·No text on this page.

·WWWWWWWWW
શ્રીમાન યથેવિજયગણું કૃત
ન ચ પ દી ૫
અને
નયચક્ર સંક્ષેપ સ્વરૂપ
અનુવાદક અને વિવેચક
સ્વ. શ્રી મનસુખભાઈ કિરચદ મહેતા
સપUકે પ્રવિ-
ડૉ ભગવાનદાસ મનસુખભાઈ મહેતા
એમ બી બી એમ
પ પાણી રેડ, મુંબઈ, ૭
ય એક રૂપીઓ
ብሎ ሰጠ ቁ ሕልልላሕሕሕረልኬብሔክ€ ሐፉ

·પ્રત પ૦e
પ્રથમ િઈ મ ૧૮૫૦
મુકે
અ બાલાલ રીવાર પટેલ
એન એમ પ્રિ 2 1 પ્રેમ
સર્વ હક્ક વાધીન
થી અમદાવા
“g iફત કયા વનખિs !
अतन जयति जेनी नीतिमथानिमित गोपी ।।
શ્રી અમૃત વાચાર્યના પુત્ર પાર્થમિદ્વિપાય
(અથાત) -વૈયા તણું નેતર, એક છેડે ખેચત,
બીજ ટીવું છેડતી, માખણ ગેપી લઇ ત
ત્યમ એ- અ ત વસ્તુનુ, તત્વ જ આકર્ષત,
બીજ શિચિવ રતીઆ, જે નીતિ જયવત
-(ભગવાનદાસ)
એકાતવાદ એ જ જ્ઞાનની અપૂર્ણતાની નિશાની હે
વાતીઓ ! મને તમારે માટે આવે છે ઢોર શિખાઉ કવિઓ
કા યમ જેમ તેમ ખામી દાળવા ' શબ્દનો ઉપયોગ કરે
છે, તેમ તમે પણ જે’ એટલે નિશ્ચયતા શિખાઉ જ્ઞાન
વડે કહે છે મારા મહાવીર એમ કોઈ બળે કહે ને
એ જ એની મનની પેડે ચમ નિ છે”-શ્રીમ રાજરા,
s
મા x તાથમિir[ rઘાતigrror I
Tari grદરના, ન ઘા રજત નાદિતિ |
– હેમચંદ્રાચાકૃત અન્ય ગપ્પ દ્વા
(વસથ) વિપક્ષ નાક્ષીની સમક્ષ એહ છુ,
ઉદારવા ઉદઘાષણ
ના દેવતા છે પર વીતરાગથી,
વિના અને નિયથિતિ નથી (ભગવાન)

·૩
श्री सद्गुरुचरणार्पणमस्तु!
જે સ્વરૂપ સમજ્યા વિના,
પાપે દુ ખ અનત,
સમજાવ્યું તે પદ નમુ,
શ્રી મદ્દગુરુ ભગવત
નિશ્ચય વાણી સાભળી,
માપન તજવા નોય,
નિશ્ચય રાખી લક્ષમાં,
માપન કા સોય
ગચ્છ મતની જે કલ્પના,
તે નહિ મદવ્યવહાર,
ભાન નહિ નિજ રૂપનુ,
તે નિશ્ચય નહિ મા
-श्री आरममिद्वि

·સુભાષિત રત્નો
"परमागमस्य जीप तिपिनायमिपुरविधाम् ।
નિતા મિથા નમwwતક ”
શ્રી અમૃતચરિકત પુસિ Co
(આયા) પમાગમને જીવ જ ની–જનાધ વાદ જે હસ્તે,
બનેવત પ્રમુ તે, અન્ય નવ વિધને મથત
"अनतधमणस्तत्त्य पश्यती प्रयगात्मन ।
કન તથા નિં 1 વારતામ્
શ્રી અમૃતચસૂરિ કૃત સમયસાર વશ
(અનુ) અનતમ આત્માનું, પૃથક પખતી તાવ જે,
અને તમયી ભક્તિ, નિત્યજ તે પ્રકાશજે --(ભગવાનદાસ)
जा निणमय परजह ता मा वयद्वारणिच्छप मुथए ।
for fકથિમurrળ સાતપણે' - આવાચન
(દોડ) જિનમત ઈચ્છતા નિલય, વ્યવકાર મૂકજે ના જ,
તીય છેડાય એક વિનું તત્વ ઈતર વિના જ
"आग्रही पतीपति यु, तर यस मतिरस्य निविष्य।
पभपातरहितस्य तु युनि, यत्र तत्र मतिरेति निवेश ।।
થી હરિભદ્ર કૃત લોક્તનિધ્ય
આગ્રી દે યુનિ ન્યા, જ્યા તમ મતિ નિવેશ
નિપલને તો યુનિ ન્યા, ત્યા લહે મતિ પ્રવેગ (ભગવાનદાસ)

·છે છે, અને નય બtતા છે, અડેકા પાન માં અન ત ગુરૂ ધર્મ છે, તેમાં અનતા નય પરિમે છે તો એક અથવા બે ચાર નયપૂવક બે લી શકાય એવું કયા છે? માટે નયાદિ કમાં મનાવાન રહેવુ, નાનીઓ ની વાણી “યમાં ઉદામન વસે છે તે વાણીને નમા- હે' < * માર્ગ જેને નથી પ્રાપ્ત છે એવા મનુ “નય --- તેથી વિષમ ફળની પ્રાપ્તિ ડાય છે કે નય જ્યા દાતા નથી એવા જ્ઞાનીના વચનને અમે નમસ્કાર કરીએ છીએ જે પાનીના માર્ગની ઈચ્છા કરી હોય એવા પ્રાણીએ નયાદિ મા ઉમીન ડેવાના બા કરો કાઈ યમા બાઇક -૨ ની મન કાઈ પ્રાણીને એ વાટે દુભાવવુ નહી અને એ આગs જેને ટળ્યો છે તે કાગ વાટે પણ પ્રાણીને દુભાવવાની ઈચ્છા ના નથી ૪ ૪ ના કારના નય, નાના પ્રકારના પ્રમાણે, નાના પ્રકારની ભગળ, ના પ્રકારના અનુગ એ સઘળા લહાણારૂપ છે સચ્ચિદાનંદ છે – શ્રીમદ્ રાજચંદ્ર પી. ૧૭–૧૮૦ દર્શન નવો નય ગ્રહે, આપ રહે નિજ ભારે હિતકની જનને સજીવની,ચાત ચારે ” - શ્રી યશોવિજયજી કવિમ વાદ જેમ નહિ, વાદન અર્ધ સબ વી , રાક નયવાદ વ્યાપી દ્યો તે રિવ સાવન મધિ રે વાતિજન એ મુજ વિનતિ ” –શ્રી રખાન દઘનજી “સ્વામી સુજાત સુડાયા, દી બાદ ઉપાયા જિ પુર તત્ત્વ નિપાયા, વ્યાતિ- નય થી ૨ પથાવાસ્તિક નયાયાં તે મૃત વભાવ સમાયા રે, જ્ઞાનાદિ ન્યુપર્યાયા,નિજાથ૮ વરતાયા લક્ષ એક -શ્રીદેવચક્રજી 3 ·શતાવના આ નચ ર ૫ ગઃ પિતાવીના નવિષયક વણ લેખ સધી મે મપાન કર્યા છે (૧) શ્રી થશે વિજયજી કૃત નયપ્રીપ–સાથ વિવેચન, (૨) નયચક સચેપ નવ૫, (૩) ભિન્ન ભિન્ન ગ્રથાનુસાર નય વ્યાખ્યા આ પ્રકાશન બે પ્રસ અને શ્રી મનસુખલાલભાઈ તારાચદ મહેતા તથા નો દુનાભાઈ ગુનાળચદ મહેતાએ મિતભાવ સદભાવથી તીનત અમ માટે આભાર વ્યક્ત કરી, આક્ષેપમાં આ ગ્રથને વસ્તુનિ કરુ છું નય પ્રદીપ શ્રીમાન વિજયજી કૃત બ“ નય ના સમ્યફ શાસ્ત્રીય સ્વરૂપ પ્રાગના “ પ્રદીપ ? છે તેના યથાર્થ લાવ-પ્રાશને ઝીણી, ગી મન મુખભાઈએ વિશદ રદય ગમ અથ મીમામા અને વિપુન પિપણ આદિથી સમૃદ્ધ કરી, આ “પ્રદીપ ”ના પ્રધાને પુષ્ટ કર્યો છે, અને “નાથ” જેવા દિન વિષયને સુગમ અન નન બનાવી નયમાર્ગ પર અપુર્વ Cોન દવા છે ન્યાય પર અનેક ગ્રંથનું નવ- મન કરનાને માન યાત્રિજયજી આ વિષયના તજજ્ઞ નિન (Specialis) અને પરમ પ્રમાણભૂત (Authority) એકતા મનાય છે અંતિમ વામના ભાનવાળી એમની પિતાની જ ઉક્તિ છે – “વા વાંચન જશ તણી, ડાઈ ·ન્યાય પ્રાથને લેખક ન ન અપૂરી ?' આવા સમયે આ નાયાગીય ના બા ગ મુ અવ-વિવે વન ની યથાયોગ્ય ન્યાય માગે છે તે વિષયની વિવાદના અને વાચની મુગ તા અને પ્રાણની યોજના કે પ્રયુક્ત કરી છે ) આ ગ્રંથમાં સૌથી પ્રથમ પ્રકામાં અમને પ્રમાણુના પાયારૂપ મસ્તભ ગી નયનુ વરૂપ વિસ્તારથી નિરૂપણ ડાઈ પcy વસ્તુની બવ દેશીય પરીક્ષા માટે अम्ति છરિત ખ્યાદિ માન જ ભળ-વચન પ્રાગ પ વસ્તુ નાની નાનાપાગ નિયામક સમી સામા પરમ નિપુણ છે આ જવાના પ્ર િમ્યાવાદ અથવા અનેકાન છે આ અને ત તા મા તવદષ્ટા શ્રી અમૃત દ્રાચાર્યજીએ -હ્યુ છે (જુઓ મુભાષિત નો) તેમ “પરમાગમને છ-સાતુ અને જન્માધ પુના લાવીને સ્વરૂપ વિાન ઝઘડાને નામાવા તથા જ નથી વિવસિાના વિધિને મધ નાખના, અને પમ ઉદ્ધાર ભીર ને સવ નાહી છે. નારકે ન ભિન્ન ભિન્ન નય- અપેક્ષાવિશેષ લક્ષમાં રાખી છૂટ જ દષ્ટિકોણથી અવ દિ4 નિશ્ચયપૂવક સમગ-ન પst (Comprehensive co llect & comp'te) વસ્તુનું સ્વરૂપ પામે છે તેવી પરમ્પર કવઝ પ્રતા નાની તક ને અતિ આવે છે, અને કોઈ પણ પ્રકારના એનવાદરૂપ મનાવ ને ઉભવાનુ વાન રહેતુ નથી તવતા જીવનરૂપ આ અને નનના આવા બદ્દભુત વારિ સર્વ મમ વયમરી વરૂપ મુગ્ધ થઈને પરમ તત્તવજ્ઞાઓ Cઢાપ પણ કરી ૨ ૩ અને, પરમ ·* કત સિવાય તત્વ વ્યવસ્થા નથી તે અત્યત સત્ય છે આ ગભ ગી ય હાઈ ભગાવમાં નથી, પણ તત્ત્વને અવિસ વાદી યથાર્થ વિનિશ્ચય દઢ કરાવનારી પરમ સુંદર યુતિ . દા ત તે આ માં પર ઉતારીએ તે આત્મા ૪જી ગણિત , “ જાતિ', આત્મ સ્વરૂપ છે, પરૂપની નથી, ઇત્યાદિ ક ર લિત થાય છે અર્થાત્ સ્વ દ્રય-એન-તાવ-ભાવથી આત્મા છે, પર દ્રવ્ય-ક્ષેત્ર-કાવ- ભાવથી આત્મા નથી આમ પર દ્રવ્ય-ક્ષેત્ર-કાલ-ભાવથી, આમા બિન છે એવુ તત્ત્વવિનિ વયરૂપ ભેદજ્ઞાન આથી વજ લેપ દઢ થાય છે “નિ ભાવે બીપ અનિતા રે, ૫-નાસ્તિત્વ સ્વભાવ, અસ્તિપણે તે નાસ્તિતા , સીય તે ઉભય સ્વભારે ” શ્રી દેવચડજી જ ભારે જ પરિણમે, ચેતન ચેતન ભાવ, કાઈ કાઈ પટે નહિ, છોડી આપ સ્વભાવ શ્રીમદ્ રાજચ જી. આ નભ ગીનું સ્વરૂપ દર્શન કરાવી, બીજા પ્રણમા બને નયની સામાન્ય ચર્ચા કરી, દ્રવ્ય, પર્યાય, ગુણ અને સ્વભાવનું પમ્પ્લિટ સ્વરૂપ દર્શાવ્યું છે તેમાં પ્રથમ નય એટલે શુ? તેની વિવિવે ચાખે છે કરી, નયા ભાસનું સ્વરૂપ કહ્યું છે, અને નયના બે મુખ્ય મૂળ ભેદ (૧) દ્રયથિ , (૨) પર્યાયાર્થિક વિદેશ કર્યો છે એટલે પ્રસગપ્રાપ્ત “ ” એટલે શુ? કાનું લક્ષ, શુ? એની )

·R
w
જન્ જાન ” ઈ વિવિધ વ્યાખ્યા કણી, વિપાક
અનુમા દ્રવ્યની સર્વગ્રાહી વ્યાખ્યા બનાવી તે પછી સ્વભાવ
પર્યાય-વિભાવ પરનું કથન કરી, દ્રવ્યના અસ્તિત્વાદિ દા
સામાન્ય ગુણ અને જ્ઞાનદશનાદિની વિશેષ વિવરી
બનાવ્યા છે, અને દ્રયમાં માં પ્રાપ્ત થતા “અગ્નિ સ્વભાવ”
આદિ ૧૧ રામાન્ય વભાવ તથા ચેતન સ્વભાવ આદિ
૧૦ વિશેષ સ્વભાવ-એમ કુલ છે.વિશ વભાવનું સ્વરૂપ
સ્પષ્ટ કર્યું છે, અને તે અને કૂટમાં વિસ્તૃત રિપc!
મૂકી આ વિનયને અ યત નિgવ ર્યો છે વટે નય-પ્રમાણને
સુમેળ-નમન્વય નાવવાની ભલામણુ કરી છે
પછી વીજ પ્રકામા વ્યાર્થિક નય અને પર્યા-
યાતિ નયના ભે તે વિષય ચ છે તેમા દ્રવાધિક
નયના દળ ભેદનુ પરિકુટ વિવા કરી, યાયા િનયનું
વ્યાખ્યાન કર્યું છે તે અને પર્યાયના બે પ્રકાર-ગભાવી
પર્યાય અને ક્રમભાવી પર્યાયનો નિર્દેશ કરી, સભાવી પર્યાય
તે ગુણ અને કમભાવી પથાય તે પયય એ સ્પષ્ટીકર
કર્યું છે પછી “સ્વભાવ દ્રવ્ય, સ્વભાવ ગુણ, વિભાવ દ્રવ્ય
અને વિભાવ ગુણ એ વડ કરીને પયષ પણ ચાર પ્રકારના
છે” એમ કહી જીવ અને પુના ચાર વાર વજન પથાય
વિવરી બતા થા છે સાથે સાથે બારીના દ્રવ્યને વ્ય જન
પર્યાય ન દેય, અપર્યાય જ છે, એમ ટિપ્પણ સ્પષ્ટ
ક, પયાર્થિક નયના છ ભેદનુ યુક્તિપૂર્વક યન
છે અને દ્રવ્યાર્થિક નથ કહ્યો, પર્યાયાર્થિક કો, તો ત્રીજે
ગુણપ્રધાન ગુર્થિક નય કેમ ન કહ્યો? પર્યાય તે દ્રવ્ય

·ના જ છે, છતા કયાથ અને અન પયાવાર્ય એવા બે જુદા
નય શા માટે કહ્યા? તેમજ સામાન્યાર્થિક અને વિશેષાર્થિક
એવા નર કેમ ન ઘા–એ નવ શશીનુ યુનિસ ગન
સમાધાન પત્ર દાખ યુ છે
અને પ્ર. પ્રાન સામાન્યના
તિર્ય સામાન્ય અને લ વ તા સામા ય એ બે ભેદનું સ્વરૂપ
મ્પષ્ટ કર્યું છે
ચા પ્રમા માત નયનું વીનાન્ય સ્વરૂપ કહ્યું
છે મૂળ નય બે દ્ર યાર્થિક પાયાર્થિતમાં દ્ર યાર્થિના
પcy –નગમ, ગ્ર, વાર,
અને પર્યાયાચિકના
ના મજુર, શબ્દ, નમણિરૂ, એ ભન–એમ સાત
નયને નિરાશ ર, ત સાત નયને વિર્યદિન ( યુત્પત્તિ)
થી અનુયાગદ્વાર સૂત્ર અનુસાર કાપી છે ને છેવટે
ય અ યાથિના રણભેદના મતદેશની મર્યાદા
નિયત કરી છે
પાચમ નગમ દ્રવ્યાર્થિક નયના નગમાદિ
ઘણું નાનું સવિસ્તર વર્ણન કર્યું છે (૧ ને મ નયની
નરૂપણમા “નની એક જ ગમ (બોધિમા) ત નિગમ
એમ તેને યુત્પજ્ય બનાવી, તેના ત્રણ ભેટ ઢાડ ને
આદિથી સ્પષ્ટ સમજાવે છે કે છે રંગમભામનુ
વરૂપ બતાવી, નાયિક-શેપિ- દશાને તેના ઉદાણ
૩૫ ટ યા છે (૨) મચક નય- “સામાન્યને જ ગ્રહણ
કરના- જે પરામર્શ (ધ) ત ન ન” ઈત્યાદિ તેની વ્યાખ્યા
-રી તેના બે ભેદ પ ગ્રડ અનવા માસામાન્ય અને
બારસણ અથવા અવનર માં ને નિશ છે
'ન મ

·છે આ તેમજ પર સહાભાસનું લક્ષણ દર્શાવી તેના ઉદાહરણરૂપ બધા અતવાદી દર્શને કહ્યા છે અથવા મનના મામા ન્ય ગ્રહ અને વિશેષ સ ગ્રહ એમ બે પ્રકાર દશાવ્યા છે (૩) વ્યવહારનય-ગ્રહે વહેવ પિરિતાર્થ તેનું વિવિ પુર્વક જે વિવેચન કરે, તેની વિધિપૂર્વક જે હેચણ કરે તે વ્ય ન” એમ તેની વ્યાખ્યા કરી, તેનું સ્વરૂપ લસણ દાખ યુ છે, અને સાથે સાથે વ્યવહાગરામનું લક્ષણ દ નવી તેના ઉદાહરણરૂપ ચાર્વાક દર્શન ટાયુ ઉપ ત વ્ય નયનું કેટલું ક સ્વરૂપ થાતથી લખ્યું છે, તેમા સદભૂત વ્ય નય આદિ વ્ય નયના ચાર ભેદનું અત્યંત બેધપ્રદ સ્વરૂ૫ રેચર શનીમાં પ્રગટ કર્યું છે છઠ્ઠા પ્રકqમાં પર્યાયાર્થિક નયના જુવાદિ ચાર ભેદનું સ્વરૂપ પ્રતિપાદન કર્યું છે (૧) જીવ નય-ધર્તમાનક્ષણાયિ પર્યાયને જ-પ્રવાનપણે જે ઇ, પ્રહે તે જુ” એમ તેની વ્યાખ્યા કરી, જુનાભાનનું નિરૂપણ કર્યું છે, અને તેના દાડણરૂપે ખાદ્ધમાન નિદેશ ર્યો છે (૨) તાબ્દ નય–વાદિ ભેદ દર ધ્વનિના અર્થ ભેદનું પ્રતિપાદન કરના- તે રાબ્દ નય,' એમ વ્યાખ્યા કરી, કાવાદિદે અર્થભેદના દાહરણ દાખ યા છે મારે શબ્દા ભાસનું પણ નિરૂપણ કર્યું છે (ક) સમભિરટ નય- વ્યુત્પત્તિ ભેદે કરી પર્યાય શબ્દને વિર બિન અર્થ ત્પન્ન કરે તે સમરિ', એમ વ્યાખ્યા પૂર્વ સમભિરૂઢનું સ્વરૂપ દર્શાવી સમણિરૂટાભાગનું લક્ષણ દાખવ્યુ ઇ (૪) એવભૂત નય-જે ક્રિયાને લઈ શકદની પ્રવૃત્તિ થાય છે, તે જ કિયા- f

·૧૨
વિશિષ્ટ બર્થ ને વસ્તુ પ્રકાશે ત્યારે એવા ન” એમ છે ખ્યા
કહી તનું સ્વરૂપ પ્રતિપાદન કર્યું છે અને ભાગ આદિ
કમા કહત જાતિ, ગુણ, દિયા આદિ વાચ શને પતા વ્યિા-
ગદ જ છે, ત રાખવા દીવથી સમજાય છે સાથે સાથે
એવ ભૂતાભાગનું લક્ષણ પણ સ્પષ્ટ કરી છે. આમ
પયાયાચિંડ નયના ચાર ભેદનુ
રવરૂપ આ અધિકારમાં
વર્ણવ્યું છે “આ સાત યિમ વયમના ચાર નય અ. નિટ
પણમાં પ્રવીણ દાવાથી અથ નય અને પછીના કણ શર
વાચા ન હોવાથી ના ન” એમ તેને બે ભાગમાં
વિભક્ત જેન ય
આ વાત નથમાં પર્વ પૂર્વ નય છે
ત ખૂન (પ્રચુર ગે ) છે અને ઉત્ત- ઉત્ત- ય તે બૂમ
(પિિમન વિષય)
સાતમા– લા ક રણમા નયને માત આદિ
વિરપ ભેદે ઘડી બતાવી ઉપમહાર . --“જેટલા
વચન પ્રદર શબ્દાત્મગૃહન છે, સાવધાયું છે, તે બધા
પરસમય છે, અને જે અવધા- રહિત “ખ્યાત' પદની લાછિત
છે તે અનનય એકડા એ તો સમ્યવિ છે, જિન
સિદ્ધાત છે ” છેવટે અલગ અવગ પ્રત્યેક નય મિથ્યાત્વ હતું
છે, તે પછી વિવ ણિકાની જેમ સર્વ એકત્ર થતા મિથ્યાવ
હેતુ કેમ નહિ ?-એ શાનું પમ સુંદર યુનિસ ગત
સમાધાન કર્યું છે કે- પમ્પ વિરોધી જૂદા જૂદાનરૂપી
વિષની કણીયું પણ જેનસાધુરૂપ પોન મતવાનના આપે
વાદરૂપ પ્રાગથી અવિરૂપ નિર્વિષપણાને પામે છે,
અને ઠામ, ગાદિસપ કોટ આદિથી પીડિતને -કદા
હાદિ ટાવારૂપ અમૃતરૂપે પરિમે છે

·૩ નયચક્ર સંક્ષેપ સ્વરૂપ આ બને બીજે નિધ નયચક મ૫ ૩૫ . આ લેખના ભાગમાં ન કરી મન મુખભાઈએ વિષય પરત્વે માર્મિક અને મનનીય સૂચન કર્યું છે કે- અત્રે તે વિચારણા માટે સમાતો આ શાસ્ત્રીય વિવાર જી છુ વિચિત તેને જને હાલ ખપ ન લાગત હોય તેને આ વિય ની વાથે નથી એની ઉ૫કારિતા- પશિના કઈ મૂન નથી થતી તેના છેડા પણ જિજ્ઞ સુઓને એ અરબ લાગશે છેવટ માટે તે બધાને એ= વિઘ ઉપયોગી છે ' નવ વિષયના અભ્યાની સ્વરસિ જને પગી આ ૫ નવે ન શ્રીઓ શ્રી દેવસે નાચાર્ય અનુસાર તેયાર કરેવ જાય આ પ્રસ્તુત નિલ ધમ પણ પ્રાય નયપ્રદીપમા ચર્ચા ચેવા વિષયનું જ વર્ણન છે. તે પ્રથના ભાવને પુષ્ઠ 4 છે જેમ-પ દ્રવ્ય, નતુ સ્વરૂપ, દ્રવ્યના ૧૦ ન માન્ય ગુv= ૧ વિશેષ ગુણ, વાવ પથાય, વિભાવ થાય, વજ પર્યાય, દ્રવ્યના ૧૧ મામાન્ય -વભાવ અને ૧૦ વિશે સ્વભાવ, નર અને પ્રમાણ, વ્યાધિ, નયના ૧૦ ભે પાયાદ્રિના ૬ ભેદ, ગમાદિ માત નયના ભેદ, ઉપન- અને તેના ભેદ-પ્રતિભેદ-ઈત્યાદિ વિશદ રીલીથી અનિર પણ કરે વિયે આ નય પ્રદીપ રથની પાઠય પુના તરિક પગિતામાં એ વવારે કરે છે ન આવા૫પદ્ધતિ

·અo શ્રીએ
ભિન્ન ભિન્ન પ્રથાનમાર સપ્ત નય વ્યાખ્યા
આ ગ્રથને ત્રીજો લેખ જિન ભિવ
ભિવ પ્રથાનુસાર
ગમાદિ માને યની વ્યાખ્યા એ છે અo
પિનાની નેટમાં નવ અથામા મહાપરિશ્રમે મગૃહીત
- પૃથક પૃથફ ધ પરથી સાધિત કરી, મે આ
તત્ત્વજિનામુ અભ્યાગીને ઉપયોગી જાણી અમ જેમ છે તેમ
આપી છે મામતિ માત્માઓએ એ જ વિયની ભિન
છતા અભિ ન વ્યાખ્યા કરવામાં તેને બુદ્ધિભવ દાખવે
છે તેની અને પાન દ પ્રીતિ થવા સાથે સુન જિજ્ઞાસુને
પાદન કરે છે, અને આ વિષયને તુલનાત્મક પૃથક
તરણામ (Compinute & analytical) અશોધન અભ્યાસ
(Research Study) ક વા ઈકને ખતીના વિવામગીને
વિપુલ સામગ્રી પૂરી પાડે છે. આ પરથી સ૬૦ શ્રી મન
મુખભાઈનું આ વિષયનુ પશીવન-અવગાહન કેટલું
ગ ભી અને નતત્પર અને, તેનો ખ્યાલ આવી, તેમની
બનતાને માટે કેઈને પા ગમાન ઉપજાવે એમ છે
આમ સ થેપમાં આ નથને પરિચય આપ્યો અનભિનને
પ્રથમ દૃષ્ટિએ શુ અને કઠિન જાતા નય વિષયને સ૬૦
લેખકે જેમ બને તેમ સિ- અને સરળ બનાવવાના પ્રત્યેક
પ્રયત્ન કરે અને પ્રતીત થશે કાઈ કોઈ બુદ્ધિમ તેની
પણ જ્યા ચાર ગૂડની નવી, એવા વિષયમાં અત્યત અત
પ્રવેશ કરી, વડુ તત્ત્વગભગ અવગાહન કરી, ઉત્તમ અર્થ
અને જોળી કાઢવા એ કાઈ જેવા તેવા પુરુષાર્થ-કૌશલનું

·મ
--
કામ નથી, એ આવા વિષયમાં કૃતશ્રમ સજજને સહેજે
સમજી શકે છે
-આ નયવાદ મે ગાઝીય મન ( Academic
interest ) $41014918 (controversy) માટેનો વિષય
નથી, પણ વસ્તુપ ગમજવા અને પમાઈ પામવા
માટે ની અનુપમ યુતિવાળી લવ સમન્વયકારી નુ દરજના
છે, અને એ જ તેની યવકાસ ઉપબિના (Practical utility)
છે કણક વ્યુત્પત્તિ અને પ્રમાણે નય શરદ “ના” (To leol
દેરી જવુલી જવુ) વાતુ પથ્થી નિકળે હેઈ, નય એટલે
આ ને બાગળ વહુન્વરૂપ પ્રત્યે દેરી જાય-લઈ જાય
તે નય અને આ જ પ્રય પ્રમાણે માપણે Cપર જોયું તેમ
નામાદિ નય પ્રકાર (ત્તરોત્ત ભૂફમો છે એટને આ
નયને પ્રણ વસ્તુના ઉત્તાર અબ્બ બેઘરૂ૫ પરમાર્થ
પ્રત્યે લઈ જવા માટે આત્માને અવશ્ય ઉપયોગી–ઉપકારી
થઈ પડે છે માત્માની ગુણદગારૂપ વિકાસક્રમમાં અને
પ્રભુભક્તિથી પ્રાપ્ત ભાવનેવારપ આ મપ્રગતિ આદિમા ને
માદિ માતા નયની કવી મુદર સુપ્રદ અને બોધપ્રદ પરમાર્થ
ઘટના કરી તેમાય છે તેના બે ઉત્તમ ઉદાહરણ (૧)
આમામાં નથઘટના, અને (ર) નભુભક્તિમાં નય ઘટના–
અને હપ પ ટકયા છે -જેનુ માર્થભાવન તરવરમિક
સજજને આન દપ્રદ થઇ પડશે !
૧-૮-૧,
૫ એપાળ
ભગવાનદાસ મન સુખભાઈ મહેતા
મુદ, કે
IN

·FFFFFFFFFFFFFFFFFFFFF
આત્મામાં નયઘટના
એવ ભવ દષ્ટિ છે જુસૂત્ર સ્થિતિ કે
જુગત દરિટી એવભૂત સ્થિતિ કર
નામ દૃષ્ટિથી એવ ભૂત પ્રાપ્તિ કર
એવભૂ દષ્ટિથી નિગમ વિશ કર
સ દ4િ અવ ભૂત જર
એભૂત ળિી મ વિશુદ્ધ કર
થવગર દકિી સેવ ભૂત પ્રત્યે જા
એક ભૂત દથિી ૦વવાર વિનિવૃત્તિ કર
દષ્ટિી એ ભૂત પ્રત્યે
એવ ભૂત હથિી શબ્દ નિવિક પ કર
સમભિ૩૦ હથિી એવ ભન અવક
એને ભુત દથિી સમભિરઢ સ્થિતિ કર
એવભૂત રષ્ટિથી એવભૂત શા
એવ ભૂત સ્થિતિની એવભન દષ્ટિ શમાવ
ક પનિ શાતિ નિ
श्रीमद गजवद्र
(પાક, પ૪)
EFFFFF 5975516145146145174597467567555555441
કાકાસાન-----

·[શ્રીમદે... આમા પર અદભુત રીતે ઘટાવેલા આ સપ્ત
નથની ગહન અર્થઘટનાવાળા ઉપન સૂત્રો પમ આશય
ગભીર છે આ નયસૂત્રોને ભાવાર્થ સમજાવવા માટે એક
જિજ્ઞાસુ મુનિએ મને પૂછના, અને જે યઝિશ્ચિત વ.૫
પરમાર્થ મને યથામતિ અમાને મેં તેમને લખી છે
કલ્યું હતું તે અન્ન પ્રસંગથી આવે છે –]
૧ એવ ભૂત ષ્ટિથી રસ્તુત્ર સ્થિતિ કર ”
જેવા પ્રકારે શુદ્ધ નિશ્ચયથી આત્માની એવ ભૂત શુદ્ધ
સ્વરૂપ સ્થિતિ છે, તે દષ્ટિ લક્ષમાં રાખી જુસૂત્રપણે–
વર્તમાન પર્યાયમા તથા પ્રકા સ્થિતિ કર એટલે કે વત્ત
માનમાં શુદ્ધ સ્વરૂ૫માં વર્ણ
“જુત્ર મલ્ટિથી એવ ભૂત સ્થિતિ કર
અને વર્તમાન પથાયની ઋજુમૂત્રની દૃષ્ટિએ પણ
જેવા પ્રકારે આત્માનું એવભૂત શુદનિશ્ચય સ્વરૂપ છે, તેવા
પ્રકારે સ્થિતિ કર! આવવા વર્તમાન વ્યવહારરૂપ આચરણની
દષ્ટિએ પણ જેવું શુદ્ધ આ મસ્વરૂપ છે તેવી સ્થિતિ કર"
શુદ્ધ સ્વરૂપબ્ધ થા!
૨. “નૈગમ ષ્ટિથી એવ ભૂત પ્રાપ્તિ કર ”
નગમ દ્રષ્ટિ એટલે કે જેવા પ્ર.” ચેતલથણથી આમા
લેકપ્રસિદ્ધ વ્યવઠાથી વ્યવડાવાય છે, તે દષ્ટિથી–લક્ષમાં રાખી
એવભૂત શુદ્ધ ચેત યવરૂપે સ્થિતિ : ' અથવા નૈગમ એટલે
જેવા પ્રખરે વી નિ, ગગ્ય આદિ મેલનાધક વ્ય

·૧૮
વહાર લે-પ્રસિદ્ધ છે, તે દષ્ટિથી-તથારૂપ વ્યવહાર આચરણની
દષ્ટિથી એવ ભૂત એટલે કે જેવા પ્રકા આત્મસ્વરૂપ છે
તેવા પ્ર-રે થાઆ લોકપ્રસિદ્ધ વ્યવહાર આચરીને પણ
નિર તર એવભુતચોક્ત આત્મન્વરૂપ પામવાને જ લક્ષ રાખી
એવ ભન ષ્ટિથી ગમ વિશુદ્ધ કર
અને એવ ભૂત દ્રષ્ટિથી એટલે માધ્ધ એવા શુદ્ધ
આ મસ્વરૂપને નિરત લક્ષમાં રાખી નેગમથી ચૈતન્યલક્ષણ
આત્માને વિશુદ્ધ કર ' અથવા પ્રસિદ્ધ મેક્ષ સાધક થવ
પારને વિશુદ્ધ કર !
૩ “સહ ષ્ટિથી એવ ભૂત થા ”
સામાન્યગ્રાહી એવા સંગ્રહનયની દષ્ટિથી એ ભન
થામનયની દૃષ્ટિની અપેક્ષાએ નવ
જીવ સત્તાથી
સિદ્ધ સમાન છે “સર્વ જીવ છે સિદ્ધ સમ -આ દષ્ટિ
લથમાં રાખી એવ ભન શા ' અર્થાત જેમ ખામસ્વરૂપ છે
તેવી સ્થિતિને પામેવો થા ! એ સ્વરૂપન્થ થા !
એવ ભૂત-ષ્ટિથી આ ગ્રહ વિશુદ્ધ કર ”
એવનત અર્થાત જેવુ યથાસ્થિત શુદ્ધ સહજ આત્મ
સ્વરૂપ છે, તેવી ષ્ટિથી–તે અપથી દષ્ટિ મનમુખ રાખી
આગ્રહ અથાત જે પિતાની સ્વરૂપ સત્તા છે તે વિશુદ્ધ કર!
એટલે કે-શુદ્ધ નિશ્ચય સ્વરૂપ લક્ષમાં રાખી તેને અનુકળ શુદ્ધ
વ્યવહારનું એવું અનુષ્ઠાન કર, કે જેથી કરીને જે સાધન
વડ કરીને તે એવ જન માત્મારૂપ સાધ્ય સિદ્ધ થાય

·૧૯
૪ વ્યવહાર થી એવ ભૂત પ્રત્યે જ
વ્યવહાર દૃષ્ટિથી એટલે પરમાર્થ સાધક વ્યવહાર
દષ્ટિથી એવ ભૂત પ્રત્યે જા' ગુદ્ધ સ્વરૂપ પ્રત્યે જા ' કારણ
કે સર્વ વડા–સાધનનું એક જ માધ સ્વરૂપસિદ્ધિ છે
એવભુત દષ્ટિથી વ્યવહાર વિનિવૃત્તિ કર *
એવભૂત–નિરૂપ ગુદ્ધ સ્વરૂપ ષ્ટિ લક્ષમાં રાખી
વઘાર વિનિવૃત્તિ કર! એવી ઉત્તરોત્તર વધતી આત્મદશા
ઉત્પન્ન કરતા જા, કે જેથી પટી વ્યવહાર-સાધનની વિનિ
વૃત્તિ થાય, અપેક્ષા ન રહે (કારણકે–સમસ્ત વ્યવહાર
નિશ્ચયની સિદ્ધિ માટે છે તેની સિદ્ધિ વિતી જાય છે, તેમ
તેમ વ્યવહારની નિવૃત્તિ થાય છે)
૫ ગબ્દ ‘ષ્ટિથી એવ ભત પ્રત્યે જ
શબ્દ હિથી એટલે આત્મા શબ્દના ખરેખરા અર્થમાં
એવભૂત-અદ્ધ આ મસ્વરૂપ પ્રત્યે જા' દાખલા તરીકે–
જ્ઞાન-દર્શન- વારિત્ર પ્રત્યે નમન-પરિણમન કરે તે આ મા,
એમ “આત્મા’ શબ્દને અર્થ છે આ શબ્દના યથાર્થ અર્થ
રૂપ દષ્ટિ લથમાં રાખી એવ શ્રત પ્રત્યે જા' ગુદ્ધ આત્મ
વરૂપને પામ !
એવ ભૂત ષ્ટિથી શબ્દ નિર્વિય કર
એ ભૂત–શુદ્ધ વરૂપવલી ષ્ટિથી શબ્દને-ચાર્ય
અર્થરૂપ આત્મા”નામધારી શબ્દને નિવિ ૫ ડર અ
આત્મા શિવાય જ્યા બી ડાઈ પણ વિક૫ વર્ષ

·નથી એ ક! નિર્વિ- ૫ આત્મધ્યાનને-ગુકવ ધ્યાનને
પામ !
સમભિક ષ્ટિથી એવ ભૂત અવલોક ”
સમણિરૂઢ-–નિશ્ચય સ્વરૂપની સાધનામાં ગમ્યપણે
અભિરૂ૮-અતિ ઉચે ચવ, ઉચ્ચ ગુણસ્થાન સ્થિતિને પામેલ
એવી દષ્ટિથી, એ મૃત એટલે જવા પ્રકારે મૂળ શુદ્ધ આત્મ
સ્વરૂપ છે તે અવતા! જે કર સમભરૂઢ સ્થિતિ
વાળાને પ્રત્યક્ષ પ્રગટ એવ જન આત્મદર્શન–કેવવદર્શન
થાને છે
એવ ભૂત પ્તિથી સમરિક સ્થિતિ કર
એવ ભૂત –બુદ્ધ આત્મસ્વરૂપ સ્થિતિની દષ્ટિથી મામ
ભિરૂઢ-આત્મસ્વરૂપમાં સમ્યફો અત્યત આરૂઢ, એવી
પરમ યે વાસ પન સ્થિતિ કર ! વરૂપારૂઢ થયેગા
૨૮ સ્થિતિ - 1
૭ “એ ભત ષ્ટિથી એવ ભા થા
એવ ભૂત થિી--સુદ્ધ આત્મસ્વરૂપ સ્થિતિની દષ્ટિથી
-વક્ષમાં રાખી એવ ભૂત થ અ ાન શુદ્ધ આત્મસ્વરૂપમાં
જેણે સ્થિતિ કરી છે એના સ્વરૂપસ્થિત થઈ જા !
એવ ભૂત સ્થિતિથી એવભૂત બ્દિ શમાવ”
અને આવા પ્રકારે એવી સ્થિતિથી–૨થાસ્થિત શુદ્ધ
આ મમ્મરૂપ નિયતિથી એવ મત અતિ આત્મસ્વરૂપ

·st
સ્થિતિની દષ્ટિ શમાવ' અથાત્ શુદ્ધ આત્મસ્વરૂપ જે હારૂ
માધ, વ્યા, લક્ષ હતુ, તે શુદ્ધ સહજત્મસ્વરૂપમાં તા
તુ હવે સ્થિત થઈ ચૂછે છે, એટલે કે જીંદી એવી વાત
-ષ્ટિ રહી નથી દષ્ટિ અને સ્થિતિ બને એકરૂપ-એકાકાર
થઈ ગયા છે, એકમેકમાં સમાઈ ગયા છે, તન્મય થઈ ગયા છે,
એટલે હવે એનુ અલગ-૬ ગ્રડણ કરવાપણું રહ્યું નથી,
“દષ્ટિ પ્રમાણે સુરિટ ” તે ઉત્પન કરી દીધી છે માટે છે
પરબ્રહ્મ હવે તે એવ જન ટિને પણ સમાવી દે, કારણકે
તે તુ જ છે દષ્ટિ અને વિતિની એ રૂપતારૂપ, પમસિદ્ધ
અનેદરૂપ, પરમ નિશ્ચયરૂપ તે જ પરમ યોગદશાને તુ
પામ્યું છે
-ભગવાનદાસ મન સુખભાઈ મહેતા

·પૃષ્ઠ-૧-૨૬
૭-૪૫
વિષયાનુક્રમણિકા
નય પ્રદીપ
૧ મતભ ગી
૨ નય દ્રય, પર્યાય, ગુણ, નવસાવ
નયની યાખ્યો પ્રકાર નયાભાભ
२७
દ્રવ્યનું લક્ષણ સ્વભાવ-વિભાવ પર્યાય
૨૦.
દ્રવ્યને ૧૦ સામા ય ગુણ ૧૬ વિશેષ ગુણ ૩૪
વિના ૧૧ સામા ય સ્વભાવ ૧૦ વિશેષ ખ્યા ૩૭
એ-વિશ સ્વભાવના અર્થ
નય-પ્રમાણને સુમેળ
૩ વ્યાર્થિ અને પર્યાયાર્થિક નય
વ્યાર્થિક નયના દશ ભેદ
પાર્થેિ નયના છ ભદ
૨૪
૪ માતા નય નિર્યુક્તિ (વ્યુત્પત્તિ)
૨૬૫
૫ દ્રાર્થિ નયના નગમાદિ ત્રણ ભેદ
પર્યાયાર્થિન નયના જુસૂત્રાદિ ચાર ભેદ
૭ નયન સાત બે-
ઉપસ હાર
યચક્ર ચેપ સ્વરૂ૫
૯પ-૧૦
નય અને કુન-નયાભાસ
૧૧૦-૧૧
ભિન્ન ભિન્ન ગ્રથાનુસાર મસ નય ખ્યા ૧૧૪–૧૩૫

·R
૩ શ્રી વીતરાગાય નમ
ત્રીમાનું યશેવિયગણી કૃત
નય પ્રદીપ
મ ગલાચરણ,
पेद्रादिप्रणत देन श्यामा मर्वमिदं हदि।
मप्तमगनयाना च यन्यै विस्तरमाथता।
પ્રદીપકાર શ્રીમાન ચવિજયજી મગલાચરણરૂપે
પ્રકાશે છે કે જેને સુરેદ્ર - ૮ આદિ પણ પ્રણમે છે,
એવા સર્વ દેવને હદયમાં ધ્યાવીન, મસ્ત ગી આદિ
નાના વિસ્તાર કે જાગ્યો છે તેમ, અથવા આગમને.
અનુસરને કહીશ
(૧) સપ્લભી
જેનોએ પ્રથમ સપ્તભ ગીનું સ્વરૂપ જાણવું જોઈએ,
મકે સપ્તભ ગ જ તેઓના પ્રમાણની
સહભાગી મા ભૂમિ - ૨ અર્થાત્ યથાર્થ જ્ઞાન_
માટે જાળવી
સપ્તભ ગ વડે જ થાય છે, પ્રમાણુના
પાયારૂપ અથવા પ્રથમ પગથીઆરૂપ સપ્તભ ગ જ છે
દમવા મુશ્કેલ એવા જે પશ્વાદીઓના વાદરૂપ હાથી તેને
પકડી અકુશમાં આણુવા ઈ-તા, તેમજ પિતાના (જેન)
સિદ્ધાતના રહસ્યના જિનામુ એવા શ્રેષ્ઠ વાદીઓ સમ્યક
પ્રકારે સપ્તભ ગીને અભ્યાસ કરે છે આ માટે કોઈ આચાર્ય
કહ્યું છે કે

·૨
નય પ્રદીપ
'या प्रश्नाद्विधिपयुद्धामभिदया जाधच्युता मधा,
धर्म धममपेक्ष्य वाश्यग्चना नैयात्मक वस्तुनि |
निर्दोपा निग्देशि दव भरता मा मप्तमगी यया
जल्पझल्पग्णाङ्गणे विजयत वादी विपक्ष श्रणात् ।।
છે! દેવ! પ્રશ્નવશાત્ આપે અને ત્મક (અન ત ધર્મ
વાળી) વસ્તુમાં એકેક ધર્મની અપેક્ષાએ વિધિ અને નિધિ
(પણું દાસ) ના ભે, વ, ( શય, વિપર્યય, અને વ્યવસાય
એ) બાવ રહિત, નિર્દોષ એવી જે સાત પ્રબરની વચન
રચના કરી તે સહભાગી છે, જે સપ્તભ ગી વડે વાદરૂપી
ત્રમાં વાત પ્રતિવાદી ઉપર એક ક્ષણમાં વિત્યુ પામે છે *
તેમજ આ શબ્દ યત્કિંચિત (ચિત) મદશ
અને યત્કિંચિત્ (ચિત) અમ
fશના પણ
દ - એ બે ભાગ વડે પિતાના અર્થનું
સાત ભ૩
તતિપાદન કરનો મત ભ ગ (માત
ભાગા)ને જ પામે છે એજ બતાવતુ આ સૂત્ર છે :
'मययाय निर्बिधिनिपधाभ्या स्वार्थमभिदधान
સમકનુtતા ”—તમાનપતવા કાનકાર -૧૦
અર્થાતુ-સર્વત્ર આ વનિ (શબ્દ) વિધિ-નિધિ
વડે તરીને પિતાના અર્થને કહેતા સપ્તભ ગીને પામે છે
રસપભગીનું સ્વરૂપ લણ
એનું સ્વરૂપ લક્ષણ કહીએ છીએ
* એક વસ્તુના એ ધર્મ છેગે પ્રત સ નિીને એક વસ્તુના
અનત ધમ તેમની એક વમ કો પ્રત કવીને એક ધર્મ અને
સાત જ વન કા રસ, તેથી તે ઉત્તમ સાત પ્રકર વા તે
સાતે “ !

·સભા
पपत्र यस्तुनि एकैवधर्मपयनुयागपशादविरान “यस्तयो
ममस्तयोश्च निधि निपधया कल्पनया स्यात्कारावित सप्तधा
જાણો તમતિ –પ ન ત ૩-૧૪
અર્થાત –છવાવાદિ એક પદાર્થના એકેક ધર્મ
અ ગે પ્રશ્ન કરીને, બધા પ્રમાણથી અબાધિત ભિન્ન વિધિ-
પ્રતિધિ અને અભિન્ન વિધિ-પ્રતિષધરૂપ વિભાગ કરી,
ખ્યાત ” વાદથી અતિ એવો જે સાત પ્રકારે વચનને
ઉપન્યાસ (કહેવુ , તે સપ્તભ ગી જાણવી +
+જુઓ એ વ્યાખ્યા સમજ બેક જીવ પદાર્થ લઇએ છરના
અનિત નાસ્તિત્વ નિત્યંત અનિવ, એવું અને ત્વ આ
અને તેમ છે તેમાથી એ અગ્નિ વ ધર્મ લઈએ અને એ અગે
પ્રત પૂછીએ કે “અતિ કિં ય ? છે શું? હવે વના
આ “અસ્તિન અંગેના પ્રશ્નને સંપૂર્ણ જવાબ સપ્તભ ગી વડે જ
મળી શબ્દો. તે વ્યાખ્યામાં બનાવેલી રાતે એ પ્રથ ઉપર સાત ભાગની
જન એ -
( પા પ્રમાણુથી અગધિત અથોત જે દુત્તર આપીએ તેમ
પ્રત્યક્ષ પરોથ પ્રમાણને અથવા અશય કે વિપર્યય કે અથવસનો
વિવેવ ન આવે જઈએ એ નિ યથાસ્થિત આવવો જોઈએ)વિધિ
એ “કચિ હા” નિપિપ એને કપચિત ના
એક વખત
વિવિ (કે અમાએ હા) જૂ બિનવિધિબી વખત નિષેધ
(કોઈ અપેક્ષાએ ને) જૂ (બિન નિવ) ત્રીજી વખત વિવિ-
નિપ (કેઈ અપેક્ષાએ ક્રમે કરી છે ) મા (અભિન્ન વિધિ-
નિવ) ચોથી વખત યુગપત વિધિ-નિધિ, માટે અવતવ્ય
પાચમી વખત વિવિ હોવા છતા પાડો યુગપન વિધિનિષેધ
ઈ વિધિવક્તવ્ય કી વખત નિધિ હોવા છતા યુગપત
વિધિ-નિધિ ઇ નિવ+આવડત 4 સાતમી વખત મે કી વિધિ

·૪
નય પ્રદીપ
ટિપ્પણ–વિધિ એટલે મદ(સઅશ, ન્યાત
અગ્નિ કથ ચિત, હા, કોઈ અપેક્ષાએ છે)
પ્રતિષેધ એટલે અમ. (અતુઅશ, સ્વાનાસ્તિ
ચિત, ના, કોઈ અપેક્ષાએ નથી) નિષેધ, પર્યાદામ
૧ પદાર્થ તે ઘણા છે, એટલે પદાર્થ સમુહના સદશ,
અમદશ ધર્માદિ અને પ્રારના વિભાગ કરવાથી તે અને
તભાગીને પ્રસંગ આવે, એ દૂર કરવા સૂનકારે હાર,
તેમજ સૂનના અર્થમાં એક (ગમે તે એક વસ્તુ) ગ્રહણ
૨ તેમ –અન ત ધર્મ સ યુકત એવા એ જીવા
જીવ દિ વસ્તુના અનત ધર્મ અને પ્રશ્ન કરવામાં આવે, તો
-જવરૂપ હોવા છતા પણ તુગપત વિંધ- રૂપ વિધિ
નિવરૂપ અનન્ય
(1) જીવ મત છે (વાની અપેક્ષાઓ )
(૨) વ ગ છે (પની અપભાએ )
(૩) જીવ સત્ છે (પુકેમે કી) આસન છે
(૪) ધ સન અમન અને યુપત્ને (પગ એ બને પત્ર
યુગપન કવા ન જાય માટે અપ્ત)
(૫) છા સત્ હોવા છતા પણ છે યુગ તત્ સત્ અસત્ |
મન માનન્ય
(૬) આ બસન્ રવા તે પાઈ
અમન અવનય
() જીવ ક્રમે કરી સર અચન તેવા છતાં પાકે
સન અમન કરવા
s

·સમભટ્ટ
૫
ત્યા પણ અન તભને ભવ દે, તેની યાત્તિ માટે
(તે દૂર કરવા માટે) મૂારે પિનિયા તેમજ
સૂત્રના અર્થમા એકેક ધર્મ અને, એમ ગ્રહ કરેલ છે
એટલે એ નિયમ છે ક–અનત વર્મ સયુકત અન ત પદાર્થ
છતા પj, પ્રતિ પદાર્થો પ્રતિ ધર્મ અને પ્રશ્ન કરવામાં આવે,
ત્યારે વસ્તુના એકેક ધર્મમાં એક સપ્તભ ગી થાય અને
ધર્મની વિવેક્ષા કરતા (એક વર્ષની એક મતભ ગ, તેમ
અનત ધર્મની અનત મસભગી એ પ્રમાણે) તે ની મતભ ગી
પણ નાનાકc૫ (અન તો થશે જે અમને અભીષ્ટ જ છે, અને
એ સૂત્રકારે કહ્યું છે –
વિધિવિધામણા બનાવાઇ વસુતાrets
समभगीना सभयात् प्रतिपयाय प्रतिपायपयनुयागाना
मप्तानामत समयादिति ॥
અર્થાત–વિધિ વિધ પ્રકારની બપધાએ વસ્તુના દરેક
પથાર્થ (ધમ) મા સાત ભાગાને ૮ (અન ત ભાગાને નહિ જ)
સંભવ છે, કેમકે દરેક ધર્મ અગે (પ્રતિપયા) સાત જ
પ્રશ્ન થી શકે, (એથી વધારે નહિ જ), એટલે વસ્તુના
પ્રતિધર્મ એક, એમ અન ત ધર્મને અને બને મતભળી
થઈ શકે, (પણ અન તભાગી તે નહિ જ)
મણભગીનું લક્ષણ કહ્યું, હવે એનુ વરૂપ બતાવીએ છીએ –
11) स्यादन्येष मवमिति मदशवपनाभिजनेन प्रथमो मन
અર્થાત-કઈ ધર્મની અપેક્ષાએ મપૂર્ણ વસ્તુ છે જ,
એવુ જે વિધિ (શ) ધર્મની પનાની મુખ્યતાઓ દેવું,
તે પ્રથમ ભાગ ૧

·દ નવ પ્રદીપ () म्यानाम्त्येव ममिति पयुदासकल्पनाविभजनन द्वितीया મg અયાત છ વર્મ ની અપેક્ષાએ સ પૂર્ણ વસ્તુ નથી જ એવું જે નિર્વ (પયુ દાગ અથવા અસદ શ) ધર્મની મુખ્યતાએ કહેવુ, ત બીજો ભાગ ૨ (૩) ચાર શાસ્ત્ર જ નારાજ- विजभनेन नृतीया भङ्ग । અથતિ-કાર્ડ અપાએ છે જ અને કોઈ અપેક્ષાએ નથી એમ કમાવા વિધિ-નિયન કપનાને મુખ્ય કરી -હેવું, ત ત્રીજો ભ ગ ૩ (४) स्यादात यमरति ममममय यिधिनिषधया रनिधचनीय रयापनार पनाविभजनया चतुर्ण भङ्ग । અર્થાત-કોઈ અપેક્ષાએ વસ્તુ અવકત યજ છે, એવું સમસમયે (ચુપત -એકી સાથે ) વિધિ-નિધની મુખ્યતા કરીને કહેવું, તે ચાથ ભગ ૪ (५) म्यादम्न्येवस्यादयच यमपनि विधिप्राधा यन युगपद्विधि- निपधाशिवचनीयख्यापनार पनाविभजनया पचमा भङ्ग । અથાકેઈ અપેક્ષાએ વસ્તુ છે, પણ અવક્તવ્ય છે- એવુ વિધિની મુખ્યતાઓ અને યુગપત વિધિ-નિધધની મુખ્યતાએ કહેવુ, તે પાચમો ભગ ૫ (6) म्यानास्त्या म्यादात यमपनि निषेधप्राधा येन युगप द्विधिनिपधानिपचनीयरलानाविभजनया पागे भड़।

·૭
મસ કી.
અર્થાત-ઈ અપેક્ષાએ વસ્તુ નાન્તિરૂપ હોવા છતા
પણ જ્યારે અવકતવ્ય થાય છે, ત્યારે નિજા વર્ગની મુ
પ્રતાને લઈ અને વિધિ-નિપલ બનેની એક સાથે મુખ્યતાને
લઈને છઠ્ઠો ભાગ થાય છે ૬
(७) म्यादस्येन स्यामाम्येय स्यादातव्यमपति प्रमात्
જશાભાણાપાયાના સુપત્તિપિનિષદ
नीयस्यापनाकल्पनाविभजनया च सप्तमा भग ।
અર્થાતકેઈ અપકાએ વસ્તુ અસ્તિ-નાસ્તિ તથા
અવખવ્યરૂપ છે, એવું સાતમે ભગ કહે છે તે એવી રીત કે
જ્યારે ક્રમવાર પણ વિધિ-નિદેવની મુખ્યતા કે
છે, અને
યુગપત પણ વિધિ-નિષધની મુખ્યતા કરે છે, ત્યારે કમવાર
અનિત-નાસ્તિ હેડને પણ,
એ જ વખતે યુગપત બને ધમ,
વિધિ અને નિષેધની મુખ્યતા કરી કવચિત અસ્તિ-નાસ્તિ-
અવકતવ્યરૂપ થાય છે
પ્રથમ ભંગ
હવે અર્થપૂર્વક પ્રથમ ભાગ પ્રકટ કરે છે -
વિધિની પ્રધાનને લઈ પલેને ભ ગ થાય છે “રા'
એ અયય છે અને અનેબતનું ઘાતક ( જણાવનાર, પ્રકાશ)
છે, એને અર્થ થ ચિન થાય છે स्याद्
af= એટલે
કવચિત છે જ, કોઈ અપેક્ષાએ છે , કઈ અપેક્ષાએ તે
કે દ્રવ્ય, સ્વત્ર, સ્વ-લ, સ્વભાવની અપેક્ષા તેમજ
વારિક ઇવ એટલે કથાચિન નથી જ, કોઈ અપેક્ષાએ નવી

·૮
નય પ્રદીપ
જ, કઈ અપેક્ષાએ? તે કે પદ્રવ્ય, પરબેક, પરાળ,
અને પરભાવની અપેક્ષાએ? જેમકે ઘડે આદિ
કાઈ પ્રતા અથાત્ પિતાના કબ, શેર, કાળ, ભાવરૂપ
ચતુષ્ટયને લઈ ઘટાદિ વસ્તુ “અનિરૂપ જ છે, અને અન્ય
વસ્તુ એ બધી દ્ર , બેગ, કાળ, ભાવરૂ૫ ચતુષ્ટયને લઈ
ઘટાદિ “નાન્તિ” રૂપ જ છે, તે આ પ્રમાણે -
ઘડે છે, તે દ્રવ્યથી પાર્થિવ દ્રવ્યનો છે, જલ દ્રયને
નથી જલાદિરૂપે નથી
નથી પટાને છે, અને જનો નથી
કાળથી શિશિર ઋતુને છે, વસતને નથી
ભાવથી તો કે, પીળો નથી
એ પ્રમાણે બીજા જણા ઘડે સ્વદ્ર યાદિ
ચતુટરની અવે એ નિ છે પર, પાદિની અપેક્ષાએ
કચિત “નથી’ એ લખ થયે
છે
છે.
2)
y
(પ વાદિની અપરાએ પણ જે વસ્તુ “હાય”
તે) અન્ય પદાર્થને અન્ય પદાયના ૩૫ ની પ્રાપ્તિ થાય તે
પાર્થના સ્વરૂપની હાનિને પ્રશ્ન આરે (માટે પદાર્થ સ્વજા
તિની અપે માએ કથગિત બત છે, ૫ર તિની અપેક્ષાએ
કથ ચિન અમત છે, એ દરરૂપ સિદ્ધ થયું )
(હવે વાદનિ એર ખ્યાનનાનિ એવ એમા જે
એવ છે તે) એવાથી ગામે પ્રારને ભ ગ (અન્ય પ્રકા
રને નહિ) એ નિશ્ચય (અવધારણ) થાય છે, અને અન્ય

·સમભગી પ્રથમ ભગ
ધારણ તે અવશ્ય કર્તવ્ય છે, (ચિત્ આ અપેક્ષા
આમ જ છે, અથવા આમ નથી જ એવો) નિશ્ચય ન કર
વામાં આવે તે ડાઈ જગ્યાએ તેનું એવું છે નહિ કહે-
બને છે+
અવધારણ અરે જમ અસ્તિ માટે એવ મુવી
કહ્યું, તમજ “સ્થાત ' અ યય પણ અવય જ જોઈ
+ આ માટે કર્યું -
પાડવા સાથિp71
જ જ થાનુwવા સંs ગુજ”
અથોત - ત્યારે તે યમાં જે અક
થી તે ૨ ક૨૨
અને અમી. અથ બાગાયન, સમ કાર (જ) ૬ નિ,
કરવા જ જોઈએ જ એમ ન કરવામાં આવે છે જે ! ”
તે જે તેવું ઈટ થી, તેના સમાન ચ૮ ના
ખિત તરિ -આપ એમ વુડોય ” આ જગ્યુએ છે.
છે બીજુ કઈ જનાર નથી તે બાપો વા મા પ. પ
( ડ જ, બેવારૂપ નિશ્ચય) જ વા જ જે બે
શિવાય બી3 કે જા પર થી” એમ ૪ અમાઈ
આ જબાએ પેન જ છે એ વાતમાં જનારરૂપ અવાર
સહજ સમાઈ ગયુ' બીજુ જનાર ગામ આ નથી પખ
જતરિરૂપ અપાર વિના ન એમ જ કરૂ હોન' એ
પડા પિવાય બીજુ નથી એ આપીટ છે
! સમજાન અથવા વેરા રિવાય બીજુ ગાઈ છે એવા અનિ
વાડા -',

·નય પ્રદીપ
કમ “સરિત ઘર પર ” ઘરે જ એમા (અસ્તિ
ધમન) ઘડે હોવાનો નિશ્ચય તો થઈ જાય છે, પણ ઘડો જ
ઇ, બીજુ કાઇ નથી એવો “નાનિ ધર્મને વિય નથી ,
કેમકે નિશ્ચયવા- “ “છ” ને લગાડે છે, છે જ, એમ),
ઘડાને નહિ, એટલે અન્ય વસ્તુઓથી ઘડાને ભેદ પ્રતીત
થે દુર્લભ છે, એટલા માટે “ખ્યાત ' શબ્દ લગાડીને પ્રત્યેક
વાકય બોવવું જોઈએ “ખ્યાત” શબ્દ જવાથી એ ફળ
આવે છેકે “વિધિ” અથવા “નિ પ”ની મુખ્યનાથી જે
વસ્તુ અને કહેવામાં આવે, તે જ વસ્તુઓને વિધિનિપવ
થશે, બીજીને નહિ જેમકે–આ ઘડો જ છે, બીજુ કાઈ નહિ,
–આમ આ વિધિ વાન્યથી ઘડાને જ વિધિ થ, અન્ય સર્વ
નિ ધ વયે પણ જે છે તેની સાથે જ જવામાં આવે,
અથાત “ઘડે છે જ એમ કહેવામાં આવે, તો અમુકે વસ્તુ
અતિ રૂપે (હવા ૩૫) કહી તહેવા પે જ છે, નાસ્તિ
રૂપે નહિ તેવા રૂપે) નથી, અાવા “નાસ્તિ રૂપે કહી, તે
નાસ્તિ' રૂપે જ છે, “અસ્તિ રૂપે નથી આમ પ્રતિનિયત
વરૂપની ઉપપત્તિ નહિ થાય, કેમકે ઘટને સ્ત ભાદિકપણે
અસ્તિત્વની પ્રાપ્તિ થાય માટે ઘરની પ્રતિનિયત સ્વરૂપની પ્રતિ
પત્તિ અર્થ “ચાત એ બન્યય પણ જોડવામાં આવે છે એ
ચાને પ્રગ તરવાથી અમુક (e g ઘટ) મ્યાત અથવા
કચિન અથવા સ્વજાતિની અપેક્ષાઓ છે જ, અન્ય જાતિ
(પદ્રવ્યાદિ) ની અપેક્ષાએ નથી, એવો નિષ અર્થ (એવુ
પ્રતિનિયત સ્વરૂપ પમાય છે. સમજાઈ જાય છે
હવ, જેમ અાદિ વ્યવક (અન્યને નિવ

·ભગી મમ ભગ
૧૧
કરનાર) “એવ”
એવ” બનવા
મુખથી
ઉધાર ન કરવામાં આવે તે પણ વાવમાં એના જેવો
હોય તેના જ અભિપ્રાય વિકા પુ
ઉપર થી સમજી લે
નમ પાઈ “ખ્યાન શહને મુખ પ્રયા ! કો હોય
ત્યા પણ તે ઉપર સમજીવે આ માટે છે –
'માડngs જા તન્નાથા |
થrvictorming an in '
બવાન– બચવા -વાઈ ના (નાન ) ને પ્રયોગ
ન કવ્વામા આવ્યું હોય, ત્યા પ] તન (જાન પરના )
જાકાર અયોગાદિવ્યવ-અદમ અને ર વી પડે, નવ ન
ઉપરથી તેની પ્રતીતિ કરી લે છે માટે એવું કાર અને
સ્થાત 'કાર એ બનેને પ્રત્યે માન ભગમાં ચણ કરવી ૪
st
આ પ્રથમ ભાગ વિવિપ્રધાન દેવાની વિધિરૂપ જ છે
પ્રથમ ભ મ મ માત
S
*કોઈ કમ સે કે “સ્થાન છે. અા ત નકાશ અવર છે
અમા કાચિન ખુના છે મનાવશ થઈ તે તો પી
અન” નાસ્તિ ચ િાના પ્રયાગ ૧ ચ ર ? આના ઉત્ત
મા કડવા ! કે “મન 1 થી ન ધ ના ગામા રૂપે બાપ
થાય છે વિશ્વને નહિ મટ વિશાપે બોધ ચા અર્થ અને
આ રાજ્યના તોગની જરુર છે એ માટે કહ્યું છે કે
જાદાત્તમ સાધના
{

·નથ પ્રદીપ
--
છે
૧૨
દ્વિતીય ભંગ
હવે અર્થપૂર્વક બીજો ભાગ પ્રકટ કરે છે –
म्यात्
નમિત્ત 3 – ચિન વસ્તુ નથી જ, એમ
નિધિમુખ્ય પમ વડે આ કીજે ભર થાય છે
સાધ્યના અભાવે જે નિશ્ચયપણે અતિ રૂપ કહેવાય
છે, તે જ મધ્યના અભાવ સાધનના “નામિત રૂપ કહેવાય
છે જેમકે-ઘટ -વદ્રવ્ય ચતુષ્ટય વડે “ અગ્નિ રૂપે સિદ્ધ
છે, તેમ તે મુદગ આદિના લાગવાથી (લાગી જઈ) નષ્ટ
થઈ “નામિત' રૂપે વિદ્ધ થા છે, પણ અસ્તિત્વ
છે ત્યા નાસ્તિત્વ છે, એવા અસ્તિત્વ, નાસ્તિત્વને અવિના
ભાવી સબધ છે તેમજ તણુવિનાશી ભાવની રે ઉત્પત્તિ,
તે જ તેના વિનાશનું કારણ છે તે અંગે કહ્યું છે કે –
' उत्पत्तिरेव भायाना विनाश हनुरिष्यते ।
या जातश्च न च ध्वम्ता नश्यपश्चात मग्न च॥"
અર્થાત-ભાવોની ઉત્પત્તિ જ તેના વિનાશનું કારણ
છે, જે ઉત્પન્ન થયું અને ના ન પામ્ય, તે પછી કેના
વડે નાશ પામે ?
ઉપત્તિ અસ્તિત્વની સિદ્ધિ કં છે તે જ ઉત્પત્તિ
-
તેમા એ લુ છે કે જ્યાં મસ્તિત્વ પ્રધtપી છે ત્યાં નાસ્તિ
ત્વ ગણપરે છે અને માનસ્તિત્વ અને તે છે ત્યાં અસ્તિત્વ
ગો૫ણે છે

·સંતભગી ક્રિતીય ભગ
૧૩
વિનાશ અથવા જેનું બીજુ નામ (અપર પર્યાય) નાસ્તિત્વ
છે, તનું મૂળ કારણ હેવાથી (અસ્તિત્વ-નાસ્તિત્વનો) અવિ
નાભાવી સબ ધ સિદ્ધ કરે છે
હવે કોઈ પ્રશ્ન કરે કે-જે સ્વરૂપે અસ્તિપણુ છે તે જ
સ્વરૂપે નાનિ છે, ત્યારે અસ્તિપણુ, નાસ્તિપણુ એ બને
એમ(એકજ તેની તે વસ્તુમાં હોવાથી ભાવ અને અભાવ એ
ઉભયના એય થવાને પ્રપગ બાવશે
ખાન ઉત્તરમાં કહેવાનું કે જૂન જા સમયમાં તેના
તે મયમાં નહિ) બનેની (અસ્તિત્વ, નાસ્તિત્વની )
પ્રરૂપણું હોવાથી પ્રાપ્ત દોષ નહિ લાગે, કેમકે ભાવે
(પદા) પ્રતિક્ષણે નાશ પામે છે, તેમજ અમે એમ પણ
નથી માનતા કે જે સમયે ઉત્પત્તિ તે જ સમયે વિનાશ,
એલે અન્તિવનું અવિનાભાવિ નાસ્તિત્વ સિદ્ધ થયુ
એટલે સર્વ વસ્તુ સ્વ-પર વ્યાપિની અપેક્ષાઓ અસ્તિ
નામિતરૂપે મિઢ કે, અસ્તિત્વની મુખ્યતાએ કરી પ્રથમ
ભગ થાય છે, નાસ્તિત્વની મુખ્યતાએ બીજે ભ ગ થાય છે –
દ્વિતીય ભાગ સમાપ્ત
તૃતીય ભંગ
હવે અર્થપૂર્વક બીજો ભાગ પ્રકટ કરે છે --
પિતાન્તમિદ '–- વિમાન માસ્વાતિ
અર્પિન તથા અર્પિતથી વધ તથા પેપથી અપેક્ષા તથા
ઉપેક્ષાથી
ગાણુતાથી પાર્ષમાં ભા
સિદ્ધ થાય
ના

·નય પ્રદીપ ૧૪ ચારિત રૂ ધ્યારિત વાવટની પેઠે સર્વ વસ્તુ અમે કરીને જે (એડી સાપે નહિં) સ્વદ્રવ્યાદિની અપેક્ષાએ મુખ્યપને મત છે અને પદ્મ યાદિની અપેક્ષાએ મુખ્ય પારો ગગન છે –એવા કેમે કરીને જ વ્-પર ચતુષ્ટયા- ધારાનાધા ની વિવ વ વવ પ્રાપ્ત પૂવાપર ભાવ૫ વિધિ- નિધની મુખ્ય બે ત્રીજે ભગ વાય છે જેમકે-ઘટ સ્વદ્ર વાદિની અપેતાએ કથશન છે જ, પરદ્રવ્યાદિની અપે એ ચિત નથી જ વિધિ અને પ્રતિ વ બનેની (કમે રી) મુખ્યતાવાળે આ ભાગ છે તૃતીય ભ ગ સમાપ્ત ચતુર્થ ભંગ હવે અર્થપૂર્વક ભાગ પ્રગટ કરે છે -- રવાર –-બે વિરુદ્ધ વર્ગોને મુખ્યપણે યુગપત (એ સમયે) પ્રયોગ ન જ થઈ શકે વિધિ અને પ્રતિવેધ બન વિધ ધર્મ છે તેઓને પ્રવાનપણે (બનેનું પ્રાધાન્ય હોય તે વખતે) એકી સમયે એ- પદાર્થમાં પ્રગન થઈ શક, કેમકે એવા ગ થઈ શકે એ કોઈ શબ્દ જ નથી, અર્થાત એ અનિર્વચનીય છે માટે આ વી ભાગને “સ્માત અવન્ત ય એવ અદ્ય બે વિરુદ્ધ ધર્મનું, બનેની મુખતા રૂપે, કમપૂર્વક પ્રતિપાદર થઈ શકે, પણ મનેનું, બનેની મુખ્યતા ગ્રહણ કરીને, એક જ સમયે તે ન જ થઈ શકે મીન-Cણ, ગુખ-ખની પેઠે એ- વસ્તુ અપેયાવિશે એ મિયે મુખ્યપણે ઉષ્ણ હોય અને અપેક્ષાવિશે તે જ ·મHભગી તુતીય-ચતુર્થ ભગ ૧૫ સમયે મુખ્યપ ગીત હોય તે છતા અને ધર્મી યુગપત હ્યા ન જાય, માટે આ ભ ગ અનિર્વચનીય અથવા અવ કતવ્ય છે અર્થ એ સમયમાં સમજાય, પણ તે વિશ્વન- ગોચર તે કિમે કરીને જ થાય, યુગપત ન થઈ શકે ક્રમે કરી ને જ અર્થ પ્રકાશવાનું સામર્થ્ય ના છે, યુગપત નહિ પ્તનવતુથી ! ન કનિત નિષ્ઠા શબ્દની પેઠે, અથવા પુષ્પ દત પાબ્દથી સંકતિન નૂર્ય ચંદ્રની પેડે નિષા કાજથી અથવા એ વસ્તુ છે સમય શી અને મુખ્યપને Cનગ ની રીતે કહે એ વા મન જ ન થી ગ C ની છે . છે તેમાં બે માં નામે પાણી છે, બીજામાં કારક પાર મ પ ી , અને બીજામાં બીજા તા વધારે મિ પરી છે હવે બીજા મા જ પા ની છે તે પહેલા ધાને પામીની અરે બે (સરખામમા) ગરમ છે અને તે જ વખતે (at that very mom.ht) બીજા ના પાણીની અભાએ શીત કે આ ૧ ના ૫ મિા અમાવિ પે યુગવત પ્રા પ વર્તતા બે શીત અને . વર્ષનું પ્રતિ વા ન એજ સમયે જ વયમ ૧ શમ ? 1 જ કરી શમન માટે અવક્તવ્ય ધમ વો અથવા છે મા ભ એ મને તેના પુત્રની અપેથાએ પિતા કે, તેના પિતાની અપે બે પિ નથી ! પુત્ર કે તેની સ્ત્રીની અાગે પુત્ર ન મ પ પ . ઇ મશ–અમ રૂપ તેમાં એક સમયે તો કે તે છે સમયે કેમ બાપ ? ન ટી પ્રમ, માટે અવકતા" ·નય પ્રદીપ થાય છે પુષ્પદાન ગઢવી કેમે કરીને ૪ નાનવતુ અવમા સૂર્ય ચદ્રના બથ ની પ્રતીતિ (નિશ્ચય) થાય છે | ઢ ઢાદિ પ (ગ) અથની યુપનું પ્રતીતિ કરાવે એ માનીનતા પણ આવી ખાન 'धयपदिरी म्त --વાવડી અને ખદિરનું વૃક્ષ છે અ. દ્વિ મે -રીને જ નાન થાય છે, યુગપત નહિ, કેમકે ગમનને શત્રુ બના પગ હોવાથી અમે કરીને જ નાન પ્રય થાય છે માટે નું છે + જીવાદિ વસ્તુ યુગ શનિ --નાનિ વ મેં કરીને યુન હોવા છતા તેમ યુગ૫તક ન જવા માટે અવકત + અને -આ એ ક” છે “1 છે સમો વચ ગોચર ને , 8 નું સામધ એ સમજે એક અં પ્રગટ કરવાનું છે, વા નહિં અહિં બા ! પ્રા કરે કે- 11 બક ૨ - 14 ન સુ તેના માટે તેમ ન હો તે બરા અરે મને સમ 1ઈ ન ૧ તરિક 1 – અરે એક શક (૧) ૩ પદન=મુમ, (ર) વન= બન નબર ઝા ( સ = | R., ળ (જગતને ? ગામ આ ઈ ૧ { 1 ૫ છે તે તેમ ર બ યુગપન સમ જાઈ નથી જતા એમ નઈ જાય છે ૫ છે ત- 31 કલીન થવા નવા સમૂર બે જ અર્ધ નગ કરવાનું નામ છે એમ બી ડેવાનું છે તેમ ૮ ના સમાન! મામ, ૫ 1

·--
મત ભરી પચમ-ઉષ્ઠ ભાગ
૧૭.
વ્ય અને અનિર્વચનીય તેમજ ઘટ એટને ઘટને ચાત
અવતામેવ” ૩૫ આ ચે ભાગ ફલિતાર્થ થાય છે આ
મા કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે-એકી સાથે પરસ્પર વિરુદ્ધ
બે ધર્મ કહી શકે એ કોઈ શબ્દ ન હોવાથી, વસ્તુનું
સ્વરૂપ કચિત અવનવ્ય રહે છે, અને વસ્તુનું સ્વરૂપ
કવચિત અવક્તવ્ય છે, સર્વથા અવક્ત ય નહિ જ, જે સર્વથા
અવનવ્ય હોય તે અવન ય શબ્દ પણ ન જી શકાય)
ચતુર્થ ભગ સમાપ્ત
!.
છે.
પંચમ ભંગ
હવે અર્થપૂર્વક પાચમો ભાગ પ્રકટ કરે છે –
સ્થાત્ સ્તિ તુ જ -સદશપૂર્વક
યુગપત મશ-અસદશને લઇ અનિર્વચનીય કપનાપ્રધાન
આ ભગ કે પોતપોતાના દ્રવ્યાદિ ચતુષ્ટયની અપેક્ષાએ
(વસ્તુનું) અસ્તિત્વ હોવા છતા, સદશ-અસદશ૩૫ પ્રરૂપણ
કરવાને આ ભગ અસમર્થ છે જીવાદિ સર્વ વસ્તુ વનતિ
અપેક્ષાએ “અતિરૂપ હોવા છતા, વિધિ અને નિષેધ એ
બને રૂપે (એકી નાથે) વચનચર થઈ શકે એમ નથી
e ( આ પ્રદેશે (સ્થળે) ઘટ છે, આમ ઘટ વિધિરૂપ હોવા
છતા પણ, તે ફૂપ અને અમદૂપ એ બને ધર્મને લઈને
એકી સાથે એ અને ધર્મ રહી શકાય એમ નવી, માટે
વ્યાત અતિ એવ ન્યાત અવક્ત ય એવ ચ ઘટ
પાચ ભગ ફલિતાર્થ થયે ૫ ચમ ભ મ મ માત,
.

·નય પ્રદીપ
ઘષ્ઠ ભંગ
હવે અર્થપૂર્વક છઠ્ઠો ભગ કહે છે –
યાત રાત્નિ ન ૩૪ તિ–નિધપુ
ર્વક એકી સાથે વિધિ-નિધિને લઈ અવક્તવ્ય ક પનાપ્રધાન
આ ભાગ ૨ પર દ્રવ્યાદિ ચતુષ્ટયની અપેક્ષાએ (વસ્તુનું)
નાસ્તિત્વ હેવા છતા, વિધિ-નિધિરૂપ પ્રરૂપણ કરવાને
અસમર્થ એવા આ ભાગમા, જીવાદિ સર્વ વસ્તુ પરવ્યાદિ
અપેક્ષાએ “નાસ્તિીરૂપ હોવા છતા, વિધિ અને નિઃધ એ
અને રૂપે યુગપત વચનગોચર થઈ શકે એમ નથી
આ સ્થળે ઘટ નથી એમ ઘટ નિવરૂપ હોવા છતા પણ,
તેના સત્ય અને અસતપ એ બને ધર્મને લઈને એક સમયે
તે બને ધર્મ કહી શકાય એમ નથી માટે “ખ્યાત નાતિ
એવ ખ્યાત અવખ્તવ્ય% ઘટ -એ છઠ્ઠો ભાગ ફલિતાર્થ
થયે પાઠ ભ ગ સમાપ્ત
સપ્તમ ભંગ
હવે અર્થપૂર્વક સાતમે ભગ પ્રકટ કરે છે,
स्यात् अस्ति पर स्यात् नाम्ति एप स्यात् अपत यम
ન –મે કરી અસ્તિત્વનાસ્તિત્વપૂર્વક એકી સાથે
વિધિ-નિધિ પ્રરૂપણા–ષધ બ ભ ગ છે (ઈતિ શબ્દ
મતભ ગીની સમાપ્તિ સુચવે છે )
(વસ્તુ) સ્વજનિની અપેક્ષાએ અમિતત્વરૂપ દેવા

·સમમ ભગ
છો, અને પદ્વવ્યાદિની અપેથાએ નામરૂપ ઉષા છતા
એકી સાથે વિધિ-પ્રતિધિ વાને આ ભગ અસમર્થ છે
આ ભાગમાં મર્વ છવાદિ વસ્તુ સ્વદ્રવ્યાદિની અપે એ
મત છે, પરદ્રવ્યાદિની અપેક્ષાએ અમત છે, તથાપિ યુગપત
વિધિ-નિધિ વડે તેનું પ્રતિપાદન થવુ અશક્ય છે ? તુ આ
સ્થળે રવ યાદિની અપેક્ષાએ ઘટ છે, અને પરદ્રવ્યાદિની,
અપેક્ષાએ ઘર નથી, આમ એનું વિધિનિષેધરૂપે એક સમયે
સ્વરૂપકથન કરવું અશકય હોવાથી અવકત ય છે (આમ
અર્થ સ્પષ્ટ છે) એટલે–-સ્થાત્ અતિ એવમ્યાત નાસ્તિ
એવ સ્યાદ્ અવક્તવ્યમ'-આ સાતમે ભ ગ ફલિતાર્થ થયો
સપ્તમ ભ ગ મમત
વારૂ, એક વસ્તુમાં અન ત ધર્મ હોવાથી અને તે ભાગી
વાય, સમભાગી જ કેમ? આ જાડા કર્તવ્ય નથી જુઓ, એ જ
અને પ્રમાણુનયતાનાલાલ કારમાં કહ્યું છે કે
7 વાર જ જતુરિ fuપીયમાનનિજિયાના 5
नतधर्माभ्युपगमनानन्तभगीप्रसगादसगतय તમતિ,
विधिनिषेधप्रयाग या प्रतिपर्याय यम्मुग्यन तानामपि मप्त
भगोनामेय समयात् । प्रतिपयाय प्रतिपाद्यपर्यनुयागाना सप्तामा
मय समयात इति।
અર્થાત્ –એક એક વસ્તુમાં અનતા અન તા ધર્મ છે,
અને તે બધા વિધિરૂપ (મન શ૩૫) અને નિધિરૂપ (અ
સદ શરૂ૫ ) છે, એટલે એના અનન ભ ગ થઈ શકે, છતા
માત ભ ગ જ થાડે એમ મg? આ શક કાવ્ય "

·૨૦
નય પ્રદીપ
કેમકે ગમે તેટલા ધર્મને અસ્તિ-નાસિરૂપ કહીએ, પાડ
પ્રત્યેક વમ મા તે અગ્નિ નાતિરૂ૫ ભાગ (વચનના પ્રભાર)
સાત જ થશે , એટ અન ત ધર્મની મતભ ગ ભલે અને તી
થાય, પણ એક ધર્મની તે એ જ થવાની, એક ધર્મના
સાત જ ભગ+ થવાના કેમકે પ્રતિપર્યાયે (એકેક ધર્મ)
પ્રશ્નોત્તર (પ્રતિપાદ્યપર્યનુગ) સાત જ વડી શકે
+ આ વાત શરૂઆતમાં પગ રિગ રૂપે પૃ ૩-૪ કરી છે
જેમ બ સ શ–અમ શરૂ૫ મેને લઈ સાત ભાગ થાય છે
તેમ મામાન-વિશે બે બે ધમે પણ સાત ભાગરૂપે ઉતરી શકશે
જુઓ પ્રમાણનયતાનાલાવકાર
– પ્રશ્ન થશે કે સાત જ પ્રશ્ન કેમ ઊઠે? ઉત્તર–એના પર
ને જ ગવાની ઈચ્છા સાત પ્રકરે જ થઈ શકે માટે
પ્રશ્ન-સપ્તરિય જિનાસા શા માટે ?
--એ એના મરડ સાત પ્રકાર છે C ભવે તે માટે
તન--સMવિધ જ મને શા માટે છે
ઉ –-સ્તુ પ્રત્યે પર્મમા એ સાત ની જ ઉપપત્તિ ને માટે
જુઓ પ્રમાગવતનામનાર
"प्रतिपर्याय प्रतिपाद्यपयनुयोगाना मतानामेय सभषात्
Yરૂર | Rામવિ મજા નધિતાિનામવાન્ ! - 1
aat afજ મહિડા ના તહેનg I !
तस्यापि ममयिधत्वमियम स्थगोचरयस्तुधर्माणा सप्तविधये
જાપતિ» 1 કરી તે ત

·સકલાદેશ ભગ વિલાદેશ ભગ
૨૧
સપ્તભાગીને પ્રત્યે ભગ બે કમરને-
(૧) સકલાદેશ ભાગ ( અથવા પ્રમાણ)
(ર) વિકલાદેશ ભ ગ (અથવા નય)
(પ્રમાણુનયતરનાલોકલ કામા ) -
it
इय मप्तमगी प्रतिभग मागदशस्यभाया विषय
देशस्थमाथा
3 ||
પ્રભાતિજાતમws
ઘર વાણિમેિરકૃત્તિના મારા ક વીજ
જ ઇતિg વન મારુ ॥ ॥ मनिपरीतन्तु
વિજા / કઃ 1 ” ઈનિ ચતુથ પરિચ્છેદે
અવાત-આ ગભ ગીના પ્રયે- ભ ગ બે પ્રકારના છે
એક મકલાદેશ ભગન, બીજે વિકલાદેશ ભ ગ તેમાજે
ભગ પ્રમાથી નિશ્ચય કરેલ અનત ધર્માત્મા તુનું-વાદિ
આઠ વડે(ધમધમીના) બ. વૃત્તિને મુખ્ય કરીને અથવા
(ધમ-ધમીના) અભેદ વૃત્તિને અપચાર કરીને-એક સાથે+
પ્રતિપાદન કરતે સલાદેશ ભાગ અથવા પ્રમાણ, અને
+ તજ ની હાલેરા કમાવવાનું. તેમાં સકારા ભગતે
પ્રમાણ પણ છે અને વિરારા નવઘારી/ વિવાદે. જે
તે નય વાક્ય છે
# તાત્પર્ય કે-મકવાટે ભગ અથવા પ્રમાણ છે, તે કયા વડે
ધમધમી ને અને મુખ્ય કરીને, અથવા મં–વમી ના અને તે
ઉપચાર કરીને એ સમયે વરનુ સપૂણ ધર્મોનું ગેપ પ્રતિષા ન
કરે અને વિજ્ઞાશ ભ અપવા નય છે તે પ્રમ–ામી માં બે-
ભાવને મુખ્ય કરી અથવા બે ભૂતને ઉપચાર કરીને અમે પીને
એક ધર્મ ઈને, વસ્તુના સ્વપનુ કાન ભિન્નરૂપે કે જે
ન

·નય પ્રદીપ ૨૨ તેથી વિપરીત તે વિલાદેશ ભાગ, અર્થાત ક્રમે કરીને (ધર્મ–ધમીના) ભેદને મુખ્ય કરીને, અથવા (ધમ-ધમીના) જેનો ઉપયા- રીને, વસ્તુનું પ્રતિપાદન કરે, તે વિકલાદેશ ભ ગ અથવા નય પુન ડાયાદિ આઠ 5 ? તો કે (૧) કાલ, (૨) આત્મ સ્વરૂપ, (૩) અર્થ, (૪) સધ, (૫) ઉપ-ર, (૬) ગુણિ દેશ, (૭) સગર્ગ અને (૮) શબ્દ, એ આડ એ આઠને મક બનાવના આ કોણ છે -- ક્રમે કરીને આ યુગ ત (એક સમયે એક સાથે)એ શબ્દ પણ સમજવા જેવી છે 4 पुन क्रम १ विच योगपद्यम' यदाऽस्तित्यादि ધમાં કાલિમરવા ત àrશૈકાથાને शक्यभागारमम । यदा तु तपामर धर्माणा कालादिभिग्भेदन वृत्तमा मम्पमुच्यत तदैवेनापि शदनाधर्मप्रत्यायनमुखेन तदात्मकताप नम्याऽनेवाशेषधर्मम्पस्य वस्तुन प्रतिपादन- સમાઘ|| "– તો અથાન ક્રમ એખે છે કે કુણપત્ અટકે મારે એ વસ્તુના અસ્તિત્વ–નાનિતા ગનત અમાના વલણ, મોજી કારકા ભદભાવ વિવશ કરી વારે એ બધા ૧ જૂ! ધ શી નીતિ એક રાક વડે નવી વતી એટલે પ્રત્યેક ધમ કેમે કરીને જ અને રાતે વડે કરીને કહેવા પડે છે. આ ક્રમ જાણ અને ટાણે એ બા સ પૂર્ણ ધોને ડાબા કારણેને લા અમિત માનીએ, ત્યારે સર્વ વર્મ એકરૂપ વિવક્ષિત થવાથી એક જ

·st
કાવ્યાદિ આઠનડે અભેત્તિથી પ્રમાણે
૩
फालगत्मरूपसवधा समर्गोपनिये तथा।
મુરાથી કાય મૃત છે ”
અર્થાત–કાવ, આત્મરૂપ માધ, સસણ, ઉપક્રિયા,
ગુણિદેશ, અર્થ અને શબ એ આઠ કાલાદિ કહ્યા છે
આ અગે વિશેષ જિજ્ઞાસુએ ખ્યાવાદ રત્નાકરની
લધુવૃત્તિમા જેવુ
આ સપ્તભ ગી વિવક્ષામા મકૃત્તિથી પ્રમાદથી)
મારાથી કઈ રુત થયું હોય તે બુધ પુરુષોએ શાસ્ત્રાનુસાર
તે સુધારી લેવુ
ઈતિ સહભાગી રામર્થન રૂપ પ્રથમ સત્ર સમાપ્ત !
મા (યુગપ)એક જ શકદારા કરી શકાય છે આ યુગ૫ જાણવું
અહિ આ એ ધ્યાનમાં રાખવાનું છે કે તે શબ્દ વાચ તે એક જ
ધર્મ છે (કેમકે અમે બધા ધર્મોન અ સમય ન જ કરી શક)
પણ તે વા ધર્મની બી 1 મા ધમાં આવે અને છત્તિ માની
પાથી તે એક ધર્મની વિપક્ષામાં બધા ધમે એક શબ્દ વડે યુગપત
સમજાઈ જાય છે
કતાર વ અને કૃતિ શું એ પ! સમજવા યોગ્ય છે--
"तत्र (१) स्यान्जीयादियम्यस्त्ययत्यत्र यावाटमस्तित्व
तपालमशेषानतधमा यस्तुन्येप्रेति तेपा कालेगाऽभेद
ત્તિ !'
વાદિ કથાચિન અગ્નિરૂપ છે જ એમાં જે કાને અસ્તિત્વ
તે જ કાને નાસ્તિવાદિ બીન અનત ગુણો પગ તે વસ્તુ
એકા રહે છે, તેવી તે ધર્મોની કાલે કરીને અમે વૃત્તિ જાણવી
(२) यदेव चास्तित्यस्य तद्गुणधमा मरूप तदेषा या
જતpળાનામ િત મનમાળાd
છે,

·નવ પ્રતીક અસ્તિત્વ તુને ગુણ હેતેનુ જે (વનું સા) બામરૂપ છે, તે જ આત્મરૂપત વસ્તુના નાસ્તિત્વ અને ગુબો પણ છે તે તે ધમાં ની આત્મરૂપે ફરી અબે કૃત્તિ કે (३) य पर पापाराऽर्था द्रव्यारयोऽस्तित्यस्य स एय ડાયાવાળા નામે ! બે નામને જે અપ (૫૫ ) અતિન્ય પાને આધ_ છે. તે જ અર્થ નાસ્તિતા અન્ય પાંય આ પાર છે માટે તે પ- ની અર્થરૂપે કરીને અબે કૃત્તિ જાણુની (2) ઝવ વાવિત્તમા वचित्तादाम्यलय ધtsતિવર = 1 વિશાળrmતિ =ના મેવરિ ! કાચિત તાતરૂપ અવિવભાવ (જેને કી વિશ્વન ક એવે) જે સ ય ક પની એ અસ્તિત્વ વિશે (વર્મ ગુ પપા) ને છે તે જ રબધ નાગ્નિવરિ અપર વિશેને પર દ સાથે છે માટે તે પાની સબ વરૂપે અભે ગૃત્તિ જાગવી (५) य पर उपकाराऽस्ति न स्त्रानुरक्तकरण स शेषैरपि गुणरित्युपशरणाऽमेदवृत्ति । અસ્તિત્વ કરીને નિજસ્વરૂપમાં અનુરાગ થવા રૂપ જે ૯ કામ થાય છે, તે જ ઉપર નાનિ થા અન્ય ગુણોએ ડીને થાય છે, માટે તે ગુગોની ઉપકરે કરીને અમૃત્તિ જાણતી (६) य ण्य गुणिन मम्याधी देश क्षेत्ररक्षणोऽनि त्वस्य म एया यगुणानामिति गुणिदेशनाऽभेदवृत्ति । અસ્તિત્વ ગુણ (પાય) ના ગુણી (ચ)ને જે શ (= સબંધ છે, તે જ દેશ સાથે નાસ્તિત્વાદિ અન્ય પક્ષોના ગુગી તે ·નાનાદિ આઠવડે અત્તિથી પ્રમા ૨૫ ન્યો છે બે થી તે પરીની ગુણીશ વડે અદિત્તિ છે (cp Things which are equal to the Same thing re aquel to onc uolyr 414) (७) य एय चयापानमनाऽम्ति यस्य समर्ग म एय ધમાળામિનિ rtવૃત્તિ 1 wargavમ પાન મા જss, 7 aધામમા = ! s અસ્તિત્વ છે કે ન તુ ૫ કરી જે મ છે તે જ સ સગર નાતિતાનો પણ છે તેથી મગભ, કૃત્તિ , તન ન (૪) અવિભાવ સરે અને (0) ના મન મા વિશે (બ) મા તે મા કરવાનું વિચારમાં અને પ્રજા પશે છે અને જે ગોપ અને સમગમાં અને ઉનટુ છે (૮) શ ણણીત જીગ્દગ્નિ ઉપમા - જુના વારસ iાન જ અજ્ઞાત વાસts પ્રવૃત્તિ ! અગ્નિ અર્થાત્ એવા (બ) બસ્તિત્વ ધર્મશાળી વસ્તુને વાવ જે અખ છે તે જ રબ્દ નાતિ અથાન નથી લેવા નાગ્નિ ત્યાદિ અન્ય અtત વમા ક વસ્તુને વાચા , એટલે એ પણ ગઝ કી અબે ત્તિ થઈ varળમા; ધ્યાપવાલુઅન એ પૂર્વોક આ પ્રમરે અવૃતિ કદી, તે અને વૃત્તિ પણ વાર્ષિક ન ગણ કરીએ અને વ્યાપક પ્રમા કરીએ તો ઉપ- થાય કે પશુ-

·૨૬
નથ પ્રદીપ
—-
Fગુમis viાયાથજarષા જે તુ જ જુના નામ
મગૃતિ રમતિ, (૨) કમાઈ રાજાનુvમામ
धात् , समर था तदाशयस्य तायदाभेदप्रसगान् ।
પથિકો શા કરી પાર્થિક મુખ્ય કરીએ તે ની
અને “ત્તિ 1ી સભવતી કેમ
(1) એક જ વ તુમાં અમને ન્ જુ પર્યાને (ાને )
અને ભય છે, અને આ જ સમા જ પાની ભાવના કમાં
હય તો તેને પાપના ભારરૂપ માને ને મગ આપો (ભા.)
આપ ના એક જ વસ્તુની વાત કરીએ છીછે ) તેમજ
(૨) નાનાનુભાના મરિધર ગામvજ મિira
arદgisતા માહ્ય કિરપાTI

·નય દ્રવ્ય,પર્યાય, ગુણ, સ્વભાવ
સસંભગી કહી, હવે નય લક્ષણ કહીએ છીએ -
(9) નાનામાવેગા કૃમિન જમા
જાતિ જ્ઞાનાનિ -વસ્તુના અનેક જૂઠા જુદા જ્વભાવ
છે, તેમાથી તેને વ્યાવૃત્ત (દર) કરી એ સ્વભાવમાં આણવી,
પ્રાપ્ત કરવી, એનું નામ નય (અથવા)
(૨) gita wદીયા જા –રમાણ વડે
મગૃહે જ અય, તો એ અશ તે નય (બચવા)
(૩) તુfમrs શુવિઘા વા ૪ -નાતાને
અભિપ્રાય અથવા ચુતને વિકલ્પ ન નય (અથવા)
(૭) નવા ધમr f
માન
t" ના ન-ગુવાજરૂ-વસ્તુમાત્રમા મન ત ધર્મને
અભ્યાસ રહેલો છે, તમાથી એક અશ ગ્રાન્ડર જે જ્ઞાન તે
નય (અથવા)
(८) नायन यन तास्य प्रमाणविषयीतम्यार्थस्याश
म्तदितगशोदामीन्यत' म प्रतिपत्तुरभिप्रायविशषा नय ।
(પાવાદ રત્નાકર)–પ્રત્યક્ષાદિ પ્રમાણ વડે નિશ્ચિત કરેલ
વસ્તુના અને અને જે ચણ કરે, મને ગાદીના શે
અગે ઉદાસીન છે, અર્થાત બાડીના શોને નિધિ ન
કરે તે નય, (જાતિની અપેક્ષાએ “સફા એ એકવચન
લીધુ છે ) બાળને શેનો નિધિ (પ્રનિચેપ) કરે તે તે
નયાભાસ જાણવું પાગતમાં એ અંગે કહ્યું છે કે
gવાઝા

·નય પ્રદીપ
જીત
૨૮
'નિurpril garmfમક મમાયુul
वस्तूना नियताशकल्पनपरा मप्तश्रुता भंगिन ॥
जोदामायपगयणास्तदार चाश भययु
1
તથvird યુવા પુજા |
અથાત–પ્રમાણ વડે નિશ્ચિત અનત માત્મ- વસ્તુઓના
નિયત અને (અમુક બ) ૧ ૮ પના ૪ વામ તરપર
સાત પ્રકારના ડુત ભગી થાય છે તેમાં જે સ્વરિપન
અશને વીવરી તે શિવાયના બીજા અશન નિધિ
નહિ કરતા તેમ લાગી રહે છે, તે ન દેવાય છે, અને
જ એકન પાનાના જ એશનો પનારૂપ કલકપ થી
મમિન એ, અર્થાત એ- પિને . પ ઘર્મ જ સ્વીકારે અને
બીજા અશોને નિધિ કરે તે દુર્નય કહેવાય છે
શ્રી જિનના મતમાં કાઈ પણ કથન નય અહિત નથી,
અર્થાત જે જે કર્યું છે તે બધુ સાપેક્ષ કહ્યું છે
શ્રી વિશેષાવચ્ચકમા કહ્યુ છે કે –
“नथि नहिं पिहुण मुत्त अ थो अजिणमए पिचि।
आमन्न उ मायार नए नयरिमारआ घूया ॥"
અર્થાત શી જિનમતમાં
સૂત્ર
તેમજ અર્થ નય વિના
નથી, અર્થાત જે જે કઈ કથન છે તે સાપેક્ષ છે, માટે
નયવિશારદ, નયના જાણકાર પુરુષોએ કઈ શોતા મળે તો
તેને નય અનુસાર કહેવુ, અર્થાત્ શોતાને ગ્ય સાપેક્ષ જેમ
ઘટે તેમ કહેવુ

·થાભાસ
નયના પ્રકાર
નયાભાસ
મગને લઈને નયાભાગનુ લસણ કહે છે –
મિહિલવા નવમra –અર્થાત
વાભિપ્રેત પિને હતું કે, રડે એવો અને
બશ તે સિવાયના બીજા પ્રશનો અપવાપ-નિધિ (વિક
તિપત્તિ) તે છતે નયની પેઠે ભા ર, ત નયાભાસ છે
વાય, પણ નય નહિ જેમ, વસ્તુ એનત નિત્ય છે, અથવા
એ-ત અનિત્ય છે, એવું પ્રતિપાદન કરનારા, બેધ કરનારા
અન્ય દર્શનીએ ને વચનો
નયના પ્રકાર
વિસ્તાર વી. વિવક્ષા કરીએ તો નય અનેક પ્રકારના
છે, કેમકે જૂદી જૂદી વસ્તુઓમાં અનત અશેના એક એક
અને કથન કરનારા વક્તાના જે પન્યાસ (વચન) , તે
બાધા નય છે તે અંગે કહ્યું છે –
grant vangi તયાણા નિ નવા..
जायदया नययाया तारख्या चेय परममया ।"
સમિતિ , ૨-૮૩
અર્થાત–જેટલા વચનપથ છે, તેટલા નયવાદ છે અને
જેટલા નયવાદ છે, તેટલા છાધા એબત માનવાથી (અર
પરમ નિરપેક્ષપણે) પર સમય છે

·૩
નય પ્રદીપ
આમ જોતા વિસ્તાથ્થી નવ નાનું પ્રવચન થઈ શકે
નહિ, માટે મયથી એનું સ્વરૂપ પ્રકટ કરે છે –તે નિય)
બે પ્રશ્ન (૧) કવ્યાર્થિક અને (૨) પર્યાયાર્થિક
તે જ અને કહ્યું
'णिन्छयययहारनया मृरिमभेदा णयाण मगाणं ।
जिच्छयसाहणहऊ दयपजट्ठिया मुणह॥"
અર્થાત–સર્વ નાના મૂળ ભેદ નિશ્ચય અને વ્યવ
વહાર નય છે, તેમાં નિશ્ચય નયને સાધનહેતુ, વ્યાર્થિક
અને પાયાવિક જાતે
દિવ્યનું લક્ષણ
ત્યા દ્રવ્ય એટલે શુ? દ્રવ્યનું લક્ષણ શું?
(૨) – – સત્ ” દ્રા નું લક્ષણ છે
અર્થાત જે “સત્ ' છે, તે દ્રવ્ય છે ત્યારે “સત” એટલે
(१) “मीदति स्यकीयान गुणपयायान् व्याप्नोतीति मत् ।
પિતાના ગુપર્યાય સાથે જેની યામિ છે, પિતાના ગુણપર્યાયમ
જે રહેલ છે, (અન્યમા નહિ, અથવા જે પિતાના ગુણપર્યા
ન્યા દ્રવ્ય, ક્યા દ્રવ્ય ત્યા તેના ગુણપયોય, એ વ્યારિ
અથવા અવિનાભાવ મળધ) તે “સત અથવા (૨
' સૌ યુવા સંત '—જે ઉત્પત્તિ, વિનાશ એ
સ્થિરતા એ ત્રણથી યુન તે સત્ અથવા (૩) ૩થરિય
મા–જે અક્રિયા કે તે સત્ આ માં
t

·દ થનું લસણ " यदेनार्थनियावारि तदेव परमाधमत् । જ જારિવારિ તય રdsણતત ' અર્થાત–જે અર્થઝિયાબરિ છે, તે જ પરમાર્થ સત છે, અને જે અર્થ ક્રિયાકારિ નથી તે પથ્થી પણ અગત છે અથવા () “ નિત્તનિઝામપદjરવા स्वभाविभाग થાનું પ્રતિ વ્યક્તિ અયુવતિ ચE IN – પિત પિતાના પ્રદેશ સમૂહ કરી અખ, વૃત્તિએ રહી સ્વભાવ- વિભાવ પર્યાયને જે પ્રાપ્ત થાય છે, થશે, અને થયા છે, એ દિવ્ય (તાત્પર્ય કે એ કઈ સમય નથી કે જ્યારે દ્રવ્ય પર્યાય રહિત હોય છે એટલે પિતાના (અન્યના નહિ) પ્રદે વિમા અખડવૃત્તિએ રહી પયયયુકત હોય તે દ્રવ્ય અથવા (૩) “TTvચકા'ગુણપર્યાયવાળુ તે દ્રવ્ય અથવા— () “ગુખાવો '. - ગુણને બાશ્રય (જેમાં ગુણ રહ્યા છે તે) દ્રવ્ય એજ અને શ્રી વિશેષાવશ્યક વૃત્તિમાં કહ્યું છે કે - +“दयए दुयए दारयययो विगारो गुणाण सदावो (मभागे)। दय भत्रभारम्म भृयभार ज जोग॥" +સમૃત પીપા ત્તિ દૂર થા જિસુણાના (િનવ) इद भ य भायम्य भत्भारश्न यद् याग्यं ।।

·નય પદીપ
૩૨
અર્થાત– યાતિ) તે તે પયીને જે ગ્રહે છે
કે મને છે તે દ્રવ્ય અથવા (કુવારે) તે તે પર્યા વડે
જે ઝાય છે કે મૃાય છે, તે દ્રવ્ય અથવા (કોરો
કરવયા) કુ (સત્તા) ને જે અવયવ અથવા વિકાર છે,
ત દ્રવ્ય (સત્તાને અવયવ અથવા વિકાર તે દ્રય, અહી આ
સત્તા તે મહાસત્તા સમજવી, તેના અવયવ અથવા વિકારરૂપ
અવાર ગત્તારૂપ છે પણ વાય છે જ, માટે માતાના
અવયવ કે વિકારને દ્રવ્ય કg ) અથવા ગુનો (રૂપ, રમાદિ)
ના સાવ અથવા મદભાવરૂ૫, સમૃડરૂ૫, ઘટાદિ તે દ્રવ્ય
તથા ભાવિ પર્યાયને યોગ્ય જે દ્રવ્ય તે પણ દ્રય
જેમકે ગજપર્યાયને એગ્ય કુમાર (રાજકુમાર રાજા નથી, પણ
ભવિષ્યમાં તે ગાજરૂપ પર્યાયને પામે એમ છે, માટે દ્રવ્ય
રાજા કહેવાય) તથા ભૂત પર્યાયરૂપ જે દ્રવ્ય તે પણ દ્રવ્ય
જેમકે-જે ઘડામાં એકવાર ઇન હતું, પણ હાવ નથી, છતા
તેને છૂત ઘટ હીએ છીએ (ધીના ઘડારૂપ પર્યાય તે ભૂત
પર્યાય થયે, કેમકે વર્તમાનમાં તે ઘડામા ઘી નવી, છના
તેને દ્રવ્યથી થતઘટ કહીએ છીએ ) તથા (૪) શબદથી
ભૂત-ભવિષત પર્યાયરૂપ જે દ્રવ્ય તે પણ દ્રવ્ય કહેવાય
એમ સમજવું જેમકે-જે ઘડામાં એકવાર ઘન હતુ કવિ
નથી, ભવિષ્યમાં તેમાં ધૃત નાખવાનું છે, એટલે એ દ્રવ્યથી
ઘનઘટ કહેવાય તાત્પર્ય કે-જે દ્રવ્ય ભૂત પર્યાયને વેશ્ય
હાય, અથવા ભાવિપર્યાયને ગ્યા હોય અથવા ભૂત-ભાવિ
એ અને પર્યાયને ચોગ્ય હોય, તે જ કન્ય કહેવાય, અન્ય
ન જે પય વસ માનમાં ન હોય તો
પણ ભૂતકાળમાં

·ભાવ-વિભાવ પર્યાય
હ, અથવા ભવિષ્યમાં થનાર છે, અથવા ભૂતમા હતું,
-વર્તમાનમાં નહિ હોવા છતા ભવિષ્યમાં થનાર છે, તે
-પર્યાયવાળુ દ્રવ્ય તે દ્રવ્ય કહેવાય, અન્ય નહિ, નહિ
તે પર્યાયમાત્ર અનુભૂતત્વ અને અનુભવિષ્યમાણત્વવાળા
દેવાથી પગલાદિ સર્વ પર્યાયને દ્રવ્યત્વને પ્રસંગ આવે
આ ઉપરોકત શ્રી વિશેષાવચ્ચની ગાથાને વિસ્તૃતાર્થ
થયે એ ગાધામ દ્રવ્યની જે જૂદી જૂન ૧-૨-૩-૪] ચાર
-વ્યાખ્યા આપી છે તે સમાવેશ પામે છે
સ્વભાવ-વિભાવ પર્યાય
પ્રમ પ્રાપ્ત મવભાવ-વિભાવ પર્યાયનું કથન હવે કર
-અગુરુલઘુ દ્રવ્યના જે વિકાર તે સ્વભાવ પર્યાય, તેથી
વિપરીત અથત સ્વભાવથી ઉવ પર્યાય તે વિભાવ પર્યાય.
તેમા અગુરુલઘુ દ્રવ્ય સ્થિર છે, જેમકે સિદ્ધિમત્ર તે જ
અગે શ્રી સમવાયાગ વૃત્તિમાં કહ્યું છે કે
ry રિવર વારિ, અgy
यरिस्था मिद्धिक्षेत्र घटापार ययस्थितज्यातिष्कषिमानादी
P–અર્થાત-જે દ્રવ્ય તિર્થગૂગામિ (નિરછા ચાલવા
વાળા) છે તે ગુરુલઘુ કવ્ય કહેવાય, જેમકે વાયુ આદિ
અને જે દ્રવ્ય સ્થિર છે, તે અગુરુલઘુ કહેવાય જેમકે-
સિદ્ધિક્ષેત્ર તથા ઘટના આકારે વ્યવસ્થિત એવા તિકના
વિમાન આદિ

·નય પ્રદીપ
ગુણના વિકાર તે પર્યાય તે બાર પ્રકાગ્નિા છે –
(૧) અનત ગુણ હાનિ (૭) અન ત ભાગ વૃદ્ધિ
(૨) અસ ખ્યાન ગુણ હાનિ (૮) અમખ્યાત ભાગ વૃદ્ધિ
(૩) મ ખ્યાત ગુણ હાનિ (૯) મ ખ્યાત ભાગ વૃદ્ધિ
(૪) સખ્યાત ભાગ હાનિ (૧૦) એ ખ્યાત ગુણ વૃદ્ધિ
(૫) અસખ્યાત ભાગ હાનિ (૧૧) અમખ્યાત ગુણ વૃદ્ધિ
(૬) અનત ભાગ હાનિ (૧૨) અન ત ગુણુ વૃદ્ધિ
નર-નાગ્યાદિ ચતુર્ગતિ અથવા ચોરાશી લાખ ચેનિ
એ વિભાવ પર્યાય
D
દ્રવ્યના સામાન્ય શ ગુણ
હવે ગુપના વિભાગ દેખાડે છે -
(૧) અસ્તિત્વ (દ્રવ્ય માત્રને (૭) ચેતનત્વ (જીવ દ્રવ્ય
સામાન્ય ગુણ)
ને જ સામાન્ય ગુણ
(૨) વસ્તૃત્વ (
} (૮)અચેતન (પુદગલાદિ
અજીવ વ્યાજ
સામાન્ય ગુણ
+ અસ્તિત્વ આદિ ગુણોના અર્થ સમજવા છે
દત્યના સામાન્ય ગુણ નીચે મુજબ –
(૧) અન્તિત્વ=સ,પપા , (દ્રવ્યનું વા) “મન દ્રવ્ય
ન તેય તેનું નામ જ ન હોય માટે હેવાય છે “રાજ
થિ મા ”
(૨) વસ્તુન=સામાન્ય વિગેવાત્મા !
“મામા મામા-
અને વિશે એ મને અવિનાભાવી સબંધ રહેલ છે વસેલા
માટે વસ્તુ એ વ્ય (૩) – વને અર્થે ઉપર જણાવે છે કે

·વિશ્વના સામાન્ય દશ ગુણ
(ઉ) સામાન્ય વિશેષાત્મક (૯) મૃર્તા (પુદ્દગલ દ્રવ્ય
દિવ્યત્વ ( )
ને જ સામાન્ય ગુણ)
(૪) પ્રમેયત્વ ( ) (૧૦) અમૂત્વ (જીવ, ધર્મ,
અધર્મ, આકાશ અને કાલ
એ પાચ દ્રવ્યને જ
સામાન્ય ગુ)
(૫) અગુવવૃત્વ ( )
(૬) પ્રદેશ7 ( )
(૪) પ્રમેયત્વ=પ્રમાણ (પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ કે બને) વડે જેને
નિશ્ચય કરી શકાય તે પ્રમેય કમાત્ર પ્રમેય છે, અર્થાત પ્રમા
વડે તેનું માપ (નિશ્ચય) થઈ શકે છે
(૫) અગુવધુ આ લુણ સક્ષમ અને વચનથી કે જાય
તેમ નથી પિ અને વિદ્યાનિરૂપ પ્રતિક્ષણે વર્તમાન આ ગુણ
કન્યમાત્રમાં રહે છે તે આગમ પ્રમાણથી જ ગ્રાહ્ય છે કે છે કે -
"सक्ष्म जिनादित तत्य हेतुमि नैष हन्यते ।
શirરિ તુ સાદ પારિજા વિના ”
જાતકી જિને કહેલ મમ તત્વજે હેતુ વડે વાત નથી જ
પતે તે આનાસિદ્ધ ગણી માગ કરી લેવું કેમકે-શ્રી જિન અન્યથા
વાદી થિી
(૬) પ્રદેશત્વ અવિભાગી પુગલ પરમાળ જેટ ક્ષેત્ર તે પ્રદેશ
તેને ભાવ તે પ્રદેશવ,
(9) ચેતનવ-જેવી વસ્તુને અનુભવ થાય તે ચેતનત્વ,

·ન પ્રદીપ
રિવ્યના બા દશ સામાન્ય ગુણ છે પ્રત્યેક વ્યમા
આઠ આઠ ગુણ છે
દ્રવ્યના સેળ વિશેષ ગુણ
(૧) જ્ઞાન, (૨) દર્શન, (૩) સુખ (૪) વીર્ય (જીવ
થના વિશેષ ગુu
(૫) સ્પર્શ, (૬) રમ, (૭) ગધ, (૮) વર્ણ, (
પુના)
(૯) ગતિ હેતુત્વ
(ધર્મને
(૧) સ્થિતિ હેતુત્વ
(અધમ )
(૧૧) અવગાહના હેતુત્વ
(આમશને
(૧૨) વર્તના હેતુત્વ
(કાળનો)
જેત-મજુતિ જન્મ rvમા જ છે
પિયા ના જોવા જાતે પરમ
બયાં--તનવ ક ત તુમતિ અનુભવી છે અને તે
પ્રક્રિયા છે અને એ ક્રિયા નિશ્ચયે મન વન બામા અધન
થઈ (અ યાપિ થર) વત્તે છે
(૮) અચેતનવ અનુભવ નિતપ (૯) મૂર્તસ્વરૂપ, રમ
ગ ૨, માર્શ સહિતપણુ (૧૦) અમૂર્તરૂ૫ દિતિતપs.
૧ કપ માં (૧) અવેતન અને (૨) નય નથી બાકીના આ
'દાન કે
(૧) નિનત્વ - ૨)અમૂર્તત્વ નથી
માછીના
(ર) મૂવ થી,

·૨૭
ચના સેળ વિરલ ગુણ
(૧૩) ચેતનવંતજીવ વ્યને જીવ જાતિ અપેક્ષાએ સામાન્ય
ગુણ, અજીવ જાતિ અપેક્ષાએ વિશેષ ગુણ)
(૧૪) અચેતન-(-અછવજતિ અપેક્ષાએ અજીવને સામાન્ય
ગુj, જીવ જાતિ અપેક્ષાએ વિશેષ ગુણ )
(૧૫) મૂત્તત્વ (પુરાવને ખ્યાતિ અપેક્ષાએ સામાન્ય ગુણ,
વિનતિ અપક્ષાએ વિશેષ ગુણ)
(૧૬) અમૃત્વ (જીવ, ધર્મ, આકાશ અને હાલ એની અપે
ક્ષાએ નામા ય, પુદ્ગવની અપેક્ષાએ વિશેષ)
(આમ) જીવ અને પુગવ પ્રત્યેકના છ છ ગુણ છે,
બાકીના ચારે દ્રવ્ય પ્રત્યેકના ત્રણ જણ ગુણ છે છે લા ચાર
ગુણ છે, તે ખ્યાતિની અપેક્ષાએ સામાન્ય ગુણ છે, અને
વિજાતિની અપેથાએ વિશેષ ગુણ છે
સ્વભાવ
પ્રસગને લઈને છાદિ દ્રવ્યના સ્વભાવ કહે છે –
(૧) અગ્નિ વભાવ (૨) નાસ્તિત્વભાવ
(૩) નિત્ય સ્વભાવ (૪) નિ ય સ્વભાવ
(પ) એક સ્વભાવ
(૬) અને અભાવ
(૭) ભેટ સ્વભાવ
(4 અ. ન્વભાવ
(૯) ભ ય સ્વભાવ (૧૦) અભવ્ય અભાવ
અને (૧૧) પરમ સ્વભાવ-એ અગ્યાર સ્વભાવ
તે દ્રવ્યના સામાન્ય સ્વભાવ છે, એટલે કેચમામ એ
અયા સ્વભાવ ના” કે નથી-
y

·નથ પ્રદીપ
(૧) ચેતન સ્વભાવ –(આ જીવને ખ્યાતિ અપે
ક્ષાએ સામાન્ય સ્વભાવ છે, વિજાતિ અપેક્ષાએ વિશેષ સ્વભાવ
છે, વસ્તૃત જીવમાં જ છે, ઉપચાર “પુદ્ગલમા આપાય છે)
(ર) અચેતન સ્વભાવ- આ અજીવને અજીવ
જાતિ અપેક્ષાએ સામાન્ય સ્વભાવ છે, જીવ જાતિ અપેક્ષાએ
વિશેષ સાવ છે, જીવ શિવાય બાકીના દમ જ છે, પણ
ઉપચારે જીવનમાં આપાય છે )
(૩) મૂર્ત સ્વભાવ–આ યુગલને સ્વજાતિ અપે
ક્ષાએ સામાન્ય સ્વભાવ છે, વિજાતિ અપેક્ષાએ વિશેષ સ્વભાવ
છે, પુલમા જ છે, પ, ઉપચારે જીવમાં પણ આ
અપાય છે )
(૪) અમ સ્વભાવપુગલ શિવાય બાકીના જ
તમાં છે, અને તે તે --ની અપેક્ષાએ સામાન્ય સ્વભાવ
છે, પુદગલની અપેક્ષાએ વિમેવ સ્વભાવ છે “અમૂર્તતા'
વસ્તુત પુગમ નથી, પણ અપેક્ષાવિશે પુદગલને તેના
ઉપચાર થાય છે )
(૫) એક પ્રદેશ સ્વભાવને આ જીવ અને પુદ
ગલમા જ છે, તે બેની અપેક્ષાએ આ સામાન્ય સ્વભાવ છે.
બાકીના દ્રવ્યની અપેક્ષાએ વિશેષ સ્વભાવ છે )
(૯) અનેક પ્રદેશ સ્વભાવ અથવા બહુ પ્રદેશ,
સ્વભાવ- નલ સિવાય બાકીના બધા મા આ છે,
તે જેમાં છે તેની અપેક્ષાએ આ સામાન્ય સ્વભાવ છે,
વાવની અપેક્ષાએ વિશેષ સ્વભાવ છે )

·ફના સ્વભાવ ૧૫ સામા ય ૧૦વરોધ
(૭) વિભાવસ્વભાવ-( આ જીવ અને પુદગલ એ
બે જ વ્યમા છે, બાકીનામાં નથી, એટલે જીવ-પુદગલની
અપેક્ષાએ આમામાન્ય સ્વભાવ, બાકીનાની અપેક્ષાએ વિશેષ
સ્વભાવ છે ) અપેથાવિશે બીજા માં પણ વાઈરાઈ
આચારના મને આપાય છે
(૮) શુદ્ધ અભાવવસ્તુત આ બવા માં
છે, પણ ઉપાધિ અપેક્ષાએ જીવ-પુદ્ગલ અનુદ્ધ પણ છે
એટલે આને વિશેષ સ્વભાવ ધો )
(૯) અશુદ્ધ ભાર–છા અને પુરાવના અનાદિ
ગમન વરૂપ ઉપાધિને લઇને આ નવભાવ એ બેમ જ
છે, બાકીનામાં નથી તથાપિ અપેથાવિશે કાઈ મત પ્રમાણે
ધર્મ, અધર્માદિમા પણ એનુ ખારાપણ વાય છે )
(૧૦) ઉપચરિત અભાવ (2)
આ દશ વિપર સ્વભાવ ધ અટવુ સામાન્ય સ્વભાવ
અગ્યા અને વિશેષ દશ મળી કુલ એકવિશન્વભાવ થયા
તેમ છવ અને પગમાં પ્રત્યેકમાં એકવિશે જ્વભાવ
ધર્મ, અધર્મ અને આકાશમાં અગ્યાર મામાન્ય
વિભાવ અને બીજા પાચ (અચતત્વ, અમર્તત્વ, એક
પ્રદેશવ, બહુ પ્રદેશવ અને શુદ્ધત્વ) મળી એ સ્વભાવ
છે કાળમાં અગ્યા- સામાન્ય સ્વભાવ અને બીજા ચાર
(અગેનન, અમૂર્ત વ, શુદ્ધત્વ, અને ઉપચતિત્વો મળી
૫દર સ્વભાવ છે એ જ અંગે કહ્યું છે કે -

·पविशति भाषा स्युर्जीवपुद्गन्यामता ।
wહીનારા રઘુ રાજા છે ”
અર્થાત–જીવ અને પુદગલ એ દરેકના એકવિશ
સ્વભાવ છે, ધર્માદિ (ધર્મ, અધર્મ અને આકાશ ના મેળ
છે, અને કાળના ૫દર કહ્યા છે
સ્વભાવ પણ ગુણ-પર્યાયનાઝ અતભૂત જ સમજવા
(સ્વભાવ+ ગુણ-પર્યાયથી જુદા નથી, તેમાં જ તેને સમાં
વેશ થઈ જાય છે કે, નહિ તે કન્યનું લક્ષણ બના યું, તેમાં
ગુણપર્યાયની પેઠે તનું પણ ગ્રહણ થાત
* પણ એટલું વિગેમ કે ગુણ છે તે ગુણીમા જ રહે છે, અને
સ્વભાવ ગુણ-ગુણી બનેમાં રહે છે કેમ ગુણ-ગુખી અને પિતપિતાની
પતિમાં પરિણમે છે અને જે પરત છે તે જ સ્વભાવ છે
અથવ-તત્વનાથવાત કરતુ મા ઉત્તેિ ––અર્થાત
માણુ પર્યાયમાં આક્રાત થએની (પરિણમેની) જે વસ્તુ તે ભાવ
(સ્વભાવ) કહેવાય છે
+ આ એકવિશ સ્વભાવના અર્થ સમજ્યા કેમ હાવાથી અને
લખ્યા છે -
(૧) આરિત સ્વભાવ સ્વભાવનાથી કરી પણ તે ન લેવું
તે અથવા સ્વરૂપે કરી સદા હેતુ તે અમારા માથુર ના
दस्ति स्व०
(૨) નાસ્તિ સ્વભાવ પપે કરી કદી ન હોવું તે
रूपणाभायानास्तिस्था
(૩) નિત્ય સ્વભાવ આ વસ્તુ તે પેલી મે જે પૂર્વે અનુભવી

·એવિ સ્વભાવના અધ
૪૧
ગુનું કથન થયું, એટલે ગુણના વિકાર એવા જે પર્યાય
હતી તે જ એ બોધ જે વડે થાય છે, તે તે વસ્તુને નિત્યસ્વભાવ
વસ્તુ પયોવાળી હોવાથી ક્રમ ક્રમ તેના પuોય બ યા કરે તથાપિ
[થિયાર થયેલ હોવા ના પણ તે વસ્તુને જતા એમ થાય છે કે
આ તો પેલી જે મે પૂર્વે જોઈ હતી અથવા અનુભવી હતી, તે.
આવું વાન થાય છે તે તે વસ્તુના નિયમનાવને લઇને જ વસ્તુમા
એ નિત્ય સ્વભાવ ન હોય, તો ૪ ૫, જેના પર્યાય પી ગયા
છે એવી વસ્તુને- આ તે આ જ, પૂર્વે અનુભવી હતી તે –
બંધ ન જ થાય અથવા કફ -ન અને મેનુ સેનાને કા૫
પયોય પરાઈને કુપ્ત પાપ થયો પણ મેનુ તો તે જ નિત્ય નિ
જિગનાનriffતિ રામ રમાય !
(૪) અનિત્ય સ્વભાવનું પમ્પ પરિડામણ અથવા
ઉત્પાદ-વ્યય જેથી થાય છે તે વસ્તુ તે અત્યિ સ્વભાવ તથા
ऽप्यनेकपर्यायपरिणामिन्यादनित्यस्वभाव ।
(૫) એ- અભાવ જેમ ૩૫, રમ ગધ પશ એ મધમાખી
ભાવાને એરૂ૫ આધાર ઘટ છે, એ વટને એક વિભાગ તેમ
નવમા અને તેના સમાવી અને એ રૂપ આ વાર તે એક વાર
स्वभावानामाधार यादेषस्थभाय ।
(૬) અને અભાવઆકાર એકરૂપ ના તેમાં પણ બે ની
દૃષ્ટિ કરીએ, તે અને આર લાગશે જેમ-ઘટાબરા, કાશ
અાકાશ તેમ માત્ર રૂપે એક ના પર્યાવરૂપે અને તે
તેને અને સ્વભાવ. શનૈયામાપમાન
(૭) ભે અભાવ=ગુ -ગુગી, પાપ-પવાથી, ધમ-ધમી એ
વીર મસા, મખ્યા, લા દિ ભેદની નું બે સ્વભાવ મુજા-
romલિવ મેમરી

·નય પ્રદીપ
૪૩
તેનું પણ કથન થઈ ગયુજ સમજવું અને એ પર્યાયાર્થિક
(૮) અભેદ સ્વભાવગુણ- બી વર્મ-ધમી એ બાદ અડ
મૃતિએ જોઈએ એ અને અનદ સ્વભાવ ગુણ ગામવાર
મામા !
(૮) ભવ્ય સ્વભાવ અને કાય-કાગ, શક્તિવાળ અપસ્થિત
જે ન્ય, તનુ કમિ વિશેષતા છે વિભાવથી પ્રકટ થયું, અર્થાત
આગામી કાન પાકાર પણમનું તેનું નામ ભ ય મણિ
વાર કરાવવામાનદ્ મથામ!
(૧૦) અભ૧ અભાવગનણ કાળમા ( વમાં મીના ટાવા
ના) પસ્વરૂપ ન થવું દવને અનન્ય અનાર. કાજ
पयेऽपि परस्यरूपाकाराभयनामयम्घभाष 11 पशु
મcurror rથિના હિંસા મારા ગામના
मरताधि अणिश्च मगमगमानन विजहति।।'
અથાન –-વ્ય અન્ય કારણ કે તા છ અરમ્પ અવકાશ
આપતા હતા અને નિત્ય મળે છતા પિતાનું સ્વરૂપ તાજતા નથી
(૧૧) પરમ અભાવ= infમ માથાની ઘમ
નાઇ પરિણામિક ભાવની મહાનતાને લઈને પરમ જ્વભાવ તાત્પર્ય
ક-જે જે , મા જે જે પામિક ભાવ વધાન (મુખ્ય) છે, તે
તે તેને પરમ સ્વભાવ eg (ાન એ આત્માને પરમ બાપ
કેમકે આત્માના પરિણામિક ભાવમાં જ્ઞાન પ્રવાન છે
(૧૨) ચેતનસ્વભાવ જે વડ અનુભવ થાય તે તનસ્વભાવ
\ અતઅભાવચેતનસ્વમાનની હટે તે અચેતન
સ્વભામ

·એકવિશ સ્વભાવના અર્થ નય કથાધિક નય સાથે મિશ્રિત હિ, દ્રવ્યને વિશેષ બોધ આપે છે, તાત્પર્ય ૬-૫ર્યાયાર્થિક ય ન વ્યાર્થિક (૧૪) મૂત્તી સ્વભાવ પ સ ધ પ જેને લઇ જણાવ, તે મત્ત સ્વભાવે. (૧૫) અમૂત્ત અભાવ=મ | C અમૃત્ત વક (૧૪) એક પ્રદેશ અપરિણનિરૂપ અખાડાની વેગનું જે ભાજનપણ તે પ્રદેશ (1) બહુ પ્રદેશ અર્બન્નપ્ર યાગને વરને તથા ભિન દેશની કપના કરીને જેવી અનેક પ્રરા વ્યવાર ગ્યતા થાય, તે અને- ૦ (૧૮) વિભાવ સ્વભાવથી ઉમે તે વિભવ સ્વ- (૧૯) શુદ્ધ =જે વળ શું થાય અયોર્ ઉપાધિરહિત અત ભાવ પરિપ્નતિ કે શુદ્ધ સ્વર (ર૦) અશુદ્ધ સ્વ શુદ્ધથી ઉતરી, અર્થાત પાવિ મહિના બાહ્યભાવ પવુિમન મ્યતા, તે બાદ એક (૧) ઉપનિ અવ=નિયમિત સ્વભાવનું અન્યત્ર ઉપચાર રૂપે લેવું તે તે ઉપચરિત અ આ ઉપચરિત અભાવ બે પ્રક રને છે –– ૧) કર્મજ-કમત. (ર) સહજભ્યાભાવિક* (1) તેમા પગના સબંધને લઈને ને પણ તથા અચેતનપા અાપતુ તે કમજ Cષચરિત સ્વભાવ છે .મને સબ છ બા ઉપચાર પણ દૂર થાય છે. આ જ પ્રમાણે ગગારિક

·કરે
નય પ્રદીપ
તેનું પણ કથન થઈ ગયુ જ સમજવું અને એ પર્યાયાર્થિક
(૮) અભેદ સ્વભાવ= ગુણાગી વર્મ-ધમ એ બાદ અમે
વૃત્તિઓ નેઈએ એ પને અને સ્વભાવ મુngdiffકમાવા-
મામા
(૮) ભવ્ય સ્વભાવ અને કાય-નાગગ શનિવાણુ અપસ્થિત
જે દ્રવ્ય તેનુ કમિક વિશે મને ગાયિકોવની પ્રા થવુ, અર્થાત
આગામી કાર પસ્વરૂપાતર પરિણમવું
નનું નામ ભ૨ મ માધિ
જ સ્થપામનાર્ મારામrs
(૧૦) અભય અભાવ=ણ કાળમાં (ા માં મચા હોવા
ના) પસ્વબર ન થયું એ કન્યને અન્ય નામ પણ
प्रयेऽपि परस्परूपाकाराभघनाभब्यस्वभाव 11 मई
મutom વિતા તા #mr મામા
मलतादि अणिश्च मगसगभान विजाति।।"
અથર્-બે અન્ય પ્રબળ તા - અર પરનું અવસ
આપના ન બને નિત્ય મળ્યા તા પિતાપિતાનું સ્વરૂપ ત્યજતા નથી
(1) પરમ સ્વભાવ= formનિમાષતા જw
| પરિણામ બાવની પ્રાાનતાનલઇને પરમખાવ તાત્પર્ય
કે-જે જે , મા જે જ પાણિમિક ભાવ પ્રધાન (મુખ્ય) છે, તે
તે તેને પરમ સ્વભાવ e g નાન એ આત્માને પરમ સ્વભાવ,
કેમકે આત્માના પાણિમિક ભાવમાં તાન પ્રવાન ,
(૧૨) ચેતનસ્વભાવજે વડ અનુભવ થાય તે ચેતનસ્વભાવ
(૧૩) અચેતનભાનચેતનસ્વભાવવી ઉો તે અચેતા
સ્વભાવ.

·એકવા અભાવના અર્થ નય વ્યાધિક નય સાથે મિશ્રિત હે, વ્યને વિશેષ બોધ આપે છે, તાત્પર્ય ક-પર્યાયાર્થિક નય ને આવ્યાર્થિક -- - (૧૪) મૂર્ત સ્વભાવરૂપ , ગધ સ્પર્શ જેને લઈ જણાય, તે મૂર્ત સ્વભા (૧૫), અમૂર અભાવ=માથી ઉલટ અમર વ (૧૪) એપ્રદેશ પટ=એક-વપરિનિરૂપ અખડકાર રિાનું જે ભાજપા! તે એક્તા મા (૧૭) બહુ પ્રદેશ =ન્દ્રિત થયાગને લઈને તથા બિન દેરાની કલ્પના કરીને જેથી અનેક પ્ર વ્યવહાર તા થાય, અનેક પ્રશ | (૧૮) વિભાવ સ્વભાવથી ઉન વિભવ સ્વ- (૧૯) શુદ્ધ સ્વ ' ળ + ડેવ અથાન ઉપાધિકિત અત ભાવ પરિણતિ તે શુદ્ધ સ્વ. (૨) અનુદ્ધ અ =ગુહથી ઉર્મ, અર્થાત્ ઉપાધિ સહિત બાહ્યભાવ પમિન ગ્યતા, તે અશુદ્ધ ર૦ (૧) ઉપચરિત ભવ=નિયમિત રવાવનું અ ય ઉપચાર રૂપે કહેવું તે તે ઉપચરિત વ આ ઉપચરિત અભાવ બે પ્રકા રને છે – ૧) તજ-કમ નિત (૨) રાહજ-સ્વાભાવિક (૧) તેમા પુગલના સબંધને લઈને ને મૂર્ત પણ તથા અચેતનપા! આપવું, તે કર્મજ ઉપચરિત સ્વભાવ છે તેમને સબંધ એ આ cપચાર પણ દૂર થાય છે. આ જ પ્રમાd રામક

·નવ પ્રદીપ
આ
નયન સાપેક્ષ છે, નિરપેક્ષ નથી, એટલે પર્યાયાર્થિક નથી
કવ્યના વિશેષ ગુણની પ્રતિપત્તિ ( નિશ્ચય થાય છે એ
અને કહ્યું છે કે –
કર્મને અમૂર્ત, ચેતનાત્મક કહીએ છીએ તે ઉપચાર લઈને
કર્મજ ઉપચરિત અભાવ થયા ) (૨) સિદ્ધાત્મામા પરજ્ઞાનવ, પર
કત માં તે સ્વાભાવિક ઉપચરિત અભાવ છે
એ જે એકવિશ સ્વભાવ કા તે બધા સાપે છે હવે કેદ
એ સ્વભાવોને માને અથવા એબતે માને તે શું વિરાધ અને
એ પણ જાણવા જોગ છે તે પણ અને આવાયપદ્ધતિ અનુસાર
નીચ રાખીએ છીએ -
'दुर्मयकान्तमारूदा भायाना स्थाथिका दिन ।
શાળામાં શિવત્તા ના જ રસ છે.”ન ચ
અથા--પથને નં રૂપ એકતપર પ્રહાઇ કરે છે? ન
સ્વાર્ષિક અને જે સ્વાર્થિ, - તે વિપગમવાળા છે, અને વિ.
વાસવાળા હેવાથી તે નવ વપ્તિ ઇ જઇશ? એમ કેવા પ્રકો
એકાત મહા પરના વિપીન હેર મધ્યક છે ? સહિ–જુએ
આ પ્રમાણે
(१) मर्यथवा तन सद्रूपम्य न नियताथव्ययस्था सच
रादिदोपत्वात् तथाऽसदृपस्य मलगुग्यतामसंगात् निल
स्पैकरूपत्वादेयम्पस्यार्थनियायारियाभार ।
अनिय
कारित्वामारे द्रव्यस्थाऽप्यभाष :
*સ લેખકે આને આટ જ ન અપૂર્ણ રહેવા દો
છે. જિજ્ઞાસુએ આલા પદ્ધતિનું અવલોકન કરે– ભગવાનદાસ
છે

·નયમમાણ રામેળ
“નાનામવર્ષથઇ જા જ માત !
સભવિઘ ચ નધિર્તિ જુદા
અથા–જુદા જુદા અનેક ન્યભાવથી સ યુક્ત દ્રવ્યને
પ્રત્યક્ષાદિ પ્રમાણુથી જાને, તે દ્રવ્યની માપેલ સિદ્ધિ અર્થે
કચિત ના માટે મેળવો (તાત્પર્ય કે “અસ્તિત્વ નાસ્તિત્વ
આદિ સ્વભાવે ના છે એમ પ્રમાણ વડે જાયું, પણ
અસ્તિત્વ અને પતિ છે એ ધર્મો ને પ્રગટ વિધી
દેખાય છે, તો એવા બે વિધી ધર્મ એક
ઘટે એવો પ્રશ્ન થશે, તે તે પ્રશ્નના સમાધાન માટે નથી
વડે બતાના કે - થના એ ધર્મ સાપેક્ષપણે કહ્યા છે, અર્થાત
દ્રયનું અસ્તિત્વ' નૂદ્ર યાદિની અપેક્ષાઓ છે “નાન્નિત્વ”
યાદિની અપિકાએ છે માણ નુ પુત્રપણે હેવુ
પિતાની અપેક્ષાએ છે, પુત્રપણે ન કરવું એ પિતાના પુત્ર
કે આ આદિની અપેક્ષાઓ છે )
- યમાં કમ

·દ્રવ્યાર્થિક નય અને પર્યાયાર્થિક નય
પૂત (ઉપર જેનું લણ બનાયુ તે જ) દ્રવ્ય જ
છે અર્થ અથવા પ્રોજન જેનું, તે વ્યાર્થિક નય એના
યુક્તિ કપનાએ કરી દશ ભેદ થાય છે
(૧) અનવય દ્રવ્યાકિનય–જેમકે
-૪
માપ જ ગુણપર્યાય છે સ્વભાવ જેને, તે દ્રવ્ય (દ્રવ્યની
આ વ્યાખ્યા અને દિવ્યાર્થિક નયને લઈને છે જેમકે-
એ દ્રવ્ય જાણતા તેને અનુયાયી (અન્વથી) તેના ગુણ-પર્યાય
પણ જાગ્યા જાય અથવા સામાન્ય બોધ થતા, તેને અનું
યાયી (અન્વયી) વિશેષને બોધ પણ થાય સુવર્ણ જોતા
એને અનુયાથી (તેમા અન્વયરૂપે રહેલા તના પર્યાય)
કુડવ, કડા પણ યાદ આવી જાય (એ પર્યાયને દ્રવ્યમા
અન્વય ધર્મ રહ્યો છે તેને લઈને )
(૨) સ્વદ્રવ્યાદિ ગ્રાહક ૨ ન–જેમકે-
વાપરવા કf સ્વદ્રવ્ય, , સ્વકાળ અને
સ્વભાવ એ સ્વજાતિની અપેક્ષાએ દ્રવ્ય મ છે
(૩) પર વ્યાદિ ગ્રાહક કઇ ન–જેમકે-૪
ચિનુભ્યાસ જે મહિલા પર દ્રવ્યાદિની
અપેક્ષાએ દ્રવ્ય અમત છે
(ક) પરમ ભાવ ગ્રાહક ૦ ન–જેમકે-નાનખર
જામી જ્ઞાનવાળે તે માત્મા અડી આમાના અનેક સ્વભાવ

·૪૭
૮ કિ નયન દળ ભેટ
(જ્ઞાન, દર્શન, ચારિત, તપ, વય, ગુખ આદિ) માથી તે
બધામાં મુખ્ય (પરમ સ્વભાવ) સ્વભાવ જે જ્ઞાન તે લીધુ
વામજ ગરમા, કુવમા મા ઈત્યાદિ પણ કહેવાય, પણું
પરમ ભાવ ગ્રાહક નયે તે મ ા એમ જ
કહેવાય પુદગલાદિ અછવથી આત્માને ભેદ દેખાડનાર
(distinguishing) 71 3
(૫) કર્મોપાધિ નિરપેચ શુદ્ધ દ્વાન–જેમકે-
Gષ વિના 1 જીવ છે તે સિદ્ધ સમાન શુદ્ધ
આત્મા છે (અહી આ જીવને વળગેવો જે કર્મવળગણ તેની
અપેક્ષા ન કરીએ અને જીવના મૂળ સ્વરૂપે જોઈએ, તે
જીવ માત્ર સિદ્ધ જેવા શુદ્ર આત્મા છે આ અગે કહ્યુ છે કે-
मग्गणगुणगणेदि य चउददि हपति ता अमुद्धणया।
વિદા ના =જે કુરા દે કુળના 11' થી દ્રવ્ય
મ પ્રહ, 18
અથા--માણ અને ગુણસ્થાન- આદિથી સમારી
જીવના જે ભેદ પાડવામા આવે છે તે અશુદ્ધ નયને લઈને,
શુદ્ધ નયને લઈને તે જીવ માત્ર એક સરખા શુ છે એમ
જાણવુ શુદ્ધ દ્રવ્યાર્થિ- નયનો આ એક ભેદ છે
તેમજ (૨)
(૬) ઉતપાદ વ્યય ગૌણન સત્તાગ્રાહકે શુદ્ધ
દ્રવ નટ-ઉત્પાદ અને ન્યાયને ગૌણ કરી સત્તા (ૌચ) ને
મુખ્ય પ્રણ કરનાર શુદ્ધ દ્રવ નટ જેમકેન્દ્ર તિરસ,
વ્યનિય છે, (અહી આ દ્રયનું સર્વદા અવિચળ

·નથ પ્રદીપ
હેવાપણું એ મુખ્ય ગ્રહણ કર્યું છે, અને તેથી કરીને દ્રવ્ય
નિત્ય એમ કહ્યું, કેમકે ઉત્પાદ યયરૂપ પર્યાય એ તે ક્ષણે
ક્ષણે ઉપજે છે, વણસે છે, પલટાય છે, પણ યની મૂડી
સત્તા તે તે અદા કાયમ જ છે તેમજ (૩)–
() ભેદ ૫ના નિરપેક્ષ શુદ્ધ ન–સેદની
કપનાની અપેથા ન એને જે શુદ્ધ ક ન જેમકે-
નિriverમામિ | પિતાના ગુણ પર્યાય,
સ્વભાવથી અભિવ તે દય
(૮) કર્મોપાધિ સાપેક્ષ અનુદ્ધ કાન–કમની
ઉપાધિની અપેક્ષા રાખીને તન અને કહેવું, તે કપાધિ
સાપેક્ષ અશુદ્ધ કવનજેમકે-ઘાહિમ કલા
ધાદિ કર્મભાવવાળ આત્મા ( અહી આ આત્માને શોધાદિ
સ્વભાવવાળે કહ્યો, તે કર્મની ઉપાધિને લઈને, જે સમયે જે દ્રવ્ય
જેવા ભારે પરિણમે, તે સમયે તે વ્ય તે ભાવવા ગણાય
છે, એટલે મને લઈને કોધાદિ ભાવમાં પરિણમેન આત્મા
કોધાદિ ભાવવાળે કહેવાય છે, તેમજ લેપિડ ભઠ્ઠીમાં
tળીએ ત્યારે અગિરૂપે પરિણમે છે, અને તે વખતે અમિ
રૂપે વહેવાય છે તેમજ આ મા પણ જે સમયે જેવા ભાવ
પરિણમે, તે સમયે તે ભાવરૂપ કહેવાય છે નાનીઓએ એ
કારણે આત્માના આઠ ભેદ કહ્યા છે
द्रव्य दपाययोगातु पयोगी ज्ञानदर्शने चेति ।
चारित्र श्रीर्य चत्यष्टविधा मार्गणा तस्य ॥"
-શ્રી ઉમાસ્વાતિવાચક શ્રી પ્રશમરતિ-૧૯૯
અર્થાત –(૧) ય આત્મા, () કપાય આત્મા, (૩)

·-- વ્યાર્થિક નય અને પાર્થિક નય ૪૯ રોગ આત્મા, જ ઉપયોગ આ મા, (૫) જ્ઞાન આત્મા, (૬) દર્શન આત્મા, (૭) ચારિત્ર આત્મા, (૮) વીર્ય આત્મા, એ આઠ પ્રકારે તેની (આત્માની) મા (ગષણ- પરીક્ષા ડવી) અશુદ્ધ દ્ર યાર્થિકને આ એક ભેદ થયે તેમજ [2}- (૯૦ ઉતપાદ વ્યય માપે અશુદ્ધ કઇ નઇ એક જ સમયમાં દ્રયને ઉત્પાદ ચય-ધીય યુક્ત કહેવું જેમકે- હિન્દુ સમયે ૪-કુપાધ્યાયુવતી અથવા સુવ નું જે નમયે કડીરૂપે ઉપજવુ, તે જ સમયે કુડલરૂપે નાશ પામવું, પણ તેનારૂપે તે ધ્રુવ હેલુ દ્રવ્ય સત્તારૂપે નિત્ય હેવા છતા, પર્યાયરૂપે ઉપજેવણને છે, એથી ઉત્પાદવ્યય બાપેક્ષ અશુદ્ધ દ્રઢ ન કહ્યો તેમજ (૩)- (૧૦) ભેદક૫ના સાપેક્ષ અશુધ્ધ ૦ ન– ગુણ-ગુpીમા ભેદની અપેક્ષા રાખીને દ્રવ્યનું કથન કરવું તે જેમકે-૩મનો હીનાનાથ મુn ! દીન-જ્ઞાનાદિ એ આત્માના ગુણ છે ( અભેદની અપેલાએ કહ્યું હોત તો આત્મા એ જ જ્ઞાનાદિ, ગુણ-ગુcી જુદા નથી, એમ કહેન પ૭ અહીં ભેદ દષ્ટિએ દ્રવ્યનું કથન કર્યું છે. વસ્તુત ગુણ-ગુણ બે જૂદા નથી, તથાપિ ભેદકાપનાની અપેક્ષાએ અશુદ્ધ દ્રવ્યાર્થિક નયથી એમ કહેવાય છે ) દવ્યાર્થિક નયના આ દશ ભેદ કહ્યા K

·૫૦
નથ પ્રદીપ
પર્યાયાર્થિક નય
હવે પર્યાયાર્થિક નયનું વ્યાખ્યાન કરે છે -
+ “જત ૩ift foff rafa soft
અર્થાત્ ઉત્પત્તિ (ત્પાદ) તથા વિપત્તિ (વિનાશ)ને પામે
તનું નામ પર્યાય એ અગે છે ----
“નાનિષ કન્ન જવા સબબ !
उग्मन्नति निमन्नति जरयल्लाण्यनले ।'
અથાતુ-અનાદિ અનત એવુ જે દ્રવ્ય (સત્તારૂપે
શાશ્વત નિત્ય એવુ જે ૮ થી તમા તેના પર્યાય પ્રતિક્ષા,
(જેમ પાણીમાં તગ ઉપજે છે અને વહુને છે તેમ)
ઉપજે છે અને વાસ છે
અગc (પૃ ૩૪ ) જે છ પ્રકારના દ્વિરૂપ અને
છ પ્રકારના નિરમળી બાર સ્વભાવપર્યાય અને નર
નાર-દિરૂપ નિભાવપાય ઘા છે તે અહિ આ પર્યાય
શબ્દ સમજવા
પર્યાયના બે પ્રકાર –(૧) મડભાવિ પર્યાય -
કમભાવિ પર્યાય છે અને કહ્યુ છે કે --
पयाया विविध , प्रमभायी मदभात्री च ममाथी गु
इयभिधीयत, पयायमदन तु पर्यायमामा यस्य स्वव्यक्ति
व्यापिनोऽभिधानान दोष इति ॥'
+ स्वभारविभायम्पनया याति पयति परिणमनीति पर्याय
આલાપપનિ–૧માવવિ પાવર જે પશિમે છે ને પાય
tw

·મહાભાવી ગજ કમભાવી પર્યાય અર્થાન-પર્યાય ત્રિવિધ (૧) કમભાવી, (૨) સહ- ભાવી, સહલાવી પર્યાય તે ગુણ કહેવાય છે ગુણને પર્યાય છે તેમાં દોષ નથી કેમકે ગુણ છે — યતિ યાપિ પર્યાય* સામાન્ય છે તેમાં (૧) સહભાવી પર્યાય તે ગુણ-જેમકે, આત્માના વિજ્ઞાન વ્યક્તિ-શકિત આદિ, અને (૨) ક્રમભાવી પર્યાય તે પર્યાય જેમકે–મુખ, દુખ, હર્ષ, શેક આદિ આત્માના પર્યાય (અહી એમ સમજવાનું છે કે નાનાદિ પર્યાયાવર થાય તે જ્ઞાનાદિ, અને સુખ પર્યાયાત થાય તે દુખ, હર્ષ પર્યાયાતર થાય તે શેડ, માટે જ્ઞાનાદિને સહભાવિ પર્યાય (ગુણ) કદ્યા, અને સુખ, દુ ખાદિને કમભાવી (પર્યાય) કહ્યા દાખલા તરીકે જુએ-અત્યારે આપણે સુખ અનુભ વીએ છીએ, અનુભવવુ, જાવ, વેદવું એ એક જ છે), તેમાં સુખ પણ પર્યાય છે અને સુખનું જે નાન (અનુભ * વ્યક્તિત્કાપિ પર્યાવ સામાન્ય છે અર્થાત (તિરૂપ) જ જૂઠા જે પયા. તે બધામાં સામાન્ય વ્યાપે (ર) જે પર્યાય તે યુગ છે પણ * અહી આત્માને વિતાન નીતિજિત આ કહ્યો, તેમા એમ સમજવાનું છે કે આત્માને ગુણ જ્ઞાન આ છે તે જ્ઞાનાદિ કેઈમા તિરૂપે છે, કોઈમાં શનિને અર્થાત ઈમા (જેમકે કેવવિમાં) સપૂર્ણ વ્યક્ત-પ્રગટ થયા છે, 'ઇમાં સત્તારૂપે જ (શક્તિ ને જો ગયા છે (જેમકે મૂત્મ વિશે ની વ) પગ છે તે ખેમ જ

·નય પ્રદીપ
વન, વેદન) તે પણ પથાય છે અને ક્ષણ પછી વારો કે
દુ ખ વેદીએ, ત્યારે ડ ખ પણ પર્યાય છે અને એ દુ ખનું
નાન (અનુભવન, વેદન) એ પણ પર્યાય છે, પણ પ્રથમ
ક્ષણે મુખપર્યાય હ તે પલટી બીજે ક્ષણે અપર્યાય
થયે, માટે સુખ-દુખ કમભાવી પર્યાય ગણાય, અને
વેદવારૂપ (જાણુવારૂપ, અનુભવવારૂપ) પર્યાય તો અને
ક્ષણે સુખ દેખ બન્નેમા તે ૨૫ જ રહ્યો છે, માટે સહભાવી)
સ્વભાવ દ્રવ્ય, સ્વભાવ ગુણ, વિભાવ દ્રવ્ય અને વિભાવ
ગુણ એ વડે કરને પર્યાય પણ ચાર પ્રકારના છે તે આ
પ્રમાણે
(૧) સ્વભાવ દ્રવ્ય વ્ય જન પર્યાય-ચરમ શરી
થી કિચિત ન્યૂન સિદ્ધ પર્યાય
(૨) સ્વભાવ ગુણ વ્ય જન પર્યાય-જીવની જ્ઞાનાદિ
અન ત ચતુથી
+ પાંચ બે પ્રશ્ના પગ છે -(૧) અર્થ પર્યાય (૨) વ્ય જન
પર્યાય તે પ્રત્યેક પાટા ખભા છે
૧ નાવ ગુગ વિભાવ કન્ય
ર ને વિભાવ કરીને ચા ચાર પ્રશ્ન છે
તેમાં ૮ પમાન અર્થપથપો 2 કરે 5 વનપર્યાય
વ અને પુત્ર પ્રકરે છે અગે કહ્યું કે --Refer બાક
P 3 અથપય સન્મ સુક્ષ્મ વર્નમા બમ્પરિ છે વ્ય જન
પર્યાય ત્રિબળવતી છે
giાનત્તિનિરપરાવતિ રિક્વોપતિ રાજા
મૂતમવિઘરવાપાદિત વનદિ અનુક્યા જ
શાપક ”—તભાષા, નય પરિછેદ

·આદિ-આ જીવ
પાકિ નથઃ વજન પર્યાય
‘પ૩
(૩) વિભાવ દ્રવ્ય વ્ય જન પર્યાય-જીવની ચાર
ગતિ અથવા ચોરાશી લાખ યોનિ
(૪) વિભાવ ગુણ વ્ય જન પર્યાયજીવના મતિ
આ જીવ દ્રવ્ય ચાર પ્રકારના વજનપર્યાય
હ્યા તેમજ પુદગદ્રવ્યના પણ---
(૫) સ્વભાવ દ્રવ્ય વ્ય જન પિય-અવિભાગ
પુગવ પરમાણુ
() સ્વભાવ ગુણ વ્ય જન પર્યાય-–પુદગલ પર
માણના એક રસ, એક ગઘ, એક વર્ણ અને બે અવિરુદ્ધ
પર્શ
(૭) વિભાવ દ્રવ્ય વ્ય જન પર્યાય--દ્ધિ અણુ,
ત્રિ અણ આદિ
(૮) વિભાવ ગુણ રાજન પર્યાય–ગથી રાત,
ગવથી બધાનેર, વર્ણથી વણી તર, પર્શથી પૂરતા
આ ચાર વ્ય જન પચાંય કા +
(+
+ કોઈ કહે કે જીપ અને પુગના આ ચાર ચાર ન્યજી
પર્યાય ક પા બાકીના ચાર ૮ ના કેમ શું કહ્યું ! આ અને
જણાવવાનું કે --
વષષww form
व्यजनेन तु सबद्वी द्वाय या जीयपुरगली ॥'
અથાત વર્મ, અધમ, આબસ અને કાળ એ અય પાય
વર-અપરાને કહા છે કે -જપથાય નહિ, વજન
સ્વર ને તે સિવાયના બે વ અને પુગ ‘એ જ ગ્રહ કરે છે

·ને પ્રદીપ
એ પ્રકારે એકવ, પૃયત્વે આદિ પણ પર્યાય છે
(૪
पगत्त च पुहतं च सपा सठाणमय च ।
सजागा य यिभागी य पन्जयाण नुरयपण।"
શ્રો ઉત્તરાધ્યયન સૂત્ર
અવાતું –એકત્વ, પૃવકૃત્વ, ૧ખ્યા, સ્થાન, સાગ,
વિભાગ, અને (૪) થી જૂનુ, નવ, પર, અપર, દૂર, નિકટ
એ વગે પથાયના લક્ષણ ૦ +
પર્યાયાર્થિક નય
પર્યાય જ છે અર્થ (યોજન) જેના, તે પર્યાયાર્થિક
નય-(અર્થાત્ પર્યાયાયિક નય પર્યાને જ અવલંબે છે )
આ પર્યાયાયિ. નયના પણ છે ભેદ છે તે આ પ્રમાણે
(૧) અનાદિ નિત્ય પર્યાયાર્થિક નય–જેમકે-
pપયા મiff fr . મે આદિ પુદગત પર્યાય
નિય છે (મે, શાશ્વની પ્રતિમા, પત્નપ્રભાદિક પૃથ્વી,
તિષ્ક વિમાન એ વગે. પુદગર પય નિ ય છે એમ
ખ્યાત .ળમાં ગજેન્ચ પુગત સ ક્રમ થયા કર, તથાપિ
સસ્થાન તા એનું એ, માટે નાદિ નિત્ય પર્યાય )
+ – 1ો પરમાર ન બને તો આ
એનું એને ૩૫ નાન જે tવી વાતે એકત્વ પર્યાય તેમ જ
આ ચીજ અનાથી થ (માર્ગ અથવા દૂર થવા પામે, અથવા
જુની અથવા નથી અથવા પર અથવા અપર છે અથના આ ચીજ
આની સખ્યામાં છે અથવા આ આપરની છે, આની સાથે
મયુક્ત છે અથવા પથી વિમુખ ક ઈવા જ્ઞાન ( નીતિ) જેણે
રીને થાય છે, ત 4 ( વીપ સમજવા

·શ્વભાવ ત અનિન્ય ગુદ્ધ પાર્થિક નયના ભેદ ૫૫ () સાદિ નિત્ય પર્યાયાર્થિક નય–જેમકે— firdaો નિ 1 / સિદ્ધ પર્યાયની આદિ થઈ, કેમકે સર્વ કર્મ ય થયા પછી સિદ્ધ પર્યાયની ઉત્પત્તિ થાય માટે માદિ, પણ પર્યાયને નાગ કદી નહિ થતો હોવાથી નિત્ય (૩) સત્તાને ગણું કરી ઉતપાદય ગ્રાહક અનિત્ય શુદ્ધ પર ન–નત્તાને ગૌણ કરી ઉત્પાદ-વ્યયને મુખ્ય ગ્રહણ કરનાર જે પ૦ નવ જેમ?—-નHT HA wત યા વિનફાન ! પર્યાયો છે તે સમયે સમયે વન છે (આમા વિનાના એ શવી તેને પ્રતિપક્ષી ઉપાદ પણ આવી ગયો, મને ઉત્પત્તિ અને નારી એ બેન અવિનાભાવી સ બ ધ છે, પણ ધવતા (સત્તા) ને ગાણ નરલ હોવાથી તે આમાં ન દેખાઈ માટે આ નય સત્તાગણન છે. ' (૪) મત્તા સાપને નિત્ય અશુદ્ધ પર્યાયાવિ- નય– राभ-परस्मिन् ममय उणदययप्रीयात्मर पयाय । એક સમયમાં પર્યાય ઉત્પાદ, વ્યય અને પ્રૌવ્ય એ યુક્ત છે (ખરી રીત આમ ન કહેવું જોઈએ, કેમકે પર્યાયનું યુદ્ધ ૩પ તે ત્યારે કહેવાય, કે સત્તા ન દેખાય, પણ અહિ તા મૂળ સત્તા પણ દેખાઈ, માટે નિત્ય છતા અશુદ્ધ ૫૦ ન કહ્યો (૫) કમ્પાવિ નિરપેક્ષ નિત્ય શુદ્ધ પર ન–જેમ- ના નિર્મદ મા! સારી જીવ છે, તે બિદ્ધ સમાન ગુઢ આ મા છે (મારી અને પવિત્ર

·નય પ્રદાય
--
કહેવા છા, તેની વિવક્ષા નહિ કરતા જીવના જ્ઞાનાદિ શુદ્ધ
નિત્ય પર્યાયની વિવક્ષાએ, આ નય થઈ શકે છે )
(1) કર્મોપાવિ સાપલ અનિત્ય અશુદ્ર પર નય–
જેમકે-સામુપત્તિમા ને | સ સારી અને જમ
મરણ છે (અડિઆ જન્માદિ જે પર્યાય જીવને કર્મસ
ગને લઈને છે, તે અશુદ્ધ અને અનિત્ય છે, એટલે એ
પર્યાયની અપેક્ષાએ આ અશુદ્ધ ૫૦ ૦ થી )
આ પ્રમાણે પાર્થિને યુક્તિપૂર્વ ડ છે ભેદ કહ્યા
નાનું સ્થાન પ્રધાન
હવે એ બે નાનું સ્થાન પ્રધાન કહે છે :
(૧) વ્યાર્થિક નય સ્થાન નિ ય જ છે એમ કહે
છે, કેમકે દ્રવ્ય નિત્ય અને મહાકાલભાવી છે, માટે (૨)
પર્યાયાર્થિક નય સ્થાન અનિત્ય જ છે એમ કહે છે, કેમકે
પર્યાય છે તે પ્રાય અનિત્ય છે, માટે એ અગે શ્રી રાજ
પ્રક્ષીય ચૂતની વૃત્તિમાં વધુ છે કે –
द्रव्यायनये नित्य पयायाथनय त्यनित्य। द्रव्याथि
पायो द्रव्यमय ताधिकमभिम यत न तु पयायान्, द्रव्य
चा वरिपरिणामित्यात् मकरा-भानि भवति ।"
૪ કપાધિથી ન ચત જન્મ-મરણરૂપ અાઠ અને
અનિત્ય પરાયને દર શ્વા માટે જ આત્માથી, મેથીનું પ્રવર્તન
છે, અને તે અનિત અપના કારણ પ ર્ભવળગણને ટાળવા
જ્ઞા : શુઇ Tય પાકો અવને ,

·વ્હિાઈ-પર્યાયાથ બે ! નય શા માટે
પ૭
અર્થાત–વસ્તુ દ્રવ્યાર્થિક નયે નિત્ય , પર્યાયાર્ષિક
નયે અનિત્ય છે, દ્રવ્યાર્થિક નય દ્રવ્યને જ તાવિક માને
છે, પર્યાયને નહિ, કેમકે પરિણામિ હોવાથી દ્રય અન્વયિ
અને અતકાળભાવિ (ણે કાળે નય) છે
ગ કામમાધાન
શતા-દ્રવ્યાર્થિ નય કહ્યો, પયાયાયિક તો, તે
બીજે ગુણપ્રધાન ગુણાર્થિક નય કેમ ન તો?
સમાધાન-પર્યાના પ્રાણ સાથે જ ગુણનુ પણ રહણ
થઈ ગયુ, માટે
શકા-પથાય તે દ્રવ્યના જ છે, છતા દ્રવ્યર્થ અને
પર્યાયાથે એવા બે જૂદા નય શા માટે કહ્યા?
સમાધાન-દ્રવ્ય અને પથાય એ એના સ્વરૂપની વિવલા
કરીએ તે કાઈક ભેટ લાગશે દ્રવ્યના પર્યાય -દ્રવ્ય અને
પર્યાય કચિ અભેદ છતા, કથા ચિત ભેદરૂપ હોવાથી દ્રવ્યને
છઠ્ઠી વિભક્તિને 2 યય “ના” લગાવે છે જેમ, “રાહુનું
શિર – આમાં રાહુ અને તેનું માથુ એ બને કવચિત
અભિન છતા, પુન કવચિન ભિન્ન હોવાથી ગહન છઠ્ઠા
વિભકિતને “તુ' લગાડ છે દ્રવ્ય અને પથાથમા શુ ભેદ
છે, તે જુઓ, આ પ્રમા-પર્યાય છે તે દ્રવ્યથી પણ ખૂક્ષમ
છે, કેમકે એ- વ્યમાં અનતા પર્યાય સભવે છે, દ્રય
વૃદ્ધિ પામે તે પર્યાય વૃદ્ધિ પામે જ એ નિયમ છે, દરેક
દ્ર માં ખ્યાતા, અમ ખ્યાતા પર્યાય છે, એવો નિશ્ચય

·t ૫૮ (પ) અવધિજ્ઞાન વડે થઈ શકે છે, અને પર્યાપ વૃદ્ધિ પામે, ત્યા- દ્રવ્ય વૃદ્ધિની ભજના છે અથાત્ તે વૃદ્ધિ પામે 8 નહિ આ અગે કહ્યું છે કે – भयणाए पत्तकाला परियह तसु दध्यभायम् । दय दर भाया भार धनु भयणि ।। અથાત-દ્રવ્ય ભાવની વૃદ્ધિમાં ત્રિ-કાવની વૃદ્ધિની ભજના છે, અથાત એક-કાન વૃદ્ધિ પામ કે ન પામે દયની અદ્ધિ થતા ભાવ વૃદ્ધિ પામે છે, પણ ભાવની વૃદ્ધિના તા. - યની વૃદ્ધિ થી ભજના , અથાત્ ભાવ વૃદ્ધિ પામે તે દિવ્ય વૃદ્ધિ પામે કે ન પામે વળી કન્ય શ્રેમથી પણ અનતગાડ , અને દ્રવ્યથી પણ પર્યા-જે અવધિનાન વડે જોઈ જાણી શકાય છે- ન ખ્યાતા કે અસખ્યાતા ગુણ છે અને કહ્યું છે કે 'वित्तथिममहिता दमणतगुणिय पएसहि । કતિ મા નવજુવાનના ઘા !” અત–- પ્રદેશથી ૮ ય બનતગુણ છે, દ્રવ્યર્થ ભાવ સ ખ્યાતગુણે કે બસ ખ્યાતગુણો છે ઈત્યાદિ છે શ્રી નન્દ સૂત્રની ટીકામાં સવિનર કહ્યું કે એટલે દ્રવ્ય અને પર્યાયના સ્વરૂપની વિવા ૮ર- તેમાં ભેદ છે, અને તેવી દ્ર યાર્થિક અને પાયાર્થિ એ બે જા ! નય કહ્યા છે, અને ન (દ્રવ્ય અને પર્યાય) અને તાપિ સ્વભાવને લઈ પિતતા જે પૃથ ભિત) સ્વભાવ છે તે ત્યજતા નથી કહ્યું છે કે – પૂરમ મળે છે, E

·સામાન્યાર્થિક-વિગેર િનય કેમ નહિ ?
guruવિજ હિંસા શા મારા
મજા એ જિઈ જમા જ ના
અવાક અન્ય પ્રવાના છા, અપરમ
અવકાર આપતા હતા, નિત્ય માતા છના પિતાના
ન્વભાવ ત્યજતા નથી
એનો ( દ્રવ્ય અને પ્રયયન) સ્વભાવભેદ આગળ
કહીશું, વ્ય અને પવાયના સ્વભાવમાં શું ફેર છે તે આગળ
જણાવશુ
નક-બે અને પાયથી નિરિન ભિન) અવા
સામાન્ય અને વિરોધ છે, ને તે સામાન્ય અને વિશેષના
નામાન્યા અને વિથિંક એવા નય તેમ ન કા?
માવાન છે અને પથાયી ભિ ન
વિશેષ છે નહિ અથાન એમાં જ એન તભાવ છે, મા-
નામાન્ય-વિશેષ દ્રય-પથાય કેવી રીતે બતભત કે ન
બનાવે છે પ્રાપાર સામાન્ય દખાય છે
સામાન્ય બે પ્રારનુ ઇ–૧). નિર્યક સામાન્ય
અને (૨) ઉર્ધ્વતા સામાન્ય તેમાં પહેલાનું આ લક્ષણ
* পরিস্থির
सुल्या
परिणतिस्तियय सामान्य यथा र
grષા શક્તિા
અર્થાત–ી ૨ વ્યક્તિમાં જે તે પરિણતિ
છે, તે તેનું નિયં? સામાન્ય જેમ-જૂદા જૂદા થાવ
શાળનેય (ગાય દિ) ને નમૂનામાં તેઓની
સામાન્ય
તું ય પ .

·તિરૂપ ગેત્વ (બાયપણું) નિયફ સામાન્ય છે ઉદાહરણ
તે જ જતિવાળે (તુચ પરિણતિરૂપ ગં વવાળા) આ
ગાયેનો સમૂડ છે અથવા મદા (ગાયના જેવી) ગાય
બીલા મામા યનું લ ણ -
यथा
અને પણ,
प्यापरपरिणामसाधारणद्व्यमृध्यतामामायम,
Tચનુtifમ થaafમતિ !
અથાત–પૂર્વ અને અ૫ પર્યાય તેમાં રહેવું જે
( ગનેને ) બાપા દ્રશ્ય (વચન) તાતા સામાન્ય
કહેવાય જમ–પો માના પૂર્વ અને અપર પર્યાયરૂપ કહે
- ણ, એ બેમાં રહેતુ રાધા- ૪ ય જે ડાચન ત
(બ નનું) ઘવતા સામાન્ય છે
(માટી અને સોના આદિના ઘારૂપ) પૂવ અને
અપર વિવ (પર્યાય) મા યાપેલુ માટી નાનું આદિ - ય
તે Cબ્ધ તા નામાન્ય, અને આ સામાન્ય નિકાળામિ
નિત્ય) છે આ અંગે કહ્યું ૦ ૦ –
'पूनापरपयाययारनुगतमय द्रवति नास्तान् पर्यायान्
गच्छतीति व्युत्पत्त्या त्रिकालगनुयायी या घम्बशस्तपूर्यता
सामान्यमभिधीयते ॥
+તા પકે- નદી જૂદી વ્યક્તિઓમાં સાધારણ પર્યાય તે
તિ સામાન્ય, અને જ! પરીમાં માતારણ દ્રવ્ય તે
ર્વતા સામાં -
નિ છે પાય -અનિટ એટને ઊર્ધ્વતા
સામાન્ય તિ તિક અનિત

·તિર્થક સામા ય, 'તા સામાન્ય અર્થાત–-પૂવાપર પથને અનુગત એક દિવ્ય) તે પયાને પામે છે, એવી (કવ્યની) વ્યુત્પત્તિ વડે (તા) ત્રિકળાનુયાયી જે (તે બધા પર્યામા -હેનોવસ્તુ અશ ( વ્ય) તે પર્વતા સામાન્ય કહેવાય છે, ઉ હ ણ, જેમ- મહામા અને કકામાં રહેલ તે (બ) નિનુ જ, અથવા તે જ (કે જે મે પૂર્વ હો ) આ જિનદત્ત તેમા તિક સામાન્ય તે પ્રતિ વ્યક્તિ માદશ્યપરિણતિલક્ષણ હે ૦થ જનપર્યાય જ કે વ્યજનપયાય મૂવ, કાલાત સ્થાયી અને શબ્દોના સંકેતના વિષય છે, આવું પ્રવચનિનું (આચાર્યો) કહેવું છે અને લતા સામાન્ય તે દ્રવ્ય જ છે એવો વિવક્ષા કરી અને વિશેષ પણ સામાન્ય વિમટશ વિવર્ત લક્ષણ વ્યકિતરૂપ પયાયમાં જ અદ્ભુત છે એટલે વ્યાર્થિક અને પાયાધિક એ બે વિના અધિક નથીને અવાર નથી + તાત્પ ક–વિશે પાપમાં અતભાવ થાય છે એટલે એ પાર્ષિકમાં આ છે સામાન્ય રે તેમા (૧) તિર્રફ સામાન્ય બે વજન હોવાથી તે પો પાયાર્ષિકમાં અતભાવ અને કોપ તા સમી { તે જ છે એટલે તેને વાર્ધકમાં આત ભાત. એટલે મામાનાઈ ખો વિગેવાય એવા છે નયન જરૂર નથી, એમ બતાવ્યું ·સાત ની હવે માત નયની સંખ્યા કહે છે ૧ પ્રથમ ? • વાર્ષિક ક નય, તેના ત્રણ ભેદ–-૧) નિગમ નય, (૨) સગ્રહ નય, (૩) વ્યવહાર નય ૨ બીજે પર્યાયાર્થિક નય, તેના ચાર ભેદ ન જુવ, (પ) શબ્દ, (૬) રામભિરૂટ, (૭) એવ ભૂત એ બને (-વ્યાયિત્ર-પીયાર્થિક) ના દિને સઘન કરીએ, તો વાત જ નય થશે શ્રી પ્રવચન માધારની વૃત્તિમા પાચ, ચાર જ, તેમ છે પણ મુળ નય કહ્યા છે તે સવિસ્તર આગળ બતાવશે માતે નયની નિર્યુક્તિ (વ્યુત્પત્તિ) નગમની વ્યુત્પત્તિ થી અનુગદ્વાર તથા તેની ટોબ આદિમ પ્રાર્થના છે તે મુજબ ૧ “r worfË for more ૪ નિરા मसाणं पि जयाण लपवणमिणमा सुणद योग ।' અર્થાત–અનેક પ્રમાણ (સામાન્ય-વિશેષ જ્ઞાનાદિ) વડે જે નય માપ (બ્રહે, વસ્તુને નિશ્ચય કર ) તે ગમ આ નિગમની વ્યુત્પત્તિ છે બીજા નનું લવણ પણ આ પ્રમાણે કશુ (૧) આ પ્રહ અને વ્યવહારની નિયુકિત- ૧, નિરૈનાનનાનીતિ !

·માત નયની નિકિત
& affic arrદા મકાનો ઉતિ !
ત્તિ()(છ)થ થવા વારા”
અર્થાત-જનજ (જુદા) સમ્યક્ પ્રબરે ગ્રહણ
કલ, જે થિ (હિસાથ) એ- પિડ (મમૂહ, જાતિ)
૩૫ ભલે અર્ય વિષય (પદાર્થ, દ્રવ્ય), તે સારા
(કદાવર) સગ્રહનયનું વાધ્ય મા (નામત )
સએપે ધંતિ (નિ) કહે છે કેણ? તો કે શ્રી તીર્વક
દિ અર્થાત–સગૃહીત એ- જતિરૂપ જે અર્થ તે ગ્રહ,
ઘr; () વ છે, શા માટે ? તા કે વિધિ
(વિનિપાથ) વિનિશ્ચયને માટે, વિનિશ્ચય એટલે શુ? તે કે
(જિનિ ધ કિરિ (જતા શ્વે ) નિશ્ચય પિડ
રૂપ સામાન્ય, remra જેમાથી તે જિનિઝા નિ===
અધિષણે રા=પિડ, સામાન્ય અર્થાત “બામાન્ય જેમા
જ aો , એવા અર્થમા અર્થાત વિશેષરૂપ અર્થમાં જે
વ, ત વ્યવહા–સર્વ દ્રવ્યમાં
હજુના અને શબ્દનયની નિર્યુક્તિ-
'पशुपन्नगाही कन्जुसुआ णयविही मुणय था।
इन्छति विमेमियतर पचपन्न नआ महा ।।३।।
અથાતુ-પ્રત્યુત્પન્નગ્રાહી–વત માનને ગ્રહણ કરનારે તે
તે જુવાનવિધિ જાણો, આ પ્રત્યુત્પન્ન-વસ્ત્રા-
વધારે વિપિતપણે (વિશેષ ભેદથી) ઈએ છે તે -
નિય છે

·નય પ્રદીપ y સમભિરૂઢ અને એવ ભૂતની નિર્યુક્તિ- पत्थुआ सरमण होइ अयत्यु गए ममभिमढ़े। वजण-अन्थ-तदुभए पयओ बिसेमेति ॥ અર્થા-વસ્તુ થી આ ક્રમણ તે સમભિરૂઢ નય મતે અવસ્તુ છે, વ્ય જન, અર્થ અને તદુભયને વિશેષ –ભે પાડે તે એવ ભૂત છે “ ના 1િ, દિવસ દર ઉમા जययमय इइ जो उवएमो मो नओ नाम ॥५॥ અર્શા-આ બાબતમા નડણ કરવા યોગ્ય અને નહિ ગ્રહણ કરવા એગ્ય દાત પર યત્ન કરવા યોગ્ય જ છે, એ જે ઉપદેશ તનું નામ “નય” છે તેમા (૧) રેગમ દ્રવ્યાકિ નય ધઘમ, દ્રવ્ય -પર્યાય આદિના પ્રધાન–અપ્રધાનપણે ઝE કરેલ વસ્તુને અમૃડાઈ (પિડિતાર્થ) કહે છે+ (૨) આગ્રહ વ્યાર્થિક તા -ભેરૂપે કરી વસ્તુના અમૂક (વસ્તુજાતને) એકીભાવે નરણ કરે છે અને +પમit Hot Hits પ્રધાનાણસન્નારાજ ફાતિમાનામforોજન ,વારના આ બે ય મ કહ્યો છે કે પક્ષમાથી છેક ગૌત્રતા અને બીજાની પ્રધાનતા કહગ કરવાથી સાન થયુ માટે ૧૫ पयायया द्रय या पयायव्ययोश्च मुख्यामुख्यरूपतया વિચાપ કામ –જે તિભાવા, નવપરિદ

·કન્યાર્થિક નયના નગમાદિ ભેદ
૨૫
(૩) વ્યવહાર વ્યાર્થિય, ગ્રહે ગ્રહણ કરેલ
જે અર્થ તેના ભેદરૂપ વસ્તુને વ્યવહાર કરે છે
નિગમ અને વ્યવહાર અશુદ્ધ દ્રવ્યને કહેતા હોવાથી
અશુદ્ધ છે, અને આગ્રહ શુદ્ધ દ્રવ્યાયિક હોવાથી શુદ્ધ છે
એ અગે શ્રી અનુગદ્વાની વૃત્તિમાં કહ્યું છે કે
"नगम यवहाररूपोऽविशुद्ध क्थ यप्त नैगम यपहारौ
अन तध्यणुकाधनेक्श्यतया मक कृष्णायनेकगुणाधार त्रिका
વિકafછન ,
રામવારિજાત
देव तिरोभृतगुण कलापमविद्यमानपृयापरविभाग नियं सामाय
मेघ द्रव्यमिच्छ येष, तध किलानेस्ताभ्युपगमकलेवेनाऽक
વાર રૂછ્યું, गुद्र याभ्युपगमपरत्वादुद्धमेवाय
મિતિ ?*
અર્થાત–નિગમ અને વયવહાર નય અવિશુદ્ધ છે,
કેમકે તે બને અને તે યકૃદિરૂપ અનેક વ્યક્તિરૂપ,
કૃષ્ણાદિ અનેક ગુણઆધારરૂપ અને પ્રિલિવિષય એવા
અશુદ્ધ દ્રવ્યને માને છે (ઈડે છે) અને આગ્રહ પરમાણુ
આદિ સામાન્યમાથી જેને ગુણ મેષ તિભૂત (અપ્રકટ) છે
એવું, અને જેના પૂર્વાપર વિભાગ (પર્યાય) અવિદ્યમાન છે
એવું, નિત્ય સામાન્ય જ દ્રય માને છે, અને આ નિત્ય
સામાન્ય દુન્ય અનેક્તાના પ્રમ ગરૂપકત થી રહિત હોવાથી
ખીત શુદ્ધ છે, અને એવા શુદ્ધ કલ્યના અભ્યપગમ પરત
આ સંગ્રહ નય શુદ્ધ જ છે
तत

·૧ દ્રવ્યાર્થિક નયના નૈગમાદિત્રણ ભેદ
(૧) ગમ નય
હવે ગમ નાની પ્રરૂપણ કરે છે –
નગમને વ્યુત્પન્યથ–– “જિ જમા ધમr Tહ્યા
સૌ નામ ” અર્થાત “ નથી એક જેને ગમ (બેધ
માર્ગ) તે નિગમ” નય કહેવાય (અહિ નેકગમાથી
ક” ને “પૃષોદરાદિત્વને લઈ લેપ થયો છે, એટલે
“ગ” રઘુ )
આ નિગમ નયના ત્રણ ભ. –(૧) ધર્મયગોચર
નગમનય, (૩) ધમયગચર ને નય (3) ધમધમી
ગોચર ને નય
અહી આ ધમી એટલે દ્રય, અને ધર્મ એટલે
ત્ય જનપર્યાય સમજે
પ્રથમ ભેદનું (ધર્મથ ગ્રહણ કરનાર નેગમનું)
ઉદાહરણ --- “સન જાનાનિ આત્મામાં સત ચાન્ય
ધર્મ આ આ આત્મા દ્રયના બે ધર્મનું (વ્ય જન
પર્યાય) કથન કર્યું -(૧) ચેતન્ય અને (૨) સત, તેમાં
ચેતન્ય નામના વ્યાજનપર્યાય વિશેષ્યરૂપે લેવાથી મુખ્ય છે,
સત નામને વ્ય જન પર્યાય વિશેષરૂપે હોવાથી અમુખ્ય
(ગૌણ) છે આમ એક ધર્મના પ્રધાનપણું અને બીજાના
ધમની અપ્રતાનપણુએ વસ્તુને પિડિતાઈ કહેવારૂપ નિગમ
નયનો આ પ્રથમ ભેદ થયો
--

·૧ નિગમ નયના ત્રણ ભેદ
(૨) નૈગમના બીજા ભેનુ ઉદાહરણ –“ઘતુપર્યાય
' અર્થાત “વસ્તુ-પર્યાયવાળું એ દ્રવ્ય” અહી આ
દ્રવ્યનું બે ધમી વડે કથન કર્યું (૧) દ્રવ્ય, (૨) વસ્તુ
પર્યાયવત તેમા દ્રવ્ય નામને ધમી વિશેષ્યરૂપે હોવાથી મુખ્ય
છે, અને “વસ્તુ' નામને ધમી વિશેષણરૂપે હોવાથી તે અમુખ્ય
છે આમ એક ધમી (વ્ય) ના પ્રધાનપણું અને બીજા
ધર્મોના ગૌણપણએ વસ્તુને સમૂહાથે રહેવા રૂપ નેગમ
નયને આ બીજો ભેદ થયે
(૩) મૈગમના ત્રીજા ભેદનું ઉદાહરા –ક્ષા કુલ
વિવાદ –અર્થાત “વિષયાસક્ત જીવ એક ક્ષણ સુખી
છે ” અહી આ વસ્તુનું ધર્મ અને ધમી વડે કથન કર્યું
(૧) વિષયાસક્ત જીવ (ધમી) અને (૨) સુખી (ધમ) તેમાં
વિષયાસક્ત જીવ દ્રવ્ય (ધમી) વિશેષ્ય હેવાથી તેનું પ્રાધાન્ય
છે, અને “સુખી વ્ય જનપર્યાય (ધર્મ) વિશેષણ હોવાથી તેનું
અપ્રાધાન્ય છે આમ ધમની મુખ્યતા અને ધમની ગૌણ
તાએ વસ્તુને સમૃદ્ધાર્થ કહેવારૂપ નિગમ નયને આ ત્રીજો
ભેદ થયે
નેગમનો બીજો અર્થ.
અથવા “નામ વિપતન મ રે ' અર્થાત
નિગમ એટલે વિપ, તેમાં જે હોય તે નૈગમ આના
ત્રણ ભેદ છે –(૧) ભૂત નિગમ, (૨) ભવિગત નગમ, (૩)-
વર્તમાન

·ભય પ્રદીપ
તે
૨ ધાય છે કે
તેમાં (૧) અતીતમાં વર્તમાનનું આરોપણ કરવું,
ભૂત નિગમજેમકે–આજે દિવાળી પર્વને દિવસે શ્રી વર્લ્ડ
માન સ્વામી મે પધાર્યા
(૨) જે હજી થવાનુ, તેનું થઈ ગયા રૂપે કહેવું, તે
ભાર નિગમ જેમકે-અ ત સિદ્ધ થયા જ
(૩) ડગ્યા માનેલી વસ્તુ હજી છેડી થઈ છે, પણ
નથી થઈ, ત્યાં કહેવું કે વસ્તુ થઈ, એ વર્તમાન ગમ
જેમકે-ઓદન’ ૨ ધાય છે, અથવા “ભાત
નગમ નય વડે વર્મ (પયાય) અને ધમી (દ્રવ્ય એ
બેમાથી એકના જ (બનેને નહિ ) પ્રાધાન્યને બંધ થાય
છે, અને પ્રમાણ વડે એ બનેની મુખ્યતાએ એ બનેને
પિડિતાઈ૨૫ બોધ થાય છે એમ સમજવું કે
૧ અહિત તમે ગુણસ્થાન વર્તતા જીવ મુકત કેવલી દેરી
તીત થી 1 તથાપિ થવાના છે તે થારૂપે કહેવું
+ ઓ ન” એટલે રામના ચોખા અને ભાત એટને પણ
રાના ગેખા રેખા ગાવા માટે ચૂને ચા પા છે, તે ધાયા નથી
હતા તેમાં બે ન ભાત (ગના વખ) . આપાગ નું તે
વર્તમાન નગમ
+ તાત્પર કે-વસ્તુના ધર્મ-ધમરૂપ અમાથી એક અમુકની
મુખ્યતા અને ઈતર મા રાની ગૌણનાએ બોધ થાય તે નવ કહેવાય
બ અરે 8 કમ્પતાએ બે ચાર તે પ્રમાણ કહેવાય અને બીજા
બવા અને નિયપૂર્વક શેક અમુક જ અશને બોધ થાય તે
દુર્નય કહે : “તા ૩rw
બાદમામ સત

·નંગમાભાસનું સ્વરૂપ હવે નગમાભામનું નિરૂપણ કરે છે ધર્મદ્રયને, અથવા ધમ ધયને અથવા ધર્મ–વમીને એલાન પૃથપૃથક્ માને, તે નગમાભામ ઉદાકરણ - अभडे- आमनि मत् चत ये परम्पग्मयत पृथग्भूत । ' આત્મામા પર્વ અને ચેતન્ય એ પરપર અત્યત ભિ છે આમા ધર્મદ્રયને ૫ પર એકાત પૃથક માનવારૂપ ધર્મદ્રય નામાભાસ થયે તેમજ ઘરનુષાર્તા” -એમ ધમી દયને ૫ પર ગન પૃવ માનવા ધમાં દ્વય નગમાભાસ થાય, તેમ જ નામ : વિરાજ ચિતન્ય છે આમ આત્માના ચેતન્ય અરાની મુખનાગ અને રાજ્ય અશની ગૌણનાએ બોવ થાય છે, માટે આ વાદ્ધ નય વાત છે આમ ચિતન્યને મુખ્ય લીલા છે, પણ સરને નિપ નથી તેમજ એમ કહો કે “જિત ૪ દિનનતમ વામf -આત્મામાં સત્વ ચતન્ય અને જ્ઞાનિગમ્ય બીજ અનત ધર્મ કે આમ ગવ આઈ બી ધર્મના તેના પ્રાધાન્યપૂર્વક બોલ વાગી એ પ્રમાણ વાક્ય છે પણ બેમ ચુ હોય કે ચત્તાનિ આત્મામાં વતન્ય જ છે, બીજ ધમ નથી, તે બા એમત૫ (ઈ દુર્નય સાથ છેઆત્મામાં ચેતન્ય છે એ માં, માટે નય, પણ બીજા ધર્મ અર નથી જ એમ કરતુ માટે ના કૂવે દુ ઉમે તવમાત્રાથી પાવતા રાધમ ! पयायमात्रयाही द्रव्यप्रतिपक्षी पयायार्थिवाभाम | मधमा दीनामयातिकपार्थक्याभिसधि मंगमाभाम यथा नयापित જિનિકા”—-જન તકભાયા–શ્રીમ, થ૦ ૦ અર્થ-તેમ કચને જ ગ્રહણ કરી પાપને પ્રતિપ (નિવ- પપ) કરનાર પાધિ.ભાસ ઇત્યાદિ 4

·6.
નવ પ્રદીપ
લra ”—એમ દ ય અને પયાયને અસ્પસ એકાત બિન
માનવાથી ધર્મ-ધર્મ નેગમાભાસ થાય ++
નિયાચિક-ધોપિક દર્શન પણ નગમાલામી છે
કયાર્થિનો આ પ્રથમ ભેદ ધ ૧
+ + તાત્પર્ય કેતુમાં ધર્મ અનેક છે તે એપત માને,
પણ એક બીજા મા ર ન મા અ ાન એક ધર્મને મા, બીજાને
ન મા તે નળમાભારત
= વોપિક (૧) વ્ય (ર) કણ (૩) કર્મ (૪) સામાન્ય (૫)
વિશે (૬) સમાપ અને (૭) અભાવ-એ ભાત પદાર્થ માને છે
આમ (ાણી-જમી) અને (વર્મ)ને એબત બિન પાર્થ
મા ના છે. દ્રવ્ય અને ગુગ માને છે એટન ઉપથી નાડી જણાય
છે, પણ તેને પરમ એકમત બિન માને છે માટે એ ગમ નયા
ભાસ છે આના સવિસ્તર સ્વરૂપ માટે સ્થાવાર મજરી,
દર્શન સમુચ્ચય આઈ જેવા યોગ્ય ?
નગાયિક સશપ, પ્રમેય આદિ મેળ પદાર્થ માને છે તેમા
પ્રમેય જે દ્રશ્ય વસ્તુનો પ્રભાવ છે તેને નથી એકાંત બિન માને
છે અને એ પણ ન ન આ
૧ આ નથ અ શચારી છે

·૭૧ (૨) રસપ્રહ નય પર ગ્રહ પર પ્રહાભાસ (૨) સંગ્રહ નય હવે કવ્યાર્થિકના બીજા ભેદ સંગ્રહ નયનું વર્ણન કરે છે – નામ જાણી જમા ' | સામાન્યને જ ગ્રહણ કરનાર જે પરામર્શ (બંધુ) તે સ નહ નય मामा य મx” એમ “માત્ર’ પૂર્ણતા અને અવધારણ સૂચવે છે. અશેષ વિશેપ નિહિત “વ” “કય વ’ તુર્મ” નિ ગ્રહણ કરવાનું છે શીવ જન, તુ સહ અર્થાન વિશેષ રાશિને સમગ્ર એકભાવે કરી એક સમૃડરૂપ ગ્રહણ કરે ને સામાન્ય તાતપર્ય ડ– જીના દટાગ્રાઈવરેન વાવાળાજકતા જજ સ rs !* અર્થાત–સ્વજનિને દોસ્ટથી અવિરુદ્ધપો વિરો પનું એકરૂપમણે કણ , તે ૦ ન જેમાં સામાન્ય અને વિશેષ પિડિભૂત છે એવા+ एकपेन विशेपाणा ग्रहण सग्रहो नय । स्थजातेरविरोधेन दाटेष्टाभ्या क्थचन "॥६५॥ + ટ (પ્રત્યક્ષ) ઈટ (પરેક્ષ શાસ્ત્ર માગમ અનુમાન, લેક અવહાર +વિશેષ રહિત વસ્તુ એટલે જેમાં સામાન્ય નાનો અને વિપ ગૌણપણે છે એવો સામાન્ય-વિને એક સમદરૂમ

·નય પ્રદીપ
છર
વિશેષ રહિત ગુઢ વસ્તુને અનુભવ હતો જે જ્ઞાનવિશેષ,
તે સ હતા વડે કરી કહેવાય છે આ
આ રા ગ્રહના બે ભેદ
છે –(૧) પર સ ષ બન (ર) અપર સ ષ
= પરમ ગ્રહનુ લસણુ–સ પૂર્ણ વિશેષામાં ઉદાસીનતા
ભજતે સત્તામાન શુ છે કે જે માને, તે પર પ્રહ
જેમકે વિશ્વ એક છે,–અભેપ મત હોવાથી અહીં આ
સત એ નાનરૂપ સામાન્ય હેતુજનિત “સત્તાના અભેદને
લઈને વિશ્વની એ-રૂપતા પ્રણ કરી
પરમ ઠાભાસ લક્ષણ–વિશેષમાનને નિષેધ કરી
સત્તાન(સત્તા સિવાય બીજુ કાઈ નહિ, એકાન મત્તા સામાન્ય
ને સ્વીકારનાર તે પર અગ્રણાભાસ જેમકે “સત્તા” માત્ર જ
તત્ત્વ છે ( બીજુ કાઈ તત્વ જ નથી), સત્તાથી અલગ એવા
વિશે નહી દેખાતા હોવાથી એમ માનનારા વાધા અંત
થયેલ અર્થ પણ
રિણ' નહિ તે નિશ્ચિત રદ Hજ હું
fપાગવત '
=આ મહા સામાન્ય ૫. હેવાય છે મહાસામાન્ય એક જ
છે અને જે મ7 (
(વનુન હવા૫ણુ) તે છે વસ્તુ હોય
(સ ૫ (ય) તો પછી તેના નાનત્વ દેવત્વ’ * પ્રમેય”
પુણત’ મેં એને આપ બીજા અપર અશકે અનાતર
સામાં ય થાય. અથવા–
મત ( પર્વ એક હેવાથી મહાસામાન્ય)
ન્ય વ ગુણત તમે વ પવાયત્વ સ્વભાવત્ વસ્તુત
(અવાનાર સામાન્ય) ઇત્યાદિ.

·(૨) સગ્રહનય અપર પ્રહ, અપર મહાભામ
વાદી દર્શને પર સંગ્રહાભાન જાણવા +
૪ અપરમશ્રણનું લક્ષણ-વ્યવ, ગુત્વ, કમ ત્વ,
પર્યાયવ આદિ અવાન્તર અમાન્યને માન, અને તેના બે મા
ઉદાસીનતા (ગજનિમયિકા-આખ મિચામણા) નુ આલબમ
કરે છે, તે અપગ્રહ જમક વર્મ, અધર્મ, આકાશ, કાવ,
પુદગલ અને જીવન દ્રયપણાની અભેદતાને લઈને એ.4
માનવું તે અહિ આ (છવાદિ પ્રત્યે-ચમા) યત્વ ગામા
ન્ય હેવાથી અપ એ એનુ અકય ન ગ જાય છે, અને
ધર્મ, ગુણ, સ્વભાવ આદિ જે વિશેષ ભેદ તેમા ગજનિમી
વિકાની જેમ ઉપેક્ષા (આખમી વામણુ) થાય છે તેવી જ રીતે
તન્ય અને અતિ યનું પદ, પયાની અપેક્ષાએ પણ એક
ઘટે, કેમકે તેમા પર્યાત્વિનું ગાધર્યું છે (પર્યાય પણ
બનેમા-ચેતનમાં તેમજ અચેતનમાં રહેવું છે)
શકા–ચતન્ય એટલે તે નાન, કહ્યું છે કે
તમજુતિ = = = = !
निया मनावच यायै गरिता वर्तत धुरम् ।।'
અર્થાત્ –ચૈતન્ય છે તે અનુભૂતિ છે, અને તે સઢિયા
* કન્યનું અ ગીર કુરતા હોવાથી આ દરના નય
લો છે, પણ એમત મ7, નવ નિરિખ બીજુ કાઈ જ નહિ,
એમ માનતા તેવાથી કુથ અથવા નયાભાસ છે આમા વ ાતિઓ
સાઓ આવી જાય છે આના વિરોઘ ખ ૫ માટે યા મ જેવા
ગ્ય છે
* અથવા અનાતર સામાન્ય

·નથ પ્રદીપ
રૂપ છે અને એ ક્રિયા નિશ્ચયે મન વચન કાયાને અનુગ
થઈ વર્તે છે તાત્પર્ય કે ચેતન્ય તે અનુભવ છે, અન્ય
તે એથી વિપરીત અનુભવ છે,
તે પછી તેઓનું અભ્ય
કેમ ઘટે ?
સમાધાન–-તઓમાં પહેલા જ વિશે ( ગુણ, ધમ,
સ્વભાવ છે તેની વિવારી ઉપેક્ષા કરીએ, અને તેઓને
અભેદપ ર; જે યત્વ ( સામાન્ય ) તે ની જ અપેશા
કરીએ તો તનુ એય ઘટી શકે
અપર સ બહાભાસનું લબણ- ૧ , ગુJવ
આદિને જ એકાંત માને, અને તને જે વિશેષ તેને નિધિ
કરે, તે અપર સ મહાભાસ જેમકે –“દ્રયને એ જ
તત્ત્વ ર” (અત - યમ રહેવા ગુણ આદિ તત્વ નથી )
એમ માનવું તે આમ તેના વર્મ, ગુણ,વભાવાદિ વિશે
અર્થ ત તત્ત્વ નથી, એ નિ ધ થયે કેવી રીતે અપહંત
( નિધ) થયે? જુઓ આમ –વસ્તુ છે (અર્થાત્ સામાન્ય
પણ સામાન્ય-વિશેષ ઉભયપણે નથી, એ તહેવારૂપે
નિધિ થયો એ જ પ્રખર સામાન્ય-વિશેષાત્મક વસ્તુનું
સમજી લેવું
અથવા આગ્રહ બીજી રીતે બે પ્રકાર છે – (૧)
ન્યતન એ સામાન્યરૂપ કર્મ, અધર્મ,
આધાદિ બા ને સમૃદ્ધ છે માટે સામા ય સંગ્રહ
+ આમા

·r - grળ નામધના વિ # ' - રે, તે તે વ્યવહાર ન ૧ - ૪ - c/o “દેશ व्यवहारा महार नयस्तु' વાહર નવ વ્યારાભાસ સામાનય સહ જેમકે, બધી દવ પર જ , અને બીજે++ (ર) વિશેપ સહુ . રસ્પર અવિરેાધી છે કાર્ષિક રાજ કરે સા છતાના વન- વાદિ (દયા) જે કરે છે - વૃધિપૂર્વક જે વિવેચન , ત કક, જે ++ આમા દ્રવ્યના હિં, વરો સંગ્રહ અવ – (૩) વ્યવહાર ના જીવ ( વતની અને ૪ વિશે.) ૧ આ નથ રસત્તાગી. જાસાર કિ.

·છે. નવ પ્રદીપ છે, તે કન્ય છે, અથવા પર્યાય છે તે અપર સહેઝsણ કરેલ અર્થ ની વિવિપૂર્વક વહેચણ વારૂપ વ્યવહારના Cદશાનું પણ “સરનાઘર્થ” એમા માર ગોટા વાણા વાદથી જાણવુ જેમકે (૧) વ્ય જી, પુગલ આદિ તનું છે (૨) પર્યાય મજાવી અન ભાવી એમ બે પ્રકારના છે તેમજ (૩) જીવ મુકત અને મ મારી એમ બે પ્રકારના છે ( કમભાવિ પર્યાય રક્રિય અને અકિય એમ બે પ્રકારના છે. વ્યવહાગભાસનું લક્ષણ- જે અપારમાર્થિક દ્રવ્ય-પર્યાયના વિભાગને ગ્રહણ છે, તે નકારાભાસ જેમકે ચાર્વાક દર્શન નાસ્તિક (ચાવડ) જીવ દ્રવ્યાદિ નથી માનતા, ભૂત ગતુષ્ટય ( પૃથ્વી, પાણી, તેજ, વાયુ ) અર્થાત ભૂલ દષ્ટિએ ( ચર્મ ચક્ષુએ) અની આ સન એ પરસગ્ર ગ્રહ કર પિડિતાઈ છે, તેની વિધિપૂર્વ, હેચણી રતા- સન I - | પ્રમેય પર્યાય માં પર ગ્રાહે પ્રહણ કરેલ નથની હેચ રૂપ વ્યવહાર સ્વભાવ ઈત્યા નય થશે S આ દાહરણોમાં -વત પરત્વ વત્વ ક્રમ ભાવિ પવાયત્વ એ અપર સહે કહા કરેન પિતાથ છે તેની તે તે ઉહિમા જ ન્યા મુજબ વિધિપૂર્વ. ડેચા / કરવારૂપ વ્યવહાર થશે

·-
(૩) વ્યવહાર નયના ચૌદ ભેદ
৩৩
જેટલું દેખાય તેટલુ કન્ય એમ એ માને છે, પણ ખ્યક પનાએ
તેઓએ કચની જે હેચણી કરી છે, તે વિતવ છે, યથાતથ્ય
નથી, માટે તેઓ વ્યવહારાભાસ છે કે
વ્યવહાર નયનું કેટલુક સ્વરૂપ ગ્ર થાતરથી લખે છે
"भेदोपचारतया धन्तु व्यय दियत इति व्य० "-
ભેદ ઉપચાર કરીને વસ્તુની હેચણી કરવી તે વ્યવહાર
(૧) ભૂત મવકાર --ગુ૫ ગુણી, દ્રય પર્યાય, જ્ઞા
મો, સ્વભાવ સ્વભાવવત , કારક કારડી, ક્રિયા ક્રિયાવત,
એના ભેદથી ભેનુ જે કથન કરે તે
(૨) શુદ્ધ ભૂત ૧૦ –શુદ્ધ ગુણ ગુણ, શુદ્ધ દ્રવ્ય
પર્યાય, એના ભેદનું કથન કરે તે ૪ ( જેમકે આત્માનું
કેવળ જ્ઞાન)
(૩) ઉપચરિત ર૦૧૦ –ઉપપ સહિત(પા
ધિવાળા) જે ગુણ ગુણી, તેમાં ભેજનુ " કાન કરે તે જેમકે
જીવન મતિજ્ઞાનાદિ ગુણ છે
+ સ્તિક પ્રત્યક્ષ-પધ પમ સિદ્ધ એવા જીવ પુણ્ય પાપ
રય, પ આદિલે પી માનતા પ્રત્યમથી છવપણ દષ્ટિ-
ચર નથી, માટે 3 થી માતા અને સ્વા પનાએ રન દૃષ્ટિએ
લેકિને કુમાર્ગે પ્રાના છે
૧ અરીઆ કુણી ( ખત્મા ) અને ગુદા (જ્ઞા !) અને શુદ્ધ •
છે પણ આત્માને શ્રેમ કી વિભકિત નગારી ગુન ગુનીને ભેદ
દાખવ્યો માટે યુદ્ધ સ A
૨ અનીઆ (છ) મને ગુગ (મતિ )

·નયુ પ્રદીપ (૪) અનુપચરિત મ ૦ ૦૧૦ –ઉપાધિ દિન ગુણ ગુણીના ભેદનું કથન કરે તે જેમકે જીવના કેવળજ્ઞાનાદિ ગુણ હું (૫) અશુદ્ધ મત વ્ય –અશુદ્ધ ગુણ-ગુણી, અશુદ્ધ દ્રય પર્યાય, એના ભેદનું કથન કરે તે (૬) સ્વાતિ અસભૂત થવ-જેમકે, પરમાણુ બહુ પ્રદેશી એમ કહેવું તે (૭) વિજાતિ અસ૨ --જેમકે---મતિજ્ઞાન મૂર્ત (રૂપી છે-૩૫ (મૂત્ત) દ્ર યજનિત હોવાથી બાદ આ માટે બને ઓવિક ભાવના છે ભૂત અને મતિ આ સપાધિ (વાથી અર્થત કમજનિત દેવાથી ઔદયિક ભવ વગ્ના હોવાથી મુક્ત ૭ એ મૂર્ત વડાને ઉપચાર છે એને ઉપચરિત ૩ અને 11 કુ દીને ભેટ ખ | ક માટે ,ભૂત ચ૦ પણ વિનાના ગુણ કર્મોપાધિ રહિત છે, ક્ષાય ભાવના ઘરના છે પદ્ધ અમૂર્ત એ મતાને ઉપચાર થી, માટે અનુપચરિત- ૧ અલી આ 1 જૂદા સ્વજાતીય પમાડના ભેનુ કથન કર્યું માટે ૧૦ ૫ તેમાં બે પ્રદેશપણાનું પચાથી કથન કર્યું માટે અમભૂત ન ! જૂ ! પરમાર એને ભેદ દષ્ટિએ જોઈએ તે પ્રત્યે મા ! એમ્બી છે તથાપિ ગ્નિ – ક્ષતા ગુણને લઈ તે પરમામા બહુશી થવાની ગિતા છે, એટલે ઉપચારથી તિને બ પ્રદેશી હા

·(૩) શ્યવહાર નયના ચૌદ ભેદ
৩
(0 વજાતિ વિજાતિ અસભર વ્ય-ય એવા
જીવ અને અજીવમાં જ્ઞાન છે, તેઓ નાનના વિષય હોવાથી,
એમ કહેવું તે
(૯) સ્વાતિ ઉ૫૦ અ વ્યર---જેમ-પુત્ર શ્રી
આદિ માન
(૧) વિજાતિ ઉ૫૦ અ વ્ય.--જેમકે વસ્ત્ર,
ભૂષણ, હેમ, રત્નાદિ મા
(૧૧ સ્વ. વિ ઉ અહ ૦૧ --જેમકે દેશ, રાજ્ય,
કીર્તિ, કિલા આદિ મારા
(૧૨) અસ ભૂત -- એક દ્રવ્યના (અન્યત્ર પ્રસિદ્ધ)
વમનુ (અન્ય) બીજા ફળમાં આરે પણ કરવું તે
(૧૩) ઉપઅ ૦૦૧૦-અગભૂત યવહાર જ ઉપચાર
છે, એટલે ઉપચા પર ઉપચાર કરવો તે ઉ૫૦ અસદુ
વ્ય. જેમકે- દેવદત્તનુ ધન ' આમ “ધન એ વસ્તુને
દેવદત્ત સાથે સવસધ નથી, કલ્પિત મધ છે, તથાપિ
દેવદત્ત સાથે “દેવદત્તનું ” એમ કહી મગધ જોડે છે, તે
ઉપચારથી છે, માટે ઉપચરિત” અને “દેવદત” અને “ધન”
એ ને જાતે એક દ્રવ્ય નથી, ભિન્ન ભિન દ્રય છે, માટે
અદ્ભુત વ્યવ-કાર એટલે આ ઉપ૦ અમ૦૧ થયે )
(૧૪) અનુપચ-અભ૦ વ્ય-- જેમકે
જીવનું
શરીર આમા “ગર'ને જીવ” માથે મલેષ સાધ
છે, પિત નથી, કારણ ચાવજ જીવ અથવા
ચાવજીવ અથવા આયુકર્મની
સ્થિતિ સુધી એ સબધ રહેવાને છે, માટે અનુપરિન,
(

·ભય પ્રદીપ
પણ “વ” અને “ગરી” એ કાને જાતે એક દ્રય નથી,
ભિન્ન ભિન્ન છે માટે અમદ્ભૂત ૧૦, એટલે આબે અનુર
અસદુ વ્ય૦ થ )
ઉપચાર પણ નવ પ્રબને છે -
(૧) યમ દ્રથને ઉપચાર, (૨) ગુણમાં ગુને
ઉપચાર , (૩) પર્યાયે પથથને ઉપચાર, (૪) કયે ગુણને
ઉપચાર", (૫) દથમા પર્યાયનો ઉપચાર (દ) ગુણમા
દ્રવ્યનો ઉપચાર, (૭) ગુણમા પર્યાય ઉપચાર, (૮)
પાયમાં દ્રવ્યને ઉપચાર૬, (૯) પર્યાયમાં ગુણ ઉપચાર"
૧ જેમ- બાગમમાં કહ્યું છે કે તીર ની પેરે પુગન સાથે
જીવ મળ્યા છે માટે જીવ તે પુલનો ઉપચાર
ર જેમકે-આત્માની કૃગ લેશ્યા
આમાં લેશ્યા એ
આત્માને ભાવ (અપ ગણું) ૭ તેમાં જે પુગતને ગુણ છે.
તેને ઉપચાર શો
૩ –ાથી પોડાને આ એ આમાં હાથી ઘોડા એ
આત્મા અમાન જાતિ કવ્ય પર્યાય છે તેમાં મધ જે પુગ
લને પપપ તેનો ઉપચાર કર્યો
* જેમકે--હુ ગારવણે ધુ આમાં છે. એ આતમ વ્ય
તેમાં વિર્ય એ પુગવ દ્રવ્યના ગુણ ઉપચાર કયો
૫ જેમ—-હુ દેહ છુ
એ આત્મદ્રવ્ય તેમાં
દેહ જે યુગલને સામા ય જાતિ દ્રવ્ય પથાય તેનો ઉપચાર કર્યો
૬ જેમકે- એ ગૌરવર્ણ એ આત્મા છે ” આમ ગૌ4ણું

·થત મુખ્ય
cપચારના ૯ ભેદ ૪ પ્રકરને સબંધ
આ બધે અસદ્દભૂત વ્યવહાર વિષય સમજે
એટલે ઉપચાર નામનો પૃથફ નય નથી થત
અભાવ સતે એવા પ્રજને કે નિમિત્તે ઉપચાર વત ૬
અને તે પણ સબધ વિના નથી થતો સબ ઘ ચાર પ્રક
ના છે – (૧) સહેજ સબધ (-) પરિણામ પરિણા
સબધ (૩) શ્રદ્ધા-શ્રદ્ધેય સબ ધ અને (૪) જ્ઞાન-ય સબ
ઉપચતિ અમ ભૂત વ્યવહાર ત્રણ પ્રકારનો છે
(૧) સત્યાર્થ, (૨) અસત્યાર્થ, (૩) ઉભયાર્થ
વ્યવહાર નયના એ ૧૪ ભેટ જાણવા વ્યવહાર ન
ભેદબ્રાહી છે વ્યાર્થિને આ પ્રીજો ભેદ વે
એ પુ.ગન દ્રવ્યને દુખ છે તેમાં બામરૂપ જે અન્ય કન્ય તે
ઉપચાર કરે
છે જેમકે –મતિનું મતિજ્ઞાન એ સારી છે આ
મહિનાન એ આખે અને કુલ ૬, તેમાં રીર એ પુદગ.
પાપને ઉપચાર કર્યો
૮ જેમકે--હ એ આમાં , આમાં દેહ જે પુત્ર
ક વન પર્યાય છે, તેમાં અ ય અને જે આત્મા તેને ઉપચાર થક
છે જેમકે – તનુ એ મતિ શરી. એ મતિજ્ઞાન
આમાં શરીર જે પુરુગઢ પર્યાય તેમાં ર્માત જે આત્મા -
તેને ઉપચાર કરે
ને ૨

·૨ પર્યાયાર્થિકનયના જુસુત્રાદિચાર ભેદ દેવાથી અજી, (૧) જુ * યમનિર્ભરથરિ મારા બાપાત મિ અર્થાત– જુ, વર્તમાનક્ષણાયિ પર્યાયને જ પ્રવાનો જે ઈ પ્રહે, તે જીવ તાત્પર્ય ક—ભત અને ભવિષ્ય નળરૂપી વિશિષ્ટ છે લક્ષણ જેનું, એવા કટિયગી અર્થાત ગગળ, એવું સરળ જ દ્રવ્યની વેબ બે અને ક્ષણ થી પર્યાયની મુખ્ય તાએ જે દશાવે, તે જુમ ઉઝ –જેમકે, “અત્યારે મુખ પર્યાય વર છે' આ વાક્ય વડે સુખ નામને ક્ષણિક પર્યાય જ મુખ્યપણે દેખાય છે, એ પયાનું અધિ- -બાધા-છા થી ગીણ આવા છતા પણ પ્રતીતિ નથી થતી ને હજુભવાભારાનું નિરૂપણ કરે છે – 6યનો અવેથા બપલા, પાર, (પર્યાયને એકાત પ્રહણ કરનાર) મજુસ્સાભાર કહેવાય છે ઉતહણ- તથાગત (બી) મન પદ્ધ અવિનાશી પર્યાયને જ પ્રધાનપણે પ્રરૂપે છે, તે પર્યાયના આધારભૂત દ્રવ્યને માનતા નથી, માટે તેને મત રજુ ત્રાભાસ જાવે + હજુ કહે છે મારે ભૂત ભવિ ! શું કામ છે ? અને ભવિગ છે તે નિ ના ' છે માટે તે પત માનું જ ભત કામ છે

·(૨) શબ્દ નથ
૮૩
જજુસુમ બે પ્રકાર છે -(૧) મૂક્ષ્મ જુસત્ર,
જેમકે- પર્યાય એક મમય જ રહે છે, અને (૨) પૂલ
જુ. જેમકે– મનુષ્યાદિ પર્યાય તેના આયુપ્રમાણે કાલ
પર્યાયાર્થિકને આ પ્રથમ ભેદ થી
ts
(૨) શબ્દ નય
“કવિ રમે પ્રતિકાર શe !'
કાલાદિ ભેદે કરી વનિના અર્થભેદનું પ્રતિપાદન કરનાર
શબ્દ નય તાત્પર્ય કે વ્યા-રણના અતિથી પ્રકૃતિ પ્રત્યે
થના સમુદાય વડે સિદ્ધ થઈ, અર્થાત (૧) કાલ () કારક (3)
વિગ (૪) સખા (૫) પુરુષ અને (ર) ઉપસર્ગ–એ ભેદે
કરી, ધ્વનિને અર્થને ભેદ પણ જે પ્રતીત કરે તે શબ્દ
(૧) કેલભેદનું ઉદાહરણ-જેમકે- હસ્તે, છે,
હવે અમે આમા કાળશ્ય (રય પર્યાય) ના ભેદને લઈ
સુમેરુ (ચ) ના ભેદનું પણ શબ્દ નયે કરી પ્રતિપાદન
થાય છે, (અહી આ “ના” આદિ ણ કાળના પર્યાયની
મુખ્યતા છે ) સુમેરુનું દ્રયપણે જે અભેદપણ તેની ઉપેક્ષા
(ગૌણતા છે
(૨) કારક ભેદનુ ઉદાહરણ–જેમકે-(તે) કુભ
૧ આમાં ‘હને ભૂત પાય
વિ પર્યાય અને છે”
વર્તમાન પય, એના ભેદ સમે- એ છે અર્યમા પણ
ભે. પ્રતીત થાય છે

·નય પ્રદ 3 કરે છે, કુમ કરાય છે, કરાય (૩) લિગભેદ અથવા જાતિભેદનુ ઉદાહરણ- જેમકેતટ (તટ કે), તટી (તટી કેવી, તટ (તટ કેવું) (૪) અખા અથવા વચન ભેદનું ઉદાહરણ જેમકે-દાળ (સ્ત્રીઓ બહુવચન), લત (સ્ત્રી એકવચન) અથવા આપ (પાણી–હુવચન), જસ (પાણી એક વાચન) (૫) પુરુષ ભેદનુ ઉદહરણ-જેમકે “હુ' ભાત જમીશ, તે તો અતિથિઓ જમી ગયા (૬) ઉપસર્ગ ભેદનું ઉદાહરણું--જેમકે તે સસ્થિત છે તે અવસ્થિત છે વિચિત અર્વના ભેદનું પણ (મુખ્ય ૫) ગ્રહણ થાય છે –જેમકે-“કgિ તિર જે કર્ણદિમાં પ્રકાશિત અથવા સ્થિત છે આમા વિદત્તથી ૨ આમ તે કરે છે અને કરાય છે એ બને (કારક પર જૂ 1 જૂ! હોવાથી ભ એ નિના અર્થ માં છે માલમ પડે કે આમાં તે કરે છેઆ કારક પાંવ મુખ્ય છે, ભ 0 य દ્રવ્ય ગૌણ છે એમાં ‘કે * *કેની કે, એ ત્રણે વિગ પર જુ છે અને તેમ ધ્વનિના અર્થમાં પણ ફેર પ્રતીત નાવ છે પ પુછે અતિથિઓ ત્રીજે પુરા છે, એ પુખભે ૫ બે થયા ૨ અની આ * સ્થિત ' ધ્વનિમા સ અને “અવ રૂપ ઉપર ૫થી બે વનીત થા છે ·રામામનું લક્ષણ અર્થભેદની પ્રતીતિ થઈ રહ્યા પ્રકાશન અને ય અને માટે આત્મને પદમાં વપરાય છે એવું સૂ છે ? બગદાભાસનું લક્ષણ- 'तहदेन तस्य तमेय ममथयमानम्तदामाम !' અદ્યતન્નાલાદિ ભેદે પી વિભિવ શબ્દના બર્થનું પણ એકાત ભિન્નત્વ માને તે નાયબ્દાભાર જેમકે- હતો, છે અને હવે સુમેરુ, ઈત્યાદિ ભિન્ન વિના શબ્દો એનત ભિન્ન અર્થ કહે છે,–ભિન્ન લ શબ્દવને લઈને, -નેવા સિદ્ધ અન્ય શબ્દની પેઠે બામ અભેદને લઈ એકાત અર્થભેદ માને તે શાભાસ ૧ પર્યાયાર્થિકને આ બીજો ભેદ થયો ૩ અહી આ એવું કહેવાનુ તાત્પર્મલા છે વચન નિ એ એ થતા અર્થભે નાનપ ગ્રહ, થાય ક જેમ ન Tet 1 " નબવ ૪ આમા ધનિ એ છે એ તો નન-બવ વર બે જૂદા જૂદા અર્થ કાનપણે પ્રતીત થાય છે – સખ્યામા (૮) કામળીયાને દેન –નવ વા મળી જેની પાસે છે એ દેવા (૨) નવ એટલે નવી કાળી જેની પાસે છે એવા દવ ન ૧ તાત્પર્યું કાન, વિગ પુરમ આ પરના ભ | ધ્વનિના અર્થમાં બે માલમ પડે પણ જે બે મનિ છે એ અર્થ તે ગાણપણે પણ અમે હ બનુ નયનું માનવું છે પણ ખનિબે થી તદના અર્થને પ! બે જ, એમ ચે તે ગ્રહણ કે મારા પર ભાર છે ·નથ પ્રદીપ (૩) સમભિરૂઢ નય पर्यायशब्देपु निरतिभेदेन भिनमर्थ ममभिरावन समभिरुवा ' અર્થાત– યુત્પત્તિભેદે કરી પશિદને વિષે ભિન્ન અર્થ ઉત્પન કરે તે મામભિરઠ તાત્પર્ય કે-શબ્દ નથ શબ્દ અને તેના પર્યાય ભિન્ન હોવા છતા પ' દ્રવ્ય (શબ્દ) ના અર્થનું અમે પણ ઈચ્છે છે, અર્થાત કાલાદિ પર્યાય જૂર જુએ હોવા છતા શબ્દને અર્થ તો એને એ જ ઇરછે છે, ત્યારે સમઢિ નય શનના વ્યુત્પત્તિ) પર્યાયને ભેદ તવ્યના ( રાના) અર્થને ભેદ માને છે, અને પર્યાય શબ્દોનું અર્થત અભેદપણુ છે તેની ઉપેક્ષા કરે છે, તેને ગૌણ રાખે છે) ઉદાહરણું – ઇન્દનાનું છે અર્થાત એશ્વર્યાને લઈ ઈ- શનાત શરૂ શકિતને લઈ શકે પૂણુનષ દર » ૫ નામના રાક્ષસને નાશ ઢવાથી પુર દર શગ્યા પતિ શચિપતિ શચિને પતિ ચિપતિ આમ ઈ, ગડ અને પુ દર ઈ યાદિ પર્યાય શબ્દોમાં કાર્ય પણું છે, તથાપિ તેને વેણ કરી રાબ્દના યુપત્તિ (પર્યાય) ના ભેદે તેના અર્થનું પણ ભિન્નપણ માને છે, એટલે શબ્દ ભેદે અર્થભેદ માનનાને સમભિરલિતાર્થ થયે એવી જ રીતે અન્યને અર્થાત બ્લગ, ઘ, કુભ આદિમ જાણી લેવું

·સમાસઃ
સમીશ?”ાભાસ
{
સમભિરૂઢાભાસ
Narsinનામના પtifજરત્તમામ !
પર્યાયધ્વનિના અભિધય બિ ૧ ભિ જ એવુ કાન
કરના રામભિરૂટાભાસ [ તા ૫૫ કે-એ Wવારી જૂન
જુદા રઢ બે હાથ, તેના નિક્તિ - જુ ગર્વ કરે
તે તે શબ્દામા પ્રતીત થના ડઢ એ ગાર્યન એન જ નિષગ,
તે મમભિરૂઢાભા કે જમા–ઈ, રાક
શબ્દ બિન અનાળા જ છે, એક ભિ ના
જેમ તરિ, કુબ, ડરભ તુર ઇત્યાદિશા બિન લેવાથી
ભિતાથ વાપી છે તેમ કહી આ ૫૭ શ., ઈ, પુ દ. આમિ
નામતાવાળા છતા ભિન્ન ન હોવાથી ભિન્ન અય વા
આ જ છે,–જેમ હરણ પડે, આ િભિત શપ ભિત
વાય છે તેમ આ અભિરઠાભાર પર્યાયા િવન ની જે
ભેદ થયે
- દર ઈ ચાદિ
(૪) એવ ભૂત નય
হাহানা সুবিনিমিলানগিন্নিহি'ম ।
ગુvariામત 1 જે ક્રિયાને લઇ રાદની પ્રવૃત્તિ
થાય છે, તે જ ક્રિયાવિશિષ્ટ અને વસ્તુ પ્ર-શે ત્યારે
એવ ભૂત તાત્પર્ય કે–ઇન્દનાદિ યિાવિશિષ્ટ ના
પિડ છે કે ન દે, પ, લોમા નવા યા ગુમાં એ જ
પ્રકાર (ઈન્દાદિ કિયાવાળે તે ઈ, પ્રકારે) રૂઢિ

·નય પ્રદીપ
-
હોવાથી સમરિઠ ન કરી ઈ- દિ વ્યયપદેશ થાય છે -
ઈન્દ્રાદિ નામ અપાય છે રૂઢ શબ્દની વ્યુત્પત્તિ શોભા માજ
છે, કારણ કે એવુ વચન છે કે “શુદિતા રા રુar
રૂઢ શબ્દ યુત્પત્તિ રહિત છે, તેની વ્યુત્પત્તિ કરે કે ન
કરે ) ત્યારે એવ ભત નય જે સમયે ઈન્દાદિ ક્રિયાયુક્ત
અર્થ દેખાય છે, તે જ સમયે આ ઇન્દ્ર એમ માને છે,
નહિ કે તે શિવાયના ( ઇન્દનાદિ કિયા રહિત) સમયે
આ નય ક્રિારાબ્દને જ માને છે, અર્થાત શબ્દને જે
અર્થ ન હોય, તે જ પ્રમાણે જે કયમા કિયા થતી હોય,
તેને જ તેને (તે દન) યપદેશ કરે છે
[ગત–ભાખ્યાદિ- તે (૧) જાતિ (ર) ગુણ, (૩)
કિયા, (૪) સબધ અને (૫) યદચ્છા, એ લક્ષણવાળી પાચ
પ્રકારની શબ્દ પ્રવૃત્તિ કહી છે ને?
સમાધાન–હા, યાપિ તેમા એ પાચ પ્રકાર ની શબ્દ
પ્રકૃત્તિ કહી છે, તાપણ એ વ્યવહારમાં થી જ જાણવી,
નિશ્ચયથી નહિ, એમ આ એવ ભૂત નય સ્વીકારે છે તે
આ પ્રમાણે
(૧) જાતિ શબ્દ છે તે કિયાશ જ છે, એમ
જાહવુN જેમ-જનીતિ ” ( જવાની ક્રિયા કરે તે
ગાય), ‘શુભાશિવાય (આશુ, જલદી જવાની કિયા
કરે તે અા), ઈત્યાદિ “ગયપણુ” “અશ્વપણ એવા જાતિ
વાચક શબ્દોનું પિયાવાચક શબ્દ હેવાથી
(૨) તેવી રીતે ગુણ શબ્દ પણ ક્રિયાશબ્દ જ છે,
-કે

·[ી એક ભૂત એવભૂતાભાસ
૮૯
જેમકે-' (ગુચિ (પવિત્ર) હોવાની
દિયાને લઈ ગુલ), જમાના નીર '(નીવનની ક્રિયાને
લઈ નીલ), ઈત્યાદિ શુક્લ અને નીલ એવા ગુણ શબ્દનું
રિયાદ હેવાથી
(૩) તેવી રીતે યદા શબ પણ યિા શદ જ
છે, જેમકે--અરે ઘન સેવત્ ત વત્ત ' (દેવ' એને
ધો), “1 જુન સુન ત વત્ત ' (યજ્ઞ એને ધો)
ઈત્યાદિ યદરા શબ્દોનુ ક્રિયાશ હોવાથી
(2) તેમજ સયાગ મબધી રાખે અને સમવાર
બધી શ પ દિયારાબ્દ જ જાણવા જેમકે–
'दण्डोऽस्यास्तीति ફી (આની પાસે દડ છે માટે
દડી) એ દંડ અને દડીના સો સબ ધરૂપ
દિયાશબદ જ છે તેમ- વિમળાજ્ઞાતિ पिपाणी
( વિષાણુ-શિગડુ આવે છે માટે વિયાણી, શિગડાવાળુ )
એ વિતા અને વિવાણીને સમવાય બ ધરૂપ શબ્દ
ક્રિયાશદ જ છે (આમ “હાવા ૩૫ ક્રિયાનું પ્રધાનપણુ
હિવાથી “શું કહેવાનું? એને બંધ થાય છે જાતિ શબ્દાદિ
ઉપર કહ્યા તે બધા શબ્દો કિયા શબ્દ જ છે
“ચવાપણું, “જવાપ, દેવાપ! ઈત્યાદિ ક્રિયામામાન્યનું
સર્વવ્યાપિપા હેવાથી ]
એવ ભૂત નયનુ ઉદારણ –ઈદન (એશ્વર્ય) અનુભ
વવાની ક્રિયા કરતે ઈટ કહેવાય શરન (શક્તિ) ક્રિયામાં
પણિત શક કહેવાય પુરને દારવામા (ચવામા) પ્રવેલ
પુર દર કહેવાય
શબ્દ

·૯૦
નય પ્રતાપ
----
એવંભૂતાભાસ
વિજ્ઞાનrs aarzaria
અર્થાત -રામા જે ક્રિયાને વાચા રહે હેય, તે ક્રિયા
સહિત જ વસ્તુ હોય, તેને જ એ ૮ લગાડાય, એ રિયા
રહિતને ન%િ જ એવા એકાત નિવધ કરે તે એવ ભૂતા.
ભાસ. Cધારણ -જમક, વિશિટ ચેષ્ટા ગૂન્ય અવી ઘટ
નામની વસ્તુને ઘટ નામ આપવુ ન જોઈએ, કેમકે જે
ખાને લઈ ઘટ શબ્દની પ્રવૃત્તિ થાય છે, તે ચેષ્ટા તેમાં
નથી,-પટની પિ. આ વાન્ય વડે શ્વરિયા હિત ઘટાદિ
વસ્તુને ઘટાદિ શબદ ન લગાડે એવા એન નિધિ થાય
છે, પણ તે નિધિ માણાધિત છે માટે એને
ભૂત નયાભાસ તો
એવ
અર્થ નય અને શબ્દ નય
લયમાં પ્રથમના ચાર અનિરૂપણમાં
પ્રવી હોવાથી અર્થનય, અને પછીના ત્રણ શખદ વાચ્યાર્થ
ગોચર હોવાથી શનય છે
બી રમત
R

·નયના સાતસે ભેદ ઉપસંહાર "एको य सययिहो मत्त नय मया हयति पमेय। अन्नो बि अ आएमो पचेव सया नयाणं तु ॥ અર્થાત- એકેકના સે ભેદ એટલે નગમાદિ સાતના સર્વ મને ૭૦૦ ભેદ થાય છે શબ્દાદિ ત્રણ નયને એક શ દ મા જ ગણતા, પ્રકારાનરે નેગમાદિ પાચ ભેટ થાય છે, તેના દરેકને એસે ભેદ કરતા ૫૦૦ ભટ થાય છે તેમ છે, ચાર, બને ભેદ પણ થાય છે સામાન્યગ્રાહી સામાન્યગ્રાહી નિગમને આગ્રહમા અને વિશેષગ્રાહી નિગમને બવડામાં અતભાવ કરીએ તે મૂળ નય છે થાય છે, તેના દરકના સો સો ભેદ કરતા દos ભેદ થાય છે જ્યારે (૧) નગમ (૨) સ ઝડ (૩) વ્યવહાર એ ત્રણ અર્થનય અને (૪) શબ્દ નય એમ ચાર મૂળ નય ગણએ, ત્યારે પ્રત્યેના ૧૦૦-૧૦૦ કરતા વારસો ભેદ થાય અથવા (૧) બેગમ નય (૨) સંગ્રહ- વ્યવહાર અને મજુમૂત્ર લક્ષણ એક અર્થનય (૩) એક શબ્દ નય અને (૪) એક પાર્થિન નય એમ ચાર મૂળ ભેદ લઈએ, ત્યારે પ્રત્યેકના ન સ કરત ૪૦૦ ભેટ થાય અને વ્યાકિ અને પર્યાયાધિક એ જે મૂળ નય લઈએ, તે તે પ્રત્યેના સે સે ભેદ કરતા ૨૦૦ ભેદ થાય કયાઈ તો વળી એમ કહ્યું છે કે- णिन्छयययदार णया मूलिमभेदा जयाण मचाण । णिच्छय साहणदेऊ दय पन्नघटिया मुणह । te

·નવ પ્રદીપ
છે,
અર્થાત્ – નયના મળ . (૧) નિશ્ચય અને
(૨) વ્યવહાર નય છે તેમાં નિશ્ચય નયના સાધન તુ કલ્યા
કિ અને પર્યાયાર્થિક જાણવા
ઉ કુછ ભેટ ગણીએ તે નયના અસખ્ય ભેદ થાય છે
जायता जयणपहा तापताना नया वि माओ।
त चरय परममया मम्मत्त ममुदिया मध्ये॥
અર્થાત-જેટલા વચનપ્રકાર
શબ્દાત્મગૃહીત
ગાધારણ છે, તે બધા નય પરસમય છે, અથત અન્ય
તીથિકના સિદ્ધાંત છે, અને જે અવાર રહિત સ્થાન
પદથી લાછિત છે તે સને નય એકઠા કરીએ તે સમ્યકત્વ
છે જિન સિદ્ધાત છે
શકા–મવ નય પ્રત્યે અવસ્થામાં ( પ્રત્યેક જૂદા
જૂઠા હેઈ) મિથ્યા વના હેતુ છે, તે પર્વ એકઠા થતા
મદા મિથ્યાત્વના હેતુ કેમ ન થાય? જેમ ઘેડુ થોડુ
વિષ એકઠું ઢરતા ઘ૩ જ વિષ થાય તેની પડે
(૮
સમાધા-
मत्य ममिति सम्म गयमाआभया विरहानि।
निश्च पहारिणो इव गआ दामाण अमरत्ती।'
અર્થાત–પરમ્પ વિરુદ્ધવત નય પણ એકત્ર થયે
સભ્યત્વ થાય છે -એક જિન સાધુને વશવની રવાથી,
રાજાના ભિન્ન ભિન્ન અભિપ્રાયવાળા નેકની પિડે જેમ ધન
ધાન્ય ભૂમિ આદિને અર્થ અરપરમ લડી માતા ઘણા

·પ્રત્યે- નય મિસ્થાન સમિતિ નય સમ્યફવ
માણને કોઈ નિષ્પક્ષપાત ન્યાયાધીશ પાને એકઠા થઈને
જાય, ત્યારે એ પક્ષપાત રહિત ન્યાયાધિકારી યુકિત વડે.
ઝઘડાનું કારણ મટાડી અમ્પમાં તેઓને મેળાપ કરી દે
છે, તેમ અહી આ પણ પરમ્પ વિરોધી નને પણ ન
માધુ એ વિરોધ ટાળી એક મેળાપ કરાવે છે તેમજ
વિષેની ઘણી કણીયુ પણ પ્રૌઢ મિત્રવાદીના પ્રાગથી નિર્વિપ
થઈ જાય છે અને કાઠીઆ આદિ રોગીને દેતા અમૃતરૂપ
પરિણમે છે તેમ પમ્પ વિરોધી જી. જુદા રૂપી
વિષ ની વય પણ
સાધુરૂપ પ્રઢ મનવાદીના સાપેક્ષ
વાદરૂપ પ્ર થી અવિધરૂપ નિર્વિષપણાને પામે છે
અને ૭૦–કદાચ આદિપ કોઢ આદિથી પીડિતને કઇ-કદા
દિ ળારૂપ અમૃતરૂપે પરિણમે છે ] ઈત્યાદિ બધુ
શ્રી વિશેષાવકની ટીકામાં પૂરું કરવું છે
અહી આ અટવુ સમજવું કે –આ સાતે નવમા પૂર્વ
પૂર્વ નય છે તે સ્થૂલ પ્રવુગોચર ) છે અને બેગમાદિ
cત્તરોત્તર નય છે તે સૂકમ (પરિમિત વિષય) છે
पूर्य पूर्ण नय प्रमुग्गोचर , पर पर स्नु परिमितविषय ।
અર્થાત-નિગમથી સગ્ર, સરવાથી વ્યવહા, યવહારથી
જુ, જુથી શબ્દ, શબ્દધી નમભિરૂર, રામભિ ૮થી
એવ ભૂત ઉત્તરોત્તર ભૂમિ કે
|| હરિ જwલીપ ||

·પરિશિષ્ટ
નય ચક્ર સંક્ષેપ સ્વરૂપ
3

·નય ચક સંક્ષેપ સ્વરૂપ
(લે -૫ શ્રી મનસુખલાલ કિરચદ મહેતા–રબી)
[ નેહમૂર્તિ શ્રી ને નેહકિત પત માન્ય
તેઓના સમવથી બહગામી સ્વ શ્રી ના પુણ્યસ્મરણરૂપે
ઉપયુમ્ન વિષયને સ ચ થઈ જનહિતાર્વ પ્રસિદ્ધ થાય
તે સારૂ, એવી ઈચ્છાએ તેમણે પિતાના આગ્ન નેહી
મળા માગણી કરી તેના ખ્વીકા-રૂપે આ યત્ન છે ચાલુ
નિષ મનમા ઘણુ ઘોળાયા - છે, પખાકાર ધરે છે પણ
હાલ ચાલતી શાસ્ત્રીય-સિદ્ધાતિક વિચારણુ આર એને
પત્ર પર આલેખવાનો છે અવકાશ રહે છે એ વિવા
તે અવસર આવ્ય પરિષ પામશે, એટલે તે કાળની
પ્રતીક્ષા કરી અને તા સ્વવિચારણા માટે આ પ્રહાતે આ
શાસ્ત્રીય વિષય જુ કરૂ છુ કવચિત તેને જેને હાલ ખપ
ન લાગતો હોય તેને આ વિષય નીસ લાગશે, તેથી એ ની
ઉપનિા–પીતા કઈ ખૂન નથી થતી એને છેડા
પણ જિનાસુઓને બેસુરા લાગશે છેવટ માટે તે બધાને
એવા વિ ઉપગી છે તેથી તેમ જ શ્રી પાસે
પ્રસ્તુત ધાવ આ ગ્રહ માટે આવેલા વિષયોમાં પ્રાય આ
કટિને વિષય નહિ હોય, એટલું જ વિષયનુ વિલક્ષણપણું
અને સ્થાનત્વ ]x
x ૦ ખની બ ને 4 પરથી જણાય ક કે પોતાના
બભાગના પરિપાકરૂપ આ “પ ક અપ સ્વરૂપ તેથીએ કઈ
તેની માગ વધી રમમાથે નગર રેલ પરતુ
પાછળથી તત-અજ્યન
૬
1

·નથ ચકે સક્ષેપ વર્ષ
થી વીર જિનેશ્વરને નમસ્કાર કરિને દ્રવ્ય, ગુણ,
પર્યાયનો આક્ષેપ છું
૧ કથ
-(છ) જીવ, પગન, ધમ,
અધર્મ,
આપશ અને કાલ
મત એ દ્રવ્ય
૩ ઉત્પાદ, વ્યય અને પ્રોવ્ય યુક્ત તે સત
૪ ગુણ બે પ્રકારે ૧) સામાન્ય (૨) વિશેષ
૫ દ્રવ્યના સામાન્ય ગુણ દશ પ્રકારે –
(1) અસ્તિત્વ (૨) સ્તુત્વ (૩) વ્યવ (૪) પ્રમે
યત્વ (૫) અગુરુલઘુત્વ (6) પ્રદેશત્વ (૭) ચેતનત્વ (૮)
અચેતનત્વ (૯) મૂર્તત્વ (૧૦) અમૂર્તત્વ
આમાથી પ્રથમ છ ગુણ છએ દ્રવ્યમાં રહેલા છે
સાતમે ચેતનત્વ જીવમાત્રમા, સૂમ નિગોદના જીવથી
સિદ્ધના જીવમ, સામાન્ય છે આઠમે તનવ જીવ
શિવાયના બીજા બધા દ્રવ્યમાં છે નવો મૂર્વ (સાકા-
પા) એ- પુદગલ દ્રવ્યમાં જ છે દશમો અમૂર્તત્વ નિરા
પણ) પુદગર શિવાયના બીજા નવા દ્રવ્યમાં છે
દ દ્રવ્યના વિશેષ ગુણ --ળ પ્રવ
સ ધી ગઇ હાપોહ કે ઉપગ નહિ કરવામાં આવે છે, અથવા
–નહિ કરવામાં આવતા લેખ એમને એમ પડી રહ્યો હોય
નય વિષયના અખામીને ઉપયોગી આ સક્ષેપ નેવ સદ્દ
મન મુખભાઈએથી દેતેનાચાર્ય ત આલાપપદ્ધતિ અનુસા
તૈયાર કરેત જણાય છે વિર માટે જુઓ આનાપપદ્ધતિ
ભગવાનદાસ

·ન્ય ૧૦ સામાન્ય ગુણ, ૧૬ નિગમ ગુણ (૧) નાન, (૬)દન, ૩) મુખ,(૫) વીર્ય–જીવના (૫) શું, “) રસ, (૭) ગધ, (૮) વણ–પુલને () ગતિ હેતુવેન્ચ વર્ગને, (૧૦) સ્થિતિહેતુ–અધમ (૧૧) અવગાહનાહત-આકાશને (૧ર) વર્તનાતુ-કાલનો (૧૩) ચેતત્વ--જીવને (૧૪) અચેતન–––જીવ શિવાય પાચેને (૧૫) ભૂત્વ–પુદગવો (૧૬) અમૂર્તત્વ- પુદગલ શિવાય પાચેને આમા છેલા જાની સામાન્ય ગુણમાં પણ વિવથા થઈ છે, પણ એ સ્વનિ અપેક્ષાએ, અર્થાત રવદ્રવ્ય, સ્વર, ખ્યકાળ અને ન્વભાવની અપેક્ષાઓ એ સામાન્ય ગુણ છે પરજાતિ અપેક્ષાએ અર્થાત પ ય, પત્ર, પાળ અને પશ્નાવની અપેથાએ એ વિશેષ ગુણ છે ૭ પર્યાય --ગુણને વિર ને પર્યાય તે પર્યાયના એ ભેદ ૮ પર્યાયના બે બે –(૧) વાભાવિક પર્યાય દ્રવ્ય માત્રમા, (૨) વિભાવિ પર્યાય જીવ અને પુદગલમાં જ ૯ અગુવધુ વિ ર એ સ્વાભાવિક પર્યાય દ્રવ્ય મામા –તેના બાર ભેટ છ વૃદ્ધિ૩૫છ હાનિરૂપ (૧) અન ત ભાગ વૃદ્ધિરૂપ બગુરુવઘુ વિડગ (૨) અસખ્યાત (૩) મ ખ્યાત (૪) સ સ્થાતિ ગુણ : ૪ (૫) અને ખ્યાત (૬) અને તે On 3) D s D 12 y ? = કે 25 1) 5 * 0 s ·નવચ ૨૫ એપ સ્વરૂપ 2 * O 25 D 35 S : 0 05 3 (૧) અનત ભાગ હાનિ ,, (૨) ગન થાત, (૩) મધ્યાન હાનિરૂપ (૮) મ ખ્યાત ગુણ (૫) બસ ખ્યાત (૬) બન ન ૧૦ વિભાવ પર્યાય-જીવન અને પુદગલના જ તેમા જીવના ચાર પ્ર- (૧) વિભાવ દ્રવ્ય યજન પર્યાય તે ટેવ, મનુત્ય તિય તુ નહી એ ચાર પ્રબ અથવા વેરાગી લાખ જીવ નિ અનુસાર ચોગથી લાખ પ્ર-ર ગતિ યોનિ એ જીવને ગુડ ન્યભાવ નથી, વિભાવિક ગુણ છે (ર) વિભાગ ગુ! વજન પથાય તે મતિ, મન, અવધિ, મન પર્યવ જીવને શુદ્ધ સ્વાભાવિ- ગુ કવળ નાન છે (૩) સ્વભાવ દ્રવ્ય યજન પર્યાવ ચરમ શી વી ચિત ન્યૂન સિદ્ધ થયાન - વિનામ વિત) (૪) મામાન ગુણ ૨૪ ન પાય હવના સિંધ થતા અન ત થનું ય (અને તન, અને નહી ને, મને સુખ અને અન તરીય ) તે જ રીતે પુગલના પાછા ચા- વિનાવ પયાય – (૧) વિભાગ દ્રય યજન પર દય! બt ), ! - કાદિ - ધ --

·અભાવ પર્યાય વિભાવ પર્યાય
(-) વિભાગ ગુણ વજન
પર્યાય -મ-શ્માત,
ગધ-- ધાન, ત્યાદિ
(૩) શ્વમા દિવ્ય વ્ય જન પયાવ – અવિભાગી
( જેના ભા ન થઈ શકે તેવા ) પુદ્ગવ પણ
(૪) આવભાવ ગુણ વ્યજન પર્યાય-દર, પરમાતુમાં
એ , એ- ગાધ એક વઈ, અને બે સ્પર્શ મળી પાચ
અવિરુદ્ધ ગુણ
૧. પર્યાયના પ્રકારે બીજા બે ભેદ
(૧) અર્થપર્યા–-ધર્મ અધમ, આળશ અને કાળના
અર્થ પર્યાય જ છે વ્ય જન પાય નથી
(૨) ભજન પર્યાય–આ પથાય જીવ અને પુદગલ
મા જ છે, બીજા ૮ યમાં નથી
૧૨ ગુણ પર્યાયવાનું એ દ્રવ્ય
૧૩ સ્વભાવ –(૧) સામાન્ય સ્વભાવ (૨) વિશેષ
સ્વભાવ તેમા ૮ થના સામાન્ય અપાર અગીઆર પ્રારે –
(૧) અતિ હોવાપણાનો સ્વભાવ 8) નાતિસ્વભાવ
(૩) નિત્ય સ્વભાવ
(૪) અનિત્ય સ્વભાવ
(૫) એક વભાવ
(૭) ભેદ સ્વભાવ
(૮) -અભેદ સ્વભાવ.
(૯) ભવ્ય સ્વભાવ (૦) અભત્ર સ્વભાવ
(૧૧) પગ ખ્ય
(ર) અનેક
સ્વભાવ

·--
નવચ સક્ષેપ ૧૪૫
અને દ્રવ્યના વિશેષ સ્વભાવ દ પ્રકાર -
(૧) ચેતન સ્વભાવ () અચેતન સ્વભાવ
(ડ) મૂર્ત જ્વભાવ (૮) અમૂર્ત વૃભાવ
(૫) એકપ્રદેશ સ્વભાવ
() અને દેશવભાવ
૭) વિભાવ ન્વભાવ
() શુદ્ર સ્વભાવ (૯) અશુદ્ધ સ્વભાવ
(૧૦) ઉપચતિ સ્વભાવ
આમ સામાન્ય અને વિશેષ મળી ૨૧ (એકવિશ)
સ્વભાવ થયા, તે જીવ અને પુદગલમાં રહેવા છે
fa કયુ ingrો મતt 1
धमादीना पोडश स्य काल पचदश स्मृता ।।
અર્થાત જવ ને પુદગનમાં દકમાં ઉપર જણાવેલ
એવિ વાવ છે ધર્મ, અધમ અને નશમાં ચેતન
વભાવ, મૂર્ત સ્વભાવ, એપ્રદેશ અભાવ, વિભાવ સ્વભાવ
અને અશુદ્ધ સ્વભાવ એ પાચ શિવાયના બળ સ્વભાવ છે
દ્ર યમ પર જણાવેલ પાચ ઉપરાંત છો
અનેપ્રદેવ સ્વભાવ (કાળ પ્રદેશ નિ છે) એમ સિવાય
થી ૫દ સ્વભાવ છે
અને દાળ
(૧) બસ્તિ જ્વભાવ-ક થનુ સ્વસ્વરૂપે હોવાપણું
દા. એ અગ્નિને સ્વભાવ છે અગ્નિ ડેય ત્યા દાણ હેાય જ,
તેમ સ્વભાવ લાભથી અયુતત્વ
--પર્થનું પરૂપે ન હોવાપા!
(૨) નાગ્નિ
3

·અસ્તિ અભાવાદિ પ્રમાણ અને નય ૧૦૧ (૩) નિત્ય (1) અનિ --એકના એક દ્રવ્યમા તના જુદા જુદા પર્યાયે મા તે દ્રવ્યનુ હતુ ત નિત્ય સ્વ. --અન૩૫ પર્યાયાતર તનુ નવુ –રવભાવના એ જ આધાર () અનેક --ગુણ અને ગુ0ની નાન્ય ભેદને લઈ » (૭) એમ -પા_િમિ. ભાવ મુખ્યનાન લ. (૮) વતન -અરાભૂત વ્યવરને લડ -ત્મ- કર્મને પણ ચેતન સ્વભાવ (૯) અચેતન – બગદભૂત થવાને લઈ જીપને પણ અવેતન સ્વભાવ (૧૦) મૂર્ત સ્વભાવ-અમૃત યવ થઈ જીવન પશુ મૃર્ત સ્વભાવ (૧૧) અમૂર્ત વૂ૦–અજબૂત વગારને લઈ મુદ્દ ગને પણ અમૂર્ત સ્વભાવ (૧૨) કાવ બ.! અને એ પ્રકી પણ ભર ૦ દુકામાં તાત્પર્ય --'त पाठपययात्रात रम्नु भाषा विधीयन। ૧૪ નય અને ઉપાય ઉપર જશુમંના ભાવ કમ જાણી શકાય?

·અથવા
નથી; ગપ સપ
પ્રમાણ અને નયની વિવક્ષા વડે જાણી શકાય
પ્રમાણુ શુ? મમ્પ માન પ્રમાણ સમ્યમ્ જ્ઞાન બે પ્રકારે
(૧) પ્રત્યન પ્રમા! (૨) પરા પ્રમાણ મતિ અને શ્રેન
જ્ઞાન એ પક્ષ પ્રમાણ
અવધિ અને મન પય વ ાન એ એ દશ
વિળ પ્રયવ્ય પ્રમા ! બને કેવળ જ્ઞાન
બને કેવળ જ્ઞાન એ સર્વ શ
મન મ ય પ્ર.
નમ તે બે પ્ર- --(૧) નિનય નય દ્ર યાર્થિક (ર)
બવાર નય પયાથિક
એ પ્રવા-
નવ વબર –(૧) ક યાયિક નય. (૨) પાયા4િ
ન, (૩) નેમ નય, (૮) મન નય, (૫) વ્યવવાર નય,
() જુમૂડ ન, (૭) ગામ નય (2) અમભિ૩૮ નય, (૯)
એવ ભૂત નય
ઉપનય એટવ નય સમીપ ત ઉપનય અથવા નયનું
એક બગ પણ કરી અને વિક પ કરી કાન તે ઉપાય
એ ત્રણ પ્રબ -(૧) અદભૂત વા- નય
(૨) એ ભૂત ચ૦ -૦ ) ઉપચરિત અસમત
૧૦ ને તેમાં પીર---
૧ કર્થિક નયના દશ ભેદ
(૧) કર્મોપાધિ નિ પિલા ગુપ્ત દ્ર યાર્થિક નય -જેમકે-
અમારી જીવ વિશ્વ જવા જ મુદ્રમાં છે. સર્વ જીવ છે
સિદ્ધ મમ’
--

·ઉધન ” બા પાપ ના ૬ બે Pફ પા, યોને એક કે નકક દ - ૧૦ ૧ –જેમડે-ત્ર ન્યિ ર કિ પરમાવ નિરા છે (-બે પના તિ પણ શુદ્ધ ક યાકન -- સુર પથારી થ મ મ ] માપાધિ અશુદ્ર ન —-- એવા કેમ ? લાવ મામ પક વ્યાપ બબબુદ્ધ ૬ - , ને ? મે નય, ધી યુદ્ધ છે થના ક૫૪ કિવન– માના ગન, સખા તુત્ર ના અન્ય સ્વ- ૧ ઇ છે અને બે પના “ન ૬ : ( નન્વય ય – ૩ - ટુ- ( ન નિવઠ બ્લવ --* , - A વન અને વન ન ક૬: ---- જેવ, -ત્ર ની અને ૨ ( ૫ વિક કથા * ન ન લે, ન ઝરત - - ન કરે છે કે છે કે વર્ષ 1 ર્વ અથવા સ

·નવચંડ સક્ષય રૂ૫.
પુગી દ્રય (અછવ) નથી, ચેતન કથ જડ ય નથી જડના
ક થથી, ૩ જડના શ્રેમથી, કે જડના કાળથી 5 જડના ભાવથી
ચેતન જડ નથી સવ કાળે, સવ , સર્વ ભાવે, મક
ચેતન તે ચેતન જ છે, બચતન નથી, જડ નથી તેમને
જડ ને ચેતન નથી અને પ્રગટ ભિન્ન છે જેને પિતાપિતાના
ભાવે સ્થિત છે જડમા ચેતન નથી ભળી જતું ચિંતનમ
જડ નથી ભળી જતુ એકને સ્વભાવ બીજામાં ન આવે
અને બીજાને પહેવામાં ન આવે દરે-
દર- ક ય નિનિ ળ
પિતપોતાના ભાવ સ્થિત છે આ યાદિ
(૧૦) ૫ ગ્રાડ - ચા- નય
અથવા પરિણામિ
ભાવ ગ્રહ 'યાનય --જેમ-જ્ઞાનસ્વરૂપ એ આ માં
અહી આ ઘણા સ્વભાવમાથી જ્ઞાન એ પરમ સ્વભાવ ગયે
- પર્યાયાર્થિક નયના ૭ ભેદ
(૧) અનાદિ નિત્ય પાયા4િ નય અથવા અનાદ
નત પયાયાર્થિન નય –જમો-યુગલ પર્યાય નિત્ય છે
મેર આદિ (ાય એ ગિરિ શાશ્વત, અથવા શાશ્વતી જિ
પ્રતિમા) મેરુ એ પુ ગગનો પર્યાય છે
(૨) નાદિ નિત્ય અથવા માદિ અન ત પયાનય -
જેમ-સિદ્ધ પર્યાય કેમકે સિદ્ધ એ જીવને પર્યાય છે
નિત્ય છે
(૩) સત્તા ને કરી ઉત્પા, યા વકિસ્વભા
વાળો નિત્ય અશુદ્ધ પયાનય જેમક, પર્યાયે ક્ષણેક્ષ

·પર્યા. ય નગમ-ગ ગ્રહ આદિ નયના બે ૧૦૫ (૪) મત્તા સાથિ નિ ય અમૃદ્ધ -જેમ- એક સમયે ત્રા ૩પવાળે તે પર્યાય અર્થાત્ પૂર્વ પર્યાયને 1શ ઉત્ત- પર્યાને ઉત્પાદ અને યપ ો ય (૫) પાધિ નિપિલ નિ ય ગુઢ પર્યા. નય જમકેબિના પાયા જેવા એ મારીને પયાય (નાનાદિ) - - () પાધિ સાપન નિ ય અશુદ્ધ પી નય - જમ -(સ +ારી) છો ઉપજ છે અને મારે છે નેગમ નયના ત્રણ ભે – (૧) ભૂતનગમ (૨) ભાવિ નેમ (૩) વત્ત માનનિગમ તેમા (૧) ભૂતને વિપ વર્તમાનનું બાપવું એ મન નગમ જેમક–આજ દીવાળીને દિવસે શ્રી વર્ધમાન સ્વામી માર્ચ પધાર્યા (જે છે તમને થઇ, ત્યા ન . વ પ થઇ ગયા છે () ભાવિને વિપ બનનું આ પણ એ ભાવિ નગમ - થયુ બાવું ૨ ડુ તુ તે સિદ્ધ, સમરિતી તે મુન ગામ અહ ત એ દહવારી રૂપે છે, સિદ્ધ થયા નથી, પણ અહંત હોવાથી મુક્ત વયે નિયમાં સિદ્ધ થશે, એ નિશ્ચને લઈ જવા રૂપ ભાવિનુ સિવ થયા રૂપે મારાપણ કહ્યું તમજ સમકિતી નિયમા મુક્ત થાય, 8 મુક્ત થયેલ નથી, તો નિશ્ચયને લઈ મુન થવા ૩૫ ભાવિન અમતિને વિા આરોપ કર્યું, ઈત્યાદિ . જેમકે–જે થવાનું ·૧૦- નવક્ર સંપ રૂમ (૩) કરવા માટેની વસ્તુ વઈ , નવી થઈ અને કહેવું કે થાય છે, અથવા થાય છે અને કહેવું કે તે વર્તમાન નિગમ જમડે-ચાખા પાડવામાં ઘાવા એર્યા, ધાયા નથી અને કહેવુ 4 + ધાય છે અથવા “કમાણ ક. થાય છે તે થયુ 6 અગ્રણ નવના બે ભેદ - (૧) સામાન્ય મ પ્રy-જમ યમાં, ૫ ૫ અવિવ છે (ર) વિર ગન –જેમને મીન ૫-૫- અવિરોધી ૦ ૫ વ્યવહાર નવના બે ભેદ --- (૧) સામાન્ય સ ». જે ય --જમક, ય છે (ર) વિશેષ સ હ ભેટ થ૦ –જમડે- બે પ્ર- ૨ના સિદ્ધ અને મારી જુસૂ4 નયના બે ભેદ- (૧) સૂકમ કજીય–જેમ, એક સમય જ જેની સ્થિતિ છે તે પર્યાય (૨) મુળ જુસૂ–જમો, મનુષ્યાદિ પર્યાય આયુ કાળ પ્ર માણ

·ના દેપનય તેના બે પ્રતિબે
૧૦૭
૭ શબ્દ નયનો એક ભેદ–જેમકે,-દાર, ભાર્યા,
-12, અથવા જલ અ૫
૮ મમભિર નયને એક બે –જેમકે, ગાય એ
પ૦
૯ એવભૂન નયને એકલે --જમક,
જમવું, -
આમ નયના અઠ્ઠાવિ ભેર થવા
થાય ને ૧,
પથાયાર્થિકના :
5 નગમના ૩, 4ના રે
થવાની ',
જુનવના જ, શબ્દના ૧, સંમસિ.ને ૧, વ સનના ૧,
ઉપનય વન તેના બે પ્રતિભ,
૧ મત વ- ઉપનય, ન બે પ્રકારે
(૧) શુદ્ધ સંત ય cપના--જેમ ગુરુ-
શુદ્ધ ગુણી અને શુક્ર પયાય- યુદ્ધ પાણીના ભેદનું હેતુ
તે (સિક પર્યાય નિદ્ધ જીવ )
(૨) અનુસબત ૧ ઉપનય –જેમકે અશુદ્ધ ગુગ
શુદ્ર મુળી અને અદ્ર પથાય- મનુદ્ધ પયાથીના ભેદનું
કહેવુ ત (મનુષ્ય પર્યાય સમા છવ )
અભિભૂત થવકાર ઉપનય ત ણ પ્રકાર -
(૧) સ્વનિ અનદભૂત
ય–જેમકે, પરમા
બહુશી

·૧૦૮ નથચર ૫ અપ (-) વિજતિ અને યવ --મક, મતિજ્ઞાન મૂત છે કેમકે મૃત દ્રવ્યથી ઉપજેવું છે નાન અમૂર છે, છતા મતિનાનન મૃત્ત થયુ કમકે વિતિ એવા મૂર્ત પુદગવધી ઉપર્યું (૩) નવજાતિ વિજાનિ અમાનત બ૦–જેમ, જ્ઞાન વિષય હોવાથી ત્રય અવા જવ અને અજીવને વિષ નાનનું - કથન ૨ ૩ ઉપચરિત અમદભૂત થ૦ ઉપનય, ત્રણ પ્રકાર (૧) જાતિ ઉપતિ અમદા ન્યત્ર –જેમ, મા ! સ્ત્રી પુના િ(માવો (ર) વિજાતિ ઉપચરિત અનાદર ચ૦ --જમક, માન હા, છ, ઘર, વાઢિ (નિજી વ) () વજાતિ વિજાતિ ઉપચત બન૬૦ ૧૦--જેમ- માગ , મય, પ્રા ધણ, ગાદિ નજીવ, નિવ) આમ ઉપનયના આ ભેદ થયા, અને નમ્રના પૂર્વે જણાવેન અડાવિશ લે, ગણતા કુલ છતીશ ભેદ થયા નયના તે ગુણુ-મભાવી, ગા હતાતે ગુણ એક વ્ય બીન -૦થી જના વ. પૃચ ડાય પર્યાય-કમભાવી, ઝુમવત્ત અસ્તિત્વન–હવા પણ ગુણ

·અતિવાદિ પ્રાસ્તાવિ પાખી
વસ્તુત્વ--વસ્તુને સ્વભાવ તે વસ્તુ અથવા
મામાન્ય વિશેપવાળુ તે વસ્તુ
દ્રવ્યત્વ—દ્રને તે દ્રય દ્રય સ્વભાવ તે કય પિતા
પોતાના પ્રદળસમૂહમા અખડ હી સ્વભાવવિભાવ પયા
થને કરે છે, પ્રાણ કરેલ છે જે તે વ્ય
સત– નુ લક્ષણ અને સ્વગુણ પર્યા સિં',
બાપ” “ઓતપ્રેત રહે ” ત નત
પ્રમેયત્વ-પ્રયભાવ તે પ્રમેયત્વે પ્રમાણ વો કરીને
નવ પ સ્વરૂપને જાણવા ચગ્ય પરિVદવાગ્યે તે પ્રમેય
અગુલઘુભારત અગુલઘુત્વ તે મૂક્ષ્મ, અનિ
ચિનીય, પ્રતિ વર્તમાન આગમપ્રમાણ જાણવા યોગ્ય
પ્રદેશ–પ્રદશભાવ, અવિભાગી(જેને પી ભોગે
ન થઈ શકે એવા) પુદ્દા પરમાણએ વ્યાસ ત્રત્વ
ચેતનત્વ-ચેતનભાવ રાત –અનુભવન, અનુભૂતિ
ચેતન માત્ર-જીવાજવાદિની અનુમતિ ચેતન-અનુભૂતિ
તે સદા સક્રિય જ છે, ક્રિયારૂપ જ છે દેડઘાની પે તે ક્રિયા
મન, વચન, કાયામાં અન્વિત વિ. નિશ્ચયે વો સિદ્ધ
દશામાં નાનરૂપે અખંડ સક્રિય છે
શ્રી જિનેશ્વરાએ પ્રકાશેલ તરત સૂક્ષમ છે હેતુ વહે
કરીને તેને ઘાત થાય એમ નથી તે અજ્ઞાસિદ્ધ છે માટે
મહU કરી લેવું કેમકે જિનેશ્વર એ યથા વદે નહિ
શાતિ ફાતિ શાતિ

·નય અને કુનય–નયાભાસ
નય વસ્તુના એક દેશને જાણવાવાળું જ્ઞાન (1)
નિશ્ચય નય વસ્તુના કાઈ સત, મૂળ, ઉપાદાનભત આ શને
શ્રણ ના- નાન જેમકે, માટીના ઘડાને માટીના ઘડે કહે
(૨) યવહાર નય જમને માટીના ઘડાને ઘીને ઘડા કહેવો
કોઈ નિમિત્તને વઈ એ- પાર્થને બોજ પાથ જાણવાવાળું
નાન
નિશ્ચય નયનાબે ભેદ-(૧) : યાર્થિક– અથાત
સામાન્યગ્રા (ર) પર્યાયાર્થિક-- પર્યાય અથવા વિશે
ગાહી વ્યાર્થિક–-નગમ મઝ, યવાર (ઈ પ્રમાણે
જુસૂત્ર )
દ્રાર્થિક બચવા નેમિત્તિક નય –
૧ નામ અશધારી વિ -૫ વવારૂપ
ર રાત=રાતાધા નામશ્રી એડી કે વાને વિકલ્પ
(૩ વ્યવકાર=
મેડી + વ વધાહી
(૧) વૃદ્ધ મહાર-નાન દ, રા આદિ
નિશ્ચયે એ-ઇના સમજાવવા જૂએ કહેવા તે
(ર) અશુદ્ધ વયવહાર---ગમ, ષ, અજ્ઞાન એ આદિ
જીવના વર્ષ નહિ છતા જીવને આપવા
(૩) ગુભ વ્યવહાર--પુર- ક્રિયાનું જીવમાં આવે
પણ ૨૩ તે

·નય અને કુન
(4) શુભ વ્યવહાર–પાપડિવાનુ જીવમાં આ
પણું વવું તે
(૫) ઉપચરિત વ્યવહાર––ધન કુટુબાદિને જીવના
નવ તે
() અનુપચનિ ૧૦---ને જીવને તો તે
પર્યાયાર્થિક અથવા ઉત્પાદન નય ––
૮ જુત્ર=અતરૂપરિણામકારી
૫ શ =અ ત પરિણામને શબ્દઢા ! કહે ત
સમભિ એક આશા ઓછાન પણ કહે તો
છે એવ ભતમ પૃના અપૂર્ણ તે જ પૂર્ણ
કહે તો
કુનય અથવા નવાભાસ
(1) દ્રષાર્થ કાજામ- બન જ ત્રણ કરી પથ.
[પ્રતિર્થપ ] અનાદર કરના
(-) પર્યાયાર્થિકાભાસ–પયાયને જ ને,
કયને અનાદર અને
(3) નેગમાભાગ–વમી અને ધમ બાદનું
એતિક ભિનપ! હું અતિ બભિવ૫ : માનનાર, જેમ કે
નવાચિક અને વૈશેષિક શેર

·-
૧૧૨
ન અને કુન
(૪ આગ્રહાભાસ–વિશેષમાં નો પરિહાર કરી
એબત સામા ય માનનાના અવવા પર્યાય નિધિ કરી
એબત , વન માનને ! જેમને માધા અતવાદી દર્શન,
તેમજ માખ્ય દર્શન
(૫ વ્યવહારાભાસ-અપારમાર્થિક થપથ વિભા
ગને અવનવનાની જેમ ચાર્વાક દર્શન કાર ચાર્વાક
પ્રમાણથી સિદ્ધ થયેલ એવા જીવના થપથ વિભાગને
એ તે પના છે, એવા આ૫ તને ઓળખે છે, અને
ભવ લે--વહારના અનુયાયિ થ, અવિચારિતમણીય
એવા બનચતુષ્ટય વિભાગનું સમર્થન કરે છે
( ) હજુવાભાસ- એને સમ થા (અપવા૫)
નિધિ કરી વર્તમાન પર્યાયને ન ણ .નાર જેમડે-તથા
ગત (બાલ્ક) મન
(૭) ગબ્દાભામ-કાગાદિ ( કાવ-કાર-સખ્યા-
પુમ-લિગ) ભેદને જ ગ્રહણ કરનાર, જેમકે મુમે હતું,
હાશે”, “છે એ વગેરે શો ભિ ન અર્થ જ દર્શાવે છે,
બણ કે નિકાળવામાં , તે જ પ્રમાણે સિદ્ધ થયેલ
*અન્ય શબ્દની પડે
(૮) માં ભરૂઢામા–પર્યાયધ્વનિ (મદ ભેદ) ને
વ8 અભિધેય પણ લે. એવુ એબત કહેનાર જેમકે “ઈન્દ્ર,
શક, “પુર દર' ઇત્યાદિ સાદો ભિન્ન હોવાથી અભિધેય
ભિન્ન જ (અર્થમાં પ, ભિન્ન જ) છે,–“કરિ', “કાગ’
ઈદિ તેલી પડે

·કનથ અથવા નયાભાસ
૧૧૩
(૯ઈ એવ ભૂતાભાગ–કિયાગન્ય વસ્તુ શબ્દવાણ્ય
નથી જ એમ કહેનાર, જેમકે વિશિષ્ટ ચેષ્ટા રહિત એવી ઘટ
નામની વસ્તુ, તે ઘટશબ્દ વાપ્ય નથી, કેમકે ઘટ
એવા શબ્દની પ્રવૃત્તિ જે વડે થઈ અને એવા નિમિત્તવાળી
ક્રિયા તેમાં નથી, “પટની જેમ
(૧) અર્થનયાભાસ-અર્ધને જ ગ્રહણ કરનાર,
શબ્દને અનાદર કરનાર
(૧૧) શનયાભાગ--શબ્દને જ ગ્રહણ
કરનાર,
અને પ્રતિક્ષેપ કરનાર
(૧૨) અપિતનયાભાગ–અતિને જ
સ્વીકારી
અનતિનો નિષેધ કરનાર
(૧૩) અનતિનયાભાગ–અનર્પિતને જ ગ્રહણ
કરી અતિને અનાદર કરનાર
(૧૪) વ્યવહારાભાસ--- યવહારને જ આગળ
કરી તત્ત્વને પ્રતિક્ષેપ કરનાર
(૧૫) નિશ્ચયભામ--તત્વને અશ્લગમ કર્થ થવ
હારનો નિષેધ કર પર
(૧૬) જ્ઞાનનયાભાર-જ્ઞાનને જ આગ્રહ કરી ક્રિયાને
નિધ કરનાર
બાગ્રહ
કરી
(૧૭) ક્રિયાનયાભાગ–કિયાને જ
નાનને નિક્ષેપ કઝાર
૮

·ભિન્ન ભિન્ન ગ્રંથાનુસાર સત નય વ્યાખ્યા*
ઝ
-----
છે જ.
થાય શ્રી મનસુખભાઈ કિરચદ મહેતા
શ્રી મ્યા.વા મજરી-શ્રી મલ્લિણ મુરિ
૧ નામ નય-સામાન્ય અને વિશેષ ધર્મોને અમે
દપો નડણ કરનાર આ ય મામાન્ય-વિશે વામ- પદાર્થને
અભેપા ગ્રહણ કરે
૨ મ હનય-વિશેષ ધર્મની અપેધા રાખ્યા વિના
કોઈ સામાન્ય ધર્મને મુખ્ય કરીને જેટવામાં એ સામાન્ય
ધર્મ હોય તટવા આખા વિષયને 4ણ કરનાર
૩ થવા નય-વસ્તુ જે પ્રકારે લો- વ્યવાર
મન હેય તે પ્રકારે તેને ગ્રહણ કરનાર
૪ જુનુ નય-શુદ્ધ વત્તમાન સમયમાં વિવા
માન તે જ વસ્તુનું સ્વરૂપ એમ ગ્રહણ કરનાર
અને ભિન્ન ભિન્ન પ્રથા અનુસાર સાત નયી વ્યાખ્યા
આગ્રહ કી સી મામુખભાઈને તત્વસિ વિવાથી અભ્યા
ગીને તુલનાત્મક અભ્યાસની સુગમતા કરી આપી મહ ઉપર છે
છે , તીનું નવિય પીિનન વિ અને
હશે એ આ પથ્થી મા પ્રતીત થઈ તેમની બહુ તને માટે કઈ
પણ બ માન રે એમ છ આંધ સ, શ્રી નેટબુક પરથી
મે મત ફી મા આપી કે–ભગવાનદ્રાસ

·શ્રી સ્વાહાદ મ –શ્રી તર ભાય અનુસાર ૧૧૫
૫ બાદ નય–જે કઈ ગમે રૂઢિને લઈને એક
પદાર્થ લાગતા હોય રાધા શ દેને વાગ્યાથે એક જ છે
એમ ગ્રહણ ૮રનાર
દ સમભિ૩૮ નય–છુ- જૂથ શ દેને વાચ્યાર્થ
પણ જુદા જુદા એમ ચણ નાર
૭ એવ ભૂત નય–શબ્દને જે યુત્પત્તિ અર્થ
થતા હોય તે જ અર્થ મુજબ જ્યારે વસ્તુ ક્રિયા થતી હોય
ત્યારે જ વસ્તુને તે નામથી બેવાવાય એવુ ગ્રહણ કઝાર
શ્રી તવાથધિગમ ભાયશ્રી સિદ્ધસેન સૂરિ
૧ બેગમ નય-નિગમમ (શાસ્ત્રમા) હેવા જે
શબ્દ તેને જે અર્થ તે ગમ, અથવા શબ્દ તવા અર્થનું
જે જ્ઞાન તેને એક દેશથી અથવા સર્વ દેશથી ગ્રાહક તે
નગમ નિગમમાં રહેવાવાળે શબ્દ તથા તેનો અર્થ તે
નિગમ
૨ સંગ્રહ નથ–તથા એ નામદામાંથી એક
વિષ તથા અનેક સામાન્ય અને એક દેશથી કે સર્વથી
પ્રહણ કવ્વામાં સમર્થ તે અર્થોનું સર્વ ૩૫થી કે એક દેશથી
સગ્રહણ કરનાર તે સમગ્રણ
સામાન્યના વિષયમાં કે વિશેષના વિષયમાં જે સગુ
હીતનુ વચન અભિધાન તે આગ્રહ

·૧૧૬ મસ નય વ્યાયા ૩ વ્યવ- નય---ૌકિક કમાન, ઘો ભારે ઉ૫ ચાથી પૂર્ણ, અને વિસ્તૃત અર્વ બે-તે વ્યવહાર નય, મમુદાય, યદિન, આકૃતિ, સત્તા અને સત્તા અથાત્ કામ, સ્થાપના, દ્રય અને ભાવ એ આદિન નિશ્ચયની અપેકે ગખના અને લારિક ઉપચાવાળા એ વિસ્તૃત ચવા નય ૪ સુત્ર નય-વિવમાન વર્તમાન અને કહે નારદે જણાવનાર, વેપથી સામન (વર્તમાન) વિષયને ગ્રાહક ૫ શબ્દ નયનામાદિકમાં પ્રસિદ્ધ પૂર્વ શ દ વડે અર્ધનું જે કાન તે શ દ નય યથાવિષય- સાપ્રત ૬ મમભિર નય-વિધમાન અને કમતિ તે સમણિરૂ યથાર્થવિષયક સમભિત ૭ એવભત નય-વ્ય જન તથા અર્થમા જે પ્રવર્તમાન છે તે એવભુત યથાર્થવિષયક એવ ભૂત શ્રી તત્વાર્થસાર–શ્રી અમૃતચંદ્રસૂરિ ૧ ગમ નય—પદાર્થના એ પમાનને બ્રાહ- ૨ મ હ નય-સ્વજનિના અવિરાધને ભેદે કરી અકયને ગોગા કરી સમસ્ત પ્રહ કરનાર ૦૧ વહારે નય-ગડે કરી ન ચડે પદાર્થની વિધિપૂર્વક દે વણ ના

·શ્રી તરાર્થસાર-શ્રી આવા૫પદ્ધતિ અનુસાર
૧૭
૪ જુમા નય–વમાન એક સમયના વિષય
ઉપ પર્યાયને ઘણણ ડા-
૫ - ૮ નથ–વિગ, તારક, સખ્યા, જવ, ઉપસર
એ વ્યભિચા- નિવૃત્તિ કરનાર
- મ ન --એક રૂઢ અર્થ માં છૂપા અર્થની
અમતિ બાપનાર
૭ એક ભૂત –ાદનો જે બુ પત્તિ અ તજ
અથવડે જે નવ તન અનવય મુનિએ એવ ભૂત
શ્રી આલાપપદ્ધતિ–શ્રી દેવસેનાચાર્ય
૧ નંગમય–સ્તુને ગનતે બધ કરાવનાર,
નિગમ એટલે વિક ૫ તેમાં રહેનાર
૨ મ ન વસ્તુમાત્રને અભેપણે અા ગરનાર
૩ વ્ય ન - હે કહેતી વસ્તુને બંદ વડે વ્યવ
ઋજુસન નયન-જુ એ રસવા ગ્રહણ
કરનાર, જણાવનાર કુટિલ ની
૫ શબ્દન-વાણ વી પ્રતિ–પ્રત્યય આદિથી
સિક ત થ દ ાય

·સપ્ત નય વ્યાખ્યા
૬ મન--અ-મ્પમ અભિરઢતે રામભિકઢ, શબ્દ
ભેદ છતા રૂઢિને લઈ અર્થ નહિ તે ન
૭ એવ ભુત નય––એ પ્રકાર અર્થાત કિયા,
ક્રિયાપ્રધાનપણ જે વાવ ત એવ ભન
શ્રી તત્ત્વાર્થ ટીકા–તેમાં નય વિવરણ
૧ ગામ નય –મ. પાસના કાણા ગમ નય
અથવા જેને બારમા એ નકિ (આયાત અનેક) તે ને
સંગ્રહ --અજાનિના અવિધિપ તેમજ
દઇ (પ્રત્યક્ષ) અન (પરાક્ષ)એના અધિપહો વિશે
પનુ એકપણે નગણ ના
૩ વ્યવહાર નય--ગ કહે ગૃતિ અને વિધિ
પૂર્વ જે વિભાગ છે તે ચકા-
૪ જુન --ક્ષણ વમિ વસ્તુને વર્તમાન સમયે
જ માન -
૫૧ ૮ નય--રાસાદિ ભેન કરીને અર્થના ભેદનું
પ્રતિપાદન -૨ના
દ સમભિરૂઢ નવ–પયા શખમે કરીને ભિક
અર્થને ગ્રડરના
એન– કિયાથી પરિણામ પામી ઉત્પન
+

·શ્રી નરનાથ ટી-શ્રી દ્રવ્યગણ પર્યાયના નારા અનુસાર ૧૧૯
થયે તે આમ જ એ પ્રકાર અન્ય ડિયાથી પગ સુખ તે
ઍવ ભત
શ્રીદ્રવ્યગુણપર્યાયનોરાસ-શ્રીયશવિજ્યજી
તથા
શ્રીદ્રવ્યાનુયોગ તર્કણ-શ્રી ભોજ પંડિત
૧ નગમ નથ-બહુમાનગાહી
મામાન્ય વિશેષ
ભાનરૂપ ઘણા પ્રમાણને ચા નેજા forીતિમ !
જામ !?
૨ આગ્રહ નવ–સપ્રહે તે નઝણ (૧) એપ સ ---
સામાન્ય સ જેમક- ય વ (૨) વિશેપ જેમકે– જીવ વ
૩ વ્યા નવ-નવ પના વિષયના ભેદ દેખાડ
ના (૧) સામાન્ય સ હ - વ્યવહાર જેમકે-વ્ય તે
જીવ-અજીમ (ર) વિરોષ સમભેદ- બ૦ જેમ-જીવ
ને સિદ-અસારી
? જુવ નય–વમાનમાં વર્તતા અને ભારે
તે વા મા પણ ખ્યકીય અર્થને, પછીય અને નહિ,
(૧) સન્મ જુડ-ટાણિક પાયને, ઉત્પાદ-વ્યયને માને
() ચૂત નજી-મના પર્યાય (યુના અંત સુધી
એક પયોગરૂપે અર્થાત મનુષ્યાદિ પર્યાય ) મા
.

·એક નય વ્યાખ્યા
૫ નાદ નથ–પ્રકૃતિ-પ્રત્યયાદિ વ્યા-રણ વ્યુત્પ
ત્તિથી સિદ્ધ થયેલ દિ માને,
શબ્દના લિગ-વચનાદિ
ભેદે અર્થને ભેદ માનના- દ, નર , જી ર (વિના
ભેદે અર્થભેદ) સાપ, (વચનબે અર્થ)
નય કાલભેદે જ અર્થભેદ માને છે
શબ્દ નય લિ ગાદિ ભે- પણ અર્થભેદ માને છે
સમ –શ ભેદે પણ અભ, માને છે
૬ મ ન–૧ દબ, અર્થભેદ માનનાર
૭ એવ૦ નવ-વિપરિણત અયગાડી
શ્રી નયચકસાર–પ . દેવચંદ્રજી
૧ નેગમ નય–નથી એક ગમ, અભિપ્રાય, આશય,
બોધમાળ જેને તે ગમ બે
(૧) બાપ નેમ (બ) દ્વવ્યાપન (૪) ગુણ
રિપ ને (૬) કાના ને (૬) કારણે તાપ ને
(૨) અ ને
(3) મ ૮૫ ને
મ"
ભિવાશ ને
અભિનાશને નવા નવા પામરૂપ નવા નવા
ઉપગ
_|
રૂપને

·શ્રી નવગુણ પર્યાય રામ-કોનસા અનુસાર
(૪) (શ્રી વિશેષાવશ્યક અનુસાર) ઉપચાર ને
૨ ગ્રહનય–(૧) જે વચનથી સમુદાય અર્થ નહ
વાય તે બબડ, (૨) જે થકી નવ દ ગામાન્યપણે
તે ગg, (૩) સામાન્યરૂપપ પર્વ ગઢ છે તે મુઘડ
(૪) એક, એ- વચનમ, એક અવ્યવસાયમ, એ- ઉપ
ગમ, સામા યરૂપપ, કમલે મને વસ્તુનું રહણ કરવુ
તે બહુ ભેદ –(૧) સામાન્ય અ) જાતિ સા (બ) સમુ
દાય મા (૨) વિશે આવવા-૧) નગૃહીત () પિ ડિત
મ (૩) અનુ મ સ (૮) વ્યતિ- સ અથવા–(૧) ૪
મહાસત્તારૂપ ને (૨) વવાત મત્તારૂપ ગ – ભુવ
નમાં એવી કોઈ વસ્તુ નથી કે જે સ નહ નયને ઝડણમાં ન
આવી હોય
૩ વ્યવહાર નયનદયારા, સહ હેવ વસ્તુનું
નદાનરે ભેદન બહેચણ કરનાર અથવા વવરણ પ્રવન
(૧) શુદ્ધ વ્યવહાર (૧) અમુક વ્યવહાર
1.
વસ્તુગત ગુરુ નીવનગત શુદ્ધ અદભૂત
અરદ્દિભૂત
.
પિત (અનુપતિ અશ્લેષિત (ઉપચનિ)
મહાચત્તા=અમસ્ત માર્થાની અસ્તિત્વ ગુ! હા કરનારી
સત્તા
અવાત સત્તા–ઈ વિવાહિત ૫ ર્થિની સત્તા
નવગેવાવ અનુસાર વ્યવહારના બે બે બેદ

·૧૨૨ સંય નય છે ખ્યા ? જુત્ર–ાજુ સરળ અવા, શતાવ વર્ત માનપણે ઉપવુ જે વર્તમાન કાળે વસ્તુ તે જ વસ્તુ કહે નાગ નામાદિ ગાનિયા એ આ નળસૂરના નદ છે, તેમા નામાદિ ત્રણ દ્રવ્ય નિપા છે એવા ભાવ એ ભાવ નિચેપ છે ૫ નાદ – શપતિ ઈનિ શ”—બેલિયે અથવા બેલાવિયે શબ્દપણે તે ગમનય વા ચ અને શ્રણ કરવાનું પ્રધાનપણુ છે જે નયમ ત રાષ્ટ્ર નય શબ્દનુ કાણુ તો વસ્તુને વમ છે, તે વસ્તુને વન–વાચાર્ય જે વચને પ્રણ, વાય તે રામે નય જુનને વર્તમાન કાળના વર્મ ઈષ્ટ છે તેમ આ શ- નયને પણ વર્તમાન કાળના ઈષ્ટ છે દg ઘટ પૃથે બુદ- જલહરક્રિયાનમર્ય એ ઘટ રદ નય ભાવ ઘટને વટ માને છે, નામ, સ્થાપના, દ્રવ્યને નથી માનને જુસૂગ ચાહે તે માને છે શબ્દના અર્થની જગા ઉપપત્તિ હોય તેને જ તે વસ્તુ પણે કહે, એટલે જુમૂત્રે સામાન્ય ઘટ વળે, બાદ વ્યવહાર -- - – (1) વિન ન થઇ (૨) પ્રત્તિ છે. __ (૧) વસ્તુ -ત્તિ ૧૦ () સપન નિ ૧ (૩) લોંકિત્તિ -નરસા ન પ કમાવવા લો. મા કરાવી સા ·શ્રી નવસા-શ્રા આગમનસાદ અનુસાર ન સદભાવ જે અન્નિધર્મ અને અભાવ જે નાસ્તિધર્મ તે સર્વસયુકત વન્ને વસ્તુપCડ સમભિરૂટ નથ–વસ્તુની જ પથાયવાચી ને હેય તે જ ને વરે તને બાવાવ ના નર, નામાતર અર્થને વિમુખ કરે તે મભિરઢ જે પર્યાય પ્રગટ ય તે પથાય જે દિથી બમજાય ત થ દ વ. જ વ્યવન- તે સમભિક ૭ એવ ભૂત નય-વાચ-પાવ ની પાને કહે ના, નર્વપર્યાયવાચી શ્રી આગમસાર–પં દેવચંદ્રજી ૧ ગમ નય-અલગ્રાહી, એ- નવી ગમે જેને તે નગમ, ગુણના એક અશ ઉપ હોય તેને તેમ કહિયે પાવી (!) કે ઓદન કે સવજી નિદ્ધ સમાન એ નણ દષ્ણાત (૧) ભૂત, (૨) ભવિષ્ય (૩) વત્ત માન એ બદ માનરૂપ ધ્યાનના પUિામ વિના કશાહી ૨ મમહનય-નાનાહી. એક નામ લીધાથી સર્વ ગુણ પર્યાય પગ્વિાર આવે જેથી તે સહુનય જમ-દાતણ મેગા ય તમાં પાં–નો વગેરે બધુ સાથે આવ્યુ (૧) સામાન્ય છે –દ્રવ્યત્વ (ર) વિગેપ ન જીવવું વાનરૂપ ધ્યાનના પરિણામ વિના સત્તામાહી ૩ વ્યવહારનય-ભેદગ્રાહી બાદ્ય વરૂપ ખી મદની હેચ૭ ના, અને વ્હા દેખાતા ગુદાને જ

·ર'થ વખ્યા
માનનાર પણ અતર ગ જરા ને તેનાર અને માચાર
દિયા મુખ્ય વ અતર ગ પરિણામના ઉપયોગ નથી નાન
રૂ૫ ધ્યાનના પરિણામ વિના - કિયામાણી
બદારી
(૧) શુદ્ધ, (૨) અશુદ્ધ, (૭) નુભ, (૮) અશુભ, (૫) ઉપ
થતિ, () અનુપતિ
% =ાજુ ત્ર નય –વર્તમાન ટી, પરિણામયા,
બતિ-અનાગતની અપેયા વિના વર્તમાનમાં જ વસ્તુ જે
પરિણામે પરિણમે, ત પરિણામ તને માને
ભાવગ્રાહી-ગૃવ ભાવમાધુ વર્તમ પરિણામ
તેવા હાર તા (૧) અમ *૦-3 કાળ નવ વસ્તુમાં
એક વર્તમાન સમય વર્તે છે (-)ભ્યલ –ા બાદ
પણામ
૫ ગબ્દ નથ-જે વસ્તુ, ગુણાત કે નિર્ગખ, જે
ભાવાવર્ગણથી શરુષો વચનગોચર થાય, નાપા એ
ખાય ત શબદના શકને જે અર્થે હોય તે વસ્તુમાં
વસ્તુપણે પામિયે ત્યારે તે વસ્તુને દય કહિયે ઘટની
ચેષ્ટા કર તે ઘટ (૧) નામ, (ર) સ્થાપના, (3) દ્રવ્ય,
(૪) ભાવ ભેદ
સમભિરૂઢ નય–આ. વળી વસ્તુને સપર્ણ
કહેવી તે, કોઈ વસ્તુના કેટલા ગુણ પ્રગટ્યા છે, કેટલાક
નથી મટયા, પણ અવશ્ય પ્રગટવાના છે, એવી વસ્તુને
વસ્તુ કહે ત વસ્તુના નામાત એક કરી જો eg (૧)

·શ્રી આગામસા- શ્રી જેનસિક પ્રહ અનુસાર ૧૫
છવ, ચેતન, આત્મા એનો એક અર્થ કરે (ર) eg તેમા
ગુણ સ્થાનકવાળાને સિદ્ધ કહેવો તે
9 એવ ભૂત નય -જે વસ્તુ પોતાના ગુણે પણ
છે, અને પિતાની ક્રિયા કરે છે, તેને જ વસ્તુ કહી બેલા
૧ના ઇg મુખ્ત તે સિદ્ધ અથવા પાણીથી ભરેલે, સ્ત્રીને
મસ્તકે આવતા, જલધારણ ક્રિયા કરતો તે ઘટ
શ્રીન દ્ધાતપ્રવેશિકા-પં.ગોપાલદાસજી
૧ નગમ નથ-બે પર્વમાથી એને ગૌણ અને
બીજાને પ્રધાન કરી બેદ અથવા અદનો વિષય કરવાવાળુ
નાન તે નામ નય અથવા પદાર્થના સપને ગહણ કર
નાર તનગમ નય
૨ અગ્રહ નથ–પોતાની જાતિને વિધિ કર્યા વિના
એક પદાર્થોને એપને ગ્રહણ કરે તે
૩ વ્યવહાર નિય—સ ગ્રહ : શું કવ પદાર્થને
વિધિપૂર્વક મન ના
૪ જુનત્ર નય–ભૂત ભાવિની અપેક્ષા રાખ્યા વિના
વર્તમાનમાત્ર પર્યાયને ગ્રહણ કરનાર
૫ શબ્દ નય--લિ ગ, બક, વચન કેલ, ઉપનગર
બાદિના મેથી જે ૫ ર્થિને વરૂપે પ્રાણ કરે ત શખ નય
દ સમભિર નય–-વિગાદિ ભેટ છે હોય તે પણ

·સપ્ત નય વ્યાખ્યા
પર્યાય શબ્દના ભેદને લઈ પદાર્થને પણ ભેદ માનનાર
૭ એવ ભત નય–જે દિનો જે કિયાવાળી અર્થ
હોય એ જ કિયાપા પરિગ્રામ પામની વસ્તુને માનનાર
1
શ્રી નપદેશ–શ્રી યશોવિજ્યજી
૧ નેગમ નય--નિગમથી થયેલ નાન તે નામ
(નિગમ એટલે બદ્ધિ અને વાળા શાય)
૨ મ ય નથ–સગૃહીત કપિડિત અર્થનો નિશ્ચય
તેન (નિશ્ચય મામા) અતિ સામાન્ય સામાન્ય,
જેમકે દ્રવ્ય વ, પિડિન નામા ય અપર સામાન્ય, જેમકે
જીવવું
વ્યવહાર નથ-બહુ Cપચાવાળ, વિસ્તૃત અર્થ
વાળા એ જે લાકિ- બાધ ન થવા
* ઋજુત્ર નથ-જ્યા ભાવ પણ ત્યાં વત્ત માનપા
એવી વ્યક્તિની ભેદબુદ્ધિ ત ાજુ અથવા જ્યા વર્ત
માનપાક ત્યા ભાવએવી વ્યાપિની બદબુદ્ધિ તે
સુ તાત્પર્ય કે પદાર્થમાના વર્તમાનપણે “સત’ , એમ
માનના અથવા વાંમાનને નત તે જ પદાર્થ એમ માનનાર
પ શબ્દ નય-અનુસૂર કરતા વિશેષતર (વધારે
વિશેષ) તે શ દ નય હજુસૂત્ર તે એકવા કાળને એટલે
વર્તમાનને આશ્રય ), ૫, શબ્દ તે ડાળ ઉપરાત વિગ,
વચન, કારક ઉપમ આદિની અપેથા પણ રાખે છે

·શ્રી નપદેશ-શ્રી પ્રહ ન તક આe અનુસાર
દ સમભિર નય–જીંદા જુદા અર્થમાં અમ ક્રમ
એ સમભિરૂટ, શભેદે અથભેદને ગ્રહણ કરનાર કિજીત્ર
રતા વિપતમ નથી વિશેષ), કમકે નાલ, લિગાદિ
ઉપગત ભેદ હાથ ને માં નય બર્થભેદ પણ માને છે]
૭ એવ ભત નય-ચ જન અને અર્થના વિશે
પશુરૂપ તે એવ ભૂત, જેમકે ગજચિહ્ન યુન હોય તે રાજા,
અ યથા નહિ
શ્રી પ્રમાણુનયનત્ત્વાલકાલ સાર–શ્રી વાદિદેવસૂરિ
૧ ના ન–બે ધર્મ કે છે ધમી કે ધર્મ અને
ધમી એમાથી એકને પ્રધાન તરી બીજાની ગણતાએ જે
છે. વાય તે ને
૨ મ. નર-મામાન્યમાં ગ્રહણ કરનાર મ ગ્રહ
૩ થ૦ નર-નૂન પ્રણે ગ્રહણ કરેલ અર્થનું વિધિપૂર્વક
અવડરગ (નિ--બેઠો અભિગવિપૂવક જેના વદ ધાય
ને વ્યવહાર
કે જુમ નથ-વર્તમાન ક્ષણ સ્થાયિ પયયને જ
પ્રવાનપણે નનાર
૫ ૧૦ ન–કાવાદિ ભેદે કરી ધ્વનિને (શબ્દ)
ભેદ માનનાર
અને પર્યાય શમા નિનિભેટે કરી અર્થ
બે, માનના

·૧૮
સત નય વ્યાખ્યા
૭ એન–જે ક્રિયાને લઈ શબ્દની પ્રવૃત્તિ થાય
છે, તે જ કિયાવાળી વસ્તુને તે શબ્દો નામ વડે બેલાવનાર
શ્રી નયકર્ણિકા–શ્રી વિનયવિજયજી
૧ નવે ન–નગમ વસ્તુને સામાન્ય અને વિશે એ
બને ધર્મયુક્ત માને છે કમને સામાન્ય એ વિશેષ હિત
નથી અને વિશેષ એ સામાન્ય નિહિત નથી
૨ મ૦ ૦–આ નથ વસ્તુને કેવળ સામાન્ય ધમ
વાળી માને છે, કેમકે સામાન્યજી. એવુ વિશેષ (આકા
પુષ્પની પેઠે) છે જ નહિ
૩ વ્યવન–વસ્તુને વિશેષ વર્મવાળી જ માનનાર,
(કેમકે વિશેષ વિનાનું સામાન્ય ગધાસિંગ સમાન છે )
૪ ફન --ભૂત-ભાવિની અપેક્ષા રાખ્યા વિના
કેવળ વર્તમાન અને તે પણ પિતાના
(સ્વવત)
ભાવને
માનનાર
૫ શબ્દ ન--અને- શબ્દો વડે એક અથવાચા
પટને એક - પાર્થ માનનાર
દ મ૦ નાબેને વસ્તુભે માનનાર
૭ એ નટ- એક પથાયવરે બોલાતી
વસ્તુ પિતાનું
કાર્ય કરતી હોય તો જ એવ ભૂત નય તેને વસ્તુ કહે છે

·૧૩૦,
સત નય ન્ય
નામપણે ઓળખાતી હોય તે જ ધર્મરૂપે જ્યારે તે
મે ત્યારે જ તે નામ તેને ઘટે એમ કહેનાર
શ્રી પ્રવચન સારોદ્ધાર–શ્રી નેમિચંદ્રા
૧ નૈન – પ્રમાણે કરીને અત્યંત
સામાન્ય પ્રમાણુ, અવાર સામાન્ય પ્રમાણ, વિરોધ
પ્રમાણએ આદિ પ્રમાણે કરી વસ્તુનું વિષપા!
અથવા નિશ્ચિત છે ત્યા ગમ અર્થાત્ વસ્તુનું (
વિશેષાત્મક વસ્તુનું) ગ્રહણ અથવા જ્ઞાન જ્યા તે
અથવા જેના અનેક બોધમાર્ગ તે નિગમ
૨ મ મ – અશેષ (સર્વ) વિશેષને પરિહા
જગત્રય (ત્રણે જગતને, તેમા ની વસ્તુને) સામા
ગ્રહણ કરનાર
૩ વ્યવહાર ન–વિશે કરી અવહરિયે,
કવિ, ભેદ કરિયે તે વ્યવહાર
૪ ૪ ન -અતીત અને અનાગત જે વા તે
સરલ જે વર્તમાન સમય તેમાં વત્તતા પર્યાયને છે.
પ મ ન વસ્તુના અર્થનું પ્રતિપાદન જે વા
૬ સ ન– અર્થાત્ એધભાવે, અભિરૂઢ
પ્રવર્તે છે જે, અર્થાત રાષ્ટની પ્રવૃત્તિને વિરે જે

·થિી પ્રવચનસારા દ્ધાર-શ્રી રામકૃતામ ટીકા અનુસાર ૧૩૬ પ્રવૃત્ત થયો છે તે સમભિરૂઢ પર્યાય શબ્દનો અર્થ પર જુદી આ નય માને છે ૭ એવ ન –એવ અર્થાત જે શબ્દને યુત્પત્તિ અઈ છે, તેવા જ અર્થ પ્રમાણે મૂત અત થવું તે શ્રી સૂત્રકૃતાગ ટીકા-શ્રી શીલાંકસૂરિ ૧ ને ન–મહાસામાન્ય અને અતરાળ સામાન્ય- વિશેષરૂપ વસ્તુને નિશ્ચય કરનાર ૨ મ નપદાર્થોનું સામાન્ય આકારપણે અમ્મર ગ્રહણ તે સંગ્રહ ૩ . ન–કને જે ગ્રાહા તે જ વસ્તુ એ. માનનાર ૪ ૪ ન–અતીતરૂપે પર્યાય નષ્ટ છે, અનાર રૂપે અનુત્પન્ન છે, એટલે એ બંનેને પરિહાર કરી વર્ત માન કલ ક્ષણવત્તી જે વસ્તુ તેને જ આશ્રય કરનાર તેનું જ પ્રતિપાદન કરનાર, તેને જ બેધ કરનાર પ રાષ્ટ નય-પદાર્થની પ્રતીતિ શબ્દ વડે જ થા છે, એટલે લિવ, સાધન, પુરૂ, વચન આદિના ભેદને લ ભેદ પામતા શબ્દોથી વસ્તુને પણ ભિન્ન માનનાર ૬ મ.ન-પર્યાયના જુદા જુદા અર્થ હોવાથી અમુ એક ઉપર આરોહનાર,

·૧૩૦
સમ નય વ્યાખ્યા
નામપણે ઓળખાતી હોય તે જ ધર્મરૂપે જ્યારે તે પરિ
ણમે ત્યારે જ તે નામ તેને ઘટે એમ કહેનાર
F
શ્રી પ્રવચન સારોદ્ધાર–શ્રીનેમિચંદ્રસૂરિ
૧ નૈન –ઘણા પ્રમાણે કરીને અથત મહા
સામાન્ય પ્રમાણ, અવાતર સામાન્ય પ્રમાણ, વિરોધ વિષય
પ્રમાણુ-એ આદિ પ્રમાણે કરી વસ્તુનું વિશેષ પાક માપનાર
અથવા નિશ્ચિત છે જ્યા ગમ અર્થાત્ વસ્તુનું (સામાન્ય
વિશેષાત્મક વસ્તુનું) ગ્રહણ અથવા જ્ઞાન જ્યા તે નગમ,
અથવા જેના અનેક બેધમાગ તે નિગમ
ન – અશેષ (સર્વ) વિશેષ પરિહાર કરી
જગતનય ( જ તને, તેમાની વસ્તુને) સામાન્યરૂપે
પ્રહણ કરનાર
૩ વ્યવહાર નય–વિશેષે કરી અવહરિયે, નિરા
કરિયે, ભેદ કરે તે વ્યવહાર
૪ આ ન -અતીત અને અનાગત જે વદ તે ત્યજીને
મરલ જે વર્તમાન સમય તેમ વર્તતા પર્યાયને બેધે તે
૫ મ ન વસ્તુના અર્થનું પ્રતિપાદન જે વડે થાય
તે શબ્દ
૬ સ ન–સ અર્થાત્ એકીભાવે, અલિરૂઢ અર્થાત
પ્રવર્તે છે જે, અર્થાત તાબ્દની પ્રવૃત્તિને વિશે જે એકીભાવે

·કોન્યાયાવતાર ટીકા-શ્રી નરહસ્ય અનુસાર ૧૩૩ તવાનુબંધ- ૧ નેગમ નય-(૧) એક અને પૂર્ણ વસ્તુ માને (૨) કારણને કાર્ય માને. ૨ મહ નય-સર્વને એક કહે ૩ ચ નન્સર્વને એક કહેવત તેની વહેચણ કરે ૪ . સ ન વર્તમાન ઉપ રહે T ૫ શબ્દ નય રહસ્ય–શ્રી યશોવિજ્યજી નય=બીજા અશોના પ્રતિય (અનાદર, ખ ડન, નિધિ) કર્યા વિના વસ્તુના પ્રકૃતિ એક અને ગ્રહણ કર નાર અધ્યવસાયવિશેષ ૧ નિગમન૧) નિગમમા ઉપજતો અધ્યવસાય વિશેષ (ર) ““ણેગેહિ માહિ મિણુત્તિ ય છેગમસ્સ ય નિતિતિ ” એક પ્રમાને પ્રમેય વિષય નહિ એવો અધ્યવસાય તે નિગમ, અતિ બધા પ્રમાણને પ્રમેય વિષય એવો અધ્યવસાય. (૩) નેગમમાં વહેલા શબ્દ તિ) ને અર્થ તે નિગમ, તેમ જ શબ્દાર્થના જ્ઞાનનું દેશથી કે ગર્વથી કરનાર

·૧૩૨
સમ નથ વ્યાખ્યા
૭ એ ન–જ્યારે શબ્દની પ્રવૃત્તિ થાય ત્યારે જે
ચેષ્ટાને લઈ એ રાજની પ્રવૃત્તિ થતી હોય તે અષ્ટા થવી જ
જોઈએ એમ તે કરનાર
શ્રી ન્યાયાવતાર ટીકા-શ્રી સિદ્ધર્ષિ
૧ ને ન –સામાન્ય-વિશેષ પરસ્પર ભિન્ન છે એવું
માનનાર આ નયને અનુસરનારા તૈયાચિકનૈરોપિક
૨ મ ન–એટલા સામાન્યને માનનાર આ નયને
અનુસરનારા ગુઢ તવાદી, નાખ્યો
૩ વ્ય - કાઝીય સામાન-વિશેષની અપેક્ષા વિના
લેકવ્યવહારને જ અનુસરનાર આ નયને અનુકનારા ચાર્વાક
૪ ના ન–ક્ષણક્ષયી વિશેષ (પર્યાય) જ સત્ય એવું
માનનારા આ યને અનુસરનારા બૌદ્ધ
૫ રા ---રૂઢિને લઈ શબ્દની પ્રવૃત્તિ ઈરછનારા.
શાદિ રણને અનુસરનારા વયા ગલિઓ
૬ મ ન વ્યુત્પત્તિ પ્રમાણે જ અબ્દનો અર્થ
માનનારા
(
૭ એ ન-વત્ત માન વાળમાં વતી જે કિયા તે
ક્રિયાવાળી વસ્તુને જ તે કિયા જણવનાર કદ વડે બેલી-
વાય એમ માનનાર

·૧૩૫
નથ રહસ્ય અનુસાર
અભિમત છે
૪ નાજુમ-(૧) પ્રત્યુત્પન્ન (વર્તમાન હિાજર હોય
તે]) ગ્રાહી અધ્યવસાયવિશેષ (૨) “Todara
જુસુમ fakt yuan't f૩) મન એવા વ7
માન અર્થના અભિધાનનું અજ્ઞિાન તે જુસૂવ-(તસ્વાર્થ
ભાષ્ય )
છે.
નિક્ષેપા –
(૧) નામ---કઈ વસ્તુને એવા નામે બેલાવિયે કે તે નામ
પ્રમાણે તેમાં મુખ, આકાર કે ઉપયાગ ન લેવ
(૨) સ્થાપના- "
આકાર ટોપ ગુણ ન હોય
(૩) :--
આકાર તથા મુ. હોય પણ ઉપયોગ
ન હોય.
(૪) ભાવ--
આકાર, કુ, ઉપયોગ જેમા વર્તત
હે તે ભાવ નિક્ષેપો
.

·૧૩૪
સત નય વ્યાખ્યા
તે નિગમ-તત્વાર્થ ભાષ્ય (વારે નિપા આ નયને
અભિમત છે )
૨ નંગ્રહ-(૧) નગમાદિથી પ્રાપ્ત થયેલ અને
સ ગ્રહ કરનાર અધ્યવસાય એ સ તણુ
(૨) “અગહિય પિડિયર્થ નગતવયણ સમાં
સઓ બિતિ છે
(૩) અર્થોનું (૧) સવ દેશે સ નહ કરવુ તે અથવા (૨)
એક દેશે સહુ કરવું
તે “ સ હ
નર્વદેશ મનાયકે તે મહાસામાન્ય સ ગ્રહ અથવા
પરમ ગ્રહ અથવા અગ્રણીત સામાન્ય સગ્રહ, એકદેશ સમ્રા
હક તે અવાતર સામાન્ય સહ, અધિવા અપર વહ અથવા
પિડિત સંગ્રહ
(અથવા સામાન્ય-વિશેપ ન હ)-તત્વાર્થભાખ્ય
( આને પણ ચારે નિપા અભિમત છે )
૩ વ્યવહાર-(૧) લોકવ્યવહારને અનુસરતો અધ્ય
વસાયવિશેષ તે વ્યવહાર (૨) “વચ્ચઈ વિણિચ્છિ
થસ્થ વહારે મધદરિ" અર્થાત સર્વ દ્રયના
વિનિશ્ચયાર્થે વહેચણ કરે તે વ્યવહાર, વિપ વડે કરીને
મામાન્યનું નિરાકરણ, અવડુરણ કરનાર તે વ્યવહાર
(૩) લૌકિક
અમ, ઉપવાઝાય,
અને વિસ્તૃતાર્યપ્રાય
તે વ્યવહાર, (તાવાર્થભાવ્ય) ( આને પણ યાર નિષા

·No text on this page.