवीं ब्रह्मादि-सुर-वन्दिताम् । अर्द्ध-चन्द्र-घरां देवी पोनोन्नत- पयोधराम् । पद्मासनां महा-मायां महा-पद्मासन-स्थिताम् । एवं सचिन्तयेद् देवी ब्रह्मा-मागरण गामिनीम् । विशुद्धे तु महा-चक्रे चिन्तयेत् परमेश्वरीम् । दश-भुजां महा-देवी पोत-वर्णा सनातनीम् । कपालं खेटकं शंखं दर्पणं चामरं तया । दक्षिणे विभ्रतों देवी काम-राजोपरि स्थिताम् । वामे खड्ग महा-पद्मं कर्तृक पाशमंकुशम् । धारयन्ती महा देवी महा-सिंहासन-स्थिताम् । दिव्य-वस्त्र- परीधानां जटा-मुकुट-मण्डिताम् । ब्रह्मा-विष्णु-महादेव-वन्दितां सुर-सुन्दरोम् । आज्ञा-चके महेशानि ! 'द्वि-भुजां चिन्तयेत् सुधीः । सिंह-स्कन्ध- समारूढां द्विभुजां सुमनोहराम् । वराभयं दधानां च नाना-मणि-विमू- पिताम् । जटा-मुकुट-संयुक्तामद्धं चन्द्र-विभूषिताम् । रक्त काञ्ची-समायुक्तां रत्न-माला-विभूषिताम् । रक्त वस्त्र-परोधानां कमला पति-सेविताम् । संसार- दुःख-शमनी संसारार्णव-तारिणीम् । सुषुम्ना-वमना देवी चिन्तयेद् व्याल- रूपिणीम् । पट-चक्र-भेद-योगेन चिन्तयेत् परमेश्वरीम् । सहस्रार-दले चैव चिन्तयेत् परमेश्वरीम् । कामं भ्रमन्तं तन्मध्ये पञ्च- वाण-विभूषितम् । गङ्गादि-सर्व-तीयं च अमृतं प्रति-चक्रके । वसन्तादि महा- देवि ! सर्वत परि-शोभितम् । श्वेत-वर्ण महा-देवि ! सहस्र-दलमुत्तमम् । सर्व-देव-समायुक्तं सर्व-शक्ति-समन्वितम् । सर्व-मन्त्र-मयं देवि ! चतुर्वेद- विभूषितम् । एकादश-महा-देवां ब्रह्म-विष्णु-शिवात्मिकाम् । करिणकां स्वर्ण- वर्णां च तत्र देवं विचिन्तयेत् । चिन्मयं पर-शिवं देवि ! ध्यान-गम्यं सना- तनम् । सारात् सार-तरं परादपि परं चेतो-वचोऽगोचरम् । नित्यानन्द- निरन्तरं निरुपम वेवरपारं परम् । शिव-शक्ति-मयं देवि ! निर्गुणं सगुरणा- त्मकम् । प्रदीप कलिकाकारं योगिनां ध्यान-रूपिणम् । चैतन्य-रूपिणं देवं परमामृत-हितम् । तन्मध्ये चिन्तयेद् देवीं त्रिगुणां च सनातनीम् । घोर- दंष्ट्रां करालास्यां लज्जिह्वां चतुर्भुजाम् । सद्यश्छिन्न-शिरः खड्ग-वामोधिः- कराम्बुजाम् । अमयं वरदं चैव दक्षिणाधोर्द्ध-पारिएकाम् । नौल-मेघ-प्रमा तन्वी घोर-रूपां दिगम्बराम् । कण्ठावसक्त-मुण्डालो-गलद्-रुधिर-चचिताम् । कर्णावतंसां नीत-शव-युग्म-मयानकाम् । बालार्क-मण्डलाकार-लोचन-त्रितया- [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : ११७ ·न्विताम् । सृषक-द्वय-गलद-रक्त-धारा-विस्फुिरताननाम् । मुक्त-केशी स्मित- मुखीं श्मशानालय-वासिनीम् । शवानां कर-सद्धातः कृत-काञ्चों हसन्मुखीम् । शव-रूप-महादेव हृदयोपरि संस्थिताम् । महा-कालेन रत्यर्थमुपविष्टां स्मरातुराम् । शिवाभि|र-रावामिश्चतुदिक्षु समन्विताम् । अति-प्रसन्न-वदनां स्मेरानन-सरोरुहाम् । अनाहतस्तु तत्रैव तड़ित्-कोटि-सम-प्रमाम् । तस्योद्धे तु शिखा तन्धि ! चिद्-रूपा परमा कला। तया सहितमात्मानमेवं भूतं विचिन्तयेत् । गच्छन्ती ब्रह्म-मार्गेण लिङ्ग-भेद-क्रमेण तु। सूर्य-कोटि-प्रभाकारं चन्द्र-कोटि-सुशीत- लम् । अमृतं तद्धि संजस्यं परमानन्द-लक्षणम् । गत्वा कुलाकुला दिव्यां पुनरेव कुलं विशेत् । एवमम्यस्यमानस्य अत्यन्तस्येह निश्चयात् । जरा-मरण- दुःखाद्यैर्मुच्यते भव-बन्धनात् । चतुर्विधा तु सा सृष्टिस्तस्यां योनौ प्रवर्तते । योनिमुद्रेयमाख्याता सर्व-सिद्धि-प्रदायिका । मूलाधार-सरोजे तु त्रिकोणं सुमनोहरं । कामं भ्रमन्तं तन्मध्ये बालार्क- कोटि-सन्निमम् । तदूर्द्ध कुण्डली शक्तिं तड़ित-कोटि-सम-प्रमाम् । सुषुप्त- भुजगाकारां सार्द्ध-त्रिवलयान्विताम् । मूलाधार-त्रिकोणे तां भावयेत् सुर- सुन्दरीम् । आरोप्यारोप्य शक्तिं कमलज-निलयामात्मना साकमेषु स्थाने- ध्वजासनेषु प्रणिहित-हृदयां चिन्तयन्तों क्रमेण। नित्यानन्दावसानं खग. मुकुल-महा-पद्म-सद्धान्तरस्थां ध्यायेच्चंतन्य-रूपामभिनव-जलदां मोक्ष मार्गक-मार्गाम् । साक्षाल्लाक्षा-रसाभां गगन-त-महा-पद्म-संस्थाच्च हंसात पीत्वा दिव्यामृतौधं पुनरपि च विशेन्मध्य-देशं कुलस्य । चके चके क्रमेणामृत. रस-विसरैस्तर्पयेद् देवतास्ताः डाकिन्याधाः समस्ताः सकल-दल-गतां तर्पयेत् कुण्डली ताम् । इन्द्रस्तदूर्ध्व-बोधिन्या नावे नादस्तथैव च । शक्तौ पुनापिकांशमा- मर्नु मनु-गोचरे । मन्त्राक्षराणि चिच्छक्तौ प्रोतानि परिभावयेत् । तामेव परमो व्योम्नि परमामृत-वृहिते । दर्शयेदात्म-सम्भावं पूजा होमादिकं विना। एवं सञ्चिन्तयेन्मन्त्रं स योगी नात्र संशयः। सर्व-पाप-विनिर्मुक्त इष्ट-देवी प्रपश्यति । षण्मासे सर्व-सिद्धिः स्यादात्मानं च प्रपश्यति । अष्टादश-महा- सिद्धिर्वत्सरान्ते भविष्यति । एवं सश्चिन्तयेद् देवीं परमात्म-स्वरूपिणीम् । ११८ :प्रथमः सर्ग-काण्डः] ·स एव शङ्करः साक्षात् स एव विष्णरव्ययः । स एव परमं ब्रह्म स एव देवतोत्तमः ! इति ते कथिता देवि ! योनि-मुद्रा महेश्वरि ! वत्सरेण लभेत् सिद्धि पूर्ण कामः लभेत् पुनः। योनि-मुद्रा-करणाशक्ती भूत-लिप्यादिना मन्त्र-दोष-शान्तिः श्री पार्वत्युवाच-अशक्ता योनि-मुद्रायां हीन-बुद्धि-नराः कलौ । विहितं साधने शक्ती कथं यान्ति परां गतिम् ? सदाशिव उवाच-साधु पृष्टं महा-देवि! जन्तूनां हित-कारिरिण! योनि-मुद्रां महेशानि ! यदि कर्तुं न शक्यते । मायया वा भिया वापि कामेन प्रणवेन वा। सम्पुटं मूल-मन्त्रं तु जपेदष्ट-सहस्रकम् । तेनैव च मुसिद्ध स्यान्मन्न-साधनमाचरेत् । शृणु चान्यत् प्रवक्ष्यामि साधनं परमाद्भुतम् । पेनानुष्ठित-गण सर्व-सिद्धिः प्रजायते । पञ्च ह्रस्वाः सन्धि-वर्णा व्योमे- राग्निर्जलं धरा । अन्त्यमाद्यं द्वितीयं च चतुर्थ मध्यम क्रमात् । पञ्च-वर्णा. क्षराणि स्युन्तिः श्वेतेन्दुभिः सह । एषां मूत-लिपिः प्रोक्ता द्वि-चत्वारिंश- दक्षरः। प्रायम्बरार्ण-वर्गाणां पञ्चमाः शान्त-संयुताः। वर्गाद्या इति विज्ञेया नव-वर्गाः स्मृता प्रमी। एतद्-वचनं शारदायां पष्ठ-पटलेऽपि । अस्यार्थः- पञ्च-हस्वाः प्र-इ-उ-ऋ-ल इति प्रयम वर्गः । सन्धि-वर्णा ए-ऐ-प्रो-ौ इति द्वितीयो वर्गः । व्योम हकारः। इरो यकारः। अग्नी रेफः । जलं वकारः। धरा लकार इति तृतीयो वर्गः। पञ्च-वर्गाक्षराणां क्रममाह अन्त्यमिति । अन्त्यं ङः। प्राद्यं कः। द्वितीयं खः । चतुर्थं घः। मध्यमं गः । अयं क्रमश्चतुर्वन्येष्वपि वर्गेषु एवमष्ट-वर्गः। रान्तः शकारः । श्वेतं यकारः। इन्दुः सकारः । अयं नवम वर्गः। नवम-वर्गाद्यक्षराण्याह प्रायम्बरार्ण इति । अम्बरा! हकारः । अश्ल एच अम्बरापश्चेति द्वन्द्वे अ-ए इत्यत्र सन्धौ ऐ अम्बरे परे प्रायादेशे प्रा-अम्बर इति वर्गाणां पञ्चमा उ-ज-ए- न-म इति वर्णाः । शान्त-संयुताः शकारान्तास्तेन अ-ए-इ-ङ-अ-ण-न-म-श इत्यक्षराणि इति नवमो वर्गः। वर्ग-वर्णानां पञ्च-मूतात्मकं दर्शयति । शारदा-व्योमेराग्नि-जल- क्षौणी वर्ग-वर्णान् पृथग-विधः। द्वितीय वर्ग मून स्यानवमे न जलं धरा। द्वितीय वर्गस्य चतुरक्षरत्वादन्त्य-भूतात्मकमक्षरं नास्ति एवमन्त्य-वर्गस्य नि- [प्राण-तोषिणो तन्त्रम् : ११६ . ।

·वर्णात्मकत्वादुभयं नास्तीत्यर्थः । विरिचि-विष्णु-रुद्राश्वि-प्रजापति-दिगी- श्वराः। क्रियादि-शक्ति-सहिताः कमात् स्युर्वर्ग-देवताः । दिगोश्वरा इन्द्र-यम- परुण-चन्द्राः । सर्वे किम्भूताः क्रिया-ज्ञानेच्छा-शक्ति सहिता इत्यन्वयः। त्रिया- घृत्त-क्रिया-ज्ञानेच्छा-शक्तिमिरुपेताः । केचित् तु दिगोश्वरा इत्येक क्रिया. शक्त्यादयस्तित्र इति नव देवता वदन्ति । अस्या ऋष्यादि-न्यासः पडङ्ग-न्यासादिकं ध्यानं च ऋषिः स्याद् दक्षिणामूर्तिर्गायत्रं छन्द ईरितम् । देवता कथिता सद्भिः साक्षाद् वर्णेश्वरी परा । हादि-पड्-वर्गकैः कुर्यात् पडङ्गानि सजातिभिः। ध्यायेल्लिपि-तरोर्मूले देवों तन्मय-पङ्कजे । वदन्ति सुधियो वृक्ष नित्य-वर्ण-मयं परम् । पर-संविन्महा-वीजं विन्दु-नाद-महा-शिफम् । पृथिव्यक्षर-शाखाभिः सर्वाशासु विजम्मितम् । सलिलाक्षर-पत्रः स्वः सञ्छा- दित-जगत्-त्रयम् । यह्नि-वर्णाकुरैर्दीप्तं रत्नरिव सुर-द्रुमम् । मरुद्-वर्ण-लसत्- पुष्पोतयन्तं वपुः-श्रियम् । आकाशार्ण फलदं सर्व-भूताश्रयं परम् । परामृताक्ष-मधुभिः सिञ्चन्तों परमेश्वरीम् । वेदागमादिभिः क्लुप्तं समुन्नति- मनोहरम् । शिव-शक्ति-मयं साक्षाच्छायाश्रित-जगत्-त्रयम् । एनमाश्रित्य मुनयः सर्वान् कामानवाप्नुयुः । प्रस्यार्थ:-लिपि-तरोर्मूले तन्मय-पङ्कजे वर्ण-मय-पये देवीं ध्यायेदित्य न्वयः । ध्यानं पश्चाद् वक्ष्यति । लिपि-तरुमाह वदन्तीति । वर्ण-मयं वृक्ष पण्डिता नित्यं वदन्ति । फिम्भूतं पर-सम्वित् कुण्डलिनी परब्रह्म वा बीजम् । एवं विन्दु-नादो शिफे मूले यस्य तम् । ननु तद्-वृक्षो नित्यश्चेत् तदा कथं पर-संविन्महा-वोजमित्युक्तम् । सत्यं व्यञ्जकत्वेन वीजवदुपचर्यते । शेपं सुगमम् । ध्यानमाह-अङ्कोन्मुक्त - शशाङ्क- कोटि-सदृशीमापोन-तुङ्ग-स्तनीम्, चन्द्रा ति-मरतकां मधु-मदादालोल-नेत्र-त्रयाम् । विभ्राणामनिशं वरं जप-वटी विद्यां कपालं करैराद्यां यौवन-गवितां लिपि-तनुं वागीश्वरीमाश्रये । अस्या ध्यानान्तरम् कुन्जिफा-तन्त्रोक्त ध्यानं यया-अक्ष-स्रज हरिण-पोतमुदन-टंफं विद्याः १२० प्रथमः सर्ग-फात:]

·कररविरतं वपती त्रिनेनाम् । अर्द्धन्दु-मौलिमरुणामरविन्द-मालां वर्णेश्वरों प्रणमत स्तन-भार-नम्रामिति । भूत-लिपेः प्राण-प्रतिष्ठा तया-पाशांकुश-पुटं कृत्वा मायां ततः समोरणम् । दहनं धरणी तोयं माहेश्वरं ततः परम् । प्रासादं च समुच्चार्य शक्तिः सूर्य-समन्विता। अमुष्या भूतलिप्याश्च प्राणा इह ततो वदेत् । पुनमन्त्रान् समुच्चार्य पाशादींश्च ततो वदेत् । जीव इह स्थित इति पुनस्तांश्च समुच्चरेत् । सर्वेन्द्रियाणीत्येताश्च फ्रमात् तानुच्चरेत् सुधीः। वाइ-मनश्चक्षुस्त्वगिति श्रोत्र-ध्राण-प्राणा इहा- गत्य ततो वदेत् । सुखं चिरं समुच्चायं तिष्ठन्तु वह्नि-वल्लभा। इति प्राणान् प्रतिष्ठाप्य ध्यायेत् तामिष्ट-सिद्धये । इत्युक्त्वा ध्यानमुक्तम् । भूत-लिपि-न्यास-क्रमः ततो न्यासं कुर्यात् । तदुक्तं शारदायाम-आधार-देशेऽधिष्ठाने नामी हृदि पदे पुनः । विन्दौ नादे ततः शक्त्यां शिवे देशिक-सत्तमः। नवाधारेषु विन्यसेत् स्वरान् नव यथा-विधि । मूलाधारे स्वाधिष्ठाने नाभी हृदि पदे भ्रू- मध्ये मूनि तदुपरि-देशे द्वादश-दल-पझे इति नयाँ स्थानेषु नव स्वरान् न्यसेदि- त्यर्थः। हादि-वर्णास्ततो न्यसेन्सुखे मूर्खादितः सुधीः। ऊर्व-माहेन्द्र याम्य दिक्-पश्चिमेपु समाहितः। दोःपत्सु वेद-वर्गाश्च वर्णान् देशिक-सत्तमः । वर्णा मूलोपमूलाग्र-मध्य-देश-क्रमेण तु । तत्राग्रमंगुल्यः । मूलमंशादि । उप-मूलं कूपर-जानुनी । उपान कर-पादांगुली प्रथम-सन्धिः मणिबन्ध-गुल्फे। समाहित इत्यनेन सावधानतया स्थान-विपर्ययाः। भाव-दुष्टेऽप्युक्तः शारदायाम-गुह्य-हृद्-भ्रू-विले यसेच्छादि-वर्ण-त्रयं क्रमात् । सृष्टयां सर्गावसाना स्यात् स्थिती वह्निमरुत् प्रियः। वियद्-भूमि- कमान्न्यस्येद् विन्दु-सर्गावसानिकाम् । संहृतौ प्रतिलोमेन विन्यसेद् विन्दु- भूषिताम् । सृष्टयामिति सर्गावसानिका भूत-लिपिरिति शेषः । स्थिती विन्दु- सर्गावसानिकां तां क्रमान्यस्येद् इत्यर्थः । तत्रायं क्रमः-ॐ इं: ऋ: प्रल: ओः औः ऐं: एं: रंः यः वः हः लः । खः कः घःगः : छःचं झः जःमः टःढंः डःणंःथः तःधंः दंः नः फं:पंः भंः बं: मंः संःपः शंः। कश्चित् तु वह्नि-वर्ग-वर्णान् सर्वान् प्रथम विन्यस्य पश्चान्मरुद्-वर्णानु ततो जलान्तान् एतान् सविन्दून ततो वियद्-भूमि-वर्णान् सविसर्गान् न्यस्येदि- [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : १२१ - - ·त्याह स्म । शारदायाम्-प्रागमोक्तेन माण दीक्षितः साधकोत्तमः । लक्षं भ्यस्येज्जपेत् तावजुहुयादयुतं तिलः। तावदिति लक्षं । तत्र एको न्यास एकावृत्तिश्चेति कमोऽनुसन्धयः । अस्याः पूजा-क्रमः शारदायाम-पूजयेदन्वहं देवी पोठे प्रागोरिते सुधीः । प्रागोरिते इत्यनेन सरस्वती-प्रकरणीय-पीठ-शक्तिरत्रापि पूजयेदिति सूचितम् । तेनाष्ट- दलं पोडश-दलं द्वा-त्रिंशद्-दलं चतुःपष्टि-दलं भूपुरं च कृत्वा तन पीठ-शक्ति पूजयेत् । शारदायाम्-वरब्जेिनासनं कुर्यान्मूति मूलेन कल्पयेत् । देवों सम्पूजयेदस्यामङ्गगधावरणैः सह । आदावड़ावृतिः पश्चादम्बिकाद्या- मिरीरिता । द्वितीया मातृभिः प्रोक्ता तृतीया ह्यष्ट-शक्तिभिः । चतुर्थी पञ्चमी प्रोक्ता द्वा-त्रिशच्छक्तिमिः पुनः। चतुःषष्टया स्मृता पण्ठो शक्तिभिर्लोक- पालकैः । सप्तमी वृतिरेतेषां मन्ने स्यादष्टभो वृतिः। वर्णान्जेनासनं दत्वा मूर्ति मूलेन संकल्प्य तत्र देवोमम्पर्य केशरेषु अङ्गान्यभ्यर्च्य तदुपरि दिग्-दलेषु चतस्रोऽम्बिकादिकाः तदुपरि ब्राह्मयाद्या- स्ततःपोडश-दले करालाद्या द्वा-त्रिशद्-दले विद्याद्याश्चतुःपष्टि-दले पिङ्गलाधाः पूजयेत् । तदुपरि भूपुरे लोक-पालांस्तवस्त्राणि चेति । वर्णाब्जेन हेसौः भूत- लिपिः सरस्वती। योग-पीठाय नम इति प्रयोगः । शारदा-एवं पूज्या जगद्धात्री श्रीभूत-लिपि-देवता । स्थानेपूक्तेषु विधिवदम्पाङ्गानि पूर्व-वत् । पूर्व-वत् सरस्वती-प्रकरण-वत् । अम्बिका वाग्भवी दुर्गा श्री शक्तिः प्रोक्त लक्षणा । ब्राह्मयाद्याः पूर्व-वत् पूज्याः फरालो विकराल्युमा । सरस्वती श्रीदुर्गामा लक्ष्मीः श्रुतिः स्मृति तिः । श्रद्धा मेधा मतिः कान्तिरार्याः षोडश-शक्तयः । खड़ग-खेटक-धारिण्यः श्यामाः पूज्माः स्वलंकृताः । विद्या-धी-पुष्टयः प्रज्ञा सिनीवाली कुहूः पुनः । रुद्र-वीर्या प्रभा नन्वा स्यात् पोपिण्य॒द्धिदा शुभा । काल-रात्रिमहा-रानिर्भद्र-काली कपालिनी। प्रकृतिर्दण्ड-मुण्डिन्यो सेन्दु-खण्डा शिखण्डिनी । निशुम्भ-शुम्भ-मयिनी महि- पासुर-मदिनी। इन्द्राणी चव रुदाणो शंकराद्ध-शरीरिणो । नारी नारायणी चव विशूलिन्यपि पाशिनी । अम्बिका लादिनी चैव द्वा-त्रिशच्छक्तयः शिवाः । चम-हस्ताः पिशाचास्याः सम्पूज्याचार-भूषणाः। पिङ्गलागी पिशाचाक्षी समृद्धि तिरेव च । श्रद्धा स्वाहा स्वधा भिक्षा माया संज्ञा वसुन्धरा। १२२ : प्रथमः सर्ग-काण्डः] - ·त्रिलोक-रात्रिः सावित्री गायत्री त्रिदशेश्वरी । स्व-रूपा बहु-रूपा च स्कन्द- माता हुत-प्रिया। विमला चामला पश्चादरुणी पूर्ण वारुणो । प्रकृतिविकृतिः सृष्टिः स्थितिः संहृतिरेव च । सन्ध्या माया सतो हंसी मर्दिकी रक्तिको परा । देव-माता भगवती देवको कमलासना । त्रि-मुखी सप्त-मुख्यान्या सुरासुर-विमदिनी । लम्बोष्ठी चोर्ध्वकेशी च बहु-शीर्षा वृकोदरी। रथ- रेखाह्वया पश्चाच्छशि-रेखा तथा परा । गगन-वेगा पवन-वेगा च तदन- न्तरम् । ततो भुवन-पालाख्या ततः स्यान्मदनातुरा । अङ्गनानङ्ग-वदना तर्यवानङ्ग-मेखला । अनङ्ग-कुसुमा विश्व-रूपासुर-भयङ्करी । पाख्या- हसत्य-वादिन्यो बज्र-रूपा शुचि-वता। वरदाख्या च वागीशी चतुः-पष्टिः समीरिताः। चाप-वाण-धराः सर्वा ज्वालाब्धिज्ञा महा-प्रभाः । दैष्ट्रिण्य- शोज़ केश्यस्ता युद्धरेपक्रान्त-मानसाः । सर्वामरण-सन्दीप्ता पूजनीयाः प्रयलतः । लोकेशाः पूर्व-वत् पूज्यास्तद्-वद् वज्रादिकान्यपि । अस्याः प्रयोग-फलं च इत्यं यः पूजयेन्मन्त्री श्रीभूत-लिपि-देवताम् । श्री-वाण्योः स भवेद् भूमिवरप्पभिनन्द्यते । कमलरयुतं हुत्वा राजानं वशमानयेत् । उत्पलर्जुह्वत- स्तद्-वन्महा-लक्ष्मोः प्रजायते । पलाश-कुसुमैर्हत्या वत्सरेण कविर्भवेत् । वाजी लवरण-होमेन वनितां वशमानयेत् । मातृकोक्तानि कर्माणि कुर्यादत्रापि साधकः । भूत-लिप्या पुटीकृत्य यो मन्त्रं भजते नरः । कमोत्क्रमाच्छतावृत्या सिद्धो तस्य भवेन्मनुः। कुब्जिका-तन्त्रे ध्यानानन्तरम्-एवं ध्यात्वा महेशानि ! जपेत् तां च प्रसन्न-धीः । क्रमोत्क्रमाच्छतावृत्या भूत-लिप्या पुरस्क्रिया । भूत-लिप्या पुटीकृत्य यो यं मन्त्र जपेन्नरः । सहस्र क-प्रमाणेन हात् सिद्धिर्भवेद् ध्रुवम् मास-मानं जपेन्मन्नं भूत-लिप्या तु सम्पुटम् । क्रमोत्क्रमाद् वरारोहे ! ततः सिद्धिरनुत्तमा। मन्त्राणां दोष-शान्त्ययं दश-संस्काराः मन्त्र-दोष-शान्त्यर्थ शारदायां दश-संस्कार करणमपि लिखितम्- ततस्मादत्यति-युद्ध प्रपितामह-सहृदय-गोष्ठी-गरिष्ठ- कृष्णानन्दागम-वागीश- भट्टाचार्यः स्वकृत-सन्नसारे लिखितम् । अन्वेषकैस्तन द्रष्टव्यम् । [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : १२३ - ·दोपान्तरेऽपि दश-संस्कारा उक्ताः समयाचार तजे, यथा-पुरोगहोत. मन्त्रश्च जप्त्वा तां गति-साधकः । दुष्टाचारं प्रमावाद वा नालस्याद् वापि सुन्दरि ! होन-वीर्यत्वमाप्नोति स तु मन्यो वरानने ! इत्यादि-दोप-नाशनायं दश-संस्कारमाचरेत् । इति मन्त्र-दोष-शान्ति-विधिः । चीजाभिधानम् बीज-सद्धत-बोधार्थमाहृत्य तन्त्र-शास्त्रतः। वीज-नामानि कतिचिद् वक्ष्यामि विदुषां मुदे। ही-माया लज्जा परा सम्यित् त्रिगुणा भुवनेश्वरी । हल्लेखा शम्भ- वनिता शक्तिवीश्वरी शिवा । महा-माया पायंती च संस्थान-कृत-रूपिणी। परमेश्वरी च भवना पात्री जीवन-मध्यगा। ह्रीं-वह्नि-हीनेऽस्त्र युङ्-माया स्थिर-माया प्रकीर्तिता। श्री-शाग्नि-शान्ति-विन्दु-नादलक्ष्मी-प्रणय उच्यते । श्रीलक्ष्मीविष्ण- वनिता रमा क्षोर-समुद्रजा। स्त्री-पोडश-व्यञ्जनं वह्नि-वामाक्षि विन्दु-संयुतम् । चन्द्र-वीज- समारूढ वधू-वीजमिदं स्मृतम् । वपूर्वामेक्षणा योषिदेकाक्षी स्त्री च कामिनी। ऐ-नाद-विन्दु-समायुक्तो द्वादशस्तु मुरो भगम् । योनिः सरस्वती थोजमधरं वाग्मयं च वाक् । हूँ-हकारो वाम-कर्णाढयो नाद-विन्दु-विभूषितः । पूर्व क्रोध उपदर्पो दीर्घ-हूद्धार उच्यते । शब्दश्च दीर्घ-कवचं तारा प्रसव इत्यपि । क्री-कामाक्षरं वन्हि-संस्थं रति-विन्दु-विभूषितम् । काली-बोजामिदं प्रोक्तं रति-योजं तदेव हि। क्लीं-कामाक्षरं धरा-संस्य रति-विन्दु-विभूषितम्। गुप्त-काली-वीजमिद गोपाल-वीजमित्यपि । तत् काम-वीज कामेशो-बीजं शक्तिस्त्वसौ परा। हो-सत्यान्त-युग व्योम-सेन्दु शैवं प्रासादमुच्यते । को-कलायं क्लेदिनी-बीजं क्रोद्दारस्त्वंकुशामिधः। नमः स्वाहा-आकारो विन्दु-मान् पाशः शेषश्च सम्दीरितः। सकला भुवनेशानी कामेशो-वीजमुच्यते । नमस्तु हृदयं स्याहा द्वि-ठष्ठ-युगलं ठरः । १२४ : प्रथमः सर्ग-काण्डः] ·स्थाहा-चन्द्र-युग्मं शिवो वेद-माता ज्वलन-सुन्दरो। स्वाहा परा देव- भोज्यं ठ-द्वयं चन्द्र-युग्मकम् । श्रुवो हविर्वेद-माता देवास्यं वह्नि-सुन्दरो। हूँ-शिखा वषट् शिरो-मध्यं शक्र-माता हर-प्रिया । शिखा वषट् च । वषट् कवचं क्रोधो वर्म हुमित्यपि। क्रोधास्यो हं तनुत्वं च शस्त्रादौ रिपु- संज्ञकः । वौषट्-अस्त्र-नेत्र-युगं वौषट् । फट-फडस्त्रं शस्त्रमायुधम् । हसौः-तार्तीयं तु हसौः प्रेत-वीजम् । हंसः-हंसोऽजपा-मनुः। गं-गकारो विन्दु-मान् विघ्न चीजं गणेश-वीजकम् । लं-स्मृतिस्थं मांसमो विन्दु-युतम् । भू-बोजमोरितम् । डी-ठान्तं दहन-नेवेन्दु-युतं तु विम्ब-वीजकम् । नादः अथ काम-कला वाम-नयनं विन्दु-संयुतम् । अर्क-मात्रा कला. वाणी नादोऽर्द्धन्दुः सदाशिवः । अनुच्चार्य तुरीया च विश्व-मातृ कला परा। भूत-डामर-संकेत-बोधार्थ भूत-डामरीय-वीज-नामान्यपि लिख्यन्ते- ॐ-प्रणयो विष-चीज स्याद् ध्रवं हालाहलं स्मृतम् । काल-श्रुति- पयं ज्ञेयं बहु-रूपि निरञ्जनम् । ह्रीं-क्षतजस्थं व्योम-वनं धूम्र-भैरव्यलंकृतम् । नाद-विन्दु-समायुक्तं वीज प्राणात्मिकं स्मृतम् । फों-क्रोधोशं क्षतमारूढ़धूम्र-भैरव्यलंकृतम् । विद्युज्जिह्वा-विन्दु-युतं पितृ-मू-वासिनो स्मृतम्। ऐं-क्रोध-कालात्मकं कुर्याद् भौतिकं वाग्भवं स्मृतम् । नाद-विन्दु- समायुक्तं समाधायोग्न-भैरवोम् । वोजमेतत् तु कथितं शुद्ध-बुद्धि-प्रवर्तकम् । क्लों--क्रोधोशं वल-भृद् धूम्र-भैरवी नाद-विन्दुमिः । त्रिमूर्ति मन्मथ कामराजस्त्रैलोक्य-मोहनम् । इन्द्रासन-गतो ब्रह्म-समूर्तिस्तु स-मन्मयः । ह्री-संयुक्तं धूम्र-भैरव्या रक्तस्यं बलि-भोजनम् । नाद-विन्दु- समायुक्तं किकिणी-वीजमुत्तमम् । हां-नाद-विन्दु-समायुक्तं रतस्यं बलि-मोजनम् । काल-रात्र्यासनो- पेतं विशिसाख्य महा-मनुम् । [प्राण-तोषिणो-तन्त्रम् : १२५ ·हु-विदार्यालिङ्गितोंगास्यो वसिस्तु समजोक्षित । नाद विन्दु समायुक्तो विज्ञेय पिशितासन । स्फ-धूम्र ध्वजाध कालाग्नि सोद्ध-केशोन्दु-विन्दुभिः । युगान्त कारक वीज भैरवेण प्रकाशितम् । प्रो-कपर्दिन समादाय क्षतजो क्षित-विग्रहम् । सयुक्त धूम्र भरव्या क्षोऽय नाद-विन्दु-मान् । ४४.४ ४–कपाली-द्वयमादाय महा-कालेन मण्डितम् । समासन मिति प्रोक्त घण्डिकाढय प्रयोजयेत् । ह ह-क्षतजस्थ व्योम-वपत्र चन्द्र-खण्ड-विभूषितम् । खद्योतमिति सम्प्रोक्त ग्रासिनी काल-रारि-युक् । हाँ-क्षतजोक्षितमाकाश नाद-विन्दु-विभूषितम् । विदारो-भूषित चैव वीज वैवस्वती दृकम् । ॐ-कोस्या काल-वक्त्रा च महा-कालेन साधितम् तदनादि पञ्च-रश्मि सृष्टि स्थित्यन्त-कृद्-विधि । हूँ-व्योमस्य ताल-जङ्घास्य विन्दु-नाद विमूषितम । कूचं कालो महा फाल. फ्रोध-बीज निरञ्जनम् । पृथ्वी-पालो नवद्रोप-पति रति-मति कृष्ण चन्द्रो महात्मा । विद्या ग्राह्मण्य-मान्य यमजनयदम दान्तमोशान-चन्द्रम् । तस्मात् सतस्वाप यो विश्य विनयि-पदयों स्वेप्ट-देवी-प्रसादाच्चक्र तेनाद्यमेतद् विदभिमत-फत सर्ग-काण्ड विचित्रम् । हस प्राणो मनश्चन्द्र कृष्णो मध्य गतस्तयो । गोडोदमे पुष्पयन्तो घोप्राण-कृष्ण-चन्द्रको । अन्नदा-मङ्गल देश-भाषयाची-भरोद यत । तस्माद् विदेशेऽमावास्या कृष्ण-घ द्रस्य भू-पते । एपा निर्जर-माषया समुदिता मास्वत्-प्रमा निर्मला । बिश्योद्दीप्ति-करी जगद्-दिन-करो घोप्राण तोषिप्यत । श्रीमान् नोवृति नौयति क्षिति-तलेऽभूत् प्राण-कृप्यामिपो । हसो नास्तमित सदोदय-युत पोरानपा शाश्वत । ॥ इति यो प्राणकृष्ण विश्वासानुमतार्या विश्व विजयि श्रीरामतोषण विद्यालयार-विरचितायां घोप्राण-तोषिष्यां पस-पयन-रूप दशम-परिये सावित सर्ग-काण समाप्तम् ।। १२६ 'प्रपम सर्ग-राण] ·-নীসি-নন্দম ৱিীভ: এম-কাভ:

·प्रथमः परिच्छेदः संस्कार रूप-ग्रन्थि-कथनम् अचिन्त्यापि ध्येया स्वखिल-हृदये ध्वान्त-रुचिरा मनोध्वान्तं गाढ़े हरति करुणाम्भोनिपिरपि । महाकाली स्वैरिण्यसि सकल-मूर्तिः कदहमान- दृश्या लोकानां त्वमसि जयतादद्भुत-तमः ॥ प्रासीद् वाम-हरीति पूरुष- हरी राकेन्दु-माजि-स्वरोराशा-पूर्ति-करी: सुशीत लहरोः कोर्ताः समासादयन् । विश्वासान्वय-पावनो गुरुकृपा-पात्रं कुलोद्दीपकं यो देवर्जनयां बभूव कृतिनं श्रोप्राण-कृष्णामियम् ॥ कृष्ण-मङ्गल-विद्या-वागोश-सूनुः सतां मुदे, गङ्गा- देवी-सुतोऽकापोद् धर्म-काण्डं द्वितीयकम् । द्वितीयस्योच्यते धर्म-काण्डस्य संस्कियात्मनः, निर्घण्ट: प्रथमं तत्र संस्कारस्य प्रशंसनम् ॥ द्विजानां दश संस्काराः कर्म-मात्राधिकारकाः, शूद्र-शूद्र-प्रकाराणां विज्ञातव्या नवव ते। मायादिकत्वं मन्त्राणां विजयं कलि-सम्मतम्, ऋतु-कर्म ततो गर्भाधानं पुंसवनं ततः। पञ्चामृत-प्रदानं च सीमन्तोन्नयनं तथा, जात-कर्म ततो मेधा-जननं कविता-करम् । मायादिन्दानं विप्रेन्यो बालस्य पुष्टि-कारणम्, विज्ञेयं नामकरणं ततो निष्क्रमणं स्मृतम् । अन्नाशनं ततश्चूड़ा-कर्ण-वेधस्ततः परम्, कुमारी-शूद्र-जातीनां सर्वमेतदमन्त्रकम् । उपनायो वेद-भेदे सूत्र-माणं प्रकोति- तम् । सूत्र-निर्माण संस्कारौ सूत्राधिष्ठातृ-देवता । सावित्री-ग्रहणं कर्म समावर्तनमित्यपि । अदार-जन-निन्दा च धर्म-पत्नी-निरूपणम् । विवाहो दश- संस्कार-प्रयोगस्तदनन्तरम् । इति द्वितीय-काण्डाद्य-परिच्छेद-समापनम् । प्रादौ गुरोर्लक्षणं च ततः सद्गुरु लक्षणम् । कोल-गुरु-प्रशंसा च कूटार्थ-कृति-दूषणम् । गुरु-विशेष कयनं शास्ने त्वावश्यक गुरोः । गुरु-मन्त्र- देवतानामेकत्व-भावना-क्रमः । गुर-सन्तुष्टयादि-फलं गुरूच्चारण फलम् । गुरु-तृप्ते जगत्-तृप्तिराधिक्यं सर्वतो गुरोः । जगत्-पूजा-फलावाप्तिर्गरू- पादाम्बुजेचते । दीक्षा-शिक्षादि-भेदेन गुरु-मेद-निरूपणम् । एक एक महाफालो गुरुर्न मानुषः क्वचित् । तदधिष्ठान वशतो माहात्म्य मानुषस्य च । गुरु-वंशस्य मर्यादा पशु-मन्त्रादि-भेदतः । परापरादि- भेदश्च गुरूणां तदनन्तरम् । स्त्री-गुरोलक्षणं धन्यं गुरुत्व-काल्पने तथा । फा०६ [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : १२६ ·त्याज्यो गुरुश्च शिष्यस्य लक्षणं वर्जनं तया । वा शिष्य-कर्तृ-निन्दा गुर्वाजा- लद्धने तथा । गुरु-द्रव्यादि-हरण-दोषानिष्ट-कृतेस्तथा । गुरु-शाप-जन्य- दोपस्तन्निन्दा-श्रवणस्य च । तच्छवण प्रतीकारो गुरु-निन्दाकरस्य च । दोषो गुरौ मनुष्यत्व-ज्ञान-निन्दा तथैव च । गुरु-द्रोहादि-दोषश्च त्यागे गुरु-कुलस्य च । निषेधो गुरु-गोत्रस्य माननापूजने तया। गुरु-दर्शन-कालस्य पूज्यत्वं गुरु- पूजनम् । विनेष्ट-पूजा-दोषश्च गुरु-पूजादिजं फलम् । गुरु-गेह-स्थित-कृत्य- पुण्यस्याक्षयता तथा । गुरु-पाद-पद्म-रेणूदक-माहात्म्प-वर्णनम् । गुर्वन-मक्षण- फलं गुरुच्छिष्ट-फलं तथा । तदुच्छिष्टाभोजनज-दोपश्च तदनन्तरम् । गुरु-पादुकादि-प्रतिनिषिद्धं गुरु-सन्निधौ । गुर्वाज्ञया निषिद्धस्याचरणान्नास्ति पातकम् । जाति-विद्यादि-गर्वस्य त्यागः श्रीगुरु-सन्निधौ । सवा श्रीगुरु- पादान्ज-ध्यानस्य फल निर्णयः। गुरुणकासन-त्यागो गुरु-भक्ति-फलं तथा । पत्र-गुरु-कुल-त्याग-दोषः श्रीपूर्व-कीर्तनम् । गुर्वादेरर्चना काल एवं. तन्नाम- भाषणम्। चतुर्विधा तु शुश्रूषा गुरु-मित्रादि-मानना । गुलिये प्रवेशस्य प्रकारस्तदनन्तरम् । इति द्वितीय-काण्डस्य परिच्छेदे द्वितीयकः। नाड़ी-चक्र-विचारश्च भू-परोक्षा ततः परम् । दिग-विशेष-प्लवा भद्रा मद्र-फल-प्रदायिनी। ब्रह्मण्यादि-महो-ज्ञानं शुम भूमि-निरूपणम् । त्याज्या भूम्यो हि चक्रं च तस्य व्याख्यानमेव च । शल्योद्धारः स द्विविधः शंकुना दिड्-निरूपणम् । मण्डप करणं तस्मात् तोरणे च ततः परम् । अंकुरारोपणं तस्य परीक्षा तदनन्तरम् । अशुमाकुर-शान्तिश्च परिच्छेद-तृतीयके । दीक्षा-शब्दार्थ-निर्णोतिक्षिा-माहात्म्य-कीर्तनम् । प्रदीक्षितस्य निन्दा च दीक्षितस्य प्रशंसनम् । दोक्षया चैव ज्येष्ठत्वं दोक्षया मोक्ष-साधनम् । एक- मन्त्र-साधनेन सर्व-मन्त्रस्य साधनम् । मन्त्र-ग्रहण-निन्दा च पुस्तकालोक. नादितः । दीक्षा विना नाधिकारः पूजादी निन्द्य-दीक्षितः। ततश्च निविधा दोक्षा चतुर्धापि प्रकोतिता । अधिवास-विधिश्चाकुरार्पणाधिवासयोः। प्रयोग इति तुर्याख्य परिच्छेद-समापनम् । गुरोनिमन्त्रणं पूर्व स्नानादि-तन्त्र-कर्मणि । सौर-मास-समुल्लेखो मातृकादि-प्रपूजनम् । वृद्धि-श्राद्धं सर्व-कार्य पञ्चदेव-प्रपूजनम् । लक्ष्म्यादि- पूजनं चैव ग्रह मन्त्रस्ततः परम् । प्रह-पूजा-दान-विधिम्रहाणां कवचं ततः। १३० : द्वितीयः धर्म-काण्डः] ।

·निषिध्यान-मयानाकर तमाम् । वर्ण-ध्यानाचामनस्य शुद्धिश्चंव ततः परम् । वाचना-होम-कर्माणि समासेन ततः परम् । इति पश्चम-विच्छेद- समाप्तिरभिधीयते । दीक्षा नाना-विधा पळे कोतितान्यद् यया-स्यलम् । ज्ञातव्यमुद्देश- मात्र निघण्टेन कृतं मया । ध्यात्यया अन्य-बाहुल्य-दर्शनावयुना मया । प्रमाण-मानं लिखितं मोर्मासापि पयचित् पयचित् । गर्भाधानादि-संस्काराः पदानों प्राप्तावसरेण गर्भाधानादि-संस्कारा उन्यन्ते । संस्काराणां प्रयोगस्यायम्मायादने प्रयोगो लेखनीयो नातो व्याख्या-गाता प्रमाण-मानं लिख्यते । महा-निर्वाण-सन्ये नवमोल्लासे सदाशिव उवाच संस्कारेण विना देवि ! देह-शुद्धिनं जायते । नासंस्कृतोऽधिकारी स्पाद ये पंध्येच कमगि। प्रनो विप्रादिभिषण: स्यस्वन्योत-संस्फिया । फतव्या सयंया यत्नरिहामुत्र हितेप्सुमिः। योज-सेकः पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं तया । जात. नाम्नो निष्क्रमणमन्नाशनमतः परम् । चटोपनयनोद्वाहाः संस्काराः फपिता दश । शुदाणां शूद-मिन्नानामुपवीतं न विद्यने । यूद्र-मिन्नानां शूद-प्रकारा- णामपम शूद-फेयर्तादोनामित्ययः । तेषां नयंव संस्कारा द्विजातीनां यश स्मृताः। नित्यानि सर्व-कर्माणि तया नैमितिकानि च । काम्याग्यपि वरारोहे ! कुर्याच्याम्मव-परमंगा। संस्कारेषु च सर्वेषु तर्थयान्येषु कर्मसु । विप्रादि-वर्ण- भेदेन क्रमान्मन्यान दर्शिताः । सत्य-प्रेता-दापरेप तत्तत्-कर्मसु कालिके | प्रण- वाद्यांस्तु तान् मन्त्रान् प्रयोगेषु नियोजयेत् । कलौ तु परमेशानि ! तैरेय मनुमिनराः । मायाय: सर्व-फर्माणि पुर्यः शङ्कर शासनात् । निगमागम-सन्यु वेदेषु संहितासु च । सर्वे मन्या मयंवोकाः प्रपोगा युग-मेवतः । अयोच्यते महा-माये ! गर्भाधानादिका किया। तनादो ऋतु-संस्कारः तवादावतु-संस्कारः कम्पते क्रमतः भृण : कृत-नित्य क्रिया शुरः पश्च देवान समर्वयेत् । ब्रह्मा दुर्गा गणेशश्च ग्रहा विक्-पतयस्तया। स्थण्डि- लेन्द्रादि-दिग-मागे घटेज्वेतान् प्रपूजयेत् । ततस्तु मातृकाः पूज्या गोर्याद्याः [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : १३१ ·. पोडश क्रमात् । गौरी पमा शवी मेघा साविको विजया जया। देवसेना स्वधा स्वाहा शान्तिः पुष्टिधं तिः क्षमा । प्रात्मनो देवता चव तथैव कुल- देवता । प्रायान्तु मातरः सर्वास्त्रिदशानन्द-कारिकाः। विवाह-यत-यज्ञानां सर्वामीष्टं प्रकल्प्यताम् । यान-शक्ति-समारूढाः सौम्य मूति-धराः सवा। प्रायान्तु मातरः सर्वा यज्ञोत्सव-समृद्धये । इत्यावाह्य मातृगणान् स्व-शक्त्या परिपूज्य च । देहल्यां नामि मात्रायां प्रादेश-परिमाणतः। सप्तधा पञ्च या बिन्दून् दद्यात् सिन्दूर-चन्दनः । प्रत्येक-विन्दो मतिमान् कामं मायां रमां स्मरन् । घृत-धारामविच्छिन्नां दत्वा तत्र वसुं यजेत्। वसु-धारां प्रकल्प्यैवं मयोक्तेनैव वर्मना। विरच्य स्थण्डिलं घोरो वह्नि-स्थापन-पूर्वकम् । होम- द्रव्याणि संस्कृत्य पचेच्चरुमनुत्तमम् । प्राजापत्यश्वरुश्वार वायुनामा हुताशनः। समाप्य धारा-होमान्तं कृत्यमार्तवमारभेत् । 'ही प्रजापतये स्वाहा' चरुणवाहुति-प्रयम् । प्रदायवाहुति दद्यादिम मन्त्रमुदीरयन्-'विष्णुर्योनि कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि यच्छतु। प्रासिञ्चतु प्रजापतिर्धाता गर्भ दधातु ते । स्वाहा' आज्येन चरुणापि वा । सूर्य प्रजापति विष्णुं ध्यायन्नाहुतिमुत्सृजेत्। 'गर्भ धेहि सिनीवाली गर्भ धेहि सरस्वती। गर्भ ते अश्विनी देवावाधत्तां पुष्कर-सजौ।' ध्यात्वा देवी सिनीवाली सरस्वत्यश्विनौ तथा। स्वाहान्त-मनुनानेन दद्यादाहुतिमुत्तमाम् । अतः कामं वधूं मायां रमा फूचं समुच्चरन् । 'अमुष्य पुत्र-कामायं गर्भमाहि' स-द्विठम् । उक्त्या ध्यात्वा रवि विष्णुं जुहुयात् संस्कृतेऽनले । 'यथेयं पृथिवी देवो हत्ताना गर्भमादधे । तया त्वं गर्भमाधेहि दशमे मासि सूतये । स्वाहा'न्ते- नामुना विष्णुं ध्यापन्नाहुतिमाचरेत् । पुनराज्यं समादाय ध्यात्वा विष्णु परात्परम् । ज्येष्ठेन रूपेण नार्यामस्यां वरीयसम् । सुतमाधेहि ठ-द्वन्द्वमुक्त्वा वह्नौ हविस्त्यजेत् । कामेन पुटितां मायां मायया पुटितां बधूम् । पुनः कामं च मायां च पठित्वास्याः शिरः स्पृशेत् । पति-पुत्र-वतीमिश्च नारीमिः परिवेष्टितः । शिर पालम्य हस्ताम्यां बध्वाः कोड़ाञ्चले पतिः। विष्णु दुर्गा विधि सूर्य ध्यात्वा दद्यात् फल-त्रयम् । ततः स्विष्टि-कृतं हत्वा प्रायश्चित्तं समापयेत् । यद्वा प्रदोष-समये गौरी-शङ्कर-पूजनात् । भास्कराध्य-प्रदानाच्च दम्पत्योः शोधनं भवेत् । ३२: द्वितीयः धर्म-काण्डः] ·। गर्भाधान-कथनम् आर्तवं फषितं कर्म गर्भाधानमयो शृणु। तद्-रानावन्या रात्री वा युग्मायां निशि भार्यया। सदनाभ्यन्तरं गत्वा ध्यात्वा देवं प्रजा-पतिम् । स्पृशेत् पत्नों पठेद् भर्ता माया-वीज-पुरःसरम्-'आवयोः सुप्रजाय त्वं शय्या- शुभडुरो भव। प्रारह नार्यया शम्यां माइ-मुखो पाप्युदङ-मुखः। उपविश्य स्त्रियं स्पृशन् हस्तमादाय मस्तके । वामेन पाणिनालिग्य स्थाने स्थाने मर्नु जपेत् । शो कामं शतं जप्त्या चिबुके वाग्भवं शतम् । फण्ठे रमा विशतिधा स्तन-चन्द्रे शतं मतम् । हृदये दशधा मायां नाभौ तां पश्च-विशतिम् । जप्त्वा योनौ करं दत्वा कामेन सह वाग्भवम् । शतमष्टोत्तरं जप्त्वा लिङ्गम्प्येवं समाचरन् । विकास्य मायया योनि स्त्रियं गच्छेत् सुताप्तये। रेतः-सम्पात- समये घ्यावा विश्व-कृतं पतिः । नामेरपस्तात् चित्-कुण्डे पस्तिकायां प्रपात- येत् । शुक्र-सेकान्तरे विद्वान् इमं मन्यमुदीरयेत्--'यथाग्निना सगर्भा भूौर्यथा वन्न-धारिणा । वायुना दिग गर्भवती तया गर्भवती भव' । इति गर्भाधानम् । पंसवन-विधिः जाते गर्भ ऋतौ तस्मिन्नन्यस्मिन् वा महेश्वरि । तृतीये गर्भ-मासे तु चरेत् पुंसवनं गही। कृत-नित्य-क्रियो भर्ता पश्च देवान् समचयेत् । गोर्यादि-मातृकाश्चैव वसोर्धारा प्रपातयेत् । वृद्धि-श्राद्धं ततः कृत्वा पूर्वोक्त. विधिना सुधीः । धारा-होमान्तमापाद्य कुर्यात् पुंसवन-क्रियाम् । प्राजापत्य- श्चरुस्तन चन्द्र-नाम हुताशनः । गव्ये दनि यवं चर्फ द्वौ मापायपि निक्षिपेत् । पतिः पृच्छेत् स्त्रियं 'भद्रे ! कि त्वं पिबसि' त्रिः कृतम् । ततः सोमन्तिनी यूयान्मया पुंसवनं विधा । प्रसृतीस्त्रीन् पिबेन्नारी यव-माप युतं दधि । जीवत्-सुतामिवनितां याग स्थान समानयेत् । संस्थाप्य वाम-भागे तां घर- होम समाचरेत् । पूर्ववच्चरुमावाय माया कूर्च समुच्चरन्-'ये गर्भ-विघ्न- फर्तारो ये च गर्भ-विनाशकाः । भूताः प्रेताः पिशाचाश्च बेताला बाल. घातकाः । तान् सर्वान् नाशय द्वन्द्वं गर्भ-रक्षां कुरु द्वि-ठः।' मन्त्रणानेन रक्षोघ्नं चिन्तयित्वा हुताशनम् । रुद्रं प्रजाति ध्यायन् प्रवधान द्वादशाहुतोः। ततो माया चन्द्रमसे स्वाहेत्याहुनि-पश्चकम् । वत्या भाषी हृदि स्पृष्ट्वा मायां लक्ष्मी शतं जपेत् । ततः स्विष्टि-कृतं हुत्या प्रायश्चित समापयेत् । इति पुंसवनम् । (प्राण-तोपिणी ..

·- पञ्चामृत-विधिः ततस्तु पञ्चभे मासि दद्यात् पञ्चामृत स्त्रिये। शर्करा मधु दुग्धं च घृतं दधि समांशकम् । पञ्चामृतमिदं प्रोक्तं देह-शुद्ध्यं विधीयते । वाग्मवं मदनं लक्ष्मी मायां फूचं पुरन्दरम् । पञ्च-गव्योपरि शिवे ! प्रजप्य पञ्च पञ्चधा । एकीकृत्यामृतान्यत्र प्राशयेद् दयितां पतिः । इति पञ्चामृत- दानम् । सीमन्तोन्नयन-विधिः सीमन्तोन्नयनं कुर्यान्मासि षष्ठेऽष्टमेऽपि वा । यावन्न जायतेऽपत्यं तावत् सीमन्तन किया । पूर्वोक्त-धारा होमान्तं कर्म कृत्वा स्त्रिया सह । उपविश्यासने प्राज्ञः प्रदद्यादाहुति त्रयम्। विष्णवे भास्करे धात्र वह्निजायां समुच्चरन् । ततश्चन्द्रमसं ध्यात्वा शिव-नाम्नि हुताशने । सप्तधा हवनं कुर्यात् सोममुद्दिश्य मानवः । अश्विनी वासवं विष्णु शिवं दुर्गा प्रजा-पतिम् । ध्यात्वा प्रत्येकतो दद्यादाहुतीः पञ्चधा शिवे ! स्वर्ण-कतिका भर्ता गृहीत्वा दक्षिणे करे । सोमन्ताद्-बद्ध-केशान्तः केश-पाशे निवेशयेत् । शिवं विष्णुं विधि ध्यायन माया-वीजं समुच्चरन् - 'मायें ! कल्याणि ! सुभगे ! दशमे मासि सुबते ! सु-प्रसूता भव प्रीता प्रसादाद् विश्व-कर्मणः। प्रायु- प्मति ! कतिका वर्चस्वी ते शुभं कुरु ।' ततः समापयेत् कर्म स्विष्टि-कृद् हवनादिभिः' इति सीमन्तोनयनम् । जात-कर्म-विधिः जात-मात्रं सुतं दृष्ट्वा दत्वा स्वर्ण महान्तरे। पूर्वोक्त विधिना धीरो धारा-होमं समापयेत् । ततः पञ्चाहुतीर्दद्यादग्निमिन्द्रं प्रजा-पतिम् । विश्वान् देवांश्च ब्रह्माणमुद्दिश्य तदनन्तरम् । मधु-सपिः कांस्य-पात्रे समानीय समांशकम् । वाग्भवं सप्तधा जप्त्वा प्राशयेत् तनयं पिता । दक्ष हस्तानामिकया मन्त्रमेवं समुच्चरन्-'आयुर्व! बलं मेधा वद्धतां ते सदा शिशो !' इत्यायुर्जननं कृत्वा गुप्तं नाम प्रकल्पयेत् । गन्धर्व-तन्त्र द्वितीय पटले-बालकस्य तु जिह्वायां त्रि-दिनाम्यन्तरे न्यसेत् । मधुना श्वेत-दूर्वाभिः सुवर्णस्य शलाकया । इदं वाग्भव-कूटं तु लिखेद् वै जननान्तरे । स एव पण्डितो भूयान तु मूर्यो भवेद ध्रुवम् । र: द्वितीयः धर्म-काण्डः] ·. वाग्मव-कूटमपि तव यया-कामदेवस्ततो योनिस्तुर्य-स्वर-पुरन्दरी। भुवनेशो ततः परचात् पञ्च-यकर विभूषितः । अयं स वाग्मयो देवी- वागीशत्व-प्रदायकः । इदं याग्भव-कूटं तु वालिशस्यापि मूर्दनि । हस्तं दत्वा पठेत् सिद्धमष्टोत्तर-शतं प्रिये ! सोऽपि श्लोकं महेशानि! फरोत्येव न संशयः। यासिशस्य मूर्खस्य । सत्तर्फ-पद-वापयार्य-शब्दालङ्कार-सार-वित् । जिह्वायां न्यासनाद् देवि ! मूकोऽपि सुफविर्भवेत् । बृहन्नील-तन्त्र सप्तम-पटले द्वितीय विद्या व्यक्षरी-मन्त्रमधिकृत्य- इदानीं शृणु बाङ्गि! कविता-कारकं परम् । प्रयोग दुर्लभं गोप्यं तव स्नेहार प्रकाशितम् । चण्डों चाण्डालिनी चंय त्यागिनं सर्व-मोहनम् । वीज-त्रयं जपेद रात्री मध्ये चंव रवेदिने। अष्टाधिक सहस्रण प्रमाणेन जपं चरेत् । शतामिर्मान्तं कृत्वा पिवेच्च जलमुत्तमम्। सप्त-दिन-प्रयोगेण कविता चित्त-मोदिनी । जायते नात्र सन्देहः सत्यं' सुर-गणाचिते ! पाणिना दक्षिणेनैव मधु-लाजान् समानयेत् । नाड़ो-च्छेदाच्च प्रागेव बालं संस्कुर्याच्च साधकः। फमित्वं जायते तेन पाण्डित्यं सुर-वन्दिते ! जिह्वां सम्माज्य देवेशि ! लिखेद हेम-शलाकया । दूर्वया चा महा-देवि ! जिह्वोष्ठयोः समालिखेत् । पंक्ति-द्वयेन संलेख्य कुर्याच्च बाल-संस्फियाम् । एकादशाहे देवेशि ! द्वादशाहेश्य वा पुनः । वर्ण-जात्यादि-भेदेन मासान्तः सम्भविष्यति । यथा-शक्त्युपचारेण देवनां पूजयेत् पुनः । सम्पूज्य देवता भक्त्या लिखेल्मन्त्रं महेश्वरि ! यदा पिता न देशस्यः पितृन्यो मातुलोऽपि वा। लिखित्वा परमेशानि । कुर्यान्च बाल-संस्क्रियाम् । मूल-मन्त्रं लिखेन्मन्त्री यस्यौष्ठे श्वेत-दूर्वया । वाक्योच्चारणतो बालो याम्मी द्रुत-कविर्भवेत् । जन्म-संस्कारक नाम पुत्रे जाते प्रशस्यते। जिह्वायां च लिखे यन्त्रं यत्ने दार कुशेन वा। चार-प्रयं तु सम्माय॑ दक्षिणेनंव पाणिना । मन्त्रमुच्चार्य प्रत्येक पंक्तिं कुर्यात् सुशोमनम् । पादौ सस्कारः कर्त्तव्यस्तदन्ते विलिखेन्मनुम् । गन्ध- चन्दन-पुष्पैश्च पूजयेत् तारिणों शिवे ! उत्तराभिमुखो मूत्वा स्थापयेत् पोठमुत्तमम् । पूजयेत् तारिणी देवी नाना-मक्षपः सुशोभनः । घोडशेरपचारश्न पूजयेद् भक्ति-मावतः । धूपं दद्याद् गुग्गुलुना सर्व कर्म-फल-प्रदम् । नारिकेलं तथा रम्मा वदरं वकुलं तथा। वीजपूरं कारणकारं शर्करां गन्ध-संयुताम् । मधूदकं कलायं च सिद्वान्नं पायता प्लुतम् । मापं मत्स्यं पिष्टकं च दद्यादति- [प्राण-तोषिणी तवम : १३५ ·प्रियं महत । कविर्वाग्मी भवेत् पुत्रः सर्व-काम-प्रकारकः । जितेन्द्रियः सत्य-बादी धार्मिको जायते महान् । दद्यादित्यनेन सम्प्रदानोपस्थितेर्वचने ब्राह्मण-पदस्याभावेऽपि ब्राह्मणेभ्य इति लभ्यते । अतो ब्राह्मण-सम्प्रदान- फमापादि-दान-व्यवहार इति । महा-निर्वाण-तन्त्र-कृतोपनयने पुत्रे तेन नाम्ना समाह्वयेत् । प्राय श्चितादिकं कृत्वा जात-कर्म समापयेत् । नालच्छेदं ततो धात्री फुर्यादुत्साह- पूर्वकम् । यावन्न च्छिद्यते नालं तावत् शौचं न बाधते। प्रागेव नाड़ि- काच्छेदात् दैवी पत्रों क्रियां चरेत् । कुमार्याश्चापि कर्त्तव्यमेवमेवममन्त्रकम् । इति जात-कर्म । निष्क्रमण-प्रयोगः पष्ठे वा चाष्टमे मासि नाम कुर्यात् प्रकाशतः । स्नापयित्वा शिशु माता परिधाप्याम्बरे शुमे । भर्तुः पाव समागत्य प्राङ्मुखं स्थापयेत् सुतम् । अभिषिञ्चेत् शिशोमूनि स-हिरण्य-कुशोदकः-'जाह्नवी यमुना रेवा सपवित्रा सरस्वती । नर्मदा वरदा कुम्भी सागराश्च सरांसि च । एते त्यामभिषिञ्चन्तु धर्म-कामार्थ-सिद्धये । हीं। पापो हिष्ठा मयो भुवस्ता न ऊर्जे वधाता। महेरणाय चक्ष यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः । उशतीरिव मातरः तस्मा अरङ्गमाम वो क्षयाय जिन्वय आपो जनयया च नः।' अमिषिच्य निमिमन्त्रैः पूर्व-वद् वह्नि-संस्क्रियाम् । कृत्वा सम्पाद्य धारान्तं दद्यात् पश्चाहुतीः सुघोः। अग्नये प्रथमं दत्वा वासवाय ततः परम् । ततः प्रजानां पतये विश्वेदेवेभ्य एव । ब्रह्मणे चाहुतों दद्याद् वह्नौ पार्थिव-संज्ञके । ततोऽङ्क पुत्रमादाय श्रावपेद् दक्षिण-श्रुतौ । स्वल्पाक्षर सुखोच्चायं शुभं नाम विचक्षणः। श्रावयित्वा विधा नाम ब्राह्मणेभ्यो निवेद्य च। ततः समापयेत् कर्म कृत्वा स्विष्टिकृतादिकम् । कन्याया निष्क्रमो नास्ति वृद्धि-थाद्धं न विद्यते । नामान-प्राशनं चूडां कुर्याद् धोमानमन्त्रकम् । चतुर्थ मासि पष्ठे वा कुर्यानिष्क्रमणं शिशोः । कृत-नित्य-क्रियस्तातः सम्पूज्य गण-नायकम् । स्नापयित्वा तु तनयं वस्त्रालङ्कार-भूषितम्। संस्थाप्य पुरतो विद्वानिमं मन्त्रमुदीरयेत्-- 'ब्रह्मा विष्णः शिवो दुर्गा गणेशो भास्करस्तथा। इन्द्रो रायुः कुबेरच वरणोऽग्निवंहस्पतिः । शिशोः शुभं प्रकुर्वन्तु रक्षन्तु पथि सर्वदा।' १३६ : द्वितीयः धर्म-काण्डः] ·इत्युक्त्वाङ्के समादाय गोत-वाद्य-पुरःसरम् । बहिनिष्कामयेद् बालं सानन्दः स्व-जनैः सह । गत्वाध्वनि कियद्-दूर शिशुं सूर्य निरीक्षयेत- 'ह्री तच्चक्षुर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत । पश्येम शरदः शतं जोवेम शरदः शतम् । शृणुयाम शरदः शतम्।' इत्यादित्यं दर्शयित्वा समागत्य निजालयम् । अध्यं दत्वा दिनेशाय स्व-जनान् भोजयेत् पिता । इति निष्क्रमणम् ।। अन्न-प्राशन-विधिः पष्ठे मासि कुमारस्य वाप्यष्टमे शिवे ! पितृ-भ्राता, पिता, वापि कुर्यादन्नाशन-क्रियाम् । पूर्व-वद् देव-पूजादि वह्नि-संस्करणं तथा । एवं धारान्त-कर्माणि सम्पाद्य विधि-वत् पिता। दद्यात् पञ्चाहतीस्तत्र शुचि- नाम्नि हुताशने । पग्निमुद्दिश्य प्रगमां द्वितीयां वासवं स्मरन । ततः प्रजापति देवं विश्वान् देवान ततः परम् । ब्रह्माणं च समुद्दिश्य पञ्चमीमाहुति त्यजेत् । ततोऽग्नावन्नदां ध्यात्वा दत्त-पञ्चाहुतिः पिता । तत्राथवा गृहेऽन्य. स्मिन् वस्त्रालङ्कार-शोभितम् । क्रोड़े निधाय तनयं प्राशयेत् पापसामृतम् । पञ्च-प्राणाहुतेमन्त्र जयित्वा तु पश्चधा । ततोऽन्न-व्यञ्जनादीनां दत्वा किश्चित् शिशोमुंखे। शङ्ख-तूर्यादि-घोषेण प्रायश्चित्तं समापयेत् । इत्यन्न- प्राशनं प्रोक्तं चूड़ा-विधिमतः थः । चूड़ाकरणम् तृतीये पञ्चमे वर्षे फुलाचारानुसारतः। चूड़ा-कर्म शिशोः कुर्याद बाल संस्कार-सिद्धये। देव-पूनादि-धारान्त-कर्म निष्पाद्य साधकः । सत्या- ग्नेरुत्तरे देशे वृप-गोमय-पूरितम् । तिल-गोधूम-संयुक्तं शरावं स्थापयेद् बुधः। फवोष्णं सलिलं चापि क्षुरमेकं सु-शाणितम् । प्रासाद्य तनयं तन्त्र जनकः स्वीय-वामतः। संस्थाप्य जननी-कोड़े कत्रोष्ण सलिलव तैः । वारुणं दराधा जप्त्वा सम्माज्यं शिशुमूर्ध्वजान् । मायया कुश-पमान्यां जुष्टिमेकां प्रकल्पयेत् । मायां लक्ष्मी विधा जप्त्वा गृहीत्वा लौह पुरम् । छित्या तु जुष्टिका-मूलं मातृ-हस्ते निवेशयेत् । कुमार-माता हस्तान्यामादाय गोमयान्विते । शरावे स्थापयेज्जुष्टिं नापिताय पिता वदेत्-'क्षर-मुण्डे शिशोःोरं सुखं साधय ठ-द्वयम् ।' पठित्वा नापितं पश्यन् सत्य-नामनि पावके । प्रजापति समुद्दिश्य प्रदद्यादाहुति-त्रयम् । नापितेन कृत-सौरं [प्राण-तोषिणी-तन्त्रम् : १३७ ·। स्नापयित्वा शिशुं ततः । वस्त्रालङ्कार-माल्येन भूषयित्वाऽग्नि-सन्निधौ । स्व-वाम-मागे संस्थाप्य स्विष्टि-कृद् होममाचरेत् । प्रायश्चित्तं ततः कृत्वा दद्यात् पूर्णाहुति पिता-'माया शिशो! ते कुशलं कुरुतां विश्व-कृद् विभुः।' पठित्वनं शिशोः कर्णे स्वर्ण-मय्या शलाकया । राजत्या लौह-मय्या वा तत्र वेधं प्रकल्पयेत् । प्रापोहिष्ठेति मन्त्रेण अभिषिच्य सुतं ततः। शान्त्यादि- दक्षिणां कृत्वा चूडा-कर्म समापयेत् । गर्भाधानादि-चूड़ान्तं समानं सर्व-जातिषु । शूद्र-सामान्य-जातीनां सर्वमेतदमन्त्रकम् । जात कर्मादि-चूडान्त कुमार्याश्चाप्यमन्त्रकम् । कर्तव्यं पञ्चभिर्वर्णरेक निष्क्रमणं विना । प्रथोपनयनम् अयोच्यते द्विजातीनामुपवीति-क्रिया-विधिः । यस्मिन् कृते द्वि- जन्मानो देव-पैन्याधिकारिणः । गर्माष्टमेऽष्टमे वादे कुर्यादुपनयनं शिशोः । पोडशाब्दाधिको नोपनेतव्यो निष्क्रिायो सः। कृत-नित्य-क्रियो विद्वान् पञ्च देवान् समर्धयेत् । गौर्यादि-मातृकाश्चैव वसु-धारा प्रकल्पयेत् । वृद्धि- धाद्धं ततः कुर्यात् देवता-पितृ-तृप्तये । कुशण्डिकोक्त-विधिना धारा-होमान्त- माचरेत् । प्रातः कृत्वाशनं बालं सुस्नातं च स्वलंकृतम् । शिखां विना कृत-क्षौरं क्षौमाम्बर-विभूषितं । छाया-मण्डपमानीय समुद्भव हुताशित.। समीपे चात्मनो वामे सस्थाप्य विमलासने । शिष्यं वदेद् 'ब्रह्मचयं कुरु वत्स!' ततः शिशुः । 'ब्रह्मचयं करोमी' ति गुरवे विनिवेदयेत् । ततो गुरुः प्रसन्नात्मा शिशवे शान्त-चेतसे । कापाय-वाससो दद्याद् दीर्घायुष्ट्वाय वर्चसे। मौजी कुश-मयों वापि त्रि-वृत्तां ग्रन्यि-संयुताम् । तूष्णों च मेखला वद्यात् काषाय-वस्त्रधारिणे । मायामुच्चार्य 'सुभगा मेखला स्याच्छम-प्रदा।' इत्युक्त्वा मेखला बध्वा मौनी तिष्ठेद् गुरोः पुरः। 'यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं वृहस्पतेयंत् सहज पुरस्तात् । प्रायुष्यमप्रय प्रतिमुञ्च शुनं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः।' मन्त्रणानेन शिशवे दद्यात् कृष्णा- जिनान्वितम् । तत्र यज्ञ-सूत्र-परिमाणम् यज्ञ-सूत्र-परिमारणं तु मातृका-भेद-तन्ने एकादश-पटले-यज्ञ-सूत्रस्य यन्मानं तत् शृणुष्व वरानने ! ऋग्वेदी धारयेत सूत्रं नामेरुद्धं स्तनादधः । १३८ :द्वितीयः धर्म-काण्डः] ·यजुषां सूत्र-मानं हि आश्चर्य शृणु शैलजे ! वाहु-मूल-प्रमारणेन यज्ञ-सूत्रं द्विजातिभिः। धारणीयं प्रयत्नेन नान्यदघ्नं कदाचन । नान्यदघ्नं नान्य- प्रमाणमित्यर्थः । सामगस्य दीर्घ-सूनं नि-विघं वर-वरिणनि ! ब्रह्म- रन्ध्रानाभि-देश-पर्यन्तं यज्ञ-सूत्रकम । अथवापि च ग्रोवायामारोप्य नामि- मास्पृशेत् । तस्मात् पृष्ठे मेरु-दण्ड-पर्यन्त यज्ञ-सूत्रकम् । अथवा परमेशानि ! प्रकारान्तरमुच्यते । ग्रीवाया दक्षिरणागुष्ठ-पर्यन्तं यज्ञ-सूनकम् । अथर्वो धारयेत् सूत्रं यत्नेन यजुषां मतम् । अथवा धारयेत् सूत्रं सामगस्य प्रमाणतः। अथवा धारयेत् यज्ञ-सूत्रं परम-मोहनम् । प्राज्ञा-चक्कान्नानि-देश-पर्यन्तं यज-सूत्रम् । यज्ञ-सूत्र-प्रमाणाज्ञाने दोषः एतत् सङ्केतमज्ञात्वा य' कुर्यात सूत्र-धारणम् । स चण्डाल-समो देवि ! यदि व्यास-समो भवेत् । यज्ञ-सूत्रस्य कर्त्तनम् प्रसङ्गात् यज्ञ-सनस्य कर्त्तनं जीव-न्यासश्च लिख्यते । गायत्री-तन्त्रे चतुर्थ-ब्राह्मण-पटले-कन्या च कर्त्तयेत् सनं पति-पुत्र-वती तथा। विधवा- विधवा वापि पुन-हीनापि ब्राह्मणी । क्षत्राणी पैश्य-दारा च कर्तयेन तु शुद्रिणी। दीक्षिता यदि सा शूद्रा कर्त्तने न च निन्दिता। सच्छूद्रा यदि सा मद्रे ! शुद्धा सा सूत्र-कर्तने । असच्छद्रा महेशानि ! निन्दिता सूत्र-कत्तंने। कार्पास-सम्मयं सूत्रं यज-सूत्रं विनिर्मितम् । सूक्ष्माति-सूक्ष्म परमं सर्व-देव- मयं तथा । इति निर्माणम । अस्य ग्रन्थि-प्रकारः अणु-प्रन्थि:-गन्धि-काले स्मरेद् विप्रान् सूत्रं मवत्ति मूतिमत् । महा च काश्यपो विप्र. सनकश्च सनन्दनः । सनत् सनातनो विप्रो नारवः कपिल- स्तया । मरीचिरनिः पुलहः पुलस्त्यो गौतमः क्रतुः । भगुर्दक्षः प्रचेताना वशिष्ठो वाल्मीकिस्तथा । द्वैपायनो भरद्वाजः शुक्रो जैमिनिरेय च । विदूरयः शुनः शेफो जातुकर्णश्च रौरवः । प्रौर्य. संवर्तकः शुक्रः सुराचार्यों बृहस्पतिः । चन्द्रः सूर्यो बुधः श्रीमान् यज्ञ-सूत्रस्य अन्यिपु। तिष्ठन्तु मम वार्माशे याम- कन्धे त्वहनिशम् । ब्रह्माद्या देवताः सर्वा यज-सूत्रस्य वेयताः। माण-तोपिणी तन्त्रम् 7 ·अस्य जीव-न्यासः जीव-न्यासं प्रवक्ष्यामि यज्ञ-सूत्रस्य संशृणु । यज्ञ-सूत्रं करे कृत्वा दक्षिणे द्विज-सत्तमः। गायत्री प्रथमं जप्त्वा प्रणवं प्रजपेत् शतम् । गायत्री पुनरुक्त्वा वै वाम-स्कन्धे निवेशयेत् । जीब-न्यासं विना देवि ! यज्ञ-सूत्रं च सूत्र-वत् । यज्ञोपवीतादि-धारण-विधिः महा-निर्वाण-यज्ञोपवीतं दण्डं च वैणवं खादिरं च वा। पालाश- मथवा दद्यात् क्षीर-वृक्ष-समुद्भवम् । आपोहिष्ठेति मन्त्रेण मायया पुटितेन च। निरावृत्या कुशाम्भोभिधेत-दण्डोपवीतकम् । अभिषिच्य ततस्तोयः पूरयेद् बालकाञ्जलिम् । तदलि दिनेशाय दातारं ब्रह्मचारिणम् । तच्चक्षुरिति मन्त्रेण दर्शयेद् भास्करं गुरुः। दृष्ट्वा भास्करमाचार्यों वदे- न्माणवकं ततः -'मम व्रते मनोधेहि मम चित्तं ददामि ते । जुषस्वक-मना वत्स ! मम वाचोऽस्तु ते शिवम् । हृदि स्पृष्ट्वा पठित्वनं किं नामासो' ति तं वदेत् । 'शिष्यस्स्यमुक-शर्माऽहं भवन्तमभिवादये।' 'कस्य त्वं ब्रह्मचारी' ति गुरौ पृच्छति पार्वती ! शिष्यः सावहितो ब्रूयाद 'भवतो ब्रह्मचार्यहम्' । 'इन्द्र- स्म ब्रह्मचारी स्वमाचार्यस्ते हुताशनः । इत्युक्त्वा स गुरुः पश्चाद् देवेभ्यस्तं समर्पयेत्–'त्वा प्रजा-पतये वत्स ! सवित्रे वरुणाय च । पृथिव्यै सर्व-वेदेम्य एव च । समर्पयामि ते सर्वे रक्षन्तु त्वां निरन्तरम् । ततो माणवको वह्नि दक्षिणा-वर्म-योगतः । गुरुं प्रदक्षिणो-कृत्य आसने पुनराविशेत् । गुरुः शिष्येण सम्पृष्टः समुद्भव हुताशने। पञ्च देवान् समुद्दिश्य दद्यात् पञ्चाहुतोः प्रिये ! प्रजापतिस्ततः शक्रो विष्णुब्रह्मा शिवस्तथा। मायादि-वह्निजापान्त. जुहुयात् स्व-स्व-नाममिः। अनुक्त-मन्त्र सर्वत्र विधिरेष प्रकीर्तितः। ततो दुर्गा महा-लक्ष्मीः सुन्दरी भवनेश्वरी। इन्द्रादि-दश-दिक्पाला भास्करादि- नव-प्रहाः। प्रत्येक-नाम्ना हुत्यैतान् वाससाच्छाद्य बालकम् । पृच्छन्माणवक प्राज्ञो ब्रह्मचर्यामिमानिनम्-'को बाश्रयस्ते तनप ! यूहि किं ते मनोगतम् ?' ततः शिष्यः सावहितो धृत्वा गुरु-पद-द्वयम्-'करोतु मामाश्रमिणं ब्रह्म विद्योपदेशतः। एवं प्रार्थयमानस्य दक्ष कर्णे शिशोस्तदा । श्रावयित्वा विधा तारं सर्व-मन्त्र-मयं शिवे ! व्याहृति-त्रयमुच्चार्य सावित्री श्रावयेद गुरुः। ऋषिः सदाशिवः प्रोक्तश्छन्दोऽनुष्टुयुदाहृतम् । अधिष्ठात्री च सावित्री १४०: द्वितीयः धर्म-काण्डः] ·मोक्षार्थे विनियोगिता । प्रनानं महद् वर्को वरणो ययात्मभिः । ध्यायेम तत् पदं सत्यं सर्व-व्यापि सनातनम् । यो मर्गः सर्व-साक्षी नो मनो-बुद्धोन्त्रि- याणि च । धर्मार्थ-काम-मालेषु प्ररयेद् विनियोजयेत् । इत्यमर्य-युतां ब्रह्म- विद्यामासाद्य सद-गुरु । शिष्यं नियोजयेव देवि ! गृहस्थाश्रम-कर्मसु । 'ब्रह्मचर्योचितं वेशं वत्सेदानी परित्यज । शाम्भवोदित-मार्गेण देवान् पित्रोन् समर्चय । ब्रह्म-विद्योपदेशेन पवित्रं ते कलेवरम् । प्राप्ता गृहस्था- श्रमिता तदुक्तं कर्म कल्पा । उपवीत-द्वयं दिव्य-वस्त्रालंकरणानि च । गृहाण पादुकाच्छत्रं गन्ध-भाल्यानुलेपनः । ततः काषाय-वसनं कृष्णाजिन-समन्वितम्। यज्ञ-सूत्रं मेखलां च दण्डं भिक्षा-करण्डकम् । आचाराजितां भिक्षा समl गुरवे शिवे ! शुद्धोपवीत युगलं परिधायाम्बरे शुमे । गन्ध-माल्य-धरस्तूष्णों तिष्ठेदाचार्य-सन्निधौ । ततो गृहस्थाधमिणं शिष्यमेतद् वदेद् गुरु:-'जिते. न्द्रियः सत्यवादी ब्रह्म-विद्या रतो भव । स्वाध्यायाश्रम-फर्माणि यथा-धर्मेण साधय । इत्यादिश्य विदं पश्चात् समुद्भव-हुताशने । मायादि-प्रणवान्तेन भूर्भुवः स्वस्नयेण च । हावयित्वा त्रिधाचार्यः स्विष्टि-कृद् होममाचरेत् । दत्वा पूर्णाहुति मद्रे ! व्रत-कर्म समापयेत् । बोज-सेकादि-संस्कारा वृतान्ताः पितृतो नव । उद्वाहः पितृतो वापि स्वतोऽपि सिद्धयति प्रिये ! दार-परिग्रहस्यावश्यकता मत्स्य-सक्ते एक-निशत-पटले अवारस्य गतिनास्ति सस्तिस्पाफलाः क्रियाः ।सुरार्चनं महा-यज होन-भार्यो विवर्जयेत् । एक-चक्र-रयो यद्-बदेक- पक्षो यथा खगः। प्रमार्योऽपि नरस्त-वदयोग्यः सर्व-कर्मसु । भार्या होने क्रिया नास्ति भार्या-होंने कुनः सुखम् । भार्याहोने गृहं कस्य तस्माद् भार्या समायेत् । सर्वत्वेनापि देवेशि! कर्तव्यो दार-संग्रहः। इति दार-परि- ग्रहस्यावश्यकत्वम् । धर्म-पत्नी-काम-पत्नी-निर्णयः तत्रैव-सन्न्यासमयवा कार्य तृतीयं नोपपद्यते । सवरा ब्राह्मणो या तु धर्म-पत्नी च सा स्मृता। असवर्णा च या मार्या काम-पत्नी तु सा स्मृता। इति धर्म-पत्नी-निर्णयः। [प्राण-तोषिणी तत्त्रम् : १४१ ·महा निर्वाण-तन्त्र-वियाहे हि कृत-स्नानः कृत-नित्य क्रियः कृतो। पश्च देवान् समम्पच्यं गौर्यादि-मातृकाम्तया । यसोरां कल्पपित्वा वृद्धि- श्राद्धं समाचरेत् । राम्रो प्रतियुतं पात्रं गीत-पाद्य-पुरःसरम् । छाया-मण्डप- मानीय उपविश्य वराराने । यारावाभिमुखं दाता पश्चिमाभिमुखो विशेत् । प्राचार्यः स्वस्तिमृद्धिश्च कययेद् ब्राह्मणः सह । साधु प्रश्न वरं पृच्छेदर्चना- प्रश्नमेव च । वरात् प्रश्नोत्तरं नीत्वा पादायेवरमचयेत् । समपयामि वाक्येन देश-द्रव्यं समर्पयेत् । पादयोरपयेत् पाद्यं शिरस्यध्यं निवेदयेत् । प्राचम्य यदने दद्याद् गन्ध माल्यं सुवाससो। दिव्याभरण-रत्नानि यज-सूत्रं समर्पयेत् । ततस्तु भाजने फांस्ये कृत्वा दधि घृतं मधु । 'समर्पयामि' वाक्येन मधुपर्क फरेऽर्पयेत् । वरोऽपि पानमादाय वामे पाणी निधाय च । दक्षांगुष्ठानामि• काम्यां प्राणाहुत्युक्त मन्त्रः । पश्चधाघ्राय तत्-पापमुदीच्या दिशि धारयेत् । मधुपर्फ समाप्यवं पुनराचामयेद् द्वयम् । दूर्वाक्षताम्यां जामातुविधृत्य जानु दक्षिणम् । स्मृत्वा विष्णुं तत् सदिति मास-पक्षी तिथि ततः । समुल्लिख्य निमित्तानि वर्णयाद् वरमुत्तमम् । गोर-प्रवर-नामानि प्रत्येक प्रपितामहात् पष्ठयन्तानि समुच्चार्य वरस्य जनकावधि । द्वितीयान्तं वरं यूयाद् गोर-प्रवर- नाममिः । तथैव कन्यामुद्दिश्य ब्राह्मोद्वाहेन पण्डितः । दातुं भवन्तमित्युक्त्या वृणेऽहमिति कोतयेत् । वृतोऽस्मोति वरो यूयाद् ततो दाता देद् वरम् । यया-विहितमित्युक्त्वा विवाह कर्म कुविति । वरो ब्रूयाद् यया-ज्ञानं करवाणि तदुत्तरम् । ततः कन्या समानीय वस्नालङ्कार-भूषिताम् । वस्त्रान्तरेण सञ्छाद्य स्थापयेद् वर- सम्मुखे। पुनर्वरं समभ्ययं वासोऽलद्धरणादिमिः। वरस्य दक्षिणे पाणी कन्या-पाणि नियोजयेत् । तन्मध्ये पंञ्च-रत्नानि फल-ताम्बूलमेव था। दत्वा- चयित्वा तनयां वराय विदुषेऽर्पयेत् । प्राग्-वत् त्रै-पुरुषाख्यानं निमित्ताख्यान- मेव च । प्रात्मनः काममुद्दिश्य चतुर्थ्यन्तं वरं वदेत् । कन्याभिधां द्वितीया- न्तामचितां समलंकृताम् । साच्छादनां प्रजापति देवता-कामुदीरयन् । तुभ्य. महमिति प्रोच्य दद्यात् सम्प्रददे वदन् । वरः स्वस्तोति स्वीकुर्यात् सम्प्रदाता वरं वदेत् । धर्म चार्थे च कामे च भवता भार्यया सह । वर्तितव्यं वरो वाच. मुक्त्वा काम-स्तुति पठेत् । दाता कामो ग्रहोतापि कामायादाच्च कामिनीम् । कामेन त्वां प्रतिगृह्णामि कामः पूर्णोऽस्तु चावयोः।' १४२ : द्वितीयः धर्म काण्डः] ·तमो वदेत् नम्बाना कन्यां जामातरं प्रति । 'प्रजापति-प्रसादेन युवयो- रभि-वाञ्छितन् । पूर्णमस्तु शिवं चास्तु धर्म पालयतं युवाम् । तत पाच्छाद्य वस्त्रेण सम्प्रदाता सुनङ्गालैः। परस्पर-मुखालोकं कारयेद् वर-कन्ययोः। ततो हिरण्य-रत्नानि यया-शक्त्यनुसारतः। जामाने दक्षिणां दद्यादच्छिन्द्र- मवधारयेत् । वरस्तु भार्यया साद्धं तद्रात्री दिवसेऽपि वा। कुशण्डिकोक्त- विधिना वह्नि-स्थापनमाचरेत । योजकाख्यः पावकोऽत्र प्राजापत्यश्चयः स्मृतः। धारान्तं कर्म सम्पाद्य दद्यात् पञ्चाहुतीर्वरः। शिवं दुर्गा तथा विष्णुं ब्रह्माणं बन्न-धारिणम् । ध्यात्वैकैक समुद्दिश्य जुहुयात् संस्कृतेऽनले । मार्यायाः पाणि-युगलं गलोयात् तान्युदीरयन् । 'पाणि गृह्णामि सुभगे ! गुरुदेव- रता भव । गार्हस्थ्य धर्म-कर्मेण ययावदनुशीलय ।' घृतेन स्वामि-दत्तेन लाजागाहृतैः शिवे ! प्रजापत्ति समुद्दिश्य दद्याद् द्वे चाहुती चरः। प्रदक्षिणी-कृत्य वह्निमुत्याय मार्यया सह । दुर्गा शिवं रमा विष्णुं ब्राह्मी यहागमेव च । युग्मं युग्मं समुद्दिश्य निस्त्रिधा हवनं चरेत् । अश्म- मण्डलिका-सप्तारोही कुर्यादमन्त्रकम् । निशरयां चेत् तदा स्त्रीमिः पश्येद् धूम्रामरुन्धतोम् । प्रत्यावृत्यासने सम्यगुपविश्य वरस्तदा । स्विष्टि-कृद् होम-पूर्णाहुत्यन्त कम समापयेत् । बाह्मो विवाहो विहितो दोप-होनः सवर्णया। कुल-धर्मानुसारेण गोत्र-भिन्ना सपिण्डजा । ब्राह्मोद्वाहेन या ग्राहा संव पत्नो गृहेश्वरो। तदनुज्ञां विना ब्राह्म-विवाहं नाचरेत् पुनः। अस्या अपत्ये तद्-वंशे विद्यमाने कुलेश्वरि ! दश-विध-संस्कार प्रयोगः अय महा-निर्वाण-तन्त्रोक्त-दश-संस्कार-प्रयोगः-संस्कारविना देव. पंतृ फर्मानधिकार-तथा सर्वैविप्रादिभिवणः स्व-स्व-वर्णोक्ताः संस्काराः कार्याः। दश-संस्कारास्तु वीज-सेक-पुंसवन-सीमन्तोलयन-जातकर्म-नामकरण- निष्क्रमणान-प्राशन-चूड़ोपनयन-विवाहाः । 'तत. शूद्राणामधम-शूद्राणा- मुपनयनं नास्ति तेषां नवैव संस्काराः। ब्राह्मण-क्षनिय-वैश्याना तु दश- संस्कारा इति । [प्राण-तोषिणो तन्त्रम् : १४३ 4 ·तनादो गर्भाधान-प्रयोगः अय गर्भाधानम् -कृत-नित्य-क्रिय प्रासने उपविश्य दीक्षा-पद्धति लिखिष्यमारण-मनघंटान संस्थाप्य तत्र ब्रह्म-दुर्गा-गणेश-विष्णु-सूर्य- शिवादित्यादि-नव-ग्रहेन्द्रादि-दश-दिक शालान् सम्पूज्य ततो गौर्यादि पोडश-मातृकाः पूजयेत् । पोडश-पातृकास्तु-गौरी पमा शची मेधा सावित्री विजया जया । देवसेना स्वधा स्वाहा शान्तिः पुष्टिधं तिः क्षमा । प्रात्म-देवता कुल देवता एतावत्यः । पूजा-क्रमस्तु-अध्य- स्थापनं कृत्वा बद्धाञ्जलि:-हीं पायान्तु मातरः सर्वास्विदशानन्द-कारिकाः। विवाह-व्रत-यज्ञानां सर्वाभीष्टं प्रकल्प्यताम् यान-शक्ति-समारूढाः सौम्य-मूर्ति-धराः सदा । आयान्तु मातरः सर्वा यज्ञोत्सव-समृद्धये। इति मातृका-गणमावाह्य ह्रीं गौर्य, मात्रे नम इति पायादिमिर्यथा-शक्ति सम्पूज्य एवं पमाय मात्रे नम इत्यादिभिः पोडश-मातृकार्चनं स्व-शक्त्या विधाय नाभि-मात्रायां मित्तौ प्रादेश-मात्र मध्ये सिन्दूरेण रक्तचन्दनेन वा सन्त वा पञ्च वा विन्दून् दद्यात् । ततः प्रत्येक-विन्दौ क्लोमिति होमिति श्रीमिति वीज-त्रपेणाविच्छिन्नां घृत-धारां दत्वा तत्र वसं पूजयेत् । ततो होम-प्रकरण-लेख्य-स्थण्उिलादि-वह्नि-स्थापनान्तं फर्म कृत्या होम-द्रव्यारिण संस्कृत्य प्राजापत्यं चएं अपयेत् । ततो वायु-नामानमग्निं ध्यात्वा आवाह्य घृतेन पाद्यामिमिः सम्पूज्य धारा-होमान्तं कर्म कृत्वा ही प्रजापतपे स्वाहा' इति मन्त्रेण चरुपा चार-त्रयं जुहुयात् । ततो 'ह्री विष्णुर्कोनि कल्पयतु मष्टा रूपाणि यच्छतु । प्रासिञ्चतु प्रजापतिर्वाता गर्भ दधातु ते । स्माहा' इत्यनेन चरुणा बारमेकं जुहुयात् । तत प्राग्येन चरुणा साज्येन न चरुणा वा सूर्य- प्रजापति-विष्णून घ्यावा 'ही सूर्याप स्वाहा, हों प्रजापतये स्वाहा, हीं विष्णवे स्याहा' इति मन्त्र-प्रयेण प्रत्येकं जुहुयात् । ततः सिनीवालो-सरस्वत्यश्यिनान् ध्यावा 'ह्रीं। गर्भ धेहि सिनो. पासो गर्भ धेहि सरस्वती। गर्भ ते अश्विनी देवावापतां पुष्कर-सजी। स्वाहा' इत्यनेन घृतेन जुहुयात् । ततो मनसा रवि विष्णु घ्यात्वा पलों स्त्री ह्रीं घो हुम् इत्यमुप्प पुत्र कामाय गर्भमाधेहि स्वाहा।' इति मन्त्रेणान्येन जुहुयात् । ततो विष्णु मनसा घ्यात्वा 'हीं। ययेयं पृयिवो देवी युताना गर्भमादधे । तया त्वं गर्भमाहि बरामे मासि सूतये । स्वाहा' इति मन्त्रगाउयेन जुहयात् । १४४ : द्वितीयः धर्म-काण्टः] ·ततः पुनरपि विष्णुं मनसा ध्यात्वा 'ह्रीं'। विष्णोज्यष्ठन रूपेण नार्यामस्यां वरीयसं । सुतमाघेहि । 'स्वाहा' इत्यनेनाज्येन जुहुयात् । ततः 'क्लीं ह्रीं स्त्री ह्रीं क्लीं ह्रीं' इति मन्त्रेण वध्वाः शिरः स्पृशेत् । ततः पुत्र-वतीभिर्नारीभिः परिवेष्टितो हस्ताभ्यां बध्वाः शिर पालभ्य विष्णुं दुर्गा विधि सूर्य च ध्यात्वा तस्याः कोड़ाञ्चले फल-त्रयं पतिर्दद्यात् । ततः स्विष्टिकृतं हुत्वा प्रायश्चित्त-होमं कुर्यात् । ततः प्रदोष-समये गौरी- सहित-शङ्करं सम्पूज्य भास्करायं दद्यादिति । ततस्तद् रात्रावन्य-रात्रौ वा युग्मायां मार्यया सह मवनान्तरं गत्वा, प्रजापति मनसा घ्यावा पत्नों संस्पृश्य शय्या-शोधनं कुर्यात् । यया- प्रावयोः सुप्रजाय त्वं शय्ये ! शुभ-करी भव ।' ततो भार्यया सह शय्यामा- रुह्य प्राड्-मुख उवङ्-मुखो वा उपविश्य स्त्रियं पश्यन् तन्मस्तके हस्तं दत्वा वामेन पाणिना तामालिङ्गन्य तस्याः शीर्षे 'क्लीं' इति शतधा, चिबुके 'ए' इति शतघा, कण्ठे 'श्रीं' इति विशतिधा, स्तन द्वन्द्वै 'थों' इति शतघा, हृदये 'ह्रीं इति पञ्च-विशतिधा जप्त्वा योनौ कर दत्वा 'क्लीं ऐं इति अष्टोतर- शतं जप्त्वा लिङ्गेऽपि 'ऐं क्ली' इत्यष्टोतर-शतं जपेत् । ततो 'ही' इति मन्त्रेण योनि विकाश्य सुत-प्राप्तये स्त्रियमुपगच्छेत् । ततो रेतः-पात-समये विश्व-कर्माणं घ्यात्वा नाभरघस्तात् चित्कुण्डे रेतः पातयेत् । शुक्र-पातान्त- समये इमं पठेत्-'ही। ययाग्निना सगर्मा भूद्यौर्यथा वन-धारिणा । वायुना दिग् गर्भवती तथा गर्भवती भव ।' इति गर्भाधानम् । पंसवन-प्रयोगः प्रथ पुंसवनम्-पतिः कृत-नित्य-क्रियः पञ्च-दैवता-पूजादि-वृद्धि- भादान्तं गर्मायान-पद्धत्युक्तं विधाय ततो वह्नि-स्थापनादि कृत्वा चन्द्र- नामानमग्नि ध्यात्वावाह्य सम्पूज्य प्राजापत्यं च पचेत् । ततो गध्ये दधि यवमेकं द्वौ माषौ च निक्षिप्य स्त्रियं पृच्छत् -'हे भद्रे ! कि त्वं त्रिः कृतं पिबसि' इति । ततः स्त्री ब्रूयात्-'मया पुंसवनं कृतं पीयते । इत्युक्त्वा यव- भाष-युत-वधि-प्रसृति-त्रयं पिवेत् । ततो जीप-वत्सामिर्वनितामिस्तां याग- स्थानं समानयेत् । ततो वाम-मागे तां संस्थाप्य चरुमानीय 'ह्रीं हुं ये चात्र विन कर्तारो ये च गर्भ-विनाशकाः। भूताःप्रेताः पिशाचाश्च वेताला बाल- घातकाः । तान् सर्वान्नाशय नाशय गर्भ-रलां कुरु स्वाहा।' इत्यनेन मन्त्रण [प्राणतोषिरणी तन्त्रम : १४५ फा० १० ·" रक्षोधन विचित्य प्रमाण चायन् चणा द्वादशाहुकोजुहुयात् । 'हों चन्द्रमसे स्वाहेति मन्त्रेण पञ्चाहुतीर्दद्यात् । ततो भार्या हृदि स्पृष्ट्वा 'ह्रीं श्री' इति मन्त्र शत जपेत् । तत स्विष्टि-कृद् होमस्तदनन्तर प्रायश्चित्त होमादि-वह्नि-विसर्जनान्त कर्म कृत्वा दक्षिणाच्छिद्रावधारणान्त कुर्यादिति पुसवनम् । पञ्चामृत-प्रयोग. अथ पश्चामृत-दानम्-तत्तु गभ-जनन-मासावधिके पञ्चमे मासि गभिण्य देयम् । पञ्चामृत तु समाशेन दधि-मधु-दुग्ध-घृत-शर्करा-मिश्रित- रूपम् । अनेन स्त्रिया देह-शुद्धिर्भवति । तर प्रत्येक-द्रव्ये 'ऐं क्लीं श्रीं ह्रीं हु ल' इति पञ्चधा जप्त्वा सम्मिध्य गमिणों प्राशयेदिति पञ्चामृत-दानम् । सीमन्तोन्नयन-प्रयोग प्रय सीमन्तोन्नयनम्-तत्तु षष्ठेऽष्टमे वा मासि कर्तव्यम् । तत्राशक्ता- वपत्य-जननात् पूर्व कार्यम् । तर पतिः पञ्च-देवता-पूजादि-धारा-होमान्त गर्भाधान-प्रकरणोक्तं विधाय स्त्रिया सहासने उपविश्य शिव-नामानमग्नि ध्यात्वा प्रावाह्य यथा शक्ति सम्पूज्य 'ह्री विष्णवे स्वाहा, ह्री,भास्वते स्वाहा, ही धात्रे स्वाहा' इत्याहुति त्रय दद्यात् । तत सोम ध्यात्वा 'ह्रीं सोमाय स्वाहा' इति सप्तधा जुहुयात् । अश्विनौ वासव विष्णु शिव दुर्गा च प्रजापति च घ्यात्वा प्रत्येक पञ्चाहुतीर्दद्यात् । तत पति. स्वर्ण-कद्धृतिका दक्षिण-हस्तेन गृहीत्वा स्त्रिया सोमन्ताद् बद्ध-केशान्त पाशे निवेश्य शिव विष्णु विधि च ध्यायन् 'ह्रीं। मा ! कल्याणि ! सुभगे ! दशमे मासि सुनते ! सुप्रसूता भव प्रीता प्रसादाद् विश्वकर्मग ।आयुष्मति कद्धतिका धर्चस्वी ते शुभ कुरु।' इति पठेत् । तत स्विष्टिकृद्-होम-प्रायश्चित्त होमो कृत्वा दक्षिणामग्नि-विसर्जनादिक च कुर्यादिति सीमन्तोनयनम् । जातकर्म-प्रयोगः प्रय जात-कम-जात-मार-वालक पिता स्वर्ण दत्वा पश्येत् । ततो ग्रहान्तरे गर्भाधान पद्धत्युक्त पञ्च-देवता-पूजादि-धारा-होमान्त फर्म कृत्वा पञ्चाहुतोदद्यात् । हो अग्नये स्वाहा, ही इन्द्राय स्वाहा, ह्रीं प्रजापतये स्वाहा, ही विश्वेभ्यो देवेभ्य. स्वाहा, ह्रीं ब्रह्मणे स्वाहा,' इत्येमिमन्त्ररिति । १४६ : द्वितीयः धर्म-कायः] T ·। कास्य-रान-समांशेत मधु-सपिषो समानीय तदुपरि 'ऐं इति सप्तधा जप्त्वा 'हों आयुर्वर्वो बलं मेधा वर्द्धतां ते सदा शिशो!' इति मन्त्रेण दक्षिण-हस्तानामिकया शिशु प्राशयेत् । इत्यायुर्जननं कृत्वा पिता गुप्त नाम कुर्यात् । ततो जन्म-दिनावधि त्रि-दिनाभ्यन्तरे श्वेतपूर्वाभिः स्वर्ण शलाकया वा मधुना बालकस्य जिह्वाया वाग्भव-फूट लिखेत् । अनेन वाग्मव-कूटेन बालकः पण्डितः सुकविः शब्दालङ्कार-विच्च भवति । यदीम मन्त्रं कृत- पुरश्चरणो मूर्खस्य शिरसि हस्तं दत्वा अष्टोत्तर-शतं जपेत् तदा सोऽपि श्लोकं करिष्यति । यदि चेमं भूकस्य जिह्वायां न्यसेत् तदा सोऽपि कविर्भवेत् । अयया द्वितीयायास्यक्षरों दूर्वया बालकस्य जिह्वोष्ठी सम्माज्यं पंक्ति-द्वयेन लिखेत् । तर क्रमः-नाडो-च्छेदात् प्रागेकादशाहे द्वादशाहे मासान्ते वा यथा- शक्ति-उसवारेण सं देवतां सम्पूज्य मन्त्रं लिखेत् । यदि पिता न देशस्थस्तवा पितृ-च्याविरेतत् कुर्यात् । अथवा श्वेत-दूर्वया कुल देवता-मन्त्रं बालकस्योष्ठे लिखेत् । स बालो वाग्मो द्रुत-कविर्भवेत् । ततः स्विष्टि-कृद्-होमादि-वह्नि- विसर्जनान्तं कर्म कुर्यात् । कुमार्या प्रप्येवं सर्वममन्त्रकं कुर्यात् । तत उत्साह- पूर्वकं पात्रो नाड़ों छिन्द्यात् । तदनन्तरमशौचं मवतोति जातकर्म । नामकरण-प्रयोगः प्रय नामकरणम् -पष्ठेष्टमे वा मासि प्रकाशतो नाम कुर्यात् । तन माता शिशुं स्नापयित्वा नवे अम्बरे परिधाप्य पत्युः पावं वाम-क्रोडासनमा- गत्य बालं गाइ-मुखं स्थापयेत् । ततः पिता स-हिरण्य-कुश-जलेन शिशोर्मू- निमभिषिञ्चेदेभिर्मन्त्रयथा हों जाह्नवी यमुना रेवा स-पवित्रा सरस्वती । नर्मदा वरदा कुम्मी सागराश्च सरांसि च । एते त्वामभिषिञ्चन्तु, धर्म- कामार्य-सिद्धये । ह्रीं प्रापो हिण्ठामयो भुवस्ता न ऊर्जे दधातन महेरपाय चलसे । यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः। उशतीरिव मातरः । सस्मा प्ररङ्गनाम वो यस्य क्षयाय जिन्वय । पापो जनयथा च नः । इत्यनिषिच्य पूर्व-वद् वह्नि-स्थापनादि-धारा होमान्तं कर्म कृत्वा पार्थिव-नामानमग्निं ध्यात्वा स्वल्पाक्षरं सुखोच्चायं नाम निधा पिता पाय- पिता ब्राह्मणेमो निवेदयेत् । ततः स्विष्टि-कृद् होमान्तं फर्म समापयेत् । एतत् कर्म फन्याया अप्यमन्त्रकं कर्तव्यमिति नामकरणम् । [प्राण-तोषिषी तन्त्रम् : १४७ ·निष्क्रमण-प्रयोगः अथ निष्क्रमणम्-निष्क्रमणं तु चतुर्थे मासि षष्ठ या कुर्यात् । तत्र पिता कृत-नित्य-क्रियो गणेश सम्पूज्य शिशु स्नापयित्वा वस्नालड्डारभूप- यित्वा अग्ने संस्थाप्य 'ह्रीं ब्रह्मा विष्णुः' इत्यादि प्रमाण-प्रकरगोक्त पठिया बालकमले निधाय गोत-वाद्य-पुरःसरं सानन्दः स्व-जन तो बहिनिष्का- मयेत् । ततः कियद् दूरं गत्वा 'ह्रीं तच्चक्षुर्देव-हितं' इति मन्त्रेग बालक सूर्य दर्शयेत् । ततो गृहमागत्य सूर्यायायं दत्वा स्व-जनान भोजयेदिति निष्क्रमणम् । अन्नप्राशन-प्रयोगः अथान्नप्राशनम्-तत्र पप्ठे मासि अष्टमे वा पितृ-भाता पिता वा अन्न-प्राशन-क्रियां कुर्यात् । तत्र कृत-नित्य-क्रियः पूर्व-वत् स-गणाधिप-गौर्या- दिकं सम्पूज्य शुचि-नामानमग्निं संस्कृत्य प्रागुक्त-धारा-होमान्तं कर्म समाप्य पञ्चाहुती हयात् । यथा-'ही अग्नये स्वाहा, ह्रीं इन्द्राय स्वाहा, ह्रीं प्रजापतये स्वाहा, ह्रीं विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा, ह्रीं वह्मणे स्वाहा।' इति हुत्वा तत्रायस्मिन् गृहे वा बालकं नोड़े कृत्वा पञ्च-प्रारणाहुति-मन्त्रैः पायसं पञ्चधा भोजयित्वा शिशोर्मुखे किश्चिदन्न- व्यञ्जनादि दत्वा आचामयेत् । ततो गीत-वाद्य-पुरःसरं प्रायश्चित्त-होमादि समापयेदित्यन्नप्राशनम् । चूड़ाकरण-प्रयोगः अथ चूड़ाकरणम्-तृतीये वर्षे पञ्चमे कुलाचार-प्राप्ते वा चूड़ाकरणं । तत्र कृत-नित्य-क्रियः स-गणाधिप-मातृकादि-पूजां विधाय सत्य-नामानमग्नि संस्कृत्य धाराहुत्यन्तं कर्म समाप्याग्नेरुत्तरे तिल-गोधूम-सहितं वृष-गोमय- पूर्ण नव-शरावं स्थापयेत् कवोष्णं जलं शाणितं क्षुरं च । ततः पिता स्व-याने जननी-फोड़े बालकं निधाय 'वं' इति दशघा जप्त्वा तेन कवोष्ण-तोयेन केशान् सम्माज्यं 'हो' इति मन्त्रेण कुश-पत्र-द्वय-निर्मित-जुष्टिकामेको तन्न वघ्नीयात् । ततो माया-लक्ष्मी-वौज-द्वयं विघा जप्त्वा लोहनं क्षुरं गृहीत्वा सजुष्टिक-केशमुपमूलं छिन्यात् । ततः कुमार-माता तं सजुष्टि-केशं हस्ताभ्यां गृहीत्वा तस्मिन् गोमयान्वित नव-शरावे स्यापयेत् । ततः पिता नापिताय बूयात्-'क्षुर-मुण्डे शिशोः सोरं सुखं साधय स्वाहा।' इति पठित्वा बालक पश्यन् सत्य-नामाग्नौ 'ह्री प्रजापतये स्वाहा' इति त्रि-वारं जुहुयात् । .१४८: द्वितीयः धर्म-काण्डः] ·ततः कृत-क्षीरं स्नातं समलंकृतं स-माल्यं बालं वाम-मागे संस्थाप्य स्विष्टि-कृत-प्रायश्चित्त होमं हुत्वा पूर्णाहुति दद्यात् । ततो 'ह्रीं शिशो! ते विश्वकर्मा कुशलं कुरुताम्' इति पठित्वा स्वर्ण-मय्या राजत्या शलाकया या शिशोः कर्ण-द्वये वेषं कल्पयेत् । ततो आपो हिष्ठेत्यादि-मन्त्रेण तमभिषिच्य शान्त्यादिकं कृत्वा दक्षिणां कुर्यादिति चूड़ाकरणम् । गर्माधानादि-चूड़ान्तं कर्म सर्व-जातिषु समानं, केवलं शूद्राणामिदं सर्वममन्त्रफमिति । उपनयन-प्रयोगः गर्भाष्टमेऽष्टमेऽबदे वा उपनयनं कर्तव्यमिति । षोडशाब्द-पयन्तमनु- पनीतस्य बालस्य देव-पैश्य-क्रियायां नाधिकारः। तत्र कृत-नित्य-क्रियः स- गणाधिप-मातृ-पूजादि-वृद्धि-श्राद्धान्तं कर्म कृत्वा कुशण्डिकोक्त-विधानेन समुद्भव-नामानमग्नि संस्थाप्य धारा-होमान्तं कर्म कृत्वा प्रातः कृताशनं शिखां विना मुण्डित-शिरसं सुस्नातं क्षौमाम्बर-धरं स्वलंकृतं बालं छाया- मण्डपमानीय वह्नि-समीपे स्व-वामे शुद्धासने उपवेशयेत् । ततो 'ह्रीं ब्रह्मचर्य कुरु' इति गुरुः । 'ह्रीं ब्रह्मचर्य फरोमोति शिष्यो ब्रूयात् । ततो गुरुस्तस्मै शिष्याय काषाये वाससी, फुश-मयों मेखलां च दद्यात् । 'ह्रीं सुभगा मेखला शुभ-प्रदा स्याद्' इति पठित्वा शिष्यो मौनी तिष्ठेत् । 'ह्रीं यज्ञोपवीतं' इति मन्त्रं पठित्वा गुरुः शिष्याय कृष्णाजिन-युक्त- यज्ञोपवीतं दद्यात् । वेद-भेदे सूत्र-मानं तु प्रमाण-मध्ये अनुसन्धेयम् । पुनयंजो- पपीत-मात्रं वंश-दण्डं च दद्यात् पालाशं च । ततो माया-पुटितापो-हिष्ठादि- मन्त्रेण त्रि-पत्र कुशेन घृत-कायं वस्त्र-मेखलाजिन-यज्ञ-सूत्र-दण्डं शिष्यमभि- पिच्य तोयेन तदलि. पूरयेत् । ततः सूर्यायाञ्जलि दापयित्या बालं ह्रीं तच्चक्षुः' इति मन्त्रेणादित्यं दर्शयेत् । ततो गुरुर्माणवक-हृदयं स्पृष्ट्वा 'हीं मम व्रते ते' इति मन्त्रं पठित्वा कि नामासि ?' इति पृच्छेत् । ततः शिष्यः 'श्री अमुक-नामाहं त्वाभिवादये' इति वदेत् । ततः गुरुः 'कस्य त्वं ब्रह्मचारी?' इति । शिष्यः 'भवतो ब्रह्मवार्यहम् । ततो गुरुः 'इन्द्रस्य ब्रह्मचारी त्वमाचार्य- स्ते हुताशनः । इत्युक्त्वा ही प्रजापतये वत्स' इति मन्त्रेण माणवकं समर्य दक्षिणावर्त-योगेन यह्नि प्रदक्षिणी-कारयित्वा आसने उपवेशयेत् । [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : १४६ ·ततः शिष्येण स्पृष्टो गुरुः 'ही प्रजापतये स्वाहा, ह्रीं इन्द्राय स्वाहा, ही विष्णवे स्वाहा, ह्रीं ब्रह्मणे स्वाहा, ही शिवाय स्वाहा ।' ततो मायादि- स्वाहान्तेन नाना दुर्गा-लक्ष्मी-सुन्दरी-भुवनेश्वरीन्द्रादि-दश-दिक्पाल-मास्क- रादि-नव-अहेभ्यः स्व-स्व-नाना प्रत्येकं जुहुयात् । ततो माणवकं वाससा आच्छाद्य 'को वाथमस्ते तनय | ब्रूहि कि ते मनोगतम् ?' ततो शिष्यो गुरु- पाद-द्वयं पुत्वा 'करोतु मामाश्रमिण ब्रह्म-विद्योपदेशतः।' इति प्रार्थयमानस्य शिष्यस्य दक्ष कर्णे त्रिधा प्रणवं संश्राव्य स-व्याहुतिका साविनों श्रावयेत् । प्रन्या ब्रह्म-विद्या । 'गायत्र्याः सदाशिव ऋषिरनुष्टुप् छन्दः, सावित्री देवता मोक्षायें विनियोगः । तदर्थ च ज्ञापयेत् । ततो माणवको मिक्षां कुर्यात् । ततो गुरुः 'ही ब्रह्मचार्युक्त-वेशं' इति पठेत् । ततो माणवकः कषाय-वस्त्रं स-कृष्णाजिन-यज-सूत्र मेखला दण्ड मिक्षा-करण्डमजित-मिक्षां च गुरवे निवेद्य शुद्ध-यज्ञोपवीत-द्वयं शुक्ल वस्त्र- द्वयं च परिपाय धृत-गन्ध-माल्य आचार्य-सन्निधौ तूष्णों तिष्ठेत् । ततो गुरुः 'ह्रीं जितेन्द्रियः सत्यवादी' इत्यादि पठित्वा शिष्येण हावयेत् । यथा-' ॐ भूः स्वाहा, ह्रीं ॐ भुवः स्वाहा, ह्रीं ॐ स्वः स्वाहा' इत्यनेन । ततः स्विष्टिकृद्-होमादि-दक्षिणान्तं कर्म समापयेदिस्युपनयनम् । विवाह-प्रयोगः प्रय विवाहः-तत्र कृत-नित्य क्रियः पञ्च-देवता-पूजादि-वृद्धि-श्राद्धान्त कर्म कृत्वा रात्रौ गोत-वाद्य-पुरःसरं वरं छाया-मण्डपमानीय पूर्वाभिमुख- मासने समुपवेशयेत् । ततो ब्राह्मणः पुण्याहं वाचयित्वा 'ह्रीं साधु भवाना स्ताम्' इति वरं पृच्छेत् । ततो वरः 'ही साध्यहमासे' इति वदेत् । 'ह्रीं प्रचयिष्यामो मवन्त' इति वरं पृच्छेत् । 'ह्रीं अर्चय' इति वरो वदेत् । 'ही पाचं समर्पयामि' इत्यादिना पाद्यार्थ्याचमनीय-गन्ध-पुष्प-वस्त्रालङ्कार-या सूनवरमभ्ययं 'ही मधुपके समर्पयामि' इति वर-हस्ते मधुपर्क समर्पयेत् । ततो बरो मधुपर्क गृहीत्वा वाम-हस्ते निधाय दक्षिण-हस्तानामिका गुष्ठाम्या 'ही प्राणाय स्वाहा, हों अपानाय स्वाहा, ही समानाय स्वाहा, ह्रीं उदानाय स्वाहा, ह्रीं व्यानाय स्वाहा' इति मन्त्रेण तन्मधुपर्क-द्रव्य पश्चधा प्राप्राय तत् पात्रमुदीच्यां दिशि स्थापयेत् । ततो वराय पुनराचम नीयं दत्वा दाता दूर्वाक्षताभ्यां वरस्य दक्षिणं जानु स्पृष्ट्या 'विष्णुरोम १५० : द्वितीयः धर्म-काण्डः]] ·तत्सदद्य, अमुके मासि समुफ-राशिस्थ भास्करे अमुके पक्ष अमुक-तियौ अमुक- गोत्रः श्रोग्रमुक-देव-शर्मा अमुक-गोनस्यामुक - प्रवरस्यामुक-देव - शर्मणः प्रपौत्रं पुनर्गोत्राधुल्लिख्यामुक-देव-शर्मणः पौत्रं पुनर्गोत्राद्युल्लिस्यामुक-देव- शर्मणः पुत्रं पुनर्गोत्रादि-द्वितीयान्तमुल्लिख्य श्रीनमुक-देव-शर्माणचितं वरम् ।' एवं गोत्र-प्रवर-नाम-पप्ठयन्तं प्रपितामह-पितामह-पित्रीणामुक्त्वा यथा-क्रमं प्रपौत्री पौत्री पुत्री चोक्त्वा अमुफ-गोनाममुक-प्रवरां श्रीअमुकी. देवी ब्राह्म-विवाहेन दातुं भवन्तमहं वणे' इति वदेत् । वरस्तु 'ह्रीं वृतोऽस्मि' इति वदेत् । तदा 'यया-विहितं विवाह कर्म कुरु ।' वरः 'ह्रीं यथा-ज्ञानतः करवाणि' इति । ततः स-वस्त्रालङ्कारां कन्यां छाया-मण्डपमानीय वर-सम्मुखे स्थापयेत् । ततो वर-हस्ते कन्या-हस्तं नियोज्य फल-रत्नादिकं दत्वा प्राग-वत् सौर-मासाद्युल्लेखानन्तरं प्रपितामह- पितामह-पित्रीणां गोर-प्रवर-नाम-पष्ठ्यन्तमुल्लिख्य यया-क्रमं प्रपौत्राय पौगाय पुत्राय इत्युक्त्वा अमुक गोत्राय अमुक-प्रवराय धीअमुक-देव-शर्मणे वराय इत्युच्चायं कन्यायाश्च प्रपितामह पितामह-पित्रीणां पष्ठयन्तं गोत्र- प्रवर-नामोल्लिख्य प्रपौत्रों पौनों पुत्रों इति यया-सम्मवमुच्चार्य अमुक- गोनाममुक-प्रवरां श्रीप्रमुको-देवी कन्या' इत्यन्तं त्रिरुच्चार्य एनामचितां साच्छादनालङ्कारां प्रजापति-देवताममुक-कामस्तुभ्यमहं सम्प्रददे ।' इति वराय दद्यात् । वरः 'स्यस्ति' इति स्वीकुर्यात् । ततः सम्प्रदाता 'धर्मे चार्थे च कामे च भवता मार्यया सह वर्तितव्यम् । बरो 'वाढम्' इत्युक्त्या काम-स्तुति पठेत् । ततः सम्प्रदाता कन्या-जामातरौ 'ह्री प्रजापति-प्रसादेन' इत्यादि श्रावयित्या वस्त्रेणाच्छाद्य सुमङ्गल पुरःसर- वर-कन्ययोः परस्पर-मुखावलोकं कारयेत् ततः काञ्चनादिकं वराय दक्षिणां दत्वा अच्छिद्रावधारणं कुर्यात् । ततो वरस्तद् रानी पर-दिवसे वा कुशण्डिकोक्त-विधानेन योजक- नामाग्नि संस्थाप्य प्राजापत्यं चरुं अपयेत् । ततो धारा-होमान्तं कर्म कृत्वा 'ही शिवाय स्वाहा; ह्रीं दुर्गाय स्वाहा; ही विष्णवे स्वाहा; ही ब्रह्मरणे स्वाहा; ही इन्द्राय स्वाहा' इति जुहुयात् । ततो 'ह्रीं पाणि गलामि' इति मन्त्रं पठित्वा मार्यायाः पाणि गृह्णीयात् । ततः कन्या हस्तस्थेन स्वामि-दत्तेन धृतेन भ्रानाद्याहृत-लाजैः प्रजापतिमुद्दिश्य 'ही प्रजापतये स्वाहा' इति चतुर्धा [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : १५१ ।

·जुहुयात् । ततो भार्यया सह उत्याय वह्नि प्रदक्षिणोकृत्य 'ही दुर्गा-शिवा- म्यां स्वाहा, ह्रीं ब्राह्मी-ग्राम्यां स्वाहा।' इति विधा हुत्वा प्रश्मारोहस- सप्त-पदी-गमने अमन्त्रकं कारयेत् । रात्रौ चेद् होमस्तदा स्त्रीभिः सह चन्द्र- मरुन्धती च पश्येत् । ततः स्विष्टिकृद्-होमादि-दक्षिणान्तं फर्म समापपेत् । इति विवाहः। ॥ इति श्रीप्राण-तोपिण्यां द्वितीये धर्म-काण्डे संस्कार-रूप-प्रन्यि-कयनं नाम प्रथमः परिच्छेदः। .: द्वितीयः धम-कापः] ·द्वितीयः परिच्छेदः गुरु-प्रकरणं तनादी गुरु-लक्षणादिकम् वक्ष्यमाण-वचनंर्दीक्षाया अपि संस्कार-रूपत्वात् संस्कार-मध्ये वक्त- व्यत्वमुचितम् । तस्या गुरु मूलतया त्वादी गुरु-प्रकरणमुच्यते । तत्र गुरु- लक्षणं शारदायां द्वितीय पटले-मातृतः पितृतः शुद्धःशुद्ध-मावो जितेन्द्रियः। सर्वागमानां सारजः सर्व-शास्त्रार्थ-तत्त्व-वित् । परोपकार-निरतो जप-पूजादि- तत्परः । अमोघ वचनः शान्तो घेद-वेदाङ्ग पारगः। योग-मार्थि-सन्धायी देवता हृदयङ्गमः । इत्यादि-गुण-सम्पन्नो गुरुरागम-सम्मतः । देवता-वत् हृदयङ्गमो मनोहर इत्यर्थः। विश्वसार-तन्त्रे द्वितीय-पटलेपि-सर्व-शास्त्र-परो दक्षः सर्व-शास्त्रार्थ- वित् सदा । सुवचाः सुन्दरः स्वाङ्गः कुलीनः शुभ-दर्शनः । जितेन्द्रियः सत्य- बादी ब्राह्मणः शान्त-मानसः । पितृ-मातृ-हिते युक्तः सर्व-कर्म-परायणः । प्राधमी देश-स्यायो च गुरुरेवं विधीयते । आश्रमी गृहस्यः। तथा च मत्स्य-सूक्ते महा-तन्त्रे त्रयोदश-पटले-मध्य-देश-समुद्भूतः शान्तः सर्व-गुणर्यतः । पुत्र-दारेश्च सम्पन्नो गुरुरागम-सम्मतः । मध्य-देश- समुद्भूत इति श्रेष्ठत्व-दर्शनार्थम् । तत्-प्रमाणं तु तन्त्रसार-कारणव लिखित- मतोऽत्र न प्रयोजनमिति गुरु-लक्षणम् । रुद्र-यामले पूर्व-खण्डीय पञ्चदश-पटलोतर-खण्डीय-द्वितीय-पटलयो:- मानौं साधक-देवश्च सदाचार-मतिः सदा । पशु-भावस्ततो वीरः सायाने दिव्य-भाववान् । एतेषां भाव-वर्गाणां गुरुर्वेदान्त-पारगः। शान्तो दान्तः कुलीनच विनीतः शुद्ध-धेश-वान् । शुद्धाचारः सुप्रतिष्ठः शुचिर्दक्षः सुबुद्धि- मान् । आश्रमो ध्यान-निष्ठश्च मन्त्र-तन्त्र-विशारदः । निग्रहानुग्रहे शक्तो वशी मन्त्रार्य-जापकः। शान्त इत्यायेतत् सर्व रामाचन-चन्द्रिकायामपि केवलं शेष-चरणे वंशोत्यादौ गुरुरित्यभिधीयत इति पाठः। शान्तो विषयोत्कटेच्छा-रहितः शमादि-गुण-संयुक्तः । शमस्तु श्रवणा- दिक-व्यतिरिक्त-विषयेन्यो मनसो निग्रहः । यथा-तोवायां बुभुक्षायां जातायां भोजनान्यो व्यापारो मनसि न रोचते। भोजन-विलम्बं च सहते [प्राण-तोषिणी तन्त्रम : १५३ ·तया सक-चन्दनादि-विषयेष्वत्यन्तमभिरुचिस्तत्व-ज्ञान-साधनेषु श्रवण- मननादिष्वत्यन्तमभिरुचिच जायते इति । शान्त-रूपेण प्रसिद्धो वा । दान्त- स्तपः क्लेश-सहः दम-युक्तो वा। दमस्तु बाह्येन्द्रियाणां तद्-च्यतिरिक्त विषयेभ्यो निवर्तनम् । ज्ञान-साधन-श्रवणादि-साधनेन्यो विलक्षणेषु शब्दादि- विषयेषु प्रबर्तमानानि श्रोत्रादीनि बाह्येन्द्रियाणि येन वृत्ति-विशेषेण निवर्तन्ते स दम इत्यभिप्रायः । अतएव शान्तोऽन्तरिन्द्रिय-निगह-कर्ता दान्तो वहिरिन्द्रिय-निग्रह कर्ता इति वेदान्त-विद्भिरक्तम् । चूहन्नोल-तन्त्रे तृतीय-पटलेऽपि-बहिरिन्द्रिय-हर्ता च गुरुः सर्वत्र दुर्लभः । अन्तरिन्द्रिय-हर्ता च गुरुः सर्वत्र शोमनः । प्राचार-वान् महा-विद्या- राध-निष्ठश्च तत्परः । तत्-कल्पाचार-संसक्तो गुरुरित्यमोधीयत इति । तत्र कुलीन-गुरु-प्रशंसादिकं च कुलीनः कौलः। एतेषामित्यादि-वचनान्यदृष्ट्वा कुलीनः शुद्ध जन्मा आचारादि-नव-गुणशाली वेति कश्चित् स्व-बुद्धया व्याचष्टे एतदतीव मन्दम् । वक्ष्यमारण-सार-संग्रह-वचने विशुद्ध-माता-पितृक-कुलीनेनि द्वषोरुपादानात् । येनैवं व्याख्यायते तस्य सन्देहस्तु विष्णु-मन्त्रोपदेष्टार कुलाचाराभाव इति । स तु सन्देहः कामाख्या-कुलार्णव-रुद्रयामलादीनामद्रष्टुरेव स्फुरति । तत्र तु सौर-गाणपत्य-शैव-वैष्णव-शाक्तानां सर्वेषां कुलाचारोपदेशस्य सुस्पष्टत्वा- दिति तत्-प्रमाणमग्रे लिखितव्यमिति । गुरु-करणे वर्जनीय-प्रकरणे श्यावदन्तं कुलाचार-रहितमित्यादि- पश्चाचार-विवर्जितमिति च वक्ष्यमाणं तेन न दृष्टमिति । अतएव कुलीनः सर्व मन्त्राणामधिकारी गोयते । दीक्षा-प्रभुः स एवात्मा सर्व मन्त्रस्य नापरः । इति तन्त्रसार-धृतं साधु सङ्गच्छते । कामाख्या-तन्त्रे तृतीय पटलेऽपि--शान्तो दान्तः कुलीनश्च शुद्धान्तःकरणस्तया। पश्च-तत्वात्मको यस्तु सद् गुरुःस प्रकीर्तितः । सिद्धोऽसाविति विख्यातो बन्धुभिः शिष्य-पालकः । चमत्कारी देव-शक्त्या सद्-गुरुः कथिनः प्रिये ! अश्रुतं सम्भूतं वक्ति वाक्यं साधु मनो- हरम् । तन्त्र-मन्त्र समावेत्ति य एव सद्-गुरुश्च सः । महा-निर्वाण-तन्त्र दशमो. ल्लासे च-शाक्ते शाक्तो गुरुः शस्तः शंवे शवो गुरुमंतः। वैष्णवे वैष्णवः सोरे सौरो पुररुदाहृतः । गाणपे गाणपः स्यातः कौलः सर्वत्र सद्-गुरुः । अत: १५४ : द्वितीयः धर्म-काण्डः] ·सर्वात्मना धोमान् कौलाद् दीक्षां समाचरेत् । नाना-विकल्प-विभ्रान्ति-नाश- मित्यादि-मत्-गुरु-तक्षणं वक्ष्यते । इति सद्गुरु-लक्षणम् । तया-पशोर्वक्वाल्लब्ध-मन्त्रः पशुरेव न संशयः। वीराल्लब्ध-मनु- रिः कौलाच्च ग्रहा-विद् भवेत् । वृहन्नीलतन्त्रेऽपिशवोऽपि पर-विद्याना- मुपदेष्टा न संशयः। वैष्णवः स्व-मतस्यानां सौरः सौर-विदां सताम् । गाणपत्यस्तु देवेशि ! गण-दीक्षा-प्रवर्तकः । शैवे शाफ्ते च सर्वत्र दीक्षा- स्वामी न संशयः । कौलस्तस्मात् प्रयत्नेन कुलीनं गुरुमाश्रयेत् । इति कुलोन. गुरु-प्रशंसा। ननु रुद्र-यामलीयोत्तर-खण्डीय-पष्ठ-पटलोक्तेन-भावस्तु त्रिविधी देव! दिव्य-वीर-पशु-क्रमात् । गुरपस्त्रिविधाश्चात्र तथैव मन्त्र-देवताः । इत्यनेन पशु-गुरु-विषयकमेतद् व्याख्यादीनां वाम-सिद्धान्त-कुल-मार्गानुसा- रिणां वचन रामार्चन-चन्द्रिकादि-वचने पारिमापिकं कुलीनमङ्गीकृत्य कथ- मेतादृग व्याख्यानं कर्तव्यमिति चेन्न । महा-निर्वाण-तन्त्रे कौलस्य सर्व-मन्त्रोपदेन्दुत्व-सद्गुरुत्ययोः स्पष्ट मुक्तत्वात् । एतेन शान्त्यादि-गुणवत्त्वे सति अभिशस्तत्त्वादि-दोष-रहितत्वं सद्-गुरुत्वमिति सद्-गुरु-लक्षणमर्वाचीनः कृतमप्यपास्तम् । कोलस्यैव सद्- गुरुत्वेनोक्तत्वात् । अथ फुलोनः शुद्ध-वंश-जन्मा प्राचारादि-नव-गुण- शालीव इतीतर-लोक-प्रसिद्ध-कुलीन-व्याख्यानेन को दोप इति चेन्न । तन्त्र- शास्त्रे फूटार्थ-कल्पनाया निन्दा-श्रुतेः । यया महा-निर्वाण-तन्त्रे एकादशो- ल्लासे-एतस्मिन् शाम्मवे शास्त्र व्यक्तार्य-पद-हिते । कूटेनार्थ कल्पयन्तः पतिता यान्त्यधोगतिम् । रुद्रयामले उत्तर-खण्डे द्वितीय-पटले-नोरोगी निरहङ्कारो विकार- रहितो महान् । तपस्वी सत्य-वादी च सदा ध्यान-परायणः । प्रागमार्थ- विशिष्टज्ञो निज-धर्म-परायणः। अव्यक्त-लिङ्ग-चिह्नस्थो भावको मद्र-दान, वान् । लक्ष्मी-मान् धुति-मानाथो गुरुरित्यभिधीयते। गुरु-नाथाचार्य-शब्दानां व्युत्पत्ति-कथनादिकम् गुरु-नाथाचार्य-शब्दानां व्युत्पत्तिस्तु कुलार्णवे पञ्चम-खण्ड सप्तदशो- ल्लासे-गुह्यागमार्थ-तत्त्वानुसन्धानाद् बोधनादपि । रुद्रादि-देव-रूपत्वाद् [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : १५५ - ·गुरुरित्यभिधीयते । प्रो-मोक्ष-ज्ञान-दातृत्वान्नाद-ग्रह्मात्म-बोधनात् । स्थगित- ज्ञान-चिह्नत्वात् धीनायः कथितः प्रिये ! स्वयमाचरते शिप्यानाचारे स्या- पयत्यपि । प्राचिनोति हि शास्त्रार्थानाचार्यस्लेन फम्पते । चराचर-समासन- मध्यापयति यः स्वयम् । यमादि-योग-सिद्धत्वाचार्य इति कथ्यते । गुरु-विशेष-लक्षणादिकं च शाक्तानन्द-तरङ्गिणी-धत सार-संग्रह-विशुद्ध-माता-पितृको जिते. न्द्रियः सर्वागमज्ञः पर-दुःख-कातरः। यथार्य-वाग-वेद-विवङ्ग-पारगः शान्तः कुलीनो गुरुरीरितो द्विजः । हिज इत्युपादानाम्नान्येभ्यो मन्न ग्रहणम् । अनाचारो द्विजो यस्तु वर्णानां गुरुरेय सः । इति वचनात् । स इत्यनेनैव कारः सम्बध्यते । स एव गुरुरित्यनेन जात्यन्तरं व्यवच्छिद्यते । गुरु-शब्देनंव फारः सम्बध्यते ध्यावृत्तेरभावात् । फुल मूलावतार-कल्प-सूत्र-टीका धृत-नव-चफेश्वरे-शिव-रूपं समा- दाय भव-पाश-निवृतये । सिद्धान्त-सार-वेत्ताहं सिद्धान्त-सार-भेदकः । अविच्छिन्नाप्रमत्तश्च सदानुग्रह-निग्रहे। शियो दिव्याकृतिदेवि! न च दुगु- गोचरोऽप्यहम् । तथा धीगुरु-रूपेण शिष्यान् शास्यामि पार्वति । परं सम्पित्ति-जननं परानन्द-समुद्भवम् । तत् तत्त्वं विदितं येन स गुरुः कुल- नापिके ! भूत-मव्यो मन्त्र-तन्नो शाम्भवं वेति यः सदा । वेधस्य षड्-विधं देवि ! स गुरुः कुल-नायिके ! वर्ण कलां पदं तत्वं मन्त्रं भुवनमेव च । बोधयेद् यः पऽध्यानं स गुरुः कुल-नायिके ! पडाधारं नव-द्वारं षोडशापार-निर्ण- यम् । यो जानाति विधानेन स गुरुः कुल-नायिके ! जानत-स्वप्न-सुषुप्ति च रूपं च तदतोतकम् । यो वेत्ति पञ्चकं देवि ! स गुरुः कुल-नायिके ! सम्मोहन-तन्त्र प्रथम-पटलेऽपि-पट-चक्रं घोडशाधारं त्रि-लक्षं व्योम- पञ्चकम् । स्व-देहे यो विजानाति स गुरुः फथितो बुधः। क्रमेणतानि व्याख्यायन्ते-यः पडध्वानं शिष्य बोधयेत् स गुरु रित्य- न्वयः । अध्यानमाह वर्णमित्यादि। एतान् पडघ्वनो दोक्षा-प्रकरणे स्पष्टी- करिष्ये। पटाधारं पट्-चक्राणि पृथिव्यादीनामाधार-रूपत्वात् । नव-द्वारं दृक्-श्रोत्रास्य नासिका-गुह्य लिङ्ग-च्छिद्र-रूपम् । उक्तं च सम्मोहन-तन्त्र द्वितीय-पटलेऽपि-नव-द्वारं नवच्छिद्रं पुरं वपुः प्रकीतितम् । नव-पद्माणि ०५६ : द्वितीयः धर्म-काण्डः] ·चकाणि त्रि-सूत्रं नाडिका-त्रयमिति । षोडशाचार-सहमपि तनव-मूलाधारं स्वाधिष्ठानं मणिपूरमनाहतम् । विशुद्धमाज्ञा-चक्रं च विन्दुर्भूयः कला-पदम् । निबोधिका तयार्द्धन्दु दो नादान्त एव च । उन्मनो विष्णु-वक्त्रं च ध्रुव- मण्डलिका ततः । इत्येत् षोडशाधारं कथितं योगि-बुलममिति । विधानेन प्रयत्लेन प्राणायामादिनेति यावत् । जाग्रत् स्वप्न-सुषुप्तिमिति बुद्धरावतं- जय-रूपम् । विन्दुस्तदतोतं निरञ्जनमित्यप्रे स्पष्टी-मविष्यति । त्रि-लक्षादि- कपि तत्रैव स्वयम्भूर्वाण इतरस्तिलक्षं परिकीर्तितम् । पृथिव्यादीनि भूतानि कयितं व्योम-पञ्चकमिति । तत्र स्वयम्भू-लिङ्ग मूलाधारे वाण-लिङ्गमनाहते। इतरमाज्ञा-चके। नव-चक्रेश्वरे--पिण्डं पदं तथा रूपं रूपातीतं चतुष्टयम् । यो वा सम्यग् विजानाति स गुरुः परिकीर्तितः । पिण्डादि-चतुष्टयं स्पष्टीकृतं गुरु- गीतापाम् । पिण्डं कुण्डलिनो-शक्तिः पदं हंसः प्रकोतितः । रूपं विन्दुरिति ज्ञेयं रूपातीतं निरम्जनम् । नव-चक्रेश्वरे-यो वा परां च पश्यन्तों मध्य- मापि वैखरीम् । चतुष्टयं विजानाति स गुरुः प्रकीर्तितः । इति गुरु-विशेष- 'लक्षणम् । गुरु-माहात्म्यं रुद्रयामले उत्तर-खण्डे प्रयम-पटले-गुरु-मूलं जगत्-सर्व गुरु-मूलं परं तपः । गुरोः प्रसाद-मात्रेण मोक्षमाप्नोति सद्-वशी। मुण्ड-माला-तन्त्रे प्रथम पटले-गुरुरेकः शिवः साक्षात् गुरुः सर्वार्थ-साधकः । गुरुरेव परं तत्त्वं सर्व गुरु-मयं जगत् । विना गुरु-प्रसादेन कोटि-पुरश्चरणेन किम् । पिच्छिला. तन्ने पूर्व-खण्डे प्रयम-पटलेऽपि-गुरु-मूलमिदं शास्त्रं नान्यः शिव-तमः प्रभुः । अतएव महेशानि ! यत्नतो गुरुमाधयेत् । इति गुरु-माहात्म्यम् । शास्त्रे गुरोरावश्यकत्वम् रुद्र-यामले पूर्व-खण्डे चतुर्दश-पटले-गुरु विना यस्तु मूढः पुस्तकादि. विलोकनात् । जप-बन्ध समाप्नोति किल्विषं परमेश्वरि । न माता न पिता भाता तस्य को वा गतिः प्रिये ! गुरुरेको वरारोहे ! पापं नाशयति क्षणात् । गुरुं विना यतस्तन्त्रे नाधिकारः कयञ्चन । अतएव प्रयत्नेन गुरुः कर्तव्य उत्तमः । इति शास्त्रे गुरोरावश्यकत्वम् । [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : १५७ ·गुरु-मन्त्र-देवतानामैक्यम् यामले-गुरुरेकः शिवः प्रोक्तः सोऽहं देवि ! न संशयः। गुरुस्त्वमपि देवेशि ! मन्त्रोऽपि गुरुरुच्यते । प्रतो मन्त्रे गुरौ देवे न हि भेदः प्रजायते । कदाचित स सहस्रारे पझे ध्येयो गुरुः सदा । कदाचित हृदयाम्भोजे फगचिद् दृष्टि-गोचरे। मुण्डमाला-तन्त्र-देवता-गुरु-मन्त्राणामैक्यं सम्भावयन् धिया । तवा सिद्धो भवेन्मन्त्रः प्रकटे हानिरेव च । पावत्युवाच-ऐक्य-ज्ञानं महादेव ! कथमुत्पद्यते प्रमो | नराकृति गुरु मन्ये देवता ध्यान-रूपिणी । मन्त्रश्चाक्षर रूपो हि कथमैक्यं भवेच्छिव ! शिव उवाच-एक-जाति-स्वरूपेण स्वमावा. देक-जन्मतः। एतेषां भाव-योगे तु एक-साधनमेव हि । गुरोर्जातश्च मन्त्रश्न मन्त्राज्जाता तु देवता । अतएव वरारोहे ! देवतायाः पितामहः । पितुश्च मावना देवि ! यथा चैव पितुः पितुः । तदुद्भवस्तोषमेति विपरीते विपर्ययः। अयमभिप्रायः-एक-जाति-स्वरूपेणेति निराकार स्वरूपेणेति तात्प- यम् । तथा हि महाकालस्यैव गुरुत्वेन वक्ष्यमाणत्वान्मन्त्रस्य ध्वनि-मयत्वाद् देवताया आकारस्य कल्पितत्वाच्य त्रयाणां निराकारत्वमवगन्तव्यम् । एक-प्रकार-साधनत्वेनेति वा । गुरोतिश्च मन्त्रश्चेत्यनेन यथा पुत्र-पौत्राभ्यां पितुरंशजत्वेनैक्यं तथा गुरु-मन्त्र-देवतानामिति मत-त्रयेणक्यं दर्शितम् । यद्वा मातृका-भेद-तन्त्रे दशम-पटले-श्रीदेव्युवाच-नराकृति गुरूं नाय! मन्त्रं वर्णात्मकं सदा । ध्यानानुरूपिणं देवमेकत्वं वा कथ वद । श्रीशिव उवाच-गुरु-चक्वान्महा-मन्त्री लम्यते साधकोत्तमैः । यद्-देवाजा. यते वीजस्तस्य मुक्तिर्भवेद् ध्रुवम् । देवतागः शरीरं हि वीजादुत्पद्यते प्रिये ! गुरोराजानुसारेण चान्य-मूर्तिस्तु जायते । गुर्वादि-भावनाद् देवि ! भाव-सिद्धिः प्रजायते । अतएव महेशानि ! चंकत्वं परिकथ्यते । मुण्डमाला-तन्त्र-मन्त्र वा गुरु-देवे वा न भेदं यस्तु कल्पते । तस्य तुष्टा जगद्धात्री किन्न दद्याद् दिने दिने । इति गुरु-मन्त्र-देवतानामेकत्व-प्रकार: कथनम्। गुरु-तुष्टयादि-फलम् गुरु-तन्त्र-गुरुः कर्ता गुरुहर्ता गुरुः पाता महो-तले । गुरु-सन्तोष- मात्रेण तुष्टाः स्युः सर्व-देवताः । १५८ : द्वितीयः धर्म-काण्डः] ·- वामकेश्वर-तम्-एकपञ्चाय-पटलेधेनद् बवनम् -हिन्तु पाते- त्यन गुरुदतिति पाठः। गुरौ तुष्टे शिवस्तुष्टो रुष्टे रुष्टस्त्रिलोचनः । गुरो तुष्टै शिवा तुष्टा रुष्टे रुष्टा च सुन्दरी। अतो गुरोर्महेशानि ! संसारार्णव- लढफिर्ता पाता च हर्ता च गुरुर्मोक्ष-प्रदायकः । इति गुरु-तुष्टयादि-फलम् । गुरु-शब्दोच्चारण-फलम् शाक्तानन्द-तरङ्गिणी-घृत-रुद्रयामले-कारः सिद्धिदः प्रोक्तो रेफः पापस्य दाहकः । उकारः शम्भुरित्युक्तस्तितयात्मा गुरुः स्मृतः। कडाल-मालिनी-तने प्रथम-पटले-निर्गुणं च परंब्रह्म गुरुरित्यक्षर- द्वयम् । महा-मन्त्रं महा-देवि ! गोपनीयं परात्परम् । गुरुत-गुरुरित्यारं यस्म जिह्वाग्ने देवि! वर्तते । तस्य कि विद्यते मोहः पाठदस्य किं वया। गकारोच्चारण-मात्रेण ब्रह्म-हत्या व्यपोहति । उकारो- च्चार-मात्रेण मुच्यते जन्म-पातकात् । रेफोच्चारण-मात्रेण उकारोच्चारणात पुनः । विसर्गोच्चारणात् कोटि-जन्मजं पातक हरेत् । गुरुरित्यक्षरं देवि ! जपतो मम निश्चितन् । ब्रह्म-हत्या पुरा मुक्ता सत्यमेतन संशयः। परशुरामो मातृ-वधात् देवेन्द्रो ब्रह्म-हिंसनात् । पादकादपि मुक्तोऽभूत् गुरोरुचार- मात्रतः इति । गुरु-शब्दोच्चारण-फलम् । गुरु-शरीरे ब्रह्मादीनां स्थितिः तत्रैव-ब्रह्मा विष्णुश्च रद्रश्च पार्वती परमेश्वरी । इन्द्रादयस्तया देवा यक्षायाः पितृ-देवताः । गङ्गाद्याः सरितः सर्वा गन्धर्वाः सर्प-जातयः। स्थावरा जङ्गमाश्चान्ये पर्वताःसावं-भोतिकाः। एते चान्ये च तिष्ठन्ति नित्यं गुरु-कलेवरे। गुरु-तृप्ती जगत्-तृप्ति-कथनम् थीगुरोस्तृप्ति-मात्रेग तृप्तिरेषां च जायते । इति गुरो तृप्ते जगत्- तृप्ति-कथनम् । सर्वेभ्यो गुरोराधिक्यम् तत्रैव-न गुरोरधिकं शास्त्रं न गुरोरधिकं तपः। न गुरोरधिको मन्त्रो न गुरोरधिको फलम् । गुरोरधिका देवो न गुरोरधिकः शिवः । न गुरोर- विका मूतिन गुरारविको जपः । [प्राणत्तोपिणो-तन्नम् : १५६ ·विश्वसार-तन्त्रोप-य-गोतायाम् -पुरोमूतः सदा ध्यानं गुरोस्तत्त्व सदा जपेत् । काशी-क्षेत्रं निवासोऽस्य जाह्नवी चरणोदकम् । गुरुविश्वेश्वरः साक्षात् तारकं ब्रह्म निश्चितम् । तथा-ध्यान-मूलं गुरोर्मूतिः पूजा-मूलं गुरोः पदम् । मन्त्र-मूलं गुरोर्वाक्यं सिद्धि-मूलं गुरोः कृपा । तथा-मुनिभिः पन्नग पि सुरैर्वा शापितो यदि । काल-मृत्यु-भयाद् वापि गुरू रक्षति पार्वति ! गुप्त-साधन-तन्त्र द्वितीय-पटले गुरुब्रह्मा गुरुविष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुस्तीर्थ गुर्यज्ञो गुरुदर्शनं गुरुस्तपः । गुरुरग्निर्गुरुः सूर्यः सर्व गुरु-मयं जगत् । इति सर्वेभ्यो गुरोराधिक्य-कथनम् । गुरु-पूजने जगत्-पूजन-कथनम् किं दानेन कि तपसा किमन्यत्-तीर्थ सेवया। धीगुरोरचिती येन पादौ तेनाचितं जगत् । ब्रह्माण्ड-माण्ड-मध्ये तु यानि तीर्थानि सन्ति । गुरोः पाद-तले तानि निवसन्ति हि सन्ततम् । इत्यनेन गुरु-पादार्चन-वशात् विश्व-पूजा सिद्धिः स्पष्टमवगम्यते । इति गुरु-पूजने जगत्-पूजन-सिद्धि- कथनम्। दीक्षा-शिक्षादि-भेदेन द्विविध-गुरु-कथनम् पिच्छिला-तन्त्रे-गुरुस्तु द्विविधः प्रोक्तो दीक्षा-शिक्षा-प्रभेदतः। श्रावो दीक्षा-गुरुः प्रोक्तः शेषे शिक्षा-गुरुमंतः। यन्मुखातु महा-मन्त्रः भूयतेऽभ्यस्यते. ऽपि वा। स गुरुः परमो ज्ञेयस्तदाज्ञा सिद्धि-दायिनी। गुरु-भेव-कथनम् कुल-मूलावतार-फल्पसूत्र-टीका धृत-कुलागमे-प्रेरक: सूचकरचंव वाचको दर्शकस्तथा । शिक्षको बोधकश्चैव पड़ते गुरवः स्मृताः । पञ्चैते कार्य- भूता स्युः कारणं बोधको भवेत् । इति गुरु-भेद-कथनम् । तत्वज्ञ-गुरु-करण-वीजम् तथा तत्त्वज्ञरुपदिष्टा ये तत्त्वज्ञास्ते न संशयः। पशुभिश्चोपदिष्टा ये देवि ! ते पशवः स्मृताः। अमिजश्योद्धरेन्मूर्ख न मर्को मूर्खमुद्धरेत् । शिलां सन्तारयेल्लौहो न शिला तारयेच्छिलाम् । प्रतएव गुरु-तन्त्रे-गुरवो बहवः सन्ति शिष्य-वितापहारकाः । तमेकं दुर्लभं मन्ये शिष्य-हत्ताप-नाशकम् । एकः श्रेष्ठो भवेत् तेषां भक्ति मुक्ति प्रदायकः । इति तत्त्वज-गुरु-करण-वीजम् । १६० : द्वितीयः धर्म-काण्डः] ·, । गुरु-विशेषादि-कथनम् II: योगिनी-तन्त्र। पूर्व-खण्डे प्रथम-पटते--प्रोवेव्युवाच-गुरुः को वा महेशान ! वद मे करुणामय ! त्वत्तोऽप्यधिक एवायं गुरुस्त्वया प्रकीर्तितः। भोईश्वर उवाच-पादि-नाथो महादेवि ! महा कालो हि यःस्मृतः । गुरुः स एव देवेशि ! सर्व मन्त्रेषु नापरः । शैवे शाक्ते वैष्णवे च गाणपत्ये तयन्दवे। महा-बावे च सोरे च स गुरुनान संशयः । मन्त्र-वक्ता स एव स्यालापरः परमे- वरित! मन्त्र प्रदान-काले हि मानुषे गिरि-नन्दिनि । अधिष्ठानं भवेत् तस्य महा-कालस्य शरि! अतो न गुरुता देवि ! मानुषे नात्र, संशयः। 'मन्त्र-वाता शिवः पने यद्-ध्यान कुरुने गुरोः। तद्-ध्यानं कुरुते देवि ! • शिष्योऽपि शीर्ष पङ्कजे । तद्-ध्यानं शिप्य शिरसि चोपदिष्टं न चान्यया । • इति कामाल्यासत्रे तृतीय-पटले शेषार्द्धम् । प्रतएव महेशानि ! एक एव 'गुरुः स्मृतः । अधिष्ठान-वशात् तस्य मानुषस्य महेश्वरि । माहात्म्य कोतितं तस्य सर्व-शास्त्रेषु शङ्कर ! 11' कामाख्या-तन्त्रे तृतीय-पटलेऽपि-प्रतएव महेशानि ! कृतो हि मानुषो 'गुरुः । मानुषे गुरुता देवि ! कल्पना न तु मुख्यत । मोक्षो न जायते देवि ! मानुषे गुरु-भावनादिति । तया--अतएव गुरुनव मनुजः किन्तु दीक्षादौ साधकानां च वृक्षादौ पूजन यया । ननु यदि ‘मानुपश्चन्न गुरुस्तवा । प्रविद्यो वा सवियो वा गुरुः परम-देवतम् । इत्यादि तन्त्रसार- धूर्त-वचनस्य का गतिरिति चेत् सत्य प्रागुक्त-वृक्षादि-वन्माननीयत्वेनोक्तम् । न तु वस्तुतस्तयात्वे वक्ष्यमारण-गुरौ मनुष्य-बुद्धीत्यादि-वचनं गुरौ मनुष्यता. पुद्विमित्यादि-तन्त्रसार-कार-घृतं च न सङ्गच्छते । घटस्य छिद्र यणावि-दोष- विन्महा-पातकावि-दोषो मनुष्यस्य सुधोमियेयम् । TTEगुरु-तन्त्रेऽपि-एक एव गुरुदेवि । सर्वत्र परिगोयते । भेदत्तस्य न फर्तव्यः सर्व गुरु-मय जगत् । इति वचनाद् गुरोनित्यत्वेन गुरु मरणे विरा- त्राशौचमिति वदन्तो मूर्खा एव । अशौचादेः स्मृत्युक्तत्वेन गुरु-मरणाशौच स्मृत्युक्त गुरु-परं वैदिक-गुरु-परं वा। यदि चमत्स्य सूक्तादि-वचनानुसारेण तान्त्रिक-गुरु-परमप्यङ्गीकुर्वने । तदपि कुलागम-प्रोक्त-प्रेरकादि-गुरु-परम् । परवाचार-युक्त शिष्यस्य कर्तव्यत्वेनोक्तं वेति केचित् । न तु बोधक-गुरु-पर- मिति सुपौमिध्ययम् । [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : १६१ कल्पना। r ६ फा० ११ ·प्राय:-- विशेष शृणु वक्ष्यामि माहात्म्यं गुरु गोचरम् । पशु-मन्त्र प्रयाने तुमर्यावा दश पौरुषो । वोर-मन्त्र-प्रदाने तु पञ्चविंशति-पौरुषो । महा-विधासु सर्वासु पञ्चाशत्-पौरुषो मता। ब्रह्म-योग-प्रदाने तु मर्यादा शत-पौरुषो । अपमामिल --पश्वाचारादि-मत-प्रदेय-मन्तो यदि शिष्येण गुरुतो गृहोतस्तदनन्तर शिष्य-सन्तत्या गुर्वन्तराद् यदि मन्त्री गृहीतस्तयापि पैतृक-गुरु-त्योग-जन्य दुरदृष्ट-शालिना पैतृक-गुरु-दशमादि-वंश-पर्यन्तं स्वीय-दशमादि-संशावषि फेन गुरु-वन्मर्यादा कार्या । अन्यया प्रत्येकेन प्रत्येकतो यदि मन्नो गृह्यते तवा तेषां सर्वेषां गुरुतया वंश-मर्यादा-कल्पनमनर्यकं स्यादिति व्यक्त गुरु-वंश मर्यादा-कयनम् । यद्वा वक्ष्यमाण-कामाख्या-तन्त्रोक्त वचनेन लुब्ध-वृष्टारि-गुरु- त्यागस्य वैधत्वेन यदि शिष्येण स गुरुस्त्यज्यते तयापि तद्-वंश-पर्यावा. मेतदुक्तम् । दिव्य-वीर-गुर्वोरपि दोष-दुष्टत्वे त्याज्यत्वं वक्ष्यते । एवं गुरु-त्यागाद् भवेन्मृत्युरित्यावि-तन्त्रसार-कार-धृत-वचनमवृष्टावि-गुरु-स्थाने बोध्यम् । शाक्तानन्द-तरङ्गिणी-धृत-महिष-मदिनी-तन्त्रे -मानवस्य महेशानि । संक्षेपानिगदामि ते । गुरु. परम-गुरुश्चैव परापर-गुरुस्तथा । स्व-गुरुः परमे शानि ! साक्षाद् ब्रह्म न संशयः । तत्-पिता परम-गुरुः स्वयं विष्णः सिंती सदा । तत्-पिता परापर-गुरुमहेश्वर-समः सदा । वहनील-तन्त्र द्वितीय-पदले तु-परापर-गुरूणां च निर्णय ग पार्वति ! पादौ सर्वत्र देवेशि ! मन्त्रदः परमो गुरुः । परापर-गुरुस्त्वं हि परमेष्ठी त्वहं गुरुः। कुलार्णव-तन्त्रे--पारम्पर्यागमाम्नायं मन्याचारादिक प्रिये ! सर्व गुरू मुखाल्लब्ध सफलं स्याप्न चान्यया । पारम्पर्य-शब्द-व्युत्पत्तिस्तु, ल्लासे-पाशच्छेव-फराद् देवि! रञ्जनात् पर तेजसः। जातिमिश्विना नाच्च पारम्पमितीरितम् । अथ स्त्री-गुरु-लक्षणम् रुद्र-यामले उत्तर-खण्ड-द्वितीय-पटस-पूर्व-खण्ड-पञ्चवश-पटनयो:- साध्वी चव सदाचारा गुरु-मक्ता जितेन्द्रिया। सर्व मन्त्रार्य-तत्वज्ञा सुशीला पूजने रता। सर्व-लक्षण-सम्पमा रूपिका पन-लोचना । रलालसर-संयुक्त स्वर्णामरण-भूषिता । शान्ता कुलीना कुलजा चन्द्रास्या सर्व मुखिया । १६२: द्वितीयः धर्म-कार:] + । 1 ·, अनन्त गुण सम्पना रुद्रत्व-दायिनो प्रिया । गुरु-रूपा, शक्ति-दात्री शिव- जान-विरूपिणी । गुरु-योग्या भवेत् सा हि विधवा परिवजिता । स्त्रिया दीक्षा शुमा प्रोक्ता मातुश्चाष्ट गुणा स्मृता । पुत्रिणी विधवा ग्राह्या केवलानन्द- कारिणी। सिद्ध-मन्त्रं यवि तथा गृलोयाद् विधवा मुखे। केवलं सुफलं तन मातुरष्ट गुणं स्मृतम् । स्वयं वा स्वप्न-विलये ददाति यदि मन्मनुम् । तत्राष्ट- गुणमाप्नोति यदि सा पुत्रियो सतो । यदि माता स्वीय मन्त्रं ददाति तनुजाय च। तदाष्ट-सिद्धिमाप्नोति भक्ति-मार्गे न संशयः । तदेव दुर्लभं देव ! यदि मात्रा प्रदीयते । प्रादौ मक्ति ततो मुक्ति सम्प्राप्य काम-रूप-धक् । सहस्र- कोटि-विद्यायं जानाति नात्र संशयः । स्वप्ने वा यदि वा माता ददाति च-- स्व-मन्त्रकम् । पुनर्दोक्षां सोऽपि कृत्वा दानवत्वमवाप्नुयात । यदि, माग्य- वशेनव जननोच्छानुवतिनो । तदा सिद्धिमवाप्नोति तत्र मन्ने विचारयेत् । स्वीय मन्त्रोपदेशेन न कुर्याद् गुरु-चिन्तनम् । इति स्त्री-गुरु-कथनम् । गुरौ कर्तव्ये वर्जनीय-कथनम् गुरो कर्तव्ये वर्जनीयमाह रुद्र-यामलोपोतर-खण्डीय-द्वितीय-पटल. पूर्व-खण्डोय-पञ्चदश-पटलयो:-वर्जयेच्च परानन्द-रहितं रूप-वजितम् ।। निन्दितं रोगिणं क्रूर महापातकिन गुरुम् । अष्ट प्रकार-कुप्ठे। च गलित- कुष्ठिनमेव च । वित्रिणं जन-हिसायं सदार्थ-ग्राहिणं तया। स्वर्ण-विक्रयिणं : चौर बुद्धि-होनं सुखवरम् । श्याव-दन्तं कुलाचार-रहितं शान्ति-जितम् । सकलङ्घनेत्र-रोग-पीड़ितं पर-दारगम् । प्रसंस्कार-प्रवक्तारं स्त्री-जितं चाधिः काङ्गकम् । कपटात्मानमेवं च विशिष्टं बहु-जल्पकम् । बह्वाशिनं हि कृपणं मिथ्या-चादिनमेव च । प्रशान्तं भाव-होनं च, पञ्चाचार-विवर्जितम् । दोष- जालैः पूजिताङ्गं पूजयेन्न गुरुं विना । गुरुं विना न पूजयेदित्यमिधानात् गुरो कृते यः कुष्ठादि-दोष-दुष्टो भवति तं पूजयेत् । गुरु-करण-समये तु यः कुष्ठा- दिस्त वर्जयेदिति वचनस्य तात्पर्यम् । तच्चोक्तं महा-पाकिन गुरुं वर्जयेदिति तवपि माविनि भूत-चदुपचार इति कर्तव्य-गुरु-परमन्यया पूर्वापर लिखितैक- ग्रन्ययोर्वेषम्यं स्यात् । निरुत्तर-तन्त्र द्वादश-पटले-पशुं शठं च धूतं च चुम्बकं च विशेषतः। धर्मार्थ-काम-मोक्षार्थी गुरुत्वेन न चार्चयेत् । यामले पूर्व-खण्डे पञ्चदश-पटले तु-रोर्विचारः सर्वत्र तात-मातामहं विना । प्रमादाच्च यदा ताम्यां दीक्षा- [प्राण-तोषिणी तन्त्रम्: १६३ .

·विधिमुपाचरेत्। प्रायश्रितं ततः कृत्वा पुनर्दोक्षां समाचरेत् । सावित्री-मन्त्र- जापं च लक्ष-संख्यं जगत्-पतेः। विष्णोर्वा प्रणवं लक्षं प्रायश्चित्तमिति स्मृतम् । अशक्तश्चेन्महा-देवि! चायुतं प्रजपेन्मनुम् । दश साहस्रय-जप्येन सर्व-किल्विष-नाशिनी । गायत्री छन्दसां माता पाप-राशि तुलानलः । कठिनं च रिपुं चैव सोदरं वैरि-पक्षिरणम् । मातामहं च पितरं यतिनं वन-वासिनम् । वर्जयित्वा च शिष्येन्द्रो दीक्षा-विधिमुदाचरेत् । अन्यया तद्-विरोधेन काय- नाशो भवेद् ध्रुवम् । सिद्ध-मन्नं च गृह्णीयाद् दुष्कुलादपि भैरवि ! स्वप्ने तु नियमो नास्ति दोक्षासु गुरु-शिष्ययोः । स्वप्न-लब्धे स्त्रिया दत्ते संस्कारेणेव शुद्धपति । राघव मट्ट-धृत-महा-कपिल-पञ्चरात्र--नाति-बालो न वृद्धश्च न खजो न कृशस्तथा। नाधिकाङ्गो न होनाङ्गो न खल्वाटो न दन्तुरः । वीर-मित्रोदय-धृत-कल्प-चिन्तामणी-क्षय रोगो च दुश्चर्मा कुनखो श्याव- दन्तकः । कर्णान्धः कुसुमाक्षश्च खल्वाट: खजरोटकः । कर्णान्धो बधिरः । खञ्जरोटः खञ्जः । अङ्ग-हीनोऽतिरिक्ताङ्गः पिङ्गाक्षः पूति-नासिकः । वृद्धाण्डो वामनः कुब्जः श्वित्री चैव नपुंसकः। पूति-नासिको दुर्गन्धि-नासिकः। इत्याद्यहरेषः संयुक्तो निन्दितो गुरुः। संस्कार-रहितो मूरों वेद-शास्त्र- विजितः। श्रौत-स्मात्त-क्रिया-शून्यः शुष्क भाषः सुकुत्सितः । पुरयाजन जीवी च नरो वैद्यश्च कामुकः । क्रूरो दम्भी मत्सरो च व्यसनो कृपणः खलः। पुसङ्गो नास्तिको भोतो महा-पातक-चिह्नितः । देवाग्नि-गुरु-विद्यादि-पूजा- विधि-पराङ्-मुखः । सन्ध्या-तर्पण-पूजादि-मन्त्र-ज्ञान-विवजितः। प्रालस्यो पहतो भोगी धर्म-होन उप-श्रुतः। इत्याद्यर्बहुभिर्दोषैरागमोक्तश्च यत्नतः । वर्जनीयो गुरुः प्राजर्दोक्षासु स्थापनादिषु । मत्स्य-सूक्ते त्रयोदश-पटले-अपुत्रश्वासुत-पत्नोकः शक्ति होनोऽय वामनः । कुजः कुष्ठः श्याव-दन्तो वृपली-पतिरेव च । मातामहस्यानुजस्य सोदरस्य तथैव च । पित्रोर्मन्त्रं न गल्लीयात तथा चवाधितस्य च । कदाचि यदि गृह्णाति पुनः संस्कारमर्हति । त्याज्य-गुरु-कथनम् कामाख्यायां तृतीय पटले-मानुपे गुरुत्वस्य कल्पना-माप्रमुक्त्वा । यया मोक्ते तु मोज्यं हि स्वरादि-पात्रके न च । दीयते च यया देवि ! तस्मै -१६४ : द्वितीयः धर्म-काण्डः ] - ।

·सर्व-समर्पणम् । यदि निन्यं च तत्-पानं स्वर्ण वापि कुलेश्वरि! तदा त्यजेत् तु तत्-पानमन्य पात्रेण मोजयेत् । अतो हि, मनुजं सुग्धं दुष्टं शिष्यो हि सन्त्यजेत् । सर्वेषां भुवने सत्यं ज्ञानाय गुरुरेय हि । ज्ञानान्मोक्षमवाप्नोति तस्मात् ज्ञानं परात्परम् । अतो यो नान-दानं हि न क्षमेत् तं त्यजेद गुरुम् । अन्नाकांक्षी निरन्नं हि यया सन्त्यजति प्रिये ! जानं तत्र समामाति स गुरुः शिव एव हि । प्रज्ञानिनं वर्जयित्वा शरणं ज्ञानिनां व्रजेत् । मधु-सुन्यो यथा भुङ्गः पुष्पात् पुष्पान्तरं व्रजेत् । ज्ञान-लुब्धस्तया शिष्यो गुरोर्गुवन्तरं व्रजेत्। तथा--पूर्वोक्त-दोष-युक्तश्चेद् दिव्यो वा वीर एव वा। तयोरपि न कर्तव्या शिष्येण गुरु-भावना । किन्तु कार्य हितषित्वं गुरुता-कल्पनं त्यजेत् । कौलानां तु तत्रैव-महा-विद्यां सम्प्रदाय वीराचारं ददाति न । स याति नरकं घोरं शिप्योऽपि पतितो भवेत् । पशु-भावे स्थितो यो हि कालिका- तारिणी-मनुम् । दत्वाचारं वन्नव नरकान निवर्तते । तस्मात् पशु-गुरु- स्त्याज्यः सायकः सर्वदा प्रिये । यदि देवात् पशोर्दीक्षा लमते शाक्त एव च । कौलात् तु कौलिकों कृत्वा तन्मन पुनरालभेत् । इत्युक्त-वचनादमिकादिना पुनर्गुरुः करणीय इत्यग्रेऽपि वक्ष्यते। शिष्य-प्रकरणं शिष्य-शब्द-व्युत्पत्तिश्च गुरुता शिष्यत्वापेक्षणोत्यतो गुरु-प्रकरणानन्तरं शिष्य-प्रकरण- मुच्यते । तत्र शिष्य-शब्द-ज्युत्पत्तिस्तु कुलार्णवे पश्चम-खण्डे सप्तदशोल्लासे- शरीरमर्थ प्राणांश्च सद्गुरुम्पो निवेद्य यः । गुरुम्पः शिष्यतो योग शिष्य इत्यभिधीयते । शिष्य-लक्षणम् प्रय शिष्य-लक्षणम्-रुद्र-यामले उत्तर-खण्डे द्वितीय-पटले-गुरु-सभण- मुक्त्वा । शिष्यस्तु तादृशो भूत्वा सद्गुरुं पर्युपाधयेत् । कुल-मूलावतार-कल्पसूत्र-टोकायाम्-चतुमिरायः संयुक्तः श्रद्धावान् सुस्थिराशयः। अलुब्धः स्थिरात्रश्च प्रेक्षाकारी जितेन्द्रियः । प्रास्तिको दड़-भक्तिन गुरौ भन्ने च देवते । एवं विधो भवेत् शिष्यस्त्वितरो दुःख. कद् गुरोः चतुर्भिरायः संयुक्तः शमादि-चतुष्क-मुक्त इत्यर्थः । [प्राण-तोषिणों तन्त्रम् : १६५ . -- ·शारदा-तिलके द्वितीय-पटले-शिष्यः कुलीनः शुद्धात्मा पुरुषार्थ- परायणः । अधीत-वेदः कुशलो दूर-मुक्त-मनोमवः । हितैषी प्राणिनो नित्य- मास्तिकस्त्यक्त-नास्तिकः । स्वधर्म-निरतो भक्त्या पितृ-मातृ-हितोद्यतः । वाङ्- मनः-काय-वसुमिर्गुरु-शुधूषणे रतः। एतादृश-गुणोपेतः शिष्यो भवति नापरः । समयाचार-तन्ने द्वितीय-पटले-शिष्योऽपि स्वगुरणर्युक्तो गुरु-भक्ति-रत' सदा । धर्म-कामादि-संयुक्तो गुरु-मन्त्र-परायणः । सत्य-बुद्धिर्गुरोमन्त्र देव-पूजन- तत्परः। गुरुपदिष्ट मार्गे च सत्य-बुद्धिरुदार-धीः । एवं लक्षण-सयुक्त शिष्यश्चापि परीक्षित.। ''रुद्र-यामलीय गुरु माननादि-प्रकार-विधायकानि । गुरुः पितेत्यादि. जन्म-हेतुरित्यादि । सद्गुरु स्वाधितमित्यादि-वचनान्यस्मदति-वृद्ध-प्रपिता- मह-कृष्णानन्दागम-वागीशन स्व-कृत-तन्त्रसारे लिखितान्यतो नैवात्र प्रयोज- नमिति । इति शिष्य-लक्षणम् । वर्जनीय शिष्य-लक्षणम् "वज्यं-शिष्यमाह रुद्र-यामल-पूर्व-खण्ड-पञ्चदश-पटलोत्तर-खण्ड-द्वितीय- पंटलयो.--कामुक फुटिलं लोक-निन्दितं सत्य-वर्जितम् । प्रविनीतमसमर्थ प्रजा-हीन रिपु-प्रियम् । सदा पाप-क्रिया-युक्तं विद्या-शून्यं जडात्मकम् । फलि-दोष-समूहागं वेद क्रिया-विवर्जितम् । पाश्रमाचार-हीनं चाशुद्धान्त - करणोद्यतम् । सदा श्रद्धा-विरहितमघम क्रोधिन भ्रमम् । असच्चरित्रं विगणं पर-दारातुरं तथा । सम्बद्वाङ्ग समूहोग्नमसक्तं व्रत-चेतसम् । नाना- निन्दावृतानं च त शिष्य वर्जयेद् गुरुः । इति निन्द्य-शिष्य-लक्षणम् चय-शिष्य करण-निन्दा यामले- यदि न त्यज्यते वीरो धनादि-दान-हेतुना । नारको शिष्य- वत् पापो तद्-विशिष्टमवाप्नुयात् । क्षरणादसिद्धः मवेच्छिष्यासादित-पातकः। अकस्मात्ररक प्राप्य कार्य-नाशाय केवलं। विचार्य यालाद् विधिवच्छिष्य. संग्रहमाचरेत् । अन्यथा शिष्य-दोण नरकस्यो भवेद् गुरुः । इति वयं- शिष्य करण-निन्दा। शिष्य-कर्तव्याकर्तव्यादि-कथनम्-गुर्वाज्ञा-पालन-विधिः शिष्य कर्तव्याकर्तव्ये उक्ते रुद्र-यामले उत्तर-खण्डे प्रथम-पटले-यया- न लक्षयेद् गुरोराजामुत्तरं न वदेत् तया। दिवा रात्री गुरोराज्ञा वास-वत् .६ : द्वितीयः धर्म-काण्डः] । - ·*- प्रतिपासयेत् । इति गुजा-पालन-विधिः । गुरोराशा-लङ्घने वोषः न शृणुयाद् गुरोर्वाक्यं शृणुयाद् वा पराङ्मुखः । अहितं वा हितं वापि रौरवं नरकं व्रजेत् । प्राज्ञा-भङ्ग गुरोर्देवि ! यः करोति स मूढ़-धीः। प्रयाति नरकं घोरं करत्वमवाप्नुयात् । तया. एकविंशति-पटले यथा धर्म वृया पर्व वृषा दीक्षा वृथा तपः। वृथा सुकृतिमाख्याति गुर्वाजा-लङ्घने नृणाम् । प्रति गुर्वाजा-लखन-दोपः। गुर्वनिष्ट-करणे दोषः द्वितीय पटले-माज्ञा-भङ्ग तया निन्दां गुरोरप्रिय-वर्णनम् । गुरु-मोहं पमा कुर्यात् तत्-संसर्ग न कारयेत् । कारयेत् इत्यत्र स्वार्थ णिच् न कुर्या- रित्यर्थः । कुलार्णवे पञ्चम-खण्डे एकादशोल्लासे--गुरु-द्रव्यामिलाषी यो गुरु-स्त्री-गमनोत्सुकः । स तिर्यग-योनिमाप्नोति फव्यायैर्भक्ष्यते प्रिये ! रुद्र, यामले गुरु-द्रव्यामिलापो च गुरु-स्त्री-गो भवेद् यदि । पातकं च भवेत् तस्य प्रायश्रितं न कारयेत् । प्रायश्चितं न कारयेदित्यनेनात्यन्त-निषिद्धमिति ध्वनितम् । पया-कामतो ब्राह्मण-बधे निष्कृतिर्न विधीयते । इति मनु- पचन तात्पर्यमुक्तम् । भविष्य-पुराणे-कामतो ब्राह्मण-धे यदेतन्मनुनोदितम् । एकरसतो विप्र-बंध-वर्जनार्यमुदीरितम् । यामले-गुरुं दुष्कृत्य रिपु-वग्निगत्य परिवापतः। भरण्ये निर्जने देशे स भवेद् ब्रह्म-राक्षसः । इति गुर्वनिष्ट- करण-दोषः। गुरु-शाप-जन्य दोषः ., गुरु पीतायाम्-अशक्ता हि सुराः सर्वे प्रशता मुनयस्तथा । गुरु- शास-मृताशीयाः अयं यान्ति न संशयः । इति गुरु-शाप-जन्य-दोषः। गुरु-निन्दा-श्रवणे दोषः ख-यामले पूर्व-खण्डे चतुर्दश-पटले-गुरोतिन्वा च पैशुन्यं यः शृणोति विमान्तरे। तस्य तद्-दिनजां पूजां न तु गलाति सुन्दरो। इति गुरू-निन्दा- 'अल्य प्रतीकारः कुलार्णवे द्वादशोल्लासे यत्र श्रीगुरु-निन्दा स्यानिधाय अवणे स्वके । सस्तस्माद विनिष्क्रमेद दूरं न भवणं यथा। गुरोर्नाम स्मरेत् पश्चात् श्रवणे [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : १६७ . 4 ·। .. । । सा प्रतिक्रिया । इति गुरु-निन्दा-श्रवण-प्रतीकारः गुरु-निन्दा-करणे दोषः यामले-गत-श्रीश्च गतायुश्च गुरोनिन्दा-करो ना कल्प-कोटि-शतं. देवि ! नरके पतति ध्रुवम् । तया एवं श्रुत्वा महा-देवि ! 'गुरु-निन्दा करोति' यः। स याति नरकं घोरं यावच्चन्द्र-दिवाकरौ । इति गुरु-निन्दा करणे दोषः। गुरौ मनुष्य-ज्ञाने दोषः + 1, F7 g!!! गुरु-तन्त्र-गुरौ मनुष्यता-बुद्धि : शिष्याणां यदि जायते । न हि तस्य भवेत् सिद्धिः कल्प-कोटि-शतरपि । इति गुरौ मनुष्य-ज्ञान-जन्य-दोष-कयनम् । गुर्वपराधादि-वोष-कथनम् कुलार्णवे-प्राज्ञा-मङ्गोऽर्थ हरणं गुरोरप्रिय-वर्णनम् । गुरु-द्रोहमिद प्राहुर्यः कुर्यात् स तु पातको । गुरु-कोपात तुं नाशः स्याद् गुरु-द्रोहीत तुं. पातकम् । विमृत्युगुरु-निन्दायां गुनिष्टान् महापदः । जीवेदग्नि प्रविष्टो वा नरः पीत-विषोऽपि वा। मृत्यु-हस्त-गतो वापि नापराध-करों 'गुरोः। इति' गुर्वपराधावि-दोषः। गुरु-सन्तति-त्यागादि निषेधः -रुद्र-यामले पूर्व-खण्डे-गुरोस्तु सन्तति त्यक्त्वा न गुर्वन्तरमालयेत् । -: : गुरु-निन्दा न कर्तव्या न श्रोतव्या कदाचन । इति गुरु-सन्तति-त्याग-निषेधः ।, गुर्वादि-मानन-प्रकारः गुर्वादि-मानन-प्रकारश्च पुरश्चरण-रसोल्लासे दशम-पटले-गुरु च भावयेन्नित्यं सदाशिव-मयं सदाः। गुरोः सुतं च चार्वङ्गि गणेश-सदृशं सदा । गुरोः स्नुषा वरारोहे ! वाणी लक्ष्मीरिव प्रिये ! गुरोः कलं महेशानि।' भैरवाणां गणं यथा। गुरु-कुल-पूजा-क्रमः • • कल्पसूत्र-टीका-कृत-कुलायमे शाक्तानन्य-तरङ्गिन्याम् च गान्धर्माः ल्यैश्च चार्यङ्गि! पूजयेत् सर्वदा गुरुम् । गुरोः पलों तथा देवि ! पूजयेद विधिनामुना । गुरु-पत्नी-पदं गुरु-योषिदुपलक्षणम् नि सम्बन्धे इति पाणिनि-सूत्रानुसारेण विवाह-संस्कृता-परम् । सूत्रात पति:- १६६: द्वितीयः धर्म-काण्डः]. . . .it पत्यु! यज्ञ- ए ·- :- शस्थान्त नकारादेशो भवति यज्ञ-सम्बन्धे गम्यमाने । यज्ञ-शब्देनात्र विवाहाङ्ग-यज्ञ उच्यते । तयात्वे पञ्च-विध-गुरु योषित्पूजा-विधानं कुलार्णवो. तमसलतं स्यात् तथा च । कुलार्णव-सन्ने पञ्चम-खण्डे प्रथमोल्लासे-उड़ा धृता तया क्रोता मूल्येन च समाहृता । सकृत् काम-गता चापि पञ्चधा गुरु- योषितः । प्रलंघ्याः पूजनीयाश्चागम्याश्च गुरु-योषितः । गहन्नीलतन्वे तृतीय-पटले-गुरु-पत्नो च युवती न संवाटेत पादयोः । पुनविशति-वर्षेण-गुण-दोषो विजानता। अतएव महेशानि ! न कुर्यात् पाव-सेवनम् । - कुलागमे गुरु-वद् गुरु-पुत्रेषु गुरु-वत् तत्सुतादिषु । पूजयेत् प्रत्यहं मान्त्या प्रमुना विधिना प्रिये ! पूजा-मस्तुं तव गुरोरगावे चाङ्गि! गुरु-पत्नी प्रपूजयेत् । ममावे अलामे। तदनावे च चार्वङ्गि ! गुरु-पुत्रं समर्चयेत् तदमावे वरारोहे ! गुरु-कन्या च पूजयेत् । तदभावे च चाङ्गि! गुरु-स्नुषां प्रपूजयेत् । एषामभावे भावङ्गि! गुरु-गोत्रं प्रपूजयेत् । तदावे वरारोहे ! तया मातामहस्य च । मातुलं मातुलानी वां पूजयेद् विधिनामुना । इति गुरु-कुल-पूजा-क्रम कयनम् । गुरु-दर्शन-दिन-प्रशंसा it तया- पूजा-काले व चावंङ्गि! आगच्छेच्छिष्य-मन्दिरे । गुरुवा गुरु- पलो वा पुत्रो वापि समागतः । ज्येष्ठो वाप्यर्चना मध्ये शिष्यः सर्वार्चनां त्यजेत् । तमेव पूजयेच्छिष्य इति शास्त्रस्य निर्णयः । इति पूजा-काले गुर्वादा- वागते सति शिष्य-कर्तव्यम् । तत्रव-शिप्यस्य तद्-दिनं देवि ! कोटि-सूर्य- पहः समम् । चन्द्र ग्रहण-कालं हि तद्-दिनं वर-वणिनि ! गुरोर्दर्शन-मात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते । तत्क्षणाच्चञ्चलापाङ्गि! दानं कुर्याद् विचक्षणः । इति गुरु-वनि-दिन-प्रशंसा। गुरु-प्रीतो फलम्। गुरो प्रीति-समापन्ने देवता प्रीतिमाप्नुयात् । देवे च प्रोतिमापन्ने मन्त्र- सिविर्भवेद, ध्रुवम् । इति, गुरु-प्रीति:फलम् । मागुरु पूजां विना इष्ट-पूजायां दोषः IF सुगमाला जो गुरु-पूनां विना देवि ! इष्ट-पूजां करोति यः। मन्त्रस्प तस्य तेजासि हरते भैरवः, स्वयम् । रुद्रयामले-गुरु-पूजां...बिना [प्राण-तोषिणी... . . H ·- न T 1 - नाथ ! कोटि-पुण्यं वृथावहम् । अतः सर्व-जने ख्यातं गुरुमा सिटिमापमान। गुर्वनुक्त-क्रिया-वैफल्यादिकम् राघव-मट्ट-धृतम्-गुर्वनुक्ताः क्रियाः सर्वा निष्फलाः स्युपंतोमा जपो होमार्चन-विधिः कार्यों दीक्षान्वितस्ततः। गुरु-प्रणामादि-फलम् तथा-प्रणम्य गुरु-पादाब्जं ध्यात्वा च गुरु-पादुकाम् जात्वा परम तत्त्व वै यो जपेत् कुल-चण्डिकाम् । स कृतार्थः स पन्या समास पण्डितः । स भावज्ञो महा-देवि ! जायते नात्र संशयः। गुरु-गोतायाम्-संसार-सागर-समुद्धरणक-मन्त्रं ब्रह्मारि-देव-मुनि: सेवित-सिद्धि-मन्त्रम् । दारिद्रय-दुःख-भय-शोक-विनाश-मन्त्र 'बग्वे महा-जय. हरं गुरु-देव-मन्त्रम् । गुरु-तन्त्र-गुरोः सेवा गुरोनं गुरोः स्तोत्रं गुरोपः । गुरोपणा, गुरोस्तृप्तिर्गुरोभक्तिkणां यदि । जन्म-भाग्य-वशाद देवि ! पेषा सल्लागते. क्वचित् । तेषां मन्त्रो भवेत् सिद्धो जीवन्मुक्तात्र ते नराः। गुरु-गृहे कृत-पुण्य-कर्म-फलम् गुरोर्गेहे स्थितः शिष्यो यत् पुण्यं समुपाचरेत् । तत् पुनमला प्रोक्तं पुण्य-तीर्थे शताधिकम् । इति गुरुनाह-निष्पादित-पुण्य-कर्म-फलम् । गुरु-पाद-रजो मस्तके धारण-फलम् तत्रैव-गुरोः पाद-रजों यस्तु सुधीर्मूर्द्धनि धारयेत् । स तोष गोटिक फलात् फल दश-गुणं लभेत् । गुरु-पादोदकादि-भक्षण-फलम् गुरोः पादोदकं यस्तु नित्यं पिबति भक्तितः। सा-नोटिशीनां फलं स लमते ध्रुवम् । fru गुप्त-साधन-तन्त्रे-त्रि-सन्ध्यं पिबते यस्तु गुरु-पावोवार गोल नास्ति पुनर्जन्म संसारे मोह-वमंनि । ब्रह्मा विष्णश्च प्रश्न सर्वाxि. देवताः । तिष्ठन्ति श्रीगुरोः पाद-पद्माचित-जले शुमे । गुरोः 'पारो यस्तु नित्यं पिवति मानुषः । धर्मार्थ-काम-मोक्षाणामधिपो जायते च सः १७० : द्वितीयः धर्म-काण्डः] 11 म . - " - . .

·योगिनी-तन्त्रे-सुमक्त्या विगलत् पाद-प्रक्षालन-जलं यदि । पिवेदमृत- मावेन यः स देवी-पुरं व्रजेत् । मस्तके गुरु-पादोदक-धारण-फलम् गुप्त-साधन-तन्ने-गुरोः पादोदकं यातु शिरसा धारयेन्नरः । स सर्व- तोपंजं पुण्यं लभते नात्र संशयः। गुरु-पूजा तदन्न-भक्षणादि-फलं च गुरुत्तो-त्रि-सन्ध्यं पूजयेद् यस्तु गन्ध-पुप्पंजगद्-गुरुम् । तस्य कि मन्त्र-पूजावि-विधानास-जापकः। गुरोरनं महा-देवि ! यस्तु भक्षणमा- चरेत् । कोटि-जन्माणितं पापं तत्क्षणात् तस्य नश्यति । न स्नानं पाय-शोचं च न वाचमनं चरेत् । प्राप्ति-मात्रेण मोक्तव्यं नैव स्यानं विचारयेत् । न ब्राह्मण्यं न फोलोन्यं न जातोनां विचारणम् । न जाति सुत-यन्यूना सम्यानां तत्र चिन्तनम् । एक-स्यान-स्थितं हामं ततोर्य-मण्डली कृतम्। भोक्तव्यं मोक्षदं देवि! शूद्र-स्पृष्टं न चिन्तयेत् । गुरोरनं सुधा-बुद्धया यस्त्वद्यान्मति- मानरः। शिवोऽपि तस्य देवेशि ! तुष्टो भवति नान्यया । गुरोरच्छिष्टकं देवि ! भक्ति-मुक्ति-प्रदं भवेत् । अयश्यं वैष्णयः शिष्यर्मोक्तव्यं तद्-दिने दिने। गुरु-पुत्रााच्छिष्टादि-माहात्म्यम् योगिन्यां प्रथम-पटले-गुरुच्छिष्टं च देवेशि ! तत्सुतोच्छिष्टमेव च । मोजनीयं न सन्देहो विकारश्चेदयोग तिः । तवोच्छिष्टं महा-देवि ! ब्रह्मादीनां सुदुलमम् । गुरुच्छिष्टं तया प्रोक्तं महा-पूतं परात्परम् । नन्येतावता गुरु- पल्युच्छिष्टं न भक्षणीयमिति चेन्न । गुरु-पत्नी महेशानि ! गुरुरेव न संशय इत्येतद् वचनेन तस्या गुरुत्वेन गुरुच्छिप्ट-भोजन-विधेः सिद्धत्वात् । गुरुणा गुरु-पल्या वा गुरु-पुत्रेण वा प्रिये ! स्पृष्टान्नं मुष्टि-मानं वा योऽश्नीयाद् वर्ष-विशतिम् । चिर-जीवी जरा-रोग-विमुक्तोऽसौ शिवो भवेत् । गुरु-तन्त्र - गुरोरुच्छिष्टकर्यस्तु सर्वाङ्गमनुलेपयेत् । वनोऽपि तस्य गानारिण न मिनति कदाचन । गुरोरुच्छिष्टमन्नं यो मक्षयेद् भक्ति-भावतः। अन्नपूर्णा जगद्धात्री तस्यश्वयं प्रयच्यति । इति गुरुच्छिष्ट-भोजन-फलं। गुरुच्छिष्टाभक्षणे दोषः तवैव-कदाचित् परमेशानि ! यदि तत्र नमो भवेत् । न तस्य निष्कृति- ईष्टा कल्प-कोटि-शतैरपि । न मक्षयेद् यस्तु मोहाद् गुरोरुच्छिष्टकं [प्राण-तोषिणी ·तस्य क्रुद्धा मवेस्त्वं हि विपत्तिश्च पदे पदे। इति गुरुच्छिष्टामक्षण-जन्य- दोष-कथनम् । गुरु-समीपे महा-पीठादौ च पाद-प्रक्षालनावि-निषेधः तत्रैव-पादुका यसनं छत्रं शयनं भूषणादिकम् । दृष्ट्वा गुरोर्नम- स्कुर्यादात्म-भोग न कारयेत् । कुलार्णवे पञ्चम-खण्डे द्वादशोल्लासे-पादुका- मासनं छत्रं वाहनं वस्त्र-चामरे। दृष्ट्वा गुरोर्नमस्कुर्यात् नात्म-भोगाय कल्पयेत् । पाद-प्रक्षालनं स्नानमभ्यङ्गं दन्त-धावनम् । मूत्र-निष्ठीवनं क्षौरं शायनं स्नो-निपेवणम् । वीरासनं च दुर्वाक्यमासनं हास्य-रोदनम् । केश- मोचनमुष्णीषं कञ्चुकं लग्नतां तथा। पाद-प्रसारणं वादं कलहं दूषणं प्रिये ! अङ्ग-मगाङ्ग-वाद्यादि-करास्फाल-विधूननम् । द्यूत-कुक्कुट-मल्लादि-युद्ध- मित्यादि चाम्बिके ! गुरु-सिद्ध-महा-सिद्ध-पीठ-क्षेत्राथपेषु च । नाचरेदाचरे- न्मोहात् देवता-शापमाप्नुयात् । उपचारं विना तिष्ठेद् गुर्वग्रे नेच्छया विशेत् । इति गुरु-समीपे महा-पीठादौ पाद-प्रक्षालनादि-निषेधः। गुर्वाज्ञया निषिद्धाचरणे दोषाभावादि-कथनम् योगिनी-तन्ने पूर्व-खण्डे प्रथम-पटले-सुरां यद्यप्यसंस्कारां गुरोराजा- वशात् पिबेत् । प्रायश्चित्तं न तत्रास्ति वेदेऽपि स्थितमेव हि । अपि तन्त्र- विरुद्ध वा गुरुणा कल्पते यदि । तत्-सम्मतं भवेद वेदैमहा-रुद्र-वची यथा। इति गुजिया निषिद्धाचरणे वोपाभावः। गुर्वग्ने मानादि-निषेधः निर्गतं यद् गुरोर्वक्त्रात् सर्व शास्त्रं तदुच्यते । गुरु-कार्ये स्वयं शक्तो नापरं प्रेरयेत् प्रिये । रुद्रयामले-बन्धु-भत्य-पुरै त्यैः सहितोऽप्यति भक्ति- मान् । गच्छन् तिष्ठन् जाग्रत् जपन् जुह्वत् प्रपूजयेत् । गुर्वाज्ञामेव कुर्वोत तद्-गतेनान्तरात्मना । अभिमानो न कर्तव्यो जाति-विद्या-धनादिभिः। सर्वदा सेवयेन्नित्यं शिष्यः श्रीगुरु-सन्निधौ । इति गुर्वाग्रे मान-निषेधः। गुरु-भक्ति-फलम् तनव-सदा च पादुका-मन्त्रं जिह्वाग्ने यस्य वर्तते । अनायासेन धर्मार्थ-काम-मोक्षं लभेन्नरः । श्रीगुरोश्चरणाम्भोज घ्यायेद् यश्च सदैवतम् । भुक्तये मुक्तये वीरो नान्यो भक्तस्ततोऽधिकः । विद्याङ्गमासनं मन्त्र मुद्रां १७२ : द्वितीयः धर्म-काण्डः]] ·तन्त्रादिकं प्रभो ! सर्व गुरु-मुखाल्लब्धं सफलं नान्यया भवेत् । वाक्य-नेदेना- न्वयः । कम्बले कमले वापि प्रासादे संस्यिते तया । दोघं-काष्ठे तया पृष्ठे गुरोरेकासनं त्यजेत् । श्रीगुरोः पादुका-मन्त्रं मूल-मन्त्रं स्व-पादुकाम् । शिष्याय नव देवेश ! प्रवदेव यस्य कस्यचित् । यद् यदाल-हितं वस्तु तद्- द्रव्यं नव वञ्चयेत् । गुरोलचक-वर्णो यस्तस्य तुष्यामि सुग्रत ! भक्त्या विता- नुसारेण गुरुमुद्दिश्य यत् कृतम् । तयोरेव फलं देव! तुल्यमाढच-दरिद्रयोः । स्वल्पे महति वा पुण्यमिति तृतीय-चरणे कुलार्णवे पश्वम-खण्डे द्वादशोल्लासे पाठः । सर्वस्वमपि यो दद्याद् गुरु-भक्ति-विजितः। नरकं तदवाप्नोति भक्तिरेव हि कारणम् । कुलार्णवे तु-शिष्यो न फलमाप्नोति इति तृतोय. चरणे पाठः । गुरु-भक्त्या च शक्रत्वं मद्-भक्त्या शूकरो भवेत् । गुरु विना भय्येव या भक्तिस्तयेति तात्पर्यम् । गुरु-भक्ति-परं नास्ति सर्व-शास्त्रेषु तत्वतः । इति गुरु-भक्ति-फलम् । गुरु-भक्त्यनुत्पत्तौ दोपः घिग् धनं धिप बलं तेषां धिक कुलं धिम् विवेष्टितम् । येषां नोत्पद्यते भक्तिर्गुरु-देवे महेश्वरि ! इति भक्त्यनुत्पतौ दोषः । गुरु-स्त्री-पुत्र-बन्धूनां दोष-प्रकाश तद्-द्रव्य-भक्षण-निषेधादिकम् गुरु-स्त्री-पुत्र-बन्धूनां दोपं नैव प्रकाशयेत् । भक्षयेनं च तद्-द्रव्यं दतं नेव परित्यजेत् । गुरु-गीतायाम्-गुरुणा दशिते मार्गे मनः शुद्धिं च कारयेत् । गुरुणा सदसद्वापि यदुक्तं तन्न लद्धयेत् । गुरोरग्रे न वक्तव्यमसत्यं च कदाचन । पिच्छिला-तन्त्रे-पत्रं गुरु-फुलं पस्तु त्यजेद् बै धर्म-मोहितः। स याति नरकं घोरं यावच्चन्द्रार्क-तारकम् । कुलार्णवे पञ्चम-खण्डे एकादशोल्लासे-ब्रह्मावि-स्तम्ब-पर्यन्तं यस्य या गुरु-सन्ततिः। तस्य मे सर्व-शिष्यस्य कौलः पूज्यो महो-तले । इति निश्चित बुद्धिर्यः स भवेदावयोः प्रियः। घोगुरु फुल शास्त्राणि पूजा-स्यानानि यानि च। मक्त्या श्री-पूर्वकं देवि! प्रणम्य च प्रकोतयेत् । गुरु नाना न भाषेत जप-कालाद् ऋते प्रिये ! भोनाथ-देव-स्यामीति वियावे साधने पवेत् । [प्राण-तोपिणी तन्नम् ·प्रय गुरु-शुश्रूषादिकम् गुरु-शुश्रूषा तथा द्वादशोल्लासे-आत्मार्य-मान्य-सद्धावः शुश्रूषा स्याच्चतुर्विधाः । शुश्रूषया धिया देवि ! शिष्यः सन्तोषयेद् गुरुन् । पदे पदेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् । केवलं गुरु-शुश्रूषा त्वत्-कृपा. कारिणी प्रिये ! मद्-मक्ति-सहिता चेत् सा सर्व-काम-फल-प्रदा ।क्षोयन्ते सर्व-पापानि वर्द्धन्ते पुण्य-राशयः। सिद्धयन्ति सर्व-कार्याणि गुरु-शुभूषया प्रिये ! यद् यदात्म-हितं वस्तु तत्तद्-वित्तमवञ्चयन् । गुरु-देवार्चको यस्तु तस्य पुण्यं न गण्यते। गुरु-मित्र-सुहृदादीनां अवमानादि-निषेधः गुरु-मित्र-सुहृद् दु-दासी-दासाद्यान्नावमानयेत् । न निन्देदस्य समयान् वेद- शास्त्रागमादिकान् । तया-विविक्षुर्देशिकावासं शान्त-चित्तोऽति-भक्तिमान् । वाहनं पादुकां छत्रं चामरं व्यजनादिकम् । ताम्बूलं वेशमुत्सृज्य प्रविशेच्च शनैः शनैः। देशिक-व्युत्पत्तिस्तु सप्तदशोल्लासे-देवता-रूप-धारित्वाच्छिष्यानुग्रह- कारणात् । करुणामय-मूर्तित्वाद् देशिकः कथ्यते प्रिये ! देशिकावासं गुर्या- वासमित्यर्थः । तया-रिक्त-हस्तश्च नोपेयाद् राजानं देवतं गुरुम् । फल- पुप्पाम्बरादीनि यथा-शक्त्या समर्पयेत । ॥ इति श्रीप्राण-तोपिण्यां द्वितीये धर्म-काण्डे गुरु-शिष्य-प्रकरण-रूप शाखा-द्वय-कथनं नाम द्वितीयः परिच्छेदः॥ M १७४ : द्वितीयः धर्म-काण्डः] ·है तृतीयः परिच्छदः गुरु-शिष्य-विचाराचंकुरारोपणान्त-कर्म-कथन-रूप-पल्लव-कथनम् परीक्षाको गुरु-शिष्य-मन्त्राणा नाडी-नक्षत्र-विचार-कथनम् नरपति-जय-चर्या-स्वरोवय-धृत-ब्रह्म-यामले–अश्विन्यादि लिखेच्चक्रे 'सांचाई त्रि-नाडिकम् । तत्र वेध-चशाज् ज्ञेप विवाहादि-शुभाशुभम् । त्रि- नादोष-नक्षत्रमश्विन्याा युगोतरा। हस्तेन्द्र-मूल-वारुण्य पूर्वा भाद्रपदा- स्तपा याम्यः सौम्पो गुरुयोनिश्चित्रा-मिन-जलाह्वयम् । षनिष्ठा चोत्तरा- मार-मध्य-नाटो व्यवस्थिता। कृत्तिका रोहिणी सर्पो मघा स्वाती विशाखके । उत्तरा भवणा पोष्य-क्रोड-नाड़ी व्यवस्थिता । अश्विन्यादि-नाडी-वेधः षष्ठं वित्तीय क्रमात् । याम्यादि-तुर्य तुर्य च कृत्तिकादौ द्वि-पटककम् । एवं निरोश रेप कन्या-मन्त्रे गुरौ सुरे। पुण्य-स्त्री-स्वामि-मित्रेषु देशे पामे पुरे गृहे। एक-नाडीस्थ-धिष्ण्याणि यदि स्युर्वर-कन्ययो । तदा वेध विमानीयाद गुििवषु तथैव च । प्रकट यस्य जन्मक्षं तस्य जन्मक्षतो व्यध । प्रेमात जन्मभं यस्य तस्य नामाक्षतो वदेत् । द्वयोजन्ममयोर्वेघे न कर्तव्य वाचन एकनाड़ी-यंता चेत् स्याद् भर्तृ-नाशाय चाङ्गना । एक-नाडी- स्मिता यत्र गुरुर्मन्त्रश्च देवता । तत्र द्वेष रुज मृत्यु क्रमेण फलमादिशेत् । प्रभ.पुष्पाला मित्रं देशो ग्राम. पुर गृहम् । एक-नाडी-गता त्याज्या भन्या बैंप-जिता इत्यादि-वचनाद् गुरु-शिष्य-मन्त्राणा नाडो-नक्षन-विचारो- भरप-करणीय इति। बोलायी चौकावि-विचारः बोक्षायां कर्तव्यायां चक्रादि-विचारस्यावश्यकत्वम् । तत्तु अस्मद्- गोष्ठो-गरिष्ठ कुष्मानन्दागर्म चागोशेन स्व-कृत-तन्त्रसारे सर्व लिखितमतो नाम प्रयोजनम् । यत्तु नात्र सिद्धाद्यपेक्षास्तोत्यादि-वचन-मात्र प्रदर्शिभिरिद प्रसार सर्वत्र विचारस्यावश्यकत्वमिति तन्नसार-कारस्य स्व-कपोल- स्पतमित्युपहसितम् । तेः रुद्रयामलोत्तर-खण्डोय-चतुर्य-पटलायुक्त न fi सयपा-कालो तारादि-मन्त्रस्य सिद्धादोनव [प्राण-तोषिणी 3 ·। - 1 17." . - . तयापि शोधोन्मन्यं प्रशंसा परमेव तत् । विचारामाव-प्रतिपादक-वचन- मात्रं यत्यादि-परं न गृहस्थ-परमित्यप्रे वक्ष्यते । चक-विचार-प्रति-प्रसवस्त्वन्नदा-कल्पे द्वितीय-पटले उक्तो यथा-हर- चक्रादि-चक्र-नरकमुक्त्वा । नव-चक्र-वियुद्धात्मा- मन्त्रोऽभीष्टाय कल्प्यते । उपासिता यदि मवेत् पैतृको पुरुषाः क्रमात् तदा तद्-ग्रहणे धीरो विचारं नैव कारयेत्। तत्तु मन्त्रं च पनिता श्रयेद् भाग्य-वशाद यदि तदा मतविचारेण विचारोऽस्या न तु स्वतः । कुल-चक समुत्पन्न वोरान माहेश्वरी मुखात् । कृपया दोयमानस्य विचारो नास्ति भैरव ! स्वान्तःकरण-वत्र्या यत्र अंबा गरीयसी । संवोपास्या प्रयलेन विचारस्तत्र निष्फलः । तत्र मण्डपार्थ भूमि-परीक्षा दीक्षा-कर्मणि मण्डप-करणस्यावश्यम्भावेन भूमि परीक्षा विना मड पादि-करण-निषेध-दर्शनेन चादी भूमि-परोक्षोच्यते । तत् राघव भट्ट धृत- महा-कपिल-पञ्चरात्रे-तत्र भूमी परीक्षेत् वास्तु-तत्व-विशारदः। दीक्षायां वर्जनीय-भूमि-कथनम् स्फुटिता च सशल्या च वल्मोकारोहिणी तथा। दूरतः परिवा भूः कर्तुरापुर्धनापहा । स्फुटिता चेति चकारेणोपरेति न लभ्यते । स्फुटिता मरणं कुर्यादूपरा धन-नाशिनी । सशल्या क्लेशदा नित्यं विषमा शत्रुतो म इति वर्जनीय भूमि-कयनम् । तत्र दिक्-प्लव-भूमि-शुभाशुभम्, THER तत्रैव-ईश-कोण-प्लवासा च कर्तुः श्रोदा सुनिश्चितम् ! प्रवन्तव वृद्धिकरी धनदा ततर-प्लवा । विद्वेषं मरणं व्याधि कुर्यादग्नि प्लवा मही। धर्मराज-प्लवा भूमिनित्यं मृत्यु-मय-प्रदा । गृह-लय-करी सा.व. नेत-प्लवा । धन-हानि-करी पृथ्वी कीर्तिता वरुण-प्लवा । वात-प्लवा तथा भूमिनित्यमुद्वेग-कारिणो । इति दिक्-प्लव-भूमि-शुभाशुमे ।..sirit ब्राह्मण्यादि-भूमि-ज्ञान-करणम् । तव-श्वेता तु ब्राह्मणी भूमि रक्ता वै क्षत्रिया स्मृता । वरमा पोता तु विज्ञेया शूद्रा कृष्णा प्रकोर्तिता । ग्राहाणी घृत-गन्धा स्यात् - त्रिया रत गन्धिका । क्षीर-गन्धा मवेद् वैश्या शूद्रा विड्गन्धिनी मितिः मधुरा गाली १७६ : द्वितीपः धर्म-काण्डः] भयमा भूमिर्या ·भूमिः कषापा क्षत्रिया स्मृता। वश्या तिक्ता च विज्ञेया शूद्रा स्यात् कटका मही । ब्राह्मणी भूः फुशोपेता क्षत्रिया स्यान्छवाकुला । कुश-काशाकुला वैश्या शूद्रा सर्व-तृणाकुला । इति याह्मण्यादि-मि-जान-करण कयनम् । तत्र शुभ-भूमि - कथनम् तव-मिता पोता तथा रक्ता कृष्ण-वर्ण-समन्विता। स्थिरोदका दृढा स्निग्धा भूमिः सर्व-सुखायहा । शीत-स्पर्शोष्ण काले च वह्नि-स्पर्शा हिमागमे । वर्षासु चोमय-स्पर्शा सा शुना परिकोतिता। तद-घृत-हयशीर्ष-पञ्चरानेऽपि सुरमीणां रतियंत्र म-बरसानां वर्षः सह । सुन्दरीणां रतियंत्र पुरुषः सह मत्तम ! काश्मीर-चन्दनामोदा कर्परागुरु- गन्धिनी। कमलोत्पल-गन्धा न जाति-चम्पकगन्ध्रिनी। पाटला मल्लिका- गन्धा नाग-केशर-गग्विनी। दधि-क्षीराज्य-गन्धाढ्या मदिरासव-गन्धिनो। सुगन्धि-द्रोहिगन्धाढ्या शुभ-गन्ध-पता च मा। सर्वेषामेव वर्णानां भूमिः साधारणो मता। दति शम-भूमि-कथनम् । मदग्रज-रामलोचन-विद्यामाण-का-वास्तु-याग प्रदीपिका- धन हा- शोध-पश्चराने -ज्ञात्वा भूमि परीक्षेत प्र्योवा-नानां शुभाम् । अपड्दा तयाच्छनां कृतलोय-परिप्लुताम् । सम्पूर्य मार्गे पाने तु तथाधिक-मृदं शुभाम् । कुसुम-प्रकरस्तद्-वद् यस्यां न ग्लानिमृच्चति । न निर्वाति तथा दोपः शीघ्र पुष्पं न गोर्यते । श्वेतारुणा पोरगा मित्रादौनां विशिष्यते । प्रशस्यते इत्यर्थः। तत्र मध्यमाधम - भूमि - कथनम् त्याज्या भूमिः क्षाराधा पूति-गन्धा च या भवेत् । मधुरा व कवाया च अम्ला च कटुका च या । फुसैः शरैस्तथा का िमिर्या च सम्भूता। सम्मृता अत्यन्त सङ्कीर्णा तयाधिक-मृदमित्यायुक्त विवरणमुस्तं प्रयोग पारे- वितस्ति-मात्र विस्तारं निर्माय बिवरं भुवि । निक्षिपेत् तां मृदं तस्मिन् तासु शिष्टासु शोमनम् । समासु मन्यमं विद्याननास्वाममुच्यते । परोक्ष्येवं प्रयत्नेन त्यक्त्या भूमि पानीयसी । अङ्गार-तुप-फेशास्थि-होनं कृत्वाऽय भू-तलम् । अङ्गारेत्यादि-निषिद्वन्द्रव्य-पानोपलाएन् । होनं कृत्वेत्यनेन शल्योद्धार- प्रामः सूचितः। [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : १७७ फा०१२ ·V तत्र शल्योद्धारं विना दोष - कथनम अकरणे दोषोऽपि । अतएव कुण्ड-करणे दुष्टा । खन्यमाने यदा कुण्डे पाशो न प्राप्यते भुवि । तदाप-मृत्यये चास्थि-केशाङ्गारधन-क्षयः । भस्म- नाग्नि-भयं प्रोक्तं तुषैः प्रोक्ता दरिद्रता । इति दुष्ट-फलमुपदर्शितवान् । तव शुभ - फल - कथन च शुभ-फलमपि स एव । गो-शृङ्गं पोत-मण्डूकः शङ्खः शूक्तिश्च कच्छपः। शम्बूकश्च प्रशस्ताः स्युर्ये चान्ये रत्न-जातयः । शल्योद्धार - धनोद्धारौ स्वरोदय-धृत-ब्रह्म-यामले-अहि-चक्र प्रवक्ष्यामि यथा सर्वज्ञ - भाषि- तम् । द्रव्यं शल्यं तथा शून्यं ये न जानन्ति साधकाः । निधिनिवर्तनकस्थः सम्भ्रान्तो यन्न भू-तले । तत चक्रमिदं स्थाप्यं स्थान-द्वारमुपस्थितम् । अर्य- रेशाष्टकं लेज्य तिर्यक् पञ्च तथैव च । अहि-चक्रं भवत्येवमप्टा-विंशति- कोष्ठकम् । तर पोष्णाश्वि-याम्यक्षं फुत्तिका-मघ-भाग्यभम् । उत्तरा-फाल्गुनो रोख्यं पूर्व-पंयत्यां भ-सप्तकम् । अहिबध्नाजपा दक्षं पतभं ब्रह्म-सर्पभम् पुष्यं हस्त समालेप्यं द्वितीयां पंक्तिमास्थितन् । अभिगिद्-विष्णुवस्वृक्षं सौम्य रौद्र-पुनर्वसू । चित्रभं च तृतीयायां पंक्ती धिप्प्यस्य सप्तकम् । विश्वक्षं तोयभं मूल ज्येष्ठा मैनं विशारामम् । स्वाती पंक्त्यां चतुर्था तु कृत्वा चक्रं विलोक- येत् । एव सजायते चनं संस्थाने पन्नगाकृति । द्वार-देशे मघा-याम्यो द्वार- स्था कृत्तिका मता । अश्वीश-पूर्वापाढ़ादि-त्रिक-पञ्च-चतुष्टयम् । पौष्ण-प्रोष्ठ पदा चेन्दो नि शेषारिण भास्वतः। १२।३।६७1८1१०१२०१२१।२२।२७४२५ इति चन्द्रस्य ।।११ १२।१३।१४।१५।१६।१७।१८।१।२३।२४।२६ इति सूर्यस्य । उदयादि-गता नाड्यो भघ्नाः पष्टयाप्त-शेप । दिनेन्दु-मुक्त-युक्तोऽसो भवेत् तत्काल चन्द्रमाः । चन्द्र-दत् साधयेत् सूर्यमृक्षस्यं चेष्ट-कालिकम् । पश्चाद् विलोकयेत् तौ च स्व-स्वः वाऽन्यतः स्थितौ । चन्द्र प्रक्षे यदाऽर्फन्दू तदारते नियत निधिः । भानु-क्ष-स्थिते तो तु तदा शल्यं विनिदिशेत् । स्व-स्वभे द्वितय ज्ञेयं नास्ति किञ्चिद् विपर्यये । स्थितं न लम्यते द्रव्यं चन्द्र फूर-ग्रहान्विते । पुष्टे चन्द्रे मवेत् पुष्टः क्षोण-चन्द्रेऽल्पको निधिः । ग्रह-दृष्टि: वशात् सोऽपि विशेयो नवधा बुधैः । हैम तान च तारारं रल-कास्यायसं : द्वितीयः धर्म-काण्डः] ·- त्रयु । नाग चन्द्र विजानीयाद् भास्करादि-ग्रहेक्षिते । मिथे मियं भवेद् द्रव्यं शून्यं दुष्ट-विवजिते । सर्व-ग्रहेक्षिते चन्द्रे विज्ञेयोऽसौ महा-निधिः । हेम तारं च ताम्रारं पापाणं मृण्मयायसम् । सूर्यादि-ग्रहगे चन्द्रे द्रव्य-माण्डं प्रजायते । शुभ-क्षेत्र-गते चन्द्र द्रव्य-लाभो न संशयः । पाप-क्षेत्रे न लामः स्याज ज्ञातव्य ज्योतिषां बुधः। भक्त राश्यश-मानेन भू-मानं कामिकः करः । नीचे विघ्नं परे नोचे जलस्थोऽसौ मवेनिधिः । उच्चस्थ ऊध्वगं द्रव्यं नवांशरु-क्रमेण च । परमोच्चे परे तुङ्गे मितित्यमृक्ष-संक्रमे। चन्द्रांश-मुक्त-मानेन द्रव्य-संख्या विधीयते । तस्मान्वेऽजायते वृद्धि. पड्-वर्गेषु बल-क्रमात् । अधिष्ठितं भवेद प्रव्यं यत्र चन्द्रो हान्वितः । तदधिष्ठायको ज्ञेयो मास्करादि-प्रहैः कमात् । महायुप-प्रहाश्चैव क्षेत्रपालश्च मातृका । दीपेशो भोपणो रुद्रो यक्षो नागः क्रमान्मतः । ग्रह-होमश्च कर्तव्यो मुसे नारायणे बलिः । क्षेत्रपाले सुरा मांस मातृकायां महा-बलिः । दीपे प्रदीपजा पूजा भीषणे भोषणाचनम् । रने रुद्र- जपो जप्यो यो यक्षादि-शान्तिकम् । नागे नाग-गणाः पूज्या गग-नायेन संयुताः । लक्ष्मी घरादितत्वानि सर्व कार्येषु पूजयेत् । एवं कृते विधानेन दुःसाध्यः साध्यते निधिः । निधि प्राप्त्या नरो लोके पूज्यते सर्वदा युधः । प्रस्यार्थ:-सर्वज्ञ-माषितं श्रीसदाशिव-मापितम् । अहि-चक्रं अहं प्रवक्ष्यामि प्रापंण कयिष्यामोत्यन्वयः । येन चक्रेण द्रव्यं शल्यं तदुमयं शून्य द्रव्य-शल्य होनं स्यानं पण्डिता जानन्ति भविष्यत् सामीप्ये वर्तमान- निर्देशात जात्यन्तीति तात्पर्यम् । निधिरिति निवर्तनकस्यो दीर्घ प्रहस्ततः द्वि-शत-हस्त-माने भू-तले दशाधिक-द्वि-शत-हस्त-परिमिते या यत्र सम्भ्रान्तो भ्रम विषप्रो निधिस्तन इवं चक्रं स्याप्यम् । निवर्तन-प्रमाणं तु सिद्धान्त- शिरोमणी लोलावत्यमिये पाटी-गणिते तया करणाद दशकेन विशः निवर्तनं विंशति-वंश-सर्गाष्यः क्षेत्रं चतुमिश्व भुजैनियद्धमिति ।

·पसंहार-वचनार्थतो भाद्रादि-त्रिपु मासेषु पूर्वादि-चतुदिक्षु शिरः कृत्वा नागः शेते तेन तत्तन्मासि प्रश्ने सति तस्यां तस्यां दिशि अहि - बल • चक्र - मुखं कृत्तिका-नक्षत्र-व्यवस्थितं कृत्वा व्यवहरणीयमित्युपदेशः । अति-ऊर्ध्व-रेखाटकं ऊर्ध्वा च फ्रमेण रेसाप्टकं लेख्यम् । तथैव पञ्च - रेखास्तिर्यक् - क्रमेण लिखेत् । एवमष्टाविंशति - कोष्ठम् । तत्र कोप्ठेयु पोष्णो रेवतो अश्विनो याम्यक्ष भरणी कृत्तिका मघा भाग्यभं पूर्व-फल्गुनी उत्तर-फल्गुनी चेति नक्षत्र-सप्तकं प्रथम-पंपत्यां लेखनीयम् । अहिवघ्नेति-अहि-अध्नः उत्तर - माद्रपदः अज-पादः पूर्व भाद्रपदः शतभिषा ब्राह्मं रोहिणो सर्पममश्लेपा पुष्या हस्ताश्वेति नक्षन • सप्तक द्वितीय - पंक्तिमास्थितं लेख्यं विधिरिति । विधिः अभिजित् विष्णुः धवणा सौम्यं मृगशिरा रौद्र आर्द्रा पुनर्वसु चित्रा चेति नक्षत्र-सप्तकं तृतीयपंक्तौ । विश्वक्षनुत्तराषाढ़ा मूलं ज्येष्ठा अनुराधा विशाखा स्वाती चेति नक्षत्र सप्तकं चतुर्थ - पंक्ती । एवं कृत्वा अर्यादालोक्य चक्रं पिलोकयेदिति । एवं अनेन प्रकारेग कृतिकानिक्षनानुक्रम-स्थित्या पन्नगाकृतिः सर्पाकृतिः । द्वार - शाखेति मघा- भरण्यौ । द्वार-शारो द्वारोमय - पार्व- स्थिते । कृत्तिका-द्वारस्थ-भाग-मुखम् । अश्वोशेति । अश्विनी ईश पार्दा पूर्वापाढा एतानि प्रादि - भूतानि कृत्यानुक्रमेण त्रि-पञ्च - चतुष्टयं नक्षनं पया अश्विनी भरणी कृत्तिका इति त्रीणि । पार्दा पुनर्वसु पुष्या अश्लेषा मघा चेति पञ्च । पूर्वापाढोत्तरापाढ़ा अभिजित् धवणेति चत्वारि नक्षत्राणि । अश्विनी भरणी कृत्तिकाळ पुनर्वसु पुष्या अश्लेषा मघा पूर्वाषाढ़ा उत्तरा: पाढ़ा अभिजित् धवणा रेवती पूर्व-भाद्रपदा एतानि नक्षत्राणि । इन्दोश्चन्द्रस्य । शेषाणि मानि रोहिणी मृगशिराः पूर्व-फल्गुन्युत्तर-फल्गुनी हस्ता चित्रा स्वाती विशाखा अनुराधा ज्येष्ठा मूला धनिष्ठा शतभिषा उतर-माद्रपद-संज्ञकानि । भास्वतः सूर्यस्य ज्ञातव्यानि । उदयादोति । उदयो नक्षत्र-प्रवृत्ति - समयस्तदादिः । इष्ट- समयेन च यावन्तो दण्डाश्चन्द्रेण भुक्तास्तदवधि-गता नाड्यो नन्नाः सप्त-विशत्या पूरिताः षष्टया हताः कार्याः। गृहोत-मागेनाप्त-शेषके प्राप्ते लज्य शेष चासौ तत्काल-चन्द्रमा भवति । स किम्भूतः दिनेन्दु-मुक्त-युक्तः । दिने दिने १८०: द्वितीयः धर्म-काण्डः] ·इन्दुना चन्द्रेण भुक्तेन नक्षत्रेण युक्तः । सप्त-विंशत्यधिक सप्त-विशतिमपास्य अधिकमश्विनीतो भुक्त नक्षत्र संख्या भवति । एवं सूर्योऽपि स्व-भुक्ताश्विन्यादि- नक्षत्र-योगेन तात्कालिको भवति । एवमेव स्वरोदय-टोकायां नरहरिणा व्याख्यातम् । सूर्य मुज्यमान-नक्षत्र-ज्ञानं तु मानस-पञिका-गणन-नवम. श्लोकेनोक्तम्। संक्षेपतः प्रवक्ष्यामि तत्कालेन्, परिस्फुटम् । येन विज्ञान-मात्रेण बुध्यते च गुमाशुभम् । अहोरात्रस्य मध्ये तो विश्रान्तो घिण्य-मण्डले । स चंब प्रश्न-काले च यात्रा काले विशेषतः । दण्डन पञ्चमो-राशिरेवं स्युदिश क्रमात् । लग्न-वद्-भक्त भागस्य त्यागाच्येपः क्रमोरक्रमः। प्रवासः सुस्थता मृत्युहस्यिों जयो ज्वरो रतिः। शुन्यता हासिता क्रीडा सुप्ति तिश्च मेषतः। एताश्च द्वादशावस्याः शशाङ्कस्य दिने दिने । शुमाऽशुभेषु कार्येषु फलं नामा. नुस्मतः। नक्षश्मेकं प्रति-पश्चदण्ड-क्रमेण द्वादश-चन्द्रास्तात्कालिका भवन्ति चेन्न । यस्य नक्षत्रस्य उदयादि-गता नाड़ी ग्राह्या तस्यादौ पञ्च दण्डान् व्याप्य तस्य नक्षत्रस्य चन्द्रो भवति । तत्पर-पव-दण्डान् व्याप्य तत्पर- चन्द्रमा भवति । एवं क्रमेण द्वादश चन्द्रमतो भवन्ति । कस्यचिन्मते सूर्योदया. वधि-वष्टि-दण्डात्मक-काले द्वादश चन्द्रमसो भवन्ति । तन्मते सूर्योदयावधि- पश्च-दण्डे यन्नक्षत्रं तस्य चन्द्रमा भवति । तत्पर-पञ्च-पश्च दण्डे क्रमेण चन्द्रमा दिवा-रात्रौ द्वादश चन्द्रास्ताकालिका भवन्ति । यात्रायामेवैति । उदयादि-गता इत्यस्यार्थः । षष्टयाप्तश्व शेषः पष्टयाप्त-शेषर्क तस्मिन् षष्ट्याप्त-शेषके। एतेन षष्टया दण्ड-पष्टया हुत-शेषके चेति यावत् । तस्मिन् षष्टमा हुत- सन्धाङ्को दिनेन्दु-भक्त-युक्तस्तत्काल-चन्द्रमा भवति । तत्-पष्टया हृत-भाग- शेषांक उदयादि- गत-नाड़ो- युक्तेन यः संख्याडो भवति स तस्य चन्द्रमसो भोग्य दण्डो भवतीति मावः। शेषक इति स्वार्थे कः । अत्र यदि शेषो न तम्धस्तदा उदयादि-गता नाड़ी-मात्र संख्यास्तस्य भोग्य-दण्ड इति भावः । एतेन खण्ड-नक्षवस्यैवं भोग - वशात् तात्कालिक - चन्द्रस्य स्थान - निश्चयो बोद्धव्यः । षष्टयाप्त-शेषकरिति पातु पट्याप्लेन षष्टया हुत-लब्धकिन दिनेन्दु-मुक्त-युक्तश्चेत् तत्काल-चन्द्रमा भवति। शेषकः षष्टया हुत-माग- शेषांकरदयादि-गता-नाड़ी-संख्याङ्क-युक्तेन यः संख्याङ्कः, स तस्य चन्द्रमसो [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : ११ ·~ मोग्य-दण्डो मति। चन्द्र-वदिति । ऋक्षस्य नक्षत्रस्यं चेष्ट-नाडी प्रश्न-समय इष्ट-दण्डस्य कृत्वा एक-द्वि-त्रि-दिन-श्रमेण प्रत्येक दिन दण्डानां सार्द्ध चतुष्क सङ्कलग्य ग्राह्यम् । एवं फ्रमेण नक्षरस्य प्रश्न-काले सूर्येण यावन्तो दण्डा भुक्तास्तानेव सप्त-विशति-संप्याप संपुण्य पष्टया हरणाल्लब्धं शेषं च भवति लमंच सूर्य-भुक्त-नक्षन-संख्यया संयोज्य सप्त-विशत्यधिक सति सप्तविंशतिममा- स्यावशिष्ट भुक्त-नक्षत्रं तत् संख्या अश्विनीतो भवति । पण्टि-हरण-शेष भुज्यमान नक्षम । तन्न कोठे तन्नक्षत्रस्थ-तात्कालिकः : सूर्यो वेधनीयः पश्चात स्व-नक्षत्र-चन्द्र-नक्षत्रयोर्व्यवस्थितश्चिन्तनीयः । नसने सूर्य- भुत-पष्टि दण्ड पूर्णर्ता तु चत्वारिंशद्-दण्ड-न्यून- चतुर्दश- दिनेन सकल- नक्षत्र- भोग' प्रत्यहं सप्त-दश-पलाधिकाश्चत्वारो दण्डा भवन्ति, न्यून-भोग्येन किश्चित्। पले हसति । तेन नक्षत्र- भोग-प्रवृत्ति-समयादारभ्य प्रश्न- समय- पर्यन्त त्यावन्तो दण्डास्तेषु प्रति • पष्टि चत्वारो दण्डाः सप्त-निशत्- पलानि पष्टि- मानेन तदनुमानेन न्यूनता सूक्ष्म- कालस्थ- सूर्य-मण्डलादि- प्रह-नक्षत्र- तारकालिको- करणे पैतामह श्लोकौ लिएयेते। ऋक्ष-प्रवेशा दिप्टान्त-नाडयः पप्टया मताडिताः । ऋक्ष-प्रदेशादा- त्याग-धटिकामिनिमाजिताः । लब्धं दण्डादि यन तु तद-मघ्न पष्टिमिर्जा तम् अश्व्यादि-सूर्य-भुक्तेन युक्तस्तात्कालिको रविः । पश्चात् तात्कालिको-करणा- नन्तरं सूर्या-चन्द्रमसौ स्व-स्वक्ष-व्यवस्थितौ स्व-नक्षने वापर-नक्षत्र स्थितौ विलोकयेत् । चन्द्र इति चन्द्र-ऋक्षे अश्वीशेत्यादिकथित-नक्षने यदि अर्फन्दू तात्कालिको स्तस्तदा निधिनियत निश्चितमस्ति । चेद् भानु-नक्षने सूर्य-नक्षत्रे तो सूर्य-चन्द्रमसौ स्थितौ तदा शल्य भवति । स्व-स्व-म इति स्व-स्व-ने चन्द्र रवौ च स्व-स्य नक्षत्रे स्थितौ द्वितीय निधिः । शल्य च चन्द्र-स्थाने निधि सर्य-स्याने शल्य वदेत् । विपर्यये चन्द्र-नक्षत्रे सूर्ये सूर्य - नक्षत्रे चन्द्रे स्थिते सति न किश्चित् निधि. शल्यं च नास्तीत्ययः । करान्विते तात्कालिक चन्द्र स्थिते द्रव्य न लम्यते पारिशेष्यात शुम-ग्रह-योगे लम्यते इति । पुष्ट इति । चन्द्र पुष्टे शुक्ल पक्षकादशो-पर्यन्त पुष्टस्ता पुष्टोऽतिश- यितो निधिर्भवेत् । क्षीण चन्द्रे तु निघिरल्पक इति । क्षोणेन्दुश्च कृष्णकाद- शीतः शुक्ल-पश्चर्मो यावदिति। उमय-पक्ष-पाठी-दशमी-पर्यन्त न तु मध्य- .१८२ : द्वितीयः धर्म-काण्डः] ·. बलत्वम् । तेन मध्यत्वं द्रव्यस्य ग्राह्यम् । एवं व्यवस्थिती कि द्रव्यमित्या. कांक्षायामाह। हेमेति । सूर्यादिना वीक्षिते तालालिके चन्द्रे हेमादि-द्रव्यं विजानी- पादित्यर्थः। तत्र सूर्य-बोक्षिते हेम सुवर्ण स्थूल-चन्द्रेक्षिते तारं रजतं कुजे- क्षिते ताम्र युपेक्षिते प्रारं पित्तलं जीवेक्षिते रत्नं शुक्रेक्षिते फांस्यं शनैश्चरे- क्षितं आयसं लौह-विकारः राहु-वीक्षिते वङ्ग इति केतु-चीक्षते नापं सीसक- मिति प्रसिद्ध द्रव्यं । मिति। मिश्रर्नाना-प्रहर्दष्टे मिथं नाना-प्रकारं वदेत् । पे ये ग्रहाः पश्यन्ति तस्य तस्य द्रव्याणि भवन्तीति - तात्पर्यम् । दृष्टि-जिते चन्द्र शून्यं न किमपणेत्यर्थः। सर्व-ग्रहेक्षिते चन्द्रे असौ महानिधिविजेय इति । असौ निधिः ग्रहाणां सूर्यादि-ग्रहाणां वृष्टि-वशालवधा-नर-प्रकारो - बुध- तव्य इति । '' 'द्रव्याधारमाह हेनेति । चन्द्रे मूर्मावि-राशिस्थे ब्रम-भाण्डमाघारो भाजनं प्रजायते इत्यर्थः । यया सूर्य-गृहे सिहे हेम । चन्द्रनगृहे ककटे रजतम् । कुज-गृहे मेपेोवृश्चिके वा ताम्रम् । बुध-गृहे कन्यायां मिथुने वा पारम् । गुरु-गृहे - धनुपि मोने वा पापाणः । शुक्र-गृहे वप्रेतुलायां वा मृण्मयम् ।। शानि-गृहे मफरे कुम्भे या आयसं लौहम् । एवं राहु-गृहे कन्या तत्र बुध-दृष्टि विहीने वङ्गम् । केतुनगृहे मोने जीवानलोकिते सोसझमित्यपि ज्ञेयम् । शुभ-क्षेत्र इति । शुभाश्चन्द्र-बुध-गुरु-शुक्रास्तेषां क्षेत्र राशौ चन्द्रे सति द्रव्यस्य लाभो न संशय एव । एव पाप-क्षेने पाप-ग्रह-रॉशिगे सति तदान लामः । इति स्वर-विद्भिर्जातव्यमित्यर्थः । भक्तेति । भुक्त-राश्यंश-मानेन तात्कालिक-चन्द्रेण यावन्तो राश्यंशा भुक्तास्तन्मानेन तत्संटप्रया कामिक द्व-मुष्टिमिः करहत-मानं घृत-द्रव्य- गत-भू-मानं भुक्तांशक-संख्यक-हस्त-प्रमाणं कर्तव्यं पाते द्रव्यमस्तीति वक्त- च्यम् । नीचे नीच-राशि-वृश्चिकस्थे चन्द्रे तदेव मानं द्विघ्नं द्विगुणितं परे नीचे वृश्चिक-तृतीयांशस्थे च चन्द्रे असो निभिर्जलस्यो वक्तव्यः । तावत् खातं तु यावज्जलस्यं द्रव्यं लभ्यते । उच्चस्ये इति । वृष-राशि-द्वितीयाशस्ये चन्द्रे नवांशक-क्रमेण यावन्तो नयांशा भुक्तास्तावन्तः पूर्व-वद् ऊर्ध्वगं परमो- भने वृप-तृतीयाशस्थे चन्द्रे अत्युच्च प्रदेशे द्रव्यमस्तीति । मुस-संक्रमे तात्का- लिए नक्षन-शेप-पलनाते भित्तिस्थं भवति । [प्राण-तोषिणो तन्नम् : १५३ ·चन्द्रांशेति । चन्द्रांश-भक्त-कालेन तात्कालिक चन्द्रेण राशेर्यावन्तोशा भुक्तास्तन्मानेन द्रव्य-संख्या विधीयते । प्रत्येकं भुक्तांशे दश-संख्या च षड्- वर्गेषु गृहे होराद्रक्काण-नवांश-द्वादशांश-त्रिंशांशेषु बल-क्रमाद् दश-गुणे वृद्धिः यदि स्वकोय-पड्-वग-भागे तिष्ठति तदा अंशादुदित-द्रव्यं दश-गुणं स्यात् । अधिष्ठितमिति वर्ण प्रश्ने चन्द्रो ग्रहान्वितो भवति तत्र द्रव्यमधिष्ठितं भास्करादि-ग्रहेः प्रत्येकं सहिते क्रमात् तदधिष्ठायको द्रव्याधिष्ठितो ज्ञेयः । यथा चन्द्र सूर्यान्विते ग्रह-स्यूल-चन्द्र-सहिते उप-ग्रहः कुज-सहिते क्षेत्रपालः, बुध-सहिते मातृका, गुरु-सहिते दीपेशः, शुक्र-सहिते भीषणः, शनि-सहिते रुद्रः, राहु-सहिते यक्षः, केतु-सहिते नाग इति क्रमात् । ग्रह इति । ग्रहे अधिष्ठिते हेम-प्रहस्यंव मुखे मुख-ग्रहः नारायणो नारायण-सम्बन्धो बलिः पूजोपहारादिति । क्षेत्रपाले अधिष्ठिते तस्मै सुरा मयं मांस च देयमिति । मातृकायामधिष्ठितायां महा-बलिः। मानुष-बलि- स्तवमावे छागादयोऽपि अविरुद्धा बलित्वेनोपकल्प्याः। वीपेशे अधिष्ठिते दीपजा बीप-प्रधाना पूजा । भोषणे मोषणार्चनं भय-जनकार्चनम् । लोहित. पुष्पादि-कृते रुदेऽधिष्ठिते रुद्र-जापो रुद्र-मन्त्रस्य जपः जाप्यो रुद्राध्यायः । यक्षऽधिष्ठिते यक्षादि-शाकं यक्षावि-पूजनम् । नागेऽधिष्ठिते नाग-गणाः पूज्याः। गण-नाथेन गणेशेन संयुताः प्रति-शान्तिके गणेश-पूजा । लक्ष्मीधरादि-मूत्यादि पञ्च-विशति-सख्यकानि सर्व-कार्येषु पूजयेत् । एवमिति । विमाने यथा-विधि कमेण एवं कृते पूजा-होमादौ दुःसाध्यो निधिः साध्यते । एतनिरूपकस्य दृष्ट-प्रयोजनमाह एवं प्रकारेण नरो मनुष्यो निधि-प्राप्त्या वन्दनीयः नमस्करणीयः स्तुत्यो वा मयत्यत्र न संशय इति । अथवा महा-कपिल-पश्चरात्रोक्त-क्रमेण शल्योद्धारः कर्तव्यः । स कमो पपा-प्रासादारभ्म-काले च गृहादौ च विशेषतः। शल्योद्धारस्तु कर्तव्यों यदीच्छेच्छुभमात्मनः । प्रासादारम्भ-काले च यदङ्गं स्पृशते पुमान् । वास्तु वेहे दृढं तत्र शल्यं दद्याद् विचक्षणः । कण्डूयति शिरः पुंसि शिरः शल्यं समुद्धरेत् । शल्यं तत्रास्ति विज्ञेयं खन्यमाने कर-त्रये । अग्नि-दाहश रोगश्च धन-हानिश्च जायते । यत्नेनोत्पाटयेच्छल्यं यदीच्छेच्छममात्मनः । बाहो कण्डमा iलह शृङ्गलम् । हस्त-द्वयेन मानं तल्लक्षणं कथितं ·॥ तव । स्वामिनो मरणं विद्याद् विदेश-गमनं तथा । यत्लेनोत्पाटयेच्छल्यं यदीच्छेच्छुममात्मनः । ऊरौ कण्डूयमाने तु कांस्य-शल्यं विनिदिशेत् । हस्तै- केन च सन्तिप्ठेल्लक्षणं कथितं तव । प्रसती च भवेद् भार्या यशोहानिः प्रजायते । यत्नेनोत्पाटयेच्छल्य यदीच्छेच्छममात्मनः । हस्ते कण्डूयमाने कडाल च विनिदिशेत् । त्रि-हस्तेन तु सन्तिष्ठेत् खन्यमाने न चान्यया । मग्नि दाहश्च रोगश्न पोड़ा च मरणं भवेत् । यत्नेनोत्पाटयेच्छल्यं यदीच्छेच्छ- भमात्मनः । पृष्ठे कण्डूयमाने तु वाहु-शल्यं विनिदिशेत् । हस्तेनकेन सन्तिष्ठे- मात्र कार्या विचारणा । स्वामि-नाशो मवेत् तत्र भार्या वा जायतेऽसती। पदे कण्डूयमाने तु हस्त-शल्यं विनिदिशेत् । साढ़-हस्तेन सन्तिष्ठेल्लक्षणं गदितं तव । अङ्ग-नाशो राज-दण्डः शस्य-हानिश्च जायते। यत्नेनोत्पाटयेच्छल्यं यदीच्छेत् सिद्धिमात्मनः । कुक्षो कण्डूयमाने तु पाषाणं तत्र निदिशेत् । हस्त- द्वितय-मानेन लक्षणं गदितं तव । भुजङ्ग-दंशस्तत्र स्यात् तस्माच्छल्पं समुद्ध- रेत् । जानौ कण्डूयमाने तु भस्म तत्र विनिर्दिशेत् । हस्त-द्वयेन सन्तिष्ठेल्ल- क्षणं गदितं तव । अग्नि-दाहो मनस्तापं क्लेश-दुःख-मयानि च । करोत्येवं विध कर्म तस्मात् तं वै समुद्धरेत् । ज्योतिष-सुनिश्चिता मन्दिर-भूमिमादौ निखाय तोयावधि-यत्नत- स्ताम् । कुर्याद विशल्यामयवा न मानं स्याद् वायवा प्रश्न-वशाद विधिज्ञः। दूर्वा-प्रवालाक्षत-पुष्प-पाणिः शुचिः शुचि देव विदं समेत्य । पृच्छेद् विनीतो मधुर स्वरेण शल्यस्य तत्वं भवने तदोशः। तत् प्रश्नस्यादिमो वर्णः सन्चार्यो यत्नतोऽथ वा । फ्रमात् पुष्पापरादेव फलाना ब्राह्मणादितः। क्रमादित्यतेन ब्राह्मणः पुष्प नाम वदेत्, क्षत्रियो नदीनाम, वैश्यो देव-नाम, शूद्रः फल-नाम इत्यायातम् । प्रणवो धरणौ धारिणी करौ न तदनन्तरम् । भूत्यै नमश्च इत्येष मन्त्रो वह्नि-प्रियान्तकः । वह्नि-प्रिया स्वाहा । मन्त्रेणानेन कठिनीम- भिमन्त्र्य विभाजयेत् । नवधा सदन-क्षेत्रं तया पश्चाद् विलेखयेत् । वकच- तएहाः शपया नव चेत् प्रश्नाक्षराणि जायन्ते प्रागादि-कोष्ठ-नवके वर्णास्ते शल्यमास्यान्ति। प्रश्ने यकारः पुरतो नरास्यि प्रवीति शल्यं मरक-प्रदायि ॥१॥ क्षीणोश-दण्डोरग-हेतु-मृत्यु-प्रदं ककारः खर-पाल्यमानौ ॥२॥ याम्यां चकारः प्लवगास्थि-वेश्म प्रमोविनाशावहमाह शल्यम् ॥३॥ रक्षो-दिशि श्वास्थि. गृह-स्थितानां महद्-भयं वक्ति सुनिश्चितं तः॥४॥ ए: पाशि-दिश्यस्थि- [प्राण-तोपणो तन्त्रम् : १८५ ·चन्द्रांशेति । चन्द्रांश-भक्त-कालेन तात्कालिक-चन्द्रेण राशेर्यावन्तोऽशा भक्तास्तन्मानेन द्रव्य-संख्या विधीयते । प्रत्येकं भुक्तांशे दश-संख्या च पड्- वर्गेषु गृहे होराद्रक्कारण-नवांश-द्वादशांश-त्रिशांशेषु बल-क्रमाद् दश गुणे वृद्धिः पदि स्वकीय-पड्-वग-भागे तिष्ठति तदा अंशादुदित-द्रव्यं दश-गुणं स्यात् । प्रधिष्ठितमिति वर्ण-प्रश्ने चन्द्रो ग्रहान्वितो भवति तत्र द्रव्यमधिष्ठितं भास्करादि-प्रहैः प्रत्येकं सहिते क्रमात् तदधिष्ठायको द्रव्याधिष्ठितो ज्ञेयः। यया चन्द्र सूर्यान्विते ग्रह-स्यूल-चन्द्र-सहिते उप-ग्रहः कुज-सहिते क्षेत्रपालः, बुध-सहिते मातृका, गुरु-सहिते वोपेशः, शुक्र-सहिते भीषणः, शनि-सहिते रुद्रः, राहु-सहिते यक्षः, केतु-सहिते नाग इति क्रमात् । ग्रह इति । ग्रहे अधिष्ठिते हेम-प्रहस्यव मुखे मुख-प्रहः नारायणो नारायण-सम्बन्धी बलिः पूजोपहाराविति । क्षेत्रपाले अधिष्ठिते तस्मै सुरा मञ मांस च देयमिति । मातृफायामधिष्ठितायां महा-बलिः । मानुष-बलि. स्तवमावे छागादयोऽपि अविरुद्धा बलित्वेनोपकल्प्याः। दीपेशे अधिष्ठिते दोपजा वीप-प्रधाना पूजा । भोषणे मोषणार्चनं भप-जनकार्चनम् । लोहित. पुष्पादि-कृते रुनेऽधिष्ठिते रुद्र-जापो रुद्र-मन्त्रस्य जपः जाप्यो रुद्राध्यायः। याधिष्ठिते यक्षावि-शाकं यक्षादि-पूजनम् । नागेऽधिष्ठिते नागनाणाः पूज्याः। गणनायेन गणेशेन संयुताः प्रति-शान्तिके गणेश-पूजा । लक्ष्मीधरादि-भूत्यादि पश्च-विति सख्यकानि सर्व-कार्येषु पूजयेत् । एवमिति । विमाने यया-विधि क्रमेण एवं कृते पूजा-होमावो दुःसाध्यो निधिः साध्यते । एतनिरूपकस्य दृष्ट-प्रयोजनमाह एवं प्रकारेण नरो मनुष्यो निधि-प्राप्त्या वन्दनीयः नमस्करणीयः स्तुत्यो वा भवत्यय न संशय अथवा महा-कपिल-पञ्चरात्रोक्त क्रमेण शल्योद्धारः कर्तव्यः। स क्रमो पया-प्रासादारम्भ-काले च गृहादौ च विशेषतः। शल्पोद्धारस्तु कर्तव्यो यदीच्छेच्यममात्मनः । प्रासापारम्भ-काले च पदङ्ग स्पृशते पुमान् । वास्तु बेहे दर्द तत्र शल्यं दद्याद् यिचक्षणः । कण्डूपति शिरः पुंसि शिरः शल्यं समुसरेत् । शल्यं तनास्ति विज्ञेयं खन्यमाने कर-त्रये । अग्नि-दाहश्च रोगन धन-हानिश्च जायते । यत्नेनोत्पाटयेचल्यं यदीच्छेच्छममात्मनः । बाही कण्डूयमाने तु निदिशेल्लौह-शृद्धसम् । हस्त-द्वयेन मानं तल्लक्षणं कथितं १८४ : द्वितीयः धर्म-काण्डः]] 1 ·तष । स्वामिनो मरणं विद्याद् विदेशनामनं तथा । यलेनोत्पाटयेच्चल्यं यदीच्छेच्छुममात्मनः । ऊरौ कण्डूयमाने तु कांस्य-शल्यं विनिदिशेत् । हस्त- फेन च सन्तिष्ठेल्लक्षणं कथितं तव । असती च भवेद् भार्या यशोहानिः प्रजायते। यत्नेनोत्पाटयेच्छल्य यदीच्छेच्छ ममात्मनः । हस्ते कण्डूयमाने कडाल च विनिर्दिशेत् । त्रि-हस्तेन तु सन्तिष्ठेत् खन्यमाने न चान्यथा। अग्नि-दाहश्च रोगश्च पोड़ा च मरणं भवेत् । यत्नेनोत्पाटयेच्छल्यं यदीच्छेच्छ. भमात्मनः। पृष्ठे कण्डूयमाने तु वाहु-शल्यं विनिर्दिशेत् । हस्तेनैकेन सन्तिण्ठे. मात्र कार्या विचारणा । स्वामि-नाशो मवेत् तत्र भार्या या जायतेऽसती। पदे कण्डूयमाने तु हस्त-पाल्पं विनिदिशेत् । साखं-हस्तेन सन्तिष्ठेल्लक्षणं गवितं तव । अङ्ग-नाशो राज-दण्डः शस्य-हानिश्च जायते। यत्नेनोत्पाटयेच्छल्यं यदीच्छेत् सिद्धिमात्मनः । कुक्षो कण्डूयमाने तु पाषाणं तत्र निर्दिशेत् । हस्त- द्वितय-मानेन लक्षणं गदितं तव । भुजङ्ग-दंशस्तत्र स्यात् तस्माच्छल्य समुद- रेत् । जानौ कण्डूयमाने तु भस्म तत्र विनिविशेत् । हस्त-उपेन सन्तिष्ठेल्ल- क्षणं गदितं तव । अग्नि-दाहो मनस्तापं क्लेश-दुःख-मयानि च । करोत्येवं विधं कर्म तस्मात् तं व समुद्धरेत् । ज्योतिष-सुनिश्चितां मन्दिर-भूमिमादौ निखाय तोयावधि-यत्नत- स्ताम् । कुर्याद विशल्यामयवा न मानं स्याद् वायवा प्रश्न-वशाद विधिज्ञः। दूर्वा-प्रवालाक्षत-पुष्प-पाणिः शुचिः शुचि देव-विदं समेत्य । पृच्छे विनीतो मधुर स्वरेण शल्यस्य तत्त्वं भवने तदोशः। तत् प्रश्नस्यादिमो वर्णः सन्चार्यो पलतोऽय वा । क्रमात् पुष्पापरादेव फलानां ब्राह्मणादितः। क्रमादित्यनेन बाह्मणः पुष्प-नाम बदेत, क्षत्रियो नदी-नाम, वैश्यो देव-नाम, शूद्रः फल-नाम इत्यायातम् । प्रणवो धरणो धारिणी करौ न तदनन्तरम् । भूत्यै नमश्च इत्येष मन्त्रो वह्नि-प्रियान्तकः । वह्नि-प्रिया स्वाहा । मन्त्रेणानेन कठिनीम- भिमन्त्र्य विभाजयेत् । नवधा सदन-क्षेत्रं तया प्रश्नाद् विलेशयेत् । वकच- तएहाः शपया नव चेत् प्रश्नाक्षराणि जायन्ते प्रागादि-कोष्ठ-नवके वर्णास्ते शल्यमाख्यान्ति। प्रश्ने वकारः पुरतो नरास्यि ब्रवीति शल्यं भरक-प्रदायि ॥१॥ क्षीणोश-दण्डोरग-हेतु-मृत्यु-प्रदं ककारः खर-शल्यमानौ ॥२॥ याम्यां चकारः प्लवगास्थि-वेश्म प्रनोविनाशावहमाह शल्यम् ॥३॥ रक्षो-दिशि श्वास्थि- गृह-स्थितानां महद्-भयं वक्ति सुनिश्चितं तः॥४॥ ए: पाशि-दिश्यस्थि- [प्राण-तोषणी तन्त्रम् : १८५ ·: ॥ . शिशोवोति मृत्यु - प्रवासाहवमाह शल्यम् ॥५॥हो वायु-कोणे नर-रूप- माह दारिद्रयमिष्ट-क्षय-कृद विधत्ते ॥६॥ धनप-दिशि शकारः प्राह विप्रा- स्थि-वित्त-क्षय-कृत ॥७॥ अथ पकारो वक्ति ऋक्षास्थि-शम्भो तदिह कुल-विनाशं गो-धनानां च हानि वितरति गह-नायस्यापि गुप्तस्य देव । यो मध्य-मागे मसितं कपालं कालायसं चाह कुल-क्षयाय ॥६॥ यत्नादपास्या- न्यधुना प्रमाणं सर्वत्र तथ्यं कथयामि शल्ये । इन्द्र-रक्षो-जलेशाने शल्यं सार्द्ध- करे कटौ । वह्नयन्तक-कुबेरेषु पुरुषे मध्य-वातयोः । देवी-पुराणे-पुरुषाधः- स्थितं शल्यं न गृहे दोपदं मवेत् । प्रासादे दोपदं शल्यं भवेद् यावज्जलान्ति कम् । इति शल्योद्धार। मण्डपादि : पूर्वादि - ज्ञान - निर्णयः • पूर्वादि-ज्ञान-निश्चयमेव माउपादि कुर्यादन्यया दोष उक्तो राघव-मद- धृत-वचनेन यया यदि कुर्याद यथा दृष्टं विपन्नो निरयं यत् । मानोगत्वा दिशो ज्ञात्वा कुर्यात कर्माणि देशिकः । वास्तु-वैपम्यतो यत्र सम्पडान जायते: किल । तर शंकु प्रतिष्ठाप्य जानीयात् शुद्ध-दिक-स्थितिमा शंकु-प्रमाण तु ज्योतिस्तत्त्वे अर्कोगुलाथ सूच्यग्ना काष्ठी यंगुल- मूतिका । शकु-संज्ञा भवेत् तस्यास्तच्छायां परिकल्पयेत् । राधव-भट्ट-तम- तदात्या दिक्-परिजानं शृणं वक्ष्ये यया-विधि । सु-समे भू-तले कृत्वा वृत्त भ्रमण-रूपतः । तन्मध्य-विन्दो शंकु तु स्थापयेद' द्वादशांगुलम् । अग्रच्छाया- न्वय-वशाद्-वृत्ते। पूर्वापराह्नयोः कृत्वा चिह्न तमभितस्तथा । सु-समान- परिभात्या कार्य वृत्त-द्वयं पुनः। तयोः संरलैप-सजात-मध्य-दक्षोतरे स्थिते । सन्धि-द्वये तु प्राक प्रत्यक रात्र मध्ये च विन्यसेत । स्त्र-दक्षोतरं तेषामग्ने प्रागादि कल्पयेत। किया-सारेऽपि-कृत्त्या भूमि समा त पृतं हस्तनितं सनम् । छन्द- शांगुल-मानोच्चं शंकु खादिर-निमितम् । अलाभे यज्ञ-काष्ठम्य तन संस्थाप- येद् सुधी । तच्छाया संस्पृशेद् यत्र तन्मध्ये मध्यमं स्मृतम् । गिर्या प्रसार- येत् सूत्रं मध्ये याम्योत्तरे स्मृते। कोणा स्युरन्ये चत्वारश्चतु -सूत्र-प्रसार- णात् । एवमाशा-परिज्ञान समाख्यातं मया स्फुटम् । जात्र मडादोनि कुर्यात् सम्यग विचारतः। १८६ : द्वितीयः धर्मकाण्डः]] 1. , ·- महा-कपिल-पञ्चराने तु विशेषः-विपुवेऽनुगते सूर्य शंकु-मानं समा- चरेत् । खादिरं विन्यसेच्छकुं द्वादशांगुल-विस्तृतम् । इति पूर्वादि-दिग-ज्ञान- निर्णयः। तत्र शंकु - निखनन - प्रकारः शंकु-निखनन प्रकारोऽपि तनव-निश्चलोकृत्य हन्तव्य गृहोत्या लोह- मुद्गरम् । अष्टधा च समान्यात् प्रशस्त क्रमतो लघु । हन्यमाने यदा शङ्कौ हस्तात् पतति मुद्गरः। तदा ताडयितुः शोको जायते दुस्तरो महान् । इति शंकुनिखनन-प्रकारः। तत्र शंकु - सूत्र - करणं तत्र शुभाशुभ - कथनं चं मौज-कौशेय-कास प्राणि बालजय था। चतुर्यव-परोसाहं सून शडौ तु वेष्टयेत् । येष्टंयमानं यदा सून शंकु मुञ्चति लक्षणम् । पुरस्य मरणं विद्यात् छिन्ने वैश्य-विनाशनम् । तनापि नासिंहेन होमेनाशुम-नाशनमिति । तथा-शंईं सारं मूमेः प्रोक्तं तस्यागं चिन-वृत्तकम् । तस्य वृत्तादि- नादौ तु स्थापयेत् सम-मन्तले । शंकु-द्विगुण-मानेन तन्मध्ये वर्तुलं लिखेत् । पूर्वापराह्नयोरछाया यवा तन्मण्डलान्तगा। तद्-बिन्दु-यगं सूत्रं पूर्व-परा दिगिप्यते । विन्दु-द्वयान्तर-भ्रान्त-शरफ-द्वय पुच्छाम । दक्षिणोत्तरगं सूत्रमेवं सूत्र-द्वयं न्यसेत् । तदग्राण्यपरान्तानि सुत्राणि च विनिक्षिपेत् । सूत्राणि स्थापयेत प्राज्ञः प्रागुत्तर-मुखानि चेत् । यशीर्ष-पश्चरानेऽपि-भूमि तोय-समां कृत्वा वर्पणोदर-सनिमाम् । द्वादशांगुल-मानेन तन वृत्त च भ्रामयेत् । मध्ये तु निश्चलं शंकुं स्थाप्य छायां निरीक्षयेत् । वृत्त-रेपा या वाह्यस्था शंकुच्छाया प्रकल्पिता। प्रवेश निर्गमे तस्या शकुच्छायां निरुपयेत् । शंकुध्धायान-चिट्नाम्या प्राक्-प्रतीच्या प्रसाधयेत् । रानौ तु प्राची-साधनं यथा-कत्तिका श्रपरणा पुष्या चिना. स्वात्योर्यदन्तरम् । एतत् प्राच्या दिशो रुपं यु-मानोदिते पुर इति । नि-काण्उ-मण्डलेऽपि-श्रवणस्योदये प्राची कृत्तिकायास्तथोदये । चित्रा-स्वात्यन्तरे चन्द्र-सूर्ययोः । इति शंकु-प्रकरणम् । मण्डप- करणन् अय मण्डप करणम् । विश्मतारे द्वितीय पटले-दीक्षार्थ मण्डपं कुर्यात् सुन्दरं सु-मनोहरम् । नाना-वर्णश्चित्र-वण रित्रितं सु-मनोहरम् । [प्रारण-तोषिणी तन्त्रम् : १८७ ·नाना वर्णेश्चित्र-वर्णेश्चिनितम् सु-मनोहरम् । मित्ति-स्तम्नादि-सर्वेषु स्वर्ण- रत्न-विभूषितम् । नाना-वर्णश्चिन-वर्णेश्चित्रित मणि-मण्डपम् । वितान-पर- शालप्यरलकुर्याद विधानत । पताका मिज कुर्याच्चतुर्दिक्षु मनोहरम् । अष्टौ कुम्मानष्ट-दिक्षु मण्डप रचयेत् सुधी । प्रवेति कर्तव्यता उक्ता शारदातिलके द्वितीय पटले-पुण्याह वाच- यित्वा तु मण्डप रचयेच्छमम् । पुण्याहमिति यजमानस्य । पुण्याह मयन्तो- ऽधि-ब्रुवन्तु एव स्वस्ति भवन्त इति विं भवन्त इति त्रिभि पुण्याह- वाचनम् । तदुक्त राघव-मट्ट-धृत-बोधायनेन-पुण्याह स्वस्ति ऋद्धिमित्योङ्कार- पूर्व निस्निरकंकामाशिष वाचयित्वेति । प्राशिष वाचयित्वेति निर्देशात् सुतरा यजमान-नामोल्लेख पायाति । तेन नामोल्लेखमकृत्वा केवल पुण्याह- मित्यादि-वचनमनुभव-विरुद्धमिति । शारवायाम्-पञ्चभि. सप्तभिहस्तन्वभिर्वा मितान्तरम् । षोडश- स्तम्भ-सयुक्त चत्वारस्तेषु मध्यगा । अष्ट-हस्त-समुच्छाया' सस्थाप्य द्वाद- शाभित । पञ्च हस्त-प्रमाणास्ते निश्छिद्रा ऋजव शुभा । मध्य-स्तम्भ- स्याष्ट-हस्त परिमाणमितरेया द्वादशाना पञ्च - हस्त - परिमाणमिति । तत् पञ्चमाश निखनेन्मेदिन्या मन्त्र वित्तम. । नारिकेल-दलवंशश्छादयेत् सत्-समन्तत । वशेश-दलरुमयत्र बहु-वचन-निर्देशेनेत्यादि-बहु-वचनान्ता गणस्य ससूचका भवन्तीति न्यायाच्छादनोपयुक्तमन्यदपि लन्यते। द्वारेषु तोरणानि स्यु क्रमात् क्षीरि-महोरहाम्। स्तम्भोच्छाय स्मृतस्तेपा सप्त- हस्तै पृथक पृथक् । दशागुल-प्रमाणेन तत्-परीणाह ईरित । तिर्यक् फलक- मान स्यात् स्तम्मानामूर्द्ध-मानत । मूलानि कल्पयेन्मध्ये तोरणे हस्त- मानत । दिक्षु ध्वजानि बघ्नीयात लोक-पाल-सम-प्रभान् । वितान-दर्भ-माना- धेरलकुर्वात मण्डपम् । क्षोरि-महोरहामिति अश्वत्योडम्बरप्लक्ष-वटानां । तदुक्त राघव मट्ट-धृतेन त्यग्रोध-तोरणं पूर्वे याम्ये तूडम्वरं मतम् । पश्चिमेऽश्वत्थ सम्भूतमुत्तरे प्लक्ष-तोरणम् । पूर्व वा प्लक्ष-सम्भूत न्यग्रोध चोत्तरे मतमिति । तोरण करण कारण तु महा-कपिल पञ्चरात्र- देवास्तोरण रूपेण सहिता यज्ञ-मण्डपे । विना विध्वमनाथं च रक्षार्थ त्वधर- स्य च । अध्वरस्य यज्ञस्य । इति मण्डपादि-करणम् । १८८ द्वितीय धर्म-काण्ड ] ·तत्रांकुरार्पणादिकम् प्रयांकुरापंणम् । प्रपञ्चसारे पञ्चम-पटले-सप्ताहतो वा नवमाहतो वा प्रागेव दीक्षादि-वशाद ययावत् । सपालिका-पञ्च-मुखो-शराव-चतुष्टये योज- निवाप-युक्तम् । अन्यस्मिन् मवने च भूतल-तले शुद्ध स्थले मण्डलं फुर्यात् प्राग्-वरुणायतं पद-चतुष्कोणे तु भानूदयम् । पोता-रक्त-सितासितं प्रति-पदं वह्नयादि-सप्तान्तिकं याम्योदोच्य-समायतं प्रणिगदन्त्यन्येऽपि तन्मन्त्रिणः। वैष्णव्यस्त्वय पालिका अपि चतुर्विशांगुलि-व्यापका वैरिञ्च्यो घटिफास्तु पञ्च-यदनाद्यग्टांगुलोच्यायकाः । शेवाः स्युद्धि-पडंगुला अपि शरावास्ता जल- क्षालिताः सूश्च प्रकलव्य पंक्तियु च ताः प्रोक्त क्रमाद् विन्यसेत् । पृथगपि शालो-तण्डुल-पूर्णासु सदर्भ बद्ध-पर्चासु । मृद्-यालुका-करोषः फ्रमेण पूर्णानि पात्राणि । शालो-कंकु-श्यामाक-तिल-सर्पप-मुद्ग-माय-निष्पावाः । खल्वादको. समेता वीजानि विदुः प्ररोह-योग्यानि । प्रक्षाल्य तानि निवपेदभिमन्न्य मूल-चीजेन साधक-वरत्त्वपि पात्रकेषु । विप्राशिषा च विधिवत् प्रतिपाद्य- मान-शङ्खादि-मुरप्रतम पञ्चक नित्यनैश्च । हारिद्राभिः सम्यगन्युक्ष्य वस्त्रे- राच्याधाद्धिः सिच्यतां पञ्च-घोपः । सायं प्रातः शर्वरीपु प्रदद्यादुपतयस्तद्- यलि साधकेन्द्रः । भूत-पितृ-यक्ष-नाग-ग्रह्म-शिवा देवनाश्च विष्ण्यन्ताः। तान्यः फ्रमेण रात्रिषु सप्त सुरान् घसु वा तद्-बलियः। लाज-तल-रक्त-रजनी-दधि-शपत्यन्नानि भूत-राख्यम् । पत्र्यं तिल- तण्डुलकं सान्नपूपं करम्म-लाजकं याक्षम् । नारिकेलोदक-शक्तु पिष्टं नागं पद्माक्षतं च वैरिञ्च्यम् । अन्नापूपं शैवं दुग्धान्नं च वैष्णवेयम । यदि नवरात्रं क्रमेण बलिरक्तः । तारादिकर्नमोऽन्तः स्वैः स्वरपि नामभिर्वलि-मन्त्रः। पात्राणि नि-विधान्यपि परितः पुनरष्ट-दिक्ष बलि-क्लृप्तिः । वीजारोपण- फर्म प्रथितमिवं सार्व-कामिकं भवति । सार्व-कानिकमित्युपादानाद् वक्ष्यमाण- दीक्षायामित्यादि-वचनाच्चास्यावश्यकत्वम् । एतेषामर्थस्तु विश्वसार-शारदा- वक्ष्यमाण-प्रमाणः सप्टोमविण्यत्यतोऽत्र व्याख्या न कृता। विश्वसार-तन्त्रे तृतीय-पटले च-जातांकुराः प्रकुर्वीत चतुर्दिक्षु च पालिकाः । पालिकाः पञ्च मुस्पश्व शरावाश्च ततः समात् । पोडश-द्वादशा- ष्टाभिरंगुलीमिः क्रमादिमाः । सुगन्धि - तोय - पूर्णेन जातांकुरमुदाहृतम् । सुधा-वोजेन योजानि निक्षिपेत् तन सर्वतः । प्राचार्यो विधिना कुर्यात् सर्व- [प्राण-तोपिरणी तन्त्रम् : १८६ ·शास्त्रार्य-पारगः । श्यामाक-माप-कंग्वश्च बाह्यः सर्वतः स्मृताः। दोक्षायाः सप्तमे पूर्व दिवसे संयतः सदा। सप्त-रात्रेषु कुर्वीत पूजनं सर्व-देवताः। नानोपहार-बलिमिः पूजयेत् परमेश्वरि ! प्रणवाद्या नमोऽन्ताश्च पूजयेत् सर्वसः सुधीः । मूतानि पितरो यक्षा नागा ब्रह्मा शिवो हरिः । क्रमेण पूजयेत् सर्वान् सप्त-रात्रिषु देशिकः । सप्तानामपि रात्रीणां देवताः सर्व-सम्मताः । उपहारः पूजयेत् तान् तानि वक्ष्यामि पार्वति ! लाजैश्च पूजयेद् भूतान् गन्ध-पुप्पादि-चन्दनः । भूताधिपं भून-गणं भूतेश च प्रमेण तान् । तैल-हरिद्रा-दधि-शक्तुभिः पूजापहारः । तरुडुलान् तिल-सम्मिधान् सान्न-पूपै. प्रपूजयेत् । पित्रीरयां पूजयेन्नित्यं कथिों पम- योनिना। करम्म-लाजी यक्षेभ्यो नारिकेलोदकान्वितम् । शक्तुं पिष्टं च मागेभ्यः पूजयेद् धनामुन पङ्कजातप-तण्डुल-दुर्वा-शालिभिरुत्तमा । पूजयेत् कथिता देवि ! ब्रह्मणः सर्व-सम्मतः । सापूपमन्नं सर्याय सर्व-तन्नस्य सम्मतम् । गुड़ोदकं गुडान्नं च नाना-रस-समन्वितम् । दधि दुग्धं पायसान्नं दद्यात् प्रियतमं महत् । विष्णवे च निवेद्याथ सर्व-सिद्धि लभेन्नरः । अत्र बलि-द्रव्याधिक्य-दर्शनात् प्रागुक्त प्रपश्चमारोदित बलि-द्रव्यमुप- लक्षण-मानं शक्ताशक्त-परं वा । शारदातिलके तृतीय-पटलेऽपि-प्रागैव दीक्षादि-वशात् सप्तभिविधि-वद्-दिनः। सर्व-मङ्गल सम्पत्यं विदव्यादंकुरा. र्पणम् । मण्डलस्योत्तरे भागे शाला पूर्व-परायताम् । गूढां कुर्यात् ततस्तस्यां मण्डलं रचयेत् सुधीः। पञ्च-हस्त प्रमाणानि पञ्च-सूत्राणि पातयेत् । पूर्वा- परायतान्येषामम्मरं द्वादशांगुलम् । दक्षिणोत्तर-सूत्राणि तद्-वदेकादशार्पयेत् । पदानि तत्र जायन्ते चत्वारिंशत् प्रमार्जयेत् । पंरत्या योथोश्चतस्रोऽन्तश्चतु. कोमय-पार्श्वयोः। वीय्यो द्वे च चतुष्कोष्ठमेकमनायशिष्यते । पदानि रज- येत् तानि श्वेत-पोतारुणासितः । रजोभिः श्यामलेगाय वीयोरापूरयेत् सुधीः । पानाणि विविधान्याहुरंकुरापरण-कर्मणि । पालिकाः पञ्च मुख्यश्न शरावाश्च ततः क्रमात् । प्रोक्ताः स्युः सर्व-तन्त्रेषु हरि-ब्रह्म-शिवात्मिकाः। एषामुत्सेधतोऽन्वेयः पोडश-द्वादशाप्टमिः । अंगुलः क्रमशस्तानि शुभान्या- वेप्टय तन्तुना । प्रक्षाल्य देशिकस्तेषु पादेष्याहित-शालियु । सगन्ध-दर्भ-कूर्चेषु पश्चिमादि निवेशयेत् । करोष-बालुका-मृद्भिस्तानि पात्राणि पूरयेत् । सुधा- घोजेन योजानि दुग्धः प्रक्षाल्य तत्व-वित् । मूल-मन्त्र-त्रि-जप्तानि पञ्च-घोप- १६० द्वितीयः धर्म-फारः] ·- पुर:-सरम् । प्राशीर्वामिद्विजातीना मङ्गलाचार-पूर्वकम् । निर्वपेत् तेषु पात्रेषु देशिको यत-मानसः । शालि-श्यामाढको मुद्ग-तिल-निष्पाव-सर्पपाः । कुलत्य- कंगु-भाषाश्च वीजान्यं कुर-कर्मणि । हरिद्राद्भिः समन्युक्ष्य वस्त्रंराच्छाद्य देशिकः। बलि विविध-पात्राणां दिसु पूर्वादितः क्षियेत् । प्रणवाद्यैर्नमोऽन्तश्च रात्रौ रात्रीश-नामभिः । भूतानि पितरो यक्षा नागा ब्रह्मा शिवोहरिः। सप्तानामपि रात्रीणां देवताः समुदीरिताः । भूतेभ्यः स्युर्लाज-तिल-हरिद्रा-दधि-शक्तवः । शाल्पः पितृभ्यः सतिलास्तण्डुलाः परिः कीर्तिताः। करम्भ-लाजो यक्षेभ्यो नारिकेलोदकान्वितम् । शस्तुं पिप्टं च नागेम्यो ब्रह्मणे पजाक्षतम् । सपूपमन्नं सर्वाय विष्णवे स्याद् गुड़ौदनम् । ततो लोकेश्वरेभ्योऽपि विधिवद्, वितरेद् बलिम् । दोक्षायामभिपकेषु नव- वेश्म-प्रवेशने । उत्सवेषु च सम्पत्त्य विदध्यादंकुरार्पणम् । एतेपामर्थः- दोक्षादि-वशात् पाक-सप्तमिदिनरित्यनेन दीक्षा-दिनमष्टमं यथा भवति तथा फर्तव्यमित्युक्तम् । विधिवदित्यनेन नबमिः पञ्चभिस्त्रिभिर्वा इत्यायातन् । तदुक्तं सिद्धान्त-शेखरे-प्रतिष्ठायां च दीक्षायां स्थापने चोत्सये तथा । सम्प्रोक्षणे च शान्त्ययं विवाहे मौजि-बन्धने । सर्व-मङ्गल-कार्येषु फारयेदंकुरार्पणम् महा-कपिल-पञ्चरात्रेऽपि-पुण्याह-पोषणं कृत्वा ब्राह्मणः सह देशिकः। मङ्गलांकुर-यज्ञं च कुर्यात् तनय वाहनि । प्रशस्त याग दिवसात् पुरस्तात् :सप्तमेहनि शुभे नवमे वा । पञ्चमेऽय सुदिने सुमुहूर्ते मङ्गलांकुर-विधि विद- धीत । गुरुविशुद्धः प्रागेव शुद्धाहात् सप्तमेहनि । सङ्कल्प्योपोप्य कर्तव्यम- फुरारोपणं शुभम् । कुर्यान्तान्दीमुस-श्राद्धं पूर्वद्युः स्वस्ति-वाचनम् । स्व- गृह्मोक्त-प्रकारेण तदेतद् विदधीत वै। संहितायामपि-सर्वत्राभ्युदय-धाद्धमंकुरोत्पादनं तथा । प्रादावेव प्रकुर्वोत फर्मणोऽन्युदयात्मनः । शालामिति विशत्या तु फर्मान दशायामेन विस्तृतेति शालाया उत्तम-मानम् । अयंतावत्याः प्रयोजनामावादर्द्धन मध्यम- मानेन शाला कार्या । तेन दरा-हस्त-दीर्घा पञ्च-हस्तायामा अन शाला कर्तव्या तामेव पूर्वापरायातामिति । दीर्घ-प्रहस्त-चतुरस्र रूपां गूढां कपाटादि-परियता दक्षिक-द्वार-यतो नियातां च कुर्यात् । [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : १६१ - ·- - - तदुक्तं प्रयोग-सारे-प्रर्वादुदस्यितां कृत्वा नियातां तां कुटों बढ़ा- मिति। मण्डल करण प्रकारः तत्र मण्डल-करण-प्रकारमाह-पञ्च-हस्तेति पूर्व-पश्चिम क्रमेण पञ्च- सूत्राणि पातयित्वा द्वादशांगुलान्येकान्तरितान्येकादश-स्त्राणि दक्षिणोत्तर- क्रमेण पातयेत् तेन चत्वारिंशत्कोष्ठा भवन्ति । भाजयेदिति पश्चादन्येनि । पंवत्यावाह्य चतस्रो वीयोर्मार्जयेत । अस्य मार्जन - प्रकारादिकम मार्जन-प्रकारस्तु-प्रथम पूर्वस्यां चतुष्कोष्ठात्मिकामेकां वीथों ततो दक्षिणस्यामष्ट-कोष्ठात्मिकामपरी पश्चिमायां चतुष्कोण्ठात्मिकामन्यां उत्तर- स्यामप्ट-कोष्ठात्मिकामितरां च माजवेत । ततः अन्तश्चतष्कम्य उमय- पाययोh वीच्यो द्वि-द्वि-कोष्ठ-रूपे पुनर्मार्जयेत् । तेनात्र मण्डले चतुष्कोष्ठ- त्रयमवशिष्यते । तानि शिष्टानि चतुकोष्ठ-नयस्यानि द्वादश-पदानि प्रत्येक चतुष्कोष्ठं श्वेतादिमी रजोमो रजयेन । न वाय-पदे तं, आग्नेये पोतं, नैर्ऋते पाणं, ईशाने कृष्णं । ततः श्यामलेन तोथोराप्रयेन। वाणोति स्थलान्युच्चानि शरावाण्येव पालिका-शब्देनोच्यन्ते । पालिका एय नीचाः पश्च-मुपस्थिताः पञ्च-मुख्य उच्यन्ते । शराबाः प्रसिद्धा एव । पालिका हरि- रूपाः पञ्च-मुख्पो ब्रह्म-रूपाः शरावाः शिव-रूपाः। एतेन हरि-ब्रह्मेशा एषु पानेषु पूज्या इत्युक्तं भवति । तदुक्तं सारस्वत तन्त्र-प्रोक्तेषु तेषु पात्रेप पह्म-विष्णु-शिवान् यजेत् । सिद्धान्त-शेखरेऽपि-सम्पूजयेत् शरावेषु रुद्रं चन्दन-पुष्पकैः । पालि- कासु तथा विष्णुं ब्रह्माणं घटिकासु चेति । उत्सेधत औन्नत्येन । महा-कपिल-पञ्चरात्रे-पालिका वक्त्र-विस्तारा पोडशांगुल उच्यते । भवेत कण्ठ-विलं चास्या गुदेऽष्टांगुल-विस्तृतम् । पाद-पीठस्य विस्तारः पडंगुल उदाहृतः। चतुरंगुल उत्सेधस्तत्-सन्धिश्वांगुल-द्वयम् । तत-सन्धेश्च भवेन्नाहः पाव-पोगर्टमेव च । भवेत् पञ्च-मुखो चैवं घटिका सर्व-कामदा। चतुरंगुल-विस्ताराण्याहुर्वक्त्राणि पञ्च वै । चत्वारि च चतुर्दिक्ष ऊर्ध्वमेकं यथा-विधि । घटिकायाम-विस्तारो द्वादशांगुल उच्यते । प्राचार्याः कयय- न्त्येके पोडशांगुलमेव वा। द्वादशांगुल-विस्तारं शरावस्य मुखं स्मृतम् । चतुरंगुल-विस्तारमघस्तान्मूलमुच्यते । १६२ : द्वितीयः धर्म-काण्डः] ·राघव-भट्ट-घृतम् ताल-मात्रमपि पञ्च-मुखो स्याद् व्यासतोच्छ्य-मिता घटिका स्यात् । दिक्षु तन्मुख-चतुष्टयमेकं मध्यमं तु समवर्तित-भागम् । अल-विस्तृत-मुखे तु शरावं व्यासतोच्छपनातार्द्धमितांत्रिः। दण्डमस्य चतुरंगुल- नाहं कण्ठ-मध्य-विल-वर्जमुदग्रम् । सम्मवे कनक-रूप्य-ताम्रतो मातिकाण्य- मिनवान्ययवा स्युः। सिद्धान्त-शेखरे तु-यथा-सम्भव-मानं तु पालिकादि समाचरेदित्युक्तम् । शुभानोति कृष्ण-वर्ण-वरणादि-रहितानीति राघव भट्टः । तन्तुनेति त्रिगुणेन पूर्व प्रक्षालन पश्चात् त्रिगुण-तन्तुना वेष्टनम् । दर्भ-कूर्वमने वक्ष्यमाणम् । पश्चिमादीति पश्चिम-चतुष्क पालिका-चतुष्टयं, मध्यम-चतुष्के पञ्चमुखी-चतु- ष्टयं, पूर्व-चतुष्के शराव-चतुष्टयं निवेशयेत् । तन्मध्ये प्राग्नेयादि-स्थापनम् । देशिक इत्यनेनोक्तम् । तदुक्तं प्रयोग-सारे-एवं कृन्वा साधकस्तु तर पात्राणि विन्यसेत् । वह्नयादीशान-पर्यन्तं चतुष्केषु पृयक् पृया । करोपेत्यादि । करीपं शुद्ध- गोमय-चूर्णम् । एतरुत्तरोतरं सर्वाण्यपि पात्राणि पूरयेत् । तदुक्तं हयशीर्ष-पञ्चरात्रे-पूरयेदुत्तरोत्तर इति । प्रयोग-सारेऽपि-मृद्-बालुका-करीपश्चोर्वतः पानाणि पूरयेदिति । अत्र विशेषः सिद्धान्त-शेखरे-न्यादिमिश्च कुद्दालं पूजयित्वा दिना- न्तरे । गोत-नृत्य-समायुक्त गज-वाजि-समन्वितम् । गुर्वादयो रथारूढा गजा. रूढ़ास्तथापरे । गत्वा तोरं तड़ागस्य नद्याः पुष्प बनस्य वा । तर शुद्धं भवो मार्ग दर्भः सम्मायें वास्नतः । अम्युध चार्य-तोयेन ततम्मन्त्रमनुस्मरन् । हृदा भूमि समावाह्य गन्ध-पुष्पः समर्चयेत् । कुदालो-मन्त्र-मन्त्रण सात्या भूमिमयो मृदम् । गृहीत्वा वाम देशेन पूरयेत् कास्य-पानके । हृदा मृदंतु सम्मृज्य वस्नेणाच्छाद्य धारयेत् । पुरं वा निलय वापि सर्व-मङ्गल-निस्वनः । गुरुः प्रदक्षिणं कृत्या मण्डपं यानयेत् ततः। तत्तत् फर्म दिवा-काले कुर्याद् रानो न बुद्धिमान् । तेषु वोजारोपणमाह सुधेति । सुधा-वीजेन मिति मन्त्रेण । दुग्धः प्रक्षाल्येति। महा-कपिल-पञ्चरात्रे तु विशेष.-नादशाक्षर-मन्त्रेण क्षालयित्वा तु वारिणेति । फा०१३ [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : १६३ ·सारस्वत-मतेऽपि-बीजानि तानि प्रक्षाल्य जल-क्षीरेण च क्रमादिति । एतत् सर्व तन्त्र-विदित्यनेन सूचितम् । मूलेति मूल-मन्त्रेण अभिजप्तानि अष्टोत्तर-शतमित्यर्थः। तदुक्तं महा-कपिल-पञ्चरात्रे-संख्यानुक्तौ शतं साष्टं सहस्रम् वा जपा- दिप्यिति । पञ्च घोपस्तु-पटह-कांस्य-मृदङ्ग-मुख-वाद्य-शङ्खाः । मङ्गला. चारेति । चतुरङ्गः सुप्रसिद्ध हुलहुल-ध्वन्यादिमिः । ततस्तानि वीजान्येकी- कृत्य रात्रौ प्राङ्मुख उदड्मुखो वा मूल-मन्त्रेण पालिकादिषु निर्वपेदित्युक्तम् । तदुक्तं सिद्धान्त-शेखरे-बीज-मुख्येन मूलेन प्राङ्-मुखो वाप्युदङ्- मुखः । वापयेत् सर्व-वीजानि पालिकादिष्वनुक्रमात् । योजानामधिपः सोमस्तस्माद् रात्रौ तु निर्वपेत् । सारस्वत-मतेऽपि-वीजेम्यो देवतेभ्यश्च स रात्रौ कान्ति-मान् यतः । तस्माद् गुरुस्तु वीजानि निशायामेव वापयेदिति । वोजान्याह शालोति । शालयो हैमन्तिकाः श्यामाः श्यामाकाः । कान्यकुब्ज-मापायां साम्बा इति । गोड़-माषायां शामा इति प्रसिद्धिः। आढ़की तुवरी अरहर इति । गौड़- भाषा-प्रसिद्धिः । निष्पावा बोरा इति गौड़-भाषा-प्रसिद्धिः। सारस्वत-मते प्रत्येकं वीजेषु देवता-पूजोक्ता यथा-स्कन्दं प्रियङ्गो निष्पावे वायुमग्निं फुलत्यके । बाढ़वयां निति सोमं मुग्धे ! वैवस्वतं तिले । प्रजापति शालि. बोजे स्वनन्तं सर्पपेऽपेत् । इमं श्यामे च मापे च वरुणं तु नगात्मजे ! इति । सिद्धान्त-शेखरे तु-प्रत्यहं सोम-पूजाप्युक्ता यथा-सोमं सम्पूजयेन्नि- त्यमधिवास दिनावधि । अधिवास-दिने प्राप्ते सोममुल्लासयेद् गुरुरिति । हरिरिन्द्रेति तत्तन्मन्त्रे उक्तः। प्रयोग-सारे-त्रि-पञ्चकाय सर्वाय शङ्कराय शिवाय च । सर्व-लोक- प्रधानाय शाश्वताय नमो नमः। विकीर्यानेन मन्त्रेण हरिद्रा-चूर्ण-मिश्रितम् । तोयं प्रवर्षयेत् तेषु सिञ्चेत् तोर्यदिनं प्रति । प्रतिदिनमित्यर्थः। वस्त्रैर्नूतन- वस्त्रैः । बहु-वचनं कपिजलाधिकरणन्यायेन त्रित्वे पर्यवस्यति । पाच्छा. घेति पात्र चतुष्टयमेककेन रात्री बलि क्षिपेदित्यन्वयः। प्रातः पुनः स्थल- मार्जनादि कृत्वा द्वितीय-रानादो बलिदानं प्रणवाद्युरिति तत्र मन्त्रः । ॐ भूतेभ्यो नम एवमन्यत्रापि मन्त्रः। १६४ : द्वितीयः धर्म-काण्डः ] - ·महा-कपिल-पञ्चरात्रे तु विशेषः-ततो गन्ध-विमिश्रेण सिञ्चेद व शुद्ध-वारिणा । त्रि-रात्रतु यथा न्यायं पञ्च-रानमथापि वा। सारस्वत-मते तु-प्ररूढान्यकुराण्यन्यो न वोक्षेत कदाचन । प्राचार्य एव प्रविशेत् शिष्यो वापि तदाज्ञयेति । सिद्धान्त-शेखरेऽपि-वस्त्रंराच्छाद्य यत्नेन सुगुप्तानि च कारयेत् । सप्तसु रात्रिपु पृथग-बलि-द्रव्याण्याह भूतेभ्य इति । करम्भो दधि-शक्तरः । अक्षता अखण्ड-तण्डला इति राघव-भट्टः । थाद्ध-तत्व-धृत-वचने अक्षता यवा इति । यदा नवसु रानिपु बलिदान तदा रात्रि-द्वये बलिदानम् । द्रव्यं देवता च पुरैवोक्तम् । तत्तद्-दिशि पायसा- दिना बलिविधेयः । तत्रेशान-पूर्वयोर्मध्ये ग्रह्मणे, नम्रत-पश्चिमयोर्मध्येऽन- न्ताय बलियः। अथांकुर - परोक्षा-सिद्धान्त - शेखरे-यजमानाभि-वृद्धयर्थमंकुरारिण परीक्षयेत् । सम्यगर्द्ध प्ररूढानि कोमलानि सितानि च । धूम्र-वर्गान्यपूर्वाणि तया तिर्यग्नातानि च। श्यामलानि च कुब्जानि वर्जयेदशुभानि तु । प्रावृष्टिं कुरुते कृष्णं धूम्राभ फलहं तथा । अपूर्व जन-नाशं च कुभिक्ष श्याम- लांकुरम् । तिर्यग-गते भवेद् व्याधिः कुब्जे शत्रु-भयतया । सारस्वत-मतेऽपि-प्रस्ढेरंकुरः कर्तुनिदिशेच्च शुभाशुभम् । श्यामैः कृष्णरंकुरैरर्य-हानिस्तियंग-रूदाधिरान्दोलितस्तैः । कुब्जेंदुःखं दुष्प्ररूढम- तिश्च रोगं भुग्ने स्थान-देशेष्ट-हानिरिति । अशुभे चाकुरे जाते शान्ति-होम समाचरेत् । मूल-मन्त्रेण जुहुयाद् गुरुश्च ब्राह्मणः सह । अघोरास्त्रेण चास्त्रेण शतं वाय सहस्रकमित्यकुरारोपणम् । ॥ इति श्रोप्राण-तोषिण्या द्वितीये धर्म-काण्डे गुरू-शिष्य-विचारायंकुरा- रोपणान्त-कर्म-कथन-रूप पल्लव-कथन नाम तृतीयः परिच्छेदः ।। 14 - [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : १६५ ·चतुर्थः परिच्छेदः अधिवास-रूप पुष्प-कथनम् दीक्षा-शब्द-व्युत्पतिः दीक्षा-व्युत्पत्तिस्तु रुद्रयामले-ददाति शिव-तादाम्यं क्षिणोति च मल. अयम् । अतो दीक्षेति सम्प्रोक्ता दीक्षान्तवार्थ-वेदिभिः । लघु-कल्प-सूने च-दीयते परमं ज्ञानं क्षीयते पाप-पद्धतिः । तेन दोक्षो- च्यते मन्ने स्वागमार्थ-बलाबलात् । योगिनी-तन्त्र तृतीय-मागे षष्ठ-पटलेऽपि-दीयते ज्ञानमत्यर्थ क्षीयते पाश-बन्धनम् । अतो दोक्षेति देवेशि ! कथिता तत्व-चिन्तकः । मनसा कर्मणा वाचा यत् पापं समुपाजितम् । तेषां विशेष-करणी परम-ज्ञानदा यतः। तस्माद् दोक्षेति लोकेऽस्मिन् गोयते शास्त्र वेदकैः। विज्ञान-फलदा संव द्वितीया लय-कारिणी । तृतीया मुक्तिदा चैव तस्माद् दोक्षेति धीयते। विश्वसार-तन्त्र द्वितीय-पटले च-अथ दीक्षां प्रवक्ष्यामि शृशष्य कमलानने! यस्य विज्ञान-मात्रेण देवत्वं लभते नरः। दिव्य-ज्ञानं यतो दद्यात् कुर्यात् पाप-क्षयं ततः । तस्माद् वीक्षेति सा प्रोक्ता सर्व-तन्त्रस्य सम्मता। दीक्षा-माहात्म्यम् अथ दीक्षा-माहात्म्यम्-रुद्रयामल-पूर्व - खण्डे तृतीय-पटले-देवि ! दीक्षा-विहीनस्य न सिद्धिर्न च सातिः। तस्मात् सर्व-प्रयत्नेन गुरुणा दीक्षितो भवेत् । विचारं धक-सारस्य करणीयमवश्यकम् । अवोक्षितोऽपि मरणे रौरवं नरक व्रजेत् । तस्माद् दीक्षा प्रयत्नेन सदा कुर्याच्च तान्त्रिकीम् । पञ्च-दश-पटले-अदीक्षिता ये कुर्वन्ति जप-पूजादिकाः क्रियाः।न भवन्ति प्रिये ! तेषां शिलायामुप्त-जोव-वत् । कल्पसूत्र-दोका-धृत-कुलार्णव-तन्ने-रसेन्द्रेण यया विद्धमयः सुवर्णतां यजेत् । दोक्षा-बिद्धस्तथैवात्मा शिवत्वं लभते प्रिये ! दोक्षाग्नि-दग्ध-कर्मासो याया विच्छिन-बन्धनः । गतस्तस्य फर्मचन्धो निर्जीवश्च शिवो भवेत् । पतं शूद्रस्य शूद्रत्वं विप्रस्यापि च विप्रता । दोक्षा-संस्कार-सम्मिन्ने जाति-मेदो १६६ :द्वितीयः धर्मकाण्डः] ·न विद्यते । शिव लिङ्गे शिला-बुद्धि कुर्वन् यत्-पापमाप्नुयात् । दीक्षितस्यापि पूर्वत्वं स्मरन् तत्-पापमाप्नुयात् । दार्चश्म-लौह-मृद्-रत्न-जाति-लिङ्ग प्रति- ष्ठितम् । यथोच्यते तथा शुद्धाः सर्वे वर्णाश्च दीक्षिताः । येन पूजित-मात्रेण चाब्रह्म-भुवनान्तिकम् । पूजितं तेन सर्व स्याद् दीक्षितेन न संशयः । दीक्षित- स्य न कार्य स्यात् तपोभिनियम-वतैः। न तीर्थ-गमनेनापि न च शारीर- यन्त्रणः। पञ्चम-खण्डे पष्ठोल्लासेऽपि-गवां सपिः शरीरस्थं न करोत्यात्म- पोषणम् । स्व-कर्म-चरितं दण्डं पुनस्तामेव पोषयेत् । एवं सर्व-शरीरस्थ. सपिर्वत् परमेश्वरि ! विना चोपासनाद् देवि ! न ददाति फलं नृणाम् । दीक्षा-प्रशंसा पुरश्चरण-रसोल्लासे प्रथम-पटले-न च दीक्षा-परं ज्ञानं न च दीक्षा. परं तपः। न च दीक्षा-परं कालं तस्माद् दीक्षा गरीयसी । इति दीक्षा. प्रशंसा। दीक्षायां विशेषः दीक्षायां वार-तिथि-नक्षत्र-मासादि-मद्राभद्रे अस्मदत्यति-वृद्ध-प्रपिता- मह-कृष्णानन्दागम-बागोशेन तन्त्रसारे लिखिते, ते तत्र द्रष्टव्ये। विशेषस्तु पुरश्चरणोल्लासे-दीक्षायां चञ्चलापाङ्गि ! न काल-नियमः क्वचित् । सद्- गुरोर्वर्शनादेव सूर्य-पर्व च सर्वदा । शिष्यमाहूय गुरुणा कृपया यदि दीयते । तत्र लग्नाविकं किञ्चिन्न विचार्य कदाचन । एतत् सर्व दिव्य-वीर-विषयम् । तथा च इतः पूर्व-दिव्य-वीर-गुरुं लब्ध्वा दीक्षां कृत्वा विचक्षणः । ततः समाहितो भूत्वा पुरश्चर्या करिष्यति । इत्युक्तं एतेन पशु-गुरुतो दोक्षायां सर्व विचार्यमित्यायातम् । दीक्षा-ज्येष्ठत्वादि कथनम् कल्पसूत्र-टोका-पत-कुलार्णवे-द्विजोऽपि दीक्षितः पश्चादन्त्यजः पूर्व- दीक्षितः । द्विजः कनिष्ठः स ज्येष्ठ इति शास्त्रस्य निर्णयः । ज्येष्ठेन च ते पूज्या नायमान्याः कश्चन । इति दीक्षा-ज्येष्ठत्वादि-कथनम् । कुलाएंवेऽपि-दीक्षां विना न मोक्षः स्यात् प्राणिनां शिव-शासनात् । सा च न स्याद् विनाचार्यमित्याचार्य-परम्परा । उपासना-शतेनापि यां विना नव सिद्धयति । तां दीक्षामाश्रयेद् यत्नात् श्रीगुरोमन्व-सिद्धये। [प्राण-तोषिणी ·- + । -- तत्रैक-मन्त्र-साधन-फलम् महा-कपिल-पञ्चरामनारायणीययो:-मन्तीय साधयेदेकं जप-हामा' चनादिभिः । क्रियाभिभूरिभिर्यस्य सिद्धचन्त्यन्येऽल्प-साधनात् । सम्यक्- सिद्धक-मन्त्रस्य नासाध्यमिह किञ्चन । बहु-मन्त्र-वतः पुंसः का कया हानि- रेव सः । इत्येक-मन्त्र-साधन-फनम् । दीक्षाया प्रकरणे दोषः राघव-मट्ट-धृतम्-पुस्तके लिखितो मन्नो येन सुन्दरि ! जप्यते । न तस्य जायते सिद्धिर्हानिरेव पदे पदे। पट्-कर्म-दीपिका धृतमपि -पुस्तके लिखिता विद्या येन सुन्दरि ! जप्यते । सिद्धिन जायते तस्य कल्प-कोटि-शतैरपि। राघव भट्ट-घृतम्-द्विजानामनुपेतानां पट्-कर्माध्ययनादिषु । यथा- धिकारो नास्तीह स्याच्चोपनयनादनु । तथा चादीक्षिताना च मन्त्र-देवार्चना- विषु । नाधिकारोऽस्त्यतः कुर्यादात्मान शिव-संस्कृतमिति । निन्द्य-दीक्षा-कथनम् दीक्षाया प्रकरणे दोष-कथनम् । नारायणीये-यदृच्छया श्रुतं मन्त्रं छनेनापि छलेन वा पक्षितं वा यथा-वत् तज्जघन्यमनर्थ कृत् । इति निन्द्य- दीक्षा-कथनम् । दीक्षा-विधि-कथनम् राघव-मद्देऽपि-विप्रस्य विधिवद्-दीक्षामभिषेकावसानिकाम् । श्रुत्वा तन्वं गुरोलब्ध साधपेद् दीक्षितं मनुम् । गुरु-मुख्याः क्रियाः सर्वा भुक्ति-मुक्ति। फल-प्रदाः । तस्मात् सेव्यो गुरुनित्यं मुक्त्ययं सुसमाहितः । गुर्वनुक्ताः क्रिया: सर्वा निष्फलाः स्युयंतो ध्रुवम् । जपो होमार्चन-विधिः कार्यों दीक्षान्वितनरः । इति दीक्षा-विधि-कथनम् । नाम-क्रिया-भेदेन दीक्षा-भेदाः मूल-सूनम्-दीक्षास्तिनः शाक्ती शाम्भवो मान्त्री चेति । तत्र शाक्ती शक्ति प्रवेशनात, शाम्मवो चरण-विन्यासात, मान्त्री मन्त्रोपदिष्टा-सर्वाश्च फर्यावककमित्येके । एतद् व्याचक्षते श्रीशङ्कराचार्याः । शाक्तीति शक्ति कण्ड. १६८: द्वितीयः धर्म-काण्डः) 1 ·मध्य-६ लिनी पर-चिद्-रूपा तस्याः क्रिया-सममि-व्याहारेण कुलाकुल-भेदाद् ब्रह्म- नाड्यां पर-शम्भ-मेलनं शक्ति-प्रवेशः । शाम्भवी चरण-विन्यास्यादिति ते चरणाश्चत्वारः शुक्ल-रक्त-मिष-पर-स्वरूपाः । मान्त्री मन्त्रोपदिष्टेति । तदुक्तं रुद्रयामले शाक्ती शक्ति-मवा दीक्षा शक्तिः श्रीपर-कुण्डली। तस्याःप्राण-विलोमेन प्रवेशः पर-शाम्भवे । चरण-द्वय-सम्भूता शाम्भवी शोन- सिद्धिदा । मान्त्री मन्त्रोद्भवा दीक्षा तच्छक्तिः स्वात्म-सम्मवा । मन्त्र-यन्त्रा- चनादुक्त क्रियामिर्मोग-मोक्षदा। चरण-द्वयं शिव-शक्ति-रूपम् । तत्र सत्य- प्रधानः शुक्लः रजः-प्रधानो रक्तः तमः-प्रधानो मिथः । गुणातीतो निर्वाणः । साक्षात् परमानन्द-निर्भरः सदाशिव-स्वरूपः । सहस्र-दल-कमल कणिका- प-वति चन्द्र-मण्डत-गत-पोयूप-धारा-प्लाव्यमानाश्चिन्तनीया.' उक्तं च भगवता दत्तात्रेयेण-भ्रू-मध्यगौ विधि-हरो तव शुक्ल-रक्ती पादौ रजो-मल-गुणौ खल सेव्यमानौ । सृष्टि-स्थितो वितनुतो हृदये तृतीय- माद्यं भजन हरति विश्वमुदप्रमुग्रः । तुर्य तवार्य-चरणं निरुपाधि-बोध्यम् सान्द्रामृतं शिव-पदे सततं नतोऽस्मि । रुद्र-यामले--विविधा सा भवेद् दीक्षा प्रयमा प्राणवो परा । शाक्ती च शाम्भवी चान्या सद्यो मुक्ति विधायिनी । मन्त्रार्चनासन-न्यास-ध्यानोप- चारकादिमिः। दीक्षा सा प्राणवी प्रोक्ता यथा-शास्त्रोक्त-रूपिणी । सिद्धये च शक्तिमालोक्य तया फेवलया शिशोः। निरुपायं कृता दीक्षा शाक्तेयी परिकोतिता । अमिसन्धि विनाचार्य-शिष्ययोरुभयोरपि । देशिकानुग्रहेणेव शिष्यता व्याप्ति-कारिणी। पडन्वय-महारत्नेऽपि-त्रिविधा सा भवेद् दीक्षा प्रथमा प्राणवी परा। शाक्तेयो शाम्भवी चान्या सद्यो मुक्ति-विधायिनी । मन्त्रार्चनासन-ध्यान-स्या- पनोपासनादिमिः । फूता दीक्षा सा त्वाणयो प्रोक्ता यथा-शास्त्रोक्त रूपिणी । सिद्धय स्व-शक्तिमालोक्य तया केवलया शिशोः। निरुपायं कृता दीक्षा शाफ्तेयो परिकीर्तिता । अभि-सन्धि विनाचार्य-शिष्ययोरुमयोरपि । देशिकानु- ग्रहेणव शिवता-व्यक्ति-कारिणी। सेयं तु शाम्मपो दीक्षा शिवादेशन-कारिणी। वायवीय-संहितायामपि-शाम्भवी चैव शाक्ती च मान्त्री चैव शिवा- गमे । दीक्षोपदिश्यते त्रेधा शिवेन परमात्मना । गुरोरालोक-मात्रेण स्पर्शात् सम्भापणादपि । सद्यः संज्ञा मवेज्जन्तो>क्षा सा शाम्भवी मता । शाक्ती [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् . :

·- ज्ञानवती दीक्षा शिष्य-देहं प्रविश्य तु । गुरुणा ज्ञान-मार्गेण क्रियते ज्ञान- चक्षुषा । मान्त्री क्रियावती दीक्षा कुम्भ-मण्डल-पूर्विका । इति नाम-क्रिया- भेदाद् दीक्षा-भेद कयनम् । दोक्षा-भेदान्तरं तु शारदायां चतुर्य-पटले-चतुर्विधा सा सन्दिप्टा क्रियावत्यादि-भेदतः । क्रियायती वर्ण-मयो कलात्मा वेध-मय्यपि । प्रयोग-सारे-मन्त्र-मार्गानुसारेण साक्षात् कृत्वेप्ट-देवताम् । गुरुश्चोद- बोधयेच्छिष्यं मन्त्र-दीक्षेति सोच्यते । सूत्रान्तरमाह सर्वाश्च कुर्यादफंका वेत्येके। दीक्षा-फल-कथनम् रुद्र-मामले-प्राणवी बहुधा दीक्षा शाम्भवी च तथा पुनः । एकका वापि विद्धिः पठ्यते शास्त्र-कोविदः । शिव-शक्ति-समायोगाज्जन्मान्तर- कृतात् शुमात् । शिव-पूजानुसन्धानात् कर्म-साभ्यं यदा भवेत् । शिव एव तदा साक्षादाणच्या दोक्षया भवेत् । इति दीक्षा-फल-फयनम् । विश्वसार-तन्त्रे-चतुविधा तु सा दीक्षा ब्रह्मणा भापिता पुरा । क्रिया- वती कलावती वर्ण-वेध-मयो पुनः । ताः क्रमेणापि कय्यन्ते सर्व-सम्पत्-प्रदाः शुमाः । एवं सर्वासां दीक्षाणां मानसादि-कैवल्यान्तं समानमेव फलम् । तदुक्तं रुद्र-यामले--सर्वासामेव दीक्षाणां मुक्तिः फलमखण्डितम् । अविरोधाद् भवत्येपा प्रासङ्गित्यस्तु मक्तयः । तनाधिवास-विधिः प्रयाधिवास-विधिः-तबादौ गृह-प्रवेशानन्तरं विघ्न-निवारण-पूर्वक सूर्यः सोमादि पठित्वा भूरसोत्यादि मन्त्रर्घट-स्थापनं कुर्यात् । तदुक्तं विश्वसार-तन्ने तृतीय-पटले-गुरुणा वात्मना शिष्यः सर्व कुर्याद विधानतः । गुरुणा कारयेत् फर्म शिष्यः सर्व हरेत् सुधीः । चन्दनागरु- कर्पूरैधूपयेद् याग-मण्डपम् । गृहं प्रविश्य विधिना तत्र विनान् नाशयेत् । कृताञ्जलि-पुटो भूत्वा मन्त्रमेनं समुच्चरेत-ॐ सूर्यः सोमो यमः कालो महा- भूतानि पञ्च च । एते शुभाशुभस्येह फर्मणो नव साक्षिणः। घटस्यारोपणं कुर्यान्मन्त्रैणानेन देशिकः । घटारोपण-मन्योऽयं सर्व-तन्त्रेषु सम्मतः-ॐ भूरसि भूमिरस्पदितिरसि विश्वधा या विश्वस्य भुवनस्य धीं पृथिवीं यच्छ पृथिवीं इदं पृथिवी मा हिंसीः। भूमि-शोधनमित्युक्तं सर्वत्तन्न-समन्वितम् । मन्त्रणा २००: द्वितीयः धर्म-काण्डः] ·नेन देवेशि शुक्ल-धान्यं विनिक्षिपेत्-ॐ धान्यमसि घिनुहि देवान् धिनुहि यज्ञं धिनुहि यज्ञ-पति धिनुहि मां यज्ञनम् । ॐ प्राणो मन्त्रो दा नाम त्वा कामाय मत्वा दीर्घा ननु प्रमिति-दशानुमेषां देवो वः सविता हिरण्य-पाणिः। प्रति-गृह्णात्यच्छिद्रेण शिला-चक्षुषे त्वा महो मां पयोऽप्ति । हस्त-मानं घट कृत्वा नव-रत्नोदरेण च । घट संस्थापयेत् तत्र मन्त्रेणानेन देशिक.. प्राजिघ्र कलशं महात्मा विशन्तुन्दवम् । पुनर्जानि वर्तस्व सा नः। सहस्रम् धुक्षोरुधारा पयस्वती पुनर्माविशतादं रयिः। मन्त्रेणानेन देवेशि ! घटं संस्थापयेत् ततः । मुक्ता-माणिक्य-वैदूर्य- गोमेद वज्र विद्रुमान् । पारागं मरकतं नीलं चैव क्रमानव । नव-रत्नानि तत्रव निक्षिपेद् विमवावधि । मेरु-तत्रेऽपि-पुप्पं नीलं च वैद्यं विद्रुमं मौक्तिक तया । ततो मरकतं वन गोमेदं पद्मरागकम् । प्रोक्तानि नव- रत्नानि देशिकमन्त्र-वित्तमैः। ॐ प्राप्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम-वृष्ट्यं भवा वाजस्य सङ्गथे। -मन्त्रेणानेन देवेशि | जलं दद्याद् घटोपरि। ॐ धनना गा घनना जिजयेम घनना तीखाः समदो जयेम । धनुः शत्रोरप-कामं फुरणोतु धन्ननाः सर्वाः प्रदिशो जयेम। मन्त्रेणानेन देवेशि । शाखां दद्याद् घटोपरि । ताम्बूलं श्रीफलं दद्यात् कदली वा विशेषतः । ॐ श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पल्या अहोराने पायें नक्षत्राणि रुपमश्विनी । व्याप्तमिष्टमीशानमुंम ईशानः सर्व-लोक-महेशानः । मन्त्रेणानेन देवेशि ! घटे पुष्पं विनिक्षिपेत् । सफलं शालि-चूर्ण च शरावं च घटोपरि । विनिक्षि- प्याथ विधिना क्षीर-शाखि-समन्वितम् । सुवस्वाच्छादनं कुर्यात्मणानेन - साधक:- ॐ घस्नं च पावनं श्वेतं बहु-सन्तु-विनिर्मितम् । मया निवेदितं मक्त्या वस्त्रं च प्रति-ह्यताम् । क्वामितो जम्बु-चूर्णेन इन्द्र-वल्ली-दलेन च । घटं सम्वेप्टय विधिना सिन्दूरादि-विभूषितम् । स्थापयेत् तं घटं मन्त्रमुच्चार्य यत्नतः सुधीः । पवा- पितो जम्बु-चूर्णेनेति प्रदर्शनार्थमुक्तमन्येनापि तद्-विशेषो मेरुतले तृतीय- प्रकाशे-पञ्चाशदोपयोः श्यायः पूरयेत् तदनन्तरम् । एकेन सहितास्ताश्च [प्राण-तोषिणो तन्त्रम् : २०१ ·वोषधयः क्रमादिमाः। चन्वनं चापि-रक्ताल्य-चन्दनं चागुरुस्तथा। कर्पूरो. शोर-कुष्ठानि बालकं चापि केशरं । कक्कोलकं जाति-फलं जटामांसी मुरां तथा । ग्रन्यिकं रोचना जातीपत्रं पिप्पल-विल्वको। पृश्नि-पर्णी चित्रकं च करङ्ग कत्तुणं तया । कट-फलं चापि गुञ्जा च वनुहं यक-काश्मरी। पद्म-कोषं शङ्ख-पुष्पी मयूरस्य शिखा तया। प्लक्षोऽग्नि-मन्यन तथा मुद्ग-पर्णो कुशाः पुनः । पापाण-भेदकः कृष्ण-शव-पुष्पी च रोहिणी। श्योणाको बृहतो चैव पाटलो मुख-कारणका । तुलसी शिखरा इन्द्र-बल्ली भङ्गामिया पुनः । ततोऽपराजिता ताल-मूली चापि कृताञ्जली । दूर्वा धीदेव-कन्याख्या भार्याख्या मद्र-मुस्तकम् । लवङ्ग-रहिताश्चताः पञ्चाशत-संख्यका इति । यद्यपि प्रथम-काण्डे पञ्चाशदोषधयो निरूपितास्तथाप्येक-पश्चाशत्व- प्राप्त्यर्थमुक्तस्य दुरूहत्व-निवृत्तये क्रम-मेद-ज्ञापनाय च पुनर्दशिताः । दुग्ध- वृक्ष-स्वचः पवाया-वृक्षोवैस्तथा । गन्ध-पथ-प्रसूनादि-वासितर्वातं. जतरिति । ततो घटं स्थिरी कुर्यात् यावद् दोक्षा-विधिर्भवेत्-ॐ स्थिरो भव विडङ्ग प्राथुर्भव वाय्वर्वन् पृथुभव सुपवस्यमग्ने पुरीशराहनः । मन्त्रणानेन देवेशि ! स्थिरीकरणमुत्तमम् । ततः कृताञ्जलिर्भूत्वा मन्त्रमेनं पठेत् ततः- ॐ गुरुभ्यो गणपतिभ्यश्च वो नमो विरूपेभ्यो विश्व-रूपेभ्यश्च वो नमः। वातेम्यो वात-पतिम्यश्च नमः । नमो गृह्येभ्यो गृह्य-पतिभ्यश्च वो नमः। पुण्याहं वाचयेदादी स्वस्ति-वाचन-पूर्वकम्-ॐ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्ध- धवाः स्वस्ति नः पूषा विश्व-वेदाः स्वस्ति नस्ताक्षोऽरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो धहस्पतिर्दधातु । अस्त्राय फडिति मन्त्रेण भौमान् निवान् विदारयेत् । दिव्य-दृष्टचा दिव्य-विघ्नान् दूरयेच्च चतुर्दिशि। दिव्य-दृष्टि-लक्षणं तत्रैव-प्रनिमेषाक्षि- वृष्टिश्च दिव्य-दृष्टिः प्रकीर्तिता। माप-मक्तेन चानेन यावकेन च संयुतम् । प्रजा-कर्णस्य रक्तेन, दुग्धेन मधुरेण च । माष-भक्त-बलि दद्याद् भूत-प्रेत-पिशाचके- ॐ भूताः प्रेताः पिशाचाश्च पाताल-मूतले स्थिताः । पर्वताने तया वृक्ष गृह-क्षेत्रादिषु स्थिताः । तुष्टा मवन्तु ते सर्वे मम गल्लन्विमं बलिम् । यजेच्च रक्त-कुसुमे रक्त माहिष-शोणितः। मत्स्य-मांसादिभिप्ट- वग्धश्च विधिनामुना । बलि दद्याच्च तत्रापि तदा मङ्गलमारभेत् । दोक्षाया २०२ : द्वितीयः धर्मकाण] ·धर्म-कर्म-रूपत्वेन तर विन-निरास उक्तो योगिनी-तन्त्र उत्तर-खण्डेऽष्टम- पटले-तीर्थ प्रासाद-करणे धर्मारम्भे विशेषतः । यत-या-समारम्भे विघ्नानि निवसन्ति,वै। तानि, सम्पूजयेदादी बलिभिर्मोदकादिभिः । अन्यथा जायते विघ्नमिति जानीहि मे प्रिये ! अथापराणि विघ्नानि शरीरे निवसन्ति वं। मानसाज्ञान-निर्हारा- स्तानि शृणु मम प्रिये ! कश्चिन्निवर्तको देवि ! कश्चित् प्रवर्तकस्तथा। सन्निकर्ष विदूरं वा सहस्रम् फलमेव वा पापानुसरणं चैव पालस्येनापि दूप- णम् । शोक-मोह-ज्वराब्याधि-तारुण्यं धन-लालसा । कलहं मार्यया सार्द्ध दुनिशं. गह:सङ्कटम् । नाना-व्रत-समाकोर्ण धार्मिकोऽस्मोति मानसः। प्राप्त- शोकस्तु धर्मस्य कारणे हीन-पत्निकम् । वृक्ष-पत्रं च तुलसी धात्री वृक्ष-फलं तथा। शालग्राम शिला-खण्ड प्रतिमा दारुजां तया । मानुषं ब्राह्मणं चैव. स्वयम्भू-वर्तुला शिलाम् । शंखं शम्बूक-मेदं च खड्गस्य मास-सम्भवम् । दृष्टया दावा-मवेदेवं तीर्थ-जात जलं तथा । गङ्गायां या नदी-रूपं पुण्य-क्षेत्रं च भूमिकाम् । इत्येतानि च विघ्नानि संयान्ति च पुनः पुनः। पूजयित्वा विधा- नेन द्वार-देशे न साधयेत् । कवचेनैव वीजेन सप्त-कृत्वो जपेन च । निःसार्य विघ्नान् तान् सर्वान् तदा रक्षा विशेत् पुनः। विश्वसार-तन्ने प्रास्मानं रक्षयेत् तत्र वह्नि प्राचोर-योगतः । यह्नि- वीजे चतुर्दिक्षु प्राचीरं भावयेत् धिया । तदा ताल त्रयं दद्यात् वह्नि वीजेन देशिकः । मोर्च-क्रम-योगेन गुरूंश्च प्रणमेत् ततः- ॐ गुरुम्यो नमो नित्यं तदा च गुरु-पादुकाम् । परं परापरं देवि ! परात्परमतः परम्। 'फ्रमेण प्रणभेद् धीमान् ॐकारादि उवोरितान् । गणेशं दक्षिणे नत्वा सम्मुखे चेष्ट-देवताम् । गणेशं स्यापयेत् तस्य पूर्वोक्ते तु घटे सुधीः- "मायाहयाम्यहं देवं गणेश शिवकन्दनन् । उमाप्रचबिल्वरं याल- यज्ञोपवीतिनम् । गण-कोटपा परिवृतं देवं मोदक-मोजनम् । प्रविघ्नेशं महा- कार्य सर्व लोकक-पूजितम् । बलिनं सर्व-शान्त्यर्थ रौद्रमावाहपाम्यहम् । एहोहि भगवन् ! देव ! सर्व विघ्न-विनाशक ! इमां पूजां गृहाण त्वं सर्व मे सफल कुरु । सिन्दूर-रक्त-पुष्पायः पूजयेच्छिव-नन्दनम् । अजल्यायाहयेवादी सर्वत्रायं विधिः स्मृतः । स्वागतादि तितः प्रानं प्रत्युत्तर-समन्वितम् । [प्राण-सोषिणी सन्त्रम् 17 ·Tr तु ततो दत्वा पाद्यमध्यं निवेदयेत्- ॐ पाद्यं सुवासितं देव ! सर्व-भूत-सुखावहम् । दूर-यात्राधम-हरं पार्थ तत् प्रति-गृह्यताम् । पाद्यं नमः पाद-युगे स्वाहाध्य शिरसि स्थितम् । मधुपर्क' स्वधान्ते तु पुनराचमनीयकम् । स्नानीयं च नमो ब्रूयात पुनर्गन्धादिकं ततः। वस्त्रं यज्ञोपवीतं च नमोऽन्ते परिकल्पयेत् । अन्नं भक्ष्यं स्वघान्ते तु धूपं वोपं विधानतः । क्रमेण निक्षिपेत् तत्र देवाय विधिनामुना । अध्य-पात्रे प्रवायाध्य ततः शृणु वरानने ! अोदकं भवेच्छंखे श्यामाक-यव-दुर्वके । नाना- गन्ध-समायुक्तं कुशांश्च तिल-सर्पपम् । विष्णु-क्रान्ता च यवकं पर्योऽयं प्रकीर्तितः। ॐ काण्डाच्चैव मन्त्रेण अध्यं दद्याच्च साधकः । पाथ-मन्त्रेण कुर्वीत तथा चाचमनीयफम् । ॐ नमः स्वाहा-समायुक्तं' ब्रह्मत्व-फल-हेतवे । मया निवेदितं भक्त्या मधुपर्क गृहाण मे । मूल-मन्त्रेण सर्वत्र ॐकारादि- नमोऽन्विते । छान्वसत्वान्न वर्ण-नाशः। ॐकारादि-नमोऽन्वितेन मूल-मन्त्र- णेत्यर्थः। दघ्ना च मधु-सपिम्यां मधुपर्कः प्रकीर्तितः । यज्ञोपवीत-मन्त्रेण वद्या यज्ञोपवीतकम् । यज्ञोपवीत मन्त्रस्तु--ॐ यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं वहस्पते- पंत सहजं पुरस्तात् । प्रायुष्यमग्नं प्रति-मुञ्च शुभं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः । ॐ नाना-रत्नेश्च घटितं विश्व-कर्मादि-निमितम् । सर्वाङ्ग-शोभामरणं गृहाण फल-हेतवे । ॐ वनस्पति-रसोत्पनो गन्धाढयो गन्ध उत्तमः । प्रायः सर्व- देवानां धूपोऽयं प्रति-गृह्यताम् । ॐ सुप्रकाशो महा-दीपः सर्वतस्तिमिरापहः । सबाह्याभ्यन्तरं ज्योतिर्दापोऽयं प्रति-गृह्यताम् । प्रदीपावलिमिः कुर्यानिकटे धूप-दीपको । प्रक्षालनाय हस्तस्य पश्चात् पात्रंक्षिपेत् सुधीः । शातकुम्भ-प्रपूणेन मण्डपं रचयेत् सुधीः । गणेश पूज- यित्वा च अक विष्णं शियं शिवाम् । पूजयेद् विधिना तत्र घटे सर्व-समृखये। कूर्चमुष्टि क्षिपेदादौ फड्-मन्त्रेण तु साधकः । तिलान् कुशान् सर्वपरिव कूर्व- मुष्टिः प्रकीर्तिता। विकिरान् प्रक्षिपेत् तत्र सप्त सप्त शराणुना । विकिरा दीक्षायां पक्षपन्ते । शराणना अस्त्र-मन्त्रणा ततो गुरः स खां तु गत्वा स्वस्पासने यिशेत् । मेस्तन्ये तृतीय प्रकाश-सश्चिन्त्य मन्त्रेण मूतिमेवं तस्मिन् गुरुतमः । तस्यां मूतो समावाह्य पूजयेविष्ट-देवताम् । स्मृत्वा मुल-मनुं मस्त्री' सम्या २०४ : द्वितीयः पर्म:-काण्डा] :

·नाड़ी मुखात् ततः । निर्गमस्य च पैनन्यं नासिताप्र-विनिगरम् । अन्जली मातृका पने महः पुष्पान्विते गुरुः। मस्तकान्तं समुत्याप्य तस्यामावाहयेत् ततः। संस्थापनं सन्निधानं सन्निरोपं ततश्चरेत् । सम्मुखीकरणं चापि सकली. करणं ततः। ततोऽवगुण्ठनं कार्यममृतीकरणं ततः । परमीकरणं कुर्यात् क्रमशः स्व-स्व-मुद्रया । क्रमाद् विदध्याच्च तत उपचारान् प्रकल्पयेत् । प्रासनादि प्रभूताना उपचारान् प्रकल्प्य च । ततो मन्न-विधानेषु प्रोक्ताङ्गा- वरणान्यपि । पुनः पूर्वादि-काष्ठासु क्रमावस्त्रादिकान् यजेत् । लोक-पालान् मण्डलेषु कुम्भोपरि च तत्र वा । ऐरावतं पुण्डरीक वामनं कुमुदाञ्जनौ । पुष्प-वन्तं सार्वभौमं सुप्रतीकं तवग्रतः । सर्वान्ते लोक-पालानां तवस्नाणां प्रपूजनम् । इन्द्रादि-पूजनात् पूर्व ब्राह्मघादि-पूजनपि । तया च विश्वसारे-अष्ट-विक्ष चाष्ट कुम्मान् क्वाथ-तोय-प्रपूरि तान् । बाम्यादि-मातृकाः पूज्याः सर्व-तन्त्र-समन्विताः । ज्ञात्वा ज्ञान- विधानेन गन्ध-पुष्पानवारिभिः । दण्डं कमण्डलु-करमक्ष-सूत्रामयं तथा । मिन्नतो कनकच्छायां ब्राह्मी कृष्णाजिनोज्वला ॥१॥ शूलं कपालं परशुं नृणां पोतं मनोहरम् । वहन्ती हेम-सहाशा ध्येया माहेश्वरी शुमा ॥२॥ अंकुशं वर्ण-खट्वाङ्गपाशं च बंधती करः। ध्येया बन्यूक-सद्धाशा कौमारी शर्मचायिनी ॥६॥ चर्चा घण्टां गदा खड्गं बिभ्रती सुमनोहरा । तमाल. श्यामला ध्येया वैष्णवी शर्म-दायिनी ॥४॥ मुषलं कर-वालं च खेटकं दधती हलम् । करश्चतुभिर्वाराही ध्येया काल-घनच्छविः ॥ ५॥ अंकुशं तोमर विद्युत् कुलिशं विभ्रती करः । इन्द्रनील-निभेन्द्राणी ध्येया सर्व-समृद्धिदा ॥६॥ शूलं कपालं न-शिरः कपालं दधतो करः। मुण्ड-स-मण्डिना ध्येया चामुण्डा रक्त-विग्रहा ॥७॥'अक्ष-स्रनं वीजपुरं कपालं पङ्कजं करः। वहन्ती हेम- सङ्काशा महा-लक्ष्मी हरि-प्रिया ॥८॥ मेल्तन्त्रे-विधाय पूजामेवं हि धूप-दीप-निवेद्यकैः । कृते निवेद्ये च ततो मण्डल परितः क्रमात् । प्रवालाकुर-पत्राणि स्थापतीयानि मन्त्रिणा । वेदिकाया पक्ष-मागे कृत्वा स्पिण्डिलमुत्तमम् । संस्थाप्य वह्नि संस्कृत्य वैश्वदेवं समार- भेत् । पया-विधि ततस्तत्र गन्धाद्यैर्देवतां यजेत् । ततः प्रणव-पूर्वामिर्तुत्वा व्याहृतिभिः पुरा । जुहुयान्मूल-मन्त्रेण पायसेन घृतेन च । पञ्च-विशतिमिः पचार हुत्वा व्याहृतिभिः पुरा । सम्पूज्य तां चन्दनायैः पोठ-मूतो नियोजयेत् । [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : २०५ ·अग्निं विसृज्य शिष्टेन पायसेन बलि हरेत् । पायदेभ्यश्चन्दनावि-पुष्पाक्षत समन्वितम् । तत उत्थाप्य नैवेद्यं तत्-स्थलं शोधयेत् सुधीः। पुनर्यजेच्चोपचारः पञ्चमिवंशयेत् । ततः। दर्पणं व्यजनं छत्रं चामरं मुख-वासकम् । सहस्रम् र जपेन्मन्त्री मूल-मन्त्रं समाहितः।। "},ch विश्वसारे-जलं समर्प विधिना तदा कुर्यात 'मङ्गलम् । द्विज-स्त्रीणां ब्राह्मणानामाशीर्वाद प्रगृह्य च । जय-शब्दब्रह्म-शब्दाह्मगान् परितोष्य च । बन्धु-वर्ग प्रतोष्याथ अधिवासं ततो दिशेत् । मन्त्रेणानेन द्रव्येण क्रमेणे देशिको तमः। अधिवासं प्रकुर्वीत शिष्यस्य सावधानतः । ॐकार पूर्वमुच्चार्य नमोऽन्तेन समर्पयेत् । ॐ भूरसीति च मन्त्रेण मृत्तिका प्रक्षिपेत् ततः । ॐ गन्ध द्वारा दुराधर्षा नित्य-पुष्टां करीषिणीम् । ईश्वरों सर्व-भूतानां स्वामिहोपह्वये श्रियम् । गन्धं दद्याच्च विधिना मन्त्रेणानेन साधकः ।, ॐ प्रपर्वतस्य वृषमस्य पुष्टा वावचरन्ती शशि च इयानाता आव- वृत्तमदधागुदक्ता । अहिं 'बध्नमनुरोपमणां विष्णोविक्रमणमसि विष्णोवि. कान्तमसि विष्णोः कान्तमसि वैष्णवे त्वा । मन्त्रेणानेन विधिना शिलां दद्याद् विचक्षणः धान्य मन्त्रण धान्य- स्य दानं तन्त्रेषु सम्मतम्- काण्डात् काण्डात् प्ररोहन्तो पुरुषं पुरुषः पवि। . एतान् दूर्व प्रतनु सहस्रण शतेन च । मन्त्रेणानेनं देवेशि दूर्वा दद्याद विधानतः। ॐ श्रीश्च तेति च मन्त्रेण पुष्पं दद्या विधानतः। ॐया-फ़लिनोति घ मन्त्रेण फलें वद्याद् विचक्षणः । ॐ दधिकान्योऽत्यकाष जिष्णोरश्वस्य याजि यः । सुरमीतो मुखाकरत् प्रणत तायत् । मन्त्रेणानेन तं: यात्वा अधिवासं समादिशेत् । ॐ घृतवती भुवना-नाममि भियो: पृथ्वो-मधु-नुघे 'सुपेशसा । द्यावा-पृथिवी वरुणस्य धर्मणा विष्कमीते अजरे भूरि-रेतसा। मन्त्रेणानेनं देवेशि ! वद्याच्छिष्यस्य मस्तके । ॐ स्वस्ति , न इति मन्त्रेण स्वस्तिकं विनिवेदयेत् । ॐ सिन्धोरिव प्राध्वने सुघनासो वात-प्रमीय. पतन्ती जिह्वा पतस्य धारा अश्यो न वाजो-काष्ठामिन्दमिमिः पिनमानः । इति मन्त्रेण सिन्दूरं दद्याच्च शिष्य-मस्तके ॐ शङ्ख! त्वं शंखपुण्यानां मङ्गलानां च मङ्गलम् । विष्णुनों २०६ : द्वितीयः धर्म-काः] ·विघृता नित्यं मम शान्ति प्रदो भव ।-शसस्पर्शन-मन्त्रोऽयं सर्व-तन्त्रस्य सम्मतः। - ॐ समिधोऽङ्गनं कृदरं मतीनां घतमग्ने मधु-मत् पिनमानः । वाजी- वहन वाजिनं जात-वेदा देवानां वाक्षि-प्रियमादधन्त ।-मन्त्रेणानेन देवशि! कज्जलं विनिसज्जयेत् । ॐ युञ्जन्ति वन-मरुषं चरन्तं परि-तस्यषः । रोचन्ते रोचना दिवि । रोचनो परितो दद्यान्मन्त्रेणानेन सुन्दरि ! ॐ अन्नपते अन्नस्य ने घेह्यतमोरस्य शुष्मिणः । प्रदातारं तार्ष ऊर्ज नो धेहि द्विपदेशं चतुष्पदे । विश्व-फर्मणे स्वाहा । मन्त्रणानेन देवेशि ! स्पर्शनं परिकीर्तितम् । ॐ हिरण्यलाभः समवर्ततारे भूतस्य जातः पतिरेक पासीत् । स दाधार पृथिवीं यामुतेमा कस्मै देवाय हविषा विधेम वा ।-मन्त्रेणानेन देधेशि! काञ्चनं परितो न्यसेत् । ॐ रूपेण वै रूप-मानां पुयोमा विश्व-वेदा विमजतुमुत्तमस्य पया वेदश्चन्द्र-दक्षिणा-पश्यन्यन्तरीक्ष यत् सुषदुचः।-मन्त्रेणानेन देवेशि ! रूप्यं दद्याद विधानतः। ॐ असौ यस्ताम्रोऽरुण उत वभ्रः सुमङ्गलः । ये चैनं रुद्रा अमितो दिक्षु श्रिताः। सहस्रशो वै या हेलषीमहे । मन्त्रेणानेन देवेशि ! तानं दद्याद् विधानतः। ॐ रक्षोहनो बस्साहनः प्रोक्षयामि वैष्णवान् रक्षोहनो बल-हनो बल- यामि वैष्णवान् रक्षोहनो बल्-गहनो वस्तृणामि वैष्णवान् रक्षोहनो बल-गहन उप-दधामि वैष्णव रक्षोहनो बल-गहनः पर्यमामि वैष्णवीन वैष्णवमसि वष्णवाः स्य।-मन्त्रेणानेन सिद्धार्थ दत्वा बालस्य मुद्धनि । ॐ आकृष्णन रजसा वर्तमानौ निवेशयन्नमृतं मत्यं च । हिरण्मयेन सविता रथेना देवो याति भुवनानि पश्यन् । मन्त्रेणानेन देवेशि ! वर्पणं प्रतिपावयेत् । ॐ मनो-ज्योतिर्जुपतामाज्यस्य , बृहस्पतियंजमिम सनोतु । परिष्टं पजमिमं दधातु विश्वे देवाः स इह मावयन्तामोम्प्रतिष्ठ । मन्त्रेणानेन देवेशि ! दीपं दद्याद विधानतः। [प्राण-तोषिको तन्त्रम् : २०७ -- ·ॐ प्रतिपदसि प्रति-पदे त्या अनु-पदसि अनु-पदे त्वा सम्पदसि सम्पदे त्वा तेजोऽसि तेजसे त्वा तेजोमयि धेहि । ॐ प्रशस्त-मानमसि भूत-पात्रे शिरसाथ मम कुरु सर्व देवी-चरण-युगलं वन्दनीयम् । शारदा-तिलके चतुर्थ-पटले-अस्त्रेण क्षालिते पात्रे नवे तान-मया- दिके। तण्डुलान् शालि-सम्मूतान् मूल-मन्त्राभिमन्त्रितान् । प्रसृतीनां घ दशमिः क्षिप्त्वा चास्त्र-मनुं जपेत् । प्रमाल्य पान-बदन विधाय कवचामुना। प्राड्-मुखो मूल मन्त्रेण देशिकेन्द्रश्चरं पचेत् । श्रुवेणाज्येन संस्विन्ने दद्यात् तप्ताभि-मारणम् । मूलेन पश्चात् तत्पात्रं कवचेनावतारयेत् । अस्त्र-जप्ते कुशास्तीर्णे मण्डले विधि-वद गुरुः।तं विभज्य विधा मागमेकं देवाय कल्पयेत्। अन्यदग्नी च जुहुयादपरं देशिकः स्वयम् । शिष्येण साई भुञ्जीत विहिता- चमनं ततः । आचान्तं शिष्यमादाय सफलोकृत्य, देशिकः । ताल-प्रमाणं हज्जप्तं क्षोरि-वृक्षादि-सम्भवम् । दन्त-काष्ठं तदा वद्याच्छिष्याय नियता- स्मने । दन्तान् विशोध्य स पुनस्तत् प्रक्षाल्य, विसज्जने । यया विधि 'तमा. धान्तं शिखा-बन्धामिरक्षितम् । विधाय सार्द्धममुना वैद्यां वर्भान्तरे गुरुः । शयोत तस्यां तां रात्रिमधिवासः सपोरितः। विशेषस्तु मेरु-तन्त्र तृतीय- प्रकाशे अनुसन्धेयः । इति अधिवास-विधिः। अंकुरारोपण-प्रयोगः अथांकुरारोपण प्रयोगः--तत्र दोक्षा-दिवसात् प्राफ् नवमे सप्तमे पञ्चमे शुभे तस्मिन् वह्नि-मण्डप-प्रान्तरे पञ्च-हस्त-मितानि पश्च-सूत्राणि पूर्व- पश्चिम-क्रमेण पातयित्वा दक्षिणोत्तर-फ्रमेण द्वादशांगुलान्तरितान्येकादश- सूत्राणि पातयेत्, तेन चत्वारिंशत् कोष्ठा भवन्ति । तेषां बहिश्चतुस्रो वीथी. जियेत् । मार्जन-प्रकारश्च प्रथमं पूर्वस्य चतुष्कोष्ठात्मिकामेकां वोर्थी, ततो दक्षिणस्यामष्ट-कोष्ठात्मिकामपरां, पश्चिमायां चतुष्कोष्ठात्मिकामन्यामुत्तर- स्यामष्ट-कोष्ठात्मिकामितरां व मार्जयेत् । ततोऽन्तश्चतुष्कस्य पूर्व-पश्चिम पाययो वीच्या द्वि-कोठात्मिके पुनजियेत् । तेन मण्डले चतुष्कोष्ठात्मक कोष्ठ-त्रयमवशिष्यते । ततश्चतुष्कोष्ठ-अयस्यानि द्वादश-पदानि प्रत्येकं चतु. कोष्ठं श्वेतादिमो रजोमी रञ्जयेत् । तत्र वापु-पदे श्वेतमाग्नये पोतं, नंऋते प्रणमोशाने कृष्णम् । ततः श्यामलेन माजित-वोयोरापूरयेत् । तेषु पदेषु। पालिका-पत्र मुखो-शरावाणां por: हितोयः धर्म-का' .

·सुप्रक्षालितं त्रिगुण-सूत्र-वेष्टितं शुष्क-गोमय-चूणं-बालुका-मृद्धिस्तरोत्तर- परिपूरितम् । हरि-ब्रह्म-रुद्र-स्वरूपं कृष्ण-वर्ण-व्रणादि-रहितं पश्चिमादि-क्रमे- णाग्नि कोणमारभ्येशान कोण-पर्यन्तं प्रत्येकं चतुष्कोष्ठेषु स्थापयेत् । ततः पश्चिम-दिशि पालिका-चतुष्के विष्णुं, मध्ये पालिका-चतुष्के ब्रह्माणं, पूर्वस्या शराव-चतुष्के रुद्रं ध्यात्वावाहा पूजयेत् । ततो वमिति मन्त्रेण विष्णु-विषये ॐ नमो भगवते वासुदेवायेति मन्त्रेण दुग्धेनाम्मसा च वीजानि प्रक्षाल्य वीजोपरि दातव्य मन्त्रमष्टोत्तर- शतं जपेत् । ततः कडी स्कन्द, निष्पावे वायुं, कुलत्ये वह्निमाढक्यां निऋति, मुद्गे सोमं, तिले वैवस्वतं, शाली प्रजापति, सर्षपेऽनन्तं, श्यामाके सूर्य, मापे च वरुणं सम्पूज्य योजानि मिश्रयित्वा तर सोमं पूजयित्वा प्राड-मुख उदड्-मुखो वा- ॐ त्रि-पञ्चकाय सर्वाय शङ्कराय शिवाय च । सर्व-लोक-प्रधानाय शाश्यताय नमो नमः। इति मन्त्रेण तेषु पात्रेषु वीजानि नियंपेत् । ततो हरिद्रा-चूर्ण मिश्रित- जलेन गन्ध-मिश्रित-जलेन च तानि सिञ्चेत् । उक्त प्रकार-जल-सेवनं सोम- पूजनं चाधिवास-दिन-पर्यन्तं प्रत्यहं कुर्यात् । ततो नूतन-वस्त्र त्रयेण तानि पानाण्याच्छाद्य प्रत्येक रात्रिपु देवताम्यो बलि दद्यात् । तन प्रथमरात्रौ ॐ भूतेभ्यो नमः इति मन्त्रण गन्ध-पुष्पे दत्वा लाज- तिल-दधि-शक्तमिति दद्यात् । ततः स्थान-मार्जनादि कुर्यात् । द्वितीय-रात्री ॐ पितृभ्यो नम इति गन्ध-पुष्पे दत्वा स तिलाग्न-तण्डुलैलि दद्यात् । तृतीय- रात्रौ ॐ यक्षेभ्यो नम इति गन्ध-पुष्पे दत्वा दधि-शक्तुलि दद्यात् । पतुर्य-रानी ॐ नागेभ्यो नम इति गन्ध-पुष्पे दत्वा नारिकेलोदक-शक्तु- पिष्ट कलि दद्यात् । पञ्चम-रानी ॐ ब्रह्मणे नम इति गन्ध-पुष्प दत्वा स-पङ्कजाक्षत-तण्डुलेन बलि दद्यात् । पठ-रानी ॐ शिवाय नम इति गन्ध- पुप्पे दत्या स-पूपान-बलि दद्यात् । सप्तम रात्री ॐ विष्णवे नम इति गन्ध- पुप्पे वत्वा गुड़ौदनेन बलि दद्यात् । ततः पायसादिना लोक-पालेम्पो चलि. दानम् । तत्र ईशान-पूवयोमध्ये ब्रह्मणे । नैऋत-वरुगयोर्मध्ये अनन्ताय बलि: यः । प्रस्तानं कुरानन्यो न पश्येन् । अशुभेपु अंकुरेषु शान्त्यादिकं फुर्यादित्यं. फुरारोपणम् । [प्राण-तोपिणी तन्त्रम् : २०६ फा०१४ ·अधिवास-प्रयोगः अथ अधिवास-प्रयोगः-तत्रादी गुरुहं प्रविश्य चन्दनागुरु-धूपाद्य- गुहं सुवासितं कृत्वा विघ्नान् विनाश्य ॐ सूर्यः सोम इत्यादि पठित्वा घट- स्थापनं कुर्यात् । तत् नमस्तु-ॐ भूरसीति भूमि-शोधनम् ॥१॥ ॐ धान्यम. सोति मन्त्रेण तत्र शुक्ल-धान्य-निक्षेपः ॥२॥ ॐ प्रारण इति मन्त्रेण हस्त- प्रमाणस्य घटस्योदरे नव-रल-दानम् ॥३॥ ॐ आजिन इत्यादि-मन्त्रेण तत्र तस्य स्थापनम् ॥४॥ ॐ प्राप्यायस्वेति मन्त्रेण घटोपरि जल-दानम् ॥५॥ ॐ धन्न नेति तदुपरि शाखा-दानम् ॥६॥ तदुपरि ताम्बूलस्य श्रीफलस्य च दानं कदली-फलस्य वा ॥७॥ ॐ श्रीश्च तेति तदुपरि पुष्प-दानम् ॥८॥ ततः स-फलं शालि-चूरण-युक्त शरावस्य घटोपरि-निधानम् ॥६॥ ॐ वस्त्रं चेति क्षीर-शाखि-शाखा-सहित - वस्त्रार्पणम् ॥१०॥ जम्बू-पञ्चाशदोषधि- क्याथेन घट-पूरणम् ॥११॥ इन्द्र-वल्ल्या घट-वेप्टनम् ॥१२॥ घटे सिन्दूर- दानम् ॥१३॥ ॐ स्थिरो मवेति दीक्षा-पर्यन्तं घटस्य स्थिरीकरणम् ॥१४॥ एवं घट संस्थाप्य ॐ गुरुभ्यो नमः इति पठित्वा ॐ यजमानस्य पुण्याहमित्यादिना पुण्याहं वाचयित्वा ॐ स्वस्ति न इति स्वस्ति-वाचन कृत्वा ॐ अस्त्राय फडिति भौमान् विघ्नाननिमेषाक्षि-दृष्टि-रूप-दिव्य दृष्टया चतुदिशि दिव्यान् विघ्नानपसायं ॐ भूताः प्रेता इति मन्त्रेण माप-भक्तेना- भा यावकेनाजा-कर्ण-रवतेन दुग्धेन मधुर-द्रव्येण वा बलि रक्त-पुप्पेण तान पूजयेत् । ततो हुमिति सप्त-कृत्वो जप्तेन विकिरेण सर्वान् विनान् निःसार्य रमिति जल-धारया चतुर्दिक्षु वह्नि-प्राकारं फल्पयेत् । ततो मित्यूोध्य क्रमेण ताल-त्रयं दत्वा ॐ गुरुभ्यो नम एवं गुरु- पादुकाभ्यः परम-गुरुभ्यः परापर-गुरुभ्यश्च ऊोर्ध्व-क्रमेण तामे नत्या दक्षिणे ॐ गणेशाय नमः, मध्ये इष्ट-देव्यै नमः इति प्रणमेत् । ॐ प्रावाहया. म्यहमित्यादिना गणेशं ध्यात्वा एहोहोत्यादिना घटे आवाह्य सिन्दूर रक्त- फुसुमादिना तं पूजयेत् । तत-क्रमस्तु-स्वागत-प्रश्नोतरानन्तरमासन-दानम् । ॐ पाद्यमिति पादयोनंग इति पाच-दानम् । शङ्खोदक-श्यामाक-दूर्वा-कुश- तिल-सर्पपापराजिता-यव-रूप-पडङ्गाध्यं गन्ध युक्तं शंखे निधाय । ॐ काण्डादिभिः स्वाहेति शिरस्यध्य-दानम् । पाद-मन्त्रेणाचमनीय-दानम् । २१०: द्वितीयः धर्म-काण्डः] ·- ॐ नम इति दधि-मधु-घृत-रूप मधुपर्कस्य ,स्वधेति दानम् । मूल-मन्त्रेण स्वर्धति पुनराचमनीय-दानम् । मूल मन्त्रेण नम इति स्नानोय-दानम् । ॐ यज्ञोपवीतमिति यज्ञ-सूत्र-दानम् । ॐ नाना-रत्नश्चेत्याद्याभरण-दानम् । मूलेन नम इति गन्ध-दानम् । मूलेन वौषडिति पुष्प-दानम् । वनस्पतीति धूप-दानम् । ॐ सुप्रकाश इति दीप-दानम् । मूलेन दीपावलिमिनम इति नीराजनम् । मूलेन निवेदयामोति नैवेद्य-दानम् । ततो प्रागुक्त-नमो गुरुभ्य इति वन्दनम् । इति गणेशं सम्पूज्य । एवं क्रमेणार्क-विष्णु-शिव-दुर्गा घटे पूजयेत् । तत ॐ फडिति मन्त्रेण तिल कुश-सर्पप-रूप-कूर्च-मुष्टिं प्रक्षिपेत् । तत ॐ अस्त्राय फडिति सप्त-कृत्वः सञ्जय लाज चन्दन-श्वेत-सर्षप-भस्म- बूर्वा-रूप-विघ्न-विनाशक-विकिर-प्रक्षेप कुर्यात् । ततो गुरुर्वेदिकोपरि स्वीया- सने उपविश्य मूलेन मूर्ति कल्पयित्वावाह्य आवाहन्यादि-मुद्राः प्रदर्यासनादि पुष्पान्तेनेष्ट-देवतां सम्पूजयेत् । ततोऽङ्गायरणादि सम्पूजयेत् । तत्-क्रमस्तु मन्त्रसारेऽनुसन्धेयः। ततोऽष्टसु दिक्षु अष्ट-कुम्मान क्वाथ-तोय-प्रपूरितान् पूर्वोक्त मन्त्रः संस्थाप्य तेष्वष्ट-मातृका-ध्यानावाहन-पूर्वक पूनयेत् । ततो दश दिक्षु इन्द्रादि- लोकपालानरावतादीनष्टो गजान बचाद्यस्नाणि सम्पूज्य धूप-दीपो नैवेद्यं चेष्ट-देवतायै निवेद्य वेदिकाया दक्ष-मागे मण्डलं कृत्वाकुर-पात्राणि स्थापयेत। ततो दक्षिणे स्थण्डिलं कृत्वांकुरं संस्कृत्य तत्र देवतां सम्पूज्य ॐ भूः स्वाहा, ॐ भुवः स्वाहा, ॐ स्वः स्वाहा इति व्याहृतिमितेन हुत्या पायसेन मूल- मन्त्रेण पञ्च-विशति वारं जुहुयात् । पुनाहृतिभिर्खत्वा गन्ध-पुष्पादिभिः सम्पूज्याग्नि विसृजेत् । ततोऽवशिष्ट-पायसेन पाव-वेवेभ्यो बलि दद्यात् । ततो नैवेद्यमुत्याप्प स्यान-मार्जनं कृत्वा पुनर्दशोपचारिष्ट-देवतां घटे सम्पूज्य दर्पणं चामरं व्यजनं छ मुख बासक-ताम्बूलं च दर्शयेत् । ततो मूल-मन्नं सहस्रधा जप्त्वा जपं समाप्य प्रणम्य प्राह्मणान् परितोष्य मङ्गल. ध्वनि नृत्य-गोत-पुरःसरमधिवासं कुर्यात् । यथा- ॐ भूरसोति शिष्य-मस्तके मृत्तिका-स्पर्शनम् ॥१॥ॐ गन्ध द्वारा- मिति गन्धः ॥२॥ॐ प्रपर्वतस्येति शिला ॥३॥ॐ धान्यमसोति धान्यम् ॥४॥ ॐ काण्डादिति दूर्वा ॥५॥ॐ थोश्च तेति पुष्पम् ।।६॥ ॐ याः फलिनोति [प्राण-तोषिणो तन्त्रम् : २११ ·फलम् ॥७॥ ॐ दधीति दघि ॥८॥ ॐ घृतवतीति घृतम् ॥६॥ ॐ स्वस्ति न इति स्वस्तिकम् ॥१०॥ ॐ सिन्धोरिवेति सिन्दूरम् ॥११॥ॐ शव त्व- मिति शङ्खः ॥१२॥ ॐ समिध इति कज्जलम् ॥१३॥ ॐ यजन्तीति रोचना ॥१४॥ ॐ अनेति सिद्धानम् ॥१५॥ ॐ हिरण्येति काचनम् ॥१६॥ ॐ रूपेणेति रूप्यम् ॥१७॥ ॐ असौ य इति ताम्रम् ॥१८॥ ॐ रक्षोहन इति सिद्धार्थः ॥१६॥ ॐ आकृष्णेनेति दर्पणम् ॥२०॥ ॐ मनो ज्योतिरिति दीपः॥२१॥ ॐ प्रतिपदेति प्रशस्त-पात्रम् ॥२२॥ सर्वाण्येतानि शिष्य-मस्तके दद्यात् । तत. फडिति मन्त्रेण प्रक्षालिते नवे पाने मूल-मन्त्राभिमन्त्रित-दश-प्रमृति-मित-शालि-तण्डुलान् कृत्वा हुमिति मन्नण पान-वदनं प्रक्षाल्य चरुं पचेत् । सुस्विन्ने चरौ मूलेनाभिधारणं कुर्यात् । ततो हुमिति तत्-पात्रमवतार्य कुशास्तीणे मण्डले फडिति मन्त्रण स्थापयेत् । तं चकै निधा विभज्य एक देवाय दद्यात् अपरं वह्नौ जुहुयात् । अपरं मागं शष्येण साद्धं गुरुर्भुजोत । तत आघालाय शिष्यायाग-न्यासं कृत्वा स्थिताय द्वादशागुल दन्त-काष्ठं गुरुर्दद्यात् । शिष्यस्तु तेन दन्त-काष्ठेन दन्तान् सशोध्य तत् काष्ठ प्रक्षाल्य विसृजेत् । तत प्राचान्त-शिष्येन साद्धं वेद्या दर्भ-सस्तरे तां रात्रि गुरु शयीतेत्यधिवास-विधिः । ॥ इति श्रीप्राण-तोपिण्यां द्वितीये धर्म-काण्डे अधिवास-रूप-पुष्प-कथन नाम चतुर्थः परिच्छेदः॥ २१२ : द्वितीयः धर्म-काण्डः] ·पञ्चमः परिच्छेदः दीक्षा-रूप फल-कथनम् दीक्षा-प्रकरणम् अथ दीक्षा । विश्वसार-तन्त्र-गुरोनिमन्त्रणं कृत्वा परेधुः साधक- स्तदा । वस्त्रालङ्कार-वर्णार्गोंमिश्चैव विधानतः । ततः स्नात्वा विधानेन नद्यादौ साधकोत्तमः । विधानेन सङ्कल्पादिना तान्त्रिक-कर्मणि सङ्कल्पादौ सौर-मासोल्लेख उक्तः। पिच्छिला.तन्त्रे पञ्चम-पटले-सौरे मासि शुमा दीक्षा न चान्द्रेन च तारके । प्रयोगादीनि सर्वाणि सौरेणैव समाचरेत् । विश्वसारे द्वितीय-पटले-अंकुरारोपणानन्तरम् । मातृकाः पूजयेत् तत्र गौर्याधाः सर्व-सम्मताः । गणेशाद्याः पूजयेत् ताः क्षमस्वेति क्षमां वदेत् । मातृकाः पूर्वमुक्ताः । वसोर्घारा तदा देया सर्व विघ्न विनाशिनी। पूजयेत् परया भक्त्या राजोपरिचरं युधः । तत्र वृद्धि-श्राद्धादिकम् तथा नान्दीमुख-धाद्धं कुर्याच्च विधिनामुना । पितरं पितामहं चैव तयैव प्रपितामहम् । जोवे पितरि तत् धाद्धं कुर्यात् तत् पितृ-पूर्वकम् । मातामहं प्रमातामहं वृद्ध-प्रमातामहं ततः । पट्-पिण्डान् प्रक्षिपेद् देवि ! तानुपास्य सु. साधकः । नाम-गोत्रानुरूपेण श्राद्धं कुर्यात् विधानतः । देवता पूर्वकं आवं कुर्याप्लान्दोमुखं ततः । पुरोरवा माद्रवाश्च सर्व-कार्येषु देवता । नान्दोमुस-वसुः सत्या देवता परिकीर्तिता। सर्व देव-क्रमेणैव श्राद्धे दद्याज्जलादि च । यत्तु महा- निर्वाण-तन्त्रे यशमोल्लासे-नान्दीमुखाश्च पितरो नान्दोमुख्यश्च च मातरः। पितामहादयोऽप्येवं मातामहादयोऽपि च । श्राद्धे नान्द्याभ्युदयिके समुल्लेल्या तया-तत्रादौ देव पक्षे तु पाक्यं शृणु शुधि-स्मिते ! कालादीनि निमितानि धरानने ! समुल्लिय्य ततः परम् । ततत्-कर्मान्युदयार्यमुक्त्वा साधक-सत्तमः । पिनादीनां प्रयाणां तु मातादीनां तयव च । मातामहानां च मातामह्यादीना- मपि प्रिये ! पप्ठयन्तं फोर्तयेनाम गोत्रोच्चारण-पूर्वकम् । विश्वेषां चैव देवाता श्राद्धं पदमुदीरयेत् । कुश-निर्मितयोः पश्चाद् विप्रयोरहमित्यपि । करिष्ये परमे- शानीत्यनुजा-वायचमोरितम् । विश्वान् देवान् परित्यज्य पितृ-पक्षे तु पार्वति! [प्राण-तोपिणी तन्त्रम् : २१३ ·तथा मातामहस्यापि पक्षेऽनुज्ञा प्रकीर्तिता। इति मायादीनां मातामह्या- दीनां च श्राद्धमुक्तं तद् द्वादश दैविक-श्राद्ध-परम् । विश्वसारोक्त-वचनं तु ग्राम्युदयिक-श्राद्ध-परं । तदपि सामगानामेव । ऋग्वेद-यजुर्वेदयोस्तु नव-दैवत-श्रामिति । एवं च द्वादश-देवताभ्युदयिक- धाद्धयोरुक्त-प्रमाण - दर्शनादिच्छा - विकल्पयति । विश्वसारे तया-पुण्याह घाचयित्वा तु सर्व-कार्य समुद्दिशेत् । इति वृद्धि-बातम् । तत्र पञ्च-देव-पूजा पञ्च-देव-पूजापि तत्रैव-सर्वत्र सर्वकार्येषु गणेश- घट • पूर्यकम् । गणेशं सवितारं च शियां शिवमतः परम् । विष्णुं च पूजयेद् यत्नात् सर्व- कार्यार्थ-सिद्धये । लक्ष्मी सरस्वती गङ्गां यमुनां च तथैव च । दिक्पालान् दिग्गजान देवानृपीन् यिन-वासिनी ग्रहांस्ततः परम् । मास-राशि-तियो- योगान् करणानि च पार्वति ! पूजयेत् परमा भयत्या सर्व-तन्त्र-समन्वितान् । दिक्-पालादि-पूजा पूर्वमुक्ता तद्-विशेषस्त्वनतोऽनुसन्धेयः । सम्प्रति ग्रह-पूजा. र्थमादी ग्रह मन्त्रा उच्यन्ते। तत्र ग्रह-पूजा ग्रह-मन्त्रोद्धारः ग्रह-यामले चतुर्थ-पटले-प्रणवो वह्निमारूढ़ः शिव प्रास्येन्दु-संयुतः। मायाया: सप्तमः सर्गश्चतुर्वर्णो रवैर्मनुः। मन्त्रस्तु-ॐ ह्रां ह्रीं सः॥१॥ प्रणवः क-चतुर्थस्तु स मनुः स्वर-विन्दुकः । हादि-वह्नि-समारूढश्चतुर्दश- स्वरान्यितः । विन्दू र-पष्ठः सर्गश्च इन्दोदार्णको मनुः । मन्त्रस्तु-ॐ घौं स्रौं सः ॥ २॥ तारः शिखि-समारूढ़ः शिवो मुख-समन्वितः। विन्दाढ्यः पुटि- तानेन माषाहादिः ससर्गकः । पञ्च-वर्णात्मको देवि ! भौमस्य कथितो मनुः । मन्त्रस्तु-ॐ ह्रां ह्रीं ह्रां सः॥३॥ तारो नाद-समारूढ़ः सतुर्यः स-मनु-स्वरः। विन्दुरेतद् द्वयं मानोद्वि-चतुर्थार्णकस्तथा। पञ्च-वर्णात्मको देवि ! बुध-मन्त्रः समीरितः । मन्त्रस्तु-ॐ ह्रौं ह्रीं ह्रां सः॥ ४॥ तारः क-दशमार्णश्च स-मनु- स्वर-विन्दुकः । एतत् त्रयं सूर्य-नुर्यों गुरोः पञ्चाणको मनुः । मन्त्रस्तु-ॐ नौं जो औं सः ॥ ५॥ चन्द्रजादि-द्वितीयश्च दिन-नाय-नितुर्यकः । चतुर्वर्णात्मको मन्त्रः शुक्रस्य कथितः प्रिये । मन्त्रस्तु-ॐ ह्रौं ह्रौं सः॥ ६॥ प्रणवो र चतुर्थस्तु स-मनु-स्वर-विन्दुकः । एनद् द्वयं सूर्य-तुर्यश्चतुर्वर्णः शनेमनुः । मन्त्र- स्तु-ॐ शर्टी शी सः ॥ ७ ॥ मनु-स्वराढ्यो घ-तुर्यः सविन्दुस्तेन मम्पुटः। - २१४ : द्वितीयः धर्म-फाण्डः] ·षष्ठो मुख-विन्द्वाद्यो भानु-तुर्यास्तकः प्रिये । चतुर्वर्णात्मको मन्त्रः श्रीराहोः समुदीरितः। मन्त्रस्तु-ॐ छौं छा छौं सः॥८॥ तारो द-पञ्चमो वर्णो मनु. स्वर-नमोऽन्वितः साम्प्र-विन्दुः ख-षष्ठाणः सोष्ठावो विन्दुनाष्टमः । सूर्य- तुर्यो महेशानि ! केतोः पश्चार्णको मनुः । मन्त्रस्तु-ॐ फौं फां फौं सः॥६॥ ग्रह-पूजा-क्रमः पूजा-मस्तु-आदौ मन्त्रं समुच्चार्य पश्चात् द्रव्यमुदीरयेत । सम्प्र- दान-पदं पश्चात् त्यागात्मकं पदं ततः । इति रुद्रयामलीय-वचनानुसारेण मूल. मुच्चार्य एतत् पाद्यं ॐ सूर्याय ग्रहाय नम इत्यादिना पूजयेत् । सर्वेषामेष फ्रमो ज्ञेयः। ग्रह-पुरश्चरणादिकम् प्रसङ्गात् तेषां पुरश्चरणादिकं लिख्यते । यथा प्रहा-यामले शिव- वास्यम्-विगुणे तु प्रहे देवि ! व्याधि-शत्रु-नपार्दने । राष्ट्रोपप्लवने घोरे आयुषो नाश प्रागते । जाति-ध्वंसे कुलोच्छेदे सर्वनाश उपस्थिते । धन-पुत्रादि. कामे च कुर्याद् ग्रह-पुरस्क्रिपाम् । दशोक्त-वर्ष-संख्येन सहस्रेण जपेन तु । पुर- श्चरणमुद्दिष्टं सर्वेषां ध्योम-चारिणां। दशांशं जुहुयाद् वह्नी त्रि-मध्वाक्त- समिद्-वरैः। कल्पोक्तैर्गन्ध फर्पूर-मिश्रितेनोदकेन च । तर्पयेद् देवतां देवि ! तद्-दशांश-क्रमेण तु। अभिषिञ्चेत् तद्-दशांशं कर्पूर-वासितै लैः। तद्- दशांश-क्रमेणव कुर्याद् ब्राह्मण-मोजनम् । प्रायन्ते महती पूजा दक्षिणा विभ. वावधि । इति ग्रह पुरश्चरणम् । ग्रह-दानादिकम् प्रतस्तत् साधकेनापि कर्तव्यं ग्रह-पूजनम् । अन्यया ग्रह-दोषेण न कदाचित् फलं भवेत् । सर्वाणि साधनानीह कृत्वा भक्त्या विधानतः। ऐहिके फल-भाड़ न स्याद् विना हि ग्रह पूजनम् । कययामि समासेन ग्रह-साधनमुत- मम् । चन्द्र-तारानुरुलं हि दिनं ग्राह्यं विचक्षणः। ये ग्रहाशाभवन् दुप्टा. स्तान् प्रयत्नेन पूजयेत् । वस्त्र-पुष्पाणि सर्वाणि तत्तद् वर्णानि दापयेत् । जुहु- यात् तु यथा-शक्ति ग्रहेष्यिष्ट-प्रसिद्धये। तत्तद्-ग्रहोक्त-द्रयाणि तेभ्यो दत्ता द्विजे दिशेत । ग्रह-दानं तु ग्रह-यामले पष्ठ-पटले । धीदेव्युवाच-दोन-वन्धो ! दया-सिन्यो ! यदि तुष्टोऽति मां प्रति । आपद्-विनाशनं कर्म कृपया फयय [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : २१५ ·प्रभो ! ईश्वरोवाच-तल-वति-प्रपत्नस्य दीपस्य पवनात् प्रिये विनाश. स्याद् यथा तद्-वदकाले प्राण सक्षय. । अत प्रापद्-विनाशाय दीर्घायुष्कत्व-हेतवे। सारमेक प्रवक्ष्यामि यत्नान दान समाचरेत् । तुला-दान च यो दद्याद ग्रह- विप्राय सुन्दरि' प्रापन्मुक्तो मवेत् सोऽपि भुवि सम्मोदते सुखम् ॥१॥ सुवणस्य तुला दद्याद् ग्रह विप्राय य प्रिये | तस्य तुष्ट सुर गुरुरायु-पद्धि करोति स । यस्तु रौप्य तुला-दान दद्याद ग्रह-द्विजाय च । सन्तुष्टस्तस्य शुक्र सन् ससृजेत् दीर्घ-जीवितम् ॥२॥ ग्रह-द्विजाय यो दद्यात् तुला तानस्य पार्वति । सतुष्टो मङ्गलस्तस्य दीर्घायुष्ट्य करोति हि ॥३॥ यो दद्याद ग्रह विप्राय पितलस्य तुला प्रिये ! तस्य तुष्टो बुध कुर्यादायु पुष्टि स-गौरवम् ॥४॥ ग्रह विप्राय लोहस्य तुला यस्तु प्रयच्छति । प्रीत शनैश्चरस्तस्य विपुलायु प्रयच्छति ॥५॥ सोसकस्य तुला दद्यात् ग्रह-विप्राय य प्रिये ! तस्याशु राहु सुप्रीत सौभा- ग्यायु प्रयच्छति ॥६॥ य खपर-तुला दद्याव् ग्रह-विप्राय सुन्दरि । सन्तुष्टो भगवान् केतुस्तस्यापुर्वर्द्धयेत् सुखम् ॥७॥ तुला ताम्रस्य यो दद्याद् ग्रह- विप्राय सुन्दरि ! आदित्यस्तस्य सुप्रीतो दोर्घायु परियच्छति ॥ ग्रह विप्राय यो दद्यात् तुला कास्यस्य सुन्दर ! सन्तुष्टस्तस्य रानीशो विभूत्यायु. प्रयच्छति ॥६॥ वैदूर्य नील माणिक्ये पम राग च मौक्तिकम् । वज्र परेश गोमेद तथा मरकत प्रिये ! दद्यादुत्सृज्य विप्राय स्वय च विभयात् करे । इति ग्रह-दानम् । ग्रह-कवचादिकम् प्रय ग्रह कवचम् । अष्टादश पटले-पावत्युवाच-धीशान । सर्व- शास्त्रज्ञ देवताधीश्वर ! प्रभो । अक्षय कवच दिव्य ग्रहादि-दैवत विभो ! पुरा ससूचित गुह्य सुभक्ताक्षय कारकम् । कृपा मयि तवास्ते चेत् कथय धी- महेश्वर ! थीशिव उवाच-शृणु देवि ! प्रियतमे ' फवच देव-दुर्लभम । यद् घृत्या देयता सर्वे भमरा स्युर्वरानने ! तव प्रीति वशाद् वच्मि न देय यस्य कस्यचित् । ॐ ह्रा ह्रीं सो मे शिर पातु श्रीसूर्य-ग्रह-भू पति । ॐ घौं स्रौं सो. मुख पातु श्रीचन्द्रो ग्रह राजक । ॐ ह्रा ही हा स करौ पातु ग्रह सेनापति फुज । पायादय ॐ ह्रौं हौं हा स पादौ ज्ञो नृप बालक । ॐ औं भों औं स कटिं पातु पायावमर-पूजित । ॐ ह्रीं ह्रींस दैत्य पूज्यो हृदय २१६ द्वितीय धर्म काण्ड ] ·परिरक्षतु । ॐ शौं शी सः पातु नामि मे ग्रह-प्रेष्यं शनैश्चरः। ॐ छौं छो छौं सः कण्ठ-देशं धीराहुदेव-मर्दकः । ॐ फौं फां फौं सः शिखो पातु सर्वाङ्ग- मभितोऽवतु । ग्रहाश्चैते भोग-देहा नित्यास्तु स्फुटित-ग्रहाः । एतदंशांश- सम्भूताः पान्तु नित्यं तु दुर्जनात् । अक्षयं कवचं पुण्यं सूर्यादि-ग्रह-देवतम् । पठेद् वा पाठयेत् वापि धारयेद् यो जनः शुचिः । स सिद्धि प्राप्नुयादिष्टां दुर्लमां त्रिदशैस्तु याम्। तव स्नेह-वशादुक्तं जगन्मङ्गल-कारकम् । ऋषिः प्रोक्तो ।भैरवोऽस्य छन्दोऽनुष्टुप् प्रकीतितम् । श्रोसूर्यादि-ग्रहास्तत्र देवताः परिकीर्तिताः । सर्व-कामार्थ-संसिद्धये विनियोगो मयोदितः । ग्रह-यन्त्रान्वितं कृत्वाऽभीष्टमक्षयमाप्नुयात् । इति ग्रह-यामले पार्वतीश्वर-सम्बादे जगद्- दुर्लमाक्षय-नाम-कवचम् समाप्तम् । दीक्षादौ तिथि-पूजा अथ तिथि-पूजा। गायत्रो-तन्त्र । श्रीमहादेव उवाच-तिथेानं विना देवि ! तिथेमन्नं तथैव च । प्रज्ञात्वा परमेशानि ! दिन-कृत्यं करोति यः। तस्य सर्व भवेद् व्ययं दिन-कृत्यं वरानने! या तिथिः सा महा-माया आद्या मूतिर्जगन्मयो । कृष्ण-पक्षे कृष्ण-वर्णा शुक्ले चन्द्र-सम-प्रमा। तिथि-ध्यान-मन्त्र-पूजादिकम् द्वि-भुजा शुक्ल-रूपां च खेलत्खञ्जन-गामिनी । द्वि-लोचनां शशि कलां सिन्दूर-तिलकोज्ज्वला । तप्त-हाटक निर्माण-नानालङ्कार-भूषितां । दाडिमी- वीज - सदृश • दशन - द्युति • शोभनां । ध्यायेत् प्रतिपदं देवों जप - पूजा- विशुद्धये । मन्त्रो यथा "नीं प्रतिपद्भयः स्वाहा ॥१॥ एवं द्वि-लोचनां शशि कलां शुद्ध-स्फटिक-शोभनां । शुद्धाभरण-शोभा-- ढयां शुक्ल-वस्त्र-परिच्छदां । नाना-कटाक्ष-संयुक्त-भू-लता-परिशोभितां । सिन्दूर-तिलकोद्दीप्तां खजनाञ्चित-लोचनां । द्वि-भुजां सुन्दराङ्गी च किशोरों नव-यौवनां । ध्यात्वा द्वितीयां चाङ्गि ! जपेन्मन्त्रं यथा शृणु। ऐं द्वितीयाय स्वाहा ॥२॥ शुक्ल-पद्म-प्रतीकाश शुक्ल-वस्त्र-परिच्छदां । शुक्लामरण-शोमाढयां पुण्डरीकोपरि स्थितां। वि-लोचनां शशि-कलां सिन्दूर तिलकोज्ज्वला । कटाक्ष- विशिखोपेतां द्वि-भुजां तृतीयां भजेत् । ॐ ऐं तृतीयायै स्वाहा ॥३॥ चतुर्थी शुक्ल-चाङ्गी यज् ज्ञात्वा सिद्धितां व्रजेत् । कुन्द-पुष्प-समा- भासां द्वि-भुजां लोल-लोचनां । शुपल वस्त्र परीधानां शुक्लाभरण-भूषितां । सिन्दूर-तिलकोद्दीप्ता सञ्जनाश्चित-लोचनां। ऐं हुं चतुश्य स्वाहा ॥४॥ [प्राण-तोपिणी तन्त्रम् : २१७ ·पञ्चमी शृणु चाङ्गि! सर्व-सिद्धि-प्रदायिनीम् । यज् ज्ञात्वा परमे- शानि ! तिथेः फलमवाप्नुयात् । शुद्ध-स्फटिक-सङ्काशां श्वेत-पद्मोपरिस्थितां । हास्य-युक्ता प्रसन्नास्यां कटाक्ष-विशिखोज्ज्वला । कन्दर्प-धनुराकार-भू-लता. परिशोभितां । द्वि-भुजां श्वेत-वर्णां च श्वेतालंकार-भूषितां । लोचन-द्वय-संयुक्तां सिन्दूर-तिलफोज्ज्वलां। मृणाल-सदृशाकार-बाहु-वल्ली-विराजितां । खेलत्- रखञ्जन-गामी च चार-चूड़ा-विराजितां । ह्रीं ऐं ह्रीं पञ्चम्यै स्वाहा ॥ ह्रीं ऐं ह्रौं विशेषः । श्रीपञ्चमी-दिने कर्तव्यं पूजनं महत् । निरीक्ष्य दक्षिण- नाथे यद्-ध्यान-पूजादिकं चरेत । ध्यायेत् परम-यत्नेन पञ्चमी-तिथि-रूपि- णोम् । ध्यात्वा पाद्यादिकं दत्वा प्रजपेद् दशधा मनुम् । ततस्तु पूजयेद् देवी शारदां वाग-विलासिनीम् ॥५॥ कुन्द-पुष्प-समाभासां द्वि-भूजां लोल-लोचनां । कटाक्ष-विशिखोद्दीप्तां सिन्दूर-तिलकोज्ज्वला । दाडिमी-वीज-सदश-दशन-वृतिमुज्ज्वलां । शुक्ला- लद्धार-सुभगां शुक्लासन-निवासिनीम् । शुक्ल-वस्त्र-परिच्छिन्ना शुक्ल-हार- विनोदिनीं । द्वि-भुजां चन्द्र-वदनां ध्यायेदात्म-विभूतये । ॐ ह्रीं षष्ठ्य स्वाहा ॥६॥ शरच्चन्द्र प्रतीफाशां द्वि-भुजां शशि-शेखरां। लोचन-द्रय-संयुक्तां खेलत संजन-गामिनी। सिन्दूर-तिलकोद्दीप्तामञ्जनाञ्चित-लोचना । कटाक्ष-विशि- खोपेतां भ्रू-लता-परिशोभितां । शुक्लासन-समासीनां शुक्लामरण-भूषितां । शुक्ल • वस्त्र - परीधानां ध्यायेदात्म - विभूतये । ह्रीं ॐ सप्तम्यै स्वाहा ॐ ह्रीं ॥७॥ राका चन्द्र-प्रतीकाशां द्वि-भुजा चन्द्र-शेखरा । पूर्ण-चन्द्र-मुख-श्रेणी फुटिलालक-शोभितां । हास्य-युक्तां प्रसन्नास्यां श्वेत वस्त्र-परिच्छदा । श्वेता- मरण-शोभाढयां पिशोरों नय-यौवनां । माला-कटाक्ष-संयुक्ता भ्रू-लता-परि- शोमिता । सिन्दूर-तिलकोद्दीप्तामञ्जताश्चित-लोचना । को हुँ ऐं प्रप्टम्य स्थाहा ऐं हुं क्रीं ॥६॥ श्वेत-पम-प्रतीफाश द्वि-भूगां लोल-लोचना । दाडिमी-योज-सदृश दन्त- पंक्ति परिच्छदा। शुक्ल पट्टाम्बर-धरां शुक्ल-यात्रोत्तरीयणीं। ललाटे पट्टिका शुद्धा मिन्दूर-तिलफोज्वला । नानामरण-दीप्ताङ्गों पीत-गन्ध-प्रलैपिता । २१८ : द्वितीयः धर्म-फारः] ·ॐकी ॥२१॥ मुक्ता-वर्तुल-हारेण कम्बु-कण्ठ-सुशोभितां । नाना-माल्य-परिच्छिन्नां चित्र राज-विराजितां । ॐ हुं नवम्यै स्वाहा हु ॐ ॥६॥ मल्लिका-पुष्प-सद्धाशा द्वि-भुजां लोल-लोचना । श्वेतासनोपविष्टां च श्वेतांशुफ-परिच्छन् । श्वेताभरण-संयुक्तां श्वेत-गन्ध-विलेपनी । सिन्दूर- तिलफोद्दीप्तामञ्जनाश्चित-लोचनां । ऐं ॐ दशम्य स्याहा ॐ ऐं ॥१०॥ केतको पुष्प-सद्धाशां भू-लता-परिभूपितां । नाना-फटाक्ष संयुक्तां मत्त द्विरद-गामिनीम् । नानालङ्कार-सुभगां पौत-बस्न-परिच्छदां । पीत-गन्ध- प्रलिप्ताङ्गी सिन्दूर-तिलकोज्ज्वला । दाडिमी-वीज-सदश पन्त-पंक्तिमनुत्तमा । द्वि-भूजां सुन्दरी देवी नमाभ्यात्म-विभृतये। ॐ की ॐ एकादश्य स्वाहा पोत-पद्म-समामास शुक्ल-वस्त्र-परिच्छवां । शुक्ल-चन्दन-सिक्ताङ्गों द्वि-भुजां लोल-लोचनां । शुक्लाभरण-शोभाढया शुक्लासन-समाश्रय दाडिमो-योज-सदशदशन-द्युति-शोमनां । सिन्दूर-तिलकोद्दीप्ता ललाट-पट्टिको शुभां ह्रीं ॐ ह्रीं द्वावश्यै स्वाहा ह्रीं ॐ ह्रीं ॥१२॥ रक्त-चन्द्र-प्रतीका किशोरी नव-यौवनां । रक्त-वस्त्र-परोधानां फुटिलालक-मण्डितां। द्वि-भुजां सुन्दरों शुद्धां पूर्ण-चन्द्रमुख-प्रभा । द्वि- लोचनां चन्द्र-रेखां विष्णु-पूज्यां वृहत-फौं । सिन्दूर-तिलकोद्दीप्तामञ्जना- चित-लोचनां । नाना-कटाक्ष-सयुक्तां नाना-शृंगार-शोमता । ध्यात्वा प्रयोदशों देयों प्रगपेन्मन्त्रमुत्तमम् । ॐ ऐं त्रयोदश्य स्वाहा ऐं ॐ ॥१३॥ शुद्ध-स्फटिक-सद्धाशां हरिद-वस्त्र-विनोदिनी, नानालङ्कार-सुभगो पीत-माल्य-परिच्छवां । श्वेत-पद्य-समासोनां द्वि-भूजा लोल-लोचना, कटाक्ष- विशिखोद्दीप्तो सिन्दूर-तिलकोज्ज्वला । वाडिमी - वोज -सदृश-दशन-द्युति- मुज्ज्वला, फदम्ब-कोरफाकार-स्तन-दुप-मनोहरां । हास्य-युक्तां प्रसन्नास्यो किशोरों नव-यौवनां । कों ॐ हीं चतुर्दश्यै स्वाहा ह्रीं ॐ क्रीं ॥१४॥ सप्तम-पटले। श्रीमहादेव उवाच- -पूर्णिमा शृणु चाङ्गि! यया सिद्धि-गयो मयेत् । कोटि-विचल्लताकारी चतुर्बाहु-समन्विता, पीतांशुक- परोमानां रत्न-हार-विराजितां । शव-याण-केयूर-नाना शृङ्गार-मूपितां, रत्न-कुण्डल संयुक्त-स्फुरद्-गण्ड-मनोहरी । नि-मन-ललिताकारां सिन्दूर- तिलफोज्ज्वलां, फटास-लक्ष-संयुक्तां भू-लता-परिशोभिना । ही * फ्री ॐ पूरिणमाय स्वाहा ॐ क्रों ॐ ह्रीं ॥१५॥ [प्राण-तोपिणी तन्त्रम् : २१६ ·एतत् ते कथितं देवि ! पूर्ण-मन्नं परात्परम् । एतास्तु तिथयो देवि ! शुक्ल-पक्षे वरानने ! कृष्ण पक्षे महेशानि ! तिथयस्तु सुशोमनाः । नीला- जन-चय-प्रख्याः किशोर्यो नव-यौवनाः। तासा ध्यानं प्रवक्ष्यामि सावधाना. वधारय । दलिताजन-सङ्खाशां पीतांशुक-परिच्छतां, पीत-गन्ध-प्रलिप्ताङ्गी पीतामरण-भूषिता । पीत-पद्म समासीनां किशोरों नव-यौवनां, द्वि-लोचनां चन्द्र-रेखा द्वि-भुजा कोरक-स्तनीं । ललाट पट्टिका-शुद्धा सिन्दूर-तिलको. ज्ज्वलां, खेलत-खजन-गामी च त्रिमङ्गि-ललिताकृतिम् । वाडिम-बीज-सदृश- दशन-ज्योतिरुज्ज्वलां । कृष्ण-पक्षे महेशानि ! एतद् ध्यानं प्रशस्यते । सर्वासां परमेशानि! एकेन भवति प्रिये ! सर्वासा पूर्व-वन्मन्त्रममावास्यां बिना शिवे ! अमावास्या-मर्नु देवि! शृणुष्य वर-णिनि ! ॐ ह्रीं ह्रीं ॐ अमावा- स्याय स्वाहा ॐ ह्रीं ह्रीं ॐ । पक्ष-ध्यानादिकम् अथ वक्ष्यामि सफलं पक्ष-ध्यानं वरानने ! शङ्ख-कुन्द-समामासां नव- यौवन-संपुतां, चतुर्भुजां त्रि-नयनां मत्त-द्विरव-गामिनीं। ललाट-पट्टिका- मध्ये सिन्दूर - तिलक - स्थिति, भ्रमद् भ्रमर-नोलामामञ्जनाश्चित-लोचना । पीतांशुक परोधानां कृष्ण-वस्त्रोत्तरोयिणी, नानालङ्कार-सुमगां नील-पो. परि-स्थितां । पूर्णायमान-नयनां नील-पम-विधारिणों, सदा-पोडश-वर्षीयाँ कदम्ब-कोरक-स्तनौं । हीरक-द्युति-सङ्काश-दशन-ज्योतिरज्ज्वला, नाना-पुष्प महरिनाना-गन्ध-मयों परां, प्रत्यहं भावयेद् देवों शुक्ल पक्ष-स्वरूपिणी । ऐऐं फ्री फ्री शुक्ल-पक्षाय स्वाहा ऐं ऐं क्रीं क्रीं । कृषग-पक्षे महेशानि ! अधुना निगदामि ते । महा-भरकत-श्यामा चतुर्वाहु-समन्वितां, पीनोत्तुङ्ग - कुचां रम्या चित्र-वस्त्र-विलासिनी । नाना- शृङ्गार-येशाद्या स्फरच्चकित - लोचना, सिन्दूर तिलकोद्दीप्तामंजनाचित- लोचनां । कन्दर्प-धनुराकार-भ्रू-लता-परिशोमिता, रल-हारेण सहितां नाग- हार-विराजिता । पौत पद्म-समासोना चित्र-वूड़ा-विराजिता, पीत-विद्युत्- समा-धान्युतरोय-वसनच्छवि । पूर्ण-चन्द्र-मुसों देवीं कृष्ण-पक्ष-स्वरूपिणों । ॐॐ कृष्ण-पक्षाय स्वाहा ॐ ॐ। तिथि-पक्ष-मन्त-ध्यानादिकम् घोशिय उवाच-तिथेनिं तिथेमन्त्रं पक्ष-ध्यानं तथैव च । पक्ष-मन्त्रं तया देवि ! दिवसे दियसे सुपोः । प्रत्यहं फुरते यस्तु तस्य सिद्धिरदूरतः। २२० : द्वितीयः धर्म-काण्डः) ·एतास्तु तिथयो देवि ! सूर्य-मण्डल-संस्थिताः। पक्ष-ध्यानं प्रथमतस्तिथि- ध्यानं ततः प्रिये ! पक्ष-मन्त्रं ततो जप्त्वा तिथि-मन्त्रं ततो जपेत् । ततः सिद्धिमवाप्नोति जप-पूजादिका च या। दिन-कृत्यं महेशानि ! यः करोति दिने दिने । पक्ष-पूजां प्रथमतः कृत्वा सिद्धिमवाप्नुयात् । तिथि-पूजाद्यकरणे दोषः तिथि-पूजां विना देवि ! जप-यज्ञादिका कियाः । सव निष्फलतां याति आम-पात्रमिवाम्भसि। दिवसे-दिवसे देवि! तिथिमासाद्य यत्नतः। प्रात:- काले ततो धीमान तिथि-ध्यान समाचरेत् । दशधा वजपेन्मन्त्रं सूर्य दृष्ट्या प्रयत्नतः । तदा तिथि-फलं प्राप्य सर्व पूजा-फलं लभेत् । एतत् तत्वमविज्ञाय आयुर्याति दिने दिने । तिथि-रूपा महा-देवी महा-माया जगन्मयो । ध्यान- मन्त्रं विना देवि ! सर्वेषां सिद्धि-नाशिनी । प्रत्यहं कुरुते यस्तु जप-ध्यानं तिथेः प्रिये ! गङ्गा-स्नान-फलं सोऽपि लभते नात्र संशयः । अश्वमेध-महा- यज्ञे व्यासो होता यदि प्रिये ! विफलमश्वमेधं हि तिथि-ध्यानं विना भवेत् । अमृतेनामृतं कृष्णे प्रीयन्ते देवताः कमात् । प्रथमां पिबते पह्निद्वितीयां तपनः कलाम् । विश्वदेवास्तृतीयां तु चतुर्थी तु प्रजापतिः । पञ्चमी वरुणश्चापि षष्ठों पिबति वासवः । सप्तमीमृपयो दिव्या वसवोऽष्टौ तथाष्टमीम् । नवमी कृष्ण-पक्षस्य पिरतोन्दुः कलामपि । दशौं मस्तश्चापि रुद्र एकादशी कलाम् । द्वादशी तु फलां विष्णुर्घनदश्च त्रयोदशी। चतुर्दशी पशु-पतिः कलां पिबति नित्यशः। ततः पश्चदशों चापि पिबन्ति पितरः कलाम् । तिथि-कवचादिकम् प्रय तिथि-कवचम्-अस्य तियोनां कवचस्य श्रीप्रश्वत्थामावलि. व्यास-हनुमद् - विभीषण-कृप-परशुरामाः ऋषयो, गायत्रो च्छन्दः, थोमृत्यु. जय-शिवः देवता, धर्मार्थ-काम-मोक्षेषु विनियोगः । पूर्वे पातु सदा नित्या क्रोद्धारो प्रतिपत्-तिथिः, क्लोङ्कारी पातु मे नित्यं द्वितीया ब्रह्मा-पूजिता । ऐद्धारी पातु मे नित्यं तृतीया पश्चिमे परा, ग्लुङ्कारी पातु मे नित्यं चतुर्थी विष्णु-पूजिता । ब्लुङ्कारी पातु मे नित्यमूर्य- देहमहनिशं, होकारों पातु मे नित्यं पञ्चमी मुख-मण्डलं । थोङ्कारी पातु मे नित्यं षष्ठी-रूपा च पार्वती, स्त्रीद्धारी सप्तमी पातु नित्यं मे नामि-मण्डलं । हुद्धारी चाप्टमी नित्यं फण्ठं मै पातु सर्वदा, घोडारी नवमी नित्यं [प्राण-तोषिणी - :०२१ : I ·। स्वाधिष्ठानं सदाऽवतु । दशमी पातु मे नित्यं हस्त-युग्मं यथा तथा, एकादशी सदा पातु चाक्षि-युग्ममहनिशम् । द्वादशी पातु मे नित्यं हस्त-युग्मं यथा तथा, प्रयोदशी महा-लक्ष्मीः क्षेत्र-स्थान-निवासिनी । त्रयोदशी पातु नित्यं हंस इत्यक्षरात्मिका, हङ्कारः पातु मे नित्य पाद-युग्ममहनिशं । साकारः पातु मे नित्यं पादापात केश-मण्डलं, चतुदशी महा-माया सर्वन परिरक्षतु । स्वाकारश्नतुर्वशी नित्यानित्यं मे धन-सम्पदं । हाकारः पूर्णिमा निस्य देहि में आयु-वर्धनं । श्री हूँ ह्रीं स्वाहा सर्व-रूपा देवी तिथि-रूपा च मां परि- रक्षतु सर्वदा । हूं ह्रीं श्रमावास्या सदा पातु दारान् पुत्र-परिच्छदं । ह्रीं हुं ह्रीं स्वाहा । कयितं कवचं देवि ! त्रैलोक्येषु च दुर्लभम्, इदं कवचमज्ञात्वा कवचात्य पठेत् तु यः । अन्येषा कवचानां च तेजांसि हरते तिथिः, तस्माद यत्नेन हे देवि ! तिथीनां कवचं पठेत् । ध्यान मन्त्र तथा स्तोत्रं कवचं च तथा प्रिये ! कलि-काल-मत देवि ! पर-तत्वं विनिर्गतं । इति ते कथितं देवि ! सारात सारं परात्परम् । इति श्रीवर्ण-विलास-तन्ने गणेश-जतुकर्ण- सुभगा-सम्बादे तिथि-कवचं समाप्तम् । मासादीनां ध्यानं तु कामधेनु-सन्त्रादावनुसन्धेयमत्र ग्रन्थ-गौरव-भिया न लिखितम् । प्रकारादि-वर्णानां ध्यानादिकम् अथ वर्णानां ध्यानादिकं वर्णोद्धार-तन्त्रोक्तम् । प्रणाम-मन्त्रस्तु सवत्र फामधेनु-तन्त्रोक्त इति । तद्-यथा- केतकी-पुष्प-गर्मामां द्वि-भुजा हंस-लोचना, शुक्ल पट्टाम्बरधरां पदम-माल्य-विभूषिताम् । चतुर्ग-प्रदां नित्यं नित्यानन्द-मयों पर, वरामय- फरी देवी नाग-पाश-समन्विताम् । एवं ध्यात्वा अकारं तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥ अ॥ ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि पड़-भुजां रक्त-लोचनां ।रल-कङ्कण-केयूर- हारोज्ज्वल कलेवर । सिद्धां सिद्धि - प्रदां सौम्यां सिद्ध - गन्धर्व - सेवितां । एवं ध्यात्वा सुर-घष्ठां तामन्त्रं दशधा जपेत् ॥ प्रा॥ धूम्र-वर्णा महा-रोद्री पीताम्बर युतां परां । कामदा सिद्धिदा सौम्या निरयोत्साह-विद्धिनी । चतुर्भुजां तु वरदां हरि-चन्दन-भूषिताम् । एवं ध्यात्वा ग्रहा-रूपां तन्मन्नं दशधा जपेत् ॥३॥ २२२ : द्वितीयः धर्म-काण्ड:

·चतुर्भुजां रक्त-वर्णा रत्त-पुष्पोप-शोभितां । चार-चन्दन-दिग्धाङ्गों रक्त पङ्कन लोचनाम् । रक्त-चीर-परोधानां धर्म-कामार्थ-मोक्षदाम् । एवं ध्यात्वा सुर-श्रेष्ठो तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥ई। पीत-वर्णा त्रि-नयनां पीताम्बर-घरां परां । द्वि-भुजां जटिला भीमा सर्व सिद्धि-प्रदायिनी । एवं ध्यात्वा सुर-थेष्ठां तन्मन्नं दशधा जपेत् ॥ उ॥ द्वि-भुजां शुक्ल-वर्णां च जटा-मुकुट-शोभितां । शुक्ल-माल्याम्बर-धरां चार चन्दन-भूषिताम् । चतुर्वर्ग-प्रदां नित्यां रक्त-पङ्कज-लोचना । एवं ध्यात्वा त तन्मन्त्रं दशधा जपमाचरेत् ।। अ॥ पड्-भुजां नील-वरां च नीलाम्बर-घरां परां। नातालङ्कार-भूपाढया सर्वालंकृत-मस्तकां । भक्ति-प्रदां भगवती मोग-मोक्ष-प्रदायिनीं । एवं ध्यात्वा सुर श्रेष्ठां तन्मन्नं दशधा जपेत् । पञ्च-प्राण-मयं वर्ण चतुर्ज्ञान-मयं तथा। रक्त-विद्युल्लताकारं कारं प्रणमाम्यहं ॥३॥ ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि द्वि-भुजां पद्म-लोचनां । सन्तप्त-स्वर्ण-वर्णामां सर्वालङ्कार-भूषितां । रक्त-पभेक्षणां देवीं रत्न-हार-विभूषिताम् । एवं ध्यात्वा सुर-श्रेष्ठा तन्मन्नं दशघा जपेत् । चतुर्जान-मय वर्ण पञ्च-प्राण-मयं सदा । विशक्ति-सहितं वणं प्रणमामि सदा प्रिये ।। ऋ ।। स्वर्ण-चम्पक-वर्णां च स्वर्णालङ्कार-विग्रहां । चतुर्भुजां त्रिनयनां रक्त-चन्दन-चिताम् । प्रणमामि सदा देवी धर्म-कामार्थ-मोक्षदाम् । एवं ध्यात्वा ब्रह्म-रूपां तन्मन्नं दशधा जपेत् ॥ल ॥ ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि पीत-वर्णा चतुर्भुजा । पीताम्बर-परीधाना नानालङ्कार-मस्तकां । विचित्र- माल्याभरणां देव -दानव- सेवितां । चतुर्वर्ग- प्रवां नित्यां नित्योत्साह - विद्धिनौं । एवं ध्यात्वा ब्रह्म - रूपां तन्मन्नं दशधा जपेत् ॥ल.॥ रक्ताम्बर-परोधानां पड्-भुजां रक्त-लोचनां । विचित्राभरणां नित्यां चतुर्वर्ग-प्रदायिनी । ईषद्-हास्य-मुखों सौम्या देव-गन्धर्व-सेविताम् । एवं ध्यात्वा ब्रह्म-रूपां तन्मात्रं दशधा जपेत् ॥ ए॥ विचित्र-रूपिणी देवी विचित्राम्बर-धारिणीं । विचित्र-माल्यामरणां चतुर्णाहु-समन्वितां । नानालङ्कार-संयुक्तां चतवंर्ग-फल-प्रदाम् । देव-दानव- [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : २२३ ·गन्धर्वः सेवितां मोक्ष-कातिभिः । एवं ध्यात्वा प्रहा-रूपां तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥ऐ॥ रत्नालङ्कार-संयुक्तां पद्म-राग-प्रभा शुभाम । शरत-पूर्णेन्दु-बदनां विचित्र वसनान्वितां । चतुर्भनां त्रि-नयनां स्मेरास्यां नील-कुन्तलां । विद्युत्- दाम-समानाङ्गी मुक्ता-पंक्ति-सज मजे । एवं ध्यात्वा ब्रह्मरूपा तन्मन्त्रं शधा जपेत् ॥ प्रो॥ चतुर्भुजां त्रि - नयनां जटा - मुकुट - मण्डितां । श्वेत-रोहित-पोतादि. पुष्प-हारोपशोभितां । सदा स्मेर-मुखी सौम्यां चतुर्वर्ग-प्रदायिनीम् । एवं ध्यात्वा ब्रह्म-रूपा तन्मन्त्रं दशधा जपेत । औ।। जवादाडिम-पुष्पामा द्वि-भुजां रक्त-लोचनां । रक्ताम्बर-परोधानां रक्तालङ्कार-भूषितां । चतुर्वर्ग-प्रदां सौम्यां वरदां नाग-शेखरा । एवं ध्यात्वा ग्रह्म-रूपा तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ।। अं ।। सन्तप्त-हेम-वर्णानां सर्वालद्धार-भूषितां । रत्न-यज्ञोपवीतां च रत्न- कङ्कण-राजितां । पूर्णेन्दु-वदनां सौम्यां तुरीय-कर-संयुतां । चन्द्र-सूर्याग्नि- रुपेण नयन-नितयान्वितां । साधकाभीष्टदां नित्यां धर्म कामार्थ-मोक्षदां । एवं ध्यात्वा ब्रह्म-रूपां तन्मन्नं दशधा जपेत् ॥ः॥ जवा-यावक-सिन्दूर-सदशी कामिनों परां । धतुर्भुजां त्रिनेनां च बाहु- बल्ली-विराजिताम् । कदम्ब - कोरकाकार • स्तन-युग्म-विराजिताम् । रत्न- फडण केयूर-हार-नपुर-भूषिताम् । एवं फकारं ध्यात्वा तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥ क॥ बन्यूक-पुष्प-सद्धाशां रत्नालंकार-भूषिताम् । परामप-करां नित्या- भीपद-हास्य-मुखी पराम। एवं ध्यात्वा खकारं त तन्मन्त्रं दशधा जपेत् । गुरग-नप-युतं देवि ! पञ्च-देव-मयं सदा । त्रिशक्ति-संयुतं वणं खकारं प्रणमाम्यहम् ॥ख ॥ दाडिमो-पुष्प-संकाशां चतुर्बाहु-समन्विताम् । रक्ताम्बर-धरां नित्यां रक्तालंकार-भूपिताम । एवं ध्यात्वा गकारं तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् । पञ्च. प्राण-मयं वर्ण सर्व - शक्त्यात्मकं प्रिये ! तरणादित्य-संकाशां कुण्डली प्रणमाम्यहम् ॥ग ।। २२४ : द्वितीयः धर्म-काण्डः]] ·मालती-पप्प समां पड-भजो रक्त-लोचना । शुक्लाम्बर-परोधानां शुरल-माल्य-विभूषितां । मदा स्मेर-मुखों रम्या लोचन-त्रय-राजितां । एवं घ्यात्वा धकारं त तन्मन्नं दशधा जपेत ! निर्माण विगुणोपेतं सदा रि-गोल- संयुनम । गर्ग नवंदा शान्तं घकारं प्रणमाम्यहम ॥५॥ घम्र-वर्णा महा-घोरां ललज्जिहां चतुर्भजां । पीताम्बर-परोधानां साधकामोष्ट-सिद्धिबा । एयं ध्याग ब्रह्म-रूपां तन्मन्त्रं दशधा जपेत । सर्व- देव-मयं वर्ण त्रिगुणं सोल-लोनने पन-प्राण-मयं वणं डकारं प्रणमाम्यहं !! तुषार - पन्ट-पप्पा नानालंकार-गरिनाम । मदा पोडश-वर्षीया बरामय करां पराम । शुक्ल-पात्रावन-कटिं शाल वस्योत्तरीपिणी । वरदा शोभना रम्गामा बाह-समन्विताम् । एवं ध्यान्वा चकारं तु तन्मन्त्रं शिया जपेत् ॥१॥ ध्यानमत्या. प्रवक्ष्यामि हि-मना त नि-लोचना । पीताम्बर-धरी नित्यां बरदां भक्त उत्मला । एवं ध्याय प्रकारं त तन्मन्त्रं नशधा जपेत् । भिविन्दु-सहितं वर्ण पदोश्वर-संगुतम । पोत-निगल्लताकारं छकारं प्रगमा- म्यहम ॥छ॥ नानालंकार - संयवतर्भजतिशमिताम। रक्त - नन्दन - दिग्घान्द्रों चिनाम्बर - विधारिणी । गिलोचनां जगदातों वरदां भक्त वत्सलाम् । एवं घ्यारवा जकारंत मन्मन्त्रं दशवाजपेत ॥ ज । सन्त रेम-वर्णामां राम-मसिनाम । रक्त-नन्दन-लिप्नाद्धों रक्त-माल्य-रिमपिताम । चनर्दश-भनां देवों रत्न-हारोज्ज्वला पराम । एवं ध्यात्वा झकारं त तन्मवंशधा जपेत ॥ ॥ चतर्भन धम्र वणी कृष्णामार-मिप्रपिताम । नानालडार-संयन्ता जटामुकुट राजिनाम् । ईषद-हास्य-मखों निन्या वरदां मक्त-वत्सलां । एवं ध्यात्वा कारं तु तन्मन्नं दशधा जपेत ॥॥ मालती • फुन्द • पुष्पामा पूर्ण चन्द्र-निभेक्षणाम । दश-बाह-समायुक्ता सर्वालंकार-भूपिनाम । पर-मोक्ष-प्रदा नि-या सदा स्मेर-मुखी पराम् । एवं ध्यात्वा टकारं तु नामन्त्रं दशवा जपेत् ॥ ८ ॥ पूर्ण-चन्द्र-निमा देवी विकसत-पंकजेक्षणाम् । सुन्दरों पोउश-भुजा धर्म-कामार्य-मोक्षदाम् । एव ध्यात्वा कार तु तन्मयं वसधा जपेत् ॥8॥ [प्राण-तोपिणी तन्त्रम् : २२५ फा०१५ ·जवा-सिन्दूर-संकाशां बरामय-करां पराम् । नि-नेत्रा घरदा नियां पर-मोहा-प्रदायिनी । एवं ध्यात्वा उफारं तु तम्मन्नं दशधा जपेत् । चतुनि. मयं यर्णमात्मादि-तत्व-संयुताम् । पोत-विद्युल्लताकारी कारं प्रणमा म्यहम् ॥३॥ रक्तोत्पत-निमा रम्या रक्त-पंपाज-लोचनाम् । अष्टादश भुजां भोमां महा-मोक्ष-प्रदापिनों । एवं ध्यात्वा उकार तु तन्मानं दशधा जोत् । सदा त्रिगुण-संयुक्तमादि-तत्व-मयं सदा । रक्तविद्युल्लताकारं डकारं प्रणमा- म्यहम् ॥ढ॥ द्वि-भुजां वरदां यन्या भक्तामोप्ट-प्रदायिनी। राजीय-लोचनां नित्यां धर्म-फामाय-मोक्षदाम् । एवं ध्यात्या णकारं तु तन्मन्नं वशधा जपेत् ॥१॥ चतुर्भजां महा-शान्ता महा मोक्ष-प्रदायिनों। सदा पोडश-वर्षीया रक्ताम्बर-घरां पराम् । नानालंकार भूपाम् या सर्य-सिद्धि-प्रदायिनी । एवं ध्यात्या तकारं तु तन्मन् दशधा नपेत् ॥ त ।। गोल-यणा मि-नयनां षड्-भुना परदा पराम् । पोत-वस्त्र-परोधानां सदा सिद्धि-प्रदायिनीम् । एवं ध्यात्या यकारं तु तन्मन्नं दशधा जपेत् । पञ्च-देव-मयं वर्ण पञ्च-प्राण-मयं सदा । तरुणादित्य-सद्धाशं यपारं प्रणमा- भ्यहम् ॥ ॥ चतुर्भुजां पीत-वस्त्रां भव-यौवन-संस्थिताम् । अनेक रत्न-घटित-हार- नपुर-शोभिताम् । एवं ध्यात्या दकारं तु तन्मत्रं दशपा जपेत् । विशक्ति- सहितं देवि ! त्रिविन्दु-सहित सदा । आत्मादि-तत्त्व-संयुक्तं दकारं प्रणमा म्यहम् ॥६॥ षड्-भुगां मेघ-वर्णा च रक्ताम्बरधराम परा । बरवां शुभदा रम्या चतुर्वर्ग:प्रदायिनीम् । एवं ध्यात्वा धकारं तु तन्मन्नं दशधा जपेत् ॥ध ॥ दलिताचग-वर्णाभा ललज्जिहां सुलोचनाम् । चतुर्भुजां चकोराक्षी धार-चन्दन-चिताम् । कृष्णाम्बर-परोधानामोषद्-हास्य-मुखी सदा । एवं ध्यात्वा नकारं तु तन्मत्वं दशधा जपेत् ॥न ॥ विचित्र-वसनां देवीं द्वि-भुजा पंकजेक्षणाम् । रक्तचन्दन-लिप्ताङ्गी पभ-मालाविभूषिताम् । मणि-रत्नादि - केयूर- हार-विग्रहाम् ! चतुर्वर्ग- २२६ : द्वितीयः धर्म-काण्डः] .

·प्रनिता नियननं परतावमाता पारंतु तन्न दशा ॥॥ प्रजरापुरचनां तदिहां चतुवान् । मलानर प्रदो नित्वां नानानंतर तान् । एमाला ज्ञात तमन्नं दराधा जपेत् ।। फ॥ नीचर्ना दिनरना नीताम्बरधरां पसं। नाग-हारोज्ज्वला देवी हिनदा पानोपनान् । एवं मावा वकारंतु तन्मत्रं राधा जपेत् । किंगति मति दर विविधान लेपिताम् । स्वयं कुण्डलिनी देवी सततं प्रममान्यन ॥an तडिल-मां महागे नागर-सोनिन् । चतुर्वर्ग-प्रदा देवी साधकानोट-सिद्धिवान् । एवं ध्यावा भकारं तु तन्मलं दशधा जपेत् । विमति सहितं वर्ग त्रिविन्दु-नहितं प्रिये ! मात्मादि-तप-संयुक्तं मकारं प्रानाम्यहम् ।। म॥ कृप्नां दशभुजां मोमा पोत-लोहित-लोचनां । कृष्णाम्बर-परां नित्यो धर्म-कानार्य-मोक्षदाम् । एवं ध्यात्वा मकारं तु सन्मन्नं दशघा जपेत् । निक्तिसहितं वर्ण त्रिविन्दु सहितं सदा । आत्मादि-तत्त्व-संयुक्तं हृदिस्य प्रगनाम्यहम् ॥म॥ धूम्रवर्णा महा-रौद्रों पड्-भुना रक्त-सीवना। रक्ताम्बर-परोधानां नानालंकार-भूषिताम् । महा-मोक्ष-प्रदां नित्मामष्ट-सिद्धि-प्रदायिनों। एवं घ्यावा यकार तु तन्मत्रं समा जमेत् । त्रिशक्ति सहितं वर्ण त्रिविन्दु-सहितं सदा। प्रणमामि सदा वर्ण शक्तिमाभोसमव्ययम् ॥य ॥ ललजिह्वां महा-रोद्रों रक्तास्या रक्त-लोचना । रक्त-वर्गामष्ट भुनां रक्त-पुष्पोप-शोमिताम् । रक्त-माल्याम्बर-धरा रक्तालंकार-भूषिताम् । महा- मोक्ष प्रदां नित्यामष्ट-सिद्धि प्रदायिकाम् । एवं ध्यात्वा ब्रह्म-रूपा तन्मन्यं दशवाजपेत् । त्रिशक्ति सहितं देवि ! प्रात्मादि-तत्व-संयुतम् । सर्व-तेजोमयं वणं सततं प्रणमाम्यहम् ॥ २ ॥ चतुर्भुजां पीत-वस्त्रां रक्त-पंकज-लोचनाम् । सर्वदा वरदा भीमा सर्यालंकार-भूषिताम् । योगीन्द्र-सेवितां नित्यां योगिनी योग-रूपिणी । चतुर्वर्ग-प्रवरा देवी नाग-हारोप-शोनिताम् । एवं ध्यारवा लकारं तु तन्मन् दशधा जपेत् ॥ ल॥ [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : २२७.

·कुन्द-पुष्प-प्रमा देवी द्वि-भुजा पंकजेक्षणाम् शुक्ल नाल्याम्बर-परां रत्न-हारोज्ज्वला पराम्। साधकामोष्टदा सिता सिद्धिदां सिद्ध-सेविताम् । एवं ध्यात्वा यकारं तु तन्मन्नं दराधा जपेत् ॥ ॥ चतुर्भुजां चकोराक्षों चार-चन्दन-चिताम् । शुक्ल-यणां त्रिनयना वरदां च शुचि-स्मिताम्। रस्नालंकार-भूपाढय श्वेत-माल्योप-शोभिताम् । देव-पन्दरमियन्यां सेवितां मोस-कांक्षिमिः। एव धात्वा शकारं तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥श ।। शुक्लाम्बर शुक्ल-वर्णा द्वि-भुजां रात-लोचना । श्वेत-चन्दन- लिप्ताङ्गी मुक्ता-हारोप-शोमितां । गन्धर्व-गीयमानां च सदानन्द-मयों परां । अष्ट-सिद्धि प्रयां नित्यां भक्तानन्द - विद्धितीम् । एवं ध्यात्वा पकारं तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् । त्रिशक्ति सहितं वर्णमात्मादि-तत्त्व-संयुतम् । प्रणम्य सततं देवि ! हृदि भावय सुन्दरि ॥५॥ करीष-भूषिताङ्गी च साट्टहासां दिगम्बरों । अस्थि-माल्यामष्ट-भुजा वरदाम्बुजेक्षणाम । नागेन्द्र-हार-भूषाढयां जटा-मुकुट-मण्डितां । सर्व-सिद्धि- प्रदां नित्यां धर्म-कामार्थ-मोक्षदाम् । एवं ध्यात्वा सकारं त तन्मन्नं दशधा जपेत् ॥ स॥ चतुर्भुजां रक्त-वर्णा शुक्लाम्बर-यिभूपितां । रक्तालङ्कार-संयुक्तां परदां पद्मलोचनाम् । ईषद्-हास्य-मुखों लोला रक्त-चन्दन-वचितां । स्यात् दात्रों च चतुर्वर्ग-प्रदां सोम्यां मनोहराम् । गन्धर्य-सिद्ध-देवाद्यातामाद्यां सुरेश्वरों । एवं ध्यात्वा हकारं तु तन्मन्त्रं दशया जपेत् ॥ ह॥ तन्मन्त्र-पुटितं कृत्वा मूल-मन्त्रं ततो जपेत् । इति सर्व-वर्णेषु ज्ञेयम् । प्रन्यया निष्कलं जेयं जा-पूजादि-साधनम् । दोसा च निहला ज्ञेया तस्मात् कुर्थात् प्रमलतः । कृपया जरं प्रकुर्वात ययोक्त-फनमाप्नुयात् । शैवे शाक्ते वंगवे च सवनयं विधि । तन्मन्न-पुटितं मन्त्रं दशया दशधा जपेत् । वर्ग-ध्यानाकरणे दोषः दीक्षादौ गुरुणा साद्धं कर्त मन्त्र-शोधनम् । अन्यया निष्फला दीक्षा जप-पूजादिकं च यत् । सद्-गुरु. संपतो नित्यं ध्यात्वाम्ययं जपादिकम् । गुरु- चैतन्य-माने वैतन्यं जरयेत् ततः । संस्कारं च शोधनं च सागमेन विशेषतः। तन्मन्त्र पुटितं कृत्वा शतमष्टोतरं जपेत् । २२८ : द्वितीयः धर्म-काण्ड:]

·दोक्षादौ गुरुणा पूर्व कर्तव्योऽयं तमः सदा । पश्चाशद्-वर्ण-मनुना पुटिता मनवः प्रिये ! चतुर्वर्ग-प्रदाः शान्ता यथोक्त-फलदाः सदा । अन्यथा निष्फला दीक्षा जप-पूजादि-साधनम् । विधि नानेन होना या सा दीक्षा निष्फला भवेत् । इह दारिद्रयमतुलमन्ते च निरयं प्रजेत् । दीक्षादौ गुरु-कर्तव्य-क्रम एव प्रयत्नतः । आद्यावसाने वर्णेन पुटितं प्रजपेन्मनुम् । शिष्यः प्रयत्लतो नित्यं कुर्यादेतं फ्रमं प्रिये ! पूजादौ वा जपादी वाप्रन्यथा विफलं भवेत् ॥ इति वर्णानां ध्यानम् । अकारादि-वर्णानां पूजा-मन्त्र-कथनम् एतेषां मन्त्रस्त 'ॐ प्रकाराय नमः' इत्यादि द्रष्टव्यम् । ॥ इति श्रीप्राण-तोषिष्यां द्वितीये धर्म-फाण्डे दीक्षा-रूप-फल-कथनं नाम पश्वमः परिच्छेवः॥ [प्राण-तोपिणी तन्त्रन : २२६ ·षष्ठः परिच्छेदः नाना-विधा दीक्षा-कथनम् दीक्षादौ पूजा-क्रमं च पञ्च-देवादि-वर्णान्त-पूजानां सर्वत्रोपयोगित्वेनादो लिखितं सामान्या- ध्य-स्थापनमन्तरमेव कर्तव्यम् । शारदायां चतुर्थ-पटले-प्राचम्य विधिना तत्र सामान्याध्यं विधाय च । द्वारमन्त्राम्बुमिः प्रोक्ष्य द्वार-पूजा समाचरेत् । सामान्याय॑ स्थापनं तु मण्डपं- द्वार्येव । द्वार-पूजा तु अर्थ-काण्डेऽनुसन्धेया। रुद्र-यामले पूर्व-खण्डे द्वितीय-पटले-मेरुपृष्ठ ऋषिः प्रोक्तः सुतलं छन्द उच्यते । कर्मो देवतासन-योगे विनियोगः प्रकीर्तितः । माया-वीजं समुच्चार्य फूर्मासनाय ते नमः । पाणि-घात-त्रयेणव वारयेद् भूमि-विघ्नकान् । ताल- त्रयेणान्तरीक्षान् तथा विधनान् निवारयेत् । पिच्छिला-तन्त्रे पञ्चम पटले-सौरे मासीत्यादि प्रागुक्तम् । विश्वसारे- क्षेत्राधिपं क्षेत्रपालं गृह-देवों तत. परम् । गन्ध-पुष्पो धूप-दीप नैवेद्यं च निवे. दयेत् । एपा पूजां विलंघ्याय नार्चयेद् देवतान्तरम् । शारदायां-पञ्च-गव्याय-तोयाभ्यां प्रोक्षयेद् याग-मण्डपम् । चतुष्प- थान्तां तच्छुद्धि विदध्याद् वीक्षणादिमिः। वीक्षणं मूल-मन्त्रेण शरेण प्रोक्षणं मतम् । तेनैव ताड़नं दर्भमणान्धुलगं मतम् । चन्दनागुरु-कपुरधूपयेदन्तरं सुघोः । विकिरान् विकिरेत् तत्र सप्त-जप्ताच्छराणुना लाज-चन्दन-सिद्धार्थ- भस्म-दूर्वा-कुशाक्षताः। विकिरा इति सन्दिष्टाः सर्वे विघ्नौघ-नाशनाः । सोम-शम्मोस्तु विशेषो राघव-मट्ट-धृतो यथा-विकिरान् शुद्ध-लाजान् वा सप्त-मन्त्रामि-मन्त्रिनान् । अस्त्राद्धि. प्रोक्षिनानेतान् कवचेनावगुण्ठिनान् । नाना प्रहर गाकारान् विप्नौघ-विनिवारकान् । अस्त्र-जप्तेन दर्भाणा मुष्टि- मामायेच्च तत् । ईशस्य विशि बन्धन्या आसनाय प्रकल्पयेत् । पुण्याहं याचठित्वा तु ग्राह्मगानुपयेश्य च । उक्तेषु मण्उलेष्वेक वेदिकायां समालि- २३०: द्वितीयः धर्म-काण्डः] ·खेत् । विशेन्मृद्वासने मन्त्री प्राङ्-मुखो वाप्युदड-मुखः। बद्ध-पद्मासनो मौनी समाहितो जितेन्द्रियः । ऋजु-कायो जितेन्द्रिय इति मेरु-तन्त्रे पाठः। मङ्गलांकुर-पात्राणि स्थापयेद् दिक्ष देशिकः। मङ्गल-रूपाणि मान्य- कुर-पात्राणि उक्त-रीत्या उक्तानि तानि दिक्ष स्थापयेदित्ययः। कृताञ्जलि. पुटो भूत्वा वाम-दक्षिण-पाश्वयोः । नत्या गुरुं गणेशानं भून-शुद्धि समाचरेत् । कर-शुद्धि समापाद्य कुर्यात् ताल-त्रयं ततः । ऊर्चील-मन्त्र-मन्त्रेण दिग्-बन्ध. मपि देशिकः । तेन सोऽञ्जलितस्तेजो रक्षां कुर्यात् समन्ततः। ऋपिश्छन्दो देवतानि न्यसेन्मन्त्रस्य मन्त्र-वित् । आत्मनो मूनि बदने हृदये च यया. क्रमम् । प्रपश्व-सारेऽष्टम-पटले -ऋषिप्रत्याच्चिरसव धार्यश्छन्दोऽक्षरत्वाद् रसना-गतं स्यात् । पियावगन्तव्य-तया, सदैव हृदि प्रविष्टा मनु-देवता च । विधाय मूल-मन्त्रेण प्राणायाम यथा-विधि । विदध्यान्मातृका-न्यासं मन्त्र न्यासमतः परम् । अंगुष्ठादिष्वंगुली न्यसेदङ्गः सजातिभिः । अस्त्रं तत ताल. योन्य॑स्य कुर्यात् ताल-त्रयादिकम् । दिशस्तेनैव बनीयाच्छोटिकामिः समा- हितः । हृदादिषु च विन्यस्येदङ्ग-मन्त्रस्ततः सुधीः । हृदयाय नमः पूर्व शिरसे वह्नि-वल्लमा। शिखायै वर्षाडत्युक्त्या कवचाय हुमोरितम् । नेत्र-त्रयाय चौषट् स्यादस्त्राय फडिति फ्रमात् । पडङ्ग-मन्त्रानित्युक्तान् पउनेषु नियोज• पेत् । अंसोरु-युग्मयोविद्वान् प्रादक्षिण्येन देशिकः। धर्म ज्ञानं च वैराग्यमै- श्वर्य न्यस्य तु क्रमात् । मुख-पार्श्वनामि-पाश्र्वेष्वधर्मादीन प्रकल्पयेत् । धर्मा- दयः स्मृताः पादाः पीठ-गात्राणि चापरे । अनन्तं हृदये पद्ममस्मिन सूर्येन्दु पायकान् । एषु स्व-स्व-कला न्यस्पेन्नामाद्याक्षर-पूर्वकान् । सत्वादीस्त्रीन् गुणान् न्यस्येत् तथैवान गुरुतमः। प्रात्मानमन्तरात्मानं परमात्मानमत्र तु । ज्ञानात्मानं प्रविन्यस्य न्यसेत् पोठ-मर्नु ततः। एवं देह-मये पोठे चिन्तयेदिष्ट- देवताम् । मुद्रां प्रदर्य विधिवदय-स्थापनमाचरेत् । शङ्ख मन्त्राम्बुना प्रोक्ष्य वामतो वह्नि-मण्डले । साधारं स्थापयेद् विद्वान् विन्दु-ल त-सुधा-मयः । तोयः सुगन्धि-पुष्पाद्यः पूजयेत् तं यथा-विधि । प्राधारं पायकं शङ्ख सूर्य तोयं निशाकरम् । स्मरेद् वह्नपर्क-चन्द्राणां कलास्तास्तेष्वनु-क्रमात् । कलास्तु [प्राण-तोपिणी तन्त्रम् : २३१ ·- प्रथम-काण्डे निरूपिताः । मूल-मन्नं जपेत् स्पृष्ट्वा न्यासे तस्याङ्ग-मन्त्र: वित् । हन्मन्त्रेणामि-सम्पुर्य हस्ताभ्यां छादयन्नपः । जपेद् विद्वान् यथा न्याय देशिको देवत्ता-धिया । अस्त्र-मन्त्रेण सरक्ष्य कवचेनावगुण्ठ्य च । धेनु-मुद्रां समापाद्य बाधयत् स्व-स्व-मुद्रया। दक्षिणे प्रोक्षणो-पानमाधायाद्धिःप्रपूर- येत् । काचवघ्याम्नु सगृह्य प्राक्षण्यम्भसि योजयेत् । अय॑स्योत्तरतः कार्य पाद्यमाचमनीयकम् । आत्मान याग-वस्तुनि मण्डल प्रोक्षयेद् गुरु । प्रोक्षणी- पात्र-तायेन मनुनान्यदाप क्रमात् ।न्यास-क्रमेण देहे स्वे धर्मादीन् पूजयेत् ततः। पुष्पाय. पाठ मन्वन्त तास्मश्न पर-दवताम् । पञ्च-कृत्वः पुनः कुर्यात् पुष्पा- जालमनन्य-धोः । उत्तमाङ्ग हृदाधार-पाच-सर्वाङ्ग के क्रमात् । विना नैवेद्यं गन्धाद्यैरुपचार. समवयेत् । गुरूपदिष्ट-विधिना शेषमन्यत् समापयेत् । सर्व- मेतत् प्रयुजीत प्रोक्षणीस्थेन वारिणा। विसृज्य तोयं प्रोक्षण्या पूरयेत् तत् यथा पुरा । ततस्तन्मण्डल मन्त्री गन्धाद्यः साधु पूजयेत् । शालिमिः कणिका- मध्यमापूर्योपरि तण्डुल. । अलकृत्य पुनस्तेषु दानास्तीय मन्त्र-वित् । कूर्च मक्षत-सयुक्त न्यसेत् तेषामापरि । मेस्तन्त्र चतुथ-प्रकाशेऽपि-पूरयेत् कणिका पूर्व शालिभिस्तण्ड- लैस्ततः । वर्भान् न्यसेदुपर्यषा साक्षतं कूर्चक ततः । छिन्न-मूलाः कुशा दीर्घाः सप्त-विति-सख्यकाः । ब्रह्म-प्रन्थि-युतास्त्वन-वेशे फूर्च इहोच्यते । आधार- शक्तिमारम्य पीठ-मन्त्र-मय पजेत् । अधः कूर्चशिलारूढा शरच्चन्द्र-निभ• प्रमाम् ।आधार-शक्ति प्रयजेत् पङ्घज-द्वय-धारिणीम् । मूनि तस्याः समासीनं कूर्म भोलाममचयेत् । अध्य-ब्रह्म शिलासोनमनन्त कुन्द-सन्निभम् । यजेच्चक- घर मूध्नि धारयन्त वसुन्धराम् ।तमाल-श्यामला तत्र नोलेन्दीयर-धारिणीम् । समर्चपेद् वसुमता स्फुरत्-सागर-मेखलाम् । तस्यां रत्न-मयं द्वीपं तस्मिंश्न मणि-मण्डपम् । पजेत् कल्पतरं तस्मिन् साधकामोष्ट-सिद्धिदम् । अधस्तात पूजयेत् तस्य वेदिका मण्डलोज्ज्वलाम् । पश्चादभ्यचयेत् तस्यां पोठं धर्मा- दिमिः पुनः । रक्त-श्याम-हरिद्रेन्द्र-नीलामान पाद-रूपिणः । वृषकेश विभूतेन्द्र- रपान धर्मादिफान् यजेत् । गानेयु पूजपेत् तास्तु नज-पूर्वानुक्त-लक्षणान् । प्राग्नेयादिपु कोणेषु दिक्षु मध्येऽम्बुजे यजेत् । प्रानन्द-कन्दं प्रथम सम्चिन्नालमनन्तरम् । सर्व-तत्वात्मकं पद्ममम्पर्य तदनन्तरम् । मन्त्री प्रकृति पत्राणि विकार-भय-केशरान् । पश्चाशद्-वर्ण-वीजाढय कणिकां पूजयेत् ततः। २३२: द्वितीयः धर्म-काण्ड:]

·च त्रयम् । वर्णाध्वा च पदाघ्या व मन्याध्वेति पर-प्रयम् । नियत्याद्याः कलाः पञ्च कलाध्वेति प्रकोनितम् । तत्याध्या बहुधा मिशः शैवाधागम- भेदतः । षट्-त्रिशच्छेव-तत्त्वानि द्वा-निशद्-वष्णवानि तु । चतुर्विशति- तत्यानि मैत्राणि प्रकृतेः पुनः । उक्तानि दश तत्वानि सप्त व त्रिपवात्मनः । तत्यानि शवान्युच्यन्ते-शिवः शक्तिः सदा शियः । ईश्यरो विद्यया सावं पञ्च शुद्धान्यमुनि तु । माया कालश्न निपतिः काल-विद्या पुनः स्मृता । रागः पुरुष एतानि शुद्धाशुद्धानि मप्त च । प्रकृतिबुद्धचहङ्कारौ मनो ज्ञानेन्द्रिपा. व्यय । कर्मेन्द्रियाणि तन्मात्राः पञ्च भूतानि देशिकाः । एतान्याहुरशुद्धानि चतुर्विशक्तिमागमे । शवानामिति तत्वानां विभागोऽत्र पशितः । जीवः प्रागो घियश्चित्तं ज्ञान कर्मेन्द्रियाण्यथ । तन्मात्राः पञ्च भूतानि हृत्पद्मं तेजसा प्रयं । वासुदेवादयश्चेति तत्यान्येतानि शाङ्गिणः । पञ्च-मूनानि तन्मात्रा इन्द्रियाणि मनस्तया । गर्यो बुद्धिः प्रधानं च मैत्राणीति घिदुर्बुधाः । निवृत्ताद्याः कलाः पञ्च ततो विन्दुः कला पुनः । नादः शक्तिः सदा-पूर्वः शिवच प्रकृतिविदुः । आत्म-विद्या शिवः पश्चाच्छिवो विद्यात्मना पुन । सर्व-तत्वं च तत्मानि प्रोक्तानि त्रिपदात्मनः । तस्यावा कथितो होवं ततदागम-दिमिः । ईरितो भुवनाघ्वेति भुवनानि मनोपिभिः । यध्येति वदन्त्यर्णाना- दीक्षान्तान् मनीषिणः । वर्ण-सद्धः पदावा स्यात्मन्त्राध्या मन्त्र-राशयः । क्रमादेतानध्वनः पट् शोधयेद गुरु-तत्तमः । पदान्धुनान्धु-हद-भाल-मूर्द्धस्वपि शिशोः स्मरेत् । अधुर्मुद-स्थानम् । तत्र कृच्छ्ण विधि-वत् तत स्पृशन् जुहुयाद् गुरु । अवार्य कुण्डे संशुद्धस्तिलेराज्य-परिप्लुतं । शोधयाम्पमुप- धानं वाहेति पृथगचनाम् । ताराद्यामाहुतीरष्टौ प्रमात् तान् विलयं नयेत् । शिव शिवात् तान संलोनान् जनयेत सृष्टि-मागंतः। विलोकयन् ·दद्यादद्धिराचमनीयकम् । गन्धाद्भिः कारयेत स्नानं वाससी परि-धापयेत् । दद्याद् यज्ञोपवीतं च हाराद्याभरणः सह । न्यासक्रमेण मनुना पुटितर्मातृका. क्षरः । अभ्ययं देवं गन्धाधरनादीन् पूजयेत् तनः। तत्र तत्र जलं दद्यादुपचा- रान्तरा । अङ्गानि लोक-पालान्तं यजेदावरणान्यपि । केशरेष्वग्नि-कोणादि हदयादीनि पूजयेत् । पडङ्ग पूजादि क्रमस्तु गन्धर्व-तन्त्रे चतुर्य-पटले-अग्नीशासुर-वायव्य- मध्ये दिक्ष च पार्वति पडङ्ग-युवतीः पश्चात् पूजयित्वा विधानतः । नेत्रमप्रे दिशां वस्त्रं ध्यातव्यान्यङ्ग-देवताः । तुषार-स्फटिक-श्याम-नील-कृष्णारुणा- चिपः । वरदाभय-धारिण्यः प्रधानतो घर-स्त्रियः । पश्चादभ्यर्चनीयाः स्युः कल्पोक्तावृषयः क्रमात् । अन्ते यजेल्लोक-पालान मूल-पारिषदान्वितान् । हेतिजात्यधिपोपेतान् दिक्ष पूर्वादितः मात् । एवं सम्पूज्य विधि-वन्नैवेद्यान्तं ततो गुरु' । दक्षिरणे स्थण्डिलं कृत्वा तत्राधाय हुताशनं । तन्न होमादि-विधिः संस्कृत्य विधि-वद् विद्वान वैश्वदेव-मखं चरेत् । तत्र सम्पूज्य गन्धा- दुर्देवतामुक्त-विग्रहाम् । तारस्य व्याप्त हुत्वा मूल-मन्त्रेण मन्न-वित् । सपिष्मता पायसेन पञ्च-विशति संख्यया । हुत्वा व्याहृतिभिर्भूयो गन्धाद्यः पुनरर्चयेत् । संयोजयित्वा पीठस्थ-मूतौ वह्नि विसर्जयेत् । अवशिष्टेन हविषा विकिरेत् परितो वलिम् । देवतायाः पार्षदेन्यो गन्ध-पुष्पासतान्वि- तम् । ततो निवेद्यमुद्धत्य शोधयित्वा स्यलं पुनः । पञ्चोपचारः सम्पूज्य दर्शयेच्छन-चामरे । कपूर-शकलोमिश्रं तांबूलं च निवेदयेत । सहस्रावत्य संजप्य मूल-मन्त्रमनन्य-धोः। तज्जप्तं सर्व-सम्पत्यै देवतायै निवेदयेत् । ततः शम्भोदिशि गुरुविकिरेत् पूर्व-सश्चिते। हेम-प्रस्त्रादि-संयुक्तां घर्घरों तोय- पूरिताम् । संस्थाप्य तस्यां सिंहस्यां खड्ग-खेटक-धारिणीम् । घोर-रूपां पश्चिमास्यां पूजयेवस्त्र-देवताम् । चलासनेन सम्पूज्य तामादाय गुरु पुनः । रक्षेति लोकपालानां नाल-मुक्तेन वारिणा । देवाज्ञां भावयन्नन्तः परिवृते प्रदक्षिणम् । अस्त्र-मन्नं समुच्चार्य यथा पूर्व निवेशयेत् । तत्रामध्वादि-शोधन-विधिः विलोक्य दिव्य-दृष्टया तं तच्चतन्यं हृदम्बुजात् । गुरुरात्मनि संयोज्य कुर्यादध्व विशोधनम् । त शिष्यम् । उक्तं फलाध्या तत्वाध्वा भुवनाध्वेति २३४ : द्वितीय. धर्म-काण्डः] ·. च त्रयम् । वर्णाध्वा च पदाध्वा च मन्नाध्वेति पर-त्रयम् । निवृत्याद्याः कलाः पञ्च कलाध्वेति प्रकोतितम् । तत्वाध्या बहुधा मिन्नः शैवाद्यागम. भेदतः । षट्-विशच्छव-तत्त्वानि द्वा-त्रिशद्-वैष्णवानि तु । चतुर्विंशति- तत्वानि मैनाणि प्रकृतेः पुनः । उक्तानि दश तत्वानि सप्त च त्रिपदात्मनः। तत्त्वानि शैवान्युच्यन्ते-शिवः शक्तिः सदा शिवः । ईश्वरो विद्यया साद्धं पञ्च शुद्धान्यमूनि तु । माया फालश्च नियतिः काल-विधा पुनः स्मृता । रागः पुरुष एतानि शुद्धाशुद्धानि सप्त च । प्रकृतिबुद्धयहङ्कारौ मनो ज्ञानेन्द्रिया- व्यय । कर्मेन्द्रियाणि तन्मात्राः पञ्च भूतानि देशिकाः । एतान्याहुरशुद्धानि चतुर्विशतिमागमे । शैवानामिति तत्वानां विमागोऽत्र पदशितः। जीवः प्रायो घियश्चितं ज्ञान-कर्मेन्द्रियाण्यथ । तन्मात्राः पञ्च भूतानि हृत्पद्मं तेजसा त्रयं । वासुदेवादयश्चेति तत्त्वान्येतानि शाङ्गिणः । पञ्च-भूतानि तन्मात्रा इन्द्रियाणि मनस्तया । गर्यो बुद्धिः प्रधानं च मैत्राणोति विदुर्बुधाः । निवृत्ताद्याः कला: पञ्च ततो विन्दुः कला पुनः । नादः शक्तिः सदा-पूर्वः शिवश्च प्रकृतिविदुः । प्रात्म-विद्या शिवः पश्चाच्छिवो विद्यात्मना पुन । सर्व-सत्वं च तत्वानि प्रोक्तानि त्रिपदात्मनः । तत्वाध्या कथितो ह्येवं तत्तदागम-वेदिभिः । ईरितो भुवनावेति भुवनानि मनीषिमिः। वरध्वेति वदन्त्यर्णाना- दीक्षान्तान् मनीषिणः। वर्ण-सङ्घः पदावा स्यान्मन्त्राध्वा मन्त्र-राशयः । फमादेतानध्वनः पट् शोधयेद् गुरु-तत्तमः । पदान्धुनान्धु-हृद्-भाल-मूर्द्धस्वपि शिशोः स्मरेत् । अन्धुर्मुद स्यानम् । तत्र कृच्छेण विधि-वत् तत् स्पृशन् जुहुयाद् गुरुः । आचार्य कुण्डे संशुद्धस्तिलेराज्य-परिप्लुतैः । शोधयाभ्यमुम- ध्वानं स्वाहेति पृयगव्वनाम् । ताराद्यामाहुतीरष्टौ क्रमात् तान् विलयं मयेत् । शिवात् तान् संलोनान् जनयेत् सृष्टि-मार्गतः। विलोकयन् दिव्य दृष्टया । तत् स्थितं तच्च चैतन्यं पुनः शिष्ये नियोजयेत् । खचा पूर्णाहुति दत्वा मूल-मन्त्रेण देशिकः । नेत्रे शिष्यस्य बघ्नीयान्नेन मन्त्रण वासमा । करे गृहीत्वा तत् शिष्यं कुण्डतो मण्डलं नयेत् । तस्यांजलि पुनः पुष्पैः पूरयित्वा यथा-विधि । फलसे देवता-प्रोत्यै क्षेपपेन्मूलमुच्चरन् । व्यपोह्य तं नेत्र-बन्धमातीनं दर्भ-मस्तरे । आत्म-पाग-क्रमाद् भूय. संहृत्योत्वाद्य देशिकः । तसन्म- [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : २३५ - ·। दद्यादद्भिराचमनीयकम् । गन्धाद्भिः कारयेत् स्नानं वाससो परि-धापयेत् । बधान यज्ञोपवीतं च हाराद्याभरणः सह । न्यास-क्रमेण मनुना पुटितर्मातृका- क्षरः। अभ्ययं देवं गन्धारिलादीन् पूजयेत् तनः। तत्र तत्र जलं दद्यादुपवा- रान्तरा । अङ्गानि लोक-पालान्तं यजेदावरणान्यपि । केशरेवग्नि-कोरणादि हृदयादीनि पूजयेत् । पडन-पूजादि-क्रमस्तु गन्धर्व-तन्त्रे चतुर्य-पटले-अग्नीशासुर-वायव्य- मध्ये दिक्ष च पार्वति! षडङ्ग-युवतीः पश्चात् पूजयित्वा विधानतः । नेत्रम दिशां वस्त्रं ध्यातव्यान्यङ्ग-देवताः । तुषार-स्फटिक-श्याम-नील-कृष्णारुणा. चिषः । वरदामय-धारिण्यः प्रधानती वर-स्त्रियः । पश्चादम्यर्चनीयाः स्युः कल्पोक्तावषयः फ्रमात् । अन्ते यजेल्लोक-पालान मूल-पारिषदाधितान् । हैतिजात्यधिपोपेतान् दिक्ष पूर्वादितः फ्रमात् । एवं सम्पूज्य विधि-वनैवेद्यान्तं ततो गुरुः । दक्षिणे स्थण्डिलं कृत्वा तत्राधाय हुताशनं । तत्र होमादि-विधिः संस्कृत्य विधि-वद् विद्वान् वैश्वदेव-मखं चरेत् । तत्र सम्पूज्य गन्धा. धैर्देवतामुक्त-विग्रहाम् । तारस्य व्याहृति हुत्वा मूल-मन्त्रेण मन्त्र-वित् । सपिष्मता पायसेन पञ्चविंशति-संख्यया । हुत्वा व्याहृतिभिर्भूयो गन्धाद्यः पुनरर्चयेत् । संयोजयित्वा पीठस्थ-मूतौ वह्नि विसर्जयेत् । अवशिष्टेन हविषा विकिरेत् परितो बलिम् । देवतायाः पार्षदेभ्यो गन्ध-पुष्पाक्षतान्वि- तम् । ततो निवेद्यमुद्धत्य शोधयित्वा स्थलं पुनः। पञ्चोपचारैः सम्पूज्य वर्शयेच्छत्र-चामरे । कपूर-शकलोमिथं तांबूलं च निवेदयेत । सहस्रावत्य संजप्य मूल-मन्त्रमनन्य-धीः। तज्जप्तं सर्व-सम्पत्ये देवताय निवेदयेत् । ततः शम्भोदिशि गुरुविकिरेत् पूर्व-सञ्चिते। हेम-वस्त्रादि-संयुक्तां घर्घरों तोय. पूरिताम् । संस्थाप्य तस्यां सिंहस्थां खड्ग-खेटक-धारिणीम् । घोर-रूपां पश्चिमास्यां पूजपेदस्त्र-देवताम् । चलासनेन सम्पूज्य तामादाय गुरु. पुनः । रक्षेति लोकपालानां नाल-मुक्तेन वारिणा । देवाज्ञां थावयनन्तः परिवृत्ते प्रदक्षिणम् । अस्त्र-मन्त्रं समुच्चार्य यथा पूर्व निवेशयेत् । तमामध्वादि-शोधन-विधिः विलोक्य दिव्य दृष्टया तं तच्चतन्यं हृदम्बुनात् । गुरुरात्मनि संयोज्य कुर्यादध्व-विशोधनम् । तं शिष्यम् । उक्तं कलाध्या तत्वाध्या भवनाध्वेति २३४ : द्वितीयः धर्मकाण्डः] ·+ च त्रयम् । वर्णाध्वा च पदाध्वा च मन्त्राध्वेति पर-त्रयम् । निवृत्याद्याः फलाः पञ्च कलाध्वेति प्रकोनितम् । तत्वाध्या बहुधा मिन्नः शैवाद्यागम- भेदतः । षट्-त्रिंशच्छत्र-तत्त्वानि द्वा-त्रिशद्-वैष्णवानि तु । चतुर्विशति- तत्त्वानि मैत्राणि प्रकृतेः पुनः । उक्तानि दश तत्वानि सप्त च त्रिपदात्मनः। तत्त्वानि शवान्युच्यन्ते-शिवः शक्तिः सदा शिवः । ईश्वरो विद्यया साई पञ्च शुद्धान्यमूनि तु । माया फालश्च नियतिः काल-विद्या पुनः स्मृता । रागः पुरुष एतानि शुद्धाशुद्धानि मप्त च । प्रकृतिर्बुद्धयहङ्कारी मनो ज्ञानेन्द्रिया- प्यय । कर्मेन्द्रियाणि तन्मात्राः पञ्च भूतानि देशिकाः । एतान्याहुरशुद्धानि चतुविशतिमागमे । शैवानामिति तत्वानां विभागोऽय पदशितः। जीवः प्राणो घियश्चित्तं ज्ञान कर्मेन्द्रियाण्यथ । तन्मात्राः पञ्च भूतानि हृत्पद्मं तेजसा त्रयं । वासुदेवादयश्चेति तत्वान्येतानि शाङ्गिणः । पञ्च-भूनानि तन्मात्रा इन्द्रियाणि मनस्तया । गर्यो बुद्धिः प्रधानं च मैत्राणोति विदुर्बुधाः । निवृत्ताद्याः कलाः पञ्च ततो विन्दुः कला पुनः । नादः शक्तिः सदा-पूर्वः शिवश्च प्रकृतिविदुः । प्रात्म-विद्या शिवः पश्चाच्छिवो विद्यात्मना पुनः । सर्व-तत्वं च तत्वानि प्रोक्तानि त्रिपदात्मनः । तत्वाध्या कथितो ह्येवं तत्तदागम-दिमिः । ईरितो भुवनाध्वेति भवनानि मनीषिभिः । वाध्वेति वदन्त्यर्णाना- दीक्षान्तान् मनीषिणः । वर्ण-सङ्घः पदावा स्पान्मन्त्राध्वा मन्त्र-राशयः। क्रमादेतानध्वनः षट् शोधयेद् गुरु-तत्तमः । पदाधुनान्धु-हृद्-भाल-मूर्द्धस्वपि शिशोः स्मरेत् । अन्धुर्गुद-स्यानम् । तत्र कृच्छण विधि-वत् तत् स्पृशन् जुहुयाद् गुरुः । आचार्य कुण्डे संशुद्धस्तिलराज्य-परिप्लुतैः । शोधयाम्यमुम- ध्वानं स्वाहेति पृथगठबनाम् । ताराद्यामाहुतीरष्टौ क्रमात् तान् विलयं नयेत्। शिव शिवात् तान् संलोनान् जनयेत् सृष्टि-मार्गतः। विलोकयन् दिव्य-दृष्टया। तत् स्थितं तच्च चैतन्यं पुनः शिष्ये नियोजयेत् । स्त्र चा पूर्णाहुति दत्वा मूल-मन्त्रेण देशिकः । नेत्रे शिष्यस्य बनीयानेत्र-मन्त्रण वाससा । करे गृहीत्वा तत् शिष्यं कुण्डतो मण्डलं नयेत् । तस्यांजलि पुनः पुष्पैः पूरयित्वा यया-विधि । फलसे देवता-भीत्य क्षेपयेन्मूलमुच्चरन् । व्यपोह्य तं नेत्रबन्धमासीनं दर्भ-मंस्तरे । आत्म-याग-क्रमाद् भूय. संहृत्योत्पाद्य देशिकः । तत्तन्म- [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : २३५ ·नोदितान् न्यासान् कुर्याद् देहे शिशोस्तदा । पञ्चोपचारैः कुम्मस्थां पूजयि- त्वेष्ट-देवताम् । तस्य तन्त्रोक्त-मार्गेण विदध्यात् सकलीकृतिम् । मण्डलेऽलं. कृते शिष्यमन्यस्मिन्नुप-वेशयेत् । नदत्सु पञ्च-वायेषु साद्धं विप्राशिषा गुरुः । विधि-वत् कुम्भमुद्धत्य तन्मुखस्थान सुर-दुमान् । शिशोः शिरसि विन्यस्य मातृकां मनसा जपन् । मूलेन साधितैस्तोयः सिञ्चेद् रक्षार्थमञ्जसा। अभिषेक-विधिः प्रथाभिषेक-विधिः । वामकेश्वर-तन्त्रे पञ्चाशत्-पटले अभिपेकस्तु द्विविधः शाक्तश्च पूर्ण एव च । अवधूतेन गुरुणा शाक्ताभिषेकमाचरेत् । किञ्चिज्जलं च कुम्माना ब्रह्म कुम्भे निवेशयेत् । प्रानीय ग्रह्म-कलसं सम्मुखे स्थापयेत् बुधः। अभिषेक-फलं च निरुत्तर-तन्त्र सप्तम-पटले-धीशिव उवाच-अभिषेकश्च द्विविधो राजो वा ज्ञानिनामपि । राजाभिषेके देवेशि ! वैदिकी च क्रियां चरेत् । ज्ञानिनाममिषेकं तु सर्वतन्त्रेषु गोपितम् । सर्व-शान्ति-करं पुण्यं सर्व-रोग- निवारणम् । धनवं कोतिदं च आयुर्व द्धि-करं नृणाम्। सर्व-सौभाग्य-जननं महा-पातक-नाशनम् । सर्वाशा-पूरकं सर्व-मन्त्र-दोष निवारणम् । सर्वार्थ- साधर्फ देवि! सर्व-तीर्थ-फल-प्रदम् । अभिचार-हरं सर्व-ग्रह-दोष-विना- शकम् । भूतावेशादि-शमनं डाकिनीनां भयापहम् । तेजोवृद्धि-करं देवि! बल- वृद्धि-करं परम् । तक्षकेणापि दंष्ट्रस्य विष-पीड़ा-विनाशकम् । तेजो - हासे पल-हासे बुद्धि-हासे धन-क्षये । स्त्री-कृतेष्वपि दोषेषु शारीरे मानसे तथा। विकारे देशिकः कुर्यादभिषेकं विचक्षणः। प्रसौभाग्ये च नारीणामभिषेकः प्रवर्तते । गुरुत्वं च लभेद् देवि ! कर्मणाभिषेक-वत्मना । वैष्णवो ज्ञान-सम्पन्नः वश्व फुलेश्वरि ! अमिपेकं प्रकुर्चीत शाक्तश्च कुल-भूपणः । मन्त्र-तन्त्रं चसापामभिषेकेण सिद्धयति । अभिपेकेण मर्वेषामधिकारो मवेद घुवम् । अभिषेक कृतो विप्रो ब्रह्मत्वं लभते ध्रुवम् । अभिषेक कृतः क्षेमो विप्र. धर्मत्वमागतः । येश्यः क्षत्रियतां याति शूद्रो घंश्यत्वमागतः। अभिषेकेण सर्वेषा चतुर्गा वर्णतां त्यजेत् । बाह्मणस्य सुरा-पाने ब्राह्मण्यं त्यजते क्षणात् । अभिषेक- कृते विप्रे सुरा-पानं वियोयते । आगमः पञ्चमो घेवः कौलश्च पश्चमाश्रमः । २३६ : द्वितीयः धर्म-काण्डः] ·शिवोऽपि पञ्चमो वर्णो महा-विद्यां जपेद् यतः । स्व-स्व-वर्ण परित्यज्य शिवत्वं च प्रजायते । अभिषेक विना नैव ब्राह्मणः प्रपिवेत सुराम् । प्रगृहा सिद्ध-विद्या च सङ्केतजस्ततो मवेत् । सङ्घनज्ञः कुलाबारे त्वमिषकं समाचरेत् । अभिषेक- कृतो मन्त्री कुल-पूजां समाचरेत् । कुल-पूजा-कृनो मन्त्री पितृ-भूमि ततो व्रजेत् । पितृ-भूमि-कृतं स्थानमेकाको विहरेत् तदा । एकाको विहरेद् । वीरः प्रान्तरे रात्रिपान्तरे । तत्र सिद्धि लभेद देवि ! देवानामपि दुर्लभाम् । कुलाचारं विना देवि ! मन्त्र-तन्त्रं न सिद्धयति । सिद्ध-विद्या फुलाचारे द्रव्यं सिद्धयति निश्चितम् । अभिषेक-सुरां दद्याद कुल-फर्म युगे युगे । सुरां पीत्वा जपेद विद्या कालाधिप-विशेषतः । विजयां चानुकल्पं च सुरामावे निवेदयेत् । आनन्देन बिना भ्रंशो न च तृप्यन्ति देवताः । पञ्चमेनार्चयेत् काली कामाख्यायां विशेषतः। कामाख्यायां विशेषेण कालिका सिद्धिदा भवेत् । कुलाचारं विना नैव काली मन्त्रश्च सिद्धचति । अभिषेकं विना देवि ! कुल-कर्म करोति यः। तस्य पूजादिकं कर्म अभिचाराय कल्प्यते । अभिषेकं विना देवि ! सिद्ध- विद्यां ददाति यः । तावत् कालं वसेद् घोरे यावच्चन्द्र-दिवाकरौ । ब्रह्मत्वं च हरित्वं च शिवत्वं च कुलेश्वरि ! सर्व-सिद्धीश्वरत्वं च अभिषेकेण जायते । दियो वीरश्च देवेशि! फुल मक्ति-परायणः। अभिषेकं चरेद् देवि! अधिवास-पुरःसरम् । वृद्धि-श्राद्धं ततः कृत्वा शिव-शक्तीः प्रपूजयेत् । गुरं सम्पूज्य विधि-वत् स्वर्णालङ्कार-भूपणः । ततः सङ्कल्प्य विधिना गुरूणां वरणं चरेत् । ततः पूजां चरेद् देव्याः पञ्चमैश्च पृथक् पृथक् । प्रणम्य सद्गुरुं देवं देवों च साधकेश्वरः । गुरु-पूजां विधायाय देव्या ध्यान-परायणः । अभिषेकं विधायाथ शुचौ देशे च साधकः । शून्यागारे नदी-तोरे विल्य-मूले त्रिपान्तरे । महा-विपान्तरे वापि निर्जने पितृ-कानने । प्रामे पलातके वापि पर्यते तटिनी-तटे । देवतायतने वापि स्थानं च परि- चिन्तयेत् । अष्टम-पटले-शिव-शक्ति पूजयित्वा स्थापयेद् घटमुत्तमम् । नातिहस्यं नाति-दीर्घ स्वर्ण-रौप्य-विनिर्मितम् । विशेषाध्यं स्व-पात्रे वा त्रिकोणे चापि विन्यसेत् । गङ्गायाः सरितः सर्वाः समुद्राश्च सरांसि च । सर्वे समुद्राः सरितः सरांसि जलदा नदाः । ह्रदाः प्रस्रवणाःपुण्याः स्वः पाताल-मही-गताः । [प्राण-तोपिणी तन्त्रम् : २३७ ·सर्व-तीर्थानि पुण्यानि घटे फुर्वन्ति सन्निधिम् । श्री-वीजेन प्रजप्तेन पल्लवं प्रति-पादयेत् । फूर्चेन फल दानं स्यात् स्त्री-बीजेन स्थिराकृतिः। सिन्दूरं घह्नि-वीजेन पुष्पं प्रेतेन विन्यसेत् । मूलेन दूर्वा प्रणवः कुर्यादम्युक्षणं ततः। ई-फट् स्वाहेति मन्त्रेण कुर्याद् दर्भेण ताडनम् । विचिन्त्य देवि ! पीठं तु तत्रावाह्य प्रपूजयेत् । अनेनेव विधानेन सर्व-कर्मसु सुन्दरि ! घटं संस्थापयेद देवि ! पद- कर्मसु विशेषतः । महा-पूजां चरेद् देवि ! पोडशरुपचारकः । गुरूणां च महा- पूजां शक्तीनां च ततः परम् । तत्-पश्चात् साधकानां च कुमारीणां चपूजनम । फुमारीभ्यो बलि दत्या कुलजाम्यो विशेषतः । अभिषेकं ततो देवि ! कुर्यात् स्व-गुरु-मार्गतः। स्वतन्त्रोक्त-विधानेन मन्त्र-प्रोच्चारणेन च । चालयेत् तं घट मन्त्री मन्त्रणानेन देशिक:-ॐ उत्तिष्ठ ब्रह्म-फलस! देवतामोष्ट- सिद्धिद ! सर्व-तीर्याम्बु-पूर्णेन पूरयास्य मनोरयम् । ईशानेन्दु-स्मर-क्षोणी तदन्ते भुवनेश्वरी। मन्त्रेणानेन वादिन-निर्घोपैश्चालयेद् घटम् । अभिषि- चेद् गुरु: शिष्यं यजमानं पुरोहितः। सिञ्चेदश्यत्य-वृक्षोत्यः पल्लवैर्भूत- सङ्गमे । सिञ्चेदौडम्बरैमंन्त्र - दोपे च करवीरजः । पशोधनायुस्तेनः श्रीफल-कामेन चूतजः। तुलसी-मंजरी भिश्च सव-पाप-क्षयाथिमिः। सर्व- तीर्थ-फलावाप्त्यै शाक्तानां विल्व-पल्लवैः । अमिचारे नारसिंहैरभिषेकः प्रवर्तते । नासिह चुनियाहागड़ा इति यस्य प्रसिद्धिः । कुर्याद दभैरगर्भश्च दोपेषु स्त्री-कृतेष्वपि । असौभाग्ये च नारोणां दूर्वाभिरभिषेचनम् । सर्व. कार्येषु मन्त्राणां सिद्धयर्थ चूत-पल्लौः। तस्याभिषेक-मन्त्रस्य दक्षिणामूर्तिः ऋषिः, अनुष्टुप् छन्दः, शक्तिर्देवता, सङ्कल्प-सिद्धि प्राप्तये विनियोगः । अभिषेक-मन्त्राः ॐ राज-राजेश्वरी देवी भैरवो फाल-भैरयो। श्मशान-भैरवी देवी त्रिपुरानन्द-भैरवी । त्रिकूटा त्रिपुरा देवी तथा त्रिपुर-सुन्दरी। त्रिपुरेशी महा-देवी तथा निपुर-कारिका । त्रिपुरा नन्दिनी देवी तथैव त्रिपुरातनी। एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु मन्त्र-पूतेन वारिणा ॥ १ ॥ छिन्नमस्ता महा-देवी तथा चैक-जटेश्वरी। तारा च जय-दुर्गा च शूलिनी भुवनेश्वरी । त्वरिताख्या महादेवी तथैव च वि-खण्डिका । नित्या च नित्य-रूपा च वज्र-प्रस्तारिणी तथा । एता० ॥२।। अश्वारूढ़ा महेशानी तथा महिष-मदिनी । दुर्गा च वन- २३८ : द्वितीयः धर्म-काण्डः] ·। दुर्गा च श्रीदुर्गा भग-मालिनी। तथा भगन्दरी देवी भग-क्लिप्ता तथा परा। सर्व-चक्रेश्वरी देवी तथा नील-सरस्वती । सर्व-सिद्धिकरी देवी सर्व- गन्धर्व-सेविता । उग्रतारा महा-देवी तथा दक्षिण-कालिका ॥ एता०॥३॥ क्षेमकरी महा-काली चानिरुद्ध-सरस्वती । मातङ्गिनी चान्नपूर्णा राज-राजे- श्वरो तथा ॥ एता० ॥४॥ उग्रचण्डा प्रचण्डा च चण्डोग्रा चण्ड-नायिका। चण्डा चण्डवती चव चण्ड-रूपाति-चण्डिका ।। एता० ५॥ उग्र-दंष्ट्रा महा- दंष्ट्रा शुभ-दष्ट्रा कपालिनी । भीम-नेत्रा विशालाक्षी मङ्गला विजया जया ।। एता० ६ ॥ मङ्गला नन्दिनी भद्रा कोतिर्लक्ष्मीर्यशस्विनी। पुष्टिर्मेधा शिवा साध्वी यशः शोभा जया धृतिः । श्रीनन्दा च सुनन्दा च नन्दिन्यानन्द-पूजिता । एता०॥७॥ विजया नन्दिनी भद्रा स्मृतिः शान्ति तिः क्षमा। सिद्धिस्तुष्टी रमा पुष्टिः श्री द्धिश्चरतिस्तया। दीप्तिः कान्तिर्यशो-लक्ष्मीरीश्वरी बुद्धिरेव च । शाक्रो मायावती ब्राह्मी जयन्ती चापराजिता । अजिता मानवी श्वेता दितिश्चादितिरेव च । माया चैव महा-माया मोहिनी क्षोभिणी तया। कमला विमला गौरी शरण्याम्बुधि-सुन्दरी । दुर्गा फ्रियारुन्धती च घण्टाकर्णा कपालिनी । रौद्री काली च मायूरी त्रिनेत्रा चापराजिता । स्वरूपा बहु-रूपा च तथैव विग्रहात्मिका । चचिका चापरा ज्येष्ठा तथैव सुर-पूजिता । वैवस्वती च कौमारी तारा माहेश्वरी परा। वैष्णवी च महा-लक्ष्मीः फातिको कोषिको तथा। शिव-दूती च चामुण्डा मुण्ड-माला-विभूषिता । एता० ॥ ८॥ इन्द्रो वह्निर्यमश्चैव नैऋतो वरुणस्तथा। पवनो धनदेशानौ ब्रह्मानन्तौ दिगोश्वराः ॥ एते त्वाम०६॥ सम्वत्सरश्वायनौ घ मासाः पक्षी दिनानि च । तिययश्चाभिपिश्चन्तु मन्त्र-पूतेन वारिणा ॥ १० ॥ रविः सोमः कुजः सोम्यो गुरुः शुक्रः शनैश्वरः । राहुः केतुश्च सततमभिषिञ्चन्तु ते ग्रहाः ॥ ११ ॥ नक्षत्रं करणं योगः अमृतं सिद्धिरेव च । दग्धं पापं तथा भद्रा योगा वाराः क्षणास्तथा । चार वेला काल-वेला दण्डा वृद्धादयस्तया । अमिविश्चन्तु सततं मन्त्र-पूतेन पारिणा ॥ १२ ॥ असिताङ्गो रुरुश्चण्डः क्रोध उन्मत्त-संज्ञकः । कपालो मोषणश्चैव संहारोऽष्टौ च भैरवाः । ॥ अमि० १३ ॥ डाकिनी-पुत्रकारचव राकिणी-पुत्र कास्तथा । लाकिनी-पुत्र-- [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : २३६ ·काश्नान्ये काकिनो-पुत्रका, परे । शाकिनी-पुत्रका भूयो हाकिनो-पुत्रका. स्तया । ततश्च यक्षिणी-पुत्रा देवी-पुत्रास्तत. परम् । मातृ णां च तथा पुत्रा ऊध्व-मुख्या सुताश्च ये। अधोमुख्याः सुता ये च उन्मुख्याश्च सुताः परे॥ एते० ॥१४॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्न सदाशिव ॥ एते० ॥१५॥ पुरुषः प्रकृतिश्चैव विकाराश्चैव षोडश । प्रात्मान्तरात्म-परम ज्ञानात्मानः प्रकीर्तिताः । आत्मनश्च गुणा ये तु स्थूलाः सूक्ष्मास्तथापरे । एते० ॥ १६ ॥ वेदादि-वीजं हुं-बीजं स्त्री-बीज मीन-केतनम । शक्ति-वीजं रमा-बीजं माया- वीजं सुधाकरम् । चिन्ता-रत्नं महा-वीजं नारसिंह च शाकरम् । मार्तण्ड- भैरव दोग वीज श्रीपुरुषोत्तमम् । गाणपत्यं च वाराहं काली-बीज भयापहम् । एते त्वामः ॥१७॥ गङ्गा गोदावरी रेवा यमुना च सरस्वती। प्रायो भारती चैव सरयूर्गण्डको तथा। कर तोया चन्द्र-भागा श्वेत-गङ्गा च कौशिकी। भोगवती च पाताले स्वर्गे मन्दाकिनी तया। एता० ॥१८॥ भैरवी भोम-रूपश्च शोणो घर्घर एव च । सिन्धु-तोय-हवाः पान्तु तथा पाताल. सम्भवाः । यानि कानि च तीर्थानि पुष्पान्यायतनानि च । तानि त्याम० ॥ १६ ॥जम्बु द्वीपादयो द्वोपा. सागरा लवणादयः । अनन्तावास्नया नागा सर्पा ये तक्षकादय । एते० ॥२०॥ रतिश्च वल्लमा वर्तेर्वषट्- फूर्चमत. परम्। पौषट्-कारस्तु फटकारमभिषिञ्चन्तु सर्वदा ॥२१॥ नश्यन्तु प्रेत-फूष्माण्डा राक्षसा दानवाश्च ये। पिशाचा गुह्यका भूता अभिषेकेण ताडिताः॥२२॥ अलक्ष्मीः काल-कर्णी च पापानि सुमहान्ति च । नश्यन्तु चाभिपकेण तारा-वीजेन ताडिताः॥२३॥ रोगाः शोकाध दौर्बमं दारिद्र्यं चित्त-विक्रिया । नश्यन्तु चाभिषेकेण वाग्बोनेनैव ताडिताः ॥ २४॥ लोका- नुराग - त्यागश्च दौर्भाग्यमपि दुर्यश' । नश्यन्तु चामियेकेण मन्मथेनंव ताडिताः ॥२५॥ तेजोहासो बल-हासो बुद्धि-हासस्तयैव च । नश्यन्तु चामि- घेकेण शक्ति वीजेन ताडिताः ॥२६॥ विषापमृत्यु-रोगन डाकिन्यादि-भयं तथा । घोराभिचाराः क्रूराव ग्रहा नागास्नयाऽपरे। नश्यन्तु चामिण काली-बीजेन ताडिताः ॥२७॥ नश्यन्तु चारदः सर्वाः सम्पदः सन्तु सुस्थिराः। अभिषेकेण शाक्तेन पूर्णाः सन्तु मनोरयाः ॥२८॥ शारदायाम-प्रवशिष्टेन तोयेन शिष्यमाचामयेद् गुरु. । ततस्तत् सकसी-कुर्याद् देवतात्मानमात्म-यित् । आचम्य वाग्-यतो मूत्या निषोदेत २४० : द्वितीय, धर्म काण्डः] ·सनिधो गुरोः। देवतामात्मनः शिष्ये सक्रान्तां देशिफोतमः। पूजयेद् गन्ध पुष्पाद्यैरैक्यं सम्मावयंस्तयोः । निरुत्तर-तन्त्रे-एय मंसिच्य शिष्यं तु पुनः पूजा समाचरेत् । मेरु-तन्ने तृतीय-प्रकाशेऽपि-गय शिप्पं चामिपिञ्चेदाशु सम्पदवा- प्तये । कुम्नास्यस्य सुरश्च मूर्धन्यस्य शिशोर्गुरुः । अय पञ्च-निनादश्च विप्रा. शीर्वचनैः सहः । गृहोत्लान्यचितं पूर्व फरफ हत-रूपिणम् । तत्तोयरमिपि ञ्चेत् तं रक्षाय देशिकोत्तमः । शिष्योऽपि तत्र सम्पूज्य गुरवे दक्षिणां ददेत् । गो-भूमि-शिष्य-सत्यं च रौप्य रत्नानि पार्यति ! सर्वस्वं वा तद या तवयं वापि दक्षिणाम् । दक्षिणया तु मन्त्र प्रहणानन्तरं यदि प्रमिपेकः क्रियते तदा कर्तव्या । अमिपेकानन्तरं चेन्मत्रं प्रहणं तदा तद्-दक्षिणाय वा अङ्गीभूता. भिषेकादि-दक्षिणा सिखेति । वामकेश्वर-तन्ने नि-पश्चाशत्-पटले-अमिषिक्तः साधकेन्द्रः क्रिया- दक्षो भवेत् प्रिये ! शरीर-शोधनं देवि । न प्रसिध्येत् मियां बिना। शारदायाम् दद्याद विद्यान्तरं तस्मै विनीतायाम्नु-पूर्वफम् । गुरोल- ध्या पुनविद्यामप्ट-कृत्यो जपेत् सुधीः । गुरु-विद्या-देवतानामैश्यं सम्मावयन् धिया। प्रणमेव दण्ड-वद् भूमौ गुरुं तं देवतात्मकम् । तस्य पावाम्बुज-द्वन्द्वं निजमूर्द्धनि योजयेत् । शरीरमयं प्राणं च सर्व तस्मै निवेदयेत् । ततः प्रभूति फुर्वीत गुरोः प्रियमनन्य-धोः । विगम्यो दक्षिणां दद्यात् समग्रां प्रीत- मानसः । ब्राह्मणास्तर्पयेत् पश्चात् भक्ष्य भोज्य-सदक्षिणान् । एषा क्रिया- वती दीक्षा प्रोक्ता सर्व-समृद्धिदा। वहनील लन्ने तृतीय-पटले-तस्प छायानुसारी स्यानिकटे नि-दिनं घसेत् । नोचेत् सञ्चारिणो शक्तिर्गुरुमेति न संशयः । इति क्रियावती दीक्षा। आणवी-दीक्षा-विधिः-अस्या भेद-कथनम् प्राणवी दीक्षा तु दश-विधा। तद यथा-पाणी बहुधा दीक्षा नादेयो शाम्भवी पुनः । एकवेति विद्वद्भिः पठ्यते शास्त्र-कोविदः । राघव-मट्ट-धतं वचनं-प्राणवी बहुघेत्युक्ता तद्-भेदमधुनोच्यते । स्मार्ती मानसिकी योगी चाक्षुषो स्पाशिको तथा । वानिको मान्त्रिकी होत्री शास्त्री चेत्यमिचिका । विदेशस्यं गुरु स्मृत्य शिष्यं पाप-त्रयं फमात । विश्लेष्य लय-मागाग-विधानेन परे शिवे । सम्यग-योजन-रूपर्श स्मातों [प्राण-तोषिणी तन्त्रम : २४१ फा०१६ ·। दीक्षेति कश्यते ॥१॥ स्व-सनिधी समासीनमालोक्य मनसा शुचिः । मल- प्रथादुपायर्या विज्ञया सा तु मानसी ॥२॥ योगोत-मतो योगी शिष्य- देहं प्रविश्य तु । गृहीत्वा तस्य चात्मानं स्व-देह-योजनामिका । योग- धीक्षेति सा प्रोक्ता मल-त्रय-विनाशिनी ॥३॥ शिवोऽहमिति निश्चित्य बीक्षणं करुणाईया । वृशा सा चाक्षुष्षी दीक्षा सर्व-पाप-प्रणाशिनी ॥४॥ स्वयं पर-शिवो भूत्वा निःसन्दिग्ध-मना गुरुः । शिव-हस्तेन शिष्यस्य स्व- मन्त्रं मूनि संस्पृशेत् । स्पर्श-दीक्षेति सा प्रोक्ता शिवाभिव्यक्ति- फारिणी ॥५॥ शिव-हस्त-लक्षणम् यथा सोम-शम्मी-गन्धर्मण्डलकम् स्वीय- विदध्या दक्षिणे फरे । विधिना त्वचंयेव देवमित्यं स्याच्छिव-हस्तकमिति । स्वीयैगन्धेः स्व-स्व-गन्धाष्टरित्यर्थः ।। गुरु-वक्त्रं निजं वक्त्रं विभाव्य-गुरुरा• दरात् । गुरु-वयन-प्रयोगेण दिव्य-मन्त्रादिकम् शिशोः । मन्त्र-यासाविमिः सार्च दद्यात् सेय च वाचिकी॥६॥ दीप-वातो यथा मन्त्र-न्यास-संयुक्त विग्रहः। स्वयं मन्त्र-तनुर्भूत्वा सनम मन्त्रमादरात् । दद्यात् शिष्याय सा दीक्षा मान्त्री मल-विघातिनी ॥७॥ फुण्डे वा स्थण्डिले वापि निक्षिप्याग्नि विधानतः । लय-भाग क्रमेणैव प्रत्यध्वानं यथा-क्रमम् । मन्त्र-वर्ण-कला तत्र पदविष्टपमेव च । सशोध्य होम-रूपैर्या मौत्री दीक्षा समोरिता ॥८॥ योग्य-शिष्याय भक्ताय शुश्रूषार्चा-पराय च । साद्धं शास्त्र-पदा द्रच्या शास्त्री दीक्षेति सोच्यते ॥६॥ शिवं च शिव-पत्नी च कुम्भे सम्पूज्य सावरम् । शिव कुम्भाभिषेकात्मा दीक्षा स्याद् अभिषेचिका ॥१०॥ तन्न वर्ण-मयी वीक्षा शारदायाम्-अथ वर्णात्मिको वक्ष्ये दीक्षामागग-वेविताम् । पुं. प्रकृत्यात्मका वर्णाः शरीरमपि तादृशम् । यतस्तस्मात् तनो न्यस्येद् वर्णान् शिष्यस्य देशिफः तत्तत्-स्थान-पुतान् वर्णान् प्रतिलोमेन संहरेत् । स्वाज्ञया देवता-भावाद् यिधिना देशिकोत्तमः । तदा विलीन-तत्योऽयं शिष्यो दिव्य- सनुर्भवेत् । परमात्मनि संयोज्य तच्चतन्यम् गुरुत्तमः तस्मादुत्पादितान् यन न्यस्येच्छिष्य-तनी पुनः। सृष्टि क्रमेण विधि-वञ्चतन्यम् च नियो. जयेत् । जायते देवता-मावः परानन्द-मयः शिशोः । एपा वर्ण-मयी दीक्षा प्रोक्ता ज्ञान-प्रदायिनी। २४२ः द्वितीयः धर्म-काण्डः] ·कलावती दीक्षा कलावती दीक्षा तु अस्मद्-गोष्ठी-गरिष्ठ-कृष्णानन्दागम-यागीशेन स्व-कृत-तन्त्रसारे प्रन्ये लिखिता। संक्षेप-दीक्षापीत्यतो नंतयोरत्र प्रयोजनम् । वेधमयी दीक्षा वेधमयो दीक्षाप्यप्रचरद्-रूपतया न लिखिता। अन्वेषकैः शारदायां पञ्चम-पटले अन्वेष्यति। कम-दीक्षा-विधिः अथ क्रम-दीक्षा-कामाख्या-तन्त्रे द्वा-विंशत-पटले-देव्युवाच-क्रम- दीक्षां हि नाय ! यदि तेऽस्ति कृपा मयि । कयम् या फुरते दीक्षा फ्रमेण जगदीश्वर ! शिव-उवाच-धुता दीक्षा बहु-विधा देवानां प्रीति-दायिका। इदानी कयिष्यामि यदि कस्मै न वक्ष्यसि । प्रकाशाद् वहयो दोषाः सर्वन गोपिता मया । कलो पाप-समाचारे सिद्धिर्न स्यात् कदाचन । सिद्धिनं स्यात् सिद्धिन स्यात् कलो नान्य-विधानतः । क्रम-दीक्षा-विहीनस्य कलौ न स्यात् कपञ्चन । इति ज्ञात्वा महेशानि ! क्रम दीक्षा समाचरेत । रसमन्वयंया विद्धमयः सौवर्णता प्रजेत् । कम-दीक्षा-प्रभावेण तथात्मा शिवतां लभेत् । जपो देवार्चन-विधिः कार्यों दीक्षा-क्रमेण वै। उपचार-सहस्रेस्तु योजितो भक्ति-संयुताम् ॥ क्रम-वीक्षां विना देवि ! न गृह्णन्ति कदाचन । आदौ फाली ततस्तारा सुन्दरी तदनन्तरम् । क्रम-दीक्षेति विख्याता सर्वदा सिद्धि-कामतः। राज्यं देयं शिरोदेयं न देयं तम-योगतः। विधान फ्रमतः सिद्धिरभिषेकाच्च पार्वति । विशुद्ध-माता-पितृको जितेन्द्रियः सर्वागमजः पर-दुःख-कातरः।। एवम् विधानो गुरुरेव शान्तः कुलीन-शिष्यः नमतों विधानम् । नान शुद्धा. द्यपेक्षास्ति न या सिद्धादि चिन्तनम् । न चाधिकारि-चिन्ता च ग्रहणे क्रम• योगतः । एकाहे वा वत्सरे वा वत्सरान्तेऽपि पार्वति ! तस्मात् शिष्यः प्रयत्नेन गृह्णीयात् क्रम-योगतः । गृहीत्वा गुरु-वक्त्राच्च फ्रमेण पूजपेच्च ताः। क्रमेण च यजेद् देवि ! पुरनर्या-क्रमेण च । प्रथमे दिवसे शिष्यः संयतास्मा जितेन्द्रियः। द्वितीये चोपवासन त्रि-दिने दीक्षयेत् गुरुः । फुलीनत्वस्य स्वीकारं कारयित्वा मनून वदेत् । एकाक्षरं त्र्यक्षरं वा द्वा-विंशत्यक्षरं तया। द्वितीया- यास्तथा प्रोक्तं तृतीयायास्त्रि-कूटतः । क्रमेण दिवसे वापि क्रमेण वत्सरेण प्राण-तोषिणी तन्त्रम् :२४३ .

·च । वत्सरान्ते तया देवि ! क्रमेण दोक्षयेद् गुरुः । ग्रामान वासांश्च दासीन सुवर्णं च यथा-क्रमम् । गुरवे दक्षिणा दद्याद् विमवस्यानुसारतः । यदि भाग्य- वशाद् देवि ! क्रम-दीक्षा च जायते। तदा सिद्धिर्भवेत् तस्य नात्र कार्या विचारणा । क्रम-दीक्षा-विहीनस्य कयं सिद्धिः कलो भवेत् । सर्वाश्रमेषु भूतेषु सर्व-देवेषु सुनते ! क्रमम् विना महेशानि ! सर्व तेषां वृथा मवेत् । तस्मात् सर्व-प्रयत्नेन गुरुणा दीक्षितो भवेत् । कम-मूलं जगत् सर्व क्रम-मूलम् परम् तप । अदीक्षिता यदि ज्ञाता किश्विदादाय भोजयेत् । क्या दानं भवेत् तस्य तस्मात् सर्वं विवजयेत् । सद्-गुरोराहिता दीक्षा सर्व-कर्माणि कारयेत् । इति क्रम-दीक्षा। कली तान्त्रिक-संस्कार-पत्र-रत्न-दीक्षादिकम् शाक्तानन्द-तरङ्गिणी-धूत गुप्त-दीक्षा-तन्त्रे-मृतमप्यनुगच्छेत विद्या- भन्नो विशेषतः । मन एव मनुष्यस्य पूर्व-कर्माणि शंसति । यदि न स्यान्महे- शानि ! मनुष्यस्य कथं भवेत् । दीक्षायां च कथं तस्य मनो मवति पार्वति । तस्मात् तु यत्नतो देवि! पूर्व-विद्या समुद्धरेत् । देवता-भेदे मन्त्र लिखन-प्रकारादिकम् धकुलाश्वत्थ वटकं पय-रत्नं शृणु प्रिये ! वट-पत्रे महेशानि ! शक्ति- मन्त्रं लिखेत् प्रिये ! अश्वत्थे विष्णु-मन्त्रं च वकुले शिव मन्त्रकम् । देवता-विशेषे मन्त्र-लिखन-द्रव्य-कथनं रक्त-चन्दनेन देवेशि ! काश्मीरेण महेश्वरि । शक्ति-मन्त्रं लिखेद् देवि ! चन्दने विष्णु-मन्त्रकम् । भस्मना शिव-मन्त्रं च विलिखेत् परमेश्वरित राप्त सप्तक-पत्रेषु ततद्-देवताया मन्त्रं लिखेदित्यर्थः । तत्तद्-देवता-प्राण-प्रतिष्ठादि-कथनं च प्राण प्रतिष्ठां तन्मन्त्र कारयेद् यत्नतः सुघोः । ततद्-देवतायाः प्राण- प्रतिष्ठां कारयेत् । यथा-शक्त्युपचारेण सम्पूज्य परमेश्वरि । तन सूर्याय-दानं अर्घ्य-द्रव्य-कथनं च ततः शिष्योऽयं पात्रं च हस्ते कृत्वा महेश्वरि ! अनेन मनुना मन्त्री भास्कराय निवेदयेत् । अय-द्रव्यमाह -भापः क्षीरं कुशाग्राणि घृतं दधि २४४ : द्वितीयः धर्म-काण्डः] ·तथा मधु । रत्लानि करवीराणि तयैव रक्त-चन्दनम् । अष्टाङ्ग एषोऽयों वै भानवे परिकीर्तितः । ॐ मो देव ! पृथिवी-पाल ! सर्व-शक्ति-समन्वित ! ममाध्यं च गृहाण त्वम् पूर्व-विद्या प्रकाशय । अध्यं दत्वा नमस्कृत्य कृता- जलिः पठेत् ततः। गान्धर्व-न दद्याद् भास्करायाध्यं शङ्ख तोयमहेश्वरि ! ॐ सूर्यः सोमो यमः कालो महा भूतानि पञ्च वै। एते शुभाशुमस्येह कर्मणो नव साक्षिणः । सर्व-देवाः शरीरस्थाः मम मन्त्रस्य साक्षिणः । पूर्व-जन्माजिता विद्यां मम हस्ते प्रदापय । पठित्वेदम् महेशानि ! सत्वरम् पत्रमुद्धरेत् । उद्धत्य पत्रमेकं तु गुरोहस्ते प्रदापयेत् । गुरुस्तु अक्षर-श्रेणीमुद्धत्य परमेश्वरि ! सेतुं दत्वा महेशानि ! तत्राष्ट-शतकम् जपेत् । शिष्यस्य मस्तके हस्तं दत्वा चाष्ट शतं जपेत् । गुरुस्तु प्राङ्-मुखो भूत्वा शिष्यः प्रत्यङ्- मुखः स्थितः। अन्यत्र-प्राङ्-मुखो गुरुरासीनः शिष्य प्रत्यङ्-मुखः स्थितः । त्रि-चारं दक्षिणे कणे वाम-कणे तया सकृत् । स्त्री-शूद्र-विषये कुर्याद् वैपरी- रयेन चिन्तनम् । प्राचम्य संयतो भूत्वा प्राणायामं विधाय च । अष्टोत्तर- शतं जप्त्वा ऋष्याविक-समन्वितम्। अष्ट-कृत्यो जपेन्मन्त्रं वाम-फर्णे सुरेश्वरि ! इयं दीक्षा सर्व-तन्त्रे शक्तेर्या परिकीर्तिता । गुरोर्लब्धां महा. विद्यामष्टोत्तर शतं जपेत् । गुरवे दक्षिणां दद्याद् वित्त-शाठ्यं न फारयेत् । गुरवे गुरु-पुत्राय तत्-पल्यै वा प्रदापयेत् । फुलार्णवे-गुरु-प्रीति-समुत्पन्ने देवता-प्रीतिमाप्नुयात् । देवता-प्रीति- मापन्ने मन्त्र सिद्धिर्भवेद् ध्रुवम् । पत्र-रत्नं प्रधानेन दीक्षां कुर्यात् कलो युगे। सतः सिद्धो भवेन्मन्त्री नात्र कार्या विचारणा । एतज् ज्ञानं विना देवि ! दीक्षां कुर्याच्च यो नरः। दीक्षा तु विफला तस्य अन्ते तु नरकं व्रजेत् । ततः शिष्यो महेशानि ! प्रणमेद् दण्डयद् भुवि । ततो गुरुवदेत-उत्तिष्ठ वत्स ! भव । कोतिः श्रीकान्ति-मेघायुर्बलारोग्यं सवाऽस्तु ते। योगिनी-हृदये-मन्त्रं दत्वा गुरुश्चव उपवासं समाचरेत् । महान्य- कार-नरके कृमिर्भवति नान्यथा। रुद्रयामले-श्यामाभया भैरवी ताराच्छिन्नमस्तासु भैरवे । मजुधोषे तथा रौने पञ्चाङ्ग न्यस्यते बुधैः। तत्रापि गुह्मकाली-विषये पञ्चायतन. [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : २४५ मुक्तोऽसि सम्यगाचारवान् ·--यदा तु दीक्षा तत् पुरैवोक्तम् । कलो तान्त्रिक-संस्कार-पत्र-रल-दीक्षादिकं चोक्तम् । प्रबल-कलि-लक्षणम् प्राप्तावसरेणेदानों प्रबल-कलि लक्षगमुच्यते । यया महा-निर्वाण-तन्त्रे चतुर्थोल्लासे वैदिकी दीक्षा दीक्षा पौराणिको तया । न स्यास्पति वरारोहे ! तदैव प्रबलः कलिः । यदा तु पुण्य-पापानां परीक्षा वेद-सम्मवा । न स्थास्यति शिवे ! शान्ते! तदेव प्रबलः कलिः । क्वचिच्छिन्ना क्वचिद्-मिन्ना यदा सुर-तरङ्गिगी । भविष्यति कुलेशानि ! तदेव प्रबलः कलिः । सदा स्त्रियोऽति-दुर्दान्ताः कर्कशाः कलहे रताः । यदा तु म्लेच्छ-जातीया राजानो धन-लोलुपाः । भविष्यन्ति महा-प्राजे ! तवैव प्रबल: कलिः । यदा तु मानवा मूमौ स्त्री जिताः काम-किङ्कराः । द्रुह्यन्ति गुरु-मित्रादीन् तदैव प्रबलः कलिः । यदा क्षोणी स्वल्प-फला न मेधास्तोय-वर्षिणः । असम्यक् फलिनो वृक्षा- स्तदेव प्रबलः कलिः । भ्रातरः स्वजनामात्या या धन-फलेच्छया। मिधः सम्प्रहरिष्यन्ति तदेव प्रबलः झालः । प्रफटे मद्य-मांसादौ निन्दारम्भ-विजितें। गूढ-पानं प्रकुर्वन्ति तदेव प्रबलः कलिः। सत्य-ता-द्वापरे च यया मद्यादि- सेवनम् । कलावपि तथा कुर्यात् कुल-वानुसारतः । इति प्रबल-कलि- लक्षणम्।

·नमस्कुर्वन्ति यै मात्या न हि तान् बायते फालिः। कौटिल्यानृत-होनानां स्वच्छानां कुल-मागिणां । परोपकार प्रतिनां साधूनां किङ्करः कलिः। कलेर्गुण-कथनादिकम् प्रय कलेपणः-कलेवोप-समूहस्य महानेको गुणः प्रिये ! सत्य प्रतिज्ञा कौलानां धेयः सङ्कल्प-भावतः । अपरे तु युगे देवि ! पुण्य-पापं च मानसम्! नृणामासीत् कलो पुण्यं मानसं न तु दुष्कृतम्। कुलाचार-विहोना ये सततं सत्य-नापिलः । पर-द्रोह-परा ये च ते नराः कलि-किङ्कराः। फुल-धर्मेन्व- भक्ता ये पर-योपित्सु फामुकाः। द्वेष्टारः फुल निष्ठानां ते ज्ञेया पालि- किङ्कराः । प्रकटेऽत्र फली देवि ! सर्ये धर्मा दुर्बलाः । स्थास्यत्येक सत्य- मानं तस्मात् सत्य-मयो भवेत् । मत्म-धर्म समाधिस्य यत् कर्म कुरुते नरः । तदेव सफल कर्म सत्य जानीहि सुयते । न हि सत्याल परो धर्मो न पाप- मनतात् परम् । तस्मात् सर्वात्मना मयः सत्यमेकं समाअपेत् । सत्य होना या पूजा सत्य होनो वृथा जपः । सत्य-मूलाः क्रियाः सर्वा. सत्यात् पर-तरं न हि । प्रतएव मया प्रोक्तं दुष्कृते प्रबले कलौ । पुलाचारोऽपि सत्येन कतंयो व्यक्त-मावत ।गोपनाद्धीयते सत्यं न गुप्तिरनृतं विना । तस्मात् प्रकाशना कुर्यात फौतिक: कुल-साधनम् । फुल-धर्मस्य गुप्त्यर्थं नानत्यं स्याज्जुगुप्ति- तम् । यदुक्तं फुल तन्त्रेषु न शस्तं प्रबले फलो । कृते धर्मचतुप्पादस्त्रनायो पाद-होनकः। द्वि-पादो द्वापरे देवि! पाद-पानं कलौ युगे । तत्रापि सत्यं यम-वत् तप. खण्डं दयापि च । साय-पादे कृते सोपे धर्म-लोपः प्रजायते । तस्मात सत्यं समाभित्य सर्व-कर्माणि सावयेत् ।

·दीक्षा सत् पुरैवोक्तम् । फलो तान्त्रिक-संस्कार-पत्र-रत्न-धोक्षाविकं चोक्तम् । प्रबल-कलि-लक्षणम् प्राप्तावसरेणेदानी प्रबन-कलि लभ गमुच्यते । यया महा-निर्वाण-तन्त्र चतुर्थोल्लासे-यदा तु वैदिको दीक्षा दीक्षा पौराणिकी तथा। न स्थास्यति वरारोहे ! तदेव प्रबलः कलिः । यदा तु पुण्य-पापानां परीक्षा वेद-सम्मवा। न स्थास्यति शिवे ! शान्ते! तवैव प्रबलः कलिः । विछिना चिन-भिन्ना यदा सुर-तरङ्गिगो । मविष्यति कुलेशानि! तदेव प्रबलः कलिः । सदा स्त्रियोऽति-दुर्दान्ताः कर्कशाः कलहे रताः । यदा तु म्लेच्छ जातीया राजानो धन-लोलुपाः । भविष्यन्ति महा-प्राज्ञे । तदेव प्रबलः कलिः । यदा तु मानवा भूमौ स्त्रो जिताः काम-किद्धराः । द्रुह्यन्ति गुरु-मित्रादीन् तदैव प्रबलः कलिः । यदा सौरपो स्वल्प-फला न मेघास्तोय-वषिणः । असम्यक् फलिनो वृक्षा- स्तदेव प्रबलः कलिः । भ्रातरः स्वजनामात्या या धन-फलेच्छया। मिधः सम्प्रहरिप्यन्ति तदेव प्रबलः कलि: । प्रकटे मद्य-मांसादौ निन्दारम्भ-विवजितें। गूढ़-पानं प्रकुर्वन्ति तदेव प्रबलः कलिः। सत्य त्रेता-द्वापरे च यया मद्यादि- सेवनम् । कलावपि तथा कुर्यात् कुल-वानुसारतः । इति प्रबल-कलि- लक्षणम्। कलेरुपशम-प्रकारः कलेयपशम-प्रकारोऽपि तत्रैव-पे कुर्वन्ति कुलाचारं सत्य पूता जिते. न्द्रियाः । व्यक्ताचार-दया-शोला न हि तान् बाधते फलिः । गुरु-शुथूपणे युक्ता मक्ता मातृ-पवाम्बुजे । अनुरक्ताः स्व-दारेषु न हि तान् वाधते कलिः । सत्य-प्रताः सत्यनिष्ठाः सत्य-धर्म-परायणाः । कुल-साधन-सत्या ये न हि तान् बाधते कलिः । कुल-मार्गरण तत्वानि शोधितानि च योगिने । ये दयुः सत्य. वचसे न हि तान् बाधते कलिः । हिंसा-मात्सर्य-रहिना दम्भ द्वेष-विजिताः। कुल धर्मेषु निष्ठा ये न हि तान् वायते कलिः । लौकिकः सह संमर्ग वसितं फुल-साधुषु । कुर्यन्ति कौल-सेवां ये न हि तान् बाधते कलिः । नाना-धेश- घराः कौताः फुलाचारेषु निश्चलाः । सेवन्ते ला कुलाचारनं हि तान् बाघते कलिः । वीज-सेकादि-संस्कारान् पितृ श्राद्धाविकाः क्रियाः । ये कुर्वन्ति फुला- चारन हि तान् बाधते कलिः । कुल-तत्वं कुल-द्रव्य फुल-योगिन २४६ : द्वितीयःधर्म-काण्डः] - E ·नमस्कुर्वन्ति ये भक्त्या न हि तान् वापते कालिः। कौटिल्यानृत-हीनानां स्वच्छानां कुल-मागिणां । परोपकार-प्रतिनां साधना किङ्करः कलिः। कलेर्गुण-कथनादिकम् अथ कलेर्गुणः-फालेदोप-समूहस्य महानेको गुणः प्रिये ! सत्य-प्रतिज्ञा कौलानां श्रेयः सङ्कल्प-मात्रतः । अपरेतु युगे देवि ! पुण्य-पापं च मानसम् । नृणामासीत् फलौ पुण्यं मानसं न तु दुष्कृतम् । कुलाचार-विहीना ये सततं सत्य-भाषिणः। पर-द्रोह-परा ये च ते नराः कलि किराः । कुल-धर्मष्व- भक्ता ये पर-घोषित्सु कामुकाः । द्वेष्टारः कुल-निष्ठातां ते ज्ञेया कलि- किराः। प्रकटेऽत्र कली देवि ! सर्वे धर्माश्च दुर्बलाः । स्थास्यत्येकं सत्य- मात्रं तस्मात सत्य-मयो भवेत् । सत्य-धर्म समाश्रित्य यत् कर्म कुरुने नरः। तदेव सफलं कर्म सत्यं जानीहि सुबते ! न हि सत्यात् परो धर्मो न पाप- मनतात् परम् । तस्मात् सर्वात्मना मर्त्यः सत्यमेकं समाधयेत् । सत्य-हीना वृथा पूजा सत्य-हीनो वृथा जपः । सत्य मूलाः क्रियाः सर्वा. सत्यात पर-तरं न हि । प्रतएव मया प्रोक्तं दुष्कृते प्रवले कलौ । कुलाचारोऽपि सत्येन कर्तव्यो व्यक्त-मावत । गोपनाद्धोयते सत्यं न गुप्तिरनृतं विना । तस्मात् प्रकाशना कुर्यात् कौलिक: कुल-साधनम् । कुल-धर्मस्य गुप्त्यर्थ नानृत्यं स्याज्जुगुप्सि- तम् । यदुक्तं कुल तन्त्रेषु न शस्तं प्रबले कसौ । कृते धर्मश्चतुष्पावस्नेतायों पाद-होनकः। द्वि-पादो द्वापरे देवि ! पाद-मानं कलो युगे । तत्रापि सत्यं बल-बत् तप. सण्डं दयापि च । सत्य-पादे कृते लोपे धर्म-लोप. प्रजायते । तस्मात् सत्यं समाश्रित्य सर्व कर्माणि साधयेत् । कुलाचारं विना यत्र नास्त्युपायः फुलेश्वरि । तत्रानृत-प्रवेशः स्यात् कुतो नि श्रेषसं मवेत् । सर्वथा सत्य-पूतात्मा मन्मुखेरित वर्त्मना । सर्वं फर्म नरः कति स्व-स्व-वधिमोदितम् । दोक्षां पूनां जपं होमं पुरचरण- तर्पणम् । अतोहाही पुंसवनं सोमन्तोन्नयनं तया । जात-कर्म तथा नाम चूड़ा- करणमेव च । यात्रां गृह प्रवेशं च नव-वस्त्रादि-धारणम् । यापी-फूप-तड़ा. गानां संस्कारं तिथि-कर्म च । गृहारम्भ प्रतिष्ठां च देवता-स्थापन तथा। मयोक्तेन विधानेन तत-सर्व साधयेन्नरः। यदि मन्मतमुत्सृज्य महेशि ! प्रबले कलौ । तदा यत् क्रियते कर्म विपरीताय तद् भवेत् । [भाण-तोषिणी तन्त्रम् : २१७ ·दीक्षा तत् पुरैवोक्तम् । कलौ तान्त्रिक-संस्कार-पत्र रत्न-दीक्षाविक चोक्तम् । प्रबल-कलि-लक्षणम् प्राप्तावसरेणेवानी प्रबल-कलि-लक्ष गमुच्यते । यया महा-निर्वाण-तन्त्र चतुर्थोल्लासे-यदा तु वैदिकी दीक्षा दोक्षा पौराणिको तथा । न स्यास्पति वरारोहे ! तदैव प्रबलः कलिः । यदा तु पुण्य-पापानां परीक्षा वेद-सम्मवा । न स्थास्यति शिवे ! शान्ते! तवैव प्रबलः कलिः । चिच्छिना क्वचिद्-मिना यदा सुर-तरङ्गिणी । भविष्यति कुलेशानि! तदेव प्रबलः फलिः । रादा स्त्रियोऽति-बुर्दान्ताः कर्कशाः कलहे रताः। यदा तु म्लेच्छ-जातीया राजानो धन-लोलुपाः । भविष्यन्ति महा-प्राज्ञे ! तदैव प्रबलः कलिः । यदा तु मानवा भूमौ स्त्री-जिताः काम-किङ्कराः द्रुह्यन्ति गुरु-मित्रादीन् तदैव प्रबलः कलिः । यदा क्षौगी स्वल्प-फला न मेघास्तोय-वषिणः । असम्यक् फलिनो वृक्षा- स्तदेव प्रबलः कलिः । भ्रातरः स्वजनामात्या या धन-फलेच्छया। मिश्रः सम्प्रहरिष्यन्ति तवैव प्रबलः कलिः। प्रकटे मद्य-मांसादौ निन्दारम्भ-विवजितें। गुढ़-पानं प्रकुर्वन्ति तदेव प्रचलः कलिः। सत्य-त्रेता-द्वापरे च यया मद्यादि- सेवनम् । कलावपि तथा कुर्यात् कुल-वानुसारतः । इति प्रबल-कलि- लक्षणम्। कलेरुपशम-प्रकारः कलेक्पशन-प्रकारोऽपि तत्रैव-ये कुर्वन्ति कुलाचारं सत्य-पूता जिते. न्द्रियाः । व्यक्ताचार-दया-शीला न हि तान् वाधते कलिः । गुरु-शुभूपणे युक्ता भक्ता मातृ-पदाम्बुजे । अनुरक्ताः स्व-दारेषु न हि तान् बाधते कलिः । सत्य-प्रताः सत्य-निष्ठाः सत्य-धर्म-परायणाः । कुल-साधन-सत्या ये न हि तान् याधते कलिः । फुल-मार्गेण तत्वानि शोधितानि च योगिने । ये दधुः सत्य. यचसे न हि तान् वाघते फलिः । हिंसा-मात्सर्य-रहिता दम्भ-द्वेष विजिताः । कुल-धर्मेषु निष्ठा ये न हि तान् बापते कलिः। लौकिकः सह संमर्ग वसितं कुल-साधुपु । पुर्यन्ति कौल-सेवां ये न हि तान् बाधते फलिः । नाना-वेश- घराः कौलाः कुलाचारेषु निश्चलाः । सेयन्ते त्यां कुलाचारनं हि तान् वाघते कलिः । वीज-सेकादि-संस्कारान् पितृ-धाद्धाविकाः क्रियाः । ये कुर्वन्ति कुला- पारन हि तान् बाधते फलिः । कुल-तत्वं कुल-द्रव्य कुल-योगिन २४६ : द्वितीयः धर्म-काण्डः] - ·। नमस्कुर्वन्ति ये नपत्या न हि तान् वायते फालिः। फौटिल्यानृत-हीनानां स्वच्छानां कुल-मागिणा । परोपकार प्रतिनां साधूनां किङ्करः कलिः। कलेर्गुण-कथनादिकम् प्रय कलेर्गुणः-फले प-समूहस्य महानेको गुणः प्रिये ! सत्य-प्रतिज्ञा फौलानां श्रेयः सङ्कल्प-मानतः । अपरे तु युगे देवि ! पुण्य-पापं च मानसम् । नृणामासीत् फलौ पुण्यं मानसं न तु दुष्कृतम् । कुलाचार-विहोता ये सततं सत्य-भाषिणः । पर-द्रोह-परा ये च ते नराः कलि- किराः।कुल धर्मेष्य- भक्ता ये पर-योपित्सु कामुकाः। द्वेष्टारः कुल-निष्ठानां ते ज्ञेया कलि- किराः। प्रकटेऽत्र कलौ देवि ! सर्ये धर्माश्च दुर्बलाः । स्थास्यत्येकं सत्य- मात्र तस्मात् सत्य-मयो भवेत् । सत्य-धर्म ममाश्रित्य यत् कर्म कुरुते नरः । तदेव सफलं कम सत्यं जानीहि सुयते ! न हि सत्यात् परो धर्मो न पाप- मन्तात् परम् । तस्मात् सर्वात्मना मर्त्यः सत्यमेकं समाधयेत् । सत्य-होना या पूजा सत्य-हीनो वृथा जपः । सत्य-मूलाः क्रियाः सर्वा. सत्यात परतरं न हि । प्रतएव मया प्रोवतं दुष्कृते प्रबले कलौ। कुलाचारोऽपि सत्येन फर्तव्यो व्यक्त भावत' । गोपनाद्धीयते सत्यं न गुप्तिरनृतं विना । तस्मात् प्रकाशता कुर्यात् कौलिक: कुल-साधनस् । कुल-धर्मस्य गुप्त्यर्थ नानृत्यं स्याज्जुगुप्सि- तम् । यदुक्तं कुल-तन्त्रेषु न शस्तं प्रबले फलो । फुते धर्मश्चतुष्पादस्त्रेतायां पार-हीनकः। द्वि-पादो छापरे देवि ! पाद-मानं कलौ युगे । तत्रापि सत्यं बल-बत् तपः खण्डं दयापि च । सत्य-पाटे कृते लोपे धर्म-लोपः प्रजायते । तस्मात् सत्यं समाश्रित्य सर्व-कर्माणि साधयेत् । कुलाचारं विना यत्र नारयुपायः कुलेश्वरि ! तत्रानत-प्रवेशः स्यात् कुतो नि श्रेयसं मवेत् । सर्वथा सत्य-पूतात्मा भन्मुखेरित वर्मना । सर्व फर्म नरः कुर्यात स्व-स्व-वर्णाधमोदितम् । दोक्षां पूजां जपं होमं पुरश्चरण- तर्पणम् । व्रतोद्वाही पुंसवनं सोमन्तोन्नयनं तया । जात-कर्म तथा नाम चूड़ा. करणमेव च । यात्रां गृह प्रवेशं च नव-वस्त्रादि-धारणम् । वापी-कूप-तड़ा. गानां संस्कारं तिथि-पार्म च । गृहारम्भं प्रतिष्ठां च देवता-स्थापन तथा। ममोक्तेन विधानेन तत्-सर्व साधपेनरः । यदि मन्मतमुत्सृज्य महेशि ! प्रवले कलौ । तदा यत् फियते कर्म विपरीताय तद् भवेत् । [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : २४७ ·अष्टमोल्लासे-प्रतोत्र कथितं देवि! द्विजानां प्रबले कलौ । गाय- ज्यामधिकारोऽस्ति नान्य-मन्त्रेषु कहिचित् । द्विजातीनां प्रभेदार्थ शूरेभ्यः परमेश्वरि ! सन्ध्येयं वैदिको प्रोक्ता प्रागेवाह्निक-कर्मणः । विश्वासो रामहर्याय इह सुकृती पुण्य-कोतिर्वरिष्ठः साक्षाद् धर्मो महात्मा स्म जनयति नरः श्रील-नारायणामौ । शान्तौ दान्तौ सदन्तः कृति- मिलित-जगन्मोहन-प्राणकृष्णो श्रीवाणीशी प्रतापानल-कलित-महाराति-वंशा- टवीको । धीप्राणकृष्ण विश्वासः सुतान् सप्त महोदयान् । अजीजनद् देव- विप्र-मक्तान् नाना-गुणान्वितान् । श्रीलानन्द-मय ज्येष्ठः सदानन्द-मयः कृती। श्रीरामचन्द्रस्तदनु दया-धर्म-प्रतापवान् । श्रीविश्वनाथो विश्वात्मा तदनु ज्ञान-दान-वान् । श्रीशम्भुनाथस्तदनु स्निग्ध-मूतिर्दया-मयः । श्रीकाशी- नाय-विश्वासो विश्वास-कुल-पावनः । श्रीचन्द्रनायस्तवनु चन्द्र-दृक्षो गुरणा- करः । एतेऽप्युद्-योगिनो ग्रन्य-कारणाय यतः सदा। अतो नामान्यत्र तेवां निबध्नाम्यति-यत्नतः । घीमान् श्रीमान् भुवन-विदितस्तन्त्रसारस्य कर्ता कृष्णानन्दोऽजनि भुवि नव-द्वीप-देश-प्रदीपः। काशीनाथोऽभवदिह सुतस्तस्य सारावली-कृत् विद्वान मान्योऽजनि तदनुजो विश्वनाथायोऽतः । गोपालो निर्णय-कृति-यशस्वी मधोः सूदनाच्चाभूतां पुत्रौ मधु-सुत इतः कालिदासः प्रसिद्धः। तत्-पुत्रोऽभूद् रघुवर परो नाय एकान्त-बुद्धिस्तत्-मनुश्चामवदिह सुधी-मङ्गलः कृष्ण-पूर्वः। श्रीकृष्ण मङ्गल-सुतो नव-वल्लिकायाः श्रीराम- तोषण इदं कृतवान् द्वितीयम् । काण्डं तु संस्कृति-युतं फल-पुष्प-शोभं धर्मा- भिधं कृति-मतां सकलेष्ट-सिद्धय । ॥ इति श्रीप्राणकृष्ण-विश्वासानुमतागं श्रीरामतोपण-विद्यालङ्कार- भट्टाचार्य-विरचितायां श्रीप्राणतोषिण्यां नाना-दीक्षा-रूप-फल - कथनात्मक- पष्ठ-परिच्छेदान्वित-धर्म-काण्डं समाप्तम् ।। २४८ : द्वितीयः धर्म-काण्डः] ·उद्धृत ग्रन्थ एवं तन्तज्ञ-नामावली १ अध्यात्म-विवेक-२१,४७,५०,५८ २मदा काप-१७६ २ ममिनव गुप्त पादाचार्य-६८ ४ अमरसिंह-२०, ३६, १०६ ५ ईशान - संहिता-३८, १०० ६ ऋग्वेद-२१४ कंकाल-मालिनी तन्त्र-१५६ कल्प- चिन्तामणि-१६४ कल्प-न-२१,३०, १०१, १५, १६०, १६५, १६६, १६६ १६७ १० कामधेनु तन्त्र-२६,३०, ८०.८८, २२२ ११ कामाख्या तन्त्र-१५४, १६१, १६२, १६४, २४३ १२ काली - कुल - सर्वस्व-१०३ १३ काव्य-प्रकाश-१६ १४ कुरिजका तन्त्र-११, १३, १५, २०, ११५, १२०, १२३ १५ मुलार्णव ताम-१६, २२, २३, ६२, ६७, १०१, १०५, १५४-५५, १६२, १६५, १६७-६६ १७२-७४, १६६-६७, २४५ १६ क्रिया-सार--१८६ १७ कृष्णानन्द 'मागम-धागोश', भट्टाचार्य (प्रति-युद्ध प्रपितामह)-१२३० १७५ १६७, २४३ १८ गन्धर्व तन्त्र-११,१०२, १३४,२३४, २४५ १६ गायत्री तात्र-१००, १३६॥ २१७ २० गुप्त-दीक्षा तन्त्र-२४४ २१गुप्त - साधन सन्त्र-१६॥ १६०, १७०-७१ २२ गुरुगीता-१२१६० १६७,१७०, १७३ २३ गुरु सन्म-१५८-६१, १६८, १७०-७१ লিবীঘিনী ·२४ गोपोनाय तर्काचार्य-१८, १६ २५ गोरक्ष - संहिता-१४ २६ गौतम-१०२,३ २७ ग्रह - यामल-२१४-१५, २१७ २८ ज्योतिस्तत्व-८०, १८६ २६ ज्ञान - भाष्य--४५, ४६, ५०, ६५ ३० तत्व -न्यास-११० ३१ तत्व - विवेक-२१ ३२ तत्व-सार-६५, ६६ ३३ तन्त्रसार-१२३, १६२, १७५, १६७, २११, २४३ ३४ तन्त्रान्तर-५४, ११३ ३५ तापनी-१०६ ३६ तिथि - तत्व-३६ ३७ त्रिकाण्ड - मण्डल-१८७ ३८ दत्तात्रेय--१०३ ३६ दुर्गसिंह-१६ ४० देवी - पुराण-१८६ ४१ नरपति - जय - चर्या-५५, ५६ १७५ चक्रेश्यर-१५६-५७ ४३ नारद-पश्चरात्र-३०,१०७ ४४ नारायणीय-१०८, १६८ ४५ निरुत्तर तन्त्र-५३, १०६, १६३, २३६, २४१ ४६ निर्वाण तन्त्र-१०, १२, १५, ३७,४३, ४४, ४७, ६६, १०५ ४७ पश्च-कोप-विवेक-६० ४८ पदार्थादर्श-७२, ७३ ४६ पराक्रम-२६ ५० परा-पञ्चाशिफा-१०४ २५० : उधर अन्य एवं तन्नश-नामावली] ४२ नद-

·५१ परा- परिमतोल्लास-२१, १०१
५२ पिङ्गला • मत-११०.१३
५३ पिच्छला तन्त्र-१५, १६०, १७३१ २१३, २३०
५४ पुरश्चरण - रसोल्लास तन्म-११, १६७
५५ पुष्प - वन्त-२६
५६ प्रपञ्चसार-२२-२४,२७, ३१, ३५, ३७, ३, ४०, ४२, ४६,४८,
४६.५१, ५३, ५६.६२, ६६, ६५, ६, ७७, १८६
१६०, २३१
५७ प्रयोग-सार-१३, १४, १६, ६०, ७५, १०७, १७७, १६२-६४, २००
५८ फेत्कारिणी सत्र-२२, २४
५६ बृहन्नील तन्त्र-१०.३०. १३५, १५४-५५, १६२, १६३० २४१
६० बोधायन-१८
६१ ब्रह्म - ज्ञान तन्त्र-३७,५२
६२ ब्रह्म- यामल-५५, ५६.१७५, १७८, २१५
६३ भगवद् - गोता-१६, १६६८, १०२
६४ मगवान दत्तात्रेय--१६६
६५ भर्तृहरि-७६
६६ भूत-डामर-१२५
६७ भैरव तन्त्र-१०४
६८ मत्स्य - सूक्त-१०,४०, १४१, १५३, १६१
६६ मनु-१०४
७. मन्त्र - मुक्तावली-११०, ११२, ११४
७१ महा - कपिल • पश्चरात्र-१७६, १४, १८७८८, १६१.६५, १६८
७२ महाभारत-७६, १०३
७३ महा-निर्वाण तन्त्र-११, १३१, १३६, १४०, १४२-४३, १५४-५५,
७४ महिष • मदिनी तन्त्र-१६२
[प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : २५१

·७५ मातृका - भेव तन्त्र-४५,४६, १३८, १५८
७६ मातृकोदय-२६
७७ माकण्डेय पुराण-१३
७८ मुण्ड-माला तन्त्र--१०, १२, १५७-५८, १६६
७६ मृत्युञ्जय-संहिता-२१
८० मेरु - तन्त्र-३१, १०६, २०१, २०४-५, २०८, २३२, २४१
८१ मैत्रेय-३१
८२ यजुर्वेद-२१४
८३ यामल---२६६०, १५८, १६३, १६६-६८
८४ योगार्णव-४७-५०, ५४, ५८
१५. योगिनी तन्त्र-१४, १८, १९-६०, १६१, १७१-७२, १३६, २०३
१६ योगिनी - हृवय-२४५
८७ योगि-याज्ञवल्क्य-४७-५०,५६, ५८, ५६
८८ राघव - मट्ट-१३, २२, २६, ३५, ३७ - ३६ ४६-४६ ५२, ७२,
७३, ११२-१५, १६४, १७०, १७६, १८६.८६, १६३१
१६८, २४१
८६ रामकृष्ण पण्डित-६१
६० रामलोचन विद्यासूपण (लेखक के अग्रज)-१७७
६१ राय मुफुट-२०, ५६
६२ रुद्र-पामल-२८,४३, ५७, ७६, १५३-५५, १५७, १५६, १६२-६३,
१६५-६६, १७२, १७५, १६६, १६, २००, २१५,
२३०, २४५
१३ लक्ष्मणाचार्य जगद्गुरु-१४
६४ लघु-कल्प-सून-१६६
६५ वरवा तन्त्र-७८
६६ वर्ण-विलास तन्त्र-२२२
६७ वर्णामिधान-२६
१५ वर्णोद्धार तन्त्र-८०.८६, २२२
६६ वाग्भट--४६
२५२ : उद्धृत ग्रन्य एवं तन्त्रज-नामावली]

·द १०० वामकेश्वर तन्य-३७, १५६, २३६, २४१ १०१वायवोप संहिता-५२, १६६ १०२ वास्तु • याग • प्रदीपिका-१७७ १०३ विद्यानन्द स्वामी-६० १०४ विश्वसार-२२, २७, ३१, ३५, ३८, ४०, ४२, ५१, ५५, ५६, ६३. ६५,१००.१, १५३, १६०, १८७, १८६, १६६, २००, २०३, २०५-६, २१३, २१४ १०५ वीर-मित्रोदय-१६४ १०६ वहस्पति- १०७ वेदान्त - वृत्ति-२७ १०८ व्यास-१०२ १०६ शङ्कराचार्य-२९, ३०, १०१, १०६ ११० शाक्तानन्द • तरङ्गिणी-४५, ४६ ५३, ५५, ६३.६७, १५६, १५६) १६२, १६८,२४४ १११ शारवातिलक-१३, १४, १६, १८, २३, २७, ३१, ३५-३६, १२, ४६,४८,५०-५५, ५६, ६०, ६३,६५, ७०, ७२, ७३, ७५,७६, ७८,७६, १०७-६, ११२-१३, ११५॥ ११६ १२१-२३,१५३, १६६, १०७.८६, १६२, २००, २०८, २३०, २४०, २४२-४३ ११२ शिक्षा - सूत्र-७६.७७ ११३ धाद्ध-तत्व-१६५ ११४ श्री तत्व - चिन्तामणि--५४ ११५ श्रीधर स्वामो-३०, ३१, १०२-३ ११६ थी भागवत-१६, १०२-४ ११७ श्रुति-२२, २७, ३७, ५१ ११८ षट् - कर्म • दीपिका-१६८ ११६ पडन्वय-महा- रत्न-१६६ १२. समयाचार तन्त्र-१०५, १२४, १६६ १२१ सम्मोहन तन्त्र-१५६ [प्राण-तोषिणी तन्त्रम् : २५३ ·१२२ सार - संग्रह-१५६ १२३ सारस्वत तन्त्र-१६२, १६४-५ १२४ सिद्धान्त शेखर-१६१-६५ १२५ सुश्रुत- १२६ स्मृति-६ १२७ स्वच्छन्द- भैरव-१०४ १२८ स्वर- शास्त्र-२० १२६ स्वरोदय-५५, ५६. १७५, १७८ - ७६ १३० हयशीर्ष - पञ्चरात्र-१७७, १८७, १६३ २५४ : उद्धृत प्रन्थ एवं तन्त्रज-नामावली]