·THE
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES;
A
COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS,
NOS.154 & 159.
योगदर्शनम् ।
परमहंसपरिव्राजकाचार्य-नारायणतीर्थ-निर्मिताभ्यां
योगसिद्धान्तचन्द्रिका-सूत्रार्थयोधिनी-
समाख्यव्याख्याभ्यां संवलितम् ।।
श्रीमदाचार्य श्रीवल्लभाधीश्वरसंप्रदायविदुपा
रतगोपालभट्टेन संशोधितम्।
YOGA DARSANA. .
WITH A COMMENTARY CALLED
YOGASIDHANTA CHANDRIK
by
SWÂM NARAYANATIRTIA.
AND SUTRARTHA BODHINI BY THE SAME AUTHOR.
EDITED DY
Pandita Ratni Gopala Bhatta
PUBLISHED AND SOLD BY THE SECRETAR),
OHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK DEPOT
BENARIS
AGENTS - OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG
PANDITA JYESHTHARAMA MUKUNDAJI BOMBAY:
PROESTHAIN & CO BOOKSELLERS LONDON
Printer by Tlar Vishna Dasce Gupta
PAOPRIETOR, AT THE VIDYA VILASA PRESS
BEYANES
1911
Registered According to Ad LIT, of 1567.

·श्रीगणेशाय नमः।
योगदर्शनम् ।
श्रीनारायणतीर्थविरचित-
मूत्रार्थयोधिनीसमाख्य-
वृत्तिसमेतम् ।।
श्रीकृष्णं सच्चिदानन्दं नत्वाऽथ क्रियते मया ॥
योगसूत्रेषु व्याख्यानं सझेपेण न विस्तरात् ॥१॥
इह खलु श्रुतिस्मृतीतिहासाद्यखिलवाङ्मयमसिद्धधर्मार्थ-
काममोक्षपुरुषार्थचतुष्टयेपु तावन्मोक्षः परमपुरुषार्थः । स च
श्रवणमनन निदिध्यासनसाध्यस्तत्राप्यखिलाधिकृतस्यासाधारण-
करणीभूतस्याष्टाङ्गयोगेन भायेण कवलीकृतस्यैतन्मताभिमतस्य
च यथायथं मोक्षाणिमादिसिद्धये च भगवान् पतञ्जलिः समाधि-
तत्साधनविभूतिकैवल्याख्यपादचतुष्टयात्मकैकाध्यायपरिमितानि
सूत्राणि चकार । तेषु च सूत्रेषु भगवान् वादरायणो भाष्यं
चकार । तदुपरि च सर्वतन्त्रस्वतन्त्रा वाचस्पतिमिश्रष्टीको
चकुः । तत्र भाष्ये तट्टीकायां चातिगम्भीरत्वान्न सहसा सूत्रार्थ
ईपद्व्युत्पन्नैर्मुमुक्षुभिरन्यैर्वा सूत्रार्यजिज्ञासुभिर्लब्धुं शक्यते ।
तथाच तदनुग्रहाय तानेवाश्रित्य सूत्रार्थबोधिनी वृत्तिरारभ्यते ।
तत्रेदमाचं सूत्रम्-
अथ योगानुशासनम् ॥ १ ॥
अथ-शब्द आरम्भार्थः । श्रुतिमात्रेण मङ्गलमयोजकश्च ।
शास्यतेऽनेनेति शासनं शास्त्रं, योगानामनुशासनं योगानुशासन-
म् । तथाच योगशास्त्रमारभ्यत इत्यर्थः ॥१॥

·सूत्रार्थयोधिनीसहितम्।
तत्र सम्मज्ञावासम्पज्ञातभेदेन वक्ष्यमाणेन द्विविधयोगस्य
साधारणं लक्षणमाह-
योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥ २॥
चित्तस्य रजस्तमोवृत्तीनां वक्ष्यमाणानां निरोधः प्रतिलोम-
परिणामेनोपशमो योग इत्यर्थः । अतो वक्ष्यमाणसम्पज्ञातसमाधेः
सात्विकवृत्तिसत्त्वेऽपि नान्याप्तिः । तत्र चित्तस्य त्रिगुणात्मक-
त्वात् क्षिप्तमूढविक्षिप्तकाग्रनिरुद्धरूपपञ्चभूमयोऽवस्थाविशेषा
भवन्ति । तत्र न तिसृणामुपयोगोऽपि तु योरेवान्त्ययोः ।
तत्र क्षिप्त रजस उद्रेकादस्थिरं बहिर्मुखतया सुखदुःखादिविषयेषु
विकल्पितेपु व्यवहितेषु सन्निहितेषु च रजामेरितं भवति । तच
सदैव दैत्यदानवादीनाम् । मूढं तमस उद्रेकात् कृत्याकृत्य-
विभागमगणय्य क्रोधादिभिर्विरुद्धकृत्येष्वेव निरतं भवति । तच
सदैव रक्षःपिशाचादीनाम् । विक्षिप्त तु सचोद्रेकाद् रजो-
विशिष्टं परिहृत्य दुःखसाधनं सुखसाधनेष्वेव - शब्दादिपु प्रवृत्तं
भवति । तच्च सदैव देवानां, रजसोऽप्यभावेन शुद्धसत्त्वौद्रकाद्
भगवद्भक्तानां देवासुरमनुष्यादीनां सात्विकसत्तिविशिष्टमेकाग्रं
भवति । तस्या अपि निरोधे निरुद्धं योगिनामेव भवति । व्यक्त-
मतदाकरे ॥२॥
ननु बुद्धिवृत्तिस्वभावस्य पुरुषस्य वृत्तिनिरोधे कथं स्थिति-
रित्यत आह--
तदा द्रष्टः स्वरूपेऽवस्थानम् ॥ ३ ॥
यदा चित्तस्य शान्तघोरमूढानां सर्वासां वृत्तीनां निरोध-
स्तदा द्रष्टुश्विदात्मनः स्वाभाविके स्वरूपे स्थितिः, कुसुमापाये
यथा स्फटिकस्य तथेत्यर्थः । पुरुपस्य चैतन्यमानं स्वभावो,
वृत्तय इति भावः ॥३॥

·- योगदर्शनम् ।। ननु तर्हि व्युत्थाने स्वभावाच्च्युतिः स्यादित्याशयाह- वृचिसारूप्यमितरत्र ॥४॥ इतरत्र निरोधाद् व्युत्थाने सति याचित्तत्तयः शान्ताया- स्तत्सारूप्यं वृत्तिमबुद्ध्यविवेकेन पुरुपस्य शान्तो दुःखीति चितादात्म्यभ्रम इत्यर्थः । अतो न स्वभावात् पच्युतिः । न हि लौदित्यभ्रमकाले स्फटिकस्य स्वभावाच्च्युतिरस्तीति भावः निरोघे मुक्तिय॒त्याने वन्ध इति सूत्रद्वयतात्पर्यम् ॥ ४ ॥ इदानीं निरोच्यानां वृत्तीनामियत्तामाह - वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाऽक्लिष्टाः ॥ ५॥ तयप्मत्ययोऽवयववाची । वृत्तयोऽग्रिमसूत्रोक्ताः । प्रमाणा- दयः पञ्च वृत्तिविशेपा वृत्तिसमूहस्यावयविनोऽवयवा इत्यर्थः । पञ्चावयवा यासां ताः पञ्चतय्यः । तासां हानोपादानसिद्धये भेदमाह ॥ लिष्टा अक्लिया इति ॥ रागादिक्लेशानां हतवः । लिष्टा बन्धफलाः । सर्वो हि जन्तुः प्रमाणादिवृत्तिभिर्शातार्थेषु रागादिना कर्म कृत्वा सुखादिना वयते । अलिष्टा मोक्षफलाः क्लेशनाशिन्य आत्मगोचरा इत्यर्थः ॥ ५ ॥ ता एव पश्चचीरुद्दिशति- प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः ॥ ६ ॥ इतोऽन्या वृत्तिर्नास्तीति उद्देशसूत्रस्य फलम् ॥ ६ ॥ तत्र प्रमाणतिं विमजते- प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि ॥ ७ ॥ त्रीण्येव प्रमाणानीति भावः । तत्र मानसामान्यलक्षण- मविसंवादिज्ञानम् । तत्रापीन्द्रियप्रणालिकया चितस्प वाद्यवस्तूप- रागात् तद्विपया सामान्यविशेषात्मनोऽर्थस्य विशेषावधारण- ·सूनाधयोधिनीसदितम्। प्रधाना वृत्तिः प्रत्यक्षप्रमाणम् । गृहीतसंवन्धालिशालिशिनि सामान्यात्मनाऽध्यवसायोऽनुमानम् । आप्तवचनमागमः ॥ ७ ॥ विपर्ययं लक्षयति- विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम् ॥ ८ ॥ अतद्रूपप्रतिष्ठं तद्रूपे स्वाविपये स्वजन्यमतिष्ठाशून्य बाधाविरो- धीति यावत् । विकल्पेऽतिव्यामिवारणाय मिथ्याज्ञानपदम् ॥८॥ विकल्पं लक्षयति- शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः ॥ ९ ॥ नरशृङ्गादिश्रवणानन्तरं भवन्ती निर्विपया त्तिर्या सा विकल्प इत्यर्थः । वस्तुशून्यत्वान्नायं प्रमाणं, व्यवहारहेतुत्वाच न विपर्ययः ॥९॥ निद्रा लक्षयति- अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा ॥ १० ॥ कार्य प्रत्याययति जनयतीति प्रत्ययो हेतुः । जाग्रत्स्वप्न- वृत्तीनामभावे हेतुस्तम आलम्बनं विपयो यस्याः सा वृत्ति- निद्रा । अस्याः सुखमहमस्याप्सं, न किञ्चिदवेदिपमिति मुपुप्त्य- नन्तरं जागरे स्मृतिदर्शनात् । स्मृतेश्वानुभवन्यतिरेकेणानुपपचे- तित्वम् । वृत्तिशब्दोच्चारणं तु ज्ञानसामान्याभावो निद्रेति तार्किकस्वीकृतनिरासार्थ, भाष्यकृद्भिस्तु व्याख्यातम् । सा तु प्रवोधे प्रत्यवमर्शात् प्रत्ययविशेष एव । कथमितिचेदुच्यते । मुखमस्याप्त प्रसन्नं मे मनः प्रज्ञां मे विशारदीकरोति । दुःखमह- मस्वाप्स ग्लानं मे मनो भ्रमत्यनवस्थितं, गाढं मूढोऽहमस्याप्स गुरूणि मेऽङ्गानि क्लान्तं मे चित्तम् अलं मुपितमिव भवती- ति । स खल्वयं प्रयुद्धस्य प्रत्यवमर्शो न स्याद् असति प्रत्यया.

·योगदर्शनम् ।१। ऽनुभवे, तदाश्रिताः स्मृतयश्च तद्विपया न स्युः। तस्मात् प्रत्यय- विशेपो निद्रा । सा च समाधावितरमत्ययवनिरोद्धव्येति । नच भाष्यकारविरोधाद् वृत्तिकारव्याख्यानं विरुद्धमिति शझम् । वृत्तिकारस्य प्रसिद्धावस्थात्रयाभिमायात् । भाष्यकारस्प तु अवस्थात्रयस्याऽप्येककावस्थात्रैविध्यागीकाराभिमायत्वान्न वि- रोधः ॥ १० ॥ स्मृति लक्षयति- अनुभूतविषयाऽसंप्रमोषः स्मृतिः ॥ ११ ॥ असंममोपोधिकाग्रहः । अनुभूतग्रह इति यावत् । सा स्मृतिरित्यर्थः । ननु स्वकरे गजवैशिष्टयमननुभूतमपि स्वप्ने स्मयते इतिचेन्न । तस्य विपर्ययत्यादिति भावः ॥ ११ ॥ आसां वृत्तीनां निरोधोपायमाह- अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः ॥ १२ ॥ तत्र संसारसागराभिमुख्या विषयभूमिगायाश्चित्तवृत्तेः प्र- वाहो वैराग्येण भज्यते । तत्प्रवाहभङ्गे निद्रा स्यात् । तद्भगाय अभ्यासो विहितः। तेन लयविक्षेपप्रवाहो भज्यते । अतो द्वावे. वोक्तौ ।। १२ ॥ अभ्यासस्वरूपमाह- तत्र स्थिती यत्नोऽभ्यासः ॥ १३ ॥ तत्र तयोर्मध्ये रजस्तमोटत्तिशून्यस्य चित्तस्य एकाग्रता स्थितिः । तस्यां कार्याणि यमनियमादीनि । तद्विपयकः प्रयत्नो- ऽनुष्ठानमभ्यास इत्यर्थः ॥ १३ ॥ नन्वनादिपवलराजसतामसत्तिसंस्कारविरोधिभिःकुण्ठितो- अभ्यासो न स्थितौ कल्पते इत्यत आह- २ ·- सूत्रार्थबोधिनीसहितम्। स तु दीर्घकालनरन्तर्यसंस्कारसेवितो दृढभूमिः ॥१४॥ तुशब्दः शहाव्यावृत्यर्थः सः अभ्यासो दीर्घकालनरन्तर्येण ब्रह्मचर्यश्रद्धास्पसंस्कारेण च सेवितो दृढभूमिः दृढसंस्कारः। स व्युत्थानसंस्कारैर्नाभिभूयते, किन्तु स्थितिसमर्थो भवतीत्यर्थः॥१४ वैराग्यस्वरूपमाह- दृष्टानुअविकविपयवितृप्णस्य वशीकारसंज्ञावैराग्यम्॥१५ दृष्टेषु स्त्र्यन्नपानादिषु एवमनुश्रवो वेदस्तदुक्तेषु आनुथ- विकेपु स्वर्गाणिमादिपु पूर्वोक्ताभ्यासेन साक्षात्कारादिकृष्ण- स्योपेक्षाबुद्धिर्वशीकारसंज्ञा वैराग्यमित्यर्थः। तच भूमिकाजय- क्रमेण लब्धुं शक्यते ॥ तदुक्तम्- वैराग्यमायं यतमानसंज्ञ क्वचिद्विरागो व्यतिरेकसंज्ञकः । एकेन्द्रियाख्यं हृदि रागसौम्यं तस्याप्यभावस्तु वशीकृताख्यम् , इति ॥ तत्र स्वीकृतविपयान् सन्त्यक्तुमशक्नुवतोऽपि समानेच्छा- त्यागेनाद्यम् । ततोऽपि विपयाणां मध्ये प्रियवस्तुलावण्यादि- व्यतिरेकेणाऽपि चितिीयम् । तथा वृत्तावपि मनसि राग- शैथिल्येन बाह्येन्द्रियैरेव सेवनं तृतीयम्। तत्राप्यौदासीन्यं चतुर्थ- मित्यर्थः ॥१५॥ अपरं वैराग्यमुक्त्वा परं वैराग्यमाह- तत्परं पुरुपख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् ॥ १६ ॥ तत्र वशीकारसंज्ञके वैराग्ये जाते सति संप्रज्ञातप्रभावेन पुरुषस्य या ख्यातिः प्रधानाद्विविक्तस्य यः साक्षात्कार उच्यते ·योगदर्शनम् ।। तदभ्यासादशेषगुणत्रयव्यवहारेषु वैतृष्ण्यम् । तृष्णाविरोधिनी चित्तत्तिर्या भवति तत्परं श्रेष्ठं फलभूतं वैराग्यम् । तत्परिपाका- चित्तोपशमपरिपाकस्ततोऽविलम्बन फैवल्यमित्यर्थः ॥ १६ ॥ इदानीं चतुर्विध संमज्ञातं दर्शयति- वितर्कविचाराऽऽनन्दाऽस्मितानुगमात् संप्रज्ञातः ॥१७॥ स्थूलसाक्षात्कारो वितर्कः । सूक्ष्मसाक्षात्कारो ध्यानेन स्थूलकारणपश्चतन्मात्राविषयको विचारः। इन्द्रियाणामस्थूल- रूपत्वेऽपि प्रकाशकत्वेन साविकरूपत्वात्तेषां ध्यानेन साक्षात्कार आनन्दः । तेषां कारणं बुद्धिः । सा ग्रहीपैकीभूताऽस्मितेत्युच्य. ते । तद्विपयकसाक्षात्कारोऽस्मिता । अत्र स्थूलं सूक्ष्मं च ग्राह्य, ग्राहकाणीन्द्रियाणि, गृहीताऽस्मिता । तेषु ध्यानपरिपाकः संप- ज्ञातो योगः । स तैः स्वरूपैरनुगमाच्चतुर्विधः सवितर्क इत्यादिः ॥१७॥ अधुना सोपायमसंप्रज्ञातमाह- विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेपोऽन्यः ॥ १८ ॥ वृत्तीनामभावो विरामः । तस्य प्रत्ययः कारणं वैराग्यं, तद्भ्यासः पूर्व उपायो यस्य स तथा । अनेन पदेन युक्तोऽन्यः असंमज्ञातः । परं वैराग्यं संप्रज्ञातशेपानभिभूय स्वसंस्कारं शेष- यति स निर्वाजः समाधिः कर्मवीजाभावात् ॥ १८ ॥ अयमसंमज्ञातो द्विविधः, भवप्रत्यय उपायपत्ययश्च । तत्र मुमुक्षुभिहेयं भवप्रत्ययमाह-- भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् ॥ १९ ॥ भूतेन्द्रियाणामन्यतरस्मिन् भावनया देहपातानन्तरं भूतोन्द्रि- येपु लीना मांसशोणितलोममेदोऽस्थिमज्जारूपपादकौशिफदेह- ,

·८
सूपार्थवोधिनीसहितम्।
शून्या विदेहाः । अव्यक्तमहदहवारपञ्चतन्मात्रेषु प्रकृतिरूप-
कारणेपु लीनाः प्रकृतिलया जीवाःतिपां चित्तं संस्कारमात्रगेप-
मित्यसंप्रज्ञातः । स तु भवमत्ययः । भवन्ति जायन्तेऽस्यामिति
अनात्मन्यात्मवुद्धिः। स प्रत्ययो हेतुर्यस्य स तथाऽविद्यामूलो-
ऽयं योगोऽतो हेयः । अत एवोक्तं वायुपुराणे--
दशमन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः ।
भौतिकाच शतं पूर्ण सहस्रं त्वाभिमानिकाः ।।
बौद्धा दशसहस्राणि तिष्ठन्ति विगतज्वराः ।
पूर्ण शतसहस्रं तु तिष्ठन्त्यव्यक्तचिन्तकाः ॥
पुरुपं निर्गुणं माप्य कालसंख्या न विद्यते, इति ॥ १९ ॥
अधुना गुमुक्षूणामुपादेयं द्वितीयमाह-
श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेपाम् ॥ २० ॥
पुरुपगोचरा साविकी श्रद्धा । तया वीर्य प्रयत्नो जायते
तेन यमनियमपरम्परया स्मृतिर्ध्यानम् । तेन समाधिः । तेन प्रज्ञा
पुरुपगोचरख्यात्यभ्यासः संप्रज्ञातः । ततः परवैराग्यादसंप्रज्ञाता।
इतरेप पूर्व विलक्षणानां मुमुक्षूणां भवतीत्यर्थः ।। २० ।।
तत्र प्रज्ञाता उपाया मृदुमध्याधिमात्रास्त्रिविधाः । तथाच
योगिनोऽपि त्रयः । मृदूपायो, मध्योपायोऽधिमात्रोपायश्चेति ।
तत्र मृदृपायोऽपि त्रिविधः । मृदुचेगो, मध्यवेगस्तीघसंवेगश्चेति
तत्र तीवसंवेगस्य क्षिप्रं समाधिमाह-
तीव्रसंवेगानामासन्नः ॥ २१ ॥
समाधिलाभः । संवेगो वैराग्यम् । अथवा वैराग्यानुकूल-
क्रियाहेतुर्दृढतरः संस्कार उत्कटवैराग्यमिति यावत् । येपामुपाया-
वाधिमात्रास्तेषां योगिनामासन्नः समाधिरसंप्रज्ञातः । ततो मोक्ष
इत्यर्थः ॥ २१॥

·योगदर्शनम् । १। मृदुमध्याधिमात्रत्वात्ततोऽपि विशेषः ॥ २२॥ तीसंवेगस्यापि मृदुमध्याधिमात्रत्वाचतो मृदुतीवसंवेगस्य योगिन आसन्नात् समाधर्मध्यतीवसंवेगस्यासन्नवरस्ततोऽप्यधि- मात्रतीवसंवेगस्यासन्नतमः समाधिलाभ इति विशेष इत्यर्थः॥२२॥ इदानीमेतदुपायादिलक्षणमुपायान्तरमाह- ईश्वरप्रणिधानाहा ॥ २३ ॥ ईश्वरे कायिकादाचनिकान्मानसात् प्रणिधानाद् भक्तिवि- पादासनवमः समाधिलाभावाशब्दो भक्तिविकल्पार्थः॥२३॥ ईश्वरस्य स्वरूपमाह- क्लेशकर्मविपाकाशयरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः॥२४॥ क्लिश्यन्तीति क्लेशा अविद्यादयः पञ्च । कर्म धर्माधर्मों । तयोः फलं विपाकः 1फलानुकूलाः संस्कारा आशयाः। मनस्या- शेरत इति व्युत्पत्तेः। तैः क्लेशादिभिः कालत्रयेऽप्यसंवन्धः पुरुप ईश्वरः। विशेपपदेन वस्तुतः कालत्रयासंवन्धजीवेभ्यो व्यावृत्तिः कृता॥ अत्र भाप्यम् । वक्ष्यमाणा अविद्यादयः क्लेशाः, कुशला- कुशलानि कर्माणि, तत्फलं विपाकः, तदनुगुणा वासना आशयाः! ते च मनसि वर्तमाना अपि पुरुपे व्यपदिश्यन्ते । स हि त- स्फलस्य भोक्तेति । यथा जयः पराजयो वा योद्धपु वर्तमानः स्वामिनि व्यपदिश्यते। यो ह्यनेन भोगेनापरामृष्टः स पुरुपविशेष ईश्वर इति । कैवल्यं मातास्तर्हि सन्ति च बहवः केवलिनः । ते हि त्रीणि बन्धनानि छित्वा कैवल्यं प्राप्ताः । ईश्वरस्य च तत्सं- वन्धो न भूतो न भावी । यथा मुक्तस्य पूर्वा बन्धकोटिःप्रज्ञायते, नवमीश्वरस्य । यथा प्रकृतिलीनस्योत्तरा बन्धकोटिः सम्भा- ·सुधार्थचोधिनीसहितम्। व्यते । स तु सदैव मुक्तः सदेवेश्वर इति । योऽसौ प्रकृष्टसचो- पादानादीश्वरस्य शाश्पतिक उत्पः स कि सनिमित्तः, आहो. स्विनिनिमित्त इति ॥ तस्य शास्त्रं निमित्तम् ॥ शास्त्रं पुनः किनिमित्तम् । प्रकृष्टसत्यनिमित्तम्।।एतयोः शास्त्रोकर्पयोरीश्वर- सत्त्वे वर्तमानयोरनादिसम्बन्धः । तस्मादेतद्भवति सदेवेश्वरः सदैव मुक्त इति । तच्चतस्यैश्चर्य साम्यातिशयविनिर्मुक्तम् । न तावदेश्वर्यान्तरेण तदतिशग्यते । यदेवातिशयितं तस्मादेव तत् स्यात् । तस्माद्यर काष्ठामाप्तिरैश्वर्यस्य स ईश्वरः । न च तत्स- मानमैश्चर्यमस्ति । कस्मात् सः।तुल्ययोरेकस्मिन् युगपत्कामिते ऽर्थे नवमिदमस्तु पुराणमिदमस्त्विति एकस्य सिद्धावितरस्य मा- काम्यविधातादून प्रसक्तम् । योश्च तुल्पयोर्युगपत्कामितार्थ- प्राप्तिास्ति । अर्थस्य विरुद्धत्वात् । तस्माद्यस्य साम्याति- शयविनिर्मुक्तमैश्वर्य स ईश्वरः । स च पुरुपविशेप इति ॥२४॥ तस्य सर्वज्ञत्वेऽनुमानमाह- तत्र निरतिशय सर्वज्ञबीजम् ॥ २५॥ तत्र ईश्वरे निरतिशयं सर्वज्ञत्वनीज ज्ञापकमित्यर्थः । तथा- चायं प्रयोगः । अस्मदादीना ज्ञानं निरतिशयज्ञानेनाविनाभूतं, सातिशयत्वाद्, यत् सातिशय तत् समानजातीयेन निरतिशयेन युक्तम् । यथा कुम्भपरिमाणं विभुपरिमाणेन । तथाच निरति- शयं ज्ञानं सर्वज्ञत्वमन्तरा नोपपद्यते इति सिद्ध सर्वज्ञत्वम् । तस्य जीवे वाधादितरस्मिन् कल्पना स्यात् । तदपेक्षया श्रुतिसिद्धानां शिवनारायणादीनामुपाधिभेटेन भिन्नत्वेनावगम्यमानाना कल्पनं साधीय इति दिक् ॥ २५ ॥ तस्य भगवतो ब्रह्मादिभ्यो भेदमाह- ·योगदर्शनम् । १। स पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् ॥ २६ ॥ स ईश्वरः पूर्वेपां सर्गादायुत्पन्नानां हिरण्यगर्भादीनां काल- परिच्छिन्नानां गुरुर्धर्मार्थकाममोक्षोपदेष्टा । कालेनानवच्छेदात् । अनाधनन्तत्वादित्यर्थः ॥ २६ ॥ इदानी परमेश्वरं निरूप्य तत्मणिधानं वक्तुं रहस्यमाह- तस्य वाचकः प्रणवः ॥ २७ ॥ तस्येश्वरस्य । प्रणय ॐवारः ॥ २७ ॥ एवं वाचकमुक्त्या प्रणिधानमाह- तजपस्तदर्थभावनम् ॥ २८ ॥ तस्य मणवस्य जपः प्रणवाभिधेयस्येश्वरस्य भावनम् । एवं पण जपतस्तदर्थं च भावयतश्चित्तमेकानं भवति ॥ २८ ॥ समाधिलाभरूपफलमुक्त्वा फलान्तरमपि तदनुगुणमाह- ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च ॥ २९॥ प्रतीपं विपरीतमञ्चति जानातीति प्रत्यग् भ्रान्त इत्यर्थः । अनेनेश्वराद्भेद उक्तः । प्रत्यक् चासौ चेतनश्च तस्याधिगमः साक्षात्कारस्ततः प्रणिधानाद्भवति । अपिचान्तरायाणामभावो भवति ॥ २९ ॥ अन्तरायानाह- व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शना- ऽलब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपा- स्तेऽन्तरायाः ॥ ३० ॥ ये वित्तं योगाद्विक्षिपन्ति ते विक्षेपा योगस्यान्तराया विना नव । तत्र वातादीनामिन्द्रियाणां च वैषम्यं व्याधिः। स्त्यानं ·१२ सूनार्थयोधिनीसहितम्। चित्तलघुत्वेऽपि कर्मानहता । संशयः सिद्धाति न वेति । प्रमादो योगादानामननुष्ठानलक्षणः । आलस्यं चित्तस्य गुरुत्वादम- त्तिः । अविरतिर्विपयतृष्णा । भ्रान्तिदर्शनम् एककोटिविपर्ययः। अलव्यभूमिकत्वं समाधिभूम्यलामः । मधुमत्यादयः समाधि भूमयो वक्ष्यन्ते । अनवस्थितत्वं नाम लब्धायां भूमौ चित्तस्या- ऽस्थिरत्वम् । पूर्वभूमौ स्थिरं हि चित्तम् उत्तरभूमि जयेत् । त- स्मादस्थिरत्वं दोपः ॥ ३०॥ न केवलमेते योगनाशकाः,किन्तु दुःखादीनपि कुर्वन्तीत्याह- दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः ॥ ३१॥ दुःखं शारीरं कामजं मानसं व्याघ्रादिजमाधिभौतिकम् । ग्रहपीडादिजमाधिदैविकम् । दौर्मनस्यमिच्छाविघातात् । सोभो मनसि । अङ्गयेजयतो भावोऽङ्गमेजयत्वम् । अङ्गानां कम्प इत्य- थः। अनिष्कृतः प्राणो यद् वाह्यं वायुमन्तःप्रवेशयति स श्वासः। समाध्यगरेचकविरोधीत्यर्थः । एवमनिच्छतः कोष्ठस्थस्य वायोहिर्गमनं प्रश्वासः पूरफविरोधात् । एतैर्विक्षेपेः सह भव- न्तीत्यर्थः ॥ ३१॥ ईश्वरमणिधानादेतेपामभाव इत्युक्तमुपसहरति- तत्प्रतिपेधार्थमेकतत्त्वाभ्यास ॥ ३२ ॥ विक्षेपाणा नाशार्थमेकतत्त्वाभ्यासोऽभिमत्तध्यानं कार्यमि- त्यर्थः ॥ ३२॥ तस्य चित्तस्यास्यादिमलवतो योगासम्भवात्तन्मलनिरा- सोपायमाह- मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणा ·योगदर्शनम् । १। १३ भावनातश्चित्तप्रसादनम् ॥ ३३ ॥ मैत्री मुखिपु मित्रता । दुःखिपु करुणा दया ! पुण्यत्तिषु इर्षों मुदितम् । अपुण्यशब्दितपापादिके उपेक्षां भावयेत् । तया वृत्या चित्तस्य प्रसादनं भवति । मुखादिषु यथाक्रममुक्तभावन- या सात्विको धर्मो जायते । तेन च शुक्लेन धर्मेण चित्तं प्रसन्न भाति । प्रसन्ने च स्थितिपदं लभते ।। ३३ ।। एवं मैन्यादिभावनया प्रसन्नस्य चित्तस्य स्थित्युपायानाह- प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥ ३४ ॥ नासिकापुटाभ्यां प्राणस्य मच्छईनं रेचनम् । रेचितस्य माणस्य बहिरेव विधारणं कुम्भकम् । यथाशक्ति ताभ्यामेकत्र लक्ष्ये चित्तं स्थितिं लभते । प्राणजये चित्तजयस्तयोरविभागात् माणायामस्य सर्वपापनाशकत्वात् पापनिवृत्ती चित्तं स्थिरं भवति । वाशब्दो वक्ष्यमाणोपायविकल्पार्थः ।। ३४ ॥ उपायान्तरमाह---- विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिनिबन्धनी ॥ ३५ ॥ नासाग्रे चित्तस्य संयमादिव्यगन्धसाक्षात्कारो भवति । एवं रसनादावपि ज्ञेयम् । ताः संविदो विषयवत्यः प्रवृत्तयः शीघ्रमुत्पन्नाः सत्यो विश्वासमुत्पाघेश्वरायतिसूक्ष्मे लक्ष्ये मनसः स्थिति निवनन्तीत्यर्थः । तथाच शास्त्रीयानुभवविशेपे जाते श्रद्धया योगी यः कोऽपि प्रवर्तत इति भावः ॥ ३५ ॥ विशोका वा ज्योतिप्मती ॥ ३६॥ अष्टदलध्यानादिक्रमेण मनसः संयमाज्ज्योतिःस्वरूपात्म- ३ ·सूत्रार्थयोधिनीसहितम्। विपया ज्योतिप्मती विशोका दुःखराहिता संविदुत्पद्यते सा मनसः स्थितिहेतुरित्यर्थः ॥ ३६॥ वीतरागविषयं वा चित्तम् ॥ ३७॥ वीतरागं यचित्तं परित्यक्तविपयामिलापमित्यर्थः । तद्विपयं सत्र धार्यमाणं योगिनश्चित्वं स्थितिपदं प्रामोतीत्यर्थः ॥३७॥ स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनं वा ॥ ३८ ॥ अत्र ज्ञानशब्दो ज्ञेयपरः ॥ स्वप्ने भगवतो यद्रूपं भगवतो- ऽत्यन्तप्रियमाराधयन्नेव प्रबुद्धस्तत्रैव चित्तं धारयेत् । निद्रायां तु सुप्तौ यत् सुखं तत्र धारयेत् । एवं स्वप्ननिद्रान्ते सालम्वनं चित्रं स्थिति प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ३८ ॥ यथाभिमतध्यानाहा ॥ ३९ ॥ किं बहुना, कृष्णादिरूपं यदेवेष्टं तदेव ध्यायेत्। तत्र लन्ध- स्थितिकमन्यत्रापि लभते ॥ ३९ ॥ चित्तस्थितिजयस्य ज्ञापकमाह--- परमाणुपरममहत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः ॥ ४० ॥ अस्य सूक्ष्मे निविशमानस्य वशीकारोऽमतिघातः । स एव ज्ञापफमित्यर्थः ॥ ४० ॥ सम्प्रज्ञातयोगस्य विपयं स्वरूपं च निर्दिशति- क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेर्ग्रहीतृग्रहणग्राह्येपु तत्स्थतदञ्जनता समापत्तिः ॥४१॥ अन पाठक्रमादर्यक्रमो वलीयान्। तथाचाभ्यासवैराग्याभ्यां क्षीणरजस्तमोवृत्तिकस्य ग्राह्यग्रहणग्रहीतृपु तत्स्थस्य तदुपरक्तस्य तदजनतास्वरूपत्यागेन तत्तद्रूपता तस्याः सम्यगापत्तिःसम्पज्ञात इत्यर्थः । स च वितर्कादिविषयभेदाचतुर्विधः । तत्र दृष्टान्तमाह।

·योगदर्शनम् । १।
अभिजावस्य स्वच्छस्य मणेजपाकुसुमायुपरक्तस्य स्वरूपाभि-
भवेन रक्ताद्याकारता यथा भवति तथेत्यर्थः ॥४१॥
सोऽपि संप्रज्ञातः सवितर्कनिर्वितर्कसविचारनिर्विचारभेदै-
अतुर्था । तत्र सवितर्कायाः स्वरूपमाह-
तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पैः सङ्कीर्णा सवितर्का ॥ ४२ ॥
तत्र तासु मध्ये सवितर्का समापत्तिरेपा ज्ञेया । तथाहि ।
गौरित्युक्ते शब्दार्थज्ञानानि त्रीण्यभिन्नानि । तत्र गौरित्येको
विकल्पः। अयं हि गौरित्युपाचयोरर्थज्ञानयोः शब्दाभेदविषयकः।
तथा समाधिप्रज्ञा शब्दार्थज्ञानविकल्पैः सङ्कीर्णा तैस्तुल्या भवति ।
विकल्पत्वाविशेपात् ।। ४२ ॥
निर्वितर्कामाह-
स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा
निर्वितर्का ॥ ४३॥
गवादिशब्दानां सङ्केतो विकल्पितेष्वेव लोके गृह्यते । त-
स्य स्मृत्या शाब्दज्ञानं परार्थानुमितिथ विकल्प एव जायते ।
तत्र स्मृतिपरिशुद्धौ सत्याम् अर्थयात्रतात्पर्यवता चित्तेनार्थमात्रा-
ज्यभासात् । सङ्केतस्मृतेस्त्यागे सति सविकल्पत्यागादर्थमात्र-
मविकल्पितार्थरूपं यद्राह्यं तत्स्वरूपेणैव निर्भासमाना निर्वितर्का
समापत्तिरित्यर्थः ॥ ४३ ॥
एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविपया
व्याख्याता ॥ १४ ॥
विशिष्टेषु स्ववाचकशब्दज्ञानाभ्यासभेदेन विकल्पिनेपू गा
समापत्तिः सा सविचारेत्युच्यते । तेप्येव विशेषणशय श्री
मानेषु या समापत्तिः सा निर्विचारेति भावः ॥४४॥

·सूत्रायोधिनीसहितम्। ननु किमस्या प्राधसमापत्तेः परमाणुष्ववापसानम् ? नेत्याह- सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम् ॥ ४५ ॥ अस्याः समापचे सूक्ष्मविपयत्वम् अलिट्ने प्रधाने पर्यवस्य- ति । प्रधानं विलयं न गच्छतीत्यलिङ्गमुच्यते । पुरुषस्य सचे- ऽपिअनुपादानत्वातप्रधानपर्यन्तमेव समापत्तिरिति सिद्धम्॥४५॥ एवं स्यूले सूक्ष्मे च ग्राहो चत्तलः समापत्तय उक्ताः । स- म्मति तासां सम्मझातत्वमुपसंहरति- ता एव सबीजः समाधिः ॥ ४६॥ ग्रहणग्रहीवोरपि सविकल्पत्वनिर्विकल्पत्वभेदेन सानन्दा आनन्दमात्रा सास्मिता अस्मितामात्रा चेति चतस्रः समापचयो भवन्ति उक्तन्यायसाम्पात् । एवमष्टसमापचयो पास्ता एव स- वीजः समाधिः सम्पज्ञातः । विवेकख्यात्यभावेन बन्धवीज- सवात् सीनत्वं द्रष्टव्यम् ।। ४६ ॥ तत्र निर्विचारसमापतेः फलतोऽतिशयमाह- निर्विचारवैशारोऽध्यात्मप्रसादः ॥४७॥ रजस्तमोमलापेतस्य संमज्ञातस्य अन्तःकरणस्य यो निर्वि- चार सूक्ष्मवस्तुविषयकनिर्विकल्पकसमाधिस्तस्य वैशारये प्रवाह- रूपपाटवे सति अध्यात्मप्रसादोऽत्यन्तसत्त्वोद्रको भवतीत्यर्थः।४७॥ तत्फलमाह- ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा ॥४८॥ तत्र ऋतं सत्यमेव गृह्णाति प्रज्ञायते। तथाच निरोधसमाधि- रूपस्य योगस्य पुण्यविशेषद्वारायथार्थप्रत्यक्षहेतुत्वमितिभाषः॥४८ अत एव तस्य क्लुप्तमाभ्यो विषयतो विशेषमाह- ·१७ योगदर्शनम् । १। श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषार्थत्वात् ॥ १९ ॥ शब्दानुमानयोः पदार्थतावच्छेदकव्यापकतावच्छेदकपुरस्का- रेणैव ज्ञानजनकत्वात्तग्रहणायोग्यविशेपविषयकत्वादिति यावत्।। वेदान्तिनस्तु शब्दस्य पदार्थतावच्छेदकपुरस्कारेणैव ज्ञान- जनकत्वे मानाभावः । तथाच शब्दस्य विपयस्तच्छक्यो तल्लक्ष्य- श्य ग्राह्यः । तेन च ब्राह्मणशब्दलक्ष्यत्वेऽपि न क्षतिः । तथा- चमहावाक्यार्थबोधप्रयोजकीभूतावान्तरवाक्यस्थपदजन्यस्मृति- कारणीभूतानुभवजनकत्वम् असम्पज्ञानयोगस्य स्वजन्यधर्म- द्वारेति न कोऽपि विरोधो, न वा महावाक्यार्थवोधानुपपत्ति- रपीति भाव इति पाहुः । यथा च पदार्थतावच्छेदकपुरस्कारेणैव ज्ञानजनकत्वनियमामावस्तथान्यक्तमाकर इति दिक् ॥ ४९ ॥ नन्वनादिना शब्दादिविषयभोगसंस्कारेणातिवलीयसा. अभिहता समाधिमज्ञा न स्थितिं लभेत इत्यत आह-- तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रतिवन्धी ॥ ५॥ निर्विचारसमाधिमज्ञाजन्यः संस्कारो घ्युत्थानसंस्कारस्य प्रतिवन्धी वाधक इत्यर्थः । कथमेतदितिचेत् । प्रज्ञासंस्कारस्य तयसंस्पर्शित्वादिति ध्येयम् ॥५०॥ ननु संप्रज्ञातसंस्कारमवलं चिचं तत्मज्ञापरम्परामेव जनये- द । तथाच कथं निर्वीजसमाधिं कुर्यात् तत्राह- तस्यापि निरोधे संवृत्तिनिरोधान्निर्बीजःसमाधिः॥५१॥ इति समाधिपादः समाप्तः ।। १ ॥ पुरुपख्यात्यनन्तरं परवैराग्यसंस्कारमचयेन तस्य सम्मज्ञा- तसमाधिमक्षासंस्कारस्य, अपिशब्दार प्रशायाश्च निरोधे सति

·१८
सुधार्थबोधिनीसहितम्॥
सर्वेश्य प्रातजसकारप्रवाहय निरोधादयसिताधिकारत्वेन
चित्तस्य कुत्पारावानिमित्तायै नमिनिकापाय इति न्यापेन
निजि समाधिर्भवति ॥ ११ ॥
इति समाधिपादीशाको पाताले सांख्यपचने योपगाले
समाधिपादा अपना समतः ॥ १॥

·योगदर्शनम् । २। द्वितीयः पादः॥२॥ इतः परं वृत्तिनिरोधसाधनीभूताभ्यासवैराग्यसाधनीभूत-- चिचशुदिरिति वत्र हेतुमादौ क्रियायोगमाह- तपस्वाध्यायश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥१॥ तपो ब्रह्मचर्यगुरूसेवादि । स्वाध्यायः प्रणवादिपवित्राणां जपः, मोक्षशाखाध्ययनं वा फलाभिसन्धिमन्तरा क्रियमाणानां परमेश्वरे समर्पणमीश्वरमणिधानम् । तानि क्रियारूपो योगः, योगसाधनवादित्यर्थः ॥ १ ॥ क्रियायोगस्य फलमाह- समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च ॥ २ ॥ समाधैरुत्पादनं भावनं तदर्थः फलं यस्य स तथोक्तः । एवं क्लेशेषु सत्सु समाधिर्न सिद्ध्यति । तस्मात् क्रियायोगल्लेशा- स्तनूकृत्य समाधि भावयति । तनूकरणं क्लेशानां सदोद्भवतायाः कादाचित्कत्वसम्पादनम् । तयाच लब्धावसरः समाधिविवेक- ज्ञानमुत्पाद्य सवासनमिथ्याज्ञानं नाशयति ॥ २॥ अथ के ते क्लेशाः कियन्तो वेत्यत आह- अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः ॥३॥ अविद्येत्यादि स्पष्टम् ॥ ३॥ चतुर्णामविद्याकार्यत्वेनाविद्यात्मकत्वमाह- अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिनोदाराणाम् ॥४॥ उत्तरेपामस्मितादीनामविद्या क्षेत्रं प्रसवभूमिः। तेपामवान्तर- भेदमाह ॥ प्रसुप्तेति ॥ प्रसुप्तास्तनवो विच्छिन्ना उदाराश्च । तत्र विदेहप्रकृतिलयानां योगिनां क्लेशाः प्रसुप्ताः । तत्वज्ञाना- भावेन शक्तिरूपेणावस्थानात् । ते च पुनरुद्भवन्ति ॥ क्रिया- ·सूधार्थबोधिनीसहितम्। योगिनां तनयः॥विषयसहिनामुच्छिन्ना उदाराश्च भवन्ति । यथा कस्यचिद् यत्र रागस्तत्र क्रोधो विच्छिन्नो, राग उदारश्चेति द्रष्टव्यम् । उक्तं च- प्रहप्तास्तत्त्वलीनानां तन्ववस्थाश्च योगिनाम् । विच्छिन्नोदाररूपाश्च क्लेशा विषयसङ्गिनाम्, इति ॥ ४ ॥ तनाविद्यारूपमाह- अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखारम- ख्यातिरविद्या ॥ ५॥ अतस्मिंस्तद्बुद्धिरित्यर्थः ॥ ५॥ दग्दर्शनशक्त्योरेकरोवास्मिता ॥ ६ ॥ दर्शने दृक्पुरुषः । दृश्यत इति दर्शनं प्रधानम् । शक्तिशब्दो योग्यतार्थकः । भोक्तृयोग्यत्वयोरत्यन्तविभक्तयो- टैग्दृश्ययोरविद्याकृतैकता वादात्म्यम् । इवशब्दस्त्वमस्मीति- प्रतीतिकृतत्वं तादात्म्यस्य ज्ञापयति । साऽस्मितेत्यर्थः॥६॥ अस्मितायाः कार्य राग दर्शयति- सुखानुशयी रागः ॥७॥ सुखानुभवे सति स्मृत्या मुखान्तरे तत्साधने वा या तृष्णा सा रागः । मुखमनुशेते विपयीकरोतीति सुखानुशयीत्यर्थः।।। दाखानुशयी द्वेषः ॥ ८॥ एवं दुःखतत्साधनयोर्यः क्रोधः स द्वेष इत्यर्थः ॥ ८॥ स्वरसबाही विदुषाऽपि तथारूढोऽमिनिवेशः ॥ ९॥ विदुपो मूर्खस्य वा यो मरणनासः सोऽभिनिवेशः । सदा भूयासमिति मूर्खस्येव पण्डितस्यापि दृश्यते यतोऽतः स्वरसवाही।

·योगदर्शनम् । २। स कमेरपि जातमात्रस्य प्रत्यक्षानुमानागमैरसम्भावितो मरण- वास उच्छेददृष्ट्यात्मकः पूर्वजन्मानुभूतं मरणदुःखमनुमापयती- त्यर्थः ॥९॥ अत्र पञ्चमकाराः हमेशा द्विधा भवन्ति । सूक्ष्याः स्थूलाथ । विवेकज्ञानदग्धाः संस्काररूपाः सूक्ष्माः । क्रियायोगेन तनूकृताः स्थूलाः । तत्र सूक्ष्माणां हानोपायमाह- ते प्रतिप्रसवहयाः सूक्ष्माः ॥ १० ॥ चित्तस्य कृतकृत्यस्यास्मितायां स्वप्रकृतौ लयः प्रतिप्रसवः। तेन हेयाः सूक्ष्मास्ते क्लेशाः । धर्मिनाशादेव तद्धर्माणां संस्कारा- णां नाश इत्यर्थः ॥ १०॥ स्यूलानां हानोपायमाह- ध्यानहेयास्तवृत्तयः ॥ ११ ॥ याः क्रियायोगेन विरलाः क्लेशादित्तयः स्थूलास्ताः पुरुप- ध्यानेनैव हातव्या इत्यर्थः ॥ ११ ॥ ननु नेपां कथं क्लेशत्वमित्याशय कर्मतत्फलमूलत्वेन बन्ध- कत्वात् नेपा क्लेशत्वमित्याह- क्लेशमूला कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः ॥१२॥ आशेत इत्याशयः । कर्मणां धर्माधर्मरूपसंस्कारः । क्लैशाः फामादयो मूलमस्येति क्लेशमूलः । स च द्विविधः । दृष्टजन्म- वेदनीयोऽदृष्टजन्मवेदनीयश्चेति ज्ञेयम् ॥ १२ ॥ अयं कर्माशयःक्षीणलशानां नास्तीति विशेपमाह- सति मूले तद्विपाको जात्यायुर्भोगाः ॥ १३ ॥ क्लेशरूपमूले सत्येव कर्मणो विपाकः फलं भवति । स च विपाकसिवियः । जातिर्जन्म, देवत्वादिर्वा आयुश्चिरकालं देह- ·ચર । सुत्रार्धपोधिनीसहितम् । माणयोर्योगः । इन्द्रियविपयानुभवो भोगो मुख्यो, जात्यायुपी तच्छेप इति भावः ॥ १३ ॥ अधुना जात्यादीनां हेयत्वार्थ फलमाह- ते ह्रादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात् ॥ १४ ॥ ते जन्मायुभॊगाः पुण्यहेतुकाः सुखफलाः । अपुण्यं पापं, तद्धेतुका दुःखफलाः । अत्र भौगो विपयानुभयः ॥ १४ ॥ ननु ते दुःखफला हेया भवन्तु । सुखफलास्तु कयं हेया इत्यत आह- परिणामतापसंस्कारदु:खगुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव सर्व विवेकिनः ॥ १५ ॥ परिणामो भावी तापो वर्तमानः, संस्कारो भूतः । एता- न्येव दुःखानि तैरिति विग्रहः । तथाहि । विपयसुखात् कामा- ऽनलो वर्द्धते । वृद्धौ सत्यां काम्यालाभे दुःखमवश्यं भावीति सुखमपि निश्चितं दुःखमेव । परिणामतापसंस्कारैर्योगाद् गुणत्ति- विरोधाच । गुणाश्चित्तात्मना परिणामतामापन्नानि सत्त्वरज- स्तमासि । तेषा वृत्तयः सुखदुःखमोहाः । तासा विरोधः पर- स्परमभिभाव्याभिभावकत्वम् । तस्मादित्यर्थः । तथाच भोग- स्मृतिसंस्कारपरम्परया दुःखधारा विवकिनोऽक्षिकल्पस्यैव, नतु कामिनामिति विवेकिभिः सुखफला हेया इति सिद्धम् ।।१५।। इदानी शाखे हेयं हेतुर्मोक्षस्तहेतुरिति चतुष्टयं व्युत्पादायितुं विशिष्य हेयं दर्शयति- हेय दुःखमनागतम् ॥ १६ ॥ अतीतस्य गतत्वाद् वर्तमानस्य भोगेनैव क्षयादनागतमेव हेयमित्यर्थः ॥ १६ ॥ " ·योगदर्शनम् ।। २३ 'हेयहेतुमाह-- दृग्दृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः ॥ १७ ॥ एक पुरुषः, दृश्यं बुद्धितत्त्वम् । तयोः संयोगोऽभेदभ्रान्ति- रूपोऽविद्याफल्पितो हेयस्य दुःखस्य हेतुरित्यर्थः ॥ १७ ॥ दृश्य प्रपञ्चयति-- प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गार्थ दृश्यम् ॥ १८ ॥ प्रकाशशीलं सत्त्वं, क्रियाशीलं रजः। स्थितिः प्रकाशक्रिय- योः प्रतिवन्धस्तच्छीलं तमः । तदिदं गुणत्रयं स्वस्वकार्ये मियः- सहायमविवेकिभोग्यं त्याज्यं परस्पराश्रयं परस्पराभिभावकं स्वतः परस्पराविभागदुनिभेदं प्रधानशब्दवाच्यं भूतेन्द्रिया- Sऽत्मकम् । भूतानि स्यूलसूक्ष्माणि इन्द्रियाणि ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि एवं मनोबुद्धयहङ्काराणि त्रिण्यन्तःकरणान्यात्माभिन्नः परिणामो यस्य तद्भोगाऽपवर्गाथै भोगमोक्षप्रयोजनकं दृश्यामित्यर्थः ॥१८॥ एतेपां गुणानां परिणामं विभज्य दर्शयति- विशेषाविशेषलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि ॥ १९ ॥ विशेप्यन्त इति विशेपा व्यावृत्ताः पोडशविकाराः । पञ्च भूतानि दशेन्द्रियाणि एकादशं मनश्चेत्येते पोडश विकारा एव, न तत्त्वान्तरप्रकृतयः । एतेपां विकाराणां प्रकृतयो बुद्धविकृतयः पडविशेपाः पञ्चतन्मात्राहङ्काराः लिङ्गमा महत्तत्वम् । अलिङ्गं गुणानां साम्यावस्थास्वरूपम् । एतानि चत्वारि गुणानां पर्वाणि . परिणामाः । गुणत्वं चेतनं प्रति मन्तव्यम् ॥ १९ ॥ एवं दृश्यं निरूप्य द्रष्टारं निरूपयति- ·सूत्रार्थबोधिनीसहितम्। ॥ द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः ॥ २० द्रष्टा पुरुपो दृशिमात्रश्चिन्मात्रो, न ज्ञानादिधर्मकः । अतः शुद्धोऽपरिणाम्यपि प्रत्ययं बुद्धिवृत्तिमनुसृत्य पश्यतीति प्रत्यया. ऽनुपश्यः । स्वस्य युद्ध्यविवेकाद् वृत्तिभिरेकीभूतः शब्दादीन पश्यतीत्यर्थः ॥२०॥ तयोः शेपशेपित्वमाह- तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा ॥ २१ ॥ दृश्यस्य भोग्यस्य स्वरूपं द्रष्ट्रयमेव, न स्वार्थम् अचेतनत्वा- दित्यर्थः ॥ २१॥ ननु द्रष्टुः प्रयोजने सिद्धे सति कृत्याभावाद्' दृश्यं प्रधान निर्व्यापार स्यात् । तथाचेदानी संसारो नोपलभ्येतेत्यत आह- कृतार्थ प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वात् ॥ २२ ॥ प्रधानमेकं पुरुपास्त्वनन्ता इति स्थितिः। अजामेकामिति श्रुतेः । तत्र प्रधानं यं पुरुष प्रति भोगापवर्गों कृतवत् स कृता- ऽर्थः । स्वामित्वात् । यथा भृत्येन कृतजयेन स्वामी कृतजय इत्यु- च्यते तद्वत् । कृतार्थ कमपि पुरुपं पति नष्टमदर्शनं गतमपि तद् दृश्यमनष्टम् । पुरुपान्तरसाधारणत्वात् । एतदुक्तं भवति । प्रधानस्य कृतार्थ पति न मतिरनागतावस्थस्यैव पुरुषार्थस्य प्रवृत्तिहेतुत्वात् । अकृतार्थ प्रति महदाद्याकारेण प्रवृत्तिस्तु घटत एव । तयाचैकमुक्तौ न सर्वमुक्तिमसगः ॥२२॥ दृश्यद्रष्टारी व्याख्याय हेयहेतुं संयोगं निरूपयति- स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतः संयोगः ॥ २३ ॥ स्वं दृश्य, तस्य शक्तिर्जडत्वेन दृश्यत्वयोग्यता । स्वामी पुरुषस्तस्य शक्तियेतनत्वेन साक्षित्वयोग्यता स्वरूपात्मिकैव ।

·योगदर्शनम् ।२।
तयोः स्वस्वामिस्वरूपयोविविधशब्दाद्याकारदृश्ययुद्धिस्वरूपोप-
लब्धिर्भोगः । स्वामिस्वरूपस्योपलब्धिरपवर्गः । तद्धतः संयोगो
भोक्तृभोग्यभावः स्वस्वामिभावाख्यापरपर्यायः । स च संयोगः
कार्येणैव ज्ञेयः । कार्ये च तत्स्वरूपोपलब्धिरेव ।। २३ ।।
स्वरूपस्य स्वरूप कार्य चोक्त्वाकारणमाह-
तस्य हेतुरविद्या ॥ २४ ॥
भ्रान्तिवासनासंयोगस्य कारणमित्यर्थः । अहमिति दग्दृश्य-
योरभेदभ्रान्तिः । तद्वासनावासितं चित्तं प्रलये लीनं प्रधान-
भावमुपगतं सर्गकाले पुरुष प्रति सत्वेनैव जायते । तेनैव सं-
योगेनाविवेकिनो बन्धो विवेकिनो मोक्षश्च भवति ॥ २४ ॥
एवं हेयं तदेतुं चोपपाय हेयस्य हानं मोक्षं व्युत्पादयति-
तदभावात संयोगाभावोहानं तद दृशः कैवल्यम्॥२५॥
तस्या अविद्याया अभावाद्विद्यया नाशात्तत्कार्यस्य संयोग-
स्य दुःखस्य हेयस्य हेतोरभावो विनाशो हानं यत्तदेव दृशेर्नित्य-
मुक्तस्य कैवल्यमित्यर्थः ॥२५॥
मोक्षमुक्त्वा तद्धेतुमाह-
विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपायः ॥ २६ ॥
दृग्दृश्ययोर्भेदो विवेकः । तस्य ज्ञान ख्यातिः । विप्लवो
मिथ्याज्ञानम् । प्रथमतो खल्वागमात् सामान्यतो विवेकख्यातिरु-
देति सा नाविद्यां नाशयति परोक्षत्वात् । यदातु ध्यानकर्पजा
चित्मतिविम्बवती साक्षात्काररूपा सवासनमिथ्याज्ञानं नाशयती-
त्यविष्ठया सती हानस्य दुःखस्य आत्यन्तिकस्योपायभूते-
त्यर्थः ॥ २६ ॥

·सूत्रार्थबोधिनीसहितम् । स्थिरविवेकख्यातेर्जीवन्मुक्तस्य ज्ञानवैभवमाह- तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा ॥ २७ ॥ मकृष्टोऽन्तोऽवसानं फलत्वेन यासां ताः मान्ताश्वरमा इति यावत् । प्रान्ता भूमयो यस्याः सा प्रान्तभूमिः । तस्य विदुपः सप्तमकारा प्रज्ञाऽवस्था चरमा भवति । ज्ञातव्यमखिलं ज्ञातम् इति या सैका सर्वजिज्ञासानिवर्तकत्वात् प्रान्ता । न हीयमज्ञस्य संभवति । तत्तदालम्बनसमाधीनां प्रधानान्त- प्रज्ञायां स्थिरायामप्यात्मजिज्ञासायाः सत्त्वेन तत्मज्ञाया अचरम- त्वात् । एवमग्निमावस्थानां मान्तत्वं मन्तव्यम् । हातव्याः सर्वे बन्धहेतवो हताः, न किञ्चिन्मम हेयमस्तीति द्वितीया । कैवल्य- माप्त्या प्राप्तव्यमखिलं प्राप्तमिति तृतीया । विवेकज्ञानसंपादनेन अखिलं कृतं, न किश्चित् कर्तव्यमस्तीति चतुर्थी । एताश्चतसः कार्यविमुक्तिसंज्ञाः । चित्तविमुक्तिसंज्ञास्तु तिस्रः । यथा कृतार्थ युद्धिसत्वमित्येका । बुद्धयादिरूपा गुणा अपि गिरिशिखरच्युता इव ग्रावाणो निरवस्थानाः स्वकारणे प्रलयाभिमुखाः सम्मा- न्तेनात्यन्तिकमस्तं गच्छन्ति । तेषां नास्ति पुनःमरोहःप्रयोजना- भावादिति द्वितीया । तथाऽहङ्गुणातीतः स्वरूपमात्रावस्थित- थिदेकरस इति तृतीया मज्ञावस्था इत्यर्थः ॥ २७ ॥ एवंजिज्ञासाजिहासाप्रेप्साचिकीशोकभयविकल्पान्तफलाः सप्त प्रज्ञाभूमयः मान्ताः प्रतिपाद्य सम्मति प्रज्ञासाधनान्याह- योगाङ्गानामनुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिररा- विवेकख्यातेः ॥ २८॥ योगाङ्गानां योगस्य चानुष्ठानादशुद्धः क्लेशादिरूपायाः क्षये जापमाने ज्ञानस्य दीप्तिविशुद्धिः अविप्लव आविवेकख्यातर्भव-

·योगदर्शनम् ।।
तीत्यर्थः । साह्रयोगानुष्ठानस्य शुद्धिद्वारा प्रज्ञासाधनत्वमिति
भावः ॥२८॥
कानि योगाद्दानीत्यत आह-
यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यान-
समाधयोऽष्टावङ्गानि ॥२९॥
स्पष्टम् ॥ २९ ॥
अहिंसासत्यारतोयब्रह्मचर्याऽपरिग्रहा यमाः ॥३०॥
अन्यानपेक्षत्वेन सफलत्वाधमा आदावुच्यन्ते । पश्चाद्
यमसापेक्षा नियमाः । एतदुभयाधीनशुद्ध्यपेक्षा आसनादय
उत्तरोत्तरहेतवः पवादुच्यन्ते । अपरिग्रहो देहयात्रातिरिक्तभोग-
साधनास्वीकारः ॥ ३० ॥
एतेषां योगिभिरुपादेयविशेषमाह-
जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा
महाव्रतम् ॥३१॥
जातिवोलणत्वादिः । देशस्तीर्थादिः । कालो नियतश्चतु-
दश्यादिः । अनियतो ब्राह्मणभोजनाद्यवसरः समयः । तत्र
सदा ब्राह्मणादिकं न हनिष्यामीत्यहिंसा जात्या परिच्छिन्ना,
भयोगे चतुर्दश्यादौ वा न हनिष्यामीतिदेशकालाभ्यामवच्छिना।
देवब्राह्मणाद्यर्थातिरेकेण न हनिष्यामीति समयावच्छिन्ना । एतै-
श्चतुर्भिरनवच्छिन्ना अहिंसा सार्वभौमा महाव्रतम् इत्युच्यत
इत्यर्थः ।। ३१ ॥
नियमानाह-
शौचसंतोपतपःस्वाध्यायश्वरप्रणिधानानि नियमाः॥३सा
-
स्पष्टम् ॥ ३२॥

·सूत्रार्थबोधिनीसहितम् । वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनम् ॥ ३३ ॥ एतेषां यमनियमानां वितहिंसादिविकल्पैईनिष्याम्यनृतं वक्ष्यामि परस्वमादास्य इत्यादिभिर्वाधने प्राप्ते सति यमादि- परो ब्राह्मणः प्रतिपक्षभावनं कुर्यादित्यर्थः । तद्भावनं च पूर्वोक्त- धर्मास्त्यक्त्वाऽहं वान्ताशी कुक्कुरतुल्य इत्याफारो वितर्कः । उक्तं च- शययाऽऽसनस्थोऽपि पथि व्रजन् वा स्वस्थः परिक्षीणवितर्कजाला। संसारवीजक्षयमीक्षमाणः स्यान्नित्यमुक्तोऽमृतभोगभोगी, इति ॥ ॥ ३३ ।। प्रतिपक्षभावनात्मकान् वितर्कान् दर्शयति- वितर्का हिंसादयःकृतकारितानुमोदिता लोभक्रोधमोह- पूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाज्ञानानन्तफ़ला इति प्रतिपक्षभावनम् ॥ ३४ ॥ अत्र प्रतिपक्षमावनं लक्ष्यनिर्देशः । वितर्का इति लक्षणनि- र्देशः । वितर्करूपमाह ॥ हिंसादय इति ॥ तत्र हिंसा तावत् कृत- कारितानुमोदितभेदेन त्रिधा । तत्राप्येकैका पुननिविधेत्याइ, क्रोपलोभमोहपूर्वकेत्यनेन । तत्र लोभो मांसचादिः । क्रोधो- ऽनेनापकृतमित्यादिः । मोहो नाधर्मो भविष्यतीत्यादिरूपेणेत्य- अपि पुनः प्रत्यक निविकरा, मृदुमध्यायिमात्रा इति । तेपु मतिपक्षभावनमाह||दुःखाज्ञानानन्तफला इति । तत्र शरीरा- ऽर्थे या हिंसा सा लोभपूर्विका । एवं क्रोधमोहावपि शरिराभि- मानमुद्दिश्यैवेत्यवगन्तव्यम् । सापि, कृता कारिता अनु- मोदिता चैव प्रत्येकं त्रिधा संपद्यते । ते पुनः प्रत्येकं मृदुः ·२९ योगदर्शनम् ।। मध्याधिमात्रा इति सप्तविंशतिभेदा भवन्ति । मृदुमध्याधिमात्रा अपि पुनस्त्रेधा भवन्ति ।। मृदुमृदुः । मध्यमृदुः । तीवमृदुः। तथा मृदुमध्यो, मध्यमध्यस्तीवमध्यः । तथा मृदुतीब्रो मध्यतीत्रोऽधिमात्रतीत्र इति । एवमेकाशीतिभेदा हिंसा भवति॥ सा पुनर्नियमविकल्पसमुच्चयभेदादसंख्येया । प्राणभृद्भेद- स्यापि अपरिसंख्येयत्वात् । एवमनृवादिष्वपि योज्यम् । ते खल्यमी वितर्का दुःखाऽज्ञानानन्तफलाः । तथाहि । हिंसकस्तावत् भयमं वध्यस्य जीवविशेषस्य वीर्यमपाकरोति । ततश्च शस्त्रादि- निपातेनात्यन्तं दुःखयति । ततो जीवितादपि मोचयति । ततः परस्य वीर्यादिनाशादस्य हिंसकस्यापि कालान्तरे चेतनाचेतनं सर्व क्षीणवीर्य भवति । ततो दुःखोत्पातः । ततो मरणानन्तरं महानरकं तिर्यक्षेतादियोनिषु दुःखमनुभवतीति मतिपक्षभावन- मिति सझेपः ।। ३४॥ एवमहिंसापरस्य योगिनस्तत्कृतैश्वर्षमूचिकाः सिद्धीःक्रमेण आह- अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः ॥ ३५ ॥ उक्तवितर्केण अहिंसास्थैर्य तत्संनिधौ वैरत्यागः परस्पर पाणिनां भवतीत्यर्थः ॥ ३५ ॥ सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् ॥ ३६॥ सत्यभाषणरूपधर्ममातिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वं, कण्ठ- ताल्वादिरूपक्रियायाः फलस्यामोधवचसः।धार्मिको भूया इत्युक्ते भवति धार्मिकः । यागादिधर्ममननुष्ठायापि स्वर्ग प्राप्नुहीत्युत्ते स्वर्ग प्राप्नोतीत्यादिवाक् सत्या भवतीत्यर्थः ।। ३६ ॥ अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम् ॥३७॥ .

·"
सूत्रार्थबोधिनीसहितम्।
सर्वदिग्गतानि सर्वोत्कृष्टानि रबादीन्यस्योपस्थितानि
भवन्ति ॥ ३७॥
ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः ॥ ३८ ॥
सिद्धौ सत्यां निरतिशयं सामर्थ्य भवति । वीर्यनिरोधी
हि ब्रह्मचर्यम् ।। ३८॥
अपरिग्रहस्थैये जन्मकथन्तासम्बोधः ॥ ३९ ॥
अपरिग्रहस्थैर्ये सति जन्मकथन्ता सम्बोधः। अतीतभावि-
जन्मनां कयन्ता कथमहमासं पूर्व, किंस्विदिदं जन्म, कथंस्वि-
दिदं, के या भविष्यामः, कथं वा भविष्यामइत्येवम्मकारणात्म-
स्वरूपसंसारस्वरूपवैराग्यपूर्वकदृढतरजिज्ञासा भवति ॥ ३९ ॥
उक्ता यमसिद्धयः । अधुना नियमसिद्धय उच्यन्ते-
शौचात स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः ॥ ४ ॥
शौचस्वभावस्य पुरुपस्य तदभावे कायाशुद्धिं पश्यतो
जुगुप्सा। अशुचिस्वभावे काये नाहड्वारः कर्तव्य इति शौचपर-
स्य मम कायशुद्धयभावात् , किमु प्रमत्तकायशुद्धिविचारेणेति
परकीयारीरासंसर्गो भवतीत्यर्थः॥४०॥
इदानीमन्तःशुद्धिमाद-
सत्त्वशुद्धिसौमनस्यैकाग्येन्द्रियजयात्मदर्शन-
योग्यत्वानि च ॥ ११ ॥
शौचादित्यनुवर्तते । भवन्तीति शेषः । शुचेः सत्त्वशुद्धि,
ततः सौमनस्य, तत ऐकाग्न्यं, तत इन्द्रियजयः, ततश्चात्मदर्शन-
योग्यत्वं बुद्धिसत्त्वस्य भवतीत्येतच्छीचस्थैर्याद् अधिगम्यत इत्य-
ऽर्थः॥ ११ ॥

·योगदर्शनम् ।२। ३१ सन्तोपादनुत्तमः सुखलामः ॥ ४२ ॥ तृष्णालयसिद्धौ अस्य निष्कामस्य निरतिशयसुखानुभवो भवतीत्यर्थः॥ यच्च कामसुख लोके यञ्च दिव्यं महत् मुखम् । तृष्णाक्षयसुखस्पैते नार्हतः पोडशी फलाम्, इति भारतो- तः॥४२॥ कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्विक्षयातपसः ॥ ४३ ॥ तपसः स्वधर्मशाधनुष्ठानेन क्लेशरूपपापक्षपाच काय- स्थाणिमादिसिद्धिरिन्द्रियाणां सूक्ष्मायग्राह्यत्वं चेत्यर्थः ॥ ४३ ।। स्वाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोगः ॥४४॥ इष्टमन्त्रादिजपात स्वेटदेवतायाः संप्रयोगः संभापणानुग्रहा- दिः सिद्ध्यतीत्यर्थः ॥४४॥ समाधिसिडिरीश्वरप्रणिधानात् ।। ४५ ॥ समाधिसिद्धिरीश्वरार्पितसर्वभावस्य भवतीत्यर्थः ॥ ४५ ॥ एवं नियमसिद्धीः मदर्य आसनसिद्धिमदर्शनार्थमासन- स्वरूपमाह--- स्थिरसुखमासनम् ॥ ४६॥ निश्चितं सुखावहं च यत्तदासनमित्यर्थः । आस्यतेऽनेनेति आसनं द्विविधं वाह्यशारीरभेदेन । बाह्यं चैलाजिनकुशोत्तरम् । शारीरं पद्मस्वस्तिकायनेकविधम् ।। ४६ ।। स्थैर्यासनोपायमाह- प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम् ॥ ४ ॥ स्वाभाविक प्रयत्नश्चलत्वादासनविघातकः । तस्योपरमेण आसनं सिद्धयति । अनन्ते नागनायके चित्तस्य समाmar.

·सूधार्थवोधिनीसहितम्। भिमानाभावेनासनदुःखास्फूर्त्या आसनं सिद्धयति ॥ ४७ ॥ तत्सिद्धिलिङ्गमाह- ततो द्वन्द्वानभिघातः ॥४८॥ आसनजयाच्छीतोष्णादिभिरताडनं भवति ।। ४८ ॥ सम्पत्यासनसाध्यं प्राणायाममाह- तस्मिन् सति श्वासप्रश्वासयोगतिविच्छेदः प्राणायामः ॥ ४९ ॥ आसनस्थैर्ये सति बाह्यकोष्ठवाय्वोरन्तर्वहिर्गतिविच्छेदः प्राणायाम इत्यर्थः ॥ ४९॥ सामान्यलक्षणमुक्त्वा लक्ष्य प्राणायाम विभजते- स तु बाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशकालसंख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः ॥ ५० ॥ पाणायामश्चतुर्विधः । वाह्यत्तिराभ्यन्तरवृत्तिस्तम्भवति- स्तुरीयश्चेति । तत्र कोष्ठ्यस्य वायो रेचनेन वहिर्गतस्य वहिरेव विधारणं वाह्यत्तिः । स च रेचको वाह्यवायोः पूरकेणान्तर्गत- स्यान्तरधारणम् आभ्यन्तरवृत्तिः । स च पूरकः । रेचकपूरक- प्रयत्नं विना माणस्य केवल विधारकप्रयत्नेन गतिविच्छेदः स्तम्भत्तिः । स च कुम्भकः। त्रिविधोज्यं प्राणायामो देशकाल- संख्यादिभिदीर्घसूक्ष्मश्चेति परिदृष्टः ।।५० ॥ तुरीयं प्राणायामं दर्शयति- बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः ।। ५१ ॥ उक्तो वायो देशो.विपयः, आभ्यन्तरविषयो हृदयादिः । तयोराक्षेपः सूक्ष्मदृष्ट्या पर्यालोचनं यस्य पूर्वकालेऽस्ति स ·योगदर्शनम् ।२। ३३ चतुर्थस्तम्भवृत्तिः । तस्यापि दीर्घसूक्ष्मत्वं पूर्ववत् । न चाऽस्य कुम्भकान्तर्भावः शनीयः ।। ५१॥ सम्मति प्राणायामस्य योगान्तत्वे द्वारभूतफलमाह- ततः क्षीयते प्रकाशावरणम् ॥ १२ ॥ धारणासु च योग्यता मनसः ॥ ५३ ॥ पाणापामाभ्यासाद्गुद्धिसत्त्वस्य पिधानं क्लेशपापरूपं क्षीयते तदुक्तं मनुना-माणायामाद्दहेद्दोपानिति ।। ५२॥ किच, धारणासु चेति ॥ माणायामादावरणक्षये सति मनसः सूक्ष्मलक्ष्यधारणासु च योग्यता भवतीत्यर्थः ॥ ५३॥ उक्तयमादिभिः संस्कृतचित्तस्य प्रत्याहारो भवतीति यत्वा लक्षयति- स्वविपयासम्प्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः ॥ ५४ ॥ शुद्धचित्तस्य स्वरूपानुकारे विपयैरसम्मयोगे सति सः । वैराग्याद् विषयेभ्यो वियुज्य तत्वाभिमुख्ये सतीति यावत् । इन्द्रिणां यश्चित्तस्य स्वरूपानुकारो विपयत्यागेन तत्त्वाभिमुख्य- रूपः। इवशब्दश्चित्तवत्तत्वाभिमुख्यामिन्द्रियाणां तदानीं नास्तीति ज्ञापनार्थः ॥५४॥ प्रत्याहारस्य योगद्वारभूतफलमाह- ततः परमा शतेन्द्रियाणाम् ॥ ५५ ॥ इति द्वितीयः पादः ।। २॥ ततः परेति स्पष्टम् ॥ ५५ ॥ इति पातञ्जले सांख्यप्रवचने योगशास्त्रे साधननिर्देशो द्वितीयः पादः ॥२॥ ..

·सूत्रार्थयोधिनीसहितम्। तृतीयः पादः ॥ ३॥ उक्तानि पञ्चवहिरङ्गानि । अथेदानीमन्तरङ्गसाधनभूतां धारणां लक्षयति- देशबन्धश्चित्तस्य धारणा ॥१॥ नाभिचक्रदृदयनासाग्रादौ देशे वाद्ये वा विपयविशेपे सम्म ज्ञातयोगसिद्धये चित्तस्य पन्धः स्थिरीकरणं धारणेत्यर्थः ॥१॥ धारणासाध्यं ध्यानं लक्षयति- तन्त्र प्रत्ययकतानता ध्यानम् ॥ २ ॥ यत्र धारणाविजातीयत्तिपरिहारे यत्रापेक्षा भवति तत्रैव या प्रत्ययानां वृत्तीनामेकतानता यन्त्रमनपेक्ष्यैवैकविषयता तद् ध्यानमित्यर्थः ॥२॥ समाधि लक्षयति- तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः ॥ ३ ॥ तदेव स्वस्थचित्तवृत्तिमवाहरूपं ध्यानमेवार्यमात्रस्वरूपेण निर्भासमानं समाधिः । मात्रचोऽर्थमाह ॥ स्वरूपशून्यमिवेति ॥ ध्यानस्वरूपज्ञानस्वरूपशून्यम् । इवशब्देन ध्यानस्य सत्तां योतयति । यथा स्वच्छमणिः कुसुमरूपेणैव, न स्वरूपेण तद्वदि- त्यर्थः ॥ विजातीयप्रत्ययरहिता धारणा, अविच्छिन्नं तु ध्यान ध्यानध्यात्ध्येयमूर्तिमध्ये ध्येयमात्रस्फूर्तिमान् समाधिः। स एव प्यस्फनिशून्योऽसम्मज्ञात इति भेदः ॥ ३ ॥ एतत्रितयस्य व्यवहारलायवफलां संयमसंज्ञामाह- त्रयमेकत्र संयमः ॥ ४॥ स्पष्टम् ॥४॥ संग्पमस्य फलमाह-

·योगदर्शनम् । ३॥
तज्जयात प्रज्ञालोकः ॥ ५ ॥
तस्य संयमस्य जयात् स्थैर्यात् प्रज्ञायाः समाधिजायाः
आलोको नैर्मल्यं भवति । भ्रान्तिसंशयादिमलशून्या ध्येयतत्त्व-
स्फूर्तिर्भवतीत्यर्थः ॥ ५॥
कपुनः संयमस्येदं फलमित्याशयाह-
तस्य भूमिपु विनियोगः ॥ ६॥
तस्य सँय्यमस्य भूमिपु सवितर्कादिभेदेन सम्पज्ञातयोगा-
वस्थाभूमिपु विनियोगः पूर्व पूर्व जित्वा उत्तरोचरमाप्तये योग
एवावश्यकः । वदुक्तं-
योगेन योगो ज्ञातव्यो योगो योगाद प्रवर्तते ।
योममत्तस्तु योगेन स योगे रमते चिरम् ॥ ॥६॥
ननु योगाङ्गानां मध्येऽङ्गपञ्चकं पूर्वपादे निरूपितं, त्रय-
पत्र कथमित्याशङ्ख्याह-
त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः ॥ ७ ॥
पञ्चभ्यो यमादिभ्यः समाधौ चित्तादिमलरूपप्रतिवन्धक-
निवर्तकेभ्योऽत एव बहिरङ्गभूतेभ्यो धारणादित्रयमन्तरङ्गम् ।
अङ्गिसमानविपयतया साक्षात्स्वरूपोपकारत्वात् । अत एव तत्तद्-
भूमिपु विनियोगार्थमन निरूपितमित्यर्थः ॥ ७ ॥
तदपि बहिरङ्ग निर्वीजस्य ॥८॥
त्रयमप्यव्यवहितोक्तं निर्माजस्य बहिरङ्गम् । अजिनो निर्वि-
पयत्वात् । त्रयस्य सविषयत्वेन समानविषयत्वाभावात् । अतो
व्युत्थानरूपस्य त्रयस्य सम्मज्ञातपरिपाकमसादरूपपरवैराग्यद्वारा
सम्पज्ञातस्यापि निरोपानिजो भवतीति पारम्पर्येणोपयोगा-
द् पहिरङ्गमिति भावः ॥ ८॥

·एषाधपोधिनीसहितम्। कि . संमति संयमभूति वक्तुकामस्तस्य लक्षणान दर्शयति- व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावी निरोध क्षणचित्तान्वयो निरोगपरिणामः ॥९॥ व्युत्थान संमज्ञातः । स निरुक्ष्यते येन तत् परं । निरोधः। तर यदा ज्युत्थानाभिभयो निरोधमादुर्भावच भर तस्तदा निरोधसंस्कारस्यासंमज्ञातस्य क्षणेनावसरेण युक्त भवति योगे च चञ्चलशीलस्पाभिभूतमादुर्भूतयोः संस्कार योगधर्मित्वेनान्वयः । स निरोधाख्यपरिणाम इत्यर्थः ॥ ९ ॥ सर्वात्मना व्युत्यानसंस्काराभिभवे सति । तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात ॥ १० ॥ तस्य व्युत्थानसंस्कारमलस्य चित्तस्य परम्परामानवाहिता भवति निरोधसंस्कारमचयात् ॥ १० ॥ एवं निवांजावस्थामुक्त्वा संप्रज्ञातपरिणाममाह- सथितकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधि- परिणामः ॥ ११ ॥ चित्तस्य सर्वार्थता नानाकारत्वं विक्षिप्तत्वरूपी धर्मः। एकाग्रता वक्ष्यमाणो धर्मः । तयोर्यथाक्रम क्षयोदयौ तिरोभाव प्रादुर्भावौ समाधिपरिणाम इत्यर्थः । तयाचाभ्याप्तेन विक्षेपे गते एकाग्रतास्थैर्य समाधिरिति भावः ॥११॥ ततः पुनः शान्तोदिती तुल्यप्रत्ययौ चित्तैकाग्रता- परिणाम. ॥ १२॥ शान्तोऽतीतः, अदितो वर्तमानः । ताचेकविषयत्वेन तुल्यौ ·योगदर्शनम् । ३॥ तौ प्रत्ययौ च तुल्यमत्ययौ चित्तस्य नैरन्तर्येण वृत्तिद्वयमेक- पयमेझानतास्य परिणाम इत्यर्थः ॥ १२ ॥ मनःपरिणामेपु निरोधसमाध्येकाग्रतासु उक्तन्यायमन्यत्रा- तिदिशति- एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः ॥ १३ ॥ एतेन मनःपरिणामव्याख्यानेन व्याख्याता भवन्त्यन्ये मन:- रिणामाते के इत्याशङ्कायामाहाभूतेन्द्रियपुधर्मपरिणामो लक्षण- रिणामोऽवस्थापरिणामश्चति । धर्मपरिणामो यथा मृदः पिण्डरूप- माऽभिभवेन घटरूपः परिणामः प्रादुर्भवति । लक्षयति कार्यरूपं म व्यावर्तयतीति लक्षणम् । यथा घटस्य वर्तमानत्वादिलक्षणं मानत्वमतीतानागतेभ्योव्यावर्त्तयतीति लक्षणम् । एवं लक्षण- रिणामस्य तदवच्छिन्नस्य धर्मस्य वा अवस्थापरिणामो द्रष्ट- न्यः । यथा वर्तमानस्य नवत्वपुराणत्वादयोऽवस्थापरिणामा त्यादि स्वयमूह्यम् ॥ १३ ॥ यस्यायं त्रिविधः परिणामस्तं धर्मिणं दर्शयति- शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी ॥ १४ ॥ शान्ता कृतव्यापारा अतीताः, उदिता जलाऽऽहरणादि- ज्यापाराविष्ठा वर्तमानाः, अन्यपदेश्याः शक्तिरूपेण मृदादिषु गर्मिपु स्थिता अनागतास्तान् धर्मान् योऽनुपतति सोऽनुपाती धर्मी पथा मृत्सुवर्णादिः ॥ १४ ॥ नन्येकस्य धर्मिणः परिणामवहुत्वे को हेतुरित्यत आह--: क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः ॥ १५ ॥ , ६ ·३८ सूत्रार्थयोधिनीसहितम्। मृदि चूर्णपिण्डयोः पिण्डघटयोः पौर्वापर्यरूपनमस्यान्यत्वं दृश्यमानमेकस्या एव मृदः परिणामानां चूर्णादीनां धर्माणामन्य- वे हेतुज्ञापक इति धर्मादयो निरूपिताः ॥ १५॥ सम्मत्यापादपरिसमाप्तेःसंयमस्य तत्तद्विषये वशीकारज्ञानाय विभूतय उच्यन्ते- परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञानम् ॥ १६ ॥ पूर्वोक्तधर्मादिपरिणामत्रयसंयमाद्योगिनोऽतीतानागतज्ञानं भवति । प्रकाशपतिवन्धीभूतयो रजस्तमसोः सॅय्यमेन निवृत्ते- रिति भावः ॥ १६ ॥ शब्दार्थप्रत्ययानामितरतराध्यासात संकरस्तत्प्रविभाग- संयमात् सर्वभूतरुतज्ञानम् ॥ १७ ॥ अस्य गोशब्दस्य गोशब्दप्रत्ययाभ्यासाऽभेदेन विकल्पिते सङ्कीर्णेऽर्थे सङ्केतग्रहो वालस्येति व्यक्तमाकरे । तथा, गौरिति शब्दो, गौरित्यों, गौरिति प्रत्यय आवालपण्डितं शब्दार्थप्रत्यया- नामितरेतराध्यासात् सङ्करः प्रसिद्धः । तेषां शास्त्रयुक्तिभ्यां यो विभागःसिद्धः-वर्णव्यङ्गयंपदं पदन्यद्यं वाक्यमिति शब्द. तस्वम्,अर्थो द्रव्यादिर्वाच्यो लक्ष्यश्चेत्यर्थतत्त्वं,शब्दजन्योऽर्थविपयो बुद्धिस्थमत्यय इति ज्ञानतत्त्वं, तस्मिन् विभागे संयमात् सर्वशब्दादि वीकारसूचकं सर्वभूतानां पश्वादीनां रुतज्ञानं भवति । इममर्थ- मेते वदन्तीति संयमी जानातीत्यर्थः ॥ १७ ॥ संस्कारसाक्षात्करणात् पूर्वजातिज्ञानम् ॥ १८ ॥ अनुभवलेशजाः स्मृतिलेशहेतवः, कर्मजाः मुखदुःखहेतव इति द्वयोरपि संस्काराः सन्ति चित्तधर्माः पूर्वजन्मपरम्परासश्चि- ताः । तेषु श्रुतेपु अनुपितेषु च संयमेन साक्षात्कृतेषु तद्धेतु- ·योगदर्शनम् । ३॥ खेन स्वीयपरकीयपूर्वजन्मपरम्परायाः साक्षात्कारो भवति । अत्र भगवान् जैगीपन्य उदाहरणम् । तत्रभगवान् आवट्यो जैगीपन्यं मति संस्कारसाक्षात्करणेन दशसु महासर्गेपु भव्यथा- दनभिभूतबुद्धिसत्वेन त्वया नरकतिर्यग्गर्भसम्भवं दुःखं स- पश्यता देवमनुष्येपु पुनः पुनरुत्पद्यमानेन च सुखदुःखयोः किम- ऽधिकमनुभूतम् । अत्र जैगीपव्यो दशस्वपि महासर्गेपु सुखदुःख- योर्मध्ये दुःखमेवाधिकमनुभूतम् । तत् किं प्रधानवाशित्वमनुचम सन्तोपसुखमपि दुःखपक्ष एव निक्षिप्तम् ? । कः सन्देहः । विषयसुखापेक्षयवानुत्तमं, न तु कैवल्यापेक्षयेति । त्रिगुणात्मकस्य प्रत्ययहेयत्वात् ॥ ननु यत्र संयमस्तस्य साक्षात्कार इति नियमात् कथं संस्कारसाक्षात्कारसंयमात् पूर्वजन्मज्ञानमुत्पन्नमिति चेत् सत्यम् । सानुवन्धसंस्कारसंयमादनुवन्धत्वेन पूर्वजन्मनो ज्ञानपिति मन्त- व्यम् ॥१८॥ सिद्ध्यन्तरमाह- प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ॥ १९ ॥ परचित्तसंयमात् साक्षात्कारो भवतीत्यर्थः ।। १९ ॥ सिद्ध्यन्तरमाह- कायरूपसंयमात्तद्ग्राह्यशक्तिस्तम्भे चक्षुःप्रकाशा- ऽसम्प्रयोगेऽन्तर्धानम् ॥ २० ॥ कायस्य पद्रूपं चाक्षुपत्वमयोजकमस्ति तस्मिन् संयमात्तस्य रूपस्य परचक्षुर्ग्राह्यत्वानुकूलायाः शक्तेः स्तम्भे प्रतिबन्धे जाते सति परचाक्षुपज्ञानाऽविषयत्वेऽन्तर्धानं योगिदेहस्याचाचपस्वं यथाकामं सिद्भ्यतीत्यर्थः । एतेन स्वीयशन्दादिसँय्यमाच्छोत्रा

·सूत्रार्थबोधिनीसरितम्।
ग्राह्यत्वादिसिद्धिरुक्ता भवति ॥ २०॥
विभूत्यन्तरमाह--
सोपक्रम निरुपक्रमं च कर्म तत्सॅय्यमादपरान्त-
ज्ञानमरिष्टेभ्यो वा ॥२१॥
पूर्वजन्मकृतमिदानी स्थितं कर्म द्विविध, सोपक्रम निरुपक्रम
च । फलदानव्यापारयुक्तं सोपक्रमम् । कालान्तरे फलमदं
निरुपक्रमम् । तत्र संयमेन साक्षात्कारात्तद्विपयस्यायुपोऽवसान-
मपरान्तशब्दितं ज्ञायते । परस्य मजापतेरपरान्तो महाप्रलयः ।
नराणान्तु मरणमपरान्तः । तस्य ज्ञानम् अस्मिन् देशकालादौ
मम देहवियोगसाक्षात्कारः । प्रसङ्गाद् अयोगिसाधारणमाह ॥
अरिष्टेभ्यो वेति॥ त्रिविधमरिष्टम् आन्यात्मिकमाधिभौतिकमाधि-
दैविकं चेति । तत्राय स्वदेहेऽपिहितकर्णे न शृणोति । ज्योति-
नेत्रेऽवष्टब्धे न पश्यति । द्वितीयं यमपुरुपान् पश्यति । पितॄन्
अतीतानकस्मात् पश्यति । तृतीयं स्वर्गमकस्मात् सिद्धान् वा
पश्यतीति, विपरीतं वा सर्वमित्यनेनापि भवेदपरान्तज्ञानमित्य-
अर्थः ॥ २१॥
मैत्र्यादिषु बलानि ॥ २२ ॥
पूर्व मैत्रीकरुणामुदितासु संयमो विहितः । तेन तासां
चलानि वीर्याणि भवन्ति, योगी प्राणिमात्रस्य सुखकरः सुदृद्
भवति ॥ २२॥
बलेषु हस्तिवलादीनि ॥ २३॥
हस्तिहनुमद्रुडादिवलेषु तद्भावेन संयमात्तानि पलानि
योगिनः प्रादुर्भवन्ति, चित्तस्य स्वतः सामर्थ्यादित्यर्थः ॥२३॥

·योगदर्शनम् । ३।
४१
प्रवृत्त्या लोकन्यासात सूक्ष्मव्यवहित-
विप्रकृष्टज्ञानम् ।। २४ ॥
ज्योतिष्मती पत्तिः भागुक्ता । तस्या य आलोको ज्यो-
तिःसाक्षात्काररूपपत्तेरास्पदं सर्वतो विप्रसृतं निर्मलघुद्धिसर्च,
तस्य सूक्ष्मे परमावादी भूव्यवहिते निध्यादौ, विपकृष्टे मेर्वन्तर-
वर्तिरसायनादौ प्रक्षेपानेपां ज्ञानं साक्षात्कारो भवति । सौरा-
लोकसंयोगाटादिज्ञानवदित्यर्थः ॥ २४ ॥
एवं संयमेन साक्षात्कृतयुझ्या लोकद्वारा भुवनज्ञानमुक्त्वा
भौतिकालोकद्वारा तदाह----
भुवनज्ञानं सूर्ये संयमात् ॥ २५ ॥
दिवि देदीप्यमानमार्तण्डे सुपुम्नाऽऽदिसहसरश्मिमालिनि
संयमाद् दृश्याभिनं चित्रं चतुर्दशभुवनानि साक्षात्करोती-
त्यर्थः ॥ २५॥
चन्द्रे तारान्यूहज्ञानम् ॥ २६ ॥
चन्द्रे संयमान्नक्षत्राणां सन्निवेशविशेषं साक्षात्करोति ।
सूर्यस्य नक्षत्राभिभावकत्वात्तत्संयमाचद्रूपज्ञानं न भवति इति
भावः॥ २६ ॥
ध्रुवे तद्गतिज्ञानम् ॥ २७ ॥
ध्रुवे संयमात् तासां ताराणां गतिं जानातीत्यर्थः ॥ २७॥
वाह्यसिद्धीरुका आध्यात्मिकसिद्धीराह-
नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम् ॥ २८ ॥
कायस्य मध्यभागे यन्नाभिचक्रमाधारलिङ्गचक्राभ्यामुपरि
स्थित दशपत्रं, तस्मिन् संयमाद्देहस्य सभिवेशं जानाति । स्वदेहं ,
त्यत्का तस्मिन् देहे अभिमन्यमानस्तिष्ठत्तीत्यर्थः ॥ २८ ॥

·४२ सूत्रार्थयोधिनीसहितम्। कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः ।। २९॥ जिहादतोरधस्तात् कण्ठकूपस्य कूपाकारः प्रदेशोऽस्ति, यत्र, प्रमाणादेः संघर्पात् क्षुत्पिपासे भवतः । तत्र सँय्यमात् क्षुत्पिपासानिवृत्तिरित्यर्थः ॥ २९ ॥ कूर्मनाड्यां स्थैर्थम् ॥ ३० ॥ पादध उरसि कूर्माकारा नाड्यस्ति । तत्र संयमात् तत्म- विष्टस्य चित्तस्य स्थैर्य भवतीत्यर्थः ॥३०॥ मुईज्योतिषि सिद्धदर्शनम् ॥ ३१ ॥ शिरकपालयोरिछद्रं ब्रह्मरन्ध्राख्यं सुपुम्नायोगाद्भास्वरं मूर्द्धज्योतिः । तत्र संयमात् सिद्धानां द्यावापृथिव्योरन्तराचारिणां दर्शनं भवति ।। ३१॥ प्रातिभाहा सर्वम् ॥ ३२॥ विवेकख्यातिर्हि प्रसंख्यानं संसारतारकम् । तदर्थ संयमे क्रियमाणे प्रसंख्यानोदयसूचकं प्रतिभया जहमात्रेण जातं प्रातिभं ज्ञानं भवति । तेन वा योगी सर्व जानातीत्यर्थः । यथा सूर्योदयसूचकारुणप्रभया लोकः पश्यति ॥ ३२ ॥ हृदये चित्तसंवित ॥ ३३ ॥ अधोमुखे हृत्पद्ये चित्तस्य स्थानं तस्य संयमात् सवासनस्य चित्तस्य संविद्भवतीत्यर्थः ॥ ३३ ॥ सत्त्वपुरुपयोरत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः परार्धात स्वार्थसंयमात् पुरुपज्ञानम्॥३४॥ बुद्ध्यात्मनोर्नोग्यभोक्तृत्वेनात्यन्तभिन्नयोर्यः प्रत्ययाविशेष: सारूप्यं प्रतिविम्बद्वारा सुखाद्यारोपो भोगो बुद्धिस्थो दृश्यत्वाद ·योगदर्शनम् । ३। ४३ परार्थः पुरुपस्य भोक्तुःशेपभूतः । तस्माद्भोगात् परार्थाचित्पति- विम्योपसर्जनमत्ययरूपाज्जडादन्यश्चित्स्वभावःप्रतिविम्वःस्वार्थो- ऽनन्यशेपस्तत्र संयमात् पुरुपस्य साक्षात्कारो भवनि । तच्च पुरुष- ज्ञानमनात्माकारशून्यम् ॥ ३४ ॥ सम्पत्यस्य संयमस्य पुरुषसाक्षात्कारात् प्राग्भवाः सिद्धी- दर्शयति- ततः प्रातिभश्रावणवेदनादर्शास्त्रादवाती जायन्ते ॥३५॥ तत्तः स्वार्थसंयमात् मातिभं पूर्वोक्तं सर्वगोचरं ज्ञानं मनो- पात्रेण योगजशुरुधर्मानुगृहीतेन जायते । दिव्यानां शब्दस्पर्शरूप- रसगन्धानां ग्राहकानि श्रोत्रादीनि क्रमेण श्रावणवेदनादर्शा- स्वादवार्तासंज्ञानि जायन्ते । दिव्यशब्दग्राहकं श्रोत्रं यदास्य योगिनो भवति तदा तस्य श्रोत्रस्य श्रावणमिति तान्त्रिकी संज्ञा भवति । एवमन्यदपि ज्ञेयम् ॥ ३५ ॥ ननु तर्खयं योगी कृतकृत्य इत्यत आह- ते समाधावुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः ॥ ३६ ॥ ते प्रातिभादयः समाधौ निःश्रेयसफले रसस्योपसर्गा भव- न्ति विना भवन्ति । अतो मुक्त्यर्थी तानुपक्षेते। न त्वात्मसम्बोधनं बिना सिद्धिकोव्यादिभिः कृतकृत्यता भवति । उक्तं च भगवता पतद् घुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारतेति ॥ अत एव वसिष्ठेनाप्युक्तम्- सर्वेच्छाजालसंशान्तावात्मलाभोदयो हि यः। स कथं सिद्धिवाञ्छायां मगचित्तेन लभ्यते ॥ न केचन जगद्भावास्तत्वज्ञ रञ्जयन्त्यमी । नागरं नागरीकान्तं कुग्रामलल ना इवेति ॥

·सूत्रार्थयोधिनीसहितम्।
व्युत्थाने तस्य तु सिद्धयो भवन्तीत्यर्थः ॥ ३६॥
तदेवं संयमस्य ज्ञानस्वरूपां विभूतिमात्मदर्शनान्तामुक्त्या
क्रियारूपामाह-
बन्धकारणशैथिल्यात प्रचारसंवेदनाच चित्तस्य
परशरीरावेशः ॥ ३७ ॥
सर्वत्र प्राप्तिशीलस्य स्वशरीरमात्र सङ्कोचन स्थितिवन्धस्त-
स्य कारणं धर्माधर्मों । तयोः सॅय्यमेन शैथिल्यं भवति । प्रचर-
त्यनेन चित्तमिति प्रचारो नाडीसङ्घः । तस्यापि सॅय्यमेन संवे-
दनम् अधुनाऽनया नाड्या चित्रं सञ्चरतीति ज्ञानं भवति ।
तथा प्राणेन्द्रियमार्गनाडीनाम् । तथाच बन्धकरज्जुनाशे मार्गश-
वत् स्वस्य परवेश्मवचित्तस्य परकाये मृते जीविते वा प्रवेशो
भवति, चित्तमन्विन्द्रियाणि विशन्ति मधुकरराजमिव मक्षिका
इत्यर्थः ॥ ३७॥
उदानजयाजलपङ्ककण्टकादिप्वसङ्ग उत्क्रान्तिश्च ॥३८॥
द्वयी खल्विन्द्रियाणां प्रवृत्तिः, वाह्याभ्यन्तरी च । आया
रूपाद्यालोचनरूपा । अन्त्या जीवनयोनिमयत्नरूपा सर्वकरण-
साधारणी । तस्याः कार्याः पञ्चमाणादयः । तत्र नासिकाग्राद्
आहृदयं स्थितः माणः । आहृदगदानाभिस्थितः समानः शुक्रं
समं नयतीति । आनाभरापादतलं स्थितोऽपानो मलमपनयती-
ति। आनासादाशिरोत्तिरुदान उत्क्रान्तिहेतुः सर्वदेहव्यापी
च्यानः । तेषु प्राणः श्रेष्ठः । तत्रोदानसंयमेन जयादब्धिपक-
कण्टकादिवसक्तो योगी लघुत्वादुपरि गच्छति स्वेच्छयाच मरणं
लभत इत्यर्थः ॥ ३८॥
समानजयात् प्रज्वलनम् ॥ ३९ ॥

·. .. योगदर्शनम् । ३॥ नाभिनिकटस्याग्निव्यापिना समानस्य वशीकारदमेयॆलनं भवति । येनोज्ज्वलो ज्वलनवद् दृश्यत इत्यर्थः । एवं प्राणादि- जयात् स्वेच्छया तत्तक्रिया वोध्या इति भावः ।। ३९ ।। श्रोताकाशयोः सम्बन्धसंयमादिव्यं श्रोत्रम् ॥ ४०॥ श्रोत्राकाशयोरिति ।। उपलक्षणमेतश्चक्षुस्तेजसोरपि शेयम् । तथाच तयोः सम्बन्धेषु संयमाद् दिव्यानीन्द्रियाणि श्रावण- वेदनायुक्तसंज्ञानि भवन्ति । यैर्दिव्यशब्नादीन् युगपज्जानातीत्य- ऽर्थः ॥ ४०॥ कायाकाशयोः सम्बन्धसंयमाल्लघुतलसमापत्ते- श्वाकाशगमनम् ॥ ४ ॥ कायाकाशयोरिति । तयोः सम्बन्धं जित्वा लघूनि तूलं वा तद्भावेन समाधिना लघुकायो भूत्वा आकाशे जले घ विहर- ति । तत कर्णनाभतन्तुपु विहरति । पश्चात् सूर्यरश्मिपु । ततो यथेष्टमाकाशे गच्छत्तीत्यर्थः ।। ४१ ॥ बहिरकल्पिता चित्तवृत्तिर्महाविदेहा ततः प्रकाशावरणक्षयः ॥ ४२ ॥ देहे अहम्भावे सत्येव में मनो वहिरस्त्विति कल्पनया पनसो देहावहित्तिलाभो भवति । सा कल्पिताख्या धारणा तया देहेऽहम्भावत्यागे सत्ति स्वत एच पाहित्तिलाभो भवति । सेयमकल्पिता महाविदेहाख्या धारणा। ततः प्रकाशस्वभावस्य. चित्तस्य क्लेशकर्माचावरणक्षयो. भवति । ततः सर्वज्ञत्वलाभ इत्यर्थः ॥ ४२ ॥ स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसंयमाद् भूतजयः ॥४३॥ ७

·४६
सूत्रार्थबोधिनीसहितम्।
पश्चानां भूतानां स्थूलं दृश्यमानमवयवसंस्थान पृथिवी-
जातिशब्दादिगुणैश्च स्थूलैर्युक्तमित्येकं रूपम् । अथ द्वितीयं तेपा
स्वरूपं क्रमेण काठिन्यस्नेहादिलक्षणम् । अथ तृतीयं तेषां रूपं
कारणं परमाणवः । तेपां सूक्ष्माणि पश्चतन्मात्राणि । अथ चतुर्थ
रोपां रूपं गुणत्रयम् । तद्धि स्वकार्य कारणत्वेनान्वेतीत्यन्वयः
सामान्यम् । अथ पञ्चमं तेषां भूतानां रूपमर्थवत्त्वं भोगापवर्ग-
ज्ञानं सामर्थ्य गुणनिष्ठं स्वेपु गुणान्वयादागतम् । एवं भूतानां
पश्चरूपेषु कार्यस्वरूपहेतुपु स्थलादिक्रमेण संयमाभूतानि योगि-
सङ्कल्पानुसारीणि भवन्ति वत्सानुसारिण्य इव गाव इत्यर्थः ॥४३॥
ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसम्पत्तद्धर्मा-
ऽनभिघातश्च ।। ४४ ॥
ततो भूतजयाद्योगिनोऽणिमाधष्टसिद्धयःमादुर्भवन्ति । पर-
माणुतुल्यत्वं लघुतूलपिण्डवल्लघुत्वं भूतनियन्तृत्वामित्याधेश्वणि
स्थूलसंयमात् सिद्ध्यन्ति । स्वरूपसयमात् प्राकाम्यम् । काय.
संपद् वक्ष्यते । तस्य कायस्य भूतधर्मः काठिन्यादिभिरनभिधा-
तश्च भूतजयात् सिद्ध्यति, येन शिलान्तर्विशति शीतोष्णादयो न
वाधन्त इत्यर्थः ।। ४४ ॥
रूपलावण्यवलवज्रसंहननत्वानि कायसम्पत् ॥४५॥
चक्षामियं रूपं लावण्यं सर्वाङ्गसौन्दर्य वलं वीर्य वजस्येव
संहननमवयवव्यूहो यस्य तद्भावो वज्रसंहननत्वं हनूमति मसिद्ध-
भूतजयानन्तरमिन्द्रियजयोपायमाह-
ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्वसंयमा-
दिन्द्रियजयः ॥ ४६॥

·४७ + योगदर्शनम् ॥३॥ शब्दः पड्जादिः, स्पर्शः शीतादिः, रूपं पीतादिः, रसो मधुरादिः, गन्धः सुरभ्यादिरिति । सामान्यविशेपात्मकशब्दादि- गोचराः पञ्चत्तयः कार्याः, श्रोत्रादीन्द्रियाणां ग्रहणानि । मथम प्रकाशकत्वं स्वरूपं तेपाम् । द्वितीयमस्मिता सात्त्विकाहकारः कारणं वेपाम् । तृतीयमन्वयार्थवत्त्वम् | चतुर्थपश्चमे रूपे व्या- ख्याते । तेषु पञ्चेन्द्रियरूपेषु संयमादिन्द्रियजयो भवति ॥४६॥ ततः किं तत्राह- ततो मनोजवित्वं विकरणमावः प्रधानजयश्च ॥४७॥ मनोवत् कायस्याणुतमोगतिलाभो मनोजयित्वम् । विदेहानां देहानपेक्षाणां दूरस्थायावार्थाज्ञानमिन्द्रियाणां विकरणत्वं वि- करणभावः प्रधानस्यान्वयस्य चतुर्थस्य जयो जगद्वशित्वमिति सिद्धय इन्द्रियजयाद्भवन्तीत्यर्थः ॥ ४७ ॥ सत्त्वपुरुपान्यताख्यातिमानस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्वं सर्वज्ञातृत्वं च ॥४८॥ वशीकारसंज्ञायां विरक्तौ स्थितस्य बुद्धिसत्त्वात्मनोर्भेद- ख्यातिर्जायते । तन्मात्रस्य तदा वृत्तिपरस्य योगिनः सर्वेपां भूतानां परिणामिपरिणामभावापन्नानामधिष्ठातृत्वं नियन्तृत्वं ज्ञातृत्वं च सिध्यति । एपा विशोका नाम सिद्धिः । अणिमा- वास्तु सिद्धयो मधुमतीका भवन्ति । मधुना एकदेशवता इति मधुमतीका इत्यर्थः ॥४८॥ अधुना विवेकख्यातेर्मुख्यां सिद्धिमाह- तद्वैराग्यादपि दोषबीजक्षये कैवल्यम् ॥ ४९॥ तस्यां विशोकाख्यायां सिद्धौ वैराग्यात्तद्धती विवेक- ·- सूत्रार्थबोधिनीसहितम् । ख्यातावपि वैराग्यं परं भवति । ततो दोपाणां वीजं भ्रान्ति- संस्कारस्तस्य क्षये सर्वथा तिरोभावे सति पुरुपस्य स्वरूप- मनिष्ठत्वं फैवल्यं सिक्ष्यति । इयं संस्कारशेपाख्या सिद्धिः॥४९॥ अत्र विनोत्पत्ती निरासोपायमाह- स्थान्यूपमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनरनिष्ट- प्रसङ्गात् ॥ ५० ॥ तत्तत्स्थानिभिर्महन्द्रादिभिरुपमन्त्रणं मार्थनम् । तस्मिन् क्रियमाणे सति, इहास्यवां कन्यादिभोगो विधीयतामित्यादिके प्रार्थने, तत्र सङ्गः- अहो मम योगप्रभावश्चेतिस्मयश्च न कार्यः, किन्तु दोष भावयेत् । यतो योगभ्रष्टस्य पुनः संसाररूपस्या- निष्टस्य प्रसङ्गात् । अतः सहस्मययोरकरणं कैवल्यविघ्ननिरा. सोपाय इत्यर्थः ॥ ५० ॥ पूर्व बुद्धिमतिविम्वितस्य पुरुषस्य स्वार्थस्य संयमात् तारक- विवेकज्ञानमुक्तम् । तत्रोपायान्तरमाह- क्षणतत्क्रमयोः संयमाद्विवेकजं ज्ञानम् ॥ ५१ ॥ अभेद्यः कालभागः क्षणः । अन्ये मुहूर्तादयः कालभागाः क्षणसमूहरूपा असत्याः । समूहस्यावस्तुत्वात् । तत्राऽयमस्माद पूर्वक्षणोऽयमुत्तर इति क्रमस्य पौर्वापर्यस्य संयमादतिसूक्ष्माणां भेदसाक्षात्कारो विवेको भवति । इदं क्षणसंयमज ज्ञान युगपद सविषयमित्यो वक्ष्यते ।। ५१ ।। सम्पति सूक्ष्म विशेषमाह- जातिलक्षणदेशैरन्यतानवच्छेदात्तुल्ययोस्ततः प्रतिपत्तिः ॥ ५२ ॥ अवच्छेटो निश्चयः । समस्तव्यस्तापह्तामलकादौ जात्यादे ·योगदर्शनम् । ३। १९ रन्यत्वनिश्चयासम्भवात् क्षणसंयमनविवेकज्ञानादेव इदं माग इदमुत्तरमिति भेदं निश्चिनोतीत्यर्थः ॥ ५२ ।। तारकं सर्वविषयं सर्वथा विषयमक्रमं चेति विवेकजं ज्ञानम् ॥ ५३॥ क्षणसंयमजं विवेकजं ज्ञानं पुरुपतत्त्वावगाहित्वेन संसारा. तारयतीति तारकसंज्ञम्, अक्रमं युगपदेव सर्वसमूहाऽऽलम्बनं सर्वविपयं सर्वथा सर्वप्रकारकमित्यर्थः ।। ५३ ॥ तत्चद्भूमिफलान् संयमानुपन्यस्य तादृशविचेफख्यातिनिष्ठा. ऽस्तु मास्तु वा, सत्त्वपुरुपान्यतासाक्षात्कारमा मुक्तये कल्पत इत्यभिमेत्याह- सत्त्वपुरुषयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्पमिति ॥ ५४ ॥ विभूतिपादः समाप्तः ॥ ३ ॥ सत्वपुरुपयोरिति ॥ निरस्तसमस्तमलस्य बुद्धिसत्त्वस्य वि- वेकख्यात्या संस्कारशेपस्य सर्ववृत्तिशून्यचं शुद्धिः । पुरुषस्या- ऽपि नित्यशुद्धस्य तदाकल्पितभोगशून्यत्वं शुद्धिः । एवं तयोः शुद्धिसाम्ये सति कैवल्यम् । तत्तद्विभूतयस्तु श्रद्धोत्पादनार्यमुप- न्यस्ताः । कैवल्यं तु बुदिविलक्षणपुरुषसाक्षात्कारमात्रादविद्या- निवृत्तावनागतदुःखानुत्पादरूपं सिद्धतीत्यर्थः ॥ ५४॥ इति पातञ्जले सांख्यमवचने योगशास्त्रे विभूतिपाद- स्तृतीयः समाप्तः ॥३॥ ।

·५० सूबायोधिनीसहितम् । चतुर्थः पादः ॥ ४॥ इदानी कैवल्पस्वरूपं प्राधान्येन प्रतिपादनीयमिति चतुर्थ- पाद आरभ्यते । तत्र कैवल्ययोग्यं चित्तं वक्तुकामः पूर्वोक्त- सिद्धीनां हेतुभेदात् पञ्चविधत्वमाह- जन्मौपाधिमन्त्रतपःसमाधिजाः सिद्धयः ॥ १॥ जन्मौपधीति ॥ जन्मना पक्ष्यादीनामाकाशगमनादिसिद्धिः। कपिलादीनां च सांसिद्धिकीत्युच्यते । औपधिविशेपसेवायां माण्डव्यादीनां मन्त्रजपेन केपाश्चिदणिमादिसिद्धिः । तपसा विश्वामित्रादीनां सिद्धिः । एताश्चतस्रः सिद्धयः पूर्वजन्माभ्यस्त योगजाश्च जन्मादिनिमित्तेन व्यज्यन्ते । अत एव योगाभ्यासे विश्वासेन प्रवृत्तिः।इह सिद्ध्यदर्शनेऽपि जन्मान्तरे साफल्यात्।।१।। ननु तपःप्रभावादिहैच नन्दीश्वरस्य श्रीगौरीकृपया देव- शरीरपरिणामः श्रूयते । तत्र न तावन्नरदेहावयवानामेवोपादान- त्वम् । नरदेहमात्रइतोर्विलक्षणकार्यकारित्वायोगात् । न ताव- नरदेह एव, जस्मिन् सति परिणामान्तरायोगात् । नष्टस्य चा- हेतुत्वादिल्याशमाह- जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात ॥ २ ॥ प्रधानादयः पृथिव्यन्ताः प्रकृतयस्तासां सर्वत्र सचाना- दिदेहावयवेषु सासामापूराद् धर्मादिनिमित्तानुरोधेनापयवाऽनु- प्रवेशाज्जात्यन्तरपरिणामो युज्यते । ययाऽमिकणस्य प्रकृत्यनु- ग्रहाद बनादी बहुतृणादिमण्डलव्यापित्वं नदित्यर्थः ॥२॥ ननु प्रकृत्यापूरो धर्मादिनिमित्तमपेक्षते, न पा । न चेद सर्वप्रापूरापत्तिः । नायः । धर्मादेः प्रवर्तकत्वे पुरुषार्थः मवर्तक इति मिद्धान्तविरोधादित्यत आह-

·योगदर्शनम् ।।
निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनामावरणभेदस्तु ततः
क्षेत्रिकवत् ॥३॥
निरीश्वरसांख्ये हि पुरुषार्थ एवानागतः प्रकृतीनां प्रवर्तकः।
अस्माकं तु सेश्वराणां वदुदेशेन प्रवर्तत इत्युद्देश्यतया पुरुपार्थः
प्रवर्तक इत्युच्यते । न हि धर्मादिनिमित्तं तत्मयोजक
प्रकृतीनां भवति, न कार्येऽपि कारणं मवर्तत इति । कथं तर्हि ।।
आवरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिभवत् ।यथा क्षेत्रिका केदारादपांपूरणात्
केदारान्तरं प्लावयितुं निम्नं निम्नवरं वा न पाणिनापकर्षति ।
आवरणं त्वासां भिनति । तस्मिन् भिन्ने स्वयमेघापः केदारान्तर-
माप्लावयन्ति । तथा धर्मः प्रकृतीनामावरणधर्म भिनत्ति | तस्मिन्
भिन्ने स्वयमेव प्रकृतयःवरचे विकारमालावयन्तिा यथावा स एव
क्षेत्रिकस्तस्मिन्नेव केदारे न मभवत्यौदकान् भौमान् वा रसान्
धान्यमूलान्यनुप्रवेशयितुं, किं तर्हि, मुद्गगवेधुकश्यामाकादीस्ततो-
ऽपकर्पति । अपकृष्टेषु तेषु स्वयमेव रसा धान्यमूलान्यनुमविश-
न्ति । तथा धर्मो निवृत्तिमात्रे कारणम् । अधर्मस्य शुद्ध्यशुद्ध्यो-
रत्यन्तविरोधात् । न तु प्रकृतिमत्ती धर्मों हेतुर्भवतीति । अत्र
नन्दीश्वरादय उदाहर्चव्याः । विपर्ययेणाप्यधर्मो धर्म बाधते
ततश्चाशुद्धिपरिणामइति तत्रापि नाहुपाजगरादयउदाहार्याः ॥३॥
ननु यदा योगी वहुन् कायान् निर्मिमीते तदा किमेक-
मनस्तास्ते भवन्ति, अथवाऽनेकमनस्का इति, तत्राह-
निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात् ॥ ४ ॥
योगप्रभावानिर्मीयन्त इति निर्माणानि चित्तानि योगि-
सङ्कल्पाघीनप्रकृत्यापूरात् कायवदहकारात् प्रकृतेर्जायन्त इत्य,
ऽर्थः ॥४॥

·सूत्रार्थयोधिनीसहितम् ।
तर्हि चित्तानां भिन्नाभिमायत्वाद्योगिनो भोगासिद्धिरित्यत
आह-
प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम ॥ ५ ॥
निर्मितचित्तानां योगी स्वभोगानुकूलप्रवृत्तिविशेषनामकं
निर्मिमीते । योगबलात् स्वचितं तेषां नायकं भवति । तेन
भोगस्तदनुसन्धानं च युज्यते इत्यर्थः ॥५॥
जन्मौपधिमन्त्रतपासमाधिजेतिसूत्रे पञ्चविधानि चिसान्यु.
तानि । तेष्वपवर्गभागीयं चित्तं निर्धारयति-
तत्र ध्यानजमनाशयम् ॥ ६॥
तत्र यदेव ध्यानजं चित्तं तदेवानाशयं तस्यैव नास्त्याशयो
रागादिमवृत्तिर्यतः पुण्यपापादिसम्बन्धः क्षीणक्लेशत्वायोगिन
इत्यर्थः ॥ ६॥
योगिनश्चिचवत् कर्मापि विलक्षणमाह-
कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनस्त्रिविधमितरेपाम् ॥ ७ ॥
चतुष्पात् खल्वियं कर्मजातिः । कृष्णा, शुक्लकृष्णा, शुक्ला,
अशुक्लाकृष्णा घेति । तत्र कृष्णा दुरात्मनां पहिर्मुखानामेव ।
शुक्लकृष्णा बहिःसाधनसाध्या । तत्र परपीडानुग्रहद्वारेण कर्मा-
शयो जायते सत्वयोगिनां यागादिक्रियारतानामेव । शुक्ला तप:-
स्वाध्यायध्यानवताम् । सा हि केवले मनास आयतत्वादवहिः-
साधनाऽधीना न परान् पीडयित्वा भवति । इयं तु भगव-
भक्तानाम् । अशुक्लाऽकृष्णा तु संन्यासिनामेव योगज्ञानान्यतर-
रताना क्षीणलेशानां चरमशरीराणाम् । तत्राशुक्लं योगिन एव,
फलसंन्यासात् । अकृष्णं चाऽनुपादानात् । इतरेषां तु पूर्वमेव
विविधमित्यर्थः ॥ ७ ॥

·योगदर्शनम् । ४। कर्मणः प्रसङ्गाद्वासनाभिव्यक्ति फलमाह- ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वासनानाम् ॥८॥ ततत्रिविधात् कर्मणो मरणकालानन्तरं जात्यायु गरूप- विपाकदानायाभिव्यक्तानां तस्य विपाकस्यानुगुणानां वासना- नामभिव्यक्तिर्भवति, न विरुद्धानामित्यर्थः । देवत्वमाप्तौ चित्ते मसुप्ता एव नरकर्तिर्यमानुपादिभोगवासना भवन्ति । तासामभि- व्यक्ती दिव्यभोगायोगादिति भावः । नारकमनुप्यतिर्यगादि- प्वप्येवमेवानुमेयमिति ॥ ८॥ नन्दनन्तरजन्मवासनाः पूर्वदिनपूर्वजन्मादिवासनावत् कुतो नाभिव्यज्यन्त इतिचेन्न । व्यजकाभावात् । स्वर्गदेशे देवजन्मन्य- ऽनुभवाचेत्यत आह- जातिदेशकालव्यवाहितानामप्यानन्तर्य स्मृति- संस्कारयोरेकरूपत्यात् ॥ ९ ॥ जातिदेशेति ॥ कृपदंशविपाकादिःस्वव्यञ्जकाञ्जनाभिन्यक्तः स यदि जातिशतेन देशेनात्यन्तदूरदेशतया वा कल्पशतेन वा व्यवहितःपुनश्च स्वव्यजकाजन एवोदीयाद् द्रागित्येवं पूर्वानुभूत- वृपदंशविपाकाभिसंस्कृता वासना उपादाय व्यज्येत । कस्मा- त् । यतोऽत्यन्तव्यवहितानामप्यासां सदृशं कर्माभिव्यञ्जकं नि- मित्तीभूतमित्यानन्तर्यमेव । कुतः । स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वा- त् ॥ यथानुभवास्तथा संस्काराः । ते च कर्मवासनारूपाः । यथा च वासनास्तथा स्मृतय इति जातिदेशकालव्यवाहितेभ्यः संस्कारेभ्यः स्मृतिः, स्मृतेश्च पुनः संस्कार इति ते स्मृति- संस्काराः कर्माशयत्तिलाभयशायज्यन्ते । अतश्च व्यवाहिता- नामपि निमित्तनैमित्तिकभावानुच्छेदादानन्तर्यमेवेति दिक् ॥९॥ ८ ·५४ सूत्रार्थचोधिनीसहितम्। ननु जन्मान्तरितवासना न सन्तीति चार्वाकं प्रत्याह-- तासामनादित्वं चाशिषो नित्यत्वात् ॥ १० ॥ न केवलं तासां वासनानामानन्तर्य, किन्त्वनादित्वमपीति भावः । सदा भूयासमित्याशिपो मरणवासस्य नित्यत्वात् सर्व- जनेप्वव्याभिचारादित्यर्थः ॥१०॥ नन्वनादिवासनानां कथमुच्छेदस्तत्राह- हेतुफलाश्रयालम्बनःसंगृहीतत्वादेषामभावे तदभाका ॥ ११ ॥ नैताः पुरुषवदनादयः, किन्तु प्रवाहानादय इति उच्छेद- सम्भवः । तदेव दर्शयति ॥ हेतुः अविद्या तत्कार्य च ॥ तथा- हि । धर्मात् सुखम्, अधर्माद् दुःखं, मुखादागो दुःखाद् द्वेषः । ततश्च प्रयत्नः । तेन मनसा वाचा कायेन वा परिस्पन्दमानः परमनुगृह्णाति उपहन्ति वा । ततः पुनर्धर्माधर्मों सुखदुःखे राग- द्वेषाविति पत्तिमदिदं पढरं संसारचक्र देहायु गरूपम् । तस्य च प्रतिक्षणमावर्तमानस्याविद्यैव मूलं कारणमित्यर्थः । फलं चित्तमाश्रयः शब्दादिकामविपयः । एतैः संगृहीतत्वादेपां योगजविवेकज्ञानेन निवृत्तौ संसारचक्रकारणानां वासनाना- मुच्छेदो भवतीत्यर्थः ॥ ११ ॥ ननु सतां संस्काराणां कथं नाश इत्यत आह- अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वभेदाधर्माणाम् ॥१२॥ अतीतानागतं धर्मिणि शक्तिरूपेण वर्तत एव, यत्परिणाम- प्रयसंयमाद् योगिनः साक्षात् कुर्वन्ति । ननु तर्हि बन्धस्य सत्त्वादलं तत्त्वज्ञानेनेतिचेन्न । धर्माणामनागतायध्वनां भेदाद् वर्तमानत्वाध्वनि हि दुःखादिवासनाश्रयं चिचं साधिकार ·- योगदर्शनम् । ४। ५५ भोग्यमापन्नं बन्ध इति कथ्यते । तत्वज्ञाने सति निरधिकार- मतीताध्वनि प्रवेशितं प्रकृत्यात्मना पुरुषार्थस्य कृतत्वान्न पुन- रावत इति भावः ॥ १२॥ अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्तीत्युक्तम् । किं तत्स्वरूपमित्यत आह- ते व्यक्तसूक्ष्मा, गुणात्मानः ॥ १३ ॥ व्यक्ता वर्तमानाध्वानः, सूक्ष्मा अतीताध्वानः । ते महदा- दयो घटान्ता गुणात्मानः सत्त्वरजस्तमःस्वरूपा इत्यर्थः । अत एवोक्तं भाष्यकृता व्यासदेवेन-- सर्वमिदं गुणानां सनिवेश- विशेपमात्रमिति । परमार्थतो गुणात्मानः । तथाच शास्त्रा- ऽनुशासनम् ॥ गुणानां परमं रूपं न दृष्टिपथमृच्छति । यत्तु दृष्टिपयं प्राप्तं तन्मायैव सुतुच्छकमिति ॥ ॥ १३ ॥ ननु भख्याक्रियास्थितिस्वभावस्य गुणत्रयस्य परिणामि- वे परिणापानामेकत्वं न स्यात् । न हि मृत्वादीनामेकः परिणामो दृष्ट इत्यत आह- परिणामैकत्वाद्वस्तुतत्त्वम् ॥ १३ ॥ बहूनामेकः परिणामो दृष्टो लवणादिवत् । तथाच मृदादी- नामझाङ्गित्वाभावान्न परिणामैकत्वम् । गुणानां तु तथाऽस्तीति वस्तुनो महदादेस्तत्त्वमेकं युज्यते इत्यर्थः ॥ १४ ॥ चित्तमतिरिक्तं ज्ञानानास्ति। वासनाविचित्रं द्रव्याद्यात्मना भातीति क्षणिकविज्ञानवादिनं चौद्धं प्रत्याह- वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोविविक्तः पन्थाः ॥ १५ ॥ तयोश्चित्तवस्तुनोर्पिविक्तः पन्थाः, भिन्नो मार्गः । विज्ञाना- ·सूत्रार्थबोधिनीसहितम्। ऽर्थयोर्भेद इति यावत् । कुतः । वस्तुनः स्त्रीपिण्डादेः साम्येऽपि चित्ताना भेदात् । यदैकस्यां नार्या पत्युः सुखविज्ञानम् अन्यस्य रागिणो दुःखविज्ञानमलाभेनाएवं कस्यचिन्मोह इत्यादिस्त्रीपुरुष- साधारणं व्याख्येयम् ॥ १५ ॥ यस्तु विज्ञानादन्योऽर्थोऽस्ति जडत्वाद्विज्ञानाऽग्राह्यः प्राति- भासिक इति स वक्तव्यः । किमेकचित्तं कार्य सर्वम्, उता- ज्नेकचैत्रमैनादिचित्तकार्यमिति । तर नाद्य इत्याह- न चैकचित्ततन्वं वस्तु तदप्रमाणकं तदा किं स्यात् ॥ १६ ॥ यद्येकचित्तकार्य घटादि वस्तु तदा तस्मिंश्चित्ते अन्यत्र पटादिषु व्यग्रे तदस्त्वप्रमाणकं स्यात् । न चेष्टापत्तिः । अन्येन दृश्यमानत्वात् । नाप्यनेकचित्ततन्त्रम् । प्रतिभासिकस्य स्वप्नव- देकचित्ततन्त्रत्वनियमात् ॥ १६ ॥ ननु सिद्धान्ते विभुनश्चित्तस्य सर्वसम्मन्यत्वात् सदा सर्व वस्तु ज्ञायतेत्यत आह- तदुपरागापेक्षित्वाच्चित्तस्य वस्तु ज्ञाताऽज्ञातम्॥१७॥ यदा कर्मणाऽभिव्यक्तानामिन्द्रियद्वारा मनसा सम्बन्धस्तदा तस्मिन्नर्थे चित्तं स्वनिष्ठप्रतिविम्यरूपा स्फूर्ति धत्ते, नान्यस्मि- निति वस्तु ज्ञाताऽज्ञातं भवतीत्यर्थः ॥ १७ ॥ ननु तर्यात्मनोऽपि परिणामित्वमित्यत आह- सदा ज्ञाताश्चित्तवृतयस्तत्प्रभोः पुरुषस्या- ऽपरिणामित्वात ॥ १८ ॥ पुस्पस्य हि क्षित्यादिसर्वत्तिकं चित्तं विपयः । स यथा .

·५७ योगदर्शनम् ।। चित्तेन स्वसत्ताकाले वृत्तिरूपपरिणामं विना न गृह्यते, तथा पुरुपेणापि स्वसत्ताकाले न ज्ञायते चेत्तदा चित्तवत् परिणामी स्यात् पुरुषः । वृत्तिपरिणामं तत्तदाकारमपेक्ष्य तदज्ञातृत्वापा- तात् । तथाच किं परिणामिद्वयेनेति चित्तादन्यः पुरुपो न स्यात् । सदैव तु स्वमत्ताकाले ज्ञायमानाश्चित्तत्तयो भोग्याः शब्दा- घाकारास्तस्य प्रभो क्तुरपरिणामित्वं ज्ञापयन्ति साक्षिणोऽपरि- णामित्वादेव स्वयं सर्वदा ज्ञाता भवन्ति, नान्यथेत्यर्थः ॥१८॥ ननु चित्तमेव क्षणिकं स्वमकाशं स्वस्वार्थयो मकमस्त. किमन्तर्गडना साक्षिणेत्यत आह- न तत् स्वाभासं दृश्यत्वात् ॥ १९ ॥ दुःख्यहं कुद्धोऽहं शान्तं मे मन इति दृश्यत्वाचित्तं स्वाभासं स्वभकाशं न प्रभवतीत्यर्थः ।। १९ ॥ एकसमये चोभयानवधारणम् ॥ २० ॥ क्षणिकवादिन एकस्मिन्नेव समये चित्तचैत्ययोरवधारणं न संभवतीत्यर्थः ॥ २० ॥ ननु माऽस्तु स्वप्रकाशं चित्तान्तरेण दृश्यतां, किं साक्षिणे- त्यत आह- चित्तान्तरदृश्ये बुद्धिबुद्धरतिप्रसङ्गः स्मृतिसंकरश्च ॥ २१॥ यदि नीलाकारं चित्तं चित्तान्तरेण दृश्यं तदा तदपि बुद्धिरूपं चित्तमन्यया, साप्यन्ययेत्यनवस्थापातात् । न च द्विना एव ग्राह्या इति नानवस्थेति वाच्यम् । ग्राहकचित्तानिश्चये ग्राह्य- चित्तानिश्चयात् । गेहे घटो दृष्टो न वेति संशये, न दृष्ट इति व्यतिरेकनिश्चये चामत्ययात् ।ज्ञानचित्तानिश्चयेऽर्थनिश्चयोऽहेतु- ·सूत्रार्थबोधिनीसहितम् । त्वात् । तत्चदनन्तचित्तानामनुभवे चानन्तचित्तस्मृतीनां संकरच पाप्नोति । स्मृत्यानन्त्यादशक्यग्रहत्वाद्ग्राहकानिश्चयानीलस्मृति- रियं, न चित्तस्मृतिरिति विभागो न स्यादित्यर्थः ॥ २१ ॥ ननु कूटस्थस्य साक्षिणश्चित्तेन क्रियापूर्वकसंवन्धभावात्तेन कर्य संवेद्यमित्यत आह- चितरप्रतिसंक्रमायास्तदाकारापत्ती स्वबुद्धिसंवेदनम् ॥ २२॥ घटादिवच चितेर्बुद्धौ न मतिसंक्रमः । अपरिणामित्वात् । किन्तु सूर्यस्य जले प्रतिविम्ववञ्चित्ते बुद्धौमतिविम्बिते सति बुद्धी चिदाकारतापत्तौ स्वस्य भोग्याया बुद्धेः संवेदनं भवति । चि- च्छायावाह्यत्वसवन्धेन चिदुपरक्तत्वं चित्ते चिद्वद्यत्वमित्यर्थः । अमतिसंक्रमायाचितेः सानिध्यात्तस्याश्चितेराकारश्छाया यत्र त- दावापत्तौ सत्यां स्वभोग्यबुद्धिसंवेदनमिति योजना ॥ २२॥ ननु यदि चित्तातिरिक्त आत्मा कथं तर्हि चित्तमेवात्मेति भ्रमो लोकविशेषाणामित्याशङ्ख्य चित्तस्य सर्वार्थग्रहणसामर्थ्यमेव चीजमाह- द्रष्ट्रदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् ॥ २३ ॥ द्रष्टा पुरुषः, दृश्यं प्रपश्चोऽचेतनं, तत्सर्व चेतनाचेतनमर्थो विषयो यस्य तत्सर्वार्थ, तत्सान्निध्यात् तत्र चिद्रूपतामिव प्राप्तम् द्रष्ट्रचिदुपरक्तं द्रष्ट्राविपयं भवति । इन्द्रियद्वारा दृश्योपरक्तं तदा कारं भवति । तथाच भोग्यशब्दाद्याकारं सुखदुःखादिपरिणाम- लक्षणभोगात्मकं दृश्यमपि चित्तं चित्मतिविम्बादादात्मेति भ्रम इत्यर्थः ।। २३ ॥ चित्नादन्यो भोक्तास्तीत्याह-

·योगदर्शनम् ॥ ४॥
५९
.
तदसंख्येयवासनाभिश्चित्तमपि परार्थ
संहत्यकारित्वात् ॥ २४ ॥
यद्यपि क्लेशादिवासनाभिरनन्ताभिश्चित्तं सुखाद्याश्रयतया
भोक्तृकल्पं, तयापि परस्यात्मनो भोगापवर्गी साधयतीति परा-
ऽर्थम् । भोग्यमेव,न भोक्तेति यावत्। कुतः। संहत्य देहेन्द्रियादि-
सहकारिभिर्मिलित्वा भोगादिकार्यकारित्वात् । यन्मिलित्वा
कार्यकारि तत् परार्थमिति भावः ॥ २४ ॥
विशेषदर्शिन आत्मभावभावनाविनिवृत्तिः ॥२५॥
विशेषदर्शिनः प्रकृतिपुरुपसाक्षात्कारवत आत्मभावे आत्म-
स्वरूपे भावना जिज्ञासा, कोऽहमासं कथं भविष्यामीत्येवंरूपा,
तस्या भयशोकादिनित्तिहेतोनिवृत्तिसाध्यो जीवन्मुक्तिलक्षणो
मोक्षो भवतीत्यर्थः ॥ २५ ॥
तदा विवेकनिम्न कैवल्यप्राग्भारं चित्तम् ॥ २६ ॥
तदा उक्तसाक्षात्कारदशायां विवेकनिम्नं सत्चपुरुपान्यता-
ख्यातिप्रवहनशीलम् ,अत एव विपयोन्मुखत्वपरित्यागेन कैवल्य-
प्राग्भारं कैवल्याभिमुखं चित्तं भवतीत्यर्थः ॥ २६ ॥
तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः ॥ २७ ॥
तच्छिद्रेषु व्युत्थानावस्थासु प्रत्ययान्तराणि देवोऽहं मनुष्यो-
हमित्याद्यात्मकानि उत्पद्यन्ते । कुतः ॥ पूर्वसंस्कारेभ्यः ।।
सीणमायवीजेभ्यः पूर्वसंस्कारेभ्य इत्यर्थः ॥ तथाचारब्धकर्मणां
मोगेनैव नाशो नान्यथेतिभावः। अत एव भगवान् बादरायणो-
प्याह-- भोगेन वितरे क्षपयित्वेति । श्रुतिरपि,तस्य तावदेव
चेरमित्यादिः स्पष्टैव । स्मृतिरपि, सदृशं चेष्टते इत्यादिरूपा
प्रमाणमत्र वोध्या ॥ २७ ॥

·सूत्रार्थवोधिनीसहितम्। हानमेषां क्लेशवदुक्तम् ॥ २८ ॥ एपां संस्काराणां हानं दाहः स्वकार्यासामर्थ्य पूर्वापाय: क्लेशवदुक्तमित्यर्थः ॥ २८॥ प्रसंख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्याते- धर्ममेघः समाधिः ॥ २९ ॥ प्रसंख्यानं विवेकसाक्षात्कारः। तत्रापि अकुसीदस्य तत्म- युक्तसिद्धिप्रार्थनाशून्यस्य सर्वथा विवेकख्यातेः संस्कारवीजा- ऽभावेनानन्तर्येण प्रत्ययोत्पत्तेधर्ममेघः समाधिधर्ममेघनाम्नाऽसं. प्रज्ञातयोगस्य परा काष्ठा भवतीत्यर्थः ॥ २९ ॥ ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः ॥३०॥ तत उक्तसाक्षात्कारात् क्लेशाः संस्कारा अविद्यादयस्तेपा- म् । एवं कर्मप्रारब्धभिन्नं तस्य च भोगं विनैव नाश इत्यर्थः । तदुक्तं,जीवन्नेव हि विद्वान् हर्षामाभ्यां विमुक्तो भवतीति ॥३०॥ तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानरयानन्त्या- ज्ज्ञेयमल्पम् ॥ ३१ ॥ तदा विवेकख्यातिरूपजीवन्मुक्तावस्थायां सर्वावरणमला- ऽपेतस्य क्लेशकर्मणोर्डानावरकमलयोरजस्तमसोरपगमे तस्य ज्ञान- स्यानन्त्यात् कथितज्ञानस्याभिभावकतमोनिवृत्त्या विभुत्वाज्ज्ञेयं प्रकाशमानम् अल्पं तदपेक्षया भवतीत्यर्थः ॥३१॥ ततः कृतार्थानां परिणामकमसमाप्तिर्गुणानाम् ॥३२॥ ततो धर्ममेघोदयात् क्लेशकर्मादिनिटत्या पैराग्येण संसार पुनर्न भवतीत्यर्थः ॥ ३२ ॥ तत्र क्रमं सोपपत्तिकमाइ-

·योगदर्शनम् । ४।
६९
क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्तनिर्ग्राह्यः क्रमः ॥३३॥
क्रम इति लक्ष्यनिर्देशः । तत्र क्षणप्रतियोगीत्यन्तं हि स्व-
रूपनिर्देशः । परिणामापरान्तेति च प्रमाणनिर्देशः । तत्र क्षण-
प्रतियोगी क्षणस्यावसरस्य प्रतियोगी विरोधी क्षणेनाप्यन्तरित
इति यावत् । एवरूपः पूर्वापरीभावः क्रम इति निष्कर्षः । परि-
णामश्च पूर्वरूपापायो रूपान्तरोत्पचिर्दुग्धस्य दध्यात्मकत्वमि-
त्युक्तमाकरे । ईदृशे च क्रमे मानमाह ॥ परिणामापरान्तनिर्माह्य
इति ॥ परिणामस्यापरान्तेन चरमावस्थया निर्ग्राह्योऽनवच्छिन्न-
परिणामधारयाऽनुमीयत इत्यर्थः । अधिकं व्यक्तमाकरे ॥३॥
पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं
स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति ॥ ३४ ॥
इति पातञ्जले सांख्यप्रवचने योगशास्त्रे
कैवल्यपादचतुर्थः समाप्तः ॥ ४ ॥
कृतकर्तव्यतया पुरुषार्थशून्यानां गुणानां लिङ्गशरीराधा-
ऽऽत्मकानां यः प्रतिप्रसवःस्वकारणेऽत्यन्तलयोऽनागतावस्थाशू-
न्यत्वमिति यावत् । सा बुद्धः कैवल्यम् । एतदेव च प्रधानस्यापि
ज्ञानिपुरुष मति कैवल्यमुच्यते। तेन सह पुरुषेण सह असंयोगा-
द । एवं चितिशक्तिः स्वरूपप्रतिष्ठा वा बुद्धिसत्वोपाधिरूपशून्य-
ता वा कैवल्यम् । स्वरूपतः स्वच्छस्यापि स्फटिकस्य जपा-
कुसुमाधपाये स्वरूपमतिष्ठावतातथाच निरुपाधिकतया सार्वदिकी
स्थितिरेव कैवल्यं, साध्यता चोपाधिनिहत्तरेवेति भावः ॥३४॥
तीर्थराने प्रयागेऽस्मिन् योगसूत्रार्थवर्णनम् ।।
नारायणो भिक्षुवर्यो व्यातेने हरितुष्टये ॥१॥
इति श्रीरामगोविन्दतीर्थशिष्यश्रीनारायणतीर्थविरचिता
पातञ्जलसुनव्याख्या समाप्ता ॥ ४ ॥

·॥ श्रीगणेशाय नमः॥ पातञ्जलयोगसूत्रवृत्तिः । योगसिद्धान्तचन्द्रिका । श्रीनारायणतीर्यविनिर्मिता। सस्पं सानमनातमध्यसुखं प्रोति धेदेषु यत् प्रोक्तं विष्णुशिवादिभिश्च पहुभी रूपैर्मतं धादिमिः। यन्मानाविषयः सदा गुरुकृपासरप्रेमयोगेन य- एलज्य तं समुपास्महे दि सदा कृष्णं जगहशिकम् ॥ १ ॥ योगं प्राह पितामहोऽथ भगवान् शेषः स्वयं सय्यमैः सूत्रैमाध्यमिपेण सर्वविदितो व्यासः समस्तं परम् ।। तद्भाप्य विशदीचकार मतिमान मिश्रोग्य भिक्षुस्तथा दुर्योधं हि तथापि मूढमतिभिगूढ रहस्यं यतः ॥ २॥ अत्र सूत्रेपु गूदार्थद्योतिकां तनुते पराम ॥ वृत्ति नारायणो भिक्षुः सुगमा हरितुएये ॥३॥ स्वातन्त्र्यसत्यत्वसुखं प्रधाने सत्यश्च चिद्भेदमभेदवाक्यैः ॥ व्यासो निराचए न भावनाख्य योग स्वयं निर्मितब्रह्मसूत्रैः॥ ४ ॥ अपिचाऽत्मप्रदं योगं व्याकरोन्मतिमान्मुनिः। भाग्यादिपु ततस्तत्राप्याचार्यप्रमुखैर्मतः ॥५॥ मतो योगो भगवता गीतायामधिकोऽन्यतः ।। कृतः शुकादिभिस्तस्मादत्र सन्तोऽतिसादराः ॥ ६ ॥ नाघिदाप्नोति परम,प्रहायिग्रहाव भवति, तमेव विदिखा- ऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यतेश्यनाय, तरति शोफमात्मविदिस्या- विश्रुतिसिद्धपरमपुरुषार्थसाधनतानन्दारमसाक्षात्कारसाधगतया श्र- षणमनननिदिध्यासनादीनि, आत्मा पारे द्रएण्यः श्रोतव्यो मम्तव्यो ·- पातालयोगसूत्रशतिः। निदिध्यासितव्य यादिनाऽनातानि । तत्र निदिध्यासनं प्रधानम् । तसहकृतादेव मनसोडलौकिफायाधितात्मगोचरप्रमासम्मघात, सर्वविज्ञानादिरूपफलसंपादाच्च । निविण्यासनकतानताविरूपो राजयोगापरपर्यायः समाधिः । तत्साधनं तु क्रियायोगः, चर्यायोगः, फर्मयोगो, हठयोगो, मन्त्रयोगो, झानयोगः, गतयोगो, लक्ष्ययोगो, ब्रह्मयोगः,शिवयोगः, सिखियोगी, यासनायोगो, लययोगो,ध्यानपो. ग, प्रेममक्तियांगश्च । तदेतत् सर्ये सामान्यविशेषमावेनासागयोगेन कालीकृतमिति मनसि निधाय साष्टाङ्गं सफल योग समाघिसा- धनविभूतिकैपल्याश्चतुर्भिः पदिव्यु पादयिष्यन् प्रेक्षापत्प्रवृत्त ये विषयप्रयोजनाधिफारिसम्पन्धान् दर्शयन् प्रथम शास्यारम्भ प्रतिजामीते भगवान् पतञ्जलि:- अथ योगानुशासनम् ॥ १ ॥ अप शब्द भारम्मायः श्रुतिमात्रेण मङ्गलायध, न प्रश्नाचा नन्तायः । शाब्दी याकासा शब्देनेध पूर्यत इति न्यायेन शब्दानुप खितानन्तपिफरमानौनिस्यात् । शिष्यप्रमगुहाधशादीनामधि- शेषेण विचारप्रयोजकतया फस्यानन्तये तात्पर्यमित्यषधारयितुम शक्यस्याच॥ योगः समाधिः । भनुशासनं हिरण्यगर्मोक्तरतु पश्चाच्छिष्यते व्यु रपाद्यते लक्षणमेदफलसाधनेरनेनेत्यनुशासन,योगस्यानुशासनं योगा- नुशासनम् । योगप्रतिपादकं शास्त्रमारश्यत इत्यर्थः । अत्र ससाधनः सफलो योगः प्रतिपाद्यतया शास्त्रस्याऽभिधेयः । प्रतिपाद्ययोगद्वारा फैधल्यं फलम्। तत्कामश्चाधिकारी । शास्त्रफलयोः प्रयोज्यप्रयोजक भाषः शास्त्राभिघययोस्तु प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः । मभिधेयस्य पोगस्प कैपल्यस्य च साध्यसाधनमाषः सम्यन्ध इति दिक् ॥ १॥ सपरिफरो योगः प्रतिपाद्यत इति प्रतिशतम् । तत्र योग लक्षणं योगशम्दप्रवृचिनिमित्तं च निर्दिष्टपञ्चदशप्रकारयोगसाधना ग्यावृत्तमाह- योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥ २॥ तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम ।। ३ ॥

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । ? समाधिपादः । इति धाभ्याम् ॥ तत्र चिसस्य महदहङ्कारमनोभेदेन त्रिविधा- अन्त करणस्य वृत्तयो दीपस्य शिवा वायस्थापरिणामसपा बाधा, माध्यन्तराश्च । तासां निरोध उपशमा निरिन्धनानिषत् स्त्रकार. णे लयः। तदा निरोधफाले द्रष्टु. प्रमातुरहमस्याऽन्तःकरणा- विच्छिन्नस्य स्वरूप विशेष्ये फेवलचैतन्य मारमन्ययस्थान विषयत. याऽपस्थितिधिमानतेत्यर्थः। विषयता न व्यापारानुषन्धिनी । म्या- पारश्च वृत्तिरेव । योगी यामहमेतावन्त कालं समाहितोऽभूपमिति स्मरणेन व्युत्थानेऽनुमिनोति । इत्यच वृत्पन्तरनिरोधपूर्वकामगो- धरधारावाहिकनिर्विकल्पफवृत्तियोग रति लक्षण सिबम् । मय्येक- चित्ततायोगो वृत्यातरनिरोधत इति धर्मपुराणादो शिवोक्तः। पत्र चैवात्मनात्मानं पश्यनारमनि तुप्यतीति गीतायां भगपयुक्तध । यद्यपि द्रष्टगोचाराया इव इश्यगोचराया अपि ताशवृत्तः समाध. स्वं पश्यति सूत्रफारस्तथाप्यत्र मयीत्यादि प्रकृताभिप्रायम् । तत्री. पदेशिफवृत्तिवारणाय विशेषणम्।अभाषस्य निर्विषयत्वेन संस्कारा. जनफरयाद योगस्य च सस्कारजनकत्वात् तथैवाने पक्षपमाणत्वा- विशेग्यम् । तत्र संप्रज्ञातासाधारण्याय निर्विकल्पोति । सूत्रद्वयन विशेषणविशेष्ययोद्धयोरुक्तिस्तु प्रत्येफस्थापि फलभेदशापनाय । मत एय पादभेदेन विशेषणांशफलं विभूतितृतीयपादे, विशेष्यांशफलं च फैपल्यं चतुर्थपादे यक्ष्यति सूत्रकार.॥ अथवा शिवलक्षणा स्वस्वरूपाभिव्यक्किमहायोगी निरालम्ब.। तरसाधनं त्यभाचयोग. समाधिपदाभिधेयो निरामास.1 तत्र प्रथ- मस्य लक्षणं तदेति । द्वितीयस्तु, चित्तवृत्तीति ॥ योगस्तु द्विविधो यो घमाव. प्रथमो मतः * अपरस्तु महायोगः सर्वयोगोत्तमोत. म ॥ शुन्य सवै निरामासं स्वरूपं यत्र चिन्त्यतं । अभावयाग स मोक्तो येनात्मानं प्रपश्यति ॥ यन पश्यति चात्मान नित्यानन्द निर. अनम्। मयेक्यं स महायोगो भापित परम स्वयमित्यादिस्मृतिभिः रपि तथा शापनात् । अत्र संप्रशातप्राणनिरोधादे साधनफांटाघव निवेशात संप्रज्ञाते सात्विकविशिएवृतिसत्वेऽपि, योग पाणनिराध इत्यनुक्तावपि च न हानि । राजयोगयिजिज्ञापयिपयेव लक्षणसून. प्रवृत्त । ननु संप्रज्ञातेऽस्मिन् ध्येयमात्रगोचरतिस्वीकारः, सह. चिनिराधे त्यसप्रज्ञात इति भाग्येण विरुद्यत इति चेत्री समातं ·पातालपोगप्रतिः। प्रफम्प, तामपि पाति नियणरीत्युत्तरप्रग्धर पिशिष्मृत्तिमानि- रोधस्य तदर्थयज्ञापनात् । एतेन सत्र ध्ययवृत्तिसक्ये सर्पत्ति गिरोधाऽसिद्धिः। असत्येतु समाधिशदाहानिः । मय्येकचितते- त्यापुदाइलस्मृस्या ध्येयमात्राकारहत्तेरेप चोगस्यकथनादिस्याचाश• गपि समाहिता । सर्वपदमपठता सूत्रफारेणापि तज्ज्ञापनात् । गसंप्रशातशब्दादिमिरेष, न तत्र फिश्चित् सम्यगदरयादिना प्रक्षायत इत्यादिव्युरपश्या तदधलामाच्च । मत एप तापम्मनो निरोद्धव्यं हदि पायातक्षयम् - पतसान मोक्षध शेषोऽग्यो प्रविधिस्तर रस्पादिश्रुतिपु, यत्रोपरमते चितं निफ्दं पोगसेययेत्यादिस्मृतिपु च मगोनिरोधस्यपोक्तारयेऽपि नात्र तणेक्तम् । तत्रापि चियक्षितविधे. फेन मनोनिरोधस्य विशिएवृत्तिनिरोधारमकरयलामादिति दिए । शायया समाधिरचन संप्रज्ञातस्याप्यनं पश्यमाणत्वाद् राज. पोगपत् संप्रशातोऽपि प्रतिशास्त्रे योगशप्दाभिधेयः । तथाच, युज समाधाधिस्यनुशासनादुमयषिधसमाधेः स्वरूपसाधनभेद फलप्रति. पादकशास्त्रमाग्भ्यत इति प्रतिक्षासूत्रायः सदुमयसाधारणं लक्षण- माह ॥ योगश्चित्तवृत्तिनिरोध इति ॥ तत्र चित्तस्य राजसतामसवृत्तीनां निरोध उपशमः संप्रज्ञातः । सर्व तीनां निरोधोऽसंप्रशातापदारमतत्वं समीक्ष्य देही एकः कृतार्यो भ. पते पीतशोक:* यदात्मतत्येन तु ब्रह्मतत्त्वं दीपोपमेनेह मुक्तः प्रपश्य: न ॥ मज ध्रुवं सर्वतस्यैर्यिशुद्ध ज्ञात्वा देघ मुच्यते सर्वपाशः ॥ यदा पञ्चायतिष्ठन्ते ज्ञामानि मनसा सह + युद्धिश्च न घिचष्टेत तामाहु परमां गतिम् ॥ अप्रमतस्तदा भवति, योगो हि प्रभयाध्ययौ । मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः * पन्धाय विषयासक्तं मोक्षी निपियं स्मृतमित्यादिस्मृतरित्यर्थः । सर्पत्तिशून्यरूपासम्प्रहात. स्य तु समाध्याङ्गिनो घोगस्य मधुमतीमधुप्रतीकाविशोकासंस्कारा: स्या भूमिषु सतीपु लज्यस्य मणिमन्त्रादिन्यायो कैवल्यहेतुरवं खजन्यापधारात्मसाक्षात्कारहेतुत्वम् । अथवा निरोधः-चित्तवृत्तयो गिन्यन्तेऽस्मिन्निति व्युत्प. पा, वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्र परमात्मनि * एकीकृत्य पिमुच्येत योगयुक्तः स उच्यते इत्यादिस्मृतेश्च सर्वानपिरोध्यखण्डार्याफार- प्रतिपयवसायी घोम्यः । विरोधिपदार्थस्यैष नाश्यनाशरूपाचास ·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । १ समाधिपादः । प्रागभाषादी तथा दर्शनास।अत एष वृत्तिविशेषरूपाध्यां सम्प्रशाता. संप्रमाताभ्यां योगस्य विभजनमध्यप्रे संगच्छते ।अत एव, न योग- स्य धैयर्यमपिाताहशतर्भावनासहकृतमनाप्रमाणजन्यत्वेनापरोक्ष- तयायानोच्छेदक्षमत्वादित्यप्रे स्फुटीमधिम्यति । छौ क्रमौ चित्तना- शस्य योगो ज्ञानच राधब * योगो वृत्तिनिरोधो हि शानं सम्यगये. क्षणम् ॥ असाध्यः कस्यचिद् योगः कस्यचित् तत्वनिश्चयः प्रकारी बो ततो देवो जगाद परमः शिव इत्यादिना घासिष्ठे योगज्ञानयोः पृथक्त्यकथनं तु योगवृत्तेः शालजवृत्या विकल्पार्थम् । बहिर्मुखानां पाश्यतोऽखण्डार्ययोध्यस्यापि दुर्लमरवादिति संक्षेपः ॥ सोऽयं योगो भूमिर्षिशेष पवाविर्भवति, म सर्वासु भूमिषु । तयाहि । चित्तस्य त्रिगुणात्मकरयात क्षिप्तमूढविक्षिप्तेफामनिरुद्धा. ख्याः पञ्चभूमयोऽवस्थाविशेषा भवन्ति । तत्र न तिरुणामुपयोगः । पहिःप्रवृत्तिभूयस्त्यात । अपि तु द्वयोरेवान्ययोः । तत्र क्षिप्त रजस उद्रेकादस्थिरं यहिर्मुखतया सुखदुःखादिधिषयेषु व्यवहितेषु विक- पितेषु संनिहितेषु च प्रेरितं भवति। तच सदैव दैत्यदानवादीनाम। मूद, तमस उद्देकात् कृरयाऽकृत्यधिभागमुल्लश क्रोधादिभिर्वि- रखपत्येप्येष निरन्तरं भवति । तच सदेव रक्ष पिशाचादीनाम् । विक्षिप्तं सत्त्वोनेफाद्रजोषिशिष्टं बुखसाधनं परिहत्य सुखसा- धनेवेच शब्दादिषु प्रवृत्तं भवति । तच सदेव देवानाम् । एकाग्रं तु रजसोऽप्यभायेन शुद्धसत्वोद्रेकादारममात्रगोचरं सगुणग्रहगोचर पा सविफलफसात्त्विपृत्तिविशिष्टम् । तच्च सदैव भगवद्भक्तानाम् । देवासुरगन्धर्वरक्षोमनुष्यप्रभृतीनां निरुखम् । तथापि निरोयिशि- , पोगिनामेव भवति । यतमानाप्यनि सिताना हसीनामस्थताती- तापनि प्रवेशलक्षणनिरोघरानारमाकारसदृष्टिनिरोधेच्छासहरु. तसम्मकातादिपाटधैफसाध्यस्याम्यत्रासम्भवात् । तस्माभिराध पया- ऽसम्महातः॥२॥ निरोपवांस्तु योगी । विविधः-युक्तोऽयुक्तध । तत्र युक्तः i समाहितमाः । यः पलसमाधिमिष्ठो मौसमभिषाम्यति । । अयुक्तस्यसमाहितमनाः प्रारराघवोपात मतिमानिसिमाविषमवि । पाउन्नुपहतासमाधिः । तत्रायुक्तोऽनेफायद्रष्टयन सोपाधिरपि । युको योग स्थितः सिपः । फिसवयपातशलादिसम्मतचित्त- -

·1
६
पातभलपोगवत्तिः।
तत्कार्यसाक्षिमाप्ररूपः ? उत कि योधरूपोऽपि मतदानी मवि.
पयन्वनिवाइफवृन्यापाघरमायाग्निपिय एघ । ठायया तार्फिकोशे
पिकप्रभाफरसम्मतः सुपुश्यादाविय सामप्रयभायन विषयमगृह.
स्तदानीमपि जड पय । फाष्ठादिवनिर्षिपयस्य प्रफाशत्यायोगात् ।
उतात्मनः संयोगविशेषादात्ममात्रद्रष्टा चेननः । अथवा शुन्यधा-
दिविज्ञानघादिसम्मतो दशाक्षय दीपादियद् विषयनिरूप्यो घि-
पयोपरमान पश्यति ? उन प्रवृत्तिविज्ञानोपरमेऽपि सुपुप्तापिया.
लयविज्ञानसन्ततिरूपस्तिष्ठतीत्याशय तदानीमपि घिद्यमानचित.
रोधरूपस्य सर्वथा निर्विषयत्वायोगेन प्रथमद्वितीयपक्षस्य बाधान
तार्किफोक्तयोस्तृनीयतुर्ययोस्तु, योऽयं विज्ञानमय इत्यादिश्रुत्या
तन्मने विशेषगुणयोगनेयात्मनः प्रत्यक्षस्थानीफारादात्ममात्रदर्शन
रूपनिर्षिफलपफसमाधाँधेन च पाधात् । यौद्धाभिमतयोः पञ्चम
पाठपक्षयोस्तु, अविनाशी या भर भयमारमा अनुच्छित्तिधर्मत्यादि
थुरयाऽसत क्षणिफत्यायोगेन च याघात् स्वाभिप्रेतं प्रथमपक्षमेव
सिद्धान्तयति ॥ तदा द्रष्ट सरूपेऽस्थानामति ॥ तदा सकलचि.
सवृत्तिनिरोधकाले द्रष्टु , चित्ततवृत्तिनिरोधपरिणामसाक्षिणधि
निशक्तः पुरुषस्य स्वरूपे तत्त्वेन चित्तादरप्यनवगाहितया निर्विषये
निरुपप्लवे स्वप्रकाशानावृतसच्चिद्रूपे अवस्थानं कुसुमापाये स्फ
टिफस्यालोहिते स्वस्वरूप इव फ्लशाधपाये चित्ताधसंक्रमेण कर्तुः
तामिमाननिवृत्त्या भेदेनावस्थितिरित्यर्थः । स्वभावात् स कार्य-
चित्तरोधात्माऽपि सन् निरुपाधिस्वरूपात्मना तिष्ठतीति यावत् ।
इत्यश्च चितिशक्त. पुरुषस्य निर्विषयस्वप्रकाशसचिद्रूपतव खरूपमा
विषयग्राहिता स्वीपाधिफी। तस्याश्च निराधकाले सत्वेऽपि न हानि:
। पाफनिवृत्ती पाचफस्येव, तदुपलक्षितसाक्षिस्वरूपस्यायाधात् ।
तस्मात् स्वतो निरुपाधिसत्स्वप्रकाशरूपस्याध्यात्मन उपाधिमि.
रौपाधिकस्वरूपस्य तत्र निरोधसमाधिना संस्कारसहितचित्ताशेष-
वृत्तिनिरोधे शान्तघोरमूढावस्थानिवृत्तौ हि, जीवन्नेव विद्वान् हर्षाम
पश्यिां विमुच्यत इत्यादि-युक्ता निर्विकारस्वरूपाऽवस्थिनिरूपा
जीवन्मुक्तिर्भवति। परममुक्तिस्तु वक्ष्यमाणप्रचाकाष्ठायां प्रान्तभोगा-
न्ने प्रतिप्रसवेनौपाधिकरूपात्यन्तिकनिवृत्तावात्यन्तिकस्वरूपावस्थान
मिति बोध्यम् । व्यतीभविष्यति चेदमुपरिणादिति दिरू ॥३॥

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । १ समाधिपादः ।' ७ । ननु नहि ब्युस्याने स्वभावात प्रच्युतिः स्यात्। माम्लेन दुग्यस्य दधिमाधवञ्चित्तादिभिरनोपाधिकस्योपाधिकभावजननात् । तत्राह- वृत्तिसारूप्यमितरत्र ॥ ४ ॥ वृत्तीति इतरत्र व्युत्थान पुत्तिसारूप्याऽश्चितेन सह द्रष्टुवृत्ती सारूप्यमलक्षण्यमित्यर्थः । शान्तघोरमूढाश्चित्तस्य वृत्तयः क्षणभ- मुराः । ताभिरवशिष्टास्तत्प्रतिविम्बरूपाः पुरुषस्य भवन्ति । याभिः शान्तोऽस्मि, दुःखितोऽस्मि, मूढोऽस्मीत्यध्यवस्यति । अतो न स्थमा- वात् प्रच्युतिः । न हि लौहित्यप्रतिबिम्बकालेऽपि स्फटिकस्य स्व- भावात् प्रच्युतिरस्ति । अतात्त्विकान्यथाभावस्य विकारित्याप्रयोजक- न्यादिति भावः ॥४॥ इदानी चित्तस्येच्छादिलक्षणानेकवृत्तीनां निरोचव्यानां म- स्येऽपि तासां पश्यमाणपञ्चप्रकारवृत्तिनिरोधनव निरोधी भवतीत्य- भिप्रेत्य पुम्प्रयत्ननिरोद्धव्याः पञ्चप्रकारा पत्याह- वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाऽक्लिप्टाः ॥ ५॥ वृत्तय इति वृत्तयश्चैत्रादिभेदाद दृप्तिममूहाः, पञ्चतय्यः पञ्च- प्रकारा अवयवा यास ताः। अघयविनो वृत्तिसमूहाः प्रमाणादिपञ्च- प्रकारामयचका इति यावत् । तासां हानोपादानसिनये भेदमाह। क्लिष्टाऽक्लिया इति ॥ तत्र क्लिष्टा विविधानेकविषयवासनानिबन्धना रागादिहेतुतया दुःस्रायक्लेशफलिफा विषयाफारवृत्तयो राजस्य. लामस्यश्च । तामिस्तृभ्णादिद्वारा परानुग्रहनिमहाभ्यां धर्माधर्मयो. रुत्पत्त्या दु पधाराया एवानुभवात् । अक्किया विधेकस्यानितत्मा- धनसम्बद्धाः क्लेशफलफवृत्तिविरोधिन्यः सात्त्विक्यः । भक्लिपत्वं च यद्यपि प्रमाणवृत्तरात्मगोचराया. क्लेशादिविरोधिरवेन, विपर्ययस्य शालग्रामादौ विवादिधीरूपस्य पुण्यविशेषजनकन्वेन, विफल्पम्य मेदयादिमते तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्याभेदयोधस्य कशित तप्त- द्वारफत्वेन, निद्रायाः सुखानुभावकाधन, स्मृतीलमेघादिदर्शनन श्रीकृष्णादिविषयिण्या अदृष्टोत्पादकरयन स्फुट, ताभिरेव च यथाम. भषं राहएद्वारा लिटत्तीनां निरोधश्च भवतीत्यतो नासां निरोधी, ग पा सांसां निराधनार्थ साधनान्तरप्रयाप्तश्चापित्तथाप्यासा ·पातालयोगसूत्रनिः। साक्षाग्निपाणहेतुत्यस्वस्परूपागनुगुणस्पेन निरोधः सांसामास्वस्ति- फनिरोधार्थ प्रयासाम्तरथोचित पयति भाषः ॥५॥ ता पय पञ्चवत्तीरुपदिशति- प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः ॥ ६ ॥. प्रमाणेति उद्देशफलमितोऽन्या. साक्षाधिरोग्या वृत्तपो न सम्तीति । यद्यपि लाघयतानुगृहीसाम्ययम्यतिरेकाभ्यां विशेषांश: मानस्याऽप्रमाणावच्छिन्न प्रति हेतुत्वाऽयधारणा विपर्ययादीनां साक्ष्याश्रिताऽविद्यावृत्तिवपक्षस्य वेदान्तिभिरङ्गीस्तस्य युक्तरवास चित्तवृत्तित्यापन युक्तं, तथापि स्षमतेऽनिर्वचनीयाऽनाक्षानस्य मानामानानङ्गीकाराम्मन.परिणामत्यमेय विपर्ययादीनामा मतपत्र खप्नशुक्तिरसतादयोऽपि चितपरिणामा पप बाधापाधाय सदस. पा इति सदसरण्यातिरियायप्रेऽपिपासूत्रे स्फुटीभषिष्यति ॥१॥ तत्र प्रमाणति पिभजते- प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि ॥ ७ ॥ प्रत्यक्षेति तत्रोपमानस्य, गययपदं गपयवाचकम् । मसति ऋत्यन्तरे वृस्तित्र प्रयुज्यमानत्यात् । योऽसति प्रत्यन्तरे पृद्धर्यत्र प्रयुज्यते स सवाचकः। यथा गोशम्दादिः। गषयो गवयपक्ष्याच्यो गोसहशत्वात् । व्यतिरेके घटयदित्यायनुमाने । भर्यापतरपि, अयं रात्रिभोजी, दिवा भुझानत्ये सति पीनरवादित्यनु माने । अनुपलब्धेस्तु, यदि स्यादुपलभ्येतत्यादिप्रतियोगिसत्यास शितप्रतियोग्युपलम्ध्यभावरूपायाः प्रत्यक्षासहकारित्वेन प्रत्यक्षे । इनि होचुरित्यतिह्यस्य तु शदे । सम्भवस्य तु, खायो द्रोणादिपरि माणसम्भावनारूपस्यानुमाने । चेष्टाया अपि, गेहे कति घटा सन्तीति प्रश्ने, दशाङ्गुलीप्रदर्शनरूपाया अनुमाने, दशादिपरस्मरणे तु शब्द पवान्तमाघात् वीरपेष प्रमाणानीति भावः । तत्राविसंधा. दि शानम्, अनधिगततत्त्ववोधो वा प्रमा, तरफरणं प्रमाणमिति प्रमाणसामान्यलक्षणम् । तत्रेन्द्रियसचारमागंण बाह्यवस्तुसम्बन्धाः चित्तस्याऽखिलायंपासनावत इन्द्रियविषयसामान्यविशेषात्मनोऽर्थ. स्प विशेषाम्यधारणप्रपाना वृत्ति प्रत्यनम् । यथा, घटोऽयमिस्या- ·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । १ समाधिपादः। दिगृहीतव्याप्तिकेन हेतुना साम्यवतिपक्षे ज्ञायमान साध्यस्य सामा- म्यारमनाऽध्ययसायोऽनुमानम् । तच्चानुमानं विविधमुक्तं न्याये- पूर्ववत, शेपवत, सामान्यतोहट चेति । पूर्वपत् पूर्वम् अन्धयस्त- द्वत् कमलाम्बयीत्ययः । यथा-इदमभिधेयं, प्रमेयत्नात, सम्मतव. दित्यादि शेपो व्यतिरेफस्तवत् फेघलव्यतिरेकी । यथा-पृथिषी इतर यो भिधते, गन्धयवाद व्यतिरेके जलादिवदित्यादि । सामा- म्याटम् । अम्बयन व्यतिरेकेण च गृहीतध्याप्तिकम् । यया- पहिमान घूमादिस्याप्रिफनघाल्यार्थयार्थज्ञानस्वरूपातत्वविशि- ऐन पुरुषेण हश्रुतानुमितार्थानां परं प्रति यथार्थबोधार्यमुपदि- ऐनाकालासत्तियोग्यतादिमता शब्दन थोतुस्तदाकारा वृत्तिरा- गमः । यथा स्वर्गकामो यजतेत्यादिवाक्यात स्वर्गकामनायता यागः कार्य इति । पौरुषेयो योधः सर्वत्र फलम् । येन, जानामि, हातः स्फुरति घटादिः प्रकट इत्येवं व्यवहरति जनः । तत्र पत्र यस्प सदस्य भ्रमादिमाननानो पक्ता स नागमः । यथा चैत्यवादन कार्य- मिरयादि । मम्वाधिस्मृतयस्तु निीतप्रमाणवेदमूलकत्वादागमा एप । पयमन्येऽपि स्मार्थका अस्मदादिशब्दा इति संक्षेप. ॥७॥ विपर्यय लक्षयति- • विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम् ॥ ८॥ विपर्यय इति लक्ष्यनिर्देश । मिथ्याज्ञानमित्यादिलक्षणम् । तापथार्थज्ञामम् । तद्विफल्पेऽप्यनुगतमिरपत माह ॥ मतपति- मिति ॥ सच्य रूप चेति तद्रूप ज्ञानस्वरूपम् । तस्मिन्न पिपते प्रतिष्ठा याधाऽप्रतियध्यरपं यस्य तत् । यथा शुस्यादिविशेषदर्शनप्र- तियध्यं रजसाविधानम | विफल्पस्तु प्रत्यक्षप्रमायद् घाघाप्रतियम्प एकाइदमानत्यमिति हातऽपि याधितरघे फलहादौ शादमागोदयात! मनो, न तत्रातिव्याप्ति । पायाापपरोक्षप्रमायामतिय्याप्तिधारणा- पमिध्याज्ञानमिति॥८॥ -पिकल्प लक्षयति- शब्दज्ञानानुपाती वस्तुरून्यो विकल्पः ॥ ९ ॥ शम्देति । शरदय डानं पशदलाने । से मनुपातिमो जगके २ ·२० पातबालयोगबत्तिः। मम्प स शब्दज्ञानानुपानी, श्रोतु भूयमाणशब्दहेतुफ', प्रपोक्तु । राघोंपखितिहतुफा, पानिधयापि फलदादी नरशृङ्गादिप्रयोगे, उन्प्रेक्षादौ च मर्याऽनुममियः । वस्तुगुन्यो पाधितयिषयप्रत्यय नरविषाणं, खपुष्पं, चैतन्य पुरुषस्य स्वरूपमित्याद्याकारा पिकल्पा- एका पृत्तिरित्ययः । यस्तुशून्यत्यान्नायं प्रमाणम्। याधाप्रतिवायत्वा अन विपर्ययः । नघ यायुद्धिमत्त्ये विशिष्टमत्ययः कर्य, लौकिक सनिकपांजम्पदोषविज्ञपाजभ्यविशिष्टयुद्धोधप्रतिवध्यत्वादिति वा- व्यम् । सत्यपि यानिश्चय, धूमप्लोम तमशः राधायिरहगुमणा मित्या प्रक्षादियाफ्यतः शाब्दयोधस्यानुभवसिदत्यन शाब्दातिरि- करनापि नाशथियो पिशंपणीयस्यात् । मनाहार्ययुद्धरेष तथापि- থাবা অথমদিঘায়গাযাত্র। গ্যথা কইবাধিনাবি मनिपत्तिनै स्यात् । यायिफानां तु योग्यताया घाधेनान शक्षा हायस्यापि भसंभवात पदार्थोपस्थितिमात्र शाब्दबोध इति सझेपः ॥९॥ निद्रा लक्षयति- अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिनिद्रा ॥ १० ॥ आमरस्थप्नवृत्तीनामभावस्य प्रत्यय. प्रत्येति जनयतीति प्रत्य- यो इंतु. तम मालम्बन पिपयो यस्याः सा वृत्तिनिद्रा । मस्या- सुखमदमस्याप्स न किश्चिदवदिषमिति सुषुप्त्यान्तर जागरे स्मृति- दर्शनात स्मृतेश्चानुभयध्यतिरेकंगानुपपत्तवृत्तित्यम् । वृत्तिपद त. हानसामान्याभाघो निइंति नार्फिकमतनिरासाय।भत्र भाष्यमासा व सम्पपोधे प्रत्यवासपात् प्रत्ययविशंप पव। कथम् । उच्यते। सुख. महमम्वाप्स, प्रसन्नं म मनः प्रशा मे विशारदीकरोति । दु खम हम स्थाम, स्म्यान में मनो भ्रमत्यनवस्थितम् । गाढं मूढोऽहमस्वाप्स गुणि मेऽङ्गानि क्लान्तं मे चित्तमऽलं मुपितमिव तिष्ठतीति । स ख. खय प्रबुद्धस्य प्रत्यवमयों न स्याद् मसति प्रत्ययानुभये । सदाश्रिता स्मृतयश्च तद्विषया न स्युः । तस्मात् प्रत्ययविशेषा निद्रा। साच समाधानितरप्रत्ययवनिरोद्धव्यति ॥ भाष्यार्थस्तु- सा च निदातु मम्प्रयोधे नागरे, प्रत्यगीत सारणात, प्रत्ययविशेष एव वृत्तिक पैव, न शानसामान्याभाया, न या साक्षिरूपा । जागर स्मरणानुपप.

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । १ समाधिपादः । तेः । अनुभवसूक्ष्मायस्यारूपसंस्कारं विना ताक्षिणाऽपि स्मृतर. सम्भवात् स्मरणाकारं पृच्छति कथमिति उसरमाह । उच्यत इति पृप्तिमात्रस्य त्रिगुणात्मकत्वसूचनाय तदुक्तम । आदो सत्यफलमा. है । सुखमिति । ततस्तदभिनयति । प्रसन्नं निर्मलम् । प्रशां पश्मि. जायमानां यथार्थवृत्ति, विशारदीफरोति सूरमार्थप्रहलायोम्यां करा- ति । इदश्च तत्र सस्वाद्र फस्य फलम् । रजसः फलमाह । दु.खमिति। ततस्तदभिनयति । स्त्यानमर्मण्यम् । अनवस्थित्तमस्थिरम् । तमसः फलमाह । गाढमिति । ततत्तदभिनयति । गुरुणि मेनागि, भलम- त्यन्त, मुषितमिव परैरपट्टतमि तिष्ठनीत्यर्थः । अन्वयमुखन सुष- सायनुभवमुपपाय व्यतिरेफमुखेनोपपादयति । स सल्विति । प्रत्य- पानुभवे सूत्रोक्तप्रत्ययानुभवे असति योऽयं प्रत्ययम जागर स्मृति- रूपः खलु न स्यादित्यर्थः । अनुभवं विना स्मृतेरदर्शनादितिभावः । नन्यस्तु तत्रानुभयः, परन्तु साक्ष्याश्रित एष साऽविद्यावृतिरूपोऽस्नु, नचितपरिणामरूप: चित्तस्य सदानी लीगत्वात् तत्राह, लाभ. ता इति । चित्ताश्रिताः स्मृतयः सुखदुःखादिविषया न स्युःसाक्षि- या रस्य चित्तन स्मरणासम्भवादिस्यपः । स्मृतिभितस्यैव धर्मः। तस्कायहर्षविपादेच्छादेस्तव सम्भवादिति भावः । सा चंति । चो देसीयतःसा सुखमोहान्विता, अत एव समाधाधिसरप्रस्फ्ययनिरो. हव्यत्ययः । स्वाप उद्विक्तं नमः ! निद्रा स्थापप्रधाना सुनस्थापाह- मर्थगोचरा वृत्तिः सुनमहं स्वपिमीत्याकारा विशिया समूहालम्बना- त्मिका निर्विकल्पिका चार तामेष तन नानः पुरुषः स्याम इषा. स:प्रशोऽपि दृश्यभेदाभिमानाभायात सुषुप्तिस्यान एकीभूत इत्यु. ध्यत श्रुतिभिः । इत्यं भेदमभिप्रत्यैव स्वापानुभववृत्तनिद्रायोक्तिः । लोफे, अयं स्वपितीति निद्रातीति म्वपितिनिदात्यो. पायस्तु विषयविषयिणोरभेदाभिमानादिति दिक। तत्र साविधांशसम्यपरिणामों ने चित्तस्य।तस्प तत्र लीन. वात् । अन्यथा स्वप्नजागरणयोरन्यतरापत्तिरिति यदान्निनः । तभ युक्तम् । दुःखानुभवानुपपतः। दुःखस्य च चित्तमात्रधर्मत्वात् । नच स्वप्नजागरणयोरपतरापत्तिरितियाध्यम् । स्वापारन तयां: प्रतिबन्धात्। अत एव तत्र नात्मस्वरूपसुखस्यानुभव., किन्तु चित- परिणामापस्पैष । निषु धाममु यद्भीयं भोका मोगध पद्भवविति ।

·पासजलयोगसूत्रपतिः। श्रुत्यापि भोफ्तभोग्यभोगागांतत्र सनाघफायनेन तापदर्थज्ञापनादि. स्वभिमानिमः॥ मथ, यत्रैतत पुरुषः स्थिपिति निद्रा नाम, सता सौम्य तदा सम्पनो भपति स्वमपीतो भवति स्वं छपीसो भपति तस्मादेने स्व. पितीत्याचक्षते, न तु तद्धितीयमति ततोऽन्यविभक्तं यत् पश्यदि- स्पादिश्रुतिभिः सासम्पनिर्षिपयस्यादिकयतेन सुषप्ती चित्तलयप्र. तिपादनादू ब्रह्मसुखस्यैष तत्र भानम् । निद्राप्यविधातृतिरेघ । मो. पतभोग्यानां सत्वांशसंस्काररूपेण संस्कारसऽपि द्वितीयाभाष स्तु मभिमामाभाधमादायेति घेदान्तिनामभिप्रायावितिचेत् । भत्र वदन्ति ! सरसम्पत्तिरपि दुग्धजलयोरिव एकीभाषो, न स्येमाक्षेत्र । पुनरुत्थानामाघमसङ्गात् । साधि पपपि लयात, तथाऽपि लघोऽत्र न कारणारमनाऽयस्थितिः, फिन्तु स्वाभाविकपतिःप्रवाहणशीलत्वाभाघ- मात्रम् । तथाच तत्र मनालयेऽपि न हानिन घा श्रुतिधिरोधः। पतो निद्रा मनस एप युत्तिः । सुखमपि तस्यैव सत्यांशपरिणामो, नारम- उपमिस्यास्तां विस्तरः॥ मैयायिकास्तु-पदा मनः पुरीतति प्रविशति तदा त्यस्मनो- योगरूपफारणाभाधारज्ञानसामाग्यामाधः । सैय सुषुप्तिः । प्रमा- मचान, यदा सुषुप्तो भवति यदा न कस्य चन द हिता नाम नाच्यो द्वासप्ततिसहस्राणि हदयात् पुरीततिमभिप्रतिष्ठनेताभिः प्रत्यक्ष सस्य पुरीतति शेते इति धुतिः । अनया पुरतरप्रवेशेग त्वङ्मनो। योगाभाय स्योक्त्या ज्ञानाभावमात्रफथनातू । तस्मा चित्तलयो,म पा चित्तपरिणामस्तप्रेति यदन्त उदाहतानुभवान् स्वप्नेऽस्त षष- ति। तन्न सम्यक । यत्र सुप्तो न फश्चन कामं कामयते म फन • स्पष्नं पश्यतीत्युपफम्प मानन्दभुक्तोमुखः प्राशस्तृतीयवाद इस्पादिश्रुतिभिरक्तानुभधानां सुपुप्तिकालिफत्याधगमात । सुषुमी शामसामान्यामाषस्य पफ्तुमाशापरवाच । स्पषाहतध्रुमिगत संस्काररूपेणायस्थिती कथितवृधिभिनवृत्तिसामान्यामाघे तारप. पांत् । इन्द्रिपारपत्तेः मागेय हिरण्यगर्भस्य छानोत्परया हानसा. मान्ये त्यस्मनोयोगस्य हेतुत्वाप्योगात् । पतेन जन्यज्ञानमात्रे पङ्- मनोयोगस्य हेतुत्यमङ्गीसत्य तदमायवलाद, नफिश्चिदयेदिपमिति गमापापपस्पारस्पारच सुपप्ती हानसामान्यामायमधीपत्योरिथास्य ·योगसिद्धान्तचन्ष्ट्रिका । १ समाधिपादः। स्वापसुखादिप्रत्ययोऽनुमितिरेव । सुषुप्तिकालीनारमा झागाभाववान्, शानसामान्यभाषात् । मुक्तिफालिफारमवत् । सुषुप्तिकालिकारमा उखाभाषयान् दु.खसामग्रीशून्यत्वात् । मुक्तिकालिकात्मवदित्यनु- मानसम्भवात् सौपुप्तदु खाभाये सुपशब्दप्रयोगस्यौपचारिकरयात् । भन्यथा भक्लप्तनित्यसुखफल्पनागौरवप्रसङ्गादिति परास्तम् । सुपुतिपरिचयं थिना पक्षाशानाइनुमानानुदयाच्च । म च कालस्या- बिना सामान्यलक्षणमत्यासत्या परिचयः । सामान्यलक्षणाया एथा- लोकस्यात् । अयुपगमेऽपि स्वाऽभिमतासिछे । कालस्वरूपेण परि- चयेऽपि सुपुतित्वरूपेणापरिचयात्तघटितानुमानस्य कालाऽस्तरी- यशानाभाषसाधारण्यादयान्तरात ॥ नम्बहोरात्रस्य महराष्टफलपत्येन ज्ञानात् प्रहरवयं सुप्तोणि- বন মন্থবদ্ধয় আগন্ধাতন গ্রানার বাহাদাহু লাগাম यस्य पस्तुत. सुषुप्तिकालस्य स्वज्ञानत्वात् तत्कालीनारमम्पनुमि- मानुपपत्ति । एष सर्वसुषुप्तिषु सत्कालपरिचयो प्रएव्य रति धेन । महोराप्रपरिणामाविधिकरहितानामपि मुग्धबालमभृतीनां, तद्विघेवतामपि विनय सरप्रतिसन्धान सुखमहमस्याप्समिति प्रतीतिसत्त्यात् । उक्तमहरस्येन तत्कालज्ञानेऽपि सुषुप्तेरखानाद, भस्वाप्समित्यमिलापासम्भयाच्च । न धुक्तमहरदयकालसम्बन्धिनी एव सुपुप्तिः । न घा तत्कालीनात्मयोग्यविशेषगुणामाव.। माघे सस्य पुष्पान्तरसाधारण्यात् तस्यापि तदा स्वपिमीति व्यवहारापत। वित्तीयस्त्वप्रसिद्धः । पुरुपान्तरे तदा ज्ञानाचम्पतमसत्वात् । न च पस्य यस्फाले पस्तुत उक्तगुणाभापस्तस्य सुषुप्तिरिति घाध्यम् । पुरुषाणामानम्त्यात मतिपुरुष च सुषुप्तिकालानामानन्त्याद् अनिय- तपरिमाणत्याच्च स्वविधातोरस्यपखितानन्तार्थकत्वापचे। ममत मस्याप्समित्यनुगताकारस्मृतिदेवनुभषसाक्षिफ. मलीनधि प्रया- एकमनस्कतमोऽषणाविशेषनिष्ठो जातिविशेष इत्यनुगमादेकार्थत्यो- पपसि. । यनु, नाडीविशेषमन सयोग. सुषुप्तिरिति तम सम्पम् । तस्यातीन्द्रियरषेनायालानां जनानाम,मस्याप्समितिस्मृतिहेतुप्रत्यक्षा. पोगादुदाहतश्रुतिविरोधाच्च । मन पराप्यहमर्थस्य वर्तमानत. पा प्रत्यक्षस्याम स्मृति, तथापि स्थापायथाया मतीतस्याद् भवति स्मति ।मुफस्य घेदान्तगये नित्यतया पत्तमानस्याद् मस्मरणापत्ति ।

·पातञ्जलयोगमूत्रनिः। घमने तु मन परिणामरूपस्य तस्याप्यतीनत्वात् सम्भवति तस्यापि स्मृति । न वाहमर्थस्य प्रत्यक्षले, महमस्वाप्समिनि भूतलकागत्तम पुपाभिलापानुपपति । स्मर्यमाणस्वापसम्यन्धात् स्मर्यमाणत्यारा- पादिस्यास्तां घिस्तर ॥ १ ॥ स्मृनि लक्षयति- अनुभूतविषयाऽसम्प्रमोपः स्मृतिः ॥ ११ ॥ अनुभूयन इत्यनुभयोऽनुभवधिपय । तस्माद्विषयस्याज्ञान स्याधिकस्य न सम्प्रमोष स्तेय परिग्रहो यन तादशोऽनुभववि पमादनधिकविषयो गृहीतग्राही प्रत्यय , सा गङ्गा मया हएत्या. द्या कार स्मृनिरित्यर्य । न च प्राथमिफानुभयविषयविषयकधारा वाहिकदिनीयादिक्षानेऽतिव्याप्ति । तत्र, न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यत्र कालो न भासत इति न्यायन क्षणादिरूपाधिकार्यभानाङ्गीकाराद अगृहीतग्राहिमस्यय सत्यात् ।स्मृतौ तु क्षणादिभानस्थाननुभषनाक्त- न्याय प्रत्ययपदस्यानुभपरत्यात् स्मृती क्षणवैशिष्टभानानगीका- र इति भाव नितु लाघवात् सस्कारजन्य ज्ञान स्मृतिरित्येध लक्ष. णमुचितमिनिचन्न । तावन्मात्रस्य प्रत्यभिज्ञायामतिव्याप्त । सस्कार। मात्रजम्यत्यस्याइष्टदेशकालादिरूपसामनयपेक्षायामसम्भधात । यदि मात्रपदन प्रमाणस्यैव व्यवच्छेदस्तदास्तु वा । अनुभनेत्यनन सस्का रजन्यत्यज्ञापगात् तदपि लक्षणम् । तदापि न हानि । लक्षणस्य लक्षणान्तराविरोधित्वादिति सक्षेप ॥ अन मागदायिफास्तु- अनुभूनेस्यस्य अनुभूनी चिति शक्त्या परोक्षनया गृहीती यो विषयौ वृत्तितधरूपावर्थी तयोरसम्प्रमोप. गनपहरण यन्न नाहशस्तदुभयावपयकप्रत्यय स्मृतिरिस्यर्थमङ्गीक रय वृत्तातिपयस्य च स्मरणमिति । घट इत्यादिस्मरणेऽनुभूत. तारूपतत्तानदारुढार्ययोढयोरपि भानस्यानुभवसिदत्वात् । तथा चैतन्मन यित्तिवेद्योभयानुभव यिना यिसियेद्योभयस्मरणायोगादय घट इत्यायनुभवऽपि वृत्तिनदारूढयोदया नमावश्यकमिति सर्व मेय ज्ञान व्यवसायात्मकम् । साक्षिरुपचितिशक्तवर वित्तिवेधयो- प्रहणात् । इयश्चैतन्मते अनुभवस्मृत्यो समानमकारस्पादिना तुः हेतुमदायोऽप्यावरुन । भय घट इत्यनुभूततारूपतत्ताप्रफारपाशाना ·योगमिदान्तचन्द्रिका । 2 ममाधिपादः। - । त्, स घट इत्याधनुभवप्रयाग्यिाया, घटगई जानागीति प्रानपिशे. यफाच्च घटमदं स्मरामनि मानयिशष्यवायाः स्मृतदर्शनात् । यदि च घटमहं जानामीति शामादपि म घट ति ताम्रकारिका स्मृनिस्तदास्तु प्रकारकरपपिशेष्यत्वादिमन्तव्य समानविषयत्यन- धानुभयस्मृत्यो कार्यकारणमायः। मचान्यायशंप्यफशानादन्यधिश- प्यफस्गरणप्रसङ्गः टापत्तेः। तदुक्तं भाप्यऽगि-प्रदणाफारपूर्वा बुद्धिः, ग्राह्याफारपूर्वा स्मृतिरिति । घरमहं जातामीति भागविशेष्यः फानुभवः । स घटत घटापयिका स्मृतिरिति तदर्थः । भत्र पूर्वशब्दो विशेष्यपरः । गचंच सति स्मृतेर्युगपदुमयषिशेष्यफ- त्यापत्तिः । सामन्या समस्यादिति वाच्यम् । विशेप्योदयोधकागां हेतुत्यकल्पनाभिस्तनिरासादिनि यत्किश्चिदेनत् । एमावास्तु विशे- प. । तार्किकस्यायं घटी घटगह जागामीत्यनयोर्व्यवसायानुव्यवमा- यभंदा दः । पूर्वस्य विषयन्द्रियसनियर्पजन्यस्य विषयमानमाह- कत्वात् । द्वितीयस्य तु मनोमानजन्यस्य शानगोचरत्वात् । यद्यपि स्वमते तु न तथा । वृत्तिवेद्योभयविषयत्वेन योगपि व्यवसाय- स्थानीयत्वात् । तथाप्यज्ञाननाशकोऽयं घट इत्याचाफारः । अज्ञान- नाशोत्तरं तु घटमहं जानीमीत्याद्याकारः फ्रियाजन्यफलभागितारूप. फर्मनायास्तदानीमेव भानसम्भवात् । वेदान्तिनस्तु वृत्यच्छिन्न- तन्यमाननाशकं व्यवसायः । विषयमाघग्राहकत्वात् । वित्तिद्योग- यार्थप्राहकं वृत्यायुपहितं स्यनुव्यवसाय इति तयोस्ताफिकाणा- मिव भेद एयति बदन्ति । परन्तु तार्षािकाणामनुव्यवसायी जन्य- स्वादनन्तः । वेदान्तिनान्तु स्वयमात्मत्यम्यदेतत् । युक्तश्चायं पक्षः यद्यपि ज्ञानकम्म॑तायाः पश्चादेवानुभवात् तथापि ग्रहणसमर्थया चितिशक्त्या वृत्त्युत्पत्तिकाले वृत्तपि विषयस्येय ग्रहणप्तम्भवाद वृत्तिवेद्यामयभाननिम्बन्धनभेदात् तयोः पौर्वापर्यकल्पनमयुक्ताम- येति सूत्रकारप्रभृतेगूढाभिसधि.1 प्रकृतमनुसरामः । तथाऽपि स घट इत्येवं स्मरणपक्ष प्रमुग्नत्ताकज्ञानस्य मस्कारमात्रजन्यस्य स्मरण- त्वलोपप्रसङ्ग तत्तायास्तत्राभानादिनिचन्न । तारशनियमस्योसर्गि- फत्वात् । मत पव निद्रासूत्रे उदाहनसुखस्मरणस्योद्घोघाटोपात प्रमुष्टतत्ताकन्येऽपि नैतत्सूनविरोध इति वदन्ति । ननु स्वप्न सुकरे गजशिष्ट्य मननुभूतमपि स्मयंत इति चेन्न । तस्य विपर्ययत्यादि- ·१६ पातञ्जलयोगमूत्रत्तिः। ति दिम् ॥ ११॥ आसां वृत्तीनां निरोधोपायमाह- अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः ॥ १२ ॥ अभ्यासवैराग्याभ्यामनुपदं वक्ष्यमाणाभ्यां समुचिताभ्यां तन्निरो. ध. 1 तासां ग्लिशानामल्लिप्टानां च वृत्तीनां निरोधः कथितः प्रपाला- धमानामपूर्णरूपन्यापारभेदादिध व्यापारभेदाभधतीत्यर्पः यथाऽभि. वृद्धनया विविध प्रवाहो प्रामनगरादिभजनानुकूलः क्षेत्रादिसेचना- ऽनुकूलश्चानायार्थाय च । तत्र प्रामादिमजमानुकूलः सरवादिना प्रतिबद्धयते । क्षेत्रानुफूलवाल्पकुल्याखननादिना सम्पाद्यते । एष- भित्तनधाः संसारसागराभिमुखो विषयभूमिगोऽनप्रयाहो घेराग्येण भज्यते । निद्रादिदोपधारणायात्मभूमिगो मोक्षसुनसागराभिमुखो उपप्रधाहोऽयासेन पद्धते इत्यापासवेराग्ययोधितवृत्तिनिरोधे समु. ययाऽत्र द्विवचनेन, अभ्यामेन तु कौन्तेय घेराम्येण च गृयते इति घशब्देन भगघतानाभिहित इति दिक् ॥ १२ ॥ भभ्यासं लक्षयति- तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः ॥ १३ ॥ तम तयोर्मध्ये तस्मिन् परात्मनि सच्चिद्रप इति घा स्थिति रेकाग्रता तदर्थ प्रयन उत्साहसाहसधैर्याध्यात्मविद्याध्ययनमहत्से. धनयमनियमानुष्ठानलक्षणोऽभ्यास इत्यर्थ । तत्रोत्साहः सदा पहि प्रघहणशील चित्तं निरोल्स्यामीत्येवमुद्यमः। साहसं, साध्यासा. यत्वाधपरामृश्य शीघ्र प्रवृत्तिः । धैर्यम, इह जन्मनि जन्मान्तरेषा सेत्स्यत्ये घेत्याशदः । तदेतदुदाजहरुडपादा.- उत्सेया उदधेर्यद्वत फुशाग्रेणय बिन्दुना * मनसो निग्नहस्तबद्भवपरित इति। तत्रा- ययायिकां प्राहुः साम्प्रदायिका.- कस्यचित्तीरस्वपक्षिणोऽण्डाति समु- द्रस्तर राजहार 'स एनं शोषयाम्पेघेति द्रुतं प्रवृत्त' स्यमुखानेणे कर्क जलबिन्दुमुच्चिक्षेप। धारयमाणाध पाधून सहायान् वने । ततम्ध फनिवारणोऽपि नारदोऽस्याखेदप्रवृत्या तुष्टः, त्यजानिदोहेण स्वाम घजानाति समुद्र रति गरुष्ठ प्रेषयामास । समुद्रश्च गण्डपक्षयात. भीत. पक्षिणोद्वानि ददापिति । एयमसदादिना मनोनिरोध पर.

·पोगसिद्धान्तचन्द्रिका । १ समापिपादः। मानस्य योगिन विरानुमहाविमसिरिरिति भावः । एवमापारम- विधाऽसपनेनापि स्नगोधरेषु मिथ्याषेन प्रयोजनामा प्रयोजनध. स्वात्मनि व स्वागोचरत्वं भाषा निरिधनानिमित्त स्वयमेवांप. शाम्यति । महासेषा व महतां प्रणिपातपरिप्रश्नपरिषयोनि । तर छि प्रणिपातेन परिप्रश्नम संघया *इति भगषके । धमादीर सूत्रकार एव पश्यति ॥ १३ ॥ मम्वनादिकालप्रवृत्तराजसतामसरकारविरोषिभिः प्रबल कुण्ठिनोसपासो नलिस्य कल्पत इत्यत माह- स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारसेवितो दृढभूमिः ॥१४॥ तुरादः शङ्कगव्यावृत्तासोश्यासो दीर्घकालं रम्तर्येण भाक- अशाविरूपसत्कारेण सयितोदभूमिदसंस्कार सन् ।म्युस्थान- संस्कारैरनाभिभवेन सिती समयों मपतीत्यर्थः। भदीर्घकालवेदी- कालरपिपिच्छिद्यविच्छिध सेधने भक्तिभशातिशपामाधेन लय- पिझेपकपायसुखादीनामपरिहारे प्युत्थानसंस्कारप्रायल्पास्टभूमि- रयास: फलाय म कल्पत इति त्रयमुपाचम् ॥१४॥ बैराग्य लक्षयति- दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् ॥ १५ ॥ राधानुषिकाच रानुअधिकारस्ते घ विषयाति । रथाः रुपमपानादयः । गुरुमुखादनुध्यत इस्मनुभषो घेदस्तत्प्रतिपाषा: स्वर्गावि तत्साधनादय भानुधार्षिकाः । तेषु धितष्णस्य । ये हि सं. स्पर्शजा भोगा दु खयोनय एव त * भाधम्तयन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुध इत्यादिभगवयुक्तदिशाऽनेकदोषदुरत्यभावमाजनितदोष- साक्षात्कारात् तृष्णारहितस्य या पशफारसंशा वशीकृत मे चित्त- ५ अल विषयैस्तु रिन्युपेक्षा बुद्धिधराम्यमित्याविषयपदोपादान तु सद्गुरुसच्चालादीनां स्थानां मोक्षस्य वानुनधिकस्य व्यावृत्तये। विषयिण प्रमातारमवधानम्ति स्पसयोगेन स्वासक्या संसारममि- लयातीति सिनं बाधफत्वरूप षिषयरय तेपु माइतीति भाष.।

·पातञ्जलयोगसूत्रवृत्तिः। वशीकार इत्यनेन विषयालामासामर्थ्यादौ घेतापयं, मधेराग्यमिति सूचिनम् । समापन च यतमानध्यतिरेक केन्द्रियवशीफारसशाभि- चातुर्विध्यं सूचितम् । तत्र विषयान् सन्त्यक्तुमशक्नुवतोऽपि समानेम्डात्यागमात्रेणासयम् । ततोऽपि विषयाणां मध्ये प्रियतर. पस्तुनि व्यतिरेकत्ति द्वितीयमातथावृत्तावपि मनसि रागशैथिल्याद बायद्रियरेष सेवनं तृतीयम् तत्राप्यौदासीन्यं चतुर्यम् । तदुक्तं- घेराग्यमा धनमानसंझं क्वचिद्विरागो व्यविरेफसंशः * एकेन्द्रिया- श्यं पिरागसौम्यं तस्याप्यभाषस्तु घशीकृताएपमिति । भपक्षा, सायसारविवेकार्यमुगोगः प्रथमो भवेत् मयासेन कपायाणां 'परिशेषाधधारणम् ॥ विनीयोऽथ कपायाणामौत्सुक्येन व्यवस्थिति.* मनस्येव हनीयः स्यात् यहिर्मानानिवृत्तितः । उपेक्षा सर्वथा तभ स्याविरागवतुर्यफ इति ॥ १५ ॥ मपरं धैराग्यमुक्या परवैराग्यमाह- तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् ॥ १६ ॥ सशीकारसं घेराग्ये जाते सति सम्प्रशातप्रभाषेण पुरु• पस्य या एयाति प्रधानाविवेफेन यः साक्षारकारः तत्परिपाका गुणवैतृष्ण्य गुणप्रयाशंषव्यवहारेषु, प्राप्त प्रापणीयं, कृतं कर्तव्यं, शान झालयं, हात हातव्यमिति तृष्णाविरोधिनी चित्तवृत्तिभवति । सत् परं श्रेष्ठं फलीभूत वैराग्य, तत्परिपाकाच्चित्तोपशमपरिपाकस्त. तोऽपिलम्न फेयल्यमित्यर्थः । । पुरुषख्यातेरित्यनेनात्मज्ञान हेतुफवैरा. "पस्प पररव वदना तौष्टिकानामालस्थविशेषवादिजनितस्य हेतु यं वनितम् । तद्वियेफस्तु-प्रकृतित एव सर्व जायते तो मोक्षोऽपि तपरिणामरूपसाक्षात्कारेण भविष्यतीति प्रकृतिविश्वासेन, गृहस्था- मां मुक्त्यमायाघथाकश्चित् परिग्राजविश्वासेन धा, फालादेव सर्व नायनाता मोक्षोऽपि काल मविप्यतीति फालविश्वासेन घा,माग्या. देय मय जायते इति माग्यविश्वासन या मोक्षोपायेषु विषये घर. जनरक्षणक्षया तृप्तिहिंसादिदोषदर्शने जातवैराग्यस्यात्मज्ञानपूर्वक- स्थागापारयमेवोचितम् ! मम्प्राप्यनमृपयो शानतृप्ता. कृतात्मानो पीनरागाः प्रशान्ता ते सयां सघन प्राप्य धीरा गुक्तारमानः संघ- मेगापिशातीस्वादिथुत्यात्मानपूर्ववैराग्यस्येष मोक्षोपायरपाय.

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । ? समाधिपादः ।
नादिति सङ्केपः । अत एष ययाकश्चिद् पैतृष्यमात्रस्य निवृतये
पूर्व घशीफारकथनेऽपि नात्र तोक्तिः । मात्मज्ञानकथेगेनैव सामा
म्यवहार
इण्यव्यावृत्तेः सम्भवात् ॥ १६ ॥
इदानीमपरवैराग्यसाध्यं संप्रमात लक्षयति-
वितर्कविचारानन्दास्मितानुगमात् सम्प्रज्ञातः ॥१७॥
प्रथम भावनाविषयस्याशेषविशेषतः स्थूलांशचतुर्भुजाः
साक्षारफारो वितर्फः । विशेषेण तर्फणमिति व्युत्पन. । स्थूलकारण-
मपञ्चतन्मात्राहकारमहदव्यक्तसुरमसाक्षात्कारो विचारः । विशेषण
सूक्ष्मपर्यन्तं चरणमिति व्युत्पत्तः। तत्रारोहात सत्यप्रकरण जायमा.
नाहादस्य साक्षात्कार मानन्दः । यं लब्ध्याचापरं लाभ मन्यते ना.
धिकं तत इत्यादिस्मृन्युक्त एतेषां कारणं बुद्धिः । साग्रहीनकीभूता.
अस्मितेश्युच्यते । सतिपयफसाक्षात्कारोऽप्यस्मिता । एतैरनुगमात् यु:
तस्यायेतोः सम्यक् प्रशातत्वेन, भावनाविशेषरूपो योगः सम्महात-
नामा भवति। स च पितर्कादिभूमिभेदः, सवितर्फः, सविचारस, सा-
नन्दः, सास्मितश्चेति चतुर्धा भवतीत्यर्थः ॥ १७ ॥
अधुना सोपायमसम्प्रशातं लक्षति-
विरामप्रत्यपाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः ॥ १८॥
विरमणं घिरामी वृत्तीनाममाषः । तस्य प्रत्ययः मत्येति जन-
पनीति प्रत्ययः कारणं परवैराग्यम् । तस्याभ्यासः पौन पुन्यं पूर्व
उपायो यस्य स तथा संस्कारशेपः स्यातिसंस्फार पव शिष्यते
पत्र सः, अन्यः असम्प्रहातो निर्षीजसमाधिः। फर्मवीजामावात् भत्र
पूर्वपदनापायस्थ, पायां स्वरूपस्य पापनम् । अथषा संस्कारशेषः
स्वापो यिदेवमतिलीनानामनुभयश्च भवतीति तत्रातिव्याप्तियार-
णाय पूर्वपदमाताधनमात्रमोपनिषदानामात्ममात्रसत्यायपुझिमजीव.
मुक्तातिव्याप्तमिति संस्कारशेषपदम् । न हि तदानी संस्कारशे-
परयमस्ति । मिथ्यारपघटरयादिना जगमानस्य तदानीमनीकारा ।
सपाच परपराम्यहंतुफः सस्कारशेषोऽसम्मान इति सियम् ।सो.
इपोगपप भवतीति भाषः ॥१८॥

·.. पातालपोगमूत्रवृत्तिः। अयमसम्प्रहातो रिषिधा-उपायप्रत्ययो, भषप्रत्ययश्चाता मुमुक्षुभिहयं भषप्रत्यपमाह- भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलपानाम ॥ १९॥ भूतेन्द्रियाणामन्यतमदारमन प्रतिपन्नास्तदुपासनतया त. मासिताम्तःकरणाः पिण्डपातानन्तरं भूतेन्द्रियेषु लीना मांसशोणि- सलोममेदोऽस्थिमजालपपाट्कोषिकदेहशून्या विदेहाः । एषमग्यक्तमा पदहङ्कगरपञ्चतन्मात्राणामन्यतमदारमाधेन प्रतिपन्नास्तदुपासनतया तहासितान्तःफरणाः पिण्डपातानन्तरं प्रकृत्यादिकारणेपु लीनाः प्र. कतिलयाः । पिवहाच प्रकृतिलयाध विदेहप्रकृतिलयास्तेषां चि संस्कारमानं शेषमित्यसम्प्रशात सतु भवप्रत्ययो, भवन्ति जायन्ते. ऽस्यामित्यनारमन्पारमबुदिः प्रत्ययो हेतुर्यस्य स तथा । भषिधाम: लोऽयं योगोता हेयः । मत पधोक्तं घायुपुराणे, वश मन्वन्तराणीह तिष्ठन्नीन्द्रियचिन्तका भौतिकाच शतं पूर्ण सहन स्वामिमानि- काः ॥धोखा दशसहस्राणि तिष्ठन्ति विगतज्वरा. * पूर्ण शतसह- मं तु तिष्ठन्स्यव्यक्तचिन्तकाः ॥ पुरुषं निगुणं प्राप्य फाळसंख्या में वियते इति ॥ १९॥ मधुना मुमुक्षणामुपायमस्वयं वितीयमाह- अहावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेषाम् ॥२०॥ पुरुषगोचरा साविकी श्रद्धा तयाधीय प्रयत्नो जायते तेन यमादिपरम्परया स्मृतिध्यान, तेन समाधिः । तेन महा पुरुषगोचरा पातिः । ततः परखैराग्यादसम्मज्ञात इतरेषां पूर्षविलक्षणानां मनु स्याणां मुमुक्षुणां भवतीत्यर्थः। भयमेष च राजयोग इत्युच्यते । दुकं स्मृती-समाधिस्तत्र नियाजो राजयोगः प्रकीर्तितः * दीपक्ष द्वाजते यस्मादारमा सञ्चिन्मयः प्रभुरिति । वस्तुतस्तु प्रथमसूत्रस्य भयो विशिएं देवादिजन्म तदेव प्रत्ययः कारणं यस्पत्ययों, न तु कषितः । परखैराग्यस्यासम्प्रहातहेतुतया तस्याऽविदुप्पऽसम्भवात । इन्द्रियादिचिन्तामात्रेणासम्मवातानुपपत्तेध । तस्मादीश्वरोपास. नया प्रकृतिदेवतोपासनया पामकृस्याधरणादिषु विशिष्टरहप्राप्ति माक्षारम्येनोपमहानादम्पशातयोगिनो भवन्ति । अधिकारसमाती ·योगितोऽपि यः- योगसिद्धान्तचन्द्रिका । १ समाधिपादः । मुध्यन्ते । मनुष्यास्तु म तया, किन्तु साधनान्तरेणत्याह ॥ भये- ति ॥ संमानमग्यत् ॥ २०॥ तत्र प्रशान्ता उपाया मृघुमध्याभिमानभेदेन त्रिविधाः। तपाय मृदूपायो मध्योपायोऽधिमानोपायधेति तत्रैक- कस्त्रिाविधः-मृदुसयेगो, मध्यसंवेगस्तीयसंगति । तत्र मषमस्या- ऽधिमात्रोपायस्य तीवसंधेगस्य क्षिप्रं सिधिमाह- तीव्रसंवेगानामासन्नः ॥ २१ ॥ संवेगोत्र वैराग्यम, उपायानुष्ठानशेध पा, हडतासंस्कारो षा, येषामधिमात्रोपायस्तीप्रसंधेगस्तेषां पोगिनाम मासमः शीघ. सभ्योऽसंप्रशातः । ततो मोक्ष इत्यर्थः ॥ २१॥ मवमेऽप्यपान्तरभेदं विशेष वाह- मृदुमध्याधिमात्रत्वात् ततोऽपि विशेषः ॥ २२॥ पूर्वसूत्रोक्तविशिष्टान्तर्गतस्प तीवस्य मधुमायाचिमात्रया मल्पमध्यातिशपितभेदेन वैविध्यात् ततोऽप्यासमादपि विशेषः । मातीवसंवेगस्य योगिन आसनात समाधेः मध्यतीवसंधेगस्य योगिन आसपतरः। ततोऽधिमात्रतीयसंधेगस्यासमतमो भवतीत्य- पः। इत्यश्च पूर्वसूत्रोक्तनधमयोगितखयो भेदाः । तत्र धान्तिमस्य- पातिशीघ्रलायोऽसम्प्रभात इति सिसम् ॥ २२॥ इदानी पुरुषगोचरैतत्सर्वनैरपेश्येणाइसेष शानद्वारा कर स्यारतफलं साधनम् । यस्य देये यथा भक्तियया देषे तथा गुरी. तस्यैते फपिता होः प्रकान्ते महारमनः, यमेवेष वृणुने तेन लाप- लस्यैप मारमा विवृणुते तनू नाम, देहान्ते देयः परमं प्रा तारक व्याचटे इत्यादिश्रुनिमिः तेषां सततयुक्तानां मजतां प्रीतिपूर्वकम- पदामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते पुरुषः स परः पार्य माया लभ्यस्यनन्यया - भत्त्या मामभिजानाति पावान् पवास्मि तरप- तः तस्मान्मगतियुक्तस्य योगिनो थे मदारमन:* शानं मधेरा- पं प्रायः यो मदिह ॥ यत्कर्मभिर्यतपसा हानघेराम्यता यत् - योगेन दानधर्मेण भेयोभिरितरेण प ॥ सर्व पदाक्तियोगेन मनको ·पातालपोगसूत्रयतिः। लगोऽञ्जमा इस्यादिस्मृतिभिश्च तथा । तेनोकं भगवानरूपय उपायगाह- ईश्वरप्रणिधानाद्वा ॥ २३ ॥ विशेष इत्यनुपज्ज्यते । ईश्वरे अनुपश्यमाणलक्षणे प्रणि. धानात् प्रणिधीयते तदफमात्रनिष्ठ मनः क्रियतेऽनेनेति पुनःपुना. का प्रम नरमाधनमन्त्रजपाराध्यत्वज्ञानाविरूपाक्ष्यमाणा भक्ति योगादू भनायासेन आसनतमः समाधिलामो भवतीत्यर्थः । प्राक. सस्वकृतजानजादनुप्रहात् तत्सम्भवऽप्यासनतम इह प्रणिधानज. नगा, सर्वज्ञ मगवन्त भावयत आसन्ननमे समाधिफले भघेतामिति रादिच्छारूपात् तत्तदनुप्रहादय सद्गुरुलाभादितं भवतीति यावत् यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो पै पाँच प्रहिणोति तस्मै इत्यादिभुतं । कुन' । फालनानवच्छंदात् । अनाद्यनन्तस्यादित्यादिपरादिका लायुग परिगणनादिति यावत् । तथाचाय पूर्णत्वात् परमगुरु । अन्येचाम्यष क्षानशक्त्यवतारा इति क्षाने मर्पिता एव भवन्तीति । गतवभिप्रेत्यधात्र, पितेति पदमपक्षाय गुरुपदमुपास्तमिति सक्षेपः॥ भयमन निष्कर्षः- श्रुतिस्मृतिपुराणेषु सपनाम्नां कंधल. परग्यप्रतिपादनाद् गुणातीतः परमात्मैव प्राधिष्ण्वादिपदार्थ । ये तु सत्यलोकादिग्रह्मादयस्त जीवविशेषा पवन तु परमेश्वरस्य लीलाय. ताराः । अयाशरीरस्य प्रक्षण एतास्तनयो घायुरादिस्य कालोपः प्राणाऽन्नं ब्रह्मा विष्णू रुद्र इत्येके गन्यमभिध्यायन्य के अत्यमित्यादि मैत्रायणीपश्रुतायन्यत्र च थुनी प्राणो मायिफोऽपि देहो नास्ति। अग्न्यादिदहा पय देहा इति निर्देशन प्रहाणो मायिकलीलाविग्रह- प्यायभायावज्ञापनात् । गत पर कालीपुराणादी नृसिंहपराशर- भानां परस्परोपमर्थत्य, शिषस्य नारायणोपदेश्यत्वं मोहपारयश्या. दिकम, अन्यत्र च नारायणस्य शिवोपदेश्यस्य धृन्दाशापाचाफ्रान्त त्वं माहपारवश्यादिफम,शिवनारायणयाद्वयोरपि चतुर्मुद्रोपदेश्यत्वं चतुर्मुख स्याधिक्यच धूयते । चतुर्मुखस्य प्राणो, यो ब्रह्माणमित्या दिभ्यो जीवत्व धुतिस्मृतिषु स्फुटमय । तस्माम ने लीलापनाग, फिन्तु जायशंपा पय उपासनार्थ परमभ्यरा उस्याते इति चि. भाव ·- योगसिद्धान्तचन्द्रिका । १ समाधिपादः । । तम्न मम्यक् | भक्तानुग्राहकलीलाविनहयोधकतापिन्यादिवि- रोधात् । किन्तु, भूयः पृष्ठापतयस्तधेशः सर्वाधिपत्यं कुरुते महातगे- निथुनस्लल्लोकाधिपतित्वेन ब्रह्मविष्णुरुद्रादीनां नानाविधानां सह- खेन परमात्मनः श्रवणात् । नृसिंहरामगोपालतापिनीकैवल्यादिथ- तिषु लीलाविग्रहस्याप्याम्नानाथ । ब्रह्मविष्णुरुद्रा द्विविधा'-धांताः पौराणायति । तत्र ये श्रीवास्ते साक्षात परमेश्वरस्यावताराः । निरवद्यत्याविश्रवणात । ये पुन. पौराणाः, ते पुनरविद्यावद्विषयफर्म तत्फलयस्यात् संसारिपुरुषविशेषा एव । रागित्वादीनां जीपलिङ्गा- नां पहुश. श्रवणात् । अत एव न साक्षात् परमेश्वरस्यावतारा पद्यपि तथापि शक्तिशक्तिमनभदेनोपासनार्यमेव परमश्वरस्यांच्या म्ते, न तत्वतः । ब्रह्मविष्णुशिया ब्रह्मन् प्रधाना प्रहाशक्तयः * तगो न्यूनाश्च मैत्रेय देवा यक्षादयस्तथा ॥ ब्रह्मविष्णुमहेशानां यः परः म मद्देश्वर इत्यादिस्मृतिभिस्तथाऽवगमात् । अता यऽपि रामादय. बनेपामवतारास्तेऽपि तथैवा तपाश्च सर्वेषां जीवत्वऽपि परमात्मन्य- पाहम्मावादीश्वरावतारवं स्मृतिपुच्यते । तेऽपि परमेश्वरशक्ति विशवरूपतया प्रायः पूर्णत्वालीलयच यहुविधरूपणाधिर्भवन्ति तिरी- भवन्ति चेत्यास्तां बिस्तरः । सूचितश्चतत् प्रातसूत्रेण भगवतः सर्वज्ञत्वन गुरुत्यप्रतिपादनात् । ब्रह्मानीनाञ्च शिष्यन्येन स्वतोऽहत्व. ज्ञापनाविश्यपरे वर्णयन्ति ॥ तदपि न सम्यक् । भक्तिप्रवर्तकतन्त्र- पुराणेतिहासादीनामानफ्यप्रसङ्गात् । यतो घस्तुनो विचित्रागफ- शक्तिमत्त्वनेश्वरत्वात् सर्वसमर्यस्य भक्तानुग्रहादिनिमित्तं तत्तद्रूपेण स्थेच्छयैव मददल्पफार्यकन्यमयोचितम् । अन्यथा यिचिन्नागन्त- शक्तिमत्त्वादिरूपश्यरत्यानुपपने मना वैविध्ये मानामावादयतारि- जोऽवतारंश्योऽधिकरवेन गुरुत्य व्यपदेशस्यापि सम्भयात्। मैत्रायणी. पथनी तु स्यादृष्टारधागाईशरीरामावस्यैव विवक्षणान पोऽपि पोप इति न तथा। तथाहि । यद्यपि, एफमघातिनीयम, एषो दयः सर्पभूनेषु गूढः सर्घव्यापी सर्वभूतान्तरात्मेत्यादिश्रुतिभिर्निमुंग फ्फरप एष, तथापि, एको पशी सर्वभूनान्तरारमा एकं सगं पहुधा पः फरोति, गजायमानो पहुधा विज्ञायते इत्यादिशसिमिरम्तर्यामि- पहियामिमेदेन द्विविध. HISोमी भला स्थिरया प्रेरफः । पर एपामातयाम्पऽमृत इति भुन । यर. सर्वभूतानां देशन - ·२४ पातञ्जलयोगसूत्रवत्तिः। तिष्टतीति स्मृतेश्च । स च चिदचितोः प्रेरकत्वाचिदन्तयामी, अधि- दन्तर्यामी ति द्विविधः। उपासकानां सविप्रहः प्रतिभाति, भन्येषा तु चिन्मानरूपेणापि प्रतिभाति। पहियांमी बहिः खिरवा नियामकः। यपाऽयताराधिः प्रसिधः शास्त्रलोकयो। सोऽपि नित्यविभूतिनिलयो लीलाविभूतिनिलयश्चेति विविधः । तत्रापोऽवतारी प्रागुका द्वितीयोऽपि व्यूहातारभेदेन विविधः। तत्र म्यूहो वेदादिप्रदात पशादिमात्रसम्पादकगुणयमात्रम्यक्षकधिप्रहवान् । स एव प्रामा दिरूपः सन् सर्वदेहेषु व्याप्य स्थितः । समितिप्रलये प्रक्ष स्व. पं भवति । पाइगुपयपरिपोऽसौ पासुदेयः सनातनः * विधा हत्यात्मनो रूपं चतुर्की कुरुते जगत् ॥ अन्तयामित्वमापन्नः सर्ग सम्यक् करोति होत्याविस्मृतेः। भवतारस्तु स्वसङ्कल्पपूर्वकपरा: धीनव्यक्तीकृतदेहो भक्तधात्सल्यानेफगुणोल्यणः । माया अंध मया सश यन्मा पश्यसि नारद सर्वभूतगुणैर्युक्तं न तुम द्रष्टुमईसीस्यादिभगवदुः । सोऽपि विभवार्धादिभेदेन द्विविधः । तब विभवाचतारो गमनागमनसंश्लेषविलपयोप्यं यथा भवति तथा दिव्यं देहं प्रकटयन स्थितः । सोऽपि स्वरूपाषेशभेदेन विविधः। तत्र स्वरूपाधतारः सर्वेश्वरः स्वीयाप्राकृतरूपमितरसजातीयतया प्रक- टयन् खितः । सोपि मनुजामनुजभेदेन विविधः । तत्र मनुजो राममादिराकृतिः। गूढ पर ग्रामनुप्पलिङ्गमित्यादिप्रमाणात । भमनुजस्तद्व्यतिरिको देवतियंगादिः ययोपेन्द्रमरस्यादिः । भाषेशा- ऽवतारोऽपि स्वरूपशयाधेशमेदेन द्विविधः । तत्र स्वरूपपिशा. अघतार केषुविधेतमेषु स्वेन सनिधीभूय खितः । शत्यापेशावता. र, तपेष शक्त्या सनिधीभूयस्थितः । सत्राधः कपिलानम्तव्यास परशुरामप्रभृतिः। द्वितीयः पृथुधवातरिप्रभृतिः । स्वशक्तिलेशा• तभूतसर्ग इत्यादिस्मृतः। पयं, यद् यद् विभूतिमत सत्यं श्रीमः जिंतमेघ घा तदेवायगच्छ रप मम तेजोऽशसम्भयमित्यादिना भगपत्तोक्का माधुनिका भपि महानुभाषा मन्तव्याः । मधफपरा. धीनारमस्थितिः सोऽपि गृहायतन दाद विविध । तन गृहाच्चांप. सार उपासकेंगूदेवालयादौ पूज्यत्येन स्थापिता सम्मासिस्कता मूर्ति । भषतारर तुस्मिन् मन्त्रादिपलतः समिधीभूय मगष. समस्यामात् । यापसनाचापतारस्तु शालप्रामादिए स्थसंकल्पा- ·योगसिद्धान्त चन्द्रिका । १. समाधिपादः। रिना सनिधीभूय.स्थिनमत एव तेषां परमारमरपन पूजातः फल. लाम उच्यते शालेषु । अयं विशेषः यद्यपि चराचरेषु सर्वध्वपि स एक शक्त्या समिहिन इति सर्वस्य सहारमस्वमुक्तं विष्णुपुराणादिषु, एकः समस्तं यदिहाऽस्ति फिशित सदच्युतो नास्ति परं ततोऽन्य- * सोऽहं स च त्वं सच सर्वमेतदात्मस्वरूपं त्यज भेदमोहमि. स्यादिना । तथापि विचित्रकार्यानुकूलशक्त्या तेष्वसन्निधानान्न तेषामवतारत्वव्यपदेशः, फिन्तु जीवनास्मदादितुल्यानामपि पृथु- प्रभूतीनामेव विचित्रशक्तिदर्शनात् । कृष्णादीनां तु न शक्त्यावेश- मात्रेण तथात्वम् । उचाप्रमाणविरोधात् । सच्चिदानन्दविग्रहं पञ्च- पदं वृन्दापनमूरुहतलासीनमित्यादिश्रुत्या स्वरूपविभवाचतारत्यक्षा- पनाच्च । एवं ब्रह्मविष्णुरुद्राणामपि योध्यम् । शास्त्रमामाण्यात् । अवतारत्वादेव च ब्रह्मादीनां रामादीनां च, लोफयत्तु लीलाकैपल्य. ध्यायेन स्वीयमैश्वर्य प्रफटयितुं मनुष्यादिलिङ्गैर्व्यवहरणेऽपि शिष्य- स्येऽपि च महानिः । जीवलिङ्गानां तेपामन्यथासिद्धत्वेन जीवरया- साधकत्वात् । अत तत्रैकतरालम्पनेतान्यतरस्यापफ घर्णयता दुर्गतिरपि । एतदभिप्रायेणैव श्रूयते घायुपुराणादिषु । तपसा तोप- पिरवा तु पितरं परमेश्वरम् + ब्रह्मनारायणी पूर्व रुद्रः कल्पान्तरे- सृजत् । फल्पान्तरे पुरा ब्रह्मा विष्णुरुद्री जनान ह* विष्णुश्च मायाँस्तबद् प्रमाणमस्जत् पुनः ॥ नारायणं पुनर्ब्रह्मा ब्रह्माणं च पुनर्भवः पयं फलपेपु फल्पेषु ग्रह्मविष्णुमदेश्वराः ॥ परस्परस्मा. जायन्ते परस्परजयपिणः तत्तत्कल्पान्तवृत्तान्तमधिकृत्य महर्पिमिः।। प्रमावः फथ्यने तेषां परस्परसमुद्भयात् * अयं परस्त्यय नेति सरम्माभिनिवेशिनः * यातुबाना भविष्यन्ति पिशाचाच न संशय इत्यादिना । एय मीतायां रामकृष्णादीनामपफर्पप्रतिपादने भूयते निन्दा, अवजानन्ति मां मूढा मानुपी तनुमाधितमित्यादिगा। स्त्रका परिमयावतारत्वेन तदापफर्यादिप्रतिपादनस्यान्याय्यत्वादित्यभि- प्रायात् । एतन यथा भूमो बीजाकुरद्रुमाः । द्रुमे च फलशलाटयः । तपा शुख बैतन्ये परमारमनि शसूत्रपिराजः घिराजि घ मरस्पकूम. कृष्णादयोऽस्मदादयध । यथा फलान्तर्गते पीजे मुमप्रसयसाम- ध्र्यमस्ति, न शलादयन्तर्गतापवं कृष्णाविषु जगत्पएिसाम, नास्म- दादिपु । यथा पीजादया भूमात्रा. सत्तायिशिएशक्तियोगाद् भुया. ४ ·- । पात जलयोगसूत्रवृतिः । पूरिमा गरादिमाय प्रनिपत एषमीशादयोऽपि धिम्मात्रा एक सम्तो मायाशक्तियोगाच्चिदापूरिताः सूत्रादिभाषम् । तस्मिदा- दीनां कृष्णादिभाषः फीटभृङ्गन्यायेन भावनाजन्यःविराजादिभाव स्त लपणोदकन्यायेन मनःप्रणिधानप्राध्यः । उपादानोपादानभात्र- स्वाभासदायाश्यां तथाऽवगमादिति कल्पनं न प्रामाणिकमित्यापि मन्तव्यम् । ईशलिङ्गानां अलपत्यादिस्यास्तां बिस्तरः ॥ २६ ॥ इदानी परमेश्वरं निरूप्य तस्मणिधान व्याख्यातुं प्रणिधाना- मन्त्रमाह- तस्य वाचकः प्रणवः ॥ २७ ॥ तस्य निरुपाधिकस्येश्वरस्य मणमः अखण्डोद्वारः, घाचका या बोधकं नाम संज्ञारूपकम् । अष्टविग्रहो देवो भावनाहो मनोमयः * तस्योडूगरः स्मृतो नाम तेनाहूतः प्रसीदति इति योगि पापल्क्यादिस्मृतः । ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मास्त्रविध स्मृत इति गगवदुक्तंश्च । अष्टविग्रहः श्रुतशरीरः, भावनाह्यः भक्ति प्राहः । अत एव मनोमयः मनोऽभिलपिनाकार अथवा तस्य स्वेच्छ• पानीकनविप्रहायच्छिन्नस्य ग्रहह्मादिमूर्तियारमयास्पन श्रुतस्येश्वरस्प भणयः, भश्च उश्च मश्चेत्यकारारमा अक्षण्डाकारः। अकार व उकार धमकारं च प्रजापतिः बंदयात् समुदधृन्य ॐवार निर्ममे पुरा इनि मनुनोक्तः । वाचकः प्रत्यकशक्त्या बोधकं नाम यौगिकाम् । अकार ब्रह्माणम्, उकार विष्णु, मकार रुद्रमिति श्रुतः । अत्र प्रति. पाच स्वंशस्यैकत्वेऽपि पदार्थतापच्छेदकानां भदेन हद तस्यैवप्रातिमा सिफभेदेन या बद। तत्र भदाभदयोस्तु मान, ब्रह्माणमेव विष्णुमेष रुद्रमेव घिभक्तांस्त्रीणि घा विभक्कानीत्यादिश्रुतिः । असण्डाऽधपक्ष तु तस्य जीवपरयोरमेनरूपापण्डार्यस्य परमात्मनःप्रणयः, भाण्ड एशोकबरः, पाचकः । अफारस्य जाधे, मकारस्य ग्रहाणि, उफारस्य भेद इति प्रत्येक शक्त्या योधक नाम योगिफमेव । अकारण गमात्मा- नमग्यिाप मकारेण ब्राह्मणा अनुसंदध्यादुकारणाविचिकित्सनिस्या- वियुतः । अत्र समस्त. व्यस्त-स्यां शरणद गृणाम्योमिति पदामि- ति स्मृतः । सर्वेषां पक्षाणां युक्तरऽव्ययं पक्षो युत्तातमः । तायम. सीत्यादिमहावाक्पयोधितागदप लामात् । तापिन्यादी तथेष ·योगसिद्धान्त चन्द्रिका 1 १ समापिपादः। न्युरपादनाउथ । मत पषाखण्टात सनण्ड पयोहारो मनुनाप्यारक। तन्ने च, हंस इत्यजपा नित्यं श्यासापासगां बुधः * विपरीत सोया सोऽहमेकरयसिदये । भन्योऽयं सहयोलोपात सिद्धा- साङ्कारशब्दकः * धपूर्पोऽयमुपास्याय ग्रामघो भयेभरः ॥ कन- लोऽश यतैरेव सहकञ्चुफित पुनः * उपास्योऽयं मनुष्पाणा - यो यतिनां मत इत्यभेदार्थफाजपामूल उकः । अस्मिन् पक्षे त्र अश्वासावुधेत्यादिकर्मधारय एष । भभेदस्य प्रतिपादपिपितत्वाता मत्रायं निष्कर्षः। प्रणयां न गवादिवत् पल, काम | अवययात्याऽवयवार्थस्यापि घोधगात् । नापि पानकादिपायपी. गिकमेया रूल्याण्डितार्यस्यापि योधनान् । नाप्रि पङ्कजादिपदव योगकढमायौगिकार्यान्विताव्यर्थाचच्छितस्यैफस्यायोधनात् । माफि चित्रादिपदवच्छरीरशक्तविण्यादिपदपयांयाणाम् गकारादीनामपि शारीरशकानामात्मनि लाक्षणिफत्यात तदात्मांडारो लक्षर्फ नाम सब वेत्ति विष्णुरित्यादी शानाध्यत्वस्य शरीरे याधेन विवादिपदाना. मात्मन्येच शक्त्यहीफारात तात्पर्याणामपि भकारादिपदानामारममि शक्तरेबाहीकारात् । ॐनरनिविष्टाफारादीनां शारत्रगृहीतम ढूंतेन अशाताडापकानामसतियाधफे बलवत्तरे लाक्षणिपात्यायोगाच्च । न विधौ पर, शब्द इति न्यायातातस्मामण्डपादिपदयद् रूढयोगि- कम् । समुदायशक्त्यवयवशक्तिश्याप्रत्येकमेवख्यांवयवाध्यायोंध- जाननात् । यथा मडपपदं मण्डपे शेत इत्यादी समुदायसवा पा- ण्डिलमेव घोधयति, म मण्डपायिनम् । मण्डपं भोजयेत्यादौ स्वपय. वशक्त्या मण्डपायिनमेव बोधयतीति न स्थण्डिलम् । एवं प्रणयोऽपि समुदायशया निरुपाधिकमेवेश्यर योधयति, प्रत्येफशस्या ब्रह्मा- दीन भगवश योधयतीति दिम् ॥ अत्र प्रणवस्य वाचकत्यकथनादीश्वरो घाच्या इति लम्धम। सोऽयं याच्यवाचफतामावः स्वरूपसम्बन्धविशेषोऽतिरिक्तो विभाग अपो वा, योऽर्थः त शब्दः, य शब्दः सोऽर्थ इति शब्दार्थयोराहार्या. भन्योन्याभेदाध्यासरूपे गेऽश्वरसङ्केतन, ॐमित्येतदक्षरमिदं सर्वमा मित्येकाक्षरं ब्रझेरयाविश्रुतिस्मृतिमूलकेन द्योत्यते । न तु नैया यिकोनामिव जन्यते । ईश्वरस्य स्वतन्त्रतया सर्गान्तरे तदीयसन्त- भेदेन शब्दार्थभेदप्रसङ्गात् । एतम्मते च सत्कार्यपादस्याग्नीफायत ·२८ पातन्जलयोगमूत्रत्तिः। सम्बन्धस्य सदा समानरूपतया प्रलयोपि विद्यमानस्य सान्तरे प्रकाशनास दोष इति संक्षेपः॥ 'मनु भवत्येवं पायवाचकमावस्तथापि कर्य प्रणवस्यैषामा ऽदरानय परमारममन्त्रस्यविशेषादितिषाच्यम् । सगुणशिषरामा. दीनामपि परमात्मत्वेनैवोपास्यतया तत्तदाराधनसाधनप्रणवान्य मन्त्राणामपि परमात्ममन्त्रत्वस्य तत्तद्रूपाकर्षणरूपफलस्य व मधि- फस्य तसत्तापिम्यादिषु प्रतिपादनात । अतस्तद्वाचकातन्मन्त्र र स्येषाधक्तुंयुक्तमितिचेत् सत्यम् । यद्यप्येवं तयाऽपि तद्यथा शङ्कना सर्वाणि पर्णानि संतृणास्पेधमेबोङ्कारेण सर्व धा संतृष्णा इति श्रुत्या ऋग्वेदः स्यादकाराद्य उकारान्तं यजुर्मतम् * सामयेदो मका- रान्तः सर्वग्राही ततो रुषः ॥ षडङ्गन्यायमीमांसा पुराणं स्मृतिपूर्व- कम * घेदेऽन्तर्भूतमेष स्यात् सर्ववेदाच तारगाः • अयोर्मध्यगा वर्णा लक्षी फपलगी यतः॥ अकारः प्रकृतिस्तत्र हकार-प्रकृतिमता- सथा प्रणयगोकारो जीवात्मा पुरुषः स्मृतः ॥ उफारः प्रकृतिकपरवा- स प्रकृति. सहरूपिणी * पुम्महत्यारममा धास्तस्मादरमध्यगाः सदा ॥ क्षराऽक्षरपरो देघो मकारः परमेश्वर इत्यादिस्मृत्याच सर्वेषामानुपूर्षीविशेषषिशिष्टपूर्णरूपाणां मन्त्राणां प्रणव एवास्तभा- पितत्वात् तदाराधनेनेय साराधनतत्फले त इत्यभिप्रेत्य, पत. सत्यकाम परञ्चापरञ्च ब्रह्म यदोङ्कारा पश्छन्दसाम ऋषभो विश्वरू: प.। मोमितीदं सर्व, सर्वे घेदा यत पदमामनन्ति, एतदालम्बन श्रेष्ठ धनुहोत्योपनिषदं महाखं प्रणयो धनुः, एतद्वै महोपनिषत, ब्रह्म संस्थोऽमृतत्वमिति, प्रणवेनेष तस्मिन्नयस्थिता अट्ठारे परे ग्रामणि पर्यवसितो भवेत् प्रणयमेयानुसन्दध्यादित्यादिश्रुतिभि श्रेष्ठत्यम- भिसन्धाय तस्येच मुमुक्षुजनाराध्यत्वप्रतिपादनात । उदाहतयाह- पल्क्यस्मृती, मनोमयस्तेनाहत इति पदाभ्यां ध्यानविशेषयोगेत तनपाकर्षकत्वज्ञापनाच्च सर्वमन्त्ररूपत्वसर्वमन्त्रफलदातृत्वादि- हेतुभिः सर्वाधिकोऽयमेवेति, तस्य पाचकस्तनमन्त्र इति । पिहाय सस्य पाचफ' प्रणय इत्युक्तम् । अन्ये मन्त्राधेतन्मन्त्रव्याल्यापा मधिकारियिशेपाराध्यापा इत्यनयधम् । उपाधिभेदेनाऽप्युपास्य- भेदो व्यावहारिकोऽपि नास्ति । नात्र काचा भिदास्ति, नेपाल कायम मिदास्तीत्यादिश्रुतेरिति सुचयितु सस्पेति व्यस्तषचननि• ·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । समाधिपादः। देशः । तस्य पाचफ मिनियिहाय तस्य पाचक प्रणव पनि निर्देशस्तु मिस्यस्यातिरहस्पयन गोप्पत्याय । अथ कस्मादु- व्यते प्रणवः ? यस्मानुष्चार्यमाण पय ऋग्यजु सामाग्याङ्गिरसः प्र प्राह्मणेऽयः प्रणामयति नामयति च तस्मादुच्यते प्रणय इति प्रणवशब्दव्युम्पादयन्त्याः श्रुत्या गनुमारात तत्तदर्थकमन्त्रान्तरेणा- अपि यहीभावसूचनायेति दिए ॥ यद्यप्येषं तथापि, नअप इत्यत्र लक्षितलक्षणया प्रणयोपस्थापितस्य अमित्यत्यय मुख्यतया प्रहणम् । भय कस्मादुच्यते अगर इत्यादिश्रुस्या तस्यैव विशिष्टफलपत्येन मन्त्रराजत्येन चामिरिक्तत्वादिति दिक् ॥ २७ ॥ एवं बाचकमुक्का तेनैव समाधिगम्यस्य परमारमनो मानान्तरा. विषयस्य मायने तदनुसन्धान पिना न सम्भयतीति तदनुसन्धान- अपं जपं स्वजन्यारऐन दुरितानिवृत्यात्मप्रकाशायावश्यमावर्तनीय प्रथमतस्तदनु चाऽभुमहद्वारा आत्मप्रकाशफमर्थभाषनरूपं प्रणि. घानमाह- तजपस्तदर्थभावनम् ॥ २० ॥ नजप इति तस्य प्रणयस्य जपः विधिपदुधारणं, तदर्थस्य प्रणवाय. स्य भचिन्स्यश्वयंशक्तियुक्तस्य परमात्मनो भायनं प्रकृतितरकार्यपुरपे- भ्यो विवेकेनानुसन्धानम् । व्यक्ताव्यक्ते च पुरुषसितम्रो मात्राः प्रकीर्तिताः भर्धमात्रा परं ब्रह्म शेयमध्यात्मचिन्तकरित्या दिगड वाक्येश्यः । अथवा तदर्यस्य परमारमनः पूर्णस्य भाषने जीवाभेदेन पुनः पुनश्चेतसि निवेशनम् । तमतमात्मानम ॐमिति प्रक्षणकीकृस्य ग्राहा चारमनोमित्येकीकृस्य इति श्रुतेः वस्तुनस्तु, भकारण ममारमान- मन्धिष्य मकारेण ब्रह्मणानुसदध्यात् उफारेणाऽविचिकिरिसत इत्याविथुतेस्तदर्यस्य जीवपरमारमनोरभेदस्यैतन्मने व्यगुणयो- रियायिनाभावरूपस्य भायेग चिन्तनमित्यर्थः । जपपूर्वकं भायनं फर्सग्यम् । प्रणयेन पर ना ध्यायीत नियतो यनिः * जपंध प्रण नित्यं प्रमाविष्णुशियारमकम् ॥ कोटिसूर्यसमं तेजो ज्यादात्मनि निमलमियादिस्मृतेः । तदेयं भक्तियोगेन भगधनुग्रहस्ततः पर- वैराग्यादतहातसमाधिलाम. ॥ २८ ॥ किच, जप इत्यनेन मन्प्रयोग , अर्थभावामित्यनेन विवेकशामा- , ·पातञ्जलयोगमुमत्तिान इण्यासरूपो ज्ञामयोगः, अभेदभाधरूपोऽनयोगध संगृहीतः । विविधस्याप्येतस्य प्रणिधानस्य क्लप्तकारणताकस्थोचितकर्मा दिसुसमाध्यातसाधनं विनाप्यनुपदमेघ वक्ष्यमाणरीत्या साक्षा- स्परम्परया पा धर्मार्थकाममोक्षरूपपुरुषार्थचतुष्टयसाधनस्वमस्ती- स्त्यावश्यकरयमभिप्रेस्य फलान्तरगाह- ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभायश्च ॥२९॥ सतनिधिधयोगरूपादीश्वरप्रणिधामात प्रत्यक्चेसमाधिगमः । प्रतीपं विपरीतमञ्चति घिजानातीप्ति प्रत्यगत प्रान्तो जीवपदाभिधे. पः,चेतनोऽत्र, नित्यो निस्पानां चेतनचेतनानामितिश्रुतिममित ईश पदाभिधेयः । सयोरधिगमः साक्षात्कारास च तत्र जीवस्य स्खस्य, नास्मि न मे नाऽहमित्याद्याफारो रदः साक्षात्यल्यहेतुः । तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेतीत्यादिभुत पिरोधिविषयफरयन स्वामानोच्छेद- क्षमत्याच्च । ईशस्य च सपंफल्याणगुणपूर्णः सर्वनियाता प्रकृति तरकार्यतदभिमामिपुरुषेभ्यो भिक्ष इत्याफारः परोक्षो,पासुदेषः सर्व मित्याफारोपायचाधिकार परोक्षोपरोक्षोपा रढो भक्तानुमहाऽर्थ- माभिव्यक्तसाक्षात्कारोऽपरोक्षोऽर्जुनमुचुकुन्दमहादादीनां श्रीकृष्णा मरसिंहरूपो पा पद्यपि न साक्षात्कैवल्यदेतुः सम्भवति । भविरोधित रखेन तस्य तदशाननाशेऽसमर्थत्यात् । तथापि स प्रस्यगारमनः खा. रमसाक्षात्कारद्वारा वस्तुतस्तदशानादेव तदभजनाजाततस्फोपनस्खा उझानधाराभिर्विविधयन्धदर्शनात् तविषयकाशानमेष स्वाशानवारा सर्षानर्थहेतुरिति तदशानापनयनेन स्वाशानोच्छेदद्वारा वा फैवल्यो तुः । ब्रह्मविदाप्नोति परं, सात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशरित्यादियः तिभिर्यहुशस्तस्यापि मोक्षहेतुत्वयोधनात् । परामिध्यानानु तिरोहित ततो छस्य यन्धविपर्ययायिति सूत्रयता व्यासेन तथा प्रापनाच्च । पस्तुतस्तयोरधिगमस्तसमस्यादिवाक्ययोधिताभेदसाक्षात्कारस्तस्य पदापोः शुरुयोन भेद इत्याफार ; शुद्धस्त्यपदार्थो जगरमानः पदार्थाऽपिनाभूत इत्याफारो पा विशिष्टाद्वैतसमताभवन्ति हानिनो निस्य सर्वतश्च निरागमाः * एफारस्य नाम कश्चिद्धि कदाचित प्रतिपद्यते इत्यादिमहाभारतधाश्यत्तस्यैव दुलंमत्येनोपाधेयायशाप गाद । भपूर्यायाधितार्थविषयफरपेगायियोच्छंदक्षमस्याच्च । न त.

·पोगसिद्धान्तचन्द्रिका । १ समाधिपादः । उभयसाक्षात्कार प्रति समानविषयाया तदुभयार्थभाषनस्य युतितो तुरघलामेऽप फेलं यथाकश्चिदण्याचरितमीश्वरमायारूपेश्वर- प्रणिधानमेवाशुप्रसादादिद्वारा तदुभयसाक्षात्कारहेतुर्भवतीय- मिप्रेस्य, स्वदेहमरणि कृत्वा प्रणवं चांतरारणिमा ध्याननिर्मथना- भ्यासाद् देवं पश्यनिगूढयदित्यादिश्रुनिभिः । .तस्मात् सर्येषु कालेषु मामनुस्मरेत्यादिभगवद्वाफ्यग्य तदुभयादिसाक्षात्कारमाधमतया- विगतमिति मुख्यतया अत्रादरितम् । तस्य च न फेवलं मोक्षरूपामु. मिकफलसाधनतदुभयसाक्षात्कार एव फलम्, अपि त्वहिफामु मिफफलतत्साधनप्रतिबन्धकानां निविधान्तरायाणामभाधादिरपी- स्याह-अप्यन्तरायाभावश्चेतिविक्ष्यमाणानामन्तरायाणाममाघोधिना- शः, चकाराद् विविधभागहेतवः सिद्धयश्च भवन्तीत्यर्थः । तस्य ६न देषाच नाऽभूत्या ईशत आत्मा हपां भवतीति । यं कामं काम- यते सोऽस्य सङ्कल्पादेव समुत्तिष्ठति तेन सम्पन्नो महीयते इत्यादि- थुनेः । तत्रापि, ब्रह्मांडुपेन प्रतरत विद्वान् स्रोतांसि सर्वाणि भया. षहानीति श्रुतेः साक्षादन्तरायाऽभावफलकस्य जपस्यात्मसाक्षा- स्कारो दरद्वारा फलं जनयन सिद्धिमवाप्नोति । जपतो नास्ति पात- फमित्यादिस्मृनिभिस्तथा प्रतिपादनात् । अर्यभावनस्य त्वन्तराया- भावो नान्तरीय फलम् लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः * येषां हदियो भगवान् मङ्गलायतनो हरिरित्यादिस्मृतिभिस्तथा सापनात्। वृद्धास्तु प्रत्यक्चेतनपदं केवलजीयपरं नयन्तस्तत्साक्षात्कार- स्यैवाटरहारार्थभावनफलत्वं विघ्ननिवृत्तेश्च जयफलत्वं, समुदि. तस्य समुदितफलत्वं प्राहुः ॥ २९ ॥ अन्तरायानाद- व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरनिभ्रान्तिदर्शनाइलब्ध- भूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽन्तराया:॥३०॥ ये चित्तं तत्फलसाधनेभ्यो योगादिश्या विक्षिपन्ति ते विक्षेपा ऐहिकामुमिफलप्रतिवन्धरूपा योगाद्यन्तराया नय । तत्र व्याधिः थातुरसेन्द्रियनिमित्तो घरादिः । स्त्यान, चित्तस्य लधुत्वेऽपि - -- ·२ पातञ्जलयोगसूत्रातिः। चाशत्यारिमा फर्मानहता । संशयः, सियनि मोयुभयकोटिको विपर्ययः। प्रमादः, फामादिः । मालस्य, योगानुष्ठाने प्रवृत्तिविरोधि. कफादिना फायगुरुत्वं, तमसा चित्तगुरुत्व च । भघिरतिः, विषयत जाम्रान्तिदर्शनम् इदं फर्म मसिद्ध्यत्तिन येत्येकफोटिको विपर्ययः। अलग्धभूमिफरवं समाधिभूम्पलाभः । मधुमत्यादयः समाधिभूमयो पस्यन्त। अनवस्थितत्यं लब्धायां भूमौ चित्तस्याऽस्थिरत्वमापूर्वभूमी हि स्थिर चित्तमुत्तरां भूमि जयेत् । तस्मादस्थिरत्वं दोप. ॥ ३० ॥ न केवलमते योगादिसाधनान्तरायाः, किन्तु दुःखादिरूपा- उतरायानपि कुन्तीस्याह- दुःखदौमनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः ॥ ३१॥ दुःखेति ॥ सुख शारीरं मानसञ्चाध्यात्मिकम् । सत्र शारी व्याधिषशात् । द्वितीय कामादिवशात् । व्याघ्रसादिजमितमाधि. भौतिकम् ।ग्रहपीडादिजमाधिदैविकम् । दौर्मनस्यम् इच्छाविघातात क्षामो ममास । अमेजयत्वम् अङ्गानां कम्पः । श्वासः याहावायो- नियमनाऽन्तःप्रवेश समाध्यवरंबकविरोधी । प्रश्वासः कौष्ठवस्थ पायोनियमेन पहिर्गमनं पूरकविरोधी। एते विक्षेपसहभुवः । विक्षेपे. पूत्पनेषु भयन्तीत्यर्थः ॥ ३१॥ अथ कृप्यादियद् यहायाससाध्यौनां फम्र्मणां सामानामेव पोचितफलदातृत्वेन यथायश्चित् क्रियमाणानां फलदातृत्वा भावाच्छ्रमाद्यनेफ-सफलफत्यदर्शनाद घर्णाश्रमाभिमानादिनिधन्ध मस्पेन परमभंयोऽपघातित्वाच नातिप्राशस्त्यं, म पा विवतुपादे. पत्य युक्त, किन्तु भगवद्भजनस्यैवाग्निवदपूर्णस्याप्यस्य, स्वल्पमप्य. स्य धर्मस्य त्रायते महतो भयादिति घदता भगवता महाफलत्या तिपादनात् । यथाऽग्निकणोऽतिम्वल्पोऽपि तृणाराशि ज्वालयस्तोष घर्दित पूर्ण. सर्वाणि सूचितानि कार्याणि जनयति तथा भगवतो 'यथाकथचिन्तामोच्चारणादिरूपमपि प्रणिधानम् अजामिलादेरिया पापराशि नाशयत् तेन नाशेनयाधिक सम्पायमान भयादिना पूर्ण भजमीय इच्छासात मर्याभिलपिनं साधयति । तस्मात् प्रणिपा. मंघावश्यकम् । राम चतुर्विध, परममुख्य मुख्य मुष्पजातीय मुण्यः ·पोगसिद्धान्तचन्द्रिका । १ समाधिपादः । कल्पशेति तत्रापं गोपीनामिय तवगुणगणभवणादिना गुंतचेतसो अनतानस्पेघ रक्तदाकारतातद्विषयकत्तिप्रयाहरूपं प्रेम । मय्येव मन माधरस्व माय चुदि निपेशयेत्यादिनोक्तम् । भनेन मेममक्तियो- गो दर्शितः। स च परमेश्वरचरणारविन्दविषयफेफान्तिकास्यन्तिफ- प्रेममयाहोऽनयन्नि इत्यर्थः । द्वितीयं तदसामध्ये पहिः प्रवृत्ति स्वभावस्य मनसः प्रत्याहारेण पुनः पुनर्भगवत्यात्मनि निवेशतरूपो- ध्यासो निदिध्यासनाएयः । अथ चितं समाधातुं न शक्नोपि मयि स्थिरम् * अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जयेत्याधुक्तम् । तृतीयन्तु तपसाध्यऽपि तत्प्रतीतिफलफनामोम्पारणैकादश्युपपासा- दिक फर्म । मध्यासेऽप्यसमयोऽसि मरफर्मपरमो भवेत्यादिनी- कम् । चतुर्थ तत्राऽप्यसामध्ये स्वभावत एव कृतानामपि फर्म- जां फलेन्या त्यता परमेश्वरे परमगुरावर्पणम् । साधु पाऽसाधु वा फर्म पधदाचरित मया * तरतवै स्वयि संन्पस्तं त्वरप्रयुक्तः करोम्यहमिति संकल्पविशेषरूपम् । मयैतदप्यंशकाऽसि फर्नु मधोगमाधितः * सर्वफर्मफलत्यागं ततः पुरु पतामवानित्यादिनो- कं, भगवद्गीताद्वादशाध्याये । अन च प्रणिधानशब्देनोक्तम् । तत्र. निदिध्यासनं ममानविषयतया साक्षात्कारजनकत्वसाधनं फर्मादि योगेभ्यश्चान्तरङ्गमित्यभिप्रेत्य, अर्धभावनशब्दन पूर्वमातं यद्यपि, तथाप्यपद्वारा कृपातिशयफलफादन्तरायाभावफलकाय तस्मात परमं मुख्यं भक्तियोग सर्वोपायफलभूतमयमत एच तनुभयफलफ प्रेमाश्यमभ्यासमाह- तत्प्रतिपधार्थमेकतत्वाभ्यासः ॥ ३२ ॥ तत्प्रनिषेधेति ॥ नेपां विक्षेपाणां प्रतिपेधार्थम् अनायासेन ना. शार्थम् एकस्मिस्तत्त्वे मुख्यभगवनि, अभ्यास. गोपीनामिव तद्- गुणगणश्रवणादिना द्रवीभूतस्य चनसो भूपानिक्षिप्तद्नताम्रस्येव हढतदाकारतारुपम, अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिनेत्या. विना भगवत्सूचित कार्य इत्यर्थः । यद्यलादनायासेन सम्पन्ना. यो जीवन्मुको विक्षपाः प्रशममुपयान्ति । न यासुदेवभकानामशुभ विधने कचिदित्यादिस्मृतेः । अथवा, पफ सजातीयविजातीयस्वग. तभेदरक्षित तत्त्वमनारोपितममण्डार्थ इति यावत् । तस्य अभ्यासः ॥ ५ ·३४ पातमलयोगसूत्रातः तदेकमजरममृतमभयमिति वृत्तिप्रवाहः कार्य इत्यर्थः । भनाम- व्यतिरेफेण द्वितीयं यो न पश्यति - मामारामः योगीन्द्रो ब्रह्मी- भूतो भवेदिह ॥ भात्मफ्रीडस्य सतनं सदारममिथुनस्य च * मारम- ग्पब सुतृप्तस्य योगसिदिग्दरतः ॥ अभियोगात् सदाभ्यासात तत्रैव च विनिमयातू * पुनः पुनरनिवेदात सिद्धंयद योगो, न चान्य यति स्फान्दोक्तः । तस्मात् सगुणात्मवदाकारामारभारावाहित त्तिप्रवाहः सविफल्पो, निर्गुणगोचरो धारावाहिको निर्षिफल्पको षा कायमोऽनायासेन मोक्षामच्छतेति यावत् ॥ ३२॥ तस्य चित्तस्यासूादिमलवतो योगासम्भवाव तभिरालो. पार्य चायोगमाह- मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम् ॥ ३३ ॥ मैत्रीकरुणति ॥ शत्र सुखादिशब्दास्तवत्पराः । तयाचं सुनिषु मैत्री सौहार्दमाफालुप्यनिवर्तकं, दुखिषु करुणां दयामसूपा कालुनियार्तिका, पुण्यवृत्तिषु हर्ष उपनियतफम, अपुण्यशब्दित पापिषु उपेक्षाम् अमर्पकालुप्यनिवर्तिका भावयेत् । तदेव च-- योगेन चित्तमलनिरासफेन मुण्याविषु ययाक्रममुक्तभाषनारुपेण साविको धम्मो जायते । तेन घ शुक्लन धम्मेण चित्तं प्रसनं भवति । प्रसादे च स्थितिपदं लभते । एतच्च पुष्फले विरक्तस्यैष संम्भवतीनि मुख्यचर्यायांगा धैराग्यमेवेति संक्षेपः ॥ ३३ ॥ एवं मध्यादिभावनया प्रसन्नस्य वित्तस्य स्पित्युपायं हठयोग. माह- प्रछर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥ ३४ ॥ प्रच्छदंनेति ॥ कायस्थ यायोः प्रवर्दनम् पफनरनासापुटेन मात्राप्रमाणेन शनैः शनैहिनिःसारणम्। विधारण रेचितस्य पायो. पहिय स्थापनं कुम्भ, न तु सहसा प्रवेशनम् । तथाचान पूरक- यजंना चितपूरित शान्तप्रत्याहारोतराधरसमभेदेन सप्तकुम्भर्य' माये रेचितकुम्भकोऽयं प्रथमाभ्यासेकनियमानपेक्षतया प्रश- स्तः । समेत प्राणायामप्रकरणे स्फुटीभविष्यति । तदताभ्यां ·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । १. समाधिपादः । प्राणजपे चित्तजयस्मयोरविनामाषात प्राणापामस्य सर्वपापनाश- फरयात् पापनिट्टरपा च चित्तमपत्र लस्ये स्पिरं भवति । पाद: सूत्रे पक्ष्यमाणोपायविफल्पाय: । प्राणायामस्प हठयोगत्यमुनं स्म तो-कारेण तु सूर्योऽसो उकारेणेन्दुरुच्यते . सथ्यांचन्द्रमसा• रैक्य हठ इत्यभिधीयतेहय्यंचदाण्ययाःप्राणायामयोरक्यलक्षणः हटयोगो योगयीजं प्राणापामः प्रकीर्तित इति ॥ ३४॥ लक्ष्ययोगनरूपमुपायान्तरमाइ- विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थिनिवन्धिनी ॥ ३५॥ विपयवतीति मासामादौ चित्तस्य सँम्पमपाकुरुपयोगा- दिव्यगन्धादिसाक्षारफारो भवति । सेयं विषयानी प्रवृत्तिर्षिया. समुत्पाप परमेश्वरादायतिसूक्ष्मे मनस. स्थिति सम्पादयतीत्य- थः । तथाच शास्त्रीयानुभवविशेपे जाते भया योगिनो ध्यानादी स्थिरा भवतीत्ययं लक्ष्ययोगः । या हि नासादिदेशेपुरविःपुंसां स्थिरा भवेत् स लक्ष्ययोग माण्यातो योगे भवाकरः परति स्मृतरिति ॥ ३५॥ ग्रह्मयोग शिययोगमाह- विशोका वा ज्योतिष्मती ॥ ३६॥ विशोकेति ॥ मप्टदलादी नादाएपे ग्रह्मणि मनसः संपोगादू विशोका बहुतरसाधनाधायासन स्मशून्या ज्योतिष्मती ज्योति- विपया नादगतचिदानन्दविषया सविन्मनस. स्थितिहेतुरित्यर्थः । तयालयमत्र झमः । हृदयाघोऽधोमुखमष्टदल कमल रेचकेणोर्च- मुख विभाग्य तत्र सूर्यमण्डल द्वादशकलात्मक जागरितस्थानम मकार, तदुपरिचन्द्रमण्डलं शोरपफलारमफ स्वप्नस्थानमुकार, तदुपरि यहिमण्डलं दशफलारमकं सुपुर्तिस्थान मकार, तदुपरि गादास्यं तुरीय प्रह्म विभावयेदिति ब्रह्मयोग दुक गीतासार- अनाहतस्प शब्दस्य तस्य शब्दस्य यो ध्वनिः वनेरन्तगतं ज्यो- तिज्योतिल्तर्गत मन.॥ तन्मनो विमल याति तद्विष्णोः परमं ·पातजलयोगसूत्रहतिः। पदम् ॥ इसोपनिषदि चोक्तः-इंसानुसन्धागफलभूनोऽनेकविधा सफलः । यस्यैव जपफोठ्या नादमनुमाघयति यस्तस्य दशविध उपजायते । चिणीति प्रथमः, चिणिचिणीति द्वितीयः, घण्टानाद स्तृतीयः, शवनावश्चतुर्थः, पञ्चमस्तन्धीनादः षष्ठस्तलनावः, सप्त मोघेणुनादः, अष्टमो भेरीनादो, नवमो मृदङ्गनादो, दशमो मेघना- वः । नवमं परित्यज्य दशममेवाभ्यसेत् । तस्मान्मनोविलीने मनसि गते संकल्पविकल्पे दग्धपुण्यपापे सदाशिवो मशक्त्यात्मना सर्घनाऽपस्थितः शान्तः प्रकाशयति इत्यादिना । अतः संगृहीतः कलिदासेनापि- आनन्द लक्षणमनाहतनानि देशे मादात्मना परिगतं तय रुपमीथे। प्रत्यङ्मुनेन मनसा परिचीयमानं शंसन्ति नेत्रसलिलैः पुलफैध धन्या, इति ॥ अथया मध्यावौ ज्योतीरूपे प्रत्यगात्मनि पहिटिबन्धेन मनसः संयमादू विशोका । हठयोगादावियायासकृतफ्लेशरहिता ज्योतिष्मती साक्षिविषया संविन्मनसः स्यैय्यहेतुरिति शिवयो- गः । अयमेव शाम्भवी मुद्रेत्युच्यते । तदुक्तम्-अन्तर्लक्या . हिटिभिमेपोन्मेपवर्जिता * एपा हि शाम्भवी मुद्रा सर्वतश्रेष्ठ गोपिता । सा च, योगासनचायरीभूचरीखेचर्यऽगोचरीनिर्माण मुद्राभिः सिद्धयति । प्रकारस्तु गुरुमुखादवगन्तव्यः । यद्यप्यनेना- रमसाक्षात्कारेण कृतार्थत्वानास्य स्थितिविशेषतयोपन्यासो युक्त- स्तथापि छतात्मसाक्षाफारेणाऽपि परवैराग्यायमभ्यासापेक्षणाव तथोक्तम् । स्वविषयस्थैर्यहेतुत्वाचान्यविषयफस्धैर्यदेतोः पूर्वयो- गानेद इति संक्षेपः ॥ ६ ॥ भधान्तरवासनायोगमाह- वीतरागविषयं वा चित्तम् ॥ ३५ ॥ घीतरागधिपयं घेति ॥ घीतरागं नियासनं यत् सनकादीनां चितशिपयं तद्विभावनपरं कुर्यात् । निसनधासितमन्तःकरणं पुर्यादिति यापन अनेनात योगिनो मुमुक्षालाभेन पासमायोगो दर्शितः । उता स्मृती, सस्वायलम्पन पत्तद पीजं चितपिशेधान ·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । १. समाधिपादः । * मधेत स घासनायोगो योगान्तरवियफ इति । गन्यापि चित्त स्वभावतः सत्त्वप्रधानमपि तमसा पिहितमस्ति । तत् साविपा भावनया तमोविगमे लम्धवृत्तिकं भवति । तेजःप्रतिपन्ध्रजलशैल्पव- दिति विनय साधनान्तरं योगिनो मोक्षसुखनिष्ठासम्भवात् । अयं शुभोपासनायोगो विरुद्धवासनानिवर्तफ इति ॥ ३७ ॥ पासनायोगस्याचान्तरं भेदमाह- स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनं वा ।। ३८॥ स्वप्नेति ॥ अथ शानशब्दो शेयपरः । स्वप्ने भगवतो यद्रूपं मियमाराधयन्नेव प्रवुन, एव निद्रादी यत्सुनमनुभूयते तदवलम्या तविभावनपरं चित्त कुर्यात् । पूर्ववासनामाप्तसत्यप्रधानमेया- म्त करणं कुर्यादिति यावत् ॥ ३८ ॥ ध्यानयोगमाह- यथाभिमतध्यानाहा ॥ ३९ ॥ यथेति ॥ फिम्बहुना, हरिरामादिरूप पारमेश्वरं यायं चन्द्र- सूर्यादिज्योतिर्वा यदेवेष्ट तदेव ध्यायेत्। तस्मादपि ध्यानालप्यस्थि- तिकस्य चित्तस्य साधनान्तर विनापि फेवले परमात्मनि स्थिती पोग्यतया भवतीत्यर्थः । अयमेव ध्यानयोग उक्तो योगमन्येषु । विना देशावियन्धेन वृत्तियांभिमते स्थिरा * ध्यानयोगो भदेव चित्तचा- श्चल्यनाशफ इत्यादिना । यद्वा यथाभिमतानां तीर्थदेवलोफवर्णत- स्वादीनां यथाभिमतेषु स्वदेहादिषु ध्यानाद् भावनाविशेषान्मनसः स्पितिर्भवतीत्यर्थः । तत्र यद्यपि ब्रह्मविदो ब्रह्ममयत्यादिना सर्वमेव तीर्थ प्रतिलोमकूपं व तीर्थानि भवन्तीति तथापि युझानन चित्तशु- खये प्रथमतस्तीर्यादिफमयश्य भायनीयम् । तद्यथा मूनि सह- घारे अयोध्या, हदये अनाहते मथुरा, मूलाधारे माया, रूमध्ये आठाचके फाशी, स्वाधिष्ठाने काञ्ची, मणिपूरे अवन्ती. फण्ठे विशुये द्वारका, नासाने प्रयाग, इंडायां गला, पिङ्गलायां यमुगा, सुषुम्नायां सरस्वती । अन्यासु नाडीषु नर्मदाधाः सर्धा अपि सरि- तः सन्तीति तत्र तत्राधाराधयमानामेदंन वा तत्तत्तीय मान्य ततीर्थयात्रार्थम् । एव शिरसि फण्ठाधो नाभिपय्यंन्तं नामेर- ·पातञ्जलयोगसूत्रत्तिः। धधरणपर्यन्तं प्रामत्रयम् । शिरःइमभुदयकक्षादिषु सलोकेषु देशेषु चतुईशारण्यानि ललाटादिषु रोमशून्येषु नपोपराध सन्ति ! पुय्यादिसविधे चोपपुर्यादीनि सन्तीति तीर्थभावना । एतत स्पष्ट घराहपुराणादो- ब्रह्मरन्ध्रावधोऽयोध्या सहस्रारं तु तद्वितः ॥ मथुराऽनाहत चाकं हदये योगिनो विदु.॥१॥ मूलाधारं भवेन्माया साधारयी ततः ।। यानाचक्र स्मृना काशी जाबालश्रुतिमूर्थिनि ॥२॥ स्वाधिष्ठान स्मृता फाशी मणिपूरमवस्तिका ।। विशुदिद्वारका प्रोक्ता सप्तपुर्यों यथाक्रमम ॥३॥ धाकटे. पादपर्यन्तं शालग्राम प्रकीर्तितः॥ आफण्ठात् फटिपय्यन्तं प्रोच्यते हरिमन्दिरम् ॥ ४॥ आशिर कण्ठपर्यन्तं नन्दिप्रामं प्रचक्षते ॥ दण्डकं गुहलामानि सैन्धवं श्मश्रुलोमकम् ॥ ५॥ चियुके जम्बुमार्ग च हृदये पुष्कर स्मृतम् ॥ उत्पलायर्सक यामां व दक्षा च नैमिषम् ॥ ६॥ कुरुक्षेत्रं सुनन्दः तत्कशां कुरुमण्डलम् ॥ सव्यकक्षामबुंदञ्च विदु. केशान् हिमालयम् ॥ ७ ॥ नवारण्यानि चैतानि शरीरे सन्ति देहिनाम् ।। रेणुफा फण्ठकूपे स्यान्नासिकायां तु शूकरम् ॥ ८॥ रुयोम पे स्थिता काशी तदघो नन्दकाननम् ॥ वामपाणितले काशी कालेशश्च तथोत्तरे ॥९॥ चंटेश पादयोः कालजर स्यात्तु ललाटके । नाभिदेशे महाकाल ऊपरा नवकीर्तिताः ॥१०॥ सव्ये नासापुरै कोका गुदे कुब्जाम्युकं स्मृतम् ॥ दक्षेम्वदगिरिदन्तपिलं स्यान्मणिकर्णिका ॥ १९ ॥ प्रयागे नासिकाने तु स एव यट उच्यते॥ ईदा पामे स्थिना गङ्गा पिङ्गला यमुना नदी ॥ १२ ॥ पाणी मुघुनां विधात परा नाप. परा सरित् ॥ शालनामस्तु पादा शूकरं दसनासिका ॥ १३ ॥ पुरीवन्मधुरा प्रोदा गवाक्षेत्र मुम्नं स्मृतम् ॥

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । १ समाधिपादः। लिङ्ग निष्कर्मणं लोहागलं दन्ता विनायकः ॥ १४ ॥ जिहाने वा हनूसन्धिः प्रभासस्तु प्रकीर्तितः ॥ ब्रह्म पदरीक्षत्रं गुह्यान्येवं चतुर्दश ॥ १५ ॥ सप्त पुय्यंत्रयो प्रामा नवारण्योपरास्तथा ॥ चतुर्दशैव गुह्यानि मुक्तिद्वाराणि भूतले ॥ १६ ॥ क्षमातीर्थ तपस्तीय तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः ॥ सर्वभूतदया तीर्थ ध्यानतीर्थमनुत्तमम् ॥ १७ ॥ एतानि पञ्च तीर्थानि सत्यपष्ठानि ६हिनाम् ॥ घसन्ति सर्वद हेपु तेषु स्नानं पर स्मृतम् ॥ १८ ॥ इत्यादि ॥ जय देवभाषना । तत्र स्वप्रकाशचैतम्यानन्दरूपः पुरुषः शिवः । सत्त्वादिगुणका प्रकृतिः शक्तिः । तदुमयोपादानकत्यात तन्मयं सर्ववस्तु । एवञ्च चि घासुदेयः, युद्धौ चतुर्मुखः, महङ्कारे शङ्करः, मनसि चन्द्र, धोत्रे दिफ्, स्यचि वायुः, चनुपा: सूर्यः। तत्रापि दक्षिणेऽक्षिणि यः पुरुषरूपः स इन्द्रस्वरूप ईभ्यरः । घामे पः म इन्द्राणीस्वरूपिणी ईश्वरी । मध्ये च तयोः संमिलनात्तत्रेय नयनतजोरूपी मावनीयो तो दम्पती । एवं रसनायां वरुणः । प्राणे माश्विनीकुमारी, घाचि अग्नि., पाण्योरिन्द्रः, पादयोरुपेन्द्र ,पायो पमः, বময় লাগল, বঙ্গ নগদ্যগ্ৰযৰনাসায়মাছুমালা- भेदेन घासा सा देवता भाव्या। एयञ्च तत्तद्व्यापारफलयोः पूर्णता भपतीति देवताभाषना ॥ अथ लोफभावना ॥ पादमूल पातालं, पाणिप्रपदयोः रसातलं, गुल्फरये महातलं, जहाउपे तलातलं, भानुबये सुतलम, ऊपतये वितलं, तलश्च जघने, नाभी भुषलॉफम्, उरसि स्थलोंफ, प्रीयायो महलोंक, पदने जगलोक, ललाटे तपोलोफ, मूनि सत्यलोकं, यासादिपु शकादिदेयतामय समय शरीर तत्तलोफाँधेश्वरीपशरीरता माययेदिति निष्कर्षः ॥ भय वर्णमापना। सा च मातृकान्यासरीत्यामय पट् चला- णि । तत्र गुदाद् अपलोपरि मेन्द्राद दालावधः पन्दमानम् । तदुपरि तप्सचामीफरप्रभ त्रिफोणं फामरूप तत्रिकोणस्य पाममाण दाक्षिणे रिलला मध्ये सुपुणा मध्ये चित्रिणी यमपी तरण. विन्याला कमलाऽऽकारचमनिष्पत्तिः । तपादि । पासपोपरि मूलाधारनामफ घमाम् । तच्च मुबमांग लपीजान्यिसन सावित्री.

·पातजलयोगसूत्रत्तिः। सहितघ्रामसरस्वतीसहितगणेशावधिष्ठितेन पट्पञ्चाशच्छिधमक्ति- मिथुनवता चतुष्कोणन पृथिवीस्थरूपेण कर्णिकाकारेण मध्ये भूषित घ-श-प-सामर्फ चतुईलम् । तन्मध्ये भास्थराफारम गधोमुख चिरस्वरूपिण्यासाचत्रिवलयाकारण स्थितया विद्युत्भया फुण्डालन्या स्वमुखेन तन्मुख मुद्रायित्वा घटित स्वयम्भूनामक शिव- लिङ्गम् । एतच मावित सकलयागसिखीः पृथिवीजयादिकं प्रम- गणेशादिप्रतीतिञ्च वितरति । यच हृदयनाभिप्रदेशादिकं कुण्डलि- न्या भधिष्ठानमुक्त तन्मूलाधारास्थितायास्तस्या हृदयादी प्रकटी- भावाभिप्रायेणातो न फोऽपि घिरोध इत्यास्तां घिस्तर. । तदुपरि लिङ्गमूले स्वाधिष्ठाननामफ चक्रम् । तच्च सन्माणिक्यसमप्रभ,पषी- जान्विनेन लक्ष्मीसहितविण्वधिष्ठितेन विपञ्चाशन्मिथुनवता अर्द्धच. दाफारेण शुभ्रण जलस्वरूपण फर्णिकोप्तमेन मध्ये भूषित घ-भ-म- य-र-लात्मकपडदल भावुफानां विष्णुप्रीतिजलजयादिकारकम् । अथ नाभी मणिपूरनामकं चक्रम् । तच विद्युत्मभ षीजान्वितेन पार्यनीसहितशङ्कराधिष्ठिनेन द्विसमधिकपटिसंख्याकमिथुनवता प्रिफोन उघदादित्यप्रमेण तेज स्वरूपेण फर्णिकोसमेन मध्ये भूपि. त हादिफान्तवर्णात्मकदादल स्वभावुफानां शकरप्रीतितेजोजया दिकारकम् । अथ हृदये अनाहतनामफ चक्रम् । एतदेव पोडशार. पोडशाधारादिनापि आगमावी प्रसिद्धम्। तच्च धूम्रवर्णे पपीजान्वि- तेन प्रतिसहितनेश्वराधिष्ठितेन चतुष्पश्चाशामिथुनवता पट्फोणेन पाणनामफशिवलिङ्गलक्षितेन घायुस्वरूपेण फर्णिफोत्तमेन मध्ये भूपिन कादिवान्तवात्मफद्वादशवलम् । एतच भावित प्रकृतीश्वरः मनीनिवायुजयादिफारफ फण्ठे विशुधनामक चकम् । तच श्वेत. म् अधीजान्वितेन अर्धनारीश्वरस्वरूपसदाशिवायधिष्ठितेन हिस- सनिमिथुनयना वृत्ताकारेण सुधांशुप्रभेण फर्णिफोत्तमेन मध्ये भूपित वरीययणांऽऽत्मकपोडपदल भावित भावुकाना सदाशिवप्रीति- नमाजयादिफारफम्।समध्ये शाशानामफचक्रम्। तच्च मुक्ताफार यीजान्दिनेनाघिद्यामहितजीधाधिष्ठितेनZङ्गाटफाफारण चतु पति- रखीपुरुषरता मनोरूपेण फर्णिफोत्तमेन मध्ये भूपित हफारलकारात्मक- चर्णयदल भैरवानन्यनाम्मा इतरेण शिलिङ्गनापलक्षित स्यमायु. मामामात्मप्रीतमनाजयादिषारफ पादादिजानुपरयन्त गूपांकल.

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । १ समाधिपादः । बीजारमकविशेषणविशिष्टं पृथ्वीस्थानम्। एषमाजान्वोः पायुपपन्तम भपां स्थानम् । भापायोदयपर्यन्तं तेजःस्थानम् । भाहन्मध्याद पर्यन्तं वायुस्थानम् । तदूर्वम् आकाशस्थानमिति याज्ञवल्क्य- गीतादायुक्तम् । सर्वत्र सर्वसत्ताङ्गीकाराद्भावनाता विशेषोपपतेरधि- रुसंज्ञातव्यम् ॥ मूर्धनि सहस्रदलं कमलम् । तच्च शशिप्रभस्य पुरोः परमा- स्मनः स्थानम् । ललाटमध्याहकारस्य ललाटोपरि घुद्धितत्त्वस्य तदु- परि प्रकृतेः सहस्त्रदले पुरुषस्य स्थानमिति प्रश्चितं योगान्धेषु विस्तरभयान लिएयते ॥ भयानाहनसविधे कन्दमध्यात समुत्थितं छादशाङ्गुलगालं चतुरगुलमधोमुखमप्यूर्वमुखत्वार्थमऊर्ध्वमुखं भाध्यमादहरनामफ- मष्टदल कमलम् । तन प्राणायामप्रेरितः पूर्वकर्मधासनाबद्धो घि- शानाम:स्वरूपा जीवो दिवानिशं भ्रमनि।तत्र भ्रमणक्रमापूर्यदलस्य धामो यमलमारभ्य पत्राप्रपर्यन्तं त्रिशच्छ्वासपर्यन्तमाकाशतत्त्य- माश्रित्य जीवा भ्रमति । अथ पटिश्वासपर्यन्तं घायुतत्त्वं, नपति- श्वासान्त तेजस्तत्त्व, विंशत्यधिकशतश्वासान्तं धारितत्त्वं, पञ्चाशद- धिकशतश्वासान्त पृथिवीतत्त्वम् । एवमेकैकस्मिन् पना सार्द्ध- चतुःशतभ्वासा भवन्ति । एवमपराई पत्राप्रादारभ्यामूलपर्यन्तं प्रथमं सा शतश्यासान् पृथिवीतत्वम् । ततो विंशत्यधिकशतश्या- सान वारितत्त्वं, नपतिश्वासॉस्टेजस्तस्य, परिभ्यासान घायुनत्यं, विशच्छ्वासान् भाकाशतत्वमाथित्य भ्रमति । एप सम्पूर्णपत्रे नव. शतानि श्वासानां भवन्ति । एयमेव दलाएकनमणे शतवयाऽधिक- सतसहनसल्याकाः श्वासा भवन्ति । एवंविधभ्रमणेन घारप्रयमहो. रात्रेण भ्रगत । तेन पदशताधिकविशतिसहस्रमण्याफाः प्यासा शान्ति । माह च गारक्षनायोऽपि- पदशतानि दिया रात्री सहस्रायफविशतिः * हंस हंसत्यमु मन्त्रं जीयो जपति सर्वदा ।। ६कारेण यहियोति मकारेण घिशेत् पुनरित्यादि । एतापद्भिः श्या- सं. परिघटिका भगन्ति । तथाहि । गुरुदशाक्षरोचारणफालेन प्राय. साधारणजनस्यका श्यामो भयति पिटिश्वासरेय. पलो मवान पष्टयधिकशतप्रयसख्याक. श्वासिरमा घटिका भवति । परिघरिपा- भिरहोरात्रम् । पष्टयधिकशालयाहारापरसर. । एवं प्रतिपुरुष ·पातम्जलयोगमनतिः। श्वासनिगमवैचिम्याद परसरादि पृथगिति मन्तव्यम् । अत एव माणापामेरायुर्वशिः। गत एप फल्पायुपोऽपि शतवर्षायुष प्रोपन्ते। मस्मरकरपस्य तदीपश्वासघटिनसंपरसरशनकस्याता ज्योति शास: सिदायुदाय पतरकीय । मत एप कदाचित साधारणवरसरक्रम णन मिलस्पति॥ भय पूर्वादिदिग्यलचरे श्यसने यारशी मनोवृत्तिर्मपति तारशी तब तच्छ्यसममधारमानायोध्यते। तथाच हंसोपनिषति । एषोऽसी परमहंसो भानुकोटिप्रतीकाश पनेदं पात तस्यापधा वृत्तिभवति । पूर्वदले पुण्ये मतिर्भपति । गाग्नये निद्रालस्यादयो भवन्ति । याम्ये, फोट मतिः । नेत्ये पापे मनीया । पारुण्यां फ्रीडायो मति.। पायव्ये गमनादी बुद्धिः। सौम्ये रतिप्रीतिः । ऐशान्ये द्रव्यादानम् । माये नैराग्यमा कसरे जाप्रययस्था।फर्णिकायां सुप्तमालिले सुषुप्ति । पनत्यागे तुरीयमित्यादि । अत एप कृतास्यासा योगिन भाकाशत स्वयहनसममम्मरमेय पनान्तरगमनायान्तरकालीने पत्रद्वयान्तरी श्यसनमबारे जायमाने क्षणमा ब्रह्मानन्दोद्योधे प्रादुर्भूते तत्र मनः सिरीकुर्वन्ति । पथा मनः पत्रद्वयान्तर एव श्वसनविशिश जीप पिरो भवति । ततश्चानपरतं ब्रह्मानन्दोद्योधो भवति । गत पयेश्ययादिलक्षणेन्द्रादिगुणार्थिनो योगिन इन्द्राविदल एष श्वसन विशिष्ट जीप स्थिरीकुर्वन्ति । स्थिरीकरणोपायस्तु तत्तद्दलश्वसन सधारकालीमाया. पूर्वोकायास्तत्तहिपालनानुरूपापा इन्द्रोऽहमि. त्याकारिफायाश्च मनोवृत्तरनवरतमायणम् । यावच्चन्द्राधनुरूपा मनोवृत्तिराभीयते तावत्तद्देवदिनलवसनविशिष्टो जीपस्तिष्ठति । पप्रमेय यक्ष्यमाणाऽऽकाशादिगुणविशिष्टा यावरपर्यन्त मनोवृत्ति लापरपर्यन्त तत्तत्व पप तथाभूतो जीवस्तिष्ठतीति गुरुपरम्परा- गतयोगिना सङ्कत ! भाकाशादितत्वहनपरीक्षा त्येवम् । यदाका' शतस्वमाश्रित्य जीव सनप्ररित. प्राचीनकम्मविशवासनाधि- शेादियो रज्जुबद्धः श्येनादिरिव म्रमति तदा नासाचिघरनिर्गत. नसन. अनुष्णाशीसस्पशी घर्नुलाकारो द्वादशाङ्गलादपि दीर्घ । भासाप्रस्थिनफरतलादिन्यापकायासो रक्तश्वत श्यामादिसंमिलितो. भूनकर्बुरषों जायते । नासास्थिते च दर्पणे याससम्बन्धेनाप- धापा मलिनच्छायाया प्रामाइपणमध्ये सकोचमागच्छन्त्या वर्तुला.

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । ' समाधिपादः । कारठया परिणामो वर्णध कबुरः स्फुटममिम्बज्यते । एवं वायुतत्व. पाइने श्वसनोऽसाधनुष्णाशीतस्पर्शः षट्कोणाकारो मयागुलो मासा. प्रस्थितफरतलादौ तिर्यग्वहनाधिगतो धूम्रपणच जायते । पूर्वय दर्पणमलिनच्छायायाः संकुचन्स्या षट्कोणाकारताभूप्रवर्णध प्रकट- मुपलक्ष्यते । एवं तेजस्तत्त्ववहने श्वसन ऊम्मो रक्तत्रिकोणाकारः पडङ्गुलो नासाप्रस्थितफरतलादेशबभागस्पर्शो जायादर्पणछाया- याध रक्तता त्रिकोणता चौपलायते । एवं जलतत्त्वषहने श्वसनः शीतलोऽी चन्द्राकारः श्वेतवर्णः पडङ्गलादपि न्यूनगति । नासा- प्रस्थितफरतलादेरधोमागस्पर्श उपजायते । दर्पणमलिनच्छाया- याधाचन्द्राकारता इषेतवर्णश्चोपलक्ष्यते । पषं पृधिपतित्वयहने श्वसनोऽनुग्णाशीतस्पर्शः पीतवर्णचतुष्कोणो गुरुनासामस्थितकर- तलादी मध्येऽभिव्यक्तोपगतिश्च जायते । दर्पणमलिनच्छायासु चतुष्कोणाकारतापीतवर्णधोपलश्यत इत्यादि गुरूपदेशतोऽषग- म्तव्यमा पहननायी दूत्सर्गत सापिकाले। तोडा पामनारी । तस्या सनप्रवाहश्चन्द्रसंन्नः । शक्तिरूप. शीतलपात । पिङ्गला दक्षि- पा नाडी । तस्यां श्वसनप्रवाहो दिवाकरसंह शिषकपः। उगत्यात् । अतो रात्री त्यप्रधानसमये दक्षिणनाम्या, वियसे उपप्रधानसमये चामनाया यदि श्यासं सर्वदा पाहबति योगी सदा फाल जयति । रात्रौ शस्यादिना दिवा च रौद्रादिना माऽभि- भूतो भवति । एवं यदि वामनाटीयहनसमये भोजनमेथुनादि कर कम्म, दक्षिणनारीवहनसमये फव्यं भवति तदा पामनासापियर मुझणयामपाश्वशयनादिना दक्षिणनाम्यां बहन श्वसनस्य सम्पाद नीयम् । एवं दक्षिणनाडीयहनसमये यात्राविशुभं कर्म वामनाही. बहनसमये कर्तव्य भयति । तदा दक्षिणनासाविषरमुद्रणदक्षिण- पायरायनादिना पामनाज्यां पहनं सम्पादनीयम । तेग योगिनः सिसिमपतीति सक्षेपः ॥ ३९॥ चिरस्थितिजपस्य हापकं सिशियोगं समाध्यफूलमाह- परमाणुपरममहत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः ॥ ४०॥ परमेति ॥ अस्य सिरचितस्य योगिन परममहत्वाम्त' परम- महरप पेषां विपरपुरवादीनां तत्परते प्रशीकारः मतियातः

·४४ पातजलयोगमूत्रत्तिः।
केनाप्यमतियाध्यता। संघ क्षुत्पिपासादिपीडाप्रतिवन्धद्वारा समाधि-
साधिका वित्तजयस्य च शापिफेखि माघ अयमेघ सिवियोग ।
प्रासस्पन्दनिरोपायरुपायदता परा - सिनियोगो भवेदत्र योग
सिधिकर पर इत्यादिना ॥ ४० ॥
सम्प्रज्ञातस्य विषयं प्रदर्शयमसम्ममाताऽपरपर्यो लय.
योगमाह-
क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेहीग्रहणग्राह्येषु
तत्स्थतदजनतासमापत्तिः ॥४१॥
क्षीणवृत्तरिति ॥ अभ्यासपैराग्याश्यामपातकृत्यन्तरस्य डि.
तस्य महोतृाहणमाशेपु, प्रहीता पुरुष. स्थूलसूक्ष्मभेदेन, ग्रहण
गृह्यतेऽयोऽनेनेतीदियम, एय प्राश च महीसूमहणग्राह्यानि । तेषु
या सरसतदानता तत्स्पेन उपरागेण तपसनता तन्मयता सम्यक
तदाकारता समापत्ति सम्यगापत्तिर्लयः सम्प्रक्षातलक्षणो योगी भ.
यतीत्यर्थ । भत्र स्थूलसूहमयस्त्वर्थनाहापदेनैवन्द्रियलाभेऽपि तद-
ऽर्थग्रहपदस्योपादान गोयलीबईन्यायेन। भानन्दस्य तु हादापरास्य.
स्यान्त फरणधीरवेन प्राद्यपदार्थेऽन्तर्भूतस्येन्दियादेरयान्तरविमा '
जधर्मस्याऽभावान पृथगुक्ति । इत्यञ्च, वितर्कधिचारानन्दति सूत्रे.
णोक्तस्य सचितौदिभेदेन चतुर्विधस्य सम्प्रचातस्य,लाभ प्राद्यपदेन
वितर्फविचारानदानां महीतपदेनास्मितायाध लाभादिति भाव ।
उपरागेण तदाकारतायां हटान्तमा ॥ अभिजातस्येष मणेरिति ॥
निर्मलस्य स्फटिकादेर्यथा जपाकुसुमायुपरागेण रक्ताद्याकारतात.
थेत्यर्थ । यद्यपि माहसमापत्ते प्रथमभूमिस्यात् सूत्रे प्रायकमेणेष
निशो युक्तस्तथापि ग्रहीतुसमाघे ण्यत्वज्ञापनाय प्रहीतकमेणेष
प्रथमतो निर्देश कृत इति दि ॥४१॥

·योगसिद्धान्तन्द्रिका । १ समाधिपादः।
समापत्तिः ॥ ४२ ॥
तषेति ॥ तत्र तासु मध्ये सवितको सभापत्तिरेषा ज्ञातव्या,
या शब्दार्थानानां विफलौः परस्पराभेदभ्रमैः संकीर्णा मिश्रिता ।
तथाहि । गौरित्युतं शब्दार्थज्ञानानि परस्परं श्रीण्यभिन्नानि लोके
भासन्ते । तत्र समाहितस्य योगिनः समाधिपनायां समारूढा गया.
वर्षा यदि परस्पराभेदभ्रमरूपैर्विकल्पैरनुविधा एव भान्ति गावा-
सा विकल्पसङ्कीणां विफल्पपिपया सवितर्फसमा भवतीत्यर्थः॥४२॥
निर्षितामाह-
स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा
निर्वितर्का ॥४३॥
स्मृतिपरिशुदाविति ।। गवादिपदानां सङ्केनो लोफे विकल्पि-
सेप्येष गृह्यते । तस्य स्मृत्या शाब्दशानं पदापनुिमितिश्च विकल्पित
एय जायते । तत्र स्मृतिपरिशुद्धौ अर्थमावतारपर्यवतां चितन अर्थ.
मानाध्यासात् सन्तस्मृतस्त्यागे सति सविफल्पकत्याभावात
स्वरूपशुम्येय, न वस्तुतः स्यरूपशून्यानोऽर्थमात्रस्य अविकस्पिता-
यस्य नि सो मान पत्रेत्यर्थमात्रविपया सा समापत्तिनिर्पितषः-
एतथैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया
व्याख्याता ॥ ४४ ॥
पतयेव सविचारेति । एतयेय सयितर्कनिर्वितर्फया च समा-
परया सूक्ष्मविषया, सूक्ष्मं तन्मात्राइडारादिपियो यस्याः सा सत्र
सुश्मेषु विशिष्टेषु स्वयाचफशब्दशाणा पास देनानुपिसे विकल्पि-
नेषु या समापतिः सा सपिचारा । तथ्येष विशेषणशून्पेयर्थमात्रेषु
या समापतिःसा निर्विचारेति माघ ॥४४॥
मम्यस्या प्राद्यपदणसमापतेः फिम्पर्यन्तं सूक्ष्म पिपयर
पर्यः॥४३॥
तत्राह-
सूक्षविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम ॥ ४५ ॥

·४४ पातञ्जलयोगमूत्रतिः। फेनाप्यप्रतिबन्ध्यता। सष क्षुत्पिपासादिपीडापनिषद्वारा समाधि- साधिका चित्तजयस्प च शापिफेति भाषः । अयमेष सिद्धियोगः।। मासस्पदनिरोधाप्रपारंटता परा - सिद्धियोगी भर्वत्र योगः सिडिफरः परत्यादिना ॥ ४०॥ सम्महातस्य विपयं प्रदर्शयमसम्प्रहाताऽपरपाय लय. योगमाह- क्षीणवृत्रभिजातस्येव मणेहीतग्रहणग्राह्येषु तत्स्थतदजनतासमापत्तिः ॥ ११ ॥ क्षीणवृत्तरिति ॥ अभ्यासपेराग्याश्यामपगतवृत्यतिरस्य चि. तस्य प्रहालप्रहणमायेपु, प्रहीता पुरुषः स्थूलसूक्ष्मभेदेन, प्रहणं गृधनेोऽनेनेतीन्द्रियम्, एवं प्राय च प्रहीतग्रहणमायानि । तेषु या तरस्थतदानता तत्स्थेन उपरागेण तदानता तन्मयता सम्यक तदाफारता समापत्ति सम्यगापत्सिर्लयः सम्प्रशातलक्षणो योगो भ. पतीत्ययः । भन्न स्थूलसूक्ष्मवस्त्वयंप्राद्यपदेनयेन्द्रियलाभेऽपि तद- ऽर्थग्रहपदस्योपादान गोयलीयईन्यायेन। मानन्दस्य तु हावापरास्य. स्यान्तःकरणधमत्वेन प्राह्यपदार्थेऽन्तर्भूतस्यन्द्रियादेरवान्तरविभा. जफधर्मस्याऽभावान पृथगुक्ति । त्यञ्च, वितर्कधिचारानन्योति सूत्रे पोक्तस्य सवितादिभेदेन चतुधिस्य सम्प्रज्ञातस्य,लाभ ग्राह्यपदेन पितर्फ पिचारानन्दानां नहीलपवेनास्मिसायाश्च लामादिति भाषः । उपरागेण तदाकारतायां हन्तमाह || अभिजातस्येय मोरिति ॥ निर्मलस्य स्फटिकादेर्यथा जपाकुसुमाधुपरागेण रक्ताधाकारतात. थेत्यर्थ । यद्यपि प्राह्मसमापत्ते. प्रथमभूमित्यात सूत्रे प्रायक्रमणेष गिद्देशो युक्तस्तथापि ग्रहीतसमाधेमुख्यत्यज्ञापनाय प्रदीतुक्रमेय प्रथमतो निवेशः कृत इति दिफ ॥४१॥ तत्र प्राधग्रहणगोचरा समापत्ति स्थूलसूक्ष्माविषयकरया- व सपितर्फसविचारभेदेन द्विविधा । पुनर्विकल्पस्य सङ्कीर्णत्वास- कीर्णत्याभ्यां सवितर्फनिर्षितर्फमेदेन चतुर्धा भवति। तत्र सषितकां- या स्वरूपमाह- तन शब्दार्थज्ञानविकल्पैः सङ्कीर्णा सवितर्का

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । ३. समाधिपादः ।
४५
समापत्तिः ॥ ४२ ॥
तति ॥ तत्र तासु मध्ये सवितर्का समापत्तिरेषा शानव्या,
या शब्दार्थज्ञानानां विफल्पैः परस्पराभेदभ्रमैः संकीर्णा मिश्रिता ।
तथाहि । गौरित्युक्त शब्दार्थशानानि परस्परं प्रीण्यभिन्नानि लाके
मासन्ते । तत्र समाहितस्य योगिनः समाधिप्रशायां समारूढा गया.
धर्या यदि परस्पराभेदभ्रमहर्विकल्पैरनुविद्धा एव भान्ति नदा-
सा विकल्पसङ्घीणां विकल्पपिपया सवितर्फसहा भवतीत्यर्थः॥४२॥
निर्पितर्कामाह-
स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा
निर्वितर्का ॥ ४३ ॥
स्मृतिपरिशुद्धाविति ।। गवादिपदानां सङ्केतो लोके विकल्पि-
सेप्पेष गृह्यते । तस्य स्मृत्या शाब्दशानं पदार्थानुमिनिश्च विकल्पित
एय जायते । तत्र स्मृतिपरिशुद्धौ गर्थमावतात्पर्यवता चिन्तन अर्थ-
मानाभ्यासातू सन्तस्मृतस्त्यागे सति सविकल्पकारवाभावात
स्वरूपशून्येच, न घस्तुतः स्वरूपशून्गाऽनोऽर्थमात्रस्य अधिकल्पिता-
ऽयंस्य निर्भासो भान पत्रेत्यर्थमात्र विषया सा समापत्तिनिर्वितर्फे.
स्वयः ॥४३॥
एतयैव सत्रिचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया
व्याख्याता ॥४४॥
पतयेव सपिचारति । एतयैव सवितनिर्वितर्फया च समा-
पत्त्या सुक्ष्मपिया, सूक्ष्म तन्मात्राहकारादिविषयो यस्याः सा तत्र
सूक्ष्मेषु विशिऐपु स्वयाचफशब्दज्ञानास्यासमैदेनानुपिछे यिकल्पि-
नेषु या समापतिःसा सपिचारा । तध्येय विशेषणशून्पषमापु
पा समापतिःसा निर्विचारेति भाष ॥४४॥
मम्पस्या प्रामणसमापतेः फिम्पर्यन्तं समविषयायं
तमाह-
सक्षविपपत्वं चालिङ्गपर्यवसानम ॥१५॥

·४६ पातमजलयोगरत्रचिः। सुश्मेति ॥ अस्याः समापतेः सूक्ष्मविषयत्वम् उक्तप्रकारम मलिङ्गपर्ययसानम् 1 लयं गच्छनीति लिनं महत्तत्यादि । म लिङ्गम् मलिङ्गं प्रधानम् । तत्पयन्तमेष । अतः सुस्मस्थामावात पुरुषस्य सत्येऽप्यकारणत्ये कार्याधिकसौम्यामावादसंग्रह इति दिन ॥४५॥ तदेष निर्षितस्यादिसूत्रेण चतुधा धिवृतस्प सम्प्रहातस्य क्षीणवृत्तरित्यादिसूत्रेण प्राहमणभेदेन विशिष्टाऽविशिष्टमेदेन के अयान्तरधिमागः एतः । इदानी सामान्यपिशेपारमना विभकस्य सपीजसमाधिरूपं सामान्यलक्षणनि असमाभ्यन्तरसायकसाधना गोचरप्रयतावश्यफत्यज्ञापनायाह- ता एव सबीजः समाधिः ।। ४६ ॥ ता एपेति ॥ ता एय प्रहीतप्रहणप्रायेषु सामान्यविशेषमा धेनोक्ताः समापत्तय एवं सीजः दुःखादेरनारमसंस्काररुपैजेः सह पर्तमानः समाधिः । समाधीयते प्रत्यकमात्रकाप्रीक्रियते चित भनेनेति भावनाविशेष. सम्प्रज्ञात स्वयं ॥ ४६॥ आनन्दादिसमापसीनां निर्विचारफलश्यामिविचारायां विशेष कश्चिदाह- निर्विचारवेशारयेऽध्यात्मप्रसादः ॥४७॥ निर्षिचारेति ॥ पूर्व समाधिमिरपगतपापस्याऽन्तःकरणस्य निर्विचारवैशारयनिर्षिचारस्य सूक्ष्मायगोचरनिर्विकल्पस्य समाधे- धैशारये प्रयाहरूपपाटये सति ॥ सध्यामप्रसादः आरमान बुद्धि मधिकृत्य पर्वमानः प्रसादः हादाण्यानन्दसाक्षात्कारयोग्योऽत्यन्त- सस्योद्रेको भवतीत्यर्थ. ॥४७॥ मुख्यं फलमाह- ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा ॥४८॥ ऋतम्भरेति ॥ तत्र तस्मिन्निर्षिधारपेशारघे सति, ऋतम्भरा मृतं सत्यं पुरुषयाधाये विभीति ऋतम्भरा सत्यमेव गृहती प्रज्ञा मषतीत्यर्थः॥४८॥ अन एय तस्याः पलताभ्यो विषयतो विशेषमाह- ·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । १. समाधिपादः। श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषार्थवाद ॥४९॥ श्रुतानुमानेति ॥ मातु समाधिजा प्रज्ञा थुनानुमानप्रशाभ्यां भुतं धषण शाब्दयोध, अनुमान मनन यौक्तिकं ज्ञानं, तपप्राध्या- म मायविषया मतिरिक्तविषया । कुमः । विशेगर्थत्वात् । पिरोपों मिर्पिकल्पः मशाता विषयो यस्या सा, तथास्यात् । शब्दानुमानयोः पदार्यतावच्छेदकव्यापकतावच्छेदफपुरस्फारणच धीजनकस्यनिपमेन तद्ग्रहणायोग्यधिशेष्यमात्रविपयफरयादिति यावत् ॥ पदान्तिनस्तु शब्दस्य शत्या पदार्थतायच्छेदकपुरस्कारेणेव धीजनफरवनियमो, न तु लक्षणयाऽपि । भतो लक्षणया फेवलस्य प्रह्मण शदगम्यत्वेऽपि न क्षतिः । तथाच महापाक्यार्थप्रयोजकी- भूतानुभवजनकावान्तरवाक्यपदजन्यस्मृत्तिकारणीभूतानुभयजन- फत्वमसम्मशानयोगस्य स्वजन्यधर्मद्वारेति न फोप विरोधो, न षा महापाक्यार्थयोधानुपपत्तिरपीति भाष इति प्राहु । इदन्तु बोध्यम् । यद्यपि, तं स्वीपनिषद पुरुष पृच्छामीत्यादिश्रुतेपनि- पन्मात्रगम्यमयात्मतत्यम् । दशमस्त्वमसीत्यादिधाक्याशमादिसा- क्षारफारदर्शनात् । तत्वमस्यादिवाक्यरत्यपरक्षामा च सम्भवति । योग्यपदार्थनिरूपितस्वम्पदार्थाभेदपरशदत्वादिना शब्दस्यापरोक्षधी- जनकत्येऽतिप्रसङ्गाभाषाघागादियाक्पानां त्यम्पदाथाभेदपरत्वाभा- चात् । धार्मिकस्त्वमसीत्यादिवाफ्यानान्तु योग्यपदार्थनिकापितस्वम्प- दार्थाभेदपरस्वाभावात् । तस्मात्त नि विषयाजन्यधीजनफरवन परो- सज्ञानजगफानि । तत्त्वनस्यादिवाफ्यन्तु निरुक्तरूपेणापरोक्षधीजन. कमेव । सतो जानायामप्यपरोक्षममायां विपरीतभाधनारूपदोपस ये फल ने सम्भवतीति प्रतिवन्धनिरासाय निदिध्यासनादिकम- प्यावश्यफमिति प्रतिबन्धनिवृत्तिफलकत्वमेव, धक्तुमुचित न सान. फलकत्य, मावनायाः प्रमाणान्तरत्वापातात् । कामिनीं भावयतो व्य- घहितकामिनीसाक्षात्कारस्यैव भावनाजन्यत्वनात्मसाक्षात्कारस्यप्र- मारवप्रसङ्गाचा मूलीभूतानुभवस्तु सुपुप्तमापाता सम्भवत्येवेति नप्त. घेयाज्ञाने भायनाबिशेपरूपनिदिध्यासनापक्षा, तथापिदशमवाक्यस- दफ्तेन मनसा चक्षुपाया अपरोक्षप्रमाजननन इशान्तासिन निरुत- कपेण शब्दस्पापरोक्षानजनकरघे मानागावात् । इन्द्रियजन्यज्ञान-

·४८
पातञ्जलयोगसूत्रतिः।
स्य परोक्षत्यप्रतिपत्त । मनसषानुव्यमिति भूतेश्धा थुत्या प्रार
स्वम्पदतत्पदान्यायादिना प्रमिनया यपरमात्मनारविनाभाषादि.
रूपामदम्य च मनसैय मायगासाकारणापरोक्षप्रमामवतीति माधना.
समाधेशानफलफायकथनीयतन्यतानुसारेण युक्तमति दिए ।
न या भावनाजन्यत्वान्यासासाक्षात्कारस्याप्रामाण्यम् । अबा.
धिनविषयवादुक्तसाक्षाफारस्य तु याधिताविषयत्वाश्याप्रामाण्य
न माधनाजन्यत्वनानि भाय ॥४९॥
नम्ननादिना विषयभोगमस्फारेणातिबलीयसामिहता समा
धिमशा स्थिति न लभनेत्यत आह-
तजः संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रतिवन्धी ॥ ५० ॥
नजति ॥ ममाधिप्रशाजन्य सस्फारो व्युत्थानसस्कारस्य
प्रतियन्धी पाधक इत्ययं । कथमेनदितिचेत् प्रशासस्कारस्य तत्व
सस्पर्शित्वादिति ध्ययम् ॥ ५० ॥
गनु सम्प्रशानसमाधिप्रशासस्वारप्रयल चित्त तत्पशापरम्प
रामय कुर्यात् । नचाच निर्याजसमाधि कुर्यात् । तत्राह-
तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधानिर्बीजः समाधिः॥ ५ ॥
तस्यापीति ॥ पुरषख्यात्यनन्तर वैराग्यसस्कारप्रथयेन तस्य
सम्प्रभातसमाधिपक्षासस्कारस्य अपिशब्दात् प्रज्ञायाश्च निराध
सति सत्तिनिराधातु सर्वासा चित्तवृत्तीना स्वकारणे प्रविलया
निजि मिथ्याशानवासनारूपसस्कारधीजरहितोऽसम्प्रज्ञातसमाधि
भंगति। यस्मिन् सनि पुरुष स्वरूपमात्रनिष्ठ केवलो भवति ॥५१॥
इति श्रीनारायणतीर्थनाया योगसिद्धान्तचन्द्रिकाया
प्रथम समाधिपाद ॥१॥

·पोगसिद्धान्तचन्द्रिका । २ साधनपादः ।
४९
अथ साधनपादः ॥ २ ॥
निरूपितः समाधिरतः परं साधनानि निरुप्यन्ते द्वितीये।
पत्रादौ निरोधसाधनीभूनयोरभ्यासवैराग्ययोः साधनीभूनायां चि.
तशुद्धौ हेतुं चित्तमाफपयतां याह्यन्द्रियाणां निप्रहे वा साधारणतुं
क्रियायोगमाह-
तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥ १ ॥
तप उपवासादिना फायशोषणम् । उक्तमीश्वरगीतायाम् ।
उपवासपराफादिकच्चान्द्रायणादिभिः * शरीरशोषणं प्राहुस्ता-
पसास्तप उत्तममिति । स्वाध्याय उपनिषदाचावतिः। उक्ता च तत्रै-
घ । वेदान्तशतरूद्रीयप्रणवादिजपं बुधाः- * सत्वशुद्धिकरं पुंसां
खाध्यायं परिचक्षते इति । प्रणिधानं स्तुत्यादिजनिता भक्तिः । उक्का
तथा तत्रैव। स्तुतिस्मरणपूजाभिर्याङ्मनःकार्यकर्मभिः * मुनिश्चला
भवेतिरतदीयरपूजनमिति । स्तुतिरत्र गुणमात्रफथनं पूजा-
चासनपाधाद्यर्पणम् । एताभिनिता भक्तिरीश्वरपूजनम् । तर
सर्पक्रियाणां परमेश्वरे परमगुरायर्पणम् । तत्फलसंन्यासो वा।
तत्राचं, कामतोऽफामतो वाऽपि यत् फरोमि शुभाशुभम् * तत्सर्व
स्वयि सन्यस्तं त्वत्प्रयुक्तः करोम्यहमित्यादिस्मृतिभियाण्यातम् ।
द्वितीयं
तु कर्मफलानां भोक्ता परमेश्चर इति चिन्तनम् । भोक्ता-
र यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम * सुहृदं सर्वभूतानां शात्या मां
शान्तिमृच्छतीस्यादिना घोधितम् । एतानि निरुक्तार्थभायनाविशिष्ट-
भक्तियोगभिन्नत्वात् क्रियायोगः । वागादिव्यापारमात्रत्वात् क्रिया-
योग इत्यकवचननिर्देशात फायवाङ्मनोव्यापारः समुचित एवं
फियायांगो विशिष्टफल इति शापितम् । यद्यपि योगाङ्गेषु नियम
शौचसन्तोपतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि पञ्चाक्तानि तथापि प्रकृ.
तत्रयाणां दृष्टाद्वाराशु फायेन्द्रियमनोजयादिविशिएफलश्रय.
जादु दर्शनाच्च ततःपृथगुक्तिरिति मन्तव्यम् ॥ १॥
क्रियायोगफलमाह-
समाधिभावनार्थः क्लेशकर्मतनूकरणार्थश्च ॥ २ ॥

·५० पातम्जलयोगसूत्रशतिः। समाघेमायनमुपादनमपं फलं यस्य स तथोक्तः । महन्सु शादिषु सरसु समाधिन सिद्धयति । नत्र क्रियायोग क्लेशानी स्तनूकृस्य समाधि भाषणति । तनूकरणमिह सूक्ष्मीकरणम् । सवर्ण पन्न रुश रान्यिति फोशात् । धिप्रत्या च स्वोचिनफलाधायफाना मननूनां तनूषत्करण स्वाचितफलंयभिमव मात्र, न स्वरूपतो हानि. 1 वर्णाधमाघभिमानादिमूलपोन क्रियायोगेनाविद्यकोच्छदा- सम्गयामिति ज्ञापितम् । तथाच क्रियायोगेन संजातः समाधिविधे- कहानमुरपाच सयासनमिध्याज्ञान नाशयतीति निष्कर्ष. ॥२॥ हाथ फे लशा. कियन्ता यस्यत आह- अविद्याऽस्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः ॥ ३॥ फ्लेशा अविद्यादयः । ते च विभागघलात् पञ्चत्यर्थ ॥३॥ उत्तरेषां चतुणी नाशेऽपि झानमेवाऽसाधारण कारणमिति झापनायाषिघाफार्यत्वेनापिघात्मकत्यमाह- अविद्याक्षेत्रमुत्तरपां प्रसुप्ततनविच्छिन्नोदाराणाम॥४॥ उत्तरपामस्मितादीनाम् अविद्या यक्ष्यमाणलक्षणा क्षेत्र प्रस. धभूमि । तेषामवतारभेदमाह ॥ प्रसुप्तेति ॥ प्रसुप्तास्तनयो विच्छिन्ना उदाराध तेषाम् । तत्र विदेहप्रकृतिलयानां प्रसुप्ता । तस्वज्ञानाभान शक्तिरूपणावस्यानात् । ते हि पुनरुद्भवन्ति । फ्रियायागिनां तनवः कियायागफाल एव नेपाममिभवात् । विपयसंयोगिना विच्छिन्ना उदागच मनन्ति । यथा फस्यचिद्यत्र रागस्तन क्रोधो विच्छिन्नो. ऽपि राग उदार एष । ततोऽन्यत्र तु क्रोध उदारो रागो विच्छिन एवेति द्रव्यम् । उक्त च-प्रसुप्तास्तत्वलीनानां तन्वयस्थास्तु पोगिनाम् * विच्छिन्नोदाररूपाश्च क्लशा विषयसङ्गिनामिति ॥ ४ ॥ तवाऽविद्यालक्षणमाह- अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचि- सुखात्मख्यातिरविद्या ॥५॥ भतरिमंतबुद्धिरित्यविधाया. सामान्यलक्षणम् । सस्या एष ·पोगसिद्धान्तचन्द्रिका । २ सापनपादः । भेवपतिपादनम्- अनित्येति ॥ मन्त्र भाष्यम् । अनित्ये कार्य नित्य- ख्यातिः । तद्यथा, हवा इयं पृथिवी, एवा सचन्द्रतारका पौ:, अमृता दियोकस इति । तथा अशुधौ परमधीभरसे फाये शुचिः ख्यातिः । उक्तं च- स्थानाद बीजादुपष्टम्मानिःस्यन्दानिधनाद पि* फायमाघेयशौचत्वात् पण्डिना शुचि विदुरिति । गशुची शुचिष्यातिहश्यते-गवेय शशाडूलखा कमनीययं कन्या, मध्यामृ. तावयवनिर्मितेय, चन्द्र मित्त्वा निःसृतेव ज्ञायते, नीलोत्पलपत्राय- ताक्षी हावभावगर्भाश्यां लोचनाया जाधलोकमाश्वासयन्तीति । कस्य फेन सम्बन्धः । भवति चैवमशुचौ शुचिधिपासप्रस्ययः । एतेनापुण्ये पुण्यप्रत्ययः । तथैवानथें चायंप्रत्ययो व्याख्यातः । तथा दुःस्ने सुनख्याति वक्ष्यति, परिणामनापेति सूत्रे । तथाऽनात्मन्या- रमख्यानिः । पाधोपफरणेषु चेतनाचेतनपु भोगाधिष्ठाने शरीरे पुग- पोपकरणे वा मनसि भनात्मन्यारमख्यातिरिति तथैव तत्रोक्तम् । व्यक्तमव्यक्तं वा सत्त्वमात्मत्येन मन्यमानस्तस्य सम्पदम् अनुनन्द- स्यारमसम्पदं मन्यमानस्तस्य व्यापदमनुशोचस्यात्मव्यापदं मन्यमानः सो ह्यप्रतिवद्ध इत्येषा चतुष्पादविद्या मूलमत्स्य क्लंशसंतानस्य फर्मा- शयस्य च विपाफस्य चति तस्याश्चामिनागोष्पदवद्वस्तुसतवं विस- यम् । यथा, मामित्रो मित्राभावां, न मित्रमान, किन्तु तद्विरु सम्पत् । यथा पागोष्पदं न गोपदाभावो, न गोपदमात्रं, किन्तु देश एव ताभ्यामन्यातस्त्वन्तरम् । एवमविद्यापि न प्रमाणं, या ममाणाभायः, किन्तु विपरीतं मानान्तरमविद्यति ॥ भाष्यार्थस्तु भनिस्य कायें कालनिष्ठाभावप्रतियोगिनि विकार नगदी गित्य- ख्याति: नाहशामायाप्रतियोगियधीः । उदाहरति । रुवेतिपरमग्री- भत्मे कुरिसतऽपवित्रे। कायस्याशुचित्ये स्मृति प्रमाणपनि । उक्त ति । स्थागं मलसूत्राशुपहतं मातुरुंदरम पीज शुकशोणिते उपमुम्मा मातृभुक्तानादिरस.नि:स्यन्दो नवद्वारेण रामपादिमिः क्षरगम् । निधनं मरणाम | रात्रावन्येऽशुद्धिहेतयः स्पष्टाः । तथा स्नानादिभिः शौचाधानादपि सदा स्वतोऽशुचित्वमनुमीपन इत्याह । आधेयशी. चत्वानिति । ननु शरीरमशुचि, तथापि तत्र शुचिण्याती किं प्रमा. णमित्याकालायामाह । भशुचौ शुचिण्यातिक्ष्यिते इति । नवीनश. शाडूपांदय कन्या कमनीया । मधुन अमृतस्यावयधेरेशनितिष ·पातञ्जलयोगमूत्तिः। शायते निधीयसे । मायो मानसो यिफारः शापिका चेटा हापः। कस्य स्त्रीकायस्य निकृष्टस्य फेन चन्द्रफलादिनाऽतिनिर्मलेनाभिसम्ब धः माघम्य, मास्येय । उपसंहरति । मतीति । एतेन अशुजी शुचिण्यातिव्याश्यागेन, अपुण्ये = जैनसम्मततप्तशिलारोहणाऽऽदी, फर्ममीमांसासमतपश्यमाण-कृष्णशुक्लंति-चतुर्थचरणसूत्र यक्षीय हिंसादी पामागमसंमततीर्थपानादी या पुण्यप्रत्ययः । तयाऽन] गजंगरक्षणादिना तु सबहुलतया अपुरुषार्थे धनादौ भयंप्रत्ययः । पुरुगधप्रस्ययोऽप्यविद्याग्न व्याण्यातः । शुच्याशुचिशब्दयो गो. रफएमाधनासाधनमात्रोपलक्षफत्यादित्यर्थः । मायोक्तमप्यविद्या- वयमन्यासामपि संसारहेतूनाम विद्यानामुपलक्षफमतो न न्यूनता तत्रेत्युत्तरमन्थे तृतीयामधियां व्याण्यातुमादौ घक्ष्यमाणसूत्रमुखेन सस्या उदाहरणं प्रदर्शयनि । तथा दुःस इति । तथेत्यस्येत्यत्र मुख. ख्यातिरित्यनेनान्वयः । घश्यनीति । अदिति शेषः । सति । जग- इपे दुःखे इत्यर्थः । चतुर्थीमविद्या व्याचं तथाऽनात्मनीति । तस्या उदाहरण, याह्यति । याह्यस्य देहस्योपकरणेपु पुत्रादिष्वहं बुदिः। तथा विषयमांगावच्छेदकतयान्तःकरणस्योपकरणे शरीरेऽहंबुद्धिः। राधाभोग्यतया साक्षात् पुरुषस्योपफरणे अन्त.फरणऽहंवुद्धिरित्या यः । इमामेघ चतुर्थोमविधामादाय प्रपञ्चोऽविद्याकार्य इत्युच्यते । अहं कतत्याद्यभिमानस्यैव धांधोत्पत्तिद्वाराऽखिलजगखेतुत्वादि। ति । मत्र पञ्चशिस्त्राचार्यसंवादमाह । तथैतदिति । यथा मयोक्तं सथा अत्र चतुथ्यविद्याविषये पश्चशिस्खेनाप्यतदुक्तमित्यर्थः । व्यक्ता व्यक्तं व्याकृताव्याकृतं स्थूलसूक्ष्मरूपं युद्धिसत्यमारमतया गृहीत्वा तस्य सत्त्यस्य सम्पत्तिं सत्यसंकल्पादिक शुभवासनाधादिकं चा. मसम्पदं मन्वानः, तथा तस्प विपत्तिमिच्छाविघातादिरूपं चानु शोचत्यात्मविपत्ति मन्वानः। एवंविधो यः स सर्वोऽप्यविद्यत्यतदुक्त मित्यन्वयः । ननु शुक्तिरजतादिभ्रमरूपाणामविद्यानां कथमत्र गण. ना न रुनेस्याशङ्कनयामाह । एपेनि । पशोरिय चत्वारि पदानि पादा भंशावस्था इति चतुष्पात् । एवम्भूतपा समारस्य मूल भवतीत्यर्थः । तथाच संसाराहेतुतया नाम्यासामत्र गणनमित्याशयः। ननु विवाह- चतोऽविद्याशब्दस्य विधाभिन्नत्वं विद्याशुन्यत्यम, अत्युत्तमविद्यात्य(१) (१) नास्ति विधा यस्या इति पञ्चमीयामोहिणे स्यर्थः ।

·योगनिदानचन्द्रिका । २ माधनपादः । पार्थः स्यान्न तु विपरीतण्यातिरित्याशवाद । तत्यायनि । नया- धाविद्यायाः,यस्तुमतत्य घन्तुस्थापना प्रत्ययान्तरस्यमिति यायत्। नत्यमायोऽमियागोप्पदशब्दार्यपदित्यर्थः । दृशान् यिमजने । यथ. ति। न मित्रामाय इति। मामायशदा संसान्योन्यामायो प्रायो। न मिधमाश्रमिनि । नास्ति मिन्नं यस्मादिति व्युत्पत्या फेवलांमत्यर्थः। किन्तु तद्विरुको मित्रपिरत इत्यर्थ । तथाच निरुदलक्षणति भावः । किन्तु देश एवेति । विपुलो देशविशेषोऽगोपर इति परि- भाषितः । प्रमाणे विद्या ज्ञानान्तरमिति एलेनायिद्याशब्दम्य शानवि. शेपे रुदत्यायधारणादस्मिन् दर्शो घेदान्तिनामिय न प्रत्ययान्तर- भेदो, न घा सांख्यानामियापिनेफोऽपियाशब्दार्थः, फिन्तु यथार्यानु. भवनाश्यं सामान्यनोऽहमित्याकार विपरीनं विशिएशानमेवेति দখিন । গাঁ মা। সনাক্তনামিহাদ্ধা सम्मवाद अनादिभाषरूपयन नित्यस्यात् प्रकृतेरिदानीमेनस्याविद्या उत्पन्ना नष्टेत्यादिधीविषयत्यायोगाच्च, न मलिनसत्वप्रधाना प्रा. तिरषिद्या, नायिकः । तस्य ज्ञानाभावरूपस्य कार्य प्रति हेतुत्यायो- गात । घर्मिप्रतियोगितानाज्ञानाभ्यां व्याघातापत्त्या न जानामीनि धौनिषयत्यायोगाच। तस्माद्भदाभदोदासीना बुद्धयादी सामान्यता- हिंधोरेवानिधा। मतोऽत्यन्नकतावगाहिन दवरोहमह भोगीस्ये. धं बुद्धिगुणदोपायमाहिनचास्मिताप्रत्ययाद्भद इति दिक् ॥ घदान्तिनस्तु-पापादरपि विनिगमकामानाघरफत्यादिन- सक्तिगौरवाद प्रमादेः कार्य्यत्येन सापादानत्यायझ्यफत्याश्च तदे. घोपादान, न जानामीत्यपरीक्षानुभवसिद्धमधिष्ठानहाननाश्यमनिर्व चनीयमविद्यापदराच्यं फलप्यते । युक्तश्वायं पक्षमाया चाविद्या च खगमेव भवति, नित्यनिवृत्तापि मूढैरामेय हटा, भूयश्चान्ते विश्व- मायानिवृत्तिरित्यादिश्रुत्या नाऽसदूपा न सद्रूपा, मायानवोभयात्मि- फा * सदसझ्यामानांच्या मिथ्याभूना सनातनीति स्मृत्या, तन्यामाससंयुक्त शरीरद्वयकारणम् * आत्माऽज्ञान तदव्यक्तमव्या- कृतमितीयते ।। न सनासन्न सदसद्भिन्नाऽभिन्न नचारमन. * न स. भागं न निर्माग न चाप्युभयरूपफम्॥ ब्रह्मास्मैफत्यविज्ञानयमिथ्या. स्वकारणादिति पार्तिकाफ्त्या च प्रकृन्य घान्तरभदस्यैवाधिधापद- पाच्यत्वप्रतिपादनादिति प्राहु ॥ तन सम्यक् ॥ जगरफ्तारणमछतरव ·१४ पातञ्जलयोगप्रतिः। पिघायाध्यत्येनाविधात्यागीफारगिलप्रपञ्चस्वैपाऽविद्यारयप्राप्तावे. যে ঘটনাযিথানাহাবি সনৱমান। জামাই तु विद्यापैफल्यम् । भघिद्यानियतकरयामायात् । यिनोपादाननि: तिम्रमस्यापन्तिफाच्छंदामम्मधाचा नकाशानपक्षेशाननिवृते. भविष्यमनानाहानपक्षं च जीयभेदन प्रपञ्चमंदाङ्गीकारान्महापट नाशे सटपटगदफाशाननाशे ग्रण्दप्रपञ्चाङ्गीफाराजानप्रपश्चाननुः भवप्रसङ्ग पनि याच्यम् । एफामानपक्षस्य, तया यो देयाना प्रत्ययुः द्वयत स एव तदमयदित्यादिश्रुतियाधितरयात् । नानाशानपक्षीयसि शान्तस्य च फल्पनामावस्यात् । स्वादिष्टान्तस्य व तबीई ताज्यारुतमासीत्, तन्नामरूपाध्याय व्यानियत इत्यादिभुस्या, वै. धाच्च न स्वप्नादिवदिति भगवद्यादरायणसूत्रेण च निरासाम तरपान्तरपि म्यामिद्धिः । तस्माद म्रमपरम्परयाऽविद्या.सावा. तःफरणस्येय धर्मः । मुक्तिरजनम्यतमनोरणादयोऽपि मनःपरि णामा एव याधापाधास्वा सदसपाः । तथाहि । ते नात्यन्तसन्त.! प्रतिपन्नधर्मिणि निषेधधीरूपयाधदर्शनातू । नाप्यस्यन्तासन्तः । प्रतीयमानत्वात्।मस्यन्तासनो नृङ्गादेरमावाद । अतः सदसदारम- फाः । न च विरोध । प्रकाग्भेदेनापिरोधात् । यथा हि लीहित्य बि. म्यरूपेण सत् स्फटिफगनप्रतिविम्यापेण चाऽसदिति रएम् । एवं रजनाद्यापणस्थत्वादिरूपेण सत शुन्यायव्यस्तत्वादिरूपेण चासत् । उश्यमेव सर्ष जगत्स्यपेण सत, चतनेऽध्यातरूपेण चासदिस्यतः सर्घजगदानं सदसत्यातिरेव । तयतदाह भगवान् कपिल. । सद सत्यातियांधानाधाभ्यामिति । तस्मातानिर्वचनीयख्यातिरित्यभि. मानः । एवं भ्रमपरम्परैवावियेत्यभिमानोऽन्यथाख्यातिवादिनान्याय. धैशेपियोरण्यानिवादिनां फर्ममीमांसफानामात्मण्यानियादिना यो। गाचारप्रभृतीनां प्रयाणां योद्धानां च सत्ण्यातिवादिनां माध्यमि फमभृतीनामपि । एतन सम्यक् । अज्ञानान्वयव्यतिरेकविरोधात । दूरादियशाद्धि रज्जुन्यादिना रज्जाद्यनयगमे भुजगायध्यासो, न तु रज्जुवादिनाऽवगमे तथाचगमे स्वध्यामनिवृत्तिरेयेस्यत्ययव्य- तिरफया सर्वानुभवमिद्धयात । ननु नाधिष्ठिताज्ञानं फारण, किन्तु रागादिदोषेणाधिष्ठानप्रनिपत्तिप्रतिबन्धादध्यास । रागादिश्च पूर्व- पूर्वाध्यासात् । तथाच पूर्वपूर्वाध्यास द रामादि, रागादितोत्तरी

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । २ साधनपादः ।
तराभ्यास इति बीजादुरवदनादित्याच्चानयस्यानदोष,पयमाघदेतु-
करवपीनि चेन्न । अनन्नरागाणामहयानां च दोपत्वपल्पने गौरवात
तहेतुतयैकदोपकल्पने लाघवात् । स च दाप , पफमयाऽद्वितीय प्र.
जाति, अथात आदशो नेनि नेतीत्यादिश्रुतिभिरनिर्याच्योऽशानेनामृत
मानमित्यादिस्मृतिमियाज्ञानादि पदवाच्य स्वरूपत एवैक । दिन.
अयादापि तदर ममाहानमित्यपरोक्षानुभवात् । तस्मादनाघशान-
मेषाविधा सबभ्रमहेतुर्न रिममपरम्पति घेदान्तिनामभिप्रायादिति
चैन मित्र वदन्तिाकार्यसामान्य प्रति क्लसकारणतामानामहटानाम.
भ्यासे दोपमात्रकल्पने लाययम् । धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पनालाघ.
घस्य सर्वसम्मतस्यात् । तस्मादहष्टादिजन्या भ्रमपरम्परैवाऽविद्या।
दिगदपप्रत्यभिज्ञातु साजात्यावलम्धिनी नातस्तद्विरोधो न वा श्रुति.
विरोध । चैन-पेऽयस्तरूपेण सासत्तस्य तदर्यत्वादितिसक्षेप ॥१॥
अविद्याकार्यभूतामस्मितामाह-
दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मकत्वेवास्मिता ॥ ६॥
एक पुरुष , हश्यते इति दर्शन प्रधानम् । शक्तिशब्दो योग्य-
तार्थक । मोक्तृगाम्यत्ययोग्ययोरत्यन्तावविक्तयोग्हश्यत्वयोर-
विधाकृतैकता आत्यन्तिक तादात्म्य, साऽस्मितेत्यर्थ । इयशब्दस्व.
हमस्मीतिप्रतीतिकृतत्व तादाम्यस्य ज्ञापयति ॥ ६ ॥
अस्मिताया फाय राग रक्षयति-
सुखानुशयी रागः ॥ ७ ॥
सुखमनुशेते विपयीफरोतीति सुखज्ञस्य सुखानुस्मृतिपूर्वक
सुत्रतत्साधनपु तृष्णारूपो गद्धों रागसगक क्लश इत्यर्थ ॥७॥
रागप्रतिघातोत्यतया रागस्य पश्चाद् द्वष लक्षयति-
दुःखानुशयी वेपः ॥ ८॥
तु खमनुशेत इति दु नाभिक्षस्य दुश्चतत्साधनषु क्रोधो वेप.
साफ लश इस्पर्थ ॥८॥

·पातमजलयोगसूत्रातः।
मेपमूलबनया द्वेषस्य पश्चादभिनिवेश लक्षयति--
स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढोऽभिनिवेशः ॥ ९॥
स्वस्य रसग सस्कारमात्रेण यहतीति स्वरसपाही । अपिशब्दसमु.
शिनमविद्वांसं तं तथेति तच्छब्द. परामृशति । रूढः प्रसिद्धः तथाच
यथा गविद्वज्जनस्य तथा विदुपोऽपि स्वरसवाहित्वाचः क्लेशोऽस्ति
माऽहमभावी भूव सदा जीव्यासमिति मरणभयरूपः पूर्वजन्मीय
मरणदुःखानुभवहतुकः सोऽभिनिवेशसंधकः क्लश इत्यर्थः । अवि.
चादयस्तु विदुपि न सन्तीति न तेष्वतिव्याप्तिः । क्लेशत्वकयनेन
तयाशिषां हेयभाविदुःखानुत्पादविषयत्वं, नारमसुखविषयत्वमिति
शापितम् । अन्यथा सुखत्वेनेवाल्पत्येनापि प्रेयस्त्वकल्पनप्रसङ्गात् ।
प्रेयस्थकल्पनधदात्मत्वेनापि तत्कल्पनौचित्यापातात्। तथाचैतन्मते.
उपसिद्धान्तापत्तिः स्पष्टा । इयं च बलवत्तरा वासना याच्चित्तमनु
घर्तने, न नश्यति ज्ञानेन । अतस्तस्वातस्याविद्यास्मितादिसंस्कारनाशे.
उप्यनुपर्तत इति दिम् ॥
एलेगमेवाविद्यादिक्शानां पञ्चानां यथासण्यं तमोमोहमहा..
मोहतामिस्नान्धतामित्रसंशाः । एतेषामवान्तरभेदः सांपये उक्त:-
भेदस्तमसोऽपविधी मोहस्य च तथा दशविधो महामोहः ।
तमिस्राटादशधा तथा भवत्यन्धतामिस्रः-
इत्यादिना । अयमर्थः । भएन प्रकृतिमहदहङ्कगरपञ्चतन्मयात्म
धुद्धिरविद्या तमः । तस्याप्टानात्मगोचरत्वादप्रविधत्व सर्वस्याप्य व.
यस्याणिमायटैश्चय्योन्तगतत्वात् तत्प्राप्तिनिमित्त. सिद्धोऽहमस्मी.
स्याभिमानविशेषोऽस्मिता मोहः । तस्याएपिधेश्वर्यगोचरत्वादष्ट.
विधत्यम । शब्दादिषु पञ्चसु दिव्यादिव्यतया दशषिधपूत्कटहष्टया
रागी महामोहः । स च विपयस्य दशविधत्याइविधः । परंण
भुज्यमानेपु शब्दादिपु परप्राप्तेष्यणिमादिपु द्वेषस्तामिम्रोऽष्टादश.
गोचरत्वादप्टादशयिधः । प्राप्तम्घष्टादशसु पिपयेषु तपस्थियो.
सुरादिश्यश्च ग्रहणभयमभिनिवेशान्धतामिनः । स चाउादश
विषयापादष्टादशावध रति । सोऽयं पशयिधः ग्लशोऽपान्तरभंवाद
द्विधिभनीति सक्षप. ॥ ९ ॥

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । २ साधनपादः। तदेवं क्लेशानां चित्तविक्षेपकत्वाद्योगाभ्यासयोगकामेन प्रयम पाप्रकारा अपि क्लेशाः परिहरणीयाःते वाहानाः परिहhमशक्या ति तेषामुद्देश कारण लक्षणं चाभिधाय स्थूलसूक्ष्मभेदेन पुनर्दिवि. बानां तेषां च विमागेन हानोपायं च प्रवदन् प्रथम सूक्ष्माणां हानो. पायमाह- - ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः ॥ १० ॥ ते विवेकशानदग्धाः सूक्ष्माः क्लंशाः प्रतिप्रसपहेयाः प्रसव- विरुद्धः प्रतिप्रसपः, चित्तस्य छतमात्यस्यास्मितायां स्वप्रकृती लय- स्तेन हेयाः नाश्याः धिर्मिनाशादेव तसर्माणां संस्काराणामात्यन्ति. कनाश इति माषः । मनु क्लेशसंस्कारा एव संसारहेतवः । तेषां नाश एव मोक्षायापेक्ष्यते न चित्तनाशः। अतोऽत्र चित्तमाशान्ताऽनु- सरणमनुचिनमितिचेन्न । योगिसंकल्पेन भ्रष्टयीजादित इव दग्ध- बीजशक्तिकादपि कदाचित पुनरङरोत्पत्तिप्रसगादिति संक्षेप.॥१०॥ स्थलाना हानांपायमाह- ध्यानहेयास्तवृत्तयः ॥ ११ ॥ तवृत्तयः तेषां क्लेशानां वृत्तय स्थूलाः अभिव्यक्तावस्थाः प्रथम कियायोगेनाल्पीकता, ध्यानहेयाश्वित्तकाग्रतालक्षणेन ध्यानेन प्रक्षा• सामग्या नाझ्या इत्यर्थः। यद्यपि प्रयममिदमेघ सूत्रमुपन्यस्तुमुचितं स्थूलनाशस्य प्रथमभूमित्वात् तथापि चित्तलयस्य मुख्यफलस्वशा पनाय, ते प्रतिप्रसवेति सूत्रमेवादावुपन्यस्तमिति दिक् ॥ ११ ॥ गनु जात्यायु गहेनयः पुरुष किश्नन्तः क्लेशाः फम्माशयश्च तथा, न त्वविद्यादयतत्कथमेतेषां क्लेशत्वमित्याशय कमतरफल मूलरंवन बन्धकत्वात्तेषां क्लेशत्वमाह- क्लेशमूलः काशयो दृष्टजन्मवेदनीयः ॥ १२ ॥ क्लेशा थविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशा मूलं यस्योत्पादे फार्यकारणभावे च स तथोक्तः करमाशयः । आशेरते सांसारिकाः पुरुषा अस्मिन्नित्याशयो धर्माधर्मरूपः सस्कार. । स विविधः । हटाहजन्मवेदनीयः। दृष्टादृष्टजन्मनी वर्तमानमविष्यती ताभ्यां पेनीयो भोग्य.,नीनसयेगेग परदेयताराघनादिद्वारा, मध्दवमाना ·पातालयोगसूत्रवृत्तिः। दिना चेह जम्मन्येषानुभवनीयो रएजगानेदगीयः । मृदुमध्यवेगेन कृतकर्मणा जन्मान्तरेऽनुमवनीयोऽहएजन्मवेदनीय इति यावत् । तत्र प्रथमः क्रमेण नन्दीश्वरस्यायवार्षिकस्य शिवमजनेन देवत्वादि- माप्तेः । नहुपस्य महानुभावमहर्षीणामवमानेन सर्पयादि प्राप्ते । एवं द्वितीयोऽन्येषां मन्दानाम् । मनुष्यदेहेन संवत्सरसहस्त्रादिनियं- भोगस्यासम्मवात क्लेशमूल इत्यनेन-क्षीणक्लेशानां नास्त्यहएजन्म मोग्य ज्ञानेन लशानां कर्मबीजमूलानां नाशात् ।नारकिणांतु नास्ति हरजन्मवेदनीय इति शापितम् ॥ १२ ॥ ननु शानिनां शादर्घिनाशान्मास्तु धर्माधोत्पत्तिः । प्राकृ तानां तु जन्मसम्पादिता, नियतविपाकैस्तु भाविजन्मना भोग. स्या देव । तेषां एएभोगेन क्षपयितुमशक्पत्वात् । अतः कयं कर्मियो विशेषस्तत्राह- सति मूले तद्विपाको जात्यायु गाः ॥ १३ ॥ अघिधादिरूपे मुले सत्येप सद्विपाकः, तस्य फम्माशयस्य संचितस्य क्रियमाणस्य घा विपाक, विपच्यते साध्यते कर्मभिरि- ति विपाकः फलं भवति । स च विपाकस्त्रिविधः। जातिर्जन्म देव. स्वादियो । मायु चिरकालं देहप्राणयायोग. भोगः विषयेन्द्रियसः योगअन्यः सुरातुःखानुभव इति । अयं भावः । कर्माशयोपभोगार्थ जात्यायुषी भागश्च सुखदुःखयोरनुभवः । स च रागपानुविधः । सन्तोपद्वेषयतोरेय तदर्शनात् । न च चितुपौरागद्वेषौ स्ततसेतु- भूमाया अविद्यापास्तत्वक्षानेन नाशात् । तस्म क्लेशानामपि फलो- पजनने कम्माशयसहकारित्यात 1 संशादिसलिलायसिक्तायामेवा रमभूमी बिपाशाङ्करो, न क्षीणलंशोपरात्मभूमी । न हि कारणमात्रात फलं, फिन्तु सामग्रीतः। ननु क्लेशानां कर्मसहकारित्ये प्रमाणं नास्ति शानाग्निः सघंफर्माणि भस्मसात् कुरुोर्जुनेत्यादिवाक्येश्यः, तद घिगम उत्तरपूर्याघपोरलेषविनाशायिस्पादिसुत्रेभ्यः, क्षीयन्ते चास्य फर्माणि तस्मिन् रटे परायरे इत्यादिश्रुतिभ्यश्च ज्ञानस्य प्लेशक्षय सुत्पयत् फर्मझयहेतुत्यापगमात् । अतः क्लेशामायकाले पनी- मापस्यापश्यफरयात सन एय विपाफामायः स्यादिति कथमुक्ता ऽध्ययस्पेति चत । अयोध्यते ।

·- योगसिद्धान्तचन्द्रिका । २ साधनपादः । विविधयोनिहेतुपु फर्मसु यत्र रागादिरस्तफाल उद्योधो भयति मरणानन्तरं तामेव योनि जीय. प्राप्नोति, नेतरामिस्यन्ययव्यगिरेका. भ्यां कर्मवद्रागादिदोषोऽपि विपामहंतुः। पुरा मरुतिस्थो हि भुङ के प्रकृतिजान् गुणान् * फारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसोनिजन्मखि त्यादिस्मृतेः । तदेव सक्तः सह कर्मणति लिङ्ग मनो यत्र निषकम- स्येति थुतेश्च । नरकादिवपि रागाद्यनुसारणय विपाको भवति निषिद्धयादिसमासक्तानामेव तप्तलोहमयनारीसमालिङ्गनादिफल. श्रवणात् । गतः क्लेशोऽपि विपाकारम्मे स्वातन्त्र्येण हेतु । शानोसरं चारुविषाफः समाप्यत एव,न त्वारभ्यते इति तत्र लेशापेशा।त. माझानस्य क्लेशाप्यसहकार्युच्छेच एघाग्रहो, न कर्मनाशे प्रारम्बा कर्मणोऽपि नाशप्रसगात् । मच प्रारब्धातिरिक्तकर्मत्यन शाननाश्य- तेति घाच्यम् । सानाग्निः सर्वकर्माणीस्यत्र सर्यपवसङ्कोचप्रसगाव।। अतो हानेन घिपाफारम्भहेतुनया क्लेशायहेतूच्छेदद्वारा फर्माशय- स्य दाह एवं क्रियते । स च क्रियमाणस्यानुत्पादः प्राचीनस्य वीज- शक्तिनाशश्व । अत एच, सामाग्निदग्धकर्माणं तमाः पण्डितं युधम इति गीतादी ज्ञानेन कर्मणो वाहः श्रूयते, न नाशः। किन्तु घासन्ध्या अव चित्तनाशादेव नाशः । धर्मिनाशस्य धर्मनाशहेतुतायाः फ्लुप्त- स्वात् । अत एव तत्त्वविदः सञ्चिनक्रियमाणयोधर्माधर्मयोस्तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्यामिति श्रुत्या प्रतिपादितमन्यन ग्रहणं सनच्छत । नाशं प्रहणासम्मवात् । तस्मा- निरुतश्रुतिसूत्राशामप्येतदानुसारेणार्थो व्याख्येयः । इत्यश स. स्कार्यवादपले स्वरूपतस्तेषां नाशाभावेन सत्वेऽपि वीजमावस्य भागेन नष्टत्वाददग्धषीजभाषानां शालितण्डुलानामिघ हरभोगानु- कूलत्वमात्रमिति झानिना काशयो नास्त्यवाहएजन्मभोग्य., किन्तु रएमोगनाश्य एघति दिक्॥ ननु यदि सत्कर्मपरिपाकेन प्राप्तचरमदेहस्य ज्ञाने सत्यपि हट- विपाशलान्येश्याऽतिविशेषो न स्यात् । विधिनिषेधशास्धिकृतो विहितानि निषिद्धानिया यायन्ति कर्माणि सशिनोति ताबदिरेक एफ आरश्यते इत्येकभाविकपक्षे झानिनामपि नियताएएजन्ममोग. स्वैपाङ्गीकारात् । युक्तधायं पक्षः । तथाहि । नैर्फ फर्मकस्य जन्मनः कारणम् । अनादिकालसाचनानां नियमाणानां च मध्ये किंफर्म ·पातञ्जलयोगमूचटनिः। प्रथम फलं दास्यति किं पश्यादिति फलफ्रमे भियमाभायालोकाना पुण्यानुछाने फलानिश्चयप्रसत्या प्रवृत्तिलोपापत्ते । नच यदाकदा चित् फलसम्भनय प्रवृत्तिभविष्यति । फलसाधनताशानमात्रस्य प्रवृत्तिकारणस्यादिति वाच्यम् । माव्यगन्तकालमध्ये भाविपापादि. ना गनुष्ठायमामकर्मणो विनाशसम्मयाज्झटिति भोगकामगयेव कर्मानुष्ठानात् । नाप्ये फर्मानेकजन्मनां कारणाम् । अनेकेषु जन्मस्तु छत क्रियमाण च फमकैफ प्रत्येफमेवानेयास्यासंख्यजन्मन. कारण मिति तद्विरुद्धफलदस्य कर्मण' फलफालाभाषप्रसत्या तत्र प्रवृत्ति- लोपापत्ते । नाप्यनेकानि फर्माणि मिलित्या अनेकजन्मनां कारणा- नि । यहनां जन्मनां युगपदसम्भवेन ऋमिको पत्तेरवश्यवाच्यतया प्रथम फि पश्चात् किमिति को नियमामायात पुण्यानुष्ठाने फलानि- श्चयप्रसक्त्या प्रवृत्तिलोपप्रसङ्गदोपतादयस्थ्याच्छीघ्रफलफामनयेव फर्मानुष्ठानस्योक्तत्वात् । तस्मादेकं फम्र्मक जन्म करोति एकमने- कानि जन्मानि करोति, अनेकान्येकजन्मानि कुर्वन्तीनि पक्षत्रय- स्थासम्भवाज्जन्मारभ्य मरणपर्यन्त विहितप्रनिषिद्धयों धर्माधर्मस. मूहो गुणप्रधानभायापन उत्पादितः स मरणफाल आरब्ध कर्ममो. गसमाप्त्या लग्धावसर सन् स्थफलदानार्य मरण प्रसाध्य प्रवृद्ध धेगमेकमेव जन्म फलयोग्य करोति, मानकमित्येकमविकपक्ष एव युक्त निन्येवं विधिनिपेधानधिकृतदेवतिर्यगादिशरीरलाभे प्रायेणा- तरमपुनर्भवप्रसङ्ग । अनधिफारेणापूर्वस्यानजनातू । प्राचीनसर्व- फर्मणां च तस्मिन्नेव शरीरे समापनादितिचेन्न । नरकस्वर्गादिज. भ्मफर्मणामेव ग्राह्मणस्थावरादियोनिलामपर्यन्तश्रवणाच्छ्रवणानुक्त- कालविशेषापैकभविफत्पनियमाच्छान्तिपर्वण्यापसमें- एव खल कपोतश्च कपोती च पतिश्रवा * मुन्धकेन हता स्वर्ग गता तेनैव फर्मणेत्यादिना तिर्यश्चामपि पुण्यश्रवणात् । परस्त्रीगमनादिपापश्रय- णाच्च।मन्यन्द्रादरपि ब्रह्महत्यादिश्रवणाच्च शरीरान्तरोपभोग्य. इष्टोत्पत्यङ्गीकाराद् वा दोषाभाषात् । अखिलप्राणिकनादग्धापति- मदाखिलकर्मणामेवैकमविकत्यागीफारात । अत प्रायश्चित्तताव. मानादिना दग्धस्य शीघ्रमोगदायिनावरुद्धस्य चैकभविकरयाभावे. ऽपि न हानि । न वा ज्ञानिनामन्यसाम्यम् । तेषामेवापुनमाडीका. रादिति सक्षप.। कभि शरीरान्तरोत्पत्तिश्च सत्यानुसारिणी ।

·। । योगसिद्धान्तचन्द्रिका । २ साधनपादः । येन येन हि गायन यद्यत् कर्म करोत्ययम् * तेग सेन शरीरेण तत्त. फिलमुपाश्नुते इति मन्वादिस्मृतेः । सत्यान्धयश्चाप्तुं प्रयनाधीनः शास्त्रीयेटसाघनताशानादिना सत्यसम्पत्तमानिवृत्त्योः सम्भवात् । मत्वाचाधिर्मावेन च शक्यते फालान्तरोपभोग्य तच्छेषभूतं शरी- रान्तरमपि प्रत्याक्रष्टुम् । पुरुषकारप्रधानस्य देशकालविशेपसमय. घानस्यापि सम्मवात् । नन्वयुक्तकालान्तरोपभोग्यस्य कालान्तरे. अभिव्यक्तिरितिचेन्न । चिराचिररुपकालस्वाभिव्यञ्जकमान्यामप्रवे- शाचित्रया यजेत पशुकाम इत्यादी पशुकामस्य कृतायामपि साझा- यां पशूनां सद्योऽनुपलम्भाद् घापिता श्रुतिरिति बाह्येन प्रत्युपस्थिते पशुकामस्य चित्राभ्युपाय इत्यंतन्मात्रे तात्पर्य, न तु चिराचिररूप- फाले पिातेन यस्य चित्रा सम्पन्ना तस्यासति प्रतिबन्धके पशुभिर- वश्य भवितव्यम् । प्रतिबन्धके सति तु कालान्तर इति शास्त्रकगि यवस्थापितत्वाताफिन्तु भोक्त्रतिशयाधायी योविशेषरूपा भोक्त भोग्योभयातिशायी शीतोष्णवर्णरूपऋतुविशेषरूपो जायते इति विशेषः । यचाह हारीतः- यस्मिन् यस्मिन् पयसि यः करोति शुमानि तस्मिन् तस्मिन् वयति शारीरवाचिकमानसान्याप्नोतीति। तस्मादेफभाविकपक्षे भगवद्भजनादिना यद्यपि शक्यते शरीरपा- तोत्तरं झटिति नारदादियच्छरीरं प्रत्याक्रष्टुं, तथापि तस्य फर्माशय- हेतुकत्वेन कैवल्यापेक्षया पन्धत्वमेवेत्यनुपादेयकल्पत्यमेष मुमुक्षो. रिति सूत्रद्वयतात्पर्यार्थ । यदि तु परमेश्वरच्छय स तदा तु सुनरामफभाविकः कर्माशयः । परन्तु दृष्टजन्मवेदनीय पथ । अत्यु- स्कदैः पुण्यपापरिदेव फलमश्नुत इत्यादिस्मृतः । अणिमाण्डव्या- दीनां शैशवे कृतकर्मणामिव दुःखफलश्रवणाच्च । ज्योतिष्टोमा- दिकं च विधिसिद्धयर्थमात्रमनुष्ठेयम् । ईशस्जीवानां मरणान- न्तरमीश पव लयागीकारेण भवान्तराभायात् । तस्मादस्मिन् पक्षे एक एव भव. कार्यतयास्मिन्नस्तीति नार्थः । फिन्त्धेकस्मिन्नेव शरीरे फलस्य माधः सद्भावऽस्तीत्येकाधिकशब्दाः अस्मिन्ध पक्ष कर्मतत्त्वज्ञानादिसाधनानामोशप्रसादकोपी प्रत्येय कारणता, न फलं मति । फलमत उपपत्तरिति सूत्रयता व्यासेन नयाापनात् । मतोन कस्यात्यप्रामाण्यमिति संक्षपः ॥ १३॥ अधुना जात्यादीना इयत्या फलमाह | - ·पातालयोगमबत्तिः। ते हादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात् ॥ १४ ॥ ते जात्यायुमोंगाः स एव जादपरितापफलाः समुचित मुम्नदुःनफलफा! कुनः । पुण्यापुण्यातुयात् । समुच्चितधर्माधर्म- पेतुफरयादित्यर्थ । सुखापच्छेदेन पुष्पहतुकाः, दुःसायच्छेदनापुण्यः थेनुफा इति यायत् । सर्यस्यापि फलस्य दुरसंमिन्नत्वादित्यर्थ.॥१५॥ मनु दुःराफला ऐया भवन्तु सुपफलास्तु फयं हेया इत्यत आह- परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव सर्व विवेकिनः ॥ १५ ॥ परिणामश्च तापच संस्कारभ तजन्यानि दुःखानि सर्योगात तत्कारणत्वादिनि यावत्। विषयाणां भोगे सृष्णाभिवृद्धिः परिणाम, भोगपरिपन्थिनि द्वेषस्तापः, भोगानुगवेन भोगस्मृतिजनकः सस्कार रः । एतेषां तुम्यसाधनत्वं स्फुटमव । गुणवृत्तिविरोधाच्चेति । गुणानां सत्वरजस्तमसा वृत्तय मुयतुःसमोहास्तासां घिरोधः पर रूपरममिमाव्यामिमावकत्वं, तस्मादित्यर्थः। गुणवृत्त्यविरोधादिपाठे तु, गुणवृत्तीनां मुरादीनां गुणप्रधानमावेन समावेशादित्यर्थः । विकिन इत्यनेन विषयसुखं दुःखसंमिन्नतया सुराकाले योगिन एव पश्यन्तीति सर्च दुखं नायोगिनः सुखकाले दु सतयाऽनुभवाः ऽभावात् । गनु सुखसाधनतया सुखसंभिननया च सर्व सुसमेव फथ भवतीतिचंन्न ।घाहुल्यस्यैवात्र नियामकत्वात् । दुःसपाहुल्यस्य लोफ स्फुटत्वात्। उक्तं च विष्णुपुराणे-फलमित्रपुत्रार्थगृहक्षेत्र धनादिकै * क्रियते न तथा भूरि सुख पुंसां यथाऽसुखमिति ॥१५॥ इदानी हेयं हेयहंतुहान हानहेतुश्चेति चतुष्टयं व्युत्पादयितुं विशिष्य हेयं दर्शयति- हेयं दुःखमनागतम् ॥ १६ ॥ अतीतस्यातीतत्वादेव वर्तमानस्य च गोगेनय क्षयसम्मघा- दनागतमेव इयमित्यर्थ ॥ १६ ॥ हेय इतुमाह-

·-
पोगसिद्धान्तचन्द्रिका । २ साधनपादः ।
द्रष्टदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः ॥ १७ ॥
द्रष्टा पुरुषः, श्यं प्रधानम् । तयोः संयोगोऽविवेकख्यातिहेतुकं
मोक्तभोग्यत्वेन सन्निधानं हेयस्य तु पस्य हेतुः कारणमित्यर्थः॥१७॥
तत्र श्यस्थकर्ष कार्य प्रयोजनं चाह-
प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भतेन्द्रियात्मकं
भोगापवार्थ हश्यम् ॥ १८॥
प्रकाशः प्रपञ्चायभासः स्लत्वधर्मः, क्रिया प्रवृत्तिः रजसो
धर्मः,स्थितिनियमस्तमसः,ताः प्रकाशक्रियास्थितयः शीलं स्वाभाधिर्फ
प पस्य तत्तयाविधमिति स्वरूपमस्य निर्दियम् । भूनेन्द्रियात्मकं
तानि स्थूलसूहमभेदेत द्विविधानि । उगयमेतत् पृथिव्यादीनि च
न्धितन्मात्रादीनि च इन्द्रियाणि घुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रियान्त फरणभे-
देन त्रिविधानि । उभयमेतद् प्राधमहणरूपतयाऽऽत्मस्वरूपाभिन्नः
परिणामो यस्य तत्तथाविधमित्यनेन कार्यमस्योक्तम्भोगः सुखदुः-
वान्यतरसाक्षात्कारः । अपवर्ग संसारनिवृत्तिरूपकैवल्यं, तो मोगा-
पवर्गावर्ष, प्रयोजनं यस्य तत्तयाविधमित्यनेन प्रयोजनमस्योक्तम् ।
तदिदं गुणत्रयं प्रपञ्चकारणं भोगमोक्षप्रयोजनकं दृश्यपदार्थ
इत्यर्थः ॥१८॥
गुणानामिय गुणविकाराणामपि एश्यत्वज्ञापताय गुणागाम-
वस्था. प्रदर्शयति-
विशेषाविशेषलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि ॥ १९ ॥
विशिष्यन्ते व्यापर्यन्ते इति विशेषा व्यावृत्ताः, पञ्च भूतानि
दशेन्द्रियाणि, एकादशं मनश्चेत्यते पोडपविकारा एव । तेषां प्रकृ.
सयो युद्धर्विकृतयः पञ्चतन्मात्रादङ्काराः पट् विशेषा. लिङ्गमात
महत्तत्त्वम् अलिनगुणानां साम्यावस्थारूप प्रधानम। एतानि चत्वारि
गुणपाणि गुणानामघस्था इत्यर्थ ॥ १९ ॥
दृश्य निरूप्य द्रष्टार निरूपयति-
द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययाऽनुपश्यः ॥ २० ॥

·६४ . पातालयोगसूत्रवत्तिः। द्रष्टा पुरुश हशिमात्रश्चिन्मात्री न जानादिधर्मकः । शान नैवात्मनो धमों न गुणो वा कयञ्चन * शानस्वरूप एवात्मा नित्य. सर्पगतः शिव इत्यादिस्मृतः । एतेन मतान्तराभिमतस्वरूपतानिरा- स.। मात्रपदेन गुणान्तरस्यापि व्यवच्छंदः । अत शुद्धोऽपि पारा- वेितनत्यपरिणामित्यादिरूपाशुधिरहितोऽपि । एतेन भुतेन्द्रिया- धन्तधन्यावृत्तिः ॥ प्रत्ययानुपश्यः ॥ प्रत्ययं घुधिवृत्तिमनुसृत्य पश्यतीति प्रत्ययानुपश्यः । स्वस्य बुद्धयविवेकाद् वृत्तिभिरेकीभृतः सन् शब्दादीन् पश्यतीत्यर्थः । एतेन दृष्टरि प्रमाणे सूचितम्।चतनं विना जगतो भानानुपपत्तेरिति भाष. ॥ २० ॥ प्रमाणं दर्शयति- तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा ॥ २१ ॥ तस्य पुरुपस्यार्थः प्रयोजन भोगापवर्गावेवार्थः प्रयोजन यस्य स तयति मध्यमपदलोपिसमासः 1 पुरुषस्य भोगापवर्गप्रयोजनक एष श्यस्यात्मा स्वरूप कार्यकारणात्मक गुणत्रय, न स्वार्थमित्य. यं । तथाच, गुणाः परार्धा, संहत्यकारित्वात् । शय्यादिवदित्याद्य- नुमानेन हश्यातिरिक्तस्य पुरुषस्य सिद्धिरिति भावः । तदर्थमेष रक्ष्यमित्येतावन्माणैव निर्वाहेऽप्यात्मपद धात्वर्थे दर्शने तदर्थत्वा- न्वयम्रमनिरासाय प्रयुक्तमिति दिए ॥ २१ ॥ मनु पुस्पप्रयोजनक दृश्यस्य स्वरूप यदि तर्हि पुरुपार्यहेतुरूप. स्थितिकत्वेन चेतनष्टिलब्धसत्ताकस्य भोगापवर्गरूपे पुरुषार्थ कृते मत्ययस्थानायोगादत्यन्तोच्छेदप्रसङ्ग । तथाच प्रक्रतिनित्यत्वभगव• नित्यश्वर्यादिसिद्धान्तहानिः स्यात् । इदानी सस्कारच नोपल येत। यदि घात एव नाशस्ताई जीयस्पास्यन्तिफी संसारनिवृत्तिन स्यात् । कारणस्य सस्वाद । तपाद- कृतार्थ प्रति नष्टमप्यनष्ट तदन्यसाधारणत्वात् ॥२२॥ कृतः समापितोऽयों यस्येति छतार्थम् । एक काशिन्मुक्तपुरप प्रति गुणादिक नष्ट प्रयोजनाफरणादाझो राजयनष्टमपि सामान्यतो नष्टम् । पुत.तदन्यसाधारणत्वात् । तस्मिन्नन्यपुरऽसाधारण- स्वादिस्यर्थ । सोऽयमर्थ , अजामेका लोहितहरष्णां यही प्रज्ञा .

·पोगसिद्धान्तचन्द्रिका । २ साधनपादा। अनयन्ती सरूपाः * अजो को जुपमाणोऽनुशेते जहारयेनां भुक्तः भागामजोऽन्य इत्यादिश्रुतिसिदः एतवुक्त मवति। प्रधानस्य कृतार्थ पति न प्रवृत्तिः । मागतायस्थस्यैव पुरुषाधस्य प्रवृत्तिहेतुत्यात् । भरतार्य प्रति तु घटते महदायाफारण प्रवृत्तिरतो नोकदोप इति सक्षप. ॥ २२॥ दहश्या व्याख्याय हेयतुं संयोग निरूपयति- स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतः संयोगः ॥२३॥ ख दृश्यम । तस्य शक्ति. जडत्वेन भोगयोग्यता । स्वामी पुरुषस्त. स्य शक्तिश्वतनत्वेन भोक्तृयोग्यता, स्वरूपास्मिफैष । तयोः स्वस्था. मिस्वरूपपोशक्त्वो. स्वरूपोपलब्धिहेतु-स्वरूपेण भोक्तभोग्यमायेन मास्यमासफभावेम चोपलम्धी हेतु. कारण भोक्तभोग्यभायेन स- विधानं सयोग इत्यर्थः । अथवा, सुखदु खायाकारहश्यबुद्धिस्वक. पस्यापलब्धिर्भोग । स्वामिस्वरूपस्य सधिन्मात्रस्योपलब्धिहेतुरप- वर्गहेतुर्थानम् । तदेतुः सयोग इत्यर्थः । अथवा स्वशक्तिश्य भोग्यतायोग्यत्वात् स्वामिशक्तिदृभोक्तयोग्य- स्वात् ।तयो स्वरूपोपलब्धी हेतुर्य. सयोगविशेष. स एघ द्रष्टश्य- सयोगोऽत्र हेयहेतुरुक्तो,नसम्बन्धमात्रम्।मलयमोझादिसाधारण्या- दिति भाव.। सूत्रे स्यरूपपदं विवेकण्यातिपर्यन्तस्य दर्शनसामान्य स्य सयोगजन्यत्वज्ञापनेन हेयपक्षे प्रवेशशापनाय । तदुक- त्यज धर्ममधर्म च उम सत्यानुते त्यज * उम सत्यानृते त्यचा यन यजसि त त्यजेति । एव विवेकण्यात्यनस्ये फाय्य जनिते कृतकृत्येन जीवेन प्रधानादेरदर्शनाव त प्रति नएत्वेन दर्शनरूपकार्याघसान एर मयोग इत्यतो एस्वरूपोपलब्धिपृश्यरोपियोगफारणमित्य- पिशापितम् । २३॥ सयोगदर्शनावसानत्व समर्थयिष्यन् दर्शमोच्छेद्यामधियों त- कारणमा- तस्य हेतुरविधा ॥ २४ ॥ तस्य द्रष्टयसयोगस्य, भविद्या प्रवाहानादिरनारमन्यात्मयुबघा. दिरूपा एयाता हतु । पीजाङ्करन्यायेन स्वप्रयोज्यवासयावास

·६६
पातञ्जलयोगमुत्रवतिः।
कारणमित्यर्थ । अहमिति सदश्ययोरमेदभ्रान्तितद्वासनावासित
चित्तं प्रलयादी प्रधानभावमुपगतं, सर्गकाले पूर्वपूर्वसस्कागदृष्ट-
मयुक्त भोगापवर्गार्थ
पुरुषस्य सन्निहितं भवति । तेनैव सयोगेन
भोगापवर्गों भवत इति यावत् ॥ २४ ॥
हेयं हेतु च व्युत्पाद्य मोक्षापरपयायं हं हेयज्ञान व्युत्पादयति-
तदभावात् संयोगाभावो हानं तद् दृशेः
कैवल्यम ॥२५॥
तमभवादिति ॥ तस्या अविद्यायाः अभावानाशाद हेयसाधन.
स्प हम्हश्यातयोगस्याभावो निवृत्तिहानपदार्थः । तस्य पुरुषार्थत्य
माह ॥ तद् दृश. फेवल्यमिति ॥ तद् हानं शेः पुरुषस्य कैवल्य,
प्राप्ताप्राप्तविवेकरीत्या मोक्ष इत्यर्थ । तथाहि । अतीतदुःखस्यातीत-
स्वादेव, वर्तमानस्य च स्त्रोत्तरोत्पन्नविशषगुणेनैव नाशसमा
घात । अनागतस्य तु नियत्तयितुमशक्यत्यादेव ग तत्वज्ञानेन हानं
धक्तुं शक्यम् । अत. साक्षात्तत्साधनभूतस्य विवेकण्यातिनिमित्त
स्य सयागस्य निवृत्तिरव तत्वज्ञान साध्या। हागक्रियेच चानागताय.
स्थापरिपालनेन भावितु खप्रतियोगिकापि भवतीति स्वत. पुरुषार्थ-
रूपा च भवति । इत्यश्चानागत खस्य, हेयं तु खमनागतमिति
हानक्रियाकर्मवरूपहेयत्वोक्तिरपि सगच्छते इति दिक् ॥ २९ ॥
तदमायान संगेगाभाव इत्यननास्पन्तिकदुःसनियुत्तः पुरुषा•
पिनया शापितायाः कारणमाह-
विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपाय इति ॥ २६ ॥

·। व्यमखिलं ज्ञात, योगसिद्धान्तचन्द्रिका । २ साधनपादः । ६७ ननु ज्ञानादेव चेन्मोक्षदाऽसंप्रशासयोगान्तरप्रयासानुसर- में व्यर्थम् । आत्मतत्त्वस्योपनिषदत्यन श्रुत्यैव ज्ञानसम्मघाइत्या- शचा मागमात् परोक्षव विवेफख्यातिब्दात नापरीक्षा, फिन्तु सा भावनामकदिवेति हापयिष्यस्तस्या विधफण्यातः स्वरूपमाह- तस्प सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा ॥२७ ।। तस्य सप्तेति ॥ तस्य उत्पन्नसाक्षात्कारस्य प्रान्तभूमिः प्रशा प्रकष्टोऽन्तोऽवसान यास ता. प्रान्ता । चरमा इति यावत् । प्रान्ता भूमधावस्था यस्या सा प्रज्ञा प्रान्तभूमि , सप्तधा सप्तप्रकारा भव- तीत्यर्थ । सप्तकारावारमा भवन्तीति यावत् । शात. नकिचिज्ज्ञातव्यमस्तीति या संपा।१ सर्वजिज्ञासा- निवर्तकत्यात प्रान्तान हायमस्यापक्षम्य वा सम्भवति । तत्तदा. लम्पनसमाधिना प्रधानाय स्थरायामपि मामजिशासायाः सस्येन तत्पशायाचरमत्वात् । पचमनिमावस्यानां प्रान्तत्यमवग- ग्तव्यम् । हातम्या. सर्वे धन्धनयो हता, न फिचिन्मम हातव्य- मस्तीति या सा द्वितीया ।२ । कैवल्यप्राप्त्या प्राप्तव्यमखिलं प्राप्त, गफिचिन्मे प्राप्तव्यमस्तीति या सा तृतीया ।३ । विवेकशानसम्पा- देनेनाखिल फर्त्तव्य कृतं, न मे किचित् कर्तव्यमस्तीति या सा च- तुझे । ४ । एताश्यता कार्यविषयनिमलसाखरूपा. कार्यवि. मुक्तिसंशा. चित्तविमुक्तिसशास्तु तिन ।कृतार्थ युक्तियमित्येका गुणा. कृताधिकारा गिरिशिखरन्युना इव प्रावाण. पापाणपिशेषा तिरधम्याना न पुनः स्थितिं यास्यन्ति । उपाममुख्यानां मोहाभिधान. अपमयोगकारणाभायात् । निष्प्रयोजनत्यायामीया कु1 प्ररोह इनि दिनीया । २ । गुणातीतोऽहं स्वरूपमानास्थित सघिदेफरस इति हनीया । ३ । इत्य त्रिप्रकारा चित्तस्वरूपरिमुक्तिपिपयत्यात तथा. ध्यो । ईशसप्तप्रफारममावानेय शानी दुशल इत्युच्यते । भन एतादृश्य. प्रशा, जिशासाजिहासामेमाचिफीपांशाफमपपिपल्प. नितिफला. मागममाधि विना न सम्मयन्तीति तदप्रयासः माक एयेमि दिक ॥ २७॥ ननु गावि पिमय पित्तरोपनमाणनिरोधादिलक्षणा योग. प्रयास । मनोनिग्रहस्प भुनिजम्पारममारसत्यशोधीप सम्मपासू ।

·३८ पातजलयोगसूत्रतिः। तयुक्तम् । भारमसत्यानुयोधन न संकल्पयते यदा * अमनस्तां तदा याति तदभाषे तदप्रहमित्यादि । मतस्तेन मनसो निग्रहे जाते स्व. प्रकाशमात्मतत्त्वं फेलं स्त्रयमेघ भासत इति समाधिसिमियोंगा. जानुष्ठानप्रयासोऽनुचित इत्याशय, यात्ममाप्रसत्यत्वोधरहितानां यहिर्मुखानां सत्ख्यातिघादिनां च मनोनिरोधहंतुन चाञ्चल्यनिरा- सेनैवात्मबोधो मोक्षारया शान्तिध भवतीति पूर्षमुक्ताननेफयोगान् । साङ्गसमाधियोगेऽन्तर्भावयिष्यन् योगाङ्गानुष्ठानात तद्वनीत्याह--- योगाङ्गानुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिरराविवेक- ख्यातेः ॥ २८॥ योगाङ्गानुष्ठानेति ॥ योगस्य तदडागां च अनुष्ठानात पौन: पुन्यरूपाद् अभ्यासाद् गशुद्धिक्षये चाचल्यादिहेतुक्लेशादिलक्षण- पापक्षये सति शानदीप्तिराविधेकण्यातः विवफख्यातिपर्यन्ता हान- स्य श्रवणमनननिदिध्यासनजन्यस्य सर्वस्यापि दीप्तिः मिथ्यामानेन अभिभयोऽश्रुतमतार्थप्राहित्वं च गवतीत्यर्थः । सागयोगानुष्ठानस्य स्थजन्यधर्मजन्यशुचिन्वारा छानसाधगत्वमिति भावः । अथवा योगाङ्गानां धौतीवस्तीत्यादिषटफर्मणां महामुद्रादीनां च अनुष्ठा• नाद दाभ्यासाज्ज्ञानदीप्तिः । ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञान करणवर्गः । तस्य वीप्तिःरोगाधनभिघातेन तेजस्विताहढता च, अविवेकण्यातः विधे- कण्यातिपर्यन्तं भवतीत्यर्थः। रोगादिना झानस्य कुष्ठीभावस्तु प्रसि. ख पय । स चैतेम्वनेप्यनुष्ठितेपु रोगप्रतिपन्धान भवतीत्य तथाच करणदार्य द्वारा समाधिदाार्थकर्मयोगोऽपि प्रथमतोऽनुष्ठयो रोगभीरणेति भावः । स च फर्मयोगः पफर्मरूपी मुद्रारूपश्चति द्विविधो निरूपित पाकरे। यया- धौती पस्ती तथा नेति वाटकं मौलिक तथा । कपालभाती चैतानि पट् फर्माणि प्रचक्षते । फर्मपटकमिदं गोप्यं देहशोधनकारकमिति । महामुद्रा महापाधो महावेधश्च खेचरी॥ शक्तिचालो मूलयन्ध उहीयानं ततः परम् । जालन्धराभिधो योगी विपरीतकृतिस्तयति ॥ खक्षणानि च पांसानित धोती।

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । २ साधनपादः । चतुरगुलविस्तारं सिक्तं पलं शनैर्गसेत् ॥ पुनः प्रत्याहरदेवभ्यासाद्धौतिफमचित । कासश्वासप्लीहकुष्ठफफरोगादयः क्रमात ॥ धौतीकर्मप्रभावन मयान्त्यंघ न संशयः, इति । अथ घस्ती ॥२॥ नाभिद जले पायुन्यस्तनालोरफटासनः। आधाराकुचनं कुर्यादभ्यासाद् वस्तिफर्म तत् ।। गुलमोदनं चापि वातल्पीहपित्तफफांद्वान् । घस्तिकर्मप्रमावेन बाध्यन्ते सकलाऽऽमयाः॥ धात्वेन्द्रियान्तःकरणप्रसाद दध्याच्च कान्ति दहनादीप्तिम्। गशेषदोगोपचयं निहन्यादपस्यमानं जलबस्तिकम्मेति ॥ अथ नेती ॥३॥ सूत्रं वित्तस्तिसुस्निग्धं नासानाले प्रवेशयेत् । मुखानिर्गमयेत् सा हि नती सिद्धीनिगद्यते ॥ फपालशोधिनी चेष दिव्यरएिप्रदायिनी । तत्रोप्रजातरोगीघाझरयत्याशु नतिविद्, इति ॥ मथ त्राटकम् ॥४॥ নিৰীধাস্বত্তয়া মুহমন্ত মানি। अश्रुपातादिपर्यन्तमायात प्रारफं मतम् ।। मोहन नेबरोगाणां तन्द्रादीनां कपाटफम् । पतच त्राटकं गोप्पं यथा यध्या रतिः सदंति ॥ मथ नौली॥५॥ गानन्दायसंगन तुन्दं सच्यापमन्ययोः । मलाशो मामयदेषा नीली योगे प्रचक्षते ॥ मन्दाग्निसन्दीपनपाचकानिमाधायिफानन्द फरी रुष । गरोपीरामयशोषणी च हठक्रिया मालिगीय हिनौली। अप पापालभाती ॥६॥ भनेय लोहफाराणा रेनपूरी समनमो। फपालगाती घिस्पाता फवोपप्रदाहिनी, नि। मय महामुदा॥१॥ मपसायन सपास्य पापमूलेग सादरम् ।

·७० पातञ्जलयोगमूहतिः। गुरुपदेशतो योनिं गुदमेल्यानारालगाम ॥ सव्यं प्रमारितं पादं धृत्वा पाणियुगेन तु । नषद्वाराणि संयम्य चिबुकं हृदयोपरि ॥ चित्त चतुष्पथ दत्वा प्रारभन्नायुधारणम् । महामुद्राभघेदेपा सर्वतात्रेषु गोपिता ।। घामाङ्गेन समभ्यस्य दक्षाङ्गनाऽश्यसेत् पुनः । प्राणायामं समं कृत्वा यागी नियतमानस.॥ मुद्रामेतां तु सम्प्राप्य गुरुयश्नात सुगापिताम् । अभ्यासयोगतो योगी मन्दभाग्योऽपि सिद्धयति ॥ सर्वासामेव नाडीनां चालनं चिन्दुधारणम् । जारणं तु कपारस्य पातकानां धिनाशाम् ।। कुण्डलीबोधन घायोझरन्ध्रप्रवेशनम् । सर्वरोगोपशमन जठराग्निचित्रर्द्धनम् ॥ कुर्यादभ्यासातस्त्वषा महामुद्रा मुगापिता ॥ अथ महाबन्ध ॥२॥ योऽस्यां प्रसारितः पादो विन्यस्य तमुरूपरि। गुदयोनी समाकुच्य नीत्या चापानमूगम ।। योजयित्वा समरन करया प्राणमधोमुखम् । यन्धयेय गत्यर्थमपानप्राणयो सुधीः॥ कथितोऽय महायन्धः सर्वसिद्धिप्रदायकः। नाडीगलद्रसभ्यूदमूर्य नयांत योगिनः ।। उभाश्यां साधयेत् पश्यामकैफ सुप्रयक्षतः। मतमन तु केपाश्चित्कण्ठबन्धं विसर्जयेत् ॥ राजदन्तद्वय नन्न जिह्वोत्तम्भवेदिति ॥ अथ महाधेयः ॥३॥ महायेध पितो योगी कृत्या परफमेकधा । घायूना गनिमात्य निभूत कण्ठमुद्रया । समहम्तयुगी भूमौ स्थिती संताडयतनः । पुरद्वयं ममाम्य घायु. स्फुरतिमध्यग." सामर्शनिसन्यानं जायते चामृतापते । माधाऽपराभ्यासामहासारामदायफ।

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । २ साधनपादः। पलीपलितवेपन्नः सेव्यते साधकोत्तमः। एतात्रयं महागुप्तं जरारोगविनाशनम् ॥ घह्निवृद्धिकरं चैव सर्वसिद्धिप्रदायकमिति ।। साश नेचरी ॥४॥ छेदनचालनदोहर्जिह्वां संवद्धयेतायत् । पायदियं रुमध्यं स्पृशति तदा नेचरीसिदिः॥ फलां परामुखी कृत्वा त्रिपये परिवर्तयेत् । सा भवेत् खचरी मुद्रा व्यांमचक्र तदुच्यते ॥ रसं समूर्ध्वगां कृत्या क्षणार्धं यदि तिष्ठति । विषयैर्मुच्यते योगी व्याधिमृत्युजरादिभिः ॥ खेचर्या मुदितं येन विधर लम्यिकोर्षतः । तस्य न क्षरति विन्दुः कामिन्यालिङ्गिनस्य च ॥ घलिनोपपदे बिन्दुः सम्प्राप्तश्च हुताशनम् । यजन्यू हि तच्छत्वा निरुद्धो योनिमुद्रया ।। चित्तायतं नृणां शुक शुक्राय च जीवनम् । तस्माधित्तं च शुकं च पक्षणीय प्रयत्नतः ॥ उभयो रक्षणे हेतुः रोचयेव न संशयः॥ स्यं ज्युस्पादिता स्फान्दे- कपालकुहरे जिह्वा प्रविधा विपरीतगा। स्योरन्तमंना हटिर्मुद्रा भवनि खेचरी। चित्तं चरति ने यस्माझिहा चरति प गता। तनैना नेचरी नाम मुद्रा सिद्धगिद्यते, इति ॥ अथ शक्तिचालनम् ॥ ५ ॥ भाधारकमले सुप्तां चालयत् कुण्डली दाम् । भपानयायुगारूण्य बलादासस्य बुद्धिमान् ।। शक्तिचालनमेयं हि प्रस्य ह य. सभ्यसत् । मनिवृदियेत्तस्य रोगाणां च विनाशनम् ॥ विहाय मुद्रां भुजगी स्वयमूर्थ भयत् साल। तस्मादयसनं कार्य योगिना सिद्धिमिच्छना मप भूलपम्पः॥६॥ पादमूलेन संपीय गुदमार्ग सुपम्तिाम् ।

·पातमजलयोगसूत्रत्तिः। पलादपाममाप्य बलादू समभ्यसेत् ।। कथितोऽयं मूलबन्धो जरामरणनाशनः । गग्निद्धि येतस्य रोगाणां च विनाशनम् ॥ अधाहीयानम् ॥७॥ सात घजासो पादौ फराभ्यां धारयेद् इदम् । गुल्फदेशसमीप च उवरं तत् प्रपीडयेत् ॥ पश्चिम तानमुदरं कारयेश्चियुर्फ इदि । शनैः शनैर्यथा प्राणम्तुन्दसिसिं न गच्छति ॥ सर्वेषामपि धन्धानामुत्तमोहियानकः । पण्मासमश्यसन मृत्यु जयस्यंघ संशय.॥ गिस्य यः फुरुत योगी चतुषार दिने दिने । तस्य नार्षिशुचिः स्याद् येन सिद्धो भधेम्मरुत् । भय जालन्धरबन्ध.॥८॥ पष्वा गले शिराजाल पये चिघुफ म्यसेत् । बन्धी जालन्धर. प्रोक्तो देवानामपि दुर्लभः ।। पतस्याभ्यासतो योगी योगसिसिमवाप्नुयात् । अथ विपरीतकरणी ॥९॥ ऊर्धनाभिरधस्तालुरुध्यमानुरध शशी । करणी विपरीताएया सर्वव्याधिषिताशिनी। एनरप्रकारमाह दत्तात्रय.- अध शिराश्चोर्ध्वपाद क्षण स्यात् प्रथमे दिने । क्षणाच फिश्चिदधिकमयसेच दिने दिने । गुरुपदेशत. सम्यक न तु शास्त्रार्यकोटिभिः । घलिव पलिन चैव पण्मासाग हश्यते । याममात्र तु यो नित्यमन्यसेत् स तु फालजित् । निस्यमभ्यामयुक्तस्य जाठराग्निविधर्द्धनम् ॥ गाहारो पदुल तस्य कार्योऽल्प तु विनश्यति। तेन नाभिस्थितो देवो भास्करो इदनात्मक ॥ तालुमध्य स्थिताच्चन्द्राधलित वामृत मधु । नैघ नझसने शक्ता योगेनानेन वेचित ॥ विशुदो रोधता गच्छेत् सर्वाङ्गेषु नत. क्रमादित्यादि ।

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । २ साधनपादः । एतच्च सर्व, योगाङ्गानुष्ठानादिति सुत्रे सूत्रितमपि हठयोगा- हत्येन देहसिद्धमात्रफलत्वेन साक्षादाजयोगाऽनङ्गत्वात् कण्ठरवेण सुबकता नोक्तमिति मन्तव्यमिति तक्षेपः ।। २८॥ कानि पुनस्तानि साक्षाद्राजयोगस्याङ्गानि यैरशुद्धिक्षये शान- स्य दीप्तस्तनाह- यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यान- समाधयोऽष्टावङ्गानि ।। २९ ॥ तत्र यमाः स्वत एव सफलत्वादस्यावश्यकाः सर्यमुमुक्षुजन- सेव्या यादी, पश्चात तसापेक्षा नियमाः । पतदुभयाचीनचित्तस्यै- यसापक्षाण्यासनानि । तसापेक्ष प्राणायामः । तत्सापेक्षः प्रत्या- ईरः। तत्सापक्षापारणा सापक्षयानम् तत्सापेक्षः समाधिः सविफल्प इत्यष्टौ साक्षात् परम्परया या निर्विकल्पस्य समाधर- मानीत्यामेथुन क्रियानिष्पत्तरङ्गिनोऽङ्गत्ववत समाधेरशिनो. द्रव वा योध्यम् । तेन न फोऽपि दोषः ॥ २९ ॥ तत्र के यमास्तत्राह- अहिंसासल्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः ॥ ३० ॥ तत्र प्राणिदुःखसाधनव्यापारी हिंसा। सा च सर्वानर्थहेतु. । सदभावोऽहिंसा । उक्ता चश्वरगीतायां- फर्मणा मनसा याचा सर्वभूतेषु सर्वदा । अलेशजननं प्रोक्ता महिंसा परमर्पिमिरित्यादिना ! हिंसायाः सर्वकालमेव सर्वत्र परिहार्यत्वात् प्रथम तदभावरूपाया गहिंसापा निदेश. ॥ सत्य यथायथाश्रुतयथानुमितयथाध्यातषिपयं व्ययहर- णम् । तच द्विविध-कथनरूपमाचरणरूपं च । तनाथ, देवगुर- तीर्थादिमेयनमिष्टसाधन, शालयो मधुरा इत्यादि । द्वितीय, मिजस्य यज्ञोपवीतादिधारणम् । तथाच यथार्थयोधनानुफ्लो व्यापार: सस्य. म् । बलानुकूलपं तदर्थयोधनेच्छाशतत्यम् । तदर्थयोधनेच्छया शतो মাথাপিবানু।নানাঘব হাকিম্বমাদিনাযির যাবি न यातुयायाफ्यायातिरिति संक्षप. । सन्निं चानृतमिति सि..

·तत्रैव
पातअलयोगसूतिः।
सम् । प्रथा चैत्यवन्दगमिएसाधनमित्यादिवाक्यं, युधिष्ठिरस्य दोष
प्रति अश्वत्थामा हत इति वाक्यं च । स्वेच्छापूर्वकनमानुकूलत्वात्
शूद्रस्य यज्ञोपवीतधारणायाचग्ण च । तन सत्यं निमपितम् ।
व । यथार्थकथगाचार सत्यं प्रोक्त द्विजातिभिः * इति । तदप्यम
ध्यहिं मागोचरं माद्यम् । अवध्यहिंसागांचर सत्ये प्रत्यवायश्रवणात
अस्तेय स्ते यानाचरणम् । स्तेयं परद्रव्यापहरणम् । परद्रव्य = परम
ममेदमिति स्वास्पदं द्रव्यं, तस्यापहरणम= भन्यायन तस्मिन
ममेदमिति स्वत्वापादनम् । अन्यायश्व चौर्य चल च। तदुक्त
परद्रव्यापहरणं चौर्याद्वाथ बलेन वा * स्तेयं तस्यानाचरणमस्तर
धर्मसाधनमिति । चीयात् समुदायैकदेशप्रच्छादनात् । घलेन ।
खादिप्रदर्शनाघातादिना ॥ब्रह्मचर्य सर्यायस्यापस्थन्द्रियसयम । उक्त
स्तत्रैव । फर्मणा मासा वाचा सर्वावस्यासु सर्वदा * सर्वत्र मैथुन
त्या ब्रह्मचर्य प्रचक्षते इति । सर्वावस्थासु यौवनाद्यवस्थासु । सर्व
दा राज्यादावति । सर्वत्र, अयोनी वा वियानी या प्रशुयानो तथैव
चेति मनु । मैथुन सुखोशिपहेतुशुक्रक्षरणानुकूला व्यापारोऽष्टवि
ध. । स्मरणं स्पर्शनं फेलि. प्रेक्षण गुह्यभाषणम* संफलपोऽध्ययसा
यश्च फ्रियानितिरेव च * एतन्मैथुनमष्टानं प्रवदन्ति मनीपिण
इत्यादिना शास्त्रेषु कथितम् । स सामिलापस्तस्या । तादृशस्यैव
शास्त्रेषु निन्दनात् । तस्मात्सामिलापस्मरणादिम्पायविधमैथुगत्या
गा ब्रह्मचर्यमिति सिसम् ॥ अपरिग्रह. दहयात्रामात्रातिरिक्तभोग
सावनानामस्वीकार.
। अर्जनरक्षणक्षयसङ्गहिंसादिदोपभावनया
भोगसाधनानां द्रव्यादिदेहान्तानामस्वीकारः। उक्तस्तत्रैव द्रव्याण
मप्यनादानमापद्यपि यथेच्छया * अपरिग्रह इस्याहुस्तं प्रयोग
पालयेदिति । द्रव्याणामपीत्यपिना देहेन्द्रियपरिग्रहः । तत्र द्रव्या
णामनादानं खत्यासम्पादन, देहादीनामभिमानत्यागः । फल ते
विशिष्य पश्यति सूत्रकार. ॥ ३० ॥
एतेषा योगिभिरुपादेयं विशेषमाह-
जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा
महानतम् ॥ ३१ ॥

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । २ साधनपादः । जाति प्रणत्यादिः, देशस्तीयादिः, कालो नियतचतुर्दश्या- , ममयः अनियतो ब्राह्मणभोजनावसरः । एतैः, ब्राह्मणादिक गगादौ चतुर्दश्यादी ब्राह्मणादिप्रयोजन विना च न इनिष्यामीति मेण जातिदेशकालसमयैरनाच्छन्ना न भवन्ति, किन्तु कपि नापि कदापि कस्याप्ययन हनियामीति जात्यादिभिरनवच्छिशा: विभौमाः । सर्वासु क्षिप्तादिभूमिपु भवाः, महाव्रतमित्युच्यते पर्यः । न.फर्मणा न प्रजया धनेन त्यागनेफे अमृतत्वमानशुरि- दिश्रुत्पा निवृत्तिधर्मस्यैव मोक्षसाधनत्वावगमाभिवृत्तिरूपा पते या सर्वत्र सर्वावस्थासु सविता महाफलदा एव भवन्तीति भावः । नेषु निवृत्तिरूपतया पारमइंस्पधपुवैराग्यरूपमुख्यचर्यायोगस्या- भावा वैराग्यहेतुफरयादेतेपामिति दिफ् ॥ ३१ ॥ नियमानाह- शौचसंतोपतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः ॥ ३२॥ शौचसापेक्षः मंतोषस्तत्तापेक्षं तपस्तत्सापेक्षा स्वाध्यायस्न- सापेक्षमीश्वरप्रणिधानमिति पञ्चनियमा इत्यर्थः । तत्र शौचं मल. नरसगम् । तच द्विविधं-बाह्यमाभ्यन्तर च । तत्र पाह्य मृजला• देना कायादिमलप्रक्षालनमा आभ्यन्तरं-मैञ्यादिभायनानिश्चित लिमक्षालनम् । तदुक्तमीयरगीतायाम- बाह्यमाभ्यन्तरं शौचं बधा प्रोक्त द्विजोत्तमाः * मृजला-या भवेद् थाहा मगाशुधिरथा- तमिति ॥ सतोपो यहच्छालाभतस्तुष्टि ।उका तत्रैव । यहच्छाला- मतो नित्यम् मलं पुंसो भवेदिति * ता निष्ठाम ऋषय. प्राहु सतोप सुनलक्षणमितियरच्छालाभत. मनायाससिद्धिलाभाद्, नित्यं सर्यदा पल पूर्णम्। तथाच पूर्णमिति बुद्धिरनुपादित्साहतुःसंतोपः। सत्याम- पोच्छायां क्षयादिदोषदर्शनादनुपादानम परिप्रह इति यमनियमप- हार्ययोरसफरभित्र यतमानादिवैराग्य हतुफम्य मुरुपयेराग्यमाधा. रूप मेयादिभाषनारूपस्य गोणचर्या यांगस्यान्तीयः ॥ तप: देव- विजगुरुपूजादि कृच्छचान्द्रायणादि प्रागुक्तम् ॥ स्यास्पायः उपान- पदायावृत्ति प्रागुता, प्रणयजपतदर्थभायारूपस्येश्वरमणिधानस्प ·७६ पातञ्जलयोगसूननिः । हेतु । घेदान्तोपनिषद् ग्रह्म जपेद्ययाधिदैविकम् अन्यानि व पति- प्राणि विधियानि शक्तित * अभ्यस्यादत्रय जप्य शुद्धिकामा जितेन्द्रिय * सनियम्येन्द्रियनाम तत प्रणयमभ्यसेदिति शौनको. के । तत्रानयो. क्रियायागस्यान्तर्भाव । ईश्वरणिधान सप्तारमो. चकस्येश्वरप्रसादस्यानुकूलो व्यापारो माक्षमन्त्रजपतदर्थभावना दि । अतो ग्रझयोगशिवयोगमन्तयोगडानयागातयोगमत्ति योगा। मामन्तभावोऽत्र मोक्षसाधननियमे ज्ञातव्य । पाशनियमे महा- मतस्य पूर्वोक्तमनुपञ्जनीयम् । फण्ठरवेणानुक्तिस्तु फ्रियायोग तद. भावज्ञापनाय । तस्य प्रतिनियतदंशकालाधनवच्छिन्नतया सार्वभौम स्वासम्भवात् । अत एवास्यवानावश्यफत्वमुक्त श्रीभागवतादौ । यमानभीषण सेवेत नियमान्मत्पर कचिदिति । मत्पर इत्यनेन तु भक्तियागशानयोगादीनां सार्वभौमत्वेन महावतत्वादावश्यकरयमे येति शापितम् । तदुक्त विष्णुपुरापोऽपि- शय्यासनस्थोऽपि पथि व्रजन् वा स्वस्थ परिक्षीणवितर्फजाल | ससारवीजक्षयमीक्षमाण स्यानित्यमुक्तोऽमृतभोगभागी, इति । स्वस्य स्वस्मिन् साक्षिणि यत् पूर्णानन्देषयोधस्तदू प्रीया हमस्मीति बाधेन तिष्ठतीनि परमात्मनिष्ट । परिक्षीणवितर्फजाल । घक्ष्यमाणो वितर्फजाल प्रतिपक्षभावना चिनापि ग्रह्मात्मप्रणिधानने प क्षीणो यस्य । तथा ससारवीजक्षयमीक्षमाण ससारयोजाना मिथ्याशामजन्यवासगाना क्षयमनुविनमुपलभमान । तया अमृत- भोगभागीति जीवन्मुक्तिसुखानुभमितत्यका नित्यमुक्त स्यादि. त्यर्थ ॥ ३२॥ पतषु यमनियमेषु सम्भाविताना पक्ष्यमाणविधानां निवृत्यु पायमाह- वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनम् ॥ ३३ ॥ पितफ्यन्त मिथ्यानानजन्यधारादिवामनाभिरभिमुखीनि- यते इति धितो हिमादिसकल्पातरनिटमानवामिष्याम्ये- बैग, कार्यावशेषमनृतमपि वदिष्यामि, भविशपात परस्वमप्यप हरिष्यामि, सुखायशपात स्त्रियमुपयास्यामि, भाशिषाघाटभोग साधन प्रदीप्यामोत्यादिभियंमादीना पाधो प्रतिवन्धे प्राप्त यमादि- ·योगमिद्धान्तचन्द्रिका । २ साधनपादः । परो मुमुक्षुः प्रतिपक्षभावनं विपक्षमायनं हिंसादयोऽज्ञानमूलत्वात सामारहेतय. । समारश्च दुग्यवहुलः । नथाहि । गर्भवामदुःखं मर्व- निरयतुल्यम्। ततो नितम्य बाल्य पारतन्ध्यामनीकारादिनिबन्धन, यौवने चार्थार्जनकाममात्सयादिनियन्धन, वाईक च स्वीयानां स्व. तन्त्रता रोगवाहुल्यनेन्द्रियाद्यपारयेग च कृत दुःख, मरण च महदू खम्। एवं कश्चित् सत्कर्मजन्यस्वर्गादावपि परोत्कर्षस्वर्गक्षया- दिचिन्ताजन्यं दुखमापनेदित्यवं दोपचिननं मदा कुर्यादित्य- य। एवमसरकर्मजन्येषु कुम्भीपाकादिनरकेषु श्रवणवु सह महदेव दुःखम् । ततस्तिर्यगादियानिपु दुःखेकतानपु' सुखलशा दुर्लभ इति दुःखबहुलः संसारी जिहासितः । तदानाय च मया हिंसा- दियहुलान् धर्मान् विहाय योगः शरणीकृतः । यदि पुनस्ताननुसरा- मि तदा पुनरादानाद्वान्ताशिश्यतुल्पना स्यात् । अनिवारणीयं संसार. इस चापनेदित्येव दोपचिनानं सदा कुर्यादित्यर्थः । इत्यमनुदिनं वितर्फेषु दोपं भावयता वितर्फजालनिवृत्त्या समाधिलागनापरराक्ष. शानाद्यत्यय मुक्तिरितिभावः ॥ ३३ ॥ इदानी फ्रमण विताणां स्वरूप भेदं प्रकारं कारणं फलं तेषु प्रतिपक्षमावनं चाह- वितर्काहिंसादयः कृतकारितानुमोदिता लोभक्रोधमोह- पूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षभावनम् ॥ ३४ ॥ हिमादय इति स्वरूपम् । कृतफारिवानुमोदिता इति भेदः । स्वयं निष्पादिता. कृता । फुर्बिस्वाशया ममुत्पादिताः कारिताः । भन्दैः क्रियमाणा. सम्यागत्यही कमा अनुमोदिता. । पनषिध्य, मन्दमो मया हिंसा नानो नास्ति दोष ति मारिणादौ दोग भायभ्रमनिरासायेति दिम् ॥ लोभमाधमोहपूर्वका शि. कारणम् । यद्यपि कामका इस्पपि धपतु युक, तथापि कामम्य फोधलोग- गारव हिंसादिक प्रान कारणत्यनान्यथामिशन नथाक्तमिति मन ग्यम् । लोभधर्मगांमादिपिपायणी तृष्णा । प्राध सत्यापरिष. कोन्गुल कोनिगापरामिति प्रज्वलगामकाधत्तधर्म Imrani ·७८ पाराजलयोगसूत्रत्तिः । भविष्यतीत्येवं विपर्ययः । एतैः कृताः झारिता अनुमोदिनाच प्रत्येक निप्रकारा भवन्तीति नयप्रकारातापि पुनः प्रत्येकं त्रिविधा इस्याह ॥ मृदुमायाधिमात्रा इति ॥ मृदयो मन्दाः, मध्या अल्पव्यवधानाः, अधिमाना भतितीयाः । इत्थ सप्तविंशतिप्रफारा भवन्ति । मृदुमा ध्याधिमात्रा भपि पुननेधा भवन्ति । मृदुमृदयः, मृदुमध्या, मृदु- सीवाः । मध्यमृदय., मध्यमध्याः, मध्यनीया., तीयमृदयः, तीप्रम. ध्या', तीयतीवाश्चेत्ये फाशीतिप्रपारा भवन्ति ! ते पुनर्नियमविकल्प. समुच्चयादिभेदात् प्राणभृन्ददाच्चासख्यया भवन्ति । दुःखाशाना- मन्तफला इतिफलं दुख, प्राणिमात्रस्य प्रतिकूलवेदनीयश्चित्तधर्मः । अशान पञ्चपर्याऽविद्या । दु खाधान मनन्तमपरिच्छिन्नं फलं येषां ते तथाक्ता तथा हिंसफम्सायद पन्धनादिना जीयस्य वीर्यमपाकरोति । ततश्च शस्त्रादिनिपातनात्यन्त दुखयनि । ततो जीवितादपि मोच- गति । ततः परस्य वीर्यनाशादस्य हिंसफस्यापि कालान्तरे तथैव धीर्यक्षया भवतितितो दु.खात्पत्तिम्नता मरणानन्तरमहानरकतिर्यक् प्रेतादियोनिप्वधानबहुलेषु प्रवेशो यशाफर्म भवति । किंबहुना । नाकस्य पृष्ठे सुकृतेऽनुभूत्वेम लोफ हीनतर विशन्तीति शुस्या प्रयी. धर्मवतामपि हीननगे लोफ प्रतिपाद्यते । मनुगा चोकं, मांसभक्ष- पिनाऽमुत्र यस्य मांसमिहामशहम् * एतन्मांसस्य मांसावं प्रवदन्ति मनीषिण इति हिंसाघटितत्वेनाशुद्धिमभिप्रेत्यैव । व्यक्तीभविष्यति इदमुपरिपात् । इत्थम्भावनमव तषु प्रतिपक्षमावनमित्याह ॥ प्रति- पक्षेति ॥ ३४॥ एवमहिंसापरस्य योगिनस्तत्फलभूत सिद्धियोगं दर्शयति- अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः ॥ ३५ उक्तप्रतिपक्षभाषनेनाहिंसास्थय सति तत्सनिधी माहिसा भाययत. समीपे चैरत्याग महजविरोधिनमहिनकुलादीनामपि निमसरतयाऽवस्थिनिर्मवतीत्यर्थ ॥ ३५ ॥ सत्यपरस्याह- सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् ॥ ३६ ॥ सस्यगावमापस्थय सति मियाफलाध्यत्व शब्दाचारणरूप.

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । २ साधनपादः। क्रियाया उद्देश्यफलस्य भाश्रयत्वम् । क्रियाऽन धर्माधर्मरूपा । फलं सुखदुःखे क्रियाफले आभयतीनि तथा । नस्य भावस्तत्वम् । क्रिया- फले स्वेच्छया जनयतीत्यर्थः । यथा, धार्मिपो भव स्वर्गी भवेत्युक्तं तथा भवति । समाधाऽस्य पाम् भवति । सत्यन पाच शुद्धया मन्त्रा• दिजपस्य पूर्णत्वादिति भावः। सत्यय महाफलायम, अनृतस्य ध निन्दितफलरवं थुन स्मृतिपुराणावेदेषु । सत्येन सर्यमामोनि सत्ये सर्व प्रतिष्ठितम् * सत्येन लभ्यते धात्मा मुच्यने चापि फिलियया. त् ॥ समूलो वा एष परिशुष्यात पोऽनुनमभिवतीत्यादिना ॥३६॥ गतयपरस्याह- अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम ॥ ३७ ॥ अस्तेयस्यय सति सर्वदिक्कालगतागां रत्नानामुपस्थान साग्नि ध्य भयनीत्यर्थ: अशास्त्रीये निरभिलापत्वाद् अयमस्तयाभ्यासधर्म- बलातू पर्वदा सवत्र सर्वरतानि प्रापातीति यावत् ॥ ३७॥ ब्रह्मचर्य घरस्याह- ब्रह्मचर्य-प्रतिष्ठायां वीर्यलामः ॥ ३८॥ ब्रह्मचर्ये सिद्ध सति वीर्यलाभ. । घीर्यस्य निरतिशय- सामथ्र्यस्य लाभी भवतीत्यर्थः। वीयंनिरोधे चेतनाशकेरबहिर्भावेन भकुण्ठीभावान्रीन्द्रियमनासु सामर्थ्यप्रकर्षमायाति । दृश्यते घुर्धरेतस्कानां तेजोविशेष । तस्मातेषु ग्रहाचर्यमत्यावश्यफमि- ति माघ । अत एव छान्दोग्ये, य एषैनं ग्रहालोक ब्रह्मचर्येणानुषि- ग्दति नेपामेवैष ब्रहालोकस्तेषां सर्वेषु कामचारो भवतीत्यादिना प्रहाचर्यचनामेव ग्रहावाति सर्वत्राप्रतिहतगति यज्ञादिधर्माणां सर्वेषां ब्रह्मचर्यान्सभाषेन यज्ञादिफलावाप्तिं च प्रतिपादयन्त्या श्रुत्या प्रशचर्यस्यैच परमोत्कर्षः प्रतिपादित. ॥३०॥ अपरिग्रहपरस्याह- अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकथन्तासम्बोधः ॥ ३९ ॥ भपरिप्रहलय शरीरान्तपदार्थस्य परिग्रहाभाववादों सति, जन्मकथनासम्पोधः ॥ कथमित्यस्य भाव क पता । जन्मन कयता ·द पातमलयोगसूत्रनिः। जन्मकथनातस्याः सम्बोध-सम्यग्ज्ञानं, जन्मान्तरे कोऽहमासं कथ. माम.कि कार्यकारि, फवाभापियाम इनिजिज्ञासायां भवतीत्यर्थः। दु.खबहुलपूर्वापरजन्मज्ञानेन वैराग्यद्वारा दृढमात्मज्ञानं भवति । तेनायमपरिग्रहोऽप्यावश्यक इति भावः ॥ ३९ ॥ उक्ता यमसिद्धयोऽध नियमसाध्येपु सिद्धियोगेषु प्रथमं बाघ- शौचसिद्धिमाह- शौचात् स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः ॥ ४० ॥ शौच भावयतः पुरुषस्य शौचे निमित्तभूनामशुद्धि कायादि- पु पश्यता भवति जुगुप्सा घृणा । भशुचिरय फायः, सर्घषा नात्रा- हङ्कार फतव्य इत्यमुनय हेतुना परेच फायद्भिः स्यादिभिर- ससर्ग. असम्पन्धो भवतीत्यर्थः॥४०॥ मान्तरशौचस्य फलमाह- सत्त्वशाईसौमनस्यैकान्येन्द्रियजयात्मदर्शन- योग्यत्वानि च ॥ ४१ ॥ भवन्तीति शेषः । आन्तरशौचादित्यनुवर्तते । मेध्यादिभाषना- रूपाभ्यन्तरशौचात् सत्त्वस्य मनसः शुद्धि मल्यम् । ततः सौमन- स्यम् ' अक्षाभ. । तत. ऐकाग्भ्यम् । एफस्मिन् विषये परमात्मनि स्थिरता । तत इन्द्रियजया विपयेभ्यः पराङ्मुखता । तत आत्म- दर्शन योग्य मामध्यमित्येवंक्रमण सत्यशुद्धवादय शौचाऽयासवतो भयन्नीत्यर्थ ॥४१॥ सन्तापाभ्याससाध्यसिद्धिमाह- सन्तोपादनुत्तमः सुखलाभः ।। ४२ ॥ यहच्छालाभनव तुष्टिरूपात् सन्तोपानिवृत्ततृष्णस्य पुरुष- म्यानुत्तम नास्ति उत्तमो यस्मादित्यनुत्समो विषयसुखेनानुपमेयसु. खलाम सुगस्य प्राप्तभंतीत्यर्थ । तदुक्त, यच कामसुख लोफे यश्च दिव्यं महत्सुखम् * तृष्णाक्षयसुखस्यैते फलां नाईन्ति पोडशा- मिति॥४२॥ -

·पोगसिद्धान्तचन्द्रिका । २ साधनपादः ।
तपासाभ्यां सिद्धिमाह-
कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात्तपसः ॥ १३ ॥
तपसः तपोभ्यासाद, अशुद्धिक्षयाद् यथेष्टगत्यादिप्रतिव.
न्धकपापमलादेनाशात, कायेन्द्रियसिद्धिः फायेन्द्रियाणाम् अल्प-
स्वमहत्त्वदूरायदर्शिन्वादिसामर्थ्यरूपा सिद्धिभवतीत्यर्थः । काय-
स्यातिलाघवेन दूरदेशगमनादिकं धर्मविशेषायत्तं महत्त्वेनान्यैरवा-
ध्यत्यादि च भवति । इन्द्रियाणां दूरार्थसूक्ष्मार्थव्यवहितानेकार्थना-
हिता मघतीति यावत् । पतन, परमाणुपरमहत्वान्तोऽस्य पच्चीकार
इति सूत्रेणोकसिखियोगस्यात्रान्तर्भाधो हातव्यः । हठयोगादिफ-
लव स्पेतस्य नास्तरीयकतयति भाषः। पताश्च सिद्धयो यद्यपि श्री.
पधादिभिरपि सम्भवन्ति । पश्यति च सूत्रकारश्चतुर्थचरणे-जन्मो-
पधितपासमाधिजाः सिद्धय इति, तथाप्योपधादिकमपि निष्पाप-
स्येय फलति । पापनिवृत्ती च मुण्यो हेतुस्लप एव भवति । तयेय
पुराणादिषु धरणात् । अतोऽन्न तपःफलत्वेनैवोक्ता इति भाषः । मन्त्र
समाधिफलत्वं खेतासां नान्तरीयफतया मन्तव्यमिति सङ्केपः ॥५३॥
स्वाध्यायाश्याससाध्यां सिशिमाह-
स्वाध्यायादिष्टदेवतासम्प्रयोगः ॥ ४४ ॥
घेदान्तोपनिषदाद्यावृत्तिरूपात सगुणमन्त्रजपस्तोत्रपाठादिर-
पाच्च स्वाभ्यायादिष्टदेवतासम्प्रयोगः दर्शनप्रतियन्धकरितनि.
स्यादिना साक्षात्कारो भवतीत्यर्थः ।सम्भाषणानुप्रहादीनि च भाष्ये
फण्ठरवणोकानि । देवता अपयः साध्याथ स्वाध्यायशीलस्य दर्शनं
गच्छति, कार्य चास्य पत्तंन्त इति दिफ । देवतेत्युपलक्षणम् ।
दशनामगिमतामा ध्यानाम अपीणां सियानां यक्षाणां गन्धर्षाणा-
मयमन्येषां महानुभायानां सम्मयोगो दर्शन मयति । तेभ्यः स्थान
पुनातीत्यर्थः । ते दर्शनप्रतियधपापनिवृत्या दर्शनमापान्ति, काय
धानुकूला भयन्तीत्यर्थः ॥ ४५ ॥
परमणिधानसाम्पसिशिमाह-
समाधिरीश्वरप्रणिधानात् ॥ ४५ ॥

·पातञ्जलयोगसूत्रवृत्तिः। - ईश्वरप्रणिधान पूर्व व्याययातम् । समाधेरकलक्षणस्य सि. चिरपनियाचेनानायासेन तत्कृपया गुर्वानिद्वारा च रडा प्राप्तिभवनि इत्यर्थापनश्च फलं प्रेमभक्तःस्थत पुरुषार्थरूपाया नास्तरीयकम् यथा फलार्थिनो वृक्षादिसान्निध्यच्छायां गन्धादिरित्यन्यन बिस्तरः ॥४५॥ इतः परं सकलरांगादिनिवृत्तिद्वारा हठयागस्योपायमासनमाह- स्थिरसुखमासनम् ॥ ४६॥ सिरं निश्चल सुखकरं च यत्तदासगम् । भास्यते गास्ते घा- ऽनेन प्रकारणेत्यासमित्यर्थः । नच्च, पान १ सिय २ भद्र ३धीर ४ स्थतिपसिंह ६ दण्ड ७ सोपाश्रय ८ पर्यङ्क९मयूर १०कुक्कुटोत्तान कुक्कुट ११-१२ पश्धिमतान १३ माम्यन्द्रपीठ १४ चम १५ गोमुख १६ फर्म १७ धनुर्मूगस्वस्तिमा-चन्द्रा-अलिक १८-१९-२०- २१पीठ २२ वज़ २३मुक्त २४ चन्द्रा-प्रसारित २५-२६ व २७ सपाल २८ गरुदा-तासग २९-३० कमल ३१ प्रौञ्चनिषदन ३२ धस्तिनिषदनाष्ट्रनिगवन ३३-३४ फपिनिषदन ३५ यागासन ३६ पोम्पासग ३७ समस्थाना ३८ दभेदेन चतुराशीतिप्रकारमा एतेषां सक्षणानि योगप्रवीपादाघुक्तानि।तन पद्मनामनस्य-- भटो सन्नियनीयासुस्तायां व्युत्फ्रमेण च । ऊवाहपरि धिरेन्द्र फत्वा पादतले उभे ॥ पणासन भचंदनत् सर्वेषामेव पूजितम् । उसानी चरणी कृत्या ऊरुमंप्यो प्रयत्नत ॥ ऊममध्य नयोत्तानो पाणी कृत्वा ममौ रशौ। मामाने विन्यसद्राजन् दन्तमूलं तु जिह्वया ॥ उन्नम्य चिबुकं वक्षम्युत्थाप्य पवन शनैरिति घा॥ ॥१॥ गथ मिखासनस्य- योनिस्थानकमङ्घमूल घटित हत्या ढं विन्यसे न्मेदे पादमथैफमेकहनयः सत्वा सम विग्रहम् ॥ स्थाणु संयमितेन्द्रियोञ्चलहशा पश्येद् चोरन्तरं स्वतन्मोक्षकपाटमेदनकर सिद्धासनं प्रोच्यते ॥ दक्षिणोत्तरगुल्फेन मीधिनी पीडयेच्छिराम् । अधस्तादण्या सूक्ष्मा सव्योपरिब दक्षिणाम।

·योगसिदान्तचन्द्रिका । २ साधनपादः। - जोखारन्तरं गार्गि मछिद्रं बन्धयेद् एवम् । समग्रीयशिरस्कन्धः समपृष्ठसहोदरः॥ नेत्राश्यां दक्षिणं गुल्फ लोकपन्नुपरिस्थितम् । एनत् सिद्धासन नाम शीनासद्धिविधायकमिति वा ।। पतदेव, योगाऽऽसनपगाच्यते भ्रमिषु । मनायासंग पोग- साधनस्वाद ॥॥२॥ अथ भद्रस्य- गुल्फो च पृषणस्थाधः सीवन्या पार्श्वयोः क्षिपेत् । पार्श्वपादौ च पाणिभ्यां रहें बध्धा सुनिश्चलः ॥ भद्रासन मवेदत सर्वव्याधिविषापहम ॥ ॥ ३ ॥ अथ वीपसनस्य- पर्फ पादेमकस्मिन् विन्यस्योरुणि सत्तमः। तरसिमस्तथा चोवीरासनमुदाहृतम् ॥ ॥ ४ ॥ मप स्वस्तिफाय- जानूयॉरन्तरे सम्यक कृत्वा पादनले उभे । अजुकायः सुस्तासीन स्वस्तिकं तत् प्रचक्षते ॥ सीवन्या आत्मनः पाश्चें गुल्फो निक्षिप्य पादयोः । सव्ये दक्षिणगुल्फ तु दक्षिणे दक्षिणोत्तरम् ॥ एतत् स्यस्तिकमाण्यात सर्वपापप्रणाशनमिति, ॥५॥ अथ सिंहासनस्य- गुल्फी च वृषणस्याधः सीयन्याः पार्श्वयोः क्षिपेत् । दक्षिणं सव्य गुल्फन दक्षिणेन तयोत्तरम् ॥ हस्ती जानूपरिस्थाप्य स्याङ्गुलीः सम्प्रमार्य च। व्यासयत्रो निरीक्षेत नामानं सुसमाहितः ।। सिहासा मयेदेतव पूजित योनिभिः सदा ॥६॥ अध दण्डासनस्य- सुखप्रस्तारितो पादौ सुश्लिष्टी भुवि सस्थिती ! उपवेश्याई कायं तु दण्डासमिति स्मृतम् ॥ ॥ ७ ॥ आप सोपाधयस्य- पादी दो द्विगुणीकृस्प तिर्यगूधपणामम् । पसंत पाणी योगप स्थित विधाली गयो । .

·८४ पातअलयोगसूत्रतः। योगपट्टासनं घेतत् सर्वपामपि पूजितम् ॥ ॥ ८॥ अथ पय॑स्य- आनुप्रसारितं पासो. शयनं पृष्ठयोगतः ॥ केचिंतु- पयंङ्क योगपट्टेग घनीयात् पृष्ठयोगतः। माकुम्च्य जानुनी सम्यक् पादं कृत्वा तु दक्षिणमा बाह्यतो घामजवायां वामसव्यादधो पहिः । किञ्चिद्विनिर्गतं कृत्वा सन्तिष्ठेनाम्य वैकटिम्।। पर्यडमिति व्याख्यातमासनं योगसिद्धिदम्, इति स्मृतेः। पर्यडूगसनं योगपट्टासनं चैकमवेति वदन्ति । ॥९॥ भय भयूरस्य- अवष्टभ्य धरां सम्यक् तलाभ्यां फरयोयोः । इस्तयोः परे चापि स्थापयेन्नामिपार्श्वयोः । समुन्नतशिरःपादो दण्डयद् व्योम्नि संस्थितः । मयूरासनमेत सर्वपापप्रणाशनम् ॥ सचे चाभ्यन्तरा रोगा विनश्यन्ति विपाणि च ॥ ॥ १०॥ भय कुफ्युटस्य-- पमासनं तु संयोज्य जानूवारन्तरे करौ । निवेश्य भूमी संस्थाप्य व्योमस्थ कुक्कुटासनम् ॥ ॥ ११ ॥ अधोत्तानकुक्कुटस्य- कुक्कुटासनबन्धस्थो दोयी सम्पर्य कन्धराम । भवेत् कर्मवदुत्तानमेतदुत्तानकुक्कुटम् ॥ उत्तानकूर्मकमिति फेचित् ॥ ॥ १२॥ अथ पश्चिमतानस्य- प्रसार्य पादौ मुघि दण्डरूपी द्वाश्याच पादद्वितयं गृहीत्या। जानूपरिपस्तलाटदेशोऽश्यस्येदिद पश्चिमतानमाहु.॥ उदय जठरानलस्य कुर्यादरे कार्यमरोगितां च पुसाम Ran प्रय मरस्येन्द्रपीठस्य-- पामोरमुलार्पितवक्षपादं जान्योहियेष्टितदक्षदोषणा । प्रगृह्य तिष्ठेत् परिपर्तिताग धीमरस्यमायोदितमासनं स्यात् ॥ मरस्येन्द्रपीठं जठरप्रवृद्धि प्रचण्डयमण्डलमण्डनाखम् ।

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका ।२ साधनपादः । ८५ मभ्यासत: कुण्लीनीप्रधोध दगडे स्थिरत्वं प्रददाति पुंसाम ॥ ॥१४॥ अथ चक्रासनस्य- शवासनस्थौ द्वौ पादौ कुन्मितिकतः परौ। व्युत्क्रमेण ततः शीघ्रमेतत् सर्वस्य साधनम् ॥ घकासनं गुल्मप्लीहवातरोगादिनाशनम् ॥ ॥ १५ ॥ मथ गोमुखस्य- सव्ये दक्षिणगुल्फ तु पृष्ठपाश्वे निवेशयेत् ॥ दक्षिणेऽपि तथा सव्य गोमुखं गोमुख यया ॥ ॥ १६ ॥ मथ कूर्मस्य- गुद नियम्य गुल्फाभ्यां व्युत्मामेण समाहितः ॥ कूर्मासनं भवेदेतदिति योगविदो विदुः ॥ ॥ १७ ॥ अथ धनुष:- पावागुठौ च पाणिभ्यां गृहीरया भवणाघधि । धनुराफर्पणं धारया धनुरासनमीरितम्, इति ॥ ॥१८॥ अप मृगम्वस्तिकस्य- स्थातव्ये भूतले पादावासनस्थेन योगिना । दक्षिणं पाममागे तु वामपादं तु दक्षिणे ॥ भन्योन्याभिमुखं फस्या मृगशीर्पकरद्वयम् । योगससिविहेतुस्तु मृगस्वस्तिफामुच्यते ॥ ॥ १९ ॥ मधाचन्द्रस्य- सलपादेन घामेन जानुना दक्षिणेत च ॥ मित्या हस्तपुट कार्यमईचन्द्रासनं वितु ॥ ॥ २० ॥ अपालिकस्य- भुधि स्थिरया तु जानुभ्यां सायन्माण योगिगा ॥ दि हस्तपुर फार्य शेयमञ्जलिफासनम ॥ ॥ २१॥ सप पीठासनस्य-- भासनस्पा पादौ दीपस्य तो भूतले समो जानुवये हस्ततलं त्या पीठासनं मपेत् ॥ ॥ २२ ॥ सम्येन गुल्फेन गुर्द निपीड्य सम्येतरणय निकाय सन्धिम् । सम्ये फरेम्परतफरेसरस्मिन् शिपां समालोकय पायमस्य । मधघनत्य-

·पातञ्जलयोगसूत्रवृत्तिः।
पतबजासन माहुगुप्तासनमयो पितुः । ॥ २३ ॥
अथ मुक्तस्य-
मंदादुपरि विन्यस्य सव्यं गुल्फ तथोपरि ।।
गुल्फान्तरं तु घिन्यस्य मुक्तासनमिदं भवेत् ॥
एतद्वयं सिद्धासनस्यैवानरभेदः ॥ ॥ २४ ॥
अथ चन्द्रार्थस्य-
सत्पादद्वयं कृत्वा तुतलान्योन्यसंस्थितम् ।
चन्द्रार्द्ध मेवं फथिन योगमाधनमुत्तमम् ।।
तत् पद्मासनवत् द्विगुणपादद्वयं कृत्येत्यर्थः । ॥ २५ ॥
साथ प्रसारितस्य-
तहत् पादद्वयं कुर्यासन्मुख तु प्रणामितम् ।
पृष्ठनोऽप्युपधानस्थ सम्प्रसार्य फरद्वयम् ॥
प्रसारितासनं स्वेतत् कथितं योगसिद्धिदम ।
सवापि तद्वत् पशासनषदिस्यर्थः ॥ ॥ २६ ॥
भथावस्य-
उत्तानं शवव भूमौ शधाप्सनमिदं स्मृतम् ।
शवासनं धान्तिहरं चित्तविश्रान्तिसाधनम् ॥ ॥ २७॥
मथ कपालासनस्य-
भूमी स्वमस्तकं स्थाप्य हस्तयों फूपरे तथा ॥
पादौ खे दण्डवत् फुर्यात् कपालासनीरितम् ॥ ॥२८॥
भय गरुडासनस्य-
गरुहस्येवावस्थितिः ॥ ॥ २९ ॥
भयाासनस्य-
एफपादमकस्मिन् विन्यस्योरुणि सत्तम ।
आसीतासोसामिद योगसाधनमुधम् ॥ ॥ ३० ॥
अय कमलासनस्य-
पक्षिणोरुगत घामपाद चामोरमषितम् ।
दक्षिणं तु समाकृष्य नज्जतु परस्परम ॥
पनदि फमलं नाम विरामनमुत्तमम ॥
गत पय पदासगाद् भेदः । कगद्गुष्ठयायोगानपक्षणात् ॥ ॥३१॥
अप प्रोगियान-मावस्यचायस्थिति. ॥ ॥ ३२ ॥

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । २ साधनपादः।
एवं हस्तिनिपदनादीनि इस्त्यादीनां निषण्णाना संस्थानदर्शनात
मत्येतव्यानि, सम्प्रदायाच्चाऽवगाव्याति । प्रचरदयस्थेषु मन्थेषु
तेषामनुपलब्धः ॥ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ ३५ ॥
अधयागासवस्य-
दलजानाः सव्यगुल्फं सव्ये दक्षिणमेव च ।
कृत्वा समोपविष्टस्य मध्याद दृष्टिरुच्यते ॥
वैपरीत्येन वा योगाद योगसाधगमुत्तमम् ।
पोगासनमिद प्रोक्त सर्वयागिनिपवितम् ॥ ॥ ३६ ॥
भय योन्यासनस्य-
गुह्यस्थानकमनिमूलघटितं कृत्वा दृढं विन्यसेत् ।
सीयन्यामथ पादमफहृदयः कृत्वा समं विग्रहम् ॥
जानुन्यस्तफराप्रदृष्टिरचलः स्याद् योनिमुद्रान्वितः ।
इसमपि सिमासनस्येवाऽवान्तरभदः ॥ ॥ ३७ ॥
अथ समसंस्थानस्य-
पाशाप्रप्रपदाभ्यां द्वयोराफुञ्चितयोरन्योन्यसंपीडनम् ॥ ॥ ३८ ॥ ॥
एवं यन सस्थानविशणावस्थितस्य भ्य सुग्नं च सिद्धयति
सदासनं स्थिरसुखम् । सेषु सर्वेष, सिद्ध पक्ष मद्र स्वस्तिक चेति
चतुष्टय सारभूतमुक्तममृतबिन्दूपनिपति-
सिद्ध पलं स्वस्तिक वा भद्रासनमथापि धा।
पदघा यांगासनं सम्यगुत्तराभिमुन स्थितः, इति ॥
पभासमयाझटिति फुल्मफसाधकस्याद् मद्रस्य च उदर-
लाघपहारा ध्याधिमाशफरवात् सिंहस्याधिभौतिकोपनिधारफ-
स्पात अन एव हठप्रदीपिकायान्तु स्वस्तिकं विहाय सिहासनमादाय
पतपयमुक्तम् । यथा-
चतुराशीत्यासनानि शिन कथितानि थे।
तेश्यचतुष्पमादाय सारभूत धीम्यहम् ॥
सिर पन तथा भद्र सिंह चेति चतुष्टयम इति ।
पतेयपि सिर पचति द्वय धेष्टम् ॥
तयुक्त गोरक्षण-
भासनेयः समस्लेभ्यो दयगेनदुदाहनम् ।
एकं सियासन प्रोक द्वितीयं पसमाप्सनम, इतितक्षेप ॥४॥

·Ee
पातञ्जलयोगसूत्रातः।
मासनस्पैर्यस्योपायमाह-
प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम् ॥ ४७ ॥
प्रयत्न स्वाभाविकः शरीरधारकश्चलत्वाद् यादृच्छिकासन-
हेतुतयोपदे एव्ययोगाङ्गासनधिधातफस्तस्य शोधिल्यम् उपरमस्तेन ।
तथा अनन्ते पृषिधीधारिणि स्थिरतरे शेषनागे समापत्या धारणया
चितस्य तदात्मताप्राप्तिरूपापल्या घासन स्थिरं भवतीत्यर्थः ।
एनवानन्तसमापत्तिनोऽरएविशेषवशद्भावनापरिपाकेन सदानन्ता.
नुभहावत्यन्यदेतत् ॥ ७ ॥
भासाजयसाध्यां सिद्धिमाह-
ततो द्वन्द्वानभिघातः ॥ १८ ॥
तत आसनजयाद् द्वंद्वानभिघात. ॥ द्वः शीतोष्णादिभि-
पारनं भवतीत्यर्थ ॥४८॥
भासनलाध्यप्राणायामाययहठयोगस्य लक्षणमाह-
तस्मिन् सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः
प्राणायामः ॥ ४२ ॥
तस्मिन् सति आसनस्थैये सति श्वासप्रश्वासयोः बाह्यधायो.
राचमनं श्वास: कोप्पयस्य वायोनि सारणं प्रश्वासस्तयोगतिविच्छे.
द शास्त्रोक्तरीत्या स्वाभाविकगतेः प्रतिरोध. प्राणायामसंक्षको योग
इत्यर्थः । स चाय रेचकपूरफफुम्भ केपनुगत इति घश्यमाणमाणा-
पाममामान्यलक्षणमेतत् । तथाहि । यत्र चाह्यो थायुराचम्पान्तधा-
पंते पूरफ तत्रास्ति श्वासप्रश्वासयोगतिविच्छेदः । यत्रापि फोछ यो
घायुधिरेच्य यहिधार्यते रेचके तताप्यस्ति योगतिप्रतिषेधः । एवं
कुम्भकऽप्युमयाभाधः सुतराम् । अत , प्राणायामस्त्रिधा प्रोक्तः पूर-
कुम्भपारचरिति स्मृता प्रयाणां प्रस्येकं प्राणायामरयन मिलि.
तानामेय । पचित्तत्रादौ मिलितानामेफप्राणायामयोक्तिस्तु प्रथम
भूमिकायां फरिमधित् सहाऽनुष्ठाननियमाभिमायणेत्यनुपयमेष
एफुटीमायापति ॥ ४॥

·पोगसिद्धान्तचन्द्रिका । २ साधनपादः । सामान्यलक्षणमुक्का लक्ष्य प्राणायामत्रय विमजते-- बाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशकालसंख्याभिः परिदृष्टी दीर्घसूक्ष्मः ॥ ५०॥ स तु प्राणायामो पाह्यवृत्तिः रेचकः । माश्यन्तरवृत्तिः पूरकः स्तम्भवृत्तिः । स्तभ्यते प्रितकुम्भवनिश्चलतया विधारफप्रयत्लेन अन्तर्बहिरेव पावस्थाप्यते इति कुम्भकः । इत्थं रेचकपककुम्मक- भेदात् त्रिविधः । सोऽयं त्रिविधः प्राणायामो देशफालसंख्याभिः परिहयो निर्णीतो नासाद्वादशान्तादिदेशेन पटिशन्मात्रादिकालेन पतावद्वारं कतमिति संख्यया च नियमित इति यावत् । एतापद्भिः भ्वासप्रश्वासैः प्रयम उद्घातोभवतीत्येतज्ज्ञापनाय संख्यामहणम । उद्घातच नाभिमूला प्रेरितस्य शिरस्यभिहननम् । स चल्य दिघसपक्षमासादिक्रमेणाभ्यस्तो दीर्घदेशकालव्यापितयैव दीपों लक्ष्यगततया च सूक्ष्मो दीर्घसूक्मसंघको भवतीत्यर्पः ।। मात्र, पत्रिंशदलं हंसः प्रयाणं कुरुते यहिः * सन्यापस- प्यमार्गेण तेन प्राणोऽभिधीयते * प्राणो देवगतो वायुरायामस्तभिः पन्धनमिति स्मृतः, प्रायास्यायामः प्राणायाम इति योगादरेण रेषफ- पूरफकुम्भकानां त्रयाणामपि यिमततयोक्तिः। तारेचफस्य लक्षणं स्फान्दे- मासासंपुटमङ्गुल्या पीडयिस्या परेण तु । उदरानेचयेद्वायुं रेचनानेचफः स्मृतः, इति ॥ उदरानं शनैः शनधारया निःसारणम् ।। याहियद्रेचन पायोरुवराट्चकः शनैः । भानुदेवतयाऽजम्नं चान्द्रदेवतयाध्यषा, इति स्मृतेः॥ अथ पूरफस्य- पायलितं मासपुटेन पायुमारण्य तेनेय शनैः समन्तात् । मादीच सः परिपूरपेयः स पूरफो नाम महागिरोधः इति । मत पथ- पूरणात् पूफः प्रोक्त इति योगोऽय देवले । पूरणं इदियत् प्रोकं देहे सर्वत्र योगिमिः ॥

·९० पातञ्जलयोगसूचिः। तत्र कुम्भस्तुद्विधः-सहितः, फेघलश्च । तन सहितकुम्भकस्य-- न मुश्चति न गृहाति वायुमन्तर्वहि स्थितम् । आपूर्य कुम्भवतिष्ठेद फेवलः स तु कुम्भफ ॥ भारेच्यापूर्य यत् कुर्यात् स वै सहितकुम्भकः, इत्यादि अयमेमानेन सूत्रेणोक्तः । देशकालसंख्याभिः परिदष्ट इत्यनेन रेच. कादिवेशादिपरिच्छिन्नत्वकथनात् । अतोऽयं रेपूरकाभ्यां सा- न्सरिता याद्याभ्यन्तररूपेण रेचकपूरफदेशेन चिपयेणायुक्तोऽभ्यास. पाइल्पं विनय जायमानसामान्य पवेति तृतीयस्य तस्य अपरं रूपं केषलकुम्भकम् ॥५०॥ प्राणायामस्य चतुर्थ विशेषमाह- बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः ॥ ५१ ॥ पाचं पाभ्यन्तरं च याह्याभ्यन्तरे विषयो देशो ययोस्तथा. भूनी बाह्यां पातरवृत्ती पूर्वसूत्रोक्ती रेचकपूरको तयोविषयपदस्वा- रस्यात् । तद्विषययोश्चाक्षेपी अतिक्रमीतापतिक्रम्य त्यक्त्वा स्वयमे- घ घर्तने इनि यावत् । एवम्भूतो यः प्राणायामः स चतुर्थ इत्यर्थः । अस्य च लक्षणं याज्ञयत्स्य आह- रचफ प्रफै त्यक्त्या यत् सुखं वायुधारणम् । प्राणायामोऽयमित्युक्त सधै फवलकुम्भक, इत्यादि ॥ यद्यप्ययं वतीय स्यवाघान्तरभेदस्तथापि देशफालाद्यवधारणाकृतदीर्घसूक्ष्मत्व. रूपस्य नितयसाधारणधर्मस्याभावाच्चतुर्थ इति पृथगुक्तः। ननु, के- घल सहितं धापि कुम्मकं नित्यमभ्यसत् * कुम्भफे नित्ययुक्त- स्य दुर्लभं न हि विद्यते इस्यादिना कुम्भकस्य नित्यमभ्यसनीयत्वो. कंनिस्पाश्यासफाले फालसण्यादिपरिच्छिन्नत्वमस्यान्याहतम् । तत् फथ पृथक्तिरितिचत् सत्यम् । यावता शक्यते ताघद्धारणं जप. संयुतम् - धारितं विसृजत् पश्चात् प्राण गत्या तु सूक्ष्मया * शनैः शरेष पन्या प्राणायामस्य सिद्धये इति पशिष्ठमंहितायां कालाप निपचिमतपेष मुख्याधिकारिणस्तदभ्यास उक्त । यस्य तु फेबल. कुम्भक मास्स्येयाश्यासस्तस्य तु सहिताभ्यास पोक्तः । यायत कषलघुक. स्यात् तायात सहिनमध्यसदिति । मतो देशकालादि.

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । २ साधनपादः । विषयानपेक्षणात्तेभ्यो विलक्षणोऽयं पृषगेव भवतीति भाषः । अत्यन पषमाणसहितभेदै. साध्यस्य फलमा पुराणेषुधवच्यवनावश्या- मित्रागस्यसंवदुर्वासोजडभरतदत्तात्रयप्रभृतीनां भूयते । यथा- पासिद्धि, कामचारित्वं, दूरएिस्तथैव च। दूरश्रुतिः, सूक्ष्मदृष्टि, परदेह प्रवेशनम् ॥ घिण्मुबलपने स्वर्णमहटकरणं तथा। भवन्त्येतानि महतां खेचरत्वं तु योगिनाम् ॥ छुःप्नदोषक्षुधानिद्राजरामृत्युविवर्जनम् । सष्टितहारकर्तृत्वमीश्वरेण समानता। परचित्तप्रवेशेन ज्ञानशक्तिप्रदातृना । सर्वज्ञता सर्वशक्ति. सर्वभूनाद्यबाध्यतेति ॥ तृतीयपादाक्तसयमफलमतसिद्धीव भवतीति सातव्यम् । एतदुत्पत्तिकममा भाप्यकार:- देशकालसख्याभिर्याशाविषयपरिहए आक्षिप्तः । तथाऽभ्यन्तरपरि. विषय शाक्षिप्तः । उभयथा दीर्घसूक्ष्मनपूर्वका भूमिजयात् कमे- णामयोगस्यमावश्चतुर्थ. प्राणायाम इति ॥ भस्वार्थः । आदी फपितदेशफालसण्यांभिर्वाह्यो रेचकः परित हो यस्तः । पश्चादेशादिभिः सहेवाक्षिप्तोऽनिकामितो मघनीति शेषः । तथाश्यन्तरविषय इति । भाभ्यन्तरो विषय पूरको यस्त: पश्चाद्देशादिमि सहातिकामितो भवतीत्यर्थः नद्याक्षिप्तव्यमुमपया दीर्घसूक्ष्मो द्विविधा दीर्घसूक्ष्मचिरफाल देशादिमिरज्यस्तो रचक- पूरकामिनि यावत तत्पूर्वकः तदुभयारपूर्वक दुभयमाक्षिपति- नि यायत् । खेरफम्परोमाञ्चोत्थानरूपाणां मृमिकानों मृदुमध्यमो समभेदेन तृतीयकुम्मफेषु यथाक्रमं जायमाना जपाद यथोक्ता- नियमपरिपालनेनाभिस्वयलाञ्चात्पधमान पयम्भून उभपाः इवास. प्रश्वासयोगतिविच्छेदश्चतुषं प्राणायाम त्य: । पतन सहित. कुम्मा पास एवास्याऽसाधारणम् । यदा मारीविशुदिः स्यापो. गिनत्यदर्शिमः सदा विश्वस्तदोषस्य भवेत् फेघलप्तम्भय इति स्मृतरिन भाषः । सहितस्य च सूर्यभेदनायधारतरमंदा इंत- ते पाता इठयांग- सूयमेदनमुजापी तथा सीरफारशीतली। 1 ·पातञ्जलयोगसूत्रत्तिः। मनिकाप्रमरीमूच्छासहितं पाइप फुम्मका इति ॥ सहितं वा उकमकार मुराय सहितं चैत्यर्थः। सम्पपा पूरफरेच कान्यितस्पेन तेषामपि सहिताघान्तरमेदवातू सहितं घेति विफल्पानुपपत्तिः। एतेषां लक्षणानि सयौकानि । तत्र सूर्यभेदनस्य यथा- भासने मुरादे योगी यरवनासनस्ततः । दक्षनासां समाफभ्य पहिस्सं पवनं शनैः ।। माफेशा नया च शिरोऽग्राऽवधिकं ततः । शनैः शनैः सत्यनासा रंचयेत् पवनं सुधीः ।। फपालशोधनं घातदोपस्न कमिदोपहत् । पुनः पुनरिदं कुर्यात सूर्यभेगनमुत्तमम् ॥ अपोजायिनो यथा- मुखं संयन्य नादीश्यामाकम्य पयनं पुनः । मन्तर्लगति हरफण्ठाद्धृदयायधि सस्ननः ।। पूर्वयात कुम्भवेत् माणं रेचपेदिडया ततः। श्लेष्मदोपहरं फण्ठे जाठरानलघर्धनम् ॥ उदादिप्रदोषाणां विलापनमनुत्तमम् । गच्छता तिछता कार्यमुजाय्याख्यं च फुम्भकमिति ।। मथ सीत्कारस्य- सीरकां फुयांचथा घक्ने घ्राणेनेव विसर्जयेत् । एषमभ्यासयोगेन कामदेवो द्वितीयकः॥ योगिनीचक्रसंसेव्यः सष्टिसहारकारकः । मक्षुषा न तृषा निद्रा तन्द्रालस्य न जायते ॥ भवेत् स्वच्छन्ददेहस्तु सर्वोपद्रवर्जितः । भनेन घिधिना यस्तु योगीन्द्रो मुमिमण्डले ॥ रसनातासुयोगेन य. प्राण सततं पिवेत । भन्दाधेन भवेत्तस्य सर्वरोगपरिक्षयः, इति । भय शीतल्या:- जिया घायुमाकृष्य पूर्ववत् फुम्भकादनु । शनैस्तु प्राणरन्ध्राच्या रेचयेदनिलं सुधीः॥ गुल्मप्लीहोदर वापि धातपित्तं क्षुधा तृपा । विपाणि शीतली माम कुम्भको विनिहन्ति चेति ॥

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । २साधनपादः । मथ भ्रमाः- वेगोरोपं पूरफ भृङ्गनादं भृङ्गीनादं रेचकं मन्दमन्दम् । योगीन्द्राणां नित्यमभ्यासयोगश्चित्त जाता काचिदानन्दलीलेति । गथ मूळया:-- पूफान्ते गादतरं धन्धो जालन्धर. शनैः । रेचयेन्मूर्छनाख्योऽयं मनोमूळ सुखप्रदेति ॥ मथ भस्त्रिकाया:- मासनं तु सतोषध्या सम्यक् कमलसंशकम् । समग्रीचोदरः सभ्यङ्मुख संयम्य यामतः॥ प्राणेन रेचयेत प्राणं हत्कण्ठे पूरयेत्ततः । कपालाऽवधि धेगेन इत्पनाऽवधि मारुतम् ॥ पुनर्विरेचयेतद्वत् पूरयित्या पुन, पुनः । यथैध लोहफाराणां भस्रा वेगन घाल्यते । तथैध हि शरीरखवाल्यते पवनो धिया। पथा थमो भवेइंहे तथा घेगेन पूरयेत् ॥ पथोदरं भवेत् पूर्ण पषनेन तथा लघु । धारयेनासिकांमध्ये सर्जनीश्यां विना बढम्॥ मुम्भकं पूर्ववत् कृत्वा रेचयेदिडया ततः । पातपित्तश्लप्महर शरीरामिवियनम् ॥ कुण्डलीयोधन कुर्यात् पापघ्नं सुखद शुभम् । विशेषणव फत्तव्य भस्नाययं कुम्भक विदमिति ।। मुख्यसहितस्तु वक्ष्यते- तस्मादेतास्तु संसेव्य रोगजालविनाशकान् । गुरुयं सहितमश्पस्य फेवलं तु ततो न्यसेत् ॥ सोऽयं नियकुम्भका सोरफीपकर्षभेदन पुननिविधो भव. सि सत्र सोत्कर्ष, प्राणापानयोदयारपिरोध.॥ नप्राणेनाप्यपानेन तथा घायु समुत्यजेत् । नसिसिजायतेऽपानधिमगंग ततो जयेत् ॥ चाननासापुटे घायुमुत्सजन तु घेगतः। म फम्पयेउरीर तु सोरफषों मुनिभिर्मत, इति स्मृतः ॥ सापफस्तु पिसापानपान् ।।

·१४ पातञ्जलयोगमूत्रत्तिः। माणे पीडितापानं मुफ्त्या पुस्मफंसेयनम् । सापक भयोगः कोयन्धधिनाशकः ॥ योगपट्टामने स्थित्या मध्ये पूरफयोगतः । मूलप्रवृत्तितः पूर्व प्राणायाम समभ्यसेत् ॥ घद्धोडीन योगोऽन्यो महासिवमादिदायफा, इस्पादिस्मृतः । अन नास्ति रोगसम्भावना । अपानस्थानिरोधादती योगपट्टा. सो साधितोऽयं मलशोधनमात्रफलस्यात प्रथमाध्यास एयायश्यक इति भावः । इत्यश्च रेचयापूरफी द्वौ, सहितः, पंपलचति द्वाघप्यु। स्कर्षकापकाविति षट्प्रकारः प्राणायामा भयति । पद्मपुराणे- प्राण प्राणमयो बायुर्यायुरात्मा निगद्यते । तस्यायामः सुमुद्दिष्टः पदप्रकारः सुयोरमभिरिति प्रकृतथि- भागाभिप्रायेण पदप्रकारत्यकथनात् ॥ सोत्कर्यापपार्षभेदेन विविधोऽयं कुम्भको मिलित्वा पुनः सप्त. विधो भवति॥ यथाह देवलः- कुम्भः सप्तविधो शेयो रेचितादिप्रभेदतः । रेचितं पूरितः शान्तः प्रत्याहारोत्तरोऽधरः॥ समश्चति विनिर्दिएः कुम्मका ससभेदतः, इति । एनेपां लक्षणानि चाह- रेचिनस्य पहिस्तम्भो वायो रेचिनकुम्मकः । पूरफेण धिना सम्यग् योगोऽयं सुखदो नृणाम् ॥ ॥९॥ पूरितस्योदरे रोधः पश्चादचकमयुतः। नाडीशुद्धिकरः सम्यक् प्रोक्तः पूरितकुम्मकः ॥ ॥२॥ फायस्यान्तबंहिाप्तिा स स्याच्छान्तकुम्भकः ॥ ॥ ३ ॥ स्थानयोरन्तरे रोध. प्रत्याहारख्यकुम्मकः ॥ ॥४॥ मापयेत् क्रमादूर्ध्वमवरोधो हुदादिषु ॥ ॥५॥ उत्तरः कुम्भकः स स्थादयोऽधा मूर्द्धनोऽधरः॥ ॥ ६ ॥ रेचनापूरणे त्यक्त्वा मनसा मरुतो धृतिः । या नास्यादिप्रदेशेषु समः कुम्भः प्रकीर्तित. ॥ ७ ॥ अशान्तसमी फेमलम्य भेदी । अन्ये सहितस्य भेदाः। प्रत्याहाराष्यस्तूमयानुगत इति वाध्यम् । कायस्येति रेचफपूरको -- ·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । २ साधनपादः । विहाय शरीरस्यान्तर्यहिश्च मनसावायोचारणा व्याप्तिरित्यर्थः स्थान- योरित्यत्र वीप्सा शातव्या । पादतलगुल्फनाभिदुदरकण्ठघण्टिफा- मध्यललाटब्रह्मरन्ध्रादीनि स्थानानि । एतषु स्थानेषु द्धयोयोर- न्तरे मध्ये वायोर्धारणं प्रत्याहारख्यकुम्भक.। हनाविस्थानेषु मूतो हदयपर्यन्तं रेचनापूरण स्यपत्या मनसा घायोर्धारणात् समास्यकुम्भः। स्थानमंदात समशान्तयो- भवः । अत्र प्रितकुम्भकक्रमः स्कान्दे- अथषा यासने यस्मिन सुखमस्योपजायते । स्वस्तिकादी तझ्यस्य यागं युझीन योगचित् ॥ निमीलिताक्षः सत्त्वस्था दन्तईन्तानसंम्पृशन् । तालुस्थाचलजिवश्व संवृतास्यः सुनिश्चल ॥ सनियमभ्येन्द्रियग्राम नातिनीचोच्छिनासनः । रविणा प्राणमाकृष्य पूरयेदुदरी दरीम् ॥ कुम्भयित्वा शन. पश्चाद योगी चन्द्रण रेचयेत् । युक्तं युक्त त्यजेद्वायुं युक्तं युक्तं च प्रयत् ॥ युक्तं युक्तं च यम्नीयादिश्थं सिद्धयाप्ति योगवितु ।। योगभास्करे- इडया प्रयेद्वायुं धारयेच सुपुम्नया। रेचयेत् पिङ्गलानाड्या प्राणायामक्रमः स्मृत ॥ तन्नेऽपि- सम्यग्देश समास्तीय घासनं मृदसंयुतम् । तनोपविश्य मेधाधी स्वस्तिकादिसन्धित;॥ जुकायः सुखासीन. प्रणमाविष्टदेवताम् । तता दक्षिणहस्तस्य अगुप्ठेनैव पिङ्गलाम् ॥ गिरद्धा पूरयेद्वायुमिडया तु शनैः शन. 1 यथाशक्त्या निराधेन ततः कुय्यांच कुम्भक । ततस्त्यजेत् पिङ्गलया शरेष न घेगा। पुन पिङ्गलयाऽर्य प्रयदुदर शनैः ।। धारयित्वा पपाशक्ति रंचयेदीच्या शने । यया पजेराया पूर्य धारयेदनिरोधनः । एवं प्रातः प्रफुर्यास या विताशयुम्मकान् ॥

·१६ पातज्जलयोगसूत्रत्तिः। पर्व मध्यासमये कयाविंशतिफुम्मकान् । सतः साय प्रफुति तथा विंशतिफुम्मकान् ॥ पयमेपारंरात्रऽपि पुनर्विशतिफुम्मफान् । फुर्याद्रघकपाभ्यां सहित प्रतिवासरम् ॥ सहितो रेचफपूभियां तस्मात सहितकुम्भकः । पय मासदयं फर्यानाडीशुद्धिस्ततो भवेत् ।। पदा नाडीविशुद्धिः स्यात्तदा चिह्नागि योगिनः । जायन्ते नानि देह घे तन्मे निगदतः शृणु ॥ शारीरलघुना दीप्तिजठराग्निवियनम् । कृपत्वं च शरीरस्य तदा जायेत निश्चितमिति ॥ भय घ परफपूर्वकः फ्रम गौत्सर्गिफः । सूत्रफारस्य रेचक- पूर्वकोऽभिमत याह्याभ्यन्तरस्तम्मवृप्तीति सूत्रयता तथा शापनात् । गारेच्यार्य यत् कुर्यात् स ये सहितकुम्भक * इति स्कान्दोक्तम्चा भयं च नाडीचमामलशोधक केयलश्च सिद्धिपर्यन्तमश्यसनीय.। पायत् फेवलसिद्धि: स्यात्ताय सहितमन्यसेत् * इति स्मृते.। ए. तस्य प्रमाणं तु श्रुती- सव्याहती सप्रणयां गायत्री शिरसा सह। त्रि. पठेवायतः प्राण. प्राणायाम स उच्यते इति ॥ सप्त. व्याहतीनामादौसात प्रणया । सुपरिति याजुपेण पाठेन सप्तव्याहृति- सूत्रयादशगायच्यादी शिरोनेत्रादौ च प्रणवद्ययम् । घरेणीयमिति सामपाठेन चतुर्विशति गायत्र्याम। आपोज्योतिरसोऽमृतम, प्रदर्भू- मुंब स्वरोमिति शिरोमन्त्रेषु वरौमिति याजुषेण पाठेन पोडप । एव द्विषष्टयक्षराणि सम्पद्यन्ते । तानि च त्रिगुणितानि पडशीस्यधिर्फ शत भवन्ति । तेस्तावत्सख्याकै. प्रणवैरेव या प्राणायाम. करणीय इत्ययं ॥ लिङ्गपुराणे तु- प्राणायामस्य मान तु मानाद्वादशफ स्मृतम् । नीचो द्वादशमात्रस्तु सकृदुधात ईरित ॥ मध्यपश्च द्विरुद्घातश्चतुर्विंशतिमात्रफ । मुख्यस्तु यनिरुद्घात पत्रिंशन्मात्र उच्यते ॥ प्रस्वेदकम्पनोत्यानजनकश्च यथाक्रमम् । अलेन भ्रमजातेन गात्रमर्दनमाचरेत् ॥

·१७ योगसिद्धान्तचन्द्रिका । २ साधनपादः। हढता लघुना चैव योगिनस्तत्र जायते। आनन्दो जायने मुख्यो ध्यानसम्पत्तिरेव च ॥ अदीनत्वमरोगित्वमल्पनिन्द्रादिमूत्रफम, इति । माना च स्कन्दपुराणे- जानु प्रदक्षिणीकृत्य न दुनं न पिलम्धितम । करोति छोटिका यावत् सा मानति च गीयते ।। मन्दिपुराणे- त्वरित लघुभिर्वणैर्मात्रा द्वादभिः स्मृतेति ॥ मार्कण्डेये- निमेपोन्मेपणे मात्रा कालो लध्वक्षर तथा। प्राणायामस्य संख्याथै स्मनो बादशमात्रिका, इति ।। निमिषादिलध्यक्षरान्तं मात्राप्रमाणम् । तदेव विशिम्य दर्श- यत्युत्तरासेंन । द्वादशमात्रिको द्वादशगुणितो निमेपादिरय पदार्थः प्राणायामस्य संख्याथै स्मृत इत्यर्थः। दशगुर्वक्षरोच्चारणं वा नाकी, गुर्यक्षरीत्या मुरिति स्वरशास्त्रानुसारात् । इयं लघुमात्रा । भति. मातालक्षणं स्वाह याज्ञवल्क्य:- गोदोई वत्सपानं घाइपुक्षेपमयापि धा। घण्टायास्तनितं वापि गतिमात्रा दाहतेति ॥ उद्धातलक्षण तु- प्राणनोरसार्यमाणेन अपान: पीडयते यदा । गत्या चा निघतत पतवुधातलक्षणमिति ॥ पूरफमाना तु कुम्भफचतुर्थाशः । रेचकमात्रा कुम्मफाची- श.। पूरक पोडशमिः कृत्या चतुःपरशा तु मात्रया * धारयद्रेचयेत पश्चाद्वाप्रिंशम्माया पुनरिति सामान्य शास्त्रात् । अधया कौम्य- मात्राहादशको मन्दश्चतुर्विशतिमात्रकः । मध्यमः प्राणसंरोधः पट् विशमात्रिकोत्तमः, ति सामान्यो- के पूरफादिपु नियपि द्वादशमापादिरूपैफेय संख्या । पूरफादिषु विशेषाचनादिति दिए । मोऽयमान्तर कुम्मकः । पूरितस्यातःप्रदेश भारणात् ।। चितम्भमस्तु याहा कुमाषः । रचितस्य पायावहिः स्थापनाए । १३ ·पातम्जलयोगमूत्रवृत्तिः। गयं च प्रफवर्जितः केयलकुम्म मन्तरङ्गी पातरनियमापेक्षध भवतीति यद्यपि, प्रच्छईनेति सूप्रेणादनस्तथापि स्पाने, इत्थं मास त्रयाध्यासावुभयायामसंघनात् + शुरनाडीगणो योगी सिरप्राणो. अभिधीयते इत्यादिना पतस्यैघ नाडीशोधकत्वोक्तेयुक्तिसियत्वास नारीगुरय हितकुम्मफस्ययाभ्यासी युक्त इति दिक् ॥ तदंते सयें पुनः सगांगभंमेदेन द्विविधा उक्ता नन्दिपुराणादी- प्राणामामोऽस्य मयनं तस्यादी युक्तिरुच्यने । भगर्भश्च सगर्मध सिविधासम्प्रकीर्तितः ! जपायानं विनाऽगर्भः सगस्तत्समन्वितः। अग गर्भसंयुक्तः प्राणायामः शताधिकः ॥ जाप्येन तु जी कुर्यादविलम्यितमद्रुतम् । मनसैव प्रसंश्यास प्राणायामघिघौ सदेत्यादि । जाप्येत प्र. नादिमन्त्रेण, मगपनाम्नादिगा या, ध्यान मन्त्रस्य,मन्नपत्रिपाद्यस्य च भगवती नारायणस्य सगुणं निर्गुणं धा ध्यानप्रकरणे पक्ष्यमाणम् । त्य सगर्भस्य त्रयो भेदा भयन्ति-सघूमफा, सज्वाला, प्रशान्त- श्वेति । तत्र मन्त्रतदनयत्रमात्राध्यागात सधूमकः । मन्नतदवयव. सदध्यानात सञ्चालः । मन्ततदवयवतवाच्यसगुणध्यानरहित. फेचललक्ष्यात्ममाप्रध्यानात प्रशान्तः । स्य मात्रामग्रध्यानात् प्राणायामः सघूमकः। फलांश देवनाध्यानातू सज्वालः परिकीर्तित ॥ मानाभूमाशनिर्वस्तुयोगनाडीसमाश्रयात् । प्रशान्त उक्तः शास्त्रंघु सर्वभावविवर्जितः, इत्यादिस्मृतः। नस्य प्रणवस्य । मात्राधूमेति । मात्राधूम देवताज्वालारूपनिर्मात- परमात्मवस्तुममाश्रयाद् योगनाडीममाश्रयणाश्च प्रशान्त इत्यर्थः । अयं च सोत्कर्षः केवलकुम्मकायस्थ प्रशस्तनमो भवति । फेयले कुम्मफे सिने रंचफपूरफयर्जित * न तस्य सुलभं फिश्चित निघु लोपेषु विद्यत इत्याधुदाहनवाफ्यैरेतस्ययोत्कृष्टत्वज्ञापनात् । एष प्राणायाममश्यस्यत: मिधिन्दाः । क्षीणपापस्यावस्थाचतुष्टय.सं- पद्यना नक्तं शिवयोगे- आरम्भश्च घटधैव तपा परिचयः पुनः निपतित यांगम्य स्यादयस्माचतुष्टयमानत्र प्राणायामप्रकरणोक्तं चतुम्फालिफप्राणायामाभ्यासादिना नाडीशुखी गारम्भावस्थाभवतिः ·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । २ साधनपादः। सस्या लक्षणं नेजस्वित्वसुगन्धित्यादि । अथ घटापणा- प्राणापानी नादयन्वुर्जीवात्मपरमात्मनोः * मिलित्या घटने यस्मातस्मादै घट उच्यत । याममात्र प्राणापानादिकमफन फर्नु समयों घटावस्थामा- माति । तस्यामवणायां फामचारित्वदूरदर्शिवारश्यत्वादि भवति । तदुक्तम्- यदा भवेद् घटावस्था योगिनोभ्यासिनः सदा । तदा संसारचकैस्मिन् नास्ति तपन साधयेत् ॥ मथ परिचयाषणा- दण्डाष्टकं यदा घायुनिश्चलो योगिनो भवेत् । तत. परिचयावसा योगिनोपासिनो भवेत् ॥ अस्यामवस्थायां घायु. सूर्याचन्द्रमती स्थक्या पट्चक्राणि मित्या सुषुम्नाव्योम्नि सश्चरति । ततः कर्मणां त्रिकूट पश्यति । तय मणवजपकायव्यूहोपभोगादिना नाशयेत् । धारणामफरणीय- फल च भवति॥ भय निष्पत्यवस्था- ततोऽभ्यासक्रमेणय निस्पतियोगिनो भवेत् । अनादिकमयीजानि यतश्छित्वाऽमृतं भवत् । अस्यामवस्थायां, गृहीत्वा चिंतनां वायु. क्रियाशक्तिः च वंग. पान्#सर्वत्रचक्र विजित्याशु शानशक्तो बिलीयत, पापविलर.॥ सोऽयमनिलो योगो योग्यवशफालादो प्रतिषिसयजनयों प. भोजनादिना सेव्यः । तत्र देश उक्त मादित्यपुराणे- एकान्तगिरिदुर्गेषु तीर्यायतनगरे । सुशोभग गठे वाऽथ कार्य योगस्य संवगम, ति॥ मठलक्षण तु योगतत्वप्रकाशे- सुशामन मठ कुर्यात सूक्ष्मदार तु निमम् । सुलित गोगनेच सुधया या प्रयतन ॥ मक्षिकादियदोषेण वर्जित मार्जितं सदा । पासिन च सुगन्धेन धूपितं गुग्गुलादिमिरिति । दठवीपिकायाप- अपवारमाध्रगसंघटितं नात्युचनीयायितं বগমবাষথিম নিশ্বাস ·१०० पातम्जलयोगमूत्रतिः। याय मण्डपपवेधिरचितं माफारसंथेप्रिनं मोक्तं योगमठस्य लक्षणमिदं सिचदंठाभ्यासिभिरिति ।। फालस्तु स्वरशारमानुसारेण । कुमारो धा युधा । प्रतिपिछ शीतोष्णजलवहिसराब्दस्यलम् ।मतितृप्तिक्षुधातिषिणमृत्रादियाधा मार्गखेदचिन्तायाहुल्यसम्पः लयणादिमोजनं च ॥ नातिशीते न चोपणे च न शब्दानिजलान्विते । जीर्णगोष्ठे गुप्फपत्रचये पल्मीफसञ्चये ॥ देशेवतेपु तत्त्वज्ञो योगाश्यासं वियर्जयेत् । नातितृप्तः क्षुधाचों घा न पिण्मूलप्रयाधितः ।। नाध्वनिनो न चिन्तातो योगं युझीततत्यचित् । 'लवणं सापं चाम्लमुष्णं लक्षं च तीक्ष्णकम् ॥ अतीय भोजन त्याज्यमतिनिद्रातिमारणम् । 'हारीतशाफ सीधीरतलमरस्यनिलास्तथा । मजादिमास मधं च दधिकोलकुलत्थकाः। पिण्याकं हि लशुग तकाण्येतानि पर्जयेद्, इस्पादिस्मृतः । योग्यभोजनं तुमयमाझ्यासे क्षीरपानगेघ । अभ्यास प्रथमे काले प्र. शस्त क्षीरभोजनम् ततोऽभ्यासे हदीभूते न ताल्नियमाप्रह, इति । क्षीराघलामे तुगोधूमादिकं योग्य, गोघूमशालियवपाटिफशोमनाचं मिष्टान्नमण्डनवनीतसितामधूनि * सुण्ठीपटोलफफलादिफपञ्चशार्फ मुन्नाधमल्पमुदतं च मुनीन्द्रपथ्यम् ॥ फर्पूरं मधुरं स्निग्धं गव्यं ताम्बूलमेव च * चूर्णेन रहितं धातुपोपणं योगिना शुभम । भोजन घ यदा यदा क्षुधा तदा तदा मितमव कार्यम् । अन्यथा योगाग्नि- निरोधेन धातुवैषम्येण च नानारोगोत्पत्त्या योगातिय धेन ज्ञान- द्वारकमोक्षासिद्ध 1 नचैतत् संन्यासाश्रमिणः फाथम् । तस्य पुन. भोजननिषेधादिति घाच्यम् । एककालं द्विकालं वा योगाभ्यासपरो पतिः * माचरेद् भोजनं रम्यं हितं पथ्यं मितं सदेति स्मृतेः। निपेयवाक्यस्यायोगिसंन्यासिविषयत्वादिति दिए । इत्थ नियमेन योग सेवयतो न भवति योगेन प्रतिबन्धः। पस्येतानियमानेनाहत्य सहसैव प्रयतते, तस्य तु भवति दोपैः प्रतिबन्धः । ते च दोषाः-याधिय जहता लोपः स्मृतेर्मूकत्वमन्दताः * कामश्च जायते पूर्णः सर्वज्ञानविनाशनः, इत्यादय. । प्रमादालाय.

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका | २ साधनपादः । मानप्येतेषु उपायमा दत्तात्रेयः- स्निग्धां यवाग्मत्युष्णां भुक्रवा तत्रैव धारयेत् । वातगुल्मप्रशान्स्यर्थमुदाय तथा दधि ॥ यषागं चापि पवनं वायुगन्धिं प्रतिक्षिपेत् । सह फम्पे महाशैलं स्थिर मनसि धारयेत् ॥ विधाते पचसो वाचि षाधिय श्रवणेन्द्रिये । तथैयाम्लफलं ध्यायेत् तृष्णाप्तो रसनेन्द्रिये ।। देशकालानुसारेण धारयद्धारण शुभाम्। भत्युषणे तु महाशीतां तथा शीसे यिदाहिनीम् । कील शिरसि संस्थाप्य काष्ठं काप्टेन ताडयत् । लुप्तस्मृतेः स्मृतिः सचो योगिनस्तत्र जायते ॥ पाधापृथिव्या पायानी व्यापिनापि धारयेत् । समानुपाः सत्त्वजातवाचाश्चैताश्चिकित्सिताः ।। समानुपं सत्वमन्तयोगिनं प्रविशेद्यदि । पायगिधारणाच्चैतदेहसंमं विनिर्दिशेद, इत्यादि । रति सङ्केपः ॥ ११॥ चतुर्विधस्य प्राणायामस्य फलमा- ततः क्षीयते प्रकाशावरणम् ॥ ५२ ॥ ततः तस्मात प्राणायामात प्रकाशाचरणम् । माप्रियते युधि- सत्वप्रकाशो बुद्धिसत्वगतं सावंशमनेगेत्यापरकं तमः पापं च मीयते पिनश्यतीत्यर्थः । तदुक्तं मनुना-दह्यन्ते मायमानानां धातूनां हि पया मला * तपेन्द्रियाणां दह्यन्ते दोषाः प्राणस्य निग्रहादिति । दोषाः पापानि तत्कायमापरणादीनि च । ननु तर्हि तपोध्यानाध्या प्राणायामोऽन्यथासिनः। तपसैय पापनियतः, ध्यानेन वायरणनि- पृ सम्मयादितिचेशा शानप्रतिवन्धपापादिक्षये प्राणायामस्येष मुफ्योपाययात् । माणायाम घिना मनमादीन्द्रियाणां जयासम्मपन गाधरणास्यन्तिफनिवृत्तेरसम्मधातू । ध्यानादरप्युत्पादासम्मयाय । तदुकं स्कान्दे- समस्तेन्द्रियत्तिश्च प्राणो वायुः प्रकीर्तितः। तजयाशिन्द्रियापप निर्जितानि मपन्ति दि. N ·पानरयोगसूत्र तिः। सत्तिवृत्तिमनोयस्मादमेदः परिकीर्तितः । सस्माद विजयादेव पतिमानिर्जितो मयेत् ।। মামলায় যা মাখামাহা। इन्द्रियाश्यान् यिनिर्जित्य समेष जितं भवेत् ॥ इन्द्रियापय तसर्थ यत्स्वर्गनरकायुमाविति ॥ इन्द्रियापर्यवेत्यत्र पवफारो भिन्नमामः । जयादेवत्यर्थः । तस्मात्सर्यस्यापीन्द्रियजयमूलमायाप्तदर्य चलचित्वेन प्राणापामा- पासोश्यं कार्य ति मापः ॥ ५ ॥ समाध्यनुकूलं फलान्तरमाई- धारणासु च योग्यता मनसः ॥ ५३ ॥ धारणा घश्यमाणलक्षणास्तासु मनसः प्राणायामाभ्यासेनाविकत- स्थान्त फरणस्य योग्यता विक्षपरहित सिरीमावो भवतीस्पर्थः ॥५॥ मत्याहार लक्षपति- स्वविषगासम्प्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानकार इन्द्रियाणां प्रत्याहारः ॥ ५ ॥ चित्तस्य विषयो मोहनीयो रजनीय फोपनीयच रूपादिस्नेन सम्प्रयोगस्तदभिमुखता, तस्परित्यागोऽसम्प्रयोगो नैराग्येणान्स ख. परिणाम इति यावत् । तस्मिन् सति मधुकरराजमनु मधुमक्षिका. गामिव यथित्तस्वरूपानुकार पवेन्द्रियाणां चित्तनिरोधे साधना. स्तर विना तवृत्तिनिरोधचित्तलक्ष्याभिमुखतारूपः सः । इन्द्रिया- णि विषयेय प्रतीपमाहियन्तेऽस्मिन्निति व्युत्पते प्रत्याहारपदार्थ इत्यर्थ । स्वशन्नधिसयत तत्वाभिमुखतेन्द्रियाणां नास्ति, फिन्तु विषयान्तरसचारराहित्यमात्रमिति झापनार्थ. । सोऽय प्रत्याहारों विविध उक्तो महामारते मोक्षधर्म- इन्द्रियाणीन्द्रियार्थे यो निवयं मनसा शुचि । दशद्वादशभिर्धापि चतुर्विंशात परंतत, इति॥इन्द्रियायः शब्दादिभ्यो मनसा निवत्यति फलीभूत प्रत्याहार प्राणायामसाध्य.

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । २ साधनपादः ।
१०३
माह । दशवादभिवेति । द्वाविंशतिसंस्याभिः संचोदनामिश्रिता-
श्वस्य प्रतोदनमानीयाभिप्रेरणामिःमतिमानात्मानं जीवं चतुर्विशा.
पछानान प्रकृतिसंशकात परं प्रति गन्तुं प्रचोषयात प्रेरयेत् । तबा.
अयादशसु खानेषु पायोः प्रत्याहरणं याज्ञवल्क्य आह--
अष्टादशमु यहायोमेस्थानेषु धारणम् ।
स्थानात स्थानात समारण्य प्रत्याहारो निगधते,
इत्युपकाम्प,
संपूर्य कुम्मवद्वायुमगुष्ठान्मूर्ध्नि मध्यतः ।
घारयस्यनिलं वुद्ध्या प्राणायामप्रचोदितः॥
व्योमरन्ध्रात समावण्य ललाटे घारयत पुनः।
ललाटाछायुमाकृष्य रुवोर्मध्ये निराधयेत् ॥
कमध्यावायुमाकृष्य नेवस्थाने निरोधयंत् ।
नेत्राद्वायु समाप्य नासामूले निरोधयेत् ॥
मासामूलात्तु जिज्ञापा मूले प्राणं निरोधयेत् ।
जिह्वामूला कण्ठपे ततो वायुं निराधयेत् ॥
फण्ठपातु हन्मध्ये मध्यान्नाभिमध्यमे ।
नामिमध्यात पुनमेंट्रे मेद्राद्यालये ततः ।।
देहमध्याद गुदे गार्गि गुदा ऊरुमूलफे।
ऊरमध्यासयोर्मध्ये तस्माजाम्बोनिरोधयंत् ।।
चिनिमूले ततस्तस्माज्जत्योमध्यमे तथा ।
जडा ततः समाकृष्य वायु गुल्फे निराधयेत् ॥
म्यानात स्थानं समाप्य यस्त्वेवं धारयेरिया।
निष्पापः स विशुवारमा जीवेदाचन्द्रवारकम् ।
पतत् योगसिद्धार्थ सामस्त्येनापि कीर्तितम् ।
प्रत्याहारेषु सर्वेषु प्रशस्तमिति योगिभिरिति ।
एयमावश प्रत्याहारचोदनाः । धारणाध्यागसमाधिसंज्ञा-
स्तिषः। ततः सत्यपुरुषान्यताच्यातिसंझा द्वाविंशतिचोदनाः ।त.
तोऽपि सम्प्रेरितो जीयो नदीसमदन्पायन निर्पिशेषचिन्मात्रा प्रति-
पपतस्पर्धः ॥५४॥
रत्र्य प्रासाप्राप्तविधेफरीस्या प्रत्याहारस्य फलमाह-
ततः परमावश्येतन्द्रियाणाम् ॥ ५५ ॥

·१०४
पातञ्जलयोगसूत्रवृत्तिः।
ततः प्रत्याहारादिन्द्रियाणां मनभाकादशानांभोगकारणानां
परमा वझ्यता परमो जयः । मोहनीयादिस्वरूपैः कपादिमिर्षिपये.
पहिर्मुखतां नीयमानान्यपि न यान्तीत्यर्थः । इयमेव पश्यता योगदा-
राऽपरोक्षप्रमाया हेतुः । एतस्यामाधादेव सौमरिप्रभृतीनां योगात
प्रच्यायोऽपि । अत एवोक्त भगवता-
यततो यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मन. ॥
तानि सर्वाणि सँय्यम्य युक्तं आसीत मत्परः ।
पशे हि यस्पेन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता, इति ॥
तदेवमेकाग्रताभूमिसम्पादनद्वारा योगसाधनत्वेन योगस्य
यहिरङ्गानि यमादिप्रस्थाहारान्तानि सफलानि द्वितीये पादे प्रोक्तानि।
धारणानयस्प सिद्धियाहुल्यातू तत्फलभूतामिः सिद्धिमिः सह
तत्प्रतिपादनाय तृतीयः पादो मयिष्यति ॥५५॥
इति श्रीनारायणतीर्थकृतायां योगसिद्धान्तचन्द्रिका
साधननिर्देशो नाम द्वितीयः पादः ॥ १॥२॥

·पोगसिद्धान्तचन्द्रिका । ३ विभूतिपादः। अय विभूतिपादस्तृतीयः ॥ ३ ॥ - 7 उक्तानि यमादिमस्याहारान्तानि योगाङ्गानि । इतः परं घार- पावित्रयं तरफलं च व्युत्पादयिष्यत् प्रथम धारणा लक्षयति- देशबन्धश्चित्तस्य धारणा ॥ १ ॥ देशे आध्यात्मिके नाभिचहृदयकण्ठमुखसमध्यमूर्यनासा- दो पाहो पर्वतमस्तफाफाशादी बन्धचित्तस्य विषयान्तरपरिहारेण पच्चिस लापनं तदैकाम्यं साधारणेत्यर्थः । ईकमीश्वरगी- तायां- हरपुण्डरीके नाभ्यां घा मूनि पर्वतमस्तके। पषमादिप्रदेशेषु धारणा चित्तपन्धसमिति मत एव ध्यानावः। ध्यानस्य चनोपलक्षितपरमेश्वरैका- व्यापस्यात् । धारणायास्तु ध्येयाधारकाम्प्यरूपावाद । तदुकं नव- पेशापस्थितमालय पुरयां पृधिसन्ततिः । प्रत्यन्तररसंस्पृष्टा तयानं सूरयो विधुरिति ।। सेयं धारणा भूतानां मेवेन, स्तम्मिनी प्लाविनी पहनी प्राम- णी शमनी चेति पञ्चधा भयति । तन पादादिजानुपर्यन्तदेशे हरि- तालनिमसलफारसवेघसचतुष्कोणपृयिव्यफापता स्तम्मिनी । स्य- मेय पार्थिवी धारणेत्युच्यते । जानुतः पायुपथ्यम् देशे मयुनिभ- सवकारसविणुकुन्दामजलफामता प्लाविनी । इयमेय धारणी घारणेत्युच्यते । मापायोदयपर्यन्ते देशे इन्द्रगोपाभत्रिकोणसरेफ. सबद्रयहफामता पहनी । इयमेय तेजसी धारणेत्युच्यते । हरयाद मध्यपर्यन्ते देशेऽअनसनिभसहत्तसपफारसेशपाम्बकाप्रताम्रा- मणो यमेष पाययी धारणेश्रयुध्यते । माया प्रसारन्ध्रपस्यन्ते देशे सहफारधिशुरणारिसराससदाशियाफाशेफामता मनी । इयमेव नामसी पारणरयुच्यते ॥ भयषा, मामेरधो गरस्पोय पारपेद पन नारिकाः।

·पतिनलंपोगसूत्राता पायुं ततो भवेत् पृथ्वी धारी चयापहा। पूणिधीसम्भयो मृत्युनं भवेत् तस्य यागिनः॥ गाभिप्याने ततो घायु धारयेत् पञ्च नाडिकाः । तंनो अलान्द्रय नास्ति जले मन्युन योगिनः ।। नायूमण्डले घायु घटिका पच धारयेत् । माप्रयो धरिणी देय मृत्युम्नस्य पहिना ।। मदखान शरीरं च प्रघिरे चाप्रिससारे। मामाघ्राणमध्ये तु प्रदेशप्रयसमित ॥ धारयेत् पसघटिका घायु सपा व पायधी। धारणा नेय पापोस्तु भयं भपति योगिनः ।। कामपादुपरिधातु धारयेत् पञ्च नाटिकाः । पायुं योगी प्रयोग सेपमाफाशधारणा। माफाशधारणा कुन मृत्यु जयनि शाश्वतम, रति ॥ पर्व मनसो मुखश्च धारणा मूर्ति ॥ इत्य हि धारणाः सः कर्वन योगी मपद रदः * ब्रह्मणः प्रलयेऽप्यम्य मृत्योभौतिनं विय- ते ॥ घायुसपमनपूर्वक ताफामता कार्यरयुक्तश्लोकामामयः। पता सामेय च फलं पहुकालजीविषादिरूप भुशुण्डादीनां योगवासिष्ठे प्रतिपारितम् । एतादृश्यो धारणाः परिच्छिभगोचरा अपि सिद्धि- सम्पादकतपा शास्त्रेषु बहुधा निर्मापता.। मुक्षुयोग्या त्वन्याहश्ये- वसा घोक्ता गाकरे- पाणायामेद्वादशभिर्यावरकालः कृतो मवेत । पतापरकार्यपर्यन्तं मनो ब्रह्मणि धारयेदित्यादिभि । इयं च धारणा भगवछपातश्च भवतीति सक्षप । अत्रेय लक्ष्ययोगस्पान्त. मंच. ३१॥ ज्यान लायनि- तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् ॥ २॥ पुण्डरीकादिदेशोपलक्षिते या प्रत्ययकतामता प्रत्ययस्य चित्तवृत्तेर्विजानीयप्रत्ययनिरस्कारेण धारावाहिकता सा ध्यानमि- स्पं । तदुक्त विष्णुपुगणे- ततित्यकाप्रसन्ततियांबनिस्पृहा ।

·:- W योगसिद्धान्तचन्द्रिका । ३ विभूतिपादः । तयशानं प्रथमैः पहिरनियापन नपेति ॥ तन यानं सानिर्गुणभेदेन विविधम् । तत्रमणमा भासवल्क्यादि । यथा- नीलोत्पलदलश्यामं पीतमपलाससम्म । चतुर्भुज शशचक्रगदापनादिशोभितम् । कोटिसूर्यप्रतीकाशं ध्यायदध्युतमव्ययम् । अग्रे निम्तष निर्मलं हात गुमम । शुबस्फटिकलङ्काही महादेवं महेश्याम ॥ परातू परतर नित्यं नीलकण्ठ पिलोचनम् । ब्रह्माणं च सदा ध्यायेत सर्वपामप्रणाशनम् । मनारायों महादेव काराग हारमंतः। सकाराय भवेद् ब्रह्मा भारतु ततः सदा । तेषामक्य तता सघःक्षीपापो भवेन्नरः, इति । निगुणस्य तु एक ज्योतिर्मयं शुब सर्पगं व्योमवद् इदम् । भव्यक्तममलं नित्यमादिमध्यान्वर्जितम् ॥ स्थूलसूक्ष्ममनाफाशमसंस्पर्शमचाक्षुपम । न रस म च गन्धाल्यमप्रमेयमनूपमम् ॥ मानन्दमजरं निस्पं सदसत्सर्यकारणम् । सांधारं जगदपममूर्तमजमव्यम् ॥ अदृश्य दृश्यमध्यस्थ वृतिर्थ सयंतीमुखाम । सफ सात पादं सर्वस्पृफ सवंत शिर.॥ ब्रह्म ग्रझमयोऽह स्यामिति तत्त्वम्य घेदनम् । तदेतनिणं पानमिति योगपिदा विदुरिति । यानफलं तु प्रसिद्ध पुराणेषु । यपा- नाश्वमधेन तत्पुण्य न च घे राजसूयत.। यापुण्यमफध्यानेन लमेघोगी स्थितनमः ॥ महापातकयुक्ताऽप्ति प्रायशिमाच्युनर । मुपस्नपस्थी भवति पधिपायन एय स', इत्यादि। मात्र मूत्र, मति पर देगविगेरपरमौरमनिकायोनामिप्रा. पा सध्यान नया नियमात । अतोस्थापि गाडेचारमुकना ·१०८ पातञ्जलयोगवशतिः। क्येय ब्रह्मणि प्रोक्तं ध्यान द्वादश धारणा * इत्यादिना । तस्यैष प्रा. दयमाणायामफालेन धारितचित्तस्य द्वादशधारणाकालापछि चिन्तनं ध्यान प्रोक्तमिस्पर्थ ॥२॥ ध्यानसाध्यं समाधि लक्षयति- तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः ॥ ३॥ तदेधेनि ॥ तदेव स्वच्छचित्तस्य वृत्तिप्रवाहरूपं ध्यानमेष मपंमाप्रनिभातम् । अयमानस्य प्रत्ययादिवर्जितस्य पेयस्य नियो. घेणासदिग्धसारमना मासो भानं यत्र तथाभूतम् महमिदं चिन्त- थामीत्येवंविधाकारशुन्यम्।अत एव निर्विकल्पकरूपत्वेन प्रत्यक्षागो. घरवात स्वरूपशून्यमिव, न पस्तुतःस्वरूपशून्यम अनुमानपत्या. सु ताशं ध्या भावनाविशेष समाधिपदार्थः । सम्प्रहातसाधारणं तु ध्यान चि गारुडोक्तं लक्षणम् । यथा- ध्यान द्वादशपर्यन्तं मनी प्राणि धारयेविति । व्याख्याताभिप्रायम् ॥३॥ पतस्तिय व्यवहारलाघवफलां संयम इति संहामाह- त्रयमेकत्र संयमः ॥ ४॥ एकस्मिन् विषये प्रयं धारणापानसमाधिप्रितयं संयमशब्दायों भधतीत्यर्थ ॥४॥ संयमस्य फलमाह- तज्जयात प्रज्ञालोकः ॥ ५ ॥ तजयति ॥ संयमस्य जयात स्पैयांत सात्म्यादिति यावत् । प्रशाया ज्यातव्यचित्रकस्वरूपाया आलोफो दीप्तिद्धिः क्रमेण भय- तीपर्थ । ध्यातव्यगाचरा प्रज्ञा अपरोक्षा भवतीति यावत् ॥५॥ संयमस्यानुएाने विशेषमाह- तस्य भूमिष विनियोगः ॥ ६॥ तस्येति ॥ तस्य सयमस्य स्थूलादिपूर्वपूर्षभूमिफाजयानन्तरं सूक्षमसूक्ष्मोत्तरभूमिफासु विनियोगा नियोजन योगिना कर्तव्यमि. स्वप. मघरामधरा जिता शारयोत्तरस्या भूमौ सयम कार्य इति पापत् । तदुक्त- योगा योगी सातव्यो पांगो योगात प्रयते *

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । ३ विभूतिपादः ।
योऽप्रमत्तस्तु योगेन स योगे रमते चिरमिति ॥ ॥ ६ ॥
भष्टाङ्गेषु मध्ये त्रयाणामावश्यावाघधारणाय पूर्व पति-
घवान्तरषिशपमाह-
त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः ॥ ७ ॥
पूज्यो यमादिपञ्चभ्य. समाधिप्रतिबन्धकरितानव-
भ्यः । मत एव परम्परया समाधरुपकारकतुर्याहरङ्गभूतेश्यलयं
যালানাঘয, সবঙ্গ অল্পমালান বায়
स्वरूपोपफारफमित्यर्थ. । मतश्चैतस्त्रयाणामेवावश्यकत्वाद् यस्य
जडभरतादे स्वत एवं प्राचीनकर्मणा चित्त सयमयोग्यं तस्य ना-
ऽस्तीतरागावश्यफत्वमित्युक्त पुराणेषु-
मासनस्थानविधयो न योगस्प प्रसाधकाः ।
विलम्बजनना. सर्वे विस्तरा. परिकीर्तिताः॥
शिशुपाल. सिरिमाप स्मरणापासगौरवादित्यादिना ।
प्रसाधकाः प्रकृपहेतवः । कुतस्तत्राह । विलम्बेति । मत एव भगव-
गीतायां, मय्येव मन आधरस्थ मयि बुद्धिं निवेशय * निवसिष्यसि
मध्येव मत ऊ न सशय , इत्युक्तम् । सयमं प्रयशक्तस्यैध,
भय चित्त समाधातु न शक्रोषि मयि स्थिरम् * अभ्यासयोगेन
ततो मामिच्छाप्तु धनञ्जयेत्यादिनाऽभ्यासादीनि कर्माणि विशेषत
उपदिशानि । तस्माच्चलचित्तानां यमादिपञ्चफ यस्तुतो पहिरनमा
यावश्यफतयान्तरङ्गमेव । तत्राप्यसमाथांनां क्रियायोग इति स्पर-
परवैराग्यद्वारा तस्य संयमस्य समाधिनिष्पादकत्वात् समा.
ध्यन्तरापेक्षया तस्यापि पहिरङ्गत्यमित्याह-
तदपि बहिरङ्ग निर्वीजस्य ॥ ८॥
तदपि धारणादिनयमपि निजिस्प समाधे. बहिरङ्गमेष
साक्षादहेतुरेव । बियेफस्यातिपरवैराग्यद्वारेन तस्य हेतुत्यात । मत
एय येषां विदेहप्रकृतिलयानां देवविशेषाणामात्यफिशानवैराग्या.
या सपम घिनवासम्मशातो योगो मपनि तेषां नास्ति संयमायश्य-
फत्वमिायुक्त पुराणेषु-धारणादिविधिध जन्मसिखेषु सम्मतः-
यतो प्रायः स जन्मना सिनिमास्पिशा , इत्यादिना ॥८॥

·.
पातञ्जलयोगसूत्रवृतिः।
ननु त्रिगुणात्मकतया चलखमाधचित्तस्य संयमादिसाध्य-
निजिसमाधी कीदृशः फतिविधश्च परिणामस्तनाह ॥
व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोभिभवप्रादुर्भावौ निरोध-
क्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः ॥ ९ ॥
व्युत्थानेति ॥ क्षिप्तमूढविक्षिप्ताय भूमिनय व्युत्थानम् ।
मसम्प्रज्ञातापक्षया सम्प्रज्ञातश्च निरोधः परवैराग्यं सम्यक्षातो निरु-
दानेऽनेनेति व्युत्पत्तेः । ताभ्यां जनिती यो सस्कारी तयोर्यथाक्रमः'
मभिभवप्रादुर्भावो । अमिभव. क्षिप्तादित्रयस्य दाहः, संभातस्य तु
हासः । प्रार्दुभावो वर्तमानेऽध्वनि प्रफटतथाऽयस्थानम् । एतौ द्रो क.
मेण वर्द्धिती निराधपरिणाम.-निरोधकालीनः परिणामः । स व
निरोधक्षणचितान्त्रयः । निरोधक्षणेषु फस्मिंश्चित स्पिरे चितेन्धि-
त रत्यर्थः । एतच विशेषणं योगफाले प्रतिक्षणं ताशपरिणामा-
भावलाभाय, चित्तस्यलाभाय चेति संक्षेपः। अनेन धम्मपरिणामो
लक्षणपरिणामधातः । व्युत्थानत्यागेन निरोधसंस्काररूपधर्मस्थ
लामात् । तस्य धर्मस्य वर्तमानावस्थाप्रासश्च ॥ ९ ॥
मनु किमर्थ चित्तम्मिणी धर्मपरिणामोऽय निरोधसंस्कारो
निरोधकाले कल्प्यते इस्याफाट्टायां निरोधसंस्कारे प्रमाणमाह-
तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात ॥ १० ॥
तस्यां निरोधाषस्थचित्तस्य प्रशान्तवाहिता प्रशान्ततया नि-
मलतया पाहिप्ता प्रवाहपरिणामो निरोधसस्फारचलानिश्चलनिरो-
धवारया वहन चित्तम्य भवतीति यावत् । अतो निरोधसंस्कार.
स्तस्प्रादुर्भावश्चायश्यमेवेष्टव्य इति भावः। अनायस्यापरिणाम उ.
का। सस्कारस्य बलवत्वावस्थालागात् ॥ १०॥
इदानी सिसो प्रदंशयिष्यन् योगाङ्गसमाधिकार्य परिणाम
वयति-
सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य
समाधिपरिणामः ॥ ११ ॥

·पोगसिदन्तिचन्द्रिका । ३ विभूतिपादः । सार्यतायलयावालानाविधार्थग्रहणम्पा विक्षिप्तता एफार्य- ता एकमात्रविषयता तयोर्ययामामं क्षयोदयौ निरुक्तप्रकाराभिमय- माईमावो चित्तस्य योगाङ्गसमानकालीन. परिणाम इत्ययं ॥ ११ ॥ इदानीमलसमाधापेव परिणामान्तरमुक्तपरिणामोत्तरकालीन. ततः पुनः शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चित्त- स्यैकाग्रतापरिणामः ॥ १२ ॥ 'ततः सर्वार्थताया नि.शेषत. क्षये सति शान्तोदिती, शान्तः मतीतापनि मविए, उदितो वर्तमाने ध्वनि स्फुरित. । एती वाय- तीतोरपद्यमानौ तुल्यप्रत्ययौ एफवस्तुविषयफत्वेन सहशी प्रत्यय चित्तस्यैकपनाकालीन पुनः परिणामो मवति । सजातीय एफैफः मस्पयो नश्यत्ति, अन्पोऽन्यश्चोत्पात प्रत्येव परिणामो भवतीत्यर्थः । नच पूर्वण गतार्थता । तत्र चित्तसमाधानरूपलक्षणपरिणामस्यैवो. करवात् । अत्र तु धारावाहिकाप्रतासन्तानस्योक्तेन गतार्थतेति सक्षेपः॥१२॥ तदेवं योगतदङ्गतयोः परिणामवलक्षण्यं तयोविवेकाय प्रद- हितम । मनपैध दिशा युस्थानकालीनानपि परिणामाश्चित्तस्य ब्याचरे- एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः ॥ १३ ॥ एतेन धर्मलक्षणायामेदेन विविधपरिणामस्थप्रदर्शकसूत्र- सन्दर्भण भूतेन्द्रियेषु स्यूलरूममेदमिनभूतेषु शामफर्मान्त.फर- गभेदेगापसिधिन्द्रियेषु च धर्मलक्षणावस्यापरिणामा. । अवसि तस्प धर्मिण, धर्मनितो धर्मान्तरप्राप्तेघमपरिणामः । यथा मृदा पिपडभापत्यागेन घटमाघस्तस्पानागतायस्थापरित्यागेन पर- मानावस्याय.यसमानाम्यात्यागेनातीतावस्थामा प्रासिलेक्षणप. रिणामः ।प्रथमनितीयादिलक्षणयो. सम्पन्धेत भूतगत्यप्राचीनस्य- ·. पातञ्जलयोगसूत्रवृतिः। सपोऽवश्यापरिणामः । पते प्रपो धर्मलक्षणावस्यापरिणामा व्या. स्याताः। चित्तस्येय भूतन्द्रियाणां त्रिगुणात्मकतयाऽययम्माधितया सूषिता । अयमत्र निष्कर्षः। स्थूलसूक्ष्मभेदेन भूतानि विविधानि । तक स्यूलानि पियरपथगतेजोऽम्युभुवः सूक्ष्माणि शदस्पर्शापरस- गन्धसम्मात्रायपानि तामसाह दुगरीपादानकानि परस्परमतिविजाती- यानि परस्परमहतुफानि सेषां विपरिणामाः स्थूलाः। तत्र शादतन्मा पाण्यस्य परिणाम माफाशः, स्पर्शतन्मात्राण्यस्य घायुः, पतन्मा. नाश्यस्य तेजः, रसतन्मात्राययस्य जलं, गन्घतन्मानास्यस्य पृधि. थी। तन्मादाण्याश्च स्थूलानां सूक्ष्मांशाः । स्यांशेश्यः स्यस्योत्पत्तेः सम्भषात् । मतो नाफाशस्य घायुः, पायोस्तेजः, तेजसो जलं, जल- स्प पृथिवी परिणामः । जातिसायंप्रसङ्गतो पिजातीयानां घिजा- तीयपरिणामत्यायोगात । ननु ताफाशावायुः घायोरग्निरग्नेरापः मनपः पृयियीत्याधनेफध्रुतिस्मृतिविरोध इतिचेन्न । तासां तेपा- मषिष्ठानफारणत्याभिप्रायफत्वात् । अधिष्ठानकारणं च यत्राधि. भक्तं येनोपएम्मं च सदुपादानफारणं च कार्याफारेण परिणमते तत । यथा सादी जलाऽधिभक्ताः पृथिवीसूधमांशास्तन्मात्रायया जलेनेघोपएस्मात् पृथिव्याफारेण परिणमन्ते । तदत्यन्तो जलं महा- पपिच्या अधिष्ठानफारणम् । पवमाफाशादयो घाय्यादीनाम । मात्मा च सर्वेषाम् । यस्य पत्कारण प्रोक्तं तस्य साक्षान्महेश्वरः भधिष्ठानतया स्थित्वा सदैवोपफरोति हीति स्मृतेः । उपष्टम्भकरवं ध परमेश्वरस्य साक्षित्वेनैव । नच, यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्तीत्युपादानस्वघोधक. श्रुतिविरोध इति वाच्यम् । तस्या अपि कार्याविभागाधारत्वरूपो. पाशनत्वपरस्यात् । अविभागश्च दुग्धजलयोरिव सम्मिश्रणाख्यः सम्बन्धविशेषः । तथाच यत्र फार्यस्य साक्षादविभागस्तत्परिणामि कार्यमायथा तन्तव. परस्यायत्र तु फार्यस्य कारणाविभागेनाविमा. गस्तदधिष्ठानकारणम्। यथा जल पृथिव्या इति। ननु तदि तार्किफ मतादाविशेष इतिचेतू का नो हानि तार्किकेन सहजात्या दोषामा घात । सम्भयति कश्चिदप्यफयाफ्यत्वे सर्वथाविरोधादेरस्याज्ञता- मात्रपात तन्मने सूक्ष्मांशाः स्थुलानारम्भफा. । अवयवावयविनो. भ मंद पय । सम्पन्धश्च समवाय. 1 एतन्मते तु सूक्ष्मांशा. स्थूल;.

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । ३ विभूतिपादः । परिणामिन.1 तादात्म्यञ्च सम्बन्ध इति मतविरोधस्य स्फुटत्वाश्च । अपिच तार्किकः पृथिवी प्रति जलस्य निमित्तकारणत्वमिति परि- भाष्यते । अस्माभिस्तु समवाव्यसमचायिभ्यामुदासीननिमित्तकार- णेभ्यश्च विलक्षणतया चतुर्थमाधारकारणमित्युच्यते । अवयवा- विभागस्य निमित्तकारणेवदर्शनादित्यन्यत्र विस्तरः ॥ १३ ॥ ननु धर्म योऽतिरिक्तो धर्मी नानुभूयते यस्य धर्मादिपरिणामः स्यादिति बौद्धशङ्कगयां धर्मेन्यो विविच्य धर्मिणं लक्षयति- शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी ॥ १४ ॥ शान्ताः कृतव्यापारा अतीताः, उदिता फुर्वव्यापारा वर्तमा- नाः, अव्यपदश्या शक्तिरूपेणापस्थिताः कथितुमशक्या अनागताः। एनाहशेषु धर्मेष्वनुपातीति वर्तमानरूपेणानुगतो धर्मीत्यर्थः । अत्रा- ऽव्यपदेश्यान्तं विशेषणं धर्मभिगो दप्रदर्शनाय । तथाच वर्तमान- स्थायर्तमानत्यरूपविरुद्धधर्माध्यासाद्धर्मिणो धर्मस्य च भेद इत्यर्थः। ननु वर्तमाने धर्मिणि कारणव्यापारात् पूर्व धर्मादेरैवर्तमानत्व सत्कार्यवादयाध: स्यात् ।कारणव्यापारेणासतः कार्यस्योत्पत्यङ्गीका- रात् । नच कथश्चिद्भिन्नत्येऽपि शक्यात्मनावस्थितस्यात पव भिन्नस्य फारणेनाभिव्यक्तिरेव क्रियते, नोत्पत्तिरितो न सत्कार्यवाघमसङ्ग इति वाच्यम् । अभिव्यक्तरपि जन्यत्वे सत्कार्यवादयाधः स्यात् । नित्यत्वे सदैवाभिव्यक्तिः स्यात् । तस्याप्यमिव्यक्त्यपेक्षायामनय. स्थापत्तेश्चेतिचेन्न । धर्मिनिष्ठसत्वगुणस्यैव धर्माभिव्यक्तित्वेना. ऽभिव्यनित्यत्वेऽपि तमसा प्रतिवन्धत्यान्न व्यहारोपयोगित्वम् । अभिव्यझफसामग्योत्तेजकेन मणेरिव तमसः प्रतियवाद् व्यव- हारोपयोगित्वमिति सामनया उत्तेजकत्वमाप्राङ्गीकारात् सत्कार्य- चादयाधायोगात् तस्मात् सामग्रथा उत्पादकत्वपक्ष एव नैयायिफो. कदोपावकाशो नोत्तेजफत्वपक्षेऽपि । अतस्तेषां दूषणप्रयासोऽन्येषां समाधानान्तरप्रयासश्च व्यर्थ एवेति सोपः ॥ १४ ॥ नन्येकस्य धर्मिणः फिर्मका एव परिणाम: ? उत पहप त्या- रायाम ,एफ एव युक्तो लाघयाद्,यहुत्यपई सहफारिभेदपाल्पना- गौरयादिति प्राप्ते फलभेददर्शनाद् यदुन्यमेय युक्ताम् । यदुत्वे फो देतुस्तपाह- ·पातअलयोगसूत्रवत्तिः । मान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः ॥ १५॥ मृदि चूर्णपिण्डयो. पिण्डघटयोः पौर्वापर्यरूपनमस्यान्यत्वं दृश्य- मानमेकस्या एव मृद. परिणामानां चूर्णादीनां धर्माणाम् अन्यत्वे नानाविधत्वे हेतु कारणं लिङ्गभेत्यर्थः । क्रियाभेदादेकस्य धर्मिणो नानाविधा. क्रिया परिणामा भवन्ति । फ्रियाभेदशानाश्च परिणामा भिन्ना इति च ज्ञान भवतीति यावत् । एवं धर्मेऽपि लक्षणपरि- णामावस्थापरिणामा अवगन्तव्या । सर्वेषां भावानां नियतेनैव क्रमेण परिणममानत्वात् । तत्र नर्मलक्षणपरिणामयो प्रतिक्षणमनुत्पादे- ऽपि अवस्थापरिणामस्यास्ति प्रतिक्षणमुत्पत्ति । नवस्य कालान्तरे पुराणतोपलम्भात क्षणपरम्परापातिना प्रशिक्षण भिन्न स्वरूपसत्ता- क्रमसमूहेन धिना पुराणताया अनासम्भवात् । अत सा प्रतिक्षणमव- स्थापरिणाममनुमापयति । अत एव प्रतिक्षणभङ्गुरत्येन प्रपञ्चस्य स्वप्नसाम्य निश्चिन्वन्ति प्राज्ञा । तदुक्तं माण्डूपये- स्वप्नमाय यथा दृष्टे गन्धर्वनगरं यथा। तथा विश्वमिदं दृट घेदान्तेषु विचक्षणे , इति ॥ ननु स्वामतुल्यत्व न युक्तम् जाग्रदृश्यपदार्थानामिवस्वाग्निका. नां सम्प्रयोजनत्यादर्शनात् । स्थानभोजनादिना क्षुत्पिपासादि- निवृत्तेरभावादितिचेन ! जागरितमोजनादिना स्वाक्षुत्पिपासादे. रप्रतिबन्धाज्जागरितसम्प्रयोजनताया स्वप्ने व्यभिचारेण साम्यस्या- अपरिहार्यत्वात् । तदुक्त तत्रैव-- सम्प्रयोजनता तेषां स्वप्ने विप्रतिपद्यते । तस्मादाधन्तरत्वेन मिध्यैव खलु ते स्मृता', शति ॥ इदमेवच तेषां मिथ्यात्व योगकालेऽप्यस्थिरत्वं ज्ञानोत्तरफाले चाऽसत्त्वम् । एतदभिप्रेत्यैव च तदेतत्त्रय स्वमं मायामात्रमित्याचा श्रुतिस्मृतयोऽपि स्वप्नमायात्वादिकं प्रतिपादयन्ति, मत्वात्यन्तिर्फ तुच्छत्व शापयितुमित्ति सूत्रकारस्य गूढाभिसन्धिः॥ १५ ॥ सम्प्रत्यापादपरिसमाप्ते सयमस्य सर्वविषयावश्यकत्वधापनाय विभूतय उच्यन्ते । तत्रादौ परमेश्वरेण साम्यसम्पादिकां विभूति. माह--

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । ३ विभूतिपादः ।
.
परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञानम् ॥ १६ ॥
परिणामत्रयेति ॥ मस्य धर्मिणोऽयं परिणामस्तस्य चायं लक्षण.
परिणामोऽयमयस्थापरिणाम इत्येचं परिहतविक्षेपतया अनुक्षणं
यचिदर्थे संयमात् तत्साक्षात्कारे सति तदितरार्थानामपि सपा-
मतीतानागतवर्तमानानां साक्षात्कारो योगजन्यधर्मवलाद्योगिनः स-
ङ्कल्पमात्रेण प्रणिधानलेशादेव भवतीत्यर्थः । अयं भावः । सत्य-
प्रधानतया सर्वार्थग्रहणे समर्थस्यान्तःकरणस्याविद्याविक्षेपकृत-
कुण्ठीमावनिरासद्वारा सर्वार्थाने संयमो हेतुरित्यर्थः । संयमस्या.
ऽन्यविषयफत्वेऽपि न हानिः । योगमात्रस्य सकलप्रतिबन्धनिरासे
सामर्थ्यादिति ॥ १६॥
सिद्धचन्तरमाह-
शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात संकरस्तत्प्रवि-
भागसंयमात सर्वभूतरतज्ञानम् ॥ १७ ॥
शब्दायेति ॥ शन्दोगौरित्येकं पदमित्येकत्वबुद्धिवेद्यधणेभ्योऽतिरिक्तो-
ऽखण्डश्चरमवर्णप्रत्यक्षेणाभिव्यज्यमानः स्फोटः । आशुविनाशितया
घानां मिलनासम्भवेनार्थप्रत्यायकत्यायोगात्तथैवार्थस्य स्फुटी.
फरणात् । यद्वा स्फोटशानेऽपि पूर्वपूर्ववर्णसंस्कारसहकृतचरम-
घर्णप्रत्यक्षस्यैव कारणत्वं वाच्यम् । तथाच तद्धेतोरेवास्तु किं तेनेति
न्यापेनानुपूर्वीविशेषविशिष्टवर्णसमुदाय एव वा, अर्थों गॉरित्यादिः
सास्नादिमान विपयः, प्रत्ययो गीरित्यादिव्याक्तिविषयकं ज्ञानम् । ते-
पाम् इतरेतरामासाद् अन्योन्यममेदाध्यासातू सङ्करो विधेफा.
ऽग्रहणं भवति । वस्तुतस्तु तेषां भेदोऽस्ति । अतस्तेषां मनुप्यादि-
यत्किञ्चिद्विपयाणामपिप्रविभागभेदे संयमातू साक्षात्कृते सति सर्य-
भूतानां रुतानि शायन्ते । अयं काकादिरिममर्थम् । एयं प्रतीत्या अनेन
शब्देन कथयतीत्येयमित्यर्थः । यद्यपि, साक्षात्यते सतीति सूत्रे ना-
स्ति, तथापि, संस्कारसाक्षात्करणादित्यागामिसूत्रेण साक्षात्कार-
पर्यन्तानां संयमस्य व्याख्यास्यति । यस्मदादीनां च शब्दार्थ-
प्रत्ययभेदसाक्षात्कारे सत्यपि तस्य साक्षात्कारस्य संयमाजन्यत्वान्न
सर्पभूनरुतशानं भवतियोगजधर्मस्यैव तादृशसामादितिदिम्॥१८॥

·पातञ्जलयोगसूत्र तिः ।
सिद्ध्यन्तरमाह-
संस्कारसाक्षात्करणात् पूर्वजातिज्ञानम् ॥ १८ ॥
संस्कारति ॥ विविधाश्चित्तस्यानुभवक्लेशजाःस्मृतिवलेशहेतवः
संस्काराः, केचित् कर्मजात्यायु गफला. पूर्वजन्मपरम्परासञ्चिता ।
तेषां श्रुतानुमितानां संयमेन साक्षात्कारात पूर्वजातीनां ज्ञानं भवती
त्यर्थः । जन्मभृमिरूपदेशस्य युगादिरूपकालस्य मातापित्रादिरूपनि•
मित्तस्य चेदानीमप्रामुकपुत्रोऽहमित्यनुभवजन्यानादिसंस्कारविषय-
स्यात् सस्कारसाक्षात्कारे देशकालनिमित्तादिरूपाशेपविशिष्टानां
पूर्वजन्मनामपि साक्षात्कारो भवतीतियायत् ।
अत्र भगवान्
जैगीपव्य उदाहरणम् । तथाहि । भगवानावटयों जैगीषव्य
प्रत्युवाच । सस्कारसाक्षाकरणेन दशसु महासगैपु भव्यत्वाद-
नाभिभूतबुद्धिसत्वेन त्वया नरकतिर्यग्ग्रामदु ख सम्पश्यता देवमनु-
ध्येषु पुनः पुनरुत्पद्यमानेन सुखदु खयो किमधिकमनुभूनामिति ।
अथ जैगीपव्य उवाच । दशस्यपि महासर्गेषु सुखदुःखयोमध्ये
तुःखमेवाधिकमनुभूतमिति बावट्य आह । किं प्रधानवशिवमनुत्तम-
सुखमपि दु खपक्ष एव निक्षिप्तमिति । जैगीपव्यः प्राह । क संदेहः
विषयसुखापेक्षयवानुत्तम, न तु कैवल्यापेक्षया । त्रिगुणात्मकस्य.
प्रत्ययस्थ हेयत्वादिति ॥ १८ ॥
सिद्धयन्तरमाह-
प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ॥ १९ ॥
प्रत्ययस्येति ॥ प्रत्ययस्य रागादिमत्या स्वीयचित्तवृत्ते; संयमेना.
श्रियादिरूपाशेपविशेषैः साक्षात्रताश्चित्तात् परचित्तज्ञान परस्य
भिन्नस्य चित्तान्तरस्याप्यशेषविशेषतः साक्षात्कारः संकल्पमात्रेण
भवतीत्यर्थः । फेचित्तु मुखादिना लिङ्गेन परस्य चित्तस्य संयमेन
परचित्तज्ञानमिति वदन्ति । तन्न युक्तम् ।समानविपयत्यनैव सयमा-
ऽनुभवयो। कार्यकारणभावे अहप्ताश्रुतामतगोचरप्रत्यक्षं न स्यात् ।
तस्मात् । सजातीयसयमत्वादिनैव हेतुहेतुमद्भावो युक्त । अतः
स्वीयचित्तवृत्तिसपमादपि तासम्भव परानुसरणप्रयासो व्यर्थ इति
दिफ ॥ १९ ॥

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । ३ विभूतिपादः। ११७ अस्यैर परचित्तज्ञानस्य विशेषमाह- न च तत्सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वात् ॥२०॥ तत् परचित्तानं नीलविषयं पीतविषयमिति सालम्पनं नियमेन न भवति । तस्य परचित्तालम्वनस्य सयमविषयेण स्वचित्तना- विषयाकरणादित्यर्य । फिमनेनालम्बितमिति प्रणिधाने तु भवत्येव तस्यापि ज्ञान प्रणिधानविशेषमाहात्म्यादिति सक्षेप.॥२०॥ सिद्धान्तरमाह- कायरूपसंयमाद् ग्राह्यशक्तिरतम्भे चक्षुःप्रकाशा- ऽसम्प्रयोगेऽन्तानम् ॥ २१॥ फायस्य यदूपं चाशुपत्यायोजकमस्ति तस्मिन् संयमात्तस्य रूपस्थ तदाहाशक्तिस्तम्भे परचक्षु संयोगयोग्यतारूपस्य दृश्यता- शतिप्रतिवन्धे सति चक्षु प्रकाशसयोगे परचक्षु फिरपैरसंप्रयोगे- अन्तर्धान योगिदेहस्याचाक्षुपरयं यथावकाशमुत्पद्यते। दिवान्धेनेध के- नाप्यसौ न दृश्यत इत्यर्थ । एतेन स्वीयशब्दादिसयमाच्छोत्राद्य- ऽग्राह्यत्वसिद्धिरुक्ता वेदिवव्यति सक्षेप. ॥ २१ ॥ सिड्यन्तरमाह- सोपक्रम निरुपक्रम च कर्म तत्संयमादपरान्त- ज्ञानमरिष्टेभ्यो वा ॥ २२ पूर्वजन्मकृतमिदानीमस्थितं कर्म द्विविधं सोपक्रमं निरुपक्रम च। तत्र सोपक्रम फलदातव्यापारयुक्तम् । निरुपकमं कालान्तरे फल. प्रदम् । तस्मिन् विविधे कर्मणि किं कर्म शीघ्रविपाक किया चिरविपाकमिति सयमात् साक्षात्कृतेऽपरान्तशब्दितस्य मरणस्य ज्ञानम् । अमुस्मिन् देशे काले चानेन प्रकारणामुफहेतुना भविष्यती- त्येव भवतीत्यर्थ । प्रसडादयोगिनोऽप्याह ।। अरिष्भ्योवेति । अरिष्ट त्रिविधम् । आध्यात्मिकम् आधिभौतिकम् आधिदैविकं च । तत्रा- ध्यात्मिक च विपरीतोऽसुसचार ,पिहितकर्णस्य नादाश्रवणादिक च । आधिभौतिक च अकस्माद्विकृतपुरुपदर्शनादि । आधिदैविकम् ·११८ पातालयोगसूत्रत्तिः । अफाण्ड एवात्रायोग्यस्वादिदर्शनम् । उक्तानि स्कान्दे- घामनासापुटे यस्य घायु_ति दिघानिशम् । अखण्डमेकं तस्यायुनश्यत्यन्दत्रयेण हि ॥ दूयहोरात्रं व्यहोरात्रं रविवहति सन्ततम् । आधेकय तस्येह जोषितावधिरुच्यते ॥ पहेन्नासापुटयुगे दशाहानि निरन्तरम् । घायुश्चेत् प्रतिसंक्रान्ति तदा जीवेतुत्रयम । अरुन्धती ध्रुवं चैव विष्णोस्त्रीणि पदानि च । आसन्नमृत्युनेक्षेत चतुथै मातृमण्डलम् ॥ अरुन्धती भवेजिह्वा ध्रुवो नासाममुच्यते । विष्णोः पदं वोमध्य नेत्रग्लोर्मात्मण्डलम् ॥ घेत्ति नीलादिवर्णस्य कट्यम्लादिरसस्य च । अकस्मादन्ययामाचं पण्मासेन स मृत्युभाक् ॥ पण्मासमृयोमर्त्यस्य कण्ठोष्ठरसनापुटाः। शुष्यन्ति सततं तद्वत सजिद्वातालपञ्चमाः॥ रेत फरजनेत्रान्तं नीलिमानं भजन्ति चेत् । तर्हि फीनाशनगरी पष्ठे मासि जेन्नरः॥ द्रुतमारा सरटस्त्रिवणों यस्य मस्तकम ! प्रयाति याति तस्यायुः षण्मासे परिसंक्षयम् । सुस्तातस्यापि पस्याशु हृदय परिशुष्यति । चरणौ च करी घापित्रिमासं तस्य जीवितम् ॥ छाया प्रकम्पते यस्य देहबन्धेऽपि निश्चले । कृताम्तदूता बध्नन्ति चतुर्थे मासित नरम यस्य पार्य मलं मूत्रं क्षुत सघः पतदिह । एफधव भषेद्वर्षे जीवितं तस्य निश्चितम् ॥ इन्द्रनीलनिमं व्योम्नि नागवृन्दं य ईक्षते । इतस्ततः प्रचलितं पण्मासं स तु जीवति ॥ मतिभ्रश्येचलेवाणी धनुरेन्द्र निरीक्षते । रात्री चन्द्रद्वयं चापि दिया च द्वौ दिवाकरी ॥ दिवा सतारकाचन्द्रं रात्री व्योमवितारकम् । युगपथ पतुर्दिक्षु शाम फोदण्डमण्डलम् ।

·११९ योगसिद्धान्तचन्द्रिका । ३ विभूतिपादः । भूरुहे भूधराप्रे या गन्धर्वनगालयम् । दिया पिशाचनृत्यं च होते पसरवतयः । सवेपेतेपु चिहपु योकमभिधीयते । तदा मासाघधि मृायु प्रतीक्षेत मचाधिकम् ॥ अफस्माद्वीक्षते यस्तु पुरुष कृष्णपिङ्गलम् । तस्मिन्नेव क्षणे ऊपं स जीपेद् घत्सयम प्रेक्ष्यते भक्ष्यते यो हि पिशाचासुरवापसैः । भूतैः मैतः भ्यभिधेगोमायुपरराफरः॥ शरमः फरभैः कीरैः श्येनेत्यश्व जन्तुभिः । स्वा स जीवितं त्यक्त्या पाते यममीक्षते । गन्धपुष्पाशुफैः शोणैः स्वां तहुँ भूपितां नरः। य पश्येत् स्वप्नसमये सोऽपि मासांस्तु जीयति ॥ पांशुराशि च घल्मीकं यूप दण्डमथापि या। योऽधिरोहति चे स्वप्ने स पष्ठे मासि नश्यति ॥ रासमारूढमात्मानं तैलाध्यक्तं च मुण्डितम् । नीयमान यमाशायां यः पश्येत स च पूर्ववत् ।। स्वमौली स्वस्तनी चापि यः पश्येत् स्वप्नगो नरः। तृणानि शुष्कफाष्ठानि पठे मासि स नश्यति । लोहदण्डधरं कृष्णं पुरपं कृष्णवाससम् । स्वप्ने योऽग्रे स्थितं पश्येत् स श्रीन मासान लड़येत् ॥ काली कुमारी यं स्वप्ने यन्धीयाद पाहुपाशफैः। समासेन समीक्षेत नगरी शमनोपिताम् ।। नरो यो वागरारुढो यायात प्राची दिशं स्वपन् । दिनः पञ्चदशैरेव पश्येद सयमनी पुरीम ॥ कृपणोऽपि घदान्यः स्याद् वदान्य कृपणो यदि । प्रकृतेर्विकृतिश्च स्वात्तदा पञ्चामृच्छति ।। मार्कण्डेये- भरश्मिबिम्ब सूर्य च बिम्ब सूर्योशुमालिनम् । हष्कादश मासांस्तु नरो वर्षे नजीपति । चरन्मत्रं पुरीष च यः स्वर्ण रजतं तथा । प्रत्यक्षमयवा स्वप्ने जीवित दशमासिकम् ॥

·पातअलयोगसूत्रत्तिः । दृष्ट्वा प्रेतपिशाचाना गन्धर्वनगराणि च। सुवर्णवर्णवृक्षांश्च नव मासान् स जीवति ॥ स्थूलः कृशः कृशः स्थूलो योऽकस्मादेव जायते । प्रकृतेश्च निवर्तेत तस्यायुश्चाष्टमासिकम् ॥ कपोतो गृध्रकाकोली वायसो वापि मूर्द्धनि । कन्यादो वा खगस्तिष्ठेत् पण्मासायुःप्रदर्शफः।। हन्यते काकपङ्क्तिभिः पांशुवर्षेण वा नरः। शुप्येय वै यस्य मर्म स्नानाद्वामादधस्तनम् । तस्यापि पञ्चभिर्मासर्विद्यान्मृत्युमुपस्थितम् ।। घृते तैले तधादर्श वोये चाऽप्यात्मनस्तनुम् । यः पश्येदशिरस्कांचा मासादूर्व न जीवति ॥ रक्तकृष्णाम्बरधरा गायन्ती हसती च यम् । दक्षिणाशां नयेनारी स्वप्ने सोऽपि न जीवति ॥ भग्नं क्षपणकं स्वप्ने हसमानं महावलम् । एतं चाऽऽवीक्ष्य वल्गन्तं विद्यान्मृत्युमुपस्थितम् ॥ मामस्तकतलं यस्तु निमग्नं पडसागरे । स्वप्ने पश्यत्ययात्मानं स सद्यो म्रियते नरः ॥ केशाङ्गारांस्तथा भस्म भुजङ्ग निर्जला नदीम् । दृष्ट्वा स्वमे दशाहानु मृत्युरेकादशेऽहनि ।। करालैर्विकटैः कृष्णः पुरुषरुद्यदायुधैः। पाषाणस्ताडितः स्वप्ने सद्यो मृत्युमवाप्नुयात् ।। सूर्योदये यस्य शिवाः कोशन्यायान्ति संमुखम् । विपरीत्यापरीत्या च स सद्योमृत्युमृच्छति ॥ यस्य वै भुक्तमानस्य हृदये वाधते क्षुधा । जायन्ते दन्तघपाश्च स गतायुने संशयः॥ दीपादिगन्ध को वेति बस्यस्यपि तालिशि। नात्मानं परनेत्रस्यं धीक्षते न स जीचति ॥ पिधाय की निर्योपं न शृणोत्यात्मसम्भवम् । नश्यते चादणोज्योतिर्यस्य सोऽपि न जीवति ।। स्तनंऽग्नि प्रधिशेद्यस्तु न च निष्क्रमते पुनः। जलप्रशादपि वा तदन्तं तस्य जीवितम् ।।

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । ३ विभूतिपादः। १२१ उष्ट्ररासभयानेन यः स्वः दक्षिण दिशम् । प्रयाति तं विजानीयात सद्योमृत्युं नरेश्वर ॥ स्ववस्त्रममलं शुक्लं रकं पश्यत्ययाऽसितम्। य. पुमान् मृत्युमासन तस्यापि हि विनिर्दिशेत् ॥ यैश्चाऽविनीतः सततं येऽस्य पूज्यतमा मताः। तानेव बावजानाति तानेव च विनिन्दनि । देवान्मार्चयते वृद्धान गुरुन् विप्रांश्च निन्दति । मातापित्रोरहङ्कार योगिनां च महात्मनाम् ॥ प्राप्ते काले तु विदुपस्तद् विधेय विचक्षणः॥ एपमादीन्यारानि ज्ञात्वा प्राज्ञो मति हरी। कुर्यात्ततो भवेत्तस्य जीवित मुक्तिरेव वा ॥ उत्कान्तिकाले संस्मृत्य पुनयोंगित्वमृच्छति । अक्षीणकर्मधन्धश्च योगवासनया तदा ॥ तस्मादसिद्धयोगेन सिद्धयोगेन वा पुनः । शेयान्यरिटानि तदा येनोरकान्तोन सीदति ।। हवार तथा योगी त्यक्त्वा मरण भयम् । तत्स्वभाव तदाऽऽलोच्य योगं युद्धीत तत्त्वचित् ।। ततो मृत्युभयान्मुको विहरेडा यथासुसम्, इति ॥ अस्मादेव हेतॊयोगसिद्धिप्रस्तावेऽरियो वेति कथितम् । उप- लक्षणमेतच्छायापुरुषदर्शनस्यापि । तहरीनप्रकारचोक्तस्तन्त्रे- आकाशे विगताम्बुदे निशि सिते पक्षे पुन प्रत्यहं भूमावापदमाललाटफलकं ह्येकाग्रचित्तश्चिरम् । मात पृष्ठगतेरवागनिमिप छायाङ्गलेखां चिरं दृष्टोज़ नयनेन यत् सिततर छायानर पश्यति । तरकर्णास्यकरास्यपाहृदयाभावेक्षणेऽका १२ ऽश्व ७ दिग१०. भूररामाक्षिरसमा शिरो विगमतो मासांस्तु पड् जीयति ।। हृदन्नदृष्ट्या मुनिसंख्यमासान् द्विदेहाय्या तु मृतिस्तदेय ॥ संपूर्णदृष्ट्या तु न वर्षमध्ये रोगो मृतिति यदन्ति सत्यम, इति संक्षेप ॥ ॥२२॥ चायोगसाध्यां सिद्धिगाह-

·१२
पातअलयोगसूत्रचिः ।
मैत्र्यादिपु बलानि ॥ २३ ॥
मैत्रीकरुणामुदितासु संयमाद् घलानि नासांमध्यादीनामवन्ध्या-
नि वीर्याणि भवन्ति । योगी प्राणिमात्रस्य सुसकरः सुहृद्भवति ।
स्वस्य परस्य चा परेपु मैत्र्याद्यर्थ प्रयत्ननिरपेक्षो भवतीति यावत् ।
एवं करुणादिप्वपि बोध्यम् ॥ २३ ॥
लक्ष्ययोगसाध्य सिद्धियोगमाह-
बलेषु हस्तिबलानि ॥ २४ ॥
हस्त्यादिवलेषु संयमात्तानि घलानि योगिनः प्रादुर्भवन्ति ।
योगजधर्मस्याचिन्त्यप्रभावत्वाचेति भावः ॥२४॥
शिषयोगसाध्यां सिद्धिमाह ॥ २५ ॥
प्रवृत्त्यालोकन्यासात सूक्ष्मव्यत्रहित-
विप्रकृष्ट ज्ञानम् ॥ २५ ॥
प्रवृत्तिज्योतिष्मती प्रागुक्ता । तस्यां दृढायां य आलोक
साविकप्रकाशप्रसरो बुद्धस्तस्य न्यासाविषयेषु योजनात् कः की-
दृश फ कदेस्यादिप्रतिसन्धानरूपात सूक्ष्मस्यपरमाण्वादेर्व्यवहितस्य
निध्यादेविपक्रएस्य मेर्वन्तर्वतिनो रसापनादेशानमुत्पद्यते । यथा
चक्षुयासेन घटादीनामपरोक्षं भवति तद्वदित्यर्थः । एतेन श्रुतिपूक-
मेकधिज्ञानेन सर्वविज्ञानं व्याख्यातम् । आत्मविषयकसंयमे मिद्धे
सर्वेष्वन्येषु संयमापेक्षा नास्ति । तत्र तत्र सयम घिनैव आरम लेथम-
माहात्म्यादेव सर्वेषां भानोत्पत्ते. । ननु कोऽयमात्मन्युत्कों, य-
त्सयमेन सर्वेषामेव ज्ञानमितिचेच्छृणु । जीवस्य स्वामित्वं पर-
मेश्वरस्य च कारणत्वमुत्कर्ष, । कारणता चास्योपष्टम्भकत्येन । यथा
पृथिवीं प्रति जलस्य । प्रकृते चौपष्टम्भकत्वं साक्षित्वप्रेरकत्वादिरूपं
कारणत्वमेघाश्रित्य श्रुतिपु मृदादिदृष्टान्ता एकविझाने दर्शिताः ।
तत्रापि संयमयलेनैव मृदादिझानात् सर्वतत्कायर्यापरोक्षसम्भवाद्
मृद्विकारत्वेन शान तु नोत्कर्षाचायकमिति संक्षेप. ॥ २५ ॥
सयमान्तरस्य सिद्धिमाह-
भुवनज्ञानं सूर्ये संपनात् ॥ २६ ॥

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । ३ विभूतिपादः । सूर्य ग्रह्मलोकमार्गभूने सूर्यमण्डलान्तश्छिद्ररूपे द्वारे संयमात फपितमकारात् साक्ष कृते सति भुवनशान भूर्भुवःस्वमहर्जनस्तपः- सत्यम् अतलं घितलं सुतलं तलातलं महातलं रसातलं पातालं चतिचतुर्दशभुवनानां साक्षात्कारो भवतीत्यर्थः । भुवनविस्तारो वर्णितः पुराणपु । यथा- भूगदिसत्यान्तान्युपरिननानि, अतलादिपातालान्तान्यधस्तनानिमित्रो. परितनानां सर्वेपामधस्थान भूमिः। जम्बूप्लक्षशालालि कुशकाचशाक, पुष्कराख्यै. सप्तद्वीपैयुक्तो भूलोको मस्पृष्ठपर्यन्त यस्य चतुराशीति जनोचायो मूनि द्वात्रिंशत्सहनयोजनविस्तारोमूले पोडशसाहन योजनविस्तारः सुमेमध्ये सौवर्णः पर्वतराज । तस्य पूादिप्रदक्षिण- कमेण राजदूधस्फाटिकममणिमयानि जाणि । दक्षिणपायें- चास्य जम्बूनामा वृक्षो यनाम्नायं लवणोदधिपटिनो भूमिभागोजम्बू- द्वीपनामा भयति । तस्य सुमेरोः सूर्येण निरन्तरं प्रदक्षिणीफरणादव- च्छेदभेदेन रात्रिन्दिव लग्नमिव वर्ततेतियातस्य मेरोरुत्तरदिशि नील- श्वेतगयन्तायः पर्वताः प्रत्येक द्विसहस्रयोजनविस्ताराः । तत्र नीले वैदूर्यमये ब्रह्मर्पय । श्वेते राजतमये देवासुराः शृङ्गवति हेम- रतादिमये देवा एव सुरललनाभि. सह निवसन्ति । तेषां पर्वतानामत्र- काशेपु रमणकं हिरण्मयम उत्तराः कुरव इति त्रीणि वर्षाणि प्रत्येक नवाजनसहस्त्रविस्ताराणि सन्ति।तत्रात्तरकुरुषु सर्वकामफला वृक्षाः मणिमयी सुखस्पर्शा काशनमयवालुकावर्ती भूमिः देवलोकच्युता देवकल्पास्त्रयादशसहस्रवर्षायुप, सुरललनाकल्पाभि. सह बिह- रन्ति हिरण्मये यक्षानुगा मायावला: सदोत्सबमानसाः प्रियदर्शना एकादशसहवायुपो हिरण्मय्यां स्थानुरूपाभिर्ललगाभि' सह विह- रन्ति । रमणकं सत्कर्मपुोपार्जितविग्रहाः ध्रुवाभिजनसम्पन्नाः सु- प्रियदर्शनानि:सपना दशसहनायुमागधागागाभोगहिरान्त। एब मेरोः पूर्वदिशि माल्यवान् पर्वतस्तमेत्र सीमानं कृत्वा समुद्र पर्यन्तं भद्राश्वनामफा देशास्तन्नामकमेवै वर्षम् । तन माल्यचति बालखिल्यादिप्रभृनयो मुनीन्द्रा. सिद्धाश्चोधरेलस्का अहरहः सूर्य- स्थाभिमुखं गच्छन्तो निवसन्ति।भद्राश्च महावलास्तेजसा सम्पन्नाः वनाः पुरुरा दशवर्षसहस्नायुपो नृत्यगीतवादिप्रकुशलामि कुसुम याभिश्चन्द्र प्रभाभिश्च ललगाभिः सह सिद्धचारपासेविते विशाल- ·पातञ्जलयोगमूत्रत्तिः। घनादी विहरन्ति । एवं मेरोः पश्चिमदिशि गन्धमादनः पर्वतस्त. मेव सीमानं कृत्वा केतुमालनामफा देशास्तनामफमेधैर्फ घर्पम् । तत्र गन्धमादने सानुगो यक्षराजः फुयरोऽनुदिनं सुरललनाभिः सह हासगानाऽऽदिना विहरति । फेतुमाले सुवर्णवर्णाऽऽमा अनामया वीतशोका दशवर्षसहस्रायुषः स्वफर्मगणा तन जातविग्रहा मानया अप्सरसोपमामिललनामिः सह विहरन्ति । एवं तस्य मेरोदक्षिण- दिशि निपधहमकूटहिमशैलानयः पर्वताः प्रत्येक द्विसहस्रयोजन- विस्ताराः। तम निपधे सर्पनागगन्धर्वप्रभृतयो निवसन्ति । हेमकूट गुह्यका हिमवति रक्षांसि निवसन्ति । तेषां पर्चतानामवकाशेषु हरिव फिम्पुरुष भारतमिति त्रीणि चणि प्रत्येऊं नययोजन- सहस्रविस्ताराणि सन्ति । तत्र हरिवर्षे प्रहादानुयायिनो दैत्यदानवाः श्रीनृसिंहादिना विधिधानन्दाननुगवन्तो निवसन्ति । किम्पुरुपे फिम्पुरुषगन्धर्यादिभिः सह हनुमत्प्रभृतयो नानापुराणेतिहासादिभिः थीराम गायन्तो दिव्योद्याननद्यादिपु विहरन्तिाभारतेघस्वर्गनरक- मोक्षाधिकारिणो मनुष्या विविधजातिभेदभिन्ना गङ्गायमुनासरस्वती- सरयूनर्मदागोदावरीकायेरीमहानदीगण्डफी-पयोहादिनी-जलपान- स्नानादिनारमनः कृतकृत्यता सम्पादयन्तो विन्ध्यचित्रकूटकालार कामगिरिगोवर्द्धनरैवतकमलयश्रीशैलसहाद्रिपुमगवद्भक्त्याआनन्दा उनुभवेन फैवल्यपदमपि तृणीकुर्वन्तः सञ्चरन्ति महापुरुषाः ॥ एवं विविधदुराशयाः कामक्रोधलोमहिसासूयामदमात्सर्यादिभि. रात्मनो वक्ष्यमाणाऽनेक-नरक-भागिता संपादयन्तो तुरात्मानः फुललनाभि. क्षणभङ्गुराभिः सह विहरन्ति वाञ्छन्ति च तेषां मोक्षो दुर्लभः । तस्माद्भारत व श्रेष्ठतम चर्णयन्ति धर्माधर्मध्यवस्थायाः सत्त्वादिति दिक् ॥ सुमेरोरधोभागेऽष्टादशसहस्रयोजनविस्तृतं नयममिलावृतं घर्ष. म् । तत्र च भवानीनाथाः स्त्रीगणा एवं विहरन्ति । तत्र च मोगः पूर्णः। चतुर्दिश मेरोरवष्टम्भगिरिपु मन्दर मेरुमन्दरसुपाश्चकुमुदा- ख्येषु पयोमदिक्षुरसमिटजलहुदान्वितेपु नन्दनचैत्ररथम्राजक- सर्वतोभद्राग्रुपचनशोभितेषु वर्तमानविविधानेकवृक्षफललाभादिना सुखमनुभवन्ति । मेरोः पूर्वण जठरदेवकूटी, पश्चिमत. पवनपारित यात्रौ, दक्षिणन कैलासकरवारी, उत्तरतसिगमकरी । अष्टभिरतैः ·--- योगसिद्धानाचन्द्रिका । ३ विभूतिपादः। परिस्तुनोऽग्निरिय परितश्चकास्ति काशनगिरिम। तस्य शिर- । सि मनोवत्यमरावती तेजोवती संपमिनी कृष्णा अङ्गना श्रद्धावती महोदया यशोमती चेति नय पुरः। तर मध्यत उपक्लप्सा भगयतः पुरी समचतुरस्रायां शातकोम्मी पदन्ति। अन्यानि ब्रह्मेन्द्रादिदिक्- पालानां पुराणि । तम भगवतो विष्णोरिनविक्रमस्य पराक्रमाद ब्रह्माण्डं भिन्या निःसृता भगवचरणपङ्कजायनेजमेनारुणयिझल्को परमिताखिलजगदद्यमलापहोपस्पर्शनाऽमला गङ्गा भगवती स्वयं सीनाऽलकनन्दा भेदेति चतुर्दाभिधमाना चतुर्दिशममिस्पन्दनी सागरं नदीपतिमभिनिविशतितमसीतापाच्या,वक्षुःप्रतीच्यां,भद्रा उत्तरस्याम, अलकनन्दा भारते व हेमकुटादिमार्गेणागता जगत् पवित्रयति । यस्या नामग्रहणयानादर्शनस्पर्शनप्रवेशमजनाम्बुपाना. दिमिः श्रवणमननध्यानविधुरा विविधविषयानुशया दुरात्मानोऽपि मोक्षभाजी भयन्ति । तदे, सुमेरुमादाय जम्बूदीपाख्यं स्थानं शत. सहस्रमितम् । ततः सुमेरोश्चतुर्दिक्षु पञ्चाशयोजनसहत्रेण परिसं- ख्यातम् । तन जम्बूदीपः पाश्वद्वयमादाय द्विगुणेन लवणोदधिना वेष्ठितः । ततो द्विगुणः प्लक्षाख्यो द्वीपः। तत्र शिवं धयर्स सुभद्रं शान्त क्षेमम् अमृतम् अभयमिति घर्षाणि । तेषु मणिकूदो वजकूट इन्द्रसेनो ज्योतिष्मान सुपर्णो हिरण्यष्ठीयो मेघमाल इति शैला:- रुणानुरणागिरसी सावित्रीसुप्रभाता ऋतम्भरा सत्यम्भरेत्येतानद्यः। यासां जलोपस्पर्शन निवृत्तपाल्मपाः सहस्रायुषा बहुप्रजाः सन्तःसूर्य- मनुदिनं भजन्ते । स च पार्श्वद्वयद्विगुणेन इक्षुरसाइधिनावटितः लक्षद्विगुणः शाल्मल: स्वद्विगुणेन सुरोदधिना वृतांतत्रापि सुरोचन सौमनस्य रमणफंदेवव पारिभद्रम् आप्यायनम् अविज्ञातमिति सर्व- चपाणिशैलाथ स्वरसः शतश्यङ्गो वामदेव. कुन्द. कुमुदः पुष्पवर्षः सहस्रस्तुतिरिति सत्र नद्यश्च भनुमतिःसिनीवाली सरस्वती कुरु- रजनी नन्दाराफेति सप्तातासां जलोपस्पर्शन पुरुषाः उक्तवीर्याः सौ- ममनुदिगं भजन्ताशाल्मलादं द्विगुणः शुशद्वीपो घृतोदधिना पाश्य- द्वयमादाय स्वद्विगुणेन चेष्टितः । तत्रापि वसुवसुदानहढरचि- नामिगुमसत्यकृतविविक्तनामदेवारयानि वाणि सप्तैत्र । शैलाश्च चनाश्चतुङ्गः फपिलचित्र क्टो देवानीकऊर्ध्वरोमा द्रविण इति सप्त । नवश्व घृतकुल्या रसफुल्या मधुकुल्या मिनचिन्दा देवगर्भा ·१२६ पातञ्जलयोगसूचतिः। घृतच्युता मन्त्रमालेति सप्त ! यासां जलस्तथापीयर्यास्तृताध भगवन्तं जातवेदस्वरूपिणं यजन्रो । कुशात् शीशद्वीपो द्विगुणः पार्श्ववयमादाय स्वद्विगुणेन क्षीरोदधिना चेष्टितः । तत्रापि आमो मधुरुहो मेषपृष्ठः सुधामा भ्राजियां लोहिताणों घनस्पतिरिति व. णि सप्तव । शैलाश्च शुमो यईमानो भोजन उपयहणो नन्दो नन्दनः सर्वतोभद्रमिति सप्त । नद्यश्च अभया अमृतीघा अर्वका तीर्थयती. रूपवती पविश्वती शुक्लीति सप्तव । यासां जलेरक्तवीर्याः पुरुषाः वरणमेव भजन्त । फ्रौशुद्धीपाद द्विगुणः शाकद्वीपः पार्थद्वयमादाय. दधिमण्डो दधिना परीतस्तत्रापिपुरोजवमनोजयपवमानघूम्रागीक- चित्ररेफयहुरूपविश्यधारानामभिः प्रसिद्धानि याणिसप्तया शैलाश्च ईशान उराश्टनो यलमदः शतफेशरः सहस्रस्रोतो वेघपालो महानस इति सप्तैवानद्यश्च अनघा आयुर्दा उभयस्पृष्टिरपराजिता पश्चपदी स. हस्रस्तुतिर्निजधृतिः सप्तैव । तद्वर्षपुरुषा ऋतवनसत्यवतदानमतानु व्रतनामानः प्राण समाधिना यजन्ते । शाकद्वीपाद् द्विगुणः पुष्करः द्वीपः पार्थद्वयमादाय द्विगुणन स्वादफेन परीतः । तस्मिन् द्वीपे मानसोत्तरनामक एवाचलोऽयुनयोजनोच्छ्रायायामोऽवांचीग- पराचीनघर्पयोमर्यादाभूतस्तिष्ठति । यस्मिन् चतरपु दिक्षु चत्वारि- पुराणि लोकपालानामिन्द्रादीनाम् । तदुपरिटात सूर्यरथस्य मेक- परिनमत संवत्सरात्मकं चक्रं देवानामहोरात्राभ्यां परिभ्रम- ति । तत्रत्या भगवन्तं ब्रह्माणं कर्मणा भजन्ते । एतेषु द्वीपेषु सह- सिद्धा. सन्ति । क्षीरोदात् परत. सप्तलोत्तरा सार्द्धकोटिपरिमिता भूः तत्रापि लोका सन्ति । अनन्तरं लोकालोकपर्वतः। तदुपरि दिपालगजा. सन्ति । ततो बहिर्वरिता काञ्चनमय्यलौकिकीदेव- फ्रीडाभूमि. सेयं धमुमती भूमिः सर्वपि पञ्चाशद्योजनकोटिपरिमिता आवरणेन शतकोटिविस्तृता अण्डस्य मध्ये संक्षिप्ता । भूलौकस्य सर्याधस्तात् पातालं तत्र वासुकिप्रभृतयो नागाधिपतयः सपरिवारा निवसन्तिातदुपरि रसातलम् । तत्र देतेयदानवनिवातफवचप्रभृतयो निवसन्ति । तदुपरि महातलम् । तत्र तक्षकप्रभृतयो निवसन्ति । तदुपरि तलातलम् । तत्र भयो मायाची तदनुगाश्च तिष्ठन्ति । तदुपरि सुतलम् । तत्र भगवता स्वीयत्वेनानुगृहीतो चलिरात्म- निवेदी परमभागवतः सगणस्तिष्ठति ॥

·पोगसिद्धान्तचन्द्रिका । ३ विभूतिपादः । सदुपरिचितलम् । तत्रदाटफेश्यरो भयान्या सह मिथुनी भूयपिहर- ति। मनःप्रवृत्ता हाटकी नाम नदी । एवं तत्र तदीया भूतप्रेतपिशा. चापस्मारग्राराक्षसामाण्डधिनायकादयो निवसन्ति । तदुपरि अतलम् । यत्र मयपुत्रादयोऽसुरा निवसन्ति । तत्र ते सप्तपाताल- लोकाः स्यादप्यधिकसुखसाधनाः। एतेपामुपरि जलावरणः || तदुपरि भूमेरधस्ताद विविध समयास्तामिम्रान्धतामिस्र- रौरवकुम्भीपाफमूलाऽसिपप्रवनमफरमुसाऽन्धकूपक्रिमिभोजनमद- मातप्रभूमिवनकण्टकशाल्मलीवैतरणीपूयोदप्राणरोधविशसनलाला- भक्षणसारमेयादनमदीचिरयपानक्षारकर्दमरक्षोगणभोजनशूलनोत- दन्दशूकावटनिरोधनपर्यावर्तनसूचिमुखप्रभृतयो नरकाः सन्ति । तेषु च परवितफलप्रापहारफपरवञ्चकभुतद्रोहफुटुम्यादिपोषकदेह- म्भरपशुपक्षिमाणपीडकपितृगुवादिविद्वेषकपासण्डधर्मपोपपवृथा- दण्डप्रदविवेकिमत्कुणाभिघातकस्वयमेवमिटान्नभुजो घलात्कारेण परस्थाऽपहारकपरवधुरतधर्मनाशफवृपलीपतिमृगयासक्तदाम्भिक- याजकसवर्णमायांगामिगरदानिदमिथ्यावादिसुरापायिविद्यादिम- द्वेषिभूनाजफातिथिचिद्वेषककृपणपिशुनगणिकागामिविपरीतधर्मा- चारिधर्मानभिरुचिप्रभृतयो नानाविषयातनाभिर्यात्यमाना हाहेति रुदन्तो घसन्ति । तदुपरि इयं वर्णिता भूमिः। एतस्या उपर्यन्तरिक्षा- ऽपरपर्यायो भुवर्लोकः । तत्र ग्रहनक्षघतारफा ज्योतिश्चके निबद्धाः सञ्चरन्ति ॥ ननु मेरोरुपरि भुवोंक | तन ज्योतिश्चक्र भ्रमतीति न युक्तम्। तथा सति मेरुणाज्योतिश्चक्रावरणासम्भवादवच्छेदभेदेनरानिन्दिन- भेदेन व्यवस्था न स्यादितिचेन्न । वृक्षणेवपान्तिरेण मेरोरेकपार्श्व- स्थसूर्यादेयवधानसम्भनेन रात्रिदिनव्यवस्थाया उपपत्तेः ॥ तदुपरि स्वलोंको माहेन्द्रापरपर्यायः । तत्र पड् देवनिकायाः त्रिदशा: अग्निप्वात्ताः याम्या' तु पिताः अपरिनिर्मितयशवर्तिनः परिनिर्मितवशर्तिनश्शेति सर्व सङ्कल्पसिद्धाममणिमाद्यैश्वयोपरमा. स्वेच्छोपात्तविग्रहा. फल्पायुष कामलम्पटा निवसन्ति । तदुपरि महोफे प्राजापत्या देवसमूहा कुमुदा ऋभवाः प्रतर्दना अजनामा अमिताभा इति पश्चविधा इत्येते महाभूतवशिनो ध्यानाहार फल्प- सहस्नायुषो निवसन्ति । तदुपरि जनलोकः । तत्र भृतेन्द्रिययशिनो -- ·१२८ पातालयोगमूत्रत्तिः । 'ब्रह्मपुरोहिता ब्रह्मकायिकाः ब्रह्ममहाकायिका अमरा इत्येते चतु: विधा द्विगुणद्विगुणोत्तरोत्तरायुपो निवसन्ति । तदुपरि तपोलोकः । तत्राहङ्कारवशिननिविधा देशनिकायाः अभास्वरा महामास्वरा सत्यमहामास्चराइत्यते देवसमूहा द्विगुणद्विगुणोत्तरायुपः स्वेच्छया स्यपरान्यपरस्योपान्तचित्ताऊचरेतसो निवसन्ति गच्छन्ति चातबु. परि सत्यलोकः । तनांकृतगृहनिर्माणा आत्मारामाः प्रधानवशिनो यावत्सर्गायुपोऽच्युताः शुद्धनिवासाः सत्याभा. संज्ञासंशिना प्रमेण सवितर्कसविचारानन्दास्मितायोगिन उपर्युपरि नियसन्ति गच्छन्ति च परमहसास्तल्लोकवासिनः परोक्षविद्वांसः प्रणवाद्युपासफाश्च । ते घ तत्र गतास्ततः पुनवर्तन्ते । किन्तु तेनैव सहाधिकाराः सन्तो मुच्यन्ते वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाःसंन्यासयोगाद्यतय शुद्ध सत्वाः * ते ब्रह्मलोकेषु परान्तफाले परामृतात् परिमुच्यन्ति सर्व इत्यादिश्रुतेस्तदेतत्सर्वं ब्रह्माण्डमध्ये संक्षिप्तं ब्रह्माण्डं च प्रधानस्या- ऽवयवो यथाकाशे खद्योतः । तदुक्तं विष्णुपुराणे प्रकृति प्रकृत्य- अण्डानान्तु सहस्राणां सहस्राण्ययुतानि च । ईशानां तथा तत्र कोटिकोटिशतानि चति ॥ पतयहिश्व प्रकृत्याधरणम् । तत्र मधप्रत्यया असंप्रजातयोगिनी निवसन्ति । उपायप्रत्ययास्तु कैवल्यपदे तिष्ठन्ति । सध्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना । अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः॥ तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिन इत्यादि वदता भगवतापायप्रत्ययाऽसंप्रज्ञातयोगजप्रमाया एय फैवल्यहेतुत्वज्ञापना- दिति संक्षेप ।ज्योति शास्त्रे तु पाञ्चभौतिको वर्गलः कन्दुकाफारश्चन्द्र- चुधशुक्रसूर्यमङ्गलबृहस्पतिशनिनक्षत्रकक्षावृतैर्वृत'समन्ताद्देवमनुष्य- दत्यः समेतः पयारामग्रामचैत्यचय. केसरः कुसुम इव चितो नान्याधार. स्वशक्त्यैव पञ्चसहस्रयोजनपरिमित आकर्षणशक्ति- मान् भूपिण्ड आकाशे नियत तिष्ठति । आकाशे एव वर्तमानो भू. पिण्डो निरन्तरमधो यातीति बौद्धाः । तन्न । ऊर्ध्वक्षिप्तशरादेर्भूमा- पत्यनापत्तिप्रसङ्गात् । नच भूमेमन्दा शरादेश्च शीघ्रा गतिरिति वा. च्यम् । गुरो शीघ्रपतनस्य लघोर्मन्दपतनस्यानुभवसिद्धत्वात् । ननु भूः सरपि समैवानुभूयते, न कन्दुकाकारतिचेन्न । कन्तुके ·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । ३ विभूतिपादः। पिपीलिकादेरिवाल्पफापानी साम्पन्नमसम्भवात् । भूमाम्ये देवा- नामिप मनुष्याणामपि सूर्यदर्शनापत्तिः । स्वर्णमयमेरप्रतियिम्बत- सूर्यण राधिषिलोपापत्तिः । उत्तरायाः प्राचीव्यवहारापत्तिश्चेत्या. दयो दोपा मापारेएयोद्भाविताः । अत्र भूगोलस्योचरा जम्बूद्वीपः । तम भूमध्ये, लडून दक्षिणे, पूर्वे यमफोटिः,पशिमे रोमफः, अधः सिद्धपुरमिति पुरचतुष्टयम् । तेपामुत्तरे मेरुदक्षिणे घडयानलः । तेषु पुरेषु लङ्कगया उत्तरतो दिमयान् गिरिः । सन्मध्ये भारतपण्डः । तदुत्तरे हमकूटः । तन्मध्ये किन्नरपण्डः। तस्योत्तर निषधस्तन्मध्ये हरिमण्डः । एवं सिद्धपुरादुत्तरः शृङ्गयान् पर्वतः । तन्मध्ये कुरु- रापद्धः ततः श्वेतगिरिः । तन्मध्ये हिरण्मयः सण्डः । ततो नील- गिरिः। तन्मध्ये रम्यपण्ड इति । अथ यमकोर्टरुचरतो माल्यवान् गिरितानिपधनीलपर्यन्तदैयस्तस्य जलधेश्च मध्ये भद्राश्वखण्डः । एवं रामफादुत्तरतो गन्धमादन. । तस्य जलधेच मध्ये केतुमालः खण्डः। एवं निपधनीलमाल्यवद्गन्धमादनरावृतमिलावृतं नाम मवखण्डम् ।सा स्वर्गभूमिः । तत्र मेरः फनफरतमयः। तस्य शिखरत्रयम्। तेपु ब्रह्म- विष्णुशिवपुराणि शिपराणामधस्तादिन्द्रायटलोपापालानां पुराणि । मेरोः पूर्व मन्दरगिरी कदम्यः फेतुवृक्षश्चैत्ररथं वनमरणोदं सरः । दक्षिणगन्धशैलगिरी जम्यूकेतुवृक्षः नन्दनं धनं मानसं सरः। पश्चिमे विपुलशैले केतुवृक्षो घटो धृतिवन महाहदं सरः । उत्तरे सुपार्य- शैल पिप्पलः केतुवृक्षो वैम्राजं वनं मानसं सरः। मेरी विष्णुपदात्प- तिता गङ्गा च चतुर्मिनामभिधतुर्धा याति । तत्र सीताख्या भद्राश्वम, अलकनन्दा भारत,चक्षुः केतुमालं, भद्रा चोत्तरान् कुरुन् , अखिलपावनाय याति। ऐन्द्रः१ कसेरुः२ ताम्रपर्णः३ गभस्तिमान् ४. कुमारिकाखण्डः ५. नागः ६ सौम्यः ७ हिमवारणः ८. गान्धर्व इति भारतखण्डेऽपि नवषण्डाः । तत्र वर्णाश्रमध्यवस्था कुमारिकाखण्ड एव । माहेन्द्रशुक्तिप्रलयक्षकपारियात्रसह्यविन्ध्य इति सप्तकुला. ऽचलाः । भारतवर्षस्य लङ्कासमीपे कुमारिकाखण्डो मूलॊकस्तस्मा- दुत्तरे भुवोंका मेरुः स्वर्लोकस्तत्रैवोत्तरोत्तरं महर्जनस्तपःसत्यमि- त्युत्तरार्द्धव्यवस्था। पूर्वार्दै च क्षारोदघेदक्षिणे शाकद्वीपः । ततो दुग्भसिन्धुर्यस्माद्रनानि । ततः शाल्मलीद्वीपस्ततो दधिसिन्धुस्ततः कुशद्वीपस्ततो घृतसिन्धुस्ततः क्रौचद्वीपस्तात इचरससिन्धुस्ततो - ·पातअलयोगसूत्रतिः । गोमेदद्वीपस्ततो मेघसिन्धुस्ततः पुष्फरदीपस्ततः स्वादकसिन्धु स्तदन्तर्यढपानलस्तनिफटे नरफाणि पृथिवीपुटानि सप्त पातालानी- ति भुवनसस्या । सा पुराणाविरुद्धत्यन्त्र फेचित् । प्रहचारादेज्योतिः। शास्त्ररीत्यवानुभयात पुराणमहत्त्वमुपासनापरभ । फोटिशन्दस्य नानार्थत्याच्छतगचकत्वं चेति समादधुरिति दिः ॥ २६ ॥ पुराणमते संयमान्तरस्य सिद्धिमाह- चन्द्रे ताराव्यहज्ञानम् ॥२७॥ चन्द्रे संयमात् ताराणां नक्षत्रादिज्योतिषां यो व्यूह. सग्निवेश- विशेषस्तस्य साक्षात्कारो भवतीत्यर्थ । सूर्यस्य नक्षमाद्यमिभायक- त्यात्तत्संयमात साक्षात्कारफाले नक्षत्रादिक्षाने कठिनमिति मत्वा पृथगुपाय कथित ॥२७॥ नक्षत्रादिशानफलमाह- ध्रुवे तद्गतिज्ञानम् ॥ २८॥ ताराविरुपक्षानानन्तरं ध्रुवे निश्चले ज्योतिषां प्रधाने संयमात तासां ताराणां या गति प्रत्येकं नियतकाला नियतदेशा च तस्या- म् । इयं तारा अयं ग्रह इयति कालेऽमुकराशि यास्यति इत्यादि- साक्षात्कारो भवतीत्यर्य ॥ २८ ॥ घाह्यसिद्धीपत्यान्त सिद्धीराह- नाभिचके कायन्यूदज्ञानम् ॥ २९ ॥ शरीरमध्यवर्तिनामिफन्दरूप चक कदलीमूलवदादावुत्पन्नं यतः शाखापल्लादिवच्छिर पादाऽऽदिकमवयवजातम ऊर्ध्वमधश्चाधिर्म- धति । तस्मिनाभिचक्र सयमात साक्षात्कृते सति कायस्थ पदा- ऽर्थसमूह रममलधानुनाडीजीयानामवस्थान सञ्चार व जानाति । एतस्मिन् ज्ञाते जीयस्य देहान्तरे प्रवेशमपि जानातीत्यर्थः ॥ २९ ।। सयमान्तरस्य सिद्धिमाह- कण्ठकूपे क्षुपिपासानिवृत्तिः ॥ ३०॥ जिहाया अवस्ताजिह्वातन्तु ततोऽयस्ताद फण्ठ । कण्ठादधस्तात ·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । ३ विभूतिपादः । कूप व कूपः पुर,पर्यन्तं कपाफारपिछद्रमा तत्र संयमादशेषविशेषत: साक्षात्कृते सति क्षुत्पिपासानिवृत्तिर्भवतीत्यर्थ ॥ ३० ॥ संयमान्तरस्य सिद्धिमाह- कूर्मनाड्यां स्थैर्यम् ॥ ३१॥ कण्ठकपस्याधस्ताद उरसि कुण्डलितसर्प इस स्थिततया कूर्मा- कारं हृदयपुण्डरीकाक्ष्यं नाडीचमं कर्मनाडीशब्दाभिधेयम् । त- स्मिन् संयमाचित्तस्य स्पैर्यमचापल्य सिद्धपतीत्यर्थ.। यदिद ब्रह्मपुरं दहरं पुण्डरीफ वेश्मेति श्रुत्या ब्रह्मवेश्मत्वेन प्रतिपादिते तस्मिन् भविष्टचित्तस्यानन्दविशेपलाभेन नान्यत्र मनो गच्छतीति माघ. ॥३१॥ संयमान्तरस्य सिद्धिमाह- मूईज्योतिषि सिद्धदर्शनम् ॥ ३२ ॥ ब्रह्मरन्ध्रस्थे स्वप्रकाशरूपे ज्योतिपि सयमात सिद्धदर्शनम् । सिद्धानां द्यावापृथिव्योरन्तरालपतिनां दिव्यपुरुषाणां प्रमाणान्तर- रहश्यमानानां दर्शनं साक्षात्कारो भवतीत्यर्थ ॥ ३२ ॥ सर्वशत्वे उपायान्तरमाह- प्रातिभाहा सर्वम् ॥ ३३ ॥ विवेफल्यातिर्हि प्रसख्यान संसारतरणोपाय । तदर्थ संयमे क्रियमाणे विवेख्यातिसूचकं प्रातिभम उपदेशनरपेक्ष्येण यथार्थज्ञानशक्तिरूप- प्रतिमोत्यमनीपर्देशिकं ज्ञान सर्वार्थविषयक भवति । तज्ज्ञानबलात् पूर्वोक्तसूर्यादिसयमान्तरं विनापि योगी सबै जानातीत्यर्थः । यथा- सूर्योदयसूचकारुणप्रभया लोक सर्व पश्यति ॥ ३३ ॥ संयमस्याऽन्तरसिद्धय उक्ता । इदानीं सत्यपुरुषान्यताख्याति- रूपा मुख्यां सिद्धि विवक्षुरादौ तत्सयमहेतुभूतायाचित्तसविद. कारणमाह- हृदये चित्तसंवित् ॥ ३४॥ हृदयं परमात्मसिंहासनकल्प चित्तस्थानमधोमुखं हृत्पङ्कजम् ।

·पातालयोगमूत्रत्तिः। तस्मिन् संयमात् सघासनस्प स्वपरचिस्य साक्षात्कारो गवती त्यर्थ ॥३४॥ चित्ते साक्षात्कृते तद्विवेफेगात्मज्ञानं भवतीति प्रमानुसारेणाह- सत्त्वपुरुपायोरत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेपो भोगः परार्थात् स्वार्थसंयमात् पुरुषज्ञानम्॥३५॥ सत्त्वाधिक्यात सत्य बुद्धि पुरुषो भोक्तो सचिटूपः पुष्कर- पलाशवनिर्लेप. ! अतएवतयोरस्यन्तासणियोरत्यन्तभिन्नयोः साह श्यादिनाप्यसंभाविताभेदयोरिति यावत् । एतयोर्यः प्रत्ययाधियेक प्र. त्यययोर्विविच्याग्रहण सुगादिमति विपयाद्याफारा वृत्तिरन्त करण- स्य । तत्र भासकांशः प्रत्ययः पुरुषस्येत्येव विशिष्य भास्यमासक- भावेन पृथगग्रहणमिति यावत् । भोग असमाप्ताधिकारस्या- न्त फरणस्य परिणामहेतुत्वाद्भोग स्वस्यसाक्षित्वमानाशानेनाकृतार्य- पुरपस्याभिमानहेतुत्याद्भोग । अत एव तयो सांकर्यमआध्यासिका. भेदः पुनः पुन ससारसंपादफमतोऽस्तीति तयोर्मध्ये परार्थात् पुरुषभोगसंपादफादन्त करणविवेफेन स्पार्थे मासकरूपे साक्षि- प्रत्यये संयमातू साक्षात्कृते सति परिपूर्णत्वादिधर्म पुरुषस्यापिप्लयः साक्षात्कारो भवतीत्यर्थ । यदनन्तरं द्वैतज्ञानं न पश्यति ॥ ३५ ॥ अस्यैव संयमस्य फलान्तरमाह- ततः प्रातिभं श्रावणवेदनादर्शास्वादवा जायन्त॥३६॥ ततः पुरुषसंयमात् प्रातिभं पूर्वोक्तमनौपदेशिकं श्रावणं श्रोत्रे- न्द्रियज, वेदना स्थगिन्द्रियजम्, आदर्शश्चाशुपम् आस्वादो रासनं वार्ताप्राणजमाइमानि दिव्यशब्दस्पर्शरूपरसगन्धविषयफाणि ज्ञाना- न्यपि भवन्ति, न पुरुपज्ञानमात्रमित्यर्थ । एतेन विविदिपोरलौकिक- विषयानुभवार्थ ! पृथक्कृतस्य योगोऽनावश्यक. पुरुषसयमेनैव तत्सिद्धेरितिज्ञापितम् ॥ अथवा पुरुषसाक्षात्कारस्य न सर्वपरोक्षशानमात्र फलं, किन्तु परोक्षमपरोक्ष चेति द्विविधमपि ज्ञान भवतीत्याह॥ तत प्रातिभेति॥ तत पुरुष साक्षात्कारात प्रातिम प्रतिमामात्रसहकारण जात परोक्ष ·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । ३ विभूतिपादः। धावणं धोन्दियतहकारेण जातम् । एवं घेदनादिकमपि योध्य- म् । कृतात्मसाक्षात्कारस्य तत्तदर्थसाक्षात्कारार्थ भूतभौतिकानि मणिधानमात्रेणोपस्थितानि भवन्ति । एतेन योगिना या सिद्धिः सा सुतरां योगसाध्यनज्ञापरोक्षप्रमायतो भवत्येवेति ज्ञापितम् । तथाच यस्येत्यं श्रुतिसिद्ध सर्यविज्ञान स एवाऽपरोक्षप्रमावानिति निश्चीयते इति भाषः॥ ३६॥ ननु तर्षयं योगी छतरुत्यस्तत्राह-~- ते समाधावुसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः ॥ ३७ ॥ ते पातिमादयः फलविशेषाः समाधौ नि धेयसफले असम्प्रज्ञाने उपसर्गा। हविस्मयादिद्वारा शैथिल्यसम्पादनविघ्नरूपा । तो मुक्त्यर्थी तानुपेक्षेत । न ह्यात्मसाक्षात्कार विना सिद्धिकोटिभिः कृतकृत्यता भवति । उक्तं च भगवता, एतद् बुवा बुद्धिमान स्यात् इतकृत्यश्च भारतति । अत एव वसिष्ठ आह- सवेच्छाजालसंशान्तावात्मलाभोदयो हि यः । स कयं सिद्धिवाच्छायां मन्नचित्तेन लभ्यते ॥ न केवन जगद्भाधास्तत्वज्ञ रमयन्त्यमी। नागर नागरीकान्त कुमामललना इव, इति । तहि तत्साधननिरूपणं व्यर्थम् ? तबाह ॥ व्युत्थान इति ॥ व्यु- स्याने व्यवहारदशायां सिद्धयः पुमर्थकपा भवन्ति । अतस्तनिरूपणं न व्यर्थम् ।। ३७ ॥ तदेव ज्ञानादिरूपाः संयमसिद्धीः प्रदर्य क्रियारूपा अपि विभू- तय. संयमफलान्याह- बन्धकारणशैथिल्यात प्रचारसंवेदनाच चित्तस्य परशरीरावेशः ॥ ३८॥ सर्वत्रध्यातिशीलस्य चित्तस्य स्वशरीरमा संकोचेन स्थिति- न्धः। तस्य कारणं धर्माधम तयो. संयमेन शैथिल्यं दृढवन्धना- अक्षमता भवति । प्रचारसंवेदनम् अपाननाड्या पवम्प्रकारेण चित्त शरीरे प्रविशति निर्गच्छति चेत्यादिबिशपेश्चित्तगतिसाक्षात्कारो ·पातालयोगसूत्रशतिः । भवति । तथाच यन्धकरज्जुनाशे मार्गशस्य देशान्तर इव चित्तस्य योगिचित्तस्य परशरीरावेश: परफाये मृने जीविते वा प्रयेशो भवति प्रचार शाते योगी स्वशरीरान्निष्प्य चित्तं शरीरान्तरे- क्षिपतीति यावत् । प्रक्षितं चित्तं चेन्द्रियाण्यनुपतन्ति मधुकरराज- मिव मक्षिकाः ॥ ३८॥ उदानजयाजलपङ्ककण्टकादिष्वङ्ग उत्क्रान्तिश्च ॥३९॥ द्वयी सल्पिन्द्रियाणां प्रवृत्तिर्याधा माश्यन्तरी च । आधा रूपा- घालोचनरूपा च । अन्या जीवनयोनियतरूपा सर्वकरणसाधार- णी। तस्याः क्रियाभेदात् प्राणादिभिः संज्ञाभियंपदेशः । तत्र नासिकाग्रादाहदयं स्थितः प्राणः । आनाभेरापादतलं मलापनयना- दपान । गाभिप्रदेशं परिवेष्टय भुक्तस्य समनयनात् समानः । देहे व्यापनादू व्यानः । भानासादाशिरोवृत्ति उदान उत्क्रान्तिहेतुः । तत्र उदानस्य संयमेन जयादितरेषां चायुनानिरोधादुदानमावाजले महा- नद्यादौ पट्टे फर्दमे कण्टकेषु च योगिनोऽतिलघुत्वात् तूलपिण्डयदसं- सों भवति । उत्क्रान्तिश्च स्वच्छया मरणं चभवति लभते इत्यर्थ.॥३९/ सियन्तरमाह- समानजयाज्ज्वलनम्॥ ४० ॥ नामिनिकटस्थाग्गिव्यापिनः समानस्य जयातू संयमेन घशी- फरणाद् अग्नेवलनं दीप्तिर्भवतीत्यर्थः । समानेनाविष्टो वहिर्मन्द- स्तिष्ठति समानजये तु निराकृतः सन् प्रदीप्तो भवतीति तत्तेजसा योगी ज्वलन्निव प्रतिभाति रति यावत् ॥ ४०॥ संयमान्तरस्प सिद्धिमाह--- श्रोत्राकाशयोः संबन्धसंयमादिव्यं श्रोत्रम्॥४१॥ उपलक्षणमेतचक्षुस्तेज प्रभृतीनामपि शेयम्।तथाच तयोस्तयोः संवन्धेप्याश्रयानयिभावादिलक्षणेषु संयमादुक्तप्रकारादिव्याती- न्द्रीयाणि दिव्यशब्दस्पर्शरूपरसगन्धग्राहकाणि श्रोतृत्यगक्षिरसन- घ्राणाख्याणि भवन्ति योगी यथेष्टं व्यवहरतीत्यर्थः ॥ ४१ ॥ संयमान्तरस्य सिद्धिमाइ---

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । ३ विभूतिपादः ।
१.३५
कायाकाशयोः सम्बन्धसंयमालुघुतूलसमापत्ते-
श्वाकाशगमनम् ।। ४२ ॥
फाय. पाश्चभौतिक स्थूलदेह । आफाश शब्दतन्मात्रकार्यम् ।
तयो सम्बन्धो व्याप्यव्यापकमाव । आकाशोऽरकाशप्रदातृत्वादि.
हेतुर्यापक । ततो न्यून शरीरम् । तच खद्योतकल्प व्याप्यमिति
तस्मिन् सम्बन्धे सयमात् कथितप्रकारात, लघुतूलसमापत्तश्च
लघुतूलादिसमताभावनातच लघुत्यप्राप्त्या योगिन आकाशेगमन-
म ऊर्णनाभेस्तन्तुजालेनेनादित्यरश्मिमि स्वेच्छया यथेष्ट सञ्चारो
भवतीत्यर्थ.॥४२॥
सयमान्तरस्य सिद्धिमाह-
बहिरकल्पिता वृत्तिमहाविदेहा ततः
प्रकाशावरणक्षयः ॥ ४३ ॥
देहे साहङ्कारस्य शरीरसापेक्षा स्वशरीरस्येव घहिस्तूनां स.
ङ्कल्पादिवशता विदेहा सिद्धि फाल्पितेत्युच्यते । या तु शरीरे निरह-
कारस्प स्पशरीरनैरपेक्ष्येण परशरीरादावपि मनसोपहिस्तूनां सङ्क-
रूपादिवशता सा महाविदेहाख्या सिसिरफलिपतेत्युच्यते। सेय महा-
विदेहाख्या सिद्धि । मनसो बहिरकल्पिता वृत्तियोगशास्त्रोक्तस्व-
गोचरसंयमाद्भवति ।तत शरीरे अहम्भावत्यागादिसयमात प्रकाशा-
वरणक्षय प्रकाशात्मनो बुद्धिसत्वस्य यदाचरण क्लेशकर्मविपाक-
रूपावरक तस्य समूलस्य क्षयो भवतीत्यर्थ । तेपा क्षये च निरा-
घरण योगिनश्चित्त स्वेच्छया विहरति विजानाति चेतिभाव ॥४३॥
तदेव, परिणामत्रयसयमादित्यारण्य भूनेन्द्रियाघात्मान्तरसय-
माना ज्ञानक्रियादिरूपा सिदी प्रदश्र्येदानी, वितर्कादिसूत्र स्व.
शास्त्रे मुख्यत प्रकृतेषु ग्रहीतग्रहणग्राह्येपु ये सयमास्तेपा सिद्धी
प्रतिपादयिष्यन् प्रहीतृतहणयोर्माद्यनिरूप्यत्वादादी ग्राह्यसपमस्य
सिद्धिमाह-
स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्वसंयमाद भूतजयः ॥४४॥

·पातञ्जलयोगसूत्रचिः। स्थूलं च स्वरूपं च सूक्ष्मं चान्ययश्वायत्त्वं च स्थूलस्वरूप सूक्ष्मान्ययावत्यानिातेपुसंयमातुमाक्षात्कारपर्यन्तात् तत्तद्र्पयतां पञ्चभूनानां जयो वशयर्तिता भवतीत्यर्थः । तत्र स्थूलं परिदृश्यमान• मवययसंस्थान, स्वरूप फाठिन्यसांमिद्धिपद्रवत्वोणत्यतिर्यग्गमना- सफाशदानादि, सूक्षा शान्तधोरमूढचिन्यत्याच्छब्दस्पर्शरूप- रसगन्घतन्मात्रारूपं कारणम्। अन्यय प्रकाशक्रियास्थितिरूपेणान्वे. तीत्यन्वयः सत्वादिगुणप्रयम् अर्थयत्त्वं भोगापवर्गार्थता । एतेषु तानां पञ्चरूपेषु भामेण प्रतिरूपं संयमाद् भूतानि भूतप्रकृतयश्च योगिसंकल्पानुसारिण्यो भयन्ति यत्तानुसारिण्य इव गाव इति यावत् ॥४४॥ तस्यैव भूतजयस्य फलमाह--- ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसंपद्धर्माऽनभिघातश्च ॥१५॥ ततो भूतजयादणिमादिप्रादुर्भायः। अणिमा लांघमा चैव महिमा गरिमा तया । प्रामिः प्रकाम्यमीशित्वं पशित्वं चाष्टमं स्मृतमित्येवमष्टविधश्वर्य- स्य प्राप्तिभर्वति।प्रादुर्भय इत्यनेन सत्त्वमभानस्य चित्तस्य स्वरूपत पव तद्योग्यत्यातू संयमेनाभिव्यक्तिमात्रमितिशापितम् । अणिमा संकल्प- मात्रेण तत्क्षणादेव प्रकृत्यपगमेन परमाणुबहेहस्य सूक्ष्मता ॥१॥ लधिमा गुरुतरस्यापि पर्वतादेस्तूलचलघुभावः ॥२॥ महिमा आका- शादियन्महद्भावः ॥ ३॥ गरिमा लघुतरस्यापि तूलादे. पर्वताविषद् गुरुभावः ॥३॥ प्राप्ति, परिच्छिन्नभावस्यैव संकल्पमात्रेणावयव- दैाद्देशान्तरस्थवस्तुस्पर्श । यथा अगुल्यग्रेण चन्द्रादिवस्तुस्पर्श- शक्तिः ॥५॥ एता. पञ्चसिद्धय. स्थूलसंयमस्य फलम | स्वरूपस्य मा. फाम्प,तथेच्छानभिघातः ॥६॥ सूक्ष्माय शिवम तिच भूतभौतिकानां स्वाधीनकरणम् ॥ ७ ॥ अन्वयस्य ईशित्व भूतानामुत्पत्तिविनाशयोः सस्थानविशेषे च सामर्थ्यम् ॥ ८॥ अर्थवत्त्वस्य यत्र कामावसायित्वं तश्च सत्यसंकल्पता माफाम्यमेव । नन्वेवं योगी कदाचिजलातेजः कुर्यात् । तथाचश्वरसत्प्रतिपक्ष स्थादितिचेन्न । ईश्वरसकल्पानु- सारेणैव तत्सकल्पस्पोत्पत्प्रेरित्यन्यत्र विस्तरः। एवं कायसम्पद्वक्ष्य- माणा भवति ॥ तदर्मानमिघातच ॥ तद्भर्मः पृथिव्यादिभूतधर्म ·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । ३ विभूतिपादः। काठिन्यादिभिरनमिघातोऽप्रतिबन्धश्च भवति।शिलादिष्यपि योगि- शरीरप्रवेशदर्शनादिति संक्षेपः ॥ ४५ ॥ कायसंपदमाह- रूपलावण्यवलवज्रसंहननत्वानि कायसंपत् ।। ४६ ।। रूपं चक्षुःप्रियो गुण, लावण्यं सर्वाङ्गसौन्दर्यम, यलं धीय वन- संहननत्यं वज्रस्यव निघिडो दृदः संघातो यस्य बज्रस्येव संहननं प्रहारो यस्येति चा । तस्य भावो बसंहननत्वं हनुमत्प्रभृतिषु प्रसिद्धम् । एतानि योगिनः फायसंपद्भवतीत्यर्थः ।। ४६ ॥ माघसंयमस्प सिद्धय उक्ताः। संप्रतिग्रहणसंयमस्य सिद्धि- माह- ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्वसंयमादिन्द्रियजयः॥४॥ ग्रहणं च स्वरूपं चास्मिताचान्वयश्वार्थत्वं च ग्रहणस्वरूपास्मि- ताम्वयार्थयानि । तेषु संयमात् कथितप्रकारात साक्षात्कारपर्यन्ता- तद्रूपाणामिन्द्रियाणां जयो वशवर्तिता भवतीत्यर्थः । ग्रहणं किञ्चि- दिदमिति सामान्यतोऽमुक इति विशेपतश्चेन्द्रियाणां विषयाकारपरि- णामः। स्वरूपं प्रकाशत्वम् अस्मिताकारणीभूतसात्त्विकाहङ्कारानुगः मः। अन्वयार्थवत्वं पूर्वयत् । पलेप्विन्द्रियाणां पञ्चरूपेषु फ्रमण प्रति- रूपं संयमात् सर्वाणीन्द्रियाणि योगिसंकल्पानुसरीणि भवन्ती- ति यावत ॥१७॥ ततः किं तबाह- ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधानजयश्च ।। ४८ ॥ ततोऽस्मिन्निन्द्रियचये सति मनोजवित्वं कायस्य मनोवच्छीघ्र. सरो गतिलाभो विफरणभायो विकीर्णता स्वभावाद व्यापिता स्थूल. देहसंपर्करहितानामिन्द्रियाणामभिप्रेतदेशादिषु प्रवृत्तिलाम इति या- पत्त । प्रधानजयः ॥ भूतेन्द्रियादिफारणस्य साम्यावस्थोपलक्षितस्य गुणत्रयस्य जयः स्वेच्छया अनुविधानं भवतीत्यर्थः । तस्मिन् सति सर्वेषां जयोऽयत्नसिद्धः। गत एव सर्ववशित्वं शास्त्रेषु प्रधाजयशब्देन निर्दियते । एताच तिनः सिदयोऽस्मिन् शास्त्रे मधुप्रतीकात्यु:

·पातञ्जलयोगसूत्रतिः । च्यन्ते । तत्र कौन्द्रियजयफलं मनोजयित्वम् । अन्यस्यान्यदिति संक्षेपः ॥४८॥ तदेयं साधाहणसंयमयोः सिद्धिमुक्ता नहीतृसंयमस्य सिद्धि- माह- सत्त्वपुरुपान्यताख्यातिमातस्य सर्वभावाधिष्ठातत्वं सर्वज्ञातृत्वं च ॥ ४९॥ सत्त्याधिक्यात्, सत्त्वं घुद्धि पुरुषस्तनोक्ता स्वामी चेतनः। तयो- रन्यताया भेदस्य ख्यातिः साक्षात्कारमा प्रमाणस्य तथाभूतस्य साक्षात्कारपर्यन्तस्य मयमस्य सर्वमायाधिष्ठातृत्व सर्वेषां परिणामि- गावापनानां गुणादिघटान्तानां भावानामधिष्ठातृत्वं स्वामिवदाक्रमण नियन्तृत्वं च सिद्ध्यति । तथा तेपामेय शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्म- स्वन स्थितानां युगपद्ययार्थशानवत्त्वरूपं सर्वज्ञातृत्वं च सिद्धयतीत्य- ऽर्थ. पपा विशोका नाम सिद्धि. ॥४९॥ पच संयमेन जातायाः ख्याते फलमाह- तद्वैराग्यादपि दोपवीजक्षये कैवल्यम् ॥ ५० ॥ तस्यां विशोकाख्यायां सिद्धी वैराग्यात् तद्धेतो. सालम्बने सामाधावपि यदा परंपराग्य, कृतं कृत्य, प्राप्त प्राप्तव्यं,ज्ञातं ज्ञातव्यं, हात हातव्यमित्यव्यवस्थाफलकं भवति । तस्मादोषाणां रागादीनां यद् बीजमविद्या, तस्याः क्षय नि शेपतो नाशे सति कैवल्यम आत्य. न्तिकदु खनिवृत्तिविशिष्टे स्वरूपे प्रतिष्ठत्वरूपं कैवल्यं भवति । इयं संस्कारशेपाख्या सिद्धि ॥५०॥ अथ कैवल्याख्यसिद्ध्यथिनो योगिनो यथोक्तवैराग्यवदेव साधना- न्तरमाह ॥ अथवा सम्प्रति फैवल्यप्रसङ्गतः कैवल्यसाधने प्रवृत्तस्य योगिनस्तत्प्रत्यूहसम्भवे तन्निराकरणप्रकारमाह- स्थान्युपमन्त्रणे सगस्मयाकरणपुनरनिष्टप्रसङ्गात् ॥५१॥ स्थानिन. स्वर्गादिलोकाधिकारिणो देवा इन्द्रादयस्तेषां स्वर्ग- लोकभोगार्थ योगिनो निमन्त्रणे सति तत्र सड प्रीतिः, स्मयश्च तादशप्रार्थने सत्यपि आपाततस्त्यागनात्मनि कृताभिमान सिद्धोऽहं

·शापितः॥
योगसिद्धान्त चन्द्रिकर । ३ विभूतिपादः ।
विरक्तोऽहं कोऽन्योऽस्ति महशो मयेत्याद्यात्मक । तयोः सहस्मययो-
रकरणमुपायः । ननु सगस्मये च पा क्षतिरित्यत शाह || पुनरिति ।।
सहस्मयाभ्यामहंकारगाभ्यां पुगरेतच्छरीरोत्तरमप्यनिष्टप्रसङ्गात
संसारपाशरूपानयंप्रसङ्गादित्यर्थः॥
यस्य गाहट्टतो भायो घुद्धिर्यस्य नलिप्यते ।
इत्यापि समालोकान् न हन्ति नियद्धपते इति वदता भगवता
निरत्ताहङ्कारस्यैव मोक्षप्रतिपादनेन साहङ्कारस्य पुनः पुनर्यन्ध एव
अथात्र प्रथमफलिपको मधुभूमिको प्रशाज्योतिरतिझान्तभावगी-
यथेति योगिनश्चत्वारः । एतेषु प्रथमस्य नोपमन्त्रणम् ! अभ्यासि-
माघत्वात् । तृतीयचतुर्थयोस्तु स्वयमीश्वरकल्पत्यादुपेक्षणीया एव ते
भवन्ति । अतो मधुभूमिफस्यैव कृत्यप्रशायतो द्वितीयस्यैव नद्भवति ।
तेन कैवल्यार्थिना यासनायर्धपु तेपु सङ्गः स्मयथ न कार्यः । पुन-
रपि संसारावरोहणरूपानिप्रसङ्गादिति यावत् ॥ ५१ ॥
सर्यशतासाधनं संयमान्तरमाह-
क्षणतत्वमयोः संयमाद् विवेकजं ज्ञानम् ॥ ५२ ॥
क्षण स्वृत्ति यसप्रतियोग्यताधारः समयः । मुहर्तादयस्तत्समूह-
रूपत्वात तदात्मका पत्र । तेषां क्रमोऽयमस्मात् पूर्व क्षणोऽयमुत्तर
इत्येवं पार्धापर्यम् । तयोः संयमात् साक्षात्कारपर्यन्ताद विवकज
शाने विद्यकन इतरण्यावृत्तयाजायमान संचवस्तूनां वागम्भवती-
त्यर्थः । सर्व वस्तु प्रतिक्षणं परिणमत इति विकारितया क्षणरूपमे-
वापठन्ति च नैयायिका अपि, अन्यमात्र कालापारिनि । जन्या-
भिनं चास्मन्मते प्रधानान्तं कारणम् । कार्यकारणयोस्तादाम्यसम्ब-
धाऽङ्गीकारात । अत क्षणक्रायोः संया कार्यकारणसविषयक
इति । तस्मात साक्षात्कारपर्यन्तात संघमां वस्तूनां वियफेन ज्ञान
भवतीति यावत् ॥ ५२ ॥
तस्य विवेकज्ञानस्यासङ्कीर्णमुदाहरणमाह-
जातिलक्षणदेशैरन्यतानवच्छेदात्तुल्ययोरततः
प्रतिपत्तिः ॥ ५३ ॥

·१४०
पातअलयोगसूत्रचिः।
तुल्ययोरेकजात्येफलक्षणेकदेशापच्छिन्नयोजातिगारयमहिषत्वा-
दि। लक्षणं नीलपीतादि । देशः पूर्वपश्चिमादिः । पतैरन्यतानव-
च्छेदादू भेदाचधारणस्यासम्मयात् । ततः सयमविधेफशानात प्रति-
पचिनिश्चयो भवतीत्यर्थ तय क्षणसयमजन्यज्ञानस्यफदेशोदाहर:
णम् । क्षणक्रगसयमशानस्य तु ज्येष्ठफनिष्ठतावियेफशानमुदाहरणं
स्वयमूहम् ॥ ५३॥
विवेकशानस्यैकदेशेनासट्ठीर्णोदाहरणं प्रदश्येदानी सहेतुको
विधेफजशानस्य मोक्षोपयोगितामाह-
तारकं सर्वविपयं सर्वथाविषयकं चेति
विवेकजं ज्ञानम् ॥५४॥
इतिशब्दो हेत्वर्थे । यतो विवेकजं शान सविपर्य व्यक्ताव्य-
क्ताः सर्व पदार्था विपया यस्येति सर्यार्थगोचरम् । तच प्रमारूपं
यत. संबंथाविषय यस्य । योऽप्रस्थाविशेष. परिणामविशेषादिश्च ।
तस्मिन् तत्सर्वप्रकारविषयम् । तच्च दिनपक्षमासान्दयुगफल्पजन्मा:
ऽनेकभेदैयोगिन फ्रमश सार्थगाचरज्ञानमिव न, किन्तु अक्रम
क्षणजन्मादियटितपार्यापर्यरूपक्रमशून्यं युगपदेवसर्वसमूहावलम्बन-
रूपम् । अत सर्वत्र दोषसाक्षात्कारणोत्तापैराग्यचारा ससारतारक
भवतीत्यर्थ ॥ ५४॥
ननु फिमेतासां विभूतीनामनन्तरमेव मोक्षो ज्ञानेन भवति ?
होस्थिदेतदन्यतिरेफेणापीति । तत्राह-
सत्त्वपुरुषयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यम् ॥ ५५ ॥
सत्यपुरुषायुक्तलक्षणौ । तयो शुद्धिसाम्ये सत्वस्य समाप्ताधि-
कारत्येन सर्वतिराहित्य शुद्धि । पुरुषस्य तभोक्तृत्वादिराहित्य
शुद्धिरत्येवं समानाया शुद्धौ पुरुषस्य फैवल्य मोक्षो भवति, न सत्र
सिद्धरपेक्षेत्यर्थ ॥ ५५॥
इति श्रीनारायणतीर्थकृतायां योगसिद्धान्तचन्द्रिफायां
तृतीगो विभूतिपाद ॥३॥

·योगसिद्धान्तचन्द्रिका । ४ कैवल्यपादः। १४१ कैवल्पपाश्चतुर्थः ॥ ४॥ पाददयेन समाधितत्साधनमिति घिस्तरतः प्रतिपाय तत्फल- पैमयं तृतीयपादे प्रदर्य फेवल्येनापसंहारः कृतः। तेन कैवल्पमेय परमपुरुषार्थ इति ज्ञापितम् । तच हेयतत्साधनहानरूपं स्वरूपतो द्वितीयपाद फथितमपि तस्यायिशेषरूपो न्यूही नोक्त इत्यतस्तत्प्रति- पादनाय चतुर्यपादारम्भः । तत्र फैयल्ययोग्य निर्धारयितुं पञ्च- प्रकारां सिदिमाह- जन्मौपधिमन्त्रतपःसमाधिजाः सिद्धयः ॥ १॥ जन्मना विशेषयोगेन यथा देवविशेषाणाम् । औपधिना दिव्य- रसायनाद्यात्मफेन यथा मायडव्यादीनाम् । मन्त्रेण शिवविष्ण्वादि- मन्त्रजपेन । होमपूजादिसिद्धिस्तु मन्त्रप्रधानत्वान्मन्त्रान्तर्गतैष । यथा घत्सराजनन्दीश्वरप्रभृतीनाम् । तपसा अनशनशीतोष्णादिया- घासहनादिरूपेण । यथा विश्वामित्रादीनाम् । समाधिना आत्मवि- पयफभावनाविशेषरूपेण । यथा याज्ञवल्क्यदत्तात्रेयप्रभृतीनां सिद्धि- रित्ता पञ्चसिद्धय । एता. सर्वा अपि पूर्वजन्मकृतसुरुतक्षपितक- हमपाणामेय लल्या भवन्ति । पतासु चतसृषु विषयविशेयनिरसन- देहादिदायद्वारा समाधायुपयुक्ता , समाधिना तु कैवल्यमेव तेश्य उत्कृष्ट । तस्मात् कैवल्यार्थ समाधौ इह जन्मन्येव तदर्थमोपधादौ इह जन्मनि जन्मान्तरेऽपि या तलाभाय मन्त्रतपआदौ सोरसाहानां विकिनां प्रयत आवश्यक इति भाव ॥१॥ ननु सिद्धिस्तृतीयपादे वर्णिता अणिमादिप्रादुर्भावरूपा। तत्रा- उणामहद्भाय । एव स एकथा भवति विधा भवति पञ्चधा । शनञ्च दश चैकश्च सहस्राणि च विंशतिरित्यादिश्रुतिसिद्धकामरूपतादशा. यां मनुष्यादिरूपेण परिणम्य स्थितानां देवतिर्यगादिजातिपरिणा. म । एषम्महतोऽनुभावादिश्च फथम् । पूर्वपरिणामवति परिणामा- न्तरायोगात् । नानुपमृद्यप्रादुर्भाय इति न्यायेन पूर्वपरिणामनाशस्य हेतुत्वात् । न च तेषां सकल्पमात्रेण तसिद्धि । सयमस्य निमित्त. मानत्वात्। तन्नाह-- ·१४२ पातालयोगसूत्रत्तिः । जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात् ॥ २ ॥ प्रधानादिपृथिव्याचन्ताः कायेन्द्रियादिप्रकृतयः । तासाम् आपू: राद धर्माचनुरोधेन मनुग्पादिदेहाययोपु अनुप्रवेशात कामरूपता- दशायां देवतियगादिरूपजात्यन्तरपरिणामः, अोमहदायश्च भवति। एवं महतोऽणुमायः प्रात्यपगमादित्यपि योध्यम् ॥२॥ ननु तर्हि प्रकृत्यापूरः परमेश्वरस्य योगिनो यासंकल्पमपेक्षते, न वा? नचेदिच्छामानं प्रमोवृष्टिरिति श्रुतीनां, सयदि पितृलोकफामो भवति संफल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्तिइत्यादिश्रुतीनाच विरोधप्रसङ्गः । आधे प्रकृतिस्वातन्त्र्यहानिप्रसङ्गः। एवं धर्मादिनिमित्तानुरोधेन प्रहर त्यापूरेऽपि प्रकृतिस्वातन्त्र्यहानिः।नचेत् सर्वत्रापूरापत्तिरित्यत आह: निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेतिकवत् ॥ ३ ॥ निमित्तं परमेश्वरयोगिसंकल्पधर्माधर्मादिरूपं सहकारि अप्रयोजर्क प्रकृतीनामापूरे हेतुर्न भवति । कार्यस्य कारणप्रवर्तकत्वायोगात । क्रिञ्चाफाशे द्रव्याणामनारम्भिकाऽप्यनुक्षणमणूनां क्रिया सर्वसंमता। नच तत्र धर्मादिकारणं फस्यापि भोगाहतत्वात नाऽपि तत्रे श्वरादि- संकल्पः कारणं गौरवात् । अतो निरन्तराणुक्रियायुपपत्तये लाघवेन गुणत्वेनैव सामान्यतः प्रवृत्तिकारणत्वात प्रकृतिस्वातन्त्र्यं सिद्धम् ।' अपि च, कदाचिहण्डचक्रादिकं विनापि योगिसंकल्पादेव घटा जा. यते । आदिसमें चेश्वसकल्पेनैव विनय सर्वाणि वीजान्युत्पद्यन्ते इति परस्परव्यभिचारानिमित्तानां न साक्षात्कारत्वसंमयः । तृणारणि- मण्यादिषु चाग्निकारणत्वेऽन्योन्यव्यभिचारो लोकसिद्ध एवास्ति । अतः सहकार्यप्रयुका प्रकृतिरेय परिणागे स्वतन्त्रति सिद्धम् नचैथं तहि कथं धर्मेश्वरयोगिसकल्पादीनां प्रकृतिपरिणामहेतुत्वोक्ति तत्राह घरणेति ॥ ततो निमित्तविशेषात् कथितादू वरणग्यावरकस्य प्रकृतिप्रवृत्तिप्रतिवन्धकस्याधर्मादेर्भेदः क्षयो भवतीत्यर्थ तथा प्रति- यन्धोत्सादकत्वेनैव धमादः परिणामे कारणत्यमुक्तभावं. ॥ (एतावानेव ग्रन्थ उपलब्ध ·(वेदान्त )६ ५ ૨ () न्यायरतमाला-धीपार्थसारथिमिध वि० सं० (मीमांसा) (८) ब्रह्मसूत्रभाप्यम्-बादरायणप्रणीत. भिभुरुत व्याख्यानम् । सम्पूर्णम् । (९) स्याद्वादमारी-मल्लिपेणनिर्मिता सम्पूर्णा । (जैनदर्शनम् )२ (१०) सिद्धित्रयम्-विशिष्टाद्वैत-ब्रह्मनिरुपण. परम्-श्रीभाप्यरातां परमगुरुभि श्री६ (वेदान्तः) श्रीयामुनमुनिभिधिरचितम् । सम्पूर्णम् ) (५) न्यायमकरन्दः । श्रीमदानन्दयोधभट्टा- रकाचार्यसंगृहीतः । आचार्यचित्सुस- (घेदान्तः)४ मुनिविरचितव्यारयोपेतः (१२) विभक्त्यर्थ निर्णय न्यायानुसारिप्रथमादि- सप्तविभक्तिविस्तृतविचाररूपा म.म. (न्याय.) श्रीगिरिधरोपाध्यायरचितः । सम्पूर्णः (१३) विधिरसायनम् । थीअप्पयदीक्षिततम् । सं० ( मीमांसा) (१४) न्यायसुधा (तन्त्रवार्तिकटीका ) भट्ट- (मीमांसा) २६ सोमेश्यरविरचिता। (१५) शिवस्तोत्रावली । उत्पलदेवविरचिता। (वेदान्तः)२ श्रीक्षेमराजविरचितगृत्तिसमेता। (१६) मीमासावालप्रकाशः (जैमिनीयद्वादशा- अध्यायार्थसाहः) श्रीमहनारायणात्मज (मीमांसा)२ भशङ्करविरचित। (१०) प्रकरणपञ्चिका (प्रभाकरमतानुसारि-मीमांसादर्शनम् ) महामहो. पाध्यायधीशालिकनाथमिश्रविरचितं, श्रीशङ्करभट्टकृतो मीमांसा. सारसंग्रव सम्पूर्णः (मीमांसा )३ (१८) अद्वेतसिद्धिसिद्धान्तसार. । पण्डितमवरश्रीसदानन्दव्यासप्रणीत. स्तत्तव्याख्यासमल तश्च । (घेदान्त)३ १९) कात्यायनश्रौतसूत्रम् । महामहोपाध्यायधीकर्मा- चार्यविरचितभाप्यसहितम् । १३ (२०) ब्रह्मसूत्रमाप्यम् । श्रीभास्कराचार्यविरचितम् (वेदान्त ) (२१)श्रीहर्षप्रणीतं खण्डनखण्डखाद्यम् । आनन्दपूर्ण- 'चिपचितया खण्डनफकिमाविभजनाख्यया व्या-१(घेदान्त.) १३ ख्यया (विद्यासागरी) ति प्रसिद्धया समेतम्। (१९) आयातन्द्रिका श्रीभट्टमलविरचिता। १ १ ऽवतराणिकया च सहितम् ।

·२ (iv) बाममतिः मर्गचिका धीमानामगहरना (पदार) (१) प्रोपगंगाः । अत्र धीगलीराविकान्तयागशामि तानि भनुमानजागीश्याः प्रत्यक्षानुमानगाझधयां: प्रत्ययानु मानमाधुर्या गुपत्तिपादस्य शानियादम्य मुनि प्राय शान- शान्तिप्रकाशिकायाः पुममालेध मोरपत्राणि (न्यायः) (१६) ग्रामसूत्रम्, नदिनदर्शनम् । श्रीसुन्दगिरचितमिसान्तमनुका- ऽभिधीकामहितीदेवाचार्यप्रणीतसिलान्तमादयीयुतम् (२)पदर्शनसमुच्चयः । योगगायिककापिलजनीतिक जैमिनीयदर्शन संक्षेपः । मणिभद्रतटीकरा महिनः । हरि- 'भदमारहतः (८) गुदितमानण्डः प्रकाशयोग्यामपितः । प्रमयग्नाणियध १ (२५) अनुमानचिन्तामणिप्यास्यापा शिरोमणिमतदीधिया जागदीशी टीका। (:.) वीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यारामित्रमिविरचितः परिमापा संस्कारप्रकाशात्मकः। (11) धीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायधीमिममियविरचितः याशियप्रकाशः। १२. स्मृतिसागेद्वारः विनाविश्यम्भरविपाटिगंकलितः । (१६) वदान्तरनमा धीभगवत्पुगपोजमाचार्यकृता, (1) प्रस्थानरक्षाकरः। गौस्यामिश्रीपुरषोत्तमजी महाराजविरचितः २ (३५) वेदान्तपारिजातसौरमं नाम मीमांसामाप्यं श्रीनिम्या: : चार्यविरचितम्। (१६) योगदर्शनम् । परमहंसपरियाजकाचार्य-नारायणतीर्थ- विरचित-योगसिद्धान्तचन्द्रिका-समाख्यया संथालतम् । (१३) वेदान्तदर्शनम् । परमहंसपरियाजकाचार्यश्रीरामानन्द सरस्वती स्वामित ग्रह्माऽमृतवपिणी समारय व्याख्या- संघलितम्। पत्त्रादिप्रेषणस्थानम् हरिदास गुप्ता, बौखस्या बनारस सिटी.,