Ramkrishna Mission Institute Of Culture, Golpark
Keral Granthamala
Front matter
RMIC LIBRARI
Aer. No. 65901
Class No.
11.12.65
Data
St. Cardi suka
('lasy,
(at.
Bk.(ard
Thockfil
श्रीकृष्णविलासे प्रथमस्मर्गः। २ ३ ४ ६ अस्ति श्रिय स्सत्म सुमेरुनामा समस्तकल्याणनिधि गिरीन्दः। तिष्ठ न्निदं विश्व मनुप्रविश्य स्वेनाऽऽत्मना विष्णु रिवोऽनितेन।। . मिथ स्तिरोभावविलोकनाभ्यां संक्रीडमाना विव बालको द्वौ। पार्धेषु यस्याऽऽशु परिभ्रमन्तौ चन्द्रांशुमन्तौ नयतो दिनानि।। उच्चैश्शिखः काञ्चनगौरवर्ण स्तमो निगृह्णन् महसा निजेन दीप स्त्रयाणा मिव विशुपानां यो भाति गर्यन्तचरत्पतङ्गः॥ यस्याः पतित्वे विहिताभिलाषः करोति तीव्राणि तपांसि लोकः। विभात रत्नाकरमेखलान्ता मंकेन पुत्री शिव यो धरित्रीम्॥ महान्ति दानानि मखा नुदग्रान् पराश्चि पानाशनयो स्तपांसि शरीरिण शान्तमलै मनोभिः कुर्वन्ति यच्छृङ्गनिवासकामाः।। सुरा युगान्तेषु सह प्रियामि निषदिवासो यदवित्यकासु। उदन्वता मैक्य मुपागतानां पश्यन्ति कल्लोलशतप्रचारान्। पुष्पाणि शय्या स्सुरपादयानां क्रीडागृहाः काञ्चनगहराणि। भवन्ति च स्वर्गविलासिनीनां रत्नांकुरा यन रतिप्रदीपाः।। स्वर्गौकस स्वर्णमयीपु पीता श्वेतत्थियो रूप्यमयीषु भूषु। नीला श्च नीलोपलमेदिनीषु ज्ञातुं मिथो यत्र न शक्नुवन्ति।। दरीगृहोत्सङ्गगतै रनूरोः कशाभिवातध्वनिभि स्सकंपाः। सद्यः प्रिया नुज्झितमानदोषा स्सुराङ्गना यत्र परिप्वजन्ते॥ नेतुं नपानम्रमुखी रनीशा स्फुटानि यत्स्वर्णगुहान्तराणि सिद्धाः प्रयत्नेन विनानवोढा नयन्ति नीलोपलगहराणि। १० ६
2
श्रीकृष्णविलामे
.'११.
१२
यत्रोऽद्यतानां कुसुमापचाये कान्तासु कल्पद्रुमवाटिकासु।
विभान्ति सुत्रामविलासिनीनां पदानि लाक्षारसपाटलानि।।
पयोदमार्गव्यतिलंधिनीपु हंमा शिशरःपुष्करिणीपु यस्य।
वर्षागमे प्यश्रुतमेघनादा न कुर्वते मानसदीर्वयात्रां।।
छन्नेषु यस्मिन् कनकोज्वलाभि रामूलचूडं नवमंजरीभिः।
गन्धेन विज्ञाय पतन्ति भंगा शृंगान्तरारग्वधपादपेषु
मन्दाकिनी यच्छिग्वरे वहन्ती कुल्यापथाभ्यन्तरसंप्रविष्टा।
बालेऽव तदक्षणसंप्रवृत्ता दिने दिने सिञ्चति पुष्पवााटीम्।।
श्रियाऽभिराम श्शरणं सुराणा मलंघनीयो महता महिना।
विराजमानो वनमालया च य श्शार्ङ्गधन्वान मनु प्रयाति।।
पुरा पुराणां त्रितयं दिधक्षो रुमापतेः कामुकतां प्रपन्नः
मद्भयेन वजांकुशमत्स्यचिद्रं योऽद्यापि तन्मुष्टिपदं दधाति
शृङ्गाग्रभाजां सुरसुन्दरीणां मुग्वानि पश्य नमलानि चन्द्रः।
निगृहितु नून मुरःकळy ह्रियेऽव यत्सानुपथेन याति।।
मनोभिरामे शिखरे तदीये सहोऽपविष्टं सुरसिद्धसङ्घः।
अवोच दागत्य कृतप्रणामा कदाचि दुर्वी कमलाधिवामम्।।
पुमा निवाऽहं भवतः पुरस्ता द्वीमि किञ्चि त्प्रतिपद्य धैर्यम्।
पीडा मदीया पर मत्र हेतु निर्लजता नन्वखिलोपहास्या।
सृष्टा स्त्वया दत्तवरा व दैत्याः भारेण मां संप्रति पीडयन्ति
बले प्रपाणे च भवन्ति येषा नैवो पमानं कुलभूभृतोऽपि
स्वविक्रमोन्मूलितराजकाना अयैषिणा मद्य परस्परेण।
तेषां रणक्षोणिषु सिंहनादै निर्घातघोरै गिरय स्स्फुटन्ति।।
१६
१९
२१
प्रथमस्सर्गः
मुहु बला दुन्नमयत्यहीन्द्रे
मद्भारभुनं फणचक्रवाळी
मम प्रकम्पा श्चलिताब्धिशैला दिग्दन्तिनो हन्त कदर्थयन्ति।। २२
आशामुखेषु भ्रमता मजस्रं तेषा चमूभिः परिसर्पिणीभिः।
तिरोहितां भानुमतो मयूग्वा न वा पि मां सम्प्रति संस्टशन्ति।। २३
सन्ना स्मि देतेयभरेण सा हं फणीश्वर स्सीदति मगरण।
तदारशीयन्निनकर्परस्य धिक्ता मवस्था इमठेश्वरम्य॥
भारावसीदत्फणमण्डलस्य फणीश्वरस्यो परि दुस्थिताऽहं।
आसन्नपाताऽसिस तटीऽव नद्याः प्रवाहवेगेन विलुप्तमूला।।
निवेदिता देव! मया दशेऽय मनुक्तिदोपो मयि नोऽपपाद्यः।
निवेद्यते रक्ष्यननेन दुःखं ततः परस्ता त्प्रभवः प्रमाण।।
इत्युक्तवत्या मुचितं पृथिव्या चिन्ताबलेन स्तिमितो मुहूर्त्तम्।
मुखानि पश्य नमृताशनाना न्देवः प्रजाना म्पति रित्युवाच।।
२७
नाऽसत्य मेत द्य दवोच दुर्वी स्वकर्मण स्साधु फलम्मया प्तं
मद्वाता मा मवमत्य देत्या वला दुपनन्ति जगन्ति यत्ते
अतीतकार्यानुशयेन किं स्या दशेषविद्वज्जनगर्हितेन।।
सुरा! स्समुन्मूलन माशु तषां कर्तुम् यतद्भवं जगतां हिताय॥ २९
सद्य समुत्तिष्ठत चिन्तया लं चिन्ता हि कार्यप्रतिबन्धहेतुः
यामः पृथिव्या सह तत्र यत्र नारायणो दानवकाळरात्रिः।।
अरवे व मित्यादरपूर्व मेव स स्वीकृतोक्ति स्सुरसिद्धसङ्घः।
सरोजजन्मा सह तैः प्रतस्थे विहायसा विश्वपते स्सकाशं।। ३१
एलापरिप्वङ्गलसत्तमालं वेलाधिरूढस्वलदुर्मिमालं।
ददर्श धाता मनसो नुकूलं पयःपयोधे रचिंगेण कृलं।।
२०
३२
श्रीकृष्णविलासे
ददर्श च क्षीरमयं समुदं कैलासशृङ्गोन्नतफेनकूटम् ।
पुण्यं पयः केळितमुत्सुकानां श्रिय स्सखीना मवगाहनेन ३३.
आनन्दयामास दिवौकस स्ता नाघातशेषो मुनिमण्डलेन।
प्रकामपुण्यः पवनोपनीतो वैकुण्ठवक्षस्तुळसीसुगन्धः।।
गन्धानुसारेण विसृष्ट्नत्रै हिरण्यगर्भप्रमुखै रमत्यैः।
नवार्ककल्पं ददृशे मुरारे वक्षस्थलीकौस्तुभरत्नधाम॥
अपहृताशेषमनोविकारं दिवि स्टशा तूर्यरवेण मिश्रम् ।
आकण्य वैकुण्ठविलासिनीनां गीतद्भवनि हर्ष म्यासिपु स्ते॥
आसत्ति मालक्ष्य विनीतवेषा स्वमौलिविन्यस्तकरा स्सुरा स्ते।
आलोकयामासु रशेपनाथं सविग्रहं पुण्य मिव प्रजानाम् ।।
प्रवृद्धहेमाभरणप्रकाश न्तमालनील जलधौ शयानम्
तटिल्लताठ्यं पयसोऽतिपाना दनीश मुद्न्तु मिवाऽम्बुवाहम् ॥
तरङ्गवातेन पयःपयोधे रापूर्यमाणं करपाञ्चजन्यम् ।
वामेन तिर्य ग्वलता सलील संभावयन्तं मुहु रीक्षणेन ॥ ३९
प्रतिक्षणं प्रेमविशेषनाभि संभावनाभिः कमलासनायाः।
पुराऽऽत्मना कल्पित मंबुराशेः प्रमार्जयन्तं मथनावमानम् ।।
पर्यायतः पाणिधृतं मरोज विन्यस्य विन्यस्य दृशोः पदव्याम् ।
निदां प्रबोध ञ्च मुहु न्नयन्तीं पद्मासनां सस्मित मीक्षमाणम्॥ ४१
स्वच्छस्वदेहप्रतिबिंबितेन फणाश्मनालेन फणीश्वरस्य।
भास्वत्फलस्तोमनिरन्तरस्य वहन्त माभा वटपादपस्य॥
अजस्र मासीनरथाङ्गशङ्ख मतिप्रसन्न कमलाधिवासम्।
सन्तापविच्छेदकरं प्रजानां हूद म्महीयांस मिताऽभिगम्यम् ॥ .. . ४३
३८
४२
प्रथमस्सर्गः ४४ वक्तु म्मिथो राहुविचेष्टितानि कर्णद्वयाम्यर्ण मुपेयिवांसौ। अलब्धकाला विव भानुचन्द्रौ रथाङ्गशङ्खौ दधतं कराभ्याम् ।। द्वारस्थसेनापतिचोदितेन निवारिताः कञ्चुकिमण्डलेन । सुराः प्रमोदस्खलित वचोभिः स्थित्वेऽव ते व्योमनि तुष्टुवु स्तं ॥ ४५ नमः परस्मै पुरुषाय तुभ्यं गिरा दिया मप्यपयि स्थिताय । अस्मान् पुन स्त्रातु मुदग्रमोहान् कृपाबला त्कल्पितविग्रहाय ॥ भागीरथी पादकुशेशया ते विनिर्गता विश्व मिद म्पुनीते । क स्त्वा म्पुन वियतो जनस्य शुद्धिं परिच्छेत्तु मल म्मनीषी अनन्तशक्त रपविक्रियस्य तिस्त्र स्त्रिलोकीश्वर! शक्तय स्ते । वितन्वते स्थावरजङ्गमाना मुत्पादनक्षेमविलोपनानि ४८ कटाक्षमात्रेण भवाम्बुराशेः पार म्परं प्रापयितु स्त्रिलोकीम् । सरु नमस्या पर मातर स्ते यत्नानुरूपं हि फलं क्रियाणाम् ॥ ४९ त्वं ज्योति राप स्त्व मसि त्व मुर्वी त्वं व्योम वैश्वानरसारथि स्त्वम् । त्वं जीववर्गः परम स्त्व मात्मा य नाऽसि कि नाम जगत्पते! तत् ५० नवाभ्रवर्ण नकिनायताक्षं पीताम्बरं हाराकिरीटिनं त्वाम् । वय न्तु सेवेमहि वीक्षमाणा स्सायुज्य मन्विच्छति क स्सुखार्थी ५१ अल न्न निर्देष्टु मियत्तया त्वा मशेषनाथ! श्रुति रग्रिमाऽपि। स एव साक्षाक्रियसे पुन स्त्व महो जित न स्सुकतै रनल्पैः॥ ५२ तृणाय मत्वा निखिलानि शर्डिन्! पदानि वैधेयमनोहराणि । आवृत्तिशून्यं परमं पद न्ते वा छन्ति वैराग्यधना महान्तः इति स्तुतो देवगणेन देवो दयानिधि र्दानवकाळराविः। न्यषीद दुत्थाय भरावभुने भुजङ्गतल्पे भुवनैकनाथः।।
6
श्रीकृष्णविलासे
विष्वक् स वैकुण्ठविलासिनीनाम् सलील मान्दोलितंचामराणम्।
निवारय नग्रकरारविन्दैः कोलाहलं काञ्चनकंकणोत्थम्
प्रसादवत्या कमलासनादीन् सुरा नशेपा ननुगृह्य दृपया।
उवाच वाच न्दशनाम्शुपूरैः समेधयन् दुग्धमयं पयोधि ।
अधिज्यकोदण्डधरो निषङ्गी सन्नाहवान् पाणिधृतैकवाणः।
अयं समानो भवतां द्विपदयो भयं समावेदयति स्फुटं मे॥
अलं विलंबेन दिवौकस! स्त विद्यता मद्य कुतो भयं वः।
अयं करो दुष्टवधोत्सुकं मे सुदर्शनं न क्षमते निरोढुं ।
इत्यूचिवांसं परमं पुमाम नत्वा शिरोभि बहुश स्सुरा स्ते।
आरूढहर्षातिशया व मत्थं मारेभिरे वक्तु मशेष मेव ।।
६७
निवार्य सर्वा नपि वक्तुकामान मेनापति स्ता नमरान करेगा।
सविभ्रमप्रेरितया पुरस्थं पट्या सरोनामन माजुहाव ।।
अथाऽऽगत स्तन करे गृहीला नीतः प्रभो रन्तिक मजयोनिः ।
वक्तुं नियुक्त स्स कृतप्रणामो विज्ञापयामास विनीतवेषः।। ६१
वयं त्वया दत्तविभृतयोऽपि मोहातिरका दभिमन्यमानाः।
कच्छे पुन स्त्वां शरणं व्रनन्तो हा निस्त्रपाणां प्रथमे भवामः ॥ ६२
अपारदुःखार्णवपोतपाली त्वया कपा मुद्वहताऽतिगुर्वीम् ।
कृतघ्नताजन्मभुवा ममीपा मस्माक मथै न कि मन्वभावि।।
६३
मनरिवलोकस्य विगहणीय प्रतिग्रहे वर्जयता जुगुप्ताम् ।
पुरा पुरस्ता द्वलिदानवस्य प्रसारितो नाऽग्रकर स्त्वया किं॥
देत्याधिराजेन हिरण्यानाम्रा पर्याकुलं बातु मशेषलोकं ।
इदं तु दिव्यं परिहत्य रूपं न त्वं कि मामी नतिर्यगात्मा ॥
प्रथमस्मर्गः 7 स्वविक्रमाक्रान्तसुगसुरस्य रक्षःपते निग्रहणादरेण| भूत्वा सुतः पतिरथस्य राज्ञ स्ता न्ला मवस्थां न कि मन्वभू स्त्वं।। ६६ अनेकवा पालयितार में सम्प्रत्य पि त्वां शरणं प्रपन्नाः। सन्तापकारी ननु चातकानाम् भृयो पि भृयो पि पयोद एव विश्व विद प्य विद निल त्वं नाथा नुयुद्धक्षे भयहेतु मस्मान् । अनुग्रहस्यै त दपि प्रभृणाम् प्रायः प्रकारान्तर माश्रितेपु तपोभि रुग्रे भगवन्! सुराणा मद्धयभावं दनुजाः प्रपन्नाः। पाताल मुर्वी च विनित्य दर्पा दुपक्रमन्ते दिव मद्य जेतुम् ।। ६९ न जातु शून्यः कुलिशेन पाणि वक्षो न मुक्तं मणिकङ्कटेन । शक्रस्य दैत्यागतिशझिनोऽस्य नाऽसन्जित स्तिष्ठति वारणेन्द्रः॥ ७० दण्डं यमातू पाश मपा मधीशात खड्गं कुबेरान कुलिशं मघोनः आदातुकामः प्रहिणोति दूतान् कस स्वदोर्विक्रमनिनिताशः रणे विनिर्जित्य बलं सुगणां पराक्रमेणाऽप्रतिमेन वीरः।। भोजेश्वरः क्रीडति सावरोधो मूलेषु सम्प्रत्य मरद्रुमाणम् ॥ धनुर्धराध्यासितवप्रशीपा द्वाः पालनव्यग्रसमग्रयोधाः। प्रवीरनिर्भर्त्सतकान्दिशीका स्स्थातुं न जानाति पुरी सुराणाम् ॥ ७३ हा हेऽति विक्रोश दनाथ मेत द्विश्वं जगत् पीडयतः प्रकामम् । त्वया विनाऽन्य स्त्रिषु विष्टंपपु न कत्तु मीष्टे नरकस्य भङ्गम् ॥ ७४ प्रलम्बकशिप्रमुवा स्तथाऽन्य परस्सहस्र परियन्ति दैत्याः निर्यातकल्प निनसिंहनाद विदारयन्तो वियदाहवेषु ७५ पड़ मूनन स्सन्ति हिरण्यनाम्रो देत्यस्य पाताळतलाधिवासाः। ने न. क्रियन्ते दुरितानि यानि वक्तु न शक्यानि मुकुन्द! तानि ७६
8
श्रीकृष्णविलासे
७७
तेषा म्महीप्रतिमाकृतीनाम् भारं मही सोदु मसा वशक्ता ।
अस्मान् पुरस्कुत्य भवत्सकाशम् प्राप्ता निजलेशनिवेदनाय
त देत दावेदन मस्मदीयम् श्रुत्वा प्रमाणं प्रभु रित्युदीर्य।
विधि यरंसी द्विहितप्रणाम स्स चाऽपि गंभीर मुवाच देवः।।
अलं विषादेन दिवौकसो! व स्समीहितं हस्तगत म्मनुभवम् ।
व्रतं हि मे केवल भेत देव संरक्षणं य च्छरणागतानाम्॥
मा मर्थयन्ते वसुदेवपत्न्यौ पत्नी च नन्दस्यसुतं गुणाढ्यम्
अंशद्वयेन व्रतकर्शिताङ्गी स्तिस्रोऽपि ताः पुत्रवती विधास्ये॥
इय ञ्च लोकत्रितयस्य माता मायाभिधाना मम शक्ति रया।
कार्याणि वः कान्यपि कर्तुकामा जनिप्यते जन्मविनाशशून्या ॥ ८१
तत् गच्छत स्वर्ग मपेतखेदा न कालहानिः परिशङ्कनीया
अनेन शार्डेण शपे शरैर्व स्सद्यो मनश्शल्य मपाकरिष्ये। ८२
इति त ममरलोकं सान्त्वयित्वा स देव
स्सपदि नवघनाभः पद्मनाभ स्तिरोभूत्।
स च विहितनमस्य स्तस्य वाचं प्रशंसन्
निजपद मभिपेदे हर्षपर्याकुलात्मा
-
इति कृष्णविलासे
प्रथमस्सर्गः॥
अथै कदा पुत्रफलानि सम्य ग्वतानि बाह्योपवने चरन्तीम् ।
रथेन कंसो वसुदेवयुक्त स्वसार मालोकयितु अगाम॥
स्फुरत्प्रभापल्लविताङ्गयष्टिं कथञ्चि दूढस्तनमअरीकाम्।
तताऽळकै षट्पदिनी मजानात् स तां लतामड्यगता चिरेण॥ २
१
प्रथमस्सर्गः १ ३ ५ मा सन्नताङ्गी नियमावसाने ज्येष्ठाय तस्मै विदधे नमस्याम् । स चाऽऽशिषा ता मनुगृह्य सावीं भोजेश्वरो वाक्य मिदं बभाष अद्याऽपि बालाऽसि सुता ननेकान् प्रसोध्यसे किं व्रतयातनाभिः। पश्याऽधुना पल्लवसूतिकाले किं कल्पते चूतलता फलाय कुशाऽमि कामं विरम प्रयामा मनोभिरामा ननुभुत्व भोगान । अङ्गानि ते मन्नतगाली. दुःख मृणाल कल्पानि कथं महेरन् ना मेव मुक्त्वा म तु साभ्यनुज्ञाम् रथं समारोप्य सहै व पत्या। प्रयातुकामः पुर मन्तरीसे शुश्राव वाचं शतधारकल्पाम त्वदन्तिकस्था सहनाशमी यम प्रसोप्यते पुत्रमयं कृशानुम् । मरुत्समिद्ध स्म तु दुर्निवार स्त्वां भस्मसात् कंस! करिष्यती ति निशम्य तत भूतवच निकामं कंस स्स रोषागमदुर्निरीक्षः। कृपां परित्यज्य कृपाणपाणि स्वसु वधाय स्वय मुद्यतो भूत ॥ ८ नृशंसकृत्ये नितरां प्रवृत मुदग्रकोपस्फुरिताधरोष्ठम् । प्रमादय नानकदुन्दुभि स्त मुवाच धीमा नुपपत्तियुक्तम् अल न्तवा नेन वधोद्यमेन त्वया विधेयो नृपते! विमर्शः। कि मेष ना श्रावि विचारशून्यम् व्रजन्त्य ना इति साधुवादः १० भयेन युद्धेषु पुरन्दरादीन् सुरान् पराच स्त्रपया विमुञ्चन् महीश्वर! स्त्रीवा के स्मिन् कथं तवो पक्रमते कपाणः १? अनेन किं वा तव जीवितन यदक्षणं स्यात् सहजावधेन। गुणेन केना पि हि लब्धनाना मपि स्वनाशा दयशो गरीयः॥ १२ प्रपद्यमानस्य सदाऽभिवृद्धिम् दिवानिशं प्रीणयत स्त्रिलोकीम् । भवद्यशश्चन्दमसोऽस्य मा भू नवः कलङ्को भगिनीववेन १३ 10 श्रीकृष्णविलासे १४ खसु र्वधेनाऽस्य भवे दकीर्ति रेन न्त्यजेयु स्सुहृदोऽपि भीताः। इत्ये ष नूनं भुजनिर्जितै स्तै स्सुरैः प्रयुक्त स्सुमहा नुपायः।। कालेन त दक्ष्यसि य न्मदुक्तम् मा भू त्तवाऽस्मि न्विषये विशङ्का। तथाऽपि चेत स्तव शङ्कले चे दाकर्ण्यता न्तर्य परः प्रकारः १५ सर्वाण्य पत्यानि वशे तवाऽहं जातानि जातानि समर्पयिष्ये। तन्निग्रहं वा तदनुग्रहं वा विचिन्त्य कर्तासि दशानुरूपम् । १६ किं बुद्धिमान्येन निजेन तस्य किं भागधेयेन वराङ्गनायाः। बलेन किं वा भवितव्यताया स्तथेति जग्राह वच स्तदीयम्॥ १७ वधप्रवृत्तो वसुदेवमन्त्रप्रभावसंस्तंभितघोरकर्मा। निवृत्य निस्त्रिंशमहाभुजङ्गो महीभृतः कोशविलं विवेश ॥ सत्या नु सा स्या दशरीरिणी वाक् सत्य कि मेत द्वसुदेववाक्यम् वितर्कय नेव मुदस्तकेतुं पुरीं प्रपेदे मणितोरणाघ्याम् १९ आलोकनै मौळिषु भूपतीना मासञ्जय नअलिबन्धनााने । स वैमनस्येन मुखस्थितेन भयावह स्वं भवन अगाम विशङ्कमान स्वगृहोपकण्ठे तो सद्मनि क्वाऽपि विधाय गुप्तो। पराक्रमाक्रान्तसमस्तलोकः पुरेऽव भोगा नय मन्वभुत। २१ माया हरे स्साऽथ हिरण्यपुत्रान् या न्देवकीगर्भगता नकार्षीत् भोजेश्वर स्सत्वर मेत्य भीत्या ता आतमाता नवधी क्रमेण ॥ २२ जगद्विभूत्यै परमस्य पुंसो यो देवकीगर्भ मविक्ष दंशः। आकृष्य तस्मा न्मुरवैरिमाया तं रोहिणीगर्भगत चकार । २३ चकास सप्तच्छदपाण्डरेण सुतेन सा गर्भतिरोहितेन। वलाहकान्तर्हितशीतभानो दिशो दशां वृनजितः प्रपन्ना
द्वितीयस्सर्गः
11
तत समाहादन मीक्षणाना मसूत पुत्रं शरदिन्दुकल्पम् ।
प्रकर्ष माप ब्रुदयेन यस्य सद्य स्समुदा इव सत्ववन्तः
पत्यु समादिष्ट मिदं विधाय शेषं चिकीर्षु स्सुरकार्य मार्या।
चराचराणा अगतां सवित्री सा श्रद्दधे जन्मभुवं यशोदाम् ।।
अथ प्रजाना मभिवृद्धिकामो देवो दयायाः किल जन्मभूमिः।
स्वजन्मने जन्मविनाशहेतुः प्राप्य स्सतां प्राप स देवकी न्ताम् ।। २७
कृशावलग्ना कुचयो गरिम्णा सा देवकी सन्नतगात्रयाष्टः।
जगत्रयीपुण्यकृतावलम्बा बभार गर्भेण जगन्निवासम्।
अन्त ईधाना सरसीरुहाक्षं खेनाऽवतारेण भुवं पुनाना।
सा देवकी सा च कवेरकन्या मिथोऽदधाता मुपमानभावम् ।।
अलं निवासाय न यस्य विश्वं वसन् स गर्भे मुमुदे मुकुन्दः।
परोपकारप्रभवं हि दुःखं पुंस स्सुखायै व महत्तरस्य ॥ ३.
बहि स्स्फुरन्त्या करपाञ्चजन्यत्विषेऽव विष्णो रुदरस्थितस्य ।।
अधत्त तस्या स्तपनीयवर्णा मधूकपुप्पच्छवि मङ्गयष्टिः
बभार हारं कुचयो न तन्वी न पादयो न्नूपुर मामुमोच ।।
दधौ मणि भारभिया न मौलौ त देव कैवल्य मभूषय ताम् ।।
दृशः प्रयत्नेन दधौ तिरश्ची रुवाच मन्दं निभत जहास ।
शनै ययौ दत्तकरा सखीभि भृश निशश्वास च तावते व ३३
सहैऽव हर्षेण सुधाशनानां सहै व पुण्येन वसुन्धरायाः।
भयेन भोजाधिपते श्च देव स्सहे व गर्भ ववृधे मुकुन्दः॥
शिरोभि रूढेन वनस्पतीनाम् फलोपहारेण निवेदितद्धिः
प्रावृद्-समासादितसूतिकाला न्ता न्देवकी न्दष्टु मिवा जगाम ॥ ३५
12
श्रीकृष्णविलासे
अथैऽकदेशा इव वारिराशे रुच्चैःपुरोमारुतविप्रकीणाः।
वृता स्तटिद्विद्रुमवल्लरीभि विरेजिरे व्योमनि वारिवाहाः
३६
वलाहकव्रातभवै स्तमोभि दिनेषु दुर्बोधपुरस्थितेषु।
न कश्चि दासी दभिसारिकाणाम विद्युत्प्रकाशेन विनाऽन्तरायः ३७
पयोदभस्त्रान्तरनिर्गतेन झाटकारिणा चण्डसमीरणेन ।
वियोगिना चेतसि मेघकाल स्मन्धुक्षयामास मनोभवानिम्
स्मरेण लोकत्रितयेश्वरेण संभाविता जीवितनिर्विशेषम् ।
ऋतो वसन्ता जलदागमस्य जहार जाति निम्विल निकम
बला त्गृहीता इव वैनसीभि शाखाभि रारूढमदा इवोऽञ्चः।
परिसवलन्त्यो निखिलास्तटिन्यो जग्मु, जवा, दुत्भटफेनहामाः
उदारसौरभ्यवशीलताना मन्वीयमानः पटलेरळीनाम् ।
अकल्पयत् केतकमातरिश्वा मनोभवस्याऽपि मनोविकारम
अत्यम्बुपानप्रभवस्य कर्तु मन्त टिम्नः प्रतिसंविधानम्।
पपु स्तिरस्कारपदेन मेघा मयूखमाला मरविन्दबन्धोः।।
रराज खजूंरफलप्रकाशं नवं पयः काननपल्वलेषु ।
पयोदवृन्दैः परिपीय मुक्तम् प्रभाकरस्ये व मरीचिजालम्
महीभृता म्मूर्द्धसु दत्तपादं विलोक्य मित्रं विहतप्रतापम
मग्ने जले मर्नु मिवाऽरविन्दे मधुव्रता श्चु कुशु रन्तरीक्षे।।
निषव्य हंसा मधुरै र्ववोभिः पद्माकरं लब्धसमीहितार्थाः।
मद्यो ययु स्तस्य विपत्तिकाले जलाशयानां प्रकृतिः किले षा
प्ररूढसस्याः फलमूलशाकै निरन्तरा स्वादुनवोदकाढ्याः।
वल्लीजुषा श्चेतसि पामराणां धृति परा मादधिरे वनान्ताः
४३
श्री स्तु. • आ श्च यं डा मणि : प्रथमोऽङ्कः नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः. वीचीस्थाने सहस्रं मरतकपरिधस्पर्धि बिभूत् भुजाना मुत्फेनो हारजालै ररुणरुचि रनन्ताहिरत्नप्रभाभिः १ ॥२॥ हरिश्श्रीगणपतये नमः अविघ्न मस्तु श्रीगुरुभ्यो नमः प्रस्तावे कर्मणां यस्य प्रमाणं कुर्वते बुधाः प्रत्यहाना निवृत्यर्थ त नमामि गजाननम् गुरवो न: प्रसीदन्तु गुरुकारुण्यशालिनः अन्तवासिमनःपद्मसमुन्मीलनमा स्करः अथ नाटकारंभे शिष्टाचार मनुविदधानः कवि ाव्यादी सामाजिकजन मनु प्रवक्तव्य माशीर्वाद निबध्नाति चिस्थिानइत्यादिना अस्य च कविना नर्तकमु ग्वेन देवतास्तुतिरूपमङ्गपूवकं कृतस्याऽऽशीवादस्य नाटकनिबन्धनाविघ्नपरिसमाप्तिः फलम् नर्तकस्य च नायादौ तत्कीर्तना दात्मना प्रयुज्यमानस्य नाट्यप्रयोगस्याऽविन परिसमाप्तिः अत्र च नान्द्यन्त ततः प्रविशतीत्युक्तया ना द्या: कृतत्वेनाऽनूद्यमानत्वात् कथासूत्रकारस्यैवाऽय माशीर्वादः न नान्दी सूत्रधारस्य तथाचोक्तं " प्रसाद्य रङ्गा नि क्रामे सूत्रधार स्सहानुगः प्रविश्य तद दपरः काव्यार्थ स्थापये नट: " इति नान्य न्ते प्रविशती त्युक्ते नान्द्यन्त एव प्रवेश: न तु ततः पूर्व मित्यर्थस्याऽविधेयत्वा प्रान्द्याः पूर्वकृतत्व मेव सिति नप्रशस्याऽऽनन्तर्य इत्यत उक्तं तत इति आनन्तर्योक्तया च अनन्तरं कर्मानुष्ठाननिरासो व्यज्यते तेन च नान्दी मारभ्य भरतवाक्योक्तेः प्रयुज्य. मानानां नाट्यकर्मणां परस्परसंबन्ध स्सूचितः अनुकार्यतादात्म्यबुद्धिगोचरस्य नटस्य प्रेक्षकैः प्रत्यक्षेण वर्तमानतया गृह्यमाणत्वा त्सर्वत्र व प्रविशतीति वर्तमाननिर्देशः अ. ल्पाक्षरमनेकार्थ सारवत् गूढनिर्णयं अस्तोभ मनवद्य च वाक्यं सूत्रं प्रचक्षते इत्युक्त लक्षणं. सूत्रं वाक्यं धाग्यती ति सूत्रधार: एवं प्रविष्टेन सूत्रधारेण सामाजिकहदयावर्जना २ सव्याख्याने चूडामणिनाटके वियाग सामन्त श्वर मचर ननिर्वावगीय च तेजः पायाव श्शायया शायत इव तमुद्रकदेशे समुद्रः ॥१॥ र्थ माशीर्वाद क्रियते शार्डधन्या वः पाया दिति अत्र अधिकृतामधिनयो रधिकृत प्रतित्ति गरीयसी ति न्यायन रामरूपस्य नागयणस्येव नाटके नेतृतयाऽधिकृतत्वात् सर्वदेवात्मकत्वेन च भागवत: पात्रत्वेन निवा. तत्राऽपि शार्डधन्वे त्यनेन जगद्रक्षण सन्नाह न्दर्शयति रक्षणे प्रार्थमाने रक्षणोद्य तस्यैव देवतस्याऽनुस्माणं युक्त यादृशे यस्य संकल्पः तादृश न्तु फलं स्सत मिति न्यासान् धनुष चैत्यनङ प्रत्ययः समासान्तः संबो- धनेन विना व इति युग्मन्छब्दप्रयाग स्तत्कार्यस्याभिऽमुख्यरूप दिया दिति मन्त- व्यं सामाजिकानां हि नृतनोललाट कार्यरसास्वादिनां नत्प्रयोगदर्शनकुतहालत्वन नाट्यकम्मी पुणनटवरशनमात्र एनाऽऽभिमुख्यं राजानं पासा दिति स्वप्रभावनेय लद्धसर्वार्थत्वा तेषां पाला मेवाशासितव्यं न तनन्दस्य लाभ झति दर्शितं अन कथ मनुग्रास्येग नर्तनाऽनुग्राहकसामाजिकविपय आशीर्वादः क्रियत इति का ताश्रयत्वा देव तद्रक्षण माशास्यत इति अमः म तिदायत माविको राय स्तद्रक्षण माशास्त इनि युक्तम् अथवा सर्वस्व जगतो रक्षणस्य कम्मस्थितिनिबन्धनत्वात् क- म्सस्थित श्व तदधीनत्वा ताक्षण मागास्मत चयर्यात“ अम्मी प्रास्ता हुति सम्पादि त्य मुनिष्ठते आदित्या जायते वृष्ठि वेष्ट रन न्ततः प्रजा" इति स्वतो निष्कलस्य भगवत: तत्तत्साड्यानुगुणत्वेन परिकल्पितेषु यह पु मातभदंपु प्रधानभूतमत्तिभेद न्दे- शावस्थाविशेषा श्चानुसंबन्धनार्थ विशिनीट समुद्रति क्षीरसमुहस्यैकदेशे शेषे शयित स्समुद्र इवेति अपर इशद्ध जलमय समुद्र इव क्षीरममुद्रांववक्षाया म्मातकपरिघस्पों त्यस्याऽमंगतिः स्यात् अत्र श्रौती पूर्णापमा हारः तथाह साधर्म्य मुषमाझेद पू. ज्गी लता च साग्रिमा श्रुत्यार्थी च भवे द्वाक्यं समासे त द्विते तथा इति यथा भण्वत स्तमुद्रसाधम्म सिध्यति तथा विशिनष्टि वाँचीस्थान इत्यादिास पड़ाम विशेषण: मर तकपरिचस्पर्द्धि मरतकमयः पग्धैिः सद्वितु शाल मस्य भुजानां सहस्रं वाचोस्थान 'पिभ्र दिति शयितस्य झण्वत उपरिझागवत्या सख्यावहत्वा न्मरतकतमानवणवा च यांचीसाधय भुजाना मुक्त हारजालाना धावल्या दवदशवर्तितया च फेनसादृश्या- त् भगत फनत्यागपः अनन्तया शापस्य अनन्ताना महांना रुच रत्नप्रभाभि शिवोऽनकार यथोक्तम् वाच्यभेदेन भित्रा यागपत झाषणस्पृश. श्लि- bथात शरिलीजा दक्षरादिमि रटधा इति शखं बिभ्राण इति समुद्रविशेषणत्वप- प्रथमोऽङ्कः ३ ३ सूत्रधारः. (परिक्रम्य. नपथ्याभिमुख मवलोक्य) आर्ये : इत म्तावत् प्रविश्य नटी.- १. नटी-अअ : इअमि १. आर्य : इय मस्मि. भ प्रहगतैकत्वमविवक्षितं एत च्च भुजान्तरवर्तिना मायुधान्तराणा मुपलक्षणं भगवत्- भुजानां सहस्रायुधभृत्त्वं जगद्रक्षकत्व ञ्च प्रसिद्ध मेव यथोक्तं विश्वत्रायैकदीक्षा स्त- दनुगुणगणक्षत्र निर्माणदक्षाः कर्त्तारो दुर्निरूपाः स्फुटगुरुयशसा कर्मणा मत्भुता- नां शाई याण कृपाणं फलक मरिंगदे शङ्खपनी सहस्रं विधाणा श्शवना ल म्मम दधतु हर बाह्वोमोहहानिम्. अन्तः उदोचराचरात्मकजणत्वभ्राण: नच प्रलयकाल एवं भगवतस्तादवस्थ्य मिति पाच्य कृष्णेन स्थितिकाल पि आत्मोदरे सकललोक विस्तारस्य स्वमात्र दर्शितत्वात् अस्य समुद्र विशेषणत्वे स्थावरान् पर्व- नयनादीन् जंगमा मल मानुषादा श्व विभ्राणः अत्राप्येकत्व मविवक्षितं अन्तर्हृदये अनिर्वापर्णाय मविना नित्यं सच्चिदानन्दं ब्रह्मज्योति बिभ्राण: अन्यत्रौ नि अत्रा- Wश्लेपालकार: देशतः कालतोवस्तुत श्वापरिच्छे द्यस्यात्मज्योतिषो हृदये विभ्राण इति दशपरिन्छंदः काल्पनिक इतिज्ञयं एवं विशेषणे भगवत स्समुद्रसाधम्र्ये सिद्ध समुद्रक दशं शयितस्समुद्र इवे त्युपमा वाक्यख्या वृत्या उत्प्रेक्षालका प्याश्रीयते प्रकृतस्य भगवत स्समुद्रत्वे न संभाव्य मानत्वात् यथोक्त. संभावनमयो त्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् इति अत्र शाईधन्वे त्यनेन जगद्रक्षणो त्साहत्वेन शाधन विशिष्टत्वन च म- गवत उपादानं अस्मन्नाटके तदंशमृतस्य जगद्रक्षणार्थ मवतीणस्य रामस्यनेतृत्वं तच्च रितस्य जगद्रक्षण निमित्तस्य धनुर्व्यापार माद्य रावणादि वधस्या धिकारिक वृत्तपत्र दर्शयति. एवं प्रत्यूह निवारण सामाजिका वर्जनफल माशीर्वादं विधाय भारती वृत्यंगभूताऽऽमुखप्रस्तावाय परिक्रमण नैपथ्यशाला वलोकन पूर्वकन्नटी माकारयति आर्ये इत्यादिना. भारती सस्कृतप्रायो वाग्यापारी नराश्रयः भेदैः प्ररोचना युक्त वाची प्रहस. नामुखः इति भारती लक्षणं आमखश्चैवं लक्षितं सूत्रधारो नटी ब्रूत मारिषंवा विदुष कस्वकार्य प्रस्तुताक्षेपि चित्रोक्तथा यमदामबं प्रस्तावनावेनि आर्य इति नटी मत्र मन्याग्न्यान चूडामणिनाटक सूत्र-आर्ये : अभिरञ्जिनी अनानाम् सहायसाध्या गुरूपदेशेन । धुर मुद्वहामि गुर्वीम् नृप इय भरतादिभिवोंढाम् ॥२॥ भृताः परस्पराह्वानमार्य शब्देन कर्त्तव्यं भगवन्ती धरेर्वाच्या विद्वद्देवर्षिलिंगिन: विप्रा- मा या प्रजाश्चायी न सूत्रभती मिथः इति अत्रार्य शब्दन श्रेष्ठयवााचना नाट्य- प्रयोगोचित विशिष्टगुण संपन्नत्व मपितस्यालक्ष्यते इतस्ताव दागम्यता मिति शेषन्ता- वच्छब्देन प्राथम्यवाचिना प्रथममागम्यता मनन्तर म्महाकार्यान्तर मध्यस्तीति सचि- तं ततश्चत च्छवणी त्सुक्यन तस्या आगमन संभ्रमी दशितः अन एवं प्रविश्यत्युनं यत्र संभ्रमादि चित्तविकार मवलंब्य पात्रप्रवेश: तत्र ल्यवन्तन प्रवशक्रिया मुक्या हेत्युत्तरक्रिया पदाध्याहारेण वचनशेपतया प्रवेशनस्य निर्देश: आर्य इयमस्मीति आग- तति सिध्यति अत्र प्रत्यक्ष सिद्धस्यागमनस्य निवेदनेन नच्छवीत्सुक्य मवणम्यत. एवन्तदीत्सुक्य दर्शनेन प्रसन्नी भूत्वा चिकीर्षितं कर्मनिवेदयति. आर्य नाश्यप्रया- ग सहकारिपु प्रधानभूते. अतस्त्वां विना कमै अन्यस्मै एत निवेदयामि इति भावः इदानाशीञ्च र महहामि अवश्य कर्तव्यत्वेन अद्ध्यवस्यामि किरूपामिति विशेषज- ज्ञासायामाह भरतादिभि ोटामिति. अनेनाद्य प्रयोगात्मिका न्धुरमित्युक्तं झर्वात. भरत मुनिर्हि विरिश्चप्रणीत नायवेद मभ्यस्य तत्प्रयोगं कृत्वा तद्विषयनिबन्धन ञ्च- कार ययोक्तं उत्योदत्य सारं य मखिलीनयमा नाट्ययेदं विरिश्च अक्रे तस्य प्रयोग म्मुनि रपि झरत इति भातादिभि रित्यनेनावाचीनानां नाट्यप्रयोगस्य तदुपज्ञत्व न्दर्श यति झरतमुनिना यथा प्रयोगप्रकारो नियूट: तथा प्रयोक्तु मध्यवसाय इत्याप दर्शि- तं आदिशब्देन संप्रदायप्रवर्तकानां आचार्याणा अहणं वोटा मित्यस्यैकपदत्व साधुत्वं श्चिन्यं पृथकपदत्व वाशब्दस्य विशेषणसमुच्चयार्थत्वेन कथाश्च दुपयोगः गुर्वी मिति भरतोक्तप्रयोएप्रकारसंपादनेन नायकतिवत्तरसादिमहिम्नाऽनीपत्करप्रयोण मेवंविधगु रुतरनाट्यप्रयोग कर्तु कथ मधवस्यत्यित आह गुरूपदेशेनेति वाल्यात्प्रभृति परि- 'चरणादिभिः प्रप्तादिताना म्महातीर्थानां शिक्षापूर्वकेणोपदेशेन उपदिष्टस्य पुन: पुन रभ्यासेन च इत्यर्थः यथोक्त केशोगत प्रभृति प्रसादितमहातीर्थस्य शिक्षाबला दभ्यासा च्च जितश्रमेण विदुषायेन प्रयोगश्रिया विद्याया विजया स्वतो गुणवता माधुर्म माधीय- ते शंभीर्य ञ्च परं स एव विदुषां सम्यक प्रसूते रसान् इति अत्र मदालानं किमर्थ मित्यपेक्षाया भाह महायसाड्या मिति अनेन चैकनायकप्रयोज्यभाणादिव्यवदः कृतः प्रथमोऽङ्कः ५ नटी- १. अअस्स गुरुअं दाव अहिआरं आआरो एव्व सूएदि. ९. आर्यस्य आर्यस्य गुरुक ताव दधिकार माकार एव सूचयति. यथोक्तं झाण स्तु धूर्तचरितं स्वानुभूतं परेण वा यत्रोपवर्णये देको निपुणः पण्डितो विटः इति सहायै स्तत्तत्पात्रोचितपाटगीतिगतिरसप्रयोगादिनिपुगे स्सह संयतो निस- गेसो नाटकप्रयोगस्य सहायताद्ध्यत्वं अत एव त्वदासानं कृतं एवं मतिप्रयत्नसायाया धुं रः किंप्रयोजन मिःम आह अभिरलीजनानामिति नहि कस्य चि दन्यस्य क- र्मण एवं सर्वजनानुगगफलत्व मस्ति जनानुराग श्र सर्वसंपत्कारणं यथोक्तं जनानुराग प्रभवा हि संपद इति अतो जन्मान्तरार्जितसुकृतपरीपानवेयं विद्या लभ्यते यथासं अपि लभ्येत विद्वद्भि मर्मुक्ति रभ्यासकौशलान् न तु नाटकविधयं सर्वलोकानु अनी अतो धर्मत्वात् परमप्रजनत्वाचास्या न्धुरि महा नादर: कार्य इत्यर्थः नृप इवेति यथाऽद्यतनो राजा पूर्वराजन्यै भरतादिभि रूढां धुर मुद्वहति तथेत्यर्थः नानाविधानुमा ह्यनियम्यजनानुरूपानुग्रहनियमनादिव्यापारस्य परमोत्साहसाध्यत्वात् गुर्वी अत्रा प्य र्थशाखादिगोचरो गुरूपदेश उद्यमने हेतु: अमात्यादिसहायसापेक्षत्वं जनानुरागफलत्व वाऽत्रापि विद्यत एष अत्रा र्यश्लेषस्योपमाङ्गत्वं उक्त ञ्चार्थ श्लेषस्य लक्षणं श्लेष स्स घाक्यत एव कस्मि न्यत्रानेकार्थता झवे दिति अन श्लेषेण नृपनटधुरयो स्साधम्र्ये वएत एव एकरूपन्यापागेद्वहनात्मक नटस्य नृपसादृश्य प्रतीयत इति श्लेषस्य तदङ्गत्वं "प्रविश्य रङ्गा निष्कामे त्सूत्रधार स्सहानुगः स्थापकः प्रविशत्तत्र सूत्रधारसमाकृतिः दिव्यमर्ये स तद्रूपो मिश्र मन्यता स्तयोः सूचये द्वस्तुबीजं वा मुखंपात्र मथा पि वा" इत्युक्तलक्षणानुसारेण वस्तुसचन मपि कृतम् रामा स्वगत्यादीना गुरूणा मुपदंशन सर्वराक्षतवात्मिका महोत्साहसाध्यसेतुबन्धादिगर्भत्येन गु: सहायभूतसुग्रीवादिभि स्सह साड्या जगद्रक्षणफलत्वेन सर्वरसाभिरजिनी न्धुरं कर्तुं मध्यवसाय मकार्षी दिति. गुरुश-देन मातापिविवक्षायां गुरूपदेशेन सहित इति योज्यम् एव मुक्तविशेषण शिष्टाया धुगे रूपकान्तरगोचरवेना पर्यवसाना नाटकैकविषयत्व मवधार्य तद्विशषजि शासया तदुक्त गौरवातिशय मुक्तिसंवादभूतनानुभावना लक्ष्या नुपदिशति आर्यस्ये ति आधिकियत इति कर्मव्युत्पत्या अधिकार नाश्यप्रयोगः तस्य गौरवं. दृष्टे रुत्फल ६ सव्याख्याने चूडामणिनाटके सूत्र- अथकिं सुन्दरि ! ननु बहूना मसाधारणो.दुर्गमः पन्थाः नटी--- १. अ अ किं असाहारणं चि पुच्छदि. १. आर्य कि मसाधारण मिति पृछयते. मबत्वधारस्वादि राकार एव तावत् प्रथमं वचनात् पूर्व मेव सूचयति न स्वत्र वचनापे क्षा यत आकारेण वचना दपि स्फुटतर भवगम्यते अतो धिकारगौरव र वक्तव्य मेव अधिकार गुरुत्वहतु स्तु पचनसापेक्ष इति वाक्यपर्यवसानं आर्यस्याकार एवेत्यन्वयः एष न्तदुफिसचितजिज्ञास्यत्वं गौरवहेतुं विवक्ष नुक्त मेवाऽर्थ मनुमन्यते अथकि मिति असाधारणः पन्था दुर्गमो ननु इत्यन्वयः अत्र बहूना मिति षष्ठया नलोकाव्ययेति प्रति धेऽपि दुस्त्यजं किन्धृतात्मना मित्यादि शिष्टप्रयोगानुसारेण साधुत्वं पथिशब्दो अभिम तदेशान्तरप्राप्तिसाधने संस्कृते देशविशेषे मुख्यया वृत्या प्रसिद्धः तत्राऽभिमतसाधमत्व भानयो गुणः तं लक्षयित्वा तत्गुणयोगिषु विद्यविशेषेषु गाण्या वृत्या वर्तते अत्र प्रक रणेमाऽय नाटके च पर्यवस्यति विद्यान्तरेष्वष्यस्य प्रयोग दृष्टः यथा अजुकुटिलनाना पथजुषा नृणा मेको एम्य स्त्वमसि पयसा मर्णव इव" इति गणीप्रवृत्तिः पूर्वं रे लक्षिता “ अभिधेयं विना भूतप्रतीति लक्षणोच्यते लक्ष्यमाणगुणे योगा इत्ते रिष्टा तु गोणता " इति प्रष्टतरगांभीर्योदार्यप्रौढतादिवचनगुणशालितया प्रतिपाद्यतिवृत्तादिगौरव णा साधारणी लोकोत्कृष्टो यो माटकविशेषः स पहना न्दुर्गमः दुष्करप्रयोग एव मनु वाय कसधि तु पुण्यशालिनोऽभ्यासाद्यतिशयना तिप्रयत्नसाचप्रयोगोऽयं मवे दपि मत एवं भूतनाटकोचरत्वेन ममा धिकारस्य गुरुत्वं युक्त मेवेलर्थः अथवा दुर्गमी 4: पन्धा स्स बहूना मसाधारण साधारयो न भवति “ अश्राद्धभोजीब्राह्मण" इति पत प्रतज्यप्रतिषेध न गांभीर्यादिगुणयोगा दुदुष्करप्रयोगो यो नाटकविशेष स्सो न्यै रत्र दुसपूर्वत्वा दस्माभिः प्रयोक्ष्यमाण स्स अस्मान् प्रत्यसाधारणो भवति अतो स्यातिप्र यत्मसाथत्वा दधिकारस्य गुरुत्वामिति भावः इह ननुगडूना मित्यारभ्य प्रज्ञाविलसित स्तेिन भारतत्याभूता प्रोपना कियते पोंक "न्मुखीकरण पर संतः प्रथमोऽङ्कः सूत्र- आयें ! दक्षिणापथा दागत माश्चर्यचूडामणि नाम नाटक ममि नयानेडितसौभाग्य मभिलषाम इत्यार्यमिश्राणां शासनम् नटी- १. अअ! अचाहिदं खु एदं आआसं पसवइ पुप्फ सिअदाओ तेल्लं उप्पादअंति जइ दखिणाओ दिसाओ आअदं णाडआणिबन्धणम्. १. आर्य ! अत्याहितं खल्वेतत् आकाशं प्रसूते पुष्पं सिकताः तैल मुत्यादयन्ति यदि दक्षिणस्या दिश आगत नाटकनिबन्धनम् . प्ररोचना" इति कनिकाव्यप्रयोक्त्रादीना मोन्मुख्यापादनं प्ररोचना इत्यर्थः एव मसा धारणशब्देन को विश यो विवक्षित इत्यर्थः पुगतनानि नाटकानि प्रायेणा स्माभि रन्यै श्र प्रयुक्तपूर्वाणी ति तपा मस.धारणत्व न घटते अद्यतन नाटक न्तादश च मया ना श्रावि इत्यसाधारणश देन या विशेषो मितः स उच्यता मित्यर्थः अथ त मेव विशेष आयमिश्रशासनरूपेण वचनेन रुबुमान माचष्टे आर्य इत्यादिना तव प्रयोगनैपुण मनुरूपप्रयोज्यलाना सफलीकरिष्यामीति संबोधनाभिप्रायः दक्षिणापथा दिति अतिदू रदेशोत्भूत मिम न्देश प्राप्त न न त्वत्रत्यन केनचि निर्मित मत्रैव वर्तमान मित्ययः अनेन नाटकस्य गुणवतमत्वं लाकपरिग्रहानुत्या दर्शित नाटक मागत मिति न तु केनचि देशान्तर एवंभूतं नाटत मम्तीति लोकपाताश्रयणेन त न्देश ङ्गत्वा नीतं कि न्तु तत्तद्देशेष ततदझियुक्तपरिग्रहंगण नाटकं स्वय मंवाऽत्रगत मिति चेतनवनाटकस्याउ वएमनसोक दगाय तु आगननकर्तृत्वानर्देश: वीरकार्यात भुनासभूयिष्ठत्वेनाश्चर्य चूडा माणि रित्याश्चर्यचूडामागे गिति संज्ञा आश्चर्यभूतचूडामणि सिान् प्रतिपाद्यत्वनाऽङ्गीकृत इति वा नाटक मिति प्रमाणादीनां रूपकान्तगणां प्रकृतिभूतं इतिहासपुराणादिप्रसिद्ध तिवृत्तमहित जिविन्दुपताकाप्रकरीकार्यलक्षणार्थप्रकृतिपश्च कोपेतं प्रारंभयत्नप्राप्याशा नियमातिफलामावस्यापञ्चकसमन्वित मुखप्रतिमुखगर्भावमर्शनिर्वहणसंज्ञसन्धिपञ्चक तदनचतुष्षष्टिसहितं वीररसानुचितेतिवृत्तसूचविष्कभप्रवेशक चूलिकाङ्गास्याङ्कावतराख्या पक्षपकपञ्चकविशिट महात्वतादिगुणविशिष्टधीरोदात्ताद्यन्यतरनायकशीलार्जवादिगु गावशिष्टस्वीयाकन्यका न्यतरनायिकं पीठमईविटविदूषकादिसहायोपवीहतनायकव्यापार वि दर्भपाचाल लाटगौहाख्यदेशभेदो तभूतरीतिचतुष्टयसंपन्नं भारतीसात्विकोकशिक्यारभ ८ सव्याख्याने चूडामणिनाटके सूत्र-आयें ! मामैवं अपचिनु गुण मपहस्तय जन्माभिनिवेशं (पश्य) गुणाः प्रमाण न दिशां विभागो निदर्शन नन्विद मेव तत्र. स्तनद्वये ते हरिचन्दन ञ्च हार श्च नीहारमरीचिगौरः ॥३॥ १. नटी-(आत्मानं विलोक्य) जुज्जइ. १. युज्यते. टीसंज्ञकत्तिच तुपयोपशोभित आवन्त्यापौरस्त्यादाक्षिणात्यामागधीनामवचतुर्विधप्रवृ तिचातु-पतं विभावानुझावव्याभचारिसात्विकोपहितग्त्युत्साहस्याय्यात्मकबीरभंगारा न्यतगाङ्गिग्संशु द्वैकाने कानुन्धियर्थिकापलं यापकं तत्राटक मित्यच्यंत आश्चर्यचूडाम णिनीन नायक मस्तीति शेयः तदभिनयानंधितस.नाग्य मनिवास इति नन्छन्दोध्या हायः अभिनय र्वाचिकालिकाहावसात्विक राडितं सौभाग्यं यस्येति विग्रहः आने डितरादनाऽयवर्यालाचनास्वादः पूर्व मव संवत्त इति दर्शितं इदानी प्रयोगदर्शन मा भिलषाम इत्युक्तम् महता नियोज्यं प्रति निजाभिन्नाप निवेदन ममिलपितनियोगपर मेव भवति इति शासन नियुक्त एव मुक्तस्य नाटकविशेषस्य प्रविालीवद्वजनदक्षिण- पथापादनेनाऽविश्वसनीयत्वा दप्रयोग म्मन्यमाना सापहास माह आहित स्थितं त द- तिक्रम्य वर्तत इत्यत्याहितम् असंबद्धमित्ययः आकाशं पुष्पं प्रसूने तिकता: तैल मुत् पादयति तोति सिद्योत यदि दक्षिणस्या दिश आएत नाटकनियन्धन मित्युक्तं य- तत आणत नाटकनिवन्धनं तहाद वृतान्तान्तरं आकाशादिभ्यः पुधादिजनन मेव तत्तल्य मित्यर्थः निदर्श मात्राऽनङ्कारः यथोक्त निदर्शना “ अतद्वस्तुसपन्ध उपमा परिकल्पन:' अत्राऽसंभव नवाऽऽमाशादिप पाया जन्यजनकभाव उक्त स्स न्नुपमायां पर्यवस्यति अथ तस्य दोवाभासादि निवेश निरस्य नाह आर्थे माभैव मवोच इति शे षः अत्राऽपचिन्धित्यनेन गुगादानस्य पध्यापचयताम्य न्योततं जन्मभमिमुद्दिश्य यो. भिनिवेशः दोषत्रहणेनिन्धि स्त माहाय परित्यज्य इत्यर्थ: उभयत्राऽपि सदृष्टान्तं हेतु माह पश्येत्यादिना गुणा एवोपदा प्रमागणं कारणं हाने दोपा एव कारण मित्या सिद्ध्य ति उभयत्राऽपि न दिग्विझावः कारणं इद मेवेति नन्वस्मात् कारणात् सन्निहितात् प्रत्यक्षात् संप्रतिपन्न श्वसाधीयो न्य निदर्शनान्तर मस्ति अथात्मगतहारहरिचन्दनीयले कनपूर्वकं सबहुमान न्तदुक्ति मेव संवदति युज्यते रत्नाकरः खलु स देश इति अथैवं प्रथमोऽङ्कः १. रअणाअरो ग्वु सो पदेसो. २. अअ कदमो उण सो कवी जो अत्तणो · पञ्जारूवं णिवन्धणवा जण देसन्तरं पवेसिदुकामो सूत्र-आर्ये, श्रूयतां, उन्मादवासवदत्ताप्रभृतीनां काव्यानां कर्न शक्तिभद्र स्येदं प्रज्ञाविलसितं. १. रत्नाकरः खलु सः प्रदेशः २. आर्य कतमः पुन म्स कवी य आत्मनः प्रज्ञारूपं निबन्धनव्याज न देशान्तरं प्रवेशितुक्कामः. भृत नाटककरणसमर्थ कविवहुमन्यमानं तनामधेयादिकं परिपृच्छति आर्य इत्यादिना यआत्मनः प्रज्ञानं यद्रूपं निवन्धनव्याजेन प्रेषितुकामः निबन्धननिर्माणारंभसमये संवृत्त इति वाक्यसमाप्तिः कवयोहि स्वबुद्धिव्यापारवैचित्रय न्देशान्तरे कालान्तरे च प्रकाशयि तुं काव्यमारझन्ते यथोक्तं "दिव मप्युपयाताना माकल्पमनल्पगुणा येषां रमयन्ति जगात गिरः कथ मिव कवयो न ते वन्द्या:" इति आधारेण पुरुषेण विनाऽऽधेयस्य प्रज्ञान रूपस्य देशान्तरप्राप्तेः प्रतीयमानत्वा दायो विशेषोऽत्राऽलङ्कारः यथोक्तम् “विना प्रमि द्ध माधार माधयस्य व्यवस्थितिः ऐकात्म्या युगप दृत्ति रेकस्याऽनेकगोचरा अन्यत् प्र कुर्वतः कार्य मशक्यम्या न्यवस्तुनः नथैव करण उचेति विशेष विविध स्मृतः अत्र कार्यभूतवास्तवनिवन्धननिषेधपूर्वक न्तत्कारणभूतप्रज्ञारूपत्व समारोप स्तस्मि भादर्शग तप्रतिबिंबवत्, स्फुटतर मवगम्यमानत्वा दिति ज्ञेयं नापनुति रलंकारो त्र संभवति उप मानोपमेयभावाभावात् एवं हि प्रकृतं य निषिध्याऽन्य साध्यते सात्वपनुति रित्यस्य व्याख्यान उक्तं उपमेय ममत्यं कृत्वा पमानं सत्यतया य स्थाप्यते सापह्नुति रिति अल विस्तरेण एवं भतः कविः पुन स्स कतम स्तच्छन्दन को ग्वश्याभ्युपगम्यत्व न्द शयति अथ सबहुमान मुत्तर न्ददाति आर्ये उचितवादिनि विवक्षितवचनावकाश समुचित एवा य प्रश्नः श्रूयतां श्राव्य एवा य धन्या महाकविः. शक्ति भद्रस्येति शक्तया कवित्वनिदानभूतंसस्कोर ण झ्द्र इत्यर्थानुगत मेव न मम प्रज्ञाविलसित मिति पूर्ववत तत्कार्यत्वेन निवन्धनभ्य तत्वारोपः उनमा दवासवदत्ताप्रभृतीनां काव्यानां कर्तु गिति पर्व मंव बहप्रवन्धकतत्वेन प्रसिद्ध नवल मिदानी मेत त्रिवधननिवत्वेनैव अनेना भ्यासात् पूर्वप्रबन्धेभ्यो स्य मव्याख्याने चूडामणिनाटके . नटी-१. होदव्वम्, सूत्र तत म्त्व मपि पात्रावधानं कुरुप्व अह मप्येव मार्यमिश्रा विज्ञापया मि-अये कि न्नु खलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव अयते (नेपध्ये ज्याघोषः क्रियते). सूत्र-अङ्ग पश्यामि भरतु विनातम् सपत्नीकम्य रामस्य वर्त्तय न्वन्य मास्पदं । ज्यानिर्घोषेण सौमित्रि पक्वसत्वा नपोहति ।। निष्क्रान्तो प्रस्तावना -:):-- १. भवितव्यम्. विशेष दर्शितः यतो ह मवं भूतमहाकविकृतनाटकप्रयोगणंचग न्धर मुद्हामि अत रत्व मप्यायोचितं पात्रं प्रत्यवधान न्तंदकपरत्वं कुरुष्व एव मित्यनन प्रयोगसामग्रीप्र कारलाभ उक्तः एव प्ररोचना कृत्वा प्रयोगातिशयेनाऽद्य पात्रप्रवेश मुचयत मुपक्रमत अये किन्तु खल्वित्यादिना एषो य मित्युपक्षपात् सत्रधार प्रयोगतः पात्रप्रवेशी यंत्रण प्रयाणतिशयो महतः अये इत्यचिन्तितोपनतपदार्थोपलभसंभव मावग मचयति विज्ञापनार्थ व्यग्रे प्रयोगकालातिपातभया त्संभ्रमेण प्रवर्त्तमाने सति शब्द व श्रूयते इ वशन्टाविंशपानवधारणद्यातनाय किन्न खल्विति शब्दविशेष नन्दन श ..... अनपश्यामीति अवहितो भूत्वा विचार्य निश्चिनोमि एय१५... ज्याघोषं श्रुत्वा निश्चित्याऽऽह भवतु विज्ञात भवतुशब्द। मानर्मान :-11...: य इति सौमित्रि ज्याघाषण पक्वान् परिणतान् जायते तिपर्द्धते परिणमः अपक्षी म्रियत इत्यासां पण्णां अवस्थाना म्मये तुरीयां विपारेणामावस्थां प्राप्ता निरूढयायन स्वनाऽति दप्ता नित्यर्थः सत्वान् सिंहव्याघ्रादीन् अपोहति निरस्यति विभ(मत्यत्रा ह सपत्नीकस्य गमस्य वन्य मास्पदं निवासयोग्यां पर्णशाला निवनय निति हतौ प्रति शता पर्णशालार्य दुष्टसनिरासं कंगतात्यर्थः अनेल केवल माद्यपात्रप्रवेश एव न सृचि त: सपन्नीरस्य गमस्य प्रवेशो पि सनितः अत्राऽऽमुम्बस्य कथोत्घातप्रवर्तकप्रयोग। तिशयसंशकानि त्रीणि अमाधारणान्यनानि उपोत्यात्याद्रावलिड़ितादीनि लयो रश वी प्रथमोऽङ्कः नतः प्रविशति धनुर्बाणपाणि लक्ष्मणः. ज्याघोषेण निराकरोमि भयदान् पर्यन्तभाजो मृगान् पण स्सदम समापयामि शयनं बद्ध्नामि पुष्पच्छदैः . ध्यंगानि साधारणानी ति षोडशाग मामुखं सर्वेषा मंगाना मेकल न नियमः तेषा म न्यतमेनाऽयं पात्रं वा क्षिप्य सूत्रमत्प्रस्तावनान्ते निर्गचे नतो वस्तु प्रपश्ये दित्युक्त त्वा दत्र प्रयोगातिशयेनैव पात्रप्रयेश स्मृचितः यथा शाकुन्तले "एष राजे व दुषन्त स्सारङ्गेणा तिरंहसा " इति एवं प्रारब्धत्वात् प्रयोगस्य तदारंभविज्ञापन निरर्थक म्मन्य मान स्त दकृत्वै वानन्तरोचितपात्रभूमिकापरिप्रहार्थ मटीसाहित स्सूलधारो नेपथ्यशाला मुद्दिश्य निष्क्रान्त. स्थापनेत्यामुखपर्यायः अथा त्रा “दी विष्कभक इकुर्या दई वा कार्ययक्तित अपेक्षित परित्यज्य नारस वस्तुविस्तरं यदा सन्दर्शये च्छेष झुर्या द्वि कंग न्तमा यदा तु सरस वस्तु गला देव प्रवर्तते आदा वेव तदाऽास्या दामखाक्ष ए' मा विष्कंभकस्य पाक्षिकत्वाभिधानान् आमुखान्तन नियमः इत्यामुखाक्षिप्त स्याऽयन प्रस्तावः कृतः अड़क श्चैवं लक्षिन: यथा प्रत्यक्षनेतूगीतोविन्दुव्याप्तिपुरस्क त अडको नानाप्रकारार्थ संविधानरसाश्रय इति अत्र धीरोद तात्य रामस्य सर्वकार्ये माहाय्यं प्रतिपायमानो लक्ष्मण पि धीरोदात्त एव न धीगढ़त स्ताक्षणाना न्दपमात्म यादीना मननुगते महासत्वतादीना मनुगत श्व धीरोदात्तगुणीश्च तक नत्र योजयिष्या मः अथ लक्ष्मणो यौवनोदय ऽपि भ्रातृगोचरमकतिगयेन महासत्वतया च कामान भव मुत्सज्य निरुद्राभिषेकस्य वनं गतस्य गमस्य पदवीं छायेवा नुगम्य ततहीणा माश्रमेषु निवसत स्तस्य दशवर्षाण्यप्रत्यूहन परिचर्या विधाय राक्षसपीरितमुनिजनप्रार्थ नया निखिलराक्षसवधं प्रतिज्ञाय नद्वैरसघटनायें रोदावरीती प्राप्तस्य भ्रातुः पर्णशाला निर्माणार्थ नियोग मवलंय सिंहय्याघ्रादिदुष्टसत्वसमाकीर्ण न्तदेश मवलोक्य वसत्रा हतभिगकग्णोपायं पर्णशालानिर्माणप्रकार ञ्च मनसा निर्धारयति ज्याघोषणेत्या दिना ज्याघोषण मृणन् सिंहव्याघ्रादी निराकरोमि दूरीछोमि यथा पुन: प्रत्याए मवाञ्च्छा न भवेत्तथा तिकटुना ज्याशब्देन दूर यामी त्यर्थः अनंगाकृतराज्यपरिपा लनत्वा नियमित्वा च निग्रहस्या नौचित्या च निगकरोमात्युकं कुतः पुननिराकरण म- त भाह प्रयदा निति आत्मनि तेषां मयजनकत्वा भावेऽपि सामान्येन झपदा नियुक्त १२ सव्याख्याने चूडामणिनाटके वेत्राणा मुपपादयामि वलयै रायामिनां विष्टरम् सिञ्चामि क्षिति मा पङ्कजरजोवि? रपां रेणुभिः ॥ ५॥. अत आयीया आर्यदशनार्थ मागताना मात्र स्थिता सन्तो झप न्दास्यन्ति अतः पू ई मेव निगकरोमीत्यर्थः ननु भयदा आप ते यत्र न सनिदधते तत्र पर्णशाला क्रियता मत आह भयदान इति पर्यन्तझाज: आत्मायदेशापेक्षया पर्यन्तशब्दः पर्यन्ताना त्मदेशव्यतिरिक्तान् सर्वदिगुपाधिकान् देशविशेषान् भजन्ती ति पर्यन्तभाजः, गोदान रीतीरप्रदेशान् सर्वा नेत्र सनिहितजलवेन प्रच्छायशीतलत्वेन निवासटहीकृत्य पुत्रकल सादिभि स्सह स्वैर मासीना न्न तु यदृच्छया गता नित्यर्थः अनेन निराकरणस्याऽ वश्यकत्व न्दर्शितं अत्र विशेषणद्वय समुच्चित्यैव निराकरणहेतुत्व अप्रत्येकं पत्र दूरस्था ना भयदानां सन्निहिताना मभयदाना व निराकाणेन तात्पर्य पर्णशालायाः पर्णभूयिष्ठ त्या त्तनिर्माणे तेषां प्रधानकारणत्वान् पर्णे रित्युक्तं एव च साधनान्तराणा मुपलक्षणम् समापयामी ति समापननिरणं करणप्रकारनिर्धरण मायाक्षिपति अकृतस्य समापना योगात् वेत्राणां वलौः वलयीकृते वै रिति वलयीकरणनि रणप्रकार: विष्टर निति प्रतिनाम सागशेष उपपादयामि उत्पादयामी त्यर्थः आयामिना मित्यना विष्टर स्य सन्धानकृतपारुष्याझाव न्दर्शयति शयनीयस्य पर्णादिसाधनान्तरासंझवेऽपि मार्द वातिशय मामोद ञ्चाऽशादायतुं पुष्पच्छदै रिति पुष्पदल गरिग्रहः आर्द्र निसर्गतो मद ध्वादैः पङ्कजरजोभि रागा न्नूतनाना न्तकालविकसितानां पङ्कजानां रजोझि विद्वै संवृत्तै रपां रेणभिः क्षितिं सिञ्चामि सेचनेन संस्करोमि अत्रेति वृत्तवीजभूतो भ यदरसोनिराकरणोत्साहः कविना लक्ष्मणमुखेन सूचितः इति शेगं तथा कृत्वेति मगनिराकरणप्रभृतीनां वास्तुपलिपर्यन्तानां कर्मणा मनुष्ठानप्रकारो यथा निद्धारितः तथे त्यर्थः कृत्वा विलोकय अाहेत्यर्था सिध्योत कथञ्चि दित्यपरिचयानिमित्तः क्ले शो दर्शित: न तु यथावदनुष्ठानाझाव एवंति दृश्यमानप्रकारनिदेशः शासन मनु ष्ठित मिति यद्यपि शासनस्य नियोगलावाक्यात्मकता दनुष्ठेयत्व न संभवति त था पि तत्गोचरकर्मानुष्ठानेन विना शासनस्या र्थवत्वाझावात् तदनुष्टानवशं शासनानु छान मित्युपर्यते इत्यदोपा सर्वत्र हि प्रवत्तिविषयस्य कर्मणः इष्टप्राप्त हेतुत्व मनिष्ट परिहारहेतृत्व वा वंगम्धेव प्रवृत्ति ईटा इह तु त दगमम् विना प्रवृत्तिविषयस्य कर्मणा शासनविषयत्वबुद्धोध प्रवृत्ति गित दर्शयितु मेव मुक्तं अत एवाऽऽह आ ज्ञा गुरूणा मविचारणीया इति एव मात्मनोऽपरिचितकर्मानुष्ठानसामर्थ्य विपिनवास प्रथमोऽङ्कः तथा अन्या--कश्चि देव मनुष्टिन मार्यशामनं.-.अहो नु बल विपन्नाना मवस्था मेधाविनी. याव दिमां पर्णशाला परिसमाप्ता न्तावा गोदावर्या तटैकदेशे नरंग मारुतै रद्ध्वपरिश्रम मपनयन्त मार्य मार्यया मार्द्ध विज्ञापयामि (परित्रम्याऽवलोक्य)-अये ! अरण्यविरुद्धऽय माकृतिः- इहहि. रुपावद्विनसित म्मन्यमान स्तन्महिमाने प्रति विस्मय मवलयमानः तटस्थवच्या निरू पर्यात अहोनुलल्विति अवस्या वृत्ति म्मेधाविनी मेधयाऽनिशायिन्या उदित्या अस्मागा नशा मनोचिनि' रितिशायने विनिप्रत्ययः अत्र विपनत्व भर तु निति निीयले विपन्नाना भवभूनबुद्धिवृत्त्यदर्शनात् पुरुषधर्मस्थापि मेधातिशय स्याऽवस्यायां समारोपः तत्फलस्य तत्र दर्शना दिति ज्ञय पर्व मृष्याश्रमेषु दशवर्षागि निवदल लस मुनिजनानुझावाश्रमाभोरदर्शनमहायलाभादिभिः गज्यभ्रंश बनवाना युनाव विधा बुद्धिजीता इदानां विजनं वनं प्राप्तत्व तवाऽऽर्थचो निकासनमनमा नावयन भटनाव विपत् बुद्धि जीता एत । भाविना माविषयस्य राम्भस्य द्वारलां प्र पते अत्र ऋविना विपनाना मित्यनेन सातावियोगात्मका विपत सचिता. भधा विमापन गभापगलय बन्धायफाय दर्शन गामय च सानिन. एवं पर्णशा लां कता तनिवेदन मदावस्यति यावदिति याच नात दा प्रति पर्णशालां ॥ रियमाप्त विज्ञापयामी व्यन्वयः आर्थया माई न्तरगमारने र पर्याश्रम मपनयना मिनमा मनी विधाना लहायान्तराभावा च तयनालोचनानामतः मोदी न्य यते नन व तत्समीपगमरवरा नृचिता अय मेव व रतनगमचे प्रकटीभवि पनि. भत एक वक्ष्यति कट विध: कति अथ परिक्रम्य गहसा त्माभिमुख मा यान्नी ललितगहमाररूपा शूर्पणखा दिया ह अग्रे इति अनिद्दशनरामस्थ माय सूदांत इथ सोकमायादिगुणविशिष्टयन दृश्यमाना अति गकागवशेषः आकारल्य वारयावदन्या दाऋतिरित्युक्तं असण्याविरुद्धा बोरगति यावत् अन्या जन्मनो निवासम्य या अरण्य न नाव इत्यर्थ: एपन्तदर्शनसमय किञ्चि दंगभावनादि जीता नर्दन तप वचित्रयदर्शनजनितन विस्मयन मायाप्रभावनितन निश्चि दोनाक्येन च स्तमितप्रग राऽभूत् कुन इत्यरण्या वयापमा दर्शिना. अस्याभरजस्त कि न्नु वसुधाऽऽकर: किन्तु वा निति शिदस्य नुशब्दाभ्यां गंगन्यः अत्र पासमा दः... श्रिया निति न्याय पालकमी न विवक्षित: पाटनमाश्रयण प्रथनं स्वरा करन्येन निर्मागतस्य पुन म १४ सध्याच्या : अम्याऽतिमात्रायललोचनम्य नभ्रणः कनपयोधरम्य । आश्चर्यग्लाय दिलामानः कि माकंग यो र्नु वसुन्धरा नु । (वित्तविकार निरूप) कि मिदं नन्वहं रामानुजो लक्ष्मजः. म्या करनः परिणापकों झरे दत एवोत्तर शोक मनाांकुनाणा धरणि मिति प्र श्रम धरण्याकरत्वं वक्ष्यते वसुन्धगशब्दो वगन्धरैकदेशभतविशिष्टजनपायवक्षया प्रयुक्त इलरयाऽमयदेशस्या पि तदेकंदशवन सन्दहकोट्यनुप्रवेशसशवात् आकाशब्दो हिं। धनधान्यादाना मुनुभवस्थान देशे प्राराद्रः अत्र हि ग्ला पनिम्थानदेशाप जिज्ञास्य मानत्वा दाकर इत्युक्तम् ऑगस्य नागनाऽयमाकरवितकः अन्याऽभारतस्यात साद श्यनिवन्धना सामावमानता लक्षणायितस्याप्रस्तुतस्य सीपस्व निगायधिवन ध्यमितत्वात् ययाका विषयमानः को न्यस्मिन मा स्यालाच्यवसानिका दान आश्र यशब्दोऽया गीत मिलियत् कार्यकारणसंपन्यत्ततुकया सापया लक्षावा वर्गकार बत्तते अता रमशब्दगामानाधिकारण्य मुपपन्नम गयाक सागपान्या तु गोमा ३५ मग विषम स्या दांत वारूपस्य रामप्रताप वैगिच्या मागेपाल अनायाभन रित्वावगात रतफल अरपाऽयतलाचनत्येत्यादभि निशांग प्राय गोष्टाशिय दशिनः अथ तात्कालिका विशेषा नाह विलानयान सित प्रयतमदर्शनकाल नेत्र दिन्यापागणां पिरोपंग लगनं यत् स विलासः यथाह तात्कालिका विशेष स्तु वितासीहा किया. इनि नच शगंगभवस्य ललितत्य नावझावादीनां चित्तविकाराणामध्युपलक्ष णम् यवाह गकुमारोऽथ विन्यानो मामालीलतं भने दिति निर्दिकागत्मकात् मत्वा त्मा पस्तवाऽपिनाया हटाकर स्स मागे हायोऽक्षिपिलामक दित्यादि नतो स्य और लस्य महनीयदेशासात्वं अताऽाण्यात निति हेतुबन न द्वाश्यपर्यवसानम् एवं लक्षामा तन्मायाप्रभावातल्यचित्रयदर्शजनितविरमधनी सुस्थाक्षितांचती भू त्वा तंदवा त्मस्मृति मननं या तीयविषिमा निरूप्या ह कि जिद मिलि अनेना त्मनि रानातस्य चापलस्य सत्वरल नालंय निगम: नीयत चापलस्या त्मन्ययोग त्वे हेतु माह नन्वहंगमानुजो बाण इति नामशब्दा त्र तन्मात्रे प्रयोज नाभावा स्वार्थ मभिधाय तमा भगिनयधयादिगुणसपनत्व मवरामनि लक्ष्मणश न धर्यादिगुणाना मवर्गम गतितिमा लक्ष्मणस्वम्पान्नांवातातिः फन्नं भवति न स्वश दे गंभधान तदन्तभोकप्रति स्तिन दुक्तम् भवति नैसर्गिकाधिनयधर्यादिगु योगित्वन प्रसिद्धं य मन लक्ष्मणत्वं तस्या त्यन्त माग्य मिद स्माचापल मिति प्रथमोऽङ्कः सनाथीकुर्वाणा धरगि मथवा धाम मरुताम् भवे देषा कामं विरमतु वितर्क चलधियाम् । एवं गानुजश दो निस्वार्थ मभिधाग तन्मात्रे प्रयोजनाझा या त्तत्समवेत जाय:पार तन्त्रय गमयति. य दिद बाल्यात् प्रभृति नियमेन तत्परतन्त्र रान् सर्वलोकप्रति ; गमा नुजत्वं तस्याप्यत इत्यन्त मनुचित मित्यर्थः ल. "पणशब्देनाभिप्रेत मर्थ विवृणोति सं 'नाथीकुर्वाणेति :नि एषा आल्पना धरः। सनायां कुर्वाणा काम भवत् अथ वा मरुता धाम स्वर्ग काम मित्यनेनान्यदा देशान्तर मित्यनास्था दर्शिता ना स्माकं मस्मिन्विपये मार्गदृष्टागादिवत् स्वला जाद। यतइत्यर्था व पर्यवसानं अतो य माकरवितको विग्मतु अंना करवितर्केणा ल मित्यर्थः नापेक्षागोचरे वस्तुनि परीक्षायाः किश्चित् प्रयोजन मिति भावः न केवल प्रयोजनाभावा देव अयं वित कर्को नाधीयते किन्चाद्यापादकता व इत्याह वित श्वलविर तिल वितर्कशब्दस्य पूर्वोत्तराभ्यां सह संबन्धः यत एव जातीयका वितर्क चलपियां भवति अतो स्मा प्राप्यनुवर्तमानोऽयं विन श्वनधीत्व मापादति न चास्मा बानुवर्तते विनयधैर्यादिगु णशालित्वेन चलधाय वा दिति तेभ्यो व्यनि'को र्थात् गम्यते गमानुजशब्दगा भिप्रेत मर्य विवणीति वचः कनिति अहं कथं स्मरपरवश सत्यां न केनापि हेतुना स्मरपावरावस्या दशः अत्र हतु. भ्रातु वंश तिठ निति न तु श्राना निर्य न्धेन स्ववश प्रापित: स्वय भव वश प्राप्तः य अं स्वय मेव बाल्यात् प्रति भ्रापरिचर्या परमधर्म जागान एतावन्त काल तद्वशे तिष्ठामि म एवेदानी कथं स्म ग्परकी भवयं अव्यवस्थितचिनत्वं हि तदा स्या द्विगंपः इदानी मायस्या तस्थावि शेपे निरूप्यमाण त्यन्त मनुचित मेवेद मित्याह यच इति यदि राज्यस्यस्या नुष्ठितगुरु वियोगस्य वा वगवतिन स्स्यां तदा नात्यन्त दांपाय भवा सत्रात पुन गुरुनियान मनुष्टातं वनवाश मनुभवतो धर्मानुष्ठानसाहाय्य मरलंय वर्तमानोऽयं काम: वश स्था : िवन मिद मबाप्तम्येत्यनेनोक्तं. चित्रा वचः कर्तु मित्यनेन आय. रोने गुर्वनुगमनस्य महिमाने जाना: कय मेवंभन स्ल्या नित्यय माँ व्यज्यते. पुनरपि है। न्तरमाह वशिन इति जितेन्द्रियस्य वशं वर्तमानः कथ मजितेन्द्रिय रम्या for... अः ललितादर्शनात्मकन विना कुलीकृता दरि गुरुचर्याव्यवसाया दप : ... ... . यकणों दर्शितः यथा ह व्यवसाया दचलनं धमि. मुला दपी" ति अत्र पूर्वागतयाऽनादरोक्तथा निरीक्षणस्य निन्दाग त्वं व्यज्यते एव निन्दागर्भ मीक्षिताया - सव्याख्याने चूडामणिनाटके वचः कर्तुं पित्रो न मिद मवाप्तस्य वशिनो वशे तिष्ठन् भातु स्मरपरवश स्स्या कथ महम् ॥ ततः प्रविशति ललितसुकुमारवेषा शूर्पणखा शूर्पणखा- १. (लक्ष्मण निरूप्य) हं अअं पि सो एव्व. (बीला नाटयति) १. हं अय मपि स एव. अपि तस्या अनिवर्तनन पुन स्तनिवर्तनार्थ परुषतरवीक्षण मपि योग्यतया लभ्य त एवति तदविकृत मित्यवसेयं अथ नाटकप्रतिपाद्यस्य नायकप्रतिनायकतिवत्तस्य वीज भूतं शूर्पणखावृत्तान्तं लक्ष्मणमुखेन सूचितोपक्रम प्रतिपादयति इह खलु शूर्पणखा राव णनिहतभर्तृका तन्नियोगेन लोकोत्तर पुरुषं पतित्वेन परिगृहीतु मित स्तन स्सश्चरन्ती जनस्थान मासाद्य ऐदावरीतीरगतं रघुवीरं दृष्ट्वा मदनाकुलहदयाऽऽत्मनो रूपन्तद्रूपगु णाननुरूपम्मन्यमाना मायावलेन ललितसुकुमारवेषा भूत्वा त मुपगम्य ततोऽलब्धमनो स्था तेन लक्ष्मणाभिगमनव्याजेन प्रत्याख्याता ततोपसर्पण मनिच्चन्त्यपि तनियोगकर ण तत्प्रसादहेतुं मन्यमाना ततो निर्गत्य मार्गे गच्छन्त्येवात्माभिमुख मायान्नं सौमित्रि न्दृष्ट्वा विस्मयौत्सुक्यविवशा रामसादृश्येन त मवगम्य तद्रूपातिशयं विभावयति ह मि त्यादिना ह मित्यविचारितरूपातिशयप्रझवहर्षसमुत्यो हावोऽनुभावः सर्वेषा मेव सौ न्दर्यसौकुमार्यादीनां तथाभूतत्वेन दृश्यमानत्वा त्स एवेति तत्वारोपः आरोपफल ञ्च सर्वथैवाऽभेदप्रतीतिः अपिशब्दो गुणाश्रयसमुच्चयार्थः तद्दर्शनसमये पूर्व न्तदेकाश्रयत्वे न ये निरूपिता गुणा स्तेषां सर्वेषा मपि अस्मि विद्यमानत्वा दय मपि स एवेति समु चयोपपतिः अयोगव्यवच्छेदार्थ एवशब्दः नहि तादृशः कश्चि दसाधारणा गुणाऽस्मि जागर्ति येन भेदप्रत्ययसापेक्षं तत्सदृशोऽय मिति सादृश्य नगमो यमिति अरामत्वं वाऽव गम्येत अनेन पृयक्त्व मात्र मेव भेदहेतुः नप्रतीतिभेद इति व्यज्यते पूर्व रामसमीपा दागच्छ त्या स्तदानुकल्याला लक्ष्मणस्य तादृग्गुणच च निरूप्याऽऽत्मान मधन्य म्मन्यमाना या महानिदो जातः पुन स्तादृशगुणस्याऽस्य दर्शने सजातस्यानन्दस्य स एव निर्वेदः पोपहे तुस्संवृत्तः इति ज्ञेयं एव न्तदर्शनानन्तर मुत्तमाङ्गनासमुचितवीळासावसादिभि स्तत्पुर तो वर्तमानाऽऽत्मानं पश्यत स्तस्य किञ्चि सजात ञ्चित्तविकार मनुभावमुखेना लक्ष्य कतार्था पुनस्तत्क्षणा देव तस्य सावनं परुषतरंदृष्टिपात मवलोक्याऽऽत्मानुरागा प्रथमोऽङ्कः लक्ष्म प्रतिकूल मिद माचरितम्.-यदेषा. आचारा ननुचरता तपोचनानां सावज्ञं परुषतरं मयक्षिताऽपि सत्रीला वदन मधःकरोति कम्पा दुत्तंसप्रगलितषट्पदेन भूना परिज्ञाना स्तस्यानुरागभङ्ग माशंक्य विशेषतो बीळादिमिगत्मानुराएं स्फुटतरं प्रकाश्य तत्पुरता तिष्ठन्ती बीळानाटयतीत्यजेन बोलादीना माधिक। मेवोक्तम् इतरथा विलासयोने रित्यनेन सानज्ञपरुषहाष्टपाता पूर्व मुदितस्य विलासयांगस्या सभा प्रस ज्येत अथ सौमित्रि स्स्वव्यापाविरुवं निशाचरीव्यापार निरीक्ष्य निरूपयति प्रतिकूल मिदमाचरितम् आचरणं झावे निष्ठा प्रतिकूल मस्मव्यापारस्या पतविरुद्ध कथं विगंध इत्यत आह यद्यतः एषा इदानी मरण्यमध्ये सहसा माना अधिनिफुलना मधेयादिका तपोधनाना माचारा ननुचरता मया सावज्ञं परुषतर मीक्षिता पि Hit कपा तो उत्तंसेभ्य शिरोलंकारभतेभ्यः प्रगलिताः प्रच्युताः पूर्वं परिमळादिलोलप तया वस्थिता षड्पदा यस्मिनत्र कंपाति येना नुभावेन सावसातिशयो म्यते ते न मूर्द्धना सह वर्तमाना क्दन मधः कंगति असाधोमुखत्वेना नुभावेन बोलातिशयो गम्यते यथोकं टुराचारादि वीळाधा भाव हैं। मुत्रयेत् साचीकृतांगावरण या धोमुखादिभि रिति बीळासाध्वसातिशेयेना नुरागातिशयः प्रकाश्यते तयोस्तस्कार्थवा तपोधनाना मिति परमप्रेमास्पदत्वगुणयोगं तपसि धनशब्दापचार सर्थस्यैव हि धनं परप्रेमास्पदं भवति तपस्विनां तु तप एव परप्रेमास्पदं अत स्तशं धनं त देव अनेन अर्थकळलादिविषयाभिलाषो निरस्तः तेन तदाचागनुविधायिनी पिनद मावः प्रकाश्यते आचारान् यमनियमार्दान् तदंगभूतान् विषयवस्मानादीन च आ चरता तब दनुष्ठित इत्यनेन तपश्चरणचिहभूतजटापल्कलादिधारणं पश्यन्या अस्या मदा कागमनं मत्पुरतोऽवस्थानं वा अनुचितं तता पि कमायोषा ग मामरमण मिवयंभूत म्मा मश्लोकयन्त्या य दिदं बीळादिभि गत्मानुराग प्रकाशनं त इत्यातविरुद्ध मिति द्योतितं तत्राऽप्येवं विलसन्ती निन्दराम मीक्षिताss-मकान्तन सादर प्रेक्ष्यमागेव पूर्वस्मा दधिकतर य बीळादिभि रात्मानुरागा- शयप्रकाशनं करोति मान्त निर्व न्धं द्योतयति पुन निवर्सयितुं परुषं परुपतर च वीक्षिता निजप्रेयसा प्रणयातिशयएमें सव्याख्याने चूडामणिनाटके (१) शूर्प --(आत्मगतं) .किष्णु खु अअंपि भणिस्सिदि होदु एरिन दाव कहइस प्रकाश) अअ ! इदो दाव. लक्ष्म-न समाधि स्त्रीषु लोकज्ञः (तूष्णीं गच्छति २. शूर्प - किश्चि दनुगम्य) , अआआअसदिसं विअ अउअस्स सर णागदस्स उवक्खणं इस्थिआजणस्स १. किन्नु खल्वय मपि भणिष्यति भवतु एताव चावत् कथयिष्ये; . आर्य! इतस्तावत् आर्य! २. असदृश मिव आर्यस्य शरणागतस्य उपेक्षणं स्त्रीजनस्य. विलोक्यमानेव य दात्मानं तत्तद्विलासास्पदं करोति तदत्यन्तं दैन्य मापादयति यथा यथा क्रमण मया वैराग्यातिशयः प्रकाश्यते तथा तथैषा गगातिशयं विभावयति तत्त देतत् क्वचि दपि न दृष्टपूर्व अथ निशाचरी एवं विलातविशेषः प्रयतमना व्युत्पन्न स्वस्तस्याऽनुरागस्याऽनुदयं सावदृष्टिपातानुभाव रनुपाय चिन्तयति किन्नुस लु अय मपि भणिव्यतीति रामण यथोक्तम् तथैव वाउताऽन्यथैवेत्यर्थः एवं निरम्य जयस्वार्य हत्येवं समुदाचारं कर्तुं मुपक्रममाणा प्रयाणोन्मुख न्त नष्ट्वा आभिमु ज्यसम्पादनप्रकारं मनसा निर्धाग्यति भवत्यिति भवतुशब्दो मानसनिश्चय माह तावत् प्रथमं एतावन्मात्रं कथयिध्यामि यात्रता बचनेनाऽऽभिमुख्यं लभ्येत पथा दाभिमुख्य संजातेऽभिलषितं निदयामि इति भावः आर्य इतस्ताव दागम्यता मिति शेषः कि बाङ्मात्रेणाप्येवंभूतं जन मनभिनन्य जिगमिषास इति भावः एवन्त स्था बेष्टाविशेषे बचनविशेषेण चा त्मचिसविलोभनार्थ दुरज्यवसाय मवगम्य अनया सह संभाषण मपि प्रसकानुप्रसक्तया सानुसन्धं सत् प्रस्तुतकार्यस्य नियमस्य च भामापादयेत् इति निथित्य पुन लॊकवृतानुसोरणाऽप्यस्या मवस्थायां प्रतिवचन भ दातव्य मित्याचवस्यति न समाधि स्त्रीषु लोकड इति लोको लोकवृत्त मागतं प्रति स्वागतवचनादि समाधि स्तं न जानात यद्यपि समाधियुक्तपुरुषनिष्ठ एवं तहेतुको लोकवृत्तज्ञानाभावः तथाऽपि समाधे रव्यभिचारण तद्धेतुन्य न्दयितु तदा रोपो युज्यते यदि समाधिः तर्हि लोकशस्य मपि नास्त्येव तत् किं तदभावस्य पुर पनिष्ठत्वकथनेन इति भावः अत्र समाधिशवेन समास्यवस्थायोग्यत्व मेवोच्यते प्रथमोऽङ्कः १० न तत्काले समाधियोग: इतरथा आत्मानं न परं वेति योगी युक्त स्तमाधिना इति न्याये न स्वपरविझारज्ञानाभावः प्रसज्येत अत एव स्त्रीष्विति लोकवृत्तज्ञानाभावस्य विषय नियमः कृतः एत दुक्तं भवति तपस्विनां सीविषयं लोकवृत्तशान नास्तीति प्रतिव चनदानामावेन न कवि दोष इति समाधि ामोपासकस्य यमनियमाद्यंगसप्तासाद्य उपाऱ्यांनष्ठ चित्तलय उच्यते यथोकं यमनियमासनपवनायामाप्रत्याहृति स्सहैव धारण या यान बाऽपि समाधिः प्रोक्तान्यंगानि योगयोग्यानि सत्य महिंसा समता धृति रस्तयं क्षमार्जब ञ्च तथा वैराग्य मिति यम स्स्यात् स्वाध्यायतपोर्चनाब्रतानि तथा सन्तोष श्वस शोचो नियमस्यादान ब पञ्चविधः पत्मस्वस्तिकपनकझदकवीसहयाः क्रमा त्त दपि रेचकपूरककुंभकमेदा त्रिविधः प्रमअनायामः मुञ्चे दक्षिणया निल मथा 'नये द्वामया च मध्यगतया संस्थापये च नाज्येति एवं प्रोक्तानि रेचकादीनि षोडश तद्विगुणं चतुष्पष्टिकमात्राणि तानि च क्रमशः चित्तात्मैककृतस्य प्राणस्य स्थानसंहति स्थानात् प्रत्याहारो शेयः चैतन्ययुतस्य सम्यगनिलस्य स्थानस्थापनकर्मप्रोक्ता स्या द्धारणेति तत्वज्ञैः यो मनसि देवताया झाव स्स्या दस्य मन्त्रिण स्सम्यक् संस्थापये च तत्रेत्येवं धन्या वदन्ति तत्वविदः सत्तामात्रं नित्यं शुद्ध मपि निरंजन डच यत् प्रोक्त प्रविचिन्त्य च यत्तस्मिन् चित्तलयः स्यात् समाधि रुद्दिष्टः इति अथ निशाच रीतूष्णीं गच्छन्त न्तं सामप्रयोगासाडां मन्यमाना अदृष्टशङ्काजनकेन भेदेन प्रयम स्सर्वथा कार्यों मतिममिः मनीषिते यावत् पजानुपेक्ष्यत्वा दभिःप्रेतस्य वस्तुनः इति न्यायेन स्वाभिमतं साधयितुं अध्यवस्यन्ती किचि दनुगम्य अभिःप्राय माह आर्य इत्यादिना शरणागतस्य स्त्रीजनस्य उपेक्षण मार्यस्याऽसदृश मिव न करणाचित् अपि शरणागतोपेक्षणं सदृशं विशेषतो राज्ञां तत्रापि भवदश्यानां ततो पि धर्मनिष्ठस्थ भ वत इत्यभिप्रायः किं पुन रनाथस्रीजन मिति भावः असदृश मेवेति निबये सत्याप ससदृश मिवेत्युक्तं तचित्तानुवर्तनाय न केना पि हेतुना मदुपेक्षणं सदृश मिति प्रतिभाति उपेक्ष्यामहे च भवता वयं अतो भवतबहुमानात् असदृश मित्येव वक्तुं शक्नु म इत्यभिः प्रायो व्यज्यते अत्र व्यसनविशेष मनुक्रवै व शरणागतस्येत्युक्ति रेवंभूतं तस्या दुरभिप्रायं सूचयति यदि साक्षा देनं स्मरसन्तापरूपं व्यसन निवेदयामि ततो विरक्तस्यास्यात्यन्त मुपेक्षेव भवेत् अत शरणागतस्येत्येताव दझिहिते तेन सूचितं व्यसनविशेष मसौ स्वय मेव पृच्छति क ते व्यसनविशेष इति अनेनैव मुक्का यदि मदी यं व्यसन मपाकर्तुं समर्थोऽसि तर्हि वक्ष्यामीत्यु पुन रसामर्थ्यप्रसंगमवात् प्रतिज्ञा स्यति सर्वथा ते व्यसन मपाकरिष्यामीति त दविळंच मुच्यतो इत्युक्ते सत्यनंगतापल्म मिदं मद्यसनं निवदयिष्यामीति तत स्सत्यवचनसंरक्षणपरत्वात् आनिच्छ अपि मा परि २० सव्याख्याने चूडामणिनाटके . लक्ष्म-न हि नहि मयोपेक्ष्यते भवती साम्प्रत मवस्थान्तरशोचनी यस्य गुरो रलङ्घनीयेन शासनेन खलु. १. शूर्प-जइ एव्वं इमं पि जणं अन्तरेण आणा गुरुअणस्स ण खु दाव उवखणं अरुहदि. लक्ष्म-(रोष) आः क स्ताव मा माज्ञापयति. १. यद्येवं इम मपि जन मन्तरेण आज्ञा गुरुजनस्य न खलु ताव दुपेक्षणम् अर्हति. गृहीष्यतीति एवं तस्या आत्मनोपेक्ष्यमाणाया अप्यनुगच्छन्त्या व्यवहारविशेषण दुगमः प्रायं विज्ञाय व्यसनविशेष मपृष्ट्वैव तदुपपादित मुपेक्षणस्याऽसदृशत्वं निषेधति नहि नहीति द्विवचनेनाऽसदृशत्वं शहित मपि न शक्य मिति दर्शयति न हि नहीति अ नेनैवाऽर्या दुक्त मुपेक्षणस्य योग्यत्वं हेतुनोपपादयितुं प्रतिजानाति भवती मयोपेक्ष्यते य सत् साम्प्रतं युक्त मेवेत्यर्थः कुत इत्यत आह अवस्थयेति गुरो प्रशासनेन हेती तृतीया इह विषयविशेषानुक्तया गुरुशासनं शासनदुध्यैवानुष्ठेयं न त्वत विपयविशेषा पेक्षेति दर्शयति ननु शरणागतरक्षण मपि तद देव कर्त्तव्यं अत आह अलंघनीयेने ति नहि कर्तव्यान्तरमपेक्ष्य गुरुशासन न लंघनीय मिति द्योतयितुं ननु याव दनु ठितगुरुनियोगः कृतकृत्यता मुपैति तावत् प्रतिपालयाभि अत आह अवस्थान्तर शोचनीयस्येति वनवासात्मकेनाऽवस्थाविशेषण शोचनीयस्येति अनेन यदैव एता पदयस्थान्तर मत्येष्यति ताव न्मम तत्परिचरण भेक मेव धर्म इति दर्शितं अथ तद्वच नेनैव तस्य गुरुनियोगाधीनत्व मवधार्य कृतार्थी निशाचरी निजाभिलषितगोचरं गुरुशासन निवेदयितु मुपाक्रमते यद्येवमिति यदि गुरुशासनस्य सर्वथाऽलंघनीयत्वं तर्हि शन णागत भिमं जन मन्तरेणाऽधिकृत्य भवन्तं प्रति या गुरुजनस्याज्ञा साऽपि नोपेक्षण, मर्हति तच्छन्दोऽवधारणार्थः तेनाऽपि हेतुनोपेक्षण माहत्येव शरणागतत्वेन गुर्वनुज्ञया च अयं जनोऽनुगृहीतव्य एवेति भावः अथ पूर्व मेव तस्या निर्यन्धातिशयेन सजा तनिर्वेद स्सौमित्रिः पुन स्तदभिमतसम्पादनगोचरं गुरुनियोग माकये कुपितः प्राह आ पति कोपे आ स्तु स्यात् कोपपीडयो रिति को गुरुजनभ्रातृपरिचरणार्थ मेवं वनं प्राप्तं मा मन्यलिन् अनुचिते कर्मणि आज्ञापयति हितोपदेशित्वाझावा तस्य गुरुव मेव नास्तीति भावः क स्ताव दिति नित्य मेवाऽऽर्यसमीपे वर्तमानस्याऽनवसितं तदा ज्ञानुष्ठानस्याऽन्यमुखेना र्यकर्तकं मद्ये कार्यान्तरविज्ञापन मप्रसंगात् बुज्यवसितं :var ASHEKHARAT purpqsuny स व्याख्याने मान वेद च म्पु काव्ये लक्ष्मी मातनुता त्स को मुनिवरो व्यासाभिधानोऽनिशं यः प्रालेयगिरा ववान्तरतमोरूपेण नित्यन्तपः २. हरिः श्रीगणपतयेनमः प्रविघ्नमस्तु. अशोकनिलयावासि तेजो मूर्तित्रयात्मक सच्चिदानन्द मद्वैत चित्तसीमनि भावये १. स्थलीश्वरी सदा भद्रविक्रमी भकरि टदौ निर्विघ्न त त्सदेशस्थ विशन्च समाश्रये वाणी अन्दसुत चाऽपि बन्दे शितिघनषि. कमलासनवैवश्यविप्रामणचणीजसं ३. शिष्टान्थ्यमागचनि रासकर्म विज्ञातविस्मापनगोप्रकाण्डः रामो गुरु में हरिसेवक स्ता सलक्ष्मण: साधु पदोपदेष्टा ४. चंपुभारतसूक्ष्मार्थदर्पणं पालतर्पणं टिप्पणं रामाशिष्यो हि क ष्णो विलिखीत क्रमात् ५ इह स्वलु कविः चंपुभारतस्य पूर्वभागतया अनुक मेण समश्याना पुरूरवः प्रभृतीना राज्या चरितवर्णनरूपं क मपि प्रपन्ध मारभमा यो मंगलारंभयुक्तानां विनिपातो न विद्यत इत्युक्तत्वा विनविघाताय द्वादशाभिः प ये स्वाभीष्टदेवता सादर मनुसन्दधाति लक्ष्मीत्यादि व्यासाभिधान स्स मुनिवरः अनिश व लक्ष्मी मातनुतात् इतिक्रियाकारकसंबन्धः पातनुतात् कुरुता तनु वि स्तार इत्यस्मा लोटि तुल्यो स्तातडि ति तातङ् अनेकार्थत्वा बातूना मत्र तनोतेः क • 'रण मर्यः, तथाच पुरुषकारे धातुपाठे तु क्रियावाचित्वप्रदर्शनपरो ऽनिदेशः नतु नि यमार्थः तथाच कुर्द खुर्द गुर क्रीडाया मेरे यवकारः पठित इति कम्पटोक्तिनिया हा दवसीयते यथाप्रयोगम् क्वचि दपठिते प्यर्थे धातको भवन्ती ति यावत् इति अवा न्तरतमा नाम मुनि भूत्वा अवगत मातरम्तमी पर त्यवान्तरतमाः प्रालयगिरी हि मवति नित्य न्तप स्तन्वानस्य हरे भगवतो विष्णो: अविकला पूर्णी कला अंश: लो कोक्कारे विषये उपता तदेव प्रतिपादयति द्रागित्यादिना द्वादश स्तबके वक्ष्यति च यो लोका नित्यादि विश्व स्सात्वतपुङ्गवे रित्यादिव द्रागिस्पनन घेदविभजमानत र माचिन्तितोपनता तदर्धानां व्याकीर्णता मालोच्य अर्थरूपेणा ऽपि क्रमस्तिष्ठविति मनसि कृत्य भगवा न्व्यास स्तलक्षण मंत्र महाभारताख्य मितिहास कृतवा निति त व्याख्यो कन्धोत्यते. अस्यन्दत. प्रतुता. स्थन्दू प्रसवये अनुदात्त:. अस्मा 65901 THRINATIONAMISHORI MOTITUTE OF LATUNK सव्याख्याने मानवेदचपुकाव्ये तन्वानस्य कला हरे रविकला लोकोपकारोवता दाग स्यन्दत भारतामृतहरी यस्ये य मास्येन्दुतः नृत्यन्त रजनीमुखे स्व पितरं स्युत्यं त्रिलोकीजनै नित्य न्त निजकतालपवन रत्यन्तमानन्दयन् मा भारत मेगा भूतमरीति मयूक्वंसकादय श्चेति समास:. अशाऽऽदो नाता गशक्तिवाय सत्य लस्नोश-दस प्रोगी मालायः. भूदेशसाकस्य सर्वगुरो मंगण स्य प्रयोग श्व. तहुत शुभदो मो भूमिमय इति. किब्ध हरेशभूतस्य व्यासस्ये ट देवतास्पेनक्ति मोजो पात्मन श्चा ऽतितो महलाय सर्वदा सर्वकार्येषु ना ति तेगा माल बेग हादिस्यितो विष्णु मंडलायतनं हरि रित्युकत्वात् अत्र व्या सविषयो रतिलक्षणो भायः हरेः कलेत्यान प्या उस्य मुन्यन्तरेभ्यो व्यतिरेकः भारत स्याऽवृतात्विारोगा एतदास्वादनतस्पराणां नगवां जन्मजरामरणादिरूपत्य संसार स्याऽस्यन्तो परमस्त्या मिति वा च प्राधान्या प्यज्यते वाहत्ति रनुप्रास: पादेषु च पदेषु च पूानुभावस्कारबोधिनी यादरता इति सरस्वतीकण्डाभरणेऽासस्थ सामान्यलक्षण मुकम् अत्र कला कला प्रसन्दत आस्पेन्दुत इति इयो यज्ञनसमुदाय योः पास माकमा सादशा च्छकानु रातः यथोक मलद्वारसमकता सङख्यानिय मे पूर्व ठेका तुप्राम: यो बसनुहारयोः परतर मनेका सादृशं सभ्यनियमः. यस्येय मास्सन्दुत इति काल-यजनबादश वृत्यनुप्रासः अन्यथा तु वृत्यनुप्रास: केवलम्या जनसादृश्य मरुधा समुदायसादृश्य न्यादीना च परस्सरसादृत्व मन्यथामा वः अनयो रेकाभिधानानुप्रवेशलक्षण सहकारः पत्राअश्लशम्दानिवन्धनं केरल परंप रितरूपका अमेवप्राधान्य घारोपविषयानपारे रूपकम्. आरोपोऽन्यत्राऽन्यावापः प्राऽऽस्यस्येन्दुत्भारोगहेतु भारतस्याऽमृतमरीत्यागेपः. एवं सकपरंपरायुजवात् पर परितवं. प्रात्यकार मेव रूपितत्वात केवलय मम बत्र शालाविक्रीडितं वृत्त स्या मेसज स्तता स्सगुरव शार्दूलविक्रीडितं मृत्यन्तमित्यादि:-नृत्यन्तं नर्तनं कान्तं नृती गात्रवि श्यन् परस्ममा षः नित्यंशाश्वत मिात पितुर्विशेषणं वा स्तुत्यं एतस्तुशासु इति क्या इसस पिताति तुक्च वागा लो माना समाहार किलोको तद्धितार्थे ति समासः संख्यापूरी ही रिति द्विगुत्वा द्विगो गित सेप् प्रकारान्तोत्तपदो द्विगु विर्श भाज्यत इति दी: क्लोक्त्य वायः युवादिनकर मेलने समाहारः कर्णतालपपनैः कर्णाघातपवनैः यहाशामना कर प्रथमस्तवकः आमान व यथालयं मुवि कराणोऽरुनाद कृपानिमात्मा स हि विराज इह मे विना विजेमीयताम् ॥ २॥ विवादानविशारदा विनमतां बालेन्दुराजजटा जूठाशारदनीरदावलिरुचीनीलारवा शारदा कर्यताल: "नवतमालनिमय नभस्तरी रविरोध ररोवत वारिदः" रित्या पाहमा ल्यायो शोभन नमो नमारिति प्रासाबचने के ति समासः भन्यार्षा ना माप शब्दाना प्रशंसायंता दृशते या करीताल: केश हस्ती मुनिशादून इत्या दो तालादीनीति पानानः बाहना कुर्वन् भाडोरमसात्मनेपदमा कर्मकादिति वर्तते तन भुवीत्युतिः यथालय लय मनतिकम्य अध्ययं विमती खादिमा पदार्यानतिवृत्ता पव्ययीभारः विलवितादि संयं इति नाप्रसूत्र “गात वावदन्यासनाकिशतानयोग साता" इति टाकासस्वि उमाद मिति किया विशेष क्रियाविशेषवानां बम' सकलिनता रितीयकायनान्तता वक्तव्य करणा मिल अधीनः अधीनी मिणमा यत्त इत्यमरः इह प्राराजित प्रान् विना बिनीयता पुन: पुन: निशोषतया विह न्तु विनानां पुन: पुन सहमति संमार हननस पौन:पुन्योपपत्तिः विपूर्वजन हिंसाग त्यो रिजला हातो रेकाचो हसादे रिति वह हन्ते हिंसाच बहिनीभाषी परत व्य इति नोभावः सन्यने रिति दिवनं हलादि शेषः इलाकुही रिति पुलम भ्यासे च ति अश्त्वं गुणो यसको रित्यभ्यासस्व गुम लाट खादयः पौनः पुन्य या यो वा किंवासममिहार: “धनं हुताशना दिच्छे दस मिच्छ तथानिमत चारोग्य भास्कग दिच्छे दाधिपत्यं प्रजापते: मो जनार्दना दिन्छे सम्मान महसरात्र पारंपविजेन कार्यसिाडे गोधरात" इति पोषोत्पत्तिप्रकरणे. चलतचन्दाभ्या मनयो सेगसबकमावस्य युजता गम्यते. वियेत्यादि-जटाजूटः अटापः शादः शादिनः कामात समिति न था देविषामंतवा इन्वत्रादेष रुवी इति पहादिलक्षणो ही वा हि पाते. बारा किनी पापथावती जिमी दिकति करिबरा एकदिकारार विनीचरः. परिवः पनि उपसमेत पपिति हर्षः तददाती विभाती पुस- होत जीवनासायाविरोगवि वानि मन्त्रावीपर्यतीति यावत्वग्नान पेबसवातिया वारदा सरलती दामवी शहरासससकी मरमर विचमा भवन शैली टीका मामुरात पीकपुन्वना वापत भुगत १ सव्याख्याने मानवेदचम्पुकाव्ये शब्दब्रह्ममयी विरिंचवदनांभोजन्मरंगस्थली शैलषी लवु मा पुषीतु शमलं मे शेमुषी मीयुषी केलीलोल मुदारनादमुरलीनालीनिलीनाधरं धूलीधूमलकान्तकुन्तलभरव्यासंगिपिशाचलं । नालीकायतलोचनं नवघनश्यामं क्वणकिंकिणी पालीदन्तुरपिङ्गलांबरधरं गोपालबालंभजे ॥ ४ ॥ अघविहतिकराणां कृष्णनाम्नां गुरूणा मनवरत मपाङ्गप्रावृषेण्यांबुवाहः ! . ये या यडो चिचेति चकारस्य बहुलप्रहणानुकर्षणार्थत्वा घडो लुक् प्रत्ययलक्षणेन यडन्तत्वा द्धातत्वे लोडादिद्विचन व चर्करीतं परस्मेपद मदादिव च द्रष्टव्य मिति वचना च्छपो लुक चर्करीत मिति यङ्लगन्तव्य पूर्वाचायांणां सज्या यडो वेतोड गमः शमलं मनोमल शमुषी मायी मनति सत्रिीहता इयुषो ति उपेयिका नित्यादि मा लिटि मतमात्रे भाषायां कासुः उपोपतगंग्रहण मतनं तेने विवान् समायवा नित्या द्यपि संभवती ति वृत्तिकागदयः शारदे त्यत्रो पमा क्षिप्ता नीकारदे त्यनेन देवीरुचो व्यतिरेको वन्यते अभोजन्मेव वदनं वदनांभोजन्म उमित मिति समासः धर्मवाद्यो लों पे समासगा लपोपमा एत द्विलेोपे क्विप्तमासगा तदेव रणस्थली तत्र शैलूपी ति भ श्लिष्टशब्दनिबन्धनं केवलं परंपरितरूपकं अत्र सरखत्या इशौलूपीत्वारोपहेतु वंद नांभोजन्मनो रङ्गस्थल्यारोपः, केलीत्यादिः-मुरली वंशवायेचे ति केशवः निलीनः श्लिष्ट धूमलं धून पिसाबलं बहात्रं पिङ्गलं पीतम्. ॥ ॥. भवेत्यादिः-अधारहातकराणां उमानसंपादनेन दुरितप दुःखस्या पि विह त नाश कर्तु हेतुभूतानां तच्छालानां वा कुनो देविति ट; दुःखनी बसनेवध मि त्यमरः मुरूवां देशिकानां "गुशब्द स्वन्धकाराख्यो रुचन्द खनिरोधकः अन्धकार पोषिलाद गुरु,रित्यभिधीयते " इत्युक्तता दमाननिरोधिना मित्यर्षः अपार स्वप्राव प्रथमस्तबकः मम प्रविसरदनुकंपावारिसंभारसान्द्रो हृदयमयूर अर्तये दात्तमोदं ॥ उदारचूडाधृतसत्कलापा सागरणद्विलसत्कलापा । स्थलीनिलीनाकुलदेवतामे मलीमसमानसमापुनातु कालप्रद्ध्वंसिफालपविलसितदृशासंभवे ! सुंभमाथ प्रोचण्डे ! चण्डमुण्डार्दिनि! विशदतरारालदंष्ट्राकराले ! ॥६॥ घेण्यांबुवाहः प्रावृषेण्यः प्रावृषि मनः प्रावृष एण्य इत्येण्य: अनुकंपैव पारि तत्व संझा र संकरणं हृदय मेव मयूर मयूरो पहिणोपी शुक्लापार शिशखावल:". इति वैजयन्ती नर्तयेत् परिस्पन्दयेत् हृदयं नवनवोन्मपशालीकुर्या दिति यावत् 'पा समोद मिति क्रियाविशेषण अनेन नर्तनप्रयोजकत्वस्य निष्कृत्यभावेऽपि भगवान् स्वकृतेन तुष्ये दित्युक्तरीत्या स्वय मेव तुष्ये दिति द्योत्यते अत्र सावयवं समस्तवस्तु विषयं रूपकं समस्तवस्तुविषयं श्रीता आरोपिता यदा अपासावयविन घेवुवाहत्वेन अनुकंपाहृदययो रवयवयो वीरित्वेन मयूरत्वेन चाऽरोपणात्. वसुमुनिविरति वं मालिनी नौमयौ यः. ५ उदारेत्यादि.-कला आमोतीति कलाप चन्द्रः बई उच सांगेषु रंगन्तः व्याप्नुवन्तः विलसतकलापा स्पेसमूहा यस्य रगि गत्यर्थः विलसन्त शोममा नाः कलापा भूषणानि च कलापो भूषणे बर्हे तूणीरे संहता पपीत्यमरः स्थलीनिलीना कुलदेवते त्यनेन हरी हरि श्वोक्तौ मली मस मलिनं ज्योत्लातमिस्रति निपातः आ पुनातु ा समन्तात् शोधयतु तत्तदुचितशब्दार्थप्रतिबिंवनक्षमं करोत्विति भावः पूष पवने इह पवनं शोधनं तथा च पुनीते आत्मान मित्यादौ सकर्मकत्वं दृश्यते इति मा धवः अत्र हरिहरयो ईयो रपि प्राकरणिकत्वा प्रयोः प्राकरणिकयोः श्लिष्पदोपनि बन्धेनश्लेषोऽलकारः विशेष्यस्यापि साम्ये यो वोऽपादाने श्लेषः उपेन्द्रवा जत जा स्ततो गौ स्या दिन्द्रवज्रा यदिती जगौ गः अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजी पादौ यदी • या वुपजातय स्ताः कालेत्यादि-दृशाया नेत्रात संभवो यस्या हलन्ता दपि टापं वेत्युक्त्या टाप् मुंभमाथे सुभस्य मथने मचे विलोटने भावे घञ् पोचणे अतिको विशदतराभ्या ६ सव्याख्याने मानवेदचम्पुकाव्ये ॥ ७॥ विश्वशिन्यं ब ! शश्व द्वलयनिलयवासे ! नवांभोदवणे! पादाभोजानतं मा मनुदिन मनुकंपाकुले! पालयेथाः कोदण्डं सशरं भुजेन भुजगेन्द्राभोगभाजा वहन् वामेन छुरिको विपशदलने दोग दक्षेग ज । कान्त्या निर्जितनीरदः पुरमिदः क्रीडाकिराताकृतेः पुत्रोऽस्माक मनल्पनिर्मलयशा निमातु शाऽनिशं ॥८॥ नीलापगानिलयवर्यविराजमाने कालोल्लसत्कुवलयावलिकेलिकारे नाथे! समस्तजगतां रमतां मनो मे रामे सदैव रमणीयगुणाभिरामे ॥९॥ मत्यर्थे धवलाभ्यां अरालाभ्यां वक्राभ्यां दंष्ट्राभ्यां कराले भीषणे विश्वस्य ईशितुं शी समस्याः ईश ऐश्वयें सुप्यजातौ णिनि स्तान्छोल्य इति णिनिः नियन्तृत्व मधिपति सब ईशनं अंब! आर्थनद्यो रिति हस्वः शश्व नित्यं वलयनिलयवासे वलयारण्य समिहित अनुदिनं दिने दिने वीप्साया मध्ययीभावः नामोदस्य वर्ण इव वा यस्या इति सप्तम्युपमानपूर्वपदस्य बहुव्रीहि रुतरपदलोप श्रेति बहुवाहि रुत्तरपदलोप बेति ओपेयमुपमा त्रिलोपे व समासमा प्रश्न यांना त्रयेण त्रिमुनियतियुता खग्धरा.कीर्ति तेयं कोदण्डमित्यादि-आभोगः परिपूर्णता आभोगौ यनपूर्णते इति पैजय म्ती कुरिकां असिधेनुका छुरति त्वगादिक मप्रेण च्छिनत्तीति कुरिका छुत् च्छेदन इति धातु रित सुबोधिन्यां दक्षेण दक्षिणेन निजितो नीरदो येन अत्रोऽपमाऽऽक्षिता शर्म निमातु मा माने मान मिहाऽन्तावः तेनाऽकर्मकोऽपि अभिमनुमाति गृहं निर्मा तीत्यादी सकर्मकत्व मुपसर्गवशेनाऽन्तरवृत्येति माधवः नीलापगेत्यादि-नीलापगानिलयवये नीलापगामिधाने क्षेत्रवरे विरा जमाव इति सामिव्यातिशयो दर्शितः कालोलसत्कुवलयावल्या सह कोलं करोती ति प्रथमस्तबक: ॥१०॥ अत्यन्तौलसितं विभूषणगणे रुल्लाघतोल्लासकं दीनानां गुरुमारूतालयगतं त्रैलोक्यभाग्याङ्कुरं। निन्द निर्मलकान्तिकन्दलभरै रिन्दिन्दिरा निन्दिरा लीलामन्दिर मिन्दुसुन्दरमुखं वन्दे परं दैवतं राज्ञा मेकावलंबे ज्वलनकुलभुवां शारदाभोदवणे सव्ये भागे तुषाराचलसुकृतपरीपाकदेदीप्यमाने। लक्ष्मीप्रामाधिवासे प्रणतिपरनृणां शश्व दक्षीणलक्ष्मी दानोनिद्रे दया रति रुदयतु नः.कामदे वामदेवे एता माशु कृर्ति मम प्रथयता दद्धा सिताब्जप्रमं गाढाश्लिष्टगलं श्रिया परिलसचन्द्रावतंसोज्वलं । तथा कर्मण्यणित्यण सदृशगुखनैव हि क्रीडा क्रियते तसदृश इति यावत् वृत्तं वसन्त तिलकं तमजा जगी गइति अत्यन्तेत्यादि-उल्लाघो नारोग स्तस्य भाव उमाघता तस्या उशासक उ पादकः उल्लासयतीत्युलासकः " राघलाद्रासामर्थ" इत्यस्मा इनकभातो सिंहा या मनुपसांत "फुसक्षीवकशोलाघा" इति निपात्यते . दीनानां व्याप्यादिमि खिताना त्रैलोक्यमाग्याल्कुरं सकल मपीप्सित मेतत्मजनेन सिव्यतीति भावः इन्दि न्दिरान् भृङ्गान्, “मो भ्रमर भृकाण मधुलिण् मधुपाऽलिनः अलि द्विरेको लोल 'मो मसलः पुष्पलोलुपः इन्दिन्दिरो मधुकर थचलोको मधुमत" इत्यभिधानरत माला इन्दु रिव सुन्दर मिति “ उपमानानिसामान्यवचनै "रित समासः उपमाप्रतिपा एकस्य लोपे लुप्तोपमा पादे लॉप समासे सा कर्माधारक्याधि क्यरि कर्मकार्य मुलि राज्मा मित्यादि.-ज्वखनकुल ममिवंशः सव्ये वामे तुषारावलसुकृतप रीपाक इति श्रीपार्वती हेतुहेतुमतोरभेदोपचारः सर्वान् कामान् ददाति कामं स्मरंच. तीति कामदः वामदेवः शर्वः १ पतामित्यादि.-कति प्राग्भ्यमा प्रबन्धं " स्त्रियांति" मिति पाहुनक ८ सव्याख्याने मानवेदचम्पुकाव्ये नित्यं संभूतभूतिदंतिदमनं निश्शषभूतानतं शश्वत्संश्रितसर्वमंगल मशोकावासवासं महः ॥ १२॥ लक्ष्मी मक्षीणरूपा मनिश मनुभवन् भूमिजां भूरिमोद तन्व नाथां सुमंत्रे भुवि च तिलकयन् नन्वये चित्रभानोः विश्वामित्राधिकानन्ददविपुलभुजाविक्रमो विक्रमाल्यो राजा रामाभिरामो जगदवनकलालालसी लालसीति ॥ १३ ॥ ............... .............nlm. " त्.कर्मणि क्तिन् प्रययतात् प्रख्यापयताव प्रथ प्रख्याने भूवादिः "हेतुमति चे" ति णिच् श्रद्धा अअसा सिवान्जस्याऽसिताम्जस्य च प्रभेऽत्र प्रभा यस्य त्रिया नीलवर्णेया कान्त्या च लक्ष्म्या च चंद्र एवाऽवतंसः शिरोलंकारः तेनोज्वलं चंद्रः स्वर्ग " स्वर्णोपि भूरिचंद्रौद्वा" वि त्यमरः तद्विकारो वतंसः किरीटं तेनोज्वल ञ्च भूति भस्म ऐश्वर्य भूति झसितं भस्म क्षारी रक्षा च निार्देष्टा" इतिशब्दरनाकरः दन्ती गजासुरः "मेरुमन्दरसंकाशं गजरूपं महासुरंनिहत्य तस्य कृत्ति न्तु कृतवा नंशुकं हर" इति स्कान्दे कुवलयापीड श्च तं दमयतीति तथा दमे र्णिजन्ता भन्यादित्वात् ल्यु: "कर्मणिगम्यर्दि नाशिसूनिभ्य" इति नन्यादिगणे मोजब भूता भिगिरीिटप्रभृतयः जनाथ संश्रिता सर्वमंगला पार्वती यत्तत् सर्वाणि मंगलानि च, यद्वा संश्रितानां सर्वमंगलं सर्वमंगलहे तुभूत मित्यर्थः हेतुहेतुमतो रभेदोपचारः अशोकावासे श्रीमदशोकपुरे वासः स्थिति र्यस्य तत् मह स्तेजः अत्र गुणगुणिनो रभेदो पचारात् तेजस्वी लक्ष्यते. तेजः प्राधु र्यञ्च फलं स च श्लिष्टविशेषणमाहात्म्यात् हरोहरि थे त्यायाति उक्तानांसासामि ष्टदेवतात्वेपि अत्रकृति मम प्रययतादिति स्वप्रबन्धस्य प्रचयगमन प्रार्थनया त द्वि, षये स्या मशोकपुरवासिन्यां देवतायों को स्सविशेषा प्रतिपत्ति रनुकसिद्धा अत्रा पि द्वयोः प्राकरणिकयो रिति पूर्वोक्तश्लेषो लङ्कारः १२ अथ गुरुजनस्या पिदैवतेभ्यो मित्रतया तदानीन्तन निजगुरुभूत राजाने भक्त्यतिशयेन चतुर्मि श्लोक वर्णयति लक्ष्मी मित्यादि. अक्षीयं अत्र नम स्तद्विवार्यवाधित्वात परिपूर्ण रूप सौन्दर्य स्वरूप ञ्च यस्याः भूमिजा लक्ष्मी सीतां 'अन्यत्र भूमिजा मिति विशेषानुक्त्या समस्ताचलामोनिधिभ्यो जाता आयतिरूपा ल क्ष्मी समधि अनिश मनुभवन् अयोनिजायाः वनितायाः अखपउभूमिजाया संपद बाउनु भवन भूरिमोद मिति क्रियाविशेषणम् आस्यां तात्पर्य आदर मिति यावत् “आस्था तन्वानों धर्मजातस्थिति मजितमहत्तोलसदनीमोनो पदासको समादौ सरसतरगवाकर्णसमोददाता। " मोहयो प्रतिग्नाची तात्पर्य वसंपने' इतिभाल्या का दोष मारकमान्तकः " अश्य तो मंत्रः प्रवस.अनिरहेत माताप्तसन्तत म्मका संसार महसत इति सुमो सुमन्त्रालय मन्त्रिरे सापादिदोपगाहत्या होमने कार्यनित्मणे तिल भयन् तिलकवन्तान सत्करोती ति निधि पिम्मतो गुंगिति मतुपी सावित्रमानो रादित्यस्या में सूर्यकही चित्रभानू " इत्यमरः विश्वामित्रस्य विश्वामित्रमुनेः वि सपी भनित्राचा अधिकमानंद ददाति पतीच. शिामित्राधिकानंददः •गम इवा. मिराम स्तत्तल्व इस्वर्षः अगदाने या कला शिल्प "कमावि कालमे इति भमरः कियाभ्यासपूर्वको मानविशेष इतिहरः गतिवित्रादिनपुण्य मिति टीकासबसे पत्र पवनविषय पुण्य तत्र सामसी भौमुक्यवान् मातिर बाछा वा मौसक्वे मालसा यो 'नितिनमानो स्थास्ती तिमालसीसस लेपन कीटनयोः बस्नुमन्ता दस्मा असति विश्व पुलियति मनो नेति बालसा करणे पम् तदन्ता दिनिः अनेन जगदलपुण्य मेव सर्वदा संपादयती निकाशित लाल सीत्वत्यर्थ शमते बब्लक पत्र प्रकरविकासाकवियोः बिपदोपनिषोंगे संकारः अब तु विशेषवसाय एव भवति विशेषणस हाम्चे वर्षकावादिगवाच्या नियंत्रिते यदर्यान्तरावगमनं तचदशाकमूलनवनिविषयं सात् एक मुत्तात्र तन्वा महत्यत्रापि वन्धानात्यादि.-धर्मजातस्य धर्मसुतस्य स्थिाते परिमत्या मस्वाराज्यपदस्थापन मिात यावत् धर्मसञ्चयस्य प्रतिहाच मागितस्वीकृष्ण समुहम स्य अजिता: केनाप्य परिभूताः मुहदो यस्य अनेन दण्डापुरि कयामहदा माया विमुताऽस्ये त्युक्तं भवति. बलपामादिभिः प्रकगोनभीमस यस्य प्रक गोयन्ती भीमा रिपुरमभयावहाना यस्येति . यमयो थमलयोः मकुलसहदे यो: आदिशन्देन. द्रौपदेयामिमन्यु आहिंसा सस्यापरिप्रहमचर्यस्पेयमे बादिश देन नियमादय स्तेच. भासकः सरसतम्या अत्यर्थ विषदिग्धया अतिस्वये ति यावत् गवा शरेख मधुरतरया गिरा. "रको गगे विष पीयें तिक्तादी पारते " इतिअमरः "पोर्माऽऽदितो पलीयरें क्रतुभेदाभेट्योः श्री तुस्या दिश भारयो ।
१ सन्याख्यान शखामा सो विशेगार ४॥ वा अस्मानितंगलगणभुवनेऽत्यसञ्चि सतमेघमिरजेत. भाषाममाधुकरीतालियां पारमियावहाबाडकताचवाच्छे , --- भूमौ च सुरमा परि मृसिगे स्वविबुरीश्मरमाणलामाल "नि यादव समासान गमसवासापकामनावि ईशा गानित्यानि समासान्तस्या निस्य विधिम्या पाइपूस हुवाहा विति स्वरक मूई शेकेईते दिम् ति एवं सहसतलवे सलाडी सम सान्ताभावः कश धियत्य कईयो श्वे.त्रयो व सम्मोद यति ददातिनी तय "विक मेवामिशत सस्तु नि द्विपस्तु च शिक्षी व तेषां मधुरः प्रिया का प्रिय" इति कामन्तकः एकस्मित् लोज एकलोलः मनायां भोच एलोला भीमल लः शिवभावतादिवत् समास: लोज सकृष्णः भृशमहितात अस्पत्ये पूजिता घर इतकात उदिस्वरः- साहितः काल्पल्यवान पत्र भो कार प्रात्मा देहे यस्य हितालानां तने देवर स्ताच्छील्य नोयन् आत्मा मनो यसे ति च इस्न शिजितालिम कारवि ति करप विजेभीवे भरपर्य जयति. जि जो जय उप्र तिः भारत का अधिकते जाः तेनः प्रनावे दीतौ च पले शले पीति अमरः अधिये पो वमानाः प्रयुकत्य परेणात् प्रागात्यये पसहनं त राज ससुराहतं. राज्ञ हु समर्ण इति च "स्वीर भूरिया' विति सिंहः 65901 याति-सविख्यात संख्या मिश्छ। अशिविकसित मांशप मित्त मातुमित “ सरसनिमीमाधुभिजमाकरतरदानवास' इसी स अ लोपोऽभ्यास स्येत्सवातलोप व कलयौगिरे सुमेश कलौत रूपहनो रित्यमरः वाराभिधी तत्पु बैंकार अनमहणाव वागत्रियपांपति वाचस्पति दिवस्पस्यादिषु सक आहे. त्यामुते खेद इत्यमरः बाहुभांतरती ति बाहु नौ लव छमि तिष्ठन् वान्छे दोहेत वाब्धि हाय अत्र समावस्तुबा निशं संभवतामयता वा वलुपदनगम्यम . .
::
क्षामो
शिवदास
न
त मन्ये जातमीतिः समापन कुहनासमता निलिस्में
"पापोचल्लाको कति हि कलितार Ire६॥
स्वसीयोऽस्य खजु क्षमावलरिपो श्रीमानवेदाभिव
सुश्राव्य चरितं सुधाकर मुलझोणोमुजां पावन
विद्वत्सम्मतचन्युभारतनिवन्नत्याऽभुतारांवली :
सिम्योः पूर्वतया व वर्णयति त सन्तो समन्ता शुवै ॥१७
मं प्रविकिरवं निदर्शना कजधोतारितोलन मिव पाहुंचा पाराविधिवरण मि
चैतत् गुबचिल्यासे वर्ष त्यति
क्षामात्यादिक्षामा क्षीण हा गेम हारिनिष्ठातकारव मरः रक्ष
बोरादिभ्यः पालन शिक्षा वर्ण संकराद निरसन तयोयिं नैपुण्यं तस्वोदवात् समगत
संगतवान् “समोगमुनिपचिलरत्यत्तित्रादि इत्यकर्मकात् गौ तह "वाग
म"इति लिपटे “अनुशतपदेशवातितनात्यादीना मनुनासिकालापा समरिता
त्यनुनासिकलीप: तू अस्य लब्धप्रशमनरूमय एव कुहना व्याजः निलिही निल
ऽभून
लिये परेषु पापकम्मसु उपजी लालसा यत्स्व सं: असेन तत्कालीनानी'
मपि प्रायेण पारतवं पोत्यते "पापोयबालोमिति अस्य प्रत्यरचनासमय
दिनकधाऽपि विक्षिता. कलेरात्मन स्वनिरसन उत्पशाया हेतु: कसी युद्ध जार
कलि बिमातके तस्य फलेज च संयुो यो चतुर्षे " स्यादि कशषः स्वरूपात
प्रेक्षात्रालंकारः मन्ये शंके थुक मिरादयः उत्प्रेक्षायतका अयवसाये व्यापारमाया
वस्ताविपीनयानामवप्रतिपातविषयियोज्यवसाय व्यापारमान्य नाम तस्य
रायल अक्षायो विपवर विषायका प्रतिपापमान मपि तदताम्मत्व में प्रतायत में
इति तंत्र विषय
पारमार्थिकात्यन्ताभावभासपर्वतस्था असावस्था
--
सविसालामन्यन र विकिषित प्रतिमानात. समाजावर,
सन्यासाने. मोपकाने मामा सीमाविमासी प्रकारमादिमा चन्द्रमा सामोदर सेने रास्वामान समारने रोहिणीमानावः । नेता दो पुराउन सब उरुन्जाविनाकान्तविश्व क्षोणीचकान्तराणां भरतकुलमा भूपुजा मानमाजाम् ॥ १८ ॥ R सीव स्पसु रपय सारश हतिकः अल खलु अमावलरिपो म्नंहीमहेवस्व विक्रमायस गशः सुश्राव्यं अवश्य श्री श्रमणे "ओरावशक" इति ज्यः तु पारकुलोणाभुजां सोमवावा विसमता य अपुभारतनिषदः तस्म विद्वत्संग वस्था भुताविलीसिन्यो पुकारवस पूर्वतये त्यनेना लिपि तत्गुखा इसी आयो ति अनुक्कक्षित मेव प्राणी भारत मिति वंयुमारतकृतो वचन मनुसत्या पुकारतनिबन्धस्ये युरन्तत्वेनो फिलमन्ती प्रार्थना लोट् लगाती संतो पुर्व समता मित्खनन “अलिपस मप नुव पुर्णकलोला बस्ति कवन रस सरि का धयन्तु धूला विपूर पीपा पुलीमातीत:कालयन्ति विलीन वि " श्रीकृष्णचंपूचरीत्या संवदं काम्यं संशोचा बुझान्विति मार अप प्राप मारमते भीमा नित्यादि श्रीरशामा स्या स्तीसी श्रीमा सस्या स्तति मतुए “भूम निन्दाप्रशंसायां नित्ययोगे तिशायने संसो स्ति सिमसाया भाति मतुमादयः " सामा मतिनन्तु शील मस्से ति विएम सुप्यमातानि किलो प्राग्यति समासः पवा दुपपदसमासः सीमातिगामी तपसः प्रश्मरः प्रसरण शालेयहिमा से ति पुरा विपदा बहुमीहि: "सृपस्यदः क्माच" इति काएई असाध्य सुमहदाय सोम सागवतां पर इवाज गजसूर्य स सहखशतदक्षीण होता सन्एका नत्री रमनगवान् शु. हैरगमगाताब्रह्मा ब्रह्मत्व मीयिवान् सदस स्तत्र भगगन् हरि गियथः प्रभुः सरकुमारप्रमुख राय मामि वुतः दक्षिणा मददा सोमसी बोका मिति नः श्रुतम् इति श्रीहरिवंशो स्य महत्वातिशयप्रख्यापना त सीमातिगानि प्रचामरहिम यु आदक स्व निमीते सकल मिति मा रः इन्दुमा पोषशस्सोमोगमा रोहिणीयामोग्नः प्रक्षेशः स्मा. दारित्र प्रसूतिः मालेगांगु शांतचि मंगा' इत्यभिधानरतमाला आस्वायमानः लाद भास्वादे कर्मवि शाम पुराभूत् पुरि लुहिति सुर प्रभवलला दिति प्रभवः दोर करतकुलभुजा " मन्याय लया या दलाकंचना विश तस्मा सं भवन
गाले बस्य गुणोत्तरे समुदम् सूमारहारोवतः
पूर्णानन्दमय स्वय त्रिजगतनाव स्स नारायणः
अद्धा मूनि य स्सदा भगवता संमान्यते शंभुना
यस्याऽजायत विश्वलोकजननी लक्ष्मी स्स्वयं सोदरी
शश्व त्यादनिषेविविश्वजनतापच्छेदबदोषमः
कालोन्मीलितनीरजन्मसुषमाहारी तमस्तोमहा।
•त्रा भरतो मामते सुतः भरतात् भारती कीर्ति ने दं भारतं कुलं अपरे ये पू
बैंच भारता इति ते सुताः इति श्रीमहाभारतोक्त्या भरतात् पूर्वेषा मपि तत्कुलीत.
भवत्वं
गोत्र इत्यादि-गुणै रुत्तरे श्रेठे वंशस्य गुणा वश्यानां उभयकुलपरिपुर,
वं यथाविधि विहितमत्वारिंशत्संस्कारसंस्कृतवं शोर्यादयवसम्यगनावृतत्वेन "तमत.
मुतं बालक मंबुजेक्षण बतुर्भुज" इत्यायुक्तस्वरूपेण उदभूत प्रादुर्षभूष असमासप्ये
करवं. नियमित मपि चिचनैवकिम थम्यन्तमा ख्यातेनी पसगाणा मित्येक
त्वनिप्रनार गुपचू दित्येकात तेप्राग्यातो " रिति ससुदोः प्राक्प्रयोगः भारहार
शब्दो कर्ममावघ मन्तौ हारे उद्यत इति सप्तमीतियोगविभागात समासः पहा तु
के समासाथै द्वितीयेत्यादि सभ्यता कताबहुल मित्येतत् बाहुल्यं वा विमता
मिति सर्वस्खे भानन्दमय इस्पत्र तत्प्रकृतपचने मयनिति मयट् प्रादुर्येव प्रस्तुत भान
न्द एवेत्यर्थः पूर्ण वा सा पानन्दमय व बहा मयट् ताप इति केचि दिति प्रर
नातं पूर्णानन्दस्वरूप इत्यर्थः तिसृणा म्ज गतीनां सवार विजयी सविता ति
समासः भवा समकं संभाव्यते सम्मान्यते संपूर्वाद विवाग्थिन् सोदरीमासि
कोदोत्यादिना वा जिए
व दित्यादि-पादाना रश्मीनां । वितुर्याशा" इत्यम
रः विश्वजनाना न्तापदे उमापनबने बरोधमः की लिताना गारजन्मना
बिमीलवितृत्लेन पुसाहारी.
“सुषमापरमाशो
ती निविरतरं
तिमिरं हन्ती ति तथा कानुर्विधनियमाभावेऽपि
तिकिपिति माधत्रोक्त्या विवप प्रसमशिशिख मतनु
१४ सव्याख्याने मानवेदचम्पुकाव्ये आतन्व नतनुं प्रसूनविशिखं गौरीकृताशोदय स्सेव्य स्सत्सदसा त्रिनेत्रसमितो यो वा बहुश्रीधरः ॥२०॥ अभव दथ बुधोऽस्मा दब्जत स्तारमुक्ता माणि रिव शुभवृत्तो गुंफित स्सत्गुणेन । • " गौरीकता धवलीकृता स्सर्वा आशा येन स गौरीकृताश; तादृश उदयो यस्य सः सता अक्षत्राणां सदसा सेव्यः सेवित: “कृत्यल्युटो बहुल मिति बहुळग्रहणात् कम्ममात्र कुत्यः "तारामं रात्रि विष्ण्यां स नक्षत्र मुडुने ति निघण्ड:. 'नक्षत्र मू. क्षभं ज्योति स्स न्ति तारोडु तारकास्ति नो नपुंसके च स्यु" रित शब्दरत्नाकरः बहीनां विपुलाना श्रीणां शोभाना न्धरः धरती ति धरः पचा यच अत्र चन्द्रस्य त्रि नेत्रसमित इति छेदा धरसाम्यं बहुश्रीधर इत्यनेन हरिसाम्यञ्च प्रतीयते त्रिनेत्रेस मित इसमाकृतः सद्दश इति यावत् बहुश्रीधर: प्रायेण श्रीधरतुल्यः विभाषा सुपो व हुच पुरस्ता तु इति बहुच कीदृशौ तौ शश्वत् पादनिषेविण्या विश्वजनताबा आपच्छे दे बद्धोधम इत्युभयत्र तुल्यम् भृङ्गसञ्चलनादिकं विना विकसनोचितसमये स्वय मेवउन्मीलितानां सिताब्जानां सुषमाहा रीति हरे ललयोरभेदात् काल ञ्च तदु न्मीलित वेति विशेषणं विशेष्येणेत्यत्र बहुलग्रहणात् कुब्ज खजवत् समासः त चनीरजन्मच कालोन्मीलितनीरजन्म नालोल्पलं तरुय सपमाहारी ति हरौ तमस्तोम मविद्यार्जितपापसञ्चयं अज्ञानपूगञ्च हन्ती ति तथा एव मुभयत्रापि समानं " तम स्तुक्ली पापेनरकशोकयो" रिति निखण्डः प्रसूनविशिख मतनु मातन्वन् तृतीयुनयना. मौ शलभता प्राप्य निति हरे अतनुं प्रसूनविशिख. मातन्वन् दग्धं कामं प्रद्युम्नात्मनी पादय निति हरी कामामोत्पादनयोः प्रचाहनित्यत्वा दातन्वनितिवर्तमाननिर्देश गोर्या पावत्यां कृत आशे स इति हरे गौर्यो सरस्वत्यां कृत प्राशोदयो येन सः गौरीकृताशः ब्रह्मा यस्मात् स इति हरौ “गौरी शिवासरस्वत्यो, रिति केशवः सन्त स्सा स्तेषां सदसा सेव्य इत्युभयत्र अत्र विशज्यस्य पृथ गुपादाने प्राकरणिका प्रा शिष्टपदोपनिबन्धे श्लेषोलंकारः २० - अभवति मरः "द्विपन्द्र जी तानि लोके तेषा अस्मा चन्द्रा दन्जत शङ्कादब्जौ शशशाडौ चेत्य मा मत्स्या हिशुक्त्युत्भव वेणुनानि मुक्ताफलानि प्रथि स्युरभव मेव भूरि इत्यगस्त्यरनशाने शसस्यापि मुक्कोत्प प्रथमस्तबकः १५ अतिललित महेलावर्तुलोत्तुंगपीन स्तनभरपरिषंगलाधितो लब्धवर्णः ॥२१॥ निखिलजगतीचक्रव्याप्तोरुकीर्ति रतो बुधा दिह शुभकृता माद्यो नाम्ना नृपोऽथ पुरूरवाः। द्विजवरकुले संभूताना मशेषमहीभुजा प्रथम मुदभू मन्त्रौघाणा मयं प्रणवो यथा योऽसा विलापति रिलातनयो विचित्रं स्त्रीमातृकोऽपि खलु पूरुषमातृकश्च । ॥ २२ ॥ त्तिस्थानत्व मुकं तार उज्वलं वृत्त उंचारित्रं निस्तलत्व ञ्च "वृत्तं पथे चरित्रे त्रिम तीतदृढानिस्तले" इत्यमरः गुभितः प्रथितः संबन्धश्च गुफगुंफप्रन्धे गुण सूत्रंवंशवी यादय षण्णवतिराजगुणा भ्रषण्णवतिराजगुणा इति रनकोश: गुणेने ति जातावेक वचनं गुण्यन्ने प्राय॑न्ते सत्मि रिति गुणा: महेला स्त्री महती इला मनुसुता च लन्धव ग: प्राप्तकान्तिः अनेन पाण्मासित्व मुक्त विचक्षण व अत्रश्लेषानुगृहीता वाक्यार्पोपमा लकारः २१ निखिलेत्यादि-निखिलजयतीचक्रे सर्वैः क्रियमाणत्वा दन्यत्र प्रशस्य मानत्वा च्च व्याप्ता उर्वीमहती पूजिते ति यावत् कीर्तिः कीर्तन जपः यशश्च यस्य स: कीति: पुण्यकर्मप्रथा अत्र हेतु पशुझकृतामाध इतिशुभकृता शुभकरणानां पुण्यक तृणा व द्विजवरकुले प्रामणसमूहे संभूतानान्तै दृष्टाना मित्यर्थः मन्त्रीघार्णा प्रथम आ दिभूतः इतरत्र सोमवंशोत्भूताना मशेषमहीभुजा मास्तिशेषोन्यत्र स्थित एषा मित्यश पा: मन्त्रीघाणा मित्यत्र प्रातिपदिकान्तनुविभक्तिषुचे ति अधिकारे कुमतिचे ति णत्वं अत्र नुट आ बिझक्तित्वा मामीत्यस्य विभफित्वं अय मित्यनन महिम्न: प्रत्यक्षत्वं प्रदार्शतम् प्रणवो यथा प्रणव इव स्थितः मसमरसला पशि वेद हयै हरिणी गुरुः योसा वित्यादि इलापति: भूपति रिलातनयः इळा नाम मनो रपत्यार्थ यज्ञानन्तर मेवो त्पना तनूजा तस्या स्तनूज: स्त्रीमानको पि अन्येषा मिना स्या कि १६ सव्याख्याने मानवेदबम्युकाव्ये ॥२३॥ वाणीविराजिवदनाम्बुरुहोऽपि नित्यं वाणीविद्रतर एव वरीवृती ति अभूदभूतोपमभूरिभूति पोनृपालावलिमौलिभूतः। श्रा एवं माता तथा पि पूरुषमातुकः सैव पुन रिला प्रतिष्ठप्रमा' पुंस्त्वं प्राप्प सुप नसंशः मृगयाप्रसंगेन इलावृतं स्त्रीजनकसेव्य मुपगम्य भगवतो परमेश्वरस्य शापात् । भूत्वा पुनर पि बसिष्ठप्रार्थनया परमेश्वरानुप्रहात् पर्यायेण मासं पुमान् मासं खी चार दिति श्रीभागवते वाणीविराजिवदनाम्बुरुह इत्यनेन वदनाम्बुरुहे सरस्वत्या नित्यसा 4 मुक्तम् अनेना स्य समस्तविद्यानिष्णातता तत्तदौचित्येन प्रसृतेषु वाग्विलासे ।। इति घोत्यते वाण्या वाचा विदूरतर एष दूर एव अल्पाच्चतर मिति व स्वा । परीवृतीत अत्यर्थ वर्तते वृतु वर्सने यक्लक यद्वा अतिशायन एवतरप् वरी ... पौनः पुन्ये च एवंसति वाचो स्पर्थ न्दूर एव पुनःपुनर्वर्तत इत्यर्थः संपद्यते अनेना स्यगुणगणाना मपरिवेद्यतया वर्णयितु मशक्यत्वे पि गुणप्रशंसनलाभात् मा नां पौनः पुन्येन वायां प्रवृत्तिः घोत्यते अत्र विरोधो लङ्कारः वि सद्धाभासत्वं विरोध: अयंविरोध स्समाधानं विना प्रल्लो दोषः सति तु समाधाने प्र मुख एवा बकासत्वा द्विरोधामास: पत्रापि शब्दः प्रतिमासमाने विरोधार्थः विरो धाभावे व शब्दार्थः २३ - अभूदित्यादि-अभूतोपमा अन्यता दृष्टपुर्वे सर्पः भूरि बढी भूति स्सं - यस मौलिभूतः प्रधानभूत इत्यर्थः सुप्सुपेति समासः अहीना मखण्डा लयन् स्ना. * रतरा स्कुर्व मित्यर्यः सदा मन्द करोति असदानन्दं हिन्दती ति च किपडुकृञ् ii। कती धेदने भन करोतिकृन्तयोः प्रकृत्यो रपि तुल्यं रूप मिति प्रकृतिले सपस्वतीकण्ठाकाये “प्रकृतिप्रत्ययापी तो विभक्तिवचनाश्रयो पदमा मवा चेति शब्दोषाभवन्ति पडिति असतो प्रतिषेध बसता ब्च परिपालन * परो धर्म समरे चापलायन मिति श्रीमहाभारते " अत्र वेकानुप्रासः सं मे पूर्व कानुप्रासः असं नृपो नृप इति द्वौ व्यजनसमुदायौ मिथ स्सर है एवं महीमहाना सदासदे त्यनेकप्रकारत्वं कि ग्राम मदरदूरव्यवसायसाय मित्या देवत शब्दपोनरुत्वय न्तु व्यजनमानपीनरुक्तष मित्याल रामशब्देन स्वरसाम्यनिय प्रथमस्तबकः १७ मही महीना कलयन् कराने सदा सदानन्द कृदायुरस्मात् ॥२४॥ अजायना जातसपत्नजात स्सुजातजन्मा नहुषोऽथतस्मात् । नन्नम्पमानावनिपालमौलि नेनिज्यमानामलपादपीठः ॥२५॥ २४ निघ्न नसत स्सततं स सत स्सति योजय पथि प्रथितः, भुव ममुनक् जलाधमितां भुजबलनि तदुर्मदारिततिः ॥२६॥ मो व्यावय॑ते न तु तदझाव प्रतिपाद्य अतो महीना मित्यादी स्वरसाम्य प्रदोषाय प्रथमपादे तु " भूभ" इति केवलयजन सादृश्यरूपा वृत्यनुप्रासः तस्मा दनयो सं सृष्टिः उपेन्द्रवज्रा जतजा स्तती गौ अजायते त्यादि - जातः जनीप्रादुर्भावे श्यन् “शाजनाही" अजात मनुत्भूतं सपन जात शत्रु मो यस्य प्रभावातिशयेन नको प्य, परिबुभूपति स्मे ति झावः सुजात प्रहपञ्चकाग स्थित्यादिमि शोझन अन्म यस्य सः अनेन दिव्यभाव त्व गुम् नसम्पमाना अत्यर्थ पौन:पुन्यन नमन्तः मौलिः किरीट तेन नेनिज्यमानः अत्य शोध्यमानः गिजर सावरायगयो. अम्मा ग्रहन्ता यक " अतो लोप इत्य कारनामः नपदान्ते ति तस्य स्थानिवत्वनिषधा घस्य हलइति यलोपः ॥२५॥ " निस भित्यादि-असतः निघ्न नन्न शेषत्वे माऽविवक्षितत्वा आसिनिप्रह गति षष्ठयभावः अभुनक रक्षितवान् भुजोनयन इति पालने तडो विधाः परस्मैप दम् “आयांप्रथमदलोक यदि कथ मार लक्षणं भवे दुझ्योः दलयोः कृततिशोभा न्ता इति गोतवान् भुनद्देशः आमोदे त्यादि - आमोदः सौरभ्यं हर्षव. मुद में आड़पूर्व मुरमीमावे च आमोदी हर्षसागन्ये इतिव सुमनसः पुष्पाणि सन्त व वदान्यो बहुप्रदः राजपक्षे ३ १८ सव्याख्याने मानवेदचम्पुकाव्ये आमोदभाजां सुमनोगणाना मालम्बभू राविरभू दमुष्मात् मान्यो वदान्यो नृपति ययातिः पयःपयोधे रिव पारिजातः॥ २७ ।। तस्मि नीतिक्निीतिविक्रमनिधी विन्यस्य विश्वंभरा भारं भोगपरंपरा मतिचिरं बोमुज्यमानो वसन् । भूयो भूरितरेण पुण्यनिकरणाऽसादितोऽसौ दिवं सद्यस्संभृतसम्मदै स्सुमनसां संधै श्च संभावितः ।।२८॥. तत स्स वृत्रापुरवधाग्रसा वित्रासिते सुत्रामणि कुत्रा पि सपदि नाकलय मपि ना कलयति रोहिते रोहिताश्वमुखै रखिलै रपि बहिर्मुखै रराजकतया जातशोकै नाकलोकाधिपत्ये कृताभिषेको यथा भिलाष मखिल मपि भोगजात मनुदिन मनुबोभूयमानः कदाचन वलवैरिजायां वलजां पुलोमजां विलोकयन् विषमेषुविशिखविदूषितम ॥ ग॥ ॥२७॥ यत्गुवागि त्यपि “वदान्यो वत्गुषा ग्दास्रो" रितिवे तमि मित्यादि-नीति भयः विनाति विनयः बोभुज्यमानः पौन:पुन्ये ना त्यथै अनुभवन् प्रासादितः प्राप्तः आङपदः पद्यर्थे पद्यर्थो एतिः आ धृषा द्वे ति विकत्पिति णिचकः सम्मदो हर्षः प्रमदसम्मदौ हर्ष इति निपातः संभावित थाभू दि ति शेषः अत्रनीतिविनीतिविकमनिषा विति राज्यभारविन्यासस्य हेतुतयोजनात् का व्यलिङ्ग मलद्वारः "हेतो वाक्यपदार्थत्वे काव्यालङ्गम्". ॥२८॥ * तत इत्यादि-वृता सुरवधागसे ति पत्रहत्याया म्मलिनतरं युवतिरूपमा सायाभिसरन्ती मालोक्य वृत्रारि: पलायमानः कुत्राऽपि विसविवरे बहुकालं गूढ म वात्सी दिति श्रीमागवतोक्तेः कर्तरि तृतीया अत एव त्रासित इति णिच नाकस्य ल यो नाकलय: त माऽऽकलयति अगायति अनेन भीत्यतिशयः प्रकाश्यते मुप्सुपेति नशब्दस्य समासः रोहिताश्वमुखे रोहिताश्वोऽमि: भुज्यत इति भोगः भोगवस्तु अनुपोभूयमानः अत्यर्थ मनुभवन् बखजां वरगुदर्शनां बलजावत्युदर्शने त्यमरः पुलोमजां शची वाहकमावः वाहकत्वं अपात्रं पातं कृतः पात्री कृत अभूतत त्भाव इति पबमस्तबकः १९ ना स्सपदि तदभिसरणेहया वाहकमावपात्रीकृतमैत्रावरुणिशापा द्वा हसभावं समीय भूयः क्षिप्रजाततत्प्रसादा बिजवंशजा देव भवित्री शापमुक्ति प्रतिपन्नमोदं प्रतिपालय न्यामुनाभिधानस्य गिरिवरस्य ग रीयसी न्दरी कष्टतरदिष्टबला दध्यशयिष्ट ततो ययाति स्तु पुरुहू तेन पुरा पुरूरवसे प्रतिपादितं प्रतिष्ठानामिधान मखिलविभवाधिष्ठा नभूत मधिष्ठानवर मधिष्ठायऽभीष्टदानैः प्रतीष्टमोदाः क्षरदमृताक्षरै रुदितै रञ्जसा रञ्जिताः प्रजाः प्रजा इवनिजाः परिपालय प्रत्यर्थित लजा नत्यर्थ मुल्लापयमानो विश्वविश्वंभरावलयवर्तिना निश्शेषराजके न करंहारय नाशावशा दाशावलया दागत्य भूतेषु सकलभूतेषु गव्य चि: मेत्रावरुणि रगस्त्यः वाहसझाव मजगरत्वं “अजगरे शयु हिस इत्युझन वित्यमरः समीय संप्राप्य ई गती ल्यप् क्षिप्रजातत्यनेन तत्क्षण मेव प्रणिपातादि भिः प्रसादितवा निति दर्शितं निजवंशवा बर्मसूनोः मवित्री भाविनी सार्वका लिक स्तच गरीयसी डगुरुतरां द्विवचनविभज्ये तीयसुनि प्रियस्थिरे ति गुरुशन्टस्य गरादेशः उगितश्चेति स्प् िदिष्ट न्दैव न्दरी मित्यपिशाहि त्याचारस्य कर्मसंज्ञा अद्य शयिष्ट शयितवान् “अपादपदसन्तानो एच माख्यायिका कये ति तस्य प्रभेदी द्वौ तयोराख्यायिका किलनायकेने बवाच्याऽन्या ना यकेऽने तरेण वा “इति द ही " पादाना नियमो नास्ति चन्दो यत्र न विद्यते समासपदभूयिष्ठ न्त त गय त्रिपद्यत" इति मानसोल्लासे. तत इत्यादि-प्रतिपादितं दतं प्रतिष्ठानामिधान प्रतिष्ठानसं अधिष्टान वरं पुरश्रेष्ठं भाषिछान न्तु नगरे रथचक्रप्रभावबो रित्यमरः प्रतीष्टः परिगृहीतः इषु इच्चायां क्षरदमृताक्षरे अक्षरशन्देन प्रमुखत एवं माधुर्य चन्यते उदितै वने मेंपुंसके मावे कः असा यथाव जिता: रब्ज राग इत्यत्ला देतुमाणिविक "प्रजा स्या सन्तती जन" इत्यमरः प्रत्यर्षिताजान् रिपुश्रेष्ठान् दुर्जया मित्यर्थः प्रशंसावचन श्रेति समासः उमापयमानः न्यग्भावयन् निजनिदशकायतनिखिल तीन् कुई नित्यर्थः लीक श्लेषणे लिय संमानने ति शालीनीकरणेमात्मनेपदं न्य. ग्भावन न्त द्विझापालीयते रित्यावे पुक् राजकेन राजसमूहेन गोत्रोक्षेत्यादिना २० सव्याख्याने मानवेदच-पुकाव्ये तो जनात् गव्वया ग्रामीयतो ग्रामतया केदारीयतः केदारिकेण भि क्षीयतो मैक्षेण च यथामनोरथं सर्वदा संप्रदानीकुर्व न्गुरुहूत इव म्. भृत्कलाधिनेता वैश्वानर इवा श्रिताशापूरणमनाः कृतान्त इव क्रूर दण्डधारणदत्तचित्तो निति रिव पुण्यजनपरिशोभितपाश्वभागो व रुण इव भृशमहितपाशो दर्ता समीरग इव सदागमलोलः कुबेर वुज अत्र हक्रोरन्यतरस्या मिति कर्मसंज्ञाया विकल्पतत्वात् कर्ताः तृतीया श्रागत्य भूतषु आगते वित्येवार्थः मयूरव्यं समादय थे ति समास: गव्यतः आत्मनो गा मि च्छतः प्रामायत इत्यादिषु त्रिध्धप्येवं सुप आत्मनः क्याचात काच एव्यया गो समूहेन खलगोरथा दिति यत् प्रामतया ग्रानसमा प्रामजने तितल कदास्किंण के दारसमूहेन केदार: क्षेत्र केदाग़ द्यञ्चे ति वर्तमाने ठत्र काचितश्चेनिःञ मेनग भिक्षासमूहेन झिशादिभ्यो णित्यण प्रपनीन् संप्रदी तिऽम्माति संप्रदानं ग्र हीता प्रहीता संप्रमानं स्या सित का ग्रहे गव्य दियो यपाकान तत्तत्प्रयच्छ नित्यर्थः भूभृकुलानो निरिसमू पानां गजसनहाना च आा आधाता नाय क श्च आश्रितस्य स्वाधिष्ठतस्य का दि गशं । अत यापूनर न स्य इति वैश्वानरे आश्रितान.माशाया: पूण मित्यन्यत्र कास्य ण्डाय धरणे कूप गप कृत्सुदण्डधारणे चयायायोगे च 'ग्य जना राक्षस. स्सन्त श्र" यातुधा : पुण्य जना नेता यातु रक्षती" त्यमरः राक्षसनी पुश्यना' पाो । भ्रामहित स्थाऽत्यर्थमाहतस्य पाशस्य उद्धा धाक: आदत न रा प.शाति नाशप याप्यः कत्तित: कुत्सिताना महिला कच उद्धनो उमूलाता च न हणे सदा सर्वदा गम एमन " ग्रहवृद्धति प्रगाने ' त्यप गदागनेषु मच्छास्त्रप एन स्तूपदे शेऽपि शाखे दामो पियाते के :: गुग काना मस्विामी अयेस्वा. मी रि ति निपात: गधं कायस्थ .भ्यो ति वक्तव्य निति क्या साक्चा पला दाप्ताराचा मुलगा द्र तृतगानमन्त्र इत्यर्थः व रिव "हरयिष्ण वृषाकी" इत्यामः वृषा वषभः वा इन्द्रः वृो धन च " वृषाकपा यी श्रीणी "पित्यमरः हारं हरसंबान्ध हरिसंवन्धि च तत्यं दमियण यस्ले ते चे त्यकारेकार लापः तम उज्वल श्. अगं राज्यलाहं तत्र कान्ति रिच्छा यस्या स्सा कम कानो कान्ति रिच्छा हारो मुक्तावली तेनो ज्वला अङ्गकान्ति श्शरीर शोभा यस्ये ति च कन दीप्तौ सत्ये सत्यलाके सत्यायां सत्यभामायां सत्यां सतीदेव्यां प्रयमस्तका २१ इव गुणकार्यः वसाकपि विषाभिरक्षी पापायीव हारोज्वलांग कान्ति मर्तित्रयीव सत्यालीनमना इन्द्रावरुणा विव विततगोराजी वि नतविमतनृपतिविततिविकटमकुटतटपटितमणिषटामरीचिवीचिनीरा जितपदपल्लव स्सन्ततसन्तन्यमानदानवंमज्यमानमानदिव्यपादपोऽय मदेदीप्यत " क्षत्राधिनाथान्वयसंभवो पि नक्षत्रनावान्यासंभवोऽसौ। प हितप्रदाता यहितप्रदाता कथ चरित्रं कथयेऽस्य चित्रम् ॥ २९॥ येन स्वसमता नीताश्शश्व विश्वेऽपि बान्धवाः । अभूव न्मेदुरामोदा स्सोदरा इव सादरम् ॥३०॥ सत्ये तत्थ्ये च आलानं मनो यस्य इन्द्रावरुणो देवताइन्टे थे त्यानर वितता गोराजि: नेत्रसमूहो जलसमूह च ययोः विततायां विस्वतायां एवि भूमी विततामि गोभि वी भिर्वा राजितुं शील मस्ये ति सुप्पजाता विति णिनिः निमतनपतय रशनुभूपा स्स न्तन्यमानेन यथावत्रक्रियमाणेन दानेन हेतुना बमज्यमान; अत्पर्य मण्यमानः यान्ता त् कर्मणि यक भयो आईने तारयो मानो यस्य दिव्यपादपस्य अदेवीप्तत शुशुभे. पुरुहूत श्वेत्यादि रुपमा त्र भूभृदित्यादीनां लिटतया साधर्म्यं तदुक्तं स्फुटमर्याल भारा वेता वुपमासमुचयो कि न्याश्रित्य शब्दमा सामान्य मिहा पि संभवत इति हारोवले त्यत्र लिंगलेषः गोराजीत्यादिषु पचनश्लेषः क्षत्रे त्यादि-सत्राधिनायान्वयसंभवः क्षत्रवंशजातः अहितप्रदाता पत्र खण्डयिता दो अवखण्डने तथ् अस विरोधो लंकारः ॥२६॥ येने त्यादि-स्वसमतां शयनवसनझोजनादिषु सार्वभौमेनाऽऽस्मना तुल्य तां प्राषिताः एत दामोदमेदुरत्वे हेतुः विश्व सर्वे मेदुरः वर्जनशीलः भन्जमासेतिधुरव ' नीतो पन्धुजन स्तथाऽस्मसमता मिति श्रीहर्षः लोके षष्ठं गुरु अयं सर्वत्रमधु ॥३०॥ कि मित्यादि-रिपु मपि चाऽऽत्मनासमान व्यातेने किं घूमः अत्यरमुत 65901 पञ्चमम्
२२
सव्याख्याने मानवेदचम्पुकाव्ये
किं ब्रूम स्सपदि महापदं प्रपन्नो यःकान्तारमित उदश्चितप्रतापः ।
उद्ध" स्वजनपदस्य कण्टकाना व्यातेने रिपु मपि चा त्मना समानं ॥३१॥
उद्धारं परभूभृतां विरचय श्रद्धा य मिद्धादरं
श्रद्धालु कलधौतराशि मनिशं पृथ्वीसुरेभ्यो दिशन् ।
उद्धृत्या पयितै व मा मपि बतत्यातस्स कार्तस्वर
क्ष्माभू द्रूप्यधरी प्युदित्वरझरीनादा दरादी दरम् ॥ ३२ ॥
गोपाया मास धात्री चतुरुदधिमितां सो य मुवीमहेन्द्रो
माधीश स्सुधर्मा स्थिति महितमति मत्तमातगयानः।
मेत दित्यर्थः कथ मेत दित्याह मह च तत् पदं स्थान ञ्च महती सा च आप चतां
कान्तया रमितः कान्तयेति कतत्वोक्तथा रागातिशयो व्यज्यते तेन रागनिमित्ताना न्त
स्य सौभाग्यादिगुणाना मुत्कर्षेः कान्तार महारण्य मित श्च महारण्ये दुर्गपर्थे कान्तार
मित्यमरः प्रताप दूरा देवा रीणां भयजनकत्वं प्रकृष्ट स्ताप श्च स्वस्मिन् जनपदे तिष्ठ
न्ती ति स्वजनानां प्रियात्मजादीनां पदे तिष्ठन्ती तिच स्वजनपदस्थाः ते च कण्टका
श्व कष्टका दुष्टा स्सूच्यप्राणि च अत्र तृतीयप्रकारश्लेषोऽलंकारः अय न्तु प्रकारो
विशेषणसाम्य एव भवति अन्यथा ध्वनित्वापत्तेः नौ नौ ग खिदर्शयतिः प्रहर्ष
णायं
॥३१॥
उदार मित्यादि-भूभृतो महीधरा राजान अ अद्धा अञ्जसा श्रद्धा लु
रास्तिक्यवान् श्रवास्तिक्यामिलाषयो रिति वै कळधीतराशिं कळधौत रूप्यहम्रो रित्य
मरः अर्पयितव अचिरेण कालेन दास्यत्येवं कार्तस्वरक्ष्माभृत् स्वर्णशैलः रूप्यधरः रज
तशैल उदित्वरी उद्गमनशीला इण्नशिजीति करप् झरी निझरः तस्या नादात् नायर
दिश्य रीना दव्याजा'दित्यर्थः ल्यग्लोपे कर्मणि पञ्चमी वक्तव्येति पंचमी अत्र प्रक
तं मरीनाद मपहनुत्य रोदनत्वेन संभावितत्वात् सापहवोत्प्रेक्षा सा च इवादिविरहा
त् प्रतीयमाना अस्या श्व परभूभृता मित्यादिश्लेषो नुप्राहकः तत्वलेन तस्या समुत्था
पनात् सा च समुत्थिता समुत्थापकस्य चमत्कारनिवन्धन मित्यनयो राङ्गिभावेन
सङ्करः
॥३२॥
प्रथमस्तबकः
२३
अश्राम्तन्दानवारिप्रकरपरिलसत्पादपीठोपकण्ठो
यद सोहामधामा निखिलदिविषदा नायको नाकलोकम् ॥ ३३ ॥
कालेऽस्मिन् जन्य मासी लगतमलबलभित्पालिते नाकलोके
त्रैलोक्यैश्वर्यलिप्सातरलितमनसा न्देवदैत्येश्वराणां।
नीत्या मुक्तःपरं विक्रम इह विजये न क्रमेते ति मत्वा
देवा वेगा प्रपन्ना धिषण मुरुनयं भार्गव म्पूर्वदेषाः ॥ ३४॥
जन्येजञ्जन्यमाने पुन रसुरजना जीवनीविद्यया ते
काव्येनाऽव्याकुलेन त्रिदशविशसिताः प्राणिता प्रीणिता श्च ।
एवं ततोययाति रित्यारभ्या रोदीदामित्यन्त प्रन्य रस्य गुणगवा ननुवर्ण्य
तादृग्गुणवत्वे संभाव्यमानं फल मप्य लि जात मिति दर्शयन् पर्यन मुपसंहरीत.
गोपाया मासेति गोपाया मास रक्षितवान् गुपू रक्षणे मुपपीत्यायः कास्मत्यया
दित्यामप्रत्ययः होत्यस्ते रनुप्रयोगः अमाधीशः माधीश सुधर्मायां स्थिती
महिता प्रवृद्धा मति रिचा यस्य शोभने धर्म जास्थिति रास्था तया महिता पूज्यमाना
मति बुद्धि यस्य सः मत्तमातंगः यानं वाहनं यस्यसः मत्तमातात्य यानमिव यानं ए
ति यस्य सः दानवारयस्तुराः दानवारि दानजलब यात् यथा असलेषानुगृहीता या
क्याोपमा
.
अघ ययात देवयानीशर्मिष्ठयो यादृच्छिकी विवाहघटनां वक्तुं कथान्तर मार
झते कालइत्यादि. गतमलेन वृत्रहत्यापापविमुक्तेन क्लभिदा प्रयो लोका एवं
त्रैलोक्यं चातुर्वर्णादित्वा त्स्वायें ध्या लिप्सा लघुमिच्छा धातोः कर्मण इति सन्
मनमीमे तीस् अत्र लोपोऽभ्यासस्ये त्यस्थासलोपः “स्कोस्सय्योगायो" रिति सलो
पः हलन्ता च्चेति कित्वात् गुणामा देवेश्वरा दैत्यश्वरा व तेषा न्द्रन्द्रः परं भूयमाणं
सर्वनाऽव्यभिचारे नीत्या मुकः परं विक्रम इति केवलं पराक्रम एवेत्यर्थः न क्रमेत अप्र
तिबध्धेन नक्राम्येत वृत्तिसगीत त वृत्ति प्रतिबन्धः विषणं वृहस्पति उरुनय मिति
उभयो विशेषणं भार्गवं शुक्र देवत्वात् भ्रष्टा इति पूर्वदेवा असुरा:
जन्य इत्यादि-जजन्यमाने उभयेषां मपि नयविक्रमसन्पत्या दृप्तता
॥३४॥
२४ -सव्यायाले मानवेदचम्मुकाव्ये e भूय स्तै रस्तशंकै मिजबलविलया निर्जितो निर्जरेन्द्रो निन्ये दुस्था मवस्था ममरपरिषदा साक माकम्पमाजा ॥ ३५ ॥ उचित मिदं खलु मन्ये जन्ये विजितो य देष शतमन्युः । कस्य नु गुरुविद्वेषिण इह खलु न स्या पराजयो भूयान् ॥३६॥ ॥ ग॥ तदनु तदनु तेन मन्युशतेन वशीकृते नाकलोके दुनुजचक्रणा क्रान्ते पुन रपि निजवशापादनाशये व विधिविहितबहुमन्युना शत मन्युना विबुधनिवहेन सह विचार्या चार्यतनयः कचो निभृत मेव दत्यर्थ आयमाने जीवनीविद्यया मृतसञ्जीवनी संज्ञया विद्यया अव्याकुलेन एकाग्रचि तेन पिशासिता: हिंसिताः शसु हिंसायां अस्य " धृषिशसी वैग्यात्य" इति वैय्यात्य एवाऽनिट्त्वनियमा दन्या सेटत्वं प्राणिता जीविताः अत एव प्रीणिताः प्रीतिं प्रापि ताः पूज् प्रीमो न्मुंग्वकम्य इति नुक् निजवलविलया निर्जितो निर्जरेन्द्रः भूयः अस्त शस्तै र्दुस्था मवस्था जिन्य इत्यन्वयः अस्तेति उदित्वेन विझाषितेट्कत्वा यस्य वि भाषेति निघाया मिरभावः स्वसैन्यनाशा देतोः पराजितो देवराजः पुन रस्तमरणम यै रसुरै दुस्था दुःखदुःखात्मना तिष्ठती ति दुस्था ता दुःखरूपा मिति यावत् सुपिस्थ इति कः अवस्था कालकृतान्यधावस्थिति रवस्थेति सुपोधिन्यां निन्ये प्रापितः कर्मणि लिट् स्वनगरा च्यावन मिह दुरवस्थाप्रापणं ॥ ३५॥ . उचितमित्यादि-योग्यं "उचित न्तु स्वभावेली निश्चिताभ्यस्तयोः पुनः योग्यचिरानुयाते व इति" केशवः शतमन्यु रिन्द्रः गुरवो बहवो विदेषिणो यस मृता. नां पुन शुक्रेण जीवितत्वात् इहलोके भूयान् अतिशायने वहोलॉप इतीयसुन ईकारस्य लोपः बहो भूभाकः म अत्र गुरुषु निजाचार्येषु विद्वेषः गुरुविद्वेषः सोऽस्यास्ती ति गुरु विद्वेषी ति व्यज्यमानोऽर्थो वाक्यार्य मुपस्करोति तदन्धित्यादि-मन्यूना कतूनां दनुजचक्रेण असुरसैन्येन " वसीयनी चलं सैन्चं चक्र बानीक मखिया " मित्यमरः विधिविहिता बहनो मन्यवः क्रतवो येने ति प्रमुखतः प्रतीयमानं अर्थ मवेश्व पुन रपीत्यायुत्प्रेक्षा विधिना देवशक्त्या विहि तो बहु वि पुलो मन्यु शोको यस तेन प्राचार्यतनयः वृहस्पतिपुतः पाहतमध्ये वसति २५ सृतसञ्जीविनीविद्या मध्येतु महितमध्यवसते बर्जस्वतीदयितस्य भा .र्गवस्य वसतिं प्रति प्रस्थापयामासे अनन्तर मन्तरंगसंगृहीतबलशा सिशासनः कलितकमनीययौवनः कचो य मयनेन सपनसंहति मभिबुभूष बराते रारातीय मपि. दितिसुताचार्य क्षणा दभिबुभूषमा णो महत्तरगुणोत्तरे मुहूर्त स्वर्गतो निर्गत्यं सर्वगीर्वाणदुर्वारगर्वनिर्वाणं कुर्वाणं विकुर्वाणं वृषपर्वाण म्प्रकुर्वाणं कार्तिकेय मिव चित्रशिखण्डि जाताधिरोहं वान्मीकि मिव सिताच्छकाव्याभिख्यातं सकलतापरहित वासो यस्य तस्य अनेन तस्य दुष्प्रापत्वं विचार्य कच: प्रस्थापयामास इत्यनेन तस्य व नत्र सामर्थ्य मिति प्रकाश्यते उजैस्वती दयितस्य अत्र पहुनीयाश्रयणेन तस्या न्त त्वन्धुषु चाऽस्य प्रेमाविष्टता व्यज्यते तेन च तदनुसरणद्वारा कार्यसिद्धि रिति झार्गवस्य शुक्रस्य वसति निलयं प्रस्थापयामासेन्द्रस्थान कारितः कर्मणि लिट. अनन्तर मित्यादि.-अन्तरसम्मन: सङगृहीते त्यनेन स्वसाप्यस्य पर रलक्ष्यत्व मुक्कं कमनीयेत्यनेन यौवनस्य प्रारंभावस्था प्रकाश्यते तेन पक्ष्यमाणदे धया न्यभिलाषस्य युक्तता अभिबुभूष मझिमवितु मिच्छन् सनन्ता लक्षणहत्यी रिति शता हेतुः प्रयोजन ञ्च कारणञ्च अत्र कारणं सब प्राप्तीच्छायाः आरातीयं भारात् समीपे भवः वृक्षाचः अव्ययाना ममात्र टिलोपो वजव्य" इत्यस्याऽनित्यत्वा लोपा झावः बहिष्ठलोपोऽयञ्चे त्यत्र टिलोपवचन मस्याऽनित्यत्वज्ञापकं. दितिसुताति-“कदिकारा दक्किन " इति वा सीए अभिबुभूषाणः प्राप्तु मिच्छन् भू प्राप्ती सनन्ता छानच् गुणोत्तर इत्यनेन ईप्सितकार्यसिद्धि वश्यं भविष्यती ति घोत्यते निर्वाणं विनाशं विकुर्वाणं इष्टं “हर्षमाणे विकुर्वाण: प्रमनाः इष्टमानसः " इत्यमरः वृषपर्वाणं प्रकुर्वाणं सेवमानं गन्धनानक्षेपण इति सेवन आत्म नेपदं चिनशिखण्डिनि विचित्रमयूरे जात मधिरोहण यस्य चित्रशिखण्डिजातस्य बृह स्पले आधेरोहण ञ्च बाहुलकात् कारि खुट् सितारछकाव्याभिख्यात बबनिर्मलका यत्वा दभिख्यातं प्रसिद्ध सित माऽच्छधकाम्य अत्यमिक्याव मानात च कवि रेव काभ्यः पातुर्वर्णादित्वा त्स्वार्थे व्यक् सकलताप राज्यात्मिकादिभिः रहितं सकलताप सानां हित ञ्च खट्वां पर्या बटवा मारूड मिति क्षेपाभावात् समासाभावः क्षमाया मान भमिट समया भासम्म यथे अमिलापः नयहोवु नयवित्सु च उपशल्यं लक्ष २६ सव्याख्याने मानवेदरम्पुकाव्ये मपि सकलतापसहितं खट्वा माखदमपि क्षमारुढं यज्ञाभिलाषिण मपि नयज्ञाभिलाषिणं निजतनूजया देवयान्या परिशोभितोपशल्य. माद्यया विद्यया लापयमानमेनं भृगूणा माघ मासाद्यऽऽभिवाद्य निर वद्यां गिर मिति गृणाति स्म ॥२॥ आम्नायपारगमुनीन्द्र! कचो स्मि नामा धानान्निधे भृगुवरां गिरसांगजन्मा। विद्यां वरा मधिजिगांसु रयासिष न्त्वां वत्स्यामि वत्सरसहस्रक मत्र वर्णी ॥ ३७॥ वाचं कचस्य विशदा मुशना निशम्य विद्वा विचार्य बहुधा बहुधामधान्नः । णया समीपमालवचनः पादोपशल्य इतिप्रयोग श्व आद्यया श्रेष्ठया मृथसाविन्येत्यर्थः आलापयमानं पूजां प्राप्नुवन्तं लियस्सम्माननशाला ति सम्मानन आत्मनेपदं लिङ श्लेष णे विभाषालीयते रित्यात्वे पुक् अभिवाद्यते प्राभिमुख्येन वाद्यते आयुष्मन् भवेत्याशी र्षादः कार्यतेनेनेत्याभिवादनं तूष्णीं स्थिते दोषस्मरणात् गृणातिस्म उक्तवान् अत्र सक लतापरहित मित्यादी विरोधोऽलंकारः ॥२॥ आम्नायेत्यादि-भृगुवर! अहन्नानाकची स्मि आंगिरसस्य वृहस्पते रङ्ग जन्मा पुत्रः किमर्थमिदागतो स्मीत्यत्रा ह वरां श्रेष्ठां विद्यामधिजिगांसुः अध्येतुमिच्छुः. इडण्ययने इडिकावत्युपसर्गन व्यभिचरतः इडश्चेति सनिगमिरादेश: अज्झनगमामिति दीर्घः सनाशं सेत्युः विद्या मित्यत नलोके ति षष्ठी निरोध; त्वा मयासिषं प्राप्तवान् अस्मि याप्रापणे यमरमेऽति सगिटौ अत्र विद्या मित्येव वक्तव्य गुग वनृतोके रयुक्तत या मृतसञ्जीवनी मभिप्रेत्य परा मिति विशेषितवा निति मन्तन्यं आम्नायपारगेस्यनेना ऽद्ययनार्थ मागते रौचित्य वत्सरसहस्रक कालावनोरत्यन्तसय्योगे द्वितीया अनेना ऽधयनस्याऽन्तरानुपरमः प्रतायते वर्णी ब्रह्मचारी अनेना ब्ययनौचित्यं ॥ ३७ ॥ वाचमित्यादि-विशदा मसनिग्धार्थी सम्यक् विहितनिजाकृतार्था इत्य प्रथमस्तबकः २७ ॥ ३८ ॥ ॥३९॥ पुत्र म्पुरन्दरगुरो रुररीचकार विद्यार्थिनी ह गुरवः परमानुकम्पाः मधुरै विविधैः श्लोकै विबुधामोद मादधत् अथ तं सरलं प्रोचे स कवि बुद्धिशक्तिभाक् हे वत्स गीप्पतिसुता ऽधिजिगांससे य न्मत्सन्निधे स्त दधिका म्मुद मुद्वहामि । अद्धा सदा ध्ययनजागरिता निषींद मद्धामनी सुख मीप्सितसिद्धये त्वम् ॥४०॥ प्रसन्नं सद्वृत्तं स खलु सदलंकार ममलम् गुणाना मावासं सहृदयजनज्ञेयहृदया १३८॥ घः विद्वान् विचारकुशलः बहूना न्धानां तेजसा धाम सम तस्य बहुधामधाम्नः पुरन्द रगुराः पुत्र मिति बहुधा विचारे हेतुः अत्रा थान्तरन्यासी लंकारः भृगणेः कचोरीकर गस्य विशेषरूपस्या घस्य विद्यार्थिनीत्यादिना सामान्यरूपेणा चैन समर्थनात् सामा न्यविशेषकार्यकारणभावाभ्या निर्दिष्टप्रकृतसमर्थन मर्थान्तरन्यासः मधुरैरित्यादि-श्लोक यशोभिः पद्य श्च पये यशसि च क इत्यमरः विबुधाः देवाः विद्वांस व तेषा मामोद ममोद च बुद्दे शक्ति रकुण्ठितत्व बुद्धि थ शक्तिः कवित्ववीजरूप संस्कारविशेष श्च कवि श्शुकः काव्यकृच हे. वन्से त्यादि.- अधिजिगांससे अधेतु मिच्छसि जागरिता जाक ॥ प्रसन्न मित्यादि-मुखविकासादिना प्रकटितप्रसादं अन्यत शुष्कन्धना दिवत् स्वच्छजलवत् सहसैव यद्वयानोत्यन्यत् प्रसादो सौ सर्वत्रविहितस्थितिः अन्य चित्तं सर्वत्र सर्वेषु ग्सेषु इत्युक्तलक्षणप्रसादगुणयुक्तं सद्वृत्तं शुभचरित्रं “ आचारवृत्त चारित्रचरित्रचरणानिच " इति सद्भि शोभने स्तत्तदसानुकले पत्त युक्त ञ्च सद २८ सव्याल्याने मानवेदचम्पुकाव्ये .॥४१॥ महाशय्याविषु सुमहितपदं दृषचरितम् सदासेव्यं काव्यं स्फुटरसः मसविष्ट च कच प्रकृतिरुचिर मारा प्रेक्ष्य सा पक्ष्मलाक्षी कच मचकमतैन न्देवयानी तदानीम् लकार प्रकाशाधिक्यात् कुजादिताराप्रहेषु " म श्रेष्ठ मित्यर्थः “ शकुबुगुशुचसाद्या वृद्धितोवीर्यवन्त " इतिवराहमिहिरः सन्तः प्रशस्ता अनुप्रासादय शन्दालद्वारा उप मादयो लिंकारा व यस त दमल कामादिमि हो रहितं मुख्यार्थहतिप्रभृतिभि श्व गुणाना माश्रितवात्सल्यादीनां माधुर्यादीना व प्रसादस्य गुणान्तर्भावे पि पृथगुक्ति रोजसि माधुर्ये चा वश्यकत्वेन प्राधान्यात् आवासं आवसत्यसिमित्यावासः स्थानं अधि करणे घञ् सहृदयजनै त्रिपुषमातभिः प्रशस्तमृदयेन सह वर्तत इति सहृदय इति सुबोधिनी सूक्तिविचारद: जैन श्व ज्ञेयं हृदयं हलतं वस्तु गूढो भिप्राय व महती वृहती पूजिता च शय्या तत्पं “ पर्यहं शयनं शय्या तम्प ञ्चतलिम स्मृत" मित्यमि घानरत्नमाला तस्या माविष्टं शय्या प्रन्यगुंफः तया आविष्ट व " शय्या तल्पे प्रत्यगुंफ" इति वै सुमहिते सर्वैः पूजिते पदे चरणे यस्य यद्वा सुमहिते सुमनोहरे एत सर्वाङ्गसौ न्दर्योपलक्षणं "भूगु सुखी कान्तवपुस्सुलोचनः कफानिलात्मा सितवक्रमज" इति वराहमिहिरः सुमहितानि तत्तरसानुगुणानि पदानि च यत्र दृयं हृदयप्रियं चरित कर्म यस्य चरित मितिवृत्त च सदासेव्यं सद्भिरासेव्यं आसवितं कर्ममात्रे कृत्यः सदा सर्वस्मिन् काले सबैकान्येति दा सर्वस्य स इति सादेश: आदिम मध्यमे न्तिमे च वय सि व्युत्पत्तिविधायित्वा त्सरसत्वात् प्रायेण भगवत स्तत्भक्ताना अचरितवर्णनरूपतया परमपुरुषार्थसन्पादकत्वा च सेव्यं अवश्यं सेवनय आपकेकृत्य: काव्यं शुक्र कविकर्म च फुटःनिग्धवीक्षणादिम स्पष्ट आत्मविषयो रागो मेहो यस्य स्फुटा रशृंगारादयो रसा यत्र पत्र शब्दशक्तिमूलो वस्तुनिः “ अलंकारो य वस्त्वेव शब्दा बत्रा भास ते प्रधानत्वेन स शेय शब्दशक्त्युतमवो द्विधा" ॥४१॥ प्रतीत्यादि-प्रकृतिरुचिरं स्वतो मनोहरं आरा समीपे दूरेच मारा दूरसमीपयो रित्यमरः अचकमत चकमे कमे रुपसंख्यान मिति व धवलं वीणा वितरमणीयं श्वेत निसर्परमंबीयो य स्खीणां स धवल स्मृतः रसो राग: जल उच तर्ष स्पृहा पिपासा च एत प्रचाकुलत्वे हेतुः देवयानीप्रेम्णो पि कबल्य विद्यावा 'प्रथमस्तबकः २९ धवल मधिकतर्षाशारद बीरदाय रसरहित मुदारं व्याकुला चातकीव ४२॥ ॥ ग ॥अनन्तर मन्तेवासिसन्तानै निखिलनिगमागमनिपाठनिरत संख्यावद्भि रप्यसंख्यावद्भिः परिगतपरिसरोभृगुकुलभाग्यां कुरो भा र्गव श्शिष्यान्तरादृष्टचरगुणसन्दोहसन्दर्शननानन्धमानमानसो नि रवद्यया मेधया निखिला मपि विद्या म्मुदा मेधायन्तं सफलसन्देह पंकविध्वंसिमिजवचनचातुरीविशेषविचनीकस्यमानवदनारविन्द मम राचार्यनन्दन मिम नन्दनीय नद्धा यमध्यापिपत् ॥३॥ दुर्ज्ञानार्थविबोधफुल्लहृदया वृत्तिः कचस्य ऽऽदृता सै षा सम्यगतूतुष भृगुवर-न्त न्देशिकाय्य न्तदा । ॥४॥ प्तिहेतुभूतत्वा दिद मत्रोक्तम् अनन्तरमित्यादि--कन्तवासिसन्तान शिष्यसमूहः शयवासेत्यलुक नि एमा वेदा: आगमा शास्त्राणि "आराम स्तूपदेशेऽपि शाखेऽप्यागमनऽपिचे" ति के निपाठः पठनं नौएदनदेत्यपो विकल्पे घञ् “निपाठनिपठौ पाठ" इत्यमरः संख्या वद्भिः पण्डितैः संख्यावान् पण्डितः कवि रित्यमरः असंख्यावादि रियत्तारहितैः अदृष्टच रस्य अदृष्टपूर्वस्य भूतपूर्वे चरडि ति चाट् नानन्यमानं अत्यर्थ हष्यत् मेधया धी र्धार णावती मेधे त्यमरः एत छुश्रूषाश्रवण बै व ग्रहण न्धारण तथा ऊहापोहार्यविज्ञान न्तत्वज्ञान अधीगुणा इत्युक्ताना मन्येषा मप्युपलक्षणम् मेधायन्त आशुगृहन्तं कन्वादि भ्यो यगिति या मेधा आशुग्रहण इति कण्वादी सुधातुवृत्तिः चातुरी चातुर्य विचनी कस्यमानं अत्यर्थ विकसत् कस गतौ यह नीग्वनिति नीगागमः नन्दनीय मन्दन मिया चरन् उपमाना दिति क्यच अध्यापिप दापितवान् इम्ब्ययने विभाषा लुरु लुख गित गाडभाव रूपम् दुर्शानेत्यादि.- दुज्ञानः दुःखेन ज्ञायमानः प्रातो युजिति खल युच फुलं विकसित भारता अर्चिता अतूतुषत् तोपितवती तुष प्रीती लुटि णिधोति च ३० सव्याख्याने मानवेवचम् काव्य वेलातीतरतान्तरेषु युवते स्सबो निरुद्योगता रुन्धे मन्मथपावकेद्धमनसः पुंसो रिरंसा म्पराम् ॥४३॥ । ग॥ तदनु तेन दनुजदेशिकेन निजानुवर्तनवरीवृत्यमानमो दया तदीयतनयया देवयान्या च सतत मपि.परिलाल्यमानो य मप्र माद्य न्नेव विद्याप्रपञ्च ममा दधीय पञ्चशतहायनी मतिवाहयांब भूव 65१०॥ ॥ ४ ॥ ॥ ग॥ तदनु कदाचन काव्यकन्यकानियोगात् कान्तारान्तरसञ्च रसञ्चारितमहितमाहाकुलपालनाकुलो महाकुल स्स महेन्द्रगुरुनन्दन स्स्फुटतर मवगताकूतै रवसरप्रतीक्षै स्तत्क्षणविकस्वरामर्षदीपाक्षैः पाश्चिकै रायश्शूलिकैः कालव्यालकरालकरवालकरम्बितकरै रसुर निकरैः करोपकर्षगृहीतो गीर्वाणगृह्य इत्यकृपायमाणैः कृपाणघातं हत्वा . वेला मर्यादा रुन्धे रुणद्धि रुधि रावरणे स्वरितेत रिरंसां ग्न्तु मिच्छां अत्र दृष्टान्तोऽ लंकारः बलवैधम्र्येण तोषहेतो वृत्ते विरुद्धस्वभावाया निरुद्योगतया प्रतिक्वित्वेनोपा दाना त्तस्याऽपि बिंबप्रतिबिंवभावे दृष्टान्तः तस्याऽपि साधारणधर्मस्याऽपि न केवल मुपमानोपमेययोः ॥४३॥ * सदन्धित्यादि-निजानुपर्तनेन वरीवृत्यमानः अत्यर्थ वर्तमान: भोदो यस्याः यजन्ता चानच रीगृदुपधस्येति रीक अप्रमाद्यन् सावधान स्सन् मदी हो. अस्मा दधीयन् आख्यातोपयोग इति पञ्चमी उपयोगो नियमपूर्वकं विद्याग्रहणं अधी यन् अकृच्छेण पठन् इधार्यो शत्रकृच्छणी ति शता पञ्चशतहायनी पञ्चशतं वत्स रान् अतिवाहयांबभूव अति वाहितवान् तदन्धित्यादि-सचरो मार्गः गोचरसञ्चरेति निपातः माहाकुलं गोक लं माहाकुलः महाकुलस्या ऽपत्वं महाकुला दित्यण आकूत मभिप्रायः मृतसञ्जी बनी जिक्षा सौम्पतिसुतस्य विद्यार्थ मागतिः माहाकुलत्वे निकृष्टकर्मणाऽपि गुरुप्रसा दनाभिसन्धि वातावगती हेतुः भवसरं प्रतीक्षन्त इत्यवसरप्रतीक्षा ईक्षि क्षामिभ्याचे ॥
प्रथमस्तवकः प्रत्यवयवं शकलीकृत स्सहसा वृकसमुदायायोदीयमानमोद मदी यत विलय न्त नयन्तो थ छलयन्तो भृगूद्वहम् । .. कलयन्तः परा प्रीति निलय न्ते निजं ययुः ॥४४॥ याते जीवात्मजाते वन मतिविधुरा भार्गवी मार्गवीथी दत्ताक्षी साय मेषा धृतकुतुकभरा त म्प्रतीक्ष्यैव तस्थौ । गोत्रां गोप्ना वियुक्ता मथ समुपगतां वीक्ष्य सा कातराक्षी तात न्तातप्यमाना निजहितनिरतं गद्गदां गा मगादीत् ॥४५॥ .. ति णः विकस्वर: विकसनशीलः स्थेशभसिति वरच दीने दीपनशीले नमिकंपीति । पार्श्वकैः पास्थिवत कुटिल उपायः पार्श्व तेनार्या नान्विच्छन्त: पार्श्वका: पार्श्वना निच्छतीति कन् आयश्शूलिक. तीक्ष्णोपायोऽयश्शूलंतेना र्था नन्विच्छन्तः आयश्शू लिकाः अयश्शूलेति ठक् करवितो युक्तः “ पृक्तः करवितो मिश्रः छुरिती मिलित स्तथा" इति शब्दरत्नाकरः करोपको करे उपकृष्य सप्तम्या वेति गमूल गीवाणगृत्य: देवपक्ष्यः पदास्वै रिति गृहेः क्यप् कृपावन्तो भवन्तः कृपायमाणाः तेभ्यो न्ये अकृ पायमाणा भृशादिभ्य इति कर्मणि क्या कृपाणघातं हत्वा, कृपाणेन हत्या करणे हन इति णमुल कपादिष्विति तस्यैव धातो रनुप्रयोग. समुदय स्समृहः ॥५॥ विलयमित्यादि.-विलय मन्तं ली द्रवीकरण एरच च्छलयन्तः च्छा च्छेदने पति च्छिनत्ति धमार्थानुसारिणं मार्ग मिति च्छम तत् कुर्वन्ती ति च्छल यन्त: कलयन्तः प्राप्नुवन्तः कल गो संख्यानेच ॥४४॥ यातात्यादि.-मार्गवीचीति अन्न वागीशब्देन परक्तिवाचकेन मार्गस्य बज्वायतत्वं लक्ष्यते तं प्रतीक्षत इति तरप्रतीक्षा टाप् रोलां मोसमूहं सक्षगोरवादि बिलकव्यव बति ः गोत्रा पालन तातप्यमाना अत्यपं. तापयुक्ता तप सन्ताप बान्ता छानच गत्गदा समिताक्षरां .
मांतो बनावमा सानाय तात मा गा लास तु मलाज सम्ममातू। हा हन्त हन्त.कि मिद तमसा विपन्त माइग्बतीय मयते क्षणदो लणेन भूत्वा तान्दुश्रवां गाम्मृत, इति मृतसंजीवनी विधवा पं.. शिष्याणा माजुहाव विवागुरुसुतं भार्गवो मर्गधामा । मिस्या मित्वा वाणा मंब जठरतल म्पूर्वव पूर्णकायो जवि जीवात्मजो सौ सहि निजगुरो रप्रतः प्रादुरासीत् ॥४॥ तदनु गुरुपरणपरिचरणाम विषणो सौ विषणसूनु रुरुणा काणा भरेनैव गुरुणा मुना प्रतिपादितमाो ह मिति सत्वरनिसत्वरमत्ति भारमरितान्तरंगो मुहमुदु सु असमरप्रेमरसपरिप्राण प्राणं सीत् यातायादि.-पनाव व यातः गत्वति चतुर्थी सः तेन नीत: समजः गोगनः तु मजगतिक्षेपणयोः समुदो रज इत्यप समागात् सत्यवायतः । द मत्र हेतुः कः हाहन्तहन्तति विवाहाधिक्ये पथि केनापि हेतुना विलवितः मायास्यति बेत्यत्राह तमसेत्यादि श्रावृवती तिरोधाना अयते अय पय एती नवेऐन कापाययंकाविष्टत्वेन निशाएते नातिशयवत्वप्रततिः अत्यापिया दुसन भूपमाणी जीवनाविषमा बाबुराम सार नामदुफ तन्मन्त्र उपालिका वर्षः शिवाला मात्र अब पारसल्वाति उकः सिदशनुन मिस्कोन गोपनीया पि तस्व प्रकुनीयन मुलाम पलियन सोप्या प्रवृत्तियामिधरतीति प्रादुरासीत प्रादुर्दा
No text on this page.