·No text on this page.

·खण्डनाद्वारः। सन्मित्रानीवाचस्पतिविरचितः वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालीयपुस्तकाल- याध्यक्षेण पण्डितविन्ध्येश्वरीप्रसाद द्विवेदिना उक्तपाठशालीयन्यायशास्त्राध्यापकेन न्यायाचार्योपाधिधारिणा श्रीवामाचरणभट्टाचार्येण च संस्कृतः । anandamensingh वाराणस्याम् मेडिकल हाल नामकयन्त्रालये १९०६ ईसवीयवत्सरे मुद्रितः । ६२७

·No text on this page.

·श्रीगणेशाय नमः । खण्डनोद्धारः। श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचितः। अणोरणीयान् महतो महीयान् एकः पुमान विश्वजनीनवृत्तिः । जगत्प्रसूतिस्थितिभाबीज- मस्माकमन्तःकरणं चकास्तु॥ आनन्दाद्वयवादिनी श्रुतिरपि त्रस्तेव मृकायते तस्मिन्नेव जडीभवन्ति जगतां चेतांसि मायामुषि। निर्वाणप्रतिभूभविष्णु भजतामाभीरदारप्रियम् वन्दे स्वात्मकचित्प्रकाशममलं तनिर्विकारं महः ॥ क्षीराब्धेरुजिहानां त्रिदशपरिषदि प्रोल्लसद्भरिभङ्गीम् अङ्गीकुर्वन् कटाक्षेत्रिभुवनजननों व्रीडया नम्रमौलिः। देवः पायादपायात् कुसुमशरपरीरम्भसनातभावः सद्यःस्विद्यत्तरेण मितकमलसुखीमादानः करण । तर्ककान्तारचारिण्यः स्खलन्ति प्रायशो गिरः। तत् समादधति प्राज्ञा एष धर्मः सनातनः ॥ खण्डनमुद्दण्डमभूदुपर्युपरि कल्पनासहस्रेण । तन्मूलशुद्धमतिना वाचस्पतिना निरस्यते सम्यक् ॥ अथ कथायां वादिनोनियममेतादृशं मन्यन्ते यत् प्रमाणादयः सर्वतसिद्धान्ततया सिद्धाः पदार्थाः सन्ति इति कथकाभ्यामभ्युपेयम् । तदपरेनक्षमन्ते। तथाहि प्रमा- मा-No. 3, Vol. XXV.-March, 1903.

·खण्डनोद्वारे णादीनां यत् सत्त्वमभ्युपेयं कथकेन तत् कस्य हेतोः किं तदनभ्युपगच्छयां वादिभ्या) तदभ्युपगमनियतस्य वाग- व्यवहारस्य प्रवर्तयितुमशक्यत्वात् उततकर्तव्यवाग्व्यव- हारहेतुत्वात् उत लोकसिद्धत्वात् । अथवा तदनभ्युपग- मस्य तत्वनिर्णयविजयातिप्रसञ्जकत्वादिति(२) ॥ अत्र यद्यपि प्रमाणादिसत्त्वाभ्युपगमनियतत्वं तहे- तुकत्वं तथात्वेन लोकसिद्धत्वं तद्धोनफलकत्वं चेति चतु- ध्यमप्यविरुद्धमिति विकल्पो न कल्प्यते। तथापि पुरस्का- राभिप्रायेण विकल्पः इदं वा पुरस्कृत्य तथा मन्यसे इदं वेति । ननु तथापि न्यूनो विकल्पः सर्वपुरस्कारपक्षस्यापि विकल्पनीयत्वादिति चेन्न । एकैकखण्डनेनैव सर्वखण्डनसि- डो तस्यार्थतः खण्डितत्वेन पृथगनुपन्यासादिति । अत्र नायद्वितीया वेदान्तिमाध्यमिकचार्वाकवागव्यवहारस्य तेन विनापि सत्त्वात् । न तृतीयः लोको हि प्रमाणं वा वाहीकादिवा। अत्र नाद्या प्रमाणादिसत्त्वाभ्युपगमः प्रमा- णादिव्यवहारसिद्ध इत्यस्यापि विचार्यत्वात् । नापरः तयवहारस्य परीक्षकैरनादरणात् । नान्त्यः समयबन्धेनैव फलानतिप्रसङ्गादिति खण्डनम् ॥ अत्र प्रायः । अलीकापेक्षवैलक्षण्यमात्रमेवेह सवं विवक्षितं तच्च प्रमाणादिवस्तुस्वरूपमेव । अस्तु वा अबाध्य- स्वादिकं सत्त्वं धर्मधर्मिणार्मया भेदोपगमात तदवधार- णमेव तदभ्युपगमः। अथ सहिष्ट सन्देहात् स्वाहष्टक व्यभिचारात् अबाध्यत्वं दुरवधारणमिति चेन्न । यस्य हि (१) वादिप्रतिवादिभ्यामिति खण्डनखण्डखाये पाठः । (२) एतत्पर्यन्तं खण्डनअन्ये हश्यते अनन्तरं च पाठभेदः । (३) सर्वेषां बाधशष्ट्यभावस्येत्यर्थः ।

·प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणादिसत्त्वप्रकरणम् । वस्तुनो यावन्तः परीक्षाप्रकारा लोके प्रतीताः तावद्भिः परीक्ष्यमाणे तस्मिन् वस्तुनि चेदन्यथाभावो नावसीयते तदा तदाधितमवगम्यते । तादृशमेव च विज्ञानं लौकिकैः प्रमेति तत्करणमेव प्रमाणमिति तद्विषय एव च प्रमेयमिति गीयते । तस्मादस्ति प्रमाणादीनां सत्वं च अभ्युपगमश्चेति। तद्धि नाभ्युपगम्यते यत्प्रतीयतएव न यथा खपुष्पादि । प्रतीतमपि वा बाध्यते यथा देहात्मत्वादि । उपाधिपुरःस- रमेव वा प्रतीयते यथा कुडमारुणा तरुणीति। प्रमाणादितु नैवं इति । न च तद्गृहीतेःप्रामाण्यसंशयादर्थपर्यन्तमनव- धारणमिति।प्रवृत्तिसामादिना ज्ञातप्रामाण्यस्याप्यव- धारणसम्भवादिति न च प्रतीतमपि प्रमाणादिकम् औत्त. रकालिकबाधप्रतिसन्धानेन त्याज्यम् आसंसारं बाधान- वतारात् तादृशबाघस्यापीदानी विनिश्चायकाभावात् मातापिशाच्याश्चातिदौर्बल्येनाकिश्चित्करत्वात् त्वया- पि च व्यवहारदशायां सर्वलोकसिडस्यैव वर्त्मनोऽनुसत- व्यत्वात् । अत एवानुमानवैरिणं चार्वाकं प्रत्यनुमानप्रयो- गं कुर्वाणान चार्वाकैरभिधीयते ()तत्प्रयोगस्य लौकिकैर- पगमात् वाद्यनुमतत्वस्यादोषत्वात् प्रकृतव्यवहारदशायां लौकिकं पन्थानं जहत् उपेक्षणीय एव भवति । नापि प्रप- पमिथ्यात्वावयम्भेन प्रमाणादेरसत्त्वाभ्युपगमः प्रपञ्चमि- ध्यात्वे प्रमाणाभावात् । न हि प्रत्यक्षेण तसिद्धिः न हि तन्मिथ्यात्वे प्रत्यक्षमस्तिानाप्यनुमानं प्रत्यक्षबाधात्॥ नाप्यागमः विरोधिप्रत्यक्षबाधेन प्रपञ्चमिथ्यात्वश्रुतेरेवा- न्यपरत्वात् । किं च प्रपञ्चमिथ्यात्वं न तावदभावप्रति- (१) चााकादिरिति शेषः । (२) प्रत्यक्षेण बाधितत्वादिति भावः ।

·खण्डनोद्धार योगित्वं सिद्धसाधनात्(१) । नाप्यत्यन्तासत्त्वं न हीदं प्रमा- णेनालिङ्गयते खपुष्पवत् । नापि प्राचीनैः प्रमाणादिसत्ता नाङ्गीकृतेत्यतोऽस्माकमपि तदनुपगम इति प्रपञ्चमिथ्यात्व- मिति युक्तम् । अभ्युपगमबीजे सति प्राचीनानभ्युपगमस्या- नभ्युपगमाहेतुत्वात् । तदेतत् दिगम्बरैर्दर्शनावरणीयं :) तम इत्युपहस्यते। किं च प्रमाणं स्वार्थविचारे कथायां च वि- चारयितुः कथयितु श्चनियतोपस्थितिकम् अज्ञातस्य व्यवहा- रानङ्गत्वात् । अत एव लौकिकानां स्वार्थविचारे कथायां चा- इत्वात् प्रमाणादिकं तत्सत्त्वं च सर्वतन्त्रसिद्धान्त इति ।न तत् कथासाध्यम् । न हि तेन मय्येव प्रमा जन्यते न तु त्वयि येन तस्य प्रमाकरणत्वं त्वांप्रति साधनीयं स्यात् तस्य त्व- यि मयि च समवृत्तिकत्वात् । एवं च सति प्रमाणत्वास- त्वाभ्युपगमवतः तदसत्त्वाभिधानम् औदासीन्याभिधान वा नूनं विप्रलम्भकवाक्यं तथा च प्रमाणादिसत्त्वेऽपि प्रमा- णं कथायां वाच्यम् अकथायां वेति विकल्पस्यापि कावका- शः तत्सत्त्वस्य सकलव्यवहनुमतत्वेन तत्र प्रमाणाभि- धानस्यैवानवकाशात् । किं च प्रमाणादिसत्त्वाभ्युपगम- स्तावत् विचारकथयोः प्रवृत्तिहेतुः। तथा च तं विनैव यदि ते मन्यसे तदा परमवाधहेतुभृतं वाग्व्यवहारमन्तरेणापि परप्रबोधमिच्छ तथा च विरमय वाग्व्यवहारादपीत्यलम् अतिप्रीडनया ॥ नन्वियमपि प्रातबन्ध्युपायव्यतिरेके फलं भवती- त्यभ्युपगम्य वादिभ्यां प्रवर्तितायां कथायां त्वया वाच्या (१) तथा च सिद्धसाधनस्थले पक्षताया असत्त्वात् मिथ्यात्वानु- मानासम्भवात् प्रमाणान्तरस्य चार्थान्तरग्रस्तत्वादिति भावः । (२) तमो यथा दर्शनेनावृतं न भवति परन्तु तमसा दर्शनमे- वावृतं स्यात् तद्वदिति भावः।

·५ प्रथमपरिच्छेद प्रमाणादिसत्यप्रकरणम् । अन्यथा प्रवर्तितायां वा । नाद्यः स्वयमपि तथोपगमेन तस्यामुपायव्युत्पादनानौचित्यात् । नापरः न्यायमते जगति तादृश्याः कथाया एवासम्भवात् । न ह्युपायासत्त्वं तदादास्यं वा समाश्रित्य वादी वादिनी वा कथां प्रवर्त- यत इति ।न्यायमतमिति चेत् । हन्त तर्हि त्वयापि नैयायि. केषु यदृषणं दीयते तत् तदङ्गत्वानभ्युपगमप्रवर्तितायां कथायाम् अथ प्रमाणसत्त्वाभ्युपगमानिकायाम् । नाद्यः तत्र तदभिधानानौचित्यात् स्वयमेव नैयायिकेन प्रमाणादेरन- ङ्गत्वोपगमात् । नान्त्यः त्वन्मते तादृश्याः कथाया एवास- म्भवात् तस्मात् प्रमाणाद्यनभ्युपगमे कथैव न सम्भवति उन्मत्तकेलिप्रसङ्गात् इत्येव स्यात् ।। नव्यास्तु प्रमाणस्य हि सत्त्वं नेत्यभ्युपगच्छन् प्रमा- णेन कथं दूषयेत् नेति । नाभ्युपैमि किन्तु तत्रौदासीन्येन वर्त इति चेन्न । प्रत्यक्षखण्डनाय त्वया प्रमाणस्याहरणात् औदास्ये च तदसम्भवात् । न हि तत्रोदास्ते चाश्रयते चेति सम्भवति तस्मादौदास्याभिधानम् असत्त्वाभिधानं च विप्रलम्भकवाक्यमिति । सांव्यवहारिकेन प्रमाणेन कथया- मि न तु पारमार्थिकीमपि सत्तामभ्युपैमि शेषे बाधेादयादि- ति चेत् । किमिदं सांव्यवहारिकत्वम् । अविचारितसुन्दर- त्वमिति चेत् । तर्हि तबाधकमेव प्रमाणम् । न हि बाध्येन किञ्चिद्बाध्यते किन्त्वबाध्येनैव । सर्वमेव बाधकं बाध्यम् उभयसिद्धबाध्याविशेषादिति(५) चेत् । इदमप्यनुमानं बा. ध्यम् अवाध्यं वा इत्युभयतः पाशारज्जुः । त्वत्कल्पितानि प्रमाणानि त्वत्कल्पितैरेव दूषणैरुपमृधानि विलीयन्ते एवं दूषणान्यपि सुन्दोपसुन्दवदिति बम इति चेत् । एवं हि (१) उभयसिद्धबाध्यः शुक्तिरजतादिः ।

·६ खण्डनोद्धार सर्वाणि प्रमाणानि त्वद्रीत्या पाध्यानीति त्वदचनार्थ: सोपि व्याहतः तस्यैवाबाध्यत्वात् बाध्यत्वे चाासिद्धः किं नश्छिन्नम् उपात्तस्य साधनस्य असाधनत्वे उपादातुरेव निग्रहात्। एतत् सर्व बाध्यमेव शेषे वाघोदयादिति चेह। आसंसारं तदनुदयात् । व्यवहारदशोत्तरं बाधो भविष्य- तीति चेन्न। आसंसारं व्यवहारदशाया एव सत्वात् तदु- दीच्यापि दशा भविष्यतीत्यत्र प्रमाणाभावात् । उपनिष- दां च तत्प्रमाणत्वाभिमतानाम् त्वया प्रामाण्याभावस्य मया चान्यपरत्वस्योपगमात् शामात्रस्य च दाबल्येना- साधकत्वात् । व्यवहारदशायांतावत् उपनिषदेव स्वप्रका- शशुद्धबुद्धस्वभावे ब्रह्मणि दशान्तरभूते(१) प्रमाणम् एतद्द- शात्यये तु तदेव स्वस्मिन् स्वप्रकाशत्वादिति चेत् । दशा- न्तरे(२) तस्याः कुतो न प्रामाण्यम् भगवैकल्यादा अङ्गिवैक- ल्यादा । नोभी प्रागिव तदानीमपि बोडुयोग्यताधवगतेह- पनिषदां च सत्त्वात् उपनिषजन्यबोधो हि वृत्तिलक्षणः स- चानिर्वचनीयानाद्यविद्याइयमहिना प्रादुर्भवति सारस्वत इव पवनोद्भूतस्य वीचिनिचयः। तदत्यये तु विलीयते तस्यैव निवातस्तिमितस्येवेति चेत्।भवेदेवं यदिब्रह्मभिन्नो बोडा तदा न स्यात् स पारमार्थिको नास्त्येवेति चेन्न । साधयि- ष्यन्ते हि नानात्मानः ॥ यत्तु प्रमाणादिसत्त्वाभ्युपगमस्य कथाङ्गत्वं नैया- यिकेन तावत् साध्यते तत् कीदृश्यां कथायां न तावत् वैतण्डिकेन प्रमाणादिसत्त्वाभ्युपगमेनैव प्रवर्तितायां सि- साधनापत्तेः । अथ तदनसत्वाभ्युपगमेन तदङ्गत्वा- (१) सर्वनिषेधावधीभूते इत्यर्थः । (२) अद्वैतदशायामित्यर्थः ।

·জুলাই মাষৱিাবাে । नगत्वौदासीन्येन वा तेन प्रवर्तितायां तथासति तत्क- थान्तरमपि तथैवास्तु न हि यया कथया प्रमाणादिसत्त्वा- भ्युपगमस्य कथाङ्गत्वं साध्यते सा कथा तदङ्गत्वसिद्धौ सत्यां प्रवर्तत इति सम्भवति तदानीं साध्यस्य तदानीं सिद्धत्वासम्भवादिति । तत्तुच्छम् । कथा हि तावत् साधन- दूषणपरवचनसन्दर्भविशेषः न च साधनाधनङ्गीकारेतदा- दास्ये वा स तादृशो वक्तुं शक्यते तस्मात् गलेपादि- कयापि कथकेन साधनदूषणे मन्तव्ये तदनुमतिं विना तन्मय्यां कथायामेव प्रवेशासम्भवात् तस्मात्तभ्युपगमम- न्तरेण कथैव न सम्भवति । तदुक्तम् भाध्यकृता । यदि नाभ्युपैति तदा उन्मत्तवदुपेक्षणीयः स्यात् । तर्हि तदङ्ग- त्वसाधिका कथा कथं तदङ्गत्वाभ्युपगममन्तरेण न कथ- चिदित्यवेहि। साधनदूषणानङ्गीकारे तत्परवचनसन्दर्भरू पा कथैव कर्तुं न शक्यते नहि तन्नाभ्युपैति तेन च व्यव- हरति इति सम्भवति तस्मात् ईदृशव्यवही त्वयैवानी- दृशोऽभिसन्धिरपि स्वयमेव हेय इत्यलममाकं तदङ्गता- साधनप्रयासेन इत्याहुः॥ अथावश्यकत्वाल्लाघवाच समयबन्ध एवास्तुकथाहेतु- नं तु तस्मिन् सति प्रमाणादिसत्त्वाभ्युपगमोऽपि गौरवात् माध्यमिकादिकथाप्रयोगे व्यभिचाराचेति चेत् । स कीहक्। तथाहि वादिना प्रमाणेन तर्केण च व्यवहर्तव्यम् प्रतिवा- दिनापि कथाङ्गतत्त्वज्ञानविरहलिङ्गप्रतिज्ञाहान्याद्यन्यतमं निग्रहस्थानं तस्य वक्तव्यं तव्युत्पादने च वादिनो भङ्गो व्यवहर्तव्यः तव्युत्पादने तु प्रतिवादिन एव भङ्ग निरनु- योज्यानुयोगात् । यस्य च साधने परोक्तं दृषणं न लगति यहत्तं च दूषणम् अनुद्धारं ताजेतृतया व्यवहर्तव्याविति ।

·DIDI खण्डनाद्वारे ईदृशोऽसाविति चेत् । हन्त तर्हि साधकबाधकतर्व्यवहर्त- व्यम् ते च नाङ्गीकर्तव्या इति दुर्घटम्। परपक्षस्तावत् नाङ्गी- क्रियते तथा च तमादाय तत्यतिषेधलक्षणा व्यवहारः क्रिय- त एवेति चेन्न प्रतिषेधस्य हि तन्त्र धीराहार्यरूपैवाङ्गम् प्रमा- णादेरभ्युपगमरूपे ऽतिविशेषात् प्रमाणादेः प्रतिषेध्यको- टिप्रविस्य प्रमाणादिव्य॑वहर्तव्यमिति स्वोपगमेन करण- कोटावपि प्रवेशात् । ननु प्रमाणादेरप्यभ्युपगमो न प्रयो- जको गौरवात् किन्त्वनभ्युपगमाभाव एव लाघवात् वि- शिष्टव्यवहारे भेदाग्रहवत् । अत एव प्रमाणादेनीसत्वम- ङ्गीकरणीयं वैयात् । किं तु मध्यस्थयैव धिया व्यवहार इति ब्रम इति चेन्न । आहारभिन्ना हि या प्रमाणादेः कथा- व्यवहारादिहेतुत्वधीः सैव हि सत्वधीः स एव चाभ्युपगमः तथा च तयाभ्युपपन्नाहमभ्युपैमीति च वदन् स्फुटमतिधृ- थोऽसीति दूरमपसर । किं च त्वदुक्तो न समयबन्धः शास्त्र- सिडे साधनदूषणयोः सिडिप्रतिषिडिव्याप्यत्वे समय- बन्धस्याधिकत्वात् । अत एव समयबन्धमश्रुतवतामपित- टस्थानां तत्साधनदूषणश्रवणे सिद्धिप्रतिषिद्धिधीर्जयभङ्ग- धीश्चोत्पद्यते। किं तु यन्त्र शास्त्रं न जागर्ति तत्रैव समय- बन्धो यथाऽनौष्ठ्यमेव वाच्यम् अप्रतिभैवोद्भाव्या अमुक एकदेशी समाश्रयणीय इत्यादि तत्र हि समयबन्धालिङ्गाना- देव तदतिक्रमादी जयपराजयसिडेः। प्रमाणतर्कयोस्तु सा- धकबाधकत्वे न सामयिके किन्तु स्वाभाविके एव तयोस्त- थात्वस्य सर्वतत्रसिद्धान्तत्वात् इति न तत्र समयबन्धापे- क्षेति । नन्वस्तुप्रमाणादिसत्त्वाभ्युपगमः कथाङ्गम् अन्यथा व्याघातात् । तथापि प्रमाणादिसत्ता तावन्न तात्विकी सेत्स्यति । सर्वदा सर्वथा सर्वस्य यत्र न बाधकावतार: तद्धि तात्विक एतचाशक्यनिरूपणं कथाप्रवृत्तिसमये ·प्रथमपरिच्छेदे प्रमायादिसत्त्वप्रकरणम् । सर्वथैवाज्ञेयं तस्मात् कतिपयप्रतिपत्तृनिष्ठः कतिपयकाल- ध्यापकोऽभ्युपगमो लौकिकव्यवहारहेतुः स एव च कथा- मपि तथा च सांव्यहारिकी प्रमाणादिसत्तामभ्युपेत्य विचारारम्भ इतिसिद्ध नः समीहितमिति चेत् । प्रमाणश- रीरं वा दुरवधारम् तस्य प्रामाण्यं वा येनैवं मन्यसे । नाद्यः धूमादेः सर्वै—मत्वादिनावधारणात् प्रमाणत्वेन तदवधारणं न शक्यमिति चेन्न । प्रमात्वस्य प्रवृत्तिसा- मादिना शक्यावधारणत्वेन तदुपहितप्रमाणत्वस्यापि शक्यावधारणत्वात्।विषयिणि संशयात् विषयेऽपि प्रमा- णादौ सर्वत्र संशयः स्यादिति बम इति चेत् । न हि विषयिणो ज्ञानत्वेनापि घटविषयत्वेनापि तस्य घट- त्वप्रकारकत्वसंशयः। न हि अजानन् जानामीति प्रत्येति । नापि घटंजानन् घट जानामीत्यनुव्यवसायाकारनिरस्तए- वास्यान्यथाभावः।नापि गृहीतेः प्रामाण्यसंशयात् गृही- ते ऽप्यामूलं संशयः। न हि ज्ञाने प्रामाण्यसंशयो भवत्ये- वेति नियमः तज्ज्ञानस्याज्ञानेन वा कोट्यस्मरणेन बोत्कट- विषयान्तरसञ्चारेण वा तत्संशयानुत्पत्तेरपि सम्भवात्। तस्मात् प्रमाणसत्त्वालम्बनापि धीः तनिश्चयरूपा तावदु- स्पना सा चागृहीतप्रामाण्यासन्दिग्धप्रामाण्या सती प्रमा- णानि दर्शयन्ती प्रमाणादिसत्त्वे प्रमाणमिति अग्रेतनेन विचारेण प्रमाणादयो बाध्या भविष्यन्तीति शङ्कया नेदा- नीमप्यभ्युपेयतइति चेत् । न हि भविष्यतो बाधकस्य शा- कापि बाधिका अतिप्रसङ्गात् । नातिप्रसङ्गः सर्वमेव हि बाध्यमेवेति चेन्न । तहि सर्व बाध्यम् सर्वबाधकस्यैव वा पाध्यत्वात् तस्मात् सर्व बाध्यमित्यादिकं वाक्यम् नानु- प्रतिपत्तेरङ्गम् स्वक्रियास्ववचनस्वज्ञानादिव्याघातग्रस्त- स्वेन बाधितार्थकतया योग्यताज्ञानविरहादिति ॥

·१० खण्डनोद्वारे नन्वेभिरपि बाधकः प्रमाणादिसत्त्वाभ्युपगमस्य कथाङ्गत्वं साधनीयम् कथायामेव न यकथाभूतो वादिनो- वचनसन्दर्भः सम्भवति तथा चैतत्कथावत् कथान्तर- मपि प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमं विनवास्तु इति चेन्न । कथात: पूर्वमेव स्वार्थप्रमाणेनोक्तव्याघातादिसहायेन त्वय्यवती- णेन त्वयि तदङ्गत्वसिद्धेनिष्प्रत्यूहत्वात् । नन्वेवं प्रमा- णादिसत्तायामपि तद्धीः प्रमाणम् एवमुत्तरत्रापि इति धीधारोपगमेनाऽनवस्था स्यात् । तदनभ्युपगमे च मूलपर्य- न्तमसिद्धिः स्यादिति चेन्न । न ह्यविरललग्नवित्तितवित्ति- धारोपेयते येनानवस्था स्यात् किं तु काचिद्धीरनुव्यवसी- पते शेषा तु सामान्यलक्षणया योगजधर्मेण वा ज्ञायते इतिसर्वाज्ञायते नवानवस्थेति प्रमाणादिसत्ता त्वया कथा- ङ्गत्वेनाभ्युपेता सा च स्वरूप सत्ता न तु बुडिसिद्धाऽतो न बोधमात्रपरिशेषः॥ अथ यथा त्वन्मते घटादेस्तज्ज्ञानस्य च सत्ताविशेष ऽपि ज्ञानमेव व्यवहारकं तथा मन्मते तयोरसत्ताविशेषे ऽप्यसदेव ज्ञानं व्यवहारकं व्यवहारोऽप्याविद्यक एवेति न सत्करणापेक्षी सर्वेषामेव प्रमेयाणांब्रह्मविवर्तत्वादिति चेत्तर्हि व्यवहारो न साध्यते सर्वदा ऽसत्ताविशेषात् । यदि चालब्धात्मकः सलब्धात्मकी क्रियत इत्युच्यते तदा लब्धात्मकमेव पूर्वावधितयाऽपेक्ष्येत । असत एव पूर्वावधित्वे दण्डाद्यसत्त्वकालादपि घटादिः स्यादिति सर्वकार्याणामनादित्वापत्तिः । अथ यथा सामग्री आध- क्षणे ऽसत्यपि तत्काले कार्यजन्म नियमयति तथा कारण- मपि तत्काले ऽसत्तत्काले कार्यजन्म नियमयिष्यतीति चे- न। भ्रान्तोऽसि । सामग्री हि तत्काले ऽसती यद्यपि ·प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणादिसत्त्वप्रकरणम् । तथापि पूर्वक्षणे ऽसती तत्काले कार्यजन्म नियमयतु तथा स्वभावत्वेनैव सिद्धत्वात् असत् कारणम् सर्वदेवासिडम् निःस्वभावकम् तत्केनावम्भेन नियमयिष्यति कूर्मरो- मवनिरूपाख्यत्वात् । ननु कारणत्वं तावत् सत्ताघटितं नियतप्राक्सत्त्वरूपत्वात्तस्य तथा च तत् सत्ताविशिष्टेध- र्मिणि वर्तते तदविशिष्टे वा । नाद्यः आत्माश्रयात् एक- स्या एव सत्ताया धर्मधर्म्युभयविशेषणत्वात्। न च प्रत्या- श्रयं विभिन्नैव सत्ता सत्सदित्यनुगतव्यवहारस्थाननुग- ताभिस्ताभिर्निर्वाहणासम्भवात् तत्सम्भवे वाननुगतानि स्वरूपाण्येव सदित्यनुगतव्यवहारकाणि भवन्तु कृतमन- नुगताभिः सत्ताभिरिति वृद्धिमिच्छता मूलमपि नमि- ति कारणमसदायातम् । द्वितीये तु सिद्धं नः समीहितम् । तदुक्तम् । अन्तीवितसत्त्वं चेत् कारणं तदसत्त्वतः। नान्तीवितसत्त्वं चेत् कारणं तदसत्त्वतः॥ इति । मैवं नहि सर्वेषां कारणानां महासामान्यरूपा स- ताऽस्माभिरुपेयते प्रतिबन्धकाभावादेरपि मया कारण- त्वोपगमात् तथा च तामादाय विकल्प्य यत् खण्डनं तच्छलम् ॥ अथ स्वरूपसत्तामेव स्वकारणानां मन्यसे इति ता- मेवाहं विकल्पयामीति बषे तदपि न । स्वरूपसत्तया हि वस्तुत्वमनलीकत्वं प्रमाणगम्यत्वं वा तव धर्मिविशेषणम् स्वरूपसत एवोक्तरूपस्य मया नियतपूर्ववर्तित्वलक्षण- कारणत्वोपगमात् इयं च स्वरूपसत्ता धर्मिण्यन्या कारण- त्वे चान्येति कात्माश्रयः । न चैवं कारणतायामननुगमो दोषाय इधृत्वात् कारणता हि विषयप्रतियोगिभेदेन भि- RGE ·5- खण्डनोद्वारे व । ननु स्वरूपसदप्यसदेव घटो नेत्यादिधिया घटत्वा- सत्तयोः सामानाधिकरण्यानुभवादिति चेत् । घटो धर्मी कदाचित् स्वरूपसन् कदाचिच्चासन्नितिब्र सर्वदैव संश्चा- संश्चेतिवा।नाथः उभयोरपि दशयोस्तस्य त्वन्मते घटत्वम- विशिधुमस्तीति उभयोरपि ततो घटार्थक्रिया तुल्यैव स्यात् तथा चासनित्यपि न स्यात् अर्थक्रियाकारित्वात्। नान्त्यः विरोधात् तर्हि घटो नास्तीत्यस्य कोऽर्थः घटस्थाभावोऽ स्तीत्येव हि न यसत्ताविशिष्टे घटेकिमपि प्रमाणं प्रसरति इन्द्रिय सन्निकर्षव्याप्त्यादेस्तेन सहासम्भवात् । शब्दोऽ- प्ययं प्रमाणविरोधी उक्तपर एवेति घटतदसत्तयोश्च न धर्मधर्मिभावः नित्यविरोधेन इयोः सहासम्भवात् ॥ किं च निरुपधिर्विरोधोऽनयोः परस्परप्रतिक्षेपरूप- स्वात् इति प्रतियोग्यनुयोगिभाव एवानयोः न तुधर्मधर्मि- भावः । अत एव गोपाङ्गना अपि स्तेनशङ्कायां प्रदीपमु- पादाय तेनापवरकादौ(२) स्तेनासत्त्वमवेत्य निःशशेरते स्तेनप्रतिक्षेपात्। स्तनधर्मत्वे तु तदसत्वस्य तेन स्तेनाप्रति- क्षेपात् त्वमिव ता अपि कांदिशिकी भवेयुः। कथं तर्हि घटो नास्तीति समानाधिकरणप्रयोगः घटाभावे तस्यैव साधुत्वानुशासनात् यथा सूर्यस्याप्यद्ररिअसूर्यम्पश्येति । ननु चासता यदि घटत्वसत्ता तदा घटोऽभूत् भवि- बतीत्यादी भूतभविष्यतारिदानीमसतार्घटयोः कथं सा। न कश्चित् न हीदानी घटत्ववत्ता तयोः प्रतीयते किं स्वकाले घटत्ववतोस्तयोरिदानी तत्कालस्पर्शेन काला- स्पर्शन वा तत्तया प्रतीयमानयोरिदानी प्रागभावप्रध्वंसो परं प्रतीयेते अभावधियः प्रतियोगितावच्छेदकधर्मप्रकार- (१) चौरशङ्कायामित्यर्थः । (२) आवृतदेशे।

·प्रथमपरिच्छेदै प्रमाणादिसत्त्वप्रकरणम् । कप्रतियोगिधीसाध्यत्वनियमात् । नन्वयमभावः प्रत्यक्षो योग्यानुपलब्ध्या ग्राह्यः सा चेह नास्ति आहाररूपायाः प्रतियोग्युपलब्धेः सर्वत्र सत्त्वनियमादिति चेन्न । प्रति- योगिसत्त्वप्रसञ्जिताया उपलब्धेरभावस्य मयानुपलब्धि- त्वेनोपगमादिति दिक् ॥ अपि च बुद्धिसिद्धस्यापि स्वरूपासतः कारणत्वम- नुपपन्नम् मानोरथिके वास्तवे च मोदकादिभक्षणे तृप्त्या- दितौल्यं स्यात् । तदुक्तं स्थापकेन । आशामादकतृप्ता ये ये चोपार्जितमोदकाः। रसबीर्यविपाकादि तुल्यं तेषां प्रसज्यते ।। यत्तु मानोरधिकेनापि मोदकादिना तृप्त्यादिकम- सद्रूपं जन्यत एवेति । तत्तुच्छम् । कारणाधीनं यस्योत्तरस- मये स्वरूपं तस्यैव कार्यत्वात् अन्यथा वेमा घटस्य दण्डः पटस्य निगृहीतत्वं जयस्य सत्साधनप्रयोक्तृ भङ्गस्य कारणं स्यादिति सर्व व्यत्यस्तमापद्यतेति साधुपाण्डित्यम् । न च जयभा समयबन्धो नियमयिष्यतीति वाच्यम् । दृढीभूतं हि जयभङ्गकारणत्वं समयबन्ध आलम्बिष्यते तत्कारण. त्वद्रढिमैव तु न स्यादसतोऽपि कारणत्वात् तस्मात् का- र्यपूर्वसमये नियमतः स्वरूपसत्कारणम् । तदुक्तमाचार्यः । पूर्वभावो हि हेतुत्वमिति। त्वमप्यात्थ पूर्वसम्बन्धो हेतुत्व- मिति । पूर्वसम्बन्धनियमश्च स्वरूपासतो न सम्भवति तस्मात् पूर्वसम्बन्धे हेतुत्वे तुल्यएव नौ । हेतुतत्ववाहिy- तसत्त्वासत्त्वकथा वृषेति यत् त्वयोक्तम् तत् सर्वथैवानुप- पन्नम् तथाहि नियमतः प्राक्समयसम्बन्धः कारणत्वम् सच खपुष्पादेः स्वरूपासतो न सम्भवति किं तु प्राक् स्वरूपसतः ईडशो मत्पक्षः त्वत्पक्षोऽप्ययमेव तदा शान्तं विवादेन विप्लुतं च खण्डनेन । .० ९६२ ·१४ खण्डनोद्वारे अथ प्राक् कारणस्य स्वरूपसत्तां नाभ्युपैषि तदा नावयोः पक्षोल्यमिति गाथापूर्वार्डमशुद्धम् । अपि च सत्त्वं यत्कारणत्वबहिर्भूतं ब्रूषे तत्तावत् स्वरूपसत्त्वं तदी- घकारणत्वान्तभावस्य व्यवस्थापितत्वात् । अथ सत्ता- जात्यभिप्रायेण ब्रूषेतदा व्यक्तम् निरनुयोज्यानुयोगस्तव। न हि वयं सत्ताजातिमपि कारणत्वनिवाहिकां ब्रूमहे बि- शेषादर्शनस्य भ्रमे दोषाभावस्य प्रामाण्ये विहिताकरणस्य प्रत्यवाये समवायस्य रूपादिप्रत्यक्षे मिथ्याज्ञानाधभावस्य मोक्षे अस्माभिः कारणत्वोपगमात्। अत एवाचार्या अप्या- । भावो यथा तथाभावः कारणं कार्यवन्मत इति । अथ यादृश्या धिया त्रिचतुरकक्षाविश्रान्तया सिडान्तिनः का- रणस्य वस्तुसत्तावधारणं ममापि तादृश्यैव धिया तस्य कारणत्वावधारणं तदेतत् सांवृतं सत्वं किं तु सापि धी- स्त्वन्मते स्वरूपसत्स्वेव न तु निरुपाख्येषु येन तेषामपि कारणत्वापत्तिः । मन्मते तुत्रिचतुरकक्षातस्तस्यापि बाध्य स्वावसायात्।मूलपर्यन्तं बाधावतारान्न कारणानां सत्ता- वधारणं इति तर्हि त एव पश्चिमाखाधान्न धीन वा तद- धीनं कारणत्वावधारणम् नवा तत्सत्तावधारणमिति निरुपाख्यादविशेषः ॥ यत्तुसंवृत्तिरपि सती व्यवहारयेत् असती वा । नायः त्वयानभ्युपगमात्। नान्त्यः असत्त्वेनावधृतस्य कारणत्वो- पगमात् इति नैयायिकदत्ते दोषे सा तावदिदानी त्रिच- तुरकक्षामात्रविश्रान्ता अविचारितसत्तासव व्यवहा- रयतीति बमः । अन्यथा प्रथमत एवैताहशविचारावतारणे मतिकर्दमे व्यवहार एव न स्यात् । वस्तुतस्तु सा यदि सतीतदा व्यवहारयितुं क्षमा यदि वासती तदापि तथैव । अमविषयेणासता भ्रमे तथा भविष्यदादिविषयके ज्ञाने ·प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणादिसत्त्वप्रकरणम् । ऽसतैव विषयेण तथा ऽसतैव कार्येण कारणशक्तश्च विल. क्षणव्यवहार इत्यस्य त्वयाप्यनुमतत्वादिति तन्न । उक्त क्रमेण तत्सत्वस्यैवावधारणात् न हि सम्भवति व्यवहा. राय तामाश्रयते तस्याश्च सत्तासत्तयोरुदास्ते इति । दृधा- ताश्चायुक्ताः । तथाहि भ्रमस्तावदसबैशिष्ट्यावगाहि- तया व्यधिकरणप्रकारकतया वा विलक्षणव्यवहारविषयः क्रियते तच इयं तत्रास्त्येव एबं भविष्यदादिना घटादिना समं ज्ञानस्य विषयविषयिभावः सम्बन्धोऽस्त्येव तद्विष- यत्वमेव च तस्य विलक्षणव्यवहारे हेतुः । असत्तु कार्य कारणस्योपलक्षणमिति तदेवं खण्डनकारेण सर्वशुन्य- तावम्भेन यदादिधम् तत् प्रत्यादिश्मेव । अथेदानी तत्रानुशयानेन तेन वेदान्तमतमाश्रीयते तथाहि सर्वशुन्यता सिडान वा अन्त्ये पूर्णतैव आद्यपि स्वतः परतो वा तत्राद्ये स्वप्रकाशत्वेन ज्ञानमस्त्येव परत: पक्षे तु परपदवाच्यम् प्रमाणमस्तीति सर्वथा न शून्यता- स्तीति तस्मात् ज्ञानं परिशिष्यते तच्च स्वप्रकाशं तथाहि ज्ञानस्य ज्ञानान्तरवेद्यत्वे ऽनवस्थानात् स्ववेद्यतैव । ननु कि ज्ञानवेदनेन ज्ञानस्य स्वरूपसत्तयैवार्थव्यवहारसिद्धरिति चेन्न । स्वरूपसत्तायां विप्रतिपत्तो तवेदनस्याप्यवझ्या- नुसर्तव्यत्वात् । एवं तत्तवेदनेष्वपि इत्यनवस्थैव चर- मवेदनस्यावेदने तस्य मानाभावेनासत्त्वे ऽर्थपर्यन्तमसत्त्वं वा स्यात् । तदुक्तम् । अप्रत्यक्षीपलम्भस्य नार्थदृष्टिःप्रसि- ध्यति इति । अथ सर्वा वित्तिरवश्यवेद्यैव प्रमेयत्वस्य केव लान्वयित्वात्। अविरललना तु वित्तितद्वित्तिधारा नाभ्यु- पेयते तथाननुभवात् । किं तु काचित्तदैव काचिदन्यदा काचित् प्रत्यक्षेण काचिच लिङ्गादिना प्रतीयते इति बम- इति चेन । प्रथमा अर्थग्राहिणी व्यवसायास्मिका ·१६ खण्डनोद्वारे हितीया अर्थावरुडज्ञानग्राहिणी अनुव्यवसायात्मिका घटज्ञानमिति तृतीया अर्थावरुडज्ञानावरुद्धात्मग्राहिणी घट जानामीति । इतोऽधिका धीधारा त्वन्मते ऽपि नानुभू- यते। अन्यथा घटं जानामीति जानामोत्याद्याकारा धोक- दाचित् केनचित् अनुभूयेत । तस्याः सविषयतत्तद्धीविषय- कत्वनियमे घटपर्यन्तावगाहनावश्यकत्वात् । किं च चरमा धीन चरमसमानाधिकरणज्ञानग्राह्या अनिमीक्षापत्तः । नापि व्यधिकरणज्ञानप्राह्या प्रमाणाभावात् । नापि चरमा स्वग्राहिका स्वप्रकाशापत्तेः । नाप्यग्राह्या मूलपर्यन्तं पिलोपापत्तेः । नाप्युपान्त्ययाऽन्त्याया ग्रहः स्वविषयक- तद्ग्रहे स्वप्रकाशापत्तः । न च सामयनवस्थावज्ज्ञाना- नवस्था तस्याःप्रामाणिकत्वात् । अनाहुः । ज्ञानस्यावश्य- वेद्यत्वेऽपि नानवस्था ज्ञानं प्रमेयमित्यादिव्याप्तिज्ञानस्य तथा एतदनुव्यवसायस्यैतद्विषयभूतस्वग्राहकस्य तथा योग- जधर्मज्ञानस्य तथा भगवत्प्रत्यक्षस्य च मयापि स्वप्रका- शत्वोपममात् । अथ घटोऽयमित्यादिस्थले ज्ञानतज्ज्ञान- धारा स्यात् ज्ञानस्य जातसम्वद्धत्वात् अपेक्षणीयान्तरस्य चाभावादिति चेत् । अत्राप्युत्कटविषयान्तराकर्षणेन मनसः प्रतिबन्धसम्भवात् । यत्र नोत्कटो विषयोपरागो न वा सुखदुःखरागद्वेषादिसामग्री तन्त्रधीतडीधारास्त्विति चेत् । वाढं तर्हि तत्र विषयशतभारमन्थराशेषा थी- रवसीयेतेति चेत् । वादं तत्र हि मूलविषये घटत्वे मध्य- मानि परम्शतान्यपिज्ञानानि ज्ञानत्वेन आत्माज्ञानवत्वेन प्रतीयते तेन शेषापि धीर्घटं जानामीत्याकारिकैव ॥ अथ या धीर्घटविषया सा च न वर्तमाना या च वर्तमाना सान घटविषया तथा च कथमत्र घट जानामीति ·प्रथमपरिच्छेद ज्ञानस्य स्वप्रकाशलाप्रकरणम् । GGERY धीरस्त्यिति चेन्न । अस्या अपि परम्परया घटविषयकत्वात् । वोणायां शब्द इतिवत् समयसक्षम्याच वर्तमानत्वधीः । अथ ज्ञाने उत्पन्ने सति न तस्याज्ञानसंशयविपर्यया इति तस्य प्रमा तावदावश्यकी। सा चैवंरूपेऽपि सुखादी भवतु भिन्ना तस्यां प्रकाशत्वात् । ज्ञाने तु प्रथमज्ञानाभिन्नैक ततेदकल्पने ऽनिर्माक्षापत्तेः । ज्ञानस्य ज्ञानकमत्वे घदवज- डत्वापत्तिरिति चेन्न । न हि सर्व ज्ञानं समानकालीनस- मानाधिकरणसाक्षात्कारविषयनानियतं ब्रूमो येन मान- सानुव्यवसायधारया निर्मोक्षो न स्यात् । किंतु किञ्चि- ज्ज्ञानं व्यवहारेण किश्विल्लिङ्गान्तरेण किञ्चिन्मानसानु- व्यवसायेन किञ्चित्सामान्यलक्षणया किञ्चिद् योगजंध- मलक्षणया च प्रत्यासत्या अवसीयत इति न किञ्चिदपि ज्ञानमवेद्यमिनिमः। नापि जडत्वापत्तिरप्रयोजकत्वात् ॥ ननु चा ज्ञानप्रकाशाधीनप्रकाशत्वाज्ञाने प्रकाश- मान एवं प्रकाशिष्यते। तथा च सिद्धं ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्व ज्ञानार्थाः प्रशाशयस्यैकदालुयादिति चेत् । किमिदं लधीनत्वम् । न तावत तुकत्वम्। नहि ज्ञानप्रकाशहंतुका- ऽर्थ प्रकाशःलथा चासिद्धिः स्वप्रकाशत्वे साध्य विरुद्धता च । न हि नद्धेतुकस्तदभिन्नो भवति । नापि तद्व्याप्त अभेदे ऽसम्भवात् । नापि तदभिन्नत्यं साध्याविशेषात् !! यत्तु घटादीनां तावजडत्वं ज्ञानमरवं स्वव्यवहार परापेक्षत्वं वास्ति तत्तावत् न निर्बीजम् । नापि यनिक- चिसोजम् । नाप्यनियतबीजम् । अतिम लक्षात् । तस्मान् नियतविञ्चिद्धीजं वाच्यम् । तच परिशेषादत्यप्रकाशत्व- मिति ज्ञाते जडत्वाद्यभावात् स्वप्रकाशत्वमिति । हन्न । जडत्वं हि प्रकाशान्यत्वम् । सच प्रकाशसामध्यजन्यस्व घ-0.4, viAY.rapati, 1303.

·खण्डनोद्वारे निबन्धनं तजन्यत्वे प्रकाशत्वापत्तेः । ज्ञानकर्मत्वं हि ज्ञानविषयत्वम् । तच्च वस्तुत्वनिवन्धनं स्वव्यवहारे परापे- क्षत्वमपि अस्वप्रकाशत्वानिवन्धनमेव । ज्ञानचतुयभि- नानि तज्ज्ञानानि जडानि च सर्वाणि स्वब्यवहारे परापेक्षाण्येव अस्वप्रकाशत्वादिति ॥ ननु ज्ञान जिज्ञासावेद्यं न वा । आये जिज्ञासापि हि सामान्यज्ञानपूर्विकेति जिज्ञासातः प्राक् ज्ञानस्य सा- मान्यज्ञानमायातम् । तदपि च जिज्ञासातः स्यात् ज्ञात- श्वात् तजनन्यपि जिज्ञासा सामान्यज्ञानादिति जिज्ञा- साज्ञानयोहारा इयमनिवृत्तमापद्येत । न वा पक्षेऽप्यवे- धं वा स्यात् अजिज्ञासावेद्यं वा । अत्राधे ज्ञानव्यवहृतिर्न स्यात् ग्रहणाभावात् । ज्ञाततयापि न ज्ञानग्रहः ज्ञानाबोधे सख्या अयोधात् तस्या ज्ञानोपहितशरीरत्वात् । सा हि न चक्षुःपातमात्रवेद्या । नापि व्यवहारानुमेयं ज्ञानं व्यव- हारेण ज्ञानोपस्थितौ व्याप्तिग्रहो गृहीतव्याप्तिकाच्च व्यव- हारात् ज्ञानोपस्थितिरित्यन्योन्याश्रयात् । अजिज्ञासा- वेद्यत्वे चानिमोक्षो ज्ञानमनःप्रत्यासत्तेः सर्वदा सत्त्वा- दिति परिशेषादपि ज्ञानं स्वप्रकाशमिति । उच्यते आत्ममनःसंयोगस्य यदेन्द्रियार्थसन्निकर्षः सहायीभवति तदा वाह्यानुभवः । स एव सहायो यदा स्थिरस्तदा धारावाहिकानुभवायदाच संस्कारपरिपाकस्य स सहायः तदा प्रत्यभिज्ञा । यदा तु तत्सहायरहितः संस्कारपरि- पाकः तदा स्थतिः । यदा तु संस्कारपरिपाकेन्द्रियार्थस- निकर्षरहित आरब्धज्ञान आत्ममनःसंयोगः तदानुव्यत्र- साय इत्युत्सर्गः । यदा त्वस्मिन् सत्यप्युत्कटविषयेन्द्रिय- सन्निकर्षः तदा तदर्थज्ञानम् । न तु ज्ञानज्ञानमित्यलमति- ·प्रथमपरिच्छेदे ज्ञानस्य स्वप्रकाशताप्रकरणम् । १ विस्तरेण । तस्मादजिज्ञासावेद्यत्वे ऽपि ज्ञानस्य प्रबलधि- षयमहिना धाराया निवारणात्। प्राबल्ये च फलमेव प्रमा- णम् । किञ्चोक्तगत्यापि ज्ञानस्यैव स्वप्रकाशत्वसम्भाव- नापि । न तु ब्रह्माभिन्नस्य नित्यचैतन्यस्य तस्य घटाधनाल- म्बनत्वात् प्रासंसारमप्रतीयमानत्वाचेति व्यर्थस्ते स्वप्र- काशतासाधनश्रमः । किञ्च प्रकाशस्य स्वधर्मावरुडस्यैव प्रकाशमानस्य स्वप्रकाशत्वसिद्धनाद्वैतसिद्धिः । धर्मानव- रुडस्य तु तस्य स्वप्रकाशत्वेन भाने धर्मापग्रहप्रवर्तिष्णु- शब्दविषयता तस्याविधादशायामपि न स्यात् । अथ शब्दान्तरं तावद् ब्रह्मणि न प्रवर्तते। किंतूपनिषत् । सापि न कण्ठतस्तदाह येन प्रकारतया धर्ममपेक्षेत् । किं तु विषं भुक्ष्वेत्यस्य एकादश्यभोजने यथा तात्पर्य तद्वत् प्रपञ्चनि- षेधश्रुनेरपि ब्रह्माद्वैतविधा तात्पर्यम् । तथा च ब्रह्माद्वैत- मेव तच्छुतेरर्थः यत्परः शब्दःस शब्दार्थ इति न्यायादिति चेन्न । न हि तात्पर्यमानं सामग्री कारणान्तरविलोपापत्तेः। नाप्युपलक्षणन्यायाच्छुत्या ब्रह्मधीः काकपदोपस्थापित- काकस्मारितोत्तृणत्वादिविशिगृहविशेषधीवत् श्रुतितो ब्रह्मधियोऽनुदयात् ॥ अथाविद्यादशायां श्रुतितोऽपि तद्धीः। तथाहि नित्येन साबध्ययनविधिनाधीतस्वाध्यायो मुमुक्षुरापाततो वेदा- न्तवाक्यं श्रुत्वावगच्छति यत् आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवतीत्युपक्रमोपनिषदात्मौपाधिकमितरेषां प्रियत्व वदन्त्यात्मैव निरूपधिप्रिय इति प्रतीते तत आत्मनि ज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीत्युपसंहारेणानन्दात्मकस्या- त्मनः सवभिन्नत्वमिति प्रतीतेः। अथ एतावरे खल्व- मृतत्वमित्युपसंहारशेषादानन्दात्मकब्रह्माभेददर्शनस्यामृ- ·खण्डनाहारे तत्वसाधनत्वमवेत्य कथं तद्दर्शनं स्यादित्याकाहायों आत्मा वा अरे द्रव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासि- तव्य इति श्रुत्वा मुमुक्षुमीमांसते । न च तस्य मीमांसना- ऽसम्भवः । अधोत्य स्नायादिति श्रुतेर्मब्राह्मणाध्ययनवत् गृहस्थीभविष्यत्स्वकरिष्यमाणाग्निहोत्राद्यनुष्ठानसाधनी- भूततत्तद्वाक्यार्थविचारमूलस्तम्भत्वेनावश्यकतया कर्ममी- मांसाध्ययनस्यापि तदानीं सिद्धः। एवं च मीमांसामेनां विचारेण मुमुक्षुर्विचारयति । न हि तावदेते चत्वारोऽपि विषयः आत्मदर्शनस्य निदिध्यासनविधिविहितक्रियानु- ष्ठानमात्रसाध्यतया पृथक्कृतिसाध्यत्वासम्भवेन पृथग- विधानायोगात् । नापि श्रवणमनननिदिध्यासनानि त्री- प्येव यथोक्तक्रमवन्ति प्रधानानि एकस्मै फलाय विधीय- न्ते तेषां परस्परनिराकाश्तया समुच्चयायोगात् ॥ अथ य आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशो- को विजिघत्सोऽपिपासः सत्यसङ्कल्पः सोऽन्वेषव्यः स विजिज्ञासितव्य इति(१) छान्दोग्योपनिषदा आत्मज्ञान- स्वैवेघुसाधनत्वे गमिते ज्ञानस्य प्रकाराकासायामिष्टसा- धनत्वमनूद्य द्रव्यः श्रोतव्य इत्यादिविधयः प्रवर्तन्त इति चेन्मेवम् । एवमपि द्रव्य इत्यस्यानर्थक्यादेव । न च सो- ऽनुवादः । न हि तस्येसाधनत्वानुवादेनान किञ्चित्प्र- जनम् प्रतिपत्तिचतुयस्य तुल्यवहुपस्थितेः । तस्मात् पूर्वेक्तेनोपक्रमोपसंहारसंस्कृतवेदवाक्येनात्मदर्शनस्याव- गासम् अपवर्गेसाधनत्वम् आत्मा द्रव्य इत्येकदेशेना- तृत तदर्थितया अवणमणिविधीयते लाघवात् । तत्फ- .. (१) श्रुतिरिय कान्दोग्योपनिषदि हमनपाठके दृश्यते।

·प्रयमरिच्छेद जानन्य स्वाकाशताप्रकरणम् । लीभूने चास्माद्वैतज्ञाने कुतकीभ्यामषितान्तःकरणनया भेदहशामश्रद्धामलक्षालनरूपायापकाराय मन्तव्य इत्यत्र मननं श्रवणाइतया विधीयने मलक्षालने ऽपि सत्यात्मश्रा- विकाया उपनिषदो निदिध्यासनरूपणातरव्यापारण ना- स्मातसाक्षात्कारफलपर्यवसानमिति दात्रस्य पांसुरुक्ष- गवत् शब्दस्य निदिध्यासनमपरमॉ विधीयते। तथा च मनननिदिध्यासनाभ्यामगाभ्यां उपहतानि ब्रह्माद्वैतवा- क्यानि मुक्ति हेतुभूतब्रह्माद्वैतसाक्षात्कारं फलन्तीति। श. ब्दश्च आत्मसाक्षात्कारे ऽस्मिन् करणम् असाधारणत्वात्। यदेव यस्यां बुद्धावसाधारणं तदेव तस्याः करणमिति मत्- सिद्धान्तात् । अतश्राविकास्तु उपनिषदः ऋग्वेदे प्रज्ञानं ब्रह्मेति । यजुर्वेदे अहं ब्रह्मास्मीति । तत्रैव वृद- दारण्यके एष त आत्मान्तयाम्यमृतः। तत्रैव तैत्तिरी- ये स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एक इत्यादि । सामवेदे तत्त्वमसीति । अथर्ववेदे अयमात्मा ब्रह्मेति । एतानि तावन्महावाक्यानि । अत्र प्रथमवाक्ये प्रज्ञानपदे- नैकादशेन्द्रियाधिष्ठातरि द्वितीयवाक्ये चाहमा जीवे चतु- र्थवाक्ये ऽपीदमा स्वप्रकाशे जीव उक्त सर्वत्र तस्य ब्रह्माभे- दो ऽनुभाव्यते। तृतीयवेदवाक्ये तु तत्पदस्य वाच्यं यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते सदेव सौम्येदमन आसीत् तमो वा इदमेकमेवान आसीत् नासदासीनो सदासीत्त- दानों नासीद्रजो व्योमापरो यत् किमारवीरः कुहकस्य शर्मन्नम्भः किमासीत् गहनं गभीरं न मृत्युरासीत् अमृत न तर्हि न राया अह आसीत् प्रकेतः आनीतवातं सुधया तदेकं तस्माद्यान्यं न पर: किञ्च नासत्तम आसीत् तमसा (१) व्यापारवदसाधारणं कारणं करणमिति लक्षणमनुमितिग्रन्थे दृश्यते।

·खण्डनोद्वारे .. गूढमग्रे प्रकेत सलिलं सर्वमा इदं तुच्छेनास्त्वपिहितं यदा- सीत्तपसस्तन्महिना जायतकम् । तदैक्षत बहुस्यां प्रजायेये- त्यादिवाक्यार्थीभूतमनाद्यविद्यामायाश्रयो जगदुत्पत्ति- स्थितिनिरोधकारणं सच्चिदानन्दैकरसं ब्रह्म । तत्पदस्य लक्ष्यं तु सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म! ब्रह्मैवेदम मृतं पुरस्ताद्ब्रह्म- क्षिणतः पश्चाच्चोत्तरेणापश्चाद्धं च प्रसृतं ब्रह्मैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठमित्याद्युपनिषद्भिः(१) प्रतीतं नित्यशुडबुडमुक्तस- त्यपरमानन्दाद्वयं ब्रह्म । त्वं पदस्य शक्यं तु देहेन्द्रियमनो बुद्धिप्राणाहवारीः कृशस्थूलादिदेहधमैर्मूकत्वादीन्द्रिय- धमैंः कामादिभिरन्तःकरणधमैंः अस्तित्वोत्पत्तिविवृद्धि- परिणत्यपक्षयविनाशैः षड्भिीवविकारैः अशनायापि- पासाशोकजरामरणैः षडभिरूमिभिः त्वगुधिरमांसमेदो ऽस्थिमज्जात्मकैः षड्भिः कोशैरुपेत आध्यात्मिकाधिदैवि- काभौतिकेन तापत्रयेणाभिभूतः स्वर्गनरकाद्यनुभवी प्रत्य- गात्मा । लक्ष्यं तु योऽयं विज्ञानमयो हृद्यन्तज्योतिः पुरुष इत्यादिवाक्यनिरूपितो देहादिविलक्षणस्तत्साक्षीति ॥ अत्र च जहद्जहत्स्वार्थलक्षणया तत्त्वविरुद्धमावि- चकं देहादिसम्भेदमपास्य त्वं पदार्थंकदेशं प्रत्यगात्मा- नमन्तोतिरादिरूपं तत्पदार्थीभूतब्रह्माभिन्नतयाऽसि- पदेनानुभाव्यते । लक्षणा च तात्पर्यमात्रम् । एतादृशमेव वाक्यार्थज्ञानमापदेशिक तत्त्वज्ञानं श्रोतव्य इत्यादिवि- धिविषयीभूतमिति। एवं च आत्मातिरिक्त प्रकाशासम्ब- न्धेन निरस्ते प्रत्यगात्मनि च परमात्माभिन्नतया श्रुत्या तात्पर्यतोऽविद्यादशायामनुभाविते सिद्धं ब्रह्माद्वैतमिति पदन्ति । (१) श्रुतिरेषा मुण्डकोपनिषदि द्वितीयमुण्डके दृश्यते ।

·SASIROIRAMERA MPARAN प्रथमरिच्छेदे ब्रह्माद्वैतनिराकरणप्रकरणम् । तत्रोच्यते । शब्दो न साक्षात्कारकारणम् चक्षुषा साक्षात्करोमीतिवत् शब्देन साक्षात्करोमीत्यनवगतः । किञ्चात्मा वा अरे द्रव्य इत्याद्युपक्रम्यात्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्व विदितं भवतीति शतपथे श्रवणात्तुल्यवत्प्रतिपत्तिचतुयावगतेनीङ्गाडि- भावः । हन्तवमात्मज्ञानेम सर्व विदितं भवतीति शत- पथादप्यात्माभिन्नं सर्व सिडोदिति चेन्न । सर्वस्याविधक- तयात्मनश्च तात्विकत्वेन तयोरभेदासम्भवात् किं तज्ज्ञानं स्तूयते । अपि च नित्यानित्यवस्तुविवेके शमा- दिमुमुक्षाभोगवैराग्यैर्ब्रह्मविचारेऽधिकार इत्यात्थ । अत्रा- यो न तावद् ब्रह्मविचारादेव अन्योन्याश्रयात् । नापिन्या- यात् ब्रह्मविचारस्य न्यायपूर्वकत्व नियमापत्तेः । न चेा- पत्तिरपसिद्धान्तात् । किञ्च श्रुतिजन्या ब्रह्माद्वैतविष- या धीन तावद् ब्रह्माभिन्ना अजन्यत्वापत्तेः । नापि ब्रह्म- भिन्ना परप्रकाशापत्तेः । तदभेदाभ्यां न सा निर्वक्तुं श- क्यत इति चेत् । सोऽयं पुसोऽपराधो न तु वस्तुनः । व- स्त्वेव तत्तथेति चेत् । अहो मोहो येन प्रमाणगोचरस्या- वस्तुत्वं तदगोचरस्य तु वस्तुत्वमङ्गीकार्यसे नूनं गगनार विन्दादिकमपि वस्तु मंस्यसे । किञ्च सर्वशन्यतानगरं वि ज्ञाननगरं वा प्रविश स्वीकुरु वा पारमार्थिकी प्रमाणगम्य तामिति।अपिचस्वप्रकाशत्ववत् स्वात्मिकाया लौकिक्याः प्रकाशक्रियायाः कर्मत्वं वाच्यम् । तच्च न । अभेदे क्रियाक- मभावानुपपत्तेः। अलौकिकधीचतुष्के त्वगतिः समाधिः॥ अथ किमिदं कर्मत्वम् । न तावक्रियाफलशालित्वम् । गमनक्रियाफलीभूतग्रामसंयोगशालिनो ग्रामस्येव चैत्र- स्यापि कर्मतापत्तेः । किं तु परसमवेतेति क्रियाविशेष- । । ।

·खण्ड नोटारे णम् । ननु परत्वं न नावत् कर्मत आत्माश्रयापत्तः । नापि फलाश्रयतः कर्तुरपि संयोगविभागरूपफलाश्रयत्वा- दिति चेत्र तक्रियानधिकरणत्वे सति तक्रियाफलशा- लिनः कर्मत्वात् । हन्त तर्हि वृक्षात् पतत्ति पञ्चे ऽपादानी- भूतस्यापि वृक्षस्य पत्रनिष्टस्पन्दक्रियाजन्यविभागरूपफ- लाश्रयतया कर्मतापि स्यात् । तथा च वृक्षं पच्न पतनीति स्यात् । न स्यात् धात्वर्थ तावच्छेदकत्वेन फलविशेषणात्। पूर्वविभागस्तु न पतिधात्वर्थतावच्छेदक इति न तरुः पतेः कर्म । अत एव पत्नस्पन्दक्रिया यदा त्यजिनोच्यते तदा वृक्षः कमैंव पूर्व विभागस्यैव त्याजधात्वर्थतावच्छेदकत्वात् । यद्य- पि यमेव स्पन्द त्यजिराह तमेव पतिरपि । तथा च त्यजेरेव प्रयोगे तरुः कर्म न तु पतेरपि शब्दशक्तिवैचित्र्यात् । तथा च विशिस्यैव तत्तहात्वर्थतावच्छेदकफलशालित्वम् तत्त- डातुप्रयोगे तत्तकारकस्य कर्मत्वमित्यननुगतमेव कस्याः क्रियायाः किं कर्मेति विशिष्यैवाकाक्षोदयात् । नन्वेवं नदी वर्धत इत्यत्र वृद्धिरवयवोपचयरूपा धात्वर्थः। तत्फलं त्वप्राप्तदेशप्राप्तिः। तच तीरनिष्ठमतस्तीरं कर्म स्यात् । एवं पते: स्पन्दविशेषोऽर्थः। तत्फलं त्वधःसंयोगः। स चाधो निष्ठ इत्यधः कर्म स्यात् । तेन नदीतीरं वर्धत इति भूतलं पत्र पत्ततीति च प्रयोगः स्यादिति चेत्र प्राञ्चः । अप्राप्तदेशमा- प्त्युपहितावययोपचयस्य विशिस्यैव वृद्धिधात्वर्थत्वम् । तथाऽधासंयोगावच्छिन्नस्पन्दस्य पत्यर्थत्वमिति तीराधाप- दार्थयोरुक्तसंयोगविशेषवताधातुभ्यामेवोपस्थितिरिति न तत्र कर्मविभक्तिराकाङ्क्षाविरहात् । तदुक्तम्। धातारान्तरे वृत्तौ धात्वर्थेनापसंग्रहात् । प्रसिडेरविवक्षातः कर्मणाकर्मिका क्रिया ॥ इति । amaye ..

·प्रयमपरिच्छेदे ब्रह्माद्वैतनिराकरण प्रकरमाम् । संगच्छते इत्यादी धातोरान्तरे वृत्तिः । वर्धते पतनीत्यादी धात्वर्थेनापसंग्रहः । माये मावे ब्रजाम्यह- मिति काचनमालिनीवाक्ये प्रयागमिति । प्रसिजेरवित्र- क्षातो यथा । गच्छ गच्छसि चेत् कान्तत्यादावियाहुः ।। नव्यास्तु वृधेयापारोऽर्थः अवयवोपचयः फलं तद- वच्छेदकमिति न तीरं कर्म तादृशफलभागित्वाभावात् । पतेस्त्वधः कमैव धात्वर्थोपलक्षणीभूनतत्तत्फलरूपसंयो- गाश्रयत्वात् । कर्मविभक्तिरपि तत्र । अत एव । उद्धृत्य मेवैस्तत एव तोयमर्थ मुनीन्द्ररिव संप्रणीताः। विलोकयामास हरिः पतन्तीनदोः स्मृतीर्वेदमिवाम्बुराशि। इति माघकाव्यमपि । अत एव न अकर्मकधातुगणे लजासत्तास्थितिजा- गरण इत्यादी पतः पाठः द्वितोयाश्रितातोतपतिनेत्यादिना नरकं पतित इत्यादी समासश्च घटत इत्याहुः ।। नन्वधस्तीरयोः कथं कर्मताशङ्कापि पतने वृद्धौ च कारकत्वाभावात् कारकविशेषस्य च कर्मत्वादिति चेद भ्रान्तोऽसि । द्वितीयाप्रयोगो ह्यापाद्यते स चाकारके ऽपि प्रकृतक्रियाफल शालिनि यथा ग्रामादौ । कुन तर्हि की- दृशी द्वितीया ब्रीहीन प्रोक्षति घटं पश्यामीत्यादौ कर्मत्वे शाक्ती आत्मानं जानातीत्यादौ तु तत्र भाक्तीपरत्वा- भावात् । ग्रामं गच्छतीत्यादावपि तथा ग्रामादेनक्रि- यायामकारकत्वात्। एवं वहिमनुमिनामीत्यादावीति । विस्तरस्तु तत्वालोके मयैवोक्त इतीहोपरम्यते । यत्तु स्वकर्मत्वं स्वप्रकाशत्वमुक्तदोषाभूत् अस्तु स्वविषयत्वमेव स्वप्रकाशत्वम् । यद्वा स्वव्यवहारे ज्ञाना- (१) माघकाव्यस्य तृतीयसर्गस्य पञ्चसतिसंख्यकोऽयं श्लोकः ।

·२६ खण्डनीद्वारे न्तरानपेक्षत्वमेव स्वप्रकाशत्वं स्वस्मिन् सत्यवस्वव्यव. हारात्।अथ विषयविषयिभावो भेदे दृषस्तथा व्यवहारो व्यवहर्तव्यज्ञानादृष्यः । तथा च तदुभयं विनापि विषय- विषयिभावस्य व्यवहारस्य चाङ्गीकारे दृविरोधः स्या- दिति चेन्न । यदि स्वप्रकाशो न स्यात् तदा ज्ञानमेव न सिडोत् परप्रकाशे ऽनवस्थानादित्यन्यथानुपपत्या दृधवि- रोधविधूननादिति । तन्न । परप्रकाशपक्षे ऽप्यनवस्थाया निरस्तत्वेनान्यथानुपपत्तेरनवतारात् । यत्तु स्वाविषय- केणाज्ञानेन स्वव्यवहारो जन्यत इति तन्न व्यवहारस्य व्यवहर्तव्यविषयकधीसाध्यतानियमात् । न बजानन् न वान्यं जानन् अन्ययवहरति । सत्तायामपि सद्यवहारः सत्तावत्वधीजन्य एव । किं तु सा च तत्र भ्रान्तिर्वाधात् । एवं तद्गुणसंविज्ञानबहुब्रीहौ भुवादयः कुटादय इत्यादी क्रियावाचित्वादिना गुणीभूतस्यापि भुवः कुटश्च धीश्चरेति कापि नाज्ञाते व्यवहारः॥ अथ सत्तासत्ताभ्यां विचारासहत्वाजगदेव शून्य- मिति माध्यमिकः । चियतिरिक्तमत एवैवमिति खाण्ड- निकः । तथा च सूत्रम् । नासन्न सन्न सदसत्सदस- तोवैधयादिति(१) । मैवम् । यैषैिः प्रमेयजातं ग्रस्ततया विचारासहं तेदोषाः स्वकमपि ग्रसन्ति न वा । आद्य क प्रमेयशून्यता तबीजभूतानां दोषाणामेव विलयात् । तथाप्यहमेव जयी माक्तदोषाणामेव प्रागल्भ्यादिति चेत् । घिनिस्लप व्याहतं ब्रुवाणोऽपि जैत्रतामिच्छसि । दृष्यदृषणसाध्यसाधनजयपराजयाः सर्वेऽप्यविद्याविल- (१) सूत्रमिदं गौतमसूत्रस्य चतुर्थाध्याये प्रथमाहिके ४८ संख्यायां । वर्तते।

·प्रथम परिच्छेदे ब्रह्माद्वैतनिराकरणप्रकरणम् । सिना एव मरुमरीचिकातोयवदिति चेत् । नूनमुन्मदि- अणुरसि यदेवं तत्त्वमवगच्छन्नपि निष्फले कथापथे प्रव- तसे । न प्रवर्ते किं तु चिदात्मनि स्वप्रकाशे भरमवलम्ब्य सुखमास इति चेत् । तर्हि न त्वदुक्तदूषणानि मद्वाक्य- स्{शि कथकानुक्तत्वादिति दूरमपसर । अन्त्ये तु दोषा एवावशिष्यन्त इति न सर्वशन्यतासिद्धिः । अथ तेषां सर्वेषां सत्त्वासत्त्वोदासीन्येन विचार प्रवर्तयाम इति चेन्न । न हि तदाश्रयमाण इति सम्भवति केवलं वाङ्म- नसविसंवादजन्मा प्रलापोऽयमिति। यत्तु अद्वैते प्रमाण- मुपन्यसिष्यंस्तदवताराय नैयायिकप्रश्नमते किं प्रमाण- मित्येवं रूपं खण्डनकृद् वर्णयामास तेन जामीमः स न्याय- नयस्य किं वदन्तीमपि नाऔषीत् । तथाहि न्यायनये सर्वत्र प्रमितस्यैव धर्मीकरणात् अद्वैतस्य च त्वन्मतस्य त्वन्मते गगनारविन्दायमानत्वात् व्यावृत्तत्वस्य केवला- न्वयित्वोपगमात् । किञ्च नायं बुभुत्साः प्रभः। किंतु जिगीषोः स चाचिक्षिपसुस्तथा चाक्षेपयुक्तिं प्रत्यक्षबाधा- दिरूपां हृदि निधाय द्वैतनिषेधधिया किंकरणमभिप्रैषीति प्रश्नः । तत्र च श्रुतिस्त्वदर्भिमतं करणं न घटते पाधा- दिति प्रष्टुभावः। तथा च त्वदुक्तं सर्वमेव प्रश्नखण्डनमल- इनकमिति॥ अथेदानीमन्योन्याभावप्रतियोगित्वमत्यन्ताभाव- प्रतियोगिन वेति संशये सति विधिकोटिमद्वैतं साध- यितुं खण्डनकृदेकमेवाद्वितीयम् नेह नानास्ति किचनति श्रुती तावदुदाजहार । तत्र च ब्रोति प्रकृतम् । तेन यद्यपि ब्रह्मकमेव द्वितीयं ब्रह्म नास्ति एवकारस्तत्राभेदं नियम- यन् भेदाभेदं वारयति तथा अद्वितीयं ब्रह्मणि ब्रह्मप्रति- योनिकोऽन्योन्याभावो नास्तीत्याकानता व्युत्पत्तिलभ्यो ·खण्डनोद्धार ऽर्थः प्रतीयते । तथापि नात्र श्रुतेस्तात्पर्यम् । एवं कृत्वो- हेयं गिरागिरेति ब्रूयादितिवदर्थवादत्वापत्तेः । किं तु श्रु- त्यन्तरैकवाक्यत्वानुरोधादप्राप्ते शास्त्रमर्थवदित्यतश्चा- दैते तत्तात्पर्यम् । न च घटपटादिभेदप्रत्यक्षबाधादिबला- मुख्यमर्थमपास्य मुमुक्षुणा केवलात्मभावनानिष्ठेन भवि- तव्यमित्यत्र श्रुतेस्तात्पर्य मिति वाच्यम् । भेदप्रत्यक्षस्य घटपटादिविषयत्वेन श्रुतेश्वापाततस्तदविषयत्वेन विष- यभेदेन बाधनायोगात् । क्रत्वङ्गीभूतहिंसाया विदिताया रागप्राप्तहिंसानिषेधः श्रुत्यैवेति । तथा अद्वैतश्रुतिर्घटपटा- दिप्रत्यक्षेण सह स्वजन्याभेदज्ञानस्य तथा घटेन पटेन तद्भेदेन च सह तद्विषयकप्रत्यक्षाणामेवं तेषां प्रत्यक्षाणा- भन्योन्यमभेदमवगाहताम् । न हि तेषामप्यन्योन्यं भेदः घटपटभेदग्राहिणा प्रत्यक्षेण प्रागग्राहीति । तथा च न श्रौतप्रत्यक्षेण श्रौतधीर्वाध्या स्वाभेदात् श्रुत्या तभेदा- लिङ्गनात् घटपटादीनां सर्वेषामेव भेदप्रत्यक्षालिङ्गिता- नामप्यभेदोऽर्थात् सिध्यति । न हि सम्भवति घटाभिन्न- ज्ञानाभिन्नं पटादि परस्परं भिन्नमिति । अथ तेषामपि ज्ञानानां भेदः प्रत्यक्षेणालिङ्गनीयः। सदा तद्धियामभेदं श्रुतिरवगाहताम् तावतैव मूलपर्यन्तमनुपपत्तेरभेद आया- स्यति । न च प्रत्यक्षेण तदभेदालिङ्गनमपि अनवस्थानात् विषयान्तरसञ्चाराच । तथा च भेदधीर्य तो निवर्तते तदे- वाश्रित्याभेदश्रुतिः प्रवृत्ता तभेदं अर्थापत्तिसहकाराच मूलपर्यन्तमभेदं साधयिष्यति । तस्मात् सुदूरधावनश्रान्ता (१) बाधबुद्धिपरम्परा । निवृत्तावद्वयानायैः पाणिग्राहैर्विजीयते॥ (१) अलसेति यावत्। (२ विनिवृत्ताऽद्वयानारित्यपि पाठः खण्डने दृश्यते।

·प्रथमपरिच्छेदे ब्रह्माद्वैतनिराकरणप्रकरणम् । पाणिग्राहः पृष्ठस्थोऽरातिः। न च तुल्यन्यायतया भेदप्रत्यक्षेण चरमबुद्धेरप्यालिङ्गनम् । न हि तुल्यन्यायता सामान्यलक्षणादिवत् प्रमाणसहकारिणी येन व्यवहि- तातीतानागतानपि गमयेत ॥ अथ सी बुडयः सर्वस्वविषयभिन्नाः बुद्धित्वादि- ति। न । सर्वतद्विषयावगाहने सार्वयापत्तः अलौकिक- प्रत्यक्षेष व्यभिचाराच तेषु स्वस्यापि विषयत्वात् । अथ सर्व भिन्नं प्रमेयत्वादिभ्य इति तदानुपसंहारस्वरूपासि- यादयः । न हि सर्वेषां पक्षीकृतानां स्वरूपं हेतुमत्तां वां किञ्चिज्ज्ञो वेद । अथ काचिदेव बुद्धिः पक्षः तद्धर्म एव च हेतुः तदा वुमन्तरं द्वारीकृत्याद्वैतश्रुतिः प्रवेक्ष्यति । . हेत्वाद्यभावसार्वये सर्व पक्षयताऽऽस्थिते । किञ्चिच त्यजता दत्ता सैव द्वारव्यश्रुतेः॥ आस्थिते अङ्गीकृते। अथ घटपटौ भिन्नावित्यादिरू- पया प्राथमिकधिया योऽनयोर्मेंदे गृहीतः स एव बुद्धितद्- बुद्धिधाराया अभेदे सति न निर्वहेत । न हि सम्भवति वस्त्वनेकम् तदभिन्नं तु तज्ज्ञानमेकमिति । तस्मादर्थभेदा- न्यथानुपपत्त्यैव धीधारायामपि भेद इति न तदभेदं श्रुति- राह बलवदीपत्तिविरोधादित्याशय साप्यापत्तिा- ता भविष्यतीति तस्यास्तज्ज्ञानस्य चाभेदे श्रुतिः प्रवर्ति- ब्यत इति धीवेद्यभेदस्यान्यथानुपपत्तेस्तज्ज्ञानस्य चाभेदे श्रुतिः प्रवर्त्यतीत्यर्थः । अस्तु वा भेदप्रत्यक्षविषय एव घटादावभेदश्रुतिप्रवृत्तिः । योग्यताज्ञानं न शाब्दधीहेतुर- झाल्यग्रे करिशतमित्यादी व्यभिचारात्। अस्तु वा तदपि। श्रौतधीश्चेयं प्रमैव श्रुतेरन्यत्रालब्धावकाशायाः प्रमाण- ·३० खण्डनोद्धार त्वातबिरोधेन भेदप्रत्यक्षस्यैवाप्रमाणत्वात् । अथ यो- ग्यताया असंसर्गाग्रहादियमसंसर्गाग्रहरूपा । तथाप्यस्या असदसंसर्गाग्रहरूपत्वात् संसर्गसिद्धिः । न च प्रत्यक्ष- बाधं श्रुतिषाधेन परिहरतो वेदान्तिनोनौचित्यम् तदुद्भा- वितनिग्रहस्थानेनैवोद्भावितनिग्रहस्थानपरिहारस्य तत्त्वा- त् । तथा च तेन श्रुतेर्भाध इति वाच्यम् । श्रुतेः प्रमाण- त्वात् तस्य चाहायर्यारोपरूपत्वात् । किञ्चानौचित्यात् तत् बाध्यते यस्य मूलं तया हूयते । प्रकृते तु नैवं अद्वैतश्रु- त्यैव तर्कमृलव्याप्यव्यापकस्य भेदगर्भस्य खण्डनात् ॥ यत्तु प्रागन्तिमज्ञानता भेदाग्रह उक्तः । तदयुक्तम् । सत्याप्युदाहियमाणतादशायां भेदग्रहणसम्भवादिति । तन्न । अन्तिमबुद्धेरिदानी प्रत्यक्षेण ग्रहणासम्भवात् । न चानुमानेनानुपपत्त्या वा तद्ग्रहणम् अभेदाभिमानिनं वा- दिन प्रति भेदधीमूलकयोस्तयोरप्रवृत्तेः । न च ममानुमा- नादितस्तद्भेदबुद्धी मवचनाद्वादिनस्तत्र भेदसन्देहोऽप्य- स्त्विति वाच्यम् । अभेदाभिमानिनः कोटिद्वैताभिमानेन निष्परिपन्थिश्रुतिरूपसाधकमानसत्त्वेन सन्देहस्याप्यनुद- यात्। किञ्च परः किञ्चिद्धत्तीति यत्रावगम्यते तत्र न तस्य घटादितो भेदो ग्राह्यः स्वरूपानवधारणात् । तथा चाभेद- श्रुतिस्तत्रैव लब्धपदा तत्त्वाविश्वाभेदे पर्यवस्यति ॥ ननु कथं भेदानङ्गीकारे पदपदार्थवैचित्र्यव्यवहारः आविद्यकभेदोपगमात् । न च मयि व्याघातापादनमपि भेदाभावे आपादकस्यैवासिडेरिति खण्डनम् ॥ अनोच्यते। अभेदश्रुतिः प्रत्यक्षेण प्रतिरुध्यते। न च प्रत्यक्षश्रुत्योरविनिगमादुभयत्र प्रामाण्यसंशयः प्रत्यक्षस्य सकलप्रमाणापजीव्यत्वेन भेदप्रत्यक्षस्योपजीव्यजातीयत- या तेनैव श्रुतेर्वाधनात् ॥

·प्रथमपरिच्छेदे ब्रह्माद्वैतनिराकरणप्रकरणम् । ननु भवतु प्रत्यक्षमुपजीव्यम् । तथापि नेहनानास्ति किच्चनेति श्रुतिस्तावदभेदबोधिका । अत्र किञ्चनेतिपदे- नोपस्थिते सर्वत्रैवाभेदः श्रुत्या विधीयत इति नाभेदवि- पा प्रत्यक्षोपजीवनमिति चेत् । तथापि किञ्चनेतिपदस- मानविषयत्वादुपजीव्यत्वाच प्रत्यक्षं तां बाधेतैव । किच्च यत्र भेदाभेदप्रत्ययौ परस्परस्पर्धिनी तत्राप्यनन्यथासिद्ध- स्वाद्भदधीस्तमेव अभेद्धीस्तु तज्जातीयत्वमालम्बते ता एव चैत्रक्षपा इतिवत् । तथा च तद्वदत्रापि स्यात् । न च भेदधियो भ्रमत्वमपि सम्भवति भ्रान्तेरभ्रान्तिपूर्वकत्वात् त्वन्मते भेदस्यालीकत्वात् अलीकस्य च विधिनिषेधाङ्गी- कारे उन्मत्तकेलिप्रसङ्गात् । अविवेका बोधयतु वा श्रुतिर- दैतम् । तथापि भेदप्रत्यक्षधिया तद् बाधनीयं ग्राहकस्य दौर्बल्यात् । पारमार्थिकत्वादद्वैतमबाध्यमिति चेन्न । असिद्धः। न हि पारमार्थिकमबाध्यं दृषम् । लोके दृ- मिति चेन्न । त्वन्मते लोके द्वयोरप्यदर्शनात् । एवं विषया- न्तरेऽपि गृहीते श्रुत्या नाभेदधीः तद्धियैवातादात्म्याग्रा. हिण्या स्वरूपभेदस्य गृहीतत्वात् । किञ्च विशिबोधि- कायां श्रुतो विशेष्यमुद्दिश्य विशेषणं विधीयते । तथा चोद्देश्यत्वविधेयत्वलक्षणभेदावगतेरावश्यकत्वात् तया- प्युपजीव्यया श्रुतेर्वाधः । यच्च श्रुत्या भेदप्रत्यक्षास्पृष्टना- न्तिमज्ञानेन समं स्वजन्यज्ञानस्याभेदे ग्राहिते तदन्यथानु- पपत्त्या मूलपर्यन्तमभेदः स्यादिति । तन्न । प्रत्यक्षेण घटा- दिभेदग्राहिणा श्रुतेरिवान्यथानुपपत्तेरपि वाधनात् विष- यविरोधाविशेषात् । किञ्च तत्तद्विशेषरूपेण श्रुत्याऽभेद- बोधने वाक्यभेदः स्यात् । न च श्रुतितो दागेव सर्ववि- षया अभेधीरुदेति। मद्बुद्धिस्तु विचारजन्यत्वात्तस्याः HETTLEMANDURLAMA ·३ खण्डनोद्वारे सर्वविषयत्वं गाहत इति इति चेन्न । घटपटयोर्भेदप्रत्य. क्षेण तत्राभेदश्रुतेर्विनिततया द्राक् सर्वत्राभेदश्रुतेरप्रवृ- तेः । यच्च परः किविद्वेत्तीत्याद्युक्तम् । तदप्ययुक्तम् । तन्मात्रे अर्थादावभेदग्रहे विरम्य व्यापारायोगः स्यात् । तत्रान्यत्र च द्रागेव सर्वत्र श्रुत्याऽभेदग्रहणे चटपटादिभे- दप्रत्यक्षेण तत्र विघ्नः स्यात् । यञ्चोक्तम् अन्तिमवुद्धा श्रोतवुड्या सममभंदधीरभेदश्रुतित आदावस्त्विति। तन्न। अन्तिमबुद्धावज्ञानायां न तावदभेदः श्रुत्या बोध्यते उद्दे- श्याज्ञाने विधानासम्भवात् विधायकशब्दस्य च तथैव सर्वत्र प्रवृत्तिदर्शनात्। नापि ज्ञातायाम् तेनैव ज्ञानेन तस्याः स्वरूपभेदस्य गृहीततया तत्राप्यभेदश्रुतेरप्रवृत्तेः । एतेन सुदूरधावनधान्तति निरस्तम् । किच्दाभेदे बाध्यबोधक- सहकार्यसहकारिजन्यजनकवाच्यवाचकप्रतिपन्नाप्रतिपन्न- भेदविरहात् कथमभेदं अनिर्वाधयतु । अथाविद्यकाझेदात् सर्वमिदं घटते तर्हि तत एव त्वय्यनिषापादनमपि घट- ताम् । सर्वमिदमनिर्वचनीयमिति चेत् । अहो पाण्डित्यं नि- वचनात्मकश्रुतिप्रामाण्यमुपक्रम्यानिर्वचने पर्यवसानम् । वयं वैतण्डिकाः किमपि न साधयामः किं तु भेदं निषे- धाम इति चेत् । अविद्यादशायां श्रुतिरबैते प्रमाणमिति धुष्यन् पुरुषायुषमनैषीरथेदानीं तत्र दोषदर्शनादन्यथा वर्णयन् स्वाशयमपि नावधारयितुंक्षमसे। किक्षाभेदा यः साध्यः स भेदाभावो भेदविरोधी वा । उभयथापि भेदः पारमार्थिक आपद्यत । न यवस्तुनो विरहो विरोधी वा वस्तु सन्निति घटते। किञ्च श्रुतिः प्रपश्वब्रह्मणोऽभेदमा- हेत्यप्ययुक्तम् । ब्रह्मैव तत्त्वं प्रपञ्चस्त्वतत्त्वमिति शङ्करा- चार्यवचनविरोधात् । अत एव तयोर्भदं निषेधतीत्यपि ·३ प्रथमपरिच्छेदे बह्माद्वैतनिराकरणप्रकरणम् । न। एवं हि ब्रह्मणःप्रपञ्चाभिन्नतया जडत्वेन स्वप्रकाशचि- दानन्दानात्मकत्वे तदर्थी मुमुक्षोः प्रवृत्तिरपि न स्यात् । तथा च श्रुतिः प्रपक्षनिषेधपरेति वाच्यम् । तथा च क ब्रह्म- प्रपञ्च्योरभेदगन्धोऽपि । अथ जीवपरमात्मनोरभेदं श्रुति- राह तत्त्वमसीत्याद्युक्तरिति चेन्न प्रत्यक्षबाधात् परमा- त्मान्योन्याभावस्य प्रतिस्वं स्वात्मनि प्रत्यक्षत्वात् नाह ज्ञानमितिवन्नाहं परमात्मेति प्रतीतेः। आत्मनि तत्तादा- स्भ्यसत्त्वे तथोपलम्भापत्त्या तभेदस्य तत्राध्यक्षतापग- मात् प्रतियोगिसत्त्वविरोधिन्या एवानुपलब्धेर्योग्यानुप- लब्धित्वात् । किश्चाभेदश्रुत्या क्रमेणाभेदावगाहन मिति यदुक्तम् । तदप्ययुक्तम् । शब्दस्य विरम्य व्यापारायो- गात्। यत्वभेदश्रुत्या द्रागेव सर्वत्रैवाभेदधीर्जन्यते । न च घटादी भेदप्रत्यक्षेण श्रुतिबाधनं वस्तुतः श्रुतेर्बलवत्त्वात् । तथा च श्रुतिनिर्दोषत्वेन बलीयसी भेदप्रत्यक्षमेव प्रति- क्षिपेत् । तदुक्तम् । पारमार्थिकमद्वैतं प्रविश्य शरणं श्रुतिः। बाधनादुपजीव्येन न विभेति मनागपि ॥ एकं ब्रह्मास्त्रमादाय नान्यं गणयतः कचित् । आस्ते न धोरवीरस्य भङ्गः सङ्गरकेलिषु ॥ इति । तन्न। एवं हि सर्वेषामेकदैवाभेदबोधने बोडुः सार्वज्यं स्यात् । तच न मन्यसे । अन्यथा सामान्यप्रत्यासत्त्यो- पस्थितानां सर्वेषामेकदैव भेदे प्रत्यक्षेणावगते श्रुतिर्निर- वकाशैव स्यात् । श्रुतेबलवत्त्वं च विचार्यमेवास्ति । किञ्च बोडुर्वाधावधारणमेव शाब्दधीविरोधि न तु याथार्थ्य- मपि । तचात्रास्त्येव । न च भेदप्रत्यक्षस्यान्यथासिद्धि ·खण्ड नोद्धार सम्भावनया दौर्बल्यम् श्रुतेरप्यन्यपरत्वसम्भावनया तत्सम्भवात् । न चैवं श्रुतिप्रत्यक्षयोर्बलावलसन्देह एवा- स्त्विति वाच्यम् श्रुतेः सहकारिविरहादिना दौर्बल्यात् । नन्वेतत्सर्वमविद्यावयम्भन मयोक्तम् । वस्तुतस्तु परमात्मभिन्नं न किञ्चित्तत्त्वम् । एवं च श्रुतिश्चाविद्या च जगच्च सर्वमाविद्यकं विचारासहत्वात् । ब्रह्मैवैकं तत्त्वम् । तच्च स्वप्रकाशचिद्रूपत्वान्मेयमातृप्रमामानभेदशन्यमवा- अनसगोचरत्वाच न विचारगोचरोऽपीति चेत् । नूनं मत्तः सज्ञाशुन्योऽसि यद्ब्रह्मणो वचनागोचरत्वं वचनेनैव प्र- तिपादयसि । इदमप्याविद्यकमिति चेत् । यत्र प्रमाणानि प्रसरन्ति तन्न वस्तु यंत्र तु न प्रसरन्ति तदेव वस्त्विति महती दुष्प्रत्याशा । तस्माजगत्कतीरं ब्रह्मपदार्थमवेहि । तत्र च कार्यायोजनादि प्रमाणं जानीहि अभेदभ्रतीभीव- नापरत्वेन विद्धि विरम जगदभेदाभिमानादित्यलमतिवि- स्तरणेति । किच्च केयमविद्या किंनिष्ठा कतिविधा चेति । तत्र परमात्मन्येका जीवेषु प्रतिस्वमपरेति टीका । तन्न । अविद्यावशेन हि जीवे ब्रह्मतो भिन्ने सत्यविद्या तमाश्र- येत । अविद्याश्रयणेन च स ब्रह्मतो भिन्नः स्यादित्यन्यो- न्याश्रयात्() । न चात्रानादितापरिहारो व्यक्तिभेदे हिस स्यात् बीजाकरवत् । अत्र तु न तथा न हि जीवा अपि उदयन्ते व्ययन्ते चेति । येन व्यक्तिभेदः स्यात् ।। जन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामप्यन्योन्य श्रयचक्रकप्रतिबन्धिरपास्ता । प्रात्माश्रयानवस्थयोहि प्रा- माणिकत्वं परिहारः । तच्चानवस्थायां व्यक्तिभेदादेव सम्भवति अात्माश्रये व्यक्त्यभेदादेव । अन्योन्याश्रयच- (१) तदपेश्यापेक्षित्वनिइन्धनोनिष्टप्रसङ्गोऽन्योन्याश्रयः ।

·प्रथमपरिच्छेदे ब्रह्मानिराकरणप्रकरणम् । ऋकयोस्तु व्यक्तिभेद एव परिहारः। यथा जन्मप्रवृत्त्योः जन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानां चेति । तद्वन्नात्र व्यक्ति- भेदोऽस्ति । परस्परापेक्षि च व्यक्तिद्वयं न सम्भवति कार- णाभावादिति ॥ अथास्तु विवरणमतम् । तथाहि अविद्या हि ब्रह्ममा- त्राश्रिता एकैव । सा च ब्रह्मवदनादिरेव । ब्रह्मण्येव च स्थिता जीवानावृणोति । तथा च तयाऽवृता जीवा ब्रह्म- यो भिन्नत्वेन बहुत्वेन चकासति । यदा तु तामावरिकां योगसमाधिमर्यादया जीवो व्यतिक्रामति तदा जीवन्मुक्त इत्युच्यते । यदा तु सर्वे तदा सर्वे जीवा ब्रह्मणि लीयन्ते अविद्या च व्यति कर्तव्याभावात् ब्रह्मैव निर्विकारमवति- ष्ठत इत्येकदैव सर्वमुक्तिरिति । तन्न । सा ह्यविद्या ब्रह्मा- श्रिता ब्रह्मतो भिन्ना वास्तवी चेत्तदा द्वैतं स्यात् । ब्रह्माभि- नाचेत्तदा तययानुपपत्तिरपसिद्धान्तश्च । साप्याविद्यकी चेत्तदा तस्या अविद्यान्तरप्रभवत्वे अविद्यानन्त्यं स्यात् । किच्छेयमविद्या मोहात्मिका वा तत्वज्ञानविरहात्मिका वा । नोभौ। न हि ब्रह्मणि तो सम्भवतः । न हि ब्रह्मान- भिज्ञं मूढच्चेति स्वप्रकाशचिद्रूपत्वात्तस्य । अथ जीवस- मवेतं मिथ्याज्ञानमविद्या ब्रह्म विषयीकरोति । तदान्यो- न्याश्रयः । जीवे हि ब्रह्मतो भिन्ने सति तत्र मिथ्याज्ञानं समवेयात् । समवाये च स ब्रह्मतो भिद्यतेति । अथावि- चाविजृम्भितं मायानगरं तथा विश्वमेवेति ब्रूम इति चेन्मायास्वरूपं पृटो मायाफलेनोत्तरयन्नूनमनभिज्ञोऽसि । किञ्चाऽविद्याऽस्तु यथा तथा । न हि सा ब्रह्म विषयीक- रोति । न वा तत्र समवैतीति कथं ब्रह्माश्रितेत्युच्यते । ननु सत्त्वेनासत्त्वेन च सा निर्वक्तुं यथा न शक्यते तथा ·खण्डनोद्वारे भावत्वेनाभावत्वेन मोहत्वेन जीवनिष्ठत्वेन वा ब्रह्मनिष्ठ- त्वेनापि निर्वक्तुं न शक्यत इत्येव तदनिर्वचनीयत्वार्थ इति । धिङ्मुढ यां बोद्धं व्याहर्तुं च न शक्नुषे तामाश्रित्य विवमानो न लजस इति दरमपसर । किं कुर्म एवं स्वभावैव सेति चेत् । निःस्वभावामेवं स्वभावां वदन व्याघातादपि विभेषि । तस्माद् यथा यथा परीक्षसे तथा तथा व्याघातसंघातनिर्यातघातमासाद्य माद्यन्नन्माद्यन्नि- तस्ततः प्रलपसीति । अथाविद्या ब्रह्मावृणोतीत्ययुक्तम् तस्य स्वत एवावाङ्मनसगोचरत्वात् । आवृतत्वादेव तत्तथेति चेन्न । अपसिद्धान्तात्। अविद्या ब्रह्म नावृणोति किं तु तहलाब्रह्म विवर्तत इति ब्रूम इति चेत् । कोऽयं विवर्तः। मिथ्यापरिणामः कोऽयं परिणामः । प्रकृत्यनु- वृत्तौ रूपान्तरा वृत्तिः । यथा हेनः कुण्डलादि । सोऽयं परिणाम आविद्यकत्वान्मिथ्येति बम इति चेत् । यथा हेम कुण्डलत्वेन पर्यवस्यति । तथा ब्रह्मासद्भूतादित्वेन पर्यव- स्थतीति त्वद्वाक्यार्थः । स चायुक्तः । सदसताश्चेतनजड- योरात्मानात्मभूतयोस्तादात्म्यासस्भवात् । न हि तात्त्वि- कस्यातात्त्विकः परिणामः सम्भवतीति। हिमान्या मा- यागन्धर्वनगरवदेतत् स्यादिति चेन्मैवम् । न हि हिमानी तथात्वेन परिणयते विवर्तते वा। किंतु हस्त्यश्वादित्वेन मु. प्रतीयते । ब्रह्म तु कथं तथा प्रतीयतां सर्वपरोक्षत्वा- दिति ॥ ईश्वरसिडिस्त्वेवम् । य आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्य- सङ्कल्पः सेोऽन्वेषव्यः स विजिज्ञासितव्य इति छान्दो- ग्योपनिषदा आत्मविषयकप्रतिपत्तिविधी सा प्रतिपत्तिः ·३७ प्रथम परिच्छेदे ईश्वर्रादिप्रकरणम् । किंरूपा कतिविधा वेत्याकाङ्क्षायां आत्मा वा अरे द्रव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयीति शतपथश्रु- त्यात्मविषयकयथोक्तप्रतिपत्तिचतुष्कस्येसाधनत्वेऽवगते इाकाक्षायां च न स पुनरावर्तत इत्यर्थवादेनापुनरावृत्ती- क्षस्योपस्थितौ विध्यनुवादैकवाक्यतया च प्रतिपत्तिचतु- यस्य मोक्षसाधनत्वावगमे माक्ष्यमाणप्रवृत्तिप्राप्तौ प्रवृ. त्तिविषयीभविष्यत्तदुपायविशेषजिज्ञासायां श्रोतव्यः श्रु- तिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्चोपपत्तिभिरिति गुणविधिना वेदा- नुमानयोस्तदुपायत्वविधानात् । अथ श्रवणकारणवेदाका- डायां सहोवाचैतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थू- लमनण्वस्वमदीर्घमलोहितमस्नेहमच्छायमतमोवायु ना- काशमसङ्गमस्पर्शमगन्धमरसमचक्षुःश्रोत्रमरागमनातेजस्क- मप्राणमुखमनामागोत्रमजरममरमभयममृतमरजोऽशब्द- मविवृतमसंवृतमपूर्वमनपरमबाह्यं न तदश्नोति कञ्चन तद्- भोति कश्चनेत्यादि शतपथश्रुत्यात्मनि श्रुते विधिबोधित- द्वितीयप्रतिपत्तये निरञ्जनत्वादिश्रुतिसंजाताश्रडामलक्षा- लनाय च मननानुसरणे इतरभिन्नानुमितेयाप्तिपक्षधर्म- तासंवेदनसाध्यत्वे ऽपि तस्यात्र प्रावादुकप्रवानिरासक्ष- मात्मपञ्चावयवसाध्यतया साङ्गोपाङ्गन्यायस्वरूपनिरूप- णाय षोडशपदार्थव्युत्पादनमाप्तौ तत्रापि षोडशपदार्थनि- रूपणस्य निरस्तसमस्तदोषानुषजस्वलक्षणसाध्यतया लक्ष- णदोषनिरासस्य च लक्षणमन्तरेणासम्भवितया लक्षणस्य च धर्मिज्ञानसाध्यस्य तत्साधकोद्देशसाध्यतयोद्देशलक्षण- परीक्षात्मकप्रवृत्तित्रित्वे व्यवस्थिते यथोक्तहेतुहेतुमद्भाव- सङ्गत्योद्देशलक्षणपरीक्षाणां पौर्वापर्ये सिद्ध जातिनिग्रह- स्थानविशेषलक्षणा नात्वभ्यहिततमप्रमाणादिपरीक्षावि- षयकशिष्यबुभुत्साकव्येन प्रतिबन्धे । अथ तत्पर्याप्तावस:

·खण्ड नोद्वारे रतः करणादर्थतश्चरमभाव इति सर्वमभिसन्धाय दुःखपङ्क- निमयानुद्दीधीर्षनक्षपादो महामुनिस्तदुपशमस्य परम्परयो- पावभूतामान्वीक्षिकी प्रणिनाय । तत्रापि चान्वीक्षिक्या साङ्गोपाङ्या प्रावादुकप्रवानिरासक्षमे पञ्चावयवे समु- पवर्णिते तेनैवमननात्मिका द्वितीया प्रतिपत्तिरपि साध्यते क्षित्यादेः कार्यत्वेन घटवत् सकर्तृकत्वानुमानात् ॥ नन्वादिपदस्य प्रकारवाचित्वेन कश्चिदेकः प्रकारो वाच्या येन तत्र तत्र महामहीधरादयः संगृह्यन्ते। अत्राहुः । अावारकोपादानगोचरजन्यकृत्यजन्यसमवेतजन्यत्वं तथा । अत्र कृत्यजन्यत्वेन पक्षविशेषणे कृते सर्वासंग्रहः सर्वस्य सन्दिग्धकर्तृकस्य स्वमते कृतिजन्यत्वादिति तदर्थं जन्येति । जन्यपदं तु स्वमते कृता विशेषणम् परं प्रत्या- पातत उपराकम् । एवमपि शब्दफूत्कारादीनां मृदङ्गा- दिगोचरकृतिजन्यानां जन्यकृतिजन्यत्वेन न पक्षत्वमिति तत्संग्रहायोपादानगोचरेति जन्यकृतिविशेषणम् । शब्दा- दयोऽपि हि गगनपवनगोचरजन्यकृत्यजन्या एव तयोर- तीन्द्रियत्वात् । नन्वेवमपि सर्वासंग्रहः । क्षित्यादयो हि परमाणुगोचरजन्यकृतिजन्या एव । तथाहि यागादिगोचरा यष्टुयोजन्या कृतिःसापियागहिंसादिकं भावयन्ती तत्फ- लीभूतं सुखं दुःखच्चोत्पादयन्ती तदवरुद्धत्वेन तत्कारणी- भूतं परमाणुमपि विषयीकरोतीत्यतः सर्वसंग्रहायादृधा- द्वारकेति उपादानगोचरजन्यकृतिविशेषणम् । इयं तु कृतिरावारिकैवोपादानगोचरा भवति । एवमपि निरु- पादानानां प्रध्वंसानामदृष्टाद्वारकोपादानगोचरजन्यकृ- त्यजन्यतया पक्षप्रवेशेवृत्ते तदंशे सकर्तृकत्वानुमाने बांधः। न हि ध्वंसस्य निरुपादानस्योपादानगोचरापरोक्षज्ञानचि- की कृतिमजन्यत्वलक्षणं सकर्तृकत्वं सम्भवतीति तद्वहि- ·३ সময় মার্জি। करणाय समवेतपदम् । एवमपि सामान्यानां नित्यगुणानां च पक्षप्रवेशे वृत्ते तदंशे बाधः स्यादिति तद्वारणाय चरम जन्यपदम् । साध्यं तु अषाद्वारकोपादानगोचरापरोक्ष- ज्ञानचिकीर्षाकृतिमन्जन्यत्वम् । अत्राप्युपादानेत्यादी कृते- ऽदृद्वारा उपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्षाकृतयःक्षेत्र- ज्ञस्य भवन्त्येवेति तद्विशिक्षेत्रज्ञेनैवाथान्तरमिति तद्वा- रणायादृाद्वारकेति उपादानगोचरप्रत्यक्षज्ञानचिकीर्षयोः कृतेश्च विशेषणमिति केचित् । तन्न । न ह्यान्तरवारणाय साध्ये विशेषणं साध्यगौरवेण व्याप्यत्वासिापत्तेः। किं त्वाद्वारकोपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्षाकृतिमाने- व हि कती। यथा घटपटादा कुलालकुविन्दादिः। एवं चैवं प्रयोगः अदृशद्वारकोपादानगोचरजन्यकृत्यजन्यानि सम- वेतानि जन्यानि अदृष्पाद्वारकोपादानगोचरापरोक्षज्ञान- चिकीर्षाकृतिमजन्यानि समवेतत्वे सति प्रागभावप्रतियो- गित्वात् । यद्यत् समवेतत्वे सति प्रागभावप्रतियोगि तद्- दृयाद्वारकोपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्षाकृतिमजन्यम् यथा घटः । एतानि चाहाद्वारकोपादानगोचरापरोक्षज्ञा- नचिकीर्षाकृतिमजन्यत्वव्याप्यसमवेतत्वसमानाधिकरण- प्रागभावप्रतियोगित्ववन्ति । तस्मादुपादानगोचरापरोक्ष- ज्ञानचिकीर्षाकृतिमजन्यानि । नायं हेतुराभासस्तल्लक्षणा- योगादिति नैयायिकेन स्थापिते ऽनुक्तग्राह्योच्यमानग्राह्या- भासहिरुक्तग्राह्याणां यथायथमनुसन्धीयमानानामनव- तारे उक्तग्राह्यविशेषेण हेत्वाभासेन मीमांसकः स्थापना दूषयति । तथाहि कती शरीरावच्छिन्न एवात्मा घटादा दृषः स च पक्षे बाधितः । न हि शरीरी क्षित्यादि निर्मा- तीति त्वमपि ब्रूषे इति । प्रत्यक्षेणापाधिना वा यद्यपि ·खण्डनाद्वारे नात्र शरीरजन्यत्वमुपाधिः साधनव्यापकत्वात्। क्षित्या- देरप्यपद्धारा शरीरजन्यत्वादिति । तथाप्याद्वारक- चेपाश्रयजन्यत्वं सः । न च लाघवात् तादृशचेधाजन्य- त्वमेवास्तूपाधिः चेशयामेव साध्याव्याप्तेः। न हि चेशापि बेधाजन्याऽनवस्थापत्तः । स्थापनां निरस्य स एव स्वपक्षे प्रमाणमाह क्षित्यादीनि नापाद्धारकोपादानगोचरापरो- क्षज्ञानचिकीर्षाकृतिमजन्यानि शरीराजन्यत्यात् । यद्यत् शरोराजन्यं तत्तदुपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्षाकृति- मजन्यं न भवत्येव यथा व्योमेति महार्णववत्सेश्वरमते । नरसिंहहरिशर्ममते तु तदि न वीप्सेति । कण्टको डारस्तु कापि मते नास्ति ॥ एवं प्रयुज्य विरतवाचि मीमांसके स्थापकः । न हि शरीरघटितमपि कर्तृत्वं गौरवात् । किं त्वदृपादारकोपादा- नगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्षाकृतिमत्त्वमात्रम् । यत्तू कुला- लादेः शरीरित्वं तज्ज्ञानादिनिष्पत्तये क्षित्यादिकती त्वज- न्यज्ञानादिमानेवेति किं तस्य शरीरेण । तथा च कर्तृस्वरूपे शरीराननुप्रवेशात् । ज्ञानेच्छाप्रयत्नवतश्च कर्तुः परं प्रति नित्यपरोक्षत्वान्न प्रत्यक्षबाधः । यत्तु शरीराजन्यत्वादिकं हेतूकृतम् । तत्र शरीरं नार्थे विशेषणम् प्रतियोगिनि वा। आद्ये स्फुट व्यर्थविशेषणम् अजन्यत्वमात्रस्यैव कर्वजन्य- त्वसिद्धिक्षमत्वात् । अन्त्ये यदपि शरीरं हेतूकृताऽभावं न विशिनष्टि । तथापि जन्यत्वं विशिषत् विशिधाभावस्य हेतुतायां पर्यवस्यति । तथा च लाघवाद्विशेष्याभावमात्र- स्यैव कर्तृजन्यत्वाभावव्याप्यत्वम् । न तु विशिधाभावस्य गौरवादिति शरीरजन्यत्वाभावो व्याप्यत्वासिद्धः । एवं च हेत्वाभासेन मीमांसके पराजितेऽव्याहतहेतुप्रयोक्ता amestic ·प्रथमपरिच्छेदे ईश्वर्रादिप्रकरणम् । नैयायिको विजयी । तदिदमीश्वरस्य जगत्कर्तृत्वमागमाऽपि संवदति । तद्यथा विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतो मुखो विश्वतो बाहुरुन विश्वतस्पात् संबाहुभ्यां धमति संपतनद्यावाभूमी जनयन देव एकः । नन्वेवमीश्वरविषयकं प्रतिपत्तिचतुश्य- मपवर्गजनकमिति निर्गलितम् । तमेव विदित्वा अतिमृत्यु- मेति नान्यः पन्था विद्यते ऽयनायेति श्रुतिरप्येवमाह । एत- बायुक्तम् । तत्त्वज्ञानस्य हि समानाधिकरणमिथ्याज्ञा- नध्वंसद्वारोपयोगात् दुःखजन्मेत्यादिसूत्रे तथैव सिद्धा- न्ताच । ईश्वरविषयकंतु मिथ्याज्ञानं न जीवस्थ संसाराय। किं तु स्वविषयकमहं गौरोऽहं स्थूल इत्यादिना शरीर- विषयकेण जीवाभेदभ्रमेण तदनुकूले रज्यते तत्प्रतिकूलं च द्वेधीति तदीयरागद्वेषमोहैरेव संसरति उच्यते तद्विषय- कदोषत्रयोच्छित्तितद्विषयकतत्त्वज्ञानादेवेति । सत्यम् । तदेव तु प्रवणमनननिदिध्यासनैः क्रमादुच्छितैरुत्पन्ने ने- श्वरसाक्षात्कारेण जन्यते । तथा च श्रुतिः । स हि तत्त्वतो ज्ञातः स्वात्मसाक्षात्कारस्योपकरोतीति । अस्त्वेवम् । तथापि शतपथे आत्मा वा अरे द्रव्य इति अयते । शा- खान्तरे साक्षात्कर्तव्य इति । तच्चोभयमप्ययुक्तम् । निदि- ध्यासनप्रवृत्त्यैव साक्षात्कारसम्भवे तस्य प्रयत्नान्तरासा- ध्यत्वेन फलैकरूपतया च विधानायोगात् । कृतिसाध्ये- साधनत्वस्य च विध्यर्थत्वात् । अत एव यागविध्यनन्तरं नापूर्वविधिः यागानुष्ठानेनैव तत्सिद्धेरिति । मैवम् । आत्मा वा अरे द्रव्य इत्येव दर्शनस्येसाधनत्वमाह । कृ- तिसाध्यत्वं तु कथं तस्य दर्शनस्येत्याकाङ्क्षायां निदिध्या- सितव्य इति । निदिध्यासनं च आसनप्राणायामप्रत्याहा- रधारणाध्यानसमाधियमनियमरूपाङ्गयोगेन चिरमिर- न्तरादरसेवितेन परमपुरुषीयचित्तसन्तानरूपम् । एतच ..

·खण्डनाद्वारे सङ्गसु कस्य नाडामलक्षालनं विना सम्भवतीति तदर्थ श्रुत्यात्मस्थिरीकरणाय मन्तव्य इति द्वितीयप्रतिपत्तेरानु- मानिक्या विधानम् । सापि च धर्मिज्ञानसाध्येति । श्रव- साक्षात्कृतवेदप्रभवायाः प्रथमप्रतिपत्तर्विधानं श्रोतव्य इति । तथा चेसाधनत्वं प्रतिपत्तिचतुयस्यैव । कृतिसा- ध्यत्वं तु चतुर्थप्रतिपत्तेस्तृतीयप्रतिपत्तिद्वारेति तदुपप- त्तये तत्साधनसमाधी तृतीयप्रतिपत्तौ च तत उत्पन्नायां साक्षात्काराय चिन्तामेवं तनोतीति सर्व सुस्थम् ।। ननु भेदधीः श्रुतिवाधिकेति यदुक्तं तत्र को भेदः । स्वरूपमन्योन्याभावो वैधय॑मन्यद्वा । आधे घटः पटो नेत्यत्र पटः स्वभेदे विशेषणमुपलक्षणं वा । अत्र नायः । पटविशेषितभेदात्मकत्वे घटस्य स्थात्मकभेदविशेषणीभू- तपटात्मकता वज्रलेपायितैवेति । घटपटयोरभेद एवं पटाद्भेदो घटस्य स्वरूपमिति धियाऽभावः प्रमित इति तद्विरोधेन पटाझिनो घट इति धिया विशेषणीभूतभेद- जन्यया घटपटयोभैंदो न प्रमापणीयः उपजीव्यविरोधात् । तदुक्तम्। अभेदं नोल्लिखन्ती धीन भेदोल्लेखनक्षमा । तथा चाचे प्रमा सा स्थानान्त्ये स्वापेक्ष्यवैशसात्॥१) इति। आधे ऽभदे । अन्त्ये भेदे । अथ घटो भेदमात्रात्मक एव । किं तु तेन तेन पटादिना प्रतियोगिना निरूप्यमाण: स्वस्मिंस्तत्तद्भिन्नधियं जनयतीति चेत् । पटप्रतियोगिकत्वं घटस्य स्वरूपं चेत् तदा पूर्ववद्धटपटयोरभेदः स्यात् । यदि तु तहर्मस्तदा घटः पटवान् स्यात् पटघटितपटप्रतियोगि- (१) आद्ये अभेदे सा धीः प्रमा नान्त्ये भेदे स्वस्य भेदग्रहस्या- पेक्ष्य उपजीव्योऽभेदग्रहस्तद्वैशसात् तद्विरोधादित्यर्थः ।

·प्रथमपरिच्छेदे भेदसिद्धिप्रकरणम् । कत्ववत्त्वात् । एवं पटोऽपीति । किञ्च स्वरूपस्यावधिश- न्यत्वेन घटो घटाद्भिन्न इत्यवधिघटितार्थधीन स्याच भिन्न इति । न हि स एव तवान् भवतीति । न च पटप्रतीते- विशिषघटप्रतीतिकारणतया पटादितीयं पञ्चमी । पटाद्भि- न इत्यत्र हि भेदावधी पञ्चमी । न तु विशिषधीहेतुभूत- विशेषणधीविषये। अन्यथा विशिधीहेतुर्निर्विकल्पकवि- षयतया घटत्वाद्धट इत्यपि स्यात् । उपलक्षणपक्षस्त्वति- प्रसङ्गानिरस्तः । अन्योन्याभावस्तु भेदो दुनिर्वचः । तथा- हि स हि घटपटोभयतादात्म्यप्रतियोगिको न सम्भवति अत्यन्तासत्प्रतियोगिकतापत्तेः । नापि घटे पटतादात्म्य- प्रतियोतिक एवं पटेऽपीति घटे पटतादात्म्याभावस्य व्यधि- करणाभावत्वेन संसर्गाभावत्वात् । वैधर्म्यमपि न भेदः तत्रापि वैधयान्तरस्य सत्त्वे ऽनवस्थापत्तेरननुभवाच । असत्त्वे च वैधाणामभेदाद्विधर्मणामप्यभेदे जगभेद एव स्यात् । अपि चास्तु यः कोऽपि भेदः सोऽपि नाभिन्ने निविशते विरोधात् । किञ्चाभिन्ने भेदप्रवेशे एकाभावेनै कमपि न स्यात् तस्यैकसमूहत्वात् । नापि भिन्ने । एवं सति हि सोऽपि भिन्ने सोऽपि च भिन्ने इत्येकस्मिन्नेव घटे नियतायुषि क्रमेण तत्तद्भदालिङ्गनमयुक्तम् । किच्च विधेयी- भूतभेदफलमधिकरणावच्छेदकीभूतभेदेनैव स्यादिति वि- घेयीभूतभेद्धाराविलोप: स्यात् । अयमेव प्राग्लोप इहो- क्तः। अथानन्ता भेदा अपि क्रमेणैव घटमालिङ्गन्ति तदा किं भेदविशिष्टे किं भेदवृत्तिरित्यशक्यावधारणम् । इद- मेव चाविनिगम्यत्वम् । अपि च भिन्नबुडेरेकेनैव भेदेनो- पपत्तावनन्तभेदकल्पने मानाभावः । अयमेव प्रमाणाप- गमः । तदुक्तम् । ।

·४४ खण्डनोद्वारे प्राग्लोपाचिनिगम्यत्वप्रमाणापगमैर्भवेत् । अनवस्थितिमास्थातुरचिकित्स्यत्रिदोषता (१) ॥ इति । अथानवस्थाभयात् द्वितीयो भेदो धर्मिस्वरूपमेवा- च्यते । तदा धर्मिस्वरूपं निःस्वरूपमेव स्यात् स्वरूपव्या- वृत्त्यात्मकभेदात्मकत्वात् । अथ धर्मात्मको भेदः स्वरूप- विशेषव्यावृत्तिन तु स्वरूपसामान्यव्यावृत्तिः तदा द्वावपि घटपटादिरूपी भेदिनौ स्वरूपसामान्यरूपतयाऽभिन्नौ स्या- ताम् । किञ्च भेदः स्वप्रतियोगिस्वानुयोगिस्वधर्मस्वस- म्बन्धैः समं यदि भेदान्तरेण भिद्यत तदानवस्था न चेत्त- हि अद्वैतमेव । तद्वैतश्रुतेस्तावद्वाधः प्रत्यक्षतः क्षतः। नानुमानादि तं कर्तुं तवापि क्षमते मते(२) ॥ अद्वैतागमनासीरे साधु सा धुन्वती परान् । सेवामेवाजयत्यापत्तिपत्तिपरम्परा (३) ॥ अद्वैतश्रुतयश्च वर्णपदादिभेदेनाविद्यकेनाइतं पारमार्थिक प्रतिपादयन्त्याऽपि न तेन दुर्बलेन बाध्यन्ते । तस्मात् पारमार्थिकमद्वैतं प्रविश्य शरणं श्रुतिः । बांधनादुपजीव्येन विभेति न मनागपि (४) ॥ (१) तृतीयाविभक्यर्थः प्रयोज्यत्वम् । तथा च प्राग्लोपादिप्रयोज्या त्रिदोषतेत्यर्थः अभित्रित्वं वा अर्थः। तथा चप्राग्लोपाधभिन्नात्रिदोषतेत्यर्थः। (२) प्रत्यक्षविषयाभावात् प्रत्यक्षबाधो न सम्भवतीत्युपसंहरति तदद्वैतेति । नानुमानादीति । अनुमानापेक्षया आगमस्य बलवत्त्वात् । अन्यथा नरशिरः कपालं शुचिःप्राण्यङ्गत्वादित्याद्यप्यवकाशमासादयेत् । (३) अर्थापत्तेः स्वपक्षानुकूलत्वमुक्तं स्मारयति अद्वैतेति । अद्वै. तागमस्य नासीरे पुरतः सा अर्थापत्तिः परान् विरोधिनः प्रमाणाभासान धुन्वती निराकुर्वन्ती सेवामानुकूल्यमर्जयति भजते । (४) श्रुतिः पारमार्थिकमद्वैतं शरणं प्रविश्य उपजीव्येन बाधनात् मनागपि ईषदपि न बिभेतीत्यन्वयः।

·४५ प्रथमरिच्छेदे भेदादिप्रकरणम् । श्रतिजन्यत्वस्याप्याविद्यकत्वान्न ब्रह्माद्वैतधियो नि- त्यत्वविरोधः । तस्मात् आपाततो यदिदमद्वयवादिनीनाम् अद्वैतमाकलितमर्थतया श्रुतीनाम् । तत्स्वप्रकाशपरमार्थचिदेव भूत्वा निष्पीडितादहह निर्वहते विचारात् (१) ॥ इति । अत्रोच्यते । यथायथं तावत्रयो भेदाः । तथाहि स्व- रूपं तावद्भेदः भिद्यते व्यावय॑ते अभेद्धीविरोधिधीवि- षयीक्रियते ऽनेनेति व्युत्पत्तेः । स्वात्मना च पटस्तथा क्रियत एव अतो न स्वरूपस्य भेदत्वं पारिभाषिक वैधान्योन्याभाववत् स्वरूपेऽपि व्युत्पन्नत्वात् । अत एवात्मतत्त्वविवेके । त्रीनपि भेदानाचार्या आहुः । ननु स्वरूपभेदवत्ता स्वरूपस्य न सम्भवत्यभेदात् । न हि स एव तद्वांस्तेनैव भवतीति चेत् । माभूत् । न हि स्वरू- पभेदवतस्तेन भेदवत्त्वां ब्रमः। किंतु प्रतियोग्यपेक्षविलक्ष- णधीविषयतामात्रम्।प्रतियोगित्वाभिमताभेदारोपविरो- धिधीपालोचननिबन्धनस्तत्र घटाद्भिन्नः पट इत्यादिः प्रतिभासः । तथा च स्वरूपभेदस्थले अभेदं नोल्लिखन्ती धीरित्यादि यदुक्तम् । तदयुक्तम् । न हि तत्र भेदो वा भिन्नता वा चकास्ति । किं तु भेदान्तरमन्तरेणैव विलक्ष- णधीमानं तत्रोदेति । तदुक्तम् । किञ्चिद्धि वस्तु स्वत एव विलक्षणमिति । यद्वा घटादिव्यक्तः पदादिसाकाङ्क्षत्व- मेव तद्भेदत्वम् । यद्यपि घटादिव्यक्तिन स्वरूपेण पटा- (१) अद्वयवादिनीनां श्रुतिनां यदिदमद्वैतं आपाततोऽर्थतया आक- लितम् विचारितम् तत्स्वप्रकाशचिद्रूप भूत्वा निष्पीडितात् शोधितात् विचारानिर्वहते निर्वाहं प्राप्नोतीत्यन्वयः। पमेव ·खण्डनोद्वारे दिसाकाङ्क्षा । तथापि तत्प्रतियोगिको भेदो भवन्ती तत्साकाङ्क्षैव । प्रतियोगित्वं च पटादेः भेदत्वप्रकार- कघटादिधीकारणीभूतधीविशेषविषयत्वम् । अन्योन्या- भावस्तु यद्यपि तदात्मीभवतीर्घटपटयोनीभावा । नापि तयोस्तादात्म्यस्याभावोऽसौ येनात्यन्तासत्प्रतियोगिकः स्यात् । नाप्यतदात्मीभवताः। येन स्तम्भः पिशाचो न भवतीत्यत्र तस्यैकस्यैकमेव ज्ञानं स्तम्भे प्रत्यक्षं पिशाचे चाप्रत्यक्षमापद्येत । नापि घटे पटतादात्म्यस्याभावो येन संसर्गाभावः स्यात् । किंतु घटः पट इत्यारोपशरीरम् । एष च घटे पटत्वारोपः तथैवानुभवात् । निषेधस्तु पटस्यैव तस्यैव सामानाधिकरण्येनान्वयात् । वैयधिकरण्येन तु तदन्वये घटे पटो न घटे पटत्वं नेति बाधधीः स्यात् । तस्मादभावाधिकरणे प्रतियोगितावच्छेदकं धर्ममारोप्य यो निषेधः प्रतीयते सोऽन्योन्याभाव इति विज्ञेयम् । ननु धर्म आरोप्यते धर्मी निषिध्यत इति दुर्घटम् । आरोपि- तस्यानिषेधान्निषेध्यस्य चानारोपादिति चेन्न। आरोपे निषेधबुड्या च घटपटयोभीनमित्यनुभवसिद्धम् । किं त्व- नुभववैचिच्यादारोपो धर्मप्राधान्येन । निषेधस्त धर्मिप्रा- धान्येन तथैवानुभवादिति दिक् । वैधयेषु वैधापगमे ऽनवस्था न दोषाय प्रामाणिकत्वात् तत्र स्वरूपभेदेन भिन्नधीसम्भवाद्धति॥ यत्तु भेदो भिन्ने निविशत इत्यादि । तत्तुच्छम् । तस्य नित्यसमाप्रपञ्चत्वात् । न हि तद्भेदविशिष्टे तद्भेद- वृत्तिं नाप्यभिन्ने भेदवृत्तिं ब्रूमः । किं तु भेदोपलक्षिते भेदवृत्तमयोपगमात् । किञ्च यदा यत्र भेदो वर्तते तत्तदा तद्भेदवदेव तत्पूर्व तु नास्त्येव । न हि गौत्वादिशन्यः ·प्रथमपरिच्छेदे भेदसिद्धिप्रकरणम् । क्षणमपि जातेजीतसम्बन्धत्वात अन्योन्याभावस्य स्वरू- पभेदस्य च तत्समत्वात् स्वरूपभेदस्य पिण्डे निवेशानुपग- मादा । एतेन प्राग्लोपेत्यादि खण्डितम् अप्रसक्तत्वात् । नूनं किं गवि गोत्वमुतागवीति वदता धर्मधर्मिभाववैरि- णा बौद्धन शिक्षिताऽसि यदीदृशान्यसाराणि प्रलपसि। धर्मधर्मिभाव एव मयं न रोचत इति चेत् । नूनमज्ञोऽसि यदभिन्न प्रतिजानीषे धर्मधर्मिभावं त्वपजानीषे इति।अभे- धर्मा हि धर्मी अभिन्न इति धर्मधर्मिभावाभावे काभिन्न- मिति । किञ्च भेदाभावे कथमभिन्न इति । न हि धर्मिमा- त्रम् नाप्यभेदमात्रमभिन्न इति । किं त्वभेदवानभिन्न इति । एवञ्चाभिन्नतापि भिन्नमुपजीव्यैव प्रवर्तते अभे- दधर्मिणार्भेदधियमन्तरेणाभिन्नताधियोऽसम्भवादिति । तस्मात् अनुल्लिखन्ती भेदं धीनीभेदोल्लेखनक्षमा । तथा चाचे प्रमा सा स्यादन्त्ये स्वापेक्ष्यवैशसात् ॥ इति । त्वदुत्थापिता कृत्या त्वामेवाधाक्षीदिति । अथ निर्वचनानां सर्वेषामेव दोषवत्वे निर्वचनासिद्धावनिर्व- चनतारूपो मत्पक्ष एव सिध्यतीति चेत् । निर्वचन- मुपक्रम्य दोषमवेक्ष्यानिर्वचनीयतामाश्रयन् व्याघातमा- सादयन् ततस्त्वविभ्यत्त्वपेक्षणीयतामामुवानो जड मैवं पुनर्वाचः। अन्योन्याभावात्यन्ताभावोऽभेदः तद्वति च तादात्म्यं वर्तत इति कात्माश्रय इति चेन्न । अन्योन्या- भावात्यन्ताभावो हि घटत्वादिकं तदेव च तादात्म्य तथा चात्माश्रय एव । अथ नाभेदेनावच्छिन्नेऽन्यो भेदो वर्तत इत्युच्यते तदा प्राग्लोपादिकं त्वदुक्तं त्वयि प्रहर- तीति । अथाभेदो न धर्मिणा विशेषणम् किन्तु धर्मिणः ·खण्डनाद्वारे स्वरूपमेव त्वन्मते स्वरूपभेदवत् । तदा न हि स एव तद्वांस्तेनैव भवतीति स्वरूपभेदवदत्रापि दोषः । अथाभे- दपक्षे धर्मितदभेद्योरप्यभेद एव । अन्यथा शतेनापि प्रमाणैरभेदे साध्यमाने ऽप्यभेदो न स्यात् । अभेदतद्धर्मि- गोर्वज्रलेपत्वादिति चेत् । मासैसीदभेदः किन्नश्छिन्नम् । अभेदापलक्षिते ऽभेदा वर्तत इति चेत् । क उपलक्षणार्थः । गवि गोत्वमित्यत्र यः तत्रैव कः। न हि गोत्वेनोपलक्ष- णानन्तरं गोत्ववृत्तिस्तत्र भवतीति चेत् । मैवम् । यो हि पिण्डो गोत्वेनैव विशिष्यते तत्र विशेष्यभागे गोत्ववृ- त्तिरित्येवोपलक्षितवृत्त्यर्थः । एवमभेदे चेदेवं भेदे ऽपीति । यदपि च किञ्च भेद इत्यादि । तदप्यसत् । अनवस्थायाः प्रामाणिकत्वात् । एवञ्च भेदप्रत्यक्षस्य भेदालम्बनत्वे सम- र्थिते तदद्वैतश्रुतेरित्याद्यपि निरस्तम् । अर्धापत्तेस्त्वद्वैता- गमोपकारकता प्रागेवापास्ता । यत्तु पारमार्थिकमबैतमि- त्यादि । तदप्यसत् । तस्य पारमार्थिकत्वे बीजाभावात् । अत एवापातत इत्युपसंहारो व्यपास्तः अद्वैतस्य योग्य- ताज्ञानविरहेण श्रुत्यापि प्रतिपादनायोगादिति। यत्तु तर्केण नैषा बुद्धिरपनेयेति श्रुतिराहेत्युक्तम् । तदपि नाद्वैतसिडौ प्रमाणं स्त्रियश्च धर्मप्रसेविका इतिवत् । तादृशभावनस्य मो- क्षानुकूलत्वे ऽपि तादृशवस्तुतत्त्वस्यासिडेरभेदधीप्रतिपा- लनमात्रस्य श्रुत्युपदिकृत्वात् ॥ अथेयता प्रबन्धन प्राधान्येन स्वमतं व्यवस्थाप्येदा- नी तैर्थिकमतानि खण्डयितुं खण्डनयुक्तीः प्रयोक्ष्यमाणः जल्पे तु स्थापनाघटिते तद्वतारं कर्तुमशक्नुवानः जल्प- स्त्वेका कथा न भवत्येव वितण्डाद्वयशरीरत्वात् । अन्यथा जल्पद्धयेनाप्येका कथा किमिति न भवतीति जल्पमेव ·प्रथमपरिच्छेदे जल्पप्रकरणम् । खण्डनकृत् प्रत्यादिदेश । यद्यपि जल्पे प्रथमकक्षायां स्था- पनाकण्टकोडारः द्वितीयकक्षायान्तु प्रथमस्थापनाखण्डनं प्रतिस्थापना वेति न वितण्डाद्वयसम्भवः । तथापि अजहत्स्वार्थलक्षणया स्थापनैव स्वपक्षसिद्धिपरपक्षप्रतिषे- धोभयधीपरा सत्प्रतिपक्षवदिति खण्डनार्थ इति प्राञ्चः ॥ आदी प्रथमः स्थापयति ततो द्वितीयः खण्डयतो- त्येका वितण्डा । ततो द्वितीयः स्थापयति ततः प्रथमः खण्डयतीत्यपरा वितण्डेति तु नव्याः ॥ अत्राहुः । परपक्षहननशक्तिमात्रजिज्ञासायां वित- एडा स्वपक्षरक्षणपरपक्षहननशक्तिजिज्ञासायां जल्प इत्य- नयोर्भेदः। इतोऽधिका तुजिज्ञासैव न सम्भवति येन जल्पट इयेनापि कथान्तरं स्यात् ॥ अथ खण्डनकृत् षोडशपदार्थी खण्डयिष्यन् तत्र मूर्धन्यं प्रमाणं खण्डयितुं तदुपधायिकां प्रमामादौ खण्ड- यति स्म तत्त्वानुभूतिः प्रमेत्ययुक्तम् । तद्यथा । तत्त्वपदं योगिक रूढं वा । नाद्यः। तद्धि प्रकृतं न चात्र तदस्ति- भवितुस्त्वशब्दार्थत्वाभावेन तत्प्रमायामव्याप्तेनान्त्यः। स्वरूपपर्यायतया भ्रान्तावतिव्याप्तः। यत्र यदा यत् स्वरू- पसत् तत्र तदा तदनुभूतिः प्रमेति चेन्न । देशकालप्रम- योरव्याप्तः । देशे देशत्वं काले कालत्वमनुभूयत इति सापि धीः प्रमेति चेन्न । धर्मिप्रमायामव्याप्तः। सा हि देश- कालयो(न तु तत्त्वयोः । अनुभवत्वमपि न जातिः श्राग- मेनानुमानेन वा भविष्यतः सुखदुःखयोःप्रत्ययेऽपि सुखं दुःखं वानुभवामीति प्रतीतेरनुत्पत्तेः । नापि स्मृत्यन्य- त्वमुपाधिः तयोरेव स्मृत्यन्यत्वप्रत्ययेऽप्यनुभवामीति- प्रत्ययानुद्यात् । स्मृत्यन्यत्वे च लक्षणान्तरेण सिद्ध तेनै- Baramandomaamrapa प-No. 5. Vol. XXV-Nay, 1903.

·५० खण्डनोद्वारे वेतरभेदसिद्धावस्य वैयात् । इत एव तत्सिडावात्मा- श्रयात् । असिडौ च स्वरूपासिद्धेरिति । उच्यते । यद्- बस्य पारमार्थिक रूपं तत्तस्य तत्त्वम् । यथा घटस्य घट- त्वम् । तथा च तडर्मिणि तद्धर्मधीः प्रमेति लक्षणार्थः । तेन यत्र यदस्ति तत्र तस्यानुभवः प्रमेति निर्विकल्पकस- विकल्पकोभयसङ्ग्राहकं लक्षणं पर्यवस्यति । यद्वा व्यव- हारानङ्गत्वेन निर्विकल्पकं तिरस्कृत्य तदङ्गं विशिषप्रमा- मात्रं पुरस्कृत्य तद्वति तत्प्रकारकानुभवत्वमिति । न चा- ननुगमः। न ह्येकत्र प्रमा सर्वत्र प्रमा। किन्तु काचित् कचित् । तथा च किं ज्ञानं कुत्र प्रति जिज्ञासायाम- स्थोत्थितावननुगमस्यादोषत्वात् । आकाशकालादिप्र- मापि आकाशादा तत्त्वधीत्वात् प्रमैव । ननु भविष्यद्रागे इदानीं श्यामे रक्तधीः प्रमा स्यात् । मैवम् । सा हीदानी रागालम्बना वा भविष्यद्रागालम्बना वा कालास्पृष- रागालम्बना वा।प्राधे इदानीं कालविशिष्टे रागो नास्तीति कुतः सा प्रमास्तु एतत्कालविशिस्थाधिकरणत्वात् तत्र च रागाभावात् । अन्त्ययोस्त्वनुमतिरेव । नन्वाधलक्षणे मूलावच्छेदेन तरौ कपिसंयुक्तधीः प्रमा स्यात् । न स्यात् । सा हि तरुः कपिसंयोगीति वा मूलावच्छिन्नस्तरुः कपि- संयोगी वा । श्राद्य इापत्तिः । अन्त्ये तत्र लक्षण- मेव नास्ति। द्वित्तीयलक्षणस्थं तत्प्रकारकत्वन्तु न तद्रूपवि- शेषणज्ञानजन्यत्वमीश्वरप्रमायामव्याप्तेः । किन्तु तवैशि- प्ट्यावगाहित्वम् । न च समवायस्यातीन्द्रियतया घटः पट इत्यादिप्रत्यक्षाव्याप्तिः न्यायमते तस्यापि प्रत्यक्ष- त्वोपगमादिति । न च चलठ्ठलाहकसन्निहिते वस्तुतश्च- (१) समवायस्य प्रत्यक्षत्वं समयायवादे 'प्रत्यक्षं समवायस्य वि- शेषणतया भवेदिस्यादिकारिकायामपि प्रमाणीकृतम् ।

·प्रथमरिच्छेदे प्रमाप्रकरणम् । ५१ लति चन्द्रे चन्द्रश्चलतीति धीः प्रमा स्यादिति वाच्यम् । चन्द्रादिकर्मणोऽतीन्द्रियत्वेन सतोऽपि तस्यास्मदादिभि- रग्रहणे बलाहककर्मण एव तत्रारोपाभ्युपगमात् । अनुभव- त्वञ्च जातिरनुभवामीत्यनुगतमतिबलात् । न चैवं भवि- ध्यत्सुखादावपि शब्दाद्यवगते सुखमनुभवामीति धीः स्यात् । इापत्तेः । एवमपरीक्षकस्यापि स्यादिति चेत् । शब्देन भविष्यत्सुखं जानामीति तस्यापि प्रतीतिरेव । सुख- दुःखानुभवो भोगमात्ररूप एवेति । मिथ्याधीदूषितान्त:- करणस्य तु दोषवशात् सुखमनुभवामीति धीौदेतीति ॥ यत्तु अनुभवत्वं न जातिः प्रत्यभिज्ञायां धन्यंशे सं. स्कारेन्द्रिययोव्यापारात् तदंशज्ञाने स्मृतित्वानुभूतित्व- योः सकरादिति । तन्न । संस्कारेण स्मृत्योपनीयमाना- यास्तत्ताया धर्मादन्ताग्राहिणेन्द्रियेण भानोपगमेनांशत्रये ऽपि प्रत्यभिज्ञाया:(१) साक्षात्त्वोपगमात् । न हि प्रत्यभिज्ञा ज्ञानव्यमभेदासियापत्तेः । नापि ग्रहणस्मरणकरम्बिता- कारमेकमुक्तसङ्करापत्तेः । नापि परोक्षापरोक्षानुभवा- कारमेकं साक्षात्त्वस्यानुगतिमतिसिद्धाया जातेरव्याप्य- वृत्तित्वापत्तः । नापि स्मरणमात्राकारमेकमिदन्तायां सं- स्काराभावात् तस्मादुपनीततत्तासनिकृष्टेदन्ताविशिष्ट- धर्मिग्राहीन्द्रियकरणकं साक्षात्कारीन्द्रियकरणकमेकं त- दिति पश्यामः । तत्तायान्तु संस्कारघटिता इन्द्रियसम्ब- विशेषणता प्रत्यासत्तिरिति निबन्धकृतः । तजनितस्म- रणघटितेति वार्तिककृतः । अत्र त तारेवेति न्यायात् प्रथम एव कल्पः श्रेयानिति केचित् । चिरध्वस्तानुभवस्य ऋमिकस्मरणं प्रति व्यापारत्वेन संस्कारकल्पनमिति धर्मि- (१) जिज्ञासाया इति २ पुस्तके पास ·खण्ड नोद्वारे ग्राहकप्रमाणेन स्मरणार्थमेव तस्य कल्पनात्। यथार्थोऽनु- भवः प्रमेत्यपि निरवद्यं यथाशब्दाऽयमनतिवृत्तिवचनः। तेनानतिवृत्तोऽर्थो यस्येत्यर्थः । भ्रमार ह्यतिवृत्तो भवति । प्रमार्थस्तु न तथा तस्मिन् घटत्वादी घटादिषु सत्येव प्रमा- दयात् । तेन घटत्ववति घटत्वप्रकारकोऽनुभवो घटप्रमेति तत्तत्प्रमितीनां लक्षणं तद्वति तत्मकारकत्वमिति तत्तत्स- वलक्षणसूचनाय सामान्यलक्षणं तत्त्वस्यैकस्याभावात् प्र. मात्वस्यापि विषयप्रकारभेदेन प्रतिव्यक्तिभिन्नत्वादिति। यत्तु द्यूतकारेण पाणै पञ्च वराटकान् कृत्वा पृथस्य पञ्च वराटकास्त्वत्पाणै सन्तीति अजाकृपाणीयन्यायेन संवा- दिवचनं तत्सम्भावनायोनि विप्रलिप्सायोनि वा । कार- णाभावेन तत्र निश्चयमात्रस्यैवानुत्पत्तः । उत्प्रेक्षासहित- मनोजनितप्रमायोनि वा अनुमातुम्तृतीयलिङ्गपरामशी- भासात् । वस्तुता वहिमति या वयनुमितिः प्रमाभूता सापि तव्याप्तिपक्षधर्मतावैशिष्ट्यावगाहिनो भगवज्ज्ञान- रूपात् प्रमाणादिति न प्रमायाः प्रमाणातिपातः । एवं सम्यक् परिच्छित्तिःप्रमा समीचीनानुभूतिःविशेष्यावृत्त्य- प्रकारिकानुभूतिरिति(२) यावत् । एतेनाव्यभिचार्यनुभवो ऽविसंवाद्यनुभवो वा प्रमेति व्याख्यातम् । न चात्र भ्रमां- शभूतप्रमायामव्याप्तिीषः असङ्कीर्णप्रमाया एवात्र लक्ष्य- त्वात् । अन्यथा अनुभूतिः प्रमेत्येतावतैव निवृणुयादिति । अनुगतैस्तु तैस्तैस्तत्तत्प्रमितीनां लक्षणैस्तास्ताः प्रमितय इतरेभ्यो भिद्यन्ते न तु सर्वा प्रमितिरेकदैव तत्तल्लक्षणानां प्रत्येक भागासिद्धत्वात् ।। (२) तथा च स्वयधिकरणप्रकारनिष्ठप्रकारतानिरूपिता या या वि- श्रेष्यता तत्तदनिरूपकज्ञानत्वं फलितम् ।

·प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणप्रकरणम् । ५३ ननु लक्षणमेव पक्षतावच्छेदकमिह रूपान्तरस्थान- भिधानात्। तथा च हेतुसाध्ययोः सामानाधिकरण्यबुद्धि- रेव पक्षतावच्छेदकसाध्ययोःसामानाधिकरण्यधीः साचा- नुमानफलमित्यनुमानमफलं स्यादिति चेन्न। अत्र व्यतिरे- कसम्बन्धी गमकोऽन्वयसम्बन्धो गम्यत इति मत्सिद्धा- न्तात् । अत एवात्र व्यभिचारसम्बन्ध एवोपर्यते ॥ एवं प्रमायां व्यवस्थितायां प्रमाणमपि स्ववचनं । प्रमाया: करणं हि प्रमाणं करणञ्च साधकतमं तमबर्थश्चाति- शयः स च कारकान्तराचरितार्थकारकत्वम् । तथा हि कती तावत् करणं हस्तपरवादि व्यापारयन् लिङ्गपरामादिक- चोत्पादयंस्तत्र चरितार्थः । एवं कर्मापि करणस्य व्यापार- मुत्पादयत्तत्रैव। न हि कर्म विना निरालम्बनः करणव्या- पार उदीते । अधिकरणमप्येवं न हि तेन विना कता निरालम्बनः करणं व्यापारयितुमीष्टे । सम्प्रदानापादाने तु काचित्के एव । तथा च कारकान्तराचरितार्थ क्रिया- मात्रान्वयि करणमिति व्याख्यायामन्तरपदार्थकल्पनया खण्डनम् । तदसत् । अन्तरपदार्थो हि समभि- व्याहृतपूर्वपदप्रवृत्तिनिमित्तवत्त्वे सति प्रक्रान्तप्रवृत्तिनि- मित्तसाक्षायाप्योपाधिभिन्नतादृशोपाधिमान् । यथाहि कठ उपस्थिते ब्राह्मणान्तरमानयेति शब्दः कठभिन्नं क- एवादिब्राह्मणमेवाह तत्रैव च प्रयुज्यते । न तु घटादिक- माह तत्र प्रयुज्यते वा तथा करणे प्रक्रान्ते कारकान्तरपदं करणकारकभिन्ने कमीदो कारके प्रयुज्यते तदेव चाहेति । अत एव हस्तः परशा चरितार्थीभवन्नपि कारकान्तराचरि- तार्थ एव उभयोरपि करणत्वात् । एवञ्चान्तरपदस्यार्थी- न्तरं प्रकल्प्य यहूषणवचनम् । तच्छल कल्पितदूष्यत्वा- दिति ॥

·AD खण्डनोद्वारे ननु करणप्रक्रमे करणभिन्न कारकं कारकान्तरमि- स्यात्थ । तथा च करणज्ञानाधीनं कारकान्तरज्ञानं तद- धोनं च करणज्ञानमित्यन्योन्याश्रय इति चेत् । नूनं शब्द- वदर्थेऽप्यव्युत्पन्नोऽसि । तथाहि न हि लक्ष्यस्य लक्षणा- न्वयात प्राकप्रकारान्तरेणापि ज्ञानं न भवतीति सचेताः प्राह तथासति लक्षणविधिरपि तत्र न स्यात् उद्देश्या- परिचयात् उद्देश्यं हनूद्य लक्षणं विधीयते एवम- वधेरपि सामान्यमुखं तन्त्रम् । तथा च प्रक्रान्तकार- कत्वेन कारकान्तरसाधारणेन करणस्य ज्ञानादन्तर- पदार्थज्ञानं तज्ज्ञानाच तस्यैव प्रक्रान्तस्य करणत्वेन ज्ञानं फलं वदेति() । यथा वा बहिः सत्त्वेन विना जीविनो गृहासत्त्वमनुपपन्नमिति सामान्यमुखाबहिः सत्त्वालम्बि- नोऽनुपपत्तिज्ञानाद्देवदत्ते पत्ते प्रवृत्ताद्देवदत्तो बहिः सन्नि- ति विशेषमुखी धीः फलं वदेति(२) । अत एव यतोऽन्यत्वं तत्सिद्धरग्रेतदसिद्धरिति यत्प्रलपिष्यसि तदपिनिरस्तम् । ननु किमिदं चरितार्थत्वं अन्यथा सिद्धत्वं वा परम्पराका- रणत्वं वा। नोभयं कत्रीदेरप्यतथात्वादिति। उच्यते। तत्त- निष्ठान्यतरजनकत्वं तत्र चरितार्थत्वं कर्तुः कर्मणश्च करण- निष्ठव्यापारजनकत्वं मनसो हस्तादेः करणे चरितार्थत्वे- ऽपि न तस्य करणापेक्षया कारकान्तरतेति । कर्तृव्यापारवि- षयत्वं वा तत्त्वम् । न च कर्तृव्यापारफले ऽतिव्याप्तिः यद- धिकृत्य हि कर्तृव्यापार उदेति स एव तद्विषयतयोक्तो यथा हस्तादि । गोचरता हि द्वयी उद्धेश्यतयानन्यपरकृति- व्याप्यतया चेति मसिद्धान्तात् । पिपक्षोहि पाकानु- (१) वद इति छेदः। (२. वद इति छेदः।

·५५ प्रथम परिच्छेदे प्रमाणप्रकरणम् । कूलो यत्नस्तकरणं हस्तमधिकृत्योदेति । अथ शरीरचाल- नाय प्रयत्नः शरीरमधिकृत्योदेतीति शरीरं करणं स्यात् तथा च शरीरं चालयतीतिवच्छरीरेण चालयतीत्यपि स्यात् । भवत्येव दध्नाजुहोति पयसा जुहोतीति श्रोत- प्रयोगदर्शनात् । अपौरुषेयत्वादयमपर्यनुयोज्य इति चेत् । मांसेन भुक्त्वा तृप्तो भवतीति मैत्रेयप्रयोगस्यापि दर्शनात् । सर्वेषामस्तीदृशः प्रयोग इति चेत् । किमतः प्रयोगे सति बीजानुसरणं न तु निमित्तवत्त्वादेव प्रयोगापादनं तस्य प्रयोगसमनियमाभावात् । अत एवारोपे सति मिमित्ता- नुसरणं न हि निमित्तमस्तीत्यारोप इत्याचार्याः । कथ- मीदृशः प्रयोगसङ्कर इति चेत् । निमित्तसमावेशादिति गृहाण । तथा च यदा कर्तृव्यापारविषयतापुरस्कारस्तदा करणतया यदा तु करणव्यापारविषयत्वपुरस्कारस्तदा कर्मतया प्रयोग इति । अत एवाधिकरणीभूते ऽपि देशे समेन देशेन यजेतेति । ननु करणत्वं कारकान्तराचरितार्थ- त्वगर्भ अधिकरणे तचरितार्थे कथमस्तु। तदुक्तं खण्डनकृता। अधिकरणस्यापि कर्मण इव करणे चरितार्थत्वमतः कर्म- ण्यधिकरणे च न कारकान्तराचरितार्थत्वरूपस्य करण- स्वस्य समावेश इति । मैवम् । न ह्यधिकरणं विना करणं परश्वादि तद्विशेषणमुद्यमनादि वा नोदेतीति । एतेन कर्मापि निरस्तं तयोरसार्वत्रिकत्वात् तेन विनापि परशु- तदृद्यमनयोरात्मलाभात् । एवं कर्तृव्यापारविषयत्वम- प्यधिकरणकर्मणेनीसम्भषि आये प्रचरणादेव अन्त्ये प्रक्षेपणादेः कर्तृव्यापारस्य सम्भवात् । क्रिययाऽयोगव्य- वच्छेदेन सम्बन्धित्वं वा तत्त्वम् । अत्र क्रिया प्रधानक्रि- योक्ता तस्या एवोद्देश्यत्वेन वाग्बुद्धिस्थत्वात् । एवञ्च प्रधानक्रियासम्बन्धित्वमात्र उक्त कारकमात्रे ऽतिव्याप्तिः ·खण्डनाद्वारे परम्परयापि तेषां तत्सम्बन्धित्वादतस्तद्वारणायायोगे- त्यादि । तृतीया चेयं लक्षणे । अयोगश्चेह प्रधानक्रियाया असम्बन्धः तस्य व्यवच्छेदकरणेनाव्यवहितोत्तरकाले प्र. धानक्रियाया अभावः । तेनेदमुक्तं भवति यत् करणे सव्यापारे सति प्रधानक्रियायास्तत्र क्षणमप्ययोगो ना- स्ति किन्तु नैरन्तर्यमेव तेन प्रधानक्रियाकारकत्वे सति प्रधानक्रियया सममव्यवधानेन सम्बन्धित्वं करणत्वम् । काञ्चनेन धनीतिवदभेदे वा तृतीया । तेनायोगव्यवच्छे- दात्मकं प्रधानक्रियासम्बन्धित्वं तत्त्वमिति । अत एव कृत्तिकोयं प्रति रोहिण्यासत्तेः करणत्वमपास्तं तस्यास्तं प्रत्यकारकत्वात् कारकविशेषस्य करणत्वात् । एवञ्च साम- ग्रयामपि नातिव्याप्तिः तस्या अकारकत्वात् । तथाहि सा हि कारणसमाहारः स च यदि कारणं स्यात्तदा तं समाहारमन्तभाव्य कारणसमाहारो वाच्यः सोऽपि च समाहारः पूर्ववत् कारणमिति कारणसमाहारात्मिका सामग्री न निर्वहेत् कारणच्चापरिसङ्ख्येयं स्यात् (१) । अथ कारणप्रागभावानाधारः कार्यप्रागभावाधारः क्षण: सामग्रीकः क्षणः उपाधिळ उपधेयो वा उपहिता वा आये न हि रवेः स्पन्दो विशेष कारणम् । अस्तूपधेयः काला विश्वाधारतया विश्वकारणमिति चेत् । बाढम् । स तु न सामग्री अविलक्षणेकरूपत्वात् । नान्त्यः न ह्युपा- धिसहस्रणापि कालो भेत्तुं शक्यते आत्मवत् । अन्यथा जितमोपनिषदैरुपाधिभेद्वादिभिः । तस्मात् कारणान्येव समाहारः । स च न कारणम् । न हि कारणान्येव कारण- मिति । हन्तवमपि कर्म विभागे स च पूर्वसंयोगध्वंसे स (१) तथा चानवस्थादि दोदापत्तिरित्यर्थः ।

·प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणप्रकरणम् । चोत्तरसंयोगे करणं स्यात् तत् कारणत्वे सति तन्नरन्त- योदिति चेत् । बाढम् । यदि च करणे व्यापारवत्वनियम- स्तदात्र नियापारे करणत्वशङ्का नास्त्येव । हन्तैवं हस्त- श्छिदाकरणं न स्यात् छिदया समं नैरन्तर्येण सम्बन्धा- भावात् । तथा च हस्तेन परशुना वृश्चतीति न स्यात् हस्तस्याकरणत्वादिति चेत् । न । न हि परशुं व्यापार्य हस्तो विरमति यदि तु स विरमेत्तदा परशुः पतेत् । नतु स पात्येत यत्र तूत्तरकरणं व्यापार्योत्पाद्य वा प्रथम करणं विरमति तत्समद्रव्ये च प्रधानक्रियायामाद्यं तद्विती- यकरणक्रियायां करणं यथा अनुयाजप्रयाजा । अत एव प्र- धाने रागादङ्गे वैधी प्रवृत्तिरन्यथो भयत्रापि राज्ञजैव सा स्यात् द्वयोः स्वर्गसाधनत्वाविशेषादिति(१) । हन्तवमपि सुखदुःखयोः स्वभोगे करणता स्यात् ताभ्यामव्यवधानेन स्वभोगस्यावश्यमुत्पादनाहिति चेन्न । तादृशव्यापारवत एव कारकस्य मया करणत्वोपगमात् सुखदुःखयोश्च ताह- शव्यापाराभावात् । आस्तां वा ते अपि तत्र करणे अयो- गव्यवच्छेदेन सम्बन्धात् । न चैवं सुखेन भुङ्क्ते इत्यपि स्यात् । ईदृशसूक्ष्मेक्षिकावतां भवत्येव । अत एव मांसेन भुक्त्वा तृप्तो भवतीति मैत्रेयप्रयोगो घटते । व्यापारश्च तजन्यत्वे सति तज्जन्यजनकः अत्र व्यापारिवारणायाचं फलवारणाय त्वन्यं विशेषणं यथा यागस्यापूर्वमनुभवस्य संस्कारः। तृतीयलिङ्ग परामर्शस्तु न करणं किन्तु व्याप्ति- स्मृत्यात्मकस्य करणस्यासो व्यापारः। यत्राप्याप्तोक्तश- (१) तथा च प्रधाने मुख्यफलेच्छया प्रवृत्तिर्भवति अङ्के च प्रधाने- च्छया इति वस्तुस्थितिः । एवञ्चोभयोरपि मुख्यफलसाधनत्वे उभयत्रैव मुख्यफलेच्छया प्रवृत्तिः स्यादिति भावः ।

·खण्डनोद्वारे ब्दयोनिस्तृतीयलिङ्गपरामर्शस्तत्रापि व्याप्तिस्मृतिरादौ पदार्थज्ञानं विना वाक्यार्थधियो ऽनुद्यनियमात् ।। ननु लिङ्गाभासजन्या यत्र प्रमाभूतानुमितिस्तत्र तत्प्रामाण्यमीश्वरतृतीयलिङ्गपरामर्शरूपानुमानात् गुणज- न्यमिति तावदात्थ तत्र हि स व्यापारभूतो न भवति नित्यत्वादिति चेत् । सत्यम् । जगत्कारणत्वात्तत्रापि कारणं तत एव चानुमानकर्तुस्तस्य गुणानुमितिः प्रमा। करणस्तु तत्रापि अनुमितिमाज एव तृतीयपरामर्शजननी व्याप्तिस्मृतिरिति । शब्दसाक्षात्कारेतु यद्यपि इन्द्रियस- निकर्षों न व्यापारो नित्यत्वात् । तथापि प्राधः शब्द एव तत्र श्रोत्रस्य व्यापारः। ननु कर्मणः कथं करणकोटो प्रवेशः उपाधिसमाधिवेशादित्युक्तं प्राक् । यत्तु चक्षुर्घटसं- योगं व्यापारमुदाहृत्य घटस्य कारणकोटिप्रवेशमाशा तदपि माभूदित्याशयेन वाधे ऽन्यसाम्यादित्युक्तम् । तद्युक्तम् । न हि घट इन्द्रियसंयोगे तयापारभूते निवि- शते इन्द्रियाजन्यत्वात् किन्तु घटबहिर्भावेणैवेन्द्रियसं- योग इन्द्रियव्यापार इति ब्रमः॥ ननु करणस्य प्रधानक्रियया समं नैरन्तर्यमुक्तं तद्- यागे नास्ति अपूर्वेण स्वर्गव्यवधेरिति चेन्न । स्वाङ्गस्याव्य- वधायकत्वात् प्रथमगृहीततत्कारणता निर्वाहार्थमेवापूर्वस्य तन्निवाहकस्य यागव्यापारत्वेनाक्षेपणात् । यत्र तु निर- न्तरयोः सम्बन्धग्रहे सति पश्चात्तद्वारा पूर्वतमस्यापि सम्बन्धो गृह्यते तत्र मध्यमजं प्रत्येव पूर्वतमस्योपयोगः । तेनैव च तस्य व्यवधिर्यथा पुत्रजन्ये घटे तपितुः । एतेन फलाव्यभिचारिव्यापारकत्वं करणत्वमित्यपि समर्थितम्। यद्वानेव करोति तत्करणमिति । कती स्वजन्यासु सा- स्वेव क्रियासु यत्कारकमपेक्षत एव तत् करणम् । कर्मा- ·प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणप्रकरणम् । ५ दिचतुष्कन्तु नैवं तेषां सर्वत्रानपेक्षणात् । करणमेव तथा तेन विना कर्तुः क्रियापचयानुदयात्। एवंयद्वानेव प्रमिमीते तत्प्रमाणं केन प्रमितिकारकेण सहित एव की प्रमिमीते करणेनेति ब्रूमः। तथा हि प्रमिता सम्प्रदानापादाने ताव- दसम्भाविते एव । अधिकरणन्तु प्रमितेः प्रमातैव । न च स एव तद्वान् भवति मेयस्य चाधिकरणं नावश्यकम् आत्मादेनिरधिकरणस्यापि प्रमेयत्वात् । यत्राप्यस्ति तत्रापि न नियतभानं घटः पट इत्यादिप्रमितेरपि दर्श- नात् । कर्म तु प्रमिता पाक्षिकं अनागतादेरपि प्रमितेः । विषयमात्रन्तु न कर्म अकारकसाधारण्यात् । करणन्तु प्रमिता नियतमेव तेन विना प्रमित्यर्जनासम्भवादिति । अत एव करणस्य यश्वरमा व्यापारः स न करणं न वा प्रमाणं तस्य नियापारत्वेनाकारकत्वात् व्यापारवत्कारणस्यैव मया कारकत्वोपगमात् । तद्विशेषस्य च करणत्वात् ॥ नन्वन्यथासिनियतमाक्सत् कारणं तदेव सव्या- पारं कारकं तदेव साधकतमं करणमिति तावन्यायमतम् । तथा च व्यापारविशिषस्य करणतां गतस्य व्यापारान्त- रान्वयाभावात् करणमपि करणं न स्यात् । मैवम् । यत्र रूपं तत्र स इतिवत् यस्य करणं तस्य व्यापारान्वय इति व्याप्त्युपगमात् । घटमुद्यम्य निपात्य प्रत्याक्षालयतो घटः कमैव करणं स्यात् तदानेव हि तं क्षालयति नातद्वानिति चेत् । अबोधात् । न हि यदानित्यत्र यत्पदेन वस्तुमात्र- मुक्तं प्रमेयत्वादावति व्याः । नापि कारकमात्रं तत एव । नापि प्रकृतक्रियाकारकमानं पटस्यापिस्वक्षालने करणता- पत्तेः। नापि प्रकृतक्रियाकरणमात्माश्रयादननुगमाच । किन्तु कर्तुः स्वक्रियायां क्रियात्वेनावश्यापेक्षणीयं कार- ·६० तु खण्डनाद्वारे कमुक्तं क्रियात्वेन हि रूपेण क्रियाभिः करणमेवापेक्ष्यते करणं विना क्रियामात्रस्यैवानिष्पत्तः । कर्मादि नैवं तेषां सर्वासु क्रियास्वन्वयनियमाभावात् । कर्मादिकं चतुष्कं विनापि क्रियोदयदर्शनात् । एवं कर्मणि पटे का प्रसङ्गः । न हि स क्षालनेन क्रियात्वेनापेक्ष्यते किन्तु क्षालनत्वेनैवेति विद्धि ॥ ननु चक्षुरादेः परस्परव्यभिचारितया यद्धानेवप्रमि- मीते इति न घटत इति चेत् । भ्रान्तोऽसि । प्रमया फलेन परिचायितं करणं प्रमाणमित्युच्यते । तथा च प्रकृतां प्रमारूपां क्रियां यदानेवार्जयतीति वचोभयापि प्रमाक- रणमेव प्रमाणमुक्तं भवति । प्राक् करणे लक्षिते प्रमाण- लक्षणाय तत्र प्रमान्वयमात्रस्य विधित्सितत्वात् । प्रमा- करणवत एव प्रमार्जनं नातवंत इति नियमाच्च । ननु कि करणत्वं साधकतमत्वं तच निरुक्तम् । अथ करणत्वेन- यानि लक्ष्यसि तेषां किमेकं रूपं लक्षतावच्छेदकमिति चेत् । धिमूर्ख समनियतयोरेवैकं लक्ष्यतावच्छेदकं अपरं लक्षणं पृथिवीत्वगन्धवत्ववत् स्वबोधमेवैतत् । नापि साधकतमत्वं करणत्वमित्यादी पौनरूक्त्यमीभेदादिति देश्यं विवरणरूपत्वात् विवरणत्वेनैव विशेषात् । नाप्या- स्माश्रयः पिकः कोकिल इत्यत्र । यथा कोकिलः पिकप- दार्थ इत्यर्थस्तथा साधकतमत्वं करणपदार्थ इत्यत्रापि पदार्थान्तभीवनात्माश्रयापनोदात् । यद्भावात् कर्तृक- मणी न क्रियां जनयतः तत्त्वं करणत्वमिति वा । कत्री क्रियात्वावच्छिन्नकार्ये कर्तव्ये स्वसहकारितया यवश्यम- पेक्ष्यते तत् करणम् । कर्मादिचतुष्क नैवं तस्य क्रियासा- मान्येऽनावश्यकत्वात् । कत्रा च करणेन च विना कापि क्रिया नोदेतीति । एवं प्रमातृप्रमेये यदभावात् प्रमा ३७० ·प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणप्रकरणम् । ६१ न अनयतस्तत् प्रमाणं प्रमात्रा हि प्रमात्वावच्छिन्ने कार्य कर्तव्ये स्वसहकारितया यदवश्यमपेक्ष्यते तत् प्रमाणम् । प्रमेयाधिकरणे तु नैवं तयोः प्रमासामान्ये ऽनावश्यत्वात् प्रमात्रा च प्रमाणेन च विना कापि प्रमा नोदेतीति कर्म- प्रमेयपदे त्वत्र निरुक्तिद्रये सम्पातायाते न कर्तृवत् कर्मापि क्रियासामान्येऽपि प्रमातृवत् प्रमेयमपि जन्य- प्रमासामान्ये हेतुर्येनोक्तिसम्भवो ऽपि स्यात् । यच्च दिक- तुके क्षेत्रस्य करणत्वमापादितं तद्बाधात् । न हि भगवता क्रियासामान्योत्पत्तये क्षेत्रज्ञोऽपेक्ष्यते अङ्कुरोत्पत्त्यादाव- नपेक्षणात् । करणन्तु तत्राप्यपेक्षत एवेति । चरमव्या- पारवत्त्वं वा तत्त्वम् । कारकव्यत्तयन्तरापेक्षया करणस्यैव चरमो व्यापारः । न च हस्ताद्यव्याप्तिः तद्व्यापारस्यापि परशुकाष्टसंयोगपर्यन्तमनुवृत्ता हस्ते ऽपि लक्षणसत्त्वात् । अनुवृत्तौ तु छिदायां हस्तस्य न करणत्वं किन्तु परशुव्यापार एवेति मदुपगमात् । अनुमानस्य तु व्याप्तिस्मृत्यात्मकस्य च- रमो व्यापारोविशिष्परामर्श एव। ईश्वरज्ञानजन्ये ऽपि घट- पटादौ क्षेत्रज्ञस्य यत्नादिन चरमः किन्तु तत्रापि तजन्यो दण्डवेमादिव्यापार एव तथेति। ननु पटक्षालने निर्णेजकस्य- व्यापारो जलरूपो यद्यपि न चरमस्तथापि काष्ठपटसंयोग- रूपश्चरम एव स च हस्तवत्पटश्यापीति पटः कर्मवत् स्व- क्षालने करणमपि स्यादिति चेत् । न । क्रियात्वेन क्रियया कर्तृकरणे एवापेक्ष्येते इति नान्यत्र प्रसङ्गगन्धोऽपीति तत्रा- पिकरणस्यैव चरमो व्यापारः कर्तृव्यापारण प्रयत्नेन चेपा- या एव निर्माणात् । तथा च क्रियात्वेन क्रियया यत्कार- कमपेक्षते तत्करणमिति प्रागुक्तं तदेव चरमव्यापारक सत्करणमित्यधुनोच्यते । अस्तु वा मांसपटेपि तृतीया अनन्तरफलकत्वं वा तत्त्वम् । फलं हि प्रधानक्रिया सा च ·खण्डनोद्वारे क्रियात्वेन रूपेण कर्तृकरणे एवापेक्षते नतु कीदि चतुष्कं तस्य क्रियामात्रे व्यभिचारात् । तत्रापि करणस्यैव व्यापा- रोऽनन्तरफलको भवति कर्तृव्यापारस्य यत्नादेः करणव्या पारेणैव व्यवधापितत्त्वात् । करणस्य तु करणव्यापारेण न व्यवधापनम् स्वाङ्गत्वात्। नन्वेवं लिङ्गपरामर्शण व्यापारण चक्षुरादिकमप्यनुमिता करणमस्त्विति चेत् । न । व्यभिचा- रेण हि तेषामनुमिता कारणतापि नास्ति दूरे तु करणताश- केति। हंत तीव्यभिचारितया अनुमिता मनः करणमस्तु वाढम् । तनुमितिरिन्द्रियजन्यतया साक्षात्कारिणी स्या- दिति चेत् । नूनं स्मृतावप्येवं वक्ष्यसि । तत्रापि मनोजन्य- तया साक्षात्त्वमप्यस्त्वित्यपिबम इति।चेत् नूनमजोसियत आस्मा वा अरे द्रव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति शातपथी श्रुतिश्चतस्रः प्रतिपत्तीः प्रत्यक्षपरोक्षप्रस्था- नाः प्राह लोकोऽप्येवमेव व्यवहरति त्वं पुनस्तदुभयविरोधी प्राज्ञम्मन्यः कथमुत्पथं यासि । मनोजन्यत्वाविशेषेपि कथं त्वदुक्तं वैलक्षण्यमिति चेत् । इत्थं इन्द्रियजन्यत्वेनेन्द्रिय- जन्यसाक्षाडी लिङ्गपरामर्शजन्यानुमितिःवाक्यजन्या शा- ब्दी सादृश्यवैसाश्यान्यतरधीकरणिका उपमितिः संस्का- रजन्या स्मृतिः। इयं च याचितमण्डनमिव याथार्थ्यं दधत्य- पिन प्रमेति चतस्त्र एव प्रमाः चत्वार्येव तत्करणानि प्रमा- णानीति । हन्तेन्द्रियार्थसन्निकोत्पन्नमव्यभिचारि प्रत्य- क्षमिति तावन्मुनिनोक्तं तदिदं न प्रत्यक्षप्रमामात्रलक्षण- मीश्वरप्रत्यक्षाव्याप्तः । नापि लक्षणोपलक्षणमाधिक्यात् इन्द्रियोत्पन्नमित्येतावतैव तत्सम्भवादिति चेत् । उच्यते । साक्षात्वं प्रत्यक्षधीमात्रलक्षणं तदेव प्रमात्वेन विशे- षितसाक्षात्कारिपमितीनां एतदुपलक्षणाय विभागाय तद्विशेषलक्षणाय च सूत्रम् । साक्षात्वं तु जातिः साक्षा- ·प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणप्रकरणम् । करोमीत्यनुगतमतिसाक्षिका अतो न लक्षणस्य दुर्जेयता लक्ष्यतावच्छेदकं तु ज्ञानाकरणकज्ञानत्वमतो न लक्ष्या- पामसंग्रहः । तथा च ज्ञानाकरणकानि ज्ञानानि साक्षा- स्ववन्ति तेभ्यो भिद्यन्ते साक्षात्कारित्वादिति व्यतिरेकी। एवं च प्रत्यक्ष लक्ष्येतरेभ्यो भिद्यत इत्यत्र साध्ये ऽनुमेया- भावः लक्ष्यादन्येषां लक्ष्यादन्यत्वे प्रतीयमाने लक्ष्याणा- मपि तेभ्योऽन्यत्वं तदैव प्रतीतमित्यपास्तं साक्षात्वरहिते- भ्यो भिद्यत इत्यस्य साध्यत्वात्। जन्याजन्यविभागतल्लक्ष- णाप्तये च सौत्रो निर्देशः तथाहि तच प्रत्यक्ष वेधा अजन्य जन्यञ्च तत्राजन्यं भगवज्ज्ञानं तस्य तु साक्षात्वं च धर्मि- ग्राहकप्रमाणसिद्धम् ।जन्यमपि वेधा पोहासनिकान्यतम- जन्यं तदजन्यञ्च तत्राद्यस्थार्थत्वेनार्थजत्वं लक्षणम् अात्मा- नुमितिस्मृतिशाब्दास्तु यद्यप्यात्मना तासामनुभूतेन जन्य- त्वे तथापि न तत्रात्मनोऽर्थत्वेन जनकता किन्तु समवायि- त्वेन अन्यथा जन्यावाविशेषात् सा एवात्मधियः परोक्षा एव वा प्रत्यक्षा एव वा स्युः। अर्थत्वेनार्थजन्यधियां तु षो- ढासनिक(न्यतमजन्यत्वं लक्षणं जन्यसाक्षाडीमात्रस्य तु इन्द्रियत्वेनेन्द्रियजन्यत्वं एता अपि वेधा षोढान्यतमज- न्यास्तदजन्याश्च तत्राधा गन्धादिधियः अन्त्यास्तु योगि- धियः तथाहि योगजधर्मसंस्कृतेन मनसा चक्षुरादिना वा व्यवहितेषु विप्रकृष्टेषु चक्षुषा रूपवत् स्वपरमाणुष्वपि ज- न्यते । तटुक्तम् । तत्राप्यतिशयो दृष्टः सस्वार्थानतिलहनात् । दूरसूक्ष्मादिदृष्टौ हि न रूपे श्रोत्रवृत्तिता ॥ इति । तथा च भगवज्ज्ञानं योगजप्रत्यक्षं च द्वयमलौकिक- मेव सामान्यलक्षणया तु यद्धमादिप्रत्यक्षं तचक्षुःसन्निक- ·६४ खण्डनाद्वारे मांशे लौकिक शेषे त्वलौकिकम् । एवं सर्वे व्यवसायानुव्य- साये लौकिका व्यत्यये त्वलौकिका इत्युभयेऽप्यमी लौकि- कालौकिकरूपा इति । एवञ्चानागतगोचरसाक्षात्कारहेतुप्र- त्यासत्यजन्यप्रत्यक्षत्वं लौकिकप्रत्यक्षाणां लक्षणं लक्ष्यता- वच्छेदकं तु तेषां सामान्यप्रत्यासत्यजन्ययोगजधमीजन्य- स्वविषयकसविकल्पकाजन्यजन्यप्रत्यक्षत्वं सन्निकृष्ट हि धूमे संयोग एव प्रत्यासत्तिः न तु धूमत्वमेवं व्यवसाये संयु- तसमवाय एव मनसःप्रत्यासत्तिः नतु ज्ञानलक्षणा अत- स्तेऽपि ज्ञाने तयोरंशयोज्ञानसामान्यप्रत्यासत्यजन्य एवेति तदंशे लौकिकप्रत्यक्षे एवेति तदिन्द्रियजन्यत्वं जन्यप्रत्य- क्षस्य तावल्लक्षणमुक्तम् तदयुक्तम् प्रत्यक्षविशेषाणामनुगतै- करूपाग्रहे इन्द्रियजन्यत्वग्रहणासम्भवात्। हन्त जन्यप्रत्य- क्षत्वमेव तेषामेकमवच्छेदकं रूपमित्यपि न । जन्यत्वेऽप्य- वच्छेदकं रूपमित्यस्यापि मया सुवचत्वादितिमैवम् । जन्य- स्वेप्रांगभावप्रतियोगित्वमवच्छेदकमिन्द्रियजन्यहेतुजन्यप्र- स्यक्षमिति मदुपगमात् । हन्तै जन्यप्रत्यक्षत्वमेव तेषामि- तरभेद कमस्तु न तु नियमतश्चरमवेद्यमिन्द्रिजन्यत्वमिति चेत् । न । उपायस्यानुपायतादोषो न तूपायान्तरसंभव इत्याचार्यवचसैव निरस्तत्वात् अमी प्रत्यक्षविशेषा इन्द्रि- यजन्या इत्यादिना प्राप्तोपदेशेन द्रागिन्द्रियजन्यत्वस्यैवा- वगमसम्भवाच्च । एवमर्थजन्यत्वादावप्यूयम् । ननु साक्षा- कारिविज्ञानं स्वविषये साक्षात्कारि भवतु जाते साधा- रण्यादिति चेत् । धिमूर्ख यदि स्वाविषयः कथं विषयस- समीयं स्वाविषय इति । अथ सोपि स्वविषय एव कथन्तर्हि स्वाविषयो विरोधात्। ननूक्तिदोषोयं तथा च साक्षात्का- रिज्ञानं स्वविषयमिव तदन्यमपि प्रतिसाक्षात्कारि भवतु ·प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणप्रकरणम् । यथा गौः सर्व प्रति गैरिति चेत् । वाढम् । साक्षात्त्वं हि जातिौत्ववत् सर्वसाधारणी । यथा हि गाः सर्व प्रति गा- स्तथा साक्षात्कार्यपि सर्व प्रति साक्षात्कार्येव सर्वैस्तथा व्य. वहियमाणत्वादिति यथा तस्याः साक्षाद्धियो व्यवहर्तृषु साधारण्यं तथा विषयेष्वपि साधारण्यं ब्रूम इति चेत् । हन्त तस्याः साक्षात्वं नानानिरूप्यं जातित्वादिति सा- क्षात्कारिणी भवत्येव किन्तु विवक्षितविवेकेन सर्व विषया सा भवत्वित्यापादनार्थः। स चायुक्त प्रापादकाभावात् । नहि घटमात्रविषयायाधियः पटविषयत्वे किमप्यापादक- मस्तीति । साक्षात्त्वञ्च साक्षात्करोमीत्यनुगतानुव्यवसाय- साक्षिकमिति न तत्र मानान्तरापेक्षा नापि निर्वचनापेक्षा जातित्वेनाखण्डत्वात् गोत्वादिवत् । एवञ्च ज्ञानाकरणका- नां ज्ञानानां साक्षात्कारित्वं तच्च जातित्वरहितेभ्यः (१) सा. क्षात्कारिणां भेधीजनकमिति सिद्धम् । इन्द्रियार्थत्यादि तु तदुपलक्षणम् । न चात्राधिक्यं एकैकमेव तदुपलक्षणात् अवान्तरलक्षणाच। अस्तु वा लक्षणस्य प्रत्यक्षव्यवहारसा- धकत्वम् । तथाहि इदं हि लक्षणवाक्यं वादिवाक्यत्वा- घयप्रामाण्यशङ्काग्रस्ततया नाहत्य व्यवहारयति तथापि न्यायप्रयोगवदनुमानमुत्थाप्य व्यवहारयिष्यति । तद्यथा उक्तज्ञानानि प्रत्यक्षत्वेन व्यवहर्तव्यानि साक्षात्कारि- त्वात् । अयं च अन्वयी न सम्भवत्यन्वयाग्रहादिति व्यतिरेकितया परिणमत इति तावत् न्यायमतम् । तत्व- ण्डनन्तु व्यवहारविशेषो लक्षणसाध्यः तत्कर्तव्यता वा। नान्त्यः । न हि तदनभिज्ञः तत्कर्तव्यता ग्राहयितुं शक्यः न हि वह्नयनभिज्ञो वह्निसम्बन्धं ग्राह्यते । अथ व्यवहारवि- (१) साक्षावरहितेभ्य इति २ पुस्तके पाटः । ज-~No. 7, Vol. XXV. August, 1903.

·खण्डनोद्धार शेषाभिज्ञ एव लक्षणेाद्देश्यो व्यर्थः कथन्तर्हि लक्षणं तस्फलस्य व्यवहारबिशेषस्य स्वतः सिद्धत्वात् । श्राद्येऽपि ब्यवहारविशेषो लक्षणेनानुमेयो न तु जननीयो मानस्य मेयाजनकत्वात् । तथा च स ज्ञानविशेषजन्यो वाच्या ज्ञानविशेषश्चार्थविशेषाधीनः ज्ञानस्य स्वता विशेषाभा- वात् । अर्थविशेषश्च न प्रमामात्रात् सिध्यति अतिप्रस- ङ्गात्। न हि घटप्रमया पदरूपोऽर्थविशेषः सिध्यति । नापि तत्तदर्थोपलक्षितप्रमया तत एव । नापि तत्तदर्थविशे- षितप्रमया आत्माश्रयापत्तेः । तदुक्तम् । नात्यापत्त्या(१) प्रमामात्रात्ते ते ऽर्थाः स्वीक्रियादिताः। तडियस्तदुरीकारे स्वाश्रयं कश्चिकित्सतु ॥ न च तत्तदाहितविशेषया प्रमया अर्थविशेषसि- डिः ज्ञानस्यार्थाहितविशेषाङ्गीकारे हि साकारपचप्रवेशः स्यात् । तदुक्तम् । अथान्यः सविशेषश्चेत्तडीत्वं कश्चिदिष्यते । दत्तः साकारवादाय विधुरः(२) स्पषमेव तत् ।। अथ तडीत्वमनुमात्वादिवदर्थादुत्थास्नुस्तदार्थमन्त- रेणैव स्यादित्यर्थो विलीयेत । तदुक्तम् । अर्थादुत्थास्नवा धर्मा नानुमात्वादयो यथा । तद्धीत्वमपि तद्वत्स्या "दित्यर्थोऽनर्थमाविशेदिति ॥ तस्मिन्नपि तडीविशेषे तद्विषयकस्तद्धीविशेषः प्र- माणमेवं तत्राप्येवं तत्रापि । तथा चानन्तायां तद्धीविशेष- धारायां तहीनिर्वचनोक्तदूषणानि प्रसज्जतीत्याशयेन (१) अत्यापत्तिः अतिप्रसङ्गः पटप्रमातोऽपि घटप्रसिद्धिलक्षणः । (२) विष्टरः प्राप्सनम् । (३) उत्थानवः उत्थितिशीलाः। (४) तद्वत् स्यात् अर्थादुत्थितं न स्यादित्यर्थः । . ६०० ·प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणप्रकरणम् । ६७ सोऽपि वा धीविशेषः किं स्वीकार्यस्तद्धियं विना । एवञ्च सोऽपि सोऽपीति नान्तः सोपानधावने(०) । एवमेष दोषो मन्मतानुसारेण परन्न लगतीति प्रश्नपूर्वकमाह समस्त लोकशास्त्रकमत्यमाश्रित्य नृत्यताः। का तदस्तुगतिस्तबद्धस्तुधीब्यवहारयोः ॥ उपपादयितुं तैस्तैर्मतैरशकनीययोः । अनिर्वचनतावादपादसेवा गतिस्तयो:(३) ॥ अत्र ब्रूमः। यो हि तास्ताः प्रत्यक्षव्यक्तीः प्रत्यक्ष- तया व्यवहरति व्यवहारः सनिमित्तक इति च जानाति अप्रत्यक्षव्यवहारे किं निमित्तमिति वुभुत्सते तं प्रति सा- क्षात्कारित्वं लक्षणमुपतिष्ठते । तञ्च साक्षात्कारित्वमनु- मानच्छायामवलम्ब्य व्यवहारयति तत्रापि साक्षात्कारि- त्वव्यवहारयोः पक्षादन्यत्रासतोरन्वयव्याप्त्यनवधार- णात् लक्षणं व्यतिरेक्यनुमानमिति पर्यवस्यति । न- नूक्तव्यवहारोत्पत्तये ज्ञप्तये वा नानुमितिः व्यवहर्तरि तयोः सत्त्वादेवेति चेत् । मैवम् । प्रत्यक्षधियां प्रत्यक्षत्वेन व्यवहारः साक्षात्कारित्वानिवन्धनः निबन्धनान्तराभावे सति सनिवन्धनस्वात् साक्षात्कारित्वान्वयव्यतिरेका- नुविधायित्वादेत्यस्य मानार्थत्वात् । एतेन प्रत्यक्षत्वेन व्यवहारः प्रत्यक्षपदप्रयोगरूपः सोऽपि तत्प्रयोगे साक्षा- कारित्वस्यान्वयव्यतिरेकितयैव सेत्स्यति किं तदर्थ लक्ष- (.) सोपि धीविशेषः घट्धीविशेषः कि तद्भिर्य घटधीविषयकधियं विना, स्वीकार्यः न स्वीकार्य इत्यर्थः । एवञ्च सोऽघि सोऽपि घटधीधीगोचरधीविशेषादि- रपि स्वस्वोचरधियं विना स्वीकार्य इति सोपानधावने ऽनवस्थेत्यर्थः। (२) तत् तस्मात् समस्तलोकशास्त्रयोरैकमत्वमाश्रित्य मृत्यताः भासमानयो- स्तत्तद्वस्तुव्यवहारतत्तद्धीव्यवहारयोः का गतिरस्तु इत्यन्वयः । (३) लस्तैर्मतरूपपादयितुमशकनीययोस्तयोरनिर्वचनतावादपादसेवा गतिरि- त्यन्क्यः।

·६८ खण्डनोद्वारे एप्रणयनेनेत्यपास्तम् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यामपि प्रत्यक्ष- शब्दवाच्यत्वादिकमपि यद्वगन्तव्यं तदपि व्यतिरेकन्या- प्तिबलेनैव न त्वेतद्व्यतिरेकयोः सामानाधिकरण्यमात्रब- लेन अप्रयोजकत्वात् । तस्माचतुर्थविकल्पोऽयं नानिय । एवञ्च जवगडदशादिशब्दवाच्यतानुमानमप्यपास्तं व्यति- रेकव्याप्तिविरहात् । एवं युक्तो व्यतिरेक्यनुमानात्मकम्य लक्षणस्य प्रयोगः। व्यवहारविशेषश्च प्रत्यक्षत्वेन व्यवहारः तद्धतुश्च ज्ञानगतो विशेषः स च साक्षात्कारिलक्षणजाति- रूपः । एवञ्च स जातिविशेषो यस्मिन् ज्ञाने ऽस्ति स ज्ञान- विशेषस्तजातियोगेन हेतुना प्रत्यक्षत्वेन प्रकारेण व्यवहि- यते । न च साध्यप्रसिद्ध्यप्रसिघोषिः घटप्रत्यक्षादौ प्र- सिद्धस्य प्रत्यक्षत्वव्यवहारस्यान्वयव्याप्स्यप्रतिसन्धाने ज्ञानाकरणकज्ञानत्वावच्छेदेन साक्षात्कारित्वेन व्यतिरे- किणा साधनात् । इतरभेदानुमाने न्यायाचार्या अप्येव- मिति सर्व सुस्थम् ॥ ननु भवत्वेवं तथापि प्रमामात्रेण वा अर्थविशेष: स्वीकार्यः तदर्थविषयकप्रमया वा ताहितविशेषया वा । प्रमयेत्यत्र न किश्चिाक्तमिति चेत् । त्वयापि न किञ्चिदुक्तम् । तथाहि न हि प्रमया स्वीकारो ऽभेदात् किन्तु प्रमाणेन अर्थाान्विताभ्युपगमस्वीकारः । तत्र यथोक्त- त्रितयमध्ये किं निमित्तमिति महाक्यार्थ इति चेत् तेनार्थेन समं स्वभावसम्बन्धेन यथार्थबोधेन स स्वीकार्य इत्यवेहि । तथा चार्थी ज्ञाने विशेषणम् । ज्ञानस्य तु तद- र्थकस्य तदर्थव्यवहारजनने उपलक्षणं रूपवति रस इत्यत्र यथा धर्मिणि रूपं विशेषणं रसवृत्तातूपलक्षणं आश्रयव्यव- च्छेदकत्वे सति क्रियानन्वयित्वात् । न हि ज्ञानं विशिष- ६०२ ·प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणप्रकरणम् । ६ नप्यों व्यवहारं जनयत्यतितादिसाधारण्यात् । नापि व्यवहारं विशिषन्नप्यों ज्ञानेन जन्यते ज्ञानस्य तत्प्रा- क्सत्त्वनियमाभावात् । नाप्यों ऽर्थेन जन्यते आत्माश्र- यादित्यगत्यैवार्थस्योपलक्षणतेति तदेव तत्रैव तदैव विशे- षणचोपलक्षणच्छेति महदैशसमिति चेत् । न । अबोधात् तत्र हि तद्विशेषणमेव घटे रूपवत् ज्ञानस्य तु प्रत्यक्षव्यवहा- रार्जने ऽनङ्गत्वादुपलक्षणं शेषमशेषं प्रत्यक्षखण्डनं कल्पि- तदूष्यत्वादुपेक्षितमिति। ननु साक्षात्त्वं जातिरव्याप्यवृत्ति तथा च परमाणी। ननु व्यवसायो व्यवसाय इव परमा- णोरपि साक्षात्कारी स्यादिति चेत् । वाढं किन्तु स व्यवसेयांशे त्वलोकिको ज्ञानलक्षणप्रत्यासत्तिजन्यत्वात्। व्यवसाये तु लौकिक: संयुक्तसमवायजन्यत्वात् । हन्तव, लिङ्गबुद्धिलक्षणया प्रत्यासत्त्या वहिरपि मानसो ऽस्त्विति चेत् । केयं लिङ्गबुद्धिः । वहिनिरूपितव्याप्त्यु- पहितपक्षधर्मधूमधीविशेषणविशेषणं वह्निमपि स्पृशन्ती भवति वहिमनसाः प्रत्यासत्तिरिति बम इति चेत् । तर्हि तादृशलिङ्गधीर्मानान्तरमित्यकामेनाप्युपेयं तद्वष्ट- म्भेन मनसो बहिः प्रवृत्तेश्चक्षुर्वत् । एवं प्रत्यभिज्ञापि सा- दात्त्ववती तमिमं साक्षात्करोमीति प्रतीतेः । ननु साक्षा- स्वस्यव्याप्याश्रयज्ञाने सतो योग्यत्वेनावधारणे प्रत्यभि- ज्ञायां तत्तांशे साक्षात्त्वपरोक्षत्वसंशयो न स्यात् विशेष- दर्शने भ्रमानुदयादिति चेत् । स्थाणुपुरुषसंशयवन्नायं सा- लाकिक:(२) किन्तु तत्तदर्शनप्रामाण्याभिमानिनां विप्र- (৭) স্মঘময় ঘি মাখলুয়ি মিলমালি ন “আআয় मनुमोयते । (३) प्रजापि पूर्ववदेवाबराणि विलुप्तानीति । एच.

·खण्डनोद्वारे तिपत्तेः परीक्षकाणामेवायं नित्यानित्यसंशयवत् । ननु स्वात्मानुमितिरात्ममनोरूपेन्द्रियार्थसन्निकर्षजत्वात् सा- क्षात्कारिण्यपि स्यादिति चेत् । न । तत्रात्मा नार्थत्वेन किन्तु समवायित्वेन मनोऽपि नेन्द्रियत्वेन किन्तु मन- स्त्वेन जनकमिति मदुपगमात् । ननु भगवज्ज्ञानं कथं साक्षात्कारि इन्द्रियाजन्यत्वादिति चेत् । कार्यस्योपादा. नप्रत्यक्षजन्यत्वनियमादिति दिक् ॥ ननु नियतव्यञ्जकाभावात् साक्षात्वं न जातिरिति चेत् । न तावनियतव्याकधीपूर्विकैव जातिधीरिति निय- मः ज्ञानत्वेच्छात्वयत्नवादी व्यञ्जकस्यैवाभावात् । किच्च त्वदुक्तरीत्या जातिर्न स्थादेव व्याकेनैवानुगतमतेरु- पपत्तेः । अस्तु वा गोत्वे सास्नेवाननुगतमेव साक्षात्त्वे व्यञ्जकम्।तथाहि अस्मदादिरूपादिप्रत्यक्ष चक्षुरादिजन्यत्वं योगिप्रत्यक्षे योगजधर्मजन्यत्वं भगवत्प्रत्यक्षे धर्मिग्राह- कमानम् । एतदनवधारणदशायामेव साक्षात्त्वसंशयो विशेषादर्शनादिति । अस्तु वा ज्ञानाकरणकज्ञानत्वमेव साक्षात्वस्य व्यञ्चकम् । न चैवमावश्यकत्वात्तदेव साक्षा- त्वधीविषयोऽस्त्विति वाच्यम् । साक्षात्त्वधीहि विधि- मुखी सा कथं व्यतिरेकालम्बनास्तु गोत्वधीवत् । अन्यथा गोत्वधीरप्यगवापोहालम्बना किन्न स्यादित्यपाहापातः । तदुक्तं त्वयैव । विधिजः प्रत्ययोऽन्योऽयं व्यतिरेकासमर्थन:१) । नैवच्छेदपराद्धं ते किमन्यापोहवादिना ॥ इति ॥ अनुमानमपि किमुच्यते । लिङ्गपरामर्श ऽनुमान लिङ्गत्वं व्याप्तपक्षधर्म वमिति चेत् । पक्षता हि साध्यस- (१) ातरेकेगासमर्थनं यस्येत्यर्थः। ०४ ·७१ प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणप्रकरणम् । न्देहः । स च पर्वतस्य नोपलक्षणमनुमित्युत्तरमपि अनु- मित्यापत्तः पर्वतस्य तदापि साध्यसन्देहोपलक्षितत्वात् । नापि विशेषणम् । अनुमित्युत्तरं पर्वतः पक्षताविशिषुः तावन्नास्तीति तत्राऽग्नयर्थिनः प्रवृत्तिन स्यात् वहः केव- लपर्वतावृत्तित्वात् । धूमः पक्षवृत्तिः वह्निस्तु केवलपर्व- तवृत्तिरिति न सम्भवति वैयधिकरण्यापत्तेः । न चैवं वैयधिकरण्यं न दोषः सामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिविरो- धित्वात्। विशेष्ये पर्वते द्वयोः सामानाधिकरण्यमस्त्येवेति चेत् । तहि साधनस्य पक्षधर्मता व्यथा स्यात् । सा हि न साध्यसामान्यसि पयोगिनी व्याप्तेरेव तत्र सामर्थ्यात् । नापि तद्विशेषसियपयोगिनी प्रतीत्यपर्यवसानस्यैव तत्र सामादिति । सिद्धसाधनपरिहारमात्रार्थ सेव्या । सिडसाधनञ्च न स्वार्थानुमाने दोषः भागमेनेत्यादेः । एतेन संशययोग्यतापि निरस्तेति खण्डनम् ॥ तन्न । न हि साध्यसन्देहघटितां पक्षतामाचक्ष्महे प्रत्यक्षपरिकलितमप्यर्थमनुमानेन बुभुत्सन्ते तकरसिका इति टीकाविरोधापत्तः । आगमेनानुमानेन ध्यानात् प्रत्यक्षणेन च । त्रिधात्मनि प्रमाणानां संप्लवः स्वार्थमिष्यते॥ इत्यागमविरोधापत्तेः श्रोतव्यो मन्तव्य इति श्रुति- विरोधापत्तश्च । एतेन संशययोग्यतापि निरस्ता । न चैवं शास्त्र संशयव्युत्पादनानर्थक्यम् । संकशुकतानिवृत्तये न्या. योपासने तदङ्गत्वोपगमात् । अत एव संशयाभावे ऽपि मन्तव्य इति विधिसमभिव्याहृतवाक्यजनितेषसाधनता- ज्ञानजसिषाधयिषया भगवदनुमानप्रवृत्तिरिति कुसुमाञ्ज- लावाचार्या अप्याहुः । अस्तु तर्हि सिपाधयिषाघटिता ·खण्डनोद्वारे साहन्तानिष्टार्थीयामनुमिता सापि व्यभिचरतीति चेत्। बाढम् । तद्योग्यता तावदस्ति । सापि साधकबाधकमाना- भावरूपा श्रुतिस्वरूपसाधकमानावरुद्ध भगवति ना- स्तीति । उच्यते। सिषाधयिषाविरहसहकृतसाधकमान- स्याभावः सा । सा च सर्वत्रैवास्ति । शेषमनुमाननिर्णये- ऽध्यवसेयम् । अस्तु का कापि पक्षता सा तावदनुमित्युत्तरं नास्तीत्यविवादम् । अन्यथा लिङ्गोपहितलैङ्गिकावगाहि- न्यामनुमिता व्याप्तपक्षधर्मलिङ्गभानावश्यकत्वेऽनुमित्य- विच्छेदः स्यात् । तथा चानुमित्युत्तरं तत्र पक्षता त्वया- भ्युपेया । तथा च विशेषणाभावादिशिषः पर्वतोऽपि नास्तीति तनिष्ठोऽग्निरपि नश्येदिति चेत् । एवं सति हि क्षणभङ्गःस्थात् असविशेषणोपरागेण सतोऽपि विशेष्यस्या- त्ययोपगमात् स च प्रत्यभिज्ञानबाधितः । किञ्चानुमाने. नाग्निनिश्चय प्रसूय समूलकाषं कषितो निसंशये विरोधि- विधूननानिष्कम्पा वयर्थिप्रवृत्तिः स्यादेव । अपि च धूमः पक्षवृत्तिरग्निः पर्वतवृत्तिरतो वैयधिकरण्यान्न व्याप्तिरन- योः तस्याः सामानाधिकरण्यरूपत्वादिति वदन खण्डनकृ- याप्तिपक्षधर्मतयोरबोधमबोधयत् । तथाहि व्याप्तिहि अ- व्यभिचरितसम्बन्धरूपा । सा च समानाधिकरणयोरिवा- समानाधिकरणयोरप्यस्ति । कथमन्यथा पृथिवीत्वादिना इतरेषामन्योन्याभावोऽनुमीयते तत्र हीतरे व्याप्याः पृथि- वीत्वाभावस्तु व्यापकः । न चेतरे तत्समानाधिकरणा अवृत्तेरपीतरत्वात् । न च तत्रेतरतादात्स्यमेव पृथिवी- स्वाभावस्य व्याप्यं तयोश्च सामानाधिकरण्यमस्त्येवेति वाच्यम् । तथा सति हीतरतादात्म्यस्यात्यन्ताभाव: पृथिवीत्वेन सिद्धो न त्वितरान्योन्याभावः । इतरतादा- ·प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणप्रकरणम् । ७३ त्म्यात्यन्ताभावेनेतरान्योन्याभावः पश्चात् साधनीय इति चेत् । न साधनाभावेनेतरेषामात्मादीनां सामाना- धिकरण्याभावस्य वज्रलेपतया केनापि कदापि इतरान्या- न्याभावो नानुमातुं शक्यतेत्यस्याप्युक्तप्रायत्वात् । अथ य एवेतरतादात्म्यस्यात्यन्ताभावः स एवेतरान्योन्याभायो न तु ततोऽधिकः स इति चेडन्त य एव घटत्वात्यन्ता- भावः स एव घटान्योन्याभाव इत्यपि वदिष्यसि ओमि- ति चेत् समानाधिकरणनिषेधोऽन्योन्याभावो व्यधिकरण- निषेधस्तु संसर्गाभाव इति घुष्यन् पुरुषायुषमनैषीरथे- दानी चरमे वयसि समस्ततीर्थतीर्थिकविरुडं प्रल एन्न जिहेषि न वा विभेषोति । तस्मादिदमिह नास्तीदमिदं न भवतीतिविलक्षणधीवेद्ययोः संसाभावान्योन्याभाव- योरभेदं वदन् विश्वाभेदाय यतिष्यन्नभेदवादी पर्यवस्थन् भेदासिद्धभेदमपि व्यस्यन् भेदादभेदाभेदाभेदाच भ्रश्यन् कीदृशः स्या इति। तस्माद्ययोरेव सामानाधिकरण्य- लक्षणा व्याप्तिः तत्परमेव निवन्धृणां सामानाधिकरण्य- निर्वचनं न तुव्याप्तिमात्रपरमिति मन्तव्यम् । अत एवाव्य- भिचरितः सम्बन्धी व्याप्तिरनापाधिका सम्बन्धी व्याप्ति- रिति च सामान्यमुखी प्राचामपि निरुक्तिः अन्यथा सामा- नाधिकरण्यमुख्येव सा स्यात् रत्नप्रकाशकृतोऽप्येवमिति । अस्त्वन्यत्र यथा तथा धूमानलयोरेव सामानाधिकरण्यं न स्यादुक्तदोषादिति चेत् । भ्रान्तोऽसि यस्मिन धर्मिणि साध्यसंशयोऽस्ति तत्र धर्मिणिधूमानलयोः सामानाधिक- रण्यं न ब्रूमः न तु पक्षताविशिषे धूमत्तिमुपेमो येन त्वदु- क्तसामानाधिकरण्यं स्यात् । तदयं संक्षेपः संशयादिलक्षणा पक्षता विशेषणं सत्त्वात् सत्यपि धूमादित्तावुपलक्षणं -No. 6 Vol.XXVIII-June 1906. MINAL·pmemuner | ७४ खण्डनोद्वारे तदत्यनन्वयित्वात् लिङ्गपरामर्श तु तत्कालेऽसनी अदू- रविप्रकर्षेण तु सत्यप्युपलक्षणमेव परामशीनन्वयित्वात् न हि धूमवत् पर्वतवच संशयोऽपि ज्ञायमानोऽङ्ग किमर्थ तब पादायते स्वरूपसत्तामात्रेणानुमितेनियमनाय लिङ्ग- परामर्शस्य चानुगमायेति। हन्तवं साध्यस्य मामान्यसिद्धि- याप्तितः विशेषसिद्धिस्तु प्रतीत्यपर्यवसानादिति साध्य- सिद्धावनुपयोगिन्येव पत्तधर्मति तत्खण्डकमपि सिद्ध- साधनं नानुमानदूषणं स्यात् अनुमितिप्रयोजकाखण्डना- दित्युक्तमिति चेत् किमिदमपर्यवसानं प्रकृतानुमानं वा मानान्तरं वा प्रकृतानुमानस्यैवैकमङ्गंवा नाद्यः पक्षधर्मता- विनाकृतस्य तस्याकरणत्वात् तस्याश्च याङ्गत्वानुपगमा- त् । नापरः पक्षधर्मतां विना तस्यापि भूकत्वात् तस्मात् परिशेषाचरमः कल्पः स्यात् तथा च पक्षधर्मतामेव स्वना- ना दूषयसि अपर्यवसाननाम्ना तु मन्यसे सोऽयं शिरश्छे- देऽपि काकणी न ददाति पञ्चगण्डकांस्तु ददातीतिवद्- वसीयते ।। ननु धूमाग्न्योर्देशगी वा कालगर्भा वा उभयग- भी वा व्याप्तिः नाद्यः व्योमलेलिहानायां धूमधारायां तदालोढव्योमनि व्यभिचारात् । अथ यत्र धूमस्तत्र तन्मू- लावच्छेदेन वहिरिति नियम इति चेत् । न आभीरकुट्यां व्यभिचारात् । अथाविच्छिन्नमूलसतता गतिशीलस्थूल- धूमलहरीमूलेप्रदेशे पहिरिति देशगर्भव्याप्तिशरीरमिति चेत्।न। कालान्तरेऽपि तत्र वन्यर्थिप्रत्त्यापत्तेः न द्वितीय- स्तदा देपि वन्यापत्तेः तृतीयस्तु सम्भवति स नाङ्गं तदन- वगमे ऽपि अनुमित्युदयादिति तटस्थदेशनायां तु उच्यते प्राद्य एवं कल्पः न च कालान्तरेऽपि तत्रारन्यर्थिप्रवृत्त्या- deas- ·प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणप्रकरणम् । पत्तिः यत्र धूमस्तत्र सर्वदा वहिरितिन व्याप्तिर्येन तथा स्यात् सामान्यव्याप्त्यैव तथा भविष्यतीति चेत् । न । तस्याः किञ्चित्कालीनवह्निमत्तयैव पर्यवसितत्वात् कुतस्तहि वर्तमानवह्रिसिद्धिः पक्षधर्मतावलात् पक्षतावच्छेदकधर्म- संबद्ध हि साध्यं पक्षधर्मता ग्राहयति तद्विना प्रतीतेरपर्यव- सानात् पक्षतावच्छेदकः पर्वतत्ववत् वर्तमानः कालोऽपि अयं पर्वताग्निमानित्यनुमित्याकारात् । अस्तु तावदिदम- विनाभावसम्बन्धो व्याप्तिरिति यदुक्तं तदयुक्तमन्वये 5- न्वयस्य व्यतिरेके व्यतिरेकस्य व्यभिचारिसाधारण्यादिति मैवम् । अविनाभाव इत्यत्र हि विनाभावपर्युदासे नञ् विनाभावश्च व्यभिचारः तेन व्यभिचारविरोधी सम्बन्धी ऽव्यभिचरितः सम्बन्ध ऐकान्तिकः सम्बन्धो ऽसम्बन्धा- सहचरः सम्बन्धो यथाग्निनाधूमस्य धूमेन त्वग्नेस्तद्विपरीतः तथा च यत्समानाधिकरणान्यान्याभावप्रतियोगिता येन नावच्छिद्यने तेन समं तस्य सम्बन्धों व्याप्तिरिति धूमवान् वहिमान्न भवतीत्यप्रतीतेः धूमसमानाधिकरणान्योन्या- भावप्रतियोगिता वहिना नावच्छिद्यते तेन वह्निना समं धूमस्य सम्बन्धो धूमस्य व्याप्तिः। हन्तवं ईदृशेन वहिनासमं ज्ञाप्यज्ञापकत्वादिरपि सम्बन्धो व्याप्तिः स्यात् सामाना- धिकरणमितिकरणे तु नायं दोषः सम्बन्धमात्रस्य सामा- नाधिकरण्यरूपत्वाभावात् । अत एव चिन्तामणिकाराद- योप्येव मिति चेत्। न अविशिष्यावृत्तविशिषोनियाम- कस्थेह सम्बन्धपदार्थत्वात् म च धूमादी संयोगः रूपर. सादौ समवायो वृक्षशिंश पादा सामान्यविशेषभावादि. रिति ज्ञाप्यज्ञापक भाववाच्या वकभावादिस्तु न तथा किञ्च सामानाधिकरण्यविशेषस्य व्याप्तित्वे भेदानुमानं न ..

·खण्डनाद्वारे स्यात् । तथाहि घटः पटो न भवतीतिप्रतीतिसाक्षिक- स्तावदन्योन्याभावो दुरपह्नवः न चायं तद्धर्मात्यन्ताभा- वात्मैव घटः पटो न घटे पटत्वं नेतिप्रतीत्योः समाना- धिकरणव्यधिकरणाभावग्राहितया तयोः समानाधिकर णाभावत्वव्यधिकरणाभावत्वरूपवैधासिद्धः । ननु भव- त्वन्योन्याभावो धर्मिप्रतियोगिको धर्मात्यन्ताभावभिन्न: सत्वनुमानान्न ज्ञातुं शक्यते । तथाहि इतरे व्याप्याः पृथि- वीत्वात्यन्ताभावस्तु व्यापक इति वाच्यं तच्च इतरेषाम- वृत्तिघटिततया समानाधिकरणत्वाभावात् व्याप्यत्वस्य च नियतसामानाधिकरण्यरूपत्वात् अस्तु वा अन्यत्कि- विद्याप्यत्वं तथापि व्यापकस्य व्यतिरेकात् व्याप्यस्य व्यतिरेकः संसर्गाभावात्मा सेत्स्यतीति वहिव्यतिरेकात् धूमव्यतिरेकवत् स तु न भेदः आकाशसंसर्गाभावस्याकाशे ऽपि सत्वात् आकाशसंसर्गाभावस्य केवलान्वयित्वात् न चाकाशादाकाशो भिन्नः । ननु यदि तावद्यत्र न पृथिवीत्वं तन्नेतरदिति नरसिंहाकारैव व्याप्तिरतः पृथिवीत्वेनेतर- भेद एव सेत्स्यतीति चेत् अस्तु तावदेवं तथापि व्याप्तेरा- कारोनुगतो वाच्यः स च न सामानाधिकरण्यरूपो नाप्य- न्यरूप इति महव्यसनं प्राप्तम् । उच्यते व्यभिचारविरोधि- सम्बन्धस्तावद्याप्तिः अत एव स्वाभाविकसम्बन्ध इति टीकाकृतः अव्यभिचरितः सम्बन्ध इति वार्तिककृतः निरुपाधिः सम्बन्ध इति निबन्धकृतः कात्स्न्यन सम्बन्ध इति लीलावतीकृतः सामान्यमुखमेव व्याप्तिस्वरूपमाहुः । यत्त्वर्वाचां सामानाधिकरण्येन तन्निर्वचनं तत्प्रसिद्धतरधू- मानलादिव्याप्तिमात्रपरं न तु सामानाधिकरण्यगर्भेव व्या- प्तिरित्याशयेन अत एव ययोरेव सामानाधिकरण्येनैव परं ३४० ·प्रथमपरिच्छेदे सामान्य लक्षणाप्रकरणम् । नियमसम्भवः तयोरेव सामानाधिकरण्येन व्याप्तिरित्य- त्राचार्याणामनिर्भर इति वर्द्धमानोपाध्यायकृतखण्डनोद्धा- रफकिकापि सङ्गच्छते। किञ्चान्यथा इतरेषामबादीनां त्रयो- दशानां त्रयोदशान्योन्याभाववैधम्र्येण हेतुना साध्यत इति न्यायमार्गो व्याकुप्येत वैधhणान्योन्याभावस्त्वया साध्य इति खण्डनं च निरालम्बनमापद्यते सामान्यमप- हाय विशेषाश्रयणे निर्बीजं च गौरवं स्यात् अवृत्त्यपि व्याप्यमेवं स्यात् यदाकाशं तत्र पृथिवीत्वाभाव इति व्याप्तेरिति चेत् अस्तु तल्लिङ्गस्यापीति चेत् भ्रान्तोऽसि यो धूमः स वहिमानिति व्याप्तौ यथा धूमत्वं लिङ्गं क्रियते तथात्राकाशत्वमिति उक्तव्यास्तु फलं यत्र पृथिवीत्वं तन्नाकाशादीति भेदधीरेवेति सर्व सुस्थम् ॥ व्याप्तिग्रहः सामान्य लक्षणया सकलधूमा दिविषयकः कथमन्यथा पर्वतीयधूमस्य व्याप्त्यग्रहे तस्मादनुमितिः । ननु धूमो वहिव्याप्य इति ग्रहणं स्मरणं च दृप्रान्तधूम. मात्रविषयक तथा पर्वतवृत्तिधूम इति पक्षधर्मताग्रहण- च त्रयमिति धूमत्वप्रकारकमस्त्वनुमितिजनकं ततोरे- वास्तु किन्तेनेति न्यायात् । तथा च न व्याप्तिग्रहाय सामा- न्यलक्षणा । अत एव शक्तिग्रहायापि नेयं सन्निपिण्ड- मात्र एक घटो घटपवाच्य इति शक्तिग्रहात् ततो घद- पदात्तद्घटव्यक्तरेव स्मृतिः ततो वाक्यार्थज्ञाने ऽपूर्व एव घटो घटत्वेनान्वयधीविषयीभवतीति नानुमितिशाब्द योरनुरोधात्सामान्यलक्षणेतिचेत् । न व्याप्यतावच्छेद- कप्रकारकं हि ग्रहणं नानुमितिहेतुौरवात् वहिव्याप्य- चानयमिति परामर्शस्थले व्यभिचाराच किं तु व्याप्यत्व- प्रकारकमेव लाघवात् एवमन्वेष्यत्येव व्यक्तिः शक्तिग्रहे ·खण्डनोद्वारे ऽपि भासते कथमन्यथा तस्या अस्मरणे तदन्वयानुभव: स्यात् विशेषणज्ञानं विना विशिज्ञानानुदयादिति मैवम् । एवं हि तृतीयलिङ्गपरामर्शस्य विशिज्ञानानां विशेषण- ज्ञान जन्यत्वनियमस्य च बलात् सामान्यलक्षणेति निर्ग- लितम् । तथा च तदुभयासिडी न सामान्यलक्षणा तदुक्त- मसिडमसिद्धेन साधयतो महानैयायिकत्वमिति । किञ्च धूमत्वेन वहिव्याप्तेर्महानसीयधूमे ग्रहात्पक्षवृत्तिधूमेऽपि धूमत्वेन भाते तयाप्तिवैशिष्ट्यं ज्ञायतां एकैव हि सा व्याप्तिरिति तृतीयलिङ्गपरामर्शेऽपि तां विनैवेति कि सामान्यलक्षणया। अथ यदि सामान्यलक्षणा नास्ति तदा पाकादा चिकीर्षा सुखादाविच्छा च न स्यात् सिद्ध तद् सम्भवात् असिडस्य चाज्ञानात् तस्मात्सामान्यलक्षण्या- सर्वपाकावगतावसिद्धं पाकं पक्षीकृत्य कृतिसाध्यत्वेऽनु- मिते तत्र चिकीर्षा एवं तयैव सुखेषु ज्ञातेषु चा सडे तत्रेच्छे- ति चेत् । न सिद्धविषयतदुभयज्ञानादेवासिद्ध तदिच्छा. व्योत्पत्तेः। यत्त्वहं सुखप्रागभाववान् मिथ्याज्ञानवत्त्वादि- त्यादिना भाविसुखे ज्ञाते तत्रेच्छेति तत्तुच्छम् । ईदृशानु- मानानवतारेपि वाहीकादेः सुखेच्छादर्शना दिति। तत्रेच्छा भविष्यन्मात्रविषया सा च भविष्यन्मात्रवृत्तिधर्मप्रका- रिकावाच्या कथमन्यथा कृतिसाध्यतानुमिति भविष्यत्पा- कविषयां शवरस्वाम्याहेति चेत् । न यथाहि दण्ड विना ऽस- त्वेन दण्डसाध्यता घटस्य तथा कृति विना ऽसत्त्वेन कृत- साध्यतापि पाकस्य उक्तहेतास्तावन्मात्रसाधन एव साम- र्थात् सा च कृत्यन्तरनियतसत्त्वरूपा कार्यान्तरवदेव तथा च यद्यपि यथोक्तप्रकारता पाकान्तरस्मरणस्याप्यस्ति तथापि तन्न भविष्यत्पाकविषयकमिति प्रवर्तकज्ञानेच्छ- ·प्रथमपरिच्छेदे सामान्यनता प्रकरणम् । 8 योः समान विषयतां नैयायिकानुमनामनुरुध्य महार्णवकृ- दनुमानमानमाह । ननु समानप्रकारकधीसिद्ध्ये पाकान्त- रस्मरणस्यापि तथात्वात् अन्यथा स्तनपानान्तरस्य कृ- तिसाध्यतास्मरणादाद्या प्रवृत्तिलस्येति तदुक्तमयुक्तं स्यात् तथा चान्यस्मरणादेव भविष्यताः सुखपाकयो- च्छाचिकीर्षे इति न तदनुरोधादपि सामान्यलक्षणेति । यत्तु व्याप्तिः सम्बन्धविशेषः तद्ग्रहश्च सम्बन्धिविषयतानि- यतः तत्र च सन्निकृवेव धूमानी सम्बन्धिना सर्वे वा। आधे धूमत्वं न तदवच्छेदकमनिप्रसक्तत्वात् अन्त्ये सा- मान्यलक्षणां विना न निस्तारः न हि तां विना सर्वे गृह्यन्त इति । तन्न सर्वीय एवायं सम्बन्धो धूमत्वावच्छिन्न इति सत्यं किं तु सर्वीयसम्बन्धग्रहः सर्वसम्बन्धिविषय- ताव्याप्त इति न नियमः समवायग्रहे व्यभिचारात् स हि सर्वेषां द्रव्यगुणकर्मसामान्यानामेक एव सम्बन्धो रूप- वान् घट इत्यादी घटघटत्वादिमात्रग्राहिणि प्रत्यये च- कास्ति सर्वव्यत्तयग्रहे सर्वव्यक्तयः कथं व्याप्तिमत्तया गृह्य- न्तामिति चेत् । न कथञ्चिदपि सर्वो धूमो वहिव्याप्य इति धीः किं तु धूम वहिव्याप्य इत्येव तथा च प्रसिद्ध एव हि धूमो धूमत्वेन प्रकारेण वहिव्याप्तिमान् कृत्वा गृह्यता तावतैव तृतीयपरामर्शोऽस्तु । ननु गारितरेभ्यो भिद्यते गोत्वादित्यत्र गोत्वं लिङ्गमिति तज्ज्ञानं सविकल्पकं वाच्यं निर्विकल्पकस्य व्यवहारानङ्गत्वात् तत्र च सविकल्पके न गर्विशेषणमन्योन्याश्रयात् जातेय॑क्ता व्यक्तेश्च जाता विशेषकत्वोपगमात् किं तु गोत्वत्वमुपाधि!त्वे विशेषणं तच्च गवतरावृत्तित्वे सति सकलगोत्तित्वमिति तदुपा- विज्ञानाय सकलगोज्ञानं तच्च न सामान्यलक्षणां विनेति ·खण्डनाद्वारे चेत् । न यथाहि गारित्यत्र गोत्वविशिषः पिण्डो भासेत तथा गोत्वमित्यत्रापि गोविशिधू गोत्वं न तु ततोऽधिकम- ननुभवात् न चान्योन्याश्रयः । जातिहि यथा स्वतो विल- क्षणा पिण्डं तथा पिण्डोऽपि स्वतो विलक्षणो जातिं विशि- नधीति अन्यथोक्तान्योन्याश्रयाद्विशिधियस्ततो धर्मधर्मि- भावस्य ततस्तयोरत एव विश्वस्य खण्डने साधु सामान्य- लक्षणाव्यवस्थापनमिति । यत्तु धूमो मदीयव्याप्यतासं- शयविषयः मया अनुकूलतर्कवत्तयाऽगृहीतत्वादित्यनुमा- नेन प्रतीतधूमे बाधादप्रतीतं धूममादाय पर्यवस्यता ऽज्ञात- धूमस्यैव संशयविषयत्वं बोध्यमिति। तन्न पक्षाज्ञानेना- श्रयासिद्धेः । धर्मिज्ञानजन्यस्य संशयस्य तदसत्त्वेनाभा- वादनुमानवाधितत्वात् मानस्य मेयाजनकत्वाचेति अत्रोच्यते । अनुकूलतकं विना धूमे वहिव्यभिचारित्व- शङ्का तावदुदेति सा तावह्निजन्यतया निश्चिते पुरोव- र्तिनि धूमे न सम्भवति तस्य वह्निजन्यतयैव निश्चित- त्वात् । न हि वहिजन्योऽयं धूमो वहिं विना भवत्वित्य- नुन्मत्तः शङ्कते । अनयो—मत्ववाहित्वाभ्यामवच्छेदकाभ्यां कार्यकारणभावो न गृहीत इति सामान्यद्वयावच्छिन्नस म्बन्धितारूपा व्याप्तिरगृहीतैवेति व्याप्तेरव्यभिचरितस- म्बन्धस्याग्रहादव व्यभिचारशङ्कोति चेत् । धूमत्ववाह- स्वयोस्तदवच्छेदकता कुतो न गृहीता। धूमान्त स्य व्यभि- चारशङ्कयेति चेत् । तडियं विना कथं तहि व्यभिचार- शङ्का धर्मिज्ञानजन्या हि सा तडीश्च न सामान्यलक्षणां विनेति घट्टकुट्यां प्रभातम् । एवं च धूमत्वावच्छिन्नानां व- हित्वावच्छिन्नैः समं सम्बन्धिता वह्निव्याप्यता सा च सर्वधूमेषु गृह्यते । कथमन्यथा पर्वतीयधूमस्य व्याप्त्यग्रहे ..

·प्रथमपरिच्छेदे सामान्य लक्षणप्रकरणम् । तस्माद्नुमितिः । सर्वधूमधीश्च न सामान्यलक्षणां विनेति दीकाकृन्मते किं सर्वधूमेषु व्याप्तिग्रहेण यावता सनिकृष्ट- धूमव्यक्तावेव धूमो वहिव्याप्य इति धूमत्वेन प्रकारेण व्याप्तिर्गृह्यतां ततः पक्षधर्मताज्ञानानन्तरं तथैव स्मर्यतां ततः पर्वतवृत्तिधू मो वह्निव्याप्य इत्यस्तु त्वन्मनतृतीय- परामर्शो मन्मतानुमितिर्वाऽस्तु कृतं सामान्यलक्षणया न हि पर्वतीयधूमनिष्ठतया तदीयाया व्याप्त प्राग्ग्रहणं तृती- यपरामर्शाय गौरवात् किं तु तस्या व्याप्त कुत्रापि ज्ञानं तच वृत्तमेव महानसीयधूमे एकैव हि सर्वधूमव्याप्तिस्तत एव ज्ञानान्तरे ज्ञानत्वग्रहात्तदुत्तरज्ञाने ज्ञानत्वविशिज्ञानमि- त्याचार्या अप्याहुरित्याशय यदि सामान्यलक्षणा नास्ति तदा ऽनुकूलतर्क विना धूमादी व्यभिचारसंशया न स्यात्। प्रसिद्धधूमे तमत्वेन तदहिव्याप्त रवगमात् धूमान्तरस्य सामान्यलक्षणां विना चाग्रहात् । सामान्येन तु सकलधू- मोपस्थितो धूमान्तरे शङ्का युज्यते विशेषादर्शनात् तथा च तीदिना तच्छङ्कायां निरस्तायां प्रसिद्धधूममात्र एव यद्यपि धूमो वहिव्याप्य इति व्याप्तिग्रहोऽप्युचित एव तथाप्युक्तयुक्तया सामान्यलक्षणायां सिद्धायां सर्वधूम- व्यक्तिषु व्याप्तिग्रहः सम्भवति प्रत्यासत्तिसौकर्यादिति । तथैवोक्तं तात्पर्याचार्यैः । ननु सामान्यलक्षणां विना न सर्वधूमापस्थितिस्तां च विना न धूमत्वेन व्याप्यतावच्छे- दकेन प्रकारेण ग्रह इति सामान्यलक्षणा व्याप्तिग्रह एवो- पयुज्यत इति चेत् । न सर्वव्यक्त्युपस्थितिमात्रेणैधाव- च्छेदकत्वग्रहः किं तु सम्बन्धान्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वग्रहण स च धूमस्य व्यभिचारशङ्कानिरासेनेति तद्वारेणैव व्या- प्तिग्रहे सामान्यलक्षणोपयुज्यत इति युक्तिमत् । ननु सा- ·wintromaastha hddesi खण्ड नोद्वारे मान्यलक्षणप्रत्यासत्त्या तदाश्रयसकलव्यक्तिज्ञाने प्रमेयं वाच्यमिति व्याप्तिवुद्धौ सार्वज्यं स्यात् । वाढं महाशय स्तवैवं निश्चयः स्यात् । वाढं घटत्वादिना तु विशेषेण निश्चयोऽस्य न भवति स्वसामग्रीविरहात् । कासा स्वसा- मग्री घटत्वनिर्विकल्पकं तद्युत्तरधारावाहिकानि घटत्वप्र- कारकाणि न स्युः पूर्वधारावाहिकानां घटत्वनिर्विकल्प- त्वाभावादिति चेत् । तान्यपि हि घटत्वांशे निर्विकल्प- कान्येव । तद्विषयतयैव च तेषामुत्तरविशिधीजनकताधि- शिधावगाहित्वं तु तेषां कार एसाम्यतोयाम् । हन्तैवमपि विशेषणधीप्रयुक्ता विशिषधीः स्यादेव प्रमेय वादिनापि रूपेण घटत्वादेविशेषणस्य ग्रहात् । इयं हि सामान्यसामग्रो विशेषसामग्री तु विशेषणनिर्विकल्पकम् अविशिषबुद्धौ वि- शेषणतावच्छेदकप्रकारकं तु ज्ञानं विशवैशिष्ट्यबुडौ तच्च नाति आचार्या अप्येवम् । नापि व्याप्तिबुद्ध्यैच पर्वतस्या- प वहिमत्त्वालिङ्गनादनुमितितार्था तत्र धूमवत्त्वपुरस्का- रेणात्र च पर्वतत्वपुरस्कारेण वह्निमत्त्वसिडेः । ननु सामा- न्यलक्षणया पुरा पर्वतस्यापि धूमवत्वपुरस्कारेण वहिम- त्वग्रहणादिदानों नत्स्मरणसहितेन पर्वतेन्द्रियसन्निकर्षण सोऽयं वह्निमान् पर्वत इति प्रत्यभिज्ञवास्तु कृतमनुमानेने- ति चेत् । एवं हि सोऽयमिति स्थान्न तु पर्वतोऽयं वह्निमा- निति । किञ्च पुरा विशिष्य ज्ञात एव प्रत्यभिज्ञा तथैवा- न्यत्र दर्शनात् । अथ यथा सामान्यता गृहीता स्मृता व्याप्तिरिन्द्रियसन्निकृष्टे धूमे ऽनुभूयते तेनायं धूमो वह्नि- व्याप्य इति तृतीयलिङ्गपरामर्श उदेति तथा, सामान्यता गृहीतस्य स्मृतस्य वहिमत्त्वस्य वैशिष्ट्यमिन्द्रिय सन्निकृष्ट पर्वते ऽपि भामताम् । तेन पर्वतोऽयं वह्निमानिति साक्षा- ·प्रथमपरिच्छेदे सामान्य लक्षणाप्रकरणम् । डोरेव भवत्विति ब्रूम इति चेत् । न । तस्यां दशायां सा धकबाधकमानाभावेन वह्निसंशयस्यैव सम्भवात् । धूम- रूपविशेषदर्शनसहाया प्रत्यक्षसामग्रो प्रत्यक्षं जनयत्विति चेत् । विशेषदर्शनं हि विशेषत्वेन दर्शनं न तु वस्तुतः अन्यथा शिरःपाण्यादेः प्रमेयत्वादिनापि निश्चयात् पुम- वधारणं स्यात् । तथा च सन्दिग्धवहौ पर्वते तवृत्तितया वहिव्याप्यतया च य हमज्ञानं स एव लिङ्गपरामर्श इति निमीलिते ऽपि चक्षुषि ततो भवन्ती वहिमत्पर्वतधीर- नुमितिरेव स्यादिन्द्रियव्यापारविरहात् । चक्षुषि व्यापा- र्यमाण एव भवन्ती हिमपर्वतधीस्तु साक्षाडीरिति चेत् । अस्तु । अनुमितिम्तु सावकाशकृतैव निमीलिते चक्षुष्युपनीतपर्वतविशेष्यका लिङ्गपरामर्शसहितमनःकर- णिका वह्निमत्पर्वतधीरस्तु । साक्षाडीरेवेति चेत् । सिद्ध तहि लिङ्गपरामर्शो मानान्तरं मनसो बहिः प्रमिता च सा- धारणसहकारित्वादिन्द्रियवत् । किष्ट चक्षुापारस्थ- लेपि नासा साक्षाद्धीः साक्षात्कारिप्रमाहेतुभूतविशेषणे- न्द्रियसन्निकर्षविरहात् । संस्कारः स्मृनिर्वहिना बम- मिन्द्रियस्य संन्निकर्षस्तत्राप्यस्ति प्रत्य भज्ञा तत्तयैवेति चेत् । न द्रव्यविशेषणकसाक्षात्यमायास्तदजन्यत्वात् । अन्यथा स्मृतव्यवहितदण्डे ऽपि पुंसि दण्डीति साक्षात्प्रमा स्यात् । तन्नान्तीयकतया ज्ञातपुंसि भवत्येव सेति चेत् । भवतीत्यडा किं तु सा साक्षाडीरवत्यसिद्ध लिङ्गपरामर्श- योनित्वात् । विशेषदर्शनजप्रत्यक्ष. दियमपि साक्षारव स्यादिति चेत् । न पुंप्रत्यक्षमपि हि ज्ञानयजन्यं तथा । तृतीयपरामर्शजन्यं तु तदनुमितिरेव । प्रपञ्चतं चेदम- स्माभिरनुमाननिर्णये॥

·८४ खण्डनोद्वारे ननु निरुपाधिः सम्बन्धो व्याप्तिरित्युक्तं तत्र क उपा- धिः साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकः तथाहि यद्यसो साध्यं न व्यानुयात् तदा तव्यतिरेकेण साध्यव्यतिरेको न सियेत् । तथा च नव्याप्यतया हेतोः साध्यव्यभिचारो- ऽपि न स्यात्। तथा च तदव्याप्यतया हतोः साध्यव्याप्यता न त्या दिति व्यर्थ उपाधिः स्यात् । एतत्रयस्य उपाधेः साध्य- व्यापकतामूलकत्वात् । एवं यदि साधनं व्यामुयात्तदा साधनवति पक्षे स स्यादेवेति न तव्यतिरेकेण पक्षे साध्यव्य- तिरेकः स्यात् । तथा साधनस्य साध्यव्यभिचारः साध्या- व्याप्तिश्च न स्तां तयोःसाधनत्तिनोपाधिव्यभिचारेण उपा- ध्यव्याप्यत्वेन च निवाहणात् । न च बाधोनीतपक्षेतरेऽति- व्याप्तिः तस्य स्वव्यघातकत्वेन साध्यव्यापकत्वाभावात् ! धूमस्य च साध्यत्वं सिद्धिकर्मत्वं तथा वह्नः साधनत्व सिद्धिकरणत्वं यद्यपि नास्ति सोपाधौ सिड्यनुदयात् तथापि स्थाभिमनन्वमस्ति अनुमातुस्तथाभिमानात् । एवं व्यापकत्वमपि न व्याप्तिनिरूपकत्वं येनान्यान्याश्रयः स्यात् । किं तु तद्वन्निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं प्रतियो- गित्वमपि न विरोधित्वं सहानवस्थाननियमलक्षणं येन चक्रकं स्यात् । तथा घटतदन्योन्याभावयोः कपाले सहा- वस्थानेन तत्प्रतियोगिन्यव्यापकं च लक्षणं स्यात् । कि- न्त्वभावविरहात्मत्वमिति विस्तरस्त्वनुमाननिर्णये ।अयं च निश्चितवत्सन्दिग्धोऽप्यनुमानखण्डनाय व्यभिचारसंशया- धायकत्वात् । पर्वतेतरादिस्तु नैवं स्वव्याघातकत्वात् । किन्तु स श्यामो मित्रातनयत्वादित्यत्र गर्भस्थ मित्राभ्रणे ज्योतिःशास्त्रादिना प्रतीते पक्षाकृते श काहारपरिणतिज- न्यत्वमुपाधिः स हि आयुर्वेदेन मातुः शाकाहारपरिणतेस्त- ·प्रथमपरिच्छेदें उपाधिप्रकरणम् । ८५ दोयश्यामरजार्जनद्वारा भ्रूणश्यामत्वहेतुत्वेन सिह इति साध्यव्यापकतया तावनिश्चितः साधनव्यापकतया तु स- न्दिग्धः पक्षे तत्तदभावयानिश्चायकत्वात् । अथ मित्रातन- यत्वेनेतरश्यामसामग्र्यपि साध्या धूमेनेव वह्निसामग्री न च तत्साधने श्यामत्वमुपाधिः द्वयोरेकदैव साधनात् । अत एव सामग्री च कचिनोपाधिरित्याचार्या अप्या- हुरिति चेत् । धूमे लिङ्गे वहिसामग्री नोपाधिरिति ।सत्यम् धूमस्य तजन्यवाहजन्यतया पहिसामग्र्याः साधनीभूत- धूमव्यापकत्वावधारणात् । प्रकृते तु नैवं न द्योत्पत्तिकनर. श्यामत्वसामग्री मित्रातनयत्वं व्याप्नुयावेत्यत्र विञ्चि- प्रमाणमस्ति । सहचारदर्शनव्यभिचारदर्शने तावन्मित्रा- तनयत्वस्य श्यामत्वेन सह व्याप्ती प्रमाणं तद्वारा च श्याम- त्वसामग्यापि समं हेतोयाप्तिः व्याप्यव्याप्यस्य सुतरां व्याप्यत्वात् । तथा च नायमुपाधिः साधनव्यापकत्वनिश्च- यादिति चेत् । न ते हि व्यापकत्वसंशायके न तु निश्चायके अन्यथा जन्यत्वस्य शरीरिजन्यत्वेनापि व्याप्तिः स्यात् न चेापत्तिः लाघवात् कर्तृजन्यत्वेनैव सह तस्य व्याप्तः । अथ श्यामत्वे शाकाहारो न प्रयोजकः जठरश्यामत्वस्य तेन विनापि भावात् । नाप्योत्पत्तिकश्यामत्वे इन्द्रनीला- दो व्यभिचारात् । औत्पत्तिकनरश्यामत्वे तु शाकाहारः प्रयोजक इति स तत्रोपाधीकर्तुमर्हति किं तु तदिह न साध्यते पक्षधर्मतायखलभ्यत्वात् । न हि स्वस्थात्मा पर्वते पर्वतीयवाहि साधयति । पर्वतीयत्वस्य पक्षधर्मतालभ्य- तया व्यापककोटावप्रवेशनीयत्वादिति चेत् । सत्यम् । अय- मपि साधनेन मिन्त्रातनयत्येनावच्छिन्नं साध्यमौत्पत्तिक- श्यामत्वं व्याप्नुवानो भवत्येवोपाधिः पर्यवसितसाध्य- ४६ ·ग्वण्डनाद्वारे व्यापकत्वात् साध्यसाधनसम्बन्धव्यापकत्वाद्वेति। तथा च मित्रातनयान्तरे दृन्तीभूते मित्रातनयत्वावच्छिन्नमत्पि- त्तिकश्यामत्वं व्याप्नुवानोऽयं भवत्युपाधिः । ननु निश्चि- तोपाधिरप्यप्रत्यक्षे पक्षे साधनवति साधनाव्यापकत्वसि- ड्यर्थमसत्तयानुमेया हेतुना च स एव सत्तयानुमेय इति सत्प्रतिपक्षमासात् साधनाव्यापकत्वसंशयात् सन्दिग्धे।- पाधिरेव पर्यवस्थेत् । दृप्रान्ते साध्यव्यापकत्वं पक्षे च सा- धनाव्यापकत्वं गृह्यत इति तत्सिडान्तादिति चेत् । ती- दिना हि साध्यव्यापकतासाधनाव्यापकताभ्यां पुरैव निश्चितोपाधिरुच्यते । यथाग्निना तप्तायःपिण्डे धूमे साध्यमान आदेंन्धनवत्त्वादिः स हि महानसादौ दृषान्ते साध्यव्यापकतया गृहीतस्तप्तायःपिण्डे तु पक्षे ऽपक्षे वा साधनाव्यापकतया निश्चित एव तावतैव हेतोयभिचारम- सिद्धिं वा निश्चाययितुमीले तत्कथं वहिना पक्षे परोक्षेपि साध्यमुपाधिर्वानुमीयतां प्रागेव साधनस्योपाधिसाध्यो- भयाव्याप्यत्वनिश्चयात् । यदा तु साधनांश एव तीव- तारस्तदा न सन्दिग्धोपाधिरपि यदा तूपाधिसाधनयोस्तु- ल्यैव साध्यव्याप्तिग्राहिका सामग्री तदा सन्दिग्धोपाधि- प्रभेदस्तुल्ययोगक्षेम इति गीयते। ननु जीवच्छरीरं पृथिव्या- द्यद्रव्यभिन्नानेकद्रव्यवत् प्राणादिमत्त्वादिति व्यतिरेकि- णि साध्ये ऽनेकपदं विशेषणं तच्च व्यर्थम् एकेनैव तादृ- शेन सात्मकत्वसिद्धः व्यर्थविशेषणे च व्याप्यत्वासिद्धि- रावश्यकी व्याप्स्यत्वामिडौ च व्यभिचार आवश्यकापा- धिरिन्यतोत्रोपाधिरवश्यं वाच्यम् तदुक्तं च लक्षणं तं न ब्यानोति यथोक्तसाध्यस्याप्रसिद्ध्या उपाधिकृतधर्मस्य साध्यव्याप्यकत्वासिद्धेरिति चेत् । न साध्याप्रसिहौ हि ·measur प्रथम परिच्छेद लर्कप्रकरणम् । न व्य भचारस्तदत्यन्ताभावाप्रसिद्मा तद्वद्गामित्वरूपव्य- भिचारासिद्धः। तथा च न तत्रोपाधिः व्यभिचार एव तदुपगमात् । व्याप्यत्वासिडिस्तु नीलधूमवदिति । एतेन व्यतिरेकेऽत्रोपाधिरित्यपास्तंसाध्याप्रसिद्धौ तदभावेसिडे तत्र साधनाभावप्रतियोगिक व्यभिचारित्वे सिद्ध तत्रो- पारसम्भवादिति ॥ सा चेयं व्याप्तिः शङ्कोदये सति तदपनोदनद्वारा तर्कगम्या । हन्तवमनवस्था स्यात्तर्कस्यापि व्याप्तिग्रहमू- लकत्वादिति चेन यावच्छङ्क तीनुसरणात् । व्याघा- तेन तु श कानुत्थाने विश्रामात् । ननु धूम वहि विना भवत्विति शहां यदि निर्वह्निः स्यात्तदा निर्धूमः स्यादिति तर्को वारयिष्यतीति ब्रूषे तच्च न अन्वयव्या- प्स्यज्ञाने व्यतिरेकव्याप्तेरप्यबोधेन मूलशैथिल्येन प्रकृ- ततर्कस्याप्याभासकत्वात् । अन्वयव्याप्तेस्तु ग्रहे सति तीनुमरणस्यैवायोगादिति चेत् । मैवम् । अयं हि विष- यपरिशोधकतर्क इति नास्तीदानीमस्यावसरः तां तु शङ्का व्याघातो वारयति न तु तर्क इति मदुपगमात् । तथाहि कारणं विना कार्य भवत्वति वा सामान्यमुखो शङ्का- स्थात् वहि विना धूमो भत्विति हि विनैव धूमो भव- त्विति विशेषमुखी वा सर्वत्र व्याघातः । नन्वेवं शङ्कने सति व्याघात इ.तिशङ्कालम्बनतया प्रतीयमानो व्याघात: शङ्कां वारयिष्यतीति इति ब्रूषे तथा चोक्तप्रतीत्या व्याघा- तालम्बनत्वेनप्रती ताशङ्काप्रमितत्वान्नात्र निषेहुं शक्यते। अथ व्याघातो न प्रतीतस्तदा व्याघातधोविरहेण शङ्का- स्त्येव विरोधिविरहादित्युभयथापि शङ्कास्ति । किं च आशङ्कापि व्याघातस्यावधिः पूर्वावधिः तामालम्ब्य व्याघातस्योत्थानात् । तथा च कथं तर्कः शङ्काया अव- ·खण्डनोद्धार धिः उत्तरसीमा भविष्यति तथाहि एवं सति व्याघातः स्यादित्येवं प्रतीत्या व्याघातः स्वालम्बनभूतां शङ्का ता- वद्वारयिष्यति व्याघातप्रती तश्च विपर्ययपर्यवसिततर्काधी- ना तद्यथा यदि कारणमन्तरेण कार्य स्यात्तदा स्यादेव वा न स्थादेव वा न तु कदाचित् स्यादिति तथा चैतत्तमूलभू- तव्याप्तावपि शङ्कोदये कुतस्तर्कः शङ्काया अवधिः शङ्का- प्रवाहस्यानिवृत्तरित्यर्थकम् व्याघातो यदि शङ्कास्ति न चेच्छङ्का ततस्तराम् । व्याघातावधिराशङ्का तर्कः शङ्काधिः कुत इति ॥ मैवम् विरुद्धस्वक्रियैव हि व्याघातपदार्थः सैव शसोदयप्रति बन्धिकेति मदुपगमात् । न हि परबोधरूपकार्यार्थशब्दप्रयो- गादिकं कारणमुपाददानस्य कारणं विना कार्य भत्विति- शङ्कोदेति नापि धूमार्थ नियमता वहिं तृप्त्यर्थं वा भाज- नमुपादानस्य विशेषमुखं शङ्काद्वयमुदेतीति । ननु स्व- क्रिया कथं शङ्कांप्रतिरूण विषयविरोधाद्यभा रात् । यदि चशङ्का विरुद्धत्वेन ज्ञाता स्वक्रिया प्रतिरुणद्धि तदा शङ्का- विरुद्धत्वस्य शङ्काविरहव्याप्यत्वरूपस्य ज्ञानाय तर्कानु- सरणे पुनरनवस्थेति । मैवम् विरूद्धस्वक्रियामूलभूतं शङ्का- विरुडकोद्यालम्बनं विशेषदर्शनमेव शङ्का प्रतिरुणद्धाति मदुपगमात् । ननु भवतु व्याप्टिस्तथापि तस्याश्चानुमि- तेश्च व्याप्तिरेव्या न हि व्याप्तिं विनानुमितिरूदेति तथा च:त्माश्रयः व्याप्तावेव व्याप्तेत्त्युपगमात् । अथ व्याप्ते- व्याप्तिः प्रथमव्याप्तिता भिन्ना तदाननुगमः विलक्षणयो- ईयोरेकाकारानुमितिजनकत्वाक प्रथमा चरमा चेत्यविनि- गमश्चेति । तन्न । न हि व्याप्तिरनुमितिव्याप्या तां विनापि सत्वात् किं त्वनुमितिरेव व्याप्तिधीव्याप्या तजन्यत्वात् ।

·प्रथमपरिच्छेदे प्रमाण प्रकरणम् । तथा चानुमिता व्याप्तिधीव्याप्यत्वमस्तीति नात्माश्रयग- न्धोऽपि । अथेदमनुमितिजनकं व्याप्तिमत्त्वादित्यत्र व्या- प्तिमत्त्वंतावदनुमितिजनकतया स्वरूपयोग्यतारूपया व्या- तं व्याप्तिमत्त्वं च व्याप्तिरेव तथा च व्याप्तिाप्तिमतीति स्थादात्माश्रय इति चेत्।न।भेदात् धूमानलादिव्याप्तिविर- हलिङ्गं तस्यास्त्वनुमितिजनकता व्याप्तिस्तदङ्गं सा च ततो भिन्ना सम्बन्धिभेदेन तस्या अपि भेदात् । न चैवमनन- गमः अन्योन्याभावगर्भाया एव व्याप्तेरनुमितिजनक- त्वात् । अस्त्वेवं तथाप्यविनाभावादिषु बहुषु व्याप्ति- प्रस्थानेषु कामचारेण प्रतीयमानेषु अनुमितिकदेतीत्यवि- वादं तत्र कीदृशं व्याप्तेानमनुमितेरङ्गं न तावत् सर्वा- कारमननुगमात् नापि नियतकाकारं तदन्वयेप्यन्याकार- व्याप्तिज्ञानादनुमितिसम्भवादिति । मैवम् । कारणत्वव्या- प्यत्वादीनां लघुगुरुविषयत्वसम्भवेन लघोरेवार्थे प्रमाणस्य कारणवाच्यत्वादिग्राहकत्वमिति तद्ग्राहकप्रमाणानां स्व- भाव इति सवतन्त्रसिद्धान्तात् । तथा च यत्रात्यन्ताभा- वादिगर्भ व्याप्तिशरीरं गुरुतरमादी स्फुरति तत्राप्यनुमि- तेः प्रागन्योन्याभावगर्भव्याप्तिशरोरस्फुरणं कल्प्यं प्रमाणवन्त्यानि कल्प्यानि सुबहून्यपीति भवच- नात् । अत एव वीचीतरङ्गादिकल्पनापि युक्ता । का चेयं पक्षधर्मतापि पक्षनिष्ठतेति यदि तदा प्रमेयत्वाद्यसंग्रहः । प्रमेयत्वं प्रमाविषयत्वं तच प्रमाता न भिन्नमपसिद्धा- न्तात् । किन्तु भिन्न प्रकाशस्य सतस्तदीयतामात्रनिबन्ध- नः स्वभावविशेष विषयविषयिभाव इत्याचार्यवचनात् । तच न घटादिनिष्ठमात्मवृत्तित्वादिति। मैवम् । घटादी प्रमा मा वर्ति स्वरूपतो घटादिकं विशिषन्ती तनिष्ठेत्यु. श्रा-No. 10 Vol. XXVIII-October 1906. ५६३ ·१० खण्डनोद्वारे च्यते अभाववत् । न चायमपि बाध्यः भूतले घटाभाव इत्यस्य सार्वलौकिकत्वेन बाधासम्भवात्। स्वरूपसम्बन्धेन धर्मधर्मभावो न दृष इति चेत् । तत्किं सम्बन्धान्तरण दृधः नेति चेत् । नूनमन्धोसि यत्स्वमपि ब्राह्मणमुपवीतिनं च न पश्यसि । धर्मधर्मिभावो न सम्भवति भेदे चाभेदे च विरोधादिति चेत् । तर्हि प्रत्यक्षादिपरिकलितं जगदे- वापहुषे ओमिति चेत् । तीनेनैव प्रणवेन मध्यमागमा- नधीष्व तेन सर्वापहोतापि भ्राजसे । अस्ति वस्तुभूतं ब्रह्मास्माकमिति चेत् । तर्हि कुतो ऽज्ञासीः। न ताव- दुपनिषत्तत्र प्रमाणं तत्र मूकत्वात् विश्वमेव निषेधन्ती ब्रह्मणि मूकीभवन्ती सा ब्रह्मानुजानातीति चेत् । न तहि तत्रोनिषत् प्रमाणं किन्तु मूकीभावान्यथानुपपत्तिः तथा च ब्रह्मानुमेयं प्राप्तव्यवहारदशायां श्रुतिरेव तद्त- गमयति शेषे तु स्वप्रकाशं तत् सिध्यति इति चेत् तर्हि तत् सर्वथा प्रमेयतां नातिवर्तते मेयमातृमितिमानरूपेण तन्निवक्तुं न शक्यते सर्वत्र दोषग्रहादिति चेत् धिगज्ञ यच्च- क्षुष्पथे मनःपथे च न प्रतिबिम्बते तन्मनुषे यत्तूभयत्र जागर्ति तदपहषे किमत्र ब्रुमः । अस्तु तावदिदं तथापि का पक्षता सिषाधयिषाघटितेति चेत् कासा सिषाधयिषा प्रतिपिपादयिषा वा प्रतिपित्सा वा नाद्यः स्वार्थानुमिता तभावात् नान्त्यः अनिष्टानुमिता तद्विरहादिति । मैवम् । सिषाधयिषायोग्यता हि पक्षता सा च प्रपञ्चि- तानुमाननिर्णये ॥ उपमानमपि सादृश्यमानं यच्चोक्तं गोसदृशो गययः प्रायः कानने महति दृश्यते इति श्रुतवाक्यस्य काननपदा- विदितसङ्गतेर्गवयपदविदितसङ्गतेश्च काननपदसङ्गतिप्रति- ·प्रथमपरिच्छेदे उपाधिप्रकरणम् । पत्तिः फलमित्यतिव्यापकत्वमिति । तदसत् । इह प्रभिन्नकमलादरे मधूनि मधुकरः पिवतीत्यत्र पुरोवर्ति- प्रभिन्नकमलोदराधिकरणकमधुपानकर्तृकत्वस्येव गोसाष्ट- श्यविशिगवयदर्शनविषयाधारत्वे सति सहत्वस्य वैध- य॑स्योपमानीभावेनैव काननपदसङ्गतिबोधकत्वात् । न च पदान्तरसमभिव्याहारोत्थाया अन्यथानुपपत्तेरेवायं प्रभाव इति युक्तं कीदृग्गवय इति प्रश्ने यथा गैस्तिथा गवय इति श्रुतोत्तरवाक्यस्य तादृशे पिण्डे दृष्ट अति- देशवाक्यार्थानुपसन्धाने गोसहशोयं पिण्ड इत्येवं रूपे ज्ञाते गवयशब्दवाच्योऽयं पिण्ड इति तावदनुभूतिरु- देति सा च न वाक्यमात्रात् अप्रत्यक्षीकृतपिण्डस्यापि प्रसङ्गात् नापि प्रत्यक्षमात्रात् अश्रुतवाक्यस्यापि प्रस- ङ्गात् नापि तयोः समाहारात् भिन्नकालयोस्तयोः स्वरू- पसमाहारासम्भवात् । अथ वाक्यतदर्थयोः स्मृतिद्वा- रोपनये गवयपिण्डसम्बद्ध नेन्द्रियेणास्तु समयपरिच्छि- त्तिरित्यपि न तदापीन्द्रियेण सादृश्याग्रह समयपरि- च्छेदासिद्धः । अथेन्द्रियगवयपिण्डसम्बन्धं तनिष्ठं गोसा- दृश्यविषयं व्यापारीकृत्य समयं परिच्छिनत्त्विति चेत् । हन्तैवं तृतीयलिङ्गपरामर्श व्यापारीकृत्य वह्निमपि परि- च्छिनविति गतमनुमानमपि । अथ चक्षुषि निमीलि- तेपि तत्फलं तृतीयलिङ्गपरामर्शी व्याप्रियमाणो भिन्नं प्रमाणमिति यदि हन्त तदा निमीलितेपि चक्षुषि सादृश्य- धीयाप्रियमाणा भिन्नं किं न स्यात् एवं धिकरभकमि- त्यादौ पश्वन्तरवैसादृश्यधीरपीति तथा च सादृश्यं तडीवी भिन्नं प्रमाणं गवयत्वेन निमित्तेन गवयपदवा- च्यायमित्यनुभूतिर्भिन्नं फलं परिशेषात् प्रश्नस्य प्रवृत्ति- ५५ ·१२ खण्डनोद्वारे निवृत्तिविषयतयोत्तरस्थापि तत्पर्यवसायित्वात्। इयं चा- नुभूतिस्तिसृषु प्रमितिषु चानिविशमाना चतुर्थी सेयमु- पमितिरित्युच्यते एवमेतस्याः करणं चतुर्थं प्रमाणमुप- मानमिति चोच्यते एवं धिकरभकमित्यादापि निन्दा- परे वाक्ये स्वरूपाख्यानपरे च द्रव्यं तत्रापि हि वैधयेण समयपरिच्छित्तेः । न च तद्भिन्नमेव मानं । नियतधर्मसा- मानाधिकरण्येन प्रवृत्तिनिवृत्तितत्परिच्छित्तैरुभयोरप्युप- मानत्वादिति । अत्र च सादृश्यादिविशिष्टे पिण्डे न शक्ति- गौरवात् । अप्रतीतगूनामपि वनेचराणां गवयव्यवहारा- पत्तेश्च । किन्तु सादृश्यवैसादृश्योपलम्भितं गवयत्वं कर- भत्वं च प्रवृत्तिं निमित्तीकृत्य गवये करभे च गवयपदस्य करभपदस्य शक्तिरिति । किमर्थं तर्हि सादृश्यवसादृश्य कथयति उपलक्षणार्थं न हि तदा गवयत्वं करभत्वं चो- पस्थापयितुं शक्यते तत्पदयोरगृहीतशक्तिकत्वेन मूक- त्वात् तत्पिण्डयोश्चानुपस्थित्येन्द्रियेणापि तयोरनुप- स्थितेः । अत एव तदा न शक्तिग्रहः। तदुक्तम् । सादृश्यस्यानिमित्तत्वानिमित्तस्याप्रतीतितः । समयो दुर्ग्रहः पूर्व शब्देनानुमयापि वेति ॥ नन्वतिदेशवाक्यं तावत्समयपरिच्छेदं नाजीज- नत् गोसादृश्यस्य प्रतिनिमित्ततोपलक्षणतयोः सन्दे- हात् । अथ पश्चापिण्डे दृष्ये लाघवाद्वयत्वं निमित्तीकृत्य समयं परिच्छेत्स्यतीति चेत् । न । उक्तसंशयपि यो गोस- दृशः स गवयशब्दवाच्य इति समानाधिकरणान्वयवोधेन गन्धवतीपृथिवीतिमद्वाक्यस्य प्रागेव पर्यवसिततयानिरा- काङ्क्षत्वात् अयं तु विशेषो यद्गन्धवतीत्यादि तदैव शक्तिमग्राहयत् पृथिवीत्वस्य निमित्तस्य यदैवोपस्थितेः ·प्रथमपरिच्छेदे तर्कप्रकरणम् । (३ इदं तु न तथेति जनितान्वयधियोपि वाक्यस्य पुनरनुस- न्धाने गवयत्वेन निमित्तेन गवयपदद्वाच्यताग्राहकत्वे वाक्यभेदापत्तेः । न चातिदेशवाक्यं शक्तिग्रहतात्पर्यकमि- ति गोसहशपदं गवयत्वलक्षकमिति वाच्यं । प्रवृत्तिनि- मित्ततात्पर्याभावेपि स्वरूपाख्यानपरादप्यतिदेशवाक्या- दुक्तरीत्या समयपरिच्छेदसिद्धौ मानान्तरसिद्धे चावश्य- कत्वात् । अपि च धिक्करभकमित्यादेः करभनिन्दाता- त्पर्यकादपि वाक्यात् समयपरिच्छेदसिद्धौ मानान्तरसि- द्धेरावश्यकत्वात् तस्मात् पिण्डे ले गवयत्व उपस्थिते सादृश्यं गुरु गवयत्वं च जातित्वाल्लध्विति विमर्श तथा पिण्ड इत्यनुसन्धानमेव समयं गवयत्वेन निमित्तेन रावयप- दवाच्योयं पिण्ड इत्येवं रूपं परिच्छिनत्तीति । सादृश्यं च समानबहुधर्मवत्त्वं वैसादृश्यं त्वसमानबहुधर्मवत्त्वं अत एव विसदृशयोरपि गोवराहयोरक्तं सादृश्यम- स्तीत्यता वराहं गावोनुधावन्तीत्यत्र गोसादृश्यं वराहे- प्युक्तं शक्तिनिर्णयाय काकापेक्षया शुकरस्यैव गोवृत्तिब- हुधर्मवत्त्वात् । अत्र सादृश्यधीकरणिकैव समयपरिच्छि- त्तिरूपमितिरिति जरन्तो जयन्तादयः।सादृश्यधीकरणि- कापि करभादौ सोदेति तथाहि यथा गवयपदशक्ति- ग्राहकः सादृश्यविशेषो गवय एव न तु महिषादी एवं करभपदशक्तिग्राहकोपि वैसादृश्यविशेषः करम एव न तु पश्वन्तरे तेनेमे सादृश्यवैसादृश्ये गवयकरभनियत एव । इह सहकारतरावित्यादौ तुन तथा एतत्सहकाराधिकरण- (१) तत्वचिन्तामणी गङ्गेशपाध्यायेनाप्युक्तं जरनैयायिका जयन्तप्रभृतयः इति जयन्तश्च न्यायसूत्रवृत्तिकारः न्यायसूत्रवृत्तिश्च न्यायमञ्जरीनामिका विजयनगरसं स्कृतसीरीज इति प्रसिद्धायां पुस्तकावल्यां मुद्रितास्ति ।

·खण्डनोद्वारे कमधुरध्वनिकर्तृत्वस्य शुकादावपि सम्भवात् । तस्मानिय- तधर्मसामानाधिकरण्येन शब्दप्रवृत्तिनिमित्तपरिच्छित्ति- रुपमितिस्तकरणमुपमानं तेन सादृश्यवसादृश्ये एवो पमानं इह सहकारेत्यादौ तु प्रसिद्धपदसामानाधिकरण्या- न्यथानुपपत्त्या शक्तिग्रहसम्प्रदायः । एकदेशी तु इद्मपि वैधापमानान्तर्गतमेव एतत्प्रभिन्नकमलोदराधिकरणक- मधुपानकर्तृत्वस्य तथैतत्सहकारवृक्षाधिकरणकमधुर- ध्वनिकर्तृत्वस्यान्यवैधर्म्यस्यैवान शक्तिग्राहकत्वात् सर्व- संग्राहकं तु लक्षणमनवगतसङ्गतिसंज्ञासमभिव्याहृतवा- क्यार्थस्य संज्ञिन्यनुसन्धानमुपमानमिति। न चादी सङ्गति- मवेत्य पश्चादैवात्प्रस्मृत्य पश्चादुक्तसामग्या यत्र समयं परिच्छिनत्ति तत्रोपमितावव्याप्तिः सा हि संज्ञावगतसङ्ग- तिरेवेति चेत् । नाबाधात् । न हि यदा कदाचिदपि सङ्गते- रवगमनिषेधोत्रोच्यते । अन्यथानादौ संसारे प्राक् तद्व- गमस्य सम्भवेनासम्भवदोषः स्यात् । किं त्वनवगता अव- गम्यमानेत्यर्थः । एतच्चावगतप्रस्मृतसङ्गतावप्यस्ति । एतच्चावगम्यमानत्वं प्रकृतफलकरणीभूतानुसन्धानवता न तु येन केनापि यस्यैव करणान्वयस्तस्यैवोपकरणान्वयो- पीत्यस्यार्थस्य सकलजनसाक्षिकत्वान्नात्र विकल्पावसरः सादृश्यवसादृश्ययोस्त्वप्रवृत्तिनिमित्ततया तयोः प्रवृत्ति- निमित्तानुभावकं समयपरिच्छेदकमेव न भवतीति तथा परिच्छेदके उपमानाभासे नोपमानलक्षणातिव्याप्तिः प्र- त्तिनिमित्तं पुरस्कृत्य संज्ञासंज्ञिसम्बन्धं परिच्छिन्दत एव प्रमाणस्योपमानत्वात् । ननु गोसादृश्यं विहाय गवयत्व- जातागवयशब्दार्थताप्रतीतिः कल्पनालाघवाख्यतर्कमपा- स्य न स्यादिति तदुपन्यासस्थिती किमानुमानिक्येव तत्र पूर ·प्रथमरिच्छेदे सामान्य लक्षणाप्रकरणम् । ५ गवयत्वस्य गवयपदवाच्यताप्रमितिरियं नेष्यते सम्भवति च प्रयोगः विमतिपदं गवयत्वं गवयपदप्रवृत्तिनिमित्तं तथात्वे तर्केण विषयीक्रियमाणविपर्ययकत्वात् । न यदेवं न तदेवं यथा गोत्वं तथा चेदं ततस्तथेति न ह्यस्ति सम्भवो मूलशैथिल्यादिदोषरहितनिवेदितविपर्ययवांश्चार्थी न च तथेति । अथवा गवयपदमसम्भवत्प्रवृत्तिनिमित्तान्तरमनु- पपद्य माना सोक्तगोसादृश्यसामानाधिकरण्यमाद्वय- त्वप्रतिनिमित्तकतामाक्षिपतीत्यर्थापत्तिरेवात्र प्रमाण- मस्तु सा च त्वया व्यतिरेकोकृत्य परण पृथगेवावश्यं प्रमाणनीयेति । मैवम् । न हि लाघवगौरवे तो नापि मूलशैथिल्यादिरहिते नापि विपर्ययपर्यवसायिनी नापि प्रमाणसहकारिणी किन्तु लघौ गुरौ चार्थे युगपदुपस्थिते प्रमाणं लघुमर्थ कारणत्वादिनालिङ्गति न तु गुरुमिति प्रमाणस्य स्वभाव इत्येव तत्त्वम् । अत एव लाघवगौरवो- त्सविनिगमप्रतिबन्ध्यनाचित्यानि तु षडपिन ती इति न्यायविदां परिसंख्यानमपि । हन्त तथापि गोसादृश्यं तावन्न गवयपदप्रतिनिमित्तं अप्रतीतगूनामारण्यकानां गोसादृश्यापरिचयाद्वयपदप्रयोगादिलक्षणव्यवहारानुप- पत्तेः। एवं चानेन तर्केण विपर्ययपर्यवसिते गोसादृश्यस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वे निरस्ते ऽन्यस्य प्रतिनिमित्तत्वेऽसम्भ- विनि प्रवृत्तिनिमित्तवत्त्वे च पदवेनैव सिद्धे गवयपदं गवय- त्वप्रवृत्तिनिमित्तकं इतराप्रवृत्तिनिमित्तकत्वे सति प्रवृत्ति- निमित्तवत्त्वादिति व्यतिरेकिणैव क्लोनोपमानं प्रमुवि- षयमिति चेत् । मैवम्। श्रुतातिदेशवाक्यस्य गवयपिण्डदर्श- नोत्तरं गवयत्वगोसादृश्ययोरवगताविदं लविदं गुद्धिति तावडीरुदेति सा च प्रतिसन्धानसहकारितामापाद्योपमा- ५६६ ·(६ marne खण्डनोद्वारे पयतु अप्रतीतगूनामव्यवहारप्रसङ्गस्य तु तदानीमवतारे प्रमाणाभावः अस्तु वा तत्र प्रमाणं तथापि स हि प्रसङ्गो विपर्ययपर्यवसितीभूय सामान्यतो दृष्टावतारमपेक्ष्य यथा- क्तं परिशेषनामक व्यतिरेकिणमवतारयिष्यति स चाव- तीर्णः समयं परिच्छेत्स्यतीति क्लृप्तमप्यनुमानं चरमोप- स्थितत्वेन लाघवसहितप्रतिसन्धानस्य५न मात्रजनुषःप्र- थमोपस्थितस्य समयग्राहकतां न प्रत्यादिशति युगपदुप- स्थित्यभावेन कृप्तकल्प्यविरोधे हीत्यस्यानवकाशात् नन्वतिदेशवाक्यं समयग्रहतात्पर्यनिर्वाहकमुत्थाप्य सम- यनिष्पत्तिवह्निजिज्ञास्यं प्रति दृश्यते धूम इति वह्नयनुमि- तिद्वारेति तावदूषे तथा च तव स्ववचनविरोधः । धिक्क- रभमित्यादौ समयग्रहतात्पर्याभावे ऽपि उपमानेन सम- यपरिच्छेद इति त्वयैव बहुधोक्तत्वादिति । अथ तत्र मा- नान्तरं तदा चतुःप्रमाणीभङ्ग इति चेत्। भ्रान्तासि तथे- ति प्रतिसन्धानं लाघवाद्वयत्वकरभत्वपुरस्कारेण गवय- पदकरभपदवाच्यतां तावत्परिच्छिनत्ति तत्र च का ता- त्पर्यापेक्षेति दिक् ॥ आप्तोपदेशः प्रमाणशब्दः प्राप्तिश्च वाक्यार्थयथार्थ. ज्ञानं तादृशशब्दबुबोधयिषा यत्नश्च करणापाटवं च तद्वा- नाप्तः तस्योपदेशस्तद्वक्तकं वाक्यं प्रमाजननं प्रति स्वरू- पयोग्यं स चाकाजादित्रिकधिया सहकारिण्योपहितः प्रमापयति चक्षुरिवोन्मीलनोपहितं कीरवालभ्रान्तप्रता- रकस्थले तु भगवानीहशो वक्तति प्राञ्चः । नव्यास्त्वाप्त उपदेश आकाङ्गादित्रितयवानुपदेशः तत्रितयधीमात्रोप- देशः प्रमाणशब्दः एतजनिता च प्रमा बोडुरेवाकाङ्क्षादि- (१) पत्रादर्शपुस्तकत्रयेपि कश्चिदंशो निपतितः।

·प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणप्रकरणम् । प्रमेया गुणेन जन्यते न तु वक्तु क्यार्थप्रमेया तथा च श्रोतुर्वेदार्थप्रमया न वेदवतुर्वाक्यार्थप्रमारूपो गुणोपेक्ष्यते अतो न वेदार्थप्रमावलादीश्वरसिडिः । वक्तुस्तात्पर्य च शाब्दप्रमायामतन्त्रमेवेति न तहेतुभूततात्पर्याधारतयापि तत्सिहिः । यदसमवधानावच्छिन्नं यस्यान्वयानुभवा- सम्बन्धित्वं तस्य तदेव तत्साकाक्षत्वं तच्च यावन्तं कालं तावन्तमेवाकाङ्क्षा योग्यता च बाधकमानाभावः आस- त्तिश्चोपस्थित्यो रन्तयं वाक्यं चैकार्थावच्छिन्नः पदसमूहः पदत्वं च सङ्केतवद्वर्णत्वमिति तेन प्रकृतिप्रत्ययौ पदे न तु पदमिति॥ नन्वन्यथानुपपत्तिरनवगता तावन्न बहिःसत्त्व- कल्पिका ज्ञानान्वयव्यतिरेकित्वात् किं तु ज्ञाता तस्याश्च ज्ञानं कल्पनीयज्ञानाधीनं न हि तदज्ञाने तदन्येन वर्मना नेदमुपपद्यत इति ज्ञातुं शक्यते अभावस्य प्रतियोगिनि- रूपणाधीननिरुपणत्वात् तथा च फलीभविष्यच्चैत्रबहिः- सत्त्वादिसत्त्वादिज्ञाने किमीपत्त्या तत्फलस्य तां विनैव सिद्धः। तदज्ञाने चान्यथानुपपत्तिरज्ञातैवेति कथं प्रभवतु तदुक्तं यतोन्यत्वं तत्सिडेरग्रे तदसिडेरिति मैवम् ।बहिः- सत्त्वेन विना जीविनो गेहासत्त्वमनुपपन्नं वह्निना विना धूम इव एवं चेदमनुपपद्यमानं यत्रास्ति तत्र फलं प्रसभत इति चैत्रे बहिःसत्वं सिध्यति पक्षधर्मताबलात्पर्वतीयव- हिवत् न तु विशेषयोरेव व्याप्तिग्रहोत्राङ्गं येन चैत्रबहि:- सत्त्वस्यापि प्रसिद्धिरादौ मृग्येत गौरवात् पक्षधर्मताज्ञान- स्यानङ्गत्वापत्तेस्त्वदुक्तदोषाच । इयमेव दृप्राथापत्तिरिति गीयते एवं पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्त इत्यत्रापि रोगाद्यजन्यं पीनत्वं भोजनमात्रेण विनानुपपन्नं भोजन- ·खण्डनाद्वारे मात्रमेव यद्यपि व्याप्तिबलादानेतुमर्हति तथापि दिवा अभाजिनः पक्षत्वेन दिवाभोजनमादाय माध्योपसंहारस्य बाधेनासम्भवादबाधेन भोजनत्वेनैव रूपेण रात्रिभोजन- मायाति पक्षताधर्मतावलात् वह्नित्वेन पर्वतीयवह्निवत् न हिरात्रिभाजनेन विना पीनत्वानुपपत्तेानं कारणं किंतु भोजनेन विना पीनत्वस्य भाजनमात्रसाध्यत्वात् । अतो यतोन्यत्वमित्यादिकमज्ञप्रलपितम्।अथ तथापिजीवी देव- दत्तो गृहे नेत्यत्र देवदत्ते पक्षे जीविगेहासत्त्वेन बहिःसत्त्वं प्रतीयते तत्र तावदेहासत्त्वे ऽस्य गेहवृत्तेर्बहिःसत्त्वेन चैत्र- त्तिना समं न व्याप्तिः वैयधिकरण्यनियमात् वैयधिकर- ण्येपि व्याप्त्यभ्युपगमे पक्षधर्मता सर्वथा न सम्भवतीति नेहानुमानवार्तापीति चेत् । न गृहनिष्ठाभावप्रतियोगि- त्वस्यैव देवदत्तवृत्तेरिह लिङ्गत्वात् । तस्य चाव्यवहितस्मृ- तदेवदत्तविशेषणकस्य गृहे देवदत्ताभाव इति चाक्षुषं ज्ञानं अभावे देवदत्तस्य प्रतियोगित्वमवगाहमानं जनयता चक्ष. षैव ग्रहणसम्भधात् अयं तु विशेष यदन्यत्र व्याप्तिलि- ङ्गवत्वं पक्षे गृह्यते अत्र तु व्याप्तिपक्षधर्मते लिङ्ग एव प्राधा न्येन गृह्यते तृतीयलिङ्गपरामर्शानुमित्योस्तु नैकविशेष्य-- कतानियम इति दिक् । ननु तथापि जीवी देवदत्तो गृहे नास्तीत्यत्र जोवित्वेन तावद्देवदत्तस्य कचित् सत्त्वमाक्षिप्त जोवता कापि स्थातव्यमिति व्याप्तः तच गृहबहिरुभय- स्पर्शि तदानीं विनिगमकानुपस्थितेः अथ पश्चागहे नास्तीत्यनेन विशेषमुग्वप्रवृत्तेन प्रमाणेन गृहे देवदत्तस्या- भावे ग्राहिते तत् कचित्सत्त्वं बहिर्मात्रे व्यवस्थाप्यते तथा च विशेषमुखप्रवृत्तेन प्रमाणेन सामान्यमुग्वप्रवृत्तस्य प्रमाणस्य स्वालिङ्गितविशेषातिरिक्तविशेषविषयत्वव्यव- ·प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणप्रकरम् । हर स्थापनं प्रमाणयोरापाततः प्रतीताद्विरोधान्निवहतीति वि. रोध (१)केयमापत्तिरित्युच्यते।मैवम् । न हि जीवी देवदत्त इत्येकं वाक्यं गृहे देवदत्तो नास्तीत्यपरं येन सामान्यवि- शेषन्यायछायापि स्यात् । किन्तु जीविनं देवदत्तं स्मरतो योग्यानुपलब्ध्या च गेहे तद्भावं पश्यतः प्रत्यक्षमिद- मभिलप्यते जीवी देवदत्तो गृहे नास्तीत्यतो न त्वदुक्त- मनुस्पर्शि । अथ यदीदृशं वाक्यं स्यात्तदा किं स्यात् अनेन हि वाक्येन देवदत्तस्य जीवित्वगेहासत्त्वे प्रत्या- ख्येते योग्यतादिमत्त्वात् तथा च तेन बहिःसत्त्वमर्थाप्य- तेनुमाप्यते वेति सर्वसमञ्जसम् । ननु पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्त इति तावच्छतार्थापत्तेरुदाहरणमात्थ तच्च वाक्यार्थधियं विना न घटते सा च पीनत्वान्वयप्रयोजक रात्रिभोजनं विना नेह तच्च रात्रौ भुक्तइति शब्द विना न शाब्दी त्वाकाङ्क्षा शब्देनैव पूर्यत इति नियमात् तथा च रात्री भुङ्क्ते इति शब्द एवात्र कल्प्यत इति नात्रानुमानगन्धोपीति। मैवम् । यद्यपि श्रोत्रा रात्रि- भोजनं प्रतीतमस्ति तथापि दिवेतिविशेषणमर्या- दया तेन तावद् दिवाभोजनमपि सम्भावितमपि तत्सं- शयेन योग्यतासंशयात् शब्दार्थयारध्याहारमन्तरेणैव वाक्यार्थधियः सम्भवे तन्मूलाया अर्थापत्तेरनुमितेर्वा सम्भवादिति । गुरवस्तु ज्योतिस्तन्त्रेण देवदत्तस्य शत- वर्षजीवित्वे ज्ञाते पश्चाद्भूयसा प्रत्यक्षेण तस्य गृहस- स्वनियमेवसिते शेषे योग्यानुपलब्ध्या तस्य गृहासत्त्वे निश्चिते ज्योतिःशास्त्रस्य नियममप्रत्यक्षेण समं योग्या- नुपलब्धिघटितेन विरोधेनोभयोः সমযহাকামু (१) अत्रादर्शपुस्तकत्रयपि कश्चिदंशो निर्याततः ।

·१०० खण्डनोद्वारे Kumantervalent जीवति न वेति संशये जाते तेन जीवनसंशयन बहिःसत्त्वं कल्प्यते । एवं च जीवनसंशयः करणं तच्च नानुमानं अनुमितेः संशयकरणत्वसम्भवाध्याप्तिविर- हाचेति पञ्चमं प्रमाणमापत्तिः । अथ जीवनग्राहक- गृहनियमग्राहकयोर्यदि तुल्यबलत्वं न तर्हि बहिःसत्व- कल्पना विशेषादर्शनात् अतुल्यबलत्वे चैकेनापरस्य बाध एवेति जीवित्वसंशये न बहिःसत्त्वधीः किं तु जीवित्वनिश्चये सा चानुमानादेव न त्वर्थापत्तेरिति । उ च्यते यथोक्तसंशयवान् खल्वेवं विमृशति यद्योग्यानुपल- ब्धिनिश्चितं गृहासत्त्वं तावत्सुहृद तथा च गृहनियमग्राह कस्य प्रामाण्ये स नास्ति शास्त्रस्य तु प्रामाण्ये स बहिरस्ति तथा च स बहिरस्तीति कल्प्यते भावत्वेन लाघवात् न तु नास्तीति कल्प्यतेऽभावत्वेन गुरुत्वादिति । यत्त्वस्यां दशा- यामनयाविरुद्धार्थग्राहित्वेऽवगते जीवनग्राहकं गृह नियम- ग्राहकञ्च बाधितैकतरं परस्परविरुद्धत्वादिति सामान्यतो दृष्धेन लाघवाद्गृहनियमग्राहकस्यैव बाध्यता तु जीवनग्रा- हकस्य प्रमाणद्वयवाधालिङ्गने गौरवात् तद्वाधे हि शतवर्षा- वच्छिन्नजीवित्वतावत्कालीनगृहसत्वयोईयोरपि बाधा स्यात् विशेषणबाधे विशिवाधस्यावश्यकत्वात् तथाहि शतवर्षावच्छिन्नजीवित्ववत्तयोपस्थिते देवदत्ते गृहनियम- ग्राहकेण प्रत्यक्षण शतवर्षावच्छिन्नजीविगृहसत्त्वस्यैवालि- नात् प्रत्यक्षोपनीतपर्वतत्वविशिष्टे धर्मिणि लिङ्गेन पर्वतो वहिमानितिवदिति मैवम् । विशेष्यवति विशिष- बाधो हि विशेषणबाधमात्रं सविशेषणे हीति न्यायात् न तु विशेषणबाधाधीनस्तत्र सतो विशेष्यस्यापि बाध: क्षणभङ्गापत्तेःनियमप्रत्यवं च शतवर्ष जीवित्वं ज्योतिः- ६०४ ·प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणप्रकरणम् । १०५ शास्त्रोच्छिमनुवदति न तु विधत्ते वन्यनुमानमिव पर्व- तत्वं तेन तद्वाधे तद्विधायकस्यैव बाधो न तु तदनुवाद- कस्य देवदत्तगृहनियमे प्रत्यक्षं प्रमाणमन्यास्पृश्त्वादिति किं च बाध्यत्वज्ञानाय विरोधित्वज्ञानमात्रमपेक्ष्यते न तु संशय एव कल्पके लाघवस्य सहकारिता कल्प्यत इति यदपि देवदत्तो जीवनमरणान्यतरधर्मा प्राणित्वादिति तदपि न जीवनमरणसन्देहेन तस्य तदा तदन्यतरधर्मवत्त्वं ज्ञातमेवास्ति ततस्तत्कथमनुमीयतां वैयर्थ्यादिति तस्मा- त्संशयेनैव लाघवसहकाराद्वहिःसत्त्वमर्थाप्यत इति । अत्रोच्यते सम्बन्धं विनापनेतिप्रसङ्गात्स इह वाच्यः स च व्याप्तिलक्षणः स च नान्वयेन न वा व्यतिरेकेणेहास्तीति यत्किञ्चिदेतत् ॥ योग्यानुपलब्धिरभावग्राहिका सा च द्वेधा ज्ञाता च स्वरूपसती च तत्राद्यानुमानमेव अन्त्या तुप्रत्य- क्षसहकारिणी। नन्वियं योग्यस्यानुपलब्धिर्योग्ये वानुप- लब्धिः नाद्यः स्तम्भे पिशाचान्योन्याभावाप्रत्यक्षापत्तेः न हि पिशाचो योग्यः न द्वितीयः महति वायावुद्भूतरूपा- भावस्य सत्यालोकेप्यचाक्षुषत्वापत्तेः न हि वायुश्चक्षुर्योग्यः नान्त्यः न्यायमते सर्वस्यैवानुपलम्भस्य योग्यत्वात् भट्ट- मते तु सर्वस्यैवायोग्यत्वादिति ।अथ प्रतियोगिनो यावदुप- लम्भकसाकल्ये सत्यनुपलब्धियॊग्यानुपलब्धिरिति तन्ना- सम्भवात् । न हि प्रत्यक्षाहस्य तत्र सतो यावदुपलम्भक- साकल्ये सत्यनुपलब्धिः सम्भवति सामग्याः कार्यनिय- मात् नाप्युपलम्भके प्रतियोगीतरेति विशेषणं असम्भवा- देव न हि प्रतियोग्यसत्त्वे प्रतियोगोतरस्य प्रतियोगिग्रा- हकस्य सर्वस्य सत्त्वं भवति प्रतियोग्यसत्त्वे प्रतियोगिसन्नि- ६०५ ·खण्डनोद्वारे कर्षस्याप्यसत्त्वनियमात् । अथ प्रतियोगितद्व्याप्येतरयाव- त्तदुपलम्भकसाकल्ये सत्यनुपलब्धिर्योग्यानुपलब्धिरिति ब्रूम इति चेन्न एकाश्रयनाशजन्यस्य संयोगध्वंसस्य पारो. क्ष्यापत्तः । प्रतियोगितयाप्यभिन्नो यः संयोगस्याश्रयो ध्वस्तः सोपि संयोगस्योपलम्भक एव संयोगस्य संयोगि- इयव्यङ्ग्यत्वात् । तथा च तत्र प्रतियोगितच्याप्येतरयाव- त्तदुपलम्भकसाकल्यं नास्ति नाया आश्रयव्यक्तरसत्त्वा- दिति । अथ प्रतियोगिसत्त्वविरोधिनी योग्यानुपलब्धिः न हि प्रतियोगिग्राहकसत्त्वे प्रतियोगिनि च योग्ये सत्य- नुपलब्धिः सम्भवति न हि महत्यालोके महान् घटश्चक्षु- मता चक्षुःसनिकृष्टो व्यासङ्गाभावे सति न गृह्यत इति सम्भवति सामग्र्याः कार्यनियतत्वात् । एकाश्रयनाशे तु या संयोगानुपलब्धिः सा संयोगसत्त्वे न सम्भवति योग्यो हि संयोगो यदि तत्र स्यात्तदा गृह्येतैवेति । मैवम् । यदि घटे पटतादात्म्यं स्यात् तदोपलभ्येतैव न चोपलभ्यते तस्माद्धटे पटतादात्म्यं नास्तीत्यवगम्यते अयं तु घटे पटतादात्म्यस्य संसाभावग्रहः न तु घटे पटान्योन्याभावग्रहः तत्र पट: प्रतियोगी तादात्म्यमवच्छेदकं तथा चायं तादात्म्यसंस- गीभावो यथोक्तसामच्या गृह्यताम् अन्योन्याभावस्तु समानाधिकरणनिषेधरूपो घटादिधर्मिप्रतियोगिकः तादा- त्म्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकः स कथमेवं ग्राह्यः। अथ य एवं तादात्म्यसंसर्गाभावः स एव तादात्म्यान्योन्याभाव इति चेत् तर्हि तादात्म्यसंसर्गाभावे प्रविस्यान्योन्या- भावस्य लक्षितेष्वलक्षणलक्षितत्वादित्यत्र सूत्रे चतुर्थाभा- वत्वं व्यवस्थापयतोऽक्षपादस्य महामुनेः प्रमत्तत्वमापद्येत अस्त्वेवमिति चेत् धिङ्मूर्ख विरुद्धानां हि भेव्यवस्थाप ·মুঘলয়ার মামলা। १०३ नायान्योन्याभावमङ्गीकुरुषे विरुद्धयोरेव च समानाधि- करणव्यधिकरणनिषेधयोरन्योन्याभावतादात्म्यसंसर्गा- भावयोर्भेदमपहषे चेति विरुडयोरप्यभेदमातिष्टमानो न्यायमतत्यागं वेदान्तमतप्रवेशं च न बुध्यस इति दूरम- पसर । अत्राहुः प्रतियोगीत्यनेन निरूपकमुक्तं तच्च संसर्गा- भावे प्रतियोगिरूपमेव अन्योन्याभावे तु तदवच्छेदकं तेन तादात्म्यवत्तयाधिकरणस्यानुपलब्धिः सैवान्योन्याभाव- ग्राहिका न हि तर्भिन्ने तत्तादात्म्यवत्तयानुपलब्धि- सम्भवति यदि हि स्तम्भः पिशाचतादात्म्यवान् स्यात् तदा तद्वत्तयोपलभ्येत स्तम्भः स च पिशाचतादात्म्यस्याधि- करणयोग्यतयैव योग्यत्वसम्भवात् । ननु घटः पटो नेत्यत्र नत्रा घटे पटान्योन्याभावः प्रत्याय्यते आरोप्यते तु घट- पटतादात्म्यं कथमन्यथा घटः पट इत्यारोपशरीरं स्यात् । तथा च तादात्म्यमारोप्यते धर्मी निषिध्यत इति चित्र- मिति चेत् । किं चित्रं तादात्म्यावच्छिन्नो धर्मी आरोप्यः किन्त्वारोपे तादात्म्यस्य प्राधान्यं निषेधबुद्धौ तु धर्मिणः प्राधान्यमिति विशेषः कथमेवं संविदं पृच्छ संविदेव हि भगवती वस्तूपगमे नः शरणमिति । ननु भेदान्योन्या- भावः स च धर्मिप्रतियोगिको अभेदस्तु तादात्म्यं तत्कथं भेदाभेदयोः परस्परविरहात्मत्वं न कथञ्चित् परस्परविरु- हौ हि ता। नन्वनुपलब्धिरनुयोगिनःप्रतियोगिमत्तयोपल- म्भस्याभाव इति तावन्न सम्भवति आहार्यारोपरूपस्य त- दुपलम्भस्य तत्रावश्यकत्वात् तत्पमाविरहस्तथेति चेत्।न। प्रमाणान्तरेण प्राचीत्ववत्वप्रमितावपि दोषात्तत्र तदभा- वभ्रमदर्शनात् अभावप्रमायां प्रतियोगिमत्त्वप्रमाविरहो हे- तुरिति चेन्न । प्रतियोगिमत्त्वे प्रमीयमाण एव प्राङ्नासीदि E0७ ·१०४ खण्डनाद्वारे दमत्रेति प्रतीतेः यत्कालीनत्वेन तत्राभावः प्रतीयते तत्का लीनायाः प्रतियोगिमत्तायास्तत्रापि प्रमितिविरह एव न हि प्राङ्नास्तितास्थलेपि तत्कालीनप्रतियोगिमत्तया इदा- नीमपि प्रमितिःप्राङ्नास्तिताविरोधादिति चेत् । हन्तैव- मभावकालीनप्रतियोगिमत्तायाः प्रतीतिः कापि न सि- हेति कथं तद्भावलक्षणानुपलब्धिः सिध्यतु प्रतियोग्य- सिद्धरिति मैवम् । अभावसमये अधिकरणे प्रतियोगिम- स्वप्रकारकप्रमाविषयत्वाभावस्थानुपलब्धित्वात् प्रमा चेह यथार्थधीमात्रं अतः प्राङ्नास्तिताधीस्थले तादृशस्मरणा- भावकत्वमनुपलब्धिरेव तादृशानुभवाभावस्मरणाभाव- योईयोरपि प्रतियोगिसत्त्वविरोधित्वाविशेषात् । ननु यदि स्यादुपलभ्येत न चोपलभ्यते तस्मान्नास्तीति तावद- नुपलब्धेः शरीरमेवं चानुभवाभावरूपैव सति सिध्यति तत्कथं प्राङ्नास्तितायां स्मरणाभावरूपां तामात्येति चेत् । सत्यम् । वस्त्वभावव्याप्योनुभवाभावः तयाप्यश्च स्मर- णाभावात्रेति व्याप्यव्याप्यस्य सुतरां व्याप्यतयानुमा- नस्य जघन्यतया साक्षादेव स्मरणाभावेन वस्त्वभावानु- मितिरुक्ता । अस्त्वेवं तथापि स्मरणाभावो नानुपलब्धिः सत्यं तत्स्थानाभिषिक्ततया सोप्यनुपलब्धिक्त इति एवं च खण्डनकृता द्विजिह्वेन प्रमाणानि विदश्य षोडशपदार्थी कदर्थिता सेयं मया गुरुचरणसेवाचरणेन जाङ्गलिकप्रवरेण जगदहकारेण निरामयीकृतेति ॥ अथ प्रमाणखण्डनानन्तरं तदाभासखण्डनं प्रस्ताति कश्चायमसिद्धो नाम व्याप्तिपक्षधर्मताभ्यामप्रमिताऽसिद्ध इतिचेन्न। हेत्वाभासान्तराणामप्येवमसिड एव प्रवेशाप- तेः व्याप्तिं पक्षधर्मतांतत्प्रमितिं चाविरुद्धतां विना हेतुदो ·१०५ प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणाभासप्रकरणऽसिद्धप्रकरणम् । षत्वासम्भवात् । अथ व्याप्तिपक्षधर्मतया प्रमाविरहो नासि- द्धो येन सर्वत्रासिद्धसङ्करः स्यात् किञ्च ताहशधीविरहो न हेत्वाभासो ऽज्ञायमानत्वात् आत्ममनःसंयोगाद्यभाववत् किन्तु व्याप्तिपक्षधर्मतावैशिष्ट्यविरह एव ज्ञायमानदोष- त्वात् ज्ञायमानकरणे उत्सर्गतो ज्ञायमानस्यैव विरोधिनो ऽसाथारणदोषत्वात् तथा च यत्र व्यभिचारविरोधावद्वारी- कृत्य व्याप्त्यभावः प्रतीयते तत्रैव व्याप्यत्वासिद्धिः यथा नीलधूमशरीराजन्यत्वयोः यत्र तु पक्षासिद्धिस्तत्राश्रया- सिद्धिः यत्र च सत्यपि पक्षे हेतोस्तधर्मताविरहस्तत्र स्वरू- पासिद्धिः एते च दोषा असिडमध्यमध्यासते यत्र तु व्य- भिचारेण विरुडतया वा व्याप्तिभङ्गावगमस्तत्र यथायथं सव्यभिचारविरुडौ दोषानुपजीव्यत्वात् ताभ्यामेव प्रथ- मावगताभ्यामनुमानस्यासाधकीकरणात् न हि साध्यव्य- भिचारी साध्याभावाव्यभिचारी वा साध्यसाधक इति सम्भवतीति सत्प्रतिपक्षे तु नासिद्धिगन्धोपि किन्तु परस्प- रप्रतिबन्धेनानुमित्यजनकत्वं बाधेपिन सामान्यसम्बन्धस्य प्रथमगृहीतस्य बाधेन भङ्गः समानविषयत्वाभावात् किन्तु पक्षे बाधेन तद्यतिरिक्तविषयता प्रथमगृहीतसम्बन्धस्य व्यवस्थाप्यते तयवस्थापनाय च मध्ये पक्षेतरत्वमुपाधिः कल्प्यते अत एवाह बाधेन परोपाधिमुन्नीयतामन्यथा वेति न कश्चिद्विशेष इति । यद्वा सत्प्रतिपक्षबाधा साक्षात्प्रतिब. न्धकतयैव दोषाविति तथा च यत्र व्याप्तिपक्षधर्मताप्रमि- तेविरहस्य विरोधिधियं विना धोस्तत्रासिडो हेत्वाभासः यत्र तु व्याप्तिविरहस्य व्यभिचारादिधिया धीस्तत्र यथा कथं सव्यभिचारविरुडी यत्र तु प्रतिपक्षस्य धीस्तत्र बा- धप्रतिरोधी । नन्वेवमपि व्याप्तिपक्षधर्मताधीसाध्यानुमि- तिरिति तद्विरह एको दोषोस्तु तथा बाधप्रतिरोधावपि -No. 11 Vol. XXVIII-November 1906. Ect ·१०६ खण्डनोद्वारे साक्षाद्दोषौ प्रतिबन्धकत्वादिति सन्तु वयोमी हेत्वाभा- साः व्यभिचारविरोधी तु कथं तो हि व्याप्तिविरहं गम- यन्तावुपाधिवद्भवितुमर्हत इति नैतव्याप्तिविरहोन्नायका- वपि तो प्रथमोपस्थितत्वे सति स्वतो दूषणाक्षमत्वात् पृथगिति खण्डने न्यायमतसङ्क्षपः॥ अत्र खण्डनं इदमसिडलक्षणं सव्यभिचारादावस्ति न वा प्राधे सोप्यसिद्धभेद इति पञ्चसंख्याविरोधः । अथै- तल्लक्षणसत्त्वेपि न तेऽसिडभेदास्तदा लक्षणमतिव्यापक अन्त्ये विरुडादीनां व्याप्तिपक्षधर्मताभ्यां प्रमितत्वं स्यात् व्याप्तिपक्षधर्मताप्रैमितत्वतदभावौ विहाय तृतीयकाटेरस- म्भवादिति । अत्रोच्यते । असिहत्वादिनां हेत्वाभासत्व- साक्षायाप्यानां उपाधीनां विभजनान्न विभागभङ्गः ते यसङ्कीर्णा एव न वा धर्मिसङ्करो दोषः तेषामविभजनात् । नन्वस्त्वेवं तथाप्यसिद्धिः कथमेको दोषो ऽसिद्ध एव च कथ- मेको हेत्वाभासः तथाहि व्याप्तिविरहे व्याप्तिधीविरहे च व्याप्यत्वासिद्धिः पक्षविरहे तडीविरहे तद्विशेषणसिषा- धयिषाविरहे चाश्रयासिद्धिः पक्षधर्मताविहे तद्धीविरह च स्वरूपासिद्धिरिति वहव्योऽसिद्धयः व्याप्यत्वासिडोय- माश्रयासिद्धोयं स्वरुपासिद्धोयमित्येवमवगता तद्भाविता- श्च स्वपरानुमितिप्रतिवन्धकाश्च त्रयो भवन्ति । अथासि- होयमितिज्ञानादनुमितिप्रतिवन्धस्य दर्शनादसिढेरेकदो- षत्वं तर्हि व्याप्यत्वासिडोयमाश्रयासिडोयं स्वरूपासि- होयमित्यादिबुद्धौ प्रत्येकमनुमतिप्रतिवन्धदर्शनादसिद्धि- श्चतविशेषाश्च सन्तु चत्वारो दोषाः ।अथासिद्धिः सामग्री- विरहरूपो दोषः व्याप्त्या पक्षधर्मतया च प्रमितेरनुमिति- सामग्रीत्वादिति विशिधीविरह एवायं दोषो न तु प्रत्ये- कधीविरहः तस्य विशिधीविरहत्वाभावात् किन्तु प्रत्ये.

·प्रथमरिच्छेदे प्रमाणाभासप्रकरणे, सिद्धप्रकरणम् । १०७ कधीविरहविशिधीविरहमुत्थापयन्त उपाधिवदन्यथा- सिद्धा इति हन्तैवं सव्यभिचारविरुडायपि व्याप्पत्वा- सिद्धिमुत्थापयन्ता स्तामन्यथासिद्धाविति पञ्चहेत्वा- भासी पुर्नाकुप्पेत अथ सव्यभिचारविरुद्धयोस्तदुत्थाप- कत्वेपि स्वतोऽदृषकत्वात् पृथगेवाभासत्वमस्तु अथैवम- पि व्याप्यत्वासियादयस्तिस्रोऽसिडिश्चैकेति चत्वारो दो- षाः चतसृणामपि ज्ञानस्य प्रत्येकमनुमितिप्रतिबन्धकत्वद- शनादिति। मैवम् । एवं हि विशेषवत्सामान्यस्यापि दोषत्वे हेत्वाभासविशेषवत्तत्सामान्यस्यापि दोषतायां हेत्वाभा- सनामा षष्ठोपि हेत्वाभासस्तवापि स्यात् अथ न निर्विशेष सामान्यं भवेच्छशविषाणवदिति न्यायाडेत्वाभासोयमि- तिधीर्थ कच्चन हेत्वाभासविशेषमालम्बते स एव तत्र दोषः तहसिद्धोयमित्यत्रापि तथात्वे व्याप्यत्वासियादिरूपो विशेष एव दोषोस्तु अथ व्याप्यत्वासिडोयमित्यादिधीयंत्र तत्र विशेषो दोषः यत्र त्वसिद्धोयमितिधीस्तत्र सामान्य दोषः अत एवासिद्धत्वाविरूद्धत्वादिधियां पञ्चानां दोषत्वे पञ्च हेत्वाभासीमात्थेति । मैवम् । सव्यभिचारत्वधीविरुद्ध- त्वधीवर्वा न व्याप्यत्वासिडिमालम्बते तेन तो भिन्नावेव असिद्धत्वधीस्तु व्याप्यत्वासिद्धिमाश्रयासिडि स्वरूपासि- डिवावश्यमेवावलम्बते सामान्यधियो विशेषविषयकत्व- नियमात् अत इमास्तिस्रः तथापि सामान्यप्रकारकं ज्ञानं विशेषप्रकारकज्ञानतो भिन्नमिति पुनश्चतस्रस्ता इति चेत्। किमतः विशेषविषयकमित्येतावतैव विशेषस्य दोषत्वं बमो नतु विशेषप्रकारकत्वेन । ननु व्याप्यत्वासियादिज्ञा- नमसिद्धिज्ञानत्वेन वा दोषोस्तु असिडिज्ञानं वा व्याप्य- स्वासिड्यादिज्ञानत्वेनेति किंविनिगमकम् । उच्यते। सामा- न्यज्ञानस्य विशेषविषयतानियमक्त् विशेषज्ञानस्य सामा- ६६९ ·૧૦: खण्डनोद्वारे न्यविषयतानियमो नास्तीति विशेषज्ञानात्पतिवन्धदर्शना- त्तस्य दोषत्वे क्लप्ते सामान्यज्ञानस्थलेपिविशेषालम्बनतयै- व तज्ज्ञानस्य दोषत्वमिति तस्मात्तिस्रोऽसिडयस्त्रयोऽसिद्धा इति कथं पञ्च हेत्वाभासी अनेनैवाशयेन खण्डनकारोपि प्रथमे तावदसिडभेदमध्यमध्यासते इत्यसिद्धानां बहुत्व. मेव व्याजहारेति विभागभङ्ग इति । अत्राहुः । आश्रया- सिद्धिः स्वरूपासिद्धिाप्यत्वासिद्धिश्च पृथगेव दोष इति सत्यं किन्तु तिमृणां यथान्यस्तमेकं रूपं पुरस्कृत्य विभागकरणान्न विभागभङ्गः न च मुनिरेव पर्यनुयोज्य: स्वतत्राभिप्रायत्वात् अत एव हाना हेत्वादिहानि प्रति- ज्ञाहानित्वेन संगृह्णतः प्रतिज्ञान्तरात्तु हेत्वन्तरं विभज्य निर्दिशतो मुनेः पर्यनुयोगो निरस्तः यच्च न्यायतन्त्रमन्त्र- न्यस्थता खण्डनकृता व्याप्यत्वासिडिरुपाधिरिति लपितं तत् प्रलपितं उपाधिव्याप्त्यारन्येन विरहत्वासम्भवात् न हि प्रकृतोपाध्यभावो व्याप्तिः प्रतियोग्यप्रसिडेः नापि यत्किञ्चिदुपाध्यभावः सा व्याप्यत्वासिपि सत्त्वात् नाप्युपाधिसामान्याभावः सामान्याभावस्य भावत्वा- सम्भवात् न हि सर्वव्यक्तिप्रतियोगिक उपाधित्वाव- च्छिन्नप्रतियोगिताक एकः तद्भावश्च सर्व एवोपाधय इति व्याप्तेरेकस्या एव विरहः सर्वे उपाधयः स्युः किन्तु व्याप्तिमनोपाधिकसम्बन्धरूपामपि वदन्तो यावत्स्वव्यभि- चारिव्यभिचारिसाध्यसामानाधिकरण्यरूपामाहुः स च नोपाध्यभावः। वस्तुतस्तु अव्यभिचरितासम्बन्धो व्याप्ति- रनोपाधिकत्वं तु तल्लक्षणमतो यत्किञ्चिदेतत् व्यभिचार- विरोधिनः सामानाधिकरण्यस्य तादृशसम्बन्धमात्रस्य वा व्याप्तित्वात् न चैवं लाघवादावश्यकत्वाच व्यभिचाराभाव एवास्तु व्याप्तिः तथापि व्यभिचारोप्यसिद्धिरस्त्विति- ·१०९ সঘনাই মামাযৱসংঘ। वाच्यं व्यभिचारो हि साध्यवदन्यत्तित्वं तदभावश्च नाव्यभिचारोऽवृत्तिसाधारण्यात् वृत्तिमत्त्वे सति सोऽ- व्यभिचार इति चेत् । न । केवलान्वयिन्यसम्भवात् तत्र हि साध्यवदन्याप्रसिडिः किच्च प्रकृतहेतोः प्रकृतसाध्येन समं व्यभिचारस्याभावो न व्याप्तिः प्रतियोग्यप्रसिडे: नापि यत्किञ्चित्प्रतियोगिकव्यभिचाराभावः सा अति- प्रसङ्गात् किन्तु यत्समानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियो- गितावच्छेदकं यन्न भवति तेन समं तस्य सामानाधिक- रण्यं व्याप्तिः द्रव्यत्वसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रति- योगिता संयोगेन नावच्छिद्यते द्रव्यं संयोगि नेत्यप्रतीते: वहिसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगिता तु धूमे- नावच्छिद्यते वहिमान्धूमवान्नेति प्रतीतेः अतो द्रव्यत्वं संयोगव्याप्यं वह्निस्तु न धूमव्याप्य इति स्थितम् । यद्यपि सर्वत्र वह्निमति धूमवदन्योन्याभावो नास्ति महानसादौ धूमवभेदस्यापि सम्भवात् तथापि क्वचिदस्ति धूमवति तु कापि न वहिमद्भेदः किन्तु सर्वत्रैव तभेदः यद्यपि सर्वेषु हेत्वाभासेषु सिडिप्लवस्तेन सैव दोषो भवितुमर्हति तथापि प्रयाणामप्यनैकान्तिकानां संशायकत्वेनासाधकतेति त एव त्रयो दोषाः प्राथम्यात् न तु तेषु सत्स्वपि व्याप्य- त्वासिद्धिः चरमोपस्थितत्वात् तथाहि सा साधारणेन्व- येनासाधारण व्यतिरेकेणोभयसहचारादनुपसंहारिणि तु पक्ष एवोभयान्वयात्साध्यसंशयार्जनादसाधकता अथ तेषु व्याप्तिधीरेव नोदेति त्वनिर्दिष्टोभयसहचारादिति व्याप्यत्वासिद्धिरेवास्तु क्लप्तत्वादसाधकताबीजमिति सै- वामीषु त्रिषु दोष इति चेत् । तर्हि मास्तु संशयबारतापि किन्तु साधारणे विपक्षगामितयाऽसाधारणे सपक्षागामि- तयानुपसंहारिणि पक्षमात्रगामितयैव प्रथमप्रतीतया ·990 खण्डनोद्वारे तेषामसाधकत्वानुमितिसम्भवात् किन्तु ते त्रयोप्य सिद्धात् पृथक् एवञ्चच दूषकतायां प्रस्थानभेदात्तेषां त्रित्व- स्थादिति न च वाच्यं इतृत्वात् विरुद्ध तु विरद्धत्वज्ञाना देवासाधकता सत्प्रतिपक्षे तु लिङ्गयोाप्तिपक्षधर्मतावि- शिधीसत्त्वेपि परस्परप्रतिबन्धादेवासाधकता वाधेतु बल- वता साध्याभावज्ञानेन प्रतिबन्धादेवासाधकतेति बाधे च तृतीयलिङ्गपरामर्शदयं वक्ष्यामः तस्मात्साधारणानुपसं- हारिविरुद्धा व्याप्यत्वासिद्ध्युन्नयनक्षमतया तदुपजीव्याः प्रथमोपजातेन साधारणत्वादिज्ञानेनासाधकतां हेतोः साधयन्तो भवन्त्यसिद्धात् पृथक् हेत्वाभासाः सिद्धसाध' नस्थले साध्यसिद्धिः सेोपाधावुपाधिराश्रयासिद्धिव्याप्य- त्वासिद्ध्योरुपजीव्यावप्येता न पृथक हेत्वाभासा स्वतो दृषकत्वाभावात् किन्तु सिडिः सिषाधयिषां विघटयन्ती धर्मिविशेषणविघटनेनाश्रयासिद्धि निर्मिमाणा एवमुपा- धिरपि हेतोः स्वव्याप्यतया स्वव्याप्यसाध्यव्याप्यत्वधि- यमुत्पादयन्ननत्थानबीजमात्रमिति तथाहि तर्केणोपाधी स्वरूपेण निश्चिते अयं हेतुःसाध्याव्याप्यः साध्यव्यापको पाध्यव्याप्यत्वात् प्रमेयत्वादिवदिति व्याप्यत्वासिद्धि- मुत्थापयर्यात सा त्वनुमानं दूषयतीति ॥ अथ विरुद्धत्वादीनां प्रकृतहेत्वसाधकतासाधकत्वेन- हेत्वाभासत्वमुक्तं तत्र कोऽसौ विरुद्ध इति । माध्याभाव व्याप्तो विरुद्ध इति चेत् । तदा हि इदमसाधकं साध्याभा- वव्याप्यत्वादित्यस्य साध्याभावनियतसमानाधिकरण- स्वादित्यर्थे नियमांशो व्यर्थ: साध्याभावसामानाधिकरण्य- मात्रस्यैव साधारणाकान्तिकवदसाधकत्वे तनत्वात् अपि च नियमांशे व्यर्थतया निरस्ते विरुद्धस्य साधारणानुप्रवेशे विरुद्ध एव लुप्यते कि साध्याभावनियतसामानाधिकर- By EEV ·प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणाभासप्रकरणेविरुद्धप्रकरणम् । ૧૧૧ एयग्रहे भवति साध्याभावसामानाधिकरण्यग्रह अावश्यक इति स एव क्लृप्तत्वादावश्यकत्वाल्लाघवाच दोषः स्यान्न तु विरुद्ध इति खण्डनं । अत्रोच्यते इयं हि विरुडस्य स्वरूपनि- रुक्तिरिति सत्यं न हि साध्यतभावोभयगामिनि परीक्ष- काणांविरुडव्यवहारः किन्तु साध्याभावमात्रस्पृशि अप्ला- धकतायां तु नेदं लिङ्गं येन विशेषणवैययं स्यात् किन्तु साध्यविपरीतप्रमितिजनकत्वं तदेव कुत इत्याकाक्षायां साध्यविपरीतव्याप्यत्वादिति । हन्तवमसाधकतासाध- कत्वं साध्यविपरीतप्रमितिजनकत्वस्य तहीजत्वं च साध्या- भारतद्व्याप्यत्वस्य तथा च विरुद्धो न हेत्वाभासः स्यादुपा- धिवदिति चेन्न ।साध्याभावप्रमितिजनकत्वमेव विरुद्धत्व- मित्यभ्युपगमात् । तदुक्तं तेनैव लिङ्गेन साध्याभावप्रमा- विरोध इति । अन्ये तु असाध्यसहचारत्वं अदृष्टसाध्या- भाव्यभिचारित्वं वा तल्लिङ्ग सर्वाधिः सन्दिग्धा स्वाह- ष्टिस्तु व्यभिचारिणीति यदि तदा साध्यासहचरितत्वं सा- ध्यव्यापकाभावप्रतियोगित्वं वा लिङ्गमस्तु । ननु हेत्वाभा- सशरीरमेवासाधकतालिङ्ग तथा चोक्तचतुष्कृयमपि विरुद्धस्य शरीरं स्यात् असाधकतालिङ्गत्वात् तच्चायुक्तमवृत्तिसाधा- रण्यात् इदं हि चतुध्यमाकाशादेरप्यस्तीति किमतः अवृ. तावपि विरुडव्यवहारः स्यादिति चेत्तत्र साध्याभावप्रमि- तिजनकत्वमात्रस्य तन्त्रत्वमिति मदुपगमात् एवं चासाध- कतानुमाने कर्तव्ये नियमांश व्यर्थ इति विरुद्धज्ञाने चासा- धकतानुमितिबीजे भवति साध्याभावसामानाधिकरण्य- ज्ञानमेवावश्यकत्वादिनाऽसाधकतानुमापकमस्तुकृतमना- वश्यकेन गुरुणा जघन्यप्रतिपत्तिकेन विरोधेनेति खण्डनमा पास्तं असापकतानुमिता साध्यव्यापकाभावप्रतियोगि- त्यस्य मया हेतुत्वेनोपगमात् यदा तु विरुद्ध साध्याभावव- ·११२ खण्डनोद्वारे द्वामितामात्रमेव प्रतीयते तदा साधारणतयैवायंदोषः यदा तु साध्यवदवृत्तिताधीः तदा त्वसिडतयोपधेयसङ्करस्य मयोपगमात्। नन्वयं साध्यवत्तितया प्रतीयमानश्चेदुष- येत्तदा सिडे प्रविशेत यदि तु साध्याभावव्याप्यतया तदा गौरवेण नियमांशे त्यक्ते सति साधारणतया दूषयेत्तदुभय- थापि पृथग हेत्वाभासोन स्यादिति चेत्। सत्यं साध्यव्याप- काभावप्रतियोगितया प्रतीयमानायं दृषयन पृथगिति बमः इदंतुरूपमसिद्धप्यस्तिन त्वसिद्ध एवास्ति येनासिडमेवा- सौ प्रविशेत् । वस्तुतस्तु स्वसमानाधिकरणान्योन्याभाव- प्रतियोगिसाध्यवकत्वं विरुडत्वं सडेतुस्तु नैवं धूमवान्व- हिमान्नेत्यप्रतीतेः इदं च रूपं नावृत्तौ नवा व्यभिचारिणी- ति नास्य धर्मिसरोपीति ।यच्चानैकान्तिकः सव्यभिचार इति सूत्रमखण्डि तदप्ययोधात् साध्यस्येव तदभावस्या- प्युपस्थापनसमर्थत्वं ह्यनैकान्तिकावं तथाहि साधारणा- न्वयेनासाधारणो व्यतिरेकेणानुपसंहारी पक्ष एवोभयस- हचारेण साध्यतभावावुपस्थापयितुं क्षमः तेन साध्यतद भावोभयोपस्थापनसमर्थत्वं साध्यवन्मात्रवृत्त्यन्यत्वे सति साध्याभावन्मात्रवृत्त्यन्यत्वं वा न चैवं सर्वमभिधेयं प्रमेय- त्वादित्यनुपसंहारिणो न संग्रहः तत्र साध्याभावाप्रसि- डोरिति वाच्यं तस्यानुपसंहारित्वाभावात् किन्तु सडेतु- रेव केवलान्वयिनि साध्ये तत्समानाधिकरणमात्रस्यैव गम- कत्वात् । नन्वस्त्वेवं तथापि नायमेको हेत्वाभासः तचाहि उक्तरीत्यास्य संशायकत्वेन दूषकतायामेकहेत्वाभासता भवेत् सा चायुक्ता विपक्षगामितामात्रेणैव लघुनावश्यकेन प्रथमप्रतीतेन साधारणस्य तद्वत्सपक्षास्पर्शितामात्रेणैवा. साधारणस्यैकवयुपसंहाराभावेनैवानुपसंहारिणो दृषक स्वसस्भवादिति बाद अयोमी साधारणानुपसंहारि- ·प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणाभासप्रकरणावरुद्धप्रकरणम् । ११३ भेदात् न चैवं विभागासम्यक्तवं उक्तरूपपुरस्कारेणैव विभागकरणात् तत्र च विपक्षत्तित्वं साधारणत्वं तन्मा त्रस्यैव दृषकत्वात् विरुद्धस्यापि तत्त्वाज्ञाने विपक्षवृत्तिता. ज्ञानदशायां साधारणत्वं अन्यथा तदा तस्य हेत्वाभासा- न्तरता स्यात् उपाधेरसङ्कर एव सर्वमनित्यं मेयत्वादित्य नुपसंहारो शब्दो नित्यः शब्दत्वात् भूनित्या गन्धवत्त्वादि- त्यसाधारणश्च वस्तुगत्या साध्याभावववृत्तित्वेन साधा- रणपि पक्षतादशायां तथात्वेन न बोडुं न वा बोधयितुं शक्य इत्पुभयोर्भेदेनोपन्यासः अनित्यः शब्दः शब्दत्वा- दित्यसाधारणश्च वस्तुतस्सडेतुरपि पक्षतादशायामसाधा- रण एव पक्षमात्रतित्वात् । ननु पक्षतादशायामसाधार- णतया साध्यनिश्चयदशायामाश्रयासिडतया सर्वदैवायमा भास इति न कदापि सडेतुरिति चेन्न । साध्यसन्देहे प्रमा णान्तरेणानुपनुन्ने सिषाधयिषया पक्षतासम्भवेनाश्रया- सिद्ध रसम्भवात् । ननु संशयाभावासिषाधयिषापि नोदेष्यतीति चेत् । तथापि सिड्यन्तरस्येष्टसाधनताज्ञाने- नात्मनीव तत्सम्भवात् तत्र हि श्रोतव्यो मन्तव्य इति श्रुत्या श्रुतिनिश्चितस्याप्यात्मनो मननमिष्टसाधनतयाव- सितमिति तत्र तद्धीना सिषाधयिषोदेतु प्रकृते तु तद्वदू- द्वितीयसिद्धरिसाधनताग्राहकं किमपि न पश्यामो येन तत्र तधोना निश्चितेपि सिषाधयिषोत्पद्यतेति चेत् । अत्रापि यद्यप्यस्य प्रातिभेनेसाधनताज्ञानेन द्वितीयसि- द्वाविच्छादयेत्तदा कस्तां वारयेत् अयं तु विशेषो यदसा धारण दशाविशेषे दोषः विशेषदर्शने सति संशयसत्प्रति- पक्षयोहारयोरनुदयात् सत्प्रतिपक्षवत् साधारणानुपसंहा रिणौ तु नित्यदोषाविति।प्रावस्तु असिद्धानकान्तिको त्व- दुक्तरीत्या यद्यपि प्रत्येकं त्रिविधौ तथापि सामग्रीविरह- ·११४ खण्डनोद्वारे शयः॥ त्वेन संशायकत्वेन च दूषयन्ता द्वावेवेति मुनेरा- अथ सत्प्रतिपक्षः । अत्र केचित् । तुल्यबलबोधितसा- ध्यविपर्ययः सत्प्रतिपक्षितः तद्यथा तुल्यबलेन समानव्या- प्तिपक्षधर्मताकत्वेन रूपेणानुमितिभागित्वाभिमतेन वा- दिना ज्ञायमानेन लिङ्गत्वाभिमतेन प्रतिहेतुना यदीयः साध्यविपर्ययो बाधिताबोधयितुमारब्धः स सत्प्रतिपक्षित इति ईदृशा चात्रावपि हेतू इति द्वावपि सत्प्रतिपक्षिता। बाधितस्त्वधिकबलबोधितसाध्यविपर्यय इति ततोऽस्य भेदः इदं तु स्वार्थपरार्थयोः साधारणमस्य रूपं एवं च बलं व्याप्तिपक्षधर्मते उभयलिङ्गगतयोस्तयोस्तौल्यं वैज्ञा- निकं तथात्वेन ज्ञातो वानुमितिभागित्वाभिमत इत्येवं वर्णने बहुषु दूषणेषु निरस्तेष्वपि सत्प्रतिपक्षहेत्वोरबोध- कत्वप्रयुक्तानि खण्डनान्यवशिष्यन्ते । तत्र ब्रूमः । मिथः प्रत्यनीकव्याप्यतयावगतयोरेकर्मिणि प्रतिसन्धीयमान- योस्तद्यापकीभूतगोचराया अनुमितेनात्पत्तिः अन्यथा तत्सत्त्वे तयापकयोरुभयोरपि व्यवहारः स्यादिनिगम- नाविरहात द्वयोरपि याथायें वस्तुनो विरुडबैरूप्यं च स्यात् तस्माद्व्याप्तिपक्षधर्मताधीसद्भावेप्यनुमितिरसम्भवन्ती कम- पिस्वप्रतिबन्धकमाक्षिपति तच्च प्रतिबन्धकं न तावदुभय- लिङ्गव्याप्तिपक्षधर्मतावगाहितृतीयलिङ्गपरामर्शविषयीभू. तव्याप्तिपक्षधर्मतासंशयः विरोधिसन्धानमन्तरेण तस्यै- वानुदयात् तस्मात्प्राथम्यादन्तर छुत्वादुपजीव्यत्वाच मिथः प्रत्यनीकव्याप्यतयावगम्यमानयोः धर्मयोरेकत्र धर्मिणि- प्रतिसन्धीयमानत्वमेव विरोधिकोटिग्रहणजन्यतया प्रति- बन्धकं एवं च सति तुल्यबलबोधितसाध्यविपर्ययत्वं सत्प्रतिपक्षत्वमिति यदाशक्य दूषितं तदयुक्तं न हि तन्त्र- ·प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणाभासप्रकरणे समतिपत्तप्रकरणम् । ११५ कमपि साधनं स्वसाध्यं बोधयत्यपरेण प्रतिबन्धादिति न चाविनिगमानुभयो: साध्ययोरेकैवानुमितिकदेति सा च परस्परविरुद्धार्थीवगाहित्वेनात्सिंशयाकारेति संशायक- त्वेनास्याभासत्वमिति वाच्यं तर्हि द्वयं मिलितं संशायक प्रत्येकं च हेत्वाभास इति यो हेत्वाभासः स न संशाययति यस्तु संशाययति स न हेत्वाभासः इति महढेशसं अथ इयोर्मियो विरुडव्याप्ययारकत्रदर्शनाजिज्ञासादेति अन- योः साध्ययोरनयोश्च हेत्वोः किं तत्त्वमिति तेनेदृशजि- ज्ञासाजनकत्वमेव सत्प्रतिपक्षितत्वमिति तन्न । जिज्ञासा- जननेप्येकस्मिन्धर्मिणिविरोधिसाधनव्यप्रतिसन्धानमेव तत्रमिति प्राथम्यादावश्यकत्वाच तदेव दोषः तेन गमक- तापयिकव्याप्तिपक्षधर्मताधीविषयेण यत्साध्यधीप्रतिबन्ध- नं तदेव सत्प्रतिपक्षितलक्षणं नन्वेवं कार्य प्रतिबन्धप्रति- हेतुः सत्प्रतिपक्षयिता तेन च प्रतिरुद्धकार्यः सत्प्रतिपक्षि- त इति त्वद्वाक्यार्थः तथा च सत्प्रतिपक्षितत्वस्य ज्ञातस्य दोषतया तज्ज्ञाने सति कार्यप्रतिबन्धः कार्यप्रतिबन्धे च सति तद्धादितसत्प्रतिपक्षत्वसिडीतज्ज्ञानमित्यन्योन्या- श्रयः स्यात् न स्यात् कार्यप्रतिबन्धो हि सत्प्रतिपक्षस्य फलं सत्पतिपक्षस्तु विरुडानुमितिहेतुभूतव्याप्तिपक्षधमतापप- नलिङ्गोपस्थितिः सा चावश्यं विपरीतानुमिति प्रतिवध्ना- तीति योरप्यनुमित्यो प्रतिबन्धः षाधस्तु नैवम्। ननु बाधे बलवताप्रमाणेन प्रकृतानुमितेः प्रतिबन्ध इह तुसमानबले- नेति ततास्य भेदः स्यात् तदुक्तं विरोधियोधकान्यगमक- तापयिकरूपसम्पत्तिमत्तया ज्ञायमानेन प्रतिरुद्धकार्यलिङ्ग- त्वं तत्त्वं अत्र चोपजीव्येनानुमानेन बाधेतिव्याप्तिवारणाय विरोधिबोधकान्येति गमकतापयिकरूपसम्पत्तिमत्ताया विशेषणं । हन्तैवं बाधे बलवता प्रतिबन्धः सत्प्रतिपक्ष तु ·११६ खण्डनाद्वारे समानवलेनेति प्रतिबन्धाविशेषादुभयोरैक्यं स्यात्मैवम् । एवं हि पञ्चानामप्यैक्यं स्यात् अनुमितिप्रतिवन्धलक्षणफ- लाविशेषात् । किं नश्छिन्नमिति चेत् नहि फलैक्ये हेत्वैक्यं सम्भवति फलस्य ततो भेदात् किन्तु शरीरैक्ये तच्चन पञ्चा- नां न वानयोरपीति । ननु समानत्वाभिमता विरुद्धव्या- प्तिपक्षधर्मतोपपन्नलिङ्गोपस्थितिः सत्प्रतिपक्षः तत्कवलितः सत्प्रतिपक्षित इति त्वन्मतं तथा च सत्प्रतिपक्षस्य हेतुदो- षस्य हेत्वाभासान्तरज्ञानावश्यकत्वे उपस्थितेरपि ज्ञान वाच्यं तथा च समानबलत्वेन ज्ञायमानस्य ज्ञानमह वाच्यं तच्चायुक्तं समानवलोपस्थितिरेव प्रतिबन्धिका न तु तद्धीरपि तत्सत्त्वे तद्विलम्बन प्रतिबन्धविलम्बादर्शना- दिति चेत् । अत्राहुः येन ज्ञानेन हेत्वाभासशरीरं निर्मी- यते तस्य ज्ञानमवश्यं वाच्यं यथा व्यभिचारे निश्चितसा- ध्याभाववद्गामित्वलक्षणे निश्चयस्यापि ज्ञानं वाढं सत्प्र- तिपचस्थलेप्युपस्थितेज्ञानमवश्यमेवैव्यमिति हेत्वाभा- सानां ज्ञाननियम इत्यप्याहुः॥ ननु बाधो दोषो न तु बाधकं बाधश्च साध्याभावप्र- मेति फलं दोषो न तुकरणं तथा सत्प्रतिपक्षे विरुद्धं करणं बाधे तु विरुद्ध फलं दोषः अत एव साध्याभाषप्रमायाः प्रामाण्यग्रहः प्रतिबन्धक इति तवैव सिद्धान्तोद्गार इति चेत्। अत्र केचित् बाधे प्राथम्याकरणस्यैव दोषत्वं वस्तु- तस्तुकरणमपि स्वफलीभविष्यद्विरुडावगतिं विना न दृष- यितुमलमिति तस्य तदुपधानमवश्यं वाच्यं तथा च चर- मोत्पन्नापि साध्याभावधीर्वाधकस्य दूषकत्वे प्रथमोप- स्थिता चोपजीव्या चेति विवक्षितविवेकेन सैव बाघो दोषः तथा च सत्प्रतिपचे विपरीतं करणं प्रतिवन्धक तत्र फलोदयस्यासम्भवात् बाधे तु विपरीतं फलमेव ·प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणाभासप्रकरण समतिपक्षप्रकरणम् । ११७ प्रतिबन्धकमिति कानयोः सङ्करसम्भावनापि एवं व्यव। स्थापिते एतत्प्रणालीमजानानं प्रति विरोधियोधकान्ये. त्युपलक्षणविधयोक्त मिति सर्व सुस्थम् । यत्तु हे अप्यनुमाने सत्प्रतिपक्षिते सती जाती इति गुरुमतमवेत्य स्वव्याघात- कत्वं त्वन्मते न सदुत्तरे सत्प्रतिपक्षेतिव्याप्तं तथाहि स्थाप- नाहेतुरसाधकः समबलप्रतिपक्षप्रतिहतत्वादितिवत् सत्म- तिपक्षत्वं अनेनैव हेतुना स्वस्याप्यसाधकत्वं साधयितुं क्षममुभयोरपि सत्प्रतिपक्षत्वाविशेषादिति खण्डनं। तन्न। प्रबोधात् जाता हि साधर्म्यमानं बलं तच्च स्थापनाजात्यो। समानमेवेति जातिवाद्याशयः। समीकरणाभिसन्धिनैव जात्युत्थानात् स्वप्रयोगस्य बलवत्त्वाभिमाने च समीकर- गाभिसन्धिना तदुत्थानमेव न स्यात् तथा च जातिवत्स्था- पनापि स्वसाध्यं साधयेत् तथा साधयान्तरमपि जाति- साध्यविपरीतं साधयेत् साधर्म्यत्वेन तस्यापि स्थापना- जात्युभयतुल्यत्वात् तस्माद्यथा जातिवादी समबलयानु- मानप्रतिहतत्वेन स्थापनाया असाधकतां मन्यते स्थापय- ति च तथा तत एवाविशेषात् स्वानुमानस्यापि तथा मन्येत साधयेचेति भवति जातेः स्वव्याघातकत्वं सत्प्रतिपक्ष तु नैवं न हि तत्रोच्चारयिता स्थापको वा दयोः समबलत्वं मन्यते किन्तु स्वानुमानस्य बलवत्त्वमपरस्य तु विशेषादर्श- नदशायां बलभ्रममात्रमिति हि तस्याभिमानात् तथा च परानुमानस्यासाधकतामयं बलवत्प्रतिबन्धत्वेन साधयति न तु स्वानुमानस्य तथा साधयितुक्षमते तेन परानुमानस्य बलवत्त्वानङ्गीकारेण स्वानुमानस्य बलवत्प्रतिबन्धत्वान- भ्युपगमात् किन्तु बलवत्त्वाभिमतमपरानुमान प्रतिबन्धक मन्यते तेन च रूपेण न परस्यासाधकतां साधयति मदनु- मानं बलवत्त्वेनावगतं किन्तु बलवन्न भवतीति तेनानगी- ·५१८ खण्डनोद्वारे कारात् तथा च बलवत्प्रतिवन्धत्वेन परस्यासाधकतांसा धयति न तु स्वस्यापि तेन रूपेणेति न सत्प्रतिपक्षःस्वव्या- घातक इति । ननु सत्प्रतिपक्षत्वेनासाधकतासाधनन्तस्यैव हेतुदोषत्वात्तच द्वयोः समानमेवेति चेत् । सत्यम् । एकेन छपरानुमानस्यासाधकता साध्यते सा च बलवत्प्रतिबन्ध- स्वलक्षणेन सत्प्रतिपक्षत्वेन न तु स्वस्यापि तथा साधयितुं शक्नोति बलवत्प्रतिबन्धत्वलक्षणस्य हेतोः स्वयमेवानभ्यु- पगमात् । ननु तथापि स्थेयादिः सत्प्रतिपचितत्वेन द्वयोरप्यसाधकतां साधयितुं शक्नोत्येवेति भवत्येव सत्प्र- तिपक्षत्वं व्याघातकमिति चेत् । सत्यम् । तथापि सत्प्रतिप- दयिता यहलवत्प्रतिवन्धत्वमाद्रियते तन्नोभयसाधारण- त्वेन मन्यत इति स्वाशयानुसारेण सदुत्तरयन्न तेन व्याह- न्यते जातिवादी तु तथेतिविशेषः अत एव सत्प्रतिपक्षः सदुत्तरं जातिरसदुत्तरमिति सर्वतन्त्रसिडान्तः । एतद्विरु- डाभिधायी तु गुरुरपि लघुरेवेति एवमपि रत्नप्रकाशतदु- बोधावपि नेयावितिसंक्षेपः। निरालम्बनाद्यनुमानमपि व्याप्त्यादिपुरस्कारमयुक्तं सदुत्तरमेव तदपुरस्कारप्रयुक्तं तु जातिरिति विवेकः ॥ अथ बाधो निरूप्यते। तत्र तावत्साध्याभावप्रमा बाध: प्रमिताभावप्रतियोगिसाध्यको बाधितः यद्यप्यकेवलान्व यिनः सर्वस्यैव साध्याभावप्रमा सम्भवतीति व्यतिरेकि- साध्यकाशेषसडेतुव्याप्तिः तथापि पक्षे सा विवक्षिता बाधे च पक्षतास्तीत्युक्तं तेन पक्षे साध्याभावप्रमा बाधः न च कपिसंयोगसाध्यक सद्धतावतिव्याप्तिः प्रतियोगिव्यधि- करणेति साध्याभावविशेषणात् । ननु साध्याभावप्रमा गृहीतप्रामाण्या वा प्रतिबध्नीयादगृहीतप्रामाण्या वा नाद्यः तस्या बुड्यन्तरमात्रविनाश्यत्वेन तावन्तं कालमनव- ·प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणाभासप्रकरणे बाधप्रकरणम् । ११९ : स्थितेनापरः तस्याःसंशयोपस्थितसाध्याभावधीवदधि- कबलत्वानवगमेन प्रतिबन्धकत्वायोगात्।साध्याभावधि- यः प्रामाण्यग्रहः प्रतिबन्धक इति चेत् । न तहि बाधो दोषः प्रामाण्यस्य ततो भिन्नत्वात् साध्याभावधियः प्रामाण्य- ग्रहानन्तरं पुनर्जाता साध्याभावधीः सा च विशेषदर्शनो- दीच्यत्वेन शङ्कामास्कन्दितेति सैवानुमितिप्रतिवन्धिकेति चेत् सा हि तृतीयलिङ्गपरामर्शादाक पश्चाहा आद्ये परा- मर्शेनैव तर्हि सा ध्वंसितेत्यसत्त्वान्न प्रतिबन्धुमीष्टे अन्त्ये किं तया लिङ्गपरामर्शस्य चरमकारणत्वेनानुमितिः स्यादेव सत्प्रतिपक्षवदसावपि प्रतिबध्यत इति चेत् । तर्हि तृतीय- लिङ्गपरामर्शस्यव्याप्तिपक्षधर्मतासम्पन्नद्रयग्राहिणः समस- मयतया भागशः प्रतिवध्यप्रतिबन्धकभावा युज्यते प्रकृते तु निष्परिपन्थिना तृतीयलिङ्गपरामर्शनादावनुमितो ज- नितायां बाधैव नोदेष्यति अनुमित्यैव प्रतिबन्धात्। उदिता बाधनानुमितिं प्रतिबध्नीयात् । तदुक्तं गृहीत्वार्थ गता- चौराः कस्तानाच्छेत्तुमर्हतीति । अथ प्रागुत्पन्नैव बाधा ऽदूरविप्रकृया. तृतीयलिङ्गपरामर्श प्रतिरोत्स्यति यथा सिषार्धायषा पक्षतां घटयतीति चेत् । निरन्वयध्वस्तापि सा मतिरेतस्य व्यामोहः । अथ बाधेन हेतुमति पक्ष व्यभिचारो निर्वाह्यत इति तद्वारैव बाधो विरोधीति तहि क्लप्तत्वाध्यभिचार एव दोषः स्यात् हेत्वसत्त्वे त्वसिद्धि- रिति नोभयथापि बाधः। तदुक्तं बाधायामपक्षधर्मो हेतु- रनैकान्तिको वेति । अथ पक्षे हेतोः साध्याभाववद्दा- मितासन्देहो न दोषाय अनुमानमात्रीच्छेदापत्तेः किन्तु तन्निश्चयः न च साध्याभावप्रमायाः प्रामाण्यनिश्चया- देव तथा च गृहीतप्रामाण्या साध्याभावप्रमा पक्षे व्यभि- चारनिश्चयमप्णपादयन्ती स्वतो दोषः प्राथम्यादा- ·१२० खण्डनोद्वारे वश्यकत्वादुपजीव्यत्वात्स्वतो दूषकत्वाच्चेति। एवं क्लप्त- त्वाद्यभिचारो दोषोस्तु दूषणक्षमत्वे सति प्राथम्याद्वाधा वेति विवादसीमा । अत्र च व्यभिचारव्याप्यत्वासि- डयोः सङ्करे यथा प्रथमोपस्थितः स्वतो दूषणक्षमस्तत्र व्यभिचारो दोषस्तथात्र बाध इति त्वद्वचनार्थः अस्तु तावदेवं तथापि व्यभिचारान्न बाधः पृथक् असङ्कीर्णा- भावादिति । अत्राहुः । प्रथमे क्षणे घटे पृथ्वीत्वसम्बन्धः जातेः सम्बन्धश्चेति वैशेषिकवचनात् द्वितीये च क्षणे तत्र गन्धोदयः तस्य घटत्वात् । अत एवाहुः।क्षणमगुणो भाव इति तथा च प्रथमे क्षणे पृथिवीत्वेन घटे यद्गन्धानुमानं तत्ता वन्न सम्भवति तत्र तदा गन्धासत्त्वात् नाप्यसत् व्यभिचा- राद्यभावात् अथ तत्र गन्धसम्बन्ध एवानुमीयते स च सम- वायलक्षणस्तत्रास्त्येव गन्धयोग्यता वा सापि तत्रास्तीति मैवम् । यदि तत्राशयस्वातत्रयात्कश्चिद्गन्धमनुमिनाति तदा किंवाच्यं बाधादन्यत् साध्यसंसर्गाभाववति मद्धेतु- यभिचरित एव तेन गन्धप्रागभावावच्छिन्न घटे तत्पृथि- वीत्वं व्यभिचरितमेवेति चेन्मैवम् । साध्यवद्भिन्नसाध्यात्य- न्ताभाववद्गामित्वस्य वा व्यभिचारपदार्थत्वात् प्रथमे क्ष- णे न गन्धोदयः सम्भवतीति तत्रापिगन्धात्यन्ताभाव एवे- तिचेत् । धिङ्मूर्ख न हि यत्र यदवच्छेदेन यस्य प्रागभाव- स्तत्र तदवच्छेदेन तस्यात्यन्ताभाव इति कोप्याह नापि युज्यते प्रागभावस्य प्रतियोगिसादेश्यनियमात् अत्यन्ता- भावस्य तद्वैदेश्यनियमादिति कथं तर्हि गन्धमागभावाव- च्छिन्नो घटो गन्धवानित्यत्र वाक्ये ऽयोग्यता एकपदार्थ- संसर्गस्यापरपदार्थनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वे हि सा सा च नात्र प्राद्यक्षणावच्छिन्न घटे गन्धस्य प्रागभावो न त्वत्यन्ताभाव इति । मैवम् । यत्र हि यन्न सम्भवति तत्र १०४ ·प्रथमपरिच्छेदे प्रमाणाभासप्रकरणे विरुद्धप्रकरणम् । तस्य बाधश्चायोग्यता च तेन गन्धप्रागभावावच्छिन्ने घटे न सम्भवतीति तत्र तदुभयमविकलम् अयन्तु विशेषोया प्रागभावस्तल्लक्षणमात्रम् अत्यन्ताभावस्थले यावत्सत्त्वम् अत्र द्वितीयस्य स्फुटावभासत्वात्तत्रैव तदुभयमुदाहृतं प्राचीनैर्न तु प्रागभावस्थले दुर्बोधत्वादिति योग्यताल- क्षणे यदत्यन्ताभावग्रहणं तत्सम्पातायातमन्यमतावल- म्बेन वेति । न च जात्या व्यक्त्याक्षेपे प्रलये व्यभिचार इति यन्नैयायिकैरुक्तं तदेवं सति विरुध्येत न हि व्यक्ति- ध्वंसवद्गामितया जातेय॑क्तिव्यभिचारिता सम्भवतीति। मैवम् । तत्रत्यव्यभिचारिपदेनाव्यभिचारविरोधिनः का. स्न्येन सम्बन्धाभावस्य विवक्षितत्वात् । अन्यथा ताहर्श पृथिवीत्वं मध्येपि गन्धंन गमयेदित्यस्योक्तप्रायत्वादिति साध्याभावधियो गृहीतप्रामाण्याया: साध्यधीप्रतिष- न्धकतया तदभावस्तृतीयलिङ्गपरामर्शनापेक्ष्यते तस्या अभ्युत्थानात्तु सह नास्तीति ॥ इति श्रीवाचस्पतिमिलते खण्डनोद्वारे प्रमाणतडामा- सोद्धारो नाम प्रथमः परिच्छेदः ॥ E-No.2 Vol. XXIX-February 1907.

·१२२ खण्डनोद्वारे हेत्वाभासखण्डनानन्तरं निग्रहस्थानत्वेन स्मृतान् प्रतिज्ञाहान्यादीन खण्डयति स्वीकृतोक्तपरित्यागः प्रति- ज्ञाहानिरित्य लक्षणं झटिति संवरणेतिव्याप्तेन हि झदिति संकृतं पतितमपि निग्रहस्थानं निगृह्णाति किच्च स्वीकृतेति व्यर्थ स्वीकृत्यास्वीकारो हि त्याग इति स्वीकारस्य त्याग- पदार्थान्तर्गतत्वेन तत एव प्राप्त्या पोनरुक्त्यात् । निग्रह- स्थानसामान्यलक्षणानुत्त्या झटिति संवरणातिव्याप्ति- निरासात् न हि झटिति संहतं कथाकारणीभूतसम्यग्ज्ञान- विरहनिग्रहस्य स्थानमुन्नायकं भवति नापि स्वीकृतपदं पुन- रुक्तं परिहारमात्रस्यैव त्यागपदार्थत्वात् परोक्तं दूषणं परिहरतीत्यादेर्दर्शनात् नापि रूपान्तरेण स्वीकृत्य रूपा- न्तरेण त्यागेतिव्याप्तिस्त्यागस्य प्रकाराकाहायां स्वीकार- प्रकारस्यैवोपस्थितत्वेनान्वयात् उपस्थितपरित्यागे गौरवा- त् आग्नेयीन्यायात् । न चापसिडान्तेतिव्याप्तिः तत्रापि नैयायिकोहमित्यादिना सङ्क्षिप्ताक्षरेण सर्वस्यैव न्यायसि- डान्तस्योक्तौ पश्चात्तदेकदेशत्यागे उक्तलक्षणसत्त्वादिति वाच्यं स्वीकृतस्य विशिष्योक्तस्य संवरणावसरात्यये परि- त्यागः प्रतिज्ञाहानिरिति लक्षणात् । हन्तैवं संवरणावस- रात्यये स्वीकृतपरित्याग इत्येवास्तु तावन्मात्रस्यैव निग्रा- हकत्वात् शेषं व्यर्थ मिति चेत् । मैवं वाचः। विचित्राभिस- न्धाना हि प्राचः तथाहि विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्र- हस्थानमिति सङ्क्षपे पारमर्षे सूत्रं विस्तरे तु प्रतिज्ञाहा- निरित्यादि एवमसाधनाङ्गवचनमदोषोद्भावनमिति प्रस- ज्यपर्युदासाभ्यां सङ्क्षपे चतुर्धेति बौडाः विस्तरे तु चतु- दशेति त एवाहुःतथा चामीषां यावन्ति रूपाणि निग्रह सम्भवन्ति तेषांमध्ये केनचित्कानिचित्परिगृहीतानि केन- चित्कानिचिदभिप्रायस्वातन्त्र्यात् सम्भवन्ति तु सर्वाण्येव ·द्वितीयपरिच्छेदे निग्रहस्थानप्रकरणे प्रतिज्ञाहान्यादिप्रकरणम् । १२३ रूपाणीति । अयन्तु विशेषो यत्स्वाश्रितशास्त्रानुक्तं रूपं निग्रहक्षममपि पुरस्कृत्य निगृह्णन्नपसिद्धान्तमासादयती- ति । हन्तैवं चौरापराधेन माण्डव्य निग्रहः कुरुभैनाहिसं- तृभ्रतार्मुनेमताश्रयणे न सडमैनानिगृह्णता वादिनोपसि- द्वान्तः स्यादिति किमत्र क्रियतां दुर्लभा हि शाखपरिपाटी तथाहि खाण्डनिक त्वमेव वेदान्तमाश्रयमाणो वेदानामपि प्रामाण्यमपजानाना व्याघाताप्यबिभ्यत् प्रमाणपथाव- तीर्ण सर्वं जहत् तदनवतीर्ण ब्रह्माद्वैतं दधत्स्वाश्रितशास्त्र- श्रद्धालुतया परं जीवसीति । नन्वेकस्य परित्यागपरिग्रही विरुद्धाविति विरोध एवात्र दोषास्त्विति चेत् । मैवम् । त्यागस्यानुद्भावने तटितस्य विरोधस्योद्भावनाशक्यतया आवश्यकोद्भावनस्य त्यागस्यैवात्र दोषत्वात् सेयं प्रतिज्ञा- हानिः पक्षहानिसाध्यहानिलिङ्गहानिदृष्टान्तहानितद्वि- शेषणहानिक्रमहानिभेदादनेकधा प्रतिज्ञापदं त्वत्र निर्वा- यभागपरं तेन सर्वसङ्ग्रह इति स्थापकेनोक्तस्य दूषकेण दूषितस्य साध्यभागस्य पूर्वानुक्तविशेषणवतोऽभिधान प्रतिज्ञान्तरं न च पूर्वपदार्यानिरुक्तिः यस्मिन् काले उक्तवि- शेष्यस्य समभिव्याहारः सम्भवति तत्कालस्य पूर्वपदार्थ- त्वात् तेन विशेष्यसमभिव्याहारीपयिककालेऽनुक्तस्य सा- ध्यविशेषणस्य दृषणाभिधानानन्तरं यदभिधानं तत्पति- ज्ञान्तरम् । नन्वीशः काले विशेष्याभिधानाव्यवहितः पूर्वश्चोत्तरश्च भवति तथा चैतयोरेकस्मिन्नुक्तमपरस्मिन्न- नुक्तत्वात्पूर्वमुक्तं भवत्येवेति चेन्न । सामान्याभावस्याश्रय- णात् । न च प्रागुक्तस्य प्रकरणलभ्यस्य विशेषणस्यानुक्त- भ्रान्त्या दूषितस्याभिधानेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् अनुक्त- पदेनाप्रतिपादितस्योक्तत्वात् तस्य तु प्रकरणेनैव प्रतिपा- (१) श्रादर्श पुस्तके वेवमेव पाठो दृश्यते ।

·१२४ खण्डनाद्वारे दितत्वात्। ननु तथापि परस्मिन्ननुत्पन्नप्रतिपत्तौ प्रतिपादि- तत्वस्याभावात्तत्रातिव्याप्तिरेवेति चेन्न । श्रोतृप्रतिपत्त्यनु- कूलकारणाकात्य॑स्य प्रतिपादितपदार्थत्वात् तस्य चानु- त्पन्नप्रतिपत्तिके सत्त्वात् न च प्रतिज्ञाहान्या हेतुहानेरिव प्रतिज्ञान्तरेण हेत्वन्तरस्यापिसङ्ग्रहोस्त्वितिमणिकण्ठम- तमादेयं स्वतन्त्राभिप्रायस्य नियोगपर्यनुयोगानहत्वादित्यु- क्तत्वात् । प्रतिज्ञाविरोध उक्तव्याघातः स च यस्य येन रूपेण यदनन्वयो येनाभ्युपगतस्तस्य तेनैव रूपेण तेन पुंसान्वया- भ्युपगमः स च पदादिभिरुन्नीयत इति पदादिव्याघात उच्यते। ननु यावजीवमहं मौनी अवाचकः शब्द इदं न जा- नामि ज्ञानमविषयमित्यादिषु विरोधप्रपञ्चेषु नाभ्युपगमा- न्तरं पश्यामो येन विरोधः स्यादिति ।मैवम् । मौनं हि वच- नोच्चारणसमर्थस्य तदनुच्चारणं तत्राहं मौनीति शब्दोचार- यितृत्वं आत्मनोऽभ्युपगच्छति कथमन्यथा वाचा प्रतिपाद- यति एवं चाहं मौनीदि व्यक्तमभ्युपगमान्तरं न चेत्प्रतिपा- दयति न तर्हि प्रतिपादकः एवमवाचकः शब्द इत्यादावपि शब्दस्य वाचकत्वमभ्युपैति कथमन्यथा तेन प्रतिपादयति तथा चावाचकः शब्द इति ब्रुवतो व्यक्तमभ्युपगमान्तरं एवमिदमिति प्रत्यक्षविषयमिदमा निर्दिशति न जानामी- ति तज्ज्ञानमपहुते एवं ज्ञानमविषयमित्यादिवदत एतबा- क्यजमपि ज्ञानं ज्ञानाविषयत्वं न विषयीकरिष्यतीतिगले- पादिकयापि ज्ञानस्य विषयत्वमङ्गीकारयितव्य एवञ्च ज्ञान- स्थाविषयत्वाभ्युपगमो विरुद्धः। यत्तु घटो नास्तीत्यादी घ- टोस्तीत्यस्य घटसत्त्वविधायकतया नत्रश्च घटासत्त्वविधाय- कतयात्रापिप्रतिज्ञा विरोध: स्यादिति खण्डनम् । तदव्युत्प- त्तिविज़म्भितम्।घटेन नो नत्राचास्त्यन्वयस्य सार्वलोकि- ·द्वितीयरिच्छेदे नियह स्थानप्रकरणे प्रतिज्ञाहान्यादिप्रकरणम् । १२५ कत्वात्। ननु घटनञोः कथमन्धयः उभयोरतादात्म्यात्नापि घटस्य नार्थे प्रतियोगितयान्वयः घट इति प्रथमान्तात्सम्ब- न्धितया तस्योपस्थित्यसम्भवात् तत्सम्भवे वा घटस्य नेत्य- नेन घटसम्बन्धिकः कश्चिनिषेडव्यो न घट एवेति। मैवम् । घटो नेति शब्दाद्धटनिषेधस्तावत्प्रतीयत इति सार्वलौकिक ईदृशञ्च प्रत्ययमपहुवानो माध्यमिकवदुपेक्षणीयः स्यात् । ननु प्रतीम एवं किं ततः। शब्दादीदृशः प्रत्ययः कथं स्यादिति पृच्छाम इति चेदनुभवं पृच्छ । अनुभवः कूटसा- दोति चेत्। आत्मानमुपालभस्व येन ताहशमेव कूटमनुभवं पुष्यसि । अपसिद्धान्ते शास्त्राकाराभ्युपगमेनात्र तु स्वाभ्यु- पगमेन सह स्वाभ्युपगमान्तरस्य विरोध इत्यपसिद्धान्ता- दस्य भेदः। नित्यः शब्दः कृतकत्वादित्यादी प्रतिज्ञाविरो- धवत् विरुद्धहेत्वाभासत्वेपि प्रतिज्ञाविरोध एव निग्रहा. य साध्याभावहेत्वोप्प्त्युपजीवनेन प्रवर्तिष्णुं हेत्वाभा- समप्रेक्ष्याभ्युपगमविरोधमात्रोपजीवनमात्रप्रवृत्ततयास्य द्रागेव सम्भृतसामग्रीकत्वादिति सह प्रतीतावप्रतीतौ च न विरोध इति खण्डने तवापि विरोधमन्तःसमानमिद- मिति नैयायिकवचसि प्रतिवन्दिखण्डनं तद्यथा प्रतिव- न्दी तावदूषणप्रतिवन्दी वा समाधिप्रतिवन्दी वा नाद्यः अप्रस्तुतत्वात् स्वपक्षे दोषे परेण देशिते तत्पक्षदोषा- दीरणं न कापि घटते किञ्च परदत्तस्य दोषस्यानुद्धरणात् एकनिग्रहान्तत्वात्तस्याः। नापरः यः प्रतिवन्या द्योत्यते स एव तहि समाधिरभिधीयतां किमनया कुसृष्ट्या कि- चावयोर्भिन्नमताश्रितयोः समानः समाधिरिति न नियमः एकमिन्मते यः समाधिस्तस्य परमते विमतेरपि सम्भवात् किञ्च परोद्भावितं दोषज्ञानादपोद्यत इति। अविनिगमस्तु Apn ·खण्डनाद्वारे युगपदुपस्थितयोः प्रमाणाभावादन्यतराभावः अत्र च प्र- माणाभाव एव दोषो न त्वविनिगमः लाघवगौरवे तु प्रमा- णस्य लघुगुरुविषयत्वसम्भवे लघुपरिच्छेदकत्वं गुर्वपरिच्छे- दकत्वञ्च स्वभावभेदी प्रमाणसहकारितामात्रेण तुतर्कव्य- पदेशः प्रतिवन्दिस्त्वापाततोऽर्थान्तरं तथाहि यदि क्षिता कर्ता स्यात् शशे श्रृङ्गमपि स्यात् शशशृङ्गवदसावपि प्रमाण- बाधित इति चेत् । तर्हि स एव दोषो न तुप्रतिवन्दिरिति। तदुक्तं प्रतिवन्दिरदूषणं तथा च यदुन्नेयं तदेवेह दूषणं क्लृप्त- त्वादिति सम्प्रदायः । अनौचित्यन्त्वौचित्यस्य प्रामाणिक- त्वविरहः सच प्रमाणाभावान्तर्गत एव न चान्तरमर्था- न्तरेण परिहरतः को दोषो वाच्यो यद्यनौचित्यं न दोषः स्यात्तच प्रमाणाभावावधारणानन्तर्भावेण पृथगिति वा- च्यं प्रथमार्थान्तरेणैव कथापर्यवसाने द्वितीयार्थान्तराभि- धानस्यानवसरपराहतत्वादिति । यत्तु दोषसामान्योहा- वनंसा मतानुज्ञा । अत एव प्रतिषेधेपि समाना दोषः तथा प्रतिषेधविप्रतिषेधे प्रतिषेधदोषवद्दोष इति सूत्रद्वयस्य तथै- वार्थ आकरे स्फुटीकृतःतथा प्रतिवन्दी पृथग्दोष इति न्याय- मार्ग. इति विडि। प्रतिवन्द्या दूषणत्वानभ्युपगमेऽपसिद्धा- न्तः सा हि सर्वतन्त्रसिद्धदूषणभावेत्युपक्रमापसिद्धान्तो- पि दुर्वचः तथाहि सिद्धान्तविपरीताभ्युपगमोऽपसि- हान्त इत्यलक्षणंमत्सिडान्तविपरीताभ्युपगन्तुस्तवापसि- डान्तापत्तेः।अभ्युपतमानभ्युपगमयोः कर्बभेदोभिमत इति चेत् । अङ्कुरस्य जन्यत्वं व्योन्नश्चाजन्यत्वमभ्युपगच्छतोऽप- सिद्धान्तापत्तेः।विषयाभेदोप्यभिमत इति चेन्न । एकस्या- कथायामचेतनस्यापि कर्तृत्वमपरस्यान्तु चेतनस्यैवमभ्यु- पगच्छतोऽपसिद्धान्तापत्ते।कथाया अभेदाप्यभिमत इति ·द्वितीयपरिच्छेद निग्रहस्थानप्रकरणे प्रतिज्ञाहान्यादिप्रकरणम् । ૧૨૭ चेत्तहि यस्यां कथायां येन वादिना यद्दर्शनमाश्रितं तस्यामे- व कथायां तेनैव वादिनातद्विपरीताभ्युपगमापसिद्धान्तः। यदा येन वादिना यस्यां कथायां यार्थः सामान्याकारण यथाभ्युपगतः तेनैव वादिना तस्यामेव कथायां तबस्तुन- स्तद्विपरीताभ्युपगमापसिद्धान्तः तथा चानुगतलक्षणा- अयणेऽतिव्याप्तिःअननुगततदाश्रयणे त्वव्याप्तिरिति खण्ड- नम् । तदयुक्तम् । उभयथाप्यदोषात् तथाहि निग्रहस्था- नत्वे सति सिद्धान्तविपरीताभ्युपगमस्यापसिद्धान्तत्वात् तेन चोक्तसकलदोषपरिहारात् लक्ष्याननुगमें लक्षणा- ननुगमस्यादोषत्वाच न ह्यपसिद्धान्तत्वं घटत्वादिवत्सा- धारणं किन्तु कथायामाश्रिततत्तच्छास्त्रकाराभ्युपगमवि- रुद्धाभ्युपगमः स च कथारम्भे बोडोहमित्युक्ता परेण क्षणभङ्गादा दोषदेशनायां मास्तु क्षणभङ्ग इत्यादिरभ्युप- गमः। ननु न शास्त्राश्रय एव विवादः पर्वतस्य वहिम- स्वादावपि तत्सम्भवात् तदाह । रिक्तस्य जन्तोर्जातस्य गुणदोषमपश्यतः। विलब्धा वत केनामी सिद्धान्तविषयग्रहाः ।। न हि शास्त्राश्रया वादा भवन्तीति तस्मानापसि- द्धान्तो निग्रहस्थानमिति । मैवम् । बौद्धस्य क्षणभङ्गादिकं स्वशास्त्रोक्तं त्यजतोपसिडान्तोक्तयोपजीव्यविरोध एव- च्यते मीमांसकस्य श्रुतिविरोधवत् तथा चोपजीव्यविरो- धोद्भावने न तदैव कथाविच्छित्तिः । न चायमुपजीव्यवि- रोधः शास्त्रविरोधप्रतिज्ञाविरोधव्याघातेषु मन्मतेषु त्रि. ध्वपि साधारण इति एवं वह्नयनुमानेपि स्वाभ्युपेतप्रमा- पविरुद्धाङ्गीकारेपसिहान्तापरनामोपजीव्यविरोध एवेति तस्मादेवमादीन्यसम्यञ्चि खण्डनानि प्रपञ्च्यन् भवान्न ·खण्डनोद्वारे केवलमन्वीक्षायामनधीतीत्यवधार्यते किं तर्हि तन्त्रमात्र एवेति एवं निग्रहस्थानान्तरखण्डनान्यपि निराकरणी- यानि ॥ रति श्रीवाचस्पतिमिश्रकृते खण्डनोद्वार नियह- स्थानखण्डनोद्धारो नाम द्वितीयः परिच्छेदः । EMAIL ·तृतीयपरिच्छेदे सर्वनामप्रकरणम् । सर्वनामः खण्डयिष्यता ईश्वरसद्भावे किं प्रमाण- मिति तावत्तदवतारितम् अत्र च विकल्पकल्पना न युक्ता प्रकरणेन प्रश्नार्थताया एवावधारणात् किच्चेदृशः प्रश्न एव न सम्भवतीतीश्वरमन्तुस्तदभिज्ञतया प्रश्नायोगात् तदमन्तुश्चेश्वरासत्त्वाभ्युपगमेन तद्विषयकप्रमाणप्रश्नानुप- पत्तेः तस्मात्तत्त्वभुवनारुपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकी- (कृतिमज्जन्यत्वे किं प्रमाणमिति प्रष्टुर्महतीति अयमेव प्रश्नस्तत्परः तथा च प्रमाणपदं यद्विशेषपरमुत्तरेपि तथैव तद्विशेषपरमस्तु तथा च प्रमाणमित्येवोत्तरं घटतामेवं सर्वत्र प्रश्ने खण्डनमूहनीयमिति चेत् । धिङ्मूर्ख उक्तरी- त्यापि किं पचतीत्यादेः प्रश्नस्याखण्डनात् नहि किं प्रमा- णमितिवत् किं पचतीत्यत्रापि किञ्चिदुत्तरं त्वदिशा घटते विना कलायमित्यादेः किमः प्रश्नमानपरत्वेन प्रकृव्या- नभिधायकत्वात् । भावनानवरुडप्रश्न एवायं मया खण्ज्यत इति चेत् । अनेन खण्डनकृता सुरा पीतान वेत्यत्र भावना- नवरुडेपि प्रश्ने त्वदुक्तखण्डनाप्रवृत्तः तित्वानुपसन्दाने यः सुबन्तानुप्रश्नस्तमेव खण्डयामीति चेन्न । दक्षदौहित्रम- तानुसारेणासम्भवात्। यनान्यक्रियापदं नास्ति तत्रास्ति- र्भवतीत्यपरः प्रयोक्तव्य इति तद्वचनात् न्यायतस्त्रानुसारे- णैव सुबन्तानुप्रश्नखण्डने प्रवृत्ते अत्र च तत्रे वाक्ये न तिङ- न्तप्रयोगनियमः काञ्च्यामिदानी त्रिभुवनतिलको राजे- त्यादिवाक्यस्य न्यायप्रथमाध्याये दर्शनात् एवच्च किं प्र- माणं केन प्रमाणेन कस्मै प्रमाणाय कस्मात्प्रमाणात् कस्य प्रमाणस्य कस्मिन्प्रमाणे इत्येवंरूपषविविभत्तयवरुद्धसु- बन्तप्रश्नार्थ एव मया खण्ड्यते इति चेत् साधु वेदान्तावा समन्वितः तथाहि किं स्विद्धिमस्य भेषजमिति प्रश्नोत- प्रश्ने अग्निहिमस्य भेषजमिति श्रौतमुत्तरन्त्वन्मतेनालग्नक ·खण्डनाद्वारे । स्यात् भेषजमेवोत्तरन्त्वद्दिशा घटेत श्रुतयो विशृङ्खला एवेति चेत् । त्यज तर्हि श्रुतितात्पर्यमात्रसाक्षिके ब्रह्मणि विश्वासम् अधीष्व मध्यमागमं सेवस्व सत्त्वशून्यतावाद- मिति। नन्वस्त्वेतद्यथा तथा उत्तरवत्प्रश्नखण्डने य उद्धा- रस्तं प्रबहीति चेत्। बमः। किं प्रमाणमिति प्रथा वैजात्येन प्रमाणमित्युत्तरे कृतेपि तावन्न निवृति यावत्प्रत्यक्षम- नुमानं वेति न शृणोति तत्कस्य हेतोः प्रमाणमित्युत्तरमा- कापि स्वजिज्ञासितममुं प्रमाणविशेषरूपं न प्रापेति ग- म्यते प्रश्नस्थेन प्रमाणपदेन प्रमाणत्वेन रूपेण यथा प्रमाण- विशेष उपस्थाप्यते अन्यथा किमालम्बनः प्रश्न: स्यात् तथा उत्तरस्थेन तु तेन पदेन प्रमाणत्वेन रूपेण प्रमाण उपस्था- प्यते । अत्रैव सङ्ग्रहश्लाको । यथाविधं यं विषयं निजस्य प्रश्नस्य निर्वक्ति परो ययोत्तया। वाच्यस्तथैवोत्तरवादिनापि तयैव वाचाम तथाविधार्थः ।। प्रश्नस्य यः स्याद्विषयःस वाच्या वाचानया चैष भवेनिरु- तः। इदं त्वयाप्यास्थितमेतयैव वाचा स्वपृच्छाविषयस्य वत्वा ॥ इति । अत्र ब्रूमः । सामान्येन प्रकारेण विशेषमतिरस्कुर्वन विवेको तावद्विवेकिनं पृच्छति विवेको तु स्वविवेचित- विशेष प्रष्टुं प्रतिबिम्बयिष्यन्ननपेक्षितविशेषं तिरस्कुर्वन्न- पेक्षितं पुरस्कुर्वन् श्रृङ्गग्राहितया तं विशेषमाह प्रत्यक्षमि- त्यनुमानमित्यादि। एवञ्च प्रश्नविषये समदृशा सामान्यप्र- कारकोतिरस्कृनकिञ्चिद्विशेषः किं प्रमाणमित्यादिः प्रश्नो युज्यते उत्तयितुस्तविशेषेषु विषमदशा विवेकिनोभिमत- विशेषमात्रप्रत्यापिपयिोः शृङ्गग्राहिकानिर्देशमन्तरेण न निस्तार प्रष्टुजिज्ञासापनादिका हि विशेषप्रकारिका धीः सा नान्यथा सम्भवतीति । एवञ्च गाथावयं विशेषादर्शन- MINI ·तृतीयरिच्छेदे मर्वनामप्रकरणम् । १३१ योनीति विनः। अथ तनुभुवनादेरुपादानाभिज्ञजन्यत्वे किं प्रमाणमिति प्रमाणविशेषप्रश्नस्तजिज्ञासाविष्करण- रूपः तजिज्ञासा च तत्सामान्यज्ञानपूर्विका तच्च ज्ञानं यदि प्रमारुपं मन्यसेतदेश्वरप्रमा तद्विषयभूतश्चेश्वर स्त्वया प्रमित एव किं पृच्छसि अथाप्रमाभूतं ब्रूषे तदा कि पृच्छसि न ह्यप्रमालिङ्गितस्य स्वरूपं पृच्छयतं तस्य नि:- स्वरूपत्वात् अथ प्रमाप्रमादास्येन तज्ज्ञात्वा तत्स्वरूप पृच्छसि भवत्वेवं तदपि प्रत्येक कोठ्योषितत्वात् किम- धिकमस्ति अथ संशयानः पृच्छसि तदा शिष्योसि न तु वादी अथाचिक्षिप्सुः पृच्छसि तदा पूर्वोक्तं निश्चयपक्ष नातिवर्तस इति । अत्रोच्यते । तनुभुवनादेः कर्तृजन्यत्व- विषयत्वे च प्रमात्वं तावन्मन्यस इति न्यायमतमनूद्य स्वयं तत्प्रामाण्याप्रामाण्यौदास्यमालम्व्य तत्र किं कार- णमित्याचिक्षिप्सोः प्रश्नस्तत्तदोषग्रासात् किमपि करणं न भविष्यतीति प्रष्टुर्भावः एवं सर्वत्र प्रश्ने नेयम् ॥ इति श्रीवाचस्पति मिनाले खण्डनोद्वारे सर्वनामखानाद्वारो नाम तृतीयः परिच्छेदः ॥ ७५ ·१३२ खण्डनाद्वारे तदयं संक्षेपः। किमस्ताव जिज्ञासाविष्करणमर्थः किं स्विदेकाकी चरतीत्यादी क्वचित्स एवाक्षेपगर्भः क्षित्यादेः कर्तृजन्यत्वे किं प्रमाणमित्यादी कचिदाक्षेपो यथा मयि विरोधिनि सति कस्ते शरणमित्यादी कचिन्निन्दा यथा किं तेनाघ्रियुगेन येन नगरी न प्रापि वाराणसीत्यादा कचित् विकल्पः यथा हृतात्मा किमयं दिवाकर इत्यादी। पदादीनान्तु सप्तानां धर्मिण्येव शक्तिः प्रस्तुतत्वादिकन्तु पङ्कजसमुदाये पद्मत्वादिवत्प्रयोगोपाधिः धेनुपदे गोत्वव- च्छक्युपाधिति तथाहि प्रस्तुतत्वं तटस्थीकृत्य यच्छन्दो धमिणि वर्तते एवं तच्छब्दापीति । एवमिदमेतदादौ प्रत्य- चज्ञानविषयत्वम् अदाशब्दे तु परोक्षज्ञानविषयत्वम् अत एवोभी लौको सञ्चरसि इमञ्चमुच देवलकेति शाब्दिकाः। एवं युष्मच्छब्दः सम्बोध्यात्मनि अस्मच्छन्दः स्वतनवना- स्मनि स्वातत्र्यग्रहणात् वाच्यस्त्वया मवचनात्स राजे- त्यादी कविरेव नास्मच्छन्दवाच्योनुवादकत्वेन स्वातच्या- भावादिति।ननु विरमतु प्रश्नखण्डनं सिध्यतु चात्र भवान् उपनिषत्तात्पर्यमर्यादानिविणे भवान् तथापि तं भावभूतं मन्यसे तत्र किमिदं भावत्वं नामान तावद्रव्यादिषड़न्य- तमत्वम् अनुगतानतिप्रसक्तकरूपाभावे आदिपदाप्रवृत्तः तद्भावे च तस्यैव भावस्य वचनाचित्यात् किश्च यत्कि- चिद्भावत्वं ब्रूषे तद्भावत्वेस्ति न वा अाये स्वात्मनि वृत्ति- विरोधः अन्त्ये भावत्वस्य धर्मभूतस्यान्यनिषेधमुखेनाप्रती- यमानस्यापि भावत्वराहित्ये घटादेर्भावत्वे का प्रत्याशा। भगवतो भावत्वं माभूदिति चेत्तीभावत्वं प्राप्तम् । अस्त्वे- वमिति चेत् । किमिदमभावत्वं नाम भावनिषेधत्वं कश्चि- डि निषेधा भावस्य यथा घटो नेति आद्योऽभाव: भावप्र- ·१३३ चतुर्थपरिच्छेदे ऽभावप्रकरणम् । तिक्षेपणात् द्वितीयस्तु भावः अभावप्रतिक्षेपणात्। तदुक्तं अभावस्य तु योऽभावो भाव एवावशिष्यत इति चेत् । निषेध इति कोर्थः अभावो वा विरोधीवा। अनाये एवं हि भावस्य निषेध इत्यस्य भावस्थाभाव इति स्यात् तत्रा- प्यभावो भावनिषेध इति स्यात् अत्रापि निषेधपदस्या- भाव इति विवृतौ पुनीवप्रवेशे अभावनिरुक्तौ भावा- नन्त्यमापतेदिति नायं पन्थाः । अन्त्ये गोत्वमप्येवमश्वत्व- स्याभाव इति स्यात् तत्राप्येकेनापरस्य विरोधात् । अन- यो वयोर्विरोधेपि भावत्वेनोपस्थितस्य भावस्य विरो- धिता नास्ति अभाव इत्यस्य तु सास्ति स्वभाव इति भावनिषेधनादिति चेत् । तहि भावविरोधी भावत्वेनोप- स्थितस्य निषेध इति निर्ग लतम् अत्राद्यकल्पोर्थग्रास इति। अत्राहुः । त्रिविधा हि पदार्थास्तत्र द्रव्यगुणकर्मणां सत्ता च तडीश्च सामान्यविशेषसमवायानांतडीरेव अभावाना- न्तु चतुर्णामभावत्वेन सत्तासम्बन्धमानविरोधिना प्रकारे- गोपस्थितानां तडीरपि नास्ति विशेषदर्शने भ्रमानुदयात् । एवञ्च सत्तासम्बन्धमानविरोधिप्रकारवत्ता अभावानां तच्छून्यता तु भावानामिति । यद्वा सत्तावत्त्वप्रतीतिविष- यत्वं भावत्वम् एवं भावाश्चाभावाश्चोभयेपि लक्षिताः।य- द्वानुपलब्धिकरणकप्रतीतिविषयत्वमभावत्वम् अतीन्द्रिय- स्याप्यभावस्य ज्ञातानुपलब्धिकरणकप्रतीतिविषयत्वात् । एवमनुपलब्धिकरणकप्रत्यक्षाविषयत्वं भावत्वं घटाभावा- भावत्वेनापि घटस्य या धीः सापि घटत्वनैव घटाभावा- भावत्ववाक्येनापि घटत्वस्यैवोक्तः वायुर्नीरूप इत्यत्र ज्ञातानुपलब्धिकरणिकायामनुमिता यद्यपि वायुरपि चकास्ति तथाप्यनुमितिः सर्वैव पक्षेनुवादः साध्यमात्रे तु विधिरिति न वायोरप्यनुपलब्धत्वेनाभावत्वापत्तिः ·१३४ खण्डनोद्वारे भावत्वमुपदेशसहकृतेन्द्रियवेद्यत्वं रत्नेतरत्ववत् अभा- वत्वन्तु स्वरूपत एव योग्यं घटाभाव इत्यादिरूपेण चक्षु:- पातेन प्रतीतेः॥ ननु सर्वमिदं लक्षणजातं विशिष्टमिष्टं भवतः तत्र किं विशिष्टं नाम । न तावद्विशेषणविशेष्यतत्सम्बन्धे- भ्यो भिन्नं तवापसिद्धान्तप्रसङ्गात् नापि तचितयात्मकं प्रत्येकं विशिव्यवहारापत्तेः नापि समुदितं तत्रयं विशिष्टं तर्हि तेषु त्रिषु चतुर्थः समुदायः परं प्रवेशिता न तु विशिष्टोऽतिरेचितः तथा च प्रत्येक प्रसङ्गस्तदवस्थ एव त्वया विशिष्टस्यानन्यत्वाभ्युपगमात् । चतुर्णामपि समुदा- योपेक्षित इति चेत्तयतिप्रसङ्गः पूर्ववदेव अनवस्था चाधि- केति। अत्राहुः । अनेन विशिखण्डनेन स्वकर्तुर्ज्ञानाविशि. धृत्वमुद्दझीति स्तनन्धयैरपि निरटकि। नतु विशिविशे- षणविशेष्यसम्बन्ध इति सत्यं तच्च न विशिपृव्यवहारहेतुकं व्यवहारस्य व्यवहर्तव्याजन्यत्वात् किन्तु तज्ज्ञानं तथा त- दपि त्रितयग्राहितया समूहालम्बनाविशिमिति समूहा- लम्बनादपि विशिव्यवहार आपद्यतेति मद्देशनार्थ इति। चेत् । नूनं भ्रान्तासि न त्रितयग्राहितामात्रेण समूहालम्ब- नमपि विशिषव्यवहारकमन्वये विशिज्ञानं हि तथा तत्किं समूहालम्बनं विशिस्य ज्ञानं न भवति भवति न तु विशिएं ज्ञानं तत्कस्य हेलो सामग्रीभेदादिति ब्रूमः। समूहालम्बने हि दण्डपुरुषतत्तत्सम्बन्धैः सममिन्द्रियसन्निकर्षस्तथा दण्डत्व- पुरुषत्वतत्सम्बन्धानां ज्ञानसंसर्गाग्रहश्चेति सामग्री विशि- ज्ञाने तु दण्डात्मकविशेषणज्ञानं पुरुषदण्डसन्निकर्षाभ्यां सहेन्द्रिय सन्निकर्षः सामग्नी तथा चार्थभेदेन सामग्रीवैल- क्षण्यात् विशियज्ञानं विलक्षणमुदेति तदेव विशिषव्यव- । sasuALLAMMARRIED ·१३५ चतुर्थपरिच्छेदे द्रव्यलक्षणप्रकरणम् । हारकरणं यथा भूतले घटाभावो घटाभाववद्भूतलमिति ईदृशञ्च विशिकृतद्वीव्यवहारव्यवस्थिता यदिशिखण्डनं सोयमबोधस्य विवर्तः परिणामो वेति ॥ इयता प्रबन्धेन कथाङ्गत्वाभिमतानि निग्रहस्थानानि नैयायिकानुमतानि तथा सर्वव्यवहाराशीभूतानि सर्वानुम- तानि सर्वनामानि तथा सर्वाणि विशिधानि च स्वाभिमा- नेन दूषयित्वा सम्प्रति वैशेषिकमतं खण्डयितुमवतारयति गुणवद्रव्यमिति गुणवत्त्वं द्रव्यलक्षणमुक्तम् । तच्चायुक्तम्। गुणादीनांषणामपि संख्यारूपगुणप्रतीत्या बाधकाभावा- चप्रमाभूतया गुणवत्त्वसिद्धातिव्यापकत्वादिति। तदस- त् । सामान्यादीनां सत्प्रत्ययवद्गुणानां रूपादीनां संख्या- दिप्रत्ययस्यौपचारिकत्वात् । उभावपिप्रत्यया प्रमे एव बा- धकाभावादिति चेत् । गुणस्यापि गुणवत्त्वे सामान्यस्य सा- मान्यवत्त्वे अनवस्थाया एवं बाधकत्वात् उत्तरधारायाच्दा- प्रामाणिकत्वेनानवस्थाया दोषत्वात् । रूपादीनां गुणवत्त्वे प्रमाणं नास्तीति चेत्तर्हि संख्यादावप्येवमस्तु । अस्तु का नो हानिरिति चेद्गुणवत्त्वे द्रव्यलक्षणे गुणादावतिव्याप्ति- हानिरेव त्वडानिस्त्वदिशा तदुक्तम् । ममतु द्रव्यगुणादि किञ्चिदपि नानुमतमिति चेत् । तहि तन्मतेऽवस्थादि- ग्राहि(९) दो गुणवत्त्वं नास्तीति गृहाण। एवञ्च सत्तासं- ख्ययोः प्रत्यये समेपि सत्ता सिध्यत्यबाधात्संख्या नास्ति बाधादिति । वस्तुतस्तु नवापि द्रव्याणि स्व- समवेतं कार्यमारभन्ते न त्वन्यानि तथा चामीषां सम- वायिकारणतावच्छेदकमेकमनुगतमनतिप्रसक्तमेव्यं त- देव च द्रव्यत्वमतस्तदेव नवानां लक्षणं जातिवादख- (१) प्रत्रादर्श पुस्तकत्रयेऽपि कश्चिदंशो निहितः । ७६ ·१३६ खण्डनाद्वारे एडत्वेन लाघवात् न तु गुणवत्त्वमुपाधित्वेन सखण्डतया गौरवात् किन्तु गुणवत्त्वं तस्य व्यञ्जकमात्रं गोत्वस्य सा- स्नावत्त्ववत् । ननु गुणवत्त्वं भवतु द्रव्यत्वाचकं तथापि गुणत्वासिडी तदप्यसिद्धमिति तदवश्यं वाच्यमिति चेत् । गुणत्वं जातिरेव । गुणत्वमसिद्धं गोत्वादिवदप्रतीतेरिति चेदत्राहुः । गुणकर्मणी तावद्व्याश्रिने तत्र कर्मापि गुण एव वैलक्षण्याभावादिति भूषणः । तदयुक्तम् । कर्मणां हि परस्परविरुद्धसंयोगविभागलक्षणकार्यद्वयकारित्वं न गुणा- नान्तथेति पञ्चानामपि कर्मणामेकं कर्मत्वं तदभिव्यङ्ग्यं गुणानां चतुर्विशतेरप्यविरुद्वकार्यकारितया चतुर्विशते- रपि गुणत्वमेकं तदेवाखण्डत्वेन लाघवाल्लक्षणं तयञ्जकन्तु सामान्यवान् चलनानात्मकः समवायिकारणताहीनो तुण इत्यादीति । द्रव्यकर्मणास्तु विरुद्धकार्यकारित्वेप्यनपे- क्षतत्कारिता कर्मणामिति तयवस्थापकं कर्मत्वमिति द्रव्यम् ॥ सामान्यवानित्यत्र किंसामान्यम् । जातिरिति यदि केयं जातिः नित्यत्वे सत्यनेकसमवेतति विद्धि अनेकसम- वेतोप्यवयव्यादिर्न नित्यः नित्यश्च परमाणुस्नेहादिर्न त्वने- कसमवेतः । अथ महाप्रलये सर्वेषामनित्यानामभावात्तन्नि- ष्ठाजातयो नित्यानेकसमवेतत्वं स्वलक्षणं त्यजन्तीति चेत् । किं नश्छिन्नं यावन्तं कालं लक्षणाधीनो व्यवहारस्तावन्तं कालं लक्ष्यात्यागादेव लक्षणं एवमनुगतधीकारणत्वम् । न च सामग्यामतिव्याप्तिः तस्या अकारणत्वात् नापि तद्- न्तर्गतेषु सा तेषां तत्राप्रधानत्वात तेनानुगतमतिप्रधानका- रणत्वं जातिलक्षणं न च महाप्रलये लक्षणासिडि>षाय तदेतरव्यवच्छित्रसाधनेन लक्षणसिहनिजत्वात् अत mymptimum ·चतुर्थपरिच्छेदे सामान्यलक्षणप्रकरणम् एव गन्धशब्दाश्रयत्वाद्यपि लक्षणं घटते । यत्तु खण्डितं नित्यानेकसमवेतत्वं लक्षणं नित्यमनित्यं वा। आये अंशत आत्माश्रयः नित्यत्वेपि लक्षणान्तर्गते नित्यत्वस्योपग- मात् ।अन्त्ये जातिव्यक्तिसमवायादीनामेकतमस्यानित्य- त्वमावश्यकं तदन्तरेण विशिषाभावासम्भवात् घट दा- वनित्ये तदनित्यतया घटत्वादी लक्षणस्यानित्यत्वं यद्यपि सम्भवति तथाप्यात्मत्वादी तदसम्भवः प्रात्मनोपि व्यक्तनित्यत्वात् एपञ्चैकमेव नित्यानेकसमवेतत्वं घट- स्वादावनित्यम् । आत्मत्वादी तु नित्यमिति प्राप्तम् । एवं प्राप्तेऽभिधीयते । नित्यानेकसमवेतत्वमुपाधित्वात्सखण्ड सखण्डत्वाचान्यघटितं तथा च यत्र घटादिव्यक्तिटितं तत्र तदनित्यत्वेनानित्यं यत्र त्वात्मादिव्यक्तिभिर्घटितं तत्र तासामपि नित्यतया दैवान्नित्यमिति । नन्वेकमेव वस्तुनित्यमनित्यञ्च ध्वस्तञ्च सच्चेति महढेशसमिति चेत्। न अन्येनानेकेन घटितं घटत्वादेरनेकत्तित्वमन्यदिति नैकस्य विरुद्धधर्माध्यासः। तत्कथमिदमेकं लक्षणम्नेकह- त्तित्वस्योभयत्राविशेषात् नित्यत्वस्य च नित्यत्वं प्रामा- णिकं तदनित्यत्वस्याप्रामाणिकत्वादिति सम्प्रदायः । नव्यास्तु अभिधादीनां भङ्गरत्वेप्यभिधेयत्वादिकं यथा ध्रुवं तथा व्यक्तीनां भङ्गेप्यनेकसमवेतत्वं स्थादेबेत्याहुः ॥ सामान्यलक्षणादीनां विशेषणैर्विशेषादयो यथास- म्भवं निबार्या इत्यात्थ । तत्र के ते विशेषाः। नित्येष्वेव द्रव्येष्वेव वर्तन्त एव येते विशेषा इति चेन्न आत्म- त्वादावतिव्याप्तेः । आत्मत्वादिकं सर्वस्मिन्नित्यद्रव्ये न वर्तते एते तु वर्तन्त एवेति चेन्न तर्हि एकैकविशेषस्य सकलनित्यत्तित्वमिति सर्वाव्याप्तिरिति खण्डनम् । ज-No. 3 Vol. XXIX-March 1907. १४५ ·खण्डनोद्वारे HINicknationalmalaniamen NummaNeutram wonlayananatantrwas तन्न । एकैकव्यक्तिरेकैकत्र नित्यद्रव्ये वर्तत इत्यनेन रूपेण ये नित्यद्रव्येष्वेव वर्तन्त एव ते विशेषा इत्यस्य लक्षणार्थत्वात् यद्यप्यैकैका एव वर्तत इत्यव्याप्तिरेव । तथाप्यतजातीयाः सर्व एवेति सर्वव्याप्तिः एतज्जाती- यत्वं तु लक्षणैक्यादिति काणादादयः। अत्र गैातमीयाः। अत्र सर्वत्र वृत्त्याव्याप्तिनिरासेन लक्षणसिडिः लक्षण- सिड्या तल्लक्षणवत्त्वपुरस्कारेण सर्वत्र वृत्तिः व्यक्तीनां हि गङ्गावालुकायमानानामेकैकद्रव्यव्यक्तिमात्रविश्रान्तानां स्वतः सार्वत्रिकत्वासम्भवादित्यन्योन्याश्रयः विलक्षण- धीस्तु वैलक्षण्याजात्यादिवदिति ॥ ननु लक्षणानि लक्ष्येषु कुतो व्यवहारकाणि सम्ब- न्धादिति चेत् । किमिदं सम्बन्धत्वं विशिधीनियामकत्वम् असम्बन्धेभ्यो हि व्यावर्तमाना हि विशिप्रमा विशेषण- वत्येव विश्राम्यति न हि केवले पुंसि दण्डोति कश्चित् प्रमि- जाति । नीरूपे वाया रूपसम्बन्धोस्त्येवेति चेत् । अस्तु रूपात्यन्ताभावसम्बन्धोप्यास्त तथा च विरोध्यनुपहिता विशेषणसम्बन्धी विशिषव्यवहारकः स तादृशो वाया नास्तीत्यता न तत्र रूपविशिव्यवहारः । एवं दण्डि- व्यवहारे दण्डसम्बन्धः संयोगलक्षण हेतुः स च दण्डसं- योगात्यन्ताभावेनाव्याप्यत्तिनोपहितापि विरोध्यनुप- हित एव तस्यात्यन्ताभावस्याव्याप्यत्तित्वावच्छिन्नस्य तदविरोधित्वात् सम्बन्धेन समं सम्बन्धिनः सम्बन्धः संयोगेन समं समवायः समचायेन समं कः स्वरूपमेव । अस्तु तर्हि स्वरूपत एव स्वरूपं सम्बन्ध इति चेत् । भवेदेवं यदि जातिगुणक्रियाविशिधियां सम्बन्धजन्यत्वानुमिति- लांघवादेकं नावगाहेत । हन्तवमभावरूपादिविशिधि- पामप्येकः सम्बन्धी विषयो निमित्तं वास्तु लाघवादिति ·चतुर्थरिच्छेदे विशेषसमवायप्रकरणम् तदेव वैशिष्ट्यं स्यादिति चेत् । इदं हि प्रत्यक्षनिर्ण- येऽस्माभिः प्रपञ्चितमिति तत्रैवानुसन्धेयम् । एवञ्च नियामकत्वमेव सम्बन्धत्वमित्युत्प्रेक्षाभावापि त्वया नि- यामकाङ्गीक्रियते तथापि सोपि सम्बन्धः स्यादिति यत्व- एडनम् तच्छ लम् । विशिधीनियामकस्य मया सम्बन्ध- त्वमुपेयते न न तु नियामकमात्रस्येति ॥ ननु नियामकत्वं नियमकारणत्वं कारणत्वञ्च निय- तप्राक्सत्त्वमत्र च प्रागिति व्यर्थं सत्त्वमात्रमेवास्तु कारणत्वमिति धिनियामकं न हि भविष्यदतीतं कर्तु शक्नोति स्वरूपासिद्धः प्राच्यन्तु भाविनं कुर्यात् व्यापा- रादियोगात् अत एव घटार्थी मृदमुपादत्ते न तु जलाहर- णादिकमिति सार्वलोकिको व्यवहारः । ननु स्वभावस्य नियामकत्वे स्वयमेव स्वं नियमयतीति प्राप्तं तथा च स्वस्याप्रसक्तत्वे नियामकतानतिप्रसक्तत्वे च न नियम्यता। अयमेव सम्भाव्यत्वादिति सत्यम् । नियामकमन्तरेण यन्नियतत्वं तदेव स्वभावनियम्यत्वार्थः। यद्वा तेजःप्रभृते- रोष्ण्यादि स्वभावनियम्यं तेजस्त्वादिप्रयुक्तमित्यर्थः। ननु दण्डादिना कारणेन घटादिकार्य नियम्यत इति ब्रूषे तस्य किं नियम्यते स्वरूपं वा कालविशेषयोगो वा उभयमप्य- नियतं वा। आधे घटमिव पटमपि घटस्योत्तरकालसम्बन्ध- मिव पटस्याप्युत्तरकालसम्बन्धं नियमयेदविशेषात् अनि- यतत्वेनाभयोरपि नियतत्वात् तदाह । यदि कुर्यादसत्कालानियतं नियतं परः। तत्स्यादतिप्रसक्तत्वमन्यथा च नियन्तृता ॥ इति । अस्यार्थः । परी दण्डादिः यदि असत्कालानियतं वा घटादिः नियतं घटादिस्वरूपेण नियतं कालविशेष- ·खण्डनाद्वारे योगितया वा नियतं कुर्यात्तदातिप्रसक्तिः स्यात् न ह्यत्पत्तेः प्राक् पटस्यालब्धात्मकस्यात्मलाभे कोपि विशे- पोस्ति अभ्युपेत्याह अन्यथा घटस्य तदीयकालविशेषयो- गस्य वा नियतत्वे नियामकं न नियन्तृ तदन्तरेणैव घटस्य तत्कालविशेषयोगस्य वा नियतत्वादिति । तन्न । न हास- त्वकाले घटादेनियतत्वादिकं धर्मो भवितुमर्हति । धर्मिण एवासत्त्वात्तथा च प्रा चोत्तरयिता च द्वावपि शुन्यह यौ । ननु सुहृद्भावेन पृच्छामः घटकारणानि कुतो नियामकाद्घटमेव जनयन्ति । तत्समवायिकपालमिल- नात् । कपालमेव कुतो घटमेवारभते न तु पटं स्वभावा- दिति ब्रूमः । कार्यमप्राप्तानि कारणानि जनयन्त्यतिप्रस- झात् तत्प्राप्तानि च न तजनयन्ति विशेषादिति बम इति चेत् । इमे हि प्राप्त्यप्राप्तिसमे हि जातीति स्वव्याघात- मपि न वेत्सीति दूरमपसर । अस्तु व्याघातः किं नश्छिन्नम् न वयं किञ्चिदपीच्छामः किञ्चिदपि साधयामः किच्चि- दपि स्थापयामः किञ्चिदपि ब्रूम इति चेन्न । न हि लोकिको न परीक्षक इत्युन्मत्तवदुपेक्षणीयः स्या इति ॥ ननु नियामक नियम्ये सन्नियम्यं नियमयेत् तत्र च कः सप्तम्यर्थः । अाधारत्वमिति चेत् । किमाधारत्वम् देशे इहेति प्रत्ययविषयत्वम् गवादी अत्रेति प्रत्ययविषयत्वम् अवसरे एतहीति प्रत्ययविषयत्वमिति चेत् । इत्यादयः शब्दपरा अर्थपरा वा । नायः न हि देशानां नामाधारता- बुही प्रात्यक्षिक्याद्यः शब्दा अपि चकासति । नान्त्यः सर्वसाधारणस्य तस्यैव सप्तम्यर्थस्य निरूप्यमानत्वादिति खण्डनम् । अत्रोच्यते । अयमाधारत्वस्य लक्षणप्रश्नो वा स्वरूपे प्रश्नो वा प्राधारपदप्रवृत्तिनिमित्तप्रश्नो वा । नाद्यः ·१४ নৃথবিজু জাযনাথানার तस्य प्रमेयत्ववत् केवलान्व यत्वात् सर्वे किं वस्तु स्वीय- लक्षणस्याधार एव । ननु कारकत्वगर्भमाधारत्वं पृच्छा- मीति चेत् । अत्रोच्यते।चरमध्वंसेतरत्वमिति गृहाण। चर- मध्वंसः परमकारकः शेषास्तु धर्मित्वे सति कारका इति। द्वितीये स धर्मी इत्येवोत्तरम् यावान् धर्मी तावान् धर्मस्या- धार एव । अन्त्ये धर्मित्वमित्येवोत्तरम् धर्मित्वमेव प्रती- त्याधारवाचिपदं प्रयुज्यते । कुण्डे वदमित्यादि कुण्डा- देद्धर्मिभूतस्य धर्मभूतं वदरादि । कुण्डस्य व प्रति किमा- धारत्वमिति चेत् । वदरपतनप्रतिबन्धकत्वम् । नन्वेवं ब्रह्माण्डधर्ता प्रयत्नवान् परमपुमान् ब्रह्माण्डस्याधारः स्यात् । तदुक्तं भगवतैव । मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इवेति । केचित्त्वेवमनिच्छन्तो मूर्तपदमत्रविशेषणमाहुः । वदादिकं हि कुण्डाद्यपेक्षते न तु कुण्डेन वदरं स्वास्तिता- यै तदपेक्ष्यते सहैव कुण्डेन पतति वदरे नाधाराधेयभा- धः। एवं रूपादिना तदुत्पत्तिमता पटादिकं स्वोत्पत्त्यर्थम- पेक्ष्यते न तु पटादिना रूपादि तदर्थमपेक्ष्यते एवं गोत्वा. दिना गवादि ज्ञप्तयेऽपेक्ष्यते न तु गवादिना तदर्थं गोत्वा- दिकमपेक्ष्यते । तदाहुः । उत्पत्तये स्थितये ज्ञप्तये च यद्यनापेक्ष्यते तत्तस्याधिकरणमिति । एवञ्च प्रतिबध्यप- तनानाश्रयत्वे सति पतनप्रतिवन्धकसंयोगवन्मूर्तत्वं कु- ण्डादेवंदरादिकं प्रत्याधारत्वम् । ननु किमिदं पतनं नाम अधासंयोगफलककर्मत्वमिति चेत् । कोयमधःपदार्थः पतनभागी देश इति तावदयुक्तमन्योन्याश्रयात् । अन्य- चाधापदार्थभूतमनुगतं दुर्वचमिति । सत्यम् । न ह्यधस्त्व मप्रतियोगिकं गोत्वादिवदनुगतं मृगयसे किन्तु प्रति ·१४२ खण्डनाद्वारे स्वम्भिन्नं तथाहि यद्यदपेक्षया गुरुत्वासमवायिकारणक- क्रियाजन्यफलाश्रयस्तत्तदपेक्षया अध इति । एवं सूर्यापे- क्षया भूः तदपेक्षया पातालं तदपेक्षया नरकस्ततदपेक्षया गौद्कमित्यादि यथाक्रममधः एतत्प्रतिलोममूर्डम् । उभयरूपाश्रयो मध्यमित्यादि । गवि गोत्वसमवाय इत्या- दो स्वरूपसम्बन्धेनैव विशिधीनिघटयोरिव विषयवि- षयिभायः॥ ननु कोयं विषयविषयिभावः । प्रकाशस्य सतस्त- दीयतामात्ररूपः स्वभावविशेषो विषयविषयिभाव इति तावव्यापकम् । इच्छाया विषयिण्या अप्रकाशत्वात् कि- व स्वस्य वा भावः स्वश्चासौ भावश्चेति वा स्वभावः। श्रा- द्यपि सकलसाधारण वा घटज्ञानादिप्रत्येकविश्रान्तो वा। अत्राद्यो नास्य घटादिग्राहितज्ज्ञानमात्ररूपकासकल- ज्ञानसाधारण्यात् तद्धमतापगमाच । द्वितीये तु ज्ञान- कारकस्यैव प्रतिज्ञानव्यक्तिभेदादिति वचनभङ्गया साका- रपक्षाद्वाकार एव । किच्चाय धर्मश्चौपाधिकः स्वाभा- विको वा । आये कुङ्कुमारुणा तरुणीतिवदुपाधेरप्यव- भासः स्यात् । विषयीभूतो घटादिरेव च तत्रोपाधिरिति चेत् । नासम्बन्धात् । न हि सोपि ज्ञानेन सम्बध्यते विष- यविषयिभावस्यासिद्धत्वात् नापि स्वाभाविकः न हि घटज्ञानेष्वेकः पटज्ञानेषु पर इत्यभ्युपगमे समूहालम्बने स- कीर्यंत । एकं ज्ञानं घालम्बनं नैव भवतीति चेत् । तर्हि विशिज्ञानाभावे विशिस्य व्यवहारो न स्यात् । न हि विशिधुमेकं नापि द्वितीयः न हि ज्ञानमेव विषयविष- यिभावः ज्ञानव्यक्त प्रतिस्वं भेदे ततोनुगतविषयविषयि- भावस्य व्यवहारानापत्तेः। एतेन ज्ञानं स्वाकारालम्बन- ·१४३ चतुर्थपरिच्छेदे विषर्यावर्षायभावप्रकरणम् मित्याद्यपि सावद्यामिति । अत्र ब्रूमः । ज्ञानस्य निर्विषय- तां साधयसि वा सविषयतां निरस्यसि वा अभिप्रेषि वा किञ्चिदपि वा न कुरुषे वा नाद्यौ विपरीतापत्तेः । यथा यथा निर्विषयतायै यत्नस्तथातथा सविषयता प्रत्यापद्य- ते । न हि त्वदुक्तं निर्विषयतां नालम्बते निर्विषयता चसि- ध्यतीति सम्भवति । वयं शुद्धवैतण्डिका अतो न ज्ञानस्य निर्विषयतां साधयामो न वा तामभिप्रेम इति चेत् । तथापि सविषयतां निरस्यसि तदपि नेति चेत् । तहि शून्य- हृद्यपशुवदुपेक्षणीयोसि । मदर्थं मा यस्य तव तु विषयविष- यिभावस्य निरुक्तिः कथं घटतामिति बहीति चेत् । उक्तं प्र- काशस्येत्यादि । तथाहि प्रकाशप्रकाश्ययोरतिरिक्तः सम्ब- न्धस्तावन्नानुभूयते तेनासम्बन्धो वा स्यादनतिरिक्तो वा सम्बन्धः तत्राद्यो व्याघातदूषित एवेति परिशेषादन्त्यः सिध्यति। ननु सम्बन्ध्येव कथं सम्बन्धोऽस्तु तथा सति वा समवायमपि त्यजेति चेत् । स ह्यनुभूयमानतया न त्यज्यते प्रवाहस्तु त्यज्यत एव सम्बन्धिनि तु सम्बन्धातिदेशः स च कार्यातिदेशः पर्यवस्यति न तु स्वरूपस्यातिदेशः सम्भ- वति तथा सत्युपदेश एव स्यात्। तेन सम्बन्ध्येव सम्बन्ध- कार्य विशिष्टव्यवहारादिरूपं करोति । ननु विशिष्टव्य- वहारो वैशियव्यवहाराधीनः तच वैशिष्ट्याधीनं वैशि- ष्ट्यञ्च सम्बन्धः स च सम्बन्धिनोभिन्नः न हि स एव तद्वांस्तेनैव भवतीति चेत् । उपदेशे तथैव अयन्तु कार्या- तिदेश इत्युक्तम् । यत्तु यज्ज्ञानजनिता ज्ञातता यस्मिन् धर्मिण्युदेति तज्ज्ञानं तद्विषयकमिति । तन्न । ज्ञातताया नैयायिकैरनभ्युपगमात् । भट्टैरुपेयत एव सेति चेत् । उपेयताम् । यत्रेत्यत्र कः सप्तम्यर्थः न हि ज्ञातता धर्मिणि ૧૫ ૨ ·१४४ खण्डनोद्वारे समवेता नापि संयुक्ता किन्तु स्वभावसम्बद्धा तथा च ज्ञानमेव स्वभावसम्बद्धमस्तु किमन्तर्गडुना ज्ञाततया अनीतानागतयोश्चार्थयोस्तदुपादानमशक्यम् । तत्रापि घटत्वादी नित्ये धर्मे ज्ञाततादय इति चेत् । तर्हि घटे धर्मिणि ज्ञातव्यवहारो न स्यात् धर्मधर्मिणार्भेदात् विरोधेन भेदाभेदपक्षस्य शङ्कितुमशक्यत्वात् । अतीता- नागतयोतितां विनैव ज्ञातव्यवहारश्चेत् । वर्तमानेऽ- प्येवमस्तु अन्यथा वर्तमाने ज्ञाततया तयोस्तु ज्ञाततां विनैव ज्ञानव्यवहारो भवन् भ्रान्तः स्यादिति । तत्प्रति. बन्धव्यवहारानुकूल शक्तिशालित्वं तद्विषयत्वमित्यपि न तत्प्रतिबन्धो हि तद्विषय इति विषयविषयिभावख- एडनं नातिवर्तते । अथ ज्ञानं स्वाभिन्नमेव स्वाकारं विष- यीकरोति बाह्यघटादिसिद्धिस्तु ज्ञानस्य घटाकारत्वान्य- थानुपपत्त्या न हि बाह्यघटमन्तरेणैव ज्ञानस्य घटाकार- ता सर्वज्ञानानां घटाकारतापत्तेः तथा च ज्ञानाकार- त्वमेव ज्ञानविषयत्वमिति सौगताः। तन्न । प्रभावत्वा- नुपपन्नं ज्ञानं तदपि हि आकारमात्रग्राहि न तु बाह्य- ग्राहि न हि भेदे विषयविषयिभाव इति ब्रूषे तथा च न बायासिद्धिः कोयं भेदः यं प्रातीतिकमप्यशक्यसम- र्थनमनिर्वचनीयमाविद्यकमात्थ ॥ ननु कथमस्तु भेदस्तथाहि ब्रह्म तावदेकमेव प्रप- वस्तु न प्रमाणसिद्धः स न स्वप्रकाशः जड़त्वात् नापि परप्रकाशः प्रकाशजडयोः सदसतोः सम्बन्धाभावात् तस्माद्युक्त्यापि प्रपञ्चे निरस्त एकमेवाद्वितीयं नेह नाना स्ति किञ्चन इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप इत्यादिभिरुपनिष- ·Fletednesdamad १४५ चतुर्यपरिच्छेदे भेदविचारप्रकरणम् द्भिरेव हि ब्रह्मणैक्यं प्रपञ्चस्य विषय फलभेदो भाविक: स्यादिति । उच्यते। अस्ति विस्वरूपान्योन्याभावो वैधय- भेदालाकिकप्रत्ययो यद्घोयं न पटो मृन्मयश्चेति कात्रापि कथन्ता स्वरूपभेदस्य लक्षणं ताप्येणाप्रतीता प्रतीतिरिति अन्योन्याभावस्य तु लक्षणमबाधितः समानाधिकरण निषेधप्रत्ययो वैधय॑स्य तु एकधर्म्यसमावेशलक्षणो विरोध इति । अत्र प्रतीतिरित्येतावत् कृते इदं रजतमिति भ्रमेपि शुक्तिकायां या धीस्तया शुक्तिकायां रजतरूपव्यवहारः स्यादिति तद्वारणाय ताद्रप्येणाप्रतीतेति । तथाहि यतो रजतादेर्भेदावधिभूतात् शुक्तिकाव्यवहारः स्यात्तद्रूपत. यैव शुक्तिकायाः प्रतीतिरभूदिति नेयं धीः शुक्तिकायां स्वरूपभेदतः । एवमपि द्विचन्द्रबुडे स्वरूपचन्द्रस्य मायाचन्द्रतादूप्येणाप्रतीता प्रतीतिरस्तीति तत्रापि स्वरूपभेदः स्यादतो प्रतोतिरियं दोषात् तत्र तु स्वरूप- चन्द्रस्य मायाचन्द्ररूपत्वेनाप्रतीतिर्दोषादेव तत्त्वाप्रती- तावतत्त्वप्रतीतो चोभयत्रापि मन्मते दोषानां हेतु- त्वोपगमात् । ननु ताप्येणाप्रतीतो प्रतीयमानस्य धर्मिणः स्वरूपभेदे प्रतीते कथमभेदाप इति चेत् । दोषमाहात्म्यादिति गृहाण । न चाभेदो नारोप्यते किन्तु तादात्म्यमिति वाच्यम् । तहि संसर्गाभावायं स्यात्तादा- त्म्यस्य धर्मिणि निषेधादिति । अपरी तु भेदा स्था- पयिष्यामः प्रपञ्चस्य चाबाध्यतां वक्ष्यामः। ननु भेद्धी- कालेऽवध्यन्वयोपि ना कीदृशा भेदवन्तावेवेति गृहाण । अनुयोगिनि स एव भेदोस्तु अवधी तु अनुयोगिप्रतियो- गिक इति शेषः । ननु किम्भेदविशिष्] किं भेदवृत्तिः न (१) पत्रादर्शपुस्तकेषु कश्चिदंश निपतितोस्ति ।

·१४६ खण्डनोद्वारे *AIDANRememusewitne जात्या जानीमः । वस्तुतो यावत्सत्त्वमन्योन्याभाववैधये सहैव स्तः अन्योन्याभावस्य जातिरूपवैधर्म्यस्य वाद्यक्षण एव तत्रान्वयात् अन्त्यक्षणपर्यन्तञ्च तत्र स्थितेः । स्वरूप- भेदस्तु धर्मिणि वर्तत एवाभेदात् । कथं तर्हि पृथिवी- त्वादिना वैधयेणाभावात् स्वरूपभेदः पृथिव्यादेरनु- मीयते धर्मिज्ञाने सिसाधनात् धर्म्यज्ञाने चाश्रयासिरे- रिति चेत् । न । तायत्वेन पिपासोपशमनशक्तस्तदभिन्ना- या अनुमितिवदत्राप्यनुमितिसम्भवात् । तत्रापि कथम- नुमितिरुपाधिभेदस्यानुमेयत्वात् । तोयत्वेन पिपाशोपशमनकारणतावच्छेदकरूपत्वेन तदेव तायमनु- मीयते यथा तया पृथिवीत्वेन जात्या पृथिव्याः स्वभावा- द्विलक्षणशरीरमनुमीयते । ननु पृथिवीत्वस्वरूपभेदयोः सामानाधिकरण्याभावात् कथं व्याप्तिः निरूपाधिसम्ब- न्धादित्यवेहि । तथाहि चतुर्हा न हि व्याप्तिः यो धूमवा- न सोग्निमानिति यत्र धूमस्तत्राग्निरिति यो धूमवान् सत्राग्निरिति यत्र धूमः सोग्निमानिति इदञ्च व्या- प्तिखण्डनोडारे प्रपञ्चितमतस्तत्रानुसन्धेयम् । ननु स्वरूपं निरवधिभेदः समाधिः स्वरूपमन्यनिरूप्यं भेदान्यनि- रूप्यं तत्कथं स्वरूपं भेदास्त्विति चेत् । इत्थम् । यथा घटस्य घटत्वेन निरूप्यमानस्य न सप्रतियोगिता न वान्यनिरूप्यता घटाभावाभावत्वे तु प्रतीयमानस्योभ- यस्यापि तथा स्वरूपत्वेन प्रतीयमानस्य माभूतेंदत्वेन प्रतीयमानस्यावधिमत्ता वान्यनिरूपिता च स्यादेव । ननु चाभावस्य स्वरूपं निषेधत्वात् सप्रतियोगिकत्वं भेद- त्वात् सावधिकं तथा च प्रतियोग्यनुयोगिभावोऽवध्यव- धिमद्भावश्च द्वयमप्यभावस्य स्वरूपं तथा भावस्यैकस्य ·१४० चतुर्थपरिच्छेदे भेदविचारप्रकरणम् विरुद्ध द्वयं कथं स्वभ वास्तु एकस्य विस्वभावत्वात् सप्रतियोगिकोस्तु एकस्य द्विस्वभावत्वासम्भवादिति चेत् । न भेदस्यावध्यवधिमद्भावे प्रमाणाभावात् । घटो- यं न पट इत्यादिधियावध्यवधिमद्धावस्यानुल्लेखात् प्र- माणान्तरस्य च तत्राभावात् । अन्योन्याभावस्तु भेदो ऽभावत्वात् सप्रतियोगिकोस्तु न प्रतियोग्यनुयोगि- भाव एव तयोः सम्बन्धः अन्यप्रत्येकविश्रान्तधर्मस- माहाररूपतया सम्बन्धत्वायोगात् तथाहि प्रतियोगित्व- मभावविरहात्मत्वं सत्प्रतियोगिमात्रधर्मश्चानुयोगित्वं तनिषेधत्वं तदुपमर्दत्वम् स च निषेधमात्रधर्मः ॥ एतेन कार्यकारणभाव क्रियाकर्मभावज्ञाप्पज्ञापक- भावव्याप्पव्यापकभावावध्यवधिमद्भावप्रभृतयोप्यधिका निरस्ता वेदितव्याः। तदयं सङ्कपः। घटः पटो नेत्या- दिप्रतीतेः स्वरूपवैधये तु न सप्रतियोगिके सावधिकास्तु नात्र केपि अभावोपिन सावधिकः अभावबुद्धाववधेरस्फु- रणात् । अत एवाभावधीकारणीभूतायामपि बुद्धाववधे- भर्भानमित्यपास्तम् । घटः पटो नेति बुद्धरव्यवहितप्राज्ञप्य- वधेरभानात् । तस्यैव त्वभावस्य भेदत्वेन ज्ञाने वधिज्ञाना- पेक्षा घटाभावाभावत्वेन घटज्ञाने घटाभावज्ञानापेक्षाव- त्। अमुकादमुको भिन्न इत्यादिकं पृथत्त्वादित्यप्याहुः । घटः पटोनेति प्रयोगे घटोधर्मी पटप्रतियोगिकान्योन्यामा- ववाननुभूयतेऽत्र चाभावे नत्रथैकदेशे प्रतियोगितया पटो- न्वीयत इति । न च भेदेषु भेदाकारानुगतमतेर्भेदत्वं तत्र च विलक्षणधीसाक्षिकाभेद इति परस्पराश्रयायिभाव इति वाच्यम् । प्रामाणिकेनास्यादोषत्वात् । न च विजाती- यस्य त्रयस्यैकं भेदत्वमयुक्तम् अभेदव्यवहारविरोधित्व- ·१४८ खण्डनोद्वारे स्योपाधेस्त्रिष्वपि सम्भवात् घटत्वादयश्च पप्रवृत्तितया प्रतीयन्ते ततः स्वाश्रयं भिन्दन्तीति नान्योन्याश्रयादि। नन्वननुगतैर्भेदैरनुगतो व्यवहारः कथम् अननुगतैरालोकधू- मादियाथार्थ्यगता वहयनुमितिः सापि कथं वह्निव्याप्य- त्वेन भासते न आलोकादीनामनुगतिमत्त्वादिति यदि तब- भेदविरोधित्वेन भासिता भेदा अप्यनुगता एवेति । ननु भेदः कुत्र वर्तते यत्र प्रमीयते तत्र वर्तते कुत्र तहि प्रमिति- व्यक्तिर्यत्र वृत्तिप्रमितिः अस्तु इयं रूढितोक्तिप्रत्युक्तिः सुहृद्भावेन पृच्छामः भेदा भिन्नै वर्ततेऽभिन्ने वा । नान्त्यो विरोधात् आद्यपि तेनैव भेदेन भिन्ने भेदान्तरेण वा । अत्राद्य आत्माश्रयः एकस्य क्रमिकवृत्तिद्वयासम्भवाच्च न ह्येक एव एकस्मिन्नेव धर्मिण्यादी प्रविश्य पुनः प्रविशतीति सम्भवति । बहिःस्थस्यैव प्रवेशसम्भवात्। अन्त्येऽनवस्था- ए भिन्नाभेदभिन्नाहा अत्राद्यकल्पस्य एतद्भिन्नीभूतादयं भिन्नो भविष्यतीति भिदा एतस्मिन् भिन्नीभूतत्वेन ज्ञाता- दयं तद्भिन्नत्वेन ज्ञातव्यमिति वा अर्थः।अत्र नाद्य उभययो- रपीति भेदयोरन्योन्याभावत्वेन तुल्यस्थित्या क्रमिकत्वा- योगात् । नापरोन्योन्याश्रयात् । नान्त्यो बाधात् । न ह्यभिन्नात् भेदो भवतीति। किञ्च भेदः स्वप्रतियोगिनः स्वा- श्रयतः स्वधर्मतश्च भिद्यते न वा आद्ये बहुमुखीऽनवस्था अन्त्ये स तेष्वेव लीयेतेति क्व भेदवार्तापीति । यद्यपि भेदं प्रतिभासमान नापहोतुं शक्यमतस्तथाप्युक्तदूषणगणग्र- स्ततया पत्रनिर्भरमभ्युपेयः । अत्रोच्यते। भेदो भिन्ने वर्ते- ताभिन्ने वा इति पृच्छतः सकलधर्मधर्मिभावखण्डनमभि- प्रयतः किंगवि गोत्वमुतागवि गोत्वमिति धर्मकीर्तिपुरस्कृ- (१) अत्रादर्शपुस्तकत्रये ऽपि कश्चिदेशो निपतितः ·१४९ चतुर्थपरिच्छेदे भेदविचारप्रकरणम् तेन कापथेन संवरमाणस्य तव शून्याभिसन्धिः तथाहि न हि रूपवति रूपं वर्तते नापि रूपे रूपं वर्तत आत्माश्र- यात् नापि नीरूपे रूपं वर्तते विरोधात् किन्तु रूपवानि- त्यत्र यो विशेषस्तत्र विशेषं वर्तत इति कात्रापि कथन्ता कोयं विशेष्यः पृथिव्यप्तेजोन्यतमः। स विशेष्यो रूप- वृत्तः प्राकीहगिति चेत् । जन्यरूपस्थले रूपपागभाववा- नित्युत्तरम् अजन्यरूपस्थले तु रूपवृत्तिप्राकालो नास्त्येव क प्रश्नः । एवञ्च भेदो धर्मिणि निविशते नापि भिन्ने नापि भेदे । न च भेदवृत्तेः प्राक् स धर्मी कीदृशः नास्त्येवेति ब्रूमः यदैव हि धर्मी लब्धात्मकस्तदैव तत्र जातिरूपवैधय॑नामा भेदः समवेतो जातः सम्बन्धश्चेति मदुपगमात् । अन्यो- न्याभावस्वरूपभेदावपि तदैव न हि स तदानोमारभ्य तदा- स्मासीत्पश्चात्तदन्य इति सम्भवतीति । भिन्नभावप्रति योगिकोन्योन्याभावलक्षणभेद इति सत्यम् । न तु भेन- तियोगिनि पिशाचादी स्मृते स्तम्भे ऽनुभूयमाने योग्या- नुपलब्ध्या स्तम्भः पिशाचो न भवतीति अन्योन्याभाव- प्रतियोगितः स्वाश्रया (१धर्मतः भिद्यत इत्यत्रानुज्ञया व- र्तिव्यम् । न चानवस्था तत्र मया स्वरूपभेदस्यैवोपगमात् । ननु स्वरूपं भेदो न सम्भवति अभेदे धर्मधर्मभावाभा- वात् । न हि स एव तद्वान् तेनैव भवतीति चेत् । सत्यम् । ताद्रूप्येणाप्रतीयमानत्वे सति प्रतीयमानत्वं यत् धर्मिणः तदेव तस्मिन् तस्माद्विलक्षणं व्यवहारमर्जयतीति । न हि सम्भवति व्यवहीर्षणा प्रतीयमानापि धर्मी न व्यव- हियते । नापिच सम्भवति अन्यतदात्मतया अप्रतीयमा- नोऽन्यतदात्मतयैव व्यवयिते तस्मात्ताप्येनाप्रतीती (१) पत्रादर्भपुस्तकत्रये ऽपि कश्चिदंशो निपत्तिः ।

·१५० खण्डनोद्वारे धर्मिणः प्रतीतिर्भवन्ती तद्विलक्षणतयैव धर्मिणि व्यवहा- रयतीति स एव धर्मी तादृश्या वुड्यालिङ्ग्यमानः स्व- स्मिन् नेतरविलक्षणव्यवहारं जनयन् भेदकार्यकारितया भेद इत्युच्यते । अत एव कर्मव्युत्पत्त्या स्वस्वरूपं करण- व्युत्पत्त्या वैधयं ईषड्युत्पत्त्यान्योन्याभावं भेदं वई- मानोपाध्याया आहुः। अन्याय्यश्चानेकार्थत्वमिति जैमि- निसूत्रस्वरसेनात्र नानार्थत्वे निरस्ते लाघवाभावार्थ- त्वस्यैव युक्तत्वे तस्य व्युत्पत्तिमात्रप्रदर्शनपरत्वात्। पर- स्परस्पर्द्धया यत्र नानार्थाधिगतिस्तस्यैव नानार्थत्वात् भा. वार्थधीनियतत्वात् परद्वयप्रतोतेः वैधर्म्य स्वरूपान्यो- भावो द्रव्यादिषु त्रयमिति। किञ्च वेदान्तिनापि मद्वत्त्री- नपि भेदानवुध्यमाना धर्मकीर्तनेन किंगवि गोत्वमित्या- दिना भ्रमितान्तःकरणा भेदान व्यवस्थापयितुमशक्नुवन् अनिर्वचनतानगरं प्रविश्य मुग्वं शेरते। नैयायिकास्तु तर्क- कान्तारसञ्चारधुरीणा उक्तिप्रत्युक्तिप्रवीणास्त्रयक्षकणभ- क्षपक्षिण उपनिषदविरुहपञ्चनर्कीकुण्डमतय एकत्वविरु- डमपि शस्त्रितमर्थं करतलानलकरतामुपन्यस्यन्तः की- तिरभृतिव्याहृतीस्तुणवदस्यन्तःस्वमतमुन्नतं कुर्वते अत एवान्यत्र टीकाकृताप्युक्तं न हि मृगाः सन्तीति शालयो नोप्यन्ते भिक्षवः प्रचरन्तीति स्थाल्यो वा नाधिश्रियन्त इति । तत्र चानिनिणेजनेन स्वे रक्षणीयमिति तेषां भाव उन्नीयत इत्यलमतिविस्तरेणेति ॥ नन्वेकवर्यसमावेश इति वैधये लक्षणमुक्तम् । तद्- युक्तम् । प्रमाणत्वप्रमेयत्वयोरेकर्मिसमाविष्टयोरपि पर- स्परवैधर्म्यरूपत्वात् । प्रमाकरणत्वं हि प्रमाणत्वं प्रमावि- षयत्वं च प्रमेयत्वमिति । अथैवमपि एतावुपाधी भिन्नावि- ·instealinsan १५१ चतुर्थपरिच्छेदे भेदविचारे वैधर्म्यलक्षण प्रकरणम् त्युक्तं भवतीति न तु विरु हौ एकधर्मिसमावेशादेव अन्यथा घटत्वकम्बुग्रोवाजत्त्वेऽपि परस्परविरुद्ध किं न स्तां त- स्मात् कचिदर्थैक्येऽप्यक्षरमात्रभेदो यथा कारकत्वं व्यापा- रवत्कारणत्वं चेति कचिद्विरोधेपि भेदः यथा गन्धवत्वपू- थिवोत्वादीनां समसमावेशवतां कचित्तु समावेशे व्याय- स्य स्वव्यापकधर्म्यधिष्ठितस्वानाधिष्ठितधर्मिभेदकत्वेन त- तोवैधर्म्यरूपत्वं यथा पृथिवोत्वस्य द्रव्यत्वक्दबाद्यत्तित्वे- न ततो भेदकतया तवैधयंत्वं तथेह प्रमेयत्वाक्रान्तहेत्वा- भासाद्यवृत्तितया प्रमाणत्वमस्तु हेत्वाभासादिभ्यो वैधयं प्रमेयत्वं तु न स्यात् केवलान्वयित्वेन सर्वीयत्वादिति- घटपटत्वादि तुपरस्परवैधय॑मिति सुप्रसिडमेवेति । एवं बाधिताभेदसाक्षाडीरर्थकारणिकेत्यतापि भेदसिद्धिः॥ ननु किमिदं कारणत्वं न तावत्प्राक्सत्त्वम् चिरध्वस्त- स्यापि कारणत्वापत्तेः। ननु स्वाङ्गस्याव्यवधायकव्यापारण व्यापारी न व्यवधीयत इति चेत् । न व्यापारानिरुक्त तजन्यत्वे सति तज्जन्यजनकस्तयापार इति चेत् । कुम्भका- रस्यापि स्वपितृव्यापारतापत्तेः तज्जन्यकुम्भस्तत्पितजन्यो न भवतीति चेत् । न । स्वर्गे यागवत्तस्यापि तजन्यजनक- त्वाविरोधात् व्यवहितयोः कार्यकारणभावे गृहीते तन्नि- हाय यत्र मध्यम आक्षिप्यते तत्र सव्यापारो यथा याग- स्वर्गयो यत्रतुन तथा तत्र प्रथमस्यमध्यमेऽन्यथासिद्धिर्यथा कुम्भकारपितुः कुम्भकारेणेति चेत् । तानन्यथासिद्धपूर्व- वर्तित्वं तदित्यायाति तथा च भक्षितं विनवीजमरे कारणं न स्यात् तदङ्करपूर्ववर्तित्वाभावात् ।अनन्यथासि- दनियतपूर्ववर्तिजातीयत्वं तदिति चेत् । तर्हि रासभो- प्यङ्घरकारणं स्यात् द्रव्यत्वेन तस्यापि बीजसजाती- ૨૫૯ ·१५२ nirmaamideudaeislim खण्डनाद्वारे यत्वात् । येन रूपेणाङ्कुरवत्तान्विष्यते तेन रूपेण साजात्यं विवक्षितमिति चेत् । कारणावच्छेदकरूपेण सा- जात्यकारणत्वविवक्षायामात्माश्रयापत्तः। तहिं बीजत्वम- पिन तथा न ह्यकुरवत्ता बीजत्वेनावच्छिद्यते भक्षितवि- नथे बीजे अङ्कुरासम्बन्धिनि गतत्वात् । अङ्कुरवत्ता येन रूपेणावच्छिद्यते तेन रूपेण साजात्यं विवक्षितमिति चेत् । न । कारणावच्छेदकरूपेण साजात्यकारणत्वविवक्षायामा- त्माश्रयापत्तेः ॥ अनन्यथासिद्धिस्त्वन्यथासिडिविरहः सा च दुर्व. चेति खण्डनम् । तन्न । अनन्यथासिद्धञ्च तन्नियतपूर्वव- तित्वञ्चति कार्योपहितं कारणशरीरं तज्जातीयं सदे- व बीजवाद्यवच्छिन्नं व्यक्तयन्तरञ्चति । अन्यथासिद्ध- मपि दण्डत्वादिकं घटादिपूर्वसमये नियमतो ऽस्त्येवेति तद्वारणायानन्यथासिड चेति । अन्यथासिद्धिस्त्रेधा येन सहैव यस्यान्वयव्यतिरेको गृह्यते तस्य तेन सा यथा घर्ट प्रति दण्डेन दण्डरूपस्य यागापूर्वयोस्तन्नैवं तत्र हि यागस्य पूर्ववर्तित्वे ऽवगतेऽपूर्वस्य तथात्वमवगम्यते । न त्ववगम्य- माने एवं दण्डेन दण्डत्वमप्यन्यथासिद्धं तस्याप्यन्वयव्य- तिरेको दण्डेनैव सह गृह्यते तथा च स्वतन्त्रान्वयव्यतिरे- कयोः कारणताबीजस्याभावात् न दण्डरूपं दण्डत्वं वा घटस्य कारणमुद्भूतरूपन्तु विषयेऽनुगततया प्रत्यक्षाव- च्छेदकमपि सत् स्वतन्त्रान्वयव्यतिरेकित्वात् घटादिप्र- त्यक्ष प्रति कारणमेवेत्युभयरूपं तथा अन्य प्रति पूर्ववर्तित्वे ज्ञात एव यत् प्रति यस्य पूर्ववर्तित्वं ज्ञायते यथा शब्दं प्रति पूर्ववर्तित्वे ज्ञात एव घटादिकं प्रत्याकाशस्य तथात्वं ज्ञायत इति शब्देन घटादिकं प्रति व्योमान्यथासिद्ध धर्मिग्राहक- ·१५३ चतुर्थपरिच्छेदे कारणविचारः । मानेन शब्दकारणतयैव तसिडौ व्योम्नस्तदन्यकारणत्वक- ल्पनायां मानाभावात् । अत एव पुत्त्रप्रति पूर्ववर्तित्वे ज्ञाते पितुस्तजन्यघटादिकं प्रति पूर्ववर्तिता ज्ञायत इति पुनस्य कार्य पितान्यथासिद्धः कारणताग्राहकस्य स्वतन्त्रान्वयव्य- तिरेकस्याभावात् । दण्डसंयोगधामणयोस्तु नैवं तयो- युगपदेव पूर्वभावित्वग्रहात् दण्डे भग्नेपि सतो भ्रामणस्य पूर्वभावित्वग्रहान्न दण्डरूपवदन्यथासिडिः । न च याग- स्थापि स्वर्ग प्रति पूर्ववर्तित्वे ज्ञात एवापूर्वे तत्त्वं ज्ञायत इत्यपूर्व प्रति यागोप्यन्यथासिडोस्त्विति वाच्यम् । अत्रैवं रूपत्वेपि अपूर्वकारणताग्राहिकायाः प्रतीतस्वर्गसाधन- तानुपपत्तः सत्त्वात् । तथा च यद्यवहितयोः शब्दा- दिना कार्यकारणभावे गृहीते तन्निर्वाहाय मध्यमः कल्प्यते तत्र नान्यथासिद्धिगन्धोपि। न हि प्रथमस्य मध्यम प्रत्य- कारणत्वे तद्वारा चरमं प्रति कारणत्वं निर्वहतीति तथा चान्यन्न क्लुप्तनियतपूर्ववर्तिन एव कार्यसम्भवे तत्सहयू- तत्वं यथा गन्धवति गन्धानुत्पादात् गन्धं प्रति गन्धप्राग- भावस्य पूर्ववर्तित्वकल्पना तत एव पाकजस्थलेपि गन्धोद- यसम्भवे रसादिप्रागभावानां त्रयाणामपि गन्धं प्रति कार- णत्वं न कल्प्यते गौरवादित्यन्यथासिडत्वम् । एवञ्च सर्वत्र कारणताग्राहकाभावो मूलमन्यथासिद्धरिति द्रव्यम् । एतावदन्यथासिद्धिरहितं सत् यत्यूर्ववर्ति भवति तत् कारणम् । तत्र मागभावावच्छिन्नस्तु समयः पूर्वपदार्थः तन्त्र प्रतियोग्यन्यूनानतिरिक्तकालीनावधिकयावत्परत्वा- श्रयसमानकालीन: कादाचित्कोऽभावः प्रागभावः जन्य- गुणकर्मणेरपि प्रागभावः सम्भवति स च न प्रतियो- ग्यवधिकपरत्वाश्रयसमानकाल: নানালিজুন- व-No. 7 Vol. XXIX-July 1907.

·१५४ खण्डनोद्वारे Madamentantaneone त्वेन परत्वोपाधित्वासम्भवादतः प्रतियोगि च तद्भिन्न- ञ्च तत्कालीनं द्वयमपीदृशं भवति । तत्र गुणकर्मणाः प्रतियोगिभिन्नमन्यत्र तु प्रतियोग्येव ग्राह्यम् एतादृशं प्रतियोगिन्यूनकालीनमपि तदधिकपरत्वाश्रयस्य च न समानकालीनो भवति घटादिप्रागभावस्तस्य घटाग्रुत्प- क्या प्रागेव नपृत्वादतोऽन्यूनेति । एवञ्च प्रतियोग्युत्प- त्तिक्षणोत्पत्तिक इल्यों विवक्षित एतावत एवार्थस्य प्रागभावनिरूपणे उपयोगः शेषन्तु सम्पातायातमत एव समानकालीनपदार्थनिरूप्ययावत्परत्वाश्रयतुल्यकाल इति प्राच्चोपि व्याचक्रः । एवञ्च प्रतियोगिसमानकालोत्पत्ति- कावधिकपरत्वाश्रयो यत्र प्रतियोगिध्वंसानन्तरमप्यनुव- तते तत्र तु ध्वंसस्यापि प्रतियोगिसमानकालावधिकपर- स्वाश्रयसमानकालत्वमस्तीत्यतिव्याप्तिरतो यावदिति पर- त्वाश्रयविशेषणं ध्वंसस्तु नैवं पूर्वनष्टः प्रतियोगिपरै- रसमानकालीनत्वात् । अत्र यावदिति यदि परत्वविशे- षणं तदासम्भवः न हि यावन्ति तदधिकानि परत्वानि कारणात्मक आश्रयः सम्भवति । अथाश्रयविशेषणं तदा- नन्वयः परत्वपदेन व्यवधानादिति यद्यपि तथापि परत्वा- नन्तरं यावत्पदं पठनीयमिति सम्प्रदायः । यथोक्ताव- धिकयार्वाश्च परत्वाश्रयः परत्वस्य तद्धिकत्वेन तदाश्रय- स्यापि तदधिकत्वोपचारादिति केचित् । न चान्त्यशब्दस्य क्षणिकतया मूर्तस्य चाक्षणिकतया तदन्यूनानतिरिक्त- कालीनस्याप्रसिद्ध्या तत्प्रागभावाव्याप्तिरिति वाच्यम् । तस्यापि कालनाश्यत्वेन क्षणिकत्वानभ्युपगमात् । वस्तु- तस्तु द्वित्रिक्षणावस्थायिकमपि मूर्त प्रतियोग्युत्पत्तिक्ष- णोत्पत्तिकं भवत्येव एतावदेव चेह विवक्षितमतो न ४२६ ·१५५ चतुर्थपरिच्छेदे कारणविचारः । तव्याप्तिः किन्तु खण्डप्रलयकालीनपरमाणुपरिस्पन्दानां प्रागभावव्याप्तिविरहदोषः । न हि तद्भावविवक्षितपर- त्वाद्यवधिभूतं भूर्तमस्तीति किन्तु गन्धानाधारसमया- नाधारोऽभावः प्रागभावः गन्धत्वं स्वाधिकरणानधिकर- णानधिकरणकालवृत्तिः कार्यमात्रवृत्तिधर्मत्वात् एतद्धद- वदित्यस्य सत्त्वादिति स्वपदेन क्षारीकृतत्वात् किन्तु शब्दध्वंसः शब्दप्रागभावरहितवृत्तिः ध्वंसत्वात् घट- ध्वंसवदिति हि तत्र समानम् । ननु पूर्वसमयः प्रागभाव- विशिष्टो वा प्रागभावोपलक्षितो वा । नाद्यः तविशिष्टे तदवृत्त्या प्रागभावस्य पूर्ववर्तित्वाभावादकारणत्वाप- ते। नापरः पूर्वसमये पूर्वसमयस्यावृत्त्या तस्याकारणत्वा- पत्तेः ध्वंसे प्रतियोगिनो ऽकारणत्वापत्तेश्च । न हि ध्वं- सस्य प्रागभावः सम्भवति । प्रतियोग्येव तस्य प्रागभाव इंति चेत् । न । तस्य जन्यभावस्याजन्याभावतादात्स्या- भावादित्यभिप्रेत्य सहकारिविरहपयुक्तकार्याभाववत्त्वं तत्त्वमित्याहुः। शिलाशकलन्तु न तथा तस्याङ्कुरानुप- धाने शिलात्वस्यैव प्रयोजकत्वादेवं च सहकारिविरह- व्याप्यकार्यप्रागभाववत्त्वं तत्त्वमिति चेत् । न निमि- त्तासमवायिकारणाव्याप्तेः न हि तत्र कार्यप्रागभावो- स्तीति । उच्यते । कारणे बीजादी कार्यतभावा तावद्विद्यते तत्र वीजस्याङ्गुरासम्बन्धः कैवल्येनाव- च्छिद्यते न च बीजत्वेन सहकारिसहितात्तत एवा- कुरोदयात् शिलायान्तु शिलात्वेनैव शिलायामङ्कुरास- म्बन्धाव्यभिचागत् । एवच्चान्यासमवधानावच्छिन्नका- सम्बन्धिकत्वं कारणत्वम् । न च भक्षितविनवीजा- व्याप्तिः तस्यापि सत्त्वदशायामकुरासम्बन्धस्यान्यास- ४२७ ·Gultantline १५६ खण्डनाद्वारे म्बन्धिनि चावच्छेदनात् । तदेव हि बीजं सत्त्वदशायां यदि सहकारिभिः सम्पत्स्यते अकरमजनिष्यदेवेति न चासमवाय्यादीनां कार्यसम्बन्धनियतानामव्याप्तिः आ- जानिकधर्मावच्छिन्नकार्यासम्बन्धस्य चिरहः कारणत्वमस्य चासमवाय्यादावपि सत्त्वादिति कारणत्वं तावन्नियतप्रा- क्सत्त्वविशेषस्तद्ग्रहश्चान्वयव्यतिरेकाभ्यां नियतेनान्व- येन वा। नन्वस्तु या कारणता सापि कथं ग्राह्या तथाहि कारणता ह्यविशेषिता न गृह्यते वि.न्तु घटादिकार्यविशे- षिता विशेषान्वयव्यतिरेकाभ्या तस्या एव ज्ञान सम्भ वात् । सा च न पूर्वकाले प्रायविशेषणीभूतकार्यविर- हात् कार्यसत्त्वकाले च तत्प्रागभावटितसामग्रीवि- रहान कार्यजननविशेधितं कारणत्वमस्तीति न कदापि घटकारणत्वमस्तीति न कदापि घटकारणत्वमध्यक्ष स्वात्। अथ संक्षारोपनीतकारणत्वमादाय कार्यकाले प्रत्यक्षेण कारण विशिकार्यग्रह इति चेत् । कार्यविशेषितस्य कार- णस्य पूर्वक्षणे कार्यातत्त्वेनासत्तया ग्रहणाभावेन संस्का- राभावात् । अनुमानेन तद्ग्रहे तत्राप्यनुमानान्तरेण तद्- ग्रहेऽनवस्थापत्तः । न चैवं कारणत्वाग्रहे तवापि प्रवृत्तिनि- वृत्ती न स्तामिति वाच्यम् । ममानिर्वाचनवादिनो दोषा- स्पर्शात् । कार्यस्य कादाचित्कत्वान्यथानुपपत्या दण्डादेः कारणत्वग्रह इति चेन्न । कदाचित्कार्यत्वस्य कार्यधर्मत्वेन कारणत्वस्य च कारणधर्मत्वेन नियतधैयधिकरण्येनाक्षे- पायोगात् । न चार्थान्तरापत्तथैयधिकरण्येनापि गमक- स्वम् । अत एव देवदत्ताभावो गृहवृत्तिर्देवदत्ते बहिःसत्त्वं कल्पयति । अत एव चानुमानादसा भिद्यते अपक्षवृत्ति- त्वात् । न च गृहत्यभावप्रतियोगित्वमाक्षेपकं देव- ४२७ ·चतुर्थारच्छेदे कारविचारः । दत्तासन्निकर्षे तविशेष्यकप्रत्यक्षतृतीयलिङ्गपरामर्शास- म्भवात्। तथाप्युपपाद्योपपादकयोरसम्बन्धेऽतिप्रसङ्गात्। सम्बन्धे च सम्बन्धस्यापि सम्बन्धान्तरे चानप्रस्थानान्नोप- पाद्योपपादकभाव इति । किञ्च कार्यवत्कारणस्यापि कादा- चिकत्वेन कारणत्वेऽनवस्था अकारणत्वे च पूर्वावधि- विधुरत्वे तन्मात्रावधेः कार्यस्यापि पूर्वावधिविधुरत्वं स्यादिति । अपि चास्तु यत्किञ्चित्कारणत्वं तदपि प्रत्यक्ष यदि तदा स्वविषयप्रत्यक्षे तस्य कारणत्वं वाच्यं तथा चात्माश्रयः कारणत्वे कारणत्ववृत्तिस्वोकारात् । न च विषयाविशेषितस्य सन्निकर्षमात्रस्य साक्षाडीका- रणत्वमतिप्रसङ्गात् । इन्द्रियस्थाप्यर्थवदेव कारणताप- तेश्च । अपि च कारणत्वाकारणत्वसन्देहाच्छेदकं कि दवश्यं वाच्यम् । अन्यथा तदुच्छेदो न स्यात् । तथा च तदेव कारणत्वस्थानेऽभिषिच्यतां लाघवादावश्यक- त्वाच । किच्छ कारणत्वं दण्डादेर्थदि स्वभावधर्मस्तदा यावत्सत्वं करोतीति धीः स्यात् । आगन्तुकत्वे च कार्योपधानात्प्राक् तडीन स्यात् । किञ्च कारणत्वं घटादिनिरूपितप्राक्तत्वमिति कारणव्यक्तिभेदात् कार्य- व्यक्तिभेदाद्भिन्नभित्यनुगतधीव्यवहारी न स्याताम् । किच्च समवाय्यसमवायिनिमित्तानि कारणानि वृक्षशिंगापयो: सामग्रीद्वयं तदा कार्यद्वयं स्यात् । यद्येकैव तदा वृक्षाः सर्वे शिंशपात्मका एव स्युरिति वण्डनम् । अत्रोच्यते । घटकारणत्वं घटनियतमाक्सत्त्वं तत्र च संस्कारोपस्थि- तो घटो विशेषणीभवति । एवं घटस्य दण्डकार्यत्वे संस्कारोपस्थितो दण्डः कारणत्वन्तु सामान्यं नियत- प्राक्सत्त्वमात्रमेव । नन्वन्वयव्यतिरेकाभ्यां कथं कारण- ·१५८ खण्डनोद्वारे ܞ܀ त्वग्रहः । ननु लिङ्गीभूय तो तद् ग्राहयतः। न चान्वयव्य- तिरेकप्रत्यक्षेण तद्ग्रहो भिन्नविषयत्वात् । नापि तज्ज- न्मना संस्कारेण विषयभेदात् तद्यथा संस्कारो ह्यन्वयव्य- तिरेकालम्बन इन्द्रियन्तु प्राक्सत्त्वसम्बद्धमतो नानयोः सहकारो विषयभेदात् । दण्डस्य घटकारणत्वग्रहे नैवं तत्र द्वयोरपि संस्कारेन्द्रिययोर्विशिपालम्बनत्वादिति । मैवम् । अन्वयव्यतिरेकग्राहकं हि प्रत्यक्षं तडर्मिभूते कार्यकारणे अपि विषयीकरोति कारणताग्राहकमि- न्द्रियमपि तत्सम्बद्धमेवेति भवत्येवानयोः सहकारिता समानविषयप्रत्ययत्वादिति । न च पूर्वभावित्वमपि दुर्वचं पूर्वकालसम्बन्धित्वस्यैव तत्त्वात् । न च पूर्वकाले सम्बन्धाभावात्तत्कालस्याकारणतापत्तिः। य एव दण्डे पूर्वकालसम्बन्धः स एव पूर्वकालेपि सम्बन्धस्योभयनि- ठत्वात् । एतेन प्रागभारस्यापि हेतुत्वं स्थापितं कार्य- प्रागभावोपलक्षितसमयसम्बन्धस्य कार्यप्रागभावेपि स- त्वात् । न चैवं ध्वंसं प्रति कारणता न स्यात् तस्य प्राग- भावाभावादिति वाच्यम् । प्रतियोगितत्प्रागभावान्यत- रावच्छिन्नसमयस्यैवेह पूर्वसमयपदार्थत्वात् । न चैवं पूर्व- पदस्य नानार्थतापत्तिः अगत्या तस्यापीत्वात् । ननु का- योपस्थिततत्सामग्र्यस्ति न वााद्य उत्पन्नमपि तदुत्तरक्ष- णे पुनरुत्पद्येत् । अन्त्ये उत्पत्तिक्षणेपि नोत्पद्येत् तत्काले सामग्रीविरहात् । पूर्वक्षणस्थैव सामग्री अव्यवहितोत्तरक्ष- स्थं कार्यमर्जयति स्वभावादिति चेत् । तर्हि व्यवहित- क्षणस्थमप्यर्जयेदविशेषादिति । मैवम् । प्राप्त्यप्राप्तिसमा पत्तेः तद्यथा त्वदुक्तमपि दूषणं दुष्वुद्धिं प्राप्य जनयेद- प्राप्य वेत्यस्य मयापि सुषचत्वात् । ननु कारणसत्त्वे ·चतुर्थपरिच्छेदे कारणविचारः । कार्यसत्त्वं कारणासत्त्वे कार्यासत्त्वमिति नान्वयव्यतिरेको किन्तु प्राका बुद्धौ तत्कारणबुद्धौ कार्याबुद्धौ अबुद्धिव्यं तत्प्रत्यक्षमित्यबुद्धित्रयमनुपलम्भ इति । तदुक्तं कीर्तिना। धूमार्थवहिविज्ञानं धूमज्ञानमधीस्तयोः। प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यामेभिः पञ्चभिरन्वयः॥ इति। तदसत् । इदन्तु कारणताग्राहकं न तु कारणत्वमि- त्यस्योक्तत्वात् । तत्रापि नियतव्यतिरेकेण कारणताग्रहो नियतान्वयव्यतिरेकाभ्यां न त्वदुक्त पञ्चकेनाकारणसाधा- रण्यादिति । ननु न्यायमते नियतप्राक्सत्त्वं तावत् कार- णत्वं तेन तदैव करोतीति प्रयोगः स्यादिति चेत् । न । कार्योत्पत्त्यनुकूलव्यापारवत्वस्य करोतिना प्रतिपादनात् प्रकृते तादृशव्यापाराभावात् । यत्तु दण्डघटयोर्विशेषयोः कारणत्वं दण्डघटत्वाभ्यां वा एतद्धटत्वैतद्दण्डत्वाभ्यां वा नाधः न हि विशेषयोः सम्बन्धः सामान्याभ्यामवच्छि- द्यते ऽतिप्रसक्तत्वात् । नापरः न ह्यन्ययोरन्वयव्यतिरेको किन्तु दण्डघटयोरेवेति । मैवम् । सा हि सामान्यरुपेणापि विशेषाणामेव हि सम्बन्धो गृह्यते न तु तदस्पृश्य सामा- न्यमानस्य तस्य शशविषाणायमानत्वात् । तदुक्तम् । न निर्विशेषं सामान्यं भवेच्छशविषाणवदिति। कथंतर्हि विशेषसिडिःसामग्रीविशेषात् सामग्रीवि- शेषेण घटविशेषः सिध्यति। कारणानान्तु सामान्यार्जने शक्तिःसामग्रीविशेषात्तु विशेषः सिध्यति । यथा शब्दानां पदार्थसामान्ये शक्तावपि वाक्यविशेषादन्वयविशे- षधीः व्याप्यस्य व्यापकसामान्यवुडौ सामर्थ्यपि पक्ष- धर्मतासहकारेण पक्षत्तिसाध्यसिह्यादि । एवं सिद्धे कारणत्वे तद्विशेषश्चिन्त्यते । ते च त्रेधा समवाय्यसम- ·१६० যুনাৱা : : वायिनिमित्तभेदात् । यत्समवेतं कार्यमुत्पद्यते तत्स- मवायिकारणं यथा रूपादौ घटादि । यस्मिन् सति कार्य- नास्तीति तत्समवाघिसाम्यम् । यस्मिन् कारणे विद्यते तद्गु- णकर्मान्यतररूपमसमवायिकारणं पर्युदासे नञ् यथा पटे तन्तुव्यसंयोगः घटरूपे कपालरूपमित्यादि । यत्तु न का- याधिकरणं न वा कार्यस्थितिनियामकं किन्तु कार्योत्पत्ति- नियामकमात्रं तन्निमित्तकारणमिति । न च कालत्रया- निरुक्तिः । कालस्य स्वभावत ऐक्येपि उपाधिभेदेन ताव- ड्रव्यवहारात् । तदुपाधयश्च घटाद्य एव तथा च तत्स्व- বোঃ কাঃ ন বনমালঃ কাঃ মামা- वेनावच्छिन्नः तस्य पूर्वकालतद्ध्वंसेनावच्छिन्नस्तस्योत्त- रकालः। तदुक्तमात्मतत्त्वविवेके । वर्तमानकस्वभावत्वा- भावानामिति । नन्वेवं ज्ञानावच्छिन्नः कालो ज्ञानस्य वर्त- मानः कालस्तत्र च जानामीति लट् साधुः । तथा च घट- ज्ञाने स्वोत्पत्तितृतीयक्षणे ध्वस्ते चतुर्थक्षणे घटमहं जाना- मीति न स्यात् । स्यात् चतुःक्षणरूपस्य स्थूलकालोपाधे- घंटज्ञानवत् स्वरूपोपहितत्वात् । यः कालो यस्य प्रागभा- बेनावच्छिन्नः स तस्य सतः पूर्वकालः । यश्च यस्य प्रध्वंसे- नावच्छिन्नः स तस्य भविष्यत्काल: । एवञ्च भूतभ- विध्यवर्तमानत्वानि धर्मनिरूपकभेदात्प्रतिस्वम्भिन्नानि । न च प्रागभावप्रध्वंसमोरनिरूक्तिः गन्धानाधारसमया- नाधाराभावस्य प्रागभावत्वात् । नित्यान्यत्वे सति प्रा- गभावातिरिक्ताभावस्य ध्वंसत्वात्। कोहि प्रागभावस्य नाश इति । तदुक्तं तत्रोत्तरं प्रतियोग्येव नास्तिताव्यव- हारस्य प्रतियोगिनैवोपपत्तेरतिरिक्त प्रमाणाभावात् ॥ संशयनिरुक्तिखण्डनमप्यसत् । विरोधे भासमाने .. ४३२ ·१६१ .. चतुर्थपरिच्छेदे तर्कविचारः। विरोधिनानाप्रकारकैकधर्मिज्ञानत्वस्य तन्निरुक्तित्वात् । एकस्मिन् धर्मिणि तज्ज्ञानालिङ्ग्यमानविरोधाभ्यां प्रका- राभ्यां यदेकं ज्ञानं संशय इति तदर्थः । संशयग्राहकन्तु ज्ञानं विरोधिनानाप्रकारकत्वप्रकारकं न तु विरोधिनानाप्रका- रकं येन तदपि संशयः स्यादिति । ननु कोयं विरोध: सहानवस्थानमिति चेत् । न । संयोगतदत्यन्ताभावयोरे- कत्रैव तरी सहैव सत्त्वात् । अवच्छेदभेदाश्रयाणां तत्रापि सहभाव इति चेत् । मूढासि । तथाहि परमाणा हि पर- माण्वन्तरस्य संयोगञ्च तद्भावच्च मन्यसे । न च तत्रा- वच्छेदः सम्भवति तरोः शाखावत् परमाणे प्रतीका- भावात् । तत्राप्युदयाचलादालोकमण्डलः परमाणी प्राच्यां दिशि लग्नः प्राञ्चं परमाणुसंयोगमवच्छिनत्ति अस्ताचलादायातस्त्वालोकस्तस्मिन्नेव परमाणा प्रतीच्यां लग्नः प्रत्यञ्चन्तत्संयोगाभावमवच्छिनत्तीति चेत् । भ्रा- न्तासि । न हि परमाणाः परमाण्वन्तरसंयोगेनानवच्छिन्न: कोपि भागोस्ति तस्य निर्भागत्वात् अन्यथा सभागो भ- वेत् । न च सापि नास्ति तस्यास्त्वयाभ्युपगमात् । अत एव यूपवच पतिवच्चेत्यात्थेति । तस्मात्तदत्यन्ताभावयोर्द- शगर्भ प्रतियोगिनैव समं प्रागभावध्वंसयोः कालगभं घटतदन्योन्याभावयोस्तु विरोध एव नास्ति एकस्मि- नेव कपाले एकदैव स्थितेस्तादात्म्येन तु सममन्योन्या- भावस्य विरोधो नियतवैदेश्यात् ॥ अथेदानी तर्कखण्डनकृदाह तर्को हि प्रसक्तमित्य- युक्तं सम्भावनायामव्याप्तेः इशापादने विपर्ययापर्यवसिते चातिव्याप्तः तयोरतिप्रसङ्गत्वात् । वस्तुतस्तु यत्र पराभ्यु- पेतव्याप्तिरसेन परानिय तयंते तत्र विपर्ययापर्यवसि- श-No. 7 Vol. XXIXJuly 1907. ४३३ ·१६२ खण्डनाद्वारे तोपि परानिय प्रभवत्येव । तथाहि ज्ञानात्मा भवेदित्य- त्रालीके विरोधो देश्यते। यस्तु तर्कः स्वपक्षसिद्धये प्रवर्तते तस्य परविपर्यये अनुमाने स्वयं दण्डभूतत्वेनाङ्गीभवते वि- पर्ययपर्यवसानापेक्षा। अत एव व्याप्यारोपेण व्यापकप्रस- ञ्जनं तर्क इत्यपि निरस्तम् इथापाद्ने मिथो विरुडेतिव्या- तेश्च । किञ्च कार्यत्वाददृपूजन्यम कुरादि स्यात् हन्त तत- एव कर्तृजन्यमपि स्यादिति सिद्धेनैव व्याप्येन यः प्रस- गस्तस्य व्याप्तिः तत्रादृष्टजन्यत्वस्योभयानुमतत्वेन व्या- प्यानारोपादिति खण्डनम् । तन्न न हि सम्भावना तर्क इति तार्किकः प्राह उत्कटकोटिकः संशयो ह्यसौ । तथा. हि दूरादशोकानोकहमवेत्याशोक एवायं प्रायः शतां- शेन तु बहुलः स्यादिति । सायं संशय एव उच्चावच- भावेनापि कोटियालम्बनात् । तर्कस्तु सर्वम्मादेव संशयाद्भिन्न इति ब्रूमः । संशयात् प्रच्युतो निर्णयं चाप्राप्त इत्याचार्यवचनात् । इपादने विपर्ययापर्यवमित चा- व्याप्तिरित्यप्यसत् । इापादने प्रसङ्गमात्रस्य सत्त्वेनाहा- यारोपरूपव्यापकप्रसञ्जनमस्ति । तथाहि क्षितिर्यदि कर्तृ- जन्या स्यात् प्रयोजनिजन्या स्यादिति तावदिशापादनं भगवतोपि प्रयोजनित्वात् । तथैवाभ्युपगमान्नैयायिकैः । जगच्च सृजतस्तस्य किन्नामेएं न सिध्यति । तदेवासृजतस्तस्य किं नामेधुं न हीयते ॥ इति । तथा च नात्र प्रयोजनिजन्यत्वस्य व्यापकस्याहार्या- रोपरूपं प्रसन्नमस्तीति । एवं विपर्ययापर्यवसितपि नातिव्याप्तिः । तथाहि यदीश्वरः कर्ता स्थानाशरीरी स्यात् । अयं हि तर्को विपर्ययापर्यवसितः । ईश्वरस्य सिौ कर्तृत्वाभावानुमाने बाधात् । तदसिही चाश्रया- ·१६३ खण्ड- चतुर्थरिच्छेदे तर्क वचारः । सिद्धरनुमानानवताराद्विपर्ययापर्यवसानमिति । च नातिव्याप्तिः शरीरित्वस्य मन्मते कर्तृत्वाव्याप- कत्वेन व्यापकप्रसञ्जनाभावात् । यत्तु पराभ्युपेतखर नाय परमात्राभ्युपेतव्याप्तिबलेन यत्र तय॑ते तत्र विप- येयापर्यवसितोपि तर्कः सत्तर्क एव । यथा घटादि स्फुरत् ज्ञानं भवेदिति ज्ञानवादिकृत आपादने सौगतेन विरोधो देश्यते अलीकं स्फुरति न च ज्ञानं तदिति तेषु एवं हि न विरोधापादनं तर्कः किन्तु तर्के मूलशैथिल्यं सौगतेनोच्यत इति त्वदुक्तमत्यन्तायुक्तम् । न हि तर्क- मात्रे विरोधापादनं किन्तु तर्कदूषणमिह व्याप्यत्वा- सिद्धिरिति । यत्तु मियो विरुद्धेऽतिव्याप्तिः तत्रापि हि व्याप्यारोपेण व्यापकप्रसञ्जनमस्तीति यथा शब्दो यद्य- नित्यो न स्यात् कृतको न स्यादित्येकः यदि नित्यो न स्यात् श्रावणो न स्यादित्यपरः । तत्र कृतकश्चायं तस्माद- नित्यः श्रावणश्चायमिति परस्परप्रतिबन्धेनानुमित्यनु- त्पत्तेः करणयोः फलानर्जकत्वात् । उपकरणभूतावपि ताविमा मिथो विरोधादाभासी अनातिव्याप्तिरिति तन्न । न हि मिथो विरोधे उभयपक्षसत्त्वे व्याप्तिरस्ति । अन्यथा वस्तुनो वैरूप्यं स्यात् । यच्च यदि कार्यत्वादह- पृजन्यमङ्कुरादि स्यात्तदा तत एव कर्तृजन्यं स्यादिति तर्के सिद्धेनैव व्याप्येन प्रसङ्गो न तु व्याप्यारोपेणेत्येत- दव्याप्तिर्दोष इति । तन्न । अयं हीापादननामा तर्काभास इति । मन्मते तु शिथिलमूल इति अनुगुणस्त्वेतद्भिन्नः । तथाहि हिमं यदि दाहकतेजोवन्न स्यात्तृणादिविकार- कारि न स्यात् । भवति च तृणादिविकारकारि तस्मा- द्दाहकतेजोवदिति सिद्धव्याप्तिकत्वान्नाभासः । तदुक्तं ·१६४ खण्डनोद्वारे टीकाकृता । न हि त्रैलोक्यपरिपाकहेतोः सावित्रस्य रश्मेस्तुहिनादपगमः क्षमत इति । यत्त्वारोपितव्याप्ति- केनारोपितव्यापकताकस्य यदनुमानं तत्रातिव्याप्तिरत्र दोषः तत्रापि हि व्याप्यारोपेण व्यापकप्रसञ्जनमि- ति । अत्रोच्यते । व्याप्याभावप्रतियोगिकाधारता- प्रतियोगिव्याप्यज्ञानात् व्यापकाभाववत्ताप्रतियोगिका- धारताप्रतियोगिव्यापकज्ञानं तर्कः। अत्र व्याप्यज्ञाना- ध्यापकज्ञानमित्यनुमिताव तिव्याप्तमतः पूर्वविशेषणं त- स्यार्थः व्याप्याभावप्रतियोगिका या आधारता पक्षीकृत- स्य हदादेस्तत्प्रतियोगि यद्याप्तं निहित्वादि तस्य ज्ञाना- त्तेनोल्लिखिताभावस्य व्याप्यस्य ज्ञानादित्यर्थः । एवमपि धूमवान्निधू मो वायमिति संशये धूलीपटले धूमारोपादुत्प- नायामनुमितावतिव्याप्तिरत उत्तरविशेषणम् । अस्यार्थः । व्यापकाभाववत्ताप्रतियोगिका धूमवत्त्वादिप्रतियोगिका या आधारता तत्प्रतियोगि ययापकनिधू मत्वादि तस्य- ज्ञानं तेनावधारितव्यतिरेकस्य ज्ञानमित्यर्थतो न पूर्वोक्ता- नुमितावतिव्याप्तिरिति । यद्वा अव्यवस्थिताभ्युपगम्यमा- नकोद्युपाधिकानिकृसत्त्वप्रतिबन्धानि तर्कः। तदुपाधिक- त्वञ्च तस्मिन्सति आवश्यकत्वम् । यथा शब्दो यद्यनित्यो न स्यात् कार्यो न स्यादित्यादी समभिव्याहृतकोटेरभ्युप- गतत्वम् । अभ्युपगतञ्च यमनिस्यापीत्यत उक्तमनि- ति । अनिषत्वञ्च स्वीयकार्यताविरोधिधर्मवत्त्वंप्रमाणवि- रोधात् स्वाभ्युपगमविरोधाच व्याप्यारोपकोटहीनबलव- त्त्वार्थम् । अन्यथा व्याप्यारोपव्यापकविरहवुड्योः सत्प्र- तिपक्षः परं स्यान्न तु व्याप्यारोपस्य पराजय इति । स चायं तर्कः पञ्चविधः। आत्माश्रयान्योन्याश्रयचक्रका- ·. चतुर्थपरिच्छेदे तर्कविचारः । नवस्थातदन्यबाधितार्थप्रसङ्गभेदात् । तत्र स्वस्य स्वापेक्षा- मारोप्यानिप्रसङ्ग आत्माश्रयः। स चायमुत्पत्तिस्थितिज्ञ- प्तिरूपद्वारभेदात्रेधा । तथाहि घटो यदि घटजन्य: स्यात् घटभिन्नः स्यात् । न चैतद्विपर्ययानुमाने घटत्वस्य हेतो. रसाधारणतया विपर्ययापर्यवसितत्वमस्येति वाच्यम् । विशेषदर्शने ह्यसाधारणस्यादोषता संशयस्य सत्प्रतिप- क्षस्य वा दुवीजस्यानुत्थापनादिति । स्थितौ यद्ययं घट एतद्धवृत्तिः स्यात्तदा तथा प्रतीयेत अत एव प्रमेयत्वं स्व- वृत्तित्वेन प्रमाणगोचर इति तत्रात्माश्रयो न दोषः। न हि प्रमेयत्वं न प्रमेयम् । ज्ञप्तौ तु घटज्ञप्तिर्यदि घटज्ञप्तिजन्या स्यादेतज्ज्ञप्तिभिन्ना स्यात् । न चेापत्तिः स्वज्ञप्तेः स्वज्ञ- प्तिजन्यत्वनियमे त्वनवस्थानात् । स्वापेक्षापेक्षित्वनिबन्ध- नः स्वस्यानिप्रसङ्गोऽन्योन्याश्रयः। अयमुत्पत्त्यादौ पूर्वव- दूह्यः। न चान्योन्याश्रयस्यात्माश्रयनियतत्वेनावश्यकत्वा ल्लाघवाचात्माश्रय एव दोष इति वाच्यम् । साक्षात्स्वापे क्षाया अभावात् परम्परया च तत्सम्भवे आत्माश्रयनिर्वा- हार्थं प्रथमोपस्थितस्य स्वतो दूषकत्वकल्पनात् । स्वापे- क्षापेक्षापेक्षित्वनिबन्धनोऽनिप्रसङ्गश्चक्रकमिदमुत्पत्यादी पूर्ववत् । अत्र त्रिकत्वमविवक्षितं चतु:कक्षादेरपि चक्र- कत्वात् तथैव हि तात्रिकव्यवहारात्। स चायं कक्षाभेद, आपत्तिप्रयोजकीभूतरूपवदापाद्यापादनमनवस्था। यथा ज्ञानं यदि समानकालीनसमानाधिकरणसाक्षात्कारवि- षयताव्याप्यजातिमत्स्यात् तदानुपदवेद्यं स्यात् सुख- वदेवञ्च तदप्यनुव्यवसीयेतेत्यर्थादनवस्था स्यात् । एषा- ब्वाभासत्वे प्रामाणिकत्वं बीजं यथा बीजाङ्करादावि- त्यादि । उत्सर्गाविनिगमकल्पना गौरवकल्पना लाघव- ·खण्डनोद्वारे प्रतिवन्धनौचित्यानि तु न तोः प्रसङ्गानात्मकत्वात् । तथाहि उत्सर्गस्तु बाधकैकापोद्यो नियमः। यथा तस्माद्वोधात्मकत्वेन प्राप्ता वुद्ध प्रमाणता । यथान्यथात्वहेतूत्थदोषज्ञानादपोद्यते ॥ इति । सायं भूयः साहचर्यरूपा ज्ञानात्मक एव न भव- ति कुतस्तकः स्यात् । अवनिगमस्तु युगपदुपस्थितयोः प्रमाणभावादन्यतरावधारणाभावः। अत्र च प्रमाणा- भावो दोषो न त्वविनिगमः। लाघवगौरवे तु स्वल्पपरि- च्छेदकत्वं प्रमाणानां स्वभावी ज्ञानात्मकावपि न भवतः प्रमाणमहकारितामात्रेण योस्तव्यपदेशोपि । प्रतिय- न्दिस्त्वर्थान्तरम् । विरोधपरत्वे तु तदन्तर्भूतैव । अना- चि यन्त्वौचित्यस्थ प्रामाणिक स्य विरहः प्रमाणा- भाान्तर्गतः । न चार्थान्तरमर्थान्तरेण परिहारतः का दोषो वाच्यो यद्यौचित्यं न दोषः स्यात् तच प्रमाणा- भावानन्तर्भावात् पृथ गति वाच्यम् । प्रथमान्तरणैव कथापर्यवमान द्वितीयान्तरस्थानवमरग्रस्तत्वात् । स चायं तर्को व्याप्तिग्राहको विषयपरिशोधकश्च । तथा- हि व्यभिचारश शानिराससहितं सहचारदर्शनन्नावद्- व्याप्तिप्रत्यक्षकारणं तच्छङ्का च विरूह कोटावनिमुपन- यता तर्केण निवयते। केवलान्वयिन्यपि साधनसमाना- धिकरणात्यन्ताभावप्रतियागि साध्यं न वेति शङ्का- स्त्येव सा च यद्यपि व्यापकतागोचरा तथापि समान- संविसंवेद्यतया गोचरापि । न च शब्दादिना व्याप्ति- ग्रहे व्याघातेन शङ्कानुत्पादेन तर्कस्पोभयत्राप्यकारण- तादोषाय विरोधिशकानिरासमात्रेऽस्य कारणत्वोपग- ·चतुथपरिच्छेदे तौवचारः। १६७ मात् । एवञ्च पुरुषप्रयत्नाधोनानुमितावस्य विषयपरि- शोधकतापि । तथाहि संशयान्नानाकोद्युपस्थिती संश- यानुकारिण्युपस्थितनानाकोटिका जिज्ञासापि ततो जा- यते सा चांशतः साध्याभावविषयतया साध्यसिद्धिपरिप- न्थिनी तत्र तण कोट्यन्तरेऽनिधमुपनयता सापनीयते यथा मधुविषसम्पृक्तानबुभुक्षाभक्षणसाध्यानिप्रतिस- न्धानेनेत्येवं परिशोधिते विषये तर्केण केवलसाध्यको- टिकजिज्ञासान्तर उत्पादिते समुत्पद्यमानस्तृतीयलिङ्ग सोऽनुमितये प्रभवतीति। तीभासस्तु इथापादन- मनुगुणः प्रशिथिलमूलो विपर्ययापर्यवसितो मिथो वि- रुहश्चेति पञ्चधा । अत्राद्य विपर्यये स्वरूपासिद्धिः द्वितीये सिद्धसाधनं तृतीये गप्यत्वासिद्धिः चतुर्थे बाधः पञ्चमे सत्प्रतिपक्षिात्वं प्रपञ्चितमिदं प्राक् । ननु तर्कस्य सकलप्रमाणसहकारितेति न्यायमतम् । तच्चायुक्तं विपर्ययापर्यवसाने ह्यस्य च तकीभासतैव तत्पर्यवसाने- तु तदितिकर्तव्यतात्वमेव तर्कस्येति नोभयथाप्यस्य प्रत्यक्षाद्यङ्गतेति । मैवम् । विपर्यये यद्यपि प्रत्यक्षादिस्थले नायं पर्यवस्थति तथापि विपर्ययापर्यवसानयोग्य एता- वतैवादी सत्तर्क इत्येतादृश इत्येवायं प्रत्यक्षादिसहकारी भवति । तथाहि यद्यत्र घटः स्यात्तदा भूतलवदर्शनगो- चरः स्यादिति। यत्तु यथा जात्युत्तरं स्वव्याघातकं तथा स- प्रतिपक्षोपीति । अयन्तु यद्विशेषो यजातावुत्तरमेव मन्दं सत्प्रतिपक्ष तु भाषापि । तत्र द्वयोरपि स्वब्याघातकत्वा- दिति गुरुणोक्तं तद्गुरुणोक्तमतः प्रागेव निरस्तमिति । एतावानर्थः सौत्र एव तथाहि पारमर्षसूत्रम् अविज्ञा- ततत्वेर्थे कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञाना नार्थमूहस्तर्कः। अत्र तर्क ४३६ ·१६८ खण्डनोद्धार इति लक्ष्यनिर्देशः शेष लक्षणाय । अत्र ऊह इति कृते ज्ञान- मानेऽतिव्याप्तिरत उक्तम् अविज्ञाततत्त्व इति ।न विज्ञातं विशेषतो ज्ञातं तत्त्वं वास्तवं रूपं यस्य तस्मिन्नर्थविशेष- विशेषात् सामान्यज्ञानं धर्मिज्ञानच्च तर्कहेतुसंशयहेतु- लभ्यते । एवमपि तृतीयादिविग्रहेण बहुब्रीही मूढज्ञानमा- नेतिव्याप्तिरत उक्तमर्थ इति । तथा च तृतीयविग्रहान- न्तरं बहुब्रीहिसम्भवः विषयसप्तमी चानेन स्फोरिता । निश्चितेप्यर्थे पुनर्निश्चयार्थं य ऊहः स व्युदस्तः । एवमपि संशयेतिव्याप्तिस्तद्वारणाय कारणोपपत्तित इति । कारणं व्याप्यं तस्योपपत्तिराहार्यारोपः ततः एवमपीथापादनेति- ऽव्याप्तिरत उक्तं तत्त्वज्ञानार्थमिति । तत्तु न तत्त्वज्ञानार्थ भवति तद्विपर्ययस्याप्रमितत्वात् । अनेन निर्णयफलकता दर्शिता । एवञ्च सम्बन्धी विषयः कारणमाहायर्यारोपः आहार्यतात्वस्यैच्छिकतामात्रेण न तु प्रतियोग्यारोप्यादि वहाधित विषयत्वेनेति स्वरूपमनिप्रसजनं फलं निर्णयः । तर्कशरीरे यद्यपि पूर्वभागः करणव्युत्पत्त्या उत्तरभागस्त भावव्युत्पत्त्या तर्कपदार्थस्तथापि उत्तरभाग एव तर्कः क्षादनुमित्यनुकूलत्वादिति स एवात्र लक्ष्यः । नन्वात्मा- श्रयादेर्मूलप्रमाणोपपत्तिश्चेत्तदा प्रामाणिकत्वाददोषत्वं न चेत्तदा मूलशैथिल्यादोषत्वं तथा चैते सत्तकी एवेति खण्डनम् । तदप्यसत् । प्रमेयत्वं यदि प्रमेयत्तिः स्यात्तदा प्रमेयत्वभिन्नं स्यादभिधेयत्वषत्र तावन्न मूले प्रमाणापप- त्तेः प्रमेयवृत्तित्वप्रमेयभिन्नत्वयायाप्त्यभावात् प्रमेयत्व एव तद्भङ्गात् । हन्त तर्हि मूलशैथिल्यं तदपि न पक्षता- दशायामुद्भावनायोगात् । इदमेव वैलक्षण्यं गमयितुं प्रस- ङ्गात्मनोप्यमी चत्वारोपि गोषन्यायेन पृथगुक्ता इति । सा- MA ४४० ·७६१ चतुर्थपरिच्छेदे तर्कविचारः अस्त्वेवं तथापि नायं सत्तः विपर्ययापर्यवसितत्वात् । तथाहि प्रमेयत्वञ्च न प्रमेयभिन्नं प्रमेयत्वं प्रमेयमिति थावत् । ईदृशञ्च विधानं न भवति। न ह्युदेश्यविधेययो- रैक्यं सम्भवतीति। मैवम् । प्रमेयत्वंप्रमेयत्वप्रतियोगिका- न्योन्याभावाश्रयो न भवतीत्यस्य विधेयत्वात् । तथा च प्रमेयत्वं न प्रमेयवृत्ति प्रमेयत्वान्यान्यत्वात् । ननु चाभाव- प्रतियोगीन विशेषणम् अभावविधा प्रतियोगिनोप्यनुप्र- वेशापत्तेः। नोपलक्षणम् अभावमात्रविधिस्तहि स्यात्तथा चातिप्रसङ्ग इति चेन्न। एवं हि निषेधमात्रखण्डने व्याघात: स्यादिति । व्याघातप्रतिवन्द्योस्तु यत्तर्कत्वमुक्तं तदयुक्तम्। बयोरप्रसङ्गत्वात् प्रसङ्गस्यैव च तत्कार्यत्वादिति । अन्यो- न्याश्रयापादनन्वित्थम् इतो भिन्नतया ज्ञात्वा तस्मादयं भिन्नतया ज्ञातव्यः। ततो भिन्नतया ज्ञाताच्चास्मात्सोपि भिन्नतया ज्ञातव्य इत्युभयीयं भेदज्ञानाधीनमित्युभयमपि ज्ञानं न स्यादन्योन्यापेक्षित्वादित्यसंवादयोरन्योन्याश्र- यः न त्वन्योन्याश्रय आपाधते आपाधाप्रसिद्ध। एवं चक्रकेप्यूह्यं तत्र परम्परा परमधिकेति विशेषः । अन्योन्या- श्रयापादनमेव नेति सत्यं किन्तु प्रकृते नैवं न हि पक्षभि- नतया ज्ञातात् पक्षो भिन्नतया ज्ञेय उक्तदोषात् । नापि प- क्षाभिन्नतया ज्ञातात् विरोधात् । किन्तु प्रतियोग्यनुयो- गिनोः स्वरूपेण ज्ञाने एकस्मादपरस्तदन्योन्याभावरूपवत्त- या प्रतीयते। सा तुभेदधी सत्ये प्रमाणे त्वन्यथेति प्रमेय- त्वादावात्माश्रयस्तु न दोषःप्रामाणिकत्वात्।एवं कार्यका- रणयोरन्योन्याश्रयोपि न उपलक्षणाश्रयणात्।एवं दुःख- जन्मेत्यादौ चक्रकं बीजामुरादावनवस्था च न दोषः व्य- क्तिभेदाश्रयणेन प्रामाणिकत्वात् । चक्रकन्तु व्यक्तित्रया- ज-No. 8 Vol. XXIX-August. 1907.

·१०० Katternmome खण्डनोद्धार दिस्थमेकभेदादनन्तरभेदम् । अनवस्था तु यदि द्रव्यं द्रव्यस- मवेतत्वनियतं स्यात्तदा गुणकर्मान्यतरं स्यात् । अन्न द्रव्य- स्य द्रव्यसमवेतत्वनियतत्वे अवयवव्यवस्था न स्यात् अव- यवावयविप्रसङ्गो निरवधिरिति सुमेरुसर्पपयोरप्यविशे- षापत्त्या निरस्तमेवेति। सा चेयमनवस्था कारणमुखी तु धी- जामुरादा न दोषाय प्रामाणिकत्वादात्माश्रयादिपेय- ते।ापादनस्थत्वे तु प्रमाणं नास्तीत्यात्माश्रयादयस्तत्र दोषाभावात् । तर्हि प्रमाणाभावस्तत्र तत्रोद्भाव्यतामुप- जीव्यत्वात् किमात्माश्रयोद्भावनेनेति खण्डनम् । तन्न । आत्माश्रयादिव्यवस्थापनात्पुरत एव निरस्तत्वात् । ननु गगनारविन्दात् कूर्मरोम भिन्नमभिन्न घेत्यत्र प्रश्रे न किञ्चिद्प्युत्तरं घटते। न चानुत्तरमेवाप्रतिभापत्तरिति तन्न । उत्तराहें उत्तराप्रतिपत्तेरप्रतिभात्वात् । नन्दि- दमुत्तरानहमित्यपि वाच्यमेवेति चेत् । न । अवस्तुनि विधिनिषेधयोरप्रवर्त्यत्वात् । ननु बन्ध्यासुतशविषा- णे कूर्मरोमैवेति वाक्यादपि सदुपरक्तमसद्भासते कथम- न्यथा असव्याप्तिवादिनां मतमपि ज्ञास्यसि । अज्ञात्वा च कथं ततो विमुखः स्था इति । तन्न। वन्ध्यासुत इत्यता बन्ध्यासुतयोरन्वयः कथं प्रतीयताम् अस्याः सुतान्वये बा- धात्।अजननी हि सा बन्ध्यापदेनोपस्थिता तस्माद्वन्ध्या- यां सुतान्वयोनिषिध्यते सुते च बन्ध्यान्वयःन तु बन्ध्या- सुतो निषिध्यते प्रतियोगिसिड्यसिडिपराहतेः । यत्तु खा- ण्डनिकस्य प्रज्ञाशेषे तत्तुल्योहस्तदीयच्च योजनं विषयान्तरे। शृङ्खला तस्य शेषे च त्रिधा भ्रमति मक्रिया।

·१७१
चतुर्थपरिच्छेदे तर्कविचारः ।
इति खण्डनकृतोपदिमिति खण्डनोडारकृतापि
समानमिति साधूपदिमिति सर्वं चतुरस्रमिति ॥
यदक्षपादस्य महामुनेर्मतं
विखण्डितं पण्डितमानिनामुना।
नतेन गोडेन)
तदक्षसाधुना
मयोवृतं पश्यत वीतमत्सराः ॥
लक्ष्यते वैनतेयोपि नीरक्षीरविवेचने ।
सुकृती राजहंसोयमेवमेवं प्रगल्भते॥
इति श्रीमहामहोपाध्यायसन्मिश्रवाचस्पतिविरचितः
खण्डनोडारः समाप्तः ॥
(९) अत्र प्रथमद्वितीयादर्शपुस्तकयोरक्षराणि विलुप्तानि तृतीयादर्शपुस्तके
'उतनगीडेन” एतान्यक्षणि वर्तन्ते । तद्वर्शनादुद्धृतं "नतेन गाडेने"ति ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.