·BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENCE OF R. T. H. GRIFFITH, M. A.,.C. I. E.. AND G. THIBAUT, PA. D. No.111. बोधसारः। श्रीविद्ववर्यनरहरिविरचितः । तच्छिष्यश्रीदिवाकरकृतयाऽर्थदीप्त्या सहितः । श्रीमदुदासीनवर्यस्वामिगोविन्दानन्दशिष्येण दयानन्दस्वामिना परिशोधितः । BODHASAR, A TREATISE ON VEDANTA, BY SRI NARAHARI, With a commentary by the author's pupil PANDIT DIVAKAR. EDITED BY SWArt DAYAN AND. Fasciculus LY. BENARES: Published by the Proprietors Messrs. Braj B. Das da Co., AND SOLD.BY H. D. GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depôt. Printed at the Vidya Vilâs Press, BENARES. 1906.

·३ १ ६. . ૨ ~ . . १ २ २ . সুখী। गणपाठः गोलप्रकाश गंगालहरी गुरसारणी जातकतत्वम् ० १२ तत्त्वदीप तकसंग्रहः १ दत्तकमीमांसा धर्मशास्त्रसंग्रहः धातुपाठः (शिला -") धातुरूपावली २ नैषध चरितं नारायणी टीका टाइप परिभाषापाठः पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता प्रथम परीक्षा प्रथमपुस्तक हिन्दी प्रश्नभूषणम् (प्रभ विचार का बहुत उत्तम प्रन्थ) बीजगणितम् (म० म०पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १ मनोरमा शब्दरत्नसहिता (टाइप) लघुकौमुदी टिप्पणीसहिता लघुकौमुदीभाषाटीका लक्षणावली लीलावती (म०म०पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १ वसिष्ठसिद्धान्तः विष्णुसहस्रनाम शब्दरूपावली पृङ्गार सप्तशती समासचक्रम् १ समासचन्द्रिका सरखतीकण्ठाभरणम् साङ्खन्यचन्द्रिका टिप्पणीसहिता सामन्यतत्त्वकौमुदी ६ सिद्धान्तकौमुदी ३ सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता ३ उपसर्गवृत्ति क्षेत्रकौमुदी क्षेत्रसंहिता ९ . ६ ~~~ ६ १ . १ ३ . .

·शानिगजगर्जनम् । करणस्य वृत्तिः साभासान्त:करणांशरूपा स्वविषयाज्ञाननिव- चिफलाऽहं ब्रह्मास्मीत्येवंरूपा प्रमेति यावन्मोक्षलक्ष्मीनिवासे मोक्षरूपा या लक्ष्मीः सम्पत्तिस्तस्या निवस्तेऽस्मिन्निति निवासो वासस्थानं तस्मिन्नधिकरणे वसे हलचे ति घ, पुरुषे परिपूर्ण प्रत्यगभिने ब्रह्मणि व्यवहारे विद्यमानेऽविद्यमाने वा फुरात भ. काशते आत्मस्फुरणे तस्य सर्वदैवै समाधिसिद्धिरिति भावः ॥३०॥ इदानी ब्रह्मणोऽगायत्वनिरूपणपूर्वकं ब्रह्ममुखस्य 'यतो बाचो निवर्चत' इत्यादिश्रुत्युकं वागगोचरत्वं सूचयन्गीत । पर्यन्त रहितस्य यस्य महती गम्भीरता तादृशी मग्ना यत्र विभान्ति नो अगणिता ब्रह्माण्डमृत्पिण्डिकाः। यादृक्तस्य चिदर्णवस्य सुरसो यादृक्स्वरूपं मह- चत्कस्मै कथयामि कस्य विषयः को वास्य वक्ता भवेत्॥३१॥ पर्यन्तैरिति । यस्य विद्वत्मसक्षस्य पर्यन्तै रहितस्य परि- तोऽभितोऽन्तैस्तीरै रहितस्य हीनस्यानन्तस्येत्यर्थः, चिदर्ण- वस्य चिचेतना जलस्थानीया तस्या अर्णव उदधिः समु- द्रवस्य महती बृहती तादृशी तादृग्रूपा गम्भीरताऽगाधता निम्नतेयर्थः, अस्तिः कीदृशीयत आह मना इति, अगणिता गणना संख्या तस्या अतीता अनन्ता इत्यर्थः, ब्रह्माण्डमृ- त्पिण्डिका ब्रह्माण्डानि जगन्ति तान्येव मृत्पिण्डिका मृदो मृत्तिकायाः पिण्डिका अल्पपिण्डा इव यत्र चित्समुद्रे मना बुडिताः सन्त्यो लीना इत्यर्थः, नो विभान्ति न प्रतीता भ- वन्तीत्यर्थः, तादृशीत्यर्थः, किञ्च तस्योक्तमहत्त्वलक्षणस्य चि- दर्णवस्य चैतन्यसमुद्रस्य यादृग्यथा सुरसः मु शोभनो यो रसः मुखमानन्द इति यावद् 'रसो वै स' इतिश्रुतेः, किञ्च , ·७७० बोधसारे। तस्य चिदर्णवस्य स्वरूपमाकारो याहग्यादृशं महबृहद- स्ति तच्चित्समुद्रस्य रूपं सुखं च कस्मै श्रोत्रे न कस्मा अपीयर्थः, कथयामि वच्मि श्रोतुः पृथक्सचाभावादिति भावः, किञ्च म चिदर्णवस्य रसः स्वरूपं च कस्य वचनस्य श्रोतुर्वक्तर्वा विषयो वाच्यः श्रोतव्यश्च भवेन्न क स्यापीयर्थः, 'यतो वाचो निवर्तन्त' इति श्रुतेः, 'शृण्वन्तोपि बहवो यन्न विद्युरिति च श्रुतेर्वचनस्य श्रोतृवक्त्रोरपि ततः पृथगसत्त्वादिति भावः, किश्चास्य चिदर्णवस्य स्वरूपरसयोर्वता वाचकः कः को भवेन्न कोपीत्यर्थः ॥ ३१ ॥ इदानी स्वरूपस्फुरणजन्यं मुखं तदनुभववतां ब्रह्मादीनां पुरत एव कथनीयमिति सूचयन्गर्जति । आख्यास्यामि रमावरस्य पुरतो गौरीवरस्याथवा शब्दब्रह्ममयीवरस्य पुरतस्त्वमस्य कस्यापि न । प्रल्हादप्रवणं प्रकाशपरमं सम्वदितं संविदा शान्ते चेतसि यत्कुतूहलमये निर्जिह्ममुज्जृम्भितम्॥३२॥ आख्यास्यामीति । अहं साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासः स्वा- त्ममाक्षात्कारवान्मम मे कुतूहलमये कौतुकयुक्तेऽतः शान्ते निर्वामने चेतसि मनमि यत्मत्पर्श संविदा ज्ञानेन संवेदितं नि:- संशयं ज्ञातमत एव निर्जिमं निर्गतं निवृत्तं जिलं मायाख्यं क- फ्टं यम्यां क्रियायां यथा तथोज्जृम्भितमुत्कृष्टं प्रकाशितमत एष प्रकाशपरमं प्रकाशेन चेतनेन परमं श्रेष्ठं यत्प्रल्हादपवणं प्रकृष्ट उकृष्टो यो ल्हाद आनन्दस्तम्य जलस्थानीयस्य प्रवणं निम्नस्थानरूपं ब्रह्मसुखं यथा जलम्य निम्नस्थानं समुद्रस्तथा सचवेषगिकमुखानामाश्रयरूपत्वाद्ब्रह्मसुखस्य समुद्रत्वमिसर्थः, त- ·शानिगजगर्जनम् । ७७१ द्रमावरस्य रमाया लक्ष्म्या वरः पतिर्विष्णुस्तस्य पुरतोऽ आख्यास्यामि निरूपायष्यामि अथवा किंवा गोरीवरस्य गौर्याः पार्वत्या वरः पतिः शिवस्तस्य पुरतोऽग्र आख्यास्यामि क- थयिष्यामि, वा किंवा शब्दब्रह्ममयीवरस्य शब्दब्रह्म दस्तन्म- यी तद्रूपा गायत्री तस्या वरः पतिर्ब्रह्मा तस्य पुरतोन प्रा. ख्यास्यामि अनुभविनामग्रे कथनेनानन्दवृद्धेविषण्वादीनामा. त्ममुखस्यानुभवस्य विद्यमानत्वात्तेषामेवाग्र आत्मानुभवमुखर ने युक्तमेवेति भावः, अन्यस्यात्मानुभवहीनस्यात्मनो भिन्नस्य जीवत्वं प्राप्तस्येत्यर्थः, कस्यापि पुरुस्य पुरतोऽग्रे न तु नैव क- थयिष्यामि आत्मानुभवहीनानामग्र प्रात्मानुभवमुखे निरूपिते सति तदसहनेन तत्कृतोपहासेन वा खस्मिन् तत्कृष्यया वेत्या- दि बहुविधदुःखकारणेन बहुदुःखसत्त्वादिति भावः ॥ ३१ ॥ इदानीं निर्मायात्मस्वरूपज्ञानं विनान्यसाधनैः साधितम- प्यात्मज्ञानं तत्प्रतिकूल वृत्तिभिर्विनाश्यमानं सतिस्थरं न जायत इति सूचयन्गर्जति । तृष्णाभिर्गलितं क्षमाभिरुदितं प्रज्ञाभिरुन्मीलितं मोहैरस्तमितं भ्रमैः प्रचलितं हृद्वैश्व दूरं गतम् । बोधैरुल्लसितं सुखैर्विलसितं सन्मीलितं संशयैः वंधाम स्फुरितं यदेव मुनिना निर्मायमालोकितम् ॥ ३३ ॥ तृष्णाभिरिति । क्षमाभिः सुखदुःखमानरूपाभित्तिभिः साधिताभिः कचित्समय उदितमुत्पन्नमिव प्रतीतं स्वं धाम वा- स्मरूपं तेजस्तत्तृष्णाभिर्विषय भोगवामनारूपांतभिमालतं सस्तमिव जायते तत्र प्रज्ञाभिर्विवेकरूपवृत्तिभिरुन्मीलिनम- ज्ञानतिरोधानेन कचित्काले व्यक्तमित्र जातं ततस्तत्यतिकूलै- ·७७० बोधसारे। तस्य चिदर्णवस्य स्वरूपमाकारो याहग्यादृशं महबृहद- स्ति तच्चित्समुद्रस्य रूपं मुखं च कस्मै श्रोत्रे न कस्मा अपीयर्थः, कथयामि वच्मि श्रोतुः पृथक्सचाभावादिति भावः, किञ्च म चिदर्णवस्य रसः स्वरूपं च कस्य वचनस्य श्रोतुर्वक्तुर्वा विषयो वाच्यः श्रोतव्यश्च भवेन्न क स्यापीयर्थः, 'यतो वाचो निवन्त' इति श्रुतेः, 'शृण्वन्तोपि बहवो यन्न विद्युरिति च श्रुतेर्वचनस्य श्रोतृवक्लोरपि ततः पृथगसत्त्वादिति भावः, किश्चास्य चिदर्णवस्य स्वरूपरसयोर्वक्ता वाचकः कः को भवेन्न कापीत्यर्थः । ३१ ॥ इदानीं स्वरूपस्फुरणजन्यं मुखं तदनुभववतां ब्रह्मादीनां पुरत एव कथनीयमिति सूचयन्गर्जति । आख्यास्यामि रमावरस्य पुरतो गौरीवरस्याथवा शब्दब्रह्ममयीवरस्य पुरतस्त्वमस्य कस्यापि न । प्रल्हादप्रवणं प्रकाशपरमं सम्बेदितं संविदा शान्ते चेतसि यत्कुतूहलमये निर्जिह्ममुज्जृम्भितम्॥३२॥ आख्यास्यामीति । अहं साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासः स्वा. स्ममाक्षात्कारवान्मम मे कुतूहलमये कौतुकयुक्तेऽतः शान्ते निर्वामने चेतसि मनमि यत्पत्पक्षं संविदा ज्ञानेन संवेदितं नि:- संशयं ज्ञातमत एव निर्जिा निर्गत निवृत्तं जिलं मायाख्यं क- फट यम्यां क्रियायां यथा तथोज्जृम्भितमुत्कृष्ट प्रकाशितमत एल प्रकाशपरमं प्रकाशेन चेतनेन परमं श्रेष्ठं यत्प्रल्हादमवणं प्रकृष्ट उकृष्टो यो ल्हाद आनन्दस्तस्य जलस्थानीयस्य प्रवणं निन्न स्थानरूपं ब्रह्मसुखं यथा जलम्य निम्नस्थानं समुद्रस्तथा सर्वश्रेषगिकसुखानामाश्रयरूपत्वाब्रह्मसुखस्य समुद्रत्वमिसर्थः, त.

·शानिगजगन्नम्। ७७१ द्रमावरस्य रमाया लक्ष्म्या वरः पतिर्विष्णुस्तस्य पुरतो आख्यास्यामि निरूपायध्यामि अथवा किंवा गोरीवरस्य मौर्याः पार्वत्या वरः पतिः शिवस्तस्य पुरतोऽग्र आख्यास्यामि क- थयिष्यामि, वा किंवा शब्दब्रह्ममयीवरस्य शब्दब्रह्म वेदस्तन्म- यी तद्रूपा गायत्री तस्या वरः पतिर्ब्रह्मा तस्य पुरतोऽन प्रा. ख्यास्यामि अनुभविनामग्रे कथनेनानन्दवृद्धेविष्ण्वादीनामा. स्ममुखस्यानुभवस्य विद्यमानतात्तेषामेवाग्र आत्मानुभवमुखव- र्णनं युक्तमेवेति भावः, अन्यस्यात्मानुभवहीनस्यात्मनो भिन्नस्य जीवत्वं प्राप्तस्येत्यर्थः, कस्यापि पुरुस्य पुरतोऽये न तु नैव क- थयिष्यामि प्रात्मानुभवहीनानामग्र आत्मानुभवमुखे निरूपिते सति तदसहनेन तत्कृतोपहासेन वा स्वस्मिन् सत्कृतेष्यया वेत्या- दि बहुविधदुःखकारणेन बहुदुःखसत्त्वादिति भावः ॥ ३१ ॥ इदानी निर्मायात्मस्वरूपज्ञानं विनान्यसाधनैः साधितम- प्यात्मज्ञानं तत्प्रतिकूल वृत्तिभिर्विनाश्यमानं सत्स्थिरं न जायत इति सूचयन्गर्जति । तृष्णाभिर्गलितं क्षमाभिरुदितं प्रज्ञाभिरुन्मीलितं मोहैरस्तमितं भ्रमैः प्रचलितं वैश्व दूरं गतम् । बोधैरुल्लसितं सुखैविलसितं सन्मीलितं संशयः खंधाम स्फुरितं यदैव मुनिना निर्मायमालोकितम् ॥ ३३॥ तृष्णाभिरिति । क्षमाभिः सुखदुःखसहनरूपाभिवृत्तिभिः साधिताभिः क चित्समय उदितमुत्पन्नमिक प्रतीतं म्वं धाम बा- स्मरूपं तेजस्त तृष्णाभिर्विषयभोगवामनारूपांचभिमालले सस्तमिव जायते तत्र प्रज्ञाभिर्वित्रेकरूपत्तिभिरुन्मीलिनम- ज्ञानतिरोधानेन कचित्काले व्यक्तमित्र जातं ततस्तत्प्रतिकूल ·७७२ बोधसारे। मोहैरज्ञानरूपत्तिभिर्विषयस्नेहरूपत्तिभिर्वाऽस्तमितमस्तं ना- शमितं प्राप्तमिव जातं नष्टमित्यर्थः, भ्रमभ्रान्तिरूपाभित्तिभिः, प्रचलितं विक्षिप्तमिव प्रतीतं भवति द्वन्द्वैश्च द्वन्द्वानि मुखदुःखा- कारवृत्तयस्तैरुत्पन्नैरं दूरदेशं गतं प्राप्तमिव प्रतीयते दूरी- भूतमित्यर्थः, कचित्समये बोधै नरूपवृत्तिभिरुदिताभिरुल्ल- सितमुकृष्टं प्रकाशितमिव प्रतीयते ततश्च सुखैरानन्दाकार- तिभिरुदिताभिर्विलसितं शोभायमानं प्रतीतं भवति कचित्स. मये ततश्च संशयैः सन्देहरूपाभिवृत्तिभिरुदिताभिः समीलितम- अन्तमाच्छन्नमिव जायते, एतादृशैरनुकूलैः प्रतिकूलैश्चान्तःकरण- विकारैरात्मरूपमाविर्भावतिरोभाववत्वेन चलायमानं स्थितमिव प्रतीतं भवति तर्हि स्थिरं कदा प्रतीतं स्यात्तत्राह स्वमिति, य. दैव यस्मिन्नैव समये मुनिना मननवता पुरुषेण स्वमात्मरूपं धाम ज्योतिश्चैतन्यमित्यर्थः, निर्मायं मायारहितमपवादं कृत्वा मायाया- खतः पृथक् शुद्धरूपमियर्थः, आलोकितं साक्षादृष्टं तदैव स्फुरितं प्रकाशितं यथार्थ ज्ञातमित्यर्थः, अन्यदा तु मायाया विद्यमान- खेन स्वात्मनि प्रतीतेपि तस्याऽयथार्थत्वेन तृष्णादिमतिकूल. वृत्तिभिराच्छाद्यते क्षमादित्तिभिरनुकूलाभिरुदितमिव भासते तस्य च मायां निषेध्य केवलात्मप्रकाशो जीवब्रह्मैक्यज्ञानरूपो वेदान्तमहावाक्यजन्यो जायते तदा तु मायालये सति तृष्णा- दिक्षमादिप्रतिकूलानुकूलवृत्तिभिः प्रारब्धशेषेणोदिताभिरपि ना- स्मप्रकाश आच्छादितो भवतीति भावः ॥ ३३ ॥ इदानीं तदपि यावत्मारब्धभोगं जीवन्मुक्तिमुखाविरुद्ध सत्स्वस्मिन्पूर्वमात्मामाने किं कारणमिदानीमात्मभाने च कि- कारणमिति विचारयन्कारणासिद्धौ सत्यामाश्चर्यवत्सत्तदपि ब्र. मणि लीनं भवतीत्याशयेन गीत ।

·ज्ञानिगजगर्जनम् । ७७३ पूर्व नाम किमन्तरं समभवद्यन्नेदमालोकित किं वा कारणमस्ति जातमधुना येनेदमालोक्यते । इत्थं विस्मयवन्मनो हि विदुषां विज्ञाननिद्राघने तत्रानन्दवने मुनीन्द्रसदने लीनं परब्रह्मणि ॥३४॥ पूर्वमिति । यद्यतः कारणादिदं प्रत्यक्षत्वपरोक्षत्वरहित- मात्मरूपं नालोकितं न दृष्टं तत्तादृशं पूर्वमादौ नाम प्रसिद्धम- न्तरं भेदोस्यास्तीति अन्तरं मत्तो भिन्नमात्माभाने कारणमि. त्यर्थः, किं समभवतिकरूपमभून किमपीयर्थः, अज्ञानस्यात्म- तो भिन्नमत्ताकलाभावादात्मनस्तु स्वयं प्रकाशत्वेन सर्वदा- भानत्वाच्च न किमप्यज्ञानादिकमात्माभाने कारणं सम्भाव्यत इति भावः, किश्चाधुनेदानीमपि येन कारणे नेदं प्र. सक्षमात्मस्वरूपमालोक्यते साक्षादनुभूयते तत्तादृशं कारणं निमित्तमातमुत्पन्नं किम्वा किञ्चास्ति विद्यते न किमपीसर्थः, अज्ञानस्येव ज्ञानस्यापि स्वात्मतः पृथक्सवाभावादात्मनस्तु स्वयं प्रकाशन सर्वदा भानस्वरूपत्वे सति ज्ञानानपेक्षत्वाच्च न किमपि ज्ञानादिकमात्मभाने कारणं सम्भाव्यत इति भावः, इत्यमेतादृशमात्मभानाभानकारणासम्म सयपि आत्मभाना- भानरूपकार्यप्रतीतौ सयामित्यर्थः, विस्मयवदाश्चर्ययुक्तं सद्धि- लोकप्रयक्षं प्रारब्धभोगव्यापारानुमेयं विदुषां ज्ञानिनां म- नश्चित्तं विज्ञाननिद्राघने विगतं ज्ञानं जगद्विषयो बोधो यस्मा- त्तद्विज्ञानं तद्रूपा या निद्रा सुषुप्तिः सामान्यचैतन्यरूपात्र वि- ज्ञाननिद्रा ग्राह्या या निशा सर्वभूतानां तस्यो जागर्ति संयमी'ति भगवदुक्तेस्तया चेतनया घने निविडेऽत एवानन्दवन प्रा- नन्दानां जगद्गतसर्वमुखानां वनमरण्यमिव तस्मिन्, यद्वा स- ·७७४ बोधसारे। . विषयजन्यमुखाश्रयत्वाद्ब्रह्मसुखस्फुरण मेव वनं सम्भजनमि- त्यर्थः, सम्भजनार्थवनधातुप्रकृतिकवाद्वनशदस्येति भावः, प्रत एव मुनीन्द्रसदने मुनयः प्रथमादिचतुर्यन्तभूमिस्थास्तेषां इन्द्राः श्रेष्ठाः पञ्चम्यादिमप्तम्यन्तभूमिस्थास्तेषां वामस्थानत्वा- सदने मन्दिरे तत्रोक्तलक्षणे परब्रह्मणि परं कार्यकारणातीतं यद्ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु तस्मिल्लीनं नष्टं भवति प्रारब्धभोगक्षये सति ज्ञानिमनः स्वयमेव नश्ये- तेति भावः ॥ ३४॥ इदानी स्वस्यात्मज्ञानेन कृतकृत्यतां प्रदर्शयन्गीत । शुद्धे बोधे स्फुरति परितः क्षालिता वासनाङ्काः क्षीणं चित्तं विरतिरुदिता कर्मपाशा विशीर्णाः । भग्नो भेदः सुखमधिगतं कल्पना दूरमुक्ता दृष्टे तत्त्वे करबदरवन्नास्ति कर्त्तव्यशेषः ॥३५॥ इति श्रीनरहरिकृती बोधसारे शानिगजगर्जनं सप्तचत्वारिंशम् ॥४७॥ शुद्ध इति। शुद्धे बोध्यरूपविषयतदुपादानभूताज्ञानाभ्यां र- हिले बोधे ज्ञानरूप आत्मनि स्फुरति भाममाने सति तत्स्फुर- गोनैव तत्त्वे जीवेश्वरजगदारोपाधिष्ठानत्वेन स्वतोऽनारोपित आत्मन्येव सच्चिदानन्दानन्तब्रह्मलक्षणानुभवेन ब्रह्माभिन्ने प्रत्य- गात्मनि करबदरवकरे हस्ते बदरं यथा साक्षादृश्यते तद्वत्सा- सादृष्टऽनुभूते सति मम कर्तव्यशेषः कर्त्तव्यस्य कार्यस्य शेषो- अवशेषो नास्ति न विद्यतेऽवशिष्ट कार्य नास्ति प्राप्तप्राप्यता- दिति भावः, तमेव कर्त्तव्यतानवशेषं दर्शयति क्षालिता इत्या- दिना, वासनाङ्का विषयाणां मिथ्यात्वे ज्ञाते सति तेषां वा- ‘सना इच्छा एवाङ्काश्चिह्नानि क्षालिता धौता अतो वासना- - ·, नरहरिषदम् । ७७५ लयसाधनकर्तव्यताभावो मध्यस्तीति भावः, किञ्च चित्तं चेतः क्षीणं नष्टं बाधितमनुभूतमित्यर्थः, अतो मनोनाशे योगादिकर्त्त- व्यनाभावो मयि ज्ञेय इति भावः, किश्च विरतिर्विगता निवृत्ता: रतिः प्रीतिर्यस्याः सा विरतिर्विरसता वैराग्यमित्यर्थः, उदितो त्पन्नाऽतो त्रैराग्यकर्त्तव्यशेषोपि मयि नास्तीति भावः, किञ्च क- मपाशाः कर्मरूपाः पाशसादृश्यात्पाशा इव बन्धनानि विशीर्णा- स्त्रुटिता अतः कर्मपाशनिवर्तकसंन्यामादिकर्त्तव्यशेषोपि मयि नास्तीति भावः, किञ्च भेदो द्वयो भग्नो नष्टोऽतो द्वैतनिरास- क्रियाशेषोपि माय नास्तीति भावः, किश्च ननु सुखोपभोगाय किं चित्कर्तव्यशेषोस्त्विति चेन्नेत्याह सुर्खामनि, मुखं सर्वसुखानां ब्रह्मसुखेऽन्तभावात्तत्सुखाश्रयभूतं ब्रह्मसुखमधिगतं प्राप्तमतः स- मुखसाधनकर्तव्यताशेषोपि मयि नास्तीति भावः, ननु कल्प- नानिवृत्तये तु किंचित्कर्तव्यतास्तु तत्राह कल्पनेति कल्पना- ऽऽत्मन्यनामारोपबुद्धि दरमुक्ता दूरदेशे मुक्ता त्यक्ताऽतस्तत्क- र्तव्यतापि मयि नास्तीति भावः ॥ ३५ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीप्तौ ज्ञानिगजगर्जनार्थप्रकाशः सप्तचत्वारिंशः ॥४७॥ अथ नरहरिषट्कम् । एवं ज्ञानिगजगर्जनं निरूप्येदानी स्वगुरुनरहरिमहत्त्वख्या- पनाय नरहरिषटकाख्यं सप्तश्लोकं प्रकरणमारभमाण आह । अथ नरहरिषटुम् । अथेति । अथ ज्ञानिगजगर्जननिरूपणानन्तरं नरहरिषद्कं नरहरेः संवन्धि षट्कं षणां श्लोकानां समूहः षट्कं नरहरिली- लानिरूपकं षट्कनामकं प्रकरणमित्यर्थः, निरूप्यत इति शेषः, त- ·७७६ बोधसारे। त्रादौ नरहरिनाममात्रेण केवलं हिरण्यकशिपोर्वधो न स्यादिति नरहरिरूपं धृत्वा हिरण्यकशिपोर्वधः कर्तव्य इत्याशयेन सम- ष्टिव्यष्टिचित्ताधिष्ठातारं श्रीवासुदेवं ब्रह्मा प्रार्थयते । नाम्नैव नो नरहरेहि विदीर्यतेऽसौ दुष्टो हिरण्यकशिपुर्नितरां बलिष्ठः । तस्माखया नृहरिरूपधरेण चित्त मोहो हिरण्यकशिपुस्तु विदारणीयः ॥ १ ॥ नाम्नैवेति । हे चित्त हे चित्ताधिष्ठातामुदेव अधर्मरत- वाढुष्टः पापी हिरण्यकशिपुर्हिरण्यकशिपुनामा दैत्यो नितरा- मतिशयेन बलिष्ठो बलवानस्ति कुत इत्यत प्राह नाम्नेति, हि यतः कारणानरहरेनरश्चासौ हरिश्च नरहरिनरहरिरूप- वान्भवांस्तस्य ते नाम्नैव नरहरिरिति माममात्रेण केवलमसौ हिरण्यकशिपुर्दैत्यो नो विदीर्यते न विनाश्यतेऽत इति योज्यं, यत एवं तस्मान्नृहरिरूपधरेण ना चासौ हरिश्च नृहरिनु- सिंहः स एव रूपमाकृतिस्तस्य घरं धारकं तेन त्वया भ- वता मोहयोत स्वमायावलपराक्रमै रणे देवाग्निति मोहो मोहको हिरण्यकशिपुर्हिरण्यकशिपुनामा दैयो विदारणीयस्तु भेदनीय एव ते घातयित्वा स्वभक्ता देवा रक्षणीया इत्याशय इति लो- किकार्थः । प्रकृतार्थे तु मुमुक्षाः केवलं ब्रह्माऽहमस्मीति वाङ्मात्रे. णाज्ञाननाशो न स्यादिति स्वस्मिन्ब्रह्मत्वसंपादनेनैव तद्विनाशः स्यादिति स्वगुरुनरहरिरूपंधूत्वैवाज्ञानं विनाशयेत्येवं स्वचित्तं प्रा- र्थयति नाम्नैवेति, हे चित्त हे चेतो दुष्टः स्ववशं प्राप्तस्याती- वदुःखदत्वान्निसशुद्धबुद्धमुक्तनिर्विकारस्वभावे प्रत्यगात्मनि अ. निसाशुद्धाज्ञानबद्धविकारस्वभावोत्पादकत्वाचापि च

·नरहरिषट्कम् ।
दोषकारणत्वाच्च दोषरूप एन हिरण्यकशिपुहिरण्यवत्मका-
शबद्दलं पञ्चभूतसत्त्वगुणांशकार्यभूतमन्तःकरणद्रव्यं कशिपु-
रिव निद्रासामग्रीरूपं यस्य स तथोक्तस्तदाश्रयेणौव तत्प्रतीतेः
स मोहः, पद्वा हिरण्यपदेन प्रकाशबहुलं प्रसकैतन्यमेवात्र
प्राचं तस्यैव सर्वारोपांधिष्ठानत्वात्तत्कशिपुरिव निद्रासागग्री-
रूपं यस्य स तथोक्तो मोह इत्यर्थः, आत्मन्येवाऽस्थित्वाऽऽत्मवि-
स्मृतिरूपनिद्रामनुभवितेत्यर्थः, नितरामत्यन्तं बलिष्ठः प्रबलो-
ऽस्ति कुत इत्यत आह नाम्नति, नरहरे रश्च जीरोऽसौ
हरिश्चात्मा व्यवहारदृष्ट्या बुद्ध्याधुपाधिमत्वेन प्रतीयमान-
वाज्जीवत्वं पारमार्थिकदृष्ट्या ब्रह्मवित्वेन सर्वद्वैतहरणशील-
त्वेन च ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मत्वं श्रीगुरौ लक्ष्यीकृत्य नरहरि-
नाम्ना स्वगुरुरत्र विवक्षितस्तद्वारा च प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मग्राह्य
तस्य प्रत्यगभिन्नब्रह्मस्वरूपगुरोनम्नेिव केवलं नाममात्रेणैव
स्वस्मिन्परोक्षज्ञानपूर्व ब्रह्माहमस्मीत्याकारेण ब्रह्माभिन्नास-
गात्मवाचकेन नरहरिरिति कल्पितनाममात्रेणेत्यर्थः, असौ मोहो
नो विदीयंते न विनाश्यतेऽतो बलिष्ठ इति योज्यं, तस्मा-
कारणान्नृहरिरूपधरेण ना जीवो हरिः सर्वदैतहरणशीलः
परमात्मा तयोर्जीवपरमात्मनो रूपमुभयत्र भागत्यागलक्षण या
लक्षितमखण्डैकचिन्मात्रस्वरूपं तस्य धरं धारकं तेन प्रत्यगभि.
अब्रह्मसाक्षात्कारवत्स्वगुरुरूपग्रहणवता त्वया भवता हिरण्यक-
शिपुर्हिरण्यवत्मकाशबहुलं सत्वगुणकार्यत्वादन्तःकरण स्वयं
प्रकाशरूपं तदाधारभूतं प्रसकैतन्यं वा कशिपुवत्स्वात्मविस्मृ-
तिरूपनिद्रासामग्रीरूपं यस्य स तथोक्तो मोहोऽज्ञानं विदा-
रणीयो विनाशितव्य एव ब्रह्माभिन्नस्वात्मसाक्षात्कारेणैवाज्ञा-
ननाशः स्यान तु ब्रह्माहमस्मीत्युच्चारमात्रेणेति भावः ॥१॥

·बोधसारे। ननु को दोषो हिरण्यकशिपोरस्ति यं निमित्तीकृत्य नरह- रिणा नाशं प्रापित इत्याशङ्याह । इन्द्रस्य राज्यमपि सम्प्रतिलभ्य लुब्ध- स्तृष्णामयो निजरिपुर्न जगाम तृप्तिम् । अस्याधुना प्रलय एव हितं ममति प्रज्ञात्मना नृहरिणा प्रलयं प्रणीतः ॥ २ ॥ इन्द्रस्येति । लुब्धो लोभवांस्तत्र हेतु स्तृष्णामयस्तृष्णाभि- वाञ्छाभिः प्रचुरोऽत एवं निजरिपुर्निजस्य स्वीयस्येन्द्रस्य प्रहादस्य वा रिपुः शत्रुर्हिरण्यकशिपुनामा देख इन्द्रस्य श- क्रस्य राज्यं पदं संपतिलभ्य संपाप्यापि तृप्तिमलंबुद्धिं न ज- गाम न पाप इति हेतोरस्य हिरण्यकशिपोः अलर एव नाश एच मम मे चित्ताधिष्ठितुर्वासुदेवस्य हितं स्वभक्तसुखकारण- त्वादिष्टमस्तीसेवं विचार्येति शेषः, प्रज्ञात्मना प्रज्ञा बुद्धिरेवा- स्मा शरीरं यस्य स तथोक्त स्तेन ज्ञानस्वरूपणत्यर्थः, नृहरिणा वासुदेवेनासौ हिरण्यकशिपुः प्रलयं नाशं प्रणीतः प्रापित इ- न्द्रपदप्राप्तापि तृप्यभावेन सर्वजगज्जयोद्योगमालक्ष्य तेनैव दो- षेण हिरण्यकशिपुर्घातित इति माव इति लौकिकार्थः । प्रकृतेर्थे तु मुमुक्षुणा मोहशत्रुधाते कुतः प्रवर्तितव्यं को वा दोषस्तस्मि- नित्याशङ्का स्वगुरुनरहरिचारतवर्णनमिषणैव वधे निमित्तभूत- मज्ञाने दोषं दर्शयतीन्द्रस्येति । हे शिष्य. लुब्धो लोभकांस्तत्र हेतुस्तृष्णामयस्तृष्णा आशास्ताभिः प्रचुरोऽत एव निज- रिपुर्निजः स्त्रीयो रिपुः शत्रुरात्मन आवरकतया स्वरिषु त्वमज्ञानस्य स्वस्यास त्वानन्दत्वादिस्वभावानावृणोदिति भावः, प्रोक्तदोषवान्मोह इन्द्रस्येदंतया सर्वदृश्यं पश्यतीति दक्षिणा ·नरहरिषदम् । ७७९ क्षिस्थितः सअगद्रष्टुत्ववान्पुरुष इन्द्रस्त स्येन्धति प्रकाशय- कि जगदितीन्द्रशब्दवाच्यत्यैवाल्मन इन्द्र इति परोक्षतया श्रु- तिपोक्तस्यात्मन इति भावः, तथा च श्रुति: 'इन्धो हवै नामैष- बोयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषस्तं वा एतमिन्ध २ सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परप्रेक्षेण परीक्षप्रिया इत्र हि देवाः प्रयक्षद्विष' इति, यद्वेदामति साताव्यवधानेन सामान्यरूपेण प्रकाशयतीतीदन्द्रशब्दवा- च्यस्यात्मन एव परोक्षतयेन्द्र इति नाम्नो मे आत्मस्वरूपस्य तथा च श्रुतिः-स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यदिदमीमति तस्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो ह वै नामैतमिदन्द्र सन्तमिन्द्र इत्याच- क्षते परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा' इति, अस्मिन्नर्थे जीवन- मक्यस्फुरधरूपश्चिन्मात्र एवेन्द्रपदेन ग्राह्यः, तस्य तादृशस्य मे राज्यं पदमात्मत्वमियर्थः, संप्रतिलभ्य समाध्यादौ प्राप्यापि तृप्ति सन्तोषं निरकुशां तृप्तिमियर्थः, न जगाम न पाप इति हेतो- रधुनदानीमस्य मोहस्य प्रलय एव नाश एवं ममात्मस्वरू- पस्य स्वस्मिन्ब्रह्मत्वस्फुरगाहेतुत्वाद्धितमिष्टं भवतीयेवं निश्चियेति शेषः, प्रज्ञात्मना प्रज्ञा प्रज्ञानं ब्रह्मात्मा स्वरूपं यस्य तेन 'प्रज्ञानं ब्रह्मेति श्रुतेः, अत एव नृहरिया लोकदृष्ट्या ना पुरुषो जीव इत्यर्थः, परमार्थदृशा 'ब्रह्मविद्ब्रह्मैव भवतीति श्रुतेर्हरिः सर्वद्वैत- इरणशीलं ब्रह्म, एवमुभयरूपेण मयाऽसौ मोहरूपः शत्रुः प्र. लयं नाशं प्रणीतः प्रापितोऽतोन्येषां मुमुक्षूणामपि मोहनाशं विना स्वात्मसुखप्राप्तिर्न स्यादिति भावः ॥ २ ॥ इदानी हिरण्यकशिपुवक्षो वज्राद्यायुधाभेद्यमपि नरहरिन- खैपिंदारितमिति श्रीनरहरिनखस्य दायवर्णनमुखेन नरहरि प्रस्तौति । वक्षो हिरण्यकशिपोः किल वज्रसारं ·बोधसारे। शस्त्राणि तत्र सकलान्यपि कुण्ठितानि । ताडक्पुनस्तव नखैहरे विदीर्ण- मत्यद्भुतो भवत एष नखप्रभावः ॥ ३ ॥ वक्ष इति । हे शिष्य हिरण्यकशिपोहिरण्यकशिपुनाम्नो दैत्यस्य वक्ष उरो वज्रसारं वज्रस्य कुलिशस्य सारं दान्य तदि व सारं दायं यस्य तत्तादृशं स्थितं किल इति निश्चये, कुत एतज्ज्ञातं तत्राह शस्त्राणीति, शस्त्राणि वज्राघायुधानि सकलानि समस्त्रानि अपि तत्र हिरण्यकशिपुवक्षसि कुण्ठितानि तद्भेदनेड- समर्थानि जातानि अतो वज्रादपि तत्र दायमधिकमिति नि- श्वेतव्यं हे नृहरे हे नरसिंह तादृक्तादृशदायवद्धिरण्यकशि- पोर्वक्षःस्थलं तर ते नखैः कररहेविदीर्ण विदारितमत एष हिरण्यकशिपोर्वक्षोविदारणरूपो भवतस्तत्र नखमभावो नखा- नां कररुहाणां प्रभावः प्रतापोऽत्यद्भुतोऽत्याश्चर्यरूपोऽस्ति स. शस्त्रेभ्योपि त्वन्नखसामर्थ्यमधिकपिति भाव इति लौकिार्थः । परमार्थे तु स्वगुरुं नरहरिनामानं मोहनिवर्तकतद्वाक्यप्रशंसामि- षेण प्रस्तौति वक्ष इति । हे नृरहरे हिरण्यकशिपोर्हिरण्यं सु. वर्ण तद्वत्तेजोमयत्वात्प्रकाशबहुलमन्तःकरणं कशिपुवत्स्वरूपवि- स्मृतिरूपनिद्रासाधनं यस्य तस्य मोहस्य वक्षः सदद्वैतानृतद्वैत- योरन्योन्यारोपरूपं मोहजीवन हेतुत्वाद्वक्षःस्थलं तद्वज्रसारं व- जादाप दृढं किल, एवं निश्चय एव कुत इत्यत आह शास्त्राणीति, शंसन्ति हितमुपदिशन्तीति शस्त्राणि शास्त्राणीत्यर्थः, सकला- नि समस्तानि तत्रोक्तलक्षणे सत्यानृताद्वैतद्वैतैक्यरूपे वक्षसि कुण्ठितानि तद्भेदनेऽसमर्थानि जातानि अत इति योज्यं, हे नृ- हरे ना जीवो व्यवहार दृष्ट्या सन्नपि परमार्थदृशा हरे सद्वैतह- ·नरहरिषदम । ७८१ रणशील हे अद्वैतरूप गुरो तागपि सर्वशास्त्रवाक्यैरभेद्यपि तव ते नखैन विद्यन्ते खानि असत्पदार्थास्तात्पर्यभूता येषु बो. धकवाक्येषु तानि सदद्वैतात्ममात्रविषयकानि वाक्यानि तैः पुनः पुनवारं वारं दाढ्यायेति यावद् विदीर्ण विदारितं विविच्य प्रदर्शित मिति भावः, अन एष सदद्वतानृतद्वैतान्योन्यारोपलक्ष- णवक्षोभेदनरूपो भवतस्तव नखप्रभावो नखानां केवलसन्मात्रबो- धकवाक्यानां प्रभावः प्रतापोऽत्यद्भुतोऽयाश्चर्यरूपोऽस्ति ॥ ३॥ ननु नृहरिणा हिरण्यकशिपुः कथं घातितस्तेन च किं फलं सिदं तादृग्लीलया च कस्य महिमा संवर्धित इत्याशा त- सर्व क्रमेण दर्शयति । अध्यात्मदृष्टि हृदयं हृदयाग्रसंस्थं तेजोमयोऽरिमनयन्नृहरिस्तमस्तम् । कष्टं समस्तमपि नष्टदशां प्रयातं प्रह्लाद एव परमं महिमानमाप ॥ ४ ॥ अध्यात्मेति । हे शिष्य अध्यात्मष्टि आत्मानं प्रत्यञ्चमधि अधिष्ठाय स्थितं तदध्यात्ममहङ्कारादि सर्वं जगत्तदृश्यतेऽनेनेति दृष्टि नमस्मिन्नस्तीति तत्तथोक्तं समस्तज्ञानकरणमित्यर्थः, एता- दृशं नरहरेहृदयं चित्तस्थानोपलक्षितमुदरवक्षसोमध्यमस्ति, किश्च तेजोमयो वह्निज्वालाप्रचुरो नृहरिनरसिंहो हृदयाग्रसंस्थं हृदयस्योदरवक्षसोमध्यदेशस्याग्रे पुरतः संस्थं स्थापितं तं पूर्वो- क्तं हिरण्यकशिपुनामानमरिं शत्रुमस्तं नाशमनयत्मापयत्तन्ना- शेन किं फलं सिद्धमित्यत आह कष्टमिति, समस्तमपि समस्त- जगतः सम्बन्धित्वात्समस्तं सकलं कष्टं दुःखं नष्टदशां नाशाव- स्थां प्रयातं माप्तं ततोपि किमियत आह प्रहाद इति, तस्य हि- ·૨ बोधमारे। रण्यकांगावधेन ममस्त जगतो दुःखे नष्ट सति प्रहाद एव हिरण्यकशिपोः पुत्रः प्रहादनामैव परममुत्कृष्ट महिमानं सर्वसुरासुरपूज्यत्वमाप प्राप्तवानिति लौकिकार्थः । परमार्थे तु ननु जीव ब्रह्मैक्याखण्डरसरूपगण गुरुणा कथं मोहनिरासः कृतस्तेन च किं फलं प्राप्नं ततश्च कस्य वृद्धिर्जातेयाशक्य त- स्म क्रमेण दर्शयति अध्यालोति, अध्यात्मदृष्टि आत्मानं ब्र- मामिन्नायगात्मानमधिश्रित्येत्यध्यात्ममात्मविषयकं यदृष्टि- निं 'दृश्यते त्वग्रयया बुद्ध्ये ति श्रुतेस्तदेव हृदयं हृत्सर्वद्वैतह- रगनशीलमद्वैतात्मरूपं तदयते प्रकाशयतीति हृदयं जीव- ब्रह्मक्यविषयकं ज्ञानं तदज्ञाननिर्वतकाईब्रह्मेति प्रमारूपम- स्तीनि ज्ञेयं, किञ्च तेजोमयम्नेजः सर्वजगत्प्रकाशकलेन स्वयं- प्रकाशमानत्वाञ्चनन्यं तद्रूपो नृहरिर्व्यवहारदृष्ट्या ना जीवः परगार्थदृशा 'ब्रह्मविद्ब्रह्मैव भवतीति श्रुतेर्ह रिः सर्वद्वतहरण- शीलाऽद्वैतब्रह्मस्वरूपः श्रीगुरुरियर्थः, श्रीगुरुरियर्थः, हृदयाग्रमंस्थमध्या. स्मज्ञानरूपहृदयस्याग्रे सम्यस्थितं कृत्वा प्रकाशये तम इव तं मोहनामानमरि शत्रं म्वस्यासङ्गत्वादिगुणाबरकत्वारित्वं मोहस्येति ज्ञेयम् , अस्तं कालत्रयेप्यसत्त्वरूपं नाशमनयत्प्रापि- तवान्, ननु मोहनाशेन किं फलं सिद्धमित्याशङ्ग्यानिष्टनाशष्ट- प्राप्तिरूपं यत्सिद्धं तदर्शयति कष्टमिति, समस्तमपि सर्वमपि कष्टं दुःखं नष्टदशां नाशरूपा या दशाऽवस्था तां प्रयातं प्राप्त- मिदमनिष्टनिवृत्ति रूपं प्रयोजनं सिद्ध मिति दर्शिनं, किञ्च प्रह्लाद एव प्रकृष्टो ह्राद आनन्दो विद्यानन्द एव केवलं महिमानं परममुन्कृष्टं महिमानमपरिच्छिन्नब्रह्मानन्दत्वमाप प्राप मो. हविनाशे सति तापत्रयनितिर्विद्यानन्दम्यापि विद्योपाधि- निवृत्तौ ब्रह्मानन्दत्वप्राप्तिश्चेति द्विविधमपि फलं सम्पन्न मिति भावः ॥ ४॥ .

·नरहरिषदम् । ७८३ ननु हिरण्यकशिपुनान्तबहिर्देश दिवारात्रौ च काले स- जलनिर्जलवस्तुभिश्च करणैर्नरः पशुभिश्च कतभिर्मृत्युर्मे मा- . भूदिति ब्रह्मणो वरः प्राप्त इति श्रूयन तत्कथं तस्य मृत्युन- हरेः सम्भाव्यस्तत्राह। नान्तस्तु नापि च बहिर्न दिवा न रात्रौ नाट्टैण शुष्कवपुषा च न मार्यंत यः । नायं नरेण न मृगेण निपातनीय- स्तादृग्रिपुं नरहरिहतवान्विचित्रम् ॥ ५ ॥ नान्त इति । यो हिरण्यकशिपुर्ब्रह्मणो वरलाभाद- न्तर्ग्रहाद्यन्तर्देशे न मार्यते न विनाश्यते तुपदेनान्यशत्रुवधा- दस्य वोदुर्घट इति सूचितम, अपि च पुनश्च वाहाह्यदेशे न मार्यते न विनाश्यते, किञ्च दिवा दिवमे न मार्यते न विनाश्यते, रात्रौ निशि च नमार्यते न विनाश्यते, किञ्चाऽऽट्टैण मरसेनायु- धादिना न मार्यते न विनाश्यते, शुष्क रघुषा च शुष्कं रूक्षं व- पुराकारो यस्य तथाविधेनाप्यायुधेन न मार्यते न विनाश्यते, किञ्चायं हिरण्यकशिपुनरेण मनुष्यादिब्रह्मान्तोपलक्षितश- रीवता का न निपातनीयो न मारणीयः, किञ्च मृगेण मृगो- पलाक्षतपशुशरीरवता वराहण वा न निपातनीयो न विनाश्यो- ऽस्ति अतो नरहरिनरो मनुष्यः सचासौ हरिश्च मिह उभय- विधशरीरोपलक्षितो भूत्वे यर्थः, ताहांग्रपुं तादृगुक्तलक्षणवान्यो- रिपुः शत्रुतं हतवान्विनाशितवानिति नरहरेः कर्म विचित्र- मद्भुनमस्तीति लौकिकार्थः । परमार्थस्तु ननु नरहरिरूपेण लो- कदृष्ट्या मनुष्यरूपेगा पारमार्थिकदृष्ट्या ब्रह्मरूपगोत्युभयर्याव- धरूपेण गुरुणा कुतो मोहो निपातितः कुतश्च केवलब्रह्मरूपण .

·बोधसारे। केवलजीवरूपेण वा न निरस्त इयाशय तादृशरूपगौच सवि. नाशयितुं शक्यः केवलजीवस्य तदधीनत्वात्केवलब्रह्मणश्च त- द्विरोधाभावात्किञ्च केवलस्यात्मतत्त्वस्य निर्विकारत्वेन कर्तृ- त्वाअभावाच्चेति परिहरति नान्नति, यो माहः मोऽन्त- रन्तर्देशे धारणाध्यानसमाध्युपायैर्न मार्यते न विनाश्यते धा. रणादीनां मोहकार्यत्वान्मोहनाशस्यान्योपायैर्दुर्घटत्वं सूचित तुपदेन, अपि च पुनरपि यो माहो बहिर्बर्हिदेश स्वस्ववर्णाश्रम- कर्माचरणैः स न विनाश्य ते 'न कर्मणेत्यादिश्रुतस्तेषामपि त- स्कार्यत्वादिति भावः, किश्च दिवा केवललोकव्यवहारलक्षणन दिवसेन न मार्यते न विनाश्यते स मोहो रात्रौ केवललोकव्य- वहारोपसंहृतिलक्षणायां समाधिरूपायां रात्रौ स न मार्यते न विनाश्यते। 'या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी। यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुने" ॥ इतिस्मृत्युक्तौ दिवारात्रिशब्दाभ्यां व्यवहारममाधी ग्राह्यौ तयोरपि मोहनाशहेतृत्वं नास्तीति भावः, किञ्चाट्टैण केवलप्रेम- लक्षणेनोपासनेन न मार्यते न विनाश्यते शुष्कवपुषा च शुष्क प्रेमरसहीनं वपुः स्वरूपं यस्य तेन केवलशुष्कज्ञानेनेत्यर्थः, न मा- यते न विनाश्यते केवलप्रेम्णा मोहं निवर्तयितुं न शक्यते तस्य च तत्कार्यत्वाविशेषान्मोहनिवर्तकज्ञानाभावाच्च प्रेमहीनशुष्कज्ञा- नस्य तु विषयभोगेषु प्रेमवत्त्वेन दायाभावान तादृशाज्ञानस्यापि मोहनिवर्तकत्वमत उभयसंयोगेनैव मोहनिवृत्तिः स्यान्नैकैके- नेति भावः, किश्चायं मोहाख्यः शत्रुर्नरेण न राति प्रादत्ते विषयानिति नरः केवल वैराग्यवान्तेन जीवन न निपातनीयो न विनाशनीयः प्रारब्धभोगशेषे सति केवलवैराग्ये विक्षेपस्या- ·मरहरिषदम्। पश्यम्भावित्वान केवलवैराग्ये मोहनिवर्तकता सम्भवतीति भावः, किञ्च मृगेण मृगपति विषयानिति मृगो विषयासक. स्तेन जीवेनापि अयं मोहरूप: शत्रुर्न निपातनीयो न विना- शायितुं शक्यः केवल विषयासक्तस्य विक्षेपादिबहुदोषववा- तस्य च तत्कार्यत्वाच्च तादृशजीवस्यापि न मोहविनाशे सा. मयमिति भावः, अतो नरहरिलॊकदृष्ट्या व्यवहारवत्वेन नरो जीवः परमार्थहशा तु 'ब्रह्मविद्रह्मैव भवतीतिश्रुतेः सर्पद्वैत- हरणशीलत्वादरिश्च ब्रह्मेसेवमुभयरूपो भूत्वेअध्याहार्य, न- रहरिर्जीवब्रह्मोभयरूपो भूत्वोभयरूपे च ध्यानादीनां क- मादीनां सत्त्वाद्यवहारसमाध्योर्भक्तिमानयोश्च जीवनमामा. वयोश्चापि विद्यमानत्वात्सः तादृग्रिपुं तादृशदुर्घटमरणवन्तमपि शत्रु मोहं हतवान्विनाशितवात्रिये प्रकार नरहरेः कर्म वि. चित्रमत्यद्भुतमस्ति ॥ ५॥ ननु नरहरेः सर्वत्र विद्यमानत्वे सति पाषाणखम्भादेव कुतो व्यकिः प्रदर्शितेसत आह । सर्वत्रैव सदा स्थितो नरहरिर्यत्स्थावरे जङ्गमे दैवायक्तिमुपागतः पुनरसौ पाषाणपिण्डेपि यत् । नास्तित्वं गमितो हिरण्यकशिपुस्तादृक्प्रपश्चाश्रयः तत्सर्व किल कौतुकं निजजनप्रह्लादहेतोः कृतम्॥६॥ सर्वत्रैवेति । नरहरिनरसिंह ईश्वरत्वा'दाकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः 'पुरुष एवेदं सर्व यद्भूतं यच्च भव्यं स भूमि विश्वतो कृत्वाऽत्यतिष्ठदशाङ्गुलमित्यादिश्रुतिभ्यः सर्वत्र सर्वेषु जगद्गत- पदार्थेषु सर्वदा सर्वकालं स्थितस्तिष्ठत्येव पत्तत्सत्यमिति शेषा, तर्हि पाषाणस्तम्भ एव कुत आविर्भूतस्तत्राह देवादिति, पु.

·७८३ : बोधसारे। : - , नरेत्रं सत्यपि तादृक्प्रपञ्चाश्रयस्तादृगिन्द्रराज्यलाभेपि सन्तो. षमप्राप्तोऽत एव प्रपञ्चस्य संसारस्यैवाश्रयः संबन्धो विद्यते. ऽस्य तथाविधः सन्नत एव नास्तित्वं प्रपञ्चव्यतिरिक्त ईश्वरो नास्ति तयापको न विद्यते यस्य तस्य भावस्तत्वं गमितः प्राप्तः प्रपञ्चमुखलाभेन तद्व्यतिरिकं ब्रह्ममुखं नास्तीति निश्चय- वानित्यर्थः, यद्यतः कारणादतो दैवात्सोपाधित्वेन स्वाह- ष्टकर्मतो हेतोहिरण्यकशिपुर्दैवाद्वा पाषाणपिण्डेपि पाषाणस्या- इसनः पिण्डो विग्रहः स्तम्भ इत्यर्थः, तस्मिन्नपि तस्मिन्नेव, अपि- शब्दात्सचेतनेषु तु व्यक्तिः प्रसिदैवेति जडेपि तदाविर्भावेन स- र्वत्र सर्वदाविर्भावः सूचितः, व्यक्ति प्रकटतामुपसमीपे एव हिर- ण्यकशिपोरागतः प्राप्तः, तत्सर्व समस्तं चरितं निजजनप्रह्ला- दहेतोनिजः स्त्रीयो यो जनः पुरुषः स्वभक्तजन इत्यर्थः, एवं- भूतो यः प्रह्लादः प्रह्लादनामा हिरण्यकशिपोरेव पुत्रः स एव हे- तुनिमित्तं तस्मात्कृतमाचरितमिति लौकिकार्थः । परमार्थे तु ननु व्यवहारदृष्ट्या पुरुषस्य परमार्थदृष्ट्या ब्रह्मरूपस्य सर्वकारण- त्वात्मर्वत्र व्याप्तौ सयां मोहांशरूपत्तिविशेषभूतायां ब्रह्माह- मस्मीति वृत्ताचे कुतोभिव्यक्तिदृश्यत इयाशङ्यानन्दहेतुतयेति दर्शयन्नाह सर्वत्रवेति, नरहरिर्व्यवहारदृष्ट्या नरो जीवः पर- मार्थदृष्ट्या हरिः परमात्मेत्युभयरूप आत्मा सर्वत्र स- वत्तिषु । सामान्य रूपेण सदा सर्वकालं स्थित एव ति- कृत्येव यदेवमुच्यते . तत्सत्यं तर्हि कुतो · ब्रह्माहमस्मीति वृत्तावाभिव्यक्तिर्भवतीत्युच्यते तत्राह दैवादिति, यद्य- स्मात्कारणाधिरण्यकशिपुर्हिरण्यमिव प्रकाशबहुलमन्तःकरणं सत्वगुणकार्यभूतं कशिपुरिवात्मविस्मृतिरूपनिद्रासामग्रीव यस्य स तथोक्तो मोहः स नास्तित्वं स्वस्माज्जगतश्चान्यद्वस्तु न वि- ·नरहरिषट्कम् । घते यस्य मोहस्य तस्य भावस्तत्त्वं गमितः प्राप्तः मनामशब्दा- सारकादित्वादितच तत्र हेतुस्तादृप्रपञ्चाश्रयस्तादृग्यथा मप- चातीतात्मप्रतीतिर्न स्यात्तथा प्रपञ्चस्य संमारस्याश्रय सेवन यस्य स तथोक्तः पुनः सामान्यरूपेण सर्वत्र सदा विद्यमानत्वेपि असौ व्यवहारपरमार्थदृशोनरहरिर्जीवब्रह्मोभ यरूपो दैवाच्छ्व- णादिजनितादृष्टसंस्कारात्पाषाणापण्डेपि पाषाणसशस्यासन्त- जडस्य मोहस्येत्यर्थः, पिण्डोऽवयवविशेषो ब्रह्माहमस्मीति सा- क्षात्काररूपत्तिविशेषस्तस्मिन्नेव व्यक्ति प्रत्यक्षतामुपागतः प्राप्तः, तत्सर्व समस्तं चरितं कौतुकमाश्चर्यरूपं निजजनप्रह्लादहेतोः कृतं निजात्स्वस्माजनं जन्म यस्य स तथाविधो यः प्रहादः प्रकृष्टो हादः सुखं विद्यानन्द इति यावद् , यद्वा निजं स्वीयं जनं जन्म- पस्मात्स ब्रह्मानन्दाविर्भावकारणभूनो विद्यानन्दः स एव हेतु- निमित्तं स्यात्कृतमाचरितं किलेति निश्चयेन ज्ञातव्यमानन्द- व्यत्याधिक्यपूर्वकमात्माभिव्यज्यते प्रमारूपत्ती, इतरासु तु सचिन्मावरूपेणेत्ययमेव विशेष इति भावः ॥ ६॥ इदानीं साधनपूर्वमेतलाठे फलमाह । जित्वेन्द्रियरिपुषटुं हृदि गायति वारषटुं चेत् । एतन्नरहरिषटुं विकारषटुं निवारयति ॥ ७ ॥ इति श्रीनरहरिकृती बोधसारे नरहरि पदमष्टाचत्वारिंशम् ॥ ४८ ॥ जित्वेति । हे शिष्य इन्द्रियरिपुषटमिन्द्रियाग श्रोत्रादिका- नां मनःसहितानां रिपूणां षण्णां समूह इन्द्रियारपुषट्वं जि- त्वा नियम्यैतदिदं नरहरिषद्रं नरहरि कब्रह्माभयरूपश्चिदा- त्मा तस्य लीलाप्रतिपादकं षण्णां श्लोकानां समूहरूपं प्रकरणं वारषट्कं षड्वारं हृद्यन्तःकरणे गात पठति वेद्यदि हृदीति- ·७८८ बोधसारे। पदेन विचारपूर्वमिति ज्ञेयं, तर्हि विकारषद्कं विकाराणां का- मादीनां शोकमोहादीनामपि साक्षित्वसहितानां कोशानां चापि 'जायत' इत्यादीनां पास्कपठितानां च विकाराणां च षटकं पणां समूहं निवारयति निवर्तयति ॥ ७ ॥ इति भीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीप्ती नरहरिषट्कार्यप्रकाष्टाचत्वारिंशः ॥४८॥ अयोन्मत्तमलापतकम् । एवं नरहरिषटुं निरूप्येदानीं विदुषां विनोदाप मूढानां विरुदार्थप्रतीतिजनकत्वादुन्मत्तालापशतकाख्यं प्रकरणमभिद- पानः शतश्लोकं गधेन भतिजानीते । अथोन्मत्तप्रलापशतकम् । अथेति । अथ नरहरिषदनिरूपणानन्तरमुन्मत्तप्रलापश- तकमुन्मत्स्योन्मन्यवस्था प्राप्तस्य यः प्रलापो लोकप्रतीत्या निरर्थकवाग्व्यापारस्तस्य निरूपकं शतकं शतश्लोकसमूहरूपं प्रकरणं निरूप्यत इति शेषः, तत्रादावुन्मत्तप्रलापत्वेनैतदुपेक्षा न कर्चव्येत्याशयेनैतदर्थविचारणाय सजनबुद्धीः प्रार्थयति । शुद्धबोधसुधास्वादी प्रलपामि प्रमत्तवत् । तत्प्रलापनिगूढार्थ शोधयन्तु सतां धियः ॥ १॥ शुदेति । हे शिष्य शुद्धबोधसुधास्वादी शुद्धो बोबोध. बोध्यरूपत्रिपुटीरहितो यो बोधश्चिन्मात्रस्वरूप आत्मा स एव मुपाऽमृतं तत्सेवनेन मरणनिवृतेः मुखरूपत्वाच तस्या आस्वा. दोऽनुभवस्तद्वानहं प्रमत्तवत्ममतोमयादिपानेन यथा पलपति तद्व- सकपामि लोकमतीत्या निरर्थकं वदामि तथापि तत्र प्रलापत्वं ·उन्मचप्रलापशतकम्। न सम्भाव्यमियाह तदिति, सतां सजनानां मुमुक्षूणामियर्थः; धियो मतयस्तत्प्रलापनिगढार्थ तस्यात्मसुखानुभविनो मम यः प्रलापोऽर्थहीनत्वेन प्रतीयमानं भाषणं तस्मिनिगूढो गुप्तः स्थूलधियामनवगम्योऽर्थस्तात्पर्य तं शोधयन्तु विचारयन्तु इति प्रार्थना, अस्मिन्प्रकरणे अदादिगुणसंपन्ना मुमुक्षष एवा- धिकारिण इति भावः ॥ १॥ एवं प्रार्थीयत्वा तमेव प्रतिज्ञातं प्रलापं निरूपयितुं शा- खेषु कामादिविकाराणां मोक्षादीष्टपरिपन्थित्वेनाभिहितत्वात्त- द्विरुद्धन्तेषामेव मोक्षोपायत्वं प्रदर्शयन्प्रतिजानीते । कामः क्रोधश्च लोभश्च मोहश्च मदमत्सरौ । संसारताका यद्वत्तथा तद्विवृति शृणु ॥ २ ॥ काम इति । कामोऽभिलाषः क्रोधस्तत्मतिबन्धे सति तस्यैव परिणामः कोपो लोभश्च प्राप्तेपि विषये तृप्यभावरूपो विकारो मोहश्च पूर्वापराननुसन्धानरूपो विकारो मदमत्सरौ मदश्च खोत्कृष्टत्वबुद्धिरूपो विकारो मत्सरश्च स्वान्येषूत्कर्षासहनरू- पो विकार एते सर्वे मोक्षपरिपन्थित्वेन शास्त्रे प्रतिपादिता अपि ते यद्यथा संसारतारकाः संसाराद्भवात्तारयन्ति उद- रन्ति तथा तद्वत्तद्विति तेषां वितिं व्याख्यां कामादिपदा- र्थानां विवरणमित्यर्थः, शृणु अवधारय ॥ २॥ तत्र तावदादौ कामस्य मोक्षोपायत्वं वदन्मलयति । विश्रान्तिसुन्दरीसङ्गरतिलावण्यलम्पटाः । एकान्तलीलाचतुराः कामिनो मुक्तिगामिनः ॥ ३ ॥ विश्रान्तीति। हे शिष्य विश्रान्तिसुन्दरीसङ्गरतिलावण्यलं- पटा विश्रभ्यतेऽनया सा विश्रान्तिर्विश्रामहेतुभूता या मुन्द- ·बोधसारे। री रमणीया स्त्रीत्यर्थः, तस्याः सङ्गः संयोगो रतिश्च तस्यां रमणं लावण्यं च सौन्दर्य च तस्या एव तेषु लम्पटा लुब्धा अत एव एकान्तलीलाचतुरा एकान्ते निर्जने स्थाने या लीला मैथुनक्रीडा तस्यां चतुराः कुशला एवंविधा ये कामिनः कामो- ऽभिलाषो येषामस्ति ते तथोक्तास्ते मुक्तिगामिनो मुक्तिं मोक्षं गच्छन्ति प्राप्नुवन्ति ते तथोक्ताः सन्तीति लोकिकार्थः । प. रमार्थे तु विश्रम्यते समस्त्रविक्षेपराहित्येन परमानन्दः प्राप्यते- ऽनया सा विश्रान्तिरहं ब्रह्मास्मीति जीवब्रह्मक्य विषयसाक्षा. काररूपा प्रमारूपा वृत्तिः सैव सुन्दरी मुखरूपत्वाद्रमणीया त- स्याः सङ्गः संयोगो रतिश्च तस्यां रमणं लावण्यं सौन्दर्य च त- स्यास्तापत्रयनिकृत्या मुखस्पर्शरूपत्वमित्यर्थः, तेषु लम्पटा आसक्ता अत एवैकान्तलीलाचतुरा एकान्ते विजने देशे या लीलास्तस्यां दैतनिषेधकैकत्वस्य लयावधिभूतब्रह्मणि या सहज- समाधिरूपा क्रीडा तस्यां कुशला इति भावः, एतादृशाः कामि- नः कामो ब्रह्ममुखानुभव एवाभिलाषो विद्यते येषान्ते तथाभु- ता मुक्तिगामिनो मुक्ति मोक्षं गच्छन्ति प्राप्नुवन्ति ते तथावि- धा भवन्ति एवमुत्तरत्र लौकिकार्थो यथायथमूह्यः, परमार्थस्तु व्याख्यास्यत एवं ॥ ३ ॥ इदानी क्रोधे तदर्शयन्मलपति । यद्दलान्मोहदैत्यस्य योगी नरहरिः स्वयम् । वक्षो विदारयाञ्चक्रे स क्रोधो मुक्तिसाधनम् ॥४॥ यदलादिति । हे शिष्य यद्भलाद्यस्य क्रोधस्य बलादाश्रया- योगी योगो जीवब्रह्मैक्यविषयं ज्ञानं विद्यतेऽस्य स तथो- क्तः स्वयमात्मा नरहरिनरो व्यवहारदृष्ट्या वैराग्यादिसा धनसम्पन्नो जीवः परमार्थदृशा हरिः सर्वद्वैतहरणशीलं ब्रह्मे-

·उन्मत्तप्रलापशतकम्।
त्येवमुभयरूपो भूत्वा मोहदैत्यस्य मोहो मूलाऽज्ञानं स एव दै-
त्योऽसुरम्तस्य वक्षस्तज्जीवनकारणं जीवब्रह्मणोरन्योन्या
रोपरूपं ग्रन्थ्यपरपर्यायं विदारयाश्चक्रे चिच्छेद स उक्तल-
क्षणः क्रोधः कोपो मुक्तिसाधनं मुक्तर्मोक्षस्य साधनं करणा-
मस्तीति निश्चेतव्यम् ॥ ४॥
इदानीं क्रो(वशेषस्यैव द्वेषस्य मोक्षोपायत्वं वदन्मलपति ।
भृकुटीकुटिलं यस्य मुखमीक्षितुमक्षमाः ।
कामलोभादयो भावः स द्वेषी केशवप्रियः ॥५॥
भुकुटीकुटिलमिति । कामलोभादयः कामोऽप्राप्तवस्तु-
न्यभिलाषो लोभश्च प्राप्तेप्यसन्तोष एतावादी प्रथमौ येषां ते
तथोक्ता भावा विकारा भृकुटीकुटिलं विभृतो जगतौ भुत्रो
सङ्कल्पविकल्पो कुटति विनाशयतीति भृकुट्यहं ब्रह्मास्मीति
प्रमारूपा त्तिस्तया कुटिलं चक्रं यस्य ज्ञानिनो मुखं चेतः
स्वात्मसुखानुभवसाधनभूतां चित्तात्तीमत्यर्थः, 'चेतोमुख' इति,
श्रुतेरीक्षितुमबलोकयितुं न क्षमाः समर्था न भवन्ति, किं पु-
नर्वक्तव्यं तत्र स्थातुं न समर्था इति । लोकेपि द्वेषवतो मुखं भ्र.
कुटीकुटिलमिति सिद्धिः, अतः स उक्तलक्षणो द्वेषी द्वेषो
ऽप्रीतिर्विद्यतेऽस्य स तथोक्तः पुरुषः कामादिषु वृत्तिषु द्वेष.
वानियर्थः, केशवप्रियः कं ब्रह्ममुखं तस्मिन्नेव प्रपञ्चविस्मरणेन
शेते निद्राति स केशवः परमात्मा तस्य प्रिय इष्ट आत्मरूपत्वा-
'स्पेयोन्यस्माच्च सर्वस्मादान्तरतरोऽयमात्मेति श्रुतेः ॥ ५ ॥
इदानीं रागद्वेषयोरपि तदर्शयन्मलपति ।
शाश्वते सुप्रसन्नानां नश्वरे भृकुटीभृताम् ।
रागद्वेषवतां तात मुक्तिः करतल स्थिता ॥६॥

·७९२ बोधसारे। शाश्वत इति । शाश्वते नित्यस्वरूपे ब्रह्मणि सुप्रसन्मानां मुष्ठु प्रसन्नाः सुप्रसन्ना रागिण इत्यर्थः, तेषां किञ्च नश्वरे वि. नाशिनि द्वैते भृकुटीभृतां भृकुटी वक्रध्रुवं विभ्रति ते भृकुटीभृ. तस्तेषां वक्रद्ध्वामिति यावद् एतादृशां रागद्वेषवतां रागद्वेषौ पीसप्रीती विद्यते एषां तेषां यद्यपि मुक्तिर्नास्तीति प्रतिपादि- तमन्यत्र तथाप्यस्मन्मते तेषां मुक्तिर्मोक्षः करतले हस्ततले स्थिता तिष्ठति तदधीना वर्त्तते हे तात हे शिष्य यस्मै कस्मै सा समयंते तैस्तस्य सा प्राप्ता भवेत्तेषां तु तदपेक्षैव ना- स्तीति भावः ॥६॥ इदानी लोभस्यापि मोक्षसाधनत्वं वदन्मलपति । मनः काचमणि दत्त्वा ज्ञानचिन्तामणि मुनिः । क्रीणाति येन लोभेन स लोभो मुक्तिसाधनम्॥७॥ मन इति । मुनि नी येन ज्ञानविषयिणा लोभेनाऽस- न्तोषेण मनःकाचमणिं मन एव काचमणिरिव तुच्छस्तं दत्त्वा समर्प्य ज्ञानचिन्तामणि ज्ञानं जीवब्रह्मक्यविषयो बोधः स एव चिन्तामणिरिव बहुमूल्यस्तं क्रीणाति अङ्गीकरोति स लोभो विद्वत्सु प्रसिद्धो लोभ इच्छा मुक्तिसाधनं मुक्तेर्मोक्षस्य सा. घनमुपायभूत एवास्ति अतो लोकशास्त्रेषु वेदान्ते च लोभस्य मु- क्तिसाधनभूतज्ञानप्रतिकूलत्वं यदुक्तं तदसमञ्जसमेवेति भावः॥७॥ इदानीं मोहस्यापि मोक्षसाधनतां वर्णयन्मलपति । येन वर्णाश्रमाचारदेहभोगधनादिकम् । विस्मरन्ति चितः प्रेम्णा स मोहः परमं पदम् ॥६॥ येनेति । हे शिष्य येन मोहेनाद्वैतात्मस्फुरणपूर्वकद्वैतास्फु- रणरूपणसर्थः, वर्णाश्रमाचारदेहभोगधनादिकं वर्णा प्राह्मणा- में .

·उन्मत्तप्रलापशतकम्। दय आश्रमाश्च ब्रह्मचर्यादय आचारश्च स्वस्ववर्णाश्रमवि- हितकर्मानुष्ठानं देहश्च मनुष्यादिशरीरं भोगश्च तत्तदेहयोग्य: सुखदुःखादिसाधनभूतो विषयो धनं सुवर्णादिकं द्रव्यमादि- पदेन हस्त्यश्वराज्यादिकमत्र ग्राह्यं, तत्सर्वं चितश्चिन्मात्रात्मव- स्तुनः प्रेम्णा स्नेहेन विस्मरन्ति न जानन्ति स मोह उक्तल- क्षणो मोहोऽज्ञानं परमं कार्यकारणातीतं पदमात्मस्वरूप- मस्त्रीति ज्ञेयम् ॥ ७॥ इदानीं मदस्यापि तदर्शयन्प्रलपति । मचो नान्यत्परं किंचिदहमेव महेश्वरः । अहमेवोत्तमश्चेति मदो मुक्तिप्रदो मतः ॥ ८ ॥ मत्त इति । मत्तोऽहंपदलक्ष्यात्कूटस्थात्परमन्यद्भिनं श्रेष्ठं किञ्चितिमपि नास्ति न विद्यते, नन्नीश्वरः श्रेष्ठोस्तीति चे- चनाहाऽहमेवेति अहमेवाहंपदलक्ष्यः कूटस्थचिन्मात्रात्मैव महेश्वरः सर्वजगत्साक्षी परमात्माऽस्मि भवामि अतोऽहमेवोत्त- मश्चाहंपदलक्ष्यः कूटस्थचिदात्मैवोत्तमः श्रेष्ठोऽस्मि भवामी- सेवं यो मदः स्वोत्कृष्टत्वबुद्धिरूपो निश्चयो मुक्तिप्रदो मोक्षसा- धनभूतो मतो निश्चितो मुनिभिरिति शेषः ॥८॥ इदानीं मत्सरहीनादपि मत्सरिणः श्रेष्ठ्यं दर्शयन्प्रलपति । दृश्योत्कर्ष न सहते ज्ञानोत्कर्षवलात्तु यः । स तु सम्वत्सरशतं ज्येष्ठो निर्मत्सरान्मुने ॥ ९ ॥ दृश्योकर्षमिति । य आत्मनिष्ठ आत्मसाक्षात्कारवानि- सर्थः, ज्ञानोत्कर्षवलाज्ज्ञानस्य जीवब्रह्मक्यविषयकवोधस्याई ब्रह्मास्मीतिसाक्षात्काररूपस्य बलात्सामर्थ्यादाश्रयादियः, श्योत्कर्ष दृश्यस्य द्वैत स्योत्कर्षमाधिक्यं न सहते न समते ·बोधसारे। सतूक्तलक्षणो मत्सरवानिमत्सरान्मुनर्निगतो निवृत्तो म. त्सरः सुखदुःखादिद्वन्द्वासहनरूपो यस्मात्स मत्सरहीनः पुरुष. स्तस्मात्संवत्सरशतं संवत्सराणां शतं यथा भवति तथा ज्येष्ठो वृद्धोऽस्ति ॥ ९॥ इदानीं क्षमावतः सकाशादपि तद्रहितस्य श्रेष्ठथं दर्शय- मलपति । क्षणं न क्षमते यस्तु बाह्यस्फुरणमक्षमी । तद्वामचरणाङ्गुष्ठे निबद्धाः क्षमिणां गुणाः॥१०॥ क्षणमिति । यस्तु योपि ज्ञानी बाह्यस्फुरणं बाह्यानां दृश्यानां स्फुरणं भानं घटादिपदार्थस्फुरणांमत्यर्थः, क्षणं क्षणकालं न क्षमते न सहते स उक्तविधोऽक्षमी क्षमाहीनोज्ञेयः, तद्वा- मचरणाङ्गुष्ठे तस्योक्तविधस्याक्षमावनो वामः सव्यो यश्चरण: पादस्तस्याङ्गुष्ठे निबद्धाः स्थिताः क्षमिणां दृश्यसत्त्वबुद्ध्या मु- खदुःखक्षमावतां गुणा ये शास्त्रेषूउक्तास्ते जेयाः, अयमात्रय:- बाह्यदृश्याऽक्षमावतो ज्ञानिनो 'ब्रह्मवेद ब्रह्मैव भवतीतिश्रुतेब्रह्म- रूपत्वं तस्यारोपाधिष्ठानरूपोऽपवादाधिष्ठानश्च द्वौपादौ काल्प- तांशावत्र ग्राह्यौ, तत्र च वामचरणपदेनारोपाधिष्ठानत्वरूपोंऽशो- ऽत्र ग्राह्यस्तत्राप्यङ्गुष्ठमदृशो योगोऽत्र ग्राह्यस्तास्मन्नव क्षमित्वं तद्गुणाश्चानुकूला अतस्तत्र निबद्धत्वं तेषामिति ॥ १०॥ इदानीं वञ्चकपि शिवप्रियत्वं दर्शयन्प्रलपति । कामादयो महाधर्ता धृतितं यैर्जगत्रयम् । तान्धूर्तयति यो युक्त्या स धर्तो धूर्जटिप्रियः॥११॥ कामादय इति । कामादयः कामोऽभिलाष आदिमुख्यो पेषां क्रोधादीनान्ते तथोक्तास्ते महाधूर्ता महान्तः श्रेष्ठाः ·उन्मत्तप्रलापशतकम्। यैः काम- धूर्त्ता वञ्चकाः सन्ति कुत इत्यतः आह धूर्तितमिति, क्रोधादिभिर्जगत्रयं जगतां लोकानां त्रयं त्रिकं धूर्तितं वञ्चित- मस्ति, किञ्च यो ज्ञानी तान्कामादीन्महाधूर्तान्युक्त्या प्रथम जगद्विषयवैरस्यप्रदर्शनाख्ययुक्त्या ततो मनोनिरोधाख्ययोगयु- स्या ततः परं तद्विषयासत्तप्रदर्शनयुक्त्या धूर्तयनि वञ्चयति स उक्तविधो धू! वञ्चकोऽयं ज्ञानिरूपो धूटिपियो धूर्जटेः शिवस्य प्रिय इष्टः स्वात्मत्वादिति भावः ॥ ११ ॥ इदानी कपटिनोपि मुत्स्यधिकारित्वं प्रतिपादयन्प्रलपति । यो लालयति लोभादीनन्तर्मलानि कृन्तति । बहिरन्योन्य एवान्तर्मुक्तिमेति कपट्यसौ ॥ १२ ॥ य इति । यो ज्ञानी लोभादील्लोभो प्राप्तेपि विषयेऽतृ- प्तिरूपो विकार पार्दिर्येषान्ते कामादयस्ताविकाराल्लॉल- यति तत्तद्विषयपदानेन पालयति व्यवहारदृष्टयाऽन्तरन्तरे आत्मानात्मविवेचन कृत्वाऽत्मनः पृथगमत्त्वपतीया तेषां कामादीनां मूलानि प्रज्ञानं काम्यवासनाश्च तदाश्रिताः कृन्तति कर्तयति अता वहिर्लोकदृष्टयाऽन्यो भिन्नः कामादिविकार- वानि प्रतीयमानोऽन्तरन्तरेऽन्य एव भिन्न एव कासादि. विकारहीन एवं वर्तमानोऽस्ति अतोऽसावुक्तविधः पुरुषः कपटी छली मुक्ति मोक्षमेति प्राप्नोति ॥ १२ ॥ इदानी पिशुनस्यापि मोक्षः स्यादिति ब्रुवन्प्रलपति । गुणात्मकेषु सर्वेषु दोषमेवान्तरात्मनः । कर्णे जपति यो नित्यं पिशुना ऽसौ विमुक्तिभाक्।।१३॥ गुणात्मकष्विति । यो ज्ञानी गुणात्मकेषु गुणाः सत्त्व- रजस्तमोभिधा आत्मा स्वरूपं येषान्त तथोक्तास्नेषु भावेषु प- ·७९६ बांधसारे। दार्थेषु दोषमेवानियत्व दुःखप्रदत्व स्त्रबन्धकलादिरूपं दोष केवलमन्तरात्मनः प्रत्यक्साक्षिचिन्मात्ररूपस्यात्मनः कर्णे श्र- वणवृत्तौ निसं सर्वदा जपति सूचयति असावुक्तविधः पिशुनो दोषसूचको निमुक्तिभाग्विमुक्तिं विदेह मुक्तिं भजते सेवते सोतथोक्त मोक्षाधिकारीयर्थः, भवति ॥ १३ ॥ इदानीं परापवादिनोपि परमगतिर्भवतीति सूचयन्मल- पति । परापवाद एवास्ति हृदये यस्य सर्वदा । पराङ्गतिं गतो दृष्टः स मया मुनिशेखरः॥१४॥ परापावाद इति।हे शिष्य यस्य ज्ञानिनो हृदयेऽन्तःकरणे प- रापवाद एव परस्यान्यस्या ऽज्ञानस्य तत्कार्यस्य च जगतोऽप- वादो निषेध एव सर्वदा नियमस्ति स उक्तलक्षणः परापवादी मुनिशेखरो मुनिषु ज्ञानिषु शेखर इवोच्चतरः परामुत्कृष्टां ग- तिं स्थिति जीवब्रह्मैक्यरूपां स्थितिमिसर्थः, गतः प्राप्तो मयोन्म- तेन दृष्टोऽवलोकितः ॥ १४ ॥ इदानीं मोक्षप्राप्तिर्भवति मिथ्यावादिनामिति ब्रुवन्मल- ४ पति । . मिथ्यैवेदं जगत्सर्वमिति निश्चितचेतसाम् । स मिथ्यावादिनां लोको दुर्लभः सत्यवादिनः॥१५॥ मिथ्यैवेदमिति । हे शिष्य इदं दृश्यं सर्वं समस्तमपि जगद्वि- श्वं मिथ्यैत्र भ्रममात्रमेवेत्येवं निश्चितचेतसां निश्चितं निश्चय- बच्चेतोन्तःकरणं येषां तेषां मिथ्यावादिनां समस्तं जगन्मिथ्या भ्रममात्रमित्येवं जिज्ञासून्मति वदन्तीति ते मिथ्यावादिनस्ते- पां लोको. जीवब्रह्मैक्यविषयं साक्षात्काररूपं ज्ञानं प्राप्यते ·उन्मत्तप्रलापशतकम् । स बोधः संयवादिनामिदं जगत्मसमिति ये वदन्ति लोकान्प्रति ते सयवादिनस्तेषां यद्वा लोकमयक्षा ये सखवक्तारस्तेषाम- पि वाङ्मात्रस्य मिथ्याविषयत्वाद्दुर्लभो दुष्पापोऽस्तीति ज्ञेयः ॥ १५ ॥ इदानीमाचारवतां मोक्षो न स्यादिति तद्रहितानामेव स- स्यादिति कथयन्त्रलपति । नैव किंचित्करोमीति यः सदाचारवर्जितः । आचारिणोन गच्छन्ति तस्यानाचारिणोगतिम् ॥१६॥ नैवेति । हे शिष्य अहमहंपदलक्ष्यः प्रत्यगात्मा कर्तृशब्दवा. च्यबुद्धिसाक्षी किश्चिकिमपि कार्य नैवकरोमि नैव सम्पाद- यामीसेवं योऽसङ्गात्मानुसन्धानवान्मसिद्धः कोपि पुरुषः सदाचारवर्जितः सदा सर्व कालमाचारेण विहितकर्मकर्तृत्वेन रहितोऽस्ति किन्तु विहित कर्मकर्तृत्वं विज्ञानमये बाधिते बा- धितमेव कर्तृत्वं सदा पश्यतीसर्थः, अन्यस्य शुभाशुभकर्मणि अन्यस्मिन्नारोपितेऽन्यप्रायश्चितेनान्यस्मिन्पापनिवृत्तिरित्यतिम. सङ्गेन विज्ञानमयस्य कर्मादिकं कर्तृत्वादिकं चात्मन्यसम्भा. व्यभिसनुसन्दधान इति भावः, तस्यानाचारिण उक्तविधस्या- चारवर्जितस्य या गांतर्मोक्षरूपा शास्त्रेषु प्रतिपाद्यते तां गतिमा. चारिणो विज्ञान मयस्य कर्तृत्वं चिदात्मान समारोप्य कर्तृत्वा- भिमानिनो न गच्छन्ति प्राप्नुवन्ति ॥ १६ ॥ इदानी मित्रद्रोहिणामपि मोक्षो भवतीति प्रतिपादयन्मल- पति । पूर्व यानि च मित्राणि विचारादीनि तान्यपि । विहाय तत्परं यातो मित्रद्रोही स मुच्यते ॥ १७ ·७९८ बोधसारे। पूर्वमिति । लोकशास्त्रे मित्रद्रोहिणां मोक्षो नास्ति प्रत्युत नरक एव भवेदिति प्रतिपादितं यद्यपि तथाप्यस्मन्मतं भृणु हे शिष्य पूर्वमात्म माक्षात्कारात्माग्यानि शास्त्रेषु प्रमिदानि बि- चारादीनि विचार प्रात्मानात्मविवेक आदि: प्रथमो येषां तानि प्राविपदेन श्रवगादीनि नियमादीनि च योगसाधनानि ग्राह्या. णि तानि सर्वाणि मोक्षरूपेष्टसम्पादनानुकूलतया मित्राणि स. खायस्तान्यपि मुक्तिसिद्धौ निष्मयोजकतया विहाय परित्य- ज्य वर्तमानः सन्तद्विद्वत्सु प्रत्यक्षानुभवसिदं पर कार्यकार- णास्पृष्टमात्मस्वरूपं ब्रह्माभिन्नो यात: प्राप्तो भवति स उक्तल- क्षणो मित्रद्रोही मित्राणि हितकारीणि यमादिश्रवणादीनि द्रुह्य- तीति मित्रद्रोही स्वात्मसुखानुसन्धानखण्डन हेतुत्वात्तनाशक इ. त्यर्थः, मुच्यते मुक्तो भवति ॥ १७ ॥ इदानी मायोपजीविनामैन्द्रजालिकानां नरकमाप्तिरूपा दु. गतिः शास्त्रेषु प्रतिपादिताऽत्र तूत्मत्तस्तेषामेव मुक्तिर्भवतीति त- विरुद्ध प्रतिपादयन्मलपति । पञ्चभूतात्मकं विश्वं निर्मितं येन मायया । स एव हि मया दृष्टो मायावी मुक्तिभाजनम्॥१८॥ पञ्चभूतति । येन प्रत्यगभिन्नब्रह्मरूपेण का मायया स्वस्यैव जगत्मर्जनेच्छारूपया शक्त्या सत्त्वासत्त्वादिरूपैरनिर्वचनीयत्वा- न्मायावं तस्यास्तया कारणरूपया पञ्चभूतात्मकं पञ्चसंख्या- नि यानि भूनान्याकाशादीनि तान्येवात्मा स्वरूपं यस्य तत्त- थाविधं विश्वं जगन्निमिनमुत्पादितं स एवोक्तलक्षण एवं केव- लं मापावी मायोपकरणवाहि प्रसिद्धो विद्वत्सु शास्त्रेषु च म. योक्ताकारपायाविस्वरूपवत्रा मुक्तिभाजनं मुक्तमोक्षस्य भा. जनं पात्रभूता दृष्टो निश्चितोऽतः शास्त्रे तादृशस्य नरको भव- ·उन्मत्तप्रलापशतकम् । ७९९ तीति प्रतिपादितं तदसमञ्जसमेति भावः ॥ १८ ॥ इदानीं कृतज्ञानामुत्तमगतिः कृतघ्नानामयोगतिश्च भवती. सन्यशास्त्रेषु प्रतिपादितमत्र तून्मत्तस्तद्वैपरीत्यं प्रतिपादयन्मल- पति ।। स्वेच्छयैव कृतं विश्वं स्वेच्छयैव निहन्ति यः । कृतज्ञादपि पज्योऽसौ कृतघ्नो मोक्षमश्नुते ॥१९॥ स्वेच्छयैवेति । हे शिष्य येन ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मना कर्ना स्वेच्छयैव स्वस्यात्मन इच्छयैव कायैव विश्वं जगत्कृतं निर्मि- तमस्ति 'सोऽकामयतेति श्रुतेः, तथा यः प्रत्यगभिन्नब्रह्मस्वरूपः स्वेच्छयैव स्वात्मकायैव न वन्यत्किमाप करणान्तरमपेक्षत इत्यर्थः, विश्वं जगन्निहन्ति नाशयति मानोरथिकप्रासादादिव- दित्यर्थः, अतोऽसावुक्तलक्षणंः कृतघ्नः कृतं विश्वं हन्ति नाश- यतीति कृतघ्नः पुरुषविशेषः कृतज्ञादपि कृतं जानातीति कृतज्ञस्तस्मात्कृतंवत्तुरपि पूज्य आदरणीयोऽर्योममुक्षूणा- मिति शेषः, अस्ति किञ्च त कृतघ्नो मोक्षं मुक्तिमश्नुते कृतमत्त्वप्रतीतिपूर्वककृतज्ञलादपि कृतामत्त्वप्रतीतिरूपं कृतघ्नत्वं श्रेष्ठमिति भावः ॥ १९ ॥ इदानीमभिमानत्रां मुक्तिनास्तीति प्रतिपादितमन्यशा- स्वषु तद्रहितानां तु सा स्यादित्येवमपि अत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धं कथयन्प्रलपति । आश्चर्य योऽभिमन्यत जीव आत्मानमीश्वरम् । सोऽभिमानी गतिं याति निरहङ्कारदुर्लभाम् ॥२०॥ प्राश्चमिति। हे शिष्य यो लोकप्रसिद्धो जीवः साधिष्ठान- बुद्धिस्थचिदाभासो देहद्वयवान्नात्मानं स्वं विविच्यति शेषः, ·बोधसारे। देहत्रयात्पृथक्कृत्येसर्थः, ईश्वरमीशनादिशक्तिमन्तं परमात्मान- मभिमन्येत सर्वावस्थासु मन्यते स उक्त विधोऽभिमान्यभिमा- नवान्, निरहङ्कारदुर्लभामहङ्कारसत्त्वप्रतीतिपूर्वकत्वानिरहङ्कार- वतः पुरुषस्य दुर्लभां दुष्पापां गतिं स्थिति मुक्तिरूपामवस्था- मिसर्थः, याति प्राप्नोति ॥ २० ॥ इदानी परगुणेषु दोषदर्शिनां परनिन्दकानां स्वस्तावकानां च नरकपातोऽन्यशास्त्रेषु प्रतिपादितोऽत्र तून्मत्तस्तेषामेव मुक्ति- भवतीति प्रतिपादयन्तद्विरुद्धं प्रलपति । गुणेषु दोषं पश्यन्तो विश्वमात्रबिनिन्दकाः । आत्मस्तुतिपरा यान्ति नित्यं वैकुण्ठमन्दिरम्॥२१॥ गुणेष्विति । गुणेषु मायागुणेषु सत्त्वरजस्तमोभिधेषु तत्कार्येषु शान्यादिवृत्तिष्वपि दोषं स्वात्मसुखानुसन्धानविरोधित्वरूपं दु. टस्वभावं पश्यन्तोऽवलोक यन्तः, किञ्च विश्वमानविनिन्दका विश्वमात्रस्य समस्तजगतो चिनिन्दका अतिशयेन निन्दाक- ारो ये सन्ति । किश्चात्मस्तुतिपरा आत्मनो ब्रह्माभिन्न- त्यागात्मन एव स्तुतिः स्तोत्रं तस्यां परा आसक्ता ये सन्ति ते त्रयोपि निसं सर्वदा वर्तमानं यतो जयविजयौ पतितौ सत्त्वनित्य एव ततो विलक्षणमिति यावद् वैकुण्ठमन्दिरं विशे- षेण कुण्ठा कुण्ठिता बुद्धिर्यत्र तद्विकुण्ठमात्मस्वरूपं विकुण्ठमेव वैकुण्ठं तदेव मन्दिरं जीवानामालयरूपं ब्रह्माभिन्न प्रत्यगात्मचैत- न्यं यान्ति प्राप्नुवन्ति ॥ २१ ॥ इदानीमन्यशास्त्रे दाम्भिकानां नरकमाप्तिर्भवतीति प्रति- पादितमत्र तून्मतस्तेषामेव मुक्तस्त्ररूपत्वेन शिवप्रियत्वं प्रति- पादयन्प्रलपति । ।

·उन्मत्तप्रलापशतकम्। बुध्वापि शुद्धमात्मानं व्यावहारिकलोकवत् । करोति न करोमीति दम्भकृच्छम्भुवल्लभः ॥२२॥ बुध्धेति । यो ज्ञानी शुद्धं कर्तृत्वाचस्पृष्टमसङ्गमात्मानं ब्रह्माभिन्न चदात्मानमहं कूटस्थोऽसङ्गोऽस्मि अतोहं किञ्चि. दपि विहितं प्रतिषिद्धं वा न करोमीति बुध्वा विज्ञाय व्यावहारिकलोकवद्वयवहारं व्यापारमाचरन्तीति व्यावहा- रिकाः कर्तृत्वाभिमानिनो मूढा इत्यर्थः, ते तथाभूता ये लोका जनास्ते यथा कुर्वन्ति आचरन्ति तद्वत्करोति आचरति लो- कप्रदर्शनायेति यावत्, लोकेपि लोकप्रदर्शनाय कर्माचरणं दम्भशब्देनोच्यतेऽतः स एवंप्रकारो दम्भकृदम्भं छलं करोतीति स तथोक्तः शम्भुवल्लभः शं मुखं भवत्यस्मादिति श- म्भुर्जगदानन्दकरो ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मा तस्य प्रिय: स प्रियो यस्येति वा स तथोक्त आत्मत्वात्प्रेयोन्यस्माच्च सर्वस्मादा- न्तरतरोयमात्मेति श्रुतेरस्तीति ज्ञेयः ॥ २२ ॥ इदानीं लोकेषु शास्त्रेषु च घातकानां दुर्गतिर्भवतीति प्रसिद्धमत्र तू-मत्तस्तद्विपरीतं प्रदर्शयन्मलपति । बोधखङ्गेन तीक्ष्णेन मोहाहङ्कारदुर्धियाम् । घातकः पातकं हन्ति पूर्वजन्मशतार्जितम् ॥२३॥ बोधखड्गेनेति । यो ज्ञानी तीक्ष्णेन तीव्रणाज्ञानभेदनस- मर्थेनेत्यर्थः, बोधखड्गेन बोधो महावाक्यजन्यं प्रत्यगभिन्नब्रह्म- साक्षात्कारज्ञानं स एव खड्गोऽसिस्तेन मोहाहङ्कारदुधियां मोहोऽज्ञानमहङ्कारस्तत्कायेंषु तादात्म्यप्रतीतिरूपाऽहकृति?- धियो विषयवासनाविदूषिता मतयस्तासां घातको नाशको ऽस्ति पूर्वजन्मशतार्जितं पूर्वाण्यतीतानि यानि जन्मानि ·૮૭૨ बोधसारे। जननानि तेषां शतानि अभख्यजन्मानीत्यर्थः, तेष्वर्जितं सम्पा- दितं पातकं पापं हन्ति नाशयति उक्त विधो पातकोऽन्येषां पात- कानि नाशयति किं पुनर्वक्तव्यं तस्य पापं नास्तीति भावः॥२३॥ इदानीं विश्वास्यघातिनां नरकप्राप्तिर्भवतीति प्रतिपादित- मत्र तून्मतस्तद्विपरीतं प्रतिपादयन्मलपति । अहङ्कारं हरिरहं ब्रह्मैवाहमहं शिवः । इति विश्वास्य हन्तारः पुण्या विश्वस्तघातकाः ॥२४॥ अहङ्कारमिति । अहमहंपदलक्ष्यः स एव ब्रह्मणोऽभिन्नत्वा- द्धरिः सर्वदुःखहरणशीलत्वाद्धरिविष्णुरस्मि किश्वाहमपदल- क्ष्यो ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मा ब्रह्मैव सर्वजगत्तत्त्वस्योभयत्रावै- शिष्यात्प्रजापतिरस्मि किश्चाहगहंपदलक्ष्यो ब्रह्माभिन्नः प्र. त्यगात्माऽऽनन्दरूपत्वात्समस्तजगन्नामाधिष्ठानत्वाच्च शिवो रुद्रो ऽस्मीत्येवं विश्वास्य विश्वासं दत्त्वा हन्तारो नाशका ये- भवन्ति अहंकारस्य मामयं वर्धयतीत्येवं विश्वासमुत्पाद्य घा- तयन्तीयर्थः, ते विश्वस्तघातका विश्वस्तस्य विश्वासवतो घातका नाशकाः पुण्याः पवित्राः सन्तीति ज्ञेयं, यत्पुनर्विश्वासघातिनां नरकमाप्तिर्भवतीति प्रतिपादितं तदममञ्जसमेवेति भाव ॥ २४ ॥ इदानी कर्मभ्रष्टानां पुण्यपापचिन्तारहितानां लोके पति- बहिष्कृतत्वं दृश्यते शास्त्रेषु च तेषां नरकमाप्तिः श्रूयतेऽत्र तून्म- तस्तद्विपरीतं प्रलपति । मुक्तो विधिनिषेधाभ्यां निश्चिन्तः स्वेच्छया चरन् । कर्मठानामपालेयः सोऽस्माकं पतिपावनः ॥२५॥ मुक्त इति । हे शिष्य यो ज्ञानी विधिनिषेधाभ्यां विधि' त.

·उन्मत्तप्रलापशतकम्। शेष भक्षयेद्, आजीवांग्नहोत्रं जुहुयादित्यादिरूपः कर्मसु प्रवर्तको वाक्यप्रयोगः, निषेधश्च 'न हिंस्यात्सर्वा भूतानी'त्यादिरूपोऽनि- टकर्मभ्यो निवृत्तिजनको चाक्यकदम्बस्ताभ्यां मुक्तोऽतीतो नि- श्चिन्तम्तत्फलस्वर्गनरकादिशङ्काशून्यो भूत्वा स्वेच्छया स्वस्यात्म- नः सम्बन्धिनी येच्छा काङ्क्षा तयैव लोकप विधिनिषेधाभावेन यथेच्छं चरन्मवर्तमानः सनकर्मठानां कर्तृत्वसद्बुद्ध्या कर्मस्वास- सक्तानामपालेयः पङ्तो साधुः पालेयः पतियोग्य इसर्थः, अपातेयः पतियोग्यो न भवतीति स तथोक्तो भवति स उक्तलक्षणः पङ्क्तिबहिष्कृतः कर्मठानाम, अस्माकं ज्ञानिनां जि- ज्ञासूनामपि पत्रिपाक्नः पङ्गिं ज्ञानिनां जिज्ञासूनां च समूहं पा- वयति पवित्रयति स तथोक्तोऽस्तीति हेतार्लोके शास्त्र च तत्तस्यापातेयत्वं निरूप्यते तदममञ्जसमेवेति भावः ॥ २५ ॥ इदानीं मीमांसायामभिनिर्मुक्ताभ्युदितयोनिन्दा क्रियतेऽत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति । निन्दितावभिनिर्मुक्ताभ्युदितौ यौ तु तौ हि नः । पतौ कर्माभिनिर्मुक्तोऽभ्युदितश्च चितौ सदा ॥ २६॥ निन्दिताविति । हे शिष्य यौ तु मीमांसायां प्रतिपादिना- वभिनिर्मुक्तोऽभ्युदितश्चेत्यभिधौ तौ च तत्र निन्दितौ गाईनौ स्तस्तथापि कर्माभिनिर्मुक्तः कर्मभ्यो विहिननिषिद्धकर्मभ्यो- ऽभितः सर्वभावेन निर्मुक्तोऽकर्तृब्रह्मभावं प्राप्तश्विनो चिन्मान स्व. रूपे ब्रह्मणि सदा सर्वकालमुदिनश्चोदयं प्राप्तश्च भवति ता- वेतौ हि प्रसिद्धौ नोऽस्माकं मते पूनो पवित्रौ स्तः ॥ २६ ॥ इदानीं धर्मशास्त्रे द्वारमाच्छाद्यातांथभ्योप्यप्रदाय पिष्टपदा- र्थभोजनमेकलस्य नरकप्रदत्वेन हेतुना निषेधितमत्र तू-मत्तस्तद- व परमपदप्रापकत्वेन विहितामत्येवं दर्शयन्प्रलपति ।

·८०४ बोधसारे। दत्त्वा द्वारि कपाटं यः खण्डलड्डुकवन्मुनिः । एकाकी मिष्टमश्नाति स याति परमां गतिम् ॥२७॥ दत्त्वेति । हे शिष्य यः कोपि पुरुष प्रात्मसुखरतो द्वारि- भात्मसुखप्राप्तिद्वारभूते विवेके कपाटं कं ब्रह्मसुखं पाटयति वि. च्छिनत्ति स कपाटोऽहङ्कारस्तं दत्त्वा समर्प्य विवेकेन सहाहकार संयोज्येति भावः, एकाक्येकलः सन्नद्वितीय इयर्थः, मुनि- ानी खण्डलड्डुकवद्यथा खण्डस्य इक्षुरसविकारस्य लड्डुको मोदको मिष्टो भवति तद्वन्मिष्टं मुखरूपत्वान्मधुरं ब्रह्मसुख- मित्यर्थः, अनाति भुनक्ति अनुभवतीत्यर्थः, स उक्तविधः स्वय- मेकाकी मिष्टभोजनशीलः परमां श्रेष्ठां जीवब्रह्मैक्यस्थितिरूपां गति स्थिति याति प्रामोति अतो लोके शास्त्रे चैकाकिमिष्टभो- जिनां नरकमाप्तिर्भवतीत्यसमञ्जसमवोक्तमिति भावः ॥ २७ ॥ इदानीं पतिघातकस्याधोगतिः स्यादिति प्रतिपाद्यते लोके शास्त्रे चात्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं मदर्शयन्मलपति । ज्ञानकर्मेन्द्रियगणो निरुद्य निजमन्दिरे । पङ्कीकृत्य हतो येन सोऽस्माकं पङ्गिपावनः॥२०॥ ज्ञानेति । हे शिष्य येन ज्ञानिना ज्ञानकर्मेन्द्रियगगो ज्ञा- नानि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धविषयाणि कर्माणि च क्रिया वचना- दानगमनानन्दविसर्गाख्याः पञ्च तेषामिन्द्रियाणि करणानि पञ्च श्रोत्रादीनि वागादीनि च पञ्च तेषां गणः समूहो निजमन्दिरे निजं स्वीयं यन्मन्दिरं वासस्थानं लिङ्गशरीरं तस्मिनिरुध्य रु- वा पङ्कीकृत्य समूहीकृस हत आत्मतः पृथगसत्त्वेनावलोक्य नाशितः स उक्तलक्षणः पतिघातकोऽस्माकं मुमुक्षूणां मुक्तानां च पतितपावनः पतिः समूहस्तस्याः पावनः पविर्तायताऽस्तीति ·उन्मत्तप्रलापशतकम् । ८०५ ज्ञेयः, अतः शास्त्रेषु पतिघातकानां नरको भवतीति यत्प्रतिपादितं तदसमनसमेवेति भावः ॥ २८ ॥ इदानीं संसारद्वेष्ट्टणां नरकमाप्तिर्भवतीति प्रतिपाद्यते लोके शास्त्रे चात्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति । पश्य संसारनाशार्थमात्मनाशं सहन्ति ये । संसारद्वेषिणां तेषां मुक्तिः शास्त्रेषु वर्णिता ॥२९॥ पश्येति । हे शिष्य त्वं भवान्ये ज्ञानिनो मुमुक्षवश्च सं- सारनाशार्थ संसारो जन्ममरणादिरूपस्तस्य नाशा घातः स ए. वार्थः प्रयोजनं यस्यां क्रियायां यथा भवति तथाऽऽत्मनाश- मात्मनो मिथ्यात्मनो जीवस्येत्यर्थः, नाशो घातस्तं सहन्ति क्ष- मन्ते लोके हि मूढानामती वद्वेषिणां स्त्र्यादीनां स्वान्यद्वेष्यना. शेच्छया स्वात्मनाशोपि दृश्यते तादृशां तेषामुक्तलक्षणानां सं- सारद्वेषिणां संमारो जन्ममरणादिरूपस्तं द्विषन्ति ते तथोक्ता- स्लेषां मुक्तिमोक्षः शास्त्रेषु वेदान्तेषु वर्णिता प्रतिपादितेति- पश्यावलोकय, उक्तमिदं तवापि साक्षादनुभवगोचरमेवेति सूचि- तमतो लोकशास्त्रे संसारदेषिणां मुक्तिर्नास्ति नरकः प्राप्यते चे- से यत्पतिपादितं तदसमञ्जसमिति भावः ॥ २९ ॥ इदानीं धर्मशास्त्रेषु द्यूनकाराणां नरकपातो वर्णितोऽत्र तू- न्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति । अहं ममेति सर्वस्वं घोधद्यतेषु हारितम् । येनासौ मुक्तिभाक्प्रोक्ता बृहदारण्यकश्रुतौ ॥३०॥ अहं ममेतीति । हे शिष्य अहं ममति सर्वस्वमहं शरीरत्रये तादात्म्यं स्वात्मनो मम गृहादिषु मदीयत्वाभिमान इयेवमेव सर्वस्वं धनं यत्तद्येन ज्ञानिना वोधानेषु वोधो जीवब्रह्मक्यज्ञानं ·८०६ बोधसारे। तदेव द्यूतानि धूताभिधाः क्रीडास्तेषु हारितं विनाशितमसावु- तविधो धूतकारी बृहदारण्यकश्रुतौ बृहदारण्यकमेतनामकं ब्रा- ह्मणं वाजसनेयशाखागतं तद्रूपश्रुतौ मुक्तिभाग्मुक्ति मोक्षं भ- जतीत्येव प्रोक्तः कथितोऽतो लौकिकशास्त्रेषु द्यूतकारिणामधो गतिर्भवतीति यत्प्रतिपादितं तदसमझममिति भावः ॥ ३०॥ किञ्च दीनेषु दयावानेव भगवत्प्रियस्तद्रहितस्त्वपियो भ- गवत इत्येवं लोकेषु पुराणादिषु च श्रूयतेऽत्र तून्म चस्तद्विरुद्धं- प्रलपति । दीनेन्द्रियमृगेष्वेव दया यस्य न विद्यते । स एव देवकीसनोनिबन्धोरतिप्रियः ॥ ३१ ॥ दीनेन्द्रियेति । हे शिष्य यस्य मुमुक्षोर्मुक्तस्य वा कस्य- चिद्दीनेन्द्रियमृगेष्वेव दीनाः स्वाधीनत्वात्स्वतस्तद्रहितत्वाञ्च स्वपोष्या इन्द्रियाण्येव शब्दादिज्ञानकरणानि श्रोत्रादीन्येव मृगयन्ति स्त्रस्वविषयानिति मृगास्तेषु प्रत्यक्षेषु दया कृपा न विद्यते नास्ति स एवोक्तविध एव नान्यस्तेषु दयावानियर्थः, दीनबन्धोर्दीनानां परवशानां बन्धुर्मित्रं तस्य देवकीमूनोर्दे- वक्या देवककन्याया वसुदेवपत्न्याः सूनुः पुत्रः श्रीकृष्ण- स्तस्यातिपियोऽत्यन्तमिष्टोऽस्तीति शेयो दीनघातको दीन- हितकारिणो हितो भवतीयत्र विरोधः मनीयमानोपि देव- कीमूनोरितिपदेन देवक्याः स्वमातुबन्धनेन पराधीनत्वेपि तस्या बन्धनमेव दृढीकृतं यशोदायास्तु स्वजन्मोत्सवबाललीला- दिप्रदर्शनेनानन्दो दत्त इत्येवं विरुद्धकारित्वस्य श्रीकृष्णे प्र- सिद्धतानंदमेव विरुद्धं मन्तव्यमिति भावः ॥ ३१ ॥ किञ्च लोकशास्त्रषु राज्ञो विषयसुखलोभेन नगरायुपल- ·उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८०७ क्षित मजारक्षगोपेक्षा नरकार्यानष्टप्राप्तिसाधनत्वेन निषिद्धाऽत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धं प्रलपति । आत्मभोगरतो राजा यस्तु नावेक्षते पुरीम् । लिप्यते न स पापेन प्रमाणं मुण्डकश्रुतिः ॥३२॥ प्रात्मभोगेति । हे शिष्य यस्तु प्रसिद्धो ज्ञानी राजा रा- जत स्वयंप्रकाशात्मरूपेण प्रकाशते इति राजा सन्नात्म- भोगरत आत्मनः स्वात्मसुखस्य भोगोऽनुभवस्तस्मिव्रत भा. सक्तः सन्पुरी पृणाति पालयति स्वोपाधित्वेन जीवत्वमिति पुरी देहत्रयरूपा तां नावेक्षते नावलोकयति स उक्तविधः स्वात्ममुखभोगे लोभेन प्रजापालनोपेक्षावावाजा पापेन कि. ल्विषेण न लिप्यते लिप्तो न भवतीति ज्ञेयम, अत्रार्थे मुण्ड. कश्रुतिर्मुण्डकोपनिषत्स्था-'आत्मक्रीड आत्मरतिरिति श्रुतिः प्रमाणमस्ति अतो लोकशास्त्रेषु आत्मभोगरमा प्रजारक्षोपेक्षाणां राज्ञां नरकप्राप्तिरिति यदुक्तं तदसमासमेवेति भावः ॥ ३२ ॥ किश्च लोकशास्त्रेषु पाशिनां नरको भवतीति प्रतिपादि. तमत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धं प्रलपति । ज्ञानवैराग्यपाशेन हतो येन मनो धनी । यः स्यादेवंविधः पाशी तस्य काशी पदे पदे ॥३३॥ ज्ञानवैराग्येति । हे शिष्य येन ज्ञानपाशिना ज्ञानवैराग्य- पाशेन ज्ञानं जीवब्रह्मैक्यविषयं वैराग्यं चात्मव्यतिरिक्तविष- येषु वैरस्यं च समाहार एकवचनं तदेव पाशो जालविशेष- स्तेन कृत्वा मनो धनी मनश्चित्तमेव धनी धनवाजगद्व्यव- वात्तस्य हतो मारितोऽस्ति एवंविधः एवंप्रकारो यः प्र- सिद्धः पाशी पाशवानस्ति तस्योक्तविधपाशिनः पदे पदे ·बोधसारे। यत्र यत्र पादो निक्षिप्यते तत्र तत्र तथाविधपाशिन एव वि- श्वेश्वरत्वात्तस्पिस्तस्मिन्स्थाने काशीत्वमितरेषां मुक्तिहेतुत्वा- काशी वाराण मी भवतीति निश्वतव्य मतो लोकशास्त्रेषु पाशिनां नरकमाप्तिर्भवतीति यत्प्रतिपादितं तदयुक्तमेवेति भावः ॥३३॥ किञ्च लोके शास्त्रे च बालरण्डासङ्गो निषेधितः स तु बलात्कारादतीव निषेधितोऽत्र तून्मत्तस्तस्तद्विरुद्धं प्रलपति । गङ्गायमुनयोर्मध्ये बालरण्डां तपस्विनीम् । बलात्कारेण यो भुङ्क्ते स रण्डाव्यसनी शुचिः ॥३४॥ गङ्गायमुनयोरिति । हे शिष्य गङ्गायमुनयोगङ्गेडाख्या- नाडी यमुना च पिङ्गलाख्या नाडी तयोर्मध्येऽन्तराले व. र्तमानां तपस्विनी तप आलोचनं ज्ञानं विद्यते यस्याः सा त- थोक्ता तां बालरण्डां बालः केशस्तद्वदतिमूक्ष्मरूपेण रण्डाङ्ग- तिमती सुषुम्णामियर्थः, यः कश्चिद्योगाभ्यासी बलात्कारेण योगाङ्गभूतप्राणायामबलेन भुङ्क्ते वशीकरोति स उक्तविधो र- ण्डाव्यसनी निसं सुषुम्णायामासक्तः शुचिः शुद्धोऽस्तीति यः, अतो लोकशास्त्रे रण्डागामिनामधोगतिर्भवतीति प्रति- पादितमसमञ्जसमेवेति भावः ॥ ३४ ॥ किञ्च लोके शास्त्रे च दावाग्निप्रदायिनां नरकप्राप्तिः श्रूयते- ऽत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धं प्रलपति । बोधदावाग्निना दुग्धं येन द्वैतवनं घनम् । अतिपुण्यां गतिं याति स हि दावाग्निदायकः॥३५॥ बोधदावाग्निनति । येन ज्ञानिना कर्ता बोधदावाग्निना बोधो जीवब्रह्मैक्यविषयं ज्ञानं स एव सर्वद्वैतवनदाहकत्वादागिरिव ·उन्मत्तप्रलापशतकम्। दावानलस्तेन करणभूतेन घनं सघनं द्वैतवनं द्वैतं विश्वमेवाज्ञा- नसहितं वनमरण्यं दग्धं दाहं प्रापितं स उक्तलक्षणो हि मसिद्धो दावाग्निदायको द्वैतवने ज्ञानाग्निसमर्पकोऽतिपुण्यां मायाविद्या- दिमलरहितां गतिमात्मरूपां स्थिति ‘स आत्मा अपहतपाप्मे या. दिश्रुतेर्याति प्रामोति अतो दावाग्निदायिनां . नरकमाप्ति वतीति लोकशास्त्रेषु प्रतिपादितं तदस्मन्मतेऽसमञ्जसमेवेति भावः ॥ ३५ ॥ किश्च लोकशास्त्रेषु गावः सर्वदा गृह एव न निरोद्धव्या निरुद्धाश्चत्तासां समये समये तृणजलादिकं देयमनन्तरं स्व. यम्भोक्तव्यमन्यथाकरणे नरकपातः स्यादित्युक्तमत्र तून्मत्तस्त- विरुदं प्रलपति । गृहे स्थितानामपि यो गवां ग्रासं ददाति न । आचरत्यात्मनः पुष्टिं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३६ ।। गृह इति । हे शिष्य यो ज्ञानी गृहे स्थितानामपि गृह्यत प्रात्मतया स्वीक्रियते तद्गृहं पारीरं तस्मिन् स्थितानामपि बाधि- सत्वेन पारब्धक्षयपर्यन्तं स्थितानां प्रारब्धभोगानुकूलतया स्व- रूपेण विद्यमानानामपि लोकदृष्टौ गवामिन्द्रियाणां ग्रासं अस्यत उपभुज्यत इति ग्रासस्तत्तद्विषयभोगस्तं न ददाति न समर्पयति सत्वबुद्धिपूर्व नार्पयतीति यावत, किश्चात्मनः स्वस्य पुष्टि पालनमाचरति करोति स उक्तलक्षणः पुरुषः सर्वपापैः सर्व- किल्विषैः प्रमुच्यते प्रकर्षेण मुक्तो भवति अतो लोकशास्त्रोक्तं विरुद्धमवेति भावः ॥ ३६ ॥ किञ्च रसविक्रयिणां लोकशास्त्रेषु दोषः प्रदर्शितोऽत्र तु- पचस्तद्विरुद्धं प्रलपति । १०२ ·बोधसारे। रसाः सर्वेपि विक्रीता धर्माधर्ममजानता । ग्रन्थौ बद्धं बोधधनं स धन्यो रसविक्रयी ॥३७॥ रसा इति । हे शिष्य येन ज्ञानिना धर्माधर्म धर्मो वेदविहि- तस्वस्त विहिनाचारोऽधर्मश्च वेदनिषेधितः स्वस्त्राविहिताचार- स्तयोः समाहार एकवद्भावस्तमजानता न जानातीति अजा- नन्तेनाऽननुसन्दधता सता सर्वेपि समस्ता अपि रसा विष- यमुखविशेषा विक्रीता ज्ञानमूल्यग्रहणेन परित्यक्ताः, किञ्च ग्रन्थाव हङ्कारलक्षणे चिदचिनन्थिरूपे बोधधनं बोधो जीवब्री. क्यविषयं ज्ञानं तदेव धनं द्रव्यं बद्धं धृतं स उक्त विधो रसवि. क्रयी रसानां विषय मुखविशेषाणां विक्रयी विक्रेता परित्यागी- सर्थः, धन्यः कृतकृसोऽस्ति अतोन्यशास्त्रेषु रसांवक्रायणां नि- न्दितलमुक्तं यत्तदममञ्चसमेवेति भावः ॥ ३७ ॥ किञ्च वर्णमङ्करकारिणां गीतायां नरकपात उक्तोऽत्र तु. न्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति । अन्तर्याम्यात्मना येन रचितो वर्णकङ्करः । स्वयं शङ्कर एवासौ वर्णितो वर्णसङ्करी ॥ ३८ ॥ अन्तरिति । हे शिष्य येन ज्ञानिना अन्तर्याम्यात्मनाऽन्तः सर्वभूतानां भौतिकानां चान्तरे वर्तमानः सन्तानि सर्वभूतानि यमयति असावन्तयामी स एवात्मा स्वरूपं यस्य तेन 'यः सर्वे. ध्वन्तः तिष्ठन्सर्वाणि यमपतीति श्रुतेर्वर्णसङ्करो वर्णानां ब्रा- मणादीनां सङ्करो मेलनं रचितोऽद्वतीयब्रह्मचैतन्यमात्ररूपेणैक्यं प्रापिनोऽसावुक्तविधो वर्णमङ्करी वर्णानां ब्राह्मणादीनां सङ्कर ऐक्यं विद्यतेऽस्य स तथोक्तः स्वयं स्वतः सिद्धः शङ्कर एव शं मुखं जगतः करोतीति शङ्करो जगदानन्दकरः परमात्मैव ·उन्मत्तंप्रलापशतकम्। ८११ : 'एष ह्येवानन्दयाति-एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूनानि मात्रामुप- जीवन्ती'त्यादिश्रुतिभिर्वर्णितः कथितः, प्रतो । 'दोषरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः । नरके नियतं वामा भवतीत्यनुशुश्रुमे ॥ इत्यादिभिर्वाक्यैर्वर्णसङ्करकारिणां नरकचासो भवतीति यत्पतिपादितं तदसमञ्जसमेवात भावः ॥ ३८ ॥ इदानीं वेदप्लाविना लोकशास्त्र दुर्गतिः प्रोक्ताऽत्र तून्मत्तस्त द्विरुदं प्रलपति । येन वेदाः समभ्यस्य विदित्वाऽर्थ स्वचिन्तया । प्लाविताः सह वेदान्तैर्वेदप्लावी स मुच्यते ॥३९॥ येनेति । हे शिष्य येन ज्ञानिना वेदाः श्रुनयः समभ्यस्य सम्यगधीय ततस्तेषामर्थं तात्पर्य जीवब्रह्मैक्यरूपं चिदिता ततः स्वचिन्तया स्वात्मचिन्तनहेतुना वेदान्तरुपनिषद्भिः सह साकं ते वेदाः प्लाविता विसृष्टाः स एतादृशो वेदप्लावी वेदा- भ्यासत्यागी मुच्यते मुक्तो भवलि अतो लोकशास्त्रेपूक्तममम- जसमेवेति भावः ।। ३९ ॥ इदानी लोकशास्त्रेषु शिवनिर्माल्यभोजिनां निन्द्यत्वमुक्तम- पोन्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति । शिवे निवेदितं सर्व शिवनिर्माल्यतां गतम् । तकुनाक्त पवित्रात्मा शिवनिर्माल्यभोजनः ॥ ४ ॥ शिव इति । हे शिष्य ज्ञानिना सर्व समस्तं जगच्छिचे ब्र. 'माभिन्ने प्रत्यगात्पनि निवेदितं तन्मावतगावलोकितं तच्छिव- निर्माल्यतां शिवस्वत्रं गतं प्राप्तं तच्च जगद्विषयजातं यावत्मा- ·बोधसारे। रब्धशेवं भुनक्ति अवलोकयात यः स शिवनिर्माल्यभोजनः प- वित्रात्मा शुद्धान्तःकरणः सन् मुच्यते मुक्तो भवति अतो लो- कशास्त्रे शिवनिमाल्यभोजिनां दुर्गतिरुक्ता तदसमञ्जसमेवेति भावः॥४०॥ किश्चाऽन्यशास्त्रेषु स्त्रीभोगो निषेधितः पातियहेतुत्वाह- प्रचारिणामत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं मलपति । ब्रह्मचर्य गतो भुते सर्वा नगरनायिकाः । लिप्यते न स पापेन चित्रं वेदान्तदर्शनम् ॥४१॥ ब्रह्मचर्यामति । हे शिष्य यः पुरुषो ब्रह्मचर्य ब्रह्मणि चरतीति ब्रह्मचरो ग्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मा तस्येदं ब्रह्मचर्य स्वस्मिन्ब्रह्माभिन्नस्फूर्तिरूपं कर्म गतः प्राप्तः सन् सर्वाः समस्ता नगरनायिका नगरं शरीरं तस्मिन्नायिकाः स्वविषयान्भोक्तारं प्रतिमापिका वृत्तयस्ता भुङ्क्तेऽनुभवति स उक्तलक्षणो ब्रह्म- चारी पापेन किल्विषेण न लिप्यते सम्बद्धो न भवति, नन्वेवं लोकविरुदं शास्त्रविरुद्धं चैतत्कथं सम्भाव्यमियाशमाह चि. अमिति, वेदान्तदर्शनं दृश्यते ज्ञायते ब्रह्मानेनेति दर्शनं शास्त्रं वे. दान्तनामक दर्शनं शास्त्रं चित्रमत्याश्चर्यमस्ति वेदान्तशास्त्र- स्याश्चर्यरूपत्वाचदर्थस्याप्याश्चर्यरूपत्वमत उक्तर्थे सम्भावना कार्यात भावः ॥ ४१ ॥ किन लोकशास्त्रेपूच्छिष्टभोजनं निषेधितमत्र तून्मतस्तद्वि- रुदं प्रलपति । योगिनामवधूतानां शुकादीनां मुखाच्च्युतम् । किञ्चिदुच्छिष्टमास्वाद्य मुच्येदुच्छिष्टभोजनः ॥४२॥ योगिनामिति । हे शिष्य योगिनां जीवात्मैक्यानुभावनां ·उन्मत्तप्रलापशतकम्। अत एवावधूतानां वर्णाश्रमतद्धर्मातीतानां शुकादीनां शुको व्यामपुत्र आदिः प्रथमो येषां दत्तभरलप्रभृतीनां मुखाद्वदना. उच्युतं निसृतमुच्छिष्टं तदनुभवस्य सर्वस्यावर्णनीयत्वात्तदनुभव- स्योच्छिष्टरूपं वाक्पजातं किञ्चित्स्वल्पमपि आस्वाध तदनुभवम- ङ्गीकृस वर्तमानः स तादृशा उच्छिष्टभोजन उच्छिष्टस्य भोजनं भोगो यस्य स तादृशो मुच्येन्मुक्तो भवेदतो लौकिकशास्त्रे. षूक्तमुच्छिष्टभोजिनां पातित्यमसमंजसमेवेति भावः ॥ ४२ ॥ किञ्च लोकशास्त्रेषु । 'स्वदत्तां परदत्तां वा हरेत मुरविप्रयोः । स याति नरके घोरे यावदिन्द्राश्चतुर्दशेति ॥ ब्राह्मणवृत्तिहारिणां नरकपातो वर्णितोऽत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्ध प्रलपति । ब्रह्म जानाति तस्यैव ब्राह्मणस्य स्वचेतसः । वृत्तिलोपः कृतो येन स धन्यो वृत्तिलोपकृत् ॥४३॥ ब्रह्मांत । यः पुरुषो ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं प्र. खगभिन्नं वस्तु जानाति अहमिति वेत्ति तस्य स्वचेतसः स्व आत्मैव चेतोऽन्तःकरणं यस्य तस्य ताहविधस्यैव मुख्यस्य ब्राह्मणस्य ब्रह्मविदो येन तदुपदेष्ट्रा वृत्तिलोपोऽन्तःकरणस्या- सत्वदर्शनेन तद्वनीनां लोपो विनाशः कृतोऽसत्त्वं सम्पादित- मित्यर्थः, स उक्तलक्षणो ब्राह्मणस्य वृत्तिलोपकृद्वृत्तीनां लो- पो विनाशस्तस्य कृत्कर्ता धन्यः कृतकृत्योस्तीति ज्ञेयम्, अतो ब्राह्मणवृत्ति हारिणां नरकमाप्तिर्भवतीति' यदुक्तं तदयुक्तमेवे- ति भावः॥४३॥ किञ्च पुराणेषु चन्ताकदग्धानकालजगृअनादिभक्षकाणां भगवत्प्राप्तिर्दूरोति प्रतिपादितमत्र तून्मत्तस्तद्विरुदं प्रलपति ।

·८१४ बोधसारे। यस्तु वृन्ताकदुग्धान्नं कलिञ्जादि यदृच्छया । लब्धमश्नाति हि मुनिस्तस्यादूरतरो हरिः ॥ ४ ४ ॥ यस्विति । यस्तु ज्ञानिषु प्रसिद्धो मुनिर्मननवान्विहिता- बसम्पादनेन मनने विक्षेपबाहुल्यदर्शनाद्यदृच्छयाऽयनतो लब्ध प्राप्तं वृन्ताकदग्धान्नं वृन्ताकन्दग्धमन्नं च स्थालीपुरीषं तयोः समाहारस्तत्कलजादि कलजमादि मुख्यं यस्य तत्तथोक्तमा- दिपदेन लशुनगृजनादिकमपि अनाति भक्षांत तस्य निषिद्ध- वृन्ताकादिभोजिनो हरिः सर्वद्वैतहरणशील आत्माऽदूरतरो न दुरतरोऽतिसनिकृष्ट इयर्थः, अस्ति तो लोकशास्त्रेषु कलजा- दिभक्षकाणां भगवत्पदं दूर इति यदुक्तं तदयुक्तमिति भावः॥४४॥ किश्च धर्मशास्त्रे वारुणीपानेन नरकमाप्तिर्भवतीति प्रति- पादितमत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति । भृगवे वरुणेनोक्ता ब्रह्मविद्या तु वारुणी तद्वारुणीरसास्वादमत्तानामुत्तमा गतिः ॥ ४५ ॥ भृगव इति । हे शिष्य भृगवे भृगुनामकाय वरुणयुत्राय तमेव वरुणं शरणंगताय वरुणेन प्रचेतसोक्ता कथिता या ब्रह्मविद्या ब्रह्मणो देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यस्य वस्तुनो विद्या ज्ञानमस्ति सा तु मैत्र वारूणी वारुणीनाम्न्यस्ति वरुणेन प्रोक्तत्वा'तेन प्रोक्तमि'यण 'सैषा भार्गवी वारुणी विद्या परमे व्योमन्प्रतिष्ठिते'ति श्रुतेः, तद्वारुणीरसास्वादमत्तानां मो. क्तलक्षणा या वारुणी वारुणीनाम्नी मदिरा तस्या रमः मुखं 'रसौ वै स'इति श्रुतेस्तस्यास्वादोऽनुभवस्तेन मत्ता उन्म- नीभावं प्राप्तास्तेषामुत्तमा श्रेष्ठा गतिः स्थितिर्भवति, यद्वोद्गतं निवृत्तं तमोऽज्ञानलक्षणमान्ध्यं यस्याः सकाशादित्युत्तमा ·उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८१५ स्वयंप्रकाशात्मस्वरूपा स्थिांतर्भवतीयर्थः, अतो धर्मशास्त्रेषु बा. रुणीपानेन नरकपातो भवतीत्युक्तमसमञ्जसमेत्रेति भावः॥४५॥ अस्यैत्रार्थ स्पष्टयति । पराग्वृत्तिं परित्यज्य या प्रत्यक्सा तु वारुणी । तदाभ्यासरतानां च न दूरे परमं पदम् ॥ ४६ ॥ पराग्वांत्तमिति । हे शिष्य पराग्वृत्तिं पराची बाह्यदृश्य- विषया या वृत्तिरन्तःकरणस्य साभासोंशस्तां परिसज्य वि. हाय या प्रसिद्धा ज्ञानिषु प्रत्यगन्तरात्मविषयिण्यपरो- क्षानुभूतिरियपरपर्यायास्त सा तु लोकसित्तिविल- क्षणोक्तलक्षणा वृत्तिरेव वारुणी वरुणेन प्रोक्ता वारुण्य स्तु ततः किमित्यत आह तदिति, तदभ्यासरतानां तस्या उक्तलक्षणाया अहंब्रह्मास्मीति वृत्तेर्योऽभ्यासः पुनःपुनरा. वर्तनं तत्र ये रता रममाणास्तेषां च तेषामेव नान्येषामित्यर्थः, परमं कार्यकारणातीतं पदं स्वरूपं न दूरे नैव दूरदेशेऽस्ति किन्तु समीपमेवास्ति आत्मत्वात्तद्वृतिमत्वाच्च तेषामिति भावः॥४६॥ किश्च शास्त्रेषु अजितेन्द्रियाणां मोक्षो नास्तीत्यापादित- मत्र तून्मतस्तद्विरुद्धं प्रलपति । सुन्दरी वीक्ष्य चित्कान्तामिन्द्रियेश्वरमिन्द्रियम् । मानसं स्खलितं येषां ते मुक्ता अजितन्द्रिया:॥४७॥ मुन्दरीमिति । हे शिष्य येषां ज्ञानिनां मुन्दरी सुखस्व- रूपां चित्कान्नां कमनीयां चिद्रूपां वीक्ष्य साक्षादवलोक्य चिद्रूपां मुमुक्षुकामनाविषयामनुभूयेत्यर्थः, इन्द्रियेश्वरं समस्ते- न्द्रियाणामध्यक्षमिन्द्रियमन्तःकरणरूपं मानसं मनः स्खलितं सस्त्रमसत्त्वं संपन्नमित्यर्थः, लोकेपि स्खलितेन्द्रियाणामजिते.

·बोधसारे। न्द्रियत्वप्रसिद्धेस्त उक्तलक्षणा स्खलितेन्द्रिया अजितेन्द्रिया न जितं वशीकृतमिन्द्रियमन्तःकरणं यैस्ते तथोक्ता मनसो. ऽसत्त्वात्तद्वीकारस्यापि तथात्वादजितेन्द्रियत्वं मुक्ता मोक्ष प्राप्ता इत्यर्थः, मनोनाशस्यैव मोक्षत्वप्रसिद्धरतोऽजितेन्द्रियाणां मोक्षो नास्तीत्युक्तिरयुक्तेति भावः ॥ ४७ ॥ किश्च आरूढपतितानामशुचित्वं लोकशास्त्रे प्रतिपादित. मत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धं प्रलपति । योगभूमि समारुह्य गम्भीरे ब्रह्मसागरे । पश्चानिपतितो लीन आरूढपतितः शुचिः ॥४॥ योगभूमिमिति । हे शिष्य य: कोपि पुरुषः पूर्व योग- भूमि योगो जीवनीक्यज्ञानं तस्य भूमिं भुवं तुर्याभिधां स. समभूमिमियर्थः, समारुह्य सम्यगारुह्य संपाप्येअर्थः, पश्चादनन्तरं गम्भीरे निम्ने ब्रह्मसागरे ब्रह्मदेशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु तदेव सागरः समुद्र इव तस्मिन्निपतितो योगभूमितो ब्रह्मणि स्खलितः सल्ली नस्तत्रैव लयं प्राप्तः स तथाविध आ- रूढपतितः पूर्वमारूढः पश्चात्पतितः पातं प्राप्तः स शुचिः शु- द्धोऽस्ति अत भारूढपांततानां यत्पातिसं प्रतिपादितं तदमन- समेवेति भावः ॥४८॥ किच लोकशास्त्रे कर्मनाशानदीजलस्पों निषेधितोऽत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धं प्रलपति । चिद्विद्याकर्मनाशायां नद्यां स्नानं मया कृतम् । कर्मनाशाजलस्पर्शाकर्मबन्धो निवर्त्तते ॥४९॥ चिद्विधेति । हे शिष्य मया साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासेन चिद्वियाकर्मनाशायां चितो विद्या ज्ञान प्रत्यगभिन्नब्रह्मचैतन्यः ·उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८१७ ज्ञापिकाहं ब्रह्मस्मीतिप्रमाख्या वृत्तिरत्र ग्राह्या, सैव कर्म त्रिवि- धमपि सञ्चितप्रारब्धक्रियामाणाख्यं नाशयतीति सा तथोक्ता तस्यां नद्यां सन्ततं प्रवाहवत्त्वेन नदीवत्तस्यां स्नानमवगाहनं कृतमाचरित'शीयन्ते चास्य कर्माणी ति श्रुतेः, 'ज्ञानाग्निः सर्वक- माणीति स्मृतेः, ततश्च किंफलं प्राप्तं तत्राह कर्मनाशेति, कर्मना- शाजलस्पर्शाकर्मणां नाशिका या विद्या तस्या यज्जलं रसशब्द- वाच्यं ब्रह्ममुखं तस्य स्पर्शोऽनुभवस्तस्माद्, यद्वा डलयोरभे- दाकर्मनाशया सह यो जडस्य जाड्यांशस्य स्पर्शो योगस्त- स्मात्कर्मबन्धः कर्मभिः कृतो यो बन्धो बन्धनमकात्मनि क- तभोक्तृत्वरूपः स निवर्त्तते विनश्यतीसेवं मत्कर्मबन्धनिवृत्त्या निश्चितमतः कर्मनाशाजलस्पर्शो न कर्त्तव्य इति लोकशास्त्रेषू- तमसमञ्जसमेति भावः ॥ ४९ ॥ किञ्चाङ्गवङ्गादिनिषिददेशेषु चासे कृते पुनः संस्कारः कर्तव्य इति लोकशास्त्रेषूक्तमत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धं प्रलपति । अङ्गवङ्गकलिङ्गेषु सौराष्ट्रमगधेषु च । सर्वत्र परिपूर्णोऽहं पुनः संस्कारवर्जितः ॥ ५० ॥ अङ्गबङ्गेति । हे शिष्य अङ्गवङ्गकलिङ्गेषु अङ्गश्चाङ्गनामको देशाविशेषो वङ्गश्चा वङ्गनामको देशविशेषः कलिङ्गश्च कलिङ्गनाम- को देशविशेषस्तथा सौराष्ट्रपगधेषु च सौराष्ट्रश्चैतन्नामको देश स्तेषु अनुक्तसमुच्चयार्थश्चशब्दः सर्वत्रोक्तानुक्तेषु सर्वेषु निषि- द्धदेशेषु शुद्धदेशेऽपि अहमहंपदलक्ष्यो ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मा परिपूर्णः व्याप्तोऽस्मि तथापि पुनः संस्कारवर्जितः पुनर्भूयः संस्कारोब्रतबन्धादिरूपस्तेन जितो रहितः, किञ्च पुनर्वारं वारं यः संस्कारो जन्मादिकाारणीभूतो वासनारूपस्तेनापि वर्जितो ही- नोस्मि निर्विकारब्रह्मरूपत्वादतो बङ्गादिनिन्द्यस्थानात्पुन:- ·८१८ बोधसारे। संस्काररूपं प्रायश्चितमभिहिनं तदयुक्तमेवेति भावः ॥ ५० ॥ किञ्च गृहस्थानां स्वगृहं त्यकाऽन्यगृहवासो निषषितो लौकिकशास्त्रेषु अत्र तून्मत्तलविरुद्धं प्रलपति । निजं गृहं परित्यज्य रमते परमन्दिरे । स गृहस्थो गतिं गच्छेत्परामिति विदां मतम्॥५१॥ निजामति । हे शिष्य यो गृहस्थो निजं स्वीयं गृहं गृह्यते स्वात्मत गाऽङ्गीक्रियत इति गृहं शरीरत्रयं परित्यज्य विसृज्य श- रीरत्रये स्वत्त्वं स्वीयत्वं चोभयमाप विहायेसर्थः, परमन्दिरे परं कार्यकारणातीनं परिपूर्णस्वरूपं च यद्ब्रह्माभिन्न प्रत्यगात्मचैत- न्यं तदेव मन्दिरं गृहामेव सर्ववासत्वात्तस्मिन्ब्रह्माभिन्ने प्रयगा- त्मनि रमते क्रीडति स उक्त लक्षणो गृहस्थो लोकदृष्टया व्यव- हारदायां गृहस्थो गृहे शरीरत्रये स्थः स्थितोपि परामतिश्रेष्ठां गतिं ब्रह्माभिन्नप्रसगात्मरूपां स्थिति गच्छेत्माप्नुयादियेवं वि- दां ज्ञानिनां मब निश्चितमस्ति अाल्लौकिकशास्त्र परगृहेषु रमतां स्वगृहयागेन गृहस्थानां नरकमाप्तिरिति वर्णितं यत्तदज्ञानिम- तमेवेति भावः ॥ ५१ ॥ किञ्च 'न जातु कामान्नभयान लोभामं सजेजीवित- स्यापि हेतो रियादिना लौकिकशास्त्रेषु मुखलोभेन सुकृतलक्षणो धर्मो न त्याज्य इत्युक्तमत्र तून्मत्तस्तांद्वपरीतं प्रलपसि । आत्मनः सुखलोभेन सुकृतं येन हारितम् । स एव सुकृती शेषः सुकृत्यपि हि दुष्कृती ॥५२॥ आत्मन इति । हे शिष्य येन पुरुषेणाऽऽत्मनो ब्रह्माभिन्नम- त्यात्पनाऽभेदेऽपि भेदव्यपदेशेन षष्ठी राहोः शिर इति व- दात्मनः स्वरूपभूतमित्यर्थः, यत्सुखम् 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजाना- ·उन्मत्तप्रलापशतकम्। दू,विज्ञानमानन्दं ब्रह्म, यो वै भूमा तत्सखं, रमौ वै स, इत्यादि- श्रुतिभ्यस्तस्य सुखस्यानन्दस्य लोभनाऽलंबुद्धधभावन निमिचेन सुकृतं पुण्यकर्मापि हारितं विनाशितमसत्वदृष्टयाना- दृतं, यद्वा हारितमीश्वरे समर्पितं 'नान्योतोस्ति द्रष्टे त्यादिश्रुतेः परमात्मनः सकाशात्कर्तृत्वस्य पृथगसत्वेन स्वकर्तृकं सुकृतं य- त्पतीयते तन्न स्वस्य किन्वीश्वरस्यैवयेवं परास्मनस्तन ममेति निश्चितमिति भावः, स एवोक्तलक्षणः सुकृतत्याग्येव सुकृती सुकृतं पुण्यकर्मास्यास्तीति स तथोक्तः सर्वपुण्यफलभूतात्मसुख- लोभवत्त्वाच्छेषस्तदन्यः कश्चित्सुकृत्यपि हि लौकिक शास्त्रषु म- सिद्धो लोकदृष्ट्यापि पुण्य कर्मा प्रतीयमानापि अस्मदृष्ट्या दुष्कृती दुष्कृतं पापकर्मास्य विद्यते स तथाभूतोऽस्ति संसा- रलक्षणनरकमाप्तिहेतुत्वाल्लौकिक पुण्य कर्मणोऽतः सुखलोभ- कामाभ्यां जन्ममरणादिसंसारभयहेतुकत्वात्तद्विहाय सर्वदा सद्रूपस्थितिरूपजीवनहेतुत्वेन सुकृतत्यागादेव मुक्तिसिद्धेर्न जावित्यादिषूक्तमुन्मत्तमलपितमेवेति भावः ॥ ५२ ॥ किञ्च लोकशास्त्रेषु ज्ञानस्व ज्ञानत्वं विवेकस्यैव विवेक- त्वमद्वैतरूपस्यैव कैवल्यत्वं प्रतिपाद्यतेऽत्र तूम्मत्तस्तावपरीतं प्रल- पति । अज्ञानमेव विज्ञानमविवेको विवेकिता। सर्वात्मकत्वं कैवल्यं येषां ते सिद्धसत्तमाः ॥५३॥ अज्ञानमेवेति । हे शिष्य अज्ञानमेव न विद्यते जानं यस्मा- न्तदज्ञानमुत्तमं ज्ञानं, यद्वा न विद्यते ज्ञानं ज्ञेयविषयीकरगां यस्मि- स्तदज्ञानं चेत्यरहितं चिन्मात्ररूपं प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मचैतन्यं नदव विज्ञानं विशिष्टं ज्ञानं येषां, किञ्चाऽविवे को विवे कताऽविको विविक्तस्वरूपत्वाद्विवेक सदृशोऽविवको विवाकता येषामस्ति ·८२० बोधसारे। सर्वदैतात्यन्तासन्चाद्वात्मैवाविवेकशब्देन ग्राह्य उभयत्र नपर्युदा- सार्थो न ब्राह्मणोऽब्राह्मण इति वद्विवेकिता विवकित्वं विवेकफलमित्यर्थः, येषामस्ति किञ्च सर्वात्मकत्वं समस्तस्य जगतो दैनस्य 'सर्व खल्विदं ब्रह्मेति श्रुतिदृष्टया सर्वबाधेनाऽऽत्म- कत्वं ब्रह्माभिन्नमसगात्मत्वं केवल्पं केवलस्याखण्डरसात्मन प्रा. त्मकत्वं येषामस्ति त उक्तलक्षणवन्तः सिद्धसत्तमाः सिद्धेषु स्वात्मसाक्षात्कारवत्सु मध्ये सत्तमा अतिश्रेष्ठा ज्ञेयाः, अतो लोकशास्त्रे ज्ञानस्य ज्ञानत्वं विवेकस्य विवेकत्वमद्वैतस्य केवलत्वं यदुक्तं तदसमञ्जसमेवेति भावः ॥ ५३ ॥ किञ्च लोकशास्त्रेषु विपरीतकारिणां नरकपातो वर्णितोऽत्र तून्मत्तस्तविपरीतं प्रलपति । बोधो यदवधानेन तन्मनो नाशयन्ति ये। विपरीतकृतां तेषां मुक्तिरित्याह शङ्करः ॥ ५४ ॥ बोध इति। ये ज्ञानिनो यदवधानेन यस्य मनसो मनः कर्तृकमव- धानमनुसन्धानं तेन कृत्वा बोधः श्रवणादिना जीवब्रह्मैक्यज्ञानं जायते तत्स्वोपकारकं मनश्चित्तं नाशयन्ति आत्मनः पृथगस. चदृष्टयाऽवलोकयन्ति तेषामुक्तविधानां विपरीतकृतां विपरीत- कारिणां मुक्तिमोक्षो भवतीति एवं शङ्करः सर्वजगत्सुखपदः शिव आह कथयामास . शङ्करपदेन तद्वचने प्रमाणता सूचिता, एवं वदतामेव च शङ्करत्वमपि अतो विपरीतकरिणां नरकपातो भवतीत्यसमञ्जसमेवोक्तमिति भावः ॥ ५४ ॥ किञ्च लोकशाने स्वधर्मकीर्तनं निषिदमत्र तून्मत्तस्तद्विप- तिं प्रलपति । वेदान्तपाठरूपेण स्वधर्माः कीर्त्तिता मया ।

·उन्मत्तद्विभार्यों ब्राह्मणः । स्वधर्मकीर्तनादेव सायुज्यं पदमर्जितम् ॥ ५५ ॥ वेदान्तेति । हे शिष्य मया ज्ञानवता वेदान्तपाठरूपेण वेदा. न्तानामुपनिषदादिग्रन्थानां पाठः पठनं तदेव रूपं स्वरूपं पस्य तेन स्वधर्माः स्वस्यात्मनोये धर्मा अमानविकारत्वादिस्वभावा: कीर्तिताः कथिताः सन्ति तेन च किं फलं प्राप्तं तदाह स्वधर्मेति, स्वधर्मकीर्तनात्स्वस्यात्मनो ये धर्माः स्वभावास्तेषां कीर्तनं कथनं तस्मात्मायुज्यं ब्रह्मणा सहक्यं पदमेवाऽजितं सम्पादित- मतो धर्मशास्त्रे स्वधर्मकीर्तननिषेधोऽयुक्त एवेति भावः ॥५५॥ किञ्च द्विभार्यब्राह्मणस्य पूर्वपतिव्रताभार्यात्यागेन द्वितीय- भार्यानिषेधो धर्मशास्त्रभिहितो ऽत्र तून्मत्तः स एवं विहित इति प्रलपति । द्विभार्यों ब्राह्मणो यस्तु त्यजेत्पूर्वी पतिव्रताम् । परस्या गुणलोभेन स याति परमां गतिम् ॥४६॥ द्विभार्य इति । हे शिष्य यस्तु यो शानिषु प्रसिद्धो लोक- विलक्षणो द्विभार्यों द्वे भायें जाये यस्य स तथोक्तः प्रवृत्तिनि- वृयाख्ये भार्ये अत्र वक्ष्यमाणे ब्राह्मणो ब्रह्मवेत्ता परस्या द्वितीय- भार्याया गुणलाभेन गुणानां शान्तिदान्यादिधर्माणां लोभेने- च्छया पूर्वी प्रथमभूनां पतिव्रतां पत्युः कर्तृरूपस्य व्रतं नियम इत्र नियमो व्रतं यस्यास्तां त्यजेज्जह्यात्म उक्तलक्षणः पूर्वभा- र्यायागी परमां श्रेष्ठां मुक्तिरूपां गतिं स्थिति याति प्रा. नोति ॥५६॥ एतच्छ्लोकस्वार्थ स्वमुखेनैव प्रतिपादयितुं गयेन पतिजा- नीते। एतस्यविवरणम् ।

·बोधसारे। एतस्येति । एतस्यास्य श्लोकस्य विवरणं व्याख्यानं क्रियत इति शेषः, तत्प्रतिज्ञातमेवाह । प्रवृत्तिश्चनिवृत्तिश्च द्वेभार्ये वेदबोधिते । प्रथमा कर्मनिष्ठा स्याब्रह्मनिष्ठा तथाऽपरा ॥ ५७ ॥ प्रवृत्तिश्चेति । हे शिष्य ब्रह्मविदो ब्राह्मणस्य प्रवृ. त्तिश्च प्रवृत्तिनाम्न्येका निवृत्तिश्च निवृत्तिनाम्न्यपरेत्येवं द्वे उभे भायें जाये 'तज्जाया जाया भवति यदस्यां जायते पुनरिति श्रुतेः प्रवृत्तिस्त्रियां प्रवृत्तरूपेण खोत्पत्ते. निवृत्तिस्त्रियां च निवृत्तरूपेण खोत्पत्तेश्वानुभूयमानत्वात्मवृत्त- निवृत्तयोश्च पोषकत्वेनाप्युभयोर्भार्यात्वं प्रवृत्तिनियोरिति ज्ञयं, ते एते भायें वेदबोधिते वेदेन श्रुत्या बोधिते प्रतिपादित स्तः, तयोः स्वभावभेदेनापि नामान्तरे आह प्रथमेति, प्रथमा प्रवृत्ति- नाम्नी भार्या कर्मनिष्ठा कर्माण विहितकियायां निष्ठा सहजपी. तिर्यस्याः सा तथोक्ता स्यान्भवेत्तथा तद्वत्परा निवृत्तिनाम्नी भार्या ब्रह्मनिष्ठा ब्रह्मणि देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्य आ- स्मवस्तुनि निष्ठा सहजं प्रेम यस्याः सा तथाविधास्ति भवति एते उभे मती अत्र ग्राह्ये ॥ ५७ ।। स्वभावान्तरभेदेनापि तयोर्नामभेदान्तरमाह । कर्कशा रसिका चेति तयो मान्तरं क्रमात् । कर्कशा कर्मकाण्डस्था रसिका ब्रह्मवादिनी॥५०॥ कर्कशेति, । हे शिष्य तयोः प्रवृत्तिनिवृखोः कर्कशा दुःख- प्रदत्वात्कर्कशा कठोरा रसिका च सुखपदत्वाद्रासका सुखदे. त्येवं क्रमाक्रमेण नामान्तरमन्यदपि नामान्तरं नामभेदोऽस्ति जातिवादेकवचनं तयोः स्थाने अप्याह कर्कशेति, हे शिष्य ·उन्मत्त द्विभार्यो ब्राह्मणः। '૮૨૩ कर्कशा कर्कशानाम्नी भार्या कर्मकाण्डस्था कर्मणः प्रतिपादकं यत्काण्डं वेदभागः तस्मिन्नेत्र तिष्ठनीति सा तथोक्ताऽस्ति, प्रवृत्तिनाम्न्याः भार्यायाः कर्मकाण्डमेव स्थानं तत्रैच तत्स्थितरु- पलभ्यमानत्वादिति भावः, किञ्च रसिकैतन्नाम्नी भार्या ब्रह्मवादिनी देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यमात्मवस्तु वदितुं शीलमस्याः सा तथोक्ताऽस्ति ब्रह्मप्रतिपादकोपनिषद्भागे तदुपलब्धेस्तदेव तत्स्थानमिति भावः ॥ ५८ ॥ ननु कर्कशा भार्या दुःशीलत्वाव्यभिचारिणी स्यादतस्या- ज्यैव सेत्याशङ्य द्वयोरपि पातिव्रममाह । कर्कशा रसिका चेति यद्यपि वे पतिव्रते। रसिका स्वपति भुङ्क्ते कर्कशा कष्टभागिनी ॥५९॥ कर्कशेति । हे शिष्य कर्कशा प्रवृत्तिनाम्नी भार्या रसिका च निवृत्तिनाम्नी भार्यापीत्येवम्प्रकारे द्वे उभे पतिव्रते पत्युः प्रवृतस्य निवृत्तस्य च प्रमातुव्रतं नियमः कर्मप्रतिज्ञानप्रति- रूप इव व्रतं नियमो ययोस्ते तथोक्त स्तो यद्यपि सत्यमेवैतत्त- थापि रसिका निवृत्तिभार्या स्वपति स्वस्याः पतिः पालको ब्र. माभिन्नः प्रत्यगात्मा तमेव सर्वदा भुङ्क्तेऽनुभवति किञ्च कर्कशा प्रवृत्तिभार्या कष्टभागिनी कष्टं दुःखं संसाररूपं भजते सेवते तच्छीलाऽस्ति एवं तयोरन्तरं ज्ञेयम् ॥ ५९ ॥ अन्यमप्युच्चत्वनीचत्वरूपं भेदमाह । कर्मनिष्ठा तु दासीव गृहकर्मरता सदा । ज्ञाननिष्ठा महाराज्ञी राजसिंहासने स्थिता ॥६॥ कर्मनिष्ठाविति। हे शिष्य कर्मनिष्ठा तु कर्मणि विहितक्रि- .यायां निष्ठा सहजप्रीतिर्यस्याः सा तथोक्ता प्रवृत्तिभार्या तुपदे- ·८२४ बोधसारे। नास्था निवृत्तिभार्यातो महन्नीचत्वं मूचितं, तदेव स्पष्टयति दा. सीव यथा दासी सदैव गृहकर्म लेपनसंमार्जनादिकं करोति सम्पादयति तद्वत्सर्वदा मर्वकालं गृहकर्मरता गृह्यते स्वात्मतया- ऽङ्गीक्रियत इति गृहं शरीरं तस्य यत्कर्म स्वस्ववर्णाश्रमविहितं सन्ध्यावन्दनादि नित्यं नैमितिकं च जातेष्टयादिकं तत्र रता- ऽऽसक्ता भवति, ज्ञाननिष्ठा ब्राने जीवब्रह्मैक्यबांधे निष्ठा सह- जप्रीतिर्यस्याः सा तथोक्ता निवृत्तिभार्या महाराज्ञी महानप- रिच्छिन्नमरूप आत्मैव राजा स्वयम्प्रकाशत्वात्तस्ययं महाराझी खयम्प्रकाशात्मविषयिणीत्यर्थः, अतः सा राजसिंहासने राज्ञः खयंप्रकाशात्मनः सिंहासने हिंसात सर्व द्रुतमिति सिंहं सर्वद्वैताप- वादरूपमासनं स्थितिस्तस्मिन्नेत्र स्थिता वर्तत इत्यर्थः ॥६०॥ ननु कर्कशापि स्वपत्यर्थमेव कर्म करोति अतस्तस्याः कुतो दासीसादृश्यमुच्यते तत्राह । पतिहतोर्दिवा नक्तं गृहकर्म करोतु सा पतिं नालिङ्गय निद्राति कथं सौभाग्यभागिनी॥२॥ पतितोरिति । सा कर्कशा भार्या पतिहेतोः पतिः प्रमाता तस्य हेतुः प्रयोजनं तस्माद्दिवा नक्तं दिवमे रात्रौ च सर्वकाल- मित्यर्थः, गृहकर्म गृहं स्वात्मतया गृह्यतेऽङ्गीक्रियत इति गृहं शरीरं तस्य कर्म सन्ध्यावन्दनादिरूपं वैदिकं लौकिकं भोजनादिकं च 'शरीरं गृहमुच्यत' इत्युक्तेः करोतु निवर्तयतु तथापि यतः कारणात्पति पातीति पतिः स्वसत्तामदानेन पालको बुद्धरात्मा तं नालिङ्गय न परिरभ्य तेन स हैक्यमप्राप्येत्यर्थः, निद्राति निद्रां । प्राप्नोतीत्यर्थः, प्रपञ्चास्फुरणपूर्वमात्मास्फुरणरूपां निद्रामनुभव- तीति भावः, यद्वा प्रपञ्चास्फुरणपूर्वमात्मास्फुरणरूपामित्यर्थः, तस्यापि अवास्तवत्वानिद्रात्वमेव या निशा सर्वभूतानां तस्यां ·उन्मत्त द्विभार्योब्राह्मणः। ૮૨૬ जागर्ति संयमी । यस्यां जाति भूतानि सानिशा पश्यतो मुनेरि'- ति भगवद्वचनात्ततो हेतो सा कर्कशा सौभाग्यभागिनी सुशो- भनं भगमैश्वर्यमसङ्गानन्दाद्वयादिरूपं सुभगमेव सौभाग्यं स्वार्थे ण्यत्तद्भजते तत्छीला कथं केन प्रकारेण स्यान कथमपी- सर्थः ॥ ६१ ॥ किश्च । रसरीतिं न जानाति कर्कशा कर्मवादिनी । पतिव्रता स्वभावेन भर्तारं स्तौति केवलम् ॥६२॥ रसरीतिमिति । कर्कशा प्रवृत्तिभार्या रसरीतिं रसस्य मुख- स्य रीतिराचरणं 'रसो वै स' इति श्रुतेस्तां न जानाति न वेति, किन्तु कर्मवादिनी कर्म क्रियामेव वदितुं प्रतिपादयितुं शीलमस्याः सा तथाभूताऽस्ति, किञ्च पतिव्रता पत्युः प्रमातृरूपस्य स्वामिनो व्रतं नियम इव व्रतं नियमो यस्याः सा तथा विधा यद्यपि त- थापि सा स्वभावेन स्वस्या भावः हस्तेन कृत्वा भर्तारं स्व- पोषकं प्रमात्तारं कर्तृत्वारोपेण तस्मिन्केवलं स्तौत्येव प्रशंसत्येव नतु तत्तात्त्विकरूपज्ञानेन तत्सुखमनुभवतीत्यर्थः ॥ ६२ ॥ इदानी प्रवृत्ति र्यायाः सकाशानिवृचिमाया यदन्तरं तत्मदर्शयति । ज्ञाननिष्ठा तु रसिका तत्तत्संस्ङ्कारलक्षणैः । आनन्दयति भतीरं तमेवाश्लिष्य खेलति ॥ ६३ ॥ ज्ञाननिष्ठा विति । हे शिष्य ज्ञाननिष्ठा तु ज्ञाने जीवब्रह्मै- क्यबोधे निष्ठा सहजप्रीतिर्यस्याः सा तथाविधा निवृत्तिभार्या तुपदेन प्रवृतिभार्यायाः सकाशादस्या महद्वैलक्षण्यं सूचितं, तदेव विशदयति रसिकेति, रसिका रसमात्ममुखं जानातीति रसि- १०४ ·बोधसारे। काऽस्ति अतस्तत्तसंस्कालक्षणैस्ते च ते शान्तिदान्यादयः संस्कारा वासनाविशेषास्तान्येव लक्षणानि चिनानि तैः कु- त्वा भर्तारं स्वपोषकं ज्ञानात्मानमानन्दयति मुखीकरोति तमेव केवलं सुखात्मानमेव न तु दुःखितं संसार्यात्मानमियर्थः, आ- श्लिष्यालिङ्ग्य तेन सहैक्य प्राप्येत्यर्थः, खेलांत क्रीडतीयर्थः, जीवन्मुक्तस्वभावेन व्यापृणोतीति भावः॥६३ ॥ किञ्च। आसने शयने याने भोजने सा तदन्विता । क्षणं न तिष्ठति स्वामी तां विना रसलालसः॥६४॥ आसोत । मा निवृत्तिभार्याऽऽसने स्थाने शयने पर्यङ्कादौ शयने च याने यात्रायां भोजनेऽनादिभक्षणे विषयभोगे वा क्रियमाणा इत्यादिसर्वक्रियासु तदन्विता तेन मुखरूपेणात्मना- अन्वता युक्ता भवतीति शेषः, आत्मापि तां यत्वा क्षणमन्यत्र न निष्ठनीति तयोरभेदज्ञानायाह क्षणांमति, स्वामी निवृत्तिभार्यायाः पतिश्चिदात्मेत्यर्थः, रसलालसः सन् रसो मुक्तिसुखं तस्मिन्ला- लसा यस्य स तथोक्तः सन् तां निवृत्तिवनितां विना ऋते क्षणं क्षणमात्रकालाप न तिष्ठति न वर्त्तते निवृत्तिवनिताया निवृ. तात्मनश्चैकरूपेणावभासमानत्वादिति भावः ॥ ६४ ॥ अतो ज्ञानी प्रवृत्तिवनितायां नैव रमेतेत्याह । यस्तु जानाति चातुर्यान्महदन्तरमेनयोः । स कथं तत्र मूढायां रमेत किमु तत्सुखम् ॥६५॥ यस्विति । हे शिष्य यस्तु यः कोपि ज्ञानी तुपदेनाज्ञा- नितोऽस्य महदन्तरं मूचितं, चातुर्याच्चतुरः कुशलस्तस्य भाव- श्चातुर्य तस्मादेनयोरुक्तविधयोः प्रवृत्तिनिवृत्तिर्भाययोमह-

·उन्मत्त द्विभार्योब्राह्मणः ।
८२७
दयन्तमन्तरं भेदं जानाति वेत्ति स ज्ञानी तत्र तादृशदुःखरू-
पभार्यायां तत्र हेतुर्मूढायामज्ञानरूपायां प्रवृत्ति षायां कथं केन
हेतुना प्रकारेण वा रमेत रमतां ज्ञानाज्ञानयोस्तमःप्रकाशयो-
रिक्षकत्र स्थिससम्भवान्न तयाः केनापि प्रकारेण क्रीडा सम्भ-
वतीति भावः, किमु तत्सुखं तादृशमूढस्त्रीभागजन्यं सुखं किमु
किं तत्र किमपीयर्थः, असत्त्वादुःखमिश्रितत्वाच्च न तत्मुखमे-
घेति भावः ॥६५॥
तर्हि तत्र केन रतिः कार्येत्यत आह ।
यस्तु कश्चिन्महामूढः पामरः पशुधर्मवान् ।
कर्कशायां रमते रसिकांच न विन्दति ॥ ६६ ॥
यस्त्विति । हे शिष्य यस्तु यः प्रमिद्धः कोपि पुरुषो म.
हामूढो महानयन्तं मूढो मूर्योऽज्ञानित्वादुःखदपदार्थ सेवने
कदाचिजातेऽपि तज्जन्यदुःखानुभवेन तत्त्यागोऽपिस्यात्तस्य तु त-
दनुभवपि तत्रैव पुनः पुनरासक्तत्वान्महामूढत्व मत एव -
मरो ग्रामीणस्तत्रापि पशुधर्मवान्पशूनां श्वादीनां मैथुनसमये शि-
श्नस्य योन्यन्तरवरोधनेन लोककृनताडनजन्यदुःखस्यानुभूयमा-
नत्वेपि तत्रैव पुनः पुनः प्रवृत्तिरूपो धर्म इव धर्मः प्रवृत्तिर्विद्य-
ते यस्य स तथोक्तः स उक्तलक्षणो मूर्खस्तत्र कर्कशायां प्रवृ.
त्तिरूपायां भार्यायां रमते क्रीडति, किश्च स रमिकां च सुख-
प्रदां निवृत्तिवनितामपि न विन्दात नैव प्राप्नोति ॥६६॥
तस्यां च दुःखप्राप्तौ तया सह नित्यं च कलहे च जाय-
मानेपि तां न विसृजतीत्याह ।
तस्यां च दुःखमाप्नोति प्रत्यहं कलहायते ।
भूयस्तामेव भजते दौर्भाग्यं स्यत तादृशम् ॥ ६७ ॥

·૨૮ बोधसारे। तस्यां चेति । सोऽतिमूढस्तस्यां प्रवृत्तिभार्यायां दुःखं क्लेशं प्रामोति लभते प्रसहं चेत्युभयान्वयि नियमेव कलहायते कलहं करोति तथापि भूयः पुनरपि तामेव प्रवृत्तिभार्या दुःख. रूपामेव भार्या भजते सेवते, ननु दुःखानुभवे सति पुनस्तत्रैव प्रवृत्तिः कुत इसाशझ्याह दौर्भाग्यमिति, तस्या तिमूढस्य तादृशं दुःखानुभवे सति पुनः पुनस्तत्रैच प्रवृत्तीच्छारूपं दौर्भाग्यमेव ज- न्मान्तरीयं दुःखपदं कर्मैच तत्र प्रवृत्तीच्छाजनकं ज्ञेयम् ॥ ६७॥ इदानीमस्य द्विभार्यश्लोकविवरणस्य विषयं स्पष्टयति साधैन । अत्र द्विभार्यशास्त्रार्थे विषयो ऽयं व्यवस्थितः । निवृत्तिवनितां त्यत्वा प्रवृत्तो नरकं व्रजेत् ॥६॥ अवेति । हे शिष्य अत्रास्मिन् द्विभार्यशास्त्रार्थे द्वे उभे भार्ये जाये तयोः शास्त्रार्थे निर्णये ऽयं वक्ष्यमाणो विषयः सिद्धान्तो व्यवस्थितो निश्चितोऽस्ति तमेव व्यक्तं दर्शयति नि- वृत्तीति। निवृत्तिवनितां निवृत्तिरूपा या वनिता भार्या तां त्यक्त्वा विहाय प्रवृत्तः प्रवृत्ति भार्या गामी नरकं संसारलक्षणं नरकं व्र- जेत्याप्नुयात्संसारस्य नरकत्वे निरालम्बोपनिषच्छुतिः 'को न- रक इति, असत्संसारविषयिजनसंसर्ग एव नरक' इति ॥ ६८॥ प्रवृत्तिवनितां न्त्यत्का निवृत्तो माक्षमश्नुते । विषमाप्येष शास्त्रार्थःप्रमाणं व्यासवाक्यतः ॥६९॥ किञ्च प्रवृत्तिवनितां प्रवृत्तिनाम्नी या वनिता भार्या तां सक्त्वा विहाय निवृतो निवृत्तिभार्यागामी मोक्षं मुक्तिमश्नुते प्रा. नोति नन्वेतच्छास्त्रविरुद्धं स्वकपोलकल्पनयोक्तं कथमङ्गीका. यमित्याशमाह विषमो पति, एषोऽयं द्वि यशास्त्रविषयः ·उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८२९ शास्त्रार्थो निर्णयोऽपि यद्यपि विषयो विरुद्धस्तथापि व्यास- वाक्यतो व्यासः पाराशर्यस्तस्य वाक्येन प्रमाणं प्रामाणिकोऽस्ति व्यासवाक्यं च 'गुणदोषदृशिर्दोषो गुणस्तूभयवर्जित इति, गुण- दोषशब्दाभ्यां विधिनिषेधरूपा प्रवृत्तिरेवाभिहिता तत्त्याग ए- वोभयवर्जितपदेनाभिहितस्तस्यैव च गुणत्वप्रतिपादनं मुक्तिप्रा- प्तिहेतुत्वात्तथा । 'सर्वधर्मान्परिसज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः' ।। इति च, श्रुतिरपि 'इयागेनैके अमृतत्वमानशुरिति ॥६९॥ एवं द्विभार्यश्लोकार्थ व्याख्यायात्र तत्सप्राप्ति सूचयितुं गोनाह। इति प्रवृत्तिनिवृत्तिशास्त्रविवरणम् । इतीति । प्रवृत्तिनिवृत्ति शास्त्र विवरणं प्रवृत्तिः कर्मसु प्रवर्त्तनं नि- वृत्तिश्च मोक्षेच्छया ततो निवर्तनं तयोः शास्त्रमनुशासकं वाक्यं 'द्विभार्यो ब्राह्मण' इत्यादिरूपं तस्य विवरणं व्याख्यान मिति अत्र समाप्तं ज्ञेयम, इत उत्तरं प्रकृतमुन्मत्तप्रलापनमेवेति ज्ञापयितुमाह। अथान्यदपि । अथेति । अथ प्रवृत्तिनिवृत्तिशास्त्र विवरणानन्तरमन्यदीप पूर्वोक्तोन्मत्तमलापादन्यदितरदुम्मत्तमलापनमेवोच्यत इति शेषः, तत्र प्रथमं लोके कस्य चिद्भूतबाधायां सत्यां तस्यैहिक- पारलौकिकमुखमाधनभूतकर्माद्यनुष्ठानासम्भवेन मोक्षसाधनज्ञा- नहेतुश्रवणाद्यनुष्ठानासम्भवेन च सर्वसुखापाप्त्या निन्यत्वं प्र- सिद्धमत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति । एकौ विष्णुर्महद्भूतं व्यासेनोक्तं लगेद्यदि।

·बोधसारे। तन्महाभूतसञ्चारे न दूरे परमं पदम् ॥ ७० ॥ एक इति । हे शिष्य एकः स्वगतसजातीयविजातीयभेदर- हितो विष्णुापनशीलः परत्मात्मा महदेशकालवस्तुकृतपरि- च्छेदशून्यं ब्रह्मरूपं भूतं सन्मात्रं पिशाचं चेति व्यासेनोक्तं बा- दरायणेन कथितमस्ति तद्यदि यहि लगेच्छरीरे सञ्चरेत्तर्हि तदा तन्महाभूतसंचारे तद्यद्यासेनोक्तं महाभूतं ब्रह्मस्वरूपभूतं पिशाचमदृश्यत्वे सति सर्वपाणिशरीरेषु सञ्चारित्वात्तस्य स- चारे प्रवेशे जाते सति परमं कार्यकारणातीतं पदं स्वरूपं न दूरे दूरदेशे नास्ति किन्तु समीप एव बर्तते लोके हि ब्रह्मभू- तस्य प्रबलत्वमदृश्यरूपेण शरीरमवेशकारित्वं प्रसिद्धमिति त. सादृश्येन विष्णोरपि ब्रह्मभूतत्वमतस्तत्कृतबाधावतोऽप्रयोजक जीवनमिति यदुक्तं तदसमञ्जसमेवेति भावः ॥ ७० ॥ किञ्च डाकिनीमन्त्रजापकानां लोकशास्त्रे नरकपात उक्तो. ऽत्र तुन्मत्तस्तविपरीतं प्रलपति । डाकिनीसिद्धमन्त्रोऽयं ब्रह्मास्मीत्यक्षरात्मकः । भावनामावतो यस्य सद्यस्तद्रूपतां ब्रजेत् ॥ ७१ ॥ डाकिनीति । हे शिष्य अयमेष ब्रह्मास्मीत्यक्षरात्मको- ऽहमहंपदलक्ष्यः कूटस्थश्चिदात्मा स एव ब्रह्म देशाद्यपरि- च्छिन्नमस्मि भवामीसेवमात्मब्रह्मैक्यबोधकानि अक्षराणि वर्णा एवात्मा स्वरूपं यस्य स तथोक्तो डाकिनीसिद्धमन्त्री डाकिनीनां सिद्धो मन्त्रो यथा भावनामात्रेण डाकिनीत्वपापको भवति स इवास्ति, कुत इत्यत आह भावनेति, यस्य ब्रह्मा- स्मीति मन्त्रस्य तस्यार्थस्य च भावनामात्रतः केवलं भावनयैव सधस्तत्कालमेव तद्भावकस्तद्रूपतां तस्य ब्रह्मणो रूपं स्वरूप ·उन्मत्तप्रलापशतकम् । तस्य भावस्तत्ता तां व्रजेत्याप्नुयादतो डाकिनीमन्त्रसादृश्या- दस्य डाकिनीमन्त्रत्वमस्य च भावनया परमपदमाप्तिदर्शनाड्डा- किनीसिद्धमन्त्रजापकानां नरकपातो भवतीत्युक्तमसमञ्जसमे- वेति भावः ॥७१ ।। किञ्च लोके कस्मिन्नपि पदार्थे ममत्वाभिनिवेशो न कार्य इत्युक्तमत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति । गुरुशास्त्रप्रसादेन संप्राप्य परमं पदम् । ममैवेदं मया प्राप्तमिति प्राह स उत्तमः ॥ ७२ ॥ गुरुशास्त्रेति । हे शिष्य गुरुशास्त्रप्रसादेन गुरोर्महावा- क्योपदेष्टुः शास्त्रस्य च वेदान्तस्य प्रसादः प्रसन्नता तेन कृत्वा परमवार्यकारणातीतं पदं स्वरूपं संपाप्योपलभ्य यः पुरुष इदं स्वरूपं ममैव प्रत्यगात्मनोऽहम्पदलक्ष्यस्यैवास्ति मया प्रसगा- त्मना चिदाभासेनेदमिति साक्षात्माप्तं लब्धमित्येवं प्राह क. थयति स पुरुष उत्तमः श्रेष्ठोऽन्योऽधमोऽस्ति अतो गीताया मिदमद्य मया लब्धाम'त्यादिनोक्तमिदं ममेदं मयालब्ध- मित्येव जल्पनमासुरीसम्पत्त्वेन निन्द्यमिति तदयुक्तमेवेति भावः ॥ ७२ ॥ किञ्च लोको हि यत्किञ्चनवस्तुनः प्राप्तरेव प्राप्तिरिति मन्यतेऽत्र तून्मत्तस्तविरुद्धं प्रलपति । यत्त जन्मशताभ्यस्तविज्ञानैरपि वस्तुतः । न किञ्चिदपि सम्प्राप्तं तस्य प्राप्तिर्महीयसी॥७३॥ यविति । हे शिष्य यत्तु यच्च लोकप्रसिद्धवस्तुविलक्षणं वस्तु जन्मशताभ्यस्तविज्ञानपि जन्मनां जनीनां शतानि श.

·बोधसारे। तकानि अनन्तशतकानीत्यर्थः, तेष्वभ्यस्तानि अभ्यासेन स- म्पादितानि यानि विज्ञानानि तैः कृत्वापि वस्तुतः पारमार्थि- कशा किश्चिदपि किमपि न प्राप्तं न लब्धमात्मस्वरूपस्य नित्योपलब्धत्वेन स्वयंप्रकाशत्वेन च ज्ञानप्राप्यत्वाभावादिति भावः, अतोऽलब्धमेवात्मस्वरूपं तस्यात्मस्वरूपस्याऽऽत्माऽलभ्य इति ज्ञानवतो वा प्राप्तिरुपलब्धिमहीयस्यतिश्रेष्ठाऽस्ति अतः किञ्चिद्वस्तुप्राप्तवतो लाभोऽप्राप्तवतोऽलाभ इति यदुक्तं तदसमञ्जसमेवेति भावः ॥ ७३ ॥ किश्चातिसूक्ष्मस्यातिसूक्ष्मत्वं महतो महत्त्वं दृश्ये दृ- श्यत्वमदृश्येऽदृश्यत्वं परे परत्वं स्वे स्वत्वं च येन ज्ञायते त- सामाणिकं ज्ञानमित्युच्यतेऽत्र तून्मत्तस्तविपरीतं प्रलपति । अणीयसो महीयस्त्वं नेदीयस्त्वं दवीयसः । परस्य निजरूपत्वं यत्प्रत्येति प्रमा हि. सा॥ ७४ ॥ अणीयस इति । हे शिष्य अणीयसोऽतिसूक्ष्मस्य व- स्तुनो महीयस्त्वमतिमहत्वमतिशयितं महन्महीयस्तस्य भाव- स्तत्त्वमिति विग्रहः, दृश्यत्वाभावादतिसूक्ष्मस्य वस्तुनो देशाद्यप- रिच्छिन्नत्वेन ब्रह्मत्वादतिमहत्वं यद्यया प्रमया प्रत्येति अनुभवति, किञ्च दवीयतोऽतिशयेनादृश्यं दवीयस्तस्य प्रसगभिन्नब्रह्मणो नेदीयस्त्वं नेदीयः समीपतया साक्षादतिश्यं तस्य भावस्तत्वं दृ- विषयत्वमिवादृश्यस्यात्मनः स्वत्वस्वप्रकाशत्वाभ्यामतीव दृश्यत्वं यद्यया प्रमया प्रयेति अनुभवति, किञ्च परस्य कार्यकारणाती- तस्य परमात्मनो निजरूपले निज स्वीय रूपमाकृतिस्तस्य भाव- स्तत्त्वं व्यवहारावस्थायां परोक्षपत्यक्षत्वाभ्यां सर्वज्ञकिञ्चिज्ञत्वा- भ्यां जगदधिष्ठानव्यष्ट्यहङ्काराधिष्ठानत्वाभ्यां परिपूर्णसद्वितीय स्वाभ्यां च स्वपरत्वरूपभेदे प्रतीयमानेपि भागलक्षणया विरु- .

·उन्मत्तद्विभार्यों ब्राह्मणः । शित्यागेनाविरुद्धाशचिन्मात्रस्यैक्यात्परमात्मनः स्वस्वरूपत्वं यद्यया प्रमया प्रवेति अनुभवति सोक्तप्रकारा त्रिविधरूपापि प्रमा प्रमाणरूपा दृत्तिरस्ति हीत्येवं विद्वत्सु प्रसिद्धमत एतद्वि- परीतप्रमापाः प्रमात्वं यदुक्तं तदसमञ्जसमेवेति भावः ।।७४ ॥ किञ्च लोके शास्त्रे च लौकिकं दृश्यपदार्थविषयं यज्ञानं तत्सत्यमित्युच्यतेऽदृश्यपदार्थविषयकज्ञानस्य च मिथ्यात्वमत्र उन्मत्तस्तविपरीतं प्रलपति । यदृश्यते तत्तु मिथ्या तत्सत्यं यन्न दृश्यते । एतत्प्रामाणिकत्वं हि महोपनिषदां मतम् ॥७५॥ यदिति । हे शिष्य यत्पदार्थजातं दृश्यते ज्ञायते तत्तु प- दार्थजातं मिथ्याऽमवस्ति यच्चात्मस्वरूपं न दृश्यते न ज्ञा- यते तदात्मरूपं ससमवाध्यं वस्तु अस्ति एतदुक्तलक्षणं प्रा. माणिकत्वं प्रमाणमिद्धं ज्ञानं तस्य भावस्तत्त्वं हि प्रसिद्धं महो- पनिषदां महत्यः श्रेष्ठा या उपनिषद उप समीप एव निषण्णं स्थितं श्रेयः कल्याणं मोक्षरूपं यामु ता उपनिषदो वेदशि- रोभागास्तासां सर्वश्रेष्ठात्मज्ञानप्रतिपादकत्वादुपनिषदां म. हत्वमिति ज्ञेयं, मतमिष्टं दृश्यस्यासत्त्वे श्रुतयस्तावद् 'अतोऽन्य. दार्तम, अथात प्रादेशो नेति नेति, नेह नानास्ति किञ्चन, त- देतज्जडं मोहात्मकं मायामात्रमित्याद्याः, भात्मनोऽदृश्यत्वे च श्रुतयः, यत्तदद्रेश्पं, यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूषि पश्यति, न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनमि'खाद्याः, अदृश्यरूपस्यात्मनः सत्त्वे चापि श्रुतयः 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे- त्याचाः, अतोऽदृश्यासत्तदृश्य सत्त्वज्ञानस्य प्रामाणिकत्वं यदु- च्यते तदसमञ्जसमेवेति भावः ॥ ७५ ।। १०५ ·बोपसारे। किञ्च लोके जगद्गत विचित्र पदार्थेषु नीरसत्वप्रतीतिमतः पुरुषस्य किश्चित्कालं जीवन प्रतीयमानेपि भिषभिर्मतत्वमेव निश्चितमित्येवं वदन्तीति प्रसिद्धमत्र तून्मतस्तद्विपरीतं प्रलपति । विचित्रा यस्य रचना समस्ता भाति नीरसा । जीवन्मृतकतुल्योऽसौ जीवन्मुक्तः श्रुतौ स्तुतः ॥७६॥ विचित्रेति । हे शिष्य इयं दृश्यमाना समस्ता सकला विचित्राऽनेकरूपा रचना जगद्घटना नीरसा रसः सुखं निर्गतो निवृत्तो यस्याः मा तथा भूना यस्य पुरुषस्य भाति भासते असौ पुरुषो जीवन्मृतकतुल्यो लोकदृष्ट्या किञ्चिजीवन्मृतकः प्रेतस्तन तुल्यः सदृशाऽस्ति तथाप्यसौ श्रुतौ वेदे जीवन्मुक्तो लोकशा जीवन्मन्परमार्थदशा मुक्तो मुक्ततां प्राप्त इसेवं स्तुतः प्रशंसितोऽस्ति अतस्ता दृशस्य जीवन्मृतकत्वं यदुच्यते लोके तदसमजसमेवेति भावः ॥ ७६ ॥ किञ्च यस्य जन्मान हितमहितं वा किमपि न प्राप्तं स्वे- नान्येन वा न च स्वहितं परहितं वा ज्ञातं किमपि तस्य जन्म- व्यर्थमिति वदन्ति लोके लौकिकशास्त्रे चात्र तून्मतस्तद्विरुद्धं प्रलपति । स्वयमेव प्रकाशेत दीपः शून्यालये यथा । तस्य व्यर्थप्रकाशस्य सार्थकं जन्म वर्णितम् ॥ ७७॥ स्वयमेवेति । ह शिष्य यथा यदृच्छ्न्यालये शून्यं दीप- प्रकाशव्यवहतजनहीनं यदालयं गृहं तस्मिन्स्वयमेवान्यव्यत्र- हारिजनरहित एव प्रकाशत प्रकाशमानस्तिष्ठति तथा तद्वद्यः पुरुषः शून्यालये शून्यं मातृपितृवन्धुभांगनीभार्यापुत्रसुहृन्मि- त्रादिहीनं यदालयं गृहं तस्मिन्स्वयमेवैकाक्येवोक्तमातृपित्रादि- ·उन्मत्तद्विभार्यों ब्राह्मणः। हीन एवेसर्थः, प्रकाशेतं दृश्येत तस्योक्तविधस्य व्यर्थप्रकाशस्य व्यर्थों धर्मार्थकाममोक्षाख्यार्थचतुष्टगहीनः प्रकाशो दृश्यत्वं यस्य तस्य जन्म जननं सार्थकं सफलामत्येवमम्मन्मते वर्णितं कथितमस्तीति लोकार्थः, परमार्थस्तु यथा यद्दीपः प्रदीपः शून्यालये शून्यं दीपप्रकाशव्यवहर्तजनहीनं यदालयं तस्मिनस्व- यमेव स्वप्रकाशव्यवहतजनरहित एवं प्रकाशेत प्रकाशमानो वर्त्तत तथा तद्वयः पुरुषो जन्मान्तरीयसाधनैः कस्माच्चित्प्र- तिबन्धात्पूर्वजन्मनि अमाप्तसाक्षात्कारः मन्तेनैव प्रतिबन्धन कस्य चिद्गृहस्थस्य गृहे हस्तामस्तकादिरित प्राप्तजन्मा सन्- अत्रैव जन्मनि मातृपित्रादिमम्बन्धरहितत्वाच्छ्न्ये गृहे स्वय- मेव वास्तवपितृमात्रादिसंवन्धरहित एवं प्रकाशेत दृश्येत त- स्योक्तविधस्य व्यर्थप्रकाशस्य विगतो नित्तोऽर्थोऽर्थका- मधर्ममोक्षाख्यार्थस्तेषां मिथ्याभूतत्वाद्यस्मात्प्रकाशात्स ता. दृशः प्रकाशो यस्य तस्य पुरुषस्य जन्म जननं सार्थकं सफलं परमप्रयोजनमोक्षस्य सिद्धरित्येवं वर्णितं कथितम, उक्तांवधान्य- स्यैव निरर्थकं जन्मेसर्थः, यद्वा यः प्रमाता शून्यालये दीप इक शून्यालये पितृमात्रादिसंबन्धरहितं संन्यासगृहणेन सर्वमंबन्ध- रहितं यद्गृहमालयं तस्मिञ्च्छरीरे स्वयमेवैकाक्येव प्रकाशेत दृश्येत तस्योक्तांववस्यार्थप्रकाशस्यौहकपारलौकिकार्थहीनः प्र. काशो ज्ञानं यस्य तस्य जन्म जननं संन्यासलक्षणां लोक- प्रसिद्धं वा जन्म यस्मिन्नेतादृशः संन्यासः साधितस्तत्मार्थक सफलं वर्णितं कथितं शास्त्रेष्विति, यद्वा यः साधिष्ठानो बुद्धि स्थश्चिदाभासः शून्यगृहदीप इव शुन्यालयो शून्यं कर्तृतभो. तृत्वरागदिसंबन्धहीनं यदालयं ज्ञानेन बाधितत्वात्मर्वदैव लीनप्रायं शरीरत्रयं तस्मिन्नेव स्वयमेव कूटस्थादभिन्नत्व स्वस्य ·बोधसारे। ज्ञात्वा स्वयंशदवाच्यकूटस्थाभिन्न एव नान्य इसर्थः, प्रका- शेत स्वयं प्रकाशमानस्तिष्ठति तस्योक्तविधस्य व्यर्थप्रकाशस्य मिथ्यावाद्विगता निवृत्ता अर्था धर्माधाश्चत्वारो यस्मात्स तथाभूतः प्रकाशो ज्ञानं यस्य तस्य प्रमातुरस्मदृष्ट्या यज्- जन्म लिङ्गशरीर आविर्भावलक्षणं जननं तत्सार्थक कर्माचर- णेन लोकसंग्रहरूपो मुमुक्षूणां ज्ञानप्राप्तिरूपश्च योर्थः फलं तेन सहितमेवास्तीत्येवं वर्णितं कथितं शास्त्रेष्विति शेषः, यद्वा यः कूटस्थ आत्मैव शून्यालये दीप इव शून्यालये शून्यमसघ- दालयं कालत्रयेपि नष्टप्रायं शरीरं तस्मिन्स्वयमेवान्यचिदा- भासबाधेनानन्य एव प्रकाशेत प्रकाशितो भवेत्तस्योक्तविधस्य व्यर्थप्रकाशस्य विगतो नित्तोऽर्थः प्रकाश्यरूपो द्वैतमपञ्चो यस्मात्स तथाविधः प्रकाशो ज्ञानमात्रस्वरूपं यस्य तस्य कूट- स्थात्मनो जन्माऽसङ्गनिर्विकारसच्चिदानन्दस्वरूपाविर्भावलक्षणं जननं सार्थकमर्थः सद्रूप आत्मैव तेनारांहतमेव तन तु लो- कमसिद्धमिव जन्म तदिति चर्णितं कथितं विद्भिरिति शेषः, यद्वा यस्तत्वंपदार्थयोः परमात्मकूटस्थयोर्भागलागलक्षणया विरुद्धाशयागेनाविरुद्धचिन्मात्ररूपमैक्य मनुभूग वर्तमानः स्व- यमेव प्रत्यगात्माभिन्नब्रह्मरूप एव नान्य इसर्थः, शून्यालये दीप इव शून्यालये शून्यमसद्वैनं तस्यालये 'नेह नानास्ति किञ्चन/- सादिश्रुतिभिः कृत्वा बाधे सति प्रकाशेत सर्वलयावधिरूपेण प्रकाशमान इयर्थः, स्यात्तस्य ब्रह्माभिमप्रसगात्मनो व्यर्थप्रका- शस्य सतोपि विगतो निवृत्तो द्वैतरूपोऽर्थः प्रयोजनं यस्मात्स तथाविधः प्रकाशश्चेतनं यस्य स तथाविधस्तस्य जन्म द्वैतरूपे- गाविर्भावलक्षणं जननं सार्थकमर्थो जीवन्मुक्तिलक्षणः पुरु- पार्थस्तेन सहितमेव दिसेवं वर्णितं कथितमित्यलमतिविस्त- ·बोधसारे। भासो निशायामेव महावाक्यविवेकेन तत्त्वंपदार्थयोः कूटस्थ- परमात्मनो गयागलक्षणया विरुद्धप्रत्यक्परोक्षाचं त्यक्त्वा त- दैक्यरूपायां रात्रौ सर्वप्राणिभिस्तत्र मुप्तत्वाद् । या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागति संयमी' । इति भागवदुक्ते गर्मि जागृतिमानस्मि, किश्च स- कलं समस्तं दिनं दिवसं प्रति कार्यकारणरूपो व्यवहारो- ऽज्ञानिनां दिवसस्तस्मिन्निति भावः, निद्रामि स्वपामि । 'यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेरि'त्युक्तेः, आत्मस्वरूपे जागर्मि प्रपञ्चे निद्रामीयाशयः, किञ्चैतादृशविपरी- तकारिणमपि मा मां जरामरणादयो जरा वार्धक्यं मरण च मृत्यु स्तावादी येषां जन्मादीनां ते तथोक्ता रोगाः पीडाहेतुत्वाध्या- धयस्ते न'च वाधन्ते नैव पीडयन्ति, अतो भिषक्शास्त्रे यदुक्तं रात्री जागरणं दिवा निद्रा च न कर्तव्या रोगहेतुत्वादिति तदयुक्तमेवेति भावः ॥ ७९ ॥ किञ्च बुद्धिमत एव बुद्धिमत्त्वं लोके शास्त्रे च प्रतिपाद्यतेऽत्र तून्मत्तो भगवता निबुद्धेरेव बुद्धिमत्त्वमर्जुनं प्रत्युपदिष्टमिति त- मुपहसन्मलपति । उत्तमाधममध्यानां भेदभानं धियां फलम् । ताभिहीनस्य हरिणा प्रोक्ता पण्डितराजता ॥८॥ उत्तमेति । हे शिष्य उत्तमाधममध्यानामुत्तमः श्रेष्ठोऽधमो नीचो मध्यः मध्यमस्तेषां भेदभानं भेदस्य पार्थक्यस्य भानं प्र- तीतिरेव धियां बुद्धीनां फलं प्रयोजनमस्तीति सर्वलोकेषु प्रसि- दं गीतायां तु ताभिर्बुद्धिभिर्हीनस्य रहितस्य पुरुषस्य हरिणा सर्वजगत्संहारशीलेन श्रीकृष्णेन पण्डितराजता पण्डिता बुद्धिम- ·उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८३९ न्तस्तेषां राजेन शोभमानस्तस्य मावस्तत्ता प्रोक्ता कथिता । उपहमनपक्षे कृष्णस्य- कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्पद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्र. वृत्त' इत्यादिवाक्यैर्लोकानां क्षयकर्तृत्वप्रतिपादनं प्रसिद्धमत इवार्जुनाय विरुद्धमुपदिशंस्तन्मिषेणैव तत्महिनसर्वजगन्नाशे प्र- वृत्त इति हरिपदार्थाशयेनोपहमनं, प्रलपनञ्च निबुद्धेर्बुद्धिमत्त्वं विरुद्धमिति । वस्तुतस्तु विषमबुद्धिनिरासेनात्माकारसमबुद्धिमर्जु. योपदिशन्मुक्तिपवत्वेन समस्तदुःखहरणशीलत्वाद्धरिरितिना- नाम्नोऽन्वर्थकतेति भावः ॥ ८० ॥ किञ्च लोकशास्त्रे लोके च बुद्धियुक्तस्यैव बुद्धियुक्तत्वं प्रति. पाद्यतेऽत्र तून्मत्तो गीतायां भगवता जडस्यैव बुद्धियुक्तत्वं प्रति- पादितमित्येव तमुपहसन्पलपति । जडेन येन संत्यक्ते उभे सुकृतदुष्कृते । बुद्धियुक्तः स एवति पार्थ प्राह जनार्दनः ॥ ८१॥ जडेनेति । हे शिष्य येन ज्ञानिसंमतेन लोकदृष्ट्या जडेन मूढेन पुरुषेण साज्यासाज्य ज्ञानशून्यत्वाज्जडत्वमत एव सुकृत- दुष्कृते सुकृतं पुण्यकर्म दुष्कृतं च पापकर्म ते उभे द्वे अपि सत्यक्ते कालत्रयासत्वबुद्ध्या पुनरुत्पांतर्यथा न स्यात्तथा विसृष्टे स एवो क्तविधो जड एव बुद्धियुक्तो ज्ञानयुक्तो नान्य इसेव । 'बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते' इत्यादिवाक्यैर्ज- नार्दनो जनानां जीवानामर्दनो गतिरूपः श्रीकृष्णः पार्थ पृथा कुन्ती तस्या अपत्यं पुमान्पार्थस्तं प्राहोक्तवाञ्, जडे बु. द्धियुक्तत्वकथनमनर्थकत्वाभासेन प्रलापः, जनार्दनपदेन स- मस्तजीवानामेतादृशविरुद्धज्ञानोपदेशेन जनार्दननानो निरर्थ- ·बोधसारे। कत्वेन प्रत्युतघातकत्वेन च विरोधिलक्षणान्यायस्यात्र सम्भ- वादभद्रायां भद्रा नामेवोपहसनं, पार्थपदेन च तथैव पृथापुत्रत्वे- नातीव कातर्यवतोऽर्जुनस्य तथाकम्पनमतीव युक्तमेवाऽर्दधातो. गतिकम्पनार्थवत्त्वादिति वोपहसनं, वस्तुतस्तु मुकृतदुष्कृतज्ञा- नरहितज्ञानस्यैव मोक्ष हेतुत्वेन तादृशज्ञानवत एव बुद्धियुक्तत्व- मित्येवमुपदेशेन पृथापुत्रत्वेनाधीरस्यार्जुनस्याधीरत्वनिरासेन च मोक्षसाधनभूते ज्ञाने स्थिरीकरणाजनार्दनाम्नोऽन्वर्थकथने- न प्रमाणमेवैतदिति मुकृतिन एवं लोके बुद्धियुक्तत्वं यदुच्यते तदसमञ्जसमेवेति भावः ॥ ८१ ॥ किञ्च लोके तुच्छस्य तुच्छत्वमेव प्रतिपाद्यतेऽत्र तून्मत्त. स्तद्विपरीतमर्जुनाय भगवतोक्तमिति प्रदर्शयन्नुपहसंश्च तं प्र. लपति । कृताकृतैर्न यस्यार्थो नाश्रयो यस्य कुत्रचित् । पार्थसारिथरित्याह स तुच्छः स्वच्छमुक्तिभाक् ॥२॥ कृताकृतैरिति । हे शिष्य यस्य ज्ञानिनः कृताकृतैः कृता- नि कर्मफलानि अकृतश्च मोक्षस्तैरर्थः प्रयोजनं न नास्ति, किञ्च यस्य ज्ञानिन अाश्रयोऽभिनिवेशः कुत्र चिद्वैतेद्वैते वा कचिदपि न नास्ति उभयस्यापि मिथ्यात्वात्स उक्तलक्षण: पुरुषस्तुच्छ एव लोक उपेक्षाविषय एव यद्यपि तथापि पा- थसारथिः पार्थस्यार्जुनस्य सारथिः सुतः श्रीकृष्णः स स्व. छमुक्तिभाक्स्वच्छा निर्मलाऽऽत्मस्थितिरूपा या मुक्ति मोक्षस्तां भजते सेवत इति स तथाविधोऽस्तीत्येवमाह कथि- तरानर्जुनायेति शेषः, तुच्छत्वलक्षणवतः परमपुरुषार्थमोक्ष- माप्तिर्भवतीति तस्य श्रेष्ठत्वकथनेन विरोधाभासानिरर्थकले प्र- ·उन्मत्त प्रलापशतकम्। लापत्वम्, असमञ्जसकथनेनासमञ्जसबोधेनैव क्षत्रकर्मयागात्सूत- कमणि प्रवृत्तिस्तत्रापि पृथापुत्रत्वेन सूचितकातर्यवतोऽर्जुनस्ये- त्युपहसनं, वस्तुतस्तु तादृशलक्षक्षणवत एवमुत्यधिकारित्वक- थनाद्यथार्थमेवोक्तम, एवं च लोके तादृशस्य तुच्छत्वं यदुच्यते तवयुक्तमेवेति भावः । तथाहि गीतायां- 'नव तस्य कृतेनार्थों नाकृतेनेह कश्चन । नचास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रय' इति ॥ ८२ ॥ किञ्च धर्माधर्मादिज्ञानशून्यानां लोकशास्त्रेषु मूढत्वमुच्यते- ऽत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धमर्जुनाय भगवतोपदिष्टमित्युपहसन्मलपति । धर्माधौं न जानाति न जानाति शुभाशुभे । सुखदुःखे न जानाति स ज्ञानीति मतं हरेः ॥ ८३॥ धर्माधर्माविति । हे शिष्य यः पुरुषो धर्माधर्मों धर्मों वेद- प्रणिहिनः स्वस्ववर्णाश्रमानुकूल आचारोऽधर्मश्च तद्विपरीत आचारस्तौ न जानाति न वेत्ति सत्त्वनिश्चयेन नावलोकयती- सर्थः, किञ्च शुभाशुभे पुण्यपापि न जानाति नवेत्ति, किञ्च मुखदुःखे सुखं धर्म दुःखं पीडा ते अपि न जानाति न वेत्ति, स उक्तविधोऽज्ञानी लोकदृष्टया प्रतीयमानोपि ज्ञानी ज्ञानवान- स्तीत्येवं हरेः श्रीकृष्णस्य मतं निश्चितमस्तीति त्वं विद्धि, अवाज्ञानिलक्षणवतो ज्ञानित्वकथनं निरर्थकत्वाभासेन प्रलपनम, अज्ञानिलक्षणवत एव ज्ञानिवकथनरूपविरूद्धोपदेशेन च सर्व- जगन्नाशकधर्मरत्वाद्धरिति श्रीकृष्णस्योचितमभिधानमित्युपह- सनं, वस्तुतस्तु पारमार्थिकाखण्डैकरसात्मविज्ञाने धर्माधर्मादि. ज्ञानाभावाद्यथार्थमेवेति न कोकशास्त्रोक्तं धर्माधर्मादिज्ञानश- न्यानामज्ञानित्वं समासमिति भावः, भगवद्वाक्यानि च 'गुण- दोषशिर्दोषो गुणस्तूभयवर्जितः, शुभाशुभफलैरेवं, सुखदुःखे समे ·बोधसारे। कृतले'यादीन्यत्रोह्यानि ॥ ८३ ॥ किश्च शास्त्रे साकारचिन्तनं निराकारचिन्तनं च मोक्षसा- धनत्वेन निरूपितमन तून्यत्तस्तद्विपरीतं पळपति । चिन्तनेनैव मुक्तिः स्यादिति सर्वत्र वर्णितम् । अस्माकं तु मते स्वस्मिन्न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ ८४ ॥ चिन्तनेनेति । हे शिष्य चिन्तनेनैव ध्यानेनैव मुक्तिमोक्षः स्थान्भवेदित्येवं सर्वत्र शास्त्रेस'तबुद्धयस्तदात्मानः,जाना दयानं विशिष्यते, मामनुम्पर युध्य च, मच्चिता मद्गतप्राणा' इत्यादिना गीतासु 'ध्यात्वा मुनिर्गच्छति भूतयोनि समस्तसाक्षि तमसः प- रस्तादिति श्रुतिषु च वर्गितं कथितम्, अस्माकं तु तुपदेन स्वमते ततो वलक्षण्यं सूचितं, मते निश्चितेथे स्वस्मिन्नात्मनि किञ्चिद- नात्मरूपमात्मरूपं वा न चिन्तयनैव ध्यायेन्ध्येयध्यान- ध्यातरूपत्रिपुटेमिथ्यात्वाद, अष्टावक्रोप्यताह । 'अचिन्सं चिन्यमानोऽमौ चिन्तारूपं भजत्यसौ । यत्का तद्गावनं तस्मादेवमेवाहमास्थित' इति । तस्मात्सर्वशास्त्रेषु ध्यानेन मुक्तिः स्यादिसेवं प्रतिपादितं यत्तदयुक्तमेवेति भावः ॥ ८४ ॥ तदेव स्पष्टयति सान। चिन्तनं सर्वशास्त्राणां मतमन्यन्मतं मम । न किञ्चिच्चिन्तनादेव स्वयं तत्त्वं प्रकाशते ॥ ८५॥ चिन्तनमिति । हे शिष्य सर्वशास्त्राणां सर्वाणि समस्तानि यानि शास्त्राणि तेषां चिन्तनं ध्यानं मतमिष्टं मोक्षसाधनत्वेना- भिमतमियर्थः, मम मेऽन्यद्भिन्नमेव मतं निश्चिस्ति किं तदि- यत आह नति, न किञ्चिचिन्तनादेव किञ्चिच्छब्दवाच्यं द्वैतम- ·उन्मत्तप्रलापशतकम् । ८४३ । द्वैनं वा तस्य चिन्तनं ध्यानं तदभावान्नकधेत्यादिवनशब्दस्थ किश्चिश्चिन्तनशब्देन सह समामः, तस्मादेव कारणात्स्वयं, खत एव तत्त्वमनारोपितं ब्रह्माभिन्न प्रसगात्मरूपं प्रकाशते प्रकाशितं भवति ।। ८५ ॥ ततः किमित्यत पाह। स्वयं प्रकाशिते तत्वे तत्क्षणात्तन्मयो भवेत् । स्वयमिति। तत्त्वेऽनारापितात्मस्वरूपे स्वयमनन्यद्रूपे प्रका- शिते प्रकाशमान सति तत्क्षणात्तत्त्वप्रकाशसमकालपेव तद. न्यस्य सर्वस्य बाधितत्वात्तन्मयः स्वयंप्रकाशात्मस्वरूप एक भवेत्स्याद् अत्रौच्छ्लोकव्याख्यानस्थ समाप्तिं द्योतयति । इति सार्धश्लोकौ । इतीति । सार्ध श्लोकावर्षेन सहितौ श्लोकौ द्वौ श्लोकाविति समाप्तावित उत्तरमन्यदेवेत्याशयः । इदानीं सगुणवर्णनं योग्यत्वाच्छ्लोके प्रशस्तमत्र तून्मत्तः श्रीकृष्णेन निर्गुणस्य गुणवर्णनं कृतमित्युपहसन्मलपति । एकोऽपि न गुणो यस्मिन्द्वौ त्रयो वा कुतः किल । गुणान्गायति गोविन्दो निस्त्रैगुण्यस्य तस्य हि ॥ ८६ ॥ एकोपीति । हे शिष्य यस्मिन्नात्मनि एकोपि मत्वं रजस्त मो वा, एकत्वसंख्यारूपो वा गुणो धर्मो न नास्ति तत्रात्मनि द्वौ गुणौ त्रयो वा गुणा द्वित्रिसंख्याश्च गुगणा वा कुनः कार- णाद्भवन्ति किलेति निश्चयेन नैव भवन्तीत्यर्थः, यता य. स्मिन्नात्मनि एकोपि एकत्वसंख्यारूपो धर्मो न नास्ति अद्वैत- रूपो धर्मो नास्तीत्यर्थः, तत्रात्मनि द्वौ द्विरूपौ प्रकृति पुरूषाख्यो " ·बोधसारे। धर्मों त्रयो वा सत्वरजस्तमोभिधास्त्रयो गुणास्तदभिमानिनो ह. रिविष्णुरुद्राख्याश्च तद्विषयाः संख्या अपि कुतः कस्मात्कार- णाकिलेति निश्चयेन नैव सन्तीयर्थः, तस्योक्तलक्षणस्य हि प्र- सिद्धस्य ज्ञानिनां निस्वैगुण्यस्य निर्गतं नित्तं त्रैगुण्यं त्रिगुणकार्य गुणाश्च वयो यस्मात्तत्तथोक्तं तस्यात्मनो गोविन्दो गोपाल: श्रीकृष्णो गुणान्धर्मान्गायति उपदिशति अर्जुनायेति शेषः, अत्र च निर्गुणस्य गुणगानं विरोधाभासेन निरर्थकत्वप्रतिभासना- पलपनं, निर्गुणस्य गुणकथनमयुक्तमिति विरूद्धभाषित्वेन गो- विन्दनाम्नो ग्रामीणत्वार्थग्रहादन्वर्थकत्वमिति उपहमनं, वस्तु- तस्तु निर्गुणस्यात्मनो गुणा असङ्गत्वसच्चिदानन्दादयो धर्मास्तेषां कथनमुपदेशनं मुक्तिसाधनमतो निर्गुणस्य गुणकयने मूढत्वं यदुच्यते तदसमञ्जसमेवेति भावः ॥ ८६ ॥ किञ्च कस्मिन्नामि कर्मणि ज्ञान उपासनायां चाधिकारित्वं यस्य नास्ति धर्मार्थकाममोक्षे च तस्य लोके शास्त्रे च निन्द्यत्वं श्रूयतेऽत्र तून्मत्तस्तादृशास्यैव मोक्षाधिकारोऽस्तीति भगवता प्र. तिपादितमिति तमुपहसन्प्रलपति । यस्य नैवाधिकारोऽस्ति कस्मिंश्चिदपि कर्मणि । मुख्योऽधिकारी कैवल्ये स गीतो नन्दसूनुना ॥८७॥ यस्येति ।हे शिष्य यस्य पुरुषस्य कस्मिंश्चिदपि कुत्र चिदपि कर्मणि क्रियायामधिकारो योग्यत्वं नैवास्ति नैव भवति स उक्तलक्षणः सर्वत्रानधिकारवान्कैवल्ये मोक्षे मुख्यः प्रधानो. ऽधिकारवानन्दसूनुना नन्दस्य नन्दनाम्नो गोपस्य सूनुः पुत्रः श्रीकृष्णस्तेन गीतः प्रतिपादितः, अत्र च कुत्राप्यनधिकारिणो मोक्षे मुख्याधिकारित्वकथने विरोधाभासेनानर्थकत्वमतीत्या मलापत्वम्, एतादृशविरुद्धमतिपादनादेव नन्दमुतत्व योग्यमित्यु- ·उन्मत्तप्रलापशतकम् । . पहासः, वस्तुतस्तु सर्वकर्मोपासनफलेषु विरक्तस्यैव मोक्षे मु- ख्याधिकारितकथनं युक्तमिति सर्वत्रानधिकारवतो लोके शास्त्रे च निन्धत्वं यत्प्रतिपाद्यते तदसमञ्जममेवेति भावः ॥ ८७ ॥ किञ्च विरुद्धभाषिणो लोकेऽनार्यत्वमुच्यतेऽत्र तून्मत्त- स्तादृशस्य भगवताऽऽर्यत्वं प्रतिपादितमिति तमुपहसन्मलपति । पश्यन्शृण्वन्स्पृशञ्जिघन्यः प्रत्यक्षापलापकृत् । नैव किञ्चित्करोमीति तमार्य प्राह केशवः ॥ ८८॥ पश्यन्निति । हे शिष्य यः पुरुषः पश्यञ्चक्षुरा निर्गता- न्तःकरणकृत्यवांच्छन्नचैनन्येन रूपजातमवलोकयन्सन् किञ्च शृण्वञ्च्छोत्रद्वारा निर्गतातःकरणकृत्युपहितचेतन्येन शब्दजातं जानन्सन् किञ्च स्पृशन्त्वग्द्वारा निर्गतान्तःकरणत्यवच्छिन्नचैत- न्येन स्पर्शविषयमनुभवन्सन् किञ्च जिघ्रन्घ्राणद्वारा निर्गतान्त:- करणसवच्छिन्नचैतन्येन गन्धजातमनुभवन्सलँलोकदृष्टया प्रतीयमानोपि प्रसक्षापलापकृत्यक्षस्य दृश्यमानस्यापलापो विरुद्धवचनव्यवहारस्तस्य कृत्कर्ता कथमपलापं करोतीति तत्राह नैवेति, अहमहम्पदलक्ष्यः प्रत्यगमङ्गचिद्रूप आत्मा कि- चित्किमपि नैवकरोमि नैवाचरामीत्येवमपलापकदस्ति केशवः श्रीकृष्णस्तं तादृशं विरुदभाषिणमाऽऽय यथार्थवक्तारं माह कथयामासः। अत्र च विरुद्धभाषिणोऽविरुद्धभाषित्वलक्षणमार्य- तकथनं विरुद्धप्रतीत्या मलापः, एतादृशानार्यत्वलक्षणवति पुरुष आर्यत्वज्ञानवतो भगवतो भ्रान्तत्वादेव शयनायोग्ये जलोपल- क्षिते सर्प जल एव वा शयनेन केशव इति नाम योग्यमेवेत्युपहासः, वस्तुतस्तु अहम्पदलक्ष्यं कूटस्थात्मानमात्मत्वेन साक्षात्कृतवतः पुरुषस्य कर्तृत्वादिबाधेनान्त:करणावच्छिन्नचिदाभासरूपेण यावत्मारब्धं तनिर्वाहाव्यवहारनिर्वाहस्य लोकदृष्टया दर्शना.

·बोधसारे। यवहारे सत्यपि कूटस्थात्मनि तदसत्वादविरुद्धभाषिणस्तस्या- पत्वकथनं युक्तमेवेति लोकशास्त्रे विरुद्धभाषिणामनार्यत्वकथनं यत्तदयुक्तमेवेति भावः ॥ ८८ ॥ किञ्च ये स्वयमुत्तममार्ग जानन्तोपि ततो भ्रष्टानां तदवि- दुषां सन्मार्ग न प्रदर्शयन्ति किञ्च प्रत्युततमेव मार्ग तदने स्तुव- न्ति तेऽसाधुलक्षणवन्तः खला इति लोकेशास्त्रं च वर्णिता, अत्र तून्मत्तस्ते एव साधव इति भगवदुक्तत्वात्तं भगवतन्तमुपह- सन्मलपति । जानन्तोपि न सन्मार्ग मूढायोपदिशन्ति ये । मूढमार्ग प्रशंसन्ति तान्साधूनाह माधवः ॥ ८९॥ जानन्तोपीति । हे शिष्य ये पुरूषाः स्वयं स्वतः सन्मार्ग- मुत्तममार्ग मोक्षमार्गभूतं ज्ञानमित्यर्थः, जानन्तोपि चिदन्तः सन्तोपि मूढायाज्ञाय मोक्षमार्गमज्ञायेत्यर्थः, नोपदिशन्ति न प्रदर्शयन्ति, किञ्च मूढमार्ग मूढानां ज्ञानानधिकारिणां मार्गः पन्थाः स्वर्गादिखस्वेष्टसाधनभूनं कर्म वोपासनं वेत्यर्थः, प्रशसन्ति स्तुवन्ति तानुक्कलक्षणततः खलानपि माधवः श्रीकृष्णः साधू- दयावतः सज्जनानित्यर्थः, आहोक्तवान् गीतायामितिशेषः । अत्र च खलवलक्षणवता साधुत्वकथनं विरुद्धत्वेन निरर्थक- त्वात्पलापः, तादृशखलवलक्षणवतां साधुत्वकथनं विरुद्धमपि लोके यत्प्रमाणं मन्यते तत्तस्य श्रीमत्वादेव न प्रमाणत्वादित्यु. पहासो माधवपदेनात्र ज्ञेयः, वस्तुतस्तु सन्मार्गपदवाच्यज्ञानान- धिकारिणां ज्ञानमार्गाप्रदर्शनं कर्ममार्गस्तवनं च मूढानां कल्या. णकारकत्वात्तत्कुर्वतां पुरुषाणां साधुत्वकथनं युक्तमेवेति लोके शास्त्रे सन्मार्गज्ञानवतां तत्र भ्रष्टानां तमजानानां तमप्रदर्य तत्स्तावकानामसाधुत्वं यदुच्यते तदसमञ्जसमेवेति भावः ॥८९॥ , ·उन्मत्तप्रलापशतकम्। किञ्च चौरादिदुष्टमाणिमतो मार्गस्य प्राणिनां दुर्मरणेनाग्रे नीचजन्ममापकत्वानिन्धत्वमुच्यते लोके शास्त्रे चाऽत्र तून्मत्त. स्ताक्षमार्गस्यैव श्रेष्ठयं भगवता प्रोक्तामांत तमुपहसन्मल- पति । यस्मिन्मार्गे प्रविष्टस्य भ्रष्टताऽग्रिमजन्मनि तमेव योगिनां मार्गमस्तौषीत्पार्थसारथिः ॥ ९०॥ यस्मिन्निति । हे शिष्य यस्मिन्विवेकिषु प्रसिद्ध मार्गे मो- क्षमाप्तिसाधनभूते ज्ञाने, यद्वा यस्मिन्विद्वत्प्रत्यक्ष मार्गे मार्गयन्ति वैराग्यादिसाधनपूर्व श्रवणायुपायैरन्विष्यन्ति मुमुक्षवो यं स- मार्गो ब्रह्मानन्दस्तस्मिन्प्रविष्टस्य प्रवेशं कृतवतो योगेन ब्रह्माण समाहितस्य ज्ञानेन वा तदैक्यं प्राप्तस्य वत्यर्थः, आंग्रमजन्मनि भाविजन्मविषये भ्रष्टता प्रच्युतिर्मुक्तिरित्यर्थः, भवतीति शेषः, तमेव तादृशमेव योगिनां ज्ञानिनां मार्ग मोक्षगतिमापकमुपायभूतं ज्ञानं ब्रह्मसुखं वा पार्थसारथिः पार्थस्यार्जुनस्य सारथिः सौत्ये कर्मणि स्थितः श्रीकृष्णोऽस्तौषीत् 'मुखमात्पन्तिकं यत्तदि'- त्यादिना ब्रह्मसुखं, 'सर्व कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते. इत्यादिना ज्ञानं च प्रशंसितवान्,भत्र च यन्मार्गप्रविष्टस्याग्रिमज- न्मनि नीचयोनिं प्राप्योत्तममार्गतो भ्रष्टता स्यात्तादृशदुष्टमार्गस्य प्रशंसा विरुद्धत्वेन निरर्थकत्वात्सलापः, मार्गज्ञानिनामेव सार- थित्वमपि युक्तमत्र तादृशमार्गाज्ञानिनः श्रीकृष्णस्य तत्सार• थ्यमयुक्तमेवेत्युपहामः, वस्तुतस्तु ज्ञानमार्गप्रविष्टस्याग्रिमजन्मभ्रं- शेन मोक्षप्रसिद्धेस्तत्पशंसनेनाधीरस्यार्जुनस्य तारकत्वेन तत्सा- रथित्वमुचितमेवेति पुरोभाविजन्मभ्रंशकमार्गस्य निन्दा धर्मशास्त्रे कृता साऽयुक्तति भावः ॥ ९० ॥ किश्च हठयोगिनां स्वाभाविकदेहेन्द्रियादिचेष्टावरोधो मु- ·बोधसारे। क्तिसाधनत्वेनाभिपतः, अत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धं प्रलपति । यथेष्टचेष्टारोधो हि सिद्धिदो हठयोगिनाम् । यथेष्टचेष्टा कैवल्यमस्माकं ज्ञानयोगिनाम् ॥९१॥ यथेष्टेति । हे शिष्य हठयोगिनां हठेन बलात्कारेण यु. जन्ति प्रात्मानं परमात्मनि ते हठयोगिनस्तेषां यथेष्टचेष्टारोधो यथेष्टाः स्वाभाविक्यो याश्चेष्टाः क्रियास्तासां रोधोऽवरोधनं हि प्रसिद्धो योगशास्त्रे स सिद्धिदः सिद्धिर्मुक्तिस्तां दवा- सीति सिद्धिदोऽस्तीति मतं तत्वयुक्तमेव, अस्माकं तु तेभ्यो. ऽतीव विलक्षणं ममिति तुपदेन सूचितम्, अस्माकं ज्ञानयोगिनां ज्ञानमेव जीवब्रह्मैक्यविषयं ज्ञानं बोधस्तदेव योगो जीवब्रह्मै- क्ययोगजनक साधनं येषामस्ति तेषामस्मदादीनां यथेष्टचेष्टा यथेष्टा स्वाभाविक्यायासराहतेत्यर्थः, चेष्टा देहादिनिर्वाहाय देहादिभिनिर्वय॑माना क्रिया सैव कैवल्यं मोक्षमस्ति तदुक्तं 'अप्रवेश्य चिदात्मानं पृथक्पश्यन्नहंकृतिम् । इच्छंस्तु कोटिवस्तूनि न बाधो ग्रन्थिभेदत' इति । अतो हठयोगिमतमुक्तेः कादाचित्कत्वादसमञ्जसमेव तन्म- तमिति भावः ॥ ९१ ॥ किश्च सर्वप्राणिघातकम्य सङ्गत्या नरकमाप्तिर्भवतीति घ. र्मशास्त्रे प्रतिपादितमत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति । हत्त्वापि य इमाल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते । अस्माकंतु मते तस्य सङ्गतिः शान्तिसाधनम् ॥९२॥ हत्त्वति । हे शिष्य य: कोपि पुरुषः इमान्प्रत्यक्षाल्लोकाल्लो- क्यन्त दृश्यन्त इति लोकास्तान्पञ्चभूतानि भौतिकांश्च ब्रह्माण्डा. दीन्दृश्यानिसर्थः, हत्त्वापि स्वात्मनः पृथक्सत्त्वरहितान्कृत्त्वापि :

·उन्मत्तप्रलापशतकम् । पद्वा लोकप्रसिद्ध एवार्थः, तस्मिन्नपि कर्तृत्वबाधेन सर्वप्राणिनो नाशयित्वापि न हन्ति न नाशयति विनाश्यलोकस्य तद्विनाश- कस्य चोभयोरप्यमत्त्वादत एव न निबध्यतेऽहमेषां घातक इति जगन्नाशकर्तृचिदाभासतत्साक्षिचिदात्मनोरन्योन्यारोपेण स्वात्मनि घातकत्वं नानुभवतीयर्थः, किञ्च तद्भाधपूर्वमात्मनः पृथगनुभवतीति भावः, तस्योक्तविघातकस्य सङ्गातः सङ्गः शान्तिसाधनं तन्मुखवाक्यश्रवणादिना शान्तेर्मोक्षस्य साधनं साधिका भवतीयेवमस्माकं तु अस्मदादीनामेव मतं निश्चित- मस्तीति ज्ञेयमतो लोकघातकानां सङ्गतिर्नरकप्रदेत्युक्तमस- मनसमेवेति भावः ॥ ९२ ॥ किच गीतायां भगवतोक्तं । 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्बुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ इति जन्ममरणयोरपरिहार्यत्वमत्र तून्मत्त स्तद्विपरीतं प्रलपति । जातस्य हि ध्रुवो मृत्युध्रुवं जन्म मृतस्य च । एतस्यापरिहार्यस्य परिहारो मतं मम ॥ ९३ ॥ जातस्येति । हे शिष्य हि लोके शास्त्रे च प्रसिद्धमेवेदं जातस्योत्पन्नस्य मृत्युर्मरणं ध्रुवोऽवश्यंभावीयर्थः, मृतस्य च मरणं प्राप्तस्यापि जन्म जननं ध्रुवमवश्यंभावि अस्ति एतस्य भगवदुक्तस्यापरिहार्यस्य परिहर्तुं निवर्तयितुं योग्यं परिहार्य न परिहार्यमपरिहार्य तस्यापि मम मे मतमिष्टमात्मस्वरूपमेव परिहारो नितिरस्ति जन्ममरणादिवदेहतादात्म्यनिरसने- नात्मन आत्मत्वेनावस्थाने सति तयोः परिहारः स्यादिति त. योरपरिहार्यत्वोक्तिरयुक्तेति भावः ॥ ९३ ॥ १०७ -- ·बोधसारे। किश्च कर्मभ्रधानामधोतिः श्रूयते धर्मशास्त्रेऽत्र तून्मत्त स्तविपरीतं प्रलपति । ज्ञानामिः सर्वकर्माणि कुरुते यस्य भस्मसात् । न तस्य कर्मभ्रष्टस्य कर्मठैर्लभ्यते पदम् ॥९॥ ज्ञानाग्निरिति । हे शिष्य यस्य पुरुषस्य ज्ञानाग्निः सका- रयासर्व मसारदाहकत्वाज्ज्ञानं जीवब्रह्मैक्यविषयो बोध एवा- निवतिः सर्वकर्माणि समस्तानि सञ्चितमारब्धक्रियमाणानि भस्मसादवाधकत्वेन भस्मरूपाणि कुरुते सम्पादयति तस्यो- तविधस्य कर्मभ्रष्टम्य कर्मभ्यो भ्रष्टस्य मुक्तस्य यत्पदं जी- वन्मुक्तिस्वरूपं तत्कर्मठैः कर्मिभिर्न लभ्यते न प्राप्यनेऽतः क- मभ्रष्टानामधोगनिर्भवतीति धर्मशास्त्रे यत्प्रतिपादितं तदसमझ. समेवेति भावः ॥ ९४ ॥ किञ्च सर्वकामहीनस्य लोके कुत्सितपुरुषत्रमुच्यतेऽत्र तून्मत्तो भगवता तद्विपरीतमेव प्रतिपादितमिति तमुपहसन्प्र. लपति । यस्तु कापुरुषः कामात्सर्वस्मादपि निर्गतः । स एव पुरुषार्थीति जगाद पुरुषोत्तमः ॥ ९५ ॥ यस्त्विति । हे शिष्य यस्तु प्रसिद्धः पुरुषः सर्वस्मादपि सकलादपि धर्मार्थकाममोज्ञाख्यविषयाकामादभिलाषानिर्गतो निवृत्तोऽस्ति स कापुरुषः कुत्सितः पुरुषो लोकमते नरो ज्ञेयस्तथापि पुरुषोत्तमः पुरुषेषु पुरुषार्थिपूत्तमः श्री- कृष्णः म एवोक्तविधः सर्वकामहीन एव पुरुषः पुरुषार्थीति पुरुषार्थों मोक्षाख्यो विद्यतेऽस्य स तथोक्तोऽस्तीत्येव जगावो. वाच स्यष्टम, अत्र च कापुरुषस्य पुरुषार्थित्वकथनं विरुदत्वा.

·उन्मत्तप्रलापशतकम् । पलपनमेव, तादृशस्य पुरुषार्थिनमतिपादनेन पुरुषज्ञानहीन. त्वात्पुरुषत्वस्याप्यसम्भवे सति पुरुषोत्तमनानोऽयोग्यत्वमेवे- त्युपहासः, वस्तुतस्तु सिद्धान्ते । 'न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥ इति श्रुतेः सर्व पुरुषार्थानामना'ऽऽत्मत्वेनात्मकाम'इति आत्म- कामत्वप्रतिपादनात्तादृशात्मकामे पुरुषे सर्वकामनिवृत्युपलब्ध्या पुरुषार्थित्वप्रतिपादनं युक्तमेवति सर्वकामही नस्य कापुरुषत्व- प्रतिपादनमयोग्यमेवेति भावः ॥ ९५ ॥ किञ्च धर्मशास्त्रे तावत्सर्वधर्मत्यागिनां नरकमाप्तिवाभि- हिताऽत्र तून्मत्तस्तादृशसर्वधर्मत्यागिनामेव सर्वपापनि तरिति तद्विरुद्धं प्रलपति । विष्णुगीता मयाऽधीता निर्णयस्तत्र निर्गतः । सर्वधर्मपरित्यागी सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ९६ ॥ विष्णुगीतेति । हे शिष्य मया साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदा- भासेन साधनचतुष्टयसम्पन्नेन विष्णुगीता विष्णुना श्रीकृष्णोन गीतोपदिष्टाऽर्जुनाय शिष्यायेति शेषः, साऽधीता पठिता तत्र च निर्गयो निश्चयो निर्गतः प्राप्तोऽस्ति कोऽसाविमोक्षा- यामाह सर्वधर्मेति, यः कोपि सर्वधर्मपरित्यागी सर्वे समस्ता ये धर्माः स्वस्ववर्णाश्रमोचितानि कर्माणि निषिद्धानि च तेषां परित्याग आत्मैकशरणत्वेनात्यन्तं विसर्जनं सोऽप्यास्तीति स तथोक्तः स सर्वपापैः सर्वाणि समस्तानि पापानि कल्मषाणि तैः प्रमुच्यते मुक्तो भवति तस्यात्मत्वाद् ‘य आत्मायहनपाप्मेति श्रुतेरिति, अतो धर्मशास्त्रे सर्वधर्मत्यागिनां पापप्रमक्तिः प्रति- ·बोधसारे । पादिता साऽयुक्तैवेति भावः ॥ ९६ ॥ इदानीमेतत्प्रकरणस्योन्मत्तालापत्वं स्पष्टीकर्तुं तावत्पलाप- त्वं साधयति । असङ्गवस्तुविषये प्रलापोऽयं तु सङ्गतः । ध्यातो मुहुर्मुहुर्दद्यात्सतां पूर्णामसङ्गताम् ॥ ९७ ॥ असङ्गेति । हे शिष्य अमङ्गवस्तुविषये न विद्यते सङ्गः केनापि वाच्यधर्मेण सम्बन्धो यस्य तत्तादृशं यद्वस्तु ब्रह्म तस्मिन्विषये- ऽम्य शतकस्य वर्णयितुं प्रवृत्तत्वादयं श्लोकशतकरूपः प्रला- पोऽनर्थकवचनरूपः सङ्गतस्तु युक्त एवाऽस्ति, ननु तर्हि प्र. लापत्वापेक्ष्यः स्यादिसाशङ्ख्याऽमङ्गत्वस्फूर्तिलक्षणफलस- द्भावान्नोपेक्ष्य इत्याह ध्यात इति, अयं प्रलापो मुहुर्मुहुः पुनः पुनातश्चिन्तितो विचारितः सन् सतां साधनसम्पन्ना. नामेतच्चिन्तकानां पूर्णामखण्डामसङ्गतामसङ्गात्मरूपां तिं दद्यात्समर्पयेदतो नोपेक्ष्यत्वमस्येति भावः ॥ ९७ ॥ नन्वस्य प्रलापत्वमस्तून्मत्तमलापत्वं कुत इसत आह । अगोचरविचारेऽस्य निन्द्यकामादिवर्त्मना। शतकस्य प्रवृत्तस्य व्यक्तोन्मत्तप्रलापता ॥ ९८॥ अगोचरेति । अस्य शतकस्यागोचरविचारे न गोचरं वि. षयो मनोवचसोः प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म चैतन्यं तस्य विचारो विवेक- स्तस्मिन् निन्धकामादिवर्त्मना लोकशास्त्रयोनिन्द्या गर्या ये का. मादयस्त एव वर्त्म मार्गों द्वारमित्यर्थः, तेन महत्तस्य प्रवर्तमा- नस्य शतकस्य शतश्लोहात्मकस्य प्रकरणस्योन्मत्तमलापतो- न्मतस्य प्रमतस्य प्रपञ्चाननुसन्धानवत इत्यर्थः, प्रलापोऽनर्थ- कवाग्व्यवहारस्तस्य भावस्तत्ता व्यक्ता स्पष्टैवाति ॥ ९८ ॥ :

·उन्मत्तप्रलापतकमा ८५३ ननु तर्हाभयथाप्युपेक्ष्यत्वमस्येलापायाह । अस्पोन्मत्तप्रलापत्वादुपेक्षां तात मा कुरु । नूनमेतस्य भावार्थों दुर्बोधो विषयात्मभिः ॥ ९९ ॥ अस्येति । हे तात हे शिष्य अस्य प्रकरणस्योन्मत्तमला- पत्वादुन्मत्तालापनाममात्रेणोपेक्षामनादरं मा कुरु नैव कर्त- व्या कुत इत्यत आह नूनमिति, एतस्यास्य प्रकरणस्य भावार्थ- स्तार्य विषयात्मभिर्विषयेषु भोगेषु आत्माऽन्तःकरणं येषां तैः पुरुषैर्दुर्बोधो दुखेनातिलेशन बोर्बु योग्यो न तु मुचो- धो नूनमिति निश्चयेनास्तीयत इति योज्यम् ॥ ९९ ॥ अत एव तवाग्रे मयैतनिरूपितमियाह । इत्युन्मत्तप्रलापोऽयं नाम्ना प्रोक्तो मया तव॥१०॥ इतीति । इत्यतो हेतो नाऽभिधानेनोन्मत्तमलाप उ. न्मालाप इसेवं तव ते मया तद्धितोपदंष्ट्रा मोक्तः कथितो. ऽस्ति ॥ १०॥ तर्हि किं कर्तव्यमित्याशङ्कायमाह । नूनमेकान्तनिष्ठेन नित्यमेकाग्रचेतसा । इत्युन्मत्तप्रलापोऽयं विचार्यः कृतबुद्धिना ॥१०॥ नूनमिति । हे शिष्य नूनं निश्चयेनैकान्तनिष्ठनैकान्ते विजन देशेऽद्वितीयब्रह्मस्वरूप इयर्थः, लौकिकपि विजने देशे निष्ठा सहजप्रीतिर्यस्य तथाभूतेन ब्रह्मणो विजनदेशशब्दवाच्यत्र प्राचार्यवचनम् । 'प्रादावन्ते च मध्ये च जनो यस्मिन्न विद्यते । येनेदं सकलं व्याप्त स देशा विजनः स्मृत' इति ।

·बोभसारे।
किञ्च नित्यं सर्वदैकाग्रचेतसैकं स्वगतादिभेदशून्यं ब्रह्मैवाने
स्फुरद्रूपं यस्य विषयभृतं तदेकाग्रं चेतोऽन्तःकरणं यस्य तेन
तथाभूतेन, कृतबुद्धिना कृता सपादिता बुद्धिर्ब्रह्माहमिति प्रमा-
रूपा वृत्तियेन ताशेन भवताऽन्येन वेति यत उपेक्षा न
कर्तव्येत्यतो हेतोरयं मया त्वदने निरूपितस्त्वया च श्रुत एष
उन्मत्तालाप उन्मत्तालापनामकं प्रकरणं विचार्यो विचार-
णीयो न तूपक्षणीय इति भाव ॥ १०१ ॥
येषामुन्मत्तानामयं प्रलापो यतश्चास्यानुपेक्षणीयत्वं तेषां
लक्षणमस्य च. लक्षणमप्याह ।
अवस्थाया मनान्मन्या उन्मत्ता ये महाधियः ।
निधिस्तेषांप्रलापोऽयं स्थाप्यो हृदयमन्दिरे ॥१०२॥
इत्युत्मतप्रलापशतकमकानपञ्चाशत्तमम् ॥ ४९ ॥
अस्थाया इति । हे शिष्य ये लोकप्रसिद्धोन्मत्तेभ्यो वि-
लक्षणा मनोन्मन्या मनसोऽन्तःकरणस्योन्मनी मनोनाशरूपा
ब्रह्माकारा या वृत्तिस्तस्या अवस्थायाः स्थितेः कारणादु-
न्मत्ता नष्टमनस्का अत एव महाधियो महत्यपरिच्छिन्नब्रह्म-
स्वरूपा धीवुधिर्येषां ते तथोक्तास्तेषामुन्मत्तानामयमेषः प्रला-
पो भाषणं यथा निधिद्रव्य पूर्ण पात्रं गृहे गुप्तमेव स्थाप्यते त-
थाऽयमपि निधिनिधीयते विचिन्यते ब्रह्मतत्त्वमस्मिन्निति नि-
धिरस्ति अतो हृदयमन्दिरे हृदयमन्तःकरगामेव मन्दिरं तस्मिन्
स्थाप्यः सन्धार्यों मुमुक्षुभिरिति शेषः ॥ १०२ ॥
इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकविरचितायां बोधसारार्थदीप्तावुन्म-
त्तप्रलापशतकार्थप्रकाश एकोनपञ्चाशत्तमः ॥ ४९ ॥

·शिवपूजाशतकम् । अथ शिवपूजाशतकम् । एवमुन्मत्तमलापशतकं निरूप्येदानी ज्ञानविनोदेन ज्ञा- निनां कालातिक्रमणाय शिवपूजा शतकाख्यं शतश्लोकं प्रकरण- मारभमाणो गयेन प्रतिजानीते । अथ शिवपूजाशतकम् । अथेति । अथोन्मत्तप्रलापशतकनिरूपणानन्तरं शिवपूजा- शतकं शिवस्य ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मगुरोः पूजाऽर्चा तत्स्मरणरूपा तस्याः प्रतिपादक शतकं शतश्लोकसमूहरूपं प्रकरणं निरूप्यत इति शेषः, तत्र तावदेतत्प्रकरणप्रतिपाद्यशिवपूजायां रुचिं जन- यितुं शिवपूजायास्तत्मङ्कल्पस्य च फलं दर्शयति । शिवपूजात्मकं कर्म कर्मनिर्मूलनक्षमम् । सङ्कल्पः शिवपूजायाः सर्वसङ्कल्पदुःखहृत् ॥ १ ॥ शिवपूजेति । शिवपूजात्मकं शिवो महादेवस्तस्य पूजाऽ- र्चा सैवात्मा स्वरूपं यस्य तत्तथाविधं यत्कर्म क्रिया तत्कर्म ब न्धन हेतुभूना या क्रियास्ति तस्य निर्मूलनं मूलमज्ञानं तेन स. हैव निवर्त्तनं तस्मिन्क्षमं समर्थमस्ति अन्तःकरणशुद्धिद्वारा ज्ञानजननेनाज्ञानसहितकर्मनाशनसमर्थमिति भावः, किञ्च शि- वपूजायाः शिवस्य महादेवस्य या पूजाऽर्चा तस्याः सङ्कल्पोऽ. ध्यवसायः स सर्वमङ्कल्पदुःखहृत्म। समस्ता ये सङ्कल्पा अ- ध्यत्रमायास्तेभ्यो यदुःखं पीडा तस्य हृद्हर्ता भवतीति शेषः, इति लौकिकार्थः। प्रकृतार्थस्तु शिव पूजात्मकं शिवः सुखरूपः प्रे- मास्पदत्वाब्रह्माभिन्नः प्रसगात्मा यो वै भूमा तत्सुखं, विज्ञानं मा. नन्दं ब्रह्मत्यादिश्रुतः, 'प्रेयोऽन्यस्माच सर्वस्मादान्तरतरोयमा- स्मेति श्रुतेः स पूज्यतेऽर्व्यतेऽनया सा तथोक्ता सर्वत्तिपुष्पै- ·बोधसारे। रात्मनः पूजेयर्थः, अपारूमा ब्रह्मात्मविषया वृत्तिरिति भावः, सैवात्मा स्वरूपं यस्य तत्तथाविधं यत्कर्म कर्तृसापेक्षत्वाक्रिया तत्कर्मनिर्मूलनक्षमं कर्मणः समस्तवन्धनरूपक्रियाया निर्मूलनं मूलमात्माज्ञानं तत्सहितं यत्कर्वतं तेन सहितकर्मनिवर्तनं त स्मिन्क्षम समर्थमस्ति ज्ञानस्वरूपत्वात् किञ्च शिवपूजायाः शिवस्य परमानन्दरूपस्यात्मनः पूजा पूर्वोक्तात्मविषया वृत्ति- स्तस्याः संकल्पोऽध्यवसायः सर्वसङ्कल्पदुःखहृत् सर्वस्य ज- गतो यः संकल्पो मननं स ईक्षत लोकान्नु सृजा'इति श्रुत्युक्त- स्तनो यदुःखं पीडा तस्य हृन्निवर्तको भवति अतः शिवपूजायां शिवपूजासंकल्पे च मुमुक्षुभी रुचिः कर्तव्योत भावः ॥ १॥ एवं शिवपूजायां रुचिमुत्पायेदानीं तत्रैव योग्यं मन्त्रमाह । शिवपञ्चाक्षरी दीक्षा शब्दब्रह्ममयी हिता । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥२॥ शिवपञ्चाक्षरीति । शब्दब्रह्ममयी शब्दरूपं यद्ब्रह्म प्रण- वाख्यं वाच्यवाचकयोरभेदोपचारात्मणवस्य ब्रह्मत्वम्'ओमित्येत- दक्षरमिद५ सर्वमि' यादिश्रुतेस्तन्मयी तद्रूपा शिवपञ्चाक्षरी शि- वस्यानन्दरूपस्यात्मनः पञ्चाक्षरी पञ्चाक्षरसमूहरूपा दीक्षा विद्या हिता मुमुक्षणामिष्टा कर्तृनया ग्राह्यतया च विहितेति भावः, प- शाक्षराणां प्रणवरूपत्वं श्रीभैरवेण मार्कडयं प्रत्युक्तम् । 'ॐकारस्तु शिवः स्वात्मा नकारः शक्तिरुच्यते । मकार ईश्वरप्राज्ञौ शिः सूत्रात्मकतैजसो॥ वकारश्च विराविश्व एनत्मप्रकाशकः । मकारः पञ्चमो वर्ण ॐकारो बीजमुच्यते ॥ पञ्चाक्षरीयं प्रणवब्रह्मरूपा प्रकीर्तितेति ।

·उन्मत्तप्रलापशतकम् । अस्तु पञ्चाक्षरीविद्यायाः प्रणवरूपत्वं. सतश्च किं त- त्राह शब्दब्रह्मणीति, शब्दब्रह्मणि निष्णातः शब्दब्रह्म प्रण- वस्तस्मिनिष्णातस्तद्वाच्ये ब्रह्मणि ध्यानादिना रतश्चेत्तर्हि परं कार्यकारणातीतं ब्रह्म देशाधनच्छिन्नं निरतिशयमुखस्वरूपं वस्तु अधिगच्छति प्रामोति ब्रह्मैव भवतीयर्थः, अतो मुमुक्षुभिः सैवाङ्गीकर्तव्यात भावः । लौकिकार्थस्तु स्पष्ट एव ॥२॥ एवं मन्त्रमभिधायेदानीं वक्ष्यमाणलक्षणपूजाधिकारार्थ मु- मुक्षूणां लोकप्रसिद्धविभूतिरेखात्रयविलक्षणं रेखात्रयस्य वि. भूतेर्विधारणं विधत्ते । तिस्रो रेखा विभूतेस्तु श्रद्धाभक्तिविरक्तयः । पूजाधिकारसिद्धर्थ धार्याः स्वाङ्गेषु शाम्भवैः ॥ ३ ॥ तिम्र इति । विभुतेर्विशिष्ट। जीवस्य ब्रह्मस्वरूपेण या भूति. राविर्भावस्तस्याः साधनभूतास्तु लोकप्रसिद्धविभूतिरेखात्रय- विलक्षणाः श्रद्धाभक्तिविरक्तयः श्रद्धा गुरुवेदान्तवाक्येषु वि- श्वासरूपा वृत्तिस्तस्या अपि जीवस्य स्वस्मिन्या ब्रह्मत्वस्मृ. तिस्तस्याः साधनत्वं 'श्रद्धस्व सौम्येति च श्रुतेः, भक्तिश्च गु- रुब्रह्मात्मनामभेदे सहजपीतिलक्षणा पराऽत्र ग्राह्या, तस्या अपि जीवस्य ब्रह्मरूपत्वस्मृतिसाधनत्वं 'निरुद्ध्य भत्त्या स्वगुरुं प्र- णम्येति श्रुतौ दर्शितं, विरक्तिश्चात्मव्यतिरिक्तविषयेषु विर- सता तस्याश्चापि 'नाविरत' इति श्रुतौ जीवस्य ब्रह्मरूपत्वस्मृतौ साधनता प्रतिपादिता, एतास्तिस्रस्त्रिसङ्ख्या रेखा ब्रह्माका- रवृत्तेरंशम्भूताः सन्तीति ज्ञयाः, गाम्भवैः शं मुखं भवत्यस्मादिति शम्भुस्तस्य सकलजगदानन्दकरस्य एते साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासा मुमुक्षवस्तैः स्वाङ्गेषु स्वागभूताः प्रमारूपा अहंब्रह्मास्मीयाकारा मात्मन ·बोधसारे। वृत्तयस्तासु स्वस्य चिदा भामस्य पूजाधिकारसिद्ध्यर्थ ब्र. माभिन्नस्वात्मचिन्तनरूपा या वक्ष्यमाणलक्षणा पूजाऽर्चा त. स्यामधिकारो योग्यता तस्य सिद्धि प्राप्तिः साऽर्थः प्रयोजन यस्यां क्रियायां यथा भवति तथा धार्या धारणीयाः ॥३॥ एवमलौकिकं विभूतिरेखात्रयधारणं विधायेदानीमलौकि- करुद्राक्षमालाधारणमपि विधत्ते । रूद्राभरणमुद्रास्तु धार्या रुद्राक्षमालिकाः । देवो भूत्वा यजेद्दवमितीयं शाश्वती श्रुतिः ॥ ४ ॥ रुद्राभरणेति । हे शिष्य रुद्राभरणमुद्रास्तु रोदयति असङ्गा- नन्दादिस्वभावं विस्मार्य दुःखीकरोति स रुद्रोऽहङ्कारस्तस्या- भरणानि अलङ्कार भूताः ससङ्गदुःखित्वादिस्वभावं विस्मार्या- मङ्गानन्दायात्मधर्मस्फूर्तिकारणभूता इसर्थः, या मुद्राः शाम्भ- च्यादिनाम्न्यस्ता एव रुद्राक्षमालिकाः रुद्रस्याहङ्कारस्याक्षीणी वाक्षीणि नेत्राणि स्वात्मदर्शनसाधनत्वात् तेषां धारणारूपाणां मालिका मालाः सन्ततात्तिरूपा इयर्थः, धार्या अङ्गीकार्याः स्वाङ्गेत्रित्यावर्तनीयं प्रमाख्यतिष्वित्यर्थः, नन्वेतादृशं विभू- तिरेखात्रयविधारणं रुद्राक्षमालाधारणं च शिव एव सम्भाव्यते न तु तत्पूजके कापि दृष्टमित्यशङ्ख्यास्यां पूजायां शिवः स्वयं भूत्वैवाधिकारी नान्यथेत्यर्थं दर्शयितुं श्रुतिमुदाहरति देव इति, हे शिष्य देवश्चिन्मात्ररूप आत्मा भुत्वा सम्भूय देवं चिन्मात्र. रूपमात्मानं यजत्पूजयदिखेवमियमषा शाश्वती शाश्वतोपनि- पत्स्था श्रुतिर्वेदवागस्ति अत एवैतादृशविभूतिरेखात्रय- रुद्राक्षमालाधारणेन शिवः सजिच्छवमर्च येदिति भावः ॥ ४ ॥ एवं पूजाधिकारसिद्धये साधनान्युपदिश्येदानी तादृशाधि- कारवतः पूजाक्रमं दयितुमाह ।

·उन्मत्तप्रलापशतकम्। अथ पूजाक्रमः । अथेति । अथ पूजासाधननिरूपणानन्तरं पूजाक्रमः पूजा- पा अर्चाया क्रमोऽनुष्ठानं निरूप्यत इति शेषः, पूजनानुष्ठान- प्रकारो वक्ष्यत इत्यर्थः, तत्रादौ मणिमयादिलिङ्गानि शिवपू- जास्थानानि शैवतन्त्रेषु समाहात्म्यानि प्रतिपादितानि सन्ति तेषु च मृण्मयस्यैव लिङ्गस्यातिविस्तृतमाहात्म्यनिरूपणान्मृण्म- यमेवात्र लिङ्गं कर्तव्यं पूज्यं चेत्याशयेना पजायां लौकिक- मृद्विलक्षणां मृदं दर्शयति । आकाराः कल्पिता यस्य ब्रह्माद्याः स्थिरजङ्गमाः । तन्मृतिकामयं शैवैः शिवलिङ्गं प्रपृज्यते ॥ ५ ॥ आकारा इति । हे शिष्य यस्यां लौकिकमृद्विलक्षणायां मर्दयांत नाशयति सर्व द्वैतमिति मृदिति व्युत्पत्या 'नेह नानास्ति किञ्चनेति श्रुतिदृष्ट्या सर्वद्वैतबाधावधित्वेन प्रतिपादितं ब्रह्मै- वात्र मृच्छब्देन ग्राह्यं, तस्यां ब्रह्माद्या ब्रह्मा स्वयंभूरायः प्र- थमो येषां ते तथोक्ताः स्थिरजङ्गमाः स्थिरा स्थावराः पर्व- तादयो जङ्गमाश्च गतिमन्तो मनुष्यादयस्ते समस्ता आकारा प्राकृतयो लौकिकमृदि घटादय इव रूपाणीयर्थः, कल्पिताः कल्पनयोत्पादिताः सन्ति सा मृच्छेवैः शिवा एवं शैव स्वार्थेण्तः शिवस्वरूपभूतरांधकारिभिस्तन्मान कामयं सोक्त लक्ष णा या मृत्सद्वैतापमर्दकं ब्रह्म तन्मयं तद्रूपं प्रत्यगात्मस्वरूपं शिव- लिङ्गं शिवो ब्रह्माभिन्नः प्रयगानन्दात्मा तस्य लिङ्गं लक्षकं चि- हमानन्दमयाद्यन्नमयान्तं बाह्यं च घटाद्याकाशान्त च जगत्सर्व खोलादं ब्रह्मति श्रुतिदृष्ट्या प्रपूज्यत आंद्रियते. यद्वा शिवस्य सु- खरूपस्य ब्रह्मणो लिङ्गं सच्चिदानन्दादिचिह्न स्वस्मिन्मत्यगा.

·८६० बोधसारे। परात्मा मनि प्रपूज्यतेऽहं ब्रह्मास्मीति साक्षाक्रियत इत्यर्थः, स्वस्मिञ्जगति वा ब्रह्ममात्रत्वानुभव एवात्र पूजनमिति भावः ॥ ५॥ एवं मृत्तिका निर्णायेदानीं समन्त्रकं मृद्रहणं विधातुं मृ. द्रहणमन्त्रं च दर्शयितुं च गयेन मतिजानीते । तत्र प्रथमं हराय नम इति मृतिकाग्रहणम् । तत्रेति । पूजाक्रमनिरूपणे प्रथममादौ हराय नम इति हरांत सर्व द्वैतमिति हरः समस्तद्वैतबाधावधित्वेनोपलक्षितः प्रसगभिन्नः तस्मै नमोऽष्टप्रकृतिरूपाष्टाङ्गमहिनेश्वरसहितजी- वत्ववाधरूपः प्रवीभावोऽस्विति शेषः, इत्येवंप्रकारं मन्त्रार्थानु- सन्धानमेवात्र मृत्तिकागृहणम् उक्तलक्षणमृच्छन्दवाच्यं ब्रह्मभा- वग्रहणं स्वस्मिन्कर्तव्यमिति भावः, तमिममर्थ श्लोकेनाह । मृत्सत्या यच्छरावास्तु श्रुता ब्रह्माण्डकोटयः । हराय नम इत्येव ग्राह्या सा मृत्तिका बुधैः ॥ ६ ॥ मृदिति । सत्या कालत्रयाबाध्यब्रह्मरूपा मृत्सद्वैतोपम. दकत्वान्मृन्नाम्नी या लोकप्रसिद्धमृत्साम्यमप्यस्यां दर्शयति यदि- ति ब्रह्माण्डकोटयो ब्रह्माण्डानां कोटयोऽनन्त कोटिब्रह्माण्डानी. सर्थः, यच्छरावा यस्या ब्रह्मस्वरूपमृत्तिकायाः शरावाः शरा- वसदृशकार्यरूपास्तुपदेन लौकिकशरावलक्षण्यमेतेषु सूचितं, श्रुताः श्रुतिभिः प्रतिपादिताः सन्ति अतो मृत्सादृश्यादपि प्र. ह्मणो मृन्नामयोग्यतेति भावः, जगतो ब्रह्मकार्यत्वे श्रुतयः यतो वा इमानि भूतानि जायन्त' इसाधाः, सोक्तलक्षणा मृत्तिका प्र. ह्मरूपा स्थितिरित्यर्थः, बुधैर्विवकिभिहरायनमः सर्वद्वैतबाधेना- वाशिष्टस्वरूपः प्रत्यगभिन्नः परमात्मैव हरस्तस्मै तद्रूपं प्राप्तुं नमो- ऽष्टप्रकृतिरूपाष्टाङ्गसहितेश्वराभिमजीवत्ववाधरूपः महीभावोऽस्तु ·उन्मत्तमलापशतकम्। इत्येवं मन्त्रार्थानुमन्धानेन ग्राह्याऽङ्गीकार्याऽन्यथा तबङ्गीकारो न स्यादिति भावः ॥ ६॥ एवं लोकासिद्धमृद्रहणविलक्षगां मृद्रहणं समन्त्रकं प्रद. श्र्येदानीमन तादृशमेव लिङ्गसट्टनं विधत्ते तत्रादौ तन्मन्त्रमाह। महेश्वराय नम इति लिङ्गसङ्घटनम् । महेश्वरायेति । महेश्वराय महान्मायोपाध्यनच्छिन्नो य ईश्वरोऽन्तर्याम्यारोपाधिष्ठानभूतः सर्वेश्वरः सर्वेश्वरत्वमेतत्स्या- दन्तर्यामित्वतः पृथांगनि विद्यारण्यस्वामिभिरुक्तं ब्रह्म महेश्व- रपदेनात्रोक्तः, श्रुति श्चेष मदनर' इति तस्मै नद्रूपत्वं प्राप्नुमि- त्यर्थः, नम उक्तविधाष्टाङ्गसहितेश्वराभिन्नजीवत्वबाधलक्षणः प्र. हीभावः कार्यः, इत्येवमर्थानुसन्धानमेनात्र लिङ्गमछुट्टनं लिङ्गस्य ब्रह्मलक्षकत्वेन तचिह्नभूनस्य जगतोऽहं ब्रह्मास्मीतत्तेर्वा सङ्ग- दृनं तेन ब्रह्मणा महैक्यसंपादन कार्यापति शेषः । इममेव मन्त्रार्थ श्लोकेनापि संगृह्णाति । अखण्डाकारवृत्तिन्तु वेदान्ते या निरूपिता । नमा महेश्वरायेति लिङ्गसङ्घटनं हि तत् ॥ ७ ॥ अखण्ड। कारोंन । या तु विन्सु प्रत्यक्षमनुभूयमाना वेदान्ते वेदान्न शास्त्रेऽखण्डाकारवृत्तिरखण्डं भदरहितं यद्ब्रह्म त- स्याकार इवाकाग यम्याः मा तथा भूना स्वास्फुग्गा पूर्वकग्राम- मात्रम्फुरणरूपा या वृत्तः प्रमा निरूपिना प्रतिपादिता नब्रह्मा कारवृत्तित्वं हि प्रसिद्धं ज्ञानिनि नमो महेश्वगयेति महश्वरोऽ- नाम्यारोपाधिष्ठानभूनो मायोपाध्यनर्वाच्छन्नस्तत्पदलक्ष्यस्तस्मै तपं पाप नमा टपगष्टाङ्गमहिनश्व रहि जी लबाथरूप महीभावः काय इत्यव मन्त्राथानुसन्धानन लिङ्गसङ्घाटन लिङ्गस्य ·ફર बोधसारे। ब्रह्मलक्षकत्वेन चिह्नभूतस्य जगतो वृत्तेर्वा प्रमापायाः सं- म्यग्घट्टन पुनः पार्थक्यं न स्यादिसेनं ब्रह्मणां सहैक्यसम्पा- दनं भवति नान्यथेति भावः ॥७॥ एवमलौकिकं लिङ्गसंघट्टनं प्रदर्येदानी तादृशलिङ्गप्रतिष्ठां प्रदर्शयितुं तावन्मन्त्रमाह । शुलपाणये नम इति प्रतिष्ठापनम् । शूलपाणय इति । शुलपाणये शूलमज्ञानशत्रुभेदकत्वा- च्छूलमिवात्र ज्ञानशूलं ग्राह्यं, वक्ष्यति हि । शान्तिवैराग्यबोधाख्यास्त्रभिरणैस्तरस्विभिः । त्रिगुणत्रिपुरं हन्ति त्रिशूलेन त्रिलोचनः । इति, तत्पाणौ हस्ते यस्य स तथोक्तः, अनेनात्र स्वशर- णागतमुमुक्षूणां ज्ञानमदो गुरुरेव ब्रह्म । 'गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुरेव परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नम' । इति स्मृतस्तस्मै गुरुरूपब्रह्मत्वप्राप्तये नमः पूर्वोक्तलक्षणः प्रहीभावो विधय इत्येवं ब्रह्मसरूपगुवभेदचिन्तनं स्वस्मिन्यत्त- देवास्तां पूजायां प्रतिष्ठापनं प्रतिष्ठा ज्ञेया, तमिममेवार्य श्लो- केनापि संगृह्य दर्शयति । त्यक्त्वाऽसम्भवनां तद्वद्विपरीतत्वभावनाम् । शुलपाणिः प्रतिष्ठाप्यः पीठे निष्ठामये बुधैः ॥ ८॥ सवति । हे शिष्य असम्भावनां स्वगुरुब्रह्मणामुक्ताभिवत्वे- ऽसम्भावनामनिश्चयरूपांवृत्तिं त्यक्त्वा विसृज्य तद्रत्तथा विपरी- तत्वभावनां स्वगुरुब्रह्मणां भिन्नत्वनिश्चयरूपं विपरीतत्वं ·उन्मत्तप्रलापशतकम् । तस्य भावनां स्फूर्ति त्यक्त्वा विसृज्य बुधैः स्वगुरुब्रह्मणा- मभिन्नत्वनिश्चयवद्भिर्निष्ठापये स्वात्मगुरुब्रह्मणामखण्डरूपत्वे या निष्ठा सहजं प्रेम तन्मये तद्रूपे पीठ आमने शूलपाणिर: ज्ञानशत्रुभेदकत्वाच्छूलमित्र शूलं तत्वबांधः पाणौ हस्त यस्य स तथोक्तः साङ्ख्ययोगी निजी बाहू इत्युक्तत्वात्स शूलपाणि. ब्रह्माभिन्नात्मस्वरूपो गुरुः प्रतिष्ठाप्यो ब्रह्माभिन्न स्वात्माभित्र- स्वानुमन्धान स्थिरीकर्तव्य इदमेवात्र प्रतिष्ठापनम् ॥ ८ ॥ एवमलौकिक प्रतिष्ठापनं निरूप्येदानीमस्यां पूजायाम- लौकिकमेवाबाहन निरूपयितुं तावदावाहनमन्त्रमाह । पिनाकधृते नम इत्यावाहनम् । पिनाकधृत इति । पिनाकधृते 'पिनाकोऽजगन्धनुरियम- रसिंहाक्तरजोत्र चिन्मात्ररूपः परमात्मा गच्छनि तत्त्रज्ञानेन निवृत्ता भवतीति गौरत्र माया प्रकृत्यपरपर्याया ग्राह्या सयोः स- मूहरूपं शाबलं ब्रह्म प्रणवार्थभूतमजगवं पिनाकनामकं तद्वाचकः प्रणवश्चाभेदेनात्र ह्याह्यः, प्रणवस्य धनुष्ट्ये श्रुतिः 'प्रणवो धनु: शरो ह्यात्मेति स पिनाकस्तस्य धृदारकस्तदधिष्ठानभूतं परं ब्रह्म तद्रूपो गुरुश्च तस्मै तदर्थ तत्स्वरूपप्राप्तय इत्यर्थः, नमः पूर्वोक्तलक्षगाः प्रहीभावो विधेय इत्येवमन्त्रार्थानुसन्धानमे. वाचाहनमत्र शिवस्वरूपगुरुस्वात्मनोः सामीप्यकारणमिति भा. वः, इममेव मन्त्रार्थ श्लोकेन स्पष्टयति । सर्वगस्यापि देवस्य भक्तिरावाहनं तव । आवाहयामि भत्त्या त्वामित्यावाह्यः पिनाकधृत॥९॥ सर्वगस्येति । सर्वगस्यापि सर्वत्रानुस्यूतस्यापि अस्तिभा- तिमिग्ररूपेण सर्वत्र विद्यमानत्वादेवस्य चिन्मात्ररूपस्य शि.

·बोधसारे। वस्य भक्तिः सेवा मच्चिदानन्दरूपेणाङ्गीकार इत्यर्थः, आवा- हनं ममीपमापणं भवेत्स्यावताहं प्रमाता तं सच्चिदानन्द- रूपेगा सर्वत्रानुस्यूतं शिवमावाहयामि समीपे प्रत्यक्षं करो- गीत्येवं पिनाकधापनाकम्य पिनाकनाम्नाऽजगवधनुषः प्र. णवस्य तद्वाच्यशवलब्रह्मणो वा धारक प्राधारभूतं ब्रह्म यो- गहस्ते च प्रणवतद्वाच्य शवलब्रह्मधृतवदत्र लक्ष्यं स भावाह्यः सर्वदा स्वप्रत्यक्षतेनानुभवनीयः ॥ ९ ॥ एवमलौकिकमावाहनं प्रदश्येदानी तथाविधं ध्यानं दर्श- पितुं सर्वलोकमिद्धमेव ध्यानश्लोक मुदाहरबाह । अथ ध्यानम् । अथेति । अथावाहननिरूपणानन्तरं ध्यानं चिन्तनं नि- रुप्यत इति शेषः, तमेव प्रसिद्ध ध्यानश्लोकमुदाहरति । ध्यायन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचन्द्रावतंसं रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गं परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम् । पद्मासीनं समन्तात्रतुतममरगणैर्व्याघ्रकृत्तिं बसानं विश्वाद्यं विश्ववन्द्यं निखिलभयहरं पञ्चवक्रं त्रिनेत्रम्॥१०॥ ध्यादिति । अस्यार्थः-पोडशश्लोकग्रंथकारो निरूपयिष्य- त्यतः संक्षेपेगात्र वर्णयामि हे शिष्य रजनगिरिनिभं रजांग. रिणा रौप्यपर्वतेन निभं सदृशं चारुचन्द्रावतंसं चारुः सुन्दरो यश्चन्द्रः सोमः सोऽवतंसश्चूडाभूषणं यस्य तं रवाकल्पो- उज्वलाङ्ग रत्नश्रेष्ठैरुज्ज्वलं प्रकाशमानमङ्गं शरीरं यस्य स त थाविधस्तं परशुमृगवराभीतिहस्तमेकस्मिन्हस्त परशुः कुठारोऽ- परं च मृगस्तदन्ये च वरश्चतुर्थहस्ते चाभीतियनिवर्सनं क्र. मेण यस्य सं प्रसन्नं हास्यमुखं पद्मासीनं पझे कमल भासीनं ·बनारससंस्कृतसीरीज़नानी वाराणसेवसंस्कृतपुस्तकावसी । ६० आ० . १ इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति । अस्यां संस्कृतभाषा- विबद्धा बहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदालभाषानुवा- दसहिताश्च ग्रन्था मुद्रित्ता भवन्ति । तांश्च ग्रन्थान् काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये ऽपि विद्वांसः शोधयन्ति । यी- एकमहाशयैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- कैकस्य खण्डस्य ॥) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देयः । अन्यैर्म- हाशयैर्यः कानिचित् खण्डानि संग्राह्याणि तैश्च प्रत्येक स्त्रण्डानां १० मूल्यं प्रापणव्ययश्च :) देय इति ॥ तत्र मुद्रित्ता ग्रन्थाः। सिद्धान्ततत्त्वविवेकः खण्डानि ५ अर्थसङ्ग्रह अंग्रेजीभाषानुवादसहितः तन्त्रवार्तिकम् खण्डानि १३ १३ कात्यायनमहर्षिप्रणीतं शुक्लयजुःप्रातिशाख्यम् सभाष्यं स्त्र० ६६ सांख्यकारिका चन्द्रिकाटीकागौडपादभाष्यसहिता वाक्यपदीयम् खण्डानि ५ (प्रथमभागः प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजटीकासहित खण्ड ३ । द्वितीयभागः तृतीयाका- ण्डम् हेलाराजटीकासहित खण्ड २) रसगङ्गाधरः खण्डानि ९ परिभाषावृत्तिः खण्डे २ वैशेषिकदर्शनं किरणावलीटीकासंवलितप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहितम् खण्डे २ शिक्षासङ्ग्रहः खण्डानि ५ नैष्कर्यसिद्धिः खण्डानि ४ महर्षिकात्यायनप्रणीतं शुक्लयजुस्सर्वानुक्रमसूत्रम् सभाध्यम ३ ऋग्वेदीयशौनकमातिशाख्यं सभाष्यम् खण्डानि ४ (बृहत्) वैयाकरणभूषणम् पदार्थदीपिकासहितम् खण्डानि४ ४ विवरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहितः खण्डे २ तत्वदीपनम् (पञ्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम्) ख. वेदान्तदीपः (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३ ३ टुप्टीका खण्डानि ४ ૨ . २ . . . ० २ ·६ ६ २ १ 0 २ ० पातालदशनमाश्रीरामानन्दयतिकृतमणिप्रभाडाख्योतिस०१ व्याकरणमिताक्षरा । श्रीमद भट्टप्रणीता खण्डानि रसमञ्जरी । व्यङ्गयार्थकौमुद्या प्रकाशेन च सहिता २०३३ भेदधिक्कारः व्याख्यासहितःश्रीमद्प्पयदीक्षितकृत उपक्रमप- राक्रमसहितः खण्डे २ बोधसारो नरहरिकृतः तच्छिष्यदिवाकरकृतटीकयास० ख०९९ ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङ्करानन्दभगवद्विरचिता। दैवज्ञकामधेनुः अर्थात् प्राचीनज्योतिषग्रन्थः खण्डे २ श्रीमदणुभाष्यम् । श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम् । गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजी महाराजविरचितभाध्यप्रकाशाख्य- व्याख्या समेतम् खण्डानि ५ तत्त्वशेखरः । श्रीभगवल्लोकाचार्यप्रणीतः। तथा-तत्त्वत्रयचुलक- संग्रहः । कुमारवेदान्ताचार्यश्रीमद्वरदगुरुविरचितः। व्रजभूषण दास पौर कम्पनी चांदनीचौक के उत्तर नई सड़क बनारस १