·No text on this page.

·MAHÁ VÍRA CHARITA,
OR
THE HISTORY OF RÁMA,
A SANSCRIT PLAY,
IY
BHAT'TA BHAVABHÚTI.
IDITED BY
FRANCIS IIENRY TRITIIEN,
MEMBER OF Tir. ASIATIC SOCIETY OF PARIS; OF THE GERMIX ORIENTAL SOCICTY;
AND OP TIIC I'NIJOLOGICAI. SOCIETY OF LONDON, Sc. dc. sc.
ORIENTES
PRINTE
LONDON:
PRINTED FOR THE SOCIETY FOR THE PUBLICATION
OF ORIENTAL TEXTS.
SOLD BY
JAMES MADDEN & Cº. 8, LEADENHALL STREET.
DI DCCCXLVIII.

·LO.XDOX: TILILIN WATTS, CROITX COURT, TIMP'LL BIR.

·TO
II ORACE LAYMAN WILSON,
WITH I'ROFOUSD RESPECT,
1XD IS GRATEFLI. JCKXO191.1:10:
28T
OF THE LEARNING, WISDON, ASI SUTARTED KISINESS
WITII WIICII FOR 1.131 YEARS JIE JIAS
DIRICTID NY STUDIES.

·No text on this page.

·ADVERTISEMENT. Thus, the first edition of the Víra Charita—a Play commonly ascribed to Bhavablıúti—is grounded upon two Devanágarí Manuscripts in the Library of the East-India House. One of them, dated Samvat 1665, is written with more than usual care and accuracy; but it is unfortunately imperfect, and does not extend beyond the fifth act. The other, bearing the year of Vikramáditya 1857, though complete, is the lasty work of an indifferent scribe, teeming with errors of all kinds; and it was found necessary in more than one instance, in the course of the last two acts, to receive in the Text the reading of Professor Wilson's copy, now deposited in the Bodleian Library at Oxford. I have carefully compared these Manuscripts with each other, and collated many passages of this Play with their re-productions, both in other Dramas (as in the Uttara Ráma Charita, or in the Mahanátaka), and in rhetorical works where they are frequently quoted and commented upon. But unless the sense seemed absolutely to require the adoption of any one of the various readings thus collected, I have generally abstained from admitting them in the Text now offered to the Public, as it was my plan to adhere to the London copies, which differ but little from each other, and from either of which the Oxford Manuscript varies but in a slight degree.

·ii ADVERTISEMENT. In the Prákrit the orthography of many words will be found at variance with the rules laid down by Vararúchi; but as the Manuscripts are generally unanimous in their spelling, I did not consider myself justified in altering it; for this would be to correct the language of one period by the rules of a grammarian belonging to a different age-a proceeding, the absurdity of which is apparent when applied to any modern language. Nor will the reader find the letter 9, which has been introduced into all the Continental editions of Sanskrit Plays, as the Prakrit letter corresponding with the Sanskrit a. The Manuscripts make no difference whatever between the a corresponding to the Sanskrit a, and the a corresponding to the Sanskrit q; and to judge from the languages of India of the present day, or from the Spanish, it would be rather the Prakrit q=to the Sanskrit a that would be pronounced like b (a), and not vice versa. There are, moreover, rules in Vararúchi which prove that there was no distinction whatever between these two letters. With regard to the and other aspirated letters, they should, when in the middle of a word, always appear conjointly with the unaspirated letter of the same class preceding them. In the Manuscripts this rule is often disregarded; and whenever they all agree in doing so—and moreover, as it is in some measure only a matter of representing an additional letter, which it is impossible not to pronounce in giving utterance to the sound which follows - I have allowed some of these single medial aspirates to stand in the Text. I have subsequently, however, pointed them out in the Errata. For the Sanskrit I have followed the usual system adopted by the European scholars, with this only exception, that छ, a, ·ADVERTISEMENT. 111 wherever, in this book, the Sandhi is broken, cither by means of a Viráma, or by not combining two vowels which otherwise would melt into one, the usual practice has been to put a stop 1, a rule which I have followed only in the first two sheets; when I was induced to adopt the punctuation of the Manuscripts, because they invariably follow it, and it is in perfect accordance with the rest of the singularly logical grammar of the Hindús. Other points in this cdition, which might raise a doubt in the minds of the reader, shall be discussed at greater length in the Second Part, which is to contain a list of Various Readings, Critical and Explanatory Notes, and an English Translation. The Student who wishes to possess himself with a general idea of this Drama, before he undertakes the task of going through it with more particular attention to the language, will derive this advantage from the lucid Analysis which Professor Wilson has given of the Víra Charita in the Appendix to his Hindú Theatre. The principal object the author had in view in composing this Play, was, as he expresses it himself in the first stanza of the Prologue, to delineate the passion or sentiment of Heroism as it manifests itself in different personages capable of great actions; to shew it forth with all the varieties and shades of intensity and quality it derives, both from the diversity of the characters in whom it is exhibited, and from the alterations in the circumstances which take place in the course of the Drama; and in this Bhavabliúti has succeeded most admirably. Nor is the fame he has acquired as a Poet whose verses are remarkable for the beauty of their construc·iv ADVERTISEMENT. tion, their rhythm, and their melody, at all impaired by a few rough and unreadable passages: it will be observed that they are always required by the subject, and that in this likewise the Poet has shewn the most consummate skill. I now leave this book in the hands of the Public, in the hope that the more advanced Sanskrit Scholar, to relieve his mind from the severer studies of the ancient literature and institutions of India, will, in taking up this poetical effort of more recent times, derive some pleasure from its perusal. However, one of the principal inducements for publishing this book was the scarcity of the Sanskrit Plays which have been hitherto printed in Europe or in India; and it was thought advisable to print the only unpublished work of a celebrated Poet, in preference to making a new edition of any of the Dramas which have been circulated in Europe. F. H. TRITHEN. September 1848.

·॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ स्वस्थाय देवाय नित्याय हतपाप्मने । त्यतिक्रमविभागाय चैतन्यज्योतिषे नमः ॥ १॥ ॥ नान्यन्ने सूत्रधारः॥ अद्य खलु भगवतः कालप्रियनाथस्य यात्रायामार्यमिश्राः समादिशन्ति महापुरुषसंरम्भो यत्र गम्भीरभीषणः प्रसन्नकर्कशा यच विपुलाच भारती। अप्राकृतेषु पात्रेषु यत्र वीरस्थितो रसः भेदैः सूक्ष्मरभिव्यक्तैः प्रत्याधारं विभज्यते ॥ २ ॥ स संदर्भो भिनेतव्य इति । सहर्ष । महावीरचरितं तर्हि प्रयो- तव्यमित्यादिष्टमर्थतो भवति । वश्यवाचः कवेः काव्यं साच रामाश्रया कथा । लब्धश्च वाक्यनिष्पन्दनिष्पेषनिकषो जनः ॥३॥ सो हमेतविज्ञापयामि । अस्ति दक्षिणापथे पद्मपुरं नाम नगरं । तब केचित्तैत्तिरीयिणः काश्यपाश्चरणगुरवः पति- पावनाः पञ्चाग्नयो धृतव्रताः सोमपीथिन उदुम्बरा ब्रह्म- B ·२ ॥ महावीरचरितं ॥ वादिनः प्रतिवसन्ति । तदामुयायणस्य तत्रभवतो वाजपे- ययाजिनो महाकवेः पञ्चमः सुगृहीतनाम्नो भट्टगोपालस्य पौत्रः पवित्रकीर्तेनीलकण्ठस्यात्मसंभवः श्रीकण्ठपदलाञ्छनो भवभूति म जातूकणीपुत्रः कविर्मिवधेयमस्माकमित्यत्रभ- वन्तो विदांकुर्वन्तु । श्रेष्ठः परमहंसानां महर्षीणामिवाङ्गिराः । यथार्थनामा भगवान्यस्य ज्ञाननिधिर्गुरूः ॥४॥ तेनेदमुद्धतजगत्त्रयमन्युमूल मस्तोकवीरगुरुसाहसमद्भुतंच । वीराद्भुतप्रियतया रघुनन्दनस्य धर्मद्रुहो दमयितुश्चरितं निबद्धं ॥ ५॥ तदिदं भवन्तः परिपुनन्तु । उक्तंच तेन श्रोवियपुत्रेण । प्राचेतसो मुनिवृषा प्रथमः कवीनां यत्पावनं रघुपतेः प्रणिनाय वृत्तं । भक्तस्य तत्र समरन्त ममापि वाच स्ताः सुप्रसन्नमनसः कृतिनो भजन्तां ॥६॥ ॥ प्रविश्य नटः॥ नटः॥ कृतप्रसादाः पारिषदाः । किंतु । अपूर्वत्वात्प्रब- न्धस्य कथाप्रदेशं समारम्भे ज्ञातुमिच्छन्ति ॥ सूब० ॥ स तु भगवान्दीक्षिष्यमाणः कौशिको विश्वामित्र ऐक्ष्वाकस्य राजर्वसिष्ठपुरोधसो दशरथस्य गृहानुपेत्य स्वमेव तपोवनं प्रत्यागतः। स च ·३ ॥ कौमारो नाम प्रथमोडूः ॥ विजयि सहजमस्तैवीर्यमुच्छापयिष्यन् जगदुपकृतिवीज मैथिली प्रापयिष्यन् । दशमुखकुलघातलाध्यकल्याणपाचं धनुरनुजसहायं रामदेवं निनाय ॥ ७॥ निमन्तितस्तेन विदेहनाथः स प्राहिणोद्भातरमातदीक्षः । कुशध्वजो नाम स एष राजा सीतोर्मिलाभ्यां सहितो भ्युपैति ॥६॥ ॥ इति निष्क्रानौ ॥ ॥ प्रस्तावना ॥ -- ॥ ततः प्रविशति रथस्यो राजा सूतः कन्येच ॥ राजा ॥ आयुष्मन्यौ सीतोर्मिले । अद्य भगवान्विश्वा- मित्रः अजधानेन चेतसा वत्साभ्यां प्रणन्तव्यः । कन्ये ॥ जधा कणिटुतादो आणबेदि ॥ राजा॥ तुरीयो ह्येष मेध्यो-ग्निराम्नायः पञ्चमो थवा ॥ अथवा जङ्गमं तीर्थ धर्मों वा मूर्तिसंचरः ॥ १॥ सूतः॥ साङ्काश्यनाथ एवमेतत् । न खलु विश्वामि- वाहषेर्महत्वेन कश्चिदपरः प्रकृष्यते । यस्य भगवतस्वैशङ्कवं शौनःशेपं रम्भास्तम्भनं चेत्यपरिमेयमाश्चर्यजातमाख्यान- विद आचक्षते।

·॥ महावीरचरितं ॥ तदस्मिन्ब्रह्माद्यस्त्रिदशमुनिभिर्नायितशमे तपस्तेजोधाम्नि स्वयमुपनतब्रह्मणि गुरौ । निवासे विद्यानामुपहितकुटुम्बव्यवहृति भवानेव श्वाथ्यो जगति गृहमेधी गृहवतां ॥२॥ राजा ॥ साधु भोः साधु सूनृतं हिसूत भाषसे। प्रकृष्टक- ल्याणोदकसंगमा ह्येते भगवन्तःसाक्षात्कृतब्रह्माणो महर्षयः । तमांसि ध्वंसन्ने परिणमति भूयानुपशमः सकृत्संवादे पि प्रथत इहचामुवच शुभं । अथ प्रत्यासंगः कमपि महिमानं वितरति प्रसन्नानां वाचः फलमपरिमेयं प्रसुवते॥३॥ सूतः ॥ दृश्यते हरितपरिसरारण्यरमणीयं कौशिकीपरि- क्षिप्तमायतनमृषेस्तस्य सिद्धाश्रमपदं नाम । किं बहुना । स एवायमात्मना तृतीयः कुशिकनन्दनो भवन्तमेवाभ्युद्यतः॥ राजा॥ यद्येवमवतरामो रथात् ॥ कन्याभ्यां सहायतीयं ॥ सूत सूत उच्यन्तां सैनिकाः न कैश्चिदाश्रमाभ्यर्णभूमयः क्रम्यन्ता- मिति ॥ सूतः ॥ यथाज्ञापयति ॥ इति निष्क्रान्तः ॥ ॥ ततः प्रविशति विश्वामित्रः रामलक्ष्मणौच ॥ विश्वा० ॥ खगतं ॥ रक्षोभानि च मङ्गलानि सुदिने कल्यानि दारक्रिया वैदेह्याश्च रघूहहस्य कुशलैीक्षाप्रवेशश्च नः।

·५ ॥ सीरध्वजो नृपः। ॥ कौमारो नाम प्रथमो ङ्कः ॥ आस्थाप्यानि च तानि तानि जगतां माय रामात्मनो दैत्यारेश्वरिताद्भुतान्यथ खलु व्यग्राः प्रमोदामहे ॥४॥ संदिष्टंच मैथिलस्य राजर्षेरस्माभिराचार इति यजमा- नो पि यज्ञे निमन्त्रितो-सि कुशध्वजस्तु सीतोर्मिलाभ्यां सहितः प्रेषितव्य इति । कृतंच तत्प्रियेण सुहृदा ॥ कुमारौ॥ भगवन्कः पुनरयं महात्मा यमत्रभवन्तो प्येव- सभ्युद्गताः। विश्वा०॥ श्रूयन्त एव निमिकुलसंभवा राजर्षयो विदेहेषु । तेषामिदानी दायादो वृद्धः याज्ञवल्क्यो मुनिर्यस्मै ब्रह्मपारायणं जगौ ॥५॥ यस्य तद्गृहेषु माहेश्वरं धनुः पूज्यते ॥ विश्वा०॥ अथकिं ॥ कुमा० ॥ सकौतुकं ॥ अथ किलान्यदपि तवाश्चर्य्य । यदयो- निजा कन्यकेति ॥ विश्वा० ॥ विहस्य ॥ तदयस्ति ॥ अयं तु यजमानेन यक्ष्यमाणस्य मे गृहं । प्रेषितस्तेन वात्सल्यादनुजन्मा कुशध्वजः ॥ ६॥ तदस्मिन्राजश्रोत्रिये वत्साभ्यां प्रश्रयेण वर्तितव्यं ॥ कुमा०॥ एवं॥ राजा ॥ तौ निर्वण्र्य ॥ प्रकृत्या पुण्यलक्ष्मीको कावेतौ ज्ञायते त्विदं । राजन्यदारको नूनं कृतोपनयनाविति ॥ कुमा०॥

·६
॥ महावीरचरितं ॥
वितीयस्य च वर्मास्य प्रथमस्याश्रमस्य च ।
अहो रल्यानयोर्मूर्तिर्वयसो नूतनस्य च ॥ ६ ॥
तथा हि॥
चूडाचुम्बितकङ्कपत्रमभितस्तूणीद्वयं पृष्ठतो
भस्मस्तोकपवित्रलाञ्छनमुरो धत्ते त्वचं रौरवी ।
सोया सेखलया नियन्त्रितमधोवासश्च माजिष्टकं
पाणौ कार्मुकमक्षसूबवलयं दण्डः परः पैप्पलः ॥ ९॥
कन्ये ॥ सोम्मदंसणा खु एदे ॥
राजा ॥ उपसृत्य ॥ भगवन्नभिवादये ॥
विश्वा०॥ दिष्ट्या गर्भरूपकं त्वां कुशलिनमागतं राजर्षि-
गृहात्पश्यामि । तत्परिष्वजस्व ॥ पालिङ्गय ॥
अपि प्रवृत्तयज्ञो-सौ विदेहाधिपतिः सुखी ।
गौतमश्च शतानन्दो जनकानां पुरोहितः ॥ १० ॥
राजा॥ नन्वार्यः स एकः सुखी सह पुरोधसा दैर्घतपसेन।
यस्यैवं भवन्तः कुटुम्बवृत्तिमनुपतिताः ॥
कन्ये ॥ पणमामो॥
राजा॥ लागलोल्लिख्यमानाया यज्ञभूमेः सुनिर्गता।
सीतेयमूर्मिला चेयं द्वितीया जनकात्मजा ॥ ११॥
विश्वा०॥ भद्रमस्तु॥
लक्ष्म ॥ जनान्तिकं ॥ आश्चर्यमियमद्भुतसूतिरा- ॥
रामः॥ उत्पतिर्देवयजनाद्ब्रह्मवादी नृपः पिता।
सुप्रसन्नोज्ज्वला मूर्तिरस्याः स्नेहं करोति मे ॥ १२ ॥

·॥ कौमारो नाम प्रथमोडूः॥
राजा ॥ भगवन्।
को त्वामनुगतावेतौ क्षत्रियब्रह्मचारिणौ।
प्रतापविक्रमो धर्म पुरस्कृत्योद्ताविव ॥ १३॥
विधा॥ राजलक्ष्मणौ दाशरथी ॥
कुमा० ॥ सविनयभुपमृत्य ॥ गुरो। अभिवादयावहे ॥
राजा॥ दिष्ट्या महाराजदशरथप्रसूतिर्दृश्यते॥ परिष्वज्य ॥
नान्यत्र राघवाइंशात्प्रसूतिर्वसयोः क्षमा।
दुग्धार्मवाहते जन्म चन्द्रकौस्तुभयोः कुतः ॥ १४ ॥
श्रुतपूर्व खेतदस्माभिः कर्णामृतं ॥
प्राप्ताः कृच्छादृश्यशृङ्गोपचारः
पुण्यश्रीकाः कोशलेन्द्रेण पुत्राः।
ये दीप्तस्य श्रेयसः पारकामा
श्चदारो-पि ब्रह्मचर्य चरन्ति ॥१५॥
तवभवता निष्पन्नाशिषा काममरिष्टतातिमाशास्महे। सिद्ध
एव तु रघूणां प्रसूतेरुत्कर्षः।
यान्मैवावरुणिः प्रशास्ति भगवानाम्मायपूते विधी
शश्वद्येषु विशामनन्यविषयो रक्षाधिकारः स्थितः।
सावित्रस्य मनोर्महीयसि कुले तेषामवाप्तात्मनां
राज्ञां वो महिमा न जातु वचनप्रज्ञानयोर्गोचरः ॥१६॥
विश्वा॥
अश्रान्त पुण्यकर्माणः पावनप्रायकीर्तयः।
माहाभाग्यविदस्तेषां यूयमेव स्तवक्षमाः॥१७॥

·॥ महावीरचरितं ॥
सखे विश्रम्य लौकिकाः संस्त्यायाननुप्रविशन्ति तदस्मिन्वि-
कङ्कतप्रच्छाये मुहूर्तमास्महे ॥ इति सर्वे परिक्रम्योपविशन्ति ॥
॥ नेपथ्ये ।
जय जय जगत्पते रामचन्द्र जय ।।
॥ सर्वे साद्भुतमवलोकयनि ॥
राजा॥ भगवन्का पुनरियं देवता॥
विश्वा०॥ अस्त्यहल्या नाम गोतमस्य महर्षेरौतथ्यस्य
धर्मपत्नी यस्याः शतानन्द आङ्गिरसो-जायत । तामिन्द्रश्च-
कमे । तस्मात्तं गोतमदारावस्कन्दिनमहल्याजार इति नि-
र्दिशन्ति । अथ भगवान्मन्युमाप तस्यां पान्यामन्धतामिस्र-
मभ्यध्यायत । सेयमद्य रामभद्रतेजसा तस्मादेनसो निरमु-
च्यत॥
।
राजा॥ कथमप्रमेयसहजानुपमसामर्थ्य एष वत्सो वैक-
नकुमारः॥
सीता ॥ सन्नेहानुरागं निर्वये अपवाद्येच ॥ सरीरणिम्माणसरिसो
णं से अणुभावो॥
राजा ॥ निःश्वस्य ॥
रामाय पुण्यमहसे सदृशाय सीता
दत्व दाशरथिचन्द्रमसे भविष्यत् ।
आरोपणेन पणमप्रतिकार्यमार्य
स्वैयम्बकस्य धनुषो यदि नाकरिष्यत् ॥ १ ॥

·॥ कौमारो नाम प्रथमोङ्कः ॥ e ॥ प्रविश्य तापसः ॥ तापसः॥ रावणपुरोहितः सर्वमायो नाम वृद्धराक्षसः प्राप्तः । स किल राजकाऱ्याः पश्यति ॥ कन्ये॥ हं रक्खसो॥ कुमा०॥ महत्कौतुकस्थानं॥ राजविश्वामित्रौ ॥ विमृश्य ॥ आः। आगच्छतु ॥ ॥ तापसो निष्क्रान्तः । प्रविश्य राक्षसः ॥ राक्षः॥ मातामहेन प्रतिषिध्यमानः स्वयंग्रहान्माल्यवता दशस्यः। अयोनिजां राजसुतां वरीतुं मां प्राहिणोन्मैथिलराजधानी॥१९॥ दृष्टश्च तत्र यजमानः स राजा । तवचनात्कौशिककुशध्व- जावनुसृतो स्मि ॥ ॥ इति परिक्रामति ॥ रामलक्ष्मणौ ॥ सोतोर्मिले प्रति यथासंख्यं । प्रात्नगतं ॥ तत्किमि- यममृतवर्तिरिव चक्षुरायाययति॥ सीतोर्मिले ॥ तथैव तौ प्रति ॥ किति सज्जइ इमस्सिं लो- अणाणन्दे मे दिट्ठी ॥ राक्ष० ॥ उपसृत्य दृष्ट्वा च ॥ इयं साद्भुताकृतिः सीता । स्थाने देवस्य पत्नी ॥ षे नमस्ते । अयनामयं राज्ञः ॥ तौ॥ स्वागतं । इहास्यतां॥ C ·१० ॥ ॥ महावीरचरितं ॥ अपि प्रभोर्वः कुशलं तस्य यस्यार्चयत्यसौ । मूद्धा स्खलकिरीटेन शासनं पाकशासनः ॥ २० ॥ राक्षः ॥ उपसृत्य॥ कुशलं स्वामिनः।संदिष्टंच वो महाराजेन। कन्यारानमयोनिजन्म भवतामास्ते वयं चार्थिनो रत्नं चेत्क्वचिदस्ति तत्परिणमत्यस्मासु शकादपि । कन्यायाश्च परार्थतैव हि मता तस्याः प्रदानादहं बन्धुओं भविता पुलस्यपुलहप्रष्ठाश्च संवन्धिनः ॥ २१ ॥ सीता ॥ हद्धी हद्धी रक्खसो मं पत्थेदि ॥ ऊर्मिला॥ कहं एवं ॥ ॥ राजविश्वामित्रो चिन्तयतः ॥ लक्ष्म ॥ जनान्तिकं ॥ आर्य आर्य । किं न पश्यसि निशा- चरपतिर्देवीमिमां प्रार्थयते॥ रामः॥ वत्स॥ साधारण्यान्निरातङ्कः कन्यामन्यो पि याचते । किं पुनर्जगतां जेता प्रपौत्रः परमेष्टिनः ॥२२॥ लक्ष्म०॥ अतिसौजन्यादाय॑स्य तस्मिन्नपिनिसर्गवैरिणि निशाचरे यो नस्त्रयीपरिध्वंसाक्षानं तेजो-पकर्षति । ऐक्ष्वाकं यश्च राजर्षिमनरण्यं किलावधीत् ॥ २३॥ रामः॥ कामं शत्रुरिति वध्यः स्यान्न पुनरप्रमेयतपसम- तिवीरमप्राकृतं प्राकृतवदर्हसि व्यपदेष्टुं ॥ बहुमानः।

·११
॥ कौमारो नाम प्रथमो ड्रोः॥
लक्ष्म ॥ निरस्तवीरपुरुषाचारस्य का तब वीरता॥
रामः॥ वास सा मैवं।
यधिद्वानपि तादृशे प्यभिजने धात्पथो विच्युतः
किं ब्रूमोश्च तदन्यदेव न वसन्त्येकत्र सर्वे गुणाः।
लीलानिर्जितषण्मुखाद्भगवतः श्रीजामदग्न्याहते
निर्विघ्नप्रतिपन्नविश्वविजयो वीरस्तु कस्तादृशः ॥ २४॥
राधा॥ ननु भोः किमत्र चिन्यते॥
द्राङ्गिप्पेषविशीर्णवजशकल प्रत्युप्तरूढव्रण
सन्थ्युनासिनि भङ्गमोघमघवन्मातङ्गन्दन्ताधमे।
भ नन्दनदेवताविरचितस्रग्दाम्नि भूमेः सुता
वीरश्रीरिव तस्य वक्षसि जगवीरस्य विश्राम्यतु ॥ २५ ॥
॥ नेपथ्ये कलकलः॥
राजा॥ भगवन् । य एते यज्ञोपनिमन्त्रिताः पुत्रदारैः सह
दिग्भ्यो महर्षयः संपतन्ति । तत एवाक्रान्दकलिलाकलकलः॥
॥ सी उतिष्ठन्ति ॥
लक्ष्म॥ का पुनरियं।
अन्त्रप्रोतवृहत्कपालनलकक्रूरक्कणकङ्कण
प्रायप्रेहितभूरिभूषणरवैराघोषयन्यम्बरं ।
पीतोच्छतिरक्तकर्दमधनप्राग्भारपोरोल्लल
यालोलस्तनभारभैरववपुर्बन्धोद्धतं धावति ॥२६॥
विश्वा०॥ सेयं सुकेतो१हिता भार्या सुन्दासुरस्यच।
मरीचजननी घोरा ताटका नाम राक्षसी ॥२७॥

·१२ ॥ महावीरचरितं ॥ कन्ये॥ ताद ताद भीसणा हदासा॥ राजा॥ मा भैष्टमायुष्मन्यौ॥ विश्वा० ॥ रामं चिवुके स्पृशन् ॥ वत्स हन्यतामियं॥ सीता॥ हद्धी हवी एसो एव एन्थ णिउत्तो॥ रामः॥ भगवन्स्त्री खल्वियं ॥ ऊर्मि०॥ सुदं अज्जाए एदं॥ सीता ॥ सविस्मयानुरागं ॥ अण्णदो मुहो एव से चित्तभेदो॥ राजा॥ साधु सत्यमैक्ष्वाको रामभद्रः॥ राक्ष०॥ अयं स रामो दाशरथिः । य एष उत्तालताटकोपातदर्शने प्यप्रकम्पितः। नियुक्तस्तत्प्रमाथाय स्त्रैणेन विचिकित्सते ॥२॥ विश्वा०॥ त्वरतां वत्सः । किं न पश्यसि ब्राह्मणजनस्य महतः संघातमृत्युमग्रतः॥ रामः॥ एवं भवन्तो जानन्ति । सर्वदोषानभिष्वङ्गादाम्नायसमतां गताः । युष्माकमभ्युपगमाः प्रमाणं पुण्यपापयोः ॥ २९ ।। ॥ इति परिक्रम्य निष्क्रान्तः ॥ सीता॥ अम्मो परागदो एव । हवी हद्धी । उप्पादवा- दाली विअ हदासा महाणुभावं अभिवइ ॥ राजा ॥ धनुरास्फाल्य ॥ आः पापे तिष्ठ तिष्ठ ॥ ऊर्मि०॥ अए । दाणिं स एव तादो पत्थिदो ॥ लक्ष्म० । विहस्य ॥ पश्यन्तु भवन्तस्ताटकां। - .

·॥ कौमारो नाम प्रथमोङ्कः ॥ १३ हृन्मखंभेदिपतदुत्कटकङ्कपत्र संवेगतत्क्षणकृतस्फुरदङ्गभङ्गा। नासाकुटीरकुहरहयतुल्यनिर्य दुबुबुदध्वनदसृक्मसरा मृतैव ॥ ३०॥ कन्ये॥ अच्छरिअं अच्छरिअं । पिअंणो॥ राजा॥ अहो दृढप्रहारिता राजपुत्रस्य । राक्ष०॥ हा आर्ये ताटके किं हि नामैतत् । अम्बुनि मजन्यलावूनि ग्रावाणः प्लवन्त इति ॥ नन्वद्य राक्षसपतेः स्खलितः प्रतापः प्राप्तो नवः परिभवोद्य मनुष्यपोतात् । दृष्टः स्थितेन च मया स्वजनप्रमारो दैन्यं जराच निरुणद्धि कथं करोमि ॥३१॥ विश्वा०॥ एष तावदोंकारः॥ राक्ष०॥ अपि भोः किमस्मासु वः प्रतिवचनं । विश्वा॥ अन सीरध्वजो वेता कनिष्ठो हि कुशध्वजः। अस्याः पिता हि कन्यायाः कुले ज्येष्ठः प्रभुश्च सः ॥ ३२॥ राक्ष०॥ सो प्याह कुशध्वजो जानाति विश्वामित्रश्चेति॥ विश्वा० ॥ स्वगतं ॥ अस्यायमवसरो दिव्यास्त्रमङ्गलानां दानस्य । वर्ततेच मङ्गल्यो मुहूर्तः ॥ प्रकाशं ॥ सखे कुशध्वज । मया हि भगवतः कृशाश्वाद्गुरुच- यावतैरधिगतस्य सरहस्यजम्भकप्रयोगसंहरणस्य दिव्यास्त्र- ·१४ ॥ महावीरचरितं ॥ मन्त्र पारायणस्य विद्यातत्ववीजानि तत्प्रसादादर्थतश्च शब्द- तश्च रामभद्रस्य संप्रति प्रकाशन्तां॥ ब्रह्मादयो ब्रह्महिताय तप्त्वा परः सहस्राः शरदस्तपांसि। एतान्यदर्शन्मुनयः पुराणाः स्वान्येव तेजांसि तपोमयानि ॥३३॥ राजा॥ अनुगृहीतं रघुकुलं॥ लक्ष्म०॥ दिष्ट्या देवदुन्दुभिध्वनिः पुष्पवृष्टिश्च ॥ राक्ष०॥ आः। दिवौकसो पि राजविरुद्धमनुमोदन्ते ॥ लक्ष्म०॥ कथं ॥ झटित्येवोत्तप्तद्रुतकनकसिक्ता इव दिशः पिशङ्गत्वात्संध्यान्तरित इव निभौति दिवसः। ज्वलत्केतुव्रातस्थगितमिव दिव्यास्त्रनिचयै नभो नैरन्तर्यप्रचलिततडिपिञ्जरमिव ॥ ३४॥ तेजोभिर्दिशिदिशि विश्वतः प्रदीप्ते रादित्यधुतिमवधीयं विस्फुरद्भिः। पर्यायवरितगृहीतविप्रयुक्तं सामर्थ्य रहयति नायनो मयूखः ॥ ३५॥ कन्ये॥ समन्तदो पज्जलिदविज्जुप्पुञ्जपिञ्जरेण उक्कमन्ति विलोअणाई पहावणिप्फंदेण ॥ राक्ष०॥ अहो दुरासदं दिव्यास्त्रतेजः। स्त्यायता येन रावण- पुरन्दरबन्दसंरम्भं स्मारितो-स्मि॥ ॥

·॥ कौमारो नाम प्रथमोडूः ॥ १५ सर्वप्राणप्रवणसघवन्मुक्तमाहत्य वक्ष तलंघट्टाविघटितवृहत्खण्डमुण्डरोचिः। एवं वेगात्कुलिशमकरोड्योल विद्युत्सहसै। भर्तुर्वक्त्रज्वलनकपिशास्ते च रोषाट्टहासाः ॥ ३६॥ विश्वा०॥ अभिवन्दस्व निसर्जयच रामभद्र दिव्यास्त्राणि॥ ब्रलेन्द्रद्रविणेशरुद्रवरुणप्राचीनवर्हिर्मरू कालाग्निव्यतिरेकिणां भगवतासाम्नायमन्त्रात्मनां । एतेषां तपसासिवाप्रतिरथैस्तेजोभिरूकर्षिणा सेकैकस्य जगत्त्रयप्रमथनबाणावधिर्योग्यता ॥३७॥ ॥ नेपथ्ये ।। एव प्रहो स्मि भगवन्नेषा विज्ञापना च नः । दिव्यास्त्रसंप्रदायोज्य लक्ष्मणेन सहास्तु मे ॥३॥ विश्वा॥ रामभद्र एवमस्तु॥ लक्ष्म॥ अहो प्रसादः॥ झटिन्युन्मीलितप्रज्ञमप्रतय शक्तिभिः। ज्योतिर्मयमिवात्मानं मन्ये विद्याप्रकाशनात् ॥ ३९॥ ॥ नेपथ्ये ॥ राम राम महावाहो वयं त्वय्यायतामहे । विश्वामित्राभ्यनुज्ञानासह भ्रात्रा प्रशाधि नः ॥४०॥ कन्ये॥ देवदाओ मन्तेन्ति । अहो अच्छरिअं अच्छरिअं॥ ॥ नेपथ्ये ॥ भगवन्तो दिव्यास्त्रनिकायाः॥

·१६ ॥ महावीरचरितं ॥ विश्वामित्रात्प्राप्य विश्वस्य मित्रा त्पुण्यैर्युष्मानद्य रामः कृतार्थः। ध्यातैतिः संनिधेयं भवद्भिः स्वं स्वं स्थानं यात यूयं नमो वः॥४१॥ लक्ष्म॥ आर्यवचनादन्तरिताण्यस्वाणि ॥ राजा॥ भगवन्महाद्भुतनिधे कुशिकनन्दन नमस्ते॥ ज्वलिततपसस्तेजोराशेर्जगत्यमितौजस स्तव निरवधौ माहाभाग्ये कृतस्तुतिसाहसः । प्रमितविषयां शक्तिं विन्दन्न वाचि न चेतसि प्रतिहतपरिस्पन्दस्तोता विषय घृणीयते ॥४२ ।। यतः स्पृहयामि युष्मदनुगृहीतरामभद्रालंकृताय राज्ञे दश- रथाय ॥ वयं पुनरायेण वञ्चिताः । यदीडशेन जामाचा न संयुज्यामहे ॥ विश्वा॥ किमद्यायसंभावनेयमस्मासु॥ राजा॥ शान्तं॥ विश्वा॥ तेनहि। शम्भोर्वरादनुध्यानमात्रोपस्थानदायि वः । रामभद्रस्य पुरतः प्रादुर्भवतु तद्धनुः ॥४३॥ राजा॥ एवमस्तु ॥ ध्यात्वा प्रणमति ॥ राक्षः ॥ खगतं ॥ एभिरन्यदेव किमपि प्रस्तुतं ॥ प्रकाशं ॥ लोः कुशध्वज । कियचिरं विचार्य्यते॥ राजा॥ उक्तमेतत् । आर्यों जानातीति । (०१) ·॥ कौमारो नाम प्रथमायः॥ १७ राक्षः॥ प्रत्युक्तमेतत् । सो प्याह कुशध्वजो जानातीति ॥ राजा ॥ एवमेतत् । कुशध्यजो जानातीति ॥ राक्ष ॥ नेपथ्ये कलकलानन्तरं ।। स्फूर्जबजसहस्तनिर्मितसिव प्रादुर्भवत्यग्रतो। रामस्य त्रिपुरान्तकृद्दिविषदां तेजोभिरिद्धं धनुः ॥४४॥ सीता ॥ अपवायं ॥ संपदं संसइदम्हि ।। विश्वा० ॥ राजानं प्रति ॥ शुण्डारः कलभेन यबदचले वत्सेन दोर्दा कस्तस्मिन्नाहित एव॥ जर्सि०॥ अपि रणाम एवं भवे॥ राजा॥ गर्जितगुणं कृष्टंच ॥ जर्मि० ॥ हृष्टां लजितां सीतामालिङ्गय ॥ दिट्टिा वट्टामो॥ राजा ॥ सागुतं ॥ भग्नंच तत् ॥ राक्ष०॥ खगतं ॥ अहो दुरात्मनो रामहतकस्य सर्वकषः प्रभावः॥ दोलीलाञ्चितचन्द्रशेखरधनुर्दण्डावभङ्गोद्यत टांकारध्वनिरार्यवालचरितप्रस्तावनाडिण्डिमः। द्राक्पयर्याप्तकपालसंपुटमितब्रह्माण्डभाण्डोदर भाम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमहोनाद्यापि विश्राम्यति ॥४५॥ राजा ॥ सहर्मोन्मादनिव ॥ एहि वत्स रघुनन्दन रामचन्द्र चुम्बामि मूर्द्धनि चिराय परिष्वजे त्वां। D ·१९ ॥ महावीरचरितं ॥ आरोय वा हृदि दिवानिशमुहहामि वन्दे थवा चरणपुष्करकवयं ते ॥४६॥ ॥ प्रविश्य रामः॥ कथमतिवत्सल्यादतिक्रमो-पि॥ विश्वा०॥ गुर्भवाना रूपश्च ते वत्सो रामभद्रः॥ राजा ॥ तं प्रणम्य ॥ भगवन् । रामेण पत्या सीतायाः पूर्णास्ता युष्मदाशिषः अस्मिन्नेवोत्सवे दता लक्ष्मणाय मयोर्मिला ॥४७॥ कन्ये ॥ सासं ॥ अम्महे दिसम्ह ॥ राक्ष ॥ स्वगतं ॥ दृष्टं द्रष्टव्यं ॥ विश्वा ॥ सुष्टु शिरसा बहुमन्यामहे । वक्तव्यशेषस्त्वसि ॥ राजा॥ नन्वाज्ञापय॥ विश्वा॥ दुहितरौ ते माण्डवी श्रुतकीर्तिश्च भरतशचुना- ध्यामर्थये। राक्ष० ॥ खगतं ॥ पश्यत वनेचरस्य सतः क्षत्रिये कुटुम्ब- वैयात्यं ब्राह्मणस्य॥ राजा॥ भगवन् । किमत्र किंचितिचार्य्यमस्ति । किंवत्र वस्तुनि परवानस्मि॥ विश्वा०॥ केन॥ राजा॥ एतेन तावद्भगवतैव ॥ विश्वा०॥ अथान्येन केन॥ राजा॥ आर्यसीरध्वजेन गौतमेन शतानन्देनच॥ ।

·१९
॥ कौमारो नाम प्रथमोङ्कः ॥
विदा ॥ सपहसन् ॥ सीरथ्वजशतानन्दयोरहं विवेता॥
राजा॥ भगवानिदानी जानाति।
जानकानां रघूणांच संवन्धः कस्य न प्रियः।
यत्र दाता गृहीताच कल्याणप्रकृतिर्भवान् ॥ ४ ॥
विश्वा ॥ वत्स शुनःशेप । अयोध्यां गत्वा ब्रूहि भगवन्त-
मस्सवचनाद्वसिष्ठं ॥
एताश्चतुर्यो रघुनन्दनेभ्यो
निर्गहे राजसुताश्चतस्रः।
वसिष्ठवगौतमवच्च भूत्वा
दत्तप्रतिष्ठाश्च समं मयैव ॥४९॥
तदुपनिमन्य सन्मिहीन्महाराजदशरथस्यानुपातो वैद-
हनगरमागच्छ । तदा मम मैथिलस्य च राज्ञो यज्ञसमाप्तौ
विततगोदानमङ्गलाः कुमाराः परिणेयन्तीति॥
कुमा० ॥ खगतं ॥ प्रियाप्रियतरं नः॥
कन्ये ॥ दिट्टिा । अविप्पवासो दाणिं भाणाणं
भविस्सदि॥
राक्ष ॥ अद्यापि भोः शृणुत धमाक्षरं । अनर्थ एव वो
यत्कन्येयमन्यस्मै दीयत इति ॥
पौलस्त्यो पि नयेन याचत इति श्लाध्ये पि वो नादरः
संबन्धे सति यन्त्रिलोकपतिना सौख्यं न तत्र स्पृहा ।
गन्तव्या पुनरन्यथैव नियतं लङ्कापि नः सीतया
तन्माभूदिह वः पुरन्दरपुरीवन्दिप्रसक्तो विधिः ॥५०॥

·२० ॥ महावीरचरितं ॥ ॥ नेपथ्ये कलकलः॥ राजा॥ तत्कावेतावकालपर्जन्यभीमौ वन्देन धावतः॥ विश्वा०॥ एतौ सुबाहुमारीची पुचौ सुन्दोपसुन्दयोः। • रावणानुचरौ घोरौ यज्ञप्रत्यूहकारिणौ ॥५१॥ तवत्सौ रामलक्ष्मणौ हन्यतामेष यज्ञप्रत्यूहः। तौ॥ यथाज्ञापयसि ॥ इति विकटं परिक्रामतः ॥ कन्ये॥ एत्य दाणिं कहं॥ राक्ष॥ हन्त साध्विव संपन्न विपर्यस्तो विधिर्भवेत् । तहीक्ष्य कार्यपर्यन्तं माल्यवत्युपवेदये ॥५२॥ राजा ॥ धनुरास्फालयन् ॥ वत्स रामभद्र वत्स लक्ष्मण । अप्र- मतः ग्रमतं विजयस्व । अयमहं परागत एव ॥ विश्वा० ॥ विहस्य सहस्तग्राहं ॥ राजनितो ह्येहि सहानुजस्य रामस्य पश्याप्रतिमानमोजः। ब्रह्मद्विषो ह्येष हिनस्ति सी नाथर्वणस्तीव्र इवाभिचारः ॥५३॥ ॥ इति निष्क्रान्ताः सबै॥ ॥ कौमारो नाम प्रथमोङ्कः ॥

·॥ परशुरामसंवादो द्वितीयो ङ्कः ।। २१ ॥ ततः प्रविशत्युपविष्टः सचिनो मात्यवान् । माल्य० ॥ भो यतःप्रभृति सर्वमायासिद्धाश्रमवृत्तान्तम- औषं ततआरभ्य दूराद्दवीयो धरणीधराभं यस्ताटकेयं तृणवद्ध्यधूनोत्। हन्ता सुवाहोरपि ताटकारिः स राजपुत्रो हृदि वाधते मां ॥ १॥ तदनुलवानांच भूयसां क्षणेनैकेन वध इति किमेतदाश्चर्य। वीर्ययोत्कर्षैर्यदमृतभुजां निर्ममे पद्मयोनि स्तस्य वैधं व्यधित धनुषः शाम्भवीयस्य रामः। दिव्यामस्त्रोपनिषदमृषयः कृशाश्वस्य शिष्या विश्वामिचाद्धिजयजननीमप्रमेयः प्रपेदे ॥२॥ प्रसह्य रावणद्विष्टमस्मद्भूतस्य पश्यतः। अस्त्रदानाद्भुतं काले प्रौढेन मुनिना कृतं ॥३॥ यतः। सीतावन्दिग्रहपरिभवस्तस्य राज्ञो निरस्तो नीतं चास्मान्प्रति शिथिलतामैकमुख्यं सुराणां । नान्दीनादप्रभृति हि कृतं मङ्गलं तैस्तदानी सर्व प्रायो भजति विकृतिं भिद्यमाने प्रतापे ॥४॥ कथं वसा शूर्पणखा प्राप्ता॥

·२२ ॥ महावीरचरितं॥ ॥ प्रविश्य शूर्पणखा ॥ शूर्प० ॥ जेदु जेदु मादामहो। माल्य० ॥ वत्से । आस्यतां । का राजसंनिधौ वाता॥ शूर्प०॥ णिवुत्ताई किल तहिं पाणिग्गहणाई। अणंच। अगन्थिमहेसिणा रामस्स मंगलोवहारिअं माहिंदं धणुवरं अणुप्पेसिदं॥ माल्य०॥ यानि भुवनेष्वतय॑सामाायुधानि तानि रामे ब्रह्मर्षिभ्यो परिणमन्ति ॥ सचितं ॥ अमोघमस्त्र क्षत्रस्य ब्राह्मणानामनुग्रहः । दुरासदंच ततेजः क्षाचं चं ब्रह्मसंयुतं ॥५॥ शूर्प० ॥ माणुसमेतए वि एतिए का चिन्ता ॥ माल्य०॥ वसे मा मैवं । उत्पत्त्यैव हि राघवः किमपि तद्रूपो जगत्यद्भुतं मर्त्यत्वेन किमत्र यस्य चरितं देवासुरैगीयते। वस्तुष्वादधते च शक्तिमृषयो देवाश्च तकोत्तरा मग देववरमदानसमये ब्रह्माभयं नो जगौ ॥६॥ अपिच। निसर्गेण स धर्मस्य गोप्ता धर्मदुहो वयं । अयो विरोधः शक्तेन जातो नः प्रतियोगिना ॥७॥ शूर्प०॥ को संदेहो । जह दसमुहो सिमउलिएहिं विंस- दिट्ठीहिं ओहीरमाणलोललोअणे णमन्तवदणो वढदि ।

·॥ परशुराससंवादो द्वितीयोङ्कः॥ २३ तह जाणालि दारुणो से हिमनदेनणावेओण एवं विरमि- सदिति॥ साल्य० ॥ अहो न खलु भोः। वन्द्या विश्वसृजो युगादिगुरवः स्वायंभुवाः सप्त ये वैदेहस्य वयंच तेच किमहो संवन्धिनो न प्रियाः। तन्नामास्तु दुरासदेन तपसा दीप्तस्य दीप्तश्रियः पौलस्त्यस्य जगत्पतेरपि कथं जाता हृदि न्यूनता ॥४॥ अथवा। अर्थित्वे प्रकटीकृते पि न फलप्राप्तिः प्रभोः प्रत्युत द्रुह्यन्दाशरथिर्विरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यया। उकर्वच परस्य मानयशसोर्विसंसनं चात्मनः स्त्रीरलं च जगत्पतिर्दशमुखो दृप्तः कथं मृष्यते ॥९॥ ॥ नेपव्याईपिष्टः प्रतीहाः॥ यः परशुरामस्य युष्माभिवानीहारः प्रहितः । तेनेदं तमालर- सविन्यस्ताक्षरं तालीपत्रमुपनीतं ॥ ॥ उपधिप्प निष्क्रान्तः ॥ माल्य० ॥ गृहीत्या पाचयति ॥ स्वस्ति महेन्द्रहीपात्परशुरामो लक्षायाममात्यं माल्यवन्तमभ्यर्हति ॥ शूर्पः॥ कहं पहुच दुस्सिलिटुक्कम लिहदि॥ माल्य० ॥ अत्रैव परममाहेश्वरं लङ्केश्वरमभिनन्ध ब्रवीति। विदितमेतद्वो यदस्माभिर्दण्डकारण्यतीथोपासकेभ्यस्तपोधने- भ्यः प्रतिज्ञातमभयं । तब विराधदनुकबन्धप्रभृतयः के प्यभि- ·॥ महावीरचरितं ॥ चरन्तीति श्रुतं । ततान्प्रतिषिध्य सवृत्तिमस्मद्धितां च माहे- श्वरप्रीतिमनुरुड्यन्तां भवन्तः। ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये। जामदग्न्यश्च वो मित्रमन्यथा दुर्मनायते ॥१०॥ इति॥ शूर्प०॥ इसिमसिणावटम्भगम्भीररामओ उवणासो॥ माल्य० ॥ अहो किमुच्यते । जामदग्न्यः खल्वसौ। अभिजनतयोविद्यावीय॑क्रियातिशयैर्नि रूपचितशमः सर्वत्यागानिरीहतया स्थितः। व्यपदिशति नः शैवप्रीत्या कथंचिदनास्थया प्रभुरिव पुनः कार्ये कार्ये भवत्यतिकर्कशः ॥११॥ ॥ इति चिन्नयति ॥ शूर्प ॥ किं किं चिन्तीअदि ॥ माल्य०॥ वत्से। यदि प्रपद्येत धनुःप्रमाथः शियाय शम्भोर्न तितिक्षते सः। आयोधने चेदुभयोनिघातः संरम्भयोगादति हि प्रियं नः ॥१२॥ अन्यतरविजये पि तु क्षत्रियान्तकरश्चेद्राजपुत्रं विजयते नैनमनभिहत्य रोषणो विरमेत् । एवं च सिद्धं नः समीहितं रामनिधनं। ऐवाकस्तु विजयमानो ब्राह्मण्यो न ब्रह्मऋषिम- ·॥ परशुरामसंवादा वितीयोऽङ्कः ॥ २५ भिहन्यात् । निःश्रेयसापन्ने अपसृतमपि शस्त्रं प्रणिदध्यात्। एवं च दुष्टतरं स्यात्॥ शूर्प०॥ को विसेसो॥ साल्य० ॥ यदि जामदग्न्यस्तावदरण्यव्रतो हन्याद्राघवं हवापि पुनस्ताहश एव । संधार्य्यस्तु राजपुत्रः पुनरूल्यातुका- लस्तं चेत्प्रहृष्टतममुत्साहशक्तिसंपदा धर्मविजयिनं विजयेत सर्वे तं विजयिनं निर्जीनीयुः । तदैव हठाक्रामत्यनिभृतक्रुद्धा देवाः प्रसखैनमधिकुर्युः । नित्यानुषक्तो ह्यसुरविजयिनामव- सादमदानतः प्रकृतिकोपः॥ पौलस्त्यापचयप्रचण्डचरिते यः कार्तवीर्ये मुनिः सईक्षत्रकथासमापनविधेः प्रामण्डलं प्राकरोत् । तस्मिन्नप्युपनीतयुक्तदमनः स्यादुज्जिता सक्रिय सामर्थ्य सति धर्म्यसौम्यचरितो विश्वस्य रामः पतिः ॥१३॥ शूर्ण ॥ तदो एल्थ किं दाणिं चिन्तिदं ॥ माल्य० ॥ परशुरामोत्तेजनं कर्तव्यमिति॥ चूर्ण ॥ पक्खन्तरे महादोसो॥ माल्य० ॥ तत्रापि शक्तितः प्रतिविधास्यते । किंतु । तान्येव यदि भूतानि ता एव यदि शक्तयः। ततः परशुरामस्य न प्रतीमः पराभवं ॥१४॥ तदुनिष्ठ मिथिलाप्रस्थानाय जामदग्न्यमुत्तेजयितुं महेन्द्रबी- यमेव गच्छावः । द्रष्टव्यश्च तत्र भगवान्भार्गवः । E ·રદ્દ ॥ महावीरचरितं ॥ गभीरो माहात्म्यात्प्रथमशुचिरत्यन्तसुजनः प्रसन्नः पुण्यानां प्रचय इव सर्वस्य सुखदः । प्रभुत्वस्योत्कर्षा परिणतिविशुद्धेश्च तपसा मसौ दृष्टः सत्वं प्रबलयति पापं च नुदति ॥१५॥ ॥ उत्थाय परिक्रम्य निस्क्रान्ती ॥ ॥ विष्कम्भकः ॥ ॥ नेपथ्ये ॥ भो भो विदेहनगरीगताः कुलचारिणः कथयन्तु भवन्तः कन्यान्तःपुरगताय रामभद्राय। कैलासोद्धारसार त्रिभुवनविजयौर्जित्यनिष्णातदोष्णः पौलस्त्यस्यापि हेलोपहतरणमदो दुर्दमः कार्तवीर्यः । यस्य क्रोधात्कुठारप्रविघटितमहास्कन्धबन्धः स्थवीयो दोःशाखादण्डमुण्डस्तरुरिव विहितः कुल्यकन्दैः पराभूत्॥१६॥ सोन्यं त्रिःसप्तवारानविकलविहितक्षवतन्त्रप्रमारो वीरः क्रौञ्चस्य भेदात्कृतधरणितलापूर्वहंसावताः। जेता हेरम्बभृङ्गिप्रमुखगणचमूचक्रिणस्तारकारे स्त्वां पृच्छञ्जामदग्न्यः स्वगुरुहरधनुर्भङ्गरोषादुपैति ॥१७॥ ॥ ततः प्रविशति सधैर्यसंभ्रमो रामः सीता सख्यश्च ॥ रामः॥ दिष्ट्या॥ माहाभाग्यमहानिधिर्भगवतो देवस्य दग्धुः पुरा माम्नायेन विशुद्धसर्वचारतः शिष्यो भृगूणां पतिः।

·॥ परशुरामसंवादो द्वितीयोऽङ्क॥ द्रव्यः स च मां दिक्षुरपिच त्वत्ता हियं मुग्धया संबासान्निजयाभिजात्यनिभृतस्नेहो मयि द्योत्यते ॥ १ ॥ सीता॥ हला सहीओ कहं दाणिं एवं॥ सख्यः॥ कुमार अलं दाव तुवराए । रामः॥ नोत्साहः परिधारणावरस्यमहति ॥ सख्यः॥ वारं वारं णिक्खतीकदसमत्थजीअलोओ णि- इडिदविसमववसाअसाहसो अ परसुरामो सुणीअदि॥ किमेकदेशेन महाज्ञाननिधेमाहात्म्यमुपसंहि- यते । य एषः। जत्खातक्षितिपालवंशगहनास्त्रिःसप्तकृत्वो दिशः कृत्वा विश्रुतकार्तिकेयविजयश्लाघ्यस्य बाहोर्वलात् । सहीपामथ कश्यपाय गुरवे दत्वाश्वमेधे मही मस्त्रव्यस्तसमुद्रमुक्तविषयावस्थस्तपस्तयते ॥१९॥ ॥ नेपथ्ये ॥ सत्तभंशविषादिभिः कथमपि चस्तक्षणं वेत्रिभि दृष्ट्वा दृष्टिविघातजिसितमुखैरव्याहतप्रक्रमः । रानान्वेषणतत्परः परिजनैरुन्मुक्तहाहारवं कन्यान्तःपुरमेव हा प्रविशति क्रुद्धो मुनिर्भार्गवः ॥ २० ॥ रामः॥ नन्वेत एव शिष्टाचारपद्धतेः प्रणेतारः । तत्कथ- मयं विद्वान्प्रमाद्यति । भवतूपसप्पीमि ॥ सधैर्य विकटं परिक्रामति ॥ सख्यः॥ अम्मो समन्तदो हा हा देव चंदमुह रामचन्द हा जामाउन ति परिदेवणामुहरकादरुश्विग्गसमत्थपरिक्षण- ·२९ ॥ महावीरचरितं ॥ पलविदं अन्तेउरं वट्टइ । ता भट्टिदारिए स एव विणवेहि भट्टिदारों ॥ सीता॥ तेण तुवरतीओ संभावेम्ह वेअपसरिअंअज्ज- उत्तं ॥ ॥ इति परिक्रामति ॥ सख्यः॥ कुमार कुमार । अवेक्ख दाव तुवराविसंखल- माणविहलिदुब्भन्तगमणं भट्टिदारिणे ॥ रामः ॥ सप्रेमानुकम्पं । प्रतिनिवृत्य ॥ ननु कातरेयमत्रभवतीभि- रेव पर्यवस्थापनीया ॥ सख्यः ॥ सहि सहि सुरासुरमहणसमत्थं तेल्लोक्कमङ्गलं तुंगजअलछीलछणमिमं सविभमविसदणेतकंदोर्टसोहाभ- रन्तमुहपुंडरीअविथारिदसिणेहसंभमा सबदा अम्ह पुरदो वणेसि ता किं ति विजआभिमुहे कुमारे उन्भन्तासि ॥ सीता ॥ सब्बक्खत्तिअसन्तापारी परसुरामो ति ॥ रामः॥ प्रिये स्वस्था सती निवर्तस्व ॥ आतङ्कश्रमसाहसव्यतिकरोत्कम्पः क्षणं सह्यता मङ्गैर्मुग्धमधूकपुष्परुचिभिलावण्यसारैरयं । उन्नद्धस्तनकुम्भकुद्मलगुरुश्वासावभग्नस्य ते मध्यस्य बिवलीतरङ्गकजुषो भङ्गः प्रिये मा च भूत्॥२१॥ ॥ नेपथ्ये ॥ भो भोः परिसन्नाः क्व रामो दाशरथिः ॥ स्त्रियः॥ हद्धी हद्धी । एणं एव्व एसो वाहरदि।

·॥ परशुरामसंवादो द्वितीयो ङ्कः ॥ २९ cte रामः ॥ तस्यायमनरालसाहसप्रचण्डकर्मणः प्रतिभि- नपुष्करावर्तकस्तनितमांसलो वार्घोिषः कर्णविवरमाया- ययति ॥ इति परिक्रामति ॥ सीता॥ का गदी। धनुमि धारयन्ती । अज्जउत ण दाव तुम्हे- हिं गन्नई । जाव तादो णागच्छदि ॥ सख्यः ॥ उतिदं दाणिं पिअसहीए रसन्तरेण लग्जा- लुइतणं ॥ रामः ॥ स्वगतं ॥ जितं जितं स्नेहेन ॥ प्रकाशं ॥ तर्हि मुक्ता धनुर्गच्छामि ॥ ॥ नेपथ्ये ॥ हन्त । भो भोः परिस्कन्नाः क रामो दाशरथिः ॥ सीता ॥ तदो वलादेव धारइस्सं ॥ रामः ॥ उत्तिक्तस्य तपःपराक्रमनिधेरभ्यागमादेकतः सत्संगप्रियता च वीरभसोन्मादश्च मां कर्षतः। वैदेहीपरिरम्भ एष च मुहश्चैतन्यमामीलय नानन्दी हरिचन्दनेन्दुशिशिरस्निग्धो रुणयन्यतः ॥२२॥ सख्यः ॥ एस दिप्पन्तदिणअरालोअपेछिज्जन्तपहापरि- क्खेवभासुरं जलन्तं सुणिसिदं परसुंधारअन्तो विसंखलुडु- खेल्लहुदवहसिहासहस्ससंहिदजडाभरो सुदूरविक्खेवाविद्धवि- अडोरुदण्डणिभराभिघादविहलाविदवसुंधरो परागदो जेब सो सअलक्खत्तिनमहारक्खसो॥

·३० ॥ महावीरचरितं ॥ रामः ॥ अयं स भृगुनन्दनस्त्रिभुवनैकवीरो मुनि र्य एष निचयो महानिव दुरासदस्तेजसा । प्रतापतपसोरिव व्यतिकरः स्फुरन्मूर्तिमा प्रचण्ड इव पिण्डतामुपगतश्च वीरो रसः॥२३॥ । सविस्मयं ॥ पुण्यो पि भीमकम्मी निधिव्रतानां चकास्त्यमितशक्तिः । मूर्तिमभिरामघोरां बिभ्रदिवाथर्वणो निगमः ॥२४॥ अयं हि। कल्यापायप्रणयि दधतः कालरुद्रानलत्वं संरब्धस्य त्रिपुरजयिनो देवदेवस्य तिग्मः । ब्रह्मच्छद्मा निखिलभुवनस्तोमनिर्मन्थयोग्यो राशीभूतः पृथगिव समुत्थाय सामर्थ्यसारः ॥२५॥ अहो स्वाछन्धवैचित्र्यमत्रभवतः ॥ ज्योतिज्वालाप्रचयजटिलः संनिधते कुठार स्तूणीरो से वपुषि च जटाचापचीराजिनानि । पाणी बाणः स्फुरति वलयीभूतलोलाक्षसूत्रे वेषः शोभा व्यतिकरवतीमुग्रशान्तस्तनोति ॥२६॥ प्रिये गुरुरयं तदपसृत्य कृतावगुण्ठना भव ॥ सीता॥ हद्दी हद्धी। परागदो एव । भन्नलिं वड्डा । अज्जउत्त परिक्षाअसु मं पिअसाहसिन पसीद ॥ रामः॥ अपि प्रिये । मुनिरयमथ वीरस्तादृशस्तप्रियं मे विरमतु परिकम्पः कातरे क्षत्रियासि ।

·३१ ॥ परशुरामसंवादो द्वितीयो यः ॥ जगति विततकीर्तेदपकराडूलदोष्णः परिसरणसमर्थो राघवः क्षत्रियो हं ॥ २७ ॥ ॥ ततः प्रविशति क्रुद्धः परशुरानः ॥ जाम ॥ अहो दुरात्मनः क्षत्रियवटोरनात्मज्ञता । न बस्तं यदि नाम भूतकरुणासन्तानशान्तात्मन लेन व्यारुजता धनुर्भगवतो देवागवानीपतेः । तत्पुरत्तु मदान्धतारकवधाद्विश्वस्य दत्तोत्सवः लन्द स्कन्द इव प्रियो हमथवा शिष्यः कथं न श्रुतः ॥२६॥ एपले प्रशमस्य कर्कशपरिणामः । यत्क्षत्रियेष्वपि पुनःस्थितमाधिपत्यं तैरेव संप्रति धृतानि पुनर्धनूंषि । उन्माद्यतां भुजवलेन मयापि कष्ट मुच्छृङ्खलानि चरितानि पुनः श्रुतानि ॥२९॥ रामः॥ अकलिततपस्तेजोवीर्यप्रथिम्नि यशोनिधा कवितथमदाध्माते रोषान्मुनावभिधावति । अभिनवधनुर्विद्यादर्पक्षमाय च कर्मणे स्फुरति रभसात्पाणिः पादोपसंग्रहणाय च ॥ ३०॥ किंवविषयस्तावदाचारस्य ॥ जाम ॥ भो भोः परिस्कन्नाः क्व रामो दाशरथिः ॥ रामः ॥ अयमहं भोः । इत इतो भवान् ॥ जाम ॥ साधु राजपुत्र साधु । सत्यमैट्वाकः खल्वसि।

·३२ ॥ महावीरचरितं ॥ अन्विष्यतः प्रमथनाय ममापि दप्पा दात्मानमर्पयसि जातिविशुद्धसत्वः । गन्धदिपेन्द्रकलभः करिकुम्भकूट कुटाकपाणिकुलिशस्य यथा मृगारेः ॥ ३१॥ स्त्रियः॥ सन्तं पावं पडिहदममङ्गलं ॥ जाम० ॥ निर्वये । स्वगतं ॥ रमणीयः क्षत्रियकुमार आसीत् ॥ चञ्चत्पञ्चशिखण्डमण्डलमसौ मुग्धप्रगल्भं शिशु गम्भीरं च मनोहरं च सहजश्रीलक्ष्मरूपं दधत् । द्राग्दृष्टो-पि हरत्ययं मम मनः सौन्दर्यसारश्रिया हन्तव्यस्तु तथापि नाम धिगहो वीरव्रतक्रूरतां ॥३२॥ ॥ प्रकाशं ॥ प्रागप्राप्तनिशुम्भशाम्भवधनुर्बेधाक्रियाविर्भव क्रोधप्रेरितभीमभार्गवभुजस्तंम्भापविद्धः क्षणं । स ज्वालः परशुर्भवावशिथिलस्त्वत्कण्ठपीठातिथि येनानेन जगत्सु खराडपरशुर्देवो हरः ख्याप्यते ॥ ३३ ॥ स्त्रियः॥ हद्धी हद्धी । पज्जलिदो खु सो ॥ रामः ॥ सधैर्यवहुमानकौतुकं निर्वण्य ॥ अयं सः । यः किल पुरा सपरिवारकार्तिकेयविजयावर्जितेन भगवता नीललोहितेन सहसपरिवासरान्तेवासिने तुभ्यं प्रसादीकृतः परशुः ॥ सख्यः॥ भट्टिदारिए पेक्ख हिअअभरिअउज्वमन्तवहु- माणो णिकम्पधीरगरुतणेण ओहसइ भअवओभग्गवस्स आउहलम्भं भट्टिदारो॥

·॥ परशुरामसंवादो द्वितीयोङ्गः ॥ ३३ । सीता सविस्मयानं पश्यति ।। जामः ॥ स्वगतं ॥ आश्चर्यमाश्चर्य । अन्य एवायं प्रकारः। किसपिचैतदसंविज्ञानपदनिबन्धनं माहात्म्यं सौजन्यंच संर- भगम्भीरधीरश्च पौरुषावष्टम्भः ॥ प्रकाशं ॥ राम दाशरथे स एवायमाचार्यपादानां प्रियः परशः ॥ सख्यः॥ खणं ऊसन्तस्स विअ आलावो॥ जाम॥ अस्त्रप्रयोगखुरलीकलहे गणानां सैन्यैर्वृतो-पि जित एव मया कुमारः। एतावतापि परिरभ्य धृतप्रसादः प्रादादिमं प्रियगुणो भगवान्गुरुर्मे ॥ ३४॥ रालः॥ त्वगतं । कथमेतावतापीत्याह । अहो गर्बगौरवस्या- भोगः ॥ प्रकाशं ॥ अतश्च भगवन्दिवः पृथिव्योर्विततस्ते वीर- वादः। येनैव खण्डपरशुभंगवान्प्रचण्ड श्चराडीपतिस्त्रिभुवनेषु गुरु प्ररूढः । तेनैव तारकरिपोर्विजयाज्जितेन दीप्निं गता परशुराम इति श्रुतिस्ते ॥ ३५ ॥ किंच॥ उत्पत्तिर्जमदग्नितः स भगवान्देवः पिनाकी गुरु वीर्य यतु न तगिरां पथि न तद्यक्तं हि तत्कर्मभिः । त्यागः सप्तसमुद्रमुद्रितमहीनियाजदानावधिः सत्यब्रह्मतपोनिधेर्भगवतः किं वा न लोकोतरं ॥३६॥ F

·३४
॥ महावीरचरितं ॥
सख्यः॥ जाणादि महाभाओ गरुअरमणिज्जं मन्तिदूं।
जाम०॥ राम राम नयनाभिराम ता
माशयस्य सदृशी समुहहन् ।
अप्रत_गुणरामणीयकः
सर्वथैव हृदयंगमो-सि मे ॥ ३७॥
अपिच॥
हेरम्बदन्तमुसलोल्लिखितकभिति
वक्षो विशाखविशिखव्रणलाञ्छितं मे।
रोमाञ्चकञ्चुकितमद्भुतवीरलाभा
सत्यं ब्रवीमि परिरब्धुमिवेच्छति त्वां ॥३॥
सख्यः॥ भट्टिदारिए पेक्ख भट्टिणो सोहग्गं । तुमं खु
णिञ्चपरम्मुही अत्ताणों वंचसि ॥
॥ सीता सासं निःश्वसिति ॥
रामः॥ भगवन्परिरम्भणमिति प्रस्तुतप्रतीपमेतत् ॥
सख्यः॥ धीरमसिणो अतणो माहप्पसोहिदो से विणओ॥
जाम ॥ स्वगतं ॥ अहो गुणपरगुणोत्कर्षवे परिणाममाहि
सौजन्यपूतमन्तःकरणमस्य राजन्यपोतस्य। पारमार्थिकविन-
यदुर्विभावस्तुतिनिपुणबुद्धिग्राह्यो महानहंकारः ।
अप्राकृतस्य चरितातिशयस्य भावै
रत्यद्भुतैर्मम हृतस्य तथाप्यनास्था ।
को प्येष वीरशिशुकाकृतिरप्रमेय
माहात्म्यसारसमुदायमयः पदार्थः ॥३९॥

·३५
॥ परशुरामसंवादो द्धितीयो डूः ॥
आ।
संभाव्यमिष्टभुवनाभयदानपुण्य
संभारतस्य वपुरन हि विस्फुरति ।
लक्ष्मीश्च सात्विक्षगुणज्वलितं च तेजो
धर्मश्च मानविजयोच पराक्रमश्च ॥४०॥
अयं हि।
मातुं लोकानिव परिणतः कायवानस्ववेदः
धानो धर्मः श्रित इव तनुं ब्रह्मकोशस्य गुप्त्यै
सामर्थ्यानामिव समुदयः संचयो वा गुणाना
माविर्भूय स्थित इव जगत्युण्यनिर्माणराशिः ॥४१॥
प्रकाशं ॥ हे भवत्यः प्रविशत्वियं वधूरभ्यन्तरमेव ॥
रामः ॥ स्वगतं ॥ एवमेव ॥
॥ नेपथ्ये ॥
सीरध्वजो धनुष्यारिणरित एवाभिवर्तते ।
गौतमश्च शतानन्दो जनकानां पुरोहितः ॥ ४२ ॥
लख्यः॥ भट्टिदारिए परागदो एव तादो एहि अन्भन्तरं
पदिसम्ह ॥
सीता ॥ सगतं ॥ भवदि संग्गामसिरि एसो दे अञ्जली।
॥ इति निष्क्रानाः स्त्रियः ॥
जाम॥ स एष राजा जनको मनीषी
पुरोहितेनाङ्गिरसेन गुप्तः ।
आदित्यशिष्यः किल याज्ञवल्क्यो
यस्मै मुनिब्रह्म परं विवने ॥४३॥

·३६ ॥ महावीरचरितं ॥ सवृत्त एषस्तथापि तु क्षत्रिय इति शिरः शूलमुत्कोपयति ॥ ॥ ततः प्रविशतः संभ्रान्ती जनकशतानन्दौ ॥ शता०॥ राजन्किमत्र युक्तं ॥ जन०॥ भगवन् । ऋषिरयमतिथिश्चेदिष्टः पाद्यमर्थ्य तदनु च मधुपर्कः कल्यतां श्रोत्रियाय । अथ नु रिपुरकस्माद्वेष्टि नः पुत्रभाण्डे तदिह नयविहीने कार्मुकस्याधिकारः ॥४४॥ ॥ इति परिक्रामतः ॥ रामः॥ तत्किमित्यतिवाष्पायितं भवता॥ जाम०॥ न किंचित् । संभूयैव सुखानि चेतसि परं भूमानमातन्वते यत्रालोकपथावतारिणि रतिं प्रस्तौति नेत्रोत्सवः । स त्वं नूतन एव कङ्कणधरः श्रीमान्प्रियश्चेतसो हन्तव्यः परिभूतवान्गुरुमिति प्रागेव हूयामहे ॥ ४५ ॥ रामः॥ , भार्गव ज्ञायते मामनुकम्पस इति ॥ जाम०॥ अरे किमुत बातो-सि । अमृताध्मातजीमूतस्निग्धसंहननस्य ते। कुठारः कम्बुकण्ठस्य कष्टं कण्ठं पतिष्यति ॥४६॥ रामः॥_सत्यमेव करुणया प्रतिक्षिप्तो-सि ॥ जाम०॥ आः । मय्येव भृकुटिधरः संवृतः ॥ अरे क्षत्रिय- डिम्भ त्वं किल शिशुनववधूटिकापरिग्रह इत्यपूर्वमुपतप्यते -स्माभिः॥ 1 ·॥ परशुरामसंवादो हितीयोऽङ्कः ॥ ३७ सुप्रसिद्धः प्रदादो यसिति हेति.च गीयते । जालदग्न्यः स्वयं रामो मातुर्मूीनसाच्छिनत् ॥४७॥ अपिब रे सूढ । उत्कृत्योत्कृत्य गीनपि शकलयतः क्षत्रसन्तानरोषा दुहालस्यैकविंशत्यवधिविधमतः सईतो राजवंश्यान् । पिचं तद्रक्तपूर्महदसवनमहानन्दमन्दायमानं क्रोधाग्निं कुर्छतो मे न खलु न विदितः सर्वभूतैःस्वभावः॥४॥ रामः॥ नृशंसता हि नाम तत्र पुरुषदोषःतत्र का विकाथना॥ जाम ॥ आः क्षत्रियवटो । अति नाम प्रगल्भसे। प्रहर नमतु चायं प्राक्प्रहारप्रियो हं मयि तु कृतनिघाते किं विदथ्याःपरेण । धिगिति विगतवाद्वारभास्वत्कुठार प्रविघटितकठोरस्कन्धवन्धः कवन्धः ॥४९॥ जनकशतानन्दौ॥ वत्स रामभद्र विस्रब्धं तावदास्व ॥ रामः॥ कष्टमनुज्ञानापेक्षः संवृत्तो स्मि ॥ जाम०॥ अपि सुखमाङ्गिरसः ॥ शता॥ विशेषतस्त्वदर्शनात् । अपिच । त्वं नः पूज्य- तमो-तिथिर्यदि नुतः सज्जातिथेया वयं ।। जाम०॥ पुरोधः सुचरितवृत्तः श्रोत्रियो गृहमेधी याज्ञव- त्यशिष्यः । तत्र सर्वं युज्यते किंतु नाहमातिथ्यकामः ।। शता०॥ कन्यान्तःपुरमक्रमाप्रविशता संदूषिता नास्थितिः। जाम०॥ अरण्यवासी ब्राह्मणो हमनभिज्ञः परमेश्वरग- हाचारस्य ॥

·३८
॥ महावीरचरितं ॥
रामः ॥ स्वगतं ॥ शोभत एव दत्तभुवनैकदक्षिणस्य सामन्ते-
ध्वहंकारोन्यासः ॥
जन०॥ पापं वाञ्छसि कर्म राघवशिशावस्मात्सनाथे कथं ॥
॥ प्रविश्य कञ्चुकी ॥
देव्यः कङ्कणमोचनाय मिलिता राजन्वरः प्रेष्यतां ॥
जनकशतानन्दौ॥ वत्स रामभद्र श्वश्रूजनस्त्वामाहृयति
तद्गम्यतां॥
रामः॥ भगवञ्जामदग्न्य एवमादिशन्ति गुरवः ॥
जाम को दोषः क्रियतां लोकधर्मः । पश्यन्तु च त्वां
ज्ञातयः किंतु न चिरं जनपदेष्वारण्यकास्तिष्ठन्ति । गन्तुका-
मो-स्मि । अतो न कालः परिक्षप्तव्यः ।
रामः॥ एवं॥
॥ प्रविश्य सुमन्त्रः॥
भगवन्तौ वसिष्ठविश्वामित्रौ भवतः सभाग्र्गवानाहूयतः ॥
इतरे ॥ क्व भगवन्ती॥
सुम०॥ महाराजदशरथस्यानिके ॥
रामः॥ गुरुवचनाद्गच्छामः॥
॥ इति निष्क्रान्ताः सर्वे ॥
pia
o
--
॥ परशुरामसंवादो नाम द्वितीयोङ्गः ॥२॥

·। संसृटो नाम तृतीयोः ॥
३९
|| प्रविगतो पसिष्टविप्रामित्रो जामदग्न्यशतानन्दौच ॥
दसिधविश्वामित्रों॥ जामदग्न्य ।
इष्टापूर्तविधेः सपत्नशमनात्प्रेयान्मघोनः सखा
येन द्यौरिव वजिणा वसुमती वीरेण राजन्वती।
यन्यैते दयसयतः किमपरं विश्वस्य वैवस्वतः
सोन्यं त्वां तनयप्रियः परिणतो राजाभयं याचते ॥१॥
तबीर दिरम शुष्ककलहान । इदं त्वस्तु ॥
संज्ञप्यते वत्सतरी सर्पियन्नं च पच्यते ।
श्रोत्रियः श्रोत्रियगृहानागतो-सि जुषस्व नः ॥२॥
जाल॥ अब वो विज्ञापयामि ॥ किंतु क्षमे यदि रामः
प्रकृष्ट वीर्यो न स्यात् । पश्यन्तु भवन्तः ।
रासः कर्मभिरद्भुतैः शिशुरपि ख्यातस्ततो भार्गवः
वास्मात्याप्य तिरस्क्रियामसहनो-प्यस्थादिति प्रस्तुते।
को विद्यागुरुगौरवादिति भवेज्जातो-पि वक्ता पुन
न त्वेबास्ति यथा स्थितस्य सुलभवेषं हि वीरव्रतं ॥३॥
अपिच ।
यशसि निरवकाशे विश्वतः श्वेतमाने
कथमपि वचनीयं प्राप्य यत्किंचिदेव ।
कृतविततिरकस्मात्याकृतैरुतमानां
विरमति न कथंचित्कश्मला किंवदन्ती ॥४॥

·४०
॥ महावीरचरितं ॥
वसि०॥ अयि वत्स किमनया यावज्जीवमायुधपिशाचि-
कया । श्रोत्रियो-सि जामदग्न्य पूतं भजस्व पन्थानमारण्य-
कश्चासि तत्मचिनु प्रसादनीश्चतस्रो मैयादिभावनाः प्रसीदतु
हि ते विशोका ज्योतिष्मती नाम चिन्तवृत्तिः । समापयतु
परशुश्च। तत्प्रसादजमृतंभराभिधानमवहिःसाधनोपाधेयसा-
र्थसामर्थ्यमपविद्धविप्लवोपरागमूर्जस्वलमन्तर्योतिषो दर्शनं
प्रज्ञानमभिसंभवति। तद्याचरितव्यं ब्रह्मणेन तरति येन मृत्यु
पाप्मानं । अन्यत्र चाभिनिविष्टो-सि । पश्य ॥
परिषदियमृषीणामेष वृद्धो युधाजि
सह नृपतिरमात्यैर्लोमपादश्च वृधः ।
अयमविरतयज्ञो ब्रह्मवादी पुराणः
प्रभुरपि जनकानामगृहो याचकस्ते ॥५॥
जाम॥ एवमेतत् । किंतु ।
शत्रुमूलमनुल्खाय न पुनर्द्रष्टुमुत्सहे।
यम्बकं देवमाचार्यमाचार्यानीच पार्वती ॥६॥
विश्वा०॥ यदि गुरुष्वनुरुध्यसे चेतयस्व मामपि ततं। किंच॥
हिरण्यगर्भाहषयो बभूवु
वसिष्ठभृग्वङ्गिरसस्त्रयो ये।
सोन्यं वसिष्ठो भृगुनन्दनस्त्व
मयं हि तस्याङ्गिरसः प्रपौत्रः ॥७॥
जाम ॥ प्रायश्चित्तं चरिष्यामि पूज्यानां वो व्यतिक्रमात्।
न त्वेवं दूषयिष्यामि शस्त्रग्रहमहाव्रतं ॥४॥

·।। संसृहों नाम तृतीयोकः ॥ ४१ तया हि। यतो विमुक्तेरपि मानरक्षणं प्रियं निसर्गेण तथाच पश्य मे । सनाभयो यूयनयं च कर्कशः शरासनज्याकिणलाञ्छनो भुजः ॥९॥ विश्वा॥ स्वगतं ॥. संपूजितं हि माहात्म्यमुगिन्यः पदेपदे । अपि समाविधो वाचः सत्यं विस्मापयन्ति मां ॥१०॥ जाल॥ अपिंच भगवन्कुशिकनन्दन । द्र]कतानसनसो हि वसिष्ठमित्रा स्वं ब्रूहि वीरचरितेषु गुरुः पुराणः । वंशे विशुद्धिमति येन भृगोर्जनित्वा शस्त्रं गृहीतमथ तस्य यदव युक्तं ॥११॥ वसि०॥स्वगतं ॥ कामं गुणैर्महानेष प्रकृत्या पुनरासुरः । उत्कर्षात्सर्वतो वृत्तेः साकारं हि दृष्यति ॥१२॥ विश्वा०॥ वत्स एतद्ब्रवीमि । एकव्यक्त्यपराधकोपविकृतस्त्वं क्षवजातरपि प्रागाधाननिरन्वयप्रमथनादुच्छेदमेवाकरोः । निःसप्तावधि विप्रशुक्रजमपि क्षवं तदेवोद्धर न्वृद्धैः स्वैश्ववनादिभिर्नियमितः क्रोधायरंसीरिति ॥१३॥ जाम०॥ व्यरंसिषमेव पितृवधप्रयुक्ताक्षत्रवधमहाधिका- रात् । किमत्र निहवः।

·परशुश्च पुनर्यथा तैः।
કર
॥ महावीरचरितं ॥
परशुरशनिखण्डः क्षत्रघातं विहाय
प्रियमपि समिदिध्मव्रश्चनः किं न जातः।
निभृतविशिखदंष्ट्रश्वापदण्डो-पि धत्ते
विगलितविषवः साम्यमाशीविषस्य ॥ १४ ॥
एवं मया नियमितश्यवनादिवाक्यैः
कोपानलश्च
कालेन पार्थिवकुलैः ककुभो महद्भि
दग्धोत्थितैरिव वनैर्गहनाः क्रियन्ते ॥१५॥
निमितान्तरातु शीर्षच्छेद्यो राम इति । अथेदानी।
एतस्य राघवशिशोः
कृतचापलस्य
लूत्वा शिरो मयि वनाय पुनः प्रयाते ।
स्वस्थाश्चिराय रघवो जनकाश्च सन्तु
मा भूत्युनर्वत कथंचिदतिप्रसंगः ॥१६॥
शता॥ शक्तिरस्ति कस्यचितिदेहराजस्य राजर्षेयाज्यस्य
मे प्रेयसश्छायामयवस्कन्दितुं । किमङ्ग जामातरं ॥
वयमिह यथा गृह्यो वहिस्तथैव चिरं स्थिताः
सुचरितगुरुस्तम्भाधारे गृहे गृहमेधिनः।
यदि परिभवस्तवान्यस्मादुपैति धिगस्तु नः
प्रियमपि ततो धिग्ब्राह्मण्यं धिगङ्गिरसः कुलं ॥१७॥
विश्वा ॥ साधु वास गौतम साधु । कृतकृत्य एष राजा
सीरध्वजस्त्वया पुरोहितेन।
न तस्य राज्यं व्यथते. न भश्यति न जीय॑ति ।
त्वं विद्वान्ब्राह्मणो यस्य राष्ट्रगोपः पुरोहितः ॥१८॥

·४३ ॥ संसृष्टो नाम तृतीयोः ॥ जाम ॥ गौतम वयेव बहुभिः क्षत्रियपुरोहितैब्रह्मतेज- सा स्फुरितमासीत् किंतु प्राकृतानि तेजांस्यप्राकृते ज्योतिषि प्रशाम्यन्ति ॥ शता ॥ सङ्गोधं ॥ अरे अनइन् । निरपराधराजकुलकदन- लहापातकित् ॥ अशिष्टविकृतचेष्ट वीभत्सकर्मत् । अपूर्वपा- पाड कारागीरकाण्डपृष्ठ । कथमस्यामपि दिशि प्रगल्भसे ननु चरेत्वमसि किंवाह्मण एव । अहो महाब्राह्मणस्याचार। लातुरेव शिएछेदो गर्भाणां चापकर्तनं । राज्ञां च सवनस्थानां ब्रह्महत्यासमो वधः ॥१९॥ जाम ॥ आःस्वस्तिवाचनिक । दुष्ट दुष्ट सामन्तपुरोहित। अपिच रे अहल्यायाः पुत्र अहं तव काण्डपृष्ठः॥ शता॥ आः दुष्ट दुर्मुख । भृगुप्रसवपांसन । राजानो गुरवश्चैते महिम्नैव महाक्षमाः । क्षमन्तां नाम न त्वेवं शतानन्दः क्षमिप्यते ॥२०॥ ॥ इति कमण्डलूदकेनोपस्पृशति ॥ यति॥ कः को त्रभोः प्रसाद्यतां प्रसाद्यतां । अयं धवि- अनि त इवाग्निः प्रणीतपृषदाज्याभिधारघोरस्तनूनपास- मिध्यमानदारुणब्रह्मवर्चसज्योतिरागिरसः ॥ शता ॥ ससंरम्भं ॥ शापोदकं गृहीत्वा ॥ भो भोः सभासदः पश्यन्तु भवनः। सक्रोधः प्रसभमहं पराभिघाता दुद्भूय द्रुततरमाततायिनं वः।

·४४
॥ महावीरचरितं ॥ .
उत्पाताभितमरुट्विघट्यमानो
वजाग्निर्दुममिव भस्मसात्करोमि ॥ २१॥
॥ नेपथ्ये ॥
प्रसीद भगवन् गृहानुपगते प्रशाम्यतु दुरासदं तपस्तेजः।
श्लाघ्यो गुणैर्विजवरश्च निजश्व बन्धु
स्तस्मिन्गृहानुपगते सदृशं किमेतत् ।
विद्वानपि प्रचलितस्तु यदेष मागा.
क्षाचं हि तव विजयाय शमं भज त्वं ॥ २२॥
वसि ॥ शापोदकमपहरन् ॥ वत्स शतानन्द यथाह संबन्धी
महाराजदशरथः। अन्यच्च ॥
यकल्याणं किमपि मनसा तवयं वर्तयाम
स्त्वं जावालिप्रभृतिसहितः शान्तिमध्यग्नि कुर्याः।
जेतुं जैवानथ खलु जपन्सूक्तसामानुवाका
नस्मच्छिष्यैः सह स भगवान्वामदेवो वृणोतु ॥२३॥
॥ परिप्वज्य निष्कामयति ॥
जाम ॥ पश्यत वटोः क्षत्रियावष्टब्धस्य गर्जितानि ।
तकिमनेन । भो भोः कोसलेश्वरविदेहप्रसादोपजीविनो
ब्राह्मणाः सप्तकुलपर्वतद्वीपगोचराश्च सर्वक्षत्रियाः वदामः ।
तपो वा शस्त्रं वा व्यपदिशति यः कश्चिदिह वः
स दपादुद्दामद्विषमसहमानः स्खलयतु।
अरामा निःसीरध्वजदशरथीकृत्य जगती
मतृप्तस्तरकुल्यानपि परशुरामः शमयति ॥२४॥

·॥ संसृष्टो नाम तृतीयोः॥ ४५ । नेपये ॥ सार्गव भार्गव । अति हि नामावलिप्यसे। जाम०॥ असूयति नामायमस्मदवलेपाय जनकः संरब्धश्च॥ ५ प्रविश्य जनकः ॥ जन ॥ शत्रुध्वंसात्परिणतिक्शागृह्यतन्त्रप्रधाने नैरन्तर्यादथ च परमब्रह्मतल्लोपलम्भात् । क्षानं तेजो विजयि सहजं यद्ध्यरंसीदिदं त प्रत्युद्भूय त्वरयति पुनः कर्मणे कार्मुकं नः ॥ २५॥ जास०॥ भो जनक। त्वं ब्रह्मण्यः किल परिणतश्चासि धर्मेण युक्त स्त्वां वेदान्तेष्वचरम ऋषिः सूर्यशिष्यः शशास। इत्याचारादसि यदि मया. प्रश्रयेणोपजुष्ट स्तत्किं रोषादविदितभयः कर्कशानि ब्रवीषि ॥२६॥ जन०॥ अण्डभेदनं क्रियते प्रश्रयश्चेति शृणुतभोः सभासदः॥ भूगोवंशे जातस्तपसि च किलायं स्थित इति विपत्यप्यस्माभिश्चिरमिह तितिक्षैव हि कृता । यदा भूयो भूयस्तृणववधूनोत्यनिभृत स्तदा विप्रे प्यस्मिन्नमतु धनुरन्यास्ति न गतिः ॥ २७ ॥ जाम ॥ सरोपहासाक्षेपं ॥ किमात्थ भोः किमात्य धनुरिति॥ आश्चर्य। क्षवालोकक्षुभितहुतभुक्प्रस्फुलिङ्गाट्टहासं हास्यः पश्यन्नपि रिपुशिरःस्थानशातं कुठारं।

·४६ ॥ महावीरचरितं ॥ दतोत्सेकः प्रलपति मया याज्ञवल्क्यानुरोधा न्मिथ्याध्मातः किमपि रजसा जर्जरः क्षत्रवन्धुः ॥२८॥ जन ॥ सवेगं ॥ किमत्र ज्याजिहया वलयितोत्कटकोटिदंष्ट्र मुगारिघोरघनघर्घरघोषमेतत् । यासप्रसक्तहसदन्तकवतयन्त्र जुम्भाविडम्ब विकटोदरमस्तु चापं ॥२९॥ बहुना ॥ ॥ ॥ इति धनुरारोपयति ॥ ॥ नेपथ्ये॥ विरम नरपते कथं विजे-स्मि नविरतयज्ञवितीर्णगोसहस्रः। तव पलितनिरन्तरः पृषक स्पृशति पुराणधनुर्धरस्य पाणिः ॥ ३० ॥ जन०॥ सखे महाराज दशरथ । अस्मानधिक्षिपतु नाम न किंचिदेत किस्य विजे परुषवादिनि चित्तभेदः । वसस्य मङ्गलविरुद्धमयं तु पापः करें रटन्कदु कथं नु वदुर्विषयः ॥३१॥ जाम ॥ आः दुरात्मन्क्षत्रियापसद वटुरित्यधिक्षिपसि॥ उत्तिष्ठोनिष्ठ यावद्विशकलितयकृतोमवक्षोदुकान्त्र स्नायुयन्थ्यस्थिशुक्रव्यतिकरितजरत्कन्धरादत्तकण्ठः ।

·॥ संसृष्टो नाम तृतीयो ङ्कः ॥ ४७ सूईछेदादुदवद्गलधमनिसिरारक्तडिण्डीरपिण्ड प्रायः प्रान्भारपोरं पशुमिव परशुः पईशस्त्वां शृणातु॥३२॥ ॥ प्रविश्यानरे दशरपः ।। दशः॥ भो भार्गव भो भार्गव। एष नो नरपतिर्यथा स्थितः स्वं शरीरमपि न स्थितं तथा। तत्र वाक्परिभवैः कृतैर्वयं सर्वथैव ननु दुःखमास्महे ॥३३॥ जास॥ ततः किं॥ दश०॥ ततश्च न क्षम्यते॥ जास०॥ त्वमयपरः प्रभविष्णुरिव मामवस्कन्दयसि । चेतयस्व नित्यनिरवग्रहः प्रकृत्यैव रामो-स्मि जामदग्न्यः । क्षत्रियश्च भवान्। दश ॥ अतः खलु नोयेक्ष्यसे । दुदीन्तानां दमनविधयः क्षत्रियेष्वायतन्ते दुर्दान्तस्त्वं वयमपि च ते क्षत्रियाः शासितारः। सद्यः शान्तो भव किमपरं दम्यसे सो धुनैव क ब्रह्माणः प्रशमनपराः क्षत्रधार्य व चास्त्रं ॥ ३४॥ जाम ॥ विहस्य ॥ चिरस्य खलु कालस्य जामदग्न्यः सना- थो वर्तते । यस्य यूयं क्षत्रिया राजानो विनेतारः॥ दश०॥ अरे किमत्र काचिद्धान्तिः।

·४ . ॥ महावीरचरितं ॥ अज्ञो वा यदि वा विपर्ययगतो ज्ञाने-थ संदेहभृ दृष्टादृष्टविरोधि कर्म कुरुते यस्तस्य गोप्ता गुरुः । निःसंदेहविपर्यये सति पुनाने विरुद्धक्रियं राजा चेत्पुरुषं न शास्ति तदयं प्राप्तः प्रजाविप्लवः ॥ ३५॥ विश्वा०॥ युक्तमाह भो महाराजः। अनुत्पन्नं ज्ञानं यदि यदि च संदेहविधुरं विपर्यस्तं वा स्यात्परिचर वसिष्ठस्य चरणौ। ध्रुवं ज्ञाने दोषः कथमपरथा दुर्व्यवहृति विशुद्धौ चेत्यापं चरसि न सहन्ते नृपतयः ॥ ३६॥ जाम०॥ धर्मे ब्रह्मणि कार्मुकेच भगवानीशो हि मे शासिता सर्वक्षवनिबर्हणस्य विनयं कुर्युः कथं क्षत्रियाः। संबन्धस्तु वसिष्ठमिश्रविषये मान्यो जरायां न तु स्पायामधिकः समश्च तपसा जानेन चान्यो-स्ति मे ॥३७॥ वसि ॥ भृगुप्रसवात्पराजय इति प्रियं नः । किंनु खलु। अस्माभिरेव पाल्यस्य प्रशस्तत्वात्नियस्य नः। अस्मद्गृहे पुराणस्य पश्याचारस्य विप्लवं ॥३॥ जनकदशरथविश्वामित्राः॥ अनार्य निर्माद। जगत्सनातनगुरौ वसिष्ठे-पि निरङ्कुशः। व्यालद्विपं इवास्माभिरपक्रम्यैव दम्यसे ॥ ३९॥ जाम०॥ एवमवधूतो स्मि।

·॥ संसृष्टो नाम तृतीयो ङ्कः॥ ४९ अन्नधैर्यभरेण वृद्धवचनात्संपीज पिण्डीकृतो इन्सम्मानितशल्यवत्परिदहन्सन्युश्चिरं यः स्थितः। स्फूजन्येव स एष संप्रति मम न्यबारभिन्नस्थितेः वाल्यापायमल्मकीर्ण पयसः सिन्धोरिवौधानलः ॥४०॥ दिया। तिकारः प्राप्तो यं ज्वलति परशुर्मन्युरिव से पृथिव्यां राजानो दशरथवले सन्युपहिताः। पुनाविंशो-पि प्रकुपितकृतान्तोत्सवकर श्चिरात्दावस्यास्तु प्रलय इव घोरः परिमरः ॥४१॥ वसि॥ कष्ट भोः कष्टं कामं हि नः स्वजन एष तथापि दप्पी धोरं व्यवस्यति कथं न भवेदवध्यः । संदूपितेन च मया मुहुरीक्षितश्चे वासस्य भार्गवशिशोर्दुरितं हि तस्यात् ॥४२॥ विश्वा०॥ अब्रह्मवर्चसमिवाम्भस्यशस्त्रसामर्थ्यमरे जाम- दग्न्य मन्यसे। ब्रह्मक्षत्रसमाजमाक्षिपसि यवत्से च घोराशय स्तेनातिक्रमणेन दुःखयसि नः पाल्यो-सि संवन्धतः। आतस्त्वां प्रति कोपनस्य तरलः शापोदकं दक्षिणः प्राक्संस्कारवशेन चापमितरः पाणिर्ममान्विष्यते ॥४३॥ जाम०॥ ननु भोः कौशिक । H ·५० ॥ महावीरचरितं ॥ त्वं ब्रह्मवर्चसधरो यदि वर्तमानो यहा स्वजातिसमयेन धनुर्धरः स्याः। उग्रेण भोस्तव तपस्तपसा दहामि पक्षान्तरे तु सदृशं परशुः करोतु ॥४४॥ ॥ नेपथ्ये ॥ अयमहं भोः कौशिकान्तेवासी रामः प्रणम्य विज्ञापयामि। पौलस्त्यविजयोद्दामकार्तवीर्यार्जुनद्विषं। जेतारं कार्तिकेयस्य विजयेयं नमोस्तु वः ॥४५॥ दश॥ प्राप्तो रामभद्रः॥ कथं हि नामैतत् । जन०॥ हन्त भोः प्रशस्तमभ्यनुजानीत ॥ विजयतां रा- मभद्रः। अयं विनेता नानामष वीरो जगत्पतिः। वयं वसिष्ठधौरेयाः सर्वे प्रतिभुवो व वः ॥४६॥ दश०॥ नन्वद्यैव प्रथितयशसामूढरक्षाव्रतानां याज्ञानां वो गुणवति गृहे रामभद्रस्तु जातः। ज्ञानज्योतिःपरिगतभवद्भूतभव्याः प्रभावं यड्रह्मरणः कमपि शिशुके प्यत्र संवेदयन्ते ॥४७॥ जाम०॥ एहि मन्ये राजपुत्र जामदग्न्यं विजेयसे । सस्मिते । न हि विजेष्यसे । दुर्दमो हि रेणुकापुत्रस्त्वदन्तकः । तथा हि। संप्रति॥

·५१ ॥ चारित्रं नाम चतुर्थोऽङ्कः॥ कृतक्षत्रियकण्ठकन्दरसरकीलालनिर्वापित प्रत्युद्भूतशिखाकरालहुतभुझांकारिभिमार्गणैः । एतद्यस्मरकालरुद्रकवलव्यापारमभ्यस्यतु ब्रह्मस्तम्वनिकुञ्जपुजितधनज्याघोषघोरं धनुः ॥ ४ ॥ ॥ इति निष्क्रान्ताः सर्वे॥ ॥ संसृष्टो नाम तृतीयोऽङ्कः ॥३॥ ॥ नेपथ्ये। भो भो वैमानिकाः प्रवर्त्यन्तां प्रवर्त्यन्तां मङ्गलानि। कृशाश्वान्तवासी जयति भगवान्कौशिकमुनिः सहस्रांशोवंशे जगति जयति क्षत्रमधुना। विनेता क्षचारेजगदभयदानव्रतधरः शरण्यो लोकानां दिनकरकुलेन्दुर्विजयते ॥१॥ ॥ ततः प्रविशतः संभान्तौ विमानेन शूर्पणखामाल्यवन्तौ ॥ माल्य०॥ वत्से दृष्टस्त्वया दिवौकसामेकायनीभावः यदि- न्द्रादयः स्वतो वन्दित्वमुपागताः॥ पूर्ण॥ ण हि तुम्हेहिं णिरूविदं वि संवदइ । संपदं च उक्कम्पिदम्हि । ता किं एन्थ करणिज्ज॥ माल्य०॥ यासौ राज्ञा दशरथेन प्राक्प्रतिश्रुतवरवया राज्ञी भरतमाता कैकेयी तस्या मन्थरा नाम परिचारिका ·પર ॥ महावीरचरितं ॥ दशरथस्य वाताहारिणी मिथिलामायोध्यायाः संप्रेषिता मि- थिलोपकण्ठे वर्तत इति संप्रत्येव मे निवेदितं चारकैः । तस्यास्वया शरीरमाविश्य एवमेवं च कर्तव्यं ॥ इति कर्णे कथयति ॥ शूर्प०॥ किमणध करिस्मदि एवं णामेति ॥ माल्य०॥ भिद्येत नो सवृत्तलिक्ष्वाकुगृहेषु विशेषतस्ता- दृशस्य विजिगीषोः॥ शूर्प०॥ तदो किं॥ माल्य० ॥ ततो-नेन योगाचारन्यायेन सुदूरमाकृष्य रक्षसा- मङ्कमपनीतस्य विन्ध्यकान्तारेष्वदेशज्ञस्य विचरतः सुकरा- ण्यवस्कन्दनानि स्युः ॥ विराधदनुकबन्धप्रभृतयो हि दण्डका- रण्यसवेषु तीक्ष्णाश्चरियन्ति । शक्या हि लुप्तप्रभुशक्तेरुत्साह- शक्तिश्छद्मनाभिसंधातुं ॥ अनिवर्तनीयश्च रावणस्य सीता- स्वीकारग्रहः । स चैवमीषत्करः सप्रयोजनश्चेति ॥ शूर्प०॥ अह लखणसहाअतणे पि किंपि पोअणं । माल्य॥ वीरो-स्त्रपारगश्चिन्यो यथा रामस्तथैव सः। छद्मदण्डप्रयोगस्तु यथैकस्मिंस्तथा इयोः॥२॥ शूर्प॥ लम दुदिअं एव एदं ण जुतं पडिभादि । जं च दूरदिदस्स दासरहिणो सणिधाणकरणं । जं च अणावद्धवेर- स्स अप्पडिसमाधेअं इन्थिा वेरं ति॥ माल्य० ॥ स तावडूम्यानन्तर्य्यतः प्रत्यासन्न एव सानुच- रसुन्दोपसुन्दपुत्रोपलवाताटकारिः कथमनाबद्धवैरः । अप्र- तिविधेयं च रामरावणयोरितरथापि वैरं । पश्य॥

·॥ चारित्रं नाम चतुर्थो ङ्कः ॥ ५३ पाल्यं तस्य जगवयं तु जगतो नित्यं हठादेशिनः सामैवं सति कीगप्रियकृता शश्वविरुद्धात्मना। कानानघुनन्दनो मृगयते देवैः पतिर्यो वृत स्तस्मादानमपीह नास्ति न भिदा तस्येषवःसाधनं ॥३॥ न दण्डो-प्यधिके शवो न प्रकाशः प्रकाशते। तूष्णीदण्डस्तु कर्तव्यस्तस्य चायमुपक्रमः ॥४॥ तथा सति सीतापहारतः किमपरं कुर्यात् । किंच। हृतजातिररातिभिः सलज्जो यदि मृत्युः शरणं ततो न्यथापि। मृदितो मृत एव निष्प्रतापः परितप्यायथवा घटेत संधौ ॥५॥ उतिष्ठेत वधाय नः परिभवप्रौढेन चेन्मन्युना नेष्टे तत्प्रसरं निरोडमुदधिस्तिग्मांशुवीर्यो हि सः। किंतु प्राक्प्रतिपन्नरावणसुहृद्भावेन भीमौजसा शत्रुर्वजधरात्मजेन हरिणा घोरेण घानियते ॥६॥ अनेन च प्रसङ्गेन बहनुसंधातव्यं ॥ शूर्प०॥ किं विन॥ माल्य ॥ रावणप्रियासि वात्से कार्याज्ञा च यतो निःशङ्क- मावेद्यते हृदयखेदः। क्षितेरानन्तयादपकृदपकृत्यश्च सततं विधा रामः शत्रुः प्रकृतिनियतः क्षत्रिय इति।

·પક ॥ महावीरचरितं ॥ तृतीयो मे नप्ता रजनिचरनाथस्य सहजो रिपुप्रत्यासत्तेरहिरिव भयं नो जनयति ॥७॥ कुम्भकर्णस्तु सन्नप्यसत्समः स्वापव्यसनादविनयाच्च। विभीष. णस्वागामिकात्मगुणसंपन्न इति अनुरक्ताः प्रकृतयः । खरदू- षणत्रिशिरसस्तु कुलसदृशवृत्तयो राजानमुपतिष्ठन्ते यतस्ते वत्सेनेव धेनुं राजानमान्दुहन्ति । उपजापिताश्च प्रतिज- पन्ति प्रकृतयः । तदिदमन्तर्भेदजर्जरं राजकुलमभियुक्तमा- व रामेण भेद्यते । यथोक्तं लघुपि व्यसनपदमभियुक्तस्य न कृच्छ्रसाध्यं भवतीति तत्र च विभीषणावग्रहतः प्रतिवि धानं । स तु प्रकाशदण्डस्तूष्णीदण्डः संरोधनमपसारणं वा स्यात् । तत्र प्रकाशदण्डमभिन्नसंबन्धाः कथं राक्षसास्तिति- शेरन् । तूष्णीदण्डो-पि प्राज्ञैरनुमीयमानः प्रकृतिकोपके रामे भियोक्तरि दुरन्तः स्यात्। संरोधने वभिभवाविहिते तदेक मैया खरप्रभृतयश्च तदा विकुर्युः। निवास्यमानमपि तं परिवारयेयु स्तस्मात्खरप्रभृतयश्च पुरतो विचिन्याः ॥६॥ तत्र रामस्योपयोग इति॥ शूर्प०॥ अहो अणुजीवितणस्स अगरुअदा । जं राव- णस्स खरप्पमुहाणं च तुल्ले वि कुलसंबन्धे एवं मादामहो चिन्तेदि॥

·પN ॥ चारित्रं नाम चतुर्थो कः॥ माल्य०॥ ईदृशः कुलपुवकाचारः । शूर्प० ॥ विणा खरप्पमुहेहिं विभीसणस्स का पडिवती। माल्य०॥ प्राज्ञः खल्वसावुत्प्रेक्षिविकारः स्वयमेवाप- सप्त। उपेक्षणीयस्त्वस्माभिर्न चैतन्मन्तव्यमौरसंभयमिति। यतः। वाल्यात्प्रभृत्येव विरूढसख्यः सुयीवमेष ध्रुवमाश्रयेत। वालिप्रसादीकृतभूमिभागे कुमारभुक्तौ स्थितमृष्यमूके ॥९॥ ततश्च वालिना पतिष्यते न रामोपश्रयेण । रामोपश्लेष- रणेन वा नोपेक्षेत वाली॥ शूर्प०॥ अध रामो परसुरामविजई जणिदविरोधं वा- लिनं वावादेदि तदो विभीसणरामसंजोओ अणत्यो नि संभावमि॥ माल्य०॥ ननु वत्से। यो वालिनं हन्ति हता वयं स्म स्तेन ध्रुवं तत्र तु सर्वनाशे। एकः स जीव्याकुलतन्तुरस्मै रामः श्रियं धर्ममयो ददाति ॥१०॥ शूर्प ॥ सासं ॥ एवं वि दाव होदु॥ माल्य०॥ गम्यतामिदानी वसे यत्र प्रेषितासि । सुकरं -

·પદ્ધ
॥ महावीरचरितं ॥
चैतत्प्रयोजनं । यदा जनकदशरथान्तिके वसिष्ठविश्वामित्रौन
स्यतां । अहमपि लङ्कामेव गच्छामि॥
शूर्ण ॥ हा अम्ब तुए वि दुःखं पेखिदट्वं ॥
माल्य०॥
हा वासाः खरदूषणप्रभृतयो वध्या स्थ पापस्य मे
हा हा वत्स विभीषण त्वमपि मे कार्येण हेयः स्थितः।
हा महत्सल वत्स रावण महत्पश्यामि ते संकटं
वत्से कैकसि हा हतासि न चिरात्रीन्पुत्रकान्द्रक्ष्यसि ॥ ११ ॥
॥ इति निष्क्रान्तौ ॥
॥ विष्कम्भकः ॥
॥ ततः प्रविशतो वसिष्ठविश्वामित्राभ्यां सह जनकदशरथौ ॥
॥ राजानावन्योन्यं परिष्वज्य ।।
।
जन ॥ राजन्दिष्ट्या वर्द्धसे यदीहशस्ते वासो रामभद्रः।
अप्राकृतानि च गुणैश्च निरन्तराणि
लोकोत्तराणि च फलैश्च महोदयानि।
वीरस्य यस्य महतश्चरितामृतानि
नास्माकमेव जगतामपि मङ्गलानि ॥ १२ ॥
वसि० ॥ विश्वामित्रं परिष्वज्य ॥ सखे कुशिकनन्दन ।
अस्माभिरयनाशास्यो रामस्य महिमान्वयः।
याकृतास्तेन कृतिनो वयं च भुवनानि च ॥१३॥

·५७ ॥ चारित्रं नाम चतुर्थो ङ्कः ॥ विश्वा०॥ प्रकृष्टपुण्यपरिपाकोपादान एष महिमा । के वयमेतावतः प्रहर्षस्य ॥ दश ॥ भगवन्कुशिकनन्दन मा मैवं॥ आदित्याः कुलदेवतामिव नृपाः पूर्वे दिलीपादय स्तेजोराशिमरुन्धतीपतिमृषि भक्त्या यदाशिश्रियन् । पाकनाध्यतराश्च भूरितपसां सत्याशिषामाशिष स्तासामप्ययमेव मङ्गलविधिर्यन्नः प्रसन्नो भवान् ॥१४॥ वसि॥ सत्यमीहशो विश्वामित्रः ।। यद्याचां विषयमतीत्य चेतसां वा पर्यायात्परमतिशायनस्य वा यत्। ब्रह्मर्षों तदिह दुरासदे समिद्धं तेजोभिज्वलति महत्तपो प्रमेयं ॥१५॥ विश्वा०॥ भगवन्मैत्रावरुण ॥ सनत्कुमारागिरसौ गुरू विद्यातपोमयौ । स्तौषि चेत्सत्य एवास्मि सत्यसंधा हि ते गिरः ॥१६॥ रामभद्रे तु नाश्चर्य्यमेतत महाराजदशरथो हि तस्य प्रस- विता॥ साक्षात्पुण्यसमुच्छ्या इव मनोवैवस्वतस्यान्वये राजानस्त्वदपेक्षितेन विधिना गोपायितारः प्रजाः। ये भूताः प्रथमे पवित्रचरितास्तेषामयं धूईरो वीर क्षत्रियपुङ्गवो गुणनिधिः श्लाघ्यो धरियाः पतिः॥१७॥ अपिच। I

·ՎԵ
॥ महावीरचरितं ॥
अरिष्टस्त्वाष्ट्रस्य प्रशमनविधौ जम्भदमनः
स विश्वेषामीशः पतिरपि निकायस्य मरुतां।
विजेतारं सेनाः सततमपहन्तारमसुरा
नमुं वीरं ववे बहुषु समनीकेषु मघवा ॥१॥
सो यमीहशः कथमनीदृशं प्रसूते । कथमत्राश्चयं नाम।
मरुत्वन्तं देवं य इह भगवन्तं विजयते
विजिग्ये तं राजा युधि दशमुखं हैहयपतिः।
निहन्तारं तस्य प्रथितमहिमानं विभुवने
महावीरं जित्वा किमिव हि न वत्सेन विजितं ॥१९॥
दश०॥ तत्किमित्ययं विधा भिद्यते लोकः ॥
विश्वा॥ एष वत्सो रामभद्रः स जामदग्न्य इत एवा-
भिवर्तते । य एषः।
वीरश्रियाच विजयेनच रोचमानो
मान्ये मुनाववनतश्च गुणोन्नतश्च ।
लज्जां वहन्भृगुपतौ हृतवीर्य्यदर्प
शिष्यो गुराविव कृतप्रथमापचारः ॥२०॥
॥ ततः प्रविशतो रामजामदग्न्यौ ।
रामः॥ यद्ब्रह्मवादिभिरुपासितवन्धपादे
विद्यातपोव्रतनिधौ तपतां वरिष्ठे।
दैवात्कृतस्त्वयि मया विनयापराध
स्तत्वं प्रसीद भगवनयमञ्जलिस्ते ॥२१॥

·५९ ॥ चारित्रं नाम चतुर्थोकः ॥ जाम०॥ अपराधं वास त्वया जामदग्न्यस्य नोपकृतं ॥ पुण्या ब्राह्मणजातिरन्वयगुणः शास्त्रं चरित्रं च मे येनैकेन हृतान्यमूनि हरता चैतन्यमानामपि। एकः सन्नपि भूरिदोषगहनः सोन्यं त्वया प्रेयसा वत्स ब्राह्मणवत्सलेन शमितः क्षेमाय दोमयः ॥२२॥ रामः॥ कथं नापराद्धं मया । यदायुधपरिग्रहं यावदा- रूढो दुर्योगः॥ जाम०॥ एष वो न्यायः। असाध्यमन्यथा दोषं परिच्छिद्य शरीरिणां। यथा वैद्यस्तथा राजा शस्त्रपाणिविषयति ॥ २३ ॥ रामः॥ को हमुक्तिप्रत्युक्तिकायां भगवतः । तस्मादित ॥ इतो भगवन्॥ जाम०॥ व पुनर्मया वत्स गन्तव्यं ॥ रामः॥ यत्र तातश्च तातजनकश्च । अथवा । शान्तं ॥ उत यत्र भगवन्तौ मैवावरुणकौशिको। जाम०॥ इदमिदानीमशक्यं । अनतिक्रमणीयश्च राज- निर्देशः ॥ परिक्रम्य ॥ हे भगवन्तौ ॥ स एष रामः सौम्यत्वादचण्डश्चण्डविक्रमः। यस्य प्रतिष्ठितं जैत्रं जामदग्न्यो-पि शासनं ॥२४॥ राजानौ। अतिगम्भीरः सौजन्योहारः॥ रामः॥ एष वो रामशिरसा प्रणमपर्यायः॥ सर्वे॥ एह्येहि वत्स । इति परिप्वजन्ते ॥

·॥ ६० ॥ महावीरचरितं ॥ जाम०॥ भगवन्मैत्रावरुण एष जमदग्निपुत्रः प्रणम्य कौशिकेन सार्द्धमत्रभगवतो विज्ञापयामि। वृद्धातिक्रमसंभृतस्य महतो निर्णितये पाप्मनः प्रायश्चेतनमादिशन्तु गुरखो रामेण दान्तस्य मे। प्राग्धर्मस्य भवन्त एव परमद्रष्टार आसन्गुरो लब्धा ज्ञानमनेकधा प्रवचनैर्मन्वादयः प्राणयन् ॥ २५॥ वसि॥ अद्य नः श्रोत्रियाणां गृहे जातो सि। दुर्विनीते त्वयि वयं दुःखिताः सुखिनो न्यथा। निसर्गो ह्येष वृद्धानां यत्तु श्रेयस्तथैव तंत् ॥२६॥ तत्परिपूत एवासि॥ विश्वा०॥ अपहतं ते विद्मः पाप्मानं रामभद्रेण । यतः प्रायश्चित्तं इव राजदण्डो प्येनसो निष्क्रयमामनन्ति धम्मा- चार्याः किं पुनरवभगवान्वसिष्ठः प्रजापालनसंनिधौ प्रशा- स्ति॥ M रामः॥ एतानि तानि साक्षात्कृतधाणामृषीणां प्रस- नगम्भीरपावनानि वचनानि॥ दश०॥ भगवजामदग्न्यः॥ निसर्गतः पवित्रस्य किमन्यत्पावनं तव। तीर्थोदकं च वहिश्च नान्यतः शुद्धिमर्हतः ॥२७॥ जाम०॥ भगवति वसुन्धरे प्रसीद रन्ध्रदानेन ॥ जन॥ भगवन् यदि प्रसन्नो-सि तद्धिसब्योपवेशनात्य- रिपुनीहि गृहान् एतत्पूतमासनं भगवतः॥

·॥ चारिखं नाम चतुर्थो कः ॥ ६१ जाम०॥ यदभिरुचितं सूर्यशिष्यान्तेवासिने राजन्यश्रो- वियाय॥ ॥ स उपविशन्ति ॥ दश०॥ जनपदवहिर्निष्ठा यूयं गृहस्य परिग्रहा द्वयमपि निजैर्व्ययाः कार्यस्ततो न बभूव यः। स इह भवतामद्यास्माभिर्मनोरथवाञ्छितः सुचरितपरीपाकान्प्राप्तश्चिरस्य समागमः ॥२६॥ अचच। का ते स्तुतिः स्तुतिपथादतिवृतधाम्नः किं दीयतामविकलक्षितिदायिने च। शान्तस्य किं परिजनेन मुने तथापि पुत्रैः समं दशरथो-द्य वशंवदस्ते ॥ २९ ॥ जाम ॥ यूयमीदृशा इति किमत्राश्चर्य । प्रेद्धं धाम यदामनन्ति सुधियः सोन्यं निधिज्योतिषां देवो वः सविता कुलस्य किमतो भूत्यै प्रशंसापदं । यज्वानः परमार्थराजषयस्ते यूयमिक्ष्वाकवो येषां वेद इवाप्रमेयमहिमा धर्मे वसिष्ठो गुरुः ॥३०॥ अपिच। संग्रामेष्टसमाप्पिदं दिविषदां भर्तुर्धनुः साधनं सप्तद्वीपनिविष्टयूपनिलयश्रेण्यङ्किता भूगुहाः। शश्वत्कीर्तिनिवन्धनं भगवती भागीरथी सागरः प्रख्यातानि च तानि तानि भवतां भूमानमाचक्षते ॥३१॥ ॥

·६
॥ महावीरचरितं ॥
॥ वसिष्ठविश्वामित्रौ ॥ अपवाये ॥ एतदपि शिक्षितं वत्सेन॥
जाम०॥ रामभद्र मामनुमोदस्वारण्यगमनाय ॥
विश्वा॥ मामप्यथ भवन्तो नुजानन्तु।
रघुजनकगृहेषु गर्भरूपव्यतिकरमङ्गलवृद्धयोग्नुभूताः ।
भृगुपतिदमन
॥ इत्पोक्ते विरम्य ॥
भृगुपतिविदितोन्नतिं च वत्सं प्रियमभिनन्द्य सुखी गृ
हानुपेयी ॥३२॥
दश॥ वत्स रामभद्र प्रस्थितस्ते भगवान्कौशिकः ॥
विश्वा ॥ सासं। राममालिङ्ग्य ॥ अहमेव सौम्य न त्वां मोक्तु-
मुत्सहे।
किंवनुष्ठाननित्यत्वं स्वातन्त्र्यमपकर्षति।
संकटा ह्याहिताग्नीनां प्रत्यवायैर्गृहस्थता ॥ ३३॥
वसि०॥ गृहात्स्वगृहं गन्तुमागन्तुं च कामचारः॥
विश्वा० ॥ भगवन्यद्यनुरुध्यते तदेहि सिद्धाश्रमपदं । उभौ
गच्छावः । त्वां पुरस्कृत्य गच्छन्मधुच्छन्दसोमातुःसाकार्यो भवि-
च्यामि॥
वसि ॥ किमेतावत्यपि भवानस्मासु न प्रभवति ।
राजानौ॥ रमणीयः पावनो ब्रह्मर्षिसंगमः।
अन्योन्यमहात्म्यविदोरन्यैरविदितात्मनोः।
विराजते विरोधो-पि नाम स्नेहे तु का कथा ॥ ३४॥

·॥ चारित्रं नाम चतुर्थोङ्कः ॥ ६३ ॥ नेपथ्ये । एषा रामवधूर्गुरून्वन्दते॥ मृषयः॥ वासे जानकि। वीरेण ते विनयमाङ्गलिकेन पत्या वृवद्रुहः प्रशमितेषु महाभयेषु। क्षत्रप्रकाण्डगृहिणीबहुमानपूजा मूर्जस्वलामपि शची मनसा करोतु ॥ ३५॥ रामः ॥ स्वगतं ॥ अचिरात्समूलकाषंकषितेषु राक्षसेष्वेवं ॥ स्यात्॥ ऋषयः॥ स्वस्त्येवमेवासतां भवन्तः । उन्निष्ठन्ति ॥ इतरे ॥ उत्थाय ॥ नमो नमो वः ॥ जाम०॥ भगवन्तौ जामदग्न्यो-भिवादयते। ॥ वसिष्ठविश्वामित्रौ। स्थिरस्ते प्रशमो भूयात्प्रत्यग्ज्योतिः प्रकाशतां। अच्छिन्नशिवसंकल्पमन्तःकरणमस्तु ते ॥ ३६॥ ॥ इति निष्क्रान्तौ ॥ जाम ॥ किंचित्परिक्रम्य स्थित्वाच ॥ वत्स रामभद्र इतस्तावत्॥ रामः॥ उपश्रित्य ॥ आज्ञापय ॥ जाम०॥ यन्मयां क्षत्रियोच्छेदविश्रान्तेनावधारितं। तदेतदधुना धने धनुः कारणशून्यतां ॥ ३७॥ इध्मादिप्रयोजनमस्तु परशुः।

·६४ ॥ महावीरचरितं ॥ पुण्यानामृषयस्तटेषु सरितां ये दण्डकायां वने भूयांसो निवसन्ति तेषु सततं लङ्कासदो राक्षसाः। विध्वंसाय चरन्ति तत्प्रमथने स्वस्योपयोगो भवे संप्रत्येव सतामुनैव धनुषा वत्से-धिकार स्थितः ॥३॥ ॥ अर्पयति ॥ रामः ॥ प्रणम्य ॥ प्रतिगृहीतेयमाज्ञा॥ जाम॥ सासं परिक्रम्य ॥ आयुष्मन्प्रतिनिवर्तस्व ॥ इति निष्क्रान्तः ।। रामः ॥ सवाप्पं ॥ गतो भगवान्भार्गवः ॥ विचिन्य ॥ तदपि नामान्येन केनचिदुपायेन दण्डकारण्यानां प्रतिष्ठेयं । कथंच रामप्रियाद्गुरुजनादेवं स्यात् ॥ न्यस्तशस्त्रे भृगुपतौ परतन्त्र तथा मयि । कष्टमुत्सारिताः क्रूरैयातुधानैस्तपोधनाः ॥३९॥ ॥ नेपथ्ये॥ आर्य। आवें। माध्यमायाः प्रियसखी मातुर्वो मन्थरेति या। सा प्राप्नेयमयोध्यायास्तव राम दिदृक्षया॥४०॥ रामः॥ साधु यदिदमस्यां शिशुजनप्रवासवैमनस्यं वि- च्छिद्येत । तबास लक्षमण उपसर्पय॥ ॥ ततः प्रविशति लक्ष्मणः मन्यरावेपा शूर्पणखाच ।। शूर्प॥ आवेसिअमन्थरासरीरा सुप्पणहा अहं वसिद्ध- विस्सामित्रगमणेण सुसमाहितं । अम्हो एसो परसुरामवि- जई खत्तिमकुमारो रामो । निर्वण्य । अहो समग्गसोहग्गल- छीपरिग्गहेण लोअणरसाअणसोम्म से सरीरणिम्माणं ।

·॥ चारित्रं नाम चतुर्थोङ्कः ॥ પ भो दाणिं चिरआलवेहव्वदुक्खपम्हसिदसंसारसोक्खस्स वि जणस्स चारितधीरसुपूरिदं पुणो वि हिअनं परिप्फुरावेदि॥ रामः ॥ प्रणिपत्य ॥ अपि मन्यरे कुशलमम्बायाः॥ शूर्प ॥ सुहं कुसलं च । वछ सदा एसा पण्हुदत्यणी मझना दे मादा परिस्मजिअ आणवेदि। पुत्र पुरा पडि- खादे दुवे वरे महारानं जाणावेमि । एथ मे विपत्तिहारओ होहि । एस तादस्स कज्जलेहो॥ लक्ष्म ॥ गृहीत्वा वाचति ॥ अस्त्वेकेन वरेण वसभरतो भो- ताधिराज्यश्रियः ॥ स्वगतं ॥ कथमेतदायें तिष्ठति कनिष्ठस्या- र्यभरतस्य राज्यप्रार्थनं ॥ प्रकाशं ॥ यात्वन्येन विहाय कालहरणं रामो वनं दण्डका ॥ स्वगतं ॥ हा अम्ब किं कृतं त्वया आयंग- मनवरणेन ॥ प्रकाशं ॥ तस्यां चीरधरश्चतुर्दश समास्तिष्ठत्वसौ तं पुनः । सीतालक्षणमात्रकात्परिजनादन्यो न चानुव्रजेत् ॥४१॥ स्वगतं ॥ हा पापरण्डे मातृबन्धु॥ सदा भरतशत्रुभलक्ष्मणार्यमुखैः कृतां। अम्वेति व्याहृतिं हित्वा किं कृतं पापया त्वया ॥४२॥ रामः॥ अहो प्रसादप्रकर्षः। तत्रैव गमनादेशो यत्र पर्युत्सुकं मनः। न चैष विरहो जातः स च वत्सो नृपो नुजः ॥४३॥ लक्ष्म ॥ दिष्ट्यानुमोदितो हमार्येण ॥ रामः॥ आये॒ मन्यरे एष प्रस्थितो स्मि॥ K ·॥ महावीरचरितं ॥ शूर्प०॥ णमो दाणिं भअवदो संसारस्म । जन्थ ईरिसा वि कप्पदुमा परोहन्ति ॥ ॥ इति निष्क्रान्ना ॥ लक्ष्म ॥ अये मातुलो युधाजिदार्यभरतसहचरस्तातम्- पसर्पति॥ रामः॥ दिष्ट्या । कष्टंच॥ अपरिष्वज्य भरतं नास्ति मे गच्छतो धृतिः। अस्मत्प्रवासदुःखार्त न त्वेनं द्रष्टुमुत्सहे ॥४४॥ ॥ प्रविश्य युधाजिदरतौ । दशरथमुपश्रित्य ॥ देव श्रूयतां । यदेकायनीभूय प्रकृतयस्त्वां विज्ञापयन्ति । वय्यास्त्राता यस्तवायं तनूज स्तेनाद्यैव स्वामिनस्ते प्रसादात्। राजन्वत्यो रामभद्रेण राज्ञा लब्धक्षेमाः पूर्णकामाश्चरामः॥४५॥ दश०॥ सखे जनक। प्रिये कल्याणकामाभिः प्रजाभिश्चोदिता वयं । किंतु रामप्रियो नेह मैवावरुणकौशिकौ ॥४६॥ जन०॥ परोक्षे सुकृतं कर्म तयोः प्रीतिं करिष्यति। मन्त्रज्ञो वामदेवस्तु भगवानास्त एव हि ॥४७॥ दश ॥ यद्येवं । तदयमेव जामदग्न्यविजयमहोत्सवः प्रस- ज्यतामभिषेकमहोत्सवेन॥ रामः॥ इमिदानी कथं ।

·६७ दश०॥ ॥ चारित्रं नाम चतुर्थो कः ॥ दश०॥ सुमन्त्र संनिधाप्यन्तामाभिषेचनिकाः संभाराः । यञ्च येनार्थी स तेन पर्याप्तकामः कर्तव्यः॥ रामः ॥ उपश्रित्य प्रणन्यच ॥ अहं तावदर्थी॥ वत्स केन॥ रामः॥ यो सौ वरहयन्यासस्तं त्वां माताद्य मध्यमा। यथेष्टं नाथते तात तत्प्रसादार्थिनो वयं ॥४॥ दश॥ सत्यसंधा हि रघवः किं वत्स विचिकित्ससे। त्वयि दूते-पि कस्तस्याः प्राणानपि धनायते ॥ ४॥ वत्स वाच्यतां॥ लक्ष्म०॥ अस्त्वेकेन वरेण ॥ इत्यादिकं वाचति ॥ इतरे॥ कथमन्यदेव किमपि ॥ हा हताः स्मः॥ ॥ राजा मूर्छति ।। रामलक्ष्मणौ॥ तात समाश्वसिहि । समाश्वसिहि॥ जन०॥ इक्ष्वाकुवंशतिलकस्य नृपस्य तस्मि पत्नी विशुद्धिमति राजकुले प्रसूता। अत्याहितं किमपि राक्षसकर्म कुर्या दाऱ्या सती कथमहो महदद्भुतं नः ॥ ५० ॥ रामः॥ तात तात॥ सत्यसंधा स्थ यदि वा रामो यदि च वः प्रियः। तत्प्रसीदतु तातो नः पूर्णकामास्तु मध्यमा ॥५१॥ दश०॥ एवमस्तु । का गतिः॥

·६. ॥ महावीरचरितं ॥ जन०॥ हा वत्स रामभद्र हा वास लक्ष्मण । पुत्रसंक्रान्तलक्ष्मीकैर्यवृद्धैक्ष्वाकुभिधृतं त्वया तत्क्षीरकण्ठेन प्राप्तमारण्यकं व्रतं ।। ५२ ॥ वत्से जानकि धन्यासि यस्यास्ते गुरुनियोगादेव भर्तुरनुगमनं ॥ दश०॥ हा वासे जानकि कङ्कणधरैव रक्षसामुपनीतास्यु- पहारतां॥ ॥ इत्युभौ मूर्छतः ॥ रामः॥ अत्यापन्नो गुरुजनः कथं नामैतत् ॥ लक्ष्म॥ आर्य । ईदृशो यमायातकरुणस्नेहसंवेगः। कि- मत्र क्रियते । प्रतिषिद्धं च नः कालहरणं भरतजनन्या । तद- लमतिस्नेहकातर्येण ॥ रामः॥ साध्वाचारनिष्ठुर साधु । अमनुष्यसदृशस्ते चित्त- सारः । तबस वैदेहीमानय ॥ ॥ लक्ष्मणः निष्क्रान्तः ॥ ॥ भरतः॥ मातुल मातुल युक्तमेतद्यो गृहस्य ॥ युधाजित्॥ वत्स उद्घान्तः संवृत्तो स्मि ॥ पतिर्मृत्योर्वक्ते व्रजति वनमेतत्सुतयुगं वधूटी रक्षोभ्यो वलिरिव वराकी प्रणिहिता। निरालम्बो लोकः कुलमयशसा तच निहतं. स्वसुर्मे दौरात्म्यं जगदविकलं विक्लवयति ॥५३॥ ॥ ततः प्रविशति लक्ष्मणः सीता च ॥ लक्ष्म॥ आर्य इयमा ॥

·॥ चारित्रं नाम चतुर्थोङ्कः ॥ ६ रामः॥ इत इतः॥ सीतालक्ष्मणाभ्यां सह गुरुजनं प्रदक्षिणीकृत्य ॥ मातुल॥ एष तातश्च तातश्च प्रियापत्याश्च मातरः। आश्वासनीयाः शोके स्मिन्भवतैव गता वयं ॥५४॥ ॥ इति परिक्रामन्ति ॥ युधा० ॥ सावेगं ॥ कथं वारण्ये त्यजामि । उत्यायानुधावति ॥ भर । अनुगच्छन् ॥ मातुल ब्रूहि किमिदानी करोमि ॥ युधा०॥ रामभद्र रामभद्र अपेक्षस्व पादपरिचारकमर- एयानुचरं भरतं॥ रामः॥ नन्वस्यापि वर्णाश्रमरक्षणे गुरुनियोगः॥ भर॥ लक्ष्मणस्य शत्रुघ्नस्य वा तदस्तु। रामः॥ किमत्र कस्यचित्स्वरुचिः॥ भर॥ एतावती मम स्वरूचिः॥ रामः॥ आः शक्यं नाम मयि तिष्ठति त्वयान्येन वा पुक्तमुल्लचयितुं ॥ भर ॥ हा हा कथं परित्यक्तो-स्मि मन्दभाग्यः॥ इति मूर्छति ॥ युधा०॥ वत्स समाश्वसिहि समाश्वसिहि ॥ भर ॥ आश्वस्य ॥ मातुल मातुल धारयस्व मां ॥ युधा०॥ वास एवं तावत् । भरतस्य कर्णे कथयित्वा । रामभद्र एवमयं विज्ञापयति । यदेतद्भगवता शरभङ्गेन प्रेषितं तप- नीयोपानझुगलं तदार्थः प्रसादीकरोत्विति॥ रामः॥ तदुन्मुच्य गृहाणेदं वत्स ॥ भर ॥ शिरस्यारोप्य २॥ आर्य ।

·७० ॥ महावीरचरितं ॥ रामः ॥ परिष्यज्य ॥ मत्पादस्पृष्टिकया प्रतिनिर्वर्तस्व । सं- प्रति.संभावय चिरप्रमूढौ तातौ॥ भर०॥ अयमिदानीमहं। नन्दिग्रामे जटां विभ्रदभिषिच्यार्यपादुके। पालयिष्यामि पृथिवी यावदार्यो निवर्तते ॥ ५५ ॥ ॥ सीतारामौ प्रदक्षिणीकरोति ॥ लक्ष्म॥ आर्यभरत लक्ष्मणः प्रणमति॥ ॥ भरतः परिप्वज्य वाप्पस्तम्भ नाटयति ॥ रामः॥ वत्स तातौ संभावय॥ भर ॥ कष्टमद्यापि नोच्छ्रसितः । इति वीजयति ॥ जन । समुच्छ्रस्य । सर्वतो विलोक्य ॥ हा हा मुषितो-स्मि॥ दश । उच्छ्रस्य ॥ वत्सरामभद्र न गन्तव्यं २॥ प्राणाः पतन्ति परितस्तमसा वृतो स्मि मर्मच्छिदो मम रुजः प्रसरन्यपूर्वाः । अक्ष्णोर्मुखेन्दुमुपधेहि गिरं च देहि हा पुत्र मथ्यकरुणः सहसैव मा भूः ॥५६॥ ॥ सोन्मादमिव ॥ निर्भरं भोक प्रविशामीदानी मन्दभाग्यः।। ॥ इति विक्लवो भरतजनकाभ्यां नीयमानो निष्क्रान्तः ॥ युधा॥ वास रामभद्र २॥

·७१
॥ चारित्रं नाम चतुर्थो कः ॥
एकीभूय शनैरनेकसमयव्युत्पन्नसेकक्रियं
मुक्ताक्रन्दमितस्ततः किमिदमित्युग्रान्तनारीनरं।
एतलपुरमन्यथैव सहसा संजातमावेद्यते
यस्मिन्काईमितेषु वर्मसु धनैर्वाष्णाम्बुभिर्दुर्दिनं ॥ ५७॥
रामः॥ मातुल मातुल । प्रतिनिवर्तस्व । अयं च वो
हस्ते भरतः ॥
युधा ॥ अनुरुध्यस्व मामनुगच्छन्तं ॥
रामः॥ शान्तं ॥ गुरखो यूयं नानुगतारः ॥ आत्मना
तृतीयेन गन्तव्यमित्यम्बाया आदेशः ॥
युधा॥ किमहमेको नुगच्छामि अपितु सवालवृद्धाः
प्रकृतयः किं न पश्यसि॥
स्कन्धारोपितयज्ञपात्रनिचयाः स्वैवाजपेयाज्जितै
छवारयितुं तवाक्ककिरणानेते महाब्राह्मणाः।
साकेताः सह सैनिकैरनुपतत्पत्नीगृहीताग्नयः
प्राक्प्रस्थापितहोमे धेनव इमे धावन्ति
वृद्धा
रामः॥ मातुल मातुल । गुरुभिरेव शिशवो धर्मलो-
पापालयितव्याः तत्प्रसीदत नः प्रतिनिवृत्य निवर्त्यतामयं
महाजनः ॥ इति प्रणमति ।।
युधा०॥ वत्सोत्तिष्ठोत्तिष्ठ । एव वो वञ्चयित्वा प्रजाः क्वापि
मन्दभाग्यो गच्छामि।
त्वां लक्ष्मण महावाहो त्वां च वैदेहनन्दिनि।
आमन्त्रये निवृत्तो स्मि पापः कल्याणमस्तु वां ॥ ५९॥
अपि ॥५॥

·७२
॥ महावीरचरितं ॥
॥ रुदन्प्रतिनिवृत्य ॥
अहो नु खलु
भोः।
प्रतिमन्वन्तरं भूतैर्गीयमाना चरिणति।
प्रातःपवित्रं लोकानामियं चारित्रपञ्चिका ॥६०॥
॥ इति निष्क्रान्तः ॥
लक्ष्म०॥ कथितमार्य्यस्य शृङ्गवेरपुरवास्तव्येन निषाद-
पतिना गुहेन तत्प्रदेशपर्यन्तावस्कन्दिनो विराधराक्षसस्य
दुर्विलसितं॥
रामः॥ तेन हि विराधहतकोन्मथनाय संनिकृष्टप्रयाग-
मनुषक्तमन्दाकिनीपवित्रमेखलं चित्रकूटं नामाचलमुपेत्य
मुनिभिरुपजुष्टतीर्थ रक्षांसि निहत्य दराडकां प्राप्य । संनिहि-
तगृध्रराजं क्रमेण यामो जनस्थानं ॥
॥ इति निष्क्रान्नाः सर्वे ॥
॥ चारित्रं नाम चतुर्थोङ्कः॥४॥

·॥ आरण्यकं नाम पञ्चमोङ्कः ॥ ७३ ॥ ततः प्रविशति संपातिः ॥ संपा०॥ नूनमद्य वासजटायुरभिवादनाय मलयकन्दरकु- लायमुपसीदति ॥ तथा हि। प-यक्षणदृष्टनष्टककुभः संवर्तविस्तारयो नीहारीकृतमेघमोचितधुतव्यक्तस्फुरविद्युतः। आरात्कीर्णखणखणीकृतगुरुग्रावोच्चयश्रेणयः श्यैनेयस्य वृहत्पतबधुतयः प्रख्यापयन्यागमं ॥१॥ दूरोवेल्लितवाडवस्य जलधेरुल्लोलभिन्नाम्भसो रन्धेरापतितेन वेगमरुता पातालमाध्मायते। यद्वैकुण्ठवराहकण्ठकुहरस्फारोच्चर रव ध्यानोचण्डमकाण्डकालरजनीपर्जन्यवद्गजति॥२॥ ॥ प्रविश्य जटायुः ॥ जटा॥ कावेरीवलयितमेखलस्य साना वेकस्मिन्मलयगिरेर्दिवः पतामि। यवार्यो निवसति काश्यपः शकुन्तः शैलेन्द्रो पर इव विप्रयुक्तपक्षः ॥३॥ विसंसयन्ती परिगृह्य पक्षी जाता ममाप्युत्पतनश्रमार्तिः। शक्तिहि कालस्य विभोर्जराख्या शक्यन्तराणां प्रतिवन्धहेतुः ॥४॥ L ·७४ ॥ महावीरचरितं ॥ तदयमार्यो मन्वन्तरपुराणगृध्रराजः संपातिः । अहो भ्रातृ- स्नेहः। पुराकल्ये दूरोत्यतनखुरलीकेलिजनिता दतिप्रत्यासङ्गात्परितपति गावाणि तपने। अवष्टभ्यासौ मामुपरि ततपक्षः शिशुरिति स्वपक्षाभ्यां प्लोषादविकलमरक्षकरुणया ॥५॥ ॥ उपश्रित्य ॥ आर्य काश्यप त्वां जटायुरभिवादये॥ संपा०॥ एोहि वत्स। वया पुत्रवती श्येनी गृध्राणां चक्रवर्तिना। गरुत्मतेव वीरेण विनता नः पितामही ॥६॥ ॥ परिप्वज्य ॥ वास जटायो । अपि कालविप्रकर्षान्मन्दीभूतः पितृमरणशो- को रामभद्रस्य॥ जटा ॥ तस्य विद्या तपो वृद्धसंयोगः स्वा च धीरता। न्याय्यो रक्षाधिकारश्च दौर्मनस्यं व्यपोहति ॥७॥ संपा०॥ तृप्तैर्विराधमांसानां गृधेरावेदितं हि मे। चित्रकूटाद्यथा रामः शरभङ्गाश्रमं गतः ॥४॥ तदा च शरभङ्गेन हव्यवाहे हुता तनुः। अथोपसेदिवान्नाम सुतीक्ष्णादीन्मुनीनपि ॥९॥ जटा॥ वाढमधुनागस्त्यवचनाद्रामः पञ्चवट्यां प्रति- वसति॥

·७५ ॥ आरण्यकं नाम पञ्चमोः ॥ संपा० ॥ चिरास्मृत्वा ॥ श्राः । अस्ति जनस्थाने पञ्चवटी नाम गोदावरीतटोद्देशः । वत्स जटायो विषयवाहुल्यं काल- विप्रकर्षश्च नः स्मृतिं मुष्णाति। कल्पस्यादौ मम परिचयस्तावदासीदुदस्था धावद्विष्णोरुपरिचरणश्चारुगङ्गापताकः। पर्यन्तेष्वपवधिवलयस्तेजसां यावदद्रि लोकालोकः परिकलयितः सप्तमस्याबुराशेः ॥ १०॥ जटा०॥ तत्रैकदा रघुनन्दनं वृषस्यन्ती शूर्पणखा प्राप्ता ॥ संपा॥ अहो निर्मादता। अनेकयुगजीविन्यास्त्रेता यस्यास्त्रयोदशी। सा क्षीरकण्ठं तं वासं लज्जयन्ती न लज्जिता ॥११॥ जटा॥ तस्याश्च कर्मनासोष्ठकर्तनेन न्यवीविश दशाननतिरस्कारप्रशस्तिमिव लक्ष्मणः ॥१२॥ संपा॥ तन्निमितकस्तर्हि कश्चिदनुवद्धः परैरभियोगः॥ जटा०॥ वाढं । एकेनैव च रामभद्रेण। चतुर्दशसहस्राणि चतुर्दश च राक्षसाः। त्रयश्च दूषणखरत्रिमूर्झनो मृधे हताः ॥१३॥ संपा॥ आश्चर्य्यमथवा नाश्चर्य्यमेतद्दाशरथौ । महायुनर- पावृतं वैरद्वारमिति मन्यमानः संप्रमुग्धो स्मिातवास जटायो नास्मिन्नवसरे सीतारामलक्ष्मणास्त्वया क्षणमपि मोक्तव्याः। स्वसुः सोदायाः कथमिव निकारं दशमुख स्तथा भूयोभूयः स्वजनविनिपातं च सहते।

·७६ ॥ महावीरचरितं ॥ मदान्धो मायावी प्रभुरमितवीर्यो न्तिकचरः सपनः कष्टं नो निपुणमनुपाल्या हि शिशवः ॥१४॥ अहमपिसमुद्रे कृताहिकः शिवतातिपरिणतिमनुध्यास्यामि। ॥ इति निष्क्रान्तः ॥ 1 जटा०॥ उत्पत्य गगनगमनमभिनीय ॥ एषो-हं प्रलयमरुप्रचण्डरंहः संक्षिप्तप्रथिम पिवन्निवान्तरिक्ष । क्षेपीयो मलयगिरेर्निवासभूभु संसक्तक्षितिरुहजालमभ्युपेतः ॥ १५॥ अयमविरलानोकहनिवहनिरन्तरस्निग्धनिर्मलपरिसरारण्य- परिणद्धगोदावरीमुखकन्दरः सततमभिनिष्यन्दमानमेघमेदुरि- तनीलिमा जनस्थानमध्यदेशगोगिरिः प्रसवणो नाम । इयं च पञ्चवटी । विभाव्य ॥ अये॥ दूरं हृतश्चित्रमृगेण रामः तया दिशा गच्छति लक्ष्मणो पि । ततः परिखाडुटजं प्रविष्टो धिग्व्यक्तरूपो दशकन्धरोन्यं ॥१६॥ प्रमादः॥ परःसहस्ररायुक्तं पिशाचवदनैः खरैः। रथं वधूटीमारोप्य पापः क्वाप्येष गच्छति ॥१७॥ पौलस्त्यं पौलस्त्य।

·७७
॥ आरण्यकं नाम पञ्चमोङ्कः ॥
धारः प्रलयेषु ये भगवतो वेदस्य विद्येश्वरा
स्तेषामन्वयसंभवस्य भवतः स्नातस्य वेदव्रतैः।
जेतु तलसद्मनो-पि तपसा हप्तस्य राज्ञः सतो
निन्द्या दुश्चरिता च नाभिजननी जाता कथं दुर्मतिः॥१८॥
कथमवज्ञया न शृणोतीव । आः दुरात्मन्नैर्ऋतापसद तिष्ठ
तिष्ठ।
तुण्डप्रोतशिरःकरोटिशिखराकृष्टिस्फुरत्प्रस्फुट
क्लोमप्लीहयकृद्धृतोष्णरुधिरस्नाय्वन्त्रजालस्य ते।
अत्युग्रक्रकचप्रचण्डनखरोत्कृत्तक्कणकीकसै
रङ्गैः खण्डितकन्धराधमनिभिः श्येनीसुतस्तृयतु ॥ १९॥
॥ निष्क्रान्तः ॥
॥ विष्कम्भकः॥
॥ प्रविश्य लक्ष्मणः ॥
हा आर्ये क्वासि कष्टं दशाविपाकमनुभवत्यार्यो मारीचात् ।
एष मूर्त इव क्रोधः शोकाग्निरिव जङ्गमः।
कृच्छाद्विभर्ति हल्लेखलज्जासंवेगिनी तनुं ॥
तथा हि।
आभुग्नभृकुटीविठकघटनासंसूचितान्तःस्फुर
बैर्यस्तम्भितदुर्व्यवस्थविततप्रोच्चण्डकोपानलः ।
उडूमावलिरम्भसामिव निधिर्मध्यज्वलवाडवो
विद्युयञ्जितवजगर्भजलदच्छायां समालम्बते ॥२१॥

·७ ॥ महावीरचरितं ॥ ॥ ततः प्रविशति रामः ॥ " रामः॥ न्यक्कारो हृदि वजकील इव मे तीव्रः परिस्पन्दते घोरे अन्धे तमसीव मज्जति मनः संमीलितं लज्जया। शोकस्तातविपत्तिजो दहति मां नास्येव यस्मिन्क्रिया माणीव पुनर्भिनत्ति करुणा सीतां वराकी प्रति ॥ २२॥ लक्ष्म ॥ आर्य आर्य न खलु लोकोत्तरकमाणस्त्वादृशाः प्रमुह्यन्ति कृच्छेषु॥ रामः॥ वत्स लोकोत्तराण्येव काणि रामस्य । यैर्गुप्तान्यकुतोभयानि भुवनान्यासन्महाभीशव स्ते सूर्यान्वयकेतवो नृपतयः पूर्वे तिरस्कारिताः। कल्यान्तेष्वपि यः स्थितः स गमितः साधुर्जटायुर्दिवं पत्नी हारयता वने यदकृतं लोकैः कृतं तन्मया ॥२३॥ हा तात काश्यप शकुन्तराज व पुनस्त्वादृशस्य महतस्तीर्थ- भूतस्य साधोः संभवः॥ लक्ष्म॥ पश्यामीव तां पश्चिमामवस्थां तातस्य। यामोषधिमिवायुष्मन्विचिनोषि वनेवने। सा सीता मम च प्राणा रावणेनोभयं हृतं ॥२४॥ इत्येतदेवाभिधाय वीरलोकमधिष्ठितस्तातः॥ रामः॥ वत्स वत्स हृदयममाविधः खल्वमी कथोराताः॥ लक्ष्म०॥ अतश्च तस्मिन्दुरात्मनि सर्चप्रकारेण वैरानण्य- मुपगच्छावः॥

·॥ आरण्यकं नाम पञ्चसाङ्क:॥ ७९ रामः॥ अथ किं । किं हि नामैतत्करिष्यते । यदेतावतः परिभवातिप्रसङ्गस्य तुल्यं स्यात् । प्रागेव राक्षसवधाय मतिः स्थिता मे वध्या हि ते बहुभिरेव यतो निमित्तैः। तन्मात्रके विह कृते पि कुतः शमो मे कृत्यं कुलस्य कदनात्परतश्च नान्यत् ॥२५॥ तथापि वास। प्रचण्डपरिपिण्डितः स्तिमितवृत्तिरन्तर्मुखः पिवन्निव मुहुर्मुहुर्झटिति मन्युरुच्चै लन् । शिखाभिरिव निश्चरन्ननुपलब्धदाह्यान्तरः पयोधिमिव वाडवो दहति मामतस्त्रायतां ॥२६॥ लक्ष्म ॥ एतान्यतिसंभ्रान्तविविधमृगयूथान्युन्मत्तचराउ- श्वापदकुलाक्रान्तविकटगिरिगहराण्यरण्यानि दक्षिणां दि- शमभिवर्तन्ते । तदेभिरेव पथिभिर्भवावः॥ रामः॥ अदृष्टपूर्वाः खल्वमी जनस्थानविभागाः॥ लक्ष्म॥ ननु तदैव तातमारुणिं गृध्रराजमग्निसात्कृत्य निर्गतयोः पञ्चवट्याश्रमादावयोः को-पि कालो वर्तते । यदा दूरविच्छिन्नाः संप्रति जनस्थानसीमानः । यथा चैतान्य- ग्रतः प्रतिभयजननान्यरण्यानि तथा नूनमसौ जनस्था- नपश्चिमः कुञ्जवान्नाम दनुकवन्धाधिष्ठितो दण्डकारण्यवि- ॥ भागः॥ रामः॥ द्रष्टव्य एव स दुरात्मा कान्तारमण्डूकः॥

·to ॥ महावीरचरितं ॥ ॥ नेपथ्ये ॥ रामः॥ कः को व भोः परिवायतां परिवायतामनेन दुरात्मना रा- क्षसकबन्धेनाकृष्यमाणामरण्ये स्त्रियं । अहं हि श्रमणा नाम सिद्धा शवरतापसी। मतङ्गाश्रमवास्तव्या रामान्वेषिण्युपागता ॥ २७ ॥ वास लक्ष्मण गच्छ गच्छ॥ लक्ष्म०॥ एष गतोऽस्मि ॥ इति निष्क्रान्तः ॥ रामः॥ प्रिये हा हा क्वासि प्रकिर मधुरां वाचमथवा पराभूतैरित्यं विलपनविनोदो प्यसुलभः। अनिन्द्यः पौलस्त्यो व्रजतु परिवादो मयि पुन र्गतो रूढे वैरे बहुगुणमनेन प्रविकृतं ॥२८॥ ॥ ततः प्रविशति लक्ष्मणः श्रमणा च ॥ लक्ष्म०॥ तत्क्रूरदन्तकरपत्रनिकृत्तसत्व संघातनिःसरदसृकतकूर्चगुच्छं। वक्तं वपुश्च विकृताकृति दीर्घवाहो रायेण राक्षसकुतूहलिना न दृष्टं ॥ २९॥ आर्ये श्रमणे अयमार्यः॥ श्रम०॥ जयति जयति देवः॥ रामः॥ अथास्मत्यर्यन्वेषणे किं प्रयोजनं॥ श्रम ॥ शृणोषि रावणानुजं विभीषणं॥ रामः॥ कस्तं न शृणोति ॥ श्रम०॥ स च दैवाद्यदैव खरदुषणप्रभृतयो निहतास्तदैव- ·॥ आरण्यकं नाम पञ्चमोऽङ्कः ॥ ८१ बन्धुभ्यः कस्यापि हेतोः परिक्रम्य सुग्रीवसख्यादृष्यमूके वर्तते तस्यायमात्मसमर्पितो लेखः ॥ इति लेखमर्पयति ॥ लक्ष्म ॥ गृहीत्वा वाचति ॥ स्वस्ति रामदेवं प्रणम्य विभी- पणो विज्ञापयति। विशिष्टभागधेयानां द्वयी नः परमा गतिः। धर्मः प्रकृप्यमाणो वा गोप्ता धर्मस्य वा भवान् ॥३०॥ रामः॥ वत्स ब्रूहि किं प्रतिसंदिश्यतामेवंवादिनः प्रि- यसुहृदो लङ्केश्वरस्य तत्रभवतो महाराजविभीषणस्य ॥ लक्ष्म०॥ यदा लकेश्वरः प्रियसुहृदित्युक्तमार्येण तत्किम- वशिष्यते संदेशस्य॥ रामः॥ यथाह सौमितिः॥ श्रम०॥ अनुगृहीता स्मः॥ लक्ष्म ॥ आर्ये श्रमणे कथय विभीषणसंपक्कादस्ति का- चिदा-याः प्रवृत्तिः॥ Lad श्रम०॥ वर्तमाने नास्ति । यदा पुनर्दुरात्मना रावणा- पसदेनापहियमाणायाः सस्तमनसूयानामाङ्कमुत्तरीयं तच्च तैर्गृहीत॥ हा प्रिये महारण्यवासप्रियसखि विदेहराजन- न्दिनि ॥ इति संवरणं नाटयति ॥ लक्ष्म॥ आर्थ्य केन कस्य वा हेतोस्तद्गृहीतं ॥ श्रम०॥ ऋष्यमूके रामगुणपक्षपातात्सुग्रीवविभीषणह- नूमत्प्रभृतिभिः॥ रामः॥

·१२ महावीरचरितं ॥ रामः॥ द्रष्टव्या हि निष्कारणप्रियकारिणो भुवनमहनी- यमहिमानस्ते महात्मानः तच्च सीतावासश्युतमभिज्ञानं । तदृष्यमूकमभिसंधाय तावद्गच्छावः॥ श्रम ॥ इत इतस्तर्हि देवः ॥ परिक्रामति ॥ लक्ष्म०॥ हनूमान्हनूमानिति महानेष वीरवादस्तबभ- वतो जातमात्रस्य तस्य समुद्दान्तदेवासुराण्यद्भुतोदाहरणा- न्यनुश्रूयन्ते । अपिच । किल। यबजकर्षणे वीर्यं यदायौ वा समुन्नतिः। यद्वालिनि महावाही तच्च वीरे हनूमति ॥३१॥ श्रम॥ एवमीहशो हेमगिरिवास्तव्यस्य तत्रभवतः प्लव- ङ्गपुङ्गवानीकवृद्धयूथपतेः केसरिणः क्षेत्रसंभवः सूनुराजने- यो हनूमान्नाम । यस्य रेतोधाः पिता भगवान्मातरिश्वा । तत्किं हनूमतैकेन। अम्भोधेनालिकेलीरसमिव चुलुकैरुचलुम्पन्यपो ये येषामुन्क्षेपहेतुः शिखरिषु लिकुचोदुम्बरप्राय एषः। ब्रह्मस्तसं निवासदुममिव रभसादिप्रकर्तुं क्षमा ये तेषां कोट्यो प्यसंख्याः सुतममरपतेर्वानराणां नमन्ति ॥३२॥ रामः॥ आयें हस्तदक्षिणेन सुमहानग्निसंचयः। तत्कि- मेतत् ॥ श्रम०॥ लक्ष्मणकुमारेण तस्य योजनवाहोश्चितेयम- भिसृष्टा॥ रामः॥ साधु साधु कृतं॥

·॥ आरण्यकं नाम पञ्चमोडूः॥ ८३ लक्ष्म॥ आर्य्य पश्य पश्य। सौहित्यात्पुथवः कथन्ति रुधिरोत्सेकाश्चमत्कारिण टांकारोत्कटमुत्कटन्ति नलकास्त्वङ्मांसविसंसनात् । उत्सर्पन्त्यथ मेट्सां विकलनादुम्बुबुदा वीचय श्चिचं चित्रसुदेति को ययमितो दिव्यः श्मशानालयात्॥३३॥ ॥ प्रविश्य दिय्यपुरुपः ॥ दिव्य०॥ जयति जयति रामदेवः। दतुनाम श्रियः पुत्रः शापाद्राक्षसतां गतः। इन्द्रास्त्रकृतकावन्ध्यः पूतो स्मि भवतां श्रयात् ॥३४॥ रामः॥ प्रियं प्रियं नः॥ दनुः॥ माल्यवत्प्रयुक्तेन च मया युष्मदासादनाय दूषि- तमरण्यमासीत् ॥ अलं वा तत्कालकाश्मल्यस्मरणेन॥ संप्रति तु युप्मत्प्रभावात्प्रवुद्धसहजज्योतिषः परोक्षमेव वस्तु किंचिन्न प्रतिभाति॥ तच्च वः प्रतिवोधनाय कृतमहोपकारेभ्यः कथ्यते॥ प्रार्थ्य माल्यवता वाली युष्मद्धाते नियुज्यते। तेनापि रावणे मैत्रीमनुरुद्य व्यपेक्ष्यते ॥ ३५॥ रामः॥ एष एव पन्थाश्चारित्रस्थानं। न तादृशः सुहृत्कार्ये माद्यस्थ्यमवलम्बते। ममाप्यस्मिन्महावीरे सोत्कण्ठमिव मानसं ॥३६॥ इतरे॥ क्वान्यत्र रामदेवादमून्यक्षराणि नाम॥ रामः॥ भद्रं कृतं सौजन्यं । अधुना नन्द महाभाग स्वेषु लोकेषु॥

·४ ॥ महावीरचरितं ॥ ॥ इति दनुनिष्क्रान्तः ॥ लक्ष्म०॥ आर्ये वालिरावणयोः किंनिवन्धना मैत्री॥ श्रम०॥ कैलासे तुलिते जिते बिभुवने दृप्यन्तमभ्युद्यतं दोर्युद्धाय दशास्यमिन्द्रतनयः प्रक्षिप्य कक्षालये। सांध्यं कर्म समाय सप्तसु नदीनाथेष्वथो मुक्तवा नुन्मुक्ताय नताय याचितवते सख्यं च तस्मै ददौ ॥ ३७॥ लक्ष्म०॥ दुरात्मन्पौलस्त्यकुलपांसन एष ते क्षत्रियपरि- तापिनो वीर्यस्योत्कर्षः॥ रामः॥ एवमुत्तरोत्तरभावश्चित्रीयते जीवलोकः ।। लक्ष्म०॥ आर्ये पुरत एष ते शुभंगिरिः किं नामधेयः॥ श्रम॥ नायं गिरियशोराशिरिव वीरस्य वालिनः। एष दुन्दुभिदैत्येन्द्रमाहिष्यस्यास्थिसंचयः ॥ ३ ॥ लक्ष्म०॥ उपरुद्धान्यनेन वमानि तत्परिहत्य गच्छामः॥ रामः॥ नन्वेहि ॥ पदेन क्षिपति ॥ श्रम०॥ आश्वयं ॥ यत्संक्रन्दननन्दनः कपिवृषा निर्मथ्य दोस्तम्भयो यापारेण निरास्थदास्थितगिरेवद्विषो दुन्दुभेः। तत्ककालमकाण्डपाण्डुरघनप्रस्पर्द्धि रुन्धत्पुनः पादाङ्गुष्ठविवर्तनादयमितो निर्विध्यमाविध्यति॥३९॥ लक्ष्म ॥ प्रशान्तगम्भीरनीलविपुलश्रीररण्यगिरिभूमिः प्रसज्यते॥

·८५
॥ आरण्यकं नाम पञ्चमोङ्कः ॥
प्रस०॥ ऋष्यमूकपम्यापर्यन्तभूमयः खत्वेताः ॥ तथा चा-
यतो मतङ्गाश्रमपदं । यत्र शून्ये पि संनिहितसोमचषकवि-
शेषपात्रपरिकरास्तीर्णवहिरिधमवानाज्यगन्धिरद्यापि भगवा-
वैश्वानरः समिध्यते॥
रामः ॥ अचिन्यसमृद्धयस्तपसां विशेषाः॥
श्रमः॥ देव पश्य पश्य ।
इह समदशकुन्ताक्रान्तवानीरमुक्त
प्रसवसुरभिशीतस्वच्छतोया वहन्ति ।
फलभरपरिणामश्यामजबूनिकुञ्ज
स्खलनमुखरभूरिस्रोतसो निर्धारिण्यः॥४०॥
अपिच॥ दधति कुहरभाजामत्र भल्लूकयूना
मनुरसितगुरूणि स्त्यानमम्बूकृतानि।
शिशिरकटुकषायः स्त्यायते सल्लकीना
मिभदलितविकीर्णग्रन्थिनिष्यन्दगन्धः ॥४१॥
लक्ष्म ॥ तत्किमभित एव प्रवृद्धपौरस्त्यमारुतविहन्य-
मानकदम्बानि काननानि संगलितवाष्पपटलया दृशा परि-
क्षिय धनुरवष्टभ्य धीरधारितशरीरेणार्येण सपदि स्थीयते॥
श्रम॥ वत्स किं न पश्यसि।
स्थितमुपनतजुम्मागर्भविन्वैः कदम्वैः
कृतमतिकलकण्ठस्ताण्डवं नीलकण्ठैः ।
उपरिविघटमानप्रौढतापिच्छनीलः
श्रयति शिखरमद्रेनूतनस्तोयवाहः ॥४२॥

·ए ॥ महावीरचरितं ॥ लक्ष्म ॥ स्वगतं ॥ अपि नामायमार्यः केनचिद्रसान्तरेण विक्षियते॥ ॥ नेपथ्ये ।। मातामह निवर्तस्व निवर्तस्व । त्वन्नियोगादयुक्तो-पि वधः साधोः करिष्यते। पूज्यो पि ननु मित्रस्य यो गुरुर्गुरुरेव सः ॥४३॥ लक्ष्म ॥ आर्ये को-यं॥ श्रम०॥ देव पश्य पश्य । बिभ्राणश्चारु चामीकरकमलमयं दाम दतं मघोना पिङ्गेनाङ्गेन संध्याच्छुरित इव महानम्बुवाहस्तडित्वान्। उत्पाताविद्धमूर्तेर्दधदुपरि गिरेगैरिकाङ्गस्य लक्ष्मी मन्तःसीमन्तरेखामिव वियति जवादिन्द्रसूनुस्तनोति ॥४४॥ लक्ष्म॥ आर्यि दिष्ट्या प्राप्तः स वीरगोष्ठीदानप्रिय- सुहृन्माधवतः॥ रामः॥ स्वगतं ॥ महावीरः सः॥ ॥ ततः प्रविशति वाली। वाली॥ लोकालोकालवालस्खलनपरिलसत्सप्तमाम्भोधिपूरं विश्लिष्यत्पर्वकल्पत्रिभुवनमखिलोत्खातपातालमूलं । पर्यस्तादित्यचन्द्रस्तवकमवपतद्भरिताराप्रसून ब्रह्मस्तम्वं लुनीयामिह हि मम विधावस्ति तीव्री विषादः॥४५॥ एवं नामायुक्तमनुरुध्यमानाः पुमांसो महत्ययुक्तगहरे पा- ·॥ आरण्यकं नाम पञ्चमोकः ॥ ७ त्यन्ते ॥ यदनेन माल्यवता पौलस्त्यमैत्रीदिवसमनुस्मार्य तत्रभवतो रघुथ्वजस्य निधने नियुक्तो-स्मि ॥ अहो ग्रहः ॥ प्रातरारभ्य मामनुबधन् किष्किन्धायाः प्रस्थाय संप्रति निवृत्तः ॥ कष्टं भोः कष्ट। दौरात्स्यादरिभिर्निजार्जवशुचौ मायाविभिर्वञ्चिते धमात्मन्यतिथौ निजानपि जगत्पूज्ये गृहानागते। एतस्मिन्नुचितं न नाम विहितं वाचापि नोक्तं प्रियं धिक्पापेन मया रिपाविव कथं बद्धो वधायोद्यमः॥४६॥ कथितं च संप्रत्येवमेव चारकैः ॥ विभीषणेन सुग्रीवस्याप्य- नाख्याय रामान्तिकं श्रमणा प्रेषिता । प्रतिपन्नलङ्काधिप- त्यश्च तस्य दाशरथिरस्मिन्मतङ्गाश्रमोपकण्डे वर्तत इति ॥ भवत्ववतरासि ॥ तथा नाटयति ॥ कः कोन्त्र भोः। विजितपरशुरामं सत्यधम्माभिरामं गुणनिधिमभिरामं द्रष्टुमभ्यागतो-स्मि। भवति च फलवता चक्षुषस्तत्र दृष्टे भवति च रमणीयो दर्पकराडूनिकाषः ॥४७॥ रामः॥ वत्स सौमित्र मामिहस्थमावेदय महाभागाय॥ लक्ष्म ॥ उपश्रित्य ॥ अयमार्यस्तिष्ठति ॥ तदुपसर्गातु महा- भागः॥ वाली॥ अपि त्वं पुनरसौ लक्ष्मणः ।। लक्ष्म०॥ अथकिं॥

·॥ महावीरचरितं ॥ B ॥ उपसर्पतः॥ वाली ॥ खगतं ॥ स एष रामश्चरिताभिरामो धम्मैकवीरः पुरुषप्रकाण्डः। स्वान्येव पूर्वाणि परैश्चरित्र योज्यद्भुतैरप्रतिमो तिशेते ॥४॥ ॥ प्रकाशं ॥ राम॥ आनन्दाय च विस्मयाय च मया दृष्टो-सि दुःखाय वा वैतृष्ण्यं तु ममापि संप्रति कुतस्त्वदर्शने चक्षुषः । त्वत्सांगत्यसुखस्य नास्मि विषयस्तत्किं वृथा व्याहृतै रस्मिन्विश्रुतजामदग्न्यदमने पाणौ धनुर्जुम्भतां ॥४९॥ रामः॥ दिष्ट्या यदद्य दृष्टस्त्वं सत्यमेतच्च युज्यते किंवशस्त्रेषु युष्मासु कथं रामो-स्तु सायुधः ॥५०॥ वाली ॥ पिहस्य ॥ भो महाक्षत्रिय किमित्यननुकस्पनीया- नप्येवमस्माननुकम्पसे। ज्ञाता एव वयं जगत्सु चरितैवाग्भिः किमाख्यायते संयतो भव सत्यमस्ति भवतः सत्यं मनुष्यो भवान् । शस्तैरव्यवधीयमानविजयाः प्रायो वयं तेषु चे शाहस्ते सुखमाश्वसन्ति गिरयो यैवानराः शस्त्रिणः ॥५१॥ तदितः स्थलीमधितिष्ठावः॥ लक्ष्म ॥ आर्य यथाह महाभागः स्वजातिसमयव्यव- स्थिता युद्धधनी इति॥

·te ॥ आरण्यकं नाम पञ्चसोडूः ॥ वालीरामौ ॥ अन्योन्यनुद्दिश्य कामं त्वया सह साध्यो वीरगोष्ठीमहोत्सवः। किंत्विदानीमतिक्रान्ते त्वय्यवीरा वसुंधरा ॥५२॥ ॥ परिक्रम्य निस्क्रान्तौ ॥ लक्ष्म ॥ कथमास्फालिते धनुषि कुपितः सांक्रन्दनिः । तथाहि। गजपर्जन्यघोरस्तनितसविरतरिम्भगम्भीरमन्त गुञ्जन्गुजाभम्भाविवृतमुखविशविश्वदिक्चक्रवालः। संरम्भोत्तम्भतुङ्गस्थितवितततडित्पिङ्गलाङ्लकेतु य॑स्तं विस्तार्य दपादपिहितगगनोत्सङ्गमङ्गं धुनोति ॥५३॥ ॥ नेपथ्ये ॥ विभीषण विभीषण। आर्य्यस्य वालिन इव ध्वनिरेष नूनं तस्यैव नूतनधनस्तनितप्रचण्डः । मौवीरवश्च कुत एष भयानकः स्या यापारितं किमु हरेण धनुः पिनाकं ॥५४॥ लक्ष्म०॥ आर्य अयं नु कः श्रम ॥ स एष खलु विभीषणसखः सुग्रीवः सविमर्षसं- रम्भं संग्रहारमनुसरति । सर्वे च यूथपतयो गिरिगहरेभ्यः संपतन्ति ॥ लक्ष्म०॥ तेन हि संप्रति मयायारोपितव्यं धनुः ॥ N ·९० ॥ महावरीचरितं ॥ एष वालिकायदुन्दुभिकरङ्कसप्ततालगिरिमही- तलान्यवदार्य रामतूणीरमधिशयितः शरः॥ नम०॥ ॥ नेपथ्ये ॥ महोहाच्छपथात्प्रसीदतु मतिः पौलस्त्यसुग्रीवयो हे वीराः कपयः शमो-स्तु भवतामीशः स एवास्मि चेत् । रामायाप्तमहावीरमरणस्याशास्तिरेषाद्य मे यो-हं सूर्यसुतः स एष भवतां यो-यं स वासोङ्गादः ॥५५॥ लक्ष्म०॥ तदयमनुचराज्ञानियन्त्रणोन्मुक्तवीरसमयसंग- लुसह्यदुःखनिभृतैयूंथपतिभिरार्येण च सपक्षपातवाष्पेस वीक्ष्यमाणः स्वद्रोहशपथयन्त्रितसशोकविभीषणेन याच्य- मानशरीरसौष्ठवः प्रयालनिरुद्धनिष्ठुरप्रहारममच्छेदवेदना- वेगः परिष्वङ्गव्याजविधृतसुग्रीवकण्ठपरिधीकृतस्वकण्ठकन- ककमलमालागुणः शक्रसूनुरस्यामपि दशायां वीरश्रिया प्रदीयते॥ ॥ ततः प्रविशतः मुग्रीवविभीपणौ वाली रामश्च ॥ रामः॥ अप्राकृताभिजनवीर्य्ययशश्चरित्रा न्मुण्यश्रियः कुलमहीधरभूरिसारान् । एवंविधानपि निपात्य कटुर्विपाकः सर्वकषः कषति हा विषमः कृतान्तः ॥५६॥ वाली॥ वास विभीषण पश्य पश्य सुष्टु शोभते वत्ससु. ग्रीवस्य वक्षसि सहस्रपुष्करमालागुणः।

·९१ ॥ आरण्यकं नाम पञ्चमोकः ॥ सुग्रीवविभीषणौ ॥ अपवायं ॥ अकाण्डशुष्काशनिपातरौद्रः क एष धातुर्विषसो विवर्तः ॥ अस्माभिरार्यः शपथैर्निवैः कथं विलयः कथमासितव्यं ॥५७ ॥ नाली॥ रामभद्र रामभद्र॥ रामः॥ आर्य अयमस्मि॥ वाली॥ यदासक्तं दैवादनभिमतसख्ये पि हि जने मया सख्यं प्राणैरनृण इव तस्याहमधुना। यदन्यासाधूनां तव च गुणराशेः समुचितं प्रहाणे प्राणानां तदपि हि यथाशक्ति विदधे ॥५॥ ॥ रामः सविनयलज्जाशोकस्तिष्ठति ॥ सुग्रीवविभीषणौ ॥ जनान्तिकं ॥ आर्म्य श्रमणे कथममृत- हृदादिवास्माकं रामदेवादेष विपाकः॥ श्रम०॥ माल्यवता किलैवमिति ॥ उभयोः कर्णे कषयति. ॥ वाली॥ वत्स सुग्रीव॥ ॥ सुग्रीवो वाप्पस्तम्भं नाटयति ॥ वाली॥ ननु सुग्रीव ॥ आः प्रतिकूलिकः संवृतः॥ सुयी० ॥ सकरुणं ॥ आार्य प्रसीदाज्ञापय ॥ वाली॥ वत्स कथय कस्तवास्मि॥

·९२ ॥ महावीरचरितं ॥ सुयी०॥ गुरुः स्वामी च॥ वाली॥ त्वं तु मम कः॥ सुग्री० ॥ शिशुः प्रेयश्च॥ वाली॥ वत्स कथय क आवयोरन्योन्यधर्मः॥ सुग्री०॥ वशित्वं वो वश्यता च मम॥ वाली ॥ तं हस्ते गृहीत्वा ॥ तर्हि दतो-सि रामाय । रामभद्र नन्वेष गृह्यतां॥ रामसुग्रीवौ॥ को हि पूज्यस्य गुरोर्वचनं न बहुस- न्यते॥ विभी०॥ अहो विस्तरस्थाने पि धोपपत्तिपरिशुद्धः संक्षेपः॥ वाली॥ वत्स सुग्रीव अथु ब्रह्मपुवादाचा-ज्जाम्बवतः अधीतधर्मपारायणवचनेन कीहशस्त्वया मैत्रीधर्म आग- मितः॥ सुग्री०॥ प्राणैरपि हिते.वृत्हिरद्रोहो व्याजवर्जनं। आमनीव प्रियाधानमेतन्मैत्रीमहाव्रतं ॥ ५९॥ वाली॥ रामभद्र तवापि भगवतः सहसकिरणान्वयपु- रोहिताबसिष्ठादेष एव हि संप्रदायः॥ रामः॥ आर्य अथकिं वाली॥ तदनेन मैत्रीधर्मेण भवझामन्योन्यस्य वर्तितव्यं । मदनुरोधान्क्रियतामुपनिबन्धः अग्निसाक्षिकाच्च समयो ना- तिवर्तते ॥ संनिहित एवायं मतङ्गयज्ञाग्निः॥

·॥ आरण्यकं नाम पञ्चमोकः ॥ ए३ रामसुग्रीवो ॥ अन्योन्यहस्तग्रहं ॥ पुण्ये मतङ्गयज्ञाग्नौ सख्यं निवृत्तमावयोः । समेक हृदयं तेस्तु तवेव हृदयं च मे ॥६०॥ वाली॥ रामभद्र अयं तु वत्सो विभीषणस्त्वया प्रतिश्रुत- लङ्काधिराज्य एव पुरतः असणायाः॥ विभी० ॥ सलज्जाशनं ॥ कथं ज्ञातो स्मि ॥ श्रमणालक्ष्मणौ॥ अहो चारचक्षुष्मता॥ रानः॥ अथकिं॥ विभी०॥ तर्हि प्रसन्नं देवेन ॥ इति प्रणमति ॥ सुग्री० ॥ मयायविदितः श्रमणवृत्तान्तः। फालतस्विति तर्भितार्थो स्मि॥ रामः॥ हे प्रियसुहृदौ महाराजसुग्रीवविभीषणौ । एष वामिदानी सौमित्रिः॥ लक्ष्म०॥ आया लक्ष्मणो भिवादयते॥ उभौ॥ एह्येहि वास ॥ इत्यालिङ्गतः ॥ श्रम॥ अतिगम्भीरः स्वरसः स्वीकारः॥ वाली॥ वत्स विभीषण तवायलमिदानी स्वार्थशाली- नतया । एवंपरिणाममेवैतवस्तु । रावणो हि नास्त्येवेति मदृत्तान्तेनैव व्याख्यातं । अपत्यस्नेहसाम्ये पि पिण्डोपजी- विनो विशेषतो रावणहितोपस्थानं धर्मः । स्वयं कथयित सम्यग्विभीषणस्य प्रेयसा योग इति मातामहस्य युक्तं । महान्त एव हि ताहशामगाधसत्वानामविनयपरिस्पन्दितं

·९४
॥ महावीरचरितं ॥
जानन्ति । प्रचलन्ति हि मे प्राणाः ॥ तदवसानप्रपातस्थल-
मुपनयन्तु मां भवन्तः॥
नीलप्रभृतयः॥ हा वीर हा मघवनन्दन मन्दराद्रि
निःकम्पसार जगदप्रतिमल्लवीर।
उद्दपदुन्दुभिनिशुम्भपटुप्रचण्ड
दोर्दण्डमण्डल गती सि हहा हताः स्म॥६१॥
॥ इति रुदद्भिस्तैार्यमाणः परिक्रम्य ॥
वाली॥ भो महात्मानः प्लवंगमपुंगवाः॥
सुग्रीवाङ्गदयोः प्रभुत्वमिह यत्सौजन्यमेतद्धि वो
मत्नीत्यैव त नावधीय॑मनयोर्यो महिम्नः क्षम।
प्राप्तः संप्रति रामरावणरणः स्नेहस्य निर्व्यञ्जक
स्तस्मिन्नञ्जलिरेष शान्तमथवा वीर्येषु वः के वयं ॥६२॥
किंच॥
कावर्जितदिङ्मतङ्गजयुगबन्दोपमीश्च ते
पुच्छास्फोटदलत्समुद्रविवरैः पातालझम्पाश्च ताः।
कापेयस्य च पौरुषस्य च तथा प्रेम्णो गरिम्णश्च य
होष्णामुन्मथितद्विषां सुसदृशं तन्मा स्म वो विस्मरत् ॥६३॥
॥ इति निष्क्रान्ताः सर्वै ॥
॥ महावीरचरित आरण्यकं नाम पञ्चमोङ्कः ॥५॥

·॥ षष्ठोङ्कः ॥ ९५ ॥ ततः प्रविशति विपगो माल्यवान् । साल्य० ॥ सचिन्तं ॥ अहह । रक्षःपते दुर्विनयविटपिको- रकाः परितः प्रकीर्णा इव । बीजं यस्य विदेहराजतनयायाजागुरो पि स्वसु र्याचा तो परिवञ्चितुं किसलयं मारीचमायाविधिः। शाखाजालमयोनिजापहरणं तस्य स्फुटं कोरकाः कोशाधीशवधो नुजस्य गमनं सख्यं तयोस्तेन च ॥१॥ अयमचिरादेव फलोन्मुखो पि भवितेति मन्ये । यतो वृद्धव- चिरतागतं पश्यति ॥ निःश्वस्य ॥ अहो वामता भागधेयानां ॥ व्यसने स्मिन्मन्त्रशक्त्या यद्यत्प्रतिकृतं मया। अलसस्य यथा कार्य्य तत्तत्प्रच्युतमात्मना ॥२॥ मानुतापं । साचिव्यं नाम महते संतापाय। यत्किंचिद्दुर्मदाः स्वैरमाद्रियन्ते निरर्गलं। तब तन प्रतीकारश्चिन्यो वक्रे विधावपि ॥३॥ अहो दुरात्मनः क्षत्रियवटोः सर्वातिशायि चरितं । यतथावि- धशौर्योमाणं कपिचक्रवर्तिनं शरैः संयमयता किं नाम न विहितं ॥ स्मरणं नाटयित्वा ॥ उक्तं च किष्किन्धातः प्रतिनिवृत्तेन चारकेण यत्सीतामन्वेष्टुमनुदिशमभिदुद्रुवुः कपिपुङ्गवा इति ॥

·९६ ॥ महावीरचरितं ॥ ॥ नेपथ्ये॥ श्रान्तीः सप्ताधिकानां प्रविदधदरुणैरच्चिषां चक्रवालैः प्राचीराणामलक्ष्यप्रसृतिरतिसमुन्नप्तरौक्मालयेषु । अर्बप्लुष्टापसर्पद्रजनिचरभटोगाढकल्यान्तशङ्क लङ्का प्रौढो हुताशः सहपरिदलितो-ब्धेस्त्रिकूटेन लीढे ॥४॥ ॥ प्रविश्य पटाछोपेण संभ्रान्ता विनटा । विज०॥ परिताअदु परिताअदु कणिढसादामहो॥ इति सोर- स्ताडनं पतति ।। माल्य०॥ वत्से अलं कातरया किमिदमुच्चैरत्याहितं ॥ विज ॥ उत्थाय ॥ कणिटमादामह किं कहेमि मन्दभाइणी एसो खु को वि दुटुवाणरो सनलं विढझिअ णअरं खणले- तरण तीरकक्खणहरिणीखेवविक्खितविविहरक्खसलोओ अक्खेण खु कुमालएण अणुवन्धिज्जमाणो तस्सिं कदन्त- लोलं कदुअ अति णिक्षन्तो॥ माल्य ॥ सखेदं ॥ किं नाम दग्धं नगरं । हतो क्षः कुमारः। अपि को नामायं कपिः स्यात् ॥ सस्मरणं ॥ उक्तं च चारकेण हनूमानवाची दिशमिति । अहह । तूलदाहं पुरं लङ्कां दहतैव हनूमता। अपि लङ्कापतेस्तीव्रः प्रतापो निवाप्यत ॥५॥ वत्से अपि तेन सीताप्रवृत्तिरुपलब्धा॥ विज० ॥ कणि?मादामह पुरदो जेव्व को वि मक्कण्डपर- ·॥ षष्ठो ङ्कः ॥ माणू तीए ससं मन्तअन्तो दिवो तीए वि उम्मोचित्र केसा- हरणं अहिणाणं ति तस्स हत्ये समप्पिदं एतिरं जाणामि॥ माल्य० ॥ किं न पर्याप्तं ॥ साशनं ॥ एतेनैव कपिपरमा- णुना तावदेवमनुष्ठित। एवं पस्शताः कोट्यः श्रूयन्ते संप्रति सुग्रीवभुजवलपरिपालिते कपिसगर्गे॥ विज ॥ सपित: ॥ कहं तारिसी सुउमारदसणा वि सुसि- पिछवाहारा वि लाणुसी वि सीदा अम्हाणं रक्खसाणं वि रक्खसी जादा॥ माल्य०॥ वसे युज्यते-पि। पतिव्रतामयं ज्योतिः शानं दीप्तं च घुप्यते विमृश्य ॥ अथवा । किं नाम सा वराकी। दुष्कर्मणां परीपाकः स्वयमेवैष दीयते ॥६॥ विज०॥ कणिटुमादामह पठमं खु इह दण्डकारणपेरन्त- परिट्ठिदविविहमहीहरप्पदेसेसु णिवासो जेव्व अम्हाणं रक्ख- साणं विहारा क्खु णिखिलम्मि जम्बूद्वीपे संपदं खु इह णअरे वि अक्खमो णिवासो का गई को पडिआरो॥ माल्य० ॥ वत्से । किमेवमतिकतरासि । पश्य। दुर्गों यं चित्रकूटस्तदुपरि नगरं सप्तधातुप्रकार ग्राकारं दुस्तरैषा निरवधिपरिखाप्यधिरभंकषोर्मिः॥ विमृश्य ॥ अथवा किमनेन। दोर्दण्डा एव दृप्यद्रिपुदलनमहासत्रदीक्षाप्रतीक्षाः। रक्षोनाथस्य॥ ० ·et ॥ महावीरचरितं ॥ ॥ वामाठिस्पन्दनं सूचयन् । सत्ययं ।। किं नो विधिरिह वचने प्यक्षमो दुर्विपाकः ॥७॥ वत्से । वत्सस्य कुम्भकर्णस्य निद्रापगमसीम्नः कियदवशिष्टं ॥ विज०॥ कणिटमादामह अस्सिं जेव्व कसणचउद्दहीदि- अहे चउत्थो मासो परिसमतो॥ माल्य०॥ कथमद्यापि विप्रकृष्टतमः किल प्रवोधकालः। सस्मरणं । विमृश्यमाने तु दिष्ट्या कनिष्ठवास एव दूरदर्शी यस्या- विमृश्यकारितापि शुभोदका सुबहुशो-प्यभिसंधीयमाने कुल- प्रतिष्ठातन्तुं तमेवोत्यश्यामि ॥ विज ॥ ससंभ्रमं ॥ कणिटमादामह हद्धी हद्धी संतं पावं पडिहदममङ्गलं॥ साल्य०॥ किमिति॥ जि० ॥ कणिटुमादामहस्स अअं अवअणोवणासो अणस्सिं जेव् कस्सिं अमङ्गले जेव्व विस्संतो। माल्य ॥ वत्से नैतदनुसंधायोक्तं । एवं किलावलीयते। यतः। न कुवाप्यन्यत्रप्रबलभवितव्यादयमहो विशुद्धैवोत्पत्त्या पतति न च तत्यापधिषण। यथा स्वैरं भ्राम्यन्निरवधिवियत्यस्तशिखरं व्युदस्यायं भास्वास्तदनुगतघस्राचिरपि सा ॥५॥ तदत्र प्रतीकारेषु केवलं मतिसंधानजृम्भितमवशिष्यते। कृत- मनेन वत्से अवैषि किमुपक्रमस्तावद्देवदशकन्धरः ॥

·ए ॥ पठो दूः॥ विज०॥ करिणटुमादामह सामी क्षु संपदं सवतोभदं रणाम अट्टालनं आरुहिम तीए रक्खसकुलकालरतीए अधि- टिदं असोअवणिनं जेच पुलोअन्तो चिटुदि । अणं अ इहि- सुहं पउत्ता एसा पउही सुदा । एदं णभरवुत्तन्तं अणुहविअ किं वि दुम्मणाअन्ती सामिणी पडिवोहेउं तहिं जेव्व पत्थिदे- ति॥ साल्य० ॥ वासे स्त्रीत्वे-पि वरं सा खलु देवी मन्दोदरी यन्सतिः प्रतिवोधनायोताम्यति । न पुनर्देवो यः प्रतिबो- धितो द्यापि न वुध्यते तदेहि तावदभ्यन्तरं प्रविश्य प्रणि- धिकृत्यं विचारयासः ॥ इति निष्क्रान्तौ ।। ॥ विष्कम्भकः ॥ ॥ ततः प्रविशति सोकराटो रावणः ॥ सीतां विभाव्य। मुखं यदि किमिन्दुना यदि चलांचले लोचने किमुत्पलकदवकैर्यदि तरङ्गभङ्गी भुवो। किमात्मभवधन्वना यदि सुसंयताः कुन्तला: किमसुरुह उम्वरैयदि तनूरियं किं श्रिया ॥९॥ सन्मरणोबासं ॥ अहो हलमुखविनिर्भिन्नविश्वंभराविभूतयोषिद्र- लमनुभवतो मम मनोरथेन चिराय फलितं ॥ विमृश्य ॥ अनु- कूलस्य विधेः किलायं विश्वासः । सगर्छ । अथवा क एष वि- धिरपि।

·१०० ॥ महावीरचरितं ॥ पिष्ट्वा ब्रह्माण्डमस्मादथ भुवनविभागायुदस्यापि किंचि ब्रह्माणं चाधिकृत्याप्रतिमरुचितरं स्वं प्रतापं यशश्च । सूर्येन्दू संविधाय स्वयमधिकतरं निर्वृतः स्यामहं चे न स्यादालस्यदोषः सकरुणमथवा को नुकम्येषु कोपः॥१०॥ ॥ ततः प्रविशति मन्दोदरी चेटी च ॥ चेटी॥ इदो भट्टिणी एदं अ राअअसोवाणमग्गदु- आरअं ता आरोहदु भट्टिणी॥ मन्दो० ॥ सोपानारोहणं नाटयित्वा । रावणं निरूप्प ॥ कहं एसो महा- राअदसकन्धरो उवविटो वट्टदि ॥ निषण्यै ॥ कहं असोअव- णिसंमुहं पुलोएदि ॥ सखेदं ॥ कहं ईरिसे वि रिउवक्खा- हिओए संवते राअकजाणक्खेवो लक्खीअदि महाराअद- सकन्धरोति ॥ उपनित्य ॥ जे जेदु महाराअदसकन्धरो॥ राव०॥ आकारसंवरणं नाटयित्वा ॥ कथं मन्दोदरी ॥ इति पार्श्व समु- पवेशयति ॥ मन्दो० ॥ तथा कृत्वा ॥ महाराज किं एन्थ चिन्तिदं॥ राव०॥ कुन॥ मन्दो०॥ रिउवक्खाहिओए॥ राव० ॥ सोत्मासं ॥ कथं रिपुस्तापक्षस्तदभियोगश्चेत्यश्रुतं श्रा- व्यते देव्या॥ यो-हं वाभ्यां भुजाभ्यां मुधभुवि युगपन्मतदिग्दन्तिदन्तान् रुड्वा दोर्भिश्चतुर्भिः सरभसमजितान्दिक्पतीनयरौत्सं।

·॥ षष्ठो दुः॥ १०१ दीयहजादिचराडपहरणपतनक्षुणवक्षस्त्वचो मे तस्यापिप्रातिभव्याद्रिपुरिति कलितः को प्यपूर्व प्रमादः॥११॥ भवतु तथापि श्रोतव्यं । देवि स कः॥ मन्दो० ॥ णिखिलवलीसुहचक्काणुगदसुग्गीवग्गेसरो सह- करिणटो दासरही रामो ति सुणीअदि॥ राव ॥ किं सहानुजस्तापसः । देवि किंगतेन ते तै- वा सः॥ मन्दो० ॥ महाराज समुदाओ क्खु सकीअदि । अवरं अ साअरवेलासु सेणां विणिवेसिन आहूदो णेण साअरी ण णिग्गदो भवणादो ति । तदा तु ॥ संस्कृतमाश्रित्य ॥ प्रायुशास्त्रं स किंचिज्जलनिधिकुहरे यन्महिम्ना क्षणा दावृत्त्यावृत्त्य चक्रश्चममखिलमभूत्काथतः शोणमम्भः। उन्मूर्छन्नकचक्रं झटिति परिदलत्कच्छपौघं प्रमुह्य द्भूयः पाथो मनुष्यं स्फुटदतुलरवं प्रस्फुटच्छङ्खशुक्ति ॥ १२ ॥ राव०॥ सावनं ॥ किं ततः॥ मन्दो ॥ महाराअ तदो अ पुंखमेतपेक्खिज्जमाणतिक्ख- सरणिभरपम्हलिदसरीरेण णिक्कमि सलिलादो सवादव- डणं अभत्थिन मग्गो उवदिटो । साहसिएण उण तेण सा हिज्जविती सुणीअदि॥ राव ॥ सहासं ॥ अस्तु श्रूयते। देवि कीदृशः॥ मन्दो० ॥ महाराअ वलीमुहसहस्साणीदेहि महीहरेहिं सेटू णिम्मोअदि।

·१०२ ॥ महावीरचरितं ॥ राव०॥ देवि विप्रलब्धासि केनचित् । अकलितगाम्भी- य॑महिला किलायं पाथोनाथः। जबूद्वीपे-थवान्येषु द्वीपेष्वपि महीधराः। यावन्तस्तैः कुक्षिकोणो प्यस्य न भियते किल ॥ १३॥ अपिच । साहसिकेनेति वदन्या देव्या विस्मृतप्रायं । माता- हसे तु। उत्पुष्यद्गलधमनिस्फुटप्रसर्प प्रत्ययक्षतजझरीनिवृत्तपाद्यः। हर्षाश्रुप्रचुरमधुस्मितस्फुटश्री र्वतान्जार्चितचरणः शिवः प्रमाणं ॥१४॥ मन्दो० ॥ महारा ओधारेहि किं वि अणारिसी रअ- णा कस्स वि वलीमुहस्स हत्थपुणदो उवरि जेव्व चिटुंदि ते महीहरा जलम्मि ति। राव०॥ सशिरःकम्यं ॥ इदं तदप्रतीकार्य मौग्ध्यमबलानां। यद्मावाणो पि प्लवन्त इति । देवि किं वहुनोक्तेन। श्रुतं मे जानाति श्रुतिकविरथाज्ञां सहचरः स शच्या धैर्य चाशनिरथ यशो दस्त्रिभुवनं। बलं कैलासाद्रिः किमपरमहो साहसमपि शरत्कीलालाम्भःस्लपितचरणः खराडपरशुः ॥१५॥ ॥ नेपथ्ये महान्कलकलः ॥ मन्दो॥ महाराअ परिवाहि २॥ इति सत्रासमुदीक्षते ॥ राव०॥ देवि अलं शङ्कया।

·॥ षष्ठो कः ॥ १०३ ॥ पुनर्नेपथ्ये ॥ भो भो लसाहाररक्षिणो राक्षसगणाः॥ दत द्वाराणि तूरमै सरलतरगुरूरश्मसारार्गलाश्च क्षियन्तांच्छस्त्रजातं तदुपरि नयत स्वान्ययींश्चावत । हल्धवं निर्विषासूशिशुयुवतिजनान्वीवधांश्चाद्रियध्वं प्राप्तः सुग्रीवसुख्यप्लवगपरिहृतः सानुजो रामभद्रः ॥१६॥ ॥ नेपथ्येई प्रविष्टा प्रतीहारी॥ प्रती० ॥ भट्ट । एसो पडिहारभूमिए चिढदि सेणावई पहायो विसविदुकामो॥ राब० ॥ कथं । सेनापतिः प्रहस्तः । प्रवेशय॥ प्रती०॥ तहा ॥ इति निष्क्रान्ता । ॥ ततः प्रविशति प्रहस्तः॥ प्रह॥ अहो मनुथपोतस्य तावदत्यूर्जस्वलं चरितं । तथाहि। भीष्म गोष्पदवहिलम परितः कल्लोलमालाकुलं पाथोनाथमुपेत्य मन्यरतरं लङ्कानिवद्वेक्षणः स्कन्धावारमसौ निवेश्य विषमे सौवेलमूर्ड्सि स्वयं कैश्चिहानरपुङ्गवैः परिवृतो ध्यास्ते पुरः प्राङ्गणं ॥१७॥ युरो निरूप्प ॥ कथमयं लङ्केश्वरः॥ राव०॥ भद्र सेनापते किंहेतुरयं कलकलः॥ प्रह० ॥ सगतं ॥ कथमद्यायनभिज्ञ एव देवः । भवतु का- य॑मानं विज्ञापयामि ॥ प्रकाशं ॥

·१०४
॥ महावीरचरितं ॥
पुरं निःशेषघटितं कपाटद्वारमावृतं ।
रक्षा चाप्नैर्भक्तिमद्भिः कौणपैः परितः कृता ॥१८॥
राव०॥ किमिति॥
प्रह° ॥ सगतं ॥ कथं सैवावस्था भवतु ॥ प्रकाशं ॥ देव
लङ्केश्वर।
मनुष्यपोतमात्रेण सानुजेन पुरी तव।
रुध्यते स्म यथासारं वीवधाद्यपि दुर्लभं ॥१९॥
॥ प्रविश्य प्रतीहारी ॥
प्रती०॥ भट्ट । एसो को वि वलीमुहो रामस्स दूदो ति
भणि पडीहारदेसे चिटदि॥
राव०॥ सावज्ञं ॥ वलीमुखं प्रवेशय॥
प्रती०॥ तहा॥ इति निष्क्रम्याङ्गदेन सह प्रविश्य तं प्रति ॥ एसोभट्टो।
उवसप्पा
अङ्ग०॥ उपश्रित्य ॥ जयति जयति परममाहेश्वरों लङ्केश्वरः।
राव०॥ सुग्रीवानुचरो भवान् ॥
अङ्ग॥ न हि न हि॥
राव०॥ तर्हि कस्य ॥
अङ्ग॥ लङ्केश्वर श्रूयतां यो हं यदर्थमागतश्च ।
दृप्यद्राक्षसचक्रकाननमहादावानलस्याज्ञया
दूतो दाशरथेस्तदीयवचसा त्वामागतः शासितुं।
सीतां मुच्च भजावरोधनसुहृद्दायादपुवान्वितः
सौमित्रेश्वरणौ न चेतदिषुभिः शासिष्यसे दुर्मदः ॥२०॥

·॥ षछोकः ॥
१०५
राव ॥ महासं ॥ वलीमुखोऽपि वाचाटः किं वक्तव्यं ॥
अङ्ग॥ अहं यत्किंचिस्यां । त्वं तु सिद्धान्तमेवावधारय॥
तत्पादाब्जनखं किंवा तत्तीक्ष्णेषुमुखं नताः।
स्पष्टारस्ते-द्य सूर्धानत्तयोरभिमतं वद ॥२१॥
राक०॥ मक्रोपं ॥ कः कोच भोः यत्किंचिवादिना-स्य मुखं
संस्कुर्यात् ।।
मह°॥ देव दूतः किलायं किमत्र क्रोधेन ॥
राव०॥ एतन्मुखसंस्कार एव तपस्विनः प्रत्युत्तरीकरणं ॥
अङ्ग०॥ उद्रोमकूपस्फुरणमभिनीय ॥
यथासंख्यं तीक्ष्णक्रकचविषमक्रूरनखर
प्रगल्भव्यापारप्रमथितशिरोवन्धशिथिलैः।
शिरोभिस्ते दिग्भ्यो वलिमनुपहृत्यैव किमहं
निवर्ते यस्यां चेन्न रघुपतिदूत्येन परवान् ॥ २२॥
॥ इत्यामुत्य निष्क्रान्तः ॥
राव०॥ निरुप्प ॥ अहो जातिसुलभं चापलमप्रतीकार्य ।
प्रहः॥ देव निदेशाक्षरमालिकापरिपहायोत्कण्ठते हृदयं ॥
राव०॥ किमत्रापि प्रष्टव्यो निदेशः।
त्रोचन्तामभितो गर्गलानि भुवनप्रख्यातसारोद्धतैः
पाद्यन्तां परितो रणानि च परव्याक्षेपिभी राक्षसैः।
मथन्तां रिपुषस्मरग्रहरणं विक्षोभ्य भङ्गया भुजाः
खण्मन्तां च मुहुर्विवल्गनवृथोत्थानोत्कटा मर्कटाः॥२३॥

·१०६ ॥ महावीरचरितं ॥ प्रह॥ यदाज्ञापयति महाराजः ॥ इति निष्क्रान्तः ॥ ॥ नेपथ्ये महान्कलकलः । सर्वं ससंभ्रममाकर्णयन्ति । ॥ पुनर्नेपथ्ये ॥ वध्यन्ते-सपपुङ्गवाः प्रतिभयाभोगैः प्लवङ्गाधिप र्वध्यन्ते च वितर्दिकाः प्रतिदिशं कृतैरदोमूर्द्धभिः। छिद्यन्ते च बहिः प्रपित्सव इमे मध्ये क्रुधान्धाः क्षणा गिद्यन्ते पुरगोपुराः प्रतिदिशं क्षिप्नैश्च गण्डोपलैः ॥२४॥ राव ॥ ऊईमवलोक्य सनोधमुत्प्रेष्टपच ॥ कथमेते तपस्विपक्षपा- तादनात्मज्ञा वासवपुरःसरा दिवौकसो-पि मत्सरिणो विक्षो- भ्यन्ते । तदेवि त्वमभ्यन्तरे प्रविश । अहमपि तावत्। कैश्चिद्दोभिः प्रमतान्लवगपरिवृढान्दिशु विक्षिप्य दक्ष रन्यैः पिष्ट्वापि युद्धाभिनयविधिनटौ तौ तपस्विप्ररोहौ। शिष्टैः कृष्ट्वा स्वचेतःप्रतिफलितवृथारन्धमात्रप्रविष्टा न्दुष्टान्वैविष्टपानयपगतकरुणस्तैर्विभर्मि स्वकारां ॥ २५॥ ॥ इति विकट परिक्रम्य निष्क्रान्तः ॥ ॥ ततः प्रविशति रायेन सपरिवारो वासवः सूतश्च मातलिः ॥ मात०॥ देव दिवस्पते यथा तावदधिलङ्कमेषः संवर्तप्रकटविवर्तसप्तपायो नाथोम्मिव्यतिकरविभ्रमप्रचण्डः। निर्घोषः स्फुरति भृशं पर-सहस्र व्यावलगत्यबलगतागतास्त्रपाणां ॥२६॥ तथा तर्कये युयुत्सया निर्यियासति नक्तंचरचक्रवर्तीति॥

·॥ षछोक्षः॥ १०७ वाल॥ सूत पश्य पश्य। हस्तरमभियोगं वीक्ष्य रक्षोविनेता सह तनुजसगर्भप्रेयरक्षःसहजैः। सरलससरराणि द्रागपावृत्त्य विद्रा वितनिखिलवनौका निर्गतोयं नगाः ॥ २७॥ शब्दप्रयणं नाटयित्वा ॥ आः क एपः कौवेोः ककुभः कणकनक- किडिणीजालमालिना विमानेन सरभसमित एवाभ्येति॥ सूतः ॥ निर्यण्यै ॥ देव भवतैव गन्धईराज्याधिपत्याभिषेक वृतमहाप्रसादश्चित्ररथः॥ ॥ ततः प्रविशति विमानाधिरूढशिवरथः ॥ चित्र ॥ जयति जयति देवराजः॥ दास॥ गन्धर्बराज समरदिशानिर्भरं किं चेतः॥ चिन०॥ तदयन्यदपि॥ वास०॥ किमन्यत् ॥ चित्र॥ अलकेश्वरनिदेशः ॥ वास॥ कीदृशः॥ चित्र॥ दुवाधो जनिदिवसान्मम प्रवृधः को प्याधिः प्रवलतमो थवा त्रिलोक्याः। तस्येदं निधनदिनं विधेर्विलासा कल्याणी परिणतिरस्तु वान्यथा वा ॥ २६ ॥ तदवगन्तुमहं प्रहितः॥

·१० 1 ॥ महावीरचरितं ॥ वास०॥ सकुल्यानामप्येष मनोरथः॥ चित्र०॥ किं चित्रं सहजाः किल ते मिथः शत्रवः । कृत्रिमतापि निधिपुष्पकादिहरणवृत्तेदुर्वृत्तस्य सुप्रथिता । अथवा। यावत्रिलोक्यं किल जन्तुजातं तत्सर्वमस्योद्धतदुश्चरित्रः। कदर्थितं श्रीरघुनन्दनस्य प्रीत्या विधत्ते विजयप्रतीक्षां ॥२९॥ वास ॥ निरूप्य ॥ गन्धर्वराज यदिदमधित्यकातः सुवेला- द्रेरकाण्ड एवं प्रबलकिलिकिलाकोलाहलमुखरितहरिन्मुखं वलीमुखचक्रमक्रममेवोच्चलितं । तथा मन्ये पतितमेव प्रह- रणैरिति॥ चित्र०॥ देवराज पश्य पश्य । अयं रक्षोनाथः क्षितिधरशिरोबन्धुरतरे रथे तिष्ठन्मष्ठः प्रधनरसनिष्णातमनसां। मुहुर्जीवाघोषैर्वधिरयति दिक्मान्तशिखरि प्रतिध्वानाध्मातैर्गगनविवराभोगमभितः ॥३०॥ वास॥ गन्धर्वराज न तुलाधृतस्तावदनयोवीरसमयो- चितः परिकरः ॥ सावेगं ॥ सूत सूत सांग्रामिकं मे रथमुपहर रामभद्राय । अहमपि गन्धर्वराजाधिष्ठितं विमानमेवाधिति- ष्ठामि ॥ तथा करोति.॥ सूतः॥ यदाज्ञापयति देवः ॥ इति निष्क्रान्तः ।। ॥ ।

·१०९ ॥ ॥ षष्ठोडूः ॥ चिच०॥ देवराज कथसतिसंधेवं तुमुलं । तथा हि। रक्षोभिर्विपिनौकसां परिवृदैश्चारादपास्तकसं नुष्टातुष्टिकचाकचिग्रहरणप्रक्षेपमूदात्मभिः। प्रारब्धं रणकर्म दुर्धरलिथो निष्पेषशीर्यहपु निष्ठ्यूतास्सझरीभिरेव सरणिर्दुःसंचराभूयथा ॥३१॥ अपिच। वीराणां लण्डतुण्डप्रविघटनपटुस्फारदोर्दण्डखण्ड व्यापारक्षिप्यमाणप्रतिभदविकटाटोपवर्मप्ररूढः। कूटः को प्येष युद्धाजिरभुवि जरठश्चित्रकूटानकारी लीयन्ते यत्र शत्रुप्रपतनविवशाः कोटिशः शूरकीटाः ॥३२॥ वास॥ गन्धर्वराज इत इतः ॥ प्राशप्रोतप्रवीरोल्वणरुधिरपरामृष्टवुक्काजिघत्सा धावगुध्राधिराजाप्रतिमतनुरुहच्छायया वारितोत्याः। विनाम्यन्ति क्षणाई प्रधनपरिसरेष्वेव मुक्ताभियोगा धीराः शस्त्र प्रहारवणभररुधिरोगारदिग्धाखिलाङ्गाः ॥३३॥ इतोपि। प्रतीक्षन्ते धीराः प्रतिमुखमुरोभिः सरभसं विपक्षाणां हेतोः प्रतिनियतधैर्यानुभवतः। विदीर्णत्वग्भारादलितपिशिताश्छिन्नधमनि प्रकाण्डास्थिस्नायुस्फुटतरविलक्ष्यान्वनिवहाः ॥ ३४॥ चित्र॥ देवराज अपूर्वा यं रक्षापतेः संग्रामावतरण- सर्गः। तथाहि।

·११० ॥ महावीरचरितं ॥ प्रेष्याः संग्रामसीमन्यनुजशतवृतो मेघनादो पि पार्श्वे वामे न्यच प्रवीरेष्वतिविषममदोरोधितः कुम्भकर्णः । कैकस्या बन्धुवर्गो प्ययमतिविकटः पृष्ठतस्तिष्ठमानो ध्यास्ते मध्ये निषणो रथशिरसि भृशं विन्ध्यवद्दुर्विगाहः॥३५॥ वास०॥ गन्धर्वराज एवमभियोगोधुरं विषं तमभिवी- श्यापि निष्पकम्प एव रामभद्रः अथवोचितमेवैतत् । यतः। न कम्पन्ते झंझामरुति किल वाति प्रतिदिशं समुन्मूर्छत्साराः कुलशिखरिणः किंचिदपि ते। न मर्यादां ते-पि प्रति जहति गाम्भीर्यगरिम स्फुरबाब्रह्माणो कलितमहिमानो-मुनिधयः ॥ ३६॥ चित्र॥ देवराज पश्य। भक्तिमहं कथमपि यवीयांसमुत्सृज्य चापा रोपव्ययाङ्गुलिकिसलयं मेघनादक्षयाय । लक्षीकृत्य प्रधनकुशलं सानुजं राक्षसेन्द्र जीवां भूयो रघुपतिवृषा स्पर्शतः संस्करोति ॥३७॥ कथमेतदतिदुष्करमिव मन्ये । तथाहि । आक्रम्येकैकमेते रजनिचरभटाः कोटिशः शस्त्रवर्षे भास्ववंशप्ररोह पिदधति परितः सक्रियायोगपद्याः। अथवा किं नाम दुष्करं। एतावयुत्प्रभावावकलितमहिमाप्राभवौ युद्धभूमा विन्धाते शत्रुशस्त्रप्रविदलनफलस्पष्टबाणाभियोगौ ॥ ३॥ समन्ततोश्वलोक्य ॥ अहो कथमेते वनौकसो महति सपत्नसङ्गरे ।

·१११ ॥ षछोङ्कः ॥ खाभिधानयोगसेव ख्यापयन्तः पञ्चषाः केवलं रामभद्रपा- दमूलमासेवन्ते । तथाहि। सुयीकः स्यन्दनस्याये सो जादः पृष्टतः पुनः। पञ्चषा जीववाभावी लङ्काधीशो पि पार्श्वयोः ॥३९॥ पिचिन्य ॥ हनूमान्पुनः कनीयांसं काकुत्स्थं ॥ सविमर्श ॥ वरमेत एबोभयथा रामभद्रपादपद्मोपसेविनः । यतस्तावदेतेषां। स्वामिभक्तिश्च धैर्य च व्याख्याते गावमक्षतं । रक्षोभियोगस्त्वन्येषां दृश्यते दैन्यमयलं ॥४०॥ बास॥ गन्धर्वराज मानुषे लोके वात्सल्यं नाम केवल- सखिलेन्द्रियवशीकरणचूर्णमुष्टिः यतः। सौमित्रिः कृतहस्तताप्रभृतिभिन्यूनो न कैश्चिद्गुणैः सारेणापि पुनः प्रसिद्धमहिमा शौ-ग्रणी रावणिः इत्यं तुल्यतरे किल व्यतिकरे रामस्य रक्षःप्रभो श्वान्योन्यं शरवृष्टिरेव वलते दृष्टिस्तयोर्वत्सला ॥४१॥ चित्र० ॥ देवराज युक्तमेवैतदेवं वात्सल्यमनुरुध्यन्ते किल महात्मानः साद्भुतौत्सुक्यं । पश्यतु देवराजः। सौमिदेवाणवजैरधिकतरममी मर्मवेधं प्रविद्धाः धावन्तः क्ष्माधरेन्द्रा इव रजनिचराः शेरते युद्धसीन्नि रक्षोनाथो-पि पुवान्कतिचनपतितान्वीक्ष्य रामाभियोगं संत्यज्यानिष्टशङ्की निपतति तरसा मेघनादोपकण्ठं ॥४२॥ तदेतदत्याहितभाशङ्के॥

·११२ ॥ महावीरचरितं ॥ वास॥ गन्धर्वराज किमत्र नामात्याहितं । अपरिच्छेद्य- महिमानः किलते ककुत्स्थकुलप्ररोहाः । तथाहि । परःसहस्रं रजनीचरेन्द्रा यथास्य वीरस्य किलैकलक्ष्य तथा रणेष्वद्भुतवीरगोष्ठीभूषायमाणो दशकन्धरो पि ॥४३॥ चित्र० ॥ देवराज बहुभिरेकस्याभियोगे-पि शुभोदक्कतेत्ये- तदबहुव्यक्ति निष्ठं ॥ सचमत्कारं ॥ इतो वधतां देवराजः। रक्षोनाथे सरभसमितो निर्गते विग्रहेछुः क्षुभ्यत्युच्चै रघुपतिशरैः कीलितः कुम्भकर्णः । कुम्भो येतां पितुरुपनतां वीक्ष्यवस्थां वपुष्मा गईः किंवा निपतति जवाज्जङ्गमः क्ष्माधरेन्द्रः ॥४४॥ साद्भुतं ॥ अहो छिद्रसांचारिता मर्कटजातेः । यतः । उद्दिश्याराद्दशरथकुलाङ्करमाद्यं पतन्तं सत्यं कुम्भ मृधभुवि कपिः को पि मध्ये रुरोध । सविशेष निर्वये ॥ कथं सुग्रीव एव ॥ सधिचिकित्सं ॥ दोस्तम्भाभ्यां सरभसमथापीझ विक्षिय भूमौ कान्वाप्येनं प्रतिघविवशो माषपेषं पिपेष ॥४५॥ साशङ्कः ॥ एतनिरीक्ष्य निपपात च कुम्भकर्णः सुग्रीवमुग्रतरविद्रुतिरयंहीच्च। उन्मोच्य सो-पि निपुणः स्वममुष्य नासां लज्जां स्वसुश्चयुगपत्किल निश्चकः ॥४६॥ वास॥ गन्धर्वराज इत इतः। , ·॥ षष्ठोङ्गः ॥ ११३ लधुरघुपतिरेष राक्षसाना मधिभुवि किं च कुलारमेधनादे निमपि चरितमद्भुतं व्यतानी सपदि यथा प्रतिघान्धतामधाता ॥४७॥ अहह । इदमतिदुष्करं प्रतिसंविधानमापतितमस्य रघुशि- शोः। तथा हि। यावन्लन्नप्रभावादनधिगमगतीन्मेघनादप्रणुन्ना न्दुर्भद्यान्नागपाशान्विहमपरिवृढो स्त्र प्रयोगायधूनोत् । तावद्दोविनेचा पुनरतिरभसं मर्मणि क्रोधभूम्ना गाढं विधः शतण्या हनुमति सहसा मोहनिम्नो न्यपप्तत् ॥४॥ चित्र॥ देवराज अयमवाद्भुततरो विमईः । यदा तु भातुर्मोहमधिगम्य भाविलङ्केश्वरादक्रममेव करुणवीरानुभा- वभावितचित्तवृत्तिस्तथाविधस्यापि दर्शनोत्सुकः समरुध्यत परितः कुम्भकर्णप्रमुखया रक्षःपृतनया । तदा पुनरिदमेव प्रत्यकाषीत्। तथाहि। पुरां जेता पूर्व त्रिपुरविजये यामुदवह स्थितिं तामेवाद्य रघुपतिवृषाश्रित्य वपुषा। क्षणाद्रक्षोनाथानुजमिषुभिराच्छिद्य कणश श्चमूं भस्मीकृत्याप्यनुजमभियात्युत्सुकतमः ॥४९॥ निर्यण्यै ॥ अहो वात्सल्यमहिमा रघुपुङ्गवस्य । येन पुनर्विष- यीकृतमात्रामेवानुजस्यावस्थामभिजानाति स्म ॥ परितो नि- रुप्प । सहर्षे ॥ दिष्ट्या स्वस्ति रघुकुलकुमाराभ्यामेताभ्यामुत्प- ·११४ महावीरचरितं ॥ श्यामि । यतस्तावदेतयोल्यस्मिन्व्यसनमहार्णवे यातुधाना- धीशेनापि सपरिवारेण कुम्भकर्णवधात्संभ्रान्तं ॥ पुनरेती निर्यण्यै ॥ कथमद्यापि प्रमुग्धावेव विषमो ध्यानव्यतिकरस्तावदापति- तः। यतः। बहुच्छलानि रक्षांसि रिपवस्त्ववशौ स्वयं। एषावस्थापि कपयः सहायास्ते पि विक्लवाः ॥५०॥ तत्किमुपक्रमं दैवमवेति न जाने। वास०॥ गन्धर्वराज किमेवमाशङ्कसे । पश्य । जीवत्प्रति- बोधितः किलायमचिन्यमहिम्ना प्रथमः प्राभंजनिः । संप्रति. उत्स्फूर्जद्रोमकूपः प्रलयपरिमिलत्यांशुवर्षानुकारी किंचिद्भुग्नाग्रपुच्छाप्रतिमविचलनापास्तनक्षवचक्रः । भूनौत्सुक्यानुरूपव्यवसितिरधिकं पर्यवप्लुत्य गत्वा क्वापि प्राज्ञः क्षणार्धात्कमपि गिरिमसावाहरनाजगाम॥५१॥ चित्र ॥विभाव्य सोबासं ॥ देवराज पश्य । यथा चन्द्रालोकं कुमुदनिवहश्चुम्बकमणिं दृषत्सारस्तत्वामृतमपि भवाम्भोनिधिगतः। हनुमदुपनीताद्रिमरुतं झटित्युज्जृम्भते किमपि गहनो वस्तुमहिमा ॥५२॥ दक्षिणतो विभाव्य ॥ कथमेष लङ्केश्वरः । कल्पनावसाननिर्मादं पाथ इव पाथोनाथस्य राक्षसवलमाकर्षन्पुनरभ्यमित्रमेति॥ विमृश्य ॥ संप्रति तु धर्मयुद्धसंभावनाप्रतिहतबहुतरप्रधानव्य- क्ति रावणमेघनादशेषमेतद्राक्षसवलमताभ्यामवगणितमि- तथा संभाव्ये तो ·११५ ॥ षष्ठो कः ॥ त्येतादयुभो न गणयन्ते परःसहसमयसपकीटाः । पुनर्लक्ष्मण निर्वये । एवं तु शाणोत्कोणों मणिरिव घनाम्भोदमुक्तो विवस्वा निःकोशो-सिमदिति विगलाकक्षुकः पन्नगेन्द्रः। दीव्यत्युच्चैर्लघुरघुपतिः किंनु वा स्याकिमन्य दिव्योषध्या जयति महिमा को प्यचिन्यानुभावः ॥५३॥ निम्म्य ॥ कथं प्रक्रान्तमेव कपिराक्षसनासीरचरयोर्भटयोः पुन- रायोधनं । तथाहि। शितैोणेरेके मृधभुवि परे तीक्ष्णनखरैः क्रियासातत्येनाप्यहमहमिकाक्रान्तमनसः । मिथो विध्यन्ति स्म प्रवलतमसंमईविदल' क्षितिक्षोदः पिष्टातकसुरभिवक्षास्तटभृतः ॥५४॥ सविशेष निश्चित्य ॥ तावदन्तरमनयोर्वलयोरधिगम्यमानं प्रातः- संध्ययोर्यावदन्धतमसारुणालोकयोः। तथाहि । प्रतिक्षणमियं रक्षःपृतना क्षीयतेतरां। यथा तथा प्लवङ्गानामनन्तगुणतैधते ॥५५॥ वास॥ गन्धर्वराज पुनरितो महत्कदनमुपक्रान्तं । रक्षोनाथो रघूणां त्वरितमधिभुवा रावणिर्लक्षणेन बन्दीभूय प्रहृष्यद्भुजवलमहिमाविष्कृतेष्वासशिक्षौ। दिव्यास्त्राणां प्रयोगप्रतिकृतिमुचितां चानुवानौ मिथो-मू मूर्छकल्पावसानज्वलनपरिभवं सैन्ययोः पर्यदातां ॥५६॥ चित्र०॥ देवराज दुरवबोधो यमनयोर्महावीरयोमिथो- विमः।

·११६ ॥ महावीरचरितं ॥ तथाहि। क्ष्वेडाभिः ककुभः पृषत्कनिकरैयोम विधाखण्डितै हैर्विद्विषतां धरातलमपि प्रच्छादयन्तौ चिरं । कुचाते श्रुजलाविलेक्षणपथान्येतावकाण्डोच्चर द्रोमाञ्चाणि सवेपथून्यपि मुहर्वाणि नः पश्यतां॥७॥ सचिशेमं विभाव्य ॥ कथं प्रत्यक्षानुमानाभ्यामुपलभ्यमानमेकमेव वस्तु विप्रकृष्टान्तरं संपद्यते । तथाहि। अस्माद्रावणवृताद्राघववृत्तं तु दशगुणं वीक्षे। अनुमन्ये नन्तगुणं पार्श्वपतत्कौणपेन्द्रविनिपातैः ॥५॥ परितो निरूप्प । सकुतुकाश्चये ॥ यावन्तो रजनीचराः प्रहरणोद्भूर्णगुजाः केतवो युध्यन्तो भिमुखाः स्फुरद्भुजमदाध्माताः पुरो निर्गताः। प्रक्षिप्ताशुगजालपक्षपवनाधूते 'प्रतापानले चित्र दाशरथेः क्षणाच्छललतां यान्ति स्ल सङ्घ-पि ते ॥ ५९॥ सविमर्श ॥ एवं किलेयं पाञ्चभौतिकी सृष्टिः त्रैलोक्यमयपर्याप्तं रक्षसां स्थातुमयदः। येषां ते केवलं भूमौ विलिल्युः पञ्चतां गताः ॥६०॥ वास॥ गन्धर्वराज पश्य विस्मयनीयविप्रलम्भौ कि- लामू रामरावणौ । यतः। एताभ्यां राघवाभ्यां सकुतुकमिषुभिश्छिद्यमानेषु मूर्ख स्वेकस्यैको प्यनन्तः किमु सरसगुणौ वर्णनीयौ परस्य। एतत्संपश्यतोरप्यतिचिरमनयोः को-प्यचिन्यः प्रभावो यत्रोत्साहो न धैर्य विरमति न शिरएछेदतः पविणो पि॥६१॥ ।

·॥ षष्ठोङ्कः ॥
११७
॥ नेपथ्ये ॥
भो भोः रामभद्र किमद्यायुपेक्षसे दुर्वृत्तमेनं कथं वै क्रि
यासाध्यमेतावन्तमर्थ । अवधत्स्व तावत्
भवान् सीतालोकस्त्रिभुवनगतः प्रीतिमुचितां
कनीयान्पौलस्त्यः पुरसमरतां स्वां पुनरयं ।
किमत्रान्यत्साक्षात्कृतपरमतत्लो लुनिगणः
प्रसादप्रोन्मीलन्मुदितमनसि शान्तिं च लभतां ॥६२॥
चित्र० ॥ निशम्य ॥ कथमेष दिव्यर्षिगणो-प्येतयोर्वधाय
राघवौ त्वरयति । अथवा दुर्वृतप्रशान्तिः कस्य न मनः-
प्रीत्यै ॥ ससंभ्रमागतौत्सुक्यं ॥ देवराज पश्य।
आभ्यां ब्रह्माच्युतास्त्रस्मरणसुरभिभिमार्गणै राघवाभ्यां
मूर्झनश्चिच्छिदाते रजनिचरपते रावणेश्च क्रमेण ।
पश्चाद्रक्षःकवन्धौ मुधभुवि विवशः सो-पि रक्षो वरोधः
क्षोण्यां श्रीदाशरथ्योः शिरसि च वियतःपुष्पवर्ष पपात॥६३॥
वास ॥ नेपथ्याभिमुखमवलोक्य । सोबास ॥ गन्धर्वराज पश्य ता-
वदेते किल त्रिभुवनशबोर्दशकन्धरस्य निधनवृत्तान्तश्रवणेन
प्रमोदनिर्भराः सहमहर्षयः सुमनसः कमपि महोत्सवमनुवुभू-
पन्तो मामेव प्रतीक्षन्ते तद्गच्छाम्येतेषां मनोरथसम्पादनाय।
त्वमयेतवृत्तान्तनिवेदनेन प्रियसखमलकेश्वरं प्राणय॥
॥ इति परिक्रम्य निष्क्रान्ताः सर्वे ॥
॥ षष्ठोङ्कः ॥६॥

·११ ॥ महावीरचरितं ॥ ॥ सप्तमो ङ्कः॥ ॥ ततः प्रविशति शोकाकुला लका ॥ लङ्का ॥ साक्रोशं ॥ हा महाराअदसकन्धर तेल्लोक्कवीरल- छीपडिग्गहदुल्ललिद हा सअलरक्खसलोअपडिवालणस- मत्यदुम्मद अदण्ड । हा पसुवइपादजुअलच्चणोपजुज्जन्तम्- द्वमुहपुण्डरीअ हा केकसीपुत्ततिलअ हा वन्धुअणवच्छल कहिं मए तुमं पेक्खिदबो हा कुमारकुम्भअण हा वच्छ मेह- णाह कहिं सि देहि मे पडिवअणं ॥ परितो विलोक्य ॥ कहं को वि रण मन्तेदि ॥ ऊर्द्धमवलोक्य ॥ हा दुट्टदेवदुब्बिलसिअ कीस एवं परिणदं सि अहवा को एत्य भवदो उवालम्भो अतणो एव्व दुच्चरिदं एदं वि परिणमेदि ॥ इति सानुक्रोशं रोदिति ॥ ॥ ततः प्रविशत्यलका ॥ अल०॥ अहो कथमस्य रक्षःपतेरपूर्वः को-प्ययं दशाप- रिपाकः । यदेतावानपि रक्षःसर्गः क्षणेनैव विभीषणमा- बशेषः संवृतः ॥ शब्दश्रवणं नायित्वा परिक्रम्य ॥ कथं कनीयसी मे भगिनी प्रत्यग्रभर्तृविरहव्यथाविधुरा क्रन्दन्ती लङ्का ॥ उपश्रित्य ॥ भगिनि समाश्वसिहि समाश्वसिहि॥ लङ्का ॥ विभाव्य ॥ कहं वहिणिआ मे अला॥

·॥ सप्तमोकः॥ ११९ अल०॥ भगिनि समाश्वसिहि २। एवं किलेयं लोक- याना॥ अल०॥ ॥ लङ्का॥ अयि वहिणिए कुदो मे आसासो । जुवइजण- मेतसेसा संवुत्तम्हि । एको उण कुलतन्नू कुमारविहीसणो क्खु चिढदि ति सुणीअदि सो वि मह मंदभाइणीए अधण- दाए रिउवक्खं जेब सेवेदि॥ अयि भगिनि मा मैवं न खल्वस्माकं स रि- पुपक्षः॥ लक्षा॥ कहं वि॥ अल०॥ यस्य रिपुः स गतस्तच्च गतं । संग्रति तु निस- गर्गसुहृदस्माकं त्रिभुवनप्रसिद्धसंवन्धो दाशरथिः ॥ लङ्का ॥ आश्वस्म ॥ कहं ईरिसो वि॥ अल०॥ ईश एव॥ लङ्का ॥ कहं अम्ह सामिसु ईरिसो वि परिणदो ॥ अल०॥ अप्यननुसंधाने किमेवं भाषसे । शृणु। रघुकुलतिलके स्मिन्भ्रातृमात्रद्वितीये किमपि पितृनिदेशाद्दण्डकां संग्रविष्ठे। यदुचितममुना ते राक्षसानां विनेचा विहितमयमशेषः कर्मणस्तस्य पाकः ॥१॥ लङ्का॥ हुं तुम उण ईरिसे पत्थावे कहं एत्य उव- ट्टिदा सि॥ अल०॥ अवधस्व अहं किल वैमाचकेण पौलस्त्येन

·१२०
॥ महावीरचरितं ॥
गन्धर्वराजाच्चिचरथादमुं वृत्तान्तमुपलभ्य शिष्टबन्धुप्रतिबोध-
नाय विभीषणस्य च लङ्काभिषेकसाक्षात्करणाय रावणाप-
हृतविमानराजस्य पुष्पकस्य च रामभद्रोपस्थानोपदेशदानाय
संदिष्टा॥
लङ्का॥ अम्मो कहं भअवदो पसुवइणो वि मितं णि-
धाणाहिवई साअं एवं उवचरदि रामभद्रं।
अल०॥ अयि किमत्राश्चर्य।
इदं हि तत्वं परमार्थभाजा
मयं हि साक्षात्पुरुषः पुराणः।
विधाविभिन्न प्रकृतिः किलैषा
वातुं भुवि स्वेन सतो वतीया ॥२॥
लङ्का॥ कहं अम्ह सामिणा रक्खसणाहेण एदं ण ओ-
धारिदं॥
अल०॥ अयि सरले शापमहिना किल मूर्छन्मोहः
सो पि नापराध्यति॥
॥ नेपथ्ये कलकलः ॥ उभे ससंभममाकर्णयतः ॥
॥ पुनर्नेपथ्ये ॥
समवधत भोस्त्रिजगच्चराणि भूतानि।
वस्वर्करुद्रसहितः स्वयमेष साक्षा
वृद्धश्रवाः समभिनन्दति साधु साध्वीं।
अग्निप्रवेशपरिनिर्गमशुद्धभावां
सीतां रघूत्तम भवस्थितिमाद्रियस्व ॥ ३॥

·१२१ ॥ सप्तमो यः ॥ अल०॥ कथमेते दिवौकसो पि दशकन्धरगृहनिवास- व्यसनकौलीनशङ्कापनुत्यै कृतपावकप्रवेशनिर्गमनां सीतादे- वीसभिनन्दन्ति । अहह । पतिव्रतामयं ज्योतिज्योतिषान्येन शोध्यते। इदमाश्चर्यमथवा लोकस्थित्यनुवर्तनं ॥४॥ ॥ शदश्रवणं नाटयित्वा ॥ लङ्का॥ कहं मङ्गलतूररवमिस्साओ गीदीओ णिसामी- अन्ति॥ अल० ॥ नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ॥ कथं सीताविशुद्यनुमोदना- धनवतीणाभिरप्सरोभिर्दिव्यर्षिगणैश्च रामभद्रनिदेशेन नि- प्यादिताभिषेककल्याणो विभीषणः पुष्पकं पुरस्कृत्य रामभ- द्रमभ्येति । तदेहि तथाविधसहजमहिममहनीयचरितमहानु- भावावलोकनेन चक्षुःकृतार्थया च ॥ इति परिक्रन्य निष्क्रान्ने ॥ ॥ मिअविष्कम्भकः ॥ ॥ ततः प्रविशति पुष्पकं पुरस्कृत्य विभीपणः ॥ विभी॥ अनुष्ठितः किल मया रामभद्रादेशः । तथाहि । सत्कृतं मातलिमनु। अजनगलदससंलवकिणाङ्कगण्डस्थलाः स्खलत्कनककङ्कणं नियमितैकवेणीभृतः। क्षमातलविवर्तनातिमलिनाम्बरा मोचिताः प्रयान्ति किल संमिता स्म सुरलोकवन्दिस्त्रियः ॥५॥ R ·१२२ ॥ महावीरचरितं ॥ उपश्रित्य ॥ जयति जयति रामभद्रः । देव एव तदवसानः किल निदेशः संपादितः। कार्तस्वराभिर्दश्याभिः पताकाभिश्च सांप्रतं । वन्दीभिरेधिताः काराः शृङ्खलाभिरलंकृताः ॥६॥ अयं च पुष्पकनामा स विमानराजः। असंरुद्धगतेरिष्टप्रवृत्तेर्वशवर्तिनः। मनोरथस्यानुगुणं सर्वदा यस्य चेष्टितं ॥७॥ रामः॥ साधु लङ्केश्वर साधु संपादितं ॥ सुग्रीचं प्रति ॥ सख वैकर्तने किमत्रावशिष्यते॥ सुग्री०॥ उत्खातस्त्रिभुवनकण्टको-तिहय दोर्दण्डाञ्चितमहिमाप्ययं निकारः। देव्याश्च प्रतिशमितस्तथाच संधा नियूंढा प्रगुणविभीषणाभिषेकात् ॥६॥ संप्रति तु द्रोणादिं प्रत्याहरतो हनूमतः सविशेषं गृहीतप्रव- तिर्दुमनायते किल कुमारभरतः तं प्रति वार्ताहरः प्रविसृज्य- तां ग्राभञ्जनिः । स्वयमयलंक्रियतां विमानराजः॥ रामः॥ यदभिरुचितं प्रियवयस्याय ॥ इति तथा कृत्वा सधैं वि- मानारोहणं नाटयनि ॥ सीता ॥ अपवार्य लक्ष्मणं प्रति ॥ अम्हहिं संपदं कहिं पन्थी- अदि॥ लक्ष्म ॥ देवि रघुकुलराजधानीमयोध्यां प्रति॥ सीता॥ अवि समतो सो वणवासस्स अवही॥ ॥

·॥ सन्नलोकः ॥ १२३ लक्ष्म ॥ देवि अद्यतनमेव दिनं तत्॥ सधैं विमानगतिं निरूपयन्ति । सीता ॥ साद्भुतं ॥ अज्जउत्त एदे उण कदमा दूरादो अणिद्धारिददखिणोदेसा आवित्थरिज्जंतसासलतणपरिसरा दीसन्ति। रामः॥ देवि नैते भुवां परिसराः किंतु। साक्षात्कलाष्टमूर्तेस्तस्यैषा मूर्तिरम्मयी प्रथमा। गीतः सागर इति नृभिरपरिच्छेद्यात्मगाम्भीर्य्यः ॥ ९॥ सीता ॥ जो अम्हाणं जेट्टससुरेहिं किदणिम्माणो ति बुड्डपरंपराए सुणीअदि। एदस्स मज्झे वि किं एदं दूरप्पसा- रिदं धवलं सुझं विभ अहिणवतिणछणासु भूमिसु दीसइ॥ लक्ष्म॥ देवि। सोत्साहं धृतशासनैः सकुतुकैर्वृक्षोकसां नायकै दिक्पर्यन्तधराधरेन्द्रशिखराण्यानाय्य निमापितः। कल्यान्तावधिवन्धनीयमहिमा लोकस्य सेतुर्नवः कीर्तिस्तम्भ इवायमार्यचरितस्याम्भोनिधौ लक्ष्यते॥१०॥ रासः ॥ अगुत्या निर्दिशन् ॥ वत्स। एता भुवाः परिचिनोषि मिलतमाल छायान्धकारिततुषारनिकुञ्जपुञ्जाः। उन्मूईदच्छमलयाचलतुङ्गशृङ्ग प्राग्भारनिष्पतितनिझरपूरभाजः ॥११॥ लक्ष्म ॥ आर्य ता एवैताः । नातिदूर एव तावदासां स जीसकन्दरः।

·१२४ ॥ महावीरचरितं ॥ गाजर्जरितासु दि वधिरे तत्स्फू थुस्फूर्जितै योन्नि भ्राम्यति दुष्प्रभञ्जनजवादभ्रे यदभे मुहुः । आक्षियान्धयति दुमान्धतमसे चक्षुः प्रविश्य क्षपा यत्रासीत्क्षपिता क्षरज्जलधरे त्वक्सारलक्षीकृते ॥१२॥ सीता॥ स्वगतं ॥ अहो पमादो कहं मह मन्दभाइणीए दुटु- देवेहिं एदे वि महाणुहावा ईरिसं अवत्थन्तरं अणुहा- विदा ॥ विभी०॥ देव रामभद्र दृश्यन्ते किलैताः कावेरीतीरभू- सयः॥ यत्पर्यन्तमहीध्रसीम्नि कुहलीमाध्वीकधारोगिर बृथत्यूगवनीघनीकृतजलैस्तुङ्गैर्जरच्छाखिभिः। लक्ष्यन्ते विविधाश्रमाः स्थिरतपःस्वाध्यायसाक्षात्कृत ब्रह्माणो निवसन्ति यत्र मुनयः कल्पस्थितेः साक्षिणः ॥ १३॥ यतो नातिदूर एव किलावाच्यां लोपामुद्रापरिष्कृतपरिसरे दीप्यति कौम्भसंभवं ज्योतिः॥ रामः॥ कथमतिक्रान्तमागस्त्यमाश्रमपदं। अयं वारां राशिः किल मरुरभूद्यविलसितै रयं विन्ध्यो येनाहृतविहृतिराध्मानमजहात् । विलिल्ये यत्कुक्षिस्थितशिखिनि वातापिवपुषा स कासां वाणीनां मुनिरकलितात्मास्तु विषयः॥१४॥ तदप्रमेयविभवा विश्वान्तरात्मसाक्षिणस्ते महात्मानः कुतश्च नाभिवन्द्याः ॥ सर्वे तथा कुईन्ति ॥

·॥ सप्तमोऽङ्कः ॥
૧૫
पुरतस्तज्जरतालखराडं
॥ आकाशे॥
सानुजस्त्वं प्रजाः शाधि कल्यान्तस्थायि ते यशः ।
नामापि राम गृणतासमृतत्वाय कल्यतां ॥ १५॥
रामः ॥ प्राकये ॥ कथसशरीरिण्या गिरा परमनुगृहीतो
महामुनिवन्दारुः॥
॥ इतरे अभिनन्दन्ति ॥
विभी०॥ देव रामभद्र एतास्ताः पम्पापर्यन्तभूमयः या-
सु वहोः कालादनुभूयमानान्यप्यभिज्ञानानि वलाञ्चक्षुराकर्ष-
न्ति । तथा हि।
वाणेनैकेन विद्धं विलसति
सो पि क्रीडाकपित्वं क्षणमिषुनिवहैरन्वभूदन वाली।
सौमित्रिः पादधातादिह हि सकुतुकं प्राक्षिपत्कूटमस्या
कावन्धं दृष्टमस्मिन्हनुमति भवतैवोत्तरीयं च देव्याः ॥१६॥
सीता ॥ स्वगतं ॥ किं णाम मह उत्तरीअं अज्जउत्तेण
मंतस्स हत्थे दिटुं॥
रामः ॥ सस्मरणं ॥ हे देवि तदा किल वैक्लव्यादपहियमा-
नाया भवत्याः प्रभ्रष्टमनसूयानामाङ्कमुत्तरीयमस्माभिः प्रथ-
ममभिज्ञानमासादितं।
दृशोः शरच्छीतकरप्रकाश:
काये पि कर्पूरपरागपूरः।
स्वान्ते पि सान्द्रामृतकुम्भसेक
स्तदा यदासीकिल दृष्टमात्र ॥१७॥

·१२६ ॥ महावीरचरितं ॥ यत्र ते-पि ॥ सीता शृङ्गारलज्जा नाटयति ॥ लक्ष्म॥ अयं तातस्य मित्रं किल गृध्रराज स्तं पापमस्मिन्सहसानुबनिन् । गाचं जराजर्जरितं विहाय यशःशरीरं नवमाललम्बे ॥१॥ सीता ॥ सगतं ॥ कहं मह कारणादी तारिसाणं वि महा- णुहावाणं ईरिसो अवाथाविसेसो णिसामीअदि॥ सुग्री०॥ देव अतिक्रम्यन्ते किलेता दण्डकासीमानः। स्वसुः कर्मनासौष्ठविचिचीषया। सानुप्लवाः क्वापि यातास्त्रिमूर्द्धखरदूषणाः ॥१९॥ सीता॥ षेपमाना ॥ अम्मो कहं पुणो वि ज्जेव्व रक्खसा सुणीअंति। रामः॥ देवि अलं शङ्कयाभिधानमाबमवशिष्यते। शरासनस्य टंकारासौमित्रेः केवलं किल। रक्षसां प्रलयः सिंहगर्जनादन्तिनां यथा ॥२०॥ निरूप्प ॥ किमन्याहशीव गतिरस्य विमानराजस्य ॥ विभी०॥ देवात्युच्चैः किलायं सह्यः सानुमान् । एनम- तिक्रम्य गम्यते किला-वर्तः। तदतिक्रमणायेदमपि मध्य- मलोकसांनिध्यं किंचिदुज्झति॥ लक्ष्म०॥ द्रष्टव्यः किलोत्तमपुरुषपदलाञ्छितो मध्यम- लोकः ॥

·॥ सप्तसोडूः ॥ १२७ ॥ सई उच्चैर्गतिवेगं निरूपयन्ति ॥ रामः ॥ निरूप्य । सविस्मयं ॥ यः पूर्वेषां नः कुलस्य प्रतिष्ठा देवः साक्षादेष धाम्नां निधानं। वय्याः सारः को पि मूर्ती विवस्वा न्प्रत्यासन्नः पुष्पकारोपणेन ॥२१॥ ॥ सर्व्व कपोतकेन प्रणमन्ति ॥ सीता ॥ उच्चैर्निरूप्प ॥ अम्मो कहं दिणम्मि वि ताराचक्कं वित्र एदं दीसदि॥ रामः॥ देवि तारकाचक्रमेवैतत्।अतिविप्रकर्षाद्रविकि- रणप्रतिहतचक्षुभिर्न दृश्यते किल दिवसे सविमानारोहणा- दपास्त॥ सीता ॥ सकुतुकं ॥ कहं गणवाडिआए फुल्लाई कुसुमाई व दीसंदि॥ रामः॥ समन्तादपलोयम ॥ कथमपरिछेद्यदिग्विभागमिव संप- ति जगत् यतः। संस्तूयन्ते विप्रकर्षादौमा नोपाधयः स्फुटं। आन्तरिक्षाः पुनरमी सर्वतः सदृशा इव ॥ २२॥ सुग्री०॥ देव भ्रातुः सौहार्देन विधेयीकृतो यहच्छया दि- गन्तेषु विचरन्नभ्युपपन्नवानस्मि । तथा हि। उदयास्ताचलावेतौ यत्कोडे बाल्यवाईके। विसम्भाच्चन्द्रसूर्याभ्यामतीयते विनिर्भयं ॥२३॥ अवधतामितो देवः।

·१२८
॥ महावीरचरितं ॥
कैलासाञ्जनशैलावेतौ तुल्योन्नतत्वपरिणाहौ
चन्दनमृगमदलेपं गमितौ क्षोण्या न वक्षोजौ ॥२४॥
इतश्चायं काञ्चनाचलः । परतश्चायमभङ्कशशिर शिखरी
गन्धमादनः ततः परस्मादगम्या मादृशां भूमयः॥
रामः॥ परितो विलोक्य । ससंभ्रमाद्भुतं ॥ कथमेकपद एव सर्वमहो
चक्षुर्गोचरः। परिछेद्या च सर्गस्थितिः॥
सीता॥ अम्मो एदं किं वि अदिट्टपुवं अण्णारिसं जेव्व
दीसइ ण माणुसो णवि पसू॥
रामः॥ देवि अश्वमुखं किन्नरमिथुनमेतत् । प्रायेणैतासु
भूमिष्वेवंविधानामेव भूयसां प्रचारः॥
विभी०॥ कथं समुन्मुखमेवाभ्येति । प्रायेणालकेश्वरादे-
शधारिणानेन भवितव्यं ।
। नेपथ्ये ॥
देव दिनकरकुलमणे रामभद्र भवन्तमेकपिङ्गाचलेश्वरनिदे-
शादुपश्लोकयितुं साकेतं प्रस्थितयोरावयोनी सुकृतपरिणा-
मादन्तराल एव चक्षुर्विषयो-सि । तन्निदेशपारतन्न्यमपि
भूयसे गुणाय । यत्पुराणस्यैव पुंसो-भिव्यक्तिपर्यायनिष्ठं महः
साक्षान्क्रियते ॥ इति प्रदक्षिणीकृत्याभिवन्देते ॥
॥ सर्वे निरूपयन्ति ॥ पुनर्नेपथ्ये किनरः ।
अपन्नवत्सलजगज्जननैकबन्धो
विहन्मराल कमलाकर रामचन्द्र।
जन्मादिकर्मविधुरैः सुमनश्चकोरै
राचम्यतां तव यशः शरदा सहस्रं ॥२५॥

·॥ सप्तमोङ्कः १२९ ॥ तत्रैव किन्नरी॥ यावत्फणीन्द्रशिरसि क्षितिचक्रमेत धावत्पुनर्ग्रहगणैः शवलं विहाय। वैदेहि तावदमलो भुवनेपु पुण्यः लोकः प्रशस्तचरितरुपगीयतां ते ॥२६॥ ॥ दम्पती मन्दाष्ट्र नाटयतः ॥ इतरे ॥ प्रियं प्रियं नः॥ रामः॥ लकेश्वर चिरसंचरणादन न अनुरोधं तर्कये। तहरमितो मध्यमलोकसांनिध्येन गन्तुं ॥ विभी०॥ देव। एते ते सुरसिन्धुधौतहषदः कर्पूरखण्डोज्वलाः पादाजर्जरभूर्जवल्कलवतो गौरीगुरोः पावनाः। तसालोकनिरस्तमोहतमसामध्यात्मविद्याजुषां यत्र ब्रह्मविदां निसर्गमधुरं जागर्ति सौम्यं महः॥२७॥ लक्ष्म०॥ आर्य कथमेते भुवां परिसराः संस्तुतपूर्वान्यवि- षयग्राहित्वं न क्षमन्ते चक्षुषोः॥ रामः ॥ निरूप्य । सस्मरणावेगं ।। वत्स ता एवैता गुरूणां को- शिकपादानां संचरणेन पवित्रितपर्यन्तास्तपोवनभूमयः । यत्र तु तत्रभवता याज्ञवल्क्यान्तेवासिना द्वितीयेन विदेहा- धिपतिना सह तत्संलापामृतप्रमोदमनुभवतां गुरूणां ला- लनीयाभ्यामावाभ्यां वालोचितमुल्ललितं॥ S ·- १३० ॥ महावरीचरितं ॥ सीता ॥ स्वगतं ॥ कहं कणिटुतादो ति सुणीअदि ॥ इति परितः सम्पृहमालोकयते ॥ रामः॥ लकेश्वर नोचितमिदानी गुरुचरणपङ्कजपवि- वितेषु परिसरेषु विमानाधिरोहणं॥ ॥ नेपथ्ये ॥ भो भोः रामलक्ष्मणौ । स भगवान्कृशाश्वान्तेवासी वां समाज्ञापयति॥ उभौ॥ विमानाधिदेवतामिङ्गितेन स्तम्भाय नियुज्य ॥ अवहितौ स्वः॥ ॥ पुनर्नेपथ्ये ॥ पुरीं यथा स्थितौ यातं विलम्वेषां च मान्तरा। अरुन्धती सहचरं ज्योतिर्मासं प्रतीक्षते ॥२॥ अहमपि तृतीयकालक्रियानुसंधानपरवान्मुहूर्तद्वयेनागत एव। उभौ॥ यथाज्ञापयन्ति गुरवः ॥ पुनर्विमानं प्रतिष्ठते ॥ . रामः॥ अहो महात्मानो-पि वात्सल्यपरतन्त्राः। यन्महि- ना तपःस्वाध्याययोर्लवश विभक्ते समये तत्राप्यागमनमनु- रुध्यन्ते । अथवा युक्तमेवैतत् । यतः करुणापारतन्येण मृदु- स्वभावास्ते तपोवनगुरुषु तरुषु च किं मनुष्येषु विशेषतस्तु राज्ञां मार्तण्डवंश्यानां गृहे नौ जन्म केवलं। शास्त्रास्त्रज्ञानमुख्यस्तु संस्कारो-स्मान्महात्मनः ॥ विभी० ॥ विलोक्य ॥ किमिदमकाण्ड एव नीहारजालैरिव क्षमारजोभिराच्छाद्यन्ते ककुभः ॥ सर्वे सविस्मयं पश्यन्ति ।

·॥ सप्तमोङ्कः ॥
१३१
रामः ॥ मचित. ॥ मन्ये प्राभञ्जनेरस्मात्प्रवृत्तिमुपलभ्य मां
प्रत्युपयातीव ससैन्यो भरतः॥
॥ प्रविश्य हनूमान् ॥
हतू० ॥ सपादपङ्कजस्पर्श प्रणन्य ॥ देव ।
स्थितो ध्यायन्नन्तः किमपि चरितं स्वेन भवत
श्चिरं वातीमेनामथ मदुपलभ्य प्रचलितः।
जटी चीरी रामेत्यमृतविभवन्नाम रसय
न्मुहुर्हर्षोभ्रान्तप्रकृतिसहितो भ्येति भरतः ॥ २९ ॥
रानः ॥ सोलासं ॥ अहो चिरायायुष्मत्सौहाईमुपलभामह
इति सर्वानान्दानामुपरि वामहे ॥
लक्ष्म ॥ सौत्सुक्यं ॥ सखे मारुते कुवार्यः॥
हनू ॥ य एते सैन्यस्य पुरतः पञ्चषास्तन्मध्ये पुरःसरः
सानुजः स महात्मा भरतः॥
॥ लक्ष्मणः निर्णयति ।।
सीता ॥ निरूप्य ॥ कहं अणारिसो जेव दीसइ॥
विभी॥ हहो विमानराज चिराय बन्धुजनदर्शनालिङ्ग-
नसंभावनादिना मिथो प्रमोदमनुभवन्वेते महानुभावा-
स्तत्क्षणं विरम ॥ सर्वे विमानावतरणं नाटयन्ति ॥
॥ ततः प्रविशतः कतिचनप्रधानपुरुपपरिवृत्तौ भरतशत्रुमौ ॥
रामः ॥ सरभसं पादपतितं भरतमुत्यापयति ॥ एोहि वास।
अनुभावयति ब्रह्मानन्दसाक्षाक्रियामिव ।
स्पर्शन्ते द्य वराम्भोजप्रस्फुरनालकर्कशः ॥ ३०॥

·१३२
॥ महावीरचरितं ॥
॥ इति निर्भरमालिङ्गय विसृजति । लक्ष्मणः सपादपतनं भरतमालिङ्गति । शत्रुमः रामल-
क्ष्मणावभिवादयति ॥
उभौ॥ कुलस्थितिमनुवर्णस्व॥
॥ भरतशत्रुनौ दण्डवत्सीतां प्रणमतः ॥
सीता॥ कुमारा जेट्टाणं भादुआणं अभिमदा होह ॥
रामः॥ वत्सौ भरतशत्रुनो।
अस्माकं व्यसनाम्भोधावयं पोतत्वमागतः।
कपीन्द्रो यं च लरेन्द्रो मित्रं धर्महिते रतः ॥३१॥
तत्परिष्वजतं ॥ इति सुग्रीवविभीपणो दर्शयति ॥
॥ भरतशत्रुघ्नौ तौ परिप्वज्य यथोचितमुपचरन्ति ॥
भर०॥ आर्य कुलगुरु! भगवान्मैवावरुणिः सिंहासन-
ग्रहे संपादितसकलाभिषेकसभारो भवन्तं प्रतीक्षते । यथा-
ज्ञापयत्यार्यः॥
रामः ॥ स्वगतं ॥ कौशिकपादाः प्रतीक्षणीयाः स च भग-
वान्मैत्रावरूणिरेवमाज्ञापयति । भवतु समयोचितं प्रतिक-
रिष्यते ॥ प्रकाशं ॥ यथाज्ञापयति कुलगुरुः ॥ सर्चे परिक्रामन्ति ॥
॥ ततः प्रविशति वसिष्ठो दशरथकलत्रैरुपचर्यमाणारुन्धती च ॥
वसि०॥ स्वगतं ॥
क्षमायाः सक्षेत्रं गुणमणिगणानामपि स्वनिः
प्रपन्नानां मूर्तः सुकृतपरिपाको जनिमतां।
कृपारामो रामो वहिरिह दृशो यास्यत इति
प्रमोदाद्वैतस्याप्युपरि परिवर्तामह इमे ॥ ३२॥

·॥ सप्तमोङ्कः ॥ १३३ भवतु तथापि लोकयावानुवर्तनीया ॥ प्रकाशं ॥ वध्वौ कौश- ल्यासुमिवे॥ उभे॥ आणवेदु कुलगुरू॥ वसि०॥ दिष्ट्याक्षतप्रतिनिवृत्तवत्से स्तः॥ उभे॥ तुम्हाणं आसिसाणं पहावो॥ अरु० ॥ कैकेयों विलोक्य ॥ वत्से कैकेयि किमेवमतिदुर्म- नायसे॥ कैके०॥ अंव मह मन्दभाइणीए अधणदाए सअलो वि लोओ एवं कोलीणं भणदि। जं वच्छाणं पवासजणणी मझ- मजणणी मन्थरामुहे आसि । ता कहं वच्छाणं मए मुहं पेक्खिवं ॥ अरु०॥ वत्से अलं वृथाकोलीनशङ्कया। आयंमिथैर- यमर्थस्तदैवान्तरेण चक्षुषा साक्षात्कृतः॥ साः॥ कहं वि॥ अरु०॥ मन्थरारूपधारिण्या शूर्पणख्या माल्यवहच- नादेतविहितमिति॥ अहो रक्खसाणं दुटुताभिओओ जो इह दिदं अवलाजणं विवादि॥ वसि०॥ है मङ्गलसमये लमलं यत्किंचिदुःखकैः का पुनरद्यापि राक्षसाभियोगवाती॥ रामः॥ वसिष्ठं विलोक्य। सोलासं ॥ स एष भगवान्मैवावरुणिः । साः॥ .

·१३४ ॥ महावीरचरितं । यदर्शनाकिमप्येतहवीभवति मे मनः। राकासुधाकरालोकादिन्दुकान्तोपलो यथा ॥ ३३॥ लक्ष्मणं प्रति ॥ वत्स इत इतः॥ उभौ० ॥ उपमृत्य ॥ भगवन्कुलगुरो रामलक्ष्मणावभिवाद- यावह इति । वसि ॥ चक्षुषां स्वस्वसमये संस्कारत्वं समाप्नुतां।। वत्सौ नयेन धर्मेण ज्ञानेन च पुरस्कृतं ॥३४॥ ॥ उभावरुन्धतीमभिवन्देते ॥ अरु०॥ इष्टैर्युज्येथां॥ ॥ उभौ क्रमेण सद्या मातृरभिवन्देते ॥ साः ॥ तौ निर्भरं परिष्वज्य मूर्युपाघ्राय ॥ जं अम्हे चिंतेमो तं तुम्हाणं होदु॥ ॥ सीता। उपश्रित्य । वसिष्ठं प्रणमति ॥ । वसि०॥ वत्से वीरप्रसविनी भव ॥ ॥ सीतारुन्धती प्रणमति ॥ अरु० ॥ सीतां निर्भरमालिङ्गय । लोपमुद्रानुसूयाहमिति तिसस्वया सह। पतिव्रताश्चतस्रो व सन्तु जानकि सांप्रतं ॥३५॥ ॥ सीता श्वश्रूरभिवन्दते ॥ सवाः॥ जादे कुलपडिट्ठावअदारअप्पसविणी होहि॥

·॥ सप्तमोङ्कः॥ १३५ ॥ नेपथ्ये ॥ प्रवर्तन्तां पौराः प्रतिसदनमधोत्सवविधी चिरं स्वे स्वे कर्मण्यथ समवधताप्यधिकृताः। यथोक्तं संभारं पुनरिह विधत्त द्विजवराः कृशाश्वान्तेवासी कुशिकपतिराज्ञापयति वः ॥३६॥ वसि ॥ भाकर्ण्य ॥ अहोम्यं भाग्यमहिमा वत्सस्य । यन- गवान्कौशिकः स्वयं सिंहासने समभिषेक्तुं संप्राप्तः ॥ इतरे॥ प्रियं नः॥ ॥ ततः प्रविशति सशिप्पो विश्वामित्रः ॥ विश्वा॥ सवप्रत्यूहशान्यै दशरथकरतः कर्षतैनं मया य द्यत्स्वान्ते संविमृष्टं तदनुगुणविधो यच्च वैयग्यमासीत्। तद्देवस्यावगुण्यात्प्रपतनविभवैश्चाद्य राज्ये भिषिच्य श्रीरामं निर्वृतानां फलितमिति मुहुः संप्रमोदामहे ॥३७॥ ॥ इति परिक्रमति ॥ वसि॥ स एष कौशिकः क्षा प्राकृतिकं तेजो ब्राझं यस्य विशिष्यते। लोकोतरचमत्कारनिधेस्तस्याद्भुतं न किं ॥ ३ ॥ ॥ वसिष्ठविश्वामित्रावुपसृत्यान्योन्यमुपचरतः ॥ विश्वा॥ भगवन्मत्रावरुणे किमद्यापि प्रतीक्ष्यते॥ वसि०॥ यथोचितमाद्रियतां॥

·၅ခု ॥ महावीरचरितं । विश्वा० ॥ दिगिणमुद्दिश्य ॥ निर्वर्त्यतां रामभद्रस्याभिषेकः॥ ॥ मुनयः यथोचितमाचरन्ति । नेपथ्ये दुन्दुभिध्वनिः । सर्वं सविस्मयं पुप्पवृष्टिं रूपयन्ति ॥ वसि०॥ कथं । सलोकपालो भगवान्पाकशासनो राम- भद्रस्याभिषेकमनुमोदते॥ कृताभिषेकमङ्गलो रामः ॥ यसिष्ठविश्वामित्रायुपमृत्य ॥ गुरू अभि- वादये॥ उभौ०॥ रामभद्र गुणासमभ्रातृभिस्त्वं पुरस्कृतः। इक्ष्वाकुमुख्यभूपालैश्चिरमूढां धुरं वह ॥ ३९ ॥ इतरे॥ तथास्तु ॥ इत्यनुमोदन्ते । विश्वा०॥ वत्स रामभद्र॥ रामः॥ आज्ञापयन्तु गुरवः॥ विश्वा० ॥ विसृज्येतामेतावनुभूतोत्सवप्रमोदौ सुग्रीव- विभीषणौ । पुष्पकं च संकल्पसमयसुलभं राजराजमेवा- श्रयतां॥ ॥ रामः तथा करोति ॥ विश्वा०॥ वत्स रामभद्र॥ निषूढं गुरुशासनं गुरुतरं धर्मो-पि संरक्षितो रक्षःसंहरणाच्चिकित्सितमनोरोगा त्रिलोकी कृता। सिद्धार्थाश्च सुराः सहानुजसुहृद्दारेण राज्यं पुन लब्धं किं करणीयमेतदधिकं श्रेयस्तदयुच्यतां ॥४०॥ रामः॥ इतो धिकमपि श्रेयो स्ति । तथापीदमस्तु भग- वत्यादप्रसादाद्भरतवाक्यं ।

·॥ सप्लमोडूः ॥ १३७ सापालाः क्षीणतन्द्राः क्षितिवलयमिदं पान्तु ते कामवर्षी वार्वाहाः सन्तु राष्ट्रं पुनरखिलमपास्ते तिसंपन्नसस्यं । लोके नित्यं प्रमोदं निदधतु कवयः श्लोकमाप्तप्रसाद संख्यावन्तो पि भून्ना परकृतिषु मुदं संप्रधार्य प्रयान्तु ॥४१॥ विश्वा०॥ एवमस्तु ॥ ॥ इति निष्क्रान्ताः सर्वे ॥ ॥ सप्तमोङ्कः ॥ ७॥ ॥ समाप्तमिदं वीरचरितं नाम नाटकं ॥

·No text on this page.

·ERRATA. Tend माणवेदि. हि सूत. आलाय. परमेष्टिनः. . Pare. Line. 3. 14. for जाणवेदि 6. हिसूत 7. 16. . . साम्माय 10. 15. .. परमेष्टिनः 14. 1. .. ताव 15. 3. delet 18. 5. for सार्भरूप 23. 1. चिरमित्सदिति 24. 6. . . उवणासो 2S. 10. तेल्लोक 12. लहीलरणं 29. 17. .. पेरिज्जन्त गर्भरूप. चिरमिस्सदि ति. उवणासो. तेलो. लचीलचणं. पेच्छिज्जन्त. 33. 6. . . ऊसन्तरस ज सन्तस्स. 52. 14. लखण 56. 3. .. पेखिन्छ . 57. 16. एतत 65. वर - लक्खण. पेखिदछ एतत् . वच्छ. पुतन. उपानयुगलं. नासौष्ट. ज्योतियः. फलित. जसुद्दीपे. 5. पुत्रा 69. 20. . उपानझुगलं 75. 12. .. नासोष्ट 83. 13. . . ज्यातिपः 93. 10. . . मालत 97. 15.. जसूट्रीपे 99. 3. अधिटिदं 100. 11. .. कज्जाणक्खेवो 101. 18. . . उवदिटो 104. 5. . . वादिना 131. 22. . . स्पर्शन्ने 135. 17... ब्राझं 136. 7. dele ... अधिटिदं. कन्जणिक्खेवो. उवदिवो. वादिनो. स्पर्श ते. ब्राझं.

·No text on this page.