·No text on this page.

·तत्त्वचिन्तामणौ ईश्वरानुमान। अनुमानखण्डान्तर्गतं । श्रीमद्गङ्गेधोपाध्यायविरचितं । श्रीजयदेवमित्रविरचितालोकनामकटीकासहितं । यासियाटीक-सोसाइटौ-समाजानुमत्या संस्कृतविद्यालयाध्यापक- श्रीकामाख्यानाथ-तर्कवागीशेन परिशोधितं । कलिकाताराजधान्यां यापतिस्त मिशनयन्त्रे मुदिनं । शकाब्दाः १८१५ । ई०१८६३ ।

·No text on this page.

·ईश्वरानुमान । विरोधित्वेनानुगतेन तयोरेव हि विशिष्टाभावत्वेन दाहव्यवहारादा जनकत्वमस्तु कृतं तदुपजीविनाति- रिक्तविशिष्टाभावेन । अथोत्तेजककाले विद्यमाना- त्यन्ताभावानुवृत्तावप्युत्तेजकापनयने उत्तेजकाभाव- व्यक्तिर्या जाता तदवच्छिन्नमणेरभावो न तोति तदा नि कार्योदयः तत्तदुत्तेजकाभावविशिष्टमणेरभावकूटस्य जनकत्वादिति चेत् । न । तत्तदुत्तेजकाभावानामननु- गतत्वेनानुगतविशिष्टाभावव्यवहारानुपपत्तेः उत्तेज- काभावत्वेनानुगमेऽतिप्रसङ्ग एव । अथ विशेषण-विशे- घ्याभावयोर्विशिष्टविरोधित्वमनुगतकारणतावच्छेदक यत्र तदन्यतराभावस्तव न विशिष्टम् यत्र विशिष्टं तत्र उक्तरूपो नाश: प्रमितो येन तदनुरोधात् प्रामाणिकतया गौरव- मप्यादृत्य तादृशद्रव्यनाशं प्रति हेतुता कल्येत। न चोत्तरकाले विशिष्टाभावानुगमस्थावश्यकतया तत्प्रामाणिकतायां शनिवत्प्रथम- कल्पनामनादृत्य कल्पनान्तरं, प्रथमकल्पनया लाघवसहकारेण बलवत्या विरोधिन्योत्तरस्या गुरुकल्पनायाः अनवकाशात् अनुगम- स्थान्यथासिद्ध्या गौरवस्य प्रमाणवत्त्वाभावात् । एतेनोत्तेजकाभावाभाव- एव विशिष्टाभावादिजनकति परास्त। सामान्यसामय्यभावे विशेष- सामय्या अकिञ्चित्करत्वात् इत्युक्तत्वात् उत्तेजकप्रयोगानन्तरकाले दाहानापत्तेश्च । तदुत्तरकाले दाहजनकविशिष्टध्वंसस्य तेन जनना- 13 ·तत्त्वचिन्तामणौ न तयारभाव इति सहानवस्थाननियमस्य विरोध- स्यानुभवसिद्धत्वादिति चेत्। न। सहानवस्थान- नियमा न परस्परविरहरूपतया विशेषण-विशेष्या- भावस्य प्रत्येकं विशिष्टाभावतया तत्प्रत्येकाभावा भावस्य विशिष्टत्वापत्ते:(९) तथाच विशेषण-विशेष्यया प्रत्येकं विशिष्टत्वापत्तिः तदभावस्य तत्त्वात्। न चाभया भावाभाव उभयं विशिष्टम् । एवं ह्यभावद्दयं विशिष्टा- भावो न तु प्रत्येकाभावरूप इति प्रत्येकाभावात् विशिष्टाभावव्यवहारो न स्यात् । नापि परस्परविरह- व्याप्यत्वं तदाक्षेपकत्वं वा, विशेषण-विशेष्याभावस्य विशिष्टाभावत्वेन तदव्याप्यत्वात्तदनाक्षेपकत्वाच्च, अभेदे तयारभावात् । एतेनान्यदपि विशिष्टव्यवहारविरो । भ्युपगमादिति । एवञ्च विशेषणावच्छिन्नध्वंसे ध्वंसे भावोन्मज्जना पत्तिः सामान्यत एवाभावाभावस्य भावत्वादित्यपि वदन्ति विशिष्टविरोधित्वं विशिष्टाभावरूपत्वं वा, तदनुमापकत्वं वा, तद- भावव्यापकाभावप्रतियोगित्वं वा, यदिकल्पत्रयं तत्सर्वमपि विशिष्टा- भावेनानुगमयितव्यम् । अथाननुगमे भब्दाननुगमस्य व्यर्थत्वात् तथाचानुगते तस्मिन् किमनेन, अननुगते तु कथमिदमप्यनुगत- मिति दोषं स्फुटबयोपेक्ष्य दोषान्तरमाह, 'सहानवस्थानेत्यादि। (१) तत्प्रत्येकाभावाभावस्य प्रत्येकं विशिष्ठत्वापत्तेरिति क ।

·ईश्वरानुमान। धित्वादिनानुगतत्वमपास्तम्। केनाप्यनुगतेन रूपेण विशेषण-विशेष्याभावस्य विशिष्टाभावत्वे प्रत्येका- भावाभावस्य विशेषण-विशेष्यान्यतरमात्रस्य विशिष्ट- त्वापत्तेः तदभावाभावस्य तत्त्वादित्युक्तत्वात्, तस्मा- विशेषण-विशेष्याभावा विशेषणावच्छिन्नविशेष्याभावो न विशिष्टाभाव इति । अत्रोच्यते, विशेषण-विशेष्ययाः सम्बन्धादिशिष्टव्यवहार इति तयोः सम्बन्धाभावा- सम्बन्धाभावादिति। ननु सम्बन्धाभावोऽपि नाविशिष्टोविशिष्टाभाव- इति विशेषण-विशेष्योभयप्रतियोगिकसम्बन्धाभावोवाच्यः सोऽपि विशिष्टाभाव इति क्वचिद्विशेषण-विशेष्यप्रतियोगित्वयोर्विशेषयोर- भावात् क्वचिदिशेव्यसम्बन्धाभावादित्यनुगमेन सोऽपि सम्बन्धाभावो वाच्य इति तत्राप्येवं विकल्पेनाननुगततदसम्भव इति। किञ्च किम- नुगतविशिष्टाभावेन दाहलक्षणानुगतकार्यस्थान्यथैवोपपत्तेः तथाहि 'विशिष्टाभावोऽपि दाह्यनिष्ठोदाहहेतुर्वाच्यः व्यधिकरणस्यातिप्रसक्तः, पदरमुत्तेजकाभावविशिष्टमणो दाह्यसम्बन्धाभाव एव विशिष्टा- भावात्मानुगतो दाहहेतरस्तु किमनुगतेन विशिष्टाभावेन। किञ्च प्रतिबन्धकाभावो यदि दाहहेतुस्तदानुगमाय विशिष्टाभावो निर्वाचः स एव तु न कारणं प्रमाणाभावात्प्रतिबन्धककालौनकार्य प्रत्युत्तेजक- रूपविशेषसामय्यन्तरकल्पनेनैव सर्वसामञ्जस्येन तद्धेतृत्वग्राहकान्वया- देरन्यथापि सिद्भूत्वात् इति, अत्र प्रतियोगितावच्छेदकावच्छि- । व ब्रूमः, ·१०० तत्त्वचिन्तामणौ विशिष्टाभावव्यवहारः घट-तदभावव्यवहाराविव घट, सत्त्वासत्त्वाभ्यां )। न हि तयारसम्बन्धे विशिष्टव्यव हारः, न वा तदभावे सति न विशिष्टाभावव्यवहारः। यस्य यत्र यः सम्बन्धः स एव तत्र तस्य वैशिष्ट्यं, स च सम्बन्धाभावो विशेषणाभावात् विशेष्याभावा- दुभयाभावात् सर्वत्राविशिष्ट एकः तेषां व्यापको ऽनुगतविशिष्टाभावव्यवहारादिकारणम् इह दण्डौ पुरुषो नास्तीत्यत्र तथा दर्शनात् । अतएव दण्डमात्र- सद्भावे दण्ड-पुरुषसद्भावे उभयाभावे च कैवल्य-पुरु- बप्रतियोगिकोऽभावोनुभूयते यथा घटाभावः । न च प्रतियोगिनि विशेषणं प्रतौतमत एव विशिष्टाभावत्वं, अभावमात्रस्यैव विशिष्टा- भावतापत्तेः प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिज्ञानं विना- ऽभावाज्ञानात् । न च विशेषण-विशेष्ययोरप्यभावप्रतियोगित्वप्रतीते विशिष्टाभावः घटाभावे तु नैवमिति वाच्यम् । तर्हि सम्बन्धाभाव- दूत्यसङ्गत्यापत्तेः तस्याभावप्रतियोगित्वेनाप्रतीतेः तस्मात्प्रतियोगिता- वच्छेदकावच्छिन्नाभावस्यैवाभावस्य प्रमित्या यत्र प्रतियोगितावच्छे- दकं विशेषणं तदवच्छिन्नविशय्याभावः, यस्तु विशेषण- विशेष्योभय- सम्बन्धत्वावच्छिन्नाभावः स विशिष्टाभाव इति दण्ड-पुरुषोभयप्रति- (१) यथा घटसम्बन्धेन घटवान् इति घटाभावसम्बन्धेन घटाभाववानिति च व्यवहारः तथा विशेषण-विशेष्ययोः सम्बन्धेन विशिष्यवान् इति तयाः सम्बन्धाभावेन विशियाभाववानिति च व्यवहार इति भावः ।

·ईश्वरानुमान। षयोः सम्बन्धाभावः सर्वचास्तीत्यनुगतः केवलपुरुषा- भावव्यवहारः, एवञ्च प्रतिबन्धकोत्तेजकाभावयाः सम्ब- धाभावो दाहकारणम् स च प्रतिबन्धकाभावे प्रति- बन्धकोत्तेजकसद्भावे उभयाभावे चास्ति सर्वत्र प्रति- बन्धकोत्तेजकाभावयाः सम्बन्धो नास्तीति प्रतीतेः। नन्वेवं यत्र प्रतिबन्धकोत्तेजकाभावौ तत्रापि दाहः स्यात् अधिकरणाभावयारतिरिक्तसम्बन्धाभावादिति चेत् । न। तदभावेऽपि स्वरूपसम्बन्धस्याभावात् सर्वच स्वरूप- सम्बन्धादेवाधिकरणाभावयोर्वैशिष्ट्यप्रतौतेः। तथापि प्रतिबन्धकोत्तेजकाभावावेव स्वरूपसम्बन्धस्तयोरभा- 4. 'योगिकसम्बन्धत्वमेकं प्रतियोगितावच्छेदकं तदवच्छिन्नाभाव एक- एवेति क्वाननुगमः । न चैवं विशेषणावच्छिन्नविशेष्यविरहे मति मङ्गतिरिति वाच्यं। तत्र विशेष्यस्य विद्यमानतया तदभावासम्भवात् । न च सम्बन्धाभावेऽप्येष दोषः, तस्य तदाऽसत्त्वात् । नचोत्तेजकाभाव- मणिसम्बन्धत्वावच्छिन्नाभावस्य तदुभयाभावतयाऽननुगमः, सम्बन्धत्वस्य मिलितवृत्तित्वेन सम्बन्धत्वावच्छिन्नाभावस्थानुगतत्वात् । न चैवं विशे- षणावच्छिन्नमण्यभावः, मणे: सत्त्वात् सम्बन्धस्य तदाऽभावात् केवलस्य सम्बन्धत्वाभावात् समय-देशावच्छिन्नखरूपस्य सम्बन्धत्वात् । न च मणेरप्यभाव एव, क्षणभङ्गापत्तेरुतत्वात् । न च सम्बन्धाभावेऽपि तत्तादवस्थ्यं, क्षणवत् तत्प्रतियोगिकसम्बन्धस्य क्षणक्षयितया क्षणिक- ·१०२ तत्त्वचिन्तामणौ वश्च प्रतिबन्धकाभाव उत्तेजकञ्च दाहकारणं, तथाचा- भयाभावे उत्तेजकासत्त्वे परं दाहः स्यात्, उत्तेजकवति प्रतिबन्धके दाहो न स्यादिति चेत् । न । अधिकरणा- भावावेव स्वरूपसम्बन्धः तयार्घटवद्भूतलचत्वरीयतद- भावयोरपि स्वरूपसत्वे घटवति घटाभावव्यवहारा- त्वेन सम्प्रतिपत्तेः। यत्तु विशिष्टे दाहसंयोगाभाव एव हेतु रित्य- न्यथासियुपवर्णनं, तन्न, न हि दाहाद्यन्यथानुपपत्त्या तत्कल्पनं येना- न्यथासिद्धिः, अपि तु प्रतियोगितावच्छेकभेदेनाभावभेदस्य प्रामा- णिकत्वेन। न च कृतेऽपि तस्मिन्न हेतुत्वं उनान्यथा सिद्धेरिति वाच्यम् । दाह्यसंयोगाभावस्य व्यधिकरणतया दाहसमानाधिकरणस्य दाह्य- निष्ठोक्तविशिष्टाभावस्य जनकत्वेन तस्यैवान्यथामिद्धेः । यच्च उत्तेजक- रूपा विशेषसामय्येव हेतरस्तु इति विशिष्टाभावान्यथासिद्धिरिति, तदपि न, प्रतिवन्धकाभावहेतुत्वमग्टहीत्वा उत्तेजकहेतुत्वस्थापि ग्रहा- सम्भवेनोपजीव्यविरोधात्, तथा हि प्रतिबन्धके मति कार्य्यदर्शन, मसति च दर्शनमन्तरेणोत्तेजकान्वयाद्यनुविधानासम्भवः सामान्य- सामग्रौत एव कार्यसम्भवात् तद्दर्शनेन तु तदभावहेतुत्वनिश्चये सत्यपि प्रतिबन्धके सति उत्तेजकसमवधानाज्जायमानो दाहोऽव- छेदकान्तरं कल्पयति न तु कारणान्तरमुपजीव्यविरोधात् । न च प्रतिबन्धकाभावत्वावच्छेदेन हेतुत्वग्रहादवच्छेदकान्तरकल्पनेऽपि उप- जौव्यविरोधः तस्यात्यागादधिकस्य च तत्प्रवेशात् । वस्तुतोऽवच्छेदक- वधौनीपजीव्या अवच्छेदकमन्तरेणापि प्रतिबन्धकाभावहेतुत्वग्रह- ·ईश्वरानुमान। पत्तः, किन्तूपश्चिष्टस्वभावत्वं, तच्च सम्बन्धान्तरं विना विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वम्। न च घटवद्भूतल-चत्व- रोयतदभावयोविशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वमस्ति, घट- वति कदापि घटाभावप्रत्ययानुदयात्, तदिहापि प्रतिबन्धकानेजकाभावयोविशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वं स्वरूपसम्बन्धः, अन्यथोत्तेजकवति प्रतिबन्धके चत्वरी- योत्तेजकाभावविशिष्ट प्रत्ययापत्तेः, तादृशस्वरूपसम्ब- धाभावश्च प्रतिबन्धकाभावे प्रतिबन्धकोत्तेजकसद्भावे उभयाभावे चाविशिष्ट एव । सम्भवात् प्राथमिकत्वस्यैव दैववंशसम्पन्नत्वात् । किञ्च उत्तेजकमननु- गतमिति न दाहहेतुः विशिष्टाभावहेतुत्वे चाननुगतानामपि तेषां यावन्तोऽभावाः तावदिशिष्टमण्यभावस्थानुगतस्य सम्भवेन स एव दाह- हेतुर्न तु विशेषसामय्यंन्तरकल्पनमिति सझेपः । 'तच्चेति, 'सम्बन्धान्तरमित्यादिकं सम्बन्धत्वमिति, तदवच्छिन्ना- भाव इति भावः। ननु सम्बन्धसत्त्वेऽपि विशेषण-विशेय्यप्रतियोगिकसम्बन्धत्वावच्छि- नात्यन्ताभावः कारणमुच्यते प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नेन सम- ञ्चाभावस्य विरोधो नान्येन, तेन सम्बन्धत्वावच्छिवसत्त्वेऽपि नोक्ता- त्यन्ताभावो विरुध्यते तदरं लाघवाविशेषणावच्छिन्नविशेय्यात्यन्ता- भाव एव हेतुरस्तु उक्तयुक्त्या तहदेव प्रामाणिकत्वेन लघुतया च जन- .

·तत्त्वचिन्तामणौ यद्दा अदण्डपुरुषस्याभावे दण्डौ पुरुषो न प्रतियो- गौ तस्यादण्डत्वाभावात् किन्तु तदन्यः(१), तस्याभावा दण्डिसद्भावेऽपि दण्डमावसत्त्वे उभयासत्त्वे चाविशिष्ट- इति तस्मात् केवलपुरुषाभावव्यवहारोऽनुगतः। तदुक्तं न हि दण्डिनि सत्यदण्डानामन्येषां नाभावः, किन्तु दण्डाभावस्यैवेति युक्तं, अन्यथा तबान्येषामिति पदस्य व्यर्थतापत्तेः, तथा केवलप्रतिबन्धकाभावे उत्तेजकसह- कृतः प्रतिबन्धको न प्रतियोगी तस्य केवलत्वाभावात् किन्तु तदन्यः, तदन्यस्य च केवलप्रतिबन्धकस्याभावे कत्वसम्भवात्, एवञ्चोत्तेजकाभावावच्छिन्नमण्यत्यन्ताभावः कारणं न तु ध्वंस इति न क्षणिकवाशङ्का । न चात्यन्ताभावस्य सदातनत्वेन प्रागपि कार्यापत्तिः, नित्यत्वेन घटाभाववद्देश-समयविशेषाव- च्छिन्नसम्बन्धसत्त्वस्याकर एव स्फुटत्वादिति पूर्वाखरसादाशतितमेव निर्दोषतया सिद्धान्तयति, 'यद्देति, 'दण्डौ पुरुष इति दण्ड-पुरु- पत्वं न प्रतियोगितावच्छेदकमित्यर्थः, एवमग्रेऽपि, 'किन्तु नदन्यः' तदभाववानित्यर्थः, तथाच तदभाववत्त्वं प्रतियोगितावच्छेदकमिति भावः । यथाश्रुते तु तस्यैव समयभेदेनादण्डतयोक्ताभावप्रतियोगि- त्वेन तदन्यत्वाभावात् भेदाभेदानभ्युपगमादिति दोषः, 'श्रदण्डाना- मन्येषां' दण्डाभाववत्त्वावच्छिन्नानामित्यर्थः, 'अन्यथेति यदि विशेष- णाभाव एव न विशेषणावच्छिन्नविशेष्याभावः तदा, 'अन्येषामितीति (१) तदन्यः प्रतियोगीति ख०॥

·ईश्वरानुमान। १०५ उत्तजकसहित प्रतिबन्धकसत्त्वे उत्तेजकमावसत्त्वे उभ- यासत्त्वे वा विशिष्ट एवेति नाननुगमः। उत्तेजकापनये च केवलप्रतिबन्धकोऽस्तौति न तदभाव इति दाहो न भवतीति। ननु न प्रतिबन्धकाभावः कारणम् एकदण्डान्वये घटोत्पत्तिवत्प्रतिबन्धकसत्त्वेऽपि प्रतिबन्ध- कान्तराभावेऽपि) कार्यानुदयात्, न हि यावत्कारण- तावच्छेदकावच्छिन्नं तावदन्वये कार्यमिति चेत् । न । प्रतिबन्धकाभावत्वेन न कारणत्वमन्योऽन्याश्रयात् किन्तु मण्याद्यभावत्वेनेत्युक्तत्वात्, तत्त्वेऽपि वा घटे दण्ड- सलिलादिवत्प्रतिबन्धकाभावकूटस्य दाहहेतुत्वात् । यद्दा प्रतिबन्धकत्वावच्छिन्न प्रतियोगिक एवाभावः कारणम् स च यावदिशेषाभावनियत इति न प्रति- बन्धकसत्त्वेऽपर प्रतिबन्धकाभावेऽपि कार्योदयः प्रति- विशेष्यवाचकपदानुपादानापत्तिरित्यर्थः । 'उत्तेजकापनय इति, पुन- उत्तेजकप्रयोगे उत्तेजकाभावावच्छिनतन्मण्यभावोऽस्त्येवोक्तयुक्तरिति स्मर्त्तव्यं । ननु कार्यानुत्यादनियतत्वं प्रतिबन्धकत्वमिति नान्योन्या- ऽश्रयत्वमित्यत. श्राह, 'तत्त्वेऽपि वेति । नन्वेवमन्योन्याश्रयाभावे तत्मामान्याभाव एव लाघवाद्धेतुन तु यावत्तदभावा- इत्यरुचेस्तदेव सिद्धान्तयति, 'यति । वस्तुतस्तु व्यवस्थितविकल्पोऽयं यत्रोत्तेजक- (१) तदन्यप्रतिबन्धकाभावेऽयौति ख० ।

·तत्त्वचिन्तामणौ बन्धकस्य च संसर्गाभावा हेतुः तेन तत्सत्त्वे तदन्यो- ऽन्याभावेऽपि न कार्यम्। अन्वय-व्यतिरेकाभ्यां व्याप्ति- कारणत्वयाग्रहे संसर्गाभावस्य त्वयापि हेतुत्वाङ्गी- कारात् अन्यथा सामग्रीव्यापकयाः सत्त्वे तदन्योऽन्या- मस्ति तत्रोत्तेजकाभावावच्छिन्नतदत्यन्ताभावस्य सामान्याभावत्व- सम्भवात् तत्सामान्याभावो हेतुर्यत्र तन्नास्ति यथानुमित्यादौ बाधादिः तत्र तत्सम्बन्धाभावमाचस्थ हेतुतया प्रागभाव-प्रध्वंसा- दिसाधारणचित्रात्मकसामान्याभावासम्भवात् यावद्विशेषाभावकूटस्थ कारणत्वं तदभिप्रायकश्च सम्बन्धाभावत्वेन प्रतिबन्धकाभावस्य हेतु- तया प्रागभावादिरपि तस्य हेतरित्यादिग्रन्थः, अन्यथोत्तेजकाभाव- विशिष्टप्रतिबन्धकाभावस्यात्यन्ताभावतया तुरीयतया वा उभय- था पि न प्रागभाव-प्रध्वंसयोर्हेतुत्वमिति विरोधापातात् । 'प्रतिबन्ध- कस्य चेति, यद्यपि उत्तेजकाभावावच्छिन्नाभावस्यात्यन्ताभावात्मक- तया तदन्योन्याभावमादायातिप्रसङ्गशझैव नास्ति अभावकूटहेतु- तापक्षेऽप्यन्योन्याभावमादायातिप्रसङ्गः एव न यावदभावाधौनकार्य- स्यैकस्मादनुत्पत्तेरिति, तथापि यावदभावहेतुता हि न यावता- मभावानां हेतुता एकत्र प्रागभावादिसर्वाभावासम्भवात्, तथाच यावतां मण्यभावादौनां सम्बन्धाभावकूटकारणत्वानिर्वचनेऽन्योन्या- भावमादायातिप्रसङ्गः स्यादेवेति तदभिप्रेत्यैतदुक्तम् । ननु भवेदप्येवं यद्यन्योन्याभावव्यावृत्तं सम्बन्धाभावरूपं वस्तु भवेदित्यत आह, 'अन्यथेति, अन्यथानुपपत्त्या त्वयापि तस्याभ्युपेय- वादिति भावः ।

·ईश्वरानुमान । भावे कार्यव्याप्याभावापत्तौ कार्य-कारणव्याप्य-व्याप- कभावे व्याघातात्। किञ्च तवापि प्रतिबन्धकाभावे शक्तिरस्तौति तत्सत्त्वे तदन्योऽन्याभावमादाय शक्ति- सत्त्वग्रसङ्गः। न च स दुर्वचः, न वा प्रागभावादित्वे- नाननुगम-व्यभिचारी, प्रतियोग्यधिकरणयाः संसर्ग- माराप्य या निषेधः स संसर्गाभावः। भूतलं घट- संसर्गो नेत्यच भूतले घटसंसर्गस्य संसर्गो नाराप्यते किन्तु तादात्म्यम् । वयन्तु ब्रूमः यत्र प्रतियोगिनमधि- ननु व्याप्ति-कारणतयोग्रहेण नान्योन्याभावमादायातिप्रसङ्गो येनोभयाभ्युपगमः स्यात् तथा हि सामय्यभावे कार्याभाव इति कालगर्भ वाच्यम् तथाच व्यतिरेकत्वेनैव सामान्यतोऽन्वयादिग्रहः सम्भवत्येव यदा सामग्र्यन्योन्याभावस्तदा कार्यान्योन्याभावस्य सत्त्वात् व्याप्तौ तु यत्र वयभावः तत्र धूमाभाव हति संसर्गाभावपक्षेऽपि व्याप्तिशरीरप्रविष्टसंसर्गविशेषावच्छिन्नवस्थापि प्रसङ्गवारणायावश्य- वाच्यत्वे तत एव निर्वाहेऽन्योन्याभावव्यावृत्तसंसर्गाभावाभ्युपगमस्य निर्वो- र्जत्वाखरसादवण्याभ्धुपगन्तव्यत्वे वौजान्तरमाह, “किञ्चेति। जल्प- कथामाश्रित्योक्तमधुना वादकथामाश्रित्याह, 'न च स इति, 'प्रति- योगौति यत्र प्रतियोग्यधिकरणप्रतियोगिकसंसर्गविषयतया यस्या- रौपत्वं तादृशारोपपूर्वकनिषेधावगमविषयत्वमित्यर्थः, यथाश्रुते तु प्रतियोगिन्यधिकरणसंसर्गमारोप्येत्यर्थः । ननु तादात्म्यमपि संसर्ग- एवेत्यन्योन्याभावाव्याप्तिरित्यखरसादाह, 'वयन्विति, 'प्रतियोगिन- ·१०८ तत्त्वचिन्तामणौ करणे समारोप्य निषेधावगमः स संसर्गाभावः, यत्र चाधिकरणे प्रतियोगितावच्छेदकमारोप्य निषेधाव- गमः सेोऽन्योन्याभावः। भूतलं न घट इत्यत्र भूतलस्य घटत्वावगमात् घटत्वमेव च घटतादात्म्यम्। मिति प्रतियोगिन्यधिकरणसंसर्गमित्यर्थः, अन्यथा भूतले घटो- नेत्यत्र भूतलस्य विशेषणतया घटस्य च तत्र विशेष्यतया अनारो- प्यत्वेनासम्भवापातात् । 'यत्र चेति, प्रतियोगितावच्छेदकस्थारोपः प्रकारतया द्रष्टव्यः न तु सम्बन्धतया सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिक- सम्बन्धाभावेऽतिव्याप्तेः। न चासम्भवो घटो न पट इत्यादौ पटा- भेदात्मनः पटत्वस्य सम्बन्धतयाऽरोप्यत्वान्न तु प्रकारतयेति वाच्यम् । तादात्म्यारोपेऽपि पटत्वादेरेव प्रकारवान तु पटादेरिष्टतावच्छेद- काप्रकारतया अन्यादृशज्ञानस्थाप्रवर्तकत्वात् दयानेव विशेषो यदेकत्र पटत्वादिसमवायेन प्रकारोऽपरच स्वाश्रयतादात्म्येनेति। यद्दा प्रति- योगितावच्छेदकलं यद्यच्छित्तिधौजनकत्वं तदा संसर्गाभावे गतं, यदा तत्प्रतियोगिमात्रवृत्तित्वं तदा सम्बन्धाभावेऽप्रतिसङ्गेन यथाश्रुत- मेवादरणौयं । अत्र वदन्ति तादृशारोपजन्यत्वमभावप्रतीतौ ग्राह्य- मनुगतधर्मावच्छेदेन तच्च तादृशविषयानुगमेनेति संसर्गाभावविषय- बादि तद्दाच्यम् तथाच प्रतीतेविषयानुगमे किमनेन अननुगमे प्रतीतेरिदमपि दुग्रहं। किञ्च तत्पूर्वकत्वं तत्कारणकत्वं तत्र च नियमप्रविष्टयोरत्यन्ताभावान्योन्याभावयोरन्यतरस्य पूर्वत्वप्रविष्टप्राग- भावस्य च स्वरूपे विचार्यमाणे संसर्गान्योन्याभावयोरन्यतरप्रतीत्य- ·ईश्वरानुमान। १०६ आरोपस्य हेतुत्वे किं मानमिति चेत्, मा भूत्ताव- दन्यत्, नेदमिह नेदमिदं इत्यबाधितविलक्षणव्यवहार- एव तव मानमिति । ननु प्रतिबन्धकात्यन्ताभावो न हेतुः तस्मिन् सत्यपि कार्याभावात् । न हि करादौ पेक्षायामुक्तलक्षणस्य कथं नान्योन्याश्रयलं अतीन्द्रयाभावाव्याप्तिश्च तबारोपपूर्वकप्रतीत्यभावात्। यत्तु आरोपपूर्वकमित्यचारोपस्थाभाव- गर्भवेनान्योन्याश्रय इति, तन्न, प्रतियोगिमज्ञानत्वेनैव जनकतया श्रारोपवस्थाविवक्षणात् । न चाभावभ्रमविषयातिव्याप्तिः, तत्राप्यनु- भावेनाभाववत्त्वभ्रमः किन्त्वभावशून्येऽभावभ्रम इत्यभावसामान्यलक्षण- स्थातिव्याप्यभावात् आरोपस्थाप्यभावत्वादिति। अत्र ब्रमः । प्रति- योग्यारोपपूर्वकनिषेधधौविषयतावच्छेदकलं संसर्गाभावत्वं, एवमग्रे- ऽपौत्येतदुभयलक्षणं, स्वरूपन्तु यदिषयतावच्छेदकं संसर्गाभावत्वादि तत्वाभावाभावत्वमखाभावाभावत्वञ्ज तेन नोक्तसर्वपूर्वावकाशः । अस्ति च घटस्य योऽभावस्तदभावो घटो घटान्योन्याभावस्थाभावी घटत्वमिति। न च घटस्य योऽन्याभावस्तदभावो न घटाभाव इति खसंसर्गाभावाभावोलक्षणार्थ इति पुनरन्योन्याश्रय इति, स्वाभावा- भावत्वमित्यत्र वस्तुतो यद्यपि संसर्गाभाव एव पर्यवसितः तथापि संसर्गाभावत्वेन तत्र न प्रविष्टः अभावत्वेनैव स्वसंसर्गाभाव उपस्थित- इति न काचिदनुपपत्तिः, अन्योन्याभावस्य खप्रतियोगिकाभाव- मात्राभावत्वादिति सर्वं सुस्थं । ‘मा भूत्तावदिति, तथाप्यन्यदस्तौति उच्यते, तच्चारोग्याभावे तत्तदभावबुद्धिवेजात्यानुपपत्तिरारोप्यसम्ब- ·११० तत्त्वचिन्तामणौ मण्यत्यन्ताभावः तत्संयोगात्यन्ताभावो वा, मणेः स्वा- वयवत्तित्वात्() संयोगस्य चाव्याप्यत्तित्वात्। अतएव न तत्प्रागभाव-प्रध्वंती हेतू तयाः करादौ अत्तेः) गुण-कादेश्च प्रतिबध्यत्वानापत्तेः तस्य जन्यधमाना- श्रयत्वेन(२) तत्र तयारभावात्। न चान्यः संसा- धावच्छेदमन्तरेणाभावभेदाभावसम्भवादित्यादि, 'नेदमिहेति, यदि नारोपः हेतुस्तदा भूतले घटसम्बन्धान्योन्याभावसत्त्वे कदाचिनेदमिह कदाचिनेदमिति प्रतीतौ वैलक्षण्यानुपपत्तेरित्यर्थः, अनुपलम्भादौनां कारणानां तौल्येन कार्यावैकस्मिकतापत्तेः कारणवैचित्र्यस्य कल्प- नौयत्वेन पारिशेण्यादारोपहेतुतायामश्रान्तेरिति भावः । यथाश्रुते फलीभूतप्रत्ययस्य वैलक्षण्योपन्यासेनोक्तारोपकारणतायां प्रतीति- विधया मानमित्यसङ्गतोपन्यासापत्तेरित्यवधेयं । 'गुणेति, गुणादेः (९) खावयवत्तित्वात् करावयवावच्छिन्नत्तित्वात्, तथाच किञ्चिदव. यवावच्छेदेन करादौ मणः सत्त्वदायामपि किञ्चिदवयवावच्छेदेन मण्यत्यन्ताभावसत्त्वात् दाहापत्तिरिति भावः । (२) ध्वंस-प्रागभावयाः प्रतियोगिसमवायिदेशरत्तित्वनियमेन मण्यादि- प्रागभाव-ध्वंसयोन करादिवत्तित्वमिति । (३) अब जन्यत्वं नित्यान्यत्वं न तु प्रागभावप्रतियोगित्वं, नियात्वञ्च प्रागभावाप्रतियोगित्वे सति ध्वंसाप्रतियोगित्वं, तेन जन्यधर्मपदेन प्रागभावस्थापि संयह इति । (8) ध्वंस-प्रागभावयोरभावादित्यर्थः ।

·ईश्वरानुमान । भावोऽस्तौति चेत् । न। संसर्गावच्छिन्न प्रतियोगिकस्या- भावविशेषस्य सति प्रतिबन्धकेऽभावात् । स च समय- विशेषावच्छेदेन संसर्गितया अत्यन्ताभाव एव तथैवा- न्वय-व्यतिरेकावधारणात्। अथैवं प्रध्वंस-प्रागभावस्थले समयविशेषावच्छिन्नात्यन्ताभावेनैवोपपत्तौ न तयाः सिद्धि:(१) अत्यन्ताभावो ह्ययाप्यत्तिः तस्य चैकच प्रतिबध्यत्वं तदा यदि प्रतिबन्धकाभावाभावौ तत्र, न चाभावस्तति भावः । 'प्रभावविशेषस्येति तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिकस्य प्रति- योगिविरुद्धस्य चेत्यर्थः, तथाच संयोगावच्छिन्नप्रतियोगिकतन्मण्य- त्यन्ताभावो व्याप्यवृत्तिसंयोगात्यन्ताभावश्च हेतुरिति नोक्तदोष इति भावः । नन्वत्यन्ताभावस्य नित्यतया न कदाचित्कार्योत्पत्तिरित्यत- श्राह, ‘स चेति नित्यत्वेऽपि तदधिकरणस्वभावता तस्य कादा- चित्कौत्यर्थः,। नन्वयन्ताभावस्थ प्रतियोगिसादेश्य) अवच्छेदक विनानुपपन्नमित्यत्यन्ताभावावच्छेदकतयैव तौ सिद्ध्येतामित्यत शाह, 'अत्यन्तेति, प्रागभावादिवृत्त्यवच्छेदककाल एव तदवच्छेदकोऽस्तु किं (१) न तयोः सिद्धिरिति तयोः ध्वंस-मागभावयोः न सिद्धिरित्यर्थः, तथाच ध्वंस-प्रागभावोल्लेखिनी प्रतीतिः वास्तविकोयो ध्वंसाधिकरण- कालः तदवच्छिन्नात्यन्ताभावं वास्तविको यः प्रागंभावाधिकरणकालः तवच्छिन्नात्यन्ताभांवञ्चावगाहते न लतिरिक्तध्वंस ग्रामभावाविति भावः। (२) प्रतियोगिसमानदेशात्वमित्यर्थः ।

·तत्त्वचिन्तामणौ भावाभावे क्वचिद्देशोऽवच्छेदकः क्वचित्काल इतिर) चेत् । न । तव विद्यमानताविरोधित्वेनैव कपाले न घट इतिप्रतीतिवैलक्ष्मण्यात् (२) न त्वेवं भूतले घटा- भावप्रतीति (३)। अन्ये तु भविष्यति घटो नष्ट इति विलक्षणप्रतीत्यो- रत्यन्ताभावेनैकेन समर्थयितुमशक्यत्वात् अन्यएवायं संसर्गाभावइत्यप्याहुः। एतेन विशेषणभाव-विशेष्याभाव-तदुभयाभाव- घटितं सामग्रौत्रयमेवास्तु दाहे च जातिचयकल्पन- ताभ्यामन्तर्गताभ्यामिति भावः । 'श्रपौत्यखरसे तौजमुक्तान्यथा- सिद्धिरेवेति । विगौतत्वेनेति यद्यप्यनिषिद्धत्वं श्रुत्यनुमापक (१) तथाच कालतितायां देशस्यावच्छेदकत्वं, देशत्तितायां कालस्या- वच्छेदकत्वमिति भावः। (२) ध्वंस-प्रागभावावगाहिप्रतीत्यो घटनिठविद्यमानताविरोधित्वेन एक- स्मिन् देशे घटाभावसत्त्वेऽपि देशान्तरे घटस्य विद्यमानत्वसम्भवात् अत्यन्ताभावावगाहिपतीतेः घटनिष्ठविद्यमानत्वाविरोधित्वेन मिथो- वैलक्षण्यमिलि भावः । (३) भूतले घटाभावप्रतीतिः न घनिष्ठविद्यमानताविरोधिनीत्यर्थः (8) विषयवैलक्षण्यस्य प्रतीतिवैलक्षण्यनियामकतया ध्वंस-प्रागभावाव- गाप्रितीत्यो अत्यन्ताभावविषयकत्वे वैलक्षण्यासम्भव इति भावः ।

·ईश्वरानुमान। मिति प्रत्युक्तम्। अनुगत हेतुसत्त्वात् दाहवैजात्यस्य योग्यानुपलम्भबाधितत्वाच्च व्यक्तियोग्यतयैव जाति- योग्यत्वेन() योग्ये अयोग्यजात्यभावात् । ननु प्रहरं मा दहेत्यादा सावधिमन्त्र पाठे मन्त्र विनाशे दाहः स्यात् । न च सङ्कल्पविषयकालविशेष एव तत्र प्रति- बन्धकः, सङ्कल्पना समयस्य स्वताऽविशेषात् । न च उद्देश्यत्वमेव तत्र विशेषः, तस्य विनाशात् । न चाद्देश्यध्वंसेाऽपि हेतुः, तस्य यामादूर्ध्वमपि सत्त्वात् । न च मन्त्र पाठजनितमदृष्टमेव तब प्रतिबन्धकम् तत्कालदाहाप्राप्तिकफलनाश्यत्वेन नाग्रे दाहप्रति- बन्ध इति वाच्यम्। प्रतिबन्धकमन्त्रपाठस्यानिषि- इत्वेनाविहितत्वेन चादृष्टाजनकत्वात् तदाचारस्य विगौतत्वेन श्रूत्याद्यननुमापकत्वादिति मैवम् । उद्दे- श्यत्वज्ञानाहितसंस्कारविषयकालस्य प्रतिबन्धकत्वात् । तादृशाविगीतत्वाभावो यद्यस्ति तदा श्रुतिनिषिद्धत्वादधर्मजनक- मेव तदभावेऽविगौतवं श्रुत्यनमापकमेवेत्युभयथापौदमुक्तं, तथापि शिष्टाप्रवृत्तिविषयत्वं विगौतत्वमभिप्रेत्य तदुक्तं । वस्तुतस्तु अलौकि- कत्वात् तदनुमानमिदं तु लौकिकमेव मत्यादिवदित्यवधेयं । (२) व्यक्तियोग्यतैव जालियोग्यत्वे मानमिति ख० । 15 ·११४ तत्त्वचिन्तामणौ ननु प्रतिबन्धमकुर्वतामप्रतिबन्धकत्वेन शक्तिमनपकुर्वतां मन्त्रादौनां न प्रतिबन्धकत्वं अतः शक्तिसिद्धिः। न च कार्यानुत्पाद एव प्रतिबन्धः तज्जनकत्वमेव प्रतिबन्धक- त्वमिति वाच्यम् । कार्यानुत्पादो हि न तत्प्रागभावो न वा तदुत्तरकालसम्बन्धः तस्य मन्त्राद्यजन्यत्वादिति चेत्। न। मन्त्रादीनामप्रतिबन्धकत्वात् तत्प्रयोक्तारस्तु प्रतिबन्धकाः ते च किच्चित्करा एव मन्त्रादौ च कायें कारणोपचारात् स्वार्थिककन्प्रत्ययाहा तथा व्यपदेशः, प्रतिबन्धश्च सामग्रीविरहः, मन्त्राद्यभावघटितसामग्री- विरहश्च मन्त्रादिरेव तदभावाभावस्य तत्त्वात् । नव्यास्तु न प्रतिबन्धकाभावः कारणं न वा शक्तिः किन्तु तत्तत्कालीनदाहविशेष प्रति तत्तत्कालप्रतिबन्धे- तरवः कारणत्वमिति प्रतिबन्धकाभावः कारणताव- 'मन्त्राद्यजन्यत्वादिति, यद्यपि योगवत्क्षेमस्थापि कृतिसाध्य वक्ष्यतीति मन्त्रादिजन्यत्वमस्त्येव कार्यानुत्पादस्य तथापि मन्त्राद्य- जन्यत्वादित्यस्थ मन्त्राद्यकरणकल्बादित्यर्थः, भवति ह्यनुत्पादक मन्त्रादिजन्यत्वेऽपि गन्धादीनां तत्कारणता अनुत्पादपूर्वसमयास- त्त्वात् प्रागभावं विना तदभावात् प्रतिकन्धकत्वस्य च प्रतिबन्धजन- कस्वार्थकत्वादितिं ध्येयं। मिश्रमतमुपन्यस्थति, 'नयास्विति ।

·ईश्वरानुमान। ११५ च्छेदको न तु कारणम् दण्डत्ववत्, आकाशादौ त्वेक- व्यक्तिकेन यथा कारणत्वं क्वचित्प्रतिबन्धेऽप्यन्यच शब्दो- त्यत्तेः किन्तु भेर्यादेः तथा कारणत्वमिति तत्प्रतिबन्धे- न शब्दोत्पत्तिरित्याहुः। तन्न, वह्नि प्रतिबन्धकाभाव- योरन्वय-व्यतिरेकतौल्येनेोभयस्यापि कारणत्वात् न त्वेकमेवावच्छेदकं विनिगमकाभावात् । किञ्च यस्मिन् 'भेादेरिति अतगुणसंविज्ञानबहुबौहिणा भेाकाशसंयोगादि- रभिमतोऽन्यथा तयैव भान्यदा तत्र तदान्यत्र वा शब्दानुत्पाद- नापत्तेः । इदञ्च समाधिसाम्यादुतं, यदा प्रतिबन्धकाभाव एव हेतुतावच्छेदकत्वेनोच्यते तदा सकलमविकलमेवात्यन्ताभावस्था- व्याप्यत्तित्वादिति । नन्वन्वय-व्यतिरेकतौल्येन चेदुभयजनकत्वं दण्डदृढ़त्वयोरुभयोरपि जनकतापत्तिः। अथ तत्र चक्रादिसमवधानं दण्डस्य साचात्सम्बन्धा- दिति दण्डमात्रजनकतायां विनिगमकमस्तौति वैषम्यमुच्यते तदे- तदन्ति प्रतिबन्धकाभावयोरपि तुल्यं । न च प्रतिबन्धकाभावस्य वहिविरहकरादावपि सत्त्वात् साक्षात्समवधानमत्येवेति वाच्यम् । अधिकरणविशेषनियतप्रतिबन्धकविशेषस्व कारणान्तरे अभाव- सत्त्वेऽपि प्रतिबन्धेनाधिकरणविशेषविशेषितप्रतिबन्धकाभावकारणत्वस्य अवश्यवाच्यतया तादृशस्यास्य समवधानं. परम्परासम्बन्धेनैवेत्यवश्या- भ्युपगमात् तथाच दृढ़त्ववदिदमवच्छेदकं अस्वित्यस्चेराह, 'किञ्चेति, 'यस्मिन्निति, कार्य्यजनक इति शेषः, तेन फलोपधानवत्यां यस्यां ·तत्त्वचिन्तामणौ सत्यपि यदभावात्कार्याभावः तस्य कारणत्वमायाति न तु तदवच्छेदकत्वम्। न हि कार्यायोगव्यवच्छेदः कारणत्वं, किन्तु नियतपूर्वसत्त्वम्। तच्च सहकारि- विरहप्रयुक्तका-भावेऽप्यक्षतम्। अन्यथा चक्रसहित- दण्डत्वेन कारणत्वे सहकार्युच्छेदः । यस्य यद्धर्ममव- गम्यैव नियतपूर्वसत्त्वमवगम्यते तस्य तदवच्छेदक दण्डत्वमिव । सहकारी तु न तथा । ननु मा भूदा- व्यक्तौ सत्यामपि यदभावात्कार्याभावः न तदवच्छेदकमित्यर्थः, अतोदाहोपहितवहावेव प्रतिबन्धकसत्त्वासत्त्वयोः सम्भवेनावच्छेदकत्वं दण्डदृढ़त्वसत्त्वासत्त्वेनैकत्रेति घटोपहितदण्डदृढ़त्वाभाव एव नेति दृढ़त्वेनैवान्वयानुविधानमिति तदवच्छेदकमेवेति भावः । उक्त एव नियमे विपक्षबाधकमाह, 'न हौति, तथातिकाऱ्यार्थिनः कारणे- ऽप्रवृत्त्यापातादिति भावः। 'किन्विति इतरसत्त्वे कार्याभावनियम- स्तदवच्छेदकमित्यर्थः, यथाश्रुते तु दृढ़दण्डत्वस्थानवच्छेदकत्वापाते व्याप्तिरूपनियमग्रहे दृढ़त्वस्य व्यर्थत्वादिति भावः । 'अन्यथेति कार्यायोगेत्यादेः कारणत्व दूत्यर्थः, इष्टापत्तावप्रवृत्त्यापत्तिस्तैवेति स्मर्त्तव्यं । नन्वेवं दण्डत्वमपि सहकार्यवास्तु नावच्छेदकमित्यत आह, 'यस्येति यदि 'दण्डत्वाग्रहे दण्डहेतताग्रहस्तदा तथा प्राङ्केतापि न चैवं, किन्तु तदादायात्यवश्यं तदवच्छेदकमित्यर्थः । न चैवं दृढ़त्वं नावच्छेदकं स्यादिति वाच्यम् । चक्रभ्रमिद्वारा झनु विधानं दण्ड- ·ईश्वरानुमान । पत्तिः शक्तौ मानमनुमानन्तु स्यात् तथा हि स्थिरो- ऽवयवी जनकदशाविशिष्टो वह्निरजनकदशाव्यावृत्त- भावभूतधर्मवान्) जनकत्वात् कुण्ठकुठारात्तीक्षण- कुठारवत् दाह्यासंयुक्तवहेः दाह्यसंयुक्तर्वाह्नवच्च प्रति- बन्धकसत्त्वे संयोगादेरजनकदशावर्तित्वेन तदतिरिक्ता- तौन्द्रियभावभूतधर्मसिद्धिः। यद्यपि शक्तर्भावहेतु- जन्यत्वेन नाजनकदशाव्यात्तत्वं तथाप्युद्भवविशिष्टा- यास्तथात्वम्। यद्दा धर्मेऽतौन्द्रियत्वं विशेषणम् । न च दृष्टान्तासिद्धिः, तुल्याधारत्वेऽपि लाहविशेषघटित- स्वेति तादृशदण्डस्यैव नियतपूर्ववर्त्तिताग्रह इति तदवच्छेदकमतएव न वैपरीत्यं विवक्षितविवेकेन चक्रभ्रमिजनकत्वस्यैव दाद्यतया घटकवस्थाजनकत्वात् । न चैवमन्यं प्रतीति न्यायेन दण्डस्यान्यथा- सिद्धितापत्तिः, अन्यमुदासौनमित्यर्थस्य वक्ष्यमाणत्वादिति दिक् । 'स्थिरोऽवयवौति मण्यादिसमवधानमात्राधौनाजनकत्वाव्यवहितकाले मण्याद्यसमवहितो वहिरित्यर्थः, तादृशविशेषणस्थैर्यस्थ वार्थमेव स्थिरोऽवयवौत्युक्तं, अवयवौ योग्य इति यावत्, अन्यथा वहिवस्य परमाणाववृत्त्या अवयवौति व्यर्थं स्यादिति भावः । ननु यावज्जनकदशाव्यावृत्तत्वं न मण्याद्यभावादिनियतकिञ्चिद्या- वृत्तत्वं संयोगस्यापौत्यस्वरमादाह, 'यदेति, न चैवं भावभूतपदं व्यर्थ, अभावस्यानुपलब्धिगम्यत्वेन भट्टनये तस्याप्यतीन्द्रियतया तदुपादानात् (१) अजनकदशाव्यावर्तकभावभूतधर्मवानिति खः । प्रत्यक्षगन्य- ·११८ तत्वचिन्तामणौ कुठारे विलक्षणच्छिदाकार्यवलादतीन्द्रियतीक्ष्णत्व- सिद्धेः। अथवा तथाभूत एव वह्निः कार्यानुकूला- तौन्द्रियादिष्ठधर्मसमवायो जनकत्वात् आत्मवत्, अतीन्द्रियत्वञ्च यद्यपि न साक्षात्काराविषयत्वं अनित्य- साक्षात्काराविषयत्वं योगजधमाद्यजन्यसाक्षात्कारावि- षयत्वं वा, परखं वा प्रत्यसिद्धेः संयोगादिपञ्चक- जन्यज्ञानाविषयत्वमैन्द्रियकाणामपि, तथापि संयोगा- धन्यतरप्रत्यासत्तिजन्यसाक्षात्काराविषयत्वमुभयवादि- गुरुनयेऽपि दुरदृष्टाभावादेरतौन्द्रियस्य वारणायोपादानमिति भावः । ‘कार्यति कार्यानुकूलतादृष्यसिद्धये, अतएव कार्यपदं खकार्य्यपरमत एव च हेतौ जनकत्वमपि तज्जनकत्वमन्यथा व्यभिचारापातादिति, श्रतएव चाग्रेऽर्थान्तरशङ्का दाहे कार्य-तद- भावात्, अद्विष्ठपदमदृष्टवदात्मसंयोगेनातौन्द्रियपरमुष्णस्पर्शेऽर्थान्तर- वारणय समवायपदमप्युक्तक्रमेण मण्याद्यभाववारणायेति भावः । ननु हेलादिरन्यतरासिद्धेऽपि प्रसाथ्याङ्गकत्वान्न तु साध्यमपि तथा तत्प्रतिवन्धनार्थमेवोक्तप्रयासेन अन्यस्थापि तत्साधकस्याप्रसिद्ध- साधकतया प्रकृततुल्यवादित्युभयसिद्धमतौन्द्रियत्वं निर्वमशक्यं अन्यतरासिया केषाञ्चिदर्थं दूषयति, 'परखमिति, व्युत्क्रमेण सङ्गम- नौयन्तेनाद्ययं न खम्प्रति शेषं न परम्प्रतीत्यर्थः, 'तथापौति, यद्यपि संयोगादिजन्यज्ञानपञ्चकविषयकत्वमनुगतमस्येव तथापि कूटापेक्ष- यैकाभावस्य लघुत्वात् तदर्भमेव साध्यमुक्तं । 'उभयेति, यद्यप्येवमुभय- ·ईश्वरानुमान । सिद्धम्, अन्यतरत्वञ्च तदन्यान्यत्वम् । न चाभावा- मतमुक्तं उभयेति यद्यप्येवमुभयमतप्रसिद्धावन्यतरसिद्धव्यर्थविशेषणता तथापि माध्ये व्यर्थविशेषणतार्थान्तरं हेतुव्यर्थविशेषणताधिकबलमिति प्राचीनमतेन प्रयोगात् । वस्तुतस्तु साध्ये व्यर्थविशेषणता न दोषः हेतुसमानाधिकरणत्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकवाभावस्य गुरु- एयप्यवच्छेदके सुग्रहत्वादधिकरणगौरवस्यादोषत्वात् लघाविव गुरु- एयग्यधिकरणे सत्यां सामय्यामभावग्रहादन्यथा तथाभूतावच्छेदकत्वा- भावेऽग्टहौते विशेषणे तथाभूतावच्छेदकत्वग्रहे व्यभिचारित्वापत्तेः हेतौ तु नौलघूमत्वादि नाधिकरणकोटौ किन्तु अवच्छेदककोटा- विति व्यर्थविशेषणता भवत्येव । न च वौजसाम्याटुभयमपि दोष- इत्यनेन विरोधः, अन्योन्याभावगर्भव्याप्तेरेव गमकतेति मताव- ष्टम्भेन तदभिधानात् तत्र हि साध्यवतोऽन्योन्याभावप्रतियोगितया साध्यस्यावच्छेदककोटिप्रवेशादुभयगर्भव व्याप्तिरनुमितिहेतु रित्युक्त- मेवेत्यन्यत्र प्रलयानुमानादौ सुव्यक्तं सर्वमिति । नन्वन्यतरत्वं प्रत्येक- मात्रनिष्ठमित्यत आह, 'अन्यतरत्वमिति, तदन्यान्यत्वञ्च संयोगवा- द्यवच्छिन्नजनकत्वानाश्रयत्वं, यथाश्रुते संयुक्तसमवायादौ समवाय- गर्भतया संयोग-समवायान्यान्यत्वेन पञ्चग्रहणं विरुध्येत । किञ्च पूर्व- वदुभयमतसाधारण्यानुपपत्तिरात्ममनोयोगस्य योगिप्रत्यक्षादावपि जनकत्वात् संयोगत्वादि च विषयविशेषसंयोगत्वादि वक्रव्यं अन्यथा- त्ममनःसंयोगस्यापि संयोगत्वेन जनकतयोतविरोधापत्तिः। न च विषयपर्यन्त विशेषणे संयोगवस्य विशेषत्वपर्यन्तविवक्षा न युक्नेति -- ·१२० तत्त्वचिन्तामणौ तौन्द्रियत्वं, तस्यासिद्धेः । न च वह्नौ स्थितिस्थापके- नार्थान्तरं, तब तदभावात् क्रियाया वेगेनादृष्टवदात्म संयोगेन वोत्पत्तेः न चात्मत्वं नित्यत्वं वायाधिः। स्पर्शक- त्वादिमति घणुके साध्याव्यापकत्वात् । यद्दा पिण्डौ- भूतो वह्निः दाहानुकूलादिष्ठातौन्द्रियभावभूतधर्मवान् दाहजनकत्वादात्मवत्, न चात्मत्वमुपाधिः, अदृष्टत्वस्य वाच्यम् । मनोगोचरयोगिप्रत्यक्षस्य संयोगजन्यतया मनमोऽतौन्द्रिय- खानुपपत्तेरिति भावः । 'तस्येति उक्तसाक्षात्काराविषयत्वस्येत्यर्थः, तस्याधिकरणरूपतया संयोगादिप्रत्यासत्त्यैव ग्रहादिति भावः। यदा 'तस्येत्यनन्तरमतिरिक्तस्येति शेषः, तथाच पूर्ववदेव संयोगादिग्राह्य- त्वमिति भावः। केचिदभावातौन्द्रियत्वमित्यनन्तरं दोष इति पदमध्याहरन्ति, तेनाभावातीन्द्रियत्वेऽपि न कापि चतिरित्यर्थः, 'तस्यासिद्धेः' अती- न्द्रियचलक्षणसिद्धेः, अपि तु प्रकृते अतीन्द्रियपदेनेदं विवक्षितं तेनाभावातीन्द्रियदारसमवायपदं साध्ये उपात्तं अन्यथा स्वमतेन भट्टनयेऽभावातीन्द्रियत्वेऽपि न्यायनये तस्यातथालेन तद्वारकसमवाय- पदगर्भसाध्यमन्यतरासिद्धं स्यादिति वदन्ति । ननु यदि कार्यसामान्यगर्भ साध्यं तदा स्थितिस्थापकेनार्थान्तरा- शङ्का दाहलक्षणविशेषकार्यगर्भ तच्छङ्कापि नेति तथैवानुमानमाह, 'यद्दति अदृष्टवस्य धर्मवादेरित्यर्थः, न चादिष्ठपदेनैव तदारित- ·ईश्वरानुमान। १२९ दाहानुकूलत्वेनादृष्टे साध्याव्यापकत्वात् । अथवा कर- वहिसंयोगः कार्यानुकूलातौन्द्रियधर्मसमवायो जन- कत्वादात्मवत् झणुकवच । न चात्मत्वं द्रव्यत्वं वोपाधिः, यणकैकत्व-स्पर्शादौ साध्याव्यापकत्वात् । यहा प्रति- बन्धकदशायां प्रत्यक्षसकलदाह हेतुसमवहिता दाहा- जनको वह्निः जनकदशावृत्तिका-नुकूलभावभूतधर्म- शून्योऽजनकत्वात् कुण्ठकुठारवत्। यद्दा तथाभूता वहिर्दाहजनकदशात्तिदाहानुकूलभावभूतधर्म शून्यः मिति वाच्यम् । अद्दिष्टपदस्थाव्यासज्यत्तित्वात्मकत्वात्। न चादृष्ट- लाभावेन कार्य्यवाभावाभावान्न तदनुकूलमिति वाच्यम् । अदृष्टस्य तड्याप्यतया स्वस्वव्याप्येतरसमवधाने कार्याभावव्यापकाभावप्रतियो- गित्वलक्षणका भावप्रयोजकाभावप्रतियोगित्वरूपानुकूलत्ववत्त्वसत्त्वा- दिति भावः । 'कार्यानुकूलेति खकार्यानुकूलेत्यर्थः । 'न चात्मत्व- मिति,' दाहजनकवरूपपचधर्मत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकमिति शेषः । शुद्धसाध्यव्यापकमाह, 'द्रव्यत्वमिति, 'यणुकेति । न च तनिष्ठस्यैक- त्वादेरनुकूलस्थातौन्द्रियत्वाभावात् तत्र साध्यमेव नास्ति कथमेत- दिति वाच्यम् । धर्माशस्थाविवक्षितत्वेन तत्समवायित्वस्य च तनि- रूप्यसमवायाश्रयत्वात्मकतया समवायिड्यणुकमादायैव तत्र माध्यम- चादिति भावः। नन्वनुकूलत्वं यद्यवच्छेदकत्वं तदां दृष्टान्तासिद्धिरथ जनकत्वं तदा शक्तौ तथाभ्युपगमेऽपसिद्धान्त इत्युभयसाधारणं तदाह, 16 ·१२२ तत्वचिन्तामणौ दाहाजनकत्वात् दाह्यासंयुक्तवह्निवत् । अनुकूलत्वञ्च कार्याभावप्रयोजकाभावप्रतियोगित्वं कारण-तदवच्छे- दकसाधारणं, दृढ़दण्डत्वेन कारणन्वे दृढ़त्वाभावादपि कार्याभावदर्शनादिति। उच्यते। साथ्यं विनापि उभयसिद्धप्रतिबन्धकाभावादेव जनकत्वादिहेतुसम्भ- वात् विपक्षबाधकामावेनानुमानानामप्रयोजकत्वम् । यदिच सहचारदर्शन-व्यभिचारादर्शनोपाध्यनुपलम्भ- मात्रादेव व्याप्तिग्रहः तदा शक्तिसिड्यनन्तरं तेनैव हेतुना साध्ये शत्यतिरिक्तत्वप्रक्षेपेण शक्त्यतिरिक्त- दाहानुकूलातीन्द्रियधर्मसिद्धिः। एवं तत्तदतिरिक्त- प्रक्षेपात्तेनैव हेतुनानन्ततादृशधर्मसिद्धिप्रसङ्गः द्विती- यादितादृशधर्मसिद्धिं विनापि प्रथमानुमितशक्तयैव जनकत्वाद्युपपत्तेर्न तादृशानन्तधर्मसिद्धिरिति चेत्, इन्तैवं शक्ति विनापि तदर्थसिद्धेः किं शक्त्या । यदि ईश्वरानन्त्यवत् न शक्त्यानन्त्यमित्युक्तम्, तदबोधात् कार्यमाचे हि कर्तुत्वेन कारणत्वं न त्वीश्वरत्वेन 'अनुकूलत्वञ्चेति यथाचैतत् तथोक्तं । नन्वनुकूलतको न प्रयोजकः प्रतिकूलतर्काभावस्तु प्रयोजक एव तथाचानन्ततादृशखौकार एव प्रतिकूल इति प्रवाहोमास्तु शक्तिस्तु सिध्यत्येवेत्यरुचेदर्दीषान्तरमाह, ·ईश्वरानुमान। १२३ हिककत्वादिना वा गौरवात्, घटें त्वार्थः समाजः। एवमजनकदशाव्यात्तत्वेनैव प्रयोजकत्वं, न तु भावभू- तत्वेनेति गौरवात् । अपि च भावकार्यमावस्य सम- वायिकारणजन्यत्वेन शक्तरपि तथात्वात् शक्त्यनुकूला शक्तिरपरा समवायिकारणे मन्तव्या। एवं सापि सम- वायिकारणजन्येति तदनुकूलशक्तिस्वीकारे शक्त्यन- वस्था। किच्च प्रथमानुमानेऽजनकत्वं न स्वरूपायोग्य- 'अपि चेति, यद्यपि निमित्तकारणे शतिरस्येवेत्यनवस्था तथाप्ये- काधिकरणकालान्तराभक्तिरूपानिष्टप्रसञ्जनाय समवायिकारणप- यन्तगवेषणं । यद्यपि प्रामाणिकतयैवमनवस्थोद्धत शक्यत एव तथा- प्यवच्छेदकीभूतशक्तावुत्पन्नायां कार्याशक्तिरुत्पद्यत एवेति प्राक् प्राक्शक्तिमत्त्वे शक्त्युत्तरशक्तिमिद्धिरिति मूलभूतप्रथमानुत्पत्तौ नैकापि स्थान वा सहजापि स्यादिति मन्तव्यं । एतच्च कार्यशक्तिपचे, यदिच नित्यैव शक्तिस्तदा प्रतिबन्धकवहेरपि दाहापत्तिः। न चोद्भूता मा तदा नेति वाच्यम् । उद्भूतत्वमपि नित्यं यदि तदेव शक्तिस्यलेऽभिषिच्यतां किमन्तर्गडुना नित्यशयेति ध्येयम्। ननु भावमात्रकार्य्यस्य समवायिकारणजन्यत्वं न परोमन्यते समवायस्थ भावकार्यस्यापि तथाभावादित्युक्तयुक्तः स्वसाध्यादिकत्वेनातष्पन्नाह, 'किञ्चेति, यद्यपि द्वितीयत्वे मानसाधारणमिदं दूषणं तथाप्यजन- कत्वगर्भ-तदगर्भाभ्यां कोटिदयं विभज्य प्रथमानुमानपदं प्रथमकोव्य- ·१२४ तत्त्वचिन्तामणी त्वम् वह्नौ कुठारे च तदभावात्, किन्तु कार्यानुप- धानम, तथाच तदनुपधानदशयामपि वह्नौ शक्तिः कुठारे तैक्ष्णामिति बाधो दृष्टान्तासिद्धिश्च लौहविशेषा- णामेव सातिशयच्छिदाजनकत्वमिति नातीन्द्रिय- तैक्षणासिद्धिः। अग्रिमचतुर्पु बहिरिन्द्रियाप्रत्यक्षत्व- मुपाधिः तुल्ययोगक्षेमत्वेऽपि सन्दिग्धोपाधित्वेन दूषक- नुमानपरत्वेनोभयपरं द्रष्टव्यं । यद्दा बाधात् तत्र स्फुट एव दोषः किमन्येनेति तदपहारेणेदं प्रथमपदं। यद्यपि चोद्भूतत्वविशिष्टा- भक्तिरजनकदशायावृत्तेरिति पूर्वपक्षे कण्टकोद्धारः स्फुट एवास्ति तथापि नित्यानित्यकल्पेन पूर्वाकेनोद्भूतले मानाभाव इत्यवष्टम्भेन इदमुक्तमिति भावः । अतौन्द्रियगर्भ साध्ये बाधोद्धारं प्रागुतं दूषयति, 'लौहेति। ननु जातिविशेषोऽपि स्फुट इति कार्य- विशेषव्यङ्ग्यतया कार्यविशेषोनेयत्वात् भक्तरकल्य एव स इति विनिगमकाभावः यतस्तद्दोषमुपेक्ष्य तदनुमानमग्रिम, प्रथमाग्रिम- चतुके दोषान्तरमाह, 'अग्रिमेति, अब प्रथमदये चरमे च कार्य- पदं माध्यस्थं यदि वहिकार्यपरं तदा स्थितिस्थापकवति पार्थिवे साध्यासत्त्वेन साध्यव्यापकत्वमस्तीत्यनेनापार्थिवपक्षधर्मावच्छिन्नमाध्य- व्यापकत्वाभिसन्धानेन वा चतुर्वित्युक्तं, अन्यथा शाखादौ यथाश्रुते माध्याव्यापकत्वस्य तत्र त्रिवायत्तेरित्यवधेयम् । ननु प्रयोजकत्वेनैव तुल्ययोगक्षेमत्वमन्यथा तर्कसत्त्वे चोपाधिसन्देहानवकाशादित्यप्रयो- जकत्वस्य प्राक्शब्दतोऽयुद्भावनेनार्थाचितपुनरुक्तमिति तदित्यतथ्यन् ·ईश्वरानुमान। १२५ त्वात् । अपि च जनकत्वस्य केवलान्वयित्वेन व्यतिरेका- प्रसिद्ध्या नान्वय-व्यतिरेको।नचजनकत्वाभावस्य शक्ता- वेव प्रसिद्धिः, अन्योन्याश्रयात् । न च गुरुवचनपर- म्यरात एव वाक्यार्थतया तसिद्धिः, त्वन्नये सिद्धार्थस्या- प्रमाणत्वात्। न च पराईसङ्ख्यायां साध्यजनकत्व-व्यति- रेकयो प्रसिद्धिः, अप्रत्यक्षायाः शब्दैकवेद्यायाः तस्याः प्रत्यक्षेण साध्य-हेतुव्यतिरेकयाग्रहीतुमशक्यत्वात्।रतेन दोषान्तरमाह, 'अपि चेति, 'अप्रत्यक्षाया इति। न चाप्रत्यक्षतया प्रत्यक्षतोऽन्वयादिर्मा ग्टह्यतां मानान्तरेणैव ग्टह्यतामिति वाच्यम् । मानान्तरं हि न शब्दः सिद्धार्थानुमानमपि शक्ग्रिाहकानुमानस्य जनकत्वाभाव एव पर्यवसानात् । न हि जनकत्वाभावमन्तरेण का- यानुकूलातौन्द्रियाभावानुमान, जनकत्वसत्त्वे तस्यावश्यकत्वात्। न च तदनुमानं साध्य-साधनाभावव्याप्तिग्रहमन्तरेण । न च सङ्ग्रहस्तदुभय- व्यतिरेकप्रसिद्धिं विना, तदुभयाभावश्च माध्य-माधन एवेति माध्य- साधनव्याप्तिग्रहे तदभावव्याप्तिधौः तस्यां च सत्यां तदुभयव्याप्तिधी- रन्योन्याश्रय इति भावः। एतेन जनकत्वाभाव आकाशपरिमाणदौ प्रसिद्ध इति यत् केनाप्युक्तं तदपि प्रत्युक्तम् । न हि तदिरहः क्वापि प्रत्यक्षे, तस्य स्खप्रत्यक्षाजनकत्वनियमादित्यतौन्द्रिय एव वाच्यः तत्रैवमेवान्योन्याश्रयसत्त्वादिति । एतेन पण्डेति, न च परार्द्धसङ्ख्या- पण्डापूर्वयोः स्वत्वध्वंसजनकत्वादेव नाजनकत्वमिति वाच्यम्। तन्मते ध्वंसस्याधिकरणादिरूपतया तेषां तज्जन्यवादिति भावः ।

·१२६ तत्त्वचिन्तामणौ पण्डापूर्वेऽपि तत्सिविरपास्ता। स्यादेतत् तणारणि- मणीनां वह्नौ कारणत्वादेकशक्तिमत्त्वमुपेयम् एकजा- तौयकार्ये एकजातीयकारणत्वनियमात् । वह्मवान्तर- जातीये तेषां प्रत्येक कारणत्वमिति चेत्। न । वह्निजातीयस्याकस्मिकतापत्तेः कारणगतैकरूपमपहाय कार्यगतबहुतररूपकल्पने गौरवात्। तृणारणि- मणिप्रभववहिषु अवान्तरजातेरनुपलम्भबाधितत्वाच्च । यच च तत्तदिन्धनप्रयोज्यं प्रदीप-दारुदहनादौ वैजा- त्यमनुभूयते तब कारणेवेकशक्तिमत्त्वप्रपि नास्ति । ननु मा भूत् केवलान्वयितयोक्तानुशासनं शक्तिसाधनं किन्तु तृणादिस्यलेऽवच्छेदकत्वेन भक्तिसिद्ध्यनन्तरं वह्निनिष्ठदाहादिकारण- तावच्छेदको धर्मः शक्तिः कारणतावच्छेदकत्वात् हनिष्ठतादृश- धर्मवदित्यनुमानात् शक्तिः 'सिझेदित्यभिसन्धिना हणादिशक्तिं माधयति, 'स्थादेतदिति। ननु दणादिनिष्ठैका भक्तिस्तदा यदि मा नित्या अनित्यत्वे गौरववैपरोत्यं नित्यता च न सम्भवत्येव प्रागुतवदित्यवरसादाह, 'लणेति, तथाच प्रतिव्यक्तिशक्तिखौकारेऽपि न दोषः प्रामाणिकत्वाइौरवस्येति भावः । ननु कार्यवैजात्यमेकत्र कारणभेदेन क्लृप्तमित्यत आह, 'प्रदौपेति, तत्रानुपलब्धिबाध एव नास्तौति भावः । ननु ·ईश्वरानुमान । १२७ किञ्च गोमय-वृश्चिकप्रभवश्चिकादिषु वैजात्यकल्पने तत्प्रभवश्चिकेष्वपि वैजात्यं कल्पामेवं तत्पभव-तत्य- भवेषपौति वैजात्यानन्त्यं विजातीयकारणानां विजा- तौयकार्यजनकत्वनियमात् । न च तयो कोवृश्चिकः, बुद्धिव्यपदेशयोरविशेषात् । यदि विजातीयेष्वेककार्य- शक्तिसमवायान्न कार्यविशेषात्कारणविशेषः तदभावा- त्तदभावः काप्यनुमौयेत, तदभावेऽपि तज्जातीय- शक्तिमताऽन्यस्मादपि तदुत्पत्तिसम्भवादिति चेत्, वहि- वृश्चिकादावेवमेतत्। निरूपितनियतवह्मादिकारणक- धूमादौ कुता न तदनुमानम्। अन्यथा कार्यवैजात्ये- ऽपि तृणस्य वह्नि विशेष इव वह्नित्वेन धूमविशेष एव कारणत्वं न तु धूममा। तृणादिप्रभवत्वग्रहानन्तरं वह्मवान्तरजातेहवदहि-तदन्यजन्यत्वज्ञानानन्तरं धू- मावान्तरजातिग्रहो भविष्यतीत्यप्याशक्येत। बाधक विना धूमत्वेन वह्निकार्यतेति चेत्, तर्हि बाधक विना धूमं प्रति वह्नित्वेन कारणतेत्यपि तुल्यम् । यत्तु तृणत्वेन कारणत्वग्रहस्योपजीव्यत्वात्तद्रक्षार्थ वह्नौ जातिविशेष एंव कल्पात इति, तन्न, वह्नित्वेन कार्यत्वग्रहात्तद्रक्षार्थ तणादौ शक्तिकल्पनौचित्यात् । कारणव्यङ्ग्यैव जातिः कार्य इत्यरुचेर्दोषान्तरमाह, “किञ्चेति ।

·१२९ तत्वचिन्तामणौ यथा चान्वय-व्यतिरेकाभ्यां तृण-फुत्कारयोः परस्पर- सहकारित्वं तथैव तच्छत्योरपि परस्परसहकारित्वेन वह्मनुकूलत्वं तथैव कार्यदर्शनात् । एवं तृणारणि- मणि-फूत्कार-निर्मन्थन-तरणिकिरणानां वह्यनुकूल- शक्तिमत्त्वेन कारणत्वेऽपि फूत्कारेण तणादेव निर्मन्यने- नारणेरेव प्रतिफलिततरणिकरणैमणेरेवामुत्पत्तिन तु मणि-फूत्कारादिभ्यः, मणि-फूत्कारशक्त्योः परस्पर- सहकारित्वविरहात् । यत्तु तृण-फूत्कारादिस्तोमवये विशिष्टे शक्तिरिति, तन्न, तणत्वेन गृहीतकारणताभङ्गप्रसङ्गादिति उच्यते, तणारणि-मणि-फूत्कारादिव्यक्तीनामानन्येन प्रतिव्य- 'तथैव तच्छत्योरपौति । नन्वेककार्यकारणतावच्छेदकावच्छिन्नानां परस्परसम्बलनं कार्यजनने तन्वं तथाच वहिलावच्छिन्नं प्रति कार्यजनकतावच्छेदिका या प्रक्तिस्तदवच्छिन्नसम्बलनं लण-फूत्कार- हणारण्येव परिणमति नैवं सकारिनियमः स हि फलविरोधेन निर्वइति सच कार्यतावच्छेदकभेद इति सहकारिनियमादेव कार्यवेजात्यं । नन्वेकशक्तिमत्त्वं जनकस्येति, मैवं, तणादौनां वहि- त्वावच्छिन्नं प्रत्येकशक्तिमत्वेन फूत्कारादौनां जन्यवहिवाद्यव- च्छिन्नं प्रति जनकत्वेनैव भक्तिसिद्धि-सहकारिनियमयोर्दयोरप्यु- पपत्तेरिति भावः । एकदेधिमतं निरस्थति, 'यत्त्विति, 'प्रतिव्यक्तीति। ननु नित्यता- ·ईश्वरानुमान। तिभावहेतुजनितानन्तशक्तिस्वीकारे गौरवम् तावद- नन्तव्यक्तिजन्यानन्तवहिव्यक्तिषु जातिकल्पने लाघव- मिति तदेव कल्पाते। न च जाता योग्यानुपलब्धि- बाधः, गोमय-वृश्चिक प्रभववृश्चिकयोरोषन्नौलत्व-कपि- लत्वव्यङ्ग्यवैजात्यस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात्। तृणजन्यनाना- वहिव्यक्तिषु तृणजन्यत्वज्ञानानन्तरं मणिजन्यव्या- वृत्तानुगतबुद्धिरस्ति जाति विषया। तृणजन्यत्वेनापा- धिना सेति चेत् । न । बाधकं विनानुगतबुडेस्तद्यङ्ग्य- जातिविषयत्वनियमात् । पक्षे न गौरवमिदमिति नित्यैव सास्तु । न च प्रतिबन्धेऽपि बणाद्दाहापत्त्याऽनित्यत्वं वाचमिति वाच्यम् । बणकारणतामुप- जीव्य प्रतिबन्धकल्पनेत्युपजीव्यप्रथमतृप्तनित्यशक्तौ सत्यामपि प्रति- बन्धे फलादर्शनेन तद्गतोद्भूतत्वादिकल्पनात् । न ह्युत्तरकालौनोप- जौवकानित्यधर्मान्तरकल्पनयैवान्यथासिद्धिरूपजीव्यां प्रथमलप्तां श- निमपक्दतीति। मैवम्। शक्तिर्युपजीव्या प्रतिबन्धककल्पने न तु तन्नित्यत्वमपि, तत्कल्पनां विनापि प्रतिबन्धादिकल्पनादिति भावः । 'जातौति, न च कारण एवैका जातिः कल्यतामिति वाच्यम् । शिलावादिना सङ्करप्रसङ्गात् इति भावः। उक्तयुक्त्या प्रमाणान्तरबलादेवातिरिक्तजातिसिद्धौ तदवच्छेदकत्वकल्पनात् तद्- वृत्तौ च मणिजन्यव्यावृत्तफूत्कारजन्यत्वलक्षणानुगतबुद्धिरित्यर्थः, 'बाधकमिति, फत्कारस्य वहिवावच्छिन्नं प्रत्येव जनकत्वे प्रागत- 17 ·तत्त्वचिन्तामणौ न च गोमय-वृश्चिकप्रभवश्चिकपरम्परायामननु- गतजात्यापत्तिः, गोमयजन्यवृश्चिकप्रभवश्चिकेषु दृश्चि- कमभवत्वजातेः सत्त्वात् । वह्निमात्रे च दाहस्पर्शवान- वयवस्तत्संयोगः सेवनादिश्च कारणाणि । न च तणा- दिकं विनापि तदुत्पत्तिप्रसङ्गः, विशेषसामग्रीमादा- युक्त्या मणिसमवधानेऽपि कार्यापत्तिः रणजन्यत्वेन जनकत्वे गौरव- मेवेति फूत्कारजन्यताग्राहकमेव लाघवसहकृतमवान्तरजाति कल्प- यति सैव फूत्कारजन्यतावच्छेदिका हणजन्यतावच्छेदकत्वेन बृप्तानु- गतधीकारणं न वृतोपाधेरुतलाघवेन जातेरावश्यकतया उपाधे. स्तत्प्रतीतावतन्त्रत्वादिति भावः। एतेनेदमपि निरस्त कार्य्यताव- छेदकाननुगमस्थादोषतया तत्तदहित्यमेवावच्छेदकमस्तु किमनु- गमेनोपाधिना जात्या वेति लाघवबलादेव बाधकाभावेन काला- न्तरजातिमत्त्वाच । श्रतएव तत्तव्यध्वंसादौ कार्यऽनुगतसमवा- थादिनाशजन्ये तत्तयक्तित्वमेवावच्छेदकमिति सिद्धान्तस्तत्रावान्तर- ज़ातिर्भवति । तदयं संक्षिप्तविभागो यत्र जातिः प्रमिता न्यत्र वा लाघवेन कल्प्यमानायां बाधकामावस्तचोभयत्रावान्तरजातिरवच्छे- दिका अन्यत्राननुगतो धर्म इत्यवधेयं। 'गोमयजन्येति, कार्यवेजा- त्येन विजातीयकारणकल्पनं न तु कारणवैजात्येन विजातीयकार्य- कल्पनमिति भावः । न हि वहिमात्रस्याकस्मिकत्वं, प्रागुक्तं तदु- द्धरति, 'वहिमात्र इति, हृणरूपादौ प्रसिद्धं तदभावश्च मणिजन्ये सुग्रह इति तदवच्छेदेन मणिजन्यत्वं ग्राह्यमिति हेवन्तरमाह, ·ईश्वरानुमान। १३१ यैव सामान्यसामग्रमा जनकत्वात् । ननु तृणारणि- मणीनां वह्नौ कारणत्वग्रहे शक्ति-वैजात्ययारन्यतर- कल्पनं तद्ग्रहश्च नान्वय-व्यतिरेकाभ्यां व्यभिचारात् । अथारणि-मण्यभाववति स्तोमविशेषे तृणं विना वह्नि- व्यतिरेकः तृणान्वये वहिरित्यन्वय-व्यतिरेकाभ्यां तचैव स्तोमे तदितरसकल हेतुसमवधाने(१) तृणान्वयेऽवश्यं वहिरिति नियतान्वयेन रासभादिव्यात्तेन तृणा- दिकारणताग्रह इति चेत् । न। तृणं विनापि वह्नि- रिति ज्ञाने सति वहिनियतपर्ववर्तित्वस्य कारणत्वस्य अहौतुमशक्यत्वात् तृणाजन्ये वह्नौ मणेः कारणत्व- ग्रह इति चेत् । न । व्यभिचारेण वह्नौ तणजन्यत्वाग्रहे तदजन्यत्वस्याप्यग्रहात् वह्निमात्रस्यैव तदजन्यत्वाच्च । न च मण्यजन्यत्वेन तृणजन्यत्वग्रहः, अन्योऽन्याश्र- यात् । यत्तु यत्र कारणताग्राहकं नास्ति तब व्यभि- 'वहौति, व्यभिचारेण तणाजन्यत्वं ग्राह्यमिति वहिवावच्छिन्नं प्रत्येव मणिजन्यत्वग्रहो वाच्यः स च न सम्भवति व्यभिचारादेवेति भावः । ननु हणस्य विशेष प्रति न व्यभिचार इति विशेषमाशय तनिषेधति, 'न चेति । (१) तदिवर हेतुसकलसमवधान इति ख० ।

·१३२ तत्त्वचिन्तामणौ चारस्तग्रहपरिपन्धौति। तन्न। अबाधितनियतपूर्व- वर्तित्वाभावग्रहे तवहस्यासम्भवात् अभावप्रमायां भावज्ञानानुदयादिति उच्यते। उक्तग्राहकैर्वहिनिष्ठ- कार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदकरूपवत्त्वं तृणस्य - णनिष्टकारणतानिरूपितकार्यतावच्छेदेकरूपवत्त्वं वहे- र्वा अकार्याकारणव्याहत्तं रूपं परिच्छिद्यते न तु तृणत्वेन कारणत्वं वह्नित्वेन कार्य्यत्वं वा, तच्चोभयथापि सम्भवति वह्नित्वेन कार्यतया तदनुकूलशक्तियोगित्वेन च (तृणादीनां कारणतया वह्नित्वावान्तरजाति- 'उक्तेति, अन्यय-व्यतिरेको द्वौ नियतान्वयश्चैकदूति चित्वाद्- बहुवचननिर्देशः । 'अकार्याकारणेति कार्य-कारणभाव-इत्यर्थः। न च उक्तव्यभिचारज्ञाने जाते कथमव्यभिचाररूपनियमगर्भ- हेतुताग्रह इति वाच्यम् । समानप्रकारकविरोधिज्ञानस्यैव प्र- तिबन्धकतया बणवावच्छिन्नस्य वहिजन्यत्वावच्छिन्नततामायाति वहिवाश्रये वणवायव्यभिचाराग्रहणात् दणं वझिजनकमिति तदाश्रययोर्हत-हेतुमद्भावग्रहस्तु स्थादेव गङ्गास्नानं विना अश्वमे- धात्वर्ग इति जानतः स्वर्गजनकं गङ्गास्नानमिति श्रुतिवाक्य- जन्य ज्ञानवतः, अत एवाह न हणत्वेन हेतुत्वं वहिवेन कार्यत्वं " (१) तदनुकूलपक्तिमत्त्वेनेति ख० ।

·ईश्वरानुमान । १३३ विशेषेण कार्य्यतया वा तत्र विनिगमकमुक्तमेव । अथ तणारणि-मणीनामभावचये न कार्य अभाव- चयाभावे कार्यामिति अन्वय-व्यतिरेकाभ्यामभाव- चयाभावत्वेन तृणादीनां कारणत्वमिति न व्यभि- चारः अभावाभावस्य') भावपर्यवसन्नत्वादिति चेत्, अभावचयाभावः किं तृणादिप्रत्येकव्यापकोऽन्य एव(र) उत तृणादिप्रत्येकमेव, आद्येऽभावस्य कारणत्वमिति वेत्यन्यथा कार्य-कारणभावाग्रहेण हेतुत्वं कार्य्यवं वेति सामान्यत- एव प्रतिषेधेत । न चोक्तज्ञानस्य हेतु-हेतुमभावविषयलं अनुभव- विरुद्धमिति वाच्यम् । ढणनिष्ठकारणतानिरुपितकार्य्यताश्रयत्वादे- रेव कार्यकारणभावत्वात् । न च कार्य्यतावच्छेदकत्वज्ञानं कार्य- तावदिषयमेव नेति गच्यम् । तदवच्छेदकत्वस्य तदाश्रयमात्रवृत्ति- त्वार्थकत्वात् कार्य्यतावच्छेदकत्वविषयत्वे कार्य्यताश्रयत्वविषयत्वनिय- मात् । न चैवं बणनिष्ठकारणताप्रतियोगिककार्य्यताश्रयत्वं ग्राह्यत- इत्येव क्रियतां, अग्रिमविनिगमकगवेषणस्य सामान्यतोऽवच्छेदकत्वग्रहं विनानुपपत्तेः सामान्यतोदृष्टावतारे सत्येव परिशेषावतारादिति भावः । “किं तणादौति अभावत्रयप्रतियोगिकव्यासज्यत्तिप्रति- (१) अभावाभावत्वस्येति ख० । (२) किटणादिप्रत्येकव्यापकोऽप्येक एवेति ख० ।

·१३४ तत्त्वचिन्तामणौ किमायातं तृणादिकारणत्वे। द्वितीये तृणस्य नारणि- मण्यभावाभावत्वं तदुभयत्वापत्तेः । एतेनाभावचये न कायं तदभावे कार्यमित्यन्वय-व्यतिरेकाभ्यां तृणादि- प्रत्येकस्य कारणत्वग्रह इति परास्तम् । स्यादेतत्, मा भूत्सहजशक्तिराधेयशक्तिस्तु स्यात्, तथाहि ब्रोहीन् प्रोक्षतीत्यव कालान्तरका-नुकूलाऽतीन्द्रियाऽतिशयः प्रोक्षणजन्योऽस्तीत्युभयवादिसिद्धम् । स बौहिसम- वेतो न वेति संशये ब्रीहिनिष्ठ एव वाच्यः कथ- मन्यथा प्रोक्षितानामेव तेषां कालान्तरेवघातादौ योगिताक इत्यर्थः, 'नारणौति सकलसाधारणकानुगतधर्माभावात् प्रत्येकपर्यवसाने स एव दोषः इत्यर्थः, पूर्वमन्वयव्यतिरेकावच्छेदक- धर्मेणैव तेनैकत्वमित्युक्तं दूदानीन्तनरूपेणान्वयाद्यनुविधानं कार- एतादृशत्वादिनेति विशेष इति भावः। वस्तुतस्लेवमनुगतधर्मण जनकत्वे फूत्कारेण दणादरेवेत्यादिसहकारिनियमानुपपत्तिः अज- न्यजातीयखरूपयोग्यतावच्छेदकसमवधानेनैव फलोत्पत्तिः । न च हणजन्यवहौ फूत्कारो जनक इति वाच्यम् । गौरवेण जातौ सम्भवन्त्यामुपाधेरनवच्छेदकत्वात् । तस्मात् फलविरोधमन्तरेण सह- कारिनियमानुपपत्तिः स एव हणादीनामन्योन्यविजातीयं जनकल्व- माक्षिपति तच्च जनकवैजात्यमिति नेच्छानुगतं हेतुतावच्छेदकं । अत एव ढणाद्यन्यान्यत्वेनाप्यनुगतेन जनकत्वमपास्तमिति सङ्क्षपः । उभयसिद्धतामेव व्यवस्थापयति, 'कथमिति, तदेवा सिद्धमित्याशङ्कते, ·ईश्वरानुमान। १३५ विनियोगः, न च मन्त्रादिसहकृतत्वमेव बौहिषु विशेषः, तेषां चिरध्वस्तत्वात्। ननु कथं प्रोक्षित- स्यैवावघातादावन्वयः “बौहीनवहन्तौति श्रुतेस्तन्मा- बान्वयेऽप्युपपत्तेः । अथ “ब्रीहिभिर्यजेत” “नौहीन् प्रोक्षति" “ौहीनवहन्ति” “पुरोडाशैर्यजेतेत्यत्र यथा पुरोडाशे प्रकृत्यपेक्षायामवहतीहौणामवयवा- नुवृत्तिहारान्वयः प्रोक्षणे च यागार्थमुपात्तवौहिणां तथावधाते बौह्याकाङ्क्षायां प्रोक्षितानामेवान्वयः बा- धकं विना शब्दानां सन्निहितविशेषपरत्वनियमात्, व्यक्तिवचनानां सन्निहितविशेषपरत्वमिति न्यायात्, अन्यथा प्रकरणादिसन्निहितत्यागे तदन्यसनिधिक- ल्यने गौरवमिति चेत्। न । तषेकस्य द्वयं यत्र प्रोक्षणं तवावधाता न तु प्रोक्षणविशिष्टे यत्र रूपं तत्र रस इतिवत्, तथाच प्रोक्षणस्य शब्देन काला- 'नन्विति, ननु प्रोचिता इत्यत्र प्रोक्षणध्वंसस्य प्रतीतेः किं प्रोक्षण- ध्वंसजनकतायां तात्पर्यमथवा पूर्ववर्त्तिता प्रोक्षणस्येति सन्देहे विनि- गमकमनुमानमाह, 'प्रोक्षणस्येति । न च ध्वंसहेतुतावादिनस्तदर्थमुपा- दौयमानत्वमसिद्धमिति वाच्यम् । तदर्थमुपादीयमानत्वेन विधीय- मानत्वस्य विवक्षितत्वात् उपादानपदस्य विधिवचनत्वात् तथाच तत्कथन्ताप्रवृत्तविधिप्रतिपाद्यत्वादिति पर्यवसितं। अस्ति च "नौहि- भिर्यजेतेति श्रुत्यनन्तरं कथमेतदित्याकाङ्क्षायामवहन्तौतितत्कथ- ·१३६ तत्त्वचिन्तामणौ तरकार्यजनकत्वाबोधनात् कथं तन्निर्वाहार्थमति- शयकल्पनम् । “प्रोक्षिता बौहयोऽवघाताय कल्पन्ते" इति वाक्यशेषात्प्रोक्षणविशिष्टस्यावघाते कारणताबोध- इति चेत्, अस्तु तावदेवं, तथापि प्रोक्षिता इत्यत्र भूते तानुशासनादतीतप्रोक्षणे बौहाववघातान्वयः, तथाचावघाते प्रोक्षणध्वंसः कारणं न तु प्रोक्षणमि- ति। मैवम् । प्रोक्षणमवघातजनकम् प्रमाणतस्तद- र्थमुपादीयमानत्वात् अवघाते बौहिवत्। न चासि- विः, अमोक्षितेऽवघाताभावादवश्यमवघातार्थ प्रोक्ष- णोपादानात् । न च व्यापार विना तथा सम्भवति। न च प्रोक्षणध्वंस एव व्यापारः, प्रतियोगिनाऽहेतु- त्वापातात् । अन्यथा यागादावपिर) तथा स्यात् । फलस्य च नियतसमयोत्पत्तिकत्वमपूर्ववत् स्वभावा- देव भविष्यति । न च प्रोक्षणोपलक्षिता बौहयस्तथा, न्तायां प्रोक्षणविधिप्रवृत्तिस्तथाहौदमेव विनिगमकं वाक्यशेषस्य पूर्वभावबोधन इति भावः । वस्तुतस्तु प्रोक्षतौतिविधिना प्रोक्षण- हेतताप्रतौतेः वाक्यशेषादपि तद्धेतत्वं प्रतीयते न ध्वंसस्येति न हेत्वसिद्धिरिति भावः । 'प्रतियोगिन इति, यथा चैतत्तथा वक्ष्यते। (१) यागादेरपौति ख.

·ईश्वरानुमान। निरन्वयध्वस्तत्वेनापलक्षणस्याहेतुत्वात, कुरुणा क्षेत्रमि- त्यत्र तु कुरुज्ञानस्येतरव्याहत्तक्षेत्रव्यवहारजनकत्वं न तु कुरोः। अन्यथा यागोपलक्षिता यज्वैव स्वर्ग फलि- ष्यति किमपूर्वेण । न च देवदत्ताद्यशरीरं देवदत्तवि- शेषगुणजन्यम् जन्यत्वे सति तद्भोगसाधनत्वात् तन्नि- र्मितश्रग्वदिति तसिद्धिः, जन्मान्तरीयैरदृष्टजनकत्वा- भिमतै नेच्छा-प्रयत्नैः सिद्धसाधनात्, तस्मात्योक्षणा- दया भावभूतमतिशयं जनयन्त एव कालान्तरभावि- कार्यजनकाः प्रमाणतस्तदर्थमुपादीयमानत्वात् याग- चिकित्सावत्, स चातिशयो लाघवात् फलसमानाधि- करण इति व्रीहिनिष्ठ एव तेन तत्समवहितत्वं ब्रौहे. साक्षात्सम्बन्धात् पुरुषनिष्ठत्वे च बौहिणा साक्षात्सम्ब- 'श्राद्येति प्रायेणाव्यवहितकालवृत्तीत्यर्थः, 'भोगेति। यद्यपि ज्ञानज- नकत्वस्यैव सामर्थ्य व्यर्थविशेषणता तथापि कश्चित्सुखौ कश्चिद्दुःखौ- त्यादिवैचित्र्यानुपपत्तिरदृष्टं विनेति तर्कसूचनाय विशेषणोपादानं, तविमित्तेत्युपलक्षणं तद्भोगसाधनेत्यपि विशेषणं द्रष्टव्यं, अन्यथा साधनवैकल्यापत्तेरिति । 'भावभूतमिति, अत्रातिशयग्राहकमेवोक्त- युक्त्यवष्टम्भेन भावभूते पर्यवस्थति। यद्दा तथैव साध्यं कर्त्तव्यं यथाच न माध्ये व्यर्थविशेषणता तथोक्तमधस्तादिति। 'फलेति फलोपपादकस्य फलसामानाधिकरण्यौचित्यादित्यर्थः। ननु लाघवं न विनिगमकं 18 ·१३८ तत्त्वचिन्तामणौ न्धाभावात् परम्परासम्बन्धे गौरवात् न साक्षाबीहि समहितत्वं स्यात् । किञ्च यो यतफलार्थितया क्रियते स बाधकं विना तहतमेव तदनुकूलमतिशयं जन- यति यथा याग-चिकित्से। अथ प्रोक्षणं पुरुषसम- वेतातिशयजनकं कालान्तरभाविकार्यजनकन्वे सति विहितत्वात् यागवत् अन्यथा विधिविरोधादिति चेत् । न । कृषि-चिकित्सादिना व्यभिचारात् अप्रया: जकत्वाच. तेन विनापि विधिसम्भवात् । स च प्रति- बौहि नानैव। न चैवमेकवौहिनाशे फलानुदयस्ता- वत्संस्काराणामभावादिति वाच्यम्। संस्कारत्वेन प्रयोः जकत्वे किञ्चित्समबधानेऽपि दण्डादिवत्कार्यसम्भवात् । अस्तु वा सकलौहिनिष्ठ एक एव । न चैकत्रौहिः नाशे तन्नाशापत्तिः, किच्चिदाश्रयनाशस्य वृक्षादाविव उभयपक्षसत्त्वात् यथा फलसामानाधिकरण्ये शक्तौ लाघवं तथैकले. नापूर्व इत्यस्वरसादाह, 'किञ्चेति, प्रोक्षणं ब्रौहिसमवेतातिशयजनक तनिष्ठफलान्विततया क्रियमाणवादित्यवष्टम्भन शक्तिसाधकस्य बल- वत्त्वादिति भावः । उनानुमाने सत्प्रतिपदं शकते, 'अथेति, 'व्यभि- चारादिति तथाचासत्प्रतिपक्षितमुक्तानुमानमेव विनिगमकमित्यर्थः, सामानाधिकरण्यलाघवानादरे विनिगमनार्थीपन्यस्तानुमानमेवाप्र, योजकमिति लाघवमेव विनिगमकं वाच्यं तच्चैकल्लपक्षे सामानाधि- ·ईश्वरानुमान। का-नाशकत्वादिति। उच्यते। अतिशयग्राहक- मानालाघवसहकृतात् स एक एव सिध्यति न नाना पुरुषनिष्ठश्च तथा हि प्रोक्षणमपूर्वजनकं दृष्टद्वाराभावे सति कालान्तरभाविफलजनकतया विहितत्वात् याग- तदङ्गवत् कृष्यादौ दृष्टद्वारसम्भवात् न व्यभिचारो न वाऽप्रयोजकत्वम् । याग-दान-होमादि-तदङ्गानामपूर्व- जनकत्वे दृष्टद्वाराभावे सति कालान्तरभाविकार्यज- नकतया विहितत्वस्यैव प्रयोजकत्वादन्यस्याननुगमात्। न च यो यातफलार्थितया क्रियते स बाधकं विना करण्यस्थापि तावन्निष्टनानात्वेन गुरुत्वात् अनुमानान्तरोपष्टम्भाच्चे- त्यभिसन्धायापूर्वं माधयति । अतीतप्रकारार्थमनुमानमाह, 'अपू- बैति, 'अपूर्वजनक' अवघातानुकूलापूर्वजनकमित्यर्थः, तेन निय- मापूर्वजनकतायास्तेनाभ्युपगमान सिद्धसाधनमिति भावः । ‘दृष्टेति व्याप्तिः, दृष्टद्वाराभावे कालान्तरभावि यत्कार्यानुकूलतया यदि- हितं तत्तदकूलापूर्वजनकमिति सामान्यमुखौ द्रष्टव्या, अर्थस्तु 'दृष्ट- दाराभावे सतीत्यस्यादृष्टान्यद्वाराभावे सतौति, प्रायश्चित्ते व्यभि- चारवारणाय 'कालान्तरेत्यादि। न चैवं 'विहितवादित्यधिकं, साध्यनिष्ठापूर्वपदस्य धर्मपरतया निषिद्धकर्मणि व्यभिचारवारणय तदुपादानादिति। 'कृय्यादाविति, यद्यपि विहिर गभावेनैव न तत्र व्यभिचारः तथापि प्रत्येकवर्णपायविभागविधि रेश्यस्य कृषिवि- ·तत्त्वचिन्तामणौ तहतमेव तदनुकूलं फलं जनयतीति नियमः, शत्रुबध- मुद्दिश्य प्रवर्तिते श्येनयागादौ व्यभिचारात् विपक्षे बा- धकाभावाच्च । नापि यदुद्देशेन यत् क्रियते न तत् तत्र भाविकार्यानुकूलातिशयजनकमिति नियमः, हविख्या- गादिभिर्व्यभिचारात् । ननु प्रोक्षितव्रीहिण अदृष्टस्य जनितत्वादहिष इव न तस्य पुनरुपयोगान्तरं स्यात् धानात् विहितपदस्य बलवदनिष्टाजनकपरत्वादा कृय्यादौ विहि- तत्वगर्भहेतगमनं द्रष्टव्यं। 'नियम इति, तथाच तदवष्टम्भात् प्रोक्षणं बौहिनिष्ठातिशयजनकं ब्रौहिनिष्ठकालान्तरभाविफलार्थितया क्रिय- माणत्वादित्यनमानात् मत्प्रतिपक्ष इति भावः। 'मत्रुबधमिति, एतच्च तन्मते अस्मन्मते फलोपपादकमपूर्वं फलाश्रय एव कल्प्यत इत्यग्रे वक्ष्यमाणयुक्त्या गयाश्राद्धापूर्वस्य पितरौव श्येनापूर्वस्य शत्रुनिष्ठत्वमेव, श्रत एव पञ्चमटीकापि इममर्थ सिद्धवदाह, परमतेऽपूर्वं वाचं श्रतो विधिप्रत्ययवाच्यस्य कार्यस्य कर्बन्चिततयैव प्रतीतेः कृतिसमानाधि- करणमेवापूर्व, न हि वर्गकामो यजेतेत्यत्र यागविषयक कार्यमि- त्यन्वये कर्त्ताख्यातवाच्यसङ्ख्यान्वयः, भावनान्वयिनैव तदन्वयादिति, खर्गकामो यागविषयककार्यवानित्येव सर्वत्रान्वय इत्यस्यापूर्वाश्रयत्व- मग्रेऽपि दुष्कल्पमिति तन्मतेनेदमुक्त, अस्मन्मते दोषमाह, 'विपक्ष- इति। न च फलमामानाधिकरण्यलाघवमेव विपक्षबाधकमिति वाच्य। नानात्वगौरवेण तल्लाघवानादरत्वस्योक्तलादिति भावः। 'यदुद्देशेनेति या क्रिया यद्विषया तन्निष्ठफलानुकूलातिशयजननौत्यर्थः। 'वहिष- ·ईश्वरानुमान। १४१ विनियुक्तविनियोगविरोधात् उपयोगे वा तज्जातीया- न्तरमप्युपादौयेताविशेषात् । न । “बौहीनवहन्तीत्य- चोक्तन्यायेन प्रोक्षितस्यैव बौहेरन्वयात् विधेर्दुला- त्वात् यथा वर्हिस्तृणेति वर्हिषि हविरासादयतीत्यत्र। यहा विचित्राः संस्काराः केचिदुद्देश्यसहकारिण एवा- ग्रिमकार्यकारिणः यथाभिचारसंस्कारो यं देहमुद्दिश्य प्रयुक्तः तदपेक्ष एव तत्सम्बड्वस्यैव दुःखं जनयति, तथा प्रोक्षणसंस्कारा अपि उद्देश्यवौहिसहकृता एवाग्रिम- कार्यकर्तारः। यथा कारीरीजनितसंस्काराधारपुरुष- संयोगाजलमुचामदृष्टसमवधानं तथा प्रोक्षणजन्या- दृष्टवदात्मसंयोगात् बौहोणामुत्तरक्रियाविशेषाः कर्ट- कर्मसाधनवैगुण्यात् फलाभावस्तुल्य एव आगमिकत्वात् चाण्डालादिस्पर्थस्याहवनीयादिसंस्कारनाशकत्वश्रुते- व्यधिकरणस्याप्यपूर्वनाशकत्वम् । धर्मनाभे कर्म- नाशांपारगमनवत् निषिद्धकौतनवच्च । किञ्च प्रोक्ष- वेति वहिर्यागस्येत्यर्थः, यदा वर्हिषो याग इवेति व्यतिरेकदृष्टान्तः, तेन यथा वर्हिस्तृणोति वर्हिषि हविरासादयतीतिशब्दबलात् तत्र विनियुक्तस्यापि विनियोगः तथात्र न पुनरुपयोगः स्थादिति भावः। 'तज्जातीयेति, अनाकाङ्क्षाया अविशेषादिति भावः। 'उनेति (१) प्रत्त इति ख।

·१४२ तत्त्वचिन्तामणौ णजन्यातिशयो बौहिनिष्ठो न नाना आत्महत्तेरेक- स्मादप्युक्तन्यायेन. का-पपत्तेः । नाप्येकः, एकहिचा- श्रयनाशानां प्रत्येकमननुगमेन कार्यनाशे आश्रय- मात्रनाशस्य जनकत्वादेव बौहिनाशेन तन्नाशादपर- प्रोक्षितौहोणामनन्वयापत्तेः। अथ "बीहिन् प्रोक्ष- तौतीप्सितद्वितीयाश्रुतेः क्रियाजन्येष्टफलभागित्वं वी- हेरेवावगम्यते, न चापूर्वस्य बौहिवृत्तित्वम्, साक्षात्- सम्बन्धस्यौत्सर्गिकत्वादिति चेत् । न। धात्वर्थतावच्छेद- कसंयोगेन बौहिकर्मातापपत्तेः। न च संयोगावच्छिन्न- एव व्यापारविशेषः प्रोक्षणार्थस्तथाच कथं प्रोक्षणैकदे- शस्य प्रोक्षणसाध्यतयान्वय इति वाच्यम्। संयोगस्यो- पलक्षणत्वेनापदर्थत्वात् अन्यथा ग्रामं गच्छतोत्यादा व्यक्तिवचनान्यायेनेत्यर्थः, 'संयोगस्येति। ननु फलस्योपलक्षणले तत्तया- पारमात्रस्यैव धात्वर्थत्वे त्यज-गम्योः पर्यायतापत्तिरवच्छेदकौतयोः फलयोविभागसंयोगयोर्धात्वर्थप्रवेशे स्पन्दमात्रस्याविशिष्टस्योभयधात्व- र्थत्वात् कर्ममात्रस्यैवोभयजनकत्वेन पतनादिवदवान्तरजातिमादाय अर्थभेदस्य दुरुपपादत्वादिति । मैवं । व्यापारे उपलक्षणीभूतस्यापि फलस्य प्रतीतिविशेषणत्वादिष्टसाधनत्वविधिपक्षे क्रियोपलक्षणस्यापि दृष्टस्य ज्ञानविशेषणतावत् तदत्र फलविशिष्टो व्यापारी यदि वाच्यस्तदा फलविशिष्टव्यापारधौः शब्दादपरथा फलोपलचित- ·ईश्वरानुमान। १४३ का गतिः, का वा सक्तून् प्रोक्षतीत्यादै। तवा धेय श- क्यभावात् । किञ्च घटं साक्षात्करोतीत्यादैा क्रिया- जन्यसंस्कारादीनां घटात्तित्वात् संस्कारस्य स्वरूप- सम्बन्धेन घटवृत्तित्वम् वह्निमनुमिनोतीत्यादिवत् । प्रयोगसाधुरेव वा द्वितीयेति यदि तदा प्रकृतेऽपि तथास्तु । अथ प्रतिमादा प्रतिष्ठाजन्यं न यजमाना- दृष्टं पूज्यत्वे प्रयोजकं भोगादिना तन्नाशेऽपि पूज्यत्वात् तत्सत्त्वेऽपि चाण्डालादिस्पर्शनापूज्यत्वात् अन्यधर्म प्रत्यन्यधर्मास्यानुपयोगाच्च । न च प्रतिष्ठाध्वं सस्तथा, तत एव उपजीव्यप्रतिष्ठाप्रयोजकत्वभङ्गापत्तेश्च । त- स्मात्प्रतिष्ठाजन्या अस्पृश्यस्पर्शादिनाश्या प्रतिमादि- निष्ठा शक्तिरभ्युपेया इति चेत्, प्रतिष्ठाविधिना प्रति- मादौ देवतासन्निधिरहङ्कार-ममकाररूपः क्रियते स्व- सादृश्यदर्शिनश्चिबादौ इव ज्ञानस्य नाशेऽपि संस्कार- व्यापारधौरित्युभयथापि फलांशेऽपि शक्तः क्व प्रतीतविषयो येन पर्यायता विशेषणत्वे प्रकृते कर्मत्वानुपपत्तेः कृष्णलं अपयेदित्यत्र फलविशिष्टधात्वर्थबाधादिध्यनुपपत्तेश्चानुगतिकतयोपलक्षणपक्ष श्रा- श्रीयते न वन्यः कुतोऽपौति दिगिति भावः। ननु प्राप्य-संस्कार्यक- मणोरेवमविशेषे कर्मचातुर्विध्यं विरुध्येतेयारुचेः संस्काररूपफलभा- गितयैव कर्मवमित्याह, 'किञ्चेति, ‘प्रयोगेति संस्काराभाव उपेक्षा- ·१४४ तत्त्वचिन्तामणौ सत्त्वात् अस्पृश्यस्यादिना च तन्नाशः। अचेतन- देवतापक्षे च यथार्थप्रतिष्ठितप्रत्यभिज्ञानस्यास्पृश्यस्य- दिविरहसहकृतस्य तथात्वम् “प्रतिष्ठितं पूजयेदिति विधिबलात्तत्प्रतिसन्धानस्यावश्यकत्वादिति प्राञ्चः । नव्यास्तु प्रतिष्ठाविधिनैव तवाधेयशक्तिवदपूर्वान्तरं जन्यते तददृष्टवदात्मसंयोगाश्रयस्य पूज्यत्वम् अस्पृश्य- स्पर्शन तन्नाशे चापूज्यत्वमित्याहुः । वयन्तु ब्रूमः “प्रतिष्ठितं पूजयेदिति विधिवाक्येन प्रतिष्ठायाः कारणत्वं न बाध्यते किन्तु भूतार्थतानुशा- सनादतीतप्रतिष्ठे पूज्यत्वं बोध्यते तथाच प्रतिष्ठाध्वंसः प्रतिष्ठाकालौनयावदस्पृश्यस्यादिप्रतियोगिकानादि- कालसंसर्गाभावसहितः पूज्यत्वप्रयोजकः स च प्रागभा- ज्ञानेऽपि तथाच प्रयोगादिति भावः। 'प्रतिष्ठाकालौनेति, न चा- स्पश्यस्पर्शकालौनप्रतिष्ठयापि पूज्यत्वापत्तिः, तत्र कर्मवैगुण्येनं प्रति- छाया एवासत्त्वात् । न चानाद्यन्तर्भावो गौरवं यावन्तोऽस्पृश्य- स्वाभावास्तावदभावसहितस्यैव पूज्यताप्रयोजकत्वसम्भवादिति वाच्य। तावदभावसहितप्रतिष्ठाध्वंसस्य हेतुत्वे तावन्तोऽभावा अपि हेतव इति ध्रुवं, तथाचानाद्यनन्तर्भावे साद्यभावानामपि जनकलमिति बहना ज- नकत्वे गौरवमित्यल्पजनकत्वलाघवेन सादिव्यावर्त्तनार्थमनादिपदो- पादानात् यत्र होकस्या एव व्यतर्जनकत्वमुभाभ्यामेवावच्छेदकाभ्यां ·ईश्वरानुमान। २४५ वोऽत्यन्ताभावश्च क्वचित् । कामिनौचरणाघातदो- हदादिभिरशोकपुष्योत्कर्षदर्शनादपि नाधेयशक्तिसि- द्धिः समयविशेषावच्छिन्नचरणदोहदादिसंयोगध्वंस- स्यैव कारणत्वात् चरणाभिघाताधाकृष्टभागान्तरज- नितहक्षादेव वा तदुपपत्तेः कालान्तरे पुष्याद्युत्कर्षा- दृक्षावयवापचयावश्यम्भावेन वृक्षभेदावश्यकत्वात् । नापि ताम्र-कांस्यादौ अस्तु भस्मसंयोगादिजन्यशुट्वि- रूपा आधेयशक्तिः, तत्संयोगध्वंसस्य संयोगसमानका- लोनास्पृश्यस्पर्शादिप्रतियोगिकयावदनादिसंसर्गाभाव- सहितस्य शुद्धिपदार्थत्वात् । भस्मादिसंयोगजनितः कांस्याद्युपभोगकर्तनिष्ठः सं- स्कार एव शुद्धिरित्यन्ये। अभिमन्त्रितपयःपल्लवादावपि समयविशेषावच्छि- नाभिमन्त्रणध्वंस एव व्यथाद्यपनायकः तत्तन्मन्त्रदे- सविशेषण-निर्विशेषणाभ्यां तत्रोपन्यस्तक्रमेण(२) सविशेषणे गौरवं यत्र विशेषणापसारादत्यन्तानां व्यक्तीनां जनकत्वं तत्र तड्यावर्त्तनाथ विशेषणपरिग्रह एव लाघवादत एव संसर्गत्यप्युक्तमिति स्वस्थमिति भावः । 'क्वचिदिति यत्र कदाप्यस्पृश्यस्पर्णी जात एवेत्यर्थः। न चैवं (१) कचित् कचिदिति ख० । (२) उपन्यस्तरूपेणेति का 19 ·२४६ ४ तत्त्वचिन्तामणौ वतासन्निधिरेव वा। कलमवीजादौनामापरमाण्व- न्तभङ्गे तच चावान्तरजातेरभावे नियतकलमजाती- यादिसिद्धिरपि परमाणुपाकाविशेषादेव कार्यवृत्ति- रूपादिसजातीयस्य पूर्वरूपविजातीयस्य परमाणे पा- कजरूपादेरुभयसिद्धत्वात् । यथा हि कलमवीजं यवा- देर्जात्या व्यावर्त्तते तथा तत्परमाणवोऽपि पाकजैरेव । एवं माघकर्षणादिनितात्परमाणुपाकपरम्पराविशे- षादेव हैमन्तिकसस्योत्पत्तिः। एतेन लाक्षारसावसेका- दया व्याख्याताः । निमित्तविशेषजनितपाकजात्तत्फ- लविशेषः यथा हारोतमांसं हरिद्रानलसाधितमुपभा- गात्सद्यो व्यापादयति नान्यथा साधितमित्यादि। यत्र च तोय-तेजोवायुषु न पाकजा विशेषः तत्रोद्भवानु- भव-द्रवत्व-कठिनत्वादयो विशेषास्नदुपनायकादृष्टवि- प्रतियोग्यप्रतीतिस्तत्प्रतिमाप्रतियोगिकास्पृश्यस्पर्शाभावादिति वाच्य। प्रतिमाया अभावविशेषणं न तु प्रतियोगिविशेषणत्वादिति भावः । ‘परमाणुपाकजेति, न च विशेषो यदि व्यक्तिकृतः तदातिप्रसङ्गः सामग्र्यवैचित्र्ये जातिकृतस्त्वसम्भावित इति वाच्यं। कलमध्वंसादि- रूपकारणभेदेनैव कारणवैजात्येन जातिकृतस्यैव सम्भवादिति भावः। 'उद्भवेति, अत्र यद्यप्यु तादेवोद्भूत इति सिद्धान्तस्तदाऽयं अतद्गुण- संविज्ञानबहुनौहिरित्यवधेयं । न तयोरुद्भूतादेवोद्भूतमिति सम्यक् ·ईश्वरानुमान १४७ शेषादेव । तुलादौ चाधिवासनादिपूर्वकतुलाहण- सामग्री तुल्यस्य सत्यासत्यप्रतिज्ञत्वसहिता प्राचीनध- धिर्मफले जय-भङ्गौ जनयति। यहा अहं निष्यापः पापवान्वेति तुलाधिरूढाभिशस्तज्ञानविशेषसहितासा तथा, तदाहुः, “तांस्तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वश्चैवान्तर- पूरुषः (१) इति । अथ वा प्रतिज्ञाशु यशुद्धी अपेक्ष्य कथमन्यथानुद्भूतादनुभृतानुत्पत्तिनियमः कार्यमाजात्ये कारणसा- जात्यकल्पना च स्थात् अदृष्टनिमित्तकत्वे वयस्यानुपपत्तेरिति । ननु त्रितयमण्यसङ्गतमाद्ययोस्तुलादिसामय्याः क्षणिकत्वे कालान्तरभावि- जयादिजनकत्वानुपपत्तिरन्ते ज्ञापिकायाः सामय्या अपूर्वजनकले मानाभाव इत्यस्वरसादाह, 'यद्देति, सनिधिश्चानेन विधिना तुला- रूढोऽयं निष्पाप इत्यादिज्ञानजन्यसंस्कार इत्यवधेयं। न च संस्कार- स्थैर्यादन्यदापि तुलारोहेण जयाद्यापत्तिः, फलबलकल्यतयाऽन्यदा तत्संस्कारनाशस्यापि कल्पनादिति। 'खेति, यत्र यत्र कार्यस्य घटादे- रभावस्तत्र दण्डादेरभाव इति कार्यसम्बन्धाभावे दैशिक्येव व्यापकता यदा कार्याभावस्तदा दण्डाभाव इति कालिक्यां सामग्रीकाले व्यभि- चारात्, एवं दण्डसत्त्वेऽपि चक्राद्यभावेन घटाभावे व्यभिचारात् कथं व्यापकतेति व्यभिचारवारणाय कार्याभावं विशिष्टि, 'खेतरसकल- सम्पत्ताविति, तेन दण्डेतरसकलसम्पत्तौ सत्यां यत्र घटाभावस्तत्र (१) खस्यैवान्तर पुरुष इति ख० ।

·तत्त्वचिन्तामणौ तया धमाधौ जन्येते ताभ्याञ्च जय-पराजया, स- त्यासत्यप्रतिज्ञाभिशस्ततुलारोहणस्येष्टानिष्टफलत्वेना- र्थ ताविधि-निषेधात् “अभिशस्तः सत्यप्रतिज्ञो विजय- कामस्तुलामारोहेदसत्यप्रतिज्ञो न तुलामारोत्' इति श्रुतेरुन्नयनात्। यद्दा तया देवतासन्निधिः क्रियते ताश्च कर्मानुरूपं लिङ्गमभिव्यञ्जयन्ति । कस्तहि शक्तिपदार्थः(१) कारणत्वम् तच्च स्व स्वव्याप्येतरस- दण्डाभाव इति न व्यभिचारः, तावति कृते चाप्रसिद्धिः दण्डेतर- सकलमध्यपतितानां चक्रनम्यादीनां सम्पत्तौ घटाभावाप्रसिद्धेरत- उक्तं 'स्वव्याप्येति, तथाच चक्रवन्यादौनां दण्डव्याप्यतया तदितर- कालौनकार्याभावं प्रति व्यापकत्वमस्त्येव दण्डाभावस्थ, व्याप्यत्वच्च स्वप्रागभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वं, व्यापकत्वन्तु कालिकमिति भावः। अत्र वदन्ति स्खेतरपदस्य स्वेतरतत्कारणपरत्वं वा, खेतरमाच- परत्वं वा, श्राद्ये आत्माश्रयत्वं, अन्त्येऽसम्भवः घटाद्युत्पत्तौ वेमाद्यसम- वधानात् । किञ्च यत्र स्खमप्यस्ति तत्र स्खेतरसमवधानमप्यस्तौति तत्र कार्याभावाप्रसिद्धिः। न च खेतरसमवधानेन खासमवधानं विवक्षितं, अजनकसाधारण्यात् । न हि यच खाभावे कार्याभावः तत्र न स्वाभाव इति सम्भवति, तथाच वेन्नोऽपि घटं प्रति हेततापातः । अपि च कुलालपितरप्येवं घटजनकतापत्तिः। किञ्च दिगादिहेतावव्याप्तिः (१) शक्तिपदस्थार्थ इति खः ।

·ईश्वरानुमानं । १४८ कलसम्पत्तो कार्य भावव्यापकाभावप्रतियोगित्वम् । कार्याभाववति देने काले वा तदभावाभावात् । अपि च यत्र कार्या- भावस्तत्र दण्डाभाव इति नास्ति दण्डावयवे घटाभाववति दण्डा- भावाभावात् । अत्र ब्रूमः। ख-खयाप्येतरपदेन कार्यप्रागभावव्याप्य- प्रागभावप्रतियोगिसकलसम्पत्तिः विवक्षितेति नासङ्कुचितं सकलपदं, न वा कारणपरं, व्याप्तिश्च कालिकौत्युक्त । यत्तु स्वसमवधानेऽपि खेतरसकलसमवधानमित्यादि। तत्तुच्छं। यत्र खेतरसमवधाने कार्याभावस्तत्र स्वाभाव इत्यत्र क्वाचित्क- तादृशाभावप्रसिद्ध्यैव व्यभिचाराभावात् । न हि खेतरसकलसमव- धानं यत्र तत्र कार्याभावनियम-इति ब्रूमः येनोक्तस्थले कार्या- भावाभाव उद्दिश्येत । अत एवाजनकतातिव्याप्तिशङ्कापि न तत्री- कनियमाभावात् । यदपि कुलालपितरित्यादि, तदपि न, इदं हि कारण- सामान्यलक्षणं तथाच कुलालपिनत्वेनान्यथासिद्धत्वेऽपि कुलालत्वेन तस्याप्ति जनकतयाऽतिव्याप्यभावः । न च कुलालपिटलेन जनक- त्वापत्तिः, यस्य कार्याभावयापकाभावप्रतियोगित्वं तस्य हेतुत्वमेव लक्षणार्थी न तु यदवच्छिन्नाभावप्रतियोगित्वपर्यन्तमित्यापादका- भावात् येन केनापि रूपेणोक्तधर्मवत्त्वस्यैव जनकत्वस्वरूपत्वात् । न च दण्डरूपादावन्यथासिद्धेऽतिव्याप्तिः, तस्य स्व-खव्याप्येतरदण्डसम्पत्तावेव कार्याभावाभावेनोक्तरूपाभावात् । अत एव दण्डत्वमपि निराकृतं (१) ख-खव्याप्येतर सकलकारणसम्पत्ताविति क० ।

·सत्त्वचिन्तामणौ तत्र तयाण्याप्रसिद्धेः । न चैवं नित्यमाचाव्याप्तिः, अग्रे निरसनीयत्वात्, ज्ञानं प्रत्याकाशस्य कार्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वमेव नास्या- काशाभावासम्भवात् । न च शब्देऽप्येवमहेतुतापत्तिः, अग्रे निरस्य- मानत्वात्, गन्धं प्रति रूपप्रागभावादौनान्तु ख-खव्याप्येतरसकल- सम्पत्तौ यत्र कार्याभावस्तत्र स्वप्रागभावाभाव एवोत्पन्नपुनरुत्पादस्थले दृष्टो न तु व्यापकग्रागभावाभावो व्यापकप्रागभावानां तत्रापि सत्त्वात् । कार्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वन्तु तादृशाभावप्रति- योगितावच्छेदकावच्छिन्नवं तदस्ति स्वप्रागभावस्य न तु तद्व्यापक- प्रागभावस्येति नातिव्याप्तिः। यद्दा अनन्यथासिद्धलमिहापि लक्षणे देयमतो न कुलालपित्रादिवतिप्रसङ्गः । यत्तु नित्यस्थात्मादेरित्यादि, तन्न, यदवच्छिन्नाभावव्यापकाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्य हेतुत्वरूपत्वादस्ति चात्मत्वावच्छि- नाभावस्य ज्ञानाभावाव्यापकत्वेऽपि गुणत्वावच्छिन्नाभावं प्रति समवा- यित्वावच्छिन्नाभावस्य व्यापकत्वं, अस्ति च दिककालयोस्तत्त्वावच्छि- नाभावस्थाव्यापकत्वेऽप्याधाराभावत्वेन तदभावस्थापि कार्याभावव्याप- कत्वमत एव ज्ञानं प्रत्याकाशमहेतुः केनापि रूपेण तदभावस्य कार्याभावाव्यापकत्वात्, यदभावस्य येन केनापि रूपेण यत्किञ्चि- द्रूपावच्छिन्नयत्कार्याभावव्यापकत्वं तस्यैव तद्धेतृत्वमिति प्रकृतलक्ष- णार्थत्वात् । न चैवमात्मवं हेतुतावच्छेदकमपि न ज्ञाने हेतु- त्वस्य कार्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वरूपस्य तेनानवच्छेदात् सा- मान्यसामग्रौत एव कार्य न तु विशेषसामग्री क्वाप्येवमिति वाच्यं । तत्तत्कार्य प्रति स्वस्खसमवायितयैवात्मत्वपर्यवसानात् । न च सम- ·ईश्वरानुमानं । १५१ अथ वा यत्र कार्याभावव्याप्यता इतराभावावच्छिन्ना वायिकारणतावच्छेदकं कथं समवायित्वमिति वाच्यं । समवायि- कारणत्वस्य विशिष्टस्थानवच्छेद्यत्वात् गौरवात् नौलघटत्ववत् अपितु समवायित्वावच्छेदन कारणत्वमित्यत एव तत्समवायिकारणं भवति। वस्तुतस्तु यदेतदात्मत्व-दृढदण्डत्वादिकं कारणतावच्छेदक तत्कार्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वकारणत्वमिति मते न किन्तु सहकारिवैकल्यप्रयुक्तकार्याभाववत्त्वं हेतुत्वमिति पचे तेषामेव सह- कारिविरहप्रयुक्तकार्याभाववत्त्वावच्छेदकत्वात् न हि नियतपूर्ववर्ति- त्वकारणत्वपक्षेऽपि दृढदण्डत्वं कारणतावच्छेदकं, किन्तु दण्डत्वमेव लाघवात् किं बहुना प्रमेयत्वादेरपि तदा हेतुतावच्छेदकत्वापत्तेः तस्मात् सहकारिवैकल्येत्यादिकारणतापक्ष एव तदवच्छेदकमिति समवायित्वाधारत्वावच्छिन्नाभावस्य कार्याभावव्यापकत्वे सहकारि- वैकल्येत्यादेरात्मत्वाद्यवच्छेद्यत्वे न कोऽपि विरोध इति सर्वं सुस्यं । यत्तु घटाभाववन्ति दण्डावयवे दण्डसत्त्वात् व्यभिचार इति, तन्न, कार्याभाववति यत्सम्बन्धावच्छिन्नो यदभावः तत्सम्बन्धावच्छिनत्वस्य हेतुत्वरूपत्वात् अस्ति च घटाभावव्यापको यो दण्डसंसर्गाभावः स दण्डावयवेऽपि, न चेदेवं तदा यत्र धमो धूमावयवे तत्र वङ्ग्य- भावात् धूमे वझिव्याप्तिरपि न स्थादित्यलमधिकेनेति। नन्विदं कारणत्वमतौन्द्रियघटितसकलसम्पत्तिगर्भतया दुर्यहं प्रत्यक्षस्था- प्रवृत्त्या साध्याप्रसिद्ध्यादिना मानान्तरस्याप्रवृत्तेरित्यस्खरसादन्यदेव तल्लक्षणमाह, 'अथवेति, यत्र कार्याभावव्याप्यता इतराभावसहकारा- वच्छिन्ना तदवच्छिन्नं कारणं तदवच्छिन्नत्वं कारणत्वमिति यावत्, ·२५२ নলখিনী तत्कारणं वौजेऽङ्गुराभावव्याप्यता न वोजत्वेनावच्छि- द्यते इतरसमवधाने सति वीजादगुरसम्भवात् । किन्तु इतराभावेनावच्छिद्यते इतराभावे वौजस्थाङ्कुराभाव- नियमात् । शिलाशकले त्वङ्कुराभावव्याप्यता शिला- त्वेनावच्छिद्यते । तेन यत्र दण्डाभावत्वं तत्र घटाभाव इति दण्डाभावत्वनिष्ठघटा- भावव्याप्तौ दण्डाभावस्यैवावच्छेदकतया जनके दण्डाभावादावति- व्याप्तिः वीजत्वेन कार्याभावव्याप्ये जनकत्वादसम्भवञ्च न सम्भवति तत्र दण्डाभावसहकृतत्वस्थानवच्छेदकत्वात्, एवञ्चाग्रे 'वीज-वौजत्वपदे वौजत्व-वौजसत्वपरे, 'इतराभावेन' इतराभावसहकृतत्वेनेत्यर्थः, 'शि- लात्वेन' शिलात्वत्वेनेत्यर्थः। अत्र वदन्ति कार्याभावः तज्जनकाद्यभावो वा, तदभावमात्र वा, श्राद्ये प्रात्माश्रयः, अन्त्ये मिलायामकरस्य संयोगवृत्त्या सत्त्वेन तत्रापौतराभावसहकृतशिलात्वस्य कार्याभावव्या- प्यत्वादिति। अत्र ब्रूमः । उत्पत्तिकालौनसम्बन्धावच्छिन्नकार्याभाव- व्याप्यत्वं विवक्षितं, अत एवाग्रिमलक्षणेऽनुत्पत्तिव्याप्यत्वमित्येव वक्ष्यति, एवञ्च संयोगादिसम्बन्धस्योत्पत्त्यनन्तरकालीनतया तदवच्छिन्ना- भावमादाय शिलादौ प्रसङ्गः, उत्पत्तिकालौनश्च सम्बन्धोऽयमेव कारणतासमवायश्च तदवच्छिन्नाभावो नाङ्कुरस्य मिलायां किन्तु तदवच्छिन्नकार्याभावः समवायिनि वौजादौ च इयञ्च कारण- मेव । न च कारणतागतयात्माश्रयः, कारणताया अपि सम्ब- न्धत्वनैव ज्ञानात् । वस्तुतस्तु वौजादङ्कुर इतिप्रतीतिबलादवध्य- ·ईश्वरानुमान। १५३ यहा अन्यासमवधानावच्छिन्नकार्यानुत्पत्तिव्याप्यत्वं कारणत्वम् रासभादेः स्वत एव काय भावव्याप्यता वधिमद्भावलक्षण: खरूपसम्बन्ध एव विलक्षण: कार्य-कारणयो- स्तत्सम्बन्धावच्छिन्नकार्याभावश्च कारणे दूतराभावावच्छेदेन स्वरूप- योग्ये तु तादृशखरूपसम्बन्धाभावादितराभावानवच्छिन्न एव तादृश- कार्याभाव इति क्वाप्यतिप्रसङ्ग इति सर्वमवदातं। अत एव वौजा- दङ्कुर इत्यादौ हेततायामपि पञ्चमौनिर्देशसम्भवेन तादृशप्रती- तेरवध्यवधिमभावेन तादृशप्रतीतेरवध्यवधिमभावविषयत्वापर्याप्तौ वौजादङ्कुरोत्पत्तिरिति प्रतौतेरवश्यमवध्यवधिमद्भावगोचरत्ननिय- मादिदं लक्षणमपहायाग्रिमलक्षणे कार्यादुत्पत्तीत्येव कण्ठरवणा- भिहितं । न ह्यङ्कुर इवोत्पत्तिरपि सहेतुका येन तचापि हेतु- पञ्चम्यन्तत्वेन कल्येत । अत एव कुसुमाञ्जलिप्रकाशे उत्पत्तिगर्भ- कादाचिकत्वं सहेतुकृत्वे लिङ्गं, तो नोत्पत्तौ व्यभिचार इति स्फुटमेवास्ति । न च स्वरूपदयमेव स्वरूपसम्बन्ध इति कथं तत्रा- प्यतिप्रसङ्गो वारणीयः इति वाच्यम् । घटे पटाभाव इति प्रतीति- बलेन प्रतियोगिवलक्षणस्वरूपसम्बन्धविशेषवदवध्यवधिमद्भावस्थानु- भवसिद्धतया दुरपन्हवत्वात्, अन्यथा एवं विधविकल्पेन बडव्याकुलो- भवेदिति। किञ्चैवं यदि न कल्प्येत तदाग्रिमलक्षणेऽपि का गतिः नियतपूर्ववर्त्तित्वयोरशक्यग्रहत्वादित्यनुपदमेव स्फुर्टीभविष्यति । केचित्तु कार्याभावः कार्यनियतपूर्ववर्त्तित्वाभावः स तु शिलायां शिलात्वेनावच्छिद्यते वौजेऽन्यासहकृतवौजवेन, अत एव कार्य- 20 ·१५.४ तत्त्वचिन्तामणौ अन्यासमवधानस्य वैयर्थेनानवच्छेदकत्वात् । अन- न्यथासिनियतपूर्ववर्तिजातीयत्वं वा तत्त्वम्, अन्य- थासिद्धत्वञ्च विधा, येन सहैव यस्य यं प्रति पूर्व- वर्तित्वमवगम्यते यथा घटं प्रति दण्डरूपस्य । अन्य प्रति पूर्ववर्तित्वे ज्ञात एव यं प्रति यस्य पूर्ववर्ति- त्वमवगम्यते. यथा शब्दं प्रति पूर्ववर्त्तित्वे ज्ञात एव ज्ञानं प्रत्याकाशस्य। अन्यच कृप्तनियतपूर्ववर्तिन- एव कार्यसम्भवे तत्सहभूतत्वम् । यथा गन्धवति गन्धानुत्पादात् गन्धं प्रति तत्पागभावस्य नियत- पूर्ववर्तित्वकल्पनात् पाकजस्थले गन्धं प्रति रूपादि- प्रागभावानामन्यथासिद्धत्वम् । एतचितयव्यतिरेके नियतपूर्ववर्त्तितागर्भतया तावन्मात्रमेवान्वयमुखं लक्षणं लध्विति व्यतिरेकमुखे अपि लक्षणे परित्यज्य तदेव शेषसिद्धान्तयति, 'अन- न्यथेतौति वदन्ति । 'अनन्यथेति, अनन्यथासिद्धत्वे सति कार्यजातीयपूर्ववर्त्तित्व- व्यापकताधिकरणताप्रतियोगित्वमित्यर्थः । तेन यत्र घटपूर्ववर्त्तित्वं तत्र दण्डाधिकरणलमिति व्यभिचारेऽपि यत्र घटाव्यवहितपूर्व- वर्तित्वं दूत्यव्यभिचारात् सर्वं साध्विति भावः। अत एवाव्यवहितपदं विशिथ्य नोपात्तं नियतपदादेव तल्लाभादित्यवधेयं । न च वैयर्थ्या- देव तदनुपादानं, तथा सति चिरध्वस्तेऽपि यागादौ खर्गेष्टसाधन- ·ईश्वरानुमान। १५५ नियतपूर्ववर्तित्वं कारणत्वम्, यागापूर्वयोस्तु याग- पूर्ववर्तित्वेऽवगते न त्ववगम्यमाने, यत्र जन्यस्य पूर्वभावेऽवगते'' जनकस्य पूर्वभावोऽवगम्यते तत्र जन्येन जनकस्यान्यथासिद्धिः, यत्र च जनकस्य तथा- त्वेऽवगते जन्यस्य पूर्वभावावगमः तच तद्द्वारा तस्य जनकत्वमेव, दण्डसंयोग-भ्रमणयोस्तु युगपदेव पूर्व- भावित्वग्रहः । स्वस्वानन्तरात्पत्तिकसकलसमवधाने सत्यपि यस्याभावात्कार्य न जायते सति तु जायते तज्जातीयं प्रति तदनन्यथासिद्धम् अनन्यथासिद्धनियत- पूर्ववर्त्तित्वं कारणत्वमित्यन्ये । तन्न । ईश्वर-तबुद्ध्या- दौनामसंग्रहात् तयतिरेकस्य तत्समवधानव्यतिरेकस्य वा अभावात् । कार्य्यस्यान्यथानुपपद्यमानताव्यवस्था- त्वस्थानुपपत्त्यभावात् तदनुपपत्त्याऽपूर्वं न कल्येतेति वक्ष्यमाणत्वात् । न च. चिरध्वस्तकारणं व्यापारव्याप्तमितिव्याप्तेस्तत्रापूर्वकल्पनं न वक्तयुक्तरिति वाच्यम् । तत्रापि व्याप्तावप्रयोजकत्वशङ्कायां अव्यव- धानगर्भकारणताया एव विपक्षबाधकसत्त्वेनोक्तपर्यन्तस्यावश्यकत्वात् । न चापूर्वकल्पनेऽपि यागस्य स्वर्गाव्यवहितपूर्ववर्त्तित्वारक्षणात् कथ- मुक्तयुक्त्याऽपूर्वकन्त्यनमिति वाच्यम् । खसिद्धिविरोधिक्षणानन्तरित- वस्थाव्यवधानपदेन विवक्षिततया अपूर्वकल्पनया यागाधिकरणका- (१) पूर्ववर्त्तित्वेऽवगत इति ख० ।

·१५६ तत्त्वचिन्तामणौ प्यत्वं वा अनन्यथासिदत्वम् । नन्वेवमतिरिक्तशक्ती साधक-बाधकप्रमाणाभावान्नित्यं संशयः। न च सा- धकाभावस्य बाधकत्वम्। बाधकामावस्यापि साधक- त्वादिति चेत् । न । साधकाभावेन वहावन्यत्र सि- डातीन्द्रियधर्माभावसाधने लाघवं बाधकाभावेनाती- न्द्रियधर्मसाधने च गौरवमिति साधकाभावात्तद- भाव एव सिध्यतीति। परमप्रयोजनमनमानस्यापवर्गः "आत्मा वा अरे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः साक्षात्कर्तव्यः" इति श्रुतेः, स च समानाधिकरणदुःख- प्रागभावासहत्तिदुःखध्वंसः । ननु नासौ पुरुषार्थः अतीतदुःखध्वंसस्य सिद्धत्वात् अनागतदुःखस्य ध्वंस- यितुमशक्यत्वात् वर्तमानस्य पुरुषप्रयत्नं विनैव वि- रोधिगुणनाश्यत्वात् अतीतदुःखवत हेतूच्छेदे पुरुष- व्यापारः प्रायश्चित्तवदिति चेत् । न । तत्किं हेतूच्छेदस्य लस्थापि स्वर्गाव्यवहितत्वात् स्वजनकाधिकरणत्वानधिकरणत्वाभ्यामेव रक्षणस्य कार्य्यमियनुकूलत्वाननुकूलत्वात् । यद्वा यत्र घटाधिकरणत्वं तत्र दण्डाधिकरणक्षणोत्तरत्वमिति नियम उत्तरत्वस्य पूर्वस्वनिरूप्य- बात् पूर्वत्वस्य नियभः एवं सत्यव्यवहितपदमधिकं प्रयोज्यं प्राग्व- त्तदनियतपदात्तदलाभात्, तत्प्रक्षेपप्रयोजनन्तु उक्तक्रमेणापूर्वकल्प- नादिरेव। न च यत्र स्वर्गाधिकरणत्वं तत्र यागाधिकरणाव्यव- ·ईश्वरानुमान। १५७ सुख-दुःखाभावेतरत्वेन स्वतोऽपुरुषार्थत्वादनागतानु- त्पादमुद्दिश्य क्रियमाणत्वाच्च । यथा तब दुःखानुत्पादः पुरुषार्थस्तथेहापौति विवक्षितम्। अथानुत्पादस्य प्रागभावत्वेनासाध्यत्वात् फलान्तरस्याभावाचानन्य- गतिकतया कण्टकनाशवत् दुःखसाधननाश एव स्वतः पुरुषार्थस्तथेहापौति वा उभयथापि दुःखध्वंसस्यापुरु- पार्थत्वमेव । न च तयोरपि पुरुषार्थत्वमिति वक्ष्यते। भैवम् । दुःखान्तरध्वंसस्यायत्नसाध्यत्वेऽपि तादृश- दुःखध्वंसस्य मिथ्याज्ञानाच्छेदद्दारा पुरुषप्रयत्नाधीन- तत्त्वज्ञानसाध्यत्वात्, तथाहि तत्त्वज्ञानात्सवासनमि- थ्याज्ञानाभावे दोषानुत्पत्तौ प्रवृत्त्यभावेऽदृष्टानुत्पत्ती जन्माभावे तादृशदुःखध्वंसेो भवति। अथ चरमदुःखे उत्पन्ने त_सस्तज्ञानादेव भविष्यति तदनुत्पादे च तत्त्वज्ञानादपि न स्यादिति चेत् । न । प्रतियोगिवत्त- त्वज्ञांनस्यापि तवेतुत्वात्तुल्यवदुभयोरपि कारणत्वात् हितोत्तरक्षणवमित्यसम्भवात्तदप्रक्षेपः स्वाङ्गमव्यवधायकमिति न्या- येन तथा नियमात्, अत एव तथा नियमरक्षार्थमपूर्वकल्पनं । न चैवं तत्र ध्वंसस्यापि स्वाङ्गतया तेनापि तथाभूतनियमनिर्वाहाद- पूर्वकल्पनं, तेन तथा नियमनिर्वाहेऽपि विरोधान्तरेण तज्जन- कतायां यागस्थानन्यथासिद्धृत्वमविरोधेन तत्परोहारादित्यपूर्व ·तत्त्वचिन्तामणौ तेन विना तदनुत्पत्तेः । अत एव शुकस्य तत्त्वज्ञानमु- त्यन्नमिति तस्य तद्ध्वंस उत्पन्नो नास्मदादीनाम्। तत्र दुःखं नोत्पन्नमस्ति तेन स ध्वंसा नास्मदादीनामिति चेत्, अनादौ संसारे तत्कुतो नात्यन्नम्, स्वकारणाभा- वादिति चेत् । न। अन्वय-व्यतिरेकानुविधायिनस्तत्त्व- ज्ञानादन्यस्यान्विष्यमाणस्याभावात् । मुक्तौ स ध्वंसा- ऽस्येव तस्मिन् सति मुक्तिरस्येवेति स मुक्त्युत्पादका- त्पाद्य इति सर्वाभ्युपगतम् मुक्तिः सा अन्या वा। नन्वेवं ध्वंसार्थ दुःखमुपादेयं तदनुत्पाद्य ध्वंसानुत्पादादिति चेत्, सत्यम्, पुरुषार्थहेतुत्वेन लेोके दुःख-तत्साधनयो- रपि उपादानदर्शनात् अनागतकुम्भनाशार्थ मुहरादौ प्रवृत्तिदर्शनादनागतदुःखध्वंसार्थमपि प्रवृत्तिः। चरम- दुःखध्वंसो न दुःखध्वंसत्वेनाद्देश्यः अयत्नसिद्ध- वक्ष्यते । वस्तुतस्तु नियमस्तत्समवधाननियमः तत्समवधानन्तु तत्समवधानविरोध्यभावः तदिरोधी च शुद्धस्तत्सम्बन्धाभाव इति तत्त्वं। अत एव कुलालपिताप्यन्यथासिद्धत्वेन वारणौयोऽन्यथा कुला- लेन व्यवहितवादव्यवहितपूर्ववर्तित्वेनैव तन्निरासे तद्वारणया- न्यथासिद्धिर्न खौक्रियेत । वस्तुतस्तु उभयथापि नियमो यदा कार्याव्यवहितपूर्वक्षणस्तदा दण्डो यदा घटस्तदा दण्डाधिकरण- (१) चरमदुःखध्वंसो नोद्देश्य इति क. ।

·ईश्वरानुमान। १५४ दुःखान्तरध्वंसवदपुरुषार्थत्वादिति चेत् । न । समा- नाधिकरणदुःखप्रागभावासहत्तिदुःखध्वंसत्वेन त- स्योद्देश्यत्वात् दुःखासम्भिन्नसुखवत् तस्य च पुरुष- प्रयत्नसाध्यत्वमेवेत्युक्तम् । रतेन दुःखध्वंसत्वमेव मोक्ष- त्वम् तत्तदात्मयावद्दुःखध्वंससम्बलनदशायान्तु तथा व्यपदेशः प्रतिपुरुषं दुःखध्वंसस्तोमस्य व्यक्तिस्थानीय- त्वात् तेजोभावे सम्बलिते अन्धतमसपदप्रयोगवत् यथा सम्बलित एव दाविति बुद्धि-व्यपदेशौ प्रवृत्तिरपि सम्बलनार्थमित्यपास्तम् । मिलितानामसाध्यत्वात् मेलकस्यानतिरिक्तत्वेऽतिग्रसङ्गात् अतिरिक्तत्वे जन्यस्य ध्वंसात्तेः अजन्यस्य पुरुषार्थत्वक्षतेः अन्धतमसादौ तथा सम्बल एव प्रयोगात् । एतेन संस्काराजनक- भागविषयदुःखध्वंसः संस्काराजनकानुभवभवध्वंसो वा मुक्तिः, न चातिव्याप्तिः, जनकत्वस्याजनयत्यपि भावांदिति निरस्तम्। अपुरुषार्थत्वात् । क्षणोक्तलक्षण इति ग्राह्यः कालिकव्याप्तेश्च तथैव पर्यवसानात्, नियमोऽवश्यम्भावस्तथाच कार्यपूर्वक्षणे यस्थापर्यवसानमित्यन्ये। पूर्व- वर्तित्वञ्च प्रागभावावच्छिनसमयवृत्तिवं प्रागभावस्य विशेषणं येन प्रागभावेऽतिव्याप्तिः किन्तु तदुपलक्षितकालविशेषवृत्तिवं कालस्य च स्थलस्य हेतुवं अधिकरणतायास्तत्रैव सम्भवात् अधिकरणत्वेनैव ·तत्त्वचिन्तामणौ अन्धे तु दुखिप्रागभावासात्तिदुःखसाधनध्वंसो मोक्षः लोकेऽहिकण्टकादिनाशस्य वैदिके प्रायश्चित्तादौ पापनाशस्यानन्यगतिकतया दुःखसाधनध्वंसत्वेन पुरु- पार्थत्वात् । अथाहिकण्ट कादि पापं वा नाश्यताम् तेन तज्जन्यं दुःखं न भवतीति दुःखानुत्पादमुद्दिश्य प्रहत्तेर्दुःखानुत्पाद एव प्रयोजनम् न तु दुःखसाधना- भावः सुख-दुःखाभावेतरत्वादिति चेत् । न। दुःखा- नुत्पादस्य प्रागभावत्वेनानादितया असाध्यत्वात् । न च तत्यालनं साध्यम् पालनं हि न तत्स्वरूपं तस्या- साध्यत्वात् । नोत्तरसमयसम्बन्धः अभावे सम्बन्धि- इयातिरिक्तस्य तस्याप्रामाणिकत्वात् अनभ्युपगमाच्च । नापि सम्बन्धिहयस्वरूपं साध्यम्, प्रागभावस्यापि असाध्यत्वात् समय-तदुपाध्योश्च प्रयत्नं विनैव सिद्धेः । तस्य जनकत्वात् क्षणस्य चापूर्ववर्त्तित्वात् तस्य च तादृशक्षणवृत्ति- बमत्येव । प्रागभावश्च न प्रतिजनकोऽन्योन्याश्रयात्, नापि विनाश्य- भावे विनाशस्य प्रागभावगर्भतयाऽन्योन्याश्रयादुत्पत्तिगर्भतया तन्नि- वचने चोत्पत्तेः खसमानकालौनपदार्थप्रतियोगिकध्वंसानाधार- समयसम्बन्धरूपत्वेऽन्योन्याश्रयात् । नापि प्रतियोग्यन्यूनानतिरिक्त- कालौनावधिकसामयिकं यावत् परन्वाश्रयसमानकालौनकादा- चित्काभावतया तन्निर्वचनं प्रलयकालौनपरमाणुक्रियामागभावाद- ·ईश्वरानुमान। अथ दुःखे द्वेषाद्यथा तदभावे इच्छा तथा दुःखसाधने देषात् तदभावेऽपि इच्छा तया तत्साधने प्रत्तिरिति चेत् । न। यदिच्छया यत्साधने यस्य प्रतिस्तस्यैव त- व्यायापत्तेः किन्तु गन्धानाधारसमयानाधाराभावः। न च तादृश- समयाप्रसिद्धिः, गन्धवत्त्वं स्वाधिकरणनधिकरणसमयवृत्ति कादा- चित्कमात्रवृत्तिजातित्वात् चैत्ररूपवदित्यनुमानात् तत्सिद्धेरिति । अत्र वदन्ति भवतु यथा कथञ्चिदेवं गन्धानाधारसमयसिद्धि- स्तदनधिकरणलं प्रागभावस्य कथं ग्राह्यं, न हि तत्र प्रत्यक्षमागमो वा सम्भवति, अनुमानन्तु सम्भवेत् तत्मिड्युत्तरं तथाचानुमान- प्रवृत्तौ प्रागभावत्वेन धौस्तस्याञ्चानुमानप्रवृत्तिरित्यन्योऽन्याश्रयः । किञ्चोतं यदि प्रागभावत्वं तदा गन्धानाधारसमयो नास्तीति अवधारितमतो मौमांसकादेर्घटो भविष्यतीति प्रत्ययानुदयापत्तेः विद्यमानप्रागभावप्रतियोगित्वस्यैव भविष्यत्त्वात् । अपि च यद्युक्त- प्रागभावावच्छिन्नसमयसत्त्वं हेतुत्वं तदा ध्वंसस्याहेतुकतापत्तेः तत्पा- गभावो हि प्रतियोगी तत्प्रागभावो वा, श्राद्ये प्रभावपदवैयर्थं गन्धानाधारसमयानाधारमात्रस्य प्रागभावतया व्यावाभावात्, अन्त्ये ध्वंसजनकस्य प्रतियोगितागभावावच्छिनेऽसत्त्वात् । न हि प्रति- योग्यपि घटप्रागभावावच्छिन्नसमये । किञ्च गन्धानाधारत्वगर्भवत् नौलाधनाधारतागर्भतयापि तन्निर्वचनात् तगर्भकारणत्वमपि भि- द्येत तथाच विनगमनाभावादुभयगर्भसाधारणत्वज्ञानप्रवर्तकतायां प्रवृत्त्यननुगमः । अपि च गन्धानाधारसमयस्य महाप्रलयकालवे 21 ·तत्त्वचिन्तामणी त्प्रयोजनत्वमिति दुःखसाधनाभावस्यैव प्रयोजनत्वात्। अथ चिकौर्षायोनिप्रयत्ने प्रयोजनज्ञानापेक्षा तेन विनापाये चिकौर्षाविरहात् , न तु वेषयानियत्ने मानाभावः युगपन्नाशे मानाभावात् तस्य च यावइन्धनाशानन्तरं 'वस्वन्तरसत्त्वसम्भावनया तत्यागभावस्य गन्धानाधारसमयानाधार- त्वसंशयेन तत्कारणेऽपि तगर्भकारणलक्षणाव्याप्तिसन्देहः एवञ्च व्यर्थ- विशेषणतासन्देहात् तदारणविशेषणदानमप्यशक्यमित्यादि । अत्र ब्रूमः, आकाशपदाच्छब्दाश्रयत्वाद्युपलक्षिताकाशपदार्थापस्थितिवद्ग- न्धानाधारत्वेन समयोपाधिविशेषोपलक्षितस्य प्रतौतिः, तथाच तत्समयविशेषानधिकरणाभावत्वं इदमपि लक्षणमनुगमकं न तु घटोभविष्यतीत्यादिप्रत्ययविषयोऽयमुपाधिस्तयुक्तरननुभवाच्च, कि- तूत्तरसमयासनघटाभाव इदानौमित्येव घटोभविष्यतीति विषयः । न चोत्तरत्वस्थ ध्वंसगर्भतया अन्योन्याश्रयः, उत्तरत्वेन समय- विशेषवृत्तित्वस्यैव प्रत्ययविषयत्वात्, अत्रोत्तरत्वधीश्च उत्तरकालिको अनुगमाय एवञ्चानुगमे विनाश्यभावविद्यमानतयैव भविश्यता विनाम्यत्वेन च तज्ज्ञानात् नान्योन्याश्रयः, किन्तु वस्तुतो विनाश्य- स्यैवेदानौं नास्तौति ज्ञानं, एवञ्चाकाशपदात् कदाचिच्छब्दाश्रयत्वेन कदाचिदष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्वेनेतिवत् कदाचिन्नीलाद्यनधिकरणत्वे- नापि समयोपलक्षणात् न कापि क्षतिः। तत्समयविशेषव्यावाभा- वावच्छिन्नसमयसत्त्वस्यैव हेततया न च प्रवृत्त्यननुगमः, न ह्याकाश- पदान्निष्ठतयोपलक्षणोपस्थितिः, तस्यं तच्छृन्यतापत्तेः । अत एव च ·ईश्वरानुमान। अनिष्टसाधनताज्ञानादहिकण्टकादौ द्देष्ये देषात् त- नाशानुकूला यत्न उत्पद्यते, अयमेव हि देषस्वभावो तत्समयानाधारत्वमपि सुग्रहं पूर्वकालिकतत्समयविशेषसत्त्वे सती- दानौमसत्त्वेन अगन्धानाधारसमयानाधारत्वेनानुमानात् । न च दृष्टान्तदुर्भिक्षं, गन्धस्यैव तथावाभावात् । एवञ्च समयविशेषाना- धारत्वप्रतियोगिकाभावावच्छिन्नसमयवृत्तित्वं खहेतुलमिति नि- गलितं । अत एव तत्प्रतियोगिकाभावलाभायाभावपदमप्युपात्तं, अन्यथा व्यावाभावे तन्नोपादौयेत तदुपादाने च घटप्रागभावेन पटप्रागभावातिव्याप्तिः प्रसज्यते । यत्तु युगपन्नाशे मानाभावाइन्धानाधारसमयस्य सर्वमुक्तित्वे मानाभाव इति, तन्न, यावइन्धनाशेऽदृष्टाभावात्, अन्यथा सं- योगविभागयोरन्योन्यनाम्यतयाऽवस्थितौ सर्वमुक्त्यनुपपत्तेः, तथाच दृष्टाभावाद्वारका-भावो वाच्य इति युगपदेव सर्वनाशः । वस्तुतस्तु खरूपसम्बन्धविशेषः कारणता प्रतियोगिवत् तावत्परिचायक एव धर्मविशेष इत्युक्रमिति न काप्यनुपपत्तिः। भवक्तरूपा कारणता वा जन्मान्तरसंस्कारादेव स्तनपानात् प्रवृत्तौ स्मृतेति विशिष्टस्यैव स्मरणात् क्वान्योन्याश्रयादिरित्यपि वदन्ति । ननु कारणत्वादन्येन प्रकारेण सियभावोऽन्यथासिद्धिरित्यन्योन्याश्रयः सिद्धिपदस्य चो- त्पत्तिपरतया नित्यमात्रेऽतिव्याप्तिः ज्ञप्तिपरत्वेऽसम्भवः हेतोरपि प्रमे- यत्वादिना ज्ञानात् इति योगार्थमपहाय रूढमन्यथासिद्धिपदार्थ- माह, 'अन्यथेति। यद्यपि पञ्चधान्यथासिद्धिः ग्रन्थान्तरे निबद्धवास्ति सम्भवति च तथावच्छेदक-जनकजनकयोस्तिसृभिरसङ्ग्रहात् । न च ·१६४ तत्त्वचिन्तामणौ यत्प्रतिबन्धकं विना स्वविषयनाशानुकूलं यत्नमुत्पाद- यति अन्यथा प्रयत्नदैविध्यानुत्पत्तेः । अत एव फलं 'येन महेत्यनेन दण्डरूपवद्दण्डत्वमपि संग्टहीतमिति वाच्यम् । तत्र हि साहित्यप्रतियोगिना दण्डेनान्वयात् इति प्रतियोगिरूप- मन्यथासिद्धमित्यर्थः, प्रकृते च माहित्यप्रतियोगिदण्डत्वमेवावच्छे- दकं दण्डेनान्यथा सिद्धं इति महान् भेदः, तथाप्यवच्छेदक-जनक- जनकयोस्तिसृभिरेव सङ्ग्रहाददोषः। 'येनेति येनान्वय-व्यतिरेक- वता सह यस्य पूर्ववर्तिवं ग्टह्यते तेनान्वयादिमता तत्पूर्ववर्त्यन्यथा- सिद्धमित्यर्थः, पृथगित्यादिविशेषणपूरणात् नावच्छेदकदण्डवादिना दण्डादिरन्यथासिद्ध इति भावः । अत्रापथगन्वयादिमत इत्यपि यस्येति विशेषणं पूरणीयं, तेन दण्डो न दण्डसंयोगेनान्यथासिद्ध- इति ध्येयं । एवं विशेषणदयमहिन्नैव यत्रोभयविशेषणावच्छेदेने- वावयाद्यनुविधानं तवैकेनापरस्यान्यथासिद्धिर्यथोद्भूत-तेजसोः। न चैवमपि तद्ददिनिगमकाभावात् दृढत्व-दण्डत्ववोरपि नैकेनापरस्थान्य- थामिद्धिः, दृढत्वस्थ चक्रभ्रमिजनकत्वस्यान्वयानुविधानाभावादिति दिक् । 'अन्यं प्रतीति, न चैवमाकाशस्थ स्वसंयोगं प्रति अन्यथासिद्धिः, शब्दपूर्ववर्त्तितामज्ञात्वापि द्रव्यत्वेन तत्पूर्वभावग्रहात्। न च द्रव्य- त्वेनैवाकाशस्य ज्ञानहेतुतापत्तिः, ग्राहकाभावेन नियतपूर्ववर्तित्वा- ग्रहादग्रिमप्रवेशाच्च । यत्तु यं प्रति पूर्ववर्तित्वे ग्रहीत एव तत्पूर्ववर्त्तित्वानुपपादक यस्य पूर्ववर्तिवं ग्टह्यत इत्यवश्यं वाच्यम् अन्यथा स्वर्गन यागा- न्यथासियापत्तेः तथाच शब्दपूर्ववर्त्तित्वग्रहेऽपि न संयोगान्यथा- ·ईश्वरानुमान! विनैवात्कटक्रोधान्धानां आत्मघाते प्रत्तिरिति चेत् । न। प्रयोजनमनुद्दिश्य देषमाचात् दुःखैकफलके सिद्धिरिति । तन्न । विभागदित्वादावेवमप्युक्तप्रकारानुसरणत् । अत एव दिक्कालादावपि परत्वादिनान्यथासिद्धौ कार्यमा श्रा- धारत्वेन तत्पूर्ववर्त्तिताग्रहात् । वस्तुतस्वन्यमित्यस्य यमित्यर्थः, तेन यं प्रति पूर्ववर्तित्वे ग्टहीत- एव इत्यर्थः। न च परत्वादि तथा, अन्यपूर्ववर्त्तित्वग्रहेऽपि सम्भवे नियमाभावात् । अत एव कुम्भकारपिता अन्यथासिद्धौ प्रविशति, चैत्रत्वादिनापि रूपेण कुम्भकारजनकलं ज्ञात्वैव घटं प्रत्यन्वया- दिग्रहात् घटोत्पत्तौ तस्य साक्षादसमवधानेन कुम्भकारद्वारैव समवधाननियमादवश्यमन्यपूर्ववर्त्तिताग्रहपूर्वकस्यैव घटपूर्ववर्त्तिता- ग्रहस्य सम्भवात् । न हि पूर्ववर्त्तितामात्रं हेतुत्वं, वेमजातीयस्थापि घटपूर्ववर्तितया हेतुत्वापातात्, किन्तु नियतपूर्ववर्तित्वं नियत- पूर्वसमवधानरूपं(९) । न च कुलालपिटत्वमज्ञावा कुलालपितः समवधानं घटोत्पत्तौ शक्यग्रह, तदानौं तस्य समवधाननियमात् । अत एव चक्रवमिजनकदण्डत्वेन हेतुत्वेऽपि न दण्डो भन्यन्यथा- सिद्धः तद्देशावस्थाने दण्डत्वेनापि पूर्वसत्त्वग्रहसम्भवानियमाद्युगपदेव चक्रवमि-दण्डयोः पूर्ववर्तित्वग्रह इत्यनुपदमाकर एव स्फुटत्वादिति। 'अन्यचेति पृथगन्वयाद्यनुविधायित्वे मति लघुनियतपूर्ववर्त्ति- समवधाननियत इत्यर्थः, तेन लाघवात् प्रथमोपस्थितत्वाच लघु- (१) कार्याव्यवहितप्राक्क्षणावच्छिन्न कार्यसमानाधिकरणभेदप्रतियोगि- तानवच्छेदकत्वरूपमित्यर्थः ।

·নন্দিনী प्रेक्षावतां प्रयत्नानुत्पादात् क्रोधान्धानामपि तात्का- लिकः फलाभिमानोऽत्येव उत्कटरागान्धानामिव पर- ग्रहत्वादिनियतपूर्ववर्तिना तयाप्यस्यानेकद्रव्यस्यान्यथासिद्धवावन्यजेत्य- भावादव्याप्तिः, 'पूर्ववर्त्तिन इति पञ्चम्या हेतुत्वप्रतिपादनात् हेतु- वग्रहेऽन्यथासिद्धत्वस्य ग्रहः तहहे च तदभावगर्भहेतुत्वग्रह इत्य- न्योन्याश्रयः यागस्याप्येवमन्यथासिद्धत्वेऽन्यथासिद्धिपदादेव तद्दारणे तद्वारणाय नियतपदोपादानञ्च व्यर्थमित्यादौनि दूषणानि अल- अकानि भवन्ति । अत एव दण्डत्वादेरपि न पृथगन्यथासिद्धि- रुतेनैव संग्रहादत एवावच्छेदकीभूतो दण्डसंयोगादौ दण्डेनान्यथा- सिद्धिः। नन्वेवमिन्द्रियसंयोगादावपि इन्द्रियमन्यथासिद्धं स्थादिति चेत्,न, लघुपदेन निरासात् लाघवस्य वस्तुविवेचनया प्रथमोपस्थित्या च उभयथाप्यभावात् इन्द्रियपूर्ववर्त्तिताग्रहस्य प्राच्यत्वादिति दिक् । यत्तु प्रतियोगिजन्ये ध्वंसस्यान्यथासिद्धिस्तुरीयेति । तन्न । पूर्वादिनैव तदन्यथासिद्धेरुतक्रमेण सम्भवात् । न च वैपरौत्यं, वि- रोधस्योक्नत्वात् अपूर्वे वक्ष्यमाणत्वाच्च । ननु यागापूर्वयोर्युगपदन्व- यानुविधानमस्ति अस्ति च अन्यस्य लधुनि स्थितत्वमिति याग- स्थान्यथासिद्धवं स्थादित्याह, 'यागेति, प्रथमोपस्थितत्वेन यागस्यैव पूर्ववर्त्तित्वग्रहात् न तु युगपत्तदाह, 'न खवगम्यमान इति । न चापूर्वमेवान्यामिद्धमस्तु, पृथगन्वयाद्यनुविधानादिति । नन्वेवं कुलालेन खपितापि नान्यथासिद्धः स्थादित्यत आह, 'यति, तत्र क्लृप्तपूर्ववर्त्तिनियततया अन्यस्य पूर्ववर्तिताग्रहनियतपूर्ववर्तितया (१) चतुर्थान्यथासिद्धिरित्यर्थः ।

·ईश्वरानुमान । दारादावपि प्रवृत्ताविति। तन्न । दुःखं मे मा भूदित्यु- द्दिश्य प्रायश्चित्तादौ प्रहत्तेर्दुःखानुत्पादस्यैव प्रयोजन- त्वात्। न च प्रागभावस्यासाध्यत्वम्, दुःखसाधनविघ- चोभयथा सिद्धत्वादिति भावः । 'यति, तत्र दारौमृतस्य पृथग- न्वयाद्यनुविधानेनोक्ताया अन्यस्था वा अन्यथासिद्धेरसिद्धेरिति भावः। नन्वेवं चक्रभ्रमिजनकदण्डस्थापि कुलालवदन्यथासिद्धत्वमत शाह, 'दण्डेति, तत्र योरपि समवधानसम्भवेन स्वातन्त्रेरणापि नियत- पूर्ववर्त्तिताग्रह इत्यवधारणसम्भवात्, 'साधकाभावेनेति । यद्यपि प्रमाणेन यत्र लघु-गुरुविषयता नियमस्तत्रैव लाघवं सहकारि, न टेकस्य लघुविषयतासम्भवोऽन्यस्य गुरुविषयकस्य प्रमितिजनन- विरोधौ, गुरुमात्रस्थासिद्धिप्रसङ्गात् विषयान्तरे मानान्तरे लाघवा- वतारस्थ सर्वत्र सुलभत्वात् इति। मैवं। यत्रैकत्वसिद्धिरपरासत्त्वे विरोधिनौ तत्रैव लाधवावतारस्य गुरुसिद्धिप्रतिबन्धकवात्, म च गौरवावतारो भिन्नयोरेकस्य वा इत्यत्राविशेषादिति सपः(१) । प्रसङ्गसङ्गतिमवतारयति, ‘परमेति, वयर्थिप्रवृत्त्यादिकमण्यनु- मानाद् भवतीति, ‘परमेति, यद्यपि श्रुतिर्न साक्षान्मोक्षहेतता- माह, तथापि “दुःखेनात्यन्तं विमुक्तश्चरतीत्याद्यनुवादसमभिव्याहत- श्रुतेः ज्ञानद्वारा मोक्षजनकतेति भावः । साक्षात्कर्त्तव्य इत्याद्या- कारश्रुतिरर्थपरतया निर्दिष्टा, "द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदि- ध्यासितव्य इत्येवमाकारिकैव श्रुतिः, अस्या अर्थः मुमुक्षुण आत्मा द्रष्टव्यः मुमुक्षोरात्मदर्शनमिष्टसाधनमिति यावत् । आत्मदर्शनोपायः (१) अस्मल्लब्धादा पुस्तकयो रेकस्मिन् पुस्तके अत्रैव समातिसूचकवाक्यमस्ति।

·तत्त्वचिन्तामणौ । टनद्दारा तस्यापि कृतिसाध्यत्वात्। दुःखसाधनसमव- धानदशायां कृता सत्यां दुःखसाधननाशे सत्यग्रिम- क इत्याह, 'श्रोतव्य इत्यादि, तेनार्थक्रमेण शब्दक्रमस्यतो भवति अग्निहोत्रं जुहोति यवागु पचतीत्यादिवत् तथाच श्रवण-मनन- निदिध्यासनानि आत्मसाक्षात्कारजनकानौत्युक्तं भवति । अत एव श्रुतेस्तथैवाकार इति भ्रमो न कर्त्तव्यः । 'समानेति, इदानीन्तन- दुःखध्वंसातिव्याप्तिवारणय तादृशं विशेषणं, दूदानीन्तनस्य तत्स- मानकालीनत्वात्, तावन्माचे च कृते इदानीन्तनमुक्रनरकादि- दुःखध्वंसस्यापि चरमदुःखप्रागभावसमानकालत्वात् श्रतो दुःख- ध्वंससमानाधिकरणत्वेन दुःखप्रागभावो विशेषितः । न चैवम- प्युपात्तदुःखध्वंसे अतिव्याप्तिः, स च दुःखध्वंसो भोगेन स च विशिष्टज्ञानवद्विशेषणज्ञानसापेक्ष इतौष्टज्ञानकाल एव दुःखनाशात् भोगेन दुःखनाशेऽपि दुःखान्तरस्य विषयज्ञानादिविलम्बेनोपान्य- दुःखध्वंसानन्तरमेव चरमदुःखनिवृत्तेः । वस्तुतस्तु दुःखप्रागभावा- सहवृत्तित्वं दुःखविशेषणं न ध्वंसविशेषणं अतो नातिव्याप्तिशङ्का अन्यप्रागभावसमानकालवादुपान्यस्येति असौ दुःखध्वंसो न प्रकृत- स्तस्थातौतादावभावेन विकल्पासम्भवादित्यवधेय(१) । इति महामहोपाध्याय-सन्मित्र- श्रीजयदेवविरचित ईश्वरानु- मानालोकः समाप्तः । (२) अस्मल्लब्धादर्शपुस्तक हये 'ननु नासौ पुरुषार्थः अतीत दुःखध्वंसस्य सिद्धत्वात्' इत्यादिमूलभागस्य व्याख्यानादर्शनात् समाप्तिसूचकवाक्य- दनाञ्च सुगमत्वेन तादृशमूलभागस्य व्याख्याप्रयासः आलोक कृता न कृत इति वयं मन्यामहे व्यतस्तादृशमूलभागो व्याख्यारहित एवात्र मुद्रित पुस्तके सनिवेशित इति ।

·ईश्वरानुमान। समये प्रागभावस्वरूपमस्ति तेन विना नास्तीत्य- न्वय-व्यतिरेकयोस्तत्र सत्त्वात् । घटेऽपि कृतौ सत्या- मग्रिमक्षणे तत्सत्त्वं तया विना नेत्येव कृतिसाध्यत्वम् न तु प्रागसताऽग्रिमक्षणे सत्त्वमुत्पत्तिः गौरवात्। कृति विना न यत्स्वरूपं तत्कृतिसाध्यं प्रागभावस्वरूपन्तु न तथेति चेत् । न । कृतिध्वंसेऽपि घटसत्त्वेनानिमक्षण- इत्यावश्यकत्वात् । अत एव योगवत्क्षेमस्याप्यनाग- तानिष्टानुत्पादजनकस्य परीक्षकप्रतिविषयत्वमिति वक्ष्यते निषेधापूर्वग्रस्तावे। ननु प्रायश्चित्तनाश्यपाप- जन्यदुःखस्य प्रागभावो यद्यस्ति तदा दुःखमाव- श्यकम् तस्य प्रतियोगिजनकत्वनियमात् नास्ति चेत् तर्हि तदभावादेव दुःखानुत्पाद इत्युभयथापि प्राय- श्चित्तमफलम् , तस्माद् दुःखसाधनध्वंसमुखेन प्रागभा- वस्य साध्यतेति तचैव कृतिसाध्यत्वपर्यवसानाद् दुःख- साधनध्वंस एव पुरुषार्थो न तु दुःखानुत्पादार्थि- तयेति तत्र प्रागभावसत्त्वासत्त्वविचारो वायसदशन- विचारवत् । अथ तदापि प्रागभावस्यासत्त्वे तद- भावात् पापं न दुःखसाधनमिति तन्नाशार्थ प्रवर्तेत तस्य सत्त्वे च पापमादायैव तस्य दुःखात्यादकत्व- नियमात् प्रायश्चित्ते सत्यपि गले पादिकया पापा- 22 ·নন্দিনী वस्थानमिति न ततः पापनाश इति चेत् । न । प्राग- भावस्थासत्त्वेऽपि दुःखसाधनजातीयनाशस्य पुरुषार्थ- त्वात् सत्त्वेऽपि पापान्तरमादायापि तस्य दुःखजनक- त्वसम्भवात् । प्रायश्चित्तात्यापनाशः स्यादेवेति प्राग- भावसत्त्वासत्त्वसन्देहेऽपि प्रायश्चित्तादौ प्रवृत्तिरप्रत्यू- हैवेति। उच्यते। तत्र दुःखप्रागभावोऽस्येव तस्यैव दुःखानुत्पादरूपत्वेन पुरुषार्थत्वात्। स च पापनाश- द्वारा प्रायश्चित्तसाध्य इति प्रागभावसत्त्वेऽपि न नि- ष्फलं प्रायश्चित्तम्। तेन प्रागभावेन दुःखमवश्यं जननीयमिति चेत् सत्यम् किन्तु पापान्तरमासाद्य । न चैवं प्रायश्चित्तमफलम्, दुःखानुत्पादेन तस्य सफ- लत्वात् । न च दुःखानुत्पादस्यापि दुःखानुत्पादान्तर- मेव फलम तच्च तब नास्तीत्य फलनम, स्वरूपसत एव तस्य पुरुषार्थत्वात् अनवस्थानाच । अतोऽनेन पापेन दुःखं मे मा भूदिति विद्यमानपापनाशार्थ() प्राय- श्चित्ते प्रवृत्तिः। एतेन चौर्णप्रायश्चित्ते दुःखप्रागभाबो नास्त्येव, अन्यथा तस्य प्रतियोगिनाश्यत्वेनानिक्षि- प्रसङ्गात्, न च प्रायश्चित्तवैफल्यं, न वा भगवतो दुःखमपकर्मोपदेशकत्वे नानाप्तत्वम्, तस्य पापध्वंसे- (१) समानमापनाशार्थमिति क ।

·ईश्वरानुमान नैव सफलत्वात् प्रागभावानिश्चयेऽपि नरकसाधन- पापनिश्चयात् तन्नाशार्थं प्रवृत्तिरित्यपास्तम्। दुःख- साधनध्वंसस्य स्वताऽपुरुषार्थत्वात् । पापान्तरेण त- प्रतियोगिजनने तबाशात् तस्माद्दुखं मे मा भूदित्यु- दिश्य तत्साधनध्वंसार्थ प्रकृत्तिरिति दुःखानुत्पाद एव पुरुषार्थो न तु दुःखसाधनध्वंस इति स्थितम् । अपि च न तावद् दुःखमयसंसारवीजमिथ्याज्ञानस्य ध्वंसा मुक्तिः तत्त्वज्ञानात् तन्नाशेऽपि शरीरधर्मादिसत्त्वद- शायां मुक्तिप्रसङ्गात् । नापि शरोरेन्द्रियबुड्यादि-तन्नि- दानधर्माधर्मध्वंसः, अचौर्णप्रायश्चित्तकर्मणां भागैक- नाश्यत्वेन तत्त्वज्ञानानाश्यत्वात् भोगद्दारा तन्नाशस्य चापुरुषार्थत्वादिति । अपरे तु दुःखात्यन्ताभावो मुक्तिः, यद्यपि पर- दुःखात्यन्ताभावः स्वतः सिद्ध एव स्खदुःखात्यन्ताभावः स्वात्मन्यसम्भवी घटादावतिप्रसक्तोऽसाध्यश्च । तथापि दुःखसाधनध्वंस एव स्वत्तिदुःखात्यन्ताभावसम्बन्धः स च साध्य एव । न चैवमावश्यकत्वेन स एव मुक्तिः, तस्य स्वतोऽपुरुषार्थत्वेन दुःखाभावमुद्दिश्य तत्र प्रवृत्तेः “दुःखेनात्यन्तं विमुक्तश्चरतीत्यत्रात्यन्ताभावत्वेन मुक्ति- श्रवणाच्च। यद्यपि दुःखसाधनध्वंसेा न पुरुषार्था- ·१७२ तत्वचिन्तामणौ ऽत्यन्ताभावश्च न साध्यस्तथापि विशिष्टस्य पुरुषार्थत्वं विशेषणसाध्यत्वेन विशिष्टसाध्यत्वच। अहिकण्टका- दिनाशस्यापि तत्तद्यक्तिसाध्यदुःखात्यन्ताभवमुद्दिश्य तत्सम्बन्धत्वेनैव साध्यतेति । तन्न । अधर्मादिदुःखसा- धनध्वंसस्य न मुक्तिनिर्वाहकत्वं इत्युक्तत्वात्। किच्च नानागतस्ववृत्तिदुःखस्यात्यन्ताभावसम्बन्धः साध्या मु- तस्यानागतस्वदृत्ति दुःखस्यानभ्युपगमात् अभ्युपगमे वा अमुक्तत्वापातात् अत्यन्ताभावसम्बन्धविरोधाच्च। ना- प्युत्पन्नस्य स्वत्तिदुःखस्य, तद्वत्तेस्तवात्यन्ताभाव- विरोधात् तदभावस्य स्वतःसिद्धत्वात् अतीतदुःखा- भावस्यानुद्देश्यत्वाच्च । नापि परकीयदुःखस्यात्यन्ता- भावसम्बन्धः, तस्य स्वतःसिद्धत्वात् । अपि च दुःखसा- धनध्वंसस्य नात्यन्ताभावसम्बन्धत्वे मानमस्ति । दुःख- साधनध्वंसादावस्य दुःखस्यात्यन्ताभाव इति बुद्धि-व्यप- देशौ स्त इति चेत् । न । तस्य समानाधिकरणदुःखा- समानकालदुःखाभावविषयत्वेनाप्युपपत्तौ अतिरिक्त- सम्बन्धाविषयत्वात् । एतेन सर्वदुःखप्रागभावसंसर्गा- भावो मुक्तिः घटादेश्च न मुक्तत्वम् दुःखसाधनध्वंत- विशेषितैतद्योगिनो मुक्तपदार्थत्वात् तथैव व्यवहारात् योग-रूढिभ्यां पङ्कजादिपदवाच्यत्ववदिति निरस्तम्।

·ईश्वरानुमान। प्रागभावसंसर्गाभावस्य स्वतोऽनुद्देश्यत्वात् प्रत्युतात्य- न्ताभावस्यासाध्यत्वेन ध्वंसरूपत्वेन तस्य दुःखरूपतया हेयत्वात्। प्राभाकरास्तु श्रात्यन्तिकदुःखप्रागभावो मुक्तिः । न च तस्यानादित्वेन सिद्धत्वादपुरुषार्थत्वम् , कदा- चित् कृत्यनपेक्षत्वेऽपि प्रतियोगिजनकाधर्मनाशमुखेन तस्य. कृतिसाध्यत्वात् कृत्यधीनतत्त्वज्ञनादधर्मनाशे सत्यग्रिमसमये दुःखप्रागभावस्वरूपमस्ति, तया विना अधर्मेण दुःखजननान्न तत्यागभावस्वरूपमस्तौति घटवत् कृतिसाध्यत्वात् । व्यवस्थापितञ्च त्वया प्रा- गभावस्य कृतिसाध्यत्वमहिकण्टकादिनाशप्रायश्चित्त- क्षेमार्थिप्रवृत्तिस्थले । न चैवं युगपदधर्मध्वंस एव मुक्तिः प्रागभावस्यानादितया विवक्षितविवेकेन तचैव कृतिसाध्यत्वपर्यवसानादिति वाच्यम् । अधर्मध्वंसस्य स्वतोऽपुरुषार्थत्वात् । दुःखानुत्पादहेतुत्वेनैव तस्य प्रयोजनता वाच्या सा च कथमसाध्यत्वे प्रागभावस्य स्यादिति । अतएव “दुःख-जन्मेत्यादिसूचमपि) संग- च्छते। अन्यथा मिथ्याज्ञानाद्यनुत्पादानां दुःखानुत्पा- (१) दुःख-जन्म-प्रवृत्ति-दोष-मिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्त- रापायादयवर्ग इति न्यायसूत्र ।

·तत्त्वचिन्तामणौ दाहेतुत्वेनासङ्गतं स्यादित्यास्थिषतेति । तदतिस्थवीयः तथा ह्यस्तु प्रागभावस्य साध्यत्वं तथापि तस्य प्रति- योगिजनकत्वनियमान्मुक्तस्यापि दुःखात्यादप्रसङ्गः । अधर्म-शरीरादिसहकारिविरहान्न दुःखात्याद इति चेत्, तर्युत्तरावधिविधुरत्वेनानादेरत्यन्नाभावत्वापत्ती प्रागभावत्वव्याकोपः। प्रतियोगिजनकनाश्यजातीय- वेन तब प्रागभावव्यपदेशोवस्तुतानित्य एव स.इति चेत् । न। नित्यत्वेनात्यन्ताभावरूपतया प्रागभावा- न्यत्वेन नाश्यजातीयत्वाभावात् प्रतियोगिजनकनाश- मुखेन तस्यासाध्यत्वाच्च । अपि च मुक्तः प्रागभावस्य समानाधिकरणं भावि दुःखं न प्रतियोगि तस्याभा- वात् भावे वा अमुक्तत्वापातात् । नापि समानाधि- करणमतीतं वर्तमानञ्च, तत्प्रागभावस्य विनष्टत्वात् । नापि व्यधिकरणम्, अन्यत्तिदुःखस्यान्यचात्यन्ता- भावेन प्रागभावाभावात् तस्य प्रतियोगिसमानदेश- त्वात्। न च दुःखमा प्रतियोगि, स्वपरावृत्तेवुःख- मावस्याप्रामाणिकत्वात् तस्यात्यन्तासतो नित्यनिरत्त- त्वेन तन्निवृत्तये प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यनुपपत्तेः, अहिकण्टका- दिनाश-प्रायश्चित्तादिसाध्यदुःखप्रागभावस्य कला- भक्षणप्रागभावस्य च समानाधिकरणमेव भावि दुःखं ·ईश्वरानुमान। १७५ भक्षणञ्च प्रतियोगि। ननु दुःखाभावो न पुरुषार्थः सुखस्यापि हानेः तुल्यायव्ययत्वात् । न च बहुतरदुः- खानुविद्धतया सुखस्यापि प्रेक्षावडेयत्वम्, आवश्य- कत्वेन दुःखस्यैव हेयत्वात् सुखस्य निरुपधौच्छा- विषयत्वात् । अन्यथा दुःखाननुविद्वतया तथात्वे पुरुषार्थत्वविरोधादिति चेत्। न । सुखमनुद्दिश्यापि दुःखभौरूणं दुःखहानार्थं प्रवृत्तिदर्शनात् दुःखा- भावस्य स्वत एव पुरुषार्थत्वात्। न हि दुःखाभाव- दशयां सुखमस्तीत्युद्दिश्य दुःखहानार्थं प्रवर्तते) वैपरौत्यस्यापि सम्भवे सुखस्याप्यपुरुषार्थत्वापत्तेः अतो दुःखाभावदशायां सुखं नास्तौति ज्ञानं न दुःखाभा- वार्थिप्रत्तिप्रतिबन्धकम् तस्मादविवेकिनः सुखमात्र- लिसवो बहुतरदुःखानुविद्धमपि सुखमुद्दिश्य शिरो मदीयं यदि याति यास्यतीति कृत्वा परदारादिषु प्रवर्त्तमाना वरं वृन्दावने रम्ये इत्यादिवदन्तो नाचा- धिकारिणः, ये च विवेकिनोऽस्मिन् संसारकान्तारे) कियन्ति दुःखदुर्दिनानि कियती सुखखद्योतिकेति कु- (१) दुःखाभावार्थ प्रवर्तन्ते इति खः । (२) यदि याति यास्थतीति ज्ञात्वेति क । यदि याति यात्विति पा । (३) संसारापारकान्तारे इति ख० ।

·१७६ तत्त्वचिन्तामणौ पितफणिफणामण्डलच्छायाप्रतिममिदमिति() मन्य- मानाः सुखमपि हातुमिच्छन्ति तेऽचाधिकारिणः । न च भोगार्थिनामप्रवृत्तौ पुरुषार्थता होयते, कस्य- चिदप्रवृत्तावपि चिकित्सादेः पुरुषार्थत्वात् । अथ, दुःखाभावोऽपि नावेद्यः पुरुषार्थतयेष्यते। न हि मू द्यवस्थार्थं प्रवृत्तो दृश्यते सुधौः॥ पुरुषार्थत्वेन सुखवत् ज्ञायमानत्वनियमात् । न च मुक्तिज्ञानं सम्भ- वतीति चेत् । न हि दुःखाभावं जानौयामित्युद्दिश्य प्रवृत्तिः, किन्तु दुखं मे मा भूदित्युद्दिश्येत्यतो दुःख- स्याभाव एव पुरुषार्थः तस्य ज्ञानञ्च स्वकारणाधीनं, न तु पुरुषार्थतापयोगि, सुखौ स्यामित्युद्दिश्य प्रवर्तते, न तु सुखं जानौयामिति, सुखमेव तथा न तु तद- वगमः तस्यावश्यकत्वेनान्यथासिद्धत्वात् गौरवाच्च । किञ्च बहुतरदुःखजर्जरकलेवरा दुःखाभावमुद्दिश्य मरणेऽपि प्रवर्त्तमाना दृश्यन्ते। न च मरणे तस्य ज्ञान- मस्ति, न ते विवेकिन इति चेत् । न। पुरुषार्थत्वे विवेकानुपयोगात् । किञ्च चरमदुःखानुभवेऽनागत- (१) अनायं भावः यथा सन्ताप सन्तप्तः कश्चित् पुरुषो बहुमस्तकसर्य- फणाच्छायासु सन्ताप शान्तिमिच्छति तथैवास्मिन् संसारे इतस्ततो- ऽवातदुःखधारापरिजिहीर्षया कान्ताजनभुजङ्गमबहुतरमस्तकाय- मानपुत्रपौत्रादिसङ्गमसुखी कामौति ।

·ईश्वरानुमान। १७७ दुःखध्वंसेोऽपि विषयः, तथाचाग्रिमक्षणे तवंसस्त- विषयकञ्च विनश्यदवस्थं ज्ञानमस्तौति वर्तमानाप्य- चिरमनुभूयते। ज्ञानसमये मुक्तिलक्षणस्य सत्त्वात् न ज्ञानं मुक्तिविरोधि। प्रमाणन्तु', दुःखत्वं देवदत्त दुःखत्वं वा स्वाश्रयासमानकालीनध्वंसप्रतियोगि- वृत्ति(२) कार्यमाचत्तिधर्मत्वात् ३) सन्ततित्वाहा एत- त्प्रदीपत्ववत् । सन्ततित्वञ्च नानाकालौनकार्य- मावत्तिधर्मत्वम् । एवं सुखत्वादावपि साध्यन्तेन (१) प्रमाणन्तु मुक्ताविति का। (२) पत्र खंपदं पक्षपरं। (३) नित्यानित्यसाधारणगुणत्वादिकमादाय खाश्रयनित्यगुणासमानका- लौनध्वंसाप्रसिद्ध्या साध्याप्रसिद्धिवारणाय मात्रपदं । (8) रतहगवच्छिन्नविभिन्नका तालोत्पन्नशिखारत्तिवैजात्यविशेषवदित्यर्थः । (५) कार्यमात्रवृत्तिधर्मत्वमित्यत्र मात्रपदं द्रव्यत्वादो व्यभिचारवारणाय। न च ध्वंसत्वे व्यभिचारः, कार्यपदेन भावकार्यविवक्षणात् । एतत् सब्बै महाप्रलयमङ्गीकृत्य उक्त । अथ महाप्रलये मानाभावस्तथाच कार्यमात्तित्वस्य घटत्वादावपि सत्त्वेन तच च निरक्तसाध्यविर- हात् व्यभिचारः अतस्तदनङ्गीकारपक्षेऽपि हेत्वन्तरमाह, सन्तति- वावेति, नानाकालौनकार्यमाघत्तिधम्मत्वञ्च एककालौनकार्यया- वृत्तित्वे सति कार्यमात्रवृत्तित्वं, अत्र कल्पेऽपि घटत्वादौ पूर्वोक्त- व्यभिचारतादवस्थावारणाय सत्यन्तं, खरूपासिद्धिवारणाय एक- कालौनेति, गगन-घटवृत्तिहित्वे व्यभिचारवारणाय विशेष्यद ले मात्रपदं । एतत्कल्ये देवदत्तदुःखत्वमेव पंक्षः, दुःखत्वमात्रस्य पक्षत्वे तु तत्र हेतुघटकसत्यन्तदल विर हात् स्वरूपासिद्धिः, स्वाश्र- यासमानकालीनध्वंसाप्रसिद्धिच्च महाप्रलयानङ्गीकारपक्ष रवैतत्- कल्पानुसरणादिति ध्येयं । 23 ·१०० तत्त्वचिन्तामणौ सकलोच्छेदे मोक्षः। न चाप्रयोजकत्वम्, सन्तत्युच्छेदे मूलोच्छेदस्य प्रयोजकत्वात् । प्रकृते च मिथ्याज्ञानस्य संसारमूलस्य श्रवणादिक्रमेणोत्पन्नतत्त्वज्ञानात् नि- वृत्तिः सम्भवत्येव, “अात्मा ज्ञातव्यो न स पुनरावर्तते" इति श्रुतिश्च प्रमाणम्। रात्रिसत्रन्यायेनार्थवादोप- नौतापुनरावृत्तेः) अधिकारिविशेषणत्वात्(२), 'स' आत्मज्ञः, 'न पुनरावर्त्तते' न पुनः शरीरौ भवती- त्यर्थः । “आत्मा वा अरे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्या- सितव्यः साक्षात्कर्तव्यः” इत्युपक्रम्य “दुःखेनात्यन्तं विमुक्तश्चरति' इति श्रुतिश्च मानम् । आचार्यास्तु । “अशरीरं वावसन्तं प्रियाप्रिये न स्पृशतः” इति श्रुतिस्तत्र प्रमाणम् वावसन्तमिति यङलुकि । तेन संसारितादशायां क्षणमात्रमशरीर- त्वेन नान्यथासिद्धिः । ननु बन्दस्वरसेन(३) मिलित- (१) तथाच यथा हि रात्रिशब्दवाच्यानां "ज्योतिरित्यादिवाक्योत्पन्न- कर्मणां फलजिज्ञासायां अत्यन्ताश्रुतखर्गादिकल्पने गौरवात् विश्व- जिन्यायापवादेन "प्रतितिष्ठन्तीह वा य एता रात्रौरुपयन्ति" इत्यर्थवादश्रुतौ प्रतिष्ठेव फलमिति सिद्धान्तितं तथात्रापि आर्थ- वादिकापुनरारत्तरेव फलत्वमिति भावः । (२) अधिकारिनियमादिति ख.। (३) 'इन्द्रसरसेन' प्रियच्च अप्रियञ्च प्रियाप्रिये इति बन्दसरसेनेत्यर्थः ।

·ईश्वरानुमान। १७६ सुख-दुःखोभयनिषेधः प्रतीयते स तु नित्यवत्याप्त- एव रकैकनिषेधे च वाक्यभेदापत्तिः। न च मुक्तौ प्रमाणमिति चेत् । न। हित्वेनैकेन रूपेणोपस्थि- तयाः प्रत्येकं निषेधान्वयेोपि(१) वाक्यभेदाभावात् धव-खदिरौ छिन्धीत्यच प्रत्येकं छिदान्वय इव । न हि तच मिलितच्छिदा अपि च न प्रियाप्रियरूपं किञ्चिदस्तीति, मिलितनिषेधोऽप्ये कैकान्वये प्रत्येका- भावे वा भवेत् तत्रैकान्वयस्याशरौरे अयोग्यत्वात् प्रत्येकाभाव एव पर्यवस्यति, अत एव सर्वमुक्तिरपि सर्वदुःखसन्ततिपक्षीकरणे तत्सिद्धेः अन्यथा मुक्ति- रपि न स्यात् तचैव व्यभिचारात्(२)। यदि चोषरात्मान- एव केचित् तदा तच्छङ्कया मोक्षार्थं न कश्चित् प्रव- तैत । शम-दम-भागानभिष्वङ्गादिमुक्तिचिन श्रुति- सिद्धेन सन्देहनित्तिरिति चेत् । न। संसारित्वेन मुक्ति योग्यत्वात् न तु तविशेषणशमादिमत्त्वेन सा- मान्ये बाधके सत्येव योग्यताया विशेषनिष्ठत्वात् । किञ्च शमादयः श्रुतौ सहकारितया बाधिताः न (१) निषेधावगमेऽपौखि ख० । (२) अत्रैव व्यभिचारादिति ख. । (३) 'भोगानभिव्वङ्गः' भोगेषु अनासक्तिरित्यर्थः । ।

·1. तत्त्वचिन्तामणौ तु योग्यतया तत्वेऽपि संसारित्वेन तेऽपि साधनौयाः शमादिकमपि हि कार्य तत्रापि संसारित्वेनैव योग्यता सामान्य बाधकाभावात् । न च नित्यसुखाभिव्यक्ति- मुक्तिः, सा हि न नित्या मुक्त-संसारिणोरविशेषप्रस- नात्। नात्याद्या, तऽतुशरोराद्यभावात्, ज्ञानमात्रे सुखमाने वा तहेतुत्वावधारणात्। न च संसारि- दशायां तहेतुः, सामान्ये बाधकाभावात् । अत एव खर्गादौ शरीरकल्पना। किञ्च तज्जनकार) न ताव- दात्म-मनायोगः, तस्यादृष्टादिनिरपेक्षस्याजनकत्वात् । विषयमाचापेक्षणे तु संसारिदशायामपि तदभिव्यक्ति- प्रसङ्गः । नापि योगजो धर्मः सहकारी, तस्योत्पन्न- भावत्वेन विनाशित्वेऽपवर्गनिहत्त्यापत्तेः। न च तज्ज- न्याभिव्यक्तिरनन्ता, तस्या अप्यत एव नाशात् । अथ तत्त्वज्ञानात्सवासनमियाज्ञाननाशे दोषाभावेन प्रह- त्याद्यभावाद्धर्माधर्म योरनुत्यादे प्रचीनधर्माधर्मक्ष- यादुःखसाधनशरौरादिनाश एव त तुरतएव तस्या- नन्त्येनाभिव्यक्तिप्रवाहाऽप्यनन्त इति चेत्। न। शरीरं विना तदनुत्पत्तेः तस्य तजेतुत्वे मानाभावाच्च । न च (३) अविघामातादिवि ख० । (४) किंवा तज्जनकमिति ख० ।

·ईश्वरानुमानं । १८१ मोक्षार्थिप्रवृत्तिरेव तब मानम्, दुःखहानार्थितयापि तदुत्पत्तेः। न च नित्ये सुखे मानमस्ति । “नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' "आनन्दं ब्रह्मणो रूपं तच्च माक्षे प्रतिष्ठिनं” इत्यादिश्रुतिर्मानमिति चेत् । न । उपज- ननापायवोर्ज्ञान-सुख यारहं जानाम्यहं सुखौति भिन्नत्वेनानुभूयमानयोब्रह्माभेदवोधने प्रत्यक्षबाधात्। अथ. सुखस्य ब्रह्माभेदवोधनादेवायोग्यतया अनित्यं सुखं विहाय वाक्यार्थत्वेन नित्यसुखसिद्धिः स्वर्गवत् न तु नित्ये सुखे सिद्धे तदभेदबोधनं येनान्योन्या- श्रयः। यद्दा नित्यं सुखं बोधयित्वा तदभिन्नं ब्रह्म बोध्यते। न च वाक्यभेदः, वाक्यैकवाक्यत्वादिति चेत् । न। आत्मनोऽनुभूयमानत्वेन तदभिन्नस्य नित्यसुखस्याप्यनुभवप्रसङ्गात् सुखमात्रस्य स्वगोचर- साक्षात्कारजनकत्वनियमात् तदननुभवे वा आत्मना- ऽपि अनुभवो न स्यात् । अथात्मभिन्नं नित्यसुख- मनुभूयत एव सुखत्वं तब नानुभूयत-इति चेत्, न, सुखानुभवसामग्रमा एव सुखत्वानुभावकत्वात् तस्मादा- नन्दं ब्रह्मेति मत्वौँ याचप्रत्ययान्तत्वेनानन्दवत्त्वं बोध्यं तेनाभेदः, अन्यथा नपुंसकलिङ्गत्वानुपपत्तेः । एतेन ब्रह्माद्वैततत्त्वसाक्षात्कारादविद्यानिवृत्तौ वि- ·१८२ तत्त्वचिन्तामणौ ज्ञानसुखात्मकः केवल आत्मा अपवर्गे वर्तत इति वेदान्तमतमपास्तम्। स्वप्रकाशसुखात्मकब्रह्मणो नि- त्यत्वेन मुक्त-संसारिणोरविशेषप्रसङ्गात् पुरुषप्रयत्न विना तस्य सत्त्वादपुरुषार्थत्वाच्च। अविद्यानिवृत्तिः प्रयत्नसाध्यति चेत्, अविद्या यदि मिथ्याज्ञानं, अर्था- न्तरं वा, उभयथापि सुख-दुःखाभाव तत्साधनेतर- त्वेन तन्निवृत्तेरपुरुषार्थत्वात् । चिदण्डिनस्तु आनन्दमयपरमात्मनि जीवात्मलयो मोक्षः, लयश्च लिङ्गशरीरापगमः, लिङ्गशरीरञ्च एका- दशेन्द्रियाणि पञ्चमहाभूतानि सूक्ष्ममाचया सम्भूयाव- स्थितानि जीवात्मनि सुख-दुःखावच्छेदकानौत्याहुः । तन्न। शरीरध्वंसस्य स्वता दुःखसाधनाभावतया अपु- रुषार्थत्वात् । न चापाधिशरीरनाशे औपाधिकजीव- नाशो लयः, स्वनाशस्यापुरुषार्थत्वात्, ब्रह्मो नित्यत्वेन तदभिन्नस्य नाशानुपपत्तेः भेदाभेदस्य च विधिनाभा- वात् । नाप्यनुपलवा चित्तसन्ततिरपवर्गः,आवश्यकत्वे- नानुपलवस्य दुःखाभावस्य पुरुषार्थत्वेन चित्तसन्तते- रपुरुषार्थत्वात् शरीरादिकारणं विना चित्तसन्ततेरनु- त्यादाच । न हि चित्तमाचं तत्सामग्री, शरीरादिवैय- •पत्तेः। नापि दुःखहेतुत्वेनात्मना हानमेव मुक्तिः, ·ईश्वरानुमान। १८३ सुख-दुःखाभावेतरत्वेनापुरुषार्थत्वात् ज्ञानरूपात्महा- नस्यायनसिद्धेः अतिरिक्त हानस्याशक्यत्वात्। यत्तु योगड़िसाध्यनिरतिशयानन्दमयौं जीवन्मक्ति- मुद्दिश्य प्रवृत्तेः कारणवशादात्यन्तिकदुःखाभावरूपां मुक्तिमासादयतौति मतम् । तन्न । परममुक्तरपुरु- पार्थत्वापत्तेः विरक्तस्य मोक्षेधिकारात् सुखोदेशेना- प्रवृत्तेश्च । मोक्षे च सर्वाश्रमाणामधिकारः आश्रम- चतुष्टयमुपक्रम्य “स ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति” इति श्रुतेः, सङ्कोचे कारणाभावात् । आकाङ्काया अविशेषेणान- न्तर्यस्याप्रयोजकत्वात् । कथं तहि “माक्षाश्रमश्चतुर्थी वै यो भिक्षाः परिकीर्तितः" इति प्रव्रज्यां मोक्षाश्रम- माहुः, गृहस्थस्य च पुत्र-दारादिसङ्गो दुर्वार इत्य- साधारण्येन तथेपदेशात् तत्त्वज्ञाननिष्ठो गृहस्थोऽपि सुच्यत इत्यागमाच्च । एवं स्थिते मोक्षमुपक्रम्य “आत्मा वा अरे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः साक्षा- कर्तव्यः" इति श्रुतिः, श्रुतिभ्यः शरीरादिभिन्न आत्मानमवधार्य शास्त्रेण पदार्थान् विविच्य तद्वा- धितोपपत्तिभिस्तस्य स्थिरीकरणरूपं मननं विदधाति। न च शब्दोपपत्तिजन्यतत्त्वज्ञानात् साक्षात्कारिसवा- सनमिथ्याज्ञाननिवृत्तिः, दिमोहादौ तथानुपलब्धः,१) (१) तथानुपपत्तेरिति ख।

·१८४ तत्त्वचिन्तामणौ अतः श्रुति-स्मृत्युपदिष्टयागविधिना चिरनिरन्तरा- दरसेवितनिदिध्यासनजन्ययोगजधर्मादात्मतत्त्वसाक्षा- कारं संसारवौजसवासनमिथ्याज्ञाननिहननसमर्थ (२) आसाद्य दोषाभावात्प्रत्त्यादेरभावे अनागतधर्मानु- त्यादेनानादिभवसञ्चितकर्मणां भागेन श्यादपज्यते। उपदेशमात्राच्छरीरभिन्नात्मावगमेऽप्यन्यपरत्वशङ्कया सङ्कसूकस्य(३) नाश्रद्धामलक्षालनमिति मननमाव- श्यकम् । तथाच मन्तव्यश्चोपपत्तिभिरिति श्रुतिरेवा- पपत्तिबोधकस्य शास्त्रस्यापवर्गहेतुत्वं बोधयति, मन- नस्य तदेकंसाध्यत्वात् । एवञ्च शम-दम-ब्रह्मचर्याधु- पहितयावन्नित्य-नैमित्तिक-सम्योपासनादिकर्मसहि- तात् तत्त्वज्ञानान्मुक्तिः। स्यादेतत् ज्ञान-कर्मणान समप्राधान्येन समुच्चयः कर्मण खवाक्यात् फलान्तरा- र्थत्वेन श्रुतत्वान्मोक्षार्थकल्पनाविरोधात् तत्त्वज्ञानस्य कर्मनैरपेक्षेण मुक्तिहेतुत्वप्रतौतेश्च । नाङ्गाङ्गिभावेन, तथा हि न कर्म सन्निपत्योपकारकम्, तत्त्वज्ञान- शरीरानिर्वाहकत्वात् । नापि प्रयाजादिवदारादुप- (१) श्रुति स्मृत्युपदिविधिनेवि ख० । (२) संसारवीजसवासनमिथ्याज्ञानोन्मूलनसमर्थमिति ख० । (३) अस्थिरस्थेत्यर्थः । ।

·ईश्वरानुमान । १८५ कारकम्, स्ववाक्यतएव कर्मणां प्रयोजनलाभेन फल- वत्सन्निधावफलत्वाभावात् उपपत्तिविरुद्धश्च ज्ञान- कर्मसमुच्चयः काम्य-निषिद्धयोरभावात्(१) । नाप्यसङ्क- ल्पितफलवत्काम्यकर्मसमच्चयः, चतुर्थाश्रमविधिविरो- धात् । अत एव न यावन्नित्य-नैमित्तिकसमुच्चयोऽपि। नापि यत्याश्रमविहितेन कर्मणा, तत्त्वज्ञाने सति गृहस्थस्यापि मुक्तेः। "न्यायागतधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिप्रियः। श्राद्धकृत्सत्यवादी च गृहस्थोऽपि विमुच्यते” ॥ इति स्मृतेः। न चाननुगतमपि साधनं, स्वर्गवदप- वर्गे प्रकारभेदाभावात् । न चापवर्गार्थिकर्तव्यतया कर्माणि विहितानि येन तत्समुच्चयः स्यात्। तस्मात् “सन्यस्य सर्वकर्माणौति स्मृतेः सर्वकर्मसन्न्यासो ज्ञान- मात्राञ्च मोक्ष इति। मैवम्। स्व-स्वाश्रमविहितेन कर्मणा ज्ञानस्य समप्राधान्येन समुच्चयात् ज्ञान-कर्मणेा- स्तुल्यत्वेन मुक्त्यर्थत्वाभिधानात्। तथाच श्रीभग- वहौता। "स्वे स्खे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः। स्वकर्मणा तमभ्यर्च सिद्धिं विन्दति मानवः” । (१) काम्य-निषिद्धयोस्यागादिति ख. । 24 ·१८६ तत्त्वचिन्तामणौ श्रीविष्णुपुराणे। "तस्मात्तत्याप्तये यत्नः कर्त्तव्यः पण्डितैनरैः। तत्याप्तिहेतुर्विज्ञानं कर्म चोक्तं महामते" ॥ हारीतः। "उभाभ्यामेव पक्षाभ्यां यथा खे पक्षिणां गतिः। तथैव ज्ञान-कर्मभ्यां प्राप्यते ब्रह्म शाश्वतम्" ॥ श्रुतिश्च, “सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा सम्यग्- ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण च” इति एतन्मूलकमेव, "परिज्ञानाद्भवेन्मुक्तिरेतदालस्यलक्षणम्। कायनशभयाच्चैव कर्म नेच्छन्त्यपण्डिताः"। "ज्ञानं प्रधानं न तु कर्महीनं कर्म प्रधानं न तु बुद्धिहौनम्। तस्माद्दयोरेव भवेत्प्रसिवि- नोकपक्षी विहगः प्रयाति" । न च फलान्तरार्थत्वेन श्रुतस्य कर्मणः फलान्तरा- र्थत्वमनुपपन्नम, तथा वाक्यस्वरसात् ज्ञानतुल्यताप्र- तोतेः। तत्तत्फलजनकत्वेऽपि हि कर्मणां शब्द एव मानम्, रवमन्यचापि । भवतु वा आरादुपकारितया अङ्गाङ्गिभावेन समुच्चयः, स प्रयाजादिवदपूर्वद्वारैव । यत्तु जडभरतोपाख्याने।

·ईश्वरानुमान । "न पपाठ गुरुप्रोतां कृतोपनयनः श्रुतिम्। न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जगृहे न च' इति ॥ तद्योगिधर्मसङ्गत्यागार्थ जातिस्मरत्वेन न शिक्षि- तानीत्येवंपरं वा। तदुक्तं । “जज्ञे जातिस्मरो हिजः सर्वविज्ञानसम्पन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्" इति । अत्र केचित् । अनुत्पन्नतत्त्वज्ञानस्य ज्ञानार्थिनस्तत्- प्रतिबन्धकाधर्मनिवृत्तिद्वारा प्रायश्चित्तवदारादुपका- रकं कर्म सन्निपत्त्योपकारकन्तु तत्त्वज्ञानम्। उत्पन्न- तत्त्वज्ञानस्य तु अन्तरालब्धवृष्टेः कारीरीसमाप्तिव- दारब्धाश्रमपरिपालनं लोकसंग्रहार्थम्। यद्यपि लोक- संग्रहो न प्रयोजनम् सुख-दुःखाभाव-तत्साधनेतर- त्वात्, तथाप्यकरणे लौकिकानां विगानान्निन्द्यत्वेन यज्ज्ञानं तत्परिहारार्थ तत्कर्मसाध्यदुःखात्पादनेना- धर्मक्षयार्थञ्चेति । तन्न । तत्त्वज्ञानं प्रत्यङ्गत्वपक्षे कर्मणां ह्यपूर्वद्वारा जनकत्वं दुरितध्वंसकल्पनातो लघुत्वात् तस्मात् यानि कर्माणि उपनौतमाचकर्तव्यत्वेन विहि- तानि सन्थ्योपासनादौनि तानि माक्षार्थिभिरप्यवश्यं कर्तव्यानि तत्परित्यागस्य प्रत्यवायहेतुत्वेनाशास्त्रीय- (२) तद्योगिधर्मत्वेन सङ्गत्यागायें जातिस्मरत्वेन वा न शिक्षितानोत्येव- परञ्च, तदुक्तं, जज्ञे जातिस्मरो दिज इतौति ख० ।

·१८८ तत्त्वचिन्तामणौ त्वात् सङ्कोचे मानाभावात् निषिद्धानि काम्यानि च बन्धहेतुत्वान्मुक्तिपरिपन्धौनीति त्यज्यन्ते। धनमूलानि च धनत्यागादेव त्यज्यन्ते। सोऽयं “संन्यस्य सर्वकर्मा- णोत्यस्यार्थः, अयमेव हि सच्यासपदार्थः, तथाच श्रीभगवद्गीता। "काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्यासं कवयो विदुः । नियतस्य तु सन्यासः कर्मणो नोपपद्यते। मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ तत्त्वज्ञानं धर्मद्वारा मुक्तिसाधनं विहितत्वेन धर्म- जनकत्वादिति धर्मस्यैव प्राधान्यम्। स च धर्मो मुक्तयैव फलेन नाश्यत इति केचित् । तन्न । मिथ्याज्ञान- निवृत्त्या दृष्टद्वारेणैवोपपत्तावदृष्टकल्पनानवकाशात् । अन्यथा भेषजादिष्वपि तथा स्यात् । एवञ्च तचैव विहितत्वस्य व्यभिचारः। अब वदन्ति । संसारकारणेच्छेदकमेण कार्योच्छे- दान्मोक्षः, एवञ्च तत्त्वज्ञानमात्रादेव मिथ्याज्ञानाच्छे- दादपवर्गः तत्र न तस्य कर्मसहकारित्वम् मिथ्या- ज्ञानोन्मूलने कर्मविनाकृतस्यैव तस्य दिमोहादौ हेतु- त्वावधारणात् कर्मणामपवर्ग हेतुताश्रुतिश्च तत्त्वज्ञान- हाराप्युपपद्यते साक्षात्तस्याश्रनेः। तत्त्वज्ञानवतश्चाधि- ·ईश्वरानुमानं । १८८ कारे नित्याकरणेऽपि दोषाभावेन प्रत्यवायाभावोप- पत्तेः। अन्यथा भोगार्थ विहित-निषिद्धाचरणेनं धर्माधीत्यत्ती मोक्षाभावप्रसङ्गः। ननु तत्तत्तीर्थ- महादान-स्नान-काशीमरणदिकर्मणां तत्त्वज्ञाननैरपे- क्ष्येण मुक्ति हेतुत्वं श्रूयते तत्कथं तत्त्वज्ञानमेव तद्धेतुः । न च तेषां तत्त्वज्ञानमेव व्यापारः, अनुपदं तत्त्वज्ञा- नानुत्पादाददृष्टद्दारा तहेतुत्वं वाच्यम् तथाचापवर्ग- कारणमेवादृष्टं कल्यातां लाघवात् । न च तत्त्वज्ञान- प्रतिबन्धकाधर्मनाश एव तेषां व्यापारः, प्रतिबन्धक- दुरितध्वंसतेोऽपूर्वस्य लघुत्वात् । अथ तत्तत्कर्मणाम- ननुगमात् कथं मुक्तिरनगता दुःखध्वंसे प्रकाराभावा- दिति चेत्। न । गुणनाशे समवाय्यसमवायिनाश- (१) अभावरूपे दुःखध्वंसे वैजात्यकल्पनस्यासम्भवादित्यर्थः । न च प्रवि- योगिनि दुःखे जातिविशेषान् कल्पयित्वा तदवच्छिन्नप्रतियोगिनां खाश्रय प्रतियोगिकत्वसम्बन्धेन जातिविशेषाणामेव वा जन्यतावच्छेद- कत्वखौकारेण व्यभिचारवारणं सम्भवतीति वाच्यं । गोबधजन्यता- वच्छेदकजात्या सार्यण तादृशजातिकल्पनाया असम्भवात् । न च गोबधजन्यदुःखानां मध्ये यानि प्रायश्चित्तनाग्यानि तन्मात्रत्ति. ॥तिरेका यानि तत्त्वज्ञाननाश्यानि वन्मात्रत्तिर्जातिरेकेति न सार्यमिति वाच्यं । तासां नानात्वं तत्त्वज्ञानादिनाश्यतावच्छेदक- जातीनां वा नानात्वं इत्यत्र विनिगमकस्य दुर्लभत्वात् ।

·तत्त्वचिन्तामणौ विरोधिगुणानां नाशकत्वनियमात्() । तत्तन्नाशविशेषे तु तत्तवेतुरिति चेत्, तर्हि तत्तदुःखध्वंसे तत्तत्कर्मणा- मपि तथात्वमस्तु, तवापि तत्त्वज्ञाने तत्प्रतिबन्धक- दुरितध्वंसे चाननुगतानामेव तत्तत्कर्मनां जनकत्वम् मुमुक्षुमुद्दिश्य विहितत्वं वानुगतमस्तौति चेत् । न। ज्ञान-कर्मणेानिरपेक्षकारणताश्रवणात् ब्रौहि-यवव- दिकल्प एव। निरपेक्षैकसाधनावरुद्धेऽपरसाधनावरुद्धे- ऽपरसाधनान्वयो न विकल्पमन्तरेण सम्भवति आका- झाविरहादिति न्यायात्र) । साहित्यबोधकं विनैक प्रत्यनेकस्य हेतुता यत्र शब्देन बोध्यते तत्र विकल्पेना- न्वयो यथा बौहि-यवयारिति व्युत्पत्तेर्वा । वस्तुतस्तु" दृढभूमिसवासनमिथ्याज्ञानोन्मूलनं विना न मोक्ष- . (१) नाशकत्वदर्शनादिति ख० । (२) धाकाङ्क्षाविरहादिनियमादिति खः । (३) वेदबोधितवैकल्पिकहेतुतास्थले समुचितेभ्यो न फलसिद्धिः सम्ब- लितव्रीहि-यवान्यामे कयामाननुष्ठानादिति टणारणि-मणिवत् ज्ञान- कम्मयां हेतुत्वे तत्सम्बलने मोक्षाभावप्रसङ्गः । नापि ज्ञान-कम्मणां समुचितानां मोक्षहेतुता सम्भवति, तत्त्वज्ञानोपाये योगाभ्यासादौ कृत्यसाध्यताज्ञाने मोक्ष हेतुकापीमरणादितत्तत्कम्मसु प्रत्त्यनुप- पत्तेः मथुरा-काशीमरणानां सम्बलनासम्भवाच्च इत्यखरसादाह, वस्ततस्विति ।

·ईश्वरानुमान। इत्युभयसिद्धम्, तादृशमिथ्याज्ञाननाशे चान्वय-व्यतिरे- काभ्यां तत्त्वज्ञानकारणमवधारितमतो न तेन विना स इति तत्रापि तत्त्वज्ञानमावश्यकम् । यद्यपि मिथ्या- ज्ञाननाशे विरोधिगुणस्यैव हेतुत्वम्, तथापि मिथ्या- ज्ञानप्रागभावासहत्तिमिथ्याज्ञानध्वंसस्य तदेकसाध्य- त्वम्। “आत्मा ज्ञातव्यो न स पुनरावर्त्तते” इति श्रूतेर्माक्षं प्रति तत्त्वज्ञानस्य हेतुत्वावधारणाच "तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" इति श्रुत्या तत्त्वज्ञानं विना न मोक्षः किन्तु तस्मिन्सत्ये- वेति प्रतिपादनाच्च । अन्यथा स्वर्गादौ न शरीरादयः कल्पवरन्। कर्मणां तत्त्वज्ञानदारापि मुक्तिजनकत्व- सम्भवात् प्रमाणवतोगारवञ्च न दोषाय। कर्मणां तत्त्वज्ञानविशेष एव जनकत्वं अतो न तचाननुगमो- दोषाय। वाराणसौमरणस्य तत्त्वज्ञानफलकत्वमाग- मादेवावगम्यते। तत्त्वज्ञानाददत्तफलान्येव कर्माणि प्रायश्चित्तादिव विनश्यन्ति अनन्यथासिद्धशब्दबलात् । न च प्रायश्चित्तस्य दुरितोत्पत्तिनिमित्तकत्वं, पापनाश- फलश्रवणात् । अत एव न ब्रह्महत्यादौनां प्रायश्चित्त- दुःखमेव फलम्, नरकफलश्रुतिविरोधात् प्रायश्चित्त- विधिवैय्यर्थ्याच्च, दुःखैकफलत्वेन तवाप्रवृत्तेः । नापि ·तत्त्वचिन्तामणौ कर्मान्तराधिकार एव फलम्, महापातकातिरिक्त ऽनधिकाराभावात् अन्यथा यत्किञ्चित्पापवतोऽकृत- प्रायश्चित्तत्वेनाधिकारापत्तेः। प्राणान्तिके तदभा- वाच्च । श्रूयते हि। "भिद्यते हृदयग्रन्धिश्छिद्यन्ते सर्वसंशया:(१) क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिनदृष्टे परात्मनि"॥ स्मृतिश्च । "ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भष्मसात्कुरुते जुन" इति । "नाभुक्तं शौयते कर्मेत्यच च प्रायश्चित्तादिस्मृतितः सङ्कोचस्यावश्यकन्वेन शब्दबोधितनाशकानाश्यकर्म- परत्वं लाघवात् न तु तत्तदन्यकर्मपरत्वं गौरवात् पाप-पुण्यक्षयहेतूनां बहुतरत्वात् । ज्ञानस्य नाशकत्वं शब्दबोध्यमित्युक्तम् । अथ भस्मसात्यदस्य लाक्षणिक- त्वेन यथा वहः परम्परया भस्म तथा ज्ञानात्कर्मक्षय- इत्यर्थः। तथाच “नाभुक्तं धीयते कर्मेति स्मृतिरुत्सर्ग- ताभोगेनैव क्षयमाह, अनन्यथासिद्धप्रायश्चित्तविधिना सा बाध्यते, ज्ञाननाश्यत्वञ्च(२) भोगहारापि सम्भवती- त्यबाधे सम्भवति बाधकल्पना नेति चेत् । न। कर्मणे (१) छिद्यते कम्मबन्धनमिति ख० । (२) ज्ञानस्य नाशकत्वञ्चेति ख० ।

·ईश्वरानुमान। भोगनाश्यत्वे ज्ञानस्यानाशकत्वात् । न हि भागस्तत्त्व- ज्ञानव्यापारः, तथाऽश्रवणात् तेन विनापि कर्मण- एव तदुपपत्तेश्च । कर्मणा भोगनाश्यत्वे तत्त्वज्ञाना- नुपयोगात्। यत्तु "नाभुक्तमिति स्मृतिविरोधेन क्षौयन्तइत्यादि- श्रुतेरन्यथा वर्णनम्। तन्न । स्मतेः प्रत्यक्षवेदबाधित- त्वेन विरुद्धार्थकवेदाननुमापकत्वात् । वामदेव-सौभ- रिप्रभृतौनां कायव्यूहश्रवणात्त त्वज्ञानेन कायव्यूह- मुत्पाद्य भोगद्दारा कर्मक्षय इति चेत् । न । तपः- प्रभावादेव तत्त्वज्ञानानुत्पादेऽपि कायव्यूहसम्भवात् । भोगजननार्थच्च कर्मभिरवश्यं तत्तत्कायनिष्यादन- मिति न तब तत्त्वज्ञानापयोगः, योगपद्यञ्च कायानां तज्जनककर्मस्वभावात् तपःस्वभावाहा()। न च ज्ञानं भोगद्वारा कर्मनाशकं इत्युक्तम्। एतेनागमयोः पर- स्परविरोधात् अनिर्णये विमतिपदं कर्म भोगनाश्यं प्रायश्चित्ताद्यनाश्यत्वे सति कर्मत्वात् भुक्त-भुज्यमान- कर्मवदित्यनुमानान्निर्णय इत्यपास्तम्। ज्ञानस्य प्राय- श्चित्ततुल्यत्वेनाप्रयोजकत्वात् श्रुतिबाधितत्वाच्च शब्द- बोधितनाशकानाश्यत्वस्योपाधित्वाच्च अकृतप्रधानेन (१) तज्जनकधर्मस्वभावात् तपःप्रभावाद्देति ख० । 25 ·१६४ तत्त्वचिन्तामणौ कृतप्रधानेन चानापूर्वेण व्यभिचाराच्च तस्य प्रधान- यागादिनाश्यत्वात् । न च तस्यापि यागस्येव स्वर्ग- फलकत्वमिति तन्नाश्यत्वमेव अधिकृताधिकारोऽपि स्वर्गकामस्याधिकारात् अन्यथा निष्फलेऽप्रहत्तेरिति वाच्यम्। स्वर्गफलत्वेऽङ्गत्वविरोधात् । प्रवृत्तिश्च फल- वद्यार्थितया। तदुक्तम्, “प्रधाने रागादङ्गे वैधौति। ननु "तावदेवास्य चिरं यावन्न विमोक्षः अथ सम्प- स्यते कैवल्येन" इति श्रुतेः तावदेवास्योत्पन्नतत्त्व- ज्ञानस्य चिरं विलम्बः यावन्नोत्पन्नकर्मणाविमाक्षः अथ सम्पत्स्यते कैवल्येनेत्यच भोगेन क्षययित्वा इति शेषः। न च शेषे मानाभावः, सत्यपि विज्ञाने कमी- वस्थाने कृप्तसामर्थ्यस्य भोगस्यैव नाशकत्वेनाक्षेपादिति चेत् । न। तत्त्वज्ञाने सति तत्त्वज्ञानदशायां न मोक्षः किन्तु तदग्रिमक्षण इत्यार्थत्वेनाप्युपपत्तेः । यत्तु अकृतप्रधानाङ्गापूर्वाभिप्रायमेतत् "ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणीत्यादि तेषां कार्याणां नाशकान्तराभावा- दिति । तन्न । प्रधानार्थितया क्लृप्तानां तदभावे तत्सा- मग्रासिद्धेः तत्सत्त्वेऽपि सर्वकर्मपदस्य कमान्तरपरिणा- हकस्य सङ्कोचे मानाभावात् । यदपि भस्मसात्करणा- दिना फलाजनकत्वमुच्यते तत्त्वज्ञानात्कृतमपि विहितं ·ईखरानुमान। कर्म न फलायेति । तथाच श्रुतिः, तद्यथा “पुष्कर- पलाशेनापः श्लिष्यन्ते" इत्यादि । तदपि न। न हि भस्मसात्करणं क्षयश्चानुत्पत्तिरुच्यते। न च लक्षणा, मुख्य बाधकाभावादिति । उच्यते। कर्मणो भोगना- श्यत्वेऽपि ज्ञानस्य कर्मनाशकत्वम् भोगस्य तत्त्वज्ञान- व्यापारत्वात् । न च भोगमावस्यैव कर्मनाशे साम- र्थ्यात्तत्त्वज्ञानव्यभिचारः, कर्मप्रागभावासहत्तिकर्म- नाशे युगपत्कर्मभागे वाऽव्यभिचारात्। अत एवानु- मानेनागमबाधाप्रयोजकत्वेन च श्रुतिवाक्यशेषे माना- भावः । उत्पन्नतत्त्वज्ञानस्यापवर्गविलम्बोपपादनार्थ उक्तरीत्या भागस्यैवाक्षेपादिति, तदस्यापवर्गस्य परम- पुरुषार्थस्य श्रुतिसिद्धं कारणमनुमानमिति विविक्तम्॥ इति श्रीमहामहोपाध्याय-श्रीगङ्गेशविरचिते) तत्त्व- चिन्तामणै अनुमानाख्य-दितीयखण्डे ईश्वरानुमानं । समाप्तञ्च द्वितीयमनुमानखण्डं ॥ (१) श्रीगङ्गेश्वरविरचित इति कचिह्नित-पुस्तकमाठेन तत्त्वचिन्तामणि- प्रणेता गङ्गेशे तिनाम्नेव गङ्गेशेतिनामसमानार्थकगङ्गेश्वरेतिनानापि प्रसिद्ध चासोदित्यहं सम्भावयामोति ।

·No text on this page.