·शब्दकौस्तुभ । दौ धातोः सकर्मकक्रियापरत्वं विना कर्माण लकारायोगेन वाचकत्वे स्थिते उपसर्गाणां द्योतकत्वस्यैव युक्तत्वात् । ननू- क्तयुक्तया ऽस्तूपसर्गाणां द्योतकता निपातान्तरं तु वाचकयेवेति चेन्न । साक्षास्क्रियते अलंक्रियते अरीक्रियतइत्यादौ कर्मणि लकारेण कर्माभूतस्य गुर्वादेराभिधानसिद्धये धात्वर्थ प्रति कर्म त्वस्य वाच्यत्वात् । उपसर्गत्वापेक्षया निपातत्वस्याधिक- वृत्तितया तदवच्छेदेनैव द्योतकताकल्पनाच । सामान्ये प्रमा- णानां पक्षपातात् । निपातत्वं चाखण्डोपाधिरूपं जातिरूपं श- ब्दस्वरूपमेव चेति पक्षश्यपि मादिचादिसाधारणमेव । प्रत्ता- दिमत्येकपर्यवसन तदिति पक्षेपि प्रादीनां चादिभ्यो पैलक्षण्या. निरुक्तेः केवलानामप्रयोगेण अन्यलभ्यतापि तुल्यैव । विजय- तइत्यत्र धातोविशिष्टजयइव घटश्चयन समुच्चितघटे घटशब्द- स्यापि लक्षणायाः संभवात् । किं च चादीनां वाचकत्वे स- मानाधिकरणमातिपदिकार्थयोरभेदान्यय इति व्युत्पत्तिनिपाते- तरविपयकतया विना प्रमाण संकोचनीया स्यात् । स्याच्च समुन्चयादिशब्दयोगइव चादियोगपि घटादेः पष्ठी । किं च सगुन्चयादिपदरुपस्थिते यथा विशेषणसम्बन्धस्तथा चादिभि पस्थिने स्यात् । द्योतकत्वपक्षे तु पदार्थकदेशवान नत्र विशे- पणान्वयः। अपि च शरैरसरिदोदीच्यानुद्धरिष्यन् रसानि- घेत्यादी उससदृशैः शरैः रससदृशानुदीच्यानुद्धरिप्यन्नित्यादि- रर्थः । स च उसादिशब्दानां तत्सदृशपरत्वे इचशब्दस्य च तात्पर्यग्राहस्ते सत्येर लभ्यते । अन्यथा प्रत्ययानां प्रकृत्य- थन्वितम्यार्थिवावजनकतापि भज्येत । इवगन्दातु तृतीया दुर्लभा । असत्वार्यकतया कारकविभक्तवयोगात् । एवमप्यु- साटिभ्यस्तृतीयाऽनन्ययस्यानुदाराश । नन्ये नस्लत्पुर पस्यो। :

·धत १पा.१ आ. शब्दकौस्तुमः । तरपदार्थादिप्राधान्यमित्यादिसिद्धान्ता भज्यानिति चेत्र । पूर्वपदद्योत्यं प्रति प्राधान्यमिति तदर्थात् । घोत्यार्थेनाप्यर्थ वति मातिपदिकत्वसिद्धिः । अत एव येपां द्योत्यौप्यों ना- स्ति तु हि च स्म ह वै पादपूरणे इत्यमरकोशाद कमीमिद्विति पादपूरणार्था इति निरुताच । तदर्थ निपातस्यानर्थकस्यति चार्तिकारम्भ इत्यवधेयम् । स्फुटनेदकैयादिनन्येषु । एवात्यधिकरणे भट्टैरुक्तम् । चतुर्विधे पदे चात्र द्विविधस्वार्थ- निर्णयः । क्रियते संशयोत्पत्तेर्नोपसर्गनिपातयोः ॥ तयो- स्र्थाभिधाने हि व्यापारो नैव विद्यते । यदर्थयोतको तो वाचकस्म विचार्यतइति ।। यत्तु अर्थवत्सून अधीतइत्यादी धातोरनर्यकता उपसर्गविशिष्टस्य वाचकतेति कश्चिदुक्तं तद- भ्युच्चयमात्रम् । सर्वस्प। इतिसूत्रे कैयटादिग्रन्थोप्येवमेव । पूर्वोत्तरमीमांसयोस्तततत्र नः पर्युदासे लक्षति न्या अप्येवमेव, उक्तयुक्तः । अस्तु वा मतान्तरं निपाता वाचकर इति सर्वथापि प्रादयो द्योतकाश्चादयस्तु वाचका इत्येवरूप. मर्दजरतीयं नैयायिकाभ्युपगतपमामाणिकमेति दिक् । अ- नुपूर्वकः शासिविविच्य ज्ञापने दृष्टः । तद्यथा । अक्षेत्र वित् क्षेत्रविदं खपाट् स प्रति क्षेत्रविदानुशिष्टः । यथा वा । “ संपूप- विदुपानययोअनसानुशासति । य एवेदमिति प्रवत् अत्र हि गुणत्रयोपेलेन सद् गुरुणास्मान् शियेति पूपा पा. यते तत्र अजसेति शैध्यमुक्तम् । अनुशासतीति विविन्य बोधकत्वं यद्लन्छन्दसीति शपो न लुम् । इदमित्यमेवेति यो यादिति प्रमेयनिष्कर्ष उक्तः नवदित्यत्र लेटोडाटावित त्यद् । तथा च अनुशिष्यन्ते विविध्य असाधुभ्यो विभग्य बोपन्ने येनेति करणे ल्युत् । ततशब्दानामिति कर्मणि प- है ·४ शब्दकौस्तुभः । [१ अ० ही तदन्तेन समासः । न च कर्मणिचेति सूत्रेण समासनि- पंधः शयः । तत्र चभन्दार्थतया कर्मणीति शन्दवता उभय- प्राप्तारितिसूत्रेण या षष्ठी तदन्तं न समस्यतइत्यर्थात् । इयं तु कर्तृकर्मणोरिति विहिता षष्ठी न तूभयमाप्ताविति । आचा- र्यस्य कर्तर्वस्तुतः सत्वेपीहानुपादानात् । चित्रं गवां दोहो गोपेनेत्यत्र हि आश्चर्यं प्रतिपाचं तच यद्यशिक्षितो दो- ग्या दुर्दोहा गावश्च दोग्यव्यास्तदैव निर्वहति न त्वन्यथा, अतः कर्वकर्मणोर्विशिष्योपादानादस्त्युभयमाप्तिः । इह तु श- ब्दानामिदमनुशासनं न त्वनामित्यर्थनिवृत्तिपरं वाक्यं न तु कर्तृविशेपनिवृत्तिपरमतो नास्त्युभयमाप्तिः । अस्तु वा यथाकथंचिदुभयमाप्तिः तथापि न क्षतिः । उभयमाप्तावि- तिसूत्रे अविशेषेण विभापेति पक्षस्यापि वक्ष्यमाणतया नि- यमामवृत्तिपक्षे आचार्यस्य शब्दानुशासनमिति प्रयोगसंभवात्, शेषलक्षणा षष्ठी वास्तु।तस्माद्वैदिकालौकिकाश्च साधवः शब्दा इह विषय इति स्थितम् । वेदे भवा वैदिका अध्यात्मादित्वाम् । एवं लोके भवा लौकिकाः । यद्वा लोके विदिता लौकिकाः तत्र विदित इति वर्तमाने लोकसर्वलोकान् । मातिशाख्ये- विव न वैदिकैकदेशमात्रमिह विषयः । न वा व्याकरणान्त- रेप्विव छांदसपरित्याग इति सूचयितुमुभयोपादानम् ॥ ॥ इति विषयनिरूपणम् ॥ स्यादेतत्, गौरित्यादिः शब्द इह विषयः । तत्र च ग- कार औकारो विसर्गश्च घटकः । व्युत्पाद्यते तु डौमत्ययसमात्य यादेशादिकम्, न चैतद्गौरिति वोधे भासते तथा चार्थान्त- रता । गौरित्यनेन परिनिष्ठितेन सह डोमभृतीनां सम्बन्धविशे- षस्तत्मतिपत्त्युपयोगिता चास्तीति तद्व्युत्पादनमिति चेन ।

·१ पा.१ आ. शब्दकौस्तुम। शब्दान्तरपाटनस्य सम्बन्धस्य उपयोगस्य च दुर्वचत्वात् । द्रव्यगुणाटिपदार्थानामिह व्युत्पाधतापत्तेचा अस्ति हितेषां गौरि- त्यनेन वायवाचकभावादिः सम्बन्धः । अत एव शान्दवो. धे गवि समवायन गोत्सामिव शक्तयाख्यसम्बन्धेन शब्दो वि. शेपणतया भासते। चाचपबोधेपि व्यक्तया स्मारितः शब्दो वि. शेपणमित्यभ्युपगम. । आह च, न सोस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमाते । अनुविदमित्र ज्ञानं सर्व शब्देन भासते ।। ग्रा. खात्वं ग्राहकत्वं च द्वे शक्ती तेजसो यथा । तथैव सर्वशब्दानामेते पृथ- गरस्थितइति यत्संशास्मरणं तत्र न तदप्यन्यहेतुकम् । पिण्डए- वहि दृएः सन् संज्ञा स्मारयितुं क्षम, इति च ।। युक्तं चैतत् । गृहीतशक्ति प्रति शब्देनार्थस्येव अथैन शब्दस्यापि स्मरण चाध काभावात् । अत एव गोत्वस्येव गोशब्दस्यापि व्यक्ति- विशेषगत्वाविशेपासंसर्गोपि तादात्म्यमेास्तु । एवं गोगुणा- दिभिरपि तदभिन्नाभिन्नस्य तदभेदादित्याशयनाथ गौरित्यत्र का शब्द इति प्रघटके द्रव्पगुणकर्मसामान्यैः सह शब्दस्याभे- दो भाप्पकृद्धिराशङ्कच निराकृतः । तत्र निराकरणग्रन्थ- स्थापमाशयः । समसत्ताकभंदाभेदी विरुद्धावेव । अन्यथा त्व- टुक्तरीत्या सचागुणत्वायभेदात्सुखदुःखस्वर्गनरकादेरप्यभेदा- पत्तो प्रवृत्तिनिवृतिव्यवस्था न स्यात्, न स्याच्च भेदग्रहाद्भ मनितिः । जातिव्यक्तयादिसम्बन्धस्त्वतिरिक्त एवेति । एव- मेव शब्देनापि सहास्त्येव सम्बन्धो द्रव्यादीनामिति स्थितम् । अस्ति च द्रव्यादिव्युत्पादनस्य प्रकृते उपयोगोपि । अस्मि- भर्थे ऽयं साघुरित्यर्थविशेष पुरस्कृत्यैव साधुत्वस्य वक्तव्यत्वा- छ । अत एव वानिनि दरिद्रे च क्रमेण अपशब्दो अस्वश- दश साधुर्यक्रमेण त्वसाधुरिति सिद्धान्तः । ननु यथा वैशे.

·च शम्दकोग्नुमः। [? अ० पिकादीनामेतापसिदमेव प्रकृतिप्रत्ययविभागमुपजीच्य प. दार्थव्युत्पादनाय प्रवृत्तिः प्रकृतिमत्ययादिविचारस्तु काचिका मामकिस्तयेहापि लोकमसिदं दर्शनान्तरसिद्ध पदार्थजातमुपजीव्य शन्दमात्रव्युत्पादनं न विरुध्यतइति चेत् । अस्तु तावदेव,न्नथापि डोमभृतिव्युत्पादनं निष्फलमेति चेत । अत्रोन्यते । गौस्तिष्ठति देवदत्तः पचतीत्यादयः शृगग्रादिकया तावजन्मसहस्रणापि बोधयितुम्बोदुं चाशक्या: । आनन्स्यात् । अतः प्रकृतिप्रत्ययविभागकल्पनारूपो लघुभूत उपायः समाश्री. यते लिपियत् । आरोपित एव च तत्र संम्बन्धः । प्रसिद्धो हि स्थूलारुन्धतीशाग्याचन्द्रादिन्यायो लोके पञ्चकोशावतरणन्याय. शौचरमीमांसायाम् । तत्पार्यविषयावाघाच्च प्रामाण्यम् । एपैर त्यर्थवादेष्वपि गतिः । आत्मवपोखेदनमभृतीनां चापि तात्प- यविषयीभूतस्य माशम्त्यस्यावाधितत्वात् । उक्तं च हरिणा । उपायाः शिक्षमाणानां वालानामुपलालनाः । असत्ये वर्मनि स्थित्वा ततः सत्यं समीहतइति ॥ उपेयप्रतिपात्त्यर्था उपाया अव्यवस्थिता इति च ।। अत एव हि के चित्सुप्रत्ययं विदध. ति, अपरे सिं, तथा सूत्ररीत्या पाठितमित्यन इतमत्ययः भाग- रीत्या तप्रत्ययः, सूत्ररीत्या तावानिति चतुप् डारतावर्थवेशेप्या- दितियाचिकोक्तरीत्या डावतुरिनि दिक् । एतेन पचतीत्यादी आदेशैः स्मार्यमाणा लडादयो वोधका इति वदन्तः परास्ताः। तथा हि । वृद्धव्यवहाराच्छक्तिग्रह इति निर्विवादम्, ततश्च प्रयोगसमवायिनामेव तिप्रभृतीनां शक्तिः सिध्यति न त्वलो- किकानां लादीनाम्, एवं हुपचप् डुकृञ् इत्यादिप्रकृतयो विच्- विवादिप्रत्ययाश्च न शक्काः किं तु अपाक्षीत् पपाच पापच्यते करोति चर्करीतीत्यादिप्रयोगसमवायिनः अपार पपाच इत्या- .

·१पा.१ आ. शब्दकौस्तुभः । दय एच । श्रूयमाणेन डुपचष्पभृतीनां स्मारणं तेनार्थबोध इति चेन्न । लाघवाबवस्थितत्वाच्च श्रूयमाणानामेवार्थसंबन्धकल्पना- त्, औत्मेक्षिकस्य स्मरणकल्पने गौरवात्, अव्यवस्थापत्तेश्च । पचति देवदत्त. पचन्तं तं पश्येति तिशतभ्यां स्मारितस्य लट एव बोधकत्वे एकत्र आधाराधेयभावेन संसर्गेण देवदत्ते आ- ख्याताओं यत्नो विशेपणमितरत्र तु अभेदेन संसर्गेण कुदर्थः की विशेषणमिति त्वत्सिद्धांतभङ्गापत्तेश्च । एतेन कधिकर- णे आख्यातार्थत्वं कर्तुनिरस्य जजभ्यमानाधिकरणे शानजयचं स्पीकुर्वन्तो मीमांसका अपि परास्ताः। यत्र तैरक्तं शानशे क- तीर दितिव्याकरणं शक्तिग्राहकमस्तीति । तदप्यापाततः । कृद्वाश्यशेपोयमानिर्दिष्टार्थेषु ण्युलादिपतिष्ठते न तु शत्रादिपु स्थान्यर्थेन निराकांक्षत्वादिति वक्ष्यमाणत्वात् । आकांक्षितवि- धानं ज्याय इति न्यायात् । अन्यथा क्रियमाण इति कर्मणि शानची दौर्लभ्यापत्तश्च । किं च कर्तरि कृदिति यत्कर्तृग्रहणं तदेव लः कर्मणीत्यत्राप्यनुवृत्तं तत्कथं कृतां तिढां च वैल- क्षण्यम् । अन्यलभ्यत्वादरुभयत्र साम्यात् । यत्तु नामार्थयोरभे- द एव संसर्ग इति हि शानजादौ की वाच्य इत्युक्तम् । तत्तु पचतिकल्पं पचतिरूप देवदत्त इत्यायनुरोधात्तिइक्ष्वपि तुल्यम्।त- स्मात्पररीत्या न कश्चिच्छचन्तात्तिङन्ने वैपम्यहेतुः।अस्पद्रीत्या तु भावप्रधानमाख्यातं सत्वप्रधानानि नामानीति निरुक्तकारोक्तम त्ययार्थप्राधान्यमौत्सर्गिकं तिङ्युत्यज्यतेोप्रधानप्रत्ययार्थवचनमर्थ- स्यान्यप्रमाणत्वादितिसूत्राच्च शिशानविधौ रूपविधौ च भा. प्येपि स्फुटमेतत् पाचकोबजतीतिवत्पचतिबजतीति प्रयोगोप्यत एर नोपपद्यते । पचतिभवतीत्यादि चोपपद्यते पचतोरूपं पचन्ति रूपमित्पादौ रूपवायन्ते द्विवचनादि न भवति । तस्मातिषु ·शम्बकौस्तुमः। [१ अ० कृत्सु च विशेषणविशेष्यमापन्यलासमात्रमस्तीति वक्ष्यते । पत्तु भट्टैरुक्त । करि यदेवत्वं तत्रैकवचनं तिविति लादि- विदर्षेकयोरित्यादेश्चकवाक्यतया व्याख्यानान कर्तुर्वाच्यता सूनादायातीति,तदप्यापाततः। द्विवचनादिसंज्ञा खादेशनिष्ठा तत- श्च तद्विधिना द्वयेकयोरित्यस्य एकवाक्यता । न च तत्र कर्तरीत्य- स्ति यत् द्वित्वादिविशेषणतया कयं चिद्योज्यतालविधितिवादिवि- ध्योरप्येकवाक्यतास्तीति चेत्,सत्यम् । वाक्यैकवाक्यता सा न तु पदैकवाक्यता । आदेशविधेलविधिलभ्यलकारानुवादेन प्रवृत्तेः। लविधौ तु कर्वग्रहणं स च द्विवचनादिसंज्ञाविनिमुक्त एव । अत एव आदेशस्मारिता लकारा वोधका इति पक्षे एकत्वादिभानाया- देशा एव शरणीकर्तव्याः । एवं णलादौ तिआदिद्वारकं . लिडादिस्मरणं कल्प्यमिति महदेव गौरवम् । न च परंपरासंव- न्धेन जलेव बोधकः । वृत्तिशून्यत्वात् । अत एवापभ्रंशानां साघुस्मारकताभ्युपगमस्तवापीति दिक् । तस्मात्पूर्वत्रासिद्धमि- त्यादौ यथा आहार्यारोपेणैव व्याख्यानं सर्वसंमतं तथा शास्त्री- यप्रक्रियायां सर्वत्र । वस्तुतस्तु वाचकता स्फोटेकनिष्ठा । तत्र चाष्टौ पक्षाः ॥ वर्णस्फोटः १ पदस्फोटः २ वाक्यस्फोटः ३ अखण्डपदस्फोटः ४ तादृग्वाक्यस्फोटः ५ इत्यं पञ्च व्यक्ति- स्फोटाः । वर्णपदवाक्यभेदेन त्रिवियो जातिस्फोट इति । तया हि । किंचिद्वर्णव्यत्यासादिना शक्ततावच्छेदकानुपूर्वीभ- अस्य प्रतिपदमौत्सर्गिकत्वात्तत्र च केन चित्कचित्मयमं श- क्तिग्रहास्केन कस्य स्मारणमित्यत्र विनिगमनाविरहादृशभो वृ- पभो वृष इत्यादाविव कर कार कुर चकर इत्यादीनां प्रयोगसम- वायिनां सर्वेषामेव वर्णानां तत्तदानुपूर्व्यवच्छिन्नानां वाचकते- ति वर्णस्फोटपक्षः । कर्मभृतयो वाचका न वेति चेह विपति- ·१पा. १.आ, 'शब्दकौस्तुभ । पत्तिशरीरम् ॥ १॥ राम रामेण रामाय हरये हरौ हरीनित्या- दो परिनिष्ठिते रूपे कियानंशो द्रव्यादिवाचका कियांश्च कर्म- वादेरित्यस्य विनिगन्तुमशक्यतया राममित्यादिपरिनिष्ठित पद- मेव वाचकं कर्मचादिविशिष्टस्योत पदस्फोटपक्षः ॥२॥ द. धीदं हरेव विष्णोवत्यादावपि विनिगमनाविरहतौल्याद्वाक्यमेव विशिष्टार्थे शक्तमिति वाक्यस्फोटः ॥३॥ एका पट इति वदेकं पदं वाक्यं चेत्यापितमतीतर्वर्णातिरिक्तमेव पदं वाम्यं वा अ- खण्डं वर्णव्यंग्यम् । एकत्वमतीतिरौपाधिकीति चेत् । पटेपि तथा स्वापत्तेः । का पदार्थोसाविति चेत् । भावः । भावविशेपेपु क्या- न्तर्भवतीति चेत् । त्वत्परिभापितेपु द्रव्यादिपु मान्तर्भूत् । नत्ये- तावता प्रमाणसिद्धं प्रत्याख्यातुं शक्यते । अनियतपदार्थवादे गौरवमिति चेत् । व्यक्तीयत्ता तत्रापि नास्ति । उपाधीयत्ता तु सर्वैः सुवचा भावत्वाभावत्वाभ्यां नित्यत्वानित्यवादिना चा विभजनात् भावविभाजकोपाधयस्तु पटविभाजकोपाधिवदेवाना. वश्यकाः। अस्मिश्च पक्षद्वये वर्णा अप्यनावश्यकाः। नन्वनुभव- सिद्धास्तइति चेत् । व्यञ्जकवानीवशेपोपहितस्फोट एव कका- रायात्मना व्यवहियतइत्यभ्युपगमात् । भामुमते तारो मन्दो ग. वार इतिवत् अद्वैतसिद्धान्ते विषयसंबन्धजन्यटचिचियेण व्यङ्गे स्वरूपसुखे वैचित्र्यवच । अत एव वाचस्पतिमिश्राः तच्च- विन्दी वस्तुतः ककारादतिरिच्यमानमूर्तेर्गकारस्याभावादिति स्फोटवादिमतमुपन्यास्थत् । यथा वा अखण्डेप्वपि ऋका- रादिषु वर्णेपु वर्णान्तरसमानाकारैकदेशावभासा तथात्र पक्षे वर्णावभासोपि भविष्यति । उक्तं च वोपदेवेन । शक्यत्वइव शक्तत्वे जातेलीयवमीक्ष्यताम् । औपाधिको वा भेदोस्तु वर्णानां तारमन्दवत् इति । भर्तृहरिरप्याह । पदे न वर्णा विद्यन्ते वर्णच.

·शब्दकौस्तुम! [१ अ० वयवा न च । वाक्यात्पदानामत्यन्तं प्रविवेको न कश्चनेति ॥ तस्मादखण्डं पदं वाक्य वेति पञ्चापि व्याक्तस्फोटावान्तरभेदाः ॥५॥ जातिस्फोटवादिनस्तु घोत्तरटत्वादिक शक्ततावच्छेद- कतया आद्यपक्षत्रयेपि यथायथं वाच्यम् । अन्यथा सरोरस इत्या- दावर्थविशेषप्रतीत्यनापचे । तच्च उपाधिरूपम् ।उपाधिश्व परपरासं- पदा जातिरेव । सा च सर्वाधिष्ठानब्रह्मस्वरूपात्मिका । तथा च शक्यांशइव शक्तांशेपि न्यायसाम्येनाकृत्यधिकरणरीत्या ब्रह्मत- त्वमेव तत्तदुपहितं वाच्यं वाचकं च । अविधाविद्यकधर्मविशेपो वा जातिरिति पक्षे तु सैव वाचिकास्त्वित्याहुः ॥ ८ ॥ अष्टा- वयेते पक्षाः सिद्धान्तग्रन्थेषु तत्रतत्रोपनिबद्धाः। तथा हि । स्था- निवत्सूत्रे सर्वे सर्वपदादेशा इतिभाष्यग्रन्थः । पद्यतेर्थो ऽनेनेति अर्थवदिह पदं न तु मुप्तिङन्तमेव । तथाच एरुरित्यस्य तेस्तुरि- त्यर्थ इति टीकाग्रन्थश्च वर्णस्फोटेनुकूलः । तथा स्थान्यभिधा- नसमर्थस्यैवादेशचमिति स्थानेन्तरतमपरिभापयैव सस्थस्थमि- पामित्यादिपु निर्वाहात्तदर्थ यथासंख्यसूत्र नारब्धव्यमिति भा. ष्यमपि । पदस्फोटवाक्यस्फोटौ तु इहैव प्रघट्टके येनोचारितेने- ति भाष्यपतीकमुपादाय कैयटेन भाष्यार्थतया वणिती । वर्ण- व्यतिरिक्तस्य पदस्य वाक्यस्य वेति वदता तयोरखण्डताप्युक्ता। नित्येषु शब्दपु कूटस्थैरविचालिभिर्वणैर्भवितव्यमिति तत्रतत्र भाष्ये सखण्डतोक्ता । मायानिश्चलयन्त्रेषु कैतवानृतराशिपु ! अ- योपने शैलशृङ्गे सीराङ्गे कूटमस्त्रियामित्यमरः । पस्पशायामेव प्रघट्टकान्तरे किंपुनरित्यादि भाष्यमुपादाय के चिद्वर्णस्फोटम- परे पदस्फोटं वाक्यस्फोटं चाहुरिति वदता कैयटेन अइउण्ड- त्यत्र व्यक्तिस्फोटनातिस्फोटयोलावलं चिन्तयता प्रत्याहारा- निहकान्ते अक्षरं न क्षर विद्यादिति भाप्यव्याख्यावसरे व्यव ·१ पा. १ आ. शब्दकौस्तुभः । हारनित्यता तु वर्णपदवाक्यस्फोटानां नित्यत्त्वं तु जातिस्फोट- स्पेति प्रतिपादयता अनुपदपेव ब्रह्मतत्वमेव हि शब्दरूपतया प्रतिभातीत्यर्थ इति व्याचक्षाणेन सर्वे पक्षाः सूचिता एव । य- दा तु अविथैव जातिरिति पक्षस्तदभिमायेण जातिस्फोटस्पा- पि व्यवहारनित्यतेति अक्षरं न क्षरं विद्यादित्यस्य कैयटीये पाठान्तरम् । आयन्तौटीकतावितिसूत्रे च भाप्यएव वर्णस्फोट- पदस्फोटावक्तौ । असत्यमेव प्रकृतिमत्ययविभाग तदर्थ चाथि- त्य रेखागवयन्यायेन सत्यस्य पदस्फोटस्य व्युत्पादनमरिमेत- मिति तत्रैव कैयटः । अर्थवदधातुः, स्वरूपंशब्दस्य, तपरस्तत्का- लस्येत्यादि सूत्रेष्वपि स्पष्टमिदं भाष्यकैयटादावित्यलं बहुना । जातेश्च ब्रमात्मकत्वमुक्तं हरिणा । सम्बन्धिभेदात्सत्व मिद्य- माना गवादिषु। जातिरित्युच्यते तस्यां सर्वे शब्दा व्यवस्थिताः।। तो प्रातिपदिकार्थं च धात्वर्थ चमचक्षते । सा नित्या सा महाना- त्मा तामाहुस्त्वतलादय इति ॥ जातेः स्फोटत्वमपि प्रघकान्त- रे स एवाह । अनेकव्यक्तचभिव्यंग्या जातिः स्फोट इति स्मू- ता। कैश्चियक्तय एवास्या वनित्वेन प्रकल्पिता इति ।। य- द्यपीहाष्टौ पक्षा उक्तास्तथापि वाक्पस्फोटपक्षे तात्पर्य ग्रन्यक- ताम् । तत्रापि जातिस्फोटइत्यवधेयम् । पूर्वपूर्वोपमद्देनैवोनरो- तरोपन्यासात् । तथा च मयमव्युत्पत्तैर्व्यवहाराधीनतया सं- पूर्णस्य वाक्यस्य विशिधे प्राथमिका शक्तिप्रद इति निर्विवा- दम् । स चावापोद्वापाभ्यामवयवानां शक्तिरिति न्यायोप- म्भेन त्यज्यतइति दर्शनान्तराणां पन्थाः। एकादेशादिस्थले उ- तरीत्या विनिगमनाविरहेण कैश्चित्पररूपादिस्थले पूर्वलोपा- यभ्युपगमेन च व्याकरणानां कलहे सति अवयवशक्तेदुरुपपा- दतया मायमिकशक्तिग्रह एव प्रमारुप इति तु सैद्धान्तिका - ·शब्दकौस्तुभः । [१ अ० न्याः । उक्तं च हरिणा । तत्र यन्मुख्यमेकेषां तत्रैतेषां विपर्यय इति । ब्राह्मणार्थो यथा नास्ति कश्चिब्राह्मणकम्बले । देवद- तादयो वाक्ये तथैव स्युरनर्थका इति च । एवंस्थित निपाता द्योतका विकरणा अनर्थका इत्यादिविचारोपि प्रक्रियादशाया- मेव । आह च । अडादीनां व्यवस्थार्थ पृथक्त्वेन प्रकल्पनम् । धातूपसर्गयोः शास्त्रे धातुरेव तु तादृश इति ॥ तादृशो ऽखण्ड इत्यर्थः। एवंचनामार्थयोरभेद एव संसर्गः प्रत्ययार्थः प्रधानमि- स्पादिव्युत्पत्तयोपि प्रक्रियाश्रया एव । उक्तं च । किंगर्भजन्ये किंग कीदृग्भातीति नो मते । विचारः फलित: सर्व प्रकृतिमत्य- याश्रय इति । आरोपितस्यापि परिमार्थिक उपायता न विरुद्धा । लिपिस्थूलारुन्धतीशाखाचन्द्रादीनां लौकिकदृष्टा- न्तानामर्थवादवाक्यपञ्चकोशावतग्णादीनां तन्त्रान्तरसिद्धानां पूर्वत्रासिद्धादीनां चैतच्छाससिद्धानां प्रागेव दर्शितत्वात् । तदेवं पक्षभेदेन अविद्यैव ब्रह्मैव वा स्फुटत्यर्थो ऽस्मादिति व्यु- त्पत्त्या स्फोट इति स्थितम् । आह च । शास्त्रेषु प्रक्रियाभेदैर- वियैवोपवपतइति । समारम्भस्तु भावानामनादि ब्रह्म शाश्व- तमिति च । तदेवं वराटिकान्वेपणाय प्रवृत्तश्चिन्तामणि लब्ध- वानिति वासिष्ठरामायणोक्ताभाणकन्यायेन शब्दविचाराय प्रवृत्तः सन् प्रसङ्गादद्वैने औपनिपदे ब्रह्मण्यपि व्युत्पद्यतामित्य- भिप्रायेण भगवान्भर्तृहरिविवादादिकमपि प्रसङ्गाद् व्युदपा. दयत्, तत्त तन्त्रान्तरे स्फुट प्रकृते नातीवोपयुक्तं चेति नेह तन्यते । इति स्फोटस्वरूपव्युत्पादनम् ॥ स्यादेतत् । चं लिख चकारस्नुटित इत्यादिव्यवहाराल्लिपावेव शब्दभूमवतां तत्रैव वानकत्वाभिमानजुपां वालानां पुस्तकमु. पयुज्यते यथा तथैव भेदग्रहवतामपीति वस्तुस्थितिः । एवमिहा ·१पा.१ आ. शब्दकौन्तुभः । पि प्रकृत्यादिविभागे परिमार्थिकत्वाभिमानवतामपि उपयुज्य- तएव शास्त्र तत्किम कल्पनाव्युत्पादनक्लेशः । अत एव हि भाप्पकारोपि शब्दो नित्यो ऽनित्यो वेति विकल्प उभयथापि व्याकरणारम्भस्य निप्पत्यहत्वायथातथास्त्वित्युदासिप्यतेति चेत् । सत्य, व्युत्पत्त्यर्थं वस्तुस्थितिः कथिता । पक्षभेदेप हि गौण- मुख्येपुव्युत्पादितेषु तत्र परस्परविरुद्धतया भासमानाअपिसिद्धा. न्तग्रन्था व्यवस्थापयितुं शक्यन्तास्वार्थद्रव्यादीनां पंचनां क्रमेण भानमित्यादिवक्ष्यमाणमपि कल्पनयैवोपपादयितुं शक्ष्यतइति दिम् । नन्वस्तु साधुशब्दो विपय । अस्तु च प्रकृतिप्रत्ययादिकल्प- नया तव्युत्पादनोपपचिः नपापिच्याकरणाध्ययनस्यानष्ठापर्क- किमिति चेत् । नित्याध्ययनविपिरिति गृहाणाश्रूयते हि ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः पडगो वेदो ध्येयो ज्ञेयश्चेति । निष्कारणो दृ- प्रकारणनिरपेक्षो नित्य इति यावत् । कार्यतेनुष्ठाप्यतेनेनेति का- रणं फलम् । ब्राह्मणेन पडड्रो वेदो ध्येयो शेयश्चेत्यन्वयः। तथा च सागवेदाध्ययनतदर्थज्ञानरूपोयं धर्मो नित्यः सन्ध्योपा- सनादिवदित्यर्थः । श्रुतिरेपेति हरदत्तादयः । स्मृतिरिति तु भट्टाचार्याः । तत्र यदि स्मृतिरेवेति प्रामाणिकं ताई आगम' सत्वपीति भाष्येप्यागममूलकत्वादागमः स्मृतिरेवेति व्याख्ये- पम् । अद्गत्वं चाङ्गत्वेन संस्तवात् । उक्तं हि शिक्षायाम् । मुखं व्याकरणं तस्य ज्योतिपं नेत्रमुच्यते । निरुक्तं श्रोत्र- मुद्दिष्टं छन्दसां विचितिः पदे ॥ शिक्षा घाणं तु वेदस्य हस्तौ क- ल्पान्प्रचक्षतइति ॥ उपकारकतयाप्यङ्गत्वम् । व्याकरणं हि अर्य- विशेपमाश्रित्य स्वरविशेषादीन् विदधत् पदार्थविशेपनिर्णय उपयुज्यते । ज्योतिपमपि स्वाध्यायोपयोगिनमनृष्ठानोपयोगि- नं च कालविशेष प्रतिपादयति । निरुक्तं तु व्याकरणस्यैव प.

·शब्दकौस्तुमः । [१ अ० रिशिष्टप्राय बाहुलकादिसाध्यानां लोपागमाविकारादीनां पाय- शस्तत्र संग्रहात् । छन्दोविचितिरपि गायत्र्यादिलक्षणद्वारा गा- यच्या यजतीत्यादिविध्यर्थनिर्णये उपयुज्यते । शिक्षापि वर्णो- च्चारणप्रकारं दर्शयति । कल्पसूत्राण्यपि प्रकरणान्तरपठितस्य न्यायलभ्यस्य शाखान्तराधीतस्य चाङ्गजातस्योपसंहारेण प्रयो. गं दर्शयन्ति । तस्मात्पडङ्गानि । तेष्वपि प्रधानं व्याकरणम् । पदपदार्यावगमस्य व्याकरणाधीनत्वात् । वाक्यार्थझानस्य त- न्मूलकत्वात् । अत एव तस्य शिक्षायां मुखत्वेन निरूपणं कृ- तम् । मन्वादिस्मृतिप्वपि अडाध्ययनविधयः प्रसिद्धा एव । तथा चाध्ययनविधिव्याकरणाध्ययनस्यानुष्ठापक इति स्थितम् । तथा च सन्थ्योपासनादेरभावे प्रत्यवायो ऽनुष्ठानेच पापक्षय इति यथाभ्युषेयते तथा व्याकरणाध्ययनस्याप्यननुष्ठाने अनुष्ठाने च बोध्यम् । रक्षामभृतीनि फलान्तराण्यपि सन्ति । तथाच भाष्यम् । कानि पुनरस्य प्रयोजनानि । रक्षोहागमलध्वसन्देहाः प्रयोजन- मिति। अत्र प्रयुज्यते प्रवय॑ते ऽनेनेति करणत्युडन्तः । प्रयोज- यतीति कर्तृव्युत्पत्त्या वाहुलकास्कव्ल्युडन्तो वा । उभयथापिमा वर्तकविधिपरः पुल्लिङ्गः प्रयोजनशब्द एकः । फलपरः क्लीयो ऽपरः । उभयौनपुंसकमितिनपुंसकैकशेषे एकवद्भावस्य वैकल्पिक- त्या प्रश्ने वहुवचनमुत्तरे एकवचनं च वोध्यम् । तत्र आगम: प्रवर्तकः । रसोइलायवासन्देहास्तु फलानीति विवेकः । तत्र प्रवर्तक आगमो व्याख्यातः । फलानि व्याख्यायन्ते । तत्र रक्षा वेदसंरक्षणम् । तथाहि । भाषायामदृष्टा लोपागमवर्णविकाराश्छ- न्दसि दृश्यन्ते । ते केवलप्रयोगशरणैः प्रामादिकाः सम्भाव्यर- न् । वैयाकरणस्तु लक्षणदर्शी तदेव रूपं स्थापयति । तत्र लोपो- दाहरणम् । त्मना देवेषु विविद मितनुः। त्मना, आत्मनेत्यर्थः ·१ आ १ पा शब्दकौस्तुभ । मन्त्रेवाडयादेरामन इत्याकारलोपः। आगमो यथा । देवासः ब्राह्मणासः । आज्जसेरसगित्यसुगागमः । लोपागमौ यथा । देवा अदुद् । अदुहतेत्यर्थः । दुहेलडो झस्यादादेशे कृते लोप- सआत्मनेपदेविति तलोपः । बहुलंछन्दसीतिरुडागमः । एतेन नाशिरं दुह्रविश्वाइवे धेनवो दुहू इत्यादिलडन्तमपि व्याख्या- तम् । वर्णविकारो यया । गृभ्णामितेसौभगत्वाय । ग्रहोर्भ- श्छन्दसि हस्येति वक्तव्यमिति भकारः । प्रत्ययोपि छान्दसो- स्ति, यथा । उदाभं च निग्रामं चेति । उदिग्रह इतिसूत्रे उदा भनिग्राभौ च च्छन्दसि मुगुधमननिपातनयोरिति वचनादुनिपू- चाहेंर्घञ् । तत्र उत्पूर्वात्सूत्रेण लोकेपि सिद्धो घञ् । निपूर्वात्तु वार्तिकोक्तश्छन्दस्येव । सन्निवेशविशेषयुक्ताः पाविशेषाः सुचः । इह तु जुइपभृतोरेव ग्रहणम् । उद्धाभं चेति जुहूमुद्यच्छ- ति, निग्राभञ्चेत्युपभूत नियच्छनीति वचनात् । भकारादेशः प्राग्वत् । ऊहोपि प्रयोजनम् । तथाहि । यत्राङ्गजात सम्पूर्णमु पदिष्टं सा प्रकृतिः । यया दर्शपूर्णमासौ । यत्र नोपदिष्टं सा वि- कृतिः । यया सौर्य चकै निर्वपेद ब्रह्मवर्चसकाम इति विहितो यागः । तत्र वैकृतस्य विविपयभूतायां भावनायां करणीभूते यागे उपकारकाकांक्षायां तन्मुखेन प्राकृतमगजातं माप्यते । वै- दिके करणे तादृशानामेवाझानामपेक्षितत्वात् । तेपामेव प्रकृती क्ल- ससामा । तविशेषस्य चैकदेवतावादिना शक्यज्ञानत्वात् । तस्मात्मकृतिवद्विकृतिःकर्तव्येति पूर्वमीमांसायां स्थितम् । तत्रय स्याङ्गस्य प्रकृतीय उपकारः क्लुप्तस्तस्य विकृतावसंभवे निवृत्तिः। यथा प्रकृताववघातस्य वैतुष्यमुपकारतया क्लप्तं तस्य कृष्णले वसंभवादवघातस्य निवृत्तिः । मन्त्रा अप्यगम् । तेषांचानुष्ठेया र्थप्रकाशन कार्यम् । तत्र प्रकृतौ यस्य मन्त्रस्य यदभिधेयं वच्चे- ·१६ शब्दकौस्तुभ । [१ अ० द्विकृती साकल्येन नास्ति तदा कृत्स्नस्य मन्त्रस्य निवृत्तिः । यथा । अवरक्षो दिवः सपत्नं वध्यासमित्यवघातमन्त्रस्य कृ. ष्णलेषु । यस्य त्वेकदेशस्याभिधेयं नास्ति तस्य तावन्मा- त्रं निवर्तते । यथा । अग्नये त्वा जुष्टं निर्वपामीत्यस्य मन्त्रस्याव- यवभूतं देवताभिधायि पदमापधद्रव्यकत्वेन एकदेवताकत्वेन चाग्नेयविकारभूते सौर्ये निवर्तते अमिशब्दे च लुप्तद्वारकतया निवर्तमाने एकारोपि निवर्चते । अकारान्तेतरप्रकृतिसमिधा- नेनैव हि एकारस्य सम्पदानं वाच्यम् । अकारान्तात्तु यश- ब्दस्य। ततश्चतुर्थ्यन्तसूर्यायेत्यायुदात्तम् अग्नयइत्यस्य गभ्योदात्त- स्य स्थाने ऊह्यम् । सोयं प्रकृत्यूहः। लिङ्गस्य कचिदूहः । यथा। दे. वीरापः शुद्धाः स्थेत्यप्मु विनियुक्तो मन्त्रः तस्याज्ये अहः । देवाज्यशुद्धमसीति । प्रत्ययमात्रस्य क्य चिदूहः । यथा । माभे- मांस विक्था इति पुरोडाशेवदानमन्त्रः तस्य धानासूहः । मा. भेष्टमासंविजिध्वमित्यादिरिति हरदत्तादयः । याज्ञिकास्तु सं- विग्ध्वामित्यूहमाहः । युक्त चैतत् । प्रकृतावनिकतया विजिर- पृथग्भावइत्यस्य प्रयोगो न तु ओविजी भयचलनयोरित्यस्येत्य- वधारणात् । लाघवमपि प्रयोजनम् । तथाहि । अध्यापनं ब्राह्म- णस्य वृत्तिः । तनिर्वाहश्च वैदुष्याधीनः । वैदूप्यं च साधसा- धुविवेकः । स च न मतिपदपाठादिना सम्भवति । शब्दानामा- नन्यात् । तस्मादुत्सर्गापवादरूपलक्षणद्वारा तद्वोधने लाय. म् । अन्यथा तु गौरवम् । असन्देहोपि प्रयोजनम् । तथाहि । स्थूलपृपतीमनवादीपालभेतेति श्रूयते । तत्र सन्देहः कर्मधारयो- यं बहुव्रीहिर्वेति । तत्र कर्मधारयपक्षे पृपतीशब्देन मत्वर्थलक्षण- या पृपत्वतीबिंदुमती गौरेवाभिधीयते स्थूलापि सैव विन्दूनां स्थौल्यं तानवं वा यथा तथास्तु । बहुव्रीहौ तु स्थौल्यं पृपत्स्वे- ·१ पा. १ आ. शब्दकौस्तुमः । वेति । गौस्तु स्यूला कशा वेत्यत्रानादरः। तत्र लकाराकारे उदात्तत्वं दृष्ट्वा पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण बडुवी हि वैयाकरणो नि- चिनोति । ततश्च निश्चयेन प्रतिबन्धात्संशयानुत्पादः । स एवा- सन्देहः । अर्याभावेव्ययीभावादसन्देइमिति स्यादिति चेन्नी प- येणागयीभाववत्पुरुषसंज्ञाद्वयमपीह भवतीति द्वितीये उप- पादयिष्यमाणत्वात् । अत एवोभपथा मुनिप्रयोगः । अद्भुता- यामसहितमिति, अथासहितयेति च । एवं इन्द्रपीतस्योपहू- तो भक्षयामीत्यादावपि स्वरेणैव बहुव्रीहिनिर्णये इन्द्रपीताधिक- रणमवैयाकरणान्यति सार्थकम् । कृत्वाचिन्तान्यायेन वा ने- यमिति दिक् । तदेवं रक्षोहलायवासन्देहाख्यानि चत्वारि फ- लानि व्याख्यातानि । आगमस्तु प्रवर्तक इत्युक्तम् । भाप्ये तु सन्दर्भशुध्ययं फलचतुष्टयस्य मार पश्चाद्वा प्रवर्तके वक्तव्ये मध्ये तदुक्तया फलसन्देशेन नित्यानामपि फलपर्यवसानमस्ती- ति सूचितम् । फलं तु पापक्षयः प्रत्ययायानुत्पत्तिर्वा । धर्मेण पापमपनुदति । विहितस्याननुष्ठानानिन्दितस्य च सेवनात् । अ- निग्रहाचेन्द्रियाणां नरः पतनमिच्छतीत्यादिवचनानीह साघ- कानीति दिक् । इमानि च भूयइत्यादिभाष्येण प्रवर्गकवचनान्त- राणि उदात्त्य व्याख्यातानि । तद्यथा। ते सुरा हेलयो हेलय इति कुर्वन्तः परावभूस्तस्माद्ब्राह्मणे नम्लेच्छितवै नापभापि- तबै म्लेच्छो ह वा एप पदपशब्द इति ब्राह्मणम् । अत्र न म्ले. च्छितवा एतस्य विवरणं नापभापितवै इति । उभयत्रापि कृत्या. घे तकेनकेन्यत्वन इति तबैमत्ययः । धातूनामनेकार्थवया नि- न्दावचनान्मेच्छधातोः कर्मणि पञ् । तेनापशन्दसामानाधिकर- ण्यं न विरुध्यते । अत्र न म्लेच्छितव्यमितिनिषेधस्य ते सुरा इत्यर्थवादः । न चेह रात्रिसत्रन्यायेन आर्थवादिकं फलमस्त्वि- ३ ·शब्दकौस्तुभ । [१० ति वाच्यम् । द्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात्फलश्रुतिरर्थवादः स्यादिति न्यायेन अपापश्लोकश्रवणवत्माशस्त्यमापरत्वात् प्रकरणाकत्वको बयन्निषेध इति यर्वाणम्तर्वाणो नामेत्यादावुत्त- रग्रन्थे भाष्यकारैरैव स्फुटीकरिष्यते । अत एव इहापि पराभू- ता मा भूमेत्यध्येयं व्याकरणमिति नोपसंहृतम् । किं तु म्लेच्छा मा भूमेत्येव । म्लेच्छा निन्याः । शास्त्रबोधितविपरीतानुष्ठाना- दिति भावः । अत्र हैहेप्रयोगे हैहयोरितिप्लुते प्लुतत्वप्रयुक्त प्र- कृतिभावे च कर्तव्ये तदकरणं म्लेच्छनमित्येके । ननु सर्वः प्लुतः साहसमनिच्छता विभापा कर्त्तव्य इति भाष्यकृता वक्ष्य- माणत्वान्नैप दोष इति चेत् । सत्यम् । अत एवापरितोपाद्वाक्य- द्विवचनं म्लेच्छनमित्यपाख्यातम् । सर्वस्य देइत्यत्र पदग्रह- णस्य चोदितत्त्वादिति तेषां भावः । ननु नेदं शास्त्रीयं द्विवच- नं किं तु तात्पर्ययोतनाथमैच्छिकः पुनः प्रयोगः । अनावृत्तिः शब्दादिनारत्ति शब्दादिति वदिति चेत्, ताडितस्वरानु- पपत्ति । यदि तु तत्रानेडितस्वरविनिर्मुक्त एव पाठस्तईि अरि- शब्दे रेफस्य लत्वमपशब्द इत्यवधेयम् । इदं च भाष्यादिपु प्र. मिद्धं श्रुतिपाठमनुसृत्य व्याख्यातम् । अयं च पाठः क्व चि. च्छाखायामन्वेपणीयः। माध्यन्दिनानां शतपथब्राह्मणेतु हेलवो हे- लम इति वदत इति पठित्वा तस्माद् ब्राह्मणो न म्लेच्छेदिति प- ठ्यते। तत्र यकारस्थाने वकारोपशब्द इति स्पष्टमेव । तथा शिक्षासु पट्यने । मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो या मिथ्यामयुक्तो न तमर्थ- माह । सवाग्वजो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशनुःसरतोपराधादिति । स्वरेण सरतः। दीयमानपापयोगाच्चेति तसिः। मिथ्यामयुक्तः। यदर्थपतिपादनाय प्रयुक्तस्ततीर्थान्तरं सरवर्णदोपात्मतिपादय- न् । अत एस तमर्थ नाहेत्यर्थ । वागेव चनः हिंसस्तात् । य- ..

·१पा.१ आ. शब्दकौस्तुमः । १९ जमानं दिनस्तीति । यथाध्वर्यकृताद्धोमाघजमाने धोत्पतिः एवमवर्युकृतादपशब्दप्रयोगायजमाने प्रत्यवाय इत्यर्थः । यथे- त्युदाहरणे ।इन्द्रशत्रुः । इन्द्रशत्रुशन्दः पुरा किल विश्वरूपाख्ये स्वतुः पुत्रे इन्द्रेण हते सति कुपितस्त्वष्टा इन्द्रस्य हन्तारं त्रा- ख्यं पुत्रान्तरमुत्पिपादपिपुराभिचारिक यांग कृतवान् । तत्र च इन्द्रस्य शातयिता शत्रुः हिंसक इति यावत् तथाभूतः सन् २- र्धस्वेतिप्रतिपादितुं इन्द्रशत्रुर्वर्धस्वैवि प्रयुक्तम् । ण्यन्ताच्छदेरी- णादिका मुन्मत्ययः । मज्ञादिगणे निपाताद् हस्तः। इन्द्रशत्रुत्त्व- स्य विधेयत्वान सम्बोधनविभक्तिः । तस्या अनुवायविषयक- स्वात् । अत एव राजन् युध्यस्व राजा भव युध्यस्वेत्यनयोर्ग- वस्थयैव प्रयोगः । राजत्वस्य सिद्धत्वै सम्बोधनविभक्तिर्न तु विघयत्वपीति । एवं स्थिते इन्द्रशवशब्दे तत्पुरुषसमासमयुक्त- न्तोदात्ते वक्तव्ये प्रमादादादात्तः किलोक्तः । तथा च पूर्वपद- प्रकृतिस्वरेण पहुचीद्यर्थो लब्धः । इन्देहि धातोरोणादिक ऋजे- न्द्रेत्यादिना रन्प्रत्यये कृते इन्द्रशब्द आधुदात्तो व्युत्पादितः । तेनेन्द्र एवास्य हिंसक सम्पन्न इति श्रुतीतिहासपुराणादिषु म. सिद्धम् । तदिहोदाहरणतयोक्तम् । स्यादेतत्, यज्ञकर्मणीधेक- श्रुत्येह भवितव्यम् । सा च तत्पुरुषबहुवीखोरविशिष्टेति । अ- बाहुः । जपादिपर्युदासेन मन्त्रेवेच एकातिविधीयते । स्वेन्छ- या मयुज्यमानश्च मन्त्रो न भवति । तदुक्तं भेदलक्षणे जमिनि- ना । अनामनातेप्वमन्त्रस्वामिति । आपस्तम्बश्वाह । अनाम्ना-' ता अमन्त्रा पया अपरोहनामधेयग्रहणानीति । अत एव. मन्त्रो हीन इति पाठस्य शिक्षायां प्रसिद्धत्वपि ऊह्यमानस्यामन्यतया यथन्द्रेशनुरिति वाक्यशेषो ऽसङ्गतः स्यादतो मन्त्रशब्दः शब्दमा- अपर इत्याशयेन भाष्ये दुष्टः शब्द इति पठितम् । ननु स्वाहें. 2 ·२० शब्दकौस्तुभः । शत्रुर्वेदस्वेति वेदे पच्चतएवेति । सत्यम् । अहितं यदमन्त्रमूर्त अनुकार्य तदनुकरणस्य पाठेपि अर्थपरस्यानुकार्यस्य लौकिक खानपायात् । नन्दिन्द्रसत्रुधन्दस्प लौकिकले कथं सरपयुक्तयो- गुणदोषयोः प्रसक्तिः स्वरस्य वेदमात्रविषयकवादिति चेन्न । सरविधौ छन्दोधिकाराभावात् । एतावानेव हि भेदः । यच्छन्द- सि त्रैस्वयमेकश्रुतिश्च व्यवस्थया ऽऽश्रीयते । लोके त्वैच्छिको विकल्पः । अत एव एकश्रुत्या सूत्रपाठवैस्चर्येण वेति पक्ष- द्वयमापि तत्रसबोपन्यस्तमिति वक्ष्यामः । नन्वेवं उच्चस्तरांवेति- सूत्राद्विकल्पानुवृत्त्यैव सिद्धौ विभापाछन्दसीत्यत्र विभापाग्रहो व्यर्थः स्यात् । प्रसज्यप्रतिषेधे तु नायं दोपः । यज्ञकर्मणी- त्यस्य निवृत्तये पुनर्विभापाग्रहणात् । न च पदासपक्षेप्येव- मेवास्त्विति वाच्यम् । नित्यविकल्पविध्योर्विषयभेदस्यावश्यक- तया आरम्भसामर्थ्यादेव तनिचिसिद्धेः । प्रसज्यप्रतिषेधे तु नारम्भसामर्थ्य, जहादिष्वमन्त्रेषु चरितार्थस्य पूर्व विधेरुत्त- रेण छन्दोमात्रविषयकेण वाघसम्भवात् । नयूहादीनां छन्दस्त्व- मस्ति । मन्त्रब्राह्मणेतरत्त्वात् । तस्मादसमर्थसमांसमाश्रित्यापि प्रसज्यप्रतिपेध एवागत्या स्वीकर्तुमुचित इति चेन्न । पर्युदासप- क्षेपि मन्त्रे नित्यं ब्राह्मणे वेति विषयविभागसंभवेन यज्ञकर्मान- वृत्तये विभाषाग्रहणसम्भवात् । उक्तापरितोषादेव तु के चि- जपादिषु प्रसस्यमतिपेघमाश्रित्य इहाप्येकश्रुतेः प्राप्तौ सत्या- तदकरणं वहुव्रीहिस्वरकरणं च स्वरतोपराधादित्यस्यार्थ इत्या- हुः । श्रूयते च यदधीतमविज्ञातं निगदेनैव शब्धते । अन- ग्राविव शुष्कैयो न तज्ज्वलति कर्हि चित् ॥ निगदेन, पाठमा- श्रेण । शुकधइति सान्तेन क्लीवेन एधशब्देन अकारान्तेन वा पुल्लिंगेन निर्वायम् । न चलति, न प्रकाशते निष्फलं भवतीत्य- .

·१पा.१ आ. शब्दकोग्नुमः। थः। निरुक्ते तु । अथापि वानमशंसा भवत्यज्ञाननिन्दा चेत्यु- पक्रम्य स्थाणुरयं भारहारः किलाभूदीत्य वेदं न विजाना. ति यो योश इत्सकस भद्रमश्नुते नाकमेति मानविधूतपाप्मे- ति मन्त्रमुदादित्य यद्गृहीतमविज्ञातमित्यादि पठितम् । तत्रा. पि गृहीतं शन्दतः, अविज्ञातं तु अर्थतः। प्रकृतिमत्ययादिविभा- गेन वेत्यादि शेपं प्राग्वत् । अन्यत्रापि श्रूयते । एकः शब्दः सम्यक् ज्ञातः मुप्तु प्रयुक्तः सर्गे लोके कामधुरभवतीति । एतच्च एका पूर्वपरयोरिति सूत्रे भाष्यद्वक्ष्यति । एतन्मूलक- मेव कात्यायनमणीतेषु भ्राजाख्येषु श्लोकेषु सर्यते । यस्तु प्रयुक्ते कुशलो विशेषे शब्दान्ययावद्वयवहारकाले । सोनन्त- मामोति जयं परत्र वाग्योगविटुप्यति चापशब्दैरिति ॥ दुष्य- ति चापशब्दरित्यन अवैपाकरणः कर्चा सामोटोध्यः । तथा । अविद्वांसः प्रत्पभिवादे नानो येन प्लुति विदु. । कामं तेषु तु विप्रोष्य स्वीविवायमहं वदेत् ॥ अयमहमित्यस्य अनुकरणं चानिति परमिति गतिसंज्ञा । ततो गतिसमासेपि अस्य वामीयमित्यादाविवानुकरणत्वादेव विभक्तेर्लुइन । या- शिका पठन्ति प्रयाजाः सविभक्तिका कार्या इति । यद्यपि मनौ प्रयाजमन्त्राः साविभक्तिका एव पठ्यन्ते । तथापि यदि आधानादनन्तरं यजमान उदरव्यधावान् स्याद्यदि वा संवत्स- रमध्ये तस्य महती विपरस्पात्तदा नैमिचिकी पुनराधेयेष्टि वि. धाप तत्रेदमानातं प्रयाजाः सविभक्तिका इति । तत्र केवल- विभक्त प्रयोगानहत्वात्मकृविरातिप्यते सा चामिश- बरूया न तु या का चित् । निरुक्त देवताकाण्डे, अय कि देवताः श्याजानुपाना इति प्रश्नमातार्य मन्त्रवर्णा- दोनुदात्त्य आग्निया इति तु स्थितिरित्युपसंहारान् । वस्मा.

·शब्दकौस्तुभ । [१ अ० दादितश्चतर्प प्रयाजेषु चतस्रो विभक्तयोऽग्निशन्दप्रकृतिकाः प. उयन्ते इत्यादिश्रौतग्रन्येषु द्रष्टव्यम् । तथान्यत्रापि यो वा इमां प- दशः स्वरशो ऽक्षरशो वाचं निदधाति स आत्विजीन इति । प दंपदमिति संख्यैकवचनाच्च वीप्सायामिति शम्। स्वर उदाचा दिः । अक्षर व्यञ्जनसहितोन् । ऋत्विजमईतीत्याविनीनो य. जमानः । ऋतिककर्माहतीत्यात्विजीनो याजकः । यज्ञविग्भ्यां घखावितिसूत्रेण यज्ञविग्भ्यां तत्कर्माईतीनि चोपसंख्यान. मितिवार्तिकेन च खञ् । यजने याजने च विदुप एवाधिकार इति भावः । ऋग्वेदेपि वहबो मन्त्रवर्णा । चत्वारिशृङ्गा, चत्वारिवाक्, उतत्व पश्यन्, सक्तुमिवेत्यादयः । तितउपरिपवनं भवतीति भाष्यम् । चालनी तितउ पुमानिति तु अमरस्य प्रमाद इत्येके। वस्तुतस्तूक्तभाष्यानुरोधादमरग्रन्थे पुंस्त्वायोगमावं व्यवच्छेधं न वन्ययोगोपि । तथा च पुनपुंसकपर्गे, स्यावास्तु हिंगु तितउ इतित्रिकाण्डशेप । अत एव तितउमाचष्टे तितापयतीत्यभियुक्त- ग्रन्था अपि सगच्छन्तइति दिक् । याशिका- पठन्ति । आहिता निरपशब्दं प्रयुज्य प्रायश्चित्तीयां सारस्वतीमिष्टिं निपेदिति । तथा । दशम्युत्तरकालं पुत्रस्य जातस्य नाम विदध्यादोषवदा- धन्तरन्तस्थमदृद्ध त्रिपुरुषानूकमनरिमतिष्ठितं तद्धि प्रतिष्ठिततम भवति व्यक्षरं चतुरसरं वा नाम कृतं कुर्यान्न तद्धितमिति । ना मकरणे अधिकारिणः पितुर्ये त्रयः पुरुषास्ताननु कायति अ- भिधत्ते इति त्रिपुरुषान्कम् । अन्येपामपि दृश्यतइति दीर्घः । त्रिपुरुषत्यत्र पात्रादित्वात्त्रीवाभाव । मूलविभुजादित्वात्कः। यत्तु उपपदाविवक्षया आतश्वोपरगइति के कृत्वा ततः पष्टीत त्पुरुष इति । तत्तु कर्मण्यणितिसूत्रे अकारादनुपपदात्कर्मोपपदो विप्रतिषेधेनेति वार्तिकस्य नदीसूत्रे स्वयाख्यावितिमूलाविभुजा- ·१ पा.. आ. शब्दकौस्तुंमः ।। दित्वात्क इति भाष्यस्य च अननुगुणम् । अत एव गङ्गाधरादि. शब्दानां संज्ञाशब्दत्वमिति प्राञ्चः । वस्तुतस्तु प्रथमं कर्याविव- क्षायामनकपदं व्युत्पाद्य पश्चात्तर्मसंवन्धप्यदोषः वातिकादिकं तु प्रथममेव कर्मविवसामभिप्रेत्य, अन्यथा कतव्यादिपु का ग. तिः । अत एव शरपं चक्षुरुपहन्तुमिति भाप्यव्याख्यायां वहि- रहस्खीचमात्या अन्तरङ्गः पदसंस्कारो न विहन्यतइति कैयटो. पि वक्ष्यति । विवक्षा च लोकमसिद्ध यनुसारिणी न तु स्वायत्ते. ति विपराभ्यांजरित्यादावपि पूर्व धातुः साधनेन युज्यतइति पक्षमुपष्टभ्य विजयतीत्यादि नापादनीयमिति दिक् । तया च ऋग्वेदएव पठ्यते । सुदेवो असि वरुण यस्य ते सप्तसिन्धयः । अनुक्षरन्ति कादं मूम्यै सुपिरामिवेति । अस्यार्थः । हे वरुण सत्यदेवोसि यस्य ते कादं तालु काकुर्जिव्हा सा उद्यते उ. क्षिप्यते ऽस्मिन्निति कादं वदेरुरक्षेपणमर्यः। घातूनामनेकार्थत्वा- द । ततो घार्थे कविधानमित्यधिकरणे कः सम्मसारणं पष्ठी- तत्पुरुपे शकन्भ्वादित्वात्पररूपम् । नुद मेरणे इत्यस्मादधिकरणे का प्रपोदरादित्वान्नुशन्दस्य लोप इत्यन्ये । निरुक्तसरसोप्ये- चम् । सप्तसिन्यत्र इच सिन्धवो विभक्तयः । अनुसरन्ति तालमा प्य प्रकाशन्तेइत्यर्थः । अत्र दृष्टान्तः । यथा सच्छिद्रां लोहमयीं प्रतिमा प्रविश्यामिः प्रकाशते तथेति । अग्निर्हि तत्रत्यं मलं भ. स्सीकृत्य प्रतिमां शुद्धा करोति तथा विभक्तयोपि शारीर पापमपासुबन्तीति भावः । सूर्मी स्थूणा ऽयमतिमेत्यम- रः । स्मर्पते च । मूर्मी ज्वलन्तीमालिझेन्मृत्यवे गुरु- तल्पग इति । अमिपूर्व इत्यत्र वान्दसीत्लनुत्तेर्यणादेशः । मुपिरामित्यत्राभायच् अभेदोपचारो वेत्साहुः । वस्तुतस्तु उपमुपिमुकमोर इति मत्वर्थीयो सत्ययः । रन्यू श्वभ्रं वपा- ·शब्दकौस्तुभः [१ मा सुपिरित्यमरः सरन्धे मुपिरं त्रिविति च मुष्ट स्यतीति पु. पिरिति सीरस्वामी । गर्ने गर्नान्विते वाघे विशेषे मुषिरं त्रि- विति भापतः ॥ इति प्रयोजनमपञ्चः । इत्येवं विषयमयोग- नयोरुक्तयोः सम्बन्धाधिकारिणायुक्तमायावेवेति पृथस्नोक्तो। हयेन प्रयोजन पृषन्ततोन्य एव तटस्थइत्यम्पत्यवतिष्ठते । ननु यथा धोवत्याचार्येणोक्त प्रयोजनमनमकृत्वैव वेदमधीयते । तदङ्ग भूतं व्याकरणमप्यध्येष्यन्ने तत्कि प्रयोजनवर्णनक्लेशेनेति । अत्रेदमुत्तरम् । प्रायेणदानीन्तनानामल्पायुप्कत्वाद्विघ्नबहुलत्वा- च प्रधानभूतो वेदस्तावत्पाव्यते । तदध्ययनकाले च वाल्यात्म- योजनादिक प्रापसमर्थाः शिष्या गुरुणा उपदिश्यमान वेदं - हन्तीति युक्तम् । ततो गृहीतवेदाः प्रौढिमापना विवाहाथ न्व- रमाणा व्याकरणाध्ययनाय गुरुणा मेर्यमाणा अपि न सहसा प्रवर्त्तन्ते । वेदान्नो वैदिकाः शब्दाः सिद्धा लोकाच्च लौकि- काः । अनर्थकं व्याकरणं, इति प्रत्यवतिष्ठन्ते । तान्प्रति युक्तमेव प्रयोजनादिवर्णनम्। पूर्वकल्पेषु व्याकरणशिक्षादीनि लक्षणानि प्रथमं पाठयित्वा तत्तल्लक्षणानुसन्धापनपूर्वकं लक्ष्यभूतं वेदं ग्रा- हयन्तः स्थिताः । तदा परं बाल्यावस्थायां व्याकरणपाठात्म- योननमश्नविरहे तत्प्रतिपादनमपि न कर्त्तव्यमेवेति । यद्यपि, श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वाप्युपाकृत्य ययाविधि । युक्तश्छन्दांस्य- बीयीत मासान्विमोईपञ्चमान् ॥ ततः परं तु छन्दांसि शुक्लेषु' नियत. पठेत् । वेदाङ्गानि रहस्यं च कृष्णपक्षेपु सम्पठेदिति म- नुवचनस्य इत ऊर्ध्वमनध्यायेष्वङ्गान्यधीयीतेत्पादिस्मृत्यन्तराणां च पर्यालोचनया चेदवेदाङ्गाध्ययनसमकालता लभ्यते । तथापि ऋषिवचनत्त्वाविशेषाभाष्यकारोक्तानवादेच वीहियववाद्विकल्प- एवेति तत्वम् । तदेवमनुबन्धचतुष्टयस्य सुस्थत्वात्साधुशब्दव्यु- ·२५ शब्दकौस्तुभ । १ पा. १ आ. त्पादनं कर्तव्यमिति स्थितम् । ननु किमिदं साधुत्वम् । साधय- ति बोधयतीति साधुरिति व्युत्पत्त्या वोधकत्वं तदिति चेन्न । गाव्यादावपि तत्सत्वात् । शक्तत्वं तदिति चेन्न । पचतीत्यादौ विकरणानामसाधुनापत्तेः । तेषामनर्थकत्वात् । डुपचप्लइत्या- दीनां साधुतापत्तेच । लाक्षणिकेवव्याप्तेश्च । तेपामपि लक्ष्य ऽशक्तेः । क्व चिच्छक्ततायास्तु अवास्वादिष्वतिप्रसक्तेः । - त्तिमत्वं तदिति चेत् । न । द्योतकेषु निपातेप्वव्याप्तेः । औप- संदानिकी शक्तिरेव द्योतनेति चेत् । न । प्रोत्तरजित्वघोत्तरट- त्वयोरविशेषण रिनिगमनाविरहाच्छ कतापचौ व्यासज्यत्ति- शक्तौ विधान्तेः । ततश्च अद्विवचनायव्यवस्थापत्तिः । न च जातिविशेष एव साधुतेति वाच्यम् । कत्वादिना सङ्करापत्तीर- ति । अत्राहुः । अनपभ्रष्टतानादिर्यद्वाभ्युदययोग्यता। व्याक्रि या व्यञ्जनीया वा जातिः काऽ पाह साधुतति । अस्यार्थः । शक्तिवैकल्यादिप्रयुक्तमन्पयोच्चारणमपभ्रष्टता तद्विरहोऽनपभ्र. पृता ॥ सैव साधुता सा चार्थविशेपान्तर्भावेणैव । तथाहि । यमर्थ शक्तया लक्षणया वा बोधयितुं द्योतयितुं वा यादृक्श. ब्दोनादिः प्रयुक्तस्तस्मिन्नर्थे दोपादन्यथात्त्व प्राप्तः सोसाधुः । अन्यथा तु साधुरिति । येपि गाव्यादिवेव प्रथमं व्युत्पन्नाः सन्तस्तान्मयुञ्जते तेपामपन्यथोच्चारणमस्त्येव । तत्र च दोषम- योज्यतास्त्येव । मूलप्रयोयतुर्भमाद्यन्यतमत्वात् । यद्वा अनादि- ता साधुता । अनादिरिति तु श्लोके भावप्रधानो निर्देशः। आ. देरभावो ऽनादिरिति वा । असन्देह इतिवत्तत्पुरुषः । अभ्युद- ययोग्यता वा ऽस्तु साधुता । रत्नतत्त्ववच्छास्त्रपरिशीलनशालि- भिर्गम्यो जातिविशेषो वेति । यत्तु जातिसङ्कर इत्युक्तं, तन । गुणगनजातौ तस्यादोपत्वात् । तथाहि । यस्य देवदत्तादरेनो. ४ ·शब्दकौस्तुभ । [१ तृषा वर्णा एवं पूर्व श्रुतास्तस्य कुड्यादिव्यवहितस्य गैषु श्रुतेषु यदनुमान जायते तदोष्टयानोष्टयसाधारणतदनुमाप- कजात्यंगीकारे सत्येव घटते न तु तत्तद्वयाप्यनानाजातिस्वीकारे। ओष्ठयवर्णवृत्त्यसाधारणनातेः प्रागगृहीतत्वेनानुमितिसामग्री- कल्यात् । वस्तुतस्तु उपाधिसकरवदेव जातिसकरोपि सर्वत्रास्तु । दूपकताबीजानिरुक्तः । पिनिगमकाभावन भूतत्वमूर्तत्वयोरिच चरित्वपृथिवीत्वयोयोरपि जातिस्वभापत्तेश्च । तस्माचतुर्वि- धमपि साधुत्वं निर्दोपं व्याकरणैकगम्य च । एवमसाधुत्वमपि चतुर्दा । अपभ्रष्टता, सादिता, प्रत्याययोग्यता, तदवच्छेद- कातिविशेपो वेति । टियुमादिसंज्ञासु यद्यपि पुण्यपापजनक- तारूपे माधुत्वासाधुत्ते न स्तस्तथापि अनपभ्रष्टत्वरूपं साधुत्व- मस्त्येव । तदेवानशासनमटचावुपयोगि । भस्येत्यादिसत्रिनि- शात् कुत्त्वं कस्मान भरतीत्यादिभाप्यायेत्याहुः । एवं चाना- दिलमभ्युदयपोग्पत्वं वा अनपभ्रष्टनामात्रेण न सिध्यति । कि तु परिपेयसडेनविरहरिशिष्टेनेत्सवधेयम् । तदेतदुक्तम् । यास्ने. ताः स्वेच्छया संशाः रिगन्ते टिशुभादप । कथं नु तामा सा. नव ता सापयो मनाः । अनपभूगरूालामायामामा. अन्दता । इनष्टा पया लोके तथा सरेतिता इमाः। ततान, नासो गांगे युदयः मत्परायोरि मा भवेत् । लापानार्थको पाय मारपन्ने गुनालमिनि । तदप निगरिनो गाग्वनाः सपा संघाः पियन्नानि पसे । भनिरंभपमाः भन्दा मा. भः परिगतिः । गपा प्रतितपममादालसादिया। अत्याचारिता पुम्भिापमहानीरिता, इनि धमाधमाधुन. भभाभीयमाणे रिशुभादीनामासमात्भिीय एन । ते. पापनामिनि पापनापंपादि मागता साधुनार पंप 17.

·- १ पा. १ आ. शब्दकौस्तुभ । क्तचा व्यवहाराय नियम संज्ञायाः संज्ञिनि कचित् । नित्यएव तु सम्बन्धो हित्यादिषु गवादिवत् । वृद्धयादीनां च शालेस्मिन्छ क्त्यवच्छेदलक्षणः । अकृत्रिमोभिसम्बन्धो विशेषणविशेष्यवदि- तिपक्षद्वयेप्यनुशासनविषयता निर्विवादेति । नामकरणे त्वयं वि. शेषः। कृतं कुर्यान तद्धितमित्यादिगृह्यसूत्राविरोरिनामेव साधुता । तद्विरोधिनां तु देशभाषानुसारेण क्रियमाणानां कूचीमञ्चीत्या दिनामधेयानामसाधुतैव । तदेतदुलकसूत्रे वार्तिकव्याख्यावसरे स्फुटीकरिष्यते ॥ इति साधुत्वनिर्वचनम् ॥ गुत्पादनं च प्रकृति प्रत्ययादिकल्पनया उत्सर्गापवादरूपलक्षणैरेव । न तु साध्य साभ्यो अन्यतरस्य वा प्रतिपदपाठेन । शब्दानामानन्त्येन तदसम्भवादित्युक्तम् । स्यादेवन, लक्षणमणयनमपि कि जातिप- क्षमाश्रित्य उत व्यक्तिपक्षम् । आये सकृद्तौ यद्बाधितं तबाधित- मेवेति न सिध्येत् । तथाहि । जातौ पदार्थे द्वयोविध्योः परस्पर- परिहारेण तत्तज्जात्याकान्तव्यक्तिविशेपे चरितार्थयो क्वचि- देकर मसझे परस्परमतिवन्यादमातिपत्तिरेव स्यात् सत्प्रतिपक्षव- त्। तथा च वक्ष्यति । अमतिपत्तिर्वोभयोस्तुल्यबलत्वादिति । वत्र च विप्रतिषेधसूत्रं विन्यर्थं परं तावद्भवतीति । तस्मिथ कृते यदि पूर्वस्य निमित्तमस्ति तहिं भवत्येव तत् । यथा भि न्धकीत्यत्र भिनद हि इति स्थिते परस्वादिभावे कृते पुनःम- सङ्गविज्ञानादकज्भवति । तदेवं जातिपक्षे पुनः प्रसङ्गविज्ञानं यद्य- पिसि यति तथापि सकृद्गताविति न सिध्यति । तथा च जुहुतात्त्व मित्यत्र जुह हि इति स्थिते घिभावं वाधित्वा परत्तात्ताताडि कृते स्थानिवद्भावेन स्यादेव धिः व्यक्तिपक्षे तु सकलव्यक्त्युद्देश्यकस्य शास्त्रस्य व्यक्त्यन्तरे चरितार्थलासम्भवादिकल्पमसा नियमा- 2 सूत्रं परमेव भवाते न तु पूर्वमिति । तथा चैतत्सूत्रबलेन तत्र ·२८ [१ शब्दकौस्तुभः । पूर्वलक्षणस्य व्यक्त्यन्तरमात्रविषयक कल्प्यतइति , विषयकलक्षणाभाव एव पर्यवस्यति । तथा च जुहुतात्वमित्या देः सिद्धावपि भिन्धकीत्यादि व्यक्तिपक्षे न सिध्यति । तस्मा- दशक्यमन्यतरपक्षाश्रयणेन लक्षणप्रणयनमिति चेत् । सत्यम् अत एव लक्ष्यानुरोधात्पक्षद्वयमप्याश्रीयते । क्वचित्कश्चित्पदार्थ इति । तत्र जातिवादिनामयं भावः । लायवाज्जातिर्वाच्या। प- तीनामानन्स्पेन तासां वाच्यत्वे गौरवम्। वाहदोहाधनयस्तु स. शितायां व्यक्ताविति । व्यक्तिरादिनस्वाहुः । अनुपति वि. नापि व्यक्तिमतीतेरनुभवसिद्धतया व्यक्तिरेव वाच्या । त्वमत्य. यादिकं विना जातेः प्राधान्येनापतीतेश्च । वाहायन्वयोप्येवं समनसः । यत्तूक्त व्यक्तीनामानन्त्यमिनि, नैतद्वापकम् । श- क्यतावच्छेदिकाया जातेरक्यात् । नन्वेवं जातेरपि वाच्यत्वमा- यातमिति चेत्र। अकार्यत्वपि कार्यताक्छेदकत्ववदायत्वे. पि शरयतावच्छेदकत्वसम्भवात् । अत एव लक्ष्यतावच्छेदके लक्षणा नेति नैयायिकाभ्युपगम । तस्माग्जातिरुपलक्षणं प. क्तिमानं तु वाच्यमिति । यत्तु सरूपसूत्रे भाष्ये वक्ष्यने । नमा. कृतिपदार्थकम्य द्रव्यं न पदार्थ इत्यादि । तनु जातिव्यात्यो- रन्यतरेण विशिष्टस्यापरम्य वाच्यतेत्येवम्पं मनान्नरमातथा चाक- स्पधिकरणे भरुक्तम् । नियोगेन विकल्पेन देवा सह समुच्चि. से। मम्मन्यः समुदायो वा विशिष्ट वैकतरेति । तब नातिरेव न्यक्तिरेव ना पायति इहस्यं मनद्वयं नियोगेनेत्पनेनोपनिषदम् । चतुर्थचाणन तु मरूपमत्रोक्तं मनदपमुपनिषदमिति विवेकः । यपि नानिध्पत्निपापोरन्पनरस्य न्यागेन बार भारपास्त. पापीर त्रागडापरिमापादितस्पमिद पुसायनया उभपाश्रष. किमपि पाप नातीन्यपेयम् । वस्तुतस्तु भोलाय.

·१ पा.१ आ. शब्दकौस्तुभः । सीमध्ये विकलेनेति तृतीयः पक्षोत्र प्रक्रियावशायां स्थितः । विकल्पश्च लक्ष्यानुरोधाइयवस्थितो न त्वैच्छिक इत्पन्यदेतत् । सपुच्चयपक्ष चतुर्थमाश्रित्यापि क्व चित्तस्य चिद्विवक्षा अपर- स्य त्वविवसेति गृहीत्वा प्रक्रियानिर्वाहः सुकर इति दिक् । यदि हि व्यक्तिरेवेत्येतत्सार्वत्रिकमभिमतं स्याहि जात्याख्या- यामिति सूत्रं नारभेत । यदि च जातिरेवेति ताई सरूपमूत्रं नारभेतेति भाप्यम् । ननु यस्मिन्वने एक एवाम्रक्षस्तत्रापि लक्ष- णया जातिपरत्वे इह आम्राः सन्तीति प्रयोग साधयितुं जा- त्याख्यायामिति सूत्रमस्तु । तथा जातिपक्षेपि नानार्थानुरोधा- त्सरूपसूत्रमस्तु । वक्ष्यति हि वार्तिक । व्यर्थेषु च मुक्तसंश- यमिति । सत्यम् । लक्ष्यानुरोध एव पक्षद्वयाश्रये शरणम् । अत एवोदाहृतसूत्रयोर्भाप्यकृना प्रत्यारव्यास्यमानत्वेप्यदोषः।इदानीं वार्तिककारः शास्त्रस्य नियमविधिरूपतया सार्थक्यमाह । सिद्ध शब्दार्यसम्बन्धेलोकतीर्थप्रयुक्त शन्दप्रयोगे शाखेग धर्मनियमो यथा लौकिकवैदिकेषु । लोकादेव हि प्रथमव्युत्पत्तिः । अव्यु- त्पन्न प्रति व्याकरणादीनामप्रवृत्तेः।अर्थवदधातुरित्यादि हि व्या. करणं शक्तिग्रहोपजीवकम् । तथा च समर्थसूत्रेपि वार्तिकम् । "अर्थानादेशनादिति" । अनेकमन्पपदार्थइत्यादिकंहि लोकास- द्धमर्थमनूय साधुत्वान्याख्यानपरम् । ततश्च लोकादेव शब्दे अर्थे तयोः सम्बन्धे च सिद्धे अर्थबांधनाय शब्दप्रयोगपि असते गवादय एव प्रयोक्तव्या न तु गाव्यादय इति नियमाथै शा- खम् । नियमफलं तु धर्मः । तत्र स्मार्तो दृष्टान्नः । प्राङ्मुखो- मानि भुजीतेत्यादिलौकिकशन्देनोक्तः । ब्राहीनवहन्तत्यिादि- अवैदिकशब्देनोक्त । धर्मनियम इति च पष्ठीतत्पुरुषः । अश्व- घासादिवत् । न तु चतुर्थीतत्पुरुषः । प्रकृतिविकृतिभावविरहा- ·शब्दकौस्तुम । त् । ननु यदि प्रयुक्तानामिदमन्याख्यानं वाई। अनि उप तर चक पेचेत्यादयो व्युत्पायन्तइति चेकमा प्रज्ञानं विना अभयुक्तताया दुरवधारणत्वात् । महानिह प्रयोग- विषयः । तथा च भाष्यम् । सप्तदीपा वसमती त्रयो लोकाच- लारो वेदाः सांगा. सरहस्या बहुधा भिमा एकशतमध्वर्युशा- खाः सहस्रवा सामवेद एकविंशतिधा वाच्यं नवधाय- वणो वेदः वाको वाक्यमितिहास: पुराण वैद्यकमित्येतावान् प्रयोगस्य विषय इति । बढचानामाम्नायो वाच्यम् । छन्दो- गौथिकयाज्ञिकवचनटाळ्य इति ध्यप्रत्ययः । चरणाद्धर्मा- नाययोरित्युक्तत्वादाम्नाये । अथर्वणा मोक्तो वेदो अथर्वा . पचारात्मयोग इत्येके । वसन्तादिषु अथर्वन् आथर्वण इत्यु भयो। पाउसामोत्लोक्तप्रत्ययस्य वैकल्पिको लुगिति तु तत्त्वम् । अत एव भाष्य वक्ष्यते । तेन प्रोक्तमिति प्रकृत्य ऋषिभ्यो लुग्बक्त- व्यः । वसिष्ठानुवाकः । ततो वक्तव्यमथर्वणो वेति । तमधीते आथर्वणिक वन्सतादित्वात् । दाण्डिनायनादिमूत्रे निपात- नाहिलोपाभावः । आथर्वणिकस्याम्नाय आथर्वणः आयर्वणि- कस्यकलोपश्चेति आणिकादण तत्सनियोगेनेकलोपश्च । प्रकृतमनुसराम । एतावन्तं प्रयोगविषयं पर्यालोचयितुमशक्त- रप्यस्मदादिभिर्लक्षणानुगताना भयोगोस्तीत्यनुमेयम् । अस्ति च वयोदाहतानामपि वेदे प्रयोगः । सप्तास्ये रेवती रेव दूव । यन्मे नर. श्रुत्यं ब्रह्म चक्र ा यत्रानश्चक्राजरसं सनूनामिति । ननु यदि लक्षणेनानादितासिद्धिस्ताई वचन्त्यादीनामपि स्यादिति चेत्, न । नदि बचिरन्तिपरः प्रयुज्यतइत्यभियुक्तानामविगीत- व्यवहारेण सामान्यशास्त्रस्य सङ्कोचात् । अभ्युपगतो हि विशे- पविषयिण्या पतितस्य कर्मानाधिकारस्मृत्या अग्निहोत्रादिश्रुती- ·. १पा. १ आ. शब्दकौस्तुभः । ३१ नां सङ्कोचः विशेषविषयेण शिष्टाचारेण सामान्यस्मृते। सङ्कोच- श्च । तदुक्तम्,आनर्थक्यमतिहतानां विपरीतं बलावलमिति । य- त्र तु अप्रयोगः सन्दिग्ध. शास्त्रानुगमश्च तत्र निष्पत्यूहमनुमा- नम् । तदुक्तम् । यथालक्षणमप्रयुक्त इति । अप्रयुक्त अनिश्चि- तपयोगे इत्यर्थः । निश्चिताप्रयोगे तु लक्षणं न प्रवर्चतएवेति निष्कपः । न चैवं ब्राह्मणोनवणादिति कल्पसूत्रप्रयोगरूपेणापि विशेषविषयकाचारेण वोवचिरित्यादीनां सोचापचिः । त्रिशवाद्ययाज्ययाजनेनापि स्मृतिसङ्कोचापत्तेस्तुल्यत्वात् । तत्र धर्मयुद्धयानुष्ठानं नास्तीति चेत् । इहापि साधुत्ववुद्धया प्रयो- गो नास्तीति तुल्पम् । यणिस्तर्वाण इति वदभियुक्तानामपि असाधुप्रयोगस्य क्रतोर्वहिरुपपत्तेश्च । अव एवेतिहासपुराणा- दिष्वपशब्दा अपि सन्तीति हरदत्तः । नदीसंज्ञासूत्रे भाष्यपि स्पष्टमेतत् । के चित्तु आर्पग्रन्थेष्वपि छन्दसि विहितस्य व्यत्यय स्य प्रत्त्या साधुतां समर्थयन्ते । न च गौणमुख्यन्यायेन मु- ख्ये छन्दस्येव तत्प्रवृत्तिः । स्वरितत्वप्रतिज्ञया तद्वाधात् । व- क्ष्यति हि स्वरितेनाधिकार इति सूत्रे ऽविशेषायाधिकं कार्यमि- ति । गौणमुख्यन्यायो हि स्वरितत्वमातिशास्थले न मवर्तते इ. त्यर्थः । उपपादयिष्यते चेदम् । अत एवार्यत्वात्साघुतेति वत्र तत्रोद्योपः सङ्गच्छनइति दिक् । यद्यपि अप्राप्तांश- पुरणफलको नियमविधिः नित्यपाप्तिविषयकः । इतरव्यावृत्तिफलकस्तु परिसरुयाविधिरिति पूर्वोत्तरमीमां- सपोर्व्यवहारस्तयापीह शाखे परिसंख्यापि नियमशब्देन व्यव- हियते । तेन पञ्च पश्चनखा भक्ष्या इत्यस्य नियमोदाहरणतया उपन्यासो न विरुद्धः । न चासौ मीमांसकरीत्यापि नियमो भत्विति वाच्यम् । पञ्चाविरिक्तभक्षणे प्रायश्चित्तविधरसङ्ग- ·[१ अ. ३२ शब्दकौस्तुभः । तत्वापत्तेः । पञ्चानामभक्षणे प्रायश्चित्तापत्तौ गृहेपि निवसन् विमो मुनिर्मासविवर्जनादित्यादिस्पतिव्याकोपाच्च । अत एव त्रिदोषापि परिसंख्यैव तत्राश्रितेति दिए । अत्रेदमवधेयम् । नियपातिकमे कृते अपूर्व पर न भवति । दृष्टस्त्वर्थावबोधो भ वत्येव । अवहननातिकमे कृतेपि वैतुप्यवत् दिगन्तराभिमुखभोजने तृप्तिवच्च । न चापभूशानामवाचकतया कथमर्थाववोघइति वा- च्यम् । शक्तिभूमवतां बाधकाभावात् । विशेपदर्शिनस्तु द्विवि- धाः । तत्तद्वाचकसंस्कृतविशेषज्ञानवन्तस्तद्विकलाश्च । तत्र आ: द्यानां साधुस्मरणद्वारा अर्थबोधः । द्वितीयानां तु बोध्यार्थसं- बदार्थान्तरवाचकस्य स्मृतौ सत्यां ततो लक्षणया बोधः । स- र्वनामस्मृतेर्वा । तदर्थज्ञापकत्वेन रूपेण साधुस्मृतेर्वा । अर्थाध्या- हारपक्षाश्रयणावति यथायथं वोध्यम् । अपरे त्वाहुः । अपभ्रंशा अपि वाचका एव । तथाहि । अस्मात्पदादयमों वोद्धन्य इती. श्वरेच्छाशक्तिरिति मते भगवदिच्छायाः सन्मात्रविषयकत्वादप- भूशैस्तु वोधजननस्य शक्तिभूमदशायां तेनाप्यभ्युपगमाहुर्वारा शक्तिः। पदार्थान्तरं तादति मतेपि कल्पकं साध्वसाचोस्तुल्यमे- व । असाधुस्मरणद्वारा साधुर्योधक इति वैपरीत्यस्यापत्तेश्च । स्वीकृतं हि परेण विवादिस्मारितानां लादीनामसाधूनामपि वोधकत्वम् । ननु साधूनामल्पत्वात्तत्रैव लायवाच्छक्तिः कल्प्प- तइति चेत् । न रयमपूर्व किंचित्कल्पयामः । किं तु यथा घटजननसामर्थ्यमेव दण्डादेः शक्तिः तथा घटयोधजननसा- मध्यमेव घटादिपदानां शक्ति । सा च कारणत्वापरप- र्याया शक्तिभूमाद्बोधं वदता त्वयाप्यभ्युपेतैव । क्तिग्रहस्य भ्रमन्वं परं त्यज्यतां विषयागाधादिति ब्रूमः । नन्वे- वं गौणमुख्यविभागोच्छेदः सर्वे सर्वस्य वाचका इति पर्यवसाना- ..

·१ पा.१ आ. शब्दकौस्तुभः । दिति चेत् । त्वत्पक्षेपीश्वरेच्छाया गौणादायतिप्रसङ्गस्य तुल्यत्वा- २। मुहद्धावेन पृच्छामीतिचेत् । प्रचुरतरप्रयोगतद्विरहाभ्यां गौ- णमुख्यविभाग इति गृहाण । ननु जनकत्वेनागृहीतादपि तर्हि कारणाकार्योदयः स्यादेवेति चेत् । पदार्थस्मृतिरापाद्यते वा- क्यार्थबोधो वा । नायः । सम्बन्धग्रहं विना तदयोगात् । ना- न्त्यः । द्वाराभावात् । पदार्थस्मरणं हि द्वारम् । एवं च महदेव लाघवम् । साधुस्मारणकल्पनाक्लेशश्च न भवतीति । साधुत्वं तु जातिविशेषात्मकमित्युक्तमेव । समानायामविगतौ शब्दया- पशब्दैश्चेतिभाप्यमप्येतत्पक्षपातीति दिक्॥ इति अपशब्दानां वाचकत्वावाचकत्वविचारः। प्रयोगशब्दमुपाददानो वार्तिककारःप्रयोगाद्धर्मो न तु ज्ञान- मात्रादिति सूचयति । युक्तं चैतत् । एकः शब्दः सम्यग्ज्ञातः मुमयुक्त इत्यत्र ज्ञानमयोगयोरुपादानस्याविशेपेपि प्रतिपदाधिकर. णन्यायेन यदैकस्मादपूर्व तदेतरचदर्थमितिमयोगात्फलं ज्ञानं तु तदङ्गमित्यभ्युपगमात् । प्रयोगस्य फलम्पाते सन्निहितत्वाच । भानस्य तु व्यवहितत्वात् । शानस्य प्रयोगाङ्गतायां दृष्टार्थताला- भाच्च । उक्तं च भट्टैः । सर्वत्रैव हि विज्ञान संस्कारतेन ग- म्यते । पराई चात्मविज्ञानादन्यत्रेत्यवार्यतामिति । अत एवं तरति ब्रह्महत्यां योश्वमेधेन यजते य उ चैनमेवं वेदेत्यादिप्यपि शानपूर्वकानुष्ठानात्फलमित्येव सिद्धान्तः । तदुक्तं वार्तिककृता । ततुल्यं वेदशन्देनेति वेिद शब्दो विधायको यस्यार्थस्य अश्वमे- धादेस्तेनेदं तुल्यमित्यर्थः । तेन वैदिकशब्दानामपि पक्षकोटिमा विष्टतया दृष्टान्तासतिरिति नाशनीयम् । ते सुरा इति पूर्वो- दाहृतश्चतिरपि अपशब्दमयोगात्मत्यवायं चोषयन्ती साधुपयो- गाद्धर्म गमयति । वामसनेयिना ब्राह्मणे तस्मादेपाव्याकृता चा 4 L ·शब्दकौस्तुभ। [१ अ० गुद्यत इति श्रुतिरप्यवम् । भाष्ये तु अभ्युपेत्यवादेन साधुझा- नात्फलमित्ययमपि पक्ष. समर्थितः । नचैवमपशब्दज्ञानादध- र्मोपि स्यादिति वाच्यम् । यावद्वचनं वाचनिकमित्यभ्युपगमात् । नम्लेच्छितबाइत्यादिना असाधुपयोगस्यैव निषेधाच । न च व्याकरणाध्ययने प्रवृत्तस्य परिनिष्ठितपचत्यादिवोधार्थ इपचष्प- भृतीनां प्रयोगोप्यावश्यक एवेति वाच्यम् । तदीयज्ञानमात्रेण निर्वाहात् । अत एवालौकिकम्पक्रियावाक्यमूहमात्रस्य गोचर इति नित्यसमासेप्वस्वपदविग्रहाभ्युपगमः । अथ व्युत्पादनार्थ तत्मयोग आवश्यक इत्याग्रहस्तथापि न क्षतिः । अनपभूष्टत्वेन तेषां प्रत्यवायाजनकत्वात् । न ते शक्तिवैकल्यादिप्रयुक्ता येन गाव्यादिसाम्यं भजेरन् । अथ सादित्वादसाधुतेत्याग्रहस्तथापि न क्षतिः । शब्दस्वरूपपरत्वात् । अनुकरणानां सर्वत्र साधुता- भ्युपगमात् । नहि ,हेलयो हेलय इति श्रुतिपागोपि प्रत्यवायज- नकः । शब्दस्वरूपमात्रपरा एते भिन्ना एव साधयश्चेति तु तु. त्यम् । अत एव स्वाहेन्द्रशत्रुर्षर्द्धस्वेतिश्रुतावाद्युदात्तस्य पारोपि तत्सत्याय्यस्यार्थपरस्य हितस्यानाम्नानादमन्त्रतया जपा- दिपर्युदासेन मन्ने विधीयमाना एकश्रुतिर्न प्रसक्तति मागुक्तम् । अत एष साधुत्वासाधुत्वयोरेकस्मिन् सद्भावो अभावश्चेति विरु- दस्य दुरुपपादतया अर्थभेदाच्छब्दभेदइति दर्शनं प्रवृत्तम् । न च प्रकृतिवदनुकरणमित्यतिदेशेन अपशब्दानुकरणस्प असा- धुता शङ्कया । असाधूनां शास्त्रीयप्रकृतित्त्वाभावात् । असाधु. त्वस्य शास्त्रीयकार्यत्वाभावाञ्च । नत्यशास्त्रीयमप्यतिदिश्यतइ- ति ऋलसूत्रे भाष्ये स्फुटमेतत् । हुपचप्पभृतिप्रयोगादपशब्द- ज्ञानाद्वा प्रत्यवायो नास्तीति मागुक्तरीत्या स्थितपि अभ्युपेत्या- पि प्रत्यवायं भाप्ये कूपखानकन्याय उदाहतः । तथाहि । कू- ·१ पा.१ आ. शब्दकौस्तुभ ! पंखनन् यद्यपि कईमेन लिप्यत एव तथापि ततो लब्धेन जले- न तं मल दूरीकरोति फलांतरं च लभते तथेहापि परिनिष्ठितरू- पज्ञानात्पूर्वोत्पन्नप्रत्यवायनिरासं फलान्तरं च लभतइति । सोयं कूपखानकन्यायः । कूप खनतीति विग्रहे कर्मण्यणि मासे वासरू पन्यायेन बुल् । नित्यसमासत्वाभावात्कूपस्य खानक इति स्व. पदाविग्रहः । न च शिल्पिनिजुना सरूपेण बुलो वाधः स्यादि- ति वाच्यम् । इह खननकर्तवमानस्य विवक्षया शिल्पित्यस्या- निक्षितत्वात् । तस्मात्सर्वथापि गाच्यादिप्रयोगे प्रत्यवाय इति स्थितम् । तद भाष्ये सिद्धान्तितम् । याज्ञे कर्मण्येवायम् । न म्लेच्छितवापित्यस्य ऋतुपकरणे पाठात् । कातुमयोगाद्वाहिस्तु अ- पशब्द प्रयुजानो न दुष्यति । एवं हि भूयते । यर्वाणतर्वाणो नाम ऋपयो बभूवुः प्रत्यक्षधर्माणः परावरज्ञा इति । प्रत्यक्षप- मर्माणो योगजधर्मक्लेन साक्षात्कृतधर्माः । अत्रापं श्रुसेराशयः । योगिन एते विरक्तयतिशयाल्लौकिकेप्वर्थेप्वाग्रहविरहेण यया तथास्माकं भवत्वितिविवक्षवो यद्वानस्तद्वान इति वक्तव्ये या- णस्तर्वाण इत्यूचुः । याझे कर्मणि पुनः साधूनेर मयुक्तवन्तस्तेन यणिस्तर्वाणइत्येवंरूपामेव संज्ञा पुनयो लेभिरइति । भट्टाश्चा- हु। रज्युपायमांसभक्षादिपुरुषार्थमपि गित । मतिरः - तोरंगमिष्टः प्रकरणाश्रगदिति । अपरे चाहुः । कोहः प्र. योगेपि पुरुषः मत्सर्वतीति । तेषामयमाशयः । नानृतं यदेदि- त्यनारभ्याधीत पुरुषार्थोपि निषेधस्तावदस्तीति निर्विवादम् । तत्र नियमनृतं द्विधा । शब्दान्तमर्थानृतं चेति ! शब्दस्यार्य- स्य वा विपरीतप्रतिपत्तिहेतुभूतमुच्चारणमनृतवदनम् । एवं च य थार्थानृतं वदतः प्रत्यवायस्तया शाब्दानृतमपीति तुल्यम् । क. तुमध्ये पुनरपभाषणे पुरुपोपि प्रत्यवति नुरपि विगुण इति ·शब्दकौस्तुमः । [१० बचनद्वयबलासिध्यतीतिदिक् । यथा च प्रयोगे साधूनां निय- मस्तथा साधुत्वज्ञानेपि व्याकरणस्य नियम एवेत्त्यवधेयम् ।व्या- कृता वागुधतइतिभागक्तश्रुतेः । व्याकृता व्याकरणसंस्कृतति हि तदर्थः । व्याकरणशब्दश्च योगरून्या लक्ष्यलक्षणसमुदा- यपरः मूत्रमात्रपरो वेति पक्षद्वयमपि भाप्ये स्थितम् । तत्राये प- क्षे मूत्रमात्रमधीयाने वैयाकरणशब्दप्रयोगो भाक्तः समुदायवा- चका हि शब्दाः कचिदवयवेपि प्रयुज्यन्ते । यथा पूर्वे पश्चाला उत्तरे पञ्चाला इति । द्वितीयपक्षे तु व्याकरणस्य सूत्रमितिमयो- गोराहोः शिर इतिवन्नेयः। अष्टाध्याय्या एकदेशः सूत्रमित्यवयवा- वयविभावे षष्ठीति वास्तु । अस्य, वनस्यायं वृक्ष इत्यादिवत् । नचैत्रमपि सूत्रमात्राच्छब्दापतिपत्तेनियमानुपपतिः । पदच्छेद- विग्रहयोजनादिभिः सूत्रार्थस्यैवाभिव्यञ्जनात् । अत एव घु- सूत्रमुच्यपानमप्युपेक्ष्यते । यत्रैव तु सूत्रस्य तात्पर्यलेशोप्यस्ति तदेव तु गृह्यते । तदुक्तम् । सूत्रेष्वेव हि तत्सर्वं यद् वृतौ यच्च वा. तिकइति । अत एव बहुलग्रहणादिकं सार्थकमिति दिक् । नन्वेवं किं वर्णोपदेशेन । न हि तद्वलेन कस्य चिच्छब्दस्य साधुत्व- मवगम्यते। न च कलध्मातादिदोषरहितवर्णस्वरूपमतिपत्तिरेव त- फलमिति वाच्यम् । लोकत एवाविप्लुतवर्णमतीतरवश्यं वाच्य- त्वात् । अन्यथा प्लुतादिपाठस्यापीह कर्त्तव्यतापत्तेः । ता. कम् । इष्टबुद्धयर्थश्चेदुदात्तानुदात्तस्वरितानुनासिकदीर्घप्लुता- नामप्युपदेश इति । एकथुत्या सूत्रपाठगदात्तादिस्वरत्रपस्यापि कर्तव्यः पाठ इत्युक्तम् । स्वर्येण पाठे हि अन्यतमस्य उच्चा- रणादेव सिद्धौ द्वयोरेव कर्त्तव्यतां च्यात् । अत एव च लोके त्रैस्वयमेकश्रुत्या सह विकल्यत इति ज्ञाप्यते । एतच्च विभा- पा छन्दसीत्यत्र स्फुटीकरिष्यामः । ननु निर्देशस्य जातिपरत्वा- ·.पा.१ आ. शब्दकोम्नुमः 1. रप्लुतादिसंग्रहः सेत्स्यतीतिचेम । संवृतकलप्रभृतीनामाप सं. प्रहापत्तेः । ततम् । आकृत्युपदेशारिसमितिचरसहता- दीना मनिषेध इति । तत्र हस्वस्य अवर्णस्य संतगुणक- पेपि तदितरेपामचा संतत्वं दोपः । आदिशन्दाकला । स च स्वोचितस्थानभ्रष्टः । तथा रवासभूयिष्ठतया इस्वोपि दीर्घल्लक्ष्यमाणो मातः। एवं दीपि -हस्त्रवत्कालसंकोचेनो- प्यमानोर्षक: । एवं करणादि शादापि बहवो दोपाः सिक्षा- प्रातिशाख्पादिपु प्रसिद्धाः । तत्तदोपविशिष्टानामपि अत्त्वा. दिनात्याकांतवान्नातिपरनिर्देशपक्षे तेप्वनिम्यासिरितिस्थि. तम् । न च गर्गादिविदादिपाठस्य तंप्रेणोमयार्थतया वर्णादि- लाभः । अपठितेपु प्रातिपदिकेषु तथाप्पगतेः । स्यादेतत् । सर्वा अन्यत्तयो हलव्यक्तयश्च शालान्ते शुन्दाः पठिप्यन्ते । अ अ इतिवत् । नचैवं गौरवम् । तदलेन सर्वेपामनुबंधानां म- त्याख्यानात् । इत्संज्ञालोपयोरपि त्यागाद । तथाहि । शीरा- तोर्ड कारं परित्यक्ष्यामः । ईकारं च कलं पठिप्यामः । डिन्त. आत्मनेपदमित्यस्प स्ने कलादात्मनेपदमिति पठिप्याकल. च प्रक्रियादशायामेव । यया कारः। मयोगे तु शुद एव । प्रत्यापचे शास्त्रान्ते करणपपि शास्त्रीयसकलकार्य प्रत्यसिद्ध तालाभाय । एवं च मक्रियायां दोपस्य कलादराश्रयणेपि परि- निष्ठितरूपे न कश्चिदोपः। यया ययान्पासपक्षेपि अकारस्य वि- वृतता प्रक्रियामात्रविषयान तु प्रयोगसमायिनी तदादिड पोक- लादयोपीति न कश्चिद्विशेषः । धर्मिकल्पनात इति न्यायश्वेह वो- ध्यः। डकारादयो हिधर्मिण एवं त्वया पाठ्याः । मया तु उभय- पठनीयस्य ईकारस्य कलतमात्र कल्पमिति नन्वस्सिन्पो स. रितत्रितइत्यत्र कय कार्यमिति चेत् । ध्माताकभिप्राय इति ।

·शब्दकौस्तुभः । एवमाद्यन्तौ दकितावित्यत्र आद्यन्तौ कलध्माताविति । इडा- घागमाश्च निरनुबन्धाः कलाः पाठ्याः। आनुगादयो ध्माताः । हुकृवित्यस्य स्थाने क इति द्विदोष पाठ्यम् । आदिरन्त्येनेत्य- त्रापि आदिकलो सोत्युक्त्वा अउइत्यादिकाः संज्ञाः करिष्य- न्ते । कलेनेति तृतीयानिर्देशे सति तु अप्राधान्यात्सिद्धान्तइक चरमवर्णस्य संज्ञा न स्यात् । दूलोपइत्यादौ अणइत्यपनीय अ- ओरित करिष्यते । स्वरसन्धिस्त्वसन्देहाय न करिष्यते । त- स्मात्सर्वमनुबन्धकार्यादिकङ्कलादिभिरेव सिध्यतीति चेत् । सत्यम् । सिध्यत्येवम् । अपाणिनीयं तु भवतीति चेत् । अत्री- च्यते । इष्टसिद्धयर्थो वर्णोपदेशः । एवं चाकृत्युपदेशादेव उदा. शादिसिदिमङ्गीकृत्य कलादिप्वतिप्रसाइत्थं परिहार्यः। आग- माश्च विकाराश्च प्रत्ययाः सह धातुभिः । उच्चार्यन्ते ततस्तेषु नेमे प्राप्ताः कलादय इति । यत्तु अग्रहणेषु मातिपदिकेषु प्राप्ता एवेति । तन्न । त्वयापि प्रतिपदपावस्यावश्याश्रयणीयत्वात् । अन्यथा शशइत्यत्र पपइत्यपि स्यात् । मञ्चके मञ्जक इति । पलाशे पलाष इति स्यादेतत् । स्वरवर्णानुपूर्वीनिर्णयाय यदि पति- पदगठस्तहि कलादिनिवृत्तिरपि तत एवास्तु । उणादिस्त्रात्पू- पोदरादिसूत्राद्वा साधुत्वाभ्यनुज्ञानं विशेपावधारणं तु निघण्दवा- दिनेति चे,त्कलादिनिवृत्तिरपि शिक्षादिग्रन्धेनास्तु । सत्यम् । आनुषङ्गिकी कलादिनिवृत्तिः । वर्णोपदेशस्य मुख्य फलं तुप्र- त्याहारनिष्पत्ति । प्रत्याहारशब्दस्तु अगादिसंशापरः । प्रत्या- हियन्ते वर्णा एप्विति व्युत्पत्तेः। न च ग्रहणकशास्त्रेण निप्पादि- नाम अकारादिसंज्ञास्वतिमसक्तिः । योगरूट्यभ्युपगमात् । त- स्मादादिरन्त्येनेत्यतत्सूत्रसिद्धाः संज्ञाः प्रन्याहारशब्दवाच्या- स्तभिष्पत्तये च वर्णोपदेश इति स्थितम् ।

·खरवसानयोरितिसूवे विसर्गश्च न स्यादिति मर्वोपटकः म्या. । स्वाध्यायोध्येतव्य इत्यस्य नेह नानेत्यादिश्रुतेन मम्पि. नपि यथा मचिस्तथा दीर्यादीनामपीति च, यमाहार- १ पा.२ आ. १ शब्दकौस्तुमः । इति श्रीशन्दकौस्तुभे प्रयमस्याध्यायस्य मपमपादेमयममान्हिकं समाप्तम् ।। १ ।। १ अइउण ! संज्ञास्त्रमिदम् । आदिरन्त्येन सहतेत्यनेन स- हैकवाक्यत्वात् । उणित्पामादिरकारः अन्त्येन णकारा- दिना सहिवः सन् आघन्ताभ्यामाक्षिप्तानां मध्यगाना स्वस्य च सझेति हि वाक्यार्थः । अत्र अकारादीनां स्वरूपेण अनुका- र्येण वा सतोप्यर्यवत्वस्याविवक्षितत्वात्मातिपदिकत्वं नेति गवि- त्ययमाहेत्पादाविय विभक्तरनुत्पतिः सुपो मुलुगिति लग्या । छन्दोवत्सूत्राणीतिभाष्यकारेष्टया छन्दोगेपु व्याकरणमूत्रेवपि छान्दसकार्यातिदेशात् । यूस्याख्यावितिसूत्रे छन्दःप्रदेशेषु गौणमुख्यन्यायो न प्रवर्तते इति वक्ष्यमाणत्वाद्वा । स्यादेतत् । स्वरसन्धिनेह भाव्यम् । तत्र अ इत्यत्र विभक्त रुत्वयत्वलोपेषु वृक्षइत्यादाविच लोपासिया सन्धिर्नेति समाधानेपि कारस्य इकोसवर्णइति ऋकारस्य कत्यक इतिप्रकृतिभावसम्भवेपि एदै- तोरयायो दुर्वारी । यत्तु वर्णोपदेशकाले अनादिसंज्ञानामान- प्पादात्सन्धिर्नेति । वचिन्त्यम् । वर्णोपदेशे इत्संज्ञायामच. साहारे च तिप्पन्ने प्रवर्त्तमानानां यणादीनां मुध्युपास्यात्यादी तटस्थइव उद्देश्यतावच्छेदकरूपाक्रान्ते वर्णोपदेशादापि प्रवृत्ते- रापश्पकत्वात् । अन्यया तुल्यास्यमपत्नमित्याही सवर्णदीयों न स्यात् । तयार्यवत्सूत्रान्तर्गतानां माविपटिकवं मन्ययः परश्चेत्यादी सुमत्पयो व्यापातिपदिकात् व्येकयोदिवचनकर चने वहुपु बहुवचनामित्यादी वचदिकिः ससनुपोरित्या ·शब्दकोम्सुमः । [१ अ० पि । नन्वेवं प्राणकशालमपि अणोप्रगृह्यस्येत्यादी तट- स्थइव स्वस्मित्रपि मवर्तेत । ततश्च दीर्याणामनण्त्वेन सवर्ण- ग्राहकत्वं नास्तीतिसिद्धान्तोपि भज्यतेति चेन्न । वैषम्यात् । पदार्थसंसर्गो हि वाक्यार्थः । तद्बोधश्च पदार्थवोघोत्तरभात्री। तथा च अण्शन्देन ये उपस्थितास्तेषां सवर्णग्राहकत्वं मूलार्थः। अण्शन्दश्च भादिरन्त्येनेतिसूत्रेण अक्षरसमाम्नायपठितेषु संकेतितइति तानेवात्रोपस्थापयति । तथा च अष्टादशानामपि अकार संति पर्यवसमे सूत्रांतरेप्यस्य चावित्यादिपु अ- कारोष्टादशानामुपस्थापक इत्युचितम् । नतु ग्रहणकसूत्रपि । एतद्वाक्यार्थबोधात्मागष्टादशस्वगृहीतशक्तिकत्वात् । नहि सिचि वृद्धिरित्यादावादैचामुपस्यापकोपि वृद्धिशब्दो वृद्धिरादजिति- संज्ञासूत्रे तानुपस्थापयति । किन्तु स्वरूपमेव । संज्ञासूत्रे च सामानाधिकरण्यादादैचां वृद्धिशब्दवाच्यत्वावधारणे सू- त्रान्तरेषु संझिनामुपस्थितिनिधेिति दिक् । तस्मादइरणित्या- दौ स्वरसंधिः प्रामोत्येवेति चेत् । सत्यम् । संहिताविरहान्न यणादयः । अनित्या हि वाक्ये संहिता। उक्तञ्च । संहिते- कपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः । नित्या समासे वास्ये तु सा विवक्षामपेक्षत इति | समासस्य पृथग्रहणं गोवलीवई- न्यायेन । एकपदइत्यनेनैव तत्सङ्ग्रहसिद्धेः । इयं च माचां परिभाषा एकदेशानुमतिद्वारा संहिताधिकारेणैव ज्ञापिता | अ. संहितायां यणादिनिवृश्यर्थो हि संहिताधिकारः । अत एव । हे रोहिणि त्वमसि शीलवतीषु धन्या एनं निवारय पतिं सखि. दुविनीतम् । जालान्तरेण मम वासगृहं प्रविष्टः श्रोणीतटं स्पृश. ति किं कुलधर्म एष इत्यत्र पन्या एनमित्यस्य नासाधुता । आलङ्कारिकच्युतसंस्कृतित्वापेक्षया पृथगे- अत ·१ १ पा.२ आ. शब्दकोस्तुभ । . व विसंचितानामदोपान्तरङ्गणितम् । तच्चेहास्तीत्यन्यदेतत् । नन्वेवमप्यसंहितायां कालव्यवायादेव यणादेरमाप्तौ कि संहि- ताधिकारेणेति चेन्न । संहिताधिकारबहिर्भूतानां कालव्यवायेपि पत्ति ज्ञापयितुं तदारम्भात् । तेन अग्नाविष्णू इत्यग्ना वि. प्णू इत्यादाववग्रहेप्यानडादयः । अग्निमीळे इत्यत्र पदविभा- गेपि निघातः। ते नोरासंतामित्यादौ नसादयश्च सिद्धयन्ति । नन्वेवं पुरः हितमित्यवग्रहे हितशब्दस्य स्वरिततं वचैः प- ठ्यमानमसगतं स्यात् । तयोर्बावचीति संहिताधिकार आ- शाखसमाप्तेरिति सिद्धान्तात् । स्वरित विधेश्च तदन्तर्भूतत्वात् । अत एव तैत्तिरीया अवग्रहे हितशब्दमनुदात्तं पठन्ति । अत एव वचा अप्यसिमीळइत्यस्य पदविभागपाठे निघातमेव कुर्वन्ति न तु स्वरितमपीति चेत् । सत्यम् । प्रातिशाख्ये विशेपविधा नात्स्वरितसिद्धिः । उत्तं हि । यथा संधीयमानानामनेकी- भवतां स्वरः । उपदिष्टस्तथा विद्यादक्षराणामवग्रह इति । तदेव- मइउणित्यादौ सहिताविरहान्न संधिरिति स्थितम् । के चित्तु चादिपु पाठात्रिपातसंज्ञा । निपातएकानितिगृत्यत्वम् । ततः प्रकृतिभावः । यद्यपि अनिपातानामपीह ग्रहणमिष्टं दध्यवो दाक्षिः प्लासिरित्यादिसिद्धये तथापि न सर्वा व्यक्तयः साक्षा- निर्देष्टव्याः । आनन्त्यात् । किं तु काचियक्तिनिर्दिश्यमाना स्वसदृशीरितरा अपि गृहातीति वक्ष्यते । तत्र किं निपातव्य- क्तिरेव निर्दिश्यतामुत तदितरेति संशये आयकोटिरेव युका । संहिताकार्यविरहेण निर्दिश्यमानरूपस्य स्फुटमतीतिसिद्धरित्या- हुः । कारमत्ययस्तु न भवति बहुलग्रहणात् । स हि रोगा- ख्यायां 'बुल बहुलमित्यरोपसख्यातः । अन्ये तु टाश्निपी धातुनिर्देश इत्यतो निर्देशशब्दः कारमत्ययविधावनुवर्तते । नि- ६ ·४२ शब्दकौस्तुभ । [१० देशश्च प्रतिपादनम् । तेन प्रयोगविशेषनिष्ठानां वर्णानां प्रतिपा- दने प्रत्यय इह तु आनुपूर्वीसपादनमात्रे तात्पर्य न तु कविपु. प्रइत्यादौ दृष्टानामकारादीनां प्रतिपादने, अत: कारपत्ययाभाव इत्याहुः । अनुकार्यानुकरणपोरभेदविवक्षापक्षे तु अर्थवत्त्वस्या- विवक्षिततया वर्णवाचित्वाभावात्कारप्रत्ययाभावः । अत्रेदम- वधेयम् । अकारः संवृतः । वितकरणाः स्वराः तेभ्य एओ विकृततरौ ताभ्यामैऔ विवृततरतरौ ताभ्यामप्याकारः संहतो- कार इति शिक्षावाक्यात् । विवृतसंवृतादयः शब्दाः शुक्लादिव- द्धर्म धर्मिणि च प्रयुज्यन्ते तेन विकृतं करणं प्रयत्नो येपां ते तथाभूताः स्वरा इकारादय इत्यर्थः । यत्तु छन्दोगविशेपैरिव- गोवर्णकाराणां संवृततामिच्छद्भिक्त यतः संहता अन्यत्रा- भवसाम्न इति । तत्तु तदीयशाखाविशेषमात्रपरं न तु सात्रिक- म् ।यथा सात्यमुनिराणायनीयानामेव सृजाते एअश्वमूनवे अ- ध्वर्यो ओ अद्रिभिः सुतमित्यादावेकमात्र एकारओकारचनत्वने- केपा, तद्वत् । इकारादौ वा यथा तथास्तु । अकारस्य संवृतत्वं तु निविवादमेव । तथाप्यसी प्रक्रियादशायामाकारेण दीर्पण प्लुतेन च सह सावर्ण्यसिद्धये विवृततरोस्मिन्सूत्रे निर्दिश्यते । विवृततरत्वं च प्रयोगदशायां मा भूदित्येतदर्थ शास्त्रांते अ अ इति सूत्रं कृतम् । तेन हि विवृततरमन्य सवृतो विधीयते । न चानुवाघसमर्पकेणाकारेण दीर्घप्लुतयोरपि ग्रहणकशासव- लात्सद्ग्रहः स्यादिति वाच्यम् । अद इति तपरनिर्देशस्य एक- शेषेण इस्वपदकानिर्देशस्प वा सिद्धांतयिष्यमाणत्वात् । ब- क्ष्यति हि तत्र वानिक कारः । सिद्धं तु तपरनिर्देशाद, एक- शेपनिर्देशाद्वा स्वरानुनासिकभिन्नानां भगवतः पाणिनेः सि. दामिनि । शाखाने च विधीयमानं मत्यापत्तिवचनमेर ज्ञापक- ·१पा.२ आ. शब्दकौस्तुभ पिद विकृततर उपदिष्ट इत्यस्यार्थस्य । यत्तु अत्रत्यं वार्तिकम कारस्य विवृतोपदेश आकारग्रहणार्थ इति । तत्र विवृतशब्दो विवृततरत्वपरः उदाहृतशिक्षानुरोधात् । ननु शुरूतरोपि शु- लो भवत्येव यथा तथेह विवृततरस्याकारस्य विवृत- वानपायात्सावर्य ययाश्रुतेपि सेत्स्यतीति चेत् । न सवर्णसंज्ञायां तुल्यमयत्नत्वस्य विवृततरत्वाद्यवान्तरधर्मपुर- स्कारेणैव वक्तव्यत्वात् । अन्यथा ओदौतोरपि सावाप- तौ गां गाइत्यत्रेव नावं नावः ग्लावं ग्लाव इत्यादावपि औ- वोम् शसोरित्यावं पवन । ईदित्येकारान्तस्य विधी- यमाना प्रगृह्यसंशा करवावहै इत्यादायपि मवर्तेत । एक प- दान्तादतीति पूर्वरूपं कस्मै अदात् विष्णौ अस्तीत्यादावपि स्या- द । किंचैवं इकारादीनामीपद्विवृतत्वादकारादीनाञ्च चिवृत्त्या- सावया॑मसक्त ज्झलाविति सूत्रं न कर्तव्यमिति भाप्यसि- द्धान्तो व्याकुप्येत । एओडित्यादिसूत्रद्वये डकारचकाररूपा. नुवन्धव्यकरणं चेह लिङ्गम् । अन्यथा हि अन्यतरेणैव स. चत्र व्यवहरेत् । किम्बहुना ऐकारौकारावपि न निर्दिशेदाकारा- दीनामिव सावर्येन सिद्धेरिति दिछ । तस्मादत्रत्यभाप्यवा- र्तिकयोर्विवृतशब्दो विवृततरं लक्षयतीत्येव तत्त्वम् । यद्वा । विवृतप्रतिज्ञानसामाद्विवृततरेण सह सावर्ण्य सेत्स्यतीत्यव- थेयम् । एवं च भाष्याटिग्रन्थो यथाश्रुत एवास्तु । एतच्च न्यासकारहरदत्तयोर्ग्रन्थमनुसृत्य उदाहृतशिक्षावास्योपष्टम्मेन व्याख्यातम् । परमार्थतस्तु । आकारो विस्त इत्येव भाप्य- चार्तिकस्वरससिद्धं न तु निवृततरशते । तथा च पाणिनी- यशिक्षा । स्वराणाभूप्मणां चैव विकृतं करणं स्मृतम् । ते. भ्योपि विवृतावेडो ताभ्यामची तथैव चेति । मायुक्तं तु मला.

·शब्दकौस्तुभः । [१ अ० तरं, न तु पाणिनीयम् । अत एव एओमने भाष्यकयटा- दौ अकारस्प. विवृतत्वाद्विवृततराभ्यां संध्यक्षरभागाभ्यां न सावर्ण्यमित्युक्तम् । एवं च वृत्तिग्रन्यस्यापि यथाश्रुतस्य सौष्ठ- वे.न्यासकारहरदत्ताभ्यां कृतं भवत्वा व्याख्यानमनादेयम् । अथ वा नाज्झलाविति पठतः सूत्रकृतो मते विकृततरस्यापि वि- वृतत्वमात्रेण सावर्णमस्तु । चत्वार आभ्यन्तराः प्रयत्नाः स- वर्णसंज्ञायामाश्रीयंत इति वृत्तिग्रन्थस्वरसात् । न . चैवमेडैचोर- तिमसंगः । वर्णसमाम्नाये पृथक् निर्देशसामर्थ्यात् अनुबंधद्वय- सामर्थ्याद्वा तत्र सावर्ष्याप्रवृत्तेरिति दिक् । ननु दंडाढकमित्या- दौ दीर्येण सह दीर्घ एकादेशः सावर्ण्यस्य फलमित्यस्तु प्लुते. न तु सावर्षे किं फलमिति चेत् । इह अग्निदत्तेति गुरोरनृत इति प्लुते कृते तेन सह पूर्वस्य दीर्घ एकादेशः फलमिति गृहा- जान च दीर्घ कर्तव्ये प्लुतस्यासिद्धत्वं शंक्यम्. । प्लुतप्र- गृह्याअचीतिज्ञापन सिद्ध: प्लुतः स्वरसंधिवितिवक्ष्यमाणत्वाद। स्यादेतत् । आक्षरसमाम्नायिकस्य अकारस्य कृतोप विवृत्तत्वे धातुपातिपदिकप्रत्ययनिपातस्थस्य संवृतत्वादच्त्वं न स्यात् । आक्षरसमाम्नायिकेन भिन्नमयलानामीपामग्रहणात् । । तत. शमामष्टानामितिदीर्घोलोन्त्यपरिभापयान्त्यस्यैत्र स्या- न त्वकारस्य । अचश्चेतिपरिभाषाया वाधादनुपस्थितेः । तथा दृपदित्यत्र प्रातिपदिकस्यान्तउदात्तो भवतीत्येतन्न स्यात् । ना- यक इत्यत्र प्रत्ययाकारस्यानचन्वादायादेशो न स्यात् । अव- नमतीत्यत्र निपाता आधुदात्ता उपसर्गाश्चाभिवर्जमित्यायदा- तत्त्वं न स्यात् । किं च । अस्य बावित्यादौ अकारस्य संवृ- तत्त्वेनानणत्वादसति ग्राहकत्वे शुक्लीभवतीत्यादावेवेत्वं स्यान तु मालीभवतीत्यादौ । न चाक्षरसमानाषिकस्य विवृतत्पतिज्ञासा- .

·१पा.२ आ. शब्दकौस्तुभः। मानसदृशेषु धात्वादिस्थेप्वपि तत्कार्यप्रवृत्तिरितिवाच्यम् । खवाढकमित्यादौ दीर्घसम्पादनेन वितत्वप्रतिज्ञायाः साफ- ल्ये सति सामर्थ्यविरहात् । तथाहि । अकः सवर्ण इत्यत्र आ. दिरन्त्येनेतिवचनादनयोरेवाकारककारयोरनुकरणमितिनिर्णीतंते न मत्याहारगतेन विवृतेनाकारेण सावर्णा दीर्घप्लुतयो- हणे खवाढकमित्यादि सिध्यति । असति तु विवृतत्वे अस्य चाचित्यादिप्विव प्रत्याहारेप्पपि संवृतस्य इस्वस्यैव कार्य स्यान तु दीर्घप्लुतयोरितिफलभेदस्य स्पष्टतया यय विवृतत्वम- तिज्ञायाः सामर्थ्यम् । अथोच्येत । प्रत्यापत्त्या ऽऽक्षरसमाम्ना- पिकस्यैव विवृतत्वं ज्ञाप्यते इति न ब्रूमः । किं तु सामान्या- पेक्षं ज्ञापकम् इह शास्त्रे यावानकारः स सर्वोपिप्रक्रियायां विवृ. तो योद्धव्य इति । एवमपि प्रत्युच्चारणं वर्णानां भेदेनास्य च्चावित्पादाबुच्चारितस्यानण्त्वेन सवर्णग्राहकतान स्यात् कि त्वकः सवर्णइत्यादी प्रत्याहारएव सवर्णग्राहकत्वं स्यात् । एव- पिकारादयोपीकोयणचीत्यादावेव ग्राहकाः स्युन तु एरनेकाचो यस्येतिचेत्यादौ । ननु एक एवाकारः तत्कस्थानणत्वमाशं- क्यते । नचैवमुदात्तानुदात्तत्वादिविरुधर्मानुपपत्तिः । तेपां व्यजकचनिधर्मत्वात् । अनुवन्धव्यवस्थापि लोकवद्भविष्य- ति । लोके हीह मुण्डो भव इह जटिलो भवेत्यादिक्रमेण एक- स्थानेकधर्मोपदेशेपि तत्तद्देशभेदेन धर्मा व्यवतिद्वन्ते तयेहापि कर्मण्यणित्यत्रैव णित्वं चरेष्ट इत्यत्र टिचं गापो गित्यत्र टित्वकि- वे असाम्मतिकइत्यादौ तु नैकमप्यनुवन्धकार्यमिति व्यवस्था।अत एव प्राग्दीव्यतोण शिवादिभ्योणित्यादौ पुनःपुनर्णिकरणं सा थकम् । कथं तर्हि घटेन तरतीति घटिकः । तरतीत्यधिकार नौ व्यचष्ठन्निति ठन् । कयं च धनस्य निमित्तं संयोग उत्सातो वा -- ·शब्दकौस्तुभ-1 [१ अ० धन्यः । तस्य निमित्तं संयोगोत्पातावित्यधिकारे गोव्यचो सं. ख्यापरिमाणावादेर्यदितिचेत् । आवृत्तिकृतान्यज्व्यपदेशाद्भ. विष्यति । न च बाहुक इत्यादी मुख्यद्यचि 'चरितार्थत्वाद्गौणे कार्यासम्भव इति वाच्यम् । अश्वादिप्रतिपधेनह गौणस्यापि मुख्यसमकक्षताया शापनात् । अत एव किरिणत्यादौ सावे- काचइतिविभक्तरुदात्तत्वं न भवति । आत्तिकृतेन व्यग्व्यप- देशेन स्वाश्रयस्य एकाग्व्यपदेशस्य निवर्तितत्वात् । नहि त्रि- पुत्रो द्विपुत्रव्यपदेशं लभते । तस्मादुक्तरीत्या वाधकाभावाल्ला- घवरूपसाधकबलाच्चाकारव्यक्तिरेकैवेति सर्व सुस्थमितिचेन्न । उदात्तत्वादिविरुदधर्माध्यासेन व्यक्त्यैक्यस्य बाधात् । ध्वनि- धर्मा एवैतइत्युक्तमितिचेहि कत्त्वगत्वादिकमपि तस्यैवास्त्विति अकारेकारादीनामप्यैक्यप्रसङ्गः । तदेतदुच्यते । अखण्डं पदं वाक्यं वा वाचकमिति । किं बहुना मास्त्वेव व्यग्यो वर्णः व्य- जकवाभिमनैर्ध्वनिभिरेव सर्वनिर्वाहात् । उक्तं च हरिणा । अनेकव्यक्त्यभिव्यंग्या जाति स्फोट इति स्मृता। कैश्चिन्यतय एवास्या ध्वनित्वेन प्रकल्पिता इति । तस्माद्यदि ध्वनिभिरेव निर्वाहताहि जातिस्फोट एव,नो चेत् कखयोरिवोदात्तानुदात्तादी- नामपि भेद एवेति न्यायतः परिनिष्ठित सति एवं ध्वनिगतान् भे- दानुदात्तस्त्ररितादिकान् । वर्णा अनुपतन्तः स्युरावगतिहेन- व, इतिमापांसकमतमर्द्धजरतीयत्वादुपेक्ष्यमितिस्थितम् । एवं च अनन्ता वर्णा इतिनैयायिकाद्यभ्युपगतरीत्या ययय जातिपरो नि- देशस्ताई अस्य चावित्यत्रापि तथैवास्त्विति किं ग्रहणकशास्खे- ण । तदुक्तम् । सवर्णेणग्रहणमपरिभाप्यमाकृतिग्रहणादिति । तपरसूत्रं तु जातिनिर्देशमयुक्तस्यैवातिप्रसास्य भागय । त्यदा. दीनामइत्यादौ तु एकमात्रव्यक्तिरपि जातिविशेषणतया विवक्ष्य- ·१पा.२ आ. शब्दकौस्तुभः । ते । विधेयविशेषणत्वात् । पश्वेकत्ववत् । अस्य चावित्यादा तु अनुवाद्यनिशेपणत्वान व्यक्तिर्विवक्षिता । ग्रहैकत्ववत् । किं तु अण्ग्रहणं कुर्वतः सूत्रकृतो नायं पक्षोभिपेतः । एका अवर्ण- व्यक्तिरिति पक्षस्तु दूपित एव । अष्टादश अवर्णव्यक्तय इति पक्षे तु अइउणिति यदि जातिपरो निर्देशस्ताई पुनरग्रहणवैयर्यम् । व्यक्तिनिर्देशे तुक्तरीत्या अस्प च्चावित्यादौ सवर्णग्रहणानु- पपत्तिरिति महत्सङ्कटम् । तम्मादिह सूत्रकारस्याशयो दुर्वच इति चेत् । उच्यते । त्रिष्वपि पक्षेषु अस्त्येव सूत्रस्थोपपत्तिः । तथा हि । स एवायमकार इतिप्रत्यभिज्ञावलादकार एक एवेति पक्षे धर्मव्यवस्थायास्त्वयैवोपपादनाधया के अणकार्य न भवति यथा चामत्ययादिविधिस्थले न दीर्घादिप्रवृत्तिः । तयास्य च्यावि- तिविधिरपि मालीभवतीत्यादौ न मार्तेतेति ग्रहणकशास्त्र क्रिय- ते । तच्च सावर्णाधीनपिति दूस्वस्य विवृतत्त्वं प्रतिज्ञायते । तत्तु आक्षरसमाम्नायिकस्यैव चेत्पुनरपि न व्यवतिष्टेसीत सार्व- त्रिकी प्रतिज्ञा । एवमपि अस्य च्चावित्यादी अनण्वादेव ग्रा- हकत्वं न स्यादिति चेत् । विवृतहूस्वत्वादेरविशेषेण तस्याप्यण्- त्वात् । नहि मुण्डत्वजटिलत्वादिवशभेदेनानुपात्ताः स्वरूपमा. त्रानुवादेन विहिता अपि श्यामो दीर्घश्वतु दुरित्यादयो व्यव- तिष्ठन्ते । उदाचानुदाचस्वरितागुनासिकत्वगुणास्तु शन्देनानु- पात्ता न भेदका इवि वृद्धिसूत्रे वक्ष्यते । अनन्ता एव व्यक्तय इ. ति पक्षे अष्टादशवर्णव्यक्तयइतिपक्षे च यद्यपि इस्खदीर्घप्लुत. साधारणी एका जातिः कण्ठादिजन्यतावच्छेदिका तज्जन्यध्व- निव्यंग्यतावच्छेदिका वास्त्येव तथापि तद्व्याप्यस्वमात्रवृत्तिर- पि जातिरस्ति । तथा च । अइउणसूत्रे व्याप्यजातिपरो निर्देशः तेन तज्जातीये एकत्र कृतं विवृतत्वं सर्वेष्वपि सिध्यति । अत ·४८ शब्दकोन्तुम । [१ अ० एवं सर्वपि ह्स्वा अणो भवन्त्येवेति अस्पञ्चावित्यादी न क श्चिदोषः । अवात्तामित्यादिप्वपि षैव गति । अन्यथा अवा- अस्तामिति स्थिते सिचः पूर्वपरयोस्तकारयोर्मध्ये अन्यतरस्यैवत्र ल्वं स्यान्न तूभयो।अक्षरसमाम्नाये उभयोरपाठात् । ततश्चम लोझलीति न प्रवर्तेत मूत्रस्यावकाशस्तु अभित्या इत्यादिः स्या- त् । एव च दीर्घाणामनणत्वेन सवर्णग्राहकत्वं नास्तात्यपि सि- द्धान्तः सगच्छते । अथ व्यापकजातिपरमेव निर्देश स्वीकृत्य अण्ग्रहणं त्यज्यतामिति चेत् । एवमपि उपसर्गादृत्तीत्यादौ ल वर्णग्रहणाय ग्रहणकशास्त्रस्यावश्यकत्वात् । न च ऋल्लुवर्णयो रिति सावर्ण्यविधानसामर्थ्यातद्ग्रहः । अकः सवर्णइत्पादौ चारितार्थ्यात् । किञ्च । अस्य चापित्यादौ व्याएकजाति ' निर्देशः त्यदादीनाम इत्यादौ तु व्याप्यमातिनिर्देश इत्यस्य नि यामकाभावे सङ्करोपि स्यात् । न चानुवाद्याशेषणं विधेयति शेषणं च अदकत्वपश्वे कत्ववद्विवक्षितमविवक्षितं चेतिमीमांसक- मर्यादा वैयाकरण स्वीकर्तुं शक्या । उपेयिवाननाश्वाननूचान श्वेत्यत्र उपेन्यविवक्षितं नमभूति तु विवक्षितमिति सकारा त् । आर्द्धधातुकस्येदवलादेरित्यादावनुवाद्यविशेषणस्यापि बहु- शो विवक्षणाच । तस्माद्व्याख्यानतो विशेषमतिपत्तिरिति परि- भाषैव सिद्धाने शरणम् । व्याख्यान तु लक्ष्यानुरोधीति यद्य- प्यगत्या तत्र तत्रायिते तथापि नतद्रलेन ग्रहणकशास्त्रस्य म त्याख्यानं चमत्कारमावहते । ग्रहणकशास्त्रत्रलेन हि अप्रत्ययो ऽविधीयमान सवर्णग्राहक इति स्फुटतरं प्रतीयते । उल्लंपिता चेयं मीमांसकमर्यादा धर्मशास्त्ररि बहुशः श्रेयांस न प्रबोधयेदि- त्यादिषु । एकः पूर्वपरयोरितिसूत्रे एकग्रहणमपीह ज्ञापकम् । अन्यथाद्गुण इत्येकत्वस्य पधेकत्तपद्विवक्षासभवारिक तनाव ·१पा.२ आ. २ शब्दकौस्तुभः। दिक् । अथवार्थवत्त्वस्याविवक्षायामपि इहोच्चारितो ऽकारादिः स्वसदृशी पद व्यक्ती सादृश्याख्यसम्बन्धेनोपस्थापयति । न- चैवमाप वृत्या अनुपस्थितानां शाब्दबोधे ऽन्वयमतियोगितानु- पपत्ति । अर्याध्याहारवादे वाधकामावात् । अतिमसंगभंगस्तु तात्पर्यग्राहकवलेनैव । अन्यथा तवापि लक्षणाध्याहारादेरति- मसदस्य तवस्थत्वात् । स्पृहरीप्सितइत्यनुशासनवलात्पुप्पे-. भ्य इत्यादी पदाध्याहारः क्लुप्त इति चेन । ल्यब्लोपे कर्मणि क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिन इत्याधनुशासनादर्थाध्या- हारस्यापि स्थलविशेपे क्लृप्तत्वात् । अन्यथा गवित्ययमाहे- त्यादावगतेश्चेति वक्ष्यते ॥ र अलुर । नन विधिवास्येपु अकारो ग्रहणकशास्त्रवलेन ऋकारादीनष्टादश यथा गृहाति तथा लुवर्णानपि द्वादश ग्रही- प्यति तकि पृथग्लकारोपदेशेन । न च भिनस्थानतया सा- चमेविरहादग्रहणमिति वाच्यम् । ऋकारलूकारयोः सवर्णवि. पिरिति वात्तिकवलेन वाचनिकस्य सावर्ण्यस्यावश्यं वाच्यत्वात् । अन्यथा इहोपदिष्टेपि लुकारे भाकारीपतीत्यादी उपसर्गाह- ति धातौ वामुयापिशलेरित्यस्याप्रवृत्तिप्रसंगात् । ननु स्कृपि- स्थस्य लुकारस्पेदमनुकरणम् । तस्य च स्वरकार्यप्वसिद्धत्वा- दृकार एवायमिति उपसर्गादृतीत्यादि सेत्स्यतीति चेन । कृपोरोल इति विहितस्यासिद्धत्त्वेपि तदनुकरणस्यास्यासिद्ध- त्वविरहात् । स्पादेत । प्रकृतिवदनुकरणमित्यविदेशादयम- प्यसिद्ध एव । स चातिदेशोवश्याश्रयणीयः । दिः पचन्ति- त्याहेति तैत्तिरीयवाक्ये यद्यपि पचन्त्वित्यायुदात्तं पठ्यते तयापि भाष्योदाहते शाखान्तरीये पचन्नुशन्दस्य तिङ्डतिह इति निघावो यया स्यात् । न तत्तिङन्तम् । विदन्तपदार्थक ·शब्दकौस्तुभः । [१ अ० त्वात् । स्वाद्युत्पत्तिस्त्विह विवक्षाभेदेन वैकल्पिकीत्यर्थवत्सूत्रे वक्ष्यते । अग्नी इत्याहेत्यादौ प्रगृह्यत्वमप्यतिदेशादेव । अति- देशे ज्ञापकं तु यत्तदेतेभ्यः परिमाणइति सौत्रनिर्देशः । ना- त्रानिदेशं विना त्यदायत्वं लभ्यते । अभिव्यक्तपदार्था ये इति न्यापेन लोकमसिद्धार्थपरतायामेव तत्मवृत्तेः । तथा च प्रयु. 'ज्यते, यत्तदोर्नित्यसम्बन्ध इति । नन्वनेनैवातिदेशेन अत्व- स्यावश्यकत्त्वादुदाहतप्रयोगोनुपपन्न एवेति चेत् । न । उदाह- तज्ञापकसूत्रएव त्यदादीनि सर्वरित्येकशेपस्याकरणेन एतत्तदो मुलोप इत्यादिनिर्देशैश्चातिदेशस्यानित्यताज्ञापनात् । अश्वा मावृदशरत्कालदिवा जइति सूने ऽपोयोनियन्मतुपु चेति वा- तिनेयं परिभाषा अस्या अनित्यता चैत्युभयमापिझाप्यते । त- माहि । कार्यामप्मुमन्तावाज्यभागापिति श्रुतम् । अप्मुमे सोमः, अपस्यग्ने सपिष्टवोत हि तत्र मन्त्री । तत्राप्मुशब्दाद- नुकरणभूतान्मतुप्पस्यवामीपमित्यादाविवानुकरणस्य विभक्ति स्वाभादेव लुको प्रसमादलुग्विधानमुक्तपरिभाषा ज्ञापयति । मनुत्पत्तेश्च प्रथमान्तता विना दुर्लभत्वात्मातिपदिकताप्यार- पकी सा च मलयातत्वे सति दुर्लभेति मातिपदिकसंझाया. मतिदेशभत्तिविरदाम्पनुदानादनित्यतापि सिदा । एनन गुष्मदस्मसत्यपगोनरपोरित्यादिमयोगा पारस्पाता. । मत- मनुसगमः । टुकारानुकरणस्याप्यतिदेशनागिदत्तात्माला- शयनीयादानुपमर्गादृतीत्यस्प प्रतिसिद्धी कि सावण्यात पेमा तथा सनि रेफपरत्वमाप्तापिलकारपरस्पासिदाम- को निन्यरचनानिदेशामनरेन स्वगापि मागत्यात् । ननु फारत गिदे ऽतिदेगानेफस्प कारो भरिपतीनि पेन । एमपि गम्मपदासादिस्पस्य कारस्पानुकरणे सत्तानि- ·११ १पा. २ आ. शब्दकौस्तुम.! देशादेरुक्तिसम्भवाभावात् । तस्मात्सवर्णत्वस्यावश्यके लु- कारोपदेशो व्यर्थ एवेति चेत् । अत्रोच्यते । न तापहार्तिक दृष्ट्वा मूत्रकृतः प्रवृत्तिः । आरब्धे ऽपि बार्तिक ऋझारलका- रयोः सावर्ण्यस्यानित्यवां ज्ञापयितुं कर्त्तव्य एव लूकारोपदेशः । तेन क्लस्तशिखेत्यन गुरोरनृत इत्ति प्लुतः सिध्यनि । अन्यथा ऽनृत इति निषेधः स्यात् । ऋकारेण लुकारग्रहणात् । क्लू- प्यमानश्चलीक्लृप्यमान इन्यादौ ऋवर्णानस्येत्यौपसंख्यानिक- णत्वस्यामवृत्तिस्तु क्षुम्नादित्वेनापि सुवचा । अन्यथा प्रक्लृप्यमानादौ कृत्यच इति णत्वस्य दुरितात् । इदं त्ववधेयम् । वार्चिकमते सवर्णेणग्रहणमपरिभाष्पमितिसि द्धांताहकारे लकारसाधारणजातिविरहेणाकृतिग्रहणासंभवाच पाल्कारीयतीत्या कार्यानिर्वाहस्तदवस्थः । सावर्ण्यविधिस्तु सवर्णदीर्घ होत लकार इत्यत्र इकोसवर्णइत्यस्य मत्तिपतिवन्धे. न चरितार्थः । न च ऋत्यक इत्यस्य माप्तिः । ग्रहणकशास्त्राभा- वादेव । एवं च दीर्घ संपाय कृतार्थ लुकारपायः सावपोनित्य त्वमपि कथं ज्ञापयेदिति । तस्मादण्ग्रहण प्रत्याचक्षाणस्य तत्स्थाने ऋग्रहणं कर्त्तव्यम्, अप्रत्ययग्रहणं च न कार्यमित्याययः कल्प्यः । यद्यप्येवं पल्लमभृतीनां लुदितां नाम्लोपीत्युदित्कार्य प्रामोति, पृथगनुवरकरणं तु लुदित्वप्रयुक्तस्य अडादेशस्य ऋदित्स्वमहत्या चरितार्थवादसङ्करं शापयितुमसमर्थ तथापि सार- र्यस्यानित्यतयैवेदमपि समाधेयम् । यद्वा स्वरसन्धिप्रकरणे लव- र्णस्य ऋवद्भाव एव घाच्यः। सावर्य च नोपसंख्येयं प्लुतस्तु म करणांतरस्थ इति न तत्रातिदेशभत्ति । उरणपरइतिपरिभापातु कार्यकालतया स्वरसन्धिमकरणस्थेति उरित्यनेन टुवर्णग्रहणो पपत्तिः । अस्मिन्नपि पक्षे लकारोपदेश इह कर्त्तव्य एच । क्ल ३ ·আলীশ। [१ . मशिख इत्यत्र प्लुतो यया स्यात् । क्लुप्त इति च द्वित्वम् मम इति च स्वरितः । अत्र अन्तर्भावितण्यर्थात् कर्मणि करान । गतिरनन्तर इतिपूर्वपदप्रकृतिस्वरः । कर्मणि यः क्तस्तदन्ते स. तरपदे तद्विधानात् । ततः शेषानिधाते कृते उदाचादनुदाचस्व स्वरितः । न चात्र कृपोरोलइत्यस्यासिद्धत्वाशकापि । पूर्वताम् । परं हि पूर्व प्रत्यसिदं न तु परं प्रति पूर्वम् । एवं च गम्भूः तीनां लकारस्येत्संज्ञाप्यनायासेन सिध्यति । अन्यथा तु पु. पादियुताएलदितइति लकारे परतः कृतेन यणादेशेन इत्संझा- नुवादेन च ज्ञापकेन कयंचित्सापनीया स्यात् । एवम् इदितोनु. मित्याधनवादानाम् ऋत्यक इत्यादिनिर्देशानां च साम्यादिका- रादयोपि न निश्पेिरन् । यथाश्रुतसूत्ररीत्या तु घूमः । अका- रसच्चारयितुं प्रवृत्ता कुमारी करणापाटवायदा लकारसुचारय. ति तदनुकरणस्याप्यकार्यसिद्धिः फलम् । अनुकरणानापनुः कार्येणार्थवतां सर्वत्र साधुताभ्युपगमाद् । नन्वैवं लवर्णस्य दीर्घा न सन्तीति व्याइन्येत । अनुकरणस्य तंत्रापि मुलमत्वादिति मान्यायप्राप्तस्यापि वचनेन बाधात् । इदचन्याप्पभावात स्पनं संज्ञादिग्वितिवालिकालभ्यते । तथाहिाकारोपदेशो यह पणाक्तनानुकरणप्नुत्यापति पूर्ववारिकेन कारोपदेवस्य प्रयोजनापमुक्तम्। दप्लनकाय देहीति गदरणभन्दापारी जापात्पनिमानुकरणम्ाप्तादिननस्तरितामामुम्पादयः। एतदर्थ सकारोपदेश इति दितस्याः तत्र प्रयपपपोमननिराकर- नामेदं वार्तिकम् । पाग्यमानादिनि । भापार्यः। प्रतिस्तारले. शंपतिनिर्दिष्टः मीनीपातुम्नस्मादाणादिका सुन्। तिम् । नुन् शिन्धिपोरर्पस्पापीति । भिन्निन्वपिन संशया मोपदामितपपदारप पालोः सुन म्पादितः ।

·१.पा. २ आ. মালাম। रजकः तक्षक इत्यादि शिल्पिनि । चरकः भषका कटकं कनक- मित्यादि संज्ञायामुदाहरणम् । तथा च ऋतकशन्दः शास्त्रानुग. तत्वान्न्याय्यः । तत्सद्भावात्स एव संज्ञा तथा च कृतं कुर्यान सद्धितमित्यादि गृह्यस्मृतिरप्यनुकूलिता भवतीति । एवं बदता शाखाननगतन्देशभापपा यत्कूचीत्यादि नाम क्रियते तदसाध्विति स्फुटीकृतम् । आदिशब्दादनुकरणेपि शिष्टानुरोध दर्शयता लु- वर्णस्य दीर्या न सन्तीति शाखमर्यादामलंध्य क्रियमाणस्य दीर्धानुकरणस्याप्यसाधुता दर्शिता । तस्माधुिभादिभ्यः कु. चीमन्यादीनामिव गावीगोण्यायनुकरणेभ्यो दीर्घलवर्णानुक- रणस्यापि न्यायतो न किं चिदैलक्षण्यं किन्तु वाचनिकमिति स्थितम् । मन्त्रशास्त्रे तु मात्कान्यासादौ दीर्घ लवर्णो यद्यपि स्वीकृतस्तथापि मातिशाख्यन्यायेन अन्यत्रासौ नोपयुज्यतएवे- त्पवधेयम् । एवं वचंत्यादीनामपि शिटैरनहीकृतानां न्यायसा. म्यादसाधुतोक्ता । तया चाहुः । नहि चचिरन्तिपरः प्रयुज्यत- शति । एवं च न्याय्यभावादिति पार्तिकेन पूर्ववार्तिकोक्तमयो- जनत्रयमध्ये प्रथमप्रयोजनं निराकृतम् । लुतकश्चासाधुरैव । इदं च त्रयीशब्दानां प्रतिर्न संति यदृच्छा शब्दा इति पक्षे. णोक्तम् । पक्षान्तरैरपि हि परिहारा भवतीति पाप्यकारः । एत- ग्रन्धपोलोचनया तु चतुष्टपीति पक्षे तृतकादपोपि टिपभादि- वत्साध्वसाधुवहिर्भूताः साधव एव न तु टिषुभादिविलक्षणा इति लभ्यते । अन्यथा हि पक्षांतरीरीति न ब्रूयादिति । न च गृह्यस्मृतिविरोधः । तावतापि कृतं कुर्यान नदितमिति गृन्य लंय कृतस्याप्यौपगवाटेरिव शब्दसापुताभ्युपगमे वायकामा- वात् । पुरुषस्तु साधूनपि प्रयुंजानो देवत्राह्मणादिनिन्दकवर्म- शाखालंघनात्मत्वंतस्पिन्यदेतत् । यत्तु द्वितीयमयोजननिराक- ·५४ शब्दकौस्तुभः । [१ अ० रणार्थ वार्तिकम् अनुकरणं शिष्टाशिष्टापतिषिद्धेविति । तस्या- यमर्थः । शिष्टस्य साधोरनुकरणं साध्वेव । आशिष्टं च तदपति- षिद्धं च साध्वसाधुवहितं टिभादि तस्यानुकरणमपि तार- गेवाऽऽर्थादसाधोरनुकरणमप्यसाध्वेवेति । इदं तु भाष्ये दूषितये- व । हेलयो हेलय इत्यादीनां शिष्टपरिगृहीतानामसाधुतायां वीजाभावात् । नत्यपशब्दवाचकत्वमात्रेण तथात्वम् । । अपश- द इत्यस्याप्यसाधुतापचेः । न च प्रकृतिवदनुकरणमित्यनेन साधुतातिदेशः । अशास्त्रीयस्यातिदेशायोगादिति दिक् । तस्मा- दार्तिककृता पितमपि द्वितीयप्रयोजनं भाष्यरीत्या स्थितम् । यदपि तृतीयप्रयोजननिराकरणपरं वार्तिकम् । एकदेशविकृत- स्यानन्यत्वात्प्लुत्यादय इति, तस्यायमर्थः । नुहविधिलादेशवि- नामेषु प्रतिविधानमितिवक्ष्यमाणत्वाकारकदेशस्य रेफस्य ल. त्वे कृते एकदेशविकृतन्यायेनाकार्यसिदिति । न चत्रमनृत इति प्रतिपेधापत्तिः । अरवत इति न्यासात् । नकदेशविकृत न्यायेन रेफवत्ताप्यायाति । लोकेपि हि छिमपुन्छस्य पुच्छवस्त्र- प्रयुक्तकार्य नायात्येव । न चैवं होतृकारादेदीपस्याप्यरचत इति प्लुतमतिषेधापत्तिः, पस्तस्य रवतो नेति न्यासात् । किं त्वे. वं सति एकस्य लुकारस्य प्रत्याख्यानाय मूत्रभंगाश्रयणे विप- रीतमेव गौरवमिनि तदेतदाह भाप्यकारः । सेयं महनो वंश- म्तम्मालट्वानुरुप्पतइति । लट्ना पक्षिविशेषः फलविशेषो मा । मठलीरये इनि पातोरभूफपिलटिकणिपटिरितिभ्यः पर- मित्यागातिका बसन् । नेताबिकनीनीभातः । लदरा करा- भेटे माफले ऽवणे वगानरे पनि विषः । ननु कपोरोलानि मम् भारपम्मानपूर्वपनु । एवं च लत्वस्यामिदरमादेर पर सादर मत्स्यनीति मंत्री एवं सिति प्रोपाग्यानाप्यु. .

·14 यम् । गुणसंज्ञायां तु चतम इति मिलिताः पडेव मानाः तस्मा- न्वेवं एच इग्धूस्वादेशइति व्यर्थ स्यात् । तद्धि स्यानन्तरतमपरि- भापया प्राप्नवतोरर्दैकाराकिारयोनिवृत्पर्य कियतातिचेन्न । १ पा. २ आ. Lxs शब्दकौस्तुमः ।' त्कर्षः स्पाचतच लत्वस्यासिद्धतया निगिल्पतइत्यत्र हलि चेति दीर्घः स्यात् । ननु वढचमातिशाख्ये ऋकारलकारावथ पठोमा जिह्वामूलीया इति अलवर्णयोः स्थानसाम्योक्तस्तद्री- स्या ग्रहणकशास्त्रणव निर्वाहाद् लकारोपदेशो मास्त्विति चेन्न । उक्तरीत्या ऋलुवर्णयोः सावर्योपसंख्यानं परं प्रत्याख्यायतां लकारोपदेशस्तूक्तरीत्या क्लासशिख प्लुतसिद्धये सावर्यानित्य- तो ज्ञापयितुं कर्त्तव्य एवेति दिक् ।। ३ एओङ् । ऐऔन् । यद्यपि छन्दोगाना मध्ये सात्यमुनि- राणापनीया अर्दमेकारम् अर्द्धमोकार चाधीयते सुजाते एभश्व- सूनृते अध्वयों ओअद्रिभिः सुतमिति अन्तःपादस्थस्याव्यपरस्य तदीयप्रातिशाख्ये ऽमेकारमोकारं च विदधति तथापि माति- शाख्यसमाख्यावलादेव सर्पशाखासाधारणे ऽस्मिन् शास्त्रे तस्य न प्रहणम् । ज्ञापकाच्च । यदि हि अकारादिभिरष्टादशानामि- व पभिरपि एकमात्राणां ग्रहणं संमतं स्याचहींह लापवार्थमे- कमात्रायेव एडावपदिशेत् । अकारादिवत् । न चैवमदेह गुण इत्यत्र तपरत्वान्मात्रिकयोरेव गुणसंज्ञा स्यादिति चा. च्यम् । तत्र एओइतिस्वरूपेणैव दीर्घयोनिर्देशे ऽनणत्वेन सर. ग्रहणोपपत्तेः । एवमप्यमात्रालाघवात् । तव हि वर्गोपदेशे एओइतिदीर्पयोर्मात्राचतुष्टयम् । गुणसंज्ञायां तु एटितिसाद यम् । संकलनया सार्धाः पण्मात्राः मम तु वर्णोपदेशे मात्राट- दिमागनिर्देशसामर्थ्यादप्येकमात्रयोरनभिमतत्वं निर्णीयने । वैकल्पिकमाप्तिमतो ऽकारस्प व्यावृत्तये तदारम्भात् । एचा हि ·१ अ० शब्दकौस्तुभः । पूर्वो भागो ऽकारसदृश्य उत्तरस्तु इवर्णोवर्णसदृशः तत्र उमयां- तरतमस्य हस्वस्याभावात्पर्यायेणाकारः स्यात् । इकारोकारोच स्यातां तस्मान्मा कदाप्यवर्ण भूदिति सूत्रारम्भः । वस्तुतस्तुम- त्याख्यास्यते सूत्रम् । तथा च तत्र वार्तिककारो वक्ष्यति । सिद्धमेडः सस्थानत्वात् । ऐचोश्चोत्तरभूयस्त्वादिति । अस्यार्थः। शब्दपरविप्रतिषेधेन एड उत्तरभागान्तरतमौ इउववेयोत सि- द्धम् । यद्वा । एकारः शुद्धतालव्य औकारस्तु शुदौठय इति मते सिद्धमित्यर्थः । तथा च वढचानां प्रातिशाख्यम् । तालव्यावे. कारचवर्गाधिकारकारौ यकारः शकार इति । शेप ओष्ठयोपपाय इति च । पूर्वोक्तभ्यः शेषो वर्णराशिरीष्ठाभ्यामुपपादयितव्यः । उवर्णः पवर्गःओ औ उपध्मानीयश्च ओष्ठय इति सूत्रार्थः । इदं च मातिशाख्यवृत्तिकृता व्याख्यातम् । तद्भाप्ये तु शेपोष्ठयो- पवायेति पाठः। तत्र अपवायत्यस्य उत्तरसूत्रे वक्ष्यमाणान् विहा- येत्यान्यायसिद्धम्यैव वाध्यवाधकमावस्य स्फुटीकरणाथ चेदं. अमातदेवं भन्दपरविप्रतिषेधान्मतभेदेन स्थानसाम्यादा मिदमिति समाधानद्वयं एहसु फलितम् । एतच ययप्येवपि तुल्यं तयापि तत्र समाधानान्तरमप्पस्तीत्साह। ऐचोयति । चकारो भित्रक्रमः। देतोरनन्तरं बोध्यः । अर्दयात्रा वर्णस्य ! अध्यर्द्धमात्रा इव- भोवर्णयोरितिपक्षे मल्लनामादिवयसा व्यपदेशादपि इकरोकारी भविष्यत इत्यर्थः । समप्रविभागालोप्यस्तीत्यष्टमे वक्ष्यते । तर तु पूर्वोक्तसमाधानद्यमेव शरणम् । वापि सन्दपरविमनि- पपरं प्रथमम्याग्यानं यद्यपि विवरणे स्थितम् । तयापित दमपगमे ऽप्रतिपतिर्थोपयोरित्यादिविप्रतिष परमिति ग. तिभाप्यं परिकल्पेन । नादि गोतियारितिमण गोशम्दे सिपमानो नसोन्यत्र परिवार्यः । येनामतिपत्तिः स्यात् ।

·१ पा.२ आ. शब्दकौस्तुभः। ननु प्रतिलक्ष्य लक्षण देन विकरपे प्राप्ते परमेवेति नियमोस्त्वि. ति चेन्न । एवं हि सति अचः परिस्मिन्नितिसूत्रे नित्यः परय- णादेशः परश्वासौ व्यवस्थया । युगपत्सम्भवो नास्ति बहिरड्रेण सिध्यतीत्यादिभाष्यसन्दर्भो विरुध्येत । तद्बलेन हि लक्षणवा- क्पयोः पूर्वापरीभाव एवं विप्रतिपेधसूत्रस्य विषयो ऽन्यस्तु अ- न्तरङ्गम्बलबदित्यस्येति लभ्यते । इदं च तत्रैव स्फुटीकरिष्या- मः । द्वितीयव्याख्यानमपि अकारादिवत्मातिशाख्योक्तस्य मायेणानादरादुर्बलम् । अथ छन्दोगाभिमतस्यापि चतुर्मात्रस्य तपरकरणव्यावय॑तोक्तस्तद्वदिहाप्यभ्युपगमस्ताई ऋलकसूत्रोक्त- रीत्या ऋकारलकारयोः सवर्णविधिरितिवार्तिकमपि प्रत्याख्या- तुं शक्यम् । अथ शिक्षान्तरानुसारेण वार्तिकारम्भस्तहिं एच- इगितिमूत्रारम्भोपि तथैवास्त्विति दिक् । तस्मादेच इगितिसूत्र- चलेनाकारा कारौ न लभ्येते इति स्थितम् । ननु मातिशा- ख्योक्तावपि ताविह गृह्यते चेत्तदा किमनिष्टमापधेत येन तयोर- ग्रहणं यत्नतः प्रतिपादयसीति चेत् । न । एचो दूस्वविधौ अ. न्तरतमत्वेन तयोरेव प्रसगात् । एच इगिति सूत्रं तु प्रत्याख्या- तमेव । एतदर्थमेव सूत्राभ्युपगमे तु गौरवमेव दोपः । स्यादेत- व । एत् ओत् ङ् इत्यादिक्रमेण तपरानेच निर्देक्ष्यामः । तथा च ऊकालसूत्रे अच्शब्देन तपराणामेवोपस्थितौ सत्यां तत्कालग्रहणादर्घ एकार ओकारो वा ह्रस्वसंज्ञा न लभेत तेन इस्वविधिविधेयोप्यसो नेति । मैवम् । त्रिमात्राणामप्यनच्वा- पत्तेः । ततश्च गो ३ त्रात इत्यत्र अनचिचेत्यचः परस्य विधी- यमानं द्वित्वं तकारस्य न स्यात् । प्रत्यङ्हैनिकायन उदही- पगव इति डमुद् न स्यात् । प्लुतसंज्ञाविरहात् प्लुतविधिन भवते. त । न च ओमभ्यादानइत्यादिविपिसामर्थ्यात्तत्सिदिः । ८ ·५८ शब्दकौस्तुभ । [१० उवर्णविधानेन चरितार्थत्वापत्तोरिति दिक् । तदेतदाह वाचिक कारः । सन्ध्यक्षरेषु वपरोपदेशश्वेत्तपरोच्चारणम्, प्लुत्यादिष- विधि । प्लुतसंज्ञा च । अतपर एच इग्यूस्वादेशे एकादेशे दीर्घग्रहणमिति । अस्यार्थः । श्लिष्यमाणवर्णद्वयसदृशावयवत्वा- संघीयमानमक्षर सन्ध्यक्षरमित्यन्वर्था पूर्वाचार्यसिद्धा एचा स. ज्ञा ! तपर उपदिश्यतेनेनेति करणव्युत्पत्त्या प्रयोजनमुच्यते । तथा च एचा तपरत्वोच्चारणे फलमस्ति चेत्तहिं तपरोच्चारणं तावत्कर्षज्यम् । प्लुतत्त्वे सत्यप्यविधिविडमुडादिन सिदय- ति । तत्र प्लुतस्यैव ङ्मुडादिः, तस्मात्परस्य द्वित्वमिति मू- चयितुमादिशब्दः । प्लुते तदुत्तरवर्णेषु चेष्टकार्य सिध्यती- त्यर्थः । अभ्युपत्येवादो ऽयम् । वस्तुतस्तु अनचत्वात्प्लुतसव न सिध्यति । तस्मादृष्टस्तपरनिर्देश इति वार्तिकत्रयेणोक्तम् । ययान्यासपाठे वाह । अतपर इति । सूत्रं कर्तव्यं स्यादर्दैका- रादिनिवृत्तये इत्यर्थः । वस्तुतस्तु उभाभ्यामपि सूत्र कर्चव्यम् । उभाभ्यामपि वा न कर्तव्यमिति समनंतरमेवोपपादितम् । त- स्मानायं दोप उद्भावनाईः पसद्वयसाधारणपात् । स्यादेतत् । तपरत्वाभावपक्षे गद्दोदकं रमेश इत्यादी निपात्रचतुर्माणां स्थाने त्रिमात्रचतुर्माना एवादेशाः स्युः । आन्तरतम्यात् । न. चाका सवर्ण इति सूने दीर्घ इति योग विभज्य एका पूर्वपर- योरित्यधिकारे यो विहितः स दी| भवतीति व्यारयानान त्रिमात्राधादेश इति पापम् । पशु विद्ध पतीत्यत्र दोषमसं- गान् । ननु अमीत्येव सूत्रमस्तु । प्रथमपोरिति मूत्रात्पूर्वसवर्णो. नुवर्तते । एकः पूर्वपरयोरनि च । एवं सिद्ध पूर्वग्रहण यथा- जातीयकः पूर्वः स एन यया स्यात् दी? या भूदिति । तेन पशुमिति तावरिसदम् । सम्मसारणाचेत्यत्रापि स एव पूशि- - ·१ पा. २ आ. शब्दकौस्तुम । दोनुवर्तते । हल इति सूत्रारंभसामर्थ्याद्वा संघसारणाचेत्यने- न दीर्थो न विधीयते । तेन विद्धमित्यपि सिद्धम् । अतो गुण- इत्यत्रापि पर इत्येव सिद्धे रूपग्रहणसामथ्यावादशः परस्ताह- श एचादेशो न तु तद्विलक्षण । तेन पचन्तीत्यपि सिद्धम् । त- स्मायोगविभागेन एकादेशो दीपों भवतीति पक्षो निर्दोप एवे- ति चेन्न । एवं सति कृष्णार्द्धस्तवल्कार इत्याधसिद्धिप्रसंगात् । इह हि दीर्घवचनादकारो न । अनान्तर्यादेदोतौ न । तस्मादी- र्घ इति योगविभागो दुष्ट एव । तेन गगोदकं रमेश इत्यत्र त्रि- मानचतुर्मात्रप्रसक्तिर्दुवोरैवेति । न च प्लुतश्च विपये स्मृत इति वाच्यम् । प्लुताप्लुतप्रसङ्गे सत्येव तदिति वक्ष्यमाणत्वात् । न नु तथापि चतुर्मात्र कथमापद्यते तस्य लोकवेदयोरमसिद्धेरिति चेन्न । छान्दोग्ये प्रसिद्धरित्याहुः । वस्तुतस्तु लोकेप्यस्ति प्रसिद्धिः । तश च प्लुतावच इद्वताविति सूत्रे भाष्यकारो व. क्ष्यति । इप्यतएव चतुर्मात्र: प्लुन इति । अत्रोन्यते । गुणसं. ज्ञायां वृद्धिसंज्ञायां च तपरनिर्देशानोक्तदोपः । तदेतदुक्तं वाति- ककता, एकादशे दीर्घग्रहणमिति । तस्यैव संज्ञित्वादिति भा. वः । न त्वेतद्वात्तिकं दीर्घग्रहणांतरकर्तव्यतापरं नापि योगवि- भागपरम् । उक्तयुक्तः । स्यादेतत् । संज्ञासूत्रे अदातोस्तपरक- रणेपि एडैचोः कथं तत्कालग्राहकता । सहिवहोरोदिति सूने वर्णग्रहणेन तात्पर इति पञ्चमीसमासस्यापि ज्ञापितत्वादिति चेत् । एवमपि तात्पराभ्यामेच्छन्दाभ्यापस्तु दीर्घाणामेवोप स्थितिरूपस्थितैस्तु दीः स्वसवर्णानामशेपाणां ग्रहण दुरिमे व नहि तेपि तात्पराः । अनुचारितचात् । ग्राहकत्वं परमनुः च्चारितानामपि प्रत्याहारैरुपस्थितानामस्त्येव । दीर्घाज्जसिचे ति ज्ञापकात् । खादिभ्यः प्वादीनापित्यादिनिर्देशाच्च । तेन ·शब्दकौस्तुभः। [१ अ. चमूवित्यादिषु पत्वादिकं सिध्यतीति वक्ष्यते । वात्पर- स्तत्कालस्येति तु उच्चारितेष्वेव स्यादिति चेत्सत्यम् । मोहूस्वादिति सूत्रे ङमुडिति प्रत्याहारे कृतं दिवं संज्ञायां पर्य तत्सामर्थ्यात्सशिषु डादिषु उपकरोतीति यथा स्वीकृतं तथापि तात्परत्वं संज्ञायामनुपयुज्यमानं तदुपस्थाप्येषु संनिषु तत्काला- वधारणं सामर्थ्याकरोतीति न कश्चिद्दोपः । यद्वा । अणुदित्यू. त्रे ऽशब्दसञत्यनुवर्तते । शब्दस्य संज्ञायां विधेयायामण सव- न गृहूणातीति उकालोजित्यत्र भाष्ये स्फुटम् । उपपादयि- प्पामश्वेदं तत्रैव । अतो गुणदिसंज्ञाविधावपि न सवर्णग्रह- णम् । तपरकरणं तु स्पष्टार्थम्, ईदूदेदितिवत् । अन्यथा हि किमेचावेवेह निर्दिष्टौ किं वा आकारोपीत्यादिसन्देहः स्यात्। तत्र च मालादीनांचेत्यादिज्ञापकानुसरणक्लेशः स्यादिति दिक् । युक्ततरश्चायमेव पक्षः । आद्यपक्षे हि वृद्विसंज्ञायाम् आइति दीर्घस्थानण्त्वेन सवर्णाग्राहकतया तपरकरणमैजर्थमिति स्थिते डमुटीव सामर्थ्यमस्तु गुणसंज्ञायां तु तपरकरणस्योभयार्थताभ्यु- पगमात्पूर्वत्र चरितार्थस्य क्व सामर्थ्य येनेदं संझिनोरेदोतोरुप- कुर्यादिति तत्र सवर्णग्रहणं स्यादेव । अस्मिन्नपि पक्षे एकादेशे दीर्घग्रहणमिति वार्षिक दीर्घस्यैव संज्ञित्वादिति पूर्ववदेव व्या. ख्येयम् । स्यादेतत् । प्रथमपक्षे तादपि परस्य तत्कालप्राहक- त्वाद् ऋढोरप् यवः स्तव इत्यादावेव स्यान तु लवः पव इत्या- दावपीति चेत् । अत्र भाप्यम् । नायं तकारः किं तर्हि अस- न्देहार्यः मुखसुखार्थो वा दकारोयमिति । नन्वेतद्भाप्य तिति प्रत्ययग्रहणामित्येतद्वार्तिकमत्याख्यानपरेण तित्स्वरितमित्यन- त्यभाष्येण सह विरुध्येत । तथाहि । तत्र तिति प्रत्यपग्रहणं कर्तव्यम् ४ मा भूत् दिसत् पुभिरक्तभिरिति पूर्वपक्षयित्वा ·इति व्याख्यानक्लेशो निष्फलतया मूलखरसविरुद्धवया चाद- १पा.२ आ. शब्दकौस्तुमः । दिवमाश्रित्य समाहितम् । ततो भाग्यमानस्याप्युकारस्यादसो- सेर्दादित्यत्रेव सवर्णग्राहकता स्यादित्याशंक्य तपरसूत्रे दकार स्यापि चर्वभूतस्य निर्देशाइपरोपि तत्कालग्राहक इति परिह- तम् । एवं च उदित्यादावपि दपरत्वमेव । अन्यथा स्वरितप्र. सङ्गाद । अयमेव च दपरनिर्देशो भाग्यमानस्याप्युकारस्य सब- ग्राहकतां ज्ञापयतीति स्थितम् । इह तु ऋदोरिति दकारनिर्दे- शालयः पव इत्यादौ दीर्धेपीष्टं साध्यते । अत्र माञ्चः । यकार- स्थानिको घकारस्थानिको वा दकारोत्र भाष्यकृतो विवक्षितः अतोन पूर्वोत्तरविरोध इति । ऋजवस्तु वार्तिकमते स्थित्वेदं मा- ध्यमतो न विरोध इत्याहुः । वस्तुतस्तु तपरस्तत्कालस्येत्या द- कारो न निर्दिश्यते मयोजनाभावात्। दिवउत् ऋतउदित्यादौ तु तपरलादेवेष्टसिद्धिः । नन्वेवं तित्वरितमित्यस्य प्रसङ्ग इति चेन । प्रत्ययामत्यययोः प्रत्ययस्य ग्रहणमिति परिभाषया तत्समाषा- नात् । यत्तु वित्स्वरितमिति सूत्रे हरदत्तेनोक्तम्, तस्यास्तु प. रिभाषाया भाप्यवार्तिकयोरिहादर्शनादयं यत्नो महान- स्माभिरादृत इति । तत्रेदं वक्तव्यम् । यकारस्थानिको धकार- स्थानिको वा दकार इत्येवरूपो यत्नस्तावदेशोत्सूत्रे स्थित्वा पूर्वाचायैरेवोक्त इत्यत्रत्यकैपटग्रन्थएव स्फुटम् । नन्वत ए- वास्माभिरादृत इति बूमो नतूनीत इतीति चेत् । सत्यमादृतः । तथापि परिभापापाअदर्शनादित्यसिदो हेतुरगस्पति सूत्रमत्या. ख्यानाय भाष्ये कण्ठरवेणव एतत्परिभापोपन्यासात् । निरुतं दु. रतमित्यादिसिद्धये सूत्र कर्चव्यमिति स्थिते व्ययं परिभा- त्याशय इति चेत् । तथापि थकारयकारस्यानिको दकार इत्यर्थ रणानई एव । दिव उदित्यादौ तित्वरितमित्यस्प मातरेव वि- ·शब्दकौस्तुभः । [१ अ० रहेण दकारप्रश्लेषादानजत्वात् । तथाहि । उदित्येषा उका- रस्थ संज्ञा तया प्रत्यायित उकारन्तु विधीयते । तथा च सं. मायास्तित्त्वेपि संझिन. किमायातम् । वस्तुतस्तु संज्ञापि वान्ता नतुतित् । तपरइति हि मूत्रितंतु तिदिति । यदि हि संज्ञावत् संश्यपि तान्त एव तर्हि अतो भिस ऐस भवद्भिरित्यादावेव स्यान तु वृक्षरित्यादौ । तपरस्तकालस्येति भूत्रं च व्यर्थमेव स्यात्वं रूपं शब्दस्येत्यनेनैव गतार्थत्वात् । न च स्मुदादाविव संज्ञायां कृतं लिङ्ग संझिनि लब्धं शक्यम् । तद्वदिह सामर्थ्यविरहात् । एवञ्च तित्स्वरितमिति सूत्रे भाष्यवार्तिकग्रन्यः सर्वोप्यभ्युपेत्य- वाद एव । स्थाध्वोरिच्चेति सूत्रे इच्चकस्य तकारत्वमित्यादि- अन्योप्येवमेव तस्मानायं तकार:किन्तईि दकार इति इहत्य- भाष्यग्रन्थो यथाश्रुत एव साधुरिति सहृदयराकलनीयम् ।.अ. यमेव च अन्योभ्युपेत्यवादरूपतामुत्तरग्रन्थानां गमयति । एतेन औत्, इटोदित्यादिष्वपि विधेयस्य तपरत्वाभावो व्याख्यात. । तिचं तु दुरापास्तमिति दिक् । इह अकारादयो वर्णाः सांशाः इप्यन्ते । यदाह तस्यादित उदात्तमर्द्धस्वं, पूर्वस्यास्यादुत्त- रस्येवुताविति । वार्तिककारोप्याह । ऐचोचीचरभूयस्वादिति । तत्र सन्ति के चिदंशाः स्वतन्त्रवर्णातर सदृशा । यथा। आका- रादिष्वकारस्य सदृशौ भागौ । एव पूर्वभागो कार उत्त- र इव!वर्णयोः । सकारे उभयतोजभक्तरर्द्धमात्रा मध्ये रेफस्यः सदृशोर्दमात्राभाग लकारेप्युभयतोभक्तिः मध्ये स्वतन्त्रलक- रसदृशो भागः तत्र स्वतन्त्रतत्तद्वर्णग्रहणेन विधीयमान कार्य तत्तत्सदृशेवंशेषु न प्रवर्त्तते । तत्सदृशा दीये न तु तएव नर- सिंहवज्जात्यन्तराक्रान्तत्वात् गोनौग्रहणं चात्र ज्ञापकम् । यदि हिभागा अपि स्वतन्त्रवर्णप्रयुक्तं कार्य प्रवर्तयेयुस्ताई गोव्यचो ·१ पा२ भा. • शब्दकौस्तुम । संख्यापरिमाणावादिति नौद्यचष्ठन्निति च सूत्रद्वये व्यज्य- हणेनैव गतार्थत्वाद्गोशब्दं नौशब्द च नोपाददीत । तेनाग्ने इन्द्र, चायो उदकमित्यत्र सवर्णदीर्थो न । न चैचोयवायाव इत्यनेन तस्य वाधोस्त्विति वाच्यम् । अयादयो हि येननामाप्तिन्यायेन मध्येपवादन्यायेन वा यण एव वाधकतया अग्नआयाहीत्यादी चरितार्थी आने इन्द्रमित्यादौ परेण दीर्पण वाध्येरन् । अन्तरङ्गोपि दीर्घावयवमात्रापेक्षत्वात् । तथाग्नएतीति एड पदा- न्तादित्येतन्न । आलूय ममायेत्यत्र तुड्न मालाभिरित्यत्र ऐस्न यातेत्यादावतोलोपो न वाचा तरति वाचो निमित्तमित्यत्र व्यज्- लक्षणौ ठन्यतौ नेति दिक। नुविधिलादेशविनामेषु तुमतिविधेय- म्। तथाहि द्विहल्ग्रहणमपनीय तस्मान्नुडित्येव सूत्रं कर्त्तव्यम् । न- चैवमानृधतुरित्यत्रेव आटतुरित्यादावपि नुट्मसङ्गः अश्नोते- श्चेत्यस्य नियमार्थत्वात् । नियमश्च सामान्यापेक्षः । अका. रोपधस्य यदि भवत्यश्नोतेरेव न तु अटत्यादेरिति । यदि त्वनातिमा निवर्त्य स्याताई नाश्न इत्येव ब्रूयात् रोल इत्यत्र स्वतंत्रास्वतन्त्रसाधारणी जातिरनुवाये विधेये च विवक्षिता । एकदेशस्य च पृथनिष्कायोगात्तद्वारा कारस्यैव लकारा- देशः फलति । स्वतन्त्रवर्णवृत्तिजातेाय निर्देशः किं तु अंशां. शिसाधारण्या एवेत्यन शापकं तु लुटि च क्लपस्तासि च क्लू पः ऋदुपधाचाक्लूपिचूतेरिति निर्देशाः । यद्वा । कृप उर ल इति छेद कृप इति लुप्तपष्ठीकं पदम् । तच्च वंत्रणावृन्या वा योज्यम् । कृपेर्यो रेफस्तस्य ल कृपेर्मकारस्यावयवो यो रेफः रेफसदृश इति यावत्, तस्य च लकार इति तेन चलीक्लू प्यतइत्यादि सिद्धम् । ईदृशपदविभागमदर्शनपरभाप्यादेवक रिति सूत्रपाठस्य प्रामादिकत्वं निर्णीयते । तदेवं नुविधिला.

·. शब्दकौस्तुभः । ।१० देशयोः समाहितम् । विनामो नतिा, तल्लक्षणं चोक्तं मातिशा. ख्ये, नतिदैत्यमूर्दन्यभाव इति । प्रकृते तु नस्य णत्वं नतिः, तत्रे, दं प्रतिविधानम् । छन्दस्य॒दवग्रहादित्यत्र योगविभागः का- यः, ऋतः, ऋतः परस्य नस्य णः स्यात् । गृणाति वृणोती- त्यादि । ततः छन्दस्यवग्रहात् । ऋत इत्येव, पिठ्याणं घुम- दित्यादि । नन्वेवमपि तपरकरणात् पितृणामित्यादौ ण- त्वं न स्यादिति चेत् । एवं तर्हि लत्वविधाविवेहापि रषा- भ्यामिति रेफतत्सदृशभागसाधारणी जातिनिर्दिश्यते धु- भ्रादिषु तृमोतिशब्दपाठाज ज्ञापकात् । न च परयाज्भक्तचा व्यवधान, व्यवायपीति विभज्य सामान्येन व्यवायपि णत्व- विधानात् । न चैवं कृतेनेत्यादावतिप्रसङ्गः । अदकुप्वाड्नुम् - भिरिति नियमात् । आक्षरसमाम्नायिकैस्तत्मत्यायितैर्वा व्य- वाये यदि भवति तर्खेतैरेवोत नियमसूत्रस्यार्थः । यद्वा तृमो- तिशब्दपाठन होतृपोत्मशास्तृणामित्यादिनिर्देशेन च ऋवर्णा- नस्य णत्वमेव ज्ञाप्यते लाघवात् । एवं हि व्यवायेपीति योगविभागोपि न कर्तव्यो भवतीति । भाष्ये तु वर्णैकदेशा वर्णग्रहणेन न गृह्यन्ते इति द्वितीयोपि पक्षः समर्थितः । स तु बहु- प्रतिविधयत्वेन गौरवभयानेह मपञ्च्यते । ननु यदि वर्गक- देशा वर्णग्रहणेन न गृह्यन्ते तार्ह कुक्कुटः पिप्पली पित्तमित्यादौ न स्यात् । अखंडस्य मात्राकालस्य क्प्पत् इत्यस्य । तदवयवयोश्च हल्ग्रहणेनाग्रहणात् । नन्वखड- स्थानुपदेशात् कथं हल्त्वमिति चेत् मा भूत्तर्हित दपि। अवयवानां हल्वं तु कुतः सँय्यता संवत्सरः यल्लोकमित्यादौ तु एकव- नामपि हल्त्वं भविष्यति । अणूसूपदिहणात् । तदवयव. योस्तु हल्त्वं न सादेव । ततथ संयोगसंज्ञाविरहे ततः पूर्वस्य ·प्रवर्तेत । अधुक्षत् अलिक्षदित्यत्र शल इगुपयादनिट इति सोन स्यात् । तस्मात्मत्याहाराणां चतुष्टये प्रथमोपदेशस्य चतुष्टये च द्वितीयोपदेशस्य फलमस्तीतिं स्थितम् । स्पादेनन् । रेफस्य य- कार्याणि माप्नुवन्ति । तद्यथा मद्रहदा भनद इत्यत्र अचः प. १पा.२ आ. शब्दकौस्तुमः। गुरुत्वाभावे प्लुतो न स्यादिति । अत्राहुः । व्यञ्जनमधमात्र- मेव । आपूच्चारणातु तुल्यरूपयोयोरेकत्वभूमः । इदं च शिष्ट- समाचारात् मक्रियादशायामवश्यं स्वीकार्यम् । परमार्थदशायां तु,पदे न वर्णा विद्यन्ते वर्णेप्ववयवा न चा वाक्यात्पदानामत्य- न्तं प्रविवेको न कश्चनेति वाक्यपदीयोक्तरीत्या स्फोटं सिद्धा. न्तयतां क्यास्य पूर्वपक्षस्यावसरः ॥ ५६यवरट् ।। हकारोयं द्विरुपदिश्यते । यदि तु परत्रैवोपदिश्येत अहहइण्यदणेपुन गृह्येताततश्च हेणेत्यत्राव्यवायेपीति णत्वं न स्यात् । महान् हीति स्थिते महाँहीति न स्यात् । अत्र हि दीर्घादटि समानपादइति रुः । आतोटिनित्यमित्यनुनासिकः । भोभगोअ. घोअपूर्वस्पति यत्वम् । इलिसर्वेपामिति यलोपः । तत्राप्यशी- त्पनुवर्ततइति वक्ष्यते । ब्राह्मणो इसतीत्यत्र इशि चेत्युत्त्वं न स्पात् । तथा लिलिहिवे लिलिहिध्वइत्यत्र विभापेट इति मूर्द्ध- न्यविकल्पो न स्यात् । तत्र हि इणः पीध्वमितिमूत्रादिण इत्य. नुवर्तते । तदेवमटि बशि हशि इणि चेति चतुर्प ग्रहणं प्रथमोपदे- शस्य फलमिति स्थितम् । यदि तु परत्र नोपदिश्येत । वल्रल्- झल्झल्ग्रहणेपु न गृह्येत । ततश्च रुदिहि स्वपिहीत्यत्र रुदा- दिभ्यः सार्वधातुकइति वलादित्वमयुक्त इन स्यात् । प्णिह मीनो । स्निहित्वा स्नेहित्वा सिस्निहिपति सिस्नेहिपतीत्य- त्र रलोयुपधादिति कित्वं न स्यात् । अदाग्यां यदाम्पमित्यत्र घत्वस्यामिद्धत्वादकारादशलः परः सिनिति झलझलीति न ·शब्दकौस्तुभः । [१ अ.. राद्धकारात् परस्य यर इति विधीयमानं द्वित्वं नास्तीत्यादौ य- कारस्येव प्राप्नोति । न च रोरीति लोपः सुकरः। लोपंप्रति द्वि- त्वस्यासिद्धेः । हलो यमामिति लोपस्तु वैकल्पिक इति वक्ष्यमाण- त्वात् । पक्षे रेफद्वयं श्रूयेत । न चन्यजनपरस्यैकस्यानेकस्य वा उच्चारणे विशेपो नास्तीत्यसिद्धवत्सूत्रे भाष्यकृता वक्ष्य माणत्वान्नायं दोष इति वाच्यम् । सूक्ष्मत्वाहुर्लक्ष्यो विशेष इति तदर्थात् । ननु सर्वथा विशेपविरहो ऽभिप्रेतः । शरीचि हलो यमामित्यादिशास्त्रवैयापत्तेः। तथा चतुर्मुख इत्यादी यरोनुनासिकेनुनासिको वेति पक्षे णकारः प्रवर्तेत । स्थानसा- म्यात् । कुण्डं रथेनेत्यादौ वा पदान्तस्येति पक्षे रेफः प्रवर्तेत । रेफोप्मणां सवर्णा न सन्तीवेत,द्विजातीयः सवर्णो नास्तीत्येवंप- रम् । स्वस्य स्वयं सवर्णो भवत्येव । तुल्यास्यप्रयत्नत्वात् । रोरीति लोपस्तु नास्ति । तं प्रति परसवर्णस्यासिद्धत्वात् । अथ द्वित्वानु- नासिकपरसवर्णनिवृत्तये यवाभ्यां पूर्वत्र रेफोनुकृष्येत । हरयव. डिति । तर्हि रलो व्युपधादित्येतद्वकारान्तप्वपि प्रवर्तत । तत- श्च देवित्वा दिदविपतीत्यत्र पक्षे गुणो निपिध्येत । नन्वव्युप- धादिति छित्वा अवकारांताद् व्युपधादिति व्याख्यास्यतइति चे- त् । एवमपि गौधेरः परन्नित्यादौ लोपोव्योरिति न प्रवर्तत। रेफस्य वल्यनन्तर्भावात् । रलीति वक्ष्यामीति चेत् । हयगतौ, ह- ययादित्यादी यकारोतिप्रसङ्गः । ननु यथाश्रुतएव सूत्रे वलीति सरेफ पदं छित्वा रेफे वलि चेति व्याख्यानानोक्तदोप इति चेत् । एचमपीकोरणचि संयोगादेरातोधातोरण्वतः उदात्तर- णो हल्पूर्वादिग्रणः सम्पसारणमित्यादिक्रमेण यण्ग्रहणानि स. वाणि रेफेण ग्राह्याणि स्युः । न चैतावतापीष्टनिर्वाहः । इकोरणि- त्यत्र संख्यातानुदेशेनेकारस्य रेफः उकारस्य यकारः ऋका- ·१पा.२ आ. शब्दकौस्तुभः । रस्य वकार इनि बहूपप्लवप्रसङ्गात् । ननु यथानुनपि यथासं. ख्येन निर्वाहो दुरुपपादः । तथाहि । विधायमानतया यवला: सवर्णान्न गृहगन्तीति चत्वारस्तावद् यणः । गुणानामभेद- कतयानुनासिकसंग्रहेपि पृथग्गणनाविरहात् । इकस्तु सवर्णग्रह- णात् पदपष्टिः । न च पद्पष्टरुपस्थापकानामिशब्दवाच्याना- मिकारादीनां चतुप्वपस्त्येवेति वाच्यम् । तृतीयचतुर्थाभ्याम- काराभ्यां प्रत्येकं तस्या एवं त्रिंशत उपस्थिती सत्याम्लकारे रेफादेशस्य प्रकारे च लकारादेशस्य दुरित्वात् । तस्मात्स्था- नेन्तरतम इत्यनेनैव प्रकृते निर्वाहः यथासंख्पसूत्रं तु नन्दिग्रदिप- चादिभ्यइत्यादिपूपयोक्ष्यतइत्येव निष्कर्षातथाचेकोरणितिन्या- सेपि तेनय निर्वाहोस्विति चेन्न । चैपम्यात् । यथाश्रुते ह्यविरो- धात्परिभापाद्वयमपीकोयणित्यत्र प्रवचैते । इको यथासंख्यमन्त- रतमो यण स्यादिति । रगिति न्यासे तु परिभापयोर्विरोधाद परत्वेन यथासंख्यमेव प्रवत । तस्मादनुचितो रेफस्य स्वस्था- नादपकपः, यथाश्रुते तु द्वित्वादिदोपत्रयं दुर्वारमिति । अत्रोच्य- ते। रेफस्याविशेषतः श्रुतेन द्वित्वं प्रति निमित्तत्वेन सामान्यतः श्रुतं कार्यित्वं वाध्यते । यथा वालणा भोग्यता माठरकौण्डि- न्यौ परिवेविष्टामिति विशेषतः श्रुतेन परिवेपणन माठरकौण्डि- 'न्ययोः सामान्यतः मासं भोजनं वाध्यते तद्वत् । यद्यपीह लक्ष्य- व्यक्तिभेदेनोमयं सम्भवति तथापि सत्यपि सम्भो सामान्यतः प्राप्त विशेषमासेन वाध्यतइत्यभ्युपगमान दोपः । एवं चाची. रहाभ्यामिति सूत्रे यर इति रेफभिन्नपरमेवेति स्थिते अनचिचे- त्यत्रापि तथैव । अर्थाधिकाराश्रयणा । तेन हर्यनुभव इत्या- दावपि रेफस्प न द्वित्वम् । नन्वेवं दयुदकादी पण् न स्यात् । विशेषतः श्रुतेन स्थानित्त्वेनेकां निमिचत्वस्य बाधादिति चन्न ।

·६८ शब्दकौस्तुमः । तत्र लक्ष्यानुरोधेन व्यक्तिपक्षाश्रयणात् व्यक्तिमो हि प्रतिल. क्ष्यमसकल्लक्षणं प्राते । यद्वा । प्रति लक्ष्य मित्रानो सर्वे ल. क्षणानां तंत्रेणोच्चारणमिकोयणवीति । ततश्चेकामपि तात्पर्यतो निमित्तलपतिपादनाददोषः । नचैवं श्रीश इत्यादावपि यण मसंगः । व्यक्तिपक्ष विप्रतिषेधे परमेवेति नियमवलेन तद्वयक्ति- विषयकशास्त्रस्यैव विरहकल्पनात् । एवमपवादविषयेपि मुश्रि- यावित्यादौ वोध्यम् । परिहत्यापवादविपयं तत उत्सर्गोभिनि- विशतइति न्यायात् । जातिव्यक्तिपक्षौ च लक्ष्यानुरोशद्वय- वस्थया ऽऽश्रीयते इति पस्पशायामेवोक्तम् । तस्मादित्युत्तर- स्य पत्युत्तरपदाण्ण्य इत्यादिनिर्देशाचेह लिङ्गम् । भाष्ये तु ने. मौ रहौ कार्यिगौ द्विवचनस्य किताई निमित्तमिमावित्युक्तम् । तत्र इकारग्रहणं दृष्टान्तार्थ तस्य यहिभूततया यथा न द्वित्वे कार्यिता तथा यरन्तर्भूतस्यापि रेफस्येति। एवमनुनासिकपरसव- नविधी अपि स्थानेन्तरतमपरिभापासंस्कृतौ स्थानप्रयत्नोभया- न्तरतमे एतन्मुरारिस्त्वकरोपीत्यादी क्वचिल्लब्धावकाशौ अनं- “तरतमे प्रागुक्ते न प्रवर्तेते जातिपक्षाश्रयणादेवति संक्षेपः । अत्र वार्तिकम् । अयोगवाहानाममु णवं शर्प जश्भावपत्वे । अविशेषेण संयोगोपघसंज्ञालोंत्यविधिद्विचनंस्थानिवत्वनिषे. धा इति । अस्यार्थः । अविद्यमानो योगः प्रत्याहारेषु सम्बन्धो. येषां ते ऽयोगाः अनुपदिष्टत्वादुपदिष्टैरगृहीतत्वाच्च प्रत्याहार- सम्बन्धशून्या इत्यर्थः। बाहयति निर्वाहयन्ति प्रयोगमिति वाहा। अयोगाय ते वाहा थेति कर्मधारय । अनुपदिएत्वे उपदिष्टरही- सस्ते च सति श्रूयमाणा इत्यर्थः । ते च विसर्जनीयजिव्हामूली- योपध्मानीयानुस्वारयमा इति भाप्यम् । एतच्च ऋति का लति ल वेति विहितयोरीपस्पृष्टयोरप्युपलक्षणम् । तथा च तु.

·६० १ पा.२ आ. शब्दकौस्तुमः । स्पास्मसूत्रे भाष्यम् । तयोरचत्वं वक्ष्यामीति । तत्फलं तु तत्रैव स्पष्टम् । तत्र यमानां लक्षणमनुनासिकसंज्ञासूत्रे प्रपंचयिष्यामः। एपामदस्पदेशः कर्त्तव्यः णत्वं फलम् । उरः केण उरः पेण उ- र केण उर पेण अपवायइति णत्वं विसर्जनीयजिव्हामू- लीयोपध्मानीयैर्व्यवायेपि सिध्यति । नायमझाताद्यर्थे का । सो- पदादाविति सत्वमसङ्गात् । किं तु उरः कायति उरः पातीति विग्रह । कै शब्द । पा रक्षणे । आभ्यामातोनुपसर्गे का । कु- पोक-पौ चेति चकारात् पाक्षिको विसर्गः। न चैवमपि गति- कारकोपपदानां पावसचत्पत्तेः समासाभ्युपगमात् सोपदादावि- ति मातेति वाच्यम् । तस्य दघिसेचौ धनक्रीतेत्यादिसिद्धयर्थम- नित्यताया वक्ष्यमाणत्वात् पाशकररीत्यादिपरिगणनाच । प्रोम्भ- णम्,अकुप्वादितिसूत्रे नम्ग्रहणं न कर्तव्यं भवति । अत्रेदमवधेय- म्। अट्न क्रियमाण उपदेशोऽकारानन्तरमिकारात्माकर्त्तव्यः। तेनेण्सु अनन्तर्भावात्पयासुयशस्वित्यादौ इण कोरित्यधिकृत्य विधीयमानमादेशमत्यययोरिति पत्वं न भवति । अक्ष चान्त- भीवात्संस्कर्ते त्यत्रानुसारादचः परत्वमाश्रित्य सकारस्य द्वि- त्वं कैयटेनाष्टमे वक्ष्यमाणं संगच्छते । न चैवं हरिः करोती. सादाविको यणचीति यमसदः । विसर्गस्यासिद्धत्वात् । एवं हरिं पश्यतीत्सादावनुस्वारस्यासिद्धत्वं बोध्यम् । शर्प चोपदेशः कर्त्तव्यः । जश्भावस्तारत्ययोजनम् । हि । वाचिकमते उन्ज आर्जवइति धातुरुपध्मानीयो. पधः पठ्यते । तत्र झलां जश्मशीति जश्भावे आन्तरतम्या. द्वकारादेशः । उन्निता उन्निदं । भपदेशादि नांतरीयक- त्वादेव झल्वमप्यायाति । भाष्यकारस्तु नैतन्मने । तयाहि । उपध्मानीयोपपत्वपले उन्जिनिपनीति न सिध्यति । अभ्या तथा- ·शब्दकौस्तुम । [१ अ० से वकारमातश्रवणप्रसङ्गात् । हलादि शेषेण जकारस्य नि तेः । यदि तु पूर्वत्रासिद्धमद्विवचन इत्युक्तेः सवकारस्य द्वि त्वं तदा स्पष्ट एव वकारस्य शेप । अथ उभौ साभ्यासस्ये त्यनेनानित्यताज्ञापनाद द्विवचनेप्यसिद्धत्वमाश्रीयते । औजि ढदित्यत्र यथा । तथाप्यभ्यासे उपध्मानीयस्य शेपे अभ्यासे चर्चेति जत्वेन बकार एव श्रूयेत । इष्यते न्वभ्यासे जकार इति माञ्चः । वस्तुतस्तु द्वितीयपक्षे उपध्मानीयमात्रमभ्यासेशू- येत तच्चोच्चारयितुमप्यशक्यम् । जश्त्वं तु दुर्लभम् । प्रकृतिचरा प्रकृतिचर इत्यष्टमे सिद्धांतयिष्यमाणत्वात् । उपध्मानाये ऽच्त्वस्यापि सत्वन तावन्मात्रद्वित्वापत्याभ्यासे इकारदौ- लभ्याच्च । किं च । अत्र पक्षे अस्मात् पनि कृते उपध्मानीयस्य जगत्वे अभ्युब्जाः समुब्जा इति स्यात् । इप्यते त्वभ्युद्र समुद्र इति । नन्वत एव कुप्पोरि- त्यधिकारे सोपदादाविति सूत्रे उपध्मानीयस्य चेति वात्तिकेन कवर्गे परत उप-मानीयस्य सकारो विधीयते ततो जवेन द- त्व विधीयते इति चेत्सत्यम् । उपध्मानीयस्य चेति वालिका- रंभ एव तु गौरवाई इति ब्रूमः । वकारोपधोयमितिकृत्तिकारमते तु बकारस्य द्वित्त्वनिषेधः समुद्न इत्यादौ दकारादेशश्चेत्युभयमपि वचनेनैव साधनीयं स्यात् । तस्माद्दकारोपध एवायमभ्युद्गः स- मुद् इति यथा स्यात् । कयं ताई उब्जिता उब्जितामित्यादि सिध्यतीति चेत् । शृणु । भुजन्युजौ पाण्युपतापयोरित्यस्मिन्क वाभावनिपातनायें सूत्रे वकारोच्चारमेनानुपीयते । उन्जेरकत्व- विषये दकारस्य भकारविधायक वकारविधायकं वा वचनम- स्तीति तच्चानुमीयमान वचनं भउद्लेरिति वा । घउदनेरि- तिवा उभयथापि स्तोश्चना श्चरित्यस्यानन्तरं कल्यते । उद्ज:

·१पा. २ आ. शब्दकौस्तुमः । ७१ स्तोर्दकारस्येति यावत् । श्चुना योगे भकारो वकारो वा भव- तीति सूत्रार्थः । उद्जेरिति किम् । तज्जः । श्चुनेति किम् । अ- भ्युद्गः समुद्गः इह हिचजोः कुपिण्ण्यतोरिति कुत्वे कृते श्चुना यो- गो नास्ति, स्तोः श्चुनोति पदव्योपजीवनाथ चोक्तस्थलएच क- ल्पनं युक्तम् । अन्यथा बहुतरकल्पने गौरवं स्यात् । एवमुन्जि- निपतीत्यपि सिद्धम् । नन्द्रा इति दकारस्य द्वित्वनिषेधात् । न च परत्वाद्भववत्वे । पूर्वत्रासिद्धे नास्ति विप्रतिषेधो ऽभावादु. त्तरस्येति वक्ष्यमाणत्वात् । अन्तरगत्वाद्भत्ववले इत्यपि न । असिद्धत्वादेव । न च पूर्वत्रासिद्धीयमद्विवचने इत्यसिद्धत्वम- तिपेधः शक्यः । द्विन्वे कर्तव्ये सति हि स निषेधः । न तु द्वित्व- निपेपि । इह तु नन्द्रा इति सूत्रेण द्वित्वनिषेधे कर्तव्ये निर्वाधर्म- चासिद्धत्वामति दिक् । अथवा मास्तु वाक्यशेषानुमान भुजन्यु- म्जाविति निपातनादेव वकारो स्तु । नचैवमसिद्धताविरहाहकार- स्यैव द्वित्वं स्यादिति वाच्यम् । दकारोपनिर्देशसामर्थ्या- ज्जिशब्दस्य द्वित्वे कृते ततो दकारस्य चकारमवृत्तेः । न चास्मिन्पक्षे ऽभ्युद्ग इत्यादावपि वकारमसङ्गः । अकुत्वविपये एव वकारो निपात्यतइत्यभ्युपगमात् । नन्वेवं फत्वविपये चरितार्थत्वात्कथं दकारोपदेशस्य सामर्थ्य मुक्तम् । येन द्वित्वा- नन्तरमेव वकारः प्रवतेति चेत् । अनभिधानादतो घादि मास्तु निपातनं चैवमविशेपेणास्तु । अभ्युद्गः समुद्ग इत्येतन्नो- ब्जे रूपम् । किं तु उपसर्गट्यपूर्वकागमेरन्येष्वपि दृश्यतइति डप्रत्ययः । व्युत्पत्तिमात्रं चेदम् । संदेशब्दत्वात् । समुद्कः सम्पुटक इत्यमरः । तदेवमयोगवाहानां शपदेशस्य जश्त्वाभाव- रूपं प्रयोजनं वार्तिकमते ऽस्ति । भाग्यकारमते तु नास्तीति स्थितम् । तथा पत्वमपि प्रयोजनं सर्पिःपु धनुषु । नविसर्जनी- ·।१० ७२ शब्दकौस्तुभः। यशर्यवायेपीति सूत्रे विसर्जनीयग्रहणं न कर्तव्यं भवति । शर्य- बायइत्येव सिद्धत्वात् । नुम्ग्रहणं तूभयथापि कर्त्तव्यमेव नुम्- स्थानिकेनैवानुस्वारेण व्यवधाने यया स्यात् । इह मा भूत् । पुंस्विति । नुम्ग्रहणं हि स्वस्थानिकस्यानुस्वारस्य लक्षकम् । अन्यथा ऽसम्भवात् । नहि इण्कवर्गाभ्यामुत्तरः सकारो नुमा व्यवहितः षत्वविधौ सम्भवति । अनुस्वारे षत्वस्यासिद्धत्वा- दित्याहुः । अस्तु वा स्थानिवदावेन नुम्त्वम् । तथापि स्वाथ- यस्यानुस्वारत्वस्यापि सत्वात् शर्वेनैव सिद्धे नियमार्थता युक्ता। नियमश्च सजातीयापेक्ष इत्यनुस्वारेण व्यवाये चेद्भवति तर्हि नुमैव न त्वन्येनेति फलितम् । वस्तुतस्त्वतिदेशं प्रति अनुस्वा- रस्यासिद्धत्वादतिदेश एव दुर्लभः सहिस्वित्यादौ विधायक- त्वसम्भवे नियामकत्वानुपपत्तिश्च । तथापि लक्ष्यानुरोधाल्लक्ष- णेत्येव शरणम् । यथाकुप्वाइसूत्रे । तत्र भेन्वनादौ णत्वं मा भूत् प्रोम्भणादौ च स्यादित्येवमथै लक्षणेति चेत् । इहापि मु. हिन्सु पुस्वित्यादौ मा भूदिति तुल्यम् । णत्वविधावनस्वारमा- त्रे लक्षणा पत्वे तु नुम्स्थानिकएवेत्यन्यदेतत् । अस्मिश्च पक्षे श- धूपदेशपि झल्वामिव हल्त्वयर्वे अपिनान्तरीयकत्वादेव सिद्धे। तत्फलं तूत्तरवार्तिकव्याख्यानात्समनन्तरमेव स्फुटीभविष्यति । तथा खर्वमपि । तेन कुप्रो कः पौचेति सूत्रान्तर्गतो विसर्गः सिद्धः । एवं च सौत्रनिर्देशनवोक्तवार्तिकस्यार्थो ज्ञाप्यतइति बो- ध्यम् । अनेन सौत्रं विसर्गग्रहणमेवोपष्टभ्य शपदेशं प्रत्याचक्षा- णा यथाश्रुतमदमुपदेशपरं वृत्तिग्रन्थं व्याचक्षाणा' पगस्ताः । अदम्पदेशेनाल्वान्त्वयोर्लोभेपि हल्वयालाभात् । तत्फल- स्य च वक्ष्यमाणत्वात् । न चास्त्रेव यकारोत्तरमुपदेशात्तल्लाभ इति वाच्यम् । तथा सति पयःस्वित्यादाविण परत्वेन पत्ता- ·१ पा.२ आ. शब्दकौस्तुभ । पत्तेः । अच्त्वासिद्धया समासुटीत्यत्रत्यकैयटादिग्रन्थविरो- धापत्तेश्चेति दिए । अविशेपेणेत्यादि वात्तिकस्यायमर्थः । यत्र यत्र प्रदेशे प्रयोजनं दृश्यते तत्र तत्रोपदेश कर्तव्यः प्रयो जनानि तु संयोगसंशादीनि पञ्चेति । तथाहि । वार्तिकमते उन्जेरुपध्मानीयोपधतया उप-मानीयस्य हल्सना विना संयो- गसंज्ञा न सिद्धयति जश्त्वं त्यसिद्धं ततश्व संयोगे गुर्विति गुरुसंशाया अपि विरहाढजिक इत्यत्र गुरोरन्त इति प्लुनो न स्यात् । तस्मात्प्लुतगुरुसंज्ञासंयोगसंज्ञाहल्संज्ञानामुत्तरोतर- सापेक्षतया प्तसिद्धयर्थ दलसंता एपितव्या । तदेवदभिप्रेत्यो- तं संयोगसंज्ञा प्रयोजनमिति । तथोपधासंज्ञापि प्रयोजनम् । नि- प्कृतं दुष्कृतमिदुदुपधस्य चेति पत्वं यथा स्यात् । भाप्यकार- स्त्वाह । इदृवपधस्थानिको यो विसर्ग इति व्याख्यानानेदं प्र- योजनम् । उपधाग्रहणप्रत्याख्यानाद्वा । इदुनयां परस्य विस- स्पेत्येवेष्टसिद्धिरिति । अलोन्त्यविधिश्च प्रयोजनम् । वृक्षस्त- रति विसर्जनीयान्तस्य पदस्य स इति पक्षे अन्त्यस्य सत्वं यथा स्यात् । पदस्य यो विसर्जनीय इति व्याख्यानानिर्दिश्यमान- स्येति परिभाषया वा सिद्धत्वादिदमपि न प्रयोजनम् । द्विवचनं च प्रयोजनम् । उरः कः उरः पः,अनचि चेत्यच उत्तरस्य यरो विधीयमानं द्विव सिद्धं भवति । तथा स्थानिवद्भावप्रतियोपि प्रयोजनम् । यथा उर केणत्यादौ अड्व्यवायेति पत्वं सिद्धं भवति । एव व्यूढोरस्केनेत्यादावपि प्राप्नोति स्थानिवद्रावा. सकारस्य तत्रानविधाविति प्रतिषेधो ऽल्वे सति सिध्यति । न च पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवदिति निघोस्त्विति वाच्यम् । न पदान्तम्शेपभूतस्य तस्याचः परस्मिन्नित्येतद्विपयकत्वात् । स्थानिवद्भार मति त्रिपादीस्थस्यासिद्धतया न्यायसिदं तदिति ·शब्दकौस्तुभ । ६१८ Exc [१० पक्षे तु नेदं प्रयोजनम् । उरकेणेति णत्वं संस्कर्तेत्यत्र सकारस्य द्वित्वं चाधिक प्रयोजनं बोध्यमिति दिक् । यद्यपि सर्वमिद मदशरोरुपदेशेन सिद्धयत्येव तथापि वात्तिकाक्षररचनाया दे धापि सम्भव इति भावः ॥ ६ लण् । अत्राकारोनुनासिका मतिज्ञायते । न तु हकारादि- विवोच्चारणार्थः । तेनोरण रपर इत्यत्र रमत्याहारग्रहणं भव ति । प्रत्याहारग्रहणे ज्ञापकस्तु ऋकारलुकारयोः सवर्णविधिरि- ति वार्तिकनिर्देशः । ननु अणित्यत्रानुबद्धो कारः स एवे हानुबध्यते तेनाण्ग्रहणेविणग्रहणेषु च पूर्वेण परेण वेति सन्देह: प्राप्नोति । तस्मादसन्देहायेहानुवन्धान्तरमेव कुतो न कृतमिति चेत् । न व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि सन्देहादलक्षणमिति परिभाषा ज्ञापयितुमनुबद्धस्यैव पुनरनुबन्धात् । ७ अपडणनम् । झमञ्व अत्र मकारानुवन्धो भाष्ये प्रत्या- ख्यातः। स हि प्रत्याहारत्रये उपयुज्यते । अम् यम् डमिति तच्च प्रयंकारेणैव निर्वहति । तथाहि । पुमः खय्यञ्परे इत्येवास्तु । म च झकारभकारपरः खयस्ति येनातिप्रसङ्गः स्यात् । तथा हलो यया यषि लोप इत्येव पाठ्यम् । न च झकारभकारी झ कारभकारपरौ स्तः हल उत्तरयोस्तयोः सम्भवे तुझरोझरीति लोपेन भाव्यमेव । तथा डोद्स्वादचि डण्नित्यमिति पाठ्यम् । न च झकारभकारौ पदान्ती स्त । उज्झेर्लभेश्च विवपि ती स्त एवेति चेन्न । उज्झदोपयतया संयोगान्तलोपेसत्युदिति रूपाभ्यु- पगमात् । लभेस्तु जश्त्वविधानात् । नन्वेवमप्यागमिनखयो गणनेभ्यः परे अच आगमास्तु पञ्चेति संख्यातानुदेशो न स्या- दिति चेन्न । यथासंख्यामित्यत्र हि विध्यर्थप्रमितिवेलायां नि- दिश्यमानगतसख्यासाम्पमाश्रीयते । न तु लक्ष्यसंस्कारवेला- ·१ पा. २ आ.८xi reशब्दकौस्तुभः । यो प्रयोगगतम् । तस्मान्मास्तु मकारोनुवन्ध इति स्थितम् । स्पत्यम्।।जवगडदांसफच्यचटतम् । कपाशपसर । हल् ॥ इति माहेश्वराण्यक्षरसमाम्नायसूत्राणि । अत्रार्थ सं. प्रहः। एकस्मान्डवणवटा द्वाभ्यां पत्रिभ्य एव कणमा-स्युः। शेयो चयो चतुभ्यों रः पञ्चभ्यः शलौ शड्भ्य इति । अस्या- थः । इसणवटा एकस्मात्परे ग्रामाः स्युः । तथाहिं । उका- र एकारादेव परो ग्राह्यः । एडि पररूपमिति यथा । ननु पि- दिदादिभ्योट् अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योडित्यकारेण ग्रहणमस्त्वि- ति चेन्न । आदिरन्त्पनेत्पत्राणदित्सवर्णस्य चेत्यतोऽप्रत्यय इ- त्यनुत्तेः । अत एव रोःसुपीति न प्रत्याहारग्रहणम् । मुपि चे. त्पत्र तु अमत्यय इति प्रतिपेधो नास्ति । यादाविति विशेषणात्। उत्तरत्र च बहुवचने झलीति विशेपणा । सुप्सितंपदमित्यत्र ति- इसाहचर्याच्छास इदइहलोरित्यत्र तु अङ्ग्रहणसामर्थ्यादपि प्रत्याहारग्रहणं न भवति । अडादी हलादौ चेति हि व्याख्या- ने अहलोरिति व्यर्थमेव स्यात् । द्विविधा एव हि डिन्तः प्रत्यया अडादयो हलादयश्च । व्यतिशासै इस्वत्र तु विक. त्वमेव नास्ति । अटा सहकादेशस्य स्थानिवद्भावेनालादि- त्वाच । ऋदृशोडीत्यपि न मत्याहारः ऋकारान्तेपृ ऋच्छत्वृता- मिति गुणविधानाज्ञापकात् । सनि च इन्वेति न मस्याहारः । इको झलिति कित्चविधानात् । अज्झनगमां सनीति दीर्घविधा- नाच । इदन्तानां सनि गम्यादेशे हिं सति उदाढतसूत्रद्वयं नि- पियं स्यात् । परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः इटश्चेत्यपि न मत्या- हारः । चैयर्यमसङ्गात् । तथाहि । इकारान्तेभ्य एरचा भा- व्यम् । उकारान्तेभ्य ऋदोरपित्यपा । लकारान्तास्सन्त्येव न । एजन्तानामप्यनैमित्तिनात्वेन प्रत्ययोत्पत्तेः मागेच भाव्यम् ।

·। ७६ शब्दकौस्तुभः । अतः प्रत्ययोत्पत्तिवेलायामजन्तान सन्त्येव । अदन्ता परमव शिष्यन्ते । तत्रोरित्येव लाघवाद ब्रूयात् । वस्तुतस्तु सामान्य- लक्षणेनैव ऋदन्तेषु पत्रः सिदत्वात्सूत्रमेवेदं न कुर्याद । अबो- येत । इलाइचेत्यारंभसामांदिवर्णोवर्णान्तेष्वेवाजस्भ्यो सा वैकल्पिको घम् समाविशत्विति । तदपि न । एवं हि सति अजपोधावेव चाग्रहणं कुर्यात् । क्रीजीना णाविति न पत्या. हारः । क्रीज्योः पृथग्रहणवैयर्थ्यांपत्तेः । न चेकारान्तानां मध्ये एतयोरेवोत नियमार्थ पृथग्रहणमिति वाच्यम् । एवं होक इत्ये ब्रूयात् । एङन्तानां सामान्यलक्षणेनैवात्वस्य सिद्धत्वात् । 'इझार्योरित्यपि न प्रत्याहारः । धारिणा साहचर्याद । तस्मा- सिद्धं डकार एकस्मादेवेति । तथा अकारोप्येकस्मादेव । अतो दी? यसीति । तथा अइउणित्येप णकारोप्येकस्मादेव । अणि- ति यथा । अयेणः पावपित्यादाविण्मत्याहाराप्यनेन कुतो नेति चेन्न । अचि श्नुधातुरुवा यवोरित्यत्रेकारोकारयोः स्व- रूपेण निर्देशात् । अन्यथा हि संहितायां मात्रालायचात्पदच्छे- देप्यर्द्धमात्रालाघवादिण इत्येव ब्रूयात् । व्याख्यानाच पूर्वेण न तु परेण ग्रहीष्यते । व्याख्यानं च सिद्धान्तपि शरणम् । बोरि- त्यपि हि निर्देशे किं स्वयोहणमुत दीर्घयोरुत यकारवकारयो- रिति सन्देहः स्यादेव । एवं चैच इग्यूस्वादेश इति सूत्रे इ. णित्येव प्रतिपत्तिलाघवार्थ वक्तव्ये इग्ग्रहणमपीह लिङ्गम् । इण- ग्रहे हि तत्र यथासंख्यमाप्तिरेव नेति न तत्परिहाराय यतित- व्यमिति दिक् । एवं वकारोप्येकस्मादेव । नश्छव्यप्रशानिति । एचोयवायाव इति सूत्रे अविति न प्रत्याहारः । अयादिसा. हचर्यात् । एवं टकारोप्येकस्मात् । अद् क्युपाङिति ! द्वाभ्यां पं. । एकाचो यशो भए झपन्तस्य स्मोरिति यथा । ककार- ।

·प्रवर्णस्य चाविशेषाद्रपरत्वस्य विकल्पेन प्रसङ्ग इत्यप्यग्रहणेन सि- ध्यत्येव । स्योदतत् । कर्थमित्यत्र इको यणि रपरत्वे रेफद्वष. १पा.२ आ. शब्दकौस्तुमः। त्रिभ्यः । अकः सवर्णे । इको यण् । इमुसुक्तान्तात्क शति य. था। लणित्यप्रत्यो णकारोपि त्रिभ्यः । अादित्सवर्णस्येन्येक एवाण् । इणः पीध्वमित्यादयः सर्वे इण इको यणित्यादौ यण् च । तत्र यण् तावत्पूर्वेण न सम्भवत्येव । इण्तु सम्भवन्नपि ज्ञापकात्यक्तः । अणस्तु उभाभ्यां ग्रहणे स्थिते क्व पूर्वेण क घा परेणेति विवक्षायां ग्रहणकशास्ने परेणैवान्यत्र तु पूर्वेणैवे नि सिद्धान्तः । उक्तं हि व्याख्यानतो विशेपप्रतिपत्तिरिति । न हि परेश्चघाइयोरित्यादौ व्याख्यानादन्यनियामकमास्ति । किं च । अण् ग्रहणानि तावत्पञ्च । उरण रपरः अणुदित्सव- जस्य दुलोपे पूर्वस्य दीर्घोणः केणः अणो ऽमगृह्यस्येति । तत्र उरण रपर इति तावत्पूर्वेण । ऋत इद्धातोरति धा. तुग्रहणाज्ज्ञापकात् । तदि मातृणामित्यादिव्यावृत्यर्थं क्रिय- ते । परेण च ग्रहणे नामीति दीर्घस्यापि रपरत्वापत्त्या घ्याव- मसिद्धिः । ननु चिकीर्पतीत्यत्राशनगमामिति दीर्घ रपर- त्वे च सति उपधायाश्चेतीत्वमेपितव्यम् । तद्वन्मातृणामित्य- त्रापि प्रसङ्गे तद्वयावर्तकतयोत्तरार्थ धातुग्रहणं भविष्यतीति चेत् । न । एवं हि सत्युत्तरत्रैव कुर्यात् । इह करणं झापकमे- छ । तथा च वक्ष्यति । नुड्वाच्यउत्तरार्थे तु इह किंचित्रपो इवीति । किश्च । अण्ग्रहणसामर्थ्यादपि पूर्वेणैवायम् । य. -दि हि परेण स्वादरजित्यग्रहणमेव फुर्यात् । कृत्तिः कृतं महतं नृपाहि मातृणामित्यादौवायुदानानुदात्तस्वरितानुना- सिकदीर्घाणां रपरतायाः परेणाण्ग्रहेणोपपादयितव्यायास्ताव तापि लाभात् । कर्ता कारक इत्यादौ गुणवृद्धिप्रसङ्गे एका ·७८ शब्दकौस्तुम । [१ अ० भवणार्यमण्ग्रहणं स्यात् । नातदग्रहणेन सिध्यति । हलो- यमामिति लोपस्तु वैकल्पिकः । झयोहोन्यतरस्यामित्यतोन्य- तरस्यांग्रहणानुवृत्तेः । अत्र च ज्ञापकं ग्रहणकशास्त्रे ऽण्ग्रहणम् । तदि सय्यन्ता सव्त्सरः यललोकमित्यादौ परसवर्णस्य सानु नासिकस्य यरहणेन ग्रहणादनचिचेति द्वित्त्वे कृते पक्षे यव. लानां त्रिकस्य श्रवणार्थ क्रियते । हलोयमामित्यस्य नित्यत्वे तु व्यर्थमेव तत्स्यात् । यद्यपि गुणानामभेदकत्वेनैव सानुनासिक- यवलानां द्वित्वसिद्धग्रहणकशास्त्रे ऽज्ग्रहणमेवोचितं न त्वग्रह- ण,तथापि गुणा भेदका इत्यपि पक्ष ज्ञापयितुमणग्रहणम् । भेदका- भेदकपक्षयोश्च जातिपक्तिपक्षयोरिव लक्ष्यानुरोधाद्यवस्था । अत एव चतसर्यादात्तनिपातनमित्यादि सङ्गच्छते । अत ए- व चाधन आ विभक्तावित्यादाविदमस्त्यदायत्वे चानुनासिको नेति वक्ष्यामः । यत्त विकल्पानुत्ती सापकान्तरवर्णनम् । अ- नुवर्तते विभाषा शरोचि यद्वारयत्ययं द्वित,नित्ये हि तस्य लो- पे मतिषेधार्यों न कश्चित्स्यादिति । तत्तु भाप्ये दूपितम् । तथा- हि । लोपस्य नित्यत्वे ऽचो रहाभ्यामिति द्विसनारम्भसाम- उत्तरापः । द्विविधा एव हि परः यमो परश्रेति । तत्र हलो. यामिति अरोमरीति च लोपे कृते हित्वं वृथा स्यात् । किंत. तयोर्योगयोरुदाहरणमिति चेत् । यप्रान्तरेण, द्वितं पान. अयं लभ्यते । श्या ऽऽदित्या देवतास्य आदित्य प्रतं आस- मिति । एवं स्थित चतुवित्यप्रापि पदि द्वित्वं स्पानाद सोपो न स्यादेव । ततश्र सार्थका शरोनीति निषेधः पयं विभाषानुर. मिभापदित्यास्तां तावत् । सयापि पिसानुरतः स्पिन- मासालिकरेफदयश्रषणार्थमणप्रणमस्तिनि । अप्राप्यते । पमित्यादी सम्पपि रपरले रेपद पवर्ग दरभम् । सर.

·५पा.२ आ. शब्दकौस्तुभः । ति लोपात् । न च तत्र पदान्तस्येति व्याख्यातुं युक्तं, जर्मू- धेले अनी: पास्पढे ले अपास्सा इत्यादरसिद्धिमसा- च । न चाणग्रहणसामर्थ्यात्तहाधः । पूर्वेणापि ग्रहणे ऽबाधेनवो- पपत्तेरिति दिक् । तस्मादानुग्रहणसामर्थ्यादणग्रहणसामर्थ्या- दोरण रपर इति पूर्वेण ग्रहणमिति स्थितम् । वस्तुतस्तु धातुग्रहणमेव ज्ञापकम् । अण्ग्रहणस्य लाकृतिरित्यादौ लपरताफलमित्यपि वक्तुं शक्यत्वात् । अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्यय इति तु परेणैव । उदिति लिङ्गात् । तत्र हि कृतसं. शब्दन इत्यस्माच्चुरादिण्यन्ताल्लुङि चङन्यचीकृतदित्यत्र अका- रस्प दीर्घस्यापि स्थाने दूस्व एवं यथा स्यादित्येवमर्थ तपरक- मणं कृतं, ग्रहणकशाने पूर्वेण ग्रहणे तु दीर्घस्य ऋकारस्य न स्या- नित्वं न वादेशच शसक्तमिति व्यर्थ तपरत्वं स्यात् । ननु स- त्यपि परेण ग्रहणे नोदित्यन तपरत्वं तथैव । भाग्यमानेन स- वर्णग्रहणामसक्तेरिति चैन । वक्ष्यत्ति हि तत्र मृत्तिकारः । न चायम्भापमानो किन्तु आदेशान्तरनिवृत्त्यर्थ स्वरूपेणाभ्य- नुज्ञायतइति । कृते तु तपरत्वे तबलादेव दीर्घस्थाने भाव्य- मानतापि लभ्यतइत्यन्यदेतत् । तस्माद ग्रहणकशास्त्रेण परेणेति स्थितम् । तत्फलं तूरण रपर इत्यत्र उरित्यनेन ऋकारस्य ग्रहणा- दृतइद्धातोरुदोष्ठ्यपूर्वस्येत्यादौ रपरत्वसिद्धिः।दलोपे पूर्वस्य दी- पण इत्यत्रापि हलामणामसम्भवादेचान्तु विशेपाभावादनर्यकमे- वाणग्रहणं स्यात्। ततश्चाचश्चेत्येव सिद्धमित्यण्ग्रहणसामर्थ्यात्पू- घेणाननु वृहद्यमने अस्मात्तचि उदित्वादिङमावे गुणे ढत्वधत्तपत्व- ढलोपेषु रेफस्य दीर्घ स्थानसाम्यादृकारे दलोपस्यासिद्धत्वादुपधा- याश्चेतीत्वे पूर्ववद् गुणे यति यथास्यादिति परेण ग्रहणं स्याताएवं नहि हतीयेति निर्देशालिगापूर्वेणैव । परेण हि ग्रहणे हल ·शब्दकौस्तुभ । १० इस्त्राप्यस्यैवाण्ग्रहणस्यानुवृत्तेनेः संप्रसारणे कृते दीर्घ स्यात् । तथा दृढादिषु शब्दस्य पाठोपि मापको बोध्यः। दृहूधमने अस्मानिष्ठायां ढत्वधत्वष्टुत्वबलोपेषु कनेषु तु- ढ इति रूपम् । दन्त्योष्ठयादिवायम् । उगृहरक्षः सह मूलमि- न्द्रति दर्शनात् । मूलमस्यावहाँति सूत्रे हरदत्तादिग्रन्थे स्पष्टमेत- त् । तुदादौ एतद्धातूत्तरत्वेन पठ्यमानयोः तृहू स्तुंडू हिंसाया- मिति धालोरपि निष्ठायां तृढः स्तृढ इति रूपं वोध्यम् । दृढः स्थूलबलयोरिति तु इडमावे नकारदकारयोर्लोपो निष्ठातकार- स्य दत्वं च नित्यते न चसिद्धकांडस्थढत्सादेरिह प्रवृत्ति रिति वक्ष्यते । तेन परिद्रढय्य पारिद्रढी कन्येत्यादी लघुत्त- प्रयुक्तो रयादेश व्यङभावश्च सिध्यतीति दिरु । तेन दूलो- पसूत्रे परेणाणग्रहणपक्षेपि वृढतवस्तृढेष्वेवातिप्रसङ्गो न तु दृढे- पीति विवेकः । केण इत्यत्र परेणाणग्रहणे गोका नौका गीका उ. पानरका चतुष्कमिति धत्वविसर्जनीययोरसिद्धत्वादस्वमसङ्ग ,त. थापीह हसवत्योपस्थितस्याच इत्यस्यावाधाय पूर्वेण भविष्य- ति । अवाधेनोपपत्तौ हि वाधो न न्याय्यः । अणो ऽमगृह्मस्य- त्यत्र परेण सति,कर्तृ । अग्ने । वायो । मत्यै । पपौ । मालामाच- क्षाणो माल् । वृक्षवयतेरप्रत्यय वृक्ष । अगापि माप्नोति । रेफवर्जिता अन्तस्थाः सानुनासिकनिरनुनासिमभेदेन विधेत्यु- तत्वात् । तस्मादिहामगृह्यस्येति पर्युदाहादच एवानुनासिको बोध्यः । न चाणग्रहणसामर्थ्यान्नम्पियुक्तन्यायस्य याध । तस्य पूर्वेणाप्युपपन्नत्वात् । अब देवसूत्रे स्थित्वा वृक्षशब्दमि- त्य कैयटो व्युदपादयत् । वृक्ष वृश्चतीति विपि कृते वृक्षवृश्च. पाचष्ट इति णिचि टिलोपे च - कृते वृक्षवयतेत्रिीच वृक्षव इनि भवति । क्विपि तु क्वौ लुप्तं न स्थानियत् । यी विधि प्रति न ·५ पा. २ आ. शब्दकौस्तुभः। स्थानिवदित्युभयथापि स्थानिवद्भावनिषेधात्सम्मसारणमसङ्गो लोपोच्योर्वलीति लोपबाधित्वा तदपवादस्योठ: प्रसङ्गश्च । विचि तु स्थानिवद्भावानिमिचो बलोपो न भवति । नन्वेव- मपि वृसत्करोतीत्पत्र हलि सर्वेपामिति प्राप्नोति । न च स्था. निवद्भावः । पूर्वत्रासिद्ध तनिषेधादिति चेन। भो भगो इत्यतोशी- त्यनुवांशि हलि तद्विधानादिति । न च विपक्षेपि णिच: माग्भाविनं क्विपमेवाश्रित्योट् प्रसञ्जनीयः । अन्तर्भूतक्विवा- श्रपतयान्तरङ्गे कर्तव्ये पहिभूतणिजपेक्षवया वहिरङ्गस्य टि- लोपस्यासिद्धत्वात् । इदं त्विह वक्तव्यम् । विच्पक्षेप्येकदे- शविकृतस्यानन्यत्वेन बूथतिग्रहणेन ग्रहणाद् वश्चेति पत्वं दुर्वारम्। न च णिलोपस्य स्थानिवत्त्वम् । पदान्तविधौ नेति निषेधात् । पूर्वगासिद्ध नेति निषेधाच्च । तस्मानाय वृश्चतिरपि तु वेतिर्वा तिर्वा, वृक्षं वेतीति वृक्षवीः वृक्षवातीति वृक्षवाः। वृक्षव्यं वृक्षा याचष्टे वृक्ष, विच्, न तु क्विप् । ऊत्मसङ्गात् । क्वौ विधि प्रति स्थानिवत्वनिषेधात् । तथा च देवयतेर्दयुरिति सिद्धान्तितम् । न चैवमपि लोपोव्योरित्यस्य प्रसङ्गः । स्थानिवत्वात् । न च. पदान्तविधित्वम् । पदान्तश्चेद्विधीयतइत्यर्थात् । लोपस्य चान- चयात्वात् । विभावितं चेदं भोभगो इति सूत्रे कैयटेनेति दिक् । यत्तु हलि सर्वेपामिति सूत्रे हरदत्तेनोक्तम् । वृक्ष करोतीत्येवं रूप प्रयोगो नास्त्येव । अनभिधानात् । लणसूत्रे न पदान्ता हलोणः सन्तीति भाष्यकारोक्तेश्चानभिधानं निधीयतइति, तच्चिन्त्यम् । लणसूत्रभाष्ये न पदान्ता परेणः सन्तीति पा. ठाव । अप्रगृह्यस्येति पर्युदासाश्रयणेनाचामेव कार्यभारत्वादितरे कार्यभानो न सन्तीत्येवंपरतया कैयटेन तद्विवरणाच्च । ननु चायमस्ति कर्तृ इत्युत्तरभाप्पणास्य दूषितत्वाच्च । सदुदाहृतपाठे ११ ·. ८२ शब्दकौस्तुभः । उत्तरभाप्यस्योक्तिसम्भवालाभाच्च । अत एव भोभमो इति- सूत्रे भाष्यकारवृत्तिकारादिभिः सर्वैरपि वृक्षवित्युदाहृतम् । स्व- यमपीह तथैवोदाहृतमिति पूर्वापरस्वग्रन्थविरोधो भाष्यवृत्तिकै यटादिसकलमहाग्रन्थविरोधो मूलयुक्त्यभावश्चेति तिष्ठतु ताव- व । प्रकृतमनुसरामः । मकारोपि त्रिभ्यो ग्राह्यः । पुमः खय्य- म्परे । हलो यमा यमि लोपः । डमो दुस्वादचीति । चकार- श्चतुर्यः । इकोयणचि । इच एकाचोम् । एचायवायाः । पूर्वी तु ताभ्यापैजीति । यकारोपि चतुर्व्यः । अनुस्वारस्य ययि । मय उनः। झयो होन्यतरस्याम् । पुमः खयोति । सः पञ्चभ्यः । यरोनुनासिके । झरो झरि सवर्णे खरि च । अभ्यासे चर्च । वा शरि । शकारः पद्भ्यः । भोभगोअघोअपूर्वस्य योशि । हशि च । नेट्वशि कृति । झलां जश् झशि । एकाचो बशो भए । लकारोपि पड्भ्यः । अलोन्त्यस्य । हलि सर्वेपाम् । इड्वला- देः। रलों व्युपधात् । झलां जश् । शल इगुपधादिति । अयं च चतुर्दशसूत्रीस्थैल्भिरिद्भिः संपन्नानामष्टाध्याय्यां व्यवह- तानां प्रत्याहाराणां संग्रहः । तेन मुप्तिङादेरमत्याहारस्य ब. पन्ता इत्युणादिप व्यवहृतस्य अम्प्रत्याहारस्य यमित्रमन्तेव- निडेक इष्यतइति व्याघूभूतिना व्यवहृतस्य च चयो द्वितीयाः शरि पौप्करसादरिति वार्तिककृता व्यवहृतस्य चय्मत्याहार- स्र्य चाधिक्येप्यदोषः । संख्यानियमचायमुत्तरत्र एकचत्वारिं- शद्भिर्व्यवहारादध्यवसीयतइति बोध्यम् । अत्र श्लोकवात्ति- कम् । प्रत्याहारे ऽनुवन्धानां कथमज्ग्रहणेषु न । आचारादम- धानत्वाल्लोपश्च बलवत्तरः । प्रत्याहारोक्षरसमाम्नायः । तत्र ये- नुबन्धास्तेपा,मज्ग्रहणेप्वित्युपलक्षणम् । अनादिमस्याहारग्रहणेपु। का नेति ग्रहणमिति शेषः । आदिरन्त्येनेति सूत्रेण हि अ- ·१५.२ आ. शब्दकौस्तुमः । कारमारभ्याचकाराद्वर्णानां भवम्त्यसंज्ञा मध्यस्थत्वाविशेपादि- कारादीनामिव णकारककारङकाराणामपि स्यात् । ततश्च दधि णकारः दधि ककारः दधि डकार इत्यादौ यण् स्यात् । एवम ग्रहणे चकारस्यापि ग्रहणागुचीनामित्यादावव्यवायइति णत्वं स्यात् । एवमिणग्रहणेन चकारग्रहणाद्रुचिध्वे इन्यादौ विभापेट इति ढः स्यादिति पूर्वपक्षः पूर्वाद्धस्यार्थः । उत्तरमाह । आचा. रादिति । आचारो ऽत्र सूत्रकृतो निर्देशः । उणादयो बहुलम्, सृषिमृपिकृशे , उसिडसोश्चेत्यादौ यणो ऽकृतत्वान्मध्यस्थाना- मप्यनुबन्धानां संज्ञित्व नेति ज्ञाप्यतइत्यर्थः । समाधानान्तर- माह । अप्रधानत्वादिति । अणित्यादिसंज्ञाः प्रणेतुं तद्रूपप्रति. पादनायानुवन्या उच्चार्यन्ते । ततश्च परार्थमुपादीयमानतया तेपा- ममाधान्यम् । इतरेपांतु स्वार्थमुपादीयमानत्वात्प्राधान्यम् । तेन ते- पामेव संज्ञा नत्वनुबन्धानाम् । प्रधानामधानयोःमयाने कार्यस सम्म त्ययइति न्यायात् । नन्वेवमकारस्याच्संज्ञा न स्यात् । संज्ञामतिपा- दने चकारस्येव तस्याप्यगत्वाविशेषादिति चेन्न । स्वरूपमित्यनुव- त्याऽऽदेरपि संशित्वात् । स्वरूपंचादेरेव गृह्यते नान्त्यस्य ।सर्व- नाम्नां प्रधानपरामर्शकताया औत्सर्गिकत्वात् । इतेति तृतीय- या इतो ऽभाधान्यलाभात् । तदेवं संझामत्तिकालेनुयन्धानां संनिधानमभ्युपेत्य द्वेषा समाहितम् । वस्तुतस्तु तदेव नास्तीत्या- ह। लोपश्चति । बलवानेव वलवत्तरः स्वार्थे तरप् । अल्पाच- तरमिति यथा । हलन्त्यमितीत्संज्ञायां हि कृतायां णकारादी- नामसंज्ञा प्रामोति लोपश्च । तत्र परत्वानित्यत्वादन्तरङ्ग- त्वाच्च लोपे कृते संज्ञाप्रवृत्तिकाळे णकारादीनामसत्वादेव तेषा- मनादिसंज्ञा नेति भावः । यस्मिंस्तु प्रत्याहारे योनुबन्योपेक्षित- स्तस्य वचनसामर्थ्यात्तत्मवृत्तेः भाग लोपाभावः । लुपि वा ·भ 7 शब्दकौस्तुभः । । १-१-६ तस्मिन् भूतपूर्वेण तेन सहित आदिः संज्ञा भविष्यति । अन्त:- पातिनां तु लुप्तानां न संज्ञा । श्रूयमाणेष्विकारादिषु साक्का- शत्वादिति । ननु हल्मत्याहारे ऽकारस्य प्रवेशो दुर्वारः । नहि तत्र लोपो लभ्यते । ततः मागचसंशाविरोणोपदेशेजितीस- शाया अप्रवृत्तेः । एवं चाघसमाधानमपि दुरुपपादम् । उदाह- तस्याचारस्य लोपश्च बलवत्तर इत्यनेनैव गतार्थत्वादिति चे. । सोस्यादिरितिनिर्देशन प्रथमस्य गुणानां भेदकत्वेन च. रमस्य च समाधानस्य सूपपादत्वादिति दिक् ।। इति श्रीशब्दकौस्तुभे प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमे पाढे द्वितीयमान्हिकम् ॥ २॥ वृद्धिरादैन् । आकार ऐकार औकारश्च वृद्धिसंमः स्या- । संज्ञानदेशा वृद्धिरेचीत्यादयः। तदुदाहरणमेवास्याप्युदाहरणं बोध्यम् । इहाच ऐचेतरेतरयोगद्वंद्वः सुपां सुलुगिति मुलु. ग्वा । अथवा समाहारे द्वंद्वः । नचैवं द्वंद्वाच्चुदपहान्तादिति टच स्यादिति वाच्यम् । समासांतविधेरनित्यत्वात् । अत्र शा. पकं तु द्वित्रिभ्यां प मूर्ध्न इति पविधानाम् । तद्धि बहुव्रीही स. क्थ्यक्ष्गोरिति पचि प्रकृतपि क्रियते । पचश्चित्वसामा- ज्जायमानमन्तोदात्तत्त्वं बहुप्रीहिन्यमयुक्तं पूर्वपदप्रकृतिस्वरं य. था वाघते तथा द्वित्रिभ्यां पाहन्मूलम् बहुव्रीहाविति विधीय- मानमन्तोदात्तत्वविकल्पं मा वाधिष्टेत्येवमर्थम् । तच्च द्वित्रि- भ्यामित्यस्य व चिल्लब्धावकाशवे सत्येव सबछने न त्व. न्यथा । अवकाशश्च समासान्तानामनिसतायां सत्यामेव ल. भ्यते । त्रिमूर्दानं सप्तरमि गृणीष इति यथा। तस्मात्पमत्ययवि- पान सापकमिति स्थितम् । तथा द्वित्रिभ्यामिति सूत्रे बहुव्रीहि- प्राणमपी मापकम् । अन्यथा पाइनमवित्येव निरिक्षेत्। एवं हि ·वृदिशन्दस्तु तन्त्रेणावृत्या वा योननीयः । दिवचनेचीग्यणः १ पा. ३ आ. शब्दकौस्तुभः । सति कृतसमासान्तपादत्मकमपि न विरोत्स्यते । पानीहिभिनं घ समासान्तविरहादेव वारयिष्यते । ननु पष्ठीतत्पुरुषादि वा. रणाय बहुधीहिग्रहणमस्तु । तथाहि । योदना इनि विश्व द्विदनः एइयेति मयोगे पदमिति दतादेशः, स पवेह निरनुबन्ध- 'कत्वादा गृत्धेत । न च पन्निति सूत्र तदन्तनिधिदालभ्याकथ- मेतदिति वाच्यम् । प्यडासम्मसारणमितिस्तस्यपूर्वपक्षन्यायन सिद्ध स्वरानन्यवादित्याष्टमिकमाप्पयाति कन्यायेन चाव- यवस्य कार्यलाभात् । अन्यथा दास्तिशीापपीत्यादावगने- रिति वक्ष्यते । तस्मात्कए यहब्रीहिग्रहणं ज्ञापकमिति चैन । न । पूर्वोत्तरसाहचर्यपलेनापि यात्रीयप्रविष्टस्य वारणसम्मवाद दव इति सानुमन्यस्यापि सुपठत्वाच्च । म्फिगपूनवीगां जोन- अक्षिसीरनामनामति सूत्रे ऽपात्यनुसत्या उपस्फिगमित्यादा. सम्पदान्तोदात्तनिधायके शब्दग्रहणपपीद लिङ्गम् । उपस- दिधन इत्यन्प्रत्ययस्य नित्यत्वे हि चित्गदेव सिद्धं स्यात् । तया मतेरंवादयस्तत्पुरुषइति सूत्रे ऽश्यादिगणे राजनशन्दस्य पाठोपीह लिङ्गम् । अन्यथा राजाहः सखिभ्यधीनति टचर सिद्धे किन्तेन । यत्तु करपूरणः पयामित्यत्र दिलीपस्येव प्रकृति. बदनुकरणमित्यतिदेगेन मत्य पम्यापि प्राप्तौ तदारण मापकाम- ति। तन्न। अतिदेशो ऽगनित्य इति कला प्रपपिनत्वा दिति दिए । कृतपनगोः साधुत्वमित्यादिभाष्यग्रन्याश्चास्मिन्प- शनुमुलाः मनपाः पदयोरिति परसान् । अय का ऽऽदित्यस- मस्तमेव । पस्पशायां शन्दामतिपनिरिति वानिक भाष्यसार- व वृद्धिः आईजिति पविभागमदनात् । परिमंच पो. नगोः सूत्रखण्डयोरिति नेयम् । पक्षानराभिमायमेव वा तत् ।

·[१ अ .६ शब्दकौस्तुभः । सम्प्रसारणमित्यादाविवोभयथाप्यदोषात् । आदिति तपरकर- णमैजर्थ तेन त्रिमात्रचतुर्मात्राणामेचा संज्ञा न भवतीत्याये ओर औचसूत्रयोः मपश्चितम् । नचैवं तकारस्योत्तरशेषतैव स्यादिति पदान्तताविरहाज्जश्त्वं न स्यादिति वाच्यम् । असन्देहा- र्थतया ssकारशंपत्वस्यापि सम्भवात् । अस्तु पादैजिति पद- म् । ऋत इद्धातोरित्यादौ दपरत्वमेवाश्रित्य तपरसूत्रे दकारो- पि प्रश्लिष्यतइति तित्स्वरितमिति सत्रे भाष्यकारक्ष्यमाणत्वा- त् । दात्परस्यापि तत्कालग्राहकत्वात् । वस्तुतस्तु दकार- प्रश्लेषपक्षोभ्युच्चयमात्रम् । इह तु तपरकरणं स्पष्टार्थमेवेत्या- दिमागेवोक्तं न विस्मर्त्तव्यम् । ननु चोः कुरिति कृत्वमैच्श- ब्दे पामोति चतुष्टयी शब्दानां मवृत्तिरिति पक्षे ऽस्य संशाश- दतया लौकिकत्वेनानुशासनविषयत्वात् । त्रयीपक्षेपि जाति- शब्दत्वसम्भवात् । वैशेषिकपरिभाषया द्रव्यत्वगुणत्वादिजाति- स्वीकारे वैयाकरणपरिभाषयापि तत्स्त्रीकारस्य दुरित्वात् । वस्तुतस्तु सिद्धान्ते व्यक्तिविशेपोपहितसत्ताया एव जातित्व- स्वीकारादिहापि सास्त । व्यक्तिविशेपाश्च स्वरूपसता अत - देनानुगतीकृतास्सत्तोपधायकाः । तदुक्तम् । तस्यां सर्वे श- ब्दा व्यवस्थिता इति । आयंतावयवद्वारा समुदायानुकरणं ऐच वा शब्दः । अनुकरणशब्दाच जातिशब्दा एव । तत्रानकार्य- निष्ठनातेः प्रवृत्तिनिमित्तत्वात् । न चायपक्षे सूत्रवैयर्थ्यम् । मदीयशाखे वृद्धिशब्देनादैच एर ग्राह्या इति नियमार्थ सूत्रार 'म्भात् । तदुक्तं कैयटेन, अनेकशक्तेः शब्दस्य शक्तयवच्छेदेन संहिनि विनियोगानित्यत्वाच्च सर्वसंज्ञानां लौकिकत्वादिति। अनेकस्मिभनेका वा शक्तिरस्पति विग्रहः । भरच्छेदकभेदेखि लापवारयतिरेकैव, आँपाधिको भेद इति प्रवादस्तु उपाधि- ·८७ १पा. ३ आ. शब्दकौस्तुभः।- भिन्न इत्यत्र पर्यवसन्न इति मतेनाऽऽयः पक्षः । उपाधिस्थि- त्यधीनस्थितिको जीवब्रह्मभेदवदुपधेयेपि भेदोस्तीति भतेन द्वि- तीयः कल्पः । नकोपधाया इति पुंवद्भावनिपेवस्तु नास्ति । तद्धितबुग्रहणं कर्तव्यमिति वक्ष्यमाणत्वात् । अवछेदः सं. कोचः । स च यद्यपि शक्तनिरवयवतया न सम्भवति तथा. पि तदितरस्मिस्तात्पविरहएव शक्तिसङ्कोचोत्राभिमतः । स. र्वे सर्वार्थवाचका इत्यभ्युपगमेपि तात्पर्य क चिदेवत्यस्य निर्विवा- दत्वात् । शक्तिः पर कारणतापरपर्याया सर्वत्र दुर्वारेत्युक्तम् । न चैवमन्यायश्चानेकार्थत्यमित्यस्य निर्विपयता । पौरुषपसङ्के- तनिरपेक्षस्य प्रसिद्धतरसम्बन्धस्य विना प्रमाणं पहपु न क- ल्पनामिति तदर्थात् । गौणमुख्यविभागोपि प्रसिद्धयासिद्धि- निबन्धन एव । गान्यादीनामसाधुतापि सङ्केतविरहे सत्येव । अत एव प्रसिद्धपि पक्षे गोण्यादीनां गोण्यां साधुत्वमस्त्येवे- त्यन्यत्र विस्तरः । उक्तं च । व्यवहाराय नियमः संज्ञाया: संज्ञिनि कचित् । नित्य एव तु सम्बन्धो डित्यादिपु गवादिव- ।। वृद्धयादीनां च शास्त्रेस्मिन् शक्तयवच्छेदलक्षणः । अकृ- त्रिमोभिसम्बन्धो विशेषणविशेष्यवदिति ॥ वस्ततस्तु साध्व- साधवहिर्भावपक्षेप्येषामनुशासनविषयतास्त्येवेति पस्पशायां सा- धुत्वनिर्वचनप्रसइनोपपादितम् । तस्मात्सर्वथापि कुत्वं भामोत्ये- चेति चेत् । सत्यम् । अयस्मयादीनि छन्दांति भत्वप्रवृत्या कुत्तोपयोगिनी पदसंज्ञा प्रतिवध्यते । जश्त्वविध्येकवाक्यताप- ना तु पदसंज्ञास्त्येव । समुष्टुभासमकवागणेनेत्यत्र तु विपरीतम् । कुत्वं पदत्वमस्ति जस्त्वे तु नोति विषयभेदेन संझायमस्तीत्यंशे परं दृष्टांतता योद्धया । तेनोपदेशे- जनुनासिक इदित्यादौ कुत्वाभावो जस्तं च सिद्धयति ।

·[१० ४८ शब्दकौस्तुभः । छन्दसि विहितस्य सूत्रे कथं प्रवृत्तिरित्याभाय छन्दोवत्सूत्रा- णि भवन्तीनि भाप्यम् । इष्टिरियं भाष्यकृतः । यद्वा। छन्दःशब्दः स्वर्यते । स्वरितेनाधिकारः, अधिक कार्य गौणस्यापि ग्रहणमि- त्पर्यः । तेन छन्दोवापि तत्तकार्यप्रवृत्तिर्बोध्या । संज्ञापस- मावेशस्तभयसंज्ञान्यपीति वक्तव्यामिति वात्तिकवचनात् । षष्ठीयुक्त इति सूत्रे छन्दसि वेति विभज्य एका संज्ञेति निय मस्य छन्दसि विकल्पनादा ! यहा । अयस्मयादीनीत्पनेनोभय- संज्ञाप्रयुक्तकार्यभाजः समुदाया निपात्यन्ते । न तुमकृता भसं. जैव विधीयते । अत एव काविशेपपुरस्कारसम्भव इति बोध्य म् । तस्मात्कुत्वं नेति स्थितम् । कुशब्दस्याणदिदित्यनेन सं शात्वेन चिनियोगात्तत्र च प्रागुक्तरीत्या मतभेदसत्वाग्जातिवि- शेषः प्रवृत्तिनिमित्तम् । व्यक्तिविशेपोपहिता सनव वा । शब्द- स्वरूपं.वा। तस्यापिग्राह्यत्वं ग्राहकत्वं चेति पस्पशक्तिरीत्या व्यक्ति- विशेषणतया भानाभ्युपगमात् । तथाचोक्तत्रितयान्यतममिहत्व- प्रत्ययार्थः । प्रकृतिजन्यबोधे प्रकारीभूतत्वं प्रयोगोपाधिमाश्रित्य तथाभूतधर्मस्य त्वतलर्थताया वक्ष्यमाणत्वात्। यद्वा । प्रकृतिः शब्द- स्वरूपपरा तत्प्रवृत्तिनिमित्तवेतुत्वतलादीनां शक्तिरेवेति मतान्त. रमपि वक्ष्यते । उभयथापीह त्वात्ययेन स्वार्थाश्रयाककारोल- क्ष्यते। सेन कृत्वं नेत्यस्य ककारादेशो नेति पर्यवसितोर्थः । आह च। सामान्यान्यभिधीयन्ते सत्ता वा शिपिता ! संज्ञाशब्दस्व- रूपं वा प्रत्ययस्त्वतलादिभिरिति । इत्थं पदवियाग- पदसाधुत्वं चोक्तम् । वाक्यार्थस्तु संज्ञासंझिभावः । तथाहि । समानविभ- क्तिकनामार्थयोरभेदान्वयम्य व्युत्पन्नतयाऽऽकारादयो वृद्धि प्र. त्यभेदेन संसर्गेण विशेष्याः । विरूपोपस्थिनिस्तु विशपणीभूतं भन्दस्वरूपमादाय बोध्या । एतेनेन्द्रो मरुत्वान्मवेत्यादि व्या.

·१पा.३ आ. शब्दकौस्तुभः। रूयातम्।न तु तत्रापि मरुत्त्वदादिशब्दानां तत्तद्वाच्ये लक्षणति ग्रा- छम् । उक्तरीत्या लक्षणां विनवोपपत्तेः। अत एवोद्भिदधिकरणे विशिष्टविधिपक्ष मत्वर्थलक्षणामसङ्गेन दूपयित्वा नामधेयत्वं सिद्धा- न्तितम् । अन्यथा नामधेयत्वेपि लक्षणायास्तुल्यतया ऽधिकर- णस्यासम्भवक्तिकतापत्तेरिति दिक् । स्यादेतत् । किमादैज्मा- प्रस्य वृद्धिसंज्ञा आहोस्विद् वृद्धिशब्दमावर्त्य वृद्धिरिति ये आ- दैचस्ते वृद्धिसंज्ञा इति व्याख्यानाल्लुकलुलुप्संज्ञावत्तद्भाविता- नामेवेति । नाद्यः । सर्वभासः सर्वकाक इत्यादावुत्तरपदवृद्धौ सर्व चेति सूत्रेण पूर्वपदान्तोदात्तत्वप्रसङ्गात् । इप्यते तु समास- स्पेत्यन्तोदात्तः । न च सर्वस्य सुपीत्यायुदात्तता शंक्या । सतिशिष्टेन समासस्वरेण वाधात् । सर्वस्तोम इत्यादौ तु बहु- चीही प्रकृत्या पूर्वपदमित्यनेन समासान्तोदाचत्वे वाधिते सर्व- स्य सुपीति भवत्येव । इह तु कर्मधारयत्वात्समासान्तोदाचत्वमे- वेति बोध्यम् । किं च तावती भार्या यस्यति बहुवीही तावद्भा. र्यो न सिद्धयेत् । दृद्धिनिमित्तस्य च तद्धितस्येति पुंवद्भावमति- पेधप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । शालीपो मालीय इत्यादौ वृद्धल- क्षणस्य च्छप्रत्ययस्यासिद्धिमसगात् । किं चैवमामूमयं शालम- यमित्यादौ नित्यं वृद्धशरादिभ्य इति नित्यो मयद् न स्यात् । किं चामगुप्तायनिः शालगुप्तायनिः, उदीचां वृद्धादगोत्रा- दिति वृद्धलक्षणः फिञ्न स्यात् । ननु प्राचामवृद्धारिफन् वहु- लमिति फिनाप्येतत्सिद्धम् । नत्र फिफिनोः स्वरे रूपे वा विशेषोस्ति । नित्यादिनित्यमित्यायुदात्तस्योभयत्राविशिष्टत्वा- त् । न चामगुप्तायनीभार्य इत्पन वृदिनिमित्तस्य च तद्धित- स्यारतविकारइति पुंबद्भावप्रतिपेसिद्धये फिलेव कर्तव्य वाच्यम् । जातेश्वेत्यनेनापि प्रतिपेसिद्धः। न चामगुप्तायनेच्छा. . १२ ·शब्दकोस्तुमः । त्रा इति वृद्धान्छे विवक्षिते फफिओरन्यतरस्यामिति लम्पिक- ल्पनामगुतीया आम्रगुप्तायनीया इति द्वैरुप्यमिष्टं सच्च मिर्च विना न सिध्यतीति वाच्यम् । फफिओरित्पत्र यूनीत्पनुहत्या त्वदुदाहृतरूपयस्य सिद्धान्तेप्यसम्मतत्वात् । अत एव तत्र न्येवोदाहतम् । यस्कस्यापत्यम् । शिवादिभ्योण् । यास्कात स्थापत्यं युवा अणो ध्यच इति फिञ् यास्कायनिः तस्य छात्रा यास्कीया यास्कायनीया इति तस्मारिफनापि सिद्धौ किपर्व फिवष्यतइति चेत् । उच्यते । उक्तरीत्या रूपसिदावपि माला- मुदीचा वाचार्याणां स्वस्वमतमन्यतिरेव तावशेषासिद्धान्त दीचामामूगुमायनिरिटः माचां त्वनिष्टः । उक्तरीत्या तुदीचा न सिद्धयेत् । भाचां तु सिध्येदिति स्पष्ट एवोभयोरपि स्तमतम- यत्रः । तथा च ऋतो भारद्वाजस्येति सूत्रे जहर्येत्यादौ गुणे रपरत्वे च कृते ऽनजन्तवादचस्तास्वदित्यस्याप्राप्त नियमानु. पपत्तेतो भारद्वाजस्येतीदं विधायकं स्याचतश्च पेचियेत्यादा. विण्न स्यादिति दूपणे माप्ते अनस्तास्वत्यल्पनिटो नित्यं भार• द्वाजस्य । उपदेशे सतः भारद्वाजस्येलेव । तत, ऋतभारदा. जस्येति निवृत्तम् । एरं च सकललक्ष्यसिदिरिति गनभान समाधाय भाष्यकारो वक्ष्यति । सिध्यत्येवम् । अयं तु भारदाना सस्मान्यतात्मच्यारितो भवतीति । अत एवापस्तास्वदित्यमो. पदेशत्तत इरोमदुपदेशनदणमपठप्प सिदान्तपिप्पतीनि दिए । पि फिनि सत्याघ्रगुप्मापनरपत्य कस्सितमित्यर्षे सातीर. गोत्र 'फ' ति एटको न स्याताम् । स फिर गृपने न हफिन् दृढादित्सगिकारादिनि स्थितम् । तसभामगुप्तागनी- प.आम्रगुप्तागनिक इनि न पार न प मन्द मुषामा- पायापनिः फिलः स्ना इति यूनी अपाणामेर परिगणनाद.

·१पा. ३ आ. शब्दकौस्तुभः । न्येभ्यश्छठको न भवतएवेति वाच्यम् । भाप्यकृता परिगणन. स्यानाश्रयणात् । अन्यथा ऽत्रैव सूत्रे सौवीरेविति किं, कायतिरितिप्रत्युदाहरणयं न सद्गच्छेत । तैकायनि- शब्दस्य तत्रापाठात् । अत एव यूनि लुगित्यत्रोदाहियते । ति- कस्यापत्यं तिकादिभ्यः फिञ् तैकायनिः तस्यापत्यं युवा 'फेश्छच ' तैकायनीयस्तस्य छात्राः युवप्रत्ययस्य लुकि कृते वृद्धा- च्छा कायनीया इति । न हि सति परिगणने तैकायनेश्छः सम्भ- वति न वा तल्लोपः । अत एव यूनि लुम्मूत्रे स्थित्वा परिगण, चीनमिति इरदत्तादयोप्याहुः । अपि च फित्र सत्यान. गुप्तायनेरपत्यं युवा माग्दीव्यतोण् । तस्य ‘ण्यक्षत्रिपार्पत्रितो यूनि लुगाणो' रिति लुक्याम्रगुप्तायनिरित्येवं रूपं पितरि पुत्रे चेप्यते । फिनि तु सति तन्न स्यात् । नितः परताभावात् । न चाब्राह्मणगोत्रमात्रायुवपत्ययस्योपसख्यानमिति तत्सिदिया- ह्मणगोत्रे तदप्रवृत्तेः । किं च तद्भावितग्रहणपक्षे मालादीनां चे- त्पनारम्भणीयं स्यात् । प्रस्थे वृद्धमकादीनामिलनेनैव पूर्वप- दायुदात्तत्वसिद्धेः । अपि च वृद्धिशन्दे तन्त्रावृत्यायाश्रय- णागौरवम् । मृजेदिरित्यादिविधिपदेशेवितरेतराश्रयणपरि- हाराय सूत्रशाटकवद्भाविसंज्ञा विज्ञेया स्यादिति चापरं गौरव- मिति । अत्रोच्यते। आदज्मात्रम्य वृद्धिसंज्ञा । नच सर्वभासादा- वुक्तदोष स्यादिति वाच्यम् । उत्तरपददौ सर्व चेत्यत्र युत्तरपदग्रहणं स्वर्यते । स्वरितेनाधिकारी विज्ञायते । तेनो तरपदस्पेत्यधिकृत्य या वृद्धिर्विहिता सैव गृह्यते । यथा मपाचालः मुसज्जिनपदस्येति वृदिः । इदं च त- द्भावितग्रहणेप्यवश्यं वक्तव्यमेव । अन्यया सर्वः कारकः सर्व- कारक इत्यादावतिमसक्तः। एवं तावदार्येप्यदोपः। तन्वायत्त्या.

·शब्दकौस्तुभः । धाश्रयणेन वृद्धिशब्देन विहिताया वृद्धर्यत्रिमित्तं तत्रैव पुनाव- प्रतिषेधात् । वृद्धिशब्देन च विधौ कृत्स्ना वृद्धि. प्रायतइत्या शयेनैवोक्तं भाष्ये । यत्कृत्स्नाया वृद्धनिमित्तमिति । न व याकरणमार्य तथा सौवश्वभार्ये ऽतिप्रसनः । फलोपहितस्यैव निमित्तत्त्वेन विवक्षितत्वात् । ऐचौ प्रति फलोपधानमप्यस्तीति चेन्न । तयोर्वृद्धिशब्देनाविधानात् । के चित्तु यावद्वृद्धिजनन· योग्यत्वे सति किञ्चित्फलोपहितस्तद्धितो निमिचशब्देनोच्य- ते । वैयाकरणे तु ऐचं पति तदितो न निमितं निषधसभियो- गशिघृतामात्रेणातिप्रसङ्गभवात् । तेन वैयाकरणभार्ये नातिप्रसक्तः। परिपदोग्यः पारिपद्या भार्येत्यादौ त्वाकारमानोपहितत्वपि स्व- रूपयोग्यता सकलादप्रत्यस्तीत्याहुः। तस्मात् आवृत्तौ गौरवाप- तेःशालीयादेरसिद्धितः।मालादीनां चेति लिनाध्याप्सिन्यायात्तथै- व चु॥ भाविसज्ञात्वविज्ञाने गौरवाह निश्चितम् । आदज्मात्र- स्याविशपाइदिसंज्ञा विधीयते || अनर्थक साध्वनुशासनं प्रयो गनियमार्थमादेशार्थमागमार्थ विशपणविशध्यभाषार्थ चेदं सूत्र- मिति पटपक्षी तु भाप्यएव निराकृतत्वादसम्भवदुक्तिकत्वाच्च नेह तन्यते। संज्ञासझिभावे सत्यपि का संज्ञा का संजीत्यत्र ता- पर्यग्राहकास्तु वहवो न्यायाः । तथाहि । यच्छन्दयोगः माय- म्पमित्यायुद्देश्यलक्षणम् । तच्छब्द एवकारश्च स्यादुपादेयलक्षण, मित्यभिगुक्तोक्तस्तथैवानुभवाच्च मायम्पन्तावत्सद्वित्वे लिहत- चादेहगुण इत्यादौ स्पष्टमेव । वृद्धि संज्ञासूत्रे तु भाला दिन- न्दस्यादा प्रयोगेपि पक्ष्यमाणैन्यायान्तररादेचा संहिचे नि- णीत सत्यादैज्वृद्धिरित्याकारकपदानुपूर्वीशानानन्तरमेष वा- क्यार्थबोधाभ्युपगमात्तजनकीभूतानपूर्वाशाने आंदैचामेव माथ- भ्याम पभिचार.1 पदानुपूर्व शानमेव चासचिज्ञानमित्युच्यते।

·१पा.३ आ. शब्दकौस्तुभः । इदं च शाब्दबोधे हेतुरिति येर्नेष्यते तेपामासन्नानासन्नकयो- च्छेदः स्यात् । पदसमूहालम्बने सकलपदानां पदार्थस्मरणे च सकलपदार्थानां विषयत्वाविशेपात् । आवृत्तिश्च संसात्वे लिङ्ग- छ । व्यवहारार्थमेव संज्ञाकरणात् । भेदाभेदाभ्यामपि संशित्व- संज्ञात्वे क चिनिर्णीयेते । वहूनां त्येका संशोचिता । लाघवात् । न त्वेकस्य वहयः संझा गौरवात् । न्यूनाधिकव्यक्तिकास्तु वहळ्यः संज्ञाः इप्यन्तएव । तत्तत्मयु- क्तकार्यवैलक्षण्यात् । कृत्कृत्यमत्ययसंज्ञावत् । तदिततदानमत्य- यसंझावच्च । लध्यक्षरतमपि टिशुभादौ संज्ञालिङ्गं यथायथं वो- ध्यम् । इह त्वावृत्या ऽभेदेन च वृद्धिशब्दः संज्ञेति स्थिते तह- लेन श्रुतानुवभिडादादैचा भायम्यमपि योजनीयम् । यदा । स्वेच्छया संज्ञाः क्रियन्ते इति पक्षं विहाय व्यवहाराय नियम इति पक्षे योज्यम् । आद्योप कार्यकालपताश्रयणेन वा समाधेयमि- ति दिक् । एतेनार्दधातुकं शेषः कदतिङ् अपृक्तएकाल्म- त्ययः स्वरूपंशन्दस्य अणुदित् तपर आदिरन्त्येन येनवि- घिस्तदन्तस्यैत्यादापि व्यभिचार उद्धृतः तत्रापि विपरीतानुपूर्वी- कल्पनात् । कल्पकत्वस्य च मोगवोक्तत्वात् । पक्षान्तरैरपि समाश- नाच्चाअत एव स्थानिवत्स्त्रे वत्करणहिमर्थमित्याशङ्कय स्यान्या- देशस्य संज्ञामा विज्ञायीति भाष्यमप्युपपन्नम् । यत्त्वपृक्त एकालि. ति परिभाषा न तु सञत्युक्तम्। तद् वृद्धयादावपि सुवचमा अपृक्तसं- शायां हल्ग्रहणं स्वादिलोपे हलो ग्रहणामिति वात्तिकस्य तदाप्य- स्य च प्रतिकूलम् । तस्मादुक्कैवगतिः समीचीनेति दिछ । नन मृजेर्वृद्धिरित्यादावन्योन्याश्रयः संनया हि विधिषिहितानां च संश तिनच मालादी संज्ञाभवृत्तिसंभवे सतीह भाविसंज्ञाविज्ञा- सम्भवति । तस्माद वृदिशन्द एवादेशः स्यात् । अन्य ·7 . शब्दकौस्तुभ 1 [१० अ वृद्धिसंझावृत्तारपि मालादिशब्दान्तर्गतस्याकारस सस उत्कृष्ग्रेड विधातुपरक्यत्वादिति । अत्राहुः । माष्ठीत्यादौ सिदस्यैवाकारस्य मृज्युपदेशादसाघुले प्रसक्ते धुत्वं मजेईदिरित्यादिना बोभ्यते न त्वपूर्व आकारो भाष्यते। येनान्योन्याश्रयः स्यात् । उक्तं च वार्तिककता । सतो . दयादिषु निमित्तभावात्तदाश्रय इतरेतराश्रयत्वादमसिद्धिः सि दं तु नित्यशन्दत्वादिति । अथ लक्षणैकचक्षुष्कः कश्चिन्या- करणवलेनैव मार्टीत्यादिपयोगेषु व्युत्पित्सेत तथापि न क्षतिः। शालामालादावाकारे श्रुते आत्वसामान्यलक्षणप्रत्यासत्या मार्टी. त्यादिप्रयोगसमवायिनां सर्वेषामाकाराणां वृद्धिशब्दवाच्यता. ग्रहात् । सामान्यलक्षणानभ्युपगमपक्षे त्वात्वजानौ शक्तिन हात् शक्यनुभवपदार्यस्मरणवाक्यार्थबोधानां समानप्रकारकत्वे. नैवातिप्रसङ्गभङ्गाभ्युपगमाद्वा । अन्यथा गेहे घटोस्तीति वाक्या- दप्यपूर्वव्यक्तिर्न गृह्यतेति दिक्ाअत एव नवेतिविभापति सूत्रे भाष्य- कारो वक्ष्यतिीसाधुत्वस्य विधेयत्वे विभाषारित्यादिना तस्यैव विकल्पापत्तिातस्मात्सम्प्रसारणायेव विकल्प्यतइतिाएव लडा- दिविधौ गति ।न चवं साध्वनुशासनस्वभाः । साधुत्वविशिष्टस्यैत्र सर्वत्र लक्षणया विधानमिति कृन्मेजन्तसूत्रे विवरणकारादिभिरु- तत्त्वात् । केबलविधानपि यदिह परिनिष्टितं तत्साध्विति थु तार्यापत्ति प्रकल्प्य वाक्यात्साधुत्वसिद्धेश्च । इह च प्रत्येक पाक्यपरिसमाप्तिः ! मालादीनां चेत्यादिलिजात् । ब्राह्म जा भोज्यन्तामित्यादौ तथा दर्शनाच्च । यद्यपि गर्गाः शतं दंयन्तामित्यादी समुदायेपि वाक्यपरिसमाप्तिदृश्यते । गुण- कर्मभूतानामपादानस्थानापनानां गर्गाणामनुरोधेनेप्सिततमकर्मत- या मधानभूतस्य शतस्यावृत्ययोगात् । तथापीह शाने या ·११.३ आ. शब्दकौस्तुमः । - विना समुदाये शाखें न समाप्यते। अत एव उभे अभ्यस्त सहति सहग्रहणं वार्तिककृतक्ष्यति । भाष्यकारस्तूमेग्रहणमेवैतदर्थ- मिति वक्ष्यति । अन्यथकाचो दे इत्यनुवृत्या सिद्धः किमुभेग्रह- णेन । संयोगसंज्ञायां समाप्तसंज्ञायां च महासंज्ञाकरणमेवान्वर्ध- ताविज्ञानार्थमिति यत्नः । अत एव सह सुपेति सहग्रहणं योगविभागेन तिइन्वादिसमासविधानार्थमिति स्थापयिष्यते । इह तपरकरणमैजर्थमीदेदितिवदुचारणार्थमसंदेहाथ चेति प्रप- ञ्चितमेोङ औजितिसूनयोः । यचिहोक्तं वार्षिककृता । आ- कारस्य तपरकरणं सवर्णामिति, तत्तु भेदका गुणास्तपर- सूत्र चानणि विध्यर्थमित्यभिमेत्य भाष्ये त्वभेदका गुणा इति स्थितम् । गुणा उदात्तानुदात्तस्वरितानुनासिका नान्त- रीयकतयोन्चार्यमाणा अपि यत्नं विना विवक्ष्यन्तइत्य- थः । अनहुदात्तोऽहुदात्त इत्यादाबुदात्तंग्रहणं चेह ज्ञापकम् । अन्यथा खुदात्तमेयोच्चारयेल्लाघवात् । ननु यद्यभेदका गु- णास्ताहि यद्वक्ष्यति भाग्यकारः इंन्यादेशस्य पयः स्थानिवद्भा- पादनुदात्तत्वादिदमतिपेधे मासे तद्वारणाय वध्यादेशे उदात्तनि- पातनं करिष्यते । तया चैकाच उपदेशइति सूत्रे एकाग्रहणं न कर्तव्यमिति । तदेतद्विरुध्येत । अविवक्षाप्रसद्गात् । अ- योच्येत । तत्रापि स्यानेन्तरतम इति वचनादादेशस्य यः स्व स प्राप्तस्तस्मिन्नुचारयितव्ये उदात्तोच्चारणं यत्नेन विवक्षा- थे शायतइति । एवमपि यक्ष्यति पष्ठे चतसर्यादातनि- पातनं करिष्यते स निपातनस्वाथतुरः शसीत्यस्य वारको भ- विष्यतीति तद्विरु येत । चतुरन्दो व्युत्पत्तिपो न संग्या- या इति फिदसूनेणाादाचः चतेरुरनिति व्युत्पादनैपि नित्स्व- रेणादात एव । तत्स्थानिकस्य चतसूभन्दस्यापि म्यानिस्त- ·शब्दकौस्तुमः । [१ ० रेणादात्तस्योच्चारणोपपचौ 'पतरः सीत्येतद्वाधावा- योगात् । अपि च अस्थ्यादीनामप्याधुदाचत्वादन्ता- देशस्थानडोपि स्थान्यनुरूपेनुदात्तएवोच्चारणीय उदातो. च्चारणं विवक्षार्थ भविष्यतीत्युदात्तग्रहणं निष्फलमेव, प्रत्युत क्रियमाणं तयत्नाधिक्येप्यविवक्षा सापयेत् । यद. प्येकश्रुत्या सूत्रपाठात्क्व चिदुदानोचारणं विवक्षार्थमिति, तदपि चिन्त्यम् । एवं सत्यनडोप्युदानोच्चारणनैव सिद्धावुदात्तग्रह- णवैयापतेः । उक्तज्ञापनासम्भवाच्च । तयाहि । किं झा. प्यम् । स्वशब्देनानुपाची गुणो न विवक्ष्यतइति । आहोस्वि- दसति यत्नविशेपे न विरक्ष्यतइति । आये निपातनवरो विवक्ष्येत । अन्त्ये तूदात्तोच्चारणएच विवक्षाहेती यलविशेषे स्थिते कथं शपकोत्थानं मूलशैथिल्यात् । तस्माद् गुणानाम- भेदकत्वप्रतिपादकमत्रत्यं भाप्यमुत्रग्रन्थविरुद्धमेवेति चेत् । उच्यते । विभापा छन्दसीति चैकल्पिकमैकश्रुत्समझीकृत्य पक्षा. तरैरपि परिहारा भवन्तीति न्यायेन तत्र तत्रायुदात्तीनपाननं करिप्यतइत्युक्तम् । इह तु त्रैवर्पण मूत्राणां पाउमाश्रित्य सरू. पेणोपात्तस्य गुणस्य नान्तरीयकत्वेनाविवक्षितत्वसम्भवादात- ग्रहणं झापमित्युक्तमतो न विरोधः । यदा । अशदिन- वर्णस्येत्पत्रानग्रहणेनैव सिदे गुणभिमानां यक्लाना संग्राम क्रियमाणपण्ग्रहणं गुणानां भेदकतामविज्ञापपति । भेदका- भेदकन्यपसयोष नातिव्यक्तिपायोरिव लक्ष्यानरोपाव्यवस्थेत्य- तं ममत्र । तिन भेदर स्वपक्षाप्रपणेनापुदाननिषाननं करि- प्यात्यादि भाप्पं बोध्यम् । भन एर दमापदापर्व भटन आरिममागिन्यादी पानुनासिको न मरनि । नरणप्राण एलो यपामिति सोपे अस्पतरस्परिहणानामहापनामिप.

·१ पा ३ आ ११२ शब्दकौस्तुभ । तमिति चेत् । न । उभयज्ञापकत्वेप्यविरोधात् । नोकैनै- कमेव ज्ञाप्यमिति नियमः । यावता विनानुपपत्तिस्तस्य सर्वस्य ज्ञाप्यत्वात् । अत एवाऽऽत्वविकल्पः कृतात्वस्य पदसंज्ञा चेत्यु- भयमप्यष्टनो दीर्घादिति दीर्घग्रहणेन ज्ञापयिष्यते । अत एव च संहितायामित्पधिकारेण संहिताया अनित्यत्वं कालव्यवायेप्या नडादिप्रवृत्ति चेत्युभय ज्ञाप्यतइति दिक् । एव चाकारस्य तप- रकरणं सवर्णामितीहत्यं वार्तिकमपि भेदकत्वपक्षण साध्वेव । भाप्पे तु पक्षान्तराभिमायेण ऐजर्थन्वमुक्तम्, तदपि यथोदेश- पक्षे बोध्यम् । आदेचा संज्ञाविधावनुवाद्यसेन सवर्णग्राहकत्व प्रसक्तेः। कार्यकालपक्षे तु विधिवाक्येनैव वृद्धिसंज्ञा विशिष्टाना मादैचा भाव्यमानतया सवर्णग्रहण न प्राप्नोत्येव । यथा च ज्योतिष्ठोमराजनूयादिशब्दानां यागविधावेव सामानाधिकरण्या- नामधेपत्वावगतिर्न तु वाक्यान्तरेण तथास्मिन्पक्षे वृद्धयादीना मपि, वृद्धिरादैनिति सून त्विकोगुणवृद्धीतिवत्पदोपस्थाप- कम् । उपस्थाप्यस्य सज्ञितया पर संज्ञासूनव्यवहारः । आध- पक्षे तु पन्न दुःखेनेत्यादौ स्वर्गशब्दार्थावगमवादिदेव वृदयादि- शब्दार्थावगम इति विशेषः । तदयं निर्गलित मूत्रार्थः। कृताना- मकृताना चादैचा प्रत्येक वृद्धिसंज्ञा स्यात् । आश्वलायनः । ऐ- तिकायनः । अश्वलेतिकशब्दाभ्या नडादित्वात्फरयादिवृद्धिः । उपगौरपत्यमौपगुवः ॥ अदगुण ।। अदेडा गुणसज्ञा स्यात् । तपरकरणमिह स धार्थम् । तेन तरतीत्यत्राकार एव न तु कदा चिदाकारः । न च प्रमाणन आन्तर्येण नियमसिद्धिः । रपरत्वे कृते एकस्याध्यर्द्धमा प्रत्वादपरस्यातीयमानत्वात् । पचन्ति चेता स्तोता ।। इको गुणवृद्धीपत्रे व्याद् गुणो भवति वृद्धिर्भवतीति तत्रे . १३ ·९८ शब्दकौस्तुभ । [१ अ. के इति पठचन्तमुपस्थित बोध्यम् । चेता स्तोता। अहापादि- सादि। इक इत्युक्तेर्नेह । याता ग्लायति उम्भितेति । तथाच वा- त्तिकम् । इग्रहणमात्सन्ध्यक्षरव्यञ्जननिवृत्त्यर्थमिति । ननु नै , सानि सन्ति प्रयोजनानि झापकेनानिकां घ्यावृत्तिसिद्धेः । तथाहि । अकारस्य पचतीत्यादौ शान्तिपञ्चाश्रित्य यथाक्रम पुगन्तेति सार्वधातुकार्द्धधातुकयोरिति च सूत्रेण सत्यपि गुणे रूपे विशेषो नास्ति । अचिकीपीदित्यादौ त्वतोलोपेन वृद्धिा- ध्यते ण्यल्लोपाविति पूर्वविप्रतिपेषस्य वक्ष्यमाणत्वात् । सूत्रा- रम्भपाप होपैव चिकीर्षक इत्यादी गति ।अचाणितीत्यत्र नि- दिष्टस्थानिकत्वेनेकपरिभापाया अमवृत्तेः । अयासीदित्यादौ तु सिचिवृद्धौ सत्यामपिन क्षतिः । वस्तुतस्तु सा परत्वात् सगिड्भ्यां बाध्यते । येन नामाप्तिन्यायेनापवादवाहाध्यतइति तु नि ष्कर्षः। न च याता वातेत्यादावातो गुणप्रसङ्गः। गापोटगिति टकः कित्त्वेनाकारस्य गुणो न भवतीति ज्ञापितत्वात् । तद्धि कित्त्वं सामग इत्यादावाल्लोपार्थ क्रियते । यदि त्वाकारस्य गुणः स्या त्तहि द्वयोरकारयोः पररूपेण सामग इत्यादिरूपसिद्धौ कि कि- त्वेन । न चेह चिकॉर्पक इत्यादावि परत्वादांगत्वान्चातो लोप एवोदाहर्तुमुचितो न तु पररूपमिति वाच्यम् । तावतापि झापकत्वे वाधकाभावात् । वस्तुतस्तु नेह लोपेन भवितव्यम् । तत्र हनुदात्तोपदेशेत्यतोनुवृत्तेनोपदेशग्रहणेनाद्धधातुकस्य विशे. षणादाईधातुकोपदेशे यदकारान्तं तस्यातो लोपो विधीयते । अन्यथा गतो गतवानियादारतिमसगात् । न चासिद्धवत्सूत्रेण निर्वाहः । तस्य भाष्यकृता प्रत्याख्यास्यमानत्वात् । किं चाप 'पय गती, आभ्यां विवप्यत् पदिति रूपं माधवादिभिरुदाहृतं त- दपि यथाश्रुते न सिद्धयेत् । तस्मादपदेशानुवृत्तिरेव शरणम् ।

·. ११. ३ आ. शब्दकौस्तुम । कथं तहि धिनुतः कृणुत इत्यादावतो लोप इति चेत्।सन्नियोगशिष्ट- तया उप्रत्ययोपदेशवेलायामेवाकारस्यापि वृद्धधारोहादिति केचि- ताअन्ये तु धिन्विकृण्व्योरचति सौरक्रमानुरोधात्मथममकारादेशस्त- दनन्तर चशब्दाकृष्ट उमत्यय इति नोक्तदोप इत्याहुः। नन्वेवं सा- मगायेत्यादविकादेशस्य पूर्वान्तत्वेनग्रहणादातोधातोरित्यालोपः स्यादिति चेत् । अत्र कैयटः । अकारमाश्रित्य कृतो यशब्दः सन्निपातपरिभापया लोपं न मवर्चयति । दीर्घत्वं तु कटायेति निपातनाद्भवतीत्येओमूत्रे स्थित्वा समाहितवान् । तस्यायमा. शयः । यादेशे हि इस्वत्वविशिष्टमत्वं प्रयोनकम् । तद्विधावत इत्यनुवृत्ते । तत्र यद्यपि दोर्पण हूस्वत्वांशो निवर्तितस्तथाप्य- त्वमात्रमादेशप्यनुवर्तते । तदपि चेल्लोपेन नियन्येत तर्हि परि- भापाविरोधः । दीर्याशे परं ज्ञापकात्परिभाषा वाध्यते । न चैव- मंशान्तरेपि तहाधोस्त्विति वाच्यम् । तदवाधेप्युपपचः । प्रकृत- सूत्रे एओड्सूत्रे च गापोष्टकः किचस्यानन्यार्थतां वदन् भाष्य- कारश्चात्र प्रमाणम् । एतेन शुभंयाशब्दस्य नपुसके इस्वत्वे हे- र्यादेशे दीर्घ च सत्यातोपातोरित्यालोपे च शुभंय्य इत्यादि मा- धवोदाहतं भाष्यविरोधाचिन्त्यम् । अत एव नपुंसके श्रीपं झा. नवदिति ग्रन्थं श्रीगयेतिरूपपरनया यथाश्रुतमेव समञ्जसं भक्त्वा माधवानुरांधेन मायेण झानवदिति ब्याचक्षाणा अपि प्रत्युक्ता । तथा ग्लायतीत्यादौ सन्ध्यक्षराणामप्युपदेशसामर्थ्या- द् गुणो न भविष्यति । इतरथा हि एकारमेवोपदिशेत् । मात्रा. लावविरपि प्रक्रियालाघवसत्त्वात् । न चैवमायादेशोपि न. स्यादिति वाच्यम् । यं विधि मत्युपदेशो ऽनर्थकः स विधि : ध्यते यस्य तु विनिमित्तमेव नासौ वाध्यतइति न्यायात् -1... गुणं प्रति बैकारोपदेशो ऽनयंका । ग्ले इत्यस्यापि सुपठत्त्वात् ।

·शन्दवास्तुम । आयादेशस्य तु निमित्तमेव । न च ग्लायइत्येव पठातामिति वाच्यम् । तथा सति हि त्वया ग्लायतइति रूपं न म्पात् । यकारद्वयश्रवणमसात् । नग्लाविलायसिद्धयापत्तश्च य. तु एकाजजन्तत्वाभावादिदमसङ्गेन ग्लातेत्यादिन स्यादिति । नम । अनुदानोपदेशेप्पा सुपठत्वात् । न चैवमग्लासि. शामिलायसिद्धि, रनादन्तत्वेन सगिटोरसम्भवादिति वा घ्यम् । लोपो व्योरिति यलोपे कृते सगिटोः सुलभत्वात् । सभिपातपरिभाषा त्वनिवेति कृतितुग्ग्रहणेन झापायप्यते । तेन चलसनिपातेन कृतो यलोपो पल्सन्निपातवियातकमपीटं प्रव- तमिप्यत्येव । अनित्यताश्रयणेनैव हि दाक्षिः गोद इत्यादा- धदातीर्लोपः । अन्यथा इकप्रत्ययौ प्रति तयोरुपजी व्यत्वाल्लोपो न स्यात् । अस्तु वा सन्निपातपरिभाषाश्रयणा- दग्लासिष्टामित्यादि न सिध्येदित्यपि यान्तोपदेशे दोषान्तरम् । सर्वथापि संध्यक्षराणामुपदेशसामर्थ्याद गुणो न । आयादयस्तु भवन्त्येवेति सिद्धमास्यादेतत्।आदेच इत्यात्वमपि ताई वा यता, नजपदेश आत्वस्य निमित्तम् । ग्ले इत्युपदेशेपि तस्य सुकरला- न्। शिति गुणेनाचित्यात्वेनैचोपदारे मासे ऐजुपदेशसामध्येन गु- णात्वयोर्मध्ये कतरद्वाध्यं कतरनेत्यत्र विनिगमनाविरहेणोभय. माधधौव्यात् । न चैवमात्वविधैः कोरकाश इति वाच्यम् । घेद पाने शो तनूकरणे इत्यादरवकाशस्य स्पष्टत्वात् । नन्वेवमादे- ड् इत्येव ब्रूपात् । तथा चैज्नहर्ण निरवकाशमेवेति चेत् । "न | उत्तरार्थत्वात् । मीनातिमिनोतीत्यत्र ह्येच इत्यनुवृत्त्या आ- कारान्तानामेजन्ताः प्रकृतप एजन्तानामपीकारान्ता इति घुसंज्ञासूत्र वार्तिककारः स्फुटीकरिष्यति । अत्राहुः । अन्य- जरबाधेनैव संभवे उभयवाधकल्पनं तावदन्याय्यम् । तत्र यथ- ·६ १पा. ३ आ. शब्दकौस्तुमः । गुरपि विशेपो नावधार्येत ताई विनिगमनाविग्हात्स्यादेवोभय- पाधः । अस्ति चेह विनिगमकम् । न ध्यास्पोति मूत्रे ध्याय- ते , कतात्वस्य निर्देशनात्यायाधज्ञापनात् । किञ्च एग्रहण- सामादप्यान्वं भवति । यत्तूतपुत्तरार्थ तदिति । तन्न । मी. नातीति सूत्रेण हिनेवास्थाने आत्वं विधीपते किन्येनिमित्ते प्रत्यये विवक्षिते उपदेशावस्यायामेवान्त्यमात्रस्यात्वं विधीयते । अन्यथा दाय इत्यादी भावे घनं बाधित्वा एरन् स्यात् । ईपद- वदानः स्ववदान इत्यातो युच न स्यात् । अवदाय इति श्याद्वयधेति गो न स्यात् । स्पष्टीकरिष्यते चेदं पठएव भाप्यकता । एवं चैनिमिचे प्रत्यये इत्युच्यमानेपि दापयत्ति मापयतीत्यादि सि- ध्यत्येव णिचो गुणं प्रत्यपि स्त्ररूपयोग्यत्वात् । वृद्धया गुण- बाधेपि योग्यतानपायात् । न चेह फलोपधान विवक्षितम् । आत्वस्पैविपपे गागेव प्रवृत्तेरभ्युपगमार । अन्यया घश्- युचणमत्यया न स्युरिति समनन्तरमेवोक्तम् । तस्मादात्वं भव. त्येव । गुणस्त्वैकारोपदेशसामर्थ्याद पाध्यतइति स्थितम् । व्यं. जनानां गुणः स्यादिति परमवशिष्यते । ततश्च इनित्यत्र हकारस्प कंठयत्वादकारः स्यात् उम्भितेत्यत्र भकारस्यौठय- त्वादोकारः ततश्च येता उनवितेति स्यात् । ईकार- श यणि कृते ऽकारस्येटा सहाद्गुणः । न तल्लोपः । आ- दधातुकोपदेशे यदकारान्तं तस्य लोप इति व्याख्यातत्यात् । उम्भेश्यानुस्वारपरसवर्णयोर्गुणे कर्त्तव्ये ऽसिद्धत्वादिति, नेप दोषः । सप्तम्यां जनेई इत्यत्र उप्रत्ययस्य डिलरणं ज्ञापकम् न व्यंजनस्य गुणो भवतीति । पदि हि साताई नकारस्या- मात्रिकस्य मात्रिके अकारे गुणे कृने त्रयाणामकाराणामतो गुणइति पररूपे च सिदं रूपमुपसरजो मंदरत्र ·" शब्दकौस्तुम। [१ अ० टिलोपार्थेन डिकरणेन । स्त्रीगीषु पुंगवानां गर्भाधानाय मयमयुपसरणमुपसरः । प्रनने सरित्यपत्ययो घोपवादः । मजनः स्यादुपसर इति संकीर्णवर्गे ऽमरः । प्रजायतस्मिन्म- जनः पशूनां गर्भग्रहणकाल इति क्षीरस्वामी । उपसरे जात उपसरजा, मंदुराया जातो मन्दुरजः ड्यापोः सज्ञाछन्दसोर्बड. लमिति हस्तः । वानिशाला तु मन्दुरेत्यमरः । न च डकार: श्रवणार्थोस्त्विति वाच्यम् । माट्शरत्कालदिवां जइति कृत- टिलोपनिर्देशालिगात् । ननु नेदं लिङ्गं जै क्षये इत्यस्य कमत्य- यान्तस्य ज इति निर्देशोपपत्तेः । कथं ताई कर्मण्युपपदे विहि- त आनः कः प्रापिन इत्यादौ स्यादिति चेत् । दिपः पादप इत्यादिसिद्धये मुपि स्थ इत्यत्र सुपीति योगविभागाभ्युपगमा- द । सत्यम् । डकारस्य श्रवणार्थत्वे इत्संज्ञाशास्त्रं वाध्येत । न च प्रयोजनाभावः। टिलोपार्थसात्। न च गुणेनान्यथासिद्धिः। तद- भावस्यापि ज्ञाप्यत्वात् । निषादस्थपत्यधिकरणन्यायेन फलमुख- गौरवस्यादोषत्वात् । डकारस्य श्रवणार्थताभ्युपगमे सिदं तु नित्यशब्दत्वात्किमर्थ शास्त्रमिति चेन्निवर्तकत्वात्सिद्धमिति . दिमूत्रस्थवार्तिकविरोधाच्च । नवसति डिचे रूपं न सिध्य- ति । नकारस्थाने गुणस्यापि सानुनासिकस्य प्रसङ्गात् । न च निरनुनासिकेन प्रत्ययाकारेण सह पररूपाच्छुद्धो भविष्यतीति पाच्यम् । पररूपविधानपि गुणानामभेदक्तया पर्यायेण सानु नासिकप्रसक्तवारत्वादिति । मैवम् । एदि पर इतीयता सि- ढे रूपग्रहणादाधकायत्नाद् गुणविवक्षोपपत्तेः । तस्य त्येतदेव फलम् । यादृश परस्य रूपं निरनुनासिकत्वायुपेतं ताहगेव यथा स्यादिति । तस्माज्जनेर्डवचनं सापक न व्यञ्जनस्य गुणो भ- वाति । एवं चेग्ग्रहणयात्सन्ध्याक्षरव्यजननिवृत्त्यर्थमिति वा ·। १ पा.३ आ. शब्दकौस्तुम। तिकमसङ्गतमिति प्राप्ते भगवान् भाष्यकार इत्यं सिद्धान्तमाह । उक्तरीत्या ज्ञापनैवात्सम्यक्षराणां निरासेपि व्यन्जननिवृ. त्यर्थ सूत्र कर्तव्यमेव । यत्तूक्तं जनेडवचनं ज्ञापकमिति । तन्न । ग- मेरपि ह्ययं डो वक्तव्यः । गमेश्वगुणे क्रियमाणे आन्तर्यत ओका- २: स्यात् । ततश्च नगः अगः अभ्युद्गः समुद्ग इत्यादि न सि- ध्येत् । ततश्च तत्र चरितार्थ डिवं कथं व्यञ्जनस्य गुणाभावं ज्ञापयेदिति । ननु जनेई इत्येव इमत्ययो गमेने विधीयते किं तु गमश्च अन्तात्यन्ताध्वदूरपारेति प्रकरणे पठितेनान्यत्रापि - श्यतइति वार्तिकेन डमत्ययान्तरमेव । तथा च कथं भाष्यकृतो. क्तं गमेरप्ययं ड इति । सत्यम् । सप्तम्यां जनेई इति तावदन्पेष्वपि दृश्यतइति सूत्रेण दो विधीयतइति निर्विवादम् । तत्र चान्यप्वप्युपपदेप जनों दृश्यतइत्यतरार्थः । तेनाजो द्वि नोनुन इत्यादि सिद्धम् । एवमपि पात्वन्तराड्डविधायकामावा- परितः खाता परिखेत्यादि न सिद्धयेदित्याशङ्कय तत्र वा- तिककृतोक्तमन्येभ्योपि दृश्यतइति । अयं च सौत्रदृश्य- पिग्रहणसूचित एचायों वात्तिकेन विद्वतो न स्त्रपूर्व संगृहीतः । तथा च तत्र वृत्तिकार आह | अपिशब्दः सर्वोपाधिव्यभिचा- रार्थः । तेन धात्वन्तरादपि भवति । परितः खाता परिखेति । दृशिग्रहणात्कारकान्तरे कालान्तरे चत्यादि तत्रैव स्पष्टम् । एवं स्थिते सौत्रेणैवानेन परिखेत्यादेरिव नगोगइत्यादेराप सिद्धावन्तात्यन्तेति प्रकरणे ऽन्यत्रापि दृश्यतइति वार्ति- कंन कर्त्तव्यमेव । क्रियमाणं बा एतत्सूत्रसिदार्यविवरणपर- वया नेयमित्याशयेन भगवतोक्तम् । गमेरपि ह्ययं डो व- क्तव्य इति । नन्वेवमपि डिवं व्यर्थमेव । गचित्र सिद्धे गमेझैरिति डो प्रत्ययविधानेन भकारस्य गुण ओका- ·१०४ शब्दकौस्तुमः । [१ अ. रोन भवतीति शापितत्वात् । तस्माइप्रत्ययस्य डित्त्वं पूर्वो. 'क्तरीत्या ज्ञापकमेव । किं च । डोप्रत्ययविधानमेव पञ्जनस्य गण इति झापयति । अन्यया विचैव सिद्धौ किं तेनोत चेत् । न । विचि हि सति गुणः क्रियमाणः सानुनासिक ओकारः स्यादिति निरनुनासिकसिद्धये होप्रत्ययविधानादिति दिक् । अत्र वदन्ति । तनातेर्डः सन्वच्चेति डित्करणान्न व्यंजनस्य गुणो भविष्यति । यत्तु शास्त्रातिदेशोयं कार्यातिदेशो वा, sऽये उर्णनरिपतीत्पत्रेव द्विवचने ऽचीति स्थानिवद्भावन तँ अउइति स्थिते सन्यत इतीकारः सानुनासिकः स्यात् । द्वितीयेत्वभ्या- सकार्य दुर्लभामिति । तन्न । आये गुणानां भेदकत्वादिमी इमे इतिवदुपपत्तेः। द्वितीयेषि वझर्नुरित्यार्थ धात्वधिकारीयद्वित्वे ऽभ्याससंशास्तीकारात् । अत एव लिटिधातोरिति सूत्रे धातुग्रहणं तिष्ठतु तावत्सान्यासिकगिति भाष्यम् । आदेच इति सूने घातग्र- हणानुवृत्तेरापाततो भाष्ये प्रदर्शितत्वेपि पविधिभाष्ये ऽननु- वृत्तरेव सिद्धान्तिततया भाष्याशयस्येत्यमेव वर्णनीयत्वादिति दिक् । किञ्च । यथा स्थानेन्तरतमपरिभाषा संस्कृनावन नासिकपरसवर्णविधी स्थानप्रयत्नाभ्यामन्तरतम एतन्मुग़रिस्त्वं करोपीत्यादिकं विपयं लब्ध्वा चरितार्यों चतुर्मुखः कुण्डं रथे- नेत्यादौ न प्रवर्तते इति इयवरदसूत्रे सिद्धान्तितम् । तथहापि सार्वधातुके जुसि गुणः सिचि वृद्धपादयः नेता अविभः अ. नपीदित्यादौ चरितार्थी, उम्भिता अनेनिजुरभैसीदित्यादिप न भविष्यन्ति । न चैवं नेता अनेषीदित्यादात्र स्था. नगुणप्रमाणाखभिरान्तर्यलाभाश्वेता अषीदित्यादी प्रमाणा- न्तर्यविरहेण गुणवृद्धी न स्यातामिति वाच्यम् । सूयस्यदः कम- रनिति परचक्नांच किकरणेन प्रमाणतान्तर्यस्याविव क्षा.

·। पा.३ आ. शब्दकौस्तुमः । या ज्ञापनात् । न चैवमपि ईहिता ईशितेत्यत्र कण्ठ्यतालव्ययोर्वि- 'वृतयोश्च हकारशकारयोस्तादृशावेवादेतो स्यातामिति वाच्य- म् । नाज्झलाविति सूत्रस्य प्रत्याख्यानावसरे ऊष्मणामीपद्वि- स्ततायाः सिद्धान्तयिष्यमाणत्वात् । न चैवं विद्वतकरणा स्व. रास्तेभ्य एओ विवृततरावित्यादि शिक्षानुरोधाच्चेता नेतेत्या. दापि गुणामवृत्तिः स्यादिवृतविवृततरत्वकृतवैलक्षण्यसत्त्वादि- ति वाच्यम् । तथासति विधानविपयतापत्तेः, जयः करणामि- त्यादिनिर्देशैः क्नुसन्क्मरमभृतीनां कित्त्वेन चेकारादिपु गुणम- प्रत्यनुमानाच । आत्सन्ध्यक्षरव्यञ्जनेषु तु गुणाधमवृत्तिरेवोचि. ता। तथा च निर्देशाः यातिवातिद्रातिप्साति,ध्यायते सम्मसा. रणं च, वहतिचिनोतिदेग्धिषु चेत्यादि । अथ क्नोः कित्त्वेनापि गुणद्धिविधावन्तरतमपरिमापानुपस्थितिरेव ज्ञाप्यतामिति चे- न । सत्यामपीपरिभापायामीकारस्याकारादिनिवृत्तये ऽन्तर- तमपरिभापाया आवश्यकत्वादिति । तदेवं डओर्डित्वाद- नान्तर्यानिर्देशाच निराकृतं व्यञ्जनं भाष्यएवैच आकार- य निराकृतः । तस्माद्वयर्थ सूतमिदम् । अथ ययुत्तरार्थता,विभज्य योग किमिति परिमापात्वामिप्यते। अत्रोच्यते । डिति चेति सूने चकारस्य इतिशब्दपर्यायतामाश्रित्येक इति ये गुणद्धी तयोनिषेध इति तावद्वक्ष्यते । अन्यथा लैगवायन इत्यत्र ओर्गु- गोपि निपिध्येत । औपगवादिस्तु तस्यावकाशः। तथा पौरोहि- त्यमित्यादिद्धिथ न स्यात् । एवं स्थिते यदीयं परिभाषा :- त्याख्यायते तदा कयश्चित्तनतत्र गुणवृद्धिविधाविकामेव स्था- नित्वपर्यवसानेपीक इति पदानुचारणेनेग्लक्षणत्वविरहान्निधेषो न प्रवत । ततश्च कृतः कृतवान् कुरुतः छिन्नं छिन्नवानित्या- दि न सिध्येत् । निषेधसूत्रं च निर्विषयं स्यात् । परिभाषाप- ·शम्बकौस्तुमः। [१० रित्यागपक्षे इग्लक्षणयोर्गुणदचोरमसिद्धत्वात् । तदेतत्स्पुटी- कृतं भाष्यकृता । उत्तरार्थमेव ताई सिजथं वृद्धिग्रहणमिति । तस्य त्ययमाशयः । यद्यपि सिचि वृद्धिरिति विधौ वक्ष्यमाण- रीत्या परिशेषादिकामेव स्थानित्वं लभ्यते । तथापीग्लक्षण- त्वं विना निषेधो न भवत। तस्मादृत्तरार्थ निपधप्रवृत्त्यर्थं च वृ- दिग्रहणामिति । एवं च वदता न्यायसाम्याद गुणग्रहणस्याप्येतदेव प्रयोजनं चितम् । कथं पुनर्गणदिविधौ सर्वत्र परिभाषाव्य- तिरेकेणेका स्थानित्वपर्यवसानं येन निषेधार्थता वर्ण्यतइति चेत् । शृणु । सार्वधातुकार्द्धधातुकयोर्जुसिचेतिगुणौ तावदलो- न्त्यपरिभाषयाङ्गान्त्ये ऽलि प्राप्ती भागुक्तज्ञापकादिभिरात्सन्ध्य- क्षरव्यञ्जनेभ्यो व्यावर्तिताविश्वव विश्राम्यतः। मिदि पुगन्त लघूपधादिगुणेषु तु स्थानी निर्दिष्ट एव । तथाहि । मिदेगुर्ण इत्यत्र मिद इमिदिस्तस्य मिरित्यर्थः, पुक्यन्तः पुगन्तः लघ्वीउ- पधा लघूपधा पुगन्तश्च लघूपधाचति समाहारद्वंद्वात् षष्ठी । न चैव यापयतीत्यादावतिप्रसङ्गः।सन्निपातलक्षणपरिभाषयादन्तल. क्षणस्य पुको गुणापवर्तकत्वात् । ऋच्छत्यतामित्यत्रापि द्वयो- तोर्दीर्घस्य चेति त्रयाणां प्रश्लिष्टनिर्देशः । तद्यथा । आ च ऋ- छ ऋत:, ऋच्छतेरा ऋच्छत्या स च ऋतश्च तेपामिति पष्ठी- तत्पुरुषद्वंद्वोभयगर्भो द्वंद्वः। ऋच्छत्त्या च आ च ऋतश्चेति त्रिपद- द्वंद्वो वा । तेन ऋच्छत्यूकारस्य स्थानित्वं लभ्यते । वस्तुतस्तु चतुर्णामिह प्रश्लेषो बोध्यः तेनारिवान् सर्वणान्यारुपीत्या- दायः कसौ गुणः सिद्धः पुनर्विधानसामर्थ्यान् । अन्यथा क- सो किकरणसामर्थ्यात्तितीनित्यत्रेव गुणो निषिध्येत । ए. तच्च कमुश्चति सूत्रे स्फुटीकरिष्यामः । तथा मदृशोडीत्यत्रा- प्युरडि गुण इति योगो विभज्यते । ततो दृश, उरित्यायनुवर्त- ·१०७ १पा.३ आ. शब्दकौस्तुमः । ते । स्थूलदूरति मूत्रपि योगविभागः कर्तव्यः स्थूलदूरयुपहस्वा- नां यणादिपरामित्येको योगः, सिमक्षुद्रयोः पूर्वस्य च गुणः इ- ति योगान्तरम् । तत्र स्थवीयानित्यादायोर्गुणन सिद्धम् । आ- भीयस्यासिद्धत्वस्य श्नसोरल्लोप इति तपरकरणेनानित्यताज्ञाप. नात् भाष्यकृता प्रत्याख्यानाच्च । यण आदिर्यणादिः ततः परमिति समासः । तथा च क्षिप्रक्षुद्रयोर्यण आदी पकारदकारी ततः परस्य रशब्दस्य लोपस्ताभ्यामेव च पूर्वस्कारस्योकारस्य च गुण इत्यर्थ । तदित्यं गुणाः सर्वे इकि विश्रान्ताः। मृद्रा- वयच इत्यपकृप्यते । मृजेर्टद्धिरचः,ततो णिति, अच इत्येव । न चैवममार्द इत्यत्राटोपि वृद्धिः स्यादिति वाच्यम् । लादेशेप कृतप्वडिति पक्षे परत्याद वृद्धौ सत्यामद् । तत्र कृते पुन:द्धिर्न भवति । सकृत्मवृत्या चरितार्थत्वात् । यदा त्वसिद्धवत्सूत्रम्- त्याख्यानाप ल्लुडितिद्विलकारकनिर्देशमाश्रित्योपदेशे आधा. तुकइत्यनयोरन्यतरदनुवर्ण वा लावस्थायामेवा कियते । एर- नेकाच इति विभज्यणो यणित्यनुवर्त्यानेकाचवेत्तीण एवे. ति नियममाश्रित्याधैयातामित्यादी यण् वार्यते । तदा ला- वस्थायां यद्यपि वृद्धिर्न भवति । लकाराणां डिवेन मृष्ट इत्या- दाविव तन्निपेधात् । तत्तश्चान्तरगत्वादडागम एव । तथाप्य- न्याभावेन्त्यसदेशस्येति परिभापामाश्रित्याटो घृद्धिनिवर्तनी- या। परिभाषामन्याख्यानपक्षे वगाक्षिप्तेन प्रत्ययेनाज्यिशेष्यते येन नाव्यवधानन्यायाच्च सिद्धममाईइत्यादि रूपम् । सिचि वृद्धावपि विधेयायां नास्तीपरिभापाया उपयोगः व्यावत्या- भावात् । न चाचिकीपीदित्यकारो व्यावर्त्यः । यल्लोपाविय- पणवृदिदीर्येभ्यः पूर्वविप्रतिीपद्धमिति वचनादल्लोपेनव सिदत्वात् । अन्यथा चिकीर्षक इति न स्याचिकापायक इति ·মানুষ। च प्रसज्येत । आकारस्य तु नास्ति विशेषः सगिड्भ्यां बाप- अत्युक्तम् । एजन्तमपि न सम्भवति, आत्वविधानात् । उदवोढामित्यादौ तु ढलोपस्यासिद्धता । रैनौग्लौशब्दा- नामाचारक्विवन्तानां सत्यामसत्यां वा वृद्धौ न चिद्विशेषः । गोशब्दाक्विप्यगवीदित्यत्रापि नातिप्रसङ्गः । ऋ. त इद्धातोरत्यत्तोनुवृत्तेन धानुग्रहणेन सिजाक्षिप्तस्य धातर्विशे- पणे सति धातुरेव यो धातुर्न तु कथं चित्मातिपदिकमिति व्या- ख्यानादिति कैयादयः । नन्वेवं कवेः अकवायीत, विधोः अविधावीत, पितुः अपितारीत् । अन्तरगमपि गुणं सिचि वृद्धि- धितइति वदन्माधवो विरुध्येत । सत्यम् । यद्यविरोधः सम्पा- दनीय इत्याग्रहस्तीत्यं वर्णनीयम् । धातोरितिवदोत इत्यप्य- नुवर्तते । तच्च वाक्यभेदेन सम्बध्यमानं नियमार्य सम्पद्यते । ओदन्तस्य धातोश्चेद्वदिस्ती धातोरेव पातोर्न तु नामधातोरि- ति । यद्वा । नेटीत्यत्र नेति योग विभज्य मण्डूकप्लुत्या सम्ब. न्धानुवृत्या वा गोत इत्यनुवत्यौंकारान्तस्य धातो वृद्धिनिपि- ध्यते । अथवा बहुलं छन्दसीत्यतो बहुलमित्यनुवर्त्य सिचि वृदिर्नामधाताविगन्तस्य भवति न त्वादन्तस्येति कयं चित्स- माधेयम् । व्यञ्जनेष्वन्तरवमपरिभापारलेनैवानुनासिकपरसवर्ण- योरिवातिप्रसङ्ग उदृत एन । अभ्युपेत्य तु ब्रूमः । नामामायां सिचि वृद्धावार पमाणा हलन्तलक्षणा वृद्धिाधिका भविष्य ति । नेटीति निषेधस्तु हलन्तस्य पावती वृद्धिा माता सिचि वृद्धिरिति वा हलन्तस्येति वा तस्याः सर्वस्या स्त्रावशे- पमापितले आग्रहः । तेनाकोपीदमोपीदित्यादौ द्विविधाविधि- मिपिध्यतइति सुस्थम् । तस्मानिसियमिग्लक्षण सम्मा दयितुं मूत्रमिति स्थितम् । स्पादेतत् । कनः कृनवान् छिनछि- ·१पा.३ आ. शब्दकौस्तुमः। प्रवानित्यादौ निषसिद्धये गुणग्रहणमस्तु । वृद्धिग्रहणं तु व्य- र्थम् । न च मृष्टो मृष्टवानित्यादी निपेसिद्धिस्तत्फलम् । योग- विभागेन सिद्धत्वात् । तथाहि । मजद्धिरित्यस्यानन्तरमजा- दो दिति चेत्येवं रूपं वचनमवश्यं कर्तव्यम् । मृजन्ति मार्ज- न्तीत्यादिसिद्धयर्थम् । एवं स्थिते अजादौ पाहतांति यांगोवि. भज्यते । नियमाय चेदम् । डिति चद्भवत्यनादावेवेति तेन मृः शो मृष्टवानित्यादि सिद्धम् । ततोजादावपि विकल्पनेत्येतदर्थं वति द्वितीया योग इति । तस्साहाद्धिग्रहणस्य फलं दुरुपपादमिति । अनाहुः । णू स्तुतौ धू विधूनने फुटादिपु पठ्यते । ताभ्यां लु- हि अनुवादधुवीदित्तीप्यते तत्र सिचि वृद्धः द्धितीति निषेधा- येग्लक्षणता सम्पादयितुमिह वृद्धिग्रहणमिति । नन्विहान्तर्भूत- सिज्मात्रीपक्षत्वादन्तरङ्गे उपडि कृते हलन्तत्यानेटीति निपेयः सिद्ध इति चेत् । न । सिच्यन्तरङ्गं नास्तीति सिद्धान्ताबडः मागेव वृद्धिमसगात् । स्यादेतत् । अन्तरङ्गं वलीय इति तावद- चः परस्मिन्निति सूत्रे स्थापयिष्यते । तदविशेपारिसच्यप्यस्तु । न चैवमचैपाद हैपीदित्यादौ गुणः स्यादिति वाच्यम् । तस्यैव वृद्धिसम्भवेनेष्टापत्तेः । नहीदानी विधाविग्रहणमस्ति । येनैका- रस्य वृद्धिर्न लभ्येत । न चैवमप्यस्तीपीदित्यादावन्तरगत्वाद गुणे कृते ओतो नेति व्याख्यानपक्षे वृद्धघसम्भवः, बहुलग्रह- णादनिगन्तानां नेति पक्षे त्वचपीदित्यादापि दोप एवेति चा- ध्यम्। ओवों धातोरेव पावोर्न तु नामपादोरिति तृतीयपक्षा- श्रयणेन सर्वसमाधानात् । अकापीदित्यादौ हलन्तलक्षणा वृ. दिरस्तु। अतारीदित्यादौ त्वन्तरङ्गत्वाद् गुणे हलन्तलक्षणायां दो नेटौति प्रतिपिदापामतो हलादोरीति विकल्पं बाधित्वा तोलान्तस्येति नित्सा वृद्धिः । अलावीदित्सादाप्यन्तरात्ता.

·शब्दकौस्तुमः ।, .. द्गुणारादेशयोः कृतयोरतोलान्तस्येत्यत्र लोपोज्योरिति लोपेन वकारस्यापि व्याख्यानामित्या वृद्धिर्मविष्पत्ति । मा भयान वीत् । अपवीदित्यत्रापि त नित्या वृद्धिः स्यादिति चेन। णिश्विग्रहणमपनीय तत्स्थाने अविमध्यो, मक्षेपेण वृद्धिनिषे- धात् । न त्यस्मिन्पक्षे णिश्विग्रहणमुपयुज्यते । औनयीदवयी- दित्यत्रान्तरकृत्वाद गुणायादेशयोः कृतपोर्यान्तानां नेत्येव निषे- धसिद्धः । नन्वेवमवरिव पवेपि नित्यं निषेध एव स्यात् । इध्यते तु विकल्पः । नैष दोषः। अतो लान्तस्येत्यत्र वकारम- श्लेषण या नित्या वृद्धिः प्राप्ता सेवेहाविमव्योर्नेत्यनेन मवे. निषिध्यते न त्वतोहलादेरित्येषापि । मध्येपवादाः पूर्वान्वि- धीन्वायन्ते नोत्तरानिति न्यायात् । न चैवं जागर्तेरपि तथा प्रसरः । तत्रं वाध्यसामान्यचिन्तामाश्रित्य स्वविषये मास सर्व बाध्यतइति स्वीकारात् । यहा । अपवादे निपिढ़े उत्सर्गो न. प्रवर्ततति जागर्तावाश्रयणीयं मवतो तु प्रवर्ततइति वाध्यसा- मान्यविशेषचिन्तयोधिके निपिढे बाध्यस्य प्रवृत्यप्रवृत्योश्च लक्ष्यानुरोधेन व्यवस्थाया अनुपदमेव वक्ष्यमाणत्वात् । न चैवमगवीदित्यत्रापि नित्या वृद्धिःस्याद्वकारप्रश्लेषादिति वा- ध्यम् । सिचि वृद्धरिवास्या आप धानुग्रहणेन वारणात् । त- स्मात्सिच्यन्तरजाश्रयणेनैवानुवीदादित्यादेः सिद्धौ डिति चेति प्रतिषेधस्यानपेक्षणाद्वृद्धिग्रहणं व्यर्थमेवेति । अत्रोच्यते । पकारमश्लेषे सति शवतिर्गतिकर्मा कम्बोजेषु विनाएवैनमार्या भाषन्तइति पस्पशायां भाष्यकारैरभ्युपगतस्य शब्धातोरपि नित्यवृद्धिप्रसा, तस्यापि प्रतिषेधे वा कथं णिश्विभ्यां निमा- नम् । गौरवप्रसाद । किञ्च । न वयं व्यसनितया सिच्यन्तर नास्तीवि धूमः। किन्तु न्यायवलाग्शापावलात्फलानुरोधाच्च।

·१पा.३ मा. शब्दकौस्तुमः । तथाहि । येन नामाप्तिन्यायेनान्तर वृद्धया बाध्यते । सत्यपि सम्भवे वाधनं भवतीत्यभ्युपगमात् । अन्यथा तक्रेण दाध न याध्येत । नमाजादिभिश्च शप्मन्ययकप्रत्ययादयो न पाध्येर- न् । देशभेदनोभयसम्भवात् । न च मध्येपवादन्यायेनोवडेव वृद्धया पाध्येत न तु गुणोपीति वाच्यम् । बाध्यस्य भेदेन वि- वक्षायां घेतदेवं स्यात् । वाध्यस्य सामान्यचिन्तायां तु स्वविषये प्राप्त स्वानपवादभूतं सर्वे वाध्यते, यथा ऽचिरइत्यतेन गुणदीर्घो- त्वानि । अन्यथा तत्रापि मध्येपवादन्यायेन रेफो दीर्घोत्वे एव बाध्येव न तु गुणम् । तस्य परत्वात् । बाध्यस्य च क्वचिद्भेदेन चिन्ताक्वचिसामान्यरूपेणेत्युभयमपि लक्ष्यानरोधात्तत्रतत्राश्री- यते ।णिश्विग्रहणंचात्र लिङ्गम्। अन्यथान्तरङ्गत्वाद् गुणायादेशयोः कृतयोर्यान्तानां नेति निषेधादेवौनयीदश्वयोदित्यादेः सिद्धी कि णिश्विग्रहणेन । ज्ञापकान्तरमप्युक्तं भाष्ये । यच्च करोत्यका- रग्रहणं लघोरिति कृतेपीति । अस्यायमाशयः । अवो हलादे- रिति सूत्रे ऽद्ग्रहणस्य न तावत्सन्ध्यक्षरादिकं व्यावय॑म् । ल- घुग्रहणेनैव व्युदासात् । इदुदृतः परमवशिष्यन्ते अचेतीदको- पीदनःदिति । तेप्यन्तरङ्गेण गुणेनापहृताश्चतईि व्यर्थमद्भहणं स्यात् । न शकुटीदपुटीदित्यादावुकारव्युदासाय तदिति वा- च्यम् ! तत्राप्यन्तरङ्गेण गुणेन वृद्धिवाधे सति गुणे डिवान्नि- पिद्धपि वृद्धरमवृत्तेः। न हि देवदचस्य हन्तरि इते देवदत्तस्य पुन- रुन्मज्जनं भवतीति न्यायात् । अत एव नान्तः पादमिति पाठे पूर्वरूपनिषधे सत्ययादयोपि न भवचन्ते । तेन मुजाते अश्वसूनृते इत्यादि च सिध्यतीति स्वीकृतं भाष्ये । न चैवमपवादाभावे पु- नरुत्सर्गस्य स्थितिरिति निर्विपय स्याद् वृक्षावित्यादौ नादिचीति पूर्वसवर्णे निपिदे वृदिश्च न प्रवर्ततेति वाच्यम् । भियोदयौ ·शब्दकौस्तुमा । [१ अ० 'नदे, तो सदित्यादि लिंगनापवादे निषिदे उत्सगोपि न भव- तिइत्यस्यासार्वत्रिकत्वाम्युपगमात् । तदेतत्तत्रतत्रोच्यते । नोत्सहते प्रतिषिदा सती बाधिनुमिति । तथा च पक्षभेदाश्र येणातो हलादरित्यद्रहणमाप ज्ञापकमिति स्थितम् ॥ फलमप्य- स्ति । यदि हि सिच्यन्तरंगं स्यात्तहि चिनीप्रभृतिभ्यो यङ्लग- तेभ्यःचिरिणोतिनिरिणोतिभ्यांच लुडि सिचि अचेचायीदनेना- योचिरायीदजिरायोदिति न स्यात् । गुणायादेशयोः कृतयोर्या- न्तानां नेति प्रतिषेधप्रसगात् । यदि तु बाध्यविशेषचिन्तायां म- ध्येपवादन्यायमाश्रित्य उवडेव बाध्यते न तु गुण इत्याश्रीयते तदाप्येतन्न सिद्धदेव । तस्मात्सिचि सर्वमप्यंतरंगं नास्त्येवे- ति सिद्धान्तं साधयितुं वाध्यसामान्यचिंतेवाश्रयणीया । एतद- थमेव हि भाष्ये ज्ञापकोपन्यासः कृतः । अन्यथा न्यायेनैव सि- देन्तरंगस्यापि वाधे किं झापकवर्णनेन । एवं स्थिते न्यनुवी न्यधुचीदित्यत्र डितिचेति निषेध एवाश्रयणीयस्तथा चेग्लक्षण- त्वसिद्धये वृद्धिग्रहणमपीह कर्तव्यमेवेति स्थितम् । एवं च स- त्यसम्भवादपि वृद्धथा सिच्यन्तरङ्गं सर्व वाध्यते । यदि हिस्या- ताई क्वापि सिचीगन्तमहं न लभ्येतेत्यवधेयम् । तथा चे. ग्लक्षणत्वस्य निषेधमवृत्त्यर्थमावश्यकत्वे स्थिते तनतत्रात्सन्ध्य- क्षरव्यञ्जनादिश्यावृत्तिरपीपरिभापयैव सिध्यतीति ज्ञापकव- नादिक्लेशोपि नाश्रयणीयः । न चैवं द्यौः पंथाः इममित्यादा- वपीपदोपस्थितिवशादिकामेवौत्वमात्वमत्वं च स्यादिति चा- एयम् । गुणवृद्धिशब्दयोरनवृत्तौ पुनर्गुणवृद्धिग्रहणसामर्थ्यादि शब्दव्यापारोप्याश्रीयते । गुणवृद्धी ये गुणवृद्धी न तु शब्दान्त- रेण विहिते इत्यनुवृत्ताभ्यां विशेषणाद्वा । नन्वचश्चेति सूत्रे हुस्वा- दिग्रहणानुवृत्या संशया विधाने पदोपस्थितिरिति स्थास्यति त- -- ·१ पा.३ आ. शब्दकौस्तुमः । सामादिव औत्पथिमध्यभुक्षामात्यदादीनाम इत्यत्रेपदो- पस्थानं न भविष्यति । यदि हि स्यात्तचधेत्यत्र संज्ञया विधा- नेतियत्नाश्रयणं व्यर्थ स्यादिति चेत् । न । दिवउदित्यादि- प्वगुणवृद्धिसंज्ञकेप्वपारिभापानिवर्त्तनेन चरितार्थत्वात् । अ- एन आ विभक्तावित्यादाविको ऽसंभवेन तत्र चरितार्थत्वाच । तस्मात् द्यौः पन्या इममित्यादिसिद्धयइहापि संज्ञाविधाने नि- यम संपादयितुं पुनर्गुणवृद्धिग्रहणमिति माञ्चः । ननु पन्था इत्य- नुदाहरणम् इतोदिति सिद्धे आद्विधिसामर्थ्यादेवेपदस्या- नुपस्थितेरिति चेन्न । ऋभुक्षिककारोकारयोर आद्विधिसम्भ- वात् । न चेकः सोश्वानन्तर्यविवक्षणायेन नाव्यवधानाश्रयणाच्च नैवमिति वाच्यम् । तथापि सम्बुद्धयर्थतया सामोपक्षयात् । न चैवमित आदित्येव ब्यादिति वाच्यम् । ऋभुक्षणमिन्द्रमि- त्यस्यासिद्धघापः। आदिधौ दिवा पपूर्वस्येति तत्सिद्धिरिति दिस् । यत्तु भाष्ये स इममित्युदाहृतं,तत्र स इमं मन्त्रमपश्यदि- ति ब्राह्मणवाक्यैकदेशानुकरणमात्रम् । उदाहरणं त्विममित्येव न तु स इत्यपि । तच्छन्दइकोसम्भवेनेक इति नियमस्यामवृ-' रित्याहुः । वस्तुतस्तु स इत्यप्युदाहरणं साध्वेव । त्यदादीना- म इति विधिवाक्यम् । तत्र चेक इत्यस्पोपस्थितौ द्वीदमोरेवा. त्वं स्यान त्वन्येपाम् । गणेन निर्देशस्तु संज्ञोपसर्जनव्यात्त्यर्थ- मुत्तरार्थ च स्यात् । तदोः सः साविति सत्वं हि त्यदादीनामेव तदोर्विधीयते । अत्रेदमवधेयम् । शब्दव्यापाराश्रयणानुरोधेनापि गुणवृद्धिग्रहणं मास्तु । इकस्तावित्येतावतैव सिद्धेः । वस्तुतस्तु तावित्यपि व्यर्थम् । इक इत्येव सूज्यताम् । सम्पूर्ण पूर्वमूत्रद्वय मनुवर्त्य वृद्धिरित्यादैची यत्र विधीयते गुण इति चादेडमै तो- क इत्युपतिष्ठतइति व्याख्यानात् । व्याख्याने लिङ्गन्वितोदिती- १५ ·शब्दकौस्तुभः । [१० द्रहणम् । अन्यथा तापीपदोपस्थितायुक्तरीत्या येन नाव्यव. धानन्यायाहकारोकारव्यावृत्तौ च सत्यां किं तेनेति । तदेतदि- ग्ग्रहणं किमर्थमिति भाष्येणेग्ग्रहणमात्सन्ध्यक्षरेत्यादिवार्तिकेन च सूच्यते । अन्यथा हि सूत्रं किमर्थमित्याघेव ब्रूयात् । यत्तू. तरार्थ गुणवृद्धिग्रहणं कर्त्तव्यमवेत्याशयेनेग्ग्रहणमित्युक्तमिति भा. प्याभिप्रायवर्णनम् । तन्न । पूर्वसूत्रानुवृत्त्यैव सिद्धावृत्तरार्थत्व- स्यापि दुरुपपादत्वात् । समुदायापेक्षायां मण्डूकप्लुतेः सम्बन्धा- नुवृत्तेर्वा त्वयापि वाच्यत्वात् । इन्ग्रहणस्याप्युत्तरार्थतपा तदंशे- पि शङ्कानुत्थानाच्च । इक इति योगः किमर्य विभज्यतइति मनवीजमिति चेत्तार्ह गुणवृद्धाशेपि तस्याविशिष्टतया सूत्र किमर्थमित्येव यूगादिति दिक् । यतु प्रधानावयवद्वारा समुदाया- क्षेपोयमिति,तदपि नातीव शब्दस्वरसानुगुणम् । तस्मादुक्त एवाश- यः साधुः । न चैवगुणवृद्धपधिकारे पुनर्गणवृरिप्रदणसामर्थ्या- दित्युत्तरग्रन्थासङ्गतिः । तस्य ययाथुनाभिमायकत्वात् । ग्रहणपदस्यानुवृत्तिपरतया सम्पूर्णसूत्रद्यानुवृत्तिपरतया सम्पू. र्णसूत्रट्यावृत्तिसामर्थ्यपरत्वादति दिए । एवं चक इति योगविभाग एवं पूर्वपक्षसिदान्नाभ्यां समयंतइतीह पर्यर- सितोः । सतम्बाननेकेन योगाभागेन ससिली मृमंदिरच, उरति गुण, इत्यादि पातरयोगविभागापाथ- पणनान्पयासिदिवर्णनं नादर्तव्यमिति स्थितम् । इगं प परिमापालान्स्पपरिमाणापा शेपो था गपिभूना या तया सा समरिधता या पतिकी या मदपवादी या पूपि. प्रनिपाचहाधिका मा पदोपस्थापिका ति सप्तपः सम्भाल्प. ने पनि गपाप्पापाना पल्ला एन्सारसप्तम एनपिनालि. यदि । साभानुगदपानुरुपोरित्या सालनिमित ·१पा.३ आ. शब्दकौस्तुमः । यशात्परिभापादयं सन्निहितम् । तत्राहस्येति पष्ठी पदि पूर्वमे. पान्त्यमलं नीता अहान्त्यस्य गुण इनि पवादिकाऽन्त्यो विशे. प्यते तदेहरिभापा शेपभूता । यदि तु पूर्वमिकास्य विशेष. णात्तदन्तविधिरिंगन्तस्यास्पति,ततः स च भवनलोन्त्यस्यति, तदा द्वितीयः परः । तदिदं पक्षद्वयमाप पष्ठीतत्पुरुपं पहुरीहि चाश्रित्य तच्छेषपक्षाति भाष्ये व्यवहतम् । इह पसइयेपि मि- देर्गुण इत्यादी दोपः। यो हि मिदेरन्त्यः नासाविरु यश्चेना. सावत्या तया घावश्यम्परिभापायां त्यक्तायां सत्यां विनि- गमकाभावादुमयत्यागे सर्वादेशो गुणः स्यात् । तदुक्तं वार्तिक- कुंती । वृद्धिगुणावलोन्त्यस्येति चेन्मिदिमाजिपुगन्तलघूपछि- इशिक्षिम देविग्रहणं सर्वादेशप्रसाश्चानिगन्तस्येति । च- कारो हेत्वः । ततश्च सर्यादेशप्रसङ्गो होति फलिनम् । अय मिद इर्मिदिः तस्प मिदेरित्यादिपूर्वोक्तरीत्या कयं चिदिह सर्वत्रेक एव स्यानित्वं लभ्येत तथापि भिमामित्पादावनिग्लस- णत्वा गुणनिधो न स्यात् । अय क्नोः कित्चामापकादनि- ग्लक्षणत्वेपि निपेघस्तहि लैंगवायन: पौरोहित्यमित्यादापतिमस- जः। अथ लक्ष्यानुरोपालघूपधगुणमात्रविषयकं सापकं तर्हि पदो- पस्थितिपक्षएव लक्ष्यसिद्धये सपाश्रीयताम् । एवं दि सापका. श्रयणक्लेशोपि न भवति । कित्सेनापि पदोस्थितिरेव ज्ञाप्यताम् । पहि ज्ञापकमूलकं वाक्यान्तरं न कल्प्यमिति लायकम् । भस्तु तर्हि तीयः पक्ष: मिदेरन्त्यस्पेकश्च योरपि गुण इति । मैं यम् । स्यानेयोगावयवसम्बन्धरूपस्पाट्यस्य युगपदुचारित- या पष्टया दुर्लभत्वात् । स्यानेयोग च विनालोन्त्परिया भाव । स्यानपष्ठी हि तदुपस्थिती लिमिति वक्ष्यते । इक इत्य. नेन सहान पश्पष्ठी विनान्वयागोगात् । आवृत्त्यादी प्रमाणामा- ..

·- शब्दकौस्तुभः। [१ अ. वाच्च । एतेन मिदेरन्त्यस्य वेको वेति चतुर्थपक्षोपि प्रत्युक्तः । विकल्पस्याटदोषग्रस्तत्वाच्च । अस्तु तर्हि तदपवाद इति प- .चमः पक्षः । तथाहि गुणविधावनस्पेति न स्थानषष्ठी। किन्तु इगपेक्षयावयवषष्ठी । ततश्च लिङ्गाभावादलोन्त्यपरिभाषाया अनुपस्थितिः अयमेव च बाधपदार्थः।यदीपरिभाषा न भवेत्ताई स्थानपष्ठीत्वं तन्मूलकालोन्त्यपरिभाषोपस्थितिश्च स्पात् । सत्या- निवपरिभाषायां तदुभयं नेत्येतावतैवापवादत्वध्यवहारः । न हि वस्तुतो वचनेन मापितस्य वापः सम्भवति । शा- खाप्रामाण्यप्रसाद । अत एव शास्त्रतात्पर्यसकोचौ वाध इत्याहुः । एतेन इंदापवाद एकशेष इत्यपि व्याख्यातम् । नत्य- नुत्पन्नायां विभक्तौ इंद्वस्य मसङ्गः । किन्तु यद्येकशेपो न भवेत्त. हिं प्रत्येक विभक्तिद्वश्व स्यात्सति त्वेकशेपे तनेत्येव तत्त्वम् । अस्मिश्च पक्षे जुसि गुणो अजुहबुरित्यत्रेवानेनिनुः पर्यवेविषुरि- त्यादावपि स्यात् । सार्वधातुकार्द्धधातुकयोरिति गुणो भवती. त्यादाविवोहितेत्यत्रापि स्यात् । तथा च वार्तिकम् । इह्मा- अस्यति चेज्जुसि सार्वधातुकार्यधातुकहूस्वायोर्गुणेष्वनन्त्यमति- पेध इति । अत्र हूस्वादीति इस्वस्य गुणः जुसि च ऋनोलि सर्वनामस्थानयोडिन्तीति गुणचतुष्टयं गृह्यते । ततश्च हे अ. मे अग्नयः कर्तरि अग्नये । वाभ्रव्य इत्यत्र यथा ओर्गुणान्त गुणपञ्चकं भवति । एवं हे अग्निीचद् अग्निचितः सन्ति सुकृति अग्निचिते सौश्रुत इत्यत्रापि स्यादिति वार्तिका. थः । यद्यपीह निर्दिष्टस्थानिकत्वात्परिभाषा दुर्लभा । अग्निचि. छब्दस्य घिसंज्ञाभावाच घेडिन्तीत्यतन मामोति तथापि वा. तिकस्योक्तिसम्भवमित्थं वर्णयन्ति । इस्वस्य गुणो जसिचेति सूत्रयोस्तावदस्वेनेग्विशेष्यते । दीर्घव्यात्तिश्च फलम् । अ.

·१पा.३ आ. शब्दकोस्तुमः । थानियमे नियमकारिणी परिभाषा कथमिहोपनिष्ठताम् । न हि स्वस्य स्थानित्वे ऽतिप्रसङ्गोस्ति । अकारस्य त्यकार एव गुणो भविष्यतीति चूयात् । तत्रेदं वक्तव्यम् । हस्तान्तस्यार- स्येको गुण इति सूत्रार्थ: स्यात् । ततश्च हे इन्द्र हे उपगो इत्या- दावनन्त्यस्यापि स्यात् । अग्निचिदित्यादिकं तु विशेषणव्यव- च्छेचं स्यात् । तथा च इस्वस्येक इत्यनयोने परस्पर विशेपण- विशेष्यभावः। किन्त्वनयोरेकमङ्गस्य विशेषणमपरमहस्य विशेप्य- मिति । यदा । स्वस्येत्येतदङ्गस्य विशेषणं मा भूदित्यनस्य स्थानषष्ठीव बाधितुमनन्त्यस्यापि गुणं सम्पादायतु- मिपरिभापोपतिष्ठेत । एवमृत ओरित्युभयत्राप्यनन्त्यस्य गुणविधानार्थ परिभाषा स्यादेव । घिमंझा तु वर्णयोरेव न तु तदन्तस्पोति पक्षं गृहीत्वा रितीत्यस्य अग्निचित इत्यादापति- प्रसङ्गो योज्यः । नत्यस्मिन्पक्षे ऋत ओरित्याभ्यां घेः किश्चि- द्वैलक्षण्यमस्तीति दिए । नन्वस्मिन्पक्षे पुगन्तति सूत्रस्य निय- मार्थत्वादीहितेत्यादौ न दोप इति चेन्न । यदि हि सार्वधातुका- धातुकयोलघूपधस्यैवेति नियपस्ताई स्वायोर्गुणे दोपस्तदव- स्थः । यदि तु लघुपयस्य सार्वधातुकार्दधातुकयोरेवेति नियम स्तथापीहितेत्यादौ दोष एव । अथावृत्या द्विविधोपि नियम- स्तयननिजुरित्यत्र दोपः । न ह्येतनियमद्वयेनापि वारयितुं श. क्यम् । लघूपधत्वात्सार्वधातुकपरत्वाच्च । हे बुद्ध बुद्धयः पिच- घे हितः पिचव्य उगवादिभ्यो यत् । बुद्धये वृद्धयइत्यादावनुप- घाभूतेप्वतिमसनस्तु दुर्वार एवेति तावदार्तिकत्दृदयम् । वस्तृत- स्त्वदाक्षिप्तेन प्रत्ययेन शूयमाणेन च जुसादिना इको विशे- पणात्सकलदोपनिरासे सति तदपवादपक्षोपि समर्थयितुं . क्यतएव । अहमेव प्रत्ययेन विशेष्यतइति गृहीत्वा पर मा.

·शब्दकौस्तुभः । [१ अ० प्यवार्तिकग्रन्धप्रवृत्तिरित्यवधेयम् । अस्तु ताई पूर्वविप्रातिपेध इति क्रोष्ट्रीयसम्पतः पठः पक्ष इति चेत्र । इपरिभाषाया नि- रवकाशत्वात् । नहि परस्परपरिहारेणावकाशलाभे ऽसति वि. प्रतिषेधः । तस्माद्यादि सत्यपि सम्भवे वाघनं भवतीत्याश्रीयते ताई येन नामाप्तिन्यायादपवादत्वमस्त्येव । यदि त्वसम्भवे बाध्यवाधकभावो, ऽस्ति चेह सम्भवो यदुभयं स्यादित्याश्रीय- ते ताई तच्छेपादिप्वन्यतमपर्यवसानं न तु क्रोष्ट्रीयमतस्याव- काश इति स्थितम् । तस्मात्पदोपस्थापनमिति सप्तमः पक्षः सिद्धान्तसम्मतः । तथाहि । इक इति षष्ठयन्तानुकरणम् । न तु संक्षिपरम् । वरूपमिति वचनात् । न चाशन्दसंज्ञेति निषे. धा,पष्ठयन्तस्यासंज्ञात्वात् । तदयमर्थः । यत्र याद गुणो भवति वृद्धिर्भवतीति तत्रेक इति षष्ठयन्तमुपातिष्ठतइति । तस्य च पदैकवाक्यतयान्वयोन्तरगोलोन्त्यपरिभाषा तु विधिवाक्येष्व- वान्तरवाक्यार्य बुध्वा तदेकवाक्यतया सम्बध्यतइति तदन्व. यो बहिरङ्गः । ततश्च जुसिचेत्यादाविकोगस्येति सम्भवति सा- मानाधिकरण्ये वैयधिकरण्यस्यान्याय्यत्त्वादिकाङ्गे विशेषिते स्थानपष्ठी न विहितेति भवत्येवालोन्त्यपरिभापोपस्थितिः । मि. देर्गुण इत्यादी. तु सामानाधिकरण्यान्वयस्यासम्भवान्मिदरिक इति वैयधिकरण्येनान्वये सति स्थानषष्ठीविरहादलोन्त्यपरिभा- पा नोपतिष्ठते । न च मिदेरास्यत्यनयोरवयवपष्ठीतेपकि इति स्थानषष्ठयस्त्येवेति वाच्यम् । न खेषाऽलोन्त्यपरिभापो- पस्थितावुपयुज्यते । अल्समुदायात्मकस्थानिनः परभूताया एव पष्ठयास्तदुपस्थापकत्वात् । इकश्चारूपत्वात् । तथा चालोन्त्यपरिभाषा इक्परिभाषानन्तरोपस्थितिका न तु त- या सह युगपदुपतिष्ठते येनाविशेषादुभयोनिवृत्तिः स्यादि- ·१पा. ४ आ. 417 सन्दकौस्तुभः । ति सकलेटसिद्धि । तच्छेपतदपवादपक्षयोरपि दूपणमुर्तु शक्यमित्युक्तमेव । तदिह सप्तपक्षीमध्ये पक्षप्रयं दुष्टमेव । पक्षचतुष्टयन्तु साध्विति स्थितम् । नन्वेतत्सूत्रमंगस्येत्यादि- चदधिकारार्थमेव किं न स्यादिति चेत्र । एवं हि सतीको गुणवृद्धी नेति नया संज्यैव पठेत् । सर्वस्य द्वे पूर्वनासिद्ध- मित्यादिवत् । न ह्युत्तरसूत्रोपस्थितिकत्वाविशेपे किं चित्संयज्य किं चित्तु विभज्य पठितुमुचितम् । वैरूप्ये इत्वमारात् । प्रत्य- यः परश्चेत्यादौ तु पाराविशेषेप्यसंयुज्य निर्देशो विधेयभे- दान विरुध्यते । नापीदं विपिसूत्रम् । पुनर्गुणवृद्धिग्रहणसा. मात् । तत्मत्याख्यानपक्षेपि विशिष्टानवृत्तिसामादिति दिक् ॥ इति श्रीशब्दकौस्तुभे प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमे पादे तृतीयमान्हिकुम् ॥ न धातुलोप आर्द्धधातुके । पात्वंशलोपनिमिते आर्दधातु- के परे तन्निमित्तिके गुणवृद्धी इको न स्तः । लोलुवः पोपुव मरीमृजः । लोलूयादिभ्यो यदन्तेभ्यः पचायचि कृते यडोचिः चेति यहलुकि लुनिमित्तभूतमचमेवाश्रित्य प्राप्ते गुणवृद्धी नि- विध्यते । यद्यपि कृत्स्नस्य धातोरपिक चिल्लोपोम्ति । तद्य- था, दुरीणो लोपश्च । दुःशब्दे उपपदइणो धातो रस् प्रत्ययो भवति धातोश्च लोपः । दुःखेन ईयते माप्यते दूरमिति । तथाप्यवविध विपये गुणवृद्धयोः मासिविरहानिपेधवयर्यम् । अतोत्र धातुशब्देन तदेकदेशो लक्ष्यते । धानुलोप इति च य- दि पष्ठीतत्पुरुषः स्याचदाईघातुकग्रहणं लोपविशेषणं वा गु- णवृद्धयोर्विशेषणं वा तन्त्रावृत्यादिभिरुपयविशेषणं वेति त्रयः कल्पाः । तत्राये पक्षे आर्द्धधातुकनिमित्तके धातुलोपे सतिय- ·१२० शब्दकौस्तुभः । [१ अ स्किचिनिमित्तिके गुणवृद्धी न भवत इति सूत्रार्थः स्यात् । ततश्च प्रपूर्वादिन्धेः कात्यये तन्निमित्तके नलोपे च सति प्रेद्ध इत्पत्र माप्नुवन्नाद्गुणापि निपिध्येत । यो हि द्वयोः पष्ठीनिर्दिष्टयोः स्थाने भवति लभते ऽसावन्यतरतो व्यपदेशमितीस्थानिकत- स्थापि सत्त्वात् । न चैवमपोग्लक्षणत्वविरहान निषेधः लैंगवा- यने ओर्गुणस्येवेति वाच्यम् । नास्मिन्सूत्रे इक इत्यस्य स्वरू- पपरतायां प्रमाणमस्त्युत्तरसूत्र तु चकार इतिशब्दार्थकः प्रमाणमित्याहुः । अस्तु वार्याधिकाराश्रयणवलेनेहापीक इति स्वरूपपरंतथापि भेषनइत्यादौ गुणो न स्यादि- ति तृतीयपक्षे वक्ष्यमाणो दोप आघपलद्वयेप्यस्त्येवेति बोध्यम् । ननु उपेद्धः मेद्ध इत्युदाहरणस्येहोक्तिसम्भव एव नास्ति । त- थाहि । पूर्व धातुः साधनेन युज्यतइति मते इद्धमित्यत्र नलो- पोन्तरहः प्रथमोपनवक्तप्रत्ययापेक्षत्वात् । पूर्व पातुरुपसंगणेति द- शेने तु गुणोन्तरङ्ग उभययापि गुणो भविष्यति । पहिरङ्गस्प गुणस्यासिद्धतया निपेयायोगात् । पहिरणस्य निषेधस्यासिद्धी गुणमवृत्तेनिर्वायत्वाच्च । सत्यम् । असिद्ध पहिरङ्गमन्तरगइति परिभाषा नेह प्रवर्तते नानानन्तर्य वहिप्दवमक्लूप्तिरिति नि- पेयातायनान्तर बहिरले पाचोरानन्तर्यमाश्रीयते राप्रपा परिभाषा नेति व्याख्यानादिति हरदत्तानुयायिनः । किं तस्मिन्पक्षएत ऐ इति सूत्र पचावदं पचापेदमित्पादौ एत ऐत्वं फुतो नेत्याश- पय वहिरङ्गत्वेन गुणस्यासिद्धलादिति हरदत्तेन पक्ष्यमाणं वि- रुध्यते । तया च पहिरनस्पासिद्धतावलेन मेद्धमित्यादिसिदिरिति प्रतिपादनपरमिहत्यं भाप्यमपि विरुध्येत । तस्माघरोत्तरकाल- भवृत्तिके अब आनन्तर्य तत्र पहिरपरिभाषा न स्यादिति के- यसम्मत एप नानानन्तर्य इत्यस्याः साधुः पचायेदमित्यादी न .

·१पा.४ आ. शब्दकौस्तु हि पूर्व गुणप्रवृत्तिः । तत्र चाजानन्तर्याश्रयणेपिगुणोत्तरमवृत्तिके एत ऐ इत्यत्र तदनाश्रयणायुक्त एव वहिरङ्गतयोद्धारः। उपेद्धः प्रेद्ध इत्यादौ तु गुणं प्रापय्य निधः कार्य इत्युत्तरकालभवृ- त्तिको निषेधः । तत्राजानन्तर्याश्रयणाभावाबहिरङ्गपरिभाषया सिद्धमैतत् । अतोत्रत्वं भाष्यमपि सङ्गच्छते । ननु पत्वतुकोर- सिद्ध इति सूत्रएपा परिमापा ज्ञापयिष्यते। तत्र च कोसिचत्को- स्येत्यादौ प्रथमप्रवृत्तिके एडः पदान्तादित्यास्मिन्नजानन्तर्य न तूत्तरकालभवृत्ते पत्वेपीति कथं कैयटमतं समर्थनीयम्। तस्मात्रा- न्तरङ्गे बहिरंगे वा अचोरानतर्यमिति हरदत्तोक्तरीतिरेव शरणी- कर्तव्येति चेन्न । कैपटमते अचोरिति द्वित्वस्याविवक्षया सर्वसा- मञ्जस्यात् । अस्ति ह्युत्तरकालप्रवृत्तिके पत्वे अच आनन्तर्या- श्रयणम् । इणः परस्य सस्येत्युक्तेः। एवं च प्रथमपक्षे मेद इत्या- दो दोपाभावेपि भेद्यतइत्याद्यसिद्धिरेव दूपणमिति दिक् । द्वि. तीयपक्षे तु यत्किञ्चिनिमित्तके धातुलोपे सत्यार्द्धधातुकनिमित्ते गुणवृद्धी न स्त इति सूत्रार्थः स्यात् । ततश्च क्नूयी शब्दे इत्यस्मा- णिचि पुकि यलोपे कृते पुगन्तलक्षणो गुणो निषिध्येत । तथाच नोपयतीति न सिध्येत् । यदि तु चेलेनोपेरिति निर्देशाद् गुण- स्तहीहापि भेद्यतइत्यस्यासिद्धिरेव दोपः । तृतीयपसे त्वार्द्ध- धातुकनिमिचके धातुलोपे सत्यार्द्धधातुकनिमित्ते गुणवृद्धी न स्त इति सूनार्थः स्यात् । तन तन्नावृत्यायाश्रयणमयुक्तं गौरवं ता. वत्स्पष्टमेव । लोपेन सह गुणवृद्धयोरेकनिमित्वकत्वं च न लभ्ये- त । ततश्च भेद्यतइत्यत्र भिदेण्यन्तामणि यकि भिद् इय इति स्थिते नित्यत्वाणिलोपे कृते मत्ययलक्षणेन णिवमाश्रित्य कि- यमाणोपि गुणो निषिध्येत । न च णिलोपात्लागेवान्तरंगत्वा- द् गुणोस्त्विति धाच्यम् । विभज्यान्वाख्यानपक्षे तदसम्भवात् ।

·शब्दकौस्तुमः । उपसंजनिष्यमाणनिमित्तोप्यपवाद उपसंजातानिमित्तमप्युत्सनं या- धतइति न्यायाच्च । अन्यथा दधतीत्यादावन्तरंगत्वात् झोत इत्यन्तादेशामवत । न च श्लौ द्वित्वे चैवंकृते अन्तादेशस्य स्थानिवद्भावेनादभ्यस्तादित्यस्य प्रवृत्तिरास्त्विति वाच्यम् । अ- विधौ स्थानिवद्रावासंभवात् । किश्च । समानांप्रथमावति सूत्रे ऽकृतन्यूहाः पाणिनीयाः कृतमापि शास्तं निवर्तयन्तीति शापयितुं समर्थग्रहणमिति वक्ष्यते। वे एते परिभाषे समानफले इति च तत्रैव स्फुटीकरिष्यतोतथा चेहापिपूर्व गुणोन क्रियेत कृतोपिवा निवर्तेत जग्मुप इत्यादाविडादिवत् । तस्माद्धातोर्लोपो पस्मिनिति पहुची- हिरेव साधुः । एवं हि सति लोपस्प गुणवृद्धयोश्चैकनिमित्तकत्वं लभ्यतइति न कश्चित्पूर्वोक्तदोषः । स्यादेतत् । आरभ्यमाणेप्य- स्मिन्सूत्रे लोलुव इत्यादौ गुणोदुर्वार तथाहि।इह सूत्रे डितिचेति सूत्रे च निषेध्यं किमित्याकांक्षायां पूर्वत्र निर्णीता इपदोपस्थितिरेव सम्बध्येत । धात्वंशलोपनिमित्ते आर्दधातुके इपदं नोपतिष्ठते । ततन वेभिदः मरीजो भित्रो पृष्ट इत्यादौ व्यंजनस्य गुणवृद्धि प्राप्तिः परमेतस्य मघट्टकस्म फलं स्यात् । लोलवादौ तु स्यादेव गुणः । न च परिभाषां पति शेपिभूततयार्थतः प्रधानयोगुणवृ. घोरेत्र निषधोस्त्विति वाच्यम् । शान्दवोधे शाब्दभाधान्यस्यै. बान्वयनियामकताया उचितत्वात् । नहि राजपुरुषमानयेत्यादा- वर्थतः प्रधानभूतोपि राजा आनयनेनान्वेति अपि तु पुरुपएव । प्रकृते च शादं माधान्यं वाक्यार्थभूतायाः पदोपस्थितेरेव । कारकविशिष्टा क्रिया वाक्यार्थ इति सिद्धान्तात् । आह च । सा. कांक्षावयव भेदे परानाकाक्षशब्दकम् । कर्ममधानं गुणवदेकार्थ वाक्यमुच्यतइति । किं च सिद्धान्ते प्रसज्यप्रतिषेधे सर्वत्र कि. ययैव सह नमोन्वयो नतु नामार्थेन । तदुक्तम् । प्रसज्यातिषेधो- ·१पा.४ आ. शब्दकौस्तुम । १२३ यं क्रियया सह यत्र ननिति । अत एव पुरुषवचनयोरसंकरः। अन्यथा हि घटो नास्ति त्वं नासि अहं नास्मीति पुरुपव्यवस्था न स्यात् । घटाभावस्त्वदभावो मदभावश्चास्तीतिवत्सर्वत्र प्र- थमपुरुषापत्तेः। न हि परमंते त्वं नासि त्वदभावोस्तीत्यनयोरथ कश्चिद्विशेषः। नबंध प्रति मयमान्नपदोपस्थापितस्यान्वायताव- च्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वेन संसर्गेण मकारताभ्यु- पगमेपि युप्मत्सामानाधिकरण्यविरहस्यांविशिष्टत्वात् । एवं वायौ रूपाणामभावो ऽस्तीतिवद्रूपाणि न सतीत्यवाप्यस्तीत्येकव- चनं स्यादित्यन्यत्र विस्तरः । एवं कारकाविभक्तेरपि क्रियायोगे सत्येव साधुतं न त्वन्ययापीति कारकइति सूत्रे वक्ष्य- माणत्वाद्भूतले घटो नास्तीत्यौदावधिकरणत्वं क्रियान्वय्येव न तु नअर्थान्चयि । तथा च सकलकारकविशिष्टक्रियायां नर्था- न्वयः। नओ द्योतकतेति निष्कृष्टपक्षे तु क्रियापदस्यैव तद्विर- हपरतेति सिद्धान्तः । उभययापीह गुणद्धयोः प्रतिपेधो दुर्लभ एवेति । अत्राहुः । क्रिययैव सह विधेरिव निषेधस्यान्वयों शा- ब्द इति सत्यमेव किन्तु क्रियैव केति संशये त्वदुक्तरीत्या सनिहितापीकपदोपस्थितिरिह न सम्बध्यते । तथाहि सति दीधीवेवीटामिति सूत्रस्य व्यर्थतापत्तेः । न हि तोम्परिभाषा- लोत्यपरिभाषयो फले विशेपोस्ति । एवं स्थिते स्तिर्भवन्ती- परोऽप्रयुज्यमानाप्यस्तीति प्रातिपदिकार्यसूत्रे वक्ष्यमाणरीत्या भवत इत्यस्योपस्थितस्य गुणद्धी इत्यादिभिरन्वितस्य निषेधा- न्वये सति गुणवृद्धयोरभाव फलितो भवतीत्येतावता गुण- योनिषेध इत्युच्यते । यथा ऽऽयाराग्निहोत्राधिकरणे मती- तितः सर्कोपि विशिष्टावधिरेव तात्पर्यतस्तु कश्चिद् गुणविधिरि- ति सिद्धान्नितं तद्वन्निधेपि बोध्यम् । न्यायसाम्यात् । अत ·शब्दकौस्तुभ । एव विविधिनिषेधयोपियार्यगोचरतेत्याभियुक्ताः। तस्माल्लोलुनः पोपुवो मरीज इत्युदाहरणं सिद्धम् । प्रत्युदाहरणं तूच्यते । धातुलोप इति किम् । आधानुके विधिनिषेधाभ्यां पोडभिग्रह णाग्रहणयोरिव गुणवृद्धयोर्विकल्पोमा भूत् । आर्दधातुकइति किम् । तुर्वी थुवी दुर्वी धुर्वी हिसायां पूर्ण मोहसमुच्छ्राययोः एभ्यो यल्लुगन्तेभ्यस्तिबादौ सार्वधातुके पिति परे तोतो मोमो- त्यादी निषेधो मा भूत् । राल्लोप इति च्छ्वोर्लोपस्य गुणस्य पैकनिमित्तकत्वात् । इदं च राल्लोपे डिग्रहणाननुवृत्तिपक्ष- माश्रित्योक्तम् । तदनुवृत्तिपक्षे तु तोतोर्मीत्याद्युत्तमपुरुषकवचन- उदाहरणं बोध्यम् । अनुनासिकादिमत्ययत्वेन तत्र राल्लोप प्रवृत्तेः। ननु तोतोीत्यादि प्रागुक्तमप्युदाहरणमस्तु । राल्लोपस्या- महत्तावपि लोपो व्योरिति लोपादिति चेन्न । तस्य वर्णमात्र निमित्तकतया गुणेन सहकनिमित्तकत्वाभावात् । न हि तत्र प्रत्ययग्रहणन्तदाक्षेपकं वा किञ्चिदस्ति । अत एव गौधेरादिषु प्रत्ययपरतां विनापि यलोप इति दिक् । इक इति किम् । अभा. जि राग , भजेश्च चिणि यात्र च भावकरणयोरित्युपधालोपे कृते वृद्धिर्यथा स्यात् । कथ तर्हि पापचक इत्यत्र वृद्धिमातिषेध इति चेत् । शृणु । पापच्यतेवुलि यस्य हल इत्यत्राहदिम- भ्यादित्यादिवारणाय यस्येति संघातगृहणेप्यादेः परस्येति ह. ल्मात्रलोपे कृते ऽतो लोप इति पृथगल्लोपे तस्य स्थानिवद्भावे- न पापचकादौ न वृद्धिान विह नधातुलोप इति सूत्रस्य क- बिदपि व्यापारः । यद्दलुगन्ताण्तुलि पापाचक इति भवत्येव वृ. दिनों नातियत् । एतेन न घातलोप इत्यत्रेक इत्यनुत्तेः पापाच क इतिवनधातुमूत्रे भिदिता मरीमृजितेत्युदाहरंच कौमुदी. कारः परास्तः । पृथगल्लोपस्य न्याय्यत्वे भाप्यादिसम्मतत्त्वे ·१.पा.४ आ. शब्दकौस्तुमः ।। च सति वृद्धरसम्भवात् । अत एव वृत्तिकारादयोप्यत्र मूत्रे ऽन्- प्रत्ययान्तान्येव लोलुवादीन्युदानन्दुः । भिदिमृज्योस्तु यदि य- इल तर्हि तस्यानैमित्तिकत्वाद् गुणवृद्धी स्त एव । वेभेदिता मरीमानितेति यथा । यदि तु यस्य हल इत्यवयवलोपस्तहि स्थानिवद्भावादेव गुणायमसन इत्युभयथापि नेतत्सूनोदाहरण- चमित्यवधेयम् । भाप्यकारस्तु यस्यति लोपइवाचिलुक्यपि पृथगल्लोपमाथित्यैतत्सूत्र मत्याचख्यो । न च येन नामाप्ति न्यायेनाचि यडो लुगतोलोपं पातेति वाच्यम् । यस्य इल इत्यन यस्येति योग विभज्यातो लोप इति चानुवर्त्य यशब्द- स्यातो लोपविधानेन लुम्बाश्नात् । अवशिष्टं व्यञ्जनमा लु. कोवकाशः । ततशाल्लोपस्य स्थानिवत्चादेव वेभिडिता मरीमृ- जिता पापचक इत्यादिवल्लोलुवादयोपि सिध्यन्तीति किं सूत्रे- जान चैवं नोनावत्यादावपि पृथगल्लोपापत्तिः । चकारानुकृष्टव- हलग्रहणाज्जायमानस्यानौमत्तिकस्य लुकोन्तरगतया लकारो- त्पत्तेः मागेव समुदाये प्रवृत्तेः । नन्वेवं चेत्रियः लोलवः तोप्टर इत्यादावल्लोपस्य स्थानिवत्त्वाद्यथा गुणो न, ए- धमियहुवडावपि न स्यातामिति चेत् । सत्यम् । अचमाश्रित्य न भवत एव । उक्तयुक्तः। किन्तु स्थानिवद्भावलब्धमकारमा- श्रित्य भविष्यतः । स हि यकारे लुप्ते प्रत्ययसंज्ञकः । स्यादेतत् । लोलुवादिप्वकारे लुप्ते यलुगिति क्रमः । तत्र यकारावस्थानका- ले अकारेण प्रत्ययत्वं न लब्धमेव । लुसेपि सस्मिन्नकारो ना. स्त्येव । ततः प्रागेव लोपात् । सोयमसत्कयं मत्वपता लभेत। तल्लोपस्य स्थानिवद्भावेन प्रत्ययत्वमिति चेत् । स्यानिनि दृष्टहि कार्य तद्वदतिदेशेन लभ्यते । न तु तत्रादृष्टमाप । असाहुः । वत्र सम्भावितमात्रमतिदिश्यते । यदि हि लोपस्प स्यानिमूनो ·१२६ शब्दकौस्तुभः । उकार इह लुप्तेपि यकारे तिष्ठत्ता प्रन्ययतां लभेतोवादिक पप्रवर्चयेदिति कर्ष नातिदेशः । बरेनिषपश्चा लिम् । स हि गातेर्यान्तादरम्पल्लोपयकोपयोः कृतयोः स्थानिवद्भावे- नातो खोप इटि चेत्यालोपो मा भूदित्येतदर्य क्रियते । स्था- निनि दृष्टस्यैवातिदेशे तु किन्तेन । न हि या या य इत्यस्या- मवस्यायामातो लोपस्य प्राप्तिः । अनजादित्वादिति दिक। नन्वेवं चेक्षियस्तोप्टुव इत्यत्रान्तरज्ञानपीति न्यायेनाकृतएवा. सार्वधातुकयोरिति दीर्घ यझे लुक् । ततोल्लोपस्य स्थानिव. भावे सत्यपि चेक्षिअब तोप्टुअअ इति स्थान्यकारेण सह लघु- पषमामप्रत्ययपरं जातमिति लघूपधगुण" स्यादेव । सत्यम् । अन्तरङ्गावियडुबडौं भविष्यतः । ययाह वार्तिककारः । शच- अन्तस्यान्तरणलक्षणत्वादिति । तथा च रि पि गती घि धारणइत्येषान्तुदादित्वाच्छे कृते रियति पियति धियतीति भ. वतिः। अशिश्रियत् भादुद्रुवत्मासुमुवदिति च णिश्रीति चङी- यड्बडी भवतः । तस्मात्पृथगल्लोपेनैव सकलनिर्वाहान धातु- लोप इति सूत्रनारम्भणीयम् । न चैवं मरीज इत्यत्र मृजेरजा- दो संक्रमाइति पाक्षिकवृद्धिमतरः । हरदत्तादिमते मुख्याजादा. वेष तत्मवृत्ते , निष्कर्षे तु यथोत्तरं मुनीनाम्मामाण्यादिष्टापत्तेः। व्यवस्थितविभाषा वास्तु । अत्र वदन्ति । गुणोपधालोपयुटा न लोपालोपयोरपि मसात्पृथगल्लोपोलुकि वक्तु न शक्यते ।। तयादि। सर्वत्र दान्तेिषु हस्वान्तेषु चेयरडो' कतयोलघूपध- लक्षणो गुणः प्रामोति । न चेह स्थानिवद्भावः । आदिष्टादचः पूर्ववाद। किञ्च जाम इत्यत्र गमहनेत्युपधालोपः स्यात् । अ. थोपानीति प्रतिषेधस्तईि दरीदृश इत्यत्र ऋदृशोडीनि गुणः स्थात्। अपि च देव इत्सव दांडगेयुडचीति युट् स्यात् । किञ्च स- " ·१पा.४ आ. মুক্তাম:। १२७ नीसंतो दनीस ,अनिदितामित्युपधालोपः स्यात् । अपि च यायाः वावाः इत्यादिष्वाकारलोप: स्यात् । तस्मात्समुदायलु. गेवेहव्यो लोलुवादिसिद्धये च सूत्रमारम्भणीयमिति । अत्रोच्य- ते । लोलुवादिषु गुणस्तावन्न भवति । स्थानिद्वारकस्यानादिष्टा. दचः पूर्वत्वस्प सत्वन स्थानिवद्रावात् । अत एव हि न पदा- नति सूत्रे सवर्णग्रहणं कृतम् । शिडीत्यादावनुस्वारस्य स्थानि- द्वारकपनादिष्टादचः पूर्वत्वमाश्रित्य तस्य सवर्णे कर्तव्ये असो. रल्लोपस्य स्थानिवद्भावो या भूदिति । नन्वनादिष्टादच पूर्वव. स्य शास्त्रीयकार्यवाभावात्कथमतिदेश इति चेत् । अनादिष्टादनः पूनत्वापेक्षे ऽचः परस्मिनित्यतिदेशे कर्त्तव्ये स्थानिवदादेश इ. त्यस्य प्रवृत्तिसम्भवात् । सवर्णग्रहणव्याख्यावसरे सरित्यमे वोपपादितत्वाच्च । ननु योत्रादेश उचट् सोनादिष्टादचः पूर्व- ता स्थानिद्वारा कथञ्चिल्लभतां न तु तस्येह किश्चित्कार्य विधी- यते येनारलोप स्थानिवत्स्यात् । यस्य च कार्य विधीयते उका- रस्य नासावादेशः येन स्थानिद्वारापि पूर्वतां लभेत । सत्यम् । सर्वे सर्वपदादेशा इत्याश्रयणास्थान्यादशिभावस्तापदर्थपति वि- श्रान्यति । अत एव एरुरित्यस्य तेस्तुरिति पर्यवसितार्थमाश्रित्य स्थानिवत्सूत्रेणैव सिदत्वादेकदेशविकृतस्योपसंख्यानं नारब्ध- व्यमिति वक्ष्यते । अत एव च स्थानिवादित्युक्ती सम्बन्धिश- ब्दत्वादेवादेश इत्यस्य लाभे सिद्ध पुनरादेशग्रहणमानुमा- निकस्याप्यादेशस्य परिग्रहार्थमिति वक्ष्यते । एवञ्चहापि लो. लू इत्यस्य लोलुब्इत्यादेशः, स चानादिष्टादचः पूर्वः स्थानिव. द्भावात् । तस्य च लोलोव् इत्पादेशे कार्ये ऽल्लोपः स्यानिदि ति युक्तमेव । किञ्च । शाजनोर्जेति री मत इति च सूत्रे दी. घोच्चारणेनावृत्चे पुनर्वृत्तावविधिाष्ठितस्येति परिभाषा माप ·M 24 M १२८ शब्दकौस्तुम । [१ अ यिष्यते । तेनोवङि कृते गुणो न भविष्यति । दरीदृश इत्यत्र गुणो न भवति । प्रतिपदोक्तस्याने ग्रहणात् ।पददिति यथा। यस्त्वकार उपदेशेवलायां न प्रत्ययः । किन्तु तदवयवा, य-, कारे लमे तु नासो स्कारविशिष्टो न वा श्रूयते । किन्तु त- कैकगोचरत्वाल्लाक्षणिकवाद्विलम्बितोपस्थितिकः । नन्वेवमन- नीति पयुदासेप्यस्याग्रहणाउजङ्गम इत्यत्राल्लोपः स्यादिति चेत्र। अनहीति पर्युदासेनाइसहशे औपदशिकअजादौ श्रूयमाणाजादौ वोपधालोपविधानाताअर्थवानेवाइ गुणविधौ गृत्यतइति तु नसम्य- काविकरणानामनर्थकत्वात् । यत्तु देद्य इत्यत्र युट् स्यादिति । तन्न । अनुबन्धनिर्देशात् । तदुक्तम् ।स्तिपाशपानुबन्धेन निर्दिष्ट यद्गणेन च । यत्रैकाग्रहणं चैव पञ्चैतानि न यहलुकीति । दीडो युड- चीति सूत्रे दीड इत्यनुवन्धनिर्देशो यलुनिवृत्त्यर्थ इति न्वयवो. तत्वाच्च । अत्र च ज्ञापकमेकाच उपदेशइति सूत्रे यलुनि- वृत्तिपदिश्य क्रिपमाणमेकानग्रहणम्। न हितस्मिन्कृतेप्युक्तपरिभा- पां बिना बेभेदितेत्यादि सिद्धयति । विभेत्सतीत्यादिसिद्धये त- न्त्रावृत्त्याद्याश्रयणेनोपदेशग्रहणस्योभयविशेषणताया सिद्धान्तपि- ष्यमाणत्वात्।नचैवमपिप्तिपाशपेत्याचंशान्तरे कथं ज्ञापकामिति वाच्यम् । एकदेशानुमतिद्वारा पूर्वाचार्यपठितपरिभाषाज्ञापनस्य गतिकारकोपपदानामित्यादौ बहुशो दृष्टत्वात् । न चैवमेकाच इ- ति विधीयमाने द्वित्वमपि यङ्लुकि न स्यादिति वाच्यम् । गु. जो यह्लुकोरिति ज्ञापन तत्प्रवृत्तेः। यङ्लकि वेभेदितत्यादा- विद्यागमे तूदाहृतपरिभापव शरणमाद्विस्मयोगो दिवचनं पाष्ठमिति वक्ष्यमाणतया धात्वन्तरलस्य वक्तुमशक्यत्वात् बेदितोति यह- न्ते तु पृथगल्लोपाभ्युपगमात्तस्य च स्थानिवद्धावान्नेनिषेधः । पूर्वस्मादपि विघौ स्थानिवद्भावस्य वक्ष्यमाणत्वात् । किञ्च । य- ·'१ पा. ४ आ. १-१५ शब्दकौस्तुभः । १२९ स्येति लोपस्य स्वयाप्यवयवलोपत्वं स्वीकृतम् । तत्र पद्यपि दे- घक इन्यत्र युद् स्यादिति नापादनाहम् । हलः परत्वाभावेने. ह यलोपाप्रवृत्त्या देदीपक इति रूपाभ्युपगमात् ।सनीसूसंक इ- त्यादौ नलोपोपि सर्वसम्मतत्वादेव नापायः । यायायको वा- वायक इत्यादावाल्लोपोप्यनापायः । यलोपविरहेणाजादिडिदा. दधातुकपरत्वाभावात् । तथापि गमेयङन्ताण्घुलि जगमक इत्य- बाल्लोपस्य स्थानिवद्भावाद् वृद्धयभाव इवोपघालोप: स्यात् । अयात्रानडीति प्रतिषेधस्तहि दरीदृशक इत्यत्र अदृशोडीति गुणः स्यात् । अब यदीहाद्वृत्तपरिभापया संज्ञापूर्वको विधिर- नित्य इति वा समाधीयो तर्हि यङ्लुक्यपि सनीस इत्यत्र न. लोपो याया वावा इत्यल्लोपश्च न शंक्यः । समाधानस्य तुल्यत्वा- दिति दिक् ॥ १-१.५ कादिति च । इके इतिशब्दमुच्चार्य विहिते गुणवृद्धी गित कितं डिन्तञ्च निमित्ततयाश्रित्य ये प्राप्नुतस्ते न स्तः।गित, जि- प्णुः । ग्लाजिस्थश्वक्स्नुः । न चार्य किदेवास्त्विति वाच्यम् । स्थास्तरित्यत्र घुमास्थेतीत्वप्रसङ्गात् । न चैवं भूप्णुरित्यत्रेद्- प्रसङ्गः । श्रुयकः कितीत्यत्रापि चर्चेन गकारमश्लेपमाश्रित्य तनिषेधात् । न चैवं चर्वस्यासिद्धतया विसर्जनीयो न स्याद्रो- रुत्वञ्च प्रचतेति वाच्यम् । न मुनइत्यत्र नेति योगविभागा- सौत्रत्वाद्वा । तथा च ग्लाजिस्थेति सूत्रे श्लोकवाचिकम् । स्नोगित्वानस्थ ईकार किन्डितोरीत्वशासनात् । गुणाभावस्त्रि- पु स्मार्यः श्रुथको ऽनिट्वं कोरितोरिति । जयादित्योप्येवम् । वामनस्तु ग्लाजिस्थश्चेत्यत्र स्था आ इत्याकारं पश्लिष्य क्स्न- प्रत्ययान्तस्य तिष्ठतराकार एव न त्वीत्वमिति व्याख्यानादेव स्थास्नोः सिद्धौ न क्वापि गकारमश्लेपः कार्य इत्याह । नन्वे.

·शब्दकौस्तुमः । [१ अ० तेन तन्मते दंशेच्छन्दस्युपसंख्यानमिति स्नी दक्ष्णवः पशव इ- त्यत्रानिदितामिति नलोप: स्यात् । सत्यम् । छान्दसत्वात्समा धेयः। कित् । वितं स्तुतं मृष्टम् । डिन् । चिनुतः सुनुतः मृष्टात्। निमित्तसप्तम्याश्रयणं किम् । व्यवाहितेपि यथा स्यात् । छिन्न भि- नम् । इक इति किम् । कामयते । शब्दव्यापाराश्रयणं किम् । लैगवायनः । ओर्गुणो हीक एव प्रवर्त्तते न तोपदोपस्थितिः। ओरितिनिर्दिष्टस्थानिकत्वात् । तदुक्तम् । तद्धितकाम्योरिक्- प्रकरणादिति । ननु डितीत सप्तमीनिर्देशानस्मिन्निविनिर्दिष्टे पूर्वस्येति परिभापोपतिष्ठेत तत्र निःशब्दस्य नैरन्तर्यपरत्वादि- शे चोच्चारणक्रियत्वादव्यवहितोचारितस्य निषेधः स्यान तु छिन्न भिन्नमित्यादेरपीति चेवाभवेदेवं यदि द्धितीत्येतनिध्य- या क्रियया साक्षात्संबध्येत । इह तु गुणवृद्धिभ्यां सम्बध्य- ते । यस्य च भावेनेति सप्तमी क्रियान्तराश्रयणादौत्सर्गिकसत्ता- क्षेपः ततश्च डिति सतिमाप्ते ये गुणवृद्धी इति सम्बन्धे कृते सिद्ध- साध्यसमभिव्याहारन्यायेनोपलक्षणीभूतसत्ताश्रयणस्य निमित्त- स्वमुत्सर्गतः फलति नत्विह विशिष्यनिमित्ततायां सप्तमीवि- धानमस्ति । न चात्र निर्दिष्टपरिभापा सम्भवति । विध्यङ्गभूता- नां परिभाषाणां साक्षाद्विधेयनिषेध्यक्रियान्वयिन्येव प्रवृत्तेः । इदन्तु क्रियान्वयिनो विशेषणं न तु क्रियायाः । अतोन न परि- भापाप्रवृत्तिः । अन्यथा वृदिर्यस्याचामादिरित्यपरिभापोप- स्थाने शालीयादिर्न सिध्येत् । न खत्रेकः स्थाने वृद्धिः । अत एवोदीचामातः स्थानइति सूत्रे स्थानेग्रहणं कृतम् । आतः स्थाने यो ऽकार इत्यनूद्यमानस्य विशेषणे आत इत्यस्मिन्पष्ठीस्थाने- योगेति परिभाषाया अमवृत्तेः । गुणानाञ्च परार्थवादसम- न्धः समत्वात्स्यादिति न्यायोप्यतानुसन्धेयः । ननु तर्यनेनैव ·१ पा.४ आ. शब्दकौस्तुमः । न्यायेन डिन्तीत्येतत्मधानभूतक्रियया सम्बध्यतां न तु तच्छेप- भूताभ्यां गुणवृद्धिभ्यां, प्रधानान्वयस्य सम्भवतस्त्यागायोगादि- ति चेन्न । यत्र हि गुणः कृतात्मसंस्कारः प्रधानोपकाराय महते प्रभवति तत्रात्मनोपि संस्कारमनुभूय प्रधानेन सम्बध्यते । यथा पानीयमेलादिसंस्कृतं पुरुपेण । उक्तञ्च । गुणः कृतात्मसंस्का- र: प्रधान पतिपद्यते । प्रधानस्योपकारे हि तथा भूयसि वर्चत- इति ।। इह गुणवृद्धयोः डिग्रहणेन विशेपितयोः प्रधानस्य महा- नुपकारो भवति । व्यवहितस्यापि मतिपेसिद्धेः कोः किल्क- रणञ्चात्र ज्ञापकम् । अन्यथा प्रधानेनैवान्वये निर्दिष्टपरिभाषा- याश्चोपस्थिती सत्यां व्यवहिते निषेधस्याप्रवृत्ती व्यर्थमेव कोः कित्त्वं स्यात्तस्माद्यथाव्याख्यानमेव साधु । ननु न यदीयं पर- सप्तमी तार्ह शचङन्ते दोपः लघूपधलक्षणगुणमाप्तरिति चेन्न । अन्तरङ्गत्वादियडुवङ्मवृत्तेः । धि धारणे, रिपि गतो, तुदा- दयः धियति रियति पियति । णिश्रिद्गुस्रुभ्यः कर्तरि चङ् । अशिश्रियत्, अदुद्रुवत्, अमुस्रवत्, इह तिपमाश्रित्य प्राप्तो गुणो बहिरङ्गः शचडाश्रयावियडुवङमवन्तरहौं । तदुक्तम् । शच. उन्न्तस्यान्तरङ्गलक्षणत्वादिति । मृजेरजादौ संक्रमे वृद्धिर्वेप्यतइति काशिकायाम् । इदञ्चेको गुणवृद्धीइति सूत्रमसगाद्वैयाकरणान्त- रमतत्वेनोक्तं भाष्ये । अस्यार्थः । संक्रामतो गुणवृद्धी अस्मादि- ति व्युत्पत्या गुणवृद्धिमतिपेनिमित्तभूतः डिप्रत्ययोत्र संक्रम- शब्देनोच्यते, योगरूढेस्तेन मरीमन इत्यत्र धात्वंशलोपनिमित्त- तया वृद्धिपतिषेधहेतावप्यच्प्रत्यये नासौ विकल्पः प्रवर्ततइत्यव- धेयम् । अत एव हित्यचि वेति वचनं तत्र भाष्ये कृतम् । मृजन्ति मार्जन्ति । अत्र हरदत्तः अचीत्युच्यमानेपि यस्मिन्वि- पिस्तदादायल्ग्रहणइति सिद्धे आदिग्रहणं मुख्यानादिग्रहणार्थम् । , ·शब्दकौस्तुभः । [१ अ. व्यपदेशिवद्भावेनाजादौ यूयं ममज, त्वया ममृजइत्यादौ न भ- वतीति । तच्चिन्यम् । मुख्यानादिपरिग्रहे प्रमाणाभावात् । न हि भाष्ये आदिग्रहणं कृतं येन त्वदुक्तार्थो लभ्येत, किन्तु डित्य- चि वेति वचनं पठितम् । यत्तु ततः प्रागुक्तं भाष्ये "इहान्ये वै. याकरणा मृजेरजादो संक्रमे विभाषा वृद्धिमारभन्त" इति । तत्तु तदादिपरिभाषावललब्धकाक्यार्थानुवादमात्रं न तु परकी- यविधिवाक्यशरीरमिदं येन त्वदुक्तमयं ज्ञापयेत् । अत एवात्र- यो मृजेति भिदादिपागदङ् गणपाटादेव वृद्धधभाव इत्याह । अत एव रक्षितेनापि धातुपदीपे तुन्दपरिमृजस्तुन्दपरिमार्ज इत्यु- भयं दार्शतम् । दुर्घटवृत्तौ तु तुन्दपरिमृज इत्यत्र व्यवस्थितवि- भापया वृद्धिनेत्युक्तम् । अत एव धातुवृत्तिपु यूयं ममृज ममा- ®ति रूपद्वयमुदाहृतम् । यत्तु मुख्यानादिग्रहणवादिनोपि मते ऽत्र वृद्धिविकल्पो दुर्वार एव । तथाहि | मध्यमपुरुपवहुवचनस्य य. स्य परस्मैपदानामिति सूत्रेण विधीयमानो ऽकारादेशो ऽलो- न्त्यस्य मामोति । न चैवं विधिवैयर्थ्यम् । णलादीनां यथासं. ख्यसम्पादनेन चरितार्थत्वादित्याशङ्कय भाष्यएव देधा समा. घास्यति । अकारद्वयात्मकोयमनेकालत्वात्सर्वादेशः । यद्वा धा. तोरित्यविकारादादेः परस्पति यकारमात्रस्याकार इति तत्र पक्षद्वयेप्यतो गुण इति पररूपस्याचः परस्मिन्निति स्थानिव- द्भावान्मुख्यानादित्वमप्यस्त्येवेति कश्चिदरदत्तमिश्रमते दूपण- मुक्तम् । तन्माआधन्तवदित्यतिदेशइव स्थानिकदापि मुख्यत्वा. भावस्य सुवचत्वादिति दिक् । स्यादेतत् । अचिनोदमार्ट इत्या- दौ स्थानिवद्भावेन तिपो टिच्चात् कडितिचेति गुणवृद्धिीनपैधः स्यात् । न चाल्विधित्वात्स्थानिवद्भावासम्भवः । अनुबन्धका- यवनविधापिति निघस्यामवृत्तेः । अन्यथाऽचिनयममामि- ·१.पा.४ आ. सन्दकोग्नुमः । त्पादारपित्वेन सार्वधातुकमपिदिति दिचापादन मा प नल्यपीति मूत्रम् । अन्यया स्यपः किमामावदेवतामा. सो किन्तनिषेशन प्रेण । यतु सेपित्यापिदमनं मापक- मिति । तम । शृणीहि विश्वतः मतीत्यादी स्थानेन्नरतमपरिभा- पपा रित्त्वादनुदात्तस्य मिपः स्थाने ऽनुदानस्पैर है। प्राप्तायु. दात्तसम्पादनेन परितार्थत्वात् । अपिवसामाद्धि तप्रान्त- रतमपरिभाषा बाध्यते । मतिपत्तिलायासमुदात इति वक्तव्य ऽपिन शापकमिति वास्तु । न्यायसिदोप्ययमर्थः । अनुय- न्धानापनेकान्तत्वेन स्थानिकोटामविष्टतया स्याम्पलाश्रपवि. धिविषयकस्यानलिभाविनि निषेधस्याप्रत्तेः । अनुवन्या ए. कान्ता इति पलेपि स्थानितमतीतः प्रागंवान्तरद्रेण लोपेन ते. पामपदारात् । तस्माल्लहाबादेशानां तिवादीनां स्थानिवद्धा. घेन दित्वं दुर्वारामिति । अमाहुः । यामुर परस्मैपदनिति सूत्रे टिदननं मापक लादेशाना स्थानिवद्रावन दिल्लन भरतीति । तथाच यानिकम् । लकारस्य डिपाहादेशेषु गनिद्भावमग- जति धामो हिमनासिबमिति । ननु स्तुपादित्याहार- निग्लक्षणरतिमातिषेधार्थ चिनुपूरित्यादी जुमित्सस्य मतिप- धार्थच पामटो हितमस्तु । उतो वृद्धिलकि पलीत्या स्तुत इति निरिटानिकतपेारिमापा नोपनिष्टने । मिर्गनिनु पदिति चेत्यस्पापाद एन । तया च स्थानिवदारल रिच स्तुगच्चिनुपारपत्र वृदिगुणी निपहुं नालम् । पुनतिसाम त तदुमपनियो मरिष्यति, तया न वृद्धिगुगनिपरे परि- चार्य पाटो रिमा लादेमेष समयरिवार पिये. दिति चेत् । उच्यने । उत ऑदित बये वृदिग्राणं मंश- पूर्वको विधिरनित्यो यया स्यादित्यैवपर्थम् । तेन स्तुपादिन्यत्र ·शब्दकौस्तुम । न वृद्धिः । नथा चिनुयुरित्यत्र न गुणः क्सस्यायीत्यतोचीत्य- नृवाजादौ जुसि गुणविधानात् । मिर्गुणो जुसि चेत्यकार अश्लिप्यान्चासावुस् चेति कर्मधारयाश्रयणेनाजादासि गुणवि धानाश्रयणे तु चकुर्जन्दुरित्यादावतिप्रसङ्गः । गुणेति लुप्नाविभ क्तिकमु जसीति च छेदः । उकारादौ जुसीति चार्थः । जुसि गु. णे यामुमतिपेध इति वार्तिकमप्युक्तरीत्या सिद्धार्थकथनपरमिः ति तावद्वातिककारस्य दृदयम् । भाष्यकारमते तु सार्वधातुक- मपिदितिसूत्रे ऽपिदिति योग विभज्य डिदिति चानुवावृत्ति- चाश्रित्य डिन्च पिन भवतीति पिन्च डिन्न भवतीति वा- क्यार्थद्वयं वर्ण्यते । इदश्च हलः श्न इति सूत्रे भाप्ये स्पष्टम् । तेन बूतादित्यत्र ब्रुव ईण्न तातड औपदेशिकडित्वेनान्तरङ्गेणा- तिदेशिकस्य वहिरहस्य पित्वस्य बाधात् । अतिदिष्टानुपदिष्टं वलीय इति न्यायात् । अचिनोदित्यादौ त्वौपदेशिकेन तिवा. दीनां पित्वेन लाश्रयमातिदेशिकं डिस्वम्बाध्यते । तेन गुणादि सिद्धिः । अस्मिश्व पक्षे यासुटो डित्ववचनं न सापक किन्तु मृज्यादित्यादावमाप्तडित्वविधायकम् । तेन पित्वस्य चिनोतीत्यादौ सावकाशस्य वाधो ऽतः स्तुया- दित्यादौ पिति हलीति विधीयमाना वृद्धिर्न प्रवर्त्तने । चिनयुरिति तु भाग्वदेव समर्थनीयम् । पूर्वोदाहृतवार्तिकमते तु श्रूतादित्यत्रे माप्नोति । आगमशासनमनित्यमिति तु कथ चि- समाधेयः। वस्तुतस्तु हल नः शानझाविति शानचः शित्करणे. नक चिदनुवन्धकार्येप्यनल्विधाविति निपेघः प्रवर्ततइति ज्ञाप्य- ते । तेन ब्रूतादित्यादौ न कश्चिद्दोष इति । अत एव भाप्यमते भविषीष्टत्यत्र हित्वन करिप्यमाणेत्यत्रोगिल्लक्षणटिल्लक्षणव डोनेति दिक् ॥ च ·११. ४ आ. १-१-६ शब्दकौस्तुमः । दीधीचेवीटाम् । दीधीवेच्योरिटश्च गुणवृद्धी न स्तः। आ- दीध्यनम् आधीध्यकः । आवश्यनम् आवेव्यकः । अकपिपम् अरणिपस् । कणिता पो रणिताश्वः । इदाम प्रति सिजन्तमहम्। तिपो डादेशं प्रति तु कणिद्रणिदिति तान्तमंगं तस्यामंडादेशं च सा- धातुकं निमित्तीकृत्य लयूपधगुणामासोनेन निपिध्यते । द्धिस्त्वि- टो न सम्भवत्येव । लुहन्तता फांदयितुंश्व इत्यस्य प्रयोगः । न हि जन्ते तृमन्ते वेटो गुणमातिः प्रत्ययावयवत्वात्तस्य । अथ दीङ क्षये, धी अनादरे, वेश् तन्तुसन्ताने, वी गत्यादिप्वेते- पामिद ग्रहणं कुतो नेति चत् । न । अवयवमसिद्धयपेक्षया समु. दायमसिद्धेवलपत्यार । किञ्च चतुर्णा ग्रहणेभिप्रेतेऽसन्देहाथदी. वेधीवीटामित्येव चूयात् । इद् चात्रागम एव गृयते न इद् ग- ताविति पातुः । ननु धातुसाहचर्यादातुरेव गृह्यताम् । मेयम् । साहचर्यस्य सर्वबानियामकत्वात् । अन्यथा द्वित्रिश्चतुरिति कृ. त्योइति मूने कृत्वोर्थग्रहणं न कुर्यात् । दिसिरिति सुजन्ताभ्यां साहचर्येण चतुरित्यस्यापि सुजन्तस्य ग्रहणसम्भवात् । अतएवा- गमापेक्षया प्रकृतेरभ्यहितवादीधीर: पूर्वनिरातः सूत्रे कृता इ- टोपि धातुत्वे तु प्रकृतित्वाविशेषेप्यल्पान्तरतात्तस्यैव पूर्वनिपा- त: स्यात् । अत्रेदमवधेयम् । दीध्यको वेन्यक इति यद्दाहृतं तद्दीधीवेवीभ्यां शुद्धाभ्यामेव लि रूपं न तु ण्यन्ताभ्यामपि । यस्तु यीवर्णयोरिति सूत्रे हरदत्तेनोक्तम् , वर्णशब्दो वर्णवि. स्तार इतिधातोः पचायजन्तः श्रूयमाण एव । वर्णे यया स्याल्लु- से मा भूदित्येवमर्थः तेन प्यन्ताभ्यां प्वाल णिलोपस्य पूर्ववि. धौ स्पानिवत्वेपि शूपमाणस्वाभावाल्लोपाभारे यणि कृने दी ध्यको वेव्पक इत्येव शुद्धेन समानाकारं रूपं भवतीति । तदे- तन्नाग्लोपिशास्टदितामित्येतस्मिन्सूत्रे भाप्यकारैरेव ण्यन्तस्य ·शब्दकौस्तुभः । [१ अ दीधक इति रूपं शुद्धस्य तु दीध्यंक इति व्युत्पादितत्वात्सिद्धा. न्तविरोधादुपेक्ष्यम् । तत्र हि वर्णग्रहणं लुप्सेपि वर्णे यथा स्पादित्ये- वमर्थमित्याशंक्य स्थानिवद्भावेन सिद्धरन्तरंगत्वाणिलोपात्मा- ग्यावर्णयोरिति लोपसिद्धेश्च वर्णग्रहणं प्रत्याख्यातम् । ननु व- णग्रहणं कुर्वतः सूत्रकारस्याशयं भाप्यकारोक्तादन्यमेवानुमृत्य ब्रूम इति चेत्, सत्यम् । तथापि यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्याद्रूपाशु- द्विस्तदवस्थैवेति दिक् । स्यादेत । दीधीवेव्योडिन्त्वाङिति चेति सूत्रेणैव निषेधोस्तु किमिह दीधीवेवीग्रहणेन । मैवम् । इग्लक्षणयोहि स निपेय इत्युक्तम् । न चाचो णितीति वृद्धि- रिग्लक्षणा । किञ्च कार्यिणो निमित्तत्वे पूर्वेण सिद्धिः सम्भवे- दपि । न च कार्या निमित्ततयाश्रीयते । च्यवते प्लवते इत्या- दावपि गुणनिषेधापत्तेः । अत्र च लिङ्गं कुटादिमध्ये कूड शब्द इत्यस्य पाठः स्थंडिलाछयितरीति निर्देशश्च । यत्तु प्रकृतसूत्रे दोधीवेन्योर्ग्रहणमेवैतत्परिभाषामापकामिति । तन्न । अनिग्लक्षण- वृद्धिनिषेधेन चरितार्थत्वात् । भाष्यमतएतत्सूत्रस्य प्रत्याख्या- स्यमानतयोक्तपरिभाषायां लिङ्गान्तरस्यैवानुसव्यत्वाच्च । स्यादेतत् । यदि कार्यो निमित्तत्वेन नाश्रीयते कयं तर्हि ऊर्प नविपतीत्यत्र द्विवचनेचीति नुशन्दस्य द्वित्वं, इपइत्यस्य अ. जादित्वेपि द्वित्वं प्रति कार्यिमध्ये प्रविष्टतया निमित्तत्वासम्भवा. द । सन्यडोरिति पष्ठीमाश्रित्य सन्नन्तस्य द्वित्वविधानात् । अ- न्यथा प्रतापिपतीति सनो द्वित्वं न स्यात् । यत्तु सन्यहोरिति सप्तम्याश्रयणेपि सन्पडोरकारोच्चारणसामर्थ्याद् द्वित्वं भविष्य- : तीति । तन्न । दित्सधित्सादिभ्यो यदुत्पत्तिपतिवन्धेनाची यदिति यत्सत्यपोत्पादनेन चाकारोच्चारणस्य चरितार्यत्वात् । अन्यथा अरिरिपतीत्साघसिद्धेश्च । यदि हिनापि स्थानिव- + ·. १पा.४ा. शब्दकौस्तुम। तस्यादिसोदिवचने कृते जपतीति स्यात् । अत्रोच्यते । कार्यमनुभवमेव कापी निमित्तया नाश्रीयतइति परिभापार्थ । अरिरिपतीत्यत्र बजादेदितीयस्येति रिस्शब्दे द्वित्वमवृत्तिः । त. दन्तर्गतश्चेस्शब्द इति नासौ द्वित्वं प्रति निमितं कार्यभाक्त्वा- न् । ऊनिविपतीपत्र तु नक्शब्दस्य द्वित्वं प्राप्तन्तदनन्तर्गत. श्चेस्शब्द इति भवत्येव निमि तद्भारभावितामात्रेणेह नि- मिलतेति सन्यटोरिति सूत्रे भाष्यकारैरेव स्फुटीकृतत्वात् । तथा च द्विवचनेचीति स्थानिवद्भावान्नशब्दस्य द्वित्वमुचितमेव । यत्तु द्विर्यचनेचीति सूत्रेऽचि कि जेधीयतेदेष्मीयतइति प्राची प्रत्युदाहर- जन्तदापाततः । घीय ध्मीय इत्यस्य द्विसभाक्तयेशाध्मारिती- लं प्रति निमिचभूतस्प यो दिवसम्मत्यनिमित्तस्यात् । तस्मात्तत्राचीत्यस्याधिजगइत्येतदेव व्यावर्पे पोध्यम् । गा- लिटीति द्विलकारकनिर्देशमाश्रित्य कावस्थायामेव गाडा- देशविधानात् । अग्रहणन्तु सापकं रूपस्थानिवद्भावस्येति तत्र. स्पचार्तिकमप्पषिजगइत्येतस्मिन्नदाहरणे कार्यातिदेशाश्रयणे ऽज्नदणवैयर्य स्थादित्येव योज्यमिति दिक् ! यवसिद्भक्त्सूत्रे वक्ष्यतेऽत्रग्रहण समानाश्रयमतिपत्यर्थमिति । तन्न । आश्र- यत्व स्थानितया निमित्ततया वा कयञ्चिदाश्रयणमात्रेण न तु निमित्ततयवेत्याग्रहः । तेन शाहाविति शाभावो हर्षित कर्तव्ये ऽसिद्धो भवति । अन्यथा पित्वे हे कार्यितया निमित्चत्वामा- 'वादसिद्धत्वं न स्यात् । अत एव समानाश्रयमाभीयमाभीये ऽसिद्धामित्येवाहन तु समाननिमित्तमिति । इदञ्च सूत्रं भाप्य- चार्तिकयोः प्रत्याख्यातम् । क्याहि । दीघीवन्यौ छान्दसौ धातू . न तु लोके प्रयोगाहों । छन्दसि चानयोगुणो दृश्यते । होनाय कृतः कृपयनदीघेत् । अदीधयुशराज्ञे वृतास इत्या.

·३ १३८ शब्दकौस्तुभः ।। [१ ० दौ । न चायम्बाडुलकेन समाधेयः । तथा सति निषेधसूत्राना- रम्भस्यैव लाघवेनोचितत्वात् । तथेटोपि ग्रहणं व्यर्थम् । आ- द्धधातुकस्यैडित्यत्र हिं ने वशि कृतीति सूत्रादिग्रहणमनुवर्त- ते । तच्चेटो विकाराभावार्थम् । इट् इडेव न तु विकृत इति व्याख्यानात् । ततो लघूपधगुणाभावात्सिद्धं कणिता श्वोर- णिताश्व इत्यादि । न चैवं पिपरीरित्यत्र दीर्घा न स्यादिति वाच्यम् । तस्य नियमं मत्यसिद्धत्वात् । अपाठीदित्यत्र सवर्ण- दीर्घस्तु न वार्यते । सिज्लोप एकादेशे सिद्धो वक्तव्य इति शापकान् । यद्वाहाधिकारे क्रियमाणो नियम आङ्गमेव विकार व्यावर्तयति । तेन वॉरित्यकः सवर्णइति च दीर्घा भवत्येव । ग्रहीतेत्यत्र तु ग्रहो लिटीत्यारम्भसामर्थ्यादी! भवत्येव । इदं न्त्ववशिष्यते । पिपठीपि ब्राह्मणकुलानीत्यत्र सान्तमहतः संयो- गस्येति दीर्घत्वं न स्यात् । सिद्धत्वादालत्वात्तेजांसीत्यादौ च- रितार्थत्वाच्च पिपठीरपाठीत् ग्रहीतेत्यादिपूर्वोदात्हतेभ्योस्य लक्षण्यादिति । अत्राहुः । पिपठीपीति प्रयोगोऽसाधुरेवान पत्र नुमागमो लभ्यते । अल्लोपस्य स्थानिवद्भावनाझलन्तत्वात् । न चैवमजन्तत्वमयुक्तो नुम् स्यादेवेति वाच्यम् । तस्य सकारादु- तरत्र प्रसक्त्या दीर्घस्य तथाप्यप्रवृत्ते । सान्तसंयोगाभावात् । धस्तुतस्त्वजन्तत्वमयुक्तो नुमत्र न भवत्येव । स्थानिवद्भावासं- भवात् । अनादिष्टादचः पूर्वस्य विधौ हि सः । न चाजन्तमना. दिष्टादचः पूर्व येन तस्य नमि कर्तव्ये ऽल्लोपः स्थानिवत्स्या- जाननु झलन्तत्वप्रयुक्तो नुम् दुर्वारः। न च तस्मिन्कर्तव्ये स्था- निवद्भावः शंक्यः । कयौ लुप्तं न स्यानिवदिति निषेधात् । अन्यथा सखीयतेः पिवपि सखीः सुतीयतेः सुतीरित्यादि न स्यात् । अल्लोपस्प स्थानिवदान पणादेशमसङ्गात् । अत्रो- ·१ पा. ४ आ.4-1.0 शब्दकौस्तुमः । च्यते । रिचलुगुपधात्वचहपरनिसत्वेषूपसंख्पानापतिताव- द्वार्चिकशरीरम् । तत्र क्वीत्यंशो यधपि द्वेषा व्याख्यास्पते । फ्नो लुसं न स्थानिवदिति । यो विधिम्मति न स्यानिदिति च । देवयतेः विपि दयूरित्यादेरन्यतरव्याख्यानाथयणेन सि. सावपि सखीयतेः सखीरित्यस्यायव्याख्यानं विना असिद्ध लवमाचक्षाणो लौरित्यस्प द्वितीयव्याख्यान विना ऽसिद्धेश । तथापि क्यी विधि प्रतीति द्वितीयव्याख्यानामेव सार्वत्रिकम् । यो लुप्तमिति तु क्वाचित्कम् । ख्यत्यादित्यत्र मपर्यन्तस्यत्यत्र च भाष्यादावाश्रितं न तु सार्वत्रिकम् । अत्र चेग्रहणमत्याख्या- नपरमतत्यभाष्यमेव प्रमाणं कथमन्यथा पिपठींपीत्यादौ दीर्घ- स्येटत्वे सूत्ररीत्या च तल्लाभे इग्रहणं प्रत्याचक्षीत । तस्मा- पिपठिपि ब्राह्मणफुलानीत्येव रूपं भवतीति स्थितम् ।।- हलोनन्तराः संयोगः' अभिरव्यवहिता इला संयोगसंज्ञा स्युः । संज्ञानदेशाः संयोगान्तस्ये त्ये. घमादयः । इहान्तरशब्देन छिद्रवाचिना बहुव्रीहौ नि- द्रिाइत्यर्थलाभादवग्रहे संज्ञपा न भाग्यम् । आधेयपधा- नेनान्तरेत्यव्ययेन सह पहुवीही वाघेपनिपेधमतीतरवग्रहेपि भाव्यमेव संशया । न हि तबान्तरा मध्ये किञ्चिदस्ति किंतु मध्यमानं वर्तते । मात्रा इस्वस्तावदवग्रहान्तरमिति प्रातिशाख्य- चलेन तत्र मात्राकालावसानाभ्युपगमात् । यत्तु प्रातिशरुपान्त- र "मद्धात्रोवग्रह" इति, तत्तु सर्वत्र संहितायापलपात्राकालस्य सत्तालोतिरिक्तोदमानाकालोपोतीत्यामत: प्रातिशा- ख्ययोरविरोधः । तदिह कतरः पक्षो ग्रान इति चेत् । उमप- थाप्यदोष इति भाष्यकारा निन्वस्वित्यादौ सत्यां संयोगसं. ज्ञायों संयोगे गुर्विति गुरुत्वाद् गुरोरनृत इति प्लुतेन भा- ·[१० शब्दकौस्तुमः। - ध्यं नत्वन्ययेति महान्फले विशेषः । तत्कथं पक्षद्वयाभ्युप- गम इति चेत् । न | अप्स्वित्यस्यापिकरणवृत्तेराभूतसम्बन्धा- "भावात् । विचार्यमाणानामित्यादौ तु वाक्यस्य टेरित्यनुवर्तते न तु गुरोरनृत इति । नन्वप्मु भवोप्सव्या दिगादिपु पागयत् । अपो योनियन्मतुपु चेति सप्तम्या अलुक् ततः सम्बुद्धौ हे अ. प्सव्येत्यत्र स्यादेव फलभेद इति चेत् । अत्राहुः । नैवविधे विषये ऽवग्रह पदकाराः कुर्वन्तीति । अत्र च सम्पदाय एवं शरणमिति बोध्यम् । उक्तञ्चैतत् । गोभ्यो गातुं गोभिर्मदाय चित्रइदाजा राजका इदन्यके इत्यादी गोम्यो गोभिः राजका इत्यादीनां सत्यपि पदत्वे ऽवग्रहाकरणात् । ईयिवांसमतिनिध इत्यादावीयिवांसमिति विनापि पदसंज्ञा कसोः पूर्वमिडागमा- न्ते ऽवग्रहकरणाच्च । एतेन सिसासन् उक्थशसः रिरिप इ- त्यादौ पदकाले सत्त्वहूस्वत्वादयोपि व्याख्याताः । यतु मानो महान्तमिति मन्त्रे वेदभाष्यकारैरुक्तम् । छान्दसः पदकालीनो दूरख इति तदपि सम्पदायमात्रपरतया कथंचिन्नेयम् । न लक्षणेन प- -दकारा इति भाष्ये पदविभागः पौरुषेय इति कैयटादिभिरुक्त- त्वादिति दिक् । कथं तर्हि तत्रतत्रावग्रहे विशेष इत्युच्यतइति चेत् । अवान्तरपदत्वे सत्यवग्रहः क्रियतइत्युत्सर्गमभिमेत्यति गृहाण । अप्मयोनिर्वा अश्व इत्यादावपि मुशब्दात्पूर्व नास्त्यव- ग्रह । अवान्तरपदसंज्ञानेकत्त्वे उत्तरकालप्रवृत्तिकयावग्रह इति वैदिकसम्प्रदायात् । अत एव मयूररोमभिरित्यत्र भिसः पूर्वम- वग्रहः । नमउक्तिभिरित्यत्राप्येवम् । इन्द्रमाणः पुरएतेवेत्यत्र चेवशब्दात्सागिति दिक् । महासंज्ञाकरणमन्वर्थसज्ञाविज्ञानार्थम् । संयुज्यन्ते ऽस्मिन्समुदाये वर्णा इति । तेनात्र समुदाये वाक्यपरि- समाप्तिन तु गुणवृदयादिसंझावत्मत्येकम् । तया हि सति नि 23 ·१पा.४ भा. चान्दकौस्तुमा । र्यायादित्यादौ यकारः संयोग इति वान्यस्यसंयोगादेरित्यत्वं स्यात् । सिद्धान्ते त्वचो रहाभ्पामिति द्वित्वे सत्यपि तस्यासि- द्वतया निर्यायादित्यादावत्वं न भवति । किञ्च मत्पक संशति पसे संपामुत्पत्र ऋतश्च संयोगादेरितीद् स्यात् । साहियतइ- त्पत्र गुणोत्तिसंयोगायोरिति गुणः स्यात् । दृषत्करोतीत्यत्र ककारसन्निधौ दकारस्य संयोगत्वासंयोगान्तलोपः स्यात् । शक्तावस्तेत्यत्र झलि तकारे परतः स्कोरिति लोप: स्यात् । निर्यात इत्यादौ संयोगादेरातो धातोर्यण्वत इति निष्ठानत्वं स्यात्। जातो चेदं वहुवचनं हल इति । जात्याख्यायामेक- स्मिन्निति वचनात् । तेन द्वयोरपि संयोगसंज्ञा भवति । अतः शिक्षेत्यादौ गुरोष हल इत्यमत्ययः सिध्यति । यत्र तु यहयो हलः संश्लिष्टास्तत्र दयाहूनां वा विशेपेणसंशा । न चकाज्- दिवचनन्यायेन समुदायस्यैव स्यादिति वाच्यम् । वैपम्यात् । तथाहि । दिर्दचन समुदायावयवैकाचोयुगपत्कर्तुमशक्यम् । संझा तु शक्या । तथा समुदाये द्विरुक्ते ऽवपया अपि द्विरुक्ता भवन्ति वृक्षः प्रचलन्सहावयः प्रचलतीति न्यापात् । इह तु समुदाये प्रवृत्तया संयोगसंज्ञया नावयवानां वत्कार्यसिदिः । अतो ऽविशेषेण द्वयोहूनां च संज्ञेति स्थितम् । यदि तु बहूना- मेव स्यातर्हि संवर्यतइत्यत्र गुणोतीति गुणो न स्यात् । मो. मान्करोतीत्या संयोगान्तलोपो न स्यात् । निर्लान इत्यादी निष्ठानत्वं न स्यादिति दिक् । ननु यदि द्वयोरपि संज्ञा नहीं- न्द्रीयतेः सनीन्दिद्रिषिपतीति न स्यात् । इह हि संपोगो दौ नदौ दरौ च । वत्र नकारस्येव दकारस्यापि नन्दाइति हित्व- निषेधः पामोति । नैष दोपः । तत्र अजादेरित्यनुवर्तते । सा च कर्मधारयात्पञ्चमी । तेनादेरचः परे नदराः संयोगादयो ·शब्दकौस्तुमः । १-५-८ [१ ० न द्विरुच्यन्तइति सूनार्थः । एवं..च पूर्वसूत्रे द्वितीयस्येति न कर्तव्यमेवेति वक्ष्यते। हलः किम् । तितउभ्याम् । अत्र तनोतेई- उ: सन्वच्चेति डउप्रत्ययः सन्वद्भावाद् द्वित्वं सन्यत इतीवं च। व्यस्तोच्चारणसामोद गुणाभावः । यदि घचोरेप्यनन्तरयोः संयोगसंज्ञा स्यात्तीह संयोगान्तस्येत्युकारलोप: स्यात् । अनन्त- राइति किम् । पनसम् । यदीहसकारमकारयोः संयोगसंज्ञा स्या- ताहि स्कोरिति मूत्रेण सकारलोपः स्यादिति दिक् ।। मुखनासिकावचनोनुनासिकः ॥ मुखसहिता नासिका मु. खनासिका तयोच्चार्यमाणोनुनासिकसंज्ञः स्यात् ।। सं- ज्ञामदेशा आडोनुनासिकच्छन्दसीत्यादयः । अभ्रआँ अपोहणाना । गभीरा उग्रपुत्रे । इहोच्यत इति वचनः कृत्यल्यु- टो बहुलमिति बाहुलकात्कर्मणि ल्युट् । राजभोजनाः शालय इ; तिवदिति वृत्त्यनुसारिणः । भाष्यकैयटयोस्तू उच्यतेनेनेति व- चनम् । करणे ल्युट सामान्ये नपुंसकम् । शक्यं चक्षुदपहन्तुमि- तिवत् तेन तुल्यं क्रिया चेत् संस्कृतं भक्षा इतिवच । इद- श्श विशेषणानाञ्चाजातेरित्यत्र वक्ष्यमाणेन पदसंस्कारपक्षे गुणव. चनानामित्यादि वाचनिकमित्यनेन सह यथा न विरुध्यते, तथा तत्रैव वक्ष्यामः । ततो मुखनासिका वचनं यस्येति वहुव्रीहिः। मुखति किम् । यमानुस्त्राराणामेव मा भूदिति भाप्यम् । तत्र घर्गेप्यादितचतुर्णा पंचमे परे तन्मध्ये पूर्ववर्णसमानाकारं वर्णा- न्तरं मातिशाख्येप्वागमत्वेन विहितन्तद्यमसंज्ञम् । पम इव यमः,यमौ हि लोके प्रायेण समानाकारी भवतः । यथा पलिक्- की: चखख्नतुः अग्निः अघ्ननित्यत्र कखगव इत्येभ्यः परभागे तवत्सदृशो समागमः। यत्तूतं विचरणे । वर्गपञ्चमयु- ताः प्रथमादयो यमा इति । तश्चिन्त्यम् | अयोगवाहत्वप्रतिपा- , .

·काम दकेन हयवस्दसूत्रस्थभाष्येण सह.विरोधान् । केवलनासिक्यत्व परेण यमानुस्वराणामेवेति भाष्येण सह विरोधाच्च । यथेदं भाप्यन्न केवलनासिक्यत्वपरं किन्तु आँ इत्यादीनां भागमा नासिक्यं यमानुस्वाराणां तु मुखनासिक्यत्वपि प्रासाद- वासिन्यायेन नासिक्यत्वमप्यस्ति न तु तदीय भागमात्रं त. येत्येवंपरं तथाप्यादितचतुर्णान्तदसम्भव एव । किम्चैव नेत्र दोपो नैव भयोजनामिवि तदुत्तरभाष्यग्रन्थविरोधः । यद घ्नन्तीत्या- दो यरोनुनासिक इत्यस्य प्रवृत्त्यापच्या त्वत्पक्षे दोपस्योद्भटत्वा- दत एव मातिशाख्ये स्पर्शा यमाननुनासिकाः स्वान्परेप स्प- शेप्वनुनासिकेवित्युपत्रम्य प्रदोधुवच्छमश्चवित्यत्र यम निपे- द्धमारन्धेन स्पर्शस्योप्मप्रकृतेः परस्तावमापत्तिमिति सूत्रे परस्ताच्छन्दः प्रयुक्तोः यमः प्रकृत्यैव सदृक्श्रुतिर्वा यमेन मुख्यास्ति । समानकालेलादिसूत्रान्तरप्वपि स्पष्टमेव यमस्य वर्णान्तरत्वम् । तथा नारदीयशिक्षायामपि-अनन्त्यश्च भवेत्पूर्वो अन्तश्च परतो यदि । वत्र मध्ये यमस्तिष्ठेत्सवर्णः पूर्ववर्णयोरि. ति । सवर्णः सदृशः, अत्र पूर्ववर्णयोरिति द्वित्वमविवक्षितम् । यज्ञ इत्यादी कारट्यसत्वेपि ज्मया अत्रवसवोरन्तदेवाइत्यादी जकारद्वयाभावादिति तयाख्यातारः । तथा ऋक्तन्त्रव्याकरणा- ख्यस्य छान्दोग्यलक्षणस्य प्रणेता औदवजिरप्यसूत्रयत् । अन- त्यान्त्यसंयोगे मध्ये यमः पूर्वस्य गुण इति । पूर्वस्य गुण इत्य- स्य पूर्वभक्त इत्यर्थः। एतेनागमत्वं स्फुटीकरोति, तथा संयोगगृह्य- लाख्यायां गौतमशिक्षायामपि । अथ चतुरक्षराणामुदाहरणं सयमायमाभ्यां सपपास्ताचप्रपा रिमरिति दी गकारी प. नकारौ यज्ञ इति दी जकारौ यसकारावित्यादि । तया- · व अन्यारम्भे, अपस्पिण्डो दारापिण्ड ऊर्णापिण्डयति धा ·१४४ शब्दकौस्तुमः । [१० संयोग विभज्य यमसहितमयस्पिण्डमित्युक्त्वा,अन्तस्थयमसंयोगे विशेषो नोपलभ्यते । अशरीरं यमं माहुरन्तस्थापिषनायक इत्यु- क्तम् । अन्तस्थोत्र वर्गपञ्चमः । अशरीरमिति स्वरभक्तपादिवद्य- अकलिपिविशेषशून्यमित्यर्थः लक्षणवशेनैव तदीयस्थलविशेषनि- श्रयसंभवाल्लिपिसंप्रदायमवर्तकाचायैः स्वरभक्तोरव यमस्यापि व्यंजकीभूता लिपिर्न कल्पितेत्यर्थः। रलयोरूमणि परे मध्ये स्व- रभक्तिरीत हि प्रसिद्ध शिक्षादौ । यत्र तु नै विधेन लक्षणेन स्थलावधारणं कर्तुं शक्यते । तत्रागत्या लिप्यन्तरं प्रवर्तितम् । यथा विसर्गादौ । पाणिनीयशिक्षायामपि । त्रिपष्टिश्चतु पष्टि- वा वर्णाः सम्भवतो मताः। प्राकृते संस्कृते चापि स्वयं प्रोक्ताः स्वयंभुवा । स्वरा विंशतिरेकश्च स्पर्शानां पचविंशतिः। यादयश्च स्मृता ह्यष्टौ चत्वारश्च यमाः स्मृताः । अनुस्वारो विसर्गश्च कर पौ चापि पराश्रयो । दुःस्पृष्टश्चेति विज्ञेया लकारः प्लुत एव चेति । अत्र हि यमानां पृथग्गणनास्पष्टमेव वर्णीतरत्वम् । गण- नात्वित्थम् । अइउऋ इति चतुर्णी इस्वदीर्घप्लुतभेदात्रैविध्ये द्वाद- श लकार एकः एचा दीर्घप्लतभेदादष्टौ । इत्य स्वरा एकविंश- तिः । स्पर्शा पञ्चविंशति । यरलवशषसहेत्यष्टौ । यमाश्चत्वारः प्रथमयमाद्वतीययमादिभेदेन विभजनात् । अत एव कुं खुं गुंघु इति यमचतुष्टयं न्या- सादाबुदाहृतम् । कचटतपाः कु: खछठयफाः खुरित्यादि । परिभापामाश्रित्य तत्तदुत्तरस्याशरीरस्यापि कथञ्चित्मदर्शनता. पर्यक चेदमिति ध्येयम् । अनुस्वारविसर्ग:क-पाश्चत्वारः, दु- स्पृष्टश्च वहचानां प्रसिद्धः, ईळेवोल्हेति,इत्यं त्रिपष्टिः । लुकार- स्य प्लुतसम्भवात्तेन सह चतुः पष्टिः, तदेतदुक्तं सम्भवत इ. ति । हयवरदमूत्रे क्षीरोदकारोप्पाह। वर्गात्येनंत्यात्परे तयोर्मध्य- ·१पा.४ आ. 'शब्दकौस्तुम। वी नासिकास्थानो यम इति । यत्तु कश्चिदाह । यमा भा. देशाः, न च तेपामानुनासिक्यपक्षे तज्ज्ञस्तघ्नन्तीत्यादौ यरोनु- गासिक इत्पनुनासिकादेशापत्त्या नैव दोपो नैव प्रपोजनमिति माप्यं विरुध्यतेति वाच्यम् । व्यवस्थितविभाषाश्रयणादिति । वत्तुच्छम् । मागुक्तमातिशाख्यनारदीयशिक्षादिसकलग्रन्थविरो- घेन बादेशपक्षस्य गर्भस्रायेणैव गतत्वात् । व्यवस्थितविभा- पाकल्पनस्य निर्मलत्वाच्च । एतेन एतदीयलेखनप्रामाण्यभ्रमेण अनुपसर्गावश इत्यादौ चवर्गाभावं दृढीकृत्य इनुत्वाभावं साध- यन्तस्तदनुगामिनोपि परास्ताः । नारदेन पज्ञ इत्यत्र जकार- टूपस्य स्फुटमभिधानात् । तस्यैतस्य त्रयस्यास्थ्नामज्ञा पर्वणा- मितीत्यारण्यकमयोग इव सजातीयसमभिन्याहारान स्पष्टो भेद इति तु मसिद्धं शास्ने । अत एव न व्यञ्जनपरस्यैकस्यानेकस्य वा विशपोस्तीति भाप्यम् । व्यञ्जनात्परस्य व्यञ्जनं परं य- स्पेत्येवंभूतस्य च दुर्लसो भेदाभेदविभाग इत्येवंपरतया तत्रतत्र कैपटेन व्याख्यातम् । अत एव च बहुपु पुस्तकेषु तज्ज्ञापयत्या- चार्य इति भाप्यग्रन्थः । अनुपसर्गादितिसूत्रेपि केपाञ्चित् श्चत्वपाठः सम्मत एव । पागन्तरं तु अल्पान्तरं, आरच् तदसहने इति वत्सौत्रत्वादसंहितया वा समाधेयमिति दिरु । तदेतत्सकलमभिधाय प्रक्रियामकाशे गुरुचरणैरुक्तम् । तज्ज्ञान. मित्यादौ तु श्चुत्वं भवत्येव । यमच मुखनासिक्यः केवलना. सिकास्थानो वेति मतदयम् । नासिक्या नासिकास्यानाः मुख. नासिक्या वेति तैत्तिरीयमातिशाख्यात् । अनुनासिकविपये तु दर्शनत्रयम् । कृत्स्नो वर्णो मुखेन नासिकया चोचार्यतइत्यैकम, पूर्वो भागो मुखेन परो नासिकपेति द्वितीयं, तपरीत्यातृतीय, द्वितीयतृतीययोर्भागमात्रस्य नासिक्यत्वेपि तदुपरागादागान्तर- १९ ·शब्दकौस्तुम । 1-18 [१ अ० मापि तदवभासते । तथा च नासिकान्वयस्य भागमात्रवि षयतया नासिकावचनग्रहणेन मुखनासिक्योवर्णों न गृत्येत । किंतु मतवित्रेपे केवलनासिकास्थानतया यमादय एव गृोरन्। ततश्च विधिप्रदेशे आडोनुनासिक इत्यादौ यमानुस्वारा एव विधीयरन् । विवनोरनुनासिकस्यादित्यादी त्वनुवादे अप्रति- पतिरेव स्यादित्युदाहृतभाप्याशयः । तस्मादर्शनद्वये मुखपदो पादानं सार्थकमिति स्थितम् । प्रथमदर्शने तु पासादवासिन्या याश्रयणेनोभयवचनानामपि सिद्धा संज्ञा । आन्तरतम्याच्च वि धिप्रदेशेषु यमानुस्वाराणाममवृत्तिः। तथा च मुखशब्दोपादानं न कर्तव्यमिति भाष्ये स्थितम् । मुखवचनइत्येवोक्ते तु कचटतपा- दीनामपि स्यात् ततश्च शक्त इत्यत्र कलोपः स्यात् । पक इत्यत्र चकारलोप: स्यात् । तप्तमित्यत्र पलोप: स्यात् । ओदनपगि त्यादावनुनासिकस्य किझलोरिति दीर्घः स्यात् । अनु पश्चान्ना सिका व्यामियते यस्मिन्नासिकायाः पश्चान्मुखं व्याप्रियते यस्मि- निति वा ऽन्वर्थसंज्ञेयं तेन नासिकायापारस्य भागविषयक- त्वसूचनात्मासादवासिन्यायस्याविषयोयमिति ध्वनितम् । एत- च्च मूत्रं प्रत्याख्यातु शक्यम् । प्रदेशवाक्येष्वेव मागुक्तस्य नासिकामनुगत इत्यस्य वा योगस्याश्रयणेन सकलेएसिद्धिरि ति दिक् ॥ १-९, तुल्यास्यमयत्नं सवर्णम् ॥ ताल्वादिस्थानमाभ्यन्तरप्रयत्न- श्वेत्युभयं यस्य वर्णस्य येन वर्णेन सह समानं स तस्य सवर्णों वोध्यः । संज्ञानदेशाः, अकः सवर्णेदीर्घ इत्यादयः । यद्यपि तु छया सम्मितं तुल्यमित्यवयवार्थः नौक्योधर्मविपमूलमूलसीतातु लाभ्यस्तार्यतुल्यमाप्यवध्यानाम्यसमीमतसम्मितेविति सूत्रेण तुलाशब्दात्सम्मिते यद्विधानात् । तथाप्ययं सहशमात्रे रूढः , ·१४७ १पा.४ आ. शब्दकीतुम । शनः । अस्पन्ति उन्चारयन्ति अनेन वर्णानित्यास्यं अमुक्षेपणे, पालकारकरणे ण्यत् । यदा । आस्पन्दते अनं माप्य द्रवीभव. तीत्यास्यम् । अन्येप्पपीति इप्रत्ययः । भय वा अनेन द्वीक्रियता- स्यास्य अन्तर्भावितण्याकर्मणि दः परितः साता परिखेतिव- त् । तत्र भवमास्यम् । ताल्लादिस्थानम् । शरीरावयवापत् । पस्मेतिलोपे हलोयमामिति यलोपः । न चाहोपस्य स्थानिक- भावः शयः । यलोपे कर्तव्ये तनिषेधात् । प्रकृष्टो यत्नः प्रय- त्नः मकवाभ्यन्तरत्वम् । मारम्भे यत्नो या प्रयत्नः आभ्य. न्तरमपना हि वर्णमारम्भकालएव व्याप्रियन्ते । तया च तु. ल्पी स्थानप्रयत्नी पस्पति दूदूगर्भो याचीहिः । यदा । तुल्यः आस्थे मपत्नी येपामिति त्रिपदो बाबीहिः आस्ये इति विशे- पणादायमपत्नव्युदासः । आस्यरत्येक विवक्षितम् । सदि- तावास्यशब्दोपादानसामर्थ्यात् । तेन भिन्मस्थानानामदिव्यदा- स । यहा । तुल्यः आस्पे तुल्यास्यः मयूरव्यंसकादितात्साए: तुल्यास्यः प्रयत्नो यस्येति विग्रहः। यहा । आस्ये मयन्नः आ- स्यमयत्नः स तुल्यो यस्पोते । एकत्वविवक्षादिकं माग्वन् । त- देवं समासचतुष्टयमपि भाष्ये स्थितम् । दंदगर्भो बहुमीहिः, त्रि. पदो वा । पूर्वभागे तत्पुरुषगर्भः उत्तरभागे वेति । तुल्पगन्दस्य सम्बन्धिशब्दत्वाच्च येन सह तुल्यस्यानमपत्नं तेन सहसवर्ग- मिति लभ्यते । नदि माता पूज्पेत्युक्त स्वमतमाता भार्या पश्यते किं तु पूनकस्यैव मातेति दिक् । मुल्यस्यानपिति किम् । तुल्या- पत्लानामपि कचटतपानां मा मन् । तेन वर्मेलन सगेमगतिप- कारलोपो न भवति । पत्नग्रहणं कि, पकारसकारपोर्मा भूत् । सति हिसार वाम्मयोततीत्यत्र कारलोपः स्यात् । मा. भ्यन्तरत्वविरोपणमप्येतदमेव । अस्ति हिवामागोपरिवारा- ·[१ अ.' १४८ शब्दकौस्तुमः। यवांमप्रयत्नसाम्यं चशयोरपि । ननु बापमाणत्वमहामाण- त्वकृतो भेदोस्तीति चेत् । किं ततः । नहि सर्वप्रयत्नसाम्यं वि- पक्षितुं शक्यम् । अकित इत्याधसिद्धिप्रसाद । कस्योराप पाश्रमयत्नभेदात् । सर्वप्रयत्नसाम्यं हि स्वस्य स्वेनैवायाति न तु परेण । तया च सवर्णसंझापणयनमपि व्यर्य स्यात् । अणु- दितुल्यास्पप्रयत्नस्येत्युक्तौ सर्वसामञ्जस्यात् । झरोषरीत्युक्ते हलोयमायमीत्यत्रैव यथासंख्यमवृत्त्या माहात्म्यमित्यादौ मकार- स्येव शिण्ढीत्यादौ कारस्यापि लोपो न स्यादिति हि सि- दान्ते सवर्णग्रहणं कृतम् । स चाव्यासिदोषो यावत्मयत्नसाम्प- विवक्षायां तदवस्थ एव स्यात् । अथ यावद्वाह्यसाम्यं यावदाभ्य- म्तरसाम्यं वा विवक्ष्येत एवमपि मधुलिट्रस्थानमित्यत्र झरोझरीति सलोप: स्यात् । सकारथकारयोः श्वासापोषविवारमहामाणत्व- रूपवाद्यप्रयत्नचतुष्टयेनापि साम्पात् । अथ स्थानमयत्नविवेकः। अकुहविसर्जनीयाः कंठ्याः । इचयशास्तालव्याः । ऋदरपा मूर्धन्याः। लतुलसा दन्त्याः । उपूपध्मानीया ओष्ठयाः । एऐ कण्ठ्यताबन्यौ । ओऔ कण्ठयोष्ठयौ । वकारो दन्त्योष्ठयः। जिन्हामूलीयो 'जिव्हामूलस्थानः । अनुस्वारो नासिक्यः । यत्नो द्विधा । आभ्यन्तरो वाह्यश्च । तत्राभ्यन्तरश्चतुर्दा । स्पृष्ट- ता ईपत्स्पृष्टता विकृतता संवृतता चेति। तत्र स्पृष्टता स्पर्शानाम् । 4 ईपत्स्पृष्टता अन्तस्थानाम् । इस्वस्यावर्णस्य प्रयोगे संवृत्तता । शास्त्रीय कार्ये तु विवृतता । प्रतिज्ञायतइति अइउणसूत्रे प्रतिपा- दितम् । वृत्तः संवृता इति तु प्रातिशाख्योकत्वान्न सर्वसाधा. रणम् । उप्पणां स्वराणाञ्च विवृत्तता ! एपां चतुर्णामप्याभ्य- न्तरत्वं वर्णोत्पत्तिप्राग्भावित्वात् । तया हिनाभिप्रदेशात्मयत्न- परितो वायुः प्राणो नाम मात्रामन्नुर प्रभृतीनि स्थानान्या- ·तीपचतुर्यों संघृतकण्ठा नादानुभदाना पोपर्वतो वर्गाणां तृतीया मेषामपरो गुण इति शिक्षासु स्थितम् । संग्रहश्च । खयां यमाः १पा.४ आ. शब्दकौस्तुमः । इन्ति ततोवर्णस्य तदभिव्यनकध्वनेर्वा उत्पत्तिः तत्रोत्यते माग्य- दा जिव्हानोपानमध्यमूलानि जनोत्पत्तिस्थानन्तालाई सम्पक स्पृशन्ति तदा स्पृष्टता। ईपद्यदा स्पृशान्ति तदा ईपत्स्पृष्टता । समी- पावस्थानमात्रे संवृत्तता । दूरत्वे विस्तता । अत एव इनुयशा- नां तालव्यत्वाविशेषेपि तालुस्थानेन सह जिव्हाग्रादीनां चव. गोंच्चारणे कर्तव्ये सम्यक् स्पर्शः यकारे ईपत् स्पर्शः प्रकारेकार- योस्तु दूरेवस्थितिरित्याउनुभवं शिक्षाकारोक्ति चानुमृत्य वि- पेचनीयम् । भाष्यकारास्तु नामलावित्यस्य प्रत्याख्यानावसरे ऊष्मणां स्वराणां च ईपादिवृतत्वं विवृतत्वं चेति वैलक्षण्यं वक्ष्य- न्ति । तदप्यनुभवानुसापेवेति सहृदयैराकलनीयम् । वाहाः प्रय- नाः पुनरेकादश । विवारः संवारः श्वासो नादो घोपो ऽघोपो स्पप्राणो महाप्राण उदात्तोनुदात्तः स्वरितथेति । एते च व- गोत्सत्तेः पश्चान्मूनि मतिहते निवृत्ते पाणाख्ये वायौ उत्प- धन्ते । अत एव बाह्या इत्युच्यन्ते । गलबिलस्प सङ्कोचात्सवा- रः। तस्यैव विकासाद्विवारः । एतौ च संवृतविवृतत्त्वरूपाभ्यां भाभ्यन्तराभ्यां भिन्नावेव । तयोः समीपदावस्थानात्मकत्वादि. त्यवधेयम् । तत्र घर्गाणां प्रथमद्वितीयाः शपसविसर्जनीयाज- व्हामूलीयोपध्मानीया यमौ च मयमद्वितीया विवृतकण्ठाः वा. सानुमदाना अपोपा वर्गयमाना मथमे अस्पमागा इतरे सर्वे महा- पाणाः वर्गाणां तृतीयचतुर्या अंतस्था हकारानुसारी यमौ च तृ- अंतस्थाचाल्यमागर यया तृतीयास्तया पञ्चमा भानुनासिक्य- सयक पौ विसर्गः शर एव च । एते श्वासानुभदाना अघोपा- ३च विवृण्वते ॥ कण्ठमन्ये तु घोपाः स्य. संवृता नादभागिनः।

·१५० शब्दकास्तुम । [१० अयुग्मा वर्गयमगा यणचाल्पासव स्मृता यद्यप्येत वाया प्रयत्ना. सवर्णसंज्ञायामनुपयुक्तास्तथाप्यन्तरतमत्वपरीक्षायामुपयोक्ष्यन्तइ. तीह आभ्यन्तरत्वविशेषणव्यावर्त्यतया व्युत्पादिता. । ननिह सूत्रे प्रयत्नग्रहण व्यर्थम् । तद्धितान्तास्यशब्दवलादेव ताल्वादि- स्थानस्य प्रयत्नस्य च लाभादिति चेन्न । प्रत्येकं व्यापारनिरासा- धमुभयोरुपादानात् । तेन स्थानमपत्नोमयसाम्ये सत्येव सं- ज्ञान त्वन्यतरसाम्यपि । एवंस्थिते यत्फलितं तत्स्पकृत्वार्थमुपग्य- स्यते । अष्टादश अवर्णाः परस्परं सवर्णाः, एवमिवर्णोवौँ । ऋकारा अष्टादश । लुवर्णास्तु द्वादशति विशन्मिय सवर्णाः ल- वर्णस्य दीर्घा न संतीत्युक्तत्वात् । कलवर्णयोर्मियः सावर्ण्य- स्योपसंग्ख्यानाच्च । एचस्तु द्वादश मिथः सवर्णाः न तु एकार- कारो ओकारौकारी वा मिथःसवर्णों । यथा चैतत्तथा अइणि- त्यत्रैव प्रतिपादितम् । अकारेणाप्येचा न सावर्ण्यम् । प्रयत्नभे दादिति इहैव सूत्रे भाप्ये स्पष्टम् । अन एव एदैतोरपि शकारे- ण न सावर्ण्यमिति तेपां नाज्झलाविति सूत्रे उदाहरणत्वं ना. स्ति । न चात्र स्थानभेदेन विहिः एचामकारेण सह कण्ठस्था- नसाम्यात् । एदैतोः शकारेण सह तालुस्थानसाम्यात् । नहि यावत्स्थानसाम्यं विवक्षितम् । अमडणनानां स्ववग्यः सह असावापत्तेः यवलानां सानुनासिकनिरनुनासिकानामसार- Wपत्तेश्च । नहि निरनुनासिकानामपि नासिकास्थानम् । येन सर्वसाम्यं स्यात् । ननु तद्धितान्तास्यशन्दवलाचावादिसाम्य- मात्रं लभ्यते । ओष्ठात्मभति पाक्काकलकाद्धि आस्यम् । काक- लकं च ग्रीवाया उन्नतमदेशः यं कण्ठमणिरित्याचक्षते । तत्कथ नासिकास्थानभेदेनासवर्णत्रमापाद्यतइति चेत् । नासिका हि न बाधा व पचौ निमिचम् । तत्र जिव्हाग्रादिव्यापारविरहात् ·१ पा.४ आ. शब्दकौस्तुभः । किंतु अन्तरास्ये विततं चर्मास्ति पणवचर्मवत् । तसंबद्धो रेखाविशेपो नासिका । सैव वर्णोत्पती निमित्तमिति सिद्धा- न्ताद । तस्याश्च ओष्ठादिभ्योऽविशेपात् बग्र्यो वण्र्येण सवर्णः तुल्लास्यमयत्नत्वात् । रेफस्य रेफ एवं सवर्णः एवमूष्मणामपि ऊप्माण एव सवणी नत्वन्ये । तुल्यास्यप्रयत्नत्वाभावात् । श- पसहानां यथाक्रमं इकारऋकारलकाराकाराः सूत्रकारमते य- धपि तुल्पास्यमयत्नास्तथापि न सवर्णा नाझलाविति निषेधा- म् । भाष्यकारमते तु प्रयत्नभेद एवेति वक्ष्यते । इह स्थानभे- दादप्राप्तां सवर्णसंज्ञां विधातुं वात्तिकमारभ्यते । ऋकारलकार- योः सवर्णविधिरिति । होवलकार होतृकारः । उभयान्तरत- मलकारान्तरतमश्च दीर्थो न सम्भवतीति परिशेषादृकारः स्या- देतत् । अकः सवर्णे दीर्य इत्यत्र ऋतिवावचनं तिलवावचन- मिति वक्ष्यति । तस्यायमर्थः । अकः सवर्ण ऋतिपरे पूर्वपरयोः स्थाने या ऋ अययादेशो भवति । द्विपात्रोयम् । मध्ये द्वौ रेफौ। तयोरेका मात्रा । अमितोज्मक्तेरपरा । ईपत्स्पृष्टश्चायम् । तत्र प्रयत्नभेदाइकारेणाग्रहणादनच्त्वादीर्घसंज्ञाया अभावादमाप्तोयं रिधीयते । लतिलचेति । अयमपि द्विमात्रः ईपस्पृष्टश्च । पध्ये द्वौ लकारौ तयोरेका मात्रा अभितोभक्तेरपरा । पूर्ववदप्राप्तो विधीयते । तत्र वावचनमिति वाशब्दो दीर्घसमुच्चयायों भवि- प्यति । वा स्याद्विकल्पोपमयोरेवापि समुच्चये इत्यभिधानात् । तेनाप्राप्तएव दी? भविष्यात । तत्कि सवर्णसंज्ञया । ननु ल तिल्वेत्यत्र सवर्णइत्यनुवर्तते न वा आये होतृलकार इत्यत्र ऋ- लुवर्णयोः सवर्णसंज्ञाविधानं विना नेष्टसिद्धिः । अन्त्ये दध्लू- कारो मलकार इत्यादावतिप्रसङ्ग इति चेत् । न । मथमवाति- के ऋतीत्यपनीय ऋतइति पंचम्यन्तपाटनैव सर्वसामञ्जस्यात् ।

·१५२ शब्दकौस्तुम । [१ अ. सवर्णइति च पूर्ववार्तिकेनुवर्तते । तेन पात्रंश इत्या- दौ नातिप्रसङ्गः। द्वितीयवार्तिके तु सवर्णइति निवृत्तम् । अत इत्यनुवर्तते । तस्मादकः सवर्ण इत्यत्रावश्यकर्चव्येन पपनद- येनैव सकलनिर्वाहाडकारलकारयोः सवर्णविधिरितीइत्यं वा- तिकं व्यर्थमिति । मैवम् । इहत्यमेकं वात्तिकमादित्य पाच- चनद्यात्याख्यानस्यैव न्याय्यत्वात् । तथाहि । तद्चन्यं कु- तापि रेफद्वयलकारद्वयगर्भयोस्तद्विधेययोरचत्वं तावदेशव्यम् । तनिर्वाहार्थ वर्णसमाम्नाये तो पठनीयौ । अन्यथा हि विधान- मात्रमनयोः स्यान्न त्वकार्य प्लुतः। तद्विधाने ह्यचश्चेति परि- भाषयाच इत्युपतिष्ठते । ननु ईषत्स्पृष्टस्यानचत्वान्मा मूत्म्सुतः विवृतस्य तु ऋकारस्यान्त्वेन प्लुतः सिद्ध एवेति चेत् । सत्य- म् । विकृतः प्लुतः सिद्धः ईषत्स्पृष्टौ तु प्लुतौ रेफद्वयलकारद्वय- गौं न सिध्यतः । अत एवासंज्ञामात्रेणापि न निस्वार । ग्रहणकशास्त्रप्रवृत्तेस्तावन्मात्रेणानिर्वाहात् किं त्वणसु पाठ एव क- र्तव्य इत्युक्तम् । सति त्वणमु पाठे ताभ्यां त्रिमात्रयोपि हणाप्लतसंज्ञायां सत्यां पक्षे ईषत्स्पृष्टौ प्लुतौ भवन एवंस्थिते पाष्ठं वचनद्वय मास्तु । तद्विधेययोरपि दीर्घतयाकः सवर्ण इत्यने- नैव सिद्धे । ननु स्थानेन्तरतमपरिभाषया विकृतस्य स्थानिनो विकृतावेव दीयों स्थाता न स्वीपत्स्पृष्टाविति चेत् । न । रेफद्वय- युक्तस्य स्थानिनो रेफद्वययुक्त एवादेश मुसदृश इत्यपि हि सम्भव- ति तथा च कि रेफद्वययुक्तत्वमादर्तव्यं, किं वा वितत्वमित्यत्र विनिगमकाभावेन पर्यायेणोभयभवृत्ती सिपायिपितस्य रूपद- यस्य निर्वाहात् । लुकारेपि कदा चिदृकारान्तरतमो विवृतदीर्घः कदाचिद् लकारान्तरतमो लकारद्यगर्भ ईपत्स्पृष्ट इति सकलेप्टसि- दे । तदेवं पाष्ठं वचनद्वयं न कर्त्तव्यमिति स्थितम् । ननु तदेवा- ·१ पा. ४ आ. 4-4-१० शब्दकौस्तुमः । स्तु संज्ञाविधानं तु मास्त्विति चेत् । न । वचनद्वयारम्भे गौर- वस्य स्पष्टत्वात् । किञ्च संज्ञाभावे ऋत्यक उपसर्गादृति उरण- रपरइत्यादिषु ऋकारेण लकारग्रहण न स्यात् । न चैवं सिद्धा- न्तेपि तवरकार इत्यादौ परत्वपसनः । मत्पाहारपरत्वस्य वक्ष्यमाणतया लपरत्रसिद्धः । अदिताम्लुदितां च धातूनाम- नुबन्धकार्येषु सङ्करस्तु न भवति । धातूपदेशे पृथगनुबन्धकरण- सामर्थ्यात् । विधिवाक्येष्वपि पृथगनुवादसापात् । अन्यया हि सर्वान् ऋदित एव लूदित एव वा पठित्वा विधायपि तेनैव रूपेणानुवदेत् । सम्भवत्यैकरूप्ये वैरूप्याश्रयणायोगात् ।।. नामली । अझलो मिय सवौँ न स्तः । अकारहका- रथरिकारशकारयो ऋकारपकारयोलकारसकारयोति स्थल- चतुष्टये पूर्वसूत्रेण प्राप्त सावर्ण्यमनेन निपिथ्यले । तेनानदुहं चर्म वैपाशो मत्स्य इत्पन्न यस्यति चेति हकारशकारयोलोपो न । अन्यथा हि यस्येत्यनेन दीर्घाणामिव हकारमकारयोरपि ग्रहणं स्यात् । तथा दण्डहस्तः दधेिशीतं कर्तृपद्कमित्यादौ सवर्णदीर्घः स्यात् । दधिसान्द्रमित्यादौ यणादेशच स्यात् । इहाग्झलौ क- स्यापि न सवर्णो स्त इति वाक्यार्यो न प्रायः । संज्ञारम्भ- पर्यापतेः। विहितपतिपिद्धत्वेन विकल्पे तु लापवाल्यास्पप्र. पलं चेत्येव सूत्रयेत् । नाप्यचामभिर्हला हल्भिः सावर्य नि- पिध्यते । माज्यलावित्यत्रैच सूत्रे सवर्णदीर्घस्य झयो ह इति पूर्वसवर्णादेशस्य च निर्देशान् । ननु झलेवात्र निर्दिष्टो न तु हल् । तावतैवेष्टसिद्धेरिनि चेचाहि दािनिर्देश एव सापकोस्तु । तेन चामभिः सावर्ण्यमनिपिद्धपिति ज्ञापिते परिशेपादन्झ- लोमियो निषेध एव पर्यत्रस्यति । झरो झरि सवर्णइति ज्ञापका- च्च । यत्तु नाचलावित्येव फुतो न सूचितमिति । तत्र । के १.

·कापि शाब्दवोधो न स्यात् । तथा वयाकरणानामपि व्याकर- णसूत्रघटकशब्देषु व्याकरणादेव साधुत्ववोधे तदुत्तरकाले च १ पा. ४ आ. शब्दकौस्तुमः । रम्भमभ्युपेत्येदम् । वस्तुतस्तूक्तरीत्या सूत्रमेव नारम्भणीयमित्यर्थः। ईपदित्यस्याननुवृत्ति समानप्रयत्नताञ्च स्वीकृत्य सूत्रारम्भप- क्षेप्याह । वाक्यापरिसमाप्तेति । अयमाशयः । इह पूर्व वर्णा- नामुपदेशः तन इत्संज्ञा । तत आदिरन्त्येन सहेदेति प्रत्याहा- रसिद्धिः ततो नाज्झलावित्येतद्वारयार्थबोधः । ततोपवादविपये परिहारेण सवर्णसंज्ञानिश्चये सति ग्रहणकशास्त्रप्रवृत्तिः। न त्वे- तत्सूत्रनिप्पतिसमये । अन्यथा तत्सूत्रेणैवेकारशकारादीनां सावयेनिपधादिकारेण शकाराग्रहणे सत्यझल्वादिति हेतोर- सिद्धया त्वदीयः पूर्वपक्षो ऽसम्भवक्तिक एव स्यात् । अप पदार्थज्ञानस्य वाक्यार्थयोधहेतुतयैतद्वाक्यस्थपदार्थबोधकाले एत दाक्यार्थग्रहाभावादिह सूत्रे इकारेण शकारग्रहः स्यादेवतः पूर्व सावर्ण्यनिपधाग्रहादिति ब्रूपे तहीतः पूर्व ग्रहणकशास्त्रमेव न निप्पन्नमिति कयं न पर्यालोचपेः । नन्वेवं तुल्यास्यप्रयत्न नाज्झलावित्यादावकः सवर्णे दीर्घ इति दीपोंपि न प्रवर्ततेति चेन्न । सवर्णसंज्ञाद्युत्तरकाले प्रवर्त्तमानस्य दीर्यशास्त्रस्य दण्डा- दकादाविवहाप्पमतिद्धमचिकत्वात् । उदेश्यतावच्छेदकरू- पाक्रान्तन्वाविशेषात् । न च सवर्णदीर्घविधानात्मागेतत्सूत्रार्य- वोधानुपपत्तिरिति वाच्यम् । पदार्योपस्थितिमभृतिसामासम्प- चौ सत्यां साधुत्ववोधकवाक्यार्पज्ञानाविलम्वेन शाब्दबाव लम्बादर्शनात् । अन्पया व्याकरणशास्त्रपरिशीलनविकलाना वाक्याविगतावात्माश्रयान्योन्याश्रयचक्राणां दुर्वारवादि ति दिक् । साधुत्वज्ञानं तु न शान्दवोध हेतुः । अस्तु वाभिपु. कवाक्यत्वेन साधुलानुमितिः, ततः शाब्दबोथै जाते लक्ष्या ·शब्दकौस्तुमः । न्तरेविय लक्षणक्यान्तर्गतप्वपि लक्षणमत्तिरिति दिए । वस्तुतस्तु शरां परस्परं सावपेनिषेधे सत्यापे न क्षतिः। परः शतादिप हि रूपपं सिद्धान्तपीप्यते । शतात्पराणीति विग्रो कर्डकरणे कुना बालमिति बहुलवचनाद्वा मुमुपैति वा समासे कृते पारस्करादित्वात्मुटि सकारस्प श्चुलम् । ततोऽनवि पेति द्विवचनम् । ननु शरोचीत्पनचीति वा द्वित्वनियोस्त्विति चे- भ। तत्र नाग्मलाविति निपेयादिकारेण शकाराग्रहणात् । ततो सरोझरीति लोपविकल्पाद् द्विशकारं त्रिशकारं वा रूपमिति सावर्ण्यनिपेधेपि सिद्धत्येवेदं रूपदयम् । अनचि चेति द्वित्त्व- स्यापि वैकल्पिकत्वात् । तत्र द्वित्वस्य वैकल्पिकत्वं यरोनुनासि- के ऽनुनासिको वेत्सतो वेत्यनुवर्तनात्सर्वत शाकल्यस्येति पा-, शिकनिषेधादा। लोपस्य वैकस्पिकतं तु झयो होन्यतरस्पामित्य- तोन्यतरस्यांग्रहणानुत्तरित्यवधेयम् । तस्मात्सावर्षे सस्प- सति वा परवशता इति द्विशकारकत्रिशकारकरूपयोरविशेषः । परश्शताधास्ते येषां परा संख्या शतादिकादित्यमरःएवं रामप्प- ठोयशस्सारमित्यादावपि । अत एव भाष्ये, अपर आहेत्यु- पकम्य वार्तिकद्वयमप्येकहेतुतया व्याख्याय,अस्तु वा ग्रहणामिका- रादिभिः शकारादीनामिति वाक्पशेपाध्याहारेण प्रतिज्ञाविक- पार्थो वाशब्द इति व्याख्यातम् । तत्र अपर आहेत्यपरितो- पोद्भावनम् । तहीजन्तूक्तरीत्या शर्प सावर्ण्यनिषेधानिषेधयोः फलाविशेषेपि मागुक्तरीत्या दंडाग्रमित्यादि न-सिद्धयेत् । तदर्थं च सूत्रमत्याख्यानस्य वाक्यापरिसमाप्तिन्यायस्य वाश्र. यणे आवश्यके शरां शभिः सावाभावाभ्युपगमो निर्मूल एवे- ति । स्यादेतत् । अगृहीतसवर्णानामेव नाज्झलाविति निषेध ७ ·१पा.४ आ. शब्दकौस्तुमः । निषेधात्कुमारी शेतइत्यादौ 'सवर्णदीर्घः स्यादित्याशंक्याची- स्पनुकृत्या समाहितम् । एवं स्थिते मालास्वित्यादौ 'पत्वं स्यात् । हकारेणाकारग्रहणे सति गौरी वित्यादिवदिणः पर- खानपायात्। किञ्च । विश्वपाभिरित्यत्र होढइति ढवं स्यात् । वागाशीरित्यत्र भयो होन्यत्तरस्यामित्याकारस्य धकारः स्यात् । गासीवमित्यत्र इणः पीध्वमिति मूर्द्धन्यादेशः स्यात् । दासीप्टे- त्यादौ दादेर्यातीर्घ इति धत्वं स्यात् । राम आयातीत्यादौ ह- शि चेत्युत्वं स्यात् । देवा आयान्तीत्यादौ इलि सर्वेपामिति नित्यो यलोपः स्यात् । चाखायितत्यादौ यस्य हल इति यलो, प: स्यात् श्येनायितेत्यादौ क्यस्य विभापति लोप: स्यात् । निचाय्येत्यादी हलो यमामिति यलोपश्च स्यादिति बहूपप्लवम- सङ्गः । अत्राच्यते । आकारोन हकारस्य सवर्णः। ततोप्या- कार इति । अइउणसूत्रोदात्दृतशिक्षारीत्या भिन्नमयन्नत्वा- न् । सवर्णेण्ग्रहणमपरिभाष्यमाकृतिग्रहणादिति वार्तिकमते तु इकाराकारपोरेकजात्यनाक्रान्तत्वादेव नातिमसङ्गः । यदा ऽऽकारसहितोच आच् स च हल् च आज्झलाविति सूत्रे आका- रमश्लेपो व्याख्येयः तेनाकारस्याचां च हल्भिः सह साव- ये निपिध्यते । आकारमलपे लिङ्गन्तु कालसमयवेलामु तुमुनि- स्यादिनिर्देशाः अत्र पसे आश्व आश्चेति वैन सवर्णदीपेण च नाझ- लाविति सूत्रे दीर्घात्परः प्लुतोपि निर्दिष्ट इति व्याख्येयम् । तेन यियासो इत्यादौ गुरोरनृतइति प्लुतादाकारात्परस्य सनः सस्य पत्वं नेत्यवधेयम् । भाष्यमतेतूष्मणामीपद्विरतता- भ्युपगमेन सावर्ण्यमसक्तिरेव नास्तीति सूत्रप्रत्याख्यानात्सक लमनाविलम् ॥ इति शन्दकौस्तुभ प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमे पादेचतुर्थमान्हिकम् ।

·१५८ शब्दकौस्तुभ । ११-१० [५० ईदेद्विवचनं प्रगृह्यम् ॥ ईदूदेदन द्विवचन प्रगृह्यसंझं स्यात् । हरी एतौ विष्णू इमो गङ्गे अमू । तपरकरणमसन्देहार्थमिति वृत्ति काराः । अन्यथा हि यणादेशे कृते इस्वस्यायं निर्देश इत्यपि सम्भाव्यत । ततश्चाकुर्वानेत्यादावतिमसङ्गः स्यादिति भावः । भाष्ये तु व्यक्तिः पदार्थो भेदकाश्च गुणा इति पक्षमाश्रित्य गु णान्तरयुक्तानां दीर्घाणां संग्रहार्थ तपरकरणीमत्युक्तम् । इदञ्चे दिति प्रथमतकारस्यैव फलमित्यवधेयम् । तावतैव ऊकारेपि सिद्धेः । तात्पर इति पञ्चमीसमासपक्षस्यापि स्थितत्वात् । ए- कारस्य त्वणत्वादेवाणदित्सूत्रेण सवर्णग्राहकतासिद्धः। ईदूतो परमनण्त्वाद् गुणान्तरयुक्तसंग्रहाय युक्तो यत्नः । तस्माद्भाव्य- मतेपि ऊदेतोस्तपरकरणमसन्देहायमेव गुणानामभेदकत्वे त्वादि- त्यपि तथेत्यभिनेत्यैकरूप्यं वृत्तिद्भिरक्तम् । इह तपर इति सूत्रे पञ्चमीसमासो मास्त्वित्यभिप्रेत्य जदिति तथा ऽतपर एवैकारो निर्दिष्ट इत्यपि सुवचम् । स्यादेतत् । असन्देहायापि क्रियमाणन्त- परत्व प्लुतं व्यावर्चयेदेव । घटायोन्मीलितं चक्षुः पट न हि न. पश्यतीति न्यायात् । अयायं दकारः ऋदोरवितिवदिति चेत् । एवमप्येकारो गृह्णातु प्लुतम् । अण्त्वात् । न त्वीदूतौ । वा- क्यापरिसमाप्तिन्यायेनानणत्वात् । जातिपरो निर्देश इति चेत् । तहिं ह्रस्वेप्यतिमसक्तिः । दीर्घव्यक्तिरपि विशेषणीभूता वितक्षि तेति चेत् कथं तर्हि प्लुतसंग्रहः । न च प्लुतव्यावृत्तिरिष्टैवेति वाच्यम् । अग्नी ३ इतीत्यत्राप्लुतवदुपस्थितइति सूत्रेण प्लुत- खमयुक्त प्रकृतिभावे निपिद्धपि प्रगृह्यत्वप्रयुक्तस्य तस्येष्यमाण- वात् । अप्लुतवदित्यस्य तु देवदत्तेतीत्यादौ चरितार्थत्वाद्वैयध्यै न शंक्पम् । तथा च पाठे वार्तिकम् । वचनं प्लुतकार्यप्रतिपेपार्थ लुतप्रतिपेधे हिमगृह्यप्लुतमतिषेधममनोन्येन विहितत्वादिति। अ- ·१पा.५ आ. शब्दकास्तुमः । बाद भाज्यकारः। यथोद्देशं संज्ञापरिभापमित्याश्रयणात् मगृह्यसंज्ञा प्रति प्लुतोसिद्धः। तथाच द्विमात्रत्वबुदेरमतियातात् सिद्धा संज्ञा कार्यकालपक्षे परं प्रगृह्यसंज्ञाया अप्यणो प्रगृह्यस्येत्येतदेशत- या तो पति प्लुतस्य सिद्धत्वेनानुनासिका प्रवतेतवति स्यादेव दोषः । एसेनामी ३ इत्तीत्यादौ प्रकृतिभावोपि व्याख्यातः । प्लुतमगृह्या अचीति ज्ञापकात्स्वरसन्धिपु प्लुतस्य सिद्धत्वेपि संज्ञां मत्यसिद्धत्वानपायात् । यथोदेशपक्ष एवंहाश्रीयतइत्युक्त- त्वात् । वस्तुतस्त्वनुनासिकप्रवृत्तिभयेनैवेह योद्देशपक्षाश्रयणम्। प्रकृतिभावस्तु कार्यकालपक्षेपि सूपपादः । न च प्रगृह्यः प्रक- सत्यनेनैकवाक्यतापन्नां संज्ञा प्रति प्लुतस्य सिद्धतया त्रिमात्र. स्य संज्ञा दुरुपपादेति वाच्यम् । प्लुतस्य सिद्धतायां बीजाभावा- त् । यत्तूक्तं प्लुतः प्रकृत्येत्येतदेव ज्ञापकमिति । तन्न । प्लुतश- ब्देन तत्स्थानिनो लक्षणया सर्वसामञ्जस्यात् । न चैवं लक्ष- गैच दोप इति वाच्यम् । श्रुतार्थापत्तिमूलकवाक्यान्तरकल्पना- पेक्षया लक्षणाया एवाभ्यर्हितत्वात् । अस्तु वा विशेषापेक्ष शापकम् । सिद्धः प्लुतः प्लुतत्वमयुक्त प्रकृतिभावइति न तु भगृह्यत्वप्रयुक्तपि । तस्मात्कार्यकालपक्षमाश्रित्य प्रकृतिभावस्प समर्थयितुं शस्यत्वेप्यनुनासिकमवृत्तिवारणायवेह यथोद्देशपक्षा- अयणमिति स्थितम् । अत्र हरदत्तः । यद्यपि संज्ञायामसिद्धः प्लुतस्तथाप्यनुनासिकपर्युदासे सिद्ध एव, ततश्च यस्यानेन सं- ज्ञा वृवा द्विमात्रस्प न सोनुनासिकविधौ स्थानी किन्तु त्रिमा- त्रः । न च स्थानिवद्भावात्तस्यापि प्रगृह्यत्वम् । अलविधित्वात् । किञ्चावश्यं सिद्धः प्लुतः स्वरसन्धिप्वित्याश्रयणीयम् । दण्ड भाहकमिति प्लुतस्य दोर्पण निवृत्तिर्यया स्यात् । अत एव मुश्लोका ३ इति सुश्लोकेवीप्त गुणो भवन् प्लुतमेव निवर्चय- + ·शब्दकौस्तुभः। [१ अ० ति न तु स्थानिनम् । अन्यथा त्यादेशरूपे प्लुतः श्रूयेत नदि- ह ययोद्देशेपि संज्ञापरिभाषे कथमिवेष्टसिदिः, कथं वा ग्रन्थेषु न पूर्वापरविरोध इति विपश्चितः प्रष्टव्या इति । अत्राहुः । य. यपि द्विपात्रखिमात्रणापत्तस्तथापि पूर्वत्रासिदमिति शास्त्रा- सिद्धत्ववोधनात्रिमात्रेपि विमात्र एवायमिति वुदया प्रगृह्यसंज्ञा क्रियते । अत एवामुनेत्यत्र मुखे कृते तदुपजीवनेन नाभावे च कृते साप चेति दी? मुशब्दएव दशब्दोयमिति वुद्धचा प्रामोति तत्परिहाराय तन्त्रावृत्त्याधाश्रयणेन नाभावे कर्तव्ये कृते च सति मुभावो नासिद्ध इत्यष्टमे व्याख्यातम् । कृन्मेनन्तसूत्रे च सन्निपातपरिभाषया समाहितम् । न विह द्विमाने कृतां संज्ञा स्थानिवद्भावेन त्रिमात्रे आनयामः , येनानविधाविति. निषेधा कयतान हिरजतभ्रमप्रयुक्ता प्रवृत्तिःशुक्तिं न गोचर- यतीति युक्तम् । एतावानेव परे विशेषः रजतभ्रमो ऽनाहार्यःम- वर्चकः इह तु शास्त्रमामाण्यादाहार्यारोपोपि तत्तच्छासमवृ- चावप्रवृगै च नियामक इति । तदेतत्कय्यटेनैव स्फुटीकृतम् । यदाह शास्त्रासिद्धत्वाश्रयणाच्च प्लुतबुद्धावसत्यां प्रगृह्यत्वे वि. धीयमाने द्विपात्रत्वबुद्धिः प्रवर्तते । तथा च वक्ष्यति, असिद्ध- बचनमुत्सर्गलक्षणभावार्थमादेशलक्षणप्रतिषेधार्थ चेति । पत्य- सुकोरसिद्ध इत्येतत्सूत्रस्थं वार्षिकमिदम् । उत्सृज्यते निवर्त्यते आदेशेनेत्युत्सर्गः स्थानी स लक्षणं निमित्तं यस्य कार्यस्य तु- गादेस्तस्य प्रवृत्यर्थमित्यर्थः । तया चैकरूप्यार्थ सर्वत्र शास्त्रा- सिद्धत्वमेवेति भावः । एतेन यस्यानेन संज्ञा कृता न सोनु- नासिकविधौ स्थानीति प्रथमदूषणमुद्धृतम् । यदपि दण्डाढकं मुश्लोकेतीत्यादावादेशः प्लुतः श्रूयेतेति । तदपि न । उक्तरी- त्या तत्राप्यादेशेन प्लुतस्यैव निवृत्तेः । प्लुतो मया पद्रियतइति ·१ पा.५ आ. शब्दकौस्तुमः । पुतिः परं तस्य नास्तीत्यन्यदेवन् । यनु पष्ठे भाष्यकारो वक्ष्य. नि, सिदः प्लुतः स्वरसन्धिविति तत्त्विानुनासिकपर्युदा, सानुरोधाययोदेशपक्ष एवाश्रयणीय इति स्थिते स्वरसन्धिसा- मान्यापेक्षझाएकाश्रयणेपि न दोष इत्यामयेन, न तुं सामान्या- पेक्षतायामेव किम्चिदाग्रहे वीजमस्तीति दिक् । नन्दाहरणेवी- दादिकमेव द्विवचनं न तु तदन्तमिति चेष । पपदेशिपदावन तदन्तत्वात् । नन्धीदनं विचनान्तमित्येव कर न व्यापा- तम् । एवं हि सति व्यपदेशिवद्भावो नाश्रयणीय चन्न । कुमार्योरंगारं कुमार्यगारं चवोरगारं वध्वगारगित्या प्रत्यय- लक्षणेन द्विवचनान्ततिष्पाः । संभाविधा प्रत्ययग्रहणे तदन्त- ग्रहणं नास्तीति मुप्रतिटन्तं पदमित्यवान्तग्रहणेन शापितत्वाण । एतेनेदायन्तं यद् द्विवचनं तदन्तम्भगृहां, कुमार्यगारादी तु सका- रान्तं द्विवचनं नवीदायनमिति परास्तम् । संज्ञाविधी प्रत्यय ग्रहणे तदन्ताग्रहणात् । यत्वास्मिन्पक्षे दूपणान्तरमुक्तम् । अY. क्ले शुरले समाता शुक्ल्यास्तां वसेइत्यत्र शन्दान्तरमाप्त्या ऽनित्यं सुकं वाधिला परत्वाच्छीमावे कृने नस्य लुकि प्रत्यय लक्षणेन शुक्लीत्यस्य भगृह्यता स्पादिति । तन। अन्ताहाना विधीन् पहिरनो लुग्वायतइति परिभापोकारस्यैव लोपान् । तस्य चेदाधन्तत्वविरहात् । अस्तु तर्हि ईदादिविगेप्यं, तया च दिवचनसंझ ईदादि भगृह्यमित्यर्य इति चेन्न ।गई इत्यादेः सिदा- वपि दृश्यते इत्याधसिदेः। द्विवचनावपयो अयमेकारो न तु द्विव- चनम् । किञ्च भगृहामित्वस्य सन्निहितत्वाद दिवचनमेव संधि न त्वीदादिः, विमकृष्टत्वात् । तस्माद्ययाव्यारयानमेर मनोरम. म् । अत्र चिकाराः । मणीयादीनां प्रतिपयो वक्तव्य इति प- दिवा मणीय रोदसीव दम्मतीव सम्पनीवेन्युदामन्दुः । मुनिक ·शब्दकौस्तुभ । १-१-१२ [१ ० यानुक्तवादममाणमिदर्मिति कैयटादयः । एवं वदद्धिः समानः न्यायतयाऽन्येषां मुनित्रयानुक्तानां वृत्तिकृन्मात्रोक्तानां तुरीय- स्येष्टिः शंसिवुहिगुहिभ्यो वा कमेके छन्दसि, भाषायां च अङ्गगा- प्रकण्ठेभ्यस्त्विष्यतइत्यादीनामनादर्तव्यतोक्ता । मणीवाष्ट्रस्य ल. म्बेते इति तु इवार्थकेन वाशब्देन निर्वाह्यमित्याहः । न्यासका- रस्तु सम्बुद्धौ शाकल्यस्येत्ताविति शाकल्यग्रहणस्य सिंहावलो. कितन्यायेनेह सम्बन्धाद्व्यवस्थितविभाषाश्रयणाच्चेदं लभ्यतइ- त्याह । के चिचिवार्थेयं वशब्दः प्रयुक्तो भीमो भीमसेन इतिवत् । कादम्बखण्डितदलानिव पङ्कजानीत्यादिवचेत्याहुः । वस्तुतस्तुव. द्वा यथा तयेवैवं साम्पइत्यमरग्रन्ये ववेति पाठमाश्रित्य शात्र- वं व वपुर्यश इति कालिदासप्रयोगस्य तद्व्याख्यानृभिरुदाहर- णात्सर्व सुस्थम् । युक्तश्चायमेव पाठः। प्रातिपदिकमक्रमे तद्धि- तस्य वतेरननुगुणत्वात् । एतेन स्फुटोत्पलाभ्यामलिदम्पतीर विलोचनाभ्यां कुचकुड्मलाशया । निपत्य विन्दू हृदि कज्जला. विलौ मणीव नीलो तरलौ विरेजतुरिति श्रीहर्षप्रयोगोपि गतार्थः ।। अदसोमात् । अस्मात्परावीबूती भगृह्या स्तः। अमी ईशाः। रामकृष्णावम् आसाते । न घामू इत्युदाहरणं पूर्वसूत्रेण गतार्थमिति वाच्यम् । तस्मिन् कर्तव्ये मुत्वस्पासिद्धत्वात् । अदसोयादिति सूत्रं प्रति तु नासिद्धत्तम् । आरम्भसामर्थ्यात् । तथा च वार्चिकम् । आश्रयासिद्धलं च यथा रोरुत्वे इति । पुंवद्वचनमेोदाहरणं स्वीनपुंसकयोदियचने तु मुत्वस्पासिद्धत्वे प्येकारातत्वारपूर्णव सिद्धा संज्ञा । ततश्च प्रकृतिभावानुनासि- कपर्युदासश्च सिद्ध एवेत्यवधेयम् । यत्तु इरदनेनौतमणोपर- ह्यस्येत्यत्रीपस्यितेन पूर्वसूण संज्ञायां क्रियमाणायां मृत्वस्य सिद्धत्वाल्लिात्रयेपि द्विवचनेनुनासिकपर्युदासः पूर्णव सिद्धा।

·१.पा.५ आ. शब्दकौस्तुमः । एतत्सूत्रारम्भस्वदिवचनार्थः पुंसि द्विवचने प्रकृतिभावार्थश्वे- ति । तच्चिन्त्यम् । प्लुतसंग्रहानुरोधेन पूर्वसूत्रे यधोदेशपक्षस्यैव स्थापितत्वात् । तस्मात् पुंसि द्विवचनेनुनासिकपर्युदासोप्येतत्सू- अस्य फलं न तु मातभावमात्रामत्यवधेयम् । अथापि कथञ्चि- दरदत्तोक्तिस्समर्थयितव्येत्याग्रहस्तहि इत्थं समर्थनीया । पूर्वसूने कार्यकालपक्ष एवास्तु । न चैवं प्लुतस्यानुनासिकपर्युदासो न स्पादिति वाच्यम् । ईई ३त् ऊऊ ३ दिति दीर्वात्परभागे प्लुत- स्यापि पश्लिएनिर्देशात् । एकारस्त्वणस्वादेव प्लुत ग्रही. प्यति । न च तादपि परस्तपर इति तत्कालग्रहणापत्तिः । ऋदोरवितिवदकार एवापमित्याशयात् । युक्तञ्चैतत् । यथोदेश. पक्षे प्लुतात् प्रागेव संज्ञामवृत्तौ सत्यां ततः प्लुते कृते तमेव द्विपात्रत्वेन पश्यन्त्या अपि संज्ञायाः पुन. प्रवृत्तौ वीजाभावा. त् । नाभावस्तु मुभावात्मागमासस्तत्तो मुत्वनिमितकं ना. भावमाश्रित्य मुभावे दशब्दोयमिति बुद्धया प्राप्नुवन् दीर्घ. म. तिविधीयतइत्युचितम् । नत्यसौप्लुतात् मार भगृह्यसंज्ञाव- न्मुभावात् प्रागेव महत्तो येन पुनर्न मवर्तेत । एवेन पूर्वसूत्रस्थ. हरदत्तग्रन्थोप्युज्जीवित इति यावद्वाधं साधु । भाष्यकैयटयो- स्वयं भाव । प्लुतात् माक् प्रामापि प्रगृह्यसंज्ञा फलाभावान्न क्रियते । न च प्लुतेनुनासिकात्तिरेव फलमस्त्विति वाच्य. म् । संज्ञाया अमवृत्तावपि तल्लामात् । प्रगृह्यत्वमयुक्तपयुंदा- सस्यैव विधिस्पृष्टस्य तफलस्वौचित्याच्चेति । सुश्लोकेती- त्यादावप्यमन्तरगत्वाप्लुतः अन्तरङ्गम्बलीय इति न्यायात् । प्रकृतमनुसरामः । नन्वारभ्यमाणेप्यस्मिन् सूत्रे पूर्वसूणकरूयार्य यथोद्देशपक्ष एवाश्रपणीयः । तथा च रुत्वस्योत्वं प्रतीव प्रगृह्य- संज्ञा मत्येव मुत्त्वमीत्वयोः सिद्धत्वं स्यात् । नत्वयादीन् प्र.

·शब्दकौस्तुभ । [१ अ. त्यपि । ततश्वामी आसतइत्यत्रायादेशप्रसङ्गः । अमू आसात. इत्यत्र पुस्यावादशः । अमी अत्रेत्यङः पदान्तादतीत्येकादेश- प्रसङ्गय । न च संज्ञां प्रत्येव सिद्धत्वे वचनानर्थक्यं स्यादिति वाच्यम् । अनुनासिकपर्युदासेन चरितार्थत्वात् । अत्रोच्यते । ययनुनासिकपर्य्यदासमात्र प्रयोजनं स्यात्तहिं संज्ञासूत्रं न प्र. णयेत् । अणोप्रगृह्यस्यानुनासिका, अदसो नेत्येव ब्रूयात् । अ. सौ अमुक अमुकाभ्यामित्यादौ तु सिद्धान्तपि न भवत्यनुना- सिकः। अनणत्वादनवसानत्वाच्च । अतस्तत्र माद्रहणमीदूद्र- इणं वा न कर्त्तव्यम् । न चैवं हे अमुक इत्यत्रापि निषेधाप- त्तिः । त्यदादीनां सम्बोधन विभक्तिविरहस्यौत्सर्गिकत्वात् । अतः संज्ञारम्भसामर्थ्यात्मकृतिभावार्थत्वमप्यस्य विज्ञायते । त- हुलाच्चायादिविरहोपि सिद्धयति । प्रकृतिमावस्यापवादरूप. तयोपसजातनिमित्तोप्यत्सर्ग उपजनिष्यमाणनिमितेनाप्यप- वादेन वाध्यतइति परिभाषावताराच्च । यत्तु संज्ञारम्भसाम- या॑दयादीन्संज्ञां च प्रति मुत्वमीत्वयोः सिद्धत्त्वज्ञापनादयादीन् बाधित्वा परत्वान्मुत्वमीत्वेइति तन्न । अयाघभावस्य झापने लाघवात् । अर्थापहि साक्षादपपादकविषयौत्सर्गिकी । कि- श्व पुत्वपीत्वयोरेकपदाश्रयत्वेन बलीयस्त्वम् । अन्तरगम्बलीय इति न्यायात् । तत्कथं विप्रतिषेधोपन्यासः । नाजानन्तर्यइति निषेधस्त्वसिद्धं पहिरङ्गमित्यस्यैव न तदात्तपरिभाषाया । यद्यप्यसिद्धं बहिरङ्गमन्तरगइत्यनयैव गार्थत्वादन्तरजम्बलव- दिति पृथक परिभाषा न कर्त्तव्यति विमतिषेधे परमितिमूत्रे भा. प्यद्वक्ष्यति । तथाप्यभ्युच्चयमा तत् , सापवादनिरपवादत्वा. भ्यां फले विशेषात् । वृक्ष इहेत्यत्र हि ससम्येकवचनेन सह गु- गोन्तरतः । सवर्णदीर्घतं तु बहिरङ्गम् । न हासिद्धपरिभाष- ·१ पा. ५ आ. 1-41 शब्दकौस्तुभः । या गुणो लभ्यते । नाजानन्तर्यइति निषेधात् । अत एवा- घः परस्मिन्निति सूत्रे भाष्यवक्ष्यति । आरभ्यमाणे नि. त्योसौ परश्चासौ व्यवस्थया । युगपत्सम्भवो नास्ति बहिर- ड्रेण सिद्धयति । एतच्च तत्रैव स्फुटीकरिष्यते । अत एवोक्तं वार्तिककृता, शचडन्तस्यान्तरङ्गलक्षणत्वादिति । धियति अदु. टुवादित्यादि च तत्रोदात्ततम् । ज्ञापकं चात्र ओमाडोश्चेत्यास्य- हणम् । तद्धि खट्ना आ ऊदेत्यत्र परमपि सवर्णदीर्थ शधि- वा धातूपसर्गयोः कार्यमन्तरङ्गमित्यन्तरगत्वाद् गुणे कृते वृद्धि- माप्तौ सत्यां पररूपं यथा स्यादिति क्रियते । एतच्च सम्भ- सारणाचेति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । कथं ताई वार्तिककृतोक्तं वि. मतिषेधावति । सत्यम् । अत एवापरितोपादाप्यकारेणाथ- घेति पक्षान्तरमाश्रितामिति दिक् । मात्किम् । अमुकेत्र । न- विह सूत्रे ईदूतावेवानुवतितौ नत्वकारः। सत्यम् । सति माद्र- इणे एकारो नानुवर्तते । अदसो मात् परस्य तम्यासम्भवा- त् । अन्यथा त्वनुवत । एकदेशानुवृतिस्तु दुर्भाना । तस्मादे- काराननुत्तितात्पर्यग्राहकफलक मादहणमिति स्थितम् । अ- वेदं चिन्त्यम् । ईतौ सप्तम्यर्थे भगृह्यो, अदसः, एच्च द्विवचन- मित्येव कुतो न मूत्रितम् । एवं हि पूर्वसूत्रस्यमीद्ग्रहणं प्रकृतसूत्रे माइग्रहणं च न कर्त्तव्यमिति महल्लाघवम् । एकदेशा- नवृत्तिश्च नाश्रयणीया भवतीति ।। शे । अय प्रगृह्यः स्यात् । अस्मे इन्द्राबृहस्पती । चतुर्थीव- हुवचनस्य स्थाने मुपां मुकुरिगति सूत्रेण शेभादेशः शित्वा- तसर्वादेशःशेप लोप । न युप्पे वानरन्धवः । युप्मास्वित्यर्थः । अन पदपाठकाले युष्मे इत्युदाहरणं वोध्यम् । संहितायान्त्वन्प- रस्वाभावेन सत्यसति वा मृत्यत्वे विशेपालाभात् । एवं वे ·[१ शब्दकौस्तुम ! १-१-१६ रायः सुदुधास्त्वे बधा इत्यादीनामपि पदपाठकाले उदाहर पत्वं बोध्यम् । लक्षणमतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम् । तेनेह न । काशे कुशे वंशे हरिशे बसे । हरिवहभाभ्यां लोमादिचारामत्ययः । ततः साम्पेकवचनम् ।। , निपातएकाजनाए । एकोनिपात आभिमः प्र. गृधः स्यात् अनिषेधाथिक्षेपयोः । अ अवयं, इ विस्मये, इ. न्द्र, उ जुगुप्सासंतापावाप्यर्थेषु । उ उपेशः । एकाजिति क मधारय वर्तिपदार्थप्राधान्येनान्तरंगत्वाद् । न्याहरति मृग इ. त्यादिनिर्देशाच्च । सेनेह न । मेदं ब्रह्मत्रतप्लाविय 1 भेद्ध इत्यादि । स्यादेतत् । यद्ययं कर्मधारयस्तार्ह एकग्रहणं व्यर्थम् । निपातो योन् इत्येतावतैवाभिमतसिद्धेः । नच विपरीतविशेषण- विशेष्यभावेनानंतो यो निपात इत्यर्थः स्यादिपणेन तदन्तवि- धेरिति वाच्यम् । तयासति व्यावालाभेन - विशेषणवैया पत्तेः । न च हलन्तं व्यावयम् । तस्य संज्ञायां सत्यापि बाधका- भावात् । न च पुरोस्तीत्पादौ हलन्तस्य संज्ञायां सत्यां प्रकृति- भावादोरुत्वं न स्यादिति वाच्यम् । प्रगृह्यसंज्ञा प्रति रुत्वस्या- सिद्धतया दोषाभावात् । न च सान्तस्य कृता प्रगृह्यसंज्ञा एकदे- शविकृतस्थानन्यतया रेफान्तस्यापि स्यादेवेति प्रकृतिभावपसन- स्तदरस्थ एवोति वाच्यम् । प्रगृह्यसंज्ञा प्रतीव प्रकृतिभावं प्रत्यापि रुत्वस्यासिदत्वात् । सकारान्तस्य तु न किंचिदपि सिद्धकांहस्थ प्राप्नोति यत्मकतिभावेन व्यावत्वा वस्मादचा निपातस्य विशे- पणेअनग्रहणं व्यर्थमेव स्पादिति सुप्ठूक्तम् । नन्वजन्तस्यैत्र यया स्पादनमात्रस्य मा भूदित्येवमर्थ विशेषणं किन स्यादिति चेत्र । व्यपदेशिवदावेन वस्याप्यमन्तवानपायात् । विशेषणसामा- द्यपदेशिवनावो न प्रवर्ततइति चेन्न । तदन्तविधिपरित्यागे ·१पा.५ आ. शब्दकारतुमा नापि तत्सार्यस्यस्य सुवचत्वात् । तथाप्यन्यतरपरित्यागे आवश्य- के विनिगमक किमिति चेदारहणमेवेत्यवेहि तद्धि व्यपदचिव- भावमात्राये पर्थ स्यात् । तस्मादचो विशेषणवेनारग्रहणा- ज्ज्ञापकात्तदन्तविधिर्न । अचो विशेष्यत्वे तु मुतरान्तदन्तवि- पिरिति । उभयथाप्येकग्रहण व्यर्यमेवेति स्थितम् । नन्वच्समुदाय- निवृत्त्यर्यपेकग्रहणमस्तु । अइउअपेहीतिसमुदायस्यैव संझा स्या- माक्यवानामेकार्विचनन्यायादिति चरमस्यैव भकृतिभावः स्यान तु पूर्वयोरिति । मैवम् । अजित्येकत्वस्य विवायैव समु- दायनिराससम्भवात् । अत्राह भाप्यकारः। असमुदायग्रहणश- शानिरासार्यमेकग्रहणं कुर्वन् ज्ञापयति वर्णग्रहणेषु व्यक्तिसंख्या न विवक्ष्यते किन्तु जातिरेव निर्दिश्यतइति । तेन दम्भेईल्ग्रह- णस्य जातिवाचकत्वासिद्धमिति वार्तिककृता वक्ष्यपाणं सूत्रेणैव शापितं भवति दम्भे सिद्धमित्यन्वयः। अत हेतुर्हल्ग्रहणस्य जा. सिवाचकत्वादिति । तेन दम्भेः सनि कृते सनीवन्तति विक- स्पादिभावे दम्भइच्छेनीदीतोः कृतयोरन लोपोभ्यासस्पेत्य- भ्यासलोपे हलन्ताच्चेति सनः कित्वानलोपे भभावे च कृते चिप्सति धीप्साति रूपद्वयं सिद्धयति । हल्ग्रहणस्य व्यक्तिपर- ते तु योत्रेका समीगो हल्नकारो न ततः परः सन् यस्माच्च परः सन् भसरानासाविकः समीप इति कित्वं न स्यात् । त. या तुंहू हिंसायां तुदादिः ऊदित्वादिबा विहिपति ति- तृक्षतीति स्यादिति दिक् । स्यादेवत् । अइउअपेहीत्यत्र ए. कादिवचनन्यायोपन्यासो न युक्तः समुदायसंज्ञयावयवानामन- नुग्रहात् । अत एव हि नि यानिलेयादित्यादौ वढूनां सन्नि- पाते द्वयोः संशा स्वीकृता । नापि निपातग्रहणेन ग्रहणमेकैक- स्मिन्निपाते संज्ञाविधानसम्भवात् । सत्यम् । एकाउसमुदायग्रह- ·शम्दकौस्तुम । नाकामात्र तु स्यादेव । तभिरासायैव क्रियमाणमेकग्रहणं मा. गुक्कम शापयति । वस्तुतस्त्वपक्तसझापामैकग्रहणमुक्तार्ये शापक- मित्याश्रित्य मतमू एकमाणस्य परित्याग एवं ज्यायान् । निपात इति किम् । चकारात्र । तया अततेर्ड: अ. हे अ आगच्छेत्यपि प्रत्युदाहरणम् । आग्नाडोळवस्थामाह भा प्यकारः । ईपदर्ये क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च यः । पतमा रितं विद्याद्वाक्यस्मरणयोरडिदिति ॥ इह एतच्छब्देन पूर्वमनिर्दिष्टत्वादेतमित्यस्यैनादेशो न कृत इति कश्चित् । त म। अन्वादेशश्च कयितानुकथनमात्रं न विदमेव कथित स्वेदमा ऽनुकयनमिति भाष्यकृता वक्ष्यमाणत्वात् । तस्माय. तकिचिद्विधाय वाक्यान्तरेणान्यदुपदिश्यते सोन्वादेशः । इ- ह तु ईषदादी यो वर्चतइति वृत्तिन विधेया किन्तु प रिचायकतामात्रेणोपात्ताः अतो नैनादेशः । एतेन नक्तं भी रुरयं त्वमेव तदिम राधे गृहं प्रापयेत्यपि व्याख्यातम् । भीरु स्वस्य विधेयन्वाविवक्षणात् सिद्धस्यैव हेनुत्वनानुवादादिति दिक । ईपदर्थे आ उष्णं ओष्णम् । आडोषदर्थे इति कुगतीति सूत्रे वार्तिककृता डिद्वयवहृतः। क्रियायोगे आ इतः एतः मादि पुडित्पठितः । मर्यादाभिविधौ चोत समाहारद्वद्वे आगमशासन स्यानित्यत्वान्नुमभावः । मर्यादया सहिते अभिविधाविति मध्य मपदलोपी वा समासः । मर्यादायां, आ उदकान्तात् ओद- काम्तात् । अभिविधौ आ अहिच्छत्रात् । आहिच्छत्रात् । पिना तेनेति मर्यादासहतेनेत्यभिविधिः आर मर्यादाभिविध्योरिति च डिनिर्दिष्टः । पूर्वप्रकान्तस्य वाक्यार्थस्यान्ययात्वयोतनाय आकारः प्रयुज्यते । आ एव नु मन्यसे नैवं पूर्वममस्याः सम सेव मन्यसइत्यर्थः । वाक्यारभसूचनाप आकार इत्यपरे ।

·१ पा. ५ आ. १५-१५ शब्दकौस्तुमः । तथा स्मृतेः सूचक आकारः प्रयुज्यते । ततः स्मृतोर्यो निर्दि- श्यते । आ एवलितदिति । अत्र च वाक्यस्मरणयोरङिदित्य- प्रैव तात्पर्पम् । अतो वाक्यस्मरणाभ्यामन्पत्रेपदावभावपि डित्वं योध्यम् । तेनामेन्यस्य रजसो यदभ्रॉ अपो वृणाने. त्यत्र सप्तम्यर्थवृत्तरप्याकारस्य डिलेनाङोनुनासिकश्छन्दसीति प्रवर्ततइति पष्टे हरदत्तादयः । युक्तञ्चैतत् । ब्दिडिदोरन्यत- रलक्षणमात्रेणार्यानुभयविकलाभे तत्रापि लाघवादडिल्लक्षणे तात्पर्यमाश्रित्य भागान्तरस्यावयुत्पानुवादरूपत्वात् ॥ ओत् । ओदन्तो निपातः प्रगृह्यसंज्ञः स्यात्। आहो इति उताहो इति ।निपात इति किम् । देवोसि, वपट्तेविष्णवासआ। वायवा. याहि । विष्णोच । यत्त गवित्ययमाद्देत्येतदेव निपातग्रहणस्य व्यावयमिति । तन्न । प्रगृह्यसंज्ञायां सत्यामपि क्षत्यभावात् । न चैवं प्रकृतिभावापत्तिः । प्रकृतिभावविधौ पदान्ताधिकारात् । न चायं पदान्तो भवत्येवेति भ्रमितव्यम् । अनुकार्यानु- करणयोरभेदविवक्षयार्यवत्वाभावेनामातिपदिकवाद्विभक्तेरनुत्प- चावचैतद्रूपाभ्युपगमात् । अन्यथा विभक्तिश्रवणापत्ते । न चैत्रमपदस्य प्रयोगासगतिरिति वाच्यम् । अपदन्न प्रयुञ्जी- तेत्युद्घोपस्य अपरिनिष्ठितं न प्रयुनीतेत्येवंपरस्यात् । त. स्य च मुनिडादिविषयकतचाविधिशास्त्रमूलकत्वात् । इह तू- क्तरीत्या मुगविमक्तेरप्यमाप्तथा गोइति स्वरूपस्यैव परिनिष्ठि तत्तात् । अत एवंद लोपः शाकल्यस्यत्या न मवर्तते । कार्य वहि पूर्वमने विद्ग्रहणादिति वानिके एटः पदान्तादिति पूर्वरूपं कृतमिति चेत् । तत्रानुकायर्यानुकरणयोगदै विवक्षित्वा विभक्ति च कृत्वा शेर्थवान् नर्थवानिति समासेन सुपो लुक कुत्या व्यारपानात् । एतेनौचरमूने सम्पदाविति किं गावि- ·१७० शब्दकौस्तुभः । [१ त्ययमाहेत्युदाहरन्तो वृत्तिकारा अपि मत्युक्ताः । तस्मादिह देवोसीत्यादिकमेव प्रत्यदाहरणं बोध्यम् । न चैट: पदान्ता- दित्यारम्भसामर्थ्यादेव तत्सिद्धिः । हरेव गच्छेत्यादौ चरि- तार्थत्वात् । न चैङ्ग्रहणसामर्थ्यम् । इसिङसोंश्चैत्युत्तरार्थत्वात्। उत्तरसूत्रे तु सम्वृद्धिग्रहणाभावे आहो इतीत्सादावपि परत्वा- द्विकल्पापत्तिः। पूर्वसूत्रस्याहो ईशा इत्यादायुत्तरस्य तु विष्णो इतीत्यादौ लब्धावकाशतया विमतिपघसम्भवात् । न चेह ओ- दन्तस्य कार्थितयोत्तरत्र तु विशेष्यासन्निधानेन तदन्तविधि. विरहादोकारमात्रस्य कार्यितया भिन्नविषयकत्वे कथं विमतिपेध इति वाच्यम् । अपूणामित्यादौ प्रकृतिप्रत्ययावयवयोर्नम्नुटो- रिवहापि फलविरोधेन विषयभेदेपि विमतिपधसम्भवात् । अ- धिकारपक्षे उत्तरसूत्रेप्योकारान्तस्य संक्षित्वाच्च । शब्दाधि- कारपक्षेपीकोझलित्यत्र सनाक्षिप्तस्य धातोरिकाविशेषणवादिहापि संम्बुध्याक्षिप्तायाः प्रकृतेरोकारेण विशेषणे तदन्तविधिसम्भवाच्चा तस्मात्सूत्रद्यपि गवित्ययमाहेति प्रत्युदाहरणं नेति स्थितम् ।म- कृतिभावे पदान्तग्रहणं न सम्बध्यतइत्याशयेन तु वृत्तिग्रन्थो यो- ज्यः। अस्मिश्च पक्षे मण्डूकप्लुतिन्यायेनेको सवर्णइत्यत्र प- दान्तग्रहणं सम्बन्धनीयमेव । अन्यथा गौयौं गौर्य इत्यादाव- सिमसक्तरिति दिक् । स्यादेतत् । निपातसमुदाया एते । आह उ आहो उत आह उताहो इत्यादि । ततभादिवद्भावान्निपात- एकाजित्यनेनैव सिद्धा संज्ञा । न चैवमाहो इतीत्यादिपु ॐ इत्यस्य प्रसङ्गः । निरनुबन्धकोयमुकारः न तू इति समाधा- नात् । अत एवोत्र इति सूत्रे अकारोच्चारणमपि सार्यकम् । अत एव चोज ॐ इत्यत्र भाप्यकृतोक्तम् । द्वायुकाराविमौ । एकोननुवन्धकः । अपरः सानुबन्धक इति। न चैवमपिआउओ ·१ पा. ५आ. शब्दकौस्तुमः ।, १७१. इत्यत्राइनाहोरेकादेवस्यानाङिति प्रतिपंधे मासे मतिप्रसवायेद- मिति वाच्यम् । अनाडित्यस्य पर्युदासाश्रयणेनाइनाङोरेकादे- शस्यादिवद्भावादनाङ्ग्रहणेन ग्रहणात्। प्रसज्यप्रतिपंधे हसमर्थस- मासो वाक्यभेदश्च स्यात् । भाप्यपि प्रतिपिायमेतदित्युक्तिरभ्यु. चयमात्रम् । कथमन्यथानुपदमेवादोभवदित्यत्रातिप्रसङ्गमाशङ्कयप्र- तिपदोक्तस्यैवौकारस्य ग्रहणमिति समादधीत । तस्मादिदं सूत्रं वि- नापि सर्व लक्ष्य निर्म्यहमेवेति चेत् । अत्रोच्यते । आहो उताहोइ- त्यादयो न निपातसमुदायाः।किन्त्वखण्डा एवाएतच्च एतत्सूत्र- बलात्मतिपदोक्तस्यौकारस्य ग्रहणामिति भाप्यवलाच्चाध्यवसी- यते । तेन आम् आहो देवदत्चेत्यत्रामएकान्तरमामन्त्रितमिति नि- घातप्रतिषेधः सिद्धः। अत एव पदकारैरपि ओपुवर्तमरुत इत्या. दौमोइत्यायैकपयेनैव पठ्यतेतिदेवं सूत्रकारभाष्यकारपदकाराणां संवाद एवेति स्थिते निपातसमुदाय एवायमित्याश्रित्यैत- सूत्रं प्रत्याचक्षाणाः परास्ताः । म्यादेतत् । अनदोदः समभव- दित्यत्रातिप्रसङ्गः । व्यन्तस्य निपातत्वात् । ऊर्यादि- चिडाचश्चेति गतिसंज्ञाविधानेपि माग्रीश्वरान्निपाता इ. स्यस्याधिकारात् । न च लक्षणपतिपदोक्तपरिभापया लाक्षणिक ओकारो व्यावतइति वाच्यम्। वर्णग्रहणेपूक्तपरिभापाया अ. प्रवृत्तेः । अन्यथैचोयबायाव इत्यपि हरये इत्यादौ न प्रवर्तेत । चके चक्रिरइत्पादौ मतिपदोक्त चारितार्थ्यात् । वर्णस्प माधान्ये मास्तु परिभाषा विशेषणत्वे तु स्पादेवेति चेन्न। विशेपेणा- प्यप्रवृत्तेः स्पपादत्वात् । तथा च पष्टे वक्ष्यामः । अभ्युपेत्यापि ब्रूमः । अगौ!ः समभवद्गोमवटित्यादौ गमेडोइत्योकारस्य प्र. तिपदोक्ततयातिप्रसङ्गः स्यादेव । नन्विह गौणमुख्यन्यायेन स- माधानमस्तु । तथाहि । संघीभवन्ति ब्राह्मणाः, त्वद्भवति देव.

·. १७२ शब्दकौस्तुमः । [१ दत्तः, मद्भवसि त्वं, त्वद्भवाम्यहमित्यादौ वचनपुरुषव्यवस्था- नुरोधेन चिमत्ययस्थले सर्वत्र प्रकृतेरेव कर्तृत्वमिति सिद्धा न्तस्थितिः। तथा च प्रकृताबारोपेण वर्तमानाद्विकृतिवाचका- च्छब्दाच्च्वेरुत्पत्तौ विमत्ययं प्रति प्रकृतिभूतस्य वाहीकादिवृत्ते- गोशब्दस्य गौणार्यता स्पष्टैच । अत एवामहान् महान् भूतो महद्भू- तरुचन्द्रमा इत्यादावान्महत इत्यावं न प्रवर्चतइति चेन्न । - टान्तदान्तिकयो(पम्पात् । तथाहि । विशिष्टरूपोपादाने गौ- णमुख्यन्यायः । तस्यार्थवद्रहणेनानर्थकस्येत्येतत्परिभाषामूलक- त्वात् । अर्थोपस्थितेश्च रूपविशेपग्रहसापेक्षत्वात् । तथा चान्म- हत इति विशिष्टरूपग्रहणेन विधीयमानमात्वं गौणे न भवतीति युक्तम् । इह चोदितिवर्णपुरस्कारेण विधीयमाना प्रगृह्यसंज्ञा कयं गौणार्थवृत्तेन भवेत् । निपातसंज्ञा तु तस्यापि मुख्यैव । अत एव संज्ञाश्वशुरस्यापत्यं वाशुरिरित्यत्र राजश्वशुरायन्न । प्रवर्तते । अत इन् तु प्रवर्ततएव । अन्यथा इओ यतश्च तुल्य- योगक्षेमतेव स्यात् । अत एव गौर्वाहीको ब्रूते गां वाहीक पा. ठयेत्यादौ वृद्धयात्वे स्त एव । तयोरपि वर्णाश्रयत्वात्।गोत इति तपरत्वमोकारान्तोपलक्षणार्थमिति वक्ष्यमाणत्वात् । तथा चौ- तोमिति सूत्रे भाष्यद्वक्ष्यति । गामित्यत्र परापिद्धिनिरवका- शेनात्वेन वाध्यतइति । तत्रैव कैयटोपि वक्ष्यति, ओत इति सूत्रं पाठ्यम् । ओकारान्तोपलक्षणतया वा गोतइत्येतद्याख्ये- यमिति । वृत्त्यादिग्रन्थेप्वप्येवमेव स्थितम् । यत्तु वदन्ति । मुख्य- एव स्वार्थे सास्नादिपति गोशब्दो वृद्धवाले लभते ततो वाही- कादिशब्दान्तरसन्निधानागौणतामतीतिः । गोभवदित्या तु गौणार्यतां विना घिरेव दुर्लभ इति वैपम्यम् । तस्मात् पद- कार्येप्वयं न्यायो न मातिपदिककार्येष्विति स्थिमिति । तचि- ·1 १ पा.५ आ. शब्दकौतुमः। न्त्यम् । वाक्यसंस्कारपक्षे वृद्धधात्वमवृत्तितः प्रागेवं गौणार्याव- गतेयतुकारकाणां क्रिययैव श्रीतःसम्बन्धस्तत एकक्रियावशी- कृतानामरुणैकहायनीन्यायेन पाठिकः परस्परावच्छेदः । तया च गामानयेत्यन्वयवेलायां न गौणार्थता किन्तु वाहीकेन सह पार्टि- कावच्छेदवेलायां, न चान्तरङ्गत्वेन प्रवृत्तः पदसंस्कारो पहिरह- गौणत्वमतातावपि निवर्चतइति, तदपि नावावतापि ते पाठयति क्रियान्वयायैव गौणताया आश्रयणीयत्वात् ।कटोपि कर्म भीमा- दयोपीति पक्षे कञ्चिदुक्तिसम्भवेपि सामानाधिकरण्याद्रीप्मादे- दिलीपेत्येवं रूपे भाष्योक्तपक्षान्तरे त्वदुक्तन्यायानवताराच्चा श्वा- शुरिरित्यत्रेओप्यभावापत्तेश्च, शब्दप्रयोका वाहीकनिष्ठस्यैव क-' मत्वादेविवक्षितत्वाच्च । तस्माद्वर्णाश्रयत्वाद्धयात्वे इत्येव त- त्वं न तु प्रातिपदिककार्य्यत्वादिति । अत एव चैकाच्च प्राचा- मित्यादौ प्रातिपदिककार्यत्वेपि न स्मायादायः । विशिष्टरूपपुर- स्कारेणैव सर्वनामसंज्ञाविधानात् । अभिव्यक्तपदार्थायइत्यपि. गौणमुख्यन्यायसिद्धार्यकथनपरं मसिद्धामसिद्धत्वे एव हि मुख्य त्वगौणत्वे इत्यन्यत्र विस्तरः । अत एव सर्वादिसूत्रे संज्ञोपस- जनप्रतिपेध इति वार्तिकं प्रत्याचक्षाणो हरदत्त आह । संशा. प्रतिपेधस्तावन्न वक्तव्यः । अभिव्यक्तपदार्यायइत्येव सिद्धत्वा. दिति । यत्तु तत्र कैयटो वक्ष्यति । प्रसिद्धयसिदिवशात्सं- भवन्नपि गौणमुख्यन्यायो नेहोक्तः । पदकार्येप्वयं न तु माति- पदिककार्येष्वित्योत्सूत्रे उक्तत्वादिति । तदभ्युच्चयमात्रम् । युप्म- दस्मादोः स्वरूपमात्राश्रयाणां कार्याणामुपसर्जनतायामिव संज्ञा- यां महत्यापत्तेः । युप्मपपदे अस्मद्युत्तम इत्यादावपि तदापत्ते- श्चति दिक् । तदेवमदो भवद्गोभवदित्यादौ ओदिति प्रासं- शा ऽव्ययत्त्वादिवदुर्गारेति पूर्वपक्षः पर्यवसन्नः । अत्रोच्यते ।

·१७४ शब्दकोंस्तुम । 111८ [.१ अ. पूर्वमूने ऽनाहिति पर्युदासादाड्सदृशाः प्रतिपदयटिता एव नि पाता गृह्यन्ते । इहाप्याधिकारणानाहग्रहणानुसत्याचा तथैवति सर्व सुस्थम् । तथा च सर्वादिसूत्रे अकारात्कारी अनुपसर्जनले सत्येव भवत इति मघटके तटोः सः साविति सत्व तहविशेषि तत्वागौणतायामपि स्यादित्याशक्य त्यदादीनाम इत्यत्रानुपस- जनादिति परिभाषयानुपसर्जनानामेव ग्रहणे सिद्धे तयाभूताना- मैव सत्वविधावनुवर्तनान कश्चिद्दोप इति समाधत्त कैयटः॥ सम्बुद्धौ शाकल्यस्पेतावना।।पिवदेः। तदुक्तमृपिणेत्या दौ तथा दर्शनात् । संम्बुद्धिनिमित्तक ओकारोऽचैटिके इतौ परे प्रयो वा स्यात् । विष्णो इति विष्णविति । संम्वृद्धाविति कि गवित्ययमाहेति वृत्तिकारः । एतनिष्कर्पश्च पूर्वसूचे उक्त एव । अनार्षे किम् । ब्रह्मबंधवित्यव्रवीत् । इताविति किम् । पटोत्र ॥ उनः ॥ उब इतौ प्रगृह्यसंज्ञा वा स्यात् । उ इति, विति॥ ॐ॥ उब इत्यनुवर्तते शाकल्यस्येति प्रगृह्यामिति च। प्रगृह्य स्य उत्र इतौ परे ॐ आदेशो वा स्यात् दीर्घोनुनासिकश्च ॐ इति । इह ययेको योगः स्यात् उब ॐ इति तदादेशे विकल्पि ते रूपद्वयमेव स्यात् । ऊँ इति, उ इति । अतो योग विभज्य म गृह्यसंज्ञापि विकल्पिता । एवमपि ॐ इति द्वितीयसूत्रे यदि भगृह्य ग्रहणं शाकल्यग्रहणं चेत्युभयमपि नानुवर्तेत तदा उमावस्य नित्य भावविरानात्प्रगृह्यस्येवाप्रगृह्यस्याप्यादेशः स्यात् । तत्र प्रगृह्यस्पादेशे कृते स्थानिवद्भावेन प्रगृह्यत्वात् ऊँइत्तीति रूपं सिद्धम् । न चानविधाविति प्रतिपेधः। उत्र इति समुदायरूपे- णाश्रयणात् । तया चटईटीति सूत्रे इट इति समुदायरूपाश्रयणा- दग्रहीदित्यत्र च ग्रहोलिटीति दीर्घस्य स्थानिवद्भावमाश्रित्य सि ज्लोपः सिद्धयोति स्थानिवत्सूत्रे वक्ष्यते । अप्रगृह्यस्य त्वादे- ·. ? पा.६ आ. शब्दोस्तुभः । शेऽनुनासिको यण् स्यात् । तथा चेष्टरूपत्रितयमध्ये ऊँ इतीत्येक मेव सिद्धं न त्वपरं द्वयमित्यव्याप्तिः । अतिव्याप्तिश्च सानुना- सिकपकारयुक्तस्यानिष्टस्यापि प्रसङ्गात् । अथ प्रगृह्यग्रहणमात्र- मनुवर्तत तदा प्रगृह्यस्योमो नित्यमादेशः स्याचतश्च विति ॐ इतीति द्वे एव रूपे स्यातां न तु उइतीति तृतीयम् । अथ शाकल्य- ग्रहणमात्रमनुवत्तेत तत उमात्रस्यादेशविकल्पना₹ इति उइनी- ति द्वयं प्रगृह्यस्य । विति वितीति द्वयमप्रगृह्यस्येति संकलनया रू- पचतुष्टयं स्यात् । तत्र त्रितयस्येष्टत्वेपि सानुनासिकवकारयुक्तम- निष्टमापतति । तस्माच्छाकल्यग्रहणं प्रगृह्यग्रहणं चेत्युभयमनुवर्तत- इत्युक्तम् । इह विभक्तिविपरिणामेन प्रगृह्यस्गोत्र इति व्याख्या- तम् । आदेशसामानाधिकरण्येन प्रगृह्य ऊँ इत्येतदादेशो भवती- ति व्याख्यानेपि न कश्चिादिशेप इत्यवधेयम् । ननु परिनिष्ठित्तमेव प्रयोगाई, परिनिष्ठितत्वं च अप्रवृत्तनित्यविध्यदेश्यतावच्छे- दकानाक्रान्तत्वम् । निहते तिङसादावव्याप्तिवारणायाम- वृत्तेति, वैकल्पिकेडागमाद्देश्यतावच्छेदकाकान्ते सेद्धेत्या- दावव्याप्तिवारणायोक्तं, नित्यति । अत एव पच लट् इत्या- दीनामलौकिकतेति सिद्धान्तः । तथा च उ इतीत्येतह- पं न स्यादेव । अत्र हि शाकल्यमते ऊँआदेशेन भाव्यमेव । इतरेषां मते तु प्रगृह्यत्वमेव नास्तीति चेत् । भवेदेवं यदि शा- कल्यग्रहणं यथाश्रुतं स्यात् । तत्तु विकल्पमात्रतात्पर्यकम् । त- था च भाप्यम् । शाकल्यस्य विभापा यथा स्यादिति ऊंवा शाकल्यस्येति च । तथाच तत्र कैय्यटः । शाकल्यश्रुतेरेव फलं चाग्रहणेन प्रतिपादयतीति स्मृत्यन्तरानुसन्धानद्वारेण विभापा सम्पद्यतइति च । यद्वा । अस्तु शाकल्यग्रहणं यथाश्रुतम् । त- थापि निपातएकाजित्यनेनैव सिद्ध उत्र इति तावनियमार्थम् ।

·१७६ शब्दकौस्तुम. 11-14 [१ अ० तथा च शाकल्पभिन्नमते न प्रगृह्यतोत प्रथमसूत्रार्थः । उत्तरसूत्रे च प्रगृहस्पोज इत्येतावतंव शाकल्पे लब्धे पुनः शाकल्यानट- क्येतरेषामपि मते पाक्षिकः प्रगृशोस्तीत्यनमीयते । तेन उ इति रूपं सिद्धम् । अथ वोत्तरसूत्रे पुनः शाकल्यानुवृत्तिसामर्थ्याच्छ- म्दाधिकाराश्रयणेन शकलस्यैव ऋपेरपत्यान्तरं गृह्यते । अस्मि- श्र पक्ष प्रगृह्यस्योष इत्यनुवादसामर्थ्यादेव मगृह्यतापि लभ्यते यथा दकि लोप इत्यनुवादसामर्थ्याद्दगिति दिक् । आदेशश्चा- यमनुनासिक इति निर्देशादेव व्यक्तम् । तथा च वन्चमाति- शाख्यमुकारथेति करणेन युक्तो रक्तो पृक्तो द्राषितः शाकलेने- ति । रक्तसंशोनुनासिक इति च । अत एव यदेत इति पद- काराः पठन्तीत्यनुकरणे यरोनुनासिकेनुनासिको वेत्येप विधिः भवते ॥ ईदूतौ च सप्तम्यर्थे । शाकल्यस्येताविति निवृत्तम् । ईद- त्तिमूदन्तं च शब्दरूपं सप्तम्यर्थे वर्तमानं प्रगृह्यं स्यात् । अध्य- स्यां मामकीतनू, मामक्यां तन्वामिति प्राप्ते मुपांसुलुगिति लुप्त- सप्तमीकावेतौ । मामकी इति तनू इतीति पदकाले कार्योदाहरणे बोध्ये।सोमो गौरीअधिश्रित इति संहितायामप्युदाहरणम् । ईदूता विति किम् । प्रियःमूर्य प्रियो अग्ना भवाति । अग्निशब्दात्प- रस्याः सप्तम्या डाआदेशः पदकारै मगृह्येष्वितिशब्दप्रयोग- स्य नियमितत्वेनेहापि पदकाले इतिशब्दप्रयोगमसग इति प्रत्यु- दाहरणमिदम् । सप्तमीग्रहणं किम् । पीती मती सुष्टुती। धीत्या मत्या सुप्ठत्येति प्राप्ते तृतीयैकवचनस्प पूर्वसवर्ण ईकारः त- तो कासवणे दीर्घ इत्येकादेशः । न विह सुपो लुक् ह्रस्वश्रव- णापत्तेः । अर्थग्रहणं किम् । वाप्यामश्वो वाप्यश्व । नद्यामा- तिर्नयातिः, संज्ञायामिति सप्तमीसमासः । ननु सप्तम्यर्थोपीहा- ·१पा.५ आ. शब्दकास्तुम स्त्येव तत्कथमर्थग्रहणे कृतेपीष्टसिद्धिरिति चेत् । इत्थजहत्स्वा- योवृत्तिरिति पक्षे पदे वर्णवद्वृत्तौ पतिपदानामानर्धक्यादीद- न्तमिहानर्थक न तु सप्तम्यर्थवृत्तीति स्पष्टमेव । अजहदस्वार्था- दृचिरिति पक्षेपि उपसर्जनपदं न स्वार्थमात्रे पर्यवस्यति कि- न्तु तत्संसृष्टे प्रधानार्थे । अर्धग्रहणसामर्थ्याच्च यावानर्यः स. मम्याभिधीयते भाषेयासंसृष्टो निष्कृष्टाधिकरणरूपस्तावन्मा- प्रस्पेह ग्रहणमिति वृत्तिविन भविष्यति । यद्यपि पाक्यव- समासेपि लुप्तसप्तमीवलेनाधिकरणमात्रयोधः पथाद्वाक्यार्थ- तया संसृष्टवोध इति वक्तुं शक्यते । तथापि सिद्धान्ते ताव- समर्थः पदविधिरिति परिभापानुरोधात् समासस्थले एकार्थी भावएव सामर्थ्य न तु व्यपेक्षा । अत एवोपसर्जने विशेष- जान्वयो न भवति शक्यैकदेशत्वादिति द्वितीये वक्ष्यते । मी- मांसकादीनामपि निपादस्थपत्तिन्यायन पूर्वपदार्थसम्बन्धिनि लक्षणाभ्युपगमाथुक्कैवार्थग्रहणेन वाप्यश्वनघातिमभृतावृत्तिः । आतिबलाका शरारिरातिराटिश्च पलाका विसकण्टिकेत्यमरः । आद्यालयोपि त्रीलिङ्गाः बलाकासाहचर्यादिति के चित् । वस्तु- तस्तु शरार्यादयस्त्रयः पक्षिविशेषवाचका न तु वलाकापर्याया। थतो बलाकासाहचर्यमकिश्चित्करं स्त्रीत्वम्परमस्त्येव । रत्नकोशे स्त्रीलिङ्गकाण्डे, आटि शरारिवरटीयुक्तः । आंतरपि तत्साहच योतातपरकरणमसन्देहार्थमिति वृत्तिःअत्र वार्तिकम् । ईदूतौस- प्तमीत्येव लुप्तधग्रहणाद्भवेत् । पूर्वस्य चेत्सवों सावाडाम्भा- यः प्रसज्यते ॥ वचनापत्र दीर्घत्वं तत्रापि सरसी यदि । ज्ञा पकं स्यात्तदन्तत्वे मा या पूर्वपदस्प भूत् ॥ अस्यार्थः। ईदूतौ स- प्तमीत्येवास्तु नार्थिग्रहणेन । अत्रोत्तरमाह । लुप्तइति । संज्ञाविधी प्रत्ययग्रहणेतदन्तविधेरभावात् । सप्तम्याएन सज्ञा स्मात् लुप्तेपि , २२ ·७८ शब्दकौस्तुभ । [" अ० सुपि प्रकृतिभागस्य संज्ञासिद्धये तु कर्त्तव्यमेवार्थग्रहणमित्यर्थःाननु सोमो गौरीत्यादौ विभक्तिर्न लुप्यते किन्तु धीती मतीत्यादाविव पूर्वसवणे कृते ऽकः सवर्णइति दीर्घएकादेशे तस्यादिवद्भावात्स. प्तमीग्रहणादस्त्येव सप्तमीत्याशक्याह । पूर्वस्येति । आडाम्भा वइति । एकादेश पाधित्वा परत्वादाङ्गत्वाच्चाऽऽहामौ स्या तामित्यर्थः । तस्माल्लगेचेति स्थित्तेर्थग्रहणं कर्तव्यमेवेति भाव । नन्वर्थग्रहणं मास्तु वचनसामर्थ्याच्च संज्ञाविधावपि तदन्तविधि भविष्यतीत्याशंक्याह। वचनादिति । यत्र दीर्घत्वं तत्रैव वचना स्यात् इति न शुष्कं सरसी शयानमिति यथा । अन्न हि सर- इशब्दात्परस्य सप्तम्येकवचनस्येयाडियाजीकाराणामुपसंख्या- नमितीकारादेशे सप्तमी श्रूयते । तथा च सोमो गौरीत्यादौ न स्यादेवेत्यर्थः । एतहूपयति । तत्रापीति । तत्रापि सप्तम्या लगे व न स्वीकारः । यदि सरसीशब्दोऽपि वर्त्तते । असन्दिग्धे स- न्दिग्धवचनमेतच्छास्त्राणि चेत्प्रमाण स्युरिति यया । अस्ति हि सरसीशब्दो दक्षिणापथे हि महान्ति सरांसि सरस्य इत्युच्यन्ते इति भगवदुक्तेः कासारः सरसी सर इत्यमरकोशाच्च । तथा च सरसीः परिशीलितुं मयेत्यादि प्रयोगोपि दृश्यते । एवञ्च सरसीशन्दोपि लुप्तविभक्तिक एवेति पचनात्तदन्तविधिरिति स्थितम् । ननूकरीत्यास्तु सरसीशब्दः, सरशब्दोपि सान्तो निर्विवाद एव । तथा च सान्तादेवकारादेशोपमस्तु । एवं हि सति संज्ञाविधौ ज्ञापकात्यक्तस्य तदन्तग्रहणस्य पुनराश्रयणं न कर्तव्यं भवतीति चेन्न । तथा सतीकारस्प मप्रत्येनानुदात्तत्तया सरःशब्दस्य च मृधातारमुनि व्युत्पादितस्य नित्सरेण सरसीति पदमाशुदाचं प्रसज्येत । गौरादिपु पिप्पल्पादयश्चेति पागापिप्प- स्पायन्तःपातिनः सर शब्दान्दीपात्वन्तोदात्तमिप्यते । तथैव वेदे ·१ पा.५ आ. शब्दकौस्तुमः । पाठाद । एवन्तईि प्रगृह्यसंज्ञामकरणे प्रत्ययलक्षणं नास्तीति ज्ञा- पनायेदमर्थग्रहणमस्तु । एवञ्चदेवद्विवचनमिति सूत्रे ईदेदन्तं • द्विवचनान्तमिति पाईदूदेदन्तं यद् द्विवचनं तदन्तमिति पक्षश्च स- मर्थितो भवति । तत्र हि कुमार्योरंगारं कुमार्यगारम् । अशु- यले शुक्ले सम्पयेतां शुक्ल्पास्तां वस्त्रेइत्यत्रातिच्यातिरिति दोपः। स च मत्ययलक्षणविरहादेवोद्धृत इत्याह । ज्ञापकमिति । भगृ- हासंझामकरणे प्रत्ययलक्षणाभावस्येति शेषः । क्रेदं ज्ञापनमुपयु- ज्यते, तदाह । तदन्तत्वइति । तदन्तगर्ने पक्षद्वयेपीत्यर्थः । ननु संझाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधरभावादेव तदन्तपक्षस्तत्र न स्थित इत्यपरितोपादाह । मावेति । वाप्यश्व इत्यादौ मा भूदि- त्यर्थः । अत्रेदमवपेयम् । अपितृस्तृतन्त्रिभ्य ईरिति सूत्रादीरि- त्यनुवर्तमाने यापीः किदै च वातप्रमीरिति सूत्राभ्यां शब्दवर्ष व्युत्पादितम् । यान्त्यनेनेति ययीर्मुक्तिमार्गः। पियति रसान्पा- तिचा लोकमिति पपीः सूर्यः । वातं प्रमिमीते सम्मुखधावना- दिति वातप्रमीः निःशृङ्गो मृगाकृतिर्वातमृगनामा पशुविशेषः । एभ्यस्त्रिभ्योषि डौ सवर्णदीर्यात् पपी ययी बातममीति रूपं निर्विवादम् । तथा चेह भूयमाणस्यैकारस्य सप्तमीत्वात्तत्रापि सरसी यदीत्यसङ्गतम् । ईकारस्य श्रृपयाणस्यासम्भवाद । साम- त्तिदन्तविधिर्मविप्यतीत्यस्यार्थः । तस्माद्कारांशे सामर्थ्या- सदन्तविधी लब्धे सोमो गौरीत्यादावपि भविष्यतीत्याशयः । ययी आसक्त इत्यादौ तु भाध्यमेव प्रकृतिभावन । न चापं योगश्छान्दसस्तपाविधानापेकोदाहरणानां दत्तत्वादिति वाच्य- म् । मुनित्रयोक्ति विनास्मदिच्छया छान्दसत्वकल्पनेऽतिप्रसङ्गा- द । लोके प्रगृहावं न भवतीत्यस्मिन्नर्थे प्रमाणानुपलम्भाच्च । अप्रतिपिद्धमनुमतं भवतीतिन्यायेन लोके यया पपी वातप्रमीले- ·१-१-30 १८० शब्दकौस्तुभः । 1-1-२० [.१ अ6 तेषां प्रगृह्यत्वस्यैवं न्याय्यत्वाच्च । अत एव दृग्दृशवतुध्विति सूत्रे वृक्षे चति वार्तिकमुपादाय क्समत्ययः सादेशश्च छन्दस्येव भाष्ये सदृक्षास इत्युदाहृतत्वादिति के चिदिति व्याचक्षाणा हरदत्ताद- पच्छान्दसत्वं वदतां मते स्वस्यापरितोषमाविश्चकुरिति दिक ॥: दाघाध्वदा ।।दारूपा धारूपाश्चधातको घुसंज्ञा स्युर्दाप्दैपौ वर्जयित्वा । तत्र दारूपाश्चत्वारः डुदास, मणिददाति । दा- ण, प्रणियच्छति दो, मणियति देश, प्रणिदयते । धारूपी द्वौ । दुघाश, प्रणिदधाति । धेट्, प्रणिधयति वत्सो मातरम् । अदाविति किम् । दाप् लवने, दात पहिः । लूनमित्यर्थः । शुत्वाभावादोदद्योरिति न प्रवर्त्तते । दैप शोधने अवदात मु. खम् । इह घुत्वाभावाद, उपसर्गात्त इत्येतन्न । घुपदेशाने- Hदनदेत्यादयः । इह दोदेड्धेटामनुकरणानि व्यवस्थाप्य त- त्र प्रकृतिवदनुकरणमित्यतिदेशादादेच उपदेशे शितीत्यात्वं क्रिस यते । अनैमित्तिकमात्वं शिति तु प्रतिपेध इति सिद्धान्तात् ।। में चैवं विभक्तरुत्पत्तिर्न स्यादधातुरिति प्रातिपदिकसंज्ञानिपेया- दिति वाच्यम् । अधातुरिति पर्युदासोयं न तु प्रसग्यातिपेपः। अस्ति चेह स्वाश्रयमधातुत्वम् । यद्वा । यत्तदेतेभ्य इत्यादावि- चेहापि कार्यविशेषपुरस्कारेणैवातिदेशमवृत्त्यप्रवृत्ती भविष्यतः । ततश्चतुर्णा दारूपाणां द्वयोश्च धारूपयोरेकशेपं कृत्वा द्वंद्वः कर्त. व्यः । मणिदातेत्यादौ कृतात्वानां दोदेधेटांतु स्थानिवद्भावा- सिद्धं पुत्वं लक्षणपतिपदोक्तपरिभापाया निरनुवन्धकग्रहणेन सानुबंधकस्पेत्यस्याश्च नेहमवृत्तिः, सर्वेपां स्वरूपेणैवान कृतत्वा- 1 अत एव दारपतिधारयत्पो तिमसनः । तयोरनुकरणे आ वासंभवेनेह दृधदत्यनयोरनुपाचत्वात् । ननु कृतात्वस्य सूत्रेनि- देशात्माणियति मणिप्रयतीत्यादौ चात्वावरहालयं पुत्वमिति चे. " ·१.पा.५ आ. शब्दकौतुम। १८१ छ । भान्तोसि । न हि वयं कृतास्वमनों येनोक्तटोपः स्या- छ । अपि तु देदोघेइत्येतेष्वेवानक्रियमाणेषु लक्षणवशनिष्प- अपात्यमित्युक्तम् । न च लक्षणेन स्वरूपान्यत्वेप्यनुकरणता हीयते । सख्युरसंवृद्धावियत्रापि सरिसरूपप्रतीते , गवित्यय- माहेत्यत्र गोशन्दमतीतेश्च । दीरस्तु नेह ग्रहणं, तदनुकरणे आ. स्वासम्भवात् । वार्तिकमते एजंतानां दीदादीनामात्वविधाना- छ । भाप्यमते वेनिमित्ते परतस्तद्विधानात् । तेन दीडम्तृजा- दावाले उत्तेपि घुसंशाविरहात्मनिदातेत्यत्र नेगदेति नित्यं णत्वं न भवति शेपे विभापति वैकल्पिकं तु स्यादेव । तयोपादास्ता- स्पस्वर शिक्षकस्येत्वत्र स्थानोरिच्चेतीत्वं न भरतीति सू. प्रकारस्य मतम् । नन्दस्मिन्पो दाप्दैपाचनुकृतौ न वा,आधे ऽनु; करणपर्युदासोभयसामर्थ्यासपोर्युसमाविकल्प: स्यात् । अन्त्ये अदाविति व्यर्य स्यात् । अननुकृतत्वादेव दापदैपोर्घसंज्ञा- प्राप्तिविरहादिति चेन्न । अदारित्यस्मिन्नसति तयोरप्यनु- करणं संभाव्येव न हि लक्षणकचक्षुषा दोदेरादीनां दाप्दै पोश्च वैलक्षण्यं किं चिदनुभूयते यहला ग्रहणाग्रहणे व्यव- स्थाप्येयाताम् । व्याख्यानतो विशेषमतिपचिरिति परमवशिष्य- से । किं स्वगतिकगतिरेपा ऽनभिधानवत् । न च तहलेन सिद- ख्यानं शोभते । धार्तिककारमते तु प्रयोगस्थाना. मेव दादास्पाणामिदमनुकरणम् । न चैव प्रणिति मणिदय- तइत्यादौ शिति न स्यात् । आत्वाभावात् । तथा देह रस- णे, अदित । धेद, पत्यापित । प्रणिदाता प्रणिधावत्यादाव. पि न स्यादात्वस्य लाक्षणिकत्वात् । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य ग्रहणमिति न्यायादिति वाच्यम् । वचनवले. नैव वत्समाधानात् । तया च कान्पायनवार्तिकम् । शुसंज्ञायां ·२८२ शब्दकोस्तुम। [१ अ. प्रकृतिग्रहणं शिदर्थमिति । भारद्वाजीयास्तु पठन्ति । शिवि- कृतार्थमिति । तथा च दाधाप्रकृतयो यु इति पठित्वा दाश्च धाश्च प्रकृतयश्चेति द्वद कृत्वा सम्निधानादायामेव भकृतय इ- ति व्याख्येयम् । भाष्यकारास्तु वात्तिकं प्रत्याचख्युः । तथाहि । नेर्गदेतिसूत्रे तावदवश्यं प्रकृतिग्रहणं कर्तव्यं प्रणिम- यते प्रण्यमयतेत्यत्रापि णत्व यया स्यात् । तदेव पुरस्ताद- पकृष्य घुप्रकृतिमा इति पठिप्यामः । धुश्च प्रकृतिश्च माश्चे- ति द्वद । सन्निभानाच पूर्वोत्तरयोः प्रकृतिम्रहीप्यते । न चैवं मीनातिमिनोत्योरपि माप्रकृतित्वादहणापत्तिः । माडो डका- रानुबन्धस्पैव तत्रावश्यं पठनीयत्वात् । अन्यथा मामानइत्यत्रा- तिप्रसङ्गात् । तस्माद् घुप्रकृतिमाहिति पाठेन प्रणिधति मणि- दयतइत्यादेः सिद्धत्वाच्छिदर्य तावद् घुसंज्ञायां प्रकृतिग्रहण न कर्त्तव्यमिति स्थितम् । भारद्वाजीयोक्तरीत्या विकृतार्थ कर्तव्यमिति पुनरवशिष्यते । तदपि न । गामादाग्रहणेप्चवि- शेष इति परिभापयैव लाक्षणिकस्यापि दारूपस्य घु- संज्ञासिद्धः । अस्यां च परिभाषायां दैप: पित्वं लिङ्गम् । तद्धयदाविति सामान्यग्रहणार्थ क्रियते लाक्षणिकत्वादेव घु- संज्ञायां दैप्ग्रहणाभावे तु किं निपेधे सामान्यग्रहणार्थेन पित्वे- न । न चैवमपि धेटो घुसंज्ञा न स्यादेवति वाच्यम् । दो दद्घो- रित्यत्र धेटो निवृत्यर्थ क्रियमाणेन द इत्यनेन धेटोपि घुसंज्ञा- शापनात् । न च दधातिनिवृत्त्यर्यन्द इत्युक्तमिति वाच्यम् । तत्र दधातहिरिति ह्यादेशविधानादेव दद्भावामसद्वात् । नन्वेवमपि गोमादाग्रहणेष्वविशेष इत्येतेन लक्षणमतिपदोक्तपरिभापाया निरनुबन्धकग्रहणइतिपरिभाषायाश्च यथा वाधस्तथार्थवद्रहण- परिभाषाया अपि बाध: स्यात् । तथा च प्रनिदारयति प्रनि- ..

·३.पा.५ आ. शब्दकौस्तुमः । १८३ धारयतीन्यत्राप्यतिप्रसङ्ग इति चेन्न । गढादीनां य उपसर्ग- स्तत्स्थानिमित्तादुत्तरस्य तानेव गदादीन् प्रत्युपसर्गम्य नरिति पाख्यानात् । दारयतिधारयत्यवयवयोस्तु दायारूपगोरन- र्थकत्वान्न तं प्रत्युपसर्गत्वम् । यत्क्रियायुक्ताः मादयस्तं प्रत्येव गत्युपसर्गसंज्ञा इति वक्ष्यमाणत्वात् । न च प्रणिदापयति प्र- णिपापयतीत्यत्रापि णत्वं न स्यादिति वाच्यम् । तत्र पुगाग- मारपूर्व दा था इत्यवस्थायां गुसज्ञाप्रवृत्तौ पुगविशिष्टस्यापि घुग्रहणेन ग्रहणात् । अनागमकानां सागमका आदेशा इति पक्षे तु स्थानिवद्भावेन घुसंज्ञाप्रवृत्तेः । नन्वनान्तर्यमेवैतयोरा- न्तर्य सम्पयोगो वा । नष्टावदग्धस्यवदिति स्यानेन्तरतममूत्र- स्थभाप्यरीत्या दारयत्यादेरपि दापयत्यादिसाम्यमेव । नि- प्पन्नस्याणो रपरत्वाभ्युपगमेन रेफपुकोरविशेषादिति चेत् । सत्यम् । सिद्धन्तु प्रसझे रपरत्वादिपरणपरम्त्रस्थवार्तिकरी- स्या समाधानं कृतम् । उक्तभाप्यरीत्या तु प्रसक्तो दोषः मागु- क्तसूत्रकारमतमाश्रित्योदर्तव्यः । न हि दृधृहत्यनयोरेनुकरणे आत्व लभ्यतइति दिक् । इदं त्ववधेयम् । मणिदापयतीत्य- आप्युपसर्गयोः प्रकृत्यविशेषणत्वं सत्येव नेर्गदेति नित्यं णवं व्यर्थविशेषकत्वे तु घुसज्ञकं प्रत्यनुपसर्गत्वाच्छेप विभापति विकल्प एव न तु नित्यं णत्वमिति । स्याटेतत् । उपटिदीप- तइत्यत्र सनिमीमतीस्भावः स्यात् । वार्तिककृता संज्ञायां प्रकृतिग्रहणात् । सूत्रकारभाष्यकारयोस्तु नासौ दोपः । मूत्र- कृता दीडोननुकृतत्वात् । भाप्यमते णत्वे प्रकृतिग्रहणेपि सं- ज्ञायान्तद्विरहादिति चेत् । सत्यम् । वार्तिकपतेपि नेयं दाम- कृतिः । एजन्तानामात्वविधानाभ्युपगमात् । न चैत्रमादन्नत्त्व निवन्धनयुच्प्रत्ययासिदिः । तत्राकारान्वलक्षणमन्ययविधि- ·शब्दकोस्तुमः। [१ अ० रिति वचनेनैव तत्सिद्धेः । माप्ये खेतद्वचनप्रत्याख्यानायैन्- विषये आत्वं सिद्धान्तितमित्यन्यदेतत् । इदं त्ववशिष्यते । भाष्यवात्तिकोभयमपि उपादास्तास्यस्वरः शिक्षकस्यत्यत्र स्थाध्वोरितीत्वं माप्तं, तच्च भाष्ये समिपातपरिभापया प- रित्तम् । उपदी स् त इति स्थिते एविषये प्रवर्तमानमात्वं सिचोकित्त्वमुपजीवति । यदि चात्र घुसंज्ञा स्यातहि स्थाध्वोरि- चति सिवः किन्वं स्यादतोकित्वमुपजीव्य प्रवृत्त आकारः कि- त्वमार्तिकां घुसंज्ञां न प्रवर्तयत्येवेति । वार्तिककृता तु दी- डा प्रतिषेधः स्थानोरिवे इति वचनमेव कृतम् । उभयमतेपि 'दीडस्कृजादाचावे कृते प्रणिदातेत्यादौ नैर्गदेति णत्वं भवति । अत एव वार्तिककृता दीडः प्रतिपध इत्येवं नोक्तं किन्तु स्था- वोरित्वे इति विषयविशेषो निर्दिष्टः । सूत्रमते तु न भाव्यं णवेनेति स्पष्टमेव । किञ्च भाष्यवार्तिकयोन केवल मूत्रकृता सह विरोध: किन्तु परस्परेणापि । तथाहि । भाष्यमते मणिदीयते मणिदीन इत्यादावपि नित्यं णत्वं गत्वविधौ प्रकृतिग्रहणात् । वा. त्तिकमते तु वैकल्पिकम् । एजन्तानामेव प्रकृतिस्वाभ्युपगमेने. दन्तस्याप्रकृतित्वात् अन्यथोपदिदीपतइत्यत्रेस्भावा- पत्ते । तदेवं प्रणिदातेत्यादौ सूत्रकृता सह द्वयोर्विरोधः। प्रणि- दीन इत्यादौ तु भाप्यकृता सहेतरयोर्विरोधो दुप्परिहर इति । अत्रेदं वक्तव्यम् । ययोत्तरं मनीनां प्रामाण्यमिति सिद्धान्ताद्भा- प्योक्तरीत्या सर्वत्र दीडि परे नेनित्यं णत्वमित्तिस्थिते सूत्रवा- तिकमतेपि शेपे विभाति व्यवस्थितविमापामाश्रित्य भाष्या- विरोधः सम्पादनीयः । एकवाक्यतयैव सर्वनिर्वाहसम्भवे मत- भेदकल्पनस्यानाश्रयणीयत्वादिति । नन्वदाविति प्रतिषेधे -दा- प्लवनइत्यस्यैव ग्रहणं युक्तम्, न तु दैपः । पकारे श्रूयमाणे ·१ पा.५ आ. शब्दकीम्नुमः। १८५ आवायोगादिति चेन्न । अनुबन्धा अनेकान्ता इति पक्षे श्रूयमाण- स्यापि पकारस्य काकादिवदनायवत्वेन धातोरेजन्तत्यानपाये आत्वमहत्तेः । एकान्ता अनुसन्धा इति पक्षेपि भवत्येवात्वम् । नानुबन्धकृतमनेजन्ततमिति सिद्धान्तात् । अत्र चौदीचा पाटो व्यतीहारइति कृतात्वस्य मेहो निर्देशो ज्ञापकः । न च मार- मानइत्यस्यैवायं निर्देशो व्यतिमिमीतइत्यादौ तस्यापि कदा चि- व्यतीहारे वृत्तिसम्भगादिति वाच्यम् । अपूर्वकालार्थस्य क्त्वा- मत्ययस्य मामानइत्यस्मादनभियानात् । अत्र च भाप्योक्तेरेव ममाणत्वादित्याहुः । एवं च मेड इत्येव पठनीय माडो व्यती. हारइति गुरुकरणं नानुबन्धकतमनेजन्तत्त्वमिति ज्ञापनार्थमेव । भाष्यकारास्तु नार्य दैए किन्तु दिवादिप दाएशोधनइत्येव प. ठिप्यतइत्याहुः । न च स्वरे भेदः । दायतीत्यादेरुभयथाप्यागु दात्तत्वात् । ननु ताच्छीलिके चानशि दायमान इत्यत्र स्वरे भेदः । श्यनि धातोरायुदात्तत्वं शपि तु चानशोन्तोदात्तत्वमि- ति चेन्न । उभययाप्यन्तोदात्तत्वानपायात् । न च श्यन्स्वरस्य सतिशिष्टत्वेन पावल्यमिति याच्यम् । अन्यत्र विकरणेभ्य इति पर्युदासात् । आत्ममानेखश्वेत्यत्रत्यभाष्यकैयटवलेन खशीच चानश्यप्यन्तोदात्ततया निर्णयात् । स्थानिवत्सूत्रीयः कैपटग्रन्थ- स्तु सश्मूत्रस्थभाष्यस्वोक्तिभ्यां विरोधात्मामादिक इति वक्ष्य ते । ध्यायत्यादयस्तु दिवादिप्पेवादन्ततेन न पठिताः गण- कार्यमनित्यमिति झापयितुम् । तेन न विश्वसदविश्वस्तं पयिक वनिताः प्रत्यपादाभ्वसन्त्य इत्यादि सिद्धम् । यत्तु भाप्ये ए- कान्तत्वपसेपि न दोप इत्युपत्रम्य पारलोपे कृते भविष्यति, दाप्त्वं तु भूतपूर्वमनुवन्धमाश्रित्य व्युत्पादनीयमिति सिरान्ति- तम् । तत्यं प्रत्यवतिष्ठन्ते । सत्यप्येजन्तते उपदेशे एजन्ततं २४ ·१८६ शब्दकौस्तुभ । 2-1-21 [१ अ० कथमिति । अबोच्यते । पित्करणसापादुपदेशे एजन्तत्वा भाषेप्यावमत्तिः। वस्तुतस्तूपदेशग्रहण भाष्यकारोन मन्यते । तथा च तत्र वक्ष्यति । उपदेशग्रहणं न करिप्यते । यधुपदेश ग्रहणं न क्रियते चेता स्तोतेत्यत्रापि मामोति । अत्राप्याचार्य वृत्तिापयति न परनिमित्तस्यैच आवं भवतीति । यदयं त्रीङ्- जीनां णावेच आत्वं शास्ति । नैतदस्ति ज्ञापकं नियमार्थमेत स्यात् श्रीड्जीना णावेवेति । यत्ताई मीनातिमिनोतिदीडो त्यपि चेत्यग्रहणमनुवर्तयतीति । ननु मणिदापयतीत्यत्राप्य दाविति प्रतिपेषः स्यादिति चेन्न । यथोदेशपक्षेन्तरत्वादाव- स्थायामेव घुसंज्ञाया नितत्वात् । कार्यकालपक्षे तु घुमझाया णत्वसमानदेशतया पुक प्रति णत्वासंज्ञयोरसिद्धवेन मागेर पुरु ततो घुसंज्ञा न स्यादिति दोप प्रसजत्येव । अत एव भाष्ये द्वेधा समाहितम् । दाधाध्वपिदिति वक्ष्यामि । यद्वा वा न्तावेतौ धातू सूत्रमपि वान्तम् । चर्वेन सर्वत्र पकारो निर्दिष्ट । अतो दापयतीत्यत्र नासौ निषेधः । तस्यापित्वादवान्तत्वा चेति ॥ आद्यन्तवदेकस्मिन् ॥ असहाये आदाविधान्तय कार्याणि स्यु । औपगव । यथा तव्यादीनां प्रत्यायुदात्तत्व मवर्तते । एवमिहाणोपि | आभ्याम् । यथा वृक्षाभ्यामित्यादौ सुपि चेति दीर्घत्वं भवति एवमिहापि । इड् गतौ दिवादि । एयम् । अचोयदि ति अजन्ताद्धातोषिधीयमानो यत्सत्ययो यथा चेयजेयामि त्यादौ भवति तयेहापि । इणस्तु एतिस्त्विति क्यपीत्यमित्येव रूपं न तु एयमिति । एकस्मिन्निति किम् । सभासन्नयने भवः साभासनयनः । अत्र ह्याकारस्यादित्वे सति तमेवाश्रित्य सभा समयनशब्दस्य वृद्धत्वस्यात् । ततश्चाणं वाधित्वा वृद्धाच्छ इति १-43 .

·१पा. ५ आ. १८७ शब्दकौस्तुमः । छ. मसज्येत । ननु वृद्धिर्यस्याचामादिरितिसूत्रे आदिग्रहणस्या- पीदमेव व्यावय॑म् । तत्साभादेव समासनयनशब्दे वृद्धसं- ज्ञा न भविष्यतीति चेन । यदि हि वृद्धसंसासूत्रे आदिग्रहणसा- मदिनातिदेशिकस्य मुख्यस्यैवादग्रहणं तहि जानातीति ज्ञा ब्राह्मणीत्यादिरसहायोपि वृद्धो न स्यात् । ततश्च झाया अयं झीय इत्यादि न सिद्धयेत् । असतिहि प्रकृतसूत्रस्थैकग्रहणे यत्रा- दिव्यपदेशो मुख्यो नास्ति असहाये मध्ये अन्ते च स सर्वोप्य- विशेषादतिदेशस्य विषयः स्यात् । यदि त्वतिदेशसामर्थ्याज्ज्ञा- शब्दे वृद्धत्वं तहविशेपासभासनयनेपि स्यात् । वृद्धसंज्ञाया- मादिग्रहणं तर्हि व्यर्थमेवेति चेत् । इन्तवमतिदेशस्यादि- ग्रहणस्य च सामर्थ्यात्सर्वत्र विकल्पापत्तिः। इहैकग्रहणे कृते त्व. न्त्यमध्ययोप्या वृद्धसंज्ञायामादिग्रहणं सार्थकमिति दिक् । यत्तु न्यासकृतोक्तम् । अतिदेशसूत्रे एकग्रहणाभावे वृद्धसंज्ञा- सूनस्थमादिग्रहणमनातिदेशिकमतिपत्त्यर्थ सदसहायानां शादी- नामेव वृद्धसंज्ञां वारयेन तु सभासन्नयनस्य, सन्नयनेत्येतदन्त- नताश्चतुरोऽचोऽपेक्ष्यानातिदेशिकस्यादित्वस्य तत्र सत्यादिति । तचिन्त्यम् । परस्सिन्सति यस्मात्पूर्वो नास्ति स आदिरिति सिद्धान्तरीत्या मध्यस्थेप्यादित्वविरहात् । इयाने हि विनेपः । असहाये सत्वन्तविगेपणविरहादिशिष्टाभाव:, मध्यस्थे तु वि. शेप्याभावादिशिष्टाभाव इति । चार्तिककारस्तु लायवादपूर्वत- मानमादिशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तपनुत्तरत्वपात्रं चान्तशब्द- स्य न तु सत्यन्यस्मिन्नित्यपि विशेषण, गौरवात् । तथा चास- हायपि मुख्ययोरेवायन्तयोः सम्भव इनि मन्चानः मृतत्य- त्याचस्यौ । आह च। अपूर्वानुत्तरलक्षणवादावन्तयां: मिद्धमेक- स्मिन्निति । भाष्यकारस्त ने सितिwि. .

·“१८८ शब्दकौस्तुभः । [१ अ० क्षेपमयुक्तस्य गौरवस्य मामाणिकत्वात् । लोके ह्ययमादिरंतीवेत्यु. तेऽवशिष्टमपि किंचिदस्तीति नियमेन मतीयन्ति । पदानियतोप- स्थितिश्च शक्तिसाध्या । अनुभवमपलप्पैकदेशमात्र शक्तिकल्पने तु श्वशुरादिपदानामपि लापवाद्भार्यात्वमा पितृत्वमा तय टकपुंस्त्वमानं या शक्यतावच्छेदकं स्यादिति विशिष्टविषयकश- क्त्युच्छेदेन सकलशिष्टव्यवहारव्याकोपः स्यादिति । नन्वेवमपि -व्यपदेशिवद्वचनं कर्तव्यमेव, इयायआरेत्यादौ धात्ववयवत्वं भा. थम्यमेकाच्त्वं चाश्रित्य द्वित्वं यथा स्यात् । एकाच इति हि बहीहिरिति वक्ष्यते।न चेणो वृद्धयायादेशयोरर्तेश्च वृद्धौरपरत्वे च कृते आय् आर् इत्यनयोरेकाचत्वं पचादेरिव मुख्यमेवास्ती- ति वाच्यम् । द्विवचनेचीति रूपातिदेशेन इ + अनयोरेव द्विरु- के किञ्च यजेः पञ्चमलकारे स देवान् यक्षदिपितो यजीयानी. त्यादौ सिब्बहुल लेटीनि सिप् । तस्य पवं व्यपदेशिवद्भावेनैव .साभ्यं, प्रत्ययस्य यः सकारस्तस्य पत्वमिति सिद्धान्तात् । त. स्माद्यपदेशिवदेकस्मिन्नित्येव सूत्र्यतां किं प्रकृतसूत्रेण । व्यप- देशो नाम विशिष्टो मुख्यो ऽपदेशो व्यवहार एकाच इत्यादिः सोस्यास्तीति घ्यपदेशी पचिप्रभृतिस्तस्मिनिवासहायपि कार्य स्यादित्यर्थः । अत्राह भाप्यकारः । अपचनाल्लोकविज्ञानारिस- दमिति वचननिरपेक्षाल्लोकव्यवहारादेव व्यपदेशिवदायसिद्धरा- चन्तवदिति व्यपदेशिवदिति चोभयमपि न सूत्रयितव्यमित्यर्थः। अस्ति हि लोके निरूढोयं ध्यवहारोऽयमेव मेज्येष्ठ पुत्रोयपेवमध्य- मोऽयमेव कनिष्ठ इति। तथा अस्तायामसोप्यमाणायां च प्रथमंगभें- •णहतिव्यवहरन्ति । तथा पूर्वमनागतोऽग्रेऽनानिगमिपुवाहइद मे प्रथमपागमनामिति । ननु सर्वे इमे गौणा व्यवहारास्तत्कथं मुख्येन- -रितार्थ शास्त्रं गाणे मातीत चैत्र । निल्डतरतमा गौणस्पाय- .. + ·१८९ १पा.५आ. 1-1-12 शब्दकोप्नुमः । स्य मुरुपसमकक्षत्वात् । मापकाच्च । यदयमिट ईटीति सिचो लोपं शास्ति तज्ज्ञापयति । व्यवदेशिवदेकस्मिनिति । न झन्य. थेट लभ्यते । वल्रूपत्वेपि वलादित्वविरहात् । तथा दीर्य इणः कितीत्यादीन्यपि सापकानि। न हि व्यपदेशिवद्भावं विना इणो- भ्यासो लभ्यतइति दिए । पत्तूक्तं कैपटेन । अर्थवता व्यपदे- शिवनापाकरुनइत्पादौ तशब्दाकारस्यानर्थकत्वेन सत्र टिसं. मा सिद्धयादिवद्भावो वचने व साधनीय इति । अत्रेद वक्त- प्यम् । अर्थवता व्यपदेशिवाय इति तावनेयं परिभाषा तस्या विध्यंगत्वात्।व्यपदेशिवद्भावस्तु लौकिक इत्युक्ततयात प्रत्यंगत्वा- पोगात् । किन्तु शास्त्रे ध्यपदेशिवदाययोजनाप शब्दार्थसमुदा. पमाश्रित्य तस्पैकदेशः शन्द इति व्युत्पादयितुमर्थवचापतितति परं तस्याशयः । अत एव पठे निजी चत्वार एकाच इत्येते. पु व्युत्पादनावसरे मायकैयटयोरनकेनापि व्यपदेशिनन्द्रायः स्वीकृतो लोक इव शास्त्रे ऽप्यनर्थकस्प व्यपदेशिवद्रावसम्पचात् । . सस्मादर्यवतेति मायोपादमात्रं मनमत्पाख्यानं तु सम्यगे- घति दिर ।। तरसमपी यः॥ एतौ घसंझौ स्तः । कुमारितरा। कुमारित. मा । घरूपेति स्वः । नधास्तरो नदीतर इत्यत्र तु न भवति । समपा साहचर्येण प्रत्ययस्यैव तरपो ग्रहणात् । यद्वा तरविति रूपं सहामवृत्तावाश्रितं तच्च परिनिष्ठिते प्रयोगे कापि नास्ती- सौपदेशिकं गृह्यते । तच्च तरणत्ययस्यैवास्ति । अपि च पति- पदोकलमपीह मुलमम् । तेनावयवशो व्युत्पादिते नदीतरे नातिमसः । किञ्च समानाधिकरणे स्त्रीलिङ्गे परे स्वतं विधीयते । अन्यथा महिपीव रूपं महिपीरूपमित्यत्रापि स्या- द । मुप् सुपेति समासः । रूपमाकतिः, महिषीयमाकतिरि- 1-1-22 ·। चव्हल्पा- १९० शब्दकौस्तुभ । १-१-२ [१ अर्ब त्यर्थः । सामानाधिकरण्यत्रीले च साधिकत्वादातिशायनि- कस्य स्तो न तु नदीतरे, अतो नोक्तदोषः । नन्वातिशायनि- कपकरणएव तादी प्र इति पितो घ इति वा क्रियता लाघवा- दिति चेन्न । प्रकरणोत्कणेह संज्ञाप्रकरणस्यान्योपि तरवस्तीति ज्ञापनार्यत्वात् । स चानिर्दिष्टार्थत्वात्स्वार्थे भवति । तेना- लान्तरं लोपश्च वलवत्तर इत्यादि सिद्धम् । के चित्तु सा- मान्यापेक्षं ज्ञापकमाश्रित्य ईयमुनोपि स्वार्थिकतामाहः । तेना. 'होमहीयस्तव साहसिक्यमित्यादि प्रयोगाः समर्थिता भवंति ॥ बहुगणवतुडति संख्या ॥ ऐते संख्यासंज्ञाः स्युः । बहुकृत्वः, संख्यायाः क्रियाभ्यात्तिगणने कृत्वसुन् । य. हुधा, सख्याया विधार्थे धा । बहुभिः क्रीतो पहुका, संख्याया अतिशदन्तायाः कन् । बहुशः च्छस्कारकादित्यनुवर्तमाने संख्यकवचनाच्च चीप्सायामि- ति शस् । गणकृत्वा गणधा गणका गणश: । तावत्कृत्वा तावद्धा तावत्कः तावच्छः। यत्तदेतेभ्यः परिमाणे चतुप् । आ सर्वनाम्नः,शेपंप्राग्वत्। कतिकृत्वः कतिकःकतिघा कतिशः। किमः सख्यापरिमाणे डति च । शेष माग्वत् । स्यादेतत् । वैपुल्येपि बहुशन्दो वर्तते । बहुहिमवानिति, सड्थे च गणशब्शः,भिक्षु- काणां गण इति । समवायश्च यो गण इत्यमरः । तथा . च स- इनवैपुल्याचिनोरप्पनयो संख्या सज्ञा स्यादिति चेन्न । सं- ख्यापते ऽनयेत्यन्वर्थसज्ञाविज्ञानात् । तस्मात्संख्यावाचिनी- रेव बहुगणशब्दयोरिह ग्रहण तन्च नियमार्थम् । अनियतव- दुत्ववाचिना मध्ये ऽनयोरेव संख्या संज्ञा न तु भूर्यादीनामि- ति । तेन वहुविषययोद्वर्थकयोर्नियतबहुत्ववाचिनां व्यादीनां चन व्यावृत्तिः । ननु नियमार्थत्वे सिद्धे सजातीयापेक्षत्वानि ·१पा.५ आ. शब्दकौन्तुभः। यमस्य त्वद्वक्तव्यवस्था सिदेचत् । नियमार्यत्वमेव तु दुरुप- पादम् । विध्यर्थतावा एचौचित्यात् । तथाहि । अस्ति ताव- स्कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे कार्यसम्मत्पय इति परिमापासाच न्यायमूला संज्ञासूत्रेण समिविशेपे नियम्यमानो हि संज्ञाशब्दः कथं तादतरं बोधयेत् । एवं स्थिते बहुगणयोरिह ग्रहणाभावे संख्याप्रदेशेषु ग्रहणमेव न स्यात् । अकृत्रिमत्वात् । तस्मा- स्वसङ्ग्रहार्थमेव बहुगणग्रहणं न तु भूर्यादिनिवृत्यर्थमिति । अत्राहुः । संशिविशंपे क्रियमाणः संज्ञानियमो यदि सामा- न्यापेक्षस्तदा युक्ताऽकृत्रिमस्य व्यावृत्तिःविशषपरत्वे तु सजातीय कृत्रिपान्तरमेव नियमेन व्याव]त न स्वकृत्रिममपि । तदेतदु. च्यते । उभयगतिरिह शाखे भवतीति । कृषिमाकृत्रिमयोरुभ. योरपि ग्रहणमित्यर्थः । अस्तिं च संख्याप्रदेशेषभयग्रहणे लि. अ संख्याया अतिशदन्तायाः कनिति सूत्रे शदन्तपर्युदासः।न हि कृत्रिमा संख्या शदन्तास्तीति दिक् । तेन पञ्चधा पञ्च., कृत्व इत्यादि सिद्धं भवति । यद्यपि संज्ञाविधी प्रत्ययग्रहणे त- दन्तग्रहणं नास्ति तथापि वतुडत्योः केवलयोः संज्ञायाः प्रयोज- नाभावात्सामर्थ्यात्तदन्तग्रहणम् । तद्धितविधौ हि ब्याए- प्रातिपदिकादित्यधिकृतं न च केवलस्य प्रत्ययस्य मातिपदिक- त्वपस्तीति बोध्यम् । एतच्च मूत्रं भाष्ये प्रत्यारख्यातम् । व- हुपूगगणसध्यस्य विधुक् । यतोरिथुक् । पदकतिकतिपयचतुरां थुमिति सूत्रैर्डटि परे आगमा विधीयमाना बहुमभृतीनां डटो निर्वाहक संख्यात्वं ज्ञापयन्तीति किमनेन सूत्रेण । ननु बहुपूग- गणसयेत्यादौ विशेपाश्रयणात्संघवैपुल्यवाचिनोरपि पगण- शब्दयोः संख्याकार्य स्पादिति चेन । अनियतसंख्यावाचिनो- रप्येतयोः संख्याकार्य भवतीत्येतावन्मात्रज्ञापनेन चारतार्थ.

·न शवदकौस्तुमा [१ म. स्वे सति सर्वथा संस्पायप्रतिपादयतोरपि संख्याकार्य- कल्पनस्य गौरवपरास्तत्वात् । भूर्यादीना वनियतसंरूपावा- चिना अहणं भवति नियतसंस्थावाविना प. प्रादीनामेव लोके संख्याभन्दसेन प्रसिदतरवात् । मसि- दामसिदयोः प्रसिद्धग्रहणस्य न्याय्यत्वात् । नन्वेवमपि बहुगण. योग्य पूरसंघादीनामपि था शम् कृत्वमजादिसंख्याकार्यप साः। न न बहुगणपोः सामान्यापेक्षं झापक पूगादीन दुर. द्विपपकमरोति वाच्यम् । अनुपपत्तः । समानत्वेन एकसूत्रोपार लेन च पम्पे वीजाभावादिति चेत् । मेयम् । लक्ष्यानुरोधेन कषित्सामान्यापेक्षं कचिद्विशेषापेक्ष सापकमित्याश्रयणातदनुरो- धेन वैरूप्यस्य सोदव्यत्वादिति दिक् । इमां फुष्टिमसहमानने व सूत्रकृता सूत्रमिदं मणीतमिति तु परमार्थः । अत्र वातिका- नि । अध्यर्द्धग्रहणं च समासकन्विध्यर्थम् । अनाधिकमध्यर्थ- म् । एकदेशवाचकोयमईशब्दः । तस्याधिशब्देन समासे कृते यौगिकार्थः मतीयते न संख्येति वार्तिकारभोऽध्यन शूर्पण की. तमद्धयर्द्धशू दिसंख्यइत्यनुवर्तमाने • तद्धितायेति समास: ततः भूपादयन्यतरस्यामित्यषष्ठो वा अध्यईपूर्वेति कुरु । अध्यन क्रीतमध्यर्द्धकम् । संख्याया अतिशदन्तायाः कनिति कन् । इह समासविध्यर्थमिति संबंधसामान्ये पष्ठी । समासे विधीयमाने समासनिमित्ते धान्यस्मिन्कार्ये विधीयमान इत्यर्थः । तेन द्विगुनिमितो लुगपि लभ्यते । तथाचाध्यद्धपूर्वे- तिमोऽध्यर्द्धग्रहणं न कर्तव्यं भवति । तदुक्तं कि चाग्रहणामि ति । अध्यर्द्धपूर्वपदश्च पूरणप्रत्ययान्तः । संख्येत्यनुवर्चते ।पूर- णप्रत्ययान्त इत्यस्य पूरणमत्ययान्तोत्तरपद इत्यर्थः । समास कविध्यर्थमित्येव । अर्द्ध पञ्चमं येपामिति बहुव्रीहिः । अर्द्ध- ·१ पा ५ आ.1-4-26 शब्दकौस्तुम'। पञ्चमैराधिकचतुभिः शूर्पे फ्रीतमर्द्धपञ्चमशूर्ण, पूर्ववदअष्ठ- सो वा लुक् । अर्द्धपश्चमेन क्रीतमपञ्चमकम् । अधिकग्रहणं चालकि समासोत्तरपदवृद्धयर्थम् । धिकया पष्ठया क्रीतोधिकपाठि- । अधिकसाप्ततिका । तद्धितार्थेति समास प्राग्वतेष्ठम् । अलुकीति वचनात् लुकि कर्तव्ये सं. ख्यासंशा नास्तीति द्विगुत्वमपि न तेनाध्यपूर्वद्विगोरिति लुइ न। ततः संख्यायाः संवत्सरसंख्यस्य चेत्युत्तरपदवृद्धिः। नन्व लुकीति व्यर्थम् । उत्तरपदवृद्धयर्थमिति वचनादेव लुगभावस्या- क्षेप्तुं शक्यत्वादिति चेन्न । अईयर्थात्परेष्वर्थेषु ये प्रत्ययास्तेषां लुगमाप्त्या तत्रैवोत्तरपद्धः सावकाशत्वात् ॥ प्णान्ता पद । पान्ता नान्ता च संख्या पदसंज्ञा स्यात् । पद् तिष्ठति घट् पश्य,पञ्च सप्सेत्यादि । संख्येति किम् । विप्रु. पः पामानः । ननु शतानि सहस्राणीत्यत्र नुमि कृते तस्य पूर्व- भक्ततया नान्ता सख्येत्ति पदसंज्ञा स्यादिति चेत् । अस्तु । न चैवं पड्भ्यो लुगिति लुक् स्यादिति वाच्यम् । सर्वनामस्थानस- निपातेन कृतस्य नुमः तदविघातकत्वात् । नन्वेवमप्यष्टानामि- ति न सिद्धयति । तथाहि । अष्टन आमिति स्थिते परत्वानि- त्यत्वाचाटन आ विभक्तावित्यात्वे कृते ऽनान्तत्वात्संज्ञायामसत्यां पच्चतुभ्यश्चेति नुग्न प्राप्नोतीति चेन्न । यथोद्देशपले आत्वात्मा- गेव पसंज्ञा अन्तरङ्गत्वात् । ततः कृनेप्यात्वे एकदेशविक- तस्यानन्यतया पदसंज्ञकत्वेन नुटः सिद्धत्वात् । कार्यकालपक्षे तीक्तदोपस्तदवस्थ एव । किञ्च यथोद्देशेष्यविधित्त्वादति- देशो दुर्लभः । अत एव वयश्चेत्यचः परस्मिन्नित्यस्य फलमि- ति कैयट इति चेन्न । अष्टनो दीर्घादिति दीर्घग्रहणेन कृतात्व- स्यापि पदसंज्ञाज्ञापनाद । तथाहेि । नः संख्याया इत्याधुदात्त- ·१९४ शब्दकौस्तुभ । [१ अ० त्वंवाविवाघृतादिपागदन्तोदातोऽटनशब्दःसाधितातस्माद्भि- स्याभिरष्टाभिरिति रूपद्वय तत्रात्वाभावे मध्योदात्तमात्वपक्षे त्व. न्तोदात्तमिति सिद्धान्तः । तत्र पत्रिचतुभ्यों हलादिरिति सूत्रे ण पण्णा पभिरित्यादाविव विभक्तरुदात्तत्व प्राप्त तदाधित्वा झल्युपोत्तममिति प्राप्त पत्रिचतुभ्यों या झलादिविभक्तिस्तदन्ने पदे उपोचमसुदात्तं भवतीति हि तस्पार्थः । तदाधनायाधनो दीर्घादित्यारभ्यते । दीर्यान्तादष्टनः परा सर्वनामस्थानविभ. तिरुदाता भवतीति सूत्रार्थः । तत्र ययात्वपक्षे षसंज्ञा न स्या- चई सावकाशोष्टनः स्तरः परत्वादावाभावपक्षे झल्युपोच- ममिति षट्स्वरेण वाधिष्यतइति किं दीर्घग्रहणेन । कृतात्वस्या- पि पद संज्ञायां सत्यां तु पद्स्तरस्याष्टनः स्वरोपवादः संपद्य ते । न चाष्टनः स्वरः शसि सावकाश इति वाच्यम् । तत्रैकादेश उदातेनोदातइति सूत्रेणैव गतार्थत्वात् । अष्टन शब्दोन्तोदात्त इति समनन्तरमेवोकतात् । तेन दीर्घपक्षइव तदभावपक्षेपि विभक्ते- रुदात्तता स्यादिति नद्यावृत्त्यर्थ क्रियमाण दीर्घग्रहणं सार्थकमे- व । तस्मादीर्घग्रहणेनात्वपक्षेपि पदसंज्ञा झाप्यतइति स्थितम् । न चैवं दीर्यग्रहणस्यालविकल्पज्ञापकत्वं न स्यादिति वाच्यम् । उभयज्ञापकत्वसम्भवात् । न होकनैकमेव साप्यतइति नियमः । यावता विनानुपपत्तिस्तावतो शप्पत्वात् । तच्चैकमने वेत्य. न्यदेतत् । मकृते चोभयं विना दीर्घग्रहणयानुदारादिति दिक् । यदि तु प्णाः पकारनकाराकारा अन्ते यस्याः साप्णा- न्तेति प्रकृतमूत्रएवाकारोपि पश्लिप्येत तदा द्वाभ्यामित्यत्र प. त्रिचतुभ्यो हलादिरिति विभक्तरुदाचत्वं स्थन् । आवाभ्यां हरिभ्यामिन्द्रयाहीत्यादावादात्तमेव तु दाभ्यामितिपदं पठ्यते त- स्पादिहाकारप्रश्लेपो न वर्णनीयः किन्तूक्तमकार एवार्चव्य इ- ·. १ पा.५ आ. शब्दकौस्तुमः । ति स्थितम् । तथा सप्तमे योगविभागं कृत्वा तबलेनापि धा भाष्ये समाहितम् । तथाहि । पड्भ्यो लुगित्यत्र पड्भ्य इति विभज्यते अष्टाभ्य औशिति सूत्रादष्टाभ्य इत्यनुवर्तते । सेन प- झ्यो यदुक्तं कृताकारादष्टनोपि तत्स्यादिति सूत्रार्थः । न चैवं जश्शसोलगप्यत्तिदिश्यतेति वाच्यम् । औश्त्वविधिवैयापत्तेः। अय वाटन आ विभक्तावित्यस्मादनन्तरं राय इति योग वि. भज्य हलीत्युभयोर्योगयोः शेपो व्याख्येयः । तेनाष्टानामित्यत्र नुटः पश्चादेवावं न तु ततः प्राक् । न चैवं जश्शसोरात्वं न स्या- दिति वाच्यम् । लायवार्थमष्टभ्य इति निर्देशव्ये ऽष्टाभ्य शि- ति कृतास्वनिर्देशेन जश्शासोर्विषये आत्वानुमानात् । यत्रात्वं तत्रैवास्त्वं यथा स्यादित्येतदर्थ हि तत्र दीर्वोच्चारणं कृतमि- ति । स्यादेतत् । हलीति पधुभयो शेपस्तार्ह मियाप्टन्शब्दे औजसमौदशस्टाडेङसिङसोसाम्योस्सु वैकल्पिकतयेप्यमाण- माखन सिद्धचेत् । न च चत्रात्वं नेष्यतएवेति वाच्यम् । इतन्माची- नपक्षाणामतिव्याप्तिमसङ्गात् । तेषु धात्वं प्राप्यतएव विभ- क्तिमात्रे तद्विधानात् । न च पड्भ्यो लुक् पट्चतुयश्चेति सूत्रा- भ्यां विधीयमानौ लुएनटौ यथा गौणतायां न ‘स्तस्तयात्वमपि न स्यादेवेति वाच्यम् । चैपम्यात् । लगनुटोर्विधौ हि पझ्य इति पदचतुर्य इति बहुवचननिर्देशात् पर्थमाधान्यएव तो प्रवते । आत्वविधौ त्वष्टन इत्येकवचननिर्देशागौणेपि मि- याष्टाभ्यामित्यात्वं प्रवर्ततएव । पदाहाधिकारे तस्य तदुत्तरपद- स्य चेति वक्ष्यमाणत्वात् । न च जश्शसोरष्टाभ्य औशिति - तास्वनिर्देशनानुमीयमानमा केवले प्राधान्ये चाष्टौ परमा- शापित्यत्र यथा भवत्येवं गौणतेपि भविष्यतीति तदंशे नानुपप- त्तिरिति वाच्यम् । औश्वं हि लगनुदाविव गौणत्वे न भव- ·१९६ शब्दकौस्तुभ । [१ अ. ति । अष्टाभ्य इति बहुवचननिर्देशात् । अन्यथा हि कृतात्वानु. करणेप्येकवचनेनैव निर्दिशेत् । अष्टा औशिति अष्ट इति वा । स्पष्टं चैतदिइव सूत्रे भाष्यकैयटयोः। तथा चौइत्यविधी कृतात्वनिर्देशवलनानुमीयमानमात्वमपि प्राधान्यएव स्थान तु गौणतापामिति तदंशेप्पनुपपत्तिसाम्यात् । तस्माद,हलीत्य भयशेषश्चेन स्यादात्वं प्रियाटनः । टाडेडसिङसोसाम्मु तथैवा- जसमौट्छसि । प्रायुक्तेषु तु पक्षेषु भरेदात्वममीप्वपि । फल- भेदे महत्येवं कथं पक्षविकल्पनम् । अत्रोच्यते । मियाष्टन् शब्दस्याजादावात्वमनिष्टमेव । हलीत्युभयोः शेषस्य भाष्यएव सिद्धान्तितत्वात् । तथा सत्सौजसोः क्रमेण मियाष्टानी मि याटान इत्येव रूपं स्यान्न तु प्रियाप्टौ मियाटा इत्यपीत्याशक्य यथालक्षणमप्रयुक्त इत्यभिहितत्वाच । अत एव यथालक्षणमिति प्रतीकमुपादाय न भवत्येवानान्वमित्यर्थ इति कैयटो ऽव्याख्यत्। एवं स्थित प्राचीना पक्षा अपरितोपग्रस्ता एप व्यवस्थितविभा- पया गौणतापामजादिप्वावं न भवतीत्याशयेन वा योज्या। सदाहतभाग्यकैपटप्रामाण्यात् । तस्मात्मियानः सर्वेषु वचनेषु राजनशब्दसाधारणं रूपं हलादौ तु हाहाशब्दसा धारणमपरं रूपम् । औश्नदोस्तु प्राप्तिरेव नास्तीति प्रामाणि गिका पन्याः । अत एव सादीनि सर्वनामानीवि सूत्रे हरदत्ते. नगौणत्वऔश्न भवतीति स्पष्टमेवाभिहितम् । अत एवा- भ्य औशिति सूत्रे तदंतग्रहणमत्रेप्यते । परमासावित्युक्त्ता प्रियाप्टान इत्यत्रात्वस्वाभावादोश्न भवतीति काशिका संगच्छते। अत एव चाप्टन आ विभकाविति सूत्रे तदन्तविधियात्रेप्यते । प्रिया अष्टौ यस्य प्रियाटावित्यपि यया स्यादिवि काशिकाययो पि सङ्गच्छते । हलादावात्वस्य निर्वायत्त्वात् । हरदत्तत्वष्टा- ·तिकं प्रत्याचक्षाणो भगवानाह । अभ्यासजस्त्वच सिद्ध- मित्येव एत्वतृग्ग्रहणं म कर्तव्यमिति । बथाचे हलादिः शे. पे कर्तव्ये तुकश्चुत्वेन निष्पन्नस्य चकारस्पापि चर्तेन सि. दतयोचिच्छिपतीति रूपं सिद्धमिति तदाशयः कैयटेन वः। तदेकं प्रियाष्ट्न इत्पाघेव रूपमुचितम् । न चैवं पून १पा.५ आ. शब्दकौस्तुमः । १९७ भ्य औशिति मुत्रे प्रियाधान इत्यतेति वृत्तिग्रन्थमुपादाय य- या पुनर्गौणतायामात्वं न भवति तथा तद्विधावेव वक्ष्यतइति मतिज्ञायाप्टन आ विभक्ताविति सूत्र एकवचननिर्देशात्स्वरूप- स्य ग्रहणं नार्थस्य तेनोपसर्जनेप्यष्टनि भवति तत्रापि विक- ल्पितत्त्वात् । प्रियाटा मियाष्टानौ मियाष्टानइत्यपि भवति । त- प्राप्यात्वपक्षे भसंज्ञाविपये आतो लोपमिच्छति मियाष्टः पश्ये- त्याचावाभावपक्षेप्यछोपेष्टुत्वं मियाट इति भवतीत्यंतेन ग्र न्थेन पूर्वप्रतिज्ञाताविपरीतं भाप्यवृत्यादिविरुद्धं च कथम- भिहितवानिति तस्याशयं स एव प्रष्टव्यः । अल्लोपे पुत्वमि- त्यपि तदृक्तिश्चिन्त्यैव । पूर्वस्मादपि विधावल्लोपस्य स्था- निवद्भावेन पुत्वायोगात् । न च पूर्वत्रासिद्धीये न स्थानवदिति निषेधः । तस्य दोपः संयोगादिलोपलवणवेष्विति सापवाद- स्वात् । ननु रपाभ्यां नो ण इति प्रतिपदोक्तं णत्वं तत्र गृह्यते न तु पुत्वविधिलभ्यमपि विलंक्तिमतीतिकत्वादिति चेन्न । अपदान्तस्य मूर्दन्य इति सूत्रं संपूर्ण रपाभ्यामिति सूत्रे ऽनु- पवं ततत्यस्य णग्रहणस्य पदांतस्येतिनिषेधसूत्रस्य च भा- प्ये मत्याख्यातत्वात् । यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यात् । न च मर्दन्यशब्देन घुशन्देन वा निर्धय॑माने गकारे वैषम्पमस्ति स- प्रकाररीत्या कथंचित्समवन्नपि न्यायोत्र भाष्यानुरोधात्याज्य ए- वा तथा च सर्वाः खय इति सूत्रे सर्वग्रहणं कर्तव्यामिति वणिः वा- ·१९८ शब्दकौस्तुमः । १-१-२११६ [१ अ. इत्यादावपि नकार एवं पठतेति वान्यम् । तत्राद कुप्पादिति सूत्रेण णत्वप्रहत्तेरित दिक् ॥ इति च ।। उत्यन्ता संख्या पदसंज्ञा स्यात् । कति सन्ति, कत्यद्राक्षी: । पट्वाज्जशसोल । संख्येतिकिम् । पातेईतिः, पतयः।न चास्प संख्यासंज्ञापि स्यादिति वाच्यम् । वतुसाइच- पेण तत्र तद्धितस्यैव ग्रहणात् । इद सूत्रं पत्याख्यातं भाष्ये । बहु- गणवनुसंख्या। इति । संख्येत्यनुवर्चते। ततः पणान्ता पद संख्या डतीत्युभयमप्यनुवर्चते । पूर्वसूत्रेप्यन्वर्थसंझाविज्ञानात् । सख्या- प्रश्नविषयस्यैव इंतहणं न लौणादिकस्येति ॥ कक्तवतू निष्ठा । एतो निष्ठासंझौ स्त । कृत । कृतवान् । ननु विहितयोः मत्यययोरनेन संज्ञा । संज्ञया च विधानम् । वक्ष्यति हि नृतीये, निष्ठेति । तथा चान्योन्याश्रय इति चेन्न । सूत्रशाटकरदाबिसंज्ञाविज्ञानाद् । तो भूते काले भवनो ययो. विहितयोनिष्ठेत्येपा संज्ञा भविष्यतीति । स्यादेतत् । अनुबन्धाः कार्यार्थमुपादीयन्ते न तु श्रवणार्थ,तेषां लोपविधानात् । तथा च लसानुबन्धस्य परिनिष्ठितस्य यत्र सारूप्यं तत्रक्वानुवन्धकार्य भव- तु क्व वा नेति तु निश्चेतुमशक्यम् । न च काकादिवदुएलक्षणस्यापि व्यावर्चकता भविष्यतीति वाच्यम् । काकादिनापि हि वेदिका- पण्डरीकादिकं स्थिरं किञ्चित्परिचाय्यते तद्वलाच्चोडीनेपिका- व्यवहारो न सङ्कीर्यते । न चेह परिचेयान्तरमुपलभ्यते क्त. प्रत्ययतन्मत्यययोः काकादिकल्पो हि ककारनकारी तदपगमे संवृत्ते तइत्यत्र परिचेयस्य परस्परच्याहत्तस्य दुर्वचत्वादिति । अनाहुः । कालकारकविशेषादयो अर्था एवात्र वेदिकापुण्डरी- कादिस्थानापन्नास्तदर्शनाचानुबन्धस्मृती सत्पां तत्तत्मयुक्तं का- र साधतया ज्ञायते । तथा लून: शालिरिति केन चित्प्रयुक्त 40 ·? पा. ६ आ.१-7.39 शब्दकौस्तुमः ! १९९ लक्षणशेन कर्मभूत्तकालबलात्क्तमत्ययो ऽयमिति निर्गीयते । लो- तमालभेतेति प्रयुक्ते तु मेपवाची लोतशब्दस्तन्प्रत्ययान्तः प्रयु. क्त इति निर्णीयते । हसिमृग्रिणवामिदमिलूपार्वभ्यस्तनित्युणा- दिसूवात् । लोत: स्याश्वमेषपोरिति तु पञ्चपादीची स्थि- तम् । तथा प्राभित्तघटं देवदत्त इति भयोगे ककन्वायवगमा- ल्लुङन्तस्यायं प्रयोगो न तु निष्ठान्तस्येति निर्णीयते । स्यादे- तत् । अनियुसिभ्यः क्त इति क्तमत्यये अक्तं घृतं सितामिति व्युत्पादितम् । तत्रापि निष्ठा संज्ञा स्यात् । ततश्च निष्ठा च व्य- जनादिति स्वरः स्यात् । निष्ठान्तं व्यकं संज्ञायामायुदाचं स्यात्स चेदादिराकारो नेति सूत्रार्यः । न चेधापत्तिः । घृतं मि. मिक्षइत्यादावन्तोदात्तस्यैव पठ्यमानत्वादिति । अत्राहः । अतः कृकमीतिसूत्रे कमिग्रहणेनैव सिद्ध कंसग्रहणेन ज्ञापितपुणादयः वय चिनुचत्पत्तिकार्य न लभन्तइति । अतो नात्र निष्ठा संहति । यदा घृतादीनां चेति फिदसूत्रेण सिद्धम् ॥ इति श्रीशब्दकौस्तुभे पथमाध्यायस्य प्रथमे पादे पञ्चमान्हिकम् ॥ सर्वादीनि सर्वनामानि एतानि सर्वनामसंज्ञानि स्युः । उद्गुणसंविद्वानोयं बहुव्रीहिः । तस्यान्यदार्थस्य गुणानां वत्तिप- दार्थरूपाणां विशेपणानां कार्यान्वयितया संविज्ञानं. यत्र स सद्गुणसंविज्ञानः । तत्र सर्व आदिउँपां तानीति विग्रहः । तच्छ, ब्दमयोगेणान्यपदार्थप्राधान्यं लभ्यते । एवं चित्रा गावो यस्य स इत्यादावपि । अन्यथा हि यस्य गावश्चित्रा इति गोशब्दा- प्राधान्यं स्यात् । न चैवंविधेर्थे वहुवी हिरिप्यते । यत्तु वृत्ति- चाक्ययोर्विशेष्यैक्यसम्पत्ये चित्राणां गवामयमित्यादि विग्रहव- नं मीमांसावार्चिके कृतम् । तन मुनिवचसामनुकूलम् ।

·शब्दकौस्तुमः । [१ अ० अप्रथमाविभक्त्यर्थे वहुव्रीहिरिति वार्तिकता वक्ष्यमाणत्वा । भाष्यकृता च शेपो बहुव्रीहिरिति सूत्रे त्रिकतः शेषमाश्रित्य मू. त्राक्षररेवोक्तस्यार्थम्य साधितत्त्वात् । द्वितीया श्रितातीतादिभि- स्तृतीया तत्कृतार्थेनेत्यादि क्रमेण हि पण्णा त्रिकाणां समास उक्तस्तदपेक्षया शेपः प्रथमारूप: त्रिकस्तस्यैव बहीहिसंज्ञेति वृष्टे देवे गत इत्यादेरिव चित्राणां गवामित्यस्यापि दुरापास्त., बहुव्रीहित्वम् । किञ्च मत्वर्थे बहुव्रीहिरिति कात्यायनवचनात्कयं चित्राणां गवामित्यत्र तत्मसक्तिः । ननु दण्डीत्यादावपि दण्ड- स्यायमिति विग्रहाभ्युपगमादस्मद्रीत्यायमेव मत्वर्थ इति चेत्तर्हि मुतरां मुनिवचनविरोधः । तदस्यान्त्यस्मिन्निति सूत्रेण प्रथमा- न्तादस्त्युपाधिकात्सवन्धिनि मतुम्बिधानात् । समर्थानां प्रथ- मादेति सूत्रेण प्रथमनिर्दिष्टस्यैव प्रकृतित्वावधारणाच्च । नन्वेता- न्यापि सूत्रवार्तिकभाष्यवांसि कथं चिद्भक्त्वा नेष्याम इति चेत् । समर्थः पदविधिरित्यादीनि वीडिभिर्यजेतेत्यादिपु पदवि- घिभिन्भेष्वपि योजयित्वा सामर्थ्य च भाप्यादिसम्मताद्विपरीत- मेव वर्णयन् भवादृशो निरंकुशः किंकिं न कुर्यात् । किन्तु व्या- करणाधिकरणे सिद्धान्तितं व्याकरणमामाण्यं कथं स्वेच्छया च्यालयसीति परम्पर्यनुयोगे समाधानं विभावय। तस्माचित्रा गावो यस्येत्येव विग्रहः सकलशिष्टसम्भदायसिद्धो मुनित्रयवं- चसामनुकूलश्चेति दिक् । आदिशब्दस्यावयववाचित्वाइद्भूताव- याभेदः समुदायः संमासार्थस्तस्य च समुदायस्य युगपल्लक्ष्य प्रयोगाभावादानर्थक्यातदनेविति न्यायेन वदवयवेपु प्रवर्त्तमा ना संज्ञा ऽविशेपासर्वशब्देपि मवर्ततइति युक्तं तद्गुणसंविज्ञा- नत्वम् । हलि सर्वेषामित्यादि निर्देशाश्वेह लिङ्गम् । जक्षित्याद- यः पडिति सूत्रे तु जक्षिति योगं विभज्य जक्षेः संज्ञाविधानसा- *- + ·7 320231.. १पा.६ आ. शब्दकौस्तुमः । मोदेव इत्यादय इत्यतद्गुंगसंविज्ञानो घडवीहिः । एतेन:- कतन्तेभ्यः कण्वादिभ्य इत्युभयत्रापि शकलशब्दसंग्रहार्य यथार तत्पुरुषबहुवीयोरेकशेष इति चतुर्थे वक्ष्यते । तथेहापि नपुंस- कमनसकेनेति वा स्वरभिन्नानां यस्योत्तरः स्वरविधिः स शिष्यतइति वा तत्पुरुषबहुवीयोः सह विवक्षायां बहुवीहेः शेष इति परास्तम् । तद्गुणसंविधानबहुव्रीहि गैव सर्वशब्दस्यापि सं- ग्रहे सिद्धे एकशेपाथयणस्य गौरवपराहतत्वात् .. गहासंज्ञाक- रणमन्वर्थसंसाविज्ञानार्थ सर्वेषां नामानीति । तत्सामोच सः' वार्थाभिधानसामर्थ्य विशिष्टानामेर संज्ञित्वमनुपीयते । तथा चं तयाभूतानां गंणे पाठस्यावश्यकतया मकरातरजपा च पाठे. ममाणाभावादेव विशेऽवस्थितानां संशानामुपसर्जनानां च स- चादित्यमेव नास्ति तेन तेषां गणकार्य संशाप्रयुक्तकाय चेत्यु-- भयमपि न भवति । गणकार्य यथा त्यदादीनामः । तद्नाम क- श्चित् । अतिक्रान्तस्तमतितत् । तथा ऽहुतरादिभ्यः । अन्यम- तिकोनमत्यन्यम् । अतिकनरम् । संज्ञामयुक्तं यथा, सर्वनाम्नः मैं। अंतिसर्वाय । तदेतदभिमेत्योक्तं वार्तिककृता,संज्ञोपसर्जनमः विपेधः पागत्पर्युदासः पठितानां संशाकरणमितिातस्मात्मसिद्धेन मवृत्तिनिमित्तेन प्रयुक्त इतरं प्रत्यनुपसर्मनीभूत एवेह संजीति स्थितम् । यत्तु स्वरूपमात्राश्रयं कार्य न तु गणपाठं संज्ञा वापेक्ष. ते। यया युष्मदस्मद्भया डसोशित्यादि, तदुपसर्जनत्वेपि भव- त्यवेत्यवधपम् । न चैवं युष्मद्युपपदइत्पादावपि त्वमादिषसहः। लोकप्रसिद्धार्थपरतायामेव तत्मटते. । अभिव्यक्तपदार्या यइति न्यापार । इन्हगमा योद्धव्यम् । इति ज्ञापकात् । तच्च तवैव वक्ष्यते । प्रयोजनं सर्वनामाव्यपसंज्ञायामिति वातिकवच- नाच । तेन परमसर्वतः परमसर्वत्र परमसर्वके इत्यत्र समस्तात्त- १६ ·२०२ शब्दकौस्तुम । [१ अ० सिल् ल् अकच्च सिद्धयति । न च ससिलादिविधौ मातिप- दिकादित्पनुवृत्तेः सर्वनाम्ना च तद्विशेषणे तदन्तविधिर्मविष्य सीति वाच्यम् । समासमत्ययविधौ न तदन्तविधिरिति निषेधा. त् । न चैवमतिसर्वापेत्यादावतिभसङ्गः । उपसर्जनपर्युदासस्यो. कत्वात् । अत एव परमसर्वस्मा इत्यादौ स्मायादयो भयंत्ये. प। स्पादेतत् । असः अतस्मिन् अनेप इत्यादावप्यत्वसत्वमिमा दीनि न स्युः। अतिसर्वइत्यत्रेवोपसर्जनत्वात् । तया चाश्रामण त्यादेामणभिन्न इत्यादिक्रमेण पूर्वपदार्थप्राधान्येन विवरणं कुर- न्ति। सत्यम् । वैयाकरणमते नसमासस्पोचरपदार्यप्राधान्यमेव । नसूत्रे भाप्यकारेण तथैव सिद्धांतितत्वात् । तयाहि । आरो. पितत्वं नवःतया च मायामनुष्यमायामृगय्याननिशाकरकपट प्रामणादिशन्दैम्प इव आरोपितो मिथ्याभूतोपं मामण इत्येवं शाम्दबोधपर्यवसाने ग्रामणभिम इत्यादिकमापिराविवरणं न तु शान्दोपर्यः । अत एव एननदोरिति ममेऽनामास. इति सार्थकम् । अत एव चौत्सर्गिकी वत्पुरुषस्योगपदार्थ प्रधानतापि निहतीति दिए । ननु यदीह तदन्तरितिरिवाना माप्यपिरोपः । तत्र हि संभोपसर्नननिय इति पाकिस्म भरयाख्यानमुपाम्पार्थदारकं रिमतिविधेपणमाश्रियातिप्रमंग स्वृतः । सर्वनामार्थसपतगंणातारकापभिगपिनों में से स्यादित्यादिनोत्तरीया तदंतविपी पति पनिापिन्यादी मम दापस्य सर्वनामनपादार रिभक्तिपोगाश्रपपिसापादिम गानदरम्प एर स्यादिति पम् । सत्यम् । मन परापरिनामा. प्पे मगरा मरतीय संमा पितानि पानामुपपानामनि ए हाल । ननु पदीयपसमा पिदामापा र जन स्पादिति पत् । स यम् । मन पर मिनामा.

·२०३ ६ आ. शब्दकौस्तुमः। सण तु रूपमसाध्वेव । निपातनेन णत्वशास्त्रस्य प्राधि- द । अत एव शाश्वत्क इत्याचप्यसाध्वेव । येषां च विरो- गावतिक इति निपातनेनेसुसुक्तान्तादित्यस्य बाधितत्वा. नन्वेवमपरस्पराः क्रियासातत्यइति निपातनेन सन्ततशब्दो ध्येतेति चेन्न । तत्र सातत्यइत्यनेनैकदेशानुमतिद्वारा लुम्पेद- इयमा कृत्य इति पूर्वाचार्यपठितस्य श्लोकस्यैव कापना । न्वेरमपि पुराणमोक्तेपु ब्राह्मणकल्पेप्विति पुराणशब्देन पुरा- निशब्दस्य वाधः प्राप्नोति । सत्यम् । पृपोदरादिपु पुरातनश- दस्य पाठ योद्धव्यः । आगमशास्त्रस्याव्ययटिलोपस्य चानि. त्यतामात्रं पुराणेति निर्देशेन ज्ञाप्यतइति तु तत्त्वम् । तदेवं वा- धकान्येव निपातनानीति भाष्ये स्थितम् । यद्वा । नेदं संज्ञासूत्रम्, किन्तु गणशुद्धिमात्रफलकम् । यानि सर्वनामानि तान्येव सर्वा- दीनि न वितराण्यपीति व्याख्यानात् । यया तिको गोलादी. नि कुत्सनाभीक्ष्ण्ययोरिति सूत्रे कुत्सनाभीक्ष्ण्पयोरिति योगं विभज्य गोत्रादीनात्यनुवत्तयोरर्पयोर्यानि वर्तन्ते तान्पेव गो- वादीनि इति गणशुद्धिपरतया व्याख्यास्यते तेन चनचिदिव- गोत्रादितद्धिताडितेवगतेः कुत्सने च सुप्यगोत्रादाविति सू- अयोरपि विशिष्टार्थानामेव गोत्रादीनां ग्रहणं तयेहापि । ननूक्त- रीत्या त्वदादनिाम इत्याधन्तर्गणकार्य सिद्धयतु सर्वनाम्नः स्मै इत्यादिकं तु कृत्स्नसकलादिशन्देप्वतिव्याप्तं स्यादिति चे. मागणपाठसामर्थ्यात्तत्र पठितानामेव ग्रहणात् । एतावानेव हि भेदः । यत्पूर्वोक्त पक्षे संज्ञा विधेयागणशुद्धिस्त्वार्थिकी आस्मिंस्तु पक्षे गणदिशाब्दीकत्स्नादिव्यावृत्तिस्त्वर्यादिति भयवोभयम- नेन कियते पाठशृद्धिः संज्ञा च । तन्त्रात्येकशेषाणामन्यतमाश्रय- गात् । तत्र सइविवक्षा विनापि वाचनिक एकशेषः । आकृतिप- ·२०४ शब्दकौस्तुभ । [१ . क्षेहि मत्याख्यातं सरूपसूत्रामिको गुणवृद्धीत्यादिवच्छाखभक्रिया- थै सत्सहविवक्षा विनाप्येकशेषं विधत्ते । तदित्यं पश्चापि प क्षाः स्थिताः । सज्ञाभूतानां व्यावृत्तिस्तु गौणमुख्यन्यायेनापि सिद्धयति । न चासौ पदकार्यप्वेवेति वाच्यम् । विशिष्टरूपो. पादाने सर्वत्र तत्महत्तेरित्युपपादित्तमोत्सूत्रे । वार्तिकरीत्या त्वेकसंझाधिकारे सर्वनामसंज्ञानन्तरमकद्रव्पनिवेशिनी संशति संज्ञासंशया सर्वनामसंज्ञा वाध्यतइत्यपि समाधानान्तरं बो. दव्यम् । यद्वा । पूर्वपरावरोति गणसूत्रेऽसज्ञायामिति योग चि भज्य पूर्वोत्तरयोः शेषो व्याख्येय । उक्ताः सर्वादयो वक्ष्यमा. णाः स्वादयश्चासंज्ञायामिति । तस्मादुपसर्जनव्याक्तिरेवान्व- थसंज्ञाश्रयणस्य मुख्य फलम् । नन्वनुपसर्जनादिति योग प्र. कारान्तरेण व्याख्याय तहलेनैवान्तर्गणकार्य वारितं भाष्ये । बद्यया । अनुपसर्जनेति लुप्तपष्ठीकं पदम् । अदिति च च्छेदः । अश्व अच्च तयोः समाहारः आत् । अकारातरी अ अन इत्यादेशी यत्र क्रियते तत्रानुपसर्जनस्य ग्रहणमिति परि- भाषार्थः । तेन त्यदायत्वमडतरादिभ्य इत्यदभावश्च गौणता- यो न भवति । अकारात्परत्वेन विशेषणत्व किम् । पञ्चम्या अव युष्मानंतिकान्ते-पोतियुष्मत् । एकवचनस्य च गुष्मान- तिक्रान्तादतियुष्मत् । न यमकारात्परो विधीयतइति । त- था चोपसर्जनव्याहत्तेरप्यन्यथासिद्धौ कि महासंशयेति चेन। अतिसायेत्यादिवारणस्य तदेकसाध्यत्वात् । न हीदमनुप. सर्जनादित्यनेन साधयितुं शक्यते । एतदपरितोपादेव हि भा. प्ये पक्षान्तराश्रयणमिति दिक् । एवं चानुपसर्जनादिति सूत्रं परिभाषात्वेनापि नोपयुज्यतइत्यर्यात्मत्याख्यानमेव भवतीत्य- बधेयम् । स्यादेतत् । कौम्भकारेयसिद्धये सूत्रमारम्भणीयम् ।

·१ पा. आ. शब्दकौस्तुमः । तत्र हि कुम्भकारीशब्दादेव ढगुत्पादयितष्यः । अन्यथा कुम्भ- त्युकारस्य वृद्धिर्न स्यात् । तथा चं विशिष्टस्य स्त्रीमत्ययान्त- ताप्यपृच्या सा च तदैव निर्वहति । यदि टिवाणनिति सूत्रे प्रत्ययग्रहणपरिभापया ऽणित्यनेनाणन्तग्रहणे तेन च प्रातिप. दिकविशेषणादण्णन्तान्तं प्रकृतिः स्यात् । तच्च समासमत्यय. विधी प्रतिपय इति ग्रहणवता प्रातिपदिकन सदन्तविधिति च प्रतिषेधाहुर्लभम् । अनुपसर्जनादित्युपसर्जननिषेधसामा- सु प्रधानन तदन्तविधौ शापिते कौम्भकारेयः सिद्धयतीति स्पष्टमेव । न च कृद्हणे गतिकारकपूर्वस्यापीति परिभापया कुम्भकारशन्दादेव स्त्रीमत्ययास्त्विति वाच्यम् । अणिति हि त- दितोपि गृह्यते । औषगवीति यथा । कृद्रहणइति परिभाषा तु कृन्मात्रग्रहणे प्रवर्तते न तु कृदकद्रहणे, प्येवमर्थमेवेदं सूत्र- मिति भाष्यकृतैष चतुर्थे स्थापयिष्यते । तत्कथमिहोक्तमनुप- सर्जनादित्ययं योगः प्रत्याख्यायतइति । अत्रोच्यते । चतुर्थे- सूत्रकाराभिप्रायवर्णनमात्रं करिष्यते । निष्कर्षे तु क्रियमाणे सू- प्रवैयर्थ्यमेवायातीत्याशयनेह भगवतोक्तं प्रत्याख्यायतइति । तथाहि । कारशब्दान्हीवुत्पत्तावपि कौम्भकारेया सिध्यत्येव प्पडाः सम्मसारणमित्यत्र भाष्यकृता पठिष्यमार्णया चाचनि- क्या स्त्रीमत्यये चानुपसर्जनेनेति परिभाषयानुपसर्जने स्त्रीमत्य- ये तदादिनियमनिपेधेन फम्भकारीशब्दाडगुत्पतेः । अत एव हि परमकारीपगन्धीपुत्र इत्यत्र व्यहन्तस्योच्यमानं सम्प्रसा- रणं परमकारीपगन्ध्याशब्दस्यापि भवत्येव । न चैवमतिका- रोपगन्ध्यापुत्र इत्यादावतिप्रसङ्गः। अनुपसर्जनइत्युक्तत्वनाप- सर्जने तदादिनियमसत्वात् । न चैवमर्धपिप्पलीत्यादी हल्ल्या- दिलोपो न स्यादिति वाच्यम् । इल्डन्यादेिसूत्रे दीर्घग्रहण- ·शब्दकौस्तुमः । [१० सामर्थेन तत्रोपसर्जनेनापि तदादिनियमो नास्तीति शापित- त्वात् । वस्तुतस्तु निष्कौशाम्म्यादौसमुदायस्याङधावन्तत्वेप्य- वयवस्य ड्यावन्ततया ततः परस्य सोलापप्रास तज्ज्ञापकम् । अर्द्धपिप्पल्यादावष्यवयवस्य ड्यन्ततयैव निर्वाहः । न च विहितविशेषणता वक्तुं शक्या या सेत्यादावव्याप्तेन च तत्र हलन्ताद्विहितत्वेन निर्वाहः । कर्ता हर्तेत्यादावलोपापत्तेः । या स इत्यादी लोपापत्तेश्च । यद्वा । मुतिसीतिप्रत्ययः प्रकृति- राक्षिप्यते हलत्पसूत्रे कैयदप्रन्थनिहाय विवरणे वयव वर्गा- नात् । एवं च सापकं मुस्थमेकदेशस्यामकृतित्वात् । अत एव पंचमसमाप्तौ गोखियोरुपसर्जनस्येति सूत्रे च कैयटेन झापकत्व. पक्ष एवोक्तः । ननूभययापि माला दृष्टेत्यादी समुदायादावन्त त्वप्रयुक्तः सुः स्यात्ततश्चैकपबैकस्वर्ययोरापत्तिः । एकवाक्यत- या विधिरिति पक्षेपि पचतिकल्पमित्यादिसिद्धयएकरचनमुत्स- में इत्यस्यावश्याश्रयणीयत्वादिति चेन्नारयाग्रहणस्यान्यार्थत- या यथा कथचित्मातिपदिकग्रहणेलिविशिष्टग्रहणेन उधावन्त- त्वात्सुबुत्पत्तेश्च पक्ष्यमाणत्वात् । इह च समुदायस्यामातिपदि- कत्वात् । अर्यवत्समुदायानां समासग्रहण नियमार्थमिति हि स्थास्यति । न चैवमपि कदा चित्कारीशब्दादर स्यादेवति वा- ध्यम् । एकातिवचनन्यापेन समुदायादेवोत्पत्तेः । फुम्भेनैका- थीभूतस्य निष्कृप्यापत्येन योग इति वक्तुपशक्यत्वाच्च । कि- च सूत्रमारभमाणस्याप्येपैव गतिः। औपगवीत्यादाविय केव- लात्कारशन्दादपि कदाचिनीप्मसंगेन काभकारेये पासिकदो- पस्य सत्पक्षेपि नुत्पत्वात् । स्यादेतत् । अक्रियमाणेस्मिन्मने कुम्भकारीत्या सेवेव न स्यात् । कुम्भेनका भूतस्साणतस्य सीत्वेनायोगात् । यस्य प स्त्रीवेन योगो विशियस्य, न तद.

·१पा.६ आ. शब्दकौस्तुमा । २०७ णन्तम् । तस्मादमहत्पूर्वादिति निषेधेन ज्ञाप्यमानस्तदन्तविधि- रुत्तरत्राप्यन्युपगन्तव्यः। स च यथा पूर्वत्रोपसर्जनेनापि भवति न पदस्वस्त्रादिभ्यः, प्रियपंचा द्रौपदी, बनोरच, अतिधीव- रीति तथा टिदादापि स्यात् । तत्तथ बहुकुरुचरेन्यादापतिम- सङ्गः । अतो निषेधसूत्रमिदं सार्थकम् । ननु पूर्वत्रोपात्तं तदन्तं च त्रिपामित्पनेन विशेष्यते रिहाणमित्यादी तूपातं टिदादिक- मेव सेन पहुकुरुचरेत्यादौ टिदादेरस्त्रीत्वान डीप् । कुम्भकारी- त्यादौ त्वणन्तस्य स्त्रियां वृत्तेस्तदन्तादपि डीए भविष्यतीति चेत्रा एतद्विपयविभागस्य दुरूहतया तज्ज्ञानार्थमेव सूत्रारम्भस्यो- चितत्वात् । नैतदेवम् । आरब्धेप्यस्मिन्सूत्रे व्याख्यानस्यैव श- रणीयत्वात् । अन्यथा पंचाजीत्यत्राजानामस्त्रीत्वपि तदन्तस्य स्त्रियां वृत्त्या दाप्मसङ्गात् । अतो विशेषणविशेष्यभावं प्रति कामचारादजायतष्टावित्यत्र टिवाणनित्यादौ चोपात्तं स्त्रीत्वेन विशेष्यते बनोरचेत्यादौ तूपातं तदन्तं चति सकलेप्टसिद्धः सूत्र व्यर्यमेव । स्पादेतत् । सदन्त विधिज्ञापनार्थमेवेदं सूत्रमारम्भणी- यम् । न चामहत्पूर्वेत्यनेनैव तसिद्धिरिति वाच्यम् । तस्य ज्ञा- पकत्वायोगात् । पंचाजीत्यादिसिद्धयर्थमजादिभिः स्त्रील वि- शेष्यत्तइति हि वक्ष्यते । तथा च महाशूद्रीत्यत्र समुदायस्य वि. या वृत्तावप्यवयवस्यातयात्वेन सत्यपि तदन्तविधौ टाप न प्राप्नो- वीति कथं वदन्तविधि झापयित्वा निपेयः पर्यवस्येत् । मैवम् । इतरजादिमिःखीत्वविशेपणेपि शूद्रशब्देनाविशेषणात् । एवं च स्पष्टमेव ज्ञापकपर्यवसानम् । न चैवं पंचशूद्रीत्यत्रापि मसङ्गः । जातिरित्यनेन शूद्रस्य विशेषणात् । स्यादेवत् । पूर्वसूत्रनिर्देशो वापिशलमधीतइतीति कात्यायनोक्तरीत्या सूत्र सार्थकम् । तथा- हि । अमधानमुपसर्जनम् । तथैव पूर्वाचार्यसूत्रेषु लोके च व्यर- ·२०८ शब्दकौस्तुभ । [१ अ. हारात् । ततश्चापिशलिना प्रोक्त,मिनश्चेत्यण । ततोध्येया तदधीतइत्यण् तस्य मोक्ताल्लुगिति लुक!आपिशला ब्राह्मणी अत्र मोक्तार्थस्याणोऽप्रधानत्वात्तदन्तानडीए। अण् यः अ अनुपसर्न- नममधानमिति विशेषणात्। न चैवपप्यघेण्यामुत्पन्नस्याणोनुपसर्ज नतया तदाश्रयो डीए स्यादेवति वाच्यम् । तस्य लुप्तत्वात् । न च प्रत्ययलक्षणं शक्यम् ।वर्णाश्रये तनिषेधात्। टिवाणमित्यत्र ह्यत इत्यनुवर्तते । अणा च अकारो विशेष्यते । अण्यो ऽकार इति न तु विपरीतो विशेषणविशेष्यभावः । वर्णस्यामाधान्ये प्रत्ययलक्षणापते. अणेडित्यत्र तृणह इम्बत् । ननु खियामि- त्यनेनाणो विशेषणानोक्तदोप इति चेन्न । काशकृत्स्निना मो- क्ता मीमांसा काशकृत्स्नी तामधीते काशकृत्स्ना ब्राह्मणी । अ- प्रद्वितीयेणि मोक्ताल्लुगिति लुप्ते प्रथमोपण स्त्रियामेवोत्पन्न इति तदन्ताद्ब्राह्मण्यां वर्तमानान् डीप् स्यात् । तस्मात्प्रधानाधया स्यादप्रधानान्मा भूदित्यैतदर्थमारंभणीय सूत्रामिति । अत्रोच्य- च्यते । अध्येयामभिधेयायामण ईकारेण भवितव्यम् । यश्चे- हाध्येव्यामणुत्पमः स लुप्त एव । यश्च श्रूयते । तस्मादीकार उत्पनो लुप्तश्चति पुनर्न भवति सकृत्मवृत्या लक्षणस्य चरिता- यत्वात् । तस्मादनुपसर्जनादित्ययं योगः मत्याख्यातात भग- पतिनिधिवेति दिक् । सर्वादयश्च पंचत्रिंशत् । सर्व विश्व उम उभय डतर डतम अन्य अन्यतर इतर त्वत् व नेम सम सिम, पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसज्ञायाम् । समजाविधनाख्यायाम् । अन्तरंबहिर्योगोपसंन्यानयोः । त्यद तद् यद् एतद् इदम् अदम् एक द्वि युष्मद् अस्मद् भवतु किम् इति । तत्र सर्वविश्वशन्दी कृत्स्नपर्यायौ सर्वशम्दस्य सांगा टामित्याशुदावते मातोदात्ततत्वं गणे निपारयते तेन सपा वि.

·१पा.६ आ. शब्दकौस्तुभः । कार इत्यत्रानुदात्तादेरञ् सिद्धः स हनुदानादिप्रकृतिकाद्वि- घीयतइति व्याप्मूत्रे भाष्ये स्थितं, प्रयोगे तु सर्वस्य सुपीत्या- अदात्त एव । उभशन्दो द्वित्वविशिष्टस्य वाचकः । अत एव नित्यं द्विवचनान्तः । यद्येवं तहि किमर्थमसौ सर्वादिपु पट्यते । न बत्र स्मायादयः सम्भवन्ति । काकचोस्तु नास्ति रूपे स्वरे वा विशेषः । अवग्रहस्तु कमत्ययेपि पदकारैर्न क्रियते, चित्र इ. दाजा रानका इदन्यके इत्यादौ तथैव निीतत्त्वात् । न चोभा. भ्या हेतुभ्यामुभयो त्वोरित्या सर्वनाम्नस्तृतीयाचेति पाक्षिक- तृतीयासिद्धयर्थ इह पाठ इति वाच्यम्। निमित्तकारणहेतुपु सर्वा- सां मायदर्शनमिति वार्तिकेन गतार्थत्वात् । न च वृत्तिकृता सर्वना- म्नस्तृतीया चेति सूत्रे पठितत्वादिदं वाकिमपि सर्वनामसंज्ञा- सापेक्षमेवेति वाच्यम् । भाप्ये हेताविति सूत्रे तस्य पठितत्वात् । अत एवानेन कारणेन वसत्यनस्य कारणस्येत्युदाहृतं हरदन। अत्रोच्यते । उभशब्दस्तावद् द्विवचनमात्रविपयः। वृत्तौ तु द्विवच. नलोपानासौ प्रज्युयते। उभाभ्यां पक्षाभ्यां विनीतनिद्रा इति वि. अहे उभयपक्षेत्यादिप्रयोगदर्शनात् । कयं तर्हि उभस्याने उभ- यशब्दसिद्धिरिति चेत् । इत्थम् । उभादुदानो नित्यमित्यत्रोमा- दिति योगो विभज्यते । अवयवत्तेः संख्यावाचिन उभशब्दा- दवविन्यर्थे अयच्स्यात् उभयोमणिः। ततो नित्यम् । उभगन्दा- द्वृत्तिविपये नित्यमयच् स्यात् । अनिर्दिष्टार्थत्वात्स्वार्थे । तदे- तदुक्तं वार्तिककृता उभयोन्यत्रेति । एवं स्थिते उभयत उभप. प्रत्यादाविच कात्ययेप्युभय एव मातः | अकवि तूभकावित्या- दे सिद्धयति । न चेहाप्यु भपति स्यादेवोंते वाच्यम् । अक- नये सर्वादिपु पाठेनायचो चाया, अन्यथा पाश्चैयोपत्तेरि- ते दिन । स्वाइशिटामदन्तानामित्याधुदानार्थ पाठ इनि तु न ·ܘܕܰܕ݂ [१ . शब्दकौस्तुमः । युक्तम् । गणएशन्तोदात्तस्य निपात्यमानत्वात् । अन्यको भद्रे जोषयेते,उभाउ नूनम् । उभाभ्यां देव सवितः,सपत्यताम- योन॒म्णमयो,रित्यादावादात्तप्रसङ्गात् । उभयशब्दस्त्वस्या पारब्धे ऽवयविनि वर्तते उभयो मणिरिति यया, श्यामलो. ताभ्यामवयवाभ्यामारब्ध इत्यर्थः। तिरोहिवावयवभेदत्वादेकर चनम् । उमयमेव वदन्ति मनीषिण इत्यादौ तु समुदायद्यपटि- त: समुदायोर्थः । तिरोहितावयवभेदत्वं तु तुल्यमेव । यदा घर्गद्वयारन्धे महासपुदाये वर्तते तदा वठभिमेन वर्गद्वयन महा- भेदविवक्षयोहतारपवभेदत्वादहुवचनान्त एव,उभये देवमनुष्या। तस्प मित्राण्यमित्रास्ते पे च ये चोभये नृपा इति यया । पदा तु मागुक्तरीत्योभयो मणिरिति व्युत्पाद्य ताशमेव मणिपं स. ह विवक्ष्यते । तदैकशेपेण द्विवचनं प्राप्नोति । अनभिधानातन भवति । तथा च तदितथासर्वरिभक्तिरिति पूर्व छचलिताना अहणं च पाठइति भाग्यमवतारयन्कयट आद । उभपसन्दस्प द्विवचनानुत्पादादसर्व विभक्तित्वमिति । हरदसस्नु मरिसर म. श्रे उभपशन्दाद दिपवनसंगीहत्य पाठाश्रयणं तु पनसिप प. चतिरूपमिरपादारतिषसंग पारपितमित्याद । हासनादेश स्थानिवनावेन मयप्पस्ययान्ततया प्रामपरमेतिएप्रेण नमिधि- भापा माप्नोति परिधताीभापपा विप्रतिपर्धन या निरयमेर नरिस सर्वनामसमि के पिन् । रिमनिनिर. भगनानरापा गिरणगापा पदिगा पसीm. नाति र सिदाला । नगि विमापनि मुरे मा. गगनार । भपण मत्सपानापेरन मायापार भादान लिने नमाजमाया। एराजिनि रामपाको माप.

·२११ १पा.६ आ. शब्दकौस्तुमः । म् । तत्र मात्रनिति मात्रशब्दात्मभृत्यपचश्वकारेण प्रत्याहार- ग्रहणात् । एवं च तयग्रहणमपि न तत्र कार्यम् । यदा द्वयसजिति प्रत्याहारः । तथा च दनमात्रचोरपि ग्रहणं न कर्तव्यमिति महदेव लाघवम् । वस्तुतस्तु प्रमाणे मात्रयस- च्दघ्नच इति पाठयमिति भाप्पाशयः । तथा च ततोपि ला. पवम् । न चैवं कति स्त्रिय इत्यत्रातिप्रसङ्गः । अत इत्यनु. वृत्ते, न पदस्वस्रादिभ्य इति निषेधाज्ञा । न चैवं तैलमात्रे. त्यादावतिमसङ्गः । सशस्याप्यस्य प्रत्याहारे ऽसनिविष्टत्वा- दिति । अत्र कश्चित् । उभवेत्सर्थपरो निर्देश । तेन व्यर्थी द्वयेपामपि मेदिनीभृतामिति माघमयोगः समर्थितो भवतीत्या- ह । तन । अर्थपरतायां वृत्तिकाराधभियुक्तवचनानुपलम्भात् । महाकविप्रयोगवलादेव कल्प्यतइति चेत् । न । महाकविभिरे- व तद्विपरीतस्य पहुशः प्रयोगात् । तया च मायः । गुरुदयाप गुरुपोरिति । कालिदासोपि । अस्मिन् द्वये रूपविधानपत्न इति । श्रीहर्पश्च । अये ममोदासितमेव जिव्हया येपि तस्मि. न नतिप्रयोजन इति । तस्माद् द्वयं द्वैधमिप्यन्ति गच्छन्तीति येपस्तेपा द्वयेपामितीपेः किवन्तस्य रूपं योध्यम् । यसु कश्चि. दाह । चारवर्षणव्याकरणे यशब्दस्यापि सर्वनामताभ्युपग- मात्तद्रीत्पाय प्रयोग इति । तदपि न । मुनित्रयमतेनेदानी साध्वसाधुविभागस्तस्यैवेदानींतनभिर्चेदाइतया परिगृहीतत्वा- त् । दृश्यन्ते हि नियतकालाः स्मृतयः । यथा कलो पाराशरस्मृ- तिरित्यादीति शताच्च ठन्यतावशतइति सूत्र सर्वेकवास्यतया सिद्धान्तितत्वात् । डतरडतमौ प्रत्ययौ । यद्यपि संज्ञाविधी प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहण नास्ति तयापीह प्रयोजनं सर्वना. माव्ययसंज्ञायामिति वाचनिकस्तदन्तविधिः केवलयोः संज्ञायाः ·२१२ शब्दकौस्तुभः । प्रयोजनाभावादा, । अन्यो भिन्नः । अन्यतरान्यतम शन्दाप- व्युत्पनौ स्वभावाद द्विबहुविषये निर्धारणे वते इति पस्पशायां कैयटः। । तत्रान्यतमशब्दस्य गणे पागभावान सर्वनाम- कार्यम् । नाप्यतरादिभ्य इत्याधन्तर्गणकार्यम् । तथा च प्रयुज्यते न तावत्सामान्यादिष्वन्यतमं तम इति । शाकटायन- स्त्वन्यतरान्यतमौ इतरडतमान्तौ व्युत्पादितवान् । तन्मतेप्प न्यतरशब्दपाठस्य नियमार्यत्वादन्यतमशब्दोन्तर्गणकार्य सर्व- नामसंज्ञाकार्य च न लभ्पतइति तयाख्यातारः । इन रस्त्वन्यनीचयोरित्यमरः । स्व त्व इति द्वावप्यदन्तावन्यपर्या- यो, तत्रैक उदात्तः परो ऽनुदात्तः। एतं त्वं मन्ये दश पुत्रमुत्स- मित्युदात्तस्य प्रयोगः । उत त्वः पश्यनित्यादिरनुदात्तस्येति विवेकः । के चितु त्यदिति तान्तमेकं पठन्ति । तथा च जयदेवः प्रायुंक्त । त्वदधरमधुरमधूनि पिबन्तमिति । त्वत्तो. न्यस्या अधर इति षष्ठीतत्पुरुपो न तु तवाधरस्त्वदधर इति । पश्यति दिशिदिशि रहसि भान्तमिति पूर्ववाक्येन सहानन्व- पापचे अनुदात्तश्चायम्। त्वत्वसमसिमेत्यनुच्चानीति फिदमूत्रात् । सथा च प्रयुज्यते स्तरीरुत्ववति सूत उलादति । त्वदिति सर्वनामसु पठितोनुदात्तोयमन्यपर्याय इति तद्व्याख्या वेदभाष्यकारा! । इह प्रागुक्तरीत्योदात्तानुदात्तयोरकारान्त- योरनुदात्तस्य तकारान्तस्य च प्रामाणिकत्वं निर्विवादमेव । गणपाठे परं विमतिपत्तिः । तत्राप्यनुदात्तस्याकारान्तस्प ग. पाठे न संशयः । उनी त्वस्मै तन्वमित्यादिमयोगात् । अवशिष्टयोर्मध्ये कतरस्य गणे पाठ इति तु संशयोदात्तम- योगाणां तत्रीदासीन्यात् । तस्मात्तान्तस्याकनादिकमुदात्तस्य घा स्मापादिक खचिरछाखायां प्रयुग्यते. नवेति विभा.

·ना १ पा. आ. शब्दकौतुम। व्य तत्त्वं निर्णय बहतैरिति दिक् । वस्तुतस्त्वायस्य नान्त- च्छेद एव युक्तः । अन्यथा ऐवाकशब्द इव स्वरसर्वना एकश्रुत्योभयसग्रहसम्भवावशब्दमेकमेवापठियदि- ति ध्येयम् । वे वमूनि वे राय इत्यादयस्तु शेमत्ययान्त- स्य युष्मदः प्रयोगो न तु स्वशब्दस्य। पदकारैः प्रगृह्यत्वमयुक्त- स्येति शब्दस्य प्रयोगादित्ति स्थितं वेदभाप्ये नेम इत्याप्रयो- गश्च, मनेस्मिन्ददृशे सोम इति । समः सर्वपर्यायः । नभन्ता- मन्यके समे । मानोटकागवृक्येसमस्मै । उरुष्याणो अबायतः समस्मात् । उतोसमस्मिन् । तुल्यपर्यायस्य तु समशब्दस्य न सर्वनामता । यथासंख्यपनुदेशः समानामिति झापकात् । कृन्मे- जन्त इति सूत्रे एते दीपा:समा भूयांसो वेति भाष्यकारमयोगा. च । एतेन समे यजतति भयोगो व्याख्यात । सिमः कृत्स्ने च शक्ते च स्यान्मर्यादावबद्धयोरिति निघण्ट्रः । आद्रात्रीवास. स्तनुते सिमस्मै । उच्छुक्रमकमजते सिमस्मात् । यद्यपीह त्व- स्वसमसिमेत्यनुच्चानीति मास तथापि सिमस्याथर्वणेन्त उदात्त इत्युदात्तता । अथर्ववेदमाविष्टे मन्त्रे ऋग्वेदादिगतेपीत्यभियुक्त- व्याख्यातत्वादित्यवधेयम्ापूर्वपरावरोत्तरापरा:पंच दिक्कालयो. स्तदवच्छिन्ने च । पूर्वस्यां दिशि पूर्वस्मिन्काले पूर्वस्या राया- म पूर्वस्मिन्गरावित्यादि । दक्षिणाधरशब्दौ दिशि तदवच्छि- ने च । अर्थनियमवायं व्यवस्थायामित्युक्तेर्गभ्यते । स्वाभिधेये- नापेक्ष्यमाणस्यावनियमो हि व्यवस्था । पूर्वादिशब्दानामुक्तो- र्थो हि नियमेन के चिदवधिमपेक्षते । स्यागापापचो भावइति क्तिनि प्राप्ते ऽत एव निपातनादङ् । व्यवस्थायां किम् । दक्षिणा गायकाः । प्रवीणा इत्यर्थः । अधरे ताम्बूलराग उत्तरे प्रत्युत्त- रे वा शक्तः । कथं ताई नया परेषां युधि चेवि कालिदासः ।

·२१४ शब्दकौस्तुभः । [१. अपरे प्रत्यवतियन्ते इत्यादि च । अत्राहुः । देशवाचित- 'या परस्थाविषयवारेव परापरशन्दयोपचाराछत्री प्रति वादिनि च प्रगोगः । न चैवमुपसर्जनता । न हि ला. क्षणिकत्वपुपसर्जनत्वं किन्तु स्वार्यविशिष्टार्थातरसंक्रमः । स तु न वृत्तिप्रविष्टस्यापि प्रधानस्य न वा लाक्षणिकस्यापि तू सिममविष्टस्य । अत एव तस्मादहिमानित्यादी मानलक्षणाप क्षेपि सर्वनामकार्य,नद्योइंसोसौ योसौसाहमित्यत्र भागत्यागलक्ष णायामपि सर्वनामकार्यप्रवृत्तिरिति । भूवादिगपएतान्यपीत्येतत्य तिपाधानि वस्तूनीन्यर्थ इति कैयटश्च । वस्तुतस्त्वत्र शत्रुत्वादिमका रको बोधोऽनश्वादिशब्देभ्योभिन्नत्वादेरिवार्षिक शब्दातु देशा- न्तरानिष्ठत्वादिप्रकारक एवेति तत्वम् । असमायाडिम् । उत्तरा: कुरव । सुमेरुमवरिमपेक्ष्य कुरुपूत्तरशन्दो वर्ततइत्यस्तीह व्यवस्था । प्रसिद्धत्वात्तु नावधेः प्रयोगः, मेयो वर्षतीत्यत्र न लस्य यथा । एवन्दिशः सपत्नी भव दक्षिणस्या इत्यादावपि "वस्तुतो व्यवस्थास्तीति सर्वनामकार्य सम्भवत्येव । न च सं. ज्ञात्वाभिषेधः । आधुनिकस तो हि संबा, न च दिक्षु सा स्तीति पञ्चमे ऽस्तातिप्रकरणे कैयटहरदत्तादयः । अत्र दिक्षु चिरन्तनः कुरुष स्वाधुनिक सङ्केत इत्यत्र व्याख्यातृवचनमेव प्रमाणम् । सशब्दस्य चत्वारोाः । आत्मा आत्मीयो का निर्धनं चेति । स्वो ज्ञातावात्मनि स्वं त्रिप्यात्मीये स्वोऽस्त्रि यां धनइत्यमर । यद्यपि स्वामिन्नैश्वर्यइति सूत्रे ईश्वरत्ववाच्य- पि स्वशब्दः स्वीकृतस्तथाप्यसौ मत्वर्थीयामिनिच्यत्ययमात्र- विषयो न तु केवलः प्रयोगाईः । तत्र झातिधनयोनिपेधादात्मा. स्मीययोरेव संसा । आख्याग्रहण किम् । आत्मीयत्व पुर- सकस शातिधनयोरपि प्रवृत्तौ सर्वनामता यथा स्यात् । आ- ·1 १ पा.६ आ. शब्दकौस्तुम ।। स्मात्मीययोरित्येव तु वस्तुमिहोचितम् । स्वस्म इत्यादि । जसि विभाषाविधायके ऽष्टाध्यायीस्थ सूत्रेप्येवम् । यत्त तत्र स्वमात्मीयइत्येव वक्तुमुचितमात्मवाचिनो नपुंसकतया जसि विभाषायामुपयोगाभावादिति के चित् । तच्चिन्त्यम् । सूत्रसा- मादेवात्मन्यपि पुंस्त्वलाभात् । अत एवामरकोशेप्यात्म- नीति पूर्वान्वपि स्वमिति सूत्तरान्वयि । तया च हेमचन्द्रः । घौ स्वर्गनभसोः स्वो ज्ञात्यात्मनोः स्व निने धने इति । मे- दिनीकारोपि । स्वः स्यात्पुंस्यात्मनि ज्ञाती त्रिषात्मीये स्त्रियां धनइति । वस्तुनस्तु पूर्वपरेत्यादिपिठ्यापर्थनिर्देश: पाठविशेषणम् । तेनेतरेषा पाठगदेव पर्युदासः । तया च विभाषा नसीति प्रकरणे पूर्वादीनि नवत्येव लाघवाकर्तव्य- म् । त्रिसूत्री तु न पठनीयवेति निष्कर्ष । अथवा गणपाठ एव पू दिनवकपाठानन्तरं विभापाजसीतिकर्चव्य पूर्वादीनि चार्यवि- शिष्टान्यनुवर्तनीयानि । न च सर्वादीनामप्पनुवृत्तिःशया । नेम- स्य जसि विभापारम्भात् । यद्वा । जस्ड सिडीनां शिस्मास्मि- ना,पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा, और आपः शी, नपुंसकाच्चेति, स- समे न्यासः कर्तव्यः । परमार्थस्तु सप्तमे यथान्यासमेवास्तु । पू. र्यादिभ्यो नवभ्यो वेत्येव जसः शीत्यत्रानुवर्षां पाक्यभेदेन सम्भन्स्पने वाछंदसीत्येतदमिपूर्व इत्यत्र यथा, तथा चेय त्रिम्. श्री अष्टाध्याय्यां न पाठ्येति स्थितम् । असंझापामिति तु नका- यमन्वर्थसंशयामिपक्तपदार्या यइति न्यायेन वा संज्ञाया दस्तत्वात् । अन्तरशब्दस्तु नानार्थः । तया चामर । अन्तरम- वकाशावधिपरिधानान्तार्दभेदतादर्थे । न्दिात्मीयविनावहि- रवसरमध्पेन्तरात्मनि चति । तत्र पहियोगोपसंत्र्यानयोरेवार्थ- योः संज्ञा । बहिरित्यनावृत्तो देशो पाह्य चोच्यते । तत्रापे अन्न- ·शब्दकौस्तुभ । [१ अ. रे अन्तरा वा गृहा । नगरवासाश्चाण्डालादिगृहा इत्यर्थः। द्वि- तीये नगराभ्यन्तरगृहा इत्यर्थः । उपसंन्यानशब्दोपि करणव्यु- त्पत्त्योत्तरीयपरः । कर्मव्युत्पत्या वन्तरीयपरः । उभयथापि पाहियोगेण गतार्थत्वात् । उपसंख्यानग्रहणं न कर्राच्यमिति भा- प्ये स्थितम् । के चित्तु शाटकानां त्रये शरीरसंयुक्तस्य तृतीय स्य, चतुष्टये तु चतुर्थस्य तत्संयुक्तस्य वा, तृतीयस्य बहिर्योगा- भावावुपसंव्यानग्रहणं कर्त्तव्यं शाटकयुगाधर्यमिति वदतो वा सिंककारस्याप्ययमेवाशय आदिशब्दबलादवगम्यते । भाष्यमते तु बहियोगग्रहणं स्वर्यते तेन शीतोष्णाभ्यां कारिणीत्पादाविव गौणग्रहणात्परंपरया बाह्य संबंद्धस्यापि भविष्यतीत्याहुः। सत्यपि पहियोंगे पुरीविषयतायां न सर्वनामता, अपुरीति च वक्तव्य- मिति वार्तिकात् । तद्धि गणसूत्रस्य शेषो न तु जसि विभाषा- विधायकस्य अत इत्यधिकृत्य जसः शीविधानादाबन्तासाप्त्य. भावात् । अन्तरायां पुरि, माकाराहाह्यायां तदन्तत्तिन्यां वे. त्यर्थः । लिङ्गविशिष्टपरिभाषयकादेशस्य पूर्वान्तग्रहणेन ग्रहणा- द्वा प्राप्तिर्बोध्या । त्यत् तद् एतौ पूर्वोक्तपरामर्शकौ, तत्राद्यश्छान्द- सः । एषस्यभानुरिति गणरत्नकारस्तन्न । तथा सति स्यश्छ न्दसि बहुलमिति मूत्रे छन्दोग्रहणवैयापत्तेः । यदुद्देश्यसमर्प- कः । एतदिदमौ प्रत्यक्षोपस्थिते । अदर व्यवहिते । एको ऽन्याथै मधाने च प्रथमे केवले तथा । साधारणे समाने च सं. ख्यायां च प्रयुज्यते ॥ विशन्दी द्वित्वविशिष्टे ऽलिए। संबोधनक- विषयश्च युष्मदर्यः । अस्मच्छन्दस्तूचारपित्रः । सलिाःसं- बोधनव्यभिचारी च भवत्वर्थः । भातेर्डवतुरितिव्युत्पादितोय. म् । यद्यप्यम्मात्स्मायादयो न सम्भवन्ति सर्वनाम्नस्तृतीयाचे- ति, निमित्तकारणहेतुY सर्वासा मायदर्शनमित्यनेनैव गतायें, त.

·२१७. " १पा.६ आ. शब्दकौस्तुभः। थापि, फिदिमयटः पूर्वनिपातठसौ तथा । आत्वैकशेषप्य. विरहा अकच्च भवतः फलम् । फिञ् । भावतायनिः,स्यदादि- खेन वृद्धत्वादुदीचां वृद्धादिति फिल्-। भवन्तमश्चतीतिभवन- ह, विष्वग्देवयोश्चेति चकारेण सर्वनाम्नानुकर्षणादयादेशः । भवन्मयः, नित्यं वृद्धशरादिभ्य इति मयन् । भवन्मित्रा, सर्व- नामसंख्ययोरिति माइनिपातः । भावत्कः, भवदीयः, भवतष्ठ- फ्छसावित्यत्र हि शत्रन्तनिवृत्तये वृद्धादित्यनुवर्पते । आत्व- म् । भवादृक् ।आ सर्वनाम्न इत्यात्वम् । देवदत्तश्च भवांश्च भवन्ती न्यदादीनि सबैरित्येकशेपः। भवतो भावो भवत्तेत्यत्र सर्वनामसं- ज्ञया गुणवचनसंज्ञावाधात् प्यविरहोपि फलम् । अन्यथा हि भावत्यमिति स्यात् । अकच्च, भवकान्। सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रइति पुंवद्भावोपि फलम् । भवत्याः पुत्रो भवत्पुत्रः । किंशब्दः प्रश्ने आक्षेपे चेति दिक् । सर्वादिगणो वृत्तः समाप्त इत्यर्थः । पदिंद्रामी अवमस्यां पृथिव्यां मध्यमस्यां परमस्यामृतस्ये इत्य-, प्र त्ववममध्यमपरमशब्देपु छन्दसि सकलविधिव्यत्ययाद स्या- डागमः। न लेतदनुरोधेन सर्वादेराकृतिगणत्वमिति मंतव्यम् । अत एव छन्दस्यपि सर्वनामकार्यमेपांन नियतम् । ये मध्यमाः पितरः, विष्णोः पदे परमे इत्यादौ तदभावात् । व्यूहावुभौ तावितरे. तरस्मात्, अन्योन्येपा पुष्करैरामशान्त इत्यादि तु द्विः मयो- गो चिनमिति पक्षे तदन्तविधिना सिद्धम् । स्थाने द्विवचन- पक्षे तु स्थानिवद्भावेनेत्यवधेयम् । ननु वस्नसादाविष प्रकृतिमत्य- यविभागस्य संमोहात्स्थानिवद्भायेनापि पदत्वमात्रं स्यात् । नतु सर्वनामतासुविशिष्टे स्थानिनि तद्विरहादिति चेन । सनि. योगशिष्टत्वेनान्तरङ्गमपि द्वित्वं बाधित्वा समासवच बहुलमिति समासबद्भावप्रयुक्तस्य लुकः प्रथमं प्रवृत्तेः । अंतरंगानपि विधी- ·1-1-25 २१८ शब्दकौस्तुभ । ' १-२८४२८ [१ अ० न् बहिरंगो लुग् वाधतइति वक्ष्यमाणत्वात् । ततः प्रत्ययलक्षणे न पदत्वमाश्रित्य द्वित्वमवृत्तेः । एतेन तत्तत्तामसभूतभीतय इ. त्यादि व्याख्यातम् । नन्वस्तूक्तरीत्येतरेतरस्मादित्यस्य सि- दिः। अन्योन्येषामिति तु कथम् । न हात्र समासवद्भावोस्तीति चेत् । तत्र प्रथमैकवचनान्तत्वं पूर्वपदस्य द्वितीयादयस्तु परपद इति वचनबलेनैव प्रकृतिप्रत्ययविभागस्य सिद्धेरिति दिक् । व- न्येतरा जानपदोपदाभिरिति तु वन्या इतरे येभ्य इति बहुव्री हिणा समाधेयम् । तपर इति ज्ञापकात्सर्वनाम्नः पूर्वनिपातो ऽनित्यः । पुत्रादेकात्पराजय इति तु प्राधान्यादिना आख्या- तादित्यर्थे आख्यातणिजन्ताद् घअर्थे कमत्यये लाक्षणिक सर्वनामताविरहात्समाधेयम् ॥ विभाषा दिक्समासे बहुवीही ॥ अत्र सर्वनामसंज्ञा वा स्यात् । उत्तरपूर्वस्यै । उत्तरपूर्वायै । दिड्नामान्यन्त. रालइति प्रतिपदोक्तो दिक्समासो गृह्यते । तेनेह न । या पूर्वा सैवोत्तरा यस्य भान्तस्य तस्मै पूर्वोत्तराय । एव प पहनीहिग्रहणं न कर्त्तव्यम् । दक्षिणोत्तरपूर्वाणामिति द्वंद्व स्य लक्षणपतिपदोक्तपरिभापौर वारणात् । ननुत्तरार्थं तत् । तयाहि । एक बहुव्रीहिवत्, आवाधेचेति द्विर्भावे एकैकस्म देहि । दक्षिणदक्षिणस्य इत्यादीप्यते । तनोत्तरसूत्रेण निधी मा भूत् । बहुव्रीहिरेव यो बहुवी हिर्न वतिदिष्टबहुप्रीहिस्तीय यया स्यादिति । मैत्रम् । समासग्रहणानुवृत्यायुक्तार्थलामात् । उत्तरमूनस्य प्रत्याख्यानाच्च ।। न बहुवीही वहाही कर्तव्ये सति सर्वनामसंज्ञान स्पा- छ । स्वकं पिता यस्य चत्वपितृकः । अहकं पिता यस्य ग. लपिकः । दकी पुत्री यस्प दिकपुत्रः । इस हि समासमत्तः ·१ पा. ६ आ. १.१.३, शब्दकौस्तुमः । २१९ भागन्तरगतया कच् भवत स च समासे सत्यापि श्रूयेत । अतिक्रान्तो भवकन्तमतिभवकानितियत् । न हि वृत्तेः प्राग- युपसर्जनतास्ति । ननु यदि मागेव प्राप्नुवन्नकच् निवर्ति- तस्ताई तकम्मितेत्यादि कथं विगृह्यते त्वत्का पितेत्यादि कमत्ययदर्शनौचित्वादिति चेत् । भ्रान्तोसि । न हि यस्मिन्म- क्रियावाक्ये उत्प्रेक्षामात्रगोचरे बहुव्रीहिसंज्ञा प्रवृत्ता सर्वनाम- संज्ञा च निपिदा तत्मयुज्यते । अपरिनिधितत्वात् । किं तु तत्सदृशं बहुवी हिसज्ञा शून्य वाक्यान्तरमेव । यदाह कैयटः अप्रयोगसमयायि यत्मक्रियावाक्यं तत्राय निपेधो न तु लौ- किके। तस्य पृथगेर प्रयोगात्तादाभावादिति । अत एवं 'दृष्टाः सर्वे येनेत्येव विग्रहो न तु सर्वा इति । राज्ञ पुरुष इ- त्यादिविग्रहेपि ह्येपैक गतिः । अलौकिके वाक्ये ऽल्लोपोन इत्यादरमत्तेः । अन्तरङ्गानपि विधीनिति सिद्धान्तात् । अत एवं गोमत्मिय इत्यादौ सोलुंगेव न तु हल्हयादिलोपः । तेन नुम्दी_दयो न प्रवर्तन्ते । भाष्ये सकत्पितृक इत्याधेव रूपं स्वीकृत्येदं सूत्र प्रत्याख्यातम् । यदाह, अकच्स्वरौ तु कर्तव्यो प्रत्यङ्ग मुक्तसशयाविति । अङ्गम्पतीति मत्यगम् । अनकारा- न्तेपु तकत्पितृको इकिपुत्र इत्यादिष्वाच । विश्वप्रिय इ. त्यादिप्वदन्तेपु तु स्वाहाशिटामदन्तानामिन्यायुदाचवोत विप- यविवको योध्य इत्यर्थः । यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यात् । भा- प्योक्तथैव व्यवस्थेत्यवधेयम् ।। तृतीयासमासे ॥ अन सर्वनामना न स्यात् । मासपूर्वाय । लक्षणपतिपदोक्तपरिभाषया पूर्वसदृशेति समासो गृह्यते न तु क- र्तृकरणे कृतेत्यादिरपि तेन त्वयका कृतं स्वकत्कृनमित्यादौ निषेधो न । सपासइत्यनुवर्तमाने पुनः समासग्रहण गौणार्थ- ·. २२० शब्दकौस्तुमः । १-१३१४३२ [ १ . स्थापि संग्रहार्थम् । तेन सपासार्थवाक्यपि निषेधः । मासेन पूर्वाय । अयं च लौकिके वाक्ये निषेधो न तु. नपहबीहाविति- बदलौकिके । अकारान्ते काकचोरविशेषणानकारान्तानां पति- पदोक्ततृतीयासमासविरहेण चालौकिके निषेधस्य वैयपित्तेः॥ द्वन्द्वे च ॥ इहोक्तसंज्ञा न स्यात् । पूर्वापराधराणाम् । स. मुदायस्यायं निषेधो न त्ववयवानाम् । तथाहि । त्यदादीनां तावद् द्वंद्व एव नास्ति । त्यदादीनि सनित्यमित्येकशेषेण वा. धितत्त्वात् । न च द्वंदे कृते एकशेप इति भ्रमितव्यम् । एकव- द्भावस्वरसमासान्तप्रसङ्गेन द्वंद्वापवादत्वपक्षस्यैव स्थापयिष्यमा णत्वात् । अन्यथा तेपामित्यादावपि द्वंद्वे चेति निषधापत्तत्र त्यदादिभ्यः माचीनास्त्वदन्ताः । तत्र काकचोर विशेष र्वनाम्नो वृत्तिमात्रे , इति पुंवद्रावस्त्विष्यतएवा दक्षिणोत्तर पूर्वाणामिति । किञ्च सर्वनामसंज्ञानिषेधेनाप्यसौ द्वारः । तंत्र हि मात्रग्रहणं कचित्सर्वनामत्वेन दृष्टानां सम्मत्यसर्वनामत्वपि . :पुंवद्भावार्थम् । अत एव दक्षिणपूर्वाय इत्यत्र संज्ञाभावपि पु. घमावः । नन्ववयचे संझा चेन निषिद्धा तबङ्गाधिकारे तस्य च तदुत्तरपदस्य चेति वचनादक्षिणोत्तरपूर्वाणामित्यादौ म. डागमादिमसनः । न च निषेधवैयर्थ्यम् । अनागस्य त्र- . लादेपावृत्त्या चरितार्थत्वादिति चेन्न । अङ्गकार्येषु सर्वनानो विहितस्यामो डेर्डसिङयोरित्यादिक्रमेण व्याख्यानात् । वि- हितविशेषणत्वस्याश्रयणे प्रमाणं तु दक्षिणोत्तरपूर्वाणामिति भाष्यप्रयोग एव । तस्मात्समुदायस्यैवायं प्रतिपेयो नावयवा- नामिति स्थितम् । अत एव सर्वनामसंज्ञायां तदन्तविधिसभा- वे द्वे चेति ज्ञापकमित्युक्तम् ॥ विभापा जसि । जसीति कार्यापेक्षयाधिकरणसममी । A ·१-१-१३ १ पा. ६ आ.11 शब्दकौस्तुमः । २२१ जसाधारं यत्कार्य शीभावाख्यं तत्र कर्तव्ये द्वेवे उक्ता संज्ञा वा स्यात् । वर्णाश्रमेतरे। वर्णाश्रमेतराशीभावं प्रत्येवेयं विभापति व्याख्यातम् । तेनाकच् न भवति । तस्मिन्कर्तव्ये द्वंद्वे चति नित्यं निषेधात् । अतस्तत्र कात्यय एव भवति । वर्णाश्रमे- तरकाः। केन व्यवधानानेह शीभावः । अकचि कृते तु तन्म- ध्यपतितन्गायन शीभावः स्यादेव ।। प्रथमचरमतयाल्पाकतिपयनेमाश्च ॥ एते जसः कार्य प्रति सर्वनामसंज्ञा वा स्युः प्रथमे प्रथमा इत्यादि । शेष रामव- । नेमे नेमाः । शेष सर्ववत् । इहापि माग्वच्छीभावं प्रत्येव संज्ञाविकल्पः । तेन प्रथमका इत्यादाक्कन् न । अन्यथा प्रथ- मके इति स्यात् । उभयशब्दस्य तु नेयं विभापा किन्तु नित्या सहति गणव्याख्यामसङ्गेनोपपादितम् ।। पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् ॥1. स्वमशातिधनाख्यायाम् ॥ १-३९ अन्तरम्बहिर्योगोपसंन्यानयोः ।। एपा त्रिसूत्री गणम. ध्याम पठ्यते । सा च व्याख्याता तया यस्मिन्नेवोपाधौ नित्या संज्ञा माता तत्रैव जसि विभाषानया विधीयते । पूर्व पूर्वा इत्यादि । स्व स्वा, आत्मीया इत्यर्थः । आत्मान इति वा । इह त्रिसूच्यां यद्वक्तव्यं तत्सर्व गणव्याख्यावसरएवोक्तम् । विभापाप्रकरणे तीयस्य डिसूपसंख्यानम् । द्वितीयस्मै द्विती- यायेत्यादि । एकादेशस्य पूर्वान्तग्रहणेन ग्रहणाल्लिद्गविशिष्टपरि- भापया वा द्वितीयस्यै द्वितीयाय इत्यायपि सिद्धम् । एवं च विभाषा द्वितीयातृतीयाभ्यामिति सूत्रं न कर्तव्यं भवति । अ. र्थवत्वात्, प्रतिपदोक्तत्वाच्च । इस्तीयोः सम्पसारणं चेत्य- यमेव गृह्यते । तेनेह न । मकारवचने जातीपर, पटुजातीयाय । * ·२२२ शब्दकौस्तुभः। 1-19 [१- जात्यन्ताच्छ बन्धुनि, ब्राह्मणजातीयाय! मुरुपान्दाभ्यां तसन्ताभ्यां गहादिभ्यश्चति छः, मुखीयाय । पार्वतीयाय । तथा द्वितीयाय भागायेत्यत्रापि न भवति । पूरणाद्भागे तीपा- दभियान कृते यस्येति चेत्यकारलोपे च सति तीयस्य ला. क्षणिकलादिति दिक् ।। इति सर्वनामसंज्ञाप्रकरणम् ॥ स्वरादिनिपातमध्ययम् ॥ स्वरादयो निपाताचाव्य. यसंशाः स्युः । माग्रीश्वराभिपाता इत्यारभ्याधिरी चरइत्येत. पर्यन्तं, ये वक्ष्यन्ते ते निपाताः । नन्वेवं चादिप्वेव स्वराद- योपि पठ्यतां प्रकृतसूत्रं,च त्यज्यताम् । अव्ययप्रदेशेषु नि. पातशब्देनैव व्यवष्ट्रियतामिति चेन्न । चादीनां ह्यसत्ववाचिना. मेव निपातसंज्ञा । यथा लोधं नयन्ति पशु मन्यमाना इत्यत्र स- म्यगर्थस्य पशुशब्दस्य न तु सत्ववाचिनाम् । यथा पशूस्ता- इचक्रे वायव्यानित्यादौ, स्वरादीनां तु सत्ववचनानामव्ययसं- क्षेप्यते । स्वस्ति वाचयति । स्वः पश्यति यथा । अथ पानीश्व- रात्रिपाता:, स्वरादीनि, चादयो ऽसत्वे,इति कुतो न सूत्रितमि- ति चेन । एवं हि सति निपात एकाजनाङिति प्रगृहरांज्ञा स्व. रादीनामप्येकाचां प्रसज्येत । स्तोहि स्वरादिषु किमोद दक्षिणा- दाजित्येकाचौ तद्धितौ । केन्मभृतयस्तु कृत एकाचः । यदि तु चादिरेकाजनाङिति क्रियेत, तदा चादीनामसत्ववचनत्वं विशे. पणं न लभ्येत । ततश्चास्यापत्यमिर्मदनस्तस्य संवोधनमे अवे. त्यत्र प्रगृह्यत्वं स्यात् । ननु चादयो ऽसत्रे इत्यत्रास- त्वइति पाठविशेषणम् । तथा हि । चादय इति योगो विभ- ज्यो । चादयो निपातसंज्ञाः स्युः । ततो ऽसत्वे इह शाने चादन्योऽसत्वे झेयाः । ततश्च चादीनां सत्ववाचिना पागपदासस्तेन ए अवेसादौ न दोषः । एवं चोभे संझे कर्तव्ये , ·. है १ पा.६ आ. शब्दकौस्तुमः। २२३ अव्ययं निपाता इति । किन्तु माग्रीधानिपाता इति वा अव्य- यानीति वा मूत्र्यताम् । ततः स्वरादीनि । तद्धितशासर्व विभ- क्तिरित्यायव्ययीभावश्चत्यंत सूश्यताम् । ततश्चादयोऽसत्वइत्यार- भ्य यावदधिरीश्वरे विभाषा कृषीति । तत्र यस्मिन्मदेशे निपात- ग्रहणं तत्र चादिग्रहणमस्तु । अव्ययप्रदेशे ऽव्ययग्रहणं वेति । उच्यते । अव्ययसंशाविरहे ऽन्वर्यसंज्ञावललभ्यं वक्ष्यमाणं :- योजनं न सिद्धयेत् । निपातसंज्ञाविरहे तु शान्तनवाचार्यमणी- तस्य निपाता आशुदात्ता इति फिदसूत्रस्य विपपविभागो न लभ्येत 1 अप फिशिट्नवादिशब्दानामिव निपातशब्दस्याप्प- न्यत एवार्थाध्यवसायः तीव्ययसंज्ञामात्रेण निर्वाहः सुकर एवेत्यवधेयम् । महासंज्ञाकरणमन्वर्थसंझाविज्ञानार्थ न व्येति वि- विधं विकारं न गच्छति । सत्वधर्मान् लिंगसंख्याकारकादीन गृहातीति यावत् । तेनोपसर्ननमतिषेधः सिद्धः । अत्युच्चसौ । अत्युच्चस इति । अतिक्रान्तप्रधानत्वेन सत्वधर्मपरिग्रहान्नेहा- व्ययसंज्ञा । ननु स्वरादिपूरःशब्दः पठ्यते तत्र कथं तदन्त- स्य संशति चेन्न । अन्वर्थसंशयैव तदन्तविधेरपिशापनात् । अन्यथोपसर्जने प्रसङ्गाभावेन तनिवृत्यर्थायास्तस्या पर्यापत्तेः। तेन परमस्वः, परमोच्चरित्यादौ स्वरादिप्राधान्ये ऽव्ययतं सिद्धम् । अव्ययसंज्ञाया अन्वर्थत्वमाधणे प्रणवविद्यायां श्रुतिरपि दर्शयात । सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्ति- पु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्यति तदक्ययामिति ॥ एतेषु य- न व्येति किन्तु सदृशमेकमकारं तदव्ययमिति योजना । पहा यस्मान व्येति तस्मादव्ययमिति । त्रिपु लिंगेषु सदृशं लिङ्गवि- शेषप्रतिपादने सामर्थ्याभावादिति भावः । विभक्तिए कारकेपु पचनेषु चैकत्वादिसंख्यास्वव्ययीभावस्य यद्यपि लिंगकार- ·शन्नकौस्तुभः ।। [१० कसंख्यायोगोस्ति तथापि वपनादव्यपतम् ॥ अपसरादयः।। स्वरिति स्वर्गपरलोकयोः । स्वर्गे, जयेव या स्वनलधेर्नसेषु । परलोके, सातस्य पुत्रस्येति । अन्तरिति मध्ये, अन्तर्वा- . प्परिचरमनुचरः । प्रातरिति प्रत्यूषे, प्रातः संध्यामुपासीत । एते प्रयातोदाता इति काशिका । तचित्यं, सामन्दस्य स्त. स्तित्वात् । तथा च फिदसूत्रम् । न्यस्वरौ स्वरिताविति । प्रयोगश्च, अन्तरिक्षमयोस्वः । यतु माताशन्द मापदाप्त इनि कश्चित् । तम । प्रातरग्नि मातरिन्दं हवामहे इत्यादावन्तोदात्त. स्यैव प्रसिद्धतात्वात् । पुनरित्याएदाचो ऽअपमे विशेपे च । अप्रथमे पुनरुक्तम् । विशेपे, किं पुनर्वापणा:पुण्या-सनुनरित्या मतीने। सनतरचारोगच्छति। उगरिति मरतिनिीचे रिरपो। शनरिति किगामान्ये । पगिति सस्पे । रियोगनीसामी- " ·शब्दकौस्तुमः। .. .१ पा.६ आ. २२५ मतोदात्ता इति काशिका | दिवा चित्तमाकृण्वन्ति,स्था मृजत्यधि- भिः । नक्तं ददृशे कुह चिद्देवेप्वित्यादौ तु आशुदाताः प्रयुज्यन्ते । वत् ॥ वत्सत्ययांतमव्ययसंझं स्यात् । ब्राह्मणयत् । तेन तुल्यमित्यादिभिर्विहितो वतिरिह गृह्यते न तूपसर्गादाव- थइति विहितः सत्वार्थकत्वात् । यद्दतो निवतो यासि व- सत् । सनेति नित्ये । सना तात इन्द्रः, सनातनः । सनत् । इदमपि निसे । सनत्कुमारः। तिरसित्पन्तौं तिर्यगर्थे च। ति- रोहितः । तिरकाष्ठं कुरु । परिभूते तु लक्षणा । तिरस्कृतो- रिरिति यया । सनेत्यादयस्तिरोन्ता आयुदात्ता इति काशिका । सनाश होता नव्यश्चसत्सि, तिरः पुरुचिदश्विनेत्यादी त्वन्तो- दात्तं प्रयुज्यते । अन्तरेत्यन्तोदालोमध्ये विनार्थे च। त्वां मां चांतरा कमण्डलुः । त्वामंतरा तामरसायताक्षि । अन्तरेणति वर्नने । अन्तरेण हरिं न सुखम् । ज्योगिति कालभूयस्त्वे प्रश्ने शीघार्ये सम्मत्यर्थे च । कमिति वारिमर्द्धनिंदासुखेषु । वाः रिणि,कज पद्मम् । मूनि,कजाः कचाानिंदायां,कंदर्पः। सुखे कंयुः । शमिति सुखे, शंकरः। सहसेत्याकस्मिकाविमर्शयोः दि- वः प्रसून सहसा पपात, सहसा विदधीत न क्रियाम् । स- धेति पितृदाने । अलमिति भूपणपर्याप्तिशक्तिवारणनिपेयेषु। भूपणे अलङ्कारः। पर्याप्तौ अलमस्य धनं, वन्दित्यर्थः । शक्ती, अलं मल्लो मल्लाय, शक्त इत्यर्थः । वारणे अलमतिमसङ्गेन, नि- पंधे आलप्यालमिदं वोर्यत्स दारानपाइरन् । न वक्तव्यमि- त्यर्थः । वपडिति इविर्दाने । विनति वर्जने । नानत्यनेकवि- नार्थयोः ॥ नाना भृतं देहभृतां समाजम् । नाना रीतिनिष्फ- ला लोकयात्रा । स्वस्तीति मंगले । अन्यदित्यन्यार्थे । देवदत्त आख्यातोन्यच्च यज्ञदत्त इति । अस्तीति सत्तायाम् । अस्ति- ·२२६ शब्दकौस्तुम । [१ अ० परलोक इति मतिरस्यास्तिकः । उपाश्चिति अपकासोच्चारणर- इस्ययोः क्षति क्षान्तौ । क्षमा करोतु भवान् । विहायसेति वियदर्थे । विहायसा रम्यमिनो विभाति । दोपेति रात्रौ। मृपापिथ्येत्यैतौ वितथे । मुषेति व्यर्थे । क्वातोसुन्कसुना, कृन्मकारसंध्यक्षरता , अव्ययीभावश्च । इदं गणमूत्रत्रयम् । अ- हाध्यायीस्थत्रिसूध्या समानार्थम् । वैयर्यतूदरिष्यते। पुरेति अ- विरते चिरातीते भविष्यदासम्ने च । पुराधीते, अविरतमपा. ठीदित्यर्थः । पुरिलुड्चेति लट् । चिरातीते । पुरापि नव पुराणम् । पुरेदमूर्ध्व भवतीति वेघसा । समनंतर भविष्यती- त्यर्थः । स्यात्मबन्धे चिरातीते निकटागामिके पुरत्यमरः । मियो इति रहःसहाथयो । मन्त्रयन्ते मियो । मिथसित्यपि पूर्ववत् । प्रायसिति बाहुल्ये । बहुसिति पुनरर्थे । मबाहुक- मिति समकाले उर्धार्थ च । के चित्तु प्रवाहिकेति पठन्ति । आर्यहलमिति बलात्कारे। शाकटायनस्त्वाह । आर्येति प्रतिव न्धे, इलामिति मतिषेधविवादयोरिति । अभीक्ष्णमिति पौन:- पुन्ये । साकं सार्द्धमित्येतो सहार्थे । नमसिति नती। हिरगिति वर्जने धिगिति निन्दाभर्सनयोः । तसिलादिस्तदित एधाप- यन्तः । शस्तसी, कृत्वमुच,मन,आस्थालौ,च्याति । त- सिलादिरित्यादेरयमर्थः । पंचम्यास्तसिलित्यारभ्यधाचेत्येतदे- तः सूत्ररुक्तो यस्तद्धितस्तदन्ताः स्वगदिषु वोदव्याः। तथा च बन्हल्पार्थाच्छम् । प्रतियोगे पंचम्यास्ततिः। नियाभ्यातिगण. ने कृत्वसुन् । विभिचयः मुन् । इण सिरित्युणादिम्प्रेण आसिमत्ययो विदिशा । अपा इत्युदाहरणम् । प्रत्नपूर्वविधमा- स्थान छन्दारिपचकरि चिपिभाषा साविकारस्य । दये दन्ता अपि ग्राम्याः । अम् इति, अमुच उन्दसीति ·१पा.६ आ. शब्दकौन्तुमः1 २२७ विहितः आमित्यंगीकारे । आम कुर्मः, किमेत्तिरुध्ययवादाम् । काम्मत्यपादाममंत्रे लिटीत्यपीति केचित् । मतामिति ग्लानी । प्रशानिति समानार्थे । प्रशान् देवदत्तो यज्ञदत्तेन प्रतानिति वि- स्तारे । मा इति निपथे । मा भवतु मा भविष्यति । माहित निषेधाशंकयोः । मा कापीत् । अस्य पापं मा भूदिति । आक- तिगणश्वायम् । तेनान्येपि प्रायाः । तद्यया | अमिति शैयूचे अल्पे च । काममिति स्वाथ्ये। मकाममित्पतिशये। भूय इति पुन रथे । सांप्रतमिति न्याय्ये । परमिति किवर्थे, गुणवानासि परमहं कारी। साक्षादिति प्रत्यक्षे। साचीति तिपगर्थे। सत्यमित्यद्धोगीका- रे। मक्ष्विति शैघूये।आश्विनि च । संचादिति वर्षे । अवश्पमि. ति निश्चये। सपदि शेष बलवदित्यतिशये। बलवदापि शिक्षिता- नाम्।माइस् आविस् इति प्रकाशे । अनिशं नित्ये । नित्यदा,सदा, अनखं, सन्तत,मेते सातत्ये । उपेति रात्रौ । उपातनो वायुः। रोदसी द्यावापृयिव्यर्थे । ओमिति ब्रह्मवाची । भूर्भुवरिति पृ- थिव्यंतरिक्षलोकयो । भूर्लोक ! भुवर्लोकः । झटिति झगिति तर. सा शैयये । दार द्रुतं शेड्ये, तिममिति च । अतीवेत्यति- शये। सुप्टु इति प्रशंसायाम् । कु इति कुत्सितेपदर्थयोः । काप- थः कवोणम् । अंजसेति तत्वशीयार्ययोः। अ इति पहिरर्थे । मिथु इति द्वावित्यर्थे । मिथुमन्त्रयते । विश्वगिति समंता- भावभाजगिति शैड्थे । भाजपचति । अन्वगित्यानुकूल्ये । चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिरार्थकाः । आद्यशब्दाच्चि- रं चिरेण चिरादिति गृह्यन्ते । अस्तमिति विनाशे । आनुपगित्या- नुपूर्ये । आनुपन प्रविशतीह बन्धुता । अनुमाने ऽनुपगितिशाक टायनः । आनुपादति दान्तं के चित् | अन्नस् इति शीघूसा. म्मतिकयो । अन्न एव गच्छति । अम्नरवेति रेफोवा । स्थाने ·' २२८ शब्दकौस्तुभः । १५-१-५८ [१ अब इति युक्तायें । वरमिनि हि ईषदुत्क। दुपु निष्कृष्टा । बलादिति हठार्थे । इति पूजायाम् । शुनाशीरः । अमेति क्षान्तौ । अर्यागिति प्राचीने | शुदि शुक्लपक्षे वदि कृष्णपक्षे । इति स्वरादिः॥ तद्धितश्वासर्व विभक्तिः तदितान्तः शब्दोव्ययं स्या- । यस्मात्सर्वा वचनत्रयात्मिका विभक्ति!त्पद्यते किं त्वेक- वचनम् । ततः तत्र ! तदित इति किम् । एकः द्वौ बहवः । असर्वविभक्तिरिति किम् । औपगवः । ननु गोदौ वरणा इत्या- दावतिव्यातिः । न च लुम्योगामख्यानाद, योगप्रमाणेच सदभाचे दर्शन स्यादिति पठतः सूत्रकृतो मते नैते तद्धितान्ता इति वाच्यम् । एवमपि पञ्चैव पञ्चकाः शकुनयः, उभयो म- णिः, पचतिकरूपं,पचतिरूपमित्यादापतिच्यासारत्वादिति चे- त् । अत्राह वार्तिककारः, सिद्धन्तु पाठात् । तसिलादयः प्रा- पाशपः । शम्प्रभृतयः प्राक् समासान्तभ्य । मान्तः कृत्वो. 2. । तसिवती, नानाआविति । न च इवेमतिकुनावित्यधिकारे मत्नपूर्वविश्वमात्याल्छन्दसि इति विधानात्तदन्तस्यासयह इति वाच्यम् । मकारवचने थालिति प्रकरणएव प्रत्नादिभ्य इवे. थाल्छन्दसि । मकारवचने इदमस्थमरिति पठितुं शक्यत्वात् स्वरादिगणे आम्थालाविति पावेन सिदत्वाच । मान्तइति । आम् अम्चेत्यर्यः । तसि, प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसि. । तेनैक- दिक, तसिथति दावपि गते । स्यादेतत् । मूत्रमने कपमु. तिसम्भरः यानता कर्मणि द्वितीया द्वेषकमोदिवचनकवचने इ. त्पादीनां स्वादिवाक्येनैकवाक्पतापक्षे ऽव्ययेभ्यः सादीनां प्रापिरेव नास्ति । अव्ययादाप्प इति झापन तु सर्वा विभ- जयः। उच्यन्ते । अव्ययेभ्पा सप्तानामपि विभक्तीनां त्रीण्यपि पवनानि तथा सप्तानापप्पैकवचनान्येवा अथवा मथमाया एस ·१पा.६ भा. 'शब्दकोस्तुमः। वंचनत्रयम् । यद्वा मथमाया एकवचनमेवेति पक्षचतुष्टयं यद्य- पि ग्रन्येपूपलभ्यते । तथापि प्रथमैकवचनमात्रमेवेति चतुर्यपक्ष- एवं क्षोदक्षमः । तमेव गृहीत्वा सूत्रस्याप्युक्तिसम्भवः स्पष्टः । इतरत्तु पक्षत्रिकमभ्युच्चयवादमात्रेणोपन्यस्यते न तु तात्त्वि.. कम् । तथाहि । यदि कर्मणि द्वितीयैव अभिहिते प्रथमैव । ए. कत्वे एकवचनमेवेत्यादिरर्थनियमः । यदि वा द्वितीया कर्म- ग्यवेत्यादिः प्रकृतार्थापेक्षो विभक्तिनियमः । यदि वा एकवा- क्यत्वे सामान्यापेक्षवचनविभक्तिनियमपि वा अव्ययादाप्सुप "इति सामान्यापेक्षज्ञापकादिभक्तिसिद्धिस्तदा अविशेषात् स. सानामपि विभक्तीनां त्रीण्यपि वचनानाति पक्षो लभ्यते । यदा तु द्वित्वे द्विवचनमिति स्त्रयित्वा एकवचनमित्येव 'पृथक् सू. ज्यते । तदन्पयानुपपरया च कर्मण्येव द्वितीया न करणादौ द्वित्ववहुत्वयोरेव द्विवचनबहुवचने न स्वेकत्वइत्यादिकमेण स- जातीयापेक्षो नियमः । ततश्चाव्ययेभ्यः सकलविभक्तिमाता- वेकवचनमित्यनेन नियमः क्रियते। यत्रैकवचनं चान्यच्च मामो- ति तत्रैकवचनमेवेति । यदि वा सामान्यापेक्षनियमाश्रयणादव्य- यादमाप्तावेकवचन मिति सूत्रं क्रियते तस्य च उचापमातिए- दिकादित्यनेनैकवाक्यता । तथा च उधावादिभ्यः कर्मादिप्लेक- वचनं सिद्धमेवेति । एतन्मूत्रवलादन्ययेभ्य एव भवति.निड- न्तात्तु न भवति । एकवचनमित्वम्यामाप्तमापणार्यपि उन्या- पत्रेणकवाक्यत्वात् भदेशान्तरे पाठसामर्थ्याच्च । स्वातन्त्र्येय- णापि क्यापसूत्रं विधायकमिति द्वित्वे दिवचनमित्पादेनियाम- कत्वं सद्गच्छते । तदाव्ययभ्यः सर्वाग्येकवचनानीति द्वितीपः पक्षो लभ्यते । यदा तु द्वितीया कर्मण्येवेत्यादिः सामान्यापेक्षा प्रत्ययनियमो ऽव्ययेभ्यस्तु पथपत्र । प्रथमा प्रातिपदिकार्यएवति ·1 शब्दकौस्तुम । 1-१९ [" अ० नियमेन हि कर्मायाधिस्यस्थलएव सानिवार्यते । कयोरिति तु यथान्यासपेवतत्र चैकत्वएवैकवचनं न संख्यान्तरे इति सजाती- यापेक्षप्रत्ययनियमपक्षस्तदा निःसख्येभ्योः व्ययेभ्यः प्रथमाया पचनत्रयमपि भवतीति तृतीयः पक्षो लभ्यते । त्रिप्वप्यमीष पक्षेषु पचतिकर पचतिरूपमित्यादौ दोपः । तत्र हिमयमै कवचनमात्रमिष्यते उक्तपक्षत्रये ऽप्यधिक मामोति । तस्माद् द्वि- तीयपक्षरीत्या सकलैकवचनानि मापग्यैकवचनमित्येकत्तस्य विवक्षितत्वात् प्रथमातित्रमे कारणामावात्मथमैकवचनमेव की- व्यमिति सिद्धान्तः । एवं च सत्यपि सूत्रस्योक्तिसम्भवे प. नतिरूपमित्यादारतिव्यानिमयात्परिगणनमेव कर्तव्य सूत्र तु न कर्तव्यमिति स्थितम् ॥ कन्मेजन्तःकयो भात एजंतश्च तदन्तपव्ययसंङ्ग स्या- द । स्वावुकारं भुंक्त । वक्षेरायः । तुमसे इति वचे सेमत्पये रूपम् । नन्वेवं कारयांचकारेत्यामंतस्य न प्राप्नोति । अत्राति भावितयालिटः कृतेपि मान्तत्वाभावात् । सत्यम् । स्वरादि- प्वायिति पावात्सिद्धम् । यदि तु तव तदितस्व ग्रहण नहींह कदं- तत्त्वानुत्पमानामपि मुपापाय इति लुग् भविष्यति । तत्रहि ले रिति नानुवर्चते । न चै तरबादेरपि लुगापत्तिः । अपरिसमा तार्थतया तरवाछुत्पत्तेरेवाभावात् । अपरिसमाप्तार्थत्वं च स. ख्याकादिविषयकोत्थिताकक्षित्वम् । अत एवानुभयोगाप्राध्यते। आमन्तार्थगतप्रकर्षादिप्रतीतिस्तु अनुप्रयोगादत्पमेन तरवा- दिना भविष्यति । अत एव सूत्रितं कश्चानुपयुज्यतइति, अनुश. दो हि व्यवहिनस्य विपरीतस्य च प्रयोगनिवृत्तयइति वक्ष्यते ।। पदा पूर्वमत्रोक्तनिष्कर्षरीत्या आमन्तात् सोरेवोत्पत्ती हल्या दिलोपो भविष्यति । अस्तु वा कन्दतं यन्मेजन्त मिति वाक्पार्यः।

·२३१ - ग्रहणं १पा.६ आ. शब्दकास्तुमः । आमंतं हि प्रत्ययलक्षणेन कदंतं, भूयते च मान्तम् । न नवं म. तामौ प्रतामो, लबमाचक्षणो लीरित्यादावतिप्रसंग इति वाच्य- म् । स्वरादिषु प्रशान्शन्दस्प पाठेन धातोः प्रत्ययलक्षणेन क. दन्तत्वमुपनीव्याध्ययसंझा न भवतीति ज्ञापिनत्वात् । न च मो- नोधातोरिति नत्वे कृत नैतन्मान्तमिति कयं ज्ञापकतेति वाच्यमान- स्वस्यासिदत्वात् । न च शानवेजन इत्यस्यार्थान्तरकृति- वे शानयतीत्यादिप्रयोगसिद्धयर्थ चुरादित्वस्वीकारेण नित्य- सन्नन्तत्वाभावात्तस्यैवायं स्वरादिपु पाठ इति वाच्यम् । अन- भिधानात् । तस्मारिकपोनुत्पचेः । अत्र च झापकत्ववर्णनपरं भाप्यमेव ममाणम् । अव्ययमित्यन्वर्थसंशावलादसत्वार्थ- स्प साम्यवाचिन एवं प्रशान्शन्दस्य तत्र न तु शान्तिमदायकस्य । तेन मशामी प्रशाम इत्युदाहरणं न वि. रुध्यते । स्वस्त्यादीनां तु सत्ववाचिनामपि पाठसामादव्यय-' समिति विशेषः । अन्तग्रहणसामर्थ्यानित्ययोगे वहुव्रीहिराश्री- यते । वेनोपदेशिक एज् गृह्यते । नेह, आधये चिकीर्षवे कुम्भ- कारेभ्यः । वस्तुतस्त्वंतग्रहणं व्यर्थम् । लक्षणप्रतिपदोक्तप- रिभापपैवातिमसंगभंगात् । ननु वर्णग्रहणे इयं परिभाषा न प्रव- ते । अन्यथचोयवायाच इत्यादापतिप्रसंगादिति चेन्न । एवंम- पि वहिरनपरिभाषया सन्निपातलक्षणो विपिरनिमित्तं तदिया- तस्येति परिभापया वेटसिद्धः । अयमत्रार्यः । सन्निपातः संश्लेपः तन्निमित्तो यो विधिः स तद्विघातस्यानिमित्तम् । तं स. निपात यो विति स तद्विघातस्तस्येत्यर्थः । एवं च मुप्सन्निपा- तलक्षणस्प घेडिवीति गुणस्य बहुवचने झल्पेदित्येत्वस्य चा. व्यपसंज्ञा प्रति निमित्तत्वं नेत्यवधेयम् । तया परिभाषायाः प्र- योजनान्तराण्यापि सन्ति दिइमात्र तूच्या ।श्रीपं फुलं तस्मै श्रीपाये- ·२३२ शब्दकौस्तुभः | 14.3xsi त्यत्रातोलोपो न भवति । तथा अगव्यीत् । अनापी. त् । यस्य हल इति लोपो न । तथातिजरं कुलम् । अतिज रेण अतिजरैः अतिजरादित्यत्र अम् इन पेस् आत् इत्येतेषु अकारमुपजीग्यकतेषु सत्सु जरसादेशो न भवतीत्यादि । अनित्या चेयं परिभाषा कष्टाय क्रमणे न यासयोरित्यादि- झापकात् । तेनानिमानित्या एस्वनुभ्यां मनुवित्यन्तोदा- त्तास्वान्तात् परस्य मतुप उदात्तले कृते शेषनिघातेन प्रकृते. रनुदात्तत्वं भवत्येवेति दिक् । गौग्लानौरित्यत्र नेदं सूत्र प्रव- ते । उणादीनामव्युत्पन्नत्वात् । व्युत्पत्तिपोपि चिरव्यय- मित्यणादिसूत्रेण डोडो प्रत्ययान्ताश्च्यन्ता एवाच्ययमिति नि- यमस्य कृतत्वात् ॥ १-१-४ कातोसुनकसुनः ॥ एतदन्तमव्ययं स्यात् । कृत्वा पुरा- सूर्यस्योदेतोः । पुरावसानामपाकोंः । भावलक्षणेस्थे। कृब्वादिचारिहतमिजनिभ्पस्तोसुन्। पुरा अरस्य विस्पो वि- रशिन् । पुरा जत्रुभ्य आवृदः । मृपितृदोः कसुन्निति कमुन् । अव्ययीभावश्च ।। अयमव्ययसंशः स्यात् । विषपपरिगणन कर्तव्यम् । लुकि मुखस्वरोपचारयोनिटत्तौ चेति । उपानि प्रत्य- नि,अव्ययादामुप इति मुपो लुक । उपारिज मुख प्रत्यग्नि मु. खः। मुखं सामित्युत्तरपदान्तोदानले प्राप्ते नाव्ययदिशब्द- गोमहत्स्यूलमष्टिपृथुवत्सेभ्य इति मतिपेध तया च बहुव्रीही म. कृत्येति पूर्वपदप्रकृतिस्वर एव भवति। पूर्वपदं च समासस्वरेणान्तो- दात्तम् । विसर्गस्थानिकस्य सकारस्योपचार इति प्राचां संहा। तभिहती यया | उपपय: कार उपपया कामः हात: कुकमी- ति माप्तं सत्वमनन्पपस्येति पर्युदस्यते । हा खस्वरनितिरे- ·पा.६ आ. शब्दकौस्तुम। न मुख्य प्रयोजनम् । लुम् तु नाव्ययीभावादत इति विशेषप्रति- मेधात् सिद्धः। उपचारनिवृत्तिरपि न प्रयोजनम् । अतःककमी. त्यत्रानुत्तरपदस्थस्येत्यनुवृत्यैव वत्सिद्धेः। परिगणनं किम् । उ- पाग्न्यधीयान । परागपद्भान पाठमामंत्रितस्य चेत्यायुदात्तत्वं यथा स्यात् । तत्र व्ययानां प्रतिपय उपसंख्यात, उच्चरधी- यानेत्यादौ मा भूदिति । तथोपाग्निकमित्यादी अन्ययसर्वनाम्ना- मित्यकज् न । उपकुंभमन्यः, खित्यनव्ययस्येत्यनुवर्तमाने रु. द्विपेति मुम्प्रतिषेधो न । उपहुंभीभूतः। अस्य च्चावित्यस्पीपसं- ख्यानिका प्रतिपेधो न भवति । वस्तुतस्त्विदं सून कर्चव्यम् । लफ उपचारनिटत्तेवान्ययोपपत्तेरुक्तत्वात् । मुखस्वरनिवृषिः पर- मवशिष्यते,तत्र के चिदाहुमुखस्वरोनेष्यतएव। यद्येतावत् मयोजनं स्यात् तत्रैवायं घूयानाव्ययीभावाचेतीति भाष्यस्वरसादिति । अन्ये तु अनव्यपमव्ययं भवतीत्यन्वर्थसंशाविज्ञानादेव मुसरनि- दृचिर्भविष्यतीति । स्यादेतत् । स्वरादित्वेनव सिद्धत्वातदितथे. त्यादिचतु:सूत्री व्यर्या तित्राहि तसिलादिस्तद्धित पधापर्यन्त इत्यादिना व्यर्यावेत्यन्तेन आसिमीणादिकं वर्मपित्वा तद्धि- तथासर्वविभक्तिरित्यस्यार्थः संगृह्यते । छन्मकारसन्ध्यक्ष. रान्त इत्यनेन कृन्मेजन्त इत्यस्यार्यः संगृत्यते । क्त्वातो. मुन्कमुनौव्ययीभावश्चेति स्त्रयं तु स्वरूपेणव पठ्यतइति । अनाहुः । पुनर्वचनमनित्यत्वज्ञापनार्थम् । तेन मागुक्तं लुमुख- स्वरोपचारा इति परिगणनं लभ्यते । न लोकाव्ययेत्यनाव्यय- प्रतिपेधे तोसन्कसुनोरमतिपेध इति वक्ष्यमाणं च लभ्यतइति । वस्तुतस्तु मास्तु चतुःसूत्री, अव्ययीभावश्चति तु गणेपि मा- स्तु उक्तरीत्पान्वर्थसंज्ञयैव सिद्धः। तोमुन्कगुनारप्रतिपय इत्येव लाघवात् पठ्यतामिति युक्तः पन्थाः ।।

·शब्दकौस्तुभ 1 1 AM I [१ अ० शि सर्वनामस्थानम् ॥ शि इत्येतत्सर्वनामस्थानसंझं स्यात् । वारीणि, सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धाविति दीर्यः। यदि तु प्र. देशेष्वेव शौ चेत्याधुच्येत ताई मुटि न स्यात् । अथ शिसटोरि- त्युच्येत तर्हि नपुंसकसुटोपि ग्रहणं स्यात् । शिग्रहणं तु श- सर्थ स्यात् । तस्मात्सना तावत्मणेया महासंझाकरणं तु पूर्वाचा- निरोधात् ॥ 91- सुहनपुंसकस्य ॥ सुडिति प्रत्याहारः । नपुसक- भिन्नस्य स्वादिपञ्चवचनानि उक्तसज्ञानि स्युः । राजा राजा- नौ राजान इत्यादि ।माग्वदीर्घः । अनपुंसकस्येति किम् । साम- नी। विभापा डिश्योरित्यल्लोपाभावे दी? न भवति । अनपुं- सकस्येति पर्यदासस्तेनास्य सूत्रस्य स्त्रीपुसयोरेव प्रवृत्तिरिति न पुंसके न विधिर्नापि मतिपेधः। तेन वनानि सन्तीत्यत्र पूर्वसूत्रेण प्राप्ता संज्ञा भवत्येव प्रसज्यप्रतिषेधे तु सापि निषिध्येत । यद्य- प्यनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति समाधातु शक्यते तथा- पि असमर्थसमासो वाक्यभेदश्चेति गौरवं स्यादेव । यद्वा सुद्- स्त्रीपुंसयोरिति वक्तव्ये ऽनपुंसकस्येति सूत्रयतः प्रसज्यपातिपेध एव संमतः । गौरवं च प्रामाणिकम् । एतेन हि के चिन्नसमा सा असामर्थ्यपि साधव इति ज्ञाप्यते । तेनाश्राद्धभोजी ब्राह्मण इत्यादि सिद्ध भवति ॥ नवेति विभापा । इतिशब्दः काकाक्षिन्यायेनोभाभ्यां सं. बध्यते । स च पदार्थविपर्यासकृत् । तेनार्थ एवेह सही संज्ञा च । निषेधविकल्पयोर्विकल्पसज्ञा स्यात् । न च तयोरपदार्थतया ऽन बयप्रसङ्गः । एतत्सूत्रारभसामर्थ्यादेव विधिवाक्येपु विकल्पया- चिपदस्य लाक्षणिकत्वात् । उभयत्रविभाषार्थ चेदं सूत्रम् । मा- सविभापायाममाप्तविभापायांच नास्योपयोगःौतथाहि । विभापो ·१ पा.६ आ. शब्दकौस्तुमः । पपदेनमतीयमाने इति मातविभाषा। तत्र स्वरितभित इत्यादिना नित्यमात्मनेपदे प्राप्त विभाषाश्रुत्या पक्षे तन्निवृत्तिमान क्रियते, पक्षे भवतीति त्तनुवादः । तथा विभापोरित्यमाप्नविभापा । औणवीदित्यत्र परत्वात् सार्यधातुकमपिदिति नित्यडित्वाभ्युप- गमात् । तत्र ऊर्णवितेत्यादावभारांशस्य स्थितत्वादावाशमात्र- परता, विभापावेरित्युमयविभापायां तु यदि विधिमुखेन म. वृत्तिस्तईि पित्स्वेव विकल्पः स्यात् । कित्सु नु यजादित्वा- नित्यमेव स्यात् । अथ पतिपेधमुखेन प्रवृत्तिस्तर्हि कित्स्य विकल्पः स्यान्न तु पित्सु । न च पित्सु विधिमुखेन, कित्सु निषेध मुसेनेत्युभयथापि प्रवृत्तिरस्त्विति वाच्यम् । पैरूप्यलक्षणवा- क्यभेदापत्तेः संज्ञाकरणे तु सति श्रुतक्रमानुरोधेन नेतिनिषेध. प्र. थमं कित्सु मवर्तते ततः किदकिदूपे सर्वस्मिन् लिटि ऐकरूप्यं मापिते सति पक्षे भवतीत्यैकरूप्येण विधिमुखेनैव विकल्पः भव. तते । आकृती पदार्थे समुदाये सकृल्लक्षणं प्रवर्चते इति दर्श- ने इदं सूत्रमारभ्यते । यदा तु प्रतिलक्ष्यं विभापावेरित्येतद्भिद्यते। तदा कचिद्विधिमुखेन फचिनिपेघमुखेन प्रवृचेः संभरानेद सूत्रमारं- भणीयम् । तथा च वार्तिकम्। अशिप्यो वा विदितत्वादिति । वस्तु- तस्त्वाकृतिपक्षेपि प्रदेशेष्वेव नवाश्वरित्यादि पटिन्वेदं मूत्रं म- त्याख्यातुं शक्यम् । युक्तं चैतत् । अन्यथान्यार्थमप्यारब्धा सं. ज्ञा विभापोोरित्यत्र प्रवर्चेत । प्रतिपेयाश्च वलीयांसो भवन्ती- ति औMवीदित्यत्रापि सार्वधातुकमादित्यस्य निपेषस्ततो विक- ल्पश्च स्यात् । नन्वारभ्यमाणे सूत्रे नवैत्यखण्डनिपातस्यार्थोनि- पेर एव संझीति किं न स्यादिति चेन्न । तयासति नवहुव्रीहावि. त्यनेनैव सिदौ विभापादिरसमासइत्यस्य वेपर्थ्यापत्तेः । इती. वि किम् । घुसंशावत् स्वरूपमिति वचनान्छन्दम्य सज्ञा मा भू.

·शम्पकौस्तुभ । सवारि सति बिभाषापरित्यस्य नवाशन्द श्चयतेरादेश इत्यर्थः स्याद् इतिशन्दे तु सत्यर्थः संशीति लभ्यते । त- यादि । लोके बर्थप्रधान शन्दः गौरित्ययमाहेत्यादौ तु भन्दस्वरूपपरः संपद्यते । व्याकरणे तु स्वरूपमितिप- रिभाषणाद स्वरूपपरत्वम त्सर्गिकम्, इतिशब्दसमभिव्या- हारेत्वर्थपरतेति विशेषः । अर्थस्यैव संज्ञात्वमपि, न तु विभापाशब्दस्यत्युक्तम् । तेन दृकोरन्यतरस्यामित्यादावपि वै- सप्योदारो वो य । एतत्मसगेन त्रिविधा आप विभापाः प्रा- येण भाष्ये विवनिताः । तत्रामाप्तविभाषामध्ये ग्रोयाड, अचि- विभाषेति पठितम् । अत्र वदन्ति । अप्राप्तपिभाषेयमिति सत्यं, किंतु त्रिसशया इत्युपक्रम्य प्राप्ते ऽप्राप्ते उभयत्र वेत्येवंरूप- कोटित्रयमकारकसंशयविषयीभूतानामेव व्युत्पाद्यमानत्वादत्रा- पि कोटित्रयस्योक्तिसंभवो वक्तव्यः । स च दुर्वचः । तथाहि । निजेगिल्यतइत्यत्र ग्रोयडीति नित्यं लत्वं विभापायास्तु तत्र प्रा- प्तिरेव नास्ति । गिलति गिरतीत्यादौ तु विभापा, प्रोपडीत्य स्य तु प्राप्तिरेव नास्ति, तत् कुतः प्राप्तविभाषापक्षः । अथोच्ये- त, अचिविभापत्यत्र यडीत्पनुवर्त्य यनिमित्तस्य रेफस्याचि अनन्तरे वा लत्वमिति व्याख्यानादस्त्येवोक्तिसंभव इति। तन्न । निजेगिर्य अच् इतिस्थिते हि ग्रोयडीति माप्नोति । न चास्या भवस्थायां विभाषायाः प्राप्ति । अपरत्वाभावात् । अथ ब्रूयाः विभापारंभसामर्थ्याघलुकः पूर्व प्रोयडीत न भवतीति, एवमप्युभयत्रविभाषाव दुर्लभमेव गिरति गि- लतीत्यादौ विभाषायाश्चरितार्थत्वेन यलुका गेव ग्रोयडीत्यस्य प्रवृत्तेरुभयोरसमानकालिकत्वात् । न च ल- स्पासिद्धतया तामागेव लुगिति वाच्यम् । अन्तर्भूतपापेक्षत्वे- मा.

·१पा.६ भा. शब्दकौस्तुमः । नान्तरङ्ग लत्वं मति यहि नाचमत्ययापेक्षत्वेन पहिरहस्य लुको- सिद्धत्वात् पूर्वाभावेन पूर्वत्रासिदमित्यस्यामवृत्तेरिति । अ. पोच्यते । माप्तविभापाते तावत् समनन्तरोक्तरीत्यैनोक्ति- संभवः । उभयत्नविभापात्वे वित्यम् । अन्तरङ्गानपाति न्यायेन लत्वात् पूर्व लुम् । न च लुनिमि. समर दुर्लभः । तम्यापेक्षत्वेन पहिरगतपासिद्धत्वात् पूर्वाभाचेन पूर्वनासिद्धामित्यस्यामवृत्तेः । तया चाचः पूर्वमेय लत्वं स्यादिति वाच्यम् । कृतितविधिग्रहणेन हि पहिरग- परिभाषाया अनित्यत्वज्ञापनात् । धमिग्राहकप्रमाणेन लुक इव तदुपजीव्यानां समासादीनामपि पावत्यसिदेव । ननु कृते ऽचि तनिमित्ते लुकि च सति निगिर अच् इ. ति स्थिते प्रोयहीति न पामोति यत्परत्वाभावात् मत्य- यलक्षणं तु नलुमतेति निपिद्धम् । तत्र ह्यङ्गस्येत्यनेनाहाधि. कारो न निर्दिश्यतइति वक्ष्यते । न च स्थानिवदावः । लका लुप्तं न स्थानिवदिति निषेधात् । अझलादेशत्वाच्च । तया च कथमुभयत्र विभापति चेन्न । नधातुलोपमूत्रमत्याख्यानपते पृथगल्लोपाश्रपणेन स्थानिवद्भावसम्भवात् । न च पूर्वप्रासिदे न स्थानिवदिति निषेधः । तस्य दोपः संयोगादिलोपलवण. वेप्विति सापवादत्वात् । यद्यप्यचिविमापेत्यस्य पूर्वत्रासि. द्धमिति पोरडीति प्रत्यासिद्धत्वाद्विमतिपेयासम्भवः । ततव सरयामपि यडीत्सस्य निवृत्तावुभयत्रविमापालं न सम्भवति । तथाप्यधुनेत्यादिवल्लाघवार्यममुनेत्येव वक्तव्ये नमुनइत्युक्तों- मविभागाच्या न पोगे पोगो ऽसिद्धः किं तु प्रकरणेमकरण- मिति चासिद्धत्वं न भविष्यतीत्याशयेनोभयत्रविभापाले उ. क्तिसम्भवो बोदव्यः । सिद्धान्ते तु विभापाया असिद्धत्वादेर ·५ २३८ शब्दकौस्तुमः । 1-1-64 [१० नित्यं लत्वं समुदायलोपवादिना तु मते अजपेक्षयान्तरङ्गता. नित्यं लत्वमिति व्यवस्थितविभाषेति वा समर्थयितव्यम् । इति श्रीशब्दकौस्तुभे प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमे पादे पष्ठमान्दिकम् ॥ इग्यणः सम्प्रसारणम् ॥ यणः स्थाने इक् भवतीत्येवंरूपो वाक्यार्थः यणस्थानिक इग्रूपो वर्णश्चेत्युभयमपि सम्प्रसार- णसंझं स्यात् । तत्र व्यड सम्मसारणमित्यादिपु विधिमदेशेषु वाक्यार्थस्य ग्रहणं सम्पसारणाच्चेत्यायनुवादप्रदेशेषु वर्णस्ये- ति विवेकः । पूर्वसूत्रादितिशब्दानुत्तेर्वाक्यार्थस्य संशित्व- मिति लभ्यते । तत्सत्याख्यानपक्षे तु पाक्यमेव संजि । न चै- वं तदेव विधेयं स्यादिति वाच्यम् । वाह ऊद् सम्प्रसारण- मितिसामानाधिकरण्यवलेन तदुपस्थापितार्थस्यैव विधेयत्वनि- यात् । न चैवमपि प्यः सम्पसारणमित्यादौ दोषतादव- स्थ्यम् । सामान्यापेक्षज्ञापकाश्रयणात् । ननु तथापि वाक्य- तदर्थयोरन्यतरस्य संज्ञित्वमस्तु वर्णस्य तु कथ मिति चेत् । तन्त्रावृत्त्येकशेपाणामन्यतमाश्रयणेनार्थद्वयाभ्युपगमादित्यहि । अत्र च विधयानुवाद्यसमर्पकविभक्तया सूत्रे निर्देश एव लिङ्गम् । आह च । विभक्तिविशेषनिर्देशस्तु ज्ञापक उभयसंज्ञात्वस्यति । उभयोः संज्ञेति षष्ठीतत्पुरुषः । भर्तृहरिश्चाह | सम्पसारणसंज्ञा. यां लिङ्गाभ्यां वर्णवाक्ययोः । प्रविभागस्वथा सूत्रएकास्मन्ने- वजायते । तथा द्विवचनेचीति तन्त्रोपायादिलक्षणः । एकशेषण निर्देशो भाष्यएव समर्थित इति ॥ तन्त्र च शब्दतन्त्रमर्थतन्त्र वेति मतभेदेन व्यवस्था वोडव्या । अर्थभेदाच्छब्दभेदे आयः पक्षः । शब्दैक्ये द्वितीयः । आद्यपि व्यञ्जकध्वनिमात्रभेदे व्यायैक्पे आत्तिरेवेत्यादि वोध्यम् । एवं च तन्त्रत्वमैकरू- ·१पा.७ आ. शन्दकौस्तुभः । २३९ प्येण भवेत्तुल्योपकारतः । उपकारान्यथात्वे तु भवेदात्ति. लक्षणमिति मामांसफमर्यादानुरोधो वैयाकरणने कर्तव्यः । तस्य भाप्यादिसकलवैयाकरणग्रन्थावरुद्धत्वात् । मूलयक्ति- शून्यतया दुरुपपादत्वाचेति दिक् । यद्वा । वाश्यार्थ एव संज्ञी अनुवादे तु तन्नित्तो वर्णो लक्ष्यते । सम्प्रसारणाज्जातं स- म्मसारणमिति । अथ वा वर्ण एव संझी । विधिप्रदेशप तु सूत्र- शाटकवद्भाविसंज्ञाश्रयणीयति । सर्वेप्येते पक्षा भाप्य स्थिताः । स्थादेतत् । अदुहितरामित्यत्र लकारस्य यणः स्थाने उत्तमपु. रुपैकवचनमिद । तस्य च सम्प्रसारणसंज्ञायां सत्यां हल इति दीर्घः स्यात् । तरपं प्रति लहन्तस्यात्वादिति । अत्राहः । संख्यातानुदेशाय कारस्थानिकस्यैव इकारस्य संज्ञा न तु लकारस्थानिकस्येति । अत्रेदमवयेयम् । वाक्यार्थः संक्षीति पक्षे तस्योदेश्यविधेयसंसर्गरूपतया तत्र यथासंख्यपरिभापो- पस्थिती यणः स्थाने इक्स्यायथासंख्यमित्यवान्तरवाक्यार्थः सोयं सम्पसारणसंज्ञः स्यादिति महावाक्यार्थः । न चा. वान्तरवाक्याथै गृहीला यातिवातिद्रातीत्यादावतिप्रसङ्गः । तस्य संज्ञासम्बन्धमात्रफलकत्वात् । अन्यथा प्य सम्पसार- णमित्यादेवैपापचेरतो नोक्तदोपः । अदुहीत्यादेस्तज्ज- स्वाभावाच । उभयसंज्ञात्वपक्षेपि उपस्थितत्वाद्ययासंख्यप्रवृत्त एव वर्णः संघीति । भतो ऽदुहितरामित्यत नातिप्रसङ्गः । इदं च कर्मकरि रूपमिति हरदत्तः । उपलक्षणं चैतत् । केवले कर्तर्यपि सम्भवात् । वर्ण एव संझीति पक्षे तु यथासं- ख्यं दुर्लभम् । अनुवादे परिभाषाणामनुपस्यानस्योपपादितत्वा- त् । न चैवं स्थानयोगोप्यस्मिन्पक्षे न लभ्येतेति याच्यम् । पष्ठी स्थानेयोगेत्सवानुवर्त्य एतत्सूत्रस्य व्याख्येयत्वात् । उक्त हि इ- ·२५० शब्दकौस्तुमः । १-१-४१ अ. कोगुणवृद्धीतिसूत्रे । सिद्धं तु षष्ठपाधिकारे वचनादिति । इहै. व वा सिंहावलोकनन्यायेन स्थानग्रहणापकर्षोस्तु । यथासंख्यं तु पुर्लभमित्युक्तम् । कयं ताई अदुहितरामित्यत्र नातिमसंग शति चेत् । तन्त्रावृत्याचाश्रयणेन संभसारणस्येत्यत्र तावि. संग्रहणात् । यद्वा । कार्यकालपक्षे पणः स्याने संमसारणमिग्भ- वतीति वाक्या दनुवादतव नास्ति तत्र परिभाषोपस्थितौ स. त्या यथासंख्यमवृत्त एव संझी । स एव संप्रसारणस्येत्यादौ उ- पतिष्ठते । अय या स्थानक्रमेण संबन्यो लौकिकन्यायसिद्धत्वा- दनुवादेपि सुलभः । यथासंख्यसूत्रं परं न प्रवर्ततामिति दिक् । शुभ्यामित्पत्र हल इति दीर्थो न । दिवउदिति तपरकरणात् । अत एव धुलोक इत्यत्र संमसारणस्पति दी? न । नन्वे भाव्यमानोप्युकारः सवर्णान्शातीत्यर्थे झापकतया कथ- मस्योपन्यास इति चेन्न । सस्प वाक्यार्थः संज्ञीति पक्षणो. क्तत्वात् । संभसारणस्येत्यत्र सद्भावितग्रहणाद्वा । पक्षान्तरे तु ऋतादिति ज्ञापकं बोद्धव्यम् । नन्वेवमक्षांची अक्षाव: इत्यादौ ऊठः संमसारणसंज्ञायां संप्रसारणाच्चोत पूर्वरूपं स्या- दिति चेन्न । संसारणपूर्वले समानांगग्रहणस्य पातिककता कृतत्वात् । तत्मत्याख्यानपक्षे तु वादांगं क्लीय पाक्याः संज्ञीत्यादिपक्षान्त- रे तु पूर्वरूपमाप्तिरेव नास्ति । हूतो जीन इत्यादी तुहल इवि सूत्रप्तामर्थ्यात्सम्मसारणनिर्वृत्तस्यादेशपि दीर्घ तिः। वर्णसंज्ञापसपि अखिषौ स्थानिवद्भापासम्भवेन हल इतिसूत्रारम्भसापर्थ्यात्सम्मसारणस्यादेशे कार्यमवृत्तेर्वाच्यत्या- दिति दिक् ।। आयन्तौ टकितौ । दिकिती यस्योक्तो तस्य ऋयादा- इत्युबह भविष्यति ·१ पा. ७ आ. 4-10 शब्दकौस्तुम । २४१ घन्तावयवौ स्त । भपिता । यापयति । पुरस्तादपवादा इतिन्यायेन स्थानेयोगत्वस्यायमपवाद । मत्ययः परश्चेत्यनेन तु परत्वाबाध्यते । तेन चरेष्टः,गापोष्टरूमीहिशाल्योर्डक इत्याद- यः परा एव भवन्ति । परेण परिभापामकरणेन साहचर्यात्परि- भापेयम् । भाप्ये तु संशापक्षोपि स्थापितः । तथाहि । रकि- सापिति कर्मधारयः । इत्संज्ञको टकारककारी आघन्तयोः संज्ञे स्तः । तथा च इद् इति बहुप्रीहिः इद् आदिर्यस्येति वि.. ग्रहः । तथा च स्थानेन्तरतमपरिभापया तव्यस्य इतव्यादेशे सिद्धमिष्टम् । एवं यापयतीत्यत्र यातेर्याप आदेशः पुः यस्येति व्याख्यानात् । न चैवमाद्यन्तौ टकौ इत्येवास्त्विति वाच्यम् । आलनाटचौ ठस्येक इत्यादावपि टकयाराधन्तसंज्ञात्वमसगात् । इत्संज्ञकत्वेन तु देशविशेपो लक्ष्यते। तेन इत्संज्ञकस्य यो देशस्तना- वस्थितौ टको संझे । न चाटचटकार इकादेशम्य ककारच तयोति नोक्तदोष । नन्गस्मिन्पक्षे लुड्लङ्लक्ष्यित्यादिना भूइत्यस्या- भूइत्यादेशः स्यात्स चोदात्त इत्यन्तोदात्तः प्रसज्येत । नप दोपः। आद् उदाचश्च यस्येति निपदबहुव्रीह्याश्रयणात् । विशेषणस्या पि उदात्तस्य सौत्र परनिपातः। तेनोदाचाकारादिरादेश इति सिद्धम् । न चैवमप्याडनादीनामित्यत्र दोपतादवस्थ्यम् । अनुत्तेनोदात्तशब्देन सह श्रूयमाणस्य बहुनाह्यसम्भवादिति वाच्यम् । आडनादीनामिति सूत्रस्य प्रत्याख्यास्यमानत्वात् । वक्ष्यति हि,अजादीनामा सिद्धमित्यादि । मिदचोन्त्यात्परः सन्निविष्टानामचा मध्ये अन्त्यो पोच् वस्मात्परो मित्स्यात् स च पूर्वान्तः । स्थानेयोगस्य परश्चे ति परत्वस्य चापवाद । बनानि । यसि । रुणद्धि । ननु पूर्वयोगवदयमाप पुरस्तादपवादन्यायेन स्थानयोगमात्रस्याप ·२४२ शब्दकोस्तुम । वादोस्तु न तु प्रत्ययः परश्चत्यस्यापीति चेन्न । बाध्यसामान्य- चिन्तामाश्रित्य स्वविषये प्राप्तं सर्व बाध्यतइतीहाभ्युपगमात् । अन्यया भमो मित्करणं व्यर्थं स्यात् । न च श्रवणार्थ एव नमो मकार इति वाच्यम् । तृणह इति निर्देशात् । अच इति जात्यभिप्रायेणैकवचनम् । निर्धारणे षष्ठी । न चान्त्यादि- त्यनेन सामानाधिकरण्यादच इति पञ्चम्यवास्तामिति वाच्य- म् । शे मुचादीनामित्यादावन्त्यस्याचो ऽसम्भवेनैतत्परिभाषा- या अमवृत्तावलोन्त्यपरिभाषाप्रसङ्गात् । तथा च तत्र मित्करणवै- यापत्तेः । पूर्वसूत्रे आद्यन्तावितिसमासनिर्देशेपीहान्तग्रह- णमात्रमनुवर्चते एकदेशएव स्वस्तित्वप्रतिज्ञानात् । तेन मि. त्पूर्वान्तः । यदि त्वभक्तः स्याचदा ताता पिण्डानामित्यादी पोश्छन्दसि बहुलमिति शेर्लोपे कृते नलोपो न स्यात् । प्राति- पदिकान्तत्वाभावात् । तया वहलिह इत्यत्र वहाभ्रे लिह इति खशि अरुषिदजन्तस्येति मुमि मोनुसार इत्यनुस्खारो न स्या- त् । अपदान्तत्वात् । यदि त्वादिग्रहणमनुवं परादि. कि. येत तदा वारिणे इत्यादौ ङितीति गुणः स्यात् । वहलिह इत्यत्रानुस्वारो न स्यात् । अतिशयितः सखा येषां तान्यतिस- खीनि ब्राह्मणकुलानीत्यत्र सख्युरसम्बुद्धाविति णित्वमयुक्ता वृद्धिः प्रामोति । सा हि गौणत्वेपीप्यते अस्थ्याधनड्वत् । एतह सूत्रे भाष्यकैयटयोः स्फुटम् । तस्मात्पूर्वान्तपक्ष एवा. प्रस्थितः । अत्र वात्तिकम् । अन्त्यात्पूर्वो मस्जेग्नुपगसंयोगादि- लोपार्यम् । मग्नः मग्नवान्। ओदितश्चेति निष्ठानत्वम् । तस्या- सिद्धत्वात्कृत्वम् । मस्जिनशोझलीवि नुम् । स च यचन्तादचः परः स्यातदानिदितामित्यनुपडलोपो न स्यात् । उपधाभू- तस्य नकारस्यानुषा इति प्राचां संज्ञा । अथ स्कोरिति सलीये r ·१ पा. ७ आ.1.16.शब्दकौस्तुम । २४३ कृते नकार उपधात्वाल्लुप्यतामिति चेत् । न । नलोपं प्रति स्को- रितिलोपस्पासिद्धत्वात् । बहूनां समवाये समुदायस्यैव संयो. गसोति पक्षे सलोपस्यामाप्तेश्च । तथा च मक्ता महतव्य- मित्याद्यपि प्रयोजन बोध्यम् । भर्जिमर्योश्च । अन्त्यात्पूर्वो मित् इत्यनुवर्तते । भृजी भजने । अस्मादौणादिके अचि क- ते ऊमागमः । भरूजा । मर्च शब्दार्थे । चुरादिकः । अस्मादच इरित्यौणादिक इमत्यय ईमागमः । निपातनात्सिदम् । भरू- जाशब्दो ह्यड्गुल्यादिपु पठ्यते मरीचिशन्दो वाव्हादिषु । उणादिषु तु मुकणिभ्यामीचिरिति ईचिप्रत्ययं कृत्वा मरीचिश- ब्दो व्युत्पादितः । तदुपायान्तरं बोध्यम् ॥ एच इग्यूस्वादेशे । आदिश्यमानेषु खेषु मध्ये एच इ- गेव स्यात् । हेशब्दमतिकान्त कुलमतिहि कुलम् । चित्रगुः । अ- तिरिः । अतिनु । यदा वक्तव्यं सदेओड्सूत्रएवोक्तम् ।। पष्ठी स्थानेयोगा । अनेकसम्बन्धपरतया सम्भाव्यमाना पष्ठी स्थानमयुक्तसम्बन्धपरोते बोध्यम् । अस्तेर्भूः। अस्तेः समी- पो ऽनन्तरो वेति संशये तत्स्थाने उच्चारणीय इत्यर्थः । स्थानं च मसगदर्भाणां स्थाने शरैः प्रस्तरितव्यमितिवत् । तथा चेगुच्चारणे प्रसक्ते यणुचारणीय इत्याधर्यपर्यवसाने सामी- प्यादयः सम्बन्धा अर्थाद्वयात्ता. । योगः सम्बन्धः । स व- हुविधोस्त्यस्य। इति योगा । अर्शआदित्वान्मत्वर्थीयोच । स च भूनि । अन्यथा विशेषणवैप.पत्तेः । तेनानेकसम्बन्धप- रसया सम्भाव्यमानत्यर्थो लभ्यते । अयोगति वा छेदः । अ. निश्चितयोगविशेपेत्यर्थः । योगेत्ययोगेति वा किम् । उदु- पधाया गोहः । शास इदद्दहलोरित्यादौ शास इत्यत्र मा भूव । सति हि तत्रापि स्थानेपोगत्वे गोहिशासोर स्थाने धातुमा- , ·२४४ शब्दकौस्तुम । ११५० १ अ. प्रस्योपधायाश्च ऊदितौ स्यातामिति दिक् । यद्वा । स्थाने योगो पस्या इति बहुव्रीहिः । अत एव निपातनात्सप्तम्या अलुम् । यद्वा । स्थानेन योगोस्या इति विग्रहः । निपातना. देत्वम् । न चानयोः पक्षयोर्गोह। शास इत्यादावतिषसाः । परिभाषाणामनियमे नियन्तु प्रवृत्ते । युक्तं चैतत् । आका- क्षापूर्वकत्वात्सम्बन्धस्ये, ह चोपधासभिधानेनावयवपष्ठीत्वे नि- गीतआकांक्षाविच्छेदात । लोकोप हि पथानं पृच्छन्त म. त्यमुप्पिन्नवकाशे दक्षिणो ग्रहीतव्यो ऽमुप्मिन्नुत्तर इत्यादा- घुपदिष्टे सति यत्र मार्गद्वैधात्संशयस्तत्रैव तपतिपुते न त्वसंदिग्धे तिर्यक्पथपीति दिक् । भाष्यकारास्त्याहुः । अस्त रत्पादा- बनेकसंवधप्रसंगेपि लक्ष्योनुरोधादन्तरंगत्वात्स्थानिवदादेश इति ज्ञापकाच्च स्थानेयोगतैव व्याख्यास्यते । तस्मानायमेतस्य सूत्रस्य सूत्रार्थः । किं तु पष्ठ तमुच्चार्यमाणमेव स्थानेन युज्यते न तु मतीयमानमिति सूत्रार्थ । तदेतदुच्यते निर्दिश्यमानस्यादे- शा भवतीति । सेन पादः पदित्यस्यायमर्थः पाच्छन्दान्त यदं. गं तदवयवस्य पाच्छब्दस्य सर्वस्य पदादेश इति । अलोत्य- स्यादेः परस्पति तु योगी आरंभसामादस्य पाएको । अ. नेकादशिसर्पस्येत्यनेन तु सहा विरोधादस्य समुच्चयेन प्रवृ- तिरिति । एव स्थिते संत्राघाश्रयणेन मागुक्तोपि सूत्रार्थ: मु. वच । फलं तु स्फुटमतिपत्तिरिति दिए । स्थानेन्तरतमः । प्राप्यमाणानां मध्ये सहशतम भादेशः स्यात् । सादृश्यं च पतुर्षा । स्थानतीर्थतो गुणता प्रमाणत. नि । स्थानतो यया । मुत्युपास्स । मभरि ! पात्रंशःला. प्रतिः। यत्तु यथासंरूपम्णवेशान्ययासिदिरित्युक्तं भाप्पा. दी । तदभ्युचपमात्रम् । मनः साम्पविरक्षायां पयासं.

·१पो.७ आ. "शब्दकौस्तुमः । रूपालाभात् । इको हि पदषष्टिः यणस्तु सप्तेति वैषम्यात् । अयेक्शब्दायणशब्दाच्च प्रथम चतुर्णा चतुर्णामुपस्थितेर- स्त्येव साम्यमिति चेदि सध्युपास्येति दीर्घस्यं कथं यणाद. शः। इकारेण ग्रहणादिति चेत्तहि तृतीयेन ऋकारेण चतुर्थेन लकारेण च परस्परस्य ग्रहणाल्लाकृतौ रेफप्रसङ्गः धाग्रंशे च लका- रमसमः, यवौ च सानुनासिकनिरनुनासिकौ न व्यवतिष्ठेयाता- मिति दिक् । दैत्यारिः श्रीश इत्याद्यपीहोदाहरणम् । अर्थतो यथा । वातंड्ययुवतिः । वतंडशब्दाद्वतंडाच्चेत्यपत्ये यश् । तस्य लुक्तियामिति लुम् । शारिवादित्वान् कीन् । वतंही चासो युवविश्वेति विग्रहे पोटायुवतीत्यादिना समासः । पुत्रकर्मधारये- त्यतिदिश्यमानः पुंशब्दो वडापत्यवाचिनो वतंडीशब्दस्य स- दपत्यवाची वातड्यशब्दो भवति । गुणतो यथा। पाकात्यागः। , घजोः कुपिण्ण्यतोरिति चकारस्याल्पमाणस्याघोपस्य तादृश एव कंकारः। जकारस्य तु घोपस्याल्पप्राणस्य नादवतः स्थाने सादृगेव गकारः । प्रमाणतो यथा । अमुम् । अमू।अमून् । अदसो- सेरित्यनेन स्वस्य खो दीर्घस्य दीर्घ उकारः । इह स्थाने इत्यनुवर्तमाने पुनः स्थानग्रहणादन्योपि वाक्यार्थः सम्मतः । साल्वादिरूपे स्थाने योन्तरतमस्तत्पयुक्तान्तर्यवानिति यावत् । समाप्यमाणानां मध्ये स्यादिति । सयुक्तम् । यत्रानेकविधमा- न्तर्य तत्र स्थानत आन्तये पलीय इति । सेन चेता स्तोते- त्यादौ प्रमाणत आन्सर्पवानप्यकारो न भवति ।. वाक्य- 'भेदे च तमग्रहणमेव लिङ्गम् । एकस्मिन्नेव वाक्यार्थे संमते हि स्थानेंतरइत्येव ब्रूयात् । सिदान्ते तु वाग्यरिरित्यादौ सोप्मणः सोमाण इति द्वितीयाः प्रसक्ताः। नादवतो नादवन्त इति कृती- याः प्रसक्ताः । तमवग्रहणात्तु चतुर्था भवन्ति । ते हि सोमा- ·-- २४६ शब्दकौस्तुम। [१ अ० णो नादवन्तश्च । ऊष्मा ऊष्मत्वं वर्णधर्मस्तत्सहिताः सोष्मा. णः । तथा च बचानां मातिशाख्यम् । वर्गे वर्गे च प्रथमा- वोपी युग्मौ सोप्माणावनुनासिकोन्त्य इति । शादय ऊ माणः सस्थानेन द्वितीया हकारेण चतुर्था इति शिक्षा । इह त्रीणि वाक्यानि,ऊष्मशन्दश्च धर्मिवचनः । शपसहा :- प्माण इति प्रथमवाक्यार्थः । सस्थानेनेति । इत्थंभूतलक्षणे तृतीया । शपसाः क्रमेण ख छ ठ थानां द्वितीयानां सस्था- नाः। यथा हादय उष्माण स्तथैव खादयोपीत्यर्थः । फकारस्य तु यद्यपि सस्थान ऊपमा नास्ति तथापि तस्य विशिष्यैव ऊष्म- संबोध्यम् । इकारेण चतुर्था इति । यथा हकार ऊष्मा ए- घं तेपीत्यर्थः । नन्वेवमिष्ट उप्त इत्यादावान्तर्यादर्घमात्रस्य यणः स्थाने अर्द्धमात्र इक् स्यात् । दध्यत्र, मुध्युपास्य, इ त्यादौ तु मात्रिकद्विमात्रिकयोरिकोस्तथाविध एव यण् स्या दिति चेन्न । अर्दमात्रस्येको मात्रिकदिमात्रिकव्यंजनस्य च लोकवेदयोरसिद्धतात् । योस्ति स एव भविष्यति । इह भाष्ये'अन्तरतम इति सप्तम्यंतपाठोप्युपन्यस्य दूषितः । स- थाहि । अन्तरतमउरण रपर इति संहितया तावत्सूत्रकृद- पाठीत् । पदकारान्तु व्याख्यातारः । तत्र सप्तम्यंतमापि श क्यं छेतुम् । षष्ठीति चानुवर्तते । अन्तरतमे स्थानिनि षष्ठी उपसंहर्तव्येति सूत्रार्थः । एवं चाकः सवर्णे दीर्घ इस्यत्र वि. धेयस्य दीर्घस्यान्तरतमे स्थानियक इति पष्ठया उपसंहा- रात्सिद्धमिष्टम् । तथा वान्तो यि प्रत्ययइत्यत्र एच इत्यनु- वृत्तायाः पठया वातादेशस्यांतरतमयोरोदौतोरुपसंहारात्सि. द्धम् । अन्यथा एजमात्रस्य वान्तादेशः स्यात् । अत्रेदं दूप- णम् । इको यणचीति यण् इस्पानामेव स्यान तु दीर्घाणाम् । M .

·१.पा.७ आ. शब्दकौतुभः। अपात्रस्य हि मात्रिका सनिक इति संवेक सि पष्टया उपसंहारान् । तधेको गुणद्धी अचोहिणति इति पष्ठपोगंगवृद्धयोः रन्तरतमेवेव इक्ष्वक्ष नोपसंहारात् । नेता लविता नायको लायक इत्यादावेव स्यात् । चेता स्तोता चापकःस्तारक इत्यादी नुन स्या- दिति दिक् । तदेवं सप्तम्यंतपक्षस्य दुष्टत्वात्मयमांतपक्ष एव युक्त इति स्थितम् । स्यादेवत् । एवं सति एज्मात्रस्य यांतादेश: स्यादिति चन्। अत्राहुः। पूर्वसूत्रे तावद्ययासंख्यं प्रवृत्तम् । अन्तरतमपरिभाषाया। अर्याधिकारश्चेहाश्रीयते । पादृशो बान्तादेशः पूर्व दृष्टभो. कारस्थानिको औकारस्थानिकश्चात् तादृशो यि प्रत्यये भ. वतीति सूत्रार्थः । यद्वा । पांत इति न करिप्यते । न च. यं चेयं नेयमित्यादावतिमसनः । सय्यजययापिति योगो विभज्य कण्ठतालव्यस्य चेद्भवति क्षिज्योरेवेति नियमपरत. या व्याख्यानात् । क्षिज्योः शक्यार्थएवेति द्वितीयमूत्रार्यः । तेना द्यर्थे तयोरपि नेति बोध्यम् । नन्वेवमपि गारवादि. गणपठितेन नृनरयोवृदिश्चति मूत्रेण नरशन्दस्य नारीति रूप न सिद्धयेत् । तथा हि । नरशम्दस्य डीनमंनियोगेन कि. धीयमाना वृदिरलोत्यस्यत्यत्यस्य स्यात् । तथा च यस्येति चेति लोपेन तस्यानिवृत्तौ वृद्धिवचनं व्यर्थ स्यात् । न च नृशब्दार्थ तदिति वाच्यम् । एवं हि सति नुवृद्धिश्रेत्येव यात् । न च नरशब्दपि परतायस्येति लोपे कृते वृद्धिर्भव- न्ती नानार्षिकति वाच्यम् । प्रत्यपसन्नियोगशिष्टत्वेन वृद्धेर- न्तरङ्गत्वात् । ननु वचनसामर्थ्याद वृद्धया लोपो बाध्यताम, आहो सिदनतरङ्गपरिभाषां वाधित्वा परत्वायस्पोत लोपे कने वृद्धिर्भवत्तिति संशये परिभापावाप एवं न्यायपः। तदुक्तम् । गुणविरोधे च तादर्थ्यादिति । किश्च चाह कठिसत्र मा.

·२५८ शब्दकौस्तुभ । [१० पितत्वेनानुमेयायाः परिभाषाया एव वाधेनोपपत्तौ साक्षात्तस्य यस्येतिलोएस्य बायो ऽनुचितः । तथा च लोपे कृते धृद्धि रिति सिद्धं नारीति रूपमिति चेत् । सत्यं सिद्ध, किन्तु सप्तम्यं- तच्छेदपक्षएव । तत्र हि प्रकृतितांतरतमनिवृत्तिरिति वृद्धय- न्तरतमे स्थानिनि षष्ठया उपसहारात् अकारस्य वृद्धिर्भवति । प्रथमांतछेदपक्षे त्यादेशतोतरतमनिवृत्तिरित्यलोत्यस्येति वचनाद्रे- फस्य स्यात् ॥ तस्मात्सिद्धांते नारीति रूप नरशदस्य दु सा- धमितिपूर्वः पक्षः।।अत्राहः । नरशद्वपाठस्य प्रत्याख्यानमेव भाष्य- कृतोभिप्रेतं सप्तम्यंतपक्षनिराकरणभाष्येण तथैवानुमानात् । न चै- व नरशद्वाज्जानिलक्षणडीषि सति नरीति रूपं स्यादिति वाच्य- म् । इष्टापत्तेः । तथा च मयुज्यते किंनरीणां नरीणामिति । यहा । नरशब्दस्य नियतपूलिंगत्वमेवास्तु । तथाच कातिप्रस- * । उक्तमयोगस्तु पुयोगलक्षणे डीपि भविष्यति । यथान्या- सेपि तस्य दुर्वारत्वात् । अथ वा नृनरयोरित्यत्रात इति वर्त- ते । अजायतशाविति सूत्रात् । तच्चानुचिसामात्पष्ठधा कि- परिणत नरशब्देन सह वैयधिकरण्येन संबध्यते । न तु नृशब्देन । असंभवात् । तस्मात्सिदं नारीति। अत्रेदं वक्तव्यम् । प्रत्याख्याय. सां नाम नरशन्द नृनरयोरिति पठतःसूत्रकृतो मते तु कयमुक्तिसं. भव नच नरीत्येवेष्टमिति वाच्यम् । वृद्धिविधायकसूत्रमध्ये नरम- ब्दपाठस्य वैफल्यापसे । अत इत्पनत्या समर्थनमपि लिष्टम् । ए. कदेशानुवृत्तिविभक्तिविपरिणामाधाश्रयणात् । किञ्च नृनरयो रिति गणपाठे पठ्यते न त्वष्टाध्याय्याम् । गणे चात इति न प्रकृतम् । तथा चालवायम इत्यादिशब्देन गणमूत्रमपि दयमागमय्य तत्रात इत्यस्यान्वपो वापः। स च क्लिहतर इति स्पष्टमेव । तस्मादित्यं समाधेपम् । नर इति रान्तं लुप्ताकारा- ·१ पा. ७ आ. 4-१-५१, शब्दकौस्तुमः । २४९ नुकरणं तस्य अः नरः | नुश्व नरस्यवेति द्वन्द्वः । चाहणे पा. ठगच्च डीन् । यद्वा । स्थानेन्तरतम इत्यत्र तन्त्रेण द्वधा छेदः सू- प्रकृतः सम्मतः भाप्योक्तरीत्या लौकिकन्यायाश्रयणने मूत्रप्रत्या- ख्यानपसपि हि प्रतित आदेशतश्वेत्युभययाप्यन्तरतमनिवृत्ति- रस्त्येव । सूत्रकृतो मते वाचनिकी सा । भाष्यकृतस्तु न्या. पसिद्धेत्यन्यदेतत् । तथा च वान्तो पि नृनरयोरित्यादि सर्व मुस्थमेव । अत एव चतुर्थे स्थानितोन्तरतमनित्तिमाश्रित्य नारीति रूपं साधयन्हरदत्तोपि न विरुष्यते । इको यणचीत्या- परमवशिष्यते । स ल्वादिभ्यः प्वादीनां हस्स इत्यादिज्ञापन वाचनिक्या न्यायमूलिकाया वा स्था- नितोन्तरतमानिवृत्तेरनित्यतामाश्रित्य परिहर्त्तव्य इति दिक् । सूत्र- प्रत्याख्यानप्रकारस्तूच्यते । सभायामास्यतामित्युक्ते हि पण्डिताः पण्डितैः सह समासने, शूराः शूरैः, कवयः कविभिः,न तु सङ्क- रेण । किंबहुना गां सडचं प्रति गौर्धावति, अश्वो ऽश्वाना. मित्यादिव्यवस्था तिर्यक्ष्वपि दृश्यते । तस्मात्मथमवाक्यार्थ- स्य लोकत एव लाभान तदर्थ मूत्रमारम्भणीयम् । एवं स्था- नत आन्तर्य पलीय इत्यपि लोकत एव सिद्धम् । तथाहि । भूपः सहचरितयोरश्वयोर्गवोर्वा सजातीयान्तरसंबलने सत्य- पि कृशत्वपाण्डत्वादिगुणसदृशानपि हित्वा स्थानसाम्यपुरस्का. रेणैव परस्परापेक्षा दृश्यते । तदेवं लोकत: सिद्धे किं वच- नेनेति ॥ उरण रपरः । ऋवर्णस्य स्थाने यो ऽण समसझावस्थाया- मेव रप्रत्याहारपरस्स्यात् । ऋकारेण सावात्रिंशत उपस्थाने सति स्थानतरतमपरिभाषया रश्रुतिपतः स्थाने रपरो लश्रुतस्तु लपर इति विवक्तव्यम् । कृष्णदिः, तपस्कारः, ऋलस्थाने १२ ·२५०० शब्दकौस्तुभ । . [१ अ० यो ऽण् इति ग्रन्थस्तु यथासंख्यभ्रमापादकोसंगतश्च । शन्दतः साम्येनाभिमतानिर्वाहात् । न हि सूत्रे शब्दद्वयमस्ति । अर्थत- स्तु नतरां साम्यम् । अथात्र न यथासंख्यअभिमतं ताई किं वृत्तिमध्ये द्वयोरेव विशिष्योल्लेखनेन । आच आच रलौ ऋलो स्थानमिति विग्रहे उश्च उल् च ऋलोरिति विग्रहे वा द्वन्द्वस्य दु- लभत्वाच्च । स हि विरूपाणामाप समानार्थानामित्येकशेषेण पाध्यते । चित्रगुशब्दस्प चित्रगवीपरतायामिव साधुत्वनिर्वा- हार्य लक्षणामाश्रित्य लक्षितलक्षणया शक्यार्थे पर्यवसानमिति कथं चिनिर्वाहस्तु ग्रन्थे श्रद्धालुभिरास्थेय इति दिक् । अत्र प. क्षचतुष्टयं सम्भाव्यते । उ स्थाने रपरो ऽण् स्यादिति रपरत्व- विशिष्टो ऽण विधीयतइति प्रथमः पक्षः । उ: स्थाने अणाम. नणां च प्रसङ्गे अणेवेति नियमः । स च रपर इति वाक्यभेदे. न रपरत्वं विधीयतइति द्वितीयः पक्षः । उ स्थाने योणित्यनू- घ तस्य रपरत्वं विधीयतइति तृतीयः। प्रसंगावस्थायामेव र. परत्वं विधीयतइति चतुर्थः । तत्राचे पक्षे नामाप्सेपदातादिषु विधीयमानोण तेषां वाधकः स्यात् । तैरनवरुद्धस्य विपयस्या- लाभात् । एवं तदा वचनव्यक्तिः । षष्ठीनिर्दिएमात्रस्य भवना. देशोन्तरतमः स्यात् । ऋवर्णस्य त्वण रपर इति । ततश्चोदात्ता- नुदात्तस्वरिवानुनासिकेषु दोपः । तथाहि । कृतिरित्यत्र जि. त्यादिनित्यमिति प्राप्तम् अकारं वाधित्वाऽग रपरः स्यात् । त. था प्रकृतं मट्टतमित्यत्र गतिरनन्तर इति पूर्वपदमकृतिस्वरे कते शेषनिघातमुदात्तादनुदानस्यति स्वरितं च बाधेत । तया वृपा- हीत्यत्र वृन्पइति । ज्ञापकात्पूर्वसवर्णदीर्घसंभवेप्यनुनासिकं बा- धित्वा ऽण परः स्यात् । किश्च कर्ता कारक इत्यत्र गुणरदी पापित्वाण भवभकार एवेति नियमाभावात् कदा चिदिकार उ.

·१पा.७ आ. शब्दकौस्तुमः। २५१ कारश्च स्यात् । अपि च ये ऽमी प्रतिपदोक्ता इत्वोवादय ऋत इद्धातोरुदोष्ठयपूर्वस्यनि तेषु रपरत्वं न स्यात् । द्वितीये तु गुण- वृद्धचोर्न दोपः । अगनणोः प्रसक्तावणेवेति नियमेन कर्ता कारक इत्यादिसिद्धेः । ननु हूस्वे स्थानिनि सर्वा वृद्धिरनन्त- रतमा तारक इत्यादी दीर्घ तु सर्वापि प्रमाणतोतरतमेत्यावि- शेषादुभयत्रापि सकलवृद्धिप्रसंगे नियमोस्तु, गुणस्तु का इत्या- दौ मात्रिक एव मासः । तरितेत्यादौ द्विमात्रस्य तु दिमात्र एले. व प्राप्तः । तथा च अणनणोःमसंगाभावेन नियमाप्रवृत्ती दीपे- वेडेन स्यात् । इस्वेषु त्वकारो भवन्नपि रपरोन स्यात्।योहिम- थमवाक्येनाणेवेति नियम्यते । तस्यैव द्वितीयेन रपरत्वं विधी- यते । तया च गुणे दोपोस्त्येवेति चेत् । चनो कुपिण्यतोरित्या- दो सावकाशायाः स्थानेन्तरतमपरिभापाया वृद्धिविधौ चरितार्य- याप्पुरग्रपर इत्यनया गुणमसङ्गे रपरत्वेन बाध्यत्वात् । त- स्माद द्वितीयपक्षे गुणवृद्धयोर्न कश्चिद्दोप इति स्थितम् । उदाना- दिपु दोपस्तु स्यादेव । तथा प्रतिपदोक्तेवित्वादिप्वपि । . तीये दातादिप न दोपः। दत्तद्विधिभिरन्तरतमपरिभाषासंस्क- तैवर्णस्यैव विधानात् । किरतीत्यादावपि न दोपः। गुणवृ- द्धयोस्तु दोष एव । तथाहि । आन्तर्यतो मात्रिकस्य मात्रिके गुणेरपरत्वे च कर्तेत्यादि यद्यपि सिद्धयति तथापितरितेत्यादावे- देव स्यात्तथा अविशेषाद् वृद्धित्रयेपि प्रवृत्ते अकारस्याण्त्वाइप- रत्वे कृते कारकस्तारक इत्यादि यद्यपि सिद्धयति तथापि का- यस्तावक इत्यानिष्टपप्पापद्यते । रानु पूर्वमने भाग्यकारीर मं पक्षमाश्रित्य समाहितमनान्तर्यमवैनयोरान्तर्यमिति । यच्च तत्रैव वानिककारैरुक्तं संप्रयोगो वा नष्टावदग्धरयवदिदि । त- दुभयमपि पाक्षिक योध्यम् । तथाहि । यदा ऋखनात्यच्छि.

·२५२ शब्दकौस्तुमः । अस्य कोन्तरतम इति परीक्ष्यते अवजात्यवच्छिनश्च कस्येति सदाऽनुरूपमतिसंवन्धिराहित्येनैव धर्मेणैतयोरान्तर्यम् । नखान्तर्य चतुर्देति मुनित्रयोक्तिरस्ति मत्युत सोष्मणः सोष्माण इति भाष्या वृत्तेश्चानियम एव लभ्यते । एवं च नष्टावदग्ध- रयन्यायोपि जात्यवच्छेदेन परीक्षायामेव । व्यक्ति पुरस्कारेण परीक्षायां तूक्तरीत्या दुष्टोयं पक्षः । तथा चात्र सूत्रे वाति- कम् । य उस्स्थाने ऽण् स रपर इति चेद् गुणद्धयोरवर्णाप्रति- पत्तिरिति । किञ्चास्मिन्पक्षे क रेफपरत्वं क पा लकारपरत्व- मिति व्यवस्थापि दुरुपपादा स्यात् । स्वतन्त्रः कति निर्देशा- न विनिमयो ग्रोयडयचिविभापत्यारम्भाच्च न विकल्प इति समर्थनेपि प्रविपत्तिगौरवं स्यादेव । रेफस्य पूर्वान्तता साधयितुमाद्यन्ताविति सूत्रात्समासैकदेशभूतमन्तग्रहणमनुवत्यै तस्य रपर इत्यन्यपदार्थविशेपणीभूतेन रेफान्वयश्च वाच्य इति महान्लेशः । चतुर्थपक्षे तु नैतदुपयुज्यतइति वक्ष्यामः । तस्मानिर्दोषत्वाच्चतुर्थपक्ष एवाश्रितः । स चेत्थमुपपादनीयः । स्थानेशब्दद्वयमिहानुवर्चते तत्रैकमुः स्थाने यो ऽणित्यनुवादेपि स्थानसम्बन्धलाभाय । द्वितीय तु प्रसङ्गावस्थायामेव रपरो भ- पतीति कालविधानार्थम् । स्थानेन्तरतमसूत्रे स्थानशब्दस्य ता. ल्वादिपरत्वेपि शब्दाधिकाराश्रयणादिह प्रसङ्गपरत्व बोध्यम् । एवं च गुणवृद्धयोः प्राप्तयवस्थायामेवाणो रपराः सम्पन्ना इति प्रमाणतोन्तरतमाढावेचौ षाधित्वा स्थानतोन्तरतमोणेव भ- वतीति न कश्चिदोषः । एवं मुदात्तादिविधिष्वप्यन्तरतमत्वाड- कारो भवति न तु अर्इर इत्यवधेयम् । न चैवं कर्नेत्यादाक्नेका. स्वात्सर्वादेशमसङ्गः । आनुपूर्पण सिद्धत्वात् । तथाहि । ऋस्यानित्वमुपजीव्य मवृत्तं रपरत्व सर्वादेशतां नापादयति ।

·२५३ १पा.७ आ. शब्दकौस्तुमः । उपजीव्यविरोधात् । तथा च पूर्वसूत्रे वार्निकम् । सर्वादेश- प्रसस्त्वनेकारत्वात् । न वानकारत्वस्य तदाश्रयत्वावर्णादेश- स्थाविघात इति । अण्ग्रहणं किम् । रीहरिदादीनां रपर- त्वं मा भूत् । मात्रीयति। क्रियते । तथा दकि लोपोपिरपरः स्यात् । एवे च सूत्रवैयापत्तौ सामर्थ्यादनेनालोन्त्यविधि बाधित्वा सर्वादेशः स्यात् । तथा होतापोतारावित्यत्रानडोपि रपरत्वे संयोगान्तलोपे च कृते तस्यासिद्धत्वानलोपो न स्यादिति दिक् । अथ यो रिडादिप्वः स रपरः कुतो नेति चेत् । अनादेशत्वात् । आदेशत्वं हि समुदाये विश्रान्तम् । न चैवं कृष्णार्दरित्यादौ रपरत्वं न स्यात्पूर्वपरसमुदायस्य स्थानि- त्वादिति वाच्यम् । पूर्वपरयोरिति द्विवचननिर्देशन सहितयो- रवयवयोरेव स्थानित्वावगमात् । अत एव द्वयोः स्पानिनो- मिनादिपु नत्ववद् द्वावादेशौ मा भूतामिति तत्रैकग्रहणं कनम् । तस्माहकारस्यापि स्थानित्वमस्त्येव । तदुक्तम् । यो त्युभयो। स्थाने भवति लभते ऽसावन्यत्तरचो व्यपदेशमिति । तस्मादेका. देशेपि रपरत्वं भवतीति स्थितम् । स्यादेतत् । उक्तरीत्या ऋत उदित्युकारादेशस्यापि रपरत्वं स्यात् । तथा च विभक्तिसकारस्य रुत्वे कृते पूर्वस्य रोरीति लोपे दलोपइति दीर्पण मातूः पितू. रिति मामोतीति चेत् । मैवम् । रुत्त्वस्यासिद्धतेन रात्सस्येति सकारलोपे रेफस्य विसर्गेण रूपसिद्धेः। नन्वेवं मातुःकार्यमि- त्यत्र पत्वं स्यात् । इदुदुपयस्य चामत्ययस्येति सूत्रात् । न चायं प्रत्ययविसर्जनीय एवेति वाच्यम् । अकारस्य मत्ययावयवत्वेप्यप्र- त्ययतया तदादेशस्य सुतरामतयात्वादिति चेत् । उच्यते । मत उदित्येकादेशस्य परादिग्रहणेन ग्रहणादस्ति तावत्सान्तस्य प्रत्ययसंज्ञा सकारे लप्से ववशिष्टस्यैव प्रत्ययसंज्ञा । एकदेशवि- ·शन्दकौस्तुम ॥ १-१-' [१] कृतस्पोपाख्यानात् । स्थानिवदादेश इत्यत्रादेशग्रहणादा । त एर यहो यकारे लुप्ते अकारस्प प्रत्ययसञत्युक्तम् । तथा- चामत्ययस्येति पत्वनिषेधः सिदः । न चैवं प्रत्ययावयवस्या- निकवेपि मत्ययम्थानिकत्वाभावात् पत्वं स्यादेवेति वान्यम् । अप्रत्ययस्पेत्यनुवादे परिभाषानुपस्थानेन स्थानेयोगस्य दुर्ल- भत्वात् । अवयवावयविभावस्य षष्ठपर्थत्वसम्भवात् । न- नप्रत्ययस्येति पर्युदासः तथा च पूर्वान्तत्त्वेनैकादेशग्रहणापत् स्यादेव । किञ्च प्रसज्यप्रतिषेधपक्षेपि सम्भवति सामानाधि- करण्ये वैयधिकरण्यस्यान्याय्यत्वात् । अप्रत्ययो यो विसर्गस्तस्य पत्वं स्वादिति वारयार्थः। तथा चाग्निःकरोतीत्यादौ स्थानिवद्भा. वेन विसर्गस्य प्रत्ययत्वान्मा भूत् षत्वम् । मातुःकार्यमित्यादौ तु स्यादेवेति चेत्। इहेद तत्त्वम् । कस्कादिपु भ्रातुप्पुत्रशब्दस्य पाठो सापकएकादेशशास्त्रेण नित्तात्परस्य पत्वं न स्यादिति । यद्वा - सज्यमतिषेधवैयधिकरण्यान्वयावेव ज्ञाप्यते । यत्तु भाष्यं लुप्य- ते प्रत्ययो रात्सस्यति । यच्च कैयटकृतं तव्याख्यानम् । जत्वे कृते ऽवशिष्टः सकार एवं प्रत्यय संशः स च लुप्त इति । तदुभय. मपि चिन्त्यम् । इह सिदं तु प्रसगे रपरत्वादिति पक्षे याप्य. रारादिरूपेण विधानादभक्तत्वादिशझैव नास्ति तथापि संम. योगो वेति पूर्वसूत्रोक्तरीत्या तृतीयपक्षमाश्रित्य भाष्ये पक्षत्रय चिन्तितम् । तत्राभक्तत्वपक्षे परादित्वपक्षे च धने इत्यादातु. रदत्वेरपरत्वे च कृते हलादिशेषेण रेफो न निवर्तेत । अभ्यासावय. यस्यानादेईल एव तेन निवर्तनात् । तस्मादन्तग्रहणमनुवर्त्य पू. न्तिपक्ष एवेह स्थापित इति सक्षेपः॥ अलोन्त्यस्य । स्थानषष्ठीनिर्दिष्टस्य पदच्यते तत्तदन्त्य स्थालः स्याने बोध्यम् । त्वदादीनामः । सः। य । स्थानप ·१पा. ७.आ. शब्दकौस्तुभः । २५५ gीति किम् । आर्द्धधातुकस्येद , एच मकारात्पूर्वी मा भूत् । इदं च पठीस्थानेयोगेति सूत्रस्पानुवृत्तेर्लभ्यते । अल इति किम् । पदस्येत्यधिकृत्य विधीयमानं चमुस्रंस्विति दत्वं परमानदु- द्भयामित्यादावन्त्यस्य पदस्य मा भूत्। एतेनाल इति जसन्तमा- श्रित्यालात्मका आदेशा अन्त्यस्य स्युरिति व्याचक्षाणाः परा. स्ताः । अन्त्यस्य पदस्थापि प्रसङ्गात् । किं चवं लायवार्थमलन्त्य- स्येत्येव सूत्रयेत् । अपि चारुर्मनश्चक्षुश्चेतोरहोरजसां लोपः पाद- शतस्य संख्यादेरिति लोपो ढकि लोपश्च सर्वादेशः स्यात् । ततश्च विरजीकरोतीत्यादि न सिध्येन् । यतु अल इति ज. सन्तमिति पक्षे अनेकास्मिसर्वस्येति सूत्रे अनेकालग्रहपां न क- तव्यमिति लापरोपवर्णनं, तदपि न । षष्ठीति पक्षेपि डिच्चे- त्यत्र दिदेवानेकाल अन्त्यस्य स्यात् । न तु अडिदपीति नियमाश्रयणेनानेकालग्रहणप्रत्याख्यानसम्भवात् । वस्तुतस्तु पक्षद्वयेप्यनेकालग्रहण कर्तव्यमेव । अन्यथा तो भिस ऐ. सित्यादिपञ्चमीनिर्देशेषनेकालप्यादेशः परस्यादेः स्यात्।सत्पने- काल्ग्रहणे परत्वात्सर्वादेशः । अत एव तस्मादित्युत्तरस्यादे- रिति न सूत्रितम् । तथाहि । अलोत्यस्येत्यस्य द्वावपत्रादौ । आदेः परस्य, अनेकालशित्सर्वस्यति । तत्र भयमस्यावका. शः । ईदासः, वहोर्लोप इति । आसीनः, भूपान् । द्वितीयस्या- वकाशः । अस्ते रित्यादि । अतो भिस इत्यादेः परत्वात्सर्वा- देशत्वे सिद्धं रामरित्यादि । न चादेः परस्येत्यत्राल इति जस- न्तमनुवर्त्य रामैरित्यादि साधनीयमिति वाच्यम् । तया सति भू- पानभूमेत्याद्यसिद्धयापसेः। तदेव कार्यस्यान्सेस्यनुसहारो व्या- | हिच्चत्याद्यग्रिमसन्दर्भानुगुणत्वात् । यद्वा । षष्ठया एवायमनुसहारः । या स्थानेयोगा पठी सान्त्यस्यालो बोध्ये- ख्यात ·२५६ शब्दकौस्तुभ 11-11५५ [१० ति । अत्र पक्षे डिच्चेत्यस्यायमर्थः यत्र स्दिादेशो विधीयते तत्र या षष्ठी सा अन्त्यस्याल इति । एवमपि ॥ डिच्च दिनेकालप्यन्त्यस्य स्यात् । दध्ना ।.द. ध्ने । अनन्याजिन्वेष्वनकादिषु चरितार्थमिद तातडि परेणा- नेकाशित्सर्वस्येत्यनेन बाध्यते । ननूत्सर्गापवादयोरयुक्तो वि- प्रतिषेध इति चेत् । सत्यम् । सर्वादेशेपि तातडि गुणवृद्धि- प्रतिपेपरूपं प्रयोजनं सम्भाव्यते । तावता च किञ्चिद्विलम्बेन प्रवृत्तोयमपवादोप्यस्मिन्विषये उत्सर्गेण समकक्षतामापन इति युक्तो विप्रतिषेधः । यद्वा [ एरुरित्यस्यानन्तरन्तिह्योस्ता- दिति वक्तव्ये डित्करणं गुणवृदिप्रतिषेधार्थमेवेति विप्रतिष. धोपपचि । अस्तु वा विनापि विप्रतिषेधं सर्वादेश ।प्रदर्शितस्य गुणवृद्धिप्रतिषेधार्थत्वस्य सर्वादेशतामन्तरेणानुपपत्तेः॥ आदेः परस्य । परस्य यद्विधीयते तदादेरलो बोध्यम् । ईदासः। अत्र तस्मादित्युत्तरस्पेत्युपतिष्ठते । तेनादेरीकारः । आसीनः ।। अनेकाल शिन्सर्वस्य॥ अनेकाल् आदेशः शिच सर्वस्य स्यात् । अस्तेर्भूः । भविता । इदम इश् । इत । डिचति निय मात्सिद्दे ऽनेकालग्रहणमपवादविप्रतिषेधार्थमित्युक्तम् । यतु वृधिकाशिसो शिरिति शित उदाहरणं दत्तम् । तच्चि. नत्यम् । सर्वादेशता विना तत्र शिवस्यैवालाभाद् । सर्वादेश- सायाश्वानुदिनेकालत्वेनैव गल्हादेशादिवित्र सिद्धत्वात् । सपाहि । गल्दाशिमभृतयो यदा सर्वादेशास्तदा प्रत्ययसंज्ञाः । ततः प्रत्ययादित्वप्रयुक्ता इत्संझा। ततो लोपः। तत एकाल्- ते सत्यपि न सर्वादेशस्तक्षति । उपजीन्पविरोधापत्तेः । अत एवं विकत्यादी न सर्वादेशतेत्युक्तम् । शकारेणानुबन्धेन इश्म- 14 24 ·१पा. ७ आ. शब्दकौस्तुमः । २५७ भृतीनामनेकाल्वादेव सिद्धे शिद्रहणं नानुबन्धकृतमनकाल्त्वमि- ति झापनार्थम् । तेन दिवउत् अर्वणस्खसावित्पादेने सर्वादेशते. त्ति बोध्यम् । ननु कथं ज्ञापकता ध्वसोरेगावभ्यासलोपश्वे- त्येतदर्थतया शिद्ग्रहणस्य चरितार्थत्वात् । तत्र हि लोपश् इति छिद्यते संज्ञायां च कृतं शिवं तत्रानुपयुक्तं सत्संझिनि फलति, मुटष्टित्ववदिति सिद्धान्त इति चेत् । सत्यम् । अनेकान्ता अनुवन्या इति पेक्षे नानुबन्धकतपनेकारत्वमित्यत्य भयोजनाभावा- तदभिप्रायको लोपशितिच्छेद इति सिद्धान्तः । एकान्ता इति पक्षे सूक्तरीत्या ज्ञापकमावश्यकम् । ध्वसोरित्यत्र तु लोप इत्येव छेदः । लोपोपीति प्रकृते पुनर्लोपग्रहणसामर्थ्यात्सर्वादेशः । वा- तिकमते तु नानर्थकेलोन्त्यविधिरित्व सिद्धम् । न चानभ्या- सविकारेविति पर्युदासस्यायं विपयः। लोपस्य विकारत्वाभा- वाद । रूपान्तरापत्तिर्हि विकाः । यथा भृक्षामित् अनिपि- पोश्वेत्यादिः । अत एव पस्पशायां लोपो विकारात्पृथगुपा- तः लोपागमवर्णविकारज्ञो हि वेदं परिपालयिष्यतीति । 'उक्तं च पृपोदरादीनाति सूत्रे कैयटेन । द्वौ चापरी वर्णविका- रनाशाविति । वस्तुतस्तूपदेशावस्थायामेवान्तरङ्गनयेत्संज्ञा । अत एवोच्चरितप्रध्वंसिनोनुबन्धाः स्मर्यमाणाः सन्त एव का- ये नियन्तीति सिद्धान्तः । इदं चोत्तरसूत्रे एव कैपटे स्फुटम् । तथा च दिव उत् अर्वणखित्यादेरेकाल्त्वादेकान्तपक्षेपिन .. सर्वादेशता प्रसज्यते । एवं च नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वमिति ज्ञापन व्यर्थम् । शिदणं, न सुनराम् । इदम , इदं लिमोशिकी- वीशीशोस्तु सकारोच्चारणसामर्थ्यात्सर्वादेशतायाः माछ नलोपः । यत कृतेपि सर्वादेशे प्रयोजनाभावारछकारस्यत्संज्ञा न स्यादिति हरदत्तेनोकम् । तत्र । लोपस्यैव भयोननत्वात् । ३३ ·२५८ शब्दकौस्तुभ । १.१५८ [१० न चैवमुच्चारणवैयय, सर्वादेशत्वसम्पादनेन कृतार्थत्वादिति दिक् । तस्मादिह सूत्रभाष्यकृतोरभिप्रायश्चिन्त्यः । इह नानेका. शिदिति पठित्वा अन्त्यस्यादेरिति चानुवांनुसंहारद्वयनि- पेधे सर्वस्येवि शक्यमकर्तुम् ॥ इति श्रीशब्दकौस्तुभे प्रथमाध्यायस्य प्रथम पादे सप्तममान्दिकम् ।। स्थानिवदादेशोनविधौ । आदेशः स्थानिवत्कार्य लपते प्रवर्त्तयति च । तृतीयान्ताद्वतिना स्थानिना तुल्यं पर्ततइति वाक्यार्थलाभात् । यद्रूपवैकल्यादुपदेशामवृत्तौ सलामतिदेशी मृग्यते तच्चद्रूपं स्थान्यलो ऽसाधारणं न भवेत् । आवधिषीष्ट । अन हन्तर्विधीयमानमात्मनेपदमतिदेशाधेिरपि भवति । आ. होयमहन इत्यत्र हि अल्नाश्रीयते।रामायेत्यादौ सुपिचेतिदीचे क- व्ये यद्यपि यत्रादौ इत्यलाश्रीयते तथापि न तत्र तद्विरहमत्युक्ता मपिचेस्पस्यामवृत्तिः । यादेशस्य यत्रादित्वात् । सप्त्ववैकल्या- चूपदेशस्यामवृतिः। सुप्वञ्चेद यद्यपि ए इत्यस्मिनलि वर्चते तयापि न तदलो ऽसाधारणम् । भ्यामादौ समुदाये विश्रान्तः। इदं च कार्यकालपक्षाश्रपेणोक्तम् । ययोदेशपक्षे तु सुप्संझाया अमिशास्त्रीयन्वात्सैवातिदिश्यते । तत उपदेशेनैव दीर्घ इति न किञ्चित्कष्टम् । एतेनारुदितामरुदितमित्यादाविरागमोपि पारुपातः । तत्रापि सार्वधातुकसंझातिदेशसम्भवादिति दिक् । अत्र पात्वात्तदितान्पपमुपतिपदादेशाः मयोजनमिति वृ. निकृतः । उदाहरणदिव चेयम् , न तु परिगणनमिति भ्रमि- तम्यम् । पले सिनित्यादीनामसद्ग्रहापनेः । प्रमेणोदाहरणा- नि । अतः । आर्दपातुके विवक्षिते । अत एवाहात्पृथक्या- पादानम् । धातुत्वादात्मत्ययाः । भग्यम् । केन काभ्पा के। आचादिनादेशीर्षम्मावाः । छन् । महत्व । कन्या।

·१ पा.८ आ. शब्दकौस्तुमः। इखस्य पिति कृतीति तुक् । अद्यतनम् । तदितरवात्तदन्तस्व. प्रयुक्ता मातिपदिकसंज्ञा । कदवः । स्थानिवद्भावेनाव्ययत्वा- दव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्पर इत्याहुः । तच्चिन्त्यम् । स्थानेन्तरतमप- रिभाषया गतार्थत्वाम् । अधोध इति तूदाहरणमाटमिक द्वित्वस्य स्थाने द्विवचनरूपत्वात्संभाव्यते किन्तु तत्रापि फलं दुर्व- चम्। तस्मादधोध काम इत्युदाहार्यम् । अतः हकमीति प्राप्तस्य स- वापाव्ययत्वात्पर्युदासः । यत्तु वृत्तौ मस्तुत्सत्यव्ययादेशोदाहरण- म्। तचिन्त्यम् । क्त्वामारस्यानव्ययत्वात् । तदन्तविधेः सर्वेकवा. क्यतया सिद्धान्तितत्वात् । न च जहत्स्वार्थायां वृत्तौ क्त्व आ. नर्थक्यात्सर्वे सर्वपदादेशा इत्यभिमायेणेदमिति वाच्यम् । स्वस्य पिति कृतीति तुगभावापत्तेरिति दिछ । मुम् । रामा- य । तिहः । अपचताम् । तिहन्तत्वात्पदत्वम् । वानः । पदत्वा- द्वत्वादि । नन्वेयमघोष इत्यस्यापि पदादेशत्वादेव गतार्थते- ति चेत्सत्यम् । गोवलीवर्दन्पायेनाव्ययग्रहणादिति दिक् । इ- इकाभ्यामित्यादागदेशः कार्यं लभते केन कैरित्यादौ तु परस्य प्रवर्तयतीति विवेकः । ननु वत्करणं मास्तु, स्थान्यादेश इत्ये- तावताप्यसंयोगालिकिदित्यादाविव वयर्थलाभात् । यदाहः । परत्र परशब्दः प्रयुज्यमानो विनापि वर्ति वत्यर्थ गमयतीति । न च स्थानी आदेशं प्रतिपद्यतइत्येव वाक्यार्यः किं न स्पा. दिति वाच्यम् । तत्तदादेशविधायकैरेव गतार्थत्वात् । न चादे- शः स्थानिरूपमापयते । वचनद्वयमामाण्याच्च विकल्प इति वा. रूपम् । वा लिटीस्पारम्भात् । न च चक्षितः ख्या आदेश: स्थानीति वचनयमामाण्यासर्वत्र विकल्पापत्तौ लिय्येवेति नि- यमार्य तत्स्यादिति वाच्यम् । एवमपि विभापा लुडोरित्या- घप्राप्तविभाषामु वाग्रहणवैफल्यापचेः । अस्तिभूभ्यां रूपयसि.

·२१० 'शब्दकौस्तुमः। [१. दावस्तेभरित्यस्य वैयांपत्तेध । अत्राहुः । वत्करणाभावे स्था नी आदेशस्य संज्ञा स्यात् । प्रायेण अस्मिन्पादे संज्ञासूत्राव्येवा- रभ्यन्ते । ततश्चाडोयपहन इत्यात्मनेपदं वधेरेत स्पाम तुर न्तेः । न च स्वरूपमिति हन्तेरपि ग्रहणम् । अशब्दसंझति निष; धात् । न च स्थानिनः संहावे सिद्धधर्मिणमित्यादिन्यायवाया। अनेकशक्तो शन्दस्य शक्त्यवच्छेदेन संझिनि विनियोग इति पत्र सं- शाया एवोदेश्यकोटिनिवेशावान चैवमाडो वधियम इत्येव यादि- तिवांच्यम् । वध हिंसायामिति भौवादिकस्यापि ग्रहणापत्तेः।न चैवमाडो वयम इति पम्यताम् । अकारस्य विवक्षितत्वाचन भौवादिकतिमसंग इति वाच्यम् । सकलहन्त्यादेशसंग्रहार्थमाने यमइन इत्यस्यैव वाच्यत्वात् । तथा चावधिष्टवदाजघ्ने इत्यत्रा. प्यात्मनेपदं सिद्धम् । तथाहि । इन्तेलिटि लसामान्यापेक्षत्वाद- न्तरत्वात्तिवादिपु कृतेपु परत्वनित्यत्वाम्यां शेषात्कर्सरीति बाधित्वा लिटि धातोरिति द्वि-मयोगे ऽभ्यासस्य चुवे ऽभ्या. सात्परस्य,पंले एकदेशविकारासम्भवेन समुदायस्प समुदाया- देशत्वादन्त्यादेशत्वं ततो वधिना सह तुल्ययोगक्षेमतेचति दिछ । अस्तु वा स्थानिन आदेशः संमा । तथाप्यनिष्ठं तुल्यमेव । - थाहि । अस्यतियक्तीत्यत्र ख्यातिपदेन पक्षिन गृशेत । त्रि. पत्वाद । तया च समचलित्यत्राह स्यात् मारूयतेत्यत्र चन स्यात् । न चैवं नक्षिा इत्येव स्यात् । अनुरंधानिदेवेनापि प. टवारणसम्भादिति वाच्यम् । एवमपि गास्टादिमझे गाण शारोहणापतेः । इडित्यवचनसामा घुभयग. निस्पात् । गमेरिट परस्मैपदेवियत्र स्विणिरिकामेर ग्रहणं यात् । तस्मात्तन्यमेर पत्करणम् । नन्वे पत्करणामावा- धानलापानुरोपान्महामारणादन्यत्रैव स्थानिस्तावपकरण ·१पा.८ आ. 'शब्दकौस्तुमः । २६१ क्रियतामिति चेन । तथा सत्पादेशपाणं विना वाक्यानिर्वा- हे बहुगौरवापः। सिद्धान्ते त्वादेशग्रहणमातारच्यमानमानु- मानिकसंग्रहार्थं भवतीति तहलेनैकदेशविकृतस्योपसंख्यानमि- ति वात्तिकं प्रत्याख्यास्यते । अपि च काममतिदिश्यतां वेति व. क्ष्यमाणमपि पत्करणायत्तमिति दिक् । स्यादेतत् । यदि संज्ञा. मकरणे वत्करण विना अविदेशालाभस्ताई कित् ग्दि इत्पादौ का गतिरिति चेत् । उच्यते । किदिति न संधा। न क्त्वा से- डिति ज्ञापकात् । नहि क्त्वः कित्संज्ञा प्राप्ता या निपिध्येतान- नु मृडमृदेति प्राप्ता सा निषिध्यताम् । वचनद्वयसार्थम्याय च विकल्पो ऽस्त्विति चेन्न । मृहमृदेत्यत्रैव वाग्रहणस्य सम्भवात् । किश्चैवं निष्ठाशीडित्यादि व्यथै स्यात् । न हि शीडादिभ्यो नि- छायाः केन चित्संज्ञा पाता । एवं दिदित्यतिदेशः, कित्साह- पर्यात् । किं च डिदित्यस्य संज्ञात्वे अहिज्यादिसूत्रे ऽस्यैव ग्रह- णं स्यात् कृत्रिमत्वात् । तथा च नवश इति सूत्रं व्यर्थ स्यात् ।। वावश्यतइत्यत्र संमसारणामाः किं चकिति चेत्यनास्याग्रहणं स्यात् संज्ञास्वरूपानुच्चारणात् । तथा च गाकुटादीत्यत्र कु- टादिग्रहणं व्यथै स्यात् । बहुगणेत्यत्र तु संख्येत्यतिदेशः । अ. न्यथा दिधुभादिवदेकाक्षराया एव संज्ञायाः कर्तव्यतापत्तेः । किकिनौ लिट्चेत्यादि तु न संज्ञामकरणं तेन लिवदित्यतिदे- शो निर्वाध इति दिक् । अथादेशग्रहणं किमर्थम् । स्थानिवदि- स्पेतावतैव संवन्धिशब्दमहिन्ना तल्लामात् । यथा पितृवदधीते इत्युक्ते पुत्र इति गम्यते इति चेत् । सत्यम् । विविध आहे- शः । अस्ते रित्पादि. प्रत्यक्षः । तेस्तुरित्यादिस्त्वानुमानिकः । तत्र हकारेणेकारान्तः स्यान्यनुमीयते । उकारेण चोकारान्त आदेशः । तया च तेस्तुरिति फलितार्थः । तत्रासत्यादेशग्रहणे ·२६२ शब्दकौस्तुम। [१ अ. प्रत्यक्षस्यैव ग्रहणं स्यावानुपानिकस्य । आदेशग्रहणसामर्थ्यास्तू- भयपरिग्रहः । तेन पचात्वित्यादस्तिङन्तत्वात्पदसंज्ञा सिद्धयति । नन्वेरुरित्यादि यथाश्रुतमस्तु । एकदेशविकृतस्यानन्यसाच्च पदत्वं भविष्यतीति चेन । अर्थवत्येव स्थान्यादेशभाववि- श्रान्तेर्वाच्यत्वात्तस्यैव प्रसङ्गसम्भवाद । तयाहि । षष्ठीस्थाने योगेत्युक्तम् । स्थानं च प्रसङ्गः । स चार्थवत । अर्थप्रत्याय- नार्थ शब्दप्रयोगात् । यद्यपि चले: सिजादावसम्भवीदम् । त थापि सति सम्भवे ऽर्थप्रयुक्तमसङ्ग एव ग्राह्य इत्यादेशग्रहणेनैव ज्ञाप्यते । उक्तञ्च । सर्वे सर्वपदादेशा दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः । एकदेशविकारे हि नित्यत्त्वं नोपपद्यते ॥ पदमिहार्थवत् । पद्यते ऽनेनेति व्युत्पत्तेः । यद्यपि सर्वविकारे मुतरां नित्यत्वानुपप- तिः। तथापीह विकार एव नास्तीति तात्पर्यम् । तथा च वार्तिकम् । कार्यविपरिणामावति । कार्यमिह ज्ञानं योग्यताबला- त् । तथा च ज्ञाननिष्ठमुत्पादविनाशादिकं विषये आरोप्यते इ- ति भावः । नन्वेव बुद्धिविपरिणाममात्रस्य स्थान्यादेशभावत्वे ऽपवादेप्युत्सर्गकृत स्यात् । तथाहि । कमत्ययान्तादप्यण्णन्तत्त्व प्रयुक्तो डीप स्यात् । अत्राह वार्तिककारः । सिद्धन्तु षष्ठीनि- दिष्टस्य स्थानिवद्वचनादिति । षष्ठीस्थानेयोगेत्यनुवृत्तरिति भाव । न चापवादः षष्ठीनिर्दिष्टस्य स्थाने विधीयते। नाभिनभश्चेत्यादौ तु षष्ठया स्थाने प्रथमा बोध्या। विश्रवणरवणेत्यादीनि तु शब्दा न्तराणि प्रत्ययविषयाणि बोध्यानि ॥ विश्रवाशब्दात्तु प्र. त्ययो न भवति । अनभिधानादिति भावः । तथा च विदूरा- इय इति सूत्रे भाष्यम् । बालबायो विदूरं च प्रकृत्यन्तरमेव था । न वै तत्रेति च ब्रूयाज्जित्वरीवदुपाचरेदिति । अस्मिन्पक्ष षष्ठीनिर्दिष्टस्य स्थाने आदेशा वियन्तइति वृद्धिसूत्रस्थं भाष्य ·१ पा.८ आ. शब्दकौस्तुमः। यथाश्रुतमेवेनि निर्वाधम् । यत्तु स्थान्यर्थाभिधानसमर्थस्यैवादेशते- त्येवंपरतया कैयटेन भङ्कत्वाव्याख्यातम् । तदनत्यपक्षान्तराभि-' प्रायेणेत्यवधेयम् । अथ वा श्यनः शित्करणं ज्ञापकम् । अपवादे उत्सर्गकृतं नेति । न च पित्तनिवृत्त्यर्थं तदिति वाच्यम् । नित्त्वादेव तत्सिद्धेः । नित्त्वं ह्याधुदानार्थम् । श्यनः पित्वे तु पित्वादनुदात्तत्वे लसार्वधातुकानुदात्तत्वे च धातुस्वरेणैव सिद्धौ किं निरवेन । न चानेकाक्षु विशेषः । दिवादौ तदभावात् । वावृत्तुवनइत्यस्तीति चेन्न । पाशब्दस्य विकल्पार्थत्वात् । न च भादिपाठेन सिद्धेस्तययम् । भ्वादिपाठस्य, वृद्भयः स्यसनोरित्याधन्तर्गणकार्ये उपक्षीणत्वात् । नन्वेचं ततो वा- वृत्त्यमाना सा रामशाला न्यवीक्षतेति भट्टिमयोगानुपपत्तिरिति चेन्न । तत्र वाशब्दस्पेवार्यतया कामयमानेव न तु तथा । किं तु छलनार्थमागतेत्यर्थात् ।। अत्र कैयटः । ताच्छील्या- दिविपये चानशि श्यनो नित्वं प्रकृतेरायुदात्तार्थ स्यादिति । त. त्र हिलसार्वधातकाभावादनुदात्तामाप्त्या चित इत्यन्तोदात्तत्व- मेव प्राप्तमिष्टं च । तत्रानिष्टार्थमेव नित्त्वं किन्न स्पादिति तस्याश- यः । न त्वेतद्युक्तम् । अन्यत्र विकरणेभ्य इति पर्पदासाच्छय- न्स्वरस्य दुर्बलत्वात् । न च नित्वसामर्थ्यात्तद्वाधः । लसावधा- तुके चरितार्थत्वात् । तत्र स्थानिवद्भावलब्धेन पित्वेन गतार्थते- ति चेन । इह नित्वेनातिदेशपर्युदासयोरन्यतरस्मिन्नवश्यबाध्ये ऽतिदेशवावस्यैव न्याय्यत्वात् । पूर्वान्वायन्ते नोत्तरानिति न्या. याच्च । यत्तु कैश्चिच्चानशन्तस्यायुदात्तत्वामिष्टमित्येवंपरतया,कै- यटग्रन्थंध्याख्याय विकरणेभ्योन्यत्रेति पर्युदासस्तु यत्र विकरणः स्वरभाक्तद्विपयः। इह तुविकरणान्तमेव स्वरभाषासौवर्य सप्तम्य- स्तदन्तसप्तम्य इति सिद्धान्तादित्युक्तम् । तदेतन्निर्मूलम्।यसंज्ञान ·२६४ शब्दकौस्तुम। वशेषस्थेन खस्त्रस्येन च भाष्येण विरुद्धं चेत्युपेक्ष्यमाकिशानोनु पसर्गे क इनि कापवादस्य गापोष्टमिति टका किकरण मार- कम् । नापवादे उत्सर्गकृतं भवतीति । अनल्विधाविति किम् । तेन तस्मात्तस्य तस्मिथ विधौ मा भूत् । तत्राला विधौ यथा । म्यूदोरस्केन । अत्र सोपदादाविति विसर्जनीयस्य स्थाने रि- हितस्य सकारस्य स्थानिवत्वाद्विसर्जनीयस्प अदमुपदेशादर ध्यवायइति णलं माप्तम् । अलः परस्य विधौ न्यथा । धौः। पन्थाः । सः । अत्र हल्यादिलोपो न भवति । अलो विधी यया । दिव उत् । युकामः । लोपो व्यालीति लोपो न भव. ति । उत्वविधानन्त्वहमिलधु इत्पादौ चरितार्थम् । आल वि- धौ यथा । यजेक्तः, इष्ट । क इष्टइत्यत्र सम्मसारणस्य स्थानि- पत्वात्कोयष्टत्यादाविव इशिवेत्युत्त्वं न भवति । स इष्ट इत्यत्र पतसदोः सुलोपो न भवति । अनल इत्युक्तपि सम्बन्धसामान्ये षष्ठया प्रागुक्तानेकविभक्तथर्थसहमहो यद्यपि सम्भवति तथापि विधिशब्दोपादानममाधान्येनाप्यल आश्रयणे निषेधार्थम् । तेन अपठ्येत्यादि सिद्धम् । अत्र हि बलादेरित्यमाधान्यनालाश्रितः न तु प्राधान्येनास्यादेतत् । स्थान्पनुषन्धकार्याप्यपि ताई निपि- परन् । तथा च प्रदीप्येत्यत्र स्थानिवद्भावेन कित्वं न लभ्ये. तेति चेत् । न । अनेकान्ता अनुबन्धा इति पले अनुबन्धानां स्थान्यत्वाभावात् एकान्तपक्षेप्यन्तरण लोपेनादेशसम्ब- म्यामागेनानुषन्धानामपहारात् । न ल्पपीति लिगाच । पसु सडीपति मापकमुच्यते । तत्पातिकम् । अपिदचनसामा- स्थानेन्तरतमपरिभाश्या शप्तमनुदात्तत्वं न भवतीत्पस्यापि सुबधवात् । यद्यपि सामान्यातिदेशे विशेपानतिदेव इति सि. दान्तः । उपस्थितसामान्यमयुक्तधर्मस्नदाक्षिप्तम्यापकसामान्य- ·१ पा.८ आ. शब्दकोस्तुम । २६५ धर्मेश्च विध्याकांक्षापूरणे सत्यनुपस्थितस्य विशेषस्य ग्रहणे प्रमाणामावान् । अत एव ब्राह्मणवदस्मिन् सत्रिये वर्तितव्य- मित्युक्ते माठरादिविशेषकार्य नातिदिश्यते । अत एव चाशं- सायां भूतवच्चेत्यत्र भूतसामान्ये विहितयोलनिष्ठयोरेवाति- देशो न तु भूताविशेपे रिहितयोलहलिटोरपीति सिद्धान्तः। त. थापीह सूत्रे नल्यपीति लिङ्गाद्विशेषोप्यतिदिश्यते । किति पर- तो विहित्तमित्रं निपटुं हि नल्यपीत्यारभ्यते । कित्त्वञ्च लवा- विशेषधर्मः । सेटके तदभावात् । तेन प्रदीव्येत्यादि सिद्धम् । तस्मानल्यपीत्येव मूनं विशपातिदेशेऽनुरन्धकार्यातिदेशे चेत्यु- भयत्रापि ज्ञापफमिति स्थितम् । यत्तु पाञ्चः । अनल्विधाविति निषेधो विशेपातिदेशज्ञापक इति । तच्चिन्त्यम् । व्यूढोरस्केन के इष्ट इत्यादी विसर्गत्वस्य यात्वस्य च व्यापकीभूतयोरदत्व इश्त्वयोनिपेधेन चरितार्थत्वात् । यदपि स्कादेशे कृत्त्वात्यय- स्वातिदेशमभ्युपेत्य कइष्ट इत्यादौ हशत्वादिविशेषातिदेशो न प्रामोतीति मित्रैरुक्तम् । तत्र विसर्गत्वयण्त्वयोरट्वहरत्वे क- थं विशेषधाविति विपश्चित एव विदाड्यन्तु । यद्यपि त- स्थानापन्नस्तद्धर्म लभतइति न्यायसिद्धम् । अत एव ब्रीहि- स्थानापन्नेषु नीवारेषु वचनं विनैव ब्रीहिधर्मा अवघातादया क्रियन्ते । तथापि तेषां प्रतापूर्वसाधनत्यमयुक्ततपा युक्त नी- वारादावनुष्ठानम् । आडो यमहन इति इन्तेरात्मनेपदं तु न हिंसायाभिधानमयुक्तं येन वधौ भवेत् । किन्तु संरूपमिति- वचनात्स्वरूपविशेषप्रयुक्तम् । अत एवाऽनृणेडित्यादौ न ५ वति । तस्माद्युक्त एवातिदेशारम्भः । स्यादेतत् ।मा भून्नमा येन गतार्थता । ज्ञापकातु भविष्यति । तथाहि । युष्मदस्मदोर- नादेशइति सूत्रे ऽनादेशग्रहण ज्ञापयति, आदेशः स्थानिवस्या ·शब्दकौस्तुभः । [१० दिति । अदोजग्धिरिति सूत्रे तिकितीत्येव सिद्धे ल्यग्रहणमन विधावितीममंशं ज्ञापयति । अप्राधान्येनाप्यलाश्रयणे निषेध इत्यंशं च, तथा च किं सूत्रेणति । उच्यते । उत्तरार्थ ताव स्थानिवदादेश इति कर्त्तव्यमेव । तस्यैव योगविभागमात्रेणो- पपत्तौ सत्यामापत्तिकं वचन न कल्प्यम् । एवं स्थिते ऽन ल्विपावित्ययमयशा स्पष्टमतिपत्त्यर्थ क्रियते । उत्तरसूत्रे द्विती यविधिग्रहणस्यानुवृत्त्यर्य च । तत्प्रयोजनं तु तत्रैव वक्ष्यते । एतदेव च सकलमभिसन्धायोक्तं भगवता । आरभ्यमाणप्य- स्मिन्सूत्रइति । स्यादेतत् । अस्तु सूत्रारम्भः । तथापि कार्याति- देश एवायमिति कुतः, प्रकारान्तराणामपि सम्भवात् । तथाहि । अविदेशः पोढा । निमित्तव्यपदेशतादात्म्पशास्त्रकार्यरूपाति देशभेदात् । तत्र निमित्तमशक्यमतिदेष्टुम् । ब्राह्मण्यवत् । न हि प्रामणस्याग्रभोजनादौ निमित्तभूत ब्राह्मण्य वचनशतेनापि क्षत्रिये ऽतिदेष्ट्र शक्यते । पूर्ववत्सन इत्यत्रापि प्रकृतिगत नि- मित्तं हित्वादि न सनन्ते ऽतिदिश्यते । किं तु प्रकृतिगतमेव सत्सना व्यवधाने सत्यप्यात्मनेपदं प्रवर्तयतीत्येतावन्मानमति- दिश्यते । एतावतैव च निमित्तातिदेशोयमिति व्यवहारः । न चायं कार्यातिदेश एवास्तामिति वाच्यम् । चिकंसते प्रचित्रं- सतइत्यादाविप्रसङ्गात् । निमित्तातिदेशपक्षे त्वनुपसर्गः म. पूर्वश्च मिरेवेह सना व्यवहितोप्यात्मनेपदं भवर्तितवानिति स्तुत्रमोरनात्मनेपदनिमित्तइति नियमादिण् न भवति । निमि- तं हि तत्र फलोपहितमेव गृह्यते न तु स्वरूपयोग्यतामात्रमिति पक्ष्यामः । सिद्धं वात्मनेपदेन समानपदस्थस्येदप्रतिषेधादिति धार्तिकरीत्या विहापि कार्यातिदेशता सुवचा न्याय्याचति तत्रैव वक्ष्यते । व्यपदेशातिदेशस्वाधन्तवदेकस्मिभित्येक- ·१पा.८ आ. शब्दकौस्तुमः । २६७ स्मिभप्यादिरन्त इति च व्यपदेशेतिदिष्टे तत्तत्सूत्रैरेव कार्याणी- ति भावः । तथा च माञ्चः । आयन्तवद्वयपदेशो निमित्तं पू. वत्सन इति । एतच निर्मूलमिति तस्मिन्नेव मूत्रे हरदत्तः । तस्यायं भाषः । कार्यातिदेश एव तत्र युक्तः । सर्वातिदेशानां कार्यार्थतया कार्यस्यैव प्राधान्यात् । अत एव कार्यातिदेशाभ्यु. पगमे यत्र वाघमावतारस्तत्रैव मकारान्तरानुसरणम् । न चाध- न्तवत्यत्रे तदस्ति । प्रत्युत व्पपदेशातिदेशपक्षे एव पाधकम् । तथाहि । कुरुते कुर्वे इत्यादावन्त्यव्यपदेश आदिव्यपदेशश्चा- स्तु । तथाप्यन्त्योजार्दिर्यस्येत्येवंरूपस्य बहुव्रीह्यर्थस्याभावाहिसं- शाया अभावे टेरेत्वं न स्यात् । कुर्यातइत्यादौ दृष्टस्य टेरेत्वाख्य- स्य कार्यस्यातिदेशे तु न कश्चिद्दोष इति । तादात्म्यातिदेशस्तु मिनयोरभेदातिदेगः । मुवामन्त्रिते पराइवत्स्वरइति यया । तेन यत्तो दिवो दुहितर्मत भोजनपित्यादावामन्त्रितस्य चेत्याप्टमिकसू- त्रेण पदात्परस्यामन्त्रितस्य क्रियमाणो निघातो दिवो दुहितरिति समुदाये प्रवर्तते । शास्त्रातिदेशस्तु कर्मरकर्मणेत्यत्र पाक्षिको व. क्ष्यते । कार्यातिदेशो गोतोणिदित्यादिः। रूपातिदेशस्तु दिन- नेचि तृवक्रोप्दुरित्यादिः । तदिह कार्यातिदेश एवेत्यत्र किं विनिगमकमिति चेत् । उच्यते । कार्यस्थ प्राधान्याचदतिदेच एवायम् । अतिदेशान्तरे वाधकसत्वाच । तथाहि । निमित्तव्य- पदेशातिदेशी तावत्पाक्षिकावित्युक्तम् । शास्त्रातिदेशोप्येवम् । तादात्म्पातिदेशस्तु द्वयोः सहावस्थितयोः स्यात् । सुवामंत्रित योरिव । इह तु स्थानी आदेशेन अपहृत इति तदसम्भवः । रूपातिदेशे लादेशविधानं व्यर्थ स्यात् । न च वचनद्वयमामा. ग्याद्विकल्पः । विभापालइलोरिति विकल्पारम्भात् । तस्मा. कार्यातिदेश पवायमिति स्थितम् । यतु न्यासकारेणोक्तम् ।

·२६८ (शब्दकौस्तुम । [१० व्यपदेशातिदेशस्संज्ञापले पर्यवसनः। स च वरकरणसापर्या- देव न भविष्यतीति । तत्रेदं वक्तव्यम् । अस्तीह संज्ञापमादेष म्यम् । तथाहि | आडोयमहन इत्यादौ वधेरेव ग्रहणं स्यात् इन्तेः । तथा केन कस्मादित्यादावाकार्यादीनि न स्यरिति से सापक्षे दोपद्वयम् । न चेद व्यपदेशातिदेशेस्ति । स्वरूपमिति व- वनाद्धि हन्ते ईन्तिरेव संज्ञा । तद्व्यपदेशस्य वधावप्यतिदेशे शुभाभ्यामात्मनेपदं लभ्यते । न तु हन्तेरेव । एवं स्थानिनिष्ठा- नां धात्वगादिव्यपदेशानामादेशेतिदेशादात्वङ्गादिकार्याय- पि सुलभान्येव । तस्मात्माधान्यात्कार्यातिदेशोयमित्येव तत्त्व- म् । अत्र वार्तिककाराः । तस्य दोप इत्युपगम्य तपादेशे ज- भयप्रतिषेधः, त्याग्रहणे ऽदीर्घः, आहिभुवोरीदमातिषेध इत्या. दि पेटु । तत्रोभयशब्दे यथा नातिप्रसङ्गस्तथा सर्वादिगणव्या. ख्यावसरे एवोपपादितम् । डयाग्रहणेपि डी ई आ आविति दी- घमश्लेपादतिखट्वेनातिसवे इत्यादी नातिमसङ्गः । न चैवम- प्यतिखवायेत्यत्र दोषतादवस्थ्यम् । उपसर्जनस्त्रीमत्यये तदा. दिनियमसत्वात् । न चैवं प्रश्लेपवर्णनवैयर्यम् । अतिखदव इ स्यादावंगाधिकारविरहेणावयवाट्टावन्तात्परत्वमाश्रित्य हल्दया. दिलोपापत्ते । न हि तत्र विहितविशेषणाश्रयण युक्तम् । या स इत्यादावतिव्याप्तेर्यासेत्यादावच्याप्तेश्वेत्युक्तम् । अत एव सून त्रकारोपि तत्र दीर्घग्रहण कृतवान् । दीर्घमश्लेपस्तु तस्मत्या- ख्यानाय वर्ण्यतइत्यन्यदेतद् । युक्तं चैतत् । वार्तिकमते तिख. ट्वाग्रेत्यादावगाधिकारवलेन कथं चिनिर्वाहेपि जरसे नसे पृ. इत्यावावतिप्रसंगस्य दुर्वारत्वात् । मुतामिच्छन्सुतीरित्यादी सुलोपापत्तेश्चेति दिक् । अस्तु वा आकारान्तरमपि प्रश्लिष्य त- सामर्थ्यान्म ये इस्वतामापन्नस्य परिहार इति दिक् । आदि- ·१पा.८ भा. शब्दकौस्तुभः । भुवोरिति वात्तिकन्वित्थं भाष्यकाराः प्रत्याख्युः । आत्थे- त्यत्र आहे. स्थानिवद्भावेन प्राप्तोपि ब्रुव ईण्न भवति । आहस्थ इति झापकात् । तेन हि झलादौ परे यत्वं विधीयते । न च कृतेपीटि भूतपूर्वगत्या झलादित्वात्यकारोस्त्विति वाच्यम् । ए- वं हि सत्याथमेव विदध्यालाघवात् । तिवादीनां पञ्चानामपि झ- लादितया णलादीनामपिभूतपूर्वगत्या झलादित्वात् । तस्मादाह- स्थ इति ज्ञापकादाहेरिविधौ स्थानिवद्भावो नेति स्थितम् । अ- स्तै रिति विहितस्य भुवोपि स्थानिस्त्वनिषेधो न वक्तव्यः । भस्तिसिचोपृक्तइति द्विसकारकनिर्देशेन सकारान्तादेवास्ते पर- स्पेपिधानादिति स्यादेतत् । अस् म् इति सकारद्वयनिर्देशे धा- तुत्वाभावात् श्तियेवानुपपन्नः । पदमध्यमविष्टन सकारेण सिचो विशेषणासम्भवे सिजाश्रयस्य ईटः प्रसङ्गश्च । न चास्तैः सन्तित्वेन विशेषणसामात्सिमयुक्तोपीण् नेति वाच्यम् । तथापि स्व- तन्त्रस्य भवतेरतिपसगस्प दुर्वारत्वात् । तथा चार्थभेदाभावेपि स्वतत्रास्वतंत्राभ्यां भूभ्यां अभूवीत् अभादति रूपद्यापत्तिः । य- श्वेतदोपोपन्यासपूर्वकं माधवाचार्यरुक्तम् । सिचोल्पाचकत्त्वाह- हुविषयत्वेनाभ्यस्तित्वाच्च पूर्वनिपाते कर्तव्ये ऽस्तिसिच इति पचनात्तन्त्रादिना विद्यमानात्सिच इत्यर्थो लभ्यते । अत एव शितप्मयोगोपि सार्थकः । अन्यथा सिजस्भ्यामित्येव ब्रूयात् । न चैवमसतावस्यतो चातिप्रसङ्ग । विकरणव्यवधानेन ताभ्यां परस्यापृक्तसार्वधातुकस्यासम्भवादिति । तच्चिन्त्यम् । एवम- पिस्तिपत्ययासमाधानेन द्विसकारको निर्देश इति भाष्यस्यानि- पाहात् । एतेन सिरच असूच सिच स् । समाहारद्वन्दे लुप्तपश्च- मीकं पदम् । अपस्मपादिलेन भत्वान्न कुत्तजश्त्वे । अस्ति च तासनम् चेति कर्मधारयः । तेन लुमात्सिची भावेनापट्टताद- ·२७० शब्दकौस्तुमः । [१० स्तश्च परस्य नेति कसनापि प्रत्युक्ता । उक्तरीत्या रूपसिद्धावपि भाष्पानिर्वाहात् । तस्मादिह भगवतो ऽभिप्रायान्तरमेव वक्त- ध्यमिति । अत्रोच्यते । अस्तिसिचस् म् इतिच्छेदः । सान्ताद- स्तेने तु कृतभूभावात् । सान्तात्सिवः श्रूयमाणादिति याव- त् । तथा च सिच इत्यस्यानन्तरं सकारः पश्लिष्यते न तु स्ति- पाप्राक् । येन माधवोक्तः शितप्सत्ययानुपपत्तिरूपो दोप: स्या- त् । अत एव सिचोऽपृक्त इति द्विसकारको निर्देश इत्युक्तं भा- ध्ये । अन्यथा गस्तीति निर्देश इत्येव ब्रूयात् । नन्वेवमस्तिसि- चोपृक्तइति संहिता कथं निर्वहतीति चेत् । इत्थम् । सयोगान्त. स्य लोप इति द्वितीयः सकारो लुप्यते । ननु लुप्तविभक्तिकं म् इति पदम् । न चैतत्संयोगान्तम् । तथा च संयोगान्तं यन्पदे तस्य विधीयमानो लोप कयमिह स्यादिति चेन । संयोगान्त - स्य पदान्तस्य लोपः स्यादिति व्याख्यानात् । संयोगेति हि लुप्तप. ठीकं पृथक् पदम्। संयोगस्य पदस्येत्युभयं चान्तस्य विशेषणम् । एष एव च सूत्रकृतोप्याशयः । यदि बयं बहुव्रीहिः पदं चान्यप- .दार्थ इति वृत्तिकारकृतं व्याख्यानं संमतं स्यात्तीतग्रहणं न कुर्यात्। संयोगेन पदविशेषणादेव तदन्तलाभात् । अपि च सरूपसूत्रे पृथक सर्वेभ्यो विभक्तावेकशेष इति पक्षे वृक्षस्स् इति मसज्यतेत्याशंक्य संयोगान्तलोपात्सिद्धमिति भाष्यग्रन्या प्रकृतव्याख्यानएवानु. कूलः । यत्तु तत्र कैयटो वक्ष्यति । वस्तुतस्संयोगान्तस्य लो- पादल्यादिलोपादिति । तन्तु मूलस्वरसविरुद्धम् । अत्र व्या- चक्षतइत्युपक्रमादपरितोषप्रस्तञ्च । अत एव हलन्त्यसूत्रे अन्यो- म्याश्रयोदारार्थमन्यलकारस्पेसज्ञायां णलो लित्वं स्वरार्थ क्रियमाणं आपकमिति प्रक्रम्य, ननु लकार. श्रवणार्थ एवेत्याशं- क्यापृक्तं इलिवि हल्ाहणं णल्ल्यावृत्तये क्रियमाणं णलोपृक्तता ·१पा.८ आ. शब्दकौस्तुभः । २७१ शापयतीति वक्ष्यति । तस्य घयमाशयः | भेत्तेत्यादौ डादेशो हलग्रहणस्य व्यावत्यों न संभवति । सुतिसीतिप्रत्ययः प्रकृतेरा- क्षेपेण हलन्तायाः प्रकृतेः परेषां स्त्रादीनां लोपः। न चडादेशं प्रति तासन्ता प्रकृतिरिति । एवं चेहापि वृक्षस् इत्यस्य प्रकृतित्वाभात्कथं हल्ङ्यादिलोपः । आस्तिसिचोपृक्तति द्विसकारको निर्देश इति प्रकृनग्रन्थोप्युक्तव्याख्यायामनुकूल एव । नन्वस्तूक्तरीत्या संपो. गान्तलोपस्तथापि तस्यासिद्धत्वाद्रोरुत्वं दुर्लभापति चैन । सं. योगान्त लोपो रोरुत्वे इति वानिकेनासिद्धत्वनिषेधात् । हरियो मेदिनं त्वा इत्यादिवत् । सिचोपृक्तशति प्रकृतनिर्देश, एव च वात्तिकोतार्थे ज्ञापको घोध्यः। अथ वा अस्तु वृत्तिकारोक्त एव संयोगान्तस्य लोप इति सूत्रस्पार्थः । अन्तग्रहणन्तु प्रत्यकें संपो. गसंशेति पक्षे संयोगावन्तौ यस्पोति द्वित्वागतयेस्तु । संयोगसं- ज्ञासूत्रे भाप्पकैयटयोस्तथैवाभिधानात् । प्रकृते तु मास्तु .संयो- गान्तलोपः । किन्तु द्वयोः सकारयोः रुत्वे कृते अतो गरित्य- नेन एक एवोकारो भविष्यति विधेयविशेषणस्पैकत्वस्य पधे- कत्ववद्विवक्षितत्वात् । रोरिति जातिपरनिर्देशेनातः परत्वस्य पूर्वत्वस्य च सम्भवात् । जातिपरत्वे प्रकृतिनिर्देश एव ममा. णमस्तु । न च परत्वादशि चेति प्रथमस्यैव रोरुः स्यादिति वाच्यम् । रुत्वस्यासिद्धतया इश्परत्वाभावात् । न चाश्रया- सिद्धत्वमिति वाच्यम् । स्थान्यंशे तथात्वेपि निमित्तीभूतहशशे तदसम्भवात् । एप एव च द्विसकारकनिर्देशं बदतो भाष्यका- रस्थाशयः । न तु संयोगान्तलोप इति । अत एव नुदाविदेति मूत्रे शुपः क इत्यादि वहयोगविच्छिन्नस्य नकारस्य कयमनु- तिरित्याशङ्कचान्यतरस्यानध्याख्येति संहितापाठेन नकारान्त- रमश्लेप इत्युक्तं भाष्ये। हलोयमामिति लोप इति हितस्याशयः।

·+ २७२ शब्दकौस्तुन । [१० पूर्वोक्तरीत्या तु संयोगान्तलोपेनैव सिद्धौ संहितापाउपर्यन्तं नोपन्यस्येत् । संहितायामपि हि हलोयमामिति लोपस्य पहिर- त्वत्रिपादीस्थत्वाभ्यामसिद्धत्वात्संयोगान्तलोपनैव भाव्यम् । संयोगान्तलोपे यणः प्रतिषेध, न वा झलो लोपाबहिरङ्गाल क्षणत्वाति वात्तिकोक्तपक्षत्रये प्रथमचरमयोस्तस्य दुर्वारत्वात् । तस्मात्समुदाये प्रत्येकं वा संयोगसंज्ञेति पक्षद्वयानुरोधेनेह समा- धानद्वयं व्यवस्थितमिति भाष्पार्थ । पूर्वोक्तरीत्या सिचर इति समाहारमाश्रित्य तदुपरि स् इतिच्छेद इति पक्षे त्वस्तिग्रहण प्रत्याख्यानपरतयादि भाष्यं योजयितुं शक्यमिति दिक् । ए तेन संयोगान्तस्य लोप इति सूत्रे ऽन्तग्रहणं शक्यमक मिति प- दमारी प्रत्युत्ता । पक्षद्वयेपि प्रयोजनस्योक्तत्वात् । विद्यमान यत्सिचस् इति पक्ष वा योज्या । वस्तुतस्तु झल इति वत्सस्पे- त्यपकृष्यते तत्सामर्थ्यासंयोगान्तस्य पदत्याभावेपि लो. प इत्यलम् । यत्तु सिचः परत्वादीटि मासे आहिभुवोरी दप्रतिषेध इति वात्तिकबलानिषेध इति कश्चिदुक्तम् । तन्न । तस्य दोष इत्युपक्रमात्स्थानिवद्भावप्रतिषेधपरेणोक्तवा- तिकेनास्तेः परत्वमुपजीव्य प्रवृत्तस्यटो निहत्तावपि सिच्भयुक्त स्यानिवार्यत्वात् । अस्थादगादित्यादावुक्तदोषतादवस्थ्याच । तस्मात्मागुक्तेष्वेवान्यतमः पन्थाः शरणमित्यलं बहुना । वध्यादे- शे वृद्धितत्वप्रतिषेध इविधिश्चति वार्तिकान्तरम् । अस्यार्थः । इन्तेर्बुलि कृते बहुलन्तण्यश्वधकगात्रविचक्षणाजिराधमिति वा- तिकेन संशाछन्दसौर्वधादेशः। स च हलन्त इति मत्ता वृद्धिरापा धते । हनस्तोचिण्णलोरिति तकारश्च । तयोः कर्तव्ययोः स्था. निवद्भावः प्रतिपेधः । तथा आवधिपीठेत्पादौ स्थानिवदावे नातयकाच इतनिषेधः प्राप्तः । तस्मिन्नपि कर्तव्ये स्थानि.

·१पा.८ आ. शब्दकौस्तुमः। बनावेनास्ता नेवि घाच्यम् । तदेवदिदविधिश्चत्यनेनार्यादुक्तम् । एतदपि माष्ये मत्याख्यातम् । तथाहि । धादेशस्तावदन्तः । अन्यथा ऽवधीदित्यत्रातो हलादेरिति वृद्धिप्रसाद । एवच्चो तरसूत्रे माप्ये एव स्पष्टम् । वधक इति तु नायं प्रचुल किंतु हनो वषश्चेत्यौणादिकसूत्रेण क्युन्मत्ययः । तथा चेह वृद्धितत्वयोः प्रसङ्ग एन नास्ति । आवधिपीऐत्पादाविनियोपि न भवति । वध्यादेशे आधुदात्तनिपातनसामर्थ्यात् । न चैवं सतिशिष्टेन, तेन यदावधिपीटत्यादौ मत्ययस्वरो वाध्येतेति वाच्यम् । आ- धातुकीयानामादेशानां प्रत्ययविवक्षामात्रेण प्रवृत्त्या प्रत्यय- स्वरस्पैच सतिशिष्टत्वादिति । स्पादेतत् । इविधिश्चेत्यशे पूर्वपक्ष एवं शिथिला । तथाहि । उपदेशनुदात्तादिनिपिध्यते । न च वधिस्तथा । स्थानिवद्भावनायं तथेति चेन्न । अलिधौ स्थानिवद्भावविरहात् । सत्यम् । नेह स्थानिवद्भावं ब्रूमः । कि- न्तु इन्त्युपदेश एव वधैरुपदेशः । कृअपदेश इव कर्ता कर्तुमि- त्यादौ करित्यादीनाम् । स्थानिवद्भावस्त्वद्गसंज्ञार्थ मृग्यतइत्यु- क्तमेव । नन्वेवमपि परिहारग्रन्यो ऽसङ्गत एव । पदि हि प्रागेव प्रत्ययोत्पत्तेर्वधादेशाभ्युपगमस्ती पधभावात्सीयुटि चिवदानो विमतिपेधेनेति स्पसिचमुत्रीय वात्तिक विरुध्येत । अन्तरङ्गवहिर- योर्विप्रतिपेयायोगात् । तथा च कर्मणि सीयुटि वधिपीटेत्येक- मेव रूपं स्यात् । इप्यते तु पानिपीटेति द्वितीयमपि । अत्रोच्यते। वातिकमते आर्द्धधानुकइत्यस्य विषयसप्तमीत्वपि लिडिग्लुडी- त्यादीनां परसप्तमीत्वाभ्युपगमेन विप्रतिषेधः सम्भवत्येव । अत एवेहायुदाचनिपातनासंभवादिविधिवेत्युपसंख्यातम् । भा. प्पकाराणां त्वयमाशयः । आर्द्धधातुकइतिवलिहीत्यादिर- पि विपयसप्तम्येव । तथा चाधुदाचनिपातनेनैवोपपत्तौ इड्वि- ·२७२ शब्दकौस्तुभ'। [१० पूर्वोक्तरीत्या तु संयोगान्तलोपैनैव सिद्धौ संहितापाठपर्यन्तं नोपन्यस्येत् । संहितायामपि हि हलोपमामिति लोपस्य पहिर- ऋत्वत्रिपादीस्थत्वाभ्यामसिद्धत्वात्संयोगान्तलोपेनैव भाव्यम् । संयोगान्तलोपे यणः प्रतिषेधः, न वा झलो लोपाबाहिरकल क्षणत्वाति वातिकोक्तपक्षत्रये प्रथमचरमयोस्तस्य दुरित्वात् । तस्मात्समुदाये मत्येकं वा संयोगसंज्ञेति पक्षद्वयानुरोधेनेह समा- धानद्वयं व्यवस्थितमिति भाष्पार्थ । पूर्वोक्तरीत्या सिचस् इति समाहारमाश्रित्य तदुपरि स् इतिच्छेद इति पक्षे त्वस्तिग्रहण प्रत्याख्यानपरतयादि भाष्यं योजयितुं शक्यमिति दिक् । ए. तेन संयोगान्तस्य लोप इति सूत्रे ऽन्तग्रहणं शक्यमक मिति प. दमञ्जरी प्रत्युक्ता । पक्षद्वयेपि प्रयोजनस्योक्तत्वात् । विद्यमान यत्सिचस् इति पक्ष वा योज्या । वस्तुतस्तु अल इति वत्सस्ये- त्यपकृप्यते तत्सामर्थ्यात्संयोगान्तस्य पदत्वामावेपि लो. प इत्यलम् । यत्तु सिचः परत्वादीटि मासे आहिभुवोरी- ट्पतिषेध इति वात्तिकबलानिषेध इति कौश्चदुक्तम् । तम । तस्य दोष इत्युपक्रमात्स्थानिवद्भावमतिषेधपरेणोक्तवा- तिनास्तेः परत्वमुपजीव्य प्रवृत्तस्यटो नित्तावपि सिघ्मयुक्त स्यानिवार्यत्वात् । अस्थादगादित्यादावुक्तदोषतादवस्थ्याच । तस्मात्मागुक्तेष्वेवान्यतमः पन्थाः शरणमित्यलं बहुना । वध्यादे- शे वृद्धितत्वप्रतिषेध इविधिश्चेति वार्तिकान्तरम् । अस्याः । हन्तेर्बुलि कृते बहुलन्तण्यन्नवधकगात्रविचक्षणाजिराधमिति वा- तिकेन संझाछन्दसोर्वधादेशः। स च हलन्त इति मत्वा वृद्धिरापा. धते । हनस्तोचिण्णलोरीत तकारश्च । तयोः कर्तव्ययोः स्था. निवद्भावः प्रतिषेधः । तथा आवधिषीष्टेत्यादौ स्थानिवदावे- नाइतकाच इतनिषेधः मातः । तस्मिन्नपि कर्तव्ये स्थानि.

·२७१. ११.८ आ. शब्दकौस्तुमः । वडावेनाता नेति वाच्यम् । तदेतदिविधिश्चेत्यनेनार्यादुक्तम् । एतदपि भाष्ये प्रत्याख्यातम् । तथाहि । बधादेशस्तावदन्तः । अन्यथा ऽवधीदित्पत्रातो हलादेरिति वृद्धिासनाद । एतच्चो- तरसूत्रे भाप्ये एव स्पष्टम् । वधक इति तु नायं वुल् कि तु हनो वपश्चेत्यौणादिकसूत्रेण पबुन्मत्ययः । तथा पेह घृद्धितत्वयो। असा एव नास्ति । आवधिपीटेत्यादाविनिषेधोपि न भवति । बध्यादेशे आधुदात्तनिपातनसामर्यात् । न चैवं सतिशिन तेन यदावधिपीप्रोत्यादौ प्रत्ययस्वरो वाध्येतेति वाच्यम् । आ- धातुकीपानामादेशानां प्रत्ययविवक्षामात्रेण प्रवृत्त्या प्रत्यय- स्वरस्यैव सतिशिष्टत्वादिति । स्यादेतत् । इदविधिवेत्यशे पूर्वपक्ष एच शिथिलः । तथाहि । उपदेशेनुदाचादिग्निपिध्यते । न च वधिस्तथा । स्थानिवद्भावनायं तयेति चेन्न । अल्विधी स्थानिवद्रावविरहात् । सत्यम् । नेह स्थानिवद्रावं घूमः । कि. न्तु इन्त्युपदेश एवं वरुपदेशः। शुपदेश इव कर्ता कर्तुमि- त्यादौ करित्यादीनाम् । स्थानिवद्भावस्त्वद्गसंज्ञार्य मृग्यतइत्यु- क्तमेव । नन्वेवमपि परिहारप्रन्यो ऽसङ्गत एव। यदि हि मागेव प्रत्ययोत्पतेर्वधादेशाभ्युपगमस्ताह वधभावात्सीयुटि चिण्वन्नावो विप्रतिपधेनेति स्यसिचसूत्रीयं वाचिक विरुध्येत । अन्तरङ्गवहिर- गयोर्विप्रतिषेधायोगात् । तथा च कर्मणि सीयुटि वधिपीत्सक- मेव रूपं स्यात् । इप्यते तु पानिपीटेति द्वितीयमपि । अत्रोच्यते। वार्तिकमते आर्द्धधानुकइत्यस्य विषयससमीत्वपि लिडिलुडी. सादीनां परसप्तमीत्वाभ्युपगमेन विमतिपेयः सम्भवत्येव । अत एवेहावदाननिपातनासंभवादिविधिश्वेत्युपसंख्यातम् । भा. प्पकाराणां त्वपमाशयः । आर्द्धधातुकइतिवलिहीत्यादिर- पि विषयसप्तम्येव । तथा पादाचनिपातनेनैवोपपत्नी इहाव- ·शब्दकौस्तुभः । विश्वेति न कर्तव्यमेव । पानिपीटेति कयं सिध्येदिति परब शिष्यते । तत्रेदमुत्तरम् । प्रतिपदविधेर्बलीयस्त्वाशिवनार .. ति । एतच्च स्पसिचमूत्रे कैयटेन स्पष्टमुक्तम् । तस्मादातिकमने विमतिपेधाच्चिण्वनावः । भाष्यमते तु प्रतिपदोक्तत्वादिति वि. चेक । एतेनकाच उपदेशइति सूत्रेप्पार्दधानुकीयाः सामान्ये न भवन्तीत्यादिभाष्यग्रन्या व्याख्याताः । यतु तत्र कैयटोनोक्तं विप्रतिपेधे उपपत्तिचिन्त्येति । तत्तु मागुत्तोपपत्तिरेव स्मर्तव्ये. त्येवंपरम् । स्यादेतत् । प्रतिपदविधिलं किमिह विवक्षितम् अनवकाशत्वं वा साक्षानुपादानमात्रं वा । नाथः । स्यसिचम्गे हनग्रहणस्य प्रघानिप्यतइत्यादी लव्यावकाशत्वात् । तत्रत्यस्प सीयुट्ग्रहणस्य तु कारिपीप्त्यादौ कतार्यत्वात् । न चाजन्तादी. नो चतुर्णी स्पादिचतुप्कसम्बन्धे अस्वरितत्वाच्च यथासंरूपा- भावान्तः सीपुटीति योशस्तस्यानर्यस्यमेव | अन्तरगत्वादिषप पाहे छते हय म्यानिवलेन लियान परणामी ·.पा.८ आ. शब्दकौस्तुमः । २७५ म् । अनुक्तसमुच्चार्यत्वं चास्य भाष्यकार एव वक्ष्यति । घं भगवान्कृतवांस्तु तदर्यमिति । अत एव दाभात्सूत्रमत्या- रूयानपक्षे कपीटि णिलोप सिद्धयति । सूत्रारम्भेपरमिट चासिद्धस्तेन मेलुप्यते णिरिति वक्ष्यमाणं वोध्यम् । यद्वा लिनीति सामान्यमाघधातुके सीयुटीति विशेषः । हन्तरित्युभयत्रावि- शिष्टम् । तथा चीपवादत्वमेव चिण्वदिडिति नास्त्यसम्भवः । येन हन्तिः सियुटानान्वियात्। तथा च कैयटोक्तं मतिपदविधित्वमपि सम्पमेव । युक्तञ्चैतत् । यदि घसम्भवस्ताई चेनाप्पसंभविनो विधानायोगेन मागुक्तपक्षस्य दुर्वलत्वात् । अथ या पक्ष्यमाण. निष्कररीत्पान्तरङ्गं बलीय इत्यस्यासिद्ध पहिरंद्रमित्यनेन म. त्याख्यानातस्य च कृति तुम्ग्रहणेनानित्यत्वाल्लक्ष्यानुरोधेनेह त्यागाशुको विमतिपेधः । अय वा लिहीति परसप्तम्येवास्तु । परत्वाच्च चियदिद । आधुदात्तनिपातनं तु मास्तु । न चैवं पधिपीऐत्यत्रेण निधापत्तिः कत्पादावियति वाच्यम् । वधे- हि द्वाचुपदेशौ । इत्युपदेशो वध्युपदेशश्वरपेकाच इति सूत्रे भा- प्ये पव स्पष्टम् । तथा च वध्युपदेशे ऽनेकाचत्वादिग्निपेयो न भविष्यति । एकैति विशेषणप्तामोदयनेकाकोपदेशो पावय॑ते । नन्वच इत्युक्ते ऽजन्तस्यैव स्यात् । मैवम् । पचादी. नामनुदाचत्वस्य वैयापत्तः । अत एवैकत्वविवक्षया अच. त्यस्पैको योन्तद्वत इत्यर्षे लन्धे एकग्रहणसामादुक्कार्यलाभा। न च यत्रैकाग्रहणमिति परिभापामवृत्तये एकग्रहणमिति गु. कम् । शब्दविशेषमनाहत्य एकाच इत्पर्यमेवाश्रित्य परिभाषा प्रत्तेः मुवचत्वात् । न चैवमिहैव विशेषणसार्थये शिपा- शपेत्यादिपरिभाषाज्ञापकत्वं न स्पादिति वाच्यम् । गीडः सार्वधात गुणा दीटो युचीत्यादिसानुवन्यनिर्देशनामेव त.

·है शब्दकौस्तुभः । [. मापकत्वसम्मवात् । तदेव सर्वथापि क्धेः परस्येडस्त्येवेसि स्थि. तम् । अत एवानिदकारिकासु व्याघभूतिनादन्तपर्युदासः क. तः अदन्तमदन्तमृताञ्च वृङ्घनावित्यादिना । यत्तु कौमा भावकर्मलकारव्युत्पादनावसरे पानिपीछेत्युदाहृत्य पसे वादे- श इत्युक्तं तत्तूक्तरीत्या भाष्यमते वार्तिकमते वा उभयथापि निर्वाधव । एवं स्थिते पक्षे वधादेश इति मत्तीकमुपादावेदन्तु सिद्धान्तविरुद्धंभाष्यादौ वधादशानभ्युपगमादिति वदन् म. सादकारः प्रत्युत स्वस्यैव कलंकमाविरकरोत् । यदपि तेन स्व- कीयभ्रमबीजभूत वार्तिकमुदाहृतं हनिणिरादेशमतिपधश्चति । नैतल्लिा प्रामस्य निषेधपरं किं तु स्यादि चिण्यादित्यतिदे. शेन मासस्य । अत एवागाधिकारादास्यैवातिदेशो न तु इनि. णिहादेशानाम् अनाङ्गत्वादित्यहाधिकारवलेनैव भाष्ये तद्वा. त्तिकं प्रत्याख्यातम् । यद्यप्येतत्सिद्धान्तग्रन्येप्वविवादम त- थाप्यन्धस्येवान्धलग्नस्यति न्यायेन प्रसादग्रन्थ वा पाला मा भ्राम्येयरित्येतदर्थमस्माभिः स्फुटीकृतम् । प्रकृतमतसरामः । आकारान्तान्नुपरमतिपेधः । लोडादेशे शाभावनभावधिव हिलोपैत्वमतिपेयः । प्रयादेशे सन्तमतिपधः । आमविधी छ । स्सरे च वस्वादेशे । एतान्यपि पञ्च वात्तिकानि प्रत्याख्याता. नि। तयादि। विलापयनि मापयतीत्यत्र नुपुको न भविष्यतः।' ली ई भी ईतीकारमटेपात् । इस्वपश्पादा। तथा । शिष्टाद इसात भिन्तात् कुरुताद स्तादित्सव परत्वाचातार छते शा- हो, एन्तेर्न, हसल्भ्योरेदिः, उतधपत्यपादसंयोगपूर्ण ६. ध्वसोरेदावित्येते . विधयो यपपि प्राप्नुवन्ति ताता स्थानिवदायेन दिग्रहणेन प्रहणात् । तथापि सद्तो विमतिरे- थे यमारित समाधितमेरेनि न्यायाम मारन्त । एवं पुष्गीता.

·१पा.८ आ. शब्दकौस्तुमः। दित्यत्र हलमा शानज्झावितिन भवति । उभयोनित्ययोः पर. वात्तातड प्रवृत्तेः । तथा तिमृणामित्यत्र परत्वात्तिसमावेन वा- धितोत्रय इति पयादेशोपि वाधित एव । एवञ्चतस्रस्तिष्ठ- न्तीत्यत्र परेण चतसमावेन चतुरनडुहोरित्याम् वाध्यते । तथा। अशासन्चाविदुषी सस्मिनहन्नित्यत्र विदेः शतुर्वसुरिति वस्वा. देशस्य शग्रहणेन ग्रहणाच्छतुरनुमोनपजादी इति सूत्रेणान्तोदा- चाच्छत्रन्तात्परचमुपाच्य माप्तनद्या उदात्तत्वम्,पस्यैवं विदपो- ग्निहोत्रं जुव्हतीत्यत्र विदुष इत्पत्र पष्ठया उदात्तत्वं च न भ- पति । अनुम इति निपात् । तथाहि । अविद्यमान उम् य- स्येति यहुव्रीहिः । उमिति च सनाशंसत्युकारात्मभृत्यानुमो म- कारात्मत्याहारः । तनादिकनभ्य इत्युकारात्ममृति वा । तत्र चमसोः सम्प्रसारणं चान्नभूतम् । नन्वेवं द्वितीयपक्षे लुनता अच्छारवं प्रथमा जानवीगादित्यादावपि निषेधापत्तिः तनादि. कृषभ्य इत्युपक्रमे नाप्रत्ययस्यापि तत्रान्तर्भावादिति चेत् । न । शतरि परे नामवृत्तावपि शतुरनुम्कवानपायात् । नुमा- गमग्रहणपक्षेपि हि शतुरेव तद्राहित्यं विशेषणं न तु शत्रन्तस्य । मुञ्चता मुञ्चते इत्यादावपि निषेधापचेः । इदन्तु वार्तिकं सि- दान्तेपि स्थितम् । गोः पूर्वणित्वात्वस्वरेषु प्रतिपेध इति । चि. जग्वमित्यत्र हि सर्वत्र विभाषागोरिति पूर्वरूपं प्राप्तम् । ना- न्तः पादमिति पाठस्यको गुणवृद्धीति सूत्रे पाष्टभाष्ये च स्थित- त्वेन तद्रीत्या सर्वत्रेति सूत्रस्यापि पूर्वरूपविधायकत्वौचित्यात् । कैयटस्तु शाकलसूत्रे स्वधेति चकारेण प्रकृत्येत्यनुकृप्यतइति भा- ध्यदर्शनात्मकृत्यान्तः पादमिति पाठमनुसृत्य वार्तिकस्थं पूर्वपदं 'तत्माप्तिपूर्वकप्रकृतिभावोपलक्षणमिति भूचितवान् । न च सर्व प्रविभापत्येबैड इत्यनुवास्विपित्वाभिषेधः सुवचः चि- ·२७८ शब्दकौस्तुम । 11. [१ . भगो अग्रमित्यत्रैवमप्यातिमसङ्गात् । नात्र स्थान्यल आश्रय णम् । स्वत एव एतत्वात् । चित्रगुरित्यत्र गोतोणिदिति जिवं, प्राप्तम् । चित्रगु चित्रनित्यत्र त्या गोतोशसोरितिषा वार्तिकरीत्या आत्वं प्राप्तम् । अत्र गित्त्वाग्रहणं तु शक्यमक तुम् । गीत इति तपरकरणसामदिवे णित्वात्वामवृत्तेः । औतोमिति पाठस्यैव स्थापयिष्यमाणत्वाच्च । अचिनवमि. त्यादावतिमसङ्गस्य शसा साहचर्येणापि वारणसम्भवात् । स्त्र र। बहुगुमान् । इह इस्वनुभ्यां मतृवित्युदात्ततायानगोश्वन्निति निषेधः प्राप्तः । तस्माद्रो पूर्वस्वरयोरिति पठनीयमिति स्थि. तम् । एवं च नगोश्वनिति सूत्रे वृत्तौ यत्पठ्यते बहुगुना बहु गुम्यामित्यादावन्तोदात्तादुत्तरपदादन्यनरस्यामिति प्राप्त प्र. तिषिध्यतइति । तच्चिन्त्यम् । भाष्यवाचिकाविरुद्धच्यात् ।।. अचः परस्मिन्पूर्वविधौ परनिमितो ऽच आ. देशः स्थानिवत्स्यात्स्थानिमूतादचः पूर्वत्वेन यो दृष्टस्त- स्य तस्माद्वा निमित्तभूताद्विधौ कर्तव्ये । वव्रश्च । इहोर- दित्यत्वस्य स्थानिवद्भावेन नसंमसारणइति निषेधाद्वकारस्य न संप्रसारणम् । न च पूर्वसूत्रेण गतार्थता । अल्लिषित्वात् । न च परनिपित्तत्वमसिद्धमिति वाच्यम् । अङ्गालिप्तप्रत्ययनिमित्त कत्वात् । न च भागभ्यासविकारेभ्योगाधिकार इति वाच्यम् । आसप्तमाध्यायसमातेरिति पक्षस्य सिद्धान्तयिष्यमाणत्वात् । पूर्वस्माद्विधौ यथा । तन्वन्ति । तन्वते । इह यणादेशस्य स्था- निवद्भावानेद । तत्र हि तन् इत्यहं निमित्तम् । तचोकारात्पूर्व मिति । अच इति किम् । विश्न । मन । धूता । स्यूत्वा । अभिगत्य । तथाहि । विश्नः प्रश्न इत्यत्र छकारस्य शकारः परनिमिचक तस्य स्थानिवन्नावाच्छेचेति तुर प्राप्तः । अच इ.

·१ पा.८ आ. शब्दकीस्तुमः । २७९ ति वचनान्न भवति । स्यादेतत् । इहान्तरकत्वात्पूर्वमेव तुका भाव्यम् । न च वार्णादाङ्ग बलीय इति शकार: स्पादिति वा- ध्यम् । यत्र होकमेव निमित्तीकृत्य युगपदावार्णयोः प्राप्तिस्त- त्रवाणादा बलीयः। यथा करोतेलिटि गलि क अ इति स्थिते गौरित्या सावकाशामचोणितीति वृदि बाधितान्तररा- वालाप्तं यणं वृद्धिरेव बाधते । प्रश्न इत्यत्र-तु शस्य नह नि- मित्तम् । तुकस्तु छ । भिन्नकाला चानयो. प्राप्तिः । ननु यत्रै- कस्मिन्विपये युगपञ्च प्राप्तिस्तत्रेयं परिभापत्यत्र किं प्रमाण- मिति चेत् । धमिग्राहकमानमेवेति गृहाण । तथाहि । अभ्यासस्या- सवर्णेइति सूने ऽसवर्णग्रहणमस्या परिभाषाया ज्ञापकम् । ए' तच्च पष्ठे प्रथमान्हिकान्ते भाष्ये स्थितम् । तद्धीपतुः अपतुरि- त्यादिवारणाय नोपयुज्यते । अन्तरङ्गेण सवर्णदीपेण तत्रेयहु- वरोर्वाधात् । तौ हि ह्यङ्गसंज्ञामभ्याससंज्ञां चापेक्षमाणौ बहिरं- गौ। न चैवमप्यपवादत्वात्तावेव स्यातापिति वाच्यम् । येन नाप्राप्तिन्यायेन तयोर्यणं मत्पेवापवादत्वात् । नन्वियेपेत्या- दो प्रवृत्तस्यापि गुणस्य इयायेत्यत्र प्रवृत्ताया वृद्धश्च द्विवचने- पीति रूपातिदेशेनापहारे द्वित्वे च कृते सवर्णदीर्घस्यापि मा- प्त्या सोपि येननामाप्तिन्यायेनयड्वद्भ्यां वाध्यतेति चेत् । त- हि कृतेप्यसवर्णग्रहणे निश्पियतापत्ति । असवर्णग्रहणसामध्य पुनर्गणवृद्धी सवर्णदीर्घ वाधित्वा स्यातामिति चेत् । न । इप- त्यादौ चरितार्थत्वात् । नन्वेवं सत्यसवर्णग्रहणं विनापि येन नामाप्तिन्यायनेयाति यगो बापने सिद्ध तन्न कुर्यादिति चेत् । तहि सामादियेपेत्पादौ गुणादिप्रवृत्तिरिति फालतोः। त याच पुनरप्पसवर्णपदणं व्पर्थमेव । अश्वेति सूत्रयित्वामी रिति चानुवर्परिकारस्य लायवादियहि विधेये अभ्यासस्पे ·२८० शब्दकौस्तुभ । त्युक्तिसामर्थेनापीयेपेत्यादेः सुसाधत्वात् । नन्वरिति स्ति- पा निर्देशे अरियाति यह्लुकि इयङ् न स्यादिति चे- । तपरित्येबोच्यताम् । इणो यणिति साहचर्याच्च धानुग्रहण भविष्यति । अगेन उविशेषणाद्वा । तेन अारमातक्रांतैरत्यभि- रित्यादी नातिप्रसाः । नन्वेवमपीयषेत्यत्रेव ईपतुरित्पत्रापीयर स्यादिति चेत्।नाअन्तरंगेणदीर्धेगवाध इत्युक्तत्वात्। न चैवमि- येत्यत्रापि तुल्यमिति वाच्यम् । तत्र गुणसम्भावनायो विना. शोन्मुखेन निमिचेन दीर्घाभवर्तनाद । वक्ष्यते हि समर्थानां म- थमादिति सूत्रे समर्थग्रहणमकृतव्यूहाः पाणिनीया इति परिभा. षो ज्ञापयतीति । अत एव सौथितिर्वक्षमाणिरित्यत्र भाविन्या आदिद्धया अन्तरङ्गस्यापि सवर्णदीर्घस्य निमित्तविघाताद तिर्मा भूदिति सावुत्थितिवायीक्षमाणिरित्यनिष्टरूपं वारयितु समर्थग्रहणम् । परिनिष्ठितत्वं च तत्र समर्थशब्दस्यार्थः । छतम- पि निवर्तयन्तीति वाज्ञाप्यताम् । फलं तु तुल्यमेव । गौरवं पर- मधिकमितिदिक् । ततश्चेयेषेत्यादौ गुणे कृते सवर्णदीर्घामाप्ती यणि प्राप्ते तस्यैवेयड पवादः ईषरित्यादावन्तरङ्गत्वासवर्ण- दीर्पण बाध्यतइत्यसवर्णग्रहणपनर्यकं सत्तापकमेवोक्तपरिभाषा- यानन गुणेन कयं निमित्तवियातोऽचः परस्मिन्निति स्थानि- वत्वेन सवर्णदीर्घमाप्तेस्तदवस्यत्वादिति चेन्न । दीर्घस्य पू. परविपित्वेन तस्मिन्कम्पे स्यानिवचाभावात् । पूर्वस्यैव वि- धौ हिसः न तु पूर्वपरयोरिति विधिग्रहणव्यावर्त्यनिरूपणावसरे उपपादयिष्यमाणत्वाद । सवर्णे यो विधि: सोपि सवर्णस्यनि- पिरिति तत्र कर्तव्ये नमदान्तेति निषेधाच । एतेनासवर्णग्रहणे कृते स्थानिवद्भावनेयेपेत्यत्रेयह न स्यात् । न चासवर्णग्रहणसा- माजीतासवर्णमाश्रित्येयह मवर्चत नन्तीति यत्ववादति ·" १पा.८ आ. शब्दकौस्तुमः। २८१ वाच्यम् । तथा सति परिभाषाशापनासम्भवाद । इयतीत्येकम- योजनाय धुश्चेति वक्तव्ये ऽभ्यासस्येति वचनसामद्भिवन्ता- वियचडी णलीवासि दीर्घमप्यविशेषाहाधेयातामिति तद्वया- वृत्त्यैवासवर्णग्रहणस्य चरितार्यवादिति मत्युक्तम् । सवर्णे परे न भवतीति प्रसज्यप्रतिषेधाश्रयणांत् । तत्र चोक्तरीत्या स्थानिव- द्भावे प्रतिषिद्ध इयंपेत्पादौ यण एव प्राप्त्या तदपवादत्वेन निर्णीतयोरियडुबडोरन्तरङ्गेण दीर्येण ईपरित्यादौ वाधसम्भ- वात् । सा च ज्ञाप्यमाना समानाश्रये युगपत्माप्तौ चेत्येवरू- पविशेषविपयैव लक्ष्यानुरोधेनेति प्राचां भावः । अत एव स्योन इति सिवेरोणादिके नपत्य ये वलोपापवादे ऊठि च कृते सि क न इति स्थितेन्तरगत्वाधण्, न त्वाङ्गोप्युपधागुणः । व्याश्रय- स्वात् । न चोठं वाधित्वा परत्वादगुणः शङ्कयः । लघुभूतामि- ग्लक्षणामुपधामङ्गं चापेक्षमाणस्य गुणस्य वन्हपेक्षत्वेन बहिरङ्ग- त्वात् । एतच येनविपिरिति सूत्रे कैयटे स्पष्टम् । वृत्तिकारोप्ये- वम् । प्रकृतमनुसरामः । उक्तरीत्या तुकि कृते शादेशः । तथा, च विश्वप्रश्नयोस्तुक् श्रूयेतैवेति तन्नित्तौ यत्नान्तरमास्थेयम् अच इत्यस्य प्रत्युदाहरणान्तरश्चति चेत् । सत्यम् । अस्त्येव यत्नान्तरम् । च्छ्वोरिति सतुकनिर्देशस्य पाष्ठभाष्यादौ स्थित- त्वात् । स्यादेतत् । अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः कृतं वा निवर्तय. न्तीति परिभाषाभ्यां विश्नपश्नयोः सिद्धौ किं सतुकनिर्देशेन । न चोक्तपरिभापयोरनित्यत्वज्ञापनं तत्फलम् । तेन चाखायिते- ति सिद्धम् । अन्यथा यस्य हल इति भाविनं लोपमालोक्य प्रागेवात्वं न क्रियेत, कृतं वा निवर्पत, त्वरिपतृको ऽतिपत्र- कानित्यादौ चाकच् न भूयेतेति वाच्यम् । अदोजग्धिरिति मू- ल्यग्रहणस्य प्रत्पयोत्तरपदयोरिति सूत्रे, उत्तरपदग्रहणस्य ·२८२ शब्दकौस्तुमः । च क्रमेण ल्पब्लुकोरन्तरप्रयापकतानापनार्थतया सिद्धान्तअन्येषु प्रसिद्धस्यैवोक्तपरिभाषादयानित्यत्वज्ञापकत्वसम्भवात् । अष नियुक्तिकः सिद्धान्तमवादो न श्रद्धेयः ल्यबुत्तरपदग्रहणयोरमा- सविद्यर्थवादकृतव्यूहपरिभाषावशादमाप्ते. स्पष्टस्वादिति चे. तर्हि मा भूता ल्यबुत्तरपदग्रहावपि । अकृतव्यूहपरिभाषया आनि- त्यत्वे प्रकृतिप्रत्यापत्तिवचनस्यैव ज्ञापकत्वसम्भवात् । मास्तु वा तदपि । केण. सोचिलोप इत्यादिनिर्देशानामेव शापकत्वात् । तथाहि । क इसउ इतीदुतोः पदान्तरमयुक्ते यणादेशे कृते भा- गुणस्य निमित्तविधातादकृतव्यूहा इति न्यायेन गुणो न स्या- । न चासिद्धम्बहिरङ्गमन्तरगं वलीय इति परिभाषाभ्यां नि- स्तारः । वृक्ष इ इदमित्यादौ कृतेपि दीर्घे निमित्ताविघातेन तत्र पचावेदमित्यादौ च सावकाशयोयोरपि परिभाषयोर्येन नामातिन्यानाकृतव्यूहपरिभाषावाध्यत्वात् । अन्यथोरेयुषो जग्मुप इत्याद्यपि न सिध्येत् । एवं विश्न इत्यत्र गुणं निषलु क्रियमाणं नको दिखेमवाकृतव्यूहपरिभाषा ज्ञापयेत् । समर्थाना- मिति च मास्तु । अत एव समर्थः पदविधिरित्ति सूत्रे ऽकर्स- व्यं च क्रियते समर्थानां प्रथमादिति भाष्यं सङ्गच्छते । तस्माद, प्रत्यापतिसमर्थत्वस्यवुत्तरपदग्रहाः । सनुकत्वं च पश्चापि न कार्याणीत्यवस्थितम्॥ अत्रोच्यते । वार्णादागम्बलीय इति परिभा- पाया अनित्यत्वं ज्ञापयितु सतुकग्रह तथाहि । समानाश्रयइति मा- घो ग्रन्याननुसत्य मागुक्तं,न तु सोदतमम् । व्याश्रयेषि बहुधात. स्वीकारात् । तथा च कैयटेनासिद्धवत्सूत्रेशुन इत्यत्र वादास्य बलीयस्त्वात्पूर्वकादेशवाधित्वाऽलोप उक्तः । न च तत्रोभयोरका. रांचे समानाश्रयत्वमस्त्येवेति वाच्यम्। विश्नः स्योन इत्यत्रापि छ कारेकारांशसाम्येन व्याश्रयत्वोपन्यासविरोधात् । किञ्चाङ्गस्य, ·१ पा.८ आ. शब्दकौस्तुमः । २८३ आड्रीनयोः, भीडोरु, अचः परस्मिन् , येनविधिः, उपे. यिवाननापान्, आइजादीनाम्, अजादेद्वितीयस्य, अदसौमु- लोपथ सार्वधातुकमपिद,उपसर्गान्हस्वऊहतेः स्तुकपोरनात्मनेप- दइत्यादिसूत्रेषु कैयटहरदत्तादिसकलग्रन्याः समानाश्रयतां कपि. दादृत्य कचिदनाहत्य महत्ताविति स्पष्टमेव सिद्धान्तपरिशालिनाम्। पाप्ठभाप्ये प्रथमाहिकान्ते वादाइमिति परिभापाया प्रयोजना न्यपि व्याश्रयसाधारणान्येव । नमाल्योग इतिमूत्रस्थकैयटग्रन्ये प्णवमेव । आनोनुपसर्गेक इति सूत्रे माप्येप्येवमेव । तस्मादहित. परिभाषाऽमतव्यूहपरिभापयोरिव वादाहमित्यस्या अप्य- नित्यत्वमेव शरणम् । तच सतुकग्रहणेन झाप्यते । न च परस्मि. पूर्व विधायपि स्थानिवद्भावेन तुकं वारयितुं सः । अन्यात- या ऽवश्यकर्तव्येनाच इत्यनेन गतार्यत्वात् । एवञ्चान्यार्य क्रि. यमाणं सतुपाग्रहणमकृतव्यूह इत्यस्याप्यनित्यतां कामं झापय. तु । प्रकृतसूत्रे विश्व इति मत्युदाहरणन्तु यथाथतरीत्या । एवं स्थिते नको हित्वस्य गुणनिपेधे चरितार्थत्वादकृतव्यूहपरिभापा. यो ज्ञापकान्तरमास्थेयम् । तच्च प्रत्ययवचनमुत्तरपदग्रहणं समर्थग्रहणं वा । तेभ्यो लघुत्वाद् ल्पग्रहणमेवेति तु निष्कर्षः। आचारविचन्तार्य मत्ययग्रहणं तवपमादिवाधनार्यममासविध्यर्थ- श्चोत्तरपदग्रहणामिति हि स्थास्यति । मपर्यन्तानुतिरेव शापिके- ति हरदत्तोत्प्रेक्षा स्वन्तरङ्गस्यापवावाध्यत्वादयुक्तति सप्तमे व. क्ष्यते । एवञ्च पामायन्तर्गणसूत्रे विष्वगित्युत्तरपदलोपवाक. तसन्धेरित्पत्राकृतसन्धिग्रहणमप्यनावश्यकम् । वीक्षमाणादिभ्यः कृतसन्धिभ्य एव तद्धिता इति स्पष्टीकरणाथै वास्तु । एवं नि- या पुंरदिति म नत्या परिभाषा सर्वत्राश्रीयतइति कैयटः समीचीन एव । आभात्सूत्रस्यकयटस्तु निमित्तापापइति परिमा- ·२८४ शब्दकौस्तुम। पा भाष्यासम्मतेत्येवरूप आपाततः । छनो अवस्व नहीं वचनं नापि न्याय इत्येवंरूपो हरदत्तमयोप्यापावत एस। समर्थानामिति सूत्रे परिभाषापरिष्कारस्य स्वयमेव कृतत्त्वात् । अय वोक्तपरिभाषयोर्मध्ये ऽकृतव्यूहपरिभाषैव लाघवादादच्या न तु कृतमपीति गौरवादित्येवम्परतया कथञ्चिद्रन्थो नेयः । फलन्तु निर्विवादम् । ज्ञापकान्तराणामपि सुलभलात् । तपथा। चाविति सूत्रं दीर्घ विदधदिह ज्ञापकम् । अन्तरले हि यणि कृते प्रतीच इत्यादौ कथं दीर्घस्य विषयलाभः । लौकिकन्यायोपीह मुवचः । लोके हि निमित्तमुभपविधमपि दृष्टम् । कार्यस्य स्थि. तौ नियामकं तदनियामकं च । आव यथा, न्यायनये ऽपक्षाबु- दि: तमाशेन द्वित्वनाशाभ्युपगमात् । तथा वेदान्तनये भार- घस्य विक्षेपस्थिति नियामकत्वमुपाधेः स्फटिकलौहित्यादिस्थि- तिनियामकत्वं च प्रसिद्धयेव । द्वितीयं तु दण्डादि । तत्रापि पटनाशादर्शनात् । एव , स्थिते लक्ष्यानुरोधेनेहापि वैविध्यं कथं न भवेत् । तथा च यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं विदन्यते ना. सावनित्य इत्यस्य कचिदाश्रयणक चिनेत्येवरूपे सिद्धान्ते लो. किकद्विविधव्यवहार उपष्टम्भकत्वनादाहतः कैयटादिभिः । चालिसुग्रीवयोर्युध्यमानयोभगवता वाळिनि हतेपि न मुग्रीवस्य बालित भावल्य व्यवहरन्ति । भगवत्सहायैः पाण्डवैर्जये ल. ब्धपि पाण्डवानां मावल्यं व्यवहरन्ति चौति दिक् । स्यादेत- त् । यदि होरिति सतुकनिर्देशस्तार्ह राल्लोपे तस्पैवानुवृत्तिः स्यात् । तथा च : रौ हुर इत्यत्र लोपो न स्यात् । वितुक- वाद । न चानवृत्तिसामर्थ्यासुकं निर्नव तत्र गृह्यताम् । राशे. सायामित्यत्रात इत्यनुवृचेप्यवर्ण इवति वाच्यम् । वकारमा प्रान्वयस्यापि सुवचत्वात् । यसु सतुक्कवितुरको दावीह नि- ·१पा.आ. • शब्दकौस्तुमः । दिश्यते इति, सभासमाहारदेएकवचनापतेः।इतरतरयोगे बाव- चनापने कारयोःसमाहारे समासंकत्वावकारणेवरेतरयोगद- दं करिष्याम शति चेत् । न । समाहारे टचप्रसङ्गात् । यथासं- ख्यासम्भवापचेश्च । अत्रोच्यते । कारवकारयोः समाहारद्वन्दे कृते छकारान्तरस्य द्वन्द्वान्तरमस्तु । आदेशोपि शन्दमश्लेषः । तथा चान्तरतम्याघयासंख्यन्यायाच्चेष्टं सिद्धम् । अस्तु वा स- तुक्कस्यैव निर्देशः । राल्लोपे तु सामर्थ्यात्केवलस्यान्वयः.1 न- ध्याख्येति नत्वनिषेधाल्लिङ्गाच्च ।. मर्च इत्यत्र हि छलोपं विना नत्वमाप्तिरेव न सम्भवति । एवं मूत्तौंधन द्रवमूर्तिस्सयोः श्य इत्यादिनिर्देशा अपि साच्छन्तइति दिक् । अस्मिन्पक्षे अच इ- त्यस्य प्रत्युदाहरणन्तु धूत्वा स्यूत्त्वति । अत्र खूठः स्यानिवचा- घण् न स्यात् । ननु स्वाश्रयमन्त्वं भविष्यति । अतिदेशानां स्वाश्रयकार्यानिवर्तकत्वादिति चेत् । न । विधिग्रहणमयोजनक. धनावसरे इह मूत्र ताश्रयनिवृत्तेः सिद्धान्तयिष्यमाणत्वात् । न- वेवमपि योत्र यविधावाश्रीयते अन् नासावादशः । पयादेश अदिति समुदायः नासौ यविधी निमित्तमिति चेत् । न । अ- नुबन्धानामनेकान्तवया एकान्तत्वेप्युच्चरितमध्वंसितयोकार- स्वादेशत्वात् । वतिनिर्देशादभावोप्पतिदिश्यतइति वक्ष्यमाण- प्त्वाच्च । एवमभिगत्येत्यपि प्रत्युदाहरणम् । अत्र अनुनासि कलोपः परनिपिचकस्तस्प स्थानिवद्भावावस्पातिकृतीवि तुह् न मामोति । अय परस्मिनिति किमर्यम् । युवजानिः। अत्र जायाया नितः स्थानिवद्रावायलोपोन पामोतिसाश्रय निवृत्तिरभावातिदेवयवक्ष्यवइति मुक्तमेव । किञ्च व्यायस्येव पा. दावस्यव्यापूपा पादस्यलोपो ऽहस्त्यादिभ्य इत्सपरनिमित्तको लोपस्ततो गर्गादित्वाप । वैयापपः1 सोपाय स्पानिवदाश- ·[१ अ. शब्दकौस्तुम। त्पादः पदिति पानो न स्यात् । वचनसामर्थ्याद्भविष्यतीति चे, त्पादेनेत्यादापतिप्रसङ्ग किञ्चपादशतस्यति लोपवचनसाम- ात्स्थानिवद्भावामवृत्तौ सत्यां दिपदिकेत्यादौ पदाववचनं चरितार्थमिति क तस्य सामर्थ्यम् । परस्मिमिति कृते तु वैगाए पच इत्यादौ पद्भावस्य चरितार्थतया पादेनेत्यादावेकादेशस्य स्थानिवद्भावात्पदावो नेति स्थितम् । नन्वेकादेशो नाचः किं. सचो। तत्कथं स्थानिवत्वमिति चेन्न । वर्णनिर्देशे जातिग्रह- णात् । अत एव आयसौ, गौमती , चातुरौ , आनडुहावित्यादि सिध्यति । श्रेयसो ऽपत्यमित्यण् । देविकाशिंशपादित्यवादी यसश्रेयसामित्याकारादेशः । ततश्चतुभ्योप्यणन्तेभ्य औमत्यये एकादेशस्यादिवत्वान्माप्तौ नुमामो न भवतः । तथा उदवाहे । उदकं बहतीति कर्मण्यण् । संझायागुदभावः । ततो डावेकादे- शस्यादिवत्वाद्भत्वे सति प्राप्तो वाह ऊन भवति । पूर्वविधावि ति किम् । नेधेयः । निपूर्वादाम उपसर्गे योः किः । आतोलो- पः । यचः। इतथानिम इति दक् । आकारलोपस्य स्थानि- पत्ते तु सति यच्कत्वव्यपदेशेन द्वयकत्वं विरुद्धत्वाबाध्येत । नदि त्रिपुत्रो द्विपुत्रव्यपदेशं लभते । नन्वेवमपि विधिग्रहणं मा- स्तु । पूर्वस्यति षष्ठया कार्ये कर्तव्ये इत्यर्थस्याक्षेप्नु शक्यत्वा- दिति चेत् । न । पूर्वस्य विधिः पूर्वस्माद्विधिरित समासदय- लाभार्य विधिग्रहणम् । पंचमीसमासे उदाहरणं तु तन्वन्तीत्यु- तमेर । स्यादेतत् । यदि पंचमीसमासोपष्टिस्ताई विगणय्पेत्या- दिन सिध्यति । स्पपिलपूर्वादित्यपादेशे कर्तव्ये ऽलोपस्य स्थानिवद्भावात् । न चारम्भसामर्थ्यम् । अनुगमयपेत्यादी मित्सु परितार्थत्वात् । अत्रोपते । पूर्वस्मादिधौ स्णनिवत्वमनित्य- म् । निष्ठापासेटीति मापकात् । तयादि । तत्र सेटीति पदं न ·' पा.८ आ. शब्दकौस्तुमः । आवदनियावृत्यर्थम् । णिजन्ताचदसम्भवात् । ननु संबपि- ता पचरित्पत्र यस्पचिपाषेतीनिषेधः सम्भवत्येव । स- नीवन्तेति विकसितेदकत्वादिति चेत् । न । यस्यविभाषेत्यत्रै- काच इत्यनुवृत्तेः। अन्यथा दरिद्रित इतीन स्यात् । तस्मात्काला- धारणार्थ सेहग्रहणम् । इटि कृते णिलोपो न तु ततः मागि- ति । अन्यथा कारितमित्यादौ णिलोपे कृते एकाच उपदेशा- तीनिषेधः स्पादिति सेटीति वदतो भावः । पूर्वस्माद्विधौ स्था- निवत्त्वे तु न माप्त एव निषेधः । णिचा व्यवधानात् । तस्मात्से- ग्रहणमनित्यता ज्ञापयतीति स्थितम् । तथा चाष्टमे अन्त इति सूत्रे हरदत्तः। अनित्यः पूर्वस्माद्विधौ स्थानिवद्भावः । निष्ठायांसे- दीति सेझहणात् । एतच्च स्थानिवनावप्रकरणे एव व्याख्यातमि- ति । यद्यपीह प्रकरणे स्वयं न व्याख्यातं तथापि न्यासकारा- दिभिर्व्याख्यातापिति तद्न्यस्यार्थः । लेखकममादागन्यभ्रंशो वा कल्प्यः । एतेन ओः पुयणिति सूत्रे यदा वक्तव्यं तद् द्विवचने- चीत्यत्रैवोक्तमित्यपि हरदत्तग्रन्थो व्याख्यातः । तथा च व. स्वेकाचसूत्रे कैपटः । पूर्वस्मादपिविधावित्येतदनित्यमिति । माधवाचार्यास्तु । परिव्रदय्य गत इत्यत्रासिद्धतामुद्भाव्य व्याश्र- यत्तात्ता परिहत्य पूर्वस्मादपीति स्थानिवत्त्वमाशंस्य प्रवेभिदय्य भस्तनय्येत्यादिभाप्योदाहरणवलेन समादधुः । यद्वा । ल्यपि- लघुपूर्वादित्यनेन सामर्थ्यादन्यपदार्थस्य वर्णस्यापेक्षायां वर्ण- ग्रहणे जातिग्रहणान्यवधानपि न दोष इति । केचित्त पंचमीस- मास इह मास्तु । प्रयोजनाभावात् । तयाहि । वेभिदिता, माथितिका, अपीपचत्रिति प्रयोजनत्रयं भाष्ये उक्तम् । तत्र घेभिदितेति तावदन्यथासिद्धम् । एकाचउपदेशइत्यत्र विहित विशेषणाश्रयणात् । माथितिकति मायतं पण्पमस्येति विग्रहे त- ·१८८ शम्पकौस्तुमः। [१मा दसण्यामिवि कि तस्येकादेवे यस्येति चेत्परलोपे हवे. मुमुत्तान्तादिति कादेशो न भविष्यति । मनविधाविति निर. धेन स्थानिवद्रावासम्भवात् । तस्येक इत्यत्र स्वान्यादेशपोरकार- स्य उच्चारणार्यतया वर्णमात्रस्य स्थानिस्तात्। अस्तु वा स्थान्या- देशयोरकारस्थ विवक्षा । न चैवमनस्विपित्वाकादेशमसः। समिपातपरिभाषया समाधानात् । न चापीपचभित्युदाहरण. म् । इह हि अन्तेरकारस्य चडकारस्य चातोगुण इति पररूपत्वे तस्य परं प्रत्यादिवद्रावाग्निग्रहणेन ग्रहणे सति सि. जभ्यस्तेति जुम् माप्तः। णिलोपस्यैकादेशस्य पा स्थानिवदावा- म भवतीति वाच्यम् । वेर्ह लस्येवानन्तरो शिः सम्भव- तीति तत्साहचर्यादभ्यस्तादपि ला एव से विधानात् । न च सिचा साहचर्याल्लुडोपि ग्रहणमस्त्विति वाच्यम् । विभ- तिषेधेपरमिति परसाहचर्यस्य बलीयस्त्वादिति । अत एव भ. घतेर्यलुब्न्ताल्लुडि अवोभवन्निति माधवः । पंचमीसमासम- योजनतया अपीपचमित्युदाहरतो भगवतस्तु नेह साहचर्य नि- यामकतया सम्मतम् । कृत्वोर्यग्रहणादि शापकात्साहचर्य न स- पत्राश्रीयतइत्युक्तं दीधीवेवीटामिति मूत्रे । तस्माघलुकि भुवो लुस्जुिसेवोचितः। आत इति नियमस्य सिचः परत्वमाश्रित्य यो जुस्माप्तस्तन्मात्रपरतायामाधवेनैवोक्तत्वाताअभ्यस्ताश्रयस्य जुसो दारत्वात् । याद तुलाघवादात इति नियम सामान्यापेक्षस्तदा जुसभावे ऽदभ्यस्तादित्यत् , तथा चाडोभूवुरवोभवदिति पक्षभे देनरूपद्यं लभ्यते। नित्यत्वन को गुणवायकत्वात् । माधवोदा- तहतमबोभूवनिति तु चिन्त्यमेव । अन्यादेशस्य दुर्लभत्वात् । अपीपचत्रित्येतत्सिद्धये च पञ्चमीसमास आश्रयणीयः । विग- णस्यत्यादावतिमसमस्य तु पूर्वोक्ता एवोद्धाराः स्मर्तव्या इति ·१पा.८ आ. शब्दकौस्तुमः। २८९ युक्तः पन्थाः। ननु पञ्चमीसमासो मास्त्विति वदतो मते तन्व- न्तीत्यवेद स्यादिति कुतो नोद्भावितमिति चेन । बहिरङ्ग स्प यणोसिद्धत्त्वात् । न च नानानन्तर्यइति निषेधः। अनन्तरे कार्यविधौ यत्राच आनन्तर्यमिति कैयटेनाभ्यु- पगमात् । कयं तहि तन्वन्तीति पञ्चमीसमासोदाहरणं माग्दत्तमि- ति चेत् । हरदनमतेनेत्यवेहि । स हि यत्रान्तरङ्गे बहिरङ्गेवा अ. चोरानन्तर्यमिति व्याख्यत् । नन्वेवं नपदान्तसूने दध्याति वृत्ति मुपादाय स्थानिवद्भावप्रतिपेघसामाहिरङ्गपरिभाषा न प्रवर्त: तइति मिश्रोक्तिविरुध्येत । पहिर) यणि अचोराश्रयणेन ना. जानन्तर्यइति निपेशादेव परिभाषाया अप्रवृत्तेः । किञ्च सं. योगान्तस्यलोप इति सूत्रे सिद्धं बहिरमिति परिमापामाथि- त्य क्रियमाणं यणः प्रतिपेध इति वात्तिकस्य प्रत्याख्यानमपि विरुध्येत । अपि च । लणिति सूत्रे उरणूपर इति परेण चेकन- मित्यत्र रेफद्वयं थूयेतेत्युक्तं तदपि विरुध्येत । रोरीति लोप सम्भवात् । असिद्धपरिभापायाचोक्तरीत्या निषेधात् । किञ्च नधातुलोपइतिसूत्रे प्रेद्धमित्यत्रत्यभाष्येण संयोगान्तस्येत्यत्र यण इत्यस्य प्रत्याख्यानभाष्येणापि विरोध । किञ्च एत ऐ इत्या पचावेदमित्यादौ अतिप्रसङ्गमाशंक्य बहिरगतया स्त्रीमनं समा- धानमपि भज्येतेति दिए । तस्माद्धरदत्तकृता व्याख्या पूर्वापर- स्वग्रन्येन भाष्येण च विरुदेति चेत् । सत्यम् । अत एवेमा पाख्यां नधातुलोपसूत्रएवानुपादेयामवोचाम । केण इत्यादि- झापकान्नानानन्तर्यइत्यस्यानित्यतामाश्रित्य वा कर्यचित्समर्थ नीयम् । स्यादेतत् । कैयटमतेप्यचोरिति द्वित्वं विवक्षितं न वा। आये मूलभूतज्ञापकविरोध । नहि कोसिचत्कोस्पेत्यादारनन्तरे पत्वविधानचोरायणम् । द्वितीये तु मूलभूतं झापकं सम्भवेत ·- २९० ' शब्दकौस्तुमः। [१ अ6 यदीणग्रहणं पूर्वेण स्यात् , तत्तु परेणैवेति स्थितम् । अथ परे- णेण्ग्रहणे हलोपि के चिदन्तर्भवन्तु नाम | अजानन्तर्यन्तु न गत्तमित्याशयः । तयस्तु कथं चिज्ज्ञापकनिहः । अयजइन्द्र वृक्षइन्द्रमित्यादौ परत्वात्सवर्णदीर्यस्तु दुरिएव । न ह्यत्रासिद्ध पहिरङ्गामति प्राप्नोति । नाजान्तर्यइति निषेधात् । नन्वन्तरण घलवदिति परिभापान्तरेणेदं सिद्धयति । तथा च विप्रतिषेधसू त्रे अन्तरङ्गं चेत्युपकम्प इण्डिशीनामाद्गुणः सवर्णदीर्घत्वादिति प्रयोजनं पठितमिति चेत् । सत्यं पठितम् । किन्तु बहुतमप्रयोज- नानि पठित्वा असिद्धपरिभापयैव गतार्थत्वान्नेयं कर्तव्येत्युप संहृतम् । एतेन प्रकृतसूत्रे पट्ट्या मृदयेत्युदाहरणदूषणप्रस्तावे ऽसिद्धपरिभाषा भाष्यकारैरुदाहृतामन्तरगम्बलीय इत्येतदुपल. क्षणतया व्याचक्षाणोपि कैयटः प्रत्युक्तः । विप्रतिषेधसूत्रस्थमा- प्यविरोधात् । तस्मादिह सिद्धान्ततत्व मन्यदेव वक्तव्यमिति । उच्यते । अन्तरङ्गपरिभापाया निरपवादत्वादसिद्धपरिभापाया स्तु नाजानन्तर्यइति सापवादत्वादुभयोरावश्यकता । विप्रतिषेध- सूत्रस्थं माप्यन्त्वभ्युच्चयपरमेवोत भागवृत्तिकाराः । कैयटलघु विवरणादयोप्येवम् । वृहद्विवरणकारास्तु । नाजानन्तर्यईति प- रिभापा मास्तु । तज्ज्ञापकतया यत्सम्मतं तेनासिद्धपरिभापाया अनित्यत्वमेव ज्ञाप्यतइत्याहुः । अस्मिंश्च पक्षे विप्रतिषेधसूत्रस्थं नाजान्तर्य इति भाप्यमप्यनित्यत्वपरतया भात्वा नेयम् । अन्य- था हि तत्रैवान्तरङ्गं वलीय इत्यस्य पत्याख्यान विरुध्येत । अत एव वृत्तौ नलोपः मुस्वरेत्यन वृत्रहभ्यामित्यत्र नलोपस्या- सिद्धत्वात् इस्वस्येति नुरु नेत्युपक्रम्य संनिपातगाहेरगपरिभा- पाभ्यां गतार्थतामाशय परिभाषाद्वयस्याप्यनित्यता ज्ञापयितुं तुरग्रहणमित्युक्तम् । अत एव चत्र मिश्ररप्युक्तम् । पहिरणपरि- ·१पा.८ आ. शब्दकौस्तुमः। २९१ भापाया अनित्यत्वात् या सेत्यत्र पहिरङ्गमपि त्यदायत्वमन्तर) दापि नासिद्धमिति । तथा मतिदीन्न इत्यादिसिद्धयेप्यसि- द्धपरिभापाया अनित्यत्वं स्वीकृतम् । अत एव चाक्षरित्यत्र यलोपे कार्ये जन नासिद्ध इति दिक् । एतदपवादश्चाकृतव्यूहा इन्यादिः । उत्सर्गापवादयो योरप्यनित्यत्वे स्थिते लक्ष्या- नुरोध एव व्यवस्थाहेतुरिति सर्व सुस्थम् । स्यादेतत् । पूर्वस्यति सम्बन्धसामान्ये पष्ठी । सम्बन्धश्च द्विविधः । कार्यि- त्वेन निमित्तत्वेन वा एवं च विधिग्रहणं विनैव समासद्वयस्य फलं लब्ध विधिग्रहणे सत्यपि हि पूर्वस्मानिमित्तत्वेनाश्रितादिति व्याख्येयमेव, अन्यथा हे गौरित्यत्र गकारात्परस्य विधी रद्धेः स्थानिवद्भावादेड्ड्स्वादिति सम्मुद्धिलोप: स्यात् । स. त्यम् । विधिग्रहणं योगविभागार्थम् । तेन पूर्वस्य विधी स्था- निवदेवेति नियमात्स्वाश्रयं व्यावय॑ते । यद्वा । मास्तु योगवि । भागः । विधिग्रहणसामाद्विधिमा स्थानिवद्रावो भविष्य- ति । शास्त्रीयेऽशास्त्रीये च । तेन पटपतीत्यादौ वृद्धयभावोऽशा- स्त्रीयोपि सिध्यति । नन्वेवमपि पूर्वसूत्रादेव विधिग्रहणमनुवर्त. विष्यते । सत्यम् । पुनाधिग्रहणात् द्वितीयो नियमः क्रियते । पूर्वस्यैव विधौ स्थानिवन्न तु पूर्वपरपोर्विधाविति । तेन ईयतु- रिति सिद्धयति । अन्यथा हि इणोतुसि द्विवचनेचीति यणादे- शस्य स्थानिरूपातिदेशादद्वित्वे कृते द्वित्वकाले यणोपहारात् पु. नः भत्तिवेलायां व्याश्रयत्वेन वादार क्लीय इत्यमित्र- महत्ते वर्णमात्राश्रयत्वेनान्तरगत्वात्सवर्णदीर्घः स्यात् । न चा- कृतज्यूहा इति पणिति वाच्यम् । निमित्तविधावाभावात् । कुन- पि यणि स्थानिवत्वेन सवर्णदीर्घमाप्तेः । ततश्च सवर्णदीर्य कृतेन्तादिवचेत्यनेनाभ्यासग्रहणेन ग्रहादभ्यासहम्वत्वे दीर्य ·, २९२ शब्दकौस्तुमः । [१ . इणः कितीति दीर्यस्वे कृते दीर्घविधानसामर्थ्यादिणो यणभावे ई अतुरिति स्वाद । सिद्धान्ते तु पूर्वपरयोविधौ स्थानिवत्वामा. वानिमित्तविघातेनाकृतव्यूहपरिभाषयेणो यणि सिद्धं रूपम् । यद्वा । स्थानिवदिति वतिबलेनाभावोप्पतिदिश्यते । उत्तरसूत्रे द्विवचनादिग्रहणाल्लिङ्गात् । विधिग्रहणं तु पूर्वस्यैव न तु पूर्वपर- योरित्येतदर्थमिति दिक् । इह स्थान्यादेशनिमित्तानां त्रया- णां सन्निधानाविशेपेपि स्थान्यपेक्षमेव पूर्वत्वं गृह्यते न तु आदे सापेक्ष निमित्तापेक्ष वा । वैयाकरण इत्यत्र आयादेशापत्तेः । तदक्तम् । अचः पूर्वत्वविज्ञानादैचोः सिद्धमिति । नन्वेव स- मायेत्यत्र जग्पादेशमसङ्गः, ण्यल्लोपाविति पूर्वविप्रतिषेधेन णि- लोपे कृते ततः प्रत्ययलक्षणेन वृद्धौ सत्यामेकदेशविकृतस्यान. न्यतया ऽदिग्रहणेन ग्रहणात् । एवं पात्यादित्यत्र वधादेशमा सङ्ग इति चे न । आदिधात्योरपि स्थानिद्वारा ऽनादिष्टाद- चः पूर्वत्वात् । ननु स्थानिनः पूर्वत्वेपि आदेशस्य किमायातम् । नानादियादचः पूर्वत्वं नाम शास्त्रीय कार्य यत्स्थानिवदादे- व इति पूर्वसूत्रेणातिदिश्यतेति चेन्न । अनादिष्टादच; पूर्वव- 'मुपजीव्याचः परस्मिन्निति शास्त्रे प्रवयितव्ये स्थानिवदादेश इत्यस्य प्रवृत्तिसम्भवात् । तथा चाचः परस्मिनित्पतिदेश एव शास्त्रीय कार्य तच्च पूर्वमत्रेणातिदिश्यतइति फलितोर्थः । अत एव नपदान्तसूत्रे सवर्णग्रहणं कृतम् । अन्पथा नसोरल्लो- पे कृते पश्चाद्भवननुस्वारो नानादिष्टादचः पूर्व इति तस्य विधी स्थानिवद्भावविरहात्सवर्णग्रहणं व्यर्थमेव स्यात् । नन्वेवं क्षत्रियक- तिरिति न सिद्धपति । तथाहि । कण्डूयतेः क्तिचि अछोपय- लोपयोः कृतयोरल्लोपस्य स्थानिवन्त्वेनोगदि कृते ऊकारस्पाना. दिशादनः पूर्वस्य स्थाने जातस्योवदःस्थानिवदादेश इति स्थानि- ·१पा.८ आ. शब्दकौस्तुमः । बझावेनानादिष्टादयः पूर्वत्वादनः परस्मिमितिस्थानियस्वेनाकारे-- ण व्यवायादूटो ऽभाषेन स्थानिवत्वादेवलोपोन्पालीतिवलोपा. भावेन हलिचेति दीः कृते कण्डूव् तिरिति प्रामोति । यत्त यः स्थानिद्वारा पूर्व उवह न तस्योट कस्य ताई वकारस्य यस्य चोट वकारस्य न स स्थानिद्वारा पूर्व इति । तन्न । तेस्तुरितिवत्कण्डू इत्यस्य कण्डद् इति आदेशात् । तस्य च कण्डऊ इत्यादेशे कर्तव्ये स्थानिवद्भावावश्यम्भावात् । वक्तं हि । सर्वे सर्वपदादेशा इति । अन्यथा निराध घात्यादित्यादावपि स्यानिव- द्रावानापत्या मूलथिल्यापत्तेरिति । अत्रोच्यते । अनादिष्टा- दचः पूर्वतायाः स्थानिद्वारकत्वमानित्यम् । नपदान्तसूत्रे कण्डू- तिरिति भाप्योदाहरणाज्जापकात् । आतोनुपसर्गेक इति सूत्रे कविधौ सर्वस मसारणिभ्यो ड इति वार्तिकस्य तत्मघहकमा. प्यस्य च पालोचनयाप्येवमेव लभ्यते । तथा च तत्र भाष्यम् । योनादिष्टादचः पूर्वस्तरकार्ये स्थानिवत्त्वं होति । स्थानिद्वारके तु पूर्वत्वे गृह्यमाणे सम्पूर्णः प्रघट्टक एवासगत. स्यादिति तत्रैव स्फुटीकरिप्यते । तप्रत्यः कैयदस्त्वापाततः । एतेन तितउमाचष्टे. तितापयतीति हरदचग्रन्थोपि व्याख्यातः । तत्र हि णौटिलोपे कृते सस्य स्थानिवञ्चादचोणितीति वृद्धयभावोप अत उपधा- या इति वृद्धौ आकारे कृते तस्प स्यानिद्वारा उकारात्पूर्वत्वेन पुग्विधावुकारलोपस्य स्थानिवत्वात्पुङ् न प्रामोति । न च यस्य पा आकारान्तस्य, नासौ पूर्वः,यव पूर्व आकारो, न तस्य पु.. गिति वाच्यम् । एकदेशविकृतस्यानन्यतया सर्वेसर्वपदादेशा इ. त्युक्तरीत्या चाकारान्तस्यापि पूर्वत्वानपापात् । तस्मात् स्यानि- द्वारकं पूर्वत्वमनित्यमित्येव हरदचस्य शरणम् । अत्र के चित् । तितापयतीत्यसानेर । तथाहि । तितउ गिन् इति स्थिते टि- ·है २९४ शब्दकौस्तुमः । [१ अग लोपश्च प्रामोत्पत उपधाया इति वृद्धिश्च ! उभयोनित्ययोः पर- वादृद्धिः। ततष्टिलोपे कृते स्वत एवानादिष्टादवः पूर्वमादन्न न तु स्थानिद्वारोति पुङ् न प्राप्नोति । तस्माच्छपि णिचो गुणे कृते एचि वृद्धावायादेशे तितायतीति भवति। न च तिता णिच् इति स्थित अन्तरगत्तादाद्गुणे शप्ययादेशे तितयतीति स्यादिति वाच्यम् । शपि हि गुणे सति वृद्धिरेचीति वाधेनाद्गुणस्य नि- मित्तविघातस्योत्पत्स्यमानतया ऽकृनव्यूहपरिभाषया पूर्वमन्तरक- स्याप्याद्गुणस्यामवृत्तेः । अकृतव्यूहपरिभाषा ह्यन्तरङ्गपरि- भाषाया अपवाद इत्युक्तम् । न च शपि गुणस्याचः परस्मिन्नि ति स्थानिवत्त्वादाद्गुणस्य न निमित्तविघात इति वाच्यम् । पूर्वस्यैव विधौ स्थानिवद्भावो न तु पूर्वपरयोविधावित्युक्तत्वात् । तस्मात्तितायतीत्येव साधु । न तु तितयति तितापयतीति वा । चडि तु तिता णिन् चङ् तिप् इति स्थिते तनोतेर्डउः सन्वच्चे- ति व्युत्पत्तिपक्षे ऽनभ्यासस्येति द्वित्वनिषेधे टिलोपस्य चड्प- रनिहांसे स्थानिवत्त्वनिषधाद् इस्वाभावे णिलोपे तस्य स्थानि- बत्त्वादसिद्धवावा ऽऽतोलोपाभावे दीविधि प्रति स्थानिवत्व निषेधात्सवर्णदीर्थे ऽतितादिति भवति न त्वतितापदिति । अ- त्रेदं वक्तव्यम् । परत्त्वादृद्धिरित्यसङ्गतं नित्यत्त्वेन टिलोपात् । न च दृद्धिनित्या । अच परस्मिन्नितिकार्यातिदेशेन वृद्धिमाप्ताव पि लक्षणान्तरण प्राप्नुवन्ननित्य इति न्यायेनानित्यत्वात् । एवं च हरदत्तोक्तिः सुप्ठ्वेव । किं तु अनित्यत्वपि स्थानिद्वारकं पू. वत्वमिह नेप्यते इत्यस्मिन्नर्थे प्रमाण चिन्त्यम् । तदेवं स्थानिद्वा- रकं वा स्वनो वा उभयथाप्यच: पूर्ववमिह गृह्यते इति स्थितम्। विधीयते इति विपिरिति कर्मणि किमत्ययः । पूर्वस्येति शेपे पष्ठी । अनुवादे परिभाषानुपस्थानात् । पुगायागमेपि विधेपे ·१पा.८ आ. शब्दकौस्तुम। २९५ स्थाविवद्भावः । अच इत्यत्र तु आदेश इति समभिव्याहारात् योग्यतावलात् स्थानिसम्बन्धलाभः , षष्ठीस्थानेयागेत्यतः पूर्व- मूत्रे ऽनुवर्तितस्य स्थानेग्रहणस्येहाप्यनुवृत्तेति प्रसिद्धः पन्याः। न्यासकारस्तु निमित्तापेक्षमादेशापेक्षं वा पूर्वत्वमित्यपि पक्षी भाष्ये उपन्यस्तत्त्वात्स्वीचकार । वैयाकरणादौ तु बहिरङ्गयोरै- चोरसिद्धत्वान्न दोष इत्याह । इदं च नानानन्तर्यपरिभापाया वहिरगपरिभापाया एव वा अनित्यतोत मागुक्तमुपष्टभ्य समर्थ- नीयम् । अस्मिन्पक्षे विधिरिति भावे कि पष्ठी तु अनभिहि. तत्मारकर्मणात्यपि सुस्थमेव । किं तु निमित्तापेक्षया पूर्वन्चे त्य- दायत्वस्य स्थानिवत्वाव द्वाभ्यामित्यादौ दोर्षो न स्यात् । ई- धतीतीत्वस्य स्थानिवत्वादिगन्तलक्षणो गुणो न स्यात्, देय- मिति । तथा गुणवृद्धयोः स्यानिवत्रचाल्लवनं लावक इत्यवायौ न स्याताम् । द्वयोरेकस्य, देयमणे, किरती लवनइत्यादिनिर्देशोप- एम्भेनानित्यताश्रयणं तु लिष्टामिति दिक् । पूर्वत्वं च नाव्यवधान- गर्भ किं तु व्यवाहितसाधारणम् । तस्मिनितिनिर्दिष्टइति सूत्रे निर्दिष्टग्रहणाल्लिङ्गात् । चपरनिहासे निषेधारम्भाच्च । तेन पटयति अवधीदित्यादौ स्थानिवद्भावः सिद्धयति । वधादेशो बद- न्तः। स्यादेतत् । पटपतीत्यत्रान्तर्वतिनी विभक्तिमाश्रित्य पद- वाजश्त्वं प्राप्नोति।न च स्थानिवद्रायःजस्त्वविगतमति- पेधात् । सत्यम् । कर्मसमर्पकात् प्रातिपदिकादेव णिजुत्पतिर्न तु मुमन्तादिति वक्ष्यमाणत्वात् । मुमन्ताणिनिति पक्षेपि इष्ट- वदित्यतिदिष्टया भसंशया पदसंज्ञाया पापात् । पटुमित्यस्यैवाहि भसंज्ञा प्रवृत्तति कयं तत्र पदसंज्ञा प्रवर्तित । तत्र चामवृत्ता क- यन्तरामेदेशविकृते लभ्येत । स्रग्विणमाचष्टे सनयतीत्यादी हि प्रातिपदिकाणिजुत्पचिरिवि पक्षेप्येपैव गतिरिति वक्ष्यामः| ·शब्दकौस्तुभ'। अवधीदित्युदारनं तु भाष्यमते । आपातकीमा सामान्येन में वन्तीति पूर्वसूत्रे एनोपपादितसेनार्दधातुकोपदेशे यदकारानं तस्य लोप इति लोपसम्भवात् । पाकिमते सु लिडीति प रसप्तमात्युक्तम् । तथा च अत् पदित्यादाविवातो लोपो न माप्नोति । अत एव हलन्त एवायमादेश इति तन्मतम् । वृद्धिस्तु न भवति । वध्यादेशे वृद्धितत्वप्रतिषेध इति पूर्वसूत्रस्थ वार्तिकाद । एवमखनको बहुखवक इत्यादौ केण आपोन्य तरस्यामिति इस्वस्थ स्थानिवद्भावात् इस्वान्तेन्त्यापूर्वमिति सकाराकारस्योदात्तो न भवनि किन्तु कपिपूर्वमित्युत्तरपदा तोदात्तत्वमेव भवति । अचितीक बहुचितीक इत्यादौ तु चि तेः कपीति दीर्घस्य स्थानिवद्भावाच्चिशब्दकारस्य उदात्तता भवति । न चोभयत्रापि स्वरविधौ न स्थानिवदिति निषेधः . इक्य । लोपाजादेशमात्रविषयः स इति वक्ष्यमाणता । एवं पदव्यायद्वयति बहुभिवृत्तिकारैरुदाहृतत्वात् मूर्दाभिषिक्तमिति भाध्ये व्यवहृतमप्युदाहरणं साध्वेन । अकृतम्यूहन्यापेन प्रथम पूर्वयणादेशायोगात् । न चैवं कया हयेत्यादादात्तयण इति विभक्तरुदात्तत्वं न स्यादिति वाच्यम् । स्वरविधी व्यञ्जनस्या- विद्यमानवद्भावेन पूर्वयणमेवाश्रित्य तत्समाधानात् । न च पूर्व स्मादपि विधौ स्थानिवद्भावादयन्जनमेव नेति वान्यम् । रेफ- स्वादिष्टादच नत्वात् स्थानिद्वारकस्य पूर्वत्वस्यानित्यत्वात् । निष्ठायां सेटीति सेद्ग्रहणेन पूर्वस्मादिधौ स्थानिवद्भावस्यानिन्य- त्वाच्च । तस्मान्मूर्दाभिषिक्तमदाहरणमितिपक्षो नातीव दुःण्य ति । अत एव ह्याश्रीयमाणायामेवं प्रकृतौ स्थानित्यमिति पले अकुाशामलुन्याशा ध्यत्वजन्याशां राय्याशामित्पत्र कमेण येत्युलोप ईहल्पपोरितीसं थेविभापारायोहलीत्यावं च मा.

·११.८ आ.101-५८ शब्दकौस्तुम २९७ जोतीति भाष्यत्तिकयोरुक्तम् । यन्वन्तररं बलादिति वा सिद्धपरिभाषां वाश्रित्य पछ्या मृधेत्युदाहरणनिराकरणपरं भाष्यं तत्तु अकृतब्यूहवचसो ऽनित्यताभिप्रायेण कथं चिन्नेयमि- ति दिक् ॥ न पदान्त द्विवचनवरेयलोपस्वरसवर्णानुस्वारदीर्घनश्यावधि षु ॥ पदान्तादिकर्मकेषु विधिषु पूर्वेण प्राप्तः स्थानिवद्भावो न स्यात् । पदान्ते । कानि सन्ति । को स्तः । इह यणावादेश- पोः कर्तव्ययो नसोरलोपो न स्थानिवत् । न चानादिष्टाद- चः पूर्वत्त्वविरहादेव न स्थानिवदिति वाच्यम् । वाक्यादपोवृ- त्य पदानि सस्क्रियन्तइति पक्षे ऽनादिष्टादचा पूर्वत्वस्य सन्त्वात्। न हि पदान्तरनिरपेक्षमेव पदामह शास्त्रे सस्कार्यमिति नियमः । युप्मघुपपदइत्यायनुशासनस्पासंगतिप्रसङ्गात् । एतचारसंशा सूत्रे कैयटेन ध्वनितम् । केवलपदसंस्कारपक्षे अदबीच इत्पादौ अच इत्यल्लोपो न स्थानिवदित्युदाहार्यम् । विधिशब्दश्चेह न कर्मसाधन । तथाले हि कर्मधारयो वा स्यात् । पपष्ठयन्तेन सह त पुरुपो वा । नायः । विधिशब्दस्य क्रियाशब्दतया पूर्व- निपातमसङ्गात् । नान्त्या पदान्तस्य कस्मिंश्चित्कर्तव्ये न स्था- निवदिति पर्यवसानेन वृक्षव इत्यत्र वलोपापत्तेः । द्वन्द्वनिर्दिष्टेषु द्विवचनादिपु अनन्वयापत्तेश्च । तस्माद्भावसाधन एवाऽन्त- रगत्वाच्च । अत एव कर्मपष्ठयन्तैन समासः । शुकी तटीत्पादौ पदसंज्ञायां कर्तव्यायां यस्येति लोपः स्थानिरदेव न हि सा- दिग्विति मूनेण पदस्यान्तो विधीयते येन निषेधः स्यात् । किं तु संज्ञामानम् । तत्रापि ययोद्देशपक्षः । जश्त्वादिकार्यकालले पूर्वत्रासिद्धे नेति निषेधापत्तेः । एकदेशविकृतस्यानन्पत्वात- स्वानित्यत्र रु प्राप्त । बहिरङ्गस्यासिद्धत्वान्नति वक्ष्यते । भा. - ·२९८ शब्दकौस्तुर । [१ अ० ध्ये तु पदसंज्ञायाः पदान्तता स्वीकृत्य पदे अन्त इति भसंज्ञा- पि पदकार्यमिति च द्वेषा समाहितम् । तत्रान्त्ये पडिके वचनसा- मादिति बोध्यम् । वाचिकपडिको त पञ्चमं वक्ष्यते । द्वि- चने । सुध्युपास्यः । स्थानिवद्भावनिषेधसायादेव बहिरणप- रिभाषापीह न मवाने । नानानन्तर्यइति निषेधाज्ञा । बरे इ- ति निपातनादलु इन्द्रश्च । वरे योगादेशः स न स्थानिवद । यायावरः । यातेनित्य कौटिल्ये इति यह यश्चयड इति वरन् । तनिमित्तको ऽतो लोपः। स च आतो लोप इटिवेत्यालोपे कर्च- व्ये न स्थानियत् । नन्विह परनिमित्तकत्वमेव नास्ति । आधा- शुकइति विषयसक्षम्पभ्युपगमात् । अत एव हि अचोयदिति सू- वे ऽज्ग्रहणं कृतम् । अन्यथा हलन्तापण्यतो विशेषविहिततया प- रिशेषादच एव यनविष्यति किं तेन । विषयससम्यां तु दित्स्य धित्स्यमित्यादावजन्तभूतपूर्वादपि यसिद्धये अज्ग्रहणमिति य- तोनाव इत्याधुदात्तस्सिध्या । सत्यम् । वरग्रहणेन परसप्तमी- पक्षो झाप्यते । तथा चानुदात्तेतश्च हलादरिति सूत्रे आदिग्रहणं कृतम् । हलन्तादिति मा विज्ञार्याति । अस्ति च हलन्तविशेषण स्य व्याय॑ जुगुप्सनो मीमांसन इति । विषयसामीलेकि- हापि मतोलोपे हलन्तत्वाधुचा भाष्पमंति हलन्तविशेषण. यात्सामध्यादेवादिपरिग्रहसिद्धौ इल इत्येव चूयात् । एव च यातेर्यान्ताक्तिचि अतो लोपे यलोपविधि पति स्थानिवचनिये. च यापातीति स्थिते यडकारलोपस्य स्थानिवत्वा- दाता लोप इटि चेसाकारटोपे पुनर्यलोपे यातिरिति भव. ति। न च पुनराकारयकारयोलोंपे सति तिच्प्रत्ययमात्र थूपे. तेति वाच्यम् । आलोपरम स्पानियतात् । चिणोलमापना- सिदत्वादा । यलोपे उदाहरणान्तरमपि । तया । कार्यतः ·१पा.८बा. शब्दकौस्तुमः । क्तिन् । कतिःक्तिनिति तु काशिकायां प्रमादः। अमत्या यादित्यनेन पायात् । न च अप्तिरित्यादाविवेह आरादिलक- ल्पनं बहुलग्रहणं वा शरणीकरणाईम् । भाष्यकारेणेव कण्ट्ये- स्पेर भवितव्यमिति वदता एतस्यापशब्दतोक्तेः । तस्मादयंक्ति. जैव ततोल्लोपयलोपी अल्लोपस्य स्थानिवत्वावह ततश्योः शूटित्यूत् । न चोठ्यपि स्थानिवत्वम् । आदिष्टादचः पूर्वत्वात् । अत एव ऊठः पुनरुयह न भवति । सर्वे सर्वपदादेशा इत्या- श्रित्य स्थानिद्वारकं पूर्ववं यद्यपीह पस्तुं शक्यते भाप्यमने लोलुपः पोपुर इत्यादी यथा । तथापि स्थानिद्वारकं पूर्वत्वं काचितमेवेति पूर्वसूत्र एवोक्तम् । तथा तिष्ठतेर्यहन्तात् क्तिर अल्लोपयलोपयोस्तेष्ठीतीति स्थिते अल्लोपस्य स्थानिवन्तादिय- हर पलोपः। तेष्ठितिः । तथा पेपीयतेः क्तिचि अल्लोपयलोपयो रेरनेकाच इति यणि यलोपे कने पेप्तिरिति भवति । शो तन्कर. णे । पढन्ताक्तिचि अल्लोपपलोपाल्लोपेपु पूर्वत्रासिद्ध नेति स्थानिवनचनिपेघाच्छशा प इहिपन्ले कृते शाष्टिरिति भवति । एवं चेचीयतेश्चक्तिरिते दिक् । तदेवं वरेयलोपेति नै निमि- सं किं तु वे इति स्थितम् । के चित्त वरई इति ईकारं मश्लिप्य ईकारे परतो विधी न स्यानिवदिति व्याचख्युः । तेनामलक्याः फलमामलकम् । नित्यं दृद्धशरादिभ्य इति मयद् । फले लुम् । ततो लुरु तद्धितलुकीति डीपो लुरु । स च यस्रोतिलोपे न स्थानिवत् । पूर्वोकव्याख्याने तु लुका लुप्तं न स्थानिवदिति व. चनं करिष्यते । तत्र च लुप्तमिति नपुंसके भावे क्तः । लुङ् न स्यानिवदिति फलितोः । सरे । चिपिकः । सनो ऽतो लोपो लितीति ककारेकारस्योदात्तन्त्वे कर्तव्ये न स्यानिवत् । न च लितीत्पस्यारम्भसामर्थ्यम् । कारक इत्यादी सावकाश- .

·बन्दकौस्तुभ । [१० स्वात् । भाष्ये तु आकर्षिक उत्सवाहतं, तदापाततः । लो विवसामर्थ्यात् स्वानिवनायकसम्परचने सस्यपि लिस्वर- स्य सुवचत्वात् । यतीलामी कुप्ववत् । सवर्णानुस्वारयोश्नि- -ण्टि पिण्डिाभसोरल्लोपोत्रन स्थामिवत् । अनुस्वारस्यानादिष्टाद- पः पूर्वत्वं तु स्थानिद्वारेत्युक्तम् । यद्यपि सवर्णग्रहणमात्रेणान- स्वारोप्याक्षेप्तुं शक्यते तथापि विशेषापेक्षं झापकमित्यपि सम्भाग्येत । नक्षा च यत्र न परसवर्णप्रसङ्गः शिंष न्तीत्यादौ वा स्थानिवद्भाव निपे मनुस्वारग्रहणम् । अ. चः परस्मिमिति सूत्रे उक्तरीत्या अभ्यासस्यासवर्णइत्यादिषु सवर्णइति निषेधस्य लब्धावकाशतया शिण्डीत्यादेरपि असि दयापत्तेशेति दिक् । दीर्थे । मतिदीन्ना । इह हलि चेति वीर्षे उस्लोपो न स्थानिवत् । यत्तु काशिकायामुक्तम् उपधायां घेति दीर्घ इति, तत्मामादिकम् । तथा च उपधायां चेत्यत्रोक्त- म् । प्रतिदीन्वेत्यत्र हलिचेति दीर्घ इति । यद्वा । आचारकिन ताकि चेति किपि समाधेयम् । नन्वेवमनुनासिकस्य विशालो रिति दीर्घः स्यात् । सत्यम् । अकृतव्यूहपरिभाषया भाविनम्- लोपमालोच्यान्तरकोपि दीर्घो न करिष्यते, जग्मुष इत्यो- डागमनकारादेशाविवेति बोध्यम् । ननु स्थानिवत्वाभविष्यसि दं बहिरणमित्यल्लोपस्यासिद्धत्वाद्दीक़ न स्यादिति चेत् । न । कृतितुग्विधिग्रहणेन बहिरणपरिभाषाया अनित्यत्वस्य ज्ञापित. त्वात् । यथोद्देशपक्षे पाष्टी परिभाषां प्रति दीर्घस्यासिद्धतयान्त- राभावेन परिभाषाया अप्रवृत्तेश्च । जशि । सग्धिश्च मे । ब ग्धान्ते हरी । तथाहि । अदनं धिः । अदेः क्तिनि बहुल छ न्दसीति घस्लादेशः । घसिभसोहलिचेत्युपधालोपः । सलोझ लीति सकारलोपः । घिसकारे सिचो लोप इत्यस्य भाष्यकता- 2 ·पा.८ आ. शब्दकौस्तुभः ।- आश्रयणात् । वार्तिकमते छान्दसो वर्णलोषः । अपस्तारि- ति धत्वम् । न च तस्मिन्तव्ये पूर्वस्मादति स्थानिवद्भावः। पश्चासमासस्यानित्यतायाः पूर्वसूत्रएवोपपादितचात् । घस्य झलाअशिति नश्त्वे कर्तव्ये उपधालोपो न स्थानिवत् । समा- माधिः सन्धिः । सहस्पसःसायामिति मूत्रात्स इत्यनुवर्त- माने समानस्य छन्दस्यमूर्खप्रभृत्युदप्विति सूत्रेण समानस्य सभावः पन्धामिति भसेलोट् । तसस्ताम् । शालु अ-. • न्तरगत्वाद द्वित्वमभ्यासकार्यम् । ततो पसिभसारित्यपधालो- पादि भागवत् । चरि । जक्षतुः । जक्षुः । घसेलिट् अतुस् उस् च । गमहनेत्युपधालोपः । खरि चेति चर्व प्रति न स्थानिव- त् । तत्र वार्तिकम् । स्वरद्गीर्घयलोपेषु लोपाजादेशो न स्था- निवदिति । तेनान्यः स्थानिवदेव । पञ्चभिररनिभिः क्रीताः पश्चारनन । वेदे तु पञ्चारल्यः । जसादिपु छन्दसि वावचनें पार गौ सयुपधाया इति गुणाभावे यण । तस्य स्थानिवद्भा- वोदिगन्तकालेत्यादिना पूर्वपदप्रकृतिस्वर इत्याहुः । यद्यपि अ. सिद्ध बहिरङ्गमित्यनेनापीदं सिध्यति तपापि अकृतव्यूहपरिभा- पामाश्रित्य योज्यम् । अचितीको खवक इत्यत्र हस्तान्तेन्त्या. त्पूर्वमित्यस्य क्रमेण प्रष्टन्त्यप्रवृत्ती फलमिति तु पूर्वसूत्रे एवोक्त- म् । न च तत्र वहिरङ्गपरिभाषायाः प्रसङ्गोस्ति । किर्योगिर्योः । व्युत्पत्तिपक्षे इलि चति दीर्घः प्राप्तः । यणः स्थानिवद्भावान भवति! अच इरित्यधिकारे भुजेः किञ्च, कृणुशकुटिभिदिछिदि. भ्यश्चेति इ. स च कित् । यत्तु हरदत्तेन न्यासकता च कृयोरि- रुचेत्युपन्यस्तं तत् ६ चिदुणादिवृत्तौ अन्वेषणीयम् । वाय्वोः। इह यलोपो न । अस्मिंश्च पात्तिके स्वरग्रहणमात्रमावश्यकम् । कियोगियोरिति तु उपशयां चेति सूत्रे वृत्तिकारोक्तरीत्या उ- + ·शब्दकौस्तुमः ! . T [१ अ० गादीनामव्युत्पत्तिपक्षालम्बेनापि सिद्धम् । वायोरिति तु ब- हिरङ्गस्यासिद्धतया सिद्धम् । किलुगुपधात्वचपरनिसकुत्वे- घूपसंख्यानम् । पूर्वप्रासिद्धे च । तस्य दोषः संयोगादिलोपल- स्वणन्वेषु । अस्यार्थः ।.क्वौ विधि प्रति न स्थानिवत् । लव- माचक्षाणो लौः। अत्र णिचि यष्टिलोपो यश्च क्वौणिलोपस्तदु- भयं वोः शूडिति वकारस्य विनिमित्ते ऊठि कर्तव्ये न स्था निवत् । एत्येपत्यूस्विति वृद्धिः । तथा पिपठिपि ब्राह्मणकुला- नीति दीधीवेवीटामितिसूत्रे यदुदाहृतं तदपि क्वौ विधि प्रतीति व्याख्याने एव सङ्गच्छते ।, क्वौ लुप्तं प्रति न स्थानिवदिति व्याख्याने तु लौः पिपठिपीत्युभयमपि न सिद्धयेत् । णिचि टिलोपस्य स्थानिवद्भावे कठो ऽसम्भवात् । पिपठिपतेरमत्यये अतो लोपे नपुंसकवहुवचने शौ झल्लक्षणे नुमि कर्तव्ये अतो लोपस्य स्थानिवत्वनिषेधेन नुम्मसहाच्च । एतच्च दावित्री- टामिति सूत्रे कंदवादिसूत्रे चं मिश्रग्रन्थे स्फुटम् । कैयूटोपि दी. धावेवीटामित्यत्र क्वौ विधि प्रतीत्यर्थो व्यवस्थितो नत क्वील- सं न स्थानिवदितीत्याह । अत्र व्यवस्थितइति वदता को लुप्ते न स्थानिषदिति पक्षोपि क्व चिदाश्रीयतएव, नियमः परं ना- स्तीति मूचितम् । लुप्तमिति नपुंसके भावे क्तः । एवं च स- ख्युर्गोमान् पदः त्वम् अहमिति सिद्धम् । तथाहि । रुयत्यात्प- रस्येतिमूत्रे भाप्यम् । सखीयतेः सख्युः लूनीयतेढुंन्युतिते । तत्र सखीयतेः विपि अल्लोपे यलोपे अल्लोपस्य स्थानिवद्भावात् परत्वाकिलोपं बाधित्वा इकोयणचीति यण् स्यात् । ततो य. लोपे सखो लून इति स्यात् । अत एव की लुप्तं न स्थानिय दिति तत्रायणं परिजहार कैयटः । तया उगिदचामिति मूत्रे अ. 'धातुभूतपूर्वस्यापि नुपर्थमघातग्रहणमित्युक्त्वा. गोमन्त्पतेरमः, ·१पा. ८ आ. शब्दकौस्तुभः । त्ययेगोमानित्युदाहृतं भाष्ये । तत्रापल्लोपस्य स्थानिवत्त्वा- सर्वनामस्थानपरत्वं नास्तीति नुम् न स्यात् । न चाधातुग्रह णसामास्थानिवद्भावकतव्यवाये सत्यपि नुम् स्यादिति वा. च्यम् । आचारविचन्ताकिति किपि चरितार्थयात् । तस्मा- रको लुप्तं नेत्येव शरणम् । ननु गोमत्यतेगोमततेवा उभयथापि गोमानिति न सिध्यति । अवसन्तस्योति दीविधी अधातो- रिति विशेषणात् । सत्याः । तत्राधातुग्रहणमसन्तस्यैव विशेषणं न स्वत्वन्तस्यापीति वक्ष्यमाणत्वान्न दोपः। तथा येनविपिस्तद- न्तस्योत सूत्रे केलोपि पाच्छन्दोस्ति । पादयते पात् । पद इति भाष्यम् । अगापि स्थानिवद्रावाट्यवधानेन पद्भागे ने स्यात् । चौ लुप्त नेति सिध्यति । अत एवं पादस्य पादह- स्त्यादिभ्य इति न मूत्रितम् । प्रतिपदोक्तस्यास्यैव पदादेशो मा भूत । किं नु शिवकन्तस्यापि यथा स्यादिति । एवं च पा. दस्य लोप इति गुरुनिर्देशं फुर्वता सूत्रकृतैव क्यो लुप्तं न स्या- निवदिति शापितम् । तच क्वाचित्कमिति तु प्रकृतमूत्रस्थे- 'नैवं विज्ञायते क्यौ लुप्त नेति भाष्यस्यार्थः। विशन्दमाहात्म्यात रूपत्यात्सूत्रादिभाष्याच्चति व्यवस्थितशब्द प्रयुञानेन कैपटेन ध्वनितम् । युष्मानाचष्टे युष्मयति । ततः विपि णिलोपे सौ त्याहौसौ इति कर्त्तव्ये णिलोपो न स्यानिवत् । तदुक्तम् । स्थानिवन्त्व च णेरत्र को लुप्तत्वान्न विद्यते इति । स्थानि- बच्चीमति । लोपस्येति शेपः। णेः क्वौ लुप्तवादित्यन्वयः । • अस्तु ताई क्वौलुप्तमित्यपि नित्यमेव । तावतापि लबमाचक्षा- णी लीरित्यस्य सिद्धेरिति चेन्न । पिपदिपत्यिस्यासिद्धिमस- जात । देवयतेर्दयूरिति तु इह कैपटेन यदुदाहृतं क्वौ लुप्त नेति सिध्यतीति । तस्यापमाशयः। यद्यपीह यी विधि .

·शब्द कौस्तुभ-1 [१० प्रत्यू सिद्धः । तथापि तस्य स्थानिद्वारा अनादिष्शदचः पूर्व- त्वेन णिलोपस्य स्थानिवतावादचोणितीति वृद्धिमसरः । तस्मात्यो लुप्तं नेयेर शरणम् । यत्त लोपो व्योरिति सूत्रे कण्डूयतेः क्यजन्तादमत्यये कण्डूः कण्डवाविति व्युत्पादयन् कैयट आह ! अल्लोपस्य स्थानिवद्रावायण । तस्य छन् । न च अदि कर्चव्ये स्थानिषत्वेन प्रतिबन्धः स्यादिति वाच्यम् । बकारस्यादिष्टादनः पूर्वस्वादिति, तत्तु स्थानिद्वारक पूर्वत्वम- नित्यमित्याश्रित्य तद्रीत्या तु दयूरित्यपि ससाधयेव । ननूभ ययापि दयूरित्यत्र प्रत्ययलक्षणेन वृद्धिः स्यादेवेति चेत् । न । बहिरणस्य ऊठो शादि प्रत्यसिद्धत्वात् । च स्थानिवद्भावे सत्य- पिन का चित्क्षति बहिरङ्गत्वेनैव सर्वसमाधानात् । तस्माइगरीति पक्षदयपि सिद्धधतीत्येव तत्त्वम् ।नन्वेकदेशविकृतस्यानन्यत्त्वादिव औत्स्यादिति चेन्न । निरनुवन्धपरिभाषया अशतुमहणानुवृत्तेर्वा अक्षयूरित्यत्र न औदिति दिव औत्सूत्रे भाष्ये एक्स्पष्टत्वात् । यद्य- पिलगिदचामिति सूत्रे अधातुभूतपूर्वादित्यर्थस्तथापीह शब्दाधिकार इति भावः । एतेन हलिचेति दीर्यः दीव्यतीति नामधातुपकर- णे कौमुदीप्रासादौ प्रत्युक्तौ । दिवाविरिति न्यासोहितसूत्रेण डिविरिति वदन्मापवोपि दिव्यतीति इस्त्रमेवोपजगाम । महत. मनुसरामः । द्विवचनादौ तु ओ सुपीति यम् । दरवी दरव इ. त्यादि खलपूवत् । कण्डूः कण्दुवा कण्हुव इत्यादि तूबडेव । सं योगपूर्वकतपा पणो भाप्तरिति दिक् । अनापं संग्रहः । स. रुयुगोमान पदस्त्व च क्वौ लुप्तस्य निदर्शनम् । अनित्यले पि. पटिपि क्वौ विधी लोईपोर्दयः । लुक् न स्थानिवत् । आमलक्याः फलम् आमलकम् । फले लुका प्रत्याख्यानपक्षे तु पञ्चभिः परीभिः क्रीतः पयपटुरित्युदाहार्यम् । तथा पंच र. न्द्राण्यो ऽग्नारयश्च देवतास्य पन्नेन्द्रः पम्याग्निः भीषा स.

·१पा.८ आ. शब्दकौस्तुभः भियुक्त आनुक ऐकारच भूयेत । न च सत्रियोगशिष्टन्यायेन निवृत्तिः। परतद्धितलुइनिमिचाया डीनिवृत्तेः पूर्वयोरानुगका रयोनिवृत्तौ कर्तव्यायामचः परस्मिन्निति स्थानिवस्यात् । ये तु पूर्वोक्तरीत्या वर ई इतीकारमश्लेपं कुर्वन्ति तेपामिह लुग्ग्रह- । गंन कार्यम् । उपधात्वे कर्तव्ये न स्थानिवत् । तेन परिखा- शब्दाचातुरधिके अणि कृते वृद्धादकेकान्तखोपधादिति पारिख- शब्दात्खोपघलक्षणे उपत्यये पारिखीयः सिध्यति । अन्यथा उप- पासंज्ञायाः पूर्वविधित्वेन तत्र कर्चव्यायामाल्लोपः स्थानिवत्स्या- त् । नन्वेवं पटयतीत्पादौ वृद्धि: स्यादिति चेन्न । यत्रोपधास- जामुपजीव्य प्रत्ययो विधित्सितस्तत्रैवार्य निषेध इति भाये स्थितत्वात् । अत्र चपरनि सग्रहणमेव शापकम् । कथं तर्हि भाष्ये यलोपे सौरी वलाकेत्युदाहरणं दत्वा उपधाविधौ नेत्येव सिद्धमित्युक्तमिति चेत् । अनास्थावादमा तदित्यवेदि । तत्र हि तेनैकादगित्यणन्तान्डीप्यल्लोपद्वयस्यापि यलोपे कर्तव्ये स्था- निवद्भावे निपिद्धे समानाश्रयस्याणो लोपस्याभीयत्वेनासिद्ध- सायां यलोपः सिद्धयतीति यलोपे न स्थानिवदित्यस्यैव सौ- रीत्युदाहरणम् । उपधात्वं तत्र लोपे उपयोगि न तु प्रत्ययवि. धाविति स्थितम् । चपरे णो यो इस्वः स चपरनिहसस्त- प्र न स्थानिवत् । वादितवन्तं प्रयोजितवान् अवीवदद्वीणां प. रिवादकेन । प्रथमणिचो लोपस्य स्थानिवत्वादनुपपाकार इति णौचढीत्युपधाइस्वो न पामोति । णिसामान्यग्रहणादप्ये- तत्सिदम् । इदं तूदाहरणम् । वारि आख्यत् , अवीवरत् । न च नाग्लोपीति निषेधः शयः । परत्वाद् दृद्धौ सत्यां टिलोप इत्यभ्युपगमेनाग्लोपित्वाभावात् । अत एव हलकलेत्यदन्तनि- पातनं सार्थकम् । कुवे न स्थानिात् । पर्चयतेरीणादिक कम- ·शब्दकौस्तुभ । [१० त्ययः । अर्कः । पाचयतेः क्तिन् । पाक्तिः । चोः कुरिति कुत्वे णिलोपो न स्यानिवत् । इद सूत्रे जश्चवित्येव सिद्धे विधिग्रह- इन्द्राश्रयेण विभ्यन्तरोषसंग्रहार्थम् । तद्व्युत्पादनार्थ च क्वि- लुगित्यादि वार्तिकमिति निष्कर्षः। तत्रापि विचहपरनिासो- पधानां ग्रहणमावश्यकम् । लुक ईकारमश्लंपेण गतार्थत्वात्कुत्व- स्व पूर्वत्रासिद्धीयत्वाच्चेत्यवधेयम् । चजोरिवि कुत्वे बोदाहर- णमन्वेषणीयम् । पूर्वत्रासिद्धे च न स्थानिवत् । पापच्यते तिच् । पापक्तिः । यायज्यतेर्यायष्टिः । पाचयतेः पाक्तिः । या. जयतेष्टिः । इहाल्लोपणिलोपौ कुत्वपत्वयोर्न स्थानिवत् । एवं लेहयतेलेंदिः । दोहयतेोग्धिः । वेशयवेष्टि । दाशयते- टिरित्यागृह्यम् । न्यायसिद्धं चेदम् । अचः परस्मिन्नित्यनिदेश मति त्रिपादीस्थस्पासिद्धतया तस्मिन् कर्त्तव्ये ऽविदेशापातः । न चै स्यानिवत्सूत्रस्याप्यप्रवृत्तौ राम इति विसर्गों न स्या- दिति वाच्यम् । प्रत्ययः परश्चेत्यादिनिर्देशैभॊभगोअयो इति सूत्रे ऽश्ग्रहणेन च तत्मवृत्ते पितत्त्वादित्यवधेयम् । एवं स्थिते द्विवचनसवर्णानुस्वारदीर्घजश्चर. सूत्रे न पाया । किंतु नपदान्तवरेयलोपस्वरेवित्येव पाव्यमिति भाष्यवार्तिकयोः स्थितम् । स्यादेतत् । याद दीर्घग्रहणं त्यज्यते तार्ह साप्तमिके दीर्घविधौ स्थानिवद्भाव प्रसज्येत । तथा च चिण्णमुलोरिति सूत्रे यडन्तापिणजन्ताद्वा णिचि तताश्चाण अशंशामि अशामी- ति यदुदाद्रियन्ते तत्र सिद्धयत् । न च दीर्घग्रहणसामात्स्थानि- बद्भावबाप' कमर्णिदसूत्रे हरदत्तायुक्तरीत्या चिण्णमुलोदी इत्य- पकैयटाधुक्तरीत्या चाहिडि अहीडीत्येतत्सिद्धया अहेडीत्यस्य निवृत्त्या तस्य चरितार्थत्वात् । उच्यते । णित्वनात्यैक्यं गृहीत्वा अशामीति सिद्धम् । अशंशााति तु यलगन्ताणिचि भवि- Au ·१ पा.८ आ. शब्दकोग्नुमः। प्पति । न हि याङ्लुको सरे ऽर्थे वा कश्चिदिनेगोस्ति । येन यत्येव साधयितुं लिश्येत । एवञ्च ग्रादिनमित्यायपि मि द्धम् । पूर्वस्मादपि विधी स्थानिवद्भावेन णिचा व्यवधाने पनि ग्रहोलिटीति दीर्यस्यामवृत्तेः । प्रमते तु विहितविशेषणाश्रयणा- ग्राहितमित्यादी न दीर्यः । अत पर यन्ताचि नरीगृहीने- त्यत्र न दीर्घः स्थानिस्वागत् । सूप्रमते विहितविशेषणा- च्चेति स्थितम् । पहलुगन्तातु जादाविदो दीर्घो भवत्पयोनि माधवः । दिः प्रयोगो द्विवचनं पाठमिति सिद्धान्तान् । ग्रहविदि. तत्वानपायात् । यङ्लुको ऽनैमितिकतया ऽग्सलादेशतया लु. का लुप्तत्वाच्च स्थानिवद्भायोपि नास्तीति माधयस्पाशयः।ब. स्तुतस्तु यहलुक्यपि इटो दीर्थो ऽनिष्ट एव । एकाचौद्वप्रथमस्ये: ति सूत्रे भाप्पकैयटादिपर्यालोचनया तर्थर निर्णयात् । तथा च तत्र ग्रहेरगादिति भाप्यमुपादाय कैपट आह । हचो हिज. रिगृहीत्य न तु महिः। विशेषणसामादि यथाशुनरूपाययण. मिति । यद्यपि तत्र यटन्तं प्रक्रम्येदमुक्तं सथापि युक्तिमाम्या- पहलुदन्तेपि न दीर्य इति लक्ष्यते । अत एवेकाचोदेइति मूने हरदत्तोपि यहल्ले दीर्घमाशायाह । एकाचउपदेशइत्पनो दीर्घः विधावेका ग्रहणमनुवर्ततइति । न पुत्र पक्षे यहला दी. घस्योक्तिसम्भवोप्यस्ति । नन्वेवं ग्रहोलिटीति सूत्रे पदलो- पे चोक्तमिति चातिकव्याख्यावसरे स्थानियन्द्राचादिष्टि तविशेषणाश्रयणादा पडन्ते दीर्घ परिहरन् केपटो विरुध्येत । पद्लुग यथाथुतरूपाश्रयणस्पकानग्रहणानुवर्तनस्प या मार- श्यकतया तेनैव गायत्वादिति चेन । ग्रहोलिटीत्यप्रत्यकपटग्रन्य. स्योपायस्योपायान्तराद्पकत्वादितिन्यापेन पहने उभापानरा- भियानपरत्वात् । अत एव तत्र कैपट आह । अन्यत्रास्य दोष.

·शब्दकौस्तुम । १ [१ अ० त्ययः । अर्कः । पाचयतेः क्तिन् । पाक्तिः । चोः कुरिति कुत्वे णिलोपो न स्थानियत् । इह सूत्रे जश्चम्विन्येव सिद्धे विधिग्रह- इन्द्राश्रयेण विध्यन्तरोपसंग्रहार्थम् । तद्व्युत्पादनार्य च क्वि- इगित्यादि वार्तिकमिति निष्कर्षः। तत्रापि विचइपरनिासो- पधाना ग्रहणमावश्यकम् । लुक ईकारमश्लंपेण गतार्थत्वात्कुत्व- स्व पूर्वप्रासिद्धीयत्वाच्चेत्यवधेयम् । चजोरिति कुत्वे वोदाहर- णमन्वेषणीयम् । पूर्वत्रासिद्धे च न स्थानिवत् । पापच्यते तिच् । पापक्तिः । यायज्यतेर्यायष्टिः । पाचयतेः पाक्तिः । या. जयतेष्टिः । इहालोपणिलोपौ कुत्तपत्वयोर्न स्थानिवत् । एवं लेहयतेर्लेढिः । दोहयतेयॊग्धिः । वेशयतैर्वेष्टि । दाशयतेर्दा- टिरित्यायुधम् । न्यायसिद्धं चेदम् । अत्रः परस्मिन्नित्यविदेश प्रति त्रिपादीस्थस्यासिद्धतया तस्मिन् कर्त्तव्ये ऽतिदेशाप्राप्तः । न चैवं स्थानिवत्सूत्रस्पाप्यमवृत्तौ राम इति विसर्गों न स्या- दिति वाच्यम् । प्रत्ययः परश्चेत्यादिनिर्देशै|भगोअयो इति सूत्रे ऽश्ग्रहणेन च तत्मवृत्ते पितत्वादित्यवधेयम् । एवं स्थिते द्विवचनसवर्णानुस्वारदीर्घनश्चर सूत्रे न पाठ्या । कि तु नपदान्तवरेयलोपस्वरेष्वित्येव पाव्यमिति भाष्यवार्तिकयोः स्थितम् । स्यादेतत् । यदि दीर्घग्रहणं त्यज्यते तार्ह साप्तमिके दीर्घविधौ स्थानिवद्भाव प्रसज्येत । तथा च चिण्णमुलोति सूत्रे यहन्ताणिजन्ताद्वा णिाचे तताईचाणे अशंशामि अशामी. ति यदुदाहियन्ते तत्र सिद्धयेत् । न च दीर्घग्रहणसामात्स्थानि वद्भाववाध कमेणिसूत्रे हरदत्तायुक्तरीत्या चिण्णमुलोदीर्घ इत्य- अकयटायुक्तरीत्या चाहिडि अहीडीत्येतत्सिया अहेडीत्यस्य निवृत्या तस्य चरितार्थत्वात् । उच्यते । णित्वात्यैक्यं गृहीत्या अशामीति सिद्धम् । अशंशार्माति तु यङ्लुगन्ताणिचि भवि ·१ पा.८ आ. शब्दकौस्तुप । प्यति । न हि पदयङ्लुको स्वरे ऽर्थे या कश्चिदिशेपोस्ति । येन यत्येव सापयितु हिश्येत । एपञ्च ग्रादितमित्यापि सि द्धम् । पूर्वस्मादपि विधौ स्थानिवद्भान णिचा व्यायाने सति ग्रहोलिटीति दीर्घस्यामवृत्तेः । स्त्रमते तु विहितविशंपणाश्रयणा- द ग्राहितमित्यादौ न दीर्घः । अत एव यहन्तावृचि जरीगृहीते- त्यत्र न दीर्घः स्थानिवद्रावात् । सूत्रमते विहितविशेपणा. च्चेति स्थितम् । यहलुगन्तातु तृजादाविटो दीर्घा भवत्येवेति माधव । द्विःमयोगो द्विवचन पाठमिति सिद्धान्तात् । ग्रहेबिहि- तत्वानपायात् । यह लुको ऽनैमित्तिकतया ऽज्झलादेशतया लु. का लुप्तत्वाच्च स्थानिवद्भायोपि नास्तीति माघरस्याशय । व स्तुतस्तु यद् लुग्यपि इटो दीयों ऽनिष्ट एव । एकाचोद्वेषयमस्ये ति सूत्र भाष्यकैयटादिपर्यालोचनया तथैव निर्णयात् । तथा च तत्र ग्रहेरगादिति भाष्यमुपादाय कैयट आह । वचो हिज- रिगृहीत्या न तु ग्रहिः। विशेपणसामाद्धि यथावतस्पाश्रयण- मिति । यद्यपि तत्र यन्त प्रत्रम्येदमुक्त तथापि युक्तिमाम्या- घड्लुइन्तेपि न दीर्घ इति लक्ष्यते । अत एवैकाचोदे इति सूत्रे हरदत्तोपि यदन्ते दीर्घमाशझ्याह । एकाचउपदेशइत्यतो दीर्घ विधावेकान्ग्रहणमनुवर्ततइति । न ह्या पक्षे यहलाके दी घस्पोक्तिसम्भवोप्यस्ति । नन्वेव ग्रहोलिटीति सूत्रे यदलो- पे चोक्तमिति वार्तिकव्याख्यावसरे स्थानिवद्भावाद्विहिर तविशेषणाश्रयणाद्वा यडन्ते दीर्घ परिहरन् कैयटो विरु येत । पहलुगथै ययाथुतरूपाथपणस्यैकाग्रहणानुवर्तनस्य वा आव श्यकतया तेनैव गायत्वादिति चेन्न । ग्रहोलिटीत्पत्रत्यकयटग्रन्थ स्योपायस्योपायान्तरादूपकत्वादितिन्यापेन यडन्ते उपायान्तरा- भिरानपरत्वात् । अत एव तत्र कयट आह । अन्यप्रास्य दोप- ·'शब्दकौस्तुपः । स्य सम्यगुवृतत्वादिति । एवं हि धदन तत्रत्रपरिहारस्याध्या- पकतामेकाचसूत्रोक्तस्यैवावश्यादर्तव्यतां चाभिमति।नच यथाशु- तरूपपक्षे गृहीतपित्याद्यसिद्धिः। अङ्गसंज्ञामहत्तिवेलायो यथाच- तरूपस्यैव तत्र सच्चाद । ग्राहितादौ तु नैवम् । एकाच इति स- माधानं तु.णिभिन्नविषयकमेव । तस्मात् , यहलुङन्ताणिज. न्ताच्च यडन्ताच्च ग्रहेरिटः । द्विषां त्रिधा चतुर्दा च दीर्थो ने. ति व्यवस्थितम् । माधवग्रन्थस्तु विहिताविशेषणपक्षस्य मुख्यसा पक्षान्तरापामभ्युश्चयतां च परिकल्प्य कथं चिन्मय इति प्रति- भातीति दिई । तस्य दोष इत्यादेरयमर्थः । तस्य पूर्वप्रासिद्धे. चेत्यस्य स्थलंत्रये दोपः। अतिमसक्तिः । तस्मात्तत्र स्थानिव- प्रावस्य प्रतिप्रसव कर्तव्य इत्यर्थः । तेन पाक्यर्थ वास्यर्थमि. त्यत्र स्कोरिति लोपो न । निगार्यते । निगाल्यते । अचिविभा- पेति लत्वं सिद्धयति । तथा मापवपनीत्यत्र णत्वं न भवति । अल्लोपस्य स्थानिवश्वेन नकारस्य समासान्तत्त्वाभावात् । न चासत्यपि स्थानिवद्भावे डीवेव समासान्तो नतु नकार इति वाच्यम् । डीवुत्पत्तेः मागेव समास इति द्वितीये वक्ष्यमाणत्वा. व । एवं स्थिते, तक्षयतेः क्विपि तप , रक्षपते स्तु र , इत्या- दि बोध्यम् । अत्र हि संयोगादिलोपे कर्तव्ये णिलोपस्य स्था. निवभावाम तत्मवृत्तिः । संयोगान्तलोपे तु स्थानिवभावनिपे. भाद्भवत्येवासो । गोरद इति तु शुदाविवापि बोध्यम् । पत्व. घा परस्मिमिति सूत्रे दध्यप्रेति भाप्पमुपादाप कैयटेनोक्तम् पूर्वत्रासिदे चेत्येतदत्र नास्ति, तस्य दोप इत्पत्र संपोगादिलो- पायसंपोगोपलक्षितलोपोपटक्षणत्वादिति । तम वास्तवम् । किन्न तबत्यपूर्वपक्षिणाभिमापवर्णनमात्रम् । अत एव नपदान्ते- तिसूत्रोपे तेनोक्तम् । स्कन्दयते। स्कनू तापतस्तागति । यतु ·. १पा.८ आ. शब्दकौस्तुमः । सिद्धकाण्डे श्चत्वं धुत्त्वाति पाक्षिकव्याख्यावसरे कैयटेनो- तम् । मधुगितीप्यते मधुडिति प्रामोतीति । तत्तु सकारोपदेश- सामादिति योध्यम् । सन्श्वोततीत्यत्र शितुगित्यस्यामवृत्त्या सकारश्चरितार्थ इति चेत्ताई क्वौ लुप्तमिति सपाधेयम् । फुस्म नाम्नौवेत्यत्र कूरिति माधवादाढतं सम्यगेव । तत्र सामर्थ्य- विरहेण संयोगादिलोपामहत्तोति दिक् । स्यादेतत् । इह सं. योगादिग्रहणं मास्तु । न चैवं वाक्ययमित्यादी स्कारित लो- पापचिः । स्कोः संयोगेत्यत्र झलोझलीत्यतो प्रल इत्यनुवर्तते । सच्चोपसर्जनस्यापि संयोगेत्यस्य विशेषणम् , न तु प्रधानयोर- पि स्कोः । अव्यभिचारात् । ततश्च झलन्तो यो संयोगस्तदा- यो. स्कोर्लोपः स्यादिति सूत्रार्थात्,बहिरङ्गतया यणोसिद्धत्वाद्वा । अत एव हि दध्यत्रेत्यादौ संयोगान्तलोपो न प्रवर्तते । तथा चाष्टमे चार्तिकम् । न वा झलो लोपादाहिरङ्गलक्षणवादोते । न चैवमपि काठत राष्ट्ररक् इत्यादि न सिध्येदेवेति वाच्यम् । अनभिधानात्तत्र किप एव दुर्लभत्वात् । अनभिधानं च काठश- गेव नास्तस्यिाएमिकभाष्यबलेन न्पायसाम्पानिणीयतइति । अत्रोच्यते । कुस्मयतेः कूरित्यादिसिद्धये संयोगादीति वाच्य- मेव । किश्च तक रक् इत्याधर्थमपि वक्तव्यम् । न चानभिधा- नम्। प्रमाणाभावात् । कैयटादिभिरुदात्तत्वाच्च । न च काष्ठशगे- व नास्तीति भाप्यं तत्र प्रमाणम् । न्यायवैपम्यात् । तथाहि । काठशक स्थातेत्यत्र झल्परो यः संयोगस्तदादेः ककारस्य लोप- माशङ्कय तदुक्तम् । तेन यत्र कलोपासक्तिस्तदभिमायकमनभि- भानम् । अत एन काल्लेशा लिया नेस्पेयम्परतयात व्याख्या- तम् । न च णिजन्तेभ्यः विपि कलोपासक्तिरस्ति । णिलोप- स्य स्थानिवद्भावात् । न च पूर्वत्रासिद्धचेति तनिषेधः। संयो.

·शब्दकौस्तुमः । [१ अ. गादिलोपे प्रतिप्रसवस्य जागरुकत्वात्। तस्मात्सयोगादिलोपग्रह- णं कर्त्तव्यमेवेति स्थितम् । इदं त्वाधेयम् । संयोगान्तस्यलोप इ. त्यत्र न वा मंलो लोपाद्वहिरवलक्षणत्वादति द्विधा सिद्धान्तव्यव- स्थापनात् । करिति संयोगान्तलोपोपि दुर्लभः । तेन कुस्म् इत्येव भवति प्रथमपक्षे। द्वितीयपक्षाभिमायेण तु माधवः । नन्वे- वमपि लपवग्रहणं व्यर्थम् । निगाल्यतइत्यत्र सत्यापि णिलोपे प्रत्ययलक्षणेन लत्वसिद्धः । न च वर्णाश्रयत्वम् । पातोः स्व- रूपे तत्सत्यये कार्यविज्ञानात् । इदं च दाण्डिनायनादिमुत्रे भ्रौ- णइत्यति तत्वनिपातनेन ज्ञापयिष्यते । किनान्तरङ्गत्वादपि लत्वं सुवचमिति । अत्रोच्यते । तृणहइमित्यत्राचि नेत्यनुवर्तते । ह- लांति निवृत्तम् । तथा चावणेडित्यादिसिद्धये प्रत्ययल- क्षणं नारम्भणीयम् । किं तु नियमार्थं तदारम्भ इति भाष्ये स्थितम् । इतरव्यावृत्तिमात्रफलकं मत्ययलक्षणसूत्रम् । तत्तत्कार्या- णि तु स्थानिवत्सूत्रेण निर्वाह्याणि । तत्र च प्रदीव्येतीनिवृत्तये अमाधान्येनाप्यलाश्रयणे निषेधः स्थितः । तथा चाचि प्रत्यये विधीयमानं लत्वं स्थानिवद्भावं विना दुर्लभमेव । यदप्यन्तरङ्ग- त्वाल्लत्वमित्युक्तं, तदपिन । अकृतव्यूहपरिभाषया लत्वाचे। किञ्चोपसर्गस्यायताविति सूत्रे पक्षद्वयं वक्ष्यते । अतिपरत्वं उपसर्गस्य विशेषणं रेफस्य वेति । तत्राधे पक्षे पल्ययतइति सिध्यति प्लायतइति तु न सिध्येत् । एकादेशे कृते व्यपवर्गा- भावात् । उभयत आश्रये अन्तादिवद्भावायोगाच । तस्मात्तत्र स्थानिवद्भावेनैव व्यपवर्गो वक्तव्यः । स च पूर्वत्रासिद्ध चेति नि- षिद्ध इति लत्वे प्रतिप्रसवः सार्थक एव । द्वितीयपक्षे तु पल्य- यतहति न स्यात् । यकारेण व्यवधानात् । प्लायत इत्यत्रव प- २ लत्वं स्यात् । पूर्वत्रासिद्धेचेति स्थानिवत्त्वनिषेधेन तत्र रेफ- ·१ पा.८ आ. মানুষ। स्यायतिपरत्वाविघातात् । कृते विह लत्वग्रहणे येन नाव्यत्र धानन्यायेन पल्ययत इत्यत्रापि लवं सिध्यति । स्फुटं चेदमष्ट. मे भाष्यएव । तस्मादिह लत्वग्रहणं कर्त्तव्यमवेति स्थितम् । णत्वग्रहण तु व्यर्थम् । तथाहि । मापवपनीति तावहिरङ्गपरि- भापयापि सिद्धम् । न च पहिणोति प्रमीणीतइत्यादिसिद्धये तदिति वाच्यम् । अचः परस्मिन्निति सूत्रस्य प्रवृत्ति विनाप्ये- कदेशविकृतम्यानन्यतया हिनुमीनेत्यस्य प्रवृत्तिसम्भवात् । न च प्णान्तापडिति सूत्रे वर्णितरीत्या प्रियाप्दन इत्यादिसिद्धये णत्वग्रहणमिति वाच्यम् । कार्यकालपक्षे बहिरङ्गपरिभाषयैव त- स्यापि सिद्धेः । यथोद्देशपक्षस्तु न ग्रहीप्यते । प्रत्याख्येयेन णत्वन सह फलसाम्पार्थम् । एतेन प्रियाप्दण इति णत्वाभ्युपगमपरः पदमञ्जरीग्रन्थोप्यपास्तः । पहिरगपरिभापायाअनित्यत्वेपीहत- दप्रवृत्तौ प्रमाणाभावात् । तस्मादिह णत्वग्रहणं वृथति स्थितम् । प्रत्युत णत्वे स्थानिवचाभ्युपगमे वाधकमप्यस्ति । तथाहि । अनितेरन्त इति सूत्रेऽन्त इति योगं विभज्य हे माण् इति रूप- सिद्धये पदान्तस्यति प्रतिपधं वाधितुमन्तइति सूत्रेण पदान्त- स्थानितर्णत्वं विधीयतइत्येका व्याख्या । अन्तशब्दं समीपपर्या- यमाश्रित्य निमित्तसमीपस्थो योनितेर्नकारस्तस्य णत्वं नि. मित्तसमीपस्थस्थानितेर्यो नकारस्तस्य णत्वमिति च योग- । विभागं विनापि व्याख्यानद्वयं भाष्ये स्थितम् । तत्र प्रथमप- क्षे प्राणितीत्यादावेकेनाकारेण व्यवधानपि वचनसामथ्याण्णवं प्रवर्तते । द्वितीयपक्षे त्वेकादेशस्पादिवद्भावाडेफादव्यव- हितस्यानितेः सम्भवात्मवर्चते । पर्यनितीत्यत्र तु वर्ण- दयेनकेन च व्यवायात्पक्षद्वयेपि गतं न प्रवर्ततइति स्पष्टपष्ट- मे । यदि चेह णत्वग्रहणं क्रियते ताई पर्यनितीतिवत्लाणि- , ·३१२ शब्दकौस्तुमः । [१० तीत्यत्रापि येनेकेन वा वर्णेन यथासम्भवं व्यवधानाण्णत्वं न स्यात् । न च वचनसामर्थ्यात्स्थानिवद्भावकृतं व्यवधान- माश्रयिष्यते वृत्रघ्न इति कुत्ववति वाच्यम् । निरणिति दुरणितीत्यत्र चरितार्थत्वात् । न चैव निर्दुरोरनितरित्येव भूयात् । न त्वनितेरन्त इति सामान्यलक्षणं मणयेदिति वाच्य- म् । आवृत्तिमाश्रित्य हे माणित्यत्र णवस्य प्रतिमसवार्य निई रोरित्यपेक्षया ऽन्त इत्युक्तावक्षरलायवानरोधाच्च सामान्य- लक्षणप्रणयनसम्भवात् । तस्मादाष्टमिकभाष्यपर्यालोचनेनेह णत्वग्रहणं न कर्चव्यमिति निर्णीयते । अत एव व्यूढोरस्के. नेत्यत्र पत्वं न । अन्यथा विसर्गस्यादत्वेन तदादेशस्य स- स्य स्थानिवद्भावाण्णत्वं स्यात् । इह णत्वग्रहणस्यमयोजना- भावस्तूक्त एव । सतश्च तस्य दोपः संयोगादिलोपल- स्वयोरित्येव वाच्यम् । वस्तुतस्तु तदपि न वाच्यम् । पूर्वप्रासिद्ध चेति सिद्धतादेव न्यायसिद्धमित्युक्तम् । तच्चासिदत्वमान- स्यम् । अधुनेतिवदमनति वाच्ये नमुनइत्युक्तेर्नेति योगविभागात् । नटीति वाच्ये नामीतिलिङ्गाय । अनश्व इत्यादेशस्येत्यनेन व्या. वृत्ती सत्यामपि अक्षण्वन्त इत्यादी हिदी वारयितुं हिनामीत्युक्त- म् । रुधादिभ्यः श्रम् भाभलोप इति सूत्रदये भाप्यरुयटाया. लोचनेनारम्भसामर्थ्यात्सभिपातपरिभाषापा इवासिदत्तस्पा. प्यविशेषाद्राधे माप्ते नामीत्युक्तिरिति चेन्न । ति तुग्ग्रहणादि. ना समिपातपरिभाषाया अनित्सवमापनात्सापाद्वाप इति पप्लेप्यक्षण्वन्त इस्यादावुभपवापे गौरवाच्च । तस्मादनित्यतामा पनार्थमेव तन् । तेन सिद्धकाण्डमपि संगृहीतं भाति । एतेन रामो रामेभ्य इत्यादी रुन्वस्यासिद्धत्वादोपकारस्येसंशान्टोपी का स्यावामित्येतदपि समादितम् । प्रत्ययः परपत्पादिन्यिा.

·१ पा. ८ आ. १.१-५, शब्दकौस्तुमः च । यत्त्वनुनासिकनिर्देशसामादित्संज्ञालोपौ प्रत्यसिद्धत्वं ने- ति । तन्न । तरुमूलमित्यादौ हशिचेत्यस्य व्यावृत्तये अतोरोरि- त्यत्र सानुनासिकस्यैव निर्देशाभ्युपगमेन चारितार्थ्याद । राम इत्यादावपि सानुनासिकश्रवणस्यापाथमानतया चारितार्थ्यस्य स्पष्टत्वादिति दिक् । तेन संयोगादिलोपलत्वयोरसिद्धताविरहा. स्थानिवत्वं भविष्यतीति सकलेप्टसिद्धिः ॥ द्विवचनेचि ।। रूपातिदेशोयम् । द्वित्वनिमित्चे ऽचि योजा- देशः सः स्थानिवद्रूपं लभते द्वित्वे कर्तव्ये । चक्रतुः । चक्रुः । द्वित्वानिमित्तत्वेनाविशेषणादिह न । दुधूपति । सुस्यूपति । नाद् द्वित्वनिमित्तम् । नन्वेवं चक्रवारीत यणोपि स्थानिवद्भा. वो न स्यात् । अतुसो द्विवनिमित्तत्वेप्यकारस्यातयात्वात् । सूत्रन्तु चके इत्यादौ सावकाशमिति । सत्यम् । इह निमित्तश- देन साक्षाद्वा समुदायघटकतया पा द्वित्वप्रयोजकत्वमाश्रीयते न तु साक्षादेवेत्याग्रहः। लक्ष्यानुरोधात् । किञ्चसूत्रे निमित्तशब्दो नास्त्येव । किन्तु लक्षणया वा द्विरुच्यतेस्मिन्निति द्विवचनामिति व्युत्पत्रणा घा द्विवचनमस्त्यस्मिन्निति अर्शआरचा वा द्विवचन- निमित्तं लब्धव्यम् । तच्च प्रकारत्रयं साक्षात्परम्परासाधा. रणे प्रयोजकेपि सुवचम् । एतच्च ठस्येक इति सूत्रे कैपटे स्पष्टम् । अत एव कर्णोतेः सनि सनीवन्तेतीदपक्षे विभापोरित डि. स्वविरहे अर्णनविपतीति सिद्धम् । सन्नन्तस्य हित्वविधानपि सनो द्वित्समयोजकत्वेन तस्मिन् गुणावादेशयोत्वेि कर्तव्ये स्थानिवद्रावात् । तदुक्तम् । तद्भावभावितामात्रेणेह निमित्तत्व- मिति । वस्तुतस्तु द्विवचनाक्षितः प्रत्ययो ऽचीत्यनेन विशेष्यते । परस्मिन्नित्यनुवर्तते । अमीप मध्ये देवदत्तात्परमानयेत्युक्त य. था सनातीयेन मनुष्यान्तरेणान्यवहितः पर आनीयते । तथे.

·'शब्दकौस्तुभ । •[१ अ० हापि प्रत्ययान्तरेणाव्यवहितः परो गृह्यते । तेन द्वित्वनिमिने अजादौ प्रत्यये प्रत्ययान्तरेणाव्यवाहिते परे सति योजादेशः स स्थानिवत्स्यादितिसूत्रार्थः । एवं च चक्रतुरित्यादौ न काप्यनु- पपत्तिः । वक्ष्यमाणज्ञापकवलेन णिचा व्यवहिने प्रवृत्तातपि दिदवनीयिपतीत्यादावनेकमत्ययव्यवधानादप्रवृत्तिः । अपी. प्यदित्यत्र वर्णव्यवधानपि प्रत्ययान्तराभावात्प्रवृत्तिः । अनुवादे परिभापानुपस्थानपि निर्दिष्टपरिभापाकव्यस्य निर्वाहति बोध्यम् । अत एवेह परस्मिन्नित्यनुवर्ततइति न्यासकारः । तथा द्विवचनेनेह प्रत्ययाक्षेपं वदन् णिज्भिन्नेन व्यवहिते ज्ञापकस्पा. प्रवृत्तिं ब्रवन्कयटोप्येतदभिप्रेति । उर्णनविपतीत्यादिसिद्धये तु सद्भावभावितामात्रेण निमित्ततति स्वीक्रियतएवेत्यवधेयम् । न- न्वेवमारिरिपतीति न सिद्धयेत् । ऋधातोः सनि स्मिपूज्व- शांसनि इतीटि कृते इस्शब्दनिमित्तकस्य गुणस्य स्थानिवद्भावे अजादोदतीयस्पेनीसो द्वित्वप्रसङ्गात् । इष्यते तु रिस् शब्दस्य द्वित्वम् । अत्रोच्यते । न हि कार्थी निमित्ततयाश्रीयतइति दीधी- वेवीटामित्यत्रोपपादितत्वान्नेह इम् शब्दो निमित्तम् । अतो न स्थानिवद्भावः । न चैवं सन्नन्तस्य कार्यित्वादूर्गुनविपतीत्यपि न “स्यादिति वाच्यम् । मत्वर्थीयेनेनिना कार्यमनुभरत एव कार्यि- त्वलाभात् । तत्र तु द्वितीय एकाथ् द्वित्वरूपं कार्यमनुभवति न तु सन् । अरिरिपतीत्यत्र तु रिस्शब्दत्स्यैव कार्यभारुत्वमि ति वैषम्यात् । नन्वेवमचीत्यस्य जेधीयते देध्मीयतइति व्यावत्यै न सङ्गच्छते । घीय ध्मीय इति द्वितीयाजवधिकस्यैकाचः कार्य तथा यटोपि द्वित्वनिमित्वाभावादिति चेत् । सत्यम् । अधिजगे इस्पेवाग्रहणव्यावय॑मस्तु । तत्र हि गाड्न ल्टिीति द्विलकारकनिर्देशमाश्रित्य लावस्थायामेव गाटा- ·१पा.८ आ. शब्दकौस्तुभः। देश इति भाष्यएर स्पष्टम् । इदञ्च वार्तिकमतमनुसृत्यो. क्तम् । तत्र लिटि लिडीत्यादीनां परसप्तमीत्वाभ्युपगमात् । भा. प्यमते वार्द्धधातुकीयाः सामान्येन भवन्तीत्यभ्युपगमाल्लिटीत्या- दयोपि विपयसप्तम्येवेत्युक्तं स्थानिवत्सूत्रे । तन्मते त्वची- त्यस्य जग्ले इत्यादि व्यावय॑म्बोध्यम् । तथाहि । आदेच इति सूत्रे ऽशीति परसप्तमीति पक्षे शिदिति कर्मचारयाश्रयणाद्यास्मि- विधिस्तदादावल्ग्रहणइत्यस्य मया आदिशितोन्यास्मिन्परे विधीयमानमात्वं लापस्थायां क्रियते । अतो न स्थानिात् । न चान्तरगत्वात्तिवादिप्वशि च कृते भात्वं स्यातया च स्थानि- धत्त्वं दुर्वारमिति वाच्यम् । नसम्प्रसारणेसम्पसारणं ल्लिटिन. योय इति द्विलंकारकनिर्देशमाश्रित्य तं च तत्रानुपयुक्तरादिहा- नुवर्त्य लिटि तु लावस्थायामेवेत्यात्वविधौ व्याख्यानात् । कयं तर्हि जेीयते देमीयत इति भाष्यवृत्त्यादिप प्रत्युदात्हतमि- ति चेत् । प्रातिशाख्यरीत्यवेहि । तथाहि । अनुस्वारो व्य. जनं चाक्षराङ्गमित्युक्त्वा स्वरान्तरे व्यञ्जनान्युचरस्पेति तत्र सूत्रितम् । एवं च नेनिजत्यनेनिजुरित्यादावेकाच्कस्य धातो: सम्पूर्णस्य द्विवचनादभ्यस्ताश्रयमद्भावजुप्तादि सिध्यतु । द्वय- के तु मध्यवर्तिनां हलामुत्तराङ्गत्वात्मथमाजन्तमेव द्विरुन्यता.. म् । यथा दरिद्रातौ द इति । जागौ जा इति । न चैतात्रता क चिरेनिष्टमापयते येन प्रातिशाख्यपरिभापामुपेक्ष्य नटभा- विद्वयञ्जनानीति चाश्रित्य दर जाग् इत्यादि द्विरुच्यते । अत एव चतुरश्छयतावाद्यक्षरलोपश्चेति सद्गच्छतदति दिक् । यदा तु पाठभाष्यवार्तिकरीत्या द्वितीयानाधिक एकाच गृह्यते, गाइलिटीति च विषयसप्तम्याधीयते , अनैमित्तिकमात्वं शिति नु प्रतिपैध इति वा अशितीति विपयसलपी वा आधीयते, तदा , ·शब्दकौस्तुमः। [१० जेधीयते अधिजगेजग्ले इति त्रिविघस्यापि व्यावहँस्यासम्भवा- दचीत्यस्य फलं किमिति विभावनीयं सूरिभिः । स्यादेतत् । भसेः कसौ घसिमसोईलीत्युपधालोपे कृते द्वित्वं मा भूदित्येत-' दर्थमज्ग्रहणं भविष्यतीति चेत् । सत्यसति वा द्वित्वे श्वानिति श्रुतौ विशेषाभावात् । ननु दुर्लक्ष्योपि विशेषः सूक्ष्मदृशं प्रति दु- र इति चेन्न । दाति मियाणि, वीरवदात, इत्यादाविव दि- वाभावसम्भवात् । वक्ष्यति हि षष्ठे लिटिधातोरिति सूत्रे, अनभ्यासग्रहणानक्यं च . छन्दसि वावचनादिति । न चैव मपि पाक्षिकं द्वित्वं स्यादेवेति वाच्यम् । दृष्टानुविधानस्यैव छ- न्दसि कर्तव्यत्वात् । अत एव हि उदित्येव सिद्धे नित्यं छ. न्दसीति सूत्रं निष्फलमित्यभियुक्ताः । लोके तु भाष्यमते कसु. दुर्लभः । उपधालापश्च छान्दस एव । तदेवं जेघीयते अधिजगे जग्ले इत्येतत्सिद्धये क्रियमाणमग्रहणमेवेह रूपातिदेशत्वे ममाणम् । कार्यातिदेशपक्षेहि घीगाग्लाइत्येषामेव भाव्यं द्वित्वेनेति किं तेन । तथा च वार्तिकम् । अज्ग्रहणं तु ज्ञापकं रूपस्थानिवद्धावस्येति। देमीयते शाशय्यते इत्यपि जेधीयते इत्यनेन समानयोगक्षेम- मुदाहरणम् । ईघाध्मोरिति ईकारः। अयपिडितीति शीडोय- डादेशः । अचीत्यस्य प्रत्याख्यानपक्षे तु लक्ष्यानुरोधादेव श- ब्दाधिकारमाश्रित्येह रूपातिदेशो व्याख्येयः । पूर्वसूत्रादच इ- विषष्ठयन्तस्यानुवृत्तिरिह किमर्थोत चेत् । शुशुवतरित्यादिसिद्ध ये इति गृहाण । तथाहि । विभापाश्वेरिति सूत्रं यद्यपि शुशा- वेत्यादौ पित्सु सावकाशं तथापि शून इत्यादौ चरितार्थस्य वचिस्वपीत्यस्य वाधकमेव परत्वात् । लिव्यभ्यासस्योभयेषा- मित्यस्य तु न वाधकम् श्वयत्यम्यासविषयकस्य विधोन- रवकाशत्वात् । अत एव विभापाश्चेरिति सूत्रे स्वलिघ्यभ्यास. A .

·१पा.८ आ. शब्दकौस्तुभः । लक्षणप्रतिपेय इति वार्तिकमारब्धम् । लिब्यम्यासस्यति सूत्रे अश्वयतीनामिति पूरणीयमिति तदाशयः । अन्यथा हि विहि- तप्रतिपिद्धतया विकल्पात शुश्वाय शुश्चियनुरित्यनिष्टमपि पक्षे प्रसज्येत । एवं स्थिते द्विवचनेचीत्यत्राच इत्यस्याननुत्ती शुशावत्यत्र वृद्धयावादेशयोरिव सम्प्रसारणस्यापि स्थानिवद्भा- वः स्यात् । तथा च शिशाव शिशुवतरित्याधनिष्टमापधेत । न घ सम्प्रसारणं तदाश्रयं च चलवादिति तिवाद्यवस्थायामेव सम्म सारणप्रवृत्तेरचीति नास्तीति वाच्यम् । एवमपि व्यतिशुशुवाते इत्यादौ दोपध्रौव्यात् । न च विभाषाश्वेरिति लावस्थायामेव मवर्ततइति वाच्यम् । एवमपि ईजाते ईजाये इत्यादौ दोपता- दवस्थ्यात् । लावस्थायां कित्त्वाभावन तत्र सम्मसारणामटचे। न च कित्त्वमपि प्रवर्त्ततामिति वाच्यम् । अन्तरङ्गस्तिवादिभि- धितत्वात् । किं च स्वापेश्वङीति सम्मसारणे असूपुप- दितीप्यते । स्थानिवद्भावे तु सति नसंप्रसारणइति निषेधार भ्यासे उवर्णो न श्रूयतेत्ति दिक् । तन्त्रावृत्त्यैकशेपाणामन्यतमा- श्रयणादिह कालावधारणमापि क्रियते । तथा च व्याख्यातम् । द्वित्वे कर्तव्ये इति । तेन चक्रतुरित्यादावुत्तरदले पुनर्यथायथं. यणादयो भवन्त्येव । अन्यथा प्रकृतिभाव एव स्यात् । निन्यः सुरित्यत्र'तु प्रथममवृत्तस्यापीपको द्वित्वकाले उपहारात्पुनः मा. सोऽप्ययमेरनेकाच इति पणा बाध्यते । यद्वा । पूर्वमपीयह न प्रवर्तते । प्रकल्प्य चापवादविषयं तत उत्सगोभिनिविशतइति- न्यायात् । यद्वा ।आभीयत्वेनेयङो ऽसिद्धत्वाद् यण भविष्यति । स्यादेतत् । स्थानिवद्ग्रहणं निवर्त्य ननं चानुवर्त्य द्वित्वानिमित्ते ऽचि अच आदेशो न स्याद् द्वित्वे कार्ये इत्येव व्याख्यायता- म् । एवं हि सति स्थानिवदिति शब्दाधिकारक्लेशोपि न भव.

·३१८ शब्दकौस्तुमः । [१ अ. तीति । सत्यम् । अस्मिन्नपि पक्षे नत्र. स्वरितत्वं प्रतिज्ञातव्य- म् । स्थानिकच्छन्दस्य तु क्लप्तमेव तदिति लाघरम् । अस्तु वा व्याख्यानद्वयमपि फले विशेषाभावादिति दिक् । नन्वेवमपि णौ स्थानिवद्वचनं कर्तव्यम् । नुनावयिपति चुक्षावयिपति तुष्टावाय- पतीत्याद्यर्थम् । अत्राहुः । ओ: पुपण्जिपु वचनं ज्ञापकं णौ स्थानिवद्भावस्येति । अस्यार्थः । यौतेः पूडश्च सनीवन्तेति स्मि- प्रदरंज्यामिति स्त्राभ्यामिटि कृते यियविपति पिपविपते इ. त्यत्र द्विवचनेचीति स्थानिवद्भावाद्यकारपकारपोरवर्णपरयो परतो यद्यप्यभ्यासउकारो लभ्यते । तस्य चकारादेशविधानेन ओः पुयणसूत्रे पकारयकारग्रहणं चरितार्थम् । तथा पि वर्गग्र- हणं प्रत्याहारग्रहण जग्रहण च झापक द्विन्वनिमित्तस्याचो णि- चा व्यवधानपि स्थानिवद्भावः प्रवर्तते इति । तं विना अवर्ण- परेपु पुयण्जिपु परेपु उवर्णान्तस्याभ्यासस्य दुर्लभत्वात् । येन नाव्यवधानाच णिचैवैकेन द्वित्वनिमित्तस्याचो व्यवधान- माश्रीयते । तेन निनवनीयिपतीत्यादौ न स्थानिवत् । ल्युट्क्यन्भ्यां व्यवधानात् । एवं णिजन्ताल्ल्युट्क्यन्सन्स्वपिन- स्थानिवत् । निनावनीयिपतीत्यादि । न हि णौ कृतं स्थानिवादि- तिवचनमस्ति किन्तु झाप्यमानः स्थानिवद्भावो लापपदकेने व व्यवधानइत्युक्तम् । इह त्वनेकेन व्यवधान स्पपमेव पयप्यनू- घमानादेशविशेषणत्वानिर्दिष्टपरिभाषा नोपतिष्ठते । तथाप्य. चीत्यौपश्लेपिकसप्तमीवलादेव तदर्थ-पर्यवस्पति । ईपद्विपकृष्टला च नात्यन्तविप्रष्टस्य ग्रहणमिति चोध्यम् । वस्तुतस्तु परस्मि- नित्यनुवर्ततइनि सूत्रोपक्रमएवोक्तम्।एवं चाचीभवत् अमीमवत् अ. रीरवत् अलीलवदित्यादिपु विभावयिपतीत्यादिपुच ओः पुयणि- तीत प्रवर्चते । ज्ञापनफलन्तु पत्र ओ पुणित्यस्यामाप्तिस्तत्र ·१पा.८ आ. शब्दकौस्तुम । ३२९ चोध्यम् । तयथा । चुनावविपति । उदुरिवाचरति उडबति । उडवतेी सन् । उडुडावायपति। चङि । औदूरवत् । तुनावयि- पति । अतूनवत् । सौत्रीयं तुरुस्तुशमीन्यत्र निर्दिष्टः । ऊर्शनाव. विपति । औणूनवत् । चिस्फुरोर्णावित्यात्वस्य स्थानिवद्भावा- स्पुस्फारयिपति अपुस्फरदित्यादि बोध्यम् । तुल्यजातीयापेक्ष च ज्ञापकम् । तेनावर्णपरे हत्येव स्थानिवत्त्वम् । तेनाचिकी दित्या- दौ नातिमसन इति भाष्ये स्थितम् । यत्तु काशिकायां पूर्वगासिद्धमि- तिमूत्रे वहेनिष्ठान्ताण्णिाचे चडि औजढदित्युदाहृत्य क्तिनन्तस्य तु औजिढदित्युक्तम्। तत्रैव न्यासेपिणौ कृतस्य टिलोपस्य स्थानि- वद्भाव इति व्याख्यातं तदुभयं भाष्यविरुद्धत्वादुपेक्ष्यम् । अ. चिकीर्तदित्यस्य सिद्धये ऽवर्णपरघातक्षरविषयकमेव ज्ञापक- मिति स्पष्ट भाष्ये । प्रकृतमूत्रमत्याख्यानपरे वात्तिके अव्याप्ति रूपदोपोलावनपरेण ओदौदादेशस्य चुदतुशरादेरित्यादिभा- पेणाप्ययमर्थो लभ्यतइत्यनुपदमेव स्फुटीकरिष्यते । अत एव, शुष्किका शुष्कजड्याचक्षामिमानौजिढत्तयति वैयाघ्रपद्यवार्ति- के जिशब्द एव पठ्यते । जशब्दपाठस्तु काचित्कः प्रामादिक ए- वेति वोपदेवो दुर्गसिंहादिसम्मतिपदर्शनपूर्वकं कामधेनौ स्या- पितवान् । वायूपयवार्तिकं तु पूर्वत्रासिद्धमिति सूत्रस्य भयो- जनसङ्ग्रहेपुरं, तच तस्मिन्नेव सूने व्याख्यास्यामः । एवं चा. इपदे लक्षणे चेत्यस्य चडि सणिकस्य द्वित्वेनाचिकदित्येव रूपं न त्वाचकदिति । न चैत्रमदन्तपाठवैयर्थ्यं स्यादिति वाच्यम् । वत्सामादलोपस्यामवृत्तौ सत्यां वृद्धिपुकोश्च सतोरङ्कापय. तीति रूपाभ्युपगमात् । न चैवं सत्यङ्कयतीति रूपं न स्यादि- वि वाच्यम् । सूचिसूत्रीत्यादिवार्तिके सोसूच्यते सोसूत्र्यतइ- त्यादिभाष्योदाहरणेन पक्षे ऽल्लोपस्याभ्युपगमात् । सूचिमू- .. ३ ·शब्दकौस्तुभ'। [१ ० ध्यादयो बदन्ताः । अत एवानकारत्वेन पोपदेशत्वाभावान पत्वम् । पोपदेशलक्षणे बेकाच्वं विवक्षितमिति माधवीये स्प- एम् । एतच्च सेगादिपर्युदासात् वष्कस्त्रिदादिसाहचर्या सो- सूच्यतइत्यादिभाष्योदाहरणाच निर्णीयतइति वक्ष्यते । एवं वाक्यशेष समर्थयिष्यामहे । प्रार्थनाध्यवसायैः सम्मश्नमार्थनेपुलि हित्यादिप्रयोगाश्वेह मानम् । तदेतत्सकलमभिसन्धायादन्तत्व सार्यक्याय वा ऽल्लोप इत्याहुः । उक्तञ्च कामधेनौ । अग्लो- पित्त्वं स्थानिवन्त्वं चादन्तत्वप्रयोजनम् । यत्र त्वेते न विद्यते तत्राल्लोपविकल्पनमिति । कथयत्पाद्यभिप्रायेण पूर्वार्दम्, अ- इयत्यायभिप्रायं तूत्तरार्द्धमिति विवेकः । नन्वाञ्चकदित्यत्र दीपोलयोरिति प्राप्ते ऽनग्लोपइति निषेधनाकारचरितार्थ इति चेन्न । चपरे णौ यदा तस्य योभ्यास इति सूत्रार्थव्यवस्था- पनात् । इह त्वावयवस्याभ्यासो न त्वङ्गस्य । एतच्चोधाती माधवग्रन्ये स्पष्टम् । अत एव आटिटदित्यादौ न दर्घिः । यत्तु दीर्घविधौ हलादिरिति विशेषणं कौमुयां दत्तं तचिमूलम् । औ- नवदित्यादेः सिद्धावपि सन्वल्लघुनीत्यत्र चड्परे इत्यङ्गस्य विशेषणं लयोति मतभेदेनेष्यमाणे अचिचकासदचचकासदि- ति रूपद्वयेप्यतिमसक्तं च दीर्घविधौ चड्परइत्यस्य लघुविशे- पणतामाश्रित्यार्थसिद्धकयनं तदिति वा समाधेयम् । सिद्धान्ते तु माधवोक्तरीत्या ऊर्णावयतेरिख चकासयतैरपि दीर्याभावः स्पष्ट एवेति दिक् । एतच सून वार्तिककार: प्रत्याख्यो । तथाहि । पष्ठे द्वित्वप्रकरणान्ते विभतिषेधः पठ्यते । द्विवचन यणयवायावादेशालोपोपधालोपणिलोपकिकिनोरुत्येभ्य इति । तथा च दध्योत्यादौ सावकाशो यण् । चयनं चायको लवनं लावक इत्यादौ चायवायाव । गोदः कम्बलद इत्यादावाल्लोपः।

·१पा.८ आ. शब्दकौस्तुमः श्लेष्मघ्न इत्यादायुपधालोपः कारणा हारणेत्यादौ णिलोपः निपूर्ता इत्यादावुत्त्वं चेत्येतानि नव विभिदतुरित्यादौ सावका. शेन द्वित्वेन पूर्वविप्रतिषेधानाध्यन्ते,तेन चक्रतुः चिचाय लुलाव चिचयिथ लुलविथ पपतुः तस्यतुः जग्मतुः जघ्नतुः आस्टिन ततुरिः जगुरिरित्यादि सिद्धम् । नन्वेवं निन्यनुरिति न स्यात्, इयङ इहापरिगणितत्वादिति चेन्न । एरनेकाच इति यह भाव्यमिति मागपीयहोमवृत्तेः । प्रकल्प्य चेति न्यायात् । तस्माद् द्विवचनेचीति सूत्रं विनापि सर्व सिद्धमिति । भाप्य- कारास्तु सूत्रं समर्थपन्ते । तथाहि । विप्रतिषेधस्तावदयुक्तः । आल्लोपादीनां नित्यत्वात् । द्वित्वस्यानित्यत्वेनातुल्पवलत्वा- त् । किं च पूर्वविप्रतिषेधे सर्वत्र वचनस्यारम्भणीयत्वादिह तु मुतरां तथेति क लाघवम् । अपि च। क्रियमाणपपि वचनं यद्यन्त- रहाणामपि वाधक ताई निनवनीचिपति दिदवनीयिपतीत्सादावप्य- भ्यासे उकार श्रूयेत । अथानान्तरणत्वादवादेशः,वचनं नु नान्तर- ड्राणां वाधकं किन्तु नित्यानामेवेति घूयाः । एवमपि चक्षा- चयिपतीत्यादौ वृदयाचादेशयोः प्रवर्तनादभ्यासे इत्वं स्यात् । तथा च तहाधनाय उत्वं विधेयम् । तथा च त्वया इत्यं न्या. सः कर्तव्यः । उत्परस्यातः, तिच, ओदौदादेशस्य चुटुतशरा- देरिति । अभ्यासस्येति वर्तते । ओदौतोरादेशो यस्मिन्न- दे तस्य योभ्यासश्चुटुतशरादिस्तस्य योकारस्तस्य उत्स्यादि- त्यर्थः । यथा चुक्षापयिपति उडुडावयिपति तुतावयिपति :- dनावपिपति शुशावायपति पुस्फारयिपतीति । अत्र चिस्फु- रोणावित्यायम् । यद्यपीह खयः शेपे कृते शरादित्वं नास्ति तथाप्यभ्याससंज्ञाप्रवृत्तिकालेस्त्पवेत्यवधेयम् । ओदौदादेश- स्पेति किम् । चाय पूजायां, चिचायिपति, खदस्थैर्य, चिखदिप- ·[१ अ. , " + .. . है शब्दकौस्तुमः ! ति । नुतुशरादेः किम् । विभावयिषति । अत इति किम् । ऋजुम् अणम् ऋतुम् अंशुं चाख्यत्, आजिजत्,आणिणत्,आति- तद, आंशिशदित्यंत्र परत्वाद्वृद्धौ सत्यां टिलोपे सणिच्कस्य द्वित्वे कृते मा भूत् । अभ्यासस्यति किम् । चुटुत्वित्यादि तबा- स्यातो वा विशेषणं स्यात् । उभयथापि दोपः शीतं लुनाति शीतलूः सूर्यः , तमाख्यातुमिच्छति शिशीतलपिपतीत्यत्र तका- रादुत्तरस्यात उत्मसङ्गात् । नन्वेवमप्यौजढदाञ्चकदिलादा. वभ्यासे कारश्रवणार्थ यत्नान्तरमास्थेयमेवेति गौरवान्त- रं वार्तिककारं प्रति कुतो नापादितमिति चेन्न । तत्रेकार एवेष्ट इत्युकत्वात् । सजातीयापेक्ष हि सिद्धान्तेपि ज्ञापकम् । अन्य- था अचिकीदित्यत्राभ्यासेऽकारश्रवणापत्तेः । तस्माद्वार्तिककृता - वचनद्वयमपि कर्तव्यं स्यादिति स्थितम् । तथा जग्लावित्यादि- सिद्धये विप्रतिषेधवात्तिके वृद्धिरपि पाट्या तथा ओः पुय- नीति तृतीयमपि कर्त्तव्यमेव । पिपविपते यियविपति जिजा- वयितीत्यत्र इत्वं यथा स्यात् । तथाहि । पु यु इत्यनयोः सनि इटिं परत्वाद् गुणे कृते पूर्वविमतिपंधेनावादेशात्पूर्व द्वित्वमितील वक्तव्यमेव । तथा जुवकम्येत्या निर्दिष्टात्सोमाग्नुधाताय॑न्ता- सनि जिनावपिपनीत्यत्र चुटतुशरादेरित्युत्वे माप्ते तद्वाधनाये- त्वं वक्तव्यम् । न च तत्र वकारमेव पठिप्यामि न तु चुशन्दमि. ति वाच्यम् । गुह घुरध्वनी। आभ्याणिजन्ताभ्यांचहिसनिच अनूगवन् अजूयवत् , जुगावयिपति जुधावयिपतीत्याघसिदिमस- जात्। किश्च। दिदयनीयिपति निनवनीचिपात्यन चुतशरादे रित्युत्त्वं स्पादिति तद्वारणाय वचनान्तरमास्थेयम् । अथवासन्यत इति सूत्राद् गुणोयलुकोरित्याधमन्या विच्छिन्नमपि सनग्रहणं मण्डूकप्लुत्यानुवर्य मूत्रमनोकरीत्या येन नाव्यरधानन्यायेन ·१पा,८ आ शब्दकौस्तुम । णिभिन्नैर्व्यवधाने उत्वं नेति समाधेयम् । एवमपि तनुशन्दा- दाचारशिवन्तादेतृमण्णौ सत्यसति वा यदा सन् तत्र तितनपिप- ति तितनावयिपतीत्यत्राप्युत्वं स्वात् , तद्वारणाय ओदौदादेश स्पेति चार्तिकमन्यथैव व्याख्पेयम् । तयथा । अभ्यासस्येत्या यवपष्ठी । ओदौदित्यादिस्तु सम्बन्धसामान्ये पष्ठी । उभयम- प्यतो विशेषणम् । तदयमर्थः । अभ्यासस्पाक्यवभूतस्तथा ओ. दौदादेशस्य यथायथमवयव आदेशो वा यो ऽत्तस्योद्भव- ति । चुक्षावयियतीत्यवयवः । पुस्फारयिपतीत्यादेशः । तथाचा द्ग्रहणमपि सार्थकम् । अन्यथा आटिटदित्यादिसिद्धये चारे णौ यदहं तदवय लघौ सन्वदतिदेशादार्जिजदित्यादौ पति- प्रसङ्गविरहादत इति व्यथै स्यादिति दिक् । तथा च मूत्रमता- पेक्षया वार्तिकमते महदेव गौरवमिति । स्यादेतत् । मास्तु मा- तमूत्र मा च वार्तिकम् । ओः पुयणित्येतदेव ज्ञापयिष्यति अन्तरई नित्य च बाधित्वा दिवचनं स्यादिति । सतो द्विले कृते यथा. प्राप्तं यणादि करिष्यते । मैवम् । निनवनीयिपति दिदयनीय- पतीत्पाद्यसिद्धेः । किञ्च सामान्यापेक्षं ज्ञापक विशेषापेक्षं वा । आये, अचिकीदिति न सिध्येत् । अन्ये, चक्रतारत्यादि न सिध्येत् । तस्मात्सूत्रं कर्त्तव्यमेव । चुक्षावयिपतीत्यादिसिद्ध- ये तु ओः पुयणिति झापकमाश्रयणीयम् । तच्च तुल्यजातीयाक्ष- मिति स्थितम् । अत एव बामनोदाहृतमौजबदिस्यताप्यविरु- मिति बोपदेवोपष्टम्भेन प्रपञ्चितं प्राक् । वस्तुतस्तु वामनोक्तं सम्यगेव । यतः । वोपदेवो महाग्राहगस्तो वामनदिग्गजः । कीर्तरेव प्रसङ्गेन माधवन विमोचितः। नथाहि । किं वामनोक्तों वार्तिकपणपरभाष्यविरोधः । किं वा सजातीयविपयज्ञापकता वर्णनभाष्यविरोधः । नायः । नित्यानित्ययोर्विप्रतिषेधानुपा- + ·शब्दकौस्तुम । [१ अ. चिरिति दिदवनीयिषतीत्यायसिद्धिरिति च दूषणयोर्भाध्येनु ततया भाष्पं दूपणान्तराणामप्युपलक्षणपिति स्थिते औजदाद- त्सम्यासे ऽकारादेशोषि विधेय स्यादिति वात्तिके दूषणान्तर- स्यापि देयत्वात् । तदेवं वार्तिकं रचनीयम् । ओदादादशस्य चुटतुशरादेरभ्यासस्योत्सनि । ततोल्लोपवतो णिचोत् । अल्लोप- पतोगस्याभ्यासस्य णिचोत्स्यात् । औजन, आञ्चकदिति । न द्वितीय: । यत्र द्विरुक्तावम्यासस्योत्तरखण्डस्याघोजवर्णस्त- त्र स्थानिवदिति हि भाष्यस्य फलितोर्यः । अस्ति च हतशब्द- स्य द्विरुक्तौ प्रक्रियादशायामुत्तरत्रावर्णः । ननु पुनः प्रवृत्तेन टि- लोपेनापहाराबासौ प्रयोगे समवैवाति चेत् । किं ततः । नहि प्रयोगसमवायित्वं विशेषणं भाप्ये दत्तम् । एवञ्च नुनावयि- पतीत्यादौ द्वित्वमत्तिवेलायामवर्णाभावेपि पवाद्भाविनं तमा- श्रित्य यथा स्थानिवद्भावस्तथा हतशब्दस्य पात्तद्विरहेपि, अध्यजीगपदित्यत तु स्थानिवद्भावे सत्यनादितया णिच एव द्वित्वं स्यात्तथा च न द्वित्वमवृत्तिवेलापां नापि पश्चादवर्णपरते त्यचिकी-दिल्यादाविव न स्थानिवद्भावः । एव चोवर्ण- स्थानिकस्यैव स्थानिवद्भाव इति दुराग्रहो निर्मूल एव । अत एव लोप: पिवतोरीति सूत्रे ऽपीप्पदित्यत्र पिवतेौँ युकि चहि उपधालोपे च तस्प स्थानिव-त्वापायशब्दस्प द्वि रुक्तिरिति उत्तिग्रन्थोपि सङ्गच्छत्ते । एवं चाञ्चकदित्येव साधु, न वाञ्चिकदिति । अङ्कापयति आञ्चीकपदित्यादि तु दुरा- पास्तम् । अल्लोपस्य दुरित्त्वात् । अकारोच्चारण त्वभ्यासे कारभुत्यादिना परितार्थम् । यदप्पग्लोपित स्थानियस्त्व चेत्यायुक्तम् । तदपि न । चिन्तेरिदिकरणेन घुपिरविशब्दमे इत्येतत्सूत्रस्थभाप्पेण च णिज्विकल्पस्प मुस्थतया अल्लोपविक- ·३२५ १ पा. ९ आ. 1-1-६, शब्दकौस्तुमः । ल्पस्य निर्मूलत्वात् । णिमभावपक्षे खनेकाच इत्याम्पत्या धातोरन्तोदात्तप्रवृत्त्या चाकारः कृतार्यः । अयादित्यादी नलोपभतिवन्धोपि फलीमति दिछ । न चैवमप्यौजदादित्यभ्यासे डकारः श्रूयेत पूर्वत्रासिद्धीयमद्विवचनइत्युक्तरित वाच्यम् । उभौसाभ्यासस्यति सदनित्यताशापनात् । यत्तु पदचिनविष- यं तदिति घोपदेवस्तन्न । मुविनिय॑ इति सूत्रे सुपिभूतो द्विरु- च्यतइति चार्तिकेन तद्भाध्येण च सह विरोधात् । अत एवा- भ्यासे डकारं दुर्गगुप्तादय आहुः । एवं च वैयाघ्रपद्यवार्तिके औजढदिति पाठस्य प्रामादिकत्वकल्पनमेव प्रामादिकम् । जि- शब्दपाठस्तु क्तिना निर्वायः। यत्त्वदन्तेपूनधातौ मा भवानूनिन- दित्यभ्यासे इकारश्रवणं तदपि लिपिप्रमादप्रयुक्तम्- | अन्यथा कृतसंशब्दनइत्यत्र मुन्धातौ च स्वोक्तेन समं विरोधापत्तेः। तस्मादू- ननादित्येव धातुवृत्ती साम्प्रदायिक पाठ: नोनयतिध्यनयतीतिसूत्रे काशिकापदमजोरप्येवमेवेत्यवधेयम् । एवञ्चेह भाष्यकाशिक- योरविरोध एवेति स्पिते सरस्वतीकण्ठाभरणादिग्रन्था अपि नि- धाधा एवेत्यवधेयम् । यत्तु स्तौतिग्योरिति सूत्रे सिपेचयिपती- त्यत्र सिचेहेतुमण्णौ गुणे सनि इटि गुणायादेशयोः कृतयोर्गुण- स्य स्थानिवद्भावारिस शब्दस्य द्वित्वमिति न्यासकारणोक्तं त- ऽकाराभावादाप्यविरुद्धं, स्थानिवद्भावं विनाप्यभि- मतरूपसिद्धनिष्फलं चेत्युपेक्ष्यम्। एतेनौजढदपीप्यादित्यादिसिद्ध- ये सामान्यापक्षता वदन् अचिकीदित्यादिसिद्धये चानित्यता पारकिर्वन् सीरदेवोप्यपास्तः ।। इति श्रीशन्दकौस्तुभे प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमे पारे अष्टमान्हिकं समाप्तम् ॥ अदर्शनं लोपः । स्याने इत्यनुवर्तते । तदर्थश्व प्रसझे इति ·३२४ शब्दकौस्तुमः । [१० चिरिति दिदवनायिपतीत्यायसिद्धिरिति च दूपणयोर्भाध्येनु- ततया भाष्यं दूषणान्तराणामप्युपलक्षणमिति स्थिते औजढदि- त्यभ्यासे कारादेशोपि विधेय. स्यादिति वार्तिके दूषणान्तर- स्यापि देयत्वात् । तदेवं वानिकं रचनीयम् । ओदौदादशस्य चुटतुशरादेरभ्यासस्योत्सनि । ततोल्लोपवतो णिचोत् । अल्लोप- वतोङ्गस्याभ्यासस्य णिचोत्स्यात् । औजत्, आञ्चकदिति । न द्वितीयः । यत्र द्विरुक्तावभ्यासस्योत्तरखण्डस्याद्योजवर्णस्त- त्र स्थानिवदिति हि भाष्यस्य फलितोर्थः । अस्ति च हतशब्द- स्य द्विरुक्तौ प्रक्रियादशायामुत्तरत्रावर्णः । ननु पुनः प्रत्तेन टि. लोपेनापहाराबासौ प्रयोगे समवैतीति चेत् । किं ततः । नहि भयोगसमवायित्वं विशेषणं भाष्ये दत्तम् । एवञ्च नुनावयि- पतीत्यादौ द्वित्वमत्तिवेलायामवर्णाभावेपि पवादाविनं तमा- श्रित्य यथा स्थानिवद्भावस्तथा हतशब्दस्य पश्चात्तद्विरहेपि, अध्यंजोगपदित्यत्र तु स्थानिवद्भावे सत्यजादितया णिच एव द्वित्वं स्यात्तथा व न द्विवपत्तिवेलायो नापि पश्चादवर्णपरते- त्यचिकीदित्यादाविव न स्थानिवद्भावः । एव चोवर्ण- स्थानिकस्यैव स्थानिवद्भाव इति दुराग्रहो निर्मूल एव अत एव लोपः पिबतोरीति सूत्रे ऽपीप्यदित्यत्र पिवतेों युकि चटि उपधालोपे च तस्य स्थानिवन्त्वात्यायशब्दस्य द्वि. रुक्तिरिति रत्तिग्रन्योपि सङ्गच्छते । एवं चाञ्चकदित्येव साधु, न चाञ्चिकदिति । अङ्कापयति आञ्चीकपदित्यादि तु दुरा. पास्तम् । अल्लोपस्य दुर्वारचात् । अकारोच्चारणं त्वभ्यासे कारवत्यादिना चरितार्थम् । यदप्पग्लोपित्व स्थानिवन्त्वं येत्यायुक्तम् । तदपि न । चिन्तरिदित्करणेन घुपिरविशब्दमे इत्येतत्मप्रस्थभाप्पेण च णिविकल्पस्प मुस्थतया अल्लोपविक- ·१ पा. ९ आ. 1-1.. शब्दकोन्तुम । ३२५ स्पस्य निमूलत्वात् । णिजभावपक्षे हानेकान इत्यागमस्या धातोरन्तोदात्तप्रवृत्त्या पाकारः कृतार्थः । अयादित्यादी नलोपमतियोपि फलमिनि दिरु । न चैवमप्याजददित्यभ्यामे टकारः भूयेत पूर्वत्रासिद्धीयमचिनइत्युक्तोति वाच्यम् । उभौसाभ्यासस्यति सदनित्यताशापनाद । यतु पदचिनाविप यं तदिति पोपदेवस्तम्न । मुविनिर्दुर्य इति सूत्रे मुपिभूतो द्विरु- च्यतइति वासिकेन तदाप्येण च सह विरोधात् । अत एवा- भ्यासे टकारं दुर्गगुप्तादय आहुः । एवं च वैयाघ्रपद्यवार्तिके औजदिति पाठस्य मामादिकत्वकल्पनमेव मामादिकम् । नि- शब्दपाठस्तु क्तिना निर्वायः। यत्वदन्तेपूनथाती मा भवानूनिन- दित्यभ्यासे इकारश्रवणं तदपि लिपिप्रपादप्रयुक्तम् । अन्यथा कृतसंशब्दनइत्यत्र मुन्धातीचस्त्रोक्तेन समं विरोधापत्तेः। तस्मादू- ननादित्येव धातुवृत्ती साम्प्रदायिक पाठनोनयतिध्यनयतीतिमूने काशिकापदमार्योरप्येवमेवेत्यवधेयम् । एवञ्चेर भाष्यकाशिक- पोरविरोध एवेति स्थिते सरस्वतीकण्ठाभरणादिग्रन्या अपि नि- (धा एवेत्यवधेयम् । यत्तु स्तौतिण्योरिति सूत्रे सिपेचपिपती- त्यत्र सियेर्हेतुपण्णी गुणे सनि इटि गुणापादेशयो. कृतयोर्गुण. स्य स्थानिवद्भावासिशन्दस्य द्वित्वमिति न्यासकारेणोक्तं त. सूत्तरखण्टे ऽकाराभावादाप्यविरुद, स्यानिपगार विनाप्यभि- मतरूपसिद्धेनिष्फलं चेत्युपेक्ष्यम्। एतेनीजहदपीप्यदित्यादिसिद्ध- ये सामान्यापक्षतां वदन् अचिकीर्चदित्यादिसिद्धये चानित्यता शरणाकुर्वन् सीरदेवोप्यपास्तः।। इति श्रीशन्दकौस्तुभे प्रथमस्याध्यायस्य प्रयमे पारे अष्टमाग्हिकं समाप्तम् ॥ अदर्शनं लोपः ।। स्याने इत्यनुवर्चने । वदर्यच मसले इति ·३२६ शब्दकौस्तुम । [१ . प्रसक्तस्थानुरुचारण लोपसंग स्यात् । संझापदेशा लोपोव्यो- छीत्यादयः । अर्थस्यैषा संज्ञा न तु शब्दस्य । महासमाकरण सामर्थ्यात् । नन्वेवं प्रदेशेष्वेक लोप इति लौकिकोर्यों ग्रहीष्य ते । पशुरपत्यं देवतेतिवत् । तत्कि संजयति चेत् । न । प्रस क्तस्येत्येवरूपविशेषलाभाय सूत्रारम्भात् । अन्यथा दधिमश्चि त्यादी नुगागममसङ्गात् । अस्ति हि तत्र किपोदर्शनम् । तच लोप इति प्रत्ययलक्षणापतेः । नन्वस्त्वेवं वानिकमते, भा. प्यमते तुप्रत्ययलक्षणसूत्र नियमार्यम् । तत्कय दध्यादौ तुम्- प्रसङ्गः । स्थानिवत्सूत्र तु न तुकं प्रति प्रवर्तयति । पष्ठीग्रहण स्य तत्रानुर्वितत्वात् । अत एव ग्रामणीरित्यादावणकार्य न भवति । तथा च भाष्यरीत्या संहितावसानयोलोकसिद्धत्वादि- ति वक्ष्यमाणन्यायेनेदं मूत्रं मास्त्विति चेत् । न । घटङ्करोति ग्रामे तिष्ठतीत्यादौ स्पब्लोपइति पञ्चम्यापत्तेः । अग्निमीळ इत्यादौ चादिलोप इति नियातप्रतिषेधापचेश्च । आरबेतु सूत्रे तत्र शास्त्रतो लोकतो वा ल्यपश्चादीनां चाप्रसक्तन्वानोक्त दोष । ननु वात्तिकमवे प्रसक्तस्येत्युक्तोप ग्रामणीरित्यत्र वृद्धि स्यात् । कर्मण्यणः मसनसत्तादिति चेत् । न । वासरूपन्या येन पक्षे ऽणः सम्भवपि विपक्षे तेनाप्रसङ्गस्य बाधितत्वात् । वैकल्पिकयोरेकानुष्ठाने तस्मिन्प्रयोगे इतरानुष्ठापकशास्त्राप्रामा ण्यस्य शाखसिद्धत्वात् ।। मत्ययस्य लुकलुलुपः ॥ अनेकसंज्ञाकरणसामर्थ्यात्तत्रा- वृत्त्याद्याश्रित्य तद्भावितसंशा इह विज्ञायन्ते । लुरुलुप्न- दैः कृत प्रत्ययादर्शनं क्रमादेतत्संझं स्यात् । संज्ञानदेशा लुक तदिवलकि, जुहोत्यादिभ्यः श्लुः, जनपदेलविति । विधिमदे शेषु भाविसलाविज्ञानानान्योन्याश्रय । विशेषविहिता अप्ये ·.पा.१ आ. शम्भकॉग्नुमः । सासमा लोपसंतान वापले । एकमंशाधिकागदन्यत्र सं. ! मान वागापामावो नास्तीति करारम्भे वक्ष्यमाणता प्र. त्ययम्पनि शायमकर्तुम् । नवं लम्नदिनलकीनि विपीयमानम. दर्शन गोमियोरित्यनरत्तोभन्दस्यापि स्यादिति वाच्यम् । गोपार्जनस्यति योग शिमग्य सियाः मुम्नादिनलुकीति सूत्रे स्त्री ग्रहणम्यैवानुवर्तनसंमाद । अन्यथा प्रत्ययग्रहणे कपि गौरीर स्यात् । कंसीयपरशल्पयोर्यत्री लुम् नेनि लुगपि मानेने भविष्यत्तिा दयापातिपदिकादित्यापिकारात्मानि. पदिकात्सरस्य लुम्विधानात् । कतपि हि मत्यपग्रहणे कमः स: सः परान् शृणाति परशुरिति उकारसकारगार्खर मात एवमेव परिहार्यः । न चैवं योरेव लुगस्तु विधानमामा- म पत्रवलको विकल्पः । येत्यनुक्तिस्तु यत्रभ्या मुक्तीत्स- गिकस्य श्रवणं पा भूदित्येवमर्यमिति वाच्यम् । पणश्लका- मेककालमतीतानामुख्याधियभावासम्मगन् । ट्युट्युली नु दत्यत्र तु घकालतनेवित्पनघतने लदिति च मापकाद्वा- पभेदमाश्रित्य दपदयुलोस्तु विधीयते । तस्मादप्रत्ययनिवृ- पये तावन् मत्ययग्रहणं न कर्मन्यम् । स्यानिविशेषसमर्पणार्यमः पिन । तयाहि । अत्रिभृगुरत्मत्यत्र तावत् यस्कादिभ्योगोत्र- इत्यतो गोत्रइत्यनार्यते । वनाश्यादिभ्यो यो विहिनस्तस्य मुरु सिदः । जनपदेलपित्या तु त्यापाविपदिकात् प्रत्यय इत्पनाते । जनपदे विदिनस्य चातुरधिकमत्पयस्य लुप् । ल- मणाल्लुगित्पत्र मातताहक एव । सर्वत्रापि इट प्रत्यय इत्य- स्प पष्टी कल्पयिष्यने तस्मादित्युत्तरस्येति । स्पाटेतन् । स- दिशा प्रत्ययप्रणम् । तेन यत्रमोश्च सुपोचानुपातिपदि- कपोरित्यादिप यमानेकान् प्रत्ययस्तालोन्त्यस्येति न म- ·शन्दकौस्तुमः । वति । तथा.लवणाल्लुगित्यादाबादे, परस्योते न भवतीति । मैवम् । ज्ञापकादेव सर्वादेशत्वसिदेः । घोर्लोपोलेटि बेति हिलोपे कृते लुग्वाहेतिलग्ग्रहणं झापयति, लगादयः स. वादेशा इति । अलोन्त्यस्य बदर्शनं प्रकृतेन लोपेनापि सिद्धम् । न च वैपरत्यिापत्तिः । असजातविरोपित्वेन लोपे ऽलोन्त्या रिभाषायाः प्रवृत्तेः । सामान्येन लुमविषयं ज्ञापकं न तु लु दमात्रविषयमिति सर्व सिद्धम् । स्यादे तत् । आगस्त्यकौण्डिन्य- योरित्यत्र लुगणिओरित्यतो लुग्ग्रहणमनुवर्चते न वा । आधे स्थानिनौ द्वौ आदेशास्तु लुका सह प्रयः इति वैपम्यायथा- संख्याभावे एकैकस्य त्रय आदेशा पर्यायेण स्युः । ततश्चागस्त- योपि कुण्डिनाः स्यु । कुण्डिनाश्चागस्तयस्स्युः । लुग्च क्रिय. माणो ज्ञापकात्स देश इति उभपनापि विभक्तिमा येत। अ थ निवृत्तं ततोऽगस्तयः कुण्डिना इत्यत्र न कश्चिदोपः । किंतु अगस्तीनां चता आगस्तीया इत्पत्र माग्दीव्यतीये अ. जादौ प्रत्यये विवक्षितेप्यगस्त्पादेशस्प निपधाभावादनित्ता- ववृद्धवाच्छो न स्यात् । प्रत्यपग्रहणे सति न लग्रहणान त्या आगस्त्यकौण्डिन्पयोः प्रत्यपशिस्प लुग्भवति । अपशिष्टभागयो. यासम्यमगम्निकुण्डिननी तेनागस्तयः कुण्टिना इसी सिद्धम्। माग्दीपतीये विरक्षिते तु गोत्र लगचीति लाह प्रतिपित. सिभियोगनिष्टत्वादगस्त्पादेशेपि निवृत्त भागम्यान्दारदाणे कने मर्गनिष्पति यलोपे चागलीया इनि सिदनि । गोष्टि- न्ये न नास्ति रिसेपः । निवृषेपि पुग्टिनमागे पौण्डिन्यत्र म्दादपि कभादिभ्यो गोप्रइत्पगि हो आपल्यस्पेति पणे कौण्टिना इत्पर भविनम्पम् । तस्मादागपादिपपीरिय प्रारम्यमनुनपै मुग्रहणम् । बताने प्रपपग्रणमपि कर्न ·. १ पा.९ आ. शब्दकौस्तुमः ध्यमेवेति | मैवम् । आगस्त्यकौण्डिन्पयोरिपत्र यादिभ्यो गोत्रइति गोत्रग्रहणमनुवर्य गोत्रे यो विहितस्तस्य लुगिति ध्याख्यानेनापीष्टसिद्धः । तस्मादत्र प्रत्ययग्रहणं मास्त्विति स्थितम् । स्यादेतत् । एवंसति लोपसंज्ञया सह लुगादिसंज्ञानां तुल्यव्यक्तिकत्वं स्यात् । तद्भावितस्य संज्ञति चेत् । अविशे- पाल्लोपेपि तथा स्यात् । उच्यते । असञ्जातविरोधित्वाल्लोपसं. ज्ञा तावदर्शनमात्रस्य भवति । लुगादिसंज्ञासु परमनेकसंशाण- यनसामर्थ्यात्तद्भावितग्रहः । तेन संज्ञासरो नेत्युक्तम् । सति तु सङ्करे हन्तीति शव्लुकि श्लाविति द्वित्वं स्यात् । जुहोतीत्यत्र श्लौ सति उतो वृद्धिलकि हलीति दृद्धिः स्यात् । न च तत्रा- भ्यस्तस्य नेत्यनुवृत्तर्योयोति नानोतीत्यादाविष वृद्धिर्न भविष्य- तीति वाच्यम् । संज्ञासंकरपक्षे तदनुवृत्त्यसम्भवात् । अन्यथा 'सूत्रस्य निर्विपयतापत्तेः । न च यौतिरोतीत्यादिरवकाशः । संज्ञासङ्करे तत्रापि द्वित्वस्य दुरित्वात् । लोपसंज्ञा तु लुगादि- संज्ञानां व्यापिकेत्युक्तम् । तेन पश्चेत्यादौ मत्ययलक्षणं सिध्य- तांति दिक् । भाष्यमते तु यद्यपि स्थानिवत्सूत्रेण पञ्चेत्यादि सिद्धम् । तथापि सुदृपद् ब्राह्मण इत्यत्र वक्ष्यमाणरीत्योत्तरप-.. दायुदात्तत्वस्योपयादीर्घस्य च वारणाय लोपे सति प्रत्ययलक्ष- णमेवेति नियमोवश्य प्रवर्तनीयः । तथा च तत्र लुकः प्रत्ययसं- शाप्यादर्तव्येत्यवधेयम् ।। प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् ॥ प्रत्यये लुप्तोप तदाश्रयं कार्य स्यात् । अल्विध्पर्धमिदमिति वार्षिकमतम् । तथाहि । अणेडित्यत्र तिपो हल्दयादिलोपे कृते तृणह इमिति सूत्रेण विधीयमानो हलादिपित्सार्वधातुकनिमित्त इमागमोसादचना द्भवति, स्थानिवत्सूत्रेण तु न सिध्यति, अल्बिधित्वात् । नन्वेवं १-१-२२ ·D शब्दकौस्तुभ । [१ . प्रत्ययलक्षणमपि न स्यात् । वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणपिति निषेत्रादिति चेन्न । नोवंरूपं वचनमस्ति । कि तुमकृतसूत्रे प्रत्यय- लोपेतरलक्षणमित्येवास्तु, यद्वा तल्लक्षणमित्यपि मास्तु, स्थानि- धदित्यनुवृत्त्यैवेष्टसिदे । एवं सति प्रत्ययलक्षणमित्युक्तेः फलं तत्पठ्यते । पुन प्रत्ययग्रहणसामर्थ्याद्धि यत्कार्य प्रति प्रत्यय- स्थासाधारणं रूपं निमित्ततया ऽऽश्रीयते सुप्त्वतिड्त्वादि तदेव भवतीति लभ्यते । तेन गवे हितं गोहितमित्यवादेशो न भव- ति । तद्विधावचत्वमात्राश्रयणात् । तस्य च प्रत्ययामत्ययसा- धारण्यात् । अथात्र नलुमति निषेधः । तर्हि सुयशा इत्यत्र विसर्जनीयस्य सः स्याद, सुवाडित्यादौ खरिचेतिर चवं स्या- दिति दिक् । इमागमे तु हलादौ सार्वधातुकइति प्रत्यय एष प्राधान्येनाश्रीयतइति चैपम्पम् । तस्माद्वर्णप्राधान्ये प्रत्ययलक्षणं नास्ति मत्ययप्राधान्ये वस्तीति विवेक अनेनैव न्यायेन नधा- तुलोप इत्यत्र धातुलोप इति बहुव्रीहिणैव सिद्ध आईधातुका- एणसांमातत्त्वेन निमिचता लभ्यते । तेन चिन्यिकृण्व्योरि- चि लोपोव्योरिति बलोपस्य पनिमित्चत्वात्तत्रार्द्धधातुकतया विचो निमित्तत्वाभावाद्गुणो भवत्येव । तेन मधे सुधेनौ । म धेनः । सकः सुकौँ सुकर्ण इत्यादि भवति । पठन्ति च । सुधे सुधेवारिवधात्सुराणां सुकारणे लाघवतश्च रामः । विशेषणे दे य इहादिक देदधीती स हि कैयटीयइति । न च तोतो- सत्यादिव्यावृत्त्या आर्द्धधातुकग्रहणस्य सार्थक्यात्कथं साम ध्यमिति वाच्यम् । यद्दलुकश्छान्दसत्वात् । भाषाविषपत्वपक्षे स्वार्दधातुकग्रहणमावर्त्य सामथ्र्यमुपपादनीयम् । नन्वेतत् कि- तिचत्येतत्सूत्रस्यभाष्येण सह विरुद्धम् । पूर्वस्मिन्योगे यदाई- पातुकग्रहण तदनकाशामिति तत्रोक्तत्वादिति चेन्न । अना. .

·. १ पा. ९ आ. शब्दकौस्तुमः । स्थया तथोक्तवादित्पाः । तदुपष्टम्भेमात्र विजेवानभिमत इत्येष किं न स्यादिति चिन्त्यम् । किपि तु जन् । तेन धिनः धि- न्चौ धिन्वः कृणः कृण्वौ कृण्व इति भवति । सुधी मुधिनौ मु- धिनः सुकीः सुकृणौ मुषण इत्यादि तु न भवत्येवेत्याहुः । य- इल्लको भाषाविपयत्त्वे आर्द्धधातुकग्रहणस्य तोतोीत्यत्र चारि तार्थ्यादावृत्तौ च मानाभावाद् गुणनिषेधमवृत्त्या सुधी सुधिना- वित्येवास्तु ।, कणोतेस्तु दीपें सुकीः सुकीणी सुकीर्ण इ- त्यादि भवत्वित्यपि चिन्त्यम् । नन्वेवं परिवीरित्पत्र तुग्दीर्थों पर्यायेण स्याताम् । अनेनैवोभयविधाने पौर्वापर्याभावेन विप्र- विपेधेपरमित्यस्यामवृत्तः । सत्यम् । शास्त्रातिदेशस्य व्यपदेशा- तिदेशस्य वाश्रयणाददोपः । यद्वा । सति प्रत्यये यत्कार्य भ. वितुमर्हति तदेवातिदिश्यतइति परिवीयेत्यादाविव परिवीरित्य- त्रापि दीर्घ एव भवति न तु तुगिति कार्यातिदेशेप्यदोषः । भा.. प्यकारास्वाहः । तृणहइमर्थ तावन्नेदं सूत्रम् । स्थानिवत्सूत्रेणैव 'गतार्थत्वात् । न चालिधिरयम् । हलीत्यस्य निवर्तनात् । न, -'चैवं तृणहानीत्पत्रापीम् स्यादिति वाच्यम् । नाभ्यस्तस्याचीत्यतो ऽचि नेत्यनुवर्तनात् । नाप्याशीरित्यत्र शासइदहलोरितीत्वा. थमिदम् । आशासः फावुपसंख्यानेनैव सिद्धः। तद्धि त्वयापि पाच्यम् । शासइदङ्हलोरित्पत्र शासिमात्रग्रहणमिति पक्षे नि- यमार्य, माशासः कावेव यया स्यात् । आशास्ते इत्यादौ मा भूदिति । यस्माच्छासेरन विहितस्तस्यैवाल्साहचर्यादित्वविधौ. ग्रहणमिति पो यथा आशास्ते इत्यादौन भवति तथा किप्यपि न स्यादिति विध्यर्थम् । तस्मात्प्रत्ययलोपे सात प्रत्ययलक्षणमेवेति. नियमार्थमिदं सूत्रम् । प्रत्ययामत्ययसाधारणं रूपमाश्रित्य यत्कार्य विधीयते तन्नित्ति फळम् । तेन शोभना दृपदोस्स मासादस्य मह·u शब्दकौस्तुमः। पताअन सोर्मनसीमलोमोषसीतिसूत्रेण मुशम्दात्परस्य मनन्तस्या- सन्तस्य चोत्तरपदस्य बहुव्रीहौ विधीयमानमायुदात्तत्वं न भवति । अत्र हि लप्सेपि जसि स्थानिवद्भावेनासन्तमुत्तरपदमस्त्येव । किन्त्वस् इति रूपं प्रत्ययामत्ययसाधारणम् । अनिनस्मनग्रहणा- न्यर्यवता चानकेन च तदन्तविधि प्रयोजयन्तीति वक्ष्यमाण- त्वात् । अतो नियमेनाघुदाचव्यावृत्तिः सिद्धा । तथा च न. मुंभ्यामित्यन्तोदात्तं पदं भवति । इदन्त्ववधेयम् । न केवल स्व- रार्थमेवेदं सूत्रम् । किन्तूक्तोदाहरणएव प्राप्नुवनत्वसन्तस्येत्युप- धादीर्घोपि उक्तनियमेनैव च्यावर्त्यः । बार्तिकमते तु उक्तस्वर- स्य दीर्घव्यावृत्तेश्च सिद्धये उपायान्तरमन्वेषणीयमिति । ननु यदि नियमार्थ सूत्रं वर्हि पञ्चेत्यत्र प्रत्ययलक्षणेन पदवमिति वृत्तिः कथं योज्या । एवं समासत्वात्मातिपदिकत्वम्, स्नु. क्रमोरितीट्, उभयप्राप्तीकर्मणीतीकर्मणि पष्ठीत्यादयोपि तत्रतत्रा भियुक्तग्रन्था. कयं योज्या इति । अत्रोच्यते । योस्माकं नियम., विधिक स मीमांसकरीत्या परिसंख्याविधिरिति तावत्स्प, विव. 'रणादौ । तत्र दोषत्रयं,स्वार्थहानि, परार्थपरिकल्पना, प्राप्तवाध. थति । तच्च यधगत्या सह्यतइति पक्षस्तदा नियमविधेर्निपेध ए- धार्थः । प्रत्ययलक्षणशब्देन तद्भिनं लक्ष्यते । भवतीत्यनेन तु न भवतीति । तथा च स्थानेन्तरतमसूत्रे भाष्यम्, नानेनान्तर- तमा निर्वयन्ते अपि तु अनन्तरतमा निवर्त्यन्ते इति । अत ए- घ वार्तिककारोपि वक्ष्यति । उभयमाप्तौ कर्मणीति प्रतिषेधे उकादिप्रयोगे ऽप्रतिषेध इति।अस्मिन्पक्षे उभयमाप्ताविति परिशे- -पिता षष्ठीत्यादिक्रमेण व्याख्येयं न तु विहितति । यदि तु दो. पत्रयगौरवपरिहारार्थ प्रत्ययलक्षणसूत्रं यथाश्रुतं व्याख्याय, अ. तएव शापका स्थानिवत्सूत्रस्य प्रत्ययलोपेतरविषयकता क. का ·. k १ पा.९ भा. 1-1-६३ शब्दकौस्तुमः । रूप्यते सामान्यपुरस्कारमवृत्तस्य शास्त्रस्य विशेषतात्पर्य हि त्व. यापि कल्प्यमेव । अन्यथा विकल्पापत्तेः । भाट्टमतेनतौ पशौ करोतीत्यत्र यथा । पदे जुहोतीत्यादिभिराहवनीयविधरिव वि. शेषविधिना सामान्याविधेः संकोचसम्भवाच्च । न चैवं सामा- न्यस्य विशेषउपसंहारापत्तिः । सामान्यशास्त्रमणयनवय्या- पती वैदे तु न कश्चित्मणेना येनैवं पर्यनुयुज्यतेति चतुर्दाकरण- स्याग्नेये उपसंहारो मीमांसायामभ्युपेतः । कल्पसूत्रकारास्तु तथापि व्युत्था एव । तथा च भगवता कात्यायनेन सूत्रितम्, अविशेषादुभी वेति । एवं च सामान्यशास्त्रस्य विशेपलक्षणाया उपयवाच्यत्वात्तयैवोपपत्तौ दोपत्रयं न सोढव्यमिति पक्षस्तदो- दाहृतग्रन्थाः सम्पगेव । नैयायिकमते तु तात्पर्यसंकोचस्थ- ले लक्षणा नास्त्येवेति निर्विवादम् । विशेषधर्ममकारकवोधस्यो- देश्यतायामेव तदभ्युपगमात् । सामान्यप्रकारकस्य विशेषविशे- प्यकस्यापि लक्षणां विना निर्वाहादिति सुधीमिराकलनी- यम् ॥ 1-1.६३ न लुमताङ्गस्य ।।लुमता शब्देन प्रत्ययलोपे सति प्रत्ययलक्षण- मङ्गस्य कार्य न स्यात् । वार्तिकमते पूर्वसूत्रमाप्तस्यायं निषेधः। भाष्यमते तु स्थानिवत्सूत्रमाप्तस्य । नियपविधीनान्तात्पर्यसको- । चकत्वमात्रं न तु निषेधकतेति मागृक्तरीत्या तु भाष्यमतेपि पूर्वसूत्रे- ण प्राप्तस्यायं निषेध इत्यवधेयम् । एवमपि । गर्गाः । मृष्टः । जुहूतः । इह यशपोलमता लुप्तयोरगस्य गुणवृद्धी न भवतः। लु- मतेति किम् । कार्यते । हार्यते । णेरपिटीति णिलोपे कृते णि- जपेक्षा वृद्धिर्भवत्येव । अपार्द । हल्ङपादिलोपे नित्यत्वात्कते- पि वृद्धिः । अगस्योति किम् । पञ्च । सप्त । अत्रास्योति स्व- यते। तेनाहाधिकारो गृपते । स्वरितेनाधिकार इति वचनादिति वा- ।

·शब्दकौस्तुमः। [१ . निककाराः भाष्ये हु इदं क्षितम् । तथाहि । एवं सति उकामे- त्यत्रावोहोरति हेर्लकि कुते क्रमः परस्मैपदेविति दीपों न स्पा- त् । तथा जिगपिपेत्यत्र गमेरिदपरस्मैपदेवितीन स्यात् । तथा विवृत्सत्यत्रनवृद्धश्चतुर्य इतीनिषेधो न स्यात् । तस्मामलम- तेत्यत्र नानाधिकारः प्रतिनिर्दिश्यते। किन्तु लुमतालुप्ते प्रत्यये य. दान्तस्यामनारच सर्वपतिषिध्यतइति । न चैवमुक्तदोषताद- वस्थ्यमिति वाच्यम् । उत्तामत्यत्र लुप्तं परस्मैपदम्। तदपेक्षयाय दशवन्तं न तस्य दीर्थो विधीयते, किन्तु क्रमे । स तु शप प्रत्यारो तु लुप्तं प्रतीति निषेधामवृत्तौ प्रत्ययलक्षणेन दीर्यप्रवृत्तेः । सं जिगमिष विवृत्सेत्यत्रापि इटो विधिमतिषेधौ भवत एव । कोहि लुमतालुप्ते परस्मैपदे यदहं समन्तं सस्य न क्रियते किन्तु सकारा- देःप्रत्ययस्य । सांग नेति स्पष्टमेव । स्यादेतत् । पक्षद्वयेपिन्नि- त्यादिनित्यं, कितः, पथिमतोः सर्वनामस्थानइति त्रिसूया विधीयमानाः स्वरा लुकि कृतेपि पाप्नुवन्ति । तथाहि । गर्गाः विदा । यसबोलन् । उष्ट्रग्रीवाः । इवेप्रतिकृताविति कनो देवपयादिभ्यश्चति लुप् । ततो नित्यादिरित्यायुदात्त- ता प्रामोति । तथा अपत्यानि अत्रयः । इतश्चानिक इति दकोऽत्रिभृगुकुत्सेत्यादिना लुक् वितः किवस्तद्धित्तस्पान्त उदात्तो भवतीत्यन्तोदात्तता माप्नोति । सा हि प्रत्ययग्रहणे तदन्तन- हणातद्धितान्तस्प विधीयते । न च सिद्धान्तेपि फिदस्वरेणा- न्तोदात्ततया भाव्यमेवेति धान्यम् । राशदिभ्यां त्रिप्, अदे. खिनिश्रेत्युणादिस्त्रेण हादेवकारानुकृष्टे त्रिप्मत्यये तस्य पित्वे- नानुदात्तत्वादानुदात्तो त्रिशन्दः । तथा च प्रयुज्यते । अत्रेरित अणुतं पूर्वस्कृतिम्, पया शृणोरत्रेः कर्माणि कृण्वत इति तथा उको लुक्यप्यादाच एवं प्रयुज्यते । अत्रीणां सोममदिव इति । " ·१पा.९ आ. शब्दकौस्तुमः। अत्रीणां शृणुतं हवमिति च । त्रिन्सत्यपान्तस्त्वन्तोदात्तो न. कारान्तश्चेत्यन्यदेवत् । सोपि मयुज्यते । दूरेवाये अन्ति चा के चि- दत्रिण इति । तथा, पन्या प्रियो यस्य पथिप्रियः मथिमियाम- पोधाविति सोलुंकि पथिमयोः सर्वनामस्थानइत्यावदात्तता माप्नोति । न ह्येषा त्रिसूत्री अनाधिकारस्था येन नलुमतति नि.. पेधः भवत । नाप्येतद्वस्तुतारेस्य कार्यम् । मुप्तिरन्तमिति पद- समावदुक्तस्वराणां प्रत्ययान्तकार्यत्वात् । नन्वस्तु कित इति तथा , इतरसु द्वयं निति सर्वनामस्थान इति सप्तमीनिर्देशाद्वस्तुतोहस्य कार्यम्भवत्येवेति चेन्न । निदन्तस्यादेरित्यादिक्रमेण प्रत्यया. तस्पैव सद्विधानात् । सौर्य सप्तम्यस्तदन्तसप्तम्प इति सिद्धान्तात् । एतच भीहीभृहमदजन धनदरिद्राजागरी प्रत्ययात्पूर्व पितीति पूर्वग्रहणेन झाप्यतइति तत्रैव भाष्ये स्प- थम् । अत एवोपोचमं रितीत्यायुदात्वमाहवनीयइत्यादौ रिद- दन्तस्योपोतमे नीशब्दस्पेकारे प्रवर्तते चड्यन्यतरस्यामिति च चन्तस्य । न चैवं चतुरश्शसीत्सुदाचत्वं शसन्तस्य स्यात्तथा च पत्रिंशांश्च चतुरः कल्पपन्त इत्यादौ चतुर इति पदं मध्यो- दात्तमिष्यमाणं न सिद्धयेदिति पाच्यम् । तत्र शसग्रहणसाम- त्तिदन्तसप्तमीत्ववाधात् । इतरया दिदम्पदायप्पुरधु- चतुर्य इत्येव ब्रूयात् । तत्र सर्वनामस्थानग्रहणानुत्तेः शस एवं भविष्यति । षषिचतुभ्योंहलादीति हला, सिद्धान्ते. प्युदातविधानात् । न चैवं स्वरविधिपु षष्ठयेव निर्दिश्यतामिति वाच्यम् । रितश्चङ इत्याद्यपेक्षया रिति चीत्युक्तावर्द्धमात्रा. लाघवसम्भवेन सप्तपीप्रयोगादिति । अत्रोच्यते । अगाधिकार- निर्देशपक्षे तावदुक्तदोषपरिहाराय वात्तिकमारभ्यते । लुमतिम- तिषेधे एकपदस्वरस्योपसंख्यानम् । सर्वामन्त्रितसिग्लुक् स्वर- ·[१ शम्बकौस्तुमः। वर्षमाप्रयोजनं मिनिकिल्लुक्स्वरामापथिमयोः सर्वनामस्थाने अकी- ति। अस्याः।लुमति लुमत्संज्ञया प्रतिपादिते ऽदर्शने या प्रतिषेधः तस्मिन्नेकपदाश्रयो यः स्वरस्तस्योपसंख्यानम् । प्रत्ययलक्षणेन माप्तोप्येकपदस्वरो न भवतीत्यर्थः । पदद्वयाश्रयस्तु स्यादेव । यथा दधि तिष्ठतीत्यत्र पदस्य पदादित्यधिकृत्य विहितस्ति- तिइति निघातः। अत्र हि दधीत्यस्य पदसंज्ञार्थ प्रत्ययलक्षणमपे- क्ष्यते । तथा इह तिष्ठत्यादौ तिरुन्तत्वलाभायापि। नन्वेसर्वस्तो- मोतिरात्र इत्यत्र सर्वस्य सुपीत्यायुदात्तत्व न स्यात् । तथा सर्पिरा. गच्छ सप्तागच्छतेत्यत्रामन्त्रितस्य चेति पाठमायुदात्तत्वं न स्यात् । तथा मा दिदाता मा हि धातामित्यत्रादि सिचोन्यतरस्यामित्या- शुदात्तत्वं न स्यादित्यत आहासर्वेत्यादि।इदं स्वरत्रयं विहाय स्वरा- न्तरे प्रतिषेध इत्यर्थः। न च सर्वस्तोम इत्यत्र बहुबीही प्रकृत्यापूर्व- पदमिति पदद्वयस्वरोयमिति वाच्यम् । सर्वस्यसुपीति यदाधु- दात्तत्वं तस्यैव ह्यनेन प्रकृतिभावमात्रं कर्तव्यम् । तथा च तत्प्रा- प्तिरवश्योपपादयितव्येति भावात् । न च सर्पिशब्दस्यामन्त्रि- तस्वर विनाप्यायुदात्तता लधुं शक्या । अधिशुचिहुमृपिछादि- छर्दिभ्य इत्यौणादिके इसि प्रत्यये कृतेन्तोदात्तत्वात् । अव्यु. त्पत्तिपक्षेपि फिट्स्वरेण तथात्वात्। न च नविषयस्येत्याधुदात्त । अनिसन्तस्येति पर्युदासात् । कैयटेन तु सःिशब्दस्य घृतादित्वं किमर्थं कल्पितमिति चिन्त्यम् । ननु सप्तशब्दः सप्यशूभ्यांत- वेति कनिनन्तो व्युत्पादितः । तथा च नित्वादायुदात्तः । अ. व्युत्पत्तिपक्षेपि तथैव । नःसंख्याया इति वचनादिति चेत् । न । उभयथापि घृतादित्वेनान्तोदात्तत्वात् । तथा च प्रयुज्यते । सप्त युञ्जन्ति रथमेकचक्रमिति । इह सिज्लुग्ग्रहणं मास्तु । गा- तिस्छेत्यत्र सिग्रहणसामर्थ्याल्लाकै स्वर: सिद्धः । अन्यथा हि ·१पा. १ भा. शब्दकौस्तुमः लायवाय कलेरेव लुक विदण्यात । एवं अभूदपादित्यादिसिद्धये ऽस्तिसिचोपृक्तइत्यत्र सकारान्तरमश्लेपले शोपिनाश्रपणीय इति। न चै च्ले कि आत इति सूत्रं विध्यर्थमेव स्यान्न तु नियमा तथा च तत्र लनिवृत्तये फिललुकीति वक्तव्यं स्पादिति विप- रीतगौरवापत्तिरिति वाच्यम् । डिन्त इत्यनुसन्त्यैव लटो व्युदस्त- त्वात् । तस्मात्सर्वा मन्त्रितस्वरवर्जमित्येवावश्यकम् । वार्तिकार- म्भस्य प्रयोजनमाह । प्रपोजनमिति । विनिशब्दयोरिकार उ. चारणार्थः मुतियोरिति च । एते स्वरा निवर्त्यमानतया म. योजनमित्यर्थः । प्रयोजनान्तरमाह । पथिमयोरिति । तदेवं व. चनवलेन त्रिमूच्या इतिव्याप्तिरुद्धर्तव्यतीह सूत्रे स्थितम् । वस्तुतस्तु नैतदर्य वचनं क्रियते ज्ञापकरलेनैव विदा गर्गा इ. त्यादेः सिद्धत्वात् । तथा च संज्ञायामुपमानमिति सूत्रे वात्तिक- म् । उपमानस्यायुदात्तत्वचनं ज्ञापकमनुबन्धलक्षणे स्वरे प्रत्यय- लक्षणपतिपेपस्येति । अस्मिश्च पक्षे पथिमयोः सर्वनामस्थाने लुमता लुप्ते मत्ययलक्षणं न भवतीति वचनमेव कर्तव्यम् । न खयमनुबन्धलक्षणः स्वरः, येनोक्तज्ञापकालेन वार्येत । न च स्वरमात्रविषयक ज्ञापकमिति वान्यम् । आमन्त्रितस्वरसिज्लुरु- स्वरयोरसिद्धिमसङ्गात् । न चैवमपि सप्तमीनिर्दिष्टे स्वरे प्रत्य- पलक्षणं न भवतीति ज्ञाप्यतामिति वाच्यम् । सर्वस्तोम इ. त्यत्राहदात्तासिद्धिमसङ्गात् । यद्वा । अस्तु सप्तमीनिर्दिष्टस्वर- विषयकमेव ज्ञापकम् । सर्वस्य सुपीति सप्तमीमपनीय सुप है. ति षष्ठी पाट्या । तथा च पथिस्वरार्थ वचनं नारम्भणीयम् । निकित्स्वरार्थ तूभयथापि नारम्भणीयमिति सर्व मुस्थम् । 'पक्षद्वयमपीदं सज्ञायामुपमानमिति सूत्रे भाष्यकारः सष्टमुक्त- म् । तदयं निर्गलितोर्थः । त्रिमूत्र्यां शइितस्यातिव्याप्तिदोपस्य .

·है शब्दकौस्तुभः । [१० वचनेनोद्धारमापातत उक्त्वा ज्ञापनैवैसिद्धिरिति निष्कर्षोग्रे कृत इति । एतच्च समाधानमगाधिकारो निर्दिशतइति पक्ष इव वस्तुतोगस्य यत्कामिति निष्कृष्टपक्षेपि तुल्पम् । अत एवं संज्ञायामुपमानमिति सूत्रे भाष्यकारैः पक्षद्वयसाधारण्येनवोक्त- ज्ञापनवातिक योजितम् । प्रकृतसूत्रस्थभाष्यकैयटयोस्तु निष्कृष्टप. क्षे उक्तदोषप्रसङ्ग एव नास्तीति लभ्यते । तत्थमाशयमभिः युक्ता वर्णयन्ति । ज्ञापकं द्विविधम् । सामान्यापेक्षं विशेषापेक्ष च । तत्र यदा भीहीत्यत्र पूर्वग्रहणेन यत्र सप्तम्यर्थपक्षे तदन्त- ग्रहणपक्षे च फलभेद. तत्रैव सौवर्यः सप्तम्यस्तदन्तसप्तम्य इ. ति ज्ञाप्यते । यथा भीहीत्यत्रैव पूर्वग्रहणाभावे तदन्तस्य कार्य- वे प्रत्ययान्तानां म्यादीनामुदात्त इत्यलोन्त्यपरिभापया प्रत्यया- न्त एवोदात्त: स्यात् । सप्तम्यर्थाश्रयणे तु पितमपहाय भ्या- दीनामेवोदात्तः स्यादिति स्पष्टः फलभेदः । तथोपोत्तमं रि- ति, चङयन्यतरस्यामित्यत्रापि । नित्यादिनित्यं पथिमथोः सर्वनामस्थानइत्यादौ तु नास्ति फलभेदः । तदन्तस्य हि का. पित्वे प्रकृत्यादेरेवोदात्तत्वं निदादिपूर्वस्यापि कार्यित्वे तथै- वेति । तथा च तत्र सौवर्य इत्यस्यामवृत्त्या तदन्ताकायित्वा- दुक्तदोषस्याप्रमग एवति । संज्ञायामुपमानमित्या भाग्यकैयटा. दिग्रन्थास्तु सामान्यापेक्षं ज्ञापकमाश्रित्य योजयितव्या इति । अत्रय इत्यत्र तु स्वरो न भवनि । लुकि कृते कार्यिणो ऽभा- वात् । प्रत्ययलक्षणं हि यदन्यस्य कार्य तत्मत्ययलोपेपि भ. पति, न तु प्रत्ययस्यैव यत्कार्यं तदपि । न च प्रत्ययग्रहणप- रिभापया तदन्तग्रहणं स्यादिति वाच्यम् । येन विपिरिति सूत्रेणैव तलाभस्य वक्ष्यमाणत्वात् । विशेषणविशेप्यभाये च. कापचारात् । नन्वेवमपि स्थानिवत्सूत्रेण स्यादेवोदात्ततेत्ति चन्न ।

·.पा. ९ आ. शन्दकन्तुम । लोपस्याभाषरूपतया तदीयान्तस्य तदात्ततायाश्च वाधात् । अत एर हि अभूदित्यादी लुप्तस्य सिचो नेद् । न यभारस्य मा- चोवयाः सम्भाति । भाष्यमते ऽनल्विधाविति निषेधाघ । कि- चिजादीनां तु नेवशीतीनिधो ऽस्यस्ति । न च नखनि- भिन्नऐस्मसङ्गः । तस्यापि लुकापहागदिति दिए । वस्तुतो य. दङ्गमिति व्याख्यानादाजपुरुप इत्याद्यपि निर्याधम् । भ- संझाया निपनाल्लोपाभावात् । सुबन्तत्वपयुक्तपदसंज्ञाया नलो- पाच । तथा अद्दर्ददातीत्यत्र रेफोपि सिदः । असुपीति निधो हि वस्तुनोगस्य कार्यमिति नेह प्रवर्तते । अहाधिकारनिर्देश तु प्रवर्त्ततासी । अत एवाहो रविधाविति वचनमारभ्यते । न चामुपीति वचनसामर्थ्यात्प्रत्ययलक्षणेनासुपीति निषेधो नेति याच्यम् । दीर्घाहो निदाघ इत्यादी हल्हयादिलोपेपि रेफाप- तेः । एतेनासुपीति पर्यदासमाश्रित्याइर्ददातीत्यन दापातो: मुभिन्नस्य सत्वाद्रेफ इत्यपि कल्पनमपास्तम् । दीर्याहो नि- दाय इत्यनातिप्रसङ्गात् । यद्यपि रुत्तरत्वयोरसिद्धतया पूर्व न- लोपे कृते ऽकारस्यैव रुचरचे प्राप्नुतस्तथापि रुत्वरत्वयोरि- पये नलोपो नेप्यते । रुत्वरत्वोभयारम्भसामर्थ्यात् । नाकारस्य रौ रे वा विशेषोस्ति । न च समुद्धौ नलोपनिषेधारे अहर्गन्छ हे दीर्घाहो निदाघेत्यत्र चरितार्थता । एवमपि रूपरात्रीतिरुत्त्वस्य वैयापत्ते । नन्वेतदपि सम्बोधने चरितार्थमिति चेत्स- त्यम् । अहन्नित्यावत्यैकेन नलोपोभावनिपातनात्सिद्धाम ति दिए । स्यादेतत् । परमपाचा परमगोदुहा परम- लिहा परमदण्डिना परमदिवा परमकुमार्यत्ययान्तर्वचिनी विम क्तिमाश्रित्योत्तरखण्डस्य पदसंज्ञा स्यात् । तनव चोकुः, दादे. र्धातोः, होटः, नलोपः मातिपदिकान्तस्य, दिवउत्, इकोस- " ·३४० शब्दकौस्तुम । वर्णेशाकल्पस्पास्व श्वेत्येते विषयः प्रसज्येरन् । न च भसजया पदसंज्ञाया वापः । भिभावधिकत्वात् । भसंज्ञा हि समस्तस्य माता पदसंज्ञा तूत्तरखण्डस्य । अत्र भाष्यम् । भसंसामने सप्तिब्न्तमिति सूत्रात्सुबन्तमित्यनुवर्तनीयम् । तदनं सूत्रार्थ । यजादौ असर्वनामस्थाने परे यस्मात्प्रत्ययविधिस्तथाभूतः पूर्व समुदायो भसंमो भवति । तदवपवभूतं सुबन्त यद्यस्ति ताई तदपि भसंह स्यात् यजादावनन्तर इति । इह च समुदायस्य भसं “शा प्रधान शिष्टा । अवयवस्य त्वन्वाचयशिष्टा कर्त:क्यड्सलो- पश्चेतिवत् । तेन राज्ञ इत्यादौ सुबन्तावयवाभावपि भवति, सु पन्तावयवसत्वे तु तस्य समुदायस्य चेत्युभयोरपि भवतीति विवेकः। नन्वेवमाप परमवाची परमवाच इत्यादौ भत्वाभावात्पदकार्य स्यादेवेति चेन्न । तत्र भत्वाभावेप्यसर्वनामस्थानइति पदसंज्ञा निषेधात् । स्वादिष्वसर्वनामस्थानइत्यत्रापि हि सुबन्तमित्यनु वर्तते । प्रसज्यप्रतिषेधश्चायम् । तत्सापादनन्तरस्प विधि ति न्यायो नाश्रीयते । तदयमर्थः । सर्वनामस्थाने परतः पूर्वः समुदायः पदं न स्यात् । तदवयवभूतं सुषन्त च पदं न स्या दिति । तत्र समुदायस्य स्वादिष्विति प्राप्ता अवयवस्य तु सु पन्तमिति प्राप्ता पदसंज्ञानेन निषिद्धोति परमवाचावित्यादि "सिद्धम् । नन्वेवं सुवार सुराजेत्यादौ कुत्वादि न स्यात् । सा- वपि समुदायस्यावयवस्य च माप्तयोयोरपि पदसंज्ञयोनिषेधा दिति चेन्न । असर्वनामस्थानइत्यत्रोचरसूत्राद्यचीत्यपकृष्य य जादौ सर्वनामस्थाने उभयविधपदसंज्ञानिषेधात् । सौ तु द्विविधा पि पदसंज्ञा भवत्येव । नन्वेव श्रूयमाणे सौ पूर्वस्य पदसंज्ञा स्यादिति चेत् । इष्टापत्तेः । नन्वेवमेचो ऽमगृहास्यादूरान्तपू यस्पाईस्यादुत्तरस्पेवुताविति सूत्रे भद्रगोप गौरित्यत्रातिषस- ·१पा.२. आ. शब्दकौस्तुमः । पारयितुं पदान्तग्रहणं कर्तव्यमिति वाचिककता वक्ष्यमाणं . विरुध्येत । क्रियमाणेपि पदान्तग्रहणे दोपतावस्थ्यादिति चे- म । तत्रान्तग्रहणमात्रं कृत्वा वाक्यस्य टेरित्यतो वाक्यग्रहणमनु- पर्त्य वाक्यान्तस्येति व्याख्यानसम्भवात् । तदेवं समासे चर- मभागस्य पदसंज्ञा यजादौ कापि नास्तीति स्थितम् । क्व चि. निषेधात्क चित्तु भत्वेन बाधादिति विशेषः । नन्वेवं दूरान्मुक्त- मित्यादावलुड् न स्यात् । होता पोतारावित्यत्रानङ् न स्यात् । उत्तरपदे तद्विधानादिति चेन्न । उत्तरपदशब्दस्य समासोत्त- रावयचे रूढतया पदसंज्ञाविरहेपि तत्महत्तेः । सर्वान्तएव चेय रूदिः । तेन होतृपोत्नेष्टोद्गातार इत्यत्र मध्यमानामुत्तरपदत्वा- भावात्ततः पूर्वस्यानङ् नेति दिक् । नन्वेवं दघिसेचौ दधि- सेच इत्यत्र सात्पदायोरिति पत्वनिषधो न स्यादिति चेन्न । पदादादिः पदादिस्तस्य पत्वं नेति व्याख्यानात् । न चैवं रामे- पु हरिवित्यत्रापि निषेधः स्यादिति वाच्यम् । स्वादाविति या पदसंज्ञा तामुपजीव्य पदादेति निषेधापत्तेः । एतच्च सा. त्पतिपेधेन ज्ञाप्यते । उक्तं च पदादादेर्नेत्येव व्याख्यानं न तु पदस्यादेरिति । तथा सति गतिकारकोपपदानामिति मुबुत्पत्तेः प्रागेव समासे दघिसेगित्यादौ पत्वस्य दुरितापचेः । नन्वेवम- पि बहुसेची बहुसेच इत्यत्र पत्व स्यादेव । बहुचो ऽपदत्लेन पत्वप्रतिषेधामाप्तरिति चेत् । सत्यम् । वचनमवेह कर्चव्यम् । बहुपूर्वस्य नेति । अत्रायं सूत्रन्यासः । सातेः सः, पत्वं न स्यात् । ततः बहुच्पदाभ्याम् । आभ्यामुत्तरस्य सस्य पत्वं न स्यात्। आदिग्रहणं न कर्तव्यम् । तस्मादित्युत्तरस्येत्येव सिद्धः। तदिद पहुग्रहणमादिग्रहणेन निमातव्यमिति । वाचिके सूत. रपदत्वे चापदादिविधाविति वचनेनैव परमवाचेत्यादि सापि- ·शब्दकोस्तुमः । * तम् । उत्तरस्य समासोत्तरभागस्य पदत्वे कर्तव्ये लुमता लुप्ते प्रत्ययलक्षणं न स्यात् । अतो न कुस्त्वादि । पदादिविधौ तु मत्य- यलक्षणं स्यादेव । तेन पत्ननिषेधाघिसेचत्यादिसिद्धिः । अस्मिंश्च पक्षे प्राक् सुबुत्पत्तेः समासोत्र नाभ्युपगन्तव्यः । ध नक्रीतेत्यादिसिद्धये तस्यानित्यतायावक्ष्यमाणत्वात् कैयटस्वाह दध्नः सेचाविति विग्रहे पष्ठीति समासः न त्वयमुपपदसमासः । सोपपदातु विज् नास्ति । अनभियानात् । अतो दधिषेचावि- त्यादि न भवत्येव । अस्मिन्नपि पले बहुपूर्वस्य चेति वचन कर्तव्यमेव । कृते हि वहुचि विशिष्टस्यार्थवत्वेन प्रातिपदिकले सुपो लुकि च कत्ते पुनर्विशिष्टात्मवन्तरमुत्पद्यतइत्यर्थवत्सूत्रे व. क्ष्यते । तत्रान्तर्वतिनी विभक्तिमाश्रित्य मासं पदत्वं तत्कुत्यादौ क- व्ये मा भूत्, पत्वनिषेधएव यथा स्यादिति । अत्रायं निष्कर्षः । पूर्वसूत्रे एव स्थित्योत्तरपदवे च पदादिविधौ पहुचपूर्वस्य- चेति पाठ्यम् । पदादिविधावेव प्रत्ययलक्षणं भवति न तु पदा- न्तविधाविति निपमार्य चेदं वचनद्वयमिति व्याख्येयम् । ए वं च न न कर्तव्य इति लाघवम् । अस्मिन्दो सौ पदवं नास्ति । मागुक्तामृप्रभावात् । तदेनत्पसदगमभिमेत्य - ल्वयादिसूने भाप्पकारैरुक्तम् । अथ सावांप पदं भवति । एवमप्युभयतस्साशा रज्जुरिति । नन्वहाधिकारग्रहणपक्षे वस्तु. तोरस्येति पक्षे चाभूपमित्पत्र जुम् माप्नोतीति चेत् । सत्य- म् । आत इति नियमान भवति । ननु देवदत्तं याजगाशकारे. स्पत्र लकं शधिया परलाचियादिप कनपाम इति तेषां . कि प्रत्यपलक्षणेन तिरन्तत्वादामन्तस्प निघातः स्यात्ततः प. रस्य च न स्यादिति चेन्न । लारस्यापामेव पेन नामालिन्यापे. नविषादीनापित्वा मुण्सटत्तेः । तदुक्तम् । आमिसिलोषा- ·१ पा.९ आ. शब्दकौस्तुभ.। तस्य चानिघातस्तस्माच्च निघात इति । ननु देवदत्तो यु. मत्पुत्र इत्यादौ पठयन्तस्य विधीयमाना युष्मदस्मदोरादेशाः माप्नुवन्तीति चेत् । सत्यम् । स्थग्रहणान्न भवन्ति । न च विभक्तौ परतः पूर्वभागमात्रस्य मा भूस्किन्तु विभक्तिविशि- एस्पेत्येतदर्थ स्थग्रहणं शदिति वाच्यम् । पष्ठीचतुर्थीदि. तीयानामिति निर्देशनापि गतार्थत्वात्सर्वस्य पदस्पेत्यनुवृत्ते- थ । तस्माद्विभक्तिलोपे कृने मा भूदित्येतदर्थमेव स्थग्रहणम् । अवस्थानं हि श्रूयमाणास्वेव संभवति । यद्वा । तिष्ठतिरहानी वर्तते । यथा समये तिष्ठ मुग्रीवति । समयं माहासीरित्य. र्थः । तथा चापरित्यक्तविभक्तिकयोरित्युक्त्या शृयमाणविभ- क्तिकचं स्पथमेव लभ्यते । इदन्त्ववशिष्यते । वस्तुतोगस्ये- ति सिद्धान्ते चिणो लुगिति तलोपे कृने हनिणिडादेशा न स्युः । अवधि भवतादस्युः । अगायि भवता ग्रामः । अ. ध्यगायि भवतानवाक इति । लुडि परतो ह्येते विधीयन्ते इति चेत् । मैवम् । लुद्धि यदार्द्धधातुरूं तत्र हनि णिहादेशविधानात् । तस्माद्वस्तुतोगस्येति पक्षो निर्दष्ट इति स्थितम् ॥ अचोन्त्यादि टि । अचे इति निर्धारणे षष्ठी । जातो एकवचनम् । अचां मध्ये योन्त्यस्तदादिशब्दरूपं टिसंज्ञ स्या- त् । टिप्रदेशाष्टित आत्मनेपदानां टेरित्यादयः। पचते । पचेते इ. त्यादि । अन्ते भवोन्त्यः । दिगादित्वायत् । अन्त्य आदि. यस्येति बहुव्रीहिः । नित्यसापेक्षत्वात्समासः ॥ अलोन्त्यात्पूर्व उपधा । अन्त्यादलःपूर्वो वर्ण उपधासंशः स्यात् । उपधागुणा चेतति । च्योतति । वर्द्धतइत्यादिनिनु पूर्वस्या- विशेपितत्वाच्छासिधातौ शाइति समुदायस्य संज्ञा स्यादिति चेत् । अस्तु । नवं शासइदइहलोरितीत्वशा इति समुदायस्य स्यादि. H ·। शब्दकौस्तुमः । [१० ति वाच्यम् । अलोन्त्यपरिभाषयेष्टसिद्धः। स्यादेतत् । नान केलोन्यविधिरनभ्यासविकारेविति निषेधः पामोति । इह च विभनी त्यत्र भृवामित् अन्त्यस्थ यथा स्यादित्येतदर्थमनभ्या- सविकारोवित्युक्तम् । विकारो नाम वर्णात्मक आदेशः । अत एव देहीत्यत्र लोप: सर्वादेश एव भवतीति । अत्रोच्यते।नता. घदेषा परिभाषा सूत्रकृतः सम्मता । तस्यलोप इति सूत्र बिदुदूना सर्वलोपार्थ तस्य प्रहणात् । नापि भाष्यकारस्य सम्मता एतत्सयो. जनानामन्यथोपपत्तेमाप्ये उक्तत्वात् । तथाहि । अव्यक्तानुकरण स्पति तावदन्तादेशो न भवति । नामेदितस्यान्त्यस्यत्वेति ज्ञापका- है । इतरथा ग्रामेडितस्य वेत्येव ब्रूयात् । ध्वसोरेदावित्य आपि लोपोपीति प्रकृते पुनर्लोपग्रहणसामात्सर्वादेशः । त- था चेत्यं मूत्रन्यासः । घोरभ्यासस्य लोपः । लोपशब्दान्तरस्या- नवृत्त्या सर्वलोप: स्यात् । अस्तैश्चैत् । अस्तेयोश्चद्भवति हाविति । अथवा लोपश् इतिच्छेद । संज्ञायां कृतोऽनुव न्ध संझिनि फलति यथा ङमुटि । भाष्ये तु द्विशकारकोनि र्देश इत्युक्तम् । सत्र लोप इति भिन्नं पदम् । श् इत्यस्य चो पदेशएवेत्संज्ञा तत्फलं तु प्रयोगे । सर्वत्रानुबन्धानां का- कादिवदनवयवीभूयैव व्यावर्तकत्वादिति भावः । अस्मि मपि पक्षे झाल परे यः संयोगस्तदादित्वात्सोर्लोपे एकशकार- क एव पाठः सुवचः । स्पष्टार्थमनउपधालोपिन इत्यादाव कारस्गवेहापि सकारस्य लोपो मास्त्विति तु भाष्याश- य । आभ्यामित्यादौ हलि लोप इति सूत्रेणाककारस्येदम इदो विधीयमानो लोपोपि तान्त्यस्य स्या दिति चे भ अनाप्यक इति सूत्रादनित्यनुवर्त्य तस्य हलीति सप्तम्या पर्टी प्रकल्प्य अन एव लोपविधानात् । तथा च त ·१पा.९ आ. शब्दकौस्तुमः त्रालोन्त्यपरिभापया नकारलोपे अतोगुणइति पररूपे च कृते आभ्यामेषामित्यादि सिद्धम् । अत्रलोपोभ्यासस्यत्ति सूत्रपि अत्राभ्यासत्वाश्रये न तु तदेकदेशइति व्याख्यानादत्रग्रहणसा. मात्सर्वलोपः । यद्यपि सनीत्यपेक्षितं ददौ दघावित्यादि- धारणाय, सादाविति च जिज्ञपरिपतत्येितद्वारणाय, कृतयोपि पिपक्षतीत्यादिवारणाय, विषयोप्यपोक्षतः मुचौड़- कर्मकस्यगुणावोत मुमुक्षतिगामित्यादिवारणाय तयापीदं सर्वमन- वृत्त्यैव सुलभमिति सर्वलोपार्थमेवात्रग्रहणं वोध्यम् । नन्वेव. मपि विभापाभवद्भगवदयवतामोच्चावस्येति वाचिकेन विधी- यमान ओकारोन्त्यस्य स्यादिति चेन्न । वस्यति सिद्धे अ- वस्येति गुरुकरणसामर्थ्यात्सर्वादेशसिः । तस्मानानर्थक इ- ति परिभाषा निष्फला सूत्रभाष्यासम्मता चोत स्थितम् । ए- वञ्च शासेः शाशब्दस्योपधात्वेपि शिष्ट इत्यादि सिध्यति । संयोगोपधग्रहणं अर्थमित्यादिव्यवहाराश्चास्मिन्पक्षे संगच्छ. न्तइति दिक् । यद्वा । अवध्यवधिमद्भावः सजातीयानामवेत्यु. त्सर्गः । लोके हमीपा ब्राह्मणानामन्यात्पूर्वमानयेत्युक्ते एक एवाऽन्त्यादव्यवहितपूर्व आनीयते न तु समुदायः । एवं चे- हाप्यलो ऽव्यवाहतपूर्वोऽलेव संज्ञी न तु समुदायः, न वा व्यव- हिनोल । संयोगोपधव्यवहारस्तु भाक्तः । अवयवधर्मस्य समुदाये उपचारात् । एवं स्थिते ऽल इति जसन्तमपि सुव- चम् । जात्याख्यायामिति बहुवचनम् । पूर्वे इत्यपि जस- न्तम् । अन्त्योप्यलेव साजात्याल्लभ्यते । यहा । अल इ ति निर्धारणे षष्ठी । जातौ चैकवचनम् । अलां मध्ये ऽन्या- त्पूर्व इत्यर्थः । तथा चेहाल इति जम्डसिईस वेति पक्षत्रयम- पि स्थितम् ॥

·शब्दकौस्तुमः । 4-1 ? अ० तस्मिमिति निर्दिष्टे पूर्वस्य । सप्तमीनिर्देशेषु पूर्वस्यैष का- ये स्यात्तच्च निर्दिष्टे ऽव्यवहितोच्चारिते सतीत्यर्थः ॥ निश. न्दो नैरन्तयें दिशिरुधारणत्रियः । निरन्तरं दिष्टो निर्दिष्टः । नियमार्थमिदं सूत्रम् । तथाहि । इकोयणचीत्यत्राचीति य. स्यचभावनभावलक्षणामति सप्तमी । अथूयमाणक्रियत्वा- चान्तरणस्यास्त्पर्थस्य लाभः । तेनाचि सति यण् भवतीत्य- थैः । यद्वा गङ्गा घोप इनिवदीपश्लेषिके ऽधिकरणे सप्तमी तत्र सत्त्वं परस्येव पूर्वस्यापि सम्भवति । एवमुपश्लेषोपि । तत्र युगपदेकस्य कार्यित्वनिमित्तत्वयोरसम्भवादध्युदकं मधि- दमित्यादाविकारोकारयोः पर्यायेण यण प्राप्तः पूर्वस्यैवे. ति नियम्यते । तथा अग्निचिदत्रेति व्यवाहितस्यापि य. ण प्राप्तः, अनन्तरस्यैवेति नियम्यते । ननु गवित्ययमाहेत्या- दौ स्वरूपपदार्थकतामितिशब्दः करोति तथेहापि एवं च तस्मिभणीत्यत्रैवेयं परिभाषा प्रवर्तेत । अस्ति हि तत्र व्य. वच्छेद्यम् । हे यौष्माकीण अस्मभ्यं देहि हे आस्माकीन यु- ष्मभ्यं ददामीत्यादौ खणभ्यां परस्याप्यादेशमसनसत्त्वात् । सत्यम् । इतिकरणः पदार्थविपर्यास कृत् । लोके ऽर्थपरता- या औत्सर्गिकत्वात्तत्र शब्दपरतां करोति । शास्त्रे तु विष- रीतम् । किञ्च यदि तस्मिन्नणीत्यत्रैवेयं प्रवर्तत ताहि तत्रैव पू. र्वग्रहण कुर्यात् । तस्मान्नेदं तस्मिन्नित्यनुकरणम् । किन्त- चि हलीत्यादिसकलविशेषसग्रहार्थ स्वतन्त्रस्य सर्वनानोयं नि- देशः । तस्यापत्यं तत्रभव इत्यादिवत् ॥ तस्मादित्युत्तरस्य 'पञ्चमीनिर्देशेषत्तरस्यै- घ कार्य स्याचच्चाव्यवहितोच्चारिते । तिहतिडः आग्नाळे । इह न भवति । ईळे ऽग्निम् । इह कारकविभक्त ·१पा.९ आ. शब्दकौतुमः । रसम्भवादिग्योगलक्षणा पञ्चमी । तत्र दिक्शन्दो ऽध्याहिप- माणा उत्तरशन्दवत्पूर्वशन्दोप्यविशपादध्याहियेत । व्यवाहितोपि च गृधेत । तथा चोत्सस्थाता इत्यत्राप्युदः स्थास्तम्भोरित्यस्य मसा । तदेवं पूर्वसूत्रमेतत्सूत्रं चेति द्वयमपि नियमार्यमिति स्थितम् । तथा च वार्तिकम् । तस्मिंस्तस्मादिति पूर्वोत्तरयो. पाँगाविशेपाभियमा वचनं दध्यदकं पचत्पादन मिति । इहा- पि तस्मादिति स्वतन्त्रस्य सर्वनाम्नो निर्देशः मागत् । न त्व. नुकरणम् । तथाहि सति यद्यपि तस्मान्नुइविहल इत्यत्रात भादेरिति दर्यापूर्वस्याङ्गस्यासम्भवात्मयोजनाभावानैतत्परि- भाषोपस्थितिस्तथापि तस्मान्छसोनः पुंसि तस्मान्नुढचीति यो. गये स्यात् । उच्चरत आनुपलभते गौरनश्व इत्यादेावर्त्यस्य तत्र सम्भवादिति दिक् । स्यादेतत् । एतत्सूत्रं नियमार्थमस्तु । पूर्वसूत्रमप्यौपश्लेपिकसप्तपिले नियामकमस्तु । सत्सप्तमीपसे तु नियामकत्वपयुक्तम् । पाठभाष्यकैयटविरोधात् । तथाहि । भाभलोप इत्यत्र भाष्यम् । नेपा परसप्तमी । का तर्हि, सत्स. प्तमी डिति सतीति । तथा तत्रैव कैयटः। कयं पुनः सम्भव- त्यां परसप्तम्यां सत्सप्तम्याश्रयितुं युक्ता । यथेष्टं वाक्या. ध्याहाराददोपः । डिति सतीत्येव हि विज्ञायमाने पौर्यापर्या- नाश्रयणानास्ति तस्मिन्नित्यस्याः परिभापाया उपस्थानम् । यदा होपश्लेपिके ऽधिकरणे सप्तमी तदा कि पूर्वस्य कार्यपथ परस्येत्यनियमे नियमाय परिमापोपस्यानमिति । अत्रोच्यते। पाठग्रन्यस्य प्रकृतमानपरत्वादविरोधः । तथाहि । नान्नलोप इति सूत्रे शकारवतो ग्रहणं मास्तु नादित्येवास्त्विति प्रश्न नन्द- नादापतिप्रसङ्ग इत्युत्तरितम् । अनिदितामित्यस्यानुकपणे तु हिनस्तीत्यत्र न स्यात् । ततः कढितीत्यनुवर्य श्रममेव दित . 7 ·शब्दकौस्तुम। [१ म. माश्रित्य दिनस्तीत्या लोपोस्विति शङ्कयते । यदि चास्याम- वस्थायान्तस्मिन्निति परिभाषोपतिष्ठत तदानन्दमानादौ चान- शो डिवाल्लोप प्रवत । नमः शित्करणं चानर्थक स्यात् । सद्धि शित्वात्सावधानुकतया हितमिममेवाश्रित्य हिनस्तीत्यत्र नलोपे क्रियमाणे सार्थकं न त्वन्यया । नन्वाधातुकसंज्ञानि- हत्या शिवं सार्थकम् । तस्यां हि सत्यामनक्ति भनक्तीत्यत्रातो लोप: स्यात् । रुणद्धि भिनत्तीत्यत्र गुण स्यात् । तृणेहीतीडा- गमः स्यात् । नेवशीति तु न प्रवर्तते अकृत्वादिति चेत्र । अमः पूर्वभागस्यानतयोतविधीनाममाप्तेः । कथमनगलोत चे- । इत्थम् । प्रत्ययविधौ यत्पञ्चमीनिर्दिष्टं धातोः प्रातिपदि- कादित्यादि तदादि तस्मिन्प्रत्यये परतोमिति हि सूत्रार्थः । इह तु यत्पञ्चमीनिर्दिष्टं रुधादिभ्य इति नास्मात्प्रत्ययः परः। यस्माच्च परः पूर्वभागानासौ तरिमन्विधीयमाने पञ्चमीनिार्द- टः । अत एव भनक्तीत्यादावतोदर्घोिपत्राति न प्रवर्तते । न च नसोरल्लोप इत्यत्र विशेषणार्थ शित्करणं स्यादिति वाच्यम् । नसोरल्लोप इत्युक्तेपि दोषाभावात् । नन्वेवं नान्तास्त्योर्ग्रहणं 'स्यात् । तथा च कनेर्यड्लुकि चकान्त इत्यत्रापि स्यादिति चे- मसिद्धान्तेषि श्नमत्ययसान्तयोग्रहणापत्तौ वस्त इत्यादावतिम- सासाम्यात् । साहचर्यात्मत्ययधात्वाग्रहणमिति तु तुल्यम् । ननु नसोरल्लोप इत्युच्यमाने यत्र नमत्ययस्य डेि त्यानन्तर्य तत्रैव भविष्यति यत्न इवाचरतः यत्नतः पामनत इति । मैवम् । अनुवर्तमानेन सार्वधातुकग्रहणेन प्रत्ययो विशेष्यते । तथा च विध्यसंस्पर्शानिर्दिष्टपरिभाषानुपस्थिती निमित्तसप्तमी । सा- धातुकनिमित्तस्य नमत्ययस्यास्तेचाल्लोपः कृतित्पनन्तरइति । ननु चातवत्सार्वधातुकाते सूत्रे सार्वधातुकग्रहण प्रत्यारूपातमि- ·१पा.९ आ. शब्दकौस्तुमः । ३४९ ति चेन्न । सति शित्त्वे प्रत्याख्यानात् । तदेवं नमः शिवकर- णसामर्थ्याद डिन्तीति सत्सप्तम्यामपि परिभापा नोपतिष्ठतइ- ति स्थितम् । पूर्वपक्षत्वादनास्थया तथोक्तमिति वा वर्णनीयम्। इह सूत्रद्वये पष्ठीमलप्तिपक्षोपि भाप्ये स्थितः । तथाहि । प. टीस्थानेयोगति सूत्रात्पष्ठीत्यनुवर्तते सप्तम्यर्थनिर्देशे पूर्व- स्याव्यवहितस्य पष्ठी स्यात् । पञ्चम्यनिर्देचे उत्तरस्या- व्यवहितस्य पठी स्यादिति । तत्रैकोयणचीत्यादौ सूत्रएव पष्ठीश्रवणातां पष्ठीमन्य पूर्वस्यानन्तरस्पैपा न तूत्तरस्य न चा पूर्वस्यापि व्यवहितस्येत्तावन्मात्रमुच्यते । आने-- गित्यादौ तु पष्ठया अश्रवणात्सापि प्रकल्प्यतइति विशे. पः। सा चानियतयोगत्वात्स्थानपष्ठी यस्य च स्थानपष्ठी त. स्यैव कार्यनियम इति सोप्यसिद्धयति । यत्र तूभयनिर्दे- शस्तत्रोभयं तावन प्रकल्पकं कार्यित्वनिमित्तत्वयारेकत्र युगपद. सम्भवाज्ज्ञापकाच । तथा चैः पूर्वपरयोरिति सूत्रे कैयटः । सूत्रव्यप्रमाणत्वाद् द्वे भवेतां प्रकल्पिके । पष्ठया विभक्ती तेनान शापनार्थत्वमाश्रितामिति । न च पर्यायेणोभयकल्पनम् । अ. तुल्यबलत्वात् । तथाहि । आनेमुगित्यत्र सप्तमीनिरवकाः शा सा पूर्वत्र चरितार्याया अतोयेय इति पञ्चम्याः पष्ठी क- रूपयति । एवमीदास इति पञ्चमी आन इति सप्तम्या, त- था तास्यनुदात्सूत्रे अभ्यस्तसिजर्थ सार्वधातुकइति सप्तमी- निर्देशं वक्ष्यति सा च सप्तम्युत्तरत्र चरितार्थेति तस्या एव प- ही कल्प्यते । तथा वहोर्लोप इत्यत्र बहोरिति पञ्चमी अकृना- या इप्टेमेयःस्थिति सप्तम्या. पष्ठी कल्पयति । अत एवं भूचवहोरिति पृथक् पष्ठीनिर्देशः । तथा गोतोणिदिति पञ्चमी सर्वनामस्थानाति सप्तम्याः पष्ठी कल्पयति । गोशन्दस्य ·शब्दकौस्तुमः । १.१.६८ [ १० णित्वे प्रयोजनाभावाच्च । न च निष्ठति गौरित्यादौ पूर्वस्य वृद्धिः फलमिति वाच्यम् । गोशन्दं प्रति तिष्ठतेरनगतात् । एवं प्रायेण पञ्चम्या अकृनार्थतोते भाष्ये स्पष्टम् । आपिस- वनाम्नः सुहित्यत्रापि पञ्चम्यनवकाशा । आमाति सप्तमी तूतरार्थतया सावकाशा । यदि विद आदित्यनवृत्तया पञ्च- म्या सामानाधिकरण्यं सम्पाय सर्वनाम्न इति पञ्चम्यपि क- तार्थेति याताई यथोदेशपक्षाश्रयणेन परत्वाचस्मादित्युत्तरस्ये- ति भविष्यति । तदुक्तम् । उभयनिर्देशे विपतिपेयात्पंचमीनिर्देश इति । वस्तुतस्तु नेह सामानाधिकरण्यम् । वर्णाश्रमेतराणा मित्यस्य सिद्धये सर्वनाम्नो विहितस्येति व्याख्यानात् । ये- षां तेषामित्याधर्यमकारात्परस्योति व्याख्यानाच्च । दीर्घा- च्छे तुम् भवतीत्यत्र तु पठयाः स्थाने पञ्चमी । तेन दीर्घ- स्यैव तुम् भवति न तु छकारस्य, सुराच्छायेति निर्देशश्वेह लि- अम् । अन्यथा हि खरिचेति चर्बेन सुराच्चायेति चकारद्वयं निर्दिशेत् । प्रत्ययविधौ तु पञ्चम्पो न प्रकल्पिका । षष्ठया अनुवादविभक्तित्वात् । अप्रसिद्धस्य चानुवादासम्भवात् । ततानियमाप्रसङ्गेन नियमकारिण्याः परिभाषाया अप्रत्तेवेति दिक्॥ १-१-१८ वंरूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा | शब्दस्य सं रूपं संझिशब्द- शाने या संज्ञा तां विना । अमेर्दक । आग्नेयम् । आहो यमहनः । आयच्छते । आहते । इह अग्नि आङ् यम् इन् एपा- मेतत्सूत्रोपाचानां प्रयोगसमवायिनस्त एव संजिनः । अशब्द- संज्ञेति किम् । उपप्सर्गे घोः किः । दायाभ्यो यथा स्यात् । घुधातोः शब्दार्थान्मा भूत् । शन्द , शब्दशास्वं तत्र । सं. ति सप्तमीसमासः । न तु शब्दस्प संहति । कर्म करण- ·१पा.९ आ. शब्दकौस्तुमः। मित्यादिवर्थसंज्ञाम स्वरूपग्रहणापत्तः । स्यादेतत् । रूपन. हणं विनापि स्वशब्देन तदेव ग्रहीप्यते । प्रतीतावुपदेशान- पेक्षत्वादसाधारणत्वादन्तरगत्वानियतोपस्थितिकत्वाच । अ- यों हि प्रतीती सम्बन्धग्रहणमपेक्षते साधारणव । पर्यायैरपि प्रत्यायनात् । पहिरणश्च पदमानजन्यबोधविषयत्वात् । अनियतीपस्थितिकश्चानुकरणदशायामप्रतीतः । तल्कि रूपग्र- हणेनेति चेत् । अत्राहुः । इह शास्त्रे अर्थोपि विवक्षितो रूपवदि. ति ज्ञापनार्थ रूपग्रहणम् । तेनार्यवद्ग्रहणे नानर्थकस्येत्युपपन्नं भ- वति । तत्रोक्तज्ञापकादर्थो ग्राह्यः स्वरूपमिति वचनाद्रूपं चेति सा- मादर्थवतो रूपस्य ग्रहणम् । तेन काशे कुशे इत्यत्र शेइति प्रम- ह्यसंज्ञा न भवति । एतन्सूत्रं भाष्ये प्रत्याख्यातम् । तयाहि । आरभ्यमाणेपि सूत्रे पशुरपत्यं देवता प्राञ्च उद- ञ्चो भरता इत्यादयस्तावरलोकवदा एवं गृह्यन्ते । अ. ग्नेगिन्यादौ तु शब्द एव ग्रहीष्यते । अर्थस्य मत्ययेन पौर्वापर्या- सम्भवात् । ड्याप्मातिपदिकादित्यधिकाराच्च । उपसर्गे योः किरित्यादौ तु घुधातुर्न ग्रहीप्यते । दापावित्यारम्भात् । उक्तं हि । व्यवहाराय नियमः संज्ञायाः संशिनि क चिदिति। अर्थवद्हणपरिभाषापि तवादिसूत्रे राजि पठिता पुनजि- पाठासिद्धा न्यायासिद्धा च । अग्नेर्दगित्यादौ हि शब्दविशिष्ट- स्यार्थस्योत्सर्गत उपस्थितौ विशेष्ये कार्यवाधादिशेपणीभूते शब्दे प्रवर्तमान कार्यमुपस्थितार्थोपहितएव न त्वनर्यकेपि । अर्थ- विशेषणविशेष्यभाषच्यत्यासमात्रेणोपपत्तौ सर्वात्मना त्यागायोगात् । गौणमुख्यन्यायोप्यतन्मूलः गौणस्य प्रथमतो ऽनुपस्थितेः । एतेनाभिव्यक्तपदार्या यइत्यपि व्याख्यातम् । तस्मान्न्यायत एव सकलनिर्वाहे मूत्रं नारम्भणीयमिति । ननू- ·शब्दकास्तुमः । [१ अ० चरब चतु-मुश्यामनुत्तये संरूपमित्पश्यं वाच्यमेवेति चेन्न । अनुत्तेरनावश्यकत्वात् । तयादि । अादित्यूने सावत्स- स्थापि स्वसावादेव सिद्धम् । कथमन्यथा अवत्तामित्यत्र - रोमरीति कोपः । तत्र व्यक्तिभेदात्सावयेमिति चेत्, इहापि बोध्यबोधकव्यक्तचार्भेदात् । तथा तपरस्तकालस्येत्यत्रापि । आदिरन्त्येनत्यत्राप्यादिग्रहणावृत्या सिद्धम् । आवृत्तौ लिङ्ग तु नादिचीत्यादि । पेनविधिरित्यत्र तु वात्तिककारस्तस्य चीत वक्ष्यत्येव । वस्तुतस्तु तदपि न वाच्यम् । व्यपदेशिवद्भावनैव सिद्धेः । अप्रातिपदिकेनेति तु तत्रैव प्रत्याख्यास्यामः । अत एव येनविधिस्तदाधन्तत्वे प्रयोजनमित्याधन्तवत्सूत्रस्थं वात्तिक साच्छतइति दिक् । सित्तद्विशेषाणां क्षाधर्थम् । अत्र सि. दित्युपलक्षणं किञ्चिल्लिामासज्य इत्थंलिङ्गा विशेषाणां सं. ति वक्तव्यं, तच्च लिङ्गं वृक्षादावासजनीयमित्यर्थः । एवम- अपि । तेन विभापावृक्षमगेति सूत्रे विशेषाणामेव ग्रहणात्प्लान्यग्रोध प्लक्षन्यग्रोधा इति सिद्धयति । पित्पर्यायवचनस्य च स्वाद्यर्थम् । चकाराद्विशेषाणां स्वरूपस्य च ग्रहणम् । स्वेपुषः। रैपोपं पुष्टः । अश्वपोपम् । स्वपोषम् । जित्पर्यायवचनस्यैव राजाधर्थम् । सभाराजामनुष्यपूर्वा । इनसभम् । ईश्वरसभम् । नेह रा- जसभा । हरिश्चन्द्रसभा । पर्यायेण यो वक्ति स हि पर्यायवच- नमन च स्वस्य स्वेनसह विकल्पः।नापि विशेषेण,सामान्यविशेप- योभिन्नमकारकबोधजनकतया तुल्यार्थत्वाभावात् । तुल्यार्था- स्तु विकल्पेरनिति न्यायात् । इन शब्दो राजशब्दपर्याय इत्या- दिव्यवहारास्तु भीमो भीमसेन इतिवत् । झित् तस्य तद्विशेषा- णां च मत्स्यार्थम् । पक्षिमत्स्यमृगान्हन्ति । मात्सिक शाफरिकः । पर्यायवचनानां न । अनिमिषान् हन्ति । मी.

·१ पा. भा. 1-1-६८'शब्दकौस्तुमः नरपेप्यतइति भाष्यम् । मैनिकः । मृगपक्षिणीस्तु पिभिर्देश कर्तव्यः । तेन स्वरूपस्प पर्यायाणां विशेपा चप्राणमि- ति व्याख्यातारः । इह वृक्षादी राजादौ चम्पापेनवाभिपत सिध्यतीति तत्रैव वपते । इतर सर्व वाचनिकमेवेत्परधेयम् ।। अणुदित्सवर्णस्य चामत्ययःभित्राण परेण कारणेत्युक्तम् । अणुदिच्च सवर्णस्य संज्ञा स्पात विधीयमानं विना । चकारात स्वरूपस्प । अस्य च्चा । शुल्ली स्यात् । माली स्यात् । पर- नेकाचो ऽसंयोगपूर्वस्य । चिच्यतुः । निन्यतुः । दोरम् । य- वः । स्तवः । लपः । पकः । उरणपस । कर्चा । कि- रति । न चैवम् ऋदोरप उसानोमा कृयादि योपि स्यादिति पाच्यम् । दीर्घोन्चारणयोपत्तेः । नन्वेवमप्पटनालि. भक्तावित्यत्र सवर्णग्रहो दुरिः । नहि तत्रापि सामर्थ्यम् । इस्त्री- च्चारण ह्यर्थमात्रिकस्य मात्रिक एव यया स्यादिति दीर्यग्रहण- स्योभयार्थतोपपत्तरिति चेन्न । अप्रत्ययइति निषेधात् । दी. पणामनणवेन सवर्णग्राहकता नास्तीति मागेयोक्तत्वाच्च । ननु दीर्घावेदनणस्तार्ह कारको हारक इत्यादी रपरत्वं न लभ्यतेति चेत् । भ्रान्तोसि । नहि दीर्याः काप्पणग्रहणेन नोपस्याप्यन्तइति मः । किन्तु ग्रहणकशाखे तदुपजीव्येषु वर्णोपदेशादिषु च, इतरत्र तु वाक्यापरिसमाप्तिन्यायानवतारा- दस्त्येवाणग्रहणेन दीर्घग्रहणमिति तत्वम् । उदित् । होइचुः । चकार । जगाद । अमत्यय इति निपेषस्तु उगित्सु न प्रवर्च- ते उगित्करणसामर्थ्यात् । अत एवाहुः । भाव्यमानो. ग् सवर्णान गृहातीति । तुरु लुरु लुरू तुडादयस्तु नोदितः । प्रतिज्ञानुनासिक्याः पाणिनीया इत्यभ्युपगमात् । अमत्पय इति किम् । विघीयमानानां प्रत्ययागयादेशानां सवर्णग्राह- ·शब्दकौस्तुम । १ अ. कत्वं मा भूत । अतइय,इदमइन, आर्दधातुकस्येड्, भुबाबुङ, अमसम्बुदौ । इह हि सर्वोपदेशइति वचनात्सूत्रान्तर्गते- ज्वेव इआदिशन्देविसंज्ञा प्रवर्तते । लोपस्तु तत्रानुपूव्या धितोपि पदस्वरूपपर्यालोचनायो प्रवृत्तः । तत स्वरूपमि ति संज्ञावलात् ज्ञायमाना पदार्थोपस्थितिरनुबन्धविनिमुक्तस्यैव भवति । तथा चोपस्थापकस्याणत्वात्सवर्णग्रहण प्राप्तं नि पिध्यतइत्यचितम् । अत एव चतुर्दशमूत्र्यामुच्चारणार्थस्या कारस्यवेत्संज्ञाकानामपि णकारादीनां लण्मध्याकारस्य च प- दपालोचनायामेव लोपश्च बलवत्तर इति न्यायेनापहारादित- रान्तर्भावणेव संज्ञा प्रवर्ततइति सिद्धान्तः । इदं चालोन्या- त्पूर्वउपधेति सूत्र तस्मिन्नितिनिर्दिएइत्यत्र च कैयटग्रन्थे स्पष्ट म् । इद् अक इकोचीत्यादौ सानुबन्धाद्विभक्तिस्तु प्राथमि कवोधे विशिष्टस्य विएयतया तस्यैवार्थवचमादाय । अन्यो हि पश्चादुपतिष्ठते न तु प्रयुज्यतइति कथं ततो विभक्तिः क्रिय ताम् । इत्सताकार्य त्वानर्थक्यातदङ्गेष्विति न्यायेन प्रत्या य्ये प्रवर्तते । विभक्तथर्थान्वयोप्येवम् । दृष्टं हि डमुडा दावुपस्थापके कृतस्य लिङ्गस्य तद्वो ये फलप्रवर्तकत्वमिति दि क् । स्यादेतत् । उक्तरीत्या उदोष्टयपूर्वस्येति सूत्रे उच्छ ब्दे प्रवृत्ता इत्संज्ञा लक्ष्ये तित्स्वरं प्रवर्तयेदिति चेत् । सत्यम् । अत एवैत-समाधानाय पूर्वाचायः पराकान्तामिति गृहाण । कथं तहि एओडसूत्रे तदुपणाय प्रवृत्तमिति चेत् । तत्काला- बधारणेन कृतार्थस्य सकारस्थानुवन्यान्तरपम्यादिति गृहाण । अत एव वैयाकरण इत्यत्र ऐचश्चित्स्वरो न भवति । पचति शपोप्येवम् । नय्वाभ्यामिति सूत्रे अचः परस्य द्वे इत्यत्र च ऐ- चौश्चकारस्य प्रत्याहारे उपक्षयात् । यद्वा । इअिशादिष्पपि ·अ6 .पा.९ आ. शब्दकौस्तुमः । मास्तु मुत्रान्तर्गतेविसंज्ञा, तु फलपत्यासत्तेः पदापेर सास्तु । नेते उपदिष्टा इति चे,न ते फलमाज इति तुल्यम् । सामर्थ्यात्परंपरासम्बन्धे फलमिति चे,त्संज्ञापि तगास्तु सा. मादिति तुल्यम् । उपदेशेन्त्यत्वं हि मायोगिोवसम्भरातत्- प्रत्यायकनिष्ठमानुपूर्वीसाजात्यादाश्रीयते । न चैतत्तपरेप्वस्ति । मत्याय्ये तकाराभावादिति दिक् । प्रकृतमनुसरामः । भाव्यपा. नोप्युकारादेशः सवर्णान् गृह्णाति । ऋतउदिति तपकरणाति. गात् । तेनामुना अमूभ्यामित्यत्र हूस्वस्य इस्त्रो दीर्यस्य दीर्घः सिद्धयति । न चैव सनाशंसेत्युमत्ययोपि सवर्ण गृह्णाविति वाच्यम् । आदेशविषयकं ज्ञापकमित्युक्तचात् । यद्वा । अ. दसोसेरिति सूत्रएव उश्च ऊश्चेति समाहारइन्दोस्तु एव सोलुका निर्देशः कृतः । अत एव च ऊदुपधाया इति मू. त्रै गोह इति विकृतनिर्देशं प्रत्याख्यातुं भाष्यकाररुकारान्तरम- श्लप उक्तः । नन्वेषमप्यका सवर्णहत्या अकारो ऽहादगा- नां ग्राहकोस्तु अणत्वात् । अस्तु च स एव इकारादीनामपि ग्राहक आदिरन्त्येनेत्युक्तेः, ईकारादयस्तु कथं ग्राद्याः। नहि तद्वाचक शब्दस्तस्मिन्सूत्रे उपात्तोस्ति । नन्वकशब्देन इकारादयोप्युपस्थिता इति चेत्ताई वारयार्थे ते नयन्तु नाम पदार्थसंसर्गस्य वाक्यार्थत्वात् । न तु तेषि स्वार्थोपस्था- पका, अनुच्चारितत्वादित्युक्तम् । अत एव मचं वेत्तीत्या- दौ शन्दाशेिष वेत्तीत्येवार्थों न तु तदर्थ वेतीति । तदुक्तं चासिककृता । तत्र प्रत्याहारग्रहणे सवर्णाग्रहणमनुदेशात् । इस्वसम्मत्ययादिति चेदुच्चार्गमाणसम्पत्यायकत्वाच्छन्दस्या- वचन मिति । शब्दस्य प्रतीयमानस्य । अपचनम् । अर्था- मतिपादकत्वामित्यर्थः । अत्रोच्यते । प्रत्याहारग्रहणे सर्वत्र ·शब्दकौस्तुमः [१. स्ववारपवाच्ये निरुदा लक्षणा दीर्घाज्जसि चेति शपकात् । प्र- भयोः पूर्वसवर्ण इत्यत्र हि अक इत्यनुवर्चते । न चाकमन्द- पापो दीर्घास्ति योस्य निषधस्य विषयः स्यात् । नन्वा. कारोस्तीति चेन्न । नादिचीत्यनेनैव तत्र निषेधसिद्धः। प्वा- दीनामित्यादिनिर्देशा अपीह लिङ्गम् । नन्वेवमिकोयणचीति मूत्रे ईदाताहणं न स्यात् । युगपद्धत्तिद्वयविरोधात् । तथा सुध्युपास्यो दध्यानयेत्यादि न सिद्धयदिति चेन । सति तात्पर्य युगपत्तिव्यस्य स्वीकारे वाधकाभावात् । इह चा. नघा इत्यादिनिर्देशानां तात्पर्यग्राहकत्वात् । यदि तु प्रा. चा मते श्रद्धावशायुगपत्तियं नाभ्युपैपि, तहीद ईदातोरापि इगच्छब्दयोलक्षणैवास्तु । खवाच्याहस्ववाच्यत्वाविशेषात् । स्ववाच्यतापि परमस्तीत्यन्यदेतत् । नन्वेवमपि शरीरमित्या. दो शकारस्य स्थानसाम्याप्रकारादेशः पामोति । इकारवा- यो हिदी तसवर्णश्च शकार इति तस्यापीग्रहणेन ग्रहणात् । तथा शीतलमित्यादावपि यणप्रसङ्ग , दीर्घः परं न भवति । अान्दवाच्यवाच्यताया दीर्थे विश्रान्यातत्सम्बन्धग्रहे माना- भाषादिति । अत्रोच्यते । भवेदय शकारस्य यकारादेशरू- पो दोषः । यदि स्ववाच्यसवर्णे लक्षणां वदाम । वयन्तु स्व वाच्यवाच्ये सत्येव ब्रूमः । न च ईकार शकारस्य वाचक । दी- Cणामनणत्वेन सवर्णाग्राहकताया असकृदावेदिसत्त्वात् । भा- ष्यमते त्वज्झलो सावर्ण्यमेव नास्तत्युिक्तम् । तदयमिह निर्ग- लितो: अकाराष्टादशानां संज्ञा । एवमिदुतौ । ऋल इत्येतौतुप- यशब्दौ त्रिंशतः संज्ञे । ऋलवर्णयो सावर्ण्यस्योपसंख्यातत्वात्, लसूत्रे ऋत्यक इति प्रकृतिभावदर्शनेनैव ज्ञापितत्वाद्वा । न च खुल्यव्यक्रिकसंज्ञादपप्रणयनवेयर्थ्य, तदर्थमिह सूत्रान्तरामणय- ·१ पा. ९ भा. १-1530 शब्दकौस्तुमः । नात् । एचस्तु द्वादशानां संज्ञाः । यवला द्वयोः । रहो तु स्वस्यैवेति । यद्यपि हकार आकारस्य संज्ञेति प्राप्त तथापि त- त्परिहाराय नाज्झलावित्यत्रैव यत्नः कुतो न विस्मर्तव्यः । चार्तिककारास्त्विहाणग्रहणं प्रत्याचख्युः । नन्मते ऽस्यच्चावि. त्यादौ जातिनिर्देशासिद्धम् । अनुवाद्यविशेषणस्य च स्व. त्वस्य ग्रहकवरदविवक्षा । विषिपदेशे तु पधेकत्ववद्विवक्षेति. सर्वेसिद्धिः । यद्यप्यस्मिन्पक्षे ऋकारेण लकारग्रहणं दुःसा- ध्यं तथापि ऋलसूत्रोक्तरीत्या समाधेयमिति दिए । तपरस्तत्कालस्य ।।त. परो यस्मात्स तपरः । तात्परो. पि तपरः। द्विविधोप्पयं स्वसमानकालस्य ग्राहकः स्यात् । ते. न अत् इत् उदिति पण्णां संझाः । ऋदिति द्वादशानाम् । अ- त एवोपसर्गादतिधातावित्यत्र सावात् लवर्णस्य ग्रहणन्तपरत्वा- दीर्घ नेति सिद्धान्तः । पञ्चमीसमासोदाहरणन्तु वृद्धिरादै- जिति । इह हि संज्ञायां कृतं तात्परत्वं संझिनोः फलति इमुट- टित्वमिवेत्युक्तम् । परम्परासम्बन्धेन लाक्षणिकस्य स्मारक- तेति पक्षे तु न कधिद्दोपः । आदेगुण इत्यत्राप्येवं सिद्धम् । तत्र तकारस्योभयातया सामर्थ्य विरहाद । यदि तूकालसू- ने वक्ष्यमाणरीत्याणुदित्सूत्रे ऽशब्दसंज्ञायामित्यनुवर्तते । यदि वा कार्यकालपक्षमाश्रित्य भाव्यमानत्वादेव सवर्णग्रहणं वार्य- ते । तदा वृद्धिसूत्रे तपरकरणं स्पष्टार्थम् । इह तु पञ्चमीसमा. सो नाश्रयणीयः । अत एव शास्त्रान्ते अददिति भाष्य सर च्छते । गुणा भेदका इति पक्षे तु वृद्धिसूत्रे तपरकरणमुभयार्य- म् । गुणान्तरयुक्तस्य ग्राहकत्वात् । भेदकत्वे ज्ञापकत्वणुदि- सूत्रस्थपण्ग्रहणमिति हल् इति सूत्रएवोपपादितम् । सयैतत्सूत्रस्य तत्कालस्यति पदमपीह ज्ञापकम् । अन्यथा हि स्वस्य रूप.

·२५८ . शम्दकौस्तु । स्थेत्यनवृत्यैव सिद्ध किं तेन । न च सावास्लुवर्णग्रहणार्थ तत् । एवं हि तत्रैव लुग्रहणं कुर्यात् । प्रति ऋ वोति वि- हितं रेफद्वयमध्यं वोच्चारयेत् । आ इत्येव सिद्धे ऽतोदी?यत्री- ति सूत्रे दीर्घग्रहणमपीह लिमिति दिक् । अत एवैतत्सूत्रं भाष्यादी देधा व्याख्यातं विध्यर्थ नियमा चेति । तथाहि । अणिति नानुवर्तते । सेनाकारादावनाण तत्कालानां सवर्णा- नां गुणभेदेप्यनेन ग्रहणम् । अतोभिसऐसित्यादौ तूभयास. के परत्वादस्यैव प्रवृत्तिः । ननु संज्ञानां वाध्यापकभावो नेत्यु- तमिति चेत् । सत्यम् । अविरोधे फलभेदे च भवत्येव स. मावेश.। इह तु विरोध एवास्ति । अष्टादश ग्राह्या पड ग्राह्या इति हि विरुद्धम् । संख्याकृतव्यवहारस्य परस्परपरिहारेणैव दृष्ट त्वात् । अत एव छादेर्याने सूत्रे ऽदिप्रभृत्युपसर्गस्योति वक्तव्य- मिति वार्तिकं सङ्गच्छतइत्याहुः । वस्तुतस्तु नेह संज्ञासूत्रद्रये संख्योपात्ता येन विरोध: स्यात् । किन्वतोमिस इत्यादौ तप- रकरणसामर्याद्वाध्यबाधकभावोनुमीयतइति तत्वम् । वस्तुत- स्तु तकारविशिष्टेयं संज्ञा न त्वण्मात्रम् । तत्कालस्यति तच्छ ब्दस्तु विशेष्यमात्र परामशति । न तु विशिष्टम् । तइञ्चारण- कालसदृशे लक्षणा तु प्राचां मतेप्यस्त्येव । सर्वनामपदेप्यत- स्वैव वारवतीय, तत्मसीत्यादी लक्षणायाः पूर्वोत्तरतन्त्रयो. स्थितत्वात् । तथा च टिघुमाघन्तर्गताण्वदिह पदैकदेशत्वेना- नर्थक्याद्राहकताप्रस एव नास्ति । विभक्त्युत्पत्तिरप्येवं स- हि सहच्छते । वृद्धिसूत्रे अाकार श्योगस्थौकाकाररवानि- ति हरदचग्रन्यस्तु पाचां रीत्या नेतव्य इति निष्कर्षः । सो- यं विध्यर्थतापक्षः । यदा त्वणित्यनुवर्तते तदा नियमार्थमिदं तपरोण तत्कालस्यवति, गुणानामभेदकत्वादनम् न कवियो- " ·१.पा.९ आ. शन्दकोत्तम । पः । अस्मिंश्व पक्षे तत्कालत्वग्रहणं शक्यमर्सम् । अण्ग्रहणानुट्ट- त्तिश्चानावश्यकी । तपर: स्वरूपस्यवेति नियमेनापीष्टसिद्धः। दि- वोदित्यत्र तपरकरणं स्वराय न तु कालावधारणार्थ भाव्यमा मनया सवर्णग्रहणामसक्के तथा च स्वरितः प्रयुज्यते । चौ: पितः पृथिवि मातर भुगिति । पृथिवी उत द्यौरित्युदात्तम- योगस्तु घोशन्दस्य बोध्यः । औदचरित्यत्र तु मुखसुखा- थै तपरकरणम् । व्याख्यानात् । तेन समिधाने अ. ग्नावित्यादर तित्स्वरो नेति वृत्तिकारहरद चादयः । यस्तु न- विभक्तीतुस्मा इत्यत्र जयादित्यादिभिरुक्तम् । इटोदि. . त्यरायं निषेधो न भवति । इदमस्थमुरित्युकारानु. बन्धकरणादनित्यत्वादस्येति तदभ्युपगमवादमात्रम् । ति- स्वप्रसङ्गात् । न चेष्टापत्तिः । भक्षीयतवराधसइत्यादाव. न्तोदात्तभरणात् । तस्मादिटोदित्यत्रापि मुससुखार्थस्तकारः। एनईबहुवचने, उदित्यादिप्वप्येवमेवेति दिर । वस्तुतस्तु दि- वोदित्यत्राप्येवमेव । हलः स्रसनधर्मिणोनुदाते कृते उदात्तस्वरि- तयोर्यण इत्येव स्वरितसिद्धेः स्यादेतत् । द्रुता मभ्यमा विलम्नि ता चेति तिखो वृत्तयः । तदुक्तम् । अभ्यासार्थे द्रुत्ता वृ. त्तिः प्रयोगार्थे तु मध्यमा । शिष्याणां तूपदेशार्थ वृत्तिरिष्टा विलम्बितेति । ताश्च क्रमेण विभागाधिकाः । तथाहि । दुतवृ. च्या यस्याम् नाचि पठ्यमानायां नव पानीयपलानि सन्ति तस्या- मेर ऋचि मध्यमवृत्या पठ्यमानायां द्वादश । विलम्बिताया- न्तु पोडश है एवं स्थिते यदि सूत्रकृतिलम्बितायां तप- रफरणपकामध्यपापां द्रुतापांचा ताई पन्तरेण पाठको ले ऽतोभिसऐम् न स्यात् । कालावधारणेन दीर्घप्लुतयोरिव . त्यन्तरस्यापि वारणादिति। तथा च वार्तिकम् । द्रुतापां तपरकर·x :शब्दकोस्तुभ । [१० णे मध्यमविलम्बितयोरुपसंख्यानं कालभेदादिति । अत एव नि. पातनान्मध्यशब्दे इस्व इति संहितासज्ञासूत्रे कैयटः । अत्र सि. द्धान्तवार्तिककारा एवाहुः । सिद्धन्त्ववस्थिता वर्णा वक्तु- चिराचिरवचनादृत्तयो विशिष्यन्तइति । अस्यार्थः । व्य- इजकीभूतो ध्वनियद्यपि बहुकालानुवर्ती । तथापि कश्चि- न्मात्रापर्यन्तमेवाभिव्यनक्ति । तदुत्तरकालोपहितस्तु स्वय- मेवानुवर्तते न तु परमभिव्यनक्ति । यद्वा । इस्सस्य व्य. जको ध्वनित्तित्रयेपि मात्राकाल एन । मध्यमविलम्बित- योः प्रथमगृहीतध्वन्यनुनिष्पादिना ततोन्यूनकालेन ध्वन्यन्तरे- णाभिव्यक्तयन्तरं जन्यते अभिव्यङ्गयस्तु न भिद्यते । एवं , दीर्घव्यनकोपि सर्वत्राद्यो ध्वनिर्द्विमात्र एव । अनुनिष्यादी तु ततो न्यून इत्याद्यूत्यम् । व्यङ्गथास्तु स्वत एव परस्पर- विलक्षणाः । एतच्च सर्व कैयटेन ध्वनितम् । तस्मादुचा- रणं तेषां मात्राकालं प्रतीयते।दिमानं वा त्रिमात्रं वा न वर्णो मा. त्रिका स्वयमिति । शब्दान्तराधिकरणस्थराणककारोक्तिस्तु क- थं नेयेति सूरिभिश्चिन्त्यम् । वास्तु नित्या एव । वर्णो- त्पत्तिपक्षे तु तदनुनिष्पादी दूरादपि ग्राह्यः कचिद धनिरव- श्याभ्युपेयः । तस्यैव कालभेदावृत्तिवैविध्यम् । वर्णास्तु वृत्तिभेदेप्येकरूपा एव । कैश्चियक्तय एवास्य ध्वनित्वेन प्र. कल्पिता इति पक्षे तु कालरूपोपाधिविशेषावच्छिन्नस्यैव व्य- क्तित्वमिति दिक् । उक्तं च भाष्ये । ध्वनिः स्फोटश्व श- न्दानां ध्वनिस्तु खलु लक्ष्यते । अल्पो महांश्च केपां चिदु- भय तत्स्वभावत इति । अस्यार्थः । शन्दो दिया । पञ. को व्यायश्च । शन्दानां व्याथानां व्यजकलेन सम्बन्धी यो ध्वनिः स एव महानरपश्च लक्ष्यते । नभय उपाय ·१ पा..९ भा. 1.1-91 शब्दकौस्तुमः व्यञ्जकरूपं के चिदेव ताल्वादिव्यापारजन्यानामेव नतु भर्यादिजन्यानामपि । कृतः । स्वभावतः । कारणलक्ष- पात् । अनोभयमिति भावप्रधानो निर्देशः । उभयरूपते- त्यर्थः॥ आदिरन्येन सहेता । अन्त्यनेता सहोच्चार्यमाण आ- दिवों वर्गसङ्घातो वा मध्यगानां संज्ञा स्पादादेः स्वरूप- स्य च । वर्णो यथा अल् । सङ्घातस्तु कृम् । इह ह्यभूतत- दावे कवस्तीत्यतः कृमो द्वितीयेति अकारण प्रत्याहारः ।आ- चन्तौ तावदवयवौ । ताभ्यामवयवी समुदाय आक्षिप्यते । तस्य च युगपल्लक्ष्ये प्रयोगाभावाचदवयवेपु संज्ञावतरन्ती म- ध्यमेषु विश्राम्यति न त्वाधन्तयोः संज्ञास्वरूपान्तर्भावेण तयोः पाराय निर्णयात् । अतः स्वरूपमित्पनुवर्तते । स्वं रूपं चादेरेव गृह्यते नान्त्यस्य । अमाधान्यात् । अन्त्येनेति ह्या- धाने तृतीया । तेन दध्योत्यादौ केवल एव यकारः प्रवर्तते न णकारसहित इति कैपटादयः । अत्रेदं वक्तव्यम् । प्रत्याहारे- प्वाद्या वाचकास्तत्र ग्रहणकशास्त्रं सावकाशमिति ग्रहणकशा. वस्थभाष्यादिपर्यालोचनया वाचकत्वं तावदायवर्णे विश्रान्त- मन्त्यस्तु तात्पर्यग्राहकः । सहग्रहणात्तु विशिष्टाद्विभक्तुत्पत्ति- रिति द्योतकान्तरवैपम्यमिति स्थितम् । तत्रान्त्यस्येत्संज्ञ- यापत्तस्य कथं संशित्त्वमसक्तिः । अन्यथाजादिसंज्ञानामपि णकारादावतिमसक्तेः क उद्धारः । किश्चास्तु विशिष्टस्य य- संज्ञा तथापि दध्यत्रेत्यत्र यण्शब्दापादनमसङ्गतमेव । न्या- यसाम्यनेक्शब्दस्यैव स्थानित्त्वमसक्तया इकारस्य स्थानित्वा- सम्भवात् । अन्त्येनेति किम् । मुडिति तृतीयकवचनाव- यवेन मा भूदिति वृत्तिकाराः । दाङसिङसामित्यादिनिर्दे 4 ४.

·शब्दकोस्तुम । 11-२ [१० श्रेष्टकारो न पूर्वान्त इति निर्णयादिति भावः । नन्वेवमपि टकारान्तस्य सङ्घस्य टाटकारोन्त्यो भवत्येवेति चेन्न । व्यव सितान्त्यताविरहात् । इह हि अन्त्यत्वप्रयुक्ता यस्येत्संज्ञा तेन :- त्याहार इति सुडनपुसकस्येतिसूत्रे हरदत्तः। न चैवं रमत्याहारासि दिः । लण्मुत्रे ऽनुनासिकमतिज्ञासामादनन्त्येनापि प्रत्या- हारात् । इदं तु वक्तव्यम् । औटष्टित्वस्यानन्यार्थतया तेनै- व सुदप्रत्याहारः । प्रत्यासत्तेश्च । तथा चान्त्यग्रहण मा- स्विति । अत्रेदं समाधानम् । मध्यमेनेता सहित आदि. स्तदुत्तरेषामपि ग्राहको मा भूत् । एवमन्त्येन सहितो मध्यमः पूर्वेषां संझा मा भूदित्यादिग्रहणम् । इतेति किम् । रमत्या- हारों यथा स्यात् । स ह्यनन्त्येनाप्यनुनासिकप्रतिज्ञासाम- द्भिवतीत्युक्तम् । न चैतदितेत्यस्य विरहे लभ्यते । न. बीनास्तु सहासमन्तादेतीति सहेता मध्यमो वर्णः । अन्त्ये- नादिः अणित्यादिसंज्ञको भवतीत्यर्थः । आद्यन्तसमभिव्या. हाराच्च । सहेता मध्यमो वर्णो लभ्यते । स्वरूपमिति चानुवर्तते । वृद्धिगुणादिसंज्ञास्विवहापि सामानाधिकरण्यात्संज्ञात्वावगतिः। अस्मिश्च व्याख्याने हलन्त्यमित्यत्रेतरेतराश्रयशङ्कापि नास्ती- त्याहुः । आद्यन्तावयवद्वारा समुदायानुकरणेन सिद्धेन्त्यल्पा- वृत्तये इदम् ॥ १-१५ येन विपिस्तदन्तस्य । विशेषण तदन्तस्य संज्ञा स्यात् स्वस्य च रूपस्य । एरच, चयः । जयः । अयः । ओ- रावश्यके, अवश्यलाव्यम् । इह येनेनि करणे तृतीया न तु करि कृयोगलक्षणषष्ठया वापितत्वात् । विधिरिति हि क- मणि किमत्ययः । तेन कर्मणोभिहितत्वादुभयप्राप्ताविति नि. यमस्य नायं विषयः । करण च परतन्त्र कधिष्ठितस्यैव ·१पा.९ आ. शन्दकोस्तुमः। करणत्वात् । एवं चेह तृतीयया पारतन्य लक्ष्यते सुविभः तो न लक्षणेति नैयायिकौद्धोपस्तु निर्मूलः । न च म. त्ययानुशासनयपत्तिस्तन्मूलम् । तिदक्ष्वपि तस्य तुल्य. त्वात् । रथो गच्छतीत्यादी व्यापारे लक्षणायास्त्वयापि स्वीकारात् । अत एव प्रयाजशेपेग हवींप्यभिधारयतीपत्र प्रयानशेष हविष्युक्षारयेदिति मीमांसका ध्याचख्युरिति दिक् । न च एजित्यादाविकारादीनां पारतन्त्र्यं धात्वादीनां च स्था. तन्त्र्यं वास्यादीनामिव तक्षादीनामिव च स्वरूपतः सम्भवति किं तु वैवक्षिकम् । तेन विशेषणममधानं तचात्मान्तस्य वि. शेष्यस्य संशति फलितम् । विशेष्यसनिधी च विशपणत्वं भवाति सन्निधिस्तु फचित्साक्षानिर्देशेन यया ईदेद्विवचनम्म- गृह्यमिति द्विवचनस्य, क चिच्छन्दाधिकारात् । यथा एराजत्यन धातोः, क चिदाक्षेपायथा इकोझलित्यत्र सना धातोः । इको. यणचि, एचौयवायाव इत्यादौ तु न कथं चिदपि विशेष्यस. निधिः । अतो नेदं प्रवर्तते । स्यादेतत् । उदोष्टयपूर्ण: स्पेत्यत्र ओष्ठ्यपूर्वकत्वं धातोरेव विशेपणं स्यान तु ऋकार- स्य । स हि विशेषणत्वादन्तस्य संज्ञा । संज्ञा च संझिनं प्रत्याययति न तु स्वयं विशेषणादियोगपनुभवति । तत. थ सङ्कीर्णमित्यादावतिव्यासः । पूर्तमित्यादावव्याप्तिश्च । एच- मुतश्चप्रत्ययादित्यत्राप्यसंयोगपूर्वत्वमङ्गप प्रत्ययस्य वा वि- शेषणं स्यान्न तूकारान्तस्य ततश्चाश्नुहीत्यादावतिव्याप्तिः । विशेषणं च यद्यड्गस्य तदा तक्ष्ण हि इत्यादावर्तिव्याप्तिः ! अथ प्रत्ययस्य, तार्ह वक्ष्णुहीत्यादि सिद्धयतु अश्नुहोत्या. दौ तु दोष एवेति । अत्राहुः । गुणमधानभावसापेक्षेयं संज्ञा । तथा च उतश्चमत्ययादित्यादौ विशेषणसम्बन्यवेलायां गुण- ·शब्दकौस्तुम । भावास्फुरणात्तमनुभूय पश्चाद्विशेष्यसम्बन्धे विशिष्टा संझा भ- वति । इह हि विशिष्टस्य वैशिष्टयम् । न तु विशेष्ये वि. शेषणमिति । व्याख्यानात् । अत एव न विशिष्टे वैशिष्टयं नाप्येकत्र द्वपमिति दिक् । तथा च वार्तिकम् । येन वि. धिस्तदन्तस्पति चेत्, ग्रहणोपाधीनां तदन्तोपाधितामसङ्गः । सिद्धं तु विशेषणविशेष्ययोर्यथेष्टत्वादिति । ग्रहणोपाधीनां गृह्यमाणविशेषणत्वेन सम्मतानामोष्ठधपूर्वत्वादीनामित्यर्थः । यथेष्ठत्वादित्यनेनेदं दर्शयति । चतुर्विधेषु विशिष्टसिएयवो- घेषु मध्ये विशिपम्य वैशिष्टयमेवेह सम्मतं न वितरन्त्रिक व्याख्यानालक्ष्यानुरोपाच्च । इह सिद्धान्ताभिमत विशेष- णविशेष्यभावं स्फुटीकर्तुं बहूनि वार्तिकानि महत्तानि । तद्य- था । समासमत्ययविधौ मतिषेधः। द्वितीयाश्रितेत्यादौ श्रि- तादयो विशेप्यास्तविशेषणं च सुप् । एवं नादिभ्य फगित्या- दौ नदादि विशेष्यं प्रातिपदिकं विशेषणमिति फलितोर्थः । ए- तेन ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तद्न्तविधिनास्तीत्पीप व्याख्या तम् । तस्याप्युदात्तपतिषेधसमानविपयकत्वस्य दिवउवस्त्रे कै- पटादिभिरुक्तत्वात् । अत एव गोखियोरिति सूत्रे गोन्त यत्मा- तिपदिकमिति व्याख्यातम् । एतेन शेषोध्यसखात्यादौ ग्रहणव- तेति प्रतिषेध सञ्चारयन्तोहरदत्तादयःप्रत्युक्ताःमकृतमनुसराम, श्रितादयो विशेष्या इत्युक्तम् । तेन द्वितीयाश्रितति समासः कृ. एणश्रित इत्यत्रैव भवति न कृष्ण परमश्रित इत्यादावपि । त- या नहादिभ्यः फक, नाडायना नेह सूत्रनहस्यापत्य सौरना- दिए । अनुशतिकादित्वादुभयपदद्धिः । ननु कृष्णपरमश्रि- व इत्यत्र समासमाप्तिरेव नास्ति । अत्र हि समासात्सु विहि- ततेन श्रितान्त सुवन्तमेव भवति । अत्र कैयटहरदत्तौ । स- ·शब्दको स्तुम । [१ अ. पार्तिकम् अलैवानकेनौति । अत एव संघातेनार्यवतैव । तेन खिया इतीयङ् इहैव भवति स्त्रियो परमखियो, नेह अस्यौ शस्त्र्यः । तथा इन्हन्पुषार्यम्णांशी, सौचेत्यत्र हुन् इत्यत्र सं घातग्रहणे प्लीहन्ग्रहणं न तेन प्लीहानारित्यादौ सौ चेति नियमाप्रवृत्तेः दीर्यः सिद्धयति । उदस्थास्तम्भोरित्यत्र वापदा- न्तस्येत्यतः पदग्रहणानुवृत्तिपक्षेप्युदेव विशेष्य । अननुवृत्तौ तु न का चित् क्षतिः । उभयथाप्यनर्थकस्याग्रहणान्नेह गर्मुत्स्था- स्थति गर्मुसुवर्णणयोः । ननु शस्त्र्यो प्लीहानावित्यत्र प्राप्तिरेव नास्ति पदानाधिकारे तस्य तदुत्तरपदस्यचेति वचनान हीदन्त- नापि तदुत्तरमिति चेत् । सत्यम् । पदाधिकारइति वचनस त्वे तथैव किन्वेतपितं भाये सौत्रेग तदन्तविधिनैव गतार्थ- त्वात् । अत एव परमश्चासावतिमहांश्चति विग्रहे परमातिमहा- निति सिद्धयति वचनाश्रयणे तु नैनन्सिद्धयेत् । अतिमहच्छ- . ब्दस्य महदुत्तरपदत्वेप्यनत्वात् । परमविशिष्टस्याङ्गत्वोप मद्द- दुत्तरपदत्वाभावात् । सौत्रेण तदन्तविधिना तु सान्तमहत इति दीर्घमुगिल्लक्षणो नुमागमश्चेह सिद्धयति । न चेह ग्रहणवतोति निषेधः शक्य । समासमत्ययविधावित्यनेन सह समानविष- यः स इत्युक्तत्वात् । एतेन वातजन्मजरसः पर शुचि ब्रह्मणः पदमुपैतु मिच्छतामिति भारविप्रयोगो व्याख्यातः । अलैवेत्य- स्यापवादः पठ्यते भाप्ये, अनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थवता चानर्थ- केन च तदन्तविधि प्रयोजयन्तीति अन्, राज्ञेत्यर्थयता साम्ने- त्यनर्थकेन । इन्, दण्डीत्यर्थवता वाग्मीत्यनर्थकेनाभस्, सुपया इ- त्पर्यवता सुस्रोतेत्यर्थकेनामन् ,सुशर्मेत्यर्थवता सुप्रथिमेत्यनर्थकेन । तणावावमिति सूत्रेगग्रहणनार्थवद्रहणपरिभापाया अनि. त्यत्वज्ञापनासिद्धम् । परिवेविषीध्वमित्यत्र हि पीवशन्दस्या- .

·१पा.९ आ. शब्दकोस्नुमः । नर्थकत्वादेवाग्रहणे सिद्धे कि तमिवृत्यर्थेनाइग्रहणेनेति दिक् । सूत्रस्योदाहरणान्तराण्याइ वार्तिककारः । प्रयोजनं स. नामाव्ययसंज्ञायाम् । अन्वर्थसंज्ञयाक्षिप्तः संघी दिभिर्विशिप्यतइति फलितोयः । उपपदविधी भ. यादयादिग्रहणम् । भपञ्च आत्यादयश्चति द्वन्दः । तेन खन्- प्रकरणे मेघनिभयेपु कम इति सूत्रे वाक्य भित्वा उपपदेन मे- . पत्नी विशेष्यते भयेन तूपपदम् । यदि तु भपाट्यशब्दयोर्द्वन्दं क. स्वा आदिशन्देन बहुव्रीहिः क्रियेत तदा क्षेमप्रियमद्ररप्युपपदं विशेष्येत सिद्धान्ते तु क्षेमादय उपपदेन विशेप्यन्ते भयङ्करः अभयङ्करः आढ्यंकरणं स्वान्यंकरणम् । डीपमतिपेधै स्वसा- दिग्रहणम् । स्वसा परमस्वसा । अपरिमाणविस्तादिग्रहणं च । मतिपेधे प्रयोजनमित्पनुवर्तते । द्विगुना सन्निधापित. मुत्तरपदं विस्तादिभिर्विशेष्यतइति भावः । द्विविस्ता द्विपरमवि- स्ता । व्याचिता द्विपरमाचिता । दितिः । दैत्यः आदित्यः । दित्यदित्यादित्यनि सूत्रे ऽदितिग्रहणं न कर्चव्यं परमदित्या- दिभ्यस्त्वनभिधानान भवतीति भावः । रोण्या अण् । रौ- णीति सूत्रेण चातुरधिकारौणः आजकरोणः सँहकरोणः । त- स्य च । तस्प चेति वक्तव्यम् । उक्तानां वक्ष्यमाणानां च सर्वे- पामयं शेषः । तथा चेह सूत्रे स्वरूपामित्यनुवर्ततइति फलि. तोर्यः । ननु व्यपदेशिवद्भावेन रौण इति सिद्धामति चेन्न । व्यपदेशिवद्भावो ऽमातिपदिकेनेति निपेषादिति भाष्यकाराः। यद्यपि रोणीशब्दो न मातिपदिकं तयाप्यमातिपदिकेनेत्यत्र वाक्य मातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्याप ग्रहणास्त्रीमत्य- यान्तैरपि व्यपदेशिवद्भावो नास्तीति भावः यश्चित्मातिपदिकग्रहणे लिविशिष्टाहणमिति हि रुपाप्मू- यथाक- ·शब्दकौस्तुमः । [१० धे वक्ष्यते । ननु यदि तस्य चेत्त्युच्यते स्वरूपग्रहणं चानुर पर्यते ताई व्यपदेशिवद्भावो ऽमातिपदिकनेत्यस्य निर्विषपस्वं स्यादिति चेन्न । सूत्रान्ता दशान्ताड इत्यादौ सावका- शत्वात् । न च तत्रान्तग्रहणसामर्थ्यादेव व्यपदेशिद्भावो न भविष्यतीति वाच्यम् । समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेध इत्येत. द्वानान्तग्रहणस्य चरितार्थत्वाज्ज्ञापकसिद्धेयं परिभाषा। पू- त्सिपूर्वादिनिरिति वक्तव्ये पूर्वादिनिः सपूर्वाधोत योगवि- भागह ज्ञापकः । वस्तुतस्तु भयान्यादाविव सूत्रान्ताक् दशान्ताड इत्पादावपि विशेषणविशेष्यभारव्यत्यासमात्रेण सिद्ध अन्तग्रहणसामर्थ्यमपि सूपपादमिति परिभाषाश्रयणं व्यर्थम् । न चैवं गोकुलमित्यत्र इस्वः स्यादिति वाच्यम् । उपसर्जनं यो गोशब्दस्तदन्तस्य मातिपदिकस्य इस्वविधानात् । सन्निधानाच्च प्रातिपदिकं प्रत्येव विशेषणताश्रयणात् । गो- शब्दे च तदभावात् । अत एव राजकुमारीपुत्र इत्यत्र न दूस्वः । उपसर्जनं यत्तीप्रत्ययान्तं तदन्तस्य प्रातिपदिकस्ये. त्यत्रापि सन्निधानाश्रयणात् । एषैव तवापि गतिः । न धुक्तपरिभाषेह सम्भवति व्यपदेशिवद्भावो ऽमातिपदिकेन ग्रह- णवतेति च परिभाषाद्वयमपि प्रत्ययविधिविषयकामिति दिवउ. सूत्रे कैपटहरदत्ताभ्यामुक्तत्वात् । एवं च पूर्वादिनिरिति योगविभागो व्यर्थः । किम्बहुना पूर्वादिनिरित्यत्र तदन्तन- हणसम्भवात्सपूर्वाच्चेति सूत्र व्यर्थ व्यपदेशिवद्भादेन सिद्धेत- स्येति प्रकृतवार्तिकमपि न कर्त्तव्यम् । स्वरूपामिति तु मागेव प्रत्याख्यातमिति दिछ । रथसीताहलेभ्यो यद्विधौ । तदहतीति यत् । रथ्यः परमरथ्यः । सीत्वं परमसीत्य क्षेत्रम् । सीतया सम्मितं संमतमित्यर्थः । नौवयोधर्मति यत् । इलस्प को हल्पः ·१पा.९ आ. शब्दकौस्तुमः । मामोति । अनाहीयत्वात् । यद्यपि तमघीष्टइत्यत्र काला- दिति वर्तते । तथापि काले संख्येये वर्तमानात् पटिश- ब्दानुत्पत्ति विरुध्यते रमणीयादिभ्यस्त्वनभिधानाम भवति । परिमाणार्थे तु लुक् दुर्वारः । तथाहि । प्राग्वतेष्ठमिति उव तदईतीत्यत: मारु तेनकीतमित्येवमाद्या येर्यास्तेपू भवति । अई- त्यर्येच । ततः परेपि येी वर्तयतीत्यादय आकालिकहान- न्तवचनइत्येवमन्तास्तेष्वपि भवति । एवञ्च उभ आहीया. नाहीयार्थसाधारणत्येपि परिमाणस्य तदईतीत्यत. माद नि. देशात्तत्रोत्पन्नष्ठञ् आहीय एव । न च तदस्यति पुनरुपादा. नमात्रेणाीयत्वमपगच्छति । न हि काको वाश्यतइत्याहीय. स्वं निवर्त्तते । किञ्च यचाहीयत्वं निवर्तत । तर्हि जीवितप. रिमाणादन्यत्रापि लुङ् न स्यात् । द्वौ निप्को परिमाणमस्य दिनिष्कः । न च द्वित्रिपूर्वानिष्कादिति वचनसामर्थ्यात्स्या- दिति वाच्यम् । परियाणातिरिक्तवाहीयापु वचनस्य सा. बकाशत्वात् । तस्मायस्य पष्टिीवितपरिमाणं घटिमसी भूतो भवतीति तमधीष्टोभृत इत्येव द्विपाष्टिकः सापनीयः । सदस्येति तु त्यक्तव्यम् । सोस्येत्यनुत्पवेष्टसिद्धरिति स्थि- सम् । धर्मानमः । धर्म चरति धार्मिकः । अधर्म चरति । अधर्माच्चेत्येतन वक्तव्यम् ।पदाङ्गाधिकारे तस्य च .. च, प्रयोजनम् । इष्टकेपीकामालानाञ्चिततूलभा. इष्टकचितम् । पकेटकचितम् । इपीकतूलेन । मुञ्जपीकतूले- । उत्पलमालभारी । इहोत्तरपदाधिकार भयो पदशन्द उत्तरपदपर इति कैयटादयः। परममहतो द्रव्यस्य परिमा- । सामानाधिकरणे ह्यान्महत इत्या- ·शब्दकौस्तुम । [१ अ० मनोवृदिपविभाउपरानाम् । अतुवाचिनः शब्दायो वृद्धि मान वृदिनिमितः प्रत्ययस्तद्विधाने अवयवाना पूर्वपदस्वाति शेष । तदनविधिरिह वाचनिक एव ! शरदः पूर्वो भागः पूर्वरत् । पूर्वापरानरोत्तरमित्येकदेशिसमासः । तत्र भई पूर्वशारद । सन्धिलातुनक्षत्रेभ्योण । अवपातोरित्युत्तरप दवृद्धिः । वृद्धिमदिति किम् । प्रावृषएण्य इत्यत्र तदन्तवि- धिर्मा भूत् । तेन तत्र अवणेव भवति । पूर्वपावृषमिति । अवयवानां किम् । पूर्वस्यां शरदि भवं पौर्वशारदिकमित्यत्रा पन भवति किंतु कालाशेव भवति । तत्र हि यथाकयश्चि. कालवाचिनो गृहन्ते न तु रूट्यवेत्याग्रहः । उत्तरत्र सधि बेलायतुनक्षत्रेभ्य इति विशेषणात् । अत एव सायम्मातिका । पौनापोनिक इत्यादि सिद्धयति । ठविधौ सख्यायाः । दे षष्ठी परिमाणमस्पति विग्रहे तद्धिवात्यनेन समासे कृते आदिति ठक् न भवति । संख्यायाम्तदन्तविधौ सति संख्या. न्तादपि उतिषात् । तेन माग्वतोति ठनेव भवति । अध्यर्द्धपूर्वेति लुक्तु न भवति । सोस्यांशवस्नभृतय इत्यतः सोस्येत्यनुवर्तमाने तदस्यपरिमाणमिलन पुनः प्रत्ययार्थस्य सपर्थविभक्तेश्च निर्देशान् । पुनर्निर्देशेन हि प्रकृताल्लुकस म्बदाद्विलक्षणमिदमिति सूज्यते । यद्वा । अनुवर्तमानेन सो स्पेत्पनेन सहित परिमाणं सख्याया इत्येतचावत्मत्ययं विधत्ते । ततस्तस्य लुकि कृले पुनम्बदस्यपरिमाणमिति वचनसामा स्स्वार्य तज्जातीय प्रत्ययः । तस्य विधानसामात् द्विगुनि- मित्तत्वाभावाद्वा लुग् न भविष्यति । एतच्च वृत्तिकारमत भाभियोक्तम् । भाष्यकारमते तु तमधीष्ट इति सूत्रेण भूतार्थे मत्यय कृत्वा विषाष्ठिक इत्यादि साध्यम् । न बनायौते लुक ·१पा.९आ. शब्दकौतुमः । मामोति । अनाहीयत्वात् । यद्यपि तमधीष्टइत्यत्र काला- दिति वर्तते । तथापि काले संख्येये वर्तमानात् पष्टिश- दादत्पत्ति विरुध्यते रमणीयादिभ्यस्त्वनभिधानाम भवति । परिमाणार्ये तु लुक दुर्वारः । तथादि । भाग्यतेष्टत्रिति टन सदहतीत्यत: मारु तेनकीतमित्येवमाया र्यास्तष भवति । आई. त्यर्थेच । ततः परेपि येर्या वर्षयतीत्यादय आकालिकाया न्तवचनइत्येवमन्तास्तेष्वपि भवति । एवञ्च उभ आदीया. नापार्यसाधारणपेपि परिमाणस्य तदईतीत्यत. माद नि. देशात्तत्रोत्पन्नष्ठञ् आीय एव । न च तदस्यति पुनरुपादा. नमात्रेणाहीयत्वमपगच्छति । न हि काको वाश्यतइत्पाहाय- त्वं निवर्तते । किञ्च यचाहीयत्वं निवर्तत । ताई जीविता. रिमाणादन्यत्रापि लुङ् न स्यात् । द्वौ निप्को परिमाणमस्य दिनिक । न च द्वित्रिपूर्वा निकादिति वचनसामथ्र्यात्स्या- दिति वाच्यम् । परिमाणातिरिकेप्पार्टीयार्थेपु वचनस्य सा. वकाशत्वात् । तस्माद्यस्य पटिनीवितपरिमाणं पष्टिपसी भूतो भवतीति तमधीष्टोभृत इत्येव द्विपाटिकः साधनीयः । तदस्यति तु त्यक्तव्यम् । सोस्येत्यनुसत्यवेष्टसिद्धरिति स्थि. तम् । धर्मान्नः । धर्म चरति धार्मिकः । अधर्म चरति आधर्मिकः । अधर्माच्चेत्येतन वक्तव्यम् ।पदादाधिकारे तस्य च तद्त्तरपदस्य च, प्रयोजनम् । इष्टकेपीकामालानाञ्चिततूलमा- रिपु । इष्टकाचितम् । पकेटकचितम् । इपीकनूलेन । पुञ्जपीक्तूले- न। मालभारी । उत्पलमालभारी । इहोचरपदाधिकार मयो. जनस्पोदाहरणात्पदानति पदशन्द उत्तरपदपर इति कैयटादयः । अत एव परममहत्परिमाणमित्यत्र परममहतो द्रव्यस्य परिमा- णमिति पष्ठीतत्पुरुषः । सामानाधिकरण्ये ह्यान्महत इत्या- ·HOP शम्दकौस्तुमः । स्मादित्युदयनाचार्या व्याख्युः । यतु तत्र वर्द्धमानेनोक्त. म् । पदापिकारइत्यंत्र केवलपदाधिकारो गृह्यवे न तू- भरपदाधिकारः । अन्यथेष्टकेपीकामालानामित्यत्र पुनस्तद- न्तविध्युपसंख्यानं व्यर्थ स्यात् । तथा च परममहत्परिमा- णमित्यत्र कर्मधारयपक्षेप्यात्वमसक्तिनास्त्येवेति,तदेतदनवहिता- भिवानम् । इष्टकेषीकेत्यस्य प्रयोजनत्वेनोदाहरणात् । उ. पसंख्यानान्तरस्य गगनकुसुमायमानत्वात् । तस्मादाचार्योक्तमे. र सम्यक् । एतेन सततनैशतमोत्तमन्यतइति भारविप्रयोगे ओजः- सहोम्भस्तमसस्तृतीयाया इत्यलुक् कुतो नेत्याशंक्य वर्धमानोत्तरी- स्पोत्तरपदाधिकारे तदुत्तरपदग्रहणं नास्तीति दुर्घवृत्तिकारो- तिरप्यपास्तां । यदप्योजःसह इति सूत्रे हरदत्तेनोक्तम् । ओ. जामभृतीनामुत्तरपदाक्षिप्त पूर्वपदं मात विशेष्यत्वादिति, तदपि बार्तिकविरोधादुपेक्ष्यम् । विशेष्यविशेषणभावनिर्णयायवेहत्य- वार्तिकानां प्राचारीत कैयदवदेव स्वयमपि व्याख्यातचात् । भारविप्रयोगस्त्वित्थं समाधेयः । वृतं वृत्तिः नैशतमसो वृत- मिति षष्ठीतत्पुरुषः । नपुंसके भावे तस्य योगे शेषत्व विवक्षायां षष्ठी । ततः सततं नैशतमसो वृतं यस्मिन्निति बहुव्रीहिः । य- द्वा। वृतु वर्तने, घअर्थे कविधानमिति भावे कः।सतत नैशतम- सो वृतं वृत्तियस्मिन्निति माग्वत् । अगाधिकारे प्रयोजनान्या- ह । प्रयोजनं महदप्स्त्रसूनप्तॄणां दीर्घविधौ । महान् । परम- महान् । आपस्तिष्ठन्ति । स्वापः । नपूजनादिति समासान्तनिषे- घ. नन्वेवमपि द्वघन्तरुपसर्गेभ्योपईदितीकार. माप्नोति । न स्वयं समासान्तः येन परित्यप्रत्ययइव निषिध्येत इति चे- सत्यम् । द्वयन्तरुपसर्गेभ्य इत्यत्राप इति कृतसमासान्तस्या. नुकरणं प्रथमान्तम् । अन्हो ऽदन्तादितिवद्वयत्ययेन षष्ठयर्थे म.

·१पा.९ आ. । शब्दकौस्तुमः । ) थमा । इहत्य स्वाप इति भाष्यं चास्मिन् व्याख्याने प्रमाण- पित्यवधेयम् । स्वसारी। परमस्वसारी । नप्तारौ । परमनप्तारौ। पघुप्मदस्मदस्थ्यायन हो नुम् । पद्भावः प्रयोजनम् । द्विप- दः पश्ष । केवलस्यौदादरणं तु पादयतेरमत्यया,पात् । पदः। पदे- त्यादि । इह को तृप्तस्वाणिलोपो न स्थानिवद । उत्तरप- दाधिकारे तु पादशब्दो विशेष्य एव । तेन पादस्यपदाज्या- तिगोपहतेप्विति पदभावः । पादेनोपहतं पदोपहतमित्यत्रैव भवति। इह तु न दिग्धपादेनोपहतं दिग्धपादोपहतमिति । उत्तर- सूत्रेप्येवम् । तेन पद्यत्यतदर्थे, हिमकापिहतिपुचेति पद्भाव इहैव भवति । पादौ कपतीति परकापी । इह तु न, परमपादकापी । यस्तु परमपरकापीति प्रयोगः । स परपश्चासौ पत्कापी चेति विग्रहेण समाधेय इति मायकैपटयोः स्थितम् । यूयं वयम् , अ. तियूयम् अतिषयम् । अस्थना परमारथना । अनवान् परमानवा. न् । घुपथिमयिपुगोसखियपुरनगुत्रिग्रहणम् । घोः सुधीः । पंथाः सुपन्याः । नपूजनादिति समासान्ताभावः । मन्याः परममन्याः। पुमान् परमपुमान् । गौः मुगौः । सखा सुसखा। स- खायो सुसखायौ । चत्वारः परमचत्वारः अनवाहः परमा- नवाहः । प्रयाणां परमप्रयाणाम् । माप्ये तु परमपन्याः ५. रमगौरित्युदाहृतम् । तत्र समासान्तापचिः । नपूजनादिति नि- पेधस्तु नास्ति स्वतिभ्यामवति वक्ष्यमाणत्वात् । अत एव का. चित्कोयमपपाठ इति कैपटः । समासान्तविधरनित्यतया वा समाधेयम् । यदा परमुदाहरणान्तरमित्यर्थः । अपन्या, अगी- रित्यत्र नञ्तत्पुरुषात्पयोविभापति साधुत्वम् । पर परमसरगया- विति पठितंभाप्येतत्र बहुव्रीहियोध्यः। गौणले ऽपि न णिले इप्येते एवास्थ्याधन दवन् । एतच्च मिदचान्त्यादिन्यत्र दिनीया ·1 ३७४ शब्दकौस्तुमः। [१ अ. श्रितेत्यत्र च स्पष्टम् । अरुघुलोवरुण इन्द्रसखा, आग्रेयाहिमरु- सखेत्यादि प्रयोगाचैवमेव सङ्गच्छन्ते । एतेन घिसंज्ञासूत्रे शोभ. नः सखा अस्य मुसखिरित्युदाहरन् हरदत्तो न्यासकारश्चापा- स्तः । खग इति तु, त्रिशब्दार्थसमवेतसंख्याद्यभिधायिन्यामि- परे इति व्याख्यानागौणे न भवति, प्रिपत्रीणाम् अतित्रीणाम् ।मा- धान्ये तु स्यादेव, परमत्रयाणामित्याहुः । अत्र व्याख्याने प्रमा- णं मृग्यम् । इह पदाङ्गाधिकारइति न कर्त्तव्यम् । तदन्तन- हणेनैव सकलष्टसिद्धरित्युक्तं न विस्मर्चव्यम् । प्रत्ययग्रहणे यस्मा- सरिहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम् । इह प्रत्ययाक्षिप्तस्य धा. तुमातिपदिकाधवयवकसमुदायस्य प्रत्ययेन विशेषणात्तदन्तवि- पिलभ्यते । अङ्गसंज्ञासूत्रे यस्मात्यत्ययविधिस्तदादिमत्यये इ- ति योग विभज्य परिभाषात्वेन व्याख्यानादंशान्तर लाभः । इदं च संज्ञाविधौ न प्रवर्तते, सुप्तिङन्तंपदमिति ज्ञापकात् । उत्तरपदाधिकारपि न प्रवर्तते, हृदयस्यहल्लेखयदण्लासेविति सूत्रे लेखग्रहणानापकादिति वक्ष्यते । अस्गपवादमाह । प्र. त्ययग्रहणं चापञ्चम्या इति ! यत्र पंचम्यन्तं प्रत्ययस्य वि. शेषणं तत्र तदन्तग्रहणं नेत्यर्थः । यथा रदाभ्यांनिष्ठात इत्य. प्र । तेन पत्तीर्णत्यत्र तृषातोस्तकारस्य निष्टान्तमत्य शवयवीभू. तस्य नत्वं न भवति । इह मघटके संसाविधावत्तरपदाधिकारे रदाभ्यां स्यतासलिलुटोरत्यादी च प्रत्ययो विशेष्यतयाश्रीय- इतरत्र तु विशेपणतयेति फलितार्थः । तदिदं सकलं सूत्रणेव सिदयतीति स्थितम् । सौत्रस्य तदन्तविधेर्वाचनिकमपवादमा. र बार्तिककारः । यस्मिन् विधिस्तदादायल्ग्रहणे । अधि. स्नुपातितीयतरच यह भवति । श्रियो भवाविश्वमिहापि सिदधति श्रियः भव इति । तदन्न विध्यपनादस्तदादिविधि- ·१७५ पा. ९ आ.1-1७३ शब्दकौस्तुमः । तो विशेषणेनैव ॥ वृद्धिर्यस्याचामादिस्तदृद्धम् ।। यस्यै समुदायस्यावयवा- मचा मध्ये प्राथमिकोन वृद्धिसंझकः स वृद्धसंज्ञकः स्यात् । आमूगुप्तीयः । द्धान्छः । अचामिति जातो बहुवचनं तेन द्वयो- रपि भवति । शालीपः । एकस्यारिच भवति व्यपदेशिवद्भावात् । ज्ञा ब्राह्मणी तस्या अयं झायः । वा नामधेयस्य । पौरुषेयं नाम तस्य वृद्धसंज्ञा वा स्यादित्यर्थः । उभयत्रावभाषेयम् । देवद- तादीनाममा वामनादीनां च मासे आरम्मात् । देवदत्तीयाः । देवदत्ताः। विधाप मूर्ति कपटेन बामनीमिति श्रीहर्षः । गोत्रो- तरपदस्य च । नित्यं दृद्धसंज्ञा वक्तव्येति शेषः । कम्बलचा. रायणीयाः । मोदनपाणिनीयाः घृतरौढीयाः । कम्बलपियस्य चारायणस्य शिष्या इत्यादिरर्थः। पणनं पणः । घगर्थे कविधान मितिकः सोस्यास्तीति पणी पणिनो गोत्रापत्यं पाणिनः। अण्। गाथिचिदयिकेशिमणिपणिनश्चति प्रकृतिभावः। ततो यूनीश् । पाणिनिः । स्यादेतत् । ण्यक्षत्रियार्षत्रित इति सूत्रेणेह इसओ लुरु प्राप्नोति । आर्यान्युत्पन्नत्वादिनि चेन्न । आर्पग्रहणेन ऋष्यन्यकति सूत्रविहितस्य ऋष्यण एव ग्रहणात् । अस्य चौ. सर्गिकत्वात् । यद्वा । पणिन्शन्दो यौगिको न तु ऋपौ गूढः । लुम्विधौ तु रूढस्यैव ग्रहणम् । एतच्च शास्त्रान्तएकशेषनिर्दे शाद्वा भगवतः पाणिनेः सिद्धामति वार्तिकनिर्देशादाक्षीपुत्रस्य पाणिनेरिति भाष्यकारव्यवहाराच्च निर्णीयते । नन्वेवमपि पाणिनेश्छात्राः पाणिनीया इति न सिध्यति । द्धाच्छं बाधित्वा इश्चेत्यणः प्रसङ्गात् । न च छ विवक्षिते यूनिलुगितीयो लुकि सति नायमिअन्त इति वाच्यम् । प्रत्ययलक्षणेन इअन्त- खानपायात् । अत्राहुः । इषश्चैत्यत्र कण्वादिभ्योगोत्रात्यतो + ·३७६ शब्दकौस्तुभ । १-१-७४ [१ ० गोत्रग्रहणमनुवर्त्तते तच्च पूर्वसूत्रएव स्वर्यते । तेनापत्याधिकारा दन्यत्वेन प्राप्त लौकिकं गोत्रं विहाय गोत्राधिकारी गृखते स्व. रितेनाधिकार इति वचनात् । कण्वादिश्च गर्गाधन्तर्गणः । ततो गर्गादिभ्यो यमिति विधीयमानो यञ् पारिभाषिक एव गोत्रे भवति तापत्याधिकारसत्त्वात् । तेन इअश्वेत्यत्रापि पारिभा- पिके गोत्रे य इञ् तदन्ताच्छपेऽणित्यर्थः फलितः। यद्वा । लक्षण प्रतिपदोक्तपरिभाषया कण्वादिसूत्रे यमेव गृह्यते स च पारि भाषिके विहितत्वात्तस्यैव प्रत्यायकः । एव चार्याधिकारा दियश्चेत्यत्रापि तथा । पाणिनिरिति तु यूनि इझ न तु गोत्रे । तेनाणो ऽप्राप्तेनिर्वाधश्छप्रत्यय इति स्थितम् । रूढस्यापत्य रौतिः । अतइन । अनन्तरे गोत्रे वा । म चैवमित्रश्चेत्य- ण प्रसङ्गः । नव्यचः माच्यभरतेविति निषेधात् । स्यादेतत् । यदि गोत्रोचरपदस्य वृद्धसंज्ञा विधीयते । तहि पिङ्गलकाव्य- स्प छात्राः पैङ्गलकाण्या इत्यत्र वृद्धाच्छ: स्यात् । इष्यते तु क ण्यादिभ्योगोत्रइत्यण् । सत्यम् ।अत एवापरितोपादुक्त वार्तिकक ता गोत्रान्ताद्वासमस्तवदिति । शैषिकाधिकारे माग्दीव्यतोणित्य प्र वा इत्थमतिदेशः कर्तव्य इत्यर्थः । अपत्याधिकारादन्यत्वा च्च लौकिकगोत्रग्रहणादोदनपाणिनीया इत्यादि सिद्धयती ति भावः । किमविशेषण, नेत्याह | जिव्हाकात्यहरितका- त्यवर्जम् । कतशब्दो गर्गादिः । जिव्हा चपलो, हरितवर्णव कात्यः । तस्य छात्रा इत्यर्थे ऽणेव भवति जैव्हाकाताः हा- रितकाताः॥ 1-4-96 त्यदादीनि च ॥ एतानि वृद्धसंज्ञानि स्यु । त्यदीयम् । अदसीयम् । इदमीयम् । किमीयम् । तादायनि । मादाय निः । उदीचांवृद्धादिति फिन् । प्रत्ययोचरपदयोश्चति त्वमा- ·1-9-J4 १ पा. ९ आ. 1-1.34 शब्दकौस्तुमः चादेशी। एड्माचा देशे ॥ यस्यचामादिरिति मण्डूकप्लुत्या नवर्स- ते । एङ् यस्पाचामादिस्तदृद्धसंझं वा स्यादेशाभिधाने । एणीपचनीयः। गोनर्दीयः । भोजकटीयः । एगित कि- म् । आहिच्छत्रः । कान्यकुब्जः । विधेयसंडासम्बन्धयलेन पृथग्विभक्त्युच्चारणाच मारग्रहणमाचार्यनिर्देशार्थम् । उप- वस्थितविभापा चेयम् । तेन क्रोडदेवदत्तशब्दयोरमागदेशवा- चिनोर्न वृद्धसंज्ञा तेन क्रौडो देवदत्त इत्यणेव भवति । माग्. देशवाचिनस्तु देवदत्तशब्दस्य भवत्येव वृद्धसंज्ञा । ततः काश्या. दित्वादृद्धलक्षणौ ठभिठग भवतः । शीपकेप्विति वक्तव्य- म् । सैपुरिकी । सैपुरिका । स्कौनगरिकी । स्कौनगरिका। सेपुरं स्कोनगरं च वाहीकग्रामौ । तत्र दृद्धत्वाद्वाहीकयामे. भ्यश्चेति ठविठौ भवतः शपिविति वचनादपत्ये वृद्धलक्ष. णः फिञ् न । विकारे च नित्यं वृद्धति मयण न । तदेवं फुणिमतं भाष्यमतं चानुसृत्य भागग्रहणमाचार्यनिर्देशार्थमिति व्याख्यातम् । जयादित्यस्तु माचि देशे ये सन्ति ते प्राचः पुरुषास्तेषां यो देश स्वदभिधानइति च्याचख्यौ । माचामि- त्यस्य च श्रूयमाणदेशविशेषणत्वे सम्भवति अध्याहर्चव्येन मनेनेत्यनेनान्वयो न कल्प्य इति तस्याशयः । अस्मिन् पक्षे वाहीकग्रामे दैवदच इत्पत्र क्रौड इत्यत्र वा ऽवृद्धत्वादेव ठन्धि ठौ न भवत इति स्पष्टम् । किं तु सैपुरिकीत्यादिभाप्योदा- दृतं वचनेनैव साधनीयं स्पादिति दिक । देशइति किम् । गोमती नाम माग्देशनदी तत्र भवा मत्स्याः गौमताः । दे- शग्रहणेन नदी न गृह्यते नदीदेशो ऽग्रामा इनि पृयगुपादाना- ल्लिङ्गात् । मागादिदेशविभागस्वित्यम् । शरावती नाम न.

·३७८ शब्दकौस्तुमः । [१ ० दी. उत्तरपूर्वाभिमुखी तस्या दक्षिणपूर्वस्यां दिशि व्यवस्थि- सो देशः प्रान्देशः । उत्तरापरस्यामुदग्देशः । उक्तञ्च । मागुदञ्चौ विभजते हंसःक्षीरोदकं यथा। विदुषां शब्दसिद्धपर्थ सा नः पातु शरावतीति ।। अमरसिंहोप्याह। लोकोयं भारत वर्ष शरावत्यास्तु यो ऽवधेः । देशःप्रान्दक्षिणः माच्य उदीच्या प. श्चिमोत्तर इति । अपव्याख्यातारस्तु ऐशानीतो नैर्ऋत्य पश्चिमाब्धिगामिनी शरावतीति वदन्ति । उभयथापि, मा. गुदस्वरूपे न विवादः । वाहीकदेशस्तु प्रागुदग्बहिर्भूतः । यहिपष्टिलोपो यश्चेति व्युत्पादनादिति विवरणम् । तश्वि- न्त्यम् । अव्ययात्यविति सूत्रे काश्यादिभ्यपश्ठिाविति वा- तिकं व्याचक्षणेन भगवता शाकलनाम्नी ग्रामस्योदीच्यवाही- कोभयरूपताभ्युपगमाम् । तत्र हरदत्वादिभिस्तथैवानुनादा- च । तस्माद्वाहीको देशविशेष इत्येव तत्वम् । तथा च क- णपर्वणि ! पश्चानां सिन्धुषष्ठानामन्तरं ये समाश्रिताः । वाही- का नाम ते देशा न तत्र दिवसं वसेदिति एतेन धर्मवाहि- भूतत्वाद्वाहीका इत्युक्तं भवति । शतदूषिपाशा इरावती वि. तस्ता चन्द्रभागति पञ्च नघः, सिन्धुनदस्तु पठः, तन्मध्यदेशो नाहीफ इति तळ्याख्यातारः । व्युत्पत्यन्तरं तु तव दार्श- तम् । वहिकश्व वहीकश्च विपाशायां पिशाचको । तयो- रपत्यं वाहीका नेपा मृष्टिः प्रजापतैरिति । एतच्च विवेचनं भारीकग्रापेभ्यश्चत्पादाघुपयोक्ष्यतइति सर्व सुस्थम् ॥ इति श्रीविदन्मुकुटरत्नस्य लक्ष्मीधरः मनुना भट्टोनिभन छते शन्दकाभे प्रथमाध्यायस्प प्रथम पाद नवममा- निहरुम् ।। पादश्चार्य प्रथमः समासः ॥

·जितुम् । इद् किम् ।। उद्वेजनम् । इह वृदियस्येतिमूत्रान्मग्दूक- २ पा. १ आ.1-2-१४१ शब्दकौस्तुमः । गारकुटादिभ्यो विणान्डिन्त । गोलादेशात्कुटादेव परे ऽष्णि- सा मल्लपा विद्वत्स्युः ॥ अध्यगीटा विमापालटोरितीरो गाङ् । इह विशेषणार्थ एव हि गाडादेशे डकार इति गाड्- लिटीति सूत्रे वक्ष्यते । कुटिता । कुटितुम् । अश्णिात्कम् । फोटः । पञ् । चुकोट । व्यचे कुटादित्वमनीति वक्तव्यम् । एतच्च पठे लिट्यम्यासस्येति सूत्रे भाष्ये पठितमपि सन्दर्भ- शुद्धयर्थं वृत्तिकृतेह पठितम् । तुदादिगणे कुटादिभ्यः पार पठितस्य उपचे फुटादित्वं वार्तिकनाविदिश्यते । विचितुम् । विचिता | अनसि किम् । उरुव्यचाः । अत्र हरदत्तः । अनसीति पर्युदासात्कृत्येवेदम् । तेनेह न । विव्यचिय । अ. व्याचीत् । अव्यचीत् । के चित्तु प्रसज्यमतिपेघमाश्रित्य थला. दिष्वपि दिवपाहुः । तनु चाक्यभेदादसमर्थसमासाच्चायु- तमिति माधवादयः । अथ कयं लिखितुं स्वयमेव लिखिष्यते इति । अत्र दुर्घटादयः, कण्वादिभ्य इत्यत्रेव पष्ठीतत्पुरुषबहु- प्रीमोः सहविवक्षया बहुग्रीहिशेपोयम् फुटादिभ्य इति । तेन लिखेरपि कुटस्यादितयार सङ्ग्रह इति । तन्न । शकुनिया. लेखनइति सौत्रप्रयोगविरोधापत्तेः । रलोव्युपधा, दीश्वरेतो. सुनित्यत्र वृत्तिग्रन्थविरोधाच्च । तत्र हि लिखित्वा लेखिला लिलिखिपति लिलेखिपति विलेखिनुमिति प्रदार्शतम् । तस्मा. संज्ञापूर्वकतया समाधेयमिति इरदत्तः । कथं चुटिपनीति सनो हित्वायडन्तादिव तासगात् । मैवम् । उपदेशग्रहणा. नवृत्योपदेशे यो हित्तदन्तादात्मनेपदमिति व्याख्यानाद ।। विज इद । विने पर इहादिः प्रत्ययो हित्स्यात् । उदि- लत्या यस्यादिरित्यनुवर्तते सेनेटादिः प्रत्ययो लभ्यते न तू ·शब्दकौस्तुभः । १-226 [१ अ. समैकवचनमिट् । तयाहि सति विजिषीयेत्यत्रैव स्यात् । ओ- निजीभयचलनयोरिति विजिरिह गृह्यते न तु पृथग्भावार्थ इ. रित् तस्यानिदकत्वादिति हरदत्तः । न च क्रादिनियमाल्लिटीट् संभवत्येवेति वाच्यम् । तत्र कित्वेन गतार्थत्वादिति तस्य भा. वः । वस्तुतस्तु मेदं युक्तम् । विवेजियेति थलीट्सम्भवात् । त- त्रच किन्त्वेन गतार्थत्वादिति तस्य भावः । वस्तुतस्तु नेदं युक्तम् । पिन्त्वेन कित्त्वाभावात् । तस्मात्कुटादिसाहचर्यातु दादेरेव ग्रहणं न तु जुहोत्यादेरिति बोध्यम् । नन्वैवं रुधादेर. पि डिवादुद्विाजतत्यायुदाहरता माधवेन सह विरोध इति चे,त्ताई व्याख्यानादेव जुहोत्यादेरग्रहणमित्यस्तु । हरदचौक्ति- स्तु दुष्टेवेति दिक् ।। विभापोर्णोः अस्मादिडादिप्रत्ययो हिदास्यात् ।ऊर्णविता जर्णविता । इडिति किम् । ऊर्णवनीयम् ।। सार्वधातुकमपित्। अपित्सार्वधातुकंडिद्वत्स्यात् । विनुतः । इ. ह परत्र परशब्दप्रयोगात्कल्प्यमानो वतिः सप्तम्यन्तान कल्प्योकि तीव डिदिति । तथासति प्रतियोगिनि सप्तमीप्रसङ्गात् ,सार्वधातुके ऽपितीति । पूर्वत्राप्येवमेव अभिणतीति । इटीति च । सप्तमी स्यात् । श्रूयते तु सर्वत्र मयमा । तस्मासृतीयान्तादेव पति- सा तुल्यं दिदिति । अत एव पचेते इत्यादौ डिन्तो यत्कार्य- मातोडित इतीय सोपि भवति ।, नन्वेवं यादम्पतीसमनसा मु- नुत इत्यत्र तास्यनुदाचन्डिदिति लसावधानुकानदाचत्वं स्यादि- ति चेन्न । उपदेशग्रहणस्योभयसम्बन्धेन डिदुपदेशाददुपदेशा- चेति पाठभाष्ये व्याख्यातत्वात् । अहिडोरिति पर्युदासे.. नोपदेशे रुकारवतो प्रहणाद्वा । सप्तम्यन्तादतिरित्येव परः पा- प्रवृत्तिग्रन्यस्त्वापातत इन्येष निष्कर्षः । अत्र पिच्च हिम लिष ३ ·२ पा. १ आ. १-२-शब्दकौस्तुभः । ३८१ पिन भवति वाक्यार्थद्वयं डितिचेति सूत्रे पणितस्माभिः । भाष्ये तु हलनः शानजिति सूत्रे स्थितमेतत् ।। असंयोगाल्लिद् कित् ।। असंयोगात्परोपिल्लिन् कित् स्या- द। निन्यतुः विभिदतुः। अपित्किम् । विभेद । असंयोगात्किम् । सत्रंसे। डिवे प्रकृते कित्करणं यजादीनां कितीति सम्मसारणा- र्थम् । ईजतुः ईजः । पूर्वत्रापि कित्त्वं कुत्तो न कृतमि चेत् , ब- तो वक्य इत्यत्र सम्मसारणापत्तेः । जागृतः जाग्रतीत्यत्र गुणा- पत्तेश्च । हिचे तु वच्यादीनां कितीत्युक्तेने सम्प्रसारणम् । अ. जाग्रोविचिण्णल्डिस्विति पर्युदासान्न गुणः। ऋदुपधेभ्यो लिटः किन्त्वं गुणात्पूर्वविप्रतिपेधेन । कित्वस्यावकाशः ईजतुः ईजुः । गुणस्यावकाशः चेतति पते ववृधे इत्यत्र पूर्वविप्रतिषेधा- कित्तम् ॥ 4-२-६ इन्धिभवतिभ्यां च ॥ आभ्यां लिट् कित्स्यात् । समीधे द- स्युहन्तमम् ,पुत्रईधे अधर्वणः । बभूव । वभूविथ । इन्धेः संयो- गार्थ ग्रहणं भवतेस्तु पिदर्यम् । इन्धीत्युच्चारणार्थेनेकारण निर्देश । मुतियोरिति वत् । नविकश्तिपावितीका, नलोपा- पत्तेः । अत्र वार्तिकम् । इन्धेश्छन्दोविषयत्वा वोवुको नित्य- त्वाचाभ्यां लिटः किवचनानर्थक्पामति । अयमर्थः, इन्धर्भाषा- यामिनादेश्चेत्यामा भाग्यम् । छन्दास तु अमन्त्रइति प्रतिष- धायद्यप्याम्नास्ति तथापि छन्दस्युभयथेति लिटः सार्वधा- तुकत्वे डिन्त्वात्समीधे इनि नलोपः । श्रममावस्त्वार्धधातुक- त्वात् । व्यत्ययाद्वाभुवोपि बुद् नित्यत्वादेव गुणवृद्धी बाधि- प्यते । न च शब्दान्तरमाप्त्या युगनित्य इति वाच्यम् । कृता. कृतमसद्वित्वमात्रेणापि लक्ष्यानुरोधान्नित्यत्वस्याश्रयणात् । श- ब्दान्तरमाप्त्या स्वरभिन्नस्य प्राप्त्या चानित्यत्तायाः सिद्धान्ते पर ·[१ शब्दकौस्तुम । हुधा त्यक्तत्वात् । एषैव सुत्रकृतोपि गतिः बभूवेत्यत्र वृद्धर- निग्लक्षणतया कतिचोते निषेधासम्भवेन बुको नित्यताया एक शरणीकरणीयत्वात् । न च कित्त्वसामर्थ्यादनिम्लक्षणाया अ. पि वृदेनिषध । अह बभूवेत्यत्र णित्वाभावपक्षे तथा थलि चरितार्थत्वात् । अत एव यङ्लार्क णल्थलोर्पभूव बोभूवियति नित्यत्वादुकि सिद्धम् । न हि तत्र किवं प्राप्नोति स्तिपा निर्देशात् । तस्मादेतत्सूत्र न कर्तव्यामिति भाष्ये स्थितम् । अत्र काशिका, श्रन्धिग्रन्थिदम्भिस्वीनां वक्तव्यमिति । य. धप्येतदिह सत्र भाष्ये नास्ति तथापि मणीवादेति पनामामा- णिकम् । तथा चात एकहल्मध्यइत्येत्वाभ्यासलोपौ पति न. लोपस्याभीयत्वेनासिद्धौ सत्यां दम्भेश्चेतिवार्तिकमारब्धम् । आभात्सूत्रस्य प्रत्याख्यानाच्छसोरल्लोप इति तपरकरणेनानि- त्यत्वाद्वा नेदं वार्तिकमावश्यकमिति तु षष्ठे वक्ष्यते । तथा सदेः परस्य लिटीति सूत्रे स्वरुपसंख्यानमिति वार्तिकम्य भाष्यकृता परिषत्वजइत्युदाहरणं दत्तम् । प्रयुज्यते च ।त. मिन्दु परिषस्वजइति । एतच्च कित्वं पिदर्थगपिदर्थं चेमि मुधाकरः । अपिदर्यमेवोत न्यासकारात्रेयादयः । हरदत्तस्तु सन्दिदेह। वस्तुतस्तु न्यासायुक्तमेव ज्यायः इह वृत्तौ पावभाष्ये चापित एवोदात्तत्वात् । अन्य ग्रन्थ सन्दर्भ श्रेयतुः श्रेयुः । प्रेयतः ग्रेयुः।देभतुः देभुः । सखजे । सखजाते । के चितु अन्यिग्रन्थिदम्भिस्वजीनां वेति पठन्तः किवं विकल्पयन्तीति हरदत्तमाधवौ । तन्मते ददम्भतः शश्रन्धतुरित्यायपि । सुधा- करमते तु गल्यपि श्रेयग्रेयदेभेति । स्यादेतत् । सर्वमतेषु श्रे. थतुन्धरित्यादि पुर्लभम् । सस्यजातियसंयुक्तहमध्यस्थत्यादि- .ति चेत् । सत्यम् । अत एव एत्वाभ्यासलोपावप्पत्र पक्तव्या. ।

·२ पा.! भा.1.२७ शन्दकौस्तुम । २८३ विति हरदचः 1 अब मूलं मृग्यम् । तथा सुधाकरमते श्रेषिय, न्यसादियते श्रन्यिथेति पदतो माधयस्पाप्युक्तो मूलं मरयम्। कि- त्वे विमतिपचावपि थलि चसटीत्यस्यामाप्तविशेषात् । तथा नलोपस्यासिद्धत्वादेवामाप्ती वचनीमवि माधवौकिरपि शि. थिलमृला । श्रन्येतिमाग्भागे संयोगसस्वादन्येरादेशादित्ला- चैत्वापानेकद्भटनया नलोपसिद्धसासिद्धत्वविचारस्प काकद. न्तपरीक्षाप्रायत्वादिति दिक् । कौमाराणां तु सर्वमिदं सूत्रारू- दम् । तथा च वर्मणा सूत्रिवम् । अनिदनुबन्धानामगुणेनु. पालोपः। परोक्षायामिन्धिथन्धिग्रन्थिदम्भीनामिति । अ. स्यैकल्पजनमध्येनादेशादे. परोक्षापाम् । थलि च सेदि । तृफ- लमजत्रपश्रन्थिन्यिदम्भीनां चेति । अत्र निरनुपः साहच- यच्छन्धियेत्यादीति दुर्गसिंहः । एवं स्थिते दम्भश्चेति या तिकभाप्ययोः सामान्यापेक्षतापकतामाश्रित्य दम्भप्रभृतीनाम- न्यत्रोक्त पाणिनीयेपीष्टमिति कयञ्चित्समर्थनीयम् ।। मृमृदगुधकुपक्लिशवदवसः क्त्वा गुपतिशिभ्यः क्त्वो. रलोव्युपधादिति विकल्प माप्ते इतरेभ्यो नक्त्वासेदिति निपेधे प्राप्ते कित्त्वं विधीयते । मृडित्वा । सदित्वा । गुधित्वा । कुपित्वा क्लिशित्वा । उदित्वा । उपित्वा । वसतियोरितीट् । पजादित्वात्समसारणम् ।। रुदविदमुपग्रहिस्त्रपिमच्छस्सश्च ।। एभ्यस्संश्व क्त्वा च कि. तौ स्तः । रुदविदमुपाणां रलोव्युपधादिति विकल्पे मासे प्र हेस्त विषयमेव । स्वपिमच्छयोस्तु समर्थम् । तावतैव चरिता- र्थत्वादनिट क्वः कित्चविधान नियामक स्यादिति न शक- नीयम् । रुदित्वा । रुरुदिपति । विदित्वा । विविदिपति । मु- पित्वा । मुमणिपति । गृहीत्वा । जिवृक्षति । मुप्ता। साप्सति। 1-1-2 ·२८४ शम्दकोस्तुम । १-२-4[१० पृष्ठमा । पिच्छिपति । किताबहादीनां सम्प्रसारणं किरण. पच्चम्य इति प्रणः सन इद ।। को प्रल् ॥ इक परोपलादिः सन् कित्स्यात् । पिची. पति । तुष्ट्रपति । चिकीर्षति । ननु चिस्तुकाभ्यः सनि कृते गुण बाधित्वासनेति दीर्घोस्तु किं किन्वेन न च पिपरिपती- त्यादावपि तया स्यादिति वाच्यम् । अनुनासिकस्यकीति सू- वाजमलनुवृत्त्या भलादौ सनि दीपविधानात् । न चेह गुण- मित्र श्रीप्सतीत्पत्र णिलोपमप्यविशेषादीपों बाधेत । किन्वे सु सति चिचीपवीत्यादौ कृतार्थों दी? झीप्सतीत्यत्र पर- वाणिलोपेन वाध्यतइति वाच्यम् । येन नामाप्तिन्यायेन दीर्घस्य गुणापवादत्वात् । न च पुरस्तादपवादन्यायेन णिलो- प एव बाध्य इति भ्रमितव्यम् । उभयापवादतासंभावनायामे- व तद्वतारात् । इह तु णिलोपेन सह येन नामाप्तिविरहा- त् । न च वाध्यसामान्यचिन्तायां णिलोपवाघो दुर्वार इति पाच्यम् । स्थाशपां जीप्स्यमान इति निर्देशालक्ष्यानुरोधाच्चे. ह वाध्यविशेषचिन्ताया एव युक्तत्वात् । न च कुटादौ गु पुरीपोत्सर्गे धुगतिस्थैर्ययोरिति पाठाज्जुगूपति दुधुपतीत्यत्र कृतार्थो दीर्घः परेण गुणेन बाध्यतेति वाच्यम् । उहनेति वक्त- ध्ये अज्झनेति प्रत्याहारग्रहणस्य निरवकाशत्वात् । न च गमे- रिडादेशस्येति वार्तिक प्रत्याख्यातुं तन्त्रादिना सम्भवव्यभिचा- चराभ्यां गमेरचा विशेषयिष्यमाणवादग्रहणसार्थक्यं श- इयम् । एव हि उतो दीर्घ इत्युक्ता इड्हनोरिति सूत्रयेत् । इणिकोरादेशस्यापि ग्रहणमिति पक्षेपीहनोरिति ब्रूयात् । हना साहचर्याचेधातुरेव ग्रहीष्यते न विवर्णान्तः । यथान्यास- पाठपि इनिसाहचर्याल्लुग्विकरणस्यादेशगमेहणसम्भवाच ।

·२पा.१ आ. .शब्दकौस्तुमः । तस्मादीविधिना गुणवाधाकि कित्त्वेनेति । उच्यते । च. तरार्थमवश्यमिकोझलिति कर्तव्यम् । योगविभागः किमर्थ इ. ति परमवशिष्यते । तत्राग्रहणसामर्यस्य झीप्स्पमान इत्या- देीपकस्य च पर्यालोचनाशपरिहारार्थ लक्षणकचापो बा. ध्यसामान्यचिन्ताभ्रमं वारयितुं योगविभाग इति निष्कर्षः । वाचिकं तु यथानुताभिमायकम् । तद्यथा, इकः कित्वं गुणो .मा भूदीर्यारम्भात्कृते भवेत् । अनर्थकं तु इस्वार्थ दीर्घाणां तु प्रसज्यते ॥ सामोदि पुनर्भाव्यमृदित्त्वं दीर्यसंश्रयम् । दीर्घा- णां नाहते दीर्घ णिलोपस्तु प्रयोजनम् ।। अस्यार्थः । इक उत्त रस्य सनः किन्त्वं विधीयते गुणो मा भूदित्येवमर्थम् । दूप- यति । दीर्घारम्भादिनि । गुणो न भविष्यतीति नेपः । आरम्भवाद्याह । कृते भवेदिति । अयं भावः। सनिमीमेत्यत्र पीग्रहपोन मिनोतिमपि ग्राहयित्वा दीपः कृतार्य इति चिचीप- तीत्यादौ कतेपि दीर्घ गुण स्यात् । दूपयति । अनर्थक वि. ति । मीनातिमिनोतीत्यात्वे कृते गामादाग्रहणेप्यविशेषान्मा. ग्रहणेनैव मिनोतिमीनात्योरपि सिद्धे मीग्रहणं तत्र मास्तु । तथा च दीर्घविधानं न कृतार्थमिति भावः । इस्वार्थमिति । हूस्वे. पु दीर्यः प्रवर्तताम् , न तु दीपू । अमाप्ते शास्त्रमर्थवदिति न्यायात् । ततश्व युभूपतीत्यादौ गुणः प्रसज्यतएवेत्यर्थः दूपयति । सामादिति । गुणनित्तिरूपमयोजनसद्भावादी- Cणां दीर्घर्भाव्यमेव , मोराजीतिवदिति भावः । न चैवं दी- घेण गुणस्पेव ऋदित्वस्यापि वाघः स्यात्तथा च चिकीर्पितीति न सिध्येदत आह । ऋदित्त्वमिति । यं निधि प्रतीति न्याया- द् गुण एव बाध्यो न तु ऋदित्वमित्यर्थः । ननु तितीर्पतीत्या दौ तर्हि इत्वं वाध्यतां, तबाह । दीर्घाणामिति । इत्योत्तयो-

·-
२८६
शब्दकौस्तुमः । 10-10x49 [१०
मुणदीपरत्वाद्वाधिक ततभायनेवि दीर्पण गुणवा सत्ये-
त्वं सभ्यं न तु ततः प्राक् । एवं च , यस्य तु विधरित्यंशो
स्वइव दीर्घष्यविशिष्ट इति भावः । एवं मासे सिद्धान्तमाह ।
'णिलोपस्त्विति ॥
हलन्ताश्च ।। कर्मधारयोयम् । अन्तशब्दः समीपे परभूते
पर्तमानो विशेषणमपि निपातनाम पूर्वनिपतितः । इक इति
'पञ्चम्यन्तमपीह पष्ठचा विपरिणम्यते तत्सापेक्षोप्यन्तसन्दो
नित्यसापेक्षत्वात्समस्यते । इसमीपाद्धला परो झलादिः सन्
किस्यात् । विभित्सति । इकः किं । यियक्षते । झल् किम् । वि.
अधिपते । कयं चिप्सतीति, इलाहगस्य जातिपरत्वात्सिदमि.
त्युिपपादितं निपातएकाजिति सूत्रे ॥
लिसिचावात्मनेपदेषु ।। इसमीपाडला परौ मलादीलि.
इतिपरःसिचेत्येतो किती स्तः। भित्सीष्ट । अभित्त । इकः कि-
म् । यतीष्ट अयष्ट! सम्प्रसारणं मा भूत् । आत्मनेपदेविति किम् ।
भसाक्षीत् । अद्राक्षीत् । अकितीत्युक्तेरम् न स्यात् । सिच एवेदं
विशेषणं ननु लिगे ऽसम्भवात् । झलनायव लिलः परस्मै-
पदस्य व्यार्तितत्वाच्च । हलः किम् । पीष्ट । अचेष्ट ।
पर किम् । बचिपीष्ट । अवनिष्ट ।।
वत्सरी प्रलादी लिमिची किती स्तस्तरि।
कृषीष्ट । अकृत । सलादौकिम् । वरिपीष्ट । अपरिष्ट । लिल.
सिचोरिती । तलि किम् । अकापीत् । कइति वर्णग्रहणं व्या.
मिन्यापात् ॥
पा गमः । गर्मः परी मलादी लिसिची वा फिती स्तः।
मासी । सांसी । समगन । समगस्त । कितपक्षे ऽनुदा.
चोपदेशननीत्यादिनानुनासिकल्लोपः।।

·२पा. ! भा... १४.५ शब्दकोनिमः । हनः सिन् । हन्तः परः सिन् कित्स्यात् । आहत । आ. इसाताम् । आइसन । सिचः किन्तादननासिकलोपः । यथा पि सिजन्तस्पास्यान्मनेपदं टिपरमस्तीत्यनिदितामिम्पेव सि. दं तथापि सिजन्तस्योपचालोपो नेति ज्ञापनार्यमिदन्तेनामस्ते. त्यादि सिद्धम् । न चानिदितामिति पर्पदासः सदस्यः । सिव इकारस्योच्चारणार्थत्वात् । अन्यथा नेपापत्तेः । न च धातु- ग्रहणेन तद्धदासः । धातुग्रहणमुपदेशे नुम्मत्यर्यमिति कुण्डा हुण्डेत्यादिसिद्धये भाष्यएव वक्ष्यमाणत्वात् । न च ता. सेात्ये तत् । तत्रापीकारस्थोच्चारणार्थत्वात् । न चैवं मन्ता इन्तेत्यादावात्मनेपदे उपधालोपापत्तिः । आभीयस्य तासेप्टिलोपस्यासिद्धत्वात् । आमात्सूत्रमत्याख्यानपक्षे तु वि. करणप्रयुक्तमुपधात्वमाश्रित्य लोपो नेति सामान्यापेक्ष ज्ञापकम- स्तु । अगत्तपरिभाषया वा मन्ता हन्तति साध्यताम् । न न्वाहतेत्यत्रातो लोपं व्यावर्तयितुं समानाश्रयत्वप्रयुक्ता ऽसि- द्धतापेक्ष्यते सा च सिचः किनं विना न निर्वहतीति कथं ज्ञापकतेति चेन्न । आर्धधातुकोपदेशे यदकारान्तमित्ति व्या- ख्यानादेव लोपाप्रवृत्तेः । जयादित्यस्तु सिन्नास्योरिदित्कर- णमनुनासिकलोपप्रतिपेधार्थमित्याह । तन्मते धातुग्रहणस्य तम्या- वृत्त्या कृतार्थत्वान्नुम्विधावपदशिवद्वचनं प्रत्ययसिदयर्थमिति ब- चनमेव शरणीकरणीयमिति दिक् । यद्यपी लिसिचारित्य- नुवृत्त्या सिद्धं तथाप्युत्तरार्थपरश्यकर्तव्यं सिग्रहणं स्पष्टत्वार्य- मिहैव कृतम् । अन्यया हि लिहि वादेशो नित्यः पानि- पोटति चिण्वदिटि स्थानिवत्सूत्रोक्तरीत्या वादेशाभावेपि अ- झलादित्वान किचमित्यादि व्युत्पादनीयं स्यात् ॥ यमो गन्धने । सूचनााधमः सिच् कित्स्यात् । उदाय ·१-2-१६ ३८८ शब्दकौस्तुभ । १ 27x99 [१ अ. त । उदायसाताम् । उदायसन । पातूनामनेकार्थत्वात्सूचनेत्र यमितते । तच्च परदोषाविष्करणम् । आहोयमहन इत्या त्मनेपदं धात्वर्थेमोपसमहादकर्मकत्वात् । सिचः कित्वादनु नासिकलोपः । गन्धने किम् । उदायंस्त पादम् । आकृष्टवानि- त्यर्थः । स्वाङ्गकर्मकत्वात्तङ् । उदायस्त कृपादज्जम् । उद्घ तचानित्यर्थः । सकर्मकत्वपि समुदाभ्यो यमोऽग्रन्थइत्या- त्मनेपदम् ॥ विभाषोपयमने ।। यमे सिन् किवा स्याद्विवाहे । रामः सीतामुपायत उपायंस्त वा । उदवोढेत्यर्थः । उपायमः स्वकर- गइति तह । गन्धनाले तूपयमने पूर्व विप्रतिषेधेन नित्यं कित्त्व मिति नवेतिविभाषेति सूत्रे भाष्ये स्थितम् ।। स्थाध्वोरिच्च॥ अनयोरिदादेशः स्यात्सिच्च कित्स्यात् ॥ उपास्थित । उपास्थिषाताम् । उपास्थिपत । उपान्मन्त्र करणे अकर्मकाच्चेति तद् । घो । अदित अधित । घुस्थोरितीह वक्तुं युक्तम् । यद्यपि जयादित्येन वागम इत्यारभ्य पञ्चमूच्यामात्मनेपदेवित्यनुवर्तित तथापि निष्फ लत्वादुपेक्ष्यम् । तथाहि । गमे परस्मैपदे सिज्नास्ति । अडा वाधात् । लिड्नु न झलादिः । न चात्मनेपदमेवानुवर्य झल्ग्रहण त्याज्यमिति वाच्यम् । उत्तरसूत्रस्यापानिपातामि ति चिण्यदिटि अतिव्याप्त्यापत्तेः । हन्तेस्तु परस्मैपदे वधादेशो नित्यो यमस्तु यमरमेतीदसकोसतोझलादि सिन् परस्मैपदेना स्ति । उपयमे तु नित्यमात्मनेपदम् । स्थानो परस्मैपदे सि चो लुक् । एवं स्थिते हनः सिचसूत्रे यदुक्त वृत्तिकृता आ स्मनेपदग्रहणमुत्तरार्थमनुवर्ततइति । तदप्यापातरमणीयमेव । त- स्माययाव्याख्यानमेव साधु । स्यादेतत् । भाव्यमानस्य सवर्णा- ·२पा.१ आ. शब्दकौस्तुमः । ३८९ ग्राहकत्वादिति तपरकरणं व्यर्थम् । सत्यम्। इश्वेत्युक्तेपि लाघवे विशेपाभावादिच्चेत्युक्तमिति तत्त्वम् । भापमानापिक चित्स- वर्णान् गृहातीति कुशकाशावलम्बनेन तु वार्तिकम् । इच्च क- स्य तकारत्वं दीर्घो मा भूदृतेपि सः । अनन्तरे प्लुतो मा भूद प्लुतश्च विपये स्मृत इति ॥ अस्यार्थः। इच्चति तकारत्वं कस्य चित् सिद्धये इति मनः । तोरपि सामान्यतः सम्पन्धित्वेने- व विवक्षायां पष्ठी, अन्यथा हेताविति तृतीया स्यात् । अत्र तकारस्येत्वोक्तिरापातत इत्युक्तमेओसूत्रे | यद्वा । तकारमेती- ति तकारेत् । तपर इति व्याख्येयम् । तथा च भाष्यम् । कस्य हेतोरिकारस्तपरः क्रियतइति । अमूभ्यामित्यादाविव भा- व्यमानोप्यान्तरतम्यादीमा भूदित्युत्तरम् । कृतेपीति । इच्चेत्य- शादृतेपि स्थाचोरिति कित्त्वे सति घुमास्थेतीत्वेन सिद्ध विधा- नसामर्थ्यादनन्तरतमोपि ह्रस्वः सिद्धस्तविक तपरेणोते पुनः म- श्नः । अनन्तरे इति । असदृशे आदेशे क्रियमाणे इस्व इ- व प्लुतोपि स्यात्स मा भूदित्यर्थः । प्लुतश्चेति । विपयविशेपे वा- क्यस्य टेरित्यधिकृत्य हि प्लुतो वक्ष्यते । अत एव कुरूनगम- नित्यादौ स्मृतो, न त्वास्थितेत्यादौ । आदित्वात्। तथा चेष्टाप- तिर्न कार्येति तपरत्वं समर्थितम् । प्राञ्चस्तु अनन्तरे ऽविद्यमा- नेपि विशेपे, घुमास्थेतीत्वेन सिद्धपीति यावत् । प्लुतो मा भादि- त्येतदर्थ दीर्घः स्यान्मोराजीतिवत् । अस्त्वेवमिति चेन्न । प्र- नाख्यानादिरूपे विपये प्लुतस्येष्यमाणत्वात् । तदेवं स्थला- न्तरे भिन्नकालनिवृत्त्यर्थमपि तपरत्वमिह दीर्घनिवृत्तिद्वारा प्लु- तसिद्धयर्थं पर्यवस्यतीति व्याख्युः । अपरे तु यद्यनेन प्लुतो विधीयते तहि यत्राष्टमिकस्य विषयस्तत्राप्यनेनैव स्यात् तस्या. सिद्धत्वात् । ततश्च पक्षे ऽनुवाददोपः स्यात् । अतो इस्स एव " ·4-2-12 ३८८ शब्दकौस्तुभ । १-२-१६४१ [१ अ. त । उदायसाताम् । उदायसन । धातूनामनेकार्थत्वात्सूचनेत्र यमितते । तच्च परदोषाविष्करणम् । आडोयमहन इत्या- त्मनेपदं धात्वर्थेनोपसमहादकर्मकत्वात् । सिचः किन्वादनु- नासिकलीपः। गन्धने किम् । उदायस्त पादम् | आकृष्टवानि- त्यर्थः । स्वाअकर्मकत्वासङ् । उदायस्त कूपादज्जम् । उद्धृ. तबानित्यर्थः । सकर्मकत्वपि समुदाभ्यो यमोऽग्रन्थइत्या- त्मनेपदम् ।। विभापोपयमने ॥ यमे सिन् किद्वा स्याद्विवाहे । रामः सीतामुपायत उपायंस्त वा । उदवोढेत्यर्थः । उपाधपः स्वकर- गइति तद् । गन्धनाले तूपयमने पूर्व विप्रतिषेधेन नित्यं कित्त्व- मिति नतिविभापति सूत्रे भाष्ये स्थितम् ।। स्थाघ्बोरिच्च॥ अनौरिदादेशः स्यात्सिच्च कित्स्यात् ।। उपास्थित । उपास्थिषाताम् । उपास्थिपत । उपान्मन्त्र- करणे अकर्मकाच्चेति तङ् । घो. । अदित अधित । युस्थोरितीह वक्तुं युक्तम् । यद्यपि जयादित्येन वागम इत्यारभ्य पञ्चसूत्र्यामात्मनेपदेष्वित्यनुवर्तितं तयापि निष्फ लत्वादुपेक्ष्यम् । तथाहि । गमे परस्मैपदे सिज्नास्ति । अडा वाधात् । लिड्नु न झलादिः । न चात्मनेपदमेवानुवर्त्य झल्ग्रहण त्याज्यामिति वाच्यम् । उत्तरसूत्रस्याघानिषातामि- ति चिपदिटि अतिव्याप्त्यापत्तेः । इन्तेस्तु परस्मैपदे वधादेशो नित्यो यमेस्तु यमरमेतीदसको सतोझलादि सिच् परस्मैपदे ना- स्ति । उपयमे तु नित्यमात्मनेपदम् । स्थानोः परस्मैपदे सि- चो लुक् । एवं स्थिते इनः सिन्सूत्रे यदुक्त वृत्तिकृता आ- त्मनेपदग्रहणमुत्तरार्थमनुवर्ततइति । तदप्यापातरमणीयमेव । त- स्माययाव्याख्यानमेव साधु । स्यादेवत् । भाग्यमानस्य सवर्णा- ·- २पा.१ आ. शब्दकौस्तुभः । ३८९ ग्राहकत्वादिति तपरकरणं व्यर्थम् । सत्यम् । इश्वेत्युक्तेपि लाघवे विशेषाभावादिच्चेत्युक्तमिति तत्त्वम् । भाग्यमानोपिक चित्स- वर्णान् गृहातीति कुशकाशावलम्बनेन तु वार्तिकम् । इच्च क- स्य तकारत्वं दीर्घा मा भूदृतेपि सः । अनन्तरे प्लुतो मा भूत् प्लुतश्च विषये स्मृत इति ॥ अस्यार्थः। इच्चति तकारेत्वं कस्य चित् सिद्धये इति प्रश्नः । इतोरपि सामान्यतः सम्पन्धित्वेने- व विवक्षायां पष्ठी, अन्यथा हेताविति तृतीया स्यात् । अत्र तकारस्येत्वोक्तिरापातत इत्युक्तयेोङ्सूत्रे । यद्वा । तकारमेती- ति तकारेत् । तपर इति व्याख्येयम् । तथा च भाष्यम् । कस्य हेतोरिकारस्तपरः क्रियतइति । अमूभ्यामित्यादाविच भा- च्यमानोप्यान्तरतम्यादीयों मा भूदित्युत्तरम् । कपीति । इच्चेत्य- शादृतेपि स्थाध्चोरिति कित्त्वे सति घुमास्थेतीत्वेन सिद्धे विधा- नसामदिनन्तरतमोपि इस्वः सिद्धस्तरिक तपरेणोते पुनः म- श्नः । अनन्तरे इति । असदृशे आदेशे क्रियमाणे इस्व इ- व प्लुतोपि स्यात्स मा भूदित्यर्थः। प्लुतश्चेति। विषयविशेपे वा- क्यस्य टेरित्यधिकृत्य हि प्लुतो वक्ष्यते । अत एव कुरूनगम- नित्यादौ स्मृतो, न त्वास्थितेत्यादौ । अदित्वात्। तथा चेष्टाप- तिर्न कार्येति तपरत्वं समर्थितम् । माश्चस्तु अनन्तरे ऽविद्यमा- नेपि विशेपे, घुमास्थेतीत्वेन सिद्धपीति यावत् । प्लुतो मा भूदि- त्येतदर्थ दीर्घः स्यान्मोराजीतिवत् । अस्त्वेवमिति चेन्न । प्र- नाख्यानादिरूपे विषये प्लुतस्येष्यमाणत्वात् । तदेवं स्थला- न्तरे भिन्नकालनिवृत्त्यर्थमपि तपरत्वमिद दीर्य निवृत्तिद्वारा प्लु- तसिद्धयर्थ पर्यवस्यतीति व्याचख्यु । अपरे तु यद्यनेन प्लुतो विधीयते तहि यत्राष्टमिकस्य विषयस्तत्राप्यनेनैव स्यात् तस्या- सिद्धत्वात् । ततश्च पक्षे ऽनुवाददोप: स्यात् । अतो इस्य एव ·, सन्दकोस्तुम । [१० भविष्यतीति तपकिरणप्रत्याख्यानपरश्चतुर्थचरण इति पाच- ख्युः। एतच्च मतद्वयमप्ययुक्तम् । अनन्त्यस्यापीत्यादीनां टिसंज्ञा विरहादिहामवृत्ते । कैयटोपि मतद्वयखण्डनपरतयैव नेयः न्यास- हरदत्तादयस्तु आष्टमिकग्रन्त्यादिभिश्च विरोधादुपेश्यः भाष्यं तस्मदुतव्याख्यानुगुणमेव । यदा विषयस्तदैव प्लुसेन भवितव्यमिति योजनया नेह प्लुतस्य विषयोस्तीति ध्वनित- स्वादिति दिक् ॥ न क्वा सेद ।। सेट क्वा किन स्यात्। देवित्वा । सेट् किम्। कृत्वा । क्त्वाकिम् । मिगृहीतिः । अवात्र्तिकं, नसेडिति कृते ऽकित्त्वे निष्ठायामवधारणात् । झापकान्न परोक्षायां सनि झल्गह- • णं विदुः ॥ इव कित्संनियोगेन रेण तुल्यं सुधीवनि । वस्वर्थ किदतीदेशाद् गृहीतिः क्त्वा च विग्रहात्॥ अस्यार्थः । पूर्वार्दमे को ग्रन्यः । तत्रोत्तरार्धात्यपकृष्यते । क्त्वाग्रहणं त्यक्त्वा नसेटित्येतावतापि योगेनाकित्त्वे कृते गुधित इत्यादौ निष्ठायां नाकिन्त्वम् । कुतः । अवधारणात् । निष्ठाशीङित्यनेन । शी. कादिम्य एव निष्ठान किदिति नियमादित्यर्थः । विपरीतनिय. मस्तु लक्ष्यानुरोपामव्याख्यास्यते । न चैवं लिटि प्रतिषेधाज- ग्भिवेत्यादावुपघालोपो न स्यादत आह । ज्ञापकादिति । कि त, तत्रार सनीति । शियिषतइत्यत्र कित्वं वारयितुं क्रियमा- .णमिकोझलिति अल्ग्रहणं झापयति आतिदेशिकस्य किवस्य नायं निषेध इति । ननूत्तरार्थ अल्ग्रहणं स्था,अत्याह । इत्वमि- ति । उपास्यायिषाता हरिहरौ भक्तेनत्यत्र अस्था स आ. तामिति स्थिते इत्वम्पातचिण्वनावश्च । परत्वाचिग्वद्भावे कुते युक् च प्राप्तइद्विधिश्च ! अपवादत्वाकि कृते यकार- स्पत्प्रसाः । सं वारयितुंबल्याणमिति सापकभावादिनो म- ·२पा.१ भा. शब्दकौस्तु । मतम् । तत्र न सेहिति सिचोपि कित्ये निषिदे तत्संनियोग शिष्टतया इतस्याप्रवृत्तेः अत्र प्रान्तमाह। रेणेति । शोभ- ना धीवानोस्या सुधीवेत्यत्रानोवत्रीहेरिति होपो निषेधे वनोर- चेति रेफोपि न भवति, तथेत्यर्थ । भाष्ये सभ्युपेत्यापि समा हितमिले कृतेपि वृद्धिर्भविष्यनीति { युका हि आकारस्त्र वृद्धिर्वाध्यते न स्विकारस्यापीति भाव । जमिवानियत्र - सोः किन्त्वनिषेध वारयितु काग्रह इति शकते । वस्वर्थमिति । दूपति । किदतिदेशादिति । औपदेशिकम्य निषेधेयातिदेशिकेन सिद्ध, तदनिषेरस्य प्रापितत्त्वादिति भाव । स्नादेत । समो- गान्तवातिदेशिककिवाभावाद्रौपदेशिकमेव शरणमू । अ- राजिवानिति यथा । अनाहुः । आनुपात्सिद्धम् । न. लोपे कृते दिर्चचने एकादेशे च वस्वकाजितीट् । कृतार्वचनाना मेकाचामिति सिद्धान्तात् । न चेदानी किरतिषेधः। उपजी व्यविरोधात् । किन्त्वे हि मतिपिढे नलोपनिनौ दिहलवा- ग्नुटि पकाच्वाभावादिदेव नावतिष्ठत । किञ्च कसोश्वान्दस- वात्सार्वधातुकत्वे सार्वधातुकमपिदिति हिवासिद्धम् । एव स्थिते सिद्धान्तमाह । गृहीतिरिति । किनिवृत्य क्त्तामा णमित्यर्थः । तितुष्वग्रहादीनायितीद् । कित्वात्संग- सारणम् । एवं कुंचकौटिल्यापीभावयो । निकुचिति । कि- त्वाम्मलोपः । उपस्निहितिः । किवान गुणः । इदानीं त्वा- ग्रहणं प्रत्याचटे । नाचति । विग्रहादिति । योगविभागा दित्ययः । अय भावः । न सेनिष्ठाशीहित्यादित्रिसूत्री पड़ि- स्वा पूडः क्त्वाचेत्यत्र योगो वियज्यते । पह: परा सेपिनष्ठा कि- अपात् । तता का ब, खेद क्रिनेत्यनुवर्तते पूरु इति निवृत्त म् । एवं चैकं क्त्वाग्रहण प्रत्याख्यातम् । योगविभागस्व पू.

·-- ' शब्दकौस्तुमः । [१ भ. मैकसूत्रेण सह निमातव्यः॥ निष्ठाशीस्विदिमिदिविदिधृषः ।। एभ्यः परा सेनिष्ठा किम स्यात् । शयितः शयितवान् । अनुबन्ध निर्देशो यलु. रनिवृत्यर्थः। शेश्यितः । शेश्यितवान् । एरनेकाच इति यण् । लिविदा स्नेहनमोचनयोः । भ्वादिः । प्रस्वेदितः प्रस्वेदितवान् । यस्तु विदा गात्रप्रक्षरणइति दिवादिरभित् स नेह गृह्यते । मि. द्भिः साहचर्यात् । विमिदा स्नेहने । प्रमेदितः । प्रमेदितवान् । 'लिक्ष्विदा सेहनमोचनयोरिति दिवादिह्यते न तु निविदा अ. व्यक्ते शब्दइति नादिरपि, मिदिना साहचर्यादिति हरदस- स्तञ्चिन्त्यम् । भ्वादिष्वपि मिदेः पठ्यमानत्वात् । तस्माद- विशेषादुभयोर्ग्रहणं न्याय्यम् । प्रक्ष्वेदितः। प्रवेदितवान् । प्रधर्षि- तः। प्रधार्षतवान् । सेट् किम् । खिमः खिन्नवान् । आ- -दितश्चेतीनिषेधः । विभाषाभाषादिकर्मणोरिति पक्षेभ्यनुज्ञा- यते । स कित्त्वप्रतिषेधस्य विषयः॥ भूपस्तितिक्षायाम्।।सोनिष्ठा किन स्वात् ।मर्षितः मर्षितवान् । 'क्षमायां किम् । अपमृषितं वाक्यम् । अविस्पष्टमित्यर्थः । ति- तिक्षाग्रहणं ज्ञापकं भीमसेनादिकृतार्थनिर्देश उदाहरणमात्रं न तु परिसख्येति ॥ उपधाद्भावादिकर्मणोरन्यतरस्याम् ॥धकारोपधादातोपरा भावादिकर्मणोविहिता सेण निष्ठा वा किन्न स्यात् । यतितम् । घोतितम् । मुदितं, मोदितं साधुना । प्रद्युतितः । मद्योतितः । प्रमु- दितः, प्रमोदितस्साधुः । उदुपधात्किम् । किटितम् । खिटि- तम् । भावेत्यादि किम् । रुचितकार्षापणम् । सेट् किम् । कुष्टम् । उदुपधाच्छप इति भाष्य, शब्विकरणेभ्य एवेष्यतइत्यर्थः । नेह गुधपरिवेष्टने दिवादिः । गुषितम् ॥

·२पा.१ भा. शब्दकौस्तुमः । पूङ. क्त्वा च ।। पूङः परे सेदयत्यानिष्टे किती न लः नित्योयं योगा। विभापपोर्मध्ये पागत् । परितः । परितवान् । पवित्वा । किशः क्त्वानिष्ठयोः, पूटधेतीद । नात्यामेडिकत सिद्ध पत्याग्रहणं मागुक्तरीत्या योगविमागेन तदप्रत्यास्या- नार्थम् । मत्ररीत्या तूतरार्थम् । तथा च भारद्वानीयाः पठ- न्ति, नित्यमकित्त्वामिदायोः क्त्वाग्रहणमुत्तरार्थमिति कात्यायन- स्तु, इह सेडिति निवर्प विकल्पं चानुवरी अनिट एवं कि- प्वं विकल्प्य किन्वाभावे पवितः पवित्वेत्यादिमिद्धौ किस. पक्षे युकः किनीतीनियात् पूतः पूतवानिलादिसिद्धी सत्यां पूढश्चति मूनं प्रत्याचख्या उत्तरसूत्रे चाग्रहणं च । कि स्वस्मिन्पले उत्तरत्र सेइग्रहणं मण्डूकप्लुत्सानुवर्ननीयमिति - शः । पूर्वकृत पत्वामस्याख्यानं विदानी न सगन्ने मृहमृति शापकाद्वा नक्त्यासेडित्यर्थः साधनीयः । न च स्वपिच्छिार- णादनिदकस्याप्यकिन स्मादिनि वाच्यम् । नस्य सनत्या. छ । अन्यथा यत्वः किरवस्य चयापत्तेश्चेति दिक् । इदं स्ववधेयम् । पूड: रत्वाचेत्पत्र सानुबन्धनिर्देशः सयाी न तु पूयो नियन्त्यर्थः । तोटो दुर्लभन्यात् । इविधी पूर एर नि. विष्टत्वात् । नापि यलुनित्यर्थः । इदरियावनुसन्धनिर्देशन य- हलुकि पूजेपीढभायात् । यतु पहलुग्याधातुरूस्येहितीड. स्न्येव । न च इन्युकः कितीतीणीनपेधः । नकार इत्यनु. वर्तनात् । उक्तं हि यह विधी वानिकहना, एकाचश्चंदुपग्रहादि- ति । एवं यलुनिवृत्त्यर्थमनुबन्धोच्चारणमिति मतम् । ग. स्मिन् पक्षे पोपुवित्तः पोपुषितवानिति निष्ठायां भवति क्त्वायां तु गुणे पोपवित्वत्येव । नक्त्वासेडिति किन्तप्रतिपेयः । न च वत्वाग्रहणसामर्थ्यात्तस्यापि यलुकि प्रतिषेधः। तस्योतरा- ·शब्दकौस्तुम । थत्वात् । अनुबन्धनिर्देशस्य च निष्ठायां चरितार्थत्वादत एव क्वा च विग्रहादिति वातिक सङ्गच्छते । इइ किञ्चित्र- पोइतीति न्यायेन प्रकृतेप्युपयोगे हि तद्विरुध्येत । अत एव कवा. ग्रहणमुत्तरार्थमिति भारद्वाजीयोक्तिरापि सङ्गच्छतइति दिक् ।। नोपधात्थफान्ताद्वा ॥ निष्ठति निवृत्तं चानुकृष्ठत्वात् । न- कारोपधात् थान्तात् फान्तान परः सेन क्त्वा किन्न स्याद्वा । अथित्वा । प्रन्धित्वा । गुफित्वा । गुम्फित्वा । नोपधात् किम् । रिफ कत्थनादौ, रेफिस्खा । इह स्लोव्युपधादिति विकल्पोपिन मवर्तते । नोपधग्रहणसामर्थ्यात् । ननु तूफम्फ हिंसायाम् । अत्रा- द्य ऋकारोपपत्वात् नोपधग्रहणस्य व्यावास्त्विति चेत्, मैवम् । अर्पित्वा वृफित्वा तृम्फित्वेति नैशयस्य नोपधग्रहणसत्वास त्वयोरविशिष्टत्वात् । सति हि तस्मिन् नक्त्वासेडिति प्रवृत्ते ऋदुपधस्यार्फित्वति भवति । नोपधस्य त्वस्मिन विकल्पे तु. फित्वा तुम्फित्वति । असत्यपि नोपधग्रहणे सर्वत्र प्रकृतविकल्प प्रवृत्तौ सत्यां तदेव रूपत्रयम् । वञ्चिलुच्यतश्च ॥ एभ्यः सेट् क्त्वा न कित् स्याद्वा । पञ्च गतौ भ्वादिः । वञ्चु मलम्भने चुरादिः सोपि गृह्यते चुरादीनामनित्यण्यन्तत्वात् । वचित्वा । वञ्चित्वा । उदितोवेति वेद । इडभाचे तु कित्वमस्त्येव वक्त्वा । लुञ्च अपनयने । लुचित्वा लुश्चित्वा । ऋतेरीयाधधातुके वि- कल्पितः । तदभावे पातित्वा अतित्वा । सूत्रे उच्चारणार्थ इका- रो पश्चिलुचीति न त्विक् । नलोपप्रसङ्गात् । ऋदिति धातुरेव गृयते । न तु ऋदन्ताः । पूर्वमन्तग्रहणेनेह प्रकरणे यत्नं विना तदन्तविधिर्नेति ज्ञापितत्वात् ।। तृपिपिकृपे' काश्यपस्य ॥ एभ्यः सेद क्त्वा किदा स्या- , ·. २पा.१ आ. शब्दकौस्तुमः । त् । काश्यपग्रहणं पूजार्थ, वेतिप्रक्रमात् । नत्वासेरिति निषे- धे प्राप्त विकल्पोयम् । तृप पिपासायाम् । तृपित्या । नर्पित्या। मृपतितिक्षायाम्, मृपित्वा । मर्पित्वा । कृश तनूकरणे । कृशित्वा। कार्शत्वा । न्यासग्रन्थे तु कृप विलेसनइति काचिका प्रमादपा- उ: । अनिदत्वात् ॥ रलो व्युपधादलादेः संथ ।। उश्व इश्व वी ते उपधे यस्य तस्माद्धलादेरलंतात् परौ क्त्वासनौ सेटौ चा किती स्तः । घु- तित्वा धोतित्वा दिद्युतिपते दिद्योतिपते।धुतिस्त्राप्योरिति स- प्रसारणम् । रलः किं, देवित्वा दिदेविपति । व्युपधात् कि, चर्ति- त्वा वित्तिपते । हलादेः किम् । एपित्वा । एपिपिपति । इह नित्यपपि द्वित्वं गुणेन वाध्यते ओणेदित्करणेन सामा- न्यत उपधाकार्यस्य द्वित्वात्मावल्यज्ञापनात् । सेद किम् । भु. पत्वा चुमुक्षते । आदिग्रहणं स्पष्टार्थम् । व्युपपस्य हलन्त- त्वाव्यभिचारात् ॥ ऊकालोझूदीर्घष्टुतः ॥ स्वदीर्घप्लत इति समाहार- द्वन्दः । सौत्रं पुंस्त्वम् । ऊ इति त्रयाणां मश्लेपेण निर्देशः। तत्र न तावदन्ते मात्रिकः । विभापा पृष्टपतिवचनेहेरिति हे प्लुतविधानात् ! नापि मध्ये । मुपिचेति दीर्घविधानात् । विमा- लिकस्तु नान्ते । ओमभ्यादानइति प्लुतविधानात् । परिशे- पादेकमात्रद्विमात्रत्रिमात्राणां क्रम सिद्धः । यत्तु, विचापू. म्भवेद् इस्वः प्लुतोन्ते सन्धितो मत इति मैत्रेयः। तद्भाप्यादर्श- नमयुक्तम् । यतः व्यत्यासे एकमात्रस्य इस्वत्वं त्रिमात्रस्य प्लु- तत्वमित्येव दुर्लभमिति भगवतेव दूषितम् । ईचाकवर्मणस्ये. त्योहापि सूत्र के चिदूई इति प्लुतद्योतिका लिपि लिसन्ति । त- मामादिकं, दीर्घस्यैवौचित्यात्। तदयमयः । उश्च उथ उ 3 ·शब्दकौस्तुम । पः, वः कालः परिच्छेदको यस्य सोच्क्रमाद्धस्वादिसंज्ञः स्या- त् । संज्ञामदेशः इस्त्रस्य गुणः । हे हरे दी? कितः । पापच्य- ते । वाक्यस्यटेः प्लुतः । एहि कृष्ण ३ । स्यादेतत् । उकालोच हस्व इति पाक्याथै हुस्वेनोकारेणाणत्वात्सवर्णग्रहः स्यात् । मै- वम् । एवं सति इस्वसज्ञां न विद्ध्यात् । अन्सज्ञयैव सिद्धेः। तस्मात्संज्ञारम्भसामानह सवर्णग्रहः। महासंज्ञाया अन्वर्थ- त्वाच्च कालशब्दसामर्थ्याच्च। उरजित्युक्तोप यथाश्रुते ऽग्रहण व्यर्थम् । उकारस्याच्त्वाव्यभिचारात् । तेन सामर्थ्यादुस- इश इत्यर्थः । सादृश्य च न स्थानत । असम्भवात् । न यत्न- तः । अव्यभिचारात् । परिशेषात्कालत एवेति सिद्धे कालग्रह- णं गृह्यमाणेनैव परिच्छेदलाभार्थम् । इस्वनद्याप इत्यादिलि गाव । यदि हि लुमत्संज्ञानां लोपसज्ञेव दीर्घप्लुतसंजयोईस्व- मंझा व्यापिका तर्हि किं नयाग्रहणेन। न च नियमार्थः सःविध्य- यत्व लाघवादिति दिक । यद्वा । अशब्दसंज्ञेत्यनुवर्त्य सप्तम्या विप. रिणमग्य शब्दसंज्ञायां सवर्णग्रहणं नेति व्याख्येयम्। न चैवमुदा- चादिसज्ञाविधावच्शझो न सवर्ण लीपादिति वाच्यम्। वाक्य. स्पटे प्लुत उदात्त इति लिङ्गेनाशब्दसंज्ञायामित्यस्यानित्यत्वात् ।। अचच ॥ यत्र इस्वो दीर्यः प्लुत इति शब्दरविधीगते त. प्राच इति पदं पूरणीयम् । इकोगुणरदीत्यनेन तुल्यमेतत् । न स्खलोन्त्यस्य शेपोपवादो वा।तेन शमामष्टानां दीर्घ इत्पत्र शमा. दिमिरचो विशेषणात् शाम्यतीत्यादि सिमम् । स्वोनपुंसकइत्य- प्रसान्तस्य मातिपदिकस्यति व्पार यानात् । अलोन्पस्य र. स्वः । थारीरि, अनिनु । नेह मुवा ब्राह्मणयलम् । वाक्य. स्य टे प्टन इदात अन टेरच इति व्याख्यानात् । समिचि- । सोममन् । भनिरपन चिसामर्यात्म्यसंझया पिाने ·२पा.. भा. शब्दकौस्तुमः । इति लभ्यते । नेह, द्यौः पन्याः सः॥ उच्चैरुदात्तः ॥ ताल्वादिषु भागवत्सु स्थानेषु वर्णा निप्प. धन्ते तत्र ऊर्वभागे निप्पन्नो ऽजुदाचसंशः स्यात् । प्रदेशा आयुदात्तथेत्येत्रमादयः॥ नीचैरनुदात्तः ॥ स्पष्टम् । मदेशा अनुदात्तीसपितावित त्पादयः ॥ समाहारः सरितः ॥ समाहतिः समाहारः। उदात्तत्वानु. दात्तत्वयोरधर्मपोर्मेलनम् । तद्वान् स्वरितसंशः स्यात् । सूत्रे अर्शाधन् । तस्यादित उदात्तमखम् । अर्द्धवशन्देनार्दमात्रा ल- क्ष्यते । प्रकृतत्वादेव सिद्ध तस्येति वचनेन दीर्यस्यापि सरि- सस्य ग्रहणात् । यद्वा । इस्वग्रहणमविवक्षितम् । तेन स्वरित- स्पाटौ अर्द्धमात्रा अर्दै वा उटा बोध्यम् । शिष्टं तु अनुदा. सं परिशेपात् । क्व चित्त तस्य पाचनिकी एकश्रुतिः । तथा घ व चमातिशाख्यम् । एकाक्षरसमावेशे पूर्वयोः स्वरितः स्वरः । तस्योदात्ततरोदात्तादर्धमानार्दमेव वा || अनुदात्तः परः शेष स उदात्तश्रुतिर्न चेत् । उदात्तं वाच्यते किञ्चित् बरि- तं वाक्षरं परमिति ॥ पूर्वयोः, उदात्तानुदात्तयोः । तस्य, स्व. रितस्य । अर्द्धमात्रा उदाचादुदात्ततरा स्वतन्त्रोदात्तादुच्चतरेत्य- थः । अर्द्धमेव वेति द्वितीयव्याख्याभिमायम् । दीर्घप्लतयोर- नुरोधेनेदम् । सः शेपः, उदात्तभूतिः स्यात् । किमविशंपेण । नेत्याह । नचेदिति । उदात्तस्वरितपरं विहायेत्यर्थः । अत्रायं निष्कर्षः । स्वरितो द्विधा । प्राकृतोमाकृतश्च । तत्राय उदाता- दनुदात्तस्यति विहित । तच्छेपस्पैकचतिनियता । अग्निमीळे मत्यग्ने इत्यादि । गाग्र्यादिमते तु अवाप्यनुदासः शेष ।

·[१ . शब्दकौस्तुमः । पा, वः कालः परिच्छेदको यस्य सोच क्रमादस्वादिसंज्ञा स्या- त् । संज्ञानदेशः इस्वस्य गुणः । हे हरे दी? कितः । पापच्य. । वाक्यस्यटेः प्लुतः । एहि कृष्ण ३ । स्यादेतत् । उकालोच् ट्रस्व इति वाक्याथै हस्वेनोकारेणाणवात्सवर्णग्रहः स्यात् । मै- घम् । एवं सति इस्वसंज्ञां न विदध्यात् । अच्संजयैव सिद्धः। तस्मात्संज्ञारम्भसामर्थ्यानेह सवर्णग्रहः। महासंज्ञाया अन्वर्थ- स्वाच्च कालशब्दसामर्थ्याच्च। उरजित्युक्तोपि ययाश्रुते ऽग्रहणं व्ययम् । उकारस्यान्वान्पभिचारात् । तेन सामोदुस- दश इत्यर्थः । सादृश्यं च न स्थानतः । असम्भवात् । न यत्न- तः । अव्यभिचारात् । परिशेषात्कालत एवेति सिद्ध कालग्रह- णं गृह्यमाणेनैव परिच्छेदलाभार्थम् । इस्वनधाप इत्यादिलि. नाच । यदि हि लुमत्संज्ञानां लोपसंज्ञेव दीर्घप्लुतसंज्ञयोईस्त्र- संज्ञा व्यापिका तर्हि किं नद्याग्रहणेन । न च नियमार्थःसाविध्य- थत्व लायरादिति दिक् । यद्वा । अशब्दसंज्ञेत्यनुवर्त्य सप्तम्या विप. रिणमग्य शब्दसंज्ञायां सवर्णग्रहणं नाति व्याख्येयम्।न नभुदा- चादिसंज्ञाविधायशब्दो न सवर्णनीयादिति वाच्यम् । वाक्य. स्पटे प्लुत उदात्त इति लिङ्गेनाशब्दसंज्ञायामित्यस्यानित्यत्वात् ।। अचथ ॥ यप इस्वो दीर्घः प्लुत इति सन्दरविधीयते स. प्राच इति पदं पूरणीयम् । इकोगुणदीत्यनेन तुल्पमेतत् । न त्वलोन्त्यस्य शेपोपवादो वा। तेन शमामष्टानां दीर्य इत्पत्र शमा- दिभिरचो विशेषणात् शाम्यतीत्यादि सिमम् । स्वोनपुंमकात्य- प्रसनन्तस्य प्रातिपदिकस्पति व्याख्यानात् । अलोन्त्यस्य . स | भावरि, अनिनु । नेह मुवार ग्रामणयलम् । पारय- स्म टेः एटुमाउदाः नम टेरच इति पारूपानान् । अपिचि । त । मोमनन् । भनित्यनिसामरिम्पराजया विपाने ·३९७ २ पा.१ आ. शब्दकौस्तुमः । इति लभ्यते । नेह, द्यौः पन्थाः सः॥ उच्चैरुदात्तः॥ ताल्वादिषु भागवत्सु स्थानेषु वर्णा निष्प- धन्ते तत्र ऊर्बभागे निप्पनो ऽजुदाचसंज्ञः स्यात् । प्रदेशा आधुदात्तवेत्येवमादयः॥ नीचरनुदात्तः ॥ स्पष्टम् । प्रदेशा अनुदानासुप्पितावि- त्यादयः ॥ समाहारः स्वरित ॥ समाहृतिः समाहारः। उदात्तत्वानु. दात्तत्वयोरज्धर्मयोर्मेलनम् । तद्वान् स्वरितसंज्ञ. स्यात् । सूत्रे अर्शआद्यच् ॥ तस्यादित उदात्तस्वम् ।। अर्द्धस्वशब्देनार्दमात्रा ल- क्ष्यते । प्रकृतत्वादेव सिद्धे तस्येति वचनेन दीर्घस्यापि स्वरि- तस्य ग्रहणात् । यद्वा । स्वग्रहणमविवक्षितम् । तेन सरित- स्यादौ अर्द्धमात्रा अर्द्ध वा उदात्तं बोध्यम् । शिष्टं तु अनुदा- सं परिशेपात् । क्व चित्तु तस्य वाचनिकी एकश्रुतिः । तथा च वचपातिशाख्यम् । एकाक्षरसमावेशे पूर्वयोः स्वरितः स्वरः । तस्योदात्ततरोदातादर्धमात्राईमेव वा ॥ अनुदात्तः परः शेष स उदात्तश्रुतिर्न चेत् । उदाचं वाच्यते किञ्चित् स्वरि- तं वाक्षरं परमिति ॥ पूर्वयोः, उदात्तानुदात्तयोः । तस्य, स्व- रितस्य । अर्द्धमात्रा उदात्तादुदात्ततरा स्वतन्त्रोदात्तादुच्चतरेत्य- र्थः । अमेव वेति द्वितीयव्याख्याभिप्रायम् । दीर्घप्लतयोर- नुरोधेनेदम् । सः शेपः, उदात्तश्रुतिः स्यात् । किमविशेषेण । नेत्साह । नचेदिति । उदात्तस्वरितपर विहायेत्यर्थः । अत्रायं निष्कर्षः । स्वरितो द्विधा । प्राकृतोप्राकृतश्च । तत्राय उदाता- दनुदानस्पति विहितः । तच्छपस्यैकश्रुतिनियता | अग्निमीले प्रत्यग्ने इत्यादि । गाग्र्यादिमते तु अत्राप्यनुदाचा शेष ।

·. १९८ शब्दकौस्तुभ । [ १ अ. द्वितीयस्तु सूत्रान्तरविहित । तस्याप्युत्सर्गन एकश्रुति शेषः । व्यचक्षयत्स्वः, तेवर्धन्तइति यथा । उदात्तस्त्ररितपरत्वे तु शेषोनु दात्तः। क्व.वोचा न्यघ्न्यस्य । उदात्तपूर्वस्यामाकृतस्य पूर्वरू- पनिष्पन्नस्य दीर्घस्याप्येवम् । न ये राः । उदात्तपूर्वस्य किम् । पुनस्तेमेषाम् । अत्र विशेषमनुपदं वक्ष्यामः । पूर्वरूपनिष्पन्नस्य किम् । अस्मिन्त्स्वे एतत् । अमाकृतदीर्घान्तरे तु, मध्ये तु कम्प- येत्कम्पमित्यादिवचनात् पूर्वोत्तरभागौ नीचौ म ये तूदात्तः ।र- थीरवेति । पुनस्तेरमास्वेएरतत् । सर्वत्र च समाहारः सरित इति पाणिनीय लक्षण निर्वाधम् । तस्यादित इति विषयविवेकस्तु प्रायोवादो विशेषे शिक्षादिभिर्वाध्यतइति दिक् । एव स्थिते अर्धस्वमित्यद्धमात्रोपलक्ष्यते । इस्वग्रहणमतन्त्रमिति वृत्तिन- न्य. पूर्वापरितोपेणोत्तरवाक्यमवतार्य व्याख्येयः । अर्द्धमात्रा- दित उदात्ता अर्द्धमात्रा तु अनुदात्ता एकश्रुतिति वृत्तिग्रन्थोपि विषयभेदेन व्यवस्थया बोध्य ।उभयत्रापि हरदत्तग्रन्धोमूलापर्या- लोचननिबन्धन इति सुधीभिराकलनीयम् । इतआरभ्य नवसू श्री इत उत्कृष्योदात्तादनुदात्तस्य स्वरित इत्यस्मादुतरत्र पाठ्ये. ति पाश्चः । तत्राव्यवधानपर्यन्तं नार्थः किं तूनरत्वमात्रम् । नोदात्तस्वरितोदयमित्यत्र निषेध्यलाभानुरोधेन तदुत्तरत्र अअइ- त्यतः मागिय नवसूत्रीति फलितार्थः । तेनाष्टमिकस्यापि स्वरि। तस्येदं विभागकथनम् परनिं,येरराः।उत्तरत्राप्युत्कर्षस्यप्रयो जनं तत्तत्सूत्रे वक्ष्यामः । उत्कर्षे लिङ्गं तु देवब्रह्मणोरिति स्त्रम् । नपत्कर्ष विना देवब्रह्मणो स्वरितो लभ्यते त्रिपादीस्थवेना- सिद्धत्वात् । ततः स्वरितात्परमिदकाण्डमिति स्थितम् ।। एकश्रुतिदूररिसंबुद्धौ । सम्बुद्धिः सम्बोपना अन्तर्भावित. भ्यर्षात् खुक्तिन् । दूरत्व च प्राकृतपयत्नाधिकपत्नसापेक्षोच्चार- ·२पा.१ भा. शब्दकौस्तुम। णवत्त्वम् । दूरादनुष्ठेयतया वोधनायां करणीभूतं वाक्यमेकश्रुतिः स्यात् । आगच्छ भो माणवक देवदत्ता ३ । स्वराणामविभागे. नावस्थानमेकश्रुतिः । अन्त्यस्य तु वाक्यस्यटेरिति प्लुतेनापवा. दत्वादेकश्रुतिर्याध्यते । एकश्रुतिप्लुताभ्यामवयवभेदेन वाक्ये समुश्चिताभ्या रात्सम्बोधना द्योत्यते । दूरात्किम् । त्रैस्वर्य- मेव । तत्राडुदात्त उपसर्गाश्चाभिवर्जमिति फिटसूत्रात् । गच्छति तिनियातः। भोशब्दो निपातत्यादाधदात्तःशेषयोरामन्त्रितनि- चातः । एकवचनसम्मृद्धिरिति कृत्रिमा सम्मुद्धिर्नेह गृह्यते । दू- रादित्यपादानकारकान्वयाय क्रियाया एवाकांक्षितत्वात् । तेन आगच्छत ब्रामणा इत्यादातपि भवति ॥ 'यज्ञकर्मण्यजपन्यूखि सामसु । यज्ञक्रियायांमन्त्रएकश्चतिः स्यात् जपादीवर्जयित्वा अग्निदिवाककृस्पतिः पृथिव्या अयम् । अपरितांसि जिन्वतोम् । यज्ञकर्मणीत्युक्त स्वाचायकाले त्रै सर्यमेव । अजपेत्यादि किम् । ममाग्नेवाविहवेवस्तु । जपो नाम उपांशुप्रयोगो यथा जले निमग्नस्येत्याहुः।युक्तं चैतत, जप- मानसे चेति धातोय रजपोरनुपसर्गे इत्यपि जपशन्दनिष्पत्तेः । रूहश्यायमकरणमन्त्रेषु यत्रजपतीति कल्पसूत्रकृतां व्यवहारः। अत एव याजुपत्वादपाशुपयुज्यमानानामाप इपेत्वेत्यादीनां ज. पवाभावादेकश्रुतिर्भवत्येव । शाखाछेदनादिक प्रति तेषां करणत्वात्। अकरणीभूतो मन्त्र इत्यन्येान्यूहखानाम पोडश ओ. काराः तेषु प्रथमसप्तमत्रयोदशास्त्रय उदात्ताः त्रिमात्राश्च । इतरे त्रयोदशानुदात्ता अर्धोकारा । एतच्चाश्वलायनेन चतुर्थेहनीति खण्डे स्फुटीकृतम् । वृत्तौ तु पडोहारा इति प्रायिकः पाठः तत्र पत्वे मान्तत्त्वे चमूलान्तर मृग्यम् । गीतिपु सामाख्येति जैमिनिः। एविश्वं समत्रिण दह। विश्वमत्रिणं पाप्मानं सन्दहति सम्बन्ध ।

·शब्दकौस्तुमः । [१ . एशब्दो गीतिपूरणः । निपात इत्यन्ये । उच्चस्तरां दो वर्षट्कार. । यज्ञकर्मणि वपदकार उच्च स्तरां वा स्यादेकश्रुतिर्वा । वषट्शब्देनात्र वौषट्शब्दो लक्ष्यत्ते तुल्पार्थत्वात् । द्वावपि हि देवतासम्मदानस्य दानस्य यो तको । वौषदित्येव तु नोक्तम् । प्रतिपत्तिलाबावपि मात्रा स्वात् । कारग्रहणं ज्ञापकं समुदायादपि कारप्रत्ययो भवती तेन एवकार इत्यादि सिद्धम् । उच्चै शब्दोधिकरणमधानस सविशिष्टभवनक्रियायां वर्तते । तेन क्रियाप्रकर्षादामुप्रत्यया । उदानतरो भवतीति फलितोर्थः । ब्रूहिप्रेष्यश्रीषड्दोषडावर नामादेरिति सूत्रेण चौपशब्दस्यादेः प्लुत उदात्तो विहित दपेक्षयां अयमुदानतरोन्त्यस्य विधीयते । द्वयोरप्ययमुदात्तत र इत्यके । तदा याज्यान्तापेक्षः मकर्षः । अन्ये तु स्वार्षिकस्त. रवित्याहुः । तत्रोदात्तमा प्रथमस्य सिद्धं द्वितीयस्यानेन कि धीयते । अत्र प्रकर्षाविवक्षापक्ष एवं प्रबलः । वपद्कोरोन्या सर्वोच्चस्तराम्बलीयान् याज्याया इति सूत्रितत्त्वात् । सो स्याने विही वौषट् ॥ - विभाषा छन्दसि ॥ छन्दसि एकश्चतिर्वा स्यात् । पले स्वयम् । सम्पदायाव्यवस्थितो विकल्पस्तेन पन्हचानां स्वा. ध्यायकाले संहितायान्त्रीवर्यमेव । ब्राह्मणे कश्रुतिः । शाखा- न्तरेष्वपि यथासम्प्रदाय व्यवस्था । अत्र तन्त्रात्यादिना अछन्दसीति नमश्लेपाद्भापायामपि ऐच्छिको विकल्पो बोध्यः । तथा च दाण्डिनायनादिसूने भाप्यम् । एकतिहि स्वरसई. नामेत्यादि । अत एवाभियुक्तानां च विरुद्धस्वरकतत्पुरुषवहु- श्रीमायाश्रयणेन लिएकाच्यादिनिर्माणं सहच्छते । अंलं पुसा. नायातेति, भतो धावती तिच व्यर्थ वाक्य मिति पस्पशान्ते । " ·२ गा. भा. शब्दकौतुम । भाष्यमपि । काव्यप्रकाशपि चेदइव लोके स्वरो न विशेपा- च्यवसायहेतुरिति । किमर्थं ताई अल्युपोत्तमं विभापाभापायामि- ति सूत्रमिति चेत्, स्वर्यण प्रक्रमे पाक्षिकानुदात्तलाभायेति गृहाण । चेति प्रकृते विभापाग्रहणं कुर्वन्सूत्रकारोपि तन्त्रादि- कमभिप्रति । यत्तु वृत्तिकृन्मतं विभापाग्रहणं यज्ञकर्मणीत्यस्य नित्यधीमति,तचिन्त्यम् । छन्दसीत्युक्तोपि तन्निवृत्तिसिद्धेः। • अन्यथा पूर्वमूत्रस्य निर्विषयत्वापत्तेः । न च जपादिपु साव- काशस्य परस्य पूर्योपवाद इति वान्यम् । एवं हि सति परत्रैत्र जपादिग्रहणं कुर्यात् किं ना किश्च छन्दोग्रहणेन । एतेन जहितानामच्छन्दस्वात्तत्र सावकाशस्य मन्नेषु परेण वायः स्यादिति हरदत्तातं प्रत्युक्तम् । सिद्धान्तेपि अनूहितेपु पर. त्वादस्य प्राप्तिमाशङ्कय यज्ञकर्मणीति कर्मग्रहणसामर्थात्पूर्व- स्पैव प्रसिरिति स्वोक्तिविरोधात् । यदपि हरदत्तेनोक्तम्, जपादिपयुदासेन मन्त्राणामेव ग्रहणमिति पक्षे विभापाग्रहणं व्यर्थ स्यादिति । तदपि इन्द्रशत्रुप्रस्तावे दूपितमस्माभिः । य दपीह वृत्तिकृता अमिमीळइत्याचप्येकश्रुतावुदात्त तत्सकला- ध्यापकसम्मदायविरुद्धं, छन्दोग्रहणवैयर्थ्यापादकम्च छन्दसि व्यवस्थितो ऽन्यत्रैच्छिक इति विकल्पयो(पम्यं सूचयितुं हि सत् । न च लोके विकल्पस्य गृत्तिकृतानुक्तत्वादसाम्प्रदा- पिकत्व वाच्यम् । भाप्यादिसम्मतेरक्तव्यात् श्वेतइत्यादेत्तिक तापि तत्रतत्रोदात्तत्वाच्च । इत इत्यस्य डिदमित्यन्तोदा तताश्वत इति तु एकोदात्तमिति कथं स्वरानुसरणे तन्त्र स्या - दिति दिक् ॥ न सुब्रह्मण्यायां सरितस्य नूदानः ॥ सुब्रह्मण्यारये नि दे यज्ञकर्मणीति विभापाउन्दसीति च प्राप्ना एकतिर्न स्ट ·- शब्दकौस्तु । [१ भ. स्वरितस्योदातश्च स्यात् । नितरागयतइति निगदः । परम त्यायनार्थमुच्चैः पठ्यमानः पादबन्धहितो यजुर्मन्त्रविशेषः । अपादबन्धे हि गर्वितते रायमिति, नौगदनदेति कर्मण्य प।मुब्रह्मण्याशब्दो परिरक्तस्वलिङ्ग एव तद्वति निगदे निरूढः। सुब्रह्मण्योम् इन्द्रागच्छ परिव आगच्छ मेधातिमप वृषणश्व- स्यमेने गौरावस्कन्दिनहरुयायै जार कौशिक ब्राह्मण गौतमन्नुवा- ण श्वः मुत्यामागच्छ मघवन्।सुब्रह्मणि साधुरिति यत् । तिवा त् स्वरितः तस्य टापा सहकादेशः स्वरितानुदाचयोरान्तर्या- स्वरितः । ततो निपातेन ओंशब्देन आमाओत्युदात्तख- स्तियोरेकादेशः स्वरित एव । एकादेशउदात्तेनोदात्त इत्युदा त विधिस्तु नेह मवर्तते अनुदासस्येत्यनुवृत्तेः। ततः स्वरितस्य तूदात इति प्रकृतसूत्रेणवोदात्त इति वृत्तिकारकैयटहरदत्ताद- प । वस्तुतस्तु नेदं युक्तम् । एकादेशउदात्तनेत्यत्रानुदानानुवृत्ती प्रमाणाभावास् ! कावरम्मरुत इत्यत्रोदात्तपाठाच्च । अत एव प्रातिशाख्ये उदात्तवत्येकीभावे उदात्तं सन्ध्यमक्षरमनुदाचोदये पुनः म्वरित स्वरितोपधे इत्युक्तम् । इह हि पूर्वार्दै अनुदा- तग्रहणमकुर्वत उत्तरत्र च कुर्वत पुनःशब्देन पूर्वान्वयभ्रमं वा- रयत स्पट्ट एवोक्त आशयः । यत्तु तस्यादित इति सूत्रे स्वरि- तोदात्तार्थञ्चेति वार्तिके यः सिद्ध स्वरितः सुब्रह्मण्योम् इति भाष्य, सत्मौढिवादमा निष्कर्षे तु देवब्रह्मणोरितिवत् स्वरित स्यतदात्त इत्यपि नवव्युत्कर्पज्ञापकमेवेत्यवधेयम् । इन्द्रत्यामन्त्रि समायुदात्तम् । आष्टमिको निघातस्तु मिन्नवाक्यत्वान्न भवति । द्वितीयो वर्णोनुदात्तः । उदात्तादनुदात्तस्य स्वरित तस्यानेनो- दाता । न चास्मिन् कर्तव्ये स्वरितस्यासिद्धत्वम् । एत- स्काण्डमुत्कृष्पतइत्युक्तत्वात् । अत एवास्मिन्नुदात्ते कने शेष ·२पा.१ आ. शब्दकौस्तुम । निघातोपि न । यथोद्देशपक्षेप्यनुदात्तपरिभाषायां कर्तव्याया- मसिद्धत्वन वय॑मानाभावात् । तेन द्वावप्युदात्तौ । आइदाचा ततः परस्योदात्तादनुदात्तस्य स्वरित इति स्वरितस्यानेनोदात्तः। छकाराकारोनुदात्तः । न च तस्योदात्तादनुदात्तस्यति स्वरितः शंक्य. । प्रकरणोत्कणास्यासिद्धत्वात् । हरियागच्छेत्य- पोक्तपक्रियया चत्वार उदात्ताः । वकारच्छकारावनुदात्तौ ।मे- धातिथेरिति षष्ठयन्तस्य परागवद्भावः । आमन्त्रितायुदात्तः । धाशब्दस्योदात्तादिति स्वरितत्वे ऽनेनोदात्तः । ततश्चत्वारोनु- दाताः पेति पूर्ववद् द्वावुदात्तौ पश्चानुदाचाः । इत्याधीवत. मिति अददाअर्भामिति च ऋमन्त्रावत्रानुसन्धेयौ । तेन परागवद्रावउपजीव्यं सामर्थ्य स्फुटीभवति । गौरेत्यत्र गौर- घदवस्कन्दतीति विग्रहः । सगे गौरो यथा पिवेति मन्त्रवर्णात् । पूर्ववद् द्वाबुदात्तौ ततस्त्रयोनुदाचाः । अहेत्युदानौ । चत्वारीनु- टात्ताः । कौशीत्युदात्तौ । चत्वारोनुदात्ताः । गौतेत्युदाती । चत्वारोनुदात्ताः।श्व इत्युदात्तम् । सुत्यामित्यन्तोदाचम् । संझायां समजेति क्यपो विधाने उदात्त इत्यनुत्तेः । आगति द्वावुदात्ती चत्वारोनुदात्ताः । अत्र चार्तिकानि । असावित्यन्तः । तस्मिन्नेर निगदे प्रथमान्तस्यान्त उदात्तः स्यात् । गाग्र्यो यजते । बि- स्वरेण प्राप्त आधुदात्तोनेन वाध्यते । अमुष्येत्यन्तः । पष्ठय- तस्यापि माग्वत् । दाक्षे पिता यजते । स्यान्तस्योपोचमंच। चादन्तः । तेन द्वावुदात्तौ । गार्यस्य पिता यनने । वा नामधे- यस्य । स्पान्तस्य नामधेयस्य उपोत्तममुदातं वा स्यात् । दे- वदत्तस्य पिता यजते ॥ देवब्रह्मणोरनुदात्तः ॥ स्वरितस्य तदान इति पूर्वसूत्रशे- पस्यायमपवादः । देवब्रह्मणोः स्वरितस्यानुदात: स्यात् सु.

·४०१ शब्दकौस्तुम । [१० ब्राह्मण्यायाम् । देवा ब्रह्माण आगच्छत। द्वयोरेप्यामन्त्रिताधुदा. तत्वे शेषनिघाते चोदात्सादनुदात्तस्य स्वरितः । तस्यानेना- नुदात्त: । द्वितीयस्प आएमिको निघातस्तु न भवति आमन्त्रि- तं पूर्वमविद्यमानवदिति पदात्परत्याभावात् । ततः प्राचीनपदस्य तु भिन्नवाक्यस्थत्वात् । ये तु देवा ब्रह्माण इति सामानाधि- करण्येन व्याचक्षते । तन्मते विभाषितं विशेपवचने बहुवचन- मिति पक्षे विद्यमानतया द्वितीयस्य निघातः । प्रकृतसूत्रेण स्वरितनिघातस्तु वकारस्यैव । तथा च भाष्य, देवब्रह्मणोरनु- दात्तत्वमेके इच्छन्ति । देवा ब्रह्माणः इति द्विः पाठः । उदात्ती द्वावेको वेति विकल्पाभिप्रायेण । तत्र द्वितीयपक्षे प्रकृतसूत्रे व. झग्रहणं न कर्तव्यम् ॥ स्वरितात्संहितायामनुदात्तानाम् ॥ स्वरितात्परेषामनुदा. तानामेकश्रुतिः स्यात्संहितायाम् । इम मे गड़े यमुने सर- स्वति । अनुदात्तानामिति जातो वहुवचनम् । तेनैकस्य द्वयोश्च भवत्येव । संहिताग्रहणं ज्ञापकमन्यत्र पञ्चमीनिर्देशे कालो न व्यवधायक इति तेन तिड्डतिक इति निघातः पदपावे. पि भवति । अग्निमीळे,पुरोहितमित्यादौ त्ववप्रहेपि भवत्येकच- तिः । यथा सन्धीयमानानामित्यतिदेशात् । इतिशब्दात्परस्प तु पुरुहूत इति पुरुहूत इत्यादौ न भवति परिग्रहे त्वना- न्तादिति प्रातिशाख्ये विशेषवचनात् । एवमन्वेतवाइत्यादा- वपि । पद्यदीस्तु व्युदात्तानामिति निषेधादिति दिक् ।। उदात्तस्वरितपरस्य सनतरः ॥ उदाचस्वरितौ परौ य- स्मात्तथाभूतस्यानुदात्तस्य अनुदात्ततर स्यात् । अमिम् । क न्या । स्यादेतत् । इमं मे इति मंत्रे शुतुद्रि शब्दस्य पादादित्वे. न निघातामावादाधुदात्ततया तस्मिन्परे सरस्वतीतीकारस्य ·२ पा.१ आ. शब्दकौस्तुभ । ४०५ सन्नतर इष्यते एकश्रुतिरेव तु प्राप्नोति । नवसूच्या उ. कर्पणासिद्धतया सन्नतरायोगात् । उक्तं हि । पूर्वत्रासिद्ध नास्ति विप्रतिषेधो ऽभावादुत्तरस्यति । सत्यम् । नमुने इत्यत्र नेति योगविभागान दोपादेवदत्तन्यडित्यत्र तुन्यधीचेति पूर्वप- दप्रकृतिस्वरे उदात्तस्वरितयोर्षण इत्यञ्चत्यकारस्य स्वरितः पू. र्वस्य सन्नतरं प्रति नासिद्धः । प्रकरणे उत्कर्षात् ।। स्वरसूत्रमसङ्गारिफमूत्राणि व्याख्यायन्ते ॥ फिपोन्त उदाचः ॥ फिपइति मातिपदिकस्य प्राचां संज्ञा। फिपोन्त उदात्तः स्यात् । उच्चैः॥ पाटलापालङ्काम्बासागरार्थानाम् ॥ एतदर्थानामन्त उदा- ज स्यात् । पाटला । लघावन्त इति माप्ते । अपालकः वृक्षवि- शेषः । इहापि भाग्वत् । अम्बार्थ., माता। उननन्तानामित्या- धुदात्ते माप्ते । सागरः समुद्रा, लघावन्तइति माप्ते ॥ गेहार्थानामस्त्रियाम् ॥ गेहं गृहम् । नविपयस्येति मा- प्ते । अस्त्रियां किम् । शाला । अत एव पर्युदासाज्ञापकाच्छाला- शब्द आधुदात्तः ॥ गुदस्य च ॥ अन्त उदात्तः स्यान्न तु स्त्रियाम् । गुदम् । अस्त्रियां किम् । आन्त्रेभ्यस्ते गुदाभ्यः । स्वागशिटामदन्ता- नामित्यन्तरगमायुदात्तत्वम् । ततष्टाप् ॥ ध्यपूर्वस्य स्त्रीविपयस्य ॥ नित्यस्त्रीलिङ्गस्य धकारयकार- पूर्वो योन्त्योच् स उदात्तः । अन्तर्धा । स्त्रीविषयवर्णनाम्नामिति प्राप्ते । छाया। माया। जाया। पान्तस्यान्त्यात्पूर्वमित्याधुदात्तत्वे माप्ते । स्त्रीति किम् । वाह्यम् । वहिपीटलोपो यञ् चेति यत्र- न्तरसादायुदात्तत्वम् ।विषयग्रहणं किम् ।इभ्या क्षत्रिया। यतोनार इत्यायुदास इभ्यशब्दः । क्षत्रियशब्दस्तु पान्तस्यान्त्यात्पूर्वमि- ·शब्दकौस्तुभ । [१ अ० ति मध्पोदात्तः ॥ खान्तस्याश्मादेः ॥ नखम् । उखा। सुखम् । दुःखम् । नख- स्य स्वाशिटामित्याधुदाते माप्ते । उखानाम यवाग्वादि पा- कार्थ याज्ञिकनिर्मितो भाण्डविशेपः । तस्य कृत्रिमत्वाद खय्यु- वर्णकृत्रिमाख्याचेदित्गुवर्णस्योदात्तत्वे प्राप्ते । सुख दुःखयोने- विपयस्यति माप्ते । अश्मादे. किम् । शिखा मुखम् । मुखस्य स्वाशिटामिति नविपयस्येति वा आधुदात्तत्वं शिखायास्तु दीर्घान्ततया स्वाङ्गशिटामित्यस्याप्राप्तावपि अश्मादेरिति प युदासेनाद्युदात्तत्वं ज्ञाप्यते । तथा च शीङ खो निस्वश्चति उणादिषु नित्त्वमुक्तम् । वस्तुतस्तु तदेव शरणम् । शड्खो नि- धौ ललाटास्थ्नीति कोशादस्थिवाचकस्य स्वागशिटामित्या. उदात्तस्याव्याच्या चरितार्थस्यामादेरित्यस्य ज्ञापकत्वायो- गाद ॥ हिष्ठवत्सरतिशत्यान्तानाम् ॥ एपामन्त उदानः स्यात् । अतिशयेन बहुलो बंहिष्ठः । नित्त्वादाघुदाते माप्ते । बंहिष्ठुर धै। मुटता रथेन, पहिष्टं नातिविधे इत्यादौ व्यत्यपादायुदानः । संवत्सरः । अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरो पाध्यते । सप्ततिः। अ. शीतिः । लपावन्ते इति प्राप्ते । चत्वारिंशत् । इहापि प्राग्वत् । अभ्पूर्णानामभृयस्यापो | अव्ययपूर्वपदमकृतिस्वरोत्र पा- ध्यते ॥ दक्षिणस्य साधौ ॥ अन्त उदातः स्यात् । साधौ किम् । म्यवस्थायां सर्वनामनपा स्वाइशिटामित्यायुदाचो यथा स्यात् । अर्थान्तरे तु लयावन्तइति गुरुरुदातः । दक्षिणः सरलोदारपर- छन्दानवार्विप्निति कोशः। स्वाशरूयायामादि ।। इस दक्षिणपन्ती पर्यायेगी- - ·४०७ . २पा.१ आ. शब्दकौस्तुभ । दाचौ स्त । दक्षिणो वाहुः । आख्याग्रहणं किम् । प्रत्यङ्मु- खमासीनस्य वामपाणिक्षिणो भवति ।। छन्दसि च ॥ अस्वाहार्थमिदम् । दक्षिणः । इह पर्याये- णाधन्तावुदात्तौ ।। कृष्णस्यामृगाख्या चेत् ॥ वर्णानान्तणेत्याधुदात्ते प्राप्ते. न्तोदातो विधीयते । कृष्णानां ब्रीहीणाम् । कृष्णो नोनाव पभः । मृगाख्यायान्तु । कृष्णो राज्य ॥ वा नामधेयस्य ॥ कृष्णस्यत्येव । अयं वा कृष्णो अधिना। कृष्ण ऋपिः॥ शुरूगौरयोरादिः ॥ नित्यमुदात्तः स्यादित्येके । वेत्य- नुवर्ततइति तु गुक्तम् । सरो गौरो पथा पिवेत्यत्रान्तोदाचद- नात् ॥ अङ्गुष्ठोदकरकवशानां छन्दस्यन्तः ॥ अंगुष्ठस्य खा- झानामकुर्वादीनामिति द्वितीयस्योदात्तत्वे माप्तेन्तोदात्तार्थ आरम्भः । वशाग्रहणं नियमार्यम् । छन्दस्येवेति । तेन लोके आधुदात्तत्याहुः॥ पृष्ठस्य च ॥ छन्दस्यन्त उदात्त. स्यात् वा भापायाम् । भाषामात्रविपर्य सूत्रमिद भागेकादशम्योच्छन्दसि झल्युपोत्तम विभापाभापायामित्यादिवत् । पृष्टम् ।। अर्जुनस्य तृणाख्या चेत् ॥ उनवनन्तानामित्यायुदात्त- स्थापवाद: ॥ अर्यस्य स्वाम्याख्या चेत् ॥ यान्तस्पान्स्पात्पूर्वमिति यतोनाव इति वायुदासे प्राप्ते वचनम् ॥ आशाया अदिगाख्या चेत् ॥ दिगाख्याव्यावृत्त्यर्थमिदम् । अत एव ज्ञापकादिपर्यायस्यायुदात्तता । इन्द्र आशाभ्यस्परि।।

·४०८ 1 शब्दनौस्तुभ.। [१ अ० नक्षत्राणामाविषयाणाम् ॥ अन्त उदात्तः स्यात् । आश्ले- पानुराधादीनां लघावन्तइति प्राप्ते ज्येष्ठात्रविष्ठाधनिष्ठानां इष्ठन्नन्तत्वेनायुदात्ते प्राप्ते वचनम् ।। न कुपूर्वस्य कृत्तिकाख्या चेत् ॥ अन्त उदात्तो न । कृ- त्तिका नक्षत्रम् । के चितु कुपूर्वो य आप् तद्विपयाणामिति व्या- ख्याय आर्यिका बहुलिकेत्यत्राप्यन्तोदात्तो नेत्याहुः ॥ घृतादीनाञ्च ॥ अन्त उदात्तः । घृतं मिमिले । आकृति- गणोयम् ॥ ज्येष्ठकनिष्ठयोर्वयसि ॥ अन्त उदात्तः स्यात् । ज्येष्ठ आ- ह चमसा । कनिष्ठ आह चतुरः । वयसि किम् ।ज्यष्ठः, श्रेष्ठः । कनिष्ठोल्पिष्ठः । इह नित्वादाधुदात्त एव ।। विल्वतिष्ययोः स्वस्तिो वा ॥ अनयोरन्तः स्वरितो वा स्यात् । पक्षे उदात्तः॥ इति फिदमुत्रेप प्रथमः पादः ॥ अथादिः माक् शकटे ॥ अधिकारोयम् । शकटिशकव्यो- रिति यावत् ॥ ह्रस्वान्तस्य स्त्रीविषयस्य ॥ आदिरुदानः स्यात् । वलिः तनु । नबिपयस्यानिसन्तस्य ॥ वनेन वा यः । इसन्तस्य तु स. पिः। नत् नपुंसकम् ॥ तृणधान्यानाश्च व्यपाम् ॥ व्यचामित्यर्थः । कुशाः ।काशाः । मापाः । तिलाः । वाचान्तु गोधूमाः ॥ व्रः संख्यायाः॥ पञ्च चतस्रः॥ स्वागशिटामदन्तानाम् ॥ शिट् सर्वनाम । कर्णः । ओष्ठः । विश्वः ॥ माणिनां युपूर्वम् ॥ कवर्गात् पूर्वमादिरदाचः । काका, .

·२पा. भा. शब्दकौस्तुमः। का । शुकेषु मे । माणिनां किम् । उदकम् ।। खप्युवर्ण कृत्रिपाख्या चेत् ।। सयि परे पूर्वमादि उवर्ण- मुदा स्यात् । कन्दुकः॥ उनर्वन्नन्तानाम् ॥ उन, वरुणं बोरिशादसम् ।। स्वसारं स्वा कण । यन् । पीवान मेपम् ।। वर्णानान्तणतिनितान्तानाम् ॥ मादिग्दारः । एनः । हरिणः । शितिः । पृश्निः । हरित् ।। हस्वान्तस्य इसमनचाच्छील्ये ॥ पावन हस्तान्तस्यादिभूतं इस्वमुदात्तं स्यात् । पुनिः ।। अक्षस्यादेवनस्य ॥ आदिम्दात्तः । तस्प नाक्षः। देवने तु अक्षर्मा दीन्यः॥ अर्धस्पासमद्योतने ॥ अर्दो ग्रामस्य । समग तु अदै पिपल्या: ॥ पीतवानाम् ॥ आदिरुदाचः। पीतदुः सरलः ।। ग्रामादीनाञ्च । प्रामः ।। सोमः । यामः ॥ लुयन्तस्योपमेयनामधेपस्प ।। स्फिगन्तस्येति पागन्तरम् । स्फिगिति लुपः माचा संशा । चश्व चञ्चा।। न वृक्षपर्वतविशेपच्यानसिंहमहिपाणाम् ।। एपामुपमेयनाम्ना नादिरुदाचः । ताल इव तालः । मेरुरिव मेरुः । व्याघ्रः सिंहः । महिपः॥ राजविशेषस्य यमन्वा चेत् ॥ यमन्त्रा वृद्धः । आज उदा. हरणम् । अहा मत्युदाहरणम् ।। लघावन्ते वयोश्च बहपो गुरुः ।। अन्ते लयौ द्वयोश्च लम्बोः सतो. पन्हप्कस्य गुरुरुदात्तः । कल्याणः । कोलाहला । ३९ गुरूणां मध्ये य आदिरित्ययोंभिपेतः । तेन वृपाकपिरि- ५२ ·४१० शब्दकौतुम । [१ अ० त्यत्र व्यपदेशिवद्भावेनादिभूते सिद्धम् । तेन पाकप्यनीत्या. दिसूत्रस्था वृत्त्यादिग्रन्या न विरुध्यन्ते ॥ क्रीतवत्परिमाणादि- स्यादिसूत्रस्थभाष्यादिग्रन्थाश्च सहच्छन्ते । नन्वमप्यन्यतो- डीपिति सूत्रे सारङ्गकरमापशब्दो लघावन्त इत्यादिना मध्यो- दाताविति हरदत्त ग्रन्यो विरुध्यतइति चेत् । सत्यम् । आ- दिशब्द इह नान्वेतीत्येव सारम् । स्त्रीविषयवर्णाक्षुपूर्वाणाम् ॥ एषा त्रयाणामादिरुदात्तः । स्त्रीविषयः । मल्लिका । वर्णः । श्येनी । हरिणी । अनुश- ब्दाद पूर्वोस्त्येपान्तेक्षुपूर्वा । तरक्षः ॥ शकुनीनाञ्च लघुपूर्वम् ॥ पूर्व लघूदाचं स्यात् । कुक्कुटः। तित्तिरिः॥ नर्तुपाण्याख्यायाम् ॥ यथालक्षणं माप्तमुदात्तत्वं न । वसन्तः । कृकलासः ॥ धान्यानां च वृद्धक्षान्तानाम् ।। आदिरुदात्तः । कान्तः । श्यामाकाः। पान्तः । मापाः ।। जनपदशब्दानामपान्तानाम् ॥ केकयः॥ हयादिनामसंयुक्तलान्तानामन्तः पूर्व वा ॥ हपिति हला संक्षा । पललम् । शललम् । हयादीनां किम् । एकल । असयुक्ते- ति किम् । मल्लः ॥ इगन्तानान्च द्वयपाम् ।। आदिरुदात्तः । कृपिः ॥ इति द्वितीय पादः॥ अध द्वितीयं प्रागीपात् ॥ ईपान्तस्य हलादेरित्यतः माक् द्वितीयाधिकारः ॥ ज्यचां प्राइ मकरात् ॥ मकरवरूढत्यतः पार व्यचामि- त्यधिकारः ॥ -- म ·२.पा. १ आ. शब्दकौस्तुभः ।। ४११ स्वाहानामकुर्वादीनाम् ॥ कवर्गरेफवकारादीन्वयित्वा ज्यचां स्वाङ्गानां द्वितीयमुदात्तम् ।। ललाटम् । कुर्वादीनान्तु, क- पोलः । रसना । वदनम् ॥ मादीनाञ्च ।। व्यचां द्वितीयमुदात्तम् । मलयः । मकरः ॥ शादीनां शाकानाम् ॥ शीतन्या । शतपुप्या ॥ पान्तानां गुर्वादीनाम् ॥ पादपः । आतपः । लवादी- नान्तु । अनूपम् । व्यचान्तु नीपम् ।। युतान्यप्यन्तानाम् ॥ युतादित्रितयान्तानां द्वित्तीयमुदात्त- म् । युत, अयुतम् । अनि, धमनिः । अणि, विपणिः ।। मकरवरूढपारेवतवितस्तेष्वाजिद्राक्षाकलोमाकाष्ठापेष्ठाकाशी- नामादिवा ॥ एपामादितिीयो चोदात्तः ।मकरः। वरूद इत्यादि। छन्दसि च ॥ अमकराधर्थ आरम्भः । लक्ष्यानुसारादा. दिदितीयं वोदात्तं ज्ञेयम् ॥ कर्दमादीनाञ्च ।। आदिदितीयं चोदात्तम् । कईमः॥ सुगन्धितेजनस्य ते वा ॥ आदिद्धितीयन्तेशब्दश्चेति त्रयः पर्यायेणोदात्ताः। सुगन्धितेजनाः ॥ नपः फलान्तानाम् ॥ आदिद्वितीयं चोदात्तम् । राजादन- फलम् ॥ यान्तस्पांत्या पूर्वम् ॥ कुलायः॥ आन्तस्य च नालधुनी ॥ नाशब्दो लघु च उदात्ते स्तः। सनाथा सभा ॥ शिशुमारोदुंवरचलीवदोंष्ट्रारपुरूरवसाञ्च ॥ अन्त्यात् पूर्वमुदात्तं द्वितीयं वा ।। सावाश्यकापिल्यनासिक्यदा घाटानाम् ॥ द्वितीयमुदा- तं वा । साझाश्यमित्यादि ।

·शब्दकौस्तुम । [१० ईषान्तस्य हयादेरादिर्वा ।। हयादेईलादेः । हलीपा । लागलीपा॥ उशीरदाशेरकपालपलालशैवालश्यामाकशरीरशरावत्दृदय- हिरण्यारण्यापत्यदेवराणाम् ॥ एपामादिरुदात्तः स्यात् ।। महिष्यपाढयोर्जापेष्टकाख्या चेत् ॥ आदिउदात्तः । महि- पी जाया । अपादा उपधाति ।। इति तृतीयः पाद ॥ शकटिशकव्योरक्षरमक्षर पर्यायेण ॥ उदात्तम् ।। शकटिः । शकटी॥ गोष्ठजस्य ब्राह्मणनामधेयस्य ॥ अक्षरमक्षरं क्रमेणोदात्त- म । गोष्ठजो ब्राह्मणः । अन्यत्र गोष्ठजः पशुः । कृदुत्तरपद- प्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तः ॥ पारावतस्योपोत्तमवर्नम् ॥ शेष क्रमेणोदात्तम् । पारावतः॥ धूम्रजानुमुजकेशकालवालस्थालपिाकानामधूजलस्थानाम्।। एपाश्चतुर्णा धूमभृतींश्चतुरो वर्जयित्वा शिष्टानि प्रमेणोदात्ता- नि । धूम्रजानुः । मुञ्जकेशः । कालवाल: । स्थालीपाकः ॥ कपिकेशहरिकेशयोश्छन्दसि । कपिकेश । हरिकेशः॥ न्यवरौ स्वरितौ ॥ स्पष्टमान्यड्डुत्तानः।व्यचक्षयत्स्वः ।। न्यर्बुदव्यल्कशयोरादिः ।। स्वरितः स्यात् ।। तिल्यशिक्यकाश्मर्यधान्यकन्याराजन्यमनुष्याणामन्तः ॥ स्वरितः स्यात् । तिलानां भवनं क्षेत्रं तिल्यम् । यतोनाव इति प्राप्ते ॥ विल्वभक्ष्यवाणिच्छन्दसि ।। अन्तस्वरितानि ॥ त्वत्त्वसमसिमेत्यनुच्चानि ॥ स्तरीरुत्वत् । उत त्वः पश्य. न् । नभन्तामन्यके समे । सिमस्मै ।।

·२ पा.१ आ. शब्दकौस्तुमः । सिमस्याथर्वणन्त उदात्तः॥आथर्वणइति मायिकम्।तत्र दृष्ट- स्वेत्येवंपरंवा। तेन वासस्तनुते सिमस्माइत्यूग्वेदपि भवत्येव ॥ निपाता आएदाताः ॥ स्वाहा ।। उपसगाश्चाभिवर्जम् ।। एवादीनामन्तः ॥ एवमादीनामिति पागन्तरम् । एव एवं नूनम् । सह । ते पुत्र सूरिभिः सह । पष्ठस्य तृतीये सहस्यस शति प्रकरणे सहशब्द आधुदात्त इति तु माञ्चः । तच्चिन्त्यम् ।। वाचादीनामुभावदात्तौ ॥ उभौग्रहणमनुदात्तंपदमेकव- मित्यस्य वाधाय ।। चादयोनुदात्ताः॥ स्पष्टम् ॥ यथेति पादान्ते ॥ तन्नेमिमृभवो यया । पादान्ते किम् । यथा नो अदितिः करत् ॥ प्रकारादिद्विरुक्तौ परस्यान्त उदात्तः ॥ पदुपटुः । शेपं सर्वमनुदाचम् ॥ शेष नित्यादिद्विरुक्तस्य परमित्यर्थः। प्रमाणंम् । दिवेदिवे ॥ .इति शान्तनवाचार्यप्रणीतेपु फिदसूत्रेषु तुरीयः पदम् ।। प्रासादिकं समाप्य प्रकृतमनुसरामः ॥ अपृक्त एकाल् प्रत्ययः ॥ एकाल् मत्ययो यः सोपृक्तसंज्ञः स्यात् । संज्ञाप्रदेशा घेरपृक्तस्येत्यादयः ।एकैति व्यर्थमानिपातए- काजित्येकग्रहणेन वर्णग्रहणेजातिग्रहणमिति ज्ञापनषि अल्ग्रह- सामर्थ्यादेवेह व्यक्तिपरत्वाद् । किञ्च सूत्रमेवेदं व्यर्थम्। अपृक्तम. देशेष्वल्ग्रहणेनैव सिद्धेः । न च सुरा सुनोतीति सुरामद तमा- चक्षाणः सुरा इत्यत्र धात्ववयवस्य सस्य लोपः स्यादिति वा. च्यम् । प्रत्ययामत्यपपरिभाषया गतार्यत्वात् । विभक्तिसाह- चर्याच्च । यथासूत्रारम्भपि तिसाहचर्यात्सेरपि तिक एव ग्र- ·शब्दकौस्तुभ । [१ अग हणादमैत्सीदिति सिचो न भवति विरपृक्तस्येत्यत्र तु वकारेका- रयोरन्यतरमनुनासिकमाश्रित्पापृक्तग्रहण प्रत्याख्यास्यतएव ।। तत्पुरुप समानाधिकरण कर्मधारयः॥ समानाधिकरणार यवस्तत्पुरुषः कर्मधारयसज्ञ स्यात् । सज्ञाप्रदेशाः पुवकर्मधार- येत्यादयः । समानाधिकरणे पदे आश्रयत्वेन स्तोस्थेत्यर्शाय- च् । यदि तु पूर्वकालकति मकरणस्यान्ते कर्मधारयश्चेति कृत्वा तत्पुरुषानुवृत्या पर्याये लब्धे चकाराद्गतिश्चेत्यादाविप समु चय साध्यते तदेद सूत्र शक्यमकर्तुम् ।। प्रथमानिर्दिष्ट समासउपसर्जनम् ॥ समासविधायकं शा स्त्रं समासः । तादात् । समस्यतेनेनेति व्युत्पत्त्या वा । तत्र प्रथमया यनिर्दिश्यते तदुपसर्जनं स्यात् । द्वितीयाश्रितादिभिः कृष्णश्रित । महासशाकरणमन्वर्थसार्थम् । लोके बमधानमु पसर्जनमाहुः । तेन राज्ञः कुमार्या राजकुमार्या इत्यत्रोभयोः षष्ठीति सूत्रे प्रथमानिदिएत्वाविशेपेपि राजैवोपसर्जनं न तु कु मारी । तेन कुमारीशब्दस्य न पूर्वनिपातो न वा गौखियोरिति इस्त्रः । न च राम कुमारीति प्रथमान्तेनैव विग्रह इति भ्र- मितव्यम् । मूलाभावात् । तथा च तत्पुरुपेतुल्यार्थत्तीयासप्त मीति सूत्रे परमे कारके परमेण कारकेणेत्यादावतिप्रसङ्गमाशंक्य लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभापावलेन 'समाहितं भाष्ये । अनेकमन्य पदार्पइति सूत्रेपि भाप्यकैयटयोः स्पष्टमेतत् । प्रथमान्तेनैव विग्रह इति नियमो नास्तीति परिनिष्ठितविभक्त यव विग्रहस्योचितत्वा च । अत एव पूरणगुणेति समानाधिकरणेन पष्ठीसमासनि. पेघोपि साउते । अत एव चैविभक्तिचापूर्वनिपातइत्यस्य विषयलामः । स्यादेतत् । उक्तरीत्या सूतभाप्पादिस्वरसा- न्यायाच द्वितीयाधन्ततया परिनिष्ठितस्प प्रथमान्तेन विग्रहो ।

·२पा.१ आ. शब्दकौस्तुमः । नास्तीत्येवोच्यताम् तकिमुच्यते नियमो नास्तीति । सत्यम् । अस्ति तत्राप्यालम्बनम् । तथाहि । राजकुमार्या इत्यादेः परि- निधितस्पार्थमदर्शनपरे लौकिके विग्रहवाक्ये मतिभागमा व्यापय न तु समासोत्तरविभक्तिरपिा नहि पष्ठी पठया व्या- ख्येया किन्त्वनुवादमात्रं तत् । तत्र मातिपदिकार्थमात्रव्याचि- ख्यासायां प्रथमया विग्रहः केन वार्यते । अत एव हरीतकी भु. क्ष्य राजन् मातेव हितकारिणीमित्यादिमयोगाः सङ्गच्छन्ते । मातति पयमान्तेन समासे वाधकाभावात् । अत एव पचतीति पाचकस्त पाचकमित्याद्यपि सम्यगेवेति दिक् । तस्माद् द्वितीया- चन्तस्य परिनिष्ठितस्य प्रथमया परिनिष्ठितया वा विग्रहो न तु तदुभयभिनयेति निष्कर्षः । स्यादेवत् । यद्यन्वर्थसज्ञेयं यान- कवृन्दारको गोभिणीत्यादिपु विशेष्यस्य पूर्वनिपातो न स्या- दिति चेत् । वृन्दारकनागकुनरैः पूज्यमानं चतुष्पादोगा- ग्येत्यादौ विधिवाक्ये प्रथमानिर्देशस्यानन्यार्थवाददोष 1त- स्मात्सति सम्भवे व्यवस्थापकमन्वर्थत्वमिति स्थितम् ।। एकविभक्ति चापूर्वनिपाते ।। अर्थाधिकारादि समासार्थ- मलौकिकं विग्रहवाक्यं समासः । तत्र विशेष्यसमर्पके पदे :- योगभेदादनेकविभक्तियुक्तपि यन्नियतविभक्तिकं वदुपसर्जनमा स्यात्पूर्वनिपातेतरस्मिन्कायें। अतिक्रान्तो मालापतिमालः | इ- हातिकान्तमतिकान्तेनेत्यादिक्रमेण सकलविभक्तियोगेपि मा- लाशब्दस्य द्वितीयानियमात् संज्ञायां सत्यां गोत्रियोति हूस्व । एवं निष्कौशांधिरित्यादि । एकविमक्तावषष्टयन्तवचनम् । नेह । अर्द्ध पप्पल्या अर्थपिप्पली । नन्वेवं पञ्चखवीन सिध्येत् । सत्यम् । अत एव संशापूर्वकनया न्यरस्थितिमापाश्रयणेन वार्द्धपिप्पली सापयित्ता षष्ठयन्तेति वात्तिक नारन्यन्यमिति मा- ·४१६ शब्दकौस्तुमः । [१ अ० माणिकाः । वस्तुतस्तु एकदेशिसमासविषयकोयं निषेधः । न चात्र.प्रमाणाभावः।पञ्चखदवाति द्वितीयभाष्यस्य प्रमाणत्वात् ॥ इति शब्दकौस्तुभे प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीये पादे प्रथममान्दिकम् ।। अर्थवधातुरमत्ययः प्रातिपदिकम् ॥ डित्यादीन्यव्युत्पन्ना. न्युदाहरणम् । अव्युत्पत्तिपक्षस्य चेदमेव ज्ञापकम् । यत्तु व्युत्प- तिपक्षेपि निपातार्थमनुकरणार्य चेदमिति हरदत्तनोक्तम् । तन्न । - तत्रापि प्रकृत्यादिकल्पनसम्भवादिति बोध्यम् । वस्तुतस्तु बहु- पटव इत्याद्यर्थमिदम् । न च तद्धितग्रहणे मत्वर्थलक्षणया निर्वा- हः । पचतकीत्यादापतिव्याप्तेः । अव्युत्पत्तिपक्षस्तु कमिग्रहणेन सिद्धे कंसग्रहणेनैव ज्ञाप्यः । ज्ञापिते च तत्राप्यनेनैव संज्ञा सिध्यति । नन्वेतदेव ज्ञापकम् । बहुचपूर्वे कृतार्थत्वादित्यवधे- यम् । अर्थवत्किम् । धनं वनमित्यादौ प्रतिवर्ण संज्ञा मा भूत् । स्थादेतत् । विशिष्टरूपोपादानविपपतया अर्थवत्परिभापाया इहामवृत्तावपि अधातुरप्रत्यय इति पर्युदासादेव सिद्धम् । न चाधीते यावक इत्यादौ इड्कनौ निरर्थकावपि धातुप्रत्ययौ स्त इति वाच्यम् । अदादिव्यवस्थायै इङ एवार्थवत्त्वस्वीकारात् स्वापिकानाञ्च प्रकृत्यर्थेनार्थवचात् । न चेदं कल्पनामात्रमि. ति वाच्यम् । डिस्थादावपि तथात्वात् । उक्तं हि । अर्थवत्ता नोपपद्यते केवलेनावचनात् सिद्ध त्वन्वयव्यतिरेकाभ्यामिति । कल्पिताभ्यामिति हि तदर्थः । वस्तुतः पदस्फोटवाक्यस्फोटयो- रेवार्थवत्वात् । सत्यम् । उत्तरार्थमर्थवद्ग्रहणं इह तु स्पष्टार्थम् । अधातुः किम् । अहन् । नलोपो मा भूत् । न च सुपोधान्विति धातुग्रहणात् धातोर्नेयं संज्ञेति वाच्यम् । श्येनायते इत्यादौ म- त्ययान्ते धातुग्रहणस्य चरिनार्यत्वात् । अप्रत्ययः किम् । पच- ·२पा. २ आ. शब्दकौस्तुमः । तीति तिपो मा भूत् । सुपोप्येवम् । न चैवन्तदन्तेषु अतिव्या- प्तितादवस्थ्यम् । उत्तरसूत्रे तद्धितग्रहणस्य नियमार्थत्वात् । त. द्धितान्तानामेव नत्वन्यप्रत्ययान्तानामिति । न च तत्रापि सं. ज्ञाविधित्वेन तदन्तग्रहणं दुर्लभमिति वाच्यम् । अर्थवदित्यनुवृ- तिसामत्तित्सिदे । प्रशंसायां हि मतुप् । एकार्थाभावेन लौकिकमयोगे प्रसिद्धत्वञ्च मसार्थः । अधातुमत्ययाचिति सिद्धे नब्दयोपादानं स्पार्थम् । महासंज्ञाकरणं प्राचामनुरोधात्।। कृतद्धितसमासाश्च ॥ अर्थवन्त एते प्रातिपदिकसंज्ञाः स्युः । विशेपणसामर्थ्यात्तदन्तविधिः । न हि जहत्स्वार्थायां वृत्तौ कृतान्तद्धितानां चार्थोस्ति । भूतपूर्वगतिलभ्यस्तु न प्रश- स्तः सः । भित् । छित् । अत्राधातुरिति पर्युदासे प्राप्ते कर्ता हर्ता, अत्र तद्धितान्तानामेवेति नियमेन निरासे पासे, सन्निहि- तरवाच्च कृद्रहणेन मागुक्तमेव वाध्यते नतु समासग्रहणकृतो नियमोपि । तेन कृद्रहणपरिभापानुपस्थानात् मूलकेनोपदं- शामिति वाक्यस्य न भवति । ननु वाध्यसामान्यचिन्तायां स- मासनियमोपि वाध्येत । विशपचिन्नायां तु मध्येपवादन्याया- यतारातद्धितनियमोपि न बाध्येतेति चेत् । सत्यम् । आये एवे. ह पक्षः । न च वाक्यतिप्रसनः । शब्दाधिकारमाश्रित्येहार्थव च्छब्देनैका भावविवक्षणात् । अतिशये मतुप्स्मरणात् । वक्ष्यमाणरीत्या अमत्यय इति निषेधः प्रत्ययान्तपर इति पक्षे तु मध्येपवादन्यायान् सर्वेष्टसिद्धिः । अप्रत्यय इत्यस्य प्र. त्याख्यानपक्षेषि पुरस्तादपवादन्यायादिष्टसिद्धिरिति दिक् । तद्धितः औपगवः । यत्रानेन पूर्वेण वा संज्ञा नियमविधीनां विधि- रूपेण निपेधरूपेण वा मत्तिरिति मतभेदस्योक्तत्वात् । एवं स. मासेपि । न चासमर्थसमासेषु विध्यर्थं समासग्रहणमिति वा- ·२पा.२ आ. शब्दकौस्तुमः। वानापनसंघातविषयको नियम इत्यपि सुवचं तथापि सरूप- सूने समुदायाद्विभक्त्युत्पत्तिरिति ग्रन्यं योजयितुमिद गौरव मादृतम् । निष्कर्षे तु तथैवास्तु । तथा च तद्धितग्रहणं नियमा- र्धमेव । भेदसंसर्गद्वारकपर्थवत्त्वमिति कैयटस्याप्ययमेव भाव । भेदे परस्परपरिहारेण प्रयोगे सति यः ससर्गस्तद्वारकमित्य- र्थात् न तु भेदः संसों वा इयं वा वाक्यार्थ इत्याशयेन तद्- न्यः । बहुसमासयोप्यालाभात् । यद्वा । सात्पदायोरिति सातिग्रहणात्मत्ययो न मातिपदिकमिति सिद्धे पूर्वसूत्रस्यं मत्य- यग्रहणं सामर्थ्याचदन्तपरम् । तदितग्रहणन्तु विध्यर्थमेव । स्यादेतत् । पक्षत्रयेपि राजपुरुषावित्यादौ पुरुषावित्यादेः संज्ञा दुर्वारेति प्रातिपदिकावयवत्वात्सुपो लुरु स्यादिति चेन्मैवम् । जह-स्वार्थीयामानर्थक्यात् । अजहत्वार्थायामपि पूर्वपदविनि- क्तिस्य विशिष्टाविरहेण तत्साहितस्यैव विशिष्टार्थगमकत्वात् । प्रशंसायां हि मतुवित्युक्तम् । एवं घटपटावित्यादावपि मिलित- योरेच पदयोः सहभूतार्थता । मत्सयानां मत्यर्यान्विनखार्थ- पोषकत्वाच्च । घटावित्यंशो नार्थवानिति । एतेनासमर्थसमा- से दशदाडिमादिवदनर्थक विध्यर्थं समासग्रहणं किं न स्यादि- ति चोध प्रत्युक्तम् । अर्थवद्रहणस्यहार्यताया एवोक्तवादिति दिक् । यदि तु नैयायिकरीत्या अर्थवत्वं वृत्तिमत्त्वं तच्च समासस्य नात्याश्रित्य समासग्रहण विध्यर्थम् । तद्धिता हणमपि तथा । अप्रत्यय इनि तु प्रत्ययवारणार्थमित्याश्रीयते तथापि न क्षतिः । तद्धितग्रहणस्य सदिशिष्टपरतामाश्रित्य बहु- पटव इत्यस्य सुसाधत्वात् । किन्त्वस्मिन्पले सिद्धान्तविरोधः मूलकेनोपदश पचतकीत्पनातिमसदश्चेति यथास्थितमेवास्तु । इह प्रकरणे यथाश्रुताः पाचां ग्रन्या दृष्टा एवेत्पवधेयम् । नि ·४२० शब्दकौस्तुमः । [१ अ० पातस्यानर्थकस्य प्रातिपदिकसंज्ञा वक्तव्या येषां घोसोप्यों नास्ति तदर्थमिदम् । अबद्यति । अनुक्तसमुच्चयार्थाच्चकारात्सि- द्धमिदम् । अनुकरणेपु तु अनुकरणेन सहाभेदविवक्षायामर्थव- वाभावान मातिपदिकता, भूसत्तायामिति यथा । भेदविवक्षा. यां तु संज्ञा स्यादेव । भुवोबुगिति यथा । न चाधातुरिति प. गुंदासापत्तिः । प्रकृतिवदनुकरणमित्यातिदेशस्यानित्यतयोवर्कशे प्रवृत्तावपि संज्ञांशे अमवृचिसम्भपात् । एतच्च ऋलकसूत्रे उपपादितम् ॥ हुखो नपुंसके मातिपदिकस्य ॥ क्लीवे प्रातिपदिकस्याज- न्तस्य हूस्वः स्यात् । श्रीपं कुलम् । मातिपदिकग्रहणसामर्थ्या- नेह । काण्डे । कुड्ये । इह त्वन्तादिवञ्चेत्यतिदेशेनास्ति मा- प्तिः । न च द्विकपक्षे चारिणीति च्यावर्य कृतार्थतीत वाच्य- म् । तत्रापि मातिपदिकमित्यस्यानुवृत्या सिद्धे सामर्थ्यस्य मुवचत्वात् । लक्ष्यानुरोधेन पक्षान्तरस्यैव सुग्रहत्वाच्च । यता कार्यकालपक्ष प्रत्ययान्तस्य नेति प्रसज्यपातिपेधं चाश्रित्य स- माधेयम् । न चैवं ब्रह्मवन्धरित्यत्र स्वादयो न स्युरिति वा- च्यम् । लिगविशिष्टपरिभापया श्वथूरित्यत्रेव तसिद्धेः ।। गोत्रिपोरुपसर्जनस्य ॥ उपसर्जनं यो गोशब्दस्ताहगेव च यत्वीप्रत्ययान्तन्तदन्तस्य प्रातिपदिकस्य दूस्वः स्यात् । चि- गुः । निष्काशाम्बिः । उपसर्जनस्य किम् । सुगौः । राज- मारी। स्त्रीशब्दः स्वर्यते । तेन वयधिकारोक्तमत्ययग्रहणानेह । अतिलक्ष्मीः। अतिश्रीः । कथं गोकुलं राजकुमारीपुत्र इति चेत् । शृणु । उपसर्जनस्य ससंघन्धिकतया यस्य प्रातिपदि. कस्य इस्वो विधीयते तदर्थ मति यशुत्तरपदभूतयो! स्त्रियोर्गुणीभावस्तदेदं स्वत्वम् । न चेह तदस्ति । गोः कुलं ·२पा.२ आ. शब्दकौस्तुम । मति गुणीभावेपि गां प्रत्यतथात्वात् । कुमार्याश्च पुत्र प्रति गुणीभावेपि राजानं प्रत्यतयात्वात् । शास्त्रीय चेहोपसर्जन गृह्यते । कृत्रिमत्वात् । अत एव प्रत्ययमात्रस्य तथात्वासम्भ- वात्तदन्तलाभ । यदि तु लौकिकमुपसर्जनत्वं गृहीत्वा प्रत्यय एवं विशेष्येत तदा हरीतस्याः पलानि हरीतक्य इत्यत्राति व्याप्तिः स्यात् । स्पष्टञ्चेदपुपमानानिसामान्यवचनैरिति सूत्रे भाष्ये । अथ कथं राजकुमारीमतिकान्तोतिराजकुमारिति । अनुपसर्जने स्त्रीमत्यये तदादिनियमो नेत्युक्ततया राजक मारीशब्दस्य स्त्रीमत्ययान्तत्वादित्यवेहि । अतिक्रान्तम्पति घसाबुपसर्जनं न तु राजानम्पतीति विवेकः । अत्रत्यः कैयटस्त्वापातत इत्यवधेयम् । अत्र वार्तिकम् । ईयसो. बहुव्रीही पुंचदचनमिति । ईयसन्ताधः स्त्रीप्रत्ययस्तदन्तान्तो यो बहुव्रीहिस्तत्र स्वो नेत्यर्थः ।गोखियोरिति इस्वो विहितः। तत्र पुंसि यथा स्वीमत्ययान्तता नास्ति तथेह वोध्यमित्येवं वचनव्यक्तया इस्वाभावः पर्यवस्यति । वन्यः श्रेयस्यो यस्य स बहुश्रेयसी । ईयसश्चति कनिषेधः । वहुव्रीहौ किम् । अतिश्रयसि ॥ लुक्तद्धितलुकि ॥ तद्धितलुकि सति उपसर्जनस्त्रीप्रत्ययस्य लुक् स्यात् । लुक् तावत्मत्ययस्यैव सम्भवति। न तु तदन्तस्य । अत एवोपसर्जनमिह लौकिकम्, न तु पूर्ववच्छास्त्रीयम् । असम्भवात् । न हि प्रत्ययमात्र शास्त्रीयमुपसर्जनम् । आम- लक्याः फलमामलकम् । नित्यद्धशरादिभ्य इति मयटः फले लुक् । ततोनेन गौरादिडीपो लुक् । इह पूर्वसूत्रस्थावकाशो निष्कौशाम्बिः । अस्यावकाश आमलकम् । पञ्च इन्द्राण्यो दे- बता अस्य पञ्चेन्द्र इत्यत्र तु परत्वाल्लुगेव ।।

·* शब्दकौस्तुम। [१ ० इगोप्पाः ॥ गोण्या इत्स्यात्तद्धितलुकि लुकोपवादः । पञ्चभिर्गोणीभिः क्रीतः पटः पञ्चगाणिः । दशगोणिः । गोणीशन्दः परिमाणवचन आवपनवचनथ । तत्राद्यात्माग्वतेष्ठ- । द्वितीयादा यष्ठम् । तयोरध्यति लुक् ॥ लुपि युक्तवल्यक्तिवचने ॥माचामिदं सूत्रं दूपणार्थ पा- णिनिरनुवदति । लुपि सति प्रकृतिवल्लिङ्गवचने स्तः । पञ्चा- ला. क्षत्रियाः पुल्लिङ्गबहुवचनविषयाः। तेषां निवासो जनपद: पञ्चालाः । पञ्चालस्यापत्यानि बहूनि । जनपदशब्दात् स. त्रियादन् । ते तद्राजा. १ वाजस्य वहुपु । ततस्तस्यनिवास इत्य- णो जानपदे लुप् । लुपि किम् । लवणस्सूपः । संसृष्टे । लवणा- ल्लुक् । व्यक्तिवचने किम् । हरीतकी पञ्चाला इत्यादिप प- प्रथा अतिदेशो मा भूत् । समासे उत्तरपदस्प बहुवचनस्य लुपः । नियमामिदम् । मथुरा पञ्चालाः । उत्तरपदस्यैवेति नियमान्नेह । पञ्चालमथुरे । बहुवचनस्य किम् । गोदौ ग्रामो मथुरा च गोदमथुराः । पूर्वपदस्य द्वित्वातिदेशः स्पादेव ।। विशेषणानाञ्चाजातेः ॥ लुबर्थस्य विशेषणानामपि तद्- ल्लिङ्गवचने स्तो जाति वर्जयित्वा । पञ्चाला रमणीयाः । गोदी रमणीयौ । अजातेः किम् । पञ्चाला जनपद । गोदौ ग्रामः । कथं तार्ह पञ्चाला जनपदो रमणीय इति । जातिविशेषणत्वा- दिति गृहाण । पञ्चालविशेषकत्वे तु रमणीया इति भवत्येव । स्यादेतत् । लुपोन्यत्रापीद तुल्यम् । वदरीवृक्ष इत्यन सूक्ष्मक- । ण्टका सूक्ष्मकण्टक इति प्रयोगयोर्विशेष्यभेदेन व्यवस्थास्वी- कारात्, तर्कि सूत्रेण । सत्यम् । गुणवचनानामाश्रयतो लिङ्ग वचनानीति सूत्रार्थः । तथाहि । जातिभिन्नानि यानि विशे पणानि तेषां युक्तवत् विशेष्यवदित्यर्थः । गुणवचनानामित्यु- ·२पा.२ आ. शब्दकौस्तुमः । योपेपि जातिभिन्नं गुणशब्दार्थः । तदुक्तममरेण । स्त्रीदाराधैर्य- द्विशेष्यं यादृशैः मस्तुतं पदैः । गुणद्रव्यक्रियाशब्दास्तथास्युस्त- स्य भेदका इति । सामान्ये नपुंसकस्य न्यायमाप्तस्यापत्रादो- यम् । तेन शुक्लं पटा इति न भवति । अनित्यश्चायमतिदेशः । संस्कृतंभक्षा इत्यादिलिगात् । लक्ष्यानुरोधाव्यवस्था।हरीतक्या- दिपु व्यक्तिः ॥ नियमामिदम् । तेन वचनं न युक्तवत् । हरी- तक्याः फलानि हरीतक्यः । गौरादिङीपन्तादनुदानादेश्चेति लुप् । खलतिकादिपु वचनम् ।। अयमपि नियम एव । खलति- कस्य पर्वतस्यादूरभवानि वनानि खलतिक वनानि । खलति- को वरणादिः । मनुष्यलपि प्रतिषेधः ॥ मनुप्यलक्षणे लुबर्थे वि- शेषणानां प्रतिषेधः । लुबन्तस्य तु भवत्येव । चञ्चा तृणमयः पु. मान् । स इव चञ्चाभिरूपः । संज्ञायामिति कन् लुम्मनुष्यइति लुप् । चर्मविकारविशेषोवधिका । स इव वधिका दर्शनीयः । तदिह द्वे वार्तिके आधस्य तृतीयन्तु द्वितीयस्यापवाद इति स्थितम् । इदं त्ववधेयम् । इहाभिरूपदर्शनीयपदयोर्विशेष्यलिङ्गे प्रतिपिद्धे नपुंसकत्वं प्रामोति । भाष्यकारीयोदाहरणसामर्थ्यान भवतीति ।। तदशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वात् ॥ तत् युक्तवद्वचनम् । अशि- प्यम्, अकर्तव्यम् । कुत्तः । संज्ञानां प्रमाणत्वात् । अयं भावः । 'पञ्चाला वरणा इत्यादयो न यौगिकाः । तन्निवासेपि देशान्तरे अप्रयोगात् । देशे तन्नाम्नीत्यधिकृत्यादूरभवे प्रत्ययविधानाच्च । किन्तु संज्ञाशन्दा एते । ते च यल्लिङ्गसख्यतया लोके प्र. सिद्धास्तत्र प्रमाणभूता एव । तदर्यप्रमाणका इत्यर्थः । यथा आ. पो दारा वनं गृहाः सिकता वर्षा इत्यादौ नेह शास्नेनुशासनमा- रच्यं तदर्थमपि मास्तु । किञ्च ॥

·४२४ शब्दकौस्तुमः । [१ अ० लुब्योगाप्रख्यानात् ।। लुवप्यशिष्यः । जनपदलुप् वरणा- दिभ्यश्चति । कुतः, योगस्यावयवार्थस्येह अप्रख्यानात्, अप्रतीतेः । तथा चात्र तस्यनिवासोऽदूरभवश्चति तद्धितो नैवो- त्पद्यते कि लुपो विधाननेत्यर्थः ॥ योगप्रमाणे च तदभावे ऽदर्शनं स्यात् ॥ चकारो ह्यर्थे । यदि हि योगस्यावपचार्थस्येदं प्रमाण बोधकं स्यात्तदा तदभा- वे न दृश्येत । दृश्यते च सम्मति । विनैव क्षत्रिययोगं जनपदे पञ्चालशब्दः । न च भूतपूर्वगतिः । क्षत्रिययोगाद्देशे देशयोगाद्वा क्षत्रिये शब्द इत्यत्र विनिगमकाभावेन चैपरीत्य- स्यापि मुवचत्वापत्तेरिति भावः । अतोनादिवन्नानार्था एवैते इति तत्त्वम् ।। प्रधानमत्ययार्थवचनमर्थस्यान्यममाणत्वात् ॥ प्रत्ययार्थः प्रधानमित्येवंरूपं वचनमपि अशिष्यं कुतः अर्थस्य लोकत एव सिद्ध आख्यातस्य क्रियामधानतयाव्यभिचाराचेत्यर्थः।। कालोपसर्जने च तुल्यम् ॥ अतीताया रात्रे पश्चार्द्धन आगामिन्या पूर्वादेन च सहितो दिवसो ऽद्यतनः । विशेषण- मुपसर्जनमित्यादिक्रमेण काल उपसर्जनं च पूर्वाचा: परिभा- पितं तत्रापि तुल्यम् । अशिष्यत्वं समानमित्यर्थः । लोकप्रसि. दत्वादेवेति भावः ॥ जात्याख्यायामेकस्मिन्बहुवचनमन्यतरस्याम् ।। ब्राह्मणाः पूज्याः । ब्राह्मण पूज्यः । एकोप्यर्थो का वहुवदित्यतिदेशा- विशेषणादवि सिद्धम् । बहूनां वचनं यदुवचनं पतिपादनमिति व्याख्यानाच्चातिदेशः फलितः।। अस्मदो द्वयोश्च ॥ एकत्वे द्विले च विवक्षिते ऽस्मदो बहुव- चनं या स्पात् । वयं घूमः । पले अहं ब्रवीमि । मावां बूब इति ·२पा.२ भा. शब्दकौस्तुभः । वा। सविशेषणस्य प्रतिपेधः । पटुरहं प्रवीमि । कप ताई वं रा. जा वयमप्युपासितगुरुमज्ञाभिमानोन्नता इति भर्तृहरिः । अत्रो. मतलस्य विघयत्वाद्भवत्येव । अनुवापविशपणपरत्वात्मति- पेघस्पति हरदत्तः । भाष्ये लेतत्सूत्रं प्रत्याख्यातम् । तथाहि । अहंकारावरिउन्नध्यस्तानाञ्चक्षुरादीन्द्रियाणां तत्तादात्म्पाद- हमुल्लेखगोचरता भेदाभेदमतीतिश्च । अहं शृणोमीति वन्मम श्रोत्रं शृणांतीत्पपि व्यवहारात् । तत्र चक्षुरादीनां बहुत्वाने दस्वातन्त्र्ययोर्विवक्षायां वयं घूम इति सिद्धम् । अभेदमात्रविय- क्षायां तु एकवचनम् । न च गौणता । गौरोहमित्यादीनां यावद्व्यवहारं बाधाभावात् । एतेन पुप्यादिगुरावेकपामिति पृ. तिकारेण पठितमपि गतार्थम् । त्वं गुरु!थं गुरव इत्यस्यो- क्तरीत्या सिद्धः। अत एवाचार्याः कथयन्तीत्यादिलौकिकम- योगोपि सगच्छते ॥ फल्गनीमोष्ठपदानाञ्च नक्षत्रे ॥ योरित्यनुपदि दिने बहुत्वमयुक्त कार्य या विधीयते । तेन विशेषणेपि सिद्धं, पूर्व फल्गुन्यौ पूर्वाः फल्गुन्यः । पूर्वे प्रोष्टपदे पूर्वाः प्रोटपदाः । नक्षत्रे किम् । फल्गुन्यौ माणधिके । फल्गुन्यो ते इत्यर्थः। फल्गुन्यपादाभ्यां टाणाविति ट । टिवान्ही । एकस्यान्तु तारायां नेमौ शब्दो प्रयुज्यते । उद्भूनावयवभेदे समुदायएव निरुदत्वात् । मूत्रे तु नक्षत्रे इति प्रथमाद्विवचनं नक्षत्रे ययभि- धीयेते इत्यर्थात् ॥ छन्दसि पुनर्वस्वोरेकवचनम् ॥ द्वयोरेकवचनं वा स्यात् । पुर्नमुनक्षत्रपदिविता । पुनर्वम् वा । लोके तूनावयत्रम- मुदाये निरूढत्वाद्विवचनमेव । गाइताविव दिवः पुनर्वम् ।। विशाखपोश्च ।। प्राग्वन् । विशाखा नक्षत्रमिन्दानी देवता । " ·शब्दकौस्तुभ । [१ पक्षे विशाखे। छन्दसीत्यनुत्तेलोंके विशाखेइत्येव । अमरस्तु राध विशाखेति मयुजानो द्विवचननियमं नेच्छति । सूत्रं तूदासीनम् ॥ तिष्य पुनर्वस्वोर्नक्षत्रद्वन्द्वे बहुवचनस्य द्विवचनं नित्यम् ॥ छन्दसीति न सम्बध्यते पूर्वत्र चकारेणानुकृष्टत्वात् । एतदर्थ एव हि पूर्वत्र योगविभागः । तिष्य एकः । पुनर्वसू द्वौ । ते- पा द्वन्द्वो वहथः । तत्र बहुत्वं द्वित्ववद्भवतीत्यतिदेशो ऽयम् । तिप्यपुनर्वसू उदितौ । तिष्यपुनर्वसू इति किम् । विशाखानु राधा .। नक्षत्रेति किम् । तिष्यपुनर्वसवो माणवकाः । ति- प्यपुनर्वसुशब्दाभ्यां नक्षत्रेणयुक्त काल इत्यण लुबाविशेपे । ततो जाताथै सन्धियेलादिसूत्रेणा । तस्य श्रविष्ठाफल्गुन्यनुराधेत्या- दिना लुक् । माणकवृत्तिरयं द्वन्द्वो न तु नक्षत्रवृत्तिः । न चायं गौण । यौगिकत्वात् । ननु नक्षत्रइत्यनुष्टत्या सिद्ध- मेतत् । किं पुनर्नक्षत्रग्रहणेन । अत्र भाष्यम् । पर्यायाणामपि यथास्यादिति । तस्याय भावः। तिष्यपुनर्वस्वोः शब्दयोरभिधेये नक्षने वर्तमानो यो नक्षत्रशब्दाना द्वन्द्व इति व्याख्यानात् । पुष्यपुनर्वस सिध्यपुनर्वसू इत्यपि सिध्यतीति । स्यादेतत् । यथा भायेचाकर्मकेभ्य इत्यकर्मकश्रुत्यान्तरङ्ग द्रव्यकर्म निषिध्य- ते न तु वहिरॉ कालादि कर्म तथान्तरङ्गस्य कालस्य व्या- वृत्त्या वयस्तिष्यपुनर्वसवोतिकान्ता इत्यादेः सिद्धावपि माण- षकस्य बहिरङ्गस्य व्यावृत्तये पुनर्नक्षत्रग्रहणमस्तु । यद्वा । ति. प्यपुनर्वस्वोरिति योग विभज्य देशान्तरस्थमपि तिप्यस्य का ये नक्षत्रएवेति व्याख्यास्यते । तेन तिष्यपुप्ययोर्नक्षत्राणि य. लोप इति सिद्धम् । तस्माद्वहिरङ्गव्यावृत्या योगविभागेन था कृतार्थ नक्षत्रग्रहणं कथं पर्यायग्रहणार्य स्यात् । उच्यते । अर्मकशब्दः श्रुत्यैर कर्म व्यावर्तयन् मुख्यमन्तरसमेर व्यापर्त- ·२पा. ३ आ. शब्दकौस्तुम । ४२७ यतीति युक्तम् । नक्षनशब्दस्तु स्वार्थार्पणप्रनाड्या अर्थान्तरं व्यावर्तयन्नविशेषादुभौ व्यावर्त्तयतीति नायं फलम् । नापि द्वितीयम् । पुष्यार्थवचनस्यावश्यकच्चात् । अत एव पक्षद्वये प्यपरितोपाद्भाष्ये पक्षान्तरमुक्तम् । द्वन्द्वइति किम् । पस्ति- प्यस्तौ पुनर्वसू येपान्ते तिष्यपुनर्वसव । तिष्यादय एव वि- पर्ययविपया इह बहुव्रीहिणोच्यन्ते । अतो भवत्यय नक्षत्रस. मास: न तु द्वन्द्वः । बहुवचनस्य किम् । इद तिष्यपुनर्वसु । सर्वो द्वन्दो विभापयैकवत् । न्यायासद्ध चेदम् । प्राण्यगादीनां स- माहार एवोत हि नियमः । न तु विपरीतः । चार्थेद्वन्द्व इति पृथग्विधानात् । प्रकृतसूत्रे बहुवचनग्रहणाचति दिक् ।। इति श्रीशब्दकौस्तुभे प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीये पादे द्वितीयमान्दिकम् ॥ सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ ॥ समानायां विभक्तों यानि सरूपाण्येव दृष्टानि तेषां मध्ये एक एव शिष्यते । अ. नैमित्तिकत्त्वेनान्तरङ्गोयमेकशेपः सुयुत्पतेः प्रागेव इचन्ता- चन्तप्रातिपदिकानां प्रवर्तते । हरिणी मृगी हरितवर्णा च । तयोः सहविवक्षायां हरिण्यौ हरिण्यः । क्षितिक्षान्त्योः क्षमा। वासोन सम्यक् क्षमयोश्च तस्मिन्निति श्रीहर्पः, श्रियो नरेन्द्रस्प निरी-- क्ष्य तस्येति च । सकृन्छुतात्सकदर्थः प्रत्यय इति मते शब्द- सारूप्येपि द्वन्द्वः स्यात् । अथापि तन्त्रणानकार्थताभ्युपगम्यते एवमपि सर्वत्र तन्त्रेणैव वोधनीयमिति नियमाभावात् पाक्षिको द्वन्द्वो दुर्वारः । आरब्धे वेकशेपे सुवन्तद्वयविरहाद इन्द्र स्याप्राप्तिरेव फलिता भवति । अत एर एकशेपस्य द्वन्दापया दकतेत्युद्धोषः । इकोगुणत्यिस्य अलान्त्यापवादकतोत पक्षे ऽपवादशब्दस्येत्यमेव व्याख्यातयात् । अत एव घटी घटा ·४२८ शब्द कौस्तुम । [अ० इत्यादीन्यपीहोदाहरणानि । तत्रापि ऐच्छिकस्यानेक- ध्यक्तियोघोदेश्यकस्पानेकविशकलितशन्दमयोगस्य घटोपं घ. टोयमिति बहुशो दर्शनेन तदेव सहविवक्षायां घटावित्पादि- द्वन्द्वस्प दुरित्त्वात् । एतेन व्यर्थेषु च मुक्तसंशपमिति वात्तिक पृष्टया नानार्था एवेहोदाहरणमिति भ्राम्यन्तः परास्ताः । न च पदार्थतावच्छेदकभेदाभावाद्घटावित्यादी द्वन्दमसक्तिनैति वाच्यम् । चार्थेद्वन्दू इति सूत्रेण साहित्पमा तविधानात् । तस्य चेतरेतरयोगद्वन्दे एकशेपे च विशेषणत्वं प्रयोगोपाधित्वं वा । समाहारद्वन्द्वे तु प्राधान्येन भानमित्यन्यदेतत् । न चैमपि घटकलशावित्यादिद्वन्द्वापत्तिः । विरूपाणामपि समानार्थाना- मिति वार्तिकेन एकशेपात् । वस्तुतस्तु सौत्र एवायमर्थ । रूप्यते योध्यते इति रूपम्, अर्थः समान रूपं येपामिति स. रूपाः । ज्योतिर्जनपदेति समानस्य सभाव । सरूपाश्च सरू- पाच तेपामिति एकशेपण व्याख्यानात् । न च स्वारे स्व- व्यापारायोगः व्याक्यापरिसमाप्तिन्यायादिति वाच्यम् । उद्दे- श्यतावच्छेदकरूपात्रान्ततया तुल्पास्यप्रयत्नमिति वत्स्वस्मिन्नाप प्रवृत्तः । एतद्विषयविरेचनं तु अइउणित्यत्रैव कृतम् । अत एव जननीवाचिनो माशब्दस्य धान्यमापवाचिनस्सृजन्तस्य च एक- शेपं निपद्धं महत्चे माठमात्रो प्रतिषेधः सरूपत्वादिति वार्तिके स्वान्तर्गते मातृमायोरित्यत्रापि निषेधत्तिः । नन्वर्ष विशेषो- पहितयोरेव तत्रानुवाद । अन्यथा जननीवाचिनोरपि निषे- धापत्तेः, तत्कथं शब्दरूपपरे स्वान्तर्गते निपटतिरिति चेत् । प्रकृतिवदनुकरणमित्यतिदेशादिति गृहाण । सूत्रमते तूत्तरसूत्रादेवकारोगानुकृष्यते । तेन एकविभक्तौ यानि सरूपा- प्येवेति व्याख्यानात्परिच्छेत्याचिनचाप्तृन्निति सर्वनामस्था ·२पा.३ भा. शब्दकौस्तुभः। ने दीर्घविधानादसारूप्यादेकशेपाभावः । न च वाचानकक- शेषविरहेपि श्लिष्टरूपकस्थलइव तन्त्रन्यायाश्रयेण पाक्षिक एक- शेपो मातृमात्रोः स्यादेवोत वाच्यम् । यान्येकविभक्तौ सरूपा- ण्येव तेषामेवैश्शेष इति नियमात् । न चैवं घटपटाविति पा- पासिकं दुर्वारमिति वाच्यम् । तन्त्रात्याद्याश्रयणेन सरूपा- णामेकशेप एवेत्यपरनियमाश्रयणात् । तस्मात् घटकुम्भी कु. म्भकुम्भौ मातम्यां चेति पाक्षिकमनिष्टत्रितयं प्राप्त सूत्रेणा- नेन वार्यते । घटावित्यादिसिदिस्तु स्यादेवैतद्विनापि हि । जा- तिपक्षे व्यक्तिपक्षेपीति निष्कर्षसंग्रहः । स्यादेतत् । देवदेव इत्यादावपि तत्कशेषः मानोति । न चैकविभक्तावित्यनेन तद्वारणम् । तस्य सारूप्योपलक्षणत्वादेकशेपस्य चानपि- त्तिकत्वात् । अय वक्ष्यमाणरीत्या एकशेपविशेषणतां पे, तथाप्यनिस्तारः । देवदेव इत्यत्रापि पष्ठीसमासादुपरि एकदि- भक्तेः सत्वात् । अन्तर्वर्तिन्योस्तु लुका लुप्तत्वेन प्रत्ययलक्षणा- भावात् । अत्राहुः । सहविवक्षायामेव एकशेपः । इतरेतरयोग- इन्द्रस्य विपये इति यावत् । यत्र बनेकस्यार्थस्य 'मिलितस्ये- तरान्वयः स तथाभूतो विषयः । उक्तञ्च । अनुस्यूतेव भि- मानामेका प्रख्योपजायते । यदा सहविवक्षान्तामाईदैन्दैकशेप- योरिति ॥ अयञ्च विपयनियमो ऽभिधानवलाल्लभ्यते च. धोयूनेत्यादिसूत्रेषु सहयोगे तृतीयायाः प्रयोगाच्च । यद्वा । पूर्व • सूत्रात् द्वन्द्वे इत्यनुवर्तते । अधिकाराचेतरेतरयोगद्वन्दावगमः। तेन द्वन्द्वे प्रसक्ते सतीति व्याख्यानादुक्तविषयनियमसिद्धिः । न च द्वन्द्वे कृतइत्येव व्याख्यायवामिति वाच्यम् । सरसमा- सान्तादिदोषप्रसङ्गेन कृतद्वन्द्वानामेकशेष इति पक्षस्य दूपयिष्य- माणत्वात् । एतेन सारवसारवोर्मिन इति श्रीहर्षीयागोपि ।

·४३० शब्दकौस्तुभ । [.अ. व्याख्यातः । सरव्यां भवाः सारवाः । ते च ते आरवसहि- ताश्थति कर्मधारये सहविवक्षाविरहात् । विहन्मानसराजहंसे. त्यादिशियरूपके तु मानसमेव मानसमिति तन्त्रण प्रयोगो न तु सौत्र एकशेपः । सहविवक्षाविरहात् । सारव इत्यत्रापि तथा स्यादिति चेत् । पक्षे एवमेव । तावतापि उभयपयोग. स्य निर्वाह्यत्वात् । न चैवं समाहारद्वन्दविपये एकशेपानुशास- नात्याक्षिकं घट्यटमित्यादि दुर्वारमेवेति वाच्यम् । तत्रानभि- धानस्यैव शरणीकरणीयत्वात् । अस्तु वा तत्राप्येकशेपप्रवृत्तिः। न चैवं नपुंसकतापत्तिः । समाहारद्वन्द्व एव तदनुशासनात् । तथा च प्रत्यर्थे शब्दनिवेश इति पक्षे न ब्राह्मणं हन्यादित्या- दौ सकलव्यक्तिसङ्ग्रहो भविष्यतीति प्रतिव्यक्तिलक्षणं नाव- तनीयम् । एकवच्चास्यान्यतरस्यामिति झापकादेकशेपे कृते एकवद्भावो नेति तु तत्त्वम् । एकश्च एकश्च द्वौ च द्वौ चे- त्यादौ तु द्वन्द्वैकशेपो उभावपि अनभिधानेनैव चारणीयौ । उत्सर्गत. संख्याशब्देप्येवमेवेति बोध्यम् । विंशतीत्यादौ त्वेक- शेष इष्ट एवेति दिक् । एवं स्थिते सूत्रारंभपक्षेपि बहुशो ऽन- भिधानस्यवाश्रयणाद् घटघटाचिस्यादावपि तथैवास्तु किं तन्निरा- साथै सूत्रारम्भेणेत्याशयेन भगवता एकशेषमकरणं प्रत्याख्या. तम् । न चैवं पितरावित्यत्र मातुः श्वशुरावित्यादौ श्वश्वादेश प्रतीतिः कथं स्यादिति वाच्यम् । एकशेपारम्भेपि तौल्यात् । यः शिप्यते स लुप्यमानार्थाभिधायीति चेत्, तर्हि द्विवचनायु. पाधिविशपपुरस्कारेण पित्रादिशब्दानामेव मात्रादौ शक्तिनिरूढ- कक्षणा चेति फलितोर्थः । तथा च लोकव्यवहारादेव तद्भह- सम्भवे न किञ्चिदनुपपन्नम् । न चैवमग्निचिदित्यादौ किवाद- योपि प्रत्याख्यायतामिति वाच्यम् । प्रत्ययलक्षणेन तुगाग.

·.पा.३ आ. शौस्तुम । ४३१ ममातिपदिकसंज्ञार्थ तदारम्भात् । तदेवं सरूपाणां विरू. पाणां च सर्वमेकशेपं प्रत्वाचक्षाणेनापि भगवना सरूपसूत्रमा तु शाखीये व्यरहारे संज्ञापरिभाषादिवद्विनापि सहविवक्षामक- शेष विधातु भविष्यतीत्याशयेन द्विवचनेचीत्यत्र एकशेप इति भाप्यभिहितमिति दिए । आरभ्यमाणे तु मूत्रे यधपि पद प. सा सम्भवन्ति तथापि तत्र त्रयो दुष्टां एव अयस्तु निर्दोपा इत्य- वधेयम् । तथाहि । पृथमसर्वेभ्यो रिभक्ती परत एकशेपः । ए- कवचनान्तानाश्चातद्वन्द्वानां वा समुदायादेकविभक्ती वा युग- पदधिकरणवचने वा अनैमित्तिको वेति पद पक्षाः । तत्राचे एकशब्द समानपर्यायस्तया च वृक्ष स् वृक्ष स् इति स्थिते आ. घयोनिवृत्ती र स् वृक्ष स् इति स्थिते संयोगान्तस्य पदान्तस्य लोप उति व्याख्याने मा यमस्य सोलापः । संयोगान्तं यत्पर्द सदन्तस्यति व्याख्याने तु इल्हयादिलोपः तत्रापि मुनिसीनि मत्ययैः प्रकृतेराक्षेप इति पक्षे तु न कस्य चिल्लोपः । सर्व- थापीयरूपं न सिध्यत्येव । आघन्तयोनिवृत्ती तु स् वृक्ष म् स इति स्यात् । परयोर्निरत्तौ तु कामम् इति स्यात् । तया वृक्षा अनित्या इत्यादावन्तसुमत्यपश्रवणं स्यादिति दुष्ट एव प्रपमः पक्षः। द्वितीये तु वृक्ष म् इति सविभक्तिकस्पारस्थानात् । द्विव- चनबहुवचनपोरनुत्पत्तिरेकवचनश्रवणञ्च स्यात् । तृतीये तु इन्द्रे इति अनुवर्त्य अभिमतवाक्पार्थो यद्यपि लाश. पयते तथापि अन्य अश्व औति स्थिते विभक्तपेक्षाच्छेपा- पूर्वमन्तरगत्वात्समासान्तोदात्ते कृते पदि पूर्वदशेपत्ताई सर्वानु- दाक्त पदं स्पात् । परशेपे त्वन्तोदाचं स्यात् । इप्यते लायु. दानम् । अशेः कनिव्युत्पादनाद । यो अश्वेभिर्वहविभशेष ना इत्यादौ तथा प्रयोगाच्च । किन ऋक्व ऋरच ऋचावि.

·शब्दकौस्तुभः । ४३० [१० व्याख्यातः । सरव्यां भवा' सारवाः । ते च ते आरवसहि. ताधति कर्मधारये सहविवक्षाविरहात् । विद्वन्मानसराजहंसे. त्यादिलियरूपके तु मानसमेव मानसमिति तन्त्रेण प्रयोगो न तु सौत्र एकशेषः । सहविवक्षाविरहात् । सारव इत्यत्रापि तथा स्यादिति चेत् । पक्षे एवमेव । तावतापि उभयप्रयोग- स्य निर्वाह्यत्वात् । न चैवं समाहारइन्द्रविपये एकशे पानुशास- नात्पाक्षिकं घट्यटमित्यादि दुर्वारमेवेति वाच्यम् । तत्रानभि- धानस्यैव धरणीकरणीयत्वात् । अस्तु वा तत्राप्येकशेपप्रत्तिः । न चैवं नपुंसकतापत्तिः । समाहारद्वन्द्व एव तदनुशासनात् । तथा च प्रत्यर्थ शब्दनिवेश इति पक्षे न ब्राह्मणं हन्यादित्या. दी सकलव्यक्तिसङ्ग्रहो भविष्यतीति प्रतिव्यक्तिलक्षणं नाप- तेनीपम् । एकवच्चास्पान्यतरस्यामिति झापकादकशेपे कृते एकवद्भावो नेति तु तत्त्वम् । एकश्च एकश्च द्वौ च द्वौ चे. त्यादी त इन्दकशेपो उभावपि अनभिधानेनैव वारणीयौ । उत्सर्गत• सख्याशब्देप्येवमेति बोध्यम् । पिंशतीत्यादो त्वेक- शेष इथ एवेति दिए । एवं स्थिते सूत्रारंभपक्षेपि बहुशो ऽन- मिधानस्वाश्रयणाद् घट्पटावित्यादावपि तवास्तु किं तनिरा- सार्य प्रारम्भेणेत्याशपेन भगवता एकशेपप्रकरणं प्रत्याख्या. सम् । नां पितरावित्यत्र मातुः पशुरावित्यादी वस्त्रादेश प्रतीतिः कथं म्यादिति चान्यम् । एकशेपारम्भपि ताल्यात् । पः निप्यने स लुप्पमानाभिधायीति चेत्, त दिशचना. पाघिविशेषपुरस्कारेण पित्रादिशब्दानापेर मात्रादी शक्तिनिरूद- क्षणा पनि फागिनोर्थः । तरा घ लोकम्पपदागदा तदद सम्भवे नरिनिदनुपरमम् । न परमप्रिनिदित्यादी फिवाद- पौषि मन्पारपापनामिनि पापम् । प्रत्यपरागंन सुगाग.

·. २ पा. ३ आ. शनकौस्तुम। ४३१ ममातिपदिकसंज्ञाद्यर्थ तदारम्भात् । तदेवं सरूपाणां विरू- पाणां च सर्वमेकशेपं प्रत्वाचक्षाणेनापि भगवता सरूपसूत्रमानं तु शास्त्रीये व्यवहारे संज्ञापरिभाषादिवद्विनापि सहविवक्षामेक- शेपं विधातु भविष्यतीत्याशयेन द्विवचनेचीत्यत्र एकशेप इति भाष्पेभिहितमिति दिक् । आरभ्यमाणे तु सूत्रे यद्यपि पद प. क्षा सम्भवन्ति तथापि तत्र त्रयो दुष्टां एव त्रयस्तु निर्दोषा इत्य- वधेयम् । तथाहि । पृथक्सर्वेभ्यो विभक्तौ परत एकशेपः । ए- कवचनान्तानाञ्चाकृतद्वन्द्वानां वा समुदायादेकविभक्तौ वा युग- पदधिकरणवचने वा अनैमित्तिको वेति पद् पक्षाः । तत्राधे एकशब्द समानपर्यायस्तथा च वृक्ष स् वृक्ष स् इति स्थिते आ- धयोनिवृत्तौ स् स् वृक्ष स् इति स्थिते संयोगान्तस्य पदान्तस्य लोप उति व्याख्याने मध्यमस्य सोर्लोपः । संयोगान्तं यत्पदं तदन्तस्यति व्याख्याने तु इल्ड यादिलोपः तत्रापि मुतिसीनि प्रत्ययैः प्रकृतेराक्षेप इति पक्षे तु न कस्य चिल्लोपः । सर्व- थापीष्टरूपं न सिध्यत्येव । आद्यन्तयोनिवृत्तौ तु स् वृक्ष स् स् इति स्यात् । परयोनिवृत्तौ तु वृक्ष स्स् इति स्यात् । तथा वृक्षा अनित्या इत्यादावन्सुपत्ययश्रवणं स्यादिति दुष्ट एव प्रथमः पक्षः। द्वितीये तु वृक्ष स् इति सविभक्तिकस्यावस्थानात् । द्विव- चनबहुवचनयोरन्पत्तिरेकवचनश्रवणञ्च स्यात् । तृतीये तु क्यते तथापि यव अन्य नौ इति स्थिते विभक्त थपेक्षाच्छेपा- द्वन्द्वे इति नुवर्त्य अभिमतवाक्याओं यद्यपि लन्धुं श- दासं पदं त्पूर्वमन्तवात्समासान्तोदात्ते कृते यदि पूर्वशेषस्ताई सर्वानु- स्यात् । परशेपे त्वन्तोदात्तं स्यात् । इप्यते त्वाधु- दातम्। अरोः कनिम्न्युत्पादनात् । यो अश्वेभिर्वहतेविभवोर- श्वा इत्यादौ तथैव प्रयोगाच्च । किश्च ऋषच ऋच ऋचावि.

·. शब्दकौस्तुम । [१ अ त्यत्रान्तरजवादपरिति समासान्ते कृते विभक्तरकारेण व्यव- धानादेकशेषो न स्यात् । समासान्तो हि समासभक्तस्तमेव न व्यवदध्यात् । स्वरूप तु व्यवदधात्येव । समासार्थोत्तरपद- स्यावयव इति भाष्यमतेपि विरूपत्त्वादेकशेपो दुर्लभः । विरू- पाणामपि समानार्थानामिति तु यद्यपि मामोति तथापि पक्षे ऋ च इत्यस्य शेषे टापि ऋचे ऋचा इत्याधपि स्यात् । एवं पथा पथौ इत्याद्यपि पक्षे स्यात् । अपि च करौ करा इत्यादि न सिध्येत् । माण्यङ्गानां समाहार एवेति नियमात् । अपि च सर्वे- पामित्यादौ द्वन्द्वेच विभाषाजसीति प्रवर्तेत । अत एव विरूपै- कशेपो न कृतद्वन्द्वानां तेषामित्यादौ त्यदादीनिसर्वैरित्येक शेषे सर्वनामत्वाभावमसङ्गात्तदेवं त्रय पक्षा दुष्टा इति स्थितम् । सिद्धान्तस्तु त्रेधा । तथाहि । राम राम राम इत्यत्रापयवानामिव समुदायस्याप्येका मातिपदिकसज्ञा तावदस्ति । मिलितेनार्थव- त्त्वात् । न चार्यवत्समुदायानां समासग्रहण नियमार्थमित्युक्तेः कथमेतदिति वाच्यम् । नियमस्य सजातीयविपयकत्त्वेन यत्र समुदापे पूर्वो भागः पदं तत्रैव प्रवृत्तेः । अत एव बहुपटव इत्य त्र प्रातिपदिकत्वं भवत्येवेत्युक्तमर्थवत्सूत्रे । तथा चैकाद्विवच- नन्यायेन समुदायप्रातिपदिकादेव द्विवर्च, बहुवचनयोरुत्पत्तिः। तावताप्यवयवानां संख्यान्वयेनानुग्रहसम् वात् । तथा च समुदायादेकविभक्तो परत एकशेषः । रामकृष्णावित्यादौ तु यद्यप्युक्तरीत्या समुदायादेकविभक्तिः प्राप्ता तथापि द्वन्द्वविधा- वनेक सुबन्तमित्यस्यानुवृत्त्या वाध्यते । अस्मिन्पले मामा- पोरपि एकशेपः मातः । एकविभक्तावित्यस्यावृत्या पवकारस्य चानकपणेन एकविभक्ती यानि सरूपाण्येवेति व्याख्यानान भवति । यद्वा युगपदाधिकरणवचनतायां द्विवननवहुवचना ·स्फुटीकरिष्यामः । तस्मात्मागुक्तपदपक्षीमध्ये ऽनैमित्तिकत्वपक्ष २पा.३ आ. शब्दकौस्तुभः । न्तानामेकशेपः । द्वन्द्वोप्येवम् । अजहत्स्वार्थायां हि वृत्तौ रामक- प्णावित्यादौ पूर्वपदमप्युभाभिधते तावेवोत्तरपदमपि । न चान्यतरवैयर्थ्यम् । परस्परसमभिच्याहारेणेवो भयार्थताध्यवसा- यात् । तथाच द्वन्द्वत्तेः मागेकैकार्थतावगमोप वृत्तावुभयाभिधा- नात्मत्येकं द्विवचनाद्युत्पत्तिः । एवमेकशेपत्तावपि परार्थाभिधानं त्तिरिति सिद्धान्तात् । तथा च रामश्च कृष्णश्चेति लौकिकवाक्य- स्यादूरविभकण विग्रहतया प्रदर्शनपि अलौकिकद्वन्द्वकोपयोःम- क्रियावाक्ये राम औ कृष्ण औ इति प्रविशति । तथा च विभक्त्य- न्तानामेकशेषोपि निर्वाध एव अय वा उपक्रमएव यथा व्याख्या- तं तद्रीत्या अनैमित्तिक एवैकशेप. । तथा च पक्षत्रयं स्थितं सिद्धान्ते । अत्रेदमवधेयम् । उक्तपक्षत्रयमध्यपि समुदा. यादेकविभक्ताविति पक्षस्तावत् दुष्ट एव मातृमातारावित्यत्रा- तिमसहं वारयितुं एकविभक्तावित्यस्य सरूपाण्येवेत्येतद्विशेप- णतया आवश्यकत्त्वे स्थिते एकशेपविशेपविशेपणत्यायोगात् । आवृत्तौ मानाभावात् फलाभावाच्च । न च पयः पयो जरयती. त्यादिव्यावृत्तिः फलम् । सहविवक्षायामित्यस्य द्वन्द्वग्रहणवले. नावश्यवाच्यत्त्वात् । अन्यथा पयः पयो नयतीत्यत्र गौणमु- ख्यकर्मणोरेकशेपापत्तेः । देवदेव इत्यादापतिपसहाच्च । म- त्युत आवृत्योभयविशेषणत्वे भैक्षमिति न सिध्येन् । तथा हि । भिक्षा ३ आम् अ इति स्थिते अन्तरङ्गानपि विधीवहिर- गोपीति लुकि छते लुका लुप्ते प्रत्ययलक्षणविरहादेकशेपो न स्यात् तथा युगपदधिकरणवचनतापक्षोपि दुर्वलः । जहत्या यां वृत्तौ तदयोगात् । तथा च द्वितीये भाष्यम् । सेयं यु. गपदधिकरणाचनता दुःखा च दुरुपपादा चेति । तन्च तत्रैव ·शब्दकौस्तुभ.। [१ अ. एव मवलः । इतरे पश्चापि हेया इति तदभिप्रायकतयैव सूत्रं व्याख्यातम् । पचतीत्यादौ तु धातोर्द्वन्द्वादिमसक्तिरेव ना- स्ति यदाक्यशेषो मृग्येत । न च मिलिताछडादिमसङ्गः पातोरित्यकत्वस्य विवक्षितत्वात् । न चैकस्मादव कर्तृदये लद- यं कर्टबहुत्वे लकारबहुत्वन्च स्यादिति वाच्यम् । इष्टाप- तेः । लस्येत्यत्र जातिविवक्षया लद्वयस्य तसादयः वहूनान्तु झियादय इति सुवचत्वात् । वस्तुतस्तु वर्तमामाने लडित्यादौ व्यक्तिनिष्टकत्वस्य विवक्षणान्न कश्चिदोषः । अत एव वृक्षवृक्ष सिञ्चतीत्यादौ नानैकत्वाभिधानार्थ विभक्तिपरम्परा नेति दिक् । गर्गावित्वादावपि पितुरेकत्वात्मकतिरेकामत्ययास्तु वहब । सर्वेषां मकृत्यान्विताभिधायितया विरूपाणामपि समानार्था- नामिति गर्ग यशब्दस्य शेप । न च पक्षे यशब्दमात्रस्यापि तदापत्तिः । विकल्पस्याप्टदोषदुष्टत्वात् । न च विनिगमका- भावः । अणुरपीति न्यायेन स्पष्टपतिपत्तिसामर्थ्यस्यैव विनि- गमकत्वात् । यद्वा । यत्र इत्यपि व्यक्तयैक्यं विवक्षितम् । प्र- तिमधानञ्च गुणावृत्ति । गार्यशब्दत्रयस्य चैकशेपः । उभ- यथा यवन्तं पद्बहुप्विति लुम् । न चैवं काश्यपस्य प्रतिकृतिः काश्यपः । तत प्रतिकृतीनां सहविवक्षायां काश्यपा इत्यत्रापि अनन्तं बहुषु वर्ततइति लुक् स्यादिति वाच्यम् । यस्कादि. भ्योगोइत्यतो गोत्रइत्यनुवृचेः । यद्यप्यपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकं गोत्र तथापहि ऋपिप्रजन एव गोनं विवक्षितमिति स्त्रीपुंसाभ्यांनस्नाविति सूत्रे कैयटः । तेन पौत्रा दौहिना इत्यत्र न लुगित्यवधेयम् । एतेन संख्यया कर्मभेद इत्यस्य व्युत्पादनाय प्रवृत्ते पृथक्त्वनिवेशासंख्यया कर्मभेदः स्यादित्य- धिकरणे ससदश माजापत्यानित्युदाहृत्य, किं त्वयं तद्धितान्ता- - ·२ पा. ३ आ. शब्दकौस्तुमः । नामेकशेपः कृतो भवेत् । किं वा कृतैकशेपाणां पश्चातद्धित- सङ्गतिरिति वदता भट्टानां ग्रन्थोपि व्याख्यातः । ण्यप्रत्यया- न्तानामेकशेपः । ण्यप्रत्ययान्तानामेव वेति तदाशयात् । कृतैकशेपाणां प्रजापतिर्देवता येपामिति कृतैकशेषयच्छन्देनोप- स्थापितानां तद्धितसङ्गतिस्तद्धितवाच्यता । तथा च मिलिता- नां देवतासम्बन्धं चोधयितुं लौकिकविग्रहे येपामिति निर्देशः । वृत्तौ तु देवताबद्वाचकस्य तद्धितस्यैकशेप इति मिलितेपु पशुपु देवतात्रयादेको यागः । अग्नीपोमीय इत्यादौ मिलितयोर्देव- तायामभेदान्वये यथेत्युदात्तवार्तिकस्योत्तरार्थोध्यवसेयः । युक्तं चैतत् । प्रत्ययार्थबहुत्वं हि प्रत्यक्षमुपलभ्यते । तत्कृतं चकशेपस्वमिति न प्रकृती भवेदित्युत्तरवानिकस्यानुगुण्यात् । स्यादेतत् । प्रत्ययार्थस्यैकदेशे प्रकृत्यों विशेषणम् । अभे- दश्चेह सम्बन्ध आग्नेयादावियं स्थितिरिति पक्षे देवतावतां साहित्यं लभ्यते न तु सहितानां देवताक्त्वे देवतायां प्रदेये च खण्डशः शक्तिरिष्यतइति पक्षेपि एकमत्ययोपात्तदेवतान्वय. स्यान्तरङ्गत्वादेवमेवोत चेत्सत्यम् । प्रदेय एष शक्तिः प्रकृतेस्तु प्रत्ययसमभिव्याहाराद्देवतायां निरूढलक्षणेत्याशर्यनायं ग्रन्थो नेयः । केवलाद्देवतावाची तद्धितोग्नेः समुच्चरन्नित्यादिग्रन्धास्तु मतान्तराभिमायेण नेयाः । न चैवमपि विरूपैकशेषपक्षे समा- नार्थतालाभार्य प्रकृत्यर्यान्वयस्य प्राथमिकत्वं स्वीकार्यमेवेति वाच्यम् । ययय इत्येपा मेकविभक्ति प्रति प्रकृतित्वाभावे ऽपि- विभक्तौ परतः सारूप्यसम्भवेन सरूपैकशेप एवेत्याशयात् । प्र- कृतमनुसरामः । स्वरभिन्नानां यस्योत्तरः स्वरविधिः स शि- प्यतइति वक्तव्यम् । तेन पूर्वोदारहते हरिण्यावित्यत्र डीवन्त- स्य पित्वादनुदात्तमत्ययकस्य शेपः । न तु जातौ पुंयोगे वा, .

·शब्दकौस्तुभः । यो की तदन्तस्य प्रत्ययस्वरणान्तोदानस्य । ननु वर्णादनुदा- शादिति कीपन्तस्पापि उदात्तनिवृत्तिस्वरेणान्तोदात्तता स्पा- देवेति चेत् । भ्रान्लोसि । उदानिवृत्तरेयाभावात् । वर्णाना- न्तणतिनितान्तानामिति फिटसूत्रेण प्रकृतेरनुदानत्वात् । त. टुक्तं पर्णादनुदात्तादिति । तथा मीमांसते इति मीमासकः । लिस्वरेण मध्योदाचः । मीमांसामधीते मंमिासकः । ऋपादि. भ्यो धुन् । नित्स्वरेणादात्तः । उभयोः सहविवक्षाया माधु- दातः । उभयोः सहविवक्षायामाधुदाचः शिप्यते नित्स्वरस्प परत्वात् । भक्षी अक्षाः । अतस्यादेवनस्येति फिदमुत्रेण शकेटासे आद्यदाचः । देवनाक्षे तु फिम इत्यन्तोदातः । प. द्वा । अंशदेवने इति मलपान्तत्वादन्तोदात्तः । शकटावयव. विभीतकयोस्तु धनन्तस्वादादाचा । अत एव भाषेपामेति सूक्ते अशकितवानन्दामस्तापक्षस्पाइपेपरस्येत्यादयाक्षेशन्दा पदोन्तोदाता एव मयुज्यन्ते । तस्य भाक्ष इत्यादौ तु रथा- वयपरत्वादाधुदानः । उमयोः सहविवक्षापान्तु आधुदा- वस्य शेपः । इन्द्रियवाचिना पलीयेन सदविवक्षायान्तु नपुंस. फापनपुराफेनेति अपक्षाणीत्यासम् । भन्यतनानां देवताना फवं नमकादिष्यवस्थेति चेत् । उत्पने । लोकमसिद्धमषय- पसंस्थानविशपात्मरलि तारमव्याकरणे आनीयते । दारान् इत्पादों नानाभायममदान् वटस्तटीतर मित्यादी पगाप, रिमा प्रिनपनियन्धन कार्याणामसिदिमसहाय । कि. नु पारिभापिपेर दिया। बच्च पलावाये । भयम पनिविद पम्नितिमन्दाना सर्वपापनिदमारत्वात् । पर पिउदा सस्मियर गिंमत पियोः क. पित विनिति निशानुशामनादियो नियम् । पुपारयामणा।

·२ पा०.३ आ. शब्दकौस्तुम । ४३७ दिशब्दास्तु लौकिकपुंस्त्वविशिष्टे शास्त्रीये पुंस्त्वे शताः लौकि- कस्त्रीसविशिष्टे च शास्त्रीयस्त्रीत्वे । कथमन्यथा कुमारी कुमार इत्यादय प्रयोगा व्यवतिष्ठेरन् । करेणुरिभ्या स्त्रीने भइत्यमर- स्याप्ययमेवार्थ । नन्वेवं पशुनेतिपुंस्त्व विवक्षितमिति मीमांस- कोदयोपः कथं योज्यः । पारिभाषिकस्याव्यावर्तकतया तद्वि. वक्षाया अकिञ्चित्तरत्वात् । लौकिकस्य तु पशुशब्दादप्र. तीतेरिति चेत् । सत्यम् । छागो वा मन्त्रवर्णादिति पष्ठान्त्या- धिकरणन्यायेन पुंस्त्वस्य नियमो वोध्यः । छागशब्दस्य लो. किकपुंस्त्वविशिष्टपारिभापिके शक्तत्वादिति दिक् । तच्च जा. तित्रयमित्य के । उक्तं च हरिणा । विस्रो 'जातय एवैताः के- पां चित्समवस्थिताः । अविरुद्धा विरुद्धाभिमिनुष्यादिजातिभि- रिति भाप्ये तु स्त्रियामितिसूत्रे प्रकारान्तरमुक्तम् । संस्त्यानप्र. सो लिङ्गमास्थ्यौ स्वकृतान्ततः। संस्त्याने स्त्यायतेईट् स्त्री- सूते समसवे पुमान् ।। उभयोरन्तर यातदभावे नपुंसकमिति ।। अयमर्थः । सस्त्यानं स्त्री । सत्वरजस्तमोलक्षणानां गुणानाम- पचय । प्रसवो गुणानामुपचयः । स एव पुमान् । सुतेर्यातोः सप्सकारस्प पकारादेश इत्यर्थः । सूडो डुमसुन्निति माधवः । यत्तूज्ज्वलदत्तेन यातेर्दमसुनित्युक्तम् । यच्च पुसोसुडि तिसूत्रे न्यासरक्षिताभ्या पुनातर्भकमन् स्वधेति सूर्य पठित तदुभयमपि भाग्याननुगुणन्तयोरुपचयापचययोरभावे सति य- दुभयोरन्तरसदृश तनपुसकम् । नभ्रातपादिति निपात- नादिति भावः । तथा च स्थितिमात्रं नपुंसकम् । अत एवावि- वितिरोभावयोरपि स्थितिसामान्यविवक्षासम्भवानपुसकलिङ्ग- सर्वनामेति सिद्धान्तः। स्वीपुमानपुंसकमितिशब्दाय शुक्तयादिश- ब्दवद्धर्मे धर्मिणि वर्तन्तइत्यवोयम् । स्वकृनान्त इति । कृता ·[१ अ०- + ४३८ शब्दकौस्तुम । न्तौ यमसिद्धान्तावित्यमरः । वैय्याकरणसिद्धान्ते इत्यर्थः ।। वृद्धोयूनातल्लक्षणश्चेदेवविशेषः ॥ वृद्धो गोत्रम् । अपत्यमन्त- हितं वृद्धमिति पूर्वाचाय सूत्रितत्त्वात् । यूना सहोक्तौ वृद्धः शिष्यते गोत्रयुवमत्ययमात्रकृतञ्च तयोर्वैरूप्यं कृत्स्नं स्यात् । गार्यश्च गार्यायणश्च गाग्यौं । सल्लक्षणं किम् । भागविति- भागवित्तिकौ । कृत्स्नं किम् । गार्यवात्स्यायनौ ॥ स्त्रीपुंवच्च ॥ यूना सह विवक्षायां वृद्धा स्त्री शिष्यते तदर्थश्च पुंचद्भवति । स्त्रीवस्य वैरूप्यकारणस्पाधिक्यात्पूर्वेणामा- * तो वाच्यम्, पुवदिति विधातुञ्च । गार्गी च गाायणौ च गर्गाः । अस्त्रियामित्यनुवर्तमाने योश्चेति लुक । दाक्षी च दाक्षायणश्च दाक्षी ॥ पुमान स्त्रिया ।। सरूपाणां मध्ये स्त्रिया सहोक्तौ पुमान् शिष्यते स च पुत्रदेव स्यात्तल्लक्षणएव विशेपश्चेत् । सम्पृक्तां च सम्पृक्तञ्च सम्पृक्तौ । य' शिष्यते स लुप्यमानार्थाभिधायी- ति सिद्धान्तात्स्त्रीत्वस्यापि सत्वेन टाप् प्राप्तः पुंवदेवेत्यनुवृत्तेने भवति । हंसश्च वरटा चेत्यादौ हसजातिसाम्येपि शब्दवैलक्ष- ण्यस्य स्त्रीत्वपुंस्त्वमानप्रयुक्तत्वादेकशेपः माप्तः रूपग्रहणानुवृ- त्या वार्यते तदनुवृत्तौ च भ्रात्पुत्रौस्त्रमृदुहिवभ्यामिति सूत्रं ज्ञाप- कम्, अन्यथा एकापत्यत्वस्य अपत्यत्त्वस्य वा साम्यात्तत्रापि पु- मानस्त्रियेत्येव सिध्येत् । नन्वेवमपि गौरीयं गौश्चायं तयोः सहोक्तो एतौ गावाचिति नियमतो न स्यात् । भैप दोष इयमयामिति पदा- न्तरगम्यपि वचक्षणविशेपे पुमानस्त्रियेत्यस्य प्रवृत्तिसंभवादिति कैयट । स्यादेतत् । तल्लक्षणविशेषरूपो विशिष्टाभावो ऽत्र हेतुः स च किन्नरैरप्सारोभिश्च मीडद्भिरित्यादौ विशेषणाभा- वात् । गावावित्यन तु विशेष्याभावादित्यन्यदेतत् । तथा चकिमर्थं ·२ पा. ३ आ. शब्दकौस्तुभ । ४३९ पदान्तरगम्पत्वपर्यन्तमुक्तमिति चेत् । उच्यते । नेह विशिष्टा- भावः प्रयोजकः किन्तु तन्मात्रप्रयुक्तो विशेष प्रयोजकः । अ- न्यथा भागवित्तिभागवित्तिकावित्यत्र वृद्धोयूनति स्यात् । इह हि कुत्सासौवीरत्वाभ्यां प्रयुक्तपिठकि युवपयुक्ततास्त्येवेतिवि- शिष्टाभावी निधिः । एवमिन्द्रेन्द्राण्यावित्यत्र प्रकृतसूत्र प्रवर्तेत । हिमहिमान्यावित्यादौ चोत्तरसूत्रमिति दिक् । नन्वे गाया त्स्यायनयोरतिमसङ्ग इति चेत् । योसौ विशेषः स तल्लक्ष- णश्वेदिति वचनव्यक्तया पाठादुद्देश्यविधयान्वयलाभाव । एव- च कृत्स्नस्य विशेषस्य तन्मानमयुक्तत्त्व फलितम् । तेन पदान्त- रपर्यन्तानुसरणं कैयटादीनां युक्तमवेति दिक् । तदितरमयु- तविशेपविरहरूपविशिष्टाभावाविवक्षायान्तु सर्व सुस्थम् । एक न सा च स च तावितिव्याख्यातम् । अनैमित्तिकस्वयम तद् तद् इत्यवस्थायां प्रवृत्तावपि पुंस्त्वनियमस्यतेन लबाट ब्राह्मणवत्सश्च ब्राह्मणीवत्सा चेत्यत्र तु न भने। मं जो सटविनायकशप: C - ·४४ शब्दकौस्तुभः । • [.१.अ. होतो क्लीचं शिष्यते तच्च वा एकवत् स्यात् । तल्लक्षण एव चेद्विशेषः । शुक्लः कम्बलः शुक्ला वृहतीका शुक्लं वस्त्रं तदि- दं शुक्लम् । तानीमानि शुक्लानि । अनपुंसकेनेति किम् । शु. फ्लञ्च शुक्लञ्च शुक्ले । एकवच्चेति न भवति । अस्येति किम् । उत्तरस्त्रे एकवद्भावानवृत्तिर्मा भूत् ॥ 'पिता मात्रा ॥ मात्रासहोक्तौ पिता वा शिष्यते । पितरौ । मातापितरौ।अयं योगः शक्योकर्तुम् । तथाहि।यः शिष्यते स लुप्य- मानार्थाभिधावीतिन्यायेनास्मिनावपये पितृशब्द एव मातरमपि वक्तीति निर्विवादम् । तत्र च निरूढलक्षणा वा शक्तिरेय वेत्यन्य: देतत् । न च द्वन्द्वनिवृन्त्यर्थ सूत्रम् । तस्यापि पक्षे इष्टत्वात् । एवं श्वशुरः श्वश्वत्यमापि बोध्यम् । एतेन पत्नी दुहितरवैन पितरौ भ्रातरस्तयेत्यस्य व्याख्यावसरे विग्रहे क्रममतीतेः प्रथम माता धनभार तदभावे तु पितेति विज्ञानेश्वरग्रन्थश्चिन्त्यः । ए- कपदनन्ये बोधे क्रमाभावात् । सूत्रारम्भेप्येवमेव । प्रत्युत मुख्या- र्थस्य प्रथममतीतिरुचिता । न तु लक्ष्याया मातुः। यतु विग्र. हे क्रमप्रतीतिरिति । तन्न । चिविग्रहयोः सहामयोगात् । टे. रेवेद व्याख्येयश्लोके प्रयोगात् । किं च वृत्तावपि प्रयु. तापां विप्रोपि स्मयतां कथञ्चित् । न तु तत्रापि पूर्वापरि- भाने किञ्चिनियामकमस्ति । तस्मात्क्रमनिर्णये प्रमाणान्तर मृग्यम् ॥ वरः वश्या । वन्या सहोक्ती श्वशुरो वा गिप्यते । शुगे । सारा । श्वनति सी निर्देशादेव प्रत्ययान्नस्या- पि प्रातिपदिकलम् । अन्यथा हि मानिवदनुकरणमिनि जड. नागा न स्पान् ।। पदादीनि संनिरपम् । सरन्यदादिमिरन्पदन सहोती ·२पा.३ आ. शब्द सास्तुमः । त्यदादीनि नित्यं शिष्यन्ते । प्रत्यासत्वेस्त्यदादिमिरेव सहो. कावित्यों मा भूदिति सर्वप्रहणम् । स च देवदत्तच तौ । द्वन्द. नियन्त्यर्थं वननम् । ताविति तु सरूपसूत्रेण सिदं देवदत्तस्या. पि तन्छन्देनैव निर्देष्टुं शक्यत्वात् । त्यदादीनां मियः सहोक्ती य- त्परं तन्छिप्यते शब्दपरविमतिपेयात् । स च यश्च योनिशेपोषि दृश्यतइति भाप्यम् । स च यश्च तो । अहं च भवाधावांम् । त्यदादितः शेपे पुंनपुंसकतो लिङ्गवचनानि । आधादित्वात्त. सिः । त्यदादीनां शेपे सहविवक्षितो योर्य पुमान् यश्च नपुं- सकं तद्वशेन लिङ्गवचनानि भवन्तीत्यर्थः। सा च देवदत्तश्च ती। तच्च देवदत्ताच यज्ञदत्ता च तानि। पुनपुंसकयोस्तु सहविवक्षा- यो नपुंसकवशेन व्यवस्थापरत्वात् । तच्च देवदत्तश्च ते । अद्वन्द- तत्पुरुपविशपणानामिति वक्तव्यम् । युक्फुटमयूर्याविमे । मयू- रोकरकुटाविमौ । अर्द्ध पिप्पल्यास्तत् । अर्धपिप्पली च सा अ. धपिपल्या ते । इह परयल्लिङ्गमिति समासार्थस्य लिङ्गातिदेशे कृते तद्विशेपणस्य सर्वनाम्नस्तदेव लिङ्गम् । भाष्ये तु एनत्सूत्रं . प्रत्याख्यातम् । यदाह । सामान्यविशेपवाचिनोश्च द्वन्द्वाभा- चासिद्धमिति । विशपसनिधी हि प्रयुक्तः सामान्यभन्दो वि. शेपान्तरे वर्तते । ब्राह्मणा आगता वसिष्ठश्चेति यया । तयावि- धे विपये वाचनिकोय द्वन्द्वनिषेधः । तेनैन तद्देवदत्तावियादि- निवृत्तेः सिद्धत्वादयमेकशेपो न वक्तव्य इत्पर्य इति कैय्यदः । कथं तहि शूद्राभीरगो वलीवर्दै वणोपलमिति । अनाहुः । आ- भीरी जात्पन्तराणि ब्राह्मणादुग्रकन्यायामाभारो नाम जायते । माहिप्योग्रौ मजायते विशूद्राइनयोर्चपादिति स्मृतेः ॥ गोग- ब्दस्तु सांगवीपरोग स्त्रीलिङ्गः । अपामुलप इति नामपेयमिति । अनित्योयं निषेधः । प्राच्यभरनेप्चितिमूत्रनिर्देशालिसात् । नेन ·. ४४२ शब्दकौस्तुभः। • [१ ० अ प्रमाणप्रमेयेत्यादिपु द्वन्द्वः सिद्धः । एतेनाविद्यां तच्चितो योगः पडस्माकमनादयः । मत्स्यादौ तद्विशेषरित्यादिप्रयोगा व्या- ख्याताः । सूत्रारम्भे चेतेन सिद्धयेयुरेवेति सत्यैराकल- नीयम्।। ग्राम्यपशुसयेष्वतरुणेपु स्त्री ॥ एष सहविवक्षायां स्त्री शिष्यते । पुमान् स्त्रियेत्यस्यापवादः । गाव इमा । ग्राम्यग्रहणं किम् । रुरव इमे। पशुग्रहण किम् ।ब्राह्मणाः । सधेपु किम् । एतौ गातौ चरत । एकशेपस्यानेकविपयत्त्वे लब्धे सधग्रहण- सामर्थ्याहूनां सङ्घो गृह्यते । अतरुणेषु किम् । वत्सा इमे । . वकेरा इमे । अनेम्शफेष्विति वक्तव्यम् । अश्वा इमे । गर्दभा इमे । एकशफत्वात्पुंशेप एव । शर्फ क्लीवे खुरः पुमानित्यमरः । हरदत्तस्तु शफा: खुरा इति प्रायुक्त । तत्र शफशब्दस्य पुस्त्वे मूलान्तरं मृग्यम् । उष्ट्राणां त्वारण्यत्वात स्त्रीशेपाभाव ।। इति श्रीशब्दकौस्तुभे प्रथमाध्यायस्य द्वितीये पादे तृतीयमान्हिकम् ॥ पादश्च समाप्तः ॥ भूवादयो घातकः । क्रियावाचिनो गणपठिता धातुसंज्ञाः स्युः । धातुत्वालडादयः । भवति एधते । क्रियावाचिनः किम् । याः पश्येत्यादौ धातुत्व मा भूत् । सति हि तस्मिन्नातोधातो रित्यालोपः स्यात् । न च यापापणइत्याद्यर्थनिर्देशो नियामकः। तस्यापाणिनीयत्वात् । भीमसेनादयो ह्यर्थ निर्दिदिशरिति मर्य- ते। पाणिनिस्तु भवेध इत्याद्यपाठीदिति भाष्यवार्तिकयों स्पष्ट में । किञ्च । अभियुक्तैरपि कृतोर्थनिर्देशो नार्थान्तरनितिपर मुखमनुभवतीत्यादावधातुत्वमसङ्गात् । उक्तञ्च । नियावाचि- त्वमाख्यातुमेकैकोर्थः प्रदर्शितः । प्रयोगतोनुसर्चव्या अनेकार्थी हि धातव इति ॥ अत एव कुर्द खुर्द गुर्द गुद कीडायामेवेत्येव- ·W १ आ. शब्दकौस्तुमः । कारः । पच्यते श्लिप आलिङ्गनइत्यादिसूत्राण्यपीह ज्ञापकानि । तस्माद्याः पश्येत्यादिव्याहत्तये क्रियांकाचिन , इतिः विशेषणं स्थितम् । गणपठिता इति किम् । हिरुक् पृथक् ऋते. इत्या. यव्ययानां शिष्ये इति भावातिङन्तस्य च मा भूत् । न चैवं सौत्रेवव्याप्तिः । स्तम्भ्वादीनामुदित्करणेन धात्वधिकारीयका- यविधानेन च धातुत्वानुमानात् । न चैवमपि लौकिकानां चु. लुम्पादीनामसङ्ग्रहापत्तिः । भायन्ते यजादिसमाप्त्यर्थं वृत्त. रणेपि भ्यादीनामसमाप्तेः । धातुवृत्तिपु तथैव व्याख्यातत्वात । कास्यनेकाग्रहणं चुलुम्पाद्यर्थमिति कात्यायनवचनेनाप्यतल्ल- भ्यते । एवं भ्वाधन्ते वृत्करणस्य पुपादिसमाप्तयर्थतया दिवा- दीनामपरिसमाप्नेर्मुग्यतीत्यादिसिद्धिः । वस्तुतस्तु चुरादीनाम- न्ते बहुलमैतनिदर्शनमिति गणसूत्रेण सकलष्टसिद्धिः । तद्धि धातुत्तिपु द्वेधा व्याख्यातम् । भ्वादिगणपठितेभ्योपि णिच् प्रयोगानुसाराज्जप इति । दशगणीपाठो दिङ्मात्रप्रदर्शनार्थस्तेना-. न्येपि शिष्टप्रयुक्ता पातयः सङ्ग्राह्या इति च । स्यादेत्तत् । भूरादिः, येषामिति विग्रहे यणि सति धादय इति स्यात् । क्रियावाचित्व. ऽच भूवानारूढमेवेति । उच्यते । भवन भूः क्रियासामान्यम् । वदन्तीति वादयः वदेरोणादिक इञ् इति भाष्यम् । यद्यपि व- सिपि यजि राजि बजि सहि हानि वासि वादि वारिभ्य इत्रित्यौ- णादिकम्प्रेण वर्ण्यन्तादिविहितस्तथापि बहुलग्रहणात् केवलो- दपि भविष्यति न्यासकारादयः । वस्तुतस्तु वदन्तीति वादय इतिभाष्यमर्थकथनपरम् ।प्यन्तादेव विन। न चेह ण्यनन्वयः । पचतिपाचपत्योस्तुल्यार्थत्वात् । भुवो वादय शनि विग्रहः । तथा: च क्रियाशचित्त्वं तावत्सबारूदमा निरनबन्धाना mai ·. - शब्दकौस्तुभ' । . [१ अ. न्ता धातव इति सूत्रारम्भाच्च । अथ वा भूरादिर्येषामिति घि ग्रह । निपातनादुगागमः महासंशाकरणं तु दधति क्रियामिति धातव इत्यत्वर्थसंज्ञाविज्ञानार्थम् । यद्वा । भूश्च वाश्चेति द्वन्द्वः । आदिशब्दयोस्तु व्यवस्थाप्रकारवाचिनोरेकशेप । ततो भूवौआदी येपामिति बहुव्रीहिः। भूप्रभृतयो वासदृशाः क्रियावाचिन इति या. वत् । अथवा वाइत्ययमादिर्येपामिति बहुव्रीहिःचाइत्यस्यादय इति तत्पुरुषः । तयोरेकशेपे स्वरभिन्नानामिति बहुव्रीहिशेपः। भुवो वा- दय इति पष्ठीतत्पुरुप । वाच्यवाचकभावश्च पठयर्थः । द्विर्व- चनेचीतियत्तन्त्रात्यादिना वा उभयलाभः । सर्वथापि क्रिया- वांचिनो भ्वादय एव धातव इति स्थितम् । का पुन क्रिया । उ- च्यते । करोत्यर्थभूता उत्पादनापरपर्याया उत्पन्त्यनुकूलव्यापार- रूपा भावनैव किया । तथाहि । अभवतो गगनादेरक्रियमाणत- या भवतश्च घटादेः क्रियमाणतया भवत्यर्थकाः करोतिकर्मत्वम् । तया च करोत्यर्थकर्तुभविप्रयोजकतया भवतेरुत्पन्त्यर्याप्र- "योजकव्यापारे णिजुत्यद्यमानः करोत्यर्थमवलम्बते । उक्तञ्च । करोतिक्रियमाणेन न कश्चित्कर्मणा विना। भवत्यर्थस्य कर्मच करोतेः कर्म जायते ॥ करोत्यर्धस्य यः कर्ता भवितुः स प्रयो- जकः । भविता तमपेक्ष्याथ प्रयोज्यत्त्वं प्रपद्यते ।। प्रयोज्यकर्तृ- कैकान्तच्यापारप्रतिपादका । ण्यन्ता एव मयुध्यन्ते तल्लयो जक्कर्मसु ॥ तेन भूतिषु कर्तृचं प्रतिपन्नस्य वस्तुन' । मयान- कक्रियामाहुर्भाविना भावनाविद इति ॥ सा च सकलधातूना वान्या । अत एव किं करोतीति प्रश्ने पचतिपठतीत्यायुत्तर सद्गच्छने । न चासौ मीमांसकोक्तरीत्या प्रत्ययवाच्यैवास्तामिति वाच्यम् । मोक्तव्यमित्यादावाख्यातं विनापि तत्मतीतेः । तथा च तनापि कारकापेक्षा रश्पते । अस्ति च तत्रापि करो- - ·- ३ पा.१ आ. , शब्दकौस्तुम । तिसामानाधिकरण्यं, किं कर्तव्य, भोक्तव्यम्, किं कृतवान्मुक्त- वानिति । किञ्च । भावयति घटमिति चत्वन्पते भवति घटामि- त्यपि स्यात् । तुल्यार्थत्वात् । दृष्टान्ते कर्तुः कुम्भकारस्य व्या- पारं णिजाचष्टे दान्तिके त्वाख्यातप्रत्ययः । मर्नु भयोजक- व्यापारो णिजथः कर्तृच्यापारस्त्वाख्यातार्थ इति 'वैषम्यमि- ति चेत् । कारकचक्रभयोक्तु कर्तृत्वे घटस्यातयात्वात् । यदि तु धातुनोक्तक्रिये नित्यं कारके कर्तृतेष्यतइतिभर्तृहरिप्रतिपादित: रीत्या प्राधान्येन धातूपात्तच्यापारवरूप कर्तृत्व तवापि सम्मतं , कस्तीदानीमाख्यातार्थः । व्यापारस्य धातुनवाभिहितत्वात् । अपि च । धातोः सकर्मकाकर्मकत्व विभाग उच्छिद्येत । अंक-' मकाच्चेत्यादिसूत्राणि च विरुध्येरन् । ननु सिद्धान्तेऽपि कि- यायाः कर्मापेक्षानियमात्कथमकर्मकतेति चेत् । न । फलव्यापार- योः सामानाधिकरण्यवैयधिकरण्याभ्यां सकर्मकाकर्मकविभाग- स्य वक्ष्यमाणत्वात् । किञ्च । ज्योतिष्टोमयाजीत्यादौ करणे यज इति णिनिरस्मस्पक्षे सङ्गच्छते । धातुत्वेन धातूपान तां भावनां मति यजित्वेन तद्वपात्तस्यांशान्तरस्य करणत्वात् । पूच्यादयो हि धातुत्वेन भावनामाहुः । विल्लित्याद्यशान्तरे तु पचित्वादिना मातिस्विकरूपेणाहुः । तच्चांशान्तरभावतां प्रति प्रायेण भाव्यतया सम्बध्यते । ज्योतिष्टोमयाजीत्यादौ तु करणत्या ज्योतिष्टोमारुपेन यागेन स्वर्ग भावितवानिययप्रती- ते । स्पष्ट चेद णिनिविधौ हरदत्तग्रन्थे। एतेन व्यर्थः पचिरिति- भाष्यं व्याख्यातम् । भट्टिश्चाह, विभज्यसेनां परमार्थकर्मा सेना. पतींचापि पुरन्दरोथ । नियोजयामास सशत्रुसैन्ये करोतिरवित्र सर्वधातूनिति॥ ननु क्रियाया धात्वर्थत्वै पचतीत्यादौ एककर्तृका वर्तमाना पचिक्रियति क्रियाविशेष्यको घोधो न स्यात् । - - ·४४६ अत शब्दकौस्तुम । [१अ० त्ययार्थ प्रति प्रकृव्यर्थस्य विशेषणताया औपगवादी क्लृप्त त्वादिति चेन्न । प्रत्ययार्थी प्रधानमिति थुत्सर्गः स चेह त्यज्यते । क्रियामधानमाख्यातमिति स्मरणात् । पाचिकेत्यादौ स्त्रीत्व- स्य विशेषणत्वाभ्युपगमाच्च। प्रत्युत तवैव पचतीत्यादावनुपपत्तिः। पचन्तं तं पश्यत्यादौ शतृशानचोः कर्तृप्रधान्यस्य सर्वसम्मततया तिड्क्ष्वपि तथात्वापत्तेः । शत्रादीनां तिडाञ्च लादेशत्व- स्याविशिष्टत्वात् | आदेशानाञ्च स्थानिस्मारकत्वे स्थान्यर्थाभिधायित्वे वार्थेक्यध्रौव्यात् । एवं हि युप्मदि समानाधिकरणे मध्यम अस्मद्युत्तम इत्यादिपुरुपव्य वस्था सगच्छते । अभिहिते कर्तरि प्रथमत्यादि च । न च समानाधिकरणइत्यनेन स्वाभिधेयसंख्यान्वयित्वमभिहितश ब्देन चाभिहितसङ्ख्याकत्वं विवक्षितमिति वाच्यम् । सूत्राननुगुणत्त्वात् । कृत्तद्धितसमासैः सख्याया अनभि- धानात्तदभिहितेपि तृतीयाप्रसङ्गाच्च । न च कृत्यनाभिवानमेव वर्तुरनभिधानमिति वाच्यम् । भावार्थलकारेपि करि प्रथमापत्ते रिति दिक् । स्यादेतत् । अस्तिभवतिविद्यतिपु क्रियावाचितमव्या- सम्ानहि तत्रोत्पादःप्रतीयते । एवन्तिष्ठतावपि तथा जापतउत्पद्यते इत्यनाप्यव्याप्ति उत्पत्तिार्ह आद्यक्षणसम्बन्धः। तदनुकूलव्या. पारथोत्पादना । तदनुभवश्चास्त्यादिभ्यो नास्त्येप । अत एत्र-: 'किं करोतीति प्रश्ने पचतीत्यादिवदस्तीति न प्रतिवतइति च । अन्यते । अस्तीत्यादेः स्वरूपधारणं करोतीत्यर्थः । धारणञ्चों । तरकालसम्मघः । तथासत्यपि करोत्यर्थे धात्वर्थान्तर्गतेन धा। रणेनैव भाव्यशाहक्षायाः पूरणात् जीवतिनृत्यत्यादिवकर्मकता नियाहिन्यापारच्यधिकरणोत्पत्तिरुच्यते । अत एव तत्र यादी ना वर्मता । परसमवेतव्यापारफलीभतोत्पत्तिशालित्वात् । जनि- .

·४४७ ३पा.१ आ. शब्दकौस्तुमः । प्रभृतिभिस्तु व्यापारसमानाधिकरणयोग्यते । अंत . एवाकर्म- कता तेषाम् । सोत्पत्त्यनुकूलव्यापारमाजामपि - मूक्ष्मरूपापन- घटादीनां परसमवेतवघटिनकर्मताविरहात् । उक्तञ्च हरिणा । आत्मानमात्मना विभ्रदस्तीति व्यपदिश्यतइति ॥ अन्यायाहुः । अस्त्यादावपि धयैशे भाव्येस्त्येव हि भावना 1 अन्यत्रांशेप- भावात्तु सा तथा न प्रकाशतइति ॥ तथा पचौ विलिदौ न वि- लित्तिर्यद्यपि साधारणी तथापि पचौ व्यापारव्याकरणा-विक्ति- दौ तु तत्समानाधिकरणा सेति सकर्मकार्मकविभागः । नहि 'धावभूतफलशालित्त्वमात्रं कर्मत्वं किन्तु व्यापारवैयधिकरण्यम- पि फलेपेक्ष्यते । यतूक्तं किं करोतीति प्रश्ने इत्यादि । तदसि- द्धम् । आसन्नविनाशं कञ्चिद्वद्दिश्य किं करोतीति प्रश्ने अस्ती- त्युत्तरस्य सर्वसम्मतत्वात् । इतरत्र तु मुस्थतया निश्चिते किं करोतीति प्रश्नः पाकादिविशेषगोचर एवेत्यवधारणादस्ती- ति नोत्तरम् । एतेन यावसिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेनाभिधीय. ते । आश्रितकमरूपत्वात्सा क्रियेत्यभिधीयतइत्यपि व्याख्यात- म् । पूर्वापरीभावापनानेकक्षणविशिष्टस्योत्पचिरात्मास्वीत्या दांघापि सुलभैवेति भावः । पचत्यादावपि हि अधिश्रयणा- दिपाश्रयणान्तो व्यापारकलापः क्रिया । अत एव तस्यं पुगपदसन्निकर्षान प्रत्यक्षता । किन्तु एकैकस्याधिश्रयणादि-, ध्यापारस्य क्रमेणानुभवे सति मनसा सङ्कलना क्रियते । त- दुक्तंभाप्ये । क्रिया नामेयमत्यन्तापरिदृष्टा अशक्या पिण्डी- भूना निदर्शयितुमिति । ऐक्यमपि पारिभापिकम् । एकफला- वच्छिन्नत्वात् । उक्तं च । गुणभूतैरवयवैः समूहः ऋमजन्मनाम् । वद्या मंकल्पिताभेदः क्रियेति व्यपदिश्यतइति ॥ तदेवं भवत्यादी. कियावाचकत्वं सुवचम् । अत एवाभूदस्तिभविष्यतीति का. .

·7 ४४८ शब्दकौस्तुमः । १० 'लयोगः । न हि क्रियात्वं विनासौ सम्भवति । तदुक्तम् । क्रिया- भेदाय कालस्तु सङ्ख्या सर्वस्य भेदिकति ॥ कालानुपातियद्भू- पन्तदस्तीति भतीयतइति च ॥ भाष्ये तूक्तार्थसाधनाय निरुक्त- कारवचनमुदाहृतम् । षड्भावविकारा इति ह स्माह भगवान्वार्था- पणिरिति।भावस्य क्रियायाः पद् प्रकारा इत्यर्थः । तेषु च जायते ऽस्तीति पाठात्सर्वक्रियान्वयः सिद्ध इत्यर्थः । कैयटस्तु प्रकारा- न्तरेणापि व्याख्यौ । भावास्य सत्तापा एते प्रकाराः सप्तैवा- नेकक्रियात्मिका साधनसंवन्धादवसीयमानसाध्यस्वरूपा जन्मा- दिरूपतयावभासतइति । तथा च । जातिसमुद्देशेपि सम्बन्धिभे- दत्सत्तवेत्युपक्रम्योक्तम्, प्राप्तक्रमविशेपेपु क्रिया सेवाभिधीयते। ऋमरूपस्य संहारे तत्सत्वमिति कथ्यतइति ॥ व्यापारविशेपाणां साध्यत्वात् ऋमिकत्त्वाच तदुपहितायास्ते भवत इत्यर्थः । पाक इत्यादौ तु प्रकृत्या साध्यावस्थाया अप्सत्वरूपाया उपस्थितिः। घा तु सिद्धरूपाया। उक्तञ्च । क्रियायाः सिद्धतावस्था सा. ध्यावस्था च कीर्तिता । सिद्धतां द्रव्यमिच्छन्ति तत्रैवेच्छीन्त यविधिम् ॥ आख्यातशब्दे भागाभ्यां साध्यसाधन तिता । प्रकल्पिता यथा शास्त्रे स घबादिप्वपि क्रमः ॥ साध्यत्वेन क्रिया तत्र धातुरूपनियन्धना । सत्व- भावस्तु यस्तस्याः स धादि निवन्धन इति ॥ लिङ्गसङ्ख्या- कारकायन्वपयोग्येनावस्थाविशेपेण पवादिभ्य उपस्थितिरि- त्यर्थः । एतेन कदाभिहितो मावो द्रव्यवत्प्रकाशतइति ,तृतीया- ध्याये भाप्यमपि व्यारयातम् ! मकल्पितेत्यनेन पदस्फोहर स्मैव वास्तवता ध्वनयति । साध्यत्वेनेति । अत एव तम्प्रति, कारकतया ओदनादरचय इति भावः । अत एव भोक्तुं पा. को भुपत्ता गमनपित्यादी तुमुनादयः सिद्धाः । कृषोर्यास्त्व- . वा ·. करणे घञ् । अन्पया ल्युट् स्यात् । स च यानुपाठपातिपदि. हुत्तिकारा । प्रलिज्ञानुनासिक्याः पाणिनीया इति ।। ३ पा.१ आ. शब्दकोस्तुमः। नभिधानान्नेत्येव शरणम् । अत एव क चिदृश्यतपि द्विवचनम् । द्विरणविधिरिति सूत्रवात्तिकयोः प्रयोगात् । सत्तभावस्त्विति । अत एव पाकं करोतीत्यादौ कारकत्वेन सान्वेतीत्यर्थः । न- न्वेवं पश्य मृगो घावतीत्यादौ मृगकर्तृकशीयूगतेर्दर्शनम्मति कर्मता न स्यात् । न च ससर्गमर्यादयेह कर्मवाभानपि प्रका- रतनाभानामोक्तदोष इति वाच्यम् । एवमपि पचविभवती- त्यादावसङ्गतेः । एककर्तृका वर्तमाना पचित्रिया एककर्तृ- का वर्तमाना भवनक्रियेति हि तत्र वाक्यार्थः । तत्र च भवतीति लकारार्थस्य कर्तुदेवदत्तकर्तृकपचिकियां प्रन्यभेदेन संसर्गेण विशेष्यत्वस्यावश्यकत्वात् । तया च देवदत्तवत्पचिक्रियायाः सत्वधर्मो दुर्वारः । अवाहुः । कर्तृत्वकर्मत्वयोरनुभववलादानं वीक्रियते । कारकान्तराभावमात्रे तु तात्पर्यमिति । आख्यात- शब्दे भागाभ्यामित्युदाइत श्लोकोप्येतदभिप्रायक एव । तत्र ये प्रतीत्युत्रश्लोकानुरोधादिति तृतीये स्फुटीकरिष्यामः । ए- तेन अपातीदपासी पचतः पचन्ति पत्यात पक्ष्यत 3. सादारपि भवतीत्यनेन कर्तृत्वेनान्वयो व्याख्यातः । भा वी वर्तते ध्वस्तोस्तीत्वादाविव मूक्ष्मावस्यस्य वर्चमानसचा- सम्भवात् ।। उपदेशेजनुनासिक इत् ।। उपदेशनुनासिकौनित्मज्ञः स्या- छ । उपदिश्यतेनेनेत्युपदेशः । कृत्स्युटो बहलमिति बाडुलका: खलता पठितस्याप्यनुनासिकस्य पाठ हटानाभ्रष्टाअनस्पति नि- सर्वत्पादावनुहाचेत्वादात्मनेपदम् । एते । पर्वते.

·शब्दकौस्तुभः । [१ अ. गित्त्वान्नुम् । भवान् । लणसूत्रे अकारस्येच्याद्रप्रत्याहारसिद्धिः। आचारेवगस्थलीयहोवेभ्य इति वार्तिके वगल्भादरनुनासिक- चेनानुदात्तेचाचहः । अवगल्भतइत्यादि । उपदेशे इति किम् । अभ्रआँअपः । आडोनुनासिकश्छन्दसीत्यनुनासिकः । नासौ शास्त्रे पठितः । नन्वे उन ऊँ इत्यत्रातिप्रसङ्गः । विधा. नसामान्नेति तु प्रकृतेपि तुल्यम् । अथानुबन्धा अनेकान्ता इति पक्षे अभूभाँ अटिव इत्यादावादितश्चेतीनिषेधार्थमित्संज्ञा किन स्यादिति चेन्न । एवमपि आङ इदिति वक्तव्ये. अनुना. सिकविधानस्य वैयापत्तेः । एतेन दधि इच्छतीति दघि ब्रा- ह्मणकुलं दधीयतेः किप्यल्लोपयलोपयोईस्वत्वेः चाणोमगृह्य- स्येत्यनुनासिकः । अत्रेदितोनुम्धातोरिति नुम् स्यात् । दधि मश्वित्यादिपु मातिपदिकेषु भवतिपचतीत्यादिपुचि इत्कार्य लोप एव स्यात् । तस्मादुपदेशग्रहणं कर्त्तव्यमिति परास्तम् । अणोपराय इदिति वक्तव्ये ऽनुनासिकविधानसामर्थ्यादित्संज्ञा- विरहोपपत्तेः । सत्यम् । उत्तरार्यमुपदेशग्रहणम् । आजिति कि- म् । मनिन्मत्यये मकारस्य मा भूत् । सत्यां हि वस्यामन्ये. भ्योपि दृश्यन्तइति हलन्तेवंत्सादचः परः स्यात् । अनुनासि- कः किम् । चिरिणोति निरिणोति ॥ हलन्त्यम् ॥ उपदेशेन्त्यं हलित्स्यात् । यधपि सर्वो हल् सन्तमनधि मत्यन्त्यो भवति तयापि घातृमातिपदिकत्वाधुपाधि- परिच्छिन्नममुदाय मत्पन्स इह पृयते । अन्त्यग्रहणसामर्या- त् । शीद समे दिनस्यात्त । शेते । उपदेशे किम् । अमिचि. छ । श्रोत्रिपञ्छन्दोपीने क्षेत्रिपन् परक्षेने चिकित्स्प इत्यादी नु पायार्थ पदवचन मिति पो ऽविद्यमानमतिमत्यपविभाग- गुपदेशेन्सत्वाभवत्परेसमा । सनुन इत्यस्य स्वरादिपाग.

·३ पा. आ. शब्दकौस्तुमः । दिसंज्ञा प्राप्ता उच्चारणसामान भवति । न च रिस्वरः प्रयोजनम् । अन्तोदात्तनिपातनवग्यपित्तेः । स्यादेतत् । इल्मत्याहारसिद्धरेतत्सूत्रसापेक्षत्वादन्योन्याश्रयः । पदार्ययो विना वाक्यार्थज्ञानासम्भवात् । अत्राहुः । हल् च ल चेति समा- हारद्वन्द्वे संयोगान्तलोपेन लकारापत्र निर्दिश्यते । तेन लस्ये- संज्ञायां सत्यामादिरन्त्यति हलमज्ञा । ततोन्त्यं हलिदिति वाक्पार्थबोध । यहा । इल् इति तन्त्रात्येकोपाणामन्यतमा- श्रयणाद्रस्य समीपवर्ती लकारो इल् स इदिति । सम्पूर्णसूत्रा. वृत्या इलसूत्रस्यान्त्य हलन्त्यमिति वा । इह पक्षत्रये पूर्वः पू. वः प्रबलो लाघवादिति तन्त्वम् । यद्वा । इल्मूत्रे लुकार- स्यैव तबल्कार इतिवद् गुणभूतस्य निर्देशः । तस्य च पुपा. दियुताय्लूदित इति ज्ञापकादिसंज्ञा । न तूपदेशेजनुनासिक इति। अच्संज्ञाया अद्याप्यनिष्पादात् । यत् णलो लिस्करणं ज्ञापकाम- ति । तच्चिन्त्यम् । लित्त्वस्यायाप्पसिद्धेः । न च विभेदेत्यत्र लोपाभावार्य हल्हयादिसूत्रे ऽपृक्तं हलिति द्वितीयहल्ग्रहणं तत्र झापकमिति वाच्यम् । भवितेत्यादौडानित्यर्थ हल्यहणोपपत्तेः। न च सुतिसीतिमत्ययैः प्रकृतेराक्षेपानवमिति वाच्यम् । या. सेत्यादी सुलोपानापत्तेः । न चैकदेशविकृतस्यानन्यचादेकादे- शस्य च पूर्वान्ततया ग्रहणाद्धलन्तायाः प्रकृते परत्वेनेष्टसि- दिः । यः स इत्सवातिमसङ्गात् । तस्माल्योपपत्रिकाले हल- तत्वं वाच्यम् । तच्च यासेत्यत्रापि नास्ति किं चावतात्पर- त्वमाश्रित्य लोपः कार्यः । न च तत्रावन्ता प्रकृतिः । उभयत आश्रयणेन्तादिवद्भावायोगात् । अयं तदस्यांपहरणमिति नि. शादावन्तस्यले उभयतआश्रयेप्यन्तादिवदाचं षे तयापि इ- शब्दस्यैवाचापि शरत्यग्रहे कयं इल्ग्रहणसमााणलो लिस्वं ·शब्दकौस्तुभः । [१ भ. निश्चयम् । न च लितीति ज्ञापकम् । ल्युडादौ चरितार्थ- त्वात् । तस्मादुक्तप्रकारचतुष्टयमेव शरणम् । स्यादेतद् । आये हल्संज्ञातः पूर्व कयं संयोगान्तलोपः। संयोगसंज्ञाया अनिष्प- तेः। द्वितीये हस्य ल् इति कथं ' समासः । सुप्संज्ञाया था. निष्पादात् । एवं तृतीये हलोन्यमिति तत्पुरुषः कथम् । चतुर्थे च लुदित इति बहुव्रीहिः कथम् । उच्यते । साधुत्वज्ञानोप- योगिनः शास्त्रस्याप्यर्थवोघो यदि तद्वोध्यसाधुत्वानां पदा- ना स्वार्थानुभावकतायामुपयुज्येत तदैप दोपः स्यात् । स च नोपयुज्यते । प्रमाणाभावात् । शतशो व्यभिचाराच । यथा चैतचथा अइउणित्यत्रैव प्रतिपादितम् ॥ न विभक्ती तुस्माः ॥ विभक्तिस्थास्तवर्गसकारमकारा इतो न स्युः । रामान् । पचेरन् । ब्राह्मणाः । पचतः । रामम् | अ. द्राक्षम् । विभक्तौ किम् । अचो यत्, ऊर्णाया युस्, रुधादिभ्यः नम्, माग्दिशोविभक्तिरिति यत्र विभक्तिसंज्ञा तत्रायं निधो न भवति।इदमस्थमुरिति मकारपरित्राणार्थपुकारानुबन्धासअनाजा- पकान । तेन किमोद, यत्र इति सिद्धम् । स्पादेतत् । तदानीमित्यादी दानीमोपि नहिं मिन्च स्यादिति चेन्ना यान्तत्त्वात्तस्य ! यकारोग- त्सवमनुभवन्मकारस्पेत्संज्ञा प्रतिबन्धाति । संयोगान्तस्य लो- पति पलोपस्येत्संझो मत्पसिदतया मकारस्यान्त्यत्वाभावा. छ । यहा । इदपस्यमुरित्यनेनानित्यत्वमा झाप्पते । न तु माग्दिशौयेवमतिः। भौत, इटादित्यप्र तु मुखमुसार्थस्तकारः। नविनसः । तिसरापचेः । न घेापतिः । उरोपाये । भातीयतरापारा इत्यादी उभशीपत्यनपोरन्नोदान्ततादर्ग- नात् । मापदापनि म्पे मारपीपेत्यप्र भाप्यकारोवान्नोदाग. सप सिदान्निमलाप । पपि पिकांक्तम्, सिमोन, ·३पा.१ आ. शब्दको स्तुमः । इटोत् इत्यत्रायं निषषो न भवति अनित्यत्वादस्य वियरिति । तत्स्वोक्तिविरुद्धम् । इटोदिति सूत्रे तकार उच्चारणार्थ इति ते- नैवोक्तत्वात् । तस्मादभ्युपेत्यवादमात्रम् । यद्वा । इटोदित्य- त्रास्य अकारमात्रस्य विधैः । अनित्यत्वादिति तु किमोदित्येत- स्परमिति व्याख्येयम् ॥ आदिबिटुडवः ॥ उपदेशे आदिभूताः यि टु दु एते इतः स्युः । विइन्धी । इदः । टुवे । वेपथुः । दुवप् । उत्रिमम् । उपदेशइति किम् । सिकारीयति । आदिः किम् । पटूयति । अस्ति हि पृथ्वादिपु पटुशब्दस्योपदेशः । अत्रेत्संज्ञायां सत्याम- थुन् स्यात् । अवयवे ह्यचरितार्थ द्वित्वं समुदायस्य विशेष स्यात् ॥ पः प्रत्ययस्य । प्रत्ययस्यादिः प इत्स्यात् । शिल्पिनि प्यु- न्, नर्तकी । प्रत्ययस्येति किम् । पोडश । पपउत्वमित्यत्रोप- देशस्थोयं पकारः । आदिः किम् । अविषः । महिपः । अवि- महिभ्यां टिपच । नन्वत्र प्रयोजनाभावादेव पकारस्येत्संज्ञा न भविष्यति ईकारस्य टित्वादेव सिद्धः । न च पक्षे डीपर्थः पका- रः। डीपोपि चितः परस्योदात्तनिवृत्तिस्वरेणोदात्तत्त्वात् । स- त्यम् । विनिगमकाभावेन पक्षे टकारस्थापि श्रवणं स्यात् ॥ चूट ॥ मत्ययायौ चुद इतौ स्तः।गांले कुजाहिभ्यश्फन्। को- जायन्यः। छस्य ईयादेशं वक्ष्यति जिम् । ब्राह्मणाः। झस्यान्ता- देशो वक्ष्यति । सोस्याभिजन इत्यधिकारे शण्डिकादिभ्यो न्यः । शाण्डिक्या चिरेष्टः कुरुचरी । उस्पेकादेशं वक्ष्यति । सप्तम्यां जने- । उपसरजावत्यैकादेशं वक्ष्यति धनगणंलब्धेत्यतो लब्धत्यनु- वर्तमाने, अन्नाण्णः। अन्नं लब्धा आनामुटुपाः प्रत्ययस्येति कर्तव्ये योगविभागादनित्यमिदम् । तेन केशचुञ्चुः केशचण इत्यत्र .

·शब्दकौस्तुमः। [१० चकारस्येत्संज्ञा न । सत्यां हि तस्यां चित इत्यन्तोदात्तः स्या- द । चित्करणं तु पर्यायाथै स्यात् । अवात्कुटारच्चेत्यतो वादित्यनुवर्तमाने नतेनासिकाया इति टीटन् । अवटीटः । यद्वा । चुन्नुपचणप्टीटचोयादयः । लोपोच्योरित यलोप इति व्याख्येयम् ।। लशकतद्धिते ।। तद्धितभिन्ने प्रत्यये आदिभूता लशकवर्गा इतः स्युः । ल्युट् च । भवनम् । कर्तरि शप् । भवति । तक्तव- तू निष्टा । भूतः भूतवान् । मियवशेवदः खन् । प्रियंवदः। वयंवदः । ग्लाजिस्थश्वरस्नुः । जिष्णुः । मञ्जभासमिदोघुरन् । भगुरम् । है । हरये । अतद्धिते किम् । चूडालः । प्राणिस्था- टातो लजन्यतरस्याम् । लोमशः । अत्र प्रयोजनाभावान्नेत्संझे; त्यपि सुवचम् । कर्णिका ।। कर्णललाटात्कनलकारइति भवार्थे कन् । अत्र कितिचेति वृद्धिः स्यात् रूपञ्च न सिध्येत् । इर उपसङ्ख्यानं, रुणद्धि । अयं वारेफो हलन्त्यमितीसंज्ञः इका- रस्तूपदेशेजनुनासिक इति । स्यादेतत् । एवं सतीदित्वान्नम् स्यात् । न च तक्रकुम्भीधान्पन्याय आश्रयितुं शक्यः नन्दतील्या- धन्याः । सत्यम् । स्कन्दिरमभृतीनां नकारपागे 'ज्ञापक: अन्तेदितामेव नमिति । यदा । गोः पादान्तइति सूत्रादन्तग्रह- णमनुवर्तपिप्यते । तच्चावश्यमनुवर्त्यम् । चक्षिको नुम्मा भूदि- ति । अथवा न दृश इति ज्ञापकान भविष्यति सति हि नुमि इगुपधत्वाभावादेव क्सस्यामाप्त: किं तनिषेधे- न । यद्वा । झरितोति झापकात्समुदायस्येत्संज्ञा । अवयवे अ- चरितार्धस्य स्वरितत्वस्य “समुदायविशेषकरवात्स्वरितेत्वमा युक्तमात्मनेपदम् । तेन रुन्ध इत्यादि सिदम् ।। तस्य लोपः॥तस्पेतो लोप: स्यात् ।तापग्रहणं सर्वलोपार्थम्।

·पा. १ आ. शब्दकौस्तुभः। मिटुडूनामलोन्त्यस्य मा भूत् । नानर्थकलोन्त्यविधिरिति तु नास्ति । अलोन्त्यापूर्व उपधति सूत्रे तस्य प्रत्याख्यानात् ॥ यथासङ्ख्यमनुदेशः समानाम् ॥ समसयानां सम्ब- यो यथाक्रमं स्यात् । नन्दिग्रहिपचादिभ्योल्युगिन्यचा । न- न्दनः । ग्राही । पचः । समूलाकृतजीवेषु हन्ग्रहः । समूल- घातं हन्तीत्यादि । अानुवाद्ययोरपिधातूपपदयोर्यथाक्रमं वोध्य- म् । स्यादेतन् । विदिभिदिछिदेः कुरनित्पादौ तच्छीलाय- क्षेत्रयेण यथासङ्ख्यं प्राप्नोति । एवं ख्यत्यान्डसिडन्सोरित्या- दापपीति चेत् । अत्र, भाष्यम् । स्वरितेनेत्याकृप्यते । तेन स्वरितवाभावानेह यथासङ्ख्यमिति । प्रतिज्ञास्वरिताः पा. णिनीयाः । स्वरितत्वाभावादेव कर्तृकर्मणोलभूओरिवि नूत्रे. न यथासंख्यं नाडीमुष्टयोश्चेति सूत्रे ययासंख्यं च भवत्येवेति भाष्यम् । वृत्तिकारस्तु, कर्तृकर्मणोश्च नाडीमुष्ट्योश्चेति सूत्रव्ये- पि भाष्यं विपरीतं वदन्नुपेक्ष्यः । नाडीमुष्ट्याश्चेति सूत्रे यया. सयाभावपरं भाप्यमपि पूर्वापरविरोधाचिन्त्यम् । एतदेव वा मतान्तरपर सत्तत्रत्यत्तरालम्बनमस्तु । कर्तृकर्मणोरित्यत्र तु वृत्तिश्चिन्त्यैच । वेशोयशादर्भगाद्यल्खावित्यत्राप्यस्वरितवा- देव न यथासख्यम् । इह सूत्रे भाष्ये पृचौ वेत्थं स्थितम् । चतुर्थे तु वृत्तिकारो योगः व्यभनत् । भगाधलिति । ख. चेति ॥ स्तरितेनाधिकारः ।। इत्थंभूतलक्षणे तृतीया । अधिका- रोविनियोगः स्वस्तित्वयुक्तशब्दस्वरूपमधिकृतं बोध्यम् । प्रत्य- यः परश्चेत्यादि । यथा मायेणोचरत्रोपस्थितिः। कचित्तु पूर्वस्थ- आपि । तदुक्तम् । अतिदित्युभयोपोंगायो शेष इति । किपरमधि- कार इत्पन्न व्याख्यानं शरणम्यया आरतीयाध्यायान्तं धात्वधि- ·। . ४५६ शब्दकौस्तुम । कारो न तु माग्लादेशेभ्य एव । तथा आसप्तमाध्यायपरिसमाप्तर- जाधिकारो न तु प्रागभ्यासविकारेभ्य एवेत्यादि । यद्वा । स्वरिते इति सप्तम्यन्तम् । तेन तस्मिन्दृष्टे अधिकारो नितइत्यर्थः । का स्वरिताधिकारार्थः कश्च तन्नित्यर्थ इत्यत्र तु व्याख्यान- मेव शरणम् । नन्वेवं व्याख्यानादेवानुवृत्त्यननुवृत्ती स्तां किमनेन सूत्रेण । सत्यम् । अर्थान्तराणि सगृहीतुं सूत्रं कृतम् । तथाहि । सरिनाधिकाररूपोर्थो ग्राह्यः । गोस्त्रियोरित्यत्र च स्त्रीशब्दः स्वर्यते । तेन गोटाङ्ग्रहणं कृन्निवृत्त्यर्थमिति न वक्तव्यम् । कि इच अधिक कार्यमधिकारः । गौणेपि शास्त्रामवृत्तिरित्यर्थः । तथा च गौणमुख्यन्यायो यत्र नेष्यते । अपादानाधिकरणादौ तत्र स्वरित पाठ्यः । अपि च अधिकः कारः कृतिरियम् । यत्पूर्वः सन् पर वाधते । तथा च पूर्वविप्रतिषेधाः संगृहीता भवन्ति । तत्रतत्र स्वरितपाठेनैव गायत्वादिति दिक् ॥ इति श्रीशब्दकौस्तुभे प्रथमस्याध्यायस्य तृतीये पादे प्रथममान्हिकम् ॥ अनुदाचडित आत्मनेपदम् ॥ अनुदात्तेक उपदेशे यो डित्तदन्ताद्धातोर्लस्थाने आत्मनेपदमेव स्यात् । एधते । स्पर्धते । घोभूयते । ऋतीयते । कथं ताई शेतइत्यादि, डिदेव त्वयमिति चेत् । सत्यम् । व्यपदेशिवगावो वोध्य । उपदेशे किम् । चु- टिपति । गाङ्कुटादिभ्य इति सन आतिदेशिकं डिन्त्वम् । धातोरिति किम् । अत्युतत् अदुद्रुवदिति डिदभ्यामड्चड्- भ्यां मा भूत् । कथं पुनर्धातोरिति लभ्यतइति चेत् । भूवादिसू- प्रान्मण्डूकप्लुत्यानुत्तस्य धातव इत्यस्य विभक्तिविपरिणामात् । सादृश्यमात्रेण परिणामव्यवहारो वस्तुगत्या तु योग्यशब्दा- नरमे सन्निहितं भवतीति कैयटः । यद्वा । आत्मनेपदेनैव लका- Pr ·णतया सुदृषदित्यत्र सोमनसोतिस्वरम्येवातसनस्वेति दीर्घ- रितार्थतामाशङ्कय यडः मागनुदात्तमकारं प्रश्लिप्य जुचक्रम्य- दन्द्रम्योत ज्ञापकाग्रुजभावं वदन्तः ईयडः मागिकारमीकारं वा मश्लिप्य आधे अन्तदिवाभावान नुम् द्वितीये एकाच इत्य- स्ता । स्यादेतत् । यड्लुक्यापि सनातिव्याप्तिः । प्रत्ययलक्ष- णेन डिदन्तत्वात् । सत्यम् । हित्त्वस्य प्रत्ययापत्ययसाधार. ३ पा.१ आ. शब्दकौस्तुम। रस्य धातोश्वाक्षेपः । इकोझलित्यत्र सना धातोराक्षेपवत् । अत एवं डिता तस्य विशेषणाचदन्तविधिळख्यातः । चित्री. यतइत्यादौ तु अवयवे ऽचरितार्थेन डकारेण क्यजन्तस्य विशे- पण ततो व्यपदेशिवद्भावान्डिन्दन्ततति दिक् । एतेन चिनुतः सुनुत इति व्याख्यातम् । यत्तु तत्र हिन्तीव डिद्वदिति व्या. ख्यानमाश्रित्य समाधानं, तदापाततः । पचेतेइत्यादावातोहित इति इयादेशाभावप्रसङ्गात् । ननु वृद्भ्यः स्यसनोरिति सूत्रे स्यग्रहणेन विकरणेभ्यो नियमो बलीयानिति ज्ञापि. तत्त्वाच्चडकोश्चिनुत इत्यादौ चानुपपत्तिरेव नास्तीति चे- द । उपजनिष्यमाणेनापि डिता उपसनातनिमित्तस्यापि प. रस्मैपदस्य बाधापत्तेः । नियमो वलीयानित्यस्यापि पाक्षिक- चाच । वृद्भ्यः स्यसनोरित्यस्य विकरणव्यवधानपि नियमम- वृत्तिरिति ज्ञापकताया अपि मुवचत्वात् । शदेः शित इति सू. त्रे भाप्यकैयटयोरिदं स्पष्टम् । तस्माद्यथाव्याख्यानमेव मनोर- मम् । हरदत्तस्तु डित इत्येव व्याख्यत् । धातोरिति नापेक्ष्य- ते । नियमो बलीयानित्याश्रयणाच्चडादौ न दोपः । न भाविना डिता वाधः । परत्वात्परस्मैपदस्पयोचितत्वादिति तस्याशयः । उभयथापि यडीयडोईत्वस्य गुणनिपेये - नुवृत्तेः श्वीदितोनिष्ठायामिति नेनिषेध इति कल्पयन्तः परा- ·४५८ शब्दकोस्तुभ । [१ ० स्येव चेहात्मनेपदस्यामवृत्तरिति निष्कर्षः । प्राञ्चस्तु वोभू- नुतेतिक्तइत्यत्र तिर्जयइलुगन्तादात्मनेपदविधानं ज्ञापक यह- लुगन्तात्सत्ययलक्षणेनात्मनेपद नेति । अत एव चर्करीतं चे- त्यदादौ पठितस्य चकारात्परस्मैपदमिति व्याख्यानं ज्ञापकसि- द्धार्थानुवाद इति सिद्धान्तः । नन्वेवमपि पास्पधीतीत्यादा. चात्मनेपदं दुर्वारम् । स्पढेरनुदात्तत्त्वात् । न चेद प्रकृत्यन्तर- मिति वाच्यम् । द्विःमयोगो द्विवचनं पाष्ठमिति वक्ष्यमाण. त्त्वात् । सत्यम् । रितपाशपेत्यादिना निधो वोध्य । अनुव न्धेन निर्देशो हि द्विधा । क चित्साक्षात् । शीडः सार्वधातुके गुणः । दीडोयुडिति यथा । अनुदात्तेत इत्यादौ चनुबन्ध- त्वेन । पत्र तु नोभयथापि निर्देशस्तद्भवत्येव । आडोयपहन: भावकर्मणोरित्यादि यथा । नन्वाङ इति कथं नानुबन्धनि- देश इति चेत् । न । प्रकृतिग्रहणे यड्लुगन्तस्य ग्रहणमित्य- स्य ह्ययमपवादः । तेन प्रकृतेर्यत्रानुबन्धेन निर्देश स एवास्य विषयः । अत एव चेचितः मरीमृष्ट इत्यादौ डितिचेति प्रव तवएवेति दिक् । अथ कथं स एवायं नागः सहति कलभेभ्यः परिभवमिति । अत्राहुः । आधृपाद्वेति विकल्पितणिचा सहेरिदं रूपम् । यद्वा । चक्षिडो डिकरणमनुदात्तेत्त्वल. क्षणस्यात्मनेपदस्यानित्यतां ज्ञापयति । स हि अनुदात्ते. त् । विचक्षणः प्रथयमित्यादावनुदात्तेतश्चहलादेरितियुचो दर्शनात् । न चायं ल्युट् । लिस्तरापत्तेः । अन्तो दासस्य च पायगारतादिति । एतेन सापनिर्मोकसन्धीति मुरारिप्रयोगो व्याख्यातः । स्थादेतत् । लस्य तिवादयः । लटः शत्शानचौ । लिटः कानज्वा । कसुश्च । लूट सद्वेश्यात्मनेपदपर- स्मैपदयोविहितत्वादित आरभ्यापादपरिसमाप्ते प्रकरण कि- - ·आ. ३ पा. शब्दकौस्तुमः । मर्थमिति चेत् । नियमार्थमित्यवेहि । अत एवानुदात्तडित आ- स्मनेपद मेवेति व्याख्यातम् । सोयं प्रकृतिनियमः । उत्तरसूत्रे च भावकर्मणोरात्मनेपदमेवेति अर्थनियमः । यवकारस्ततो- न्यत्रावधारणामिति सिद्धान्तात् । तथाहि । तदसम्बन्थ्यसम्ब- न्धो व्यातिः सैवावधारणम् । व्यापकत्त्वद्योतकैवशब्दसम्ब- द्धभिन्ननम् ।। न चास्मिन्पक्षे अनुदात्तत्मभृतिभ्य परस्मैपदं मा भूत् आत्मनेपदं त्वनियतत्वादत्तीत्यादावपि स्यादिति चान्यम् । शेपात्परस्मैपदमेवेति नियमात् । ननु तत्र कर्णरीत्युक्तेः करि परस्मैपदमेवास्तु । भावकर्मणोस्तु जागते अवतइत्यादौ पर- स्मैपदं दरिमेवोति चेन्न । भावकर्मणोरात्मनेपदमेबति नियत- वात् । अस्तु वा प्रत्ययनियमः । आत्मनेपदमनुदाचडित एवेति । भावकर्मणोरेवेति । नचैवमनुदात्तत्मभूतिभ्य पस्मैपद- प्रसङ्गः। परस्मैपदस्यापि शेषात्कर्तरीति नियतत्वात् । ननु कीडशस्तत्र नियमः कर्तरि यदि परस्मैपदं भवति शेपादयोत, शेपायदि भवति कर्तर्येवेति वा, आये अशेपास्कर्तरि मा भूत् । भावकर्षणोस्तु शेषादशेषाच्च परस्मैपदं दरिम् । अन्त्ये शेपाद्भावकर्मणोर्मा भूत, अशेपातु भावकर्मकर्तृषु त्रिवपि प्राप्नोति । सत्यम् । योगविभागेन नियमद्वयं वोध्यम् । शेषा- देव तत्रापि कर्येवेति । तस्मादिह प्रकरणे प्रकृत्यर्थनियमः प्रत्ययनियमो वेति पक्षद्वयमपि स्थितम् । स्यादेतत् । विक- रणव्यवधाने नियमो न प्राप्नोति । तथाहि । विकरणानामव काशो लादेशभिन्नाः। इश्तिपो धातनिर्देशइति श्तिप् । पाया- माधेदृशः शः । ताच्छील्यादिपु चानश् । नियपस्यावकाशः लिलिटी लुइलु नमश्च । पस्पर्षे, स्पषिीष्ट, आस्ते, शेते, अत्ति, जुहोति, भिनत्ति, भूयादित्यादि । एधते, ·'४६० ' शब्दकौस्तुभः। [१० स्पर्धते, कुरुते, निविशनइत्यादावुभयमसड़े परत्वान्नित्यत्वाच विकरणेषु तैवधानानियमो न स्यात् । ततश्च प्रकृतिनियम- पक्षे विकरणान्तादुभयप्रसङ्गः । प्रत्यपनियमपि तुल्यजाती- यस्यैव नियमेन व्याहात्तिः धातोरनन्तरस्य लस्य यद्यात्मनेपदमनु- दात्तहिन्त एव पदि तु परस्मैपदं शेपादेवेत्यादि । तथा च धा. त्वन्तरात्तव्याहत्तावपि विकरणव्यवधाने नियमाप्रहत्तेः पदद्वय- मिपि स्यादेव । सत्यम् । विकरणेभ्यो नियमो वलीयानिति वृद्भयः स्यसनोरितिस्यग्रहणेन ज्ञाप्यते । अतो नियमद्वयेप्यदो- पः । तत्रापि प्रकृत्यर्थनियमपक्षो वलीयानित्यवधेयम् । तत्र हि शेपास्कर्तरीति न वाच्यम्, किन्तु परस्मैपदीमत्येव यत्र तच्चान्यच्च प्राप्त तत्र परस्मैपदमेव स्यात् । प्रत्ययनियमपक्षे तु शेपादिति कर्तरीति वाच्यम्, योगश्च विभजनीय इति दोप- त्रयमधिकं स्यात्। तिवादिवाक्येन सह वाक्यभेदः परिसया- प्रयुक्तत्रिदोपता चेति दोपचतुष्कन्तु पक्षद्वयप्यस्त्येव । यदि तु तदपि किमर्थ सोढव्यामिति बुद्धिस्तार्ह लस्य तिवादय इत्यनेनसहेदं प्रकरणमेकवाक्यतया विधायकमिति व्याख्येयम् । अस्मिन्पक्षे शेषात्कर्तरीति कर्तव्यमेव । परस्मैपदमात्मनेपदमिति च सूत्रशा- टकवद्भाविनी संज्ञाश्रयणीया । अन्यथा विहितानां संज्ञा संज्ञया च विधानमित्यन्योन्याश्रयः स्यात् । अस्मिश्व पक्षे विकरणेषु न कश्चिद्दोपः । लादेशेषु कृतेपु सार्वधातुकमाश्रित्य विकरणप्र. वृत्तेः । न च स्यादिपु दोपस्तदवस्थ एवेति वाच्यम् । लमात्रा- पेक्षयान्तरङ्गेषु तिवादिषु कृतेपु लकारविशेपापेक्षतया बहिरङ्गा- णां स्यादीनां प्रवृत्तेः॥ भावकर्मणोः॥ अनयोविहितस्य लस्यात्मनेपदं स्यात् । सुप्यते । क्रियते ।माग्वदेकवाक्यतया विधिः भिन्नवाक्यतया नि- ·३ पा.१ आ. शब्दकोस्तुम । यमो वेति बोध्यम् । नियमोपि विधा । प्रत्ययनियमो ऽर्थनिय- मश्चेति । न चान्त्यपक्षे कर्मणि चञ् न स्यात् को भवता लामो लब्ध इति, अक रिचेत्यस्य त्वपादानादिरवकाश इति वाच्य- म् । तुल्यजातीयस्य परस्मैपदस्यैव नियमेन च्यावर्चनात् । स्या- देतत् । लूयते केदार. स्वयमेवेत्यत्र परस्मैपदं प्राप्नोति । क- मैवकर्मणेत्यनेन हि शास्त्रं व्यपदेश वातिदिश्यते । तथा च तेन तेन शास्त्रेण तत्तत्कार्य कर्तव्यम् । तत्र कर्मण्यात्मनेपदाम- स्यस्यावकाशः शुद्ध कर्म, कर्तरि परस्मैपदमित्यस्य शुद्धः कर्ता। कर्मकर्यभयप्रसङ्गे परत्वात्परस्मैपदमिति । सत्यम् । माधान्या. स्कार्यातिदेश एवेत्यात्मनेपदमेव परंवोध्यम् । पक्षान्तरे तु शेपा- स्कर्तरीत्यत्र कर्तरिकर्मेत्यतः कर्तरीत्यनुवर्य कत्तैव यः कर्ता तत्र परस्मैपदं न तु कर्मकर्तरीति व्याख्या तम् ।। कर्तरि कर्मव्यतिहारे ॥ विनिमयविषयीभूतायां क्रियायां वर्तमानाद्धातोः कर्तर्यात्मनेपदं स्यात् । व्यतिलुनीते । अन्य- स्प योग्यं लग्नं करोतीत्यर्थः । परस्परकरणमपि कर्मव्यति- हारः सम्भहरन्ते राजानः ।व्यात्युक्षीमभिसरणग्लहामदीव्यन् । कर्तृग्रहणमुत्तरार्थम् ।। न गतिहिंसार्थेभ्यः । एभ्यः कर्मव्यतिहारे आत्मनेपदं न स्यात् । व्यतिगच्छन्ति । व्यतिसर्पन्ति । व्यतिघ्नन्ति । प्रतिषधे इसादीनामुपसङ्ख्यानम् । हसादयो इसप्रकाराः शब्द क्रियाः। व्यतिहसन्ति । व्यतिजल्पन्ति । हरतेरपतिपेधः । सम्पहर: न्ते राजानः । अर्थग्रहणसामर्थ्याधे शब्दान्तरनिरपेक्षा गतिहिं- सयोर्वर्तन्ते तइह गृह्यन्ते । हरतिस्तूपसर्गवशादिसायां वर्तत इति न तस्यायम्पतिपेध इत्याहुः । ततः सम्प्रहरिष्यन्तौ ह. प्या कर्णधनंजयारित्यत्र तु योत्स्यमानाविति विवक्षितं न तु ·४६. शब्दकौस्तुमः। [१ अ० कर्मव्यतिहारः । वहेस्तु नायं प्रतिषेध । अगत्यर्थत्वात् । मापणं हि वहेर्थः । गतिमतीतिस्त्वाक्षेपात् ।। इतरेतरान्योन्योपपदाच्च ।। आत्मनेपदं न स्यात् । पर- स्परोपपदाचेति वक्तव्यम् ! इतरेतरस्यान्योन्यस्य परस्परस्य वा न्यतिलुनन्ति । लौकिके शब्दव्यवहारे लाघवं प्रत्यनादरादितरेत- रादिशब्दा व्यतीत्युपसौं च कर्मव्यतिहारद्योतनाय समुच्चीय- न्ते । तथात्मनेपदमपि समुच्चीयेतेति निषेधोयमारभ्यते । न न्वेवं सम्पद्विनिमयेनोभो दधतुर्भुवनयमित्यत्र तद् कथं नेति चे, करणविनिमये सत्यपि क्रियाविनिमयस्याविवक्षितत्वात् ॥ नेविंशः ॥ निपूर्वाद्विश आत्मनेपद स्यात् । निविशते । ने किम् । प्रविशति । कथं तर्हि न्यविशत न्यविक्षनेति, अटा व्य- वधानात् । न च वागमव्यवधायकमिति वाच्यम् । अनभक्तस्या; टो विकरणानां मत्यवयवत्वेपि धातुम्मत्यनवयवत्वेन व्यवधायक- न्वादिति । अत्राहुः । तिवादिविधेः माग्लावस्थायां धातो. रेवाडागमः । लुड्लडित्यत्र द्विलकारकनिर्देशम्य भाष्यकृता ऽसिद्धवत्सूत्रप्रत्याख्यानावसरे वक्ष्यमाणत्वात् । मतान्तरोपि लकारविशेषापेक्षवादाहरगमडागम बाधित्वा लमात्रापेक्षत्वाद- न्तरङ्गेषु । तिवादिपु कृतेपु नियमो भविष्यति । विकरणेभ्यो नियमो वलीयानिति सिद्धान्तात् । अत्र च वृद्भयः स्यसनो- रिति स्यग्रहणं ज्ञापकमिति बोध्यम् । अथेदं ज्ञापक विकरण- व्यवधानपि नियमः प्रवर्ततइत्येवपरतयानीयेत तथाप्यदो- पः। अन्तरगत्वातिवादिषु सत्सु शब्दान्तरमाप्त्याऽनित्ययोर- इविकरणयोर्मध्ये परत्वादप्रवृत्ते. । ननु विकरणः शब्दा- न्तरात्माप्तो न तु शद्वान्तरस्पति चेत्, किन्ततः । न हि श- ब्दान्तरस्येति वाचनिकम् । किन्तु न्यायोयम् । तथा च शब्दा- ·३ पा.? आ. शब्दकौस्तुमः। न्तरस्य प्राप्नुवत इत्र तस्मास्त्राप्नवतोप्यानित्यसम् । पयक्ति- सम्पषितया पूर्व प्राप्नोति तद्व्यक्तिसम्बन्धितया पुनरमाप्तस्तु- स्यत्वात् । अत एवोपसर्गनियमे ऽव्यवायउपसङ्ख्यानमि- ति वार्तिकं प्रत्याख्यातम् । शदेशित इति सूत्रे भगवता भा. प्यकारेणेति दिक् । अर्थवग्रहणपरिभाषया नेरुपसर्गस्य ग्रहणं तेनेह न । मधूनि विशन्ति भ्रमराः । कयं तर्हि इत्युक्त्वा मैथिली भर्तुरङ्के निविशन्ति भयादिति कालिदास इति चेत् । अगानि विशतीमिति पाठ इति प्रामाणिकाः। यत्तु पदसंस्का- रपक्षेण समाधान दुर्घटवृत्ती कृतम् । तन्न । अपवादविषयपरि- हारेणोत्सर्गप्रवृत्तेः । अन्यथा ऽतिमसगात् । वालिप्सायामित्या. देवैयापत्तेश्चेति दिक् ॥ परिव्यवेभ्यः क्रियः ॥ एभ्यः क्रीणारात्मनेपदं स्यात् । बित्वादेव सिद्ध सत्यक-भिमायार्योयमारम्भः। परिक्रीणीते । विक्रीणीते । अवक्रीणीते । पर्यादय उपसर्गा इह गृह्यन्ते । त- त्रवृत्ताद्याश्रयणेन क्रीणातेर्ये पर्यादयस्तभ्यः क्रिय इति व्याख्यानात् । परस्परसाहचर्यादा । तेनेह न । विक्रीणासी- ति । अत्र वेदेशविकृतस्यानन्यत्वात्माप्नोति । न चायं विभक्तिविशिष्टस्य विरित्यस्य विकारो न तु विशब्दस्येत्युत्तर- सूयस्थकयटवाक्या भ्रमितव्यम् । विभक्तापात् । मकृतिमाग- स्यैव विकारात् । कैयटस्याप्ययमपरितोपोस्त्येव । अत एव व- क्ष्यति पक्षियाचिनो विशब्दस्य सम्मवे तु साहचर्यादुपसर्ग- ग्रहणं व्याख्येयमिति ॥ विपराभ्याञ्जः ॥ स्पष्टोर्यः । विजयते । पराजयते । मा- ग्वदुपसर्गग्रहान्नेह । विजयति पराजयति सेना । परा उत्क- ननु जेरिति कथ निर्देन । प्रकृतिवदनुकरणमित्यतिदेशेन ·- ४६४ शब्दकौस्तुमः । [१ ० धातुतया इयडि जिय इति वक्तव्यत्वात् । न च नियः क्रिय इति दीर्घ सावकाशमियडं परत्वाद् घेर्डिन्तीति गुणो वा. धतइति युक्तम् । इस्वेष्वपि पूर्वविप्रतिषेधेनेयर इपृत्वात् । अत एव क्षिय इति निर्दिश्यते । किञ्च क्षियोदीर्यादिति सूत्रे दीर्घग्रहणमपीह ज्ञापकम् । अन्यथा क्षिय इति निर्देशादेव दी. घस्य निर्णये किं तेन । उच्यते । अनित्योयमतिदेशः । अतो नेपङ् । अनित्यतायां प्रमाणन्तु ऋलकमूत्रएवोक्तम् । अविव- तितार्थरूपमात्रानुकरणाद्वा।यजुपराजेरसोढ इति सूत्रे इयङः पर. वायरिति गुण इति हरदत्तेनोक्तम् । तच्चिन्त्यम् । सियोदी. घोदित्येतत्सूत्रम्थभाष्यकैयत्तिग्रन्थै म्तत्रत्येहत्यस्वग्रन्याभ्याञ्च सह विरोधात् ॥ आहो दोनास्यविहरणे ॥ आड्पूर्वाददातेर्मुखविकसनाद- न्यत्रार्थे वर्चमानादात्मनेपदं स्यात् । विद्यामादत्ते । अनास्यवि- हरणे किम् । मुखं व्याददाति । आस्यग्रहणमविवक्षितम् ।। उपेयिवाननाश्वानित्यत्रोपशब्दवत् । तेनेहापि न विपादिकां व्या- ददाति । पादस्फोटो विपादिका । नदीफूलं व्याददाति । परागकर्मकादनास्यइति निषेधो नेप्यते । तथा च वार्तिकम् । स्वाङ्गकर्मकान्चेति । स्त्रमामिह स्वाहं न त्वद्रवं मूर्तिमादति परिभापितम् । च्याददते पिपीलिकाः पतङ्गस्य मुखम् ।कथन्तर्हि ध्यादत्त विहगपतिर्मुखं स्वकीयम् । कभिप्राये भविष्यति । अभिप्रायायों अपमारम्भः। एतेन मुखं व्यादाय स्तपितीत्य- प्र मुत्या व्यादत्तइति व्यत्यासेन प्रयोग इति मेत्य भावपरी- क्षायां वाचम्पतिग्रन्योपि व्याख्यातः । आडो डिविशिष्टस्य ग्रहणानेह, मिक्षामाददाति । अत्र स्मृतावाकार इति हरदत्तः॥ प्रादानुसम्परिभ्यश्च ॥ जी विहारे । अस्मादात्मनेपदं ·३ पा.१ आ. शब्दकौस्तुम । स्यात् । अनुसम्परिभ्यः। चकारादाडः अनुक्रीडते । सहक्रीडते। परिक्रीडते । आक्रीडते । उपसर्गेण समा साहचर्यादनोः कर्म- प्रवचनीयान । माणवकमनुक्रीडति । माणवकेन सहेत्ययः । तृ. , तीयार्थइत्यनोः कर्मप्रवचनीयसंज्ञा । समो ऽफूजने ॥ सड़कीड- ति शकटम् । ग्यास्य सक्रीडति चत्रिचक्र इति श्रीहर्पः । कथं तहि क्रीडते नागराज इति । अपप्रयोग एवायामित्याहुः । आगमेः क्षमायाम् ॥ ण्यन्तस्येदं ग्रहणम् । आगमयस्व ता. वत् । सहस्व काञ्चित्कालम् । मा त्वरिष्ठा इत्ययः । एतेन यावदागमयतेथ नरेन्द्रानिति श्रीहर्पमयोगो व्याख्यातः । यार- प्रतीक्षते इत्यर्थाद । शिक्षेर्जिज्ञासापाम् ॥ धनुपि शिक्षते । शिक्ष विद्योपादानइत्यस्य नेह ग्रहणम् । अनुदात्तेत्वादव सि- द्धत्वात् किन्तु शके सन्नन्तस्य । सनिमीमेतीस् । धनुर्विपये । झाने शक्तो अपितुमिच्छतीत्यर्थः । क्रियव हि शकर) प्रति वि. पयतयवान्वेति । भोक्तुं शक्नोतीत्यादिदर्शनात् । भोजनविप- यकशक्तिमानिति हि तदर्थः । शकपज्ञाग्लायटरभति तुमुन् । इह तु ज्ञान विषयः । ज्ञातुमिति तु न प्रयुज्यते अत्मनेपदेनैव ज्ञानविपयकतापा गमितत्त्वात् । न चैवं जिज्ञासायामित्यसंग. तम् । ज्ञानेच्छा हि तदर्थः । लक्ष्ये तु शान शक्तो विषयः । शक्तिस्तु सनर्यभूतापामिच्छायामिति व्याख्यानात् । सत्यम् । ज्ञानविशिष्टायाः शक्तरिच्छाविषयतया ज्ञातस्यापि विपयता. नपायात् । एतावानेव परम्भेदः । इच्छा सन्याच्या शक्तिस्तु प्रकल्पः । तस्यास्तु ज्ञानविषयकत्वमात्मनेपदेन पात्यतइति । आशिपि नाथः ॥ अनुदाचेत्त्वादेव सिद्ध नियमार्थ वार्तिकम्, अशिष्येवेति । न चैवमनुदात्तत्वं व्यर्थमिति वाच्यम् । तस्य नायनाति युनर्थत्वात् । सर्पिपो नायते । आशिपिनाय इतिकर्मणि ·. शब्दकौस्तुमः । [१ अ० पठीसीपमें भूयादित्याशास्तइत्यर्थः कथं तर्हि नायसे किमु पति न भूभृतामिति भारविः। उच्यते । नापसइति पाठः। तवर्गचतुर्थ- स्थाने लिपिप्रपादाद् द्वितीयः पठ्यते । अत एव काव्यप्रकाशे ध्युतसंस्कृतेरुदाहरणम् तत्पल्लीपतिपुत्रिकुज्जरकुल कुम्भाभ- याभ्यर्थनादीनं त्वामनुनायते कुचयुगं पत्रात मा कृथा इति ।। अनुनायति स्तनयुगमिति तु पठनीयमिति तत्रैवोक्तम् । अत्रा- पि धकारो वा पाठ्यः । हरतेर्गतताच्छील्ये ॥ गतं प्रकारः । पैतृकमश्वा अनुहरन्ते । मातृकं गावो ऽनुहरन्ते । पितुर्मातुश्चा- गतं प्रकारं सततं परिशीलयन्तीत्यर्थः । ऋतष्ठन् । इसुसु. तान्तात्कः । गतताच्छील्ये किम् । मातुरनहरति । साह श्यमात्रमिह विवक्षितं न तु प्रकारताच्छील्पम् । किरतेर्हर्पजी विकाकुलायकरणेपु॥ विक्षेपार्थः किरति. । हर्पादयस्तु विषयत्वे. नोपात्ताः । तत्र हो विक्षपस्प कारणे जीविकाकुलायकरणे तु फलम् । एवेवार्थप्पाचतुष्पादिति सुविधीयते । अपस्कि- रते पो हट: कुरकुटो भक्षार्थी वा आश्रयार्थी च । हदि. विति किम् । अपकिरति कुमुमम् । इहात्मनेपदसुहागमा न भवतः । हदिमानसत्वे तु यद्यपि तङ् प्राप्नोति । तद्विषी चतुष्पाच्छकुनिकर्तृकत्वस्य निमित्तत्वेनानुपादानात् । तथापि शब्दशक्तिस्वाभाच्यात्सुटा सह समानविषयोयं तङ् । तेन ग. जोपफिरतीत्येव भवतीत्याहः । आछि नुपएल्योः ॥ आनुते । उत्कण्ठापूर्व शब्दं करोतीत्यर्थः । णु स्तुती, अदादिः । आपूछ- ते । प्रच्छ शीप्सायाम, तुदादिः । अहिज्योति सम्प्रसारणम् । वर उपालम्भने । शप आक्रोशइति स्तरितेत् । तस्मादात्मनेपद- मागेपि फले वक्तव्यं शपपरूथें । देवदत्ताय शपते त. सादी स्पृशामि नैनन्मया कृतमित्येक रूपं शपयं करोतीत्यर्थः । । MIR ·३ पा.१ आ. शब्दकौस्तुम । ४६७ श्लाघन्टूरस्थाशपामिति सम्मदानसंज्ञा । झीप्स्यमाने, विवदन्ते। तथा । यस्माआख्यायते स सम्प्रदानमित्येके । य आख्यायते स इत्यन्ये । कथं तर्हि नीवीम्प्रति प्रणिहिते तु करे मियेण स- ख्यः शपामि यदि किञ्चिदपि स्मरामीति ।। अत्राहुः । स्वा. शयं प्रकाशयामीत्येतादिह विवक्षितं न तु शपथ इति ॥ समवप्रविभ्यः स्थः । एभ्पस्तिष्ठतेः माग्वत् । सन्तिष्ठते। अतिष्ठते । प्रतिष्ठते । वितिष्ठते । आडः प्रतिज्ञायामुपसंख्यानम् । शब्दं नित्यमातिष्ठते नित्यत्वेन प्रतिजानीतइत्यर्थः । हत्तौ तु अ- स्तिसकारमातिष्ठते।गुणद्धीआगमा वा तिष्ठतइत्युदाहृतम्।अस्या- र्थ: । आपिशलिाई अस भुवीति न पठति किं तु सकारमात्रम् । स्तः सन्तीत्युदाहरणम् । अस्ति आसादित्यादि सिद्धये तु अ- डाटावागमौ प्रतिनानीते । तावेव गुणदृद्धीति ॥ प्रकाशनस्पेयाख्ययोश्च ॥ तिष्ठनेरेतयोरर्थयारात्मनेपदं स्यात् । गोपी कृष्णाय तिष्ठते । स्वाभिमायं प्रकाशयतीत्यर्थः। श्लाघडिति सम्पदानत्वम् । संशय्य कर्णादिपु तिष्ठते यः। क- र्णादीनिर्णेतृत्त्वेनाश्रयतीत्यर्थः । स्थेयो विवादपदनिर्गता तिष्ठतेस्मिन्निति व्युत्पत्तेः । वृत्तौ तु तिष्ठन्त्यस्मिन्निति प्रयुक्त म् । तत्र प्रकरणाच्छिादना विवादपदनिर्णेतुः प्रतीतिर्न तु शाब्दीत्यभिप्रायेण परस्मैपदं वोध्यम् । कृत्यल्युटोबहुलमिति अधिकरणे अचो यत् ॥ उदोन कणि ॥ उत्पूर्वात्तिष्ठतेरसूत्वविशिष्टे परि- स्पन्दे वर्तमानादात्मनेपदं स्यात् । उत्तिष्ठमानस्तु परो नो- पेक्ष्यः पथ्यमिच्छता। अनूति किम् । जवेन पीठादुदति- छुदच्युत । इह क्रियाया अनूलत्वं नाम उपरिदेशसंयोगफलक- वाभावः । यद्यपि उदोनूइत्युक्तरलताविशिष्टकियावा- ·४६८ । शब्दकौस्तु । [१ अ० चकत्वं लभ्यतएव धातोः। क्रियावाचित्वाव्यभिचारात्तथापि लो. कप्रसिद्धपरिस्पन्दात्मककर्मपरिग्रहार्थ कर्मपदम् । तेनेह न । अस्माद् ग्रामाच्छतमुत्तिष्ठति । उत्पद्यतइत्यर्थः । तथा च उद ईहायामिति चार्तिकं सौत्रकर्मपदसिद्धार्थकथनपरम् ।। उपान्मन्त्रकरणे ॥ मन्त्रकरण कारकविशेपो यत्र तस्मिन्न- थे पर्चमानादुपपूर्वकात्तिष्ठतेरात्मनेपदं स्यात् । आग्नेय्याग्नी- । ध्रमुपतिष्ठते ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठते । मन्त्रकरणे किम् । भार- मुपतिष्ठति यौवनेन । उपाद्देवपूजासङ्गतिकरणमित्रकरणपथि- विति वाच्यम् ॥ देवपूजायां, आदित्यमुपतिष्ठते । कथं तर्हि स्तुत्यं स्तुतिभिराभिरुपतस्थे सरस्वतीति । देवता- स्वारोपाझविष्यति । महीपतेर्देवतांशत्त्वाद्वा । सङ्गतकरणे, रथिकानुपतिष्ठते । उपश्लिप्यतीत्यर्यः । एवं गङ्गा यमुना- मुपतिष्ठतेइति । मित्रकरणन्तूपश्लेपं विनापि भवति । रथिका नुपतिष्ठते । अयं पन्थाः स्रुध्नमुपातिष्ठते । प्राप्नोतीत्यर्थः ।। वा लिप्सायामिति वक्तव्यम् । भिक्षुको ब्राह्मणमुपतिष्ठते उ. पतिष्ठति वा । लिप्सया हेतुभूतया उपगच्छतीत्यर्थः ॥ अकर्मकाच्च ।। उपपूर्वकात्तिष्ठतेरकर्मकादात्मनेपदं स्यात् । भोजनकाले उपतिष्ठते । सन्निधत्तइत्यर्थ ॥ उद्विभ्यां तपः ।। आभ्यां तपतेरकर्मकादात्मनेपदं स्यात् । उ- तपते वितपते ।दीप्यतइत्ययः । स्वाङ्गकर्मकाचति वक्तव्यम् ।। स्व- पझं स्वाइम् । न त्वद्वमिति परिभाषितम्। उत्पते वितपते पाणिम्। अकर्मकात्स्वाङ्गकर्मकादित्युक्तेः स्वमङ्गं स्वागामति व्याख्यानाच्च नेह देवदत्तो यज्ञदत्तस्य पाणिमुत्तपति । सन्तापयतीत्यर्थ । गुवर्णमुत्तपति । सन्तापपति विलापयति चेत्यर्थ । उद्विभ्यां किम् । निष्टपति । निसस्तपतावनासेवनइति मूर्धन्यः ।।

·३ पा. १ आ. शब्दकौतुम । आहो यमहनः ॥ आइपूर्वाभ्यामकर्मकाभ्यां स्वाहकर्म- काभ्याञ्च यमिहनिभ्यामात्मनेपद स्यात् । आयच्छते । आहते । आयच्छते पाणिम् । अहते शिरः । नेह । परस्य शि- र आहन्ति । कथं तर्खाजघ्ने विषमविलोचनस्य वक्ष इति भारवि । अत्र के चिन् । आजेति पदं छित्वा घ्न इति भावे किपि चतुर्थंकवचनान्तमुक्त्वा ने हन्तु आजजगामेति व्याचख्युः । तन्न । अजेलिटि वीभावेन विवायेति सिद्धान्ता- त् । अन्ये तु विपमविलोचनस्य समीपमेस स्वं वक्षमास्फा. लितवानित्यर्थः । मल्लो हुस्साहाविष्करणाय स्वं वक्षमास्फालयती. त्याहुः । भागवृत्तौ तु प्रमाद एपायमित्युक्तम् । एवञ्च मोहा- दाहध्वमा रघूचमपिति भट्टिमयोगोपि चिन्त्यः ।। समो गम्पच्छिभ्याम् ॥ सम्पूर्वाभ्यामकर्मकाभ्यां गम्यू- च्छिभ्यामात्मनेपदं स्यात् । सङ्गच्छत्ते । समृच्छिष्यते । अकर्म- काभ्यां किम् । ग्राम सङ्गच्छति । कथन्ताई तच्चैक्यं समग- च्छतेति । आपत्वात् । यद्वा । चातुर्वण्यादित्वात्स्वार्थे ध्य- म् । एक समपद्यतेत्यर्थः । विदिपृच्छिस्वरतीनामुपसद्या- नम् ॥ विदेर्शानार्थस्येह ग्रहणम् । परस्मैपदिभ्यां साहचर्यात् । न लाभार्थस्य । स हि स्वरिवेवादुभयपदी । सत्ताविचारणा- र्थयास्त्वनुदाचेत्वादात्मनेपदं सिद्धमेव । सवित्ते सविदाते सं. चिढ़ते । सम्पृच्छते संस्खरते । अनिश्रुदृशिभ्यश्चेति वक्तव्यम् । अर्तीतिभ्वादिजुहोत्यादी द्वावपि गृह्यते । सतिशास्तीत्यविधी तु शास्तिना लुप्तविकरणेन साहचर्याज्जुहोत्यादरेव ग्रहणम् । पर- स्मैपदेविति तूत्तरार्थमनुवर्तमानमपि योगविभागसामादड्वि- धौ न सम्बध्यते । तेन मासमृत मासमपातो मासमृपतेनि भाष्यं भ्वाभिप्रायेण समारत समारेतांसमारन्तेति तिस्तु जुहोत्या- ·४७० शब्दकौस्तुमः । [.१ अ. अभिप्रायेण योज्या । संकृणुते सम्पश्यते । रक्षांसीति पुरापि संश- णुमहे इति मुरारिमयोगस्तु चिन्त्यः. अकर्मकादित्यनुवृत्तेः । - तिकारस्तु . समो गम्वृच्छिपच्छिस्वरत्पत्तिश्रुविदिभ्य . इति पठित्वा दृशेश्चेति वक्तव्यरूपेण पपाठ । तत्र वाचिकानुपूर्वी- भने केपॉञ्चिदेव सूत्रे प्रक्षेपे दृशेष तद्वहिप्कारे वीजं न पश्यामः । अथास्मिन्नकर्मकाधिकारे ये सकर्मका इनिगमिमभृतयस्तेषां कथम- कर्मकता । उच्यते । धातोरान्तरे वृत्तेर्धात्वनोपसंग्रहात् । प्रसि- धेरविवक्षातः कर्मणोकार्मिका क्रिया ॥ वहति भारमिति प्रापणे सकर्मको वहिः । स्पन्दने त्वकर्मकः । वहन्ति नद्य इति । माण- विशिष्टं धारणं जीवतिराह । गात्रविशिष्टं विक्षेपञ्च नृत्यतिः । अतो द्वावप्यकर्मको । प्रसिद्धेयथा । मेघो वर्ष- तीति । कर्मणोऽविवक्षातो यथा । हितान्न यः संशृणुते स किंभ- भुः । उपसर्गादस्यत्यूह्योति वक्तव्यम् । इत.आरभ्याकर्मका- दिति न सम्बध्यते । निरस्यति निरस्यते । समूहति समूहते । उपस- पुत्किम् । अस्यति । उहते । अनुदात्तेन्वादात्मनेपदी । कथ- न्तार्ह अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जन इत्यादि। चक्षिडो डिस्करणे- नानुदात्तेस्वलक्षणस्यात्मनेपदस्पानित्यताज्ञापनात्समाधेयम् ॥ निसमुपविभ्यो हः ॥ स्पष्टोर्यः । निहयते । अकभिमा. यार्थ सूत्रम् । स्यादेतत् । निहास्यते इत्याधुदाहरणमस्तु न तु निहयते इति । आकारान्तस्य सूत्रे उपादानात् । एकारान्तस्य ग्रहणाभावात् । नहि विकृतिः प्रकृति गृह्णातीति चेत् । उ. च्यते । आकारान्तादपि कथमभ्युपैपि । नहि ह इति सूत्रे आ- काराविशिष्टः पठितः । प्रयोगसमवायिनां वाचकतेति सिद्धान्त- रीत्या ह इति वान्तस्य आकारान्तमर्थः । दध्नेत्यत्र नान्तस्य धी वेति यदि तर्हि वान्तस्यैव एकारान्तमर्थ इत्यपि ।

·१ आ. ३ पा. शब्दकौस्तुम । ४७१ तुल्यम् । प्रक्रियादशायां हि एकारान्तानुकरणे लक्षण- वशादात्वं न तु आकारान्त इहानुकार्यः । तस्मान कि- ञ्चिदिहानुपपन्नम् । यत्तु न्यासकृतोक्त नव्योलिटीत्यात्वनि पेधके सूत्रे कृतात्वस्य व्य इत्यस्य निर्देशाज्ञाकाद्विकृतिरपि प्रकृति गृह्णातीति । सोयमस्थाने संरम्मः । उक्तरीत्या पूर्वप- क्षस्य शिथिलत्वात् । एरनेकाच ओ:मुपीत्यादावपि विकृति- ग्रहणे शिशयिषतइत्यादावपि यणापत्तेः । विकनेः प्रकृतिग्रा- हकत्वे विश्वराजावित्यत्रापि विश्वस्यवसुराटोरिति दीर्घप्रसङ्गात् । तुरासाहमित्यादौ मूर्धन्यप्रसङ्गाच्चेति दिक् ।। स्पर्धायामाडः ॥ आइपूर्वान् यतेरात्मनेपदं स्यात्स्पर्धा- या विपये । मल्लमाहयते । पर्वमानस्तस्यान्हानकरोतीत्य- थैः । स्पर्धयां किम् । पुत्रमाव्हयति । यद्यपि स्पर्धापामप्यय धातु पठ्यते तथापि आड पूर्वकस्तत्र न वर्त्तते किं तु शब्दने । एव स्पर्धायां विषये अयं विधिरिति व्याख्यातम् ।। गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसिक्यमतियत्नमकथनोपयोगेए क- वः ॥ सप्तस्वर्येप आत्मनेपदं स्याद कर्टगेपि फले । गन्धनमिह सूचनम् । तथाहि । गन्ध अर्दने अर्द हिंसायामिति च चुरादौ पाठाद्गन्धन हिंसा । सूच- नमपि वधवन्मादिकरणत्वादिसेति स एवेह गयनशब्दार्थः । उत्कुरुते । सूचयतीत्यर्थः । अवक्षेपणं भर्सनम् । श्येनो व- र्तिकामुदाकुरुते भर्सयतइत्यर्थः । हरिमुपकुरुते । सेवतइत्यर्थ । सहसा वर्तते साहसिकः। ओज सहोम्भसा वर्चतइति उरु । तस्य कर्म साहसिक्यम् । व्यञ् । परदारान्मकुरुते । तेषु सह- सा प्रवर्ततइत्पर्यः । प्रतियत्ने, एधो दकस्योपस्कुरुते । अवोदै- धौध्मेति निपातः । समाहारद्वन्दः । कृष प्रतियत्नइति पष्ठी । अत ·४७२' शब्दकौस्तुभ । [१० उपात्पतियत्नेत्यादिना मुट् । तस्य गुणान्तराधानं करोत्पर्यः । गायाः मकुरुते । प्रकण कथयतीत्यर्थः । उपयोगः समीचीनो विनियोगः । शतं प्रकुरुते । धर्मार्थ विनियुक्तइत्यर्थः । एपु किम् । कटं करोति ॥ अधेः प्रसहने ।। अधिपूर्वात्कषः प्राग्वदभिभवे क्षमाया-' ऽच 1 पह मर्पणे ऽभिभये चेति पागन् । ये त्वभिभवे छन्दसी. ति पठन्ति तेषामपि छन्दसीति प्रायोवाद इति हरदत्तः । तम- धिचक्रे । 'आभिभूतवान् सोढवान्वेत्यर्थः । एतेन भवाशाश्वे- दधिकुर्वते परानिति भारविषयोगोपि व्याख्यातः । क्षगन्त- इत्यर्थात् ॥ वै. शन्दकर्मणः ॥ विपूर्वात्कृत्र आत्मनेपदं स्यात् शब्द- श्रेत्कर्म कारकं भवति । स्वरान्विकुरुते । उच्चारयतीत्यर्थः । शब्दकर्मणः किम् । चित्तं विकरोति कामः ।। अकर्मकाच्च ।। वे कुलोकर्मकात्माग्वत् । हीनान्यनुपकर्ते: णि प्रद्धानि चिकुर्वते ॥ सम्माननोत्सजनाचार्यकरणशानमृतिविगणनव्ययेपु नि- यः॥ एपु पोधनीयेपु नपतरात्मनेपदं स्पात् । तत्रोत्सजन- ज्ञानविगणनन्यया नयतेर्वाच्याः । इतरे प्रयोगोपाययः । तपा. दि । आचार्यः शास्त्रे नपते । शास्त्रीयसिद्धान्तानुपपनिमिः पिरीकृत्य शिष्येभ्यः प्रापयतीत्यर्थः । ते च शिप्या युक्तिमि- निधाग्यमानाः सम्मानिता भवन्ति तदीपाभिलपिनार्यसम्पा- दनात् । तथा चात्र नयतः मापणमेवार्यः । शिप्यसम्माननन्तु नदीपं फलं सम्प्रयोगोपाधिः । उत्सजने दण्डमुनयते । उ. सितीत्वपः । आचार्यकरणे, माणयामुपनपते । विधि- ना आपसपापपापणीमर नयतयः । तत्फलं माणवकर. - ·३ पा.१ आ. शब्दकौस्तुमः । ४७३ स्कारः । तस्य कर्तृगामित्वाभावादमाप्तमात्मनेपदं आचार्य- करणे विधीयते उपनयनपूर्वकेणाध्यापनेन हि कश्चिदतिशयो. ध्यापके जन्यते । स एवाचार्यशब्दमवृत्तिनिमित्तम् । उपमीय चदेदमाचार्यः स उदात्त इत्यपि अतिशयविशेपपरिचाय- कपरम् । तथा चाचार्यकरणं फलीभूतं प्रयोगोपाधिः । न च तस्य कर्तृगामित्त्वादात्मनेपदं सिद्धमेवेति वाच्यम् । नहि त. दुपनयनक्रियायाः साक्षात्फल किन्तूपनयनपूर्विकाया अध्या- पनक्रियायाः । प्रयोगोपाधित्वं तु परम्परया फलीभूतस्याप्य- स्तीति दिक् । विनिन्युरेनं गुरवो गुरुप्रियमित्यत्र तु आचार्यक- रणस्याविवक्षितत्वान्न तङ् । विवक्षा हि स्वायत्तेत्युपशोपक्रम तदाद्याचिख्यासायामितीच्छासना ज्ञापितम् । ज्ञाने, तत्त्वं नयते । निश्चिनोतीत्यर्थः । भृतिवेतनम् । कर्मकरानुपनयते । भूतिद्धानेनात्मसमीप प्रापयतीत्यर्थः । विगणनमृणादेनिर्यातनम्। करं विनयते, राजदेयं भागं शोधयति निर्यातयतीत्यर्थ व्ययो, धर्मादौ विनियोगः । शतं विनयते । धर्मार्थ विनियु- इक्तइत्ययः । एषु किम् । घटं नयति ॥ कर्तृस्थे चाशरीरे कर्मणि ॥ नियः कर्तृस्थे कर्मणि यदा. स्मनेपदं प्राप्तं तच्छरीरावयवभिन्ने एव स्यात् । शरीरशब्देन सवयवो लक्ष्यते । शरीरतादात्म्यापन्नस्य कर्तृतया शरीरस्य तत्स्थत्त्वासम्भवात् । अवयवानान्तु सम्बन्धविशेषण तत्स्थ- स्वस्यानुभवात् । अत एव हि करादि पुरुपत्त्वव्याप्यमित्यु- दोप। क्रोधं विनयते । स्वकीय क्रोधमपगमयतीत्यर्थः । को- धापनयनफलस्व चित्तप्रसादादेः कर्तृगवत्वात्स्वरितषित इति सूत्रेण सिद्ध नियमार्थमिदम् । तेनेह न । गहुँ विनवति । कथन्वाई विगणय्य नयन्ति पौरुषं विजितक्रोधरया जिगीपत्र ·१.अ . ४७४ शब्दकौस्तुभ । इति भारविः । कर्मभिप्रायत्त्वाविवक्षाया भविष्यति । के चि- तु अपनयने वर्तमानादनेनात्मनेपद विधीयते । इह तु करोत्यर्थे माप्तघर्षे वा वर्तते । धातूनामनेकार्यत्त्वादित्याहुः ॥ वृत्तिसर्ग तायनेपुक्रमः ॥ क्रमआत्मनेपदं स्यादप्रतिबन्धोत्साह- स्फीततासु । वृत्तौ । ऋच्यस्य क्रमते बुद्धिः । न प्रतिहन्यतइ. त्यर्थः । सर्गे । व्याकरणाध्ययनाय क्रमते । उत्सहतइत्यर्थः । सृजतेरुत्साहार्यतायेनेन्द्रलोकावजयाय सूप इत्यादौ प्रसिद्धा। तायने । क्रमन्तेस्मिन् शास्त्राणि ! स्फीतीभवन्तीत्यर्थः । ताय सन्तानपालनयोरित्पस्माल्ल्युटि तायनमिति रूपम् ।। उपपराभ्याम् ॥ वृत्त्यादिष्पपराभ्यामेव क्रपेरात्मनेपदं स्यान्न तूपसौन्तरपूर्वात् । उपक्रमते । आभ्यामेवेति नियमा- मेह । सहकामति । वृत्त्यादिग्वित्येव । नेह । उपनामति परा- - कामति ।। - आड उद्गमनें ॥ आपूर्वात्कमेरुद्गपने वर्तमानादात्मनेपदं स्यात् । आक्रमते आदित्यः । उदयतइत्यर्थः । ज्योतिरुद्गमन इति वाच्यम् ॥ नेह, आक्रामति धूमो हर्म्यतलात् । भाष्ये तु हर्यतलमिति पठ्यते । तत्रोद्गमनपूर्विकाया व्याप्तौ ऋमिष्टव्यः न द्गमनमात्रे अकर्मकतापत्ते । कयन्तहि नभः समाक्रामति चन्द्रमा: क्रमादिति । उच्यते । व्याप्ताविह ऋमिवर्तते न तूद्मने । वे पादविहरणे ॥ विपूर्वोत्क्रमे पादविहरणे वर्तमाना- दात्मनेपदं स्यात् । साधु विक्रमते वाजी । पादविहरण पादवि- क्षेपः । यद्यपि ऋमिस्तत्रैवार्थे पठ्यते तथापि धातूनामनेकार्थ- वात्सूर्योपादानम् । तेनेह न विक्रामत्यजिनसन्धिः, द्विधा- भवति स्फुटतीत्यर्थः ।। HY ·३ पा.१ आ. शब्दकोस्तुम। प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम् ॥ तुल्यार्थाभ्यां प्रोपाभ्यां ऋमे- रात्मनेपदं स्यात् । समस्तुल्योों ययोरिति विग्रहे शकवादि- त्वात्पररूपं संशब्द एव वा तुल्यार्थों बोध्यः । पारम्भेनयोस्तु. स्पार्यता । मक्रमते । उपत्रामते । आरपतइत्यर्थः । समर्याभ्यां किम् । प्रकामात । गच्छत्तीत्यर्थः । उपनामति । आगच्छती- त्यर्थः । उपपराभ्यामिति तु नेह प्रवर्तते । तत्र वृत्यादिग्रहणा- चत्वरक्तत्वात् । इह च कृत्स्यादेरविवक्षणात् ॥ अनुपसर्गाद्वा ॥ अनुपसर्गाक्रमेरात्मनेपदं वा स्यात्। का. गति । क्रमले । उपपराभ्यामित्यस्य नियमार्थत्वान्त्यादिसू- मनुपसर्गविषयकमेव । तेन वृत्त्यादौ नार्य विकल्पः । तस्माद- प्राप्तविभापवयम् ॥ अपन्हवे ज्ञः ॥ अपलापे वर्तमानाजानातरात्मनेपदं स्या- छ । शतमपजानीते । अपलपतीत्यर्थः ।। 'अकर्मकाच ।। अकर्मकाज्जानातरात्मनेपदं स्यात् । सर्पि- पो जानीते । सपिपा उपायेन प्रवर्ततइत्यर्थः । शोविदर्थस्योति करणे पष्ठी । अकर्मकादित्यस्य स्थाने सकरणादित्येव तु नों- क्तम् । स्वरेण पुत्र जानातीत्यत्रातिव्याः ॥ सम्पतिभ्यामनाध्याने || आभ्यां जानातरात्मनेपदं स्या- दनाध्याने । शतं सजानीते । अवेक्षतइत्यर्थः । शतम्मति- जानीते । अङ्गीकरोतीत्यर्थः । अनाध्याने किम् । मातु: सञ्जानाति । उत्कष्ठापूर्व स्मरतीत्यर्थः । अधीगति कर्मणि पष्ठी । ननु तत्र शेप इत्यनुवर्चते । तेनात्र कर्मण. शेषत्वेन विवक्षितत्त्वादकर्मकाच्चति पूर्वेण प्राप्नोति । अत्राहुः । अना- ध्यानइति विभज्यते । स चोभयोयोंगयोः शेषः तेनाध्याने पूर्वेणापि न भवतीति ।।

·• शब्दकौस्तुमः। [१ अ० भासनोपसम्भापाज्ञानयत्नविमत्युपमन्त्रणेपु वदः । एष्य- थेषु बदेरात्मनेपदं स्यात् । अत्रोपसम्भापोपमन्त्रणे धातोर्वा- च्ये । इतरे प्रयोगोपाधयः । भासनन्दीप्तिः । शास्त्रे वदते । भासमानो ब्रवीतीत्यर्थः । भासनं हेतुभूत सद्विशेषणं शिष्य: स्तूयमानो हि भासते । तथा-चोपर्युपरि शास्त्रार्थमतिभासा- मुक्तिनिर्वहति । तेजोभते तु न शक्नुपादितुमिति भावः । उपसम्मापोपसान्त्वनम्। कर्मकरानुपवदते उपसांत्वयतीत्यर्थः। ज्ञाने, शास्ने पदते । उक्तिविषयकज्ञानवानिति फलितोर्थः । यत्न उत्साहः । क्षेत्र वदते । तद्विपयकमुत्साहमाविष्करातीत्यर्थः । अत्राविष्करणरूपस्य वदत्यर्थस्य यत्नः कर्मेत्याहुः । विशिष्टोत्र वदतेरर्य इत्यपि सुवचम् । विमतो, क्षेत्रे विषदन्ते । विमत्या हेतुभूतया नानाविधं भापन्तइत्यर्थ । उपमन्त्रणमुपच्छन्दनम् । कुलभार्यामुभवदते । स्वापिलपिते प्रवर्तयितुं प्रार्थयतइत्यर्थः । एतेविति किम् । यत्किञ्चिद्वदति ॥ व्यक्तवाचा समुच्चारणे ॥ मनुष्यादीनां सम्भूयोच्चारणे वदेरात्मनेपदं स्यात् । सम्भवदन्ते ब्राह्मणाः देवा वा । यद्य- पि पद धातुर्पक्तायामेव पठ्यते । तथापि व्यक्तवाचामित्युपा- दानसामर्यायेषां प्रसिद्धतरं व्यक्तवाक्यन्तदेवेह गृह्यते । तेन शुकसारिकादीनां समुच्चारणे न भवति । वरतनु सम्भवदन्ति कुक्कुटाः । नन्विह तनुशब्दस्य ह्रस्वान्तत्वे सम्युद्धौ चेति गु- न भाव्यं दीर्घान्तत्वे नदीलक्षणः कप् प्राप्नोति । सत्यम् । तनुशन्दः स्त्रीजातौ कविभिः प्रयुज्यते । तस्मादूहुत इत्यूडि कृते कर्मधारयोपमिति हरदचः ॥ अनोरकर्मकात् ॥ अनुपूर्वाद्वदेरकर्मकाव्यक्तवाग्विषयका- दात्मनेपदं स्यात् । अनुवदते कठः कलापस्य । अनुः सादृश्ये ·४७७ ३पा.१ आ. शब्दकौस्तुम । तेन कलापस्येति सुस्यार्ययोगे शेपलक्षणा पष्ठी । अकर्मकादि- ति किम् । पूर्वोक्तमनुवदति । व्यक्तवाचामित्येव । अनुवदति चीणा ॥ विभापा विमलापे । विप्रलापात्मके व्यक्तवाचा समुच्चारणे वर्तमानाद्वदेरात्मनेपदं वा स्यात् । विभवदन्ते विप्रवदन्ति वा वैद्या । युगपत्परस्परविरोमेन वदन्तीत्यर्थः । विमलापे किम् । सम्पादन्ति ब्राह्मणाः । व्यक्तवाचामित्येव । विप्रवदन्ति शकुन- य । समुच्चारणइत्येव । क्रमेण विमवदन्ति । अवागः ॥ अवपूर्वाद्भिरतरात्मनेपदं स्यात् । अवगिर ते । अवास्किम् । गिरति । गृणातेस्त्ववपूर्वस्य प्रयोगो नास्ति अनभिधानादिति भाष्यम् ॥ समः प्रतिज्ञाने । सम्पूर्वाद्विरतेः प्रतिज्ञाने वर्तमानादात्म नेपदं स्यात् । शब्द नित्यं सगिरते । प्रतिजानीतइत्यर्थ । प्रति. ज्ञाने किम् । सगिरति ग्रासम् ।। उदश्वरः सकर्मकात् ॥ उत्पूर्वात्सकर्मकाच्चरतेरात्मनेपदं स्यात् । धर्ममुच्चरते । उल्लङ्य गच्छतीत्यर्थः । सकर्मकारिक म् । वाप्पमुच्चरति । उपरिष्टादच्छतीत्यर्थः ॥ समस्तृतीयायुक्तात् ॥ सम्पूर्वाञ्चरतेस्तृतीयान्तेन युक्तादा. स्मनेपद स्यात् । रथेन सञ्चरते । तृतीयायुक्तात्किम् । उभी लोकौ सञ्चरसि इम चामुञ्च देवल ॥ दाणश्च सा चेचतुर्यर्थे । सम्पूर्वाधाणस्तृतीयान्तेन यु- सादात्मनेपदं स्यात्सा सूतीया चतुर्यर्थे । दास्यर संयच्छते। कामुकः संस्तयै ददातीत्यर्थः। आशिष्यवहारे चतुर्थ्यर्थे तृतीया वक्तव्या ।। एतच्चानेनैव ज्ञाप्यते । यद्वा, इह सूत्रे चेच्छन्दश्चश म्दार्थे । निपातानामनेकार्थत्वात् । सा च चतुर्थ्यर्थे भवतीत्य * ·४७८ शब्दकौस्तुमः । [१ अ. थः । अशिष्टव्यवहारइति तु वक्तव्यमेव । भाप्ये विदं मूत्र- मपि प्रन्याख्यातम् । तथाहि । यो दास्या सह भुजानस्तया दत्त स्वय भुक्ते स्वयञ्च तस्यै ददाति तद्विषयेयं प्रयोग इप्य- ते । तत्र सहयुक्तहत्येवं तृतीया। कर्मव्यतिहारे च तडू । दानपूर्वके भोगे दाण्धातुर्बोध्य इति । नन्वारभ्यमाणे सूत्रे सम्पयच्छतइत्यत्र कयं तङ् सम इति पञ्चम्या आनन्तर्यला- । भात् । अत्राहुः । सम इति विशेषणपष्ठी तेन पूर्वसूत्रमप्यश्वेन समुदाचरतइत्यादौ प्रवर्त्ततइति दास्या सम्पयन्छतइत्युदाहत्य शिष्टव्यवहारे तु ब्राह्मणीभ्यः सम्पयच्छतीति प्रत्युदाहरन् भा. प्पकारचेह व्याख्याने प्रमाणम् ॥ उपाद्यमः स्वकरणे ॥ उपपूर्वायमेः प्राग्वत् स्वीकारेर्थे । भार्यामुपयच्छते । यत्स्वस्य सतो रूपान्तरेण करणं तदिह न गृनते कि न्त्वस्त्रस्य सतो यत्स्वत्वसम्पादनं तदेव । विप्रत्य- यस्तु सूत्रे न कृतः समर्थानां प्रथमावति विकल्पितत्वात् । तेने हन स्वं शाटकमुपयच्छतीति । अत्र वृत्तिकारः पाणिग्रहण एवेष्यते । वेनेह न देवदत्तो यज्ञदत्तस्य भार्यामुपयच्छति। दासी-- त्वेन रूपेण स्वीकरोतीत्यर्थ इति । एतच्च भाष्यविरुद्धम् । तत्र स्वीकारमात्रे आत्मनेपदस्योक्तत्वात् । तथा च भट्टिः मायुद्- क । उपायंस्त महावाणि शत्रांण्यपायंसत जित्वराणि । नोपायंस्त दशाननः । उपायंसत नासवमित्यदि ॥ शाश्रुस्मृदृशां सनः ॥ सन्नन्तानामेपामात्मनेपद स्यात् अपनवेश इत्यादिभिः सूत्रै नातेरात्मनेपदं विहितं श्रुदृशोरपि समोगम्युच्छिभ्यामित्यत्रोपसख्यानम् । तस्मिंश्च विषये पूर्ववत्सन इत्येव सिद्धम् । विषयान्तरेनेन विधीयते स्मरतेस्तु अमात एव विधानम् । धर्म जिज्ञासवे । शुश्रूपते । सुस्म्र्पते ।

·३पा.१ आ. शब्दकौस्तुमः । ४७९ 1 दिदृक्षते ॥ नानोः ।। अनुपूर्वाजानातेः समन्तादात्मनेपदं न स्या- त् । पुत्रमनुजिज्ञासति । अनोः किम् । धर्म जिज्ञासते । पूर्व- सूत्रेण प्राप्तस्यायं निषेधः । अनन्तरस्य विधिर्वा भवति म- विषेधो वेति न्यायात् । तथा च सकर्मकस्यैव प्रतिषेध इति फलिसम् । पूर्वमूत्रस्य सकर्मकाविषयत्वादकर्मकान्नु पूर्ववत्सन इत्यात्मनेपदं भवत्येव । अकर्मकाच्चेति सूत्रेण केबलाद्विधा- नात् । औपधस्यानुजिज्ञासते । औषधेन प्रवर्तितुमिच्छ- तीत्यर्थः ॥ प्रत्याभ्यां श्रुव ।। आभ्यां श्रुवः सन्नन्तादात्मनेपदं न • स्पात् । प्रतिशुश्रूपति । आशुश्रूषति । उपसर्गग्रहणं चेदम् । परस्परसाहचर्यात् । तेनेह न । देवदत्तं मति शुश्रूषते । लक्षणे- स्थंभूतेत्यादिना मतिः कर्ममवचनीयो नोपसर्गः ।। शदेः शितः ॥ शितः प्रकृतिभूतो यः शदिस्तस्मादात्मने- पदं स्यात् । शीयते शीयेते शीयन्ते । शितः किम् । शत्स्य- ति । अशत्स्यत् । शेषात्कर्त्तरीति परस्मैपदम् ॥ म्रियतेलुटिलङोश्च ॥ शितो लुङ्लिडोश्च प्रकृतिभूतो यो नियतिस्तन एवात्मनेपदं स्यानान्यस्मात् । तत्र शित्म- कृतित्वं पूर्ववच्छिदुत्पत्तेः मागेव योग्यतया योध्यम् । लुलि- होस्तु सत्यामेवोत्पत्तौ पोध्यम् । म्रियते । मियताम् । अमिय- त । अमृत । मृषीष्ट । नियमः किम् । ममार । मासि । मरिष्यति । अमरिष्यत् । हित्वं तु स्वरार्थम् । मा हि मृत । लुहि तास्यनुदाचेदिति दिक्षणः सार्वधातुकनिघातः हि चेति तिङि निघातपतिपेषः ।। पूर्ववत्सनः।। सनः पूर्वो यो धातुस्तेन तुल्यं समन्तादप्यात्म- ·४८० । शब्दकौस्तुभ । [१ अ. नेपदं स्यात् । येन निमित्तेन सनः प्रकृतेरात्मनेपदं विधीयते तदेव निमित्त सना व्यवहितं सदप्यात्मनेपदं प्रवर्तयतीत्यर्थः । इह सूत्रे तेनतुल्यामति तृतीयान्ताद्वतिर्न तु पञ्चम्यन्तात् । ल क्षणाभावात् । यथा च ब्राह्मणेन तुल्यं वैश्यादधीत इत्या वा- मणादिवेति गम्यते तथेहापि पूर्वस्मादिवेति गम्यते । ब्राह्मणा- पादानकेध्ययने ब्राह्मणशब्दस्य लक्षणया ब्राह्मणापादानका- ध्ययनसादृश्यं वैश्यापादानकाध्यापनमिति क्रियासाम्यं दृष्टा- न्ते निर्वाह्यम् । अन्यथा वतिप्रत्ययायोगात् । यदाह तेन तुल्यं क्रिया चेदिति । एवञ्च प्रकृतपि आत्मनेपदभावनस्य तुल्यत्व बोध्यम् । तदपि निमित्तस्य तुल्यत्वाचद्वारकमिति फलितोर्थः । एतेन शब्दो नित्यः कृतकत्वात् घटवदित्यादि व्याख्यातम् । तत्रापि भवनक्रियाया साम्यात् । अन्यथा वत्मत्ययासाधुता- पत्तेः । अत एवानित्यो भवितुमर्हतीति प्राञ्चः प्रयुञ्जते । साध्यपदस्य ज्ञाने लक्षणया ज्ञानयो साम्यं वाक्यार्य इति वास्तु । सर्वथापि शब्दघटयोः साम्यमार्थ न तु शाब्दमिति दिक् । आसिसिपते । शिशयिषते । निविविक्षते बुभुक्षतइत्यादि । इह तु न भवति । शिशत्सति मुमूर्पति । न ह्येपा शदिम्रिय- तिव्यक्ति शित प्रकृति अतो नात्मनेपदनिमित्तम् । कृते हि सनि सन्नन्तमेष शितः प्रकृतिः । शिशयिपतइत्यादौ तु प्रकृतौ डित्त्वानपायानिमित्चातिदेशः सम्भवत्येवेति वैपम्यात् । नन्वे वमनुचिकीर्पतीत्यत्रातिप्रसङ्गः । गन्धनादेरर्थस्य बित्वस्य चा त्मनेपदनिमित्तस्पातिदेशापत्तेरिति चेन्न । अनुपराभ्याइ अइति वचनपर्या लोचनया अनुपूर्वकत्वाभावविशिष्टस्यैवात्मनेप- दनिमित्तताध्यवसायात् । अस्तु वा प्राधान्यात्कार्यस्यैवातिदेशः माक्सनो येभ्य आत्मनेपदं दृष्टं तेभ्य सन्नन्तेभ्योपि भवतीति । न T- ·। ३ पा.१ आ. शब्दकौस्तुम । ४८१ चैवं शिशत्सति मुम्र्पतीत्यत्रातिप्रसङ्गः शदेशितो मियतेलुट्टि- लोथेति सूत्रयेपि सनो नेत्यनुवर्त्य, वाक्यभेदेन सन्नन्ताभिपे- धात् । जुगुप्सतइत्यादौ तु यद्यप्ययमतिदेशो न प्राप्नोति । नित्यसन्नन्ततया मार सन आत्मनेपदादर्शनात् । तथाप्यनुदा- दात्तडित इत्यनेनैवात्मनेपदम् । अवयवे ह्यचारितार्थ लिङ्ग समु- दाय विशिनष्टि सामर्थ्यात् । न चैत्र जुगुप्सतीत्यादावतिम- सद्गः सन्पर्यन्तविशेषणेन चारितार्ये सति ततोप्यधिकविशेष- णे प्रमाणाभावात् । नन्वेवं गोपयति तेजयतीत्यादावतिमसङ्गः । सणिचोर्मध्ये कतरद्विशेपणीयं कतरनत्यत्र विनियामकाभावादि. ति । अत्राहुः । पत्र निन्दादौ समिष्यते तदर्थका एवानुदातेतः नित्यसमन्ताश्चैते । अर्थान्तरे त्वननुबन्धका एव चुरादौ पा ठ्याः । अन्यथा निन्दाक्षमादिभ्योन्यत्र यथा णिज् भवति तथा लडादिरपि स्यात् ॥ आम्मत्ययात्कृतानुप्रयोगस्य ॥ आम्पत्ययो यस्मादित्य- तद्गुणसंविझानो वहुव्रीहिः । भाम्मतिभूतस्य धातारिवा- नुप्रयुङयमानास्करोतेरात्मनेपद स्यात् । विवादेव सिद्धे ऽक- भिप्रायार्थ सूत्रम् । ईहाञ्चके । नन्वस्य विध्यर्थत्वादि-- न्दाञ्चकारेत्यादावपि कर्मभिमाये तङ् प्राप्नोति । सत्यम् । पूर्ववदित्यनुवर्तते । तत्सापाद्वाक्यभेदेन नियमोपि क्रियते पूर्ववदेवात्मनेपदं न तु पूर्यविपरीतमपीति । कुः किम् । ईहामास । ईहाम्पभूध । इह ग्रहणसामर्थ्यान्न प्रत्याहा- रग्रहणम् । अत एप च ज्ञापकादनुमयोगविधौ प्रत्याहारग्रह- णम् ॥ प्रोपाभ्यां युजेरयज्ञपात्रेषु ॥ प्रोपाभ्यां युजेरयोगइत्यस्मा- दात्मनेपद स्यादयशपानपु । प्रयुक्ते । उपयुक्ते । युगिरः ·, अ.] ५८० शब्दकौस्तुम । स्वरितेतो रुवादेरकर्वमिमाया?यं विधिः । गुज समाधारिति दिवादेस्तु नेह ग्रहणम् । अनुदात्तेचादेव सिद्धे । स्प्रे युजेरितीकारस्प विवक्षितत्वारघ । यशपाप्रधिपपतायास्तत्रा- सम्भवाच्च । स्वरावन्तोपस्टष्टादिति वक्तव्यम् ॥ स्वरोचा- दिरन्तो वा पस्य सादृशेनोपसर्गेण सम्बद्धादित्यर्थः । सम् नि- से निर दुस् दुर् एतद्भिमाः सर्वेप्युपसर्गाः सगृहीता । उद्युक्ते नियुक्ते । अयशपापु किम् । इन्द्रं न्यचिपात्राणि मयुनक्ति ।। समः क्ष्णुव ।। सम्पूर्वाष्णु पातोः माग्वत् । समोगम्पच्छि भ्यामित्यतो पिच्छिय पाठः सकर्मकादपि विधानार्थः । सष्णुते शस्त्रम् ॥ भुजो ऽनवने ॥ रक्षणातिरिक्तेर्थे वर्तमानाद् भुजेः प्राग्व- त् । भुजो ऽभक्षणइति वक्तव्पे ऽनवनइति वचनमर्थान्तरेख पि यथा स्यात् । भुजेहि पालनाभ्यवहारादिवोपभोग आत्म- सात्करणं चार्थः। ओदनम् क्त । अभ्यबहरतीत्यर्थः । बुभुजे पृथिवीपालः पृथिवीमेव केवलाम् । दिवं मरुत्वानिव भोक्षते मही म् । नेह पालनमर्थः किन्तूपभोग आत्मसात्करणं पा । एतेन वृद्धो जनो दुःखशतानि भुक्तइति व्याख्यातम् । अनवने कि म् । मही भुनक्ति । रुधादेरेवेह ग्रहणम् । अवनप्रतिषेधात् । पठन्ति हि । संयोगो विप्रयोगश्चेत्युपक्रम्य विशेषस्मृतिहेतव इति । यथा दोधीपर्यायो धेनुशब्दः संसर्गिभिर्विशेषेवस्था- प्यते । सवत्सा धेनुरानीयता सकिशोरा सवर्करेति तथा व सा किशोराऽवर्करेति गौर्धेनुर्वडवा अजा च क्रमेणानीयते नान्या तथेहापि। तेन भुज कौटिल्यइत्यस्य तुदादेरग्रहणानेह विभुजति पाणिमिति ॥ णेरणौ यत्कर्मणी चेत्स कर्त्ताना याने ॥ ण्यन्तादात्मनेपदं ·३पा.१ आ. शब्दकौस्तुभः । ४८३ . स्यादनाध्याने । अणौ यत्कर्म णौ चेदिति द्वितीयं वाक्यम् । कर्मेह क्रिया गिध्यकृत्युपाता या सेब चेण्ण्यन्तेनोच्येतत्यर्थः । सकर्तेति वृतीयं वाक्यम् । अणावत्याद्यनुवर्तते कर्मेह कारक पान्दाधिकाराश्रयणात् । णिच्प्रकृतेरथै मति पत्कर्म कारक स चेण्ण्यन्ते कर्तेत्यर्थः । णिचश्वेत्यात्मनेपदे सिद्धेषि अभि- प्रायार्थमिदं सूत्रम् । कर्षभिप्रायपि विभापोपपदेनप्रतीयंपानइ. सि विकल्पवाधनार्थच । अणावकर्मकादिति परस्मैपदयाधनार्थ- च । न चाकर्षभिमाये चरितार्थस्यास्प विकल्पपरस्मैपदा. भ्यां पराभ्यां वाधः स्यादिति वाच्यम् । पूर्वविप्रतिपेधाश्रय- णात् । अत्र च प्रमाणं दर्शयते राजेति भाष्योदाहरणमि- ति दिक् । उदाहरणन्तु कर्तृस्थभावकाः कर्तृस्थक्रियाश्च । सत्र हि कर्मवद्भावो नास्तीति वक्ष्यते । मकृतसूत्रेणैव त्यात्म नेपदम् । तथाहि विषयत्वापच्युपसर्जनविषयत्वापादनवचनो - शिः सकर्मकाणामशब्दाभिधायितानियमात् । तत्र धातू- पात्तव्यापाराश्रयः कर्ता. धात्वर्थभूतव्यापारव्यधिकरणफलशा- लिकर्म तथा च पश्यन्ति भवं भक्ता इति प्रयोगः पाशुपक्षानेन पिपगीर्वन्तीत्यर्थः । यदा तु सौकर्यातिशयविवक्षया प्रेरणा शस्त्यज्यते तदा पश्यति भव इति प्रयोगः, विषयीभवत्यिर्थः । उक्तञ्च । नियनपणं कर्म स्त्रक्रियावयवैः स्थितम् । निवर्तमाने कर्मले खकर्तृत्वेवतिष्ठतइति ॥ ततः पश्यन्तं मेरयन्तीति णिचि दर्शयन्ति भवं भक्ता इति प्रयोगः । पश्यन्तीत्यर्थः । उक्तञ्च । निवृत्तपणाद्धातोः प्राकृतेर्थे णिजुन्यतइति ॥ ततः पुनर्ण्यर्थस्य सौकर्यद्योतनार्थमविवक्षायां दर्शयते भवः विषयीभ- बतीत्पर्यः । तदिह पश्यतिदर्शयत्योः समानार्थतया कर्तृस्थ- भावकच्चाच्च कर्मवदावविरहे प्रनमूत्रेणात्मनेपदम् । इह हि ·४८४ शब्दकौस्तुम । [१ अ० णिमकृतिभूतेन इशिना य एवाथों द्वितीयकक्षायामुपातः स एव चतुर्यामिति सामानक्रियत्वमस्ति अणौ यत्कर्म प्रधमकक्षा- यां तदेव कर्तृ । एव आरोहयते इस्तीत्यप्युदाहरणम् । आरोइन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः । न्यग्भावयन्तीत्यर्थः । आरोहति ह- स्ती न्यग्भवतीत्यर्थः । ततो निवृत्तपणाणिचि आरोहयन्ति । आरोहन्तीत्यर्थः। ततः पुनर्पार्थत्यागे आरोहयते । न्यग्भवतीत्य- र्थः । इहापि प्राग्व प्रथमतृतीययोद्वितीय चतुथ्योचार्थसाम्पा- कचतुर्थी कक्षा उदाहरणम् । सोयं निवृत्तपणपक्ष । आह च । न्यग्भावनं न्यग्भवनं रुही शुद्ध प्रतीयते । न्यग्भावनं न्यम्भवनं यी प्रतिपद्यते ॥ अवस्था पञ्चपीमाह ण्यतन्त- कर्मकर्तरि । निवृत्तपेपणादातो मारते गिजुच्यतइति । इह विशिष्टवाचकयोः ध्रुद्धण्यन्तयोवाच्याशौ वाचकभेदात् द्वेषा गणयित्त्वा पूर्वोक्तपथमतृतीयकक्षायामवस्थाचतुष्टयञ्च- तुर्थकक्षायान्तु पञ्चमी अवस्थेति श्लोकार्थोभिपेतः । यद्वा । पश्यन्ति भवं भक्ताः । आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपका इति माग्नदेव प्रथमकक्षा । तत सौकर्यद्योतनार्थ कर्मणा ए मेप. णमध्यारोप्य णिच् क्रियते । दर्शयति भवः आरोहयति छ. स्तीति पश्यत आरोहतक मेरयतीत्यर्थ । ततो णिप्रकृतिभ्यां णिभ्याञ्चोपात्तयोयोरपि मेपणयोगपत्यागे दर्शयते आ- रोहयतइत्युदाहरणम् । विपपीभवति न्यग्भवतीति च पूर्ववदेना- धः । सोयमध्यारोपितमेषणपक्ष इहाध्यारोपितमेपणपक्षे दर्शय- ति भव आरोहयति हस्तीति द्वितीयकक्षायामतिव्याप्ति वारयि. तुं समानक्रियत्वपरं द्वितीय वाक्यम् । तेन प्रेषणाधिक्या. प्रातिगाप्तिः । निरतपणपक्षे दर्शयन्ति भरमारोहयन्ति ह. स्निनमित्येवरू तृतीयवक्षायामतिव्याप्ति चारयितुमणी ·४८६ शब्दकौस्तुभः । [१ अग 'भाष्यवार्तिकयोः कर्मसन्दस्य क्रियापरतयैव व्याख्यातुं शनय- त्वाच्च । अभ्युपेत्यापि धूमः । मास्तु भाष्यमते समान- क्रियत्वं तथापि दर्शयते भृत्यान् राजेत्युदाहरणं व्याचक्षाणेन कैयटेन अणौ पे कर्वकर्मणी तद्भिनं कर्म व्यावलते इति तायस्पष्टीकृतम् । तथा च मनुष्यानित्यस्याणौ कर्तृतया गत्यर्थाद दुही कर्मत्वेपि दुर्वारमात्मनेपदम् । मनुष्यस्थलयोर- जौ ककर्मणोरेवेह कर्मतया सदितरकीभावात् । अपि च । सकत्यंशोपीह नास्ति । इस्तिन एव कर्तृत्वात् । स्यादेतत् । आ- रोहयमाण इत्यत्राणी कर्मणो हस्तिन एव कर्तृत्त्वं स एव च स्थलमारोहयतीत्यत्रापि कति । तदपि न । प्रत्यासत्तियलेनै- पातिप्रसङ्गभङ्गात् । तथाहि । ण्यन्तादात्मनेपदं स्यादणौ यत्कर्म स चेत्कःत्युक्त मत्पासत्रेतद्गम्यते । येन णिचा भयंतादात्मने- पदं विधित्सितं तत्मकृतौ यत्कर्म स चेत्कर्तेति । इह तु यत्राय- मुपाधिः कृतमेव सत्रात्मनेपदम् । आरोहयमाण इति यत्र तु न कृतं स्थलमारोहयतीति न सत्रायमुपाधिरस्ति, येनाति- व्याप्तिः स्यात् । यत्तु हरदोनोक्तम् । हस्तिपमानारोहयति ह- स्तीत्यत्र मा भूदिति । तत्रेदं वक्तव्यम् । किमिदमध्यारोपित- मेपणपक्षे द्वितीयकक्षायामुदाहरणं किं वा निवृत्तपेपणपक्षइति । नाधः । णिग्वारपव्यापारभेदेन समानक्रियत्वाभावात् । न द्वितीयः तत्राघयोः कक्षयोरण्पन्तत्त्वात् । तृतीयस्यान्तु इस्ति- नः कर्तृत्वायोगान् । एस्तिपफानां कर्मत्वांसम्भवाच । तस्मा- चतुर्थी परिशिष्यते । सत्रापि न्यग्भवतीत्पर्यापर्यपसानेन कर्म. जो नान्वयः स्पष्ट एव । स्यादेतत् । दर्शयते भृत्यान् राजेति तावदाप्ये स्वीकृनं तत्समर्यनाय आणी ये कर्तृकर्मणी तदित- कर्मव्यवच्छेटोभित इत्याह कयटः । तस्याप्णयमाशयः ।

·४८७ ३पा.१ भा. शब्दकोस्तुम । अणौ यत्कर्मत्यत्र कतरिकर्मेत्यतोनुवृत्त करीत्येतत्प्रथमपा वि- परिणम्यते । यश्च याच यदिति नपुंसकमनपुंसकनेत्येकशेप. । तेन कर्मकोंो कर्मत्त्वेप्यदोपः। एवञ्च करेणुरारोहयते नि. पादिनमिति माघप्रयोगोप्युपपद्यतइति एवं स्थिते निवृत्तपणापा- रोपितप्रेपणपक्षयोयोरपि घरमाक्षायामकर्मकतया भाष्यकैय- टादिग्रन्थाः सर्वएवानन्विताः स्मुस्ताक हरदत्तं प्रत्येव पर्यनुयो- गेन। एतावानेव हि भेद. माप्ययते ऽणो ये कर्तृकर्मणोरिति व्या- ख्यानाद्वदाहरणमिदं वृत्तिकारहरदनादिमते तु प्रत्युदाहरणम् । अणी यत्कर्मत्येव व्याख्यानादिति । अत्रोच्यते । अनन्वय स्तावदुरुद्धर । बाधे वृढेन्यसाम्यात्किं हत्यदपि बाध्यतामिति न्यायात् । गम्भीरायां नयां घोष इत्यत्र गम्भीरनदीपदार्थयारेभे. दवोधानन्तरं तीरलक्षणायामपि माथामिकवोधमादाय गम्भीर. पदसार्थक्यपदिहाप्पध्यारोपितप्रेपणपक्षे द्वितीयकक्षायां कर्मण्य. विते ततो णिजधस्येव कर्मणोपि त्यागे णिचः कर्मपदस्य च माथमिकयोधमादाय कथं चित्सार्थक्यम् । स्वज्ञाप्पसम्बन्धो लक्षणेत्यभ्युपगमात् । एवार्थवादः प्राशस्त्यलक्षणार्या गतिरिति कैपटस्योक्तिसम्भवो वोध्यः । निष्कर्षस्तु कर्मव्यवच्छेदवास्या- र्थो भाष्यवार्तिकयोरनभिमत एव । उक्तरीत्या प्रयोजनाभावा- त् । ग्रन्थस्तु कर्मपदस्य क्रियापरतायां सुस्थ एव । उदाहरणे तु भृत्यानित्यादेविवक्षायां कर्मव्यापारमात्रे विवक्षिते सिद्ध भवतीत्येवाशयो योध्यः । स्मरगत्येनं वनगुल्मः स्वयमेवोत भा. ष्यवृत्योाख्यावसरे एनमिति कर्मणो विवक्षायाः कैयटहरद- ताभ्यामुभाभ्यामपि शरणीकृतत्त्वाच । यत्तु सूत्रशेपे कैयटेन- नमित्यस्य विवक्षेति पुनः प्रतिपादितं तदेव तापातत्त इति दिक् । तम्पात्, भृत्यादीनां परित्यागांच्छन्दभेदात्परिग्रहात् ।

·४८८ शब्द कौस्तुभ । [१ ० कर्मवाक्ये च तादर्यवर्णनात्सर्वमुज्ज्वलम् ।। स्यादेतत् ।सकर्मका णांसर्वेपामंशद्वयाभिधायितया कर्मकर्तरि कर्मचद्भावानिदेशादेव सिद्धानीह मूछोदाहरणानि । नपाध्यारोपिसमेपणपक्षे आरोहय- सौ हस्तिनः कर्मत्वाभावात्समानधातौ च कर्मत्वाभाधन पचत्योदनं देवदत्तो राध्यत्योदनः स्वयमेवेतिवकर्मवद्भावो न प्राप्नोतीति वाच्यम् । निवृत्तपणप्रक्रिययैव सकललक्ष्यसङ्- ग्रहात् । अध्यारोपितमेषणपक्षारित्यागेपि क्षत्यभावात् । न च दृशेः कर्तृस्थभावकनया रुहेश्च कर्तृस्थक्रियतया कर्मवाको न माप्नोतीति वाच्यम् । पचिभियादिभ्यो वैलक्षण्यस्प दुरुपपाद- स्वात् । विलिदनविषाभवनयोराप कर्तृस्थतापत्तौ कर्मवद्धावाति- देशस्य निर्विषयनापत्तेः । तत्र व्यापारांशस्य कर्तृस्थत्वेपि विक्लि. त्तिद्विधाभवनरूपे फले कर्मस्थे इति ।यदि ताई दृशिरुह्योरपि विपय- वन्पग्भावौ कर्मस्थाविति तुल्यम् । तस्मादिह वैषम्ये वीज वक्तव्यमिति चेत् । अत्राहुभर्तृहरिः । विशेपदर्शनं यत्र क्रिया तत्र व्यवस्थिता । क्रियाव्यवस्थात्वन्येषांशब्दैरेव प्रकलितति ।। अस्यार्थः । यत्र क्रियाप्रयुक्तो विशेषो दृश्यते यथा पकेपु तण्डु- लेप यथा वा छिन्नेषु काठेपु । तत्र क्रिया स्थिता । तेन प च्यते आदनः छिपते काष्ठमिति कर्मबद्भाव सिद्धः। अन्येषां मते । अन्येषां धातूनां वाशब्दैरेव त्रियाव्यवस्था । शब्देन कर्तृव्यापारस्यैव माधान्पनाचगमात्कर्तृस्थतेत्यर्थः । उद्देशत्ता- पिक चित्कर्मस्थांशस्य क चिन्तु व्यापारांशस्योति औत्सर्गिक नियामकं वोध्यं तदिह दर्शनरोहणाभ्यां विपणे न्यग्भूते च वि- शेषानुपलम्भारकर्तृस्थ एवेह भावः क्रिया च । उद्देशानुरोधा- च्च । अह पश्येयमिति झुद्देशः न तु अयं विषयो भवत्वित्येव- महमुपरि गच्च्यमित्युद्देशो न तु हस्तिनो न्यग्भावो भवत्विति ।

·३ पा.२ आ. शब्दकौस्तुमः। ४८९ उपरिगमनरूपएव च व्यापारविशेपो रुहेरों न तु न्यग्भावन- मात्रम् । भूमिष्ठे वृक्षस्य शाखा हस्ताभ्यामवनमयत्यपि आरो- हतीत्यमयोगात् । अत एव यद्धितपरं छन्दसीत्यत्र भाप्यं रु- हिर्गत्यर्थः इति । अत एव चाणौ , कर्त्तो कर्मत्त्वम् । पचि- च्छियोस्तु विक्तित्तिद्विधामवनरूपो विशेपः कर्मणि दृष्टः तदुद्दे- शेनैव च कारकव्यापार इति महद्वैपम्यम् । एवञ्चारुह्यते ह. स्तीति कर्मवदा प्रदर्शयन्तो भाष्यन्पायविरोधादुपेक्ष्या इति कैयटः । एतेन, अधिगच्छति शास्त्रार्थः स्मरति श्रद्दधाति च । यत्कृपाव शतस्तस्मै नमोस्तु गुरवे सदेति प्रयोगो व्याख्यातः । न चैवं क्रियतइति न स्यादिति वाच्यम् । यत्नार्थतावादि- नामेतद्दोपप्रसङ्गेपि भूवादिमूत्रस्थभाण्यानुसारेण करोतेरभूतमा- दुर्भावार्थतामभ्युपगच्छतामस्माकं सर्वसामञ्जस्यात् । एवञ्च कर्तस्थभावक्रियेषु कर्मवद्भावाप्राप्तेविध्यर्थमिदं सूत्रमिति स्थित भाष्ये।लावयते स्वयमेवेत्यादौ तु कातिदेशपक्षे परत्वाकर्मवत्क- मणेत्येवात्मनेपदम् । शास्त्रातिदेशे तु भावकर्मणोरित्यतदपेक्षया परत्वाणेरणादिसूत्रेणेत्यवधेयम् । यदि वो ये कर्वकर्मणी त- द्भिन्नकर्मनिवृचिर्भाष्यकृतोभिप्रेता स्याचदि सकर्मकाणां मध्ये तत्सूत्रोदाहरणतापत्तौ कर्मस्यक्रिया अगुदाहरणं स्युः। न हि त. त्रातिदेशः मुलभः । कर्मवदकर्मकाणामिति वक्ष्यमाणत्वात् । तथा नियमार्यन्वपराणां यचिणोः प्रतिषेधार्थ वित्यादिभाष्यवा- तिकग्रन्धानामप्यसामञ्जस्यं स्यादिति दिक् । तस्मादिहास्पदु- तमेव वाक्यार्थत्रयं मुनित्रयसंमतम् । जयादित्लन्यासकारहर- दत्तकैयटादिसमलग्रन्थकाराणामिह महानव पूर्वापरविरोधी विपश्चिद्भिरुद्धव्यः । अस्मदुक्तिस्तु मात्सर्यमुत्सार्य परिभाव- नीयेत्यलं बहुना । यन्तु करेणुरारोहयते निपादिनमिति माघे ·४० शब्दकौस्तुम । १ अ.] प्रयुक्तं तण्णिचश्चेति सिद्धम् । एतेन स सन्ततं दर्शयते ग तस्मयः कृतधिपत्यामिव साधु वन्धुतामिति व्याख्यातम् । बन्धुता तं पश्यति तां दर्शयते । यद्वा । वन्धुतां कृताधि पत्या मिव लोकः पश्यतितां दर्शयते इत्यर्थः । आये वन्धुता अणौ की। द्विनीये त्वणौ सा कर्म । उमयथापि णौ कर्मत्वं निर्वि- वादमेवेति दिक् । रिति किम् । आरोहतीति निवृत्तपणा- न्मा भूत् । न च णौ चेदिति वाक्यशेपे श्रुतत्वाण्णेरेव भविष्य तीति वाच्यम् । अणावित्यस्यापि श्रुतत्त्वात् । किं चोत्तरार्थमव- श्य रिति वाच्यमेव । तदिहैव स्पष्टार्थमुक्तम् । हेतुमणिज्य हणार्थं च । भीस्म्योस्तस्यैव सम्भवात् । तेन गणयते गणः स्वयमेवेति सिद्धम् । गणयतिर्हि विभज्य भागशोवस्थापने पर्वते । तथा च कर्मस्थभावकादस्मानिवृत्तपेषणातुमण्णी पुनः प्रेपणांशत्यागे सत्यात्मनेपदमिष्टम् । रिति हेतुमण्णि चा सन्निनादणापित्यत्रापि तस्यैव ग्रहणाच्चुरादिणौ यत्क- म तत्ककाद्धेतुमण्ण्यन्तादपि सिध्यतीति । यतु वृत्तिकृता ग णयतीत्येव रूपमवस्थाचतुष्टयेप्युदायिते । तत्र सद्ख्यानि- मित्तस्य परिच्छेदस्य ज्ञानविशेषात्मकतया कर्तृस्थस्य धातुवा घयतामाश्रित्य कर्मवद्भावामवृत्त्या द्वितीयावस्थायां परस्मैपदम पपादनीयम् । चतुर्थावस्थायां तु परस्मैपदमशुद्धमेव । जेरणावि- त्यत्रापि अणावकर्मकादित्यत्रेव हेतृमण्णिच एव ग्रहणस्य न्या ग्यत्वात् । तथैव भा'ये स्थितत्वाच । भागशोवस्थापनपर- ते तु द्वितीयावस्थायामप्यात्मनेपदामिति विशेष । कर्मवद्भाव- स्य दुरित्वात् । पक्किणौ तु णिश्रन्धीत्यादिनिपेमान्न स्त इ. ति दिक्ाणौ चेदिति किम् । निवृत्तपणाण्णौ आरोहयन्ति ह- स्तिपका इति तृतीयकक्षायां मा भूत् । असति हिणी चेग- ·. ३ पा.२ आ. शब्दकौस्तुभः । ४९१ हणे श्रुतत्वादणावेच कर्मरवं कर्तृत्वञ्च लभ्यत । न कस्यो- भयरूपता बाधितेति वाच्यम् । प्रथमावस्थायां कर्मणो द्विती. यावस्थायां कर्तृत्वस्य निर्विवादत्त्वात् । अनाध्याने किम् । स्मरति वनगुल्मकोकिलः । ततश्चतुर्थावस्थायां स्मरयति वनगुल्मः । उस्कण्ठापूर्वकस्मृतौ विपयो भवतीत्यर्थः । स्मृ आध्याने, पटादिः।। भीस्म्योहेतुभये ।। आभ्यो ण्यन्ताभ्यामात्मनेपदं स्यात्म योजकादेव चेद्भयविस्मयो स्तः । सूत्रे भयग्रहणं विस्मयस्याप्युप- लक्षणम् । मुण्डो भीपयते । भियो हेतुभये पुगिति पुर । विभेते. हेतुभयइति वैकल्पिकात्वपक्षे तु मापयते अत्र पुल । तद्वि- धावीकारमश्लपात् । जटिलो विस्मापयते । नित्यंस्मयतेरित्या. त्वम् । तिहीति पुन ! हेतुभये किम् । कुञ्चिकया भाययाति । रूपेण विस्माययति । इह करणादयविस्मयौ न तु हेनोः । यद्यापि हेतोापारे णिज्विधानात्मयोजकसाध्यता दुरात- थापि हेतुस्वरूपमेवान्यनिरपेक्षं धात्वर्थमयोजकञ्चेदितीत्यर्थः । विशेपणोपादानसामर्थ्यात् । अत एव मॉड्यन मापयतीत्यत्र न, मौंड्याख्यधर्मस्य भेदेन विवक्षणात् । उदाहरणे तु तादा- स्म्यस्य विवक्षगादेतारेवे भयम् । एतेन मनुष्यवाचा मनुवं- शकेतुम्, विस्मापयनिति, व्याख्यातम् । इह हि न सिंहाद्विस्मयः किन्तु मनुष्यवाचेति कारणात । अत एवात्र नित्यंस्मग्रतेरित्या. त्वं न । तयिाने विभेतेर्हेतुभयइत्यतो हेतुभयानुवृत्त्या भयग्रह- णस्य च स्मयोपलक्षणतया व्याख्यानात् । क चिन्तृ विस्माप- यन्निति पुगागमपाठ: मामादिकः । यद्वा । वार विस्मापरते सिंहस्तु विस्मापयमानां वाचं प्रयुद्दक्ते विस्मापयति । प्य- न्ताणित् । वाचेति तु प्रयोज्ये कर्तरि तृतीया न करने इति समाधेयम् ॥ - ·शब्दकौस्तुमः। [१० गृधिवञ्च्योः प्रलम्भने । प्रतारणार्याभ्यामाभ्यां ण्यन्ता- भ्यामात्मनेपदं स्यात् । माणवकं गर्भयते वञ्चयते वा । प्रल- म्भने किम् । श्वानार्धयति । अभिकालापस्योत्पादयतीत्यर्थः । अदि बत्रयति । वर्नयतीत्यर्थः ।। लियः सम्माननशालिनीकरणपोय ॥ सम्माननशालिनी. करणपोत्रकारात्मलम्भने च वर्तमानाण्यन्ताल्लीपातोरात्मनेप- दं स्यात्। ली कपणे दिवादिः, ली शेपणे फ्रयादिः, उभ- योरपि ग्रहणम् । निरनुसन्धकपरिभाषा तु प्रत्यपविपरिणी। पामदेवारपट्यारिति दित्करणेन मापिता हि सा । मापकञ्च सनातीयविषपकर्मवेत्युत्सर्गः । सम्मानने, जटाभिरालापयते । पूना समधिगच्छनीत्यर्थः । अकर्मकयापम् । धात्वन प्रोटी- कनकर्मवान् पुत्रीयतीत्यादिवात् । शालिनीकरणे, श्येनो पाँगकाशापपने । न्यारोतीत्यर्थः । मलम्मने, पालमुलाप- पने । विमापासीपर्वरिति णारा विधीपते । तदास्मिन्त्रि- पणे निम्पम् । मन्या सु निरसः । पपस्थितविमापा हि मान पमीपोरिति मिनिपातं कथं मीनातः म्यादिन पापम् । मीनानिमायोगका निर्देशोपमिति सिद्धान्तात् । गंमाननादियिनि किम् । पामसमुन्टापपनि । मालेग. पीवर्ष.॥

·ले संविधाने च । न्यायमपवदते । कञभिप्राये किम् । अ. ३ पा. २ आ. शब्दकौस्तुमः । ४९३ किम् । पदं मिथ्या वाचयति । अभ्यासे किम् । सकृत्पद मि- थ्या कारयति ॥ स्वरितवितः कर्षभिमाये क्रियाफले । स्वरितेतो निश्च धातोरात्मनेपदं स्याक्रियाफले कर्तृगामिनि सति । यजते । मुनुते । कञभिमाये किम् । यजन्ति याजकाः । सुन्वन्ति । दक्षिणादि तु न फलम् । उक्तं हि हरिणा । यस्यार्थस्य प्र- सिद्धयर्थमारभ्यन्ते पचादयः । तत्मधानफलं तेषां न लाभा- दि प्रयोजनमिति । पचा, पाकः । पित्ताद । के चिन्तु प्र- योजकव्यापारवृत्तिभ्यो धातुभ्नस्तयातकमात्मनेपदमनेन वि- धीयते । कुरुते । कारयतीत्यर्थ । कारयतइत्यत्र तु प्रयोजक- व्यापारद्वयमर्थः । णिजन्ताणिचि यथा कर्बभिमायइति सूत्रा- शोपि कर्तृपदस्याहेतुकर्तृपरत्वादुक्तार्थतात्पर्यक एवेत्याहुः । उक्त- च हरिणा, क्रियामवृत्तावाख्याता कैश्चित्स्वार्थपरार्थता । असती वा सती वापि विवक्षित निबन्धना ॥ येपाश्चिकन- भिमापे णिचा सह विकल्प्यते । आत्मनेपदमन्येषां तदाप्रक- विर्यथा ॥ीणीप पचते धत्ते चिनोति चिनुतोपि च । आप्तमयो गा दृश्यन्ते येषु ण्यर्थोभिधीयतइति ॥ असती चेत्यनेन कमलव- नोद्घाटनं कुर्वते यइत्यादयः प्रयोगाः समर्थिताः । तत्रापि स्वा- ताविवक्षायाः सम्भवात् । ण्यर्थस्य वाचकं द्योतक वा आत्म- नेपदमिति मतद्वयं सङ्ग्रहीत केषां चिदित्यादिना श्लोकेन । चिनोति चिनुत इति, चिनोति चाफ्यति चेति क्रमेणार्यः ॥ अपादः ॥ अपपूर्वाददतेरात्मनेपदं स्यात्कर्तृगामिनि क- पबदति ॥ णिचश्च ॥ णिजन्तादात्मनेपदं गे फले संविधाने च।

·४९४ शब्दकौस्तुम । [१ अ. कट कारयते । कथं कृतमथुरपि मणि कारयतीति भाप्य- म् । संविधानइति व्याख्याने भविष्यति । आद्यपक्षे तु कर्तृगामि- स्वाविवक्षायां भविष्यति । अत्र कश्चित् लक्षयतेः स्वरितेकर णाज्ज्ञापकाच्चुरादिणिजन्तादिदमात्मनेपदं न भवतीति । आह च स्वरितेत्स्याद्राहि क्रयादौ लक्षिश्चकश्चुरादिविति । चन्द्रस्तु णिजभावपक्षे स्वरितेचस्प सार्थकत्वात्रोक्तज्ञापकता अतश्चरादेरप्यय विधिर्भवत्येवेत्याह । मैत्रेयस्तु स्वरितत्वम स्यानाकरमित्याह । तदेतदरदत्तोपि सञ्जग्राह । एप विधिर्न चुरादिगिजन्तात्स्यादिति कश्चन निश्चिनुते स्म । आसव- चोत्र न कि चन दृष्टं लक्षयतेः स्वरितत्वमनामिति ॥ समुदायो यमो ऽग्रन्थे | एभ्यो गमः माग्वत्कर्तृ- गे फले सविधाने च न तु ग्रन्ये विपये । आड्पूर्वकस्य वचन सकर्मकार्थम् । अर्मके त्वारोयमहन इत्येव सिद्धम् । श्री. हीन्संयच्छते भारसुवच्छते वस्त्रमायच्छते । अग्रन्थे किम् । उध- छति चिकित्सा वैद्यः । इहाधिगमपूर्वकमुद्यम यमेरर्थः । चि- कित्साशास्त्रमधिगन्तुमुधमं करोंतीत्यर्थः । कर्बभिप्रायइत्येव । संयच्छति उद्यच्छति आयच्छति ।। अनुपसर्गाज्मः ॥ अस्सामाग्वत्कर्तृगे फले सविधाने च । अकर्मकाच्चेत्येव सिदे वचनमिदं सकर्मकार्यम् । गाजानी- ते । अनुपसर्गारिकम् । स्वर्ग लोकं न प्रजानाति । कयं तहि भट्टिः, इत्य नृपः पूर्वमवालुलोचे ततोतुजसे गमनं मुतस्ये- ति । कर्मण्यय लिट् । नृपेणेति तृतीयान्तस्य विपरिणामादिति जयमाला ॥ विभापोपपदेन प्रतीयमाने || स्वरितत्मभृतिभ्य आत्म- नेपदं वा स्यात् समीपोच्चारितपदेन क्रियाफलस्य कर्तृगले * भात m ·३ पा. २ भा. शब्दकौस्तुभः । ४९५ प्रतीते । स्वरितत्रित इत्यादि पञ्चसूच्या यदात्मनेपदं विहित- न्तत् क्रियाफलस्य कर्तृगत्वे उपपदे न धोतिते नमाप्नोति । उक्तार्थानामप्रयोगात् । तत्रामाप्तीवभाषेयम् । उपपदं चेह समीपे थूयमाणं पदं न तु पारिभाषिकम् । असम्भवात् । इह च पञ्चसूत्री अनुवर्तते । स्वं यज्ञं यजति यजते वा । स्वं कटं करोति कुरुते वा । स्वं पुत्रमपवदति अपवदते वा । स्व नीहिं संयच्छति संयच्छते वा । स्वाहां जानाति जानीते वा ।। शेषात्कर्तरि परस्मैपदम् ॥ आत्मनेपदानमित्तहीनाद्धातोः कर्तरि परस्मैपदं स्यात् । याति वाति | कथ तर्हि स्मरानो "जुव्हानाः सुरभिघृतधाराहुतिशतैरिति सौन्दर्यलहरी । सत्यम् । नायं शानच् किन्तु चानश् । एतेन रसमानसारसेनेतिमा- घो व्याख्यातः ॥ अनुपराभ्यां कत्रः ॥ आभ्यां कृषः परस्मैपदं स्यात् कर्तृगेपि फले गन्धनादावपि । अनुकरोति पराकरोति । ननु कर्मकपि प्राप्नोति । अनुक्रियते स्वयमेवेति । नैष दोपः। कार्यातिदेशपक्षे कर्मपत्कर्मणेत्यात्मनेपदेन परेणास्य बाधात् । शा. सातिदेशे तु भावकर्मणोरित्यस्य पूर्वचारपरणानेन यद्यपि भा- व्यं तथापीह कर्तरिकर्मेत्यत. शेपास्कर्तरीत्यतश्च कर्तृग्रहणद्य- मनुवर्तते तेन कर्तव यः कर्ता वत्रार्य विधिर्न तु कर्मकरीत वोध्यम् ॥ अभिप्रत्यातिभ्यः क्षिपः ॥ सिप रणे । स्वरितेत् । अभि- लिपति प्रतिक्षिपति । अतिक्षिपति । एभ्यः किम् । आक्षिपते । तरीत्येव । नेह । आक्षिप्यते सूत्रम् । द्वितीयकर्तृग्रहणानुहः कर्मकर्तपि न ॥ प्रादहः ॥ वह प्रापणे स्वरितेत् । प्रवहति । मातिम् ।

·। शब्दकौस्तुभ । 4 आवहते ॥ परेर्मुषः ॥ मृष तितिक्षायां स्वरितेत् । परिमृष्यति । परे किम् । आमृष्यते । इह परेरिति योग विभज्य पहइत्यनुवर्त्त- नात्परिवहतीति के चिदिन्छन्ति ।। व्याड्परिभ्यो रमः ।। रमक्रीडायाम् । अनुदाचेत् । विर- मति । आरमति । परिरमति । एभ्यः किम् । अभिरमते ।। उपाच ॥ उपपूर्वाद्रमेः प्राग्वत् । सकर्मकार्योयमारम्भः । अकर्मकान्तु विभापां वक्ष्यति । स्यादेतत् । उपपूर्वको रमिनिर्वृ- तिविनाशयार्वतते । उपरतोध्ययनात् । उपरता निधनानीति यथा । न चानयोरर्थयोः सकर्मकता सम्भवति । सत्यम् । अ- न्तर्भावितण्यर्योत्रोदाहार्यः तद्यथा । यज्ञदत्तमुपरमति । उपर- मयतीत्यर्थः ॥ विभाषाकर्मकात् ।। उपाद्रमरकर्मकात्परस्मैपदं वा स्यात् । उपरमति उपरमते वा । निवर्ततइत्यर्थः ॥ बुध्यधनराजनेद्रुवसुभ्योणे ॥एभ्यो ण्यन्तेभ्यः परस्मै पद स्पात् । णिचश्चेत्यस्यापवादः । बोधयति पमम् । योधयात काष्ठानि । नाशयति दु खम् । जनयति मुखम् । इहाणावकर्मका- दिति न सिध्यति । अचित्तवत्कर्तृकत्वात् । इद, अध्यापयति । फगुसूणां निगरणचलनार्थभ्यश्चेत्यव सिद्धे यदा न चलनार्थ स्तदर्य वचनम् । भावयति । मापयतीत्यर्थः । द्रावयति । वि. लापयतीत्यर्थ । सारयति । स्यन्दयतीत्यर्थः । स्यन्दन द्रवत्वज पचलनम् । न च चलनार्थत्वात्सिद्धमिति वाच्यम् । द्रव- त्वजन्पतापच्छेदकचलनत्वव्याप्पजातिविशेपे शक्ततयास्य वि शेपशन्दतेप्पपर्यायत्वात् ॥ निगरणचलनाभ्यश्च ॥ अभ्यवहारार्थेभ्यः कम्पनार्थेभ्य- ·पा.२ आ. शब्दकौस्तुभ.1 घण्यन्तेभ्यः परस्मैपदं स्यात् । निगारयति । आशयति । भोज- पति । चलपति ! चोपयति । कम्पपति । सकर्मकार्थोऽचित्तव- वर्तृकार्यश्चायमारम्भ । आदेः प्रतिषेधो वक्तव्यइति काशिका। भाष्यकारस्तु गतिबुद्धीति सूत्रे इसपर्थ वक्ष्यति । आदयते देव- दत्तेन । गतिबुद्धीत्यादिना णी कः कर्मसंज्ञा प्राप्ता आदिखा- योः प्रतिषेध इति वचनान भवति । कयं तादयत्वनं वदुने. ति । अभिमाये भविष्यति । कर्षभिमाये प्राप्तस्य निगर- गचलनेत्यस्प अयं निषेधो न तु शेपास्करीत्यस्य । कथं तर्हि श्रीहर्पः, इमां किमाचामयसे न चक्षुषी चिरं चकोरस्य भ- वन्मुखस्पृशीति । न च नायं मक्षणार्थः न पीयतां नाम च- कोरजिव्हया कयं विदेतन्मुख चन्द्रचन्द्रिकेति पूर्वार्धानुरोधेन पानार्यत्वादिति वाच्यम् । पानस्यापि भक्षणविशेषात्मकत्वा- त् । सामान्पग्रहेण विशेषस्यापि प्रायत्त्वात् । अन्यथेहेत्र सूत्रे पोपयतीत्युदादरणासहतेः । चुपैर्मन्दगत्यर्थकत्वात् । इमामित्स- स्पाकर्मकत्वासतिपसगाच । गत्यादिसूत्रेण घस्य कर्मसंज्ञासा च प्रत्यवसानार्थतां विना दुरुपपादेति । अत एव नपादमीति सूत्रे पाग्रहणं धेट उपसङ्ख्यानञ्च सहच्छते । अन्यथा पाटो- रप्यानमिवत्पानार्यवेन निघो व्यर्थः स्यात् । न चैवं बुध- युधादित्सूत्रे द्रवतिग्रहणं व्यर्धे चलनविशेषवाचकस्यापि चलनवाचकतानपायादिति वाच्यम् । चलनत्यन्यायाया अ- खण्डाया एव जातेः मचिनिमित्ततापा उक्तत्वात् । पानन्तु- द्रवद्रव्यस्य गलादयः करणम् । तत्र द्रवद्रव्यांशस्यापःकरणे कर्मी- भूतस्याधिक मानेपि भक्षयवरयस्प भानं निर्विवादम् । य. था मन्दगतौ भासमानायां गर्भानम् न तु तदानिरिति न्यायात् । न च पानवमप्यखण्डस्पन्दन A । अधिकं परिएं ·शब्दकौस्तुभः । : १ . त्ववदिति वाच्यम् । तत्साधकानिरुक्तः । दृष्टान्ते तु कार्यता- वच्छेदकतया तसिद्धेरिति ।। उच्यते । आचामयेति लोडन्तं छित्वा किं नाचाययेरिति व्याख्येयम् । से इति तु सम्बो- धनं दमयन्त्याः । तथाहि । अस्य स्त्री ई लक्ष्मीः तया सह व- तैमाना सेः तस्याः सम्वोपन से । सलक्ष्मीक इत्यर्थः ।। अणावकर्मकाच्चित्तवस्कर्तृकात् ॥ णेःपूर्वमकर्मकाच्चित्त- वत्कर्टकाण्ण्यन्तात्परस्मैपदं स्यात् । शेते कृष्णस्तं शाययति गोपी । अणौ किम् । आरोहयमाणं प्रयुङ्क्ते आरोहयते । ऐरणाचिति सूत्रे उदाहरणत्वेन योकर्मको निर्णीतस्तस्माद् द्वितीये णौ मा भूत्। स हि णाकर्मक निवृत्तपेपणाध्यारोपितषेपणयो- रुभयोरपि न्पग्भवतीत्यर्थे पर्यवसानस्योक्तत्वात् । अकर्मकात्कि- म् । कटं कुर्वाणं प्रयुक्त कारयते । चित्तवत्कर्तृकात्किम् । श्री. होन् शोपयते । अत्र केचित् । चुरादिण्यन्ताद्धेनुमण्णावणावित्य- स्य प्रत्युदाहरणमाहुः । तत्तु भाष्यादिविरुद्धम् । सयाहि । . धादिस्वादिह प्रेरित्यनुवर्तते । बुधादिभ्यश्च हेतुमणिरेव स. म्भवतीति निघोपि प्रत्यासत्तेस्तस्यैव न्याय्यः । तेन चुरादि- भयन्तादपि हेतुमण्णौ भवत्येवेदं परस्मैपदमिति भाष्ये स्थितम् । यतु रूपयन्तं मयोजयति रूपयत इति केन चित्मत्युदाटतं, त. चुरादिण्यन्ताद्धतुमण्णिचं विधाय तस्य व सौकर्यातिशयात्म- योजकव्यापाराविवक्षायां प्रयोज्यव्यापारमात्रस्या अकर्मक- सामाश्रित्य ततो द्वितीये. हेतुमण्णिचि घोदव्यम् । अत एव अयोजयतीत्याद्द । इह हि युजिना णिचा च भयुक्तिद्वयं बदता हेतुमण्णिद्वयं मुच्यते । अन्यथा प्रयुक्तइत्येवादयिष्यत् । एवञ्च चेतयमानं प्रयुक्ते चेतयतइति केपी चित्मत्युदाहरणं पदृचिकृता पितं तत्समर्थितं भवति । स्वार्थपयन्तादेकस्मिन्ने . । m ·V -३ पा.२ आ. शब्दकौस्तुम । व हेतुमण्णौ तु रूपयति चेतयीत्येव बोध्यम् ॥ न पादम्याडयमाझ्यसपरिमहरुचिऋतिवदवसः ॥ एभ्यो ध्यन्तेभ्यः परस्मैपदं न स्यात् । तत्र पिवतिगिरणार्थः । इतरे चित्तवत्कर्टकाः। नृतिश्चलनार्थोपि। तेनाणापकर्मकादिति निगर- पचलनेति प्रातमिह निषिध्यते । पा पाने पाययते । पा रक्ष गइत्ययन्तु न गृह्यते । लुग्विकरणाऽलुग्विकरणयोरलुग्विकरण- स्यैव ग्रहणामिति परिभापणात् । तेनाणावकर्मकत्वविवक्षायां प- रस्मैपद भवत्येव । पालयति । पाते ग्वक्तव्य इति लुगागम । दमु उपशमे । दमयते। आङ्वों यम उपरमे । आयामयते । नकम्य- मिचमामित्यतो नेत्यनुवर्तमाने यमोपरिवेपणइत्यनेन मित्सज्ञापति- पेधः । उकारविशिष्टस्योपादानमुपसर्गप्रतिपन्त्यर्थम् । तेनान्यान्वि- तादाकारात्परस्य न । आड्पूर्वो यस प्रयत्ने । आयासयते । परिपूर्वो मुह वैचित्ये । परिमोहयते । रोचयते । नर्तयते । वादय- ते । घासयते । वस आच्छादनइत्यस्य • लुग्विकरणत्वाद- ग्रहणम् । पादिपु धेट उपसङ्ख्यानम् ॥ धापयेते शिशुकं समीची । मत्यवसानार्थत्त्वाच्छिशुमित्यस्य कर्मत्वम् । समीची ति प्रथमाद्विवचनम् । वाछंदसीतिपूर्वसवर्णदीर्घ । स्यादेतत् । वत्सान्पाययति पयः । दमयन्ती कमनीयतामदम् । अवीव दद्वीणां परिवादकेन । भिक्षा वासयती, त्यादिपयोगास्ताई कथमिति चेत् । अनाहु । कर्वगे फले प्राप्तस्यात्मनेपदस्याप वादो यद्विहित परस्मैपदं तस्यैवायं निषेधः। यत्चकर्षभिप्राये शे पादिति परस्मैपद तनिधिमेवेति ॥ वा क्यपः ॥ क्यपन्तात् परस्मैपदं वा स्यात् । लोहि तायति लोहितायते । नन्धिद्द परस्मैपदाभावपले एव पेत न त्वात्मनेपदम् । तस्य प्रकृतिविशेपेर्यविशेपे च ·५०० .. 'शब्दकौस्तुम । [१ अर नियतत्वात् । सत्यम् । पूर्वसूत्रे तावदपवादमपनपता प्रति पेधेनात्मनेपद पवर्त्यतइति निर्विवादम् । स एव च मतिषेध इहान् वर्त्यते । तदनुतिसामर्थ्याच्चेहात्मनेपदविकल्पः सिध्यति आत्मनेपदप्रवृत्त्यविनाभूतेन निषेधेनात्मनेपदस्य लक्षगया उप स्थितौ तस्यैव विकल्पनात् । तेन मुक्ते पात्क-रिपरस्मैपद भविष्यति । प्रकृत्यर्थनियमपक्षे एकवाक्यताविधिश्चोत पर्व च परस्मैपदविकल्पेपि न कश्चिदोष इत्यवधयम् ॥ शुभ्यो लुटि ॥ धुतादिभ्यः परस्मैपदं वा स्यालाह। अद्युतत् । अयोतिष्ट । अलुठत् । अलोठिष्ट । लुडि कि. म् । द्योतते । ठोठते । अनुदात्तेत्त्वान्नित्यं तङ् । नन्विह विकल्पानुत्तिर्व्यर्था । अनुदात्तेत इत्यनेन प्रविपिद्धस्य परस्म- पदस्यानन प्रतिप्रसवे कृते लस्येत्युत्सर्गेणैव पाक्षिकस्पात्मनेपद स्य सिद्धः । सत्यम् । परस्मैपदे प्रतिप्रसूते आत्मनेपदं न भवतीति झापयितुं वानुवृत्तिः । तेनानुकरोतीत्यादौ पा क्षिकमात्मनेपदं न भवति । यदावनुदात्तरित इत्यादिमकर- नात्मनेपदमेव विधीयते शेषादित्यादिना च परस्मैपदम् । तदानुकरोतीत्यादी परस्मैपदेनात्मनेपदं वाध्यते येन नामाप्ति न्यायात् । पक्षे आत्मनेपदमत्यर्थ चेह पाग्रहणमित्यवधेय म् । पक्षद्वयमपीदमनुपराभ्यामिति सूत्रे भाप्ये स्थिवम् । प्रत्य- यलोपे प्रत्ययलक्षणपिति मूत्रे नियमसूत्राणां विधिरूपेण निध- रूपेण वा प्रचिरिति पसदयस्यापि तत् निरुपितमस्माभिः । नदपेतस्मादाप्यास्थितमित्यवधेयम् ॥ हम्पः स्यसनो ॥ धुस्यन्दुभ्यः परमपदं वा स्वास्ये सनि च । वीति । अवयेत् । वित्सति न दृश्यचर्य इवाग्निपेधः । पक्षे वनिप्पते । अपर्तिण्यत । - ·४पा.मा. शब्दकौस्तुमः। विवर्तिपते । स्पसनोः किम् । पर्वते ! ननु हुतादिप्लेव वृतादयः पश्यन्ते । तया व साकौण्डिन्यन्यायेने माप्ति:- भ्यः पूर्वी माप्ति वापत । सतचाहतदवर्तिऐति र पूर्वेण विकल्पो न सिध्येत् । हया चोत्तरसूत्रे चकारः क्रियते । लुटीति विशेष विधिना पसनोरियं प्राप्तिमा वाधीति । अन्य था कपेरपि तायन्तावादननैन सिद्धे, किञ्चकारेणेति चेत् । सत्यम् । पुनादिपाठसापातादिभ्यो लुकि भविष्यति पता लुकीति स्वरपिप्यते ॥ लुटि च क्ल्पः ॥ लुटि स्पसनोत्र कपेः परस्मैपदं वा स्यात् । कल्मासि । करप्स्यति अल्प्स्यत् । चिक्लप्सति । तासि. चक्लप इतीमतिपेयः । पो कल्पितासे । कल्पिप्यते । अक- लिपप्यत । चिकरिपपते । इहेलिपेपो नास्ति । तत्र हि गमे- रिदपरस्मैपदेवियतः परस्मैपदेविस्यनुवर्तते । अदित्वात्पासिक इडभावस्त्वस्टयेव । स्यादेतत् । स्पसनोरित्पस्य स्वस्तित्व वास्तु वाक्यप इति पाशन्दस्य पया । तपाच स्तरितेनाधिकार इत्येव सिद्ध किञ्चकारेण । सत्यम् । पयार्यश्चकारः । अत- एवानुकर्पणार्याः सर्वे चकारा भाप्ये मत्याख्याताः ।। इति श्रीशब्दकौस्तुभे मयमस्याध्यापस्य तृतीये पादे द्वितीयमादिकम् ।। पादश्व समाप्तः।। आकडारादका संज्ञा । इत ऊर्च कटाराः कर्मधारयइत्यतः भागेकस्य एकैच संझा स्यात् । तत्रोभयो. सावकाशवे चिय- तिषेधेपरमिति परैव निरवकाशत्वे तु सैवेति विवेकः । तत्र प. रस्या उदाहरणं धनुपा विध्यतीति । शराणामायं प्रत्यवधि- भूतस्पैव धनुपो पधनं प्रति साधकत्तमित्युभयमसरे परत्वा- करणसंज्ञा अपादानसंज्ञा पायो । तया कांस्पपायामुक्त २ ·शब्दकौस्तुभ । [१ अ नियतत्वात् । सत्यम् । पूर्वमूत्रे तावदपवादमपनयता मति पेनात्मनेपद प्रवर्त्यतइति निर्विवादम् । स एव च प्रतिषेध इहान वर्त्यते । तदनुतिसामर्थ्याच्चेहात्मनेपदविकल्पः सिध्यति आत्मनेपदमवृत्त्पविनाभूतेन निषेधेनात्मनेपदस्य लक्षगया उप स्थितौ तस्यैव विकल्पनात् । तेन मुक्त पाक-रिपरस्मैपदं भविष्यति । प्रकृत्यर्थनियमपक्षे एकवाक्यताविधिश्चेति पर च परस्मैपदविकल्पेपि न कशिदोप इत्यवधयम् ॥ धुभ्यो लुहि ॥ धुतादिभ्यः परस्मैपद वा स्याल्लाह । अद्युतत् । अयोतिष्ट । अलुठत् । अलोठिष्ट । लुडि कि. म् । घोतते । लोठते । अनुदात्तेवानित्यं तद्द । नन्विह विकल्पानुत्तिर्यो । अनुदात्तेत इत्यनेन प्रतिपिद्धस्य परस्मै- पदस्पानन प्रतिप्रसवे कृते लस्येत्युत्सर्गेणैव पाक्षिकस्यात्मनेपद स्य सिद्धः । सत्यम् । परस्मैपदे प्रतिप्रसूते आत्मनेपदे न भवतीति झापयितुं वानुवृत्तिः । तेनानुकरोतीत्यादौ पा क्षिकमात्मनेपदं न भवति । यदावनुदानदित इत्यादिप्रकर- नात्मनेपदमेव विधीयते शेषादित्यादिना च परस्मैपदम् । तदानुकरोतीत्यादौ परस्मैपदेनात्मनेपदं बाध्यते येन नामाप्ति न्यायात् । पक्षे आत्मनेपदमवृत्त्यर्थ चेह पाग्रहणमित्यवधेय म् । पक्षद्वयमपीदमनुपराभ्यामिति सूत्रे भाप्ये स्थितम् । प्रत्य- यलोपे प्रत्ययलक्षणमिति सूत्रे नियमसूत्राणां विधिरूपेण निषेध- रूपेण घा प्रवृत्तिरिति पक्षद्वयस्यापि तत्त्वं निरूपितमस्माभिः । तदप्येतस्मादाण्यादुत्थितमित्यवधेयम् ॥ वृभ्यः स्यसनो ॥ तुगधुस्यन्दूभ्यः परस्मैपदं वा स्यास्ये सनि च । वस्यति । अवय॑त् । विकृत्सति न, वृभ्यश्चतुर्य इतीनिषेधः । पक्षे वचिप्यते । अवसिष्यत - ·। , पा.? भा. शब्दकौस्तुमा विवर्तिपते । स्यसनोः किम् । पर्वते ! ननु घृतादिप्लेव मृतादयः पठ्यन्ते । तया च सक्रकौण्डिन्यन्यायेनेयं प्राप्तिई- भ्यः पूर्वी माप्ति पापत । ततश्वावृतदवर्तिष्ट्रति लुटि पूर्वेण विकल्पो न सिध्येत् । तया चोचरसूत्रे चकार. क्रियते । लुटीति विशेष विधिना स्यसनोरिय प्राप्तिमा वाधीति । अन्य- था कृपेरपि वाचतावादनेनैव सिदे, किञ्चकारेणेति चेत् । सत्यम् । धुतादिपाठसामद्वितादिभ्यो लुकि भविष्यति यद्वा लुकीति स्वरपिष्यते ॥ लुटि च क्ल्पः ॥ लुटि स्पसनोश्च कृपेः परस्मैपदं वा स्यात् । कल्मासि । करप्स्यति अल्प्स्यत् । चिक्लप्सति । तासि- चक्लप इतीमातेपेधः । पक्षे कल्पितासे । कल्पिप्यते । अक- ल्पिष्यत । चिकल्पिपते । इहेनिषेधो नास्ति । तत्र हि गमे- रिट्परस्मैपदेवित्यता परस्मैपदेवित्यनुवर्तते । अदित्वात्पाक्षिक इडभावस्त्वस्येव । स्यादेतत् । स्पसनोरित्यस्य स्वरितत्वमे- वास्तु वाक्यप इति वाशब्दस्य यया । तथाच स्वरितेनाधिकार इत्येव सिद्धे किञ्चकारेण । सत्यम् । स्पष्टाश्चकारः । अत- एवानुकर्पणार्याः सर्वे चकारा भाष्ये प्रत्याख्याता - इति श्रीशन्दकौस्तुभे प्रयमस्याध्यायस्य तृतीये पादे द्वितीयमान्हिकम् ॥ पादश्च समाप्तः॥ आकदारादका संज्ञा ॥ इत ऊर्च कडाराः कर्मधारयइत्यतः- प्रागेकस्य एकैव संज्ञा स्यात् । तत्रोभयो. सावकाशले विम- तिषेधेपरमिति परैव । निरवकाशत्वे तु सैवेति विवेकः । तत्र प- रस्या उदाहरणं धनुषा विध्यतीति । शराणामपायं प्रत्यवधि- भूतस्यैव धनुषो व्यधनं प्रति सापकत्तमित्युभयप्रसङ्गे परत्वा- स्करणसझा अपादानसंज्ञा पायो । तथा कांस्यपायाभुङ्क्ते - MP - ·शब्दकौस्तुमः । [१ अ इत्यधिकरणसंज्ञा घनाध्यतीति कर्तृसंज्ञा । तदुक्तम् । अपा. दानमुत्तराणीति। निरवकाशापास्तूदाहरणपततसदिति । अत्र हिं संयोगेगुर्विति गुरुसंज्ञा लघुसंज्ञा पाधते । तेन सन्वल्लघुनीत्ये सन्न प्रवर्चते । स्यादेतत् । भपदसंशाभ्यां तर्हि आसंज्ञा पाध्ये- त । तथा च गार्य इत्यत्र यस्येतिचेति लोपो न स्यात् । धानु- क इत्यत्राास्योच्यमाना वृद्धिर्न स्यात् । अगसंशा तु कर्त- पमित्यादौ सावकाशा । न हि धानुमत्पर्य पूर्वस्य मपदसझे स्तः । अत्राहुः । सुपिच बहुवचनेझल्येत् तद्धितेप्वचापादेरि त्यादौ स्वादिषु तद्धितेपु चानस्य कार्यविधानं समावेशस्य ज्ञाप- कम् । द्विविधा हि स्वादयः । यजादयो बलादयश्च सत्र यया- क्रम भपदसज्ञाभ्यां भाव्यम् । ताभ्यां चाइसंज्ञा बाधे निर्विपया एव तत्तद्विषयः स्युः । गुरुलघुसझे वर्णमात्रस्य विधीयते नदी- घिसझे तु तदन्तस्येति ताभ्यां समाविंशतः तेन वात्सीव- न्धुरित्यत्र नदीवन्धुनीति पूर्वपदान्तोदात्तत्व हे वासीवन्धो इत्य. प्र गुरोरनृत इति प्लुतश्व सिध्यति । तथा विश्व नी च विनरौ द्वन्देवीति पूर्वनिपात: | विनरावाचष्टे बिनयति प्रविनय्य ग- तः । त्यपिलघुपूर्वादिति रयादेशः । यथा चापादेशे क- तव्ये टिलोपो न स्यानिवत्तया ऽचापरस्मिनित्यत्र व्युत्पादि- तम् । यसूक्तं विन्तो वो वैन्त्रम् । इगन्ताच्चलघुपूर्वादित्याणिति, तच्चिन्त्यम् । द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्चति बुबमसङ्गादिति कैयटः । पुरुषसंज्ञा तु परस्मैपदसंज्ञा न पायते णलत्तमोवेति ज्ञापकात् । अन्यत्रापि यत्र समावेश इष्टस्तत्र चकारादिना स्व- स्थाने साधयिष्यते । भाष्पे तु पाठान्तरमप्युपन्यस्तम् । मा- कडारात्पर, कार्यमिति । यस्याः माहारासंज्ञाख्यं कार्य परं स्यादिति । सज्ञाप्रकरणादि संझारूपमेवेह कार्यम् । परा ·४पा. १ मा. शब्दकौस्तुमः । सभेत्येव तु न नितम् । विमतिपधे इत्युत्तरसूवे परकार्यमि- स्यस्यानुवृत्चिर्यया स्यात् 1, तत्र यस्याः संमाया: परस्याः पू. यानवकाशया पापः मातः सा परा ऽनेन विधीयते । पत. देव च सापकमिह प्रकरणे संझानां पाध्यबाधकमावस्य तेन पर यानवकाशया सावकाशा पूर्वा वाध्यते द्वयोस्तु सावकाशयोविभ- तिषेधे परया पूर्वा वाध्यतइति । अस्मिन्पक्षे आसंज्ञा परा कर्तव्या अपदसंझे तु पूर्वे, एवं यत्रयत्र समावेश इष्टस्तत्र सर्वत्र पोद्धव्य. म् । अस्मिन्पक्षे ऋखिय इति न सिध्यति । तथाहि । ऋतोरण छन्दसिघस् । सितिचेति पदसवेष्टा । तेन तत्र पर कार्यमिति चचनागसंज्ञापि स्यात् । ततश्च ओर्गुणः प्रसम्येत । पदत्त्वम- युक्तनावग्रहेण सित्करणं सार्थकं स्यात् । शेपोबहुव्रीहिः शे- पोध्यसखीति शेपग्रहणं चास्मिन्पले कर्त्तव्यं स्यात् । अन्यथा हि उन्मत्चगामित्यादावन्यपदार्थेचसंझायामिति सत्यामव्ययी- भावसंज्ञायां परकार्यमिति वचनाद्वहुव्रीहिसंझापि स्यात् । मत्यै इत्पत्र नदी संबापर्याये घिसंज्ञापि स्यात् ततश्च गुणमसाः । वस्तु- तो बहुचीही शेषग्रहणं पाठद्वयेपि कर्तव्यं घिसंज्ञायान्तु पाठदयेपि न कर्तव्यमिति तत्रैव वक्ष्यामः । इदंल वधेयम् । एका संझेवि पाठेपि संज्ञाग्रहणं न कर्वव्यम् । एकेत्युक्तेपि संझाधिकारादेव सल्लाभात् । स्यादेतत् । आद्वन्द्वादित्येवोच्यताम् । न हि चा- थेद्वन्द्र इत्यतः परत्रेदमुययुज्यते । सत्यम् । तया सति द्वन्द. श्चमाणितूर्ये त्यस्याप्यवधित्वं सम्भाव्येत । ततश्च सम्बुद्धि- संज्ञामन्त्रितसंझयो सपावेशो न स्यात् । नन्वाकडारादिन्यु. तोपि प्राकडारात्समास इत्यस्यावधित्वं कुतो न स्यादिति चेत् । च्यातिन्यायाविकाच । यदयं तत्पुरुषो द्विगुश्चेत्यारभते । समावे- शार्थ हिचततावस्तुतस्तु सहयापूर्वोद्विगुरित्यत्रैव चकारः पाठयः ·शब्दकौस्तुमः । [१० तावतव दिवः कर्मच तत्प्रयोजकोहेतुश्चेत्यादाविव समावेशसि- देः। द्विगुश्चेति सूत्रान्तरं तु न कर्तव्यमेव । एवं समानाधिक- रणसमासमकरणं समाप्य कर्मधारयश्चत्येव पाठ्यम् । तत्पुरु- पः समानाधिकरणः कर्मधारय इति सूत्रं तु मास्त्विति दिक् ॥ विप्रतिषेधे परकार्यम् ।। विरोधे सति कत्यई यत्परन्तत्स्या- त् । विमतिपूर्वात्सेधतेर्घ । उपसर्गात्सुनोतीति पत्वम् । उपसर्ग- वशाच्च विरोधार्यकत्वम् । कार्यमित्यवाकत्यतृनश्चेत्याथै कृ- त्यप्रत्ययः । तेन तुल्यबलविरोध इति पर्यवस्यति । नापवा- दादीनां सन्निधौ उत्सर्गादीनां सहवं तेर्वाधितत्वात् । तत्र नित्यमावश्यकत्वाद्धाधकम् । अन्तरगन्तु लाघवात् । अपवादस्तु वचनमामाण्यात् । तद्भिन्नस्तु प्रकृतसूत्रस्य विषयः । तदुक्तम् । परनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरस्य बलव-स्वामिति । जातिपक्षे विध्यर्थं सूत्रम् । वृक्षेपु वृक्षाभ्यामित्यत्र दिलब्धावकाशयोरेवदी- श्रुत्वशाखयोसभ्य इत्यत्र युगपत्यसले सति गमकाभावादमति- पत्तिरेव स्यात् । तदुक्तम् । अप्रतिपत्तिर्वोभयोस्तुल्यवलत्वादिति। तत्रास्माद्वचनात्परस्मिन्कृते यदि पूर्वस्यापि निमिचमस्ति तार्ह तदपि भवति यथा भिन्धोत्पत्र परत्वादिभावे कृतेप्पकन् । तदुक्तं, पुन: मसङ्गविज्ञानात्सिद्धमिति। व्यक्तिपक्षे तु तव्यक्तिविष- यकयोलक्षणयोरन्यत्र चरितार्यत्वासम्भवात्तव्यत्तव्यानयरामि- व पर्याये प्राप्त नियमार्थमिदं सूत्रम् । विप्रतिषेधे परमेव न तु पूर्वमिति । एतल्लक्षणारम्भाच्च तत्र पूर्वस्यानारम्भोनुमीयते । तथा च जुहतारवमित्यत्र परत्वात्ताताई कृते स्थानिवद्भावेन धित्व न भवति । तदुक्तं सकृद्तौ विप्रतिषेधे यदाधितं तहाधितमेवेति । जातिव्यक्तिपक्षयोश्च लक्ष्यानुरोधाद्यवस्थेत्युक्तं पस्पशापाम् । नित्यादिपु तु नास्प प्रवृत्तिरित्युक्तम् । तेन रधे- ·४पा.१ आ. शब्दकौस्तुभः । णिचि अतउपधाया इति वृद्धिं परामप्यनित्या वाधित्वा रधि- जभोरिति नुमेव । न च सोपि शब्दान्तरमाप्त्यानित्य एवेति वाच्यम् । कृताकतमसङ्गित्वमानेणापि क चिन्नित्यताभ्युपगमा. स् । तेन रन्धयतीति सिदम् । तथादुष्टुवादित्यादादन्तरङ्ग उ. बङ् परमपि लघूपधगुणं वाधते । तथा शुन इत्यत्रान्तरङ्गत्वा- सम्प्रसारणाच्चोते पूर्वत्वम् । अल्लोपे तु सति तस्य स्थानि- वत्त्वाधण् स्यात् । पहुश्वा नगरीत्यत्रानउपधालोपिन इति डीप् स्यात् । सिद्धान्ते गौरादिलक्षणो जीप तु न । उपसर्जन- त्वात् । यचिहत्यभाप्यं बहुमुनीति तसिद्धान्तेन स्थितम् । अल्लोपाभ्युपगमपक्षे मत्तत्वात् । एतच्चेहैव कैयटे आभासूनी- यभाष्यकैयटयोश्च स्पष्ट न्यायसिद्धञ्च । यत्तु बहुश्वेत्येत्र भवितव्यमिति डाप्सूत्रे भाष्यम्, तदिह साधकतया न ग्राह्य- म् । डाप्पक्षमेवोपक्रम्य बहुशूकोति रूपं तिरस्कर्तुं तस्य प्रवृत्त- त्वात् । वृक्ष इहेत्यादौ त्वन्तरङ्गेण गुणेन दीर्घो वाध्यते । न चा- सौ अपवादः कथं वाध्यतामिति वाच्यम् । समानाश्रये तस्य चरितार्थत्वात् । तथा च वार्तिकम्, इण्डिशीनामावगुणः सवर्णदीर्घत्वादिति । इह शीनामिति नदीत्वान्नुट् । विभक्तिपर- तया नित्यस्त्रीत्वात् । अत एव औङ: श्यामिति प्रयोगः। उदाहरणन्तु अयजे इन्द्रं वृक्षे इन्द्रं सर्वे इहेति बोध्यम् । इहान्तरङ्गं वलवदिति लायन्यायमूलकमिति कैयटः । अच पर- स्मिन्नित्तिसूत्रे भाष्यमप्येवम् । असिद्धं वहिरमिति तु वाहऊ- डित्यूठग्रहणेन ज्ञापितम् । पत्वतुकोरित्पनेन तु तदपवादभूतं नानानन्तयइति । तत्रासिद्धमित्यनया पचावेदमित्यादावैवाभा- वार्थमवश्याश्रयणीयया गतार्थत्वादन्तरङ्गं पलीय इति न कर्तव्ये- तीहत्य भाप्यं विरुद्धम् । न्यायासिद्धताया उक्तत्वात् । किञ्च ·। (शब्दकौस्तुमः । [१ अ० सापवादया ऽसिद्धपरिभापया कथं निरपवादाया गतार्थता । अथ पत्त्वतकोरित्यनेनासिदं बहिरङ्गमित्यस्या अनित्यतैव ज्ञा- प्यते लायवात् न तु नाजानन्तर्यइति, गौरवात् । ताई प्रव- लमिदं भाप्य, स्फुटीकृतं चेदमचः परस्मिमिति सूत्रे ऽस्माभिः । एवञ्चाचारानन्तर्यमिति द्वित्त्वं विवक्षितम् । नचेत्यादयोपि प्राचाकलहा मुधैव । एवञ्चान्तरङ्गानपि विधीन वहिरको लु- ग्वाधतइत्यपि गतार्यम् । पत्वतुकोरिति वा कृतितुग्ग्रहणेन वा अनित्यताज्ञापनात् । अश्विमानण् श्वयुवेत्यादिनिर्देशाच्च । तेन गोपत्मिय इत्यादि सिद्धम् । आचारकिपि तवमपादिवा- धे च फ्रमेण मत्स्योत्तरपदग्रहणस्प कृतार्थत्वाचदीयशापकता- भवादोपि यथाश्रुताभिमायणैवेति दिछ । इति श्रीशब्दकौस्तुभे प्रथमस्याध्यायस्य चतुर्थे पादे प्रथममान्हिकम् ॥ खचाख्यौ नदी । इव!वर्णान्तौ नित्यत्रीलिङ्गी नदी. संझी स्तः । दीर्यान्तयोरेपा संज्ञा व्यवतिष्ठते । अण्वेन सपर्ण- ग्रहणात् । हूस्वान्तयोस्तु प्राप्ताप्येषा परया घिसंज्ञया वाध्यते । वेन मते धेनो इत्यादी अम्बार्यनयोरिति हखो न भवति । न- नु शेपग्रहणाद् पिसंशा कथं भवेदिति चेन । ओपग्रहणस्य प्रत्याग्न्यातत्वात् । तथाहि । एका संमति पाठे तावच्छेपस्य- ग्रहणे व्यर्पमिति स्पष्टपेर । अपरहार्य मिति पाठे तु दीर्यान्ते सावकाश नदीसको पुनपुंसकयोः सावकाता घिसंशा हे मत. इत्यादी परवाहाधिप्यते । मत्यै घेन्ये इत्यादी तु निरवकाचापि टिनिम्याचति नदीसंमा विसंझ न पापेत । अतः पन- हणं छतम् । तदपि यस्तुनो पर्यमेव । नदीसंज्ञावचनसामा. देव पिसमापापोपपः । इस्सलपणा हि नदीसंशा । सा च .

·४ पा.२ आ. शब्दकौस्तुमः। प्रत्ययापेक्षत्वाहहिरका तत्रान्तरक्षायां घिसंज्ञायां घेर्मितीति च गुणे कृते स्वाभावामदासंझा निर्विषया स्यात् । तदुक्तम् । तत्र वचनप्रामाण्यानदीसंज्ञायां घिसंज्ञाभाव इति । यद्वा । ईश्च ऊ- श्च यू वाछन्दसीति पूर्वसवर्णः । तेन दीर्घयोरेवेयं नदीसं- ज्ञा । न चैवं डितिस्वश्चति सूत्रे ह्रस्वांशे ऽनन्वयः स्यादिति वाच्यम् । विभक्तिविपरिणामेन वोः सवर्णो यो स्व इति व्या- ख्यानात् । उदाहरणन्तु गौर्यै वष्वै इत्यादि । यू इति किम् । मात्र स्वस्त्रे । स्थाख्यौ किम् । चातमम्ये । स्यादेतत् । स्त्रिय- माचक्षाते इति विग्रह स्त्रधाख्यायाविति मामोति । आतश्चोप- सर्गइति कमत्ययस्य मुग्ल इत्यादौ सावकाशस्य परेण कर्मण्य- णा वाघितत्वात् । सत्यम् । मूलाविभुजादित्वाकः। यद्वा । विचम- त्ययो भविष्यति । एतेन तत्मख्यञ्चान्यशास्त्रमिति जमिनिसूत्रमपि व्याख्यातम् । नन्वेवमपि स्त्रियामित्येवास्तु किमधिकेन । मैव- म् आसमन्ताच्चक्षाते इति व्युत्पत्त्या नित्यस्त्रीत्वलाभार्थं तदुपादा- नात् । तेन ग्रामण्ये सेनान्ये स्त्रिय इत्यत्र न भवति। ग्राम सेनाञ्च नयतीति हि क्रियाशब्दावेती लिङ्गत्रयसाधारणौ । अत एव आध्ये ब्राह्मण्य इति भाप्योदाहरणं चिन्स्पमिति कैयटः । आध्यानकर्तृत्वस्यापि लिगत्रयसाधारणत्वात् । स्यादेतत् । आसमन्तादीर्यस्या इति चिग्रहउत्तरपदस्य नित्यत्रीत्वात् नदीत्वमस्तु प्रथमलिङ्गग्रहणं चेति वक्ष्यमाणत्वात् । अतिलक्ष्म्यै ब्राह्मणायेतिवत् । तत्कुतो भाप्यस्य चिन्त्यतेति चेन्न । तथा सति यणो दुर्लभत्वात् 1 गतिकारकपूर्वस्येष्यते इत्यत्र हि ग- तिसाहचर्यात्कारकपूर्वस्यापि नित्यसमासस्य ग्रहणं, गतिसमास- श्व प्रतिपदोक्त एव गृह्यते । तेन दुर्धियः निर्भियः वृश्चिकमि- या पलायमानस्येत्यादावनित्यसमासत्वान यणिति पुरुषोत्तम- ·५०८ शब्दकौस्तुभ । [१ अ० प्रभृतयः । अत एव कृन्मेजन्त इति सूत्रे मानः समस्यदूढय इति मन्त्रव्याख्यायां दुधिय इति कैयटेनेयः प्रयुक्तः। अदूरवि- प्रकर्पण बहुव्रीहिणेदमप्यर्थकथनम् । ध्याख्येयमन्त्रे तु दुष्ट यायतीति विग्रहे नित्यसमास एव बोध्यः । ततो यण् । दुरो नाशदाशदभध्येष्विति पृपोदरादिसूत्रस्यवार्तिकेन उत्वप्दुत्वे । यन्तु तद्वार्तिकव्याख्यावसरे दुष्टं ध्यायतीति विगृह्य आतश्चो- पसर्ग:ति कात्यय इति कैयटहरदत्तादिभिरुक्तम् । तच्चिन्त्यम् । अन्तस्वरितानुरोधेन अर्थानुरोधेन च ख्यत्यादितिवत्कृतयणा- देशानुकरणतयैव वार्निकस्य व्याख्येत्वात् । सर्वस्य दुर्वधेः अहतिरुपद्रवः नोस्मान् मा वधदिति तृतीयचरणस्न स- हान्वयः । अमेरतिरित्यनुवर्तमाने हन्तेरंहचेत्यहादेशोतिश्च प्र त्ययः । अंहातशब्दस्य प्रादेशनं निर्वपणमपवर्जनमहतिरित्यमर- कोशादिवलादाने रूढौ तु अद्वेपयुक्तमाभिचारिकाद्याभूत- मेव तदिह ग्राह्यम् । उणादीनामव्युत्पत्तिपक्षाश्रयणादन्तोदात्तता। वहिवस्यतिभ्यश्चिदिति चिद्रहणानुवृत्तेरिति तु तत्त्वम् । एतेन मा. नो गर्व इति व्याचक्षाणा अपि प्रत्युक्ताः। पदव्यत्वस्याध्यापक- सम्प्रदायसिद्धत्वात् वाक्यशेषानुगुण्याच्च । तस्मादाध्यै ब्रा. हह्मण्य इति भाप्योदाहरणं चिन्त्यमिति स्थितम् । प्रारमुमुत्पत्ते- यत्र समासस्ता गतिकारकपूर्वस्येप्यत इति यण् भवर्तत- इति वदतां श्रीपविदत्तादीनामपि मते कैयटोक्तं चिन्त्यं दृढमेव । वस्तुतस्तु आध्यानमाधीरिति व्युत्पाय गुणगुणिनोरभेदविय- सायव प्रयोगोयमिति चिन्त्योद्धारो ऽवधेयः । हरदत्तस्त्वाह । निन्यस्तीत्वं नाम नलिशान्तरानभिधायकत्यं किन्तु शब्दान्तरस- मानिध्याहारं विनय स्त्रिया वर्तमानत्वं तत् । वृत्तिस्सरसोप्येवम् । कयन्ताई ग्रामण्ये खलप्वात्यादि प्रत्युदाहियतइति चेत् । शृणु ।

·४पा. २ आ. शब्दकौस्तुमः । क्रियाशब्दत्वेप्यनयोः पुंसि मुख्या वृत्तिः । पुंसामेव त्वयमौत्सर्गि- को धर्मः यद्रामनयनं खलपवनं वा आध्यानं तु स्त्रीपुंससा. धारणमेवेति वैषम्यं तस्माद्युक्तमेवेदं भाष्यमिति । अत्र वार्ति- कम् । प्रथमलिङ्गग्रहणञ्च । प्रयोजनं क्विव्लुक्समासाः । अ. स्थार्थः। यः पूर्व स्व्याख्यः पश्चादुपसर्जनतया लिङ्गान्तर विशिष्ट द्रव्यान्तरमाह तस्य नदीसंज्ञा वक्तव्या। विपि कुमारीमिच्छति कुमारीयति ततः क्विय् अल्लोपयलोपौ क्वौ लुप्तस्य स्थानिव- चनिषेधान्न यण् । यद्वा कुमारयतीति कुमारी आचारक्विवन्ता- स्कर्तरि क्विए । कुमारी ब्राह्मणः। ङयन्तत्वात्सुलोपः । तस्मै कु- माय ब्राह्मणाय । स्यादेतत् । इह क्यच्क्विपोः प्रकृतिभूतस्य ङीव- न्तस्यापि नित्यत्रीत्वं दुर्लभं पुंलिङ्गात्स्यच्क्विपोः निवृत्तेन त्रि लिड्न समानाकारत्वादिति चेन्न । अर्थभेदेन शब्दभेदाश्रय- णात् । तत्र प्रथमोदाहृतस्येत्यं रूपाणि कुमारीमिच्छन् कुमारी- वाचरम् वा ब्राह्मणः कुमारी ड्यन्तत्वात्सुलोपः । कुमार्यो । कुमा- यीन चेह अचिश्नुधात्वितीयङ्मसङ्गाएरनेकाच इति यणावाधि- तत्त्वात् । अत एव अमि शसि च कुमार्य कुमार्यः प्रध्यं मध्य इतिव- त् । न च गतिकारकपूर्वस्यैवोत निषेधः शङ्कचः । तदित- रपूर्वस्य नेत्यर्यात् विशिष्टाभावस्यापूर्वेपि सत्वात् । इपि कु. मा कुमार्याः फुमारीणां कुमार्या प्रमणे । हे कुमारि ग्राम- णेत्यादि । पल्ल्यादेस्तु संयोगपूर्वकत्वादियद । पत्नियो पति- य इत्यादि । शेपं प्राग्वत् । पुंलिङ्गात्क्यच्क्यडोनिष्पन्नस्य तु अन्यन्तत्वात्सुलोपो न । कुमारीः । हे कुमारीः । अनदीत्वाद स्वो न । कुमार्य कुमार्याः कुमार्यों ब्राह्मणानां कुमार्यि बामणे इत्यादि । कुमारमात्मनमिच्छन्ती ब्राह्मणी कुमारीरित्यत्रापि कै- यटमते नित्यत्रीवाभावान्पुंवदेव रूपम् । हरदत्तमते तुलक्ष्मीवत् ।

·. [१ .. शब्दकौस्तुमः। आमि शसि च यविशेपा । मकतमनुप्सरामः । लुम्मनुष्याति लुप् । खरकुल्य ब्राह्मणाय । यधप्पत्र युक्तवद्रावात्स्त्रीत्वमस्ति तयापि स्वाश्रयस्य पुंस्त्वस्यापि सत्वानित्पनीत्वं नास्तीति कैपटहरदत्तादयः। तच्चिन्त्यम् । चश्चाः पश्येत्यादी शसो नतापत्तेः । तस्माल्लुबन्तैः खरफुटीचञ्चादिशन्दैः शास्त्रीय- स्त्रीलविशिष्ट एव लौकिकः पुमानभिधीयतइत्येव तत्त्वम् । एवञ्च लुपा अयोजितत्त्वेन कयं गणनेत्यपि चिन्त्यम् । समासे अतिल. क्ष्मीः बहुश्रेयसी।इयसश्चेति कनिषेधः। ईयसो बहुबाहेनेत्युपस- जनास्त्रो न । उभयत्रापि सम्बुद्धी इस्वः हिस्सु आडागमादि- कञ्च नदीसंशाकार्य योध्यम् ॥ अवयवस्त्रीविषयत्वात्सिद्धम् ॥ समासे. तावदवयवो लक्ष्भ्यादिशब्दः स्त्रियामेव वर्चतइति तदा नीमेव संशाः । ततश्च वर्णसंज्ञापले समुदायस्य नद्यन्तत्वात्का- यसिद्धिः । तदन्तस्य संज्ञति पक्षे तु अगाधिकारे तस्य च त- दुत्तरपदस्य चेति.वचनात् । वस्तुतस्तूक्तवचनस्य मागेव दूपिन- वात्तदन्तत्वेनैव सिद्धिर्योध्या । अतितन्त्रीयन्धुरित्यत्रापि न.. दीबन्धुनीति पूर्वपदान्तोदात्तत्वं सिभ्यति । पूर्वपदस्य नया वि- शेषणात् । किव्लुपोरपि अन्तरगत्वारिकवादेः प्रागेव महत्वा संज्ञा बहिरङ्गेण लिङ्गान्तरयोगेण न निवर्तते त्वकस्पित्केकज्य- त् । अकृतव्यूहा इत्यस्पानित्यताया अचः परस्मिन्निति सूत्रे वर्णितत्वात् । स्यादेतत् । इयावङ्स्थानमतिषेधे ,यणस्थान- प्रतिपेघप्रसङ्गोवयवस्येयङचङ्स्थानतात् । यथा. ह्यवयवस्य स्त्रीविषयत्वात्समुदायस्य नदीसंझेत्युक्तम् । तथावयवस्येयकु- वङ्स्थानत्वात्समुदायस्य यणस्थानस्यापि प्रतिषेधः स्यात् । यथा स्त्रियै आध्यै मध्यै । अत्राहुः । इडुबङ्भ्यामगमाक्षिप्य. ते । अङ्गाधिकारे तयोविधानात् । तेन यस्याङ्गस्येयडुबकी - ·४ पा. २ आ. शब्दकौस्तुभः । निवर्तते तस्य नदीसंज्ञानिषेधः । आध्यै इत्यत्र तु अवयवस्या- त्वं नास्ति अहस्य तु एरनेकाच इति यविधानादियदुवङः स्थानता नास्तीति निपेधाभावः । एतदर्थमेव च तत्र स्था- नग्रहणम, इयचडोर्यदा स्थितिस्तदा प्रतिषेधो यया स्यात् यदा त्वपवादेन बाधस्तदा मा भूदिति । एवं मिति स्वश्चेत्यत्राप्यत- स्याक्षेपात्सोपि विधिरङ्गस्यैव स्त्रीत्वे भवात नावयवस्य । शकट्यै । अतिशकटये ब्राह्मणाय । श्रियै अतिथिये ब्राह्मणाय । इह तु स्या- देव । अतिश्रिये अतिश्रियै वा ब्राह्मण्य इति स्थितं भाष्ये । न चेह नित्यस्त्रीत्वं नास्तीति वाच्यम् । हरदत्समते तत्सत्वात् । कैयटमते तु डितिहस्त्रश्चेत्यत्र स्त्रीमहणमात्रमनुवर्तते न त्वाख्याग्रहणम् । एवञ्च सुधीशब्दोपि रूपद्वयं निर्विवादम् । मुध्यादय. पुंवदिति प्रक्रिया तु प्रामादिक्येव । अतिलक्ष्म्यतिचम्बोतिप्रमीहूहूभ्यां साम्योक्तिरप्येवम् । तथा स्वयंभू. पुवदित्यपि प्रमाद एव । स्यादेतत् । निष्कौशाम्बिः पुमानित्यत्रापि अन्तरगया नदीसं- ज्ञा स्यादतिलक्ष्म्यादौ यथा । सत्यम् । सत्यामपि तस्यां न कश्चिद्रूपे दोपः । न च सम्बुद्धिहस्वादिमसङ्गः । स्वादेशेन नद्या अपहारान् । वर्णस्य नदीत्वात् । खपाख्यत्वं तु तस्य श- कथाश्रयतामात्रेण वोध्यम् । पर्याप्तयधिकरणताया अविवक्षि- तत्त्वात् । तदन्तस्य नदीसंशोति पक्षेपि एकदेशविकारानभ्युपग- मेन सर्वादेशस्यैव वक्तव्यत्वात् । न च स्थानिवद्भावः । अ. विधित्वात्। मपठ्येत्यत्रेटभावार्थ विशेषणतयाप्यलाश्रयणे निपे- घस्य सिद्धान्तितत्वादिति दिक् । निष्कौशाम्ब्यै निष्कौशाम्बये ग्रामण्य इत्यत्र तु टितिहस्वश्चति विकल्पो भवत्येवेति दिक् ।। नेयडुवइस्थानावस्त्री । इयडुवडोः स्थितिः स्थान निरप- चादा मसक्तिर्यत्र तावीदूतौ नदीसंझौस्ता स्त्रीशब्द विना हे श्रीः।

·હિર शब्दकौस्तुभः । [१०, हेभूः । अस्त्रीति किम् । हेनि । कथं तर्हि विमानना सम्म कुतः पितुहे इति कालिदासः हापितः क्वासि हे सुरु इति भहि- श्च । एकवंशप्रभवस्व इति श्रीहर्षश्च । प्रमाद एवायमिति हर- दत्तः । सामान्ये नपुंसकमिति वा कथं चित्समाधेयम् । के चितु तदो दावचनेन सकवदमनित्यमिति परिभाषाज्ञापनमाश्रित्यानि त्योय प्रतिषेध इति समादधुः । किन्येतत्सकलममादेषु मुवच- म् । तदोदावचनमत्याख्यानपरभाष्यादिविरुद्धश्च । अन्ये तु वामीत्यतो वाग्रहणस्य सिंहावलोकितन्यायेनानुवृत्तस्य व्यव- स्थितविभाषापरत्वेनेष्टसिद्धिमाहुः । तदपि न । सिंहावलोकित- न्यायस्येहाभिमतत्त्वे नग्रहणस्य वामीत्युत्तरस्त्रस्य च वैयर्थ्या- पचेः । यजूक्तं दुर्घटवृचौ शब्दादप्राणिजातेश्चेत्यहि समा- से उपसर्जनइस्वत्वे च कृते जदुत इत्यूडि तस्य समुदायभक्त- त्वानोवस्थानत्वमिति । तदतिस्यवीयः । प्रत्ययस्य भक्तताया निष्पमाणकत्वात् । तत्स्थानिकस्यैकादेशस्यान्तवन्द्रावेन श- दावयवताया अनपायात् । अङ्गाधिकारे तदुत्तरपदग्रहणस्य निर्विवादतया समुदायभक्तप्युवमत्तेय । सुरुवादित्यादिरू- पाणां सर्वसम्मतत्त्वाच्चेति दिक् ।। यामि ॥ इयडुवट्स्थानौ वा नदीसंझौ स्तः स्त्रियामामि । श्रीणाम् । श्रियाम् । भ्रूणाम् । भवाम् । द्वितीयैकवचनं तु नेह मूत्रे गृह्यते । तर नदीकार्याभावात् । भनीत्येव । स्त्रीणाम् । इह पाचि स्वश्वत्पेत्र कुतो न कृतम् । एवं हि रितीति न कर्तव्यमिति चिन्त्यम् । वस्तुतस्तु समिपातपरिभापयाणा- मिति नुट् न स्यादत आमीयुक्तम् । परिमापा चेयपनेनर ज्ञा- पतइति ध्येयम् ।। रिति हसश्च ।। इयटुपदस्थानी इस्ती च यू वा नदी. - ·४पा. २ आ. शब्दकौस्तुभः । ५१३ संझौ स्त: स्त्रियां ठिति परे । श्रियै, श्रिये,हवे, भावे, कृत्यै, कृतये, धेन्वै, धेनवे । अनीत्येव । खिये । स्त्रीलिङ्गाविति कि- म् । अग्नये । वायवे । इह प्रथमलिङ्गग्रहणं नास्ति । तेन नि. कौशाम्बिर्हरिवदित्युक्तम् । नियमतिकान्तो ऽतित्रिरित्यत्र तु विशेषः । अतिस्त्रियो अतिस्त्रिया इतीयह् । अयं हि गौ- णत्वोपि भवति । किन्तु, गुणनाभावात्वनुइभिः परत्वात्पांस वा. ध्यते । कीचे नुमा च स्त्रीशब्दस्येयडित्यवधार्यताम् ॥ जसिचे- ति गुणः। अतित्रयः। वाम्शसो अतिस्त्रियम् अतिनीम्।अतिस्त्रियों अतिस्त्रियः अतिस्त्रीन् । आङो नास्त्रियाम् । अतिस्त्रिणा अति- त्रिभ्याम् । घेर्डिन्तीति गुणः । अतित्रये अतिः अतिस्त्रियोः। हूस्वनयाप इति नुन् । अतिस्त्रीणाम् । अच्च घेः। अतिस्त्री । सङ्ग्रहश्च, औकारे ओसि नित्यं स्यादम्शसोस्तु विभापया । इयादेशो ऽचि नान्यत्र स्त्रियाः स्यादुपसर्जने ॥ एवं क्लीचे नुमा इयङ् बाध्यते । तेनातिस्त्रि अतित्रिणी इत्यादि वारिवत्। स्त्रियान्तु डिति इस्वश्वेतिहस्त्रान्तत्वप्रयुक्तो नदीसंज्ञाविकल्पः । अवांति तु इयॉवस्थानावित्यस्यैव विशेषणम् । तत्राम्बद्ध- स्यैवानुवृत्तेः । न चेहावृत्त्योभपविशेषणता । प्रमाणाभावात् । तेनातिस्त्रियै अतिस्त्रिये । औदिति बाधित्वा इदुझ्यामिति हे- राम, अतिस्त्रियाम् । पक्षे अच्चः अतित्रौ ॥ शेपो ध्यसखि ॥ दूस्वी यौ यू तदन्तं सखिभिन्नमनदीसंझं घिसंशं स्यात् । हरये भानवे । हस्तौ किम् । ग्रामण्ये खलप्वे । यू किम् । मात्र । असखिकिम् । सख्ये । शेपः किम् । मत्यै । शेषग्रहणं व्यर्थमिति नदीसंज्ञासूत्रएवोक्तम् । समासे तु सुसखे- रागच्छतीत्यादौ घिसंज्ञा भवत्येव । समुदायस्य सखिशब्दाद्भि- नत्वात् । तदन्तग्रहगं तु नास्ति । विशेप्यसम्बन्धाभावात् । , ·५१४ शब्दकौस्तुभ । [१ अ० यत्तु ग्रहणवतेत्यादि हरदत्तेनोपन्यस्तं ख्यत्यात्सूत्रे च कैपटेन । तत्पूर्वीपरविरुद्धमिति पेनविधिाति सूत्रे व्युत्पादितम् । न चैवं यस्येतिचेति सूत्रे इवर्णस्य इति सखीत्युदाहरणं न युज्यते । स- खिशब्दात्सख्यशिश्वीतिभाषायामिति डीपि सति लोपे सव दीर्घ वा विशेषाभावात् । यन्तु तत्र भाष्ये वृत्तौ चोक्तम्, असति लोपे ऽतिसखेरागच्छतीत्यत्र सवर्णदीर्घस्य पूर्व प्रत्यन्त- वद्भावादसखीति घिसंज्ञाप्रतिषेधः स्यादिति, तदसखीति प्रस. ज्यप्रतिपेधमाश्रित्यति कैयटादौ स्पष्टम् । अत एवापाततः पर्यु- दासस्यैवेह स्थितत्वात् । अन्यथा वाक्यभेदादसमर्थसमासात् मुसखेरित्याद्यसिद्धयापत्तेश्च । तस्मादीति लोपे फलंदुर्लभामिति चेत्, अत्रोच्यते । सखी सख्यौ सख्य इत्यादावनड्णित्वे मा भूतामिति इलोप एपितव्यः । न च सिद्धान्तेपि प्रातिपदिक ग्रहणे लिगविशिष्टग्रहणादोपतादवस्थ्यम् । विभक्तौ लिङ्गवि- शिष्टाग्रहणात् । एतेन इकारलोपस्य तद्धितएवोदाहरणं न त्वी- ति परत इति वदन् हरदत्तोपास्तः ॥ पति समासएव ॥ पतिशब्दः समासएव घिसंज्ञ स्यात् । भूपतये । नेह, पत्या पसे । विपरीतनियम वारयितुमेवकारः. ह दमुष्टिना । स्यादेतत् । शेपोध्यसखिपती इत्येवास्तु समस्तस्य तु पूर्वोक्तरीत्या सिद्धम् । न चोत्तरसूत्रे सख्युरपि सम्पन्धाप त्तिः । वाधकाभावात् । इष्टरूपस्य तावतापि सिद्धेः। द्वितीय- स्य तु साधोरपि छन्दस्यपठितस्यानापाद्यत्वात् । न चैवमुत्तर- सूत्रे पष्ठीयुक्तग्रहो व्यर्थः स्यादिति वाच्यम् । इष्टापत्तेः । एव- मेव हि श्रीग्रामण्योच्छन्दसीति श्रीग्रहणं नित्यं मन्त्रइत्यादीनि च प्रत्याख्यातानि । सम्बुद्धौ शाकल्यस्येत्यत्रानार्पग्रहणमप्ये. वम् । सत्यम् । यथा सखिरहे गृहसखायाचित्यत्र पूर्वनिपातानि- + + ·४पा. २ आ. शब्दकौस्तुमः । यमस्तथा पतिगृहे इत्यत्र मा भूत् । इह हि घित्वात्पूर्वनिपात एव । बहुपूर्वस्य तु सुसखिन्यायेन विवाहहुपतिनेत्यादि बोध्य- म् । अथ कथं सरिखना वानरेन्द्रेण, पतिना नीयमानायाः पुरः शुको न दुप्यति, न मृते प्रव्रजिते कीवे च पतिते पतावि- त्यादि । अत्र हरदत्तः, छन्दोवदृपयः कुर्वन्तीति । अस्याय. माशयः। असाधव एवैते त्रिशकाद्ययाज्ययाजनादिवत्तपोमाहा- त्म्पशालिना मुनीनामसाधुप्रयोगोपि नातीच बाधते अस्मदादी- प्रति तु स्मृतिपुराणायध्ययनविधिवलादेव तदन्तर्गततत्पाटो न बाधकः । तथा च स्वातन्येणेदशं प्रयुजाना अस्मदादयः म. त्यवयन्त्यति नदीसंज्ञासूने भाष्यकैयटयोरपि स्थितमिदम् । यद्वा सखेत्याख्यातः सखिः पतिरित्याख्यातः पतिः तेन सखि. ना पतिना आख्यातण्यन्ताकर्मणि अब इरित्यौणादिक इ. प्रत्ययः । लाक्षणिकत्वाच्चैतयोसिंज्ञापर्युदासे ग्रहणं नाम्ती- ति दिक् । एतेनार्जुनस्य सखा कृष्णः कृष्णस्य सखिरर्जुन इ. त्यपि व्याख्यातम् । कथं वचो वाचस्पतेरपीति मायः । न घयं समासः । अलुग्विधायकादर्शनादिति, सत्यम् । तत्पुरुपेकृतीति बहुलग्रहणादलुम् । एतेन दिवस्पतिवास्तोष्पती व्याख्याती । पठ्याः पतीत्यादिना सत्वम् । ये तु तत्र छन्दसीत्यनुवर्तय- न्ति श्रियापतिरित्यादिसिदये, तन्मते .पारस्करादित्वासाद । के चितु द्यावापृथिवीशुनासरिमरुत्वदनीपोमवास्तोप्पतिगृहमे- धाच्छचेति सामान्यापेक्षज्ञापकात् पठया अलुरु । कस्कादि- त्वात्सत्वम् । इणः परस्य तु पत्वमित्याहुः । पदकारास्तु वाचस्पति विश्वकर्माणम्, वास्तोप्पते प्रनीत्यादौ पृथक् पद- मधीयते । पष्ठीयुक्तश्छन्दसि वा ॥ पष्ठयन्तेन युक्तः पतिशब्दश्छ- ·शब्दकौस्तुभः । [१ अ० न्दसि घिसंज्ञो वा स्यात् । क्षेत्रस्य पतिना वयम् । इह योगो विभज्यते। पष्ठीयुक्तश्छन्दसीति । ततो, वा । छन्दसीयेव । सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते इत्ययः । बहु लम्छन्दसीत्या. दिकस्त्वस्यैव प्रपञ्चः॥ इस्वं लघु ॥ इस्वं लघुसंज्ञं स्यात् । लघूपधगुणः, चेतति । न च इम्वप्रदेशेष्वपि लघुसज्ञयैव व्यवहारः सुकरः । सर्पिष्ट्व- मित्पादौ स्वात्तादौ तदित इति पत्वासिद्धिप्रसङ्गात् गुरुसंक्षया तत्र लघुसंशाया पापात् तस्मादेकसंझाधिकाराहि स्वसंज्ञामण- यनं सम्यगेव कृतम् । यधेपन्तर्हि दीर्घप्लुतसंशायाः समावेशमाश- इत्य एकसंज्ञाधिकारेयं योगः करिष्यतइति भाप्यं विरुध्यते गुरुसं. 'ज्ञाया लघुसंज्ञाया इव गुरुलघुसंधाभ्यां स्वसंज्ञाया वाघमसहा- त् । न च निरनकाशता । लघुसंशामवृत्युपायतामात्रेण सार्य- क्यात्, यथा पदं सदं भवतीति व्याख्यायां पदसंज्ञायाः । सत्य- म् । चकारादिना समावेशः कर्तव्य इत्याशयः । एतदपरितोषा- देव वा तत्र पक्षान्तराण्पुक्तानीति दिक् ॥ संयोगे गुरु ॥ हवं गुरुसंझं स्यात्सयोगे परे । शिक्षा भिक्षा । गुरोध हल इत्यकारमत्ययः॥ दीर्घच ॥ दीर्घ गुरुसंहा स्पात् । ईहामने ॥ यस्मात्सत्ययविधिस्तदादि मत्ययेगम् ॥ प्रत्ययो यस्माद्वि. हितस्तदादिशब्दः प्रत्यये परे जस स्यात् । रामेण विधिरि- सिकिम् । स्त्री ईयती । न चेह चतुपः स्त्रीशब्दादविधानेपि स विधिरस्त्येवेति वाच्यम् । सनिधानरळेन यस्माघः प्रत्ययो वि- हितस्तस्मिन्सोडमिति प्यार पानात् । तदादि किम् । च. दामि वदिप्यामि । अतोदीर्घायणीति दीर्घः । न चापमारम्भ सामदेिव भविष्यतीति वाच्यम् । यप गती चय गती ·४ पा.२ आ. शब्दकौस्तुमः । आभ्यां यलुकि यायामि.यायावः यायामः चाचामि चाचाव: चाचाम इत्पादौ चरितार्थत्वात् । प्रत्यये किम् । प्रत्ययविशिष्ट- स्य ततोप्यधिकस्य वा मा भूत् । एवं हि वनवेत्युरदत्वस्प परनिमित्चत्वं न लभ्येत । तथा च अचापरस्मिन्निति स्थानिव- स्वाभावादकारस्य सम्प्रसारणमसङ्गः । न च प्रथमसूत्रेण स्था- नियमावः । अल्विाधित्वात् । अत एवं हि सत्यपि प्रथमलिङ्ग ग्रहणे निष्कौशाम्ब्पादौ नदीकार्य नेत्युक्तम् । इह प्रकृत्यादिन- त्ययेगामित्येव लापवाद्वक्तुं युक्तम् । प्रकृतिमात्रस्य तु व्यपदेशि- वद्रावारिसदस् । योगविभागेन परियापार्थलाभार्य तथोक्तमि- ति तत्त्वम् । कर्ता कारकः । इह योगो विभज्यते । यस्मात्सत्य. यविधिस्तदादिप्रत्यये इति।परिभाषयम् । प्रत्यये गृह्यमाणे यक्ष्मा- चस्प विधिस्तदादि गृह्यतइत्यर्थः । तेन नित्यादिरित्पादौ य. त्र मत्ययः सप्तम्या निर्दिश्यते तत्र तदादग्रहणम् । तेन देवदत्तो गार्य इति सघातस्य लित्स्वरो न भवति । मुप आत्मनः पजित्यत्राप्यनेन वदादिनियमः तत्र सुपा कर्मणस्तदादेर्वा वि. शेषणात्तदन्तविधिः । तेन महान्तं पुत्रमित्पादापतिप्रसहो ग । सति हि वाक्यात्याचे महत्पुत्रीयतीति स्यात्, तया देवदत्तश्चि- कीर्पतीति सल्पातस्य धातुसंज्ञा न देवदत्तो गार्य इति सड्या- तस्य प्रातिपदिकसंझान देवदत्तो गाायण इति सघातात्फ- छ नेति दिक् । अस्यापवादः कद्दणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणमिति । इह च गतिरनन्तर इत्यनन्तरग्रहणं ज्ञापकम् । तद्धि अभ्यवृतशम्दे उच्छन्दम्परहितस्याभिशब्दस्य मछतिस- रनिवृत्त्यर्थम् । न च परत्वादतिर्गताविति निघाते कृते उदात्तग्रह- णानुवृत्त्या विधीयमानः पूर्वपदमकृतिखरो न भविष्यतीति चा- च्यम् । अपादादावित्यधिकारात्पादादौ निघातामटचेः । तदा- ·शब्दकौस्तुभः। [१ अ. दिनियमे तु हृतशब्दस्य तान्तत्वेप्युघृतशब्दस्याक्तान्तत्वा- माप्तिरेव नेति किमनन्तरग्रहणेन । प्रयोजनन्तु समासतद्धित- स्वराः। तथाहि । अवतप्लेनकुलस्थितमित्यत्र तेनेत्यनुवर्तमाने क्षेपे इति समासः । तत्पुरुपेकृतीत्यलुक् । सांकूटिनमित्यत्र अ- णिनुण इति सोपसर्गादण् । अत एव वादिवृद्धिरुपसर्गाशे पर्य- वस्यति । व्यावक्रोशीत्यत्र कर्मव्यतिहारे णस्त्रियामिति ण ततो णचः स्त्रियामित्यन् । न कर्मव्यतिहारे इत्यैनागम. निषेधः । दूरादागत इत्यत्र थाथादिस्वरेणान्तोदात्तत्वम् । ननु परिभाषां विनापि समासस्येत्यन्तोदात्तो भविष्यतीति चेद मैवम् । आगम्यते स्मेति हि कर्मणि क्तः । तथा. च समास- स्वरं वाधित्वा गतिरनन्तर इति मध्योदात्तं स्यात् । सत्यान्तु. परिभाषायां थाथअित्यनेन कृत्स्वरापवादगतिस्वरं वाधित्वा परत्वादन्तोदात्तत्वं भवति । ननु थाथादिस्वरस्याप्यपवादो ग. तिस्वरः । सत्यम् । गतेरुत्तरस्य क्तान्तस्य यदन्तोदात्तत्वं त- स्यैवासावपवादः । कारकादुत्तरस्य तु थायादिस्वर एव भव- तीति वक्ष्यते । नन्वस्तु गतिस्वरेणाद्युदात्त आगतशब्दः ततो दूरशब्दस्य स्तोकान्तिकोति समासः । पञ्चम्याः स्तोकादि- भ्य इत्यलुक् । ततः सतिशिष्टत्वात्समासान्तोदात्त एव भवि- प्पति । सत्यम् । अन्याय कृतया परिभाषया कृदुत्तर- पदप्रकृतिस्वरेणाधुदात्ते आगतशब्दे माते सगतरपि क्तान्तत्वा- स्थानान्तरमाप्तत्वाद्गतिस्वरस्य वाधकस्यापि वाधेन याथादिस्वरो भवतीत्येवाभिप्रेतं न तु स्वर एवानन्यथासिद्धं परिभापोदाह- रणं तथा च परिभापा मातिपदिकसंज्ञायां न प्रवर्तते । मध्येप- वादन्यायेन कृद्ग्रहणस्यामत्यय इति निषेधमात्रवाधकत्वात् । समासेतरपदसंशकपूर्वभागघटितः सद्यातो न प्रातिपदिकमिति ·४ पा. २ मा. शब्दकौस्तुभ.। निषेधस्तु परत्वासापक एव । तेन मूलकेनोपदंशमित्यत्र न सुपो लरू । न च समासविकल्पसामर्थ्यम् । न समास इति शाकलानिधामत्या दध्युपदंशादी तत्सार्थस्यसम्भयात् । एत. घ पुंयोगादाख्यायामिति मूते भाष्यकयटयोः स्पष्टमिति दिए । प्यरुः सम्मसारणमिति सूत्रे भाष्ये तदादिनियमस्यापवादान्तरं पठितम् । तीमत्यये चानुपसर्जने तदादिनियमो नेति । एतच वाचनिकमेवेति सर्वादिसूत्रे व्याख्यातम् । यद्वा इह नेयङन- इस्थानावित्यतो ऽस्त्रीत्यनुवर्तते । तच्च यद्यपि तत्र स्वरुपपदा. कन्तथापीहधिपरं सम्पयते । प्रत्ययग्रहणे तदादि ग्रार्दा, स्त्रीचेन्नाभिधीयतात्पर्य तेन स्त्रीमत्यये तदादिनियमो नास्तीति फलितम् । न चैवमतिकारीपगन्ध्या पुत्र इत्यत्र सम्मसार- णमसङ्गः । अस्त्रीत्यनेन मधानत्रिपामेव प्रतिषेधात् । गौण- मुख्ययोरिति न्यायात् । तेन यावान् शब्दः नियं माघान्ये- नाह तावान् स्त्रीमत्यपान्तः न तु ततोषिकोपीति स्थितम् ।। मुप्तिदन्तं पदम् ॥ मुवन्तं तिहन्नञ्च पदसंझं स्यात् । धामणा जचः । अन्तग्रहणमन्यत्र संज्ञाविधी मत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्ताति सापनाथ, गौरमाणितरा । घसंज्ञापा. न्तरवन्तग्रहणे हि सति गौरीशन्दप पुंचकर्मधारपति पुंबद्धा- याधित्वा पुंवद्भावादहस्वत्वं खिद्यादिकोप्वति इस्त्रः स्यात् पविनरेतिवत् । ब्राह्मणीशब्दस्य इस्वो न स्यात् । कयं ताई पाति- पदिकमज्ञायां कचदितसन्दाभ्यां तदन्नग्रहणामिति चेत् ,अत्र भा- प्पकारावग्रहणं तत्रानुवर्तते तत्सामर्थ्याचदन्तग्रहणपिति। स्पादेतत् । यदर्पवत्ता पारमार्थिकी विवश्यते तहि सा पदस्य वाक्यस्य वास्ति न तु कृत्तदितान्तस्य तया चार्थवत्मत्रे वात- कम्, अर्पवता नोपपद्यते केवलेनावचनादिति । अय ·शब्दकौस्तुभः । [१ अ० सिद्ध त्वन्वयव्यतिरेकाभ्यामिति । तत्रत्योत्तरवार्तिकानुरोधेन प्रक्रियादशायां कल्पिता सा विवक्ष्यते, नाई कृत्तद्धितयोरपि सास्तीति चेत् । सत्यम् । अत एवार्थवद्ग्रहणसापर्थ्यमुक्त- म् । प्रत्ययान्तेन वेकार्थीभूतेन मतीयमानोर्थ इह गृह्यते तस्य लौकिकार्य प्रति प्रत्यासनतरत्वात् । मतपः प्राशस्त्यपरतया तस्यैव ग्रहणात् । अत एव च तदुपादानं सार्थकम् । पूर्वसूत्रे ऽधातुरिति पर्युदासवलेनापि तल्लामसम्भवात् ॥ नः क्ये॥क्यधि क्यार क्यपि च नान्तमेव पदसंबं स्यात् । क्यच् । राजीयति । क्या राजायते । क्यप् | चायति । चर्मायते । सामान्यग्रहणार्थ क्यप ककार इति वदतो वृत्ति- कारस्य मतेनेदमुदाहृतम् । भाष्ये तु क्यपः ककारस्य प्रत्या- ख्यानाकपचक्योरेवेह ग्रहणम् । चर्मायतीति रूपं चासाधु । क्यडन्ततया नित्यमात्मनेपदाभ्युपगमात् । तथाच वक्ष्यते, लो. हितहाभ्यः क्यवचनं भृशादिष्वितराणीति । एतच्च तृतीयएव स्फुटीकरिष्यामः । नान्तमेवोत किम् । वाच्यति । मुच्याति । तपस्यति । ननु क्य एव नान्तमिति विपरीतो नियमः कुतो नेति चेन्न । डिसम्बुद्धयोरिति शापकात् नलोपः प्रातिपदि- कान्तस्येति शापकाच्च । अन्यथा हि नलोपः क्ये इत्येव सूत्रपेत् ॥ सिति च ॥ सिति प्रत्यये परे पूर्व पदसंज्ञं स्यात् । भसंधा- पवादः। भवतष्ठक्छसौ । भवदीयः । ऋतोरण छन्दसिघम् ऋतुः प्राप्तोस्य ऋत्वियः ।। स्वादिप्वसर्वनामस्थाने । कमत्ययावधिपु स्वादिप्यसर्वना. मस्थानेषु पूर्व पदसंज्ञं स्यात् । राजभ्या राजभिः । राजत्वं रा- जता । सर्वनामस्थाने तुराजानी । राजानः। भुवदभ्यो धारयदा .

·४ पा.२ आ. शब्दकौस्तुभ.। भय इति पदसंज्ञाया उपसङ्ख्यानम् । तसौमत्वर्थे इति भ. संज्ञाया अपवादः व्यत्ययेन भवते. शपो लुरु ।। यचि भम् ॥ यकारादिप्वजादिपु च सादिप्वसर्वनाम- स्थानेषु परतः पूर्व भसंझं स्यात् । गार्यः । राज्ञः । वाचि- कपाडिकयोस्तु यथा भत्वाभन्वे निर्वहतस्तथा पञ्चमे वक्ष्यते । नभोगिरोमनुपां वत्युपसंड्यानम् । नभसा तुल्य बनते इति नभस्वद् भत्वाद्रत्वाभावः । मनुप्वदग्ने । अङ्गिरस्वद- गिरः । जनेरुसीत्या बहुलग्रहणानुवृत्तेर्मन्यतेरुपिनत्ययः आ- देशमत्पययोरिति पत्वम् । दृपयस्वश्वयोः वृप वर्मुकं वनु यस्य सः सुपण्वमुः । एवं तृपणश्वः । कर्मधारये पष्ठीत- पुरुपादिर्वा यथासम्भव वोध्यः । इहान्ततिनी विभक्ति- माश्रित्य पदत्वे सति नलोपः प्रसज्येत भत्वान्तु न पदत्वम् । अत एव पदान्तस्यति णत्वनिषेधो न । अल्लोपोन इति तु न भवति अगसंज्ञाया अभावात् अगस्यति तत्राधिकारात् । उपस. ड्यानान्येतानि छन्दोविषयाणांति कैयटः ॥ तसौ मत्वर्थे ॥ तान्तसान्ती भसशी स्तो मत्व) प्रत्यये परे । विद्युत्वान् भत्वाज्जश्त्वं न । उदकेन श्वपतिर्वर्धते उदाचि- त् किम् उदश्चितोन्यतरस्यामिति निपातनात्सम्मसारणाभावः । उदकस्योदः सज्ञायाम् । उदाश्चत्वान् घोपः । यशस्वी । मत्वर्थवृत्तित्वं मतुपो विनिप्रभृतीनां चाविशिष्टं, अत उभयत्र भ. स्वप्रवृत्तिः। यथा देवदत्तशालास्था आनीयन्तामित्युक्ते देवद- तोप्यानीयते उद्देश्यतावच्छेदकरूपाक्रान्तत्वात् । अयस्मयादीनि छन्दसि ॥ एतानि छन्दसि साधूनि । भपदसंज्ञाधिकारायथायोगन्तदुभयद्वारपां साधुत्व विधीयते । "तथा च वार्तिकम्, उभयसंज्ञान्यपीति वक्तव्यमिति । अयस्मयं - ·५२२ 'शब्दकौस्तुम । [१ अ० पात्रम् । भत्वादुत्वन्न । अयसो विकार इत्यर्थे उचश्छन्दसति मयट् । एतेन मयतयोर्भापायामित्युक्तेः कथमिह मयडित्या- शड्यात एव निपातनादिति वदन् न्यासकृत्परास्तः । समु- प्दुभा सक्रकता गणेन । इह ऋकतेति पदत्वात्कृत्वम् । भ. वाजश्त्वाभावः । जश्त्वविधानार्थायाः पदसंज्ञाया भत्लेन प्रतिबन्धात् ।। पहुपु बहुवचनम् ।। बहुत्वे एतत्स्यात् । वृक्षाः । कथन्त हि दारा इति । अवयववद्रुत्वस्यावयविनि आरोपाद्भविष्यति । न चैवमेकस्मिन्नपि वृक्षे बहुवचनापतिः । तत्रारोपे प्रमाणा- भावात् । दारादौ तु नित्यवहुवचनान्तत्वग्राहककोशाद व्यवहारस्प च मानत्वेन धैपम्यात् ॥ व्येकपोर्दिवचनकवचने ।। द्वित्वकलगोरेते स्त । क्षी। वृक्षः । इह दूधेकगन्दी सख्यापरौ। न तु सम्येयपरौ । अत एव कयारिति द्विवचनम् । अन्यथा बहुवचनं स्यात् । पूर्वप्रेपि प्विति सद्रूपापरमेव । पहुवचनन्तु आश्रयगत बहुत्व धर्मे आरोप्प कनम् । सरफरन्तु यहः पर्यत इति वैपुल्य चाचिनो नेट प्रणमिति मूननपेर । वस्तुतो प्प तद् । पर- वादेकवचनमम्भवात् । यत्तु आदतः सद्रपाः सरएपेपरति, तत्मापोवादमात्रम् । अत्र शोचासिक, सपाइदियोप्यशी सदरपा व सपा विराम् । प्रसिदो नियमस्त निपमा प्रह तेषु या ॥ धर्मणि दिनीपेत्याद प्रकरणस्य या बहुवचनामि- स्वादशन शादिम्प्रेण सहकपारपनपा विधायफत्यम् । स पा पापुराएर पनमित्यादिगणपोस्निपादियाापनाप्याचारपते नि पूर्षिस्थापिः । तृतीयपरणेनानिपप उत्तः । पनुन तृ पानापियः मन्पपनिपम उनः एप पाणीपगपगपन्ना .

·४ पा.३ आ. शब्दकौस्तुम । तु तद्धितश्चासर्वविभक्तिरिति सूत्रएवास्माभिः कृता । इह ए- कद्विबहुप्पेकवचन द्विवचनबहुवचनानीति कर्तुमुचितम् । वा- शब्दश्च सख्यावाच्येव ग्रहीप्यते द्विशब्दसाहचर्यात् । अत एव हि एकशब्दः सङ्ख्यावाच्येव गृह्यते । वस्तुतस्तु इदं सूत्रद्वयं मास्तु । एकवचनादिसंज्ञानामन्वर्यवाश्रयणेन सकले- प्रसिद्धे. ॥ इति श्रीशब्दकौस्तुभे मथमाध्यायस्य चतुर्थे पादे द्वितीयमान्हिकम् ॥ कारके || अधिकारोयम् । व्यत्ययेन प्रयमार्थे सप्तमी । त- था च रुवमित्यादौ प्रतिसूत्र वाक्यं भित्वा कारकसंशा वि- धीयते । तथाहि । अपाये ध्रुवं कारकसंझं स्यात् । तत अ. पादानम् । उक्त कारकमपादानसंज्ञ स्यात् । पुनः कारकश- न्दानुवृत्तिसामर्याद्विशेषसंज्ञाभिः सह समावेशो न तु पर्यायः। अनुवृत्तिं विनापि प्रथमवाक्यमात्राचासिद्धेः । तेन स्तम्बरम इत्यादौ अधिकरणत्वात्सप्तमी, कारकत्वादतिकारकोपपदा- कृदिति प्रकृतिस्वरश्च सिद्धः । थायादिस्वरस्तु न भवति । अपा साहचर्यादेरच एव तत्र ग्रहणात् । न चोपपदत्वादेव कृ. दुत्तरपदमकृतिस्वरोस्त्विति वाच्यम्। स्तम्बकर्णयोरिति निर्देशा- मातिपदिकयोस्तथात्वोप सप्तमीविशिष्टयोरतयात्वात् । न हि सप्तमीविशिष्टं सप्तम्या निर्दिष्टम्, येनोपपदसंज्ञा लमेवोति दिक् । अन्वर्या चेयं संज्ञा करोतीति कारकमिति । तेन क्रि. यानन्वयिनो न भवति । ब्राह्मणस्य पुत्रं पन्थानं पृच्छतीति । इह हि ब्राह्मणः पुत्रविशेषणं न तु क्रियान्वयी । ननु पुत्रोपि कथं कारकम् । प्रश्नो हि जिज्ञासा । तत्र प्रष्टुः कारकत्वपि यं प्रति प्रश्नस्तस्य जनकवायोगादिति चेत् । सत्यम् । मा- ·शब्दवास्तुमः। [१ अ० स्तु जनकता । क्रियान्वयमात्रमिह विवक्षितम् । तचास्त्येव । एतेन सम्मदानस्य कारकत्व व्याख्यातम् । यद्वा । सम्पदा नादेरपि प्रथमं वृद्धवारोहात्कारकता । एवं ज्ञायते करोतात्या- दौ कईकर्मणोरपि बोध्यम् । कार्याव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तीनां कथं कारणतेति चेत् । यथा यागस्येत्यवोहि । तत्र व्यापारोस्तीति चेन्न । तावतापि यागस्य पूर्ववर्तितानुपपादनात् । अव्यवहि- तपूर्ववर्तिस्वस्वव्यापारान्पतरकत्वं कारणत्वमिति चेन्न। व्यापा रत्वस्य कारणत्वगर्भतथा आत्माश्रयापत्तेः । स्वव्यापारस्येव स्त्रज्ञानस्यापि प्रवेशसम्भवाच्च । अत एव ज्ञायमानं लिङ्गंव- दञ्चानुमितिशब्दज्ञानयोः कारणमिति जरनैयायिकाः । ज्ञाय- मानाः पदार्याः कारणमिति च मीमांसकाः । अत एव च स्थ. न्तरसामादेरेन्द्रवाय्यानत्यादौ निमित्ततेत्युद्घोपो मीमांसकाना- म् । अथ वा उपसर्जनसशा यथा राज्ञः कुमार्या राजकुमार्या इत्यादी यथा सम्भवमन्वर्यापि अर्धपिप्पलीत्यादी वचनाद्भवति तथा कारक्सज्ञापि प्रतिसूत्र विधीयमाना वचनात्सम्पदानादौ भवति । प्रदेशेषु तु सज्ञामकारक एवं योगः। तत्तद्रूपप्रकारको वे. त्यन्यदेतत् । स्यादेतत् । वृक्षस्य पर्ण पततीत्यादौ पर्णीवशेषणस्या- पि वृक्षस्य कारकतापतिः । वृक्षात्पततीति प्रयोगानुरोधात् । तार्ह अस्पदीपशब्दप्रयोगवैलक्षण्यमानेण एकस्यैव जनकत्वाज- नकत्वे व्ययतिष्ठते इति चेत् । अनेद सिद्धान्तरहस्यम् । कारक त्वं तयाप्यकर्तृत्वादिपकञ्च वस्तुविशेषे ऽनास्थितम् । वि शेपणविशेष्यवत् तहि गौः सर्वे प्रति गौरेव न तु क चित्मत्य गौरितिवद्विशेषण विशेपणमेति सुवचम् । तथा च कि कारक का का कि कर्मेत्यादिनने सर्वमित्युत्तरम् । वक्ष्यमाणकर्तृत्व- कर्मत्वादेरचेतने अनादिषु च निर्माधत्वात् कया पचिधातुव्य- ·४पा.३ आ. शब्दकौस्तुभ । तथा उपस्थापितेथे कि कादिकमिति प्रश्ने तुमकतपरिव्य- क्त्युपात्तव्यापाराश्रयः कर्ता। व्यापारव्यधिकरणफलाश्रयः कर्म । यद्वयापारोचरभावित्वं क्रिपाया विवक्ष्यते तत्करणम् । ककर्मणोराश्रयोधिकरणमित्यादि क्रमेणोचरम् । विलित्त्यनुः कूलव्यापारो हि पश्यर्थः । व्यापारश्चानेकपा । तर पचेर- विश्रयणतण्डुलावपनधोषकपणापकर्पणफूत्कारादितात्पर्यकत्वेत- दाश्रयो देवदत्त कर्ता । ज्वलनतात्पर्यकत्वे वेधाः कारः । तण्डलधारणादिपरत्वे स्थाली की । अवयव विभागादिपरत्वे तण्डला. कारः । अत एव कर्मकर्ता करणकर्तेत्यादिव्यवहारः। एवं स्याल्या पचतीत्यत्र तृतीयोपात्तव्यापाराश्रयोपि स्यालीकर- णमेव न तु तदा कीं । देवदत्तादिव्यापारस्यैव तत्र धातूपात्त- त्वात् । तथा आदिखादिभ्यामुपात्तथे यदुः कर्ता । तस्मिन्ने- वायें भक्षपतिनोपाते बटुः कर्म । अधिपूर्वैः शीट्स्यामभूतिभि- रुपात्तेर्थे आधारः कर्म । तत्रैव केवलैरुपाधिकरणामित्यादि । नन्वेवमननुगम इति चेत्, सत्यम् । कस्य का पिता को भ्रात इत्यत्रेवाननुगतस्यैव लक्ष्यत्वात् । अत एव प्रयोगाणां साध्व- साधुता व्यवतिष्ठते । अन्यथा क चिन्कर्तुः सर्वत्र कर्तृतापत्ती सकलप्रयोगाः सङ्कीर्येरन् । उक्तं च हरिणा । वस्तुतस्तदनि द्देश्यं न हि वस्तु व्यवस्थितम् । स्थाल्या पच्यतइत्येषा व्यवस्था दृश्यते यत इति ॥ अत एव प्रयोजकव्यापारव्याप्यत्वाविशेपे- पि पच्यादिधातूपु प्रयोज्यो न कर्म गम्यादिप्वे तु कर्म तथा पौराणिकारखगोति नटस्य शृणोतीत्यत्र पौराणिकोपादान का- रकञ्च नटस्तु नोभयमित्यादि वक्ष्यमाणं सङ्गच्छते । नन्वेवं लः कर्मणीत्यादिविधिषु किं कर्म ग्राह्यमिति चेत् । विनिगमकाभा. वात्सर्वमित्यवेहि, यया भस्येत्यत्र सर्वे भम् । तार्ह टिपु.

·• शब्दकौस्तुमः। भादिवत्पारिभाषिकमेव कारकत्वकर्मत्वादिकं स्यादिति चेत् । को का बूते नेति । एतावानेव परं भेदः । दिघुमादीनां शब्द- संसात्वमितरेपान्त्वर्थसहात्वमिति । एवञ्च कर्मणिद्वितीयेत्यनेन यथायथमाघांरादाबपि द्वितीया विधीयतइति फलितम् । रयेन गम्यते स्थो गच्छतीत्यादावपि कर्षिभक्तिरुत्सर्गेणैव सिद्धति न तत्र लक्षणाश्रयायेत्यवधेयम् । विभक्तीनां वाच्यांशानि- कर्मस्तु करिष्यते । एतेन ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वे कर्तृकर्मविरोध- मुद्भावयन्तः परस्ताः । शन्दविशपोपाधिकस्य कर्तृत्वादे प्रत्य- क्षादावुक्तिसम्भवात् । एतेन परसमवेतक्रियाफलशालित्वं क- मत्वं चेदपादानेतिव्याप्तिरित्याशहस्य घावयतावच्छेदकफ- लशालित्वं तदिति परिष्टन्तोपि परास्ताः । ग्रामं गमयति देवदत्तमित्यादौ गन्तरि अव्या: । त्वन्मते गमनस्य प्रकृत्यर्थ- त्वेपि तथात्वानवच्छेदकत्वात् । तत्त्वे वा पाचयत्यादिप्रयो- ज्यकर्तर्यतिव्याप्तेः । तत्र पारिभापिकमनुशासनोपयोगिकर्मत्वं वचनबलाद्वयवस्थितमिति चेत् । अपादानेपि तर्हि तन्नास्तीत्यवे- हि । एकसंज्ञाधिकारे ऽनवकाशया वाधात् । अत एवात्मान- मात्मा इन्तीत्यादौ परया कर्तृसंशया कर्मसंज्ञावाधमाशङ्कया- हकारादिविशिष्टात्मभेदमाश्रित्य तत्रतत्र भाष्ये समाहितमिति दिक् । नन्वेवं करणं कारकमिति सामानाधिकरण्य कयम् । अस्वातन्त्र्येण ण्वुल्मत्ययायोगात् । अन्यथा कर्वसंज्ञापत्तौ क- रणसज्ञायाः पर्यायापत्तरिति चेत् । उच्यते । अधिकारसामर्थ्या- कारकशब्दोपनीत स्वातन्त्र्यमवस्थान्तरगतं विज्ञायते । अब- स्थान्तरे यत्स्वतन्त्र तत्साधकतमकरणमिति यथा कुरुक्षेत्रस्थाः काश्यां वसन्तीत्यादौ । कर्तुस्तु साम्पतिकं स्वातन्यम् । वच्च कर्तृसंज्ञायामुपयुज्यतइति । यद्वा | कारकशब्दः क्रिया A- ·४पा.३ आ. शब्दकौस्तुभ । परः करोति कर्तृकर्मादिव्यपदेशानिति व्युत्पत्ते । तथा च अ- पादानादिसंज्ञाविधौ क्रियायामित्यस्पोपस्थित्या' क्रियान्वयि- नामेव तत्तत्संज्ञाः स्युः । कारकादत्तश्रुतयोरित्यादौ तु काः रकशब्दः स्वयेते तेनतदधिकारोक्तं कादिपट्कमेव गृह्य- तइति ।। ध्रुवमपाये ऽपादानम्।।अपायो विश्लेपो विभागस्तद्धेतुत्वो. पहितो गतिविशेषश्च विवक्षितस्तस्मिन्साध्ये ऽवधिभूतमपादा- नसज्ञ स्यात् । वृक्षात्पतति । ध्रुवमित्यत्र रु गतिस्थैर्ययो- रित्यस्मात्कुटादेः पचायच । ये तु धरुष स्थैर्षे इति पठन्ति । ते- पामिगुपधलक्षणः कमत्ययः, ध्रुवतीति एवं स्थिरम् । एकरू- पमिति यावत् । ध्रुवमस्य शीलमिति यया । तथा चापाये साध्ये यदेकरूपमित्युक्ते प्रकृतधातूपात्तगत्यनाविष्टत्वे सति त. दुपयोगीति लभ्यते । तच्चादवधिभूतमेव पर्यवस्यति । तेन धावतोऽवात्पततीत्यादौ क्रियाया विशिष्टस्पाप्पश्वस्य प्रक- तधातूपातक्रियां प्रत्यवधित्वन्न विरुध्यते । तथा परस्परस्मान्मे- पावपसरत इत्यत्र सूधातुना गतिद्वयस्याप्युपादानादेकमेपनि- ठागतिं मत्यपरस्यापादानत्वं सिध्यति । उक्तश्च हरिणा प्रकी- काण्डे । अपाये यदुदासीनं चलं वा यदि वा ऽचलम् । रु- वमेवातदावेशातपादानमुच्यते ॥ पततो ध्रुव एवाश्वो यस्मा- दश्वात्पतत्यसौ । तस्याप्यश्वस्य पतने कुड्यादि ध्रुवमिष्यते ॥ मेपान्तरक्रियापेक्षमवधित्वं पृथक् पृथक् । मेषयोः स्वक्रियापक्ष कर्तृत्वञ्च पृथक्पृथगिति ।। अतदावेशादिति अपायानाशादि- त्यर्थः । गतिविना त्वधिना नापाय इति कथ्यतइति तत्रै. चोक्तरवधिनिरपेक्षस्य चलनस्यापायत्वाभावादिति भावः । प. तात्पततो श्वात्पततीत्यत्र तु पर्वतावधिकपतनाश्रयो योश्वस्त- ·५२८ । शब्दकौस्तुमः। [१ अ. दवधिक देवदत्ताश्रयं पवनमर्थः । पञ्चमी त्ववधौ शक्ता । त- त्राभेदेन संसर्गेण प्रकृत्यों विशेषणम् । मत्यपार्थस्तु क्रियायां विशेषणम् । कारकाणां क्रिययैव सम्बन्धात् । अन्यया ऽसा- धुत्वात् । क्रियान्वये सत्येव हि कारकसंज्ञा तत्पूर्विका : विशेष- संज्ञाश्च स्थिताः । अत एवाहुः । नानो द्विधैव सम्बन्धः स. वाक्येष्यवस्थितः । सामानाधिकरण्येन पष्ठया वापि क चि- द्भवेदिति । सामानाधिकरण्येनेति नीलो घट इत्यायभिमायम् । नीलं घटमानयेत्यादावप्यन्तरङ्गक्रियान्वयानन्तरमेकक्रियावशीक- तानां पाणिक्यवाधाभिमायमच । पायेति अकारकविभकेरु. पलक्षणं हरये नम इति यथा । कचिदिति, अकारकविभक्त- रपि, नटस्य शृणोतीत्यादौ क्रियान्वयदर्शनादिति भावः । एतेन भूतले .घटो नेत्यत्र भूतलाधेयत्वाभावो घटे भूतला- धेयत्वं वा घटाभावे विशेषणामिति द्वेधा व्याचक्षणा नैयायिकाः परास्ताः । उभयथापि क्रियानन्वये कारकविभक्तेरसाधुत्वात् । अर्थाभावे ऽव्ययीभावापत्तेश्च । तस्य नित्यसमासत्वात् । न- वस्मदुक्तोपि वोधोस्मद्दर्शनध्युत्पन्नानामनुभवसाक्षिक इति चेत् । सत्यम् । न हि वयं बोध एवं नादेतीति धूमः । सर्वे सर्वार्थ- वोधनसमर्था इत्यभ्युपगमात् किन्तु तस्मिन्नर्थे ऽसाधुताम् । तथा च सिद्ध शब्दार्थसम्बन्धइति वार्तिकं व्याचक्षाणा भा. प्यकारा आहुः । समानायामर्यावंगती साधुभिश्चासाधुभिश्च गम्यागम्येतिवन्नियमः क्रियतइति । उक्तञ्च । भेदाभेदक- सम्बन्धोपाधिभेदनियंत्रितम् । साधुत्वं तदभावेपि धोधो नेह नि- वार्यतइति ॥ एवञ्च कस्माद्वाक्यात्कीदृग्वोध इति प्रश्ने यो यथा व्युप्तन्नस्तस्य तादृगवति स्थितिः । कीदृशे वोधे साधुत्वं कुत नेति परं विचारविषय इति तत्त्वम् । एतेन घटः कर्मत्व- ·४पा.३ आ. शब्दकौस्तुभ'। मानयनं कृतिरित्यादीनां स्वरूपायोग्यतति परास्तम् । तथा. व्युत्पन्नस्य वोधानुभवात् । अन्यथा व्युत्पन्नस्य व्युत्पत्तिरूप- सहकारिविरहात्कार्यानुदयेपि स्वरूपयोग्यतानपायात् । एतेन प्रकृत्यर्थमकारको वोघो यत्र विशेष्यतया तत्र विषयतया प्र. त्ययजन्य इत्यादिकार्यकारणभावं कल्पयन्तोप्यपास्ताः । वि. परीतव्युत्पादिते व्यभिचारस्योद्भवात् । सिद्धान्ते तु घटः कर्मत्वमित्याधसाध्वेव । तथाहि । अभिहिने प्रथमेति वार्तिकंत- स्कयं घटः कर्मत्वमिति प्रथमा । घटानयनयोरानयनकृती पति कर्मतया कर्नकर्मणोरिति षष्ठीमसनाच्चति दिक् । निर्दिष्टवि. विषयं किं चिदुपातविपयं तथा । अपेक्षितक्रियश्चेति त्रिधा. पादानमुच्यते ॥ यत्र साक्षादातुना गतिनिश्यिते तनिर्दिष्ट- विषयम् । अश्वात्पततीति यथा । यत्र तु धात्वन्तरार्थाझं स्वार्थ धातुराह तदुपातविषयम् । यथा बलाहकाद्विद्योततइति, नि:- सरणारे विद्योतने द्युतिवर्तते । यथा वा कुसूलास्पचतीति । आदानांगे पाकेत्र पचिर्वर्तते । अपेक्षितक्रिय तु तत् पत्र प्रत्यक्ष. सिद्धमागमनं मनसि निधाय पृच्छति कुनो भवानिति, पाटलि. पुत्रादिति चोत्तरयति । अर्थाध्याहारस्य न्याय्यताया उक्तत्वा. त् । इह सार्थीदीयतइत्यपि निर्दिविषयस्योदाहरणम्। स्यादेत- व । परतासार्यस्य कर्तृसमा माप्नोति । उक्त दि,अपादानमुत्त- राणीति । किञ्च सार्थस्य कर्तृत्वाभावे त्यध्यमानस्य कर्मसं- ज्ञा न स्यात् कर्तृव्यापारव्याप्यत्वाभावात् । ततथ हीयते हीन इति कर्मणि लकारो निष्ठा च न स्यात् । न च कर्मकर्तर्यय लकार इति वाच्यम् । जहातेः कर्तृस्थक्रियत्वात्कर्मण्येवार्य लकार इति इन्दुनोक्तत्वात् । यत्तु सपादाने चाहीयमहो रिति सूत्रे न्यासकारेण सम्पदानमूत्रे कपटेन चोक्तं कर्मसंज्ञा- ·शब्दयोस्तुभः । [१ अ० या कर्तृपदणं स्वातव्योपलक्षणम् । अतो हानक्रियायां स. तन्त्रेणापादानेनेप्स्यमानस्येह कर्मतेति । तच्चिन्त्यम् । मापेव- दव बन्धातीत्यत्र कर्मणोप्यश्वस्य वस्तुतो भक्षणे यत्स्वातव्यं तदाधयकर्मसंज्ञापचेः । अत एव कर्मसंज्ञाविधायकसूत्रशेपे कै- यटेनोक्तम् । प्रयोजकव्यापारस्याशब्दार्थत्वात्तदपेक्षं कर्मत्वमा युक्तमिति । अत्राहुः । सार्थाद्धीयतइत्यत्र कर्मकर्तरि लकारः । तथाहि । अपगमना नहातेरर्थः । सा च धुदुपघातादिना देवद- तस्यापगमते तत्समर्थाचरणम् । यदा तु क्षुदुपघातादिना स्व- यमेवापगच्छति तदा कर्मकर्तृत्वम् । स्फुटम्चेदं हरदत्तमाध- वग्रन्थयो । स्यादेतत् । रुवग्रहण किमर्थम् । न च प्रामादा- गच्छति शकटेनेत्यत्र शकटे ऽतिव्याप्तिवारणाय तदिति वा- च्यम् । परत्वात्तत्र कारणसंज्ञापतेः । यथा धनुपा विध्य- तीत्यत्र । इह हि शरनिःसरणं मत्यवधिभावोपगमेनैव व्यधने करणतेत्युभयप्रसङ्गः । वृक्षस्य पर्ण पततीत्यादौ तु वृक्षः प- णीवशेषणं न त्वपायेन युज्यते । न च संज्ञिनिर्देशार्थ ध्रुवन हणम् । अपाये क्रियार्या यदन्तीत्यस्याक्षिप्तस्य संशिसमर्थ- कत्वात् । यद्वा कारके इति निर्धारणसप्तम्याश्रयणात्कारक- मिति लभ्यते । पूर्वत्रापि प्रथमार्थे सप्तमीत्युक्तत्वाच्च । त. स्माद् ध्रुवग्रहण चिन्त्यप्रयोजनम् । जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुप- सख्यानम् । अधर्माज्जुगुप्सते विरमति प्रमाद्यति वा । संश्ले- पपूर्वको विश्लेपो विभागः । स चेह नास्ति । वृद्धिकल्पितस्तु गौणत्वान्न गृह्यतइति वार्तिकारम्भः । भाष्यकारास्तु जुगुप्सा- दयोत्र जुगुप्सादिपूर्विकायां निवृत्ती वर्तन्तइत्युपातविषयमेतत् । कारकप्रकरणे च गौणस्यापि ग्रहणम् । साधकृतममिति तमग्रह- णाटिङ्गात् । अपायादिपदानां स्वरितत्वाता सरितेनाधिकारः, ·पा.३ . शब्दकौस्तुभ । गौणोप्यों गृह्यतइति व्यवस्थापनात् । तेन बुद्धिकल्पितस्याप्य पायस्य सत्वात्सिद्धम् । पूर्व हि चुदधा ऽधर्म सम्माप्य ततो दोपदर्शनाग्निवर्ततइत्यस्त्यपायः। एवमुत्तरसूत्रेष्यपि प्रपञ्चत्व बोध्यमिति दिक्॥ भीत्रार्थानां भयहेतुः ॥ भयं भीः प्राणं वा भयार्थानां त्राणार्थानाश्च योगे भयहेतुः कारकमपादानं स्यात् । चौरेभ्य उद्विजते विभेति रक्षति वा त्रायते भयहेतुग्रहणं चिन्त्यमयो- जनम् । अरण्ये विभतीत्यादौ तु परत्वादधिकरणसंज्ञा । कस्य विभ्याति देवाश्च जातरोपस्य संयुगइति रामायणश्लोकस्तु कस्य संयुगइति योजनया व्याख्येयः॥ पराजेरसोढः ॥ परापूर्वस्य जयतेः प्रयोगे ऽसोढोह्यो. योपादानं स्यात् । अध्ययनात्पराजयते ग्लायतीत्यर्थः । अर्मकश्चायम् । तत्र पष्ठयां भाप्तायां वचनम् । असोढ किम् । शत्रून्पराजयते । अभिभवतीत्यर्थः । असोढ इति कार्यों भूतकालोत्राविवक्षित तेनाध्ययनात्पराजेप्यतइत्यादि सिद्धम् । वस्तुतस्तु असोढग्रहणं व्यर्थं शत्रून्पराजयतइत्यत्र परत्वात्कर्मसंज्ञासिद्धः । इह मूत्रे पराजेरिति रूप विपराभ्या- इजेरितिवत्समर्थनीयम् । यन्तु परत्वात् घेदितीति गुण इति हरदत्तेनोक्तं तत्सूत्रभाष्यादिविरुद्धमिति मागेव प्रपञ्चितम् ।। वारणार्थानामीप्सितः ॥ वारणार्थानां प्रयोगे क्रियया आप्तुमिएं कारकमपादानं स्यात् । यवेभ्यो गां यारयति वृष वरणे, चुरादिः । मत्तिविघातो वारणम् । इप्सित इति किम् । यवेभ्यो गां वारयति क्षेत्रे। नन्विह परत्वादधिकरण- सज्ञा भविष्यत्ति यथा कृतेपीप्सितग्रहणे गो' इप्सिततमत्वायु का कर्मसज्ञा । सत्यम् । चिन्त्यायोजनमेनेप्सितग्रहणम् ॥

·। शब्दकौस्तुम । [१ अ. अन्तर्षी येनादर्शनमिच्छति ॥ अन्तर्धाविति सप्तमी येनेति कर्तरि तृतीया।न च कृयोगे षष्ठीप्रसङ्ग उमयमाप्तौ कर्म- प्येवेति नियमात् । व्यवधाने सति यतकस्यात्मनो दर्शनस्या- भावमिच्छति तत्कारकमपादानं स्यात् । मातुनिलीयते क- णा । लीड श्लेपणे देवादिकः । अत्रान्तर्धाविति चिन्त्य- भयोजनम् । न दिदृक्षते चोरानित्यत्र दि परत्वाकर्मता सि- दा।इच्छतीति किम् । इच्छायामसत्यां सत्यपिदर्शने यया स्यात्।। आख्यातोपयोगे ॥ उपयोगो नियमपूर्वकं विद्यास्वी- करणम् । तस्मिन्साध्ये य आख्याता तत्कारकमपादानं स्यात् । उपाध्यायादधीते । उपयोगे किम् । नटस्य शृणोति ॥ जनिकर्तुः प्रकृतिः ॥ जायमानस्य हेतुरपादानं स्यात् । पुत्रात्ममोदो जायते । इह जनिरुत्पत्तिः । जनिरुत्पत्तिरुद्भव इत्यमरः । इयजादिभ्य इति जनेर्भावे इञ् जनिघसिभ्यामि- त्युणादिसूत्रेणेण् वा । जनिवध्योश्चेति वृद्धिप्रतिषेधः । तस्या कति पष्ठीतत्पुरुपः । कर्तरि चेति प्रतिपेधस्त्वनित्यः अत एव ज्ञापकात् । यद्वा शेषपष्ठया समासोयम् । निषेधस्तु कर्मपष्ठीविषय इति कारकइति सूत्रे कैयटः । तथा चार्थमात्र. स्य ग्रहणादात्वन्तरयोगोप भवति अगादगात्सम्भवतीति यथा। एतेन इकाश्तपौ धातुनिर्देशइतीका निर्देशोयमित्याश्रित्य गम- हनेत्युपधालोपमर्यासङ्गतिं चोदावयन्तो मीमांसावार्तिककारास- माहिताः । अत्र भकृतिग्रहणमुपादानमात्रपरामित्येके । अत एव प्रकृतिश्च प्रतिज्ञा दृष्टान्तानुपरोधादित्यधिकरणे ब्रह्मणो जगदुपा दानतायां यतो वा इमानि भूतानि जायन्तइति पञ्चमीमुपट- म्भिकामाहुः । अन्ये तु पुत्रात्ममोदो जायतइति वृत्तिस्वरसा- मकृतिशब्द इह कारणमात्र पर इत्याहुः । अस्मिंश्च पक्षे यतो - ·४पा.३ आ. शब्दकौस्तुभः । वेति सामान्पशन्दोपि उपादानरूपविशेषपर छागोपा मन्त्र- वर्णादिति पाठन्यायात् । अहमेव बहु स्यामिति हि सामाना- धिकरण्यं श्रूयते तच्च चतुर्धा भ्रमे, पाधाया, ममेदे, तादात्म्ये च । प्रकृते तादात्म्ये, भिन्नत्वे सत्यभिमसत्ताकत्वं आवि. धकः सम्बन्धविशेषो पा तादात्म्यमित्यापुत्तरमीमांसायां , स्पष्टम् ॥ . । भुवः प्रभवः । भूक ः प्रभवः माग्वत् । हिमवतो गङ्गा प्रभवति । कश्मीरेभ्यो वितरता प्रभवति । तमु उपक्षये । भावे क्तः। विगतस्ता वितस्ता। अशोष्येत्यर्थः । अत्रीपलभतेः कर्मव्या; पारे प्रभवतिर्वर्तते । प्रकाशतइत्यर्थः । भीमार्यानामित्यारभ्येयं सप्तसूत्री भाष्ये प्रत्याख्याता । तथाहि चोरेभ्यो विभेति । भया- निवर्ततइत्यर्थः । वायत्ते रक्षणेन चोरेभ्यो निवर्चयतीत्यर्थः । पराजयते । ग्लान्या निवर्ततइत्यर्थः । वारयति । प्रवृत्तिम्पति वघ्नन्निवर्तयति । निलीयते । निलयनेन निवर्ततइत्यर्थः। अधी- ते । उपाध्यायागिःसरन्तं शब्दवातीत्यर्थः । ब्रह्मणः प्रप- इचो जायतइत्यत्रापि । ततोपकामति । यया वृक्षारफळमिति लोकप्रसिध्याश्रयेणापायो बोध्यः । प्रभवतीत्यत्रापि भवन- पूर्वकं निःसरणमर्थः । अत्रेदं वक्तव्यं, निवृत्तिनिःसरणादिधा- स्वन्तरार्थ विचिो स्वार्थे वृत्तिमाश्रित्य यथाकथंचिदुक्तमयोगा- णां समर्थनेपि मुख्यार्थिपुरस्कारेण पष्ठीप्रयोगो दुर्वारः । नटस्य शृणोतीतिवत् । न सुपाध्यायनटयोः क्रियानुकूलव्यापाराशे वि. योपो वक्तुं शक्यः । अनभिधानब्रह्मास्त्रमाश्रित्य प्रत्याख्यान- न्तु नातीव मनोरमम् । एवञ्च जुगुप्साविरापेत्यादिवार्तिकम- प्यवपारम्भणीयम् । तथा च सूत्रपातकमतमेवेह प्रबलमिति यावहाचं साधु । तथा ध्रुवं भयहेतुरसोड इत्यादिसंझिनिर्देशोषि ·शब्दकास्तुभ । [१ अ. सार्थकः परत्वाचत्तसंज्ञाप्राप्तावपि शेषत्वविवक्षायां न माषा- णामश्नीयादित्यादाविव षष्टया इष्टतया तलापादानसंझाया बा- रणीयत्वादित्यवधेयम् ॥ कर्मणा यमाभिमैति स सम्पदानम् ॥ कर्मणा करणभूतेन कर्ता यमभिप्रेति सम्बन्धाति ईप्सति वा तत्कारक सम्पदानं स्यात् । न च युगपत्कर्मत्व करणत्वञ्च कथमिति वाच्यम् । क्रियाभेदेनाविरोधात् । दानक्रियायां हि कर्म अभिमापणक्रि. यायां करणम् । दीपमानया गवा हि शिष्य उपाध्यायमभिप्रै- ति । उपाध्यायाय गां ददाति । अत्राभिमैतीति पदत्रयम् । नतु समासा उदात्तवता गतिमता च विना गतेः समासो वक्तव्य इति वात्तिकस्य छन्दोविषयत्वादिति हरदतः । भापा. विषयत्वे वाधकं तु तत्रैव वक्ष्यामः । अत्र वृचिकारा । अन्व- र्थसंज्ञेयं सम्यक् प्रदीयते यस्मै तत्सम्पदानमिति । तेनेह न । रजकस्य वस्त्रं ददाति । नतः पृष्ठं ददाति । इह हि ददातिर्गौणः न तु वास्तव दानमस्तीत्याहुः । भाष्ये तु नैतत्स्वीकृत खडिको. पाध्यायस्तस्मै चपेटा ददाति । न शूद्राय मति दद्यादित्यादि- भयोगात् । रजकस्य ददातीति तु शेपत्वविवक्षायांवोध्यम्। नन्वे- धमजान्नयति प्राममिति नयतिक्रियाकर्मभिरजः सम्मध्यमान-' स्य ग्रामस्य सम्मदानत्वंस्यादिति चेन्न । यमभिप्रेतीत्युक्त्या हि ममिति निर्दिष्टस्य शेपित्वं कर्मणेति निर्दिष्टस्य गवादे. शेषत्वं व प्रतीयते । यया कभिमाये क्रियाफलइति कर्तुः शेपित्वं क्रियाफलस्य शेपत्वं च । न चेह ग्रामं प्रत्यजा शेषभूता तथा व प्रयोजकलक्षणे भासनवन्मत्रावरुणाय दण्डप्रदानमित्यधिकर. णे क्रीते सोमे मंत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छतीति दण्डदान न प्रतिपतिः। किन्तु द्वितीयापेक्षया बलीयस्या चतुर्थी श्रुत्या अर्ध- ·४ पा.३ आ. शब्दकौस्तुभ । कर्मेत्युक्तम् । अत्र वार्तिकं, क्रियाग्रहणं कर्तव्यम् । पत्ये शेते । भाष्यकारास्तु सन्दर्शनमार्थनाध्यवसायेराप्यमानत्वान्क्रियापि कृत्रिमं कर्म । तथा च सूत्रेणैव सिद्धम् । मतीयमानक्रियापक्षो- पि हि कारकभावो भवत्येव । प्रविश पिण्डीमिति वत् । सूत्रकार- इचाह क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिन इति । न चैवमप्यददा- विकर्मत्वात् क्रियाग्रहणं कर्त्तव्यमेवेति वाच्यम् । भाष्ये अन्वर्थस- ज्ञात्वास्वीकारात् । नन्वेवं कटङ्करोतीत्यादावापि सम्प्रदानत्व स्यात् । वचनवलाच कर्मसम्पदानत्वयोः पर्यायप्रसङ्ग । अत्रा- हुः। नेद वार्तिकं सार्वत्रिकम् । किन्तु प्रयोगानुसारानियतवि- पय धातूपातफलानाधारएव प्रवृत्तेः । भाष्यमते तु यत्र स- म्पदानत्वपिष्ट तत्र सन्दर्शनादीनां क्रियायाश्च भेदो विवक्ष्यते । ततश्च तैराप्यमाना क्रियापि कृत्रिम कर्मेति सिद्धन्तयाभिमेय- माणस्य सम्पदानत्तम् । यत्र तन्ने तत्र भेदो न विवक्ष्यते । ततश्चोत्पत्तिविक्लित्त्याघेकफलावच्छेदेनकीकृतया क्रिययाच्या- प्यमानस्य कर्मत्वमेव भविष्यति। कटकरोत्योदनं पचतीनि गत्यर्थपु तुभेदोऽभेदश्चेत्युभयं विवक्ष्यते तत्र भेदविवक्षायां ग्रामाय गच्छती- ति प्रयोगः अभेदविवक्षायान्तु ग्रामं गच्छतीति तथा च गत्यर्थकर्म- णीति मूत्रं प्रत्याख्यास्यते । उक्तञ्च हरिणा । भेदस्य च विव- क्षायां पूर्वा पूर्वा क्रियां मसि । परस्याङ्गस्य कर्मत्वात्तक्रिया- ग्रहण कृतम् ।। क्रियाणां समुदाये तु पदैकत्व विवक्षितम् । तदा कर्मक्रियायोगात्स्वाख्ययैवोपचर्यते ॥ भेदाभेदविवक्षा च स्वभावेन व्यवस्थिता । तस्माद्यर्थकर्मत्वे व्यभिचारो न , दृश्यते ॥ विकल्पेनैव सर्वत्र सझे स्यातामुभे यदि । आरम्भेण न योगस्य प्रत्याख्यानं समं भवेदिति ॥ अस्यार्थः । कर्म स्वा. ख्ययैर कियेप्सितत्वप्रयुक्तकर्मसंशयैवोपचर्यते व्ययहियते । न ·'शब्दकौस्तुम । [१ भ० तु सम्पदानसंध्या गत्यकर्मणि तु भेदाभेदौ द्वावपि वि. वक्ष्येतइति रूपदयसिदिः । व्यभिचारो ऽतिमसास्तु न दृश्यते । विवक्षाया व्यवस्थितत्वादेव। एतदेव द्रढयति विक- पेनेति । समं तुल्यफलकम् । तस्मात्सूत्रं प्रत्याचक्षाणस्य भग- वतो विवक्षानियमाोभमतः गत्यर्थेप विवक्षाद्वयम् । पत्ये शेत- इत्यादौ तु भेदविवक्षेत्र ओदनं पचतीत्यादावभेदविवक्षव चेष्टा- यामनध्वनीत्येतत्मत्युदाहरणयोरपि अभेदविवक्षैव मनसा हरि वूजति अध्वानं गच्छतीति विधा चेदम् । यदाह, अनिराकर- णाकतुस्त्यागाचं कर्मणोप्सतम् । प्रेरणानुमतिभ्याच लभते सम्पदानतामिति । अनिराकर्तृ यथ सूर्यायाय ददाति । नात्र सूर्य मार्ययते न वानुमन्यते न च निराकारोति । प्रेरकं यथा । विमाय गां ददाति । अनुम- न्तृ यथा । उपाध्यायाय गो ददाति । ननु दानस्य तदर्थ- सातादयं चतुर्थी सिदैव तन्कि सम्मदानसंशया । मैवम् । दानाक्रियायं हि सम्पदानं न तु दान- क्रिया तदी कारकाणां क्रियार्थत्वात् । सम्मदानार्थ तु दीयमानं कर्मेति वाक्यार्यभूतापादानक्रियाया अतादात्ताद- ध्र्यचतुर्था अमाप्तौ संज्ञारम्भादिति हेलाराजः । तदेतत्सू- चिवम् । त्यागाचं कर्मणेप्सितमिति । कर्मसम्पदानयोः कर- णकर्मत्वे वाच्ये । पशुना रुद्र यजते । पशुं रुद्राय ददातीत्यर्थ । एतच्च वचनं उक्तोदाहरणमात्रविषयम् । अत एव सुब्ब्य- त्ययेन सिद्धत्वात्मत्याख्यायते । लोके तु यजेः पूजार्थत्वात्पशो. करणत्वं सिद्धम् ॥ रुच्यर्थानां मीयमाणः॥ सम्पदानं स्यात् ॥ देवदत्ताय रो चने स्वदते मोदक । अत्राह हरि । हेतुत्वे कर्मसंज्ञायां शेप ·४पा.३ आ. शब्दकौस्तुभः। त्वे वापि कारकम् । रुच्यादिषु शास्त्रेण सम्पदानाख्यमुच्यते ॥ अस्यार्थः । अन्यसमवेतोभिलापो रुच्यर्थः । रोचते । अभिळा. पविषयो भवतीत्यवगमात् । विषयीभवन्तं मोदकं देवदत्तः प्रयुते । लौल्याचदानुगुण्यमाचरतीति देवदत्तस्य हेतुसंज्ञायां प्राप्तायां सम्पदानसंज्ञा कथ्यते । तथा च हेतुसंज्ञाविरहे णिज- भावाद्धेतुसमवायिन्या द्वितीयस्याः त्रिपाया अप्रतिमॊदक. स्वक्रियायां धातुवाच्यायां कर्ता भवति न तु कर्म । यदातुरोचते मीणयतीत्यर्थः तदा कर्मसंज्ञायां प्राप्तायां वचनम् । तथा च मीयमाण इति विशेषणम् । प्रीञ् तर्पणइत्यस्मात्सकर्मका- कर्मणि लट् । देवादिकस्तु ब्दिकर्मकः । तमेमाण इत्यर्थ । यतु समर्धसूत्रे रोचयामइति इरदत्तेन प्रयुक्तं तदस्मिन्नेव प- क्षेध्यारोपितमेपणपक्षमाश्रित्येत्यरधेयम् । यदा तु देवदत्तस्य योभिलापस्तद्विषयो भवतीत्यर्थस्तदा शेपत्वात्पष्टयां प्राप्तायां वचनमिति । मीयमाणः किम् । देवदत्ताय रोचते मोदकः पयि । कर्मादाविवाधिकरणे मा भूत् । अत एवादित्यो रोचतइत्यत्र दी- प्त्यर्थे संज्ञा न भवति ।। लायन्हूइस्थाशपां झीप्यमानः ॥ एप प्रयोगे बोधयि- तुमिष्टः सम्पदानं स्यात् । देवदत्ताय श्लाघते । श्लाघा स्तु- तिः । देवदत्तं स्तोतीत्यर्थः । एवं हि देवदत्तः शक्यते ज्ञाप- यितुम् । अन्ये त्वाहः॥ देवदत्तायात्मानं परं वा । श्लाघ्यं कथय- तीत्यर्थ इति । तथा च भट्टिकाव्यम् । श्लाघमानः परस्त्रीभ्य- स्तत्रागाद्राक्षसाधिप इति । आत्मानं श्लाघ्यं परस्त्रीभ्या क- थयन्नित्यर्थः । तत्राये पक्षे कर्मत्वे प्राप्त द्वितीये तु कारकशे- पत्वात् पष्ठ्यां प्राप्तायां वचनम् । इनौतिप्रभृतयोत्र स्वार्थोपसन- नज्ञापनावचनत्वात्सकर्मकाः । तथा च झीप्यमान इति सं- ·शब्दकौस्तुम । [१ अ० 'शिविशेपणमुपात्तमिति इलाराजः । देवदत्ताय न्हुते देवदत्तं न्हुवानस्तामेव न्हुति तमेव बोधपति । सन्निहितमपि देवदत्त ध. निकादेरपलपतीत्यर्थः । अथवा न्होतव्यं देवदत्तं बोधयतीत्यर्थः । देवदत्ताय तिष्ठते, ईदृशोहमित्यवस्पानेन बोधयतीत्यर्थः । देव- दत्ताय शपते, शपथेन किञ्चित्मकाशयतीत्यर्थः । शीप्स्यमानग्र- हणादेवदत्तः श्लायते । गार्गिकया श्लायते पथीत्यादी का दिविपये सज्ञा न भवति । शीप्यमाने विवदन्तइति शप उपा. लम्भइति वार्तिकोदाहरणव्याख्या कैयटः । तत्र यस्मा आख्यायते स शीप्स्यमान इति मते तु यस्मा आख्यायमान: प्रत्युदाहरणं तस्माद् द्वितीया देवदत्तं श्लाघत इति । भाख्यायया. नो जीप्स्यमान इति मते तु यस्मा आख्यायते स प्रत्युदाहरण- म् । तस्माच्च पष्ठी । देवदत्ताय इलाघते विष्णुमित्रो यज्ञ दत्तस्येति । ज्ञपमिच्चति चुरादिकात्सनि कर्मणि शानचि जीप्स्य. मान इति रूपं बोध्यम् । न तु शाधातोः । तस्य वोधने मित्वा. भावात् । तज्ज्ञापयतीत्यादिभाष्यमयोगात् । अत एव मारणतो. पणेत्यत्र निशानेवित्ति पाठो न तु निशामनेविति । निशान बनूकरणम् । श्यतयुट् । सशपितः पशुरित्युदाहरणम् । आ. पक्षाप्यधामादित्पत्र तूभयोरपि अयोग्रहणमिति सिद्धान्तः । चौरादिकश्च मारणतोपणनिशामनेषु वर्ततइति माधयः ॥ धारेरुचमणः। अयमुक्तसंज्ञः स्यात् । धृट् अवस्थाने | ण्य. न्तः । उत्तम! धनस्वामी । उत्कृष्टार्थत्तरुच्छब्दात्तमपि द्र- व्यप्रकर्पवादामभावः । अर्तेक्तः । ऋणम् । ऋणमाघमर्ण्यइत्यत्र कालान्तरदेयन्द्रव्यविनिमयोपलक्षणार्थमाधमर्यग्रहणम् । से. नोत्तमणेपि नत्व भवति । अस्मादेव निपातनानिष्ठान्तस्य पर- निपातो घाग्रीहौ चोध्य । देवदत्ताय शत धारयति । ध्रियमाणं ·. ४पा.३ आ. शब्दकौस्तुम । स्वरूपणावतिष्ठमान स्वभावादमच्यवमान शत प्रयुक्तइत्यर्थः । कारकशेपे पष्ठयां प्राप्तापामिदं वचनम् । उत्तमर्णः किम् । दे वदत्ताय शतं धारयति ग्रामे । परत्वादिहाधिकरणसज्ञा भवि प्यतीति चेत् । उत्तमर्णेपि तर्हि हेतुसंज्ञा स्यात् ॥ स्पृहेरीप्सितः ॥ स्पृह ईप्सायां चुरादावदन्तः । अस्य मयोगे ऽभिमेत सम्पदानं स्यात् । पुष्पेभ्यः स्पृहयति । ईप्सि- तमात्रे इयं संज्ञा । मकर्प विवक्षायान्तु परत्वाकर्मसंज्ञा । पु. प्पाणि स्पृहयति । यदा त्वीप्सितमीप्सिततम वा शेपत्वेन विव क्षितं तदा पष्ठयेवेति हरदत्तादयः। हेलाराजस्तु हेतुत्वे कर्मसज्ञा. यामिति मागुक्तश्लोकव्याख्यावसरे स्पृहयवियोगे कर्मसंज्ञा- याः शेषपष्टपाथ वाधिकय सम्मदानसंझेत्याह । वाक्यप- दीयम्बरसोप्येवम् । अस्मिन्पक्षे परस्परेण स्पृहणीयशोममिति कर्मण्यनीयर दुर्लभः । दानीयो विम इतिवत्सम्पदानएव तु व्याख्येयः । तथा कुमार्य इस कान्तस्य त्रस्यन्ति स्पृहयन्ति चेति पष्ठयप्यसङ्गता । विभक्तिविपरिणामेन कान्ताय स्पृहय- न्तीति तु व्याख्येयम् । हरदत्तमते तु यथाश्रुतावेव उक्तप्रयो- गौ निर्वाधाविति ॥ क्रुधदुहेर्पासूयार्थानां यम्मति कोपः॥ क्रोधाद्यर्थानां धातून प्रयोगे यं प्रति कोपस्तत्कारकं सम्पदान स्यात् । देवदत्ताय कुध्यति हृद्यति ईयति असूयति वा । चाक्चक्षुरादिविका रानुमेयाप्ररूढः। कोपोत्र क्रोध ।अपकारो द्रोहः। असहनमीया। गुणेषुदोपारोपणमस्या निनु चित्तदोपार्थानामित्येवास्तु किंको धादीनां विशिष्योपादानेनेति चेन्न । द्विषादावतिप्रसङ्गात् योस्मा द्वेष्टीत्यादौ हानभिन्दन द्विपेरर्थः । अत एवाचेतने प्वपि प्रयुज्यते औषधं द्वेष्टीति । यमनीत्यादि किम् । भार्या ·५४० शब्दकौस्तुम । [१ अ० मायेति । मैनामन्योद्राक्षीदिति । नात्र भार्याम्मति कोपः किन्तु परैदृश्यमाना तो न क्षमतइत्येव । क्रुधबुहोरकर्मकतया कारकशेषत्वान्नटस्य शणोतीतिवत् पष्ठधा माप्तापां वच. नम् । इतरयोस्तु सकर्मकत्वात् द्वितीयायां भाप्तायाम् ।। धनुहोरुपसृष्टयोः कर्म॥ सोपसर्गपोरनयोर्ये पति कोपस्त. कारक कर्मसंझं स्यात् । पूर्वसूत्रापवादः । देवदतमभिक्रु- ध्यति अभिमुह्यति ॥ रापीक्ष्योर्यस्य विमश्नः ॥ एतयोः कारक सम्पदानसंज्ञ स्यात् । यदीयो विविध प्रश्नः क्रियते । कृष्णाय राध्यति ईसते वा । पृष्टो गर्ग: शुभाशुभ पर्यालोचयतीत्यर्थ । शुभाशु- भपालोचनामिह धात्वर्थः । शुभाशुभरूपयोः कर्मणोर्धात्वर्थेनो- पसद्ग्रहादकर्मकावेतौ । पष्ठयां प्राप्तायां वचनम् । अत एव राध्यतीति श्यन् । अकर्मकादेव तद्विपानात् । तथा च दिवा- धन्तर्गणसूत्र राघोकर्मकादृद्धावेवेति । अस्यार्थः । एक्कारो भिन्नक्रमः। राधोकर्मकादेव । पथा वृद्धाविति। अत एव कर्मवत् क- मेणेति मूत्रे राध्यत्योदनः स्वयमेवेति भाष्यं सङ्गच्छते । तत्र हि सिध्यतीत्यर्थः । एतेन न वूये सात्वतीसूनुर्यन्मह्यमपराध्य- ति । क्रियासमभिहारेण विराध्यन्तं क्षमेत क इति माघमयो. गौ व्याख्यातौ । एतेनैतपोः कर्मकारकं सम्मान स्पादिति व्याचक्षाणा परास्ताः । यस्पेत्यनर्थकं यम्प्रतीत्यनुवृत्त्यैवे- ष्टसिद्धेः॥ प्रत्याभ्यां श्रुषः पूर्वस्य कर्ता ॥मतिपूर्व भाड्पूर्वश्च शृणो- तिरभ्युपगमे वर्तते तस्य पूर्वो व्यापारः प्रवर्तनक्रिया तस्याः कर्ता सम्पदानं स्यात् । विमाय गां प्रतिशृणोति आशृणोति वा। विप्रेण मह्यमा देहीति प्रतितः प्रतिजानीतइत्यर्थः । हेतुसं.

·शब्दकौस्तुभः । माया प्राप्तायां देवदत्तेन प्रतिशृणोतीति प्रयोगनिवृत्तपे बच. नम् । विवक्षान्तरे तु देवदत्तो गां प्रतिभावयतीति भवत्येवेति हरदत्तः । अत्रेदं चिन्त्यम् । उक्तरीत्या देवदत्तो रोचयति मोदकमित्यपि प्रयोगो दुर्वारः । न चेष्टापत्तिः । तत्रत्यस्त्रग्रन्थे- न हेलाराजग्रन्येन च विरोधात्तत्र हेतुत्ववाधाम णिनिति यदि ताई प्रतेपि तुल्यम् । तस्मादिह वैपम्यं दुर्वचमिति ॥ अनुमतिगृणश्च ॥ अनुपूर्वस्य प्रतिपूर्वस्य गृणातेः कारक पूर्वस्य कर्वभूतं सम्प्रदानं स्यात् । अनुमतिभ्यां गृणाः अनुमति- गृणाः तस्येति विग्रहः । अनुमतिपूर्वश्च गृणातिः सितुः प्रोत्साहने पर्चते तत्र पूर्वो व्यापारः शंसनम् । होरे अनुगृणावि प्रतिगृणाति वा । होता मधर्म शंसति तमध्वर्युः ओथापोदेवेत्यादि- भिः शब्दः प्रोत्साहयतीत्यर्थः॥ साधकतम करणम् ॥ क्रियायो मष्टोपकारकं करणसंझं स्यात् । यद्वयापारानन्तरं क्रियानिप्पत्तिः तत्मकष्टम् । उक्तञ्च । क्रियायाः परिनिष्पतिर्यद्वपापारादनन्तरम् । विवक्ष्यते यदा तप करणं तत्तदा स्मृतामिति । काठै. पचति । विवक्ष्यतइत्यनेन स्या- स्यादनिामपि वैवक्षिकं करणत्वमस्तीत्युक्तम् । आह च, वस्तुत. स्तदनिश्यं न हि वस्तुव्यवस्थितम् । स्याल्यापच्यतइत्येपा विवक्षा दृश्यते यतः ॥ ननु कारकाधिकारादेव सिद्धे साधक- त्वे पुनः श्रुतिः प्रकर्षास्तु किं तमपा, सत्यम् । अस्मिन्मकरणे सामर्थ्यगम्यमको नाश्रीयतइति ज्ञापयितुं समप् । तेन गङ्गायां घोप इति सिद्धम् । यदा च तीरधर्म आधारत्वं प्रवाहे उपचर्यते सदेदं प्रयोजनं । यदा तु गंगाशब्द एव तीरे वर्चते तदा न प्रयोजनम् । तत्राचे विभकिलोमणिकी । मुन्धिभक्तौ न लक्ष- णेति तु येनविधिरिति सूत्रएव निराकृतम् । द्वितीये तु प्रकृति- ·५४२ शब्दकौस्तुभः । लाक्षणिकी । ननु उभयं मुख्यमस्तु परंपरासम्बन्धस्तु संसर्गः। मैवम् । कारकविभक्त्यर्याना मकृत्यर्थे साक्षासम्बन्धेन विशे- प्यतायाः व्युत्पन्नत्वात् । अपादानमकरणोक्तानि च बहून्युदा- हरणानि तमग्रहणस्य प्रयोजनानीति बोध्यम् ॥ , दिवः कर्म च ॥ दिवः साधकतमं कर्मसंझ स्यात्, चका- रात्करणसंज्ञम् । करणशब्दानुवृत्त्या वक्ष्यमाणस्यान्यतरस्या ग्रहणस्याकर्षणेन वा संझयोः पर्याये लब्धेसमावेशार्थश्चकार । सेन मनसा दीव्यतीति मनसा देव इत्यत्र कर्मण्यण् करणे - तीया चेत्युभयं सिध्यति । मनसः संझायामित्यलुक् । किञ्च अर्देवयते यज्ञदतेनेत्यत्र सकर्मकत्वादणि कर्तुौं कर्मत्वं न । अणावकर्मकादिति परस्मैपदं च नेति दिक् । स्यादेतत् । यदि समावेशः, तईि अक्षान् दीव्यतीत्यत्र परत्वातृतीया स्यात् । तथाहि । करणसंज्ञाया अवकाश देवना अक्षाः । करणेल्युत् । कर्मसंज्ञाया अवकाशः । दीव्यन्ते अक्षा । भाषकर्मणोरिति यगात्मनेपदे । अक्षानित्यत्र सूभयसंसामयुक्तकार्यमसङ्गे पर- त्वावृतीयैव प्राप्नोति । अत्राहुः । कार्यकालपक्षे कर्मणि द्विती- येत्यत्र पदस्योपस्यानं तस्यानवकाशत्वात् द्वितीयेति ननु दीव्यन्ते अक्षा इत्यत्र 'कर्मण्यभिहितेपि करणत्वस्यानभिधा- नान्तीयां स्यात् । तया देवना अक्षा इति ल्युटा करणस्माभि- धानेपि कर्मणोनभिधानात् द्वितीया स्यात् । मैवम् । एकैच छत्र शक्तिः संज्ञाद्वययोगिनी । तया चोभयत्राप्यभिधानमेव न स्वन- भिहितत्वम् ॥ परिक्रयणे सम्पदानमन्यतरस्याम् ॥ नियतकालं वेतनादिना स्वीकरण परिक्रयणं तस्मिन् साधकतम कारक सम्पदानसंज्ञ वा स्यात् । शताय शतेन वा परिक्रीतः । परिशन्दः सामीप्य " MAHA ·- ४ पा.३ आ. शब्दकौस्तुभः । धोतपति । क्रयोनामात्यान्तकं स्वीकरणं, नियतकालन्तु तस्य समीपमिति भावः ॥ आधारोधिकरणम् ॥ आध्रियन्तेस्मिन् क्रिया इत्याधारः । अध्यायन्यायोद्यावेत्यादिना करणे घश् । क्रियाश्रययोः कर्तृकर्म- णोरणात् । परंपरया क्रियां प्रति आधारः सत्कारकमधिकरणं स्यात् । कटे आस्ते । स्थाल्यो पचति । स्यादेतत् । साक्षात् क्रि- याधारयोः कर्तकर्मणोरेव कुतो ने सझेति चेन । पराभ्यां कर्तृकर्मसंज्ञाभ्यां वाधितत्वात् । अत एवाहुः। कर्तृकर्मव्यवहिताम- साक्षादारयक्रियाम् । उपकुर्वक्रियासिद्धौ शास्त्रेधिकरणं विदु- रिति । अत एव भूतले घट इत्पादौ अस्तीत्यस्याध्याहारो नि- पतः । यथापुष्पेभ्य इत्यत्र स्पृहयतेः । अत एव च नषा सह कारकान्वयं वदन्तः परास्ताः । त्रिविधं चैतदधिकरणमिति सं- हितायामिति सूत्रे भाष्यं , औपश्लोपिक वैपयिकमभिव्यापक- म्चेति । कटे आस्ते गुरौ वसति तिलेपु.तेलमिति ॥ अधिशीहस्थासां कर्म ॥ अधिपूर्वाणामेपा आधारः कर्म स्यात् । अधिशेते अधितिष्ठति अध्यास्ते वा बैकुण्ठं हरिः॥ अभिनिविशश्च ।। एतत्पूर्वस्य विशतेराधारः कर्म स्यात् । ग्राममभिनिविशते । अभिनिवेश भाग्रहः । तद्वान् भवतीत्यर्थः । अकर्मकोयं तत्राधिकरणस्य कर्मसंज्ञा विधीयते । मवेशनार्थे तु सिदैव । परिक्रयणेसम्मदानमिति सूत्रादिहान्यतरस्यांग्रहण- मनुवर्तते मण्डूकप्लुतिन्यायेन! व्यवस्थितविपापा चेयम् । एण्व- थेवभिनिविष्टानामिति समर्थमूत्रस्थभाष्यमयोगश्चेह मानम् । तेन पापेभिनिवेश इत्यादि सिद्धम् । इह सूत्रे नेरल्पान्तरस्य परनिपाताकरणमीदृशानुपूकसमुदायविवक्षार्थम् । तेनेह न । निविशते यदि शूकशिखापदे इति । कर्मत्वविवक्षायान्तु तत्रापि ·4 शब्दकौस्तुमः । [१ भ० भवितव्यमेव द्वितीयया ॥ उपान्वध्यावसः ॥ एतत्पूर्वकस्य वसतेराधारः कर्म स्यात् । उपवसति अनुवसति अधिवसत्यावसति वा ग्राम से. ना। वसेरश्यर्थस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ अर्थशब्दो निवृत्तिव- चनः । व्यधिकरणे षष्ठची । वाध्यवाचकभावः षष्ठः । भो- जननिवृत्तेर्वाचको यो पसिस्तस्य नेत्यर्थः । ग्रामे उपवसति । कथमुपोष्य रजनीमेकामिति । कालाधनोरिति द्वितीया भवि- प्यति । कथमेकादश्यां न भुजीतेति । उपपदविभक्तेः कारक- विभक्तिर्भविष्यति ॥ कर्तुरीप्सिततमं कर्म ॥ कळ यदाप्नुमिप्यते तमान्वकर्म- संझं स्यात् । ययापाराश्रयत्वादसौ कर्ता तेनैव व्यापारेणाप्तु- मिष्टमिति सनिधानाल्लभ्यते । तेन क्रियाफलशालित्वं पर्यव- स्पति । क्रिया हि फलेच्छापूर्वकेच्छाविपयः फलमेव विष्टतम- म् । तच धातुनोपानमिति तद्विशिष्टत्वेनेच्छाविषयोत्र संशी । स च त्रिविधः । उत्कञ्च । निर्वय॑श्च विकार्यच प्राप्यचोति त्रिधा मतम् । तत्रे प्सिततम कर्म चतुर्धान्यत्तु कल्पितम् ॥ औ- दासीन्येन यत्माप्यं यच्च कर्तुरनीप्सितम् । संज्ञान्तरैरनाख्यात यघच्चाप्यन्यपूर्वकम् ।। वथा । यदसज्जायते सदा जन्मना यत्म- काशते । तनिर्वत्यै विकार्यन्तु कर्म द्वेषा व्यवस्थितम् ॥ भकृत्यु- सछेदसंभूतं किश्चित्काष्ठादि भस्मवत् । किञ्चिद् गुणान्तरो. त्पत्त्या सुवर्णादिविकारवत् ॥ क्रियाकृतविशेषाणां सिद्धियेत्र न गम्यते । दर्शनादनुमानाद्वा तत्माप्यमिति कथ्यते ॥ सत्र नि- वैये यथा । घटं करोतीति । घटोहसन्नव जायते वैशेषिका- दिमते । सहयादिसत्कार्यवादिमते तु सन्नेवामिव्यज्यते इ. त्यस्ति विशेषलक्षणम् । सामान्यलक्षणन्तु कृधातूपासोत्पत्त्या- ·४पा.३ आ. शब्दकौस्तुभः । ख्यफलशालित्वात् । एतेन करोतियत्नार्थक इति मतं प्रत्युक्त- म् । यततइतिवदकर्मकतापत्तेः । न च जानातिवद्विपयत्वापा दनपर्यंतार्याभ्युपगमेनापि निर्वाहः । लाघवेनोत्पादनमानपर- वात् । कर्तृस्थक्रियतया कर्मवद्भावासिद्धिप्रसनाच्च । प्रकृते प्र- कृनिभूतस्यात्मन उच्छेदं सम्भूतं प्राप्तम् । तद्यथा, काष्ट भस्म करोतीति । गुणान्तरोत्पत्या यथा, सुवर्ण कुण्डलं करोतीति । इह भस्मकुण्डलयोनिर्वय॑त्वमेवेति बोध्यम् । पाप्यन्तु आदि- त्वं पश्यतीति । तथायुक्तमिति द्विविधम् । द्वेष्यमितरच्च । अक- वितं चेत्यपरम् । संज्ञान्तरप्रसङ्गे चान्यत् । दिवः कर्मचेत्यादि। तदित्यंसप्त विध कर्मेति स्थितम् । इह प्राप्ये यद्यपि विपयता- ख्यः क्रियाकृतविशेपोस्त्येव । अन्यथा कर्मत्वानुपपत्तेः । तथा- पि प्रतिपत्तृव्यतिरिक्तपुरुषापेक्षया विशेपो न गम्यतइत्युक्तम् । विकार्ये तु काष्ठादी कथं धातूपातफलाश्रयतेत्यवशिष्यते । तत्रे- दं तत्त्वम् । प्रकृतिविकृत्योरभेदविवक्षया निरूढया उत्पत्त्याश्र यता। यद्वा । काष्ठानि विकुर्वन् भस्मोत्पादयतीत्यर्थः। तण्डुलान् विल्केदयनोदनं निवर्त्तयतीतिवत् । एतच्च व्यर्थः पचिरिति मक्रम्य भाष्ये व्युत्पादितम् । तत्र तण्डुलानोदनं पचतीति म- योग तण्डुलनिष्ठविक्लित्तरोदनोत्पत्तेश्चानुकलो देवदत्तनिष्ठव्या- पार इत्यर्थः । तण्डुलान्पचतात्यत्र तु विश्लेदयतीत्यर्थः । ओदनं पचतीत्यत्र तु विक्लित्या निर्वतयतीत्यर्थः । उक्तच। सम्बन्धमा- अमुक्तञ्च श्रुत्या धात्वर्यभावयोः । तदेकांशनिवेशे तु व्यापारो- स्या न विद्यतइति ॥ तस्माद्धातुत्वेन धातूपातां भावनां प्रति पचित्वेन पच्युपाना विक्लित्तिः कर्मतया करणतया वा यथायथं सम्बध्यतइति स्थितम् । इदं त्ववधेयम् । क्रियाया धातुना क रपि देवदचादिशन्दन लाभाद्यथा न द्वितीयार्थता तथेष्टतम- ·शब्दकौस्तुमः । । [१ अ० त्वादेरपि प्रयोगोपापिमानत्वात् । अधिशीदादिवत् । एवञ्च तधायुक्तस्थलइवेहापि धातूपाचफलाधारमात्रपर्यः । आधेयमेव चा। तच्चाभेदेन फलेवेति । अनन्यलभ्यः शब्दार्थ इति न्या. यात् । अन्यथा तथायुक्तत्वानीप्सितत्वयोरपि वाच्यतापत्ती सकलतान्त्रिकविरोधाच्च । एवन्तु फलाश्रय कर्मत्येवास्तां कि द्विमुश्येत्यवशिष्यते । तदपुत्तरम् । अग्नेर्माणपकं वारयतीत्पत्र माणवकस्य अपादानसंज्ञा पाधितुमीप्सिततममिति तावद्वक्तव्यं, तस्मिश्चोक्ते द्वेष्योदासीनयोः सस्यहार्थ तथायुक्तमित्यपि मू. वणीयम् । अनीप्सितग्रहणन्तु शक्यं प्रत्याख्यातुम् । तथा च कर्तृकर्मविभक्त्योरुभयोरप्याधारो वाच्यः । आय वा । व्यापारण फलेन चान्वय इति तु व्यवस्थया शब्दवोधपम्य. मिति स्थितम् । गोदोहनी पक्ता पक इत्यादिकदन्तानां नामा. ये ऽभेदान्वयानुरोधादाधार एवार्यः फलभावनयोस्तु विशेषण- विशेष्यभावो विपरीत इत्यवधेयम् ॥ तथायुक्तश्चानीप्सितम् ।। ईप्सिततमवस्क्रियया युक्तमनी- प्सिवमपि कर्मसंझं स्यात् । ग्रामं गच्छन् वृक्षयूलान्युपसर्पति । चौरान पश्यति ॥ अकथितञ्च ॥ अपादानादिविशेपरविवक्षितं कारक कर्मसंज्ञ स्यात् । नटस्य शृणोतीत्यादावतिप्रसङ्ग वारयितुं परि- गणनं कर्तव्पम् । दुहियाचिघिपछिभितिचित्रामुपपोगनिमि- चमपूर्वविधौ । अविशासिगुणेन च यत्सचते तदाकीर्तितमा- चरितं कविना || नीवह्योहरतेश्चापि गत्यर्यानां तथैव च । द्विकर्म- केषु ग्रहणं कर्तव्यमिति निश्चयः ॥ इह पछीत्यत्र छेचति तुह् न कृतः । आगमशासनस्यानित्यत्वात् सनायन्ताधातव इको यणचीतिपत् । उपयुज्यनइत्युपयोगो मुख्य कर्म क्षीरा- ·४ पा.३ आ. शब्दकौस्तुमः । दि तस्य निमित्तं गवादि दुह्यादीनां मुख्यकर्मणा सम्बध्य- मानमिति यावत् । तथा ब्रुविशास्योर्गुणेन कारकेण कर्मणे- ति यावत् । कारकाणां क्रियां प्रति विशेषणत्वात् । तत्रापि कर्मण एवं प्रकृतत्वात् । यत्सचते सम्बध्यते । पच समवाये । स्वरितेत् । के चिन्नु परस्मपदिभिः सईनं धातुं पठन्ति । पच समवाये, रप लप व्यक्तायां वाचीति । तन्मते. पच सेवनइत्यस्यानुदात्तेतो घातूनामनेकार्थत्वात्समवाये वृत्तिा- ध्या । उभययापि सम्बध्नातेः कर्मव्यापारे सचिर्वर्तते । अत एव कर्तृपदस्य कर्मपदेनार्थकथनं न विरुध्यते । राध्यत्योदन इत्यस्य पच्यतइत्यनेन यथा उभयत्राप्योदनानिष्ठाविक्लित्ते- र्भानाविशेषात् । कविना मेधाविना सूत्रकारेण तदकीर्तितमित्या- चरितं व्यवहृतमित्यर्थः । अपूर्वविधाविति । पूर्वोकानामपादाना- दिसंज्ञानां विषयश्चेनास्तीत्यर्थः । न चैवं वक्ष्यमाणयोर्हेतुकर्तृ- संज्ञयोविपतिप्रसङ्गः स्यादिति वाच्यम् । एकसंज्ञाधिकारण पराभ्यां हेतुकर्तृसंज्ञाभ्यां कर्मसंज्ञाया वाधात् । पाञ्चस्तु पूर्वग्र- इणमन्यपात्रोपलक्षणं तेन वक्ष्यमाणयौतुकर्तृसंशयोपिये नाति- प्रसङ्गः । सूत्रेप्यकथितमिति कथननिवृत्तिपरायानोदनायां भूत- कालो न विवक्ष्यते । यथा पराजेरसोढ इत्यत्रासहिष्यमाण- स्याप्यपादानसंज्ञा भवति अध्ययनात्पराजष्यतइति तथेहापीत्या- हुः । तच्चिन्त्यम् । उक्तरीत्या यथाश्रुतोपे सर्वसामञ्जस्यात् । नीवत्योरिति श्लोके गत्यर्थानामित्युत्तरसूत्रोपात्तानामुपलक्षणम्। चकारेण जयत्यादयो गृह्यन्तइति कैयटः । माधवोप्याह । जयतेः कर्षतर्मन्धेर्मुपेईण्डयते पचः । तारे हेस्तथा मोचेस्त्पा- जैदर्पिश्च सङ्ग्रहः ॥ कारिकायाञ्चशब्देन सुधाकरमुखैः कृत इति । एतनिष्कर्षस्तु करिष्यते । क्रमेणोदाहरणानि । गान्दो- ·. ५४८ । शब्दकौस्तुभ । [१ अ० ग्धि पयः । अपिनीतं विनयं याचते । गामवरुणदि ब्रजम् । माणवकं पन्थानं पृच्छति । पौरवं गां भिक्षते । वृक्षमवचिनोति फलानि । माणवकं धर्म ब्रूते शास्ति वा । अजां नयति ग्राम, वहति भारं ग्रामं हरति वा, गमयति ग्राममित्यादि । जयते । शतं जयति देवदत्तम् । कर्पति शाखां ग्रामम् । क्षीरषि सुधा म- 'थ्नाति । मुष्णाति शतं देवदत्तेन । गर्गान् शतं दण्डयति । तण्डुलानोदनं पचति, तारयति कपीन् समुद्रम् । ग्राहयति बटुने- दम् । मोचयति त्याजयति वा कोपं देवदत्तम् । दीपयति शा- स्वार्थ शिप्यान् । स्यादेतत् । दुहादानामनिवन्धनेयं संज्ञा न तु स्वरूपाश्रया, अहमपीदमचोय चोये इति तद्राजसूत्रभाष्ये पृच्छिपर्यायस्य चुदेरपि द्विकर्मकत्वदर्शनात् । तथा च भाष्टिः। स्थास्तुं रणे स्मेरमुचो जगाद मारीचमुच्र्वचनं महार्यम् । कालि- दासोपि, शिलोच्चयोपि क्षितिपालमुच्चैः । मीत्या तमेवार्थमा भापतेवेति भारविश्व । उदारचेता गिरमित्युदारां द्वैपायनेना. भिदधे नरेन्द्र इति । तथा च भिक्षेर्थपरत्वाधारपि सिद्धम् । तुल्यार्थत्वात् । पौरवं गार्थयतइति यथा, तत्कि पाचेः पृथग्रह- णेनेति चेत्, अत्राहुः । अनुनयार्योत्र याचतिः। विनयं याचते । विनयायानुनयनीत्यर्थात् । अस्तु ताई याचेरेव ग्रहणम् । तस्या- नेकार्यत्वाद्भिरपि सिद्धमिति चेन्न । अर्थभेदेन शब्दभेद इति दर्शनमाश्रित्यानुनयार्थस्यैव पाचेरिह ग्रहणात् । अत एव हि न- यतिग्रहणेनानुनयार्थस्यापि न गतार्यता । स्पष्टार्थ भिक्षेः पृथग- ग्रहणमित्यन्ये । चकारेण पचेह, इति यन्माधवादिभिरुक्तं त. न्मतभेदेन । तथा च कर्मवत्कर्मणेति सूत्रे दुहिपच्योर्वहुलं सकर्मक- योरितिवातिकव्याख्यावसरे पवेदिकर्मकता कैयटेन स्फुटीकृता । यन्तु कर्तुरीप्सिततममिति सूत्रे द्वयर्थः पचिरित्यादिभाष्यन्त ·४ पा.३ आ. शब्दकौस्तुमः। मतान्तरेण । अन्यथा तण्डलानोदनं पवतीति प्रयोगस्य यथाश्रुतस्योपपचौ कि मुधा क्लेशेन । अत एव अक- थितशब्दो यद्यपानार्थों गृह्यत तदा पाणिना कांस्यपायां दोन्धि पप इति पाणिकांस्यपान्योरतिप्रसङ्गः करणाधिकर- णयोस्तु पचत्यादिरवकाशः, न हि तत्रास्य प्रसङ्गो दुहादिपरि- गणनादिस्यकथितसूत्रे कययतः कर्मवत्सत्रे तु पचोकर्मकर्ता व. वतो हरदत्तस्य न पूर्वापरविरोधः । मतभेदपरत्वात् । अत एव पचिपातुनिरूपणे तण्डुलानोदनं पचतीति मयोग द्विकर्मकतयैव माधव उदाहृतवानिति दिक् ! तथा ग्राहेदिकर्मकत्वं वहवो न मेनिरे । अत एव तमादौ कुलविद्यानामर्थमविदां वरः । पश्चात्पार्थिवकन्यानां पाणिमग्राहयत्पितेति कालिदास लोके पूर्वार्थे ग्रहेगर्थतया गतिबुद्धीतिसूत्रेणाणी कर्तुरें कर्मत्वात्त. मिति योजयित्वा उत्तरार्धे तेनेति विभक्तिविपरिणामेन ब्याच- ख्युः । अत एव च अजिग्रहत्तं जनको धनुस्तधनार्दददैत्यपुरं पिनाकी । जिज्ञासमानोवलमस्य वाम्होईसन्नभांक्षीद्रगुनन्दनप्त- दित भहिप्रयोगो जयमङ्गलापामित्यं व्याख्यातः । अजिग्रह- त् । अनेन धनुपा भगवता त्रिपुरदाहः कृत इति बोधितवानि- ति । युक्तञ्चैतत्, श्रीरघुपति पति नियोगकथनानौचित्येन स्व. रूपोपस्थापनस्यैव कर्तव्यत्वात् । एतेन अयाचितारं न हि देव- देवमद्रिः मुत्रां ग्राहयितुं शशाकति व्याख्यातम् । अहेव॒दद्यर्थ- स्वात् । यद्वा । इपिशक्योस्तुपुनन्तप्तमभिव्याहतयोईिकर्मकना- या भाष्ये स्थितवासिद्धमेतदिति माधवः । ग्राहो कर्मताभ्यु. पगमपक्षे तु जायाप्रतिग्राहितगन्धमाल्यामिति न सिध्येत् । तत्र हि पन्ते कर्तुश्च कर्मण इति प्रयोज्ये धेनुरूपे कर्मणि तो स्पात् । तथाच जायया गन्धमाल्ये प्रतिग्राहिता येति विग्रहे व- .

·५५० , शब्दकौस्तुमः। [१ अ. हुव्रीहिरेव न स्यात् । त्रिकतः शेपस्य भाष्ये स्थितत्त्वात् । स. त्यपि वा तस्मिन् पुवद्भावो दुर्लभः । सिद्धान्ते तु प्रतिग्रा. हिते गन्धमाल्ये ययेति विग्रहः । जायानिष्ठप्रेरणविपयीभूतं ग- धमाल्यकर्मक यत्प्रतिग्रहणं तत्कीमित्यर्थः । अन्यपदार्थान्त- भावणेव विशेषणविशेष्यवपरीत्यनैवैकार्थाभापकल्पनात् । मा सजातादिवत् । व्यपेक्षापक्षे तु अपष्ठीविभक्तघर्थे वहुव्रीही स- वत्र व्युप्तत्त्यन्तरकल्पनास्त्येर । प्राप्तादेकमित्यस्य हि उदकक- कमाप्तिकर्मीभूतमर्थः । ऊढस्थः । स्थकर्मकवहनकर्ता । उ- पहृतपशुः । पशुकर्मकोपहारसम्मदानम् । उद्धृतोदनः । ओ- दनकर्मकोद्धरणापादानम् । वीरपुरुपकः । वीरपुरुपकर्तृकस्थि- स्पधिकरणमिति दिक् । स्यादेतत् । अपादानाद्यविवक्षायां द्वि- कर्मकतास्तु तद्विवक्षायान्तु जायामतिग्राहितेत्यादि सेत्स्यति । मैवम् । हरतेश्चति चकारेण समुच्चितानां जयत्यादीनामकार्य- तसूत्रविपयत्वेपि तथैव चेति समुच्चितानामणौ कर्तृो कर्मता- भ्युपगमात् । गत्यर्थैः साहचर्यात् । अत एव तार्यादयः पृथगेव सगृहीताः । युक्तञ्चैतत् । ग्रहणकर्तृत्वस्याविवक्षायां प्रयोजक- स्प हेतुत्वाभावे णिचो दुर्लभत्वात् । न चैवं दीपिग्रहणवैयर्य- मकर्मकत्वादेवाणौ कर्तुर्गों कर्मत्वसिद्धेरिति वाच्यम् । ण्यन्ता- णिचि तत्सार्थक्यात् । शिप्याः तत्वं दीपयन्ति तानसौ मेरय- तीत्यर्पः । नन्वेवं त्याजेः सद्गृहीतत्वायद्यपि त्यार्जितैः फल- मुत्रखातैः, मुक्ताहारञ्चिरपरिचितं त्याजितो देवगत्यत्यादि सिद्धम् । तथापि गवा पयस्त्याजयतीत्यर्थ इति कैयटहरदत्ता- दिग्रन्थो विरुध्यतइति चैत्रविशेषाविवक्षायां कर्मवेपि कर्तृत्व- विवक्षायां तस्य निर्वाधत्वात् । स्यादेतत् । कर्तुरीप्सिततमं कर्म तथायुक्तञ्चानीप्सितमिति सूत्राभ्यां सर्वमिदं सिद्धम् । तथाहि।

·. ४पा. ३ भा. शब्दकौस्तुमः। यथा विलित्युपसर्जन विदनं पचेर्यः, न्यग्भावनं रुदः, दि. धाभावनं भिदेः, तथा त्यजनोपसर्जनं त्याजनं दुहेः । दापनं या- चेः भिक्षेश्च । अङ्गीकारणमपि याचेः । प्रवेशोफ्मर्जनमवस्था. पनं रुः । आख्यापनं पृन्छ । मोचनं चित्र । प्रतिवादन या । तद्विशेषस्तु शासेरित्यादि । एवञ्च धातूपात्तव्यापा- रविषयाश्रयतं गादेःसप्टपेवेति । अत एवाकडारसूत्रे ऽपादा- नमुत्तराणि, गान्दोग्धीत्यत्र परत्वात्कर्मसंज्ञेति भाप्यं सगच्छ- ते । पञ्चकं मातिपदिकार्य इति पक्षे ऽवधित्वफलाश्रपत्वयोयु- गपद्विवक्षायां चेदम् । आधिभूता या गौस्तनिष्ठो यः सरणानु- फूलव्यापारस्ताद्विपपिणी गोपनिष्ठा मेरणेत्यर्थात् । अनोच्य- ते । कर्मण. शेपत्वेन विवक्षायां न मापाणामश्नीयादितिवत् पष्टीं याधितुं सूत्रम् । अपादानत्वमात्रविवक्षायां तु पश्चम्येव, गोः क्षीरविशेषणवे तु पष्ठी भवत्येवेति न कश्चिद्दोपः तथा चेह प. ग्मीत्सम्बन्धमात्रं द्वितीयार्थ इति स्थितम् । अयेदं विचार्यते । कर्मणि विधीयमाना लकृत्यक्तखलाः किं द्विकर्मकेभ्यो मुख्ये कर्मणि स्युगौणे वेति । अन भाष्यम् । प्रधानकर्मण्याख्येये ला. दीनाहर्दिकर्मणाम् । अप्रयाने दुहरादीनां ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मण इ. ति ॥ अभिधाने इति शेपः । अत्र द्विकर्मणामित्यनेन नीवयो- हरतेश्चेति चशब्दसमुच्चितः कृपिनयत्यादयश्च त्रय उच्यन्ते । अन्येपां विशेपस्य वक्ष्यमाणत्वात् । तथा दुह्मादीनामित्यनेन कारिकोपाचाचशब्दसमुच्चितेष्वहेतुमण्यन्ता दण्ड्यादयश्चो- च्यन्ते । ण्यन्तइत्यनेन तु गत्पादिसूत्रोपाचाश्चशब्दसमीचवा- स्तार्योदयश्च । तत्र अणौ कर्म तस्याभिधाने लादय इत्यर्थः । तत्रापि बुद्धिमत्यवसानार्थशब्दकर्मकेषु गुणकर्मणीति मतांतर- म् । तया च भाष्यम् । कयिवेभिहिते त्वविधिस्त्वमतिगुणकर्म- ·। शब्दकौस्तुभ । [१ अ० णि लादिविधिः सपरे । ध्रुवचेष्टितयुक्तिपु चाय गुणे तदन- रूपमतेर्वचनं स्मरतेति ॥ अत्र प्रधानकर्मणि लादिभिरमिहिते गुणकर्मणि पष्ठीन्यकीयमतदूषणपरः प्रथमः पादः । त्वस्याः प ध्याः विधिरितीय त्वस्य अन्यस्य मतिर्न तु ममेत्यर्थात् । स- परे गत्यादिसूत्रोपात्तसहिते दुखादौ गुणकर्मणि लादय । गुण- कर्मेति । पुरुषप्रवृत्तेः पयामभृत्यर्थत्वाद् दुहादावमधानं गवा- घुच्यते । ण्यन्ते तु शब्दत प्रयोजकव्यापारस्य प्राधान्यम् । प्रयोज्यव्यापारस्प त्वप्राधान्यमिति तदार्थधर्माधुच्यते । ध्रुवयुक्तयो ऽकर्मकाश्चेष्टितयुक्तयो गत्यर्थाः । एप्वगुणे प्रयोग ज्ये । न च बुद्धिमत्यवसानार्थशन्दकर्मकेषु गुणकर्मण्यवे स्यात् ण्यन्ते कर्तुश्चेत्यस्य सपरइन्यनेन वाधादिति वा- व्यम् । अपर आहेति भाष्येण मतान्तरताद्यवसायात् । अत्रायं सङ्ग्रहः । गौणे कर्मणि दुह्यादेः प्रधाने नीत्कृष्वहाम् । वुद्धि- प्रत्यवसानार्थशब्दकर्मसु चेच्छपा॥ प्रयोज्यकर्मण्यन्येषां ण्यन्ता नामिह निश्चितः । लकृत्यक्तखलानां प्रयोगो भाष्यपारगैः॥ तत्र नीप्रभृतीनां प्रधानकर्मसम्बन्धोन्तरङ्गः । दुह्यादीनान्तु विप- रीतम् । तेन तदंशे न्यायसिद्धो नियमः । इतरत्तु सर्व वाच निकम् । क्रमेणोदाहरणानि।गौटुंह्यते पयः दोह्या दुग्या सुदोहा। अजा ग्राम नीयते नेया नीता सुनया । वोध्यते माणवकं धर्मः माणवको धर्ममिति वा । देवदत्तो ग्राम गम्यते गमयितव्यः गमितः सुगम इति । यत्तु कौमुद्या दुधाच्यर्थेत्यादिना दुह्यादी न न्यादींश्च द्वैराश्येन पठित्वान्यादयो मुख्ये दुह्यादयो गौणा- त्युक्तम् । तत्र ग्रहेः पाठो निर्मूल एव । जवाह घुतरं शत्र मित्युदाहरणञ्चायुक्तम् । इतरेपान्तु द्विकर्मकतामात्रतात्पर्यका पाठ । न्यादयो दुलादयश्चेत्युभयत्राप्यादिशब्दः प्रकारे इति ·४पा. ३ आ. शब्दकौस्तुभ । सिवान्ताविरोधेन व्याख्येयम् । यथाश्रुते हिदण्डिमूपिभ्यां मुख्य स्यात् । तथा च गर्गाः शत दण्ड्यन्तामिति भाष्यं विरुध्यत शतं तत्र प्रधानं गर्गाः अधिनश्व राजानो हिरण्येन भवन्तीति वा- क्यशेषाद् । दण्डिश्चेह ग्रहणार्यों न तु निग्रहार्थः । अत एव पत्र समुदाये वाक्यसमाप्तिः । गुणानुरोधेन प्रधानामुत्तेः सम्भ- वात् । तथा मन्थेरपि मधाने स्यात् । इष्यते तु गौणे । तथा च भारविः । येनापविद्धसलिलः स्फुटनागसमा देवासुरैरमृ- तमम्युनिधिर्ममन्यइति । अमृतं ह्यत्रोद्देश्यतया मुख्यम् । अम्बुनिधि स्तु गौणः । यदपि अन्ये तु यथारुचीत्युक्त्वा गोपीहावमका- र्यतभावश्चैनापनन्तेनेत्युदाहृतम् । तदपि न । ण्यन्ते कर्तुश्च क- मण इति सिद्धान्ताद । यद्वा कृविज्ञाने इतिचुरादावात्मनेपदी वोपदेवेन पठितः । तस्येदमुदाहरणम् । बुद्धयर्थेपु पक्षद्वयस्यो- पपादितत्वात् । पनु श्रीहर्पः मायुक्त । स्वक्रीडाइंसपोहग्रहि- लशिशुभृशप्रार्थितोनिद्रचन्देति, वचिन्त्यम् । शिशुना चन्द्र पा. र्थितत्पप्रधाने तमत्यये बहुव्रीह्ययोगात् । वक्ष्यति हि । अमययाविभक्तथर्थे चायमिति । न च चन्द्रे क्तः । अप्रधाने द्रु- हादीनामित्युक्त । अत एव काकपक्षयरमेत्य याचित इति का- लिदास । कृत्पष्ठी गुणमुरूपाभ्यां कर्मभ्यां माप्यते पृथए । अ. विशेषाद् द्वितीयावन्नेता ग्रामस्य गोरिति ।। यत्रत्येकेन श. ब्देन भिन्नकक्ष्यद्वपाभिधा । न शक्यते तत्र युक्तमेकस्यैवोप- जीवनम् ॥ मधाने नियता पष्ठी गुणे बुभयथा भोत् । इ- त्याद गोणिकापुत्र इति भाष्पाद् गुणद्वयम् ।। नेताश्वस्य स्रुघ्नस्य सुन या । इइ प्रधाने कर्मणि नित्या पष्ठी । माष्यकारवचना- तु गुणकर्मणि वैकल्पिकीति स्थितम् । नन्वकर्मकाणां प्राकृत काभावात्कथं द्विकर्यकता । तथा च ण्यर्थकर्मणि प्रत्ययोस्तु , 100 ·५५४ सब्दकौस्तुभः । [१ अ० आस्यते माणवक इति । मासमिति तु प्रयोगोसङ्गतः । धरव. चेष्टितयुक्तिपु वाप्यगुण इति श्लोके ध्रुवग्रहणन्च व्यर्थमिति चे. न। कालभावाध्वगन्तव्याः कर्मसंज्ञा ह्यकर्मणाम् । देशचाकर्म- काणामिति भाप्याद्गन्तव्योवा अद्य गन्तव्यः । अस्मादेव निपातनागन्तव्यशब्दस्य परनिपातः । गन्तव्यतया लोके प्र. सिद्धस्य नियतपरिमाणस्य क्रोशयोजनादेरेव ग्रहणम् । तेना- घानं स्वपिर्तीति न भवति । मासमास्ते । गोदोहमास्ते । याव- ता कालेन गौर्युद्यते तावन्तं कालमास्तइत्यर्थः । क्रोशमास्ते । कुरून् स्वपिति । जन्यमानं कालोपाविरिति पक्षे गोदोहादेर्य- यपि कालत्वात्सिद्धं तथापि लोके मासादेरेव तथात्वेन प्रसि. दत्वात्पृथग्भावग्रहणम् । देशशब्देन च प्रामसमुदायविशेपाः कुरुपञ्चालादयो गृह्यन्ते इति कैपटः । तेनापिशीस्थासामि- त्यादेवय्यर्थं नेति ध्येयम् । कालावनारत्यन्तसंयोगइति तु गुणद्रव्ययोरर्थे आरम्भणीयम् । क्रोशं कुटिला । मासङ्गुड- धानाः । सकर्मकार्यश्च । मासं वेदमधीते । यद्वा आस्यादय- स्तत्पूर्व के व्यापने वर्तन्ते तथा चोत्सर्गेणैव सिद्धम् । मासमास- नेन व्याप्नोतीत्यर्यात् । तथा च द्वितीये भाष्यम् । माकृतमेवेदं कर्मेति । न चैवं सकर्मकेष्वप्यतिप्रसनः । लक्ष्यानुरोधेनाकर्म काणामेवोक्तप्रकाराभ्युपगमात् । आह च । कालभावानदेशा- नामन्तर्भूतक्रियान्तरः । सर्वैरकर्मकैोंगे कर्मत्वमुपजायते इति ॥ हेलाराजस्त्वाह । सकर्मकेष्वपि मासमोदनं पचतीति भवत्येव । अत एवोक्तं सर्वैरिति । अकर्मकैरिति त्वविवक्षितमिति कैय. टोप्येवम् । अस्मिन्पो मासमास्ते कटे इति कटादेरपि द्वितीया प्राप्ता तथापि कालादेरेव व्यापनकर्मत्वं न तु कटादेरिति हे. लाराजः । अनभिधानन्चेह शरणम् । अधिशीरियादिनापर्क .

·४ पा.३ आ. शब्दकौस्तुम । घा बोध्यम् । इद च कर्मणि भावे च लकारे देवदत्तेनास्यते मासो मासं वेति रूपदयमपीएम् । स्यादेतत् । भावेचाकमय इति वचनान्मासादिकर्मकालयं भावे ल इति चेत् । उच्यते । अकर्मकेभ्य इत्यनेनान्तरङ्गं द्रव्यकर्म व्युदस्यते न तु पहिरङ्गं कालादिकर्म । कर्मणीत्यत्र तु व्यक्तिपक्षाश्रयणादन्तरङ्गासन्नि धौ पहिरड्ने कालादिकर्मण्यपि मतिरविरुद्धा । जातिव्यक्तिप- क्षयोलक्ष्यानुरोधेन व्यवस्थेति सिद्धान्तात् । उक्तश्च हरिणा । शक्तिप्रमाणसंख्यादेव्यधर्माद्विशिष्यते । क्रियासु कालयो- गोतः प्राग्योगो द्रव्यकर्मणेति । अतस्तैः कर्मभिर्धातुर्युक्तो द्रव्यैर- कर्मकः । लस्य कर्मणि भावे च निमित्तत्वाय कल्पतइति च ॥ एतेन सस्तेमाघमघाभिधानि यमुना गौघसङ्गे ययेति श्रीहर्पप्र योगो व्याख्यातः॥ गतिवृदिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता सणौ ॥ गत्याधर्थानां शब्दकर्मकाणामकर्मकाणां चाणौ याकर्तास णौ कर्म- स्यातानियमार्थमिदमाणिजथेनाप्यमानस्य यदिभवति ताई गत्यर्या- दीनामवेतिातेन पाचयति देवदत्तो यज्ञदत्तनत्यत्र मपोज्ये पूर्वमत्त- की संज्ञाया एव निरपवादत्वेनावस्थानान्तीया सिद्धयति । आह च । गुणक्रियायां स्वातन्त्र्यात्मेपणे कर्मतागत । नियमाकर्मसं- शायाः स्वधर्मेणाभिधीयतइति ॥ कर्तुः स्वधर्मेण तृतीययेत्यर्थः । गमयति माणवकं ग्राम ग्रामकर्मक यद्गमन तदनुकूलव्यापाराश्रय इत्यर्थः । नीवह्यो प्रतिषेधो वक्तव्य ॥ यद्यप्येतयोः मापणमयों न तु गतिस्तथापि विशेषणतयागतिरपि वाच्यकोटिनिविटेत्येता- वन्माण प्राप्ति मत्ता प्रतिपेय उक्तः । नाययति वाहयति वा भारं देवदतेन । बहेरनियन्तृकर्तृकस्पर प्रतिपेधः॥ नियन्तृकर्तृक- स्य प्रयोज्य, कर्मेति वक्तव्यमिति फलितोः। वहन्ति वाहाः वा- ·। शब्दकौस्तुभः । इयति वाहान् रथिनं सूतः । या मापणात्य तु गतिरेव पापण. शब्दार्थः। याति गच्छत्तीत्येकार्थप्रतीतेः । तेन कालं पाचयती- त्यादौ प्रयोज्यस्य कर्मता बोध्या । बुध्यर्थग्रहणेन ज्ञानसामान्य- वाचिन एव गृह्यन्ते न तु तद्विशेषवाचिनः स्मरत्यादयः । अत एव श्रुशोरुपसरूपानं करिष्यते । बोधयति माणवकं धर्मम् । प्रत्यवसानं भक्षणम् । भोजयति आशयति माणवकमोदनम् । आ- दिखायो. प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥आदयति खादयत्पन्न बटुना।भ- क्षेरहिंसार्थस्य प्रतिपेधो वक्तव्यः ॥ हेतुपण्णिजन्ते विधिरिति प्र. विपधोप्यणावित्ययं सन्निधानाचद्विषयः । तेन चुरादिणिज- न्तेपि भक्षयता प्राप्तिसत्वात्मतिषेध उपसख्यातः भक्षयत्यनं वटुना । अहिंसार्थस्येति किम् । भक्षयन्ति घलीवः सस्यम्। भ- धयति वलीपर्दान् सस्यम् । क्षेत्रस्थानां यवानां भक्ष्यमाणानां हिंसा द्रष्टव्या तस्पामवस्थायान्तेषां चेतनत्वाभ्युपगमात् । शब्दः कर्म- कारकं येपान्ते शब्दकर्माणः न विह कर्तरिकर्मव्यतिहारइत्यत्रेव कर्मशब्द. क्रियापरः। गतिवुद्धिमत्यवसानशब्दार्थेति वक्तव्ये ऽर्थशब्दात्कर्मशब्दस्य पृथगुपादानात् अध्यायपति पाठयति माणवक वेदम् । जल्पतिप्रभृतीनामुपसंख्यानम् ॥ जल्पयति वि. लापयति आभापयति पुत्रं देवदत्तः। दृशेश्वोपसंख्यानम् ॥ द. शपति हरि भक्तान् । यद्यपि दृशेर्मानसामान्यपरत्वे बुद्धयर्थत्वा- देव सिदं तथापि ज्ञानविशेषार्थतायां न सिध्यतीत्युपसख्या- नमारब्धम् । श्रावयति श्लोकं देवदत्तमिति तु शब्दकर्मत्वान्सि- दम् । शब्दक्रियाणामिति व्याख्याने तु शृणोतेरुपसंख्येयं स्पात् । व्हयतिक्रन्दत्योच प्रतिपेध्यं स्यात् । व्हाययति क्रन्दयति वा देवदत्तेन । दृशेस्तूभययाप्युपसंख्येयं स्यात् । शब्दापतेश्चोभय- या प्रतिव्यम् । अर्मकवादपि हात्र मसंगः। शन्दलक्षणस्य कर्म- ·४पा.३ आ. शब्दकौस्तुमः । णोतर्भावात् कर्मान्तरायोगाच्च अदापयति देवचन । अकर्म- कग्रहणेन तु येपां कालादिभिनं कर्म न सम्भवति ते गृयन्ते । म त्वविवक्षितकर्माणोपि । सेन मासमासपति देवदत्तमित्यादी कर्मचं सिद्धम् । देवदत्तेन पाचयतीत्यादौ च न भवति । ग. स्पर्धाकर्मकेति सूत्रेप्येवम् । अत एवाविवक्षितकर्मकेभ्यः पचिंद- दातिप्रभृतिभ्यः कर्तरि को न । अन्यथा पक्ववान दत्तवानित्य- थै पश्चों दत्त इति स्यात् । लाकर्मणीति सूत्रे तु अविवक्षितक- मणां असम्भवत्कर्मणां वा ग्रहणम् । अत एवाविवक्षितकर्मणा न भावे लादय इतीह सूत्रे वदतो प्रेरणावित्यत्र तु नेह पघ्य- तइति भावे लकार इति युवतो हरदत्तस्य मतभेदपरत्वान्न पूर्वा- परविरोध इति दिक् ॥ हकोरन्यवरस्याम् ॥हा च का चेति विग्रहः । हुस्व कुश्थति या । अनयोरणौ कर्ता णौ वा कर्म स्यात् । नवतिविभापास्त्रे उभयत्रविभापास्विदं वार्तिकछता पठितम् । सयाहि । अभ्य- वहारयति माणवकमोदनं माणवकेन वेत्यत्र प्रत्यवसानार्थत्वा- प्राप्ते विकुर्वते छात्राः विकारयति छात्रान् छात्यत्राक- मकत्वात्माप्ते इतरत्र स्वमाप्ते विभापेयम् । अभिवादिदृशोरा. त्मनेपदे वेति वक्तव्यम् ॥ अभिवादयतेरमाप्ते विमापा शे- स्तु चुदयाद्यर्थत्त्वादुपसख्यानाद्वा माप्ते। आभिवादयति गुरूंदे- वदत्तः अभिवादयते गुरुं देवदत्ते देवदतेन वा । णिचश्चेत्या- त्मनेपदम् । परस्मैपदे तु अभिवादयात गुरुं देवदत्नेन । दर्शय- ते राजानं भृत्यान् भृत्या । कर्मसंज्ञाभावपक्षे कमान्तरस्याभा- वाणेरणावित्यात्मनेपदपन्यत्र तु णिचश्चेतीति माञ्चः । व. स्तुतस्तु णिचश्चेत्येव युक्तम् । गेरणावित्यस्य तु नायं विषयः । णिज्वाच्यप्रयुक्तिभेदादिति तत्रैवोपपादितम् ।।

·शब्दकोस्तुभ । [१ अ. स्वतन्त्र. कर्ता । क्रियायो स्वातन्येण विवक्षितो का स्यात् । धातूपातव्यापाराश्रयत्वं स्वातन्त्र्यम् । आह च । पा सुनोक्तक्रिये नित्यं कारके कर्तृतेष्यतइति कर्मकर्तर्यप्पस्तादम् । फलव्यापारोवधिकरण्यमात्रस्य पचावात्सर्गिकस्य परं त्या- गः । विशकलितशक्तिपक्षे विशिष्टशक्तिपक्षे चेद तुल्यम् । नि. वृत्तप्रेपणं कर्म स्त्रक्रियावयवे स्थितमिति पसे तु प्रधानभूतधा- स्वर्थ एवेह किया धातुत्वं तु भूतपूर्वभावनार्यत्वात् । एतेन कारकाणां क्रियान्वयनियमोपि द्वेधा व्याख्यातः । देवदत्तः पचति । स्थाली पचति । अनन्यलभ्यस्य शब्दार्थत्वादाश्रयो लकारार्थः । देवदत्तेन पच्यते । देवदत्तरूपो य आश्रयस्तदिशि- यो विक्तित्यनुकूलव्यापार इत्यर्थ । वैशिष्टय चाधेयतारू संस- र्गमर्यादया भासते ॥ तत्प्रयोजकोहेतुश्च ॥ तस्य कर्तुः प्रयोजको हेतुसंज्ञः स्या- च्चाकसहः । संज्ञासमावेशार्थश्चकारः । कुर्वन्त मेरपति कार- । यति हरि । हेतुत्वात्तद्वयापारे हेतुपतिचेति णिच् । कर्तृत्वा. कर्तरि लकारः॥ इति श्रीशब्दकौस्तुभे प्रथमस्याध्यायस्य चतुर्थे पादे तृतीयमान्टिकम् ॥ माग्रीधराभिपाता ॥ अधिरीश्वरइत्यतः पार पानिपा- ता इत्यधिक्रियते । तत्राद्याश्रयणात् । तेन पूर्व निपातसंधा. सन्तः पश्चाद्गत्यादिसा इत्यर्थात्सज्ञासमावेशः सिध्यति । अ. न्यथा गत्युपसर्गकर्मप्रवचनीयसज्ञानां निपातसंज्ञायाश्च पर्या- यः स्यात् । तन्त्रादौ प्रमाणं तु प्राग्ग्रहणसामर्थ्यमेव अन्यथा रोश्वरादिति पञ्चम्यैव दिशब्दाक्षेपालि केन । न च परश- ब्दाक्षेपप्रसनः । चादयोसत्वे मादय इत्येतयोर्वधेययोलाभेना ·४ पा. ४ आ. शब्दकौस्तुभः । नन्दयापत्तेः । रेफविशष्टाहणं किम् । ईश्वरेतोसुकसुनावित्य- स्य व्याप्तिन्यायेनावधित्वं माभूत् । वस्तुतस्तु मास्तु रेफः प्रत्यास- त्या ऽभिमतसिद्धेः अव्ययीभावस्याव्ययसंज्ञारम्भाच्च । न चा- सौ समासेप्यव्ययीभाव एवेति नियमाथै स्यादिति वाच्यम् । गौरवग्रस्त व्याप्तिन्यायमाश्रित्य नियमार्थत्ववर्णनाप्रेक्षया :- त्यासत्तेवियर्यतायाश्च न्याय्यत्वात् । अत एव नलोकेति सूत्रे अव्ययात्पृथक् लोकादीनां ग्रहणमप्युपपद्यतइति दिक् ।। चादयोसत्वे ॥ चादयो निपातसंझाः स्युः न तु द्रव्ये । निपातत्वादव्यपत्वम् । च चा इत्यादिवस्तूपलक्षणं यत्र सर्व- नाम प्रयुज्यते । व्यमित्युच्यते सोर्यों भेद्यत्वेन विवक्षितः । लिसख्यान्वयि द्रव्यमिति वा । असत्वे किम् । पशुना यजे. त,पशुशब्दश्चादिः।चः समुच्चय इत्यपि प्रत्युदाहरणम् । न चान प्रतिवदनुकरणमित्यविदेशात् निपातत्वं दुर्वारमिति वाच्यम् । अतिदेशस्यानित्यवायाः ऋलमूत्रएवापपादितत्वात् । मस- ज्यातिषेधः किम् । वातीति वा विमातीति विमः । इह क्रि- याविशिष्टद्रव्यवाचकतया क्रियायाश्चासत्वरूपत्वान्निपातता स्यात् ततश्च विभशब्दस्याप्यव्ययसंज्ञा स्यात् । प्रयोजनं सर्वना. माध्ययसंझायामित्युक्तत्वात् । अथ चादयः । च वा ह अह एवं एवं नूनं शश्वत् युगपत् भूयम् कूपत् प्रश्नवितर्कप्रशंसास्वयम् । एवं सूपदपि । कुविदिति भूयोर्ये योगमशंसास्तिभावेषु च । नेदिति शङ्कायाम् । निज्जिलायन्तोनरकंयताम । नेदेवसापुन- जन्नदेवा इत्पादौ तु न इदितिं पदद्वयं पठ्यते । तस्मान्निपात- समुदायोयं बोध्यः । निपातैर्ययदीति निघातनिषेधः । प्रतिपे. धविचारसमुच्चयेप्वपमिति तु शाकटायनः । चेत् चण अयं चेद- थे णित् समुच्चयादौ त्वननुबन्धः । इदं च निपातैयद्यदीत्यत्र ·५६० शब्दकौस्तुभः । [१० स्फुटीभविष्पति । कञ्चित् । यम । नह निश्चितनिषेधे । हन्त इनुकम्पायर्या च । माकिः माकी एतौ निषेधे । माकिर्नेशन्मा- कीरिषम्पाकीसंगारिकेनटे किस्सम्भावितनिषेधेन किरिन्द्रल- दुत्तरः । नकिरेवाययात्वंहिकंनुकम् । सुकआकी नकी नकिः । माकी माकिः । आकृतमिति वेदनिघण्टुः । आमिश्राणि नवोत्त- राणीति तयाख्यायां यास्का । माह । माडिलुकितिविशेष- णार्थों रूकार । या भवतु मा भविष्यतीत्यत्र निरनुवन्धो मा. शब्दः । नम् । अकारो नलोपो नत्र इति विशेषणार्थः। न- स्वेत्युक्ते तु पामनपुत्र इत्यत्रापि स्यात् । न च सिद्धान्तपि स्वण- पुत्रेतिप्रसङ्ग चारयितुं अलुगुत्तरपदइत्युत्तरपदाक्षिप्लेन पूर्वपदेन नोवश्य विशेषणीयत्वात्तेनैव पामनपुत्रस्यापि सिद्धेः किं घ- कारणेति वाच्यम् । नैकथागमिकमीतनकनीतेत्पादौ निषे- धान नशब्देन सहसुपति समासेतिव्याप्ति वारपितु वित्व- स्याप्यावश्यकत्वात् नया पूर्वपदस्य विशेषणेपि अनन्यायवित्व- स्य निपातस्यैव ग्रहणं न तु या चरितार्थकारस्प तद्धित- स्यापीति तु माचा ग्रन्थस्योक्तिसम्भवो बोध्यः । यावत् वाव- त् । स्वै एतौ वितर्के । श्रौषट् । वौषट् । स्वाहा । वषट् । स्वधा । ॐ तथा । हिरुक् । खलु । किल । अथ। सुष्ठु । आ. दहति हि सोपक्रमकृत्सनेषु । आदहस्त धाममित्यत्र तु पदका- रा आदिति पृथक् पठन्ति । उपसर्गविभक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्च ।। अवदचं विदत्तं च प्रदत्तं चादिकर्मणि । मुदत्तमनुदत्तं च नि- दवमिति चेष्यते । अच उपसर्गात इति घोस्तवं न भवति । उपसर्गप्रतिरूपत्वेप्यनुपसर्गत्वात् । विभक्तिमतिरूपको य. वा | अहम् । शुभम् । अईयुः । शुभंयुः । अहंशुभमोर्यम् । चिरेण । अन्तरेण । चिराय । अचिरात् । अकस्मात् । चिरा. - ·पा.४ आ. शब्दकौस्तुभः । य मम । ममत्वं गतराज्यस्य । वेलायां मात्रायामित्यादि। ए. नन गेये केन विनीतौ वामिति व्याख्यातम् । वामित्यस्या- व्ययस्य युवामित्यर्थात् । आह आसेत्यादीनि तु तिङन्तप्रति- रूपकाणि । स्वरास्तु सम्बोधनमसनानुकम्पापादपूरणप्रतिपे- धेपु यथासम्भवं योध्या । अ अपेहि आ एवं मन्यसे । इ इन्हें पश्य। ई ईशः। ऊ ऊपरे वीजवपति । ए इतो भव। ओश्रावय । ऋ ऋल ऐ औ एते मन्त्रस्तोमाः। पश्चिति सम्यगर्थे । लोधं नय- न्ति पशुमन्यमानाः । शुकमिति शीघ्रत्वे । यथा कथाचेत्यनाद- रे। पाट् प्याट् अङ्ग है हे भो अये इत्यादयः सम्बोधने । घेति हिंसामातिलोम्यपादपूरणेषु । विपु इति नानार्थे । एकपदे इत्य- कस्मादर्थे । निहन्त्यरीनेकपदे । पुतइति कुत्सायाम् । कुत्सितम- वयवच्छादयति इति पुच्छ ।डापुलिति लान्तमिति शाकटायनः। कुत्सित कसति गच्छतीति पुल्कसः। अस्मीत्यहमर्थे । त्वामस्मि वच्मि विदुषां समवायोत्र तिष्ठति । आत इति इतोपीत्यर्थे । इ- त्यादि । आकृतिगणश्चायम् ।। मादपः ॥ एते निपातसज्ञाः स्युनं तु सत्वे । प्रपरा अप स- म् अनु अब निस् निर दुस् दुर् वि आड् नि अधि अपि अति मु उत् अभि प्रति परि उप एते मादयः । तत्र निस्दस् इमौ सान्तौ । निसस्तपतावनासेवनइतिनिर्देशादि- ज्युपसर्गस्यायताविति सूत्रे वृत्तिः । निरः कुपः सुदरोरधिकरणे इत्यायनुरोधादेफान्तावपीति तत्रैव सूत्रे हरदत्तः। अद्रव्ये किम्। विः पक्षी । परा सेनाः॥ उपसर्गाः क्रियायोगामादय क्रियायोगे उपसर्गसंज्ञा स्युः।। गतिश्च ।। पादयो गतिसंज्ञाः स्युः क्रियायोगे । पुल्लिङ्गोप गतिशब्द । गतिरनन्तर इति लिङ्गात् । अव्युत्पन्नश्चायं तिज- ·शब्दकौस्तुम। [१ अ० न्तो वा । नक्तिचिदीर्घश्चेति तु नं प्रवर्तते । अत एव निर्देशात् । उपसर्गसंज्ञया सह समावेशार्यश्चकार । अन्यथा पर्याय स्यात् । नेन प्रणेपमित्यादौ णवं कृवृत्तरपद कृतिस्वरश्च सिध्यति । निपातसंज्ञायास्तु समावेशः प्राग्ग्रहणेन साधित एव । इह यत्क्रि यायुक्ताः प्रादयस्तं प्रत्येव गत्युपसर्गसंज्ञाः । योगग्रहणसाम ात् । तेन मद्धं कृतं प्रकृनमित्यत्र गतिरनन्तर इति स्वरोन । कर्मणि कान्तं प्रत्यगतिलान् । कृअर्थविशेषकले तु स्यादेव । नया मद्धो भायः प्रभाव इत्यत्र श्रिीभुवानुपसर्गइति घञ् सिद्धः । एवं मणाययत्पभिपाचयतीत्पादौ प्रकृत्यर्थगतमकर्पा- भिमुख्यद्योतकतायां गत्वपत्वे स्तः। व्यर्थविशेषकत्वे तु नेति वोध्यम् । निपातसंज्ञा तु क्रियायोगं विनाप्यस्ति । एतदर्थमेव हि प्रादय इति योगो विभक्त । तेन प्रगत आचार्यः भाचार्य इत्य- त्राव्ययपूर्वपदभकृतिस्वरः सिध्यति । उपर्गसंज्ञायां मरुच्छब्द- स्योपसंख्यानम् ॥ मरुत्तः । उपसर्गसंज्ञाविधानसामादजन्त- साभावेप्यचउपसर्गात इति तत्वं प्रवर्ततइत्याहुः । एवं च मरु- नयतीत्यत्र णत्वमपि माप्नोति । तस्मात्तत्वएव संज्ञा वक्तव्या। अत एव कि विधिरङ् च न भवति । निपातसंशा तु नास्येष्टा । नेन नृतीयाकर्मणीति पूर्वपदमकृतिस्वरे कृते मरुत्तन्दो मध्योदा- त । निपातत्त्वे त्वायुदात्तः स्यात् । न चोपसर्गाश्चाभिवर्ज- मिति फिदसूत्राहोपत्तादवस्थ्यं शंक्यम्। निपाता आशुदात्ता इत्येव सिद्धे ऽभः पतिपेघमात्रार्थ तत्सूत्रारम्भादिति हरदत्तादयः । अत एव नाभिरित्येव सूत्र्यताम् । पास्तु वा तदपि । एवादिपु अभे सुपठत्त्वादित्यवोचाम । एवं च तपर्वमरुद्भ्यामिति प. रूतशब्दव्युत्पादने उपायान्तरं घोध्यम् । तत्र च तपः पिस्वमेव सम्यक् । तन्निति निवपाठस्तु काचिका प्रामादिकः । अन्य M ·४पा.४ा. शब्दकौस्तुभः । था मरुत्तशब्दस्यायुदात्तनापतौ प्रकृतसूत्रस्थकैपटादिविरोधाप- ते। मत्वर्थीयमकरणे तनो नित्त्वं मरुत्तशब्दस्यायुदात्ततां चाव- लम्ब्य प्रवृत्तो हरदत्तग्रन्थस्तु चिन्त्यः। पर्वतश्चिमाह वृद्धो वि- भाषेत्यादौ पठ्यमानं पर्वतशब्दस्यायुदात्तत्वं तु वधापि सिध्य- ति । नविषयस्यानिसन्तस्येति पर्वतशब्दस्याधुदात्तत्वात् । श्रच्छन्दस्माविधानुपसंख्यानं ॥ श्रद्धा। भिदादिपाठात्मज्ञाश्रद्धे- तिनिपातनाद्वा सिद्धम् । अन्तःशब्दस्यातिविधिणत्वेपूप- संख्यानम् । एतच्चान्तरपरिग्रहे इत्यत्र भाप्पे स्थित्तम् । अन्तर्धा । अन्तदिः । अन्तईण्यात् । इन्तरत्पूर्वस्येति णत्वं । एवं चान्तरदेशइति न कर्तव्यम् । देशे तु शुभादित्वाण- स्वाभावः । अयनं चेत्यपि न कर्तव्यम् । कृत्यच इति सिद्धेः । देशे तु क्षुधादिता पोध्योति कैपदः । देशे निषेधार्थ सूत्रद्वयमिति तु हरदत्तः । पक्षद्वयोपि अन्तर्णयति अन्तर्भवाणीत्या- दौ यथाययं णत्वं बोध्यम् । सुदुरोः प्रतिषेधो नुम्निधितत्वप- त्वणत्वेषु ॥ सुलभं। दुर्लभम् । उपसर्गात्सल्यबोरिति नुम् न । एतच प्रयोजनमापाततः । नसुदुी केवला पामिति, सूत्रस्या- वश्शारभ्यत्वात् । अन्यथा ऽतिसुलभमित्यत्र नुम् .न स्यात् । तत्त्वं, मुदचम् । अवउपसर्गादिनि सर्व माभूत् । पत्वं, दुःस्थितिः। प्रक्रियाजालदुःस्थम् । मुसिक्तम् । सुस्तुतम् । सुःपूजायामिति तु कर्तव्यपेव पूजायामिति विशेपणार्यम् । तेन मुषिक्तं किं तपा- त्रैत्यादौ पत्वं भवत्येव । कथं ताई फलबद्भावनोद्भूतकथम्मावतिरो- हिताः । नैवाङ्गानां करमावाःपादृष्यन्ति कथं च नांत । सत्यम् । नेदमुपसर्गस्वप्रयुक्त किन्तूपसर्गमादुामित्यत्र प्रादुसः पृध- गग्रहणप्रयुक्तम् । एतेन प्रादुष्यन्तीवि पठित्वा म आङ् दुर् इत्यु- पसर्गत्रिकपूर्वस्य स्यतेरुपसर्गान्सुनोतीत्यादिना पत्वमिति व्या- ·५६४ शब्दकौस्तुमः । [१० चक्षाणाः परास्ताः। दुरउपसर्गतायाः षत्वविधौ निषेधात् । स्य- सेर्थस्य प्रकृतासम्बन्धाच्च । णत्वम् । दुर्भातम् । दुर्नयः । एतेन दुरः परस्य णत्वं नेति के चिदिति पठित्वा सिद्धान्ते णत्वमिति भ्राम्यन्तः परास्ता । गतिसंज्ञायां कारिकाशब्दस्योपसख्या- नम् ॥ कारिकाकृत्य । कारिकाकृतम् । यत्कारिकाकरोति । तिडिचोदात्तवतीति गतेनिधातः । निपातत्वादग्ययत्वे सति विभक्तेलक् । कारिका क्रिया । मर्यादा स्थितिरित्यर्थः। यत्न इ. त्यपरे । धात्व निर्देशइति घुल । यस्तु कर्तरि ण्वुलन्तः का- रिका दासीति । यश्च श्लोकवाची तयोर्नेह ग्रहणम् । क्रियायो. गइति कारिकाशब्दस्य विशेषणात्। क्रियायत्तेरेव ग्रहणात् । पुन- ३च न सौ छन्दसि गतिसंज्ञाविति वक्तव्यम् ॥ पुनराधेयम् । गतित्वात्समासः । कृदत्तरपदप्रकृतिस्वरेण यतोनाव इति धेश- ब्द उदात्तः । पुनरुत्स्यूतं वासः । इहापि गतित्वात्समास । सरस्तु प्रदादेराकृतिगणवादन्तोदात्ततम् । काठबन्तोदा- तः पठ्यते । शेपनिघातेन पुनःशब्दो ऽनुदात्तः । गतिर्गतात्रि- ति निघातं वदन वृत्तिकारस्तु परत्वात्तस्य न्याय्यतां मन्यते । चनीहित •॥ चायेरने हूस्वश्चेत्यसुन्नन्तत्वान्निपातत्वाद्वाऽद्युदा- त्तस्य चनाशब्दस्य गतिरनन्तर इति प्रकृतिस्वरः ।। : ऊर्यादिच्चिडावश्च ॥ एते गतिसंज्ञाः स्युः क्रियायोगे। कृभ्व- स्तियोगे चिडाचौ विहितौ। तत्साहचर्यापादयोपि तद्योग- एव प्रयुज्यन्ते नान्यत्र । अनभिधानाच। तत्राप्याविःप्रादुःशब्दो मुक्त्वा ऽन्येषां करोतिनैव योग इति पायवादयः । यद्यपि संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिर्नास्ति तथापीह सामर्थ्याच्चि- डाजन्तग्रहणम् । न हि मत्ययमात्रस्य क्रियायोगः संभाति । सार्षिकत्वेनानर्थकत्वात् । चरभावित्वाच्च । ऊर्राकृत्य शुशीक With ·४पा.४ आ. शब्दकौस्तुमः। त्य पटपटाकत्य । इहेदमवधेयम् । श्रौपडादीनां स्वाहान्तानां चा- दिप्वपि पाठादक्रियायोगेपि निपातत्वम् । आविःशब्दस्य साक्षात्मभूतिपु पाठात्कृयो.योगे विकल्पः । भ्वस्तियोगे त्वनेन नित्यमिति । कथं तहि वारुणीमदविशंकमयाविश्वक्ष्युपोभवद- साविव इति माघः । अभवद्युगमद्विलोलजिन्हायुगलीटोमय- स्टक्वभागमाविरिति च । निरंकुशाः कवय इति हरदत्तः । - स्तुतस्तु नेह दोपलेशमपि पश्यामः । तथाहि । गतित्वाद्धातोः प्रा- र प्रयोगः मामोतीति त्वदीयपूर्वपक्षसर्वस्वम् । तच्च भाष्यवा- तिकयोरेव निराकतपायम् । तेमाग्धातोरिति सूत्र हि द्वेधा च्या- ख्यातं प्रयोगनियमार्थ संझानियमार्थ चेति । तत्रान्त्यपक्षे माक् चामास् च प्रयोक्तव्याः । माक्तु प्रयुज्यमानाः संज्ञां लभन्तइति स्थितम् । इममेव च पक्षमाश्रित्यानुकरणं चेति सूत्रे ऽनितिपर- मिति मत्याख्यातम् । एवमेव छन्दसिपरेपि व्यवहिताश्चेति मू. त्रद्वयमपि प्रत्याख्यातम् । अत एव तेमागिति सूत्रे सुकटं करा- णि वीणानीति भाष्यं कर्तृकर्मणोश्चभूकृयोरिति सूत्रे स्वायम्भ- वमिति भाष्यवृतिग्रयो। व्यर्थयोः किं स्वाट्येन भूयतइति वृत्ति- ग्रन्यश्च सद्गच्छते । एतेन वृत्तेः प्रामादिकतां वदन आयेन सु. भूयतइति पाउः कर्तव्य इति शिक्षयन् हरदत्तोप्यपास्तः । प- क्षान्तरैरपि परिहारा भवन्तीति न्यायेन संज्ञानियमपक्षे सर्वस्य सामञ्जस्यात् । एतेन पुरोरामस्य जुहवाञ्चकार ज्वलने वपुरि- ति भदिः । तस्स स्थित्वा कथमपि पुर इति कालिदासश्च स- मर्थितः । न च पुरोव्ययमित्यस्य कृमात्रविषयत्वमिति भ्रमित- च्यम् | कृबोनधिकारात् । तुरासाई पुरोधापेत्यादिप्रयोगाच्चे- ति दिक् । जरी ऊरी उरी एते त्रयोङ्गीकारे विस्तारे च । विता- ली भूसी एतौ विस्तारे। शकला संसकला वंसकला भंसक- ·पापी करु . शब्दकौस्तुमा । } [१ अ. ला एते चत्वारो हिंसायाम् | शकला कृतेत्यादि । हिसि- वेत्यर्थः । गुलुगुधा पीडाथै | गुलगुधाकृत्य । पीडयित्वेत्यर्थः। सजूः सहार्थे । फलफली चिली आलो एते विकारे । अलोष्टी केवली सेवाली शेवाली वर्षाली मसमसा भस्मसा ए ते हिंसायाम् । वपद् चौपट् स्वाहा स्वधा णाविलापे । पापीकृत्य । करुण पिलप्येत्यर्थः । पादु प्राकट्ये । श्रत् शीघार्थे । श्रत्कृत्य । आवि पाकव्ये ।आविष्कृत्य । णरत्ने वन्यपि संगृहीताः । तथाहि । पापाली सङ्कला केवासी एते हिंसायाम् । पार्दाली यार्दाली आलम्बी एते माकाश्ये हिंसाया च । इत्यूर्यादय ॥ अनुकरणञ्चानितिपरम् ॥ गति स्यालियायोगे । खा कृत्य । अनितिपर किम् । खाडिति कृत्वा निरठीवत् । स- ति हि गतित्वे प्रयोगनियमपक्षे धातोः प्राक् प्रयोग स्यात् । अ- नुकरणवजात्याक्रान्तस्येतिशब्दे परे ऽयनिषेधः । तेन श्रोषह- वोपडितिकृत्वा निरष्ठीवदित्यत्र श्रौषट्शब्दस्यापि निषधः । सज्ञानियमपक्षे तु अनितिपरग्रहणं न कर्तव्यमिति । परस्परस ज्ञामाप्रेवाभावात् ॥ आदरानादरयोः सदसती । क्रमादतिसंज्ञे स्त । सत्क त्य । असत्कृत्य । भीतिपूर्षिका प्रत्युत्थानादिविषया त्वरादरा:। अवझया प्रत्युत्थानादापेक्षा त्वनादरः । एतयोः किम् । सत्क त्वा । असत्कृत्वा । शोभनमशोभन च कृत्वेत्यर्थः ।। भूषणेऽलम् ॥ गति सझं स्यात् । अलकृत्य । भूपणे किम् । अलंकृत्वौदनं गतः । पर्याप्तमित्यर्थः । अनुकरणमित्यादयस्त्रयो योगाः स्वभावात्कृविषया इति माधवः ।। अन्तरपरिग्रहे ॥ स्पष्टम् । अन्तहत्य । मभ्ये हलेत्यर्थः । - ·४ पा.४ आ. शब्दकौस्तुभ । अपरिग्रहे किम् | अन्तईत्वा मूषिका श्येनो गतः । परिगृप गत इत्यर्थः । अत्रेदमवधेयम् । हत्वा गमनं द्विधा । हतं त्य. क्त्वा परिगृह्य चेति । आद्यमुदाहरणम् । द्वितीयं प्रत्युदा हरणम् । अपरिग्रहे इति च प्रयोगोपाधिन तु वाच्यकोटिनि विष्टमिति ॥ कणेमनसी श्रद्धापतीपाते । गती स्तः। कणेहत्य पयः पिबति । मनोहत्य । कणेशब्दः सप्तमीमतिरूपको निपातोभि- लापातिशये वर्तते । मनःशब्दोप्येवम् । अतिशयेनाभिलप्या तभित्तिपर्यन्तं पिवतीत्यर्थः । ततश्च श्रद्धाया अपगमात्तत्मतीचा. तो धातुगतिसमुदायगम्यः। श्रद्धापतीपाते किम् । कणेहत्वा गतः । मनोहत्वा । सूक्ष्मतण्डुलावपवः कणस्तस्मिन् हत्वेत्य- थः । मनःशब्दस्तु चेतास ॥ प्ररोव्ययम् ॥ पूर्वाधरावराणामिति व्युत्पादितो ऽसिम- त्ययान्तोव्ययं तथाभूतः पुरःशब्दो गतिसंज्ञः स्यात् । पुरस्कृत्य । नमस्पुरसोरिति सत्वम् । अव्ययं किम् । पू. पुरौ पुर कृत्वा ॥ अस्तञ्च ॥ अस्तमिति मान्तमव्ययं गतिसंशं स्यात् । अ- स्तगन्य । अव्ययमित्येव । अस्तं काण्डम् । क्षिप्तमित्यर्थः ॥ अच्छगत्यर्थवदेपु ॥ अव्ययमित्येव । अच्छगत्य । अ- छोद्य । अभिगत्य । अभिमुखमुक्त्वा चेत्यर्थः । अव्यय किम् । जलमच्छं गच्छति ॥ अदोनुपदंशे ॥ अदःशब्दस्त्यदादिः सोनुपदेशे गतिः स्यात् । अदाकृत्यादःकृतम् । यदा खयमेवेत्यं पर्यालोचय- ति तदेदमुदाहरणम् । अनुपदेशे किम् । परं प्रति कयने मा भूत् । अदः कृत्वा गतः ॥

·- -- शब्दकौस्तुभ । [" अ० तिरोन्तौ । तिरोभूय । अन्तर्षी किम् । तिरोभूत्वा स्थित । पार्श्वतो भूत्वेत्यर्थ ॥ विभाषा कृषि ॥ प्राप्तविभापेयम् । तिरोन्तर्धावित्यनु तेः। तिरस्कृत्य तिरस्कृत्य । तिरसोन्यतरस्यामिति वा सत्व म् । प्रत्युदाहरणे तु न सत्वम् । तद्विधौ गविग्रहणानुवृत्ते । तिरः कृत्वा काष्ठम् । के चित्त्विहापि सत्वमिच्छन्तः पराभवे तिरस्कारशब्दप्रयोगं चानुरुन्धानाः सत्वविधौ गतिग्रहण निव- तयन्तीति माधवः ।। उपाजेन्वाजे ॥ एतौ कृषि वा गतिसंज्ञौ स्तः । विभक्ति- प्रतिरूपको निपाताविमौ दुर्बलस्य सामर्थ्याधाने वर्तते । उ- पाजेकृत्य । उपाजेकृत्वा । अन्वाजेकृत्य । अन्वाजेकृत्वा । उपष्टभ्यत्यर्थः॥ “ साक्षात्मभृतीनि च ॥ एतानि कृषि वा गतिसंज्ञानि स्युः। व्यर्थ इति वक्तव्यम् ।। साक्षात्कृत्य साक्षात्कृत्वा । असाक्षात साक्षावियते चेत्तदायं प्रयोगः । न तु साक्षाद्भूतस्यैव रूपान्त रापादने। च्यन्तेपुतु पूर्वविमतिपेधार्यादिचिति नित्यैव सज्ञा। तेन लवणीकृत्येत्यत्र मान्तत्वं न भवति । तद्विविकल्पसन्नियो गनेह गणे निपात्यते । यद्वा लवणशब्दस्य लवणमिति मान्त आदेश । तथा च मास्तु पूर्वविप्रतिषेधः । शव्य हि नः सा- ध्यम् । लवणंकृत्य लवणंकृत्वा लवणीकृत्यति । तत्र च्च्यन्ता- त्यन्तयोः पाक्षिके लवणमादेशे सम रूपं । परेणापि विकल्पेन मुक्त तु च्यन्तस्य नित्या सज्ञेति न कश्चिद्दोपः । इहाग्नौ व- शेप्रभृतयो विभक्तिमतिरूपका निपाताः। भावुराविःशब्दयोग- दित्वात्माप्ते विभापा । साक्षात् मिथ्या चिन्तेति मनोव्यापारे । चिन्ताकृत्य । भद्रा आलोचनामशंसामङ्गलप्षयम् । रोचनेताति - ·४पा.४ आ. शब्दकारण श्रद्धोत्पादे प्रशंसायां च । अमोति रह.साहित्ययोः । आस्था श्रद्धामाजर्यापी जर्या जरणक्रियायाम्। प्राजरहा वीजरुहति रुहि- क्रियायाम् । लवणम् उणं शीतम् । उदकम् । आई, लवणादी- नां पञ्चानां गतिसंज्ञासन्नियोगेन मान्तत्वं निपात्यते मान्ता- देशो वेत्युम् । अग्नौ । वशे विकम्पने विकसने प्रहसने सन्तपने । प्रादुस् नमस् आविम् । आकृतिगणोयम् ॥ अनत्याधानउरसिमनसी ॥ एतौ निपातौ कृत्रि वा गतिस शौ स्तः । उरसिकृत्य । उरसिकृत्वा । अभ्युपगम्येत्यर्थ । मन- सिकृत्य मनसिकृत्वा । निथित्येत्यर्थ । अत्याधानमुपश्लेप । तत्र न । उरसिकृत्वा पाणिं शेते ॥ मध्येपदेनिवचने च ॥ एते त्रय कृषि गतिसंज्ञा.वा स्युर- नंत्याधाने । मध्येकृत्य मध्येकृत्वा । पदेकृत्य पदेकृत्वा । एद- तावेतौ निपातौ । निवचनं वचनाभावः। अस्याविशेपेण एदन्त- ता निपात्यते न तु सज्ञासनियोगेन । व्याख्यानात् । निवचने- कृत्य निवचनेकृत्वा । वाच नियम्येत्यर्थः । अनत्पाधाने किम् । हस्तिन' पदे कृत्वा शिर. शेते ।। नित्य हस्तेपाणावुपयमने ॥ एतौ निपातौ कृषि नित्यं ग- तिसंज्ञा स्त उपयमने । दारकर्मणीन्येके । स्वीकारमात्रइत्यन्ये । हस्तकृत्य पाणौकृत्य कन्याम् । महास्वाणि वा । उपयमने कि म् । हस्तकृत्वा सुवर्ण गतो भृत्य ॥ माध्यम्बन्धने ॥ माध्यमिति चादिपु पाठान्मान्तमव्ययमा- नुकूल्ये वर्तते । तत्कृषि नित्यं गतिसंज्ञ स्यादन्यनहेतुकं चेदा- नुकूल्यम् । माध्वंकृत्य । यन्धने किम् । प्राध्वंकृत्वा । प्रार्थनादिना- नुकूलं कृत्वत्पर्यः ॥ जीविकोपनिषदावौपम्ये ॥ कृषि नित्य गतिसज्ञौ स्तः । । ७० ·शब्दकौस्तुभः । [१ अ० है जीवयतीति जीविका जीवनोपायः । जीविकामिव कृत्वा जीवि. काकृत्य । उपनिपदमिव कृत्वा उपनिषत्कृत्य । गतिसमासस्य नित्यत्वेपि स्वार्थमात्रनिष्ठत्वादगतिना, विग्रहोत एव तत्र इवश. ब्दप्रयोगः । औषम्ये किम् । जीविका कृत्वा ॥. ते माग्धातोः ॥ ते गतिसंज्ञा धातोः प्रागेव प्रयोज्याः ॥ छन्दसि परेपि ॥ व्यवहिताश्च ।। स्पष्टम् । हरिभ्यां याह्योक आ । आमन्द्र- रिन्द्र हरिभिर्याहि । इह संज्ञानियमपक्षोपि भाष्ये स्थितः । ते इत्यनेन मादीनुपनिपत्पर्यन्ताद स्वरूपेण परामृश्य धातो. मा. क् मयुक्तानामेपा पूर्वसूत्रैकवाक्यतया संज्ञाविधानात् । अस्मि- श्व पक्षे छन्दसिपरोपि व्यवहिताश्चोते सूत्रद्वयम् अनितिपरग्रहणं च न कर्तव्यमिति स्थितम् । सुकटङ्कराणीति भाष्यं च सङ्ग- च्छते । प्रयोगनियमपक्षे तु कृत्सल्युट इति बहुलग्रहणेन समर्थ- नीयं स्यात् । यनु खलः खित्करणसामध्यदिनव्ययस्य मार प्रयोगे निर्णीते सोः परिशेपायवधान सिध्यतीति तच्चिन्त्य- म् । सार्थ्यायवहिते मुमः सम्भवात् । कृद्रहणे गतिपूर्वस्या पि ग्रहणाच्च । ईपच्छब्दस्यागतिसंज्ञकतयेपदान्यम्भव इत्या खलः खित्त्वस्योपक्षीणत्वाचेति दिक् । धातोः किम् । सकर्तुमै- च्छन् माचिकीर्पदित्यत्र सनः प्रार मपोगो पा भूत् ।। कर्मवचनीयाः ॥ रोवरालागिदमधिक्रियते । कर्म क्रियां मोक्तवन्तः कर्ममवचनीयाः पाहुळकात्कर्तर्यनीयर,सचभूते। तेन सम्प्रति क्रिया न घोतयन्तीति लभ्यते । आई च । क्रिपापा घोतको नायं सम्बन्धस्य न वाचकः । नापि क्रियापदाक्षेपी सम्बन्यस्य तु भेदक इति ।। तथाहि । शाकल्पस्य संहितामनु- प्रावदित्यत्रानुना न क्रियाविशेपो योग्यते । अनुभूपते मुख- ·४पा.४ आ. शब्दकौस्तुभ । ५७२ मित्यादौ यथा । नापि पष्ठव सम्बन्ध उच्यते । द्वितीययव तस्योक्तत्वात् । नापि मादेश विपरिलिखति विपाय परिलिस- तीत्यत्र विशन्दन मानक्रियेव क्रियान्तरमाक्षिप्यते, कारकविभ- क्तिप्रसङ्गात् । किन्तु संहितासम्बन्धिवर्षणमिति द्विनीपागतः मम्बन्धो लक्ष्यलक्षणभावरूप एवेत्यवगमात्सम्बन्ध एवान. ना विशेषवस्थाप्यते । स चित्तु क्रियागतविशेषद्योतकेपी- यं संज्ञा वचनात्मवर्तते । सुः पूजायामतिरतिक्रमणे चेति यथा॥ अनुलक्षणे ॥ लक्षणे घोत्य ऽनुः कर्मप्रवचनीयसंशः स्यात् । लक्षणेत्यंभूतत्यादिना सिदे हेती तृतीयां बाधितमिदं सूत्रम् । तथाहि । लक्षणे कर्मप्रवचनीयसंझाया अवकाशः । यो न हेतुः, क्षमनुविद्योतते विद्युदिति । हेतुयाया अवकाशो धनेन कुलमिति । संहितामनुमावर्षदित्यत्र तु हेतृभूतसंहितोपलक्षित य- पणमित्यर्थाढेतुभूते लक्षणे परत्वात्तृतीया स्यात् । पुन. संक्षा- विधानसामातु द्वितीयव भवति । आह च । हेतुइनुमतीयोंग- परिच्छेदेनुना कृते । आरम्भाद्वाध्यते प्राप्ता तृतीया हेतुलक्षणे- ति । न च तृतीयाथै इति सूत्रेण गतार्थता शहाया । तस्य पुरस्तादपवादन्यापेन सहयुक्तेऽप्रधानइत्येतन्मात्राध-. कत्वात् ॥ तृतीयार्थे । अस्मिन् द्योत्ये ऽनुरुक्तसंशः स्यात् । नदी. मन्यवसिता सेना । नद्या सह सम्बद्धत्यर्थः। पिञ्बधने ऽस्मा- कतरिक्तः॥ हीने ॥ हीने द्योत्से ऽनुः प्राग्वत् । अनु हरिं सुरा । . रिमतियोगिकापकर्परूपसम्पन्धवन्त इत्यर्थः । उहादेव द्वि- तीया न त्वपकृष्टात् । शक्तिस्वभावान् ।।

·५७२ ' शब्दकौस्तुमः । [१ अ० उपोधिके,च || अधिक होने च धोये उपः माक्संहः । उपसार्या द्रोणः । खारीतोधिको द्रोणोस्ति । उभयमस्तीति फलितोर्थः । यस्मादपिकमिति सप्तमी। हीने, उपहरिं सुराः ।। अपपरी वर्जने ॥ एतौ वर्जने घोसे माग्वत् । अपविष्णोः परिविष्णोः संसारः । पञ्चम्यपाल्परिभिरिति पञ्चमी । पर्जनइति द्विवचनम् । तद्धि पञ्चासहितेन कर्मप्रवचनी- येन द्योतितेपि वर्जने भवत्येव । उभयोरपि विधानसाम- र्थ्यात् । वर्जने किम् । परिपिञ्चति । सर्वत इत्यर्थः । अत्रो. पर्सगत्वात्पत्वम् ।। आङ् मर्यादावचने ॥ आर माग्वत् । मर्यादाशब्दो यस्मि- न्सूत्रे उच्यते तत्रत्यश्चेत् । आङ्मर्यादाभिविध्योरित्यत्रोपा- तो व्यर्थ इत्यर्थः । आमुक्तः संसारः । आवालेभ्यो हरिभक्तिः॥ लक्षणेत्यम्भूताख्यानभागवीप्सासु प्रतिपर्पनवः ॥ एप्वर्षेषु विषयभूतेषु प्रत्यादय उक्तसंज्ञाः स्युः । लक्षणे । क्षं प्रति प- रि अनु वा विद्योतते विद्युत् । कञ्चित्मकार प्राप्त इत्थंभूतस्तदा. ख्याने यथा । साधुर्देवदचो मातरं प्रति पर्यनु वा । भागे । य. दत माम्प्रति स्यात् । परिस्यात् । अनुस्यात् । योत्र मम भागः सदीयतामित्यर्थः । स्वस्वामिभावो द्वितीयार्थः । वीप्सा व्या- प्तुमिच्छा साकल्यप्रतिपिपादयिपति यावत् । भूतभूतं प्रति प- यन वा प्रभुः । सकलभूतानामित्यर्थः । न चेत्यंभूताख्यानइत्ये- व सिद्धम् । इदं तर्युदाहरणं वृक्षवृक्ष प्रतिसिञ्चति परिसिञ्चति अनुसिञ्चति । इह वीप्सा द्विर्वचनेनैव धोत्यते । परिशब्दस्तु क्रिययैव सम्बध्यते । न चैवन्तस्प कर्ममवचनीयत्वं न स्यादिति वाच्यम् । वीप्सायाः विषयत्वानपायात् । अत एव वीप्सा- . Tim ·४ पा.४ आ. शब्दकौस्तुमा या विषयभूतायामिति वृत्तिग्रन्थपवतारयन्हरदत्त आह ! एते च लक्षणादयो यथा विभक्तिसमीपादयो ऽव्ययार्थाः । नवं मत्यादीनामर्थाः । किन्तर्हि संज्ञायां प्रत्यादीनां विषयत्वेन निर्दष्टा इत्याइति । द्वितीया तु कर्मणि । कर्मप्रवचनीयसंज्ञा तू- पसर्गत्वनिवृत्यर्या । तेनोपसर्गात्सुनातीति पत्वं न । प- रिशब्दयोगे पञ्चमी तु न भवति । पञ्चम्यपाहित्यत्र वर्जना. नापेत्यनेन साहचर्यात् ।। अभिरभागे ॥ भागवर्जेलक्षणादावभिरक्तसंशः स्यात् । वृक्षमभिविद्योतते । साधुर्मातरमभि । वृक्षमभिसिञ्चति । अ- भागे किम् । यदत्र ममाभिष्यात्तद्दीयताम् ॥ पतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयो ॥ उक्तसंज्ञः स्यात् । अभि मन्युरर्जुनात् प्रति । तस्य प्रतिनिधिरित्यर्थः । तिलभ्यः प्रतिय- च्छति मापान् । प्रतिनिधिप्रतिदाने च यस्मादिति पञ्चमी ॥ अधिपरी अनर्थको । उक्तसंझौ स्तः । कुतो ऽध्यागच्छ- ति । कुतः पर्यागच्छति । इहाधिकार्थविरहादनर्थकत्वमधिपर्योः, धात्वर्थमात्रानुवर्तित्वातु प्राप्ता गतिसज्ञा । तद्वाधः सज्ञाफलम् । तेन गतिर्गताविति निघातो न भवति । सुः पूजायाम् ॥ सुसिक्तम् । मुस्तुतम् । अनुपसर्गत्वान्न पः । पूजायां किम् । सुपिक्तं किन्तवात्र । क्षेपोयं न पूजा । कथं तहि सुष्टुतिरिति । अतिशयमात्र विषक्षितं न तु पूजेत्याहुः । प- ठन्ति च । प्रशंसानुमते पूजा भृशकमुखेषु सुरिति ॥ अतिरतिक्रमणे च ॥ अतिक्रमणे पूजायां चातिः कर्मप्रवच. नीयसंज्ञः स्यात् । अतिक्रमणमुचितादधिकस्यानुष्ठानम् । अति- सिक्तं अतिस्तुतमावहुतरं समीचीनं वा सिक्तम् स्तुतश्चेत्यर्थः ॥ अपि पदार्थसम्भावनान्ववसर्गगर्दासमुच्चयेषु ।। एपु योये.

·-- ५७४ शब्दकौस्तुम । [" अ. प्वपिरुक्तसंशः । सर्पिपीपि स्यात् । मार्थनायां लिङ् । तस्या एव विषयभूते भवने कर्तृदोलभ्यप्रयुक्तं दौलभ्यं घोतयन्नपिश ब्दः स्यादित्यनेन सम्वध्यते । अनुपसर्गत्वान पः। सर्पिप इति पष्ठी तु अपिशब्दवलेन गम्यमानस्य विन्दोरवयवावयविभाव. सम्बन्धे । इयमेव ह्यपिशब्दस्य पदार्थद्योतकता नाम । कर्मप्रव नीययुक्ते द्वितीया तु नेह प्रवर्तते । सर्पियो विन्दुना योगो न त्व. पिनेत्युक्तत्वात् । सम्भावन नाम शक्त्युत्कर्षमाविष्क पत्युक्तिः। अपिसिञ्चन्यूलसहस्रम् । अपिस्तुयाद्विष्णुम् । अन्वरसर्गः का. मचारानुज्ञा । अपिसिञ्च । अपिस्तुहि । गर्दायाम् । विग्देवदत्त. मपिस्तुयाद्रूपलम् । समुच्चये । अपिसिञ्च । अपिस्तुहि । सिञ्च च स्तुहि चेत्यर्थः । यथायथमुपसर्गप्रादुामिति उपसर्गात्सु- नोतीति च प्राप्त पत्व कर्मप्रवचनीयसन्जया उपसर्गसझाया वा धितत्वान्न भवति ॥ अधिरीश्वरे ॥ स्वस्वामिभावे द्योत्ये ऽधिः कर्ममवचनीयः स्यात् । इह स्वात्स्वामिनो वा पर्यायेण कर्मपश्चनीयविभक्ति नतु हीने उपोधिकेचत्यत्रेवान्यतरस्मादेव । अधिभुषि रामः । अधिरामे भू । एतच्च संज्ञासूत्र नारम्भणीयम् । उत्तरार्थत्वे योगो न विभजनीय इति यस्पादधिकमित्यत्र वक्ष्यामः ॥ विभापा कृषि अधिः करोतो पाक्संझो वा स्यात् । ईश्व रइत्यनुवर्तते । माप्तविभापेयम् । यदत्र मामधिकरिष्यति । वि नियोक्ष्यतइत्यर्थः । इह विनियोक्तुरीश्वरस गम्यते । कर्मवाद् द्वितीया । इह तिडिचोदारपतीति निघातो न गतिसंज्ञाया वाधितत्वात् । किञ्च मानधिकृत्वेत्यत्र प्रादिसमासो न । कर्म- प्रवचनीयानां प्रतिपेध इत्युक्तेः । पक्षे ऽधिकृत्येति बोध्यम् ॥ लः परस्मैपदम् ।। लकारस्यादेशाः परस्मैपदसंशाः स्युः ।

·४पा: आ. दादोस्तुभः । ५७१ पचन्तं पश्य ॥ तानानात्मनेपदम् । तर त्याहारो लादेशारानी र तत्संगाः स्युः । पूर्वसंगापवादः । आस्ते । आसीनः । चत्राणः। शानकाननौरोह ग्रहणम् । लादेशलाद । न तु शानन्चा- नशोः तेन पूपनो सानन् पजेरकर्तृगपि फले भवति रसमा. नसारसेनेत्यादी परस्मैपदिभ्योपि चान भवति । तिटनीणित्रीणि प्रथममध्यमोचमाः ॥ कृतद्वन्दानामेकोपात् प्रथमेत्यादपः पद संशातिहा पत्रिका प्रमात्मयमादिसंझा स्युः। शनववस्त्रोः सावकाशापि परस्मैपदका प्रथमादिसंज्ञाभिर्न पा. ध्यते सिविरदिपरस्पैपदेविति लिङ्गात् । तथा परस्मैपदे लन्या- वकासापि प्रथमादिसंज्ञा सदश्वात्मनेपदसंसपा न पाध्यते कृत- द्वन्दानामेकशेपेण तक्ष प्रतिपदविधरुतत्वात् । न चैवमपि पर. स्मैपदात्मनेपदसंगाभ्यां पुरुषसंझापाः पर्यायः स्यादिति पा- रूपम् । गलुत्तमोत्यस्य सामान्पापेक्षमापकस्यात् । इह ग्यप्रये. पि महासंज्ञाकरणं पूर्वाचार्यानुरोपात् । इह प्रीणित्रीणीत्पर्क प. दम् । दे वेति हरदत्तः । तत्र सत्यापप्पवान्तरपदसंभाया महाप- दसंज्ञामाश्रित्य संहितकपदे नित्येत्पस्य मवृत्तेः । अन्यया समासादायपि पृषकलेदापः। द्विपक्तमध्ये पदान्तरमयोगा- पत्ते च । अत एव ताता पिण्डानामित्यादी वदे ऽवग्रहः कि. पते । पथा च द्विरुक्त महापदमंशावान्तरसंशा च तथा नि- त्यवीप्मयोरित्पत्र वक्ष्यामः ।। सान्येकवचन द्विवचनबहुवचनान्येकयः ।। तानि लन्यपुरु. पसंतान प्रीगित्रीणि एकमः क्रमेण एकवचनादिसंमानि स्पः । तानीत्यक्ति. समावेशार्थ । अन्यया पुरुषपचनसंतयोः पर्यायः स्यात् ततबाडुचमस्येत्यादिकार्य पक्षे न प्रवर्नत । एकम .

·त्। शब्दकौस्तुम । [अ० इति प्रथमान्ताद्वीप्सायां शम् ।। मुपः ॥ सुपस्त्रीणित्रीणि फ्रमादेकश.उक्त संझानि स्युः । इहान्वर्धतामाश्रित्य द्वधेकयोदिवचनेकवचने बहुपुत्रहुवचन मिति शक्यं त्यक्तुम् । एकवचनस्यौत्सर्गिकत्वेपि उपसर्जनकर्मम- वचनीयादिसंज्ञावधथासम्भवमन्वर्थतायाः सुवचत्वात् ।। विभक्तिच ॥ सुप्तिौ विभक्तिसंज्ञौ स्त । चकार पुरुषव. चनसंज्ञाभ्यां समावेशार्थः । तिडा विभक्तिसज्ञायाः प्रयोजन नविभक्तीतुस्मा इति, सुपां तु त्यदायत्वादिकमपि ।। युप्मधुपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः ॥ ल. कारेण समानाधिकरणे गुप्पदि प्रयुक्त ऽमयुक्तपि मध्यमः स्या. त्वं पचसि दृश्पसे च । समानाधिकरणे किम् । त्वां प. श्यति । त्वया दृश्यते । इह युष्मदि मध्यमो ऽस्मधुत्तम इत्ये- वास्तु युष्मद्यस्माद चयो लकार इत्यर्ये सर्वसामञ्जस्यात् । तथा तु न कृतमित्येव । अत्वं त्व भवति त्वद्भवतीत्यत्र तु न । मध्यमविकृतेरकर्तृत्वात् । प्रकृतिरेव हि विकाररूपापत्तौ की । तथा च मन्त्रः । यद स्यामहं त्वं त्वंवाघास्याअहमिति । अहं त्वं स्याम् । व वा अह स्या इति प्रकृत्याश्रय एवेह पुरुपः । स्यादेतत् । भवान् करोतीत्यत्रापि म्यानिन्यपीति मध्यमः स्यात्। अबाहुः । अलिङ्ग सम्बोधनकविषयश्च युप्मदर्थः । सलिङ्गः सम्बोध्यासम्बोध्यसाधारणश्च भवदर्य इति । न च युप्मदः सम्बोधनकविषयत्वे ततः सम्बोधनएव प्रथमा स्यात् । ततश्च आमन्त्रितायुदात्तत्वं पदात्परत्वेन निघातश्च स्यादिति वाच्य- म् । सम्बोधनस्य प्रातिपदिकार्थएवान्तर्भावात् । सम्बोधनेचे- ति सूत्र हि सम्बोधनाधिक्यामिति घक्ष्यते । यन्तु के चिदि यापत्ति कुर्वाणाः पठन्ति । सम्बोधनार्थ सर्वत्र मध्यमे कैश्चिदि- ·४पा.४ भा. शब्दकौस्तुम। ५७७ प्यते । तया सम्बोधने सर्व प्रथमां युप्मदो विदुः ॥ युष्मद- यस्य सिद्धत्वानियता चाादात्तता । युष्मदः प्रथमान्तस्य प. रश्चन पदादसाविति ।। तन्न । उक्तन्यायविरोधात् । लक्ष्य- विरोधाच्च । दृश्यते हि पादादावयन्तोदात्तत्वं पदात्परत्वेप्यनि- यातश्च । तद्यथा, युवं ह गर्भञ्जगतीपु धत्यः। यूयं यातस्वस्तिभिः। ह ये देवा यूपमिदापयः स्थति ।। महासे च मन्योपपदे पन्यतेरुत्तम एकवच्च ॥ मन्यधातु. रुपपदं यस्य धातोस्तस्मिन्मकृति मते सति मध्यमः स्यात् परि. हासे गम्यमाने मन्यतेस्तूत्तम. स्यात्स चैकार्यस्य वाचक' स्यात् । योर्वहुपु च मन्तृपु एकवचनमव स्यादिति फलितोर्थः । ए- कवच्चेत्यन्वाचये चकारः । तेनैकवद्भावाभावपि प्रधानशिष्टी मध्यमोत्तमौ स्त एव । सत्यप्योदने परिहासशीलः शालकादि. मतारयन्मयुक्ते । एहि मन्ये ओदनं भोक्ष्यसे भुक्त- सोतिथिभिः। एतम् एत वा मन्ये ओढनं भोयेथे भोक्ष्यध्वे । ओदनं भोक्ष्ये मोक्ष्यावहइत्यादि मन्यसे मन्येथे इत्यादिर्थः । युष्मद्युपपदइ- त्यायनुवर्तते तेनेह न । एतु भवान्मन्यते ओदनं मोक्ष्यइति । श्यना निर्देशान्नेह । एहि मनुपे रथेन यास्यामिति । महासे किम् । यथार्थकयने मा भूत् । एहि मन्यसे ओदनं भोक्ष्यइति भुक्तः सोतिथिभिः॥ अस्मयुत्तमः ।। लकारसमानाधिकरणे ऽस्मदि स्थिते स्था निन्यप्युत्तमः स्यात् । अहं पश्यामि दृश्ये वा । युप्मदस्मदभ्यां सामानाधिकरण्ये तु परत्वादुत्तम एव । अहं च त्वं च वृत्रहत्स्व. युज्यावसनिभ्या॥ शेपे प्रथमः ॥ मध्यमोत्तमविषयादन्यत्र प्रथमपुरुषः स्या- त् । पचति पचत पचन्ति । । १ ·५७८ शब्दकौस्तुम । [१० परः सन्निकर्पः संहिता ॥ अतिशयितः सन्निधिर्व नानां यस संहितासंशः स्यात् । संज्ञामदेशाः संहिताया- मित्यादयः ।। विरामोवसानम् ॥ वर्णानामभावोवसानसंज्ञा स्यात् । स. ज्ञामदेशा वारसानइत्पादयः । अभावस्यापि वृद्धिकृतं पौर्वाप- मस्त्येव । ययोच्चरितमध्वसिनां नित्यविभुना वा वर्णानाम् । यद्वा । विरम्यते ऽनेनेति करणे घञ् चरमवर्णव संज्ञी । अ. स्मिन्पक्षे खरवसानयोरित्येकापि सप्तमी विषयभेदाद्भियते । ख रि परे रेफस्य विसर्ग, अवसाने च रेफे स्थानिनीति । अत्र वार्तिकम् । संहितावसानयोलोकविदितत्वात्सिदमिति । तथा च सूत्रद्वयं मास्त्वित्यर्थः ।। इति श्रीपदवाक्यममाणपारावारपारीणस्य लक्ष्मीघरमूरे सूनुना भट्टोजीभट्टेन कृते शब्दकौस्तुभे प्रथमस्याध्या- यस्य चतुर्थे पादे चतुर्थमान्हिकम् ॥ पादश्चाध्यायश्च समाप्त ।।

·८७९ . १ पा.१ आ. शाब्दकौस्तुभ । अय द्वितीयाध्याय आरभ्यते ॥ समर्थः पदविधिः ।। पदसम्बन्धी यो विधिः स समश्रितो योध्यः । परिभापेयम् । समर्थशब्दस्य तदाश्रिते लक्षणा । सा. मध्य चहका भार प्रक्रियादशायां पृथगत्वेन मथमगृहीतस्य विशिष्टकार्थत्वमिति यावत् । राजपुरुपः । पुनीयति । कु- म्भकार । औपगवः । इह गुणः कृतात्मसस्कारति न्यायेन महाविभाषायाः सामर्थ्यविशेषणता | विकल्पेनका भूतं प प्रथन्तं समस्यतइत्याअर्थात् । विशेषणवलादेव च व्यपेक्षापक्षो. पि सम्मतः । वृत्तिस्तु समासादिनियता । अत एव ऋदस्येति विशेषणं तत्र नान्वेति । शक्यकदेशत्वात् । न हि यशुरशन्द- जन्यप्रतीतो पिइविशेषणत्वेनोपस्थितायां भार्यायां सुशीला- या इत्यादिविशेषणमन्वेति । न चैव देवदत्तस्य गुरुकुलमित्या- दावनन्वयापत्तिः । तत्रापि कुलेनैव देवदत्तशब्दोत्तरपष्ठचर्य स्यान्वयात् । सम्बन्धस्तु उपस्थितगुरुद्वारक एव पष्ठयों न तु तदितर । उक्तञ्च । समुदापेन सम्बन्धो येपां गुरुकुलादिना।' सस्पृश्यावयवास्ते तु युज्यन्ते तद्वता सहेति ।। या । ससम्ब- धिकपदार्थस्यैकदेशत्वेपि भवत्येव विशेषणान्वयः । चैत्रस्य नप्तेत्यादौ तथा दर्शनात् । श्वशुरशब्दोपस्थितायां भार्यायां तत्पतर्विशेषणत्वाच । तदेशे उत्थिताकाक्षत्वात्। उक्तञ्च । स म्बन्धिशब्दः सापेक्षो नित्यं सर्वः समस्यते । स्वार्थवत्सा व्य पेक्षास्य वृत्तावपि न हीयतइति ॥ तस्मात्समाससुब्धातुकचद्धि- तविशेषणे । न विशेषणसम्बन्ध सापेक्षे तु भवेदयम् ॥ स्यादेवत् । वाक्ये क्लुप्नया ऽवयवशक्त्योपपत्तौ पास्तु शक्तचन्तरम् । न चैव विशेषणसम्बन्धापत्तिः । सविशेषणानां वृत्तिर्न वृत्तस्य वा विशेषणयोगो नेति निघस्य सम्भवादिति चेत् । सत्य ·शब्दकौस्तुभ । [१ अ० परः सनिकपः संहिता ॥ अतिशयितः सन्निधि- नां यः स संहितासंज्ञः स्यात् । संज्ञामदेशाः संहिताया- मित्यादयः॥ विरामोक्सानम् ।। वर्णानामभावोवसानसंज्ञः स्यात् । सं- ज्ञापदेशा वावसानइत्यादयः । अभावस्यापि उदिकृतं पौर्वाप- थमस्त्येव । यथोच्चरितमध्यसिनां नित्यविभूनां वा वर्णानाम् । यद्वा । विरम्यते ऽनेनेति करणे घञ् चरमवर्णश्च संज्ञी । अ- स्मिन्पले खरवसानयोरित्येकापि सप्तमी विषयभेदाद्भिद्यते । ख- रि परे रेफस्य विसर्ग , अवसाने च रेफे स्थानिनीति । अत्र वार्तिकम् । संहितावसानयोलोकविदितत्वारिसद्धमिति । तथा च सूत्रद्वयं मास्त्वित्यर्थः॥ इति श्रीपदवाक्यममाणपारावारपारीणस्य लक्ष्मीघरसूरेः सूनुना भट्टोजीभट्टेन कृत शब्दकौस्तुभे प्रथमस्याध्या- यस्य चतुर्थे पादे चतुर्थमान्हिकम् ।। पादश्चाध्यायश्च समाप्त.॥ T ·१ पा.१ आ. शब्दकौस्तुभ । अथ द्वितीयाध्याय आरभ्यते ॥ समर्थः पदविधिः ॥ पदसम्बन्धी यो विधिः स समश्रितो चोध्यः । परिभापेयम् । समर्थशब्दस्य तदाश्रिते लक्षणा । सा. मय हैकार्थीभावः । प्रक्रियादशायां पृयगत्वेन प्रथमगृहीतस्प विशिष्टकार्थत्वमिति यावत् । राजपुरुषः । पुनीयति । कु- म्भकारः । औषगवः । इह गुणः कृतात्मसस्कारोति न्यायेन महाविभापायाः सामर्थ्य विशेषणता । विकल्पैनका भूत प. ध्यन्तं समस्यतइत्याद्यर्थात् । विशेषणवलादेव च व्यपेक्षापक्षो- पि सम्मतः । वृत्तिस्तु समासादिनियता । अत एव ऋदस्येति विशेषणं तत्र नान्वेति । शक्यैकदेशत्वात् । न हि श्वशुरशन्द- जन्यमतीती पितविशेषणत्वेनोपस्थितायां भार्यायां सुशीला- या इत्यादिविशेपणमन्वेति । न चैवं देवदत्तस्य गुरुकुलमित्या- दावनन्वयापत्तिः । तत्रापि कुलेनैव देवदत्तशब्दोत्तरपष्टयर्थ- स्यान्वयात् । सम्बन्धस्तु उपस्थितगुरुद्वारक एव पष्ठयों न तु तदितर । उक्तञ्च । समुदायेन सम्बन्धो येषां गुरुकुलादिना। संस्पृश्यावयवांस्ते तु गुज्यन्ते तद्वता सहेति ।। यद्वा । ससम्ब- धिकपदार्थस्यैकदेशत्वपि भवत्येव विशेषणान्वयः । चैत्रस्य नप्तेत्यादौ तथा दर्शनात् । श्वशुरशन्दोपस्थितायां भार्यायां तत्पतर्विशेषणत्वाच । तदंशे उस्थिताकाक्षत्वात्। उक्तञ्च । स- म्बन्धिशब्दः सापेक्षो नित्यं सर्वः समस्यते । स्वार्थवत्सा व्य- पेक्षास्य वृत्तावपि न हीपतइति ॥ तस्मात्समाससुब्यातुकृतदि-. तविशेषणे । न विशेषणसम्बन्ध सापले तु भवेदपम् ॥ स्पादेतत् । वाक्ये क्लुप्नया ऽवयवशक्त्योपपत्तौ मास्तु शक्तयन्तरम् । नवं विशेपणसम्बन्धापत्तिः 1 सविशेषणानां वृत्ति यत्तस्य या विशेषणयोगो नेति निपेघस्य सम्भवादिति चेत् । सत्य ·. . ५८० शब्दकौस्तुभ । [२० म् । वर्ना वृत्तिधर्माणां वचनैरेव साधने । स्यान्मगौरवं त- स्मादेकार्थीभाव आस्थितः ॥ चकारादिनिषेधो ऽथ बह- व्युत्पत्तिभञ्जनम् । कर्तव्यं ते न्यायसिद्धं त्वस्माकन्तदिति स्थितिः । तथाहि । धवखदिराविति वृन्यैव क्रोडी- कृतार्थत्वाच्चकारो न प्रयुज्यते । तया चित्राग्वादौ यत्पद- म् । त्वया तु वचन कर्त्तव्यं, निरूढलक्षणा तु शक्तितो नातीव भियते । नैयायिकैश्चकारार्थे तदनभ्युपगमाच्च । अकथितसूत्रे व्युत्पादितरीत्या नामधियोरभेदः प्रत्ययार्थः । प्रधानमित्यादिव्युत्पत्तित्यागश्च । प्राप्तोदक इत्यादी उदककर्तृक- प्राप्तिकर्मेत्याअर्थाभ्युपगमात् एका भावे तु लाघवामिति । यद्य- पि सिद्धान्ते पद वाक्यं वा शक्तं तथापि प्रक्रियादशायां लाय- वादेकार्थीभाव इत्याशयः । यैव ह्यस्माकं प्रक्रिया सा परैः पारमा- र्थिकतया गृह्यते इति युक्तस्तान् मति गौरवोपन्यास इति दिक् । क्वचिन्तु सापेक्षत्वपि भाष्यप्रामाण्याद् दृत्ति । तद्यथा। किमोद- नः शालीनाम् । केषां शालीनामोदन इत्यर्थः । सक्त्वाढकमाप- णीयानाम् । आपणीयानां सक्तूनामाढकमित्यर्थः । कुतो भवा- पाटलिपुत्रकः।वे पाटलिपुत्रे । तत्र कस्मात्पाटलिपुत्राद्भवानागत इत्यर्थः । रोपधेतोःमाचामिति वुझ । तथा । नसमासा अपि के चित्साधवः अश्राद्धभोजी ब्राह्मण इति यथा। केचिन्तु न साध- वः। अकिञ्चित्कुर्वाणमिति यथा । किञ्चिदप्यमुर्वाणमित्यर्थः । अत्रेदमवधेयम् । वाक्ये धासामर्थ्यम् । भेदः संसर्गो भेदसं- सौ चेति । आये ऽतव्यावृत्तिमात्रस्य शाब्दत्वम् । संसर्ग स्त्वार्थः । द्वितीये विपरीतम् । तृतीये तूमय शाब्दम् । अलौ- कि प्रक्रियाराक्ये तु प्रथममुक्तत्रितयान्यतमावगमेपि वृत्तिः क- रुप्यते । परिनिष्ठिते विशपणसम्बन्धावभावदर्शनात् । यथा ·१ पा.२ आ. शब्दकौस्तुम.1 शत्रादौ द्वितीयान्तादिसामानाधिकरण्यं दृष्ट्वा लकारे तत्कल्प- नेति । अत एव चित्रग्वादेरन्यपढार्थपरतादर्शनादलौकिके प्र- क्रियावाक्यपि तत्कल्पना । अन्यपदार्थे इत्यादिसौत्रानुवादेनैव देवताविग्रहवत्तत्सिद्धेश्चेति दिक् ॥ शति श्रीशब्दकौस्तुभे द्वितीयाध्यायस्य प्रथमे पादे प्रथममान्हिकम् ॥ सुवामन्त्रिते पराङ्गवत्स्वरे ।। सुबन्तमामन्त्रिते परे पराङ्गत्र- स्यात्स्वरे कर्तव्ये । तन्निमित्तग्रहणं कर्तव्यम् । तस्यामन्त्रितार्थस्य यनिमित्तं तत्मतिपादकं यत्तदेव पराङ्गवत्स्यान्नान्यदित्यर्थः । यत्तेदिवोदहितमतभोजनम् । इह दिवाशब्दस्य परागवद्भावादा- एमिको निघातः । तन्निमित्तग्रहणान्नेह ।। एतेनाग्ने ब्रह्मणा वा- वृधस्व । अयमग्ने जरिता । अनेन मित्रावरुणाताघातस्पृ शाकतुंबृहन्तमाशाइति । स्यादेतत् । ऋतशब्दस्तावद्घृतादित्वा- दन्तोदात्तः । तस्य तनिमित्तग्रहणात्परागवद्भावो मा भूत् । किन्तु मित्रावरुणावित्यस्यापि न स्यात् । ऋतस्य वयितारा- वित्यर्थे ऽन्तर्भावितण्याद्वधेः क्विपि अन्येपामपिवृश्यतइति पूर्व- पदस्य दीर्घ सति हि ऋतावृधाविति व्युत्पादितम् । न च तत्र मित्रावरुणौ निमित्तम् । न च मा भूत्परागवद्भाव इति वाच्यम् । ऋतावृधावित्यस्य निघातानापत्तेः। द्वितीयपादादित्वेनापादादा- विति निषेधात् । अत एव हीममे गगइत्यत्र पूर्वपूर्वामन्त्रितस्या- विद्यमानवद्भावात्सर्वेषां मंशब्दात्परतामुपजीव्य क्रियमाणोपि निघातो गनइत्यादित्रयस्यैव क्रियते न तु शुतुद्रीत्यस्यापि । अत्राहुर्वेदभाष्यकाराः । तन्निमित्तग्रहणं मास्तु । सूत्रेणैव सकले- सिद्धेरिति । युक्तं चैतत् । तथाहि । व्यपेक्षां सामर्थ्यमेकइति समयसूत्रस्यभाष्यरीत्येह सामर्थ्यमुपस्थितम् । एकार्थीभावपक्षे .

·। शब्दकौस्तुमः । [२ अ० तु सामर्थस्यैहानुवृत्तिः । शन्दाधिकारश्च बोध्य । एतदर्य एवं चास्मिन्मदेशे एतत्सूत्रारम्भः । तथा च ऋतेन मित्रावरुणावि- स्येतयोरानशाधे इत्यर्यकेनाशाथे इत्याख्यातेनान्वयात्परस्परम- सामन परागरदावाभावान्न पाट आधुदात्तः । किंवा- मिको निघातः । मित्रावरुणादित्यस्य तु परागवद्भावाना- धाविनि न पादादिरतो निहन्यतएव । न च सपिकालका- दिसिद्धये इमुसोःसामध्ये इत्यत्र पठितं समानाधिकरणमसमर्थ- बद्भवतीत्येतदिह प्रवर्ततेोसपिप्पीयतइत्यादिसिद्धये अधात्वभिहि- समिति विशेपितत्वात् । इह च धात्वभिहितत्वात् । नन्वेवं शु. तुद्रिपदमपि निहन्येत पूर्वस्य सरस्वतिपदस्य परागवद्भावनापा- दादित्वादिति चेन्न । सचतेत्यनेन सर्वेषामन्वयेपि परस्परमसाम- र्थ्यात् । उक्तं हि । सम्बोधनपदं यच्च तक्रियाया वि. शेषणमिति ॥ न च गद्रे इत्यादीनामेकवचनान्तानां सचतेति बहुवचनान्तेन सामानाधिकरण्याभावात्कथमेकवाक्यता । तथा च कथं निघातोपि । तत्र वार्तिककृता समानवाक्याधिकारस्य कृतत्वादिति वाच्यम् । युप्मधुपपदइति त्रिसूत्र्यां भाष्यवार्तिक- योरेव वचनभेदेपि सामानाधिकरण्यस्य समर्थितत्त्वाव । प्रत्येकपर्यवसनैकत्वमकारकवोधविशेष्येष्वपि मिलितेषु संख्या- न्तरान्वये वाधकानिरुक्तेश्च । अह च त्वं च वृत्रहन्त्संयुज्याव- सनिभ्य आ, समौ हि शिष्टरानातौ वस्यन्तावामयः सचे- ति वेदलोकयोः प्रचुरप्रयोगाच्च । एतेन चन्द्रे कलङ्कः सुन ने दरिद्रतेत्यत्र यशो विधातुः कथयन्ति खण्डितमित्यस्यान्व- याय एते इत्यध्याहरन्तः प्रत्युक्ता । एवं च सत्यध्याहृतेन एतच्छब्देनापि समं कलकादेरनन्वयापत्तेः । गङ्गइत्यादौ निया- तानापत्तेश्चेति दिक् । नन्वेवमपि मित्रावरुणावित्यस्य कथं प- ·१पा. २ आ. शब्दकास्तुभः । रागवद्भावः । आमन्त्रितंपूर्वमविद्यमानवदित्यविद्यमानवद्भावा- दिति चेत्, मैवम् । परस्य हि कार्ये कर्तव्ये ऽसावतिदेशो न सु स्वस्य कार्येपि । पूर्वग्रहणवैयापत्तेः । न च. परागवद्भा- चः परस्य कार्य किन्तु स्वस्य । अत एव वायो याहि, अग्ने नय, इन्द्र देवधिरयमित्यादौ आमन्त्रितायुदात्तत्वं भवत्येव । तिङ ऽतिक इति निघातः परं न भवति । अभ्युपेत्यायि ब्रूमः, प्रकृते मित्रावरुणावित्यामन्त्रित सामान्यवचनं तद्विशेपणतया वि. शेपवचनमृतावृधाविति । अतो नामन्त्रितेसमानाधिकरणसामा- न्यवचनमिति अविद्यमानबद्भायो निपिध्यतइति । नन्वेवमपि मित्रावरुणपदस्य परागवद्भावात्पादादित्त्वेनापादादाविति पर्यु- दासः स्यादिति चेन्न । न ह्ययं कार्यस्यातिदेशः किन्तु ता- दात्म्यस्य तस्मिश्चातिदिष्टे विशिपमामन्त्रितामिति बुदया, य- वर्कर्तुं शक्यं तत्क्रियते । किं च कार्यातिदेशेप्यशास्त्रीयस्य दौर्लभ्यं किमुत तादात्म्यातिदेशे। सुविति किम् । पीडयेपीड्यमानान- न्विद्द एका भावविरहान् समर्थपरिभापानुपस्थितावपि सम- थग्रहणानुवृत्त्या परागवद्भावो न भविष्यति । एवं च अदुपदे- शात्परत्वेनानुदात्तस्येटा उदाउँनैकादेशे पीध्ये इत्पन्तोदात्तं सि- दम् । मैवम् । सामर्थ्यस्येहापि सत्वात् । पीड्यमानसम्बोध्य- का पाडेति हि वाक्यार्थः । आह च । सम्बोधनपदं यच्च :त- कियाया विशेषणम् । बजानि देवदत्तेति निघातोत्र तथा स. तीति ॥ समानवाक्ये निघातयुष्मदस्मदादेशाः आख्यातं स. विशपणं चाक्यम् इति वार्तिककारवचनादिति भावः । अङ्गग्रहणं किम् । उभयोः पृथगादाचता मा भूत् । वद्हणं किम् । स्वाश्रयमपि यथा स्यात् । आम् कुण्डेनाटन् । आमएकान्तर- मामन्त्रितमनन्तिकइत्येकान्तरता भवति । स्वरइति किम् । कूपे ·'शब्दकौस्तुभः । [२ अ० सिञ्चन् वर्मनमन् पत्वणवे प्रति परागवद्भावो न भवति । समामाधिवरणस्योपसंख्यानमननन्तरत्वात् । तीक्ष्णया सू. च्या सीव्यन् । न च परस्प पराङ्गवद्भावे कृते पूर्वस्यापि सू. व सिद्धमिति वाच्यम् । स्वरे इत्यवधारणात् । पराङ्ग: वदभावे कर्तव्ये तस्य दुर्लभत्वात् । वस्तुतस्तु स्वरे इति न क- व्यम् । कूपे सिञ्चन्नित्यत्र स्वाश्रयपदादित्वसत्वात्सात्पदा- द्योरिति निपेघसम्भवात् । णत्वं तु पूर्वपदात्संज्ञायामेवेति नि- यमान भविष्यति । समासाभावपि पूर्व पदमिति यौगिकार्थमा- त्रस्य लक्ष्यानुरोधेन ग्रहीतुं शक्यत्वादिति भाष्यम् । यद्वा । आमन्त्रिते इत्यस्योपस्थितत्वादामान्त्रतत्वयुक्तकार्य प्रत्येव समिधानात् परागवद्भावः । तथा च परागवद्भावे सामानाधि-, करण्यस्योपसंख्यानं, स्वरग्रहणं चेत्युभयमपि न कर्तव्यमिति स्थितम् । परमपि छन्दसि पूर्वस्याङ्गवद्भवतीति वक्तव्यम् । आ- ते पितर्मरुतां सुम्नमेतु ॥ मतित्वा दुहितविः । वृणीष्व दुहि- नर्दिवः । अव्ययमतिपेधश्च । उच्चैरधीयान ! अव्ययीभावस्य तु नायं निषेध इत्युक्तम् ॥ प्राकडारात्समासः ॥ कडाराः कर्मधारयइत्यतः प्राक् स. मास इत्यधिक्रियते । प्राग्ग्रहणं चावर्तते । तेनं पूर्व समाससंज्ञा ततः संज्ञान्तरमपीति लभ्यते । तेनाव्ययीभावादिसंज्ञाभिः समावेशः सिध्यति । अन्यया पर्यायः स्यात् ॥ सहमुपा । इह सहेति योगो विभज्यते । सुपन्तं समर्थेन सह समस्यते । कतिपयतिबन्दमात्रविपयोयं योगः। मुपसुपेति पुनरारम्भात् । अतोतिप्रसङ्गो नोद्भावनीयः । योजातएव पर्य- भूपत् । यः शम्बरं अन्धविन्दन् । योगविभागसिद्धस्यासार्व निकलानेह । सम्मयच्यप्ण्या इन्द्राय भागम् । अत एव नित्सं.

·१ पा. २ आ. शब्दकौस्तुम । फ्रीडेत्यधिकारे उदात्तपता गतिमता च तिटा गतेः समास इति वार्तिककृता यदुक्तं तदिहेव योग विभव्य साधित भाष्ये । एव- पिवेन समास इत्यपि मुप्सुपेत्यनेन सिद्धमित्युक्तम् । युक्तं चैतत् । अन्यथा वार्तिकरीत्या नित्यसमासतापत्ती यानयत् आयो- नयत् सम्प्रयच्छेत्पादेरसातत्यापत्तेजीमूतस्येवेत्यादी तैत्तिरी- याणां पदव्यत्वेन पाठासगतिमसनाच्च । अत एवोदाइरिवे त्पादौ व्यस्तव्यवहितप्रयोगोपि सङ्गच्छते । यथोचरम्मुनीनां मा. माण्यात् । तिसमासस्तु छन्दम्येव । अत एव कर्मणायमभिी. तीत्यत्रैकपद्य नेति हरदत्तः। एतदपि असार्वत्रिकत्सादेव सिद्धम् । युक्तं चेदम् । छान्दसत्वेनैव तत्र सुब्लुको वक्तव्यत्वात् । अन्य- या एकवचनपुत्सर्गतः करिष्यते इति भाप्पात्समासात्पन्नस्य सोः पर्पभूपदित्यादी इल्डयादिलोपसम्भवेपि यत्मकरोतीत्यादी श्राणापत्ते । न च नपुंसकताभ्युपगमेन निर्वाहः । यत्मकुरुते इत्यादी इस्वापत्तेः । प्रकुरिनित्यत्र नलोपापत्तेश्च । तस्मा. काव्यादी प्रभवतीत्यादिप्रयोगपूपसर्गः पृथक् पदमेव । वाग- विवेत्यादाविपशब्दस्तु समस्तः पृथग्या । उदाहुरिव वामनः कचाचिती विष्वगिवागनी गजापित्यादी पृथगैवेति तत्त्वम् । यत्तु कश्चिदिवेन समासश्चान्दस इत्याह । तनिर्मलम् । तेत्ति. रीयपृषापाठविरुद्ध च। इवसमासे समासगां श्रीतीमुपमामु दाहरता आलङ्कारिकाणां प्रतिकूलं च । किञ्च । हरीतकी भदन राजन्मातेव हितकारिणीम् । यदैतमप्यनुमामि करस्य विवतुल्य शरीरमहिनिलपनीय वीक्षइत्पादय समस्तमयोगा मस्ति प्रयमान्तेनैवेत्पन्यपदार्थमूत्रस्यभाष्यसम्मताः । अत एव अग्निरिव राजो वागरिव पाश इत्यादि परिशिष्टोदाहर- णमपि सङ्गच्छने इत्यास्तां तावत् । इदं सवनिप्यने । तिहम- ·शब्दकौस्तुभ । [२ अ. मासे कृते परमपि विड विड इतिनिघातं वाषित्वा रातिशिष्टत्वा- समासान्तोदात्तता मानोति । न चेष्टापत्ति । पर्यभूपद त. देवानुपाविशदित्यादौ कापि अन्तोदात्तपाठदर्शनात् । अत्रेद तत्वम् । तिडिचोदात्तवतीति गतेनिघातविधानं सापक ति. इसमासे अन्तोदाताभावस्येति । भाप्यमते तु गतिकारकोपप- दाकृदिति सूत्रे कद्दणस्य प्रत्याख्यातत्वान्न कश्चिदोप इ. ति । इहेदमवधेयम् । सहति तिसमासे सुप्युपेति विहिते च वागर्थाविव पूर्व भूतो भूतपूर्व इत्यादी अव्ययीभावादिविशेषसं- ज्ञा संस्पेव न । तत्तदधिकारप्वस्यापाठात् । एवं विस्पष्टपट काकतालीय इत्यादावपि तत्रापि सुप्मुपेत्यस्य प्रत्तेः । विस- धादीनि गुणवचनेषु समासाचतद्विपयादित्यादयः स्वरछमत्य- यार्थमारभ्यमाणा अपि वृद्धकुमारीचरन्यायेन समाससाधका इत्यस्मिन्नपि पो विशेषसंज्ञाविरहस्तुत्य एव । समासश्चतुर्दै ति तु मायोवादमात्रम् । अत एव पठन्ति, कः समास इति प्रश्ने विस्पष्टपटुगोचरे । समासमात्रं ये वपुर्विस्पष्टपटवो हि ते ॥ इह विस्पष्टमिति पाटवस्य विशेषणम् । एकदेशान्वयस्थाप्यन स्वीका- रः एवं पूर्वपदार्यमधानोव्ययीभाव इत्यादि पूर्वाचार्यपरि भाषितम् । यद्यपीह तदीयमहासंज्ञाव्यवहारसामथ्र्यात्स्वी- क्रियते । क्यापि तत्सर्वमौत्सर्गिकमेव । अपिप्पल्या- देस्तत्पुरुषस्य पूर्वपदार्थप्राधान्यात् । उन्मत्तगङ्गीमत्यव्ययी. भाषे ऽन्यपदार्थमाधान्याच्चति दिए । यद्यपि 'जहत्त्वा- र्यायो वृत्ती वर्तिपदयोरानर्थक्यम् । अमहत्स्वार्यायां तूभयोर- पि विशिष्टायता । तथापि एकार्थीभावान्पूर्वस्यामवस्थायां यौ पृथपदार्थों तयोर्वृत्तौ भाधान्याप्राधान्याम्यां प्रवेशमाश्रित्यो- कानामौत्सर्गिकव्यवहाराणां निर्वाहो वोध्या । पोढा चार्य ·१पा.२ आ. शब्दकौस्तुभ । ५८७ समासः । तथाहि । सुपां सुपा तिङा नाम्ना घातुनाथ ति- डांतिडा। सुबन्तेनेति च प्रोक्तः समासः पड्विधो दुः ॥ मुपां मुपा राजपुरुषः । तिडा पर्यभूपत् । नान्ना कुम्भका- र । धातुना कटपूः । अजस्रम् । तिडान्तिडा पिवतखादता। विदां सुपा । जहिजोदः । इह समासे पूर्वपदोत्तरपदपुरस्कार- णार्य विभागः तेन मध्यमानामव्यवस्थित वेपि अदोपः । ए- हिरे याहि रे इत्यस्य सुबन्तपूर्वोत्तरपदत्वात् । सर्वेप्वमीपु पूर्व- पदस्य पदत्वमव्याभिचारि । अत एव समासग्रहणं नियमार्थमि- त्ययं ग्रन्यो यत्र पूर्वोभाग पदं तद्विपयकः । तेन बहुपटव इ- त्यत्र टकाराकारस्योदात्तता सिध्यतीत्यर्थवत्सूत्रे व्युत्पादितम् । इवेन समासो विभक्त थलोपः ॥ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च ॥ इह उक्तयोगाभ्यां सिद्ध समासमनूय विभक्तिलोपाभावस्वरौ विधीयते । तिङन्तापेक्षया इवशब्दस्य परनिपातस्तु राजद- न्तादेराकृतिगणत्वात् । वासयसीव वेधसः । जीमूतस्येव भव- ति। येषां विशिष्य लक्षणं नास्ति ते समासाः सहसुपेत्याभ्यां सिध्यन्तीति स्थितम् ॥ अव्ययीभावः ॥ अधिकारोयम् ॥ अव्यय विभक्तिसमीपसमृद्धिवृद्धयर्थाभावात्ययासम्मति- शब्दमादुर्भावपश्चाद्यानुपूपयोगपघसादृश्यसंपत्तिसाकल्यान्त- वचनेषु ॥ अव्ययमिति योगो विभग्यते इति गभीरायः अ. व्ययीभावाचेति सूने न्यासकार. । तेन दिशोर्मध्यमपदिशमि- ति सिद्धम् । शरदादित्वात् । क्लीवाव्ययं त्वपदिश दिशोमध्ये विदिक् खियामित्यमरः ॥ वस्तुतस्तु योगविभागं विनापीटसि. द्धिरिति सूत्रशेपे वक्ष्यामः । विभक्तिरिह कारकशक्ति । विभ- ज्यतेनया प्रातिपदिकार्थ इति व्युत्पत्तेः । वचनशब्दः कर्मसा.

·. ५८८ হালুমঃ। [२ अ. धन'। स च प्रत्येक विभक्तयादिभिः सामानाधिकरण्येन सं. वध्यते । पूर्वनिपाताभावः सौत्रः । एप्वपु द्योतकतया वर्त- मान सुबन्तमव्यय मुवन्तेन सह एकार्थभूत सद समाससंझं पारस्यात्ततीव्ययीभावसंज्ञामित्पर्य । यद्यपि सुप्सुपेत्येव समासः सिद्धस्तथापि तस्यासार्वत्रिकता पुनः सगासविधिभिऑप्यते । अत एव महाविभापातः माकपाठेपि अव्ययीभाववन्न तस्य नित्यसमासता । तथा च स्वपदविग्रह एव तत्र भवति । तथा च भू. तपूर्वेचरडिति सूत्रे वृत्तिः । पूर्व भूतो भूतपूर्वः । मुप्मुपेति समा. स' इति । तथा शकलसूत्रे सिन्नित्यसमासयोः शाकलमतिपेय इति नित्यग्रहणेन नार्थः । इदमपि सिद्धं भवति । वाप्यामश्वो वाप्यवः नद्यामातिनद्यातिरिति भाष्य कैयटो व्याख्यत् । सु- प्सुपेति समासः । संज्ञायामिति हि समासस्य नित्यत्वात्सि. द्ध मतिषेध इति । तथा अनुदात्त पदमेकवर्जमिति सूत्रे असिद्ध- वदति च सूत्रे कैयटेन सपदविग्रहो दार्शतः । ननूक्तरीत्या संज्ञायामितिवत्पङ्कजादिष्वपि अविग्रहत्वं स्यादिति चेत् । स त्यम् । यौगिकार्थमात्रेण साम्पमाश्रित्य विग्रहकथनोप पद्मत्वस्य समासैकगम्यतया वस्तुतस्तस्यष्टत्वात् । एतेन कृष्णसर्पलोहि- तशाल्यादयो व्याख्याताः । प्रकृतमनुसरामः । विभक्तौ, हरौ इत्यधिहरि । येन सुबन्तेन समासस्तद्घटकीभूतैव विभक्तियते सन्निधानात् । तदर्यद्योतकश्चेह अधिशब्दः । न चैवमलौकिके सप्तम्येव दुर्लभा । निपातेनाधिकरणस्याभिहितत्वात् । तिड्कृत. द्वितसमासैरिति परिगणनस्य प्रत्याख्यास्यमानत्वादिति वा च्यम् । अर्थेन चतुर्थीसमासस्थले यथा वचनसामादुक्तार्थ- स्थापि प्रयोगः तथेह वचनसामर्थ्यादभिहितेपि' सप्तमीत्यभ्यु. पगमात् । अभक्षन्यायेन वचनग्रहणसामपेन च विभक्त्य- + ·१पा.२ आ. शब्दकौस्तुम । थैमात्रवृत्तेरव्यपस्य ग्रहणान्नेह । गृहस्योपरि ग्रामस्य पुरः। उ. पर्यादयो हि दिग्देशकालेष्वपि वर्तन्ते । न तु विभक्त्यर्थमा- त्रे। अत एव क्रमादमुं नारद इत्यबोधि स इत्यादी नातिमस- गः । इतिशब्दस्य सर्वनामवत्मकृतपरामर्शकत्वेन कर्मत्वमा- प्रानभिधायकलात् । एवञ्च विभक्तिशब्दः सप्तम्यां पर्यवस्य- ति । अत एव परिशिष्टे अधिकरणे इत्येव सूत्रितम् । पाणि. निस्तु मात्रालाघवमभिप्रेत्य विभक्तिशब्द मायुक्त । निपातेना- भिहितत्वात् प्रथमान्तेनैवायं समासः पष्टचन्तेन चेत्यपि मतद्वय परिशिष्टे स्थितम् । तदापि विभक्तिग्रहणे अधिकरण. ग्रहणे चाविशिष्टम् । समीपे, कृष्णस्य समीपमुपकृष्ण- म् । अव्ययीभावइत्यन्वर्यसमाश्रयणादसन्त्वरूपाव्यपार्थमाघान्य- एवायं समासः । समीपतिप्राधान्ये तु बहुव्रीहिं व- क्ष्यति संख्ययाव्ययासन्नेति । उपदशा इति यया । ननु स- मया ग्रामं निकषा लकां आरादनादित्यादावतिमसंग इति चे- त् । अत्राह रक्षितः । अभित परितः समयानिकपान्यारादि- ति द्वितीयापन्चम्पाविधानसामर्थ्यानाव्ययीभाव इति । यत्तू- क्त दुर्घटवृत्तौ । चित्रस्य ग्राम समयेत्यादौ सापेक्षत्वादसमासे चारितायाविभक्तिविधानस्य सामर्थ्य नास्तीति । तन्न । स- मासस्य नित्यतया वृत्तस्य विशेषणयोगो नेत्यस्पैव मवृत्यापत्ते । अन्यथा स्थूलस्य कुंभस्य कार इत्याद्यपि स्यात् । समृद्धौ तु मद्राणां समृद्धिः सुमद्रम् । उत्तरपदार्यप्राधान्ये तु कुमतीति तत्पुप । समृद्धा मद्राः सुमद्रा इति यथा । वृद्धौ दुर्यवनम् । न चार्थाभावेनेह सिदिः । येन समस्यते तदीया भावे हि समा. सः । इह तु यवनानांनाभाव किं तु तदीयाया वृद्धः। अर्थाभावे, निर्मक्षिक अविघ्नम् । संसर्गाभावेयं समासः न त्वन्योन्याभावे.

·शब्दकौस्तुमः। [२ अ. पि। अर्थग्रहणसामध्यन समस्यमानपदजन्यप्रतीतिविशेष्यविरो- धिन एवाभावस्य ग्रहणात् । अन्योन्याभावस्य प्रतियोगिता वच्छे दकेनैव सह विरोधात् । सस्प न प्रकारत्वेप्यविशेष्यत्वात् । ये तु वदन्ति | घट पटो नेत्यत्रापि पटत्वात्यन्ताभाव एवार्थः । आ- -कृत्यधिकरणन्यायेन जावेः पदार्यत्वादिति तेपामाप मते अर्थ ग्रहणप्तामदेिवाक्षिप्तपर्यभावयं समासो न तु धर्माभाव इति फलं तुल्यमेव । एप एवात्रत्यहरदत्तग्रन्धस्याप्याशयः । एतेन भूतले घटो नेत्यत्र घटाभावं व्याचक्षाणाः परास्ताः । नित्यस- मासमक्तयसक्तया.ऽसाधुतापचे । कारकृविभक्तरयोगाच्च । अत एव सिद्धान्ते क्रियाध्याहारेण कारकविशिष्टक्रियामतीती मस्या एव निषेधः शान्द भूतलाधारकघटायभाव एवार्थः । गौरव च प्रामाणिकं व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नपतियोगिकाभावश्चा- यम् । अत एव शशशृङ्ग नास्तीत्यत्रापि शब्दसाधुतार्थसाधुता चेष्यतएव । शशशृङ्गास्तित्वञ्च शन्दवलात्मतीत निपिध्यते । अत्यन्तासत्यपि ज्ञानमर्थे शन्दः करोति होत्यभ्युपगमात् । अ.. योग्यतानिश्चयस्तु न मतिबन्धकः । अन्यथा म्युत्यम्प्रति शब्दो मूकएव स्यात्मतिवादिनः शब्दाद्वाक्यामितीतौ तखण्डनक- याप्युरिछयेत । आहार्यः शान्दो वोध इति वास्तु । एतेन नै- नं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेद- यन्त्यायो न शोषयति मारुत इत्यादि व्याख्यातम् । अन्यथा आत्मकर्मकच्छेददाहलेदशोपामसिद्धयापार्थतापचेरिति दिक् । अत्ययो, हिमस्यात्ययः अतिहिमम् । अत्ययो ध्वसः । ध्वंस- त्वं चाभावत्वव्याप्यमखण्डमेवेत्यर्याभावान्पृयगुपादानम् । सं- प्रतीत्यन्ययं अधिकरणशक्तिमधानम् । तथा चोक्तममरेण, एत- हिंसमतीदानीमधुना साम्प्रतं तयेति ॥ न जातु अधिकरणकार- ·पा. २ आ. शब्दकास्तुमः। काक्षिप्ता युज्यतइत्येषा क्रियानिपिध्यते निद्रा इदानीं न युज्यते इत्यतिनिद्रम् । वृत्तौ तु अतितस्कमाच्छादनमित्युदाहृतम् । ति- सुका नाम ग्राम. । तिसृभवि संज्ञायां कन्युपसंख्यानम् । तत्र भवं तैसकमाच्छादनम् । तच्च विशिष्टकाले उपभोग्यम् । उणे शीते वा । तथा च नेदानीमुपभोगार्थे तेस्कमाच्छदनमित्यर्थः । इह वृत्तावृपभोगक्रिया अन्तर्भूता दध्युपसिक्त ओदनो दध्योदन इत्पत्रोपसेको यथा । आच्छादनापेक्षस्पापि तैसृकशब्दस्य ग. मकत्वात्समास इति हरदत्तः । शब्दमादुभार्षे इतिहरि । इति- शब्दः स्वरूपपरः । तस्य प्रकाश इति पष्ठयन्तेन विग्रहः । प. बाथै अनुरथ्यम् । रयानां पश्चादिन्यर्थः । व्यृद्धिशन्दस्या- ल्पाच्तरस्यापूर्वनिपातेनास्यानित्यत्वज्ञापनादिह वाक्यस्य सा- धुतेत्याहुः । समीपादिवृत्तिभिरतद्धितान्तै. साहचर्यात्तथाविधस्यै. चेह ग्रहणम् । ततः पश्चात्संस्यते ध्वस्यतेचेति भाप्याच्च । अनेकमन्पपदार्थ इति सूत्रे सर्वपश्चादिति भाप्यप्रयोगाच्चेति तु तच्चम् । योग्यतावीप्सापदार्थानतित्तिसादृश्यानि यथार्याः । अनुरूपम् ! रूपस्य योग्यमित्यर्थः । वीप्सायां. प्रत्यर्थम् । अर्थ- मर्थ प्रतीत्यर्थः । इह वाक्यमपि साधु । न ह्यत्राव्यय वीप्सावृत्त । किंतु कर्मप्रवचनीयत्वात्सम्पन्धमवच्छिनचि चीप्सा तु निर्व- चनेन प्रोक्ता । यद्वा । प्रतिशब्दस्य वीप्सा कर्मप्रवचनीयसं. शाविधानसामर्थ्यात्तयोगे द्वितीयागर्भ वाक्यमपि भविष्य- ति । यथाशक्ति । शक्तिमनतिक्रम्येत्यर्थः । हरेः सा- दृश्यं सहरि । अनुपूर्वस्याभाव आनुपूर्व्यम् । ब्राह्मणा- दित्वात् प्यञ् । प्ययः पित्करणात् स्त्रियामपि प्रयुज्यते । अनु- ज्येष्ठ ज्येष्ठानुपूयेगेत्यर्थः । योगपये सचक्रम् । सहशब्दस्य समासः । अन्ययीभावेचाकाले इति समावः । एवमपि ।

·शब्दकौस्तुमः । [२,० सादृश्ये, सदृशः सख्या ससरिख । वृत्तौ तु सकिसी- त्युदाहृतम् । अपचितपरिमाणा शृगाली किखी । यथार्थत्वेनैव सिद्धे पुनः सादृश्यग्रहणं गुणभूतेपि सा- दृश्ये यथा स्यादित्येवमर्थम् । सदृशः सख्या ससखात्यत्र हि सादृश्यवतः प्राधान्यम् । तेनाव्ययार्थप्राधान्याभावा- समृद्धा मद्राः सुभद्रा इत्यत्रेवाव्ययीभावो न स्यात् । संपत्तिरनु रूप आत्मभावः । सब्रह्मगर्गाणां तेपामनुरूपो ब्रह्मभाव इत्यर्थः। साकल्ये, सतृणमभ्यवहरति । न किञ्चित्परित्यजतीत्यर्थः । न त्वत्र तृणभक्षणे तात्पर्यम् । अन्तवचने, साग्न्यधीते । अग्न्या- दयः शब्दास्तदर्थे ग्रन्थे वर्तन्ते । तदानीं परिगृहीतस्य प्रदेश- स्याग्न्यादिरन्तो न तु तत परेणाध्ययनं नास्तीति । अतः सा- कल्यात्पृथगन्तग्रहणम् । अग्नेरन्त त्वमिति पष्ठयन्तनास्वपदवि- ग्रहः । इह वचनशब्दोतिरिच्यते । तेन द्वन्द्वसाकल्यात्पृथगन्तग्र- हणमाश्रित्य योगविभागफलीभूतमपदिशमित्यादि मुसामिति तु निष्कर्षः॥ यथासादृश्ये ॥ पूर्वेण सिद्ध सादृश्यनिरासायेदम् । । यथे- त्येतदसादृश्यएव समस्यते । न तु सादृश्यइत्यर्थः । तेनेह न । यथा हरिस्तथा हरः । हरेरुपमानत्व यथाशब्दो द्योतयति । तत्र सादृश्यइति वा यथार्थ इति वा पूर्वेण प्रासं निपिध्यते ।। यादवधारणे ॥ इयता परिच्छेदे वर्तमानं यावदित्येदव्य- यं मुपा.सह समस्यते सोन्ययीभावः । यावदमनं ब्राह्मणानाम- न्यस्त्र । यावदित्यव्ययस्य नित्यसमासेपि तद्धितान्तेनान- व्ययेन स्वपदविग्रहः । यावन्त्यमत्राणीति । अवधारणे किम् । यावद्द तावद्भक्तम् । कियद् भुक्तमिति नावधारपामीत्यर्थ ।। मुपतिना मानार्थे । माना बिन्दुः स्तोकमित्यल्पपर्यायाः।

·१पा.२ आ. शब्दकौस्तुभ। मात्रायें वर्तमानेन प्रतिना सह सुबन्त समस्यते सोव्ययीभावः। शाकस्य लेशः शाकमति । सूपप्रति । मात्रार्ये किम् । वृक्षं पति विद्योतते विद्युत् । सप्ग्रहणमध्ययाधिकारनिवृत्यर्थम् । अ- न्यथा हि दोषामन्यमहर्दिवामन्या रात्रिरिति वृत्तिविषये सत्व- प्रधानतादर्शनातादृशाव्ययान्येव मात्रार्थे मतिना समस्पेर- त्रिति भावः ॥ अक्षशलाकासंख्याः परिणा ॥ एताः परिणा समस्यन्ते सोव्ययीभावः । द्यूतकारव्यवहारे चायं समास इष्यते । प- ञ्चिका नाम द्यूतं पञ्चभिरसैः शलाकाभिर्वा भवति । तत्र य- दि सर्वे उत्तानाः पतन्त्यवाञ्चो वा तदा पातयिताजयत्यन्यथातु जीयते । तत्र पराजयएवायं समासः । अक्षेण विपरीतं वृत्त अक्षपरि । शलाकापरि एकपरि । द्विपरि । त्रिपरि । परमेण चतुःपरि । पञ्चसु त्वेकरूपेषु जप एव भविष्यति । अक्षादय- स्तृतीयान्ताः पूर्वोक्तस्य पंथा न तत् ॥ किं तव व्यवहारे स्यादेक वेक्षशलाकयोः।। परमेणत्यादेवृतिग्रन्यस्था यमर्थः। परमेण अति- शयेनान्यतः परं पञ्चपरीति न भवतीति यावत् । अस्योपपा- दनाय श्लोक' पञ्चस्विति एकरूपेविति । पुमानियत्ये. कशेषः । तृतीयान्ता इति । कर्तृत्वादिति भावः । पूर्व परिमा- पितस्य यथा एकरूपं वर्तनं सम्पति पदि तन्नेत्यर्थः । विपरी- तवर्तने परिणा धोये समास इति यावत् । एकत्वइति । अ. न्यथा राजपुरुष इत्यादाविवादकत्वमवगम्येत न तु शुमेक- स्वम् । प्रकरणादिना द्वित्वाधवगमे च मसज्येत । मवद्विरामर सरमदानाय वासि न इत्यादाविवति भाव ।। विभापा ॥ अधिकारोयम् ॥ अपपरिवहिरञ्चवः पञ्चम्या ॥ एते पञ्चम्या वा समस्यन्ने ·शब्दकौस्तुभः । • [-२ अ. सोव्ययीभावः । अपहरि संसारः अपहरेः । परिहरि परि- हरेः । चहियामम् वहिामात् । प्राग्रामम् भाग्ग्रामात् । इहा- पपरी परस्परसाहचर्यावर्जनाएँ । तौ च कर्मप्रवचनीयौ । अ. पपरी वर्जनइति । तद्योगे पञ्चम्यैव भाव्यम् । पञ्चम्यपाङ् परिभिरिति ] अञ्चतिरप्पपपरिसाहचर्यादव्ययमेव गृह्यते त- योगेप्यञ्चुत्तरपदलक्षणया पञ्चम्या भाव्यम् । इत्थंस्थिते पञ्चम्येति ज्ञापनार्थ पहियोंगे 'पष्टयर्थे पञ्चमी भवती- त्यस्य ।। आङ् मर्यादाभिविध्योः ॥ एतयोराह पञ्चम्यन्तन वा स- मस्यते सोव्ययीभावः । आमुक्ति आमुक्तेर्वा संसारः । आवा. लं हरिभक्ति आवालेभ्यः । इह मर्यादाभिविध्योरिति श- क्यमकर्तुम् । कर्मप्रवचनीयेनैव ह्याङा योगे पञ्चमी विहिता कर्मप्रवचनीयता च एतयोरेवार्ययोः आल्मोदावचनइति । तत्र हि वचनग्रहणं मर्यादोक्तिमात्रे यथा स्यादित्येवमर्थम् । अस्तु वा तत्रैवाभिविधिग्रहणम् ॥ लक्षणेनाभिमती आभिमुख्ये ॥ आभिमुरुपद्योतकाभि- प्रती चिन्हवाचिना सह वा प्राग्वत् । अम्पग्नि शलभाः पत. न्ति । अत्यनि अग्निमभि । अग्निं प्रतीति विग्रहः । अभिरभागे लक्षणत्यंभूतेति चाभिमत्योः कर्ममयचनीयत्वाद् द्वितीया । इहा- भिमती लक्ष्यलक्षणभावमाभिमुख्यं चेत्युभयं घोतपतः । लक्ष. णन किम् । मुघ्नं प्रतिगतः । सुघ्नादागतस्तमेव प्रतिनिवृत्त इ. त्यर्थः । अत्र सुघ्नः कर्मीभूतो न तु लक्षणम् । अभिप्रती किम् । येनाग्निस्तेन गतः येन देशनामिर्गतस्तेन गत इति मतीतर्भवति गमनस्यानिलक्षणम् । आभिमुख्यमप्यस्तीति येनतेनशब्दयो- रग्निशब्देन सह समामः स्यात् । आभिमुख्याति किम् । अ- ·१ पा.२ आ. शब्दकौस्तुम.। ६९५ भ्यङ्काः गावः प्रत्यकाः । अभिनव मतिनवञ्चाङ्क आसामिति बहुव्रीहिः । अङ्कोत्र भवति गवां लक्षणम् । आभिमुख्यं तु ना- स्ति । नन्वव्पयार्यप्राधान्ये ऽव्ययीभाव इत्युत्सर्ग इत्युक्तम् ।। तत्कथमिह मसङ्गः । सत्यम् । इह प्रकरणे बहुव्रीहिविपयेप्य- व्ययीभावो भवतीति ज्ञापनार्थमिदम् । तेन संख्यावंश्यन, द्वि- मुनि व्याकरणामित्यादि सिद्धम् ।। अनुयत्समया ॥ यं पदार्थ समया तेन लक्षणभूतेनान: समस्यते सोव्ययीभावः । सूत्रे तु,यादिति समान्ये नपुसकम् । अनुवनमशर्निर्गतः । वनस्यानु । वनस्य समीपं गत इत्यर्थः । अनुरिति किम् । वनं समया । यत्समयति किम् । क्षमनु विद्योतते विद्युत् । अव्यय विभक्तीत्येव सिद्धे विभापार्य सूत्रम् ॥ यस्य चायामः ।। यस्यायामोनुना घोत्यस्तेन लक्षणभूतेना. नुः समस्यते सोव्ययीभावः । आयामो दैर्घ्यम् । अनुगडं धाराणसी । गङ्गाया अनु । इहायामो लक्षणत्वं चानुना घो- त्यते । लक्ष्यं तु समासार्थः । अत एव वाराणस्या सामानाधिक- रण्यम् । गङ्गाया ययं तदुपलक्षितेत्यर्थात् । गङ्गा च दैर्घ्यद्वा- रोपलक्षणम् । तेन गङ्गादैर्यसदृशदोपलक्षिता काशी उदी. यतीति फलितोर्थ.॥ तिष्ठद्गुप्रभृतीनि च । एतानि निपात्यन्ते । तिष्ठन्ति गालो यस्मिन् कालविशेपे स तिष्ठद्गु दोहनकालः । चकार एवकारा- थे । तेनैपां वृन्त्यन्तरं न भवति । परमतिष्ठद्गु इत्यादि न : भर- तीत्यर्थः । कथं तर्हि आतिष्ठद्गु जपन् सन्ध्यां पश्विमापायतीग वमिति भहिरिति चेत्, अव्ययीभावविलक्षण समासान्त- र व्याव4ते । आइमर्यादाभिविभ्योरितीहाव्ययीभावस्तु ·५९६ शब्दकौस्तुमः । [२ अ० भवत्येवेति जयमङ्गला । इदं चायतीगवमित्येतदनुरोधेनावश्य वाच्यम् । आतिष्ठद्ग इत्यत्रं तु पृथक्पदत्वं पञ्चम्याश्च लुगित्य- पि सुवचम् | नाव्ययीभावादत इति निषेधादम्त्वपञ्चम्या इत्युक्तेश्चायतीगवादिति के चित्पेतुः । खलेपवादीनि प्रथमान्ता- निपातिपदिकार्थमात्र एपांप्रयोगो नान्यत्रेत्यर्थः तिष्ठद्गु बद्दद्गु। शत्रादेशो निपातनात् । गोत्रियोरिति इस्वः । आयतगिवम् । इह शत्रादेशः पुंवद्भावाभावः समासान्तश्च निपात्यते । खलेय- वं खलबुसम् । सप्तम्या अलुक् । लूनं यवम् । लूयमानयवम् । लूयमानबुसम् । सांडूयमाणबुसम् । एते कालशब्दाः । समभूमि समपंदाति । समत्वं भूमेरिति पूर्वपदार्थमाधान्ये ऽव्ययीभावः । समभूमि समम्पदातीति पाठान्तरम् । तत्र पूर्वपदस्प मुमागमः। सम्भूमि संपदातीत्यपरः पाठः । तत्र समस्यान्तलोपः । संश- ब्देन वा समासः । सुपमं विषमं दुःखमं निःपमम् । अपसमम् इह समस्य शोभनत्वं विगतत्वं निर्गतत्वमपगतत्वं चेति वि. अहः । आयतीसमा आपतीसमम् । शत्रादेशः पूर्ववत् । पुंव- द्भावाभावश्च । समा संवत्सरः । एवं पापसमम् । पुण्यसमम् । प्राहम् । प्रमृगम् । प्रस्यम् । प्रदक्षिणम् । एपु चतुर्पु प्रगतत्व- मन्ह इत्यादिविग्रहः । सद्गतत्वं प्रति गतस्य सम्मति विपरीत- मसम्पति । इच् कर्मव्यतिहारे। दण्डादण्डि । अयमेव विदण्डादि- प्वपि विधीयतइति तत्राप्यव्ययीभावत्वं बोध्यम् ॥ पारेमध्ये पष्ठया वा ॥ पारमध्यशब्दौ पष्ठचन्तेन सह वा समस्पते सोव्ययीभावः । एदन्तत्वं चानयोनिपात्यते । पसे पष्ठीतत्पुरुषः । महाविभापया खेकार्थीमावस्य पाक्षिकतामात्र लभ्यते सति त्वेका भावे ऽव्ययीभावस्तत्पुरुपं बाधेत । अतः पाक्षिकं तत्पुरुष लम्भुमिह पुनर्वाग्रहणम् । व्यपेक्षा सा- - ·पाधिकारपि वाक्येन सज्ञानवगमादिह नित्यसमासतेति वृत्तिः। शाकलसूत्रे कैयटस्वरसोप्येवम् ।न चवं न्यायसाम्पादहुव्रीहेरपि नित्यतापत्तिः। चित्रा यष्टीः मवेशयेत्या वाक्यपि तेरिति दिक् । उन्मत्तगई नाम देश । लोदिनगाम् । सनी १पा. २ आ. शब्दकौस्तुभ । ५९७ ममेकइति पक्षे तु यत्रोत्सर्गापवादं महाविभाषया विका ल्यते तत्रापवादेन मुक्त उत्सगों न प्रवर्त्ततइति ज्ञापनायेदम् । एवं उदश्वितोन्यतरस्यामित्यपि । तेन पूर्व कायस्येत्येकदोशिसमा- सेन युक्ते षष्ठीसमासो न भवति । दक्षस्यापत्यं दाक्षिरितीमा युक्ते ऽण् न भवति किं तूभयत्र वाक्यमेव । एकारान्तत्वनिपात- नं तु यत्र सप्तम्यर्थो न सम्भवति तदर्थम् । पारगङ्गान्मध्येगा- दानयेति यथा । सप्तम्यर्यसम्भवे तु तत्पुरुपे कृति बहुलमिति बहुलग्रहणादलुक्यपि सिद्धम् ॥ संख्या वंश्येन ॥ वंशो द्विधा । विद्यया जन्मना च । तत्र भवो वंश्यः । तद्वाचिना सह संख्या वा समस्यते सोव्ययीमा- वः । द्वौ मुनी पाणिनिकात्यायनौ वंश्यो द्विमुनि । व्याकरण- स्य त्रिमुनि । जन्मना यथा । एकविंशति भारद्वाजम् । कथं ताई त्रिमुनि व्याकरणमिति सामानाधिकरण्यमिति चेत् । विद्य- या सह तद्वत्तामभेदोपचारादिति वृत्तिकाराः । लक्षणेनामिप्रती- ति सूत्रे आमिमुख्यग्रहणादेव तत्सिद्धमिति तु मागेवोक्तम् ।। नदीभिश्च ॥ नदीमिः संख्या माग्वत् ॥ समाहारे चाय- मिप्यते । सप्तगङ्गम् । द्वियमुनम् । स्वरूपस्य संज्ञा । नघाश्च नेह ग्रहणम् । बहुवचनानिर्देशात् ॥ अन्यपदार्थे च संझायाम् ॥ अन्यपदार्थे विद्यमानं सुवन्तं नदीभिः सह नित्यं समस्यते समायां सोव्ययीभावः । निमा- यष्टिधरमती- गरम् । शनैगम् । अन्यपदा किम् । कर ·शब्दकौस्तुभ । [२ अ० किम् । शीगडो देश ॥ तत्पुरुषः ।। अधिकारोयम् । प्राग्वहुव्रीहे ॥ द्विगुश्च ॥ द्विगुरपि तत्पुरुषसज्ञः स्यात् । संख्यापूर्वो द्वि- गुश्चेति चकारपाठमावेण संज्ञासमावेशसिद्धरिदं सूत्रं व्यर्थम् । दिगोस्तत्पुरुषत्वे टनचौ प्रयोजनम् । पञ्चराजम । राजाहास खिभ्य इति टन् । उत्तरपदस्यानकारान्तत्वात् स्त्रीत्वामावः । समासार्थोत्तरपदान्ताः समासान्ता इति पक्षे तु पात्रादित्वं घो ध्यम् । वृत्तौ तु पञ्चराजीति क्वाचित्कोपपावः । यद्द । अन्हष्टखोरेवेति टिलोपः । रावान्हाहाः पुसि । पञ्चगवम् ।गो- रतद्धितलकातिटच् ।माग्वत् स्त्रीत्वाभाव । द्वयङ्गुलम् । तत्पुरुष- स्पांगुले संख्याव्ययादेरित्यच् ॥ द्वितीयाश्रितातीतपतितगतात्यस्तमाप्तापन्नः ॥ द्विती- यान्तं श्रितादिमकृतिकै सुक्न्तैः सह समस्यते स तत्पुरुष । कृष्ण श्रितः कृष्णश्रित । दु:खमतीतो दु खातीतः।यूपपतितः। अत एक निपातनादि । अन्यथा तनिपतीतिविकल्पितेदकत्वावस्यवि- भाषेति निषेधः स्यात् । यद्वा कृतीमभृतीनां सेसिचीत्यादि मेडत्रिकल्पानिष्ठायामनिटकत्वे सिद्ध इदिकरणं यस्यीवभाषेत्य स्यानित्यता ज्ञापयति । अत एव धावितमिभराजधिपत्यादि सिध्यति । ग्रामगतः । तुहिनात्यस्तः । मुखमासः । सुखाप ना। इह श्रितादिपु गत्यर्थत्वात्कतरिक्तः । अत्यासो व्यति- नमो गतिविशेष एव । प्राप्तिरपीह गतिरे न तु फलम् । एव मापतिरीप । यहा । श्रित इत्यादावादिधर्मणि क्त । स्यादेतत् । कर्मणि क्तान्तेन सह तृतीयार्थे बहुव्रीहिणापि कृष्णाश्रितादिरू- पसिद्धौ किमनेन सूत्रेण कृष्णकर्मकथयणकति बोधस्पोभय प्राविशेषात् । ननु कर्मणि क्त इति पक्षे प्रत्ययाः कर्म श्रयण ..

·१ पा.२ आ. शब्दकौस्तुभः । प्रति विशेष्यं स्यादिति चेन्न । विशेषणविशेप्यभावव्यत्यासनैव वहुव्रीहिस्थले एकार्थीभावोवश्याभ्युपेय इत्यकथिनसूत्रएवोक्त- त्वात् । एतत्सूने माप्ये तथैवोक्तत्वाच्च । न च स्वरे भेदः । तत्पुरुपेपि हि श्रितपतितगतेभ्यः पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । अहीने द्वितीयति वचनात् । अतीतादिभिस्तु स्वरसिद्धये वि. धीयतां तत्पुरुषः । तथादि । तैस्तत्पुरुपे यायादिस्सरेण भाव्यम् । न त्वहीनस्वरेण । अतीतात्यस्तयोरहीनइति निपे. धात् । प्राप्तापन्नयोस्त्वहीने द्वितीयानुपसर्ग इति वचनात् । यहु- श्रीही तु पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण भाव्यमिति । तस्मान्ट्रिनपतितगतः समासो न विधयः । एवं चाहीने द्वितीयेति सूत्रमपि मास्त्वि- ति महदेव लाघवम् । नन्वेवं जात्यादिभ्यः परेषु श्रितादिषु स्वरे दोपः स्यादेव । जातिकालसुखादिभ्योनाच्छादनात, तोकृतमितप्रतिपन्ना इत्यन्तोदात्तप्रसद्वात् । तत्पुरुषारम्भप- क्षे हि बहुव्रीहेरन्तोदात्तता तत्पुरुषस्य पूर्वपदप्रकृतिस्वरश्चेति स्वर्यं सिद्धयति । प्रत्याख्यानपक्षे त्वन्तोदात्त एवेति वैपम्या- दिति चेन्न । बहुवीहावेव द्वैस्वर्यस्य सुसाधत्वात् । तथाहि । वाजातइत्यत्र वाजातश्रितपतितगतविति वक्तव्यम् । न वं लापवे विशपो नेति वाच्यम् । अहीनेद्वितीयेत्यस्यानारम्भेण लाघवस्य स्पष्टत्वात् । एतावांस्तु विशेषः । तप समासद्वये स्वयं मम तु बहीहिणैव द्वैस्चर्यमिति । अत्राहुः । बहुव्रीहि- णा कृष्णधित इत्यादिन सिध्यति निप्लेति पूर्वनिपातप्रसङ्गात् । जा- तिकालमुखादिभ्यो हि निष्ठायाः परनिपात उपसंख्यातो न तु जात्यादिभ्योन्यत्रापि । किञ्च जात्यादावपि रूपं मिद्येत् । पू. पदप्रकृतिस्वरपक्षेपि पाक्षिकशैपिककप्पसङ्गात् । त्वया बहुव्री हावेव स्वर्यस्य मूत्रितत्वात् । सिद्धान्ते तु तत्पुरुषे ऽहीने टि- ·. शब्दकौस्तुमः । [२ अ. तीयेति स्वरोस्ति न तु कप् । बहुवीही तु कवस्ति न जु पूर्वप- दस्वरः । तथा चोक्तस्वरकपो न क्वापि समाविंशतः । तस्माद्य- यान्यासमेवास्तु । गरियं च प्रामाणिकमिति स्थितम् । मार्मिः गाम्पादनामुपसंख्यानम् । ग्राम गमी ग्रामगमी गपेरिनिरित्यौ... गादिक इनिः । स च मविष्यत्कालो भविष्यति गम्पादय इ. त्युक्तेः । यस्तु आडिचणिदितीनिः सोपि गम्यादिपागदवि- ध्यति । णित्वादृद्धिः । आगामी । बाहुलकात्केवलादपि । तेन गामीति माधवः । ग्रामं गामी। ग्रामगामी ! अकेनोभविष्यदा. धमार्णयोरिति कृयोगलक्षणपष्टीनिपपात् कर्मणि द्वितीया के . * चितु आवश्यके णिनिः । अभाविष्यदर्थत्वेपि गत्यर्यकर्मणीत्यत्र द्वितीयाग्रहणमपवादविपयपि विधानार्थमिति कृत्सयोगेपि द्वितीपैवेत्याहुः । तत्तु माध्यविरुद्धम् । माष्ये गत्यर्यसूत्रस्य म- स्याख्याततया योगे पठथा एव स्वीकारात् । एतेन तयाविदूरादिरदूताङ्गमी । यथा स गामी तब कोलशैलतामिति थीहर्पमयोगो व्याख्यातः । अन्न चुक्षुरनभुधुरित्यादि । स्वयं क्तन ।। स्वयमित्येतत्सुरन्तं तान्तप्रकतिकेन सुबन्तेन समस्यते स तत्पुरुषः । ऐकपचं समासप्रयोजनम् । तेनामएका. न्तरपिति नियातनिपेयः । स्वायंकृतिरिति तद्धितश्च सिध्यति । दितीपापदणं तूत्तरार्थवयानरचमपि नेह सम्बध्यते । स्वयमित्य- स्पात्मनत्यर्यकरूप कर्थकतया द्वितीयान्नत्यानुपपः ।। खट्वा सेपे । खवामकृतिक द्वितीयान्तं कान्तप्रकृतिकन मुदन्तेन समस्यते निन्दायाम् । खदवाख्टो जात्मः जास्मो- समीक्ष्यकारी स्यादित्यमरः । येदं प्रतानि च समाप्य समारतेन हि खदवारोदव्या ! ब्रह्मचर्यएर भूमिशयनादापि यः खदवा. मारोहति स नामः । रहस्चापम् । तेन पनामारोहनु माया नि. .

·१ पा. २ आ. शब्दकौस्तुभ । पिद्धानुष्ठानपरः सर्वोपि खदारूढ उच्यते । अत एव विभाषा- धिकारपि नित्यसमासोयम् । न हि वाक्येन निन्दा गम्यतइति वृत्तिकृतः॥ सामि ॥ सामीत्येतदव्ययमर्द्धशब्दपर्यायः । तस्यासत्ववा- चित्वाद् द्वितीयया नास्ति सम्बन्धः । तत्सुबन्त क्तान्तेन वा समस्यते स तत्पुरुषः । सामिकृतम् ।। कालाः ।। कालवाचिनो द्वितीयान्ताः क्तेन सह माग्वत् । अनत्यन्तसंयोगार्थ वचनम् । मासपर्मित प्रतिपच्चद्रः । मा- ' छ माने आदिकर्मणि कतरिक्त । मासं परिच्छेतुमारब्धवानित्य- थे । इह मतिपच्चन्द्रण नास्त्यत्यन्तसयोगः ॥ अत्यन्तसंयोगे च ॥ अक्तान्तार्थ वचनम् । कालवाचिन. शब्दाः द्वितीयान्ताः अत्यन्तसंयोगे सुपा सह प्राग्वत् । मुहूर्त सुखं मुहूर्तसुखम् । मुहूर्तव्यापीत्यर्थः । कालावनो. रत्यन्तसंयोगइति द्वितीया ॥ तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन ॥ तत्कृतति पृथक् लुप्त तृतीयाकम् । तृतीयान्तं तृतीयान्तार्थकृतगुणवचनेन अर्थशब्दे- न च सह समस्यते स तत्पुरुषः । तच्छन्देन तृतीयान्तपराम- शिंना तदर्यो लक्ष्यते । तदर्थकृतत्वं च गुणवचनस्यार्थद्वारक विशेषणम् । तथा च तृतीयान्तार्थकृतो यो गुणस्तद्ववचनेनि फ- लितोर्थः शंकुलया खंडःशमुलाखंडः । किरिणा काणः किरिका- ण । खटिभेदने, कनिमीलने आभ्यां पत्रि व्युत्पादि- तावेतो क्रियारूपापन्ने गुणे वर्तित्त्वा पश्चान्मतुब्लोपादभेदोप- चाराद्वा तद्वति द्रव्ये वर्तेते इति गुणवचनौ भवतः । धान्येनार्थो धान्यार्थः । अयंतइत्यर्थ , प्रयोजनम् । अर्थनं वा अर्थः, प्रार्थना । अभिलापः । सर्वत्र करणे तृतीयायाः समासः । तत्- ७६ ·। 44 शब्दकौस्तुभः । " [ २ अ. कृतनेति किम् । अक्ष्णा काणः । किञ्च यत्र शङ्गुलाखण्डादौ पूर्वोत्तरपदार्थयोः क्रियाकारकभावः सम्बन्धस्तत्र चरितार्थ व- चनं यथा दध्ना भुङ्क्ते पटुरित्यादौ न भवति । असामर्यात् । तहापि न स्यात् । दना पटुः कुमेन लोहितं मुखामिति । इह हि गम्यमानया करोतिक्रियया करणस्य सम्बन्धः । त- स्माद्यत्रोत्तरपदे क्रिया न गम्यते तत्रापि तत्कृतत्वे सति यथा स्यात् भोजनाद्विद्वारके सामर्थे मा भूदिति तत्कृतग्रहणम् । गुण- वचनेनेति किम् । गोभिर्वपावान् । गोसम्बन्धिदध्यादिभोजना- देवदत्तस्य वपावत्वं पविरन्वमित्यस्ति तत्कृतत्व न स्वसौ गुण- वचनः । वचनग्रहणं किम् । यावता अर्थेन समासासम्भवा. तद्वाची ग्रहीष्यते । अत्राहुः । गुणमुक्तवान् गुणवचनः । कृत्य- ल्युटोबहुलमिति भूते कर्तरि ल्युट् । गुणमुक्तवता सम्माति गुणो- पसर्जनद्रव्यवाचिनेत्यर्थ । तेन घृतेन पाटवमिति गुणमात्र- निष्ठन न भवतीति । गुणश्चात्र सत्वे निविशतेपैतीतिवक्ष्य- माणो गृह्यते ।। पूर्वसदृशसमोनार्थकलहनिपुणमिश्रश्लक्ष्णैः । एतैः सह तृ- तीयान्तं माग्वत् । अस्मादेव वचनात्पूर्वादियोगे तृतीया । हेतो वा द्रष्टव्या 1 मासेन पूर्वः मासपूर्वः । मात्रा सदृशः मात्सदृ- शः । मातृसमः । इह समयदृशाभ्यां योगे तुत्यार्थरिति तृतीया। स्यादेतत् । तुल्यायोगे पक्षे पष्ठयप्यस्ति । ततः पष्ठीसमासेनैव सिद्धे किमिह सदृशग्रहणेन । न च तत्पुरुपेतुल्यार्यतृतीयेति- पूर्वपदप्रकृतिस्तरार्थ तत् । सदृशपतिरूपयोः सादृश्यइति तत्- सिद्धेः । न च तत्र सदृशग्रहणमेव मास्त्विति वाच्यम् । पष्ठी- सपासपक्षे अन्तोदाचतं यारयितुं तत्स्वीकारावश्यम्भावात् । न चानभिधानात्पष्ठीममास एवं मास्त्यिति वाघ्यम् । दास्याः ·+ १ पा.२ आ. शब्दकोस्तुमा सदृश इति रूपासिद्रिमसङ्गात् । इह हि पष्ठधाआक्रोश इत्य- लक्समासः स्वीकृतो भांप्ये । नन्वेवमाप हेतृतृतीयान्तेन स- मासाथ मकने सदृशग्रहणमस्तु । विद्यया हेतुना सदृशो विद्या- सदृश इति नात्र तुल्यार्थीरिति पष्ठी लभ्यते । प्रतियोगिन्येव तद्विधानादिति चेत् । न । तत्कृतत्वात्पूर्वणव सिद्धेः । यो हि विद्यया सवृशः तस्य विद्याकृतं सादृश्यमस्तीति । सत्यम् । प्रत्याख्यातमेवेदं पष्ठे वार्तिककृता । ऊनार्थे मापोनं कार्षापणम् । मापविकलम् । पूर्वसूत्रे अर्थशब्देन समासस्य साधितत्वादिह अर्यग्रहणमभिधेयनिर्देशार्थम् । तच्च ऊनशब्दनैव सम्बध्यते न तु पूर्वादिभिः । अत एव समसदृशौ पृथगुपात्तौ । वाफलहः । आचारनिपुणः । गुडमिश्रः । आचार श्लक्ष्णः । मिश्रग्रहणे सो- पसर्गस्यापि ग्रहणम् । गुडसंमिश्रा धानाः । मिश्रंचानुपसर्गमस- धावित्यत्र अनुपसर्गग्रहणान् ज्ञापकादेतत् सिद्धम् । अवरस्योप- संख्यानम् ॥ समासेनावरो मासावरः ॥ कर्तृकरणे कृता बहुलम् ॥ कर्तरि करणे च तृतीया कुद- न्तेन सह वहुलं माग्वत् । हरिणा त्रातो हरित्रातः । नखैमि. नो नखभिन्नः । कृद्हणे गतिपूर्वस्यापि ग्रहणान्नखनिभिन्नः । कर्तृकरणे किम् । भिक्षाभिरुपितः । इतावियं तृतीया । बहु- लग्रहणाच्छतृशानचक्तवतुप्रभृतिभिर्न । हस्तेन कुर्वन् भुजानः कृतवाना । क चिद्विभक्तयन्तरमपि समस्यते बहुलग्रहणादेव । पाढहारकः । हियतइति हारकः । वाहुलकात्कर्मणि ण्वुल् । पादाभ्यामित्यपादानपञ्चम्यन्तस्य समासः । गलेचोपकः । चुप मन्दापां गतौ । हेतुपण्णिजन्तात्कर्तरि बुल् । ग- लेचोपकः । अमूर्धमस्तकादित्यलक । कृतेति किम् । का- छैः पचतितराम् ॥

·शब्दकौस्तुभ । [२ अ० कृत्यैरधिकार्यवचने ।। स्तुतिनिन्दाफलकमर्यवादवचनमधि कार्यवचम् । तत्र कर्तरि करणे च तृतीया कृत्यैः सह प्राग्वत् । पूर्वसूत्रस्यैव प्रपञ्चोयम् । काकपेया नदी । शक्यार्थे कृत्यः । पूर्णतोयत्वात्तटस्थैरपि पातुं शक्येति स्तुतिः । काकैरप्पेपा पातु शक्या ऽल्पतोयत्वादिति निन्दा वा ॥ अनेन व्यञ्जनम् । संस्कारद्रव्यं संस्कार्येण सह माग्वत् । दध्ना उपसिक्त ओदनो दध्योदनः । इह वृत्तावुपसेकाक्रियान्त- भवति स्वभावात् अतो नासामर्थ्यम् । न च कारकाणां प रस्परमसम्बन्धेपि वचनसामर्थ्यादसमर्थसमास एवात्रास्तु इति वाच्यम्। किन्दध्ना ओदनो भुज्यतामित्यादावतिप्रसङ्गात् । भक्ष्येण मिश्रीकरणम् ॥ खरविशदमभ्यवहार्य भक्ष्यम् । खरं कठिनम् । विशदं विभक्तावयवं यत्पन्ययान्तस्य एरजन्तस्य च भक्षयतेस्तत्रैव प्रयोगात् । अन्भक्ष इत्यादौ तु नोक्तप्रत्यया- न्त किं तु कर्मण्यणन्तः। तत्र गौण एवेत्यन्ये । भक्ष्येण सह मि श्रीकरणं प्राग्वत् । गुडेन मिश्रा धाना गुडधानाः । इह वृत्तौ मि श्रणक्रियान्तर्भावो वोभ्यः॥ चतुर्थी तदर्थार्थवलिहितसुखरक्षिते ॥चतुतार्थाय यत्त- द्वाचिना अर्थशब्दादिभिश्च चतुर्थ्यन्तं समस्यते स तत्पुरुषः । तदर्थेन प्रकृतिविकृतिभाव एव समास इप्यते वलिरक्षितग्रहणा- ज्ज्ञापकात् । हितमुखग्रहणं तु न ज्ञापकं हितयोगे चतुर्थी वक्त- व्या । चतुर्थीचाशिषीति अवार्येपि चतुर्थीसम्भवात् । यूपाय दारु यूपदार । कुण्डलहिरण्यम् । नेह रन्धनाय स्थाली । कथं तहि अश्वघासः। इस्तिविधजिविधा अत्र विशेष । अत्र भाष्य अश्ववासादपः पष्ठीसमासा इति । स्यादेतत् । चतुर्थीसमास एव तबस्तु । न चैवं चतुर्थीतदर्थइति पूर्वपदमविसरमसङ्गः । प्रह- * ·पा. २ मा. शब्दकौस्तुमः । तिविकारमाचे एतत्महत्तेः अन्यथा गोरक्षितमित्यत्र चतुर्थी- नदइत्येव सिदेतेचेति व्यय स्यात् । न च हीनार्थ तत् । गो. हितमित्यत्र तादOभावादिति वाच्यम् । हितेचेति वक्तव्ये क्ते. चेतिसामान्पवचनस्य ज्ञापकत्वात् । अत एव कुवेरलिरित्यादी मकृतिवितिभावाभावात् न पूर्वपदमकृतिस्वरः किं तु समा- सान्तोदात्तत्वमेवेति सिद्धान्तः । रन्धनाय स्थालीत्यादौ तु यदि पष्ठीसमास इष्टः तहि चतुर्थीसमास एवेष्यतां यथा गोग्रास: लीलाम्बुजं क्रीडासरः वासभवनं नाट्यशालेति । यदि तु रन्ध- नस्याल्यादौ पठीसमासस्पानभिधानं तर्हि चतुर्थीसमासस्यापि तदस्तु । एवं च वलिरक्षितग्रहणमपि व्यर्थ ज्ञाप्याभावात् । कि च यूपदार्वादावपि पष्ठीसमाससम्भवात्सूत्रमेवेदं मास्तु । चतु. धीतदर्थ इत्येततु पष्ठीतदर्थइति क्रियतां ज्ञापकाच स्वरस्य व्य. घस्था भविष्यति । अत्राहुः । हितशन्देन तावत् पष्ठीसमासो न सम्भवति । तद्योगे चतुर्ध्या नित्यत्वादिति चतुर्थीसमास एव वक्तव्यः । ततश्च क्तेचेत्यत्रापि चतुर्थीग्रहणं कर्तव्यं गोहि. तमित्याध एवं च गोरसितमित्यत्र न स्यात् । चतुर्थ्या अ. सम्भवात् पष्ठीतदर्यइत्यस्य चामसड़ः । प्रकृतिविकृतिभावा- द । अतो रक्षितेनापि चतुर्थीसमास एव विधेयः । अर्थशन्दे- नापि योगे तादर्थ्यसम्बन्धस्य नियमेन प्रतीयमानत्वाच्चतुर्थ्या भवितव्यमिति तेनापि चतुर्थीसमास एव वक्तव्यः । तथा चलि. मुखग्रहणमाप कर्तव्यम् । तादयस्य समासानियतमतीतिर्य- था स्थादित्येवमर्यम् । तस्मादारब्धव्यमेवेदं मूत्रम् । प्रकृतिविका- रभावएवेत्यस्य प्रयोजनं तु चिन्त्यमिति । अत्रेदं वक्तव्यम् तादयस्य भानं द्विधा सम्बन्धत्वेन तद्याप्यनादर्थ्यवारूप- विशेषरूपेण चेवि । तच्चाश्वानां घासोधभ्यो घास इति .

·* ६०१. शब्दकौस्तुभ । [२ अ० बाक्ये तावद्व्यवस्थितम् । तत्राये समासः । द्वितीये तु नेष्यत- इति भाष्यवार्तिकादिमामाण्यन निर्णीयते यथान भाषाणामनी- यादित्यादौ सम्बन्धसामान्ये षष्ठी । कर्मत्वरूपविशपे तु द्वितीया यथा वा प्रदीयतान्दाशरथाय मैथिलीत्यत्र सम्बन्धिसामान्येण । अपत्यरूपतद्विशेपे तु इवेव । यथा वा अभून्नृपो विवुधसख इ. त्पादौ भूतसामान्यविवक्षायां लुङ् । अनद्यतनत्वविवक्षार्या तु लङवेति । अत एवातोनुपसर्गेक इति सूत्रे जीवदयत्वरूपविशे. पाविवक्षायां प्रोवाच भगवान्कात्य इति प्रयुक्तं भाष्ये । अत एत कृतलब्धकीतकुशला इत्यत्र जातलब्धाभ्यां कृतक्रीतयोर्न ग- तार्थता प्रकारभेदादिति चतुर्थे वृत्तिकारः । त्वयापि तत्र तथैवो. पपादयिप्यते । तत्र भव इत्येव सिद्धे प्रायभवः, सोस्यनिवा. स इति सूत्रयोरगेपैव गतिः । तथा च प्रयोजने स्पष्टे कय. चिन्त्यता ब्रूपे । ननु अश्वघास इत्यादावपि प्रकरणाद्विशेषा- ध्यवसायो भवत्येवति चेत् । सत्यम् । न तु तत्र विशेषप्रकार- को बोधः । लुप्तं स्मृतं वोधकमिति मते स्मृतपठया सम्बन्धत्व. मकारकबोधस्यैव जननात् । यः शिष्यते स लुप्यमानाभि- घायोति सिद्धान्तरीत्यापि चतुर्थीलोपाभावेन विशपमकारक- पोधे असामर्थ्यात् । अत एवार्थप्रकरणाघभिवस्यापि दाशर पशन्दानापत्यत्वकारिका घीः किं तु सम्बन्धित्वकारिकैने- त्यादिशाब्दन्पायविदा स्पष्टम् । अत एवाहु । भेषभेदकस: म्बन्धोपाधिभेदनियंत्रितम्, साधुत्वमिति । तस्मादश्यास्वश. ब्दयोरिव म्वविपयादन्यवासाधुता क्य चिन्साधुतया न विरु. ध्यतइत्यवधेयम् । एवं स्थिते यलिरक्षितादिग्रहण ज्ञापकामि- त्यादि मागक्तमेव सम्यक् । यत्तु तादर्थ्यस्य समासानियमेन प्रतीत्यर्थे बलिमुखग्रहणमित्युक्तम् । तदपि न । तत्रापि पा. Art ·१पा.२ आ. शब्दकौस्तुभ.। .६०७ शिकपष्ठीसमासस्य दुर्वारनपा नियतप्रतीततादर्थेन' चतुर्थी विभक्तिराक्षिप्यते । तस्मैहितमित्यतो वानुवृत्यसिद्धः । पूर्वप- क्षावसरे त्वयैव तथोक्तत्वाच्चेति दिछ । अर्थेन नित्यसमासो विशेष्यलिङ्गता चेति वक्तव्यम् ॥ द्विजायायं द्विजाः सूपः । दिनार्या यवागू । दिनार्थ पयः । तत्र नित्यत्वं न्यायसिद्धम् । चतुर्ध्या तादर्थ्यस्योक्तत्वादर्थशब्देन विग्रहो न भविष्यति परवल्लिङ्गतां वाधितुं विशेष्यलिङ्गतामा वाच्यम् । स्यादेतत् । तदर्थ विकृतेः प्रकृतावित्यत्र तदर्थसममिति सूत्र क्रियताम् । ताद- येन चतुर्थीविभक्तिराक्षिप्यते । तस्मैहितमित्यतो वानुवर्तते । चतुर्थीसमर्थात्तदभिधेये सर्थप स्यात्। आदिजिटुडवा पामत्यय- स्येति द्विपकारकनिर्देशात्सकारस्येत्संज्ञा । सितिचेति पदत्वम् । पित्यादनुदात्तः । राजार्यः। गवार्थः। एवं चार्थे इति पूर्णपदक तिस्वरो न विधेयः । मत्ययत्वाच्च न तेन विग्रहः । तद्धितत्वा- दभिधेयलिगता च सिद्धति । मैवम् । पामत्ययस्येत्पत्र सकार- प्रश्लेपे मानाभावात् । बुञ्छणादिसूत्रेण तृणादिभ्यः समत्यये तृणस इत्यादावीतव्यातश्चे। किच।सर्थपःप्रत्ययत्वे इच्व्यर्थ भ्वमित्यत्रेयडुबडो प्रसङ्गः । स्यादेतत् । बामणोः प्रयोजको स्प सब्राह्मणार्थ इति बहुव्रीहिरस्तु । यो हि ब्राह्मणार्थ सूपस्तस्य ब्राह्मणोः प्रयोजक इति पावत् । एवं च चतुर्थ्यन्तेन विग्रहा. भावः । पूर्वपदमकृतिस्वरत्वं विशेष्यलिङ्गता चेति सर्व सिध्यति । नैतत् । महदमित्यत्रात्वकपोः प्रसङ्गात् । स्यादेतत् । चतुर्थी तदर्थेतियोगो विभज्यते । ततः अर्थ इत्यनेनांशेन तदर्थवाचिन उत्तरपदस्यार्थादेशो विधीयते । स च वैकल्पिकः । महाविभाषा- धिकारात् । तेन यूपार्थ दारु यूपदावित्युभयं भवति । न चार्या देशेनोक्तार्थतादारुशब्दप्रयोगावपपतिः । अर्थादेशस्य सकलगु- ·शब्दकौस्तुभ । [२ अ० ब्दसाधारणतया विशेषस्फुटीकरणान्तरसम्भवात् । ततो चलिर- क्षियोरपि विभापार्थशब्द आदेशो भवति । कुबेरायों बलि कुचेरचलिरित्यादि पूर्वेण सिद्ध ज्ञापनायेदं प्रकृतिविकृतिभावाद- न्यत्र नित्योर्यादेश इति । तेन रन्धनार्था स्थालीत्यादि भवति । न तु रन्धनस्थालीत्यादि । अवघासादयस्तु पूर्ववत् । तथा चा- शब्दस्यादेशत्वाचेन विग्रहो न भविष्यति । स्थानिलिङ्गं च भविष्यति । स्थान्पाभिधानसमर्यस्यैवादेशत्वात् । स्थानिय झावाच्च । अर्थ इति पूर्वपदमकृतिस्वरस्तु विधय एवेति । - तदपि । दकार्थो वीवध इत्यत्र बीवधशब्दस्यार्थादेशे कृते स्थानिवद्भावेन पन्यौदनादिसूणोदादेशप्रसङ्गात् । इयुवौ सर्थ पि स्याता बहुव्रीहौ कवाच्च हि । अर्थादेशे तूदभावो यथान्यास परं ततः॥ पञ्चमी भयेन ॥पञ्चम्यन्तं भयप्रकृति केन सुबन्तेन सह मा- ग्वत् । चौरभयम् । भयभीतभीतिभीभिरिति वाच्यम् ॥ वृकभी तः। नेह, केभ्यस्खासः। पूर्वस्यैव वहुलग्रहणस्यायम्मपञ्चस्तेन ग्रामनिर्गतो धर्मजुगुप्सुरित्यादि सिद्धम् ॥ अपेतापोढमुक्तपतितापत्रस्तरल्पशः ॥ एतैः सह अल्प प- ञ्चम्यन्तं समस्यते स तत्पुरुषः । अल्पश इत्यत्र वव्हल्पादि- ति कर्मणि शस् । यद्यपि वन्हल्लार्यान्मगलामङ्गलवचनमिति वक्ष्यति तथाप्यत एव निपातनाच्छसिन्याहुः । सुखापेतः । कल्पनापोढः । चक्रमुक्तः । स्वर्गपतितः । तरङ्गापत्रस्तः । अ ल्पशब्द इत्युक्तेर्नेह, प्रासादात्पतितः बहुलग्रहणस्यैवाय मपञ्चः।। स्तोकान्तिकार्यकन्ट्राणि क्तेन ॥ एतानि तेन सह प्रा- ग्वत् । स्तोकान्मुक्तः अल्पान्मुक्तः । अन्तिकादाग त । अभ्यासादागतः । दूरादागत । कृच्छान्मुक्त:

·१पा.२ आ. शब्दकीस्तुम । ६०९ पञ्चभ्या. स्तोकादिभ्य इत्यलुक् । परम्शतशब्दस्तु नाज्झलावि. स्पत्र व्युत्पादितः। एवं परःसहस्रोपि ॥ सप्तमी शौण्डैः ॥ सप्तम्यन्तं शौण्डादिभिस्सह माग्वत् । अ. क्षशौण्डः । बहुवचननिर्देशादाद्यर्थावगतिः । ननु अर्थनिर्देशार्थ बहुवचनम्, तेन समासाथै वा बहुवचनं किन्न स्यादिति चेन्न । गणपाठवैयापत्तेः । स्पादेतत् । कारकाणां क्रिययैव सम्पन्ध इति तावस्थितम् । तदिह अक्षशौंड इत्यादी सप्तम्यर्थ क्या- न्वेतु क्रियाया अश्रवणात् । सत्यम् । प्रसक्तिरूपा क्रिया - त्ताविहान्तर्भवति तद्वारकमेव च सामर्थ्य यथा दध्योदनगु- डधानादिपु अन्तःशब्दोत्र पठ्यते । तद्योगे अवयविन आधार त्वविवक्षायां सप्तमी । यथा वृक्षणाखति । वने ऽन्तर्धनान्तः। वैकल्पिकत्वात्पक्षे ऽव्ययीभावः । अन्तर्वणम् । पनिर. न्तरिति णत्वमिति हरदत्तः । अत्रेदं वक्तव्यं, नायं विभक्त्यर्थे ऽव्ययीभावस्य विपयः विभक्त्यर्थमानहत्तेरव्ययस्य स इत्युक्त- त्वात् । अत्र मध्यस्यापि प्रतीते । कयमन्यथा ऽवयवावय- विभावमवोचः। किं चाऽव्ययीभावस्य नित्यत्वाचदुपदार्शतो वन अन्तरिति विग्रहोपि न संगच्छेत । तस्मादधिकरणत्वमात्रत्ति ना अन्तःशब्दान्तरेणाव्ययीभाषो न तु मध्यवाचिनेत्यवधेयम् अधिशब्दोत्र पठ्यते । तस्याधिकरणमाधान्येव्ययीभावः अधिग्नी ति । आधेयप्राधान्ये वनेन तत्पुरुष ब्राह्मणाधीन इति अध्यु तरपदाल्ख । ब्राह्मणेष्वीति विग्रहः । शाँड, धूर्त किता, व्याड, प्रवीण, संवीत, अन्तर, अधिकरणम धान एवायमिह पठ्यते । अधि, पद, पण्डित, प्राण - चपल, निपुण । वृत् ॥ सिद्धशुष्कपायरन्धश्व ॥ एतैः सप्तमी पारगत् । गाय ·शब्दकौस्तुभः । [२ अ० सिद्धः । काम्पिल्यसिद्धः । सङ्काशेन निवृत्तं वनं साझाश्यम् । कम्पिलेन कोपिल्यम् । चातुरार्थ कः सकाशादिभ्यो यः । तत्र तपसा सिद्ध इत्यर्थः। आतपशुष्कः । स्थालीपक्वः । चक्रवन्धः । बन्धेचार्यभापत्यलुम् ॥ ध्वाक्षेण क्षेपे ॥ध्वाङ्क्षवाचिना सह सप्तम्यन्त प्राग्वनि- न्दायाम् । तीर्थे ध्वांक्ष इव तीर्थध्वाक्षः। तीर्थकाकः । यथा ध्वाहक्षास्तीर्थे चिरं नावतिष्ठन्ते तथान्योपि कार्येष्वनवस्थित एव- मुच्यते । इवार्थस्य वृत्तावन्तभावान पृथक् प्रयोगः । क्षेपे किम् । तीर्थ ध्वाक्षस्तिष्ठति ।। कृत्यैर्मणे ॥ सप्तम्यन्तं कृत्यप्रत्ययातः सह माग्वदावश्यके। ऋणग्रहणमावश्यकोपलक्षणार्थम् । यत्प्रत्ययान्तेनैवेप्यते । अल्प- श इत्यनुवृत्तेः । कृत्य रिति बहुवचनं तु प्रकृतिभेदाभिप्रायम् । . मासे देयमृणम् । पूर्वाहे गेयं साम। तत्पुरुपकृतीत्यलुक् ॥ संज्ञायाम् ॥ सप्तम्यन्तं सुपा प्राग्वत्संज्ञायाम् । नित्यसमा. सोयम् । वाक्येन संज्ञानवगमात् । अरण्येतिलकाः । अरण्ये- मापाः । वनेकसेरुकाः । हलदन्तात्सप्तम्या इत्यलम् ॥ तेनाहोरात्रावयवाः । अन्होरात्रेश्चावयवाः सप्तम्यन्ताः तान्तेन सह माग्वत् । पूर्वाङ्गकृतम् । अपराह्णकृतम् । पूर्वरा- वकृतम् । अपररात्रकृतम् । अवयवग्रहणं किम् । अन्हि दृष्टम् । कथं तर्हि रात्रिवृत्तमनुयोक्तुमुद्यतेति । कर्तृकरणेकृताबहुलमि- ति भविष्यति ॥ तत्र ॥ तत्रेत्येतत्सप्तम्यन्तं तान्तेन सह प्राग्वत् ।। तत्रभु. क्तम् । तत्रकृतम् । यद्यपि अभिहितः सोर्थोन्तर्भूत इति तत्र- शब्दात्मयमैव युक्ता तथापि तत्रभवानित्यादौ विभक्त्यन्तरेपि दर्शनादधिकरणप्रतिपादने तत्रशब्दादपि सप्तम्पेवापेक्ष्येति वृ ·१पा.२ आ. शब्दकौस्तुमः। तिकृतो मन्यन्ते । वस्तुतस्तु स्वयंक्तेनेत्यत्र द्वितीयाधिकार इवे- . हापि सप्तम्याधिकारो वाध्यते । पूर्वपदपकृतिस्वरस्याच्ययत्वे- नापि सिद्धेः । सप्तम्या अपि लुका विभक्त्यन्तरसाधारण्यानु. द्वाराच्चेनि दिक्॥ क्षेपे ।। सप्तम्यन्तं तान्तेन माग्वत् निन्दायाम् । अवतप्ते. नकुलस्थितं तएतत् । पया तप्त प्रदेशे नकुला न चिरमवति। द्वन्ते एवं कार्याण्यारभ्य यश्चापलेन न चिरं तिष्ठति स एव- मुच्यते । कृद्हणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणमिति नकुलस्थितश- ब्देन समाप्तः । उदकविशीर्णम् । प्रवाहेमूत्रितम् । भस्मनिहु- तम् । निष्फलमित्यर्थः । तत्पुरुपेकृतिबहुलमित्यलुक् ॥ पात्रेसमितादयश्च । एते निपात्यन्ते क्षेपे । येचार ता. न्लास्तेषां पूर्वेण सिद्ध पुनः पाठो युक्तारोह्यादित्वसिद्धयर्थः । युक्तारोबादिपु हि पात्रेसमितादयोति पठ्यते । पात्रेसमिताः भोजनसमयएव संगवा इत्यर्थः । पात्रेबहुलाः । भोजनएव संघीभवन्ति न कार्यइत्यर्थः । उदुम्बरमशकः । योल्पे तृप्तः नास्मात्परमस्तीति मन्यते अदृष्टविस्तारत्वात् स एचमुच्य- ते । उदुम्बरकमिः । कूपकच्छपः । कूपमंडूकः । कुभमण्डूकः। उद- पानमण्डूकः । नगरकाकः । मातरिपुरुषः । पिंडीशूरः । पिं. डी ओदनापंडः । तत्रैच शूरो नान्यत्रेत्यर्थः । गेहेशूरः । गेहे- नर्दी । गेहेछेडी । गेहेविजिती । गेहेव्याडः । गेहेकृष्टः । गर्भवतः । आखनिकरका । आखनिको जलस्रोतः खातं तस्मिन् वक इव । यत्किचिदात्मीये आखानकै लभते तद्भक्षय- ति तथान्येपीत्यर्थः । गोप्ठेशूरः । गोष्ठेविजिती । गोष्ठेछेडी । गोष्ठेपटुः । गोप्ठेपण्डितः । गोष्टेप्रगल्भः । कर्णेगिरीदिरा । कर्णे- आकृतिगणोयम् । चकारोवधारणार्थः । तेन ।

·शब्दकौस्तुभ । [२ अ० सिद्धः । काम्पिल्यसिद्धः । सङ्काशेन निर्वृत्तं वनं साझाश्यम् । कम्पिलेन कापिल्यम् । चातुरार्थ कः सकाशादिभ्यो एपः । तत्र तपसा सिद्ध इत्यर्थः। आतपशुष्क । स्थालीपक्षः । चक्रवन्ध । चन्धेचविभापेत्यलुक् ॥ ध्वाक्षेण क्षेपे ॥ध्वाक्षवाचिना सह सप्तम्यन्तं प्राग्वनि न्दायाम् । तीर्थे ध्वाक्ष इव तीर्थध्वाक्षः । तीर्थकाक । यथा ध्वाक्षास्तीर्थे चिरं नावतिष्ठन्ते तथान्योपि कार्येष्वनवस्थित एव- मुच्यते । इवार्यस्य वृत्तावन्तभावान पृथक् प्रयोगः । क्षेपे किम् । तीर्थे ध्वाक्षस्तिष्ठति ॥ कृत्यैर्मणे । सप्तम्यन्तं कृत्यप्रत्ययांत सहभाग्वदावश्यके । ऋणग्रहणमावश्यकापलक्षणार्थम् । यत्मत्ययान्तेनैवेष्यते । अल्प- श इत्यनुवृत्तेः । कृत्यैरिति वहुवचनं तु प्रकृतिभेदाभिप्रायम् । मासे देयमृणम् । पूर्वाहे गेयं सामा तत्पुरुपेकृतीत्यलुक् ।। संज्ञायाम् ॥ सप्तम्यन्तं सुपा पाग्वत्संज्ञायाम् । नित्यसमा- सोयम् । वाक्येन संज्ञानवगमात् । अरण्येतिलका । अरण्ये- मापाः । वनेकसेरुकाः । हलदन्तात्सप्तम्या इत्यलुक् ।। तैनाहोरात्रावयवाः । अहोरात्रेश्चावयवा सप्तम्यन्ता: तान्तेन सह प्राग्वत् । पूर्वाणकृतम् । अपराणकृतम् । पूर्वरा वकृतम् । अपररात्रकृतम् । अवयवग्रहणं किम् । अन्हि दृष्टम् । कयं तर्हि रात्रिवृत्तमनुयोक्तुमुद्यतेति । कर्तृकरणेकृताबहुलमि ति भविष्यति ॥ तत्र ॥ तत्रेत्येतत्सप्तम्यन्तं तान्तेन सह प्राग्वत् ।। तत्रभु क्तम् । तत्रकृतम् । यद्यपि अभिहितः सोर्थोन्तर्भूत इति तत्र. शब्दात्मयमैव युक्ता तथापि तत्रभवानित्यादौ विभक्त्यन्तरेपि दर्शनादधिकरणप्रतिपादने ताशब्दादपि सप्तम्येवापेक्ष्येति वृ ·. १पा. २ आ. शब्दकौस्तुमः। त्तिकृतो मन्यन्ते । वस्तुतस्तु स्वयंक्तनेत्यत्र द्वितीयाधिकार इवे- हापि सप्तम्याधिकारो वाध्यते । पूर्वपदप्रकृतिस्परस्याव्ययत्वे. नापि सिद्धेः । सप्तम्या अपि लुका विभक्त्यन्तरसाधारण्यानु. द्धाराच्चेति दिक् ॥ क्षेपे ॥ सप्तम्यन्तं क्तान्तेन प्राग्वत् निन्दायाम् । अवतप्ते- नकुलस्थितं तएतत् । यथा तप्ते प्रदेशे नकुला न चिरमवति. द्वन्ते एवं कार्याण्यारभ्य यश्चापलेन न चिरं तिष्ठति स एव- मुच्यते । कृद्हणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणमिति नकुलस्थितश- ब्देन समासः । उदकेविशीर्णम् । प्रवाहेत्रितम् । भस्मनिहु- तम् । निष्फलमित्यर्थः । तत्पुरुपेकृतिबालमित्यलुक् ।। पात्रेसमितादयश्च ॥ एते निपात्यन्ते क्षेपे । येचार ता. न्तास्तेषां पूर्वेण सिद्धे पुनः पाठी युक्तारोह्यादित्वसिद्धयर्थः । युक्तारोह्यादिप हि पात्रेसमितादयथेति पठ्यते । पात्रेसमिताः भोजनसमयएच संगता इत्यर्थः । पात्रेवहुलाः । भोननएव संघीभवन्ति न कार्यइत्यर्थः । उदुम्बरमशक । योल्पे तृप्त नास्मात्परमस्तीति मन्यते अदृष्टविस्तारत्वात् स एवमुच्य. ते । उदुम्बरकमिः। कूपक कूपमंडूकः । कुंभमण्डूक । उद- पानमण्डूकः । नगरका मातरिपुरुषः । पिंडीशूरः । पिं. सी औदनापिंडः । शूरो नान्यत्रेत्यर्थः । गेहेशूरः । गेहे. नदी । गेहेछेडी गेहेविनिती । गेहेव्याडः । गेहेधृष्टः । गर्भतप्तः । आखनिकवक । आखनिको जलस्रोतः खातं तस्मिन् वक इव । यत्किचिदात्मीये आखनिके लभते तद्भक्षय- ति तथान्येपोत्पर्य । गोप्ठेशूरः । गोष्ठेविजिती । गोष्ठछेडी । गोठेपटुः । गोष्ठेपण्डितः । गोष्ठेमगल्भः । कर्णेटिरिटिरा । कर्णे. चुरुचुरा । आकृतिगणोयम् । चकारोवधारणार्थः । तेन ·६१२ शब्दकौस्तुभ । [२० परमाः पात्र समिता इति वाक्यमेव भवति न तु सन्मादि. त्यादिना समासान्तरम् ॥ पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलास्समानाधिकरणेन ॥ एते सप्त मुवन्ता: समानाधिकरणेन सुपा सह समस्यन्ते स तत्यु- रुपः । पूर्वकालइत्यर्थनिर्देशः । अन्येषां पण्णां स्वरुपग्रह- णम् । पूर्वकालोपरकालेन समस्यते । पूर्वत्वस्य ससन्वन्धित्वा द । विशेषणविशेष्येणेति सिद्ध पूर्वकालादीनां पूर्वनिपात- नियमार्य वचनम् । एकशब्दस्य तु दिक्संख्येसंज्ञायामिति निय- मात्माप्त्यर्थमेव । पूर्व स्नातः पश्चादनुलिप्तः स्नातानुलिप्स' । अत्र क्रियाशब्दत्वान्पाचकपाठकवत्पर्यायः प्राप्तः । एकशाटी। शाटशब्दाज्जातिलक्षणो डीप् । सर्वयाज्ञिकाः । जरत्ताकि- काः । पुराणमीमांसकाः । नवपाठकाः । केवलवैयाकरणाः । समानाधिकरणे किम् । एकस्याः शौक्ल्यं, पष्ठसिमासस्त्विह न भवति । गुणेन नेति निषेधात् ।। दिक्संख्ये संज्ञायाम् ॥ समानाधिकरणेनेत्यापादपरिस. माप्नेरनुवर्तते विशेषणविशष्येणेति सिद्धे नियमार्थमिदम् । दि- क्संख्येसंज्ञायामेव समानाधिकरणे समस्येते नान्यत्र । पूर्वेषु कामशमी । पञ्चाम्रः । सप्तर्पयः नेह । उत्तराक्षाः पश्च- ब्राह्मणाः । पूर्वसूत्रमित्यादौ त्वदिग्वाचित्वात्समासः ॥ इति श्रीशब्दकौस्तुभे द्वितीयस्थ) यायस्य प्रथमे पादे द्वितीयमान्दिकम् ॥ तिद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ॥ तद्धितार्थे विषये उत्तर- पदे च परत समाहारे च वाच्ये दिक्संख्ये समानाधिकरणेन सह समस्येते स तत्पुरुष । पूर्वस्यां शालायां भवः पौर्वशा- लः । समासे कृते दिपूर्वपदादसंज्ञायां यः । एवमापरशा- ।

·पा, ३ गा. शकोत्तमः। ला । उत्तरपदे, पूर्वशालामियः । इह त्रिपदे घडीही कते मिय- शब्द उतरपदे पूर्वपोस्तत्पुरुपे सति समासान्तोदातलं लकारा- कारस्य भवति असति स्ववान्तरतत्पुरुपे पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण पूर्वशन्दस्यापदात्तत्वं स्यात् । दिक्ष समाहारो नास्ति । अन- भिधानात्। संख्यापास्तदितार्थे । पाण्मातुरः पाञ्चनापितिः।। अनपत्यइत्युक्तवान लुरु । पंचकपालः । संस्छतम्भक्षा इत्य: म् । दिगो गनपत्ये इति लुन । पञ्चगवनः । अत्रापि त्रिपदे बहुमीही धनसन्दउत्तरपदे पूर्वयोस्तत्पुरुरे गोरतद्धितलु- पीति टन् । ननु पाक्षिक पम्पगोपन इति दुरिम्। महापिमापापित कारेण तत्पुरुपस्य कलिलकस्यात् । अत एव नित्यत्वमुपसं. ख्यातं वार्तिकछता इन्दतत्पुरुषपरिचरपदनित्यसमासानामिति अत एव वा च पच्च मिये अस्स पागदपदामिया, छत्री- पानहामिप इति प्रिपदे पायीही पूर्वयोनिः । तेन समा- सांतीपि नित्पमेन । स्यादेतत् । समुदापस्यैकापीमा सति अवयवयोरावश्यक इत्युपसंख्यानं व्पर्धमिति नेत् । मेवम् प्रयाणां समासे कृते उपपदार्योपसंपेण परस्परसम्पन्धाभावान सति नृपसंख्याने पचनसापर्णादद्वन्द्वतत्पुरुषयोः पत्तेः । न पर त्रिपदे पहुवीहौ विधानरगुरित्यत्रापि तत्पुरुष चित्रासदस्य वनावापत्तिः । उपसंख्यानस्य तदितार्योचरपति सूत्रोक्तव- पुरुषमाप्रविषयत्वानस्पैवोपरपदे मतिपदोकत्वात् । अत पर खादिरेतरशाम्यामित्यत्र पंचद्भावसिदपे कर्मपारपोचरपदो वाती दिन तु घिपदे इति सपशेषे केपटः । यतु पूर्वतन्त्र यापलसणे पृष्टस्य युगपदिधेरेकाहपहिमामवामित्यधिकरणे पृ. प्रपः पढदो वृहदषन्तरसायाकार्यइत्युदाहृत्य इदं कला पाहिः कार्प इति कात्यायनवचनमुपष्टम्भकमाश्रित्य पूर्वपक्षितं यच्च ·, १पा. ३ आ. शब्दकौस्तुभः । स्यात् । पञ्चगवम् । गोरतद्धितलुकीति टन् न स्यादिति चेत् । मैवम् । न तद्धितलुक्पतद्धितलुकीत्येतत्स्थाने समाहारशब्दपाठेन सर्वसामञ्जस्यात् । तथाहि । अपरिमाणविस्तादिभ्यः समा- हारे नियमार्थमिदम् । एभ्यः समाहार एवेति । पञ्चानाम- श्वानां समाहारः पञ्चावी । नेह । पञ्चभिरश्वैः क्रीता प- चाया।तथा, गोः गोन्तात्तत्पुरुपादृच् स्यात् पुङ्गवः । ततः समा. हारे । गोरित्यनुवर्तते सजातीयापेक्षो नियमः। गोन्ताद द्विगोस्स पाहारएव टच् स्यात् । पञ्चगवम् । नेह । पञ्चभिर्गोभिः क्रीत: पञ्चगुः । तदेतत्सकलपभिसन्धायोक्तं वार्तिककता समाहारसमू- हपोरविशेपासमाहारग्रहणानर्थक्यं तदितार्थेन कृतत्वादिति । सपाहारसमूहयोरिति शब्दपरो निर्देशः । अतोनैकशेपः । अवि- शेषादिति । अर्थाविशेषादित्यर्थः । अत्र भाष्यकाराः । एवं सति पञ्चकुमारी दशकुमारीत्यत्र लुक्काद्धतलुकीति स्त्रीप्रत्यय स्य लुक स्यात् । तस्मात्तद्धितनिवृत्पर्य समाहारग्रहणम् । पृ. थक्समाहारग्रहणाद्धि समासस्पैव समाहारो वाच्यो न तु तद्धि- वस्येति व्याख्यानात्तदितो नोत्पद्यतइति सिद्धमिष्टम् । अत एव च ज्ञापकात्तद्धितायें विपये इति व्याख्यातं न तु वाच्येइ. ति । अत एव पाञ्चनापितिरित्यादौ तद्धित उत्पद्यते । समा. सेनैव तदर्थस्योक्तौ तु तद्धितो नोत्पयेत । अत एव द्विगोलुंग्य- चनमपि सङ्गच्छतइति दिक् । ननु पञ्च गावोस्य सन्ति पञ्च. गुः पुरुष इत्यत्र मत्वर्थस्य तद्धितार्यत्वादयं समासः प्राप्नोति न तु बहुव्रीहिः । अशेषत्वात् । तस्य तु चित्रग्यादिरवकाशः । यत्र दिसंख्ये न स्तः । सति चास्मिन्समासे मतुपः श्रवणं स्यात् । न च द्विगोरिति लुन् । अमान्दव्यतीयत्वात् । अत्रोच्यते । परत्वादहुव्रीहिः । त्रिकतः शेपस्य भाप्यसम्मतत्वात् । वार्तिक- ·अ० शब्दकौस्तुम । कृता तु वचनमेवारब्धम् । मत्वर्थे मतिषेधः । सख्यापूर्वो द्विगुः ।। तद्धिता त्यत्रोक्तः संख्यापूर्वः समा- सो द्विगुसंज्ञः स्यात् । पञ्चकपालः । सस्कृतम्भक्षा इत्यनेनो- त्पन्नस्याणो दिगोलुंगनपत्यइति लुक् । पञ्चनावमियः । नावो- द्विगोरिति समासान्तष्टच । पञ्चमूली। द्विगोरिति डीप् । अन- न्तरस्येति न्यायात्पूर्वसूत्राविषयएवेयं संज्ञा। एतदर्थमेव तत्र यो- गविभागः। अन्यथा दिक्संख्ये संज्ञा तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे- वित्येव ब्रूयात् । तेन सप्तर्पय इत्यत्र इगन्तकालेति पूर्वपदाक- तिस्वरो न भवति । समासान्तोदात्त एव हि पठ्यते । सप्तमः पयस्तपस्तेपे निपेदुरिति यथा । कयन्ताई एकापूपीति । अत्राहुः। नार्य पूर्वकालकति समासः किं तु पूर्वसूत्रेण समाहारे। तथाहि । एकमप्यपूपं कवित्कृपणो दददनेकं मन्यते । तथा दाने श्रदातिशपादपूपमहत्त्वादानेकस्मिन्निवयःसंभूपस्तमेकस्मि- नापि करोति । अनेन मतिग्रहीता कपणो व्याख्यात । तत्रारोपि- तबहुताश्रय समाहारः । तत्र समासे कृते द्विगुत्ते सति अका. रान्तोचरपदो द्विगुः खियामिति स्त्रीत्वे द्विगोरिति डीप सि. ध्यति ॥ फुत्सितानि फुत्सनैः ॥ कुत्स अवक्षेपणे । मत्यादिसू पकारस्यानुक्कसमुच्चपार्यवार्तमाने क्त । बहुवचननिर्देश उ. भयप्रावि स्वरूपग्रहणनिरासार्थः । फुत्स्पमानवाचीनि फुत्सनः सद माग्वत्। शम्दमचिनिीमचकुत्सायामेवायमिप्यते । समिधा. नात् । विशेष्यस्य पूर्वनिपातापायमारम्मः । धेयाकरणसमूचिः। मूनपतेरिञ्चेतीकार । यः पृष्ट सन् प्रश्न विस्मारपितुं गचय- ति निरीक्षते करपनि या अहो निर्मलं गगनमिति स एवमुस्प- से भय प्यावरणस्प दानवापदध्यपन सरूपेण यद्यपि प्रशस्त ·१पा. ३ आ. शब्दकौस्तुम । तयापि प्रतिभानाभावेन निष्फलत्वाकुत्स्यते । याज्ञिककित. वः। किन्तवास्तीति पृच्छन् धनमात्रोदेशेन जात्यादिनिरपेक्षो यू- ते प्रवर्तमानः कितवः । तथा च श्रुतिः सभामेति कितवः पृ. च्छमानो जेष्यामीत्यादि । इह तु कितव इव कितव , यो या. शिको दक्षिणामानतत्परः सन्नयाज्यमपि याजयति स एव. मुच्यते । मीमांसकदरूढः । दुल उत्सेपे । दुरपूर्णः। औणा. दिकः कूटः प्रत्ययः । बहुलमन्यत्रापीति णिलरू । रल. योरेकविषयत्वस्मरणाद् दुर्दुरुंदः । प्रचिनिमित्तात्सायां किम् । वैयाकरणो दरिद्रः ॥ पापाणके कुत्सितैः ॥ एने मुगन्ने कुत्सितैः सह माग्वत् । पापाणकशब्दौ कुन्सनाभिधायिनौ । तयोः पूर्णसूत्रेण समासे परनिपातः स्यात् । तस्मात्पूर्वनिपातार्थमिदम् । पापनापितः । पापकुलालः । अणकनापितः । अणककुलाल । उपमानानि सामान्यवचनैः ।। उपपानोपमेयसाधारणध- मवचनैः सहोपमानानि प्राग्वत् । घनश्यामः । इह पूर्वपदं तत्सदृशे लाक्षणिकम् । अत एव सामानाधिकरण्यान्मृगीव चप. ला मृगचपलेत्यादौ पुंवद्भाव । सादृश्य चोत्तरपदोपस्थितश्या- मत्वचापलादिद्वारकमेव गृह्यते । तथैव व्युत्पत्तेः । श्रुत वि- हायाश्रुतकल्पने गौरवापतेश्च । अत एव हि व्यस्तेपि वागानि- वेत्यादिस्थले सम्पर्कप्रभृतिसन्निहितद्वारकमेव सादृश्यं मतीयते । पूर्वनिपातनियमार्थ चेदं सूत्रम् । विशपणविशेष्येणेति स- मासे हि पूर्वनिपातः पर्यायेणोभयोः स्यात्पाचकपाठकादिवत् । तत्पुरुपेतुल्यायेति सूत्रे प्रतिपदोक्तस्यास्यैवोपमानग्रहणेन ग्रहणा- थमपीदं सूत्रम् । अत एव मयूरव्यंसकादित्वात्समासे उपमानसरो न प्रवर्ततइति सिद्धान्त । उपमीयतेनेनेत्युपमानम् । उपपूर्व- ७८ ·६१८ 'शब्दकौस्तुमः । [ २ अ० कान्माडः करणे ल्युट् । प्रादिसमासः । उपपूर्वकश्च माङ् सा- दृश्यहेतुके परिच्छेदे रूढः । येन वस्त्वन्तरं सादृश्येन परिच्छि. यते तदुपमानम् । तथा गौरिव गवयं इति । इह हि गौः करणं पुरुप परिच्छेत्ता । स हि गोसादृश्येन गवयं परिच्छिनति । घन. श्यामादौ तु घनादयः शन्दा यद्यपि घनादिसदृशे उपमेय सं. क्रान्तास्तथापि भूतपूर्वगत्या उपमानवाचिता द्रष्टव्या । इदमेव दर्शयितुं लौकिके विग्रहवाक्ये इवशन्दः प्रयुज्यते न त्वसौ प्र- क्रियोपयोगीत्यवधेयम् । सामान्यवचनत्वमपि तद्विशिष्टोपमेय- परत्वमव बोध्यम् ॥ । । उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्पामयोगे ॥ उपमेयं व्याघ्रा- दिभि सह माग्वत् साधारणधर्मप्रयोगे ऽसति । विशेष्यस्य पूर्वनिपातार्थोयमारम्भः । पुरुषो व्याघ्र इव पुरुपव्याघ्रः । व्याघ्रादिराकृतिगणः । सामान्याप्रयोगे किम् । पुरुपोयं व्याघ्र इव शूरः । कथं तार्ह भाष्याब्धि कातिगम्भीर इति कै. यटः । अत्राहु । नेह गाम्भीर्य साधारणधर्मत्वेन विवक्षितं किं तु विततदुरवगाहत्वादि । तस्य चामयोगोस्त्वति निर्वाध समास इति ॥ विशेषणं विशेष्येण बहुलम् ॥ भेदकं समानाधिकरणेन भेधन बहल माग्वत् । नीलमुत्पलम् । नीलोत्पलम् । वहुलग्रह- णात्क चिन्नित्यसमासः । कृष्णसर्पः। लोहितशालि । क चिन्न, रामो जामदग्न्यः । व्यासः पाराशर्यः । विशेषणविशेष्ययोः ससम्मधिकतया ऽन्यतरोपादानमात्रेणेतराक्षेपसम्भवे उभयो- पादानं स्पष्टार्थ कुत्सितानिकृत्सनैरित्यादाविवेति कैपटमतम् । हरदत्तस्त्वाह । विशष्यणेत्युक्तया विशेपणं लब्धम् । तस्य पुनविशपणत्वोक्तिविशेष्यते इति व्युत्पत्सा विशेष्यत्वलाभार्थ, ·१पा.३ आ. शब्दकौस्तुमः । तथा च समस्यमानपदद्वयजन्यवोधमकारयो. परस्परब्यभिचा- रित्वे समासोयं यथा नीलोत्पलादौ । तक्षकः सर्प इत्यादौ तु न भवति । नहि तक्षकत्वं सर्पत्पव्यभिचारीति । अत्रेदं वक्तव्य म् । शब्दशास्त्रसहकारपादपादिति मयुञ्जानेन प्रकृतसूत्रएव शिं. शपारक्ष इति समासो भवत्येवेति बदता त्वया ऽपि शिंशपा. शक्षादिभ्यस्तक्षकः सर्प इत्यादी विशपो वक्तव्यः । ननूक्त ए- घासी, लुब्योगामख्यानादितिसूत्रस्वरसेन शिंशपादिशब्दाना फलेपि मुख्यतया शिंशपात्वस्य वृक्षलव्यभिचारादित्युपपादि- तत्त्वादिति चेन्न । तक्षको नागवर्धक्योरिति नानार्थकोशानुरो- धेन तक्षकशब्दस्यापि वर्षको रुढतया तक्षकत्वस्य सर्पत्वव्यभि. चार इत्यविशपात् । तक्षकत्वं सर्पत्वव्याप्यं भिन्नमेव । तच न व्यभिचारीति चेत् । तन्कि शिंशपात्वं रक्षत्वफलत्वयोाप्यं नानति न पर्यालोचयेः। किं च रामो जामदग्न्यः अर्जुन कार्तवीर्य इत्यादि प्रकृतमूत्रएव वृत्तौ मत्युदाहृतम् । तत्र यदि रामत्वमर्जुनत्वं च दाशरथिधनन्जयादिव्यावृत्तं भिन्नमेव तच्च व्याप्यमित्याशयस्ताहि समं शिशपाले । अथ शिशपान्वं फल- वृक्षयोरेकं तर्हि नानार्थोच्छेदः वलकरामार्जुनादावतिप्रसङ्गश्च । उभयसाधारणजातिसाधकं नास्तीत्यादि तु तुल्यमेव । तस्मा- दिह कैयटमतमेप प्रामाणिकमित्यवरेयम् । अत एव कैलासादिः, मन्दराद्रि, मावपदार्थः, तर्कविद्या, व्याकरणशास्त्रमित्या- दयः प्रयोगास्सगच्छते । इदं त्ववधेयम् । विशेषणविशेष्यभावे कापचारात्पाचकपाठकादावित्र नीलोत्पलादावपि अव्यवस्थित पूर्वनिपातः प्राप्तः । तत्रायं सिद्धान्तः । उपसर्जनमिति ताव- दन्वर्थसंज्ञेत्युक्तमप्रधानमुपसर्जनमिति । तदिह जातिगुणशब्द- योः सन्निपाते गुण एव विशेषणं तस्य द्रव्यावच्छेदद्वारैव क्रिया- .

·६२० 'शब्दकौस्तुमः। [२० निर्वतकत्वात् । श्रोतव्यवहारोप्येवम् । श्वतं छागमालमतेति हिचोदनायां श्वेतच्छागालाभे कृष्णच्छाग आलभ्यते न तु श्वतमपिं पश्वन्तरं, क्रियाजात्योरप्युपनिपाते एवमेव । तेन नीलोत्पलं पाचकब्राह्मण इति व्यवस्थित एव प्रयोगः । यत्र तु गुणशब्दयोः क्रियाशब्दयोः गुणक्रियाशब्दयोर्वोपनिपातस्त- जानियम एव । खजकुजः । कुब्जखजः । पाचकपाठ- कः । पाठकपाचकः । खजपाचकः । पाचकखञ्ज इति । शिं- शपाक्ष इत्यत्र तु शिंशपात्वस्य व्याप्यत्वात् वृक्षत्वस्य च व्यापकत्वात् विशेषणविशेष्यभावव्यवस्था स्पष्टेवेति दिक् ।। पूर्वापरपथमचरमजयन्यसमानमध्यमध्यमवीराश्च ॥ एते मुवन्ताः समानाधिकरणन सुपा सह माग्वत् । पूर्वेणैव सिद्ध पूर्वनिपातनियमार्थमिदम् । गुणक्रियाशब्दैः सह समासे पूर्वा- दीनामेव पूर्वनिपातो यथा स्यात् । पूर्ववैयाकरणः । अपरा- ध्यापक इत्यादि । अपरश्वासावर्द्धश्च पश्चार्द्धः । पश्चादिति सूत्रे पठिष्यमाणेनाद्धेचेति वार्तिकेनापरस्य पश्चभावः । पश्चा- 'बैन प्रविष्टः शरपसनभयायसा पूर्वकायमिति कालिदासः। अथ कथं दृप्त सराजन्यकमेकवार इति । इह हि पूर्वकालैकोति वा- धित्वा परत्वादनेन समासे वारक इति स्यात् । सत्यम् । पूर्व- विप्रतिधोत्र वक्तव्य इति दुर्घटवृत्तिकारादयः । न त्व. त्रोपष्टम्भकं मुनित्रयवचः • पश्यामः बहुलग्रहणं वा शरणी- कर्तव्यम् ॥ श्रेण्यादयः कृतादिभिः ॥ अर्थः प्राग्वत् । श्रेण्यादिषु च्च्य थैव चनम् ॥ अश्रेणवः श्रेणयः कृताः श्रेणिकृताः । एकेन शि- ल्पेन पण्येन वा ये जीवन्ति तेषां समूहः श्रेणि | श्रेण्यादयः पव्यन्ते । कृतादिराकृतिगणः । च्च्यन्तानां तु कुगतीति नित्यं स . ३ ·१ पा. ३ भा. शब्दकौस्तुम। मासः परत्वात् । श्रेणि, एक, पूग, मुकुन्द, राशि, विपय, नि. चय, निधन, इन्द्र, देव, मुण्ड, भूत, श्रवण, वदान्य, अध्यापक, अभिरूपक, ब्राह्मण, क्षत्रिय,पटु, पण्डित, कुशल.चपल, निपुण, कपण, इति श्रेण्यादिः॥ केननविशिष्नानम् ॥ नष्मात्राधिकेन तान्तेनानष् कान्तं समस्यते स तत्पुरुषः । कृतं च तदकृतं च कताकतम् । एकमेव वस्तु एकदेशकरणात्कृतपेशदेशान्तरस्याकरणाचाकृतमित्युच्य. ते। पीतापीतम् । उदितानुदितम् । नुडिहाधिक्येपाप्यते । अ- चितानशितं, क्लिष्टाक्लिशितम् । नुडिग्रहणमर्थाभेदकस्य षि- कारस्याप्युपलक्षणम् । शाछोरन्यतरस्यां, छाताच्छितम् । पूर्वनि- पातनियपार्य सूत्रारम्भः । कृतापकृतादीनामुपसंख्यानम् ।। क. तापकृतम् । मुक्तविभुक्तम् । पीतविपीतम् । गतप्रत्यागतम् । भावे तः । तत्क्षणभुवा प्रत्यागमनेन सहचरितं गमनं गतमत्यागतम् । यातं च तदनुयातं च तदानीमेव पुनर्गमनात् यातानुयातम् । ऋयाकायका । अल्पइति कमत्यय । तदन्तच स्वभावास्त्रियाम् । अन्येपामपि दृश्यतइति दीर्य । महान् क्रयः क्रयशब्देनोच्यते । गोवलीचईन्यायात् । एवं पुटापुटिका फलाफलिका मानोन्मा- निति । समानाधिकरणाधिकारे शाकपार्थिवादीनां सिद्धये उत्तरपदलोपस्योपसंख्यानम् ॥ शाकमियः पार्थिवः शाकपाधि- वः । पृथिव्या ईश्वरः । तस्येश्वर इत्यम् । लक्षणया सिद्धे उत्तर- पदलोपो नोपसंख्येय इत्याहुः ॥ सन्महत्परमोचमोत्कृष्टा पूज्यमानैः ॥ एते पूज्यमानैः सह माग्वत् । गुणक्रियाशब्दैः सह समासे सदादीनां पूर्वनिपातनि- यमार्य मूत्रम् । सत्पाठकः । महावैयाकरण इत्यादि । पूज्यमानै. किम् । उत्कृष्टो गौः । कर्दमादुद्धृत इत्यर्थः । महाजनो महोदय.

·. शब्दकौस्तुमः। [२ अ. बलिना। वलिशब्दः पामादिः युवजरन् युवजरतीति।जीर्यतेरतन्। जागतश्चति डीप् । युक्त्यामेव जरतीधर्मोपलम्भन तपारोपा- सामानाधिकरण्यम् । यत्तु एवं सति पुंस्येव स्त्रीत्वारोपेण जरतीसामानाधिकरण्यं सम्भवतीति परिभाषाज्ञापनं कथमिति हरदत्तेनोक्तं, वत्रेदमुत्तरम् । आरोपं विनोपपत्तौ किं तेन । न- हि एकमगत्या आरोपितमिति सर्वमेवारोपणीयम् । लक्ष्यानु. रोधेन परिभाषाज्ञापनस्यैवौनित्याद् । कुमार. श्रमणादिभिरि- ति वा ज्ञापकमस्तु । श्रमणादिपु स्त्रीलिङ्गानामेव बहूनां पाठा- त् । अश्वादिभ्यः फञ्चिधौ सिजात इति गणसूत्रे पुंसीत्युक्ति- ज्ञापिकति तु तन्त्वम् । युवशब्दस्य पूर्वतिपातनियमार्थ वचनम् । अनियमो हि प्रसक्तः । गुणशब्दत्वात् ।। कृत्यतुल्याख्या अनात्या ॥ कृत्यमत्ययान्तास्तुल्यपर्याया- श्चाजातिवचनेन सह प्राग्वत् । भोज्योष्णम् । भोज्यलवण- म् । तुल्पश्वेतः । सदृशश्वनः । पूर्वनिपातनियमार्थ वचनम् । अजात्येति किम् । भोज्य ओदन । प्रतिषेधसामथ्या दिशेपण- मित्यपि न भवति । तुल्यमहानित्यादौ तु परत्वादनेन सन्मह- दिति बाध्यत । तस्य तु अकृत्यतुल्याख्या अवकाशः । कथ ताहि तस्य सत्कृत्यशालिन इति भट्टिः । सन्महदित्यस्मात्प- रत्वादनेन समासे कृत्यसदिति स्यात् । सत्यम् । सतां कृत्य- मिति पष्ठीसमासो योध्यः । एवं परमपूज्य इत्यत्र । वर्णो वर्णेन ॥ समानाधिकरणेन सह प्राग्वत् । कृष्णसा- रणः । सारगश्चित्रः । स चाकृष्णोपि सम्भवति । अतः कृ. प्णो विशेषणम् । न चासम्भवः । नानारूपसमाहारश्चित्र- मित्यभ्युपगमात् । चित्रलं रूपत्वव्याप्यं नीलस्वादिविरुद्धं जा- त्यन्तरमेवेति पक्षे तु कृष्णावयवके कृष्णशब्दस्य लक्षणा घो.

·१ पा.३ आ. शब्दकौस्तुभ । ध्या । स्यादेवत् । तनीयातस्कृतेतीह सिद्धम् । सारङ्गत्वस्य कृष्णादिकृतत्वात् । एवं च वर्णोवर्णप्विति पूर्वपदप्रकृतिस्व- रोपि न विधेयः । तत्पुरुषे तुल्यार्थतृतीयेत्येव गतार्थत्वात् । मैवम् । कृष्णशुक्लो हरित शुक्ला इत्याद्यर्थ समासस्यावश्यविधे- यत्वात् । न हीह तत्कृतत्वमस्ति । तथा स्वरसूत्रमप्युभाभ्यां वक्तव्यम् । इह मा भूत, कृष्णैतो लोहितेत इति । तथा चानेत इति निषेधार्थ विध्यर्थ वेति पर संशय । तर कृष्ण- शुक्लादौ विध्यर्थमेवेति स्थितम् । प्रतिपदोक्तस्य समासस्य ग्रहण- संभवात्स्वरसूने वणनेत इत्येवास्तु वर्गेष्विति न कर्तव्यमिति तु तत्त्वम् । वस्तुतस्तु वर्णो वर्णविति यथान्यासमस्तु । म. कृतसूत्रमेव तु न कर्तव्यं विशेषणं विशेष्येणेत्येव समासस्य सिद्धत्वादिति ध्येयम् । मत्वर्थीयचिकीयां न कर्मधारय इति वक्तव्यम् ॥ धीरनुरुषवान् ग्राम इति मा भूत् । तथा च प्रथमत एव मत्वर्थविवक्षया बहनारे भवति । न्यायसिद्धं चेद- मिति भाष्यम् । बहुबीहिमात्रेण लभ्यर्थे मतुवादेगौरवपरा- हतत्वात् । कृष्णसर्पवान्वल्मीकः । लोहितशालिमान् ग्राम इत्यादि तु भवत्येव । कर्मधारय विना जातिविशेपस्यामतीतेः । सर्वशब्दस्य स्वकारान्तैः कर्मधारय इप्यते । तस्माच्च ठनं वा- धित्वेनिरेवेति वक्तव्यम् । सर्वधनी सर्ववीजी सर्वकेशी ॥ कुमारः श्रमणादिभिः ॥ पूर्वनिपातनियमार्थ मूत्रम् । येत्र स्त्रीलिंगाः पठ्यन्ते श्रमणा, प्रवृजिता, कुलटेत्येवमादयस्तैः सह स्त्रीलिङ्ग एव कुमारशब्द समस्यते । ये तु पुल्लिङ्गा अया. पकादयस्तैरुभयथा । प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापिन हणात् । कुमारी श्रमणा कुमारश्रमणा । श्रमणा । मानिता। कुलटा । गर्भिणी । तापसी । दासी । यन्धकी । अयापक ।

·६२६ । [अ० शब्दकौस्तुभ । अभिरूपक । पण्डित । पटु । मृदु । कुशल । चंपल । निपुण ॥ चतुष्पादो गर्भिण्पा ॥ जातिरिति मण्डूकप्लुत्यानुवर्तते च- तुप्पाज्जातिवाचिनः मुबन्ता गर्भिणीशब्देन सह प्राग्वत् । गोग भिणी अनभिगी। जातिः किम्। कालाक्षी गर्भिणी। चतुष्पा. त्किम् । बामणी गर्भिणी । गर्भिणीशब्दस्य परनिपातार्थ वच- नम् । प्रत्युदाहरणे तु विशेपणमितिसमासे पूर्वनिपातो वो यः॥ मयूरव्यंसकादयश्च ॥ एते समुदाया निपात्यन्ते । च कारोवधारणार्थः समासान्तरं व्यावर्तयति । व्यंसको धूर्त । म. यूरचासौ व्यंसकथेति विग्रहः । व्यसकशब्दस्य गुणवचनवा. त्पूर्वनिपाते मासे वचनम् । एव छात्रव्यसकादीना यवनमुण्डप- यन्तानाम् । अन्ये त्याहुः । मयूर इव व्यंसका छात्र इव व्यंस- क कम्बोज इव मुण्डः यवन इव मुण्डः । उपमानसमासीयम् । तत्रोपमानानिसामान्यवचनैरित्येव सिद्धे पुनर्विधानं तत्पुरुपेतु ल्यार्थतृतीयेति पूर्वपदभकृतिखरो मा भूदिति । स युपमानसंश दनेन विहिते समासे विधीयते । मयूरव्यंसक । छानव्यं सकः । कम्बोजमुंडः । यवनमुंडः। पादगृह्य, इस्तगृह्य, ला- मूलगृह्य, पुनय, एते चत्वारश्च छन्दसि। यत्माक्षिणाः पितर पादगृह्य । अग्निहोता हस्तगृह्या निनाय । पुनर्दाय ब्रह्मजा- 'याम् । पुनश्चनसौछन्दसीति गतिसंज्ञा तु चार्तिककारोक्तान तु सूत्रारूटोति गणकारणेदं पठितम् । एहीडादयोन्यपदार्थे । एहोडेति यस्मिन्कर्मणि तदेहीडम् । एवमेहियवम् । एहि वा- पिजेति यस्यां क्रियायो सा एहिवाणिजा । एवमपेहिवाणिजा । हिवाणिजा । एहि स्वागतमिति यस्यां क्रियायां सा एहिस्वाग- ता। ऊह वितर्के, लोणंमध्यमैकवचनम् । मोह करटमिति यस्यां , ·. १पा.३ आ. शब्दकौस्तुमः। सा मोहकरया । निपातनात्परस्मैपदम् । मोहकटा । मोहकर्दमा, उद्धरचूडा । आहरवसना । आहरवनिता । कन्तविचक्षणा । कृती छेदने । लोट् । सोहः मुचादित्वान्नुम् । कृन्त विचक्षण इति यस्यां क्रियायां सेत्यर्थः । गणरत्ने तु कृन्धि विचक्षणेति पाठः । तत्र कृती वेष्टनइति रुधादिवोध्यः । उद्धर कोष्ठात् उत्सृज देहीति यस्यां क्रियायां सा उद्धरोत्सृजा । आख्या- तमाख्यातेनेति सिद्धे असातत्यार्थ वचनम् । एवमुद्धमविधमा।. उत्पचनिपचा । उत्पतनिपता । इहपां समासानामन्यपदार्य स्त्रीलिङ्गत्वाहाप। एवमग्रेपि । उदक् च अवाक् च उच्चावचम् । उच्चैश्च नीचैश्चोच्चनीचम् । आचितं चापाचेतं च आचो- पचम्,आचपचम्,निश्चित च प्रचितं च निश्चमचम्। एते सर्वे नि- पात्यन्ते । न विद्यते किं चन यस्यासावकिञ्चनः । सकिञ्चनः । स्नात्वाकालकः । इह समासान्दोदात्तत्वं ल्यवभावश्च नि पात्यते समानकर्दकत्वं तु अन्तर्भूतक्रियापेक्षं वो यम् । स्नात्वा- कालका संपन्न इत्यर्थावगमात् । पीत्वास्थिरकः भुक्त्वामुहितः । मोष्य पायान् उत्पत्य या कला उत्पतन कृत्वा या पाण्डुर्भवति सोच्यते हस्तिज्वर पाकल । तद्विशेषस्तु कूटपाकलः कलभं कोर इव कूटपाकल इति भवभूतिमयोगात् हस्तिशास्त्रे तथाद- र्शनाच्चेत्यन्ये । निपत्यरोहिणी निपघश्यामा अपेहिमणमा । ज- हिकर्मणा बहुलमाभीक्ष्ण्ये कार चाभिदधाति ॥ जाहीति लो- णमध्यमैकवचनान्तम् । तत्कर्मणा बहुलं समस्यते आभीक्ष्ण्ये गम्यमाने समासेन चेस्कर्ताभिधीयते । जहिजोडमित्याभीक्ष्ण्येन य आह स जहिजोडः । जहिस्तमः । उज्जहिस्तम्बः । आ ख्यातमाख्यातेन क्रियासातत्ये ॥ अनीतपित्रतेन्येवं यन स ततमभिधीयते सा ऽनीतपियता । एव, पतभृज्जता । खादत. + ·। । शब्दौस्तुभ [२० अभिरूपक पण्डित । पटु । मृद । कुशल । चंपल । निपुण ॥ चतुप्पादो गर्भिण्या ॥ जातिरिति मण्डूकप्लुत्यानुवर्तते च- तुष्पाज्जातिवाचिनः सुघन्ता गर्भिणीशब्देन सह माग्वत् । गोग भिणी अजगभिणी । जातिः किम्। कालाक्षी गर्भिणी 1 चतुष्पा- .किम् । ब्राह्मणी गर्भिणी । गर्भिणीशब्दस्य परनिपातार्थ वच- नम् । प्रत्युदाहरणे तु विशेषणमितिसमासे पूर्वनिपातो चोध्यः॥ मयूरच्यंसकादयश्च ॥ एते समुदाया निपात्यन्ते । च- कारोवधारणार्थः समासान्तरं व्यावर्तयति । व्यसको धूर्त । म- यूरथासौ व्यंसकथेति विग्रहः । व्यसकशब्दस्य गुणवचनत्वा- त्पूर्वनिपाते भाते वचनम् । एव छात्रच्यसकाीना यवनमुण्डप- येन्तानाम् । अन्ये स्वाहुः । मयूर इव व्यसका छात्र इव व्यंस- क कम्बोज इव मुण्ड: यवन इव मुण्डः । उपमानसमासीयम् । तत्रोपमानानिसामान्यवचनैरित्येव सिद्ध पुनर्विशनं तत्पुरुपेतु. ल्यार्थतृतीयेति पूर्वपदप्रकृतिस्वरो मा भूदिति । स एपमानसंश ब्दनेन विहिते समासे विधीयते । मयूरव्यंसक । छात्रव्य सका। कम्बोजमुंडा । यवनमुंडः। पादगृह्य, हस्तगृह्य, ला. गूलगृह्य, पुनय, एते चत्वारश्च छन्दसि। यत्माक्षिणाः पितरं पादगृह्य । अग्निहोता हस्तगृह्या निनाय । पुनय ब्रह्मजा. क्याम् पुनश्चनसौछन्दसीति गतिसंज्ञा तु वार्तिककारोक्ता न तु मूत्रारूढति गणकारणेदं पठितम् । एहीडादयोन्यपदार्थे । एहीडेति यस्मिन्कर्मणि तदेहीडम् । एवमेहियवम् । एहि वा. णिजेति यस्यां कियायां सा एहिवाणिजा । एवमपेहिवाणिजा। प्रेहिवाणिजा । एहि स्वागतमिति यस्यां क्रियायां सा एहिस्वाग. ता। अह वितर्के, लोमध्यमैकवचनम् । मोह करटमिति यस्यां , ·: शब्दकौस्तुमः। १पा.३ आ. सा पोहकरटा । निपातनात्परस्मैपदम् । मोहका । पोहकर्दया, उद्धरचूडा । आहरवसना | आहरवनिता । कृन्तविचक्षणा । कृती छेदने । लोद । सोई: मुचादित्वान्नुम् । कुन्त विचक्षण इति यस्यां कियायां सेत्यर्थः । गणरत्ने तु कन्धि विचक्षणेति पाठ: । तत्र कृती वेष्टनाति रुधादिवोध्यः । उद्धर कोष्ठात् उत्सृज देहीति यस्यां त्रिपायां सा उद्धरोस्मृना । आख्या- समाख्यातेनेति सिद्धे असातत्यार्थ वचनम् । एवमुद्धमविधमा।. उत्पचनिपचा । उत्पतनिपता । इहपा समासानामन्यपदार्थे स्त्रीलिङ्गत्वाट्टाए। एवमग्रेपि । उदके च अवाक् च उच्चावचम् । उच्चैश्च नीचैश्चोच्चनीचम् माचितं चापचितं च आचो- पचम्,आचपचम्,निश्चितं च माचीच निश्चमचम् । एते सर्वे नि- पात्यन्ते । न विद्यते किं चन यस्यासावकिञ्चनः । सकिञ्चनः । स्नात्वाकालका । इह समासीन्वोदात्तत्वं त्यवभावश्च नि पात्यते समानककत्वं तु अन्नभूतक्रियापेक्षं बोध्यम् । स्नात्या- कालका संपन्न इत्यर्थावरजा पीत्वास्थिरकः भुक्त्वासुहितः । पोप्य पायान् उत्पत्य यी-ला उत्पतन कृत्वा या पाण्डुर्भवति सोच्यते इस्तिज्वर पाक । तद्विशेषस्तु कूटपाकलः कलभं कठोर इव फूटपाकल इन्तं भवभूतिप्रयोगात् हस्तिशास्त्रे तथाद- र्शनाच्चेत्यन्ये । निपवरोहिणी निपघश्यामा अपेहिप्रणमा । ज- हिकर्मणा बहुलमाभीक्ष्ण्ये कार चाभिदधाति ॥ जाहीति लो- मध्यमैकवचनान्तम् । तत्कर्मणा बहुलं समस्यते आभीक्ष्ण्ये गम्यमाने समासेन चेताभिधीयते । जहिजोडमित्याभीक्ष्ण्येन य आह स नहिजोडः । जहिस्तम्बः । उज्जहिस्तम्बः । मा ख्यातमाख्यातेन क्रियासातत्ये ॥ अनीतपिवतेन्येवं यन स तवमभिधीयते सा नीतापवता । एव, पचतभृज्जता ! सादुत- ·[२ ६२८ शब्दकौस्तुभः । मोदता । खादतवसता । आहरनिचया । आहरनिष्कषा। उत्पचनिपचा । भिन्धिलवणा| भिन्धि लवणीमति यस्यामभिधी. यते सा किया तथा । एव पचलवणा। आकृतिगणोयम् । तेनान्येपि ज्ञेयाः । तत्र के चिद्गणरत्नकृता संगृहीताः । तद्यथा नास्ति कुतोपि भयं यस्य सः अकुतोभयः। कान्दिशं गच्छ- मीति य आह स कान्दिशीकः । गणपाठसामर्थ्यादीकण द्वी- तीयाया।अलुक्क । कान्दिशीको भयद्भुत इत्यमरः । अहोपुरुषो- हमिति यो मन्यते तस्य भाव आहोपुरुपिका ।। मनोज्ञादिसाहु- म् । अहं शक्तोहं शक्त इति यस्यां साहमहमिका । या इच्छा अभिप्राय इति यदृच्छा ।पाहिरा । एहि रे पाहि रे इति यस्यां सा तथेत्यर्थः । पाठादात्वम् । पहिरा पाहिरे नी- तायेन निश्चमचा अपि । तत्कम दग्धु सेवेथा गोविन्दमकुतोभयम्।। उन्मृति अवमृड्ढीत यस्यां सा। उन्मजावमजा । अत एव नि. पातनादनयोरिहैव साधुत्वम् । न्यद् द्रव्यं द्रव्यान्तरम् । अन्त- रशब्दो भिन्नवाची । भिन्नश्चाभे संवन्धेन पूर्वपदार्थे विशे- पणम् । पूर्वर्षदजन्यबोधमकाराश्रय गतियोगित्वं भेदे व्युत्पतिसि- म् । अवश्यकार्यम् । तदेव तन्मामम् । मात्र कात्स्न्यवधारणे इत्यादि ॥ इति श्री शब्दकौस्तुभे द्वितीयाध्यायस्प प्रथमे पादे तृतीयमान्हिकम् ॥ पादश्चायं समाप्तः॥ पूर्वापराघरोत्तरमेकदेशिनकाधिकरणे ॥ अवयविना सह पूर्वादयः समस्यन्ते स तत्पुरुषः एकल संख्याविशिष्टश्वेदवय- घी भवति । पूर्व कापस्येति पूर्वकायः। अपरकाय इत्यादि । पष्ठीसमासापवादोयम् । तया च कायपूर्व इति प्रयो;

·२पा.१ आ. शब्दकौस्तुमा गोनेन व्यावते । पूर्वकाय इति प्रयोगस्तु पूर्वधासौ का. यश्चेति कर्मधारयेणापि सिद्धः । समुदायेषु हि वृत्ताः शन्दा अवयवेपि वर्तन्तइति न्याया अर्ध्वकाय इतिवत् । ननु पष्ठी- समासव्यावृत्तयेपि सूत्र न कार्य पाठया एवेह दुर्लभत्वात् । प. ञ्चभ्या हीह भाव्यम् । दिशि दृष्टः शब्दो दिक्शब्द इति व्या- ख्यानेन सम्मत्यदिग्वृत्तिनापि योगे पञ्चमीस्वीकरात् । सत्य म् । अवयवत्तिभिर्योगे पष्ठ्येवेष्यते । तस्यपरमादितमिति लिङ्गात् । एकदेशिशब्दोयमवयवे रूढः। अत एव ततो मत्वर्थायः कृष्णसर्पवान्वल्मीक इति यथा । यद्यपीह एकगोपूर्वादिति ठम् मासस्तथाप्यत एव निर्देशादिनिोद्धव्यः । एकदेशवाचिंनि तु एकदेशीयशब्द एव बहुवी हिलभ्यर्थे मतुवादयो नेत्युक्तवान् । एकदेशिना किम् । पूर्व नाभेः कायस्य । नाभे पूर्वो भागः स कायस्य सम्बन्धीत्यर्थः नाभेरिति दिग्योगलक्षणपञ्चभी। अत्र पूर्वस्य भागस्य नाभिरवधिर्न त्वेकदेशी अतो न नाभ्या स- मासः । कापेन तु स्यादेव, पूर्वकायो नाभेरिति । पूर्वशब्दस्य नित्यसापेक्षत्वात् । एकाधिकरणे किम् । पूर्व छात्राणामामन्त्र- यस्व,नेयं निर्धारिणे पष्ठी किन्तु समुदायसमुदायिसम्बन्धे । बह- वचनं तूभृताचयवभेदसमुदायविवक्षया यथा छात्राणां पञ्चम इति, ततश्च छात्राणामेकदेशित्वमस्त्येव । कि त्वेकत्वसंख्या- शिष्ट नास्तीति समासाभावः । कथन्ताई मध्याह्नः सायान्ह इति । अत्राहः । सर्वस्यैकदेशवाचिनोन्हा समासः । संख्यावि. सायेतिझापकोट । नत्यन्यथा सायपूर्वत्वमन्हस्योपपद्यते । के चिन्तु नेदं विशेषापेक्ष ज्ञापकमन्हेति किन्तु सामान्यापेक्षम् । सर्व एकदेशवाची कालेन समस्यतइति ज्ञाप्यारीरम् । तेन मध्यरा- अ । उपारताः पश्चिमरानगोचरा इत्यादि सिद्धम् । न चोर्ध्व- ·शब्दकौस्तुम । (२० कायवसामानाधिकरण्येन सायान्हमध्यरात्रादेनिर्वाहः शक्यः । अहासकदेशेत्यादिना विहितस्याचोन्होन्हएतेभ्य ' इत्यन्हा- देशस्य चैकदेशिसपास विनानुपपत्तेः । कथन्तार्ह दिनमध्यो रानिमभ्य इति । ज्ञापकसिद्धे न सर्वनेत्यदोप ॥ अर्ध नपुंसकम् ।। नित्यक्लीवोऽर्धशब्द एकद्रव्ये विद्यया नेनावयविवाचिना सह प्राग्वत् । मित्तं शकलखण्डे वा पुस्य? सशकइत्यमरः ॥ इह काकाक्षिन्यायेन चापुसीति पूर्वोत्तराभ्यां सम्बभ्यते । तत्र शकलखण्डे इति नपुंसकत्वस्य रूपभेदानिर्णय पुस्यविकल्पादस्त्रियामिति फलितम् । न च स्त्री- लिङ्गरूपमेव किन्न स्यादिति घाच्यम् । भिन्नलिङ्गानां न द्वन्द्व इति तेन परिभापितत्वात् । शकलश्चास्त्रीति निर्देशेनैव निर्णया छ । अर्ध इत्पन तु रूपपेदापुस्तावगतौ सत्यां वासीति तद्वि- कल्पनाविशेपास्त्रीनपुंसके लभ्यते । तथा चार्षशब्दनिष्विति फ लितोर्थः । सौशके तु अर्धनित्यनपुंसकमित्यर्थः । अर्घ पिप्पल्या, अर्घपिप्पली। एकविभक्तावपष्ठयन्तवचन मिति पिप्पलीशब्दस्या नुपसर्जनत्वान स्व: । एकाधिकरणे किम् । अर्ध पिप्पलीना म् । कयं तहपिप्पल इति । अर्धानि निष्पलीनामिति विग्रहमा भूत् । खण्डसमुचये तु भविष्यति । अर्धपिप्पलीच अर्धपिप्पली चेत्यादि विग्रहात्। एक्देशिनेति किम् । अर्ध पशोर्देवदत्तस्य । दवदत्तोत्र स्वामी नत्ववयचीति न वेन समास । पंशुना तु स्या- देव । अर्धपशुर्देवदत्तस्यति । देवदत्तस्वामिक पशोरमित्यर्थः । नपुंसक किम् । ग्रामा| नगराधः । अर्धमित्ति निर्देशादेव सिद्धे नसकग्रहण सूने लिङ्गनिर्देशो न विवक्षित इति झापयितुं तेन तस्येदमिति लिइयेपि भवति । एतत्सूत्र परवदिमित्यत्र भाप्ये प्रत्याख्यातम् । अयादि । अर्धपिप्पलीति कर्मधारयेण सि ·२पा. १ आ. शब्दकौस्तुभ । दम् । समुदापे दृष्टाः शब्दा अवयवेपि वर्तन्ते इति न्यायात् । समपविभागादन्यत्र हि तवाप्येपैक गतिः। अर्धाहार । अर्ध- हारः। अर्थजरतीयम् । अर्धवेशसम् । अर्धोक्तम्। अर्धविलोकितमि- त्पादिदर्शनात् । न च समविभाग पष्ठीसमास बाधितुमिदं सू. त्रमिति वाच्यम् । षष्ठीसमासस्यापीष्टत्वादिति । तथा च कालि. दासः प्रायुक्त । प्रेम्णा शरीराधहरां हरस्येति ॥ 'द्वितीयत्तीयचतुर्थतुर्याण्यन्यतरस्याम् । एतानि एकदेशिना सह वा प्रारयत्स्युरेकं चेद् द्रव्यम् । द्वितीयं भिक्षायाः द्वितीय भिक्षा । भिक्षाद्वितीयम् । तृतीयभिक्षा। भिक्षातृतीयमित्यादि । एकदेशिना किम् । द्वितीयं भिक्षाया भिक्षुकस्य । एकाधिकरणे किम् । द्वितीयं भिक्षाणाम् । स्यादेतत्। पूर्वसूनवदिदमपि प्रत्या- ख्यायताम्। तथाहि । समुदायशब्दस्यावयवे वृत्तौ कर्मधारयेण द्वि- तीयभिक्षेत्यादि सिद्धम् । भिक्षाद्वितीयमित्यादि तु पष्ठीसमासेन सिद्धम् । मैवम् । पूरणेतिपष्ठीसमासनिषेधात् । सिद्धान्ते त्वस्मिन् सूप्रेन्यतरस्यांग्रहणसामर्थ्यात्पक्षे पष्ठीसमासो लभ्यते । वाक्यस्य महाविभापयैष सिद्धः । नन्वेतत्सूत्रं विनापि पूरणाद्भाग इति स्वार्थेन्प्रत्यय कृत्वा तदन्तेन पष्ठीसमासं करि- ध्याम इति चेन्नातत्रापि प्रतिषेधसाम्यात्। पूरणेत्यंत्र हि अर्थग्रह- णं न तु पूरणाधिकारविहितप्रत्ययग्रहणम् । अर्थशब्दस्य मत्येक- मभिसम्बन्धात् । स्वार्थिकाश्च प्रकृत्यर्थेनार्यवन्त इति अनन्त स्थापि पूरणार्थतास्त्पेवेति भाष्ये स्थितम् । अत एव तान्युञ्च्छप पादितसैकतानीत्पत्र समासः प्रामादिक इत्याह । वस्तुतस्तु प- रवलिङ्गामितिसूत्रे तत्पुरुषग्रहणं द्विगुप्राप्तेत्यादि वार्तिक पूर्वापरे- त्यादित्रिसूत्री च भाष्ये प्रत्याख्याता । तथा च भिक्षाद्वितीया- दिसिद्धये संज्ञाप्रमाणत्वादिनिर्देशानां सामान्यापेक्षाापकताश्रय- ·- शब्दकौस्तुम। [२० णीया पूरणेत्यांदिनिषेधो ऽनित्य इति । एकचोच्छपठेत्यपि साविति दिक । तुरीयस्यापीप्यतइति वृत्किाराः। एतच भा. प्यादी नास्ति ।। प्राप्तापन्ने च द्वितीयया ॥ एतौ द्वितीयान्ते सह प्रामन् । पक्षे द्वितीयाश्रितेतिसमासः । प्राप्तो जीविका प्राप्तजीविकः । जीविकामाप्त इति वा । आपन्नजीविकः । जीविकापन्नः । यद्यपि प्राप्ता जीविका येति कृत्वा कर्मणि कान्तेन वहुनीही माप्तजीविका इत्यादि सिध्यति, तथापि समासान्तोदात्तार्थ व चन प्राप्तमुख इत्याद्यर्थञ्च । इह हि बहुची हौ जातिकालसुखा- दिभ्य इति निष्ठायाः परनिपातः स्यात् लिङ्गविशिष्टपरिभाषया माप्तशब्दस्याप्ययं समासः । प्राप्ता जीविका प्राप्तजीविके- ति । नन्वेकविभक्तीत्युपसर्जनतया जाविकाशब्दस्य- इस्वोस्तु नाम, भाप्ताशब्दस्य तु कुतः सः । अत्र भाप्यम्, अचेति पूर्व- पदस्याकारोपि सूत्रेस्मिन् विधीयते, चकारेण समुच यार्थेनाका. रपश्लेपस्यानुमानादिति प्राप्तापने समस्येते, अ च, अत्वं च भवति माप्तापनयोः । सौत्रत्वाच प्रकृतिभावो नेति भाव इति माञ्चः । वस्तुतस्तु द्वितीयेत्यस्यानन्तरमकारमश्लेपो वोध्या । एव हि प्रकृतिभावप्रसङ्ग एव नास्तीति बोध्यम् ॥ काला: परिमाणिना ॥ परिमीयते परिच्छिद्यते येन तत्प- रिमाणन्तद्वान्परिमाणी, परिच्छेद्यवाचिना सुबन्तेन सह काला. समस्यन्ते स तत्पुरुष । मासो जातस्य यस्य स मासजात । ननु जातो देवदत्तः तस्य च दिष्टयादि परिच्छेदक न तु काला। तस्य पियामापरिच्छेदकत्वादिति चेत् । सत्यम् । साक्षा- लियां परिनिन्दनपि कालस्तद्वारा देवदत्वं परिच्छिनाच यस्य हि जननादूई मासो गतः स मासनात इति व्यवस्हिय- क ·. . २पा.१ आ. शब्दकौस्तुभः । ते तत्र व्यवहारकालजननक्षणयोरन्तरालभावी मासो जननद्वा- रा जातमपि परिच्छिनत्त्येव । विग्रहे षष्ठीनिर्दिष्टस्यापि वृत्ती भाधान्यामह वाध्यम् । दण्डी चित्रगुरित्यादाविव विशेषणवि- शेष्यभावव्यत्यासेनैव एकार्थीभावाभ्युपगमात् । तथा च हरि- णा। क चिद् गुणमधानत्वमर्थानामविवक्षितमित्युपक्रम्य, आ. ख्यातं तद्धितार्थस्य यत्किञ्चिदुपदर्शकम् । गुणमधानभावस्य तत्र दृष्टो विपयर्य इति, वदता आक्षिकवैयाकरणायुदाहरणा- नि स्पष्टीकतानि । तथा च मासजात इत्यस्य मासमारभा- विजननाश्रय इत्ययः । अत एव मासजातो दृश्यतामित्या- दिक्रियायोगो जातस्यैव भवति न तु अर्धपिप्पल्यादाविव पूर्व- पदार्थस्य । द्वचहजातः । द्वयोरन्होः समाहारः । राजह-सखि- भ्यष्टन् । नसंख्यादेः समाहारइत्यन्हादेशमतिपेधः । कयन्ताह दयन्दजात इति । उच्यते । नायं समाहारे द्विगुः किन्तूत्तरपदे द्वे अहनी जातस्य यस्येति त्रिपदतत्पुरुषाभ्युपगमात् । ननु सु. : प्मुपेत्येकत्वस्य विवक्षितत्वात्कथमेतदिति चेत् । वचनादित्यवे- हि । उक्त हि वार्तिककृता । उत्तरपदेन परिमाणिना द्विगो: स- मासवचनामिति ।। अस्यार्थः । परिमाणिवचनेनोत्तरपदेन द्विगो: सिद्धये समासो वक्तव्यः। अर्थाद् द्वयोर्युगपदिति गम्यते । तया च वचनादहूनामप्ययं तत्पुरुषो भवति. एव द्वौ मासौ जातस्य पूर्वपोस्तत्पुरुषे सति कालान्ते द्विगाविति पूर्वपदाकृतिस्वरोभवति दुयोर्मासयोः समाहारो द्विमासम् । पात्रादिः, द्विपासं जावस्यति- तु विगृह्य समासे क्रियमाणे सतिशिष्टत्वात्समासान्तोदात्तत्वं स्यात् । स्यादेतत् । यावद्वचनं वाचनिकामिति परिमाणिमात्रेण त्रिपदतत्पुरुषः । अन्यत्र तु द्विपद एवेति स्थितम् । तथा च कथं त्रिलोकनाथेन सतां मखद्विप इति कालिदासः । नवरसरुधि: .

·। शब्दकौस्तुमः। [ २० रमिति च काव्यमकाशकारः । इह हि त्रिलोकनवरसशब्द- पोर्न तापदिशेपण विशेष्येणेति समासः । दिक्सख्येसंज्ञा- यामिति निगमात् । नापि समाहारे द्विगु । दिगोरिति डीप्मसात् । न च पानादित्वं कल्पम् । त्रिलोकीति प्रयो- गस्पासाधुतापचे । तयाच परिशेपानिपदत्वपक्ष एवावशिष्यते द्विमासजातः । त्रिपदे तत्पुरुपे जातशब्दे उत्तरपदे परतः स चो. क्तरीत्या दुष्ट एनेति । अत्रोच्यते लोकशब्दोष समुदायपरः । तथा च व्यवयवो लोक इति मध्यमपदलोपी तत्पुरुषः । इदञ्च द्विगो. लगनपत्यइत्यत्र भाप्यएव स्पष्टम् । त्रयाणां लोकनाथ इति वा। नवरसा चासौ रुचिति बहुव्रीहिगर्भ। कर्मधारयोपि मुबच ।। प्रकृतमनुसरामा । राजपुरुष इत्यादौ यद्यप्यभेदैकत्वसंख्या भा. सते तथापि मासजाते न तथा किन्तु शूर्पण क्रीतः शौपिंक इ. खंत्र शूर्पस्यैव मासस्य मुख्यमेवैकत्वम् । अक्तपरिमाणस्य वाच.. के तथव व्युत्पत्तरिति ध्येयम् ।। नम् ॥ नम् मुपा सह माग्बत् । अव्राह्मणः । अवृ- पलः । उत्तरपदार्थप्रधानोपम् । तथाहि । आरोपितत्वं नया घोत्यते । तच्चोत्तरपदमत्तिनिष्ठम् । तथा चारोपितं पद् ब्राह्मणत्वं तद्विशिष्टे समास शक्तः विशेषणविशेष्ययोः संस- र्गस्त्वारोप एव सेन: प्राह्मणाभिनत्ववोध आर्थः । अत एवानुपसर्जनवादतस्मिनित्यादिसर्वनामकार्यनिर्वाहः । स्या- देतत् । विघ्नानाममावो ऽविघ्नमित्यत्रापि परत्वात्तत्पुरुषः स्यात् । अव्ययीभावस्तु निर्मक्षिकमित्यादौ सावकाशः । मैवम्। उत्तरपदार्थमायान्यएवास्प प्रवृत्ते । उक्तं हिं मार । अध्यपीभारादिमहासंज्ञाव्यवहारेण पूर्वाचार्योचार्यनियमोप्यु- न्सर्गत स्वीक्रियतइति । नन्वेवमनुपलब्धिरित्यादौ का गतिः ।

·शृणु । रसोहागमलनसन्देहा इति भाष्यप्रयोगात्पक्षे तत्पुरु- पोपीप्यते । अत एव भूवादिसूत्रे अथासंहितयति विरामोव- सानमिति सूत्रे त्वद्वतायामसंहितमिति द्विधापि भाष्यवार्तिकयोः प्रयुक्तम् । यद्वा । अनुपलब्ध्यसन्देहादावपि लाक्षणिक आर्थों वा तदभाववोधः । स्यादेतत् । अन्यपदार्थप्राधान्येयं स. मासः । भावप्रधानो छत्र निर्देशः । न ब्राह्मणत्व यस्मिानि- त्यर्यादुन्मत्तगङ्गादावव्ययीभाव इवेह तत्पुरुषो वहुव्रीहधिक इति । फलन्तु अकर्ता भोक्तेत्यादौ नघृतश्चेति कवभावः स्यात् । मैवम् । अतस्मिन्नित्यादौ सर्वनामकार्यगणकार्ययोरसिदिम- सनात् । अवर्षा हेमन्त इत्यत्र हेमन्तस्येव तद्विशेषणस्याप्येकव- चनापत्तश्च अपनोप्राप्मण इत्यादावपि न्यायसाम्यात्तत्पुरुषप- रवल्लितापत्तेश्चेति दिक् । मतान्तरन्तु तपः श्रुतञ्च योनि- श्चेत्येतामणकारणम् । तपाश्रुताभ्यां यो हीनो जातिवा- ह्मण एव स, इत्यादिवचनमामाण्यात्सर्वे समुदायशब्दाः तत्तव्य- क्तिभिरिव तदीयगुणसमुदापेनाप्युपहितायाः सत्ताया जातित्वा- व तथा च अपूर्णो ब्राह्मणो ऽब्राह्मण इति सर्वथाप्युत्तर- पदार्थप्राधान्य निर्बाधम् । अत्र च लिङ्गम् । एतत्तदोरिति सूत्रे ऽनश्समासग्रहणम् । एवञ्च अनेकमन्यपदार्थ इत्यादावे- कवचन सिद्धम् । माघश्च सेव्यतेनेकया सन्नतापाङ्गयेति । कयन्ताई पतन्त्सनके जलधोरवोर्मय इति । अत्राहुः । अध्या- रोपितकत्वानां प्रकृत्यर्थतया तत्र वास्तवबहुस्वाभिप्राय बहुवचनं न विरुध्यतइति । अनेकश्चानेकश्चेत्येकशेपो वा । यत्तु त- त्सादृश्यमभावश्च तदन्पत्वं तदल्पता । अमाशस्त्यं विरोध- श्च नगाः पद् प्रकीर्तिताः ॥ यथा अब्राह्मणः, अपापं , अ. नवः, अनुदरा कन्या, अपचसि, अधर्म, इति । तन्तु यथायथ- - ·r शब्दकौस्तुमः । [२० मार्थिकार्थमभिप्रेत्येति बोध्यम् । निरूढलक्षणायाः शक्तिसमक- क्ष्यतया सिद्धान्ते त्वतिरिक्तशक्तरुक्ततया वृत्तिविशेषे तदर्थान्त- र्भाव इति वा कथं चिनेयम् । इह न ब्राह्मणस्य भाव इति युगपदेव भावेनारोपितत्वेन च सम्बन्धे विवक्षिते समास एव प्रथमम् । न तु परावपि त्वतलौ प्रकृत्यर्थस्य सापेक्षतेनासा- मर्थ्यात् । नसमासस्तु प्रधानस्य सापेक्षत्वानिधिः । त- तश्च सतिशिष्टः प्रत्ययस्वरौ लित्स्वरश्च भवति न तु तत्पुरुषे- तुल्यार्थेत्ययम् ॥ ईपदकृता । स्पष्टोर्थः । ईपपिङ्गलः । नन्वीपद्धक्तमीपदु- अतमित्यादावव्याप्तिः।ईपदा-दावतिच्याप्तिश्च । सत्यम् । अत एवं वात्तिककृतोतं, इपद्गुणवचनेनेति । अकृतेत्यपनीय त. स्थाने गुणवचनेनोति पूरणीयमित्यर्थः । अतो नाव्याप्त्यति- व्याप्ती । यद्यपि गर्गापत्यत्वे उत्कर्पापको न स्तस्तयापि तदे- कार्थसमवायिनां क्रियागुणानान्तौ वोध्यौ । तया च प्रयुज्यते गा- येतरो गार्यकल्प इत्यादि ॥ पष्ठी ॥ पष्ठयन्तं समर्थेन सुबन्तेन सह प्राग्वत् । राजपु- रुपः । कृयोगा च पष्ठी समस्यत इति वाच्यम् ॥ इध्मन- श्चनः प्रतिपदुविधाना चेति निषेधस्पायमपवादः । पस्तुतस्तु से निप्यार तदपवादश्चेत्युभयमपि न वक्तव्यमिति वक्ष्यते ॥ यजिहादिमच नो एभिः पष्ठी समस्यते । तुजकार्या- .कर्तरी त्यस्क मातिसौपम् । घामयाजकः । यामक, पूनक, परिचारको पश्विपफ, स्नातक, अध्यापक,उत्सादक, उतक होत, पोत, भर्तृ, रयगणक, पत्ति, गणकात्। गुणात्तरेण तरलोपश्च वि बक्तव्यम् ॥ इदच वात्तिकं भाप्ये सर्व गुणकारस्न्ये इति ·२पा. १ मा. शब्दकास्तुमः। सूत्रे पठितम् । तरवन्तं यद् गुणवाचि सेन समास इत्यर्थः ।न- निर्धारणइति निषेधस्यायमपवाद इति वृत्तिकाराः । पूरणगु- णेति गुणनिषेधत्यति माप्यकाराः । सर्वेषां वेततरः सर्वश्वे. तः । सर्वेषां महत्तरः सर्वमहान् ॥ न निर्धारणे ॥ निर्धारणे या षष्ठी सा न समस्यते । नृणां द्विनः श्रेष्ठः । अत्र द्विजशब्देन समासमसङ्गः । तदपेक्षा हि पष्टी । कथं पुरुपोचम इति. अत्र समाधान, द्विवचनविभज्ये- ति मुत्रे स्थित्वा कैयट आइ यस्मानिर्धार्यते यश्चैकदेशी निर्या- येते यश्च निर्धारणहेतुरेवत्वितयसन्निधाने निर्धारणं भवतीति तत्रैवायं निपेपो न तु प्रितयसन्निधानाभावपीति । यद्वा, पुरुपेपू. नम इति निर्धारणसप्तम्यां संज्ञायामिति समासः । यत्त्वे सति ननिर्धारणइति सूत्रं व्यर्थ स्यादिति तन्न । स्वरे भेदा- त् । सप्तमीसमासे हि तत्पुरुपेतुल्यार्थेति पूर्वपदमकृतिस्वरः पष्ठीसमासे त्वन्तोदात्तत्वं स्यात् । मतिपदविधाना च पष्ठी न समस्यतइति वाच्यम् ॥ सर्पिपो ज्ञानम् । शोविदर्यस्योत पष्ठी, सा च प्रतिपदविधाना पष्ठीशेपइति विहायान्यस्याः सर्वस्या अपि तयात्वात् । न चैवमनेनैव गतार्थत्वान्ननिर्धारणइति व्यर्य- मिति शङ्कथम् । यतश्चनिर्धारणमिति सूत्रं हि पष्ठी न विध- ते किन्तु सप्तमीमेव । पष्ठी तु तया मा वाधीति प्रतिपस्यत- इत्यन्यदेतत् । एवं स्वामीश्वरेत्यादिप्वपि । तेन गृहस्वामी सर्वेश्व- र इत्यादि सिद्धम् । वस्तुतस्तु शोविदर्यस्येत्यादिचतुर्दशासू- त्रीमध्ये दिवस्तदर्यस्येत्यादिपमूत्रीं विहायावशिष्टायामष्टसूत्र्यां शेप इति वर्तते । तया च न मापाणामश्नीयादित्यादाविव षष्ठी शेपइत्येव सिद्ध नियमार्थे प्रकरणं, पष्ठी भवत्येव, श्रूयतएव न तु लुप्यते । तथा च लुकायोजिका समाससंझेव न भवतीति ·N ६३८ शब्दकौस्तुमः । [२ अ० फलितोर्थः । तस्मात्पतिपदविधाना नेति वचनं न कर्तव्यम् । एव स्थिते कयोगा चेत्यपि मास्तु । कईकर्मणोः कृतीत्यत्र हि शेष- इनि निवृत्तम् । तथा च पष्ठीविध्यर्थमेव तदिति कुत समा सानिवृत्तिप्रसङ्गः । आह च । साधनैर्व्यपदिष्टे च श्रूयमाणक्रिये पुनः । मोक्ता प्रतिपदं पष्ठी समासस्य निवृत्तयइति ॥ कयन्त- हि हरिस्मरणं, विशेषस्मृतिहेतवः, पदात् पदार्थस्मरणमित्यादी ति चेत्, कर्मणिपष्ठया समासस्यानिपेघादिति गृहाण । तथा चेह कारकषष्ठया समासात्कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरो, भवति । शेष- पष्ठीसमासे त्वन्तोदाचता स्यात् । एवञ्चान्तोदाचनिवृत्तये प्रकरणं मातुःस्मृतमित्यादी समासाभावार्थ च । न हि तत्र कारकपष्ठी लभ्यते । नलोकोति प्रतिपेधादिति निष्कृष्टोथः । आह च । निष्ठायां कर्मविपया पष्ठी च मतिपिध्यते । शेषल. क्षणया पष्ठया समासस्तत्र नेष्यतइति ।। पूरणगुणमुहितार्थसदव्ययतव्यसमानाधिकरणेन ॥ पूरणा- घथैत्रिभिः सदादिभिश्च पष्ठी न समस्यते । पूरणे, सतां पष्ठः। अत्र पूरणार्या प्रत्यया एव गृह्यन्ते न तु पूरणोम्भनादिशब्दा अपि । तेन कुम्भपूरणभवः पठुरुच्चैरित्यादि सिद्धम् । अन च सापकं लोपेचेत्पादपूरणमिति सूत्रमयोगः । पूरणाधिकारस्तु न यवते । भागेन्मत्पये सति वदन्तेनापि निषेधस्य द्वितीयतृती- येति सूत्रे भाष्यएव स्पष्टत्वात् । अत एव भिक्षाद्वितीयमित्यादाव- न्यतरस्यांग्रहणसामर्थ्यात्समास इत्युक्तम् । अत एव च तान्यु- षष्ठावितसकतानीति कालिदासस्य प्रमाद इत्याहुः । पष्ठ इत्याख्यातः पष्ठः । आख्यातण्यन्तादेरजिति वा समाधेयम् । गुणवेह सन्त्वे निविशतेपैतीति लक्षितो गृह्यते । केवलगुणस्य गुणोपसर्जनद्रव्यस्य च प्रतिपादकः व्याप्तिन्यायात् । काकस्य ·२पा.१ आ. शब्दकौस्तुभः । कार्ण्यम् । ब्राह्मणास्य शुक्लाः । यदाऽर्थात्मकरणाद्वा दन्तादि वि- शेष्यं नितिं तदेदमुदाहरणम् । कयं तार्ह गोसहसमिति । अत्रा- हु । संख्यया नायं निषेधः शतसहस्रान्ताचनिका कोशशत- जनशतयोरुपसंख्यानम् । खारीशतमपि न ददातीत्यादिमुनित्रय- प्रयोगात् । अनित्पश्चायं गुणेन निषेधः । संज्ञापमाणत्वाद, उत्त- रपदार्थप्राधान्यमित्पादिनिर्देशात् । तेन करणपाटवं, अर्थगौरवं, बुद्धिमान्यमित्यादि सिद्धम् । चन्दनगन्ध इत्यादौ तु नायं नि- पेधः । तत्स्थैश्च गुणैरिति समासस्य प्रतिप्रसवात् । गन्धत्वेन प्र- तीयमानो हि गन्धो न कदापि गुणिसमानाधिकरणः । किन्तु स्वप्रधान । यस्तु वहति जलमयं पिनष्टि गन्धानिति प्रयुज्यते सचन्दनत्वादिजातिनिमित्तको न तु गुणशब्दः । मालतीकसमा- दिष्वदर्शनादिति । एवं घटरूपमित्पादि । सुरभिशुक्लादिशब्दा- स्तु न वत्स्थगुणमतिपादकाः । तेन रूपेण प्रतीयमानस्य गुणि- सामानाधिकरण्यदर्शनाद । एवं शौक्ल्यमित्यादावपि बोध्यम् । शौक्ल्पसौरभादिशब्दैहि शुक्लत्वसुरभित्वादिप्रकारक एव गुण- बोधः। तद्रूपापन्नस्य च द्रव्यसामानाधिकरण्यमस्त्येव शुक्ला सु. रभिरित्यादाविति दिक् । मुहितार्यास्तृप्त्याः । फलाना मुहि- तःकरणस्यैव शेषत्वविवक्षया पष्ठी । न च न लोकेतिनिध: शंक्यः । तस्य कृयोगलक्षणपष्ठीविषयकत्वात् । इह मुहितार्थ- योगे करणस्य शेपत्वविवक्षैव नियतेत्याहुरिति हरदत्तः। तत्रा- हरित्यपरितोपोद्भावनम् । तदीजन्तु नियमे प्रमाणाभावः । नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः । नान्तकः सर्व. भूतानां न पुंसां वामलोचनेत्यादिप्रयोगाणां पाक्षिक्यापि विशेष- त्वविवक्षया सिद्धत्वात् । अत एव करणत्वविवक्षयातृतीयां महिः पायुक्त । फलैर्नानाविधैश्वित्रैः स्वादुशीतैश्च वारिभिः । तृप्ता- ·शब्दकौस्तुम । [२ अ० स्तां भाजयुमन्ती पप्रच्छुः कस्य पूरियमिति । नन्वेवं षष्ठीसमासे निपिद्धपि तृतीयातत्पुरुपेण फलतृप्त इति स्यादेवेति चेत् । इष्टा- पत्ते। न चैवं निपेधवैययम् । स्वरे विशेषात् । क्याहि । षष्ठी- समासेन्तोदात्तत्वं स्यात् तृतीयासमासे तु थायादिस्वरापवाद स्तृतीयाकर्मणीति पूर्वपदप्रकृतिस्वर । तपिश्च सकर्मकोप्यस्ति । पितृनतासत्सममस्त बन्धुनीति भट्टिप्रयोगात्, तेनास्मात्कर्मणि तो नास्तीति न शश्नीयम् । फलतर्पणमित्यादौ तु स्पष्ट एव स्वरे भेद । कारकात्परत्वेन कुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरात् । सत् । द्विजस्य कुर्वन् कुर्वाणो वा । किंकर इत्यर्थः । शेपे पष्ठी । चोरस्य द्विप- न् । इह द्विपाशतुर्वाचन मिति पाक्षिको कर्मणिषष्ठी । अव्यय । ब्राह्मणस्प कन्वा । तादय रूपसम्बन्धस्य सामान्यरूपेण विव क्षायां पष्ठी । ब्राह्मणसम्बन्धिनी क्रियेत्यर्थः । पुरा सूर्यस्योदेतो- रित्यप्पच्पयोदाहरणम् । इह कर्तरि पष्ठी । अव्ययप्रतिषेधे तो- मुन्कसुनोरमतिपेध इति वचनात् । अत्र सत्तव्याभ्या साहचर्या त्कदव्ययेनैव समासो निषिभ्यते । तेन तदुपरीत्यादि सिद्धमिति रक्षितः । तथा च भट्टिप्रभृतयः प्रयुञ्जते । यत्कृतेरी निगाहीमः । आदेयाः किंकने भोगाः कुम्भकर्ण त्वयाविना, भवत्कृतखजनपजुलाशीति, वस्पाणिमात्मोपरि पातु कन्तु , किमुतदन्तरुभौ भिपजी दिव इत्यादि च । तथा अनेकमन्यपदार्यइति सूत्रे सर्वपचादिति भाष्पमयोगोपीहानुर- ल: । कयटइरदचौ तु अव्ययप्रत्तिपेधे वृक्षम्योपरीत्युदाहर- तो कुदव्ययेनापि निषेधं मन्येते तत्तु भटिश्रीपादिमपो. गाणां प्रतिकूलम् ! यहा । अस्मिन्पक्षे कुच्छन्दः सम्पदादि- शिवन्तः कार्यपर । ततश्चतुर्थी । आत्मन उपरि पातुक इति विग्रह । तस्यां यन्मध्यन्तरेत्यर्थे सप्तमीशाण्डरिवि सूनो MA ·२पा.१ आ. शब्दकोस्तुमः। तरीत्या सप्तमीतत्पुरुषोव्ययीभावो वेति दिक् । तव्य । वा. ह्मणस्य कर्तव्यम् । निरनुबन्धकस्य सूत्रे ग्रहणात्तव्यता समा- सो भवत्पेव । स्वकर्तव्यम् । सरे भेदः । गतिकारकोप- पदादिति कदुत्तरपदप्रकृतिस्वरः । तत्र तव्यतास्तचनान्तस्व- रितता । तव्यस्य त्वापदाचत्वान्मध्योदात्तं पदमिति । समा- नाधिकरणेन । तक्षकस्य सर्पस्य । विशेषणसमासस्त्विह वहुलग्रहणानेत्युक्तम् । स्यादेतत् । इह पष्ठीसमासः प्राप्नो. त्येव न । यायसम्बन्ध्यपेक्षा हीयं पष्ठी । तया च कटोपि कर्म भीष्मादयोपीति न्यायैन द्वयोरपि पठचन्तपोर्विपमभृत्ति- नान्वये सति पश्चात्मातिपदिकार्यमाप्रयोः पाणिकः सम्बन्धी वाच्यः । तथा च तक्षकस्यति सर्पस्यति च परस्परमसमर्य कथं समस्यताम् । अत एव नीलोत्पलस्य मेरुमहीभृत इत्या- दावपि प्रथमान्तयोविशेषणसमासे ततः पठिीविन्याय्यं न तु पष्ठयन्तयाविशेषणसमासः । उक्तरीत्या सामर्थ्यात् । किं च यथा चित्रगुरित्यादी सम्बन्धस्याभिहितत्वात्मयमा तयेहा- पि पष्ठचन्तयोः समासे ततः प्रथमैव स्यान्न तु पष्ठी । उच्यते । कट एवं कर्म भीष्मादपस्तु वत्सापानाधिकरण्यमानातद्विभ- तिं लभन्तइति पक्षे इदं योध्यम् । समानाधिकरणेन निषेध एव चैतत्पक्षशापकः । अत एव विशेषणविभक्तिः साधुत्वार्थत्यु, घोपोपि सङ्गच्छते । न चैवमपि समासात्पष्ठी न स्यादिति वाच्यम् । पञ्चकपक्षे द्वितीयादेखिोपपत्तेः । सकलविभ- क्तिसाधारणेन कर्मधारयेणान्यतरस्य स्फुटमनभिधानात् । एपै- वच वैयधिकरण्यस्थले सर्वेषां गतिः । तथाहि । राज्ञः कुमा- यो राजकुमार्या इति पाठयन्तस्य समासे पूर्वनिपातानियममाशु- इपापसजनसंज्ञाया अन्वर्षतामाश्रित्य समाहितमाकरे। नच तत्र ·. ६४२ शब्दकौस्तुमः । [२० त्वदुक्तस्यासामर्थ्यस्योक्तिसम्भवोपि, येन प्रथमान्तमेव समस्ये- त । तथा च राज्ञः कुमारी कुमाय इत्यादय एव विग्रहा इति उपसर्जनसंज्ञाविधायकयोः सूत्रयोः काशिकादौ स्पष्टम् । अनेक मन्यपदार्थइति सूत्रे तत्पुरुषेतुल्यार्थइति सूत्रे च भाष्यकैयटयोर- पि स्पष्टमेवेदम् । तथा च प्रथमान्तेन विग्रह इति नियमामा- वात्सर्वत्र तत्पुरुषापरि द्वितीयादिविभक्तयः पञ्चकपक्षवदेवोप- पादनीया इति तत्त्वम् । राजपुरुपादौ सङ्ख्याया इवोच- रपदार्यमाविष्टसम्बन्धस्यापि वृत्तावप्रवेशाच्च । प्रयोगाहे विग्रहे परं समासोत्तरविभक्तिसजातीयायाः प्रयो- गात् । पचन्तीति पाचका इतिवत् । वाक्यसंस्कारपक्षे ऽलौकिकेपि बहुवचनव स्पष्ठयादिकल्पनाया एव न्याय्यत्त्वा- दिति दिक् । यन्तु वृत्ताबुदाहृतं शुकस्य माराविकस्य राज्ञः पाटलिपुत्रकस्यति।तत्र मारावीत्याहेतिमाराविकः । तदाहेतिमाश- दादिभ्य उपसंख्यानमिति ठम् । शब्दनक्रियायाः प्रतिषेधको माराविकः । माराविदस्यति पाठे मारादिशब्दं ददातीति स एवार्थः । एवं पाटलिपुत्रे भवः पाटलिपुत्रकः। इत्यस्थिते यदीह समासोनिष्टः स्यात्तदेदं समानाधिकरणइत्यस्योदाहरणं सगच्छे. त । समास इष्ट इति तु वदता तेनैव नेदमुदाहर्तुं युक्तम् । यन्तु तत्रैच समर्थितम् । पष्टीसमासे सति पूर्वनिपातानियमः स्यात् । विशेपणसमासे तु विशेपणस्यैव पूर्वनिपातः सिध्यतीति।तरेदं वक्त- व्यम्। विशेषणविशेष्यभावस्याव्यवस्थितत्वेनातिमसङ्गे प्राप्ते ऽम. पानमुपसर्जनं आर्य चामाधान्पमित्यादिक्रमेण द्रव्यगुणादिशब्देषु व्यवस्थेप्यते । तच्च पष्ठीसमासेपि सुवचामिति किन्तनिषेधेनेति । घस्तुतस्तु गोपेनोः मोज्योष्णस्य कुमारश्रमणायागो गर्भिण्या इ. सादीनांहोदाहाणि । पादायुवतीत्यादीनां विभक्त्यन्तरे वि.

·२पा.१ आ. शब्दकौस्तुमः । शेषणसमासं चाधित्वा चरितार्यानां-परेण पष्ठीसमासेन वाधा- पत्तेः । तथा च विशेपणस्यैवोपसर्जनतया पूर्वनिपातेप्यनिष्टं स्प- हमेवेत्यवधेयम् ॥ क्तेन च पूजायाम् ॥ मतियुद्धीति सूत्रेण विहितो यः क्त- स्तदन्तेन पष्ठी न समस्पते । स हि पूजायां वर्तमानाद्विहित इत्ये- तावन्मात्रेण पुजाग्रहणं तस्योपलक्षणं गृहस्पेव काकः । तेन म. तिवृद्धयर्थाभ्यां क्तस्याप्ययं निषेधः । राज्ञां मतो बुद्धः पूजि- तो वाक्तस्पचवर्चमानइति षष्ठी कथता कलईसराममाहित कृ- तवानिति भट्टिः । मह पूजायां, रामस्य महित इत्यर्थः। तथा रा- जपूजित इत्यादि । अत्राहुः । तेनचपूजायामित्यादिपु कारक- पष्टया एव समासो निपिध्यते । यदा तु कर्नादेरेव शेपत्वविव- क्षया पष्ठी तदा भवत्येव समासः । स्वरे च विशेषः । कारकप- था समासे हि कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरः शेषपष्ठथा तु समासा- न्तोदात्तत्त्वमिति । अनुन्यासकारस्त्याह । यदा वर्तमाने क्तस्तदा पष्ठी । समासनिपेघश्च । यदा तु भूते क्तस्तदा कर्तरितृतीया। यथा पूजितो यः सुरासुरैरिति । तस्याः कर्तृकरणेकृतावहुलमि- ति समासः । न च तक्रकौण्डिन्यन्यायावर्चमाने क्त इह भूते क्तं वाधतइति वाच्यम् । तेनेत्याधिकारे उपज्ञातइति निर्देशेनावाधज्ञा- पनात् । न च ज्ञानार्थमात्रविषयकं ज्ञापकम् । उदाहृतमयोगानुरो- धेन सामान्यविषयकत्वस्यैव न्याय्यत्वादिति ॥ अधिकरणवाचिना च ॥ तेन पष्ठी न समस्यते । इद- मेपामासितं गतं भुक्तं वा । तोधिकरणचेति क्तः । आधि- करणवाचिनश्चेति कतरि पष्ठी । अधिकरणेचेत्येव सिद्ध वा- चिग्रहणं पार्षम् । कथं तर्हि किंवृत्तं यद्वृत्तमिति । अत्रा- दुः। नायमाधिकरणे क्तः किन्तु भावे । किमो वृत्तं यस्मिन्निति ·६४४ शब्दकौस्तुमान [२ भ. व्यधिकरणपदो बहुचीहिः। यद्वा । कर्तरि क्तः। किमा वृत्तं नि. प्पन्न मिति च विग्रहः ॥ कर्मणि च ॥ चकार इतिशब्दार्थः । कर्मणीतिशब्दमुच्चा. ये विहिता परिशेषितावा या पठी सान समस्यते । चित्रावा- न्दोहो ऽगोपेन । यद्यनेन कर्मषष्ठीमा नसमस्यते इत्यभिप्रेतं स्या- तहिं तृजकाभ्यां निधं नारभेत । यत्र हि कर्तरि तृनको तत्र कर्मणिषष्ठयाभाव्यं । शन्दानुशासनमित्यादौ यथान समासनिपे- धस्तथोक्तं पस्पशायाम् ॥ तृनकाभ्या कर्तरि ।। कर्यतृजकाभ्यां पष्ठया न समासः । कर्तरीत्यकस्यैव विशेपणं न तु तृचोपि । अव्यभिचारात् । अपां खyा । पुराम्भेचा । वज्रस्य भर्चा । यद्यपि भतृशब्दो याजकादिषु पठितस्तथापि रुढवलीयस्त्वात्पतिपर्यायस्य तत्र ग्रहणम् । यौ. गिकस्य तु निपेष एव । ओदनस्य पाचकः। कर्तरि किम् । इधूणां भक्षणमिधुमक्षिका पर्यायाईत्पितिपुषुच धावनिर्देशेवुला। कथं तर्हि घटानां निर्मातुसिभुवनविधातुश्च कलाः, अत्र न्यास- कारः । तृमन्तमेतत् । नलोकति पष्ठीनिषेधस्त्वनित्यः । ध्यका- भ्यामिति वक्तव्ये तृचः सानुबन्धकस्पोपादानारज्ञापकात् । कैपटस्तु शेषपठया समास इत्याए । जानकर्तुःप्रकृतिस्तत्मयो- जकोरेतुश्चेति ज्ञापकादनित्योयं पतिपेय इति तु बहवः ।। कर्तरि च ।। कर्तृपष्ठयाः अकेन न समासः भवतः शायि- "जुन् । पूर्वप्र द्वन्द्वेन निर्दिष्टोपि तृन् नेहानु- वर्तते । तयोगे कर्तृभिहिततया कर्तृपष्टया असम्भवात् ।। नित्यं क्रीडाजीविकयो ॥ एतपारपोरकेन नित्यं पष्ठी समस्यते । उदालकयुप्पमनिका ( श्रीडाविशेपस्येयं समा सिं. मायामिति मावे पडल् पुष्पाणामिति कर्मणिपष्ठी। जीरिकायाम्। का । पर्यापाईगति ·पा.१ भा. शब्दकौस्तुभः। न्तलेखकः । तत्र क्रीडायां विकल्प प्राप्ते जीविकायां कतरि. वति निषेधे माप्ते वचनम् । जयादित्यस्तु तुजकाभ्यामिति सूत्रे तरीत्येतदनुस्तायाः पष्ठया विशेषणं । तृजुत्तरार्थ इत्युक्त्वा क- नरिचेति सूत्रे कर्तृग्रहणं तृजकयोविशेषणतया व्याख्याय नित्यं- क्रीडेति सूत्रे अकभत्ययमेवोदाजहार । तत्रेदं वक्तव्यम् । प्रथम सूत्रे कग्रहणं वृजकयोरेव विशेषणं युक्तम् । तयोःश्रुतत्वात् । न तु पष्ठया: । एवं च तृजुत्तरार्थ इत्यपि न कल्प्यम् । अकस्यैव चोत्तरत्रानुत्तिर्न तु तृचः, असम्भवात्। तथा च सूत्रद्वयस्य व्य- त्यासेनार्थ उचित इति । वामनस्तु अके जीविकार्यइति सूत्र अ- कहति किम् । रमणीयकतेति । जीविकायां तृच प्रत्युदाज- हार । तस्यायमाशयमा भूत्क्रीडायां तृच । लक्षणाभावात् । जी. विकायान्तु बुल्तृचाविति बुलि तृजपि सुलभ एवेति । एतन्मते नित्यंक्रीडेत्यत्र तृजग्रहणासम्बन्धशङ्कावारणार्थ तृजुत्तरार्थ इत्या- दि कुसृष्टयादरणमित्याहुः॥ कुगतिमादयः । कुशब्दा गतिसंज्ञाः प्रादयध समर्थन नित्यं समस्यन्ते । कुः पापा\कुपुरुपःनित्यसमासविपयस्याप्यस्य पूं. पदप्रकृतिस्वरार्थमव्ययत्वमिष्यते। तथा च वार्तिकम्. अव्यये नञ्- कुनिपातानामिति । तस्मादयं स्वरादिपु बोद्धव्यः । स एव चेह गृह्यते न तु पृथिवीवृत्तिः । गत्यादिसाहचर्यात् । गति । ऊरी- कृत्य । प्रादिग्रहणमगत्यर्थं तद्विपयविभागार्थानि तु बहूनि वा- तिकानि । तथाहि । दुनिन्दायाम् । दुःपुरुषः । स्वती पूजायाम् । सुपुरुपः अतिपुरुपः । आडीपदर्थे । आपिङ्गलः । प्रायिक चैत- दुपाधिवचनम् । अन्पथा ईपदर्थेचेति कोः कादेशविधानमनुपप- । कोष्णं दुष्कृतं । दुरत्रकृच्छदार्थे । अनभिधानात्तु भूते खल न भवति । सुष्टुतम् । सुशद्रोतिशये न तु पूजायाम् । अ- 1 स्यात् ।

·शब्दकौस्तुम । [२ अ० एवोपसर्गनिबन्धनं पत्वम् । अतिस्तुतम् । अतिरतिक्रमणेचेति कर्मप्रवचनीयत्वाभावः। प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमया ॥ वृत्तिविषये गताद्यवृत्तपः पादयो गतित्वाभावपि मादिग्रहणेन समस्यन्तइ. त्यर्थः। प्रगत आचार्य प्राचार्य । प्रान्तेवासी । अत्यादयः का- न्ताद्यर्थे द्वितीयया । अतिक्रान्तो मालामतिमालः । अवादयः . शाद्यर्थे तृतीयया ।। अवऋष्टः कोकिलया अवकोकिलः । पर्याद- योग्लानाद्यर्थे चतृा । परिग्लानोध्ययनाय पर्यध्ययनः। अलं कुमार्य अलंकुमारि ॥ नित्यसमासत्तोप चतुर्थीविधानसामर्थ्या- पक्षे वाक्यमिति रक्षितः । एतेनैकविभक्तिचापूर्वनिपातइति सूत्रे अलंकुमारिरिति भाप्यं पर्यादयोग्लानाधइति समास इति के यटवचनं च व्याख्यातम् । तदेव भाष्यमनित्यतायां ज्ञापकमिति वास्तु । वस्तुतस्तु नेहानेन समासः । अलमोऽमादित्वात् । मादि- समासस्य त्वयं प्रपञ्च इत्याकरः। किन्तु द्विगुणाप्तापनालम्पूर्वे, त्यनेन ज्ञाप्यमानो ऽलंपूर्वस्तत्पुरुषः पृथग्गतिग्रहणात्पर्याप्त्यर्थेना- पि भवन्नभिधानानुरोधाच्चतुर्थ्यन्तैमैव भवति । तस्य चानित्य- समासत्वं निर्वाधमेवेत्यवधेयम् । निरादयः कान्ताद्यर्थे पञ्च- म्या॥ निष्क्रान्तः कौशाम्ब्या निष्कौशाम्बिः। प्रादिग्रहणस्य अ- गत्यर्थत्वादतिप्रसङ्गे प्राप्ते कर्मप्रवचनीयानां प्रतिपेघो वक्तव्यः । वृक्षम्पति विद्योतते विद्युत् । कयन्तार्ह अधीत्येति । इह हि अ- धिपरी अनर्थकाविति कर्ममवचनीयत्वम् । उच्यते । अध्यापक- धूतरितिनिर्देशादानित्यः पतिपेपः । अत एव मुस्तुतमतिस्तुतमि- ति पत्वामावपि समास उदाहृतः । स्वती पूजायामिति वचना- द्वा तन्सिद्धिः॥ उपपदमतिद् । उपपदं सुवन्तं समर्थेन नित्यं समस्यते । अतिडन्तश्च समासः । कुम्भं करोतीति कुम्भकार:! इह कुम्भ- ·२ पा. या. शब्दकौस्तुभः। अम् कार इत्यलौकिकं प्रक्रियावाक्यम् । लडांघाधिक्येप्यदूर- विभकर्षण तूक्तं लौकिकं वापं योध्यम् । अतिङ् किम् । मा भ- घान् भूत् । माडिलुकिति सप्तमीनिर्देशान्माडुपपदम् । ननु मु. पेत्यधिकारातिहतेन न भविष्यति । सन्यम् । तन्नित्तिरनेन ज्ञाप्यते । तत्फलं स्वनुपदमेव स्फुटीकरिष्यामः । प्रथमान्तन्तु मुणग्रहणमिहानुवर्ततएव । अत एव रानदीत्यादौ पूर्वपदे नलो. पादिपदकार्य सिध्यति समुपेतीह नानुपर्चतइति भाप्पत्या. दिग्रन्थास्तु मिलित नानुवर्ततइत्येवंपराः । अतिहिनि नोपपद- स्य विशेपण किन्तु समासस्येति । यद्यपीह भाप्ये न स्पृष्टं तथापि भनवक्लप्त्यमर्पयोरिति सूत्रे भाष्यएव स्पष्टम् । तत्र हि किंटत्त- स्यानधिकारादकिंवृत्तग्रहणानर्थक्यमित्युक्त्वा उपपदसंमार्थ त- हीत्याशक्यातिदिति समासमतिपेधात्संज्ञानर्थक्यामिति सिद्धा- न्तितम् । एवं पूर्वसूत्रपि गतिग्रहणं पृथरकृत्य तेनाप्यतिग्रहणं सम्बन्धनीयम् । गतिः समस्यते अतिढन्तश्च समासं स्यादिति । तेन भयवतीत्यादौ तिडन्तेन समासो न अतिग्रहणाच्चमुपेति तृतीयान्तं निवर्तते । तथा च गतिकारकोपपदानां कृभिः सह समासवचनं पाक सुयुत्पत्तेरिति प्राचां परिभाषा एकदेशानुमति- द्वारा समान्यापेक्षशापकभूतेन अतिग्रहणेन लभ्यते । गतीनां कारकाणामुपपदानां च कृद्भिः सह यः समासः स उत्तरपदा. सयुत्पत्तेः प्रागेर कार्य इत्यर्थः । पूर्वपदन्तु सुबन्तमेवेत्युक्तम् । गवीनां तावत् । व्यानिघूतीति व्याधी । आतश्चोपसर्गइतिकः । पायाध्मोत शप्रत्ययस्तु न भवति । जिबूते संज्ञायां पतिपेपो व- काव्य इत्युक्तेः । व्याडोशब्देन गतिसमास । स च यदि घूशब्द- स्य मुमन्ततामपेक्षेत ताई मुयुत्पत्तपे संख्याकर्मादियोगो विवा- णीयः । तद्योगाच्च मागेव लिङ्गपोगः स्वार्थमभिघायेत्यादिन्या- ·1 र अ. - ६४८ शब्दकौस्तुम। यात् । ततश्च लिगनिमित्तः प्रत्ययो भवन् टाबेव स्यात् न तु डी। धूशद्वमात्रस्य अनाविवाचित्वात्ततश्च व्याहोशिन्देन समासः । ततो व्याघाशब्दस्य जातिवाचित्लेप्यनकारान्तत्वा। ज्जातिलक्षणो डीप न स्यात् । सवत्पत्ते-पागेव जायमानस्तु स- मासो लिङ्योगानपेक्षत्वेन अन्तरङ्गत्वाद्भवति । ततो सीपूर्वपद- स्य तु सुबन्तत्वात्पदकार्याणि स्युरेव । निर्गत इति रुत्वं स- यन्तेति परसवर्णविकल्प इत्यादि । कारकाणाम् । अधैः क्रीता। अल्पैरभ्रलिप्ता ! कर्तृकाणेकतायलमिति समासः । स यद्य- तरपदस्य मुवन्तस्य स्यात्ताह पूर्वक्टाप् स्यात् । ततश्च क्रीता- स्करणपूर्वात् क्तादपाख्यायामिति डीप न स्यात् । अत इत्य- धिकारात् । वचनसामात्स्यिादिति घेत्तार्ह वाक्यावस्थायां स्यात् । पूर्वशब्दस्य व्यवस्थावचनत्वसम्भवात् । अत इत्यधिका- रो वा व्यवच्छिघेत । तथा च सा हि तस्य धनकीता माणे- भ्पोपि गरीयसीति भट्टिमयोगो न सिध्येत् । सिद्धान्ते तु कर्तृक- रणेकतेत्यत्र बहुलग्रहणात्स्व चित्सुवन्तेन समासः, अतोनडी। उपपदानाम् । कच्छेन पिवतीति कच्छपी । व्याधीवत् । सुपीति योगविमागाक इत्यादि । पचतिग्रहणमुपपदाविशेषणमिति । सन्न । तथा सति प्रपामान्तसुग्रहणस्य निवृत्त्यापच्या यहविप्ल- बापत्तेः । एतेनातिद् किम् एपानाहारको व्रजतीति मत्युदार रणमपि मत्युक्तम् । यदपि कौमुर्गा फुगतीति सूत्रे उक्तं, अत्र मुप्मुपेत्यनुवृत्तेस्तिडापि समास ऊरीकरोतीत्यादि । तदप्यस- त्। तत्र शेपीकनेनातिग्रहणेनेच विरोधात् । तिहसमासस्तु स- हेति योगविभागवललभ्यो वात्तिकोक्तविशेपरिपपरछान्दसश्चे. ति मागेव मपश्चितम् ।। अमेवान्पपेन ॥ अमेर ढल्यविधानं यदुपपदन्तदेवा- मा ·पा.१ आ. शब्दकौस्तुमं । व्ययेन सह समस्यते । स्वादुहार मुक्त । संपन्नकारं लव- णकारम् । स्वादाम णमुल् स्वादुमीत्त एव निपातनात्पूर्वपद- स्प मान्तत्वम्। स्वादुमीत्यर्थग्रहण सम्पन्नलपणशब्दावपि स्वादप. यौ येन वाक्येनामेव केवलो विधीयते न तु प्रत्ययान्तरस- हितः तस्मिन् वाक्ये सप्तमीनिर्देशलेन' यस्योपपदसंशा तद- मैव तुल्यावधानामत्युच्यते । सूत्रे च तुल्यविधानमित्य या नियते नियमाइभतस्त्वेवकारी नियमस्वभावादेव लभ्यते न तु सूत्रारूद । अमैव च यत्तुल्यविधान तस्य प्रत्ययान्तरं प्रति उपपदत्वमेव नास्तीति अव्ययान्तरेण सह समासो नाशकनी- यः । सूत्रस्य भयोजनन्तु कालसमपवेलासु तुमुन्, काल सम- यो बेला वा भोक्तुमित्यत्र सपासनिचिः। अमैवेति किम् । अ- ग्रेभोज अग्रेभुक्त्वा, विभापाग्रेमयमपूर्वविति क्त्वाणमुलौ । अमा चान्येन च तुल्पविधानमेतम् । अव्ययेनेति किम् । कुम्भका रः । असांत गव्यपग्रहणे अमैव यतुल्यविधानन्तदेव समस्ये त । न च पूर्वसूत्रस्यानवकाशत्वादन्ययाविषय एवं नियम इति वाच्यम् । तथासत्यमैव नियमापत्ते'। अमन्तेनोपपदस्य य- स्समास सोमैव तुल्यविधानस्येति । तथा चाग्रेमोनमित्पत्र मा भूत् । अग्रेभुक्त्वा कालो भोक्तुमित्यत्र तु स्यादेव ॥ तृतीयामभृतीन्यन्पतरस्याम् । उपदंशस्तृतीयायामित्यादी न्युपपदा-यमन्तेनाव्ययेन सह वा समस्यन्ते । उभयत्र विभा' पेयम् । यदमैव तुल्पविधानं तस्य प्राप्ते ययोपदंशस्तृतीयापा मिति । यत्पुनरमा चान्येन च तुल्यविधानं तस्यामाप्ते यथा ध्यये यथाभिप्रेतात्याने कृत्रः काणमुलाविति । मूलकोपदंशम्भु' ते मूलकेनोपदंशम् । उच्च कारमाचष्टे । इह समासपने कुदुत्तरपदप्रकृतिस्चरः आदिर्णमुल्यन्यतरस्यामिन्यायुदात्तत्व- ८२ ·शब्दकौस्तुमः । [२० म् । असमासपक्षे तु उच्चैरित्यन्तोदात्तम् । स्वरादिप तथा पाठात्कारमित्यायुदात्तम् । अमेत्येव । पर्याप्तिवचनेष्वलम- पु, पर्याप्तो भोक्तुम् ॥ क्वा च ॥ क्त्वामत्ययेन सह तृतीयाप्रभृतीन्युपपदानि वा समस्यन्ते । अव्ययेयथाभिताख्यानति क्त्वामत्ययः। समा- सपने ल्यप् । उच्चै कृत्य । उच्चै कृत्वा । तृतीयाप्रभृती- नीत्येव । अलड्कृत्वा । खलुकृत्वा ।। शेपो बहुव्रीहिः ॥ अधिकारोयम् । शेप किम् । उन्म- तगद्गम् । माकडात्परहार्यमिति पाठे परवाहबीहिसंज्ञा मा भूव । उपयुक्तादन्यः शेष । शिप असर्वोपयोगे । कर्म- णि पव् । येषां पदानां यस्मिन्नर्थेव्ययीभावादिसंज्ञा नोक्ता स बहुव्रीहिरित्यर्थः । एकसंज्ञाधिकारे तु त्रिकत शेपो ग्राह्यः। तथाहि । सप्तसु सुपां त्रिकेषु यस्य त्रिकस्य शृगिग्राहिकया स मासो नोक्तः स शेषः । प्रथमेति यावत् । ततश्च प्रथमान्तानां वहुचीहिरित्यर्थात्समानाधिकरणानां भवति । कण्ठेकाल इ. त्यादौ तु सप्तमीविशेषणइति झापकात्सिद्ध इति ॥ इति श्री शब्दकौस्तुभे द्वितीयस्याध्यायस्य द्वितीये पादे प्रथममान्दिकम् ॥ अनेकमन्यपदायें ॥ अनेक सुवन्तमन्यस्य पदस्यार्थे व र्तमानं वा समस्यते स बहुव्रीहिः । पदेन प्रकृत्यर्थोपसर्जनः प्रत्ययार्योंभिधीपतइति स्थिते त्रिकतः शेपस्योततया अप्रथमा विभक्यर्थे बहुव्रीहिरिति फलित त्रिकतः शेपो हिमयमा तदन्य पदार्थश्च कर्मादिरिति । प्राप्तमुदक यं प्राप्तोदको ग्रामः । उदककर्तृकमाप्तिकमीभूत इत्यर्थः । यद्यपि क्तमत्यपार्थस्य कर्तुत्वर्य प्रति विशेष्यतोचिता तथापि व्यपेक्षावादिभिरगत्या ·२पा. २ आ. शब्दकौस्तुमः. समासे भिन्नैव व्युत्पत्ति स्वीकरणीया । सिद्धान्ते तु एका- थीभावाभ्युपगमात्सर्वं सुस्थमित्युक्तम् । ऊढरथोनवान् । उपहृतपशू स्टः । उद्धृतोदना स्थाली । चित्रगुः । वीरपु- रुपको ग्रामः । प्रथमार्थे तु न भवति । दृष्टे देवे गतः । अने. कोक्तबहूनामपि, चित्राजरतीगुः । तन्वीदीर्घाजयः । इह प्रथ- मो न पुंवत्, । उत्तरपदत्वाभावात् । द्वितीयोपि न अपूर्वपदत्वात् । उत्तरपदे नित्यसमासस्य तु नायं विषय इत्युक्तम् । एतच्च केपा चिन्मतम् । परमार्थस्तु पाठभा- प्यादिपर्यालोचनया नेह पूर्वपदमाक्षिप्यते । आनङ् ऋन इत्य- त्र यथा । इष्टसिद्धधनुरोधेन पूर्वपदं क्वचिदाक्षिप्यते न तु सर्वत्रे. ति ओजःसहोम्भ इति सूत्रे हरदत्तेनोक्तत्वाच्च । तेनोपा- न्त्यस्य पुंवदेव । चित्राजरगुरित्यादि । अत एव चिना- जरत्यौ गावी यस्पेति विग्रहेप्पेयमेव । अदृष्टसदृशप्रजामिति तु कर्मधारयोत्तरपदो द्वयोरेव वहुव्रीहिः । अपि च परमस्वध- मः । स्वशब्दस्य निरपेक्षपूर्वपदत्वामावात्ततो धर्मशब्दः परो न तु केवलादिति नानिच् । कर्मधारयपूर्वपदे तु भवत्येवेति वक्ष्यते । किञ्च सुमुक्ष्मजटकेशेन सुनतानिनवाससा । सम- न्तशितिरन्ध्रण दृयोत्तौ न सिध्यति । अयं श्लोकः समर्थमन्त्रे भाप्ये पठितः । सुष्ठ सूक्ष्मा जटाः केशा यस्येति चतुर्णा व. हुनीही डयापोः संज्ञाछन्दसोर्वहुलामति बहुलवचनास्वत्वम् । यद्वा जटावन्तो जटा । अर्शआयच् जटाः कृता जटा इति वा तत्करोतीति ण्यन्तादेरन् । एवं मुष्ठ नतं अजिनं वास आ- च्छादनं यस्य तेन समन्तानि शितानि रन्ध्राणि यस्यति विग्र- हः । द्वयोर्चत्तौ हि केशवासो रन्धेभ्यः पूर्व उदात्त स्यात् । इप्यते तु सुसमन्तयोः प्रकृतिस्तर इति भावः । एवं नीलो- ·1 हाब्दकौस्तुमः । प्रज्वलवपुः !-इहापि नीलशब्दस्य प्रकृतिस्वरः । न च चि- गुरित्यत्र उत्तरपदस्याप्युपसर्जनसंज्ञार्थमनेक्ग्रहणमिति वाच्य- म्। प्रथमानिर्दिष्टत्वं विनापि एकविसतीत्यनेन वात्सद्धेः । प्रधानस्यान्यपदार्यस्प नानाविभाक्तियोगेपि वर्तिपदयोनित्यं प्र- थमान्तत्वात न चैवं राजकुमारी पश्येत्यादावप्पतिमसमः । तत्र द्वितीयाद्यन्तेनापि कुमारीशब्देन विग्रहाभ्युपगमात् ।, अन्य- ग्रहणं किम् । यहुवी हितत्पुपयोपियविभागो यथा विज्ञायेत । स्वपदार्थे दि.सावकाशं तत्पुरुषं परत्वादन्यपदार्थे वहुव्रीहिधि- ते । असति त्वत्पग्रहणे कण्ठेकाल, इत्यादौ व्यधिकरणपदे वहूनां समुदाये च सावकाशं बहुव्रीहि.स्वपदार्थ इवान्यपदापि नीलोत्पलं सरं इत्यादी समानाधिकरणे तत्पुरुषो वाधेत । पद ग्रहण किम् । ग्राहवती नदी । इह हि तत्र मा नासीदिति वा- क्यायों गम्यते । अर्थग्रहणं किम्, पावता पदे पदान्तरस्य कृत्य सम्भवादेव पदार्थे भविष्यति । सत्यम् । कृत्स्नै पदार्ये य- था स्यात् । अन्यथा चित्रगुरिति पष्टचर्थसम्बन्धमाअपरं स्या- त् । तथा च देवदत्तादिभिः सामानाधिकरण्यं न स्यात् । स. मानाधिकरणानामेव बहुव्रीहिः । विकतः शेपस्योक्तत्वादं । तेनेद न । पञ्चमि तमस्य पञ्च भुक्तवन्तोस्येत्यादौ तु न भवत्यनभिधानात् । अव्ययानां वाच्यः ॥ उच्चमुखः, उच्चाश- ब्दस्पाधिकरणमधानवाद्वैयधिकरण्याद्वचनमित्याहुः । त्रिकतः शेष इत्युक्तरीत्या प्रथमान्तस्यापेक्षितत्वात्तस्य ...चेहापि संवाच्छक्यमकर्तुमिदं वचनम् । अत एवं वाक् च इंपञ्च. मिया यस्पति त्रिपदबहुदीहौ कृते अवान्तरवोभ्युपगतः । प्रादिभ्यो धातुजस्य बहुवी हिवतापः॥ वा चोत्तरपदलोपः॥ मपतितपर्णः प्रपर्णः। नओस्त्यानां बहुदीहिर्वा चोत्तरपद्रलोपः॥.अविद्यमा- .

·२पा. २ आ. शब्दकौस्तुभ । नपुत्रः अपुत्रः । अस्तिक्षीरादीनामुपसंख्यानमसुपन्तत्वात् ॥ अव्ययत्वात्सिद्धम् । तथाहि । विभक्तिमतिरूपकत्वान्निपातसंज्ञा निपातीव्ययमित्यव्ययसज्ञा । इह द्वौ द्रोणौ अर्द्धद्रोणश्च अर्द्ध तृत तीया द्रोणा इति व्यवन्दियते तत्र अर्द्धतृतीयो येपामिति बहु- ग्रीहिः । उद्भूतावयवभेदः समुदाय समासार्थ इवि बहुवचन द्रोणशब्दश्च द्रोणयोरर्बद्रोणे च लक्षणया वर्चतइति सामा- नाधिकरण्यम् ॥ संख्ययाव्ययासन्नादूराधिकसंख्या संख्येये संख्येया- र्थया संख्यया अव्ययादयः समस्यन्ते स बहुव्रीहिः । दशानां समीपे ये वर्तन्ते तउपदशाः । नव एकादश घेत्यर्थः। सामीप्य- प्राधान्ये स्वव्ययीभाव इत्युक्तम् । उपविशाः । बहुवीही संख्ये- यइति डच् तिविंशतेडिति | आसनदशाः । अदूरदशाः। आधि- कदशाः । द्वौ वा त्रयो वा द्वित्राः । वायं समासः । ततश्च वै- कल्पिको द्वौ त्रयश्चेति पञ्च अस्माच्छन्दाइपतिष्ठन्ते । अत एव बहुवचनम् । उक्तं च सैपा पञ्चाधिष्ठाना वागिति । कार्यान्वये हि विकल्पो न त्वेतच्छन्दजन्यवोधविषयत्वेपीति भावः । त्रि- त्रिचतुराः । चतुरोचमकरणे ज्युपाभ्यामुपसंख्यानमित्यन् । द्वि- रायची दश द्विदशाः । अत्र वृत्तौ दिशब्देन दशत्वात्तिगता द्वि- वसंख्योच्यते । ननु द्वित्रा इत्यत्र वार्थः । द्विदशा इत्यत्र सु. अर्थश्चान्यपदार्थ इति पूर्वेणैव सिद्धम् । न च मत्वर्षे पूर्वयोगः अमत्वर्थाष चेदमिति वाच्यम् । मासोदकादिपु मत्वर्य विनापि तत्स्वीकारात् । सत्यम् । अन्यपदार्थमाधान्ये पूर्वयोगः । इह तु वार्थसुजों न प्रधानम् ॥ दिट्नामान्यन्तराले ॥ दिशो नामान्यन्तराले वाच्ये सम- स्यन्ते स बहुव्रीहिः । दक्षिणस्याः पूर्वस्पाश्च दिशोरन्तरालं द- .

·६५४ शब्दकौस्तुमः । [२ अ० क्षिणपूर्वा । सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंचद्भावो वक्तव्य इति भाष्य- म् ।। अत एव ठक्छसोश्चेति वानिकस्पोक्तिसम्भवः । यद्यपि तत्र शसा साहचर्याद्भवतष्ठगेव गृह्यतइति नकोपधाया इति सूत्रे कैयटहरदत्ताभ्यामुक्तम् । युक्तंचैतत् । गन्ध्या चरति धावन्त्या च- रतीति प्राग्वहतीये ठकि गान्त्रिको घावन्तिक इति यथा स्याना- न्तुको धावत्को माभूदिति । तथापि भाष्यं दृष्ट्या वार्तिककृतो. मवृत्तेः । अत एव हि एकतद्धितेचेति सूत्रस्याप्युक्तिसम्भवो लभ्यतइति दिक् । भवन्मयः । सर्वकाम्यति । सर्वकभार्यः। स: प्रिय इत्यादिवृत्तौ पूर्वभागतया मविष्टस्यैवायं पुंकद्भावः । न- त्वन्यस्या भस्वेषादेति लिङ्गाद । तेनाकांच एकशेपवृत्तौ च न । सर्विका सर्वाः । न चान्तरालस्यान्यपदार्थत्वात्पूर्वेणैव सिद्धमि- वि चेन्न । अमयमायें तदित्युक्तावात् । वैयधिकरण्याच विभा- पादिक्समासइत्यत्र प्रतिपदोक्तस्यास्यैव ग्रहणार्थमपीदम् । तेन या पूर्वा सोत्तरा यस्य मुग्धस्य तस्मै उत्तरपूर्वीयेत्यत्र न विक- पः । कवभावार्थ च । तथा हि । शेषाद्विभापत्यत्र तन्त्रावृत्या- धाश्रयणेन एका शेष उपयुक्तादन्यः अपरः शेषाधिकारः । ते- नोत्तरपूर्वादी न कप् । इह शेपग्रहणाननुवृत्तेः । द्वितीयशेपग्रह- णान्तु प्रियपथः मियधुर इत्यादौ न कप् । यन्तु तत्रतेनेदमिति सूत्रे कैयटेनोक्तं शेषाधिकार एव गृह्यते न सूपयुक्तादन्य इति तन्तु तत्रत्यभाप्पस्पोक्तिसम्भवमात्रपरम् । नामग्रहणं रूत्यर्थम् । इह मा भूत् । ऐन्याश्च कौवेर्याश्चान्तरालमिति ॥ तत्र तेनेदमिति सरूपे । सप्तम्यन्ते ग्रहणविपये सरूपे पदे तृतीयान्ते च प्रहरणविषयइदं युद्धमित्यर्थे समस्येते कर्मव्यतिहारे स वानीहिः । इतिकरणालौकिकविवक्षातात्पर्यकात् प्रणम- हरणकर्मव्यतिहारयुदानि लभ्यन्ते । गृह्यतेस्मिन्निति ग्रहणं के. --- ·२पा.२ आ. शब्दकौस्तुभः । शादिप्रहरणं दण्डादिकर्मव्यतिहारः । परस्परग्रहणं परस्परमह- रणं च । केशेषु केशेषु गृहीत्वा युद्धं प्रवृत्त केशाकेशि । मुष्टीमुष्टि । दण्डैश्य दण्डैश्च प्रहत्य युद्ध मवृत्तं दण्टादण्डि इन्कर्मव्यविहारइती- समासान्तः । तदन्तमव्ययं तिष्ठद्गुप्रभृतिप्विच्प्रत्ययस्य पाठेन अव्ययीभावत्वात् । अन्येपामपि दृश्यतइति पूर्वपदस्य दीर्घः । अत एव मुष्टामुष्टीति मामादिकम् । न च सूत्रे इदंशब्दात् प्राक् आ- कारः पश्लिप्यतामिति वाच्यम् । भाष्यकैयटायसम्मतत्वात् । अस्पसीत्यादावतिमसङ्गाच्च । परिशिष्टे तु आच्च गुणिन इति सूत्रितम् । गुणोस्त्यस्येति गुणी नामीति व्याख्याय मुष्टामुष्टीस्युदा- हृतं तदपाणिनीयम् । सरूपग्रहणं किम् । हलैश्च मुसलैश्च युद्धम् । इदमपि सत्रे वैयधिकरण्यार्य प्रथमाविभक्तवर्थ एकशेषवापनार्थ च । कवभावार्य चेति तु भाप्येभ्युचयमात्रम् । शेपग्रहणस्य माग- नुक्तपरतायाः पञ्चमे स्पष्टत्वात् ॥ तेन सहेति नुल्ययोगे ॥ सहेत्येततुल्ययोगे वर्तमानं तवी. यान्तेन सह वा समस्यते स वहुव्रीहिः । सपुत्र आगतः । सह पुत्रः । वोपसर्जनस्यति सभावः । नन्वत्र पितामधानम. न्यपदार्यः । सत्यम् । व्यधिकरणयोः प्रथमार्य च यथा स्या- छ । कप्च मा भूदित्येवमर्थ वचनम् । तुल्ययोगेति किम् । स- हैव दशभिः पुत्रीरं वहति गर्दभी । विद्यमानतावाची सह- शब्दः दशमु पुत्रेषु विद्यमानेप्वित्यर्थः । तुल्ययोगवचनं प्रायि- कम् । शापकात् । यदयं विभापासाकांक्षे विभापासपूर्वस्येत्या- दिनिर्दिशात् । तेन सकर्मकः सलोमक इत्यादि सिद्धम् ।। चार्थे द्वन्द्वः ॥ प्रागनुक्तसमासमनकं सुबन्तं चार्ये वर्तमा- नं वा समस्यते स द्वन्दः । समुच्चयान्वाचयेतरेतरयोगसमाहा- राथार्याः । परस्परनिरपेक्षस्यानेकस्यैकस्मिन्प्रति सम्बन्धि.

·- ६५६ शब्दकौस्तुम। [२ अ. न्यन्वयों समुचयः । यया अहरहन यमानों गामश्वं पुरुष पशु वैवस्वतों न तृप्यति सुरापा इवं दुर्मद इति. अत्र नयतिक्रि- यायामेकस्यां गवादीनां सर्पचय । गम्यमानत्वातु चशब्द- स्याप्रयोग । यदा तु एकस्य प्राधान्यमितरस्यानुपतिकता त- दावींचयः । यथा भिक्षामट गो चानयोति । अत्र हि अर्श- नादामनानयत्रापि भिक्षामटत्येव । अनटस्तु भिक्षा न । गामा नयति तथा अटम्नपि नान्विष्य 'गामानयति । मिलिताना- मन्वय इतरतरयोगः । समूह: समाहार।। तत्र समुच्च- यान्वाचयपोर्न समासः । असामर्थ्यात् । एका भावे हि स. ति पुष्पवन्ती पश्येत्यादाविव एकैपदोपाती मिलिताच अन्वि- यातां न तु प्रत्येकम् । धवखदिरौ । वाहपदम् । शेषः किम् । नीलोत्पलम् । इह हि एकस्मिन्धार्मणि अनेकधर्मसमुच्चयार द्वन्द्वः स्यात् । न चेप्टापत्तिः । पदुश्वासौ खजश्चत्यादावपि द्वन्द्वे सति द्वन्देधीन्यादिनियमापत्तेः । विशेषणमित्यादिना तत्पुरुपे तु काणखजवदनियम सिद्धयति । परं कार्यमिति पाठे चेदम् । एकसंज्ञाधिकारे तु विशेषविहितत्वात्तत्पुरुपसे झैव भवति । सामानाधिकरण्याभावे तु ईन्द एव । यथा प्रमा- णप्रमेयेत्यादौ साधर्म्यवैधाभ्यामित्यत्रं च । न ह्यत्राभेदान्वयों विवक्षितः । यद्यपि सामान्यविशेपयोवोनिको द्वन्द्वनिपेध. स्तथाप्यनित्यः स इति त्यदाकशेपसूत्रएवोपपादितम् । अने. कं किम् । होहपोतनेष्टोद्गातारा । न ह्यत्र द्वयोयोर्द्वन्दं कृत्वा पुनः ईन्द्र कर्तु शक्यः । होतृपोत्रोरप्यानडापत्ते । वाक्त्वक्सग्दृ- पदमित्यादौ त्वगादेरापि टनापचेश्च । न चोत्तरपदे नित्यस. मासोपसंख्यानाचयापि तदापतिः। सकृत्समुदाये प्रवृत्त स्य द्वन्द्वस्य एकाद्विवचनन्ययेनावयवे पुनरमवृत्तेः । उपर M ·२ पा.२ आ. शब्दकौस्तुमः । संख्यानस्यान्यत्रोपक्षपात्। न चैवं वाक्त्वचग्दृषद होतापोता- नेष्टोद्गातार इत्यादि न स्यादेवेति वाच्यम् । द्वयोईयोरेव सह- विवक्षया द्वन्दे समुदाययोः पुनः सहविवक्षायां तदुपपत्तेः । पूर्व- त्राप्यनेकग्रहणफलं दत्तमेव । तस्माद्ययाययं समासान्तपुंव- भावस्वरान प्रवृत्तिरमवृतियानकग्रहणफलं स्थितम् । अने- कस्य चार्षे वृत्तिस्तु जइत्स्तार्यायां वृत्ती मिलितस्यैव । पक्षा- न्तरे तु प्रत्येकम् । तदेतदुच्यते । युगपदाधिकरणवचने द्वन्द्र इति । आधिकरणं वार्चपदार्थः । तस्य युगपद्वचन इत्यर्थः । अत एव आंगश्च वाङ्गश्च कालिद्रश्चेत्यत्र सहविवंक्षायां तेनैव बहुष्विति लुकि अवकालिहा इति सिध्यतीति लुस्मकरणे भाष्यएच स्पष्टम् । यत्तिह सूत्रे सेयं युगपदधिकरणवध- नता दुःखा च दुरुपपादा चेति भाप्यउक्तम् । तस्यायमाश- यः । अस्तु जहत्स्वार्यता तयापि धवौ च खदिरौ चेत्या- दिविग्रहो ऽसङ्गतः प्राक्रियादशायापपि प्रयमप्रवृत्तस्यैकवचन- स्य त्यागायोगात् । अन्यथा पष्ठीतत्पुरुषादेरपि प्रयमयैव रा. जा चासौ पुरुपश्चेत्यादिविग्रहापातः । तत्पुरुपेतुल्यार्येत्या- दीनां निर्विषयतापत्तिश्च । स्यादेतत् । भूतपूर्वगत्या त- निर्वाह उत्तरपदार्थप्राधान्यादिवत् अलुम्समासे तु पठयाभा- कोशइत्याधनुवादसामर्थ्यादेव निमिचापायन्यायो नापिप्य- ते । मैवम् । ज्ञापकस्य सामान्यविषयतायां लाघवेन द्वन्द्वा- चयवष्वपि द्विवचनाचलाभात् निमिचापायन्यायस्यानित्यत्वा- .च्च । न चैवं तद्राजलुगसिद्धिः । तेनैवेति सौत्रमंश बहु- वचने परइति व्याख्यां च प्रत्याख्याय बहुषु वर्तमानस्येत्यर्य- स्य स्थापयिष्यमाणत्वात् । अत एव जहत्स्वार्यायामपि लुक् सि- ध्यति । सम्मान प्रतीयमानं यद्द्त्तं तदाश्रयस्य तद्राजेन ·. ६५८, शब्दकौस्तुमः । [२० प्रागभिधानात् भूतपूर्वगतेश्च तयापि वाच्यत्वात् । न हि तदि- ववृत्ती एकशेषवृत्तौ च तद्राजोर्थवान् | तदाजासद्राजन्दे तु वैकल्पिको लुगिति वक्ष्यते । एवं स्थिते द्वन्दैकशेषयोरलौकिक- चाक्पेपि द्विवचनादि दुर्लभम् । लौकिके विग्रहे तु दुरापास्तं तदिति दु खेत्यनेनोक्तम् । एतेन राजा बासौ पुरुषश्चत्सेर विगृह्यन्तो मीमांसकाः परास्ता इति दिक् । इह एकविंशति- विंशतिरित्यादी राजन्यबहुवचनद्वन्द्वन्धकवृष्णिपु संख्योति पूर्वपदप्रकृतिस्वर इष्टस्तस्मात् द्वन्द्व एवायम् । स च समाहारे। नेतरेतरयोगे । अनभिधानात् । पुंस्त्वन्तु लोकात् । यदा खे- काधिका विंशतिरिति शाकपार्थिवादिसमासः क्रियते तदा समा- सान्तोदात्तत्त्वमपीप्यताति पाञ्चमिकमाप्ये बहुग्रीहौसंख्येपे- इजित्यत्र स्थितम् ॥ उपसर्जनं पूर्वम् ॥ समासे उपसर्जनं पूर्व प्रपोज्यम् । कृष्णश्रितः ।। राजदन्तादिपु परम् ॥ एषु पूर्वप्रयोगा, परं स्यात् । द- न्तानां राजा रानदन्तः । वनस्याने अग्रेषणम् । वनम्पुरगे- त्यादिना णत्वम् । इहैव गणे निपातनादलुक् । एवञ्चा- लुगिव णत्वमप्यस्तु । तथा च तत्र सूत्रे अग्रग्रहण शक्यमकर्तुम् । आकृतिगणोयम् । धर्मादिष्वनियम इष्यते । अर्थधर्मों धर्मा. वित्यादि । गणमध्यएच जम्पतीदम्पतीजायापतीति पाठगत् जायाशब्दस्य जम्भावो दम्भावश्च वा निपात्यते ।। द्वन्द्वे घि ॥ द्वन्दे घ्यन्त माक् स्यात् । हरिहरौ । अने- कमाप्तावकत्र नियमोनियमः शेपे ॥ हरिगुरुहराः । हरिहर गुरवः । हरश्च हरिगुरू चेति विग्रहे तु हरस्य पूर्वनिपातः । अल्पान्तरत्वात् ॥ . - AHAM ·२ पा.२ आ. शब्दकौस्तुम। अनाघदन्तम् ॥ इदं वन्दे पूर्व स्योत । बहुप्वनियमः । अश्वरयेन्द्राः । इन्द्रावरयाः । ध्यन्तादजाघदन्तं विमतिपधे न । इन्द्राग्नी ॥ अल्पान्तरम् ॥ अत एव निपातनात्स्वार्थे तरए फुत्व- सुत्वयोरभावश्च । दन्दे अल्पाच् पूर्व स्यात् । धवखादिरौ । कथं तर्हि प्रासादे धनपतिरामकेशवानामिति । धनपतेश्च रामकेशवयोश्चेति विग्रह । पूर्वाभ्यामल्पाचतरं विप्रतिषेधेन । वागग्नी वागिन्द्रौ । एवमपि । कय ताई अघीवियोषाचरणप, चारणैरिति । अधीत्या च वोधादिभिश्चेति विग्रहे भविष्यति । यद्वा । अनित्यमिदं प्रकरणम् । लक्षणहेत्वोः क्रियाया, समु दाभ्राद्घ इत्यादिनिर्देशात् 1 तेन ससौष्ठवौदार्यविशेषशालि. नीम्, लोचनाधरकताहतरागेत्यादि सिद्धम् । ऋतुनक्षत्रा. णा समानाक्षराणामानुपूर्येण निपातो वक्तव्यः ॥ हेमन्ताशि शिरवसन्ताः । कृत्तिकारोहिण्यौ । समानराणां किम् । ग्रीष्म वसन्तौ । लघ्वक्षरं पूर्वम् ॥ फुशकाशम् । अभ्याईतञ्च ॥ मातापितरौ। वासुदेवार्जुनाभ्यां बुन्निति निर्देशेनेद ज्ञाप्यतइति चतुर्थे भाष्यम् । वर्णानामानुपूर्पण ॥ ब्रामणक्षत्रियविशू द्राः । भ्रातुश्च ज्यायसः ॥ युधिष्ठिरार्जुनौ । संख्याया अल्पीय स्याः ॥ एतच्च द्वन्द्वाद्वन्द्वविषयकम् । विवाः । द्वाविंशति । व्यकयोरिति तु सौत्रो निर्देश सप्तमीविशेपणे बहुव्रीहौ ॥ सप्तम्यन्तं विशेषण च व- हुवीही पूर्व प्रयोक्तव्यम् । कण्ठेकालः । यदा कण्ठे किञ्चिद- स्तीति निर्माते काल इति विशेषणं तदेदं बोध्यम् । अन्यदा नु सप्तमीग्रहण विनापि विशेषणत्वादेव सिद्धम् । सर्वनाम- संख्ययोरुपसंख्यानम् ॥ सर्वश्वतः । द्विशुक्लः । कयं तर्हितः ।

·। " शब्दकौस्तुम। 1 [२० परो यस्मात्स तपर इति, कथं च जहत्स्वाति । इहाहि जह- व स्वं पदं यं स जहत्स्वः सोर्थो , यत्रेति बहुव्रीहिगर्भो हुव्रीहिः । तथा च स्वपरभन्दयो. सर्वनामत्वात्पूर्वनिपातः स्यात् ।। सत्यम् । सूत्रभाज्यादिप्रयोगाद्राजदन्तत्वं वोध्यम् । मिथोनयोः समासे तु संख्यापूर्व शब्दपरविप्रतिषेधात् ॥ एतद- धमेव हि संख्यासर्वनाम्नोरिति नोक्तम् । धन्यः । व्यन्यः । वा प्रियस्य पूर्वत्वम् ।। गुडभिषः भियगुड. । गड्वादेः परा स. पतमीष्टा । गहुकण्ठः । क्व चिन्न । वहेगडु, । आकृतिगणोयम् ॥ निष्ठा ॥ निष्ठान्तं बहुव्रीही पूर्व स्यात् । कृतकृत्यः। जाति- कालसुखादिभ्यः परा निष्ठा वोध्या ।। जातिकालमुखादिभ्यो- नाच्छादनादिति झापकात् । सारङ्गो जग्धोनया सारङ्गजन्धी । तादल्याख्यायामित्यनुवर्तमाने अम्बाङ्गपूर्वपदावति ली। मास- जाता । सुखजाता । कथं ताई कृतकटः । पीतोदकः । गड्का- देरितिवत्माप्तवाघमात्र तात्पर्यामिति वृत्तिकारः । कथं चारुस्मि- तमिति । नपुंसकभावेत इत्यस्य न पूर्वनिपातः । निष्ठाशब्दो- पादानेन विहितस्यैवेह ग्रहणादित्याहुः ॥ वाहिताग्न्यादिपु ॥ एषनिष्ठान्तं वापूर्व स्यात्। आहिता- निः। अग्न्याहितः । आकृतिगणोयम् । प्रहरणार्येभ्यः परे नि- पासप्तम्यौ वक्तव्ये॥ अस्युद्यतः । दण्डपाणिः । इहापिमाप्तवा- धमात्रं वोध्यम् । विस्तासिः॥ कडाराः कर्मधारये ॥ कटारादयः शब्दाः कर्मधारये पूर्व प्रयोज्याः। कडारजैमिनिः । जैमिनिकडारः । कडार. गहुल काण, खज, कुण्ड, खोड, खलति, गौर, वृक्ष, मिथुक, पिन पिालतनु, जठर बधिर, मठर, कुञ्ज, धर्बर, । कर्मधारये किम्। कडारपुरुषको ग्रामः॥

·३पा.१ आ. । शब्दकौस्तुभ । ६६१ इति श्रीशब्दकौस्तुभे द्वितीयाध्यायस्य द्वितीये पादे द्वितीयमान्हिकम् ॥ पादश्चायं समाप्तः॥ अनभिहिते । अधिकारोयम् । तिकृतद्धितसमासैरिति व- क्तव्यम् । तेन तिडायुक्त कर्मणि द्वितीया नातिह, सेव्यते हरिः । कत, कृतः कटः । तद्धितं, शतेन क्रीतः सत्य शति- कः । शताच्चठन्यतावशते । समासः, प्राप्तमुदकं यं माप्तोदको ग्रामः । परिगणनं किम् । कटं करोति भीष्ममदार म् । इह विशेप्यान्कटादुत्पन्नया द्वितीयया गतार्यत्वादि. शेषणात द्वितीया न स्यात् । परिगणनसामर्थ्याच भवति । स्यादेवन् । कटोपि कर्म भीप्पादयोपीति पक्षे सर्वेभ्यो द्वितीया उचितैव । अरुणैकहायनीन्यायेन हि पाणिकः परस्परावच्छेदः। अत एव हि सकल्ल्वारित्यादी कारर्वत्वपयुक्तो यण सिध्य- ति । पूरणगुणत्यत्र समानाधिकरणग्रहणाज्ज्ञापकात् । अभेदा. न्वयस्थले विशेष्यविभक्तिविशेपणादपि भवतीति पक्षेप्येवम् । सकल्ल्वाविति तु कारकेणाभेदेनान्वयतो विशेषणस्यापि कारक- त्वानपायात्समाधेयम् । तस्मानार्थः परिगणनेन । किञ्चानभि- हिताधिकारेणापि नार्थः । नहि कट कृत इत्यादावतिव्याप्तिः । कात्ययेनैव कर्मत्वस्योक्तत्वात् । उक्तार्यानामप्रयोगात् । तद्ययां बहुपरित्पादौ बहुचोक्तार्यत्वाप कल्पवादय । किं च कटं क- रोतीत्यादौ सावकाशा द्वितीया कृतः कट इत्यादिपु प्रथमया वा- पिप्यते । निरवकाशत्वात् । न च वृस प्लक्ष इत्यादिरवका- शातित्रापि प्रतीयमानास्तिक्रिया प्रति कर्तृत्वेन तृतीयापसद्वान् । अथ नीलमिदं न तु रक्तमित्यादौ विशेषणान्तरनिवृत्तिात्पर्य- केप्यस्तिक्रियाया अनावश्यकत्वात् प्रथमाया अवकाशं ब्रूषे । तहि विप्रतिषेधात् प्रथमास्तु । न च ततोपि परत्वात् षष्ठीप्रसाः।

·. शब्दकौस्तुभ । [२अ6 अशेषत्वात् । उच्यते । परिगणनं तावत्पत्याख्यातमेव भाष्ये । सूत्रं तु कर्तव्य कट इत्यादिसिद्धये । इह हि प्रथमा वाधित्वा कर्तृकर्मणो कृतीति षष्ठी स्यात् । न च-कृत्येनोक्तार्यत्मन्नेह षष्ठीति वाच्यम् । संख्याविभक्त्पर्थ इति पक्षे सूत्रारम्भात् । कर्मणि यदेकत्व तत्र कृयोगे षष्ठयेकवचन मिति हि वाक्यार्थः । तथा च षष्ठीवाच्यस्य कर्मकत्वादेः कृत्येनानुक्तत्वाद् दुर्वारा षष्ठी । कारकं विभक्त्यर्थ इति पक्षे तु मास्तु सूत्रमिति स्थितम्। आरब्धे तु सूत्रे पर्युदासोय न तु प्रसज्यमतिपेधः । असमर्थस- मासापत्ते वाक्यभेदापत्तश्च । मासादआस्तइत्यत्र सदिक्रिया- या आसिक्रियायाश्चैकमधिकरणं मासादाख्य तच्च सदेः परे- णमा अभिहितमिति सप्तमीनिषेधापत्तेश्च । पर्युदासे तु आ सिक्रियानिरूपितमधिकरणाक्तिमनभिहितामाश्रित्य सप्तमीविपिन मवर्तते । आसने आस्ते शयने शेते इत्यादौ तु लदः प्रकृति भ्यां क्रियोपस्थितौ तयोग्यम् अनुभूतशक्तिक वस्तुमात्र कृता उच्यते । तस्य च वर्तमानकककतिइमकृत्युपस्थाप्यक्रियानि रूपितशक्त्युद्भवप्रतिपादनाय सप्तमीति दिछ । स्यादेतत् । यद्यय पर्युदासस्ताई पक्त्वौदनो भुज्यतइति न सिद्धयेत् । भुजिमत्य येनाभिहितेप्योदने क्त्वामत्ययेनानभिधानमाश्रित्य द्वितीयापतेः। भावे हि क्त्वेति वक्ष्यते । प्रसज्यमातिषेधे तु भुजिमत्ययेनाभि धानमाश्रित्य प्रसज्यमतिषेधः सुवच । किन्तु प्रागुक्तदोषीनि- स्तारः । अत्रोच्यते । प्रधाननिरूपित शक्त्यभिधाने प्रथमैव । अभिहिते नेति प्रसज्यप्रतिषेधात | आसने आस्ते शयने शेतइ त्यत्र तु न प्रधानशक्तरभिधानं येन प्रथमा स्यात् । एतच्च स्वा दुमिनमुलिति सूत्रे कैपटादौ स्पष्टम् । हरिरप्याह । प्रधानेतर क्रिययोः पृयरु । शक्तिर्गुणाश्रया तत्र प्रधानम- योर्यत्र न्यस्य ·३पा. १ मा. शब्दकौस्तुमः । नुरुध्यते ॥ प्रधानविषया शक्तिः प्रत्ययेनाभिधीयते । यदा गुणे तदा तदनुक्तापि प्रवीयतइति ॥ यतइति । पर्युदासेप्यनभिाहिता प्रधानशक्तिमाश्रित्यैव विधिःप्रवर्तते । एतेनपक्वं भुङ्क्ते दत्तं गृङ्गा- तीत्यादिपक्षद्वयेपि समर्थितं भवति । वस्तुतस्तु परत्वा भुज्यत- इत्यादौ औदनस्य पचिभुजिभ्यो न युगपच्छान्दोन्वपयोधः । किन्त्वन्यतरेण शान्दः, अपरणार्थः । तत्र च प्रयमाद्वितीययो. ऊर्यवस्थैव । पक्त्वा भुज्यते ओदनः । अर्थादोदनमेव पक्त्वेति। न हीटका पक्त्वेत्यादि सम्भवति । न चोपस्थितपरित्यागोनुः पस्थितकल्पना च न्याय्या। ओदनं परत्वेति प्रयोगे तु मुज्यत- .इत्यत्रार्थे ओदनस्य कर्मता । अत एव घटं कर्तुं शक्यतइत्यपि भवत्येवेति. पस्पशाया कैयटः । तस्मात्पर्युदासे एकवाक्यत्वं स. माससौष्ठवं चेत्येव । गुणरूपन्तु पतयेपि तुल्यामिति स्थितम् । एतेन विषवृक्षोपि संवर्ध्य स्वयं छेन्तुमसाम्मतमिति व्याख्यातम् । साम्मतमिति निपातेनाभिहितत्वात् । युक्तमिति हि तदर्थः । प- रिंगणनं तु प्रत्याख्यातमेव । इह हरदत्तेन भामुमते कारकवि- शिष्टा संख्या विभक्त्यर्थ इत्युक्तं तनु कधिकरणस्थययाश्रुत. भाष्यस्वरसमनुसृत्य कयञ्चिन्नेयम् । वस्तुतस्तु भामते प्रकृत्य- थेन संख्यया च करणत्वादिशक्तयो विशेष्याः । अत एवैकश- क्तिकोडीकृतानेकविधिस्तत्रतत्र स्वीकृत इति दिक कर्मणि द्वितीया ॥ द्वितीयादयः शब्दाः मुपां त्रिकेपु वर्त- न्ते । समं स्यादश्रुतत्वादिति न्यायात् । पूर्वाचार्यव्यवहाराच्च । इह स्वादिसूणैकवाक्यतया विधिः भिन्नवाक्यतया नियमो वा । सोपि प्रकृतानर्यानपेक्ष्य प्रत्ययनियमो वार्थनियमो वेति स पक्षाः साधः। उक्तं च । सुपा कर्मादयोप्यर्या संख्या चैव तथा तिटाम् । प्रसिद्धो नियमस्वत्र नियमः प्रकृतेषु चेति व्या.

·+ ६६४. सन्दकौस्तुम.। [२ अ० ख्यातं चंद प्रथमे । इह च तिकामिति स्वरसात्सुप्स्वपि कर्मा- घेत्र वाच्यं न तु कर्मन्वम् । न च तिड्प्वपि कर्मत्वमेवार्य इति वाच्यम् । तयोरेवेत्युत्तरस्त्रपि तथात्वापचौ घटः कृत इ. त्यादाभेदान्वयानुपपचिमसङ्गात् । तथा च लाकर्मणि, कर्मणि द्वितीयेति सूत्रस्वरसोपि सङ्गच्छते पटमित्यत्र च घटः कमेंत्यभेदान्वये आनयनादौ कर्मत्वेन संस-' र्गेण विशेपणत्वम् । तथा च मकारतया संसर्गविषयावति द्विधा कर्मत्वादिभानमित्येक पक्षः । शक्तिः कारकमिति भाष्यम्ब- रसात्सव चाच्येत्यपरः । अनन्यलभ्यस्य, शब्दार्यतया आधा- र आधेयं वा द्वितीयार्थः । ओदनं पचतीत्यत्र हि ओदनरूपो. य आधारस्तादिशिष्टा विक्लितिभासते वैशिष्टचं साधयता ओ- दनाधेया वा विक्लित्तिरी । आधेयरूपप्रत्यपार्थस्य प्रकृत्यर्थ प्रति विशेष्यत्वात् । आधेयत्वमेव च संसर्ग इति पक्षान्तरम् । आकृत्यधिकरणन्यापेनाधारत्वाधेयत्वे एवार्थे इति चापरम् । संसर्गा एवैते । तात्पर्यग्राहिका एव पर विभक्तय इति मता. न्तरम् । सर्वेप्यमी पक्षा हेलाराजीयादौ तत्रतत्र स्थिता भा. ध्यादिसम्मन्ताश्चेति दिक् । ओदनं पचतीत्यादौ, उभसर्वत- सोः कार्या धिगुपर्यादिषु त्रिषु । द्वितीयामेडितान्तेषु ततोन्य- त्रापि दृश्यते ॥ अस्यार्थः । उभयशब्दसर्वशब्दयोस्तसिलन्त- योः प्रयोगे द्वितीया कार्या । उभशब्देन , ह्युभयशब्दो लक्ष्य- ते अन्यया तसिलसम्भवात् । उभशब्दो हि द्विवचनटाविषय इत्युक्तम् । घिगित्यन सप्तम्या लुछ । प्रकृतिपदनुकरणमि. त्यतिदेशात् । न त्वावभक्तिक. । गवित्ययमाहेत्यत्र यथा पदान्तत्वाभावाल्लोपः शाकल्यस्पेत्यस्यामवृत्तिस्तथेह जश्त्वाप- वृतिप्रसङ्गात् । न चायं गान्त एवति वाच्यम् । कस्य च दइत्य- ·३पा. १ आ. शब्दकौस्तुम । ६६५ स्यापवृत्तौ धकिदित्यस्यासिदिमसङ्गात् । आमेडितान्तेष्वि ति। कृतद्विवचनेवियर्यः । उभपत कृष्ण गोपा । सर्वत कृ णम् । धिक् कृष्णाभक्तम् । उपर्युपरि लोकं हरि । अध्यधि लोकम् । अधोधो लोकम् । कथं ताई, उपयुपरि युद्धीनां चर- न्तीश्वरबुद्धय । उच्यते । उपरिपुदीनां उत्तानबुद्धीनामुपरि चरन्तीत्यर्थः । एव चामेडितान्तत्वाभापान द्वितीया । यद्वा । प्रतिपदोक्तस्पोपर्यध्यधस सामीप्यइति कृताद्वित्वस्याप ग्रह- णम् । तेन चीप्साद्विवचने सति नास्य प्रवृत्तिः । ततोन्यना- पीत्युक्तम्, सान्परिगणपति चिकारः, अभितःपरित समपा- निकपाहामतियोगेपीति । अभितः कृष्णम् । उभयत इत्यर्यः परितः कृष्णम् । सर्वत इत्यर्थ । पर्यभिभ्याञ्चेति तास- ल् । आभिमुख्यटविराप विभक्तिप्रतिरूपको निपातों ऽभि- तःशब्दोस्ति सोपीह पृयते । समयानिकषाशब्दौ समीपपर्या यौ । ग्राम समया निरुपा वा । हाशब्दः शोकटतिः । हा कृष्णाभक्तम् । तस्प शोच्यतइत्यर्थः । पष्ठयपरादो द्वितीया । सम्बोधने त्वन्तरत्वात्मयमैत्र । हा तातेति यथा । एतेन धिमूर्खेति प्रयोगो व्याख्यातः । बुभुक्षित न प्रतिभाति कि चित् । एप प्रतिशब्दः क्रियाविशेषकत्वादुपसर्गो न तु कर्म मवचनीय । एवमन्येपि वृशिग्रहणात्सापनीयाः । तद्यथा, चैत्र यावच्छतमिति । परमपुरुषारापनमृते इति च । तथा च चान्द्रमूत्रम्, ऋते द्वितीयाचेति, चकारात्पञ्चमी । सा चास्म छाने अन्यारादित्यनेन विघास्यते ।। तृतीया च होछन्दसि ॥ ज़होतेः कर्मणि तृतीया स्यार द्वितीया च छन्दसि । यवाग्वाग्निहोत्रं जहोति । अग्निहो अशन्दोत्र इविपि वर्तते । यस्याग्निहोत्रमाधिश्रितमम यमाप- ·. शब्दकौस्तुमः। [२ अ० धते इत्यादिमयोगदर्शनात् । अग्नये इयतइति व्युत्पत्तेश्च । जुहोति प्रक्षेपे । अस्मिन्नेव च भयोगे पवागूशब्दात्तृतीया । अग्निहोत्रशब्दाच्च द्वितीया । विरुद्धार्थकविभक्तचनवरुद्ध त्वान्नामार्थियोरभेदान्वयः । यवाग्वाख्यं हविरग्नौ देवतोदेशेन त्यत्का प्रक्षिपतीत्यर्थः । एतत्सूत्रं भाष्ये प्रत्याख्यातम् । अ. निहोत्रशब्दो हि जोतिष्यपि तसे । अग्निहोत्रं प्रचलित- मिति दर्शनात् । हूयतेस्मिमिति व्युत्पचेव । जुहोतिश्च प्रीण ने । तचदा यवागूशब्दातृतीया तदा यवाग्वाग्नि मीणयती त्यर्थः । यदा तु द्वितीया तदा यवाग्वाख्यमग्निहोत्रं हवि द्रव्य प्रक्षिपतीत्यर्थ इति । मीमांसकास्त्वाः । अग्निहो. शब्द कर्मनामधेयं वत्मख्य चान्यशास्त्रमिति न्यायात् । दृश्य- ते च स एष यज्ञः पञ्चविधोग्निहोन दर्शपूर्णमासावित्यादि । एवं स्थिते भावार्थाधिकरणन्यायेन करणकोटिनिक्षिप्ते होमे सामानाधिकरण्यापन्नस्याग्निहोत्रस्य करणत्वान्तीयायां प्राप्ता- यां पक्षे द्वितीयार्थमिदं वचनामिति तन्तु सूत्रसन्दर्भविरुद्धम् । कर्म- णीति धनवर्तते ॥ अन्तरान्तरेण युक्ते ॥ आभ्यां योगे द्वितीया स्यात् । अन्तराशन्दः सप्तम्यन्तस्य मध्यइत्येतस्यार्थे वर्तते । अन्तरेण शब्दस्तु तत्र च विनार्थे च । अन्तरा त्वां मां च हरिः । मृणा- लमूत्रामलमन्तरेण स्थितश्चलच्चामरयोदय सः [ अन्तरेण हरिन सुखम् । ननु मध्यस्यावध्यपेक्षतया यथावधिभूताभ्यां युष्मदस्मदर्थाभ्यां चामरद्वयेन च योगस्तथा आधेयेनापि सह । तस्मादाधेयादपि द्वितीया स्यात् । मैवम् । तत्रान्तरणतया प्रथमाया एवोत्पत्तेः । तस्माद्विशेपणादिय पठचपवादभूता द्वितीया न तु विशेष्यादपीति स्थितम् । अथ टारन्तेनान्तरा Arth ·शन्दकस्तुः। . शन्देन तृतीपान्तेनान्तरणेत्यनेन च योगे कुतो नेति चेत् । प्रतिप दोक्ततया तयोरेवेह ग्रहणात् परस्परसाहाच । तद्यथा, गुरु- भार्गपावित्युक्ते ग्रहयोरेव प्रतीसिनवाचार्यपरशुरामयोः । तेन किमनयोरन्तरेण गतेति सिद्धम् । किमनयोर्विशेषेण झाते. नेत्यर्थः । युक्तग्रहणानह । अन्तरा त्वां मां च कृष्णस्य मूर्तिः । इह कृष्णानं द्वितीया । अन्तरेत्यनेनानन्वर्यात् ॥ कालावनोरत्यन्तसंयोगे ॥ इह द्वितीया स्यात् । मास- मास्ते । यद्यपीह कर्मवादेव सिद्धम् । कालभावावगन्त. ध्याः कर्मसंज्ञा बकर्मणामित्युक्तेस्तेयापि सकर्मकार्य गुणदया- भ्यां योगार्थ चेदम् । मासमधीते । मासं कल्याणी । मासं गुढधानाः । क्रोशमधीते । मोशे कुटिला नदी । कोशं पर्वतः । अत्यन्तसंयोगे किम् । मासस्य द्विरधीते । कुलोर्थप्रयोगे का- लेधिकरणइति पष्ठी॥ अपवर्गे तृतीया ॥ अपवर्गः फलमासिस्तस्यां योत्यायां करलाध्वनोरन्त्यन्तसंयोगे तृतीया स्यात् । अह्ना क्रोशेन वा नुवाकोधीतः । अपवर्ग किम् । मासमधीतो नायातः ॥ सप्तमीपञ्चम्यौ कारकमध्ये ॥ शक्तिद्वयमध्ये यौ का. लाध्वनौ ताभ्यांसप्तमीपञ्चम्पो स्तः । अद्य भुत्क्वायं - हे यहादा भोक्ता । कर्तृशक्योर्मध्येयं कालः । इदस्यीय प्रोशे फ्रोशाता लक्ष्य विध्येत् । कर्तृकर्मणोर्मध्ये देशः । कालाध्यभ्यां विभक्त्योर्यपासंरूपं न भवति । अस्वरित- त्वात् ॥ कर्मप्रवचनीपयुक्त द्वितीया ॥ स्पष्टोर्थः । इरि मति पर्यनु वा ।। यस्मादधिकं यस्य चेवरवचनं तत्र सप्तमी ॥ कर्मभवच- .

·६६८ शब्दकौस्तुमः । । [२भ. नीययुक्ते इत्यनुवर्तते । यस्मादपिकं तदस्मिमधिकमिति च निर्देशादधिकशब्दयोगे पर्यायेण पञ्चमीसप्तम्यो स्तः । प्रकृत- सूत्रार्थस्तु यस्मादधिकं यस्य चेश्वरसचनं कर्ममवचनीययुक्त तत्र सप्तमी स्यात् । उपपरार्दै हरेर्गुणा: 1 परादिधिका इत्यर्थः ।' ऐश्वर्य तु स्वस्वामिनोः पर्यायेण सप्तमी । तया- हि । ईश्वर इत्युच्यते येन तदीश्वरवचनं ऐश्वर्यम् । अथवेश्वर- शब्दो भावधानः । यस्य स्वामिन ईश्वरत्वमुच्यते इत्यर्थः । अय वा यस्पति स्वं' निर्दिश्यते यस्य स्वस्प ईश्वर उच्यते त. तः स्वादित्यर्थः । पर्यायेण चेपं विभक्तिः शेपविपये कर्मप्र- वचनीयविभक्त्यारम्भात् विशेपणादेवोत्पन्नया सप्तम्या द्विष्ठ- स्यापि सम्बन्धस्याभिधानात् । प्रत्ययार्थस्य प्रकृत्यर्थ प्रति विशेष्यतया विशेषणादेव मत्यौचित्याच। विशेष्यालु प्रधमैव । अधिरामे भूः । सप्तमीशौण्डैरिति समासपक्षे तु रामाधानति भवति । अपडक्षेत्यादिना खः। विमक्त्यर्थवृत्तित्वे त्वव्ययी- भावः । अधिरामम् । स्वाद्विभक्तौ अषिमुवि रामः 1 इह सूत्रे यस्यचेश्वरवचनमित्यंश. प्रत्याख्यातो भाष्ये । तथाहि । स्वा- मिन्याधारे भू स्थिता तस्यां च स्वामी तत्र यदा यदाधिकर- गत्वेन विवक्ष्यते तदा तत्र सप्तमी भविष्याति । एव चाधिरी- वरइति संज्ञासूत्रमपि न कर्तव्यम् । न चा गत्युपसर्गन्वया- थार्थ तत् । ऐश्वर्याविषयस्य अधेः क्रियायोगाभावेनैव तद- प्राप्तः । उत्तरार्थमिति चेत्तर्हि योगविभागो न कार्यः ।। पञ्चम्यपाइपरिभिः॥ एतैः कर्ममवचनीयोगे पञ्चमीस्या- । अपविष्णो परिविष्णोः संसारः । अपेन साहचर्यायरेवनेना- र्थस्य ग्रहणम् । तेन लक्षणादिपु न भवति । वृक्ष परि विद्योतते वि- द्युत् । आमर्यादावचने । आपाटलिपुत्रादृष्टो देवः ।। A ·. ३ पा.१ आ. शब्दकौस्तुभः । प्रतिनिधिमंतिदाने च यस्मात् ॥ सत्र कर्मप्रवचनीययुक्त प- चमी स्यात् । प्रद्युम्नः कृष्णात्पति। तिलेभ्यः प्रतियच्छति मा. पान् । इह सूत्रे अनेनैव यस्मादिति पञ्चमी ।। गत्यर्यकर्मणि द्वितीयाचतुथ्यौँ चेष्टायामनध्वनि ॥ अध्व- भिने गत्यर्थानां कणि एते स्तश्चेष्टायां सत्याम् । ग्रामं प्रामाय वा गच्छति । गत्पति किम् । ओदन पचति । कर्मणीति किम् । अश्वेन ब्रजति । चेष्टायां किम् । मनसा हरि चूनति । अनध्व- नीति किम् । पन्थानं गच्छति । आस्थितप्रतिपेयो वक्तव्यः ॥ आस्थितः । सम्प्राप्तः । गन्त्रा अधिष्ठित इत्यर्थः । तेन यदा उ. त्पथात्पन्था एवाक्रमितुमिष्यते तदा भवत्येव चतुर्थी । उत्पथेन 'पये गच्छति । अजान्नयति ग्राममित्यत्र तु न चतुर्थी । अगत्य- र्थत्वात् । प्रतीयते हात्र गतिः । न त्वसौ नयतेरर्थः । मापणवा- चित्वात् । एवं स्त्रियं गच्छतीत्यत्रापि न चतुर्थी । असम्माप्त- प्रेप्साभावात् । अनध्वनीति बपनीय असम्माप्त इति पूर्यते । द्वितीयाग्रहणमपवादविपयेपि यथा स्यात् । सेन कयोगलक्षणा पष्ठी न भवति अन्यथा चतुर्थीत्येव ब्रूयादिति पदन् वृत्ति- कारो ग्राम गन्तेति तृजन्तपोगे उदाजहार । इदन्तु भाप्यविरु- दम् । तथाहि । सन्दर्शनादिभिराप्यमानत्वास्क्रियापि कृत्रिम कर्मेति क्रिययाभिप्रेयमाणस्य सम्पदानत्वं सिद्ध सन्दर्शनादीनां गमनस्य च भेदाविवक्षायां तु द्वितीयापि सिद्धति सूत्रमिदं प्र- त्याख्यातं भाष्ये । एवं हि वदता कृयोगे पाठ्यवेष्यते । अत एवाकेनोरिति सूत्रे ग्राम गामीत्युदाहृतं भाष्ये ॥ चतुर्थी सम्पदाने ॥ स्पष्टम् । विप्राय गां ददाति । ताद. ये उपसंख्यानम् ॥ यूपायदारु।इह दारुशब्दाढेताविति तृतीया तु न भवति । पष्ठीविपये हि सा । मातिपदिकार्यमात्र भयमै- ·. ६७० शब्दकोस्तुभः । [ २० व । ननूपसरुपानस्यावश्यकत्वे सूत्रं व्पर्थमेवेति चेन्न । हरये रोचतइत्यापर्थ तस्याप्यावश्यकत्वात् । क्लापिसम्पयमाने च ॥ विकारवाचकाच्चतुर्थीत्यर्थः । स हि सम्पद्यते प्रादुर्भवति । भ- क्तिर्शानाय कल्पते । प्रकृतिविकारयोर्भेदविवक्षायां चतुर्थी अभेद- विवक्षायान्तु पथमेव भक्तिर्ज्ञानं कल्पतइति के चित् । अन्ये स्वभेदविवक्षायामपि चतुर्थीत्पाहुः । जनिक रित्यपादानत्वावि- वक्षायान्तु पञ्चमी । भक्तेनिं कल्पतेइति । के चिन्तु तत्रापि चतुर्थीमिच्छन्ति । उत्पातेन ज्ञापिते च ।। प्राणिनां शुभाशुभयोः सूचको भूतविकार उत्पातः । वाताय कपिला विद्युत् । हितयोगे च॥ चतुर्थीसमासविधानाज्ज्ञाप्यते । ब्राह्मणाय हितम् ।। क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिन । उपपदं कृत्रिमन्तच्च क्रियाक्रियारूपं तुमुन्ण्वुलोरेच सम्भवतीति विशेषणमहिना । विशेष्यन्तुमुन् तुलन्तमेव लभ्यते । अमयुज्यमानस्य कर्मणि च. तुर्थी स्यात् । फलेभ्यो याति । फलान्याहर्तुमित्यर्थः । स्थानि- शब्दो ऽमयुज्यमानपरतया वैयाकरणगृहे प्रसिद्धः॥ समर्थाच्च भाववचनात् ॥ भाववचनाचेति सूत्रेण ये विहि- वास्तदन्ताच्चतुर्थी स्यात् । यागाय याति । पाकाय पचनाय भक्तये । भाववचनेनैव तादर्थ्यस्य घोतितत्वाचादर्थे चतुर्थी न स्पादिति सूत्रारम्भ ॥ नमास्वस्तिस्वाहास्वधालंवषड्योगाच्च । पभियोगे चतुर्थी स्यात् । हरये नम । उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्बलीयसी । प्रधानभूतक्रियासम्बन्धस्यान्तरणत्वात् । नमस्करोति देवान् । कयन्तहि नमश्चकार देवेभ्य इति, रावणाय नमस्कुर्या इति च । भहिः। अत्र माधवासासात्ममृतिपु पागद्वैकल्पिकं नमःशब्दस्य गतिस्वम् । तत्र गतिसंज्ञापक्षे उपसर्गवद् द्योतकतया कृय एव ·. ३पा.१ आ. शब्दकौस्तुम । ६७१ प्रणतिर्थः । तत्कर्मणि द्वितीया नमस्यति देवानितिमत् । अगति त्वे तु करोतिक्रियाकर्मभावापन विशेष्यभूतं मणाममाचष्ट- इति देवादावकर्मणि नमःस्वस्तीति चतुर्युवति । अत्रेदं वक्त- च्यम् । उक्तरीत्या चतुर्थीसमर्थनेपि नमसो गतिसंज्ञाभावा. अमरपुरसोर्गत्योरिति सत्यं न स्यात् । तथा च प्रयोगानि हस्तदवस्थः । तस्माफियार्थोपपदस्पचेति चतुर्थी बोध्या । 'देवान् प्रसादयितुमित्यर्थात् । वर्धमानस्तु, श्राद्धाय निगरम- तइतिवक्रियाग्रहणं कर्तव्यमिति चतुर्थीत्याह । प्रजाभ्यः स्व. स्ति । अग्नये स्वाहा । पितृभ्यः स्वधा । अलं मल्लो मल्लाय । अलमिति पर्याप्त्यर्थग्रहणं तेन दैत्येभ्यो हरिरलं प्रभुः समर्थ: शक्त इत्यादि । कयन्ताह प्रभुqभूपूर्भुवनत्रयस्येति माघः । उच्यते । पर्याप्त्यर्थस्यैवालमो ग्रहण न तु अलं रोदनेनेत्या दो वारणार्यस्यापीतव्याख्यानान्तर भाष्ये स्थितम् । एव- च व्याख्याभेदालभ्वादियोगे पष्ठयपि साधु. । अत एवं सूत्रकारो द्वेधा निरादिक्षत् । तस्मै प्रभवति सन्तापादिभ्यः, स. एपांग्रामणीरिति च । तथाच भट्टि । नामोयीदस्य कश्च न पुमोथास्मै न कश्चनति । प्रो पर्याप्तावित्यस्य रूपम् । अ लं रोदनेनेत्यत्र तु करणे तृतीया । रोदनेन न किं चित्साध्यमि- त्यर्थावगमात् । वपडिन्द्राय । चकारः पुनर्विघानार्थः । तेनाशी- विवक्षायामपि पष्ठीं बाधित्वा चतुर्युव भवति । स्वस्ति गोभ्यो भूयात् । अन्यथा स्वस्तियोगे चतुर्थ्या अवकाशः । स्वस्ति- नाल्मायाम्तीति । तस्वकयने कुशलाराशिपीत्यस्यावकाशः। स्वस्तिभिन्नाः कुशलाः । उभयप्रसङ्गे परत्वात् पक्षे पष्ठी स्यात् ॥ मन्यकर्मण्यनादरे विभाषा माणिषु ॥ प्राणिवर्ने मन्यते " ·६७२ शब्दकौस्तुभः । [२ अ० कर्मणि चतुर्थी वा स्यात्तिरस्कारे । न त्वां तृणं मन्ये तृणाय था । मन्यातग्रहणं किम् । न त्वां तृणं चिन्तयामि । इयना निर्देशानेह । न त्वां तृणं मन्वे । मनु अवयोधने । तनादेरुः । न च मन्येति यका निर्देशः किं न स्यादिति वाच्यम् । अनभि- हितइत्यधिकारात् । नहि यका योगे अनभिहित कर्म सम्मवति । इयन्नपि देवादिकधातूपलक्षणपात्रं न तु स्वयं विवक्षितः । तेन तृणाय मत्वा रघुवन्दनोपि वाणेन रक्षः प्रधनाभिरास्थदिति भट्टिमयोगः संगच्छने । अनादरश्चात्र नादराभावमात्रमपि तु तिरस्कारः, कुत्सति यावत् । अधर्मानृतादिवन्नः मति- पक्षणचित्वात् । स च दे॒धा । उत्कृष्टस्यापकृष्टेनोपमा. नात् । यथा तृणाय मत्वेति । तृणमिव मत्वेत्यर्थः । क्वचित्तु निषेधयोगेनोपमानायोग्यत्वमतीतैः । यथा न त्वां पूर्ण मन्पेइति । तृणतुल्यमपि त्वां न मन्यइत्यर्थः । इयांस्तु विशेषः । अमात्यन्तमनादरः पूर्वत्र त्वनादरमात्रम् । उभयप्रापि सूत्रेण सिद्धम् । वात्तिककारस्त्याही प्रकृष्य कुत्सितग्रहणं कर्तव्यमिति । यद्वाचिनयतुर्थी ततोपि पदि कुत्सा न तु साम्यमात्रं तदा घ. सुर्थीत्यर्थः । एवञ्च प्रतिषेधयुक्तायामेव कुत्सायां चतुर्थीविधा- नात् मागुक्तभष्टिप्रयोगो विरुध्यते सूत्ररीत्या तु सः। तथा चापि शलिपि मन्यकर्मग्पनादरउपमाने विमापा,माणिप्वित्यप्रयत् । अमाणिनित्यपनीय अनावादिग्विति पाठ्यमिति भाप्यम् । नी. काकामशगगालाः नावादयः । सेन न वो नाम घा मन्पहत्यप्रामाणित्येपि चतुर्थी न । न वो भने मन्य इत्पा सु माणिवेपि चतुर्षी गवत्येवेति दिए । अनादरेति कर्मणी विशेषणम् । अनादरपोतक यतार्मेति । सेन तृणादेय चतुर्थी न मु युप्मदः, व्यवस्थितरिमापानिशानामा ।। . FA ·३ पा. २ आ. शब्दकौस्तुमः। ६७३ इति श्रीशब्दकौस्तुभे द्वितीयम्याध्यायस्य तृतीयपादे प्रथममान्हिकम् ॥ कर्तृकरणयोस्तृतीया । रामेण वाणेन इतो वाली । प्रकृ. त्यादिभ्य उपसख्यानम् ॥ प्रकृत्याभिरूपः । क्रियाया अश्र- वणात् कर्तृकरणयोरभावात् पष्ठीह प्राप्ता । ननु गम्यमानकरोति- क्रियाकरणत्वात् सिद्धम् । करणान्तरव्युदासाय हि प्रकृतेरेष करणत्वं विवक्षितम् । स्त्रमावेनायमभिरूप कृतो न खलङ्कारा. दिनेत्यर्थात् । इदन्ताई प्रायेण याशिका | प्रायशद्रो बन्दः । बहवो याशिका इत्यर्थः । ननु याशिकशब्दा- भिधेयमध्ययनं प्रति वाहुल्यं करणम् । सड्यीभूय यज्ञमीयत- ईत्ययात् । यत्रापि विशिष्टवेपं काञ्चदृष्ट्या मायेणापं याशिक इत्यध्यवस्यति । तत्रापि गम्यमानज्ञानाक्रियां पति कर- णत्वात् सिद्धम् । आचारादिवाहुल्येन याज्ञिकोयमिति जन. सोप्यतइत्यर्यात् केचित्तु मायेणशय्दो विभक्तिमतिरूपको निपा- तो नूनमित्यर्थे वर्त्ततइत्याहुः । दृश्यते च मायेण सामग्यवि- धौ गुणानामिति । मारेण निष्कामति चक्रपाणाविति च । इदं तार्ह गोत्रेण गायः, प्रथमा पष्ठी वा प्राप्नोति । नन्वि- हापि अनेनाई ज्ञाये इत्यासिद्धम् । इहन्तर्हि समेन विष- मेणैति, अत्र समविपमाभ्यां द्वितीया प्राप्ता । ननु पथोपि गम ने करणत्वात् समेन पयेत्यर्थोस्तु । इदन्तर्हि : विद्रोणेन धान्यं क्रीणाति । पञ्चकेन पशून् पृण्डाति । द्वयोोण- योः समाहार इति द्विद्रोणं पात्रादिः । द्वौ द्रोणौ कृत्वेत्य- थः । इह द्वितीया षष्ठी वा भाप्ता । पञ्च परिमाणमस्य पञ्चकः सद्यः । तन सयसविनोरभेदविवक्षायां पशनित्य- नेन सामानाधिकरण्यात् द्वितीया प्राप्ता । एतदपि प्रत्याख्यातं . ८५ ·६७४ 1 शब्दकौस्तुमः । [२. भाष्ये । द्विद्रोणाचर्ये मूल्ये द्विद्रोणादिशब्दः तस्य च क्रय प्रति करणत्व द्विद्रोणादीनां व यन्मूल्यं तेन द्विद्रोणाघेव क्रियतइत्य- थभेदोपि नास्तीति ।। सहयुक्त प्रधाने | सहार्येन युक्ते ऽप्रधाने तृतीया स्या- त् । पुत्रेण सहागतः पिता । पितुरन क्रियासम्बन्धी शाब्दः, पुत्रस्य तु आर्थ इति तस्यामाधान्यम् । सहे ऽप्रधानइत्येव वाच्ये युक्तग्रहणादर्यग्रहणम् । पुत्रेण साधम् । विनापि स- हशब्देन तदर्धावगतौ स्पादेव, तथा च सौत्र प्रयोग । दो- यूनेति । प्रधानग्रहणं शक्यमकर्तुम् । न चैवं पितुरपि तृतीयापि- तिः। तत्र प्रातिपदिकमायापेक्षवादन्तरङ्गत्वेन प्रथमोपपत्तेः । येनामावकारः ॥ येन शरीरविकारो लक्ष्यते ततस्तृती- या स्यात् । अर्शआधजन्तः सूत्रे अङ्गशब्दः । तद्विकारलक्षक- श्व प्रकृत्यर्थभूतोचया एवं गृह्यते सनिधानात् । स चाति- कृत एव न विकृतेनावयवेन शरीरस्य विकास सम्भवति । तदेतदभिसन्धाय वृत्तायुक्तम् । येनाङ्गेन विकृतेनेत्यादि । अ- क्ष्णा काणः । पादेन खः । पाणिना कुणिः। सामान्यो- पक्रमे वाक्ये अक्ष्णेत्युक्ते भवत्याकाक्षा, निरूपयति वा का. णो वेति । तत्र काण इत्यादिमयोगोन विरुध्यते । यद्यप्यरूपेव का. ण तथापि तद्योगाच्छरीरोपि व्यवहारो निरूद्धः । षष्ठयपवादी योगः । अक्षिसम्वन्धिकाणत्ववानित्यर्थात् ॥ इत्यम्भूतलक्षणे । कञ्चित् प्रकार माप्त इत्यम्भूतस्तलक्षणे तृतीया स्यात् । जटाभिस्तापस । जटाज्ञाप्यतापसत्यवान् । संझोन्यतरस्पां कर्मणि || सम्पूर्वस्य जातातेः कर्मणि तृती- या वा स्यात् । पित्रा पितरं वा सजानीते । सम्पतिभ्यामना- ध्यान इति तट् । कृयोगे तु परत्वात्पष्ठी । पितुः संशाता ।

·. ३ पा. २ आ. शब्दकौस्तुभ । यन्तु हरदत्तेनोक्तम्, आध्याने परत्वादधीगर्थेति पष्ठी मातुःस. जानातीति । सभ । तत्र शेषाधिकारात् । कर्मत्वविवक्षा. यां तृतीयाद्वितीययोरवश्याभ्युपेयत्वात् । भिन्नविषयया प. पृथा विप्रतिपेधस्यान्याय्यत्वाच्चेति दिक् ।। हेतौ ॥ हेत्वर्थे तृतीया स्यात् । धनेन कुलम् । विद्यया यशः । हेतुरिह लौकिकः फलसा भूत न तु तत्मयोजको हेतुश्चेति कृत्रिमा । तस्य चकारेण कर्तृसंज्ञाविधानास्कर्तृकरण योरित्यव तृतीयायाः सिद्धत्वात् । न च लौकिकहेतोरपि क रणत्वान्तुल्यो दोप इति वाच्याम् । लौकिकस्य द्रव्यादिसा धारण्यात् । निर्व्यापारसाधारण्याच्च । करणस्य तु क्रियामात्र विपयत्वात् व्यापारनियतत्वाच्च । आह च । द्रव्यादिविपयो हेतुः कारकं नियतत्रियमिति ॥ अनाश्रिते तु व्यापार निमि- तं हेतुरुच्यतइति च । तथा फलमपीह हेतुशब्देन गृह्यते । अ ध्ययनेन वसति । इदञ्च प्रत्यय इति सूत्रे कैपटे स्पष्टम् ॥ अकर्नय॒णे पञ्चमी । कर्तृवर्जित यदृणं हेतुभूतं तत पञ्च मी स्यात् । तृतीयापवादः । शतावृद्धः । अकर्तरीति किम् । शतेन पन्धितः । शतमिह उत्तमर्णाय धार्यमाणत्वादृणन्तत्म योजको हेतुश्चेति चकारेण कर्तृसंज्ञं च । ननु पूर्वसूत्र लौकि- कस्य हेनोग्रहणमित्युक्तम् । अयन्तु शास्त्रीयः । सत्यम् । शास्त्रीयस्यापि लौकिकत्वमस्त्येव । व्यापकं हि लौकिन तु विरुद्धम् । अथ वा इहार्थतया पूर्वसूवेपि सामान्यग्रहणमस्तु ।। विभाषा गुणे स्त्रियाम् ॥ गुणहेतावस्त्रीलिने पञ्चमी वा स्यात् । जाड्याज्जाइयेन वा वद्ध । पाण्डित्यापाण्डित्येन, वा मुक्तः । गुणइति किम् । धनेन कुलम् । अस्त्रिया किम् । बुद्धया मुक्तः । इह सत्वे निविशतपैतीति लक्षितो गुणो गृह्यते ।

·. . ६७६ शब्दकौस्तुमः। [२० तदनुरूपत्वादुदाहरणमत्युदाहरणयोः । इह विभाषेति योगो विभज्यते । तेनागुणपि कचिद्भवति एवं स्त्रियामाप। एतच्च हेतु. मनुष्येभ्य इतिसूत्रे हररदचान्ये स्पष्टम् । के चिन्नु । गुणशब्दोष परतन्त्रमात्रपरः । यस्य द्विगुणस्य भावादित्यत्र यया । तेन वन्दिमान्धूमादित्यादावपि पञ्चमी सिद्धत्याहुः । कयन्ताह नास्तीह घटोनुपलब्धे रिति । अत्राः खियामपि क चिद्भव ति विभापागुणइतियोगविभागात् ।बाहुलकं प्रकृत्तेस्तनुदृष्टेरि- ति वात्तिकमयोगश्चेह ज्ञापक इति । । पष्ठी हेतुपयोगै ॥ हेती चोत्ले पष्ठी स्यात् । अमस्य हेतो. सति ।। सर्वनाम्नस्तृतीया च ॥ सर्वनाम्नो हेतुशब्दस्य च भयोगे हेतौ घोत्ये तृतीया स्यात् पष्ठी च । केन हेतुता वसति कस्य हेतोः। निमिचकारणहेतुप सर्वासा मायदर्शनम् । किनिमित्त पसति । केन निमित्तेन । कस्मै निमिचायेत्यादि । एवं किं का. रणम् । को हेतुः । किं प्रपोजनमित्यादि । असर्वनाम्नोप्येतन- पति । चिकारेणेह पाठेपि भाष्यकारेण हेतावित्यत्र पठितवा त् । मायग्रहणादसर्वनाम्नः प्रयमाद्विती ये नस्तः । भन्नेन कारणे- न वसति । अन्नाय कारणायेत्यादि। वाचिकेपर्यायो पादानं प्रप. प्रार्पम् । प्रयोजनादिशब्दानुराधेनार्यपरत्वस्वीकारात् ॥ अपादाने पञ्चमी । स्पष्टम् । ग्रामादागच्छति । पल्लोपे कर्मण्पधिकरणे चोपसंख्यानम् ॥ मासादात्मेसते आसनारमेक्ष- ते । मासादमाराम मासने उपविश्य मेसतइत्यर्थः । गम्पमाना- पिक्रिया कारकविभक्तिनिमिचं प्रविशपिण्टीतिवत् । तेन तो भरान, पाटलिपुत्रादित्यादि सिदम्। हिमत्यमादिसिदमाग मनमुपनीप्पावधानेच पन्नीचर प्रवर्तते । एतेन प्रभारुपानपोथे. ३ ·३ पा.२ आ.. शब्दकौस्तुमः। ६७७ ति वार्तिकं प्रत्याख्यातम् । अपेक्षितक्रियाया दानत्वेनैव सिद्ध. त्वात् । अन्यथा कश्चन्द्र इत्यादागतिव्याप्तेश्च । यतश्चाध्वकालं. निर्माणं तत्र पञ्चमी तयुक्तादध्वनः प्रथमासप्तम्यौ काला- त्सप्तमी च वक्तव्या वनाद्रामो योजनं योजनेवा । कात्तिक्या आग्रहायणी मासे । कृत्तिकाभिर्युक्ता पौर्णमासी कार्तिकी । पौर्णमास्या लुबविशेपइति लुन,भवति । सास्मिन्पौर्णमासीत्य- धिकारे विभाषाफाल्गुनीश्रवणाकार्तिकोचैत्रीभ्य इति निर्देशात् । अग्रे हायनमस्या इति आग्रहायणी । प्रज्ञादेराकृतिगणत्वात् स्वा. थिकोण, आग्रहायण्यश्चत्वादिनिपातनाण्णत्वम् । तद्युक्तादिति । तेन पञ्चम्यन्तेन अर्थद्वारेण युक्ताकाले वर्तमानान्मासादिश- ब्दादित्यर्थः । अत्र भाष्ये कार्चिक्याः प्रभृतीति प्रयोगात्मभृति- योगे पञ्चमीति कैयटः । प्रभृतीत्यर्थग्रहणम् । तत आरभ्येत्यर्थ इति कैयटात् । स्कन्धात्मभृत्येव सपल्लवानीति कुमारः ॥ अन्यारादितरचे दिक्शन्दाञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते । एतयोंगे पञ्चमी स्यात् । अन्य इत्यर्थग्रहणम् । इतरग्रहणन्तु प्रपञ्चार्य- म् । न चेतरस्त्वन्यनीचयोरित्यमरोक्त चार्थकस्येदं ग्रहणमिति वाच्यम् । अस्मात्तारो मन्दो वेत्यादाविव पञ्चमीविभक्तइत्यनेनैव सिद्धत्वात् । देवदत्तादन्यो भिन्नो विलक्षणोर्यान्तरं वेत्यादि । न चैवं घटा पटो नेत्यत्रातिप्रसङ्गः । नसोप्यन्योन्याभावार्थक- स्वात् । घटाछेद इत्यापनुरोधेन धर्मिपर्यन्तविवक्षाया अपोगा- दिति वाच्यम् । नयो द्योतकताया उक्तत्वात् । आरादेवदत्वात्। • इह दूरान्तिकाःपष्ठधन्यतरस्यामिति माप्तः। आरादूरसमीपयो। ऋते कृशानोर्न हि मन्त्रपूतम् । अत्र ऋतेयोगे पाक्षिकी द्वितीया- पात्युक्तं प्राक् । दिारी दृष्टः शब्दो दिक्शब्दः । तेन सम्मति देशकालचिनापि योगे भवति । ग्रापात्पूर्वो देशः। चैत्रात्पूर्वः .

·. ... । ६७८ 'शब्दकोस्तुमः। [२० फाल्गुनः । कथन्तहि पूर्व कायस्येति । उच्यते । अवयवाचि भियोंगे नभवति तस्यपरमामेडित्तमिति निर्देशात् । अचूत्तरप- दस्य दिशब्दत्वपि पष्ठयतसमित्ययेनेत्येतदाधनार्थ पृषग्ग्रह- णम् । पारु प्रत्यग्वा ग्रामात् । न च तेन सध्यूडित्यादौ प. चम्यर्थं तत्किन स्पादिति वाच्यम् । दिक्शब्दसाइचर्येण प्रा. गादीनामेव ग्रहणात् । आच, दक्षिणा ग्रामात् उत्तरावा । आहि, दक्षिणादि उत्तराहि ग्रामात् । दक्षिणादान् । आहिचदूरे उत्त- सच्चत्याजाही ॥ षष्ठयतसर्थप्रत्ययेन ॥ एतद्योगे पष्ठी स्यात् । दक्षिणतो प्रामस्य । उत्तरतः । दक्षिणोत्तराभ्यामतपुर । एवं पुरःपुरस्तादु- पर्युपरिपात् ॥ एनपा द्वितीया । एनवन्तेन रोगे द्वितीया स्यात् । पठय- पीष्यते । सा खेनपेति योग विभज्य साधनीया । दक्षिणेन ग्राम ग्रामस्य वा । एवमुत्तरेण । एनबन्यतरस्यामरेपञ्चम्या इत्ये- नए । कयन्ताह तत्रागारं धनपतिगृहादुत्तरेणास्मदीयम् । स्य- धिकारात्परेण वासरूपविधि वश्यं भवतीत्यादि । एनपि परशब्दात्पाक्षिका । यदा तद्विधावुत्तरापरदक्षिणादिति नानूब तते । सत्यम् । अत एव चिन्त्यमेवेदमिति हरदत्तः। उत्तरेणे, ति तृतीयैकवचनान्तं तोरणेनेत्यनेन समानाधिकरणमित्यन्ये। अ. परे तु धनपतिगृहानिति शसन्त पठन्ति । पृपग्विनानानाभिस्तृतीयान्यतरस्पाम ॥ अन्यतरस्या- ग्रहणं समुच्चयार्थम् । निपातानामनेकार्थत्वात् । मण्डूकप्लुत्या पञ्चम्यनुवर्तते । एभियोगे तृतीयापञ्चम्पो स्तः । वृत्ति कारस्त्वाह । पृयाविनानानाभिरिति योगविभागाइ द्वितीया- पीप्यतइति । पृथग्रामेण रामादाम का । एक विना नाना । . . Kri ·३पा. २ मा. 'शब्दकीस्तुमः। ६७९ हिरु नाना च वर्जनइत्यमरः । नानानारीनिष्फला लोकया- ति प्रयोगः ।। करणे च स्तोकाल्पककतिपयस्यासत्ववचनस्य ॥ अद्र- ध्याभ्य एभ्या करणे तृतीयापञ्चम्पो स्तः । सोकेन स्तो- कावा मुक्तः । असत्तेति किम् । स्तोकेन विपेण हमः ।। दूरान्तिकार्थः पष्ठयन्यतरस्याम् ॥ एतैयाँगे पष्ठी स्पा. त्पञ्चमी च । पृथग्विनेत्यत्र पञ्चमी समुच्चीयतइत्युक्तम् । इहाप्येकमयट्टकत्वाचययोत द्रष्टव्यम् । पूरमन्तिकं वा ग्रामस्य ग्रामाद्वा ॥ दूरान्तिकार्येभ्यो द्वितीया च ॥ एभ्यो द्वितीया स्याच्च- कारात्पञ्चमीतृतीये । प्रातिपदिकार्थे विधिरयम् । ग्रामस्य दूरं दूराडूरेण वा । अन्तिकमन्तिकादन्तिकेन वा । उत्तरत्राप्ये. तदनया तद्विषयपि द्वितीयादयः स्युः । तथा चाधिकर- पि प्रयुज्यते । दूरादावसथान्मूलामति । वसयस्य दू. रइत्यर्थः । असत्ववचनग्रहणमनुवर्तते । सेनेह न । दूरः पन्थाः। दूराय पये देहि । दरस्य पयः स्वामिति ॥ सप्तम्यधिकरणे च ॥ चकाराद् दूरान्तिकार्येभ्यः । कटे आस्ते । दूरान्तिकार्येभ्यः माग्विभक्तित्रयमुक्तम् । अनेन च सप्तमीति तेभ्यश्चतसो विभक्तपः फलिताः । तस्येविषय- स्य कर्मण्युपसङ्यानम् ॥ इनिति इमन्तः शब्दः । विपयो वृत्तिभूमिर्यस्प तान्तस्य तस्येत्पर्यः । अपीती व्याकरणे । अधी- तमनेनेति विग्रहः । श्राद्धमनेन भुक्तमित्यतो ऽनेनेति वर्च- माने इशादिभ्यश्चेति मूत्रेण करीनिअंत्ययः । ततस्तदि: तार्थेन सहैकार्थीभूतस्याधीवस्य निष्कृप्य व्याकरणादिना सम्बन्धाभावात् । क्तमत्ययेनानाभिहित व्याकरणम् । तत्र - ·६८० शब्दकौस्तुमः ।. [२ अ० तपूर्वीकटमितिबद द्वितीया माता । गुणभूतयापि हि अध्ययनकि- यया कर्मणः सम्बन्धो न विरुद्धः । सहाधीतवान् व्याकरण पित्यादौ यथा आहं च, अविग्रहा गतादिस्था यथा ग्रामादिकर्म- भिः क्रिया सम्बध्यते तद्वत् कृतपूादिपु स्पितति न विविच्च अहो यस्याः सा अविग्रहा । गुणीभूतेत्यर्थः । ननु कालक- मंगोपि सप्तमी माप्नोति मासमीती व्याकरणइत्यादौ । मैवम् । तस्प बहिरङ्गत्वात् । न चैवं तत्र द्वितीयापि न स्यादिति वा. च्यम् । तद्वियाने लक्ष्यानुरोधेन व्यक्तिपक्षस्याश्रयणात् । सा- ध्वसाधुपयोगे च ॥ साधुः कृष्णो मातरि असाधर्मातुले । अत्र साधुत्वासाधुत्वयोर्मात्रादिविषयत्वेपि क्रियाया अभावनाधिकर- णत्याभावाद्वचनम् । साधुनिपुणाभ्यामित्येव सिद्धे अनी थैमत्र साधुग्रहणम् । तेन तत्वकयनेपि भवति । सूत्रे अर्चान- हणन्तुं निपुणार्यम् । साधुग्रहणन्तु तत्र पार्तिकं दृष्ट्वा सूत्र- स्पामवृत्तेरिति ध्येयम् । अर्हाणां कर्तृत्वे अनर्हाणामकर्तृत्वे तवैपरीत्ये च । सत्सु तरत्सु असन्त आसतइत्यादि । यद्यपीदं यस्यचभावनेत्येव सिद्धम् । तथापि लक्ष्पलक्षणभावाविवक्षा- यामपि यया स्यादिति वचनमित्याहुः निमित्तात्कर्मयोगे। नि- मिचमिह फलम् । तद्वाचिनः सप्तमी स्यात् । यदि तप क- मंणा सह योगो योगविशेषः संयोगसमवायात्मकः । चर्म- णि दीपिनं हन्ति दन्तयोईन्ति कुम्ञरस् । केशेषु चमरी इन्ति सोम्निपुष्कलको इत: ॥ नर्मफलकं द्वीपिकर्म ह. ननमित्यर्थः । अत्र हेतुतृवीया प्राप्ता । तत्र हि फलमपि हेतु- शब्देन गृह्यते । अध्ययनेन वसतीत्यादिसिद्धयति . प्रत्यय इति मूने कपटे स्थितम् । अत्र दीपिचर्मणोः समवायः संयन्धः । चपरन्दाजानिलक्षणोली। पुष्कलमा शससीम्नि सीम- . म ·३पा.२ आ. शब्दकौस्तुम । मानार्थ हतो निहतः निर्खत इत्यर्थ । निहन्यमानेन शस्कुना सह सीम्नः संयोग संवन्ध इति हरदत्तादयः । दुर्गवाक्यमबोधे तु कुलचन्द्रस्त्वाह । सीमा अण्डकोशः पुष्कलको गन्धमृगः । उक्त चमेदिनीकोशे, सीमा घाटस्थितिक्षेत्रेवण्डकोशेपु पस्त्रियामिति । अथ पुष्कलको गन्धमृगे क्षपणकीलयोरिति च । कर्मयोगे किम् । वेतनेन धान्यं लुनाति ॥ यस्य च भावेन भारलक्षणम् ॥ यस्य क्रियया क्रिया- न्तरं लक्ष्यते ततः सप्तमी स्यात् । निर्मातकाला क्रिया अनि- ज्ञातकालायाः क्रियाया कालपरिच्छेदकत्वात् लक्षणमित्युच्यते । गोषु दुधमानासु गत । एवं देशपरिच्छेदिकापि सति गुणे द्रव्यत्वमस्ति । पष्ठीचानादरे । अनादराधिक्ये भावलक्षणे पष्टीसप्तम्पो स्त । इह सूत्रे अनादरइति पूर्वेण सत्सप्तमी । अनादरे सति यो भावं लक्षयाति । तयाच तदाधिक्यं फलितम् । रुदति रुदतो वा मात्राजीत् । रुदन्तं पुत्रादिकमनादृत्य सन्पस्तवा- नित्ययः॥ स्वामीश्वराधिपतिदायादसाक्षिप्रतिभूमसूतैय ॥ एतै स- प्तभिर्योगे पष्ठीसप्तम्यौ स्त ॥ पठयामेव भाप्तायां पाक्षिक सप्तम्यर्थ वचनम् । गवां गोपु वा स्वामी, ईश्वरो वेत्या- दि । दायमादचे इति दायादः । सोपसर्गादप्यत एव निपातनात्कः । गवामित्येतत्तु यद्यपि समुदायस्य विशेषणं तथापि दीयतइतिदाय इति व्युत्पत्या अवयवाभूतमर्श स्पृशत्ये- व । तेन गवात्मकस्यांशस्यादातति फलितोर्यः । गवां मनः। गाः एवानुभवितुं जात इत्यर्थः ।। आयुक्तकुशलाभ्यां चासेवायाम् || आभ्यां योगे पष्टीमप्त. .

·६८२ शब्दकौस्तुम । [२ अ. म्यौ स्त आसेवायां गम्यमानायाम् । आसेवा तात्पर्यम् । आयुक्तो व्यापारित । कुशलो निपुणः । आयुक्तः कुशलो वा हरिभजनस्य हरिभजने वा । आसेवायां किम् । आ- युक्तो गौः शकटे । ईपयक्त इत्यर्थः ॥ यतश्च निद्धारणम् ।। जातिगुणक्रियासंज्ञाभिः समुदायादेकदे. शस्य पृथक्करणं निर्धारणं,यतो निर्धारणं ततः पष्ठीसप्तम्यौ स्त। नृणां नृपु वाव्राह्मणः श्रेष्ठ । गवां गोपु वा कृष्णा वहुक्षीरा। गच्छ तां गच्छत्सु वा धावन् शीघः । अमीषांछात्राणां देवदत्तः पटु । पञ्चमी विभक्त । विभागो विभक्त निद्धार्यमाणस्य यत्र भे. द एव न तु शब्दोपात्तसामान्यरूपाक्रान्तता तत्र निर्धारणाश्रया त् पञ्चमी स्यात् । माथुराः पाटलिपुत्रकेभ्य आढ्यतराः । न छत्र गवां कृष्णेत्यादिष्विव सामान्यविशेषभावः किन्तु शब्दोपा तधर्मयोर्विरोध एव । इदञ्च सूत्रं वुद्धिकल्पितमपायमाश्रित्या- पादानप्रकरणे प्रत्याख्यातम् । आह च। बुद्ध्या समीहितैकत्वात् पञ्चालान् कुरुभिर्यदा । पुनार्वभजते वक्ता तदापाय प्रतीय. तइति ॥ साधुनिपुणाभ्यामर्चायां सप्तम्यप्रतेः ॥ आभ्या योगे स- प्तमी स्यादर्चायां गम्यमानायां न तु मतेः प्रयोगे । मातरि सा. निपुणो वा । पुण कर्मणि शुभे । अस्मानिपूर्वादिगुफ्धलक्षणः क । अर्चपूनायामस्माद्रौवादिकादगुरोश्चहल इत्यप्रत्ययः । चौ. रादिकान्तु ण्यासअन्येति युच् स्यात् । अर्चायां किम् । निपुणो रामो मृत्यः । इह तत्वकयने तात्पर्यम्। साधुशब्दमयोगे वन:- यामपि सप्तमी भवत्येव । साध्वसाधप्रयोगे चेति वार्तिकादिति भागेवोक्तम् । अमत्यादिभिरिति वक्तव्यम् ॥नेह । साधुनिपुणो बामावरम्मति पर्पनुवा ॥ - ·६८३ ३ पा.३ आ. शब्दकौस्तुमः मसितोत्सकाभ्यां तृतीया च ॥माभ्यां योगे तृतीया स्याचा- सप्तमी। प्रसित उत्सुको वा हरिणा हरी वा । तत्परे प्रसिता- सक्तावित्यमरः । उत्सुकसाहचर्यात्मसितोपि तत्पर एवेह गृद्यते तेन प्रकर्षेण सितः शुक्ल इत्यर्थे न भवति । नक्षत्रे च लुपि ॥ नक्षत्रे प्रकृत्यर्थे सति यो लप्संज्ञया लुप्यमानस्य मत्ययस्यार्थस्तत्र वर्तमानान्तृतीया सप्तम्यौ स्तोधि- करणेर्थे । मूलनाबाहयेद्देवीं श्रवणेन विसर्जयेत् ॥ मूले श्रवणे इति वा । नक्षत्रेण युक्तः काल इत्यणो लुबविशेपइति लुप् । अधिकरणे किम् । पुष्यः । पुष्यं प्रतीक्षते । पुष्याय स्पृहयति । अत्र के चित् सूत्रे पञ्चम्पर्षे सप्तम्यौ । लुबन्तानक्षत्रवाचन इति व्याचख्युः तेपां लुबन्तविशेपणान्न स्यात् , उत्तराभ्यां फाल्गुनीभ्यां नोचराभ्यां गच्छेदिति ययति हरदचः॥ इति श्रीशब्दकौस्तुभे द्वितीयस्याध्यायस्य तृतीयपादे द्वितीयमान्दिकम् ।। प्रातिपदिकार्थलिापरिमाणवचनमात्रे मथमा || प्रातिपदि- कार्यमाने लिगमात्रादिषु च प्रयमा स्यात् । द्वन्द्वान्ते श्रुतत्त्वात्म- त्येक मात्रशब्दः सम्बध्यते । स चावधारणे। मात्र कास्नेवधा- रणइत्यमरः । मातिपदिकार्यादीन्येव तन्मात्रमित्यसपदवि. ग्रहः । मयूरव्यंसकादयश्चति समासः । प्रातिपदिकार्य सत्ता। उक्तं हि । तस्यां सर्वे शब्दा व्यवस्थिता इति । ता प्रातिपदिका- थै च धात्वर्थं च मचक्षते ात च ॥ उचैः । नीचैः । अत्र हि परिमाणविशेपोपहितं सत्तामात्रं मीयते इत्याहु । अन्ये तु नियतोपस्थितिक मातिपदिकार्थ इत्याहुः । अस्मिन्पक्षे वृक्षः फुडयं भित्तिरित्यादीनां नियतलिङ्गानां प्रातिपदिकार्थमाने प्रथमे- त्येव सिद्धम् । लिङ्गमात्रइति तु तटस्तटीतटमित्याद्यर्थम् । न ·६८४ शब्दकौस्तुम । [२० छात्र पुंस्त्वादि नियतोपस्थितिकम् । अतः लिगमात्राधियोपे विधीयते । परिमाणमात्रे द्रोणो ब्रीहि । इह हि द्रोणलक्षणं यत्परिमाणन्तत्परिच्छिनो व्रीहिरित्यर्थः । मकृत्यर्थस्य द्रोण- स्य प्रत्यपाथै परिमाणे अभेदेन संसर्गेण विशेषणता प्रत्ययार्थश्च "व्रीहिप परिच्छेद्यपरिच्छेदकमावन संसर्गेण विशेषणमिति वोध्यम् । वचनमात्रे, एकः द्वौ बहवः। वचन सहल्या । तथैव प्रा चां व्यवहारात् । तत्र प्रकल्या उक्तायामपि सख्यायां यया स्यादित्येतदमिदं वचनम् । इह सूत्रे अर्थलिङ्गयोः प्रथमेत्येता वदेवावश्यकम् । इतरतु व्यर्थम् । तयाहि । मातिपदिका हणं तावद्वयर्थम् । उपाप्मातिपादिकादि स्वादयो विर्षीयन्ते । वार्थ इत्यपेक्षाया यस्मात्स्वादिविधिस्तदर्य इति लभ्यते एव । प. रिमाणमप्यनर्यक, गौर्वाहीक इत्यादाविध मुल्यार्थमाने प्रथमायां सत्या पदान्तरसमभिव्याहारेण गौणार्थप्रवीत्युपपचेः । वाही- के गोत्वस्यैव वीयादौ द्रोणत्वादेरारोपप्तभवात् । एवं वचना " हणमपि व्यर्थम् । न केरला प्रकृतिः प्रयोक्तव्योंते प्रत्ययः पर- वेति सूत्रे वक्ष्यमाणतया प्रत्ययस्यावश्यकत्वात् । अनन्वित- 1 वचनप्रयोगापेक्षया अनुवादकमयोगस्यैव न्याय्यत्वात् । मात्रन हणमपि व्यर्थम् । सम्बोधनेचेति ज्ञापन कर्मायाधिक्ये प्र ' श्रमाया अमवृत्तेः । ननु वीर पुरुष इत्यादौ अभेदससर्ग- स्याधिकस्य भानात् मथमा न स्यादिति चेन्न । संसर्गस्य वा क्यार्यत्वेन बहिरङ्गत्वात् प्रथममवृत्तसंस्कारवाधानुपपत्तेः । वा- तिककारस्त्वाह । अभिहिते प्रथमति । वृक्षस्तिष्ठति कृतः । कटः शत्या माप्तोदको ग्राम इत्यादौ तिहादिभिरभिहिते का दौ प्रथमा भवतीत्यर्थ । एवञ्च चीरः पुरुष इत्यादौ सत्य प्याधिक्यअभिहितत्वात प्रथमा सिद्धति । न च वृक्ष सस ·पा. शब्दकौस्तुभ । इत्यादावव्याप्तिः । अस्तीत्यध्याहारात् । अत्र भाष्यम् । अभिहितेनाभिहिततिप्रसङ्ग इति । तथाहि । प्रासादआ- स्तइत्यत्र सदिक्रियायाश्चासिक्रियायाश्चैकमधिकरण प्रासादा. ख्यं तच्च सदेरुत्पन्नेन घलाभिहितम् । आसेलटा त्वनाम हितम् । तत्र सप्तमी बाधित्वा परत्वात्मथमा स्यात् । अति- इसमानाधिकरणे प्रथमेत्युच्येत । तदपि न । देवदत्तः पचतीत्यादिपु तिहां दौर्लभ्यापत्तेः । तथाहि । देवदत्त पच लद् इति स्थिते यावत्तिडो न कृतास्तावत्तिडसामानाधिकरण्या. भावात् प्रथमवेति नियमो न प्रवर्तेत । तथा च देवदत्तशब्दा दविशेपोत्पन्ना सर्वे स्वादयः सन्त्येवेति शशानचौ स्याताम् । तनिमित्तभूतस्याप्रथमान्तेन सामानाधिकरण्यस्य सत्वात् । तिह- विधेस्तु लिडादिष्ववकाशः । स एव प्रथमैवति नियमस्यापि विदोलटोवेत्यादेस्तु विदिमात्रप्रयोगे चरितार्थता । यथा वे- त्य वेदेत्यादि । स्थानिन्यपि मध्यमात्तमयाधिानादर्थात्म- करणाद्वा निर्मातस्य प्रयोगानावश्यकत्वाच । पाक्षिकश्चार्य दोषः । शत्रादिविधौ हि अप्रथमेत्यादि पर्युदास प्रसज्य- प्रतिषेधो बति द्वैतम् । तत्र द्वितीये उक्तदोपस्यासङ्गतः मय- माया अपि सत्वेन शत्रादिनिपेधसम्भवात् । यन्नु .भाष्ये पर्युदासपक्षे विभक्तिनियमे दोपो नेत्युक्तन्तच्चिन्त्यम् । तत्र हि द्वितीया कर्मण्यवेत्यादि वचनव्यक्त्याश्रयणात् देवदत्ते द्विती- या मा भूत् । पष्ठी तु स्यादेव । सा हि शेप एवेति नियम्यते। यत्र च विभक्त्यन्तरस्य नियमो न प्रवृत्तः स शेपः । ततश्च तिडः सामानाधिकरण्यात् प्राक् शेपलक्षणपष्ठयां सत्यां दुर्वारों शशानचाविति ॥ सम्बोधने च ॥ इह प्रयमा स्यात् । हे राम ।

·६८६ शब्दकौस्तुमः। [२० सामन्त्रितम् ॥ सम्बोधने या प्रथमा तदन्तं शब्दरूपपाम. त्रितसंज्ञ स्यात् । यद्यपि संन्नाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं दुर्लभ तथापि महासंझाकरणालभ्यते आमन्त्रणमामान्तिाम् । अभेदोपचारात्तत्साधने शब्दे वृत्तिः । विभक्तयन्तेन चा- मन्व्यते न तु कैवलया विभक्तपोत । संग्रामदेशाः । आम- न्त्रितस्य चैत्यादयः । सेति किम् । प्रातिपदिकार्यसूत्रेणापि या सम्बोधने प्रथमा तदन्तस्यापीयं संशा यथा स्यात् । हे पचन है पचमान । इह हि शत्शानचोः सम्बोधने विधानादभिहि- तः सोन्तिर्भूत इति पूर्वेणैव प्रथमा । यदि तु विभक्तिरहित- योस्तयोः कर्मभिधानएव सामर्थ्य यथा द्विवचनरहितस्य लोटा, तेनेहापि सम्बोधनेचेति पतः । तदा सेति मास्तु । अनन्तरस्य विधिति प्रवृत्तेपि रूपनिष्पत्तेः ॥ एकवचन सम्बुद्धिः ।। आमन्त्रितप्रथमाया यदेकवचनं त. संबुद्धिसंशं स्यात् । हेपटो । सम्बुद्धीचति वर्तमाने हूस्वस्य गुणः । सु सम्बुद्धिरिति वाच्ये एकवचनग्रहणमेकोर्य उच्यते येन साव- मात्रस्य प्रत्ययस्य संज्ञार्थम् । अन्यथा प्रक्रमाभेदाय तदन्त- स्य स्यात् ।। षष्टी शेपे । कारकमातिपदिकार्थव्यतिरिक्त स्वस्वामिभा- वादि. शेपत्तत्र पष्ठी स्यात् । राज्ञ पुरुषः । ननु प्रत्ययनिय- मपक्षे शेषएवेत्यवधारणार्थमस्तु नाम शेषग्रहणम् । अर्थनियम- पक्षे तु षष्ठयाश्चान्यस्य च प्राप्तौ पष्ठयति नियमसम्भवारिक- न्तेनेति चेन्न । उत्तरार्थमवश्यकर्तव्यस्य शेषग्रहणस्य स्पष्टार्थ मिहैन ग्रहणम् । न चामधानार्थ शेपग्रहणम् । तेन द्वयो प- ोयेण वा न स्यादिति वाच्यम् । मत्ययार्थस्य प्राधान्येना- प्रधानादेव पथ्या न्याय्यत्वात् । अमकृत्यर्थ पुरुष मति तु राश ·३ पा.३ भा. शब्दवोस्तुमः । इति पष्ठपर्थस्य विशेषणत्वमुचितमेवेति दिक् ।। सोविदर्थस्प करणे ॥ जानातेरज्ञानार्थस्य करणे शेपत्लेन विवक्षिते पष्ठी स्यात् । समासनिवृत्त्यर्थमिदं प्रकरणमिति ननिर्घा- रणइति सूत्रे प्रतिपदविधाना चेति वार्तिकस्य प्रत्याख्यानावस- रएवोपपादितम् । सर्पिपो ज्ञानम् । वस्तुत' करणीभूतं य- सपिस्तत्सम्बन्धिनी प्रवृत्तिरित्यर्थः । ज्ञानपूर्णिकायां प्रवृत्ती जानातलक्षणा ।। अधीगर्थदयेशां कर्माणि ॥ एपां कर्मणि शेषे पष्ठी स्यात् । इक् स्मरणे, ककार इहैव विशेषणार्थ:। अधिशब्दोच्चारणन्तु सामान्यापेक्षज्ञापकं इडिकावध्युपसर्ग न व्यभिचरत इति । अत एव स्मृत्यर्यदयेपामिति नोक्तम् । स्त्रभनपक्षेपि हि किवं कव्यमेन इण्यदिक इत्यत्र विशेषणार्थम् । एरित्युत कटी- गतावित्यत्र पश्लिष्टस्यायतहणापत्तेः । मातुः स्मरणम् । सपि- पोदयनमीशनं वेत्यादिवृत्यादिनन्येप्विह प्रकरणे उदाहरणं म. त्युदाहरणञ्च यद्यपि तिङन्तं दृश्यते क्यापि तत्सर्वमुपलक्ष- णतया ऽभियुक्तैर्व्याख्यातमेव ॥ कला प्रतियत्ने ॥ करोतेः कर्मणि शेपे षष्ठी म्यात् गुणा- धाने । एधो दकस्योपस्करणम् । एघाचोदकञ्चति विग्रहे जातिरमाणिनामित्येकवद्भावः । उपात्मतियत्नेत्यादिना मुद् ।। रुजार्थानां भाववचनानामज्वरे । भावककाणां व- रिवनिताना रुजार्यानां कर्मणि शेषे पष्ठी स्यात् । चौरस्यरोगस्य रुजा । रुजो भङ्गे । भिदादिपाठात्मकृतसूत्रएव निपातना. द्वाद । रुजाशन्दो व्याघौ रुढः । सूत्रे भाववचनानामिति कः तरि ल्युट् । प्रकृत्यर्थस्तु न विवक्षितः । तार्ह भावो-वका सम्भवति । तस्मात् प्रत्ययस्य साधुत्वनिहाय वचिवोंध्यः ।

·-- ६८८ शब्दकौस्तुमः । [२ अञ्चरिसन्ताप्योरिति वाच्यम् । रोगस्य चौरज्वरः । चौर- सन्तापों वा । रोगकर्षकञ्चौरसम्बाध ज्वरादिकमित्यर्थः । तहेतुमण्ण्यन्तादेरच् । इह समासो भवत्येव ।। आशिपि नाथ ॥ आशीरर्यस्प नायवः शेपे कर्मणि षष्ठी स्यात् । सपिंपो नाथनम् । आशिपीति किम् । माणवकनाथ- नम् । तत्सम्बन्धिनी याञ्चत्त्यर्थः । यद्यपि कर्मवविवक्षायां कर्तृ- कर्मणोरिति यदा पष्ठी तदा समासो भवत्येव तयापि तत्र कुटुत्तर- पदप्रकृतिस्वरः ।समासान्तोदानत्वं तु याञ्चादावेव न त्वाशिपी- ति निष्कर्पः ।। ' जासिनिमहणनाटकायपिपां हिंसापाम् ।। हिंसानिामेषां शेपे कर्मणि पष्ठी स्यात्।जसु ताहने, जसु हिंसायामिति च चुरा- दिः, तस्येदं ग्रहणं न तु देवादिकस्प जसु मोक्षणइत्यस्य । जासी- ति निर्देशाद हिंसायामिति वचनाच्च । चौरस्पोज्जासनम् । नि- प्राभ्यामुपसृष्टो हनो निग्रहणः । हन्तेरत्पूर्वस्यति णत्वम् । निषौ संहतो विपर्यस्ता पस्तौ च । चौरस्य निमहणनं प्रणिहननं नि- हनन प्रहणनं वा । प्रणीत्यत्र नर्गदेति णत्वम् । नट अवस्यन्दने चुरादिः । नद नृत्तावित्यस्य तु घटादेरग्रहणम् । दीर्घनिर्देशान् । चौरस्योन्नाटनम् । क्रय हिंसायामिति घदादौ पठ्यते तस्येह नि- पातनाद्वृद्धिरिति वृत्तिकारः । अत एवक्रय हिंसायामिति युजादौ स्वरितेतं वदन् देवस्तत्रैवानुदात्तेतं पठन् शाकटायनव मतान्तरपरत- या नीतो माधवादिभिर चौरस्य नाथनम्। मित्वन्तु चिण्णमुलोरि- ति दीर्घविकल्पार्थम् ! अऋथि अक्राथि । ऋयं कथम्। कार्य क्रायर इह हि निपातनं वाधित्वा परत्वादीविकल्पः । यत्त न्यासक- तोतं कायीति विकृतनिर्देशात् मित्वेपि वृद्धिर्यत्र तत्रेच पष्ठी । चहन्ते तु वृद्धभावात् चोरमविक्रयदिति । तन्मन्दम् । समास- HER ·३ पा.३ आ. शब्दकोस्तुमः। निवृत्ये प्रकरणमिदमिति सिद्धान्ताद तिङन्तानामनुदाहरणत्वा- त् चढन्तेपि शेषषष्ठया दुरपन्हवत्वादिति माधवः। न च कायेरेल शेषे षष्ठी न तु इस्वस्येति व्याख्यानात्मकरणं भित्वा प्रकृते तिहन्तमप्युदाहरणमस्त्विति न्यासस्याशयो वाच्यः । एवमपि द्वितीयायादुर्लमत्वात् मक्रमभेदे मानाभावाच्चायधपि हरदत्तेनोक्तं घटादिपाठ: घटादयः पित इति आतिदेशिकपित्वे अझ् यथा स्पादित्येतदर्थ इति । तदपि मन्दम् । घटादयः पित इति हि मध्ये मूत्रितम् । तेन पूर्वेषामेव पित्वं न तु परेपामपि, परश्चा- यमिति दिक् । कृपलस्य पेषणम् । हिंसायां किम् । धानापेपण- म् । अन्तोदात्तः शेप । इत्यनुवृतेः कर्मत्वविवक्षायां द्वितीयैव । सथा च भट्टिः । अमो द्विनान्देवयजीनिहन्म इति । निजौजसो; ज्जासयितुं जगद्भुहामिति माघस्तु शेषत्वे वोध्यः ॥ व्यवहृपणोः समर्थयोः ॥ शेषे कर्मणि पष्ठी स्यात् । द्यूते अयविक्रयव्यवहारे चानयोस्तुल्यार्यता बोध्या । शतस्य व्यवहरणं पणनं वा । शतसम्बधी क्रयविक्रपरूपेण विनियोगो देवनं वेत्य- यः। समर्थयोः किम् । शलाका व्यवहारः । गणनेत्यर्थः । मानणपणनम् । स्तुतिरित्यर्थः । आयादपआधातुकेति आ. पस्य विकल्पः॥ दिवस्तदर्यस्य । इह शेषे इति न सम्बध्यते । उत्तरसूत्र- इयारम्भात् । पूर्वसूत्रएव दिवे पाठे तदर्यस्यति न कर्तव्य- मिति यद्यपि लाघवं तथापि योगविभाग उत्तरार्थः। वोपासम्ब- धार्थश्च । व्यवहपणिसमानार्थस्य दिवः कर्मणि पष्ठी स्यात् । इह त्रिसूत्र्यां तिहन्तमप्युदाहरणम् । शतस्य दीव्यति । तदर्थस्य किम् । ब्राह्मणं दीव्यति । विभापोपसर्गे।। पूर्वयोगापवादः । शतस्य शतं वाप्रतिदीव्यति।। । ।

·- 1 शब्दकोस्तुम । । द्वितीया ब्राह्मणे ।। ब्राह्मणविपये प्रयोगे दिवस्तदर्थस्य क मणि द्वितीया वा स्यात् । षष्ठयपवादः। गामस्य तदहः सभायां दीव्ययः । सोपसर्गस्य छन्दसि व्यवस्थितविभापयापि सिद्ध निरुपसर्गार्थ आरम्भः ।। प्रेष्यत्रुवोर्ह विपो देवनासम्मदाने || इप्यतैर्देवादिकस्य ग' त्यर्थस्य लोमध्यमपुरुषैकवचनं प्रेष्येति तत्साहचर्याद् ध्रुविरपि तयाभूतो गृह्यते । देवतासम्मदानं यस्यार्थस्य तत्र वर्तमानयों प्रेष्यगृहीत्येतयोः कर्मणोई विविशेषस्य धारकाच्छब्दात् षष्ठी स्यात् । अग्नये छागस्य हविपो वपायामेदसः मेप्यानुबहि वा । प्रेष्यनुवोः किम् । अग्नये छार्ग हविर्वपामेदो जुहुधि । हविष किम् । अमेये गोमयानि प्रेष्य । देवतासम्पदाने किम् । माण वकाय पुरोडाशान्मप्य | हविप प्रस्थितत्वेन विशेषणे प्रतिपेयो वक्तव्यः ॥ इन्द्राग्निम्यां छागं हविर्वपाम्मेदः प्रस्थित मेप्य । इह मूत्र शेषग्रहणं न सम्बध्यते । तिडन्तेन समासस्यामस- क्तत्वात् । इदञ्च भापायामपिप्रवर्तते। उत्तरत्र छन्दोग्रहणात् ।। । चतुयर्थे वाहुल छन्दप्ति ॥ पष्ठी स्यात् । पुरुषमृगश्चन्द्र- मसे गोधाकालकादााघाटस्ते वनस्पतीनाम् । वनस्पतिभ्य इत्य- थः । बहुलग्रहणाच्चन्द्रमसचतुर्थी । पयर्थे चतुर्थीत्यपि व- क्तव्यम् ॥ या खर्चेण पिवति तस्यै खर्वः। व्यत्ययवचनासिद्धम् ॥ यजेश्च करणे ॥ इह छन्दसि धठ्ठल पष्ठी स्यात् । घृतस्य घृतेन ग यजते । कृत्त्वोर्थप्रपोगे कालेधिकरणे ।। इह पदमुत्र्या विच्छिन्नमपि शेषग्रहणमनुवर्तते । उत्तरसूत्रे कर्मग्रहणात् । कर्तरिचेति हि नोक्त- म् । शेषसम्बद्ध कर्मग्रहणं मानुवृत्तदिति माञ्चः । वस्तुतो व्या ख्यानमेव शरणम्। सन्निहितस्याधिकरणस्य निवृत्तयेचा कर्मग्रहण ।

·P- . - ३ पा.३ आरा शब्दकौस्तुभः सम्भवात् । पञ्चकत्वोसो भोजनम् । विरन्हो भोजनम् । शेषे किम् । अन्यथा विधिरेवायं स्यात् । तथा-घ द्विरहन्यात इति सप्तमी न स्यात् । षष्ठया वाधात् ॥ : कर्तृकर्मणोः कृति ॥ शेपइति निवृत्तम् । कृयोगे कसरि कर्मणि च पष्ठी स्यात् । भवतः शायिका । अपां स्रष्टा । कर्तृक- मणोः किम् । शस्त्रेण भेत्ता । स्यादेतत् । इह कर्तृकर्मभ्यां क्रिया आक्षिप्यते । तदाचीह धातुरेव । धातोश्च द्वये प्रत्ययाः । कृत स्तितश्च । तत्र तिडः प्रयोगे नलोकति प्रतिपेधेन भाव्यम् । ततश्च परिशेपात् कृयोगएव पष्ठी भविष्यति तत् किं कृद्र- हणेन । मैवम् । तद्धितान्तस्प धारणीयत्वात् । यथा,कृतपूर्वीक- टमिति । ननु कृतः कटः पूर्वमनेनेत्यस्मिन्विग्रहे क्तस्य कर्मणि विधानात्तेनैव कर्मणो ऽभिहितत्वात् द्वितीयया न भाव्यम् । एच तदपवादभूतया पष्ठयापि । इदाप्पनभिहिताधिकारात् । किञ्च कृतशब्दस्य कटसापेक्षतया समासो दुर्लभः । एव त- द्वितोपीति चेत् । अत्रोक्तं हरिणा । विशेषकर्मसम्पन्धे निर्भु केपि कृतादिभिः । विशेपनिरपेक्षोन्यः कृतशब्द' प्रवर्तते ।। अकर्मकत्वे सत्येवं तान्ते भावाभिधायिनि । ततः क्रियावना कळ योगो भवति कर्मणाम् ॥ अविग्रहा गतादिस्था यथा ग्रा. मादिकर्मभिः । क्रिया सम्बध्यते तद्वत् कृतपूर्व्यादिपु स्थितेति ॥ अस्यार्थः । कृतादिभिः शब्दैः कटादिसमभिव्याहारात् विशि- पृकर्मसम्बन्धे निष्कृय भुक्तपि अनुभूनेपि कृतः पूर्वेकटोनने- स्यवस्थायामिति भावः । तस्यामवस्थायां वृत्तिविरहात् ।कर्ममा- मान्यवचनोन्य एष कृतशब्द प्रवर्तते वृत्ति लयते । अविरल सितकर्मतायां नेह पच्यतइत्यादावपि कर्मसामान्ये प्रत्ययाभ्यु. पगमादिति भावः । अविवक्षितकर्मणां भावे प्रत्यय इति ·६९२ शब्दकौस्तुभ। [२० सान्तरमाइ, अकर्मकत्वइति । ननु कर्मसामान्ये भावे या क्तमत्यये कुते सापेक्षवाभावात्सुप्सुपेति समासे कृते पूर्वादिनिः सपूर्वा- चति कर्तरि इनिप्रत्ययोस्तु नाम । कटस्प तु मथमपक्षे तेना- मिधानं दुर्वारम् । यथा शक्यञ्च क्षुदुपहन्तमित्यत्र क्षुध: कृत्पमत्ययेन । मैवम् । तद्धितार्थेनैकार्थीभूतस्य कृतशब्दार्थस्य निष्क- ध्ये कंटेंन सम्बन्धाभावात् । तदेतदाह,ततः क्रियावतेति । नन्वेवं क्रिययापि योगाभावे कथं द्वितीयेत्याशड्न्क्याए । अविग्रह- ति। विशिष्य ग्रहो ग्रहणं तद्वाहताप्राधान्येनाराषमाणापीत्यर्थः । अयं भावः । गुणभूतयापि क्रियया कारकाणां सम्बन्धो दृ- श्यते । यथा कटं कृतवानिति । कृतपूर्वीशब्दश्चार्य पूर्व कृतम नेनेत्यस्मिन्नर्थे व्युत्पादितः । पूर्व कृतवानित्यनेन समानार्यः स- म्पद्यते । तत्र करोतिक्रियापेक्षमस्ति कटस्य कर्मत्वम् । अनभिहि. तञ्च तत् । अतो ऽसति कदहणे षष्ठी स्यादेवेति स्थितम् । स्यादेतत् । ओदनः पच्यतेतमां, गुरुर्धरित्री- क्रियतेतरान्त्वयेत्यादावपि ओदने धरियादे कर्मणः त्रिययैव योगाद् द्वितीयैव स्यात् । क्रियाविशेषणीभूतेन लकारार्थेन कर्मा- न्वयश्चेत् तार्थेनाप्यस्तु । क्रियायाः कारकेष्विव शक्तेरपि शक्तिमत्युत्थिताकाक्षकत्वाविशेषात् । किञ्चास्तु नाम कथञ्चित् 'तार्थपरित्यागेन वृत्तिः । राजपुरुषादौ संख्याविशेषस्य मास- जातादौ गुणप्रधानभाचादेश्च पहुशस्त्यागदर्शनात् । तथापि कृग्रहणध्यर्थमेव । नलोकेति निष्ठायोगे निषेधसिद्ध । निष्ठान्तपा- तूपातक्रियायोगे न भवतीति हि तदर्य । ग्रामं गतानित्यादा वपि कारकाणां क्रिययनान्धयात् । न च पाचपति यशदत्तो देवदनेनेत्यत णिच्यकत्यर्थं प्रति कर्तुः मयोध्यात्पष्टीं वारयितुं कुंद्ग्रहणम्। णिच् तुन कृदिति वाच्यम् ।लयोगे नेत्येव निषेध -20 ·१३ पा.३ आ. शब्दकौस्तुभः । ६९२ सिदे। लमहत्या लान्तपदेन वा या क्रियोपासातयोगे नेत्यर्थात् । सा च क्रिया गुणभूता प्रधानभूता वेत्यत्र नाग्रहः । गौणमुख्यन्याय- स्तु नाश्रीयते । लक्ष्यानुरोधात् । स्वरितेनाधिक: कार इति व्याख्यानाच्च । अत एव तत्र तृतीया लभ्यते । भेदिका देव. दत्तस्य यज्ञदत्तस्य काष्ठानामित्यत्रोभाभ्याइभ्यां पष्ठयप्यत एव । तस्माद्यर्थ कृद्रहणमिति । अत्राहुः । कत्येव यथा स्या- तद्धिताधिक्ये मा भूदिति कृद्रहणम् । व्याकरणं माझः I प्र. शादिभ्यश्चेति स्वार्थेण् एवञ्च बदतां मते भोदनस्य पाचकतम इत्यत्रापि षष्ठी नेति लभ्यते ।कृतपूर्वी तिवत्कर्तव्यपूर्वोत्यादरभ्युप: गमे तु तव्यदायन्तेन समासादिनौ कते कृद्रहणव्यावर्त्यतापि स- ,म्भवतिभाष्यं विहोदासीनमेवेत्यभियुक्तमयोगा अन्वेषणीयाः। धन्तहि धयै रामोदमुत्तममिति भट्टिः। उच्यते । अनित्येयं पष्ठी। - तदईमिति निर्देशात् । द्विकर्मकेभ्यस्तु कर्तरि कृति कृते मधाने 'नियताषष्ठी गुण सूभयया भवेदित्यकथितमूत्रएवोक्तम् ॥ उभयप्राप्ती कर्मणि ॥ उभयोः माप्तिस्मिन्छति तत्र कर्म- ज्येव षष्ठी स्यात् । आश्चर्यों गवां दोहोऽगोपेन । अकाकार- योः प्रयोगे प्रतिषेधो नेति वक्तव्यम् ॥ भेदिका विभित्सा या रुद्रस्य जगतः । कयन्ताई क्तिना वाधा न भवतीति स्थागा. पापचाभावइति सूत्रे वृत्तिः । तया सुटा सीयुटो बाधा न भ- यतीति सुतियोरित्पत्र वृत्तिः । अत्र रक्षितः । अमत्ययादित्य- कारमत्ययस्येह ग्रहणं प्राथम्यात् । बाघाशब्दे तु गुरोश्वहल इ. त्यकार इत्याह करणस्वविवक्षायां तृतीयेति वा पोध्यम् । शेषे विभाषा बीमत्ययविषयमेवेदमित्यके । विचित्रा सूत्रस्य कतिः पाणिनेः पाणिनिना वा । के चिदविशेषेण विभाषामिच्छन्ति । शब्दानामनुशासनमाचार्येणाचार्यस्य वा ॥ - ·। । शव्दकौस्तुम। ." [२० तस्य च वर्तमाने । वर्तमानार्थक्तस्य योगे पष्ठी स्यात् । नलोकति निघस्पापवादः । राज्ञां मतो बुद्धः पूजितो वा । म. तिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्चेति वर्तमाने क्तः । कथन्ताई नपुंसके भावे तस्य योगे पष्ठी ।' छात्रस्य हसितमिति शेषविज्ञानासिद्धम् । कर्तृत्वविक्षायां तृतीयेव । छात्रेण हसितमिति ।। अधिकरणवाचिनश्च ।। तस्य योगे पष्ठी स्यात् । इदमेषां शयितम् । इह कसरि पठी सकर्मकम्यस्त्वधिकरणे त कते कर कर्मणोयोरपि पष्ठी । अनभिहितत्वारिशेपात् । इदमेपा भुक्तमोदनस्य । उभयमाप्तौ कर्मणीत्ययं तु नियमः कर्तृकर्मणोः कृतीत्यस्या एव प्राप्तः । इह गत्यर्थेपु धातुष्वयं भवति । इदमेषां गसमित्यधिकरणे । इदमेते गता इति कर्तरि । इदमेभिर्गतमिति कर्मणि । इहैभिर्गतमिति नपुंसके भावे । कर्तृविवक्षाया इदमेषां गतामिति तत्रैव शेषविवक्षायाम् ।। नलोकाव्ययनिष्टाखलयतनाम् ॥ जिवृक्षितरूपाविनाश मंसङ्गात् तृनामिति णत्वं न छतम् । एप प्रयोगे पष्ठी न स्यात् । कर्तृकर्मणोः कृतीति प्राप्ता प्रतिपिध्यते । लादेशाः- ओदन पचन् पचमानः पेचानः पेचिवान् । कयन्ताई पनि पपि सोम ददिर्गा इति । नहि किकिनौ लकारी नापि तदादे- शौ । नप दोपः । किकिनी लिदचेत्यनेन लिदकार्यातिदेश: मियते न तु लिट्संझा । विशपातिदेशे च सामान्यमप्यतिदि- इयतइति । उ, कटं चिकीर्षुः । कन्यामलंकारिष्णुः । उक, पाराण- सीमागामुकः । कम पायामनिपधः ॥ लक्ष्म्या कामुकः । अव्यय, कटं कृत्वा । तोमुन्कसुनोरमतिपेघः॥ पुग मूर्यस्यादेतो. राधेयः पुरा भूरस्थ विसपाविरपशिन् । निष्ठा, ओदन भुक्तवान् । देवदत्तेन कृतम् । खलर्थ, त्वया सूकरम् । पत्पान सोमो भव. wr ·३ पा.३ आ. शब्दकौस्तुमः। ता। तृन्निति प्रत्याहारः शतृशानेचावित्यारभ्य तृनो नकारात् । तेन शानन्प्रभृतीनामपि ग्रहणम् । सोमं पवमानः । पूल्यजोर शानन् । नदमाघ्नानः । ताच्छील्यादिपु चानश् । अधीयन् पारा- यणम् । इधार्योरिति शता । तृन्, पाता सुतमिन्द्रो अस्तु सोमः म् । द्विप शतुर्वा । मुरस्य मुरं वा विपन् । सर्वत्र कारकपष्ठया प्रतिपेधः । शेपे पष्ठी तु स्यादेव । ब्राह्मणस्य कुर्वन् । सत्या- नुरक्ता नरकस्य जिष्णवः । छात्रस्य हसितम् । जनिकरित्या- दि । इक्ष्वाकूणां दुरापेर्थे त्वदधीना हि सिद्धयः । अपि वागाधः पस्य दुर्वचं वचनं तद्विदधीत विस्मयमिति च । यद्वा । इक्ष्वाकू. णां सिदय इत्यन्वयो न तु इक्ष्वाकूणां दुरापति । तथा वागधि- पस्य विस्मयमित्यन्वयो न तु वागधिपस्य दुर्वचमिति दिक् । इह उश्च उकश्च ऊकाविति व्युत्पाद्य लश्च ऊको चेति विग्र- हीतव्यम् । ऊकारेण च कृतो विशेषणात्तदन्तविधिः । व्यपदे. शिवभावाकवलेनापि निषेधः।। अकेनोभविष्यदाधमर्ण्ययोः । भविप्यत्यकस्य भविष्यदा- धमार्थे नश्न योगे पष्ठी न स्यात् । एधानाहारको व्रजति । वूनजामी । द्वितीयासमासपसङ्के व्युत्पादितमेतत् । आघमण्ये, शतं दायी । भविष्यदिति स्वर्यते । सेन भविष्यदधिकारविहितस्य ग्रहणान्नेह । वर्षशतस्य पूरकः । पुत्रपौत्राणां दर्शकः । अयं हि ण्वुल्तृचावित्यविशेषेण विहितो न तु तुमुण्नुलावितिवद्भविप्यद- धिकारस्यः । इह यथासंख्यं वारयितुं भाष्ये योगो विभक्तः । अकस्य भविष्यति, इत आघमण्ये चेति ॥ कृत्यानां कर्तरि वा ॥ पष्ठी वा स्यात् । कर्तृकर्मणो कृतीति नित्यं माप्ते विभापेयम् । कर्तव्यमिदं कृष्णेन कृष्णस्य वा । कर्तरीति किम् । गेयो माणवका साम्नाम् । भव्यगेयेति कतरि ।

·यविधानादनभिहित कर्म । इहापि भाष्ये योगविभागः कृतः । तथथा, कत्यनाम् ।। उभयप्राप्ती, नेत्यतुवर्तते । नेतव्या वूनं गावः कृष्णेन । इह मधाने कर्मणि गवाख्ये कृत्यः । अमधानकर्मण: कर्तश्च । कृत्येनानभिधानास्पष्ठी माप्ता निपिध्यते । ततः कर्तरि गा। षष्ठी स्यात् । अन्यत्सर्वे निवृत्तम् ॥ तुल्यार्यरतुलोपमाभ्यां तृतीयाऽन्यतरस्याम् ! तुल्यायोंगे तृतीया वा स्याच्छपे । पक्षे पष्ठी। तुल्य सदृशः समो वा कृष्णे. न कृष्णस्य वा । अतुलापमाभ्यां किम् । तुला उपमा वा कृष्णस्य नास्ति । कयन्ताई तुला यदा रोहति दन्तवाससोति कालिदासः स्फुटोपमं भूतिसितेन शम्भुनेति मावश्च । अनाहुः । तोलनं तुला । अस्मिमेव सूत्रे गिलुगडोनिपातनात्साघुरिति माधवः । उपमितिरुपमा । तत्र धात्वर्थ पति करणीभूतयोः दन्तवासास- म्भुशन्दयोस्तृतीया युक्तैव । यथा उपमीयतेनेनेत्यादौ । प्रकृतसूत्रं तु शेषे पष्ठयपदभूततृतीयाविधायकं । नेद प्रवर्ततइत्पन्प. देतत् । यद्वा । सहयुक्तेप्रधानइति तृतीयास्तु । स्ववालभारस्य तदुत्तमाः समञ्चमव तुलाभिलापिण इत्यत्र. यया । उक्त हि विनापि तद्योग तृतीया । वृदायूनेति निदर्शनादिति । तु- स्पारित्यर्थग्रहणाद् द्योतकानामिवादिशब्दाना योगे न गौरिव गवयः यथा गौस्तया गवय इति । वेति वर्तमाने अन्यतरस्पा ग्रहणमुत्तरसूत्रे चकारेण स्वस्पानुकर्पणार्यम् । अन्यथा हि तृतीपत्रानुकप्येत । सनिहितत्वात् ॥ चनुीं चानिष्पापुष्पमदभागलमुखार्थहितः ।। मुखपर्प- न्तानां दन्दाः । ततोगदैन बहुवीहिः । तया च द्वन्द्वान्ते धूप- माणात्मत्येकमशन्दः सम्बन्ध्यते । मभद्रशब्दयोः पर्यापतया भूमेन्यतरोन पदनीयः । के विनु अर्थशन्दोपि पृथगेय निमि ·. . नम् । हस्त्यश्वं हस्त्यश्वायत्सत्र नु सेनालेपि पातानमृतम ४ पा.१ आ. शब्दकौस्तुमः । तम् । व्याख्यानाच्च सर्वत्रार्थग्रहणमित्याहु. आशिपिगम्यमा- नायामेतयोगे शेषे चतुर्थी वा स्यात् । पक्षे पष्ठी। आयुप्पं चिरं जीवितं देवदत्ताय देवदत्तस्य वा भूयात् । एवं मद्र भद्रं कुशलं निरामयं मुखं शं अर्थः प्रयोजनं हितं यध्यं भूयादित्यादि । हितयोगे चतुर्थी वक्तव्येत्यस्य अनाशिपि चारितार्थत्वादाशि- म्यनेन विकल्प एव । आशिपीति किम् । देवदत्तस्यायुप्पमस्ति ॥ इति श्रीशब्दकौस्तुभे द्वितीयस्याध्यायस्य तृतीये पादे तृतीयमान्दिकम् ।। समाप्तवायं पादः॥ द्विगुरेकवचनम् ।। वक्तीति वचनम् । वाहुलकावर्तरि ल्यु. ट् । सामान्ये नपुंसकम् ।। समाहारद्विगुरेकार्थप्रतिपादकः स्या- त् । तद्धितार्थति सूत्रे हि भावसांधन एव समाहार इति स्थि- तम् । तथा च न्यायसिद्धमेतत् । कर्मसाधनताम्रमं वारयितु- मारभ्यते सनपुसकमित्यस्य प्रत्यर्थं च । दृश्यते च भ्रमनि- वृत्तयपि सूत्रकृतो यत्नः । यथा उपकादिभ्योऽन्यतरस्पाम द्वन्द्वइति । तत्र हि अद्वन्द्वइत्यस्य द्वन्द्वग्रहणं नानुवर्चतइत्ययों भाष्ये स्थितः ॥ द्वन्दश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम् ॥ माण्यगानां द्वन्द्व एकार्य स्यात् । एवं तूर्याजानां सेनाङ्गानाञ्च । पाणिपादम् । मार्द- शिकपाणविकम् । रथिकाश्वारोहम् । इह पाणिसेनयोरङ्गं ना- मावयवः । सूर्यस्य तु अझं नामोपकारकं वो गम् । मालिके- त्यादौ मृदङ्गवादनं शिल्पमित्य शिल्पपिति टक् ! पाणिपादः मित्यादौ जातिरमाणिनामित्येव सिद्ध व्यनिनिसमार्य वत्र- गो विकल्प इति विभापाझेन्यत्र भावपटनाः विनम् । ८८ ·। | शब्दकौस्तुमः। [२० अथः कयं स्थवाजिपत्तिकरिणीसमाकुलमिति । नपुंसक-हस्व- त्वेन हि भाष्पम् । उच्यते । स्थादिसहिताः करिण्य इति मध्यमपदलोपी समासो वोध्यः । .यहा । रथश्च वाजी चेत्या-. दि विग्रहः । जातायेकवचनम् । फलसेनादीनां बहुप्रकृतिरिति वक्ष्यमाणत्वान्नैकवद्भावः । एतेन पातितरथनागाश्वरिति । इ. त्यं स्थाभनिपादिनां प्रगे इति माघश्च व्याख्यातः । इहापि मध्यमपदलोपादेकवचनान्तेन विग्रहाद्वा । यद्वा कृतद्वन्द्वानामेक- शेषः । तया च तिडवीणित्रीणीति सूत्रे लुटामथमस्येति सूत्रे च भाष्यम् । उभयं हीप्यते यहूनि शक्तिकिटकानीति । माघटिप्पणे स्थतुरङ्गाश्वेभे निपीदन्तीति णिन्यन्तेनोपपदसमास इति समाधानान्तरं सारम् । यद्यपि चार्यद्वन्द्व इत्येवेतरेतरयो- गे समाहारे च द्वन्द्वो विहितः । समाहारस्यैकत्वाच्च सिद्धमे- कवचनं तथापि नियमार्थमिदं प्रकरणम्, माण्यगादीनामकेवच- नद्वन्द्व एव । समाहारद्वन्द एवेत्यर्थः । न च समाहारे एपामेवर ति विपरीतं ग्राह्यम् । तिष्यपुनर्वस्वोरति सूत्रे वहुवचनग्रह- णाच । ताद समाहारकवचनव्यावृत्तपे क्रियते तिष्यपुनर्व- स्विदामिति ॥ अनुवादे चरणानाम् ॥ चरणानां द्वन्द्व एकवत्स्यात् । च. रणशब्दः कठकालापादिपु शाखाभेदेषु: मुख्यः । तदध्यायिषु पुरुषेषु गौणः. उभयेपां चैपां गोत्रच चरणैः सहोत जाति- संज्ञा । तत्र शाखाभेदवाचिनो जातिरमाणिनामित्येकवद्भाव- स्य सिद्धत्वाद्वौणेपि पुरुषवृत्तिरेवेह गृह्यते । उदगात्कठकाला- पम् । प्रत्यष्ठात्कठकाथुमम् । इह यदा कठकालापेपादितेषु मति- हितेषु चावाभ्यां तत्र गन्तव्यमिति संवादं कृत्वा सञ्च, विस्मृ. त्य कश्चिदास्ते तत्र प्रतीदमुच्यते । ननूदगारकठकालापन्त- ।

·ध्येतुं न शक्यतइत्येव मत्यासत्तिोंच्या । अध्ययननानि किम् । पितापुतौ । अविभकष्टाग्न्यानां किम् । याशिक- ४पा.१ आ. शब्दकौस्तुमः किमास्यतइति । अतो भवत्यनुवादः। कठेन भोक्तमधीयते कठाः । वैशम्पायनान्तवासित्वाणानः । कउचरकाल्लुक । तद्धीतेतद्वैदेत्यण । मोक्तालुम् । कलापिशन्दात्कलापि- नोण् । नान्तस्य टिलोपे सब्रह्मचारीत्यादिना टिलोपः । अ. ध्येत्रणो लुक् । एतेन कौथुमो व्याख्यातः । यदा तु उदय- प्रतिष्ठे नानूघेते, किन्तु अज्ञाते ज्ञाप्यते तदा प्रत्युदाहर- शाम् । उदगुः । कठकालापाः॥ स्थेणोरयतन्यामेयेति वाच्यम् ।। स्येणो किम् । अनन्दिपुः कठकालापाः । अद्यतन्यां कि- म् । उद्यन्ति कठकालापाः ॥ अध्वर्युक्रतुरनपुंसकम् ॥ अध्वर्यशब्दो यजुर्वेदलाकः । तत्रोत्पन्नो विनियुक्तो वा यः ऋतुः तद्वाचिनामनपुंसकलिङ्गानां इन्द्र एकवत्स्यात् । अर्काश्वमेधम् । सानातिरात्रम् । अच- युक्रतुः किम् । इएवजी । उद्भिदलभिदौ । सामवेदएपा विधानम् । अनपुंसकमिति किम् । राजसूयवाजपेये । इमो हि शब्दावई दिप पठितौ । यदा नपुंसकलिङ्गी वदा प्रत्य- दाहरणम् ॥ अध्ययनतो ऽविमकृष्टाख्यानाम् ॥ अध्ययनेन निमित्ते. न येपामविप्रकृया प्रत्यासन्ना आख्या तेषां इन्द्र एकवात्स्यात् । पदकक्रमकम् । पदान्यधीते पटकः । क्रमादिभ्योवुन् । एवं क्रमकः । क्रमकवार्तिकम् । वृत्तिः संहिता, तामधीते वार्तिक । उक्यादिपाठाहर । पदान्यधीत्य क्रमोध्येतव्य इति स्पष्ट त्यासत्तिः । कमकार्तिकमित्यत्र तु संहिनामनधीत्य क्रमो- वैयाकरणौ ॥

·शब्दकौस्तुभ- [२. जातिरमाणिनाम् ॥ माणिर्वजजातिवाच्यवयवको इन्द एकवत्स्याद । आराशस्ति । आरामतोदः । जाति किम् । नन्दकपाञ्चजन्यौ। समाशब्दावेतौ। खगोस्यनन्दक शदसः पा- चजन्या भकीर्तितः ॥ अमाणिनां किम् । ब्राह्मणक्षत्रिय- विदशूदा । नलिवयुक्तन्यायेन द्रव्यजातीनामेकवद्भावो न गु- णक्रियाजातीनाम् । रूपरसौ । गमनाकुञ्चने । जातिप्राधान्य- एवायमेकवद्भावः यदा तुद्रव्यावशेषविवक्षा तदा पदरामलकानि। जातिविवक्षायान्तु पदरामलकमाइहैकवद्धाभायो वैकल्पिक इतिभा प्यस्वरसातथा च विभापाक्षमृगति सूने चमकृतिरित्यादि वार्ति कमुपक्रम्य पदरामलकं वदरामलकानीत्युदाहृतं भाप्ये । वदरामल कानीति प्राप्ते इत्यर्थ व्याचक्षाणानां मते तु नित्यमेवेति तत्रैर कैयटः । अत एव तस्यभावस्त्वतलाविति सूत्रभाप्यस्योष- धिवनस्पतीनामिति प्रयोगः सङ्गच्छते । भाप्यप्रयोगकवद्भाव इति वदन् कैयटस्तु जातिविवक्षायामपि एकवद्भावाभावं मेने । एवं लटाशवृशानचाविति सूत्रस्थभाष्यकैटादिग्रन्थो चोध्याक ताई रजितानुविविधास्तरुशैला इति भारविका नात्र व्याक्तिवि- शेषविवक्षा । सत्य, तरुसहिताः शैला इति योध्यम् ॥ विशिष्टलिगो नदीदेशोग्रामा । अग्रामा इत्येकवचनस्य स्थाने सौत्रं बहुवचनम् । विशिष्टलिङ्गानां भिन्नलिङ्गानां नदीवाचिनान्दे. शवाचिनाञ्च ग्रामवर्जिताना द्वन्द्व एकवत्स्यात् । मूने चत्वारोपि शब्दा अवयवधर्मेणावयविनि द्वन्द्वे बोध्या। नदीदेश इत्य समासनिर्देशः । उध्यश्च इरावती च उध्येरावति । कुरवश्च कुरुक्षेत्रं च कुरुकुरुक्षेत्रम् । भिन्नलिङ्गाकिम् । गङ्गायमुने । मद्रके. कयाः । नदीदेशइति किम् । कुक्कुटमयूयौँ । अग्रामाः किम् । जाम्बवं नगरं शालुकिनी ग्रामः जाम्बव शालूकिन्यौ । अत्र ।

·। शश्व- ४पा.१ आ. शब्दकौस्तुभ । पूर्वपदार्थस्य अग्रामत्वेपि उत्तरपदार्थस्य ग्रामत्वाचदाश्रयः प्रतिषेध । तदुक्तं, उभयतश्च प्रामाणा प्रतिषेधो वक्तव्य इति। नदीग्रहणमदेशत्वात् । जनपदो हि देशः । अत एव पर्वता- नां न । कैलासश्च गन्धमादनं च कैलासगन्धमादने ॥ क्षुद्रजन्तवः ॥ एपा द्वन्द्व एकवत्स्यात् । यूकालिक्षम् । आन. कुलात् शुद्रजन्तः ॥ येपाञ्च विरोधः शाश्वतिक ॥ येपां नित्यं वैर तेपो द्वन्द्व एकवत्स्यात् । गोव्यायम् । गजसिंहमित्यादि । विरोधो वैरं न तु सहानवस्थानादि । छापातपावित्यादावतिव्याप्ते दिति त्रैकाल्पमाह । तनभवइत्यर्थे कालान् । तान्तात्परले पि निपातनादिकादेशः । अव्ययानां भमात्रइति प्राप्तस्य टि- लोपस्याभावश्च सामान्यापेक्षमिकस्य केनावाधे ज्ञापकमिदम् । सेन कान्दाधिकादि सिद्धमिति कश्चित् । वस्तुतस्तु कन्दु स्वे- दनी तर संस्कृत भक्षा इत्यण् । कान्दवम् तदस्यपण्यमिति ठक् । शाश्वतिक किम् । चैत्रमैत्रौ कलहायते । एतेन देवासुरैरमृतमम्बु- निधिर्ममन्थति भारविप्रयोगो व्याख्यातः । तेषां हि अमृतादि- प्रयुक्त कादाचित्को विरोधो न तु नित्यः । मन्थनमवृत्तिकाले तद्वि रहात् । इह पशुशकुनिद्वन्द्वावकाशो महाजोरभ्र महाजोरभ्रा । इंसचक्रवाक हसचक्रवाका येपचित्यस्यावकाशः श्रमणब्राह्मणम्। मार्जारमूपकम् । अश्वमहिप काकोलूकमित्यत्रोभयमसङ्गे परत्या- पशुशकुनि विभापा माप्ता चकारेण पुनाधानाघेपांचेति नित्यमेव भवति॥ शूद्राणामनिरवसितानाम् ॥ अवहिप्कतानां शूद्राणां द्वन्द्व एकवत्स्यात् । तक्षायस्कारम् । रजकतन्तुवायम् । शूद्रशब्दोत्र वैवर्णिकेतरपर न तु शूद्रत्वजातिपरः। अनिरवसितानामिति म- ·परम् । शा- ७०२ शब्दकौस्तुभ । [२० तिषेधात् । निरवपूर्वात्स्येतः कर्मणि क्तः। निरवसानं वहिष्करणं तच्चेद पानाद्विवक्षितम् । भुक्ते पानं न शुध्यति .भस्मना शुध्यते कास्यमित्यादिस्मृतिकारोक्तसंस्कारेणापि । ते पात्र दहि प्कृताः । अनिरवासितानां किम् । चण्डालमृतपाः॥ गवाश्वप्रभृतीनि च ॥ एतानि द्वन्द्वरूपाणि कृतैकवद्भावानि साधूनि स्यु ! गवाधम् । गवाविकम् । गडकम् । अजाविकम् । अजैडकम् । एषां पशूद्वन्द्वविभाषाया प्रा. सायां वचनम् । कुजवामनम् । कुजकैरातम् । पुत्रपौत्रम् । श्वचाण्डालम् । स्नीकुमारम् । दासीमाणवकम् । उप टीमच्छदम् । इहामाणिजातिवाचिनामबहुप्रकृत्यर्थ पाठः । उप्टूशशम् । मूत्रशकृत् । मूत्रपुरीपम् । यकृन्मेदः । मांस शोणितम् । दर्भपूतीकम् । अर्जुनपुरुपम् । तृणोलयम् । दासीदासम् । अत्र पुमानस्त्रियेत्येकशेपो न । कुटीकुटम् । मा सशोणितम् । भागवतीभागवतम् । गवावप्रभृतिषु यथोच्चा रितं द्वन्द्ववृत्तमिति वार्तिकम् । गणपाठे रूपमेपां विवक्षितं न तु पूर्वोत्तरपदनिर्देशमात्रे तात्पर्यमित्यर्थ । तेन अबडादेशाभा- वपक्षे न भवति । अपशवो वा अन्ये गोआश्वभ्य पशवो गोअश्वाः॥ विभाषा समृगतृणधान्यव्यञ्जनपशुशकुन्यश्ववडवा- पराधरोत्तराणाम् ॥ वृक्षादीना सप्ताना द्वन्दः । अश्ववडवे त्यादि द्वन्द्वनयं च विभाषा एकवत्स्यात् । वृक्षादौ विशेषा णां ग्रहणम् । तथाहि । वृक्षादिशब्दै प्रत्येक द्वन्द्वो विशे प्यते । न चैको वृक्षशब्दो द्वन्दः । न च द्वयोः सहप्रयोगः। एक शेषात् । एवंपर्याययोरपि । विरूपाणामपि समानार्थीनामेकशे- पारम्भात् । नापि वृक्षश्च धवश्चेत्यादिसामान्यविशेषयो- ·४ पा. १ आ. शब्दकौस्तुभ । चनिकद्वन्दनिषेधस्योक्तत्वात् । न च प्राच्यभरतेष्विति निर्देशा दनित्यः स इति वाच्यम् । तथापि वृक्षधवमित्यादिप्रयोगाद. र्शनेन निषेधस्यैव प्रकृते प्रवृत्तः । तस्माद्विशेषाणामेवेह ग्रहण स्थितम् । प्लक्षन्यग्रोधम् पक्षन्यग्रोधाः । रुरुपृषतम् । रुरुपृष- ता । कुशकाशम् । कुशकाशाः । ब्रीहियवम् । वीहियवाः । दधि घृतम् । दधिघृते । गोमहिपम् । गोमाहपाः । तित्तिरि कपिञ्जलम् । तिचिरिकपिजलाः । अश्ववडवम् । अश्ववडचौ । पूर्वापरम् । पूर्वापरे । अधरोत्तरम् । अधरोत्तरे । अत्र वार्तिकम् । बहुप्रकृतिः फलसेनावनस्पतिमृगशकुनिक्षद्रजन्तु- धान्यतणानामिति ॥ एपां बहुभकृतिरेव द्वन्द्र एकत्रदित्यर्थः । नेह । बदरामलको । रथिकाश्वारोहौ । प्लक्षन्यग्रोधावि- त्यादि । इद वार्तिकं वि पन्तरशेपभूत न तु स्वात- न्येण विधायकम् । विधित्वे हि स नित्यश्वेत्तार्ह वनस्प त्पादीनामतत्सूतापातानामपि बहुमकृतित्वे विकल्प बाधित्वा नित्यं स्यात् । अवहुप्रकृतिकत्वे च सौत्रो विकल्पः स्यात् । वैकल्पिकत्वे तु फलादीनामपि जातिरमाणिनामित्यादिलक्षणा न्तरमाप्तनित्यमेकवद्भाव बाधित्वा बहुमकृतिकत्वे विकल्प स्या- त् । न च पदरामलकं बदरामलकानीति भाष्यदर्शनादिष्टापत्ति- रिति वाच्यम् । तत्र वदरामलकानीति काचित्क पाठ । सोपि वदरामलकानीत्येवं प्राप्ते जातिलक्षणो नित्य एकवद्भाव इति व्याख्येय इति कैयदेनोक्तन्वात् । यत्तु नित्यएकवद्भावे प्राप्ते चिलल्पोनेन क्रियतइति मतान्तर कैपटेनोक्तम् । तदापाततः । पदरामलके तिष्ठत इति तदुत्तरभाष्यविरोधात् । उक्तरीत्या मक- तवार्तिकस्य बहुप्रकृतिके विकल्पविधिपरत्वे हि अन्यत्र नित्य एकवद्धावो दुर्वार: स्पादिति दिक् । तत्रापि यदि विभापा ·७०४ शब्दकौस्तुमः। [२ अ० वृक्षत्यत्र पठितत्वादस्यैव शेषः स्याचदा वनस्पत्यादिप्वबहुपक- तित्वे विकल्पाभावेपि जातिरमाणिनामिति नित्यो विधिः स्या- त् । तस्मात्सर्वप्रकरणशेपोयम् । एषां फलादीनां द्वन्द्वोनेन लक्षणान्तरेण वा एकवद्भवन् बहुमकतिरेवेति । तेन प्लसन्य. ग्रोधावित्यत्र अयं विकल्पो जातिरमाणिनामिति नित्यश्च न भ. वति । एवं ब्रीहियवौ कुशकाशावित्यादि । प्रकृत. सूत्रोपाचानान्तु इत्यं विपयविभाग । येत्रामाणिनस्तेषां जातिरमाणिनामिति नित्यं प्राप्ते विकल्पो विधीयते । स च तेषां तैरेव । तया च वृक्षादीनामन्यै सह द्वन्द्वे यया माप्तं नित्यं विकल्पो वा तद्यथा ब्रीहिकशप्लक्षमित्यत्र जातिरमाणिनामिति नित्यः । प्लक्षशब्दस्पर्शे प्लक्ष शब्दस्पर्श इत्यत्र तु चार्थेद्वन्दु इत्युभयन । न चेह ना. तिरमाणिनामित्यस्प मात । अद्रव्यजातित्वात् । अमाणि- नामिति हि पर्युदास इत्युक्तम् । पशुग्रहणन्तु इस्त्पश्चादिषु सेनाइलक्षणस्प नित्यविध धनार्थम् । मृगशनिग्रहणं त्वव. मिप्यते । तत्यं वचनं व्यज्यते । यो विभापामाप्त एक- पचनो दन्दः स मृगाविशेषाणां सैरेव नान्यरिति । नेपाम: पः मह इतरेतरयोग एरोति फलितम् । एवं पूर्वोपरमधरोसर मित्यप्रापि पदन्द्रत्वादेव सिदे अश्वपापदणं मतिपदविधाना- धम् । तेनैकपदाचपसे पूरदरटवारियेतहाधित्वा सनपुस- कमिति प्रानने । तरपन्दी हि एरवद्भावमानं परामशति । तेन एकपदारनपुंसकत्वमपि प्रतिपदरिदिन सम्पधने । पूर्वर दश्ववरवारितिस्पकपमापरिरहपो मवर्षते । अवपाली । मध्वान ॥ रिमविपि पानपिशावापि ॥ विस्थापनामप्पया.

·४पा १ आ. शब्दकौस्तुम । ७०५ चिना द्वन्द एकबद्वा स्यात् । अत्रेदं नियमशरीरम् । य एकवच नो द्वन्द्वो विभापा प्राप्त स यदि विप्रतिपिद्धवाचिना भवति त- दा अद्रव्यवाचिनामवेति । तेन द्रव्यवाचिनामितरेतरयोग एव । शीतोष्णे उदके स्तः । विप्रतिपिद्धं किम् । नन्दकपाञ्चन न्यम् । इह द्रव्यवाचित्वपि पाक्षिकः समाहारइन्द्रो भवत्येव । यन्तु वृत्तौ कामक्रोधाविति प्रत्युदाहृतं तत्रापि शीतोष्णं सुख दुखमित्यादाविव पाक्षिकस्यैकवद्भावस्य दुर्वारत्वात् । निय- मार्थ हि प्रकृतसूत्रमिति स्थितम् । न च अद्रव्यवाचिनाञ्चे- द्भवति तर्हि विप्रतिषिद्धानामवोत तदाशय कल्प्पः । शीतो. प्णे उदके इत्यत्र पाक्षिककवद्भावापत्या अनधिकरणवाचीति कि शीतोष्णे उदके इत्येवरूपस्वोक्तिविरोधापचे । सौत्रा. नुपूस्विरसभङ्गमसनाच्चति दिक् ॥ न दधिपयादीनि ॥ एतानि नैकवत्स्युः। दधिपयसरी । मधुसर्पिपी । समिधुनी । इह त्रिषु व्यञ्जनत्वाद्विकल्प" प्राप्त । ब्रम्हमजापती । शिववैश्रवणौ । स्कन्दविशाखौ । न चेह विरूपाणामपीति एकशेषः शक्य । स्कन्दश्चैव विशाखश्च द्वौ सुतौ संबभूवतुरिति महाभारतस्वरसेनापयित्व- निर्णयात् । परिवादकौशिको । प्रवर्योपसदौ । शुक्लकृष्णे । इध्मावहिंपी | निपातनादीर्घः । दीक्षातपसी । श्रद्धातपसी । मेधातपसी । अध्ययनतपसी । उलूखलमुसले । आधवसाने । श्रद्धामधे । ऋक्सामे । वाङ्मनसे । इह ब्रम्हमनापत्यादिपु समाहारद्वन्द्वनिषेधमुखेनेतरेतरयोगदन्द्रो व्यवस्थाप्यते । तत्साह चर्याधिपयसी इत्यादावपि तथैव । तेन तत्र व्यञ्जनत्वप्रयुक्त विकल्पे निपिद्धपि जातिलक्षणो नित्य एकवद्भावोस्त्विति न शङ्कनीयम् । किञ्चनेह लक्षणविशेष आग्रहः । एकवद्भाव ।

·'शब्दकौस्तुम। [२ मात्रस्य निपात् । यया नपस्वस्रादिभ्य इत्यत्र 'खियां यदुक्तं' तन्नेति सामान्यतो निषिद्धयते । तथा च वक्ष्यति दोपस्विन्ये तस्मान्नोभाविति । ननु भवेदेव यदि जातिरमाणि- नामिति विधिः स्यात् । निपेघस्तु सः'! 'तथा च तेनेतरेतर- योगे प्रकृतसूत्रेण समाहारे च निषेधाधिपयआदीनां द्वन्द्व एव न लभ्येत । अंत्रोच्यते । नियमवाक्यानां विधिरूपेण निषेधरूपेण वा प्रवृत्तिरिति पक्षद्वयं तावत्सत्ययलक्षणसूत्रे उपपादितम् । अन्योलुडीत्यादी भाप्यारूढं च । तत्र जाति- रमाणिनामित्यादौ विधिमुखतापक्षस्यैव लक्ष्यानुरोधेनाश्रय- णात्तस्य च नदधीत्यादिना निषेधात्सर्वं सुस्थम् ।। । अधिकरणैतावत्वे च । द्रव्यसख्यावगमे नैकवस्यात् ।। दश दन्तोष्ठाः । ननु वत्तिपदार्थस्य सङ्पाविशेपे बोध नीये इतरेतरयोगद्वन्द्व एवेति न्यायसिद्धम् । अन्यथा हि दश पञ्चपूल्प इति द्विगाविव प्रधानभूते समाहारएव दशत्वस- ङ्ख्या अन्वियात् नतु समुदायिपु तत्कि निपेधेन'। सत्यम् । नानेन समाहारद्वन्द्वो निपिध्यते किन्तु माण्यगादीनां समाहार एवे. ति योसो नियमः सः एव निषिध्यते । असति हि नि. पेधे पन्चस्विद्दास्पाहामकरप्वभिरुयाभिक्षाधुनामाधुकरीसदृले. त्यादीनामसाधुत्वं म्यात् । समाहार एवेति नियमेनेतरेतरयोगे द्वन्द्वस्य दुर्लभत्वाद । तया च सङ्घयावगताकेवदेवेति नियमो न स्यादिति सूनार्थ फलितः। तस्मादितरेतरयोगहन्दुस्प प्रतिप्रसवार्य- मिदम् । एतन दश दन्तोष्ठा इत्यादी समाहारद्वन्द्वस्यवतरतरयोग- द्वन्दस्यापि दालभ्यादाक्यमेत्र प्रयोज्यम् । अधिकरणतावत्वेचत्य नेन प्राण्यानां समाहार एवेत्यनेन चोभयोनिषेधादिति मत्युक्त- म् । दश ब्राह्मणक्षनिया इत्यादी मागुकन्यायवलेनैव समाधार• ·७०८ - शब्दकौस्तुम। [२० चावन्तः । पञ्चपदवी । पश्चखदतम् । स्त्रीत्वपक्षे उपसर्जनस्व- त्वम् । अनो नलोपश्च वाच द्विगुः स्त्रियाम् ॥ पञ्चतक्षम् । पञ्च- तक्षी । उत्तरपदत्वे चापदादिविधाविति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधात् पदत्वाभावानलोपवचनम् । पात्रचन्तस्य प्रतिषेध । पञ्चपात्रम् ।। त्रिभुवनम् । चतुर्युगम् । द्विसमासम् ॥पात्रादिराकतिगणः ॥ अव्ययीभावश्च ॥ अयं नपुंसकं स्यात् । अधिनि | उन्म- तगाम् । पूर्वपदार्थमधानस्य अलिङ्गत्वे अन्यपदार्थप्रधा. नस्य तु विशेष्यतिले प्राप्ते इदमुच्यते । अनुक्तसमुच्चयार्थ- श्चकारः । तत्फलन्तु, पुण्यसुदिनाभ्यामन्ह । पुण्याहम् । साद- नाहम् । कर्मधारये राजाहस्सखिभ्यष्टच् । रातान्हाहाः पुसी- त्यस्यापवादः । सुदिनशब्दः प्रशस्तवाची च प्रयुज्यते । सृदिनासु सभासु कार्यमेतत्मविचिन्वीत विशेषतः स्वयञ्चेति । तेनेह दिनाह शब्दयो सह. प्रयोगविरोधो न शङ्कनीय ॥ पयः सयव्ययादेः ॥ त्रया णां पन्थाः त्रिपथम् । विरूपः पन्थाः विपथम् । प्रादिस- मासः । कयन्ताह अतिपन्था सुपन्थाओत्यमर । उच्यते । पथ इति कृतसमासान्तात्रयमा । सङ्ख्यव्यायरूपा देः पर कृतसमासान्तः पथशब्द क्लीवमित्यर्थः । पयः पारतति पाठेपिसङ्ख्यादिपयशब्दस्याव्यभिचरितसमासान्त- तया तत्साहचर्यादव्ययादेरपि तथाभुतस्यैव ग्रहण षोध्यम् । तथा च क्लीवलिङ्गकारिका । पथ सह्याव्ययात्पर इति । न चेह समासान्तोस्ति । नपूजनादिति निषेधात् । कयन्ताई । सत्पथश्वाचितेश्वनीति । स्वतिभ्यामेवेति परिगणनात् । अथ कथं व्यध्वो दुरध्नो विषय कदध्या कापथः समा इत्यमरः । अत्र क्षीरस्वामिटादयः । विपथं कापयमित्येव पाठः कर्त. क ·शब्दकौस्तुभ । ७०९ व्यो लिङ्गकारिकायनुराधादित्याहुः । एवन्तु पध्वो विप- थकापथाविति रभसकोशेपि पुस्त्व प्रामादिकमिति लभ्यते । वस्तुतस्तु पथे गतावित्यस्मात्पचाद्याचे पथते व्याप्नोतीति पथः अकारान्तोयम् । तथा च त्रिकाण्डशेपः, वाटः पथश्चमार्गः स्यादिति । तेन समासे पुस्त्वन्न । न चैव विपय इति सिद्धावपि कापयो न स्यात्कादेशस्य दुर्लभत्वादिति वाच्यम् । ईपर्धेचेति तत्सम्भकात् । कुत्सायामर्थतः पर्यवसानात् । यत्त्वकारान्तस्या- भ्युपगमे पयोविभापति सूत्र व्यर्थ स्यादिति माधवनोक्तम् । तत्राय समाधिः । अपर्धनपुंसकमिति सूत्रे कृतसमासान्तनि. शसामानणस्तत्पुरुषादित्यस्य नित्यं वाध प्राप्तः । न च सोप्यकारान्तस्य निर्देशः पयःसख्याव्ययादरित्यत्रापि तथा- त्वापत्तौ सत्यामपयो विपय कापथ इत्याधसिदद्यापत्तेः। कि- ऽच रावान्हाहा इति सूत्रात्परमपर्थनपुंसकामति सूने वार्तिक पठ्यते । तथा च प्रक्रमानुरोधात्कृतसमासान्तनिर्देश एव न्या. य्यः सम्पदायसिद्धश्च । अत एवापथनपुंसकमिति सूत्रस्य वा- र्तिकेन गतार्यतामाशप सूत्रस्य पाच्यत्वाददोष इति कैयटः। एवं स्थिते अपन्या इत्यतसिद्धये पयोविभापति सूत्रम् । अम- रस्य च न पूर्वापरविरोध इत्यवधेयम् । प्रकृतमनुसराप । इदं क्लीयत्त्वविधानं परवल्लिङ्गताया अपवाद । तेन विपथा नगरी- ति बहुव्रीहौ न । पन्यानमतिक्रान्ता ऽतिपथेत्यत्रापि न । इह हि द्विगुमाप्तापनालंपूर्वगतिसमासेपु नेति परवलिङ्गता मतिफिदा। यद्येवमुत्पथमिति प्रतीकमुपादाय कुगतीति तत्पुरुष इति कैयः टो विरुध्यते । मैवम् । न हि तत्र पथ उद्गत इत्यादिविग्रहः । किन्तु उत्कृष्टः पन्या इति । तथा च परवल्लिामेव मातम् । वस्मादुत्तरपदार्थप्राधान्यएवेदं लिङ्गविधानमिति स्थितम् । स्पष्ट ।

·७१० शब्दकौस्तुम । [२ अ. म्चेदं माधवग्रन्थे । यत्त वृत्तिग्रन्थे सुपथमित्यदाहवम् । तत्र सुशन्दस्य वैपुल्यमर्थो न तु पूति समासान्तः कृत इति माध- वः । क्रियाविशेषणानाञ्च क्रियाया असत्वरूपत्वाचविशेष- णानां तद्वदलिङ्गत्वे प्राप्ते वचनमिदं वार्तिकानारूढमपि वृत्ति- कारेण कृतमित्याहुः । मृदु पचति । प्रथमं पचतिः । सामा- न्ये नपुंसकमिति वा सिद्धम् । अत एव नियतलिङ्गेषु नेदं प्र वर्त्तते । आदि पचति । आदिभूता या विक्लित्तिस्तां करो- सीत्यर्थ । धातूपातभावनाम्मति कर्मत्वातन्सामानाधिकरण्यादा द्वितीया । अत एव सकल्ल्वावित्यादौ कारकपूर्वत्वाधणि- त्याकरः । न च सकलकारकाणां क्रियाविशेषणत्वात् क्लीवता- पत्तिः शङ्कया । कारकाणां विभक्त्यर्थवरूपत्वाच । शक्त्या. धारस्तु यद्यपि द्रव्य नामार्थश्च । तथापि नासौ क्रियां प्रति विशेषणं किन्तु क्रियाविशेषणीभूतकारकाविशेषणमिति बोध्यम् । अत एव नामार्थस्य भेदेन धात्वर्थान्वयोनेति सिद्धान्तः । स्तो पच्यतइत्यादावपि धात्वर्थव्याप्यस्यैव तण्डुलादेर्नाभिधानं न तु धातुकोटीकृतस्यापि भावेचाकर्मकेभ्य इत्यत्र विशेषणसामा द्वाह्यकर्मग्रहणे लः कर्मणीत्यत्रापि तथैव निर्णयात् । अतो धा- तुना क्रोडीकृतस्य विशेषणं द्वितीयान्तमेव । न तु अभिहित- त्वपयुक्तमथमान्तम् । न वा स्तोकमोदनस्य पक्तत्यत्र स्तो- कशब्दात्कृयोगलक्षणा पष्ठी । यत्र तु भावनाम्मति करणत- या धात्वर्थविशेषस्यान्वयस्तत्र विशेषणानां तृतीयान्ततव ज्यो- विष्टोमेन येजतेति यथा । स्पष्टं चेदं करणेयज इति सूत्रे वृत्ति पदमार्योः । न चैवं ज्योतिष्टोमन समीचीनं यजेतोते न स्या- दिति वाच्यम् । भावनाविशेषणत्वे तदुपपत्तेः । तत्र च प्र थमान्ततैव । सन्दर्शनमार्थनादिभिर्याप्यमानत्वात्त्रियाया अ- ·४पा.१ भा. शब्दकौस्तुमः। ७११ पि कृविमर्मते तु ताशेषणवेपि द्वितीयत्र । तदिह क्रियाविशे- पणानां क्लीवतेत्युत्सर्गः । निपतलिङ्गे तदमावाद । द्विती- येत्यणुत्सर्गः । प्रथमावृतीययोरप्युक्तत्वात् । एकवचनमायु- त्सर्गः । नशायिकाः शप्पन्तइत्यादी बहुवचनस्यापि सार्व धातु कयागिति सूत्रे वक्ष्यमाणत्वादिति दिक् । मातः कमनीय- मित्याचव्ययाविशेषणे तु क्लीयत्वं यद्यपि नुल्यं तथापि प्रथमेक- वचनमेव न तु द्वितीयकवचनम् । कर्मताभावात् ।। प्रातरा. दिरिति तु निपतलिङ्गमेवेति दिए । यद्यप्येतानि वाप्तिका- नि भाष्ये अपनपुंसकमित्यत्र पठितानि । तथापि अव्यपी. भावति चकारमार्चितार्थकपनपराणात्साशयेन वृत्त्यनुरोधादि. हैव व्याख्यातानि ॥ - तत्पुरुषो ऽनकर्मधारयः ॥ अधिकारोयम् । कर्मधा. रयशब्दो भावप्रधानः । द्वन्द्वगर्भो नया बहुव्रीहिः । न विधे- से न च कर्मधारयत्वं चेत्युभे यत्र स तत्पुरुप इत्यर्थः। वक्ष्यति विभापासेनासुरेत्यादि । तत्पुरुषः किम् । दृढसेनो राजा । न- अहीतः किम् ! असेना । कर्मधारयवरहितः किम् । परमसे- नामध्यमसूत्रप्वयमधिकारो नातीवोपयुज्यतइति तत्रव वक्ष्यामः॥ संज्ञायां कन्योशीनरेषु ॥ कंथान्तस्तत्पुरुषः क्लीवं स्या- सा चेदुशीनरदेशोत्पन्नायाः कन्यायाः संज्ञा । मुशमस्यापत्या- नि सोशमया तेषां कन्या । सौशमिकन्यम् । संझायां किम् । वीरणकन्या । ऊशीनरदेशेषु किम् । दाक्षिकन्या । इहा. नादिः संज्ञा मृत्यते । सा चोशीनरेषु तत्पुरुषभिमा नश्समा- सरूपा कर्मधारयश्च नास्त्येवेतीह मन्दमधिकारस्प फलम् ॥ उपझोपकमन्तदायाचित्यासायाम् ॥ उपक्षायतइत्युप- ज्ञा । आतश्चोपसर्गइति कर्मण्यत्ययः । उपक्रम्यतइत्यु ·. ७१२ शब्दकोस्तुम। [२ अ० पक्रमः । कर्मणि घश् । नोदात्तोपदेशस्पेनि वृद्धिपति- षेधः । उपशान्त उपक्रमान्तश्च तत्पुरुषो नपुंसकं स्यात् । त- योरुपझोपक्रमयोरादि प्राथम्यञ्चेदाख्यातुमिष्यते । पाणिने- रुपमा पाणिन्युपझं ग्रन्थः । त्वदुपक्रम सौजन्यम् । इच्छास- नेह विक्षव शब्दव्युत्पत्ती नियामिका न तु वस्तुस्थितिरिति ज्ञाप्यते । तेन क्रियासम्बन्धमात्रविवक्षायां न । देवदत्तो- पज्ञो रथ इत्यादि । इह पष्ठीतत्पुरुषाद्विना तदादित्वासम्म त्ययादलभ्यमधिकारफलम् ॥ छाया वाहुल्पे ॥ छायान्तस्तत्पुरुषो नपुंसकं स्यात् । वाहुल्ये सति चेच्छाया | यानि संभूपोएजीन्यो छायामा- रममाणान्यावरकद्रव्याणि तत्समर्पकात्पूर्वपदात्परश्छायाशब्द- श्चेदित्यर्थात्फलति । अत एवेह नाधिकारः फलवान् । इ. शुणांच्छाया । इक्षुच्छायम् । विभापासेनेत्पादेर्विकल्पस्यापवादो- यम् । कयन्तार्ह इक्षुच्छापानिपादिन्य इति । उच्यते । आ- समन्तानिपादिन्य इत्याइप्रश्लेपो वोध्यः ॥ सभा राजामनुष्यपूर्वा ॥ राजपूर्वा अमनुष्यपूर्वा च या सभा तदन्तस्तत्पुरुषो नपुसक स्यात् । ईनसभम् । ईश्वर- सभम् । पर्यायस्यैवेप्यते । तयाहि । अराजेतिच्छेदः । नविवयुक्तन्यायाचाराजा राजसदृशस्तत्पर्यापो गृह्यते । नेह । राजसभा । चन्द्रगुप्तसभा । कथ नृपतिसभामगमन्न वेपमा. ना इति कीचकवधे । गजपतिवद्वाजविशेपवाचित्वादिति र. क्षित: । यद्वा । ना पतिर्यस्यां सभायामिति बहुवीही कृते पश्चात्कर्मधारयः । अनश्कर्मधारय इत्यनुवृत्तेर्न क्ली- पत्वम् । अमनुष्यशब्दो ख्दया रक्ष पिशाचादीनाह । रसासभम् । रूढयर्थाभावान्नेह । काष्ठसभा ॥

·४पा १ आ. शब्दकास्तुमः। अशाला च ॥ अशालावाची संघातवाची च सभा- शब्दः । तत्र राजामनुष्यपूर्वत्वे पूर्वसूत्रेण पूर्वस्य क्ली- परवमुक्तम् । संघातवाचिनस्तु अनेन विधीयते । स्त्री- सभम् । स्त्रीसंघात इत्यर्थः । अशाला किम् । अनायसमा । अनाथफुटीत्यर्थः ।। विभापा सेनासुराच्छायाशालानिशानाम् ॥ एतदन्तस्प तत्पुरुपस्य क्लीवता वा स्यात् । ब्राह्मणसेनम् । ब्राह्मणसे- ना । यवसुरम् । यवसुरा । कुड्यच्छायम् । कुड्यच्छा- पा । गोशालम् । गोशाला । श्वनिशम् । श्वनिशा । कृष्णचतुर्दशीत्याहुः । तस्यां हि श्वान उपवसन्तीति प्रसिद्धिः । शनश्नतुर्दश्यामुपवसतः पश्याम इति तिर्यगधिकरणे शाव- रभाष्यम् ॥ परवालिगं द्वन्द्वतत्पुरुपयोः ॥ एतयोः परपदस्येव ल्लिो स्यात् । कुक्कुटमयूर्याविम । मयूरीकुक्कुटाविमौ । अर्थ पिप्पल्या अर्धपिप्पली । स्यादेतत् । यदि समासार्यस्य प- रवल्लिङ्गत्वपनेनातिदिश्यते ताई पूर्ववश्ववडवाविति सूत्रेणा- पि पायसाम्यात्समासस्यैवातिदेष्टव्यम् । ततश्च टाप् धूयेत समासार्थस्य पुंस्त्वपि उत्तरपदार्थस्य स्त्रीत्वानपगमात् । य. तु गोखियोरिति हस्व इति तन्न । चार्थेद्वन्द इत्यानेकामत्यधिका- रात्सर्वेषां प्रथमानिर्दिष्टत्वेपि प्राधान्यादुपसर्जनसंज्ञाविरहात् । अन्वर्थसंज्ञा हि सा । अत एवं राज्ञः कुमार्याः राजकुमार्या इत्यत्र न इस्त्र इत्युक्तम् । अत एव च फुक्कुटमयूर्यावित्या न स्व. । ननु मास्त्वन्वर्यता । तथा चाश्ववडवावति सिद्धयः ति। राजकुमार्याः कुक्कुटमपूर्यावित्यत्र तु हस्ते कृते पुनः स्त्री. प्रत्ययात् सिद्धम् । तदुक्तं, परवाल्लङ्गमिति शब्दशब्दावि- ·७१४॥ शब्दकोस्तुभ.-1 - [२ अ. ति । तथाहि । लिङ्गशब्देन लिमाभिवायी मत्ययोर्थश्च रहने । तन्त्राद्याश्रयणात् । एवञ्च द्वन्द्वार्थस्य तत्पुरुषार्थस्य च. पर- स्येव लिङ्गं स्यात् । तदभिधायी प्रत्ययश्च परस्येवेति सूत्रार्थः । तथा च यत्र द्रव्यगुणौ गुणकर्मणी इत्यादौ लिङ्गाभिधायी मत्ययो न सम्भवति तत्रार्थ एवातिदिश्यते । उभयसम्भवे तूमयम् । यथा कुक्कुटमयूर्यावित्यादौ । ततश्च औपटेशिकस्य ह्रस्व- त्वेप्यातिदोशकस्य श्रवणं भविष्यति । नच पुनहूस्व: श- इथः । अनुपसर्जनत्वाचदन्तस्यामातिपदिकत्वाच । न चै वमपि दत्तागाायण्यौ दत्ताकारीपगन्ध्ये इत्यत्र इस्वत्वे कृते समासात्पुनः फल्यडौ स्यातामिति वाच्यम् । मस्या- देतद्धितइति पूर्वोत्पन्नयोर्निटत्तिसम्भवादिष्टापत्तेरिति । मै वम् । दत्ता च युवतिश्च दत्तायुवती इत्यत्र तिमत्ययद्वयश्र वणापत्ते (तत्राभन्वेन पुंवद्भावायोगात् । तस्मादुपसर्जनत्वं द्वन्दे नास्त्येव अन्वर्थत्वादिति स्थितम् । अश्ववडवावित्यत्र स्त्रीमत्ययनि- वृत्ती उपायान्तर वक्तव्यमिति । अत्रोच्यते । विधापाक्षमगेतिम्- त्रे ऽश्ववडवेत्यत्र टापो निवृत्तिनिपात्यते । तदुक्तं, समासादन्य. लिमिति चेदश्ववटवयोटावलम्वचनं निपातनाव सिद्धमिति ।। द्विगुमाप्तापनालंपूर्वगतिसमासेप प्रतिपेधो वक्तव्यः ॥ पञ्चसु कपालपु संस्कृतः पञ्चकपालः पुरोडाशः । प्राप्तो जीविको प्राप्त जीविकः । आपनजीविकः । अलकुमारिः। निकौशामिः । भाप्ये वेतत्मत्याख्यातम् तथाहि । तत्पुरुपग्रहणं न करिष्यते । परवल्लिई द्वन्द्वस्येत्येव । कयं पूर्वकायोर्दपि- प्पलीति । एकदंशिसमासोपि नारभ्यते । कर्मधारय एवा. यं पूर्ववासी कापश्च अर्दश्चासी पिपली चेति । ततश्च प्राधान्यादेवोचरपदार्पस्य लिङ्गं भवति । न च पठीस- है ·४ पा.१ आ. शब्दकौस्तुम । ७१५ मासाधनापेकदेशिसमासो ऽनश्यारब्धव्य इति वाच्यम् । इष्टत्वादनभिधानाच । तथादि । द्वितीयतृतीयेत्यत्रान्यतर- स्यांग्रहणात्सूत्रकारस्यापि पठीसमास इटोयशन्देनापि पष्ठीसमासो भाष्यकाराणामिष्ट इति मागेयोक्तम् । पूर्वा- परेत्यत्र त्वनभिधानात्पष्टीसमासो न भविष्यतीति । इदञ्च प्रत्याख्यानं दुर्वलम् । अनभिधानाश्रयणमगतिकगतिरिति स- न्मत्ययविधौ भाष्यएवोक्तत्वात् ।। पूर्ववश्ववडयौ ॥ द्विवचनमतन्त्रम् । अर्थातिदेशश्चा- यम् । परवलिङ्गतापवादः । अश्ववडवो, अश्ववडवान् , अश्व- वडवैजवनै रित्यादि । विभापाक्षेत्यादिसत्रेण समाहारदन्दपक्षे तु सनपुंसकमित्येव भाति । तच्छद्वेन विशिष्य परामर्थ- मेवाश्ववढवग्रहणात् । अन्यथा परग्रहणेनैव सिदी तपा- परित्युक्तम् ॥ हेमन्त शिशिराव होरात्रे च च्छन्दास ॥ पूर्ववदित्यनुवर्त- ते । हेमन्तश्च शिशिरं च हेमन्तशिशिरौ । भत्रेदमवधेयम् । शिशिरशब्दः पुनपुंसकयो । तपा च चक्रवजान्धकारोत सू. तिमिरशिशिरााण नपुसके चेति भगवान्पाणानः । अम रोपि, हेमन्तः शिशिरोनियामित्याह । तथा चात्र मूने हेमन्त- शिशिराविति न कर्तव्यम् । अहोरात्रे शिवे स्पाताम् । इह रातान्हाहा इति पुस्सं प्राप्तम् । द्वित्वमतन्त्रम् । अहोरात्रा णि विदधत् । न चेदं समाहारद्वन्द्वै सत्येकशेपासिमिति वाच्यम् । तत्रापि पुंस्त्वस्योत्तरसूत्रे वक्ष्यमाणत्वात् । छन्दास लिङ्गम्यत्ययो वक्ष्यते तस्यैवायं मपञ्चः । लोके तु दुःखे हे मन्तशिशिरे । अहोरात्रौ पुण्यौ ।। रात्राहाहाः पुंसि ॥ एतदन्तौ द्वन्द्वतत्पुरुषौ पुंस्येव ।

·शब्दकौस्तुभ' [२ अ. रात्रेः पूर्वो भागः पूर्वरात्रः । एकदेशिसमास । अहः स. बैंकदेशेत्यच् समासान्तः । पूर्वाह्नः । राजाह सखिभ्य इति टच् । अन्होन्हएतेभ्य इत्यन्हादेशः । अन्होदन्तादिति णत्वम् । व्यहः । नसंख्यादे समाहारइत्यन्हादेशाभावः । अन्ष्टखो. रेवेति टिलोपः । परवल्लिंगापवादोयं योग । वृत्तौ तु एते पुंसीत्युक्तम् । तत्राप्येतदन्ता इत्यों बोध्यः । यतु रात्रादीनामेवानेन पुंस्त्वे कृते तदन्तस्य परवलिंगमित्ये. व सिद्धिमिति ।। तन्न । समाहारे नपुसकत्वापत्तेः । पर- वलिङ्गत्वापवादो हि सनपुंसकमिति योगः । न च नपुंसक- त्वे इष्टापत्तिः । द्विराखिरात्र इति वृत्तिकारीयोदाहरणवि. रोधात् । तद्धि समाहारे द्विगुरिति सर्वैाख्यातम् । अमरो. पि मायुक्त । ते तु त्रिंशदद्दोरात्र इति, मासेन स्यादहो. रात्र इति च । तस्मात्तदन्तस्यैवायं पुंस्त्वविधिः । यद्यपि संनिधानात्परवल्लिंगताया एवायमपवादस्तयापि परत्वानपुं. सकतां वाधते । अत्रेदं चिन्त्यम् । उक्तरीत्याहोरात्र इ. त्यत्र पुस्त्वमस्तु । द्विराबादौ तु वृत्तिकारहरदचायुक्तं पुंस्त्व- मसङ्गतम् । तत्र विशिष्टक्लीवताविधेः । तथा च लिङ्गानुः शासनसूत्रम् । अपथपुण्याहौ नपुसकौ ॥ सख्यापूर्वा रात्रि रिति । अमरोप्याह । रात्रैः मार संख्ययान्वितमिति, गणरात्रं निशावव्हय इति च ॥ अनुवाकादयः पुसीति वक्तव्यम् ॥ अनु- वाक । शंयुवाकः । सूक्तवाक | वाक्यविशेषस्यैता संज्ञा । कर्मणि घमन्ता इति नपुसकत्वे माप्ते वचनम् अपयं नपुंसकम् ।। इद नपुसकं स्यात्तत्पुरुपे समासा. न्तरे तु अपयो देश । अपया नगरी । कृतसमासान्तनि। शामह । अपन्या.॥ ॥ न .

·४पा.१ आ. शब्दकौस्तुभः ।। ७१७ अर्धर्चाः पुंसि च ॥ अर्धर्चादयः शन्दाः पुंसि क्लीपेच स्युः । ते च गणरत्ने संगृहीताः । तद्यथा । अर्धध्वन- कुन्ज शीधु मघत्रो वर्चस्क कूर्चादकाः पङ्का नीक पि. नाकनिष्ककपटाएकः किरीटः कुटः । फूटः कन्कट क- वटाण्ट शकटा बल्मीक सानू नटा खण्डोद्योगविडङ्ग शृंग सर- काः पुंखवूजी मोदकः ॥ मधुर्मकरन्दे मघे माक्षिके च द्विलि- जः । मकरन्दस्य मयस्य माक्षिकस्पापि वाचकः । अर्धर्चादि- गणे पागत्पन्नपुंसकपोर्मधुरिति शाश्वतः । अपरस्तु माही मधु न द्वयोरित्याह । चैत्रदैत्ययोस्तु पुंस्येव । वर्चस्तं शरुत् । कुचे दीर्घश्मनु । आढकं मानविशेषः । पदकः कर्दमपापयोः । अनीकं सैन्यम् । पिनाको रुद्रधनुत्रिशूलं च । निष्क आभर- णम् । कपटं व्याजः । टएका पापाणभेदनः । किरीटो मुकु- टम् । फुटो घटः । कूट संघातो माया च । कटं सन्नाहः । कर्व नद्यादिवेष्टितः खेटकग्रामः । अण्डं पक्ष्यादि- प्रसवः । नटो नर्तकविशेषः । खण्ड इक्षविकारः शकलं च । उद्योगमुत्साहः । विडङ्ग औपधम् । सरकं मघम् । शेष प्रसिद्धम् ॥ शाको मस्तक करक शूकनिकरा. शुल्क नि- दायो नखो वाण द्रोण सुवर्णभूपणरणाः कापिणस्तो- रणः काण्डस्ताण्डवदण्डमण्डपिटकाः सक्तुस्तटाकणी पेटो मञ्चक वारवाणचरणा वस्त्राम्बरैरावताः ॥ कल्की- पधनिर्यासः दम्भः पातकं च । भूकं धान्यादेः सूची । शु. रकं घटादावायस्थानम् । द्रोणो मानविशेषः पतिविशेषच । म पणो ऽलंकारः । काण्डः शरनालवर्गवारिसमयकुत्सितेषु । मण्डो दध्यादवांश । पिटको वंशनिर्मितः पात्रविशेषः । पे. टः संहतिः । ऐरावतमिन्द्रगनः ॥ चरकमठविटङ्क लेडिता. ।

·-- ७१८ शब्दकौस्तुमः। [२ अ० भूत वृत्तप्रयुत धृत वसन्ता हस्तबुस्तापराह्ना ॥ पलित फल- क कण्टा नाम कर्माभिधाना ऽयुत शत तृण नीहा यौवनोद्यानया- ना | चरकं अन्यविशेषः । मठं चूतिनां स्थानम् । विटङ्क कपोतपाली । वोडितो मुखध्वनिविशेषः । भूतः पिशाचे द्विलिङ्गः । क्रियाशब्दस्तु विशेष्यलिङ्गः । वृत्तं शीलम् । प्र- युत दशलक्षाः ! घृत आज्यम् । हस्तं पाणिः । बुस्तं मां- सशकुली । पलितः पाण्डुरकेशः । फलका खेटकम् । कण्टं पापम् । अयंनामा अयंकर्मा । कार्यमित्यर्थ । कर्म व्याप्ये क्रियायाञ्च पुनपुसकर्मितमिति रुद्र । यौवनी द्वितीय वयः । उद्यान आरामः । यानो वाहनम् ॥ तीर्थमोयौ न- लिनपुलिनस्तेनयोधौपयानि स्थानः भूपों निधनशयनद्वीपषुच्छा- युधानि । पृथंगूथ फुणपकुतपक्षेमवर्णासनानिच्छत्राकाशमतिस- रमुखाष्टापदारण्यवर्पा || मोयोऽ श्वनासा । स्तेनश्वौर्यम् । योधी भटः । औपधो भेषजम् । स्थानम् आधार । भूपो वणुपा. त्रम् । निधनो मृत्युः। शयनः शय्या। यूय पशुसमूहः ।' गू. थो विष्ठा । कुणपं शव ॥ कुतपः कालविशेषः । वर्णमक्षर- म् । प्रतिसरः कड्कणम् । मुखो वदनम् । अष्टसु लोहेषु पदं प्रतिष्ठाऽस्येत्यष्टापदं सुवर्णम् । अष्टनः संज्ञायामिति दीर्घः। भ- रण्योटवी । वर्षः सवत्सरः ॥ कमण्डलुमण्डपट्टिमार्बुदा- वसपाराः शतपानचन्दनौ । समानपूपी दमापिकौदना दिन विमानं च वितानलोहितौ ॥ अर्बुदो दशकोंदि । पर्वते तु पुल्लिङ्ग । तथा च मेदिनी । अर्बुदो मांसपुरुषे दशको टिषु न स्रियाम् । महीधरावशेपे ना इति । अवतस शेखरम् । पारः परतीरम् । शतमान रूप्यपलम् । समान सदृशः । पूषो मुद्रादिनिर्यासः । मृपिक आखः । ओदनं कूरः । दि- NAL ·४पा.१ आ. शब्दकास्तुम १ नो दिवप्त । लोहितः शोणितम् । गुणवाची तु बाच्यलि ङ्गः ॥ असक्षीरकवायविम्बविटपा नेत्राव्ययौ शेखर केदारा श्रमशल्पशूलचलया वाळस्तमालो मलः ॥ गुल्माकारविहारतोम- ररसाः पात्र पवित्र पुर मध्यो बुध्नमृणालमण्डल नला नालप्रवालो पला ॥ अंसः स्कन्धः । क्षीरो दुग्धम् । कपायं तुवरो । विम्बो मण्डलम् । विटपः स्तम्भः ॥ शाखाच ॥ नेत्रो नयनम् । अव्ययमयेत्यादि । शेखर- मापीड । केदारं क्षेत्रम् । आश्रमो मुनिस्थानम् । शूलमायुधं रोगविशेपश्च । चलयो इस्वाभरणम् । वालः शिशुः के- शश्च । तमालो वृक्षविशेषः । मल पापं विट्च । गुल्मः प्र काण्डम् । झारो दग्धकाष्ठम् । विहारः क्रीडास्थानम् । रस मधुरादि । पात्रो भाजनम् । त्रिपु पात्री पुटी वाटीत्यमरादि हायोगव्यवच्छेदे तात्पर्य न वन्ययोगव्यवच्छेदेपि । एव पवित्र पावनम् । पुरः पुरीत्याधपि । बुध्नमधोभागः । नलः सुपिरतृणम् । नाला पुष्करादीनां दंड । अयं स्त्रियामापि, नालामृणालाप्रभुजोभजाम इति श्रीहर्प । मवालं पल्लवो विद्रुमश्च जुभो वजूकबन्धकर्पककुदाश्चक्रान्ध काराशा वकः संगमदेहदाडिमहिमाः पत्र फलं वल्क- लम् । कार्पासामिपकाशकोशकुसुममग्रीवमासेक्कसा निर्यास: कलशाम्बरीपकलला मापं करीप कुशम् ।। जृम्भो जृम्भणम् । वजूः कुलिशम् । हीरकश्च । कवन्धं रुण्डः । कर्पः पलचतु- र्भागः । ककुद श्रेष्ठे वृपासे राजचिन्हे च । चको रथांग । अ ङ्कुश मणि । वक्रो मुखम् । संगमो नद्यादेर्मेलनम् । दे ह शरीरम् । दाडिम फलविशेषः । हिमस्तुहिनम् । पत्रः पर्ण वाहन च । बल सामर्थ्य सैन्य च । फुसुमः पुष्पम् । प्रग्रीव ॥

·७२० . . शब्दकौस्तुमः । [२ अ० वातायनम् । मासं त्रिंशदहोरातः । इकसविकसं गोधूमादि- चूर्णम् । अमरस्तु चिकसमर्धर्चादौ पपाठ । निर्यात क्षा. देनिष्यन्दः । कलशं घटः । अंवरीपं भ्राष्ट्रम् । कललं शुक्र- शोणितयोः परिणामविशेषः । माष परिमाणविशेषो धान्यवि. शेप च । करीपं शुष्कगोमयम् । कुशशब्दस्य विषयविवेक- स्तु दंडमंडेस्यादिलिंगानुशासनमूत्रव्याख्यानावसरे वक्ष्यते ॥ मुसलमुकुलमूला पार्चपात्रीवपूर्वाः कमलद्दलचपालाः खण्डलं कुण्डलं च । निगलफलपलाला मङ्गलं शालशीलाविषचपकवि- शालाः पूलतैले कपालम् ॥ मूलः शिफा । पात्रीवं य- झोपकरणम् । कमल' पद्मम् । इल: सौरम् । चपाल यज्ञ- पात्रविशेषः । खंडलं खंडम् । फलः प्रयोजनम् । शालो तृ. क्षविशेषः । शीलं चरितम् । विपो वत्सनागादिः । चषको मधुपानभाजनम् । पूर्व वरणसंचयः ॥ समरति- मिरवारा राजसूयोपचासौ चमसदिवसकंसाबाजपेयो हिरण्यम् ।। जठरदरशरीरारावकान्तारराष्ट्रा पटहगृहकवाटाः कुक्कुटाद्रौ च धाम ॥ वारः परिपाटी । कंसोखी पानभाजनमित्यर्थः । दर- खासे रोगे अल्पे । शरीरः काय: । आराव: शब्दः । गृहशब्दो नपुंसकेभिधेयवचनः । पुंसि तु बहुवचनान्त एव । कवाटमर तुल्ये इत्यमरः । अत्रैव कपाटशब्दोपि साधुरिति शक्तौ हस्तिकपाटयोरिति सूत्रे वक्ष्यामः । आर्द्रः शृङ्गवरम् । धाम गृहं तेजश्च ॥ पाषाढकपित्यपाष्टिककुलान्यम्भो. जवानामृताः स्लयूतखलीनलोहकवचाशोकक्षपानेकपाः ॥ खस्तंडकधर्मचर्मरजतस्नेहासिइंसापराः सार सैन्धवमध्यमाव- रधनुर्मानस्तनस्छाणव ॥ पयो निधौ पुसि, जलजे तु द्विलिं- गः । आपादं प्रतिदंडोमासश्च । कपित्थो वृक्षविशेषः ।

·निधौ पुमान्, ४पा १ आ. शब्दकौस्तुमः । वृत्तौ तु कवीयेति पठ्यते । अश्वमुखबन्धनरज्जुस्तस्यार्थः । उक्तं च वोपालितेनानायर्यो करीखलीनं कावीयं वा ना तुरङ्गमुख- भाण्डमिति । पष्टिकं वाहिभेदः । कुलो घंशो गृहं च । अ. म्भोजः कमलम् । पाजं पिच्छम् अमृतं सलिलम् । अशोक तरुः । क्षयो गृहम् । अनेकपं । हस्ती । शङ्खो जलजे द्विलिङ्गः । तण्डक: छन्दो- गानां ग्रन्थविशेपः । चर्माजिनम् । रजतं रूप्यम् । स्नेहं सौहार्दम् । असिः खड्गः । अपरोन्यः । सारो बलम् । सै- न्धवो लवणम् । मानो दर्पः । स्थाणुः शङ्घः ॥ महिमनेत्र- कपञ्चकदण्डकाः ऋकचशम्बलकुण्डपकन्दराः ॥ कटकमालवम- मेरदैवताः शिखरकेसरदारुभगन्दराः॥महिम महत्त्वम्, नेत्र, खलकंटकम् । पंचकं विस्तारः। दंडकं छंदोविशेषः । ऋकचंकाष्ठा. दिदारणसाधनम् शिंपलं पाथेयम्। कुण्डपं ऋतुविशेप । कंदरा त्रि. यामपि। मालवो देशविशपः। मर्मरं शुष्कपर्णध्वनिः। दैवतो देवः । दारुः काष्ठम् ॥ दीपोधमनलपिधानभावा वास्तुबतार्थमवरा- भिधानाः । अर्मोमुहूर्तो धनवमसौधा रेणस्तलं लोमपटं विहायः ।। दीपं मकाशविशेष। भावः स्वभावः। वास्तुर्वेश्म । अर्को चथरोगः । धनो वित्तम् । पटं वस्त्रम् ॥ उटजचापनपुंसकपातका भुवन- कोटरपल्लवगोमयाः । अविखरं हरिचन्दनमूलको भवनसंक्र- मगाण्डिवपचनाः ॥ उटजः पर्णशाला | चापो धनुः । पातक: पापम् । गाण्डिवो ऽर्जुनधनुः । दीर्घमध्योपि । एतच गां- ड्यजगात्संज्ञायामिति सूत्रे वृत्त्यादौ स्पष्टम् ॥ कर्पूरकूर्पासक- पष्टयशीरगाण्डीवनिष्टेचसवर्णभस्राः । पिण्याकपुस्तौ नखरेपु- खण्डवैनीतिकपिनखारकूटाः ॥ कर्पूरो घनसारः । कूर्मास- का कञ्चकः । पष्टिः संख्यावाची । उशीरो नलदम् । नि- .

·७२२ शब्दकौस्तुमः । [ २ अ. वो निष्टीवनम् । भत्रधर्मकोश. भस्वा च । पुस्त. पुस्त कम् । नखरं नखः । इपुर्वाणः । अयं स्त्रीलिङ्गोपि । पत्री रोप इपुयोरित्यमरः । तथा च श्रीहर्पः, कुसुमानि यदि स्मरे- पव इत्युपक्रम्य हृदयं यदमूमहन्नमूरिति प्राङ्युक्त । खण्ड प- मादीनां समुदायः । विनीतानामिदं वैनीतिकम् । मनुष्य- वाचं यानम् । द्वीपी व्याघः । आरकूट: पित्तलम् ॥ अमर- स्त्वाह | पुन्नपुसकयो शेपोचपिण्याककण्टकाः । मोदकस्त- ण्डकप्टंकः शाटकः कर्पटोदः ॥ पातकोद्योगपरकतमालामल- कानडः । कुष्टं मुण्ड शीधु नुस्तं वेडितं क्षेमकुटिमम् ॥ सङ्ग मं शतमानार्मशम्बलाव्ययताण्डवम् । कवियं कन्दकासि पारावार युगन्धरम् ॥ यूपंपग्रीवपत्रीवे पूपञ्चमसचिवसौ । अर्धर्चादौ घृतादीनां पुंस्त्वाचं धैदिकं भुवम् ॥ तन्त्रोक्तमिह लो- केपि तच्चेदस्त्यस्तुशेपवदिति । अर्म चक्षुरोगः । अतिस्तुमू- हुनित्यादिना औणादिको मन्मत्यय इति तद्वयाख्यातारः । श. म्बलं तालव्यादि दन्त्यादि चेति त एव । इह यद्यपि अर्ध- र्चादीन् चिक्कसान्तानत्र पठितान् कूटोस्त्रीत्यादींश्च तत्रतत्र प्रा- . पठितान् विहायान्येषां मसिद्धविलक्षणं पुस्त्वादिकमित्युक्तम् । तेन घृतक्षीरदारुलोमासनमुखशरीरादयो लोके नियतलि. का एवेति प्रतीयते तथापि पुनित्रयवचनविरहादिकत्व निर्मू- लम् । अत एवापरितापालाके ऽपीत्यायुक्तामत्याहुः । युक्तं चैतत् । लिङ्गानुशासनसूत्राणां घृतादिविषयकाणां लोकवेद साधारण्येनैव प्रवृत्तेः । एवमन्पपि ये शब्दाः कोशादिना पुं- नपुंसकलिङ्गतया निर्णीतास्ते सर्वे अर्धादिपु वोध्याः॥ इदानीं परवल्लिङ्गमित्यतिदेशे उपयुक्ततया प्रसाद पाणिनी. यलिङ्गानुशासनसूत्राणि व्याख्यायन्ते ।। MATH ·४ पा.१ आ. शब्दकौस्तुभः । लिङ्गम् ।। खी । अधिकारसूत्रे एते ।। अकारान्ता मादुहितस्वरयातृननान्दरः।। ऋकारान्ताएवे पञ्चैव स्वीलिङ्गाः । स्वस्रादिसप्तकस्पैच डीनिषेधेन की स्पादेडौंपा ईकारान्तत्वात् । तिसृचतस्रोस्तु स्त्रियामादेशतया विधानपि कृत्योत्रिचतुरोदन्तत्वाभावात् ।। अन्यूमत्ययान्तो धातुः ॥ अनिमत्ययान्त ऊप्रत्ययान्तश्च धा- तुः स्त्रियां स्यात् । अवनिः । चमू । प्रत्ययग्रहणं किम् । देवय- तेः किए दयूः विशेष्यलिङ्गः ॥ अशनिभरण्यरणया पुसि च ॥ इयमयं चा अशनिः ।। मिन्यन्तः ॥ मिमत्ययान्तो निमत्ययान्तश्च धातुः स्त्रियां स्यात् । भूमिः ग्लानिः ॥ पन्हिवृष्ण्यग्नयः पुंसि ॥ पूर्वस्यापवादः ओणियोन्यूमयः पुंसि च ॥ इयमयं वा श्रोणिः ।। क्तिनन्तः ॥ स्पष्टम् । कृतिरित्यादि । इकारान्तश्च ॥ ईप्रत्ययान्तः स्त्री स्यात् । लक्ष्मीः॥ ऊगवन्तश्च ॥ कुरूः ॥ विद्या । वन्तमेकाक्षरम् ॥ श्री। भूः । एकाक्षरं किम् । पृथुश्रीः॥ विंशत्यादिरानवतेः ॥ इयं विंशतिः । त्रिंशत् । चत्वारिं. शत् । पञ्चाशत् । पष्टिः । सप्ततिः । अशीतिः । नवतिः ।। दुंदुभिरक्षेपु ॥ इदं दुंदुभिः । अक्षेपु किम् । अयं दु. दुभिः । वायविशेपो ऽमुरो वेत्यर्थः ॥ नाभिरक्षत्रिये । इयं नाभिः॥ उभावप्यन्यत्र पुंसि ॥ दुन्दुभि मिश्वोक्तविषयादन्यत्र पुंसि स्तः । नामिः क्षत्रियः । कथं तार्ह समुल्लसत्पङ्कन पत्रकोमलैरुपाहितीप्युपनाविनामिभिरिति भारविः । उ- ·७२४ शब्दकौस्तुभ । [२० च्यते । दृढभक्तिरित्यादाविव कोमलैरिति सामान्ये नपु- सकं बोध्यम् । वस्तुतस्तु लिङ्गमशिष्य लोकाश्रयत्वारिल- इस्येति भाष्यात्पुंस्त्वमपीह साधु । अत एव नाभिर्मुख्यनृपे चक्रमध्यक्षत्रिययोः पुमान् । द्वयोः माणिप्रतीके स्यास्त्रि यां कस्तूरिकामदइति मेदिनिः । रभसोप्याह । मुख्य- राक्षत्रिये नामिः पुंसि प्राण्याके द्वयोः । चक्रमध्ये म धाने च स्त्रियां कस्तूरिकामदइति । एवमेघविधेन्पत्रा- पि बोध्यम् ॥ तलन्तः ॥ अयं स्त्रियां स्यात् । शुक्लस्य भावः शुक्लता । ब्राह्मणस्य कर्म ग्रामणता । प्रामस्य समूहो प्रायता । देव एव देवता ॥ भूमिविद्युत्सरिल्लता वनिताभिधानानि ॥ भूभूमिः । विद्युत्सौदामनी । सरािमिम्नगा । लता वरली पनिता । योपित् ॥ यादो नपुंसकम् ॥ यादाशब्दःसरिद्वाचकोपि कली स्यात् ॥ भा सुक्सादिगुष्णिगुपानह ॥ एते स्त्रियां स्यु । इय भा इत्यादि ॥ स्थूणोणे नपुंसके च ॥ एते खिया क्लीवे व स्तः। स्थूणम् । स्थूणा । ऊर्ण । ऊर्णा । तत्र स्थूणा काष्ठमयी विकणिका । ऊर्णा तु मेपादिलोम ।। गृहशशाभ्यां क्लीवे ॥ नियमार्थमिदम् । गृहशशपूर्वे स्यूणोणे यथासंख्यं नपुंसके स्त । गृहस्थूणम् । शशोर्णम्। शशोणे शशलो मानीत्यमर ॥ प्राष्ट्रिदवित्तिपः ॥ एते सियां स्थः ।

·४ पा. १ आ. शब्दकौस्तुभः ।
दर्विविदिवेदिखनिशान्याश्रिवशिकपणापाधिकव्यालयः ॥
एते स्त्रियां स्युः । पक्षे डीप् । दर्वी दार्वरित्यादि ।
तिधिनादिरचितीचिनालिलिकितिकोलिच्छविरा यादयः ।।
एते माग्वत् । इयं तिधिरित्यादि । अमरस्त्वाह । ति-
थयो द्वयोरिति । तथा च भारविः । तस्य भुवि पति-
थास्तिथय इति । स्त्रीने हि बहुतिथ्य इति स्यात् ।
थीहर्पच निखिलाभिशि पौर्णिमातियानिति ।।
शकुलिराजिकुट्यशनिवतिम्रफुटित्रुटिवलिपक्तयः॥ एते.
पि स्त्रियां स्युः । इयं शकुलिः॥
प्रतिपदापद्विपत्संपत्शरत्संसत्परिपपासंविश्वपन्मुत्स.
मिधः ॥ इयं प्रतिपदित्यादि । उपा उच्छन्ती । उपा
मातरधिष्ठात्री देवता ॥
आशीर्थ पूरिः ॥ इयमाशीरित्यादि ।
अप्सुमनस्समासिकतावर्षाणां बहुत्वं च ॥
अवा-
दीनां पञ्चाना स्त्रीत्वं स्पाइहुत्वं च । आप इमा.। त्रियः
मुमनसः पुष्पम् । सुमना मालती जाति । देववाची तु पुंस्पेव ।
सुपर्वाण सुमनसः । बहुत्वं मायिकं । एका च सिकता तैलंदाने
असमर्थेति अर्थवत्सूत्रे भाष्यप्रयोगात् । समांसमाविजायत
इत्यत्र समायां समायामिति भाष्याच । विभापाघ्राधेडिति
सूत्रे अघासातां सुमनसाविति वृत्तिव्याख्यायां हरदत्तोप्येवम् ॥
सक्त्वज्योग्बाग्पवागूनौस्फिजः ।। इयं सक् लम् ज्योत
पार पकाः नौ किए।
श्रुटिसीमासंवध्याः ॥ इयन्त्रुटिः। सीमा। संवध्या ॥
चल्लिवोणिसार्यश्च ॥ स्पष्टम् ॥
ताराधाराज्योत्सादयश्च ।।

·७२६. থাকাণ। [ २ अ०
शलाका स्त्रियां नित्यम् ॥ नित्यग्रहणमन्येपक्विचिद्वाभिचा-
र ज्ञापयति ॥
इतिख्याधिकार ॥
पुमान् ॥ अधिकारोयम् ॥
घभवन्तः । पागस्त्यागः करो गर । भावार्थएवेदम् । न
पुसकत्वविशिष्ट भावे क्तल्युड्भ्यां स्त्रीत्वविशिष्टे तु क्तिमादिमि
(धेन परिशेषात् । कर्मादौ तु घजायन्तमपि विशेष्यलिङ्गम् ।
तथा च भाष्यम् । संबंधमनुवर्तिप्यतइति ।।
पाजंतश्च ॥ विस्तर गोचर: चयः जय इत्यादि ।
भयलिगमगपदानि नपुंसके। एतानि नपुसंके स्युः । भयम् ।
लिङ्गम् । भगम् । पदम् ॥
नहन्त ॥ नड्मत्यपान्त पुंसि स्यात् । यज्ञः । यत्न ॥
याच्या स्त्रियाम् ॥ पूर्वस्पापवादः॥
क्यन्तो धु ॥ किमत्ययान्तो घुः पुसि स्यात् । आधिः।
निधिः । उदपि ।। क्यन्तः किम् । दानम् । घु किम् ।
जडिवीजम् ।।
इषुधि स्त्री च ॥ इषुधिशब्दः स्त्रियां पुसि च ॥ पू
वस्यापवादः॥
देवासुरात्मस्वर्गगिरिसमुद्रनखकेशदन्तस्तनभुजकण्ठखड्गश
रपट्टाभिधानानि ॥ एतानि पुंसि स्युः । देवाः सुराः ।
असुरा दैत्याः । आत्मा क्षेत्रज्ञ । स्वर्गो नाकः । गिरिः
पर्वत । समुद्रो ऽधि । नख कररुहः । केश शिरोरुह ।
दन्तो दशन । स्तन कुचः । भुजो दो । कण्ठो गल | खड्ग
करवालः । शरो मार्गणः । पद कर्दम इत्यादि ।
त्रिविष्टपत्रिभुवने नपुसके ॥ सष्टम् । तृतीय विष्टप त्रि-
11
.

·७२५ ४पा.१ आ. शब्दकौस्तुभः । विपम् । स्वर्गाभिधानतया पुंस्त्वे प्राप्त अयमारम्भः ॥ चौः स्त्रियाम् ॥ धादिवोस्तन्त्रेणोपादानमिदम् ॥ इपुवाहू स्त्रियां च ॥ चात्पुंसि ।। बाणकाण्डौ नपुंसके च ॥ चात्पुंसि । त्रिविष्टपेत्यादि- चतु सूत्री देवासुरेत्यस्यापवादः ।। नान्तः ॥ अयं सि । राजा । तक्षा । न च च. मवर्मादिप्वतिव्याप्ति । मन्द्रयन्कोकर्तरीति नपुंसकमकरणे वक्ष्यमाणत्वात् ।। ऋतुपुरुपकपोलगुल्फमेघाभिधानानि || ऋतुरध्वरः पुरु- पो नरः । कपोलो गण्डः । गुल्फः अपदः । मेघो नीरदः ।। अभ्रं नपुंसकम् ॥ पूर्वस्यापवादः ।। उकारान्तः ॥ अयं पुंसि स्यात् । प्रभुः । इक्षुः । हनु- ईविलासिन्यां नृत्यारम्भे गदे स्त्रियाम् ॥ द्वयोः कपोलाऽव- यव इति मेदनी । करेणुरिभ्यां स्त्री नेभे इत्यमरः । एवं- जातीयकविशेषपचनानाकान्तस्तु प्रकृतसूत्रस्य विपयः । उक्त च । लिङ्गशेषनिधिापी विशेपर्यघबाधित इति ॥ एवम- न्यत्रापि ॥ धेनुरज्जुकुहूसरयुतनुरेणुपियनवः खियाम् ॥ समासे रज्जुः पुसि च । कर्कटरज्ज्वा कर्कटरज्जुना ॥ श्मश्रुनानुवसुस्वादश्रुजतुत्रपुतालूनि नपुंसके ॥ वसु चा- थवाचि ॥ अर्थवाचीति किम् । वसूर्मयूखाग्निघनाधिपेषु ॥ मगुमधुसीधुतानुकमण्डलूनि नसके च ॥ चात्युसि । अयं मद्गुः । इदं मद्गु ।। रुत्वन्तः ॥ मेरुः । सेतुः॥ दारुकसेल्जतुवस्तुमस्तूनि नपुंसके ॥ रुत्वन्त इति पुंस्त्व- ·1 ७२८ शब्दकौस्तुमः । [२० स्थापवादः । इदं दारु ॥ सक्तुर्नपुंसके च ॥ चात्पुंसि | सक्तः । सक्तु ।। माग्रमेरकारान्तः ।। रश्मिदिवसाभिधानमिति वक्ष्यति, मागेतस्मादकारान्त इत्यधिक्रियते ॥ कोपधः ॥ कोपधो ऽकारान्तः पुंसि स्यात् । स्तरकः । कल्कः ॥ चिबुकशालूकमातिपदिकांशुकोल्मुकानि नपुंसके ॥ पूर्व- सूनापवादः॥ कण्टकानीकसरकमोदकचषकमस्तकपुस्तकतडाकनिष्कशुष्क वर्चस्कपिनाकमाण्ड कपिण्डककटकशण्डकपिटकतालकफलकपुला- कानि नपुंसके च ॥ चान्पुंसि । अय कण्टकः । इदं कण्टक- मित्यादि ॥ टोपध ॥ टोपधो ऽकारान्तः पंसि स्यात् । घटः 1 पट ॥ किरीटमुकुटललाटवटविटगृहाटकराटलोष्टानि नपुंसके ॥ किरीटमित्यादि ॥ फुटकूटकपटकवाटकपटनटनिकटकटिकटानि नपुंसके च ॥ चासि । कुट' कुटमित्यादि ।। णोपयः ॥ गोपधोऽकारान्त. पांस स्यात् । गुणः गणः । पापाण.॥ ऋणलवणपर्णतोरणरणोष्णानि नपुंसके ॥ पूर्वसूत्राप- वादः॥ कार्षापणस्वर्णसुवर्णवणचरणदृषणविपाणचूर्णतणानि नपुंस. के च ॥ चात्पुंसि ॥ योपधः ॥ रथः । मस्थः॥ काटपृष्टरियोपानि नपुंसके ॥ इदं काष्टमित्यादि । vi ·४पा १,आ. शब्दकौस्तुमः। ७२९ काष्ठा दिगर्या स्त्रियाम् ॥ इमाः काष्ठाः ।। तीर्थमोथयूथगाथानि नपुंसके च || चात्पुंसि । अयं ती. थः । इदं तीर्थम् ॥ नोपधः ॥ अदन्तः पुंसि । इनः । फेनः ॥ जयनाजिनतुहिनकाननवनवृजिनविपिनवेतनशासनसोपान- मिथुनश्मशानरत्ननिम्नचिन्हानि नपुंसके ॥ पूर्वस्यापवादः ॥ मानयानाभिधाननलिनोचानशयनासनस्थानचन्दनालान- सम्मानभवनवसनसम्भावनविभावनविमानानि नपुंसके च ॥ चात्पुंसि । अयं मानः । इदं मानम् ।। पोपधः ॥ अदन्तः पुंसि । यूपः । दीपः । सर्पः॥ पापरूपोटुपतल्पशिल्पपुष्पशष्पसमीपान्तर्रापाणि नपुंसके। इदं पापमित्यादि । शूर्पकुतमकुणपद्वीपविटपानि नपुंसके च॥अयं इदं शूर्पः शूर्प- मित्यादि। भोपधः ॥ स्तम्भः । कुम्भः ॥ तलभं नपुंसकम् ॥ पूर्वस्यापवादः॥ जृम्भं नपुंसके च ॥ जृम्भम् । जुम्भः ॥ मोपधः ॥ सोमः । भीमः ॥ रुक्मसिध्ययुग्मेध्मगुल्माध्यात्मकुड्कुमानि नपुंसके ॥ इदं रुसममित्यादि ।। संग्रामदाडिमकुसुमाश्रमक्षेमक्षौमहोपोदामानि नपुंसके च ।। चात्युसि । अयं संग्रामः । इदं संग्रामम् ।। योपधः ॥ समयः । हया ॥ किसलयहृदयेन्द्रियोत्तरीयाणि नपुंसके ॥ स्पष्टम् ॥ गोमयकपायमलयान्वयाव्ययानि नपुंसके च ॥ गोमयः । .

·[२ अ ७३० शब्दकौस्तुमः । गोमयम् ॥1 । रोपः ।। सुरम्म अङ्कुरः ।। . द्वाराग्रस्फारतक्रवक्रवपक्षिमक्षुद्रच्छिद्रनारतीरदूरच्रन्ध्रा- श्रश्वभ्रभारगभीरफरविचित्रकेयूरकेदारोदारजस्त्रशरीरकन्दरम- न्दारपजराजरजठराजिरवैरचामरपुष्करगहरकुहरकुटीरकुली. रचत्वरकाश्मीरनीराम्बरशिशिरतन्त्रयन्त्रक्षत्रक्षेत्रमित्रकलप्रचिः। अमूत्रसूत्रवकनेत्रगोत्रागुलित्रभलवशस्त्रशास्त्रवस्त्रपत्रपात्रच्छत्राणि नसके । इदं द्वारमित्यादि। शुक्रमदेवतायाम् ॥ इदं शुक्र रेतः॥ चक्रवजान्धकारसारावारपारक्षीरतोमरगृहारभृङ्गारमन्दा रोशीरतिमिरशिशिराणि नपुंसके च ॥ चात्पुसि।चक्र चक्र मित्यादि। पोपधः॥ पा रक्षः ॥ शिरीपशिामरीपपीयूपपुरीपकिलिपकल्मापाणि नपुंसके । पूपकरीपमिपविपवर्षाणि नपुसके च || चारणंसि । अप यूपः । इदं पमित्यादि । सोपधः ।। यत्सः । वायस.। महानसः॥ पनसपिसससाहसानि नपुंसके ॥ चमसासरसनिर्यासोपवासकार्पासवासभासकासकांसमा 'सानि नपुंसके च ॥ इदं चमतम् । अपं घमस इत्यादि ।।। कंसं पामाणिनि । कसो ऽसी पानभाजनम् । प्राणिनि त सो नाम कधिदाना॥ रश्मिदिनमाभिधानानि ।। एतानि पास स्तः । रमिर्मपू स।दिवसो एसः॥ दीपिति शिपाम् ।। पूर्वपापपादः॥ ६ ·४पा, १ आ. शब्दकौस्तुमः। दिनाहनी नपुंसके ।। अयमप्यपवाद ॥ मानाभिधानानि ॥ एतानि पुंसि स्युः । कुडयः समस्यः ।। द्रोणाढको नपुंसके च ॥ इद द्रोणम् । अयं द्रोणः ।। खारीमानिके त्रिपाम् । इयं खारी । इय मानिका ॥ दाराक्षतलानामूना बहुत्वं च ॥ इमे दारा॥ १ नाज्यपजनोपपदानि व्रणागपदानि ॥ यथासंख्य ना ख्याधुपपदाने प्रणादीनि पुंसि स्युः ॥ अय नाडीवण । अ पाङ्ग: 1 जानपदः । प्रणादीनामुभयलिङ्गत्वे ऽपि फ्लीरत्व- निटापर्थ मूत्रम् ॥ मरुद्गरुचादृस्विज ॥ अयं मरुत् ।। मापिराशितिग्रन्थित्रिमिभ्यनिवलिकोलिपोलिरविकषिक- पिमुनयः ॥ एते पुसि स्यु । अयमृपिः ।। ध्वजगजबजपुग्नाः ॥ एमे पुंसि ॥ इस्तकुन्तान्तवातवातदूतपूर्तसूतचूतमुहूर्ताः । एते पसि ।। अमरस्तु मुहूर्तोऽखियामित्याह ।। पण्डमण्डकरण्डभरण्डवरण्डतुण्डगण्डमुण्डपापण्ड शिखण्डाः।। अयं पण्डः ॥ वंशांशपुरोठाशाः । अयं वंशः । पुरो दाश्यते पुरोडा. श । कर्मणि पञ् । भाव्याख्यानयोः प्रकरणे पौरोडाश रोडाशाष्ठन्निति विकारपकरणे वीहेः पुरोडाश इति च निषा सनात्मकृतसूत्रएव निपातनाद्वा दस्य उत्वम् । पुरोडाशभुजा- मिष्टमिति मायः ॥ हदकन्दमुन्ददशब्दाः ॥ अयं टः॥ अर्थपयिमथ्यभुतिस्तम्बपूगाः अथर्मः ॥ पल्लवपल्वलकफरेफकटाहनिव्यूहमठमाणतरहनुरगगन्मस्क ·शब्दकौस्तुमः । [२० न्धमृदङ्गसङ्गसमुद्रपुदखा' ॥ अयं पल्लव इत्यादि। सारथ्यतिथिकुक्षिवस्तिपाण्यञ्जलयः ॥ एते पुसि । अ यं सारथिः॥ ॥ इति पुल्लिङ्गाधिकार.॥ नपुंसकम् ॥ अधिकारो ऽयम् ।। भावे ल्युडन्तः ॥ हसनम् । भावे किम् । पचनो ऽमि । इध्मश्चनः कुठारः॥ निष्ठा च ॥ भावे या निष्ठा तदन्तं क्लीवं स्यात् । इसि- तम् । गीतम् ।। त्वयौ तद्धितौ ॥ शुक्लत्वम् । शौक्लयम् । प्यष पि- त्वसामर्थ्यात्पक्षे स्त्रीत्वम् । चातुर्यम् । चातुरी । सामग्यम् । सा- मग्री । औचित्यम् । औचिती ॥ कर्मणि च ब्राह्मणादिगुणवचनेभ्यः ।। ब्राह्मणस्य कर्म प्रा. ह्मण्यम् ॥ यघढग्यगमण्श्छाप्य भावकर्मणि ॥ एतदन्तानि क्ली. वानि । म्तेनाद्यनलोपेश्च । स्तेयम् । सख्युर्यः । सख्यम् । क- पिज्ञात्योर्दम् । कापेयम् । पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो गफ् । आधिपत्यम् । माणभृजातिवयोवचनोद्गातादिभ्यो ऽम् । औप्दम् । हायनान्तयुगादिभ्यो ऽण् । दैहायनम् । द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यो चुम् । पितापुत्रकम् । होत्राभ्यश्छ । आछापाकीयम् ॥ अव्ययीभार || अधिखि ॥ द्वन्द्वकत्यम् ॥ पाणिपादम् ॥ अभापायां हेमन्त शिशिरावहोराने च ॥ स्पष्टम् ।। अनकर्मधारयस्तत्पुरुष ॥ अधिवारोऽयम् ।। .

·४ पा.१ आ. शब्दकौस्तुभः । अनल्पे छाया || शरच्छायम् ।। राजामनुष्यपूर्वा सभा ।। इनसभामित्यादि । सुरासेनाच्छायाशालानिशा स्त्रियां च ।। परवत् अन्यस्त- पुरुषः परवल्लिङ्गः स्यात् ।। रात्राहाहाः पुंसि ॥ अपथपुण्याहे नपुंसके संख्यापूर्वा रात्रिः॥ त्रिरात्रम् । सं. ख्यापूर्वोत किम् । सर्वरात्रः॥ द्विगुः स्त्रियां च ।। व्यवस्थया । पञ्चपूली । त्रिभुवनम् ॥ इसुसन्तः ॥ हविः । धनुः ॥ आर्चः त्रियां च ॥ इसन्तत्वेऽपि अर्चिः स्त्रियां नपुंसके च स्यात् । इयमिदं वा अधिः॥ छदिः स्त्रियामेव ॥ इयं छदिः। छद्यतेऽनेनेति छादेश्चुरा- दिण्यन्तादार्चशुचीत्यादिना इम् । इस्मनित्यादिना इस्व । पटलं छदिरित्यमरः । सत्र पटलसाहचर्याच्छदिषः क्लीवता व- दन्तो ऽमरव्याख्यातार उपेक्ष्याः ।। मुखनयनलोहवनासरुधिरकार्मुकविवरजलहलधनान्नाभि- पानानि ।। एतेपामभिधायकानि क्लीचे स्युः । मुखमाननम् । न- यनं लोचनम् । लोई कालम् । वन गहनम् । मांसमामिपम् । रुधिरं रक्तम् । कार्युकं शरासनम् । विवर विलम् । जलं चारि। हलं लागलम् । धनं द्रविणम् । अन्नमशनम् । अस्यापवादाना- ह त्रिसूच्या ॥ सीरादिनाः पुंसि ॥ वक्रनेत्रारण्यगाण्डीवानि पुंसि च ॥ वक्रो वक्रम् नेत्रो नेत्रम् । अरण्यो रण्यम् । गाण्डीवो गाण्डीयम् ॥ अटवी स्त्रियाम् ॥

·४ पा.१ आ. शब्दकौस्तुमः । ७३५ स्पाताममित्रो मित्रे चेति च । यत्तु द्विषोऽमित्र इति सूत्रे हरदत्तेनोक्तम्, अमेदिपादिन्यौणादिक इत्रच् । अमेरमित्रं मित्रस्य ध्पथयेदित्यादी. मध्योदात्तस्तु चि- न्त्यः । नश्समासे ऽप्येवम् । 'परवाल्लङ्गतापि स्यादिति तु सत्र दोपान्तरमिति तत्मकवसूत्रापर्यालोचनमूलकम् । स्वर- दोपोद्भावनमपि नबोजरमरमित्रमृता इति पाठसूत्रास्मरणमू- लकमिति दिक् ॥ पत्रपात्रपवित्रसूत्रच्छवाः पुंसि च ॥ वलकुसुमशुल्वयुद्धपत्तनरणाभिधानानि । वलं वीर्यम् ॥ पद्मकमलोत्पलानि पुंसि च ॥ पद्मादयः शब्दाः कुसुमा. भिधायित्वेऽपि द्विलिङ्गाः स्युः । अमरोऽप्याह ॥ वा पुसि पद्म नलिनमिति । एवं चार्धादिमूने तु जलने पमं नपुंसक- मेवेति वृत्तिग्रन्थो मतान्तरेण नेयः ।। आहवसंग्रामौ पुसि ॥ आजिः स्त्रियामेव फलजातिः ॥ फलजातिवाची शब्दो नपुंसकं स्यात् । आमलकम् । आम्रम् ।। वृक्षजाति ॥ स्त्रियामेव । क्च चिदेवेदम् । हरीतकी । विपज्जगत्सकृशकन्पृपदशकृयकुदुदश्वितः ॥ एते क्ली. वा. स्यु ॥ नवनीतावतानानृतामृतनिमित्तविचचिपित्तवतरजतवृत्त- पलितानि ॥ श्राद्धकुलिशदैवपीठकुण्डाइदघिसक्थ्यक्ष्यास्या- स्पदाकाशकण्ववीजानि ॥ एतानि क्लीवे स्यु.॥ दैवं पुसि च ॥ दैवम् । देवः॥ धान्याज्यसस्यरूप्पापण्यवघ्यहव्यकव्यकाव्यसत्याप- .

·७३८ शब्दकौस्तुभः । [२ अ. र्यात्स देशोस्तु कि शित्वेन । मैवम्।। आभ्यामेभिरि 'त्यादौ विकाराभावार्थतापत्तेः, मोराजीतिवत् । नन्वाभ्यामिन्द. पकमित्यादावन्वादेशत्वाविवक्षाविरहे यथा अडिदमिति विभक्त. रुदात्तता तथा माभ्यां गा इत्यत्रापि कुतो नति चेन्न । तत्र मकृतेरनुदाचविधानात् । उडिदमिति सूत्रे चान्तोदात्तादुत्त- रपदादिति सूत्रादन्तोदात्तादित्यस्यानुवर्तनात् । तथा चा- न्वादेशे आभ्यामित्यादेः सर्वानुदात्तता.' इतरत्र वन्तोदात्तते. ति, विवेकः । स्यादेतत् । सावकाच इत्युदात्तेनेह भाव्यम् । मुः सप्तमीबहुवचनमिति भाप्पे वृत्तौ चौक्तत्वात् । यत्तूडिदमि- ति सूत्रे हरदत्तेनोक्तम् । इहान्तोदाचादित्यनुवृत्तिसामाः त्सावेकाच इत्यपि न प्रवर्तते । न!' च यदीमेनाउशत इति शसो व्यावृत्तौ सामोपक्षयः । एकाग्रहणेनैव तव्याहत्तेः । एकाच इन्यस्य चावश्यानुवर्त्यत्वात् । अन्यथा ग्रीवायां बद्धो अपि कक्षासनि । मत्स्यं नदीन उदनि क्षिपन्तमित्यत्रातिम- सङ्गात् । आसन्नित्यादयो ह्यन्तोदाचा एवादेशाः सूत्रे पठि. ता इति । अत्रेदं वक्तव्यम् । आभ्यामित्यत्र सावेकाच इत्यस्य प्राप्तिरेव नास्ति सप्तमीवगुवचनेष्वेष्विति रूप न तादृ- गिहास्ति । तथा चात्रैवान्तोदात्तग्रहणस्य , चरितार्थत्वात्साम- यविरहः । तथा च माभ्यागाः, तदस्य प्रियम्, तदस्मै : नव्यमित्यादेः सिद्धावपि भिसादौ दोपस्तदवस्य एव । एमिर- ग्रे, सुन्वन्ति सोमान्वचसि त्वमेषाम्, मेणातदेषां निहि- तं, एY धावीरवदित्यादौ हि ए. इत्येव रूपमस्त्येव । तया च तत्र विभक्तरुदात्तमसहः । न च साचेकाच इत्येत्तरसूत्रस्थ- कैयटपर्यालोचनयेष्टापत्तिरिति वाच्यम् , । अन्येत्विति वदती कैयटेन तन्मते ऽस्वरसाविष्करणात् । तदीजन्तु वहुतरवादक- - ·४पा.१ आ. । शब्दकौस्तुमः। ७३९. प्रयोगविरोध एव । अयोच्येन सावकाच इति सूत्रे हरद. तोक्तरीत्या सुः प्रथमैकवचनमेव । न च तयेत्यत्रातिमसङ्कः। साववर्णेति-निषेधात् । शेपेलोपष्टिलोपः इति पक्षे तु सावका- च्वाभावात्माप्तिरेव नास्ति । रूपविवक्षापि विफला | एव- ज्च एभिरित्यादौ प्राप्तिरेय नास्तीति । तदपि न । रूपवि- वक्षाभावे दोपभ्यामित्यतातिमसङ्गात् । तैत्तिरीये हि अंसा: भ्यां स्वाहा दोपभ्यां स्वाहेति मध्योदात्त्रं पश्यते । एवं स्थि- ते सुः सप्तमीवहुवचनमेव ग्राह्यम् । अन्यथा इन्द्रोयातो वास- .तस्य राजेत्यत्र या इत्यन्तोदाचं न स्यात् । नहि प्रथमैकव- चनं यद्रूपं यानिति तदिहास्ति । अत एव गोशुनोः प्रतिपधा सार्थक तदेवमन्तोदात्तानुवृत्तिसामर्थ्य प्रथमैकवच- नग्रहण वा शरणमित्येवंरूपस्य पाठहरदत्तग्रन्थवललब्धस्य स. मोगनवयस्यापि दुष्टत्वादेभिरित्यादि कयनिर्वाह्यमिति फलितः पूर्वपक्षः । अत्रोच्यते । सावकाच इत्यत्राप्यन्तोदात्तादित्य- स्थापकानोक्तदोपः । वृत्त्यादावननुवर्तितस्याप्यनुवृत्तिस्तु व- हुधा दृष्टैव । अत एव तुरुस्तुसूत्रे स्तुवीतेत्यादिसिद्धये पिती.. त्यस्य निवृत्यै सार्वधातुकग्रहणमिति स्थिते शाम्यतीति श्यनं इट वारयितुं तिङीत्यस्यानुवृचिर्वक्ष्यते ॥ एतदनतसोखतसौ .चानुदात्तौ ॥ अन्वादेशविपये एत: दोशं स्यात्स चानुदात्तस्त्रतसोः परतः तो चानुदात्तौ स्तः । एतस्मिन् ग्रामे सुखं वसामः अयो ऽत्राधीमहे अतो न गना- मः । अत्रात इति पदे सर्वानुदाचे । ननु पञ्चमे एतदो. निति भोप्यसम्मतः पाठः । न्यासरीत्या वृत्तिपाठोप्येवमेव ।। पदमजरीरीत्या तु एतदोशति वृत्तिपाठः । उभयथापि अ. कारे सिद्ध किंमनेनेति चेत् । पाञ्चमिकस्योदाचतया ऽनु- ·७४० । शब्दकौस्तुमः। [२ अ. दाचामिह पुनर्वचनमिति गृहाण । प्रतसोरिति वचनं नि- मित्तभावार्थम् । अन्यथा तसौचानुदात्तावित्यन्वाचयो वि- ज्ञायेत । स्यादेतत् । तसोः कृतयोः प्रकृतोर्लेत्स्वरः। ततः शेपनिघातेन तसोरनुदात्तत्वं सिद्धम् । अश्मात्रस्य त्वनुः दात्तत्वं विधीयताम् । मैवम् । तसोहि कृतयोननामा- प्तिन्यायेनापवादत्वानित्यत्वाच्चानुदात्तोशादेशः स्यात् । तत- स्तद्विधानसामालित्स्वरस्याप्रवृत्तावत्सर्गः पत्ययस्वर एवं त्र- तसोः स्यात् । यथा गोप्पदीमत्यत्र णमुलूलोपेन सहविधाना- ल्लित्स्वरामवृत्तौ प्रत्ययाधुदाचत्वे सति कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणा- न्तोदात्तं पदं भवति । तस्मात्रतसौ चानुदात्ताविति कर्त- व्यमेव ।। द्वीतीयाटौ स्वेनः ॥ द्वितीयायाण्टासोश्व परत इदमे- तदोरेनादेशः स्यात्स चानुदात्तः अन्वादेशे । इदमोन म- ण्डूकप्लुत्या अनुत्तिः । अथैनमद्रेः । एनेन । एनयोः । कय- न्तार्ह अइउणित्यत्रोदाहते हेरोहिणीति श्लोके एनादेश इति चेत् । अयं श्रोणीतटं स्पृशति एनं निवारयेति व्यत्यासेन योज्यम् । आशीविषेण रदनच्छददंशदानमेतेन ते पुनरनर्थत- या न शंक्यमित्यादौ त्वन्वादेशत्वस्याविवक्षा बोध्या । अभू- न्नृप इत्यादावनद्यतनत्वस्य यथा । अथ कथं प्रक्षालयै- तत्परिवर्तयैनदिति । नपुंसकैकवचने एनदिति वक्तव्याद् वस्तुतस्तु सूत्रएवैनद्वक्तव्यः । एनं एनौ इत्यादि तु त्यदाय. त्वेन सिद्धम् । एनंश्रित इति द्वितीयासमासे त्वेतच्छ्रित इत्पेक भवति । नत्वेत एनद्वा । मुपोधात्विति लुका पहिरङ्गेणा- यन्तरङ्गाणां वाधनात् । न चैवं मक्षालयैनदित्यपि न स्या- दिति वाच्यम् । अमो लुका लुप्तत्वेपि तकारोच्चारणसाम- - ·. । वि. ४पा १ आ. शब्दकौस्तुभ । ादेनदादेशप्रवृत्तेः । न चैवमेतच्छितेपि एनदापत्तिः । एक- पदाश्रयत्वेनान्तरङ्गे स्वमालकि चरितार्थत्वेन बहिरङ्गे समासलु. कि अभवृत्तेः ॥ आर्धधातुके । अधिकारोयं प्यक्षत्रियोति यावत् पयसप्तमी चेयम् । तेनार्धधातुकोत्पतेः मागेवादेशेष प्रयत्तेपु यथायथ प्रत्यया । तथाहि । अस्तेर्भव्यम् । परसप्तम्यान्तु ण्यन्ति कृते भाव्यमिति स्यात् । अनेः प्रवयम् । ण्यति तु भ- वैयमिति स्यात् । चलिड आख्येयम् । ण्यति युकि आ. ख्याय्यमिति स्यात् । ब्रुवस्तु अजन्तत्वायति वन्यमिति स्यात् । वाच्यमिति चेष्यते । स्यादेतत् । आधिकारस्थे आर्धधा तुकाधिकारएव जग्ध्यादयो विधीयन्ताम्, मैवम् । जक्षतुधि- जगे अध्यगीप बभूव विव्यतुरित्यत्र घस्लायोदशानामीसद्धतया उपधालोपालोपत्वबुग्यणामभावापत्तेः । न चातोलोपादयो- प्यत्रैव विधीयन्तामिति वाच्यम् । गतो गतवानित्यत्रानुनासि- कलोपस्यासिद्धत्वामावादतोलोपापत्तेः । यदि स्वार्धधातुको पदेशकाले यदकारान्तमिवि व्याख्यायते ऽसिद्धवत्सूत्रञ्च प्र. न्याख्यायते तदा ऽन्यतर आतुकाधिकारः शक्योs- तुम् । नन्वेकश्वेदार्धधातुकाधिकारस्ताई विषयसप्तमीत्वपरस- समीत्वे कथं व्यवतिष्ठेयातामिति चेन्न । मूत्रद्यारम्भपक्षेप्याइ- स्पैकस्यैव ज्ञापकवले नोभयरूपताश्रयणात् । यथा चैतचथा नप- दान्तसूत्रे उपपादितम् ॥ अदोजग्धि मंप्ति किति ॥ त्यविति लुप्तसप्त- मीकं पृथक् पदम् । अत्तेर्जग्धिरादेशः स्याल्ल्यपि तादौ किति च । इकार उच्चारणार्थो न त्वनुबन्ध । नुम्मसगात् । एवं ब्रुवोवचिरित्यादौ । मजग्थ्य जग्ग्धम् । जग्धौ सिद्धन्तरण ..- ·1 ७४२ शब्दकौस्तुपः। .. [२ अ० त्वात्तिकितीति ल्ययुच्यते । ज्ञापयत्यन्तरजाणां त्यपा भ- पति बापनम् ।। 'तथाहि । पदद्वयसापेक्ष, समासं, प्रतीक्षमा- णो ल्पबाहिरङ्ग ततः माक्तिकितीति सिद्धौ जन्धिः । ल्यन- हणन्तु हित्वदत्तात्वेत्वदीर्घत्वडिठामन्तरगाणामपि वा ज्ञा- पयति । दधातर्हिः, जहातेश्च कि, हित्वा । नेह । विधा- यं । दोदयो, दत्वा । नेह 1 प्रदाय । जनसनखना. सन्झलो, खात्वा । नेह । मखन्य । प्रखाय । इह हि ये विभा- पति विकल्प. । यतिस्यति मास्थामित्ति किति । स्थित्वा। नेह । प्रस्थाय । अनुनासिकस्यक्विझलोरिति दीर्यः । क्रान्त्वा । नेह । प्रक्रम्य । छ्नो शून् । पृष्ट्वा । द्यूला । नेह। आपछय । प्रदीव्य । इट् । देवित्वा । नेह । प्रदी. न्य । वस्तुतस्तु ल्यग्रहणं नान्तरवार्य भापयितुं कि- न्तु विध्यर्थ व्यर्थमेव वेति निरूपितमच परस्मिन्निति सूत्रे | लुइसनोर्घस्लु ॥ अदोघस्लू स्याल्लुद्धिः सनि च । लु दिलाद । अघसत् । जिघत्सति । यद्यपि घसिः प्रक- त्यन्तरमस्ति तयापि अदेरासीदतित्सतीत्यनिष्टं रूपं वारयि- तुं सूत्रम् । अच्युपसङ्ख्यानम् ॥ पात्तीति प्रघसः । इद. मपि अदे पचायचि अद इति रूप वारयितुम् । प्रघस इत्य- स्प प्रकृत्यन्तरेणैव सिद्धे। घनपोश्च ॥ अगि अपि चादेर्घस्लादेशः स्यात्, सः । अयसः । उपसर्गेद इत्यम् ।।' 'बहुलकछन्दसि ॥ अदो बहुलं पस्लादेशः स्पाच्छन्दास । घस्तान्नूनम् । लुहि मन्यसेत्यादिना च्लेलर । बहुलछ. न्दस्यमायोगे इत्यडभावः । सन्धिध मे । तिनि घसिभ. सोईलिचेत्युपधालोपः । सपानस्यन्दसीति सभाष । न M पा- ·४पा. १ मा. शब्दकौस्तुमः ।। च भवति, अत्ताम् । 'महत्यन्तरेण सिद्ध मूत्रस्य प्रयोजन मृग्यम् ।। लिट्यन्यतरस्याम् ।। अर्घस्ल वा स्यालिटि । जघास । जक्षतुः जः।आदतुः आदुः प्रकृत्यन्तरस्यासर्व विषयतज्ञापना- थमिदं मूत्रम् । तेन यत्र लिङ्गं वचनच नास्ति तत्र तत्य भयोगो न। तत्र लुदिकरणं लुडिप्रयोगस्प लिङ्गम् । पसिथ सान्तेविति अनुदाचपाठे वलादावार्दपातुके । राघस्पदःकारानति वचन पमरचि । भूवादी परस्मैपदिपु पागच्छपि परस्मैपदेषु प्रयो- गः । अत एवाशीलिंडि करि नास्य प्रयोग इति मायवा. दयः॥ यो वयिः ॥ वेलो लिटि परे वपिर्वा स्यात् । उवाय । ऊयतः । अयुः । लिटिवयोय इति निषेधाधकारस्प न स- म्मसारणम् । वश्चास्यान्यतरस्यांकितीति वकारादेशपक्षे ऊब. नुः ऊचुः । वपेरभावे ववौ ववतुः वः । वेग इति सम्मसारण- निषेधः॥ हनो वध लिहि ॥ हन्तेर्वध इत्यादेशः स्यादाघातुके लिडि । वध्यात् ॥ लुकि च ।। हनोवघः स्पाल्लुछि। अवधीत् । वपादेशोदन्तः । अल्लोपस्प स्थानिवद्भावादतो हलादेर्लयोरिति वृद्धिर्न ।। आत्मनेपदेवन्यतरस्याम् ॥ इनो वधः स्यादा आस- नेपदं यो लुङ् तत्परे अर्धधातुके । आवधिष्ट । आवधिपा- ताम् । आवधिपत । आहत । आइसाताम् । आहसत । आहोयमहन इत्यात्मनेपदम् । इन-सिजिति कित्वम् । अनु- दात्तोपदेशेति नलोपः।। इणो गा लुहि ॥ इणो गा स्याल्लुङि । अगात ।

·७४४ शब्दकौस्तुमा । [२ अ० अगाताम् । अगुः । अगायि भवता । इपदिक इति वक्तव्य- म् ॥ अध्यगात् । न केवलादेशमात्रस्यातिदेशः किन्तु सक- लकार्यस्य । तेन इणो यण स्यात् । अधियन्ति । अधीत्य । ए. तिस्तुशास्विति क्यविति हरदत्तः । अन्ये तु गादेशस्यैवाति- देशमास्थाय ससीतयोरायवयोरपीयबिति भडिप्रयोगं समर्थय- तइति तृतीये स्फुटीकरिष्यामः ॥ :, णो गमिरवोधने । अवोधनार्थस्य इणो गमिरादेशः स्याण्णौ ॥ गमयति । वोधने तु प्रत्याययति । इण्यदिकः । अधिगमयति ॥ सनि च ॥ अवोधनार्थस्य इणो गमिः स्यात्सनि । जि. गमिपति।। चोधने प्रतीपिपति । इण्वदिका ।। अधि- जिगमिपति ॥ इडश्च ॥ इडो गमिः स्यात्सनि । अधिनिगांसते ॥ गाङ् लिटि :॥ इडो गाङ् स्यालिटि । अधिजगे । । वार्तिकमते लिटीति परसप्तमी । द्विवचनेचीति स्थानिवदा- वस्तु न भवति । ल्लिटीति द्विलकारकनिर्देशेन लावस्थापा- मेव गाडः प्रवृत्तः । भाप्यमते तु आर्धधातुकीयाः सामान्पेन भवन्तीत्यभ्युपगमात्परनिमित्तता नास्तीति मागेवोक्तम् । य- द्यपि.स्थानिवद्भावेन हित्वात्तङ् सिद्धस्तथापि गाड्कुटादिसूने ऽस्यैव ग्रहणाथै डिस्करणम् । न हि स्थानिवद्भायेन गाडि ति रूपं लभ्यते । गफुटादिभ्य इति तूच्यमाने के गै रै श- ब्दे, इणोगालुहीयेतयोरपि ग्रहणं स्यात् । ततश्चागासी- घटा, अगासातां ग्रामो देवदत्तनेत्यत्र धुमास्येतीत्वं स्या. २ । गाङ् गतावित्यनेन सह सामान्यग्रहणार्योयं डकार इति तन भ्रमितव्यम् । गाते इत्यादौ तह प्रवर्स तदीपडकारस्य . .

·४पा १ आ. शन्दकौस्तुमः । निवृत्ताकांशतया उल्लिसितमझाप्यशरीरन्तु या सानुबन्धका- स्पष्ठी उधार्यते तत्राकृतायामोसंमायामादेश इति । सत्या. मपि वा तस्यां तप स्यानिन्द्रावनानुसन्यका नेति । प्रयोन. नन्तु नन्दना कारिकेन्पपीगिल्लक्षणीभावः । तथा हि यु- पोरनाकाविति मूत्रे ऽनुनासिकोकारो यु निर्दिष्टी । अन्पया भुस्यः शयरित्पत्रातिव्याप्तेः । तया व स्थानिवद्भावनागि वाभन्दना कारिकत्यप्रोगिरलक्षणो टीप् स्यात् । नन्दः कार• क इत्या चोगिल्लक्षणो नुम् स्यात् । ननु नुम् स्पादिति स. त्यं डीप तु कारिकायामापायताम् । नन्दनापान्तु कयम् । ल्युः कर्तरीमनिन् भावे का किर्या मादितोन्यतात्यमरेण पुंस्व. स्योक्तत्वादिति चेप । एतत्स्प्रे गोरिति सूत्रे च नन्दनेनि भाप्योदाहरणरलेन स्युः कर्तरीत्यमरस्य प्रापिकत्वात् । नया च श्रीहर्षः प्रायुद्त । विशिष्प सा भीमनरेन्द्रनन्दनति । तस्मान्डीप्नुपौरभावो मापनफलामिति । अत्रोच्यते । पुनो. रित्यप्रानुनासिकपणावेव गुरू न बनुनासिकोकारी । अतो टीवनुमौ न ! सपा यजमान इत्यत्र टेरेलाभाोपि न ज्ञापन- फलम् । टितभात्मनेपदानामित्त्पत्र अनानामगात्मनेपदाना ग्रहणात् । तहामित्येव वास्तु । अन्पान्यपि सम्माविता. निसापकफलानि मत्पाख्यातानि भाप्पे । मन्युत मापना भ्युपगमे घाधकान्यपि मन्ति । तयादि । अचिनयमित्सन अमा- देशस्य पित्त्वसिद्धयर्थं तम्यस्यमीनामिति वक्तव्यम् । अणिोर- नार्पयोः कोल्यपित्यादी स्यानिनि अनुवन्धरत्यक्तव्यः । वा. राधा प्रकृत्येत्यादौ दिर्गणपतिपेषश्च यया स्यान् वदे यहुम्. अभापौर्नेदं मापक सूत्रकृतोभिमेतं किन्तु पूर्वोकमेवादित्यस्य फलं बोध्यम् ।।

·अग ७४६ शब्दकौस्तुम। विभापा लुङ्लुङोः । इडो गावास्यात् लुङि लङि च । गाङ्कुटेति डिग्त्वम् । घुमास्थेतीत्वम् । अध्यगीष्ट । अध्यगीषा- ताम् । अध्यगीपत । अध्यैष्ट। अध्यैपाताम् । अध्यैपत । अध्य- गीष्यत । अध्यक्ष्यत ॥ णौ च संश्च्डोः ॥ गाइ पा स्यात् सन्परे चपरे च णौ। अधिजिगापयिपति । अध्यापिपयिपति । क्रीजीनाणावित्या- त्वम् । अध्यजीगपत् । अध्यापिपत्र ।। अस्तः । अस्तेभूरादेशः स्यादार्धधातुके । भविता । भवि- तुम् । भवतिनवाभिमते रूपे सिद्धे ऽस्तेरसितेत्यादिनिवृत्तये यो. गारम्भः । अथन्तहीहामासेत्यादि । अवाहुः । अनुप्रयोगसाम- Oदस्ते भावो नेति । अन्यथा सचानुप्रयुज्यतइति कृनन- प्रेति वा ब्रूणदिति तदाशयः । अथ कथन्तेनासलोकःपितृमा- न्विनेत्रा, प्रादुरास बहुलक्षयाच्छविरित्यादि । उच्यते । तिह न्तमतिरूपकमव्ययमिदमासेति । यद्वा । अस गतिदीप्यादाने. विति वादेः स्वरितेतो रूपमिदम् । भूभावस्तु नास्य शक्यः । अस्तरिति लुका निर्देशात् ।। वो पचिः ॥ ध्रुवो वचिरादेशः स्यादार्धधातुके।वच परि. भाषणइत्यनेन सिद्धे वोनिएपयोगवारणार्थ सूत्रम् । क्रियाफल- स्य कईगामितायां स्थानिवद्भावनात्मनेपदार्थञ्च । शास्त्रार्थ व. क्ष्यते मुनिः॥ चक्षिका रुपाम् ॥ माघधातुके विवक्षिते । तृनादौ चतिवे- त्यादिनिवृत्तये सूत्रम् । कर्मभिमापे फले आत्मनेपदार्पञ्च । मुनिर्वेदं व्याख्यास्पते । आरूपातेत्यादि तु ख्या प्रकयनात्यने नापि सिद्धम् । अत्र वार्तिकानि । नसिह ख्यावशाली। आ. याताखशादिर्वा ।। असिद्ध शस्य यपचनं रिभाषा ॥ अस्पा. 8 ·४पा.१ आ. 'शब्दकौस्तुमः1 ৩৮৩ यः । खकारशकारादिरादेशोनेन विधेयः । असिद्धकाण्डे तु णत्वमकरणानन्तरं खशायः शस्य यो वेति वचनं कर्तव्यम् । तथा च चत्वं यत्वं सिद्धमिति खर्परत्वामान खरिचत्य- स्यामटत्यत्वपक्षे आख्यातेति सिद्धम् । यत्त्वामावपसे तु चान कशातेति रूपम् । प्रपोजनं सौमख्ये विधिः ॥ मुमचष्टे सुम- रूयः । आतश्योपसर्गइति कः । सस्य भावः सौमख्यम् । प्यम् । योपधादगुरूपोत्तमादिति बुथ् तु न भवति । यत्वस्यासिबत्ता- दित्यर्थः । तथा सुमख्येन निवृत्तो देशः सौमख्यः । तत्र भावः सौमख्यीयः । वृद्धाच्छ न तु धन्वयोपयादिति बुझ् । प्रयोज- नान्तरमाद, निष्ठानत्वमाख्याते । आख्यातइत्यत्र संयोगादेरा. तोधातोर्यवत इति न भवति । यत्वस्यासिद्धया यवत्ताविर- हात् । एवञ्च नभ्याख्येति सूत्रे ख्याग्रहणं न कर्तव्यं भवति । रुविधिः पुख्यानम् ॥ यत्वस्पासिद्धतया ऽम्परत्वाभावात्पुमः खयोति रुत्वं नेत्यर्थः । णत्वं पर्याख्यानम् ॥ यत्वस्यासिद्धत. या शकारे वानटा व्यवायात्कृत्यच इति णत्वं नेत्यर्थः । सस्था. नवं नमारुयात्रे॥शपरेविसर्जनीय इति विसर्गः सिध्यतीत्यर्थः । सस्थान इति जिव्हामूलीयस्य प्राचां संक्षा । सस्थानत्वं विह नेति योज्यम् । णत्वादीनामप्यभावस्यैव प्रकान्तत्वात् तस्माद्श्- नवरुत्वणत्वानि सस्थानश्चेति पञ्चकं माप्तं वारयितुं शस्य यत्वं कृतपिति स्थितम् । स्यादेतत् । ख्या मकथनइति धातु- मादाय वुमादिपञ्चकं दुर्वारम् । सत्यम् । सोपि खशादिः । य. त्वविधिरप्युभयसाधारणे. योध्य इति हरदत्तमायादयः । के- यदस्तु नैतन्मने । भाप्ये ख्याधातोः खशादित्वानुक्तेश्चक्षिक ख्याआदेशमेवोपक्रम्य यत्वविधानात् नभ्याख्येति मूत्रे ख्याय- हणन्तु कर्तव्यमेव व्याख्यात इत्यत्र नत्वाभावाय । ख्यात्रा.

·७४८ शब्दकौस्तुम । [२ अ. देशस्त लाक्षणिकत्वात्तत्र न गृह्यतइति यत्वस्यासिद्धत्वात्माप्तिरे- व नास्तीति च बोधयितुं प्राड्नत्वग्रहणम् । णत्व तु लुब्यो गामख्यानादिति निपातनान भवति । वुत्वसस्थानत्वानि तु ख्यातौ स्युरेव । ख्याआदेशे तु नेति तत्र रूपवयं बोध्य म् । अस्मिन्मते आदेशे प्रख्पानादिति प्रयोगोपपत्तेः कथं निपातनमुपन्यस्तमिति चिन्त्यम् । बुवादाविव णत्वांशेपि रूप द्वये इष्टापत्ति , अनिष्टत्वे वा ऽनभिधानात्कृत्यल्युटोबहुलग्रहणा- च्च तत्र ल्युडेव नेति न्याय्यः पन्था । परमार्थस्तु ख्याधातु सार्वधातुकमात्रविषय । सस्थानत्वं नम ख्यात्रइति चात्तिकं तद्भाप्यं चेह प्रमाणम् । आर्धधातुकेपि तत्मयोगे उक्तमयोज नासगते । एवं णत्वं पर्याख्यानमित्यपि । तथा च नध्याख्ये ति सूत्रे ख्याग्रहणं न कर्तव्यमेव ।माधवहरदत्तायुत्पेक्षा तु गौरव- अस्ता उपक्रमादिविरुद्धा । सार्वधातुकेपि कशाप्रयोगे प्राप्ते ऽनभिधानमात्रालम्बना चेत्यवधेयम् । वर्जने प्रतिपेधः ॥ दुर्ज नाः सञ्चपाः । वर्जनीया इत्यर्थ । असनयोश्च ॥ नृचक्षा रक्षः। छान्दसो वर्णविकारः। भाषायान्तु नृचक्षो रक्ष इति भव तीति कैयटहरदत्तौ । माधवस्तु हे अग्ने नृचक्षाः मनुष्याणा द्रष्टा त्व रक्षः परिपश्यति वेदभाष्ये व्याख्यत् । विचक्षणः। अनुदात्तेतश्चहलादेरिति युच् । अत एवान्तोदात्तः पठ्यते, वि चक्षणः प्रथयनिति । पत्रामृतस्प चक्षणमित्यादौ तु ल्युत् । अत एव लित्स्वरेणाधुदात्तता । कथं तहिं पुख्यानं पर्याख्यानमिति प्रागुदात्तमिति चेत् । वक्ष्यमाणाहुलकादित्यवेहि । बहुलन्त ण्यनवधकगात्रविवक्षणाजिरापर्थ, सर्वमकारणापेक्षमेतत् । तणि ति संज्ञाछन्दसोर्ग्रहणं तत्र अनशब्दे जग्ध्यभावः । अनास्मर ति निपातनाद्वा सिद्धम् । वधक इति बुलि वधादेशः । अ- ·४पा.१ आ. शब्दकौस्तुभः । ल्लोपस्य स्थानिवलादृध्यभावः । शिल्पिसंझयोरित्यधिकारे हनोवधचेत्युणादिसूत्रेण गतार्थमेतत् । गात्रमिति, ३ण औणा- दिके प्टूनि गादेशः । गावातुना वा सिद्धम् । अजिरमिति वाभावो न । अनिरशिशिरेति निपातनात् सिद्धम् ॥ वा लिटि । चतिका ख्याम् वा स्पारिलटि । चख्यौ । चक्शौ । चचक्षे ॥ अळघरपोः ।। अजे(तोवी इत्यादेशः स्यादा धातुके घनमपञ्च वर्जयित्वा प्रवपणीयः। मवापकः । अघषपोः किम् । समाजः। उदाजः समजः ।उदजः।समुदोरजः पशुबित्यप्। दीर्घ- व्याख्यानं किमर्थम्।संवीति । घनपोः प्रतिषेधे क्यप उपसङ्ख्या- नम् ॥ समज्या। संज्ञायां समजेति क्यम् । इह पूर्वसूत्राद्वेत्यनुवर्तते । सा च व्यवस्थितविभापा । तेन यशक्यप्सु न । समाजः समजः। समज्येति वलादावार्धधातुके ल्युटि च वा ॥ मजितामवे- ता । माजनं प्रवयणम् । एवश्च नार्यों घनपोः प्रतिषेधेन नापि क्यप उपसरूपानेन नापि वायाविति मूने- ण । तस्मा, दी वेति घनपोः क्यपि चायं न सम्मतः। व. लादौ यौ च वान्यत्र नित्यमित्येप निर्णयः ॥ आर्धधातुकइत्य- स्य विषयसप्तमीत्वात् मागेव प्रत्ययोस्प:भावे हलादित्वा. घड् । पेवीयते | नात्र यलुगस्ति यतो लुका यह आर्धधातुक- स्य विषयत्वापहाराबार्द्धधातुकव्यक्तयभिव्यक्तिरिति वीभाव- स्य नैव प्रसङ्गः । उक्तश, नलुमतास्यति सूत्रे कैयटेन । लुका यो विषयत्वापहाराद्विषयसप्तम्याश्रयणेप्यसिद्धिरिति । वायौ ।। अजे/ वा स्यात् यौ । प्रवयणम् । माजनम् । इदञ्च पूर्वसूत्रे एव' प्रत्यारुयातम् । आर्दधातुकाधिकार समाप्तः ॥ । .

·शब्दकौस्तुमः । [१ अ० प्यक्षत्रियार्षरितो यूनि लुगणियोः ।। क्षत्रियशब्दः क्षत्रि- यगोत्रपरः । परपत्यमार्थम् । इतभानिब इति दकि माप्ने शिवादिपाठादण। ठगपीप्यते । आय वृणीत इति दर्शनाचणा- छुभ्रादिप्वपि पठनीया ! ज्यमत्ययान्तात् क्षत्रियगोत्रापत्यश- त्ययान्तादृप्यभिधायिनो गोत्रप्रत्ययान्तात् वितश्च परयोः युवा- भिधायिनारणियोलर स्पात् । कुर्वादिभ्यो ण्यः । तस्मानि इन् । तस्य लुम् । कौरव्यः पिता । कौरव्यः पुत्रः । ननु कौर- व्यशब्दस्तिकादिपु पठ्यते । सतः कौरव्यायणिरिति हि फिया भाव्यमिति चेन्न ! तत्र हि कुरुनादिभ्यो ण्य इत्यनेन विहितस्य क्षत्रियगोत्रस्य ग्रहणम् । इदन्तु वाह्मणगोत्रम् । ऋप्यन्धक- ष्णिकुरुम्यश्वेत्यण् । तस्माधूनि इश् । तस्य लुम् श्वाफल्का पि- सा | वाफरकः पुत्रः । क्षत्रिय, वसिष्ठावृष्यण तत इम् । तस्य मुक । वासिष्ठः पिता । वासिष्ठः पुत्रः । आपः, विदाद्य सस्मानीन् । तस्य लुम् । वैदः पिता। वैदः पुनातेकायनि पि- ता। तैकायनिः पुत्रः । कुत्सातः सौवीरगोत्राद्वान्यत्रेदम् । अ- न्यथा फेश्छचेति छप्रसङ्गात् । यमुन्दश्चेत्यादिपरिगणनस्य भाष्यविरुद्धत्वात् । एभ्यः किम् । शिवादिभ्योण् । ततो यूनि इन् । कौहडः पिता कौहडिः पुत्रः। यूनि किम् । वामरध्यस्य छात्राः वामरथाः । कुर्वादिभ्यो प्यः । तस्मात् कण्वादिभ्यो गोत्र इति शैषिको । पामरथस्य कण्वादिवत्खरवमिति कुर्वादिषु पाठात् । अत्र शैपिकस्याणो न लुक् । अणियोः किम् । दा. शेरपत्यं युवा दाक्षायणः । अब्राह्मणगोत्रमागधुक्मत्ययस्योपस इख्यानम् ॥ मात्रशन्दः कात्स्न्र्ये क्षत्रियादिजाति विनापि अ. ब्राह्मणत्वमात्रेण तत. परस्य अणिभ्यां भिन्नस्यापि लगित्या य । भण्डिनइयकर्णखरको वैश्यौ साभ्यामतइञ् तदन्तात्फको - ·सि । आसुरि । आयुधि । नमिपि । आसिवन्यकि । चैकि चाहादी अनुशतिकादी च । पीप्करसादि आनुहरति । पुप पुष्टी, यत् । पुप्यः पौप्यि । वरकि । वहति । विलक्षणो कर्णाव- ४ पा.१ आ. शब्दकास्तुमः। लुम् । माण्डिनहायः पिता पुत्रश्च । एवं कार्णखरकिः ।। पैलादिभ्यश्च ।। एभ्यो युवमत्पपस्य लुक् स्यात् । पी- लायायेत्यण् । तस्मादगोव्यच इति फिल् तस्य सुम् । पैल: पिता पुत्रश्च । आकतिगणोयम् । तदाजाचाणः ॥ इत्यन्तर्गण- सूत्रम् । तदानसंज्ञकादणः परस्य युवप्रत्ययस्य लुरु स्यात् । द्वयमगधेत्यण्णन्तादाशब्दादणायच इति फिलो लम् । आनः पिता पुत्रश्च ॥ इमा माचाम् ॥ गोत्रे य इच् तदन्तायुवमत्यपस्य लुस् स्यात्तच्चेद्रोत्रं प्रार्चा भवति । इह माघामदादित्यादिवत्माग्न हणं विकल्पार्थ नेत्यत्र व्याख्यानं शरणम् । पनं प्राप्तं अगारं येन स पनागारः । तत इ योिश्चेति फम् । पानागा. रिः पिता पुत्रश्च । मन्परा मन्दीभूता एपणा यस्य स मन्यरंप- णः मन्धरैपणिः पिता पुत्रश्च । माचां किम् । दामि पिता दाक्षायणः पुत्रः ॥ न तौल्वलिभ्यः ॥ तौखस्पादिभ्पः परस्प युवभत्ययस्य लुरु न स्यात् । पूर्वेण प्राप्तो निषिध्यते । तुल उपमाने । मी. णादिको पलन् । तुल्वल. ! तत इषि फर तोवलिः पिता तोपलायनः पुत्रः तौललितेखलिधारयातेपारपतिभ्यां नंद्या- दित्वाल्ल्युः । तत इम् । धारणिपारणि । दैवलिपि देवमिात्र । देवयति । देवा मित्रमस्य देवेभ्यो यमोस्येति विग्रह । माणेह- ति । चापति । आनराहान ! वाफरिक । आनुमति । आदि- पौष्कि । पुष्करे सीदवीति पुष्करसत्, अनुदरतीत्यनुहर ·. ७५२ शब्दकौस्तुमः ।। [२० स्य विकर्णः । कार्ण कामलि । करणं पालयतीति करेणुपा- ला। कारेपालि इति श्रीशब्दकौस्तुभे द्वितीयस्याध्यायस्य चतुर्ये पादे प्रथममान्दिकम् ।। तदानस्य पहुए तेनैवास्त्रियाम् ॥ बहुप्वर्थेपु विद्यमानस्य तद्वाजस्य लुक् स्यानैव लुम्माजातीयेनैव कृतं चेबहुत्वं न तु खियाम् : अङ्गाः वारः । सुलाः । पुण्ड्रा । मगधाः । तेतद्रा- जा इत्यादीनामिह संज्ञा । लोहध्वना । व्रीहिमताः । इह तु ज्यादयस्तदाजा इति । तद्राजस्येति किम् । औपगवा । रायवाः । यादवाः । कयन्तर्हि रघूणामन्वय वक्ष्यइति । निरुध्यमाना य. दुभिः कथं चिदिति च । उच्यते । रवपत्ये रयुशब्दो लसणया वर्तते । एतच्च वव्हच इस इति सूत्रे पदमञ्जयाँ स्पष्टम् । नन्वे- छ परश्चेति सूत्रे यमण्डलमक इत्यादीनामपशब्दत्वपरं भाष्य विरुध्यतेति चेन्न । भाष्यस्य शक्तिभ्रममयुक्तपरत्वाद । इष्यते हि गोणीशब्दस्य गोणीसादृश्यशक्तिभूमाभ्यां गवि प्रयुक्तस्य साधुत्वे । एतेन सोयमित्यभिसम्बन्धात्तद्धितेन विना यदि व. भवादयः प्रयुज्येरनपत्यनियमो भवेदिति हरिश्लोकोपि व्या. ख्यातः । बहुषु किम् । आज । वा । तेनैव किम् । आज देवदत्तयदत्ताः यद्यपीह बहुत्वमाप्यन्वति तथापि नेदं लुम्मा- जोर्थ एव विश्रान्तम् । देवदत्तादिगतत्वात् । नन्वेवं भार्गवश्च वात्स्यश्च आमायणश्च भृगुवत्सापापणा इत्यत्र लुइ न स्यात् । उ तरसूत्रेवपि देनैवत्यधिकारात आणायणे चनदादिकको लुगमा वाद । सस्यम् । तेनैवेत्यस्य तज्जातीयेनेति व्याख्यातत्वाददो पः । अपत्यतयेह साजात्यात् । यद्येवं गार्यश्च काश्यपश्च गा लवश्चेत्या गालवे ऋप्यणो लुगमावेपि अपत्यतया साजात्या ·४पा.२ आ. शब्दकौस्तुभ 1 द्यायो क्मसङ्गः।अबाई लोप्यलोपिभिरपत्यप्रत्ययैः कृते बहुत्वे विकल्प । भृगुवन्साग्रायणे, अगार्यकाश्यपगालवानामित्यु- भयथापि सूत्रनिर्देशात् । अस्त्रियां किम् । आङ्ग्यः स्त्रिय । स्यादेतत् । आगस्यापत्यानि वहनि, अणोदयच इति फिञ् । तस्य तद्राजाच्चाण इति गणसूत्रेणाब्राह्मणगोत्रमात्रादिति वा- र्तिकेन वा लुक् । अङ्गा । वैदस्यापत्यानि बहूनि, अतइन् ण्यक्षत्रियति लुक् विदा ।अत्र यूनि वहुत्वान्वयेपि गोत्रस्य तद्रा- जवाच्यस्यैक्याल्लु इन स्यात् । किञ्च विदानामपत्यं माणवक: वैदः वेदौ । अत्र युवबहुत्वाभावपि गोत्रबहुत्वादतिव्याप्ति । सत्यम् । गोत्रस्य बहुपु लोपिनो बहुवचनान्तस्य प्रवृत्तौ दर्थक- योरलुरु । एकवचन द्विवचनान्तस्य प्रवृत्तौ बहुपु लोपो यूनीति वार्तिकद्वयेन सिद्धम् । यद्वा । अव्याप्त्युद्धारः सूत्रेणापि मुकरः। तथाहि । तद्रानान्तं यद्बहुप्षिति व्याख्यास्यामः। न चैवं प्रतिक- तिबहुत्वेतिभसङ्गः । तेनैवेत्यम्य लोपिमत्ययार्थजातीयेनेत्यर्थात् । गोत्रयूनारेपत्यतया सजातीयत्वोप प्रतिकृतर्विजातीयत्वात् । नापि वैदो पैदावित्यत्रातिव्याप्तिः । गोत्रेलुगचीति सूत्रेण इषि विवक्षितएवालुक्मवृत्तेः । न च यन्युपसक्रमानन्तर पुनर्युव- बहुत्वे इव तदित्वैकत्वस्थले लुकः प्राप्तिरस्ति युवघद्वत्वे तु पुन लक् । न च पुनरलुक् शङ्कय । समानांमयमादित्यधिका- रात् । विभक्तिविपरिणामेन हि गोत्रमत्ययस्य प्रथमस्य अलु- गित्यर्थः । प्राथम्यं च अर्थान्तरेनुपसंक्रान्तत्वम् । अत एवात्रि- भरद्वाजिकति सिद्धयति । अत्रेरपत्यानि इतश्चानिज इति ढक् । भरद्वाजस्यापत्यानि बिदायम् । तत उभयत्र युवबहुत्वे अतड्व् तस्य ण्यक्षत्रियेति लुरु, ढको ऽत्रिभृग्विति, अबो यत्रोचे. ततो अत्रिभरद्वाजानां मैथुनिकेति द्वन्दागुन् तस्याकादेश।

·७६४ शब्दकौस्तुम । [२० यदि द्वितीयमर्थमुपसंकान्तस्यापि अलुम् स्यात्तदा इहाप्यय स स्यात् । गोपवनादिगणे गर्गभाविकाग्रहणं चेह सापकम् । गर्गशब्दायब् तस्य लुक् । भृगुशब्दादृष्यण् तदन्तायून्यतइञ् त. स्य ला गर्गभृगूणां मैथुनिकोति बुन् । अत्रात्रिभृग्विति प्राप्नलुक निपटुं हि गोपवनापिपु पाठः । स च द्वितीयार्थोपसंक्रयेप्य- लुगिति पक्षे व्यर्थः स्यात् । इदं त्ववधेयम् । आङ्गी च वारश्च सौरश्चेति वे आजीशब्देन स्त्रीत्वयुक्तानामर्यानामभिधानाचदा को लुम् न भवति । अन्यस्य तु स्यादेव । आगीवासुला इति। इह पाप्ये तेनैवेति मत्याख्यातम् । अतो गार्यश्च चैत्रश्च मैत्र- श्रेत्यत्रापि लुग्भवतीति मतीयते तज्जातीयत्वस्यानुक्तेश्च । तथापि सूत्रोपे अथ यो लोप्यलाोपनां समास इति भाष्यं व्याचक्षागने कयटेन तेनवेति वचनादलोपिसीनधिकृतं बदुत्पमिति माका रि लुगित्युक्तपा सेनेवेत्यंशस्य भाप्याभ्युपगतत्वं लभ्यते । अत ए वामन्तं यदप्विति पक्षे काश्यपस्य प्रतिकृतयो वन्यः काश्यपा इत्यत्रापत्यरत्ताभावान्मा भूत् आंगस्य मतिकृतयो वा इत्यत्र हु पादेव इह गोत्रग्रहणाभावादित्याशस्य तेनैव प्रणवलन समाहित हरदत्तेनेति ध्यपम् । ननु आयेत्यादिविग्रहे भाप्या- दिसंमतोपि गुरु दुरुपपादः, तद्रानान्तस्प बहुप्पटतेरिति मे. मा अनास्पार्यायां पहुपु ने स्पष्टत्वाव । कयं साई सेप दुःसा पत्यादि मागकमिति चेत् । द्विाननरहुवचनान्तः । ग्रहो नेत्याशपेनति पदाण | तपाहि । लौकिर विग्रदनापे सार्यमाप्रचिता स्पष्टा मरियावास्येपि एप्तिमवेशारमा प्रह समेबनान दुर्वारपेग । राजपुरुषादी पष्ठपादिवत् । अप फ करिष्याः पर पिपरिमाशोपशान्तिः फलमिमि पेणिसं परणम् । उध्यते । पुरानादियोग्य ती कारपसन्दं पाय ·४पा.२ आ. शब्दकौस्तुम तत्रसाधुरिति यत् कार्य । एतेन तस्यामेव रयो पाण्ड्या इति ध्याख्यातम् । वृद्धकोसलेल्यत्र पाण्डयोयण् इत्युपसङ्ख्यानान् ड्यणस्तद्राजत्वेपि पाण्ड्ये साधवः पाण्ड्या इति यत्मत्ययान्तत्वेन साधुत्वनिर्वाहात् ॥ यस्कादिभ्यो गोत्रे। एभ्यः परस्य गोत्रमत्ययस्य लुम् स्या- त् । बहूपु तेनैवास्त्रियामित्यनुवर्तते । गोत्रेकुजादिभ्यश्चफमिति गोत्रप्रत्ययमकरणं ततोन्यत्र लौकिकस्य गोत्रस्य ग्रहणम् । अपत्याधिकारे तु गोत्रग्रहणसामर्थ्यादेव पारिभापिकस्य ग्रह- णम् । यद्यपि कृत्रिमस्यैवान्यत्र ग्रहणं प्राप्तं तथापि लौकिकस्प ज्ञापक वक्ष्यते । तेनानन्तरापत्यपि लुक् । यस्काः लह्याः । बहु- विति किम् । यास्क: । लाह्य । स्त्रियां यास्काःस्त्रिय । गोत्रइति किम्। यास्काः छात्राः । यस्क, ला, ह्य, अय स्थूण, तृणकर्ण, एते पञ्च शिवादिपु पठ्यन्ते । तत परेभ्यः पद्दभ्य इञ्। सदामत्त कम्बलभार, अहिर्योग, कर्णाटक, पिण्डीजय, वक सक्थ। ततः परेभ्यश्चतुर्थ्यः शुभ्रादिभ्यश्चति दक् । विस्ति,कदि, अजवस्ति, मित्रयु, तत परेभ्यो द्वादशभ्य इम्। रक्षोमुख, जंड्या- रथ. मन्यक, उत्कास, कटुक, पुष्करसत, विपपत्, उपरिमेखल, कोप्टुमान, क्रोष्टुपाद, क्रोष्टुमाप, शीर्पमाय । नन्विह पुष्क- रसदः पाठो व्यर्थः । स हि पाव्हादित्वादिअन्त । बव्हचइय मान्यभरतेवित्येव सिद्धम् । न चायं माच्यो नेति प्रामितव्यम् । तौल्बल्यादिष्वेतत्पाठस्य चैयर्थ्यापत्तेः । तस्य हि इन मा. चामिति प्राप्तस्य लुकः प्रतिषेधः फलम् । अत्राहुः । नगोपव- नादिभ्य इति प्रतिपेय वाधितुमिहास्य पाठ । गोपवनादिगणे हि तौल्बल्यादय इति कैश्चित्पठ्यतएव । यर्न पठ्यते तैरप्यत एव ज्ञापनातौलल्यादिप्रकृतिभागानां तुल्वलादीनां गोपचनाचन्त- ·७५६ शब्दकौस्तुमः । [२ म० र्भावोनुमेय इति । खरपद । अस्य नडादित्वात्फन् । पदक, ऋमक । आभ्यामतइञ् । भलन्दन, अस्मान्छिवायण । भडिला भडिक, भटिय, भण्डित, एभ्यश्चतुभ्योश्वादिभ्यः फ ॥ यामोश्च ॥ गोत्रे यो यो तदन्तं यहहुए तदवयवयो. र्ययोलक स्यान्न तु खियाम् । गर्गाः वन्साः विदाः उर्वाः । स्त्रियां तु गार्य स्त्रियः । गोत्रे किम् । द्वीपादनुसमुद्र यज्ञ, द्वैप्याः। उत्सादिभ्योभ, आत्साः । अथ कथं पौत्रा दौहित्रा विदा यवन्तत्वात् । उच्यते । अपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकं गो अन्तच्चेह परराध्यायप्रसिद्धम् । न च पौत्रादिस्तथा । इदं च स्त्रीपुंसाभ्यामिति सूत्रे कैयटेन स्फुटीकृतम् । यादीनामेकद्व योर्वा तत्पुरुपे पष्ठया उपसंख्यानम् । एकद्वयोति भावप्रधा नो निर्देशः । गारपस्य गार्ययो; कुलं गर्गकुल गार्यकुलं वा । यत्रादीनां किम् । आङ्गकुलम् । एकद्वयो किम् । ग- र्गाणां कुल गर्गकुलम् । तत्पुरुपे किम् । गार्यस्य समीपमुपगा- पम् । षष्ठयाः किम् । परमगार्य ॥ अत्रिभृगुयुत्सवासष्ठगोतमागिरोस्पश्च ॥ एम्यो गोत्रमय यस्य लुक् स्यात् बहुवे । अत्रिशब्दादितश्चानिज इति ढक् इतरेभ्य ऋष्यण । अत्रय भृगव इत्यादि । बव्हच इन प्राच्यभरतप ॥ बव्हचः परो य इञ् प्राच्य गोत्रे भरतगोत्रे च वर्तमानस्तस्य लुक् स्यात् । पन्नागाराः । मन्थरैपणाः । भरतापत्ये तु युधिष्ठिरा । अर्जुनाः । युधिष्ठिरा- जुनशब्दाभ्यां कुर्वादिण्यापवादो वाव्हादिलक्षण इङ्ग । भरता- पत्ये अभेदोपचाराद्भरतशब्द । ते च मरता पाच्या एव । द्वन्द्वस्तु गोबलीवईन्यायेन । सामान्यविशेपवाचिनोर्वाचनिकद- द्वनिषेधो यद्यप्युक्तस्तथापि तस्यानित्यता अनेनैव ज्ञाप्यते ।

·४पा.२ आ. शब्दौस्तुभः । तत्फलं सूक्तमेव । मागग्रहणेनेव सिद्ध मरताना पृथगुगदानमः न्यत्र मारग्रहणे एप ग्रहण नेति' मापनार्थम् । तेन त्रः माचामिति लुम् भरतयुवप्रत्ययस्य न भवति । आधुनिः पिता आर्जुनायनः पुत्रः ॥ नगोपनादिभ्यः ॥ एपो गोलमत्पपास लम् न स्पा- व । विदायन्तर्गणोयम् । स च हरितात्यागेव । तथा च पाति- कम् । गोपवनादिमतिपेयः माग्यरितादिभ्य इति । आगणान्ता- द्रहणे प्राप्त हरितात्मा करणं कर्तव्यमिति भावः । गोपत्र. नाः । शीग्रवाः । नेह । हरिताः।। तिककितवादिभ्यो द्वन्द्वे ॥ एभ्यो गोप्रमत्ययस्य बाप लुम् स्याद् द्वन्दे । यद्यपि इन्दरूपाण्येर गणे पश्यन्ते तिकादीनि पूर्वपदानि कितवादीन्युत्तरपदानि तयापि तिकादिम्य इत्युक्त पूर्वपदेवेव लुगाराइस्येत । इप्यते तत्तरपदेष्वपि । अतस्तिककि- तवादिभ्य इत्युक्तम् । कायनयश्च कैतवायनम । तिकादि- भ्यः फिम् । तस्य लुरु ! तिककितवाः॥ उपकादिभ्योन्यतरस्यामद्वन्द्व ॥ एभ्यो गोप्रमत्ययस्य बहुत्ने लुक् वा स्यात् । द्वन्दे चाहद्वे च । शेषस्य अरे इत्यस्य तु दं- द्रग्रहणमिह नानुवर्ततइत्यर्थः । एषां मध्ये प्रयो इन्दास्तिककिन- वादियु पश्यन्ते । औपकायनाश्च लामकापनाश्च नादिभ्यः फक् । तस्य लुम् । उपकलमकाः । भ्राष्ट्रककपिटलाः । कृष्णा- जिनयः । कृष्णमुन्दराः । एषांपूर्वेण नित्यमेव लम् । अदन्दे खनन विकल्पः। उपका औपकायनाः । लमको लापकापनाः। भ्राष्ट्रकाः। भ्राप्दक कापिष्टलाः याकापिष्ठलयः छष्णानिनाः। काणाजिनयः । कृष्णमुन्दराः । कार्णमुन्दरयः । विषाणान्नु द्वन्द्वपि विकल्प इति वृचिः। माप्ये तु भ्राष्ट्रकिकापिष्ठलय इत्य.

·- शब्दकौस्तुभ । [२ अ० दाहरणात्तिककितवादिप्वस्य पाठो ऽनार्प इति कैयरः ।। आगस्त्यकौण्डिन्ययोरगस्तिकृण्डिनच् ॥ एतयोरवयवस्य गोत्रमत्यस्य अणो यश्च बहुपु लुम् स्यात् अवशिष्टम्य प्रकृति भागस्य यथासंख्यम् अगस्ति कुण्डिनच् एतावादेशी त । अग स्तय । कुण्डिनाः । कुण्डिनीशब्दस्य यवि भस्याढइति पुवद्भावे नस्तदित इति टिलोपे कौण्ड्य इति प्राप्तम् । अस्मादेव तु नि पातनान पुंवत् । ईकारस्य यस्येति लोपः । तस्य स्थानिवत्त्वा दाभीयत्वेनासिद्धत्वाद्वा टिलोपो न । चकार स्वरार्थः । मध्यो दातो हि कुण्डिनीशब्दः । कुण्डमस्त्यस्या इति मत्वथीयस्य इ नेरुदात्ततात् । तदादेशोपि आन्तरतम्यात्तथा स्यात् । कथं तर्हि, वासिष्ठकुण्डिनी तदुपमन्युपराशराः। चतुर्णामेकगोत्रत्वा न विवाहः परस्परामिनि ॥ उच्यते । नायं कुण्डिनजादेशः किन्तु कुडि दाहे इत्यस्मादौणादिके इनच्मत्यये उज्ज्वलदचादिभि य॒त्पादितः स्वतन्त्र एवायं शब्दः । अत एव वासिष्टमैत्रावरु णकौण्डिन्येति, होताकुण्डिनवन्मित्रावरुणवद्वसिष्ठवदित्यध्वर्यु रिति पौधायनसूत्रं सगच्छते । आपस्तम्बसूत्रमप्येवम् । एनेन वसिष्ठमित्रावरुणी कुण्डिनश्च महातपा इति मत्स्यपुराणप्रवरा ध्यायप्रयोगोपि व्याख्यात इति दिक् । इह यदि लुक निवर्त्य विशिष्टयोरेवादेशौ क्रियते तदा कौण्डिना इत्यस्य सिद्धावपि आगस्नीया इति न सिद्धयति । तथाहि । अगस्त्यशब्दादृष्यणि आगस्त्यः । ततो बहुवचनान्ताद्धाच्छे विवक्षिते गोत्रेऽलुग चीति लुमतिषेध । प्रत्ययविशिष्टस्यागस्त्यादेशपक्षे तु तन्नि पेधाभावादृद्धत्वापगमे शैपिकोणेव स्यात् । उपपादितं चेद प्रत्य सुपो धातुमातिपदिकयो ॥ एतयोरवयवस्य मुपो लुक् । यस्यलुश्लुसूत्रे ॥

·४पा.२ आ. शब्दकौस्तुम । स्यात् । पुत्रीयति । राजपुरूपः ।। अदिप्रभृतिभ्यः शपः ॥ एभ्यः शपो टुम् स्यात् । अति। कथं तर्हि वासुदेव परित्यज्य योन्यं देवमुपासतइति । उच्यते । अस गतिदीप्त्यादानेविति भ्वादेरुभयपदिनो रूपमिदम् । उपा- दत्ते इत्यर्यात् । अथ कथम् आधसेयुनिशाचरा इति भट्टिा नविश्व- सेत्पूर्वविरोधितस्येति च पञ्चतन्त्रम् । पचायजन्तादाचारविव- पि भविष्यति । गणकार्यमनित्यमिति तु जयमङ्गला । तत्र मा- पकं तु घटादयः पित इत्यत एव सिद्ध क्षमूप सहनइति पित्क- रणम् ॥ बहुलं छन्दसि ॥ छन्दसि बहुलं शपो लुक् स्यात् । वृध हनति । अहिः शयते । अन्येभ्योपि भवति । त्राचं नो देवा ॥ यहोचि च ।। यतोऽच्प्रत्यये परे लुक् स्यात् । चकारादह- लमन्यत्रापि । लोलुवः । पोपुव । पचाय ।इदमेव अचि लुम्बि धान ज्ञापकं सर्वधातुम्यः पचायनिति । वाहुलकात् वेभिदीति चेच्छिदीतीत्यादि । इह अजिति मत्याहारो न गृह्यते । तयाहि सति अणीत्येयावक्ष्यत् । यहन्तादन्यस्याचो ऽसम्भवादिति इरदच । न च पापच्ये पापच्य इत्यत्र सम्भवः । शपाव्यवधा. नात् । एकादेशस्य स्थानिवद्भावात् लिटस्तन्मयोस्त्यिशः सम्मवी- स्तीति चन्न । आम्मसङ्गात् । यदि तु अमन्ते इति निषेधात् मन्त्रे कथंचित्तत्संभवस्तार्ह यहा साहचर्यादिति युक्त्यन्तरमन्वे. पणीयम् ।। जुहोत्यादिम्पः इलुः ।। एभ्य शपः श्लुः स्यात् । जुहोति। मण्डूकप्लुत्येद शयनुवर्तते । न स्वनन्तरोपि यह । श्लावितिसूत्रा- रम्भात् । अन्यथा यहो लुकीव श्लावपि सन्यहोरित्येव सिद्ध किं तेन ॥

·. शब्दकौतुमः। [२ यहलं उन्दसि ॥ दाति मियाणि । अन्येभ्यश्च भवति । पूर्णी विधि । जनिमासविविक्तः ॥ गातिस्पायुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु ॥ एभ्यः सिची लुक् स्यात्परस्मैपदेपु । इद मण्डूकप्लत्या लुगनुवर्ततेन त्वनन्तरो- पिछल: व्याख्यानात् । यद्यपि गामादाग्रहणेप्नविशेषस्तथापि गातीति निर्देशादियोगालहरीत्यस्य ग्रहणं गादेशस्येव ह्ययं शिव- पिशब्लुका निर्देशः । ननु नापं गादेशः । लुह्येव तद्विधाना- त् । सत्यम् । तथापि प्रतिवदनुकरणमिति स्थानिवद्भावातिदे- शाच्छन्लुक् । भवतेर इत्यादी तु अस्त्यादेशानुकरणे अतिदे- श्रातिदेशेन प्राप्तोपि शत्रूलर प्रकृतिवदित्यस्यानित्यत्वानेत्यवधे- यम् । हरदत्तस्तु स्थानिवद्भावात्मकृतिवदनुकरणमिति वा गा. तात्यत्र शब्लगित्याह । तत्र शब्दस्यासहतिः स्पष्टैव । वस्तुतस्तु गापोहणे इपिवत्योरिति पार्तिकमेवात्र शरणम् । निर्देशादेव व्यक्तम् । लुम्विकरणग्रहणमिति तु भाप्ये मौढिवादमात्रम् । निर्देशस्य सन्दिग्धत्वात् । गायतरपि हि सिचि कृवात्वस्यानु- करणं गातीति सम्भवत्येवेत्यवधेयम् । अगात् अस्थात् अदा- त् अयात् । पिचतेरेवेह ग्रहणं न तु पातेः । लग्विकरणालुग्विक- रणयोरलुग्विकरणस्पैवेति परिभाषया । अपात् । अभूत् । भूधा- तोः स्वतन्त्रस्यास्त्यादेशस्य चेदं रूपं तुल्यम् । न चादेशस्य लु- विकरणत्वात्पातिवदग्रहः शक्यः । आर्धधातुकविषयतया हेतोः स्वरुपासिद्धेः गापोग्रहणेन इणादेशपिवत्योरेव ग्रहणमित्यु- तम् । नेह । कैगैरे शब्दे । अगासीत् । पा रक्षणे । अपासीत् । यमरमेतीट्सको । पै शोषणइत्यस्यापि लाक्षणिकत्वादग्रहणं बोध्यम् । परस्मैपदेषु किम् । अगासातां ग्रामौ देवदत्वेन । अत्र कश्चित् सूत्रे भीषाताईसौ निर्देशः । एरनेकाच इति यण् । तेन ·४'पा. २ आः . D. शब्दकौस्तुमः । मा भैः शशाङ्क मम शीधुनि नास्ति राहुरिति प्रयोग साच्छतइ- त्याह । एवं तु मा स्म भैपीस्त्वयाचैव कृतार्थी द्रक्ष्यते यतिरिति भट्टिविरुध्येत । माभैरिति तु प्रामादिकम् । यद्वा । आग- मशासनानित्यतयास्तिसिच इतीटो विरहे सिपो हल्ल्यादि- लोपे सिचो विसर्गः॥ विभापाघ्राधेदशाच्छासः ॥ एभ्यः सिचो वा लुक् स्यात्प- रस्मैपदेषु । धेटः पूर्वेण प्राप्ते इतरेपामप्राप्ते विभापेयम् । अ- घात, अधात, अशात्, अच्छाव, असात, पंक्षे ऽघासीदित्या- दि । परस्मैपदेपु किम् । अघ्रासन्त सुमनसो देवदत्तेन । कर्मणि तह तनादिभ्यस्तथासोः ॥ एभ्या सिचो वा लुम् स्यात्तथासोः परतः । अतत । अतथाः । अतनिष्ट । अतनिष्ठाः । असात । असाथा: । जनसनेत्यात्वम् । पक्षे असनिष्टाः। असनिष्ठः । यूय- मतनित्यत्र तु न लुक् । आत्मनेपदैनैकवचनेन च थासा साह- चत्तियाभूतस्यैव तशब्दस्य ग्रहणात् ।। मन्त्रे घसव्हरनशवृदहावृकृगमिजनिभ्यो ले. ॥ एभ्यो लेलुक् स्यान्मन्त्रे । अक्षनमीमदन्त हि । लुइसनोबल । गमहनेत्युपधालोपः । शासिवसीति पत्वम् । अट् । विभापाछ. न्दस्यमाल्योगपीत्यडभावे तु मावाटकासोअशिवासउक्षन् । व्ह कौटिल्ये, अस्य कृतगुणस्यानुकरणं व्हरेति, अकारस्तूच्चार- णार्यः । माहामंत्रस्य धूर्तिः । प्रणङ्मय॑स्य । नशेति कुत्वम् । पसे वश्वेतिपत्वे ताडति रूपं घोध्यम् । इति वृवृक्षोः सामा- न्यग्रहणम् । सुरुचोवेनावः । दह । मानआधक् । आदित्याका- रान्तग्रहणम् । मा पूरणे । आपूर्वः । भामाघावापृथिवीअन्त- रितम् । वृज् । परावरिमृधया । अक्रन् कर्म कर्मकृतः । त्वेराय . । .

·शब्दकौस्तुभः । [२ अ. जागृवांसो अनुग्मन् ! अशत वा अस्य दन्ताः । यधप्यैतरेयवा- ह्मणे हरिश्चन्द्रं प्रति वरुणस्येदं वचनं तथापि मन्त्रग्रहणमिह सूत्रे छन्दस उपलक्षणामिति ब्राह्मणपि लुक् सिध्यति । इह सूत्रे विभापत्यनुवर्तते । तेन, नता अग्रभ्रन्नननिष्ट हिष इत्यादि सिद्धम् । एतेन इह सूत्रे सिच इत्यनुवर्त्य सिस्थानिमूनो यो लिरिति व्याख्यानालिलिटोर्नेति हरदत्तग्रन्थः परास्तः । लोपस्य वैकल्पिकतया छन्दसि रुपान्तरस्यानापाद्यतया च सि. जनुवृत्तवैफल्यात् । अत एव सिचि प्रकृते लिग्रहणमादि सिचोन्यतरस्यामित्येतस्यामवृत्त्यर्थमिति मकृतसूत्रस्यहरदत्तन न्यश्चिलुहत्यिनत्यकयटग्रन्यश्च परास्तः ॥ आमः ।। आम परस्य लुक् स्यात्, ईहांचक्रे । लक्षणम तिपदोक्तपरिभाषया नेह । अमगत्यादिपु, आम | आमतु । तिवा. घपवादत्वाल्लावस्थायामेवायं लुम् । तेनामन्तस्यातिडन्तचा- दनिघातस्ततः परस्प निघातश्च सिध्यतीति नलुमतेति सूत्रे प्र.. तिपादितम् । न चैषमामन्तस्य पदत्वं न स्पादिति वाच्यम् । मुवन्ततया सत्सिद्धे । यथा च सुपो न श्रवणं तथा कन्मेजन्त इति मूषे प्रतिपादितम् ।। अव्यपादामुप ॥ अम्पयाशिस्तिस्यापः सुपश्च लुम् स्पात् । तत्र चारगयाम् । अय । अत्र पार्तिकम् । अन्पपादापो - लुग्वचनानर्थक्यं लिहाभागादिति । न च सिपामिति मूने खीसमानाधिकरणादिति परः मियत । भूतामिपं प्रापणीत्या. दतिया । सिक्तिविशेषणामेद । अत्युच्चसी ।। नाप्पपीभासदनीम् पचम्पा ।। अदन्तादम्यपीमा. पागुपो न मा पम्पर्माभित्रण ह पुरोमादेशः स्यात् । उपहा निष्ठमि । अपगम्पाः किम् । उम्मनगावागतः ।

·-- ४पा.२ आ. शब्दकौस्तुभः । ७६३ अतः किम् । अघिहरि ।। तृतीयासप्तम्योबहुलम् ॥ अनयोबहुलभम् स्यात् । पूर्वेण नित्ये प्राप्त आरम्भः । उपकुम्भमुपकुम्भेन वा कृतम् । उपकु. म्भमुपकुम्भे स्थितः । अत्र वार्तिकम् । सप्तम्या दिनदी- समाससंख्यावयनेभ्यो नित्यम् ॥ ऋद्धिः, सुमद्रम् । नदीस- मास, उन्मत्तगङ्गम् । संख्यावयव, एकविंशतिभारद्वाजम् । त्रिपञ्चाशद्गीतमम् । एकविंशतिभरद्वाजा बंश्यात्रिपञ्चाशद्गीत- मा वश्या इति विग्रहः । संख्याश्येनेति समासः । ननु भ. रद्वाजाद्विदाद्यसो यबमोश्चेति लुरु प्राप्नोति । एवं गोतमाह- प्यणः । अत्रिभूग्वित्यारम्भात् । न च वर्तिपदानां स्वार्थोप. सर्जनकत्वविशिष्टान्तरोपसक्रमाल्लुगभाव इति कैयटोक्तं यु. तम् । वृत्तिप्रवेशास्त्रागेव माप्नुवतोन्तरजस्य लुको दुर्वारवा- त् । अन्यथा गर्गाणां कुलं गर्गफुलमित्यपि न स्यात् । अत्रा. हु: । भाष्यकारप्रयोगादेव लुगभावोत्र योध्य इति । इदं च वानिक बहुलग्रहणसिद्धार्थकथनपरम् । लुट, प्रथमस्य डारौरसः ॥ लुहादेशस्य प्रथमपुरुषस्य डारीरसः क्रमात्स्युः । अत्ता । शयिता । ननु पदद्वये द्वौ त्रिको प्रथमपुरुपौ । तथा च पद् देशाः तत्कथं वैपम्ये संख्यातानुदेशः । अत्राहुः । डारौर- सश्च डारौरसश्चेति कृतद्वन्द्वानामेकशेषात् पडेवादेशाः । यद्वा । अर्थत आन्तद्वियवस्था । एकार्थस्यैकार्यों द्वयर्थस्य द्वयर्थ इत्यादि, एकार्थत्वादिनिर्णयस्तु व्यवहारान् । यद्यपि नानुवन्धकृ. तमनेकालत्व तथापि डा इत्यस्य सर्वादेशस्वमानुपूर्ताद्धोध्यम् । प्रतिपादितं चेदमनेकालशिदिति सूत्रे । न चात्मनेपदे अव्यता ऽध्येतारावित्यादौ डारौरस्सु कृतेषु टेरेवं स्यादिति चेन्न । अ. स्थानिनः प्रय आ- ·[२० शब्दकोस्तुम । स्मिन्नेव प्रयोगे सकृत्मवृत्ततया चरितार्थत्वात् । तथाहि । ए- बडादयश्चेत्युभयमपि शन्दान्तरमाप्त्या नित्यम् । तत्र पर- त्वादेत्वे कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानाडादयः । यद्वा । तिक आदेशेष टेरेत्वं न भवति । एशिरेचोस्थास: सेश्च एकारो- च्चारणाज्ज्ञापकाद् । स्यादेतत् । तिप्तयोईयोरपि डादेशेन्तो. दासम्पदामिप्यते । तत्र तिबादेशस्यान्तरतम्पादनुदात्तये स. त्युदात्तनिवृत्तिस्वरेणोदात्तत्त्वं सिद्ध्यतु तादेशस्य तु न सिध्य- ति । तथाहि । तप्रत्ययस्य डादेशे ते लसार्वधातुकस्वरा- स्परत्वाटिलोपः । न चेदानीमुदानिवृत्तिस्वरो लभ्यः अनुदात्तत्वात्यागेव लोपात् । ननु स्वरभिन्नस्य प्राप्नुवमान- यो डादेशः । शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन्ननुदाचोप्यनित्यः । उभ- योरनित्ययो परत्वादनुदात्तत्वे कृते पुन प्रसङ्गविज्ञानाड्डादेशे कृत्ते उदात्तनिवृत्तिस्वर सुलभ इति चेन । अन्तरङ्गत्वाड्डा- देशमवृत्तेः, । अत्राहुः । अस्तूक्तरीत्या परत्वाहिलोपः । तथा. प्यसावनुदात्ते अविधमानोदात्ते पर इत्यर्थः । अनुदात्तस्पचे- ति सूत्रे हानुदाचग्रहणं प्रत्याख्यास्यते, तस्वीकारेपि शास्त्रीयो- नुदात्तो न गृह्यते, किन्तूदात्तभिन्नः । न च प्रत्ययायुदात्त प्रवृत्तेरिदमपि दुर्लभमिति वाच्यम् : परिहत्य चापवादविष यमिति न्यायेन लसावधातकानुदात्तविपये प्रत्ययस्वरामवृत्तेः । न च तासेः प्रत्ययस्वरात्मागेव परत्वाहिलोपः शंक्य. । प्रत्यय- स्वरस्य प्रत्ययसनियोगशिष्टत्वेनान्तरङ्गत्वात् । तथा च भा प्ये संप्रहश्लौको । प्रत्ययस्वरापादो लसार्वधातुकानुदाचत्वम् । तेन तत्र न प्रसक्तः प्रत्ययस्वरः कदा चित् । प्रत्ययस्वरश्च तासेत्तिसंनियोगशिष्ट । तेन चाप्यसावुदात्तो लोप्स्यते तथा न दोषः ॥ वृत्तिः पत्ति, यदैव तासिः पवतेत तदेवापवा. .

·१पा.१ आ. शब्दकौस्तुभ । दाभानादुदानत्वयुक्त इत्यर्थः॥ मुनित्रयोक्तिसदेणीपरिशीलनशालिनाम् ।। महतामपि मा. न्योसौ धार्यते येन कौस्तुभः ।। इति श्रीमत्पदवाक्यममाणपारावारपारीणस्य लक्ष्मी- धरमूरेः सूनुना भट्टोजिभट्टेन कृते श्रीशब्दकौस्तुभे द्वितीयस्याध्यायस्प चतुर्थे पादे द्वितीयमा- न्हिकम् ।। पादश्च समाप्तोऽध्यायश्च ।। प्रत्ययः ॥ प्रत्ययशब्द संज्ञानाधिक्रियते आपञ्चम. समाप्तेः । स्यादेतत् । प्रकृत्युपपदोपाधिविकारागपानामपि तहि संज्ञा स्यात् । हरतेतिनाथयोः पशौ । हरतोरिति प्रक- तिः 1 दृतिनाथयोरित्युपपदम् । पशावित्युपाधि । इनस्त- चेत्यादिर्विकारः । पुजतुनोःपुगित्यागमः । नन्वेषां प्रत्यय- त्वे सति किं स्यादिति चेत् । शृणु । प्रकृतिप्रत्यययोः परस्स. रापेक्ष्यं परत्वं पर्यायेण स्यात् । शब्दान्तरापेक्षं वा प्रकृतेः । उपपदस्यापि परत्वं स्यात् । उपसर्जनपूर्वमिति तु राजपुरु. पादिपु सावकाशं परत्वात्परश्चेत्यनेन पाध्येत । ननु मुब्बियो प्रातिपदिकाधिकाराद्राजपुरुपादौ कय सावकाशतेति चेत् । सत्यम् । एवमपि समाससंज्ञाविरहस्यले 'उपपदस्य परत स्पादेव । तया च भोक्तुं व्रतीत्येव स्पा न जति भोक्तुमिति । उपाघेस्तु अर्यत्वेन परत्वासम्भवपि तदाचकश- ब्दस्य परत्वं नियत स्यात् । आधुदात्तत्वं च स्यात् । आस- ज्ञा तु विधानायत्तानि च पकृत्यादयः कुतश्विदिहिता अतोन प्रकृत्यादिपु परेषु पूर्वस्य तत्माप्तिाति मागुक्ता एवं दोपाः । विकारागमयोरपि यथायथं परलमायुदात्तत्व तयोः परतः पू. वस्याङ्गत्वं च स्यादिति दृष्टोय प्रत्ययाधिकारः । अत्राः ।

·शब्दकौस्तुभ। [३० मकृत्यादीनां सनायुत्पत्तौ निमित्तत्वेनोपादानात् पारार्थ्यात् स्वसंस्कार प्रति न प्रयोजकत्वम् । यथा यो ऽश्वे स देवदत्त इत्यु- ते नाश्वस्य देवदत्तसंज्ञा । किं च हरते१तिनाथयोः कर्मणोरुप- पदयोः पशी करि इन्प्रत्ययो भवतीति वाक्यार्थपर्यवसाने कथं प्रकृत्यादीनां संज्ञामाप्तिः । न च आवृत्त्या ते च हरत्यादयः प्रत्ययसंज्ञका इति द्वितीयं वाक्यं कल्प्यम् । मानाभावा त, गौरवपराहतत्वाच । यत्तु सनादीनामप्यसतां संशानु- पपत्ते . वास्यभेदेनैव संज्ञा विधेया । ततश्च यथा एकेन सनादीनां विपिरपरेण संज्ञाविधिः । एव प्रकृत्यादीनामपि स्यादेवोत । तन्न । वृद्धिसूत्रशेपे वर्णितया रीत्या सन्प्रत्ययो भवतीत्यादिक्रमेण संज्ञाविशिष्टस्य संझिन एकवाक्येनैव विधि- सम्भवात् । नदिदा यजेतेत्यादौ नामघयसम्बन्धलाभाय विध्यावृत्ति मन्यते न्यायविदः । अभ्युपेत्य ब्रूमः । संझापर द्वि- तीयं वाक्यमपि गुप्तिकिझ्यःसन्मत्यय इत्यादिरूपमेव । त था च विरुद्धविभक्त्यावरुद्धानां प्रकृत्यादीनां प्रथमान्तेन प्रत्यय इत्यनेन सामानाधिकरण्यमसम्भाव्येव । न च द्वितीयवाक्ये प्रकृत्यादीनां विभक्तिविपरिणामने मथमा कल्प्या योग्यविभक्ति- निर्दिष्टेप सनादिपु संज्ञायाश्चरितार्थत्वात् । आप च । आध वाक्ये सनादीनामे अपूर्व विधानविपयतया प्राधान्यम् । एवं च द्वितीयेपि संशिनमपेक्षमाणा संशा पूर्व प्रधानतया क्लृप्तमेव गृतीयात् न त्वमथानमपि । नन्वेवमपि विकारागमानां विषयतया प्राधान्यानसंशा दुर्शरेनि चेत् । भैरम् । अन्वर्थसंज्ञानिशानाद प्रतियन्त्यनेनार्थमिति हि मत्यप विकारागी वनर्यको । न चैवपः क इत्यादीनां समामान्नानां च प्रत्ययसमा न स्यात् अनर्थकचादिति वाच्यम् । स्वार्यिका अपि महत्य . .

·१पा.१ आ. शब्दकौस्तुमः । ७६७ थेनार्थवन्त एवेति सिद्धान्तात् । यत्तु कल्पनामात्रमेतदिति । तन्न । प्रकृतिप्रत्ययार्थविभागस्य सर्वस्पापि काल्पनिकलाविशे- पात् । नपा कल्पना शास्त्रकृत्सम्मतेति चेन । द्वितीयेति सूत्रे पूरणार्थात्स्वाथै अन्प्रत्ययस्यापि पूरणार्थतायाः भगवतवों के । इहापि प्रत्याय्यन्तइति व्युत्पन्त्यन्तरमप्याश्रित्य मक- त्या अभिव्यज्यमानार्थत्वं स्वार्षिकानामस्तीति भाष्यकैयटयोः स्वीकाराच । न चैवं विकारागमयोः सम्भवति । प्रत्य. वयवतया तदर्थएवोपक्षयात् । अपि चामयोजनामावानामीपा संज्ञा । न च परत्वमेव प्रयोजनम् । पष्ठथा विकाराणां स्या. नसम्बन्धस्य आगमानामवयवत्वेन सम्बन्धस्य च प्रतिपादना. त् । न चाघुदात्तत्वं प्रयोजनम् । आगमानामनुदातत्वविधा- नात् । यत्र तु प्रयोजनं लभ्यते तोप्यतएवागमस्यापि प्रत्यय. त्वम् । यथा श्रमः शकारस्येत्संझार्थमिति । इदं लवशिष्यते । हन- श्ववधः, नाभिनभं च, विरागविरगञ्चेत्यादावादेशानां संज्ञा स्यात् अर्थवत्त्वाद्विधेपत्वेन माधान्यात् योग्यविभक्तिमत्वा- घेति । संज्ञाप्रयोजनं तु स्थानिन आदेशेन निवर्तितत्वेन शब्दा- न्तरापेक्षया परत्वमस्तीति तस्मात्कर्तव्योत्र यत्न इति हरद- त्तः । अत्रेदं वक्तव्यम् । हनश्चेत्यादिचकारो न प्रत्ययसमा- मावस्यानुकर्षणार्थः । अधिकारादेव तहाभात् । किन्तु समि- विशिष्टस्य । एवंच तेनैव निराफांक्षा.संझा कयं पधादिमि स. म्बध्येत । क्षेममियमद्रेण्चेत्यादौ तु णित्वादिसामर्थ्यादाहत्या संज्ञालाभः । किं च नभं विरङ्गमिति द्वितीयान्तं न तु प्रथमा- न्तम् । असावमुमादेशं लभते इत्याशयेन भाचा व्यवहारात । उक्तञ्च मातिशाख्ये । असारमुमिति तद्भावमुक्तमिति । समा- नाक्षरमन्तस्यं समठयं स्वरोदयंमिति च । इकोपणचीति ·७६८ शब्दकौस्तुमः । [३ अ० तदर्थः । एवं स्थिते नभविरजपोः संज्ञया सह विरुदविभक्तच- वरोधोपि स्पष्ट एवेति दिक् । अथ सनः सशब्दादारभ्य कपः पकारेण सपिति प्रत्याहारमाश्रित्य सप्पत्यय इत्येव कुतो नोक्त. मिति चेन्न । प्रत्यासत्या सिपः पकारेण ग्रहणापत्तेः । न्या. प्त्या तु तसनसनयनाति तनपः । तस्माद्यथान्यासमेवास्तु । संज्ञाप्रयोजनं तु कर्तव्य इत्यादी धातोरसंशामवृत्तावाको गुणः । यतु मत्ययायुदात्तत्वं फलमिति । तदापाततः । आधुदात्तश्चे- स्पधिकारमाश्रित्य तस्य सुसाधत्वात् ॥ परच ॥ अयमधिकार: परिभाषा । लिङ्गवती चेयम् । लिहंतु प्रत्ययसंज्ञा 1 गुप्तिकिझ्यः सन्नित्यादी अपादानत्वा- सम्भवादिग्योगलक्षणपन्चमी तत्र परः पूर्वो वेत्यनियमेनाध्या हारे मसक्त पर एवेति नियमार्थमिदम् । गापोगित्यादी प. टीनिशेपि आनन्तर्यरूपपप्ठ्यर्थस्य पूर्वपरयोरविशेषादनियम- स्तुल्य एव । स्यादेतत् । विभापासुपोवहुपुरस्तादित्यताभियमार्थ- मस्तु बहुजेव पुरस्ताद्भवति नान्य इति । ततश्च बहुचि पूर्वस्वस्प निपतत्वादन्यः प्रत्ययः पर एव भविप्पति । न चैवमपि पष्ठी- निर्देशेषु मध्यशब्दाध्याहारेण मध्येपि मसग एवेति वाच्यम् । अव्ययसर्वनाम्नामित्यनेन अकजे मतिमध्ये नान्य इति नि न च पहुव पुरस्तादकजेव। मध्ये इति नियमे पहुजकचोनियमो न लभ्यतेति वाच्यम् । देशनियमार्थयोरवि चास्ययोः बाहुनकोशसम्पन्धमतात्या निराकादसतया तयोः देशान्तरसम्पन्धे मानाभावात् । विकल्पस्यानेकदोपदुष्टत्वाय । न चाकमेव मार टेरिति नियमे प्रत्पपान्तरं टिपारभागरूपमध्य- विशेष मा भूत् । मध्यान्तरे नु स्पादेयेति वाच्यम् । लक्ष्पसिद- पे मध्पसामान्पापेसनियपाभ्युपगमे पापकामवात् । किम्य पमात् ।

·१पा.१ आ. शब्दकौस्तुभः । गुप्तिकिय इत्यादी भ्यसादीनां परत्वदर्शनेन सज्ञामने प्रत्यये इति सप्तमीवलेन च व्यापातिपदिकादित्यादी परश- ब्दाध्याहारे निश्चित तदैकरूप्याय प्रत्ययविधिपरायामष्टाध्या. य्यां न पूर्वादिपदान्तराध्याहारो न्याय्यः तरिक परश्चेति सूत्रेण | उच्यते । प्रयोगनियमाथीमदं, पर एव प्रत्ययो न केव- ल इति । अन्यथा प्रत्ययार्थमात्रविवक्षायां किमस्य द्वयसमि- त्यायपि प्रयुज्येत । यदि तु प्रकृतिविशेपोदेशेनैव प्रत्ययस्य विधानात्केवलो न प्रयोक्ष्यतइति पे । एवमपि प्रकृयर्थमान- विवक्षायां केवला प्रकृतिः मयुज्येत्तेव । यथा पच पर इति । अ. त प्रत्ययः परो भवत्येवेति नियमार्थमिदम् । आपदत्त्वनिते. श्चायं नियमः । तदेतत्तत्रतत्रोच्यते । न केवला प्रकतिः प्रयो- तन्या न केवलः प्रत्यय इति अपदं न प्रयुञ्जीतेति च । अपरि. निष्ठितं न प्रयुजीतेति तस्यार्थ इत्युक्तम् । यविह भाप वरुपण्डुर्लमकइत्यादीनामपशन्दत्वमुक्तम्, यच्च पदमजी वा. रतम्यादिशब्दानाम् । तत्सर्व लाक्षणिकलमनाहय प्रयुक्तेषु वोध्यम् । इप्यते हि गोणीशब्दस्य गवि गोणीसादृश्यशक्तिन- माभ्यां प्रयुक्तस्य साध्वसाधुत्वव्यवस्था । अत एव चव्हचइम इति सूत्रे रघुशब्दस्य तदपत्ये लक्षणया साधुत्व हरदत्तेनोक्तम् । 'प्रकृतसूत्रेपि नो खल्वारभ्यमाणमप्येतलक्षणया प्रयोग निवार- यितुमर्हतीत्युक्तन्तेनैव । अत एव तारतम्यमित्यस्य शब्दपर- स्यार्थे लक्षणया साधुत्व कैप्टेन साधकतमकरणमिति सूत्रेश्व- नितमिति दिक् ॥ आधुदात्तश्च ।। अयमप्याधिकार परिभाषा वा प्राग्वन् । तित्तिरिणा प्रोक्तमधीते तैत्तिरीयं ब्राह्मणकुलं, तित्तिरि- परतन्तुखण्डिकोखाग्छण् । छन्दोब्राह्मणानिच तद्विपया.

·.. ७७० शब्दकौस्तुमः । [ ३ अ णि । तदधीते तद्वेद । प्रोक्ताल्लुम् । आयनादिषूपदे- शिवद्वचनं स्वरसिध्यर्थम् ॥ इह रीशब्द उदात्तः। स्यादेतत् । भ- स्वरकस्याच उच्चारंगासम्भवात् सर्व एव स्वरविधिनियमा- थः । तत्र चित एवान्तोदात्तः रित एव मध्योदात्तः । तिदे- व स्वरितः । मुस्पितावेवानुदात्तौ । दूरात्सम्वृद्धावेवैकश्रुत्य. मिति स्वरान्तराणामन्यत्र नियमात्पारिशेष्यात्मत्यय आधुदात्त एय भविष्यति नास्वरका, नाप्यन्यस्वरका तत्किमनेन सूत्रेणे ति चन्मैवम् । उक्तरीत्या आधुदात्तत्वमपि नित्यादिरित्या- दो नियम्येत । किञ्च त्वदुक्तनियमे चिदादीनामनियम स्यात् । अतश्चितोन्त एवेत्यादि व्याख्येयम् । ततश्च छ णादीनामनियवस्वरत्वं स्यात् । अपि च रित्ययोत नियमेन्यत्रो- पोत्तमरूपमध्यविशेष उदात्तो मा भूत् । मध्यान्तरं तु स्यादेव । सामान्यापेक्षनियमे च व्याख्यानमेव शरणीकरणीयं स्यात् । तस्मान्मूत्रारम्भ एवोचितः । स्यादेतत् । नित्यादिान- त्यम्, मत्ययस्य च लसार्वधातुकमनुदाचम् । सुप्पितीचेति पष्ठ- एव सूज्यताम् । एवं स्वरमकरणे पाठात्सन्दर्भशुद्धिः । आ युदात्तानुदात्तशब्दयोस्तत्रत्ययोरेवोपजीवनाल्लाघवं च । न्येव प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तस्य स्वर. स्यात् । इह तु कि- यमाणे आधुदात्तश्चेत्यस्य प्रतियोगमुपस्थाने सत्युत्पनमान एव तव्यादिरुदात्तः एवं तिवादिरनुदात्तः। अतः प्रत्ययसं- शासनियोगेन स्वरो विधीयतइति चेत् । मैवम् । पाहत्वेपि ज्ञा- पकेन तदन्तविधिनिराससम्भवात् । तथाहि । प्रत्ययस्य चैत्यत्र न तदन्तविधिनित्यादिरित्यारम्भात् । सुप्पिताचेत्यत्रापि न, धातोरित्याघारम्भात् । यदि हि प्रत्ययान्तस्यानुदात्तत्वं स्यात्त. हिपातुप्रातिपदिकयोरन्तोदातविधिनिर्विपय एव स्यात् । यत्र ·१पा.१ आ. शब्दको तुमः। हिमत्ययोनुदातो याति शानित्यादी सत्रय प्रकृतिस्वरः श्रूयते । पातो यान्ति क्षत्वं वृक्षोत्यादी तु सतिशिष्टेन प्रत्ययस्वरेण पाध्य- ते । तस्मात् पठे सूत्रकरणमयोचितमिति चेत् । मंचम् । गोपापति घूपायतीत्यत्र उत्पत्तिसंनियोगनापुदात्तत्वे कते ततः सनायन्ता इति धानुत्वे धातोरित्यन्तोदासो भवति । यदि तु नित्यादि- नित्यम्, प्रत्ययस्प चेत्युच्येत । सदा परत्वादानुस्वरं प्रत्ययस्व. रो बाधेत । सूत्रस्य मूतान्तरेण निमाने फलं वाच्यम् । मुरिण- सौचेत्यस्य पष्ठे न्यासोप्यनुचितः । तथासति सदन्तविधवार- त्वात् । पचूक्तं प्रकृतिस्वरविधानं सापकमिति । सन । आस्ने शेतइत्यादी लसार्वधातुकमात्रस्यानुदात्तत्वे सति धातुस्वरम्य सावकाशत्वात् । प्रातिपदिकान्तोदात्तस्पापि अग्निमान् अग्नी- नामित्यादी इससनुहयां मतुप, नामन्यतरस्यामिति स्वरसि- यर्थत्वात् । तत्र हान्तोदानादित्यनुवर्तते । तमश्यामपधुमन्ताम- त्यादी मा भूदिनि । भित्वा प्रकरणं सोदा गौरवं चेहं प्रणे फलं धातुस्वरस्तद्वत्तदन्नाग्रहणं स्थितम् ॥ न चास्तु फलान्तरम. पि । स्थाहि । भवितव्यमित्यादौ प्रत्ययोत्पत्तिकालएवापुटात- त्वे कृते पश्चादवन्निद् अनुदात्तः सिध्यति । अन्यथा तु भू तव्य इति स्थिते आधुदात्तत्वं शन्दान्तरमाप्त्या ऽनित्यम् . इद् तु स्वरमिन्नस्पेत्युभयोरनित्पयोः परत्वादिटि कृते तस्यैव प्रत्यया- वयवत्वादुदात्तत्वं स्यात् । मैवम् । यामुडदाचवचनेन आगपा अनुदात्ता इत्यस्पार्थस्य शापितत्त्वात् । न च चिनुयाठिन्यारी पिद्भक्त यासुटि चरितार्यमुदात्तवचनं कथं झापकमिति वाच्यम् । एवं हि उदात्तोडिच्चत्यपहाय अपिच्नेत्येव पात् । अपिच्च लिडित्युक्तचा हि सार्वधातुकमपिदिति हित्त्वमी सिध्यत्येव । अवश्यञ्चोक्तज्ञापकं त्वयाप्यादतव्यम् । अन्यथा मत्ययसंमास.

·७७२. शब्दकौस्तुभ । [३ भ. नियोगेनायुदात्तविधावपि भविपीयेत्यादी स्वरो न सिध्येत् । तत्र हि लावस्थायामनकत्वात्सत्ययस्वरे असति परत्वाद्विशे- पविहितत्वाच्च सीयुटि कृते पचाल्लादेशे मत्ययायुदात्तत्वं सी. युट एव स्यात् । ज्ञापकाश्रयणे तु सीयुडनुदात्तः । इटोदित्यकार उदात्तः । न च तित्वात्स्वरितत्वं शंक्यम् । तकार उच्चारणा- र्थो न विसंज्ञकः । इत्संज्ञाभ्युपगमपरो वृत्तिग्रन्थस्तु अत्रत्य. भाष्यादिविरोधात्, · भक्षीयतवराधस इत्यन्तोदात्तलक्ष्य- विरोधाच्च प्रामादिक इति नविभक्तीतुस्मा इत्यत्रावाचाम । नन्वेवमपि सीयुटि कृते आकरस्यादित्वं विच्छिन्नं तत्कथमुदा. तत्वमिति चेत् । यासुट उदात्तवचनेन मत्ययायुदात्त्वे कर्तव्य आगमा अविद्यमानद्भवन्तीति ज्ञापितत्वात् । तीवि- चमानवद्भावमात्रज्ञापनेनोपशीणं लिङ्गमागमानापनुदात्तनां न शापयतीति चेत्, वाचनिकं ताई तदस्तु । तथा च भाष्य- म् । यद्येव वचनादथापि ज्ञापकादागमा अनुदात्ता भवन्ती- ति । अवश्यं च त्वयापीदं वाच्यम् । भवितव्यमित्यादौ पू. चमुदात्तत्वे सत्यपि पश्चाद्भवनिद ज्ञापकञ्च वचनं वाचनिकमित्य- नुदात्तो भवेत् शेषनिघातेनेति चेत् । नायं शेषनिघातस्य विप- यः । स्वरविधिशेषत्वात्तस्य । यस्मिन्पदे यस्यामवस्थायां य- स्याच उदात्तः स्वरितो वा विधीयते तस्मिन्पदे तस्यामच- स्थायां सनिहितमजन्तरं निहन्यते इत्यर्थ । न चायं प्रका- रोत्र सम्भवति । तस्मादिटोनुदात्तत्वं नात सूत्रारम्भस्य फ लमिति स्थितम् । इदं तर्हि फलं सुन्ने भवा सोनी, अण उ- त्पत्तिवलायामवोदात्तत्वे सति उदात्तनिवृत्तिस्वरेण डीबुदात्तः । अन्यथा स्त्रौन ई इति स्थिते प्रत्ययस्यचेत्यायुदात्तत्व वाधि- त्वा परत्वाद्यस्यति लोपे कृते उदाचनिवृत्तिस्वरो न लभ्येतति .

·. १ पा.१ भा. शब्दकौस्तुभ:- . चेत् । मैवम् । परस्यापि यस्येति लोपस्य डीवृत्पत्तिमपेक्षमा- णस्य अन्तरङ्गेण स्वरेण वाधात् । नवापि हि आत्रेपीशदे इ- यमेव गतिः । तथाहि । अपत्यम् । इतथानिय इति दक् । आयनादिपु उपदेशिवद्वचनं स्वरसिद्धयर्थमिति मत्ययस्वरात्पूर्व- मेयादेशा । टिड्ढेतिडीप् । आत्रेय ई इति स्थिते तदितस्य कित इति स्वरं बाधित्वा परत्वाद्यस्येति लोपे कृते उदात्तनिवृ- चिस्वगे न स्यात् । तस्मानंदं फलमिति स्थितम् । अस्तु त. हानुदात्तस्यात्र प्रदेशे करणे फलान्तरम् । तथाहि । पित्स्वरातिस्व. रष्टापि चित्स्वरश्चापि पित्स्वरात् ॥ कार्यशब्दाहापि सरित- स्वात्मागेकादेशे कृते. तस्य पूर्व प्रत्यन्तवद्भावात्तिस्वरः प्राप्नो. ति पर मत्यादिवद्भावात्पित्स्वरश्च परत्वात्स्वरितो भवति । यदि तु लसार्वधातुकमनुदात्म्, सुप्पितीचे त्युच्येत तर्हि पर- वादनुदात्तत्वं स्यात् । एवम् आम्बष्ठयेत्यत्र यह.श्चाप्येकादेशे कृते पित्स्वरात्परत्वाच्चित्स्वरो जायते । तदपि विपरीतं स्या- दिति चेत् । मैवम् । कार्यत्यल हि दावुत्पत्तेः प्रागेच स्वरिती भवत्यन्तरगत्वात्सत्यपि वा टापि स्वरितकादेशयोरुभयोरनि- त्ययोः परत्वात्स्वरिते कृते आन्ततः सरितानुदात्तयोरेकादेशः स्वरित एव भवति । आम्बष्ठयायामपि चापश्चित्करणसाम- •देव चित्स्वरो भविष्यति । सामान्यग्रहणे चित्त्वमुपक्षीणमि- ति चेन । एवं हि टाप्पकरणएव यः इति सूत्रयेत् ।। अनुदाची सुप्पिती ॥ पूर्वस्यापपादः । मुणत्याहारः पिच्च अनुदात्तः स्यात् । प्रत्याहारश्च सुपः पकारेण न तु कपः । टाबादीनां पित्करणात् । सुपः पकारस्यानन्यार्यत्वाच्च। हपदः पठति पचति ॥ गुप्तिकिझ्यः सन् ॥ एम्यः परः सन्प्रत्यय: स्यात् । ।

·. शब्दकौस्तुमः । [३ अ०. धातोः कर्मण इति सूत्रे वाग्रहणं त्रिमय त्रिसूत्रीशेषतया सम्ब. ध्यते । सा च व्यवस्थितविभाषा, सेन प्रयमसूत्रट्ये अर्थविशे. पोपहितभ्य एव धातृभ्यः सन् । स च विशेपो मुनित्रयेण साक्षादनुक्तोपि वृत्तिकारादिभिरुपनिबद्धः । तत्र गुपेनिन्दा- याम् । जुगुप्सते । तिजेः क्षमायाम् । तितिक्षते । किताधि. मनीकारे अपनयने नाशने निग्रहे च । चिकित्सति वैद्यः । क्षत्रि- यमरक्षेत्रे चिकित्स्य इति सूत्रे वृत्तिग्रन्थः । क्षेत्रियाणि तृणा- नि सस्पार्थ क्षेत्र जातानि किचित्स्यानि अपनेयामि विनाशाय- तव्यानि वा । तथा क्षेत्रियः पारिदारिका । परदाराः परक्षेत्र तत्र चिकित्स्यो निग्रहतिव्यः । विपूर्वः संशयपि, विचिकिन्स. ति मे मनः । विचिकित्सा तु संशयइत्यमरः । अर्थान्तरे तु गोपपति हेतुमणिच् । तेजयति । संकेतयति । हेतुमणि- च चुरादिणिज्वा । भूवादी चुरादौ चानयोः पाठादिति न्यास- कारः । वस्तुतस्तु सर्वत्र चुरादिणिजेच न तु हेतुमणिच् इत्य- नुपदमेव स्फुटीकरिष्यामः । इह गुपितिजिभ्यां समन्ताभ्यां कथं तडित्याशक्य अवयवे ह्यचरितार्थ लिङ्गं सामात्समुद्रा यस्य विशेपकमिति भाष्ये समार्थतम् । युक्तं चैतत् । भ्वादौ अनुदात्तत्म -गुप गोपने तिज निशान इत्यनयो पाठात् । मैत्रे. यस्तु तत्रैव गुप गोपनकुत्सनयोति पाठ । एषां च नित्यं सन् । तथा च भाष्पम् । नैतेभ्यः प्राक्सन आत्मनेपदं नापि परस्मैपदं पश्याम इति । एवं च गोपते तेजतइति स्वाम्युक्तः केवलात्तङः प्रयोग: प्रत्युक्तः । नन्वेवं गोपयति तेज यतीति णि., जन्तेपि तझसङ्गः । सनन्ते तई प्रवर्त्य अनुदात्तेवं चरिता. थमिति चेत् । णिचि प्रवर्त्यतां न तु सनीति विपरीत कुतो नेति सेत् । अत्रोच्यते । भिन्नार्या धातवो भिन्ना एव । एवं च ३ ·पक .पा.१ आ. शब्दकौस्तुभः । निन्दाक्षमादौ यत्रार्थ समिप्यते तदुपहिताः सानुबन्धा भ्वादयो भिन्ना एवं यत्र तु णिजिप्यते तत्राननुबन्धका एव चुरादौ पोध्या। अवयवे कृतं लिमिति भाप्यस्यायमेवाशयः। स चेदं पूर्ववत्सन इति सूत्रे पदमर्याम् । एवञ्च भवादिभ्यो हेतुमणिजिति मागुक्तन्यासग्रन्यो ऽसङ्गत एव । अत्राभरणकारः । गुपादिसू प्रे गुप्तिकिन्मानित्युपक्रम्प गुपादिप्वनवन्धकरणमात्मनेप- दार्थमिति भाष्ये वार्तिके चोक्तत्वास्कितिः परस्मपदिपु पठितो- प्यात्मनेपदी बोध्यः । न च गुपादिग्विति पहुवचनं वक्ष्यमा- णमान्वधायपेक्षमिति वाच्यम् । भाप्ये विशिष्य कितेरप्युपक्रमा- दित्याह । एतदनुसारी वर्धमानोपि स्वाश्रयं कश्चिकित्सतु इति खण्डनस्य व्याख्यावसरे चिकित्सतामिति तु युक्तमित्याछ । माधवस्तु नैतन्मेने । अनेकमहामन्याविरुद्धत्वात् । तथाहि । धातुपाठे तावदयमदात्त्पठितः वृत्तिकारोपीह परस्मैपदमृदाज- हार । कैयटोप्याह । क्रमदर्शनाय कितिः पठितो न त्वयम- नुदादिति । हरदचोप्याह कितिस्तु परस्मैपदीति । स्वापी काश्यप इन्द्रश्चत्यादयोपीत्यमेव प्रसपीपदन् । तस्मात् श्रीहो- क्तिरेव युक्ता वर्धमानोक्तिरयुक्तति दिक् । तथा च प्रयुज्यते । तस्य चिकित्सको भ्रम एवं विद्वान्विचिकित्सतीत्यादि । सनो न- कारः स्वरार्थः । धानुस्वरस्तु न भवति नित्करणसामर्थ्यात् । यस्तोतारं जिघांसति सतिसखायम् । न चार्धधातुके अतोलोपेन भाव्यम्, सार्वधातुके तु शपा सहेकादेशेन । तथा च सनो. कारो मास्त्विति चेन्न । दित्सधित्सादिभ्य एकाचवे यम- सहात् । दित्स्यन्धिरस्पमित्यत्र ण्यत्मसरच्च । कास्यने. कान्ग्रहणं चुलुम्पापर्यमिति चार्तिकस्य मत्ययग्रहणमपनीयाने- कास्पदणं कम्पमित्येवंपरत्वेन दित्साश्चात्यायमितता ·७७६ शब्दकौस्तुमः 1- पत्तेश्च । एतेन सन्यडोरिति सप्तमी व्याख्याय प्रतीपि. पति, अटाय्यतेइत्यादौ तु सन्यडोरकारोच्चारणसामर्थ्या- द्वित्वमिति वदन्तः प्रसादकारादयः परास्ताः। उक्तरीत्या अकारोच्चारणस्य चरितार्थत्वात् । न्यासहरदत्तादिग्रन्थास्तु स- न्यहोदित्वमपि फलमित्येवंपराः । ते च षष्ठीव्याख्यानमेव गृ. हीत्वा योज्या इति दिक् ॥ मान्वधदानशानभ्यो दीर्घश्चाभ्यासस्य ॥ एभ्यः सन्स्यात् अभ्यासस्य इकारस्य दीर्घश्च । अत्रापि पूर्ववदर्थविशेपोपहि- तेभ्यः सानुवन्धेभ्यो नित्यः सन् । अर्थान्तरोपहितानि तु धात्वन्तराणि चुरादौ चोद्धव्यानीत निष्कर्षः । तत्र मानविचारे, मीमांसते । ननु ज्ञानार्थान्मानरुत्तरसूत्रणव सनस्तु । मैवम् । दीपविधानार्थमिदभावार्थ चास्यावश्यकत्वा- त् । धातोरित्यविधानाद्धि सनोत्र नार्धधातुकत्वमतो नेद । य-. तूत्तरतन्त्र वाचस्पत्यादौमामांसाशब्दोमा मानइत्यस्मान्युत्पन्न इत्युक्तम् । तस्सायमाशयः। इह सन्मकृतिस्तावदात्मनेपदाच्चि- रादिकाद्भिनवेति स्थितम् । तत्र मानपूजायामित्यादित्तिकार- ग्रन्यो भवत्या व्याख्येय एव न हि तस्मादयं सन् । एवं स्थित्ते सम्मकतिरनुदातेस्कैयेत्पत्र मानाभावात्, दिदेव सास्तु । नुक्कसूत्रे निपात्पता मुंडमिश्रादिनने हलिकल्पोरदन्तत्त्रवत् । न च वै. याकरणानामुपायेवाग्रह | उपेयप्रतिपत्त्यर्या उपाया अप- वस्थिता इत्युक्तः । न चैवं सनिमीमेवीस्मसङ्गः । वादिस- हचणेच्छासन्पर तद्विधानात् इति । क्षेधिचविकारे। धीमत्स- ते। दानेरानवे । दीदासते । शानेनिशाने । निशानन्तीक्ष्णीकर ण, शीशांसति । शीसते । गुरादीनां तु मानधनायाम् । मा. नपनि । पन्धने घाश्यनि । दानअवगुण्ठने दानयति । शा- व + ·७७७ १पा. १ मा. शब्दकौस्तुम । न तेनते शानयति । अत्र सन्मानभूती मान्वधी अनुदात्तेती शेषी स्वरितेती । चुरादयस्त्वननुबन्धाः । ननु प्रयाणामयमेटा- देदोस्तु शानेस्तु णिसनोरक्यात्कथं भेद इति चेत् । धुनाति धुनोत्यादीनामिवेति गृहाण । स्यादेतत् । इह दीर्घश्रुत्या अ. च इत्युपस्थितं तदभ्यासेन विशेष्यते तदा अभ्यासस्याचो विधीयमानो दीर्घा हलादिशेपामार स्पात् । अचा अभ्यास- विशेषणे तु अनन्तस्याभ्यासस्य विधीपमानो हलादिशेपं प्रती. क्षतां ततोधिकस्य प्रतीक्षायां कारणाभावात् विशेषविहि- तत्वाच्च समनन्तरमेव भवन् वधेरित्वस्य शेषाणां स्वस्य च षा- धकः स्यात् । ततश्चाभ्यासे आकार श्रूयेत नवीकार इति चेत्सत्यम् । अत एव आभ्यासस्येतिच्छेदः कृत । अभ्यास- स्य विकार आभ्यास स त्वमेव । तथादि लोपस्तावन विकारः। लोपागमवर्णविकारत इति पस्पशायांद्वी चापरी. वर्णविकारना- शाविति वार्तिके च पृथगुपादानात् । अमावस्यादेशविधानायो- गाथ, अच इत्युपस्थितेश्च । यदि तु इस्त्रस्य स्याताई तद्धित- निर्देशो व्यर्थः स्यात् । तस्मादित्वमेव तद्धितेन प्रत्याय्यते । यहा। सन्याहत्य विहितस्य विकारस्प ग्रहणमस्तु । तदेतदभिसन्याय व्याख्यातंभाक् आम्यासस्यविकारस्येति।अथ वा दीकित इत्य- प्राकिदहणेन अभ्यासविकारेपुपाध्यायकभावो नास्तीतिज्ञाप्य- ते।तदि ययम्पते ररंम्पतइत्यादौ नकि कृते माभूदिति कृतं, वि- शेषविहितेन नुका अनजन्तत्वादेव दीगे न भविष्यतीति किं सेन । अत एव डोटीक्यते तेत्रोक्यतइत्यादी इसे कने गुगो भवति । अन्यथा पवाघे इत्यादौ चरितार्थ स्वत्वं पापच्यत- इत्यादौ चरितार्यों दीर्घः परत्वादात ॥ धातोः कर्मणः समानकर्डकादिच्छायां वा ॥ इपेः कर्म ·७७८ F शब्दकौस्तुम । ।' [३ अ. तेनैव च समानकको यो धातु तस्मादिच्छायामर्थे सन्मन्य- यो वा स्यात् । धातोः कर्मत्वसमानकर्दकत्वे अर्थद्वारके बो. ध्ये । अर्थस्यापि ते इपिनिरूपिते एव न तु क्रियान्तरनिरूपि. ते । इच्छायामित्यस्य सन्निधानात् ।, कर्तुमिच्छति चिकीर्ष- ति । धातोः किम् । सन आर्धधातुकत्वं यथा स्पात् । तेन ययाययमिगुणौ स्तः । अन्यथा जुगुप्सतइत्यादाविव न स्याताम् । कर्मण. किम् । गमनेनेच्छतीत्यर्षे जिगमिपतीति मा भूत् । समानकर्तृकात्किम् । देवदत्तकर्तृकं भोजनमिच्छति यज्ञदत्तः । इच्छायां किम् । कर्तु जानाति । वाषचनाद्वाक्य- मपि । न च समानकरीकेषु तुमुनिति तुमुन्विधानसामर्थ्यादे- व वाक्यं सिद्धमिति वाच्यम् । चिकीर्पितुमिच्छतीत्यत्र चरि- तार्यत्वात् । नयन सनः प्रसङ्ग । सन्तान्न सन्निति वक्ष्य- माणत्वात् । आशङ्कायामुपसंख्यानम् ॥ कूलं पिपतिपति । श्वा पुर्पति । शङ्के पतिष्यति कूलम् । शङ्के मरिष्यतिचेत्यर्थ । आशङ्का सम्भावाना तद्विशिष्टक्रियावचनात्स्वार्थे सन्निति कैयटा. । शंकाविशिष्टयो पतनमरणयोर्लयवर्तमानत्वान्यपे स्वर्गी धस्त इत्यादाविव विशेषणीभूतशंकायां वर्तमानत्वपर्यव- सानं बोध्यम् । मत्याख्यानं तु, यो यदिच्छतिस तस्य पूर्वरू- पाणि करोति यथा देवदत्तः कट चिकीर्षुः पूलादीन्यपादत्ते । एव फूलस्यापि लोएविशरणादीन्युपलभ्य पतनेच्छाध्यारोप्यते । यदा । सन्विधायके सूत्रे इच्छाशन्दो गोणपुख्यसापारणा । गौणमुख्यन्यायस्तु लक्ष्यानरोधात्स्वरितत्वाच नाश्रीयते । अन्न भाष्यम् । शेषकान्मतुपायाच्छपिको पतुपिकः । सरूप. प्र- त्ययो नेष्टः सन्नन्ताम मनिष्यते || अयं श्लोक इह म मान्वि पौ च भाप्पे पठितः । अस्मामिस्तु चतुर्षे पाति मोसा ·१पा.१ आ. शब्दकौस्तुमः। ७७९ पितोयपिति तत्रैव व्याख्यास्यते । एतव्याख्यानपराः मकत. सूत्रस्य कैयटहरदत्वादिग्रन्थाः पान्चमिकभाप्यविरुद्धा इति त- व वक्ष्यते । इह सन्मसनादन्योप्यनिः प्रत्ययो वारित । प्रकृतोपयुक्तं तु सनन्तान सनिप्पतइति । सरूपइत्येव । मारु. प्यं चात्र सादृश्यं तवार्थद्वारकं तेन चिकीर्पितुमिच्छतीतींच्छा. सनन्ताग्नेच्छासन् स्वार्थसमन्तातु स्यादेव । जुगुप्सिपते । मीमांसिपते । एतच्च न्यायसिद्धम् । तथाहि । लक्ष्यवशादिह जातिः पदार्य तत्र च सकल्लक्षणं प्रवर्ततइति सन्मकते। मा. र तदन्तमकत्यप्तम्भवात्तदन्तात्मत्ययस्य प्रप्तगा एव नास्तीत्या- हुएवं तु यह सन् ण्यन्तात्सनि योभूपिपरिपतीत्यादि पानां लखेनं विरुध्यते । तस्माद्वाचनिकः सन्नन्ता तदभाव इस्पेव सारम् । इह यो ग्रामं गन्तुमिच्छनि तस्य यद्यपि ग्रामो न स्वरूपेणेष्टा मामो मे स्यादिति । तथापि गम्पमानतारूपेणेष्ट एव । पत्र एवं ग्रामो जिगंस्पते जिगपिपितव्यः जिगमिपितः मुजिगमिप इति समन्तादामे कर्मणि लादयो भवन्ति । गमनं मति कर्मत्र. पप्यस्त्येव । अत एव ग्राम ग्रामाय वा निगमिपनीत्यत्र गत्यं कर्मणीति द्वितीयाचतुयौँ भवत इति भाप्ये स्थितम् । एवं च ग्रामो गमन चेत्युभयमिपेः कर्म शक्यं च पहन्तुमिति पस्प- शायां भाप्यस्य तत्रत्यकैयटस्य च पर्यालोचनमा पद उपहनन चेत्युभयं शकः कर्मेति स्थितम् । एवं च गन्तुमिप्यते शक्यते चे- तिमयोगे ग्रामो ग्रामं चेत्युभयमपि विवक्षाभेदेन साधु । मय. मान्तस्य हि इपिशकिभ्यां कर्मत्वेनं शान्दोनयः । गमिना वार्थ: । द्वितीयान्नस्य तु गमि प्रति कर्मत्रं शाब्दम् । इपिशकी प्रति तु विशिष्टस्य वैशिष्टपं, विशेष्ये विशेषणं तत्र च विशेपणा- न्तरमिति चा बोध्यम् । एते न इपिशकी च द्विकर्मको भाप्य ·७८० - - शब्दकौस्तुम । [३० स्थिताविति माधवग्रन्यो व्याख्यातः। किन्तु एतदुपरम्भेन अया- चितारं नहीति श्लोके देवदेवस्य शकिकर्मत्वं यदुपपादितं त- चित्पम् । उक्तरीत्या हि सुतां ग्राहयितुमिति द्वयं कर्मास्तु ग्रहातिकस्तु शकिकर्मतायां कः प्रसङ्गः ॥ इति श्रीशब्दकौस्तुभे तृतीयस्याध्यायस्य प्रथमे पादे मथममान्दिकम् ॥ सुप आत्मनः क्यच् ॥ कर्मण इच्छायां वेति वर्तने । इपि- कर्मण एपितृसम्बन्धिनः सुवन्तादिच्छायामर्थे क्यच् प्रत्ययो वा स्यात् । आत्मनः पुत्रमिच्छति पुत्रीयति । आत्मशब्दोत्र परच्यावृत्तिपरः स्वशब्दपर्यायो गृह्यते न तु चेतनमात्रवचनः । तथात्वे हि स इच्छा विशेषयेत्. सुबन्ते वा । आयेपि आत्मन इति कर्तरि पष्ठी चेत् आत्मा चौदच्छतीति तर्हि पर्यवस्येत् । तथा च व्यर्थविशेपणता । नानात्मा इच्छति । कर्मपाठयां तु अवक्षीरेति सूर्य न सङ्गच्छेत । क्षीरादिभ्यः क्यचो दुर्लभ- त्वात् । द्वितीयेपि व्यर्थविशेषणतंत्र । परस्यापि हि इष्पमा- णतनसम्बन्धी भवत्येव । तस्माद्यथोक्तमेव साधु । सस्य यत्सुवन्तमित्यत्र तु कस्य स्वस्येत्यपेक्षायां इच्छया एपितुः सं.. निधापितत्वात् तस्यैवेति लभ्यते । न चैवपपि आत्मनः पुत्रं परस्प स्वामिनमिच्छतीत्यत्र प्रसङ्गः । सुबन्तस्यात्मसम्बन्धित्वा. दिति वाच्यम् । तात्र ययायचिदात्मसम्बन्धित्व विवक्षि- । किं तहत्यिमाणं रूपं आत्मसम्बन्धित्वेन यदेष्यते त- दा प्रत्ययः । इह त्वात्मीयत्वेन नेच्छा किन्तु परस्सामिलेनेति न दोषः । सुग्रहणं पदविधित्वार्य, तेन समर्थपारिभापोपम्या. नान्महान्तं पुत्रमिच्छनीत्यादौ सापेक्षान्न भवति । अन्यथा महान्तं पुत्रीयतीति स्यात् । न च मुग्रहणं विनापि कर्मण . hur ·१पा. २ आ. शब्दकौस्तुम । ७८१ त्यनेनैव पदविधित्व लभ्यतामिति वाच्यम् । यत्र हि पदस्या- साधारणं रूपमाश्रीयते स पदविधिः कर्मत्वं तु अपदेपि दृश्य- ते । घातोः कर्मण इति पथा । कथं ताई कर्मण्यणित्यादी पदविधित्वमिति चेत् । उपपदसंज्ञाया अन्वर्थत्वबलादिति गृहाण । महापुत्रीयताति तु महापुत्रमिन्छतीति विग्रहे वोध्य- म् । आत्मनः किम् । राज्ञ पुत्रमिच्छति पुरोहितः । नन्व सामर्थ्यादेवात्र न भविष्यतीति चे, चर्यात्मनः पुत्रमिच्छतीत्यत्रा- पि न स्यात् । ननु लौकिके विग्रह आत्मन इति प्रयोगेपि अ. लौकिके प्रक्रियावास्ये केवलारपुत्रशब्दात् क्यजिति चेत्ताई त- थैव परकीयपुत्रेच्छायामपि स्यादिति गृहाण । किञ्च पुत्र- शब्दस्य नित्यसापेक्षत्वानासामर्थ्यम् । अपि च । यत्रार्थादेव परकीयत्वं गम्यते तत्र परस्येति प्रयोगाभावात्स्पष्टैवातिव्या- प्ति । अघमिच्छतीति यथा । न हि कश्चिदात्मनो ऽघमि. च्छति । क्यचः ककारो नः क्ये इति सामान्यग्रहणार्यः । लोपइत्युक्ते हि सामसु साधुः सामन्य अत्रापि स्यात् । चका. रस्तदविघातार्थ । स्वरस्तु प्रत्ययस्वरेण धातुस्वरेण वा सिद्ध । अकारस्तु यद्यपि न श्रवणार्य, आर्दधातुकेषु लोपात्सार्वधातुकेषु शपा गतार्थत्वात् तथापि गुणद्धिनिषेधार्थः सः । तयाहि । समिधं दृषदं वेच्छति समिध्यति दृपयति । ततो बुल् अतोलोपः यस्यहलः, क्यस्यविभाषा । समिधकः । दृपदकः। अत्रालोप- स्य स्थानिवद्भावात्पुगन्तति गुणो ऽतउपधापा इति वृद्धिश्च न भवति । किञ्च मृदमिच्छति मृयति । मृघतेरचायत् । अतो- लोपादि पूर्ववत् । मृधम् । यतोनाव इत्याधुदात्तत्वम् । अपि च, पुत्रीयतीत्यादौ शपोनुदानता स्यात् । शपा सहै- कादेशे तु स उदाचो भवति । अपि च मृयतेरनेकाच्त्वाघको- .

·७८२ शब्दकौस्तुम । [३ अ० नुत्पत्तिराम्पत्ययश्च फलमिति दिक् । क्यचि मान्ताव्य. यानां प्रतिषेधः ॥ मान्तश्चाव्ययं चेति द्वन्दः । तेन तत्पकृतिक लक्ष्यते । मान्तमतिकादव्ययप्रकृतिकाच्च सुबन्तान क्यजि- स्पर्थः । यथाश्रुते तु पुत्रमिच्छतीत्यादौ क्यज् न स्यात् कावि- जति कानिच्छतीत्यादौ च स्यात् । इदमिच्छति स्वरिन्छति। गोसमानाक्षरनान्तादित्येके । गामिच्छति गन्यति । वान्तायि- प्रत्ययेदिधीपति मध्यति । अकत्सावति दीर्घः कत्रीपति हीय- ति । रीतः । राजीयति । तक्षीयति । नः क्ये, पदत्चामलोपे क्यचिचेतीत्वम् । न लोप. मुप्स्वरेति नियमानासिद्धत्वम् । अस्मिन्पक्षे पाच्यति मृघतीत्यादि न सिदिति नायं स्थितः पक्ष इत्याहुः । छन्दसि परेच्छायामपि ॥ जहियोनो अघाय. ति। माता काभघायवो विदन् । सापकात्सिद्धम् ॥ पदप यपचि मकनेरीतराधनार्थम् अश्वापस्यादित्याकारं शास्ति न हि कश्चिदात्मनो अघमिच्छति । न चाचारपज सत् । छन्दास अपशदादाचारे क्पयो ऽदर्शनात् । उदाहतस्थले इच्छार्य- व प्रती रित्याः । पजन्तेषु प्रकृत्यो यपि कर्म तया. पि तस्य धास्पन्तिावात् जीपतिनृत्यतीत्यादिपदकर्मक एवं- पापपनन्तः । अतोस्माद्धाचे कर्तरि च लादयः । आचार. अपमन्ते तु पुप्रदिपपानमणो पात्वन्तरपि छाप्रादेप. पर्मणोनन्तर्भागाचस्पिकर्मणि लादयो मान्यर । पुी प्पत छामा, पुपोषितव्य इस्पादि पपा । पेनायर बाक नपा उपमानकतान्नमविपि उपपेपररि लगे भाति, नदन् । बनतीपा पुट परोति पुप्रगति माणरकमिति न मिपन् । निमन्त पौरपगृणपिशिष्टयनेर पन्ति न तु मापसमा रिना रिमनि पदि ता तर मुदपियति पुट्टायनि .

·७८२ १ पा.२ आ. शब्दकोस्तुम। माणवकमित्यपि स्यात् । सापेक्षत्वेनासामर्थ्याम क्यजिवि चेहि तत एव णिजपि न स्यात् । तस्माणिययचोविशेषो वक्तव्य इति चेत् । उच्यते । तस्करोतीति णिचि सिद्धे मुण्ड- मिति पुनर्विधान सापक्षेभ्योपि यया स्यादित्यैवमर्थमेव । क्यच् तु निरपेक्षेपु चरितार्थ इति स्पष्ट एव विशेषः । यद्वा कण्ड्वादियत् मुण्डादयो द्विविधाः । पातवः मातिपदिकानि च । तत्र सौत्रा एते विशिष्टक्रियात्रचना पातव. तेभ्यश्चुरा- दिवत्स्वार्थे णिच् । मातिपदिकानां तु विग्रह एव । माणवक मुण्डं करोतीति । अथवा मुण्डयतस्पित्र कमिति विशेषाकाङ्क्षा अनुभवसिद्धा । मुण्डस्यैव वा शुद्धन करोतिनान्वयः । मौ. ण्ड्यविशिष्टेन तु माणवकस्य । यथा गां दोग्धि पय इति शु- खस्य दुहे पूर्व गवा सम्बन्धः । पश्चात्तु गोदुहिना पयस । पचप्रत्ययस्तु अनभिधानान भवति । माणवक मुण्डीयतीत्युक्ते मुण्डामिवाचरतीत्यर्थान्तरमेव गम्यते । तदुक्तं हरिणा । सदपी- छाक्यच कर्म तदाचारक्यचाहतम् । वाक्यवाच्यमतोव्य- केर्यथाभ्यास क्रमादिग्विति ॥ अस्यार्य । सदपि न्यायतः सम्मवदपीच्छाक्यच कर्म चाक्यवाच्यं माणवकं मुण्डमिच्छती- त्येवरूपेण बोध यम्, न तु क्यजन्तेन । यत आचारक्यचा हतं निरवकाशीकृतम् । तदर्यस्यैव निरूदः । आचारक्यचाहरणे वाक्यवाच्यते वा हेतुमाह । अतो व्यक्तेरिति । अतोस्मात् अयचो व्यक्तराचारार्थस्यैव प्रतीतेः । अतो चाक्यादिच्छा- कर्मणः प्रतीतरिति वा । यथा क्रमादिषु गत्यर्थेषु अभ्या- पौनःपुन्यं वाक्येनैव गम्पते न तु यहा । कौटिल्ये निरूढः । उक्त च प्रकीर्णकाण्डे । सदपीच्छाक्यच कर्म पा- क्यएच प्रयुज्यते । मसिद्धेन हतः शब्दो भावगभिधायिता ।।

·७८४ शब्दकौस्तुभ 1 [ ३ अ० अभ्यासे तुल्यरूपत्वान्न यहन्तः प्रवर्तते, इति । एतेन ययेतिक. मादिषु यथा वेदादिविषयोभ्यासो व्यज्यते तथा वाक्ये इच्छा क्यच कर्मेत्यर्थः । अथवाऽभ्यासक्रमादीप्वत्येकं पदम्।अभ्यासे न वर्णक्रमादिविषयाभिव्यक्तिर्भवति तथा वाक्येन कर्मव- विषयाभिव्यक्तिरित्यर्थ इति विवरणम्मत्युक्तम् । अत्र भाप्ये क्यजन्तस्य इष्ट पुत्र इप्यते पुत्र इत्यादयो विग्रहा निराकता । तस्यायमाशयः । यद्यपि वृत्तिवाक्ययोरत्यन्तसमानार्थकता नास्तीत्यदूरविप्रकर्षेणैव सर्वत्र विग्रहस्तथापि सुसदृशप्तम्भवे म न्दसदृशोपादानमन्याय्यम् । इच्छाक्यजन्तस्य चाकर्मकतया कर्म प्रत्ययान्तविग्रहोनुचितः । निरर्थकाधिकावापापत्तोति । अत एवं बाहुलकारकर्माण किचन्तस्य श्रीशब्दस्य श्रीयते इत्येव विन हो न्याय्यो न तु श्रयन्त्येतामिति कतिडन्तनति मान्या । यदि तु कर्तरि किए तर्हि यतीत्येव विग्रह इत्यन्यदेतत् । एवं च श्रयन्त्येतामित्यत्र किं शब्दाशुद्धिाशुद्धिवेत्यादिवरूगनम प्रत्यभाष्यापर्यालोचनमूलकत्वापेक्ष्यम् ॥ अथ नामधातुषु मतिमू लेशतः प्रक्रिया व्युत्पाघेत ।। पुत्रीयतीत्यादौ अलौकि के प्रक्रिया वाक्ये सन्धिकार्यरहितात्पुना मित्यस्मात्स्यचि मुपो लुक् अन्तरजानपीति न्यायात् । तत क्यचिचेतीत्वम् । अश्व स्पति । कृपस्यति । क्षीरस्यति । लवणस्यति । अश्वक्षीरह. पलवणानामात्ममीती क्यचीत्यमुगागमः । अनात्मप्रीतापित्य प्रनीय अश्वपयोमथुनेच्छायाम् । क्षीरलवणयोलालसायामि- ति वक्ष्यते । तेनाधयोरुदाहरणयोरश्वरपयोमिथुनायेच्छतीत्य- थे । अन्येतु परित्यक्तपकृत्यर्या मैथुनेच्छवार्थ इत्याहुः । तथा च कालिदास । इति रामो घृपस्यन्ती पस्कन्ध शशास तामि विनियष्णुम, वृपस्यन्ती तु कामुकीति । इतरयोरपि, तृष्णाति ·१पा. २ आ. शब्दकौस्तुम । ७८५ रेको ऽभ्यवजिही तिरेको लालसा । तेन सीरलवणेच्छायां लालसारूपायामित्यर्थलाभाव क्षीरलवणे अतिशयेन अभ्यवह- तुमिच्छतीत्यर्थ । अत्र प्रकृत्यसुगकारयोः सवर्णदीर्घ बाधित्वा अतोगुणइति पररूपम् । अकारोचारणं तु पूर्वसूत्रोदाहरणे ब्राम- णास इत्यादौ कृतार्थम् । तथा सर्वप्रातिपदिकेभ्यो लालसाया- ममुग् वक्तव्य इत्यनकारान्तादसुकि दध्यस्थतीत्यादौ च । सुग- सुकौ च दधिमधुभ्यामेव स्तः । भाष्ये दघिस्यति मधुस्यतीत्येव मर्थमित्युक्तरित्येके । अन्ये तु सर्वमातिपदिकेभ्य इत्येके इति स. र्वग्रहणाबहुवचननिर्देशाच्च सर्वत्र स्तः । एवममिति तूदाहरणा न्तराणामप्युपलक्षणमिति वदन्ति । अशनोदकवनेभ्यः क्यचि अशनायोदन्यधनाया बुभुक्षापिपासागर्थेषु इत्यशनधनयोरीता- पवाद आत्वम् उदकस्योदन्नादेशश्च । अशनायति सद्यो भोक्तुम- शनमिच्छतीत्यर्थः । बुभुक्षायां किम् । अशनीयति । औत्तरका- लिकमशनमिच्छतीत्यर्थः । उदन्यति । पातुमुदकमिच्छतीत्यर्थः । उदकीयति । स्नानाद्यर्थमुदकमिच्छतीत्यर्थः । धनीयति । सत्यपि धने भूयोपीच्छतीत्यर्थ । धनीयति । दरिद्र सन् धनमिच्छती- त्यर्थः । के चित्तु अशनादिप्रत्यर्थमनपेक्ष्य केलं बुभुक्षादी- नेव क्यजन्तस्यार्थान् मन्यन्ते । तथा च निघण्टु । उदन्या तु पिपासा तृडिति । भारविश्च । किमु धन धनायितुमिति । गार्य मिच्छति गार्गीयति।भत्र क्यच्च्योवेति हलउत्तरस्य आपत्ययका- रस्य लोप । उपापभीयति । उपर्पभीयति । उपाल्कारीयति । उ पकारीयति। अत्र वासुप्यापिशलेरिति वृद्धिविकल्पः। पक्षे गुणः। न च पक्षे सन्यक इति प्रकृतिभावः शङ्कनीयः । वासुपीत्या हि उपसर्गादतिधाताविति सम्पूर्णमनुवर्तते । तत्र यक्रियायुक्ता इति न्यायेनोपसर्गग्रहणादेव धाताविति लब्धपुनर्यातुग्रहण योगति ·७८६ शब्दकोस्तुमः । [ ३ अ. भागेनाधिकविधानार्थ सत्यकृतिभावं वाधतइति षष्ठे वक्ष्य माणसात् । उपगताऋभीयका अमुन्देशम् उपर्पभीयको देशः। इह गुणप्रकृतिभावौ न तु वृद्धि । गमिम्मत्युपसर्गवेपि सुब्धातुं प्रत्यतथात्वात् । न चोपसर्गादध्वन इत्यादाविव प्राधुपलक्षक- त्वम् । तत्रैवात्र मुख्ये वाधकाभावात् । ऋषभस्य समीपमुपर्पों तदिच्छति उपर्पभीयति । अत्रापि गुणमकृतिभावौ न तु वृद्धिः पूर्ववत् । स्यादेतत् । धातुसंज्ञानिमित्ते. प्रत्यपे चिकीर्पिते उपस- गः पृथक् क्रियन्तइति तावद्वक्ष्यते । उदमनायत उन्मनाय्य गतः उन्मिमनायिपते इति अल्यद्विवचनानि यथा स्युरिति ! एवं चेहापि ऋषभशब्दादेव क्यच् । तेन उपार्पभीयत् । उपर्पभाय्य । उपेन प्रादिसमासः । उपपिपभीयिपतीत्यादि सिध्यतु, वृद्धि- स्तु कुतो नेति चेन्न । अपभीयतेरिह सुब्धातुत्वाभावात् । प्रत्य- यग्रहणपरिभापया हि उपर्पमशब्दोत्र सुवन्तः न तु केवल ऋषभ- शब्दः । तदिह यः सुयन्तो नासौ धात्ववयवः यश्च धात्ववयवः नासी मुवन्तः । किञ्चोपसर्गत्वाभावादपि न वृदिः । अत एव ल्यवर्थ प्रादिसमास इत्युक्तं न तु गतिसमास इति । न च सोपि यत्वान्तनासामर्थ्यात्कयमिति वाच्यम् । प्रत्येकदेशद्वारकस्य विशिष्टेन सामर्थ्यस्य कृत्यु सर्वत्र वाच्यत्वात् । न चोक्तरीत्या मुन्धातुत्वामाचे यथेटदिवचनं न सिध्यदिति वाच्यम् । नामधा- नुत्वरपत्र तत्र भपोनकरवात् । ऋकारमिच्छति झकारीयति उपारीपनीत्यत्र यामुपाति वृद्धिः शाकलप्रतिभावश्चत्युभयं न भवति । पानीति नपरकरणात् । उसामेच्छन् आँस्त्रीयत् । भीगारीगन् । आऊ भोदः, ऑीपत् । अप्र उस्यपदान्ताद श्रामारोति परमप्राप्तम् भाटति पुनदिपिधानार्धन ग- मदन साध्यने । नपा प पष्टे यानिकम् । उम्योपासाटः प्रति- ·७८७ १पा.२ आ. शब्दकास्तुमः। पेथ इति । उसि ओमाटोश्च परयोराट पररूपं नेत्यर्थ । स्या. देतत् । उक्तवार्तिके आग्रहणम् औटीयदिति तद्भाप्यं चासहत- म् । उपसर्गाणां पृथकरणस्य ज्ञापितत्वात् । न च सन्ध्यभावविष- यकमेव तदिति वान्यम् । उपर्पभीयतीत्यर तदभावापत्तेः । न चेयापत्तिः । माधयादिग्रन्थविरोधात् । अत्राहुः । यत्रोपसर्गम्वरूप- मविकलं पृथक् मतीयते ग सापकस्य विषयः । इह तु आङ् उकारेण सहकादेशेन तथेति ओकारात्पूर्वमाद । तस्य अन्तव- द्भावलब्धाव्यपदेशेन ओकारेण सह माप्तं पररुपं वृद्धि मा वाघिऐति वार्तिके आग्रहणम् । उक्तवार्तिकभाप्यग्रन्थ एव च ज्ञापकस्य विशेषविषयत्वे प्रमाणमिति । एवं स्थिते आ इतः एतः । ऐतीयत् । एनियित्वा । एतितीयिपतीत्यादि द्रष्टव्यम् । प्र एतीपतीति स्थिते एडिपररूप बाधित्वा प्राप्तामेत्येवतीति वृद्धि ओमाटोश्चेति पररूपरत्वादाधते । मेतीयति । आगतक यः आ ईपदृश्यो वा अर्थ । मादिसमासः । अर गुणः । अर्थमिच्छति अर्यायति आयीयत् । अत्र गुणस्य अन्तवद्भा. वेन आइत्यादोमाटोश्चेति पररूप प्राप्तं परत्वाचदाधित्वा स- वर्णदीर्य प्राप्तः सोपि आटश्चात पुनर्वृद्धिविधानार्थेन चकारेण बाध्यतइति के चित् । तन्न । रूपे विशपाभागरात् । पुनविधानस्य पररूपगधेनोपक्षीणत्वाच्च । अत एवोस्पोमादश्विास चार्तिकेन पररूपमेय निपिद्धमिति दिए । अयितीत्यस्य मादिपूर्वत्वे म- इयायति । अत्र ओमाडोश्चेति वायित्वा परत्वात्प्राप्त सवर्ण- दीर्घः चकारेण पुनः पररूपविधानान्नेति माधव । अरमिच्छति अरोयति । रीहरूतः।अलमिच्छत्यिनापि इदमेव रूप सायात तपरकरणाद्दीर्घस्य न रीड् नापि कन इत्वम् । अधातुत्वात् । यति । हेशन्दमिच्छति हेयति गामिच्छति गव्यति। गव्यिता ।

·७८८ शब्दकौस्तुम । [३ भ. अतो लोपे क्यस्यविभापति हल उत्तरस्य क्यमत्यययकारस्य प्राप्तो लोपः सन्निपातपरिभाषया न भवति । अगन्यीत् । वद. बजेत्यत्र हल्ग्रहणस्य हल्समुदायस्य प्रतिपत्यर्थत्वेपि अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वेनास्य हलन्तत्वाभावान वृद्धिः । यति ग्लाव्यति ग्लाव्यिता । वालियति । स्वलिाह्यता। स्वलिहिता । अश्वलि- हीत् । अत्र हलन्तलक्षणा वृद्धिर्न । अल्लोपस्य स्थानिव- त्वान्नेटीति निपेधाच्च । अत्र होढ इति दत्वं न । न ये इति नियमेनापदान्तत्वात् । अत एव गोदुह्यतीत्यत्र दादेरिति यत्वं मित्रगृह्यतीत्यादौ वागुहेति तद्विकल्प उपानातीत्यत्र नहोघ इति धत्वम् अनुद्रुह्यतीत्यादी वसुसंस्त्रिति दत्वं च न । पुरमिच्छति पूर्यति । हलिचेति दीर्घ । यन्तु अधातुत्वान्न दीर्घ इति माधवेनोक्तम् । तन्न । पिपर्ने क्विपि उदोष्ठयपूर्व- स्येत्युत्वे रपरत्वे च निष्पन्नस्य पुरुशब्दस्य धातृत्वानपायात्।कथम- न्यथा पू पूभ्यामित्यादौ दीर्घः । कथं च ऋक्पूरब्धः पू: सर्वयोरित्यादिनिर्देशा इति दिक् । एवं गिरमिच्छति गीति । अत्रापि गिरतेः क्विपि ऋत इत्वे रपरत्वे माग्वद्दी । गी. पिता । गिरिता । क्यस्यविभापति यलोपपक्षे हलपरत्वाभावान दीर्घ: । र्वोरिति पदस्य विधीयमानोपि न नः क्यइति नि यमेनापदत्वात् । स्वरिच्छतीति तु वाक्यमेव न तु क्यच् । मान्ताव्यपेभ्यः प्रतिषेधात् । चतुर्यति । दिव्यति । अनयोरघा तुत्वाद्धलिचेति दीर्थो न चतुर्दिशन्दौ हि चतेरुरनिति सूत्रेण दिवेडिविरित न्यासोहितसूत्रेण च व्युत्पन्नौ । अ. व्युत्पन्नावेव वा । उभयथापि धातुत्वाभाव स्पष्ट एव यन्तु प्रक्रियायां हलिचेति दीर्घः दिवमिच्छति दीव्यतीत्यु- तम् । तदप्रामाणिकमेव । तथा च हलिचेति सूत्रे काशिका, ·, १ पा. २ आ. शब्दकौस्तुम । धातोरित्येव । दिवमिच्छति दिव्यतीति । यत्तु दिवरोणादिके किपि दिवशन्दो धातुरेवेति व्युत्पत्तिपक्षमाश्रित्य प्रक्रियाग्रन्थ । अव्युत्पत्तिपक्षमाश्रित्य तुं काशिकेत्यविरोध इति प्रसादकृतोक्तं, तत्तुच्छम् । किवन्तत्वे ऊठः प्रसङ्गाद भाष्यनिरोधाच्च । दि- चऔदिति सूत्रे हि अक्षयूरित्यत्र अतिव्याप्तिमेकदेशविकृतस्या- नन्यत्वादाक्षिप्य निरनुसन्धकपरिभाषया उगिदचामिति सूत्राद- धातुग्रहणानुवृत्या वेति द्वेधा समाहितम् । उभयथापि त्वत्पक्षे असङ्गति स्पष्टैवेति दिक् । तमिच्छति तद्यति । यद्यति । मा- णितीनि प्राण । पाण्यति । अहर्यति । रोसुपीति रुत्वापवादो रेफः । स च नलोरे कर्तव्ये असिद्धो नेति वक्ष्यते । उज्झे.. किप् उत् । तमिच्छति । उज्झ्यति । ककुभ्यति । मृहं परि- दृढ़ वाचक्षाणमिच्छति । मृत्यति । परिवयति । णाविष्ठव- दिसतिदेशात्परिवृढेक्रंकारस्य रेफः । बुधैः किम् । भुत् । तमिच्छति बुध्यति । त्वां मामिच्छति विद्यति मयति । अति- त्वामतिमामिच्छति । अतित्वयति अतिमद्यति । प्रत्ययोत्त. रपदयोश्चेति त्वमौ । युवामावां वेत्यादिविग्रहे युष्मद्यति अस्मद्यति। अतियुष्मयति । अत्यस्मयति । उखा पन्यानं च आचक्षाणमि- छति उख्यति । पथ्यति । मरुत्यति । अदस्यति । पयस्यतीत्यादि ॥ काम्यच्च ॥ उक्ताविपये काम्यच् स्यात् । पुत्रमात्मन इच्छति पुत्रकाम्यति । सुपआत्मनः क्यकाम्यचाविति वक्तव्ये उत्तरत्र पोरनुवृत्तिर्मा भूदित्येवमों योगविभागः । न चैवमपि सन्निहितत्वात्काम्यजेत्रोचरत्र सम्बध्येतेति वाच्यम् । इह च. कारणानुकृष्टस्य क्यच उत्तरार्थत्वात् । सुपात्मनः काम्पच् क्यञ्चेति तु सूत्रयितु युक्तम् । काम्यचः ककारस्य इत्संज्ञा न ।

·७९० शब्दवोस्तुम । [३ अ० कलाभावात् । न च कितिचेति निषेध फलम् । अधातुविहि- ततेन आधातुकत्वाभावादेव गुणामाप्तेः । नाकाम्यतीत्यत्र सम्प्रसारणं फलं स्यादिति चेन्न । पष्ठान्ते भ्राणहत्य तत्वनि- पातनेन धातोः स्वरूपग्रहणे तत्मत्यये कार्यविज्ञानमिति ज्ञापयि. प्यमाणत्वात् । तत्मत्ययो धातुमंशब्दनेन विहितः प्रत्यय इति प्राञ्चः । स्वरूपग्रहणं च नेह शृङ्गनाहिकयोपादानम् । तथा सतिघृतस्पृरम्यापित्यादावनुदात्तस्यचर्दुपधस्येत्पमागममसङ्गात् । किन्तु यत्कार्य धातुं न व्यभिचरति तत्रेयं परिभाषोपतिष्ठते । तथा व स्वरूपग्रहणं नाम धातोरेवाश्रयणं तच्च यथा कथञ्चि- दित्यास्तां तात् । चकारस्तु भाप्यवार्तिकयोः प्रत्याख्यातः । न्यासकारहरदत्तमाधवास्तु पुत्रकाम्यिप्यतीन्यादौ सतिशिष्टमपि स्यस्पर पाधित्वा धातुस्वरो यथा स्यादित्येतदर्थ चित्करणमि- त्याहुः । तत्तु मौढिवादमा मुनिवचनविरोधेन स्वोत्पक्षितस्व. रस्यानादर्तव्यत्वादिति मुहृदयविभाव्यताम् । पुत्रकाम्यिता । पुत्रकाम्यिष्यति । इह यस्यहल इति न भवति । अनर्थकत्वा- त् । यस्पेति हि सघातग्रहणादर्थवद्हणेनानर्धकस्यति वक्ष्य ते । अत एव प्रयतौ पुत्रकाम्ययति सिध्यति । इहान्तति- न्या विभक्तया पदत्वायथायोगं पदकार्याणि । यशस्काम्य- ति । रुत्वं विसर्गः । सोपदादाविति सत्वम् । स्वः काम्यति । सोपदादावनव्ययस्यति वचनात्सत्वाभावः । अधिकरणशक्ति- प्रधानस्याप्यस्य वृत्तिविपये शक्तिमत्प्रधानत्वात् । इपिणा क. मत्वेन योगः । गी काम्पतीत्पादौ । रोः काम्य इति रोरेव विसर्जनीयस्य काम्ये सत्वनियमात्सत्वाभावः । सर्पिष्काम्पति । सवं बाधित्वा इणः प इति प. | अयं च सत्वापवादतया यत्र तत्प्रसगस्तत्रैव । तेनोच्चैः काम्यति गी काम्यतीत्यादी ·२ पा. २ आ. शब्दकौस्तुभः । न भवति । पुंस्काम्यति । अत्र पुंसः संयोगान्तलोपे पुमः खय्यमपरइति रुत्वं निवर्त्य सम्पुम्कानां सो वक्तव्य इति सत्व- वचनान्नास्ति विसर्जनीय इति न पत्तम् । मान्ताव्ययेभ्योप्ययं भवत्येव । किंकाम्यति । अनुस्वारपरसवर्णविकल्पो।। उपमानादाचारे ।। उपमानाकर्मणः सुबन्तादाचारे क्य- च् स्यात् । पुवमिवाचरति पुत्रीयतिच्छात्रम् । विष्णुपति द्विजम् । अधिकरणाच्चेति वक्तव्यम् ।। प्रासादीपति फुटयाँ कुटीयति प्रासादे । इहोपमेये सप्तमीश्रवणादपमानमपि सप्त- म्यन्तमेवेति कर्मत्वाविवक्षया सूत्रेणासिद्धे वार्तिकारम्भः । मू- वार्तिकयोरुभयोरप्युदाहरणे क्यच्प्रत्ययस्य आचारमात्रमर्थः । प्रकृतेस्तु वृत्तिविपये एकत्र स्वार्थकर्मकाचरणसदृशमर्थः । अप. रत्र स्वार्थाधिकरणकाचरणसदृशम् । तच्च प्रत्ययार्थे ऽभेदे- न संसर्गेण विशेषणम् । प्रत्ययार्थे भूताचरणक्रिया तु उप. मेया । सा च वाह्याभ्यां कर्माधिकरणाभ्यां सम्बध्यते ॥ कर्तुः क्यह सलोपच ।। उपमानाकर्तुः सुवन्तादाचारे क्यद् वा स्यात् । सान्तस्य तु कर्तुरलोत्यस्यति लोपो वा स्यात् । प्र- त्ययविकल्पनात्पक्षे वाक्यम् । सान्तस्य लोपविकल्पस्तु व्य- वस्थितः । ओजोप्सरसोनित्यमन्येषां तु विकल्प एवेति । क. पण इवाचरति । कृष्णायते । कथं तहि क्षीरोदीयन्ति सद्यः सकलजलधयो वासुकीयन्ति नागा इति । क्षीरोदमिव आत्मा. नमाचरन्तीत्यर्थे उपमानादाचारइति क्यच् । ओजायते । ओजः- शब्दोन वृत्तिविषये तद्वति वर्तते । अप्सरस इवाचरति अप्सराय- ते। यशायते । यशस्यते । विद्वायते । विद्स्यते । इह सूत्रे चका- रोन्वाचये । तेन कर्तुः क्यङ् सर्वत्र भवति । यत्र तु सकारः सम्भवति तत्र लोपोपि । सेति च पृथक्पदं लुप्तपष्टीकम् । ।

·७९२ शब्दकौस्तुम । [३ अ० तेन क विशेषणात्तदन्तविधि । अतो इंसापतइत्यादी सलोपो न । सान्तेष्वपि लोपो व्यवस्थितः । तथाच वार्तिकम् । ओ- जोप्सरसोनित्यामिति । एवं स्थिते ओजसोप्सरसो नित्य पय- सस्तु विभापयेति काशिकार्या पयोग्रहणं ओजोप्सरोभिन्नत- कारान्तस्योपलक्षणार्यम् । एतेन यशः ममतेनैव भवतीति भा- म्यन्तः परस्ताः । यन्तु प्रक्रियायां सुपूर्वस्य मनसो नित्यमिति तदपाणिनीयम् । यत्तु विद्वस्यमानः शास्त्रे ऽधिकारीति वाच- स्पतिग्रन्थव्याख्यावसरे कल्पतरुकाररुक्तम् । विद्वस्यमान इति लोहितादिडाभ्यः क्यपिति । तल्लोहितादेराकृतिगणत्वेन मौढिवादमात्रम् । वस्तुतस्तु क्यडेवायं न तु क्यप् । लोहिता- दिसूत्रे नायं हलन्ताद्विधीयते इति वदद्भिर्भाष्यकारैहलन्ताक्य- पोनङ्गीकृतन्वान् । कथमन्यथा क्यस्यविभापेत्यत्र सामान्यग्रहणा- र्थककार प्रत्याचक्षीरन्नित्यवधेयम् । आर्थिरिवाचरति अर्चिष्यते। ना क्यइति नियमेन पदान्तत्वाभावात्पत्वम् । स्वद्यते । मध ते। अनेकार्थत्वे तु युष्मद्यते । अस्मद्यते। कुमारीवाचरति कुमारायते। हरिणीय गौरीव गुर्दावाचरति हरिणायते । गौरायते । गुरुय ते । क्यमानिनोश्चति पुवन् । सपत्नीवाचरति सपत्नीय ते । अत्र पुंचद्भावो नेति न्यासकारः । यदाह नित्यंसपल्या दिग्वित्यत्र समुदायोचारण पुंवद्भावबाधनार्थमिति । तदत- घुक्तिविरुद्धं माप्याविरुद्ध च । तथाहि । समुदायनिपातनं रूढ्य- समानस्य सभावार्थ चेति न त्वदुक्तार्थतापकम् । तथा तसि लादिविति सूत्रे भाग्यकारः । सपत्नीशब्दाच्छिवायणि भ- स्याढइति वदावे सापत इति मापय्य अढग्रहणमपनीय अनपत्यइति विवक्षया परिदृत्य गाायण्या अपत्ये तु कुत्सि ते गोत्रस्त्रियाः फुत्सनेणचेति णप्रत्यये गाायण इति स्यात् ।

·१पा. २ आ. शब्दकौस्तुभ । ७९३ गार्य इति चेप्यतइति दोपमुद्भाव्य भस्यादइति यथान्यास स्थापयित्वा नित्यसपत्न्यादिविति समुदायनिपातनं परिहार- त्वेनानभिधाय शत्रुपर्यायात्सपत्नशब्दात् शारिवादिडीनन्तात् शिवायणिति सापत्नशब्द साधितवान् । शिवादिप समानः पतिर्यस्या इति व्युत्पादितस्य समानस्वामिकाभिधायिनो भा- पितपुस्कस्य केवलयागिकत्वाद्रहण नेपृमिति तदाशय । एवं स्थिते तस्माल्लिङ्गविशिष्टपरिभापया पत्युत्तरपदलक्षणे ण्ये सापत्य इति भवति । भाषकर्मणोः पत्यन्तलक्षणे यकि सापत्य- मिति सुब्धातुवृत्तौ माधवः । तस्मात्स्यायपि प्रकृतिभेदेन सपत्नायते सपतीयतइति द्वपमपि साधु । यत्तु पा रक्षणइति धातौ माधवेनोक्तम् । भावकर्मणोः पत्यन्तलक्षणे यकि साप न्यम् । अभापितपुंस्कत्वात्पुंर्वद्भावो नेत्यादि । तन्तु विवाहज- न्यसंस्कारविशेषनिमिचकं पतिशब्दमाश्रित्य इतरन्तु स्वामित्व मात्रपरमित्यविरोध । एवं च शिवादौ नित्यस्त्रीलिङ्गस्यापि योगरूढस्य ग्रहणात्सापत्नशब्दोद्रयर्थः । सपत्नीयतइति च तृ तीयमपि रूपं साध्वित्यवधेयम् । युवतिरिवाचरति युवायते । यन्तु इयापमूत्रभाष्ये युवतितरेत्युदाहरणात् यौवन जातिः। अन्यथा जातेथेति नियाभावात्तसिलादिग्विति पुवद्भावः कि येतेति । तन्न । वयसो अनित्यत्वेन अजातित्वात् । कथमन्य- या अचः परस्मिन्निति सूत्रे युवनानिरिति भाप्यं सगच्छेत । युवतितरोति तु भाष्यनिर्देशादेव न पुवादिति कैयटे स्पष्टम् । पदवी च मृद्वीच पट्वीमयौ। ते इवाचरति पवीमृदृयते । पूर्वप दस्य क्यड्परत्वाभावान्न पुवत् । पाचिकायते 1 नकोपधा. या । चतुर्थीयते । सज्ञापूरण्योश्च । स्त्रोनीयते । द्धिनिमित्तस्य चतद्धितस्यारक्तविकारे । कापायायते कन्या ।रक्तार्थत्वान्नेह पुव- ·७९४ शब्दकौस्तुभ । [३ अ. द्भावनिषेधः । खदिरस्य विकार खादिरी। पलाशादिभ्योवेति विकारे अणोरन्यतरस्मिन् डीप् । खादिरायते इत्यादि । आचारेवगल्मक्लीबहोडेभ्यः किम्वा ।। क्यडपवादोयम् । पक्षे वा- ग्रहणात्क्यापि । गल्भ धाष्टर्थे । क्ली अधार्थे । होह अना- दरे । एते पचाद्यजन्ता । अचो ऽकारस्य इहैव वार्तिके अनुदात्तत्वानुनासिकत्वे प्रतिज्ञायते । तेन क्विवन्तादात्मनेपदं सिध्यति । विप्सन्नियोगेनानुनासिकत्वमतिज्ञानात्क्यइपले इत्संज्ञा न भवति । स्यादेतत् । उक्तधातूनामनुदात्ते-त्वादवगल भते क्लीयते होडते इति सिद्धम् । तेभ्य एर पचायजन्तभ्यः क्यहि अवगलभायतइत्यादि । न च अरगल्भतइत्यादीनां धा- दिकमेवार्थ स्थान त्वाचार इति वाच्यम् । धातूनामनेका- थत्वेनाचारार्थताया अपि लाभात् । तत्किमनेन वार्तिकेनेति चेत् । सत्यम् । भवगल्भान्चके क्लीवाञ्चक्रे होदाञ्चक्रात्यत्र प्रत्ययान्तत्वादाम् यया स्यादित्येवमर्थमिदं वार्तिकम् । अवगल् भेति किम् । अनुपसर्गादुपसर्गान्तरविशिष्टाच्च क्यडेव यथा स्यात् । गल्भायाञ्चक्रे इति माधवादय । प्रक्रियायां तु अवे त्यपहाप केवलस्य पाठः । तदनुगामिप्रसादादिग्रन्थश्च प्रामादि- क एव । धातुभ्य एर लिटि तु जगल्भे चिक्लीवे । जुहोडे । सर्वप्रातिपदिकम्पः ।। न केवलमयगल्भादिभ्य एव किन्तु सर्वे भ्य एव भाचारे किबक्तव्य इत्यर्यः । पूर्ववार्तिकन्तु अनुसन्धा- संगार्थ स्थितमेव । मातिपदिकग्रहणादिह सुप इति न सम्पध्य- ते । तेन पदवामावादुदाहरणेषु पदकार्याणि न । कृष्ण इवा. चरति कृष्णति । अतोगुणहति शफा सह पररूपम् । एतेन च मेवाचरति चर्मतीति मत्रिपाग्रन्यः परास्नः। अपदान्तत्वेन न लोपायोगात् । कपमन्यया इन सपा सह पररूपं स्पादिति प ५ ·१.पा. २: आ. शब्दकौस्तुमः । किञ्चिदेतत् । इह द्वितीयवार्तिके वाग्रहणं नानुवर्त्यम् ।मातिपदि- कविषयकेणानेन विपा सुबन्तविषयस्य क्यडो भिन्नविषयत्वा. देव बाघस्यामसगावचनद्वयमामाण्याकल्पोपपत्रंश्च । पूर्ववार्ति- केपि एतत्सिद्धक्विवनुवादेनानुबन्धासङ्गमात्रे तात्पर्यस्य भाप्ये स्थितत्वेन प्रादिपदिकविषयता वाशब्दवैयर्थ्य चेति तत्त्वम् । तस्य सुबन्तविषयत्वे हि अन्तर्वत्तिविभक्त्या पदत्वात् गल्भतेः संयोगान्तलोपो दुर्वारः । अथ विवन्तेपु रूपाणि लेशत उदा- हियन्ते । अ इचाचरति । अति । अतः । अन्ति । णलि अचोणितीति वृद्धौ आतऔगल । औ । तथा च कशब्दस्य चकाविति हरदत्तः । माधवस्तु ण्यल्लोपाविति वचनाणलि वृद्धि वाधित्वा अतोलोपाच्चकेत्युदाजहार । तन्मतेपि अशब्दत्य और अतुः । उः । सर्वत्रात्र द्विवचने अतोलोपादंतरङ्गत्वादतोगुमे पररूपत्वे तस्याङ्गग्रहणेन माप्तादतोलोपात्परत्वादभ्यामप्रदर्शन प्रहणादतआदेरिति दीर्घः । आतोलोपइटिचेत्यारोपः सिन ·७९६ शब्दकौस्तुम [१ भ. एकाभ्पोपि प्रत्ययान्तत्वादाम् स्यात् । चलुंपादिभ्यश्च न स्यात् । अतोव्याप्त्यतिव्याप्तिपरिहाराय प्रत्ययग्रहणमपनीय त- स्थाने अनेकाग्रहणं कर्तव्यमित्यर्थकतया वार्तिकस्य व्याख्या- तत्वात् । माधवादिभिरपि तदनुसारेणैव रूपाणामुदाहृतत्वाच्च । युक्तं चैतत् । कास्यनेकाग्रहणमिति वार्तिकाक्षरस्वरसाद । अ- न्यथा हि अनेकाच उपसंख्यानमित्येव ब्रूयात् । न तु प्रत्यय- शब्दावरुद्धकास्युत्तरभागमनेकाच निवेशयेत् । आगन्तुनामन्ते निवेशस्य न्याय्यत्वात् । चुलंपाद्यर्थमिति वार्तिकशेपस्वरसो म- माप्यनुकूलोस्तीति चेन्न । तदपेक्षया उपक्रमस्य मावल्या. त् । न चैवं गल्भादावाम् न स्यादिति वाच्यम् । तेषां किसनियोगेन एकात्त्वपि पूर्वमनेकान्त्वात् । कास्यनेकाच इत्यत्र भूतपूर्वगतेराश्रयणात् । आचारेवगल्भेत्यादिवार्तिकस्यैव च भूतपूर्वगत्याश्रयणे प्रमाणत्वात् । तद्धि आम्मत्ययो यथा स्या- दित्येवमर्थमिति भाप्यादौ स्पष्टम् । इह ज्ञापकस्य सामान्यवि- पयत्वे घटपटप्रभृतिभ्यस्तस्करोतिण्यन्तेभ्य विवाति क्वी तत आचारक्वौ लिटि आमा भाव्यम् । गल्भादिविशेषमानविषय- से तु नेत्यन्पदेतत् । इद त्ववशिष्यते । सर्वप्रातिपदिकेभ्य इति विवपि परस्मैपदे माप्ते आत्मनेपदमयन्त्या चरितार्थ वचनं कय- माम्मति साधयेदिति । अत्रोत्रम् । वाक्याभ्यनुज्ञानार्थ कृत. पापि इच्छासनि वामहणस्य पूर्वसूत्रव्ये व्यवस्थापकत्वमाश्रि- त्य गुपादेनिन्दातमादिप्येर सम्मानपत्रेति यया सिद्धान्तितं तथे- छापितलेनैव सर्वमातिपदिकेभ्य इति पिचप् गल्भादेन क- रिष्यते इति परस्मैपदनिवृतिस्तापरिसदा । भात्मनेपदापि स्वतन्त्रधातुभ्यो ध्येय । आचारार्यताप्यनेकार्यवारमुलभा । तपा च रचनाय नान्यत्र परितार्थतेति मापकरवं मुस्था । 14 ·१ पा.२ भा. शब्दकौस्तुम । एवं च सकलमहाग्रन्थविरुद्धं स्वामासति प्रक्रियोदाहरणं न भ. देयमिति स्थितम् । इणो अपतेर्वा णिजन्तात्विवप्चेति क्विए आययतीत्याः। आयमाचक्षाण आः स इवाचरति आति । यमरमेतीदसकौ । आसीत् । आसिष्टाम् । एकादेशस्प : पूर्वान्त-' त्वाल्लिङ्गविशिष्टपरिभाषया च मालेपाचरति मालाति । अ. मालासीत् । अमालासिष्टाम् । अस्माल्लडि अमालात् अमालाः। अन हल्डयादिलोपस्तु न भवति । डीसाहचर्यादापोपि सोरेव लोपविधानात् । कविरिव कवयति । कवयाञ्चकार । पा. शीलिंटि कवीयात् । सिचिवृद्धिरित्यत्र अतइदातोरित्यतो धातोरित्यनुवृत्तेर्धातुरेव यो धातुरिति विज्ञानानामघातोर्न वृद्धिरिति कैयटहरदत्तौ । तन्मते गुणे अकवयीत् । वर्धमानोप्ये- घम् । माधवस्तु इपरिभापारम्भपक्षे धात्वनुवृत्तेः कैयटेन म. दर्शितत्वादिगन्ते नामधातावपि वृद्धिमिच्छति । तन्मते अकया. यीत् । विरिव वयति । विवाय । विव्यतुः । अवयर्यात् । अपा- यात् । इरिव अयति । इयाय । इयतुः । इयु । इययिय । इयथु । इय । इयाय । इथिव । इयिम । अत्र कित्सु सर्वणदी. घे कृते इयत् । यद्वा । दीर्घात्परत्वेनोत्तरखण्डे एरनेकाच इति यण् । गुणवृद्धिविषये तु अयायोचिनेचीति स्थानिवत्वात् । पदैतोदित्वमम्यासहस्वः । अभ्यासस्यासवर्णइत्तीयर । पदै- तोरपि स्थानिवन्त्वादिकारस्य द्वित्वमिति पक्षे तु सवर्णदीर्घात्प- रत्वादुत्तरखण्डस्य पुनर्गुणवृद्धी । ततोम्यासस्येयद् । लक्ष्मीरिव लक्ष्मयति । लक्ष्मयाञ्चकार । श्रीरिव श्रयति । शिश्राप । शि- श्रियतुः । शिश्रियुः । उरिव । अवति । अवाञ्चकार । इजा. देवेसाम् । करिव कवति । चकाव । झरिव भ्रवति । बुभ्राव । बुभ्रुवतुः । अचिश्नुधात्वित्युवद् । गुणदिविपये तु ताभ्यां + .

·शब्दकौस्तुमः। [३ अ० ७९८. याध्यते । पितेव पिनरति । पितराञ्चकार । भाशीलिाई रि- स्शयग्लिक्ष्विति रिङादेशः । पित्रियात् । नेव नरति । नना र । एवाचरति अरति । पात्यादी नायं गृह्यते । अभिव्यक्त- पदार्थी ये इति न्यायेन धातुपाठस्थस्यैव ग्रहात् । एवञ्चास्मा- दृशब्दारिलटि ऋच्छत्यतामिति न मवर्तते । तत्र धात्वभ्यास- यो सवर्णदीर्धे धातुग्रहणेन ग्रहणादृकारान्तलक्षणे गुणे अर- दुरित्यादीत्येके । अन्येतु अभ्यासग्रहणेन ग्रहणादुरदत्वं ह. लादिःशेषः । अतआदरिति दीर्घः । आतोलोपइटिचत्यालोपः । अतुः । उरिति प्रत्ययमात्रमवशिष्यतइत्याहुः । दुरिवाचरति द्रवति । अनभिव्यक्तपदार्थत्वेन णिधिदुसुभ्य इति चढाभावा- सिचि अद्रावीत् । भूरिवाचरति भवति । अत्र गातिस्थति न प्रवर्तते । अभावीत् । अभाविष्टाम् । अभाविपुः । वुभावेत्या- .दि । एवं पिवतेविचि पाः । ततः क्विपि पाघाध्मति गाति- स्थेति च न प्रवर्त्तते।। पाति । अपासीत् । एवं प्रतिपदोक्ताना- मन्येपामपि इहामतिरुनेया । कथं तर्हि बुभ्रुवतरिति मायुव- इदाहत इति चेत् । धातुत्वप्रयुक्तोसौ न तु भवप्रयुक्त इत्यव- धेहि । परिवाचरति । परति । पपार । पपरतुरित्यादि । अयं पृशब्दानुकरणं धात्वन्तरं न पुनः ऋथादौ जुहोत्यादा वा.प. व्यपान इति भा श्लुश्च न भवति । किति लिटि ऋच्छत्यू. तामिति ऋकारान्तलक्षणो गुणः । मामिति इस्त्रविकल्पस्तु न भवति । अनभिव्यक्तपदार्थत्वात् । ऋरिवाचरति । अरति । अराञ्चकार । इजादेश्वेत्याम् । लुइवाचरति । अलीत । लिटि द्विवचनम् । लुवर्णस्य दीर्घाभावात्सवर्णदीर्घाभावः । उत्तरख- ण्डस्य यणि अभ्यासस्योरदत्वादेव । आल । आलतुरित्यादी. वि माधः । तत्र पणीति किद्विपयं पित्सु तु गुणवृद्धी योध्ये । P- ·श १पा. २ आ. शब्दकौस्तुभ । सवर्णदीर्घाभाव इति तु गुणवृद्धिस्थळे भवतु नाम । अब- णस्य लकारं प्रत्यसवर्णत्वात् । गुणवृदयोः स्थानिवद्भावेन लु- कारविचनेपि सवर्णदीर्घात्परत्वेन पुनरुत्तरखण्डे गुणादिमवृ. ते ।न चान्तरङ्गत्वात्सवर्णदीर्घः अभ्यासस्पासवर्णइत्यस्य निर्वि- पयतापत्तेः। न च इति इयत इत्यादिरवकाश.। एवं अभ्यासस्य वित्येव ब्रूयात् । न च एपेरियेप । ओणेरुवोणेत्यवका- । मापायामिनादेरित्याम्प्रत्ययस्योचितत्वात् । छन्दसि तु तन्वादीनामुपसंख्यानात् त्रियम्मकं सुवर्ग इत्यादिवदिय- वडोरुपपत्तैस्तथापि लुवर्णस्य दी भावादिति मायरोपन्य- स्तो हेतुरसङ्गत एव ।होतृकार इत्यादाविध प्रकारस्य दुर्वारत्वा- त् । तथा च ऋशब्दाविपीव एकादेशस्य धानुग्रहणेनाभ्यास- ग्रहणेन वा ग्रहणमिति मतभेदेन । अरतुः । अरुः । अतुः । उ- रिति रूपद्वयमेवोचितम् । लुतिल्वेति पाठवार्तिकविधेयस्य च- र्णान्तरस्य प्रवृत्ती तु लुअतु लुउरित्युचितम् । सर्वथापि अल- तुः अलुरिति माधवोदाहृतं दुरुपपादमेवेति विभाव्यता भाष्यहः । हेरिवाचरति हयति । जिहाय । अहपीत । यान्तत्वान्न वृद्धिः । एरिवाचरति अयति । इजादेरित्याम् । अयाञ्चकार ! नेटी- ति वृद्धिनिषेधान्मा भवानयीत् । गौरिवाचरति गवति । अप- दान्तत्यादवर्वरूपे न स्तः । जुगाव । अगवीत् । अगावीत् । अतोहलादेरिति वा वृद्धिः । ओकारात् । अवति । अवाञ्चका- र । मा भवानवीत् । रे । रायति । रिराय । नौ । नावति । नुनाव । औ । आवति । आवाञ्चकार । गोधुगिवा. चरति गोदोहति । पयइवाचरति पयति । पयाय । लुडि यान्त- त्वाद्धयभावात् अययर्यादिति माधवः । अत्रेदं वक्तव्यम् । अयपय- इयधातुपु क्विचेति क्विपिं अव पद इदइति तावत्त्वयंवोदाहतम् ।

·प . “पादकौस्तुम.. hi 1.1 अ आचारविपि तु अकृत्वांनुगागमो मा भूत् । यकारस्तु कयं न लुप्येत । तस्मात्कशब्दवदेवात्र रूपमुचितम् । पौरिवाचरति देव- तीति माधवः । अत्र अठि घवतीत्युचितम् । फलेणी विपति क्षिप् । तत आधारक्विप् । फलति । यद्दलुकि पम्फल्यते । अपम्फालीत् । एकदेशविकृतस्यानन्यवादभ्यासस्य नुगिति चरफलोचति सुत्रे न्यासविस्तरी । यद्यपि प्रतिपदोपाचप्वभि- व्यक्तपदार्थानामेव ग्रहण तथापि उत्मरस्यात इति सूत्रे अत इति तपरनिर्देशेन दीनिवृत्यर्य क्रियमाणेन इहास्यापि ग्रहणं ज्ञाप्यतइति तदाशयः । इदमिवाचरति इदामति । यडिव याति । अणिव आणति । राजेव राजानति । अनुनासिकस्प क्वीति दीर्घः। यन्तु कश्चिझलादिः डिन्दातोरेव सम्भवतीति तत्साहचर्यादातुविहत एव स्विप गृह्यतइति आचारला नानेन दीर्घ इत्याह । तन्न । अस्य किपः ककारस्यात्रैव सामान्यग्रह- गार्थत्वात्। पकारस्प च तदविघातार्थत्वात्साहचर्पस्य च सयंत्रा- नियामकतायाः द्विनिश्चतुरितिकृत्वोर्थग्रहणेन ज्ञापितत्वात् । एतेन इह किपि अनुबन्धयोः फलं चिन्त्यमिति चदन्यासकारः प्रत्युक्त इति दिक् । एवं च पथिमध्यभुक्षा परमप्युपधागुणं वा- धित्वान्तरणत्वादीषं सति पथीनति मधीनति ऋभुक्षीणतीत्यादि योध्यम् । इदं च माधवादिमतमनुसृत्यानुनासिकान्तानां दी- र्य पञ्चितः । अपरं मतं कृत्येव दीर्थो न त्वाचारकिपि साह- धर्यस्य नियामकत्वेनापि फचिदाश्रयणात् । न नैवमनुषन्धवै- ययम् । वैरपृक्तस्येत्यत्रास्यैव ग्रहण मा भूदिति ककारासङ्गात् । पित्वसामर्थ्यात्तु मतिः सर्वानुदात्तेति केपाञ्चिन्मतस्य न्या- समन्ये स्पष्टत्वात् । युक्त चैतत् । कौमारव्याकरणसंवादाद । तत्र हि क्यद एव वैकल्पिको लोपो विहितो न तु विपः । तर - ne - ·- .१ पा.२ आ. शब्दकौस्तुभ. च विवाश्रयस्य दीर्घस्यामसात् । गुणेसति पनति मपेनतीत्या गुदाहृतम् । न्यायसाम्पेन च्छोशूडित्पत्रापि अस्प क्विपोऽग्रह णात् । घौरिवाचरति देवतीत्यपि माधवोदाहतमस्मिन्पले निर्व- हति । वलोपस्य भाष्ये प्रत्याख्यानाद । अत एव पदयों पहुए पुस्तकेषु राजनीति हस्वपाठः सहच्छते । अत एव च न- पदान्तसूत्र प्रतिदीन्च इत्यत्रोपधायां चेति दीर्य इति काशिकापि सहच्छते । आचारविचन्ताद्विच् प्रत्यय इति तदाशयात् । चर्मे- चाचरति चर्मतीति मक्रिया तु अत्रापि पक्षे अशुद्धव । नलो- पपररूपयो पदान्तापदान्तत्वमयुक्तयोः समावेशस्य दुर्घटवादि. ति दिक् । अमसिद्धा ये हलन्तास्तेषां कारितणी कृते टिलोपे च णिलोपे च तद्वलन्तत्यमुझताम् ।। मठं मखं कर्फ रवा चलाण कुर्वन् वा मत् । मक् । कप् । रत् । स इवाचरतिम उति । मखति । कफति । रथतीत्यादिक्रमेण यथारक्षणमपयुक्त प्यूद्यमित्यर्थः । प्रकृतमनुसरामः॥

·८०२ शन्दकौतुम । [३ अ० पवदेशे भवन्तीत्यर्थः । इस सुपनस् उन्पनम् दुर्मनम् अभिमनम् इति पठ्यते । तत्र पयते । समासात्वपटि विशिष्टस्प पातु- त्वाददल्पनिनेपु दोपः । तथाहि । स्वमनायत । उदमनाप- तेत्यादीप्यते । अमुमनायत्त । आन्मनायतेत्यादिमाप्नोति । तया मुमनारयेत्यादौ स्पष्टिः । मु उद इत्यादीनां पत्चान्तशरीरमये- शे तु तद्व्यतिरिक्तपदाभावादसति समासे त्यपो ऽभावात्मु- मनायित्वेत्यादि प्राप्नोति । तथा क्यान्तात्सनि सनन्तस्य प्र. यमस्येकाचो द्वितले मुसमनागिपते इत्यादि माप्नोति । मुमिमा नायिपतइत्यादीप्यते । अनाहु । चुरादिपु संग्राम युद्धइति पठ्यते स न पाठयः। संग्रामशब्दाधुयाचिनः तस्करोतीत्येव णिचः सिद्धेरिति तत्पाठी नियमार्यः । धातुसंज्ञानिमित्तः प्रत्ययः सो. पसर्गाचेद्भवति संग्रामयतेरेव नान्यस्पादिति । शाएनार्थो वासो. पसगात्संघातादानुसंज्ञानिमित्ते मत्पये विधित्सिते उपसर्गाः पृथर क्रियन्ते । परिशिष्टादेव तु प्रत्यय इति । संग्रामशब्दो हि चुरादा पठचमानः सोपसर्ग संघातएव न तूपसर्गसदृशाक्ययम् आप्लव्याप्तावितिवच्छन्दान्तरम् । तथा च वापदान्तस्पेति परसव- विकल्पो भवति । संघातपाठफलं तु असंग्रामयत शूरः । सं. प्रामयित्वा । सिसग्रामयिपतइत्यादि । ततश्योक्तरीत्या नियमो मापन वा निप्कृष्टं फलमिति। अत्र हरदत्त । अनुदात्तेदयं संग्रा- मपतिरिष्यते । ततश्च आत्मनेपदार्थ गल्भत्यादीनामिवानुबन्धा. सहार्यः पाठ स्यादिति कथं नियमो ज्ञापकं वा भवेदिति। न चा- नुबन्धासजनार्थे पाठे ग्राम युद्धइत्येव पश्येत । संशब्दस्तु द्योत- क प्रयोगदर्शनवशादेव लभ्यते । यथा इडिकोरधि । तस्माद्वि- शिष्टपाठः प्रागुस्तफलक एवेति वाच्यम् । एवं हि यथा इडिको- रघे पूर्वमा न भवति तथास्यापि न स्यादिति । अन माधवः ।

·८०३ १पा. २ आ. शब्दकौस्तुभः । अस्यानुदात्तेवमपाणिनीयमिति पाठस्यैतदर्थतया न ज्ञापकभा इति । एतत्तु संग्रामयतिरनुदात्तेबोद्धव्य इति कैयटेन विरुध्यते । यपि हरदत्तेन सिद्धान्तितं मनःशब्दस्य स्वादिभिर्न समास: किन्त्वसमस्ता एवैते प्रत्ययार्थविशेषणम् । मनःशब्दश्च वृत्तिवि- पये तद्वति वर्तत । मनस्वी सुष्टुभवतीत्यादिरर्थ इति, तदपि म- भौपरिवृढ इत्यत्र परिवृढमाचष्टे इति णिचि क्वाप्रत्यये कृते प- रिखूढय्येति ल्यव् भवतीति भाष्यकारादिभिर्वक्ष्यमाणेन विरोधा- त्पराहतमेव । नपत्रेव तत्रापि प्रत्ययार्थविशेषणत्वं सम्भवति । कथं तहींह इष्टार्थसिद्धिरिति चेत् । अत्रोच्यते । चुरादौ पठ्य- मानं संग्रामेत्यतत्मातिपदिकम् । अर्तिस्तुसुइति मन्नधिकारे ग्रसेरा चेति व्युत्पादनात् । न तु धातुः । तस्य च तत्करोतीति पूर्वम- कान्तेन गणसूत्रेण णिचि सिद्ध तत्सन्नियोगे अनुबन्धासङ्ग एव फलं गल्भादिवत् । एवं स्थिते युद्धे योयं ग्रामशब्द इत्युक्तपि केवलस्य ग्रामशब्दस्य युद्धे कृत्त्यभावात्सामर्थ्यात्संग्रामशब्दोलभ्य- तएव । तत्र च संग्रामीति विशिष्टस्य धातुत्वमपि सुलभम् । सना- चन्ता इति सूत्रेण विधीयमानायाः संज्ञायाः प्रकृतिप्रत्ययसंघाते विश्रान्ते । एतेन इडिकोः प्रतिवन्दि परास्त । तत्र हि पाठा. पेक्षा धातुसंज्ञा विशिष्टं न स्पृशतीति धैपम्यात् । एवं च संग्रामे- तिविशिष्टपाठो ज्ञापयति उपसर्गसमानाकारं पूर्वपदं घातुसज्ञाप- योजकीभते प्रत्यये चिकीर्पिते पृथक् क्रियतइति । तच्चाजहत्स्ता- र्थायां वृत्तौ स्वोत्तरभागेन धातुसंज्ञानिमित्तमत्ययप्रकृतिभूतेन समानार्थकमिति तदघटितविशिष्टार्थनापि क्त्यान्तनेसह समर्थत्वा- कुगतीति सूत्रेण मादिग्रहणात्समस्यतइति परिवढय्येत्यादिसि- द्धिः । अवजिगल्भिपते । अवागल्भत । अवगलभ्येत्यादावपी- यमेव गति । न चैवमुस्योमाइक्ष्वाट इति पाठवार्तिकेन औदी.

·. ८०४ शब्दकौस्तुम । [३ अ० यदिति तद्भाष्येण च सह विरोधः । ज्ञापकस्य सजातीयविषय- तया श्रूयमाणे पूर्वपदे प्रवृत्तिः न त्वादेशेनापहृते इति स्वीकारा- त् । अत्र च भाष्यवार्तिकधातुवृत्यादिग्रन्था अनुकूला इति गुण- गूगर्विभाव्यताम् । एव च प्रमाणयित्वा विचारयित्वेत्यादयः केपा चित्प्रयोगा प्रामादिका एव । अत एव प्रशस्यमाचष्टे श्रा. पयति । ज्यापयतीति श्रज्यादाहरन्तः सुधाकरादयः अपयति जपयतीत्युदाहरन्तः शाकटायनादयश्च प्रक्रियारत्ने निराकृताः । प्रशब्दस्य पृथक्करणेन शस्यशब्दादेव णिजुत्पत्त्याश्रययोरमा- प्ते । अत एव माधवादिभिः प्रशस्ययतीत्येव स्वीकृतम् । एतेन पापमाख्यत् अपमावत् । वीरुधमाख्यत् अविवीरदित्याध दाहरन्तो धातुचन्द्रोदयकारादयः परास्ताः । सग्रामयतेः पाठेन शापितस्यार्थस्य उस्योमावाट इति पाष्ठभाष्यवार्तिकवलेन अ नित्यताज्ञापनमाश्रित्य कथ चिद्वा समर्थनीया इति दिक् ।भृशा- दयस्तु श्लोकगणपाठगनुरोधेन माधवीये उदाहताः । तद्यथा। भू- शायते । चपलायते । मन्दायते। पण्डितायते । रेहायते । रेहशन्दो रहसि निपुणत्वे भिक्षाभिलापस्य च निवृत्तौ वर्चत इति गण- वृत्तिः । रुपायते । तृपश्चन्द्र समुद्रश्च । वेहायते । वेहद्गर्भोपघाति- नी । अधरायते । अपरो मूर्खः पुष्करश्चेति गणवृत्तिः। ओजाय से । वर्चायते। ओजोवर्चःशब्दो वृत्तिविषये तद्वति वर्त्तते । रेफाय ते।रेफसरोप इतिगणवृत्तौ । दुर्मनायते। सुमनायते । उन्मनायते । उत्सुकायते । शश्वायते । वृहायते । तान्तावेतौ । सुवामंत्रितइ- त्यत्र मनस्युपसर्गस्य परागवद्भाव उपसंख्येयः। तेन सुमनायतइ. त्यादौ तितिड इति नियातोन भवति, देवदत्तः सुमनायतइत्या. दो सोपसर्गस्य निघातच मातीति प्रकृतसुत्रस्थभाप्यपालोचन- या लभ्यते । अमी श्लोका गणपाठस्था भृशादय ।गणवृत्तीतुन .

·१पा. २ आ. शब्दकौस्तुमः । हछन्दो न पदयते । मद्रशन्दस्तु पश्यते । कंघरशन्दर त्वचोभ्य- न्तरे स्थूलतत्वाभा असंयुक्ता स्नायु. कंधरा । तद्वानकंघरः । मत्वर्षे अर्शआदिभ्योच्॥ लोहितादिडाभ्याक्यम् ॥ लोहितादिभ्यो सानंतान भवत्यर्थे क्यप् स्यात् । वा क्यपः । लोहितायति । लो. हितायते । अत्र अच्चरित्यनुवृत्या अभूततद्भावविषयत्वं लभ्यते। उच्च डाचो न विशेषणम् । असम्भवात् । अलोहितो लोहि- तो भवतीति विग्रहः । पटपटायति । पटपटायते । भस्ति- योग विनापि क्यपो हाजन्ताविधानसामदेिवेह हाच । भवत्य- थे विधीयमानेन क्यषा उक्तार्थस्य भवतरिह भयोगायोगात् । अत्र वार्तिकम् । लोहितहाभ्यः क्यप्वचनं भृशादिवितराणी. ति ॥ आदिशब्दमत्याख्यानपरमेतत् । लोहितशब्दात्परन पठप- मानानि नीलहरितमंद्रफेनदासमन्द इस्पतानि षट् भृशादिषु द्र- न्यानात्यर्थः । क्यपः ककारपकारावपि प्रत्याख्यातौ । तया. हि । ककारो गुणवृद्धिनिषेधार्थो नेति स्पष्टमेव । अप्रसक्तस्य म. तिपेयायोगान् । नापि नाक्पइति सामान्यग्रहणाः। नान्तादवि- धानात् । नापि आपत्यस्पच तद्वितेनाति क्यच्च्योश्चेति । आप- स्यादविधानात् । नापि क्याच्छन्दसीति । याछन्दसीत्येव सुवच. स्वात् । युक्तं चैतन् । शकुनम्भरण्युमिति कवादियगन्तादपि दर्श- नात् । नापि लोहितायतइत्यत्र अकत्सार्वेति दीर्घमवृत्यर्थः । सत्र कडिन्तीत्यस्याननवृत्तेः। नन्वानुवृतिरावश्यकी उरुयाकृष्णये- त्येवममिति चेन्न। इह हिवर्तीयास्थान सुर्पा सुलुगिति यादेशास चछान्दसः । तत्र च हस्वोपि छान्दस एव भविष्यति । उपगायन्तु सापत्नयो गर्भिणय इतिवत् ।नापि क्यस्यविभाषेत्पत्र सामान्यप्रा. णार्यः । इल इत्यनुवृत्तेः । नम्पयं हलन्तादस्ति । न च पाक्यप ·वादकौस्तुभः। [३ अ० इति विशेषणार्यः । वायादित्येव सूत्रणात् । न चैवं पाशादिभ्यो- या पाश्या अत्र प्रसङ्गः । सामान्यविहिताना ति नियमार्थ हि तत्प्रकरणम् । न च पाशादियान्ताचिडः सन्ति । न न्वाचा- रविववन्तासन्तीति चेन्न । टापा व्यवधानात् । पूर्वस्मादपि विधी एकादेशस्य स्थानिवद्भावात् । न च दण्ड्यवध्यादिशब्देभ्य आ- चारक्विवन्तेभ्यो ऽतिप्रसङ्गः शंक्यः । तत्र दण्डादिभ्य इति मू- प्रेण यदेव विधीयते । शीपच्छेदाचच्चति पूर्वसूत्राघदनुवृत्तेः । न तु यमत्यय इति पञ्चमे वक्ष्यमाणत्वात् । अत एव पकारोपि व्यर्थः । स हि वाक्यप इत्यत्र विशेपणार्थः । क्याच्छन्दसि क्य- स्यविभापेत्यादौ सामान्यग्रहणाविघातार्थो वेति फलं सम्भाव्य. ते । तच्च सर्व दूपितमेव । तस्मादादिशब्दं कपौ च हित्वा लो- हितडाज्भ्यो य इति भाष्ये स्थापितम् । यदि तु सभायायः सभ्यः। स इवाचरतीत्यादेराचारविवचन्तस्याभिधानमस्ति । तार्ह वायप इति सूत्र्यता, पकारमानं वास्तु । अवशिष्ट तु व्यर्थमेव । वृत्तिकारस्तु वार्तिकस्यार्थमन्यथा मन्यते । तद्यथा । न किलाने- नादिग्रहणं प्रत्याख्यायते। किन्तु यानि पठितानि नीलादीनि पद् तेषामेव इतोपकप्य भृशादिपु निवेश उच्यते । अपठितानां तु पपपेव, तानि चाकृतिगणत्यालभ्यन्ते । आकृतिगणत्वे ज्ञापकं तु नः फ्यइति सामान्यग्रहणार्थः क्यप. ककारः तदविघातार्थः पकारच, न हि पञ्चमानेषु लोहितादिपु नान्तः कश्चिदस्ति तानि चाकतिगणसिद्धानि गणमृत्तिकार सञ्जग्राह । लोहित. श्यामदुःखानि हर्पगर्वमुखानि च । मू निद्राकपाधूमाः करुणा नित्यचर्मणीति। निद्राकरुणादयः वृत्तिपिपये तद्वति वर्तन्ते । नि. दापति निद्रायतइत्यादि । तदेतत्सर्व भाज्यविरुद्धत्यादपेक्ष्यम् । किञ्च लोहितरारभ्य इति पदतो नातिककारस्यापि आदिश. . .

·१पा.२ आ. शब्दकौस्तुमः । न्दमत्याख्यानमभिमतमिति स्पष्टं लभ्यते । अन्यथा हि लोहि- सादित्येव ग्रूयात् । अत एव विद्वस्यमान इत्यत्र लोहितादिदा- अभ्यः क्यपिति कल्पतरुग्रन्थो वृत्तिकाररीत्या सम्भवमपि भाप्य- विरुदत्वात्गोंदिवादमात्रमिति क्यविधाववोचाम । स्यादेतत् । श्यप्चीत सूत्रमस्तु चात्क्यङ् । तत्र क्यप्पो परस्मैपदम् । क्य- पक्षे त्वात्मनेपदमिति वाक्यप इति सूत्रं मास्त्विति चेत् । मै. पम् । प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणमिति लोहिनी- शन्दात् क्यपि लोहिनीयति लोहिनीयत इति रुपद्वयमिप्यते । प्यजितु क्यस्मानिनोचेति पुंवद्भावे सति लोहितायतइति स्या. दिति फळे भेदात् ।। कटाय क्रमणे ॥ कष्टं कच्छम् । कृच्छ्रगहनयोःकप इति कच्छ इभावः । तेन च तत्करणं पापं कर्म लक्ष्यते । क्रमण- मुत्साहा, तिसर्गतायनेविति सूत्रे हि सर्ग उत्साह इत्युक्तम् । सदयपर्थः । चतुर्यन्तात्कष्टशब्दादुत्साहये क्यङ् स्यात् ।। कप्टाय क्रमते । कष्टायते । पापं कर्म कर्तुमुत्सहतइत्यर्थः। सत्रकक्षकप्टकच्छ्रगहनेभ्यः कण्वचिकीर्षायामिति वक्तव्यम् ॥ कप पापम् । सत्रादयो दृत्तिविषये पापपर्यायाः । तेभ्यो द्वि- सापान्तेभ्यः चिकीर्षायां क्यङ् । पापं चिकीर्पतीत्यस्वपदेन निग्रहः । सत्रायते । कक्षायते । कष्टायते । कृष्ट्रायते । गहनायते ॥ कर्मणोरोमन्थतपोभ्यां वर्तिचरोः ॥ कर्मण इति पञ्चमी रोमन्थतपोभ्यामित्यनेन सामानाधिकरण्यात् । प्रत्येकं सम्बन्धा. त्वेकवचनम् । वर्तीति ण्यन्तादृतेः ण्यासश्रन्योयुनिति युचि माते अत एव निपातनात् क्तिन् । चरतेः सम्पदादित्वादावे किए । रोमन्यतपोम्यो कर्मभ्यां यथासंख्यं वर्तिचरोरर्ययोः क्य- ·८०८ । - शब्दकौस्तुभ । . [३ अ. र स्यात् । रोमन्यं वर्तयति रोमन्थायते । इनुचलनइति वक्त- रूपम् ॥ हनुचलनेनात्र चर्वितस्य मुखमदेशे आकृष्प चर्वण छ- स्यते । नेह । कीटो रोमन्यं वर्तयति । अपानमदेशाभि सृतं द्र- रूपम् । कीटो वर्तुलं करोतीत्यर्थ इति न्यासकारहरदत्तौ । भपा. नप्रदेशाभिमृतमश्नातीत्यर्थ इति तु कैयटो व्याख्यत् । सप- स्यति, इह तर प्राप्त । तस्मात्तपसः परस्मैपद चेति वक्तव्यम् ।। पर्व च नमोवरिवइत्यादि सूत्रएव तपशिन्द' पठितुमुचितः । तथा तु न कृतमित्येव ॥ याप्पोष्मभ्यामदमत्ते ॥ कर्मणः क्याडति वर्तते । बाप्पमु- दमति बाप्पायते । उष्माणमुमति । उष्मायते । फेनाच्चेति यक्तव्यम् ॥ फेनायते ॥ शब्दवैरकलहाभ्रकण्वमेघेभ्यः करणे ॥ एम्पः कर्मभ्या क- रोत्यर्थे क्यडू स्यात् । शब्दं करोति शन्दायते । एवं वैरायते । फलहायते । अभ्रायते । कण्वायवे । मेघायते । तत्करोतीति णिचि प्राप्ते ऽसमारम्भ । पक्षे णिजपीष्यते । शब्दयतीति । तदर्थ मण्डूकप्लुत्या भृशादिभ्योभुवीति सूत्राच्चकारावानुवर्ततइति न्यासकार । अत्र वार्तिकम् । मुदिनदुर्दिनाभ्याच ॥ मुदिना- यते । दुर्दिनायते । नीहाराच्च । नीहारायते । अटाद्दाशीकाको- टापोटासोटाप्रष्टाप्लष्टाग्रहण कर्तव्यम् ॥ पोटा स्त्रीपुसलक्षणा । भतोन्ये क्रियावचना इति सुब्धातुवृत्तौ माधवः । अट गतौ । भरतीत्यटा । अचि टाप् तां करोति अटायते । अट्टअतिक्रम- सियोः । गुरोचहल इत्यकारः । अट्टा ता करोति अहायते । श्रीक सेचने तालव्यादि । दृन्त्यादिरिति तु धनपालकाश्यपौ । गुरोश्वेत्यकारः शीका तां करोति शीकायते इति तद्धातुच्या ख्यायां माधवः । कुट कौटिल्ये तुदादिः हेतुमणिच् । कुट प्रतापने ·१पा. २ आ. शब्दकौस्तुभ । आकुस्मीयः । कोटयात कोटयते वा कोटा तां करोति को. टायते । पोटोक्ता पोटायते । सोटेति पाठे धात्वर्थोन्वेपणीयः। मोटेति पाठे तुमुट सञ्चूर्णने चुरादिः प्रदर्शने भ्वादि । प्रदर्शनाले- पयोस्तुदादौ मोटयतीति मोटा मोटायते । प्रुप प्लुष दाहे । कर्मणि काप्रुष्टा प्लुटा तां करोति प्रुष्टायते प्लुटायते । उजव- लदत्तस्तु अशूरुपिलटिकणिखटिविशिभ्य क्वनिति सूत्रे प्रुष्व स्यादृनुसूर्ययोः । प्रुष्वा जलकणिकति रत्नमति रुप स्नेहना- दाविति धातु रुष्वायते इत्युदाहरन् इह वार्तिके रुष्वति पाठमुपन्यस्तवान् । मुखादिभ्यः कार्टवेदनायाम् ॥ कर्तृ इति पृथक्पदं लुप्तपष्ठी- कम् । वेदना ज्ञानम् । विद चेतनाख्यानविवासेप्वित्यस्माच्च- रादिण्यन्तात् भावे ण्यासश्रन्यो युच् । पहिचन्दिविदिभ्यश्चति औपसहख्यानिको वा । कर्तृत्त्वं च श्रुतवेदनकियापेक्षम् । तदयमर्थः । वेदनक्रियायाः कर्तुराधेयभावेन सम्बन्धिभ्यः सु खादिभ्यः कर्मभ्यो घेदनायामर्थे क्यद् स्यात् । सुखं वेदयते मुखायते । कर्तृग्रहणं किम् । सुखं वेदयते प्रसाधको राज । अयं चेदिः आकुस्मीय । एवं च घेदयतीति के चित्परस्मैपद- पाठ प्रामादिकः । अत्र श्लोकगणकारः । सुखदुःखगहनकृताः हमालीकप्रतीपकरुणाश्च । कृपणः सोढ इतीमे मुखादयो दश गणे पठिताः ॥ सोढ सहनमभिभवो वा । गणरत्नमहोदधौ हु आत्रशब्दोपीह पठ्यते ।। ।। नमोवरिवश्चित्रहः क्यच् ॥ करणग्रहणमनुवृत्तं अभिधान शक्तिस्वाभाव्यात् । इह क्रियाविशेषपरम् । तेन नपसः पूनायां वरिवसा परिचर्यायां चित्रह आश्चर्ये क्यच् सात् । नपस्पति देवान् । नमस्कारेण पूजयतीत्यर्थ । वरिवस्पनि गरुन । ग.

·. शब्दकौस्तुभ । [ ३ अ०- पतइत्यर्थः । चित्रीयते । विस्मयतइत्यर्थ विस्माययतइत्यन्ये । तया च मायामगं प्रकृत्त्य भटिराह । ततश्चिनीयमाणोसाविति ।- अत्र चित्रडो डिकरणादवयवे कृतं लिङ्ग समुदायस्प वि. शेपकं भवतीति वाच्यम् । तथा सति क्पडन्तादात्मनेपदम् ।- न चैवं शम्दवैरादिसूत्रे चित्रशब्दोपि पठ्यतां क्यच तह भवि- ष्पत्तीति वाच्यम् । तथा सति हि क्यचिचेति इत्वं न स्यात् । तस्मात्क्यजेव कार्यों डित्त्वं च ॥ पुच्छभाण्डचीचराणिङ् }) करणइत्यनुवृत्ते क्रियाविशेषे पु; च्छादसने व्यसने पर्यसने च । उदसनमुक्षेपणं व्यसनं विविध विरुद्ध चोतक्षेपण पर्यसनं परितः क्षेपणम् । उत्पुच्छयते । विपुग्छ यते । परिपुच्छयते । भाण्डान्समाचयने । समाचयनं राशीकर- णम् । सम्माण्डयते । भाण्डानि समाचिनोतीत्यर्थ । चीवराद- जने परिधाने वा। संचीवरयते मिठ । चीवरायर्जयति परिधत्ते वेत्यर्थः । णिडो गकारः, सामान्यग्रहणार्थः । न तु वृद्धयर्थः । असम्भवात् । डकारस्तदविघातार्थः आत्मनेपदार्थश्च । अत एव पुच्छादय उत्तरसूत्रे न निवेशिताः ॥ मुण्डमिश्रलक्षणलवणवतवस्त्रहलकलकृततस्तेभ्यो णिच् ॥ एभ्यो दशभ्यः अर्थ णिच् स्यात् । मुण्डं करोति मुण्डपति । मिश्रयति । श्लक्ष्णयति । लवणयति। बतादोजने तनिवृत्तौ च ।। पपः शूद्रानं वा व्रतति । वस्त्रात्सपाच्छादने ॥ संवस्त्रयति । इह भोजनतनिहत्ती चूतशब्दस्याएँ । समाच्छादनं तु वस्त्रशब्द- स्य । प्रत्ययस्तु अर्थे । श्रूयते च भोजने धूत शब्दः । यदस्प पयोबूत भवति । आत्मानमेव तद्वर्धयति त्रिवतो वै मनरासीत् । द्विवता अमुराः । एकता देवा इति । पस्पशायां च । शक्यच्चानेन भासादीन्यपि प्रतायनुमिति । अयमेव प्रतान्दो दर्शादिदि.

·१.पा.२ भा. যাংশ परीतलक्षणया तमिवृत्ती वर्तते ! संवत्यति मात्रारमित्यत्र भावारमाच्छादयतीत्यर्थ इति माधः । हलादिभ्यत्रिभ्यो ग्रहणे मन्यय । हलिं गृहाति हलयति । कलिं गृहाति कलयात । कतं गृहाति कृतयति । तस्तानि विहन्ति वितूस्तयति। तूस्त केश इति भीमः। जटीभूताः केशा इति न्यासः । पापामिति वैजयन्ती। स्यादेतत् । मातिपदिकादात इत्येव सर्वमिद सिद्धम् । न च तस्करोतीस्यादिना तत्र पात्वनियमः । राजानमतिकान्तवान् अत्यरराजदित्पादेरपीष्टत्वात् तकि मुण्डादिसूणेति चेत् । अत्राहुः । मुण्डयति माणवकं मिश्रयत्यानं लपणपति वलं लव- णयति व्यञ्जनमिति सापेक्षेभ्योपि णिजर्थमिदम् । इलिकल्यो- स्त्वत्वनिपातार्थम्।तथा च वार्तिकम्।हलिकल्पारदन्तत्वनिपातन सम्वद्भावप्रतिपेधार्थमिति । तयाहि । हलि इ कलि इ इति स्थिते अचोणितीति वृद्धिःप्राप्नोति णाविष्ठवदिति टिलोपश्च । तत्र लोप शब्दान्तरमाप्त्या अनित्य । घृद्धिस्तु टिलोपे सत्यप्राप्तेः। उभयोरनित्पयो परत्वाददौ कृतायां ऐकारस्य आयादेशात्पू- मेव परत्वात् वार्णादागस्य बलीयस्वाच लोपेनाम्लोप्ययम्भ- वतीति सन्वल्लधुनीतिसन्वद्भावः स्यात् । दीरिति दीर्घश्च । न च टिलोपस्य अचः परस्मिन्नितिस्थानिवद्भावात्तेन व्यवधा- नान दोप इति वाच्यम् । चइपरे णौ यदहं तस्य योम्यासो लघुपरः तस्य सन्वत् लघोर्दीर्घश्चेति हरदत्तादिभि पुरस्कृते कैयटेनकीयमततयोपन्यस्ते व्याख्याने स्थानिवद्भारस्याकि- ञ्चित्करत्वात् । चड्परे णौ यल्लयु तत्र परतो योभ्यास तस्येति भाष्यकैयटमपि अभ्यासस्य टिलोपायनन्तरं जातत्वेन आदिष्ट दचः पूर्वत्वेन स्थानिवत्वाप्रसङ्गात् । अत्वनिपातन तु यद्यपि प रत्वादृद्धिस्तथापि अमेव लुप्यतइति सन्बद्भावदीयों न भवतः।

·। शब्दकौस्तुम। [३ अ० एव च बलिपटुमभृतिभ्यो णिचि अबीरलत् अपीपटदिति भवति न त्वषवलदपपददिति । स्यादेतत् । गौचरीत्यतत्पभाष्ये ग सहैतद्विरुध्यते । तत्र हिं वृदेर्लोपो पलीयानिति स्थितम् । युक्त चैतत्, शब्दान्तरप्राप्ती सत्यामपि कृताकृतमसतित्वमाण क्व चिभित्पत्वाभ्युपगमात् । यदाह । भुवोकोनित्यत्वादित्वा- दीति सापकं चात्र नाग्लोपिशासिति सूत्रे अगिति प्रत्याहार- ग्रहणम् । तथाहि । अवर्णान्तेष्ववर्णोपपु ऋवर्णान्तेषु च वृद्धा- ययवर्ण एव लुप्यते । तत्र अलोपिना नेत्येव वाच्यम् । इवों- वर्णान्तयोस्तु वृद्धौ कृतायामौकारौ लुप्यते न त्वक् । न च स्वामिन- माख्यत् असस्चामत् । गोमिनमाख्यत् अजगोमत् । मादु- राख्यत् अपमादत् । यादृशमाख्यत् अययादव । तादृशमाख्यत् । शततादादिन्यादौ यत्र दृद्धरमसंगादिको लोपस्तत्र स्वनि- वृत्तये अग्ग्रहणमिति वाच्यम् । अनभिधानात्तत्र पिच एवान- त्पत्ते । एतच्च भाष्यकारेण ज्ञापकत्वस्य समर्थनादवसीयते । न चैवमपि सनिणमारूपदसत्रमादित्यत्र विमन्तो कि उप- धाया वृदौ इस्वनिवृत्त्यर्थ अग्लोपग्रहणं स्यात् अस्ति यत्राभि- धानम् । टेरित्यत्र भाष्ये खजपतीत्युदाहरणादिति वाच्यम् । एवमपि स्रजयतीत्यत्र वृद्धयभावस्य सिद्धान्तसम्मतत्वेन टेरि- त्यत्र भाष्यकारेण सजयतीति निर्देशादात्तइति परिभाषा चा दरमसरुन इस्वभाविन्या उपधाया एव अभावात् । अत: प्रत्याहारग्रहणे ज्ञापकं वृद्धः पूर्व टिलोप इति । तत्कयामहो- च्यते वृद्धौ सत्यां टिलोप इतीति चेत् । अत्र माधवः । परत्वा. दृद्धिरिति मुख्या पक्षः । वृदेर्लेपो बलीयानिति तु प्रौढिवाद- मात्रमित्यक मतम् । तद्विपरीतं मतान्तरम् । भाष्यद्वयमामाण्या वृद्धः पूर्व पश्चादा कामचारेण टिलोप इति अपपटत् अपाप- ·१पा.२ आ. शब्दकौस्तुभ । टदिति रूपद्यमपि साध्विति चापरं मतमिति मतत्रयमपि मु. धातुवृत्तायुपनिबद्धवान् । तत्राचं पतं हरदत्तस्य द्वितीयं कैयट- स्य तृतीयं वन्येषामिति विवेकः । एतबलावलचिन्ता तु करि- प्यने । अयं च भेदो णिभिन्नाविषयः णिचि तु ण्यल्लोपावि- ति विप्रतिषेधानिकीरीत्या ऽपवादत्वादा मागेव णिलोपः । उपधान्हस्वत्वे सन्वभावदीपोश्च गणिचीत्युपसंख्यानाण्ण्याक- तिनिर्देशाद्वा अवीवददित्येव रूपीमति सप्तमे वक्ष्यामः । मक- तमनुसरामः । पुण्डादिनने केषां चिद्रहणं प्रपञ्चाथै मुण्डादयः सपि सत्यापपाशेत्यत्रैव पठितुं युक्ताः । एवं हि एक- वाक्यता लभ्यते । द्विणिग्रहणं च न कर्तव्यमिति लाघवम् । तथा तु न कृतमित्येव ।। धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यत् ।। एकाच ह. लादिः समभिड्रियमाणक्रियावृत्तियों धातुः तस्मात्स्वार्थे पर स्यात् समभिहारोत्र पौनःपुन्यं भृशार्थो वा । यद्यपि विमकी- र्णाना एकत्र राशीकरणं समभिहारशब्दस्य मुख्योर्यः । तथा. प्यसौ धान्यादीनामेव सम्भवति । न तु धातुवाच्यायाः क्रिया- या। अमूर्तत्त्वात् । अतो गौणोर्थो गृह्यते । स च न प्रत्ययस्य पाच्यः । प्रकृत्यर्थ प्रति विशेष्यतापत्तेः किन्तु घोत्योर्थः । अत एव टाबादयस्तरवादयश्च स्वार्थिका एवेति निरूदः पन्थाः । यदा तु प्रकृत्यर्थमाधान्यमौत्सर्गिकं आख्यात इव टावादिप्वपि त्यज्यते तदा टाबरादयो वाचका इत्यपि पक्षा। सम्भवत्येव । खीकृतश्चायं लिङ्गादिविधौ भाष्पपीति तत्रतत्र स्फुटम् । पुनः पुनरनिशपेन वा पच्यति पापच्यते । दीर्घोकित इति दीर्घः । देदीप्यते । गुणो यड्लुकोरिति गुणा । ननु क्रियासमभिहारे चे- तिवार्तिकेन नित्यवीप्सयोरिति वा पदविर्वचनामह कुतो नेति ·- [३ ८१४ ' शब्दकौस्तुमः । चेत्रायडव क्रियासममिहारस्य घोतितत्वात् । न चैवं लुनीहिलु. नाहीत्यत्रापि न स्यादिति वाच्यम् । केवलेन लोटा तुल्यरूपो हि. क्रियासमभिहारे लोट्समभिहारं द्योतयितुं सहायतया द्वित्वमपेक्षते। अन्यथा संशयापत्तेः । यद् तु न तयतिवैपम्यात् । पातोरिति किम् । आर्धधातुकतं यथा स्यात् । तेन ध्रुवोवचिरित्यादि सि. ध्यति । एकाचः किम् । पुनःपुनर्जागार्ने । हलादेः किम् । भृशमीक्षते । यो हित्वं वोभूयते मरीमृज्यतइत्यादी गुणवृदि- निषेधार्थम् । न चैवमवयवे चरितार्थस्य समुदायं प्रत्यविशेषकत्वाद यजन्तादात्मनेपदं न स्यादिति वाच्यम् । डिदन्ताद्धातोस्तदिति अनुदात्तरित इति सूत्रएव मपञ्चितत्त्वात् । भृशं शोभते भृशं रोचते इत्यत्रानाभधानाधर नेति भाप्यम् । कथं ताई रुच दाप्तौ शुभ शोभायामिति धातू व्याचक्षाणैः धातुचिकार रोरु- च्यते शोभ्यते इत्युदाहृतामिति चेत् । भाष्ये भृशार्थोपादा- नात् पौनःपुन्ये भवत्येवेत्याशयेनेत्याहुः । शोभतइति शनि- करणस्योदाहरणानादादिकस्य च भवत्येवेति पातुचन्द्रोदये सूचित्रिमध्यव्यर्त्यार्ण ग्रहणम् । सूच पैशून्ये । सूत्र अवमोचने । मूत्र प्रसवणे चुरादिण्यन्ताः । अट गती । ऋगतो। अश भोज. ने भ व्याप्ती । योरपि ग्रहणम् । अस आघानां प्रयाणां अनेकान्त्वात् ततोन्येषां अहलादित्वात्, ऊोतिस्तु अनेका. नवादहलादिन्लाघ्यामाप्ती यननम् । तत्र उणीवक्ष्यमाणेन गुवदायेनापि सिदम् । सोमध्यते । सोमध्यसे । चिसूत्री भद. तो मुरादिणिय मतोलोपः । यद् णिलोपः द्वियं इलादिः शे प: 1 अभ्यासस्य गुणः । अभ्यामारपण पायं न भवति । भनादचतात् । न माँ पोपदेशो । अदन्ताचनानेगवान् । पोपदेशसान हिसकावादिपर्युदामा सन्गार एकाचवं वि ·। शब्दकौस्तुभ । ८१५ १.पा. २ आ. चलितमिति निष्कर्ष । सोमच्यते सोमूव्यतइति भाप्योदाहरण चान प्रमाणम् । पोपदेशलक्षणे एकान्त्वं विशेषणं देयमिति चदतो माधवस्याप्ययमेवाशय । सोमध्यते । अटाव्यते । अनादेदितीय- स्येति ट्यशन्दस्य द्वित्व सन्यडोरिति पष्ठीति वक्ष्यमाणत्वात् । अर्यते । गुणोतिसंयोगायोर्यहिचेति गुण । र्यशब्दस्य द्वित्वम् । न च नन्द्रासंयोगादय इति रेफस्य द्वित्वनिषेधः । पकारपरस्य नायं निषेध इति पष्टे वृत्तिकारोक्तेः । न चैतदप्रामाणिकम् । प्रकृतसूत्रस्थस्य अर्ण्यतइति भाष्यस्यैव तत्र प्रमाणत्वात् । अशा. श्यते । ऊोनूयते । ऊर्णम् आच्छादने । नोपधोयम् । तस्याष्टमिकं णत्वम् । तस्यासिद्धत्वान्नुशब्दस्य द्वित्वं पूर्वत्रा सिद्धीयमद्विचनइत्यनित्यम् । उभौसाभ्यासस्पेति लिङ्गात् । स्यादेतत् । लुनीहिलनीहीत्येवायं लुनाति । अत्र यहा लोटवार पेत । अन्तरङ्गो हि यह क्रियासमभिहारमात्रापेक्षवाद । लोद तु बहिरङ्गः क्रियाभेदाश्रये यानुसम्बधे मात्रकर्मकर्तृषु विधाना. छ । तथा लोट् सावकाशोपि क्व अनेकाचि अजादौ च । जाय. हिमागृहीत्येवायं जागर्ति ईक्षस्वेलस्वेत्येवायमीक्षते । अत्राहुः । वेत्यनुवर्तते । यदा न यह तदा लोट् भविष्यति ॥ नित्यं कौटिल्ये गतौ ।। गतौ चर्तमानाद्धातोः कौटिल्ये एच घोत्ये यह स्यात् न तु क्रियासमभिहारे । क्रमु पादविक्षेपे दम गतौ । चंक्रम्पते । दन्द्रम्यते । अवधारणार्थाभित्यग्रहणान्नेह भृ- शामति । ननु यथा वडवागा वृपे वाच्ये इत्पनेन अपत्ये मा. प्तस्ततोपकृष्य विधीयते । यया वा नीतः तो भूते प्राप्त ततो. पकृष्य वर्तमाने विधीयते । एवमत्रापि धातुमात्रात् क्रियासम- भिहारे यद् विहिनो गतिवचनात्तु कौटिस्पइति तक्रकौण्डिन्य न्यायनर बाघ सिद्ध । सत्यम् । अत एव नित्य ·शब्दकौस्तुभ । [१ . शिकयोः प्रत्याख्यातम् ।। 1 • लुपसदचरजपभभदइदशगृभ्यो भावगायाम् ॥ एभ्यो पर स्यात् धात्वर्धगया पोत्यायाम् । लुप्लुच्छेदने । पद विश- शरणादौ । यस्तु आरु. सदिः पद्यर्थे इति चौरादिको प्यन्त स इंह न गृह्यते एकाच इत्यनुवृत्तेरिति हरदत्तस्तच्चिन्त्यम् । प्रक- सिग्रहणे ण्यधिकस्यामाप्तेः । अन्यथा लुपोदेरपि हेतुण्ण्पन्तस्य वा. रणीयतया सदरेवोपन्यासे बीजाभावाच्च । चर गतौ । जप व्यक्तायां घाचि । जभी गाविनामे । दह भस्मीकरणे। अत एव दशेति निपातनात् यड्लुकि नलोप' । दन्दशीति । गृ निंगरणे, तुदादि । ग्ह शब्दे क्रयादिः । तत्र अदन्तविकरणसाहचर्यातु- दादेरेव ग्रहणमित्येके । द्वयोरपीत्पन्ये । गहित लुम्पति लोल- प्यते । सासयते । चञ्चूर्यते । चरफलोश्चति नुक् । उत्परस्या- हलिचेति दीर्घः । जनप्यते । जजभ्यते । दन्दहाते । दन्दश्यते । जपादीनां चतुर्णामभ्यासस्य जपजभदहदशभजप- शाम्चेति नुक् । निजेगिल्यते । ऋतइद्धातो रपरत्वं द्विवचनम् । अभ्यासस्य गुणः । जगिर य इति स्थिते ग्रोयडीति लत्वम् । न च परत्वादलिचेति दीर्घ । तस्यासिद्धत्याद । लत्वे कृते तु वि. हतनिमित्तत्वादीर्घः । भावेति किम्। साधनगीयां मन्त्र जपति पल । अत्र स्वरवर्णादिभ्रशाभावादगहरे नास्ति । काख्यं साधनं तु गर्हित शूद्रस्य वेदे अनधिकृतत्वात् । नित्य- ग्रहणमवधारणार्थमिहानुवर्तते । तस्य व्याख्यानं प्रत्याख्यानं च पूर्ववत् ॥

·१ पा. २ आ. शब्दकौस्तुभ । मपञ्चार्थम् । मालिन्या उपश्लोकयतीत्यादौ सापेक्षादुत्पत्त्यर्थ च । पात्वर्थे इत्यविशेषोक्तावपि स्वभावलम्पोथविशेषो वृत्ति कारादिभिनिदिश्यते । तद्यथा। सत्यमाचष्टे सत्यापयति । सत्यं करोतीति तु भाष्यम् । अर्थवेदसत्यानामापुग्यक्तव्य |आपुग्वच- नसामाहिलोपो न । अर्यापयति वेदापयति । पुकैव सिद्धे आ- कारोच्चारणमन्यतो विधानार्थं तेन लिखापयतीत्यादि सिद्ध- मिति कश्चित् । तन्न । पुगेव करिष्यतइति भाष्यविरोधात् । त. स्मालिखापयतीत्यपप्रयोग एवेत्यानुः । पादौ मक्षालापयतीति गृह्ममयोगस्तु छन्दोवदृपयः कुर्वन्तीति समाधेय इति हरदत्ताद- यः । पाशं विमुञ्चति विपाशयति । रूपं पश्यति रूपयति । वी. णयोपगायति । उपचीपयति । नूळेनानुकुष्णाति अनुतूल प- ति तृणाग्रम् । अनुकुप्णाति अनुयध्यतीत्यर्थ इति हरदत्त । श्लोकैरुपस्तौति उपश्लोकयति । सेनया अभियाति अभिपेण यति । उपसर्गात्सुनोतीति पत्वम् । अभ्यपेणयत् । मासिता- दड्व्यवायेपीति पत्वम् । त्वच संवरणे, पुसिसझायामिति घ । स्वचं गृह्णाति त्वचयति । टिलोपस्य स्थानिवत्त्वादुपधादिर्न । उक्तादेव धातो विपि हलन्तात्तत्करोतीति गौ त्वाचय- तीत्युपधावृद्धिर्भवत्येव । प्रकृत्यैकाजिति टिलोपाभाव । तस्मा सूत्रे त्वचेत्यकारो विवक्षितो न तु सत्यापेतिवदुच्चारणार्य इत्य- वधेयम् । वर्मणा सन्नाति संवर्मयति । वर्ण गृह्णाति सवर्णय- ति । चूर्णैरवध्वंसयति अवचूर्णयति । चुरादिभ्यः स्वार्थे । चो. रयति । चिन्तयति ॥ हेतुमति च ॥ हेतु कर्नुः प्रयोजका तयापारः प्रवर्तनारूपो हेतुमान् तस्मिन्वाच्ये धातोणिच् स्यात् । पाचयति देवदत्तो य. ज्ञदत्तेन । यदत्तनिष्ठविक्लियनुकूलच्यापारविषयिणी प्रवर्तना १.३ ·.. ८१८ शब्दकौस्तुभः'। [३० देवदत्ताश्रयेत्यर्थः । प्रवर्तनानेकपा । मेपणमध्येषणं तत्स- मर्थाचरणं चेति । भृत्पादेनिकष्टस्य प्रवर्तना प्रेपणम् । आने- त्यर्थः । गुर्वादेराराध्यस्य प्रवर्तना अध्येषणम् । प्रार्थनेत्यर्थः । तत्समर्याचरणमपि बहुधा अनुमतिरुपदेशोनुग्रह इति । तत्र यस्या- नुमति विना क्रियान निष्पयते सोनुमतिमात्रे प्रयोजकः । यथा राजादि वैवादिस्तु ज्वरितः कपायं पिरेदिति उपदेशमात्रेण प्रवर्तकः । यस्तु केन चिनियासितं पलायमानं रुणादि सोपि हन्तुरनुग्राहकत्वाद प्रयोजक एव । तदिह अर्थप्रकरणादिगम्पा' अमी विशेषाः । सर्वानुगतं भवर्तनासामान्य तु णिचोर्थः । स च गिचः शक्य इति पुरुयः पक्षः। धोत्य इति पक्षान्तरमप्पाकरे स्थितम् । यद्यपि हेतुशब्दस्य ससम्बन्धिकता हेतुमानित्युक्ते में प्रति प्रपोजकत्वं स एव लभ्यते । यथा पितृमानित्युक्ते पुत्रः । तादृशद कर्ता कारकाधिकारे हेतुसंसोक्तेः क्रिया च'। तथा च पनुः पाकस्य वा हेतमत्त्व युक्तम् । तथापि करणेहत्याधिका- राव नेह कर्ता गृह्यने । मकृत्यै नोकत्वाश न पाकः । किन्तु पा. कंपपक्षवा पोहेतुस्तदीपव्यापार एप सभावतो लोके णिजय- ·शब्द कौस्तुभ । ८१९ १पा.२ भा. त्वान्च । अणी कर्तुणों कर्मत्वमित्यादिव्यवस्था युपंगमाच्च । प्रणाययाते अभिषावयतीत्यादी उपसर्गस्य मकृत्यर्थगतिवि- शेपयोतकते णत्वपत्ते स्त । णिचा सम्बन्धे तु नेत्यष्टमे स्फुट. स्वाच्च । अनोत्र पसे नातीवाभिनिवेष्टव्यम् । म्यादेतत् । प्रा. नामा जिते णिचो लोडादीनाञ्च पयायप्रस ततश्च पृच्छतु मां भवानिति वक्तव्ये जिनपि प्रयुज्यतेति चेत् । कर्तुः प्रपोजको हि हेतुः मैपविषयस्तु नाघापि कर्तृन्वेनावधारि- तः । तथा च प्रयोज्पप्रवृत्त्युपहिता मवृत्तिर्णिजयः । केवला तु लोडर्थ इति विवेकः । उक्तं च । द्रव्यमात्रस्य तुमपे पृच्छादेर्लो. इ विधीयते । सक्रियस्य प्रयोगातु यदा स विषयो णिच इति । किञ्च प्रयोक्तृधर्मः प्रयुक्तिोंडर्थ । अनियतकर्तृका तु णिज- थः । पचेति हि मक्तुरेव प्रेरणा गम्यते । पाचयनात्यत्र तु व. भिन्नस्य । तत्करोतीत्युपसंख्यानम् । मूत्रयत्याधर्थे । गण- पाठसिद्ध एवायमर्थ उपसंख्याने नापि प्रदार्शतः । इह करोती- त्या प्रत्यर्थमा विवक्षित न प्रत्ययार्यः । तेन ण्यन्तात् भाव- कर्मणो भूतभविष्यतोः द्वित्त्ववहत्वयोश्च लः सिध्यति । भयं णिच् मातिपदिकादेव न तु मुचन्तादिति माधवः । युक्तञ्चैतन् । मप इत्यधिकारस्येह विच्छिन्नत्वात् । किञ्च चुरादिपु धेनं प- व्यते मातिपदिकाद्धात्वर्थे बहुलमिष्ठबच्च। तत्करोति तदाचष्टे । तेनातिकमाति । कर्तृकरणादात्वर्थे इति । अस्पार्थ । मा. तिपदिकाद्धातोरर्थविशेषरूपे वाच्य णिच् स्यात् । इष्ट- नीव चास्मिन् बहुलं कार्यं स्यादिति । कूलमूघल्ल यति उत्कूलयति । अस्यैव प्रपञ्चः तत्करोतीत्यादिः । एवञ्च प्रातिपदिकादित्युपत्रमानेदं सुबन्ताद्विधायकम् । तथा च प्रकृतवात्तिकमपि तत्समानार्थकत्वानथैव । तेनातिझामनीत्येततु ·४२० शब्दकौस्तुमः । [ ३ अ० कर्तृकरणादित्यस्यैव प्रपञ्चः । कर्तृग्रहणञ्च करणस्यैव विशेष- ण करणत्वेन लोके मसिद्धानां चक्षुरादीनामेव ग्रहणमिति सहाव्युदसनाय । अन्यथा चक्षुषा पश्यति चक्षयतीत्यादावेच स्याम तु करिभिरवबध्नाति अक्करयतीत्यादौ । एवञ्च तो. नेतिशम्दौ कर्मकरणयोरुपलक्षको करणस्य कर्मणच समर्पका- मातिपदिकादित्यर्थः । सुबन्तादुत्पत्तौ तु हस्तिनातिकामति अतिहस्तयतीत्यादी गो सुपो सोपे टिलोपे च कृते अन्तत्तिविभक्त्या पदत्वाजश्त्वं स्यात् । न च दिलो- पस्य स्थानिवन्त्वम् । अज्मलादेशत्वात् । इरदत्तस्तु सुब- ताग्निचमभिप्रैति । यदाह तदिति द्वितीयान्तोपलक्षणमिति । न चास्मिन्पक्षे पद्कार्यमसदः । इष्टवादित्यतिदिष्टया भसंज्ञया पदत्वस्य बाधात् । अत एव हि पटिष्ठ इत्यादौ. सुबन्तादिष्ठनि जात्वादिपदकार्याप्रवृत्तिः । किञ्च स्रग्विणमाचष्टे सनयतीत्या- दौ माधवमतेप्येषेत्र गतिः । सुवन्तादुत्पन्नयोविन्मतो कि तत्म- छतेः सुबन्तत्वात्प्रत्ययलक्षणेन पदकार्यप्रसङ्गस्य स्पष्टत्वात् । त- दिह मतभेदेन प्रातिपदिकात्सुबन्ताद्वा णिजिति स्थितम् । आ- चपक्षेपि यथाकथञ्चित्तातिपदिकग्रहणे लिविशिष्टग्रहणाद म्चावन्तादपि भवति । अत एव णाविष्ववदित्यत्र भाप्ये इष्टर- दित्यतिदेशस्य पुंवद्भावटिलोपयणादिलोपविन्मतो गर्थमिति पुंच- भावोपि प्रयोजनतयोक्तः । इदञ्च दिहमात्रं न तु परिगणनामा ति षष्ठएवाकरे स्पष्टम् । उदाहरणानि तु मपञ्चयामः । एनी- माचष्टे एतयति । हरिणीमाचष्टे हरितयति । न चात्र पुवद्भावस्य इष्ठनि विशिष्याविधानात्कथमतिदेश इति वाच्यम् विशेपा- तिदेशे सामान्यस्याप्पतिदेशात्। वसिष्ठवदत्र वर्तितव्यमित्युक्ते हि बामणत्वं सामान्यनिवन्धनमप्यतिदिश्यतएव । तथेह भसंज्ञा- ·१पा.२ आ. शब्दकौस्तुम। निमित्ततद्धितत्वमयुक्तः पुंबद्भारोपीत्यदोष । नन्वेतयतीत्यादी टिलोपेन डीपि निहने तत्सत्रियोगशिष्टत्वानकारोपि निवर्स- ताम् । तथा च टिलोपेनैव गतार्थत्वे किमर्थं पुंवद्भावापि पृथक् प्रयोजनतया भाष्पे गणित इति चेत् । अत्र कैयटः । सन्नियो- गशिष्टपरिभाषाया अनित्यत्वज्ञापनायेदं तेन ऐनेय इयैनेय इत्य- अयस्येति लोपे कृतेपि नकारो न निवर्तने इत्याह । हरदत्तस्तु फलान्तरमाप मतान्तरत्वेनाह । इडविडमाचष्टे ऐडविडयति । दर- दं दारदयति । इडविडशब्दो जनपदस्य क्षत्रियजातेश्च वाचकः । तस्माजनपदशन्दात् क्षलियादादरच्छन्दाद द्वयमगधेत्यण् । अत्रणोस्तद्राजसंज्ञा तेतद्राजा इति सूत्रेण, अनादीनामापादपरि- समाप्तस्तद्विधानात् अतश्चेतिलुक् । अकाररूपस्य तदानम- त्ययस्य स्त्रियां लुगिति हि सूत्रार्थः । ततश्च इदविद दर स्त्री। ऐडविडो दारदश्च पुमान् । पुंवद्वचनेन च स्त्रीशब्दस्य पुंशन्दे ऽतिदिष्टे सिद्धमिष्टम् । न चैवं गोत्रत्वेन जातित्वाजातेश्चेति पुं- पद्मावनिपेधः शड्क्यः। औपसंख्यानिकस्य नायं निषेध इति - क्ष्यमाणत्वात् । न चैवमप्यजादीगणवचनादेवेत्युक्तरिष्टन ए- पाभ्यामसम्भवेन कथं तद्वदित्यतिदेश इति वाच्यम् । नहीष्वनि दृष्टस्यैवातिदेशः किन्तु सम्भावितस्य । अन्यया अतिराजय- तीत्यादौ टिलोपो न स्यात् । नन्वस्मिन्पले ऐनेयः श्यनेय इति कथं सिद्धयेदिति चेत् । अत्र माधवः । अनन्यथासिदमपि ऐड- विदयतीत्यायुदाहृत्य एतयति श्येतयतीत्युदाहरन् भाष्यकार: सनियोगशिष्टपरिभापाया अनित्यत्वं ज्ञापयतीत्याह । वस्तुतस्तु गुंबद्भावस्यैकानु टिलोपस्याभापितपुंस्तषु च चारितापि एत- यतीत्यादावन्तरङ्गत्वेन पुंवद्भाव एव ज्ञाप्यः सिद्धश्च प्रत्ययविधा- वित्युक्तत्वेन प्रत्ययोत्पत्तेः पूर्वमेव प्रवृत्तत्वाताअत एव नकारर- ·। शब्दकौस्तुभ' । [३ अ० ८२२ हितमयोगसिद्धिः । न चात्र टिलोपेपि सन्नियोगशिष्टन्यागेन, न- कारनिवृत्ति सुलभेति वाच्यम् । उक्तन्यायेन नकारनिवृत्ती व व्यायामच परस्मिन्निति स्थानिवद्भावस्य दुरित्वात् । अत एव पञ्चद्राण्यो देवता अस्येति पञ्चद्र इत्यादौ स्थानिवद्भावनानु गादिश्रवणे प्राप्त स्थानिवद्भावनिषेधार्थे विलुगुपधेति वात्तिके मुग्रहणमिति भाष्यवार्तिकादौ म्पष्टम् । अत एवाभ्यासका- रसहितमैतदिति रूपं सिद्धम् । दिलोपे तु प्रक्रियादशायां परि- निहित रूपे वा ऽवर्णपरत्वाभावेन स्थानिवद्भावानतिपत्तायुक्त रूपासिदिः । न चाल्लोपस्थापि स्थानिवद्भावः । तस्य डीनि- मित्तवेपि णिजनिमित्तत्वादिति ध्येयम् । पृथुमाचष्टे प्रथयति । परि वृद्ध पूर्व टिलोप इति पक्षे अग्लोपित्वात्सन्वलांनीत्य- स्याप्रवृत्तेः । अपप्रथत् । परत्वादृद्धौ आवादेशात्पूर्व टिलोपे अ- नग्लोपित्वादपिप्रयत् । पक्षद्वयमपीदं मुण्डमिश्रेति सूत्रे प्रपञ्चि- तम् । एवं मृदुमाचष्टे म्रदयति । अमनदद । अमि प्रदत् । भ्रशयति ऋशयति द्रढयति एपो चडि सर्वयाप्य- ग्लोपित्वात् । अवभ्रशत् । अचाशत् । अद्रदत् इत्येकमेव रू पम् । परिवूदयति । अत्रोपसर्गस्य पृथक्करणात्पर्यवूढयत् पर्यव- बूदत् । पृथं पृई भृशं चैव कृशं च दृढमेव च । परिपूर्वे वृद्धश्चैव पडेनान् रविधी स्मरेत् ॥ कवि पटु वा आचष्टे कवयनि पटपति अवकवत् । अचीकवत् । अपपठन् । अपीपठत् । कुमारीमाख्य- द । अचमारत् । अत्र एकमेव रूपम् । सन्बलगुनीति दी? लयोरिति च सौ चपरे गी परे अचा अव्यवहितं यल्लघु त स्मिन्पर योभ्यासः तस्पेति कैण्टादिसम्मते सूना यदनाभ्या साप लप न तचट्परणिपरमिति दीर्घवस्यामसात् पपरे जो पदान्तस्प योभ्यासो लघुपरः नस्पति हरदत्ता 1 ·.पा.२ आ. शब्दकौस्तुमः । ८२३ दिपोषि फुमारीशम्दस्य पुंवदायेन वृद्धावप्पग्लोपित्वात् । न. दीमारुयत् अननददित्यादि । ननु कैयटमते येननान्यवधानमि. विपापेन एकपक्षनव्पवहित भजीहरदित्यादौ सन्नद्रावो. स्तु नाम । भचिमणदित्पादौ तु कथमिति चेत् । असस्मरदि- उपादानियामावार्थमत्स्मृदुत्तरेति अवविधानेन संयोगव्यवधा- नेपि भवतीति ज्ञापनात् । ऊठमारुयत् औनढत् । अदिमाख्यत् मोनिद्वन् । कतारमाचष्टे करयति । भर्तारं भरयति । दोग्यार- दोडपनि । तुश्छन्दगीति तु शब्दलोपोपि णात्रतिदिश्यतइत्येके । अन्पे छन्दयुपादियोसी गावपि छंदस्पेवातिदिश्यतां नाम । भापायान्तु कथं भवेत् । तस्माहिलोपे कर्चयतीत्याघेव रूपमि- त्याः । यो माया आचष्टे त्वापयति । मापपति । इह प्रत्य; योतरपदपोश्चति एकार्थपोर्युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य त्वमौ । अता. गुणाति पररूवारपूर्व निपस्वाहिलोपे वृद्धौ पुगिसेकं मतम् । यस्तास्तु परादप्यन्तरणम्य बलीयस्तात्पररूपत्वे प्रकृत्यैकानि. - तिटिलोपाभावादावादी वादयति मादयतीत्येव रूपमिति मकृत्यकाभित्येनत्मत्पाख्यानभाप्यन्तदाहरणविशेपे ऽन्यथासिदिरित्यतावन्मात्रपरम् । तद्यया। वृत्तिकारोदाहृतेषु मध्ये महादय आमानसूत्रेण सिद्धाः । तत्यागोपज्येप्टचदकारोचार- नसामान् । इष्टपेयासने काचोप्यानिष्टस्य नेप्यते । टिलोपो मोप्य कारण प्रकृते विन्मनोलोके ॥ नुकोबाद तस्य तस्मिन्पले मर्गनात् । कनिष्ठादाविदं तु तन्नोपस्प भवर्तनात् ॥ कैयटमाघ- पादिप्रन्याश्चेदानुकूला इति वक्ष्यामः । अत्तपरिभाषया : दिपकृत्वा वदपति पदयतीत्यन्ये प्रतिपन्नाः । युवामावां वा भाचष्टे । युष्मपति अस्मयति । युवावाद्विवचने इत्यत्र यद्यपि हिसनने इत्यर्थग्रहणं नयापीह ययावा न स्तः। विमति ·८२४ शब्दकौस्तुभः। ३ अ. भावात् । प्रातिपदिकादेव हि णिजिति माधवादयः । सुबन्ता- दिति हरदत्तपक्षेपि अन्तरङ्गानपीति न्यायेन विभक्तेलुकापहारा- मी त्वामतिक्रान्तमतिकान्तौ वा अवित्वाम् । अतिक्रान्तान् अ. तित्वान् । आचष्टे । अतित्वयति अतिमयति । युष्मदस्मदोरेका- यत्वेन प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेति त्वमौ । अन्तरगत्वात्पूर्वरूपं तत- हिलोप इति माधवः । तच्चिन्त्यम् । उपसर्गस्य पृथक्करणेन प्रत्यकाजिति प्रकृतिभावात् । तस्मादतित्वादयति अतिमाद- यतीत्येव बोध्यम् । अत्रापि पररूपात्पूर्व नित्यत्वाहिलोप इति मते अतिवापयति अतिमापयति । युवामावां युष्मानम्मान्या अतिक्रान्तमतिक्रान्तावतिक्रान्तान्वा आचष्टे अतियुप्मयति अ. त्यस्मयति । इदानी प्रयन्तात्विवपि कश्चिद्विशेष उच्यते ॥ तवा मां वा आचष्टइति आख्येपैक्ये त्वाप्माए । त्वाद् माद् त्वद् मद् इति प्रागुक्तमतभेदेन त्रिधा प्रातिपदिकानि । युवामावां युप्मानस्मान् वा आचटइति आख्येयस्यानेकत्वे त्वमयोरभावा. पणी टिलोपे क्वौ णिलोप क्वेश्वापृक्तलोपे युष्म् अस्म् इति मान्ते प्रातिपदिके भवतः । ततः स्वादयः । तस प्रातिपदिकाप्टकादपि विभक्तीनां यथागय के प्रथमयोरम्, शसोन, भ्यसोभ्यम्, पञ्च- म्याअत्, एकवचनस्यच, युप्मदस्मभ्यांङसोश, मिति सूत्रसप्तकेन विहिता आदेशा भवन्ति । एवं युष्मदस्मदो- रनादेश, “द्वितीयायाञ्च, प्रथमायाश्चद्विवचनेभाषायामिति निम्या विहितमात्वं योचीति यत्वं च भवत्येव । शेषेलापस्तु आन्वयत्वनिमित्ततरविभक्ती परतोन्त्यलोप इति व्याख्याने भव- स्ववाशेषशन्दस्प मान्तान्छेपपरसमाश्रित्य टिलोप इति व्याख्याने तुन भवत्येवाख्येयस्यानेकत्वे ] तत्र हि शेपेलोपेनापहार्य मान्ता रपर गाविष्ठपदित्सतिदिष्टेन टिठोपेनचापहृतम् । आरुपैयैक्ये सामाक- ·१ पा.आ. शब्दकौस्तुमः। तु भवत्येव पाक् टिलोपाभावात् । टिलोपं स्वीकृत्य पुकां पान्त- स्वामिति मते तु न भवत्येव । अनादौ यत्वविधानादात्वं हला- दावेव पर्यवस्यति । त्याहौसी, यूययोजसि, तुभ्यमद्याडयि, तमवमाडसीति चतुःसूत्रीविहिताःमकृत्यादेशास्तु आख्ययस्ये न भवन्त्येव मपर्यन्तामानात, आस्येपद्वित्वबहुत्वयोस्तु वैकल्पिकाः । तथाहि । मपर्यन्तस्पेत्यत्र मान्तस्येत्येव सिदे परिग्रहणसामी- युष्मदस्मदोर्मान्तत्वावस्थायां नादेशा इत्येकं मतम् । परिग्रहणा- भावे मान्तस्यैव स्यात् । सति तु तम्मिन् मान्ते ततोधिके च भवतीति मतान्तरम् । उभयमिदं तस्मिन्नेव सूने व्युत्पादयिष्य- ते । मतभेदाच्चे फलितों विकल्पः । तत्र आख्येयद्वित्वे सुज- स्टेन्डस्म परत्वात् स्वाहादिप्रवृत्तावपि औ अम् इत्यादिपु वचना- न्तरेषु विभक्तिपरत्वाववाची एकस्मिन्मते स्त एव मतान्तरे तु न स्वाहादयो नापि युवापिति विवेक । भय रूपाणि, आख्येयेक्ये सौ स्वां माम् । रद्धिनैतिवादिनान्तु शेपेलोपे वं मं शेपेलोपष्टिलोपः। स चाचक्षाणे न मवर्चतइति पक्षेप्याख्येपैश्येस्त्येव दान्तयोरित्यु- क्तम् । यान्तयोस्तु पसे त्वायम् । मायम् । इत्थं सङ्कलनया त्रीणि, औडि त्वां मामित्येकमेव । मधमायाश्चद्विवचनइत्यात्वं जसि साविव त्रीणि शेपेलोपस्य यान्तयो पाक्षिकत्वात् । अम्झौटोः त्वां माम् । शसि त्वान् मान् द्वितीयायाञ्चेत्यात्वम् । आदि । त्वाया माया । अद्धौ तु त्वयामया वाभ्यां माभ्यां त्वाभिः माभिः । इयि अम् शेपेलोपः । वृद्धिपक्षे आतोधातोरित्यालोपः त्वं मम् । पक्षे त्वायं मायम्। त्वाभ्यां माम्याम् ।त्वाभ्यमाभ्यम् । भ्याम शेपेलोपः । अभ्यमादेशपक्षे तु शेपेलोप आलोपे च त्व- ध्य मभ्यम् । अवृद्धिपक्षेप्येवम् । मान्तपक्षे वायभ्यं पायभ्यम् । तत्र भ्यामि अनवृत्तपरिभाषया बहुवचने झल्येदित्यत्त्वं न । तत् .

·८२६ शब्दकौस्तुभ | [ ३ अ० मत् । शेषेलोपे द्धिपक्षे आलोप' । त्वायत् मायत् । त्वाभ्यां माभ्याम् । त्वत् मत् ।। त्वायत् मायत् । त्वाम । त्वाय माय । वायो मायो । अवृद्धौ तु त्वयोः मयो । त्वामाकम् । त्वायाकं मायाकम् । वायि मायि । त्वायो मायोः । अवृतौ तु त्वयि मयि । त्वयोः मयो । तासु मासु । एवञ्च । आख्येय- येत्र मुजसोश्चतुर्थ्याभ्यसि च त्रयम्। दौसडिटाम्भ्यस्सु रूपे द्वे निश्चिनुष्वैकमत्यतः । इदं त्ववधेयम् । कृतः कर्त्तर्यसंज्ञायामिति विशेष्यनिनतोक्तराचक्षाणस्य क्लीवत्वे सुजसोरसर्वनामस्थान- त्वेन भत्वादातोधातोरिन्यालोपे त्वं ममित्येव रूपम् । अवृद्धि- वादिना सम्बोधने एड्दूस्वादिति हेल्मात्रलोपे हे त्व हेम । स्त्रीत्वे तु टाप् प्राप्त । सन्निपातपरिभापया समाधेयः । यत्तु केवले समाधानद्वयम् अलिङ्गत्वादिलोपाद्वति तदिह न भवतीति दिक् । अयाख्येयद्वित्वे रूपाणि । सौ त्वं अहम् । प्रकृत्यादेशा. भावे युपं असम् । शेपेलोपस्याप्यभावे युप्मम् अम्मम् इत्थं त्रीणि। युवाम् आवाम् । युपाम् असाम् । जसि। यूयं वयम् । युपम् असम् । युष्मम् अस्मम् । अम्झौटो युवाम् आवाम् ।युपाम् असाम्। युवान् आवान्। युपान् असान्। युवया आवया । युप्या अस्या। युवाभ्याम् आवाभ्यां, युपाभ्याम् असाभ्याम्। युवाभिः आवाभिः। युपाभिरसाभि । तुभ्य मह्यम् । युषम् असम् । युष्मम् अस्मम् । युवाभ्याम् आवाभ्याम् युपाभ्याम् असाभ्याम् । युवभ्यम् आवभ्यम् । युप्मभ्यम् अस्मभ्यम् । भ्यमादेशपक्षे तु युप्मभ्यम् । अत्र सयोगान्तलोपोन भाष्य झल इत्यनुवर्तनात् । अननुवृत्तिपक्षे तु युड्भ्यम्। अस्मदस्तु स्कोरिति सलोपे अम्भ्यम् । शेपेलोपे तु ओभ्यम् । युवर आवत् । युपत् असत् । युष्मत् अस्मत् । युवाभ्याम् आवाभ्याम् । युपाभ्याम् । असाभ्याम् । भ्यसि हसि च त्रीण।

·८२७ । . १.पा.२ भा. शमकीतुम । तव मम ! युप अस । युप्म अस्म । युक्योः आवयोः । युप्यो । अस्पोः । युवाकम् । आवारुम् । युपाकम् । असाकम् । युप्मा- कम् । अस्माकम् । युवापि आवयि युमि भस्मि । युवयो।आर. यो। युप्यो । अस्मोः । युवासु आवाम युपासु असामु । एकञ्च चतुर्थ्याभ्यास चत्वारि व्याख्याने दे तथान्यत । मुनमुम्ह. सिभ्यस्तु आमिच त्रीणि निश्चिनु । अपारण्येयबहुवे रूपाणि । त्वम् अहम् । युषम् असम् ।युप्मम् । अस्मम् । युपाम् असाम्। यूयं वयम् । युपम् असम्। युप्मम् अस्मम् । युपाम् असाम् । यपान् असान् ।युप्या अस्या । युपाभ्याम् असाभ्याम् । युपाभिः असाभिः । तुम्पं मह्यम् । युपम् असम् । युप्पम् अस्मम् । युपाभ्याम् । असाभ्याम् । युषभ्यम् असभ्यं सप्मभ्यम् । युभ्यम् अम्भ्यम् भोभ्पम् । युपत् । असत् । युप्पद अस्मत् । युपाभ्याम असाम्यास् । उपद असत् । युप्मन् अस्मत् । तव मम । युप अस । युष्म । अस्म । युप्योः । अस्योः । युपाकम् । असाकम् । युष्माकम् । अस्माकम् । यष्यि । आस्य । युप्योः । अस्यो ।युपासु असासु । एवञ्च, उसिभ्यमाम्सु दे रूपे चतुर्या भ्यसि तु त्रयम् । मुजस्डोइस्सु च तयाख्येपभन्येकमन्यत ।। इह सर्वन प्रकृत्यादेशयन्वावशेपेलोपेषु कर्तव्येषु णिलोपो न स्थानिवत् क्यों लुप्तत्वादिति दिम् । शानमाचष्टे शावयति । घन् इ इति स्थिते गाविष्ठवदित्यनिदेशेन द्वो दिलोपो प्राप्ती टेरित्येक नस्तद्धित इत्पपरः । तत्र प्रकृत्येकानिति प्रकृतिभावो पेननामाप्तिन्यायेन टेरित्यस्यैवेति तस्मिन्निटत्तेपि नस्तद्धित इति भरत्येव । तत इष्ठवदित्यतिदिष्टया भसंज्ञयैव वकारस्य सम्प्रमा. रणे वृद्धावावादेशः । न च दविष्ठ इत्यादौ इष्टनि ओर्गणः पूर्वस्य दृष्ट इति इहाप्यविदिश्यतेति वाच्यम् । तस्मिन्कर्तव्ये ·अत्र १८२८ 'शब्दकौस्तुभः । सम्प्रसारणटिलोपयोरसिद्धवदत्रेत्यसिदत्वात् । "अन्ये तु ब्र. लिष्ट इत्यादौ नान्तलक्षणाटिलोपात्परत्वा रित्येव प्रवर्तते । तच्चह प्रकृतिभावेन निवृत्तम् । नस्तद्धितइति तु इंठनि कोपि न' दृष्टमिति तस्येहानतिदेशात् । सम्मसारणपूर्वत्वयोः शुनयतीति रूपमाहुः । न च टिलोपयोराभीयत्वेन अ- न्योन्यस्यासिद्धत्वान्कथं विभविषेध इति वाच्यम् । विप्र- तिषेधे आभीयमसिद्धत्वं नास्तांति वक्ष्यमाणत्वात् । विद्वां- समाचष्टइत्यत्र णौ टिलोपे विद्वयतीति दौर्गाः । संप्रसारणाभावश्चिन्त्य इत्यात्रेयः । अङ्गवृत्तपरिभाषया चिन्त्यो- द्धारो बोध्यः। संप्रसारणे वृद्धावानादेशे च विदावयतीत्येके । अन्ये तु विदयतीत्याहुः । तथाहि नित्यत्वादिलोपात्माक् संमसार- णन्ततोन्तरगत्वात्पूर्वरूपे पश्वाहिलोपः।नाच टिलोपस्यापि नि- त्यत्वम् । शब्दान्तरमाप्त्या अनित्यत्वात् । ननु सम्मसारणमा- श्रेण न शब्दान्तरमाप्तिः किन्तु पूर्वरूपेण । यस्य च लक्षणान्त. रेण निमित्तं विहन्यते न तदनित्यमिति चेन्न । यस्यचेत्यस्य असार्वत्रिकतायाः हरदत्तादिभिरुक्तस्वाद । उदञ्चमाचष्टे उदी- चयति । अत्र उपसर्गस्य पृथक्करणात् क्विवन्तात् लुप्तनकारा- दच्छन्दाणिच् । प्रकृत्यकाजिति टिलोपाभावे इष्टयदित्यतिदेशेन भत्वे अच इत्यलोपे प्राप्ते तदपवाद उदईदितीत्वम् । चडि तु उदैचिचत् । अत्र णिलोपस्प द्विवचनेचीति स्यानिववादजादेखि तीयस्पति चिशब्दस्य द्वित्वम् । अगस्याद् वृद्धिः । त्यपि लयुपूर्वत्वामान अयादेशाभावाणिलोपे उदीच्य । प्रत्यञ्चमा चष्टे प्रतीचयति । अत्राच इत्यल्लोपः । चाविति पूर्वपदस्य दीर्घः। चरि विशन्दारपूर्वमटि यणादेशे प्रत्यचिचत् । इकोसवर्णेति महातभारपः प्रति अचिचत् । ल्यपि प्रतीच्य । सम्यञ्चमाचष्टे ·१पा.२ आ. शब्दकोस्तुभः । समीचयति । चडि । सम्पचिचत् । समि अचिचत् । समीच्य । तिरोञ्चतीति तिर्यड् । तिरसस्तिर्यलोपेइति तिर्यादेशः । तमा. चष्टे तिराययति । इष्ठवद्भावेन टिलोपेनाञ्चतेरपहारे रद्धचायौ । न चात्र अञ्चतेर्लोपाद तिरसस्तिरिः कथमिति वाच्यम् । अलोपे इति हि अच इति विधीयमाने लोपे तिर्यादेशो वार्यते । तस्यै- वानन्तरत्वात् । इह तिरेरिकारस्य वृद्धद्यायोः कृनयोरकृतयो- र्वा लोपः पाप्तो ऽवृत्तपरिभाषया न भवति । यद्वा चिणो. लुहन्यायेन प्रथमप्रवृत्तटिलोपस्य असिद्धवदवत्यसिद्धत्ताच पुन- हिलोपो न । अत एव तिरैः स्थानिवत्वेनाव्ययत्वात् अव्ययाना भमत्रो इति प्राप्तोपि टिलोपो न भवति, एवं यस्येति लोपोपि न भवति । परया वृद्धया बाधाद्वा । चङि अग्लोपित्वेन उप. धाहस्वो न । अतितिरायत् । सह अञ्चतीति सध्यङ् । सह- स्यसध्रिः । सध्यञ्चमाचष्टे सध्याययति । अससघ्रायत् । पूर्वव- त्पुनष्टिलोपो न । स्यादेतत् । यदि तिरिसध्योरिकारे टिलोप- स्थाप्रवृत्ती चिणोलुद्दपायेनासिद्धत्वं मूलम् । तर्हि कुमारीमाचष्टे कुमारयतीति न सिध्येत् । तत्रापि इष्ठवद्भावेन प्रत्तस्य पुंब. स्वस्प तेनैव कुमाराकारलोपे असिद्धत्वापत्नरिति चेन्मैवम् । अतिदिश्यमानानाकार्याणामुत्पत्तिदेश एच देश इत्यभ्यु पगमात् । पुंवत्त्वस्य च भस्यादेतद्धितइति आभीयेभ्यः मागेवोत्पत्तेः । अत एव भाष्यकारेण लोहिनीमाचष्टे लोहितयतीत्युदाहृतम् । विष्वन्द्यञ्चमाचष्टे विष्वद्राययति । देवद्यञ्चमाचष्टे देवद्राय- यति । विष्वग्देवयोश्चेति चकारात् सर्वनाम्नायादेशे सर्वदा: ययति।अदसोद्यादेशे अमुमुआयति। अदमुआययतिभददायपति। चङि । अजादित्वात् द्वितीयस्य द्वित्त्वम् । अल्लोपित्वानोपधा-ह. स्वः । आमुममुआयत् । आददमुआयत् । आददद्रायत् । आधे ·" शब्दकौस्तुमः । [३ अ. पूर्वत्रासिद्धीयमावचनइति मुत्वस्यासिद्धत्वाभाव |इमाचथे आययति, प्रकृत्यकाजिति प्रकृतिभावाहिलोपाभावे वृद्धौ आया- देश । चहि उपधाहूस्वे द्वितीयस्य द्वित्वे माभवानाययत् । न द्वित्वे कर्तव्ये णौ कृतं स्थानिवदिति वृद्धयादेः स्थानिवत्वं शक्यम् । स्थानिरूपस्य यत्र द्विवचनं लभ्यते तत्र हि तत् । इह तु णेरेव द्विवचन मिति माधवः । वस्तुतस्तु अचिकीर्तदित्यत्र अ. तिव्याप्तिं धारयितुमो पुयणजीति ज्ञापकस्य सजातीयवि- घयतामाश्रित्य अवर्णवदुत्तरखण्डएव स्थानिवद्भावमवृत्तिरिति द्विवचनेचीतिसूत्रएवाबोचाम । स्पष्टञ्चैतदेवमुरदितिसूत्रे र. क्षितपदमजादिष्वपि । उत्तरखण्डस्यावर्णवत्तापि न प्रयोग- पर्यवसायिन्येवेत्याग्रह किन्तु प्रक्रियावस्थागतापि । तेनं औ. जिदपीप्यदित्यत्र दिवचनोत्तरकाल टिलोपेन लोपः पिबरि- त्यनेन च उत्तरखण्डे अवर्णापहारेपि न क्षतिः । भुवमाचष्टे भा- वयति । चडि अधीभवत् । णौकृतस्य,स्थानिवत्वात् भूशब्दस्य द्वित्वम् । पुनरुत्तरखण्डे वृद्धद्यावी -हस्व । ततः सन्वद्भावे ओः पुयणजीतीत्वम् । दीर्घोलयोरिति दीर्घः । नन्विह भूइत्यस्य द्वित्वे : सत्युत्तरखण्डे वृदयाव-हस्वत्वानि प्रवृत्तानि । एवञ्च अभ्यास- स्थानादिष्टादचः पूर्वत्वात् तस्य सन्वद्भावेन पुयणलक्षणे इत्वे कर्तव्ये गौचडीति हस्वस्य अच परस्मिन्निति स्थानिवत्वे अलघुपरत्वात्कथमित्वमिति चेत् । उच्यते। ओ पुयणजीती. त्वस्य सन्नदातदेशस्य च आरम्भसामर्थ्यात् सानिवद्धावस्येहाम- वृसेवमाख्यत् अशुभ्रवत् । अत्र यः अवर्णपरो यण् नासाव.. भ्यासात्परः । यश्च परः पवर्गः नासाववापर इति इसाभा- व 1 अभिश्रयत् । णो कृतस्य स्थानियन निशब्दस्य द्वित्वम्। सम्दमारूवत् । अनीइयत् । गाम् अजूगवत् । रायम् । अरीर• ·१पा.२ आ. शब्दकौस्तुभ । पत् । नावम् । अनूनवत् । स्वश्वम् । स्वाशश्वत् । स्वराचष्टे । स्वयति । अव्ययानां भमात्रे इति टिलोप । प्रकृत्यकाजिति भकृतिभावस्तु येननामाप्तिन्यायेन आनन्तर्याच्च टोरत्यस्यैव टि- लोपस्य नान्यस्येत्युक्तम् । णौ कृतत्वेन टिलोपस्य स्थानिवत्वात् स्वरशब्दस्य द्वित्वे असस्वादित्येके अजादेशस्यैव स्थानिवत्वं,अर्य त्वज्झलादेश इति स्थानिवत्वाभावात् स्विशन्दस्य द्विवचने असिस्वदित्यन्ये । बहूनाचष्टे भावयति । अत्रेष्टस्य पिचति इष्ठनि विहितत्वात् वह भावः। पिटागमस्तु न भवति णावित्युप- मेये सप्तमीश्रवणेन इठवदिति उपमानादपि सप्तम्यन्ताद्वतिः । तेन इष्ठनि परे पूर्वस्य यत्कार्य तस्यैवातिदेशो नत्विष्टनः कार्य- स्यापति सिद्धान्तात् । प्रातिपदिकस्योत वचनस्य प्रत्ययका- नितिदेशार्थत्वाच्च टेरिति सूत्रे कैपटेन भावयतीत्युदाहत्य विट्सन्नियोगशिष्टत्वाद्भूभावस्य पिडभावे अस्याप्यभावात् । वहयतीत्येकीयमतत्वेनोपन्यस्तम् । हरदत्तेन तु सोपपत्तिकत्वा- तत्रैव प्रावल्यामिति मन्यमानेन वहयतीति स्वपक्षवेनोक्त्वा भा- वयतीत्येकीयगतनोक्तम् । अत एव पुरुषकारोपि भावयतीति चिन्त्यमित्युक्तम् । वस्तुतस्तु कैयटपक्ष एवं प्रबलः । तथाहि । यदिति कार्यातिदेशः । कार्यस्यैव प्राधान्यात् । तथा च इष्ट घद्वचनमेव प्रकृतौ दृष्टानामिह विधायकमिति तदेव भूभाव वि. धत्ते, तथा च सन्नियोगाभावः स्पष्ट एव । चान्द्रकौमारशाकटा यनेषु तु इष्टनि युग्वेति वहोरेव युकं विधाय भूययतीति स्वीक. तम्। स्थूलमाचष्टे स्थवयति । दूरं दवयति।युवानं यवयति । ह्रस्व- यति । क्षेपयति । क्षोदयति । अत्रापु गुणस्य अचोणितीति वृद्धिः प्राप्ता । अयत्त इति वा प्रातिपदिकानात्वर्थे वहुलमिति बहुलग्रहणाद्वा न भवति । युवतिशब्दादपि इष्टनि लिङ्गविशिष्टपरि- ·- शब्दकौस्तुमः । [३ भाषया स्थूलदुरोति यणादिपरलोपादेः सत्वाष्णावपि तदतिदेशा. द ययीत्येव रूपम् । यद्वा पुंवद्भावे कृते यणादिपरलोपात्त. देव रूपम् । श्रीकरव्यतिकरमरीचिभिरयत्पवनते विवस्वतीति कालिदासप्रयोगस्तु चिन्त्य इति मुधाकरादयः । वस्तुतस्तु दूर- मयते दूरात् तं करोतीति समाधेयम् । सम्विणमाचष्टे खजयति । अत्रातिदेशाद्विनो लुक् । प्रकृत्रकाजिति टिलोपो न । अत उप- पाया इति वृद्धिस्तु अनवृत्त इति न भवतीति भाप्ये स्थितम् । गोमन्तमाचष्टे गावयति मतुल्लुकि अचोणितीति वृद्धिः। चडि अग्लोपित्वात्सन्वदित्वदीर्घत्वयोरभावे असस्रजन् । अजुगवत् इत्यादि । युवानमल्प वाचष्टे कनयति, युवाल्पयोः कनन्यतरस्यां, पक्षे यवयति । युवतिमल्पां वेति विग्रहेप्येवम् । अन्तिकमा- चष्टे नेदयति ! वाढमाचष्टे साधयति । अन्तिकवादयोनेदसाधौ। प्रशस्यमाचष्टे प्रशस्ययति । इह प्रशस्यस्यश्र, ज्योति श्रज्यो न भवतः । उपसर्गस्य पृथक्करणादिति माधवः । यत्तु सुधाकरेण श्रापयतीत्युदाहृतम् । यच्च शाकटायनेन श्रपतिज्ययतीति । तत्सर्व भाप्यविरोधादुपेक्ष्यम् । वृद्धमाचष्टे ज्याययति । अयश्च ज्यादेशः वर्षादेशेन सह विकल्पते । प्रियस्थिति मादयः। प्रिय माचष्टे प्रापयति । स्थिर स्थापयति स्फिरंस्फापयति। । उरुम् वरय- तीति सुव्वाती माधवः । ऊर्णधातौ तु वृद्धि स एवोदाजहार । बहुलं बंहयति । गुरुं गरयति । वृद्धं वर्षयति । तृपं दुख सदाचष्टे उपयति । दीर्घ द्राययति । वृन्दारकं वृन्दयति इति इष्टवद्भा वोदाहरणप्रपञ्च ॥ प्रकृतमनुसरामः । सूत्रकरोति सूत्रयति । इह व्याकरणस्य सूत्रकरोतीति वाक्ये द्रव्यरूपं, सूत्रं सूत्रशन्दे- नोच्यते । लक्ष्यलक्षणसमुदायश्च व्याकरणशब्दार्थः । तयोरं- शांशिभावात् पष्ठी।वृत्तौ तु सूत्रशब्दो ऽनर्थकः करोत्यर्थपरोवेति ·१पा.२ आ. शब्दकौस्तुभ । पायपि सूत्रस्य पदार्थकदेशत्वात् न तेन व्याकरणं सम्बध्य- ते । किन्तु करीत्यर्थेनैवेति व्याकरणं सूत्रपतीति द्वितीयैव भव- ति । तत्रापि सम्बन्धसामान्पविवक्षायां मातुः स्मरतीतिवत् पष्टी भवत्येवेति दिक् । आख्यानात्कृतस्वदाचष्टइति णिचे कल्लुक प्रकृतिमत्यापचि प्रकृतिवच्च कारकम् | आख्यायतइत्याख्या- नेम् । बाहुलकात्कर्मणि युट् । आख्यानशब्देन च तदभिधायी शंन्दो गृह्यते अर्थे कदन्वत्वासम्भवादिति माञ्चः । वस्तुतस्तु करणे ल्युट् । कंसवधमाचष्टे कसं घातयति । इह कृद्ग्रहणे गति. कारकपूर्वस्यापि ग्रहणात् कंसवध इति कृदन्त आख्यानशब्दः । ततो द्वितीयान्तात्त्रातिपदिकाद्वा णिच। कृतो ऽप्मत्ययस्य लुरु । तस्यैव या प्रकृतिः हन् इति, तस्याः विकारपरित्यागेन स्वेनैव रूपेणावस्थानम् । यद्यपि कृतो लुकि कृते तत्सन्नियोगशिष्टस्य बधादेशस्य निवृत्तिः सिद्धैव । इनश्ववध इवि सूत्रेण हिं अप- त्ययवधादेशौ सन्नियोगशिष्टौ । तथापि सीतायोगमाचष्टे सीतया योजयतात्यत्र कुरवस्थासन्नियोगशिष्टत्वेन तन्निवृत्त्यर्थप्रकृतिम- त्यापचिवचनमिति कैयटहरदचमाधवादयः । वस्तुतस्तु निमि- चापायन्यायेनैव तत्सिद्धेस्तस्यामित्यत्वज्ञापनार्यमिदम् । नहीदं वचनं नापि न्याय इवि वदाद्भरपि अकृतव्यूहपरिभाषायाः त. स्थानापन्नायाः पुरस्कृतत्वाचस्या एवानित्यत्वमनेन झाप्यतइति निष्कर्षः । इदञ्चाचःपरस्मिन्निति सूत्रएव मपञ्चितमस्माभिः। एवञ्च कंसहन् इ इति स्थिते अगसंशा धातुसंज्ञा च कसवि. शिष्स्यैव प्राप्ता ततश्चाविचनपोर्दोष स्यात् । अत उक्त प्र- कातिवाचकारकमिति । अस्यार्थः । प्रकृतिहेतुमपिणचः प्रकृतिः पष्टयन्ताद्वतिः । वादेः कृदन्तस्य यत्कारक कंसादिकं तस्य कृत्प्रकृतेर्हन्यादेः हेतुमणी धातावनन्तर्भूतं द्वितीयान्तं यदूपं तदेव ·'शब्दकौस्तुभः । [ ३ अ० ८३४ भवतीति । अत एव राजागनमाचष्टे राजानमागमयतीत्यत्र न. कारश्रवणमप्युपपनम् । अनेन चातिदेशेन कारकस्य धातावनन्त. भर्भावे लब्धे तद्वयतिरिक्ताद्वधादेरेव णि: । एतेन कंसमजीयतदि त्यइर्विचने यथाभिमतं सिध्यतः । नन्वेनमाप होहन्तेरिति हन- स्तोचिणलोरिति च कुत्वनत्वे न माप्नुतः । धातोः स्वरूपाहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानादिति चेत् । अत्र हरदत्तमाधवादयः । प्रकृतिवच्चेति चकारो भिन्नक्रमः । कारकामत्यस्यानन्तरं द्रष्ट- व्यः । कार्यशब्दश्वाभ्याहार्य' । हेतुमण्णिप्रकृतौ यादृशङ्कार- के तयेहापि, यादृशञ्च तत्र कार्य अर्विचनतत्वकुत्वादि त- दपीह तथैवेत्यर्थः । इह च अद्विचने अतिदेशद्वयेनापि सि- ध्यतः । असङ्कीर्णोदाहरणन्तु द्वितीयादिकं कुत्त्वतत्त्वादिकञ्चति विवेकः । इह कंसवधसुभद्राहरणादिनिरूढोपाख्यानएव णिजिति नाग्रहः । किन्तु प्रतिपादनमात्रे । तेन राजागमनमाचष्टे राजान- मागमयति । यद्यपीह कृत्मकृतौ राजा कर्तासीत् । तथापि गमे- हेतुपण्णौ गतिवुदीति कर्मीभूतः । तद्वच्चेहापि । राजानमि- त्यस्य प्रकृतिभागो यद्यपि अन्तर्वार्तन्या पठया प्रत्ययलक्षणेन पदम् । तथापि नकारश्रवणं भवत्येव रूपातिदेशवलात् देवदत्त- पाकमाचष्टे देवदत्तेन पाचयतीति तृतीयेव भवति । गतिबुद्धी- ति नियमेन कर्मत्वापहारे कर्तृत्वस्यैव स्थितेरितिदि। दृश्यर्थायां च प्रवृत्तौ मृगाणां रमणं मृगरमणम् । कर्तृपष्टया समास । तदाचष्टे भृगान् रमयति । यदा मतिपाधकर्तृकदर्शनार्थमाख्यातं तदेव णिजिष्यते नान्यदित्येतदर्थं वचनम् । येयमाख्यातरूपा दृत्तिः सा यदिदृश्यर्थः । तेन स्वयं मृगरमणमनुभवन् अन्यस्मै दर्शयि- तुमाचष्टे इत्यस्मिन्विपये मृगान रमपतीति प्रयोगः ।यदा तु अर- ध्ये दृष्टं मृगरमणं ग्राममेत्यान्यस्मा आचष्टे एवं तत्र मृगा रमन्तइति ·१पा.२ आ. शब्दकौस्तुभः । ८३५ तस्पिमाख्याते वोधनीये मृगरमणपाचष्टे इति वाक्यमेव भाति । अत्र कैयटादपः । दृश्यर्थायामेवेति नियमो मृगरमणादिविषयक एव । न तु सार्वत्रिकः । तेन रानागमनादी दृश्यर्थपटत्पभावपि णिज् भवत्येवेत्याहुः । लोपथ कालान्तसंयोगे मर्यादायाम् । इह आख्यानादिति न सम्बध्यते । शेष पूर्ववत् । सन्निहितया आरूपान- क्रियया सह कालस्य साकल्येन सम्बन्धे वोधनीय णिच् । मर्यादा- वचनस्यारो लोपश्चेत्यर्थः।उदाहरणन्तु विवसनं विवाप्स:,अतिश्रम-, गं घरानोवास इति कर्तृपष्टया समासाततः आमर्यादाभिवि- ध्योरित्यानसहाव्ययीभावः आरात्रिविधासमाचष्टे रानि विवास- यति। यावद्रारतिक्रमणं तावत्कथाः कथयतीत्यर्थः। वसिकियायां कर्वभूताया रातुमण्णी तावत्कर्मत्वं वसेरकर्मकत्वानद्वदनापिणी कर्मवं रात्रिमित्यस्य लुप्तपष्टचन्तत्वेन प्रकृतिभागस्य पदत्वे इको- सवर्ण इति पाक्षिक प्रकृतिभावःप्राप्तः पूर्ववपातिदेशान्निवर्चते । इहाख्येयं णिच्मकृत्याअनुपात्तमपि अर्थागम्यते । तद्वाचकस्तु भारतकथामित्यादिः शब्दो नेह प्रयोक्तव्यः । तत्समभिन्याहारे हि संति णिजेच नोत्पद्यते अनभिधानात् । अत्र च ममाणं वक्ष्य- माणं भाष्यकारीयं मत्याख्यानमेव । नहि फलभेदे मत्याख्यानं सम्भवति । प्रत्याख्यानपक्षे च कथामित्यादेर्यथा न प्रयोग- स्तथा प्रत्याख्यानात्रसरएव स्फुटीभविष्यति । तथामतिय- च्चकारकमित्यस्य पूर्वोक्ते विपरीतकमाध्याहारव्याख्यानपि भा. प्यकारीयप्रत्याख्यानं प्रमाणमिति दिक् । चित्रीकरणे प्रापि ॥ आख्यानादिति विहाय शिष्टं सम्बध्यते । कृदन्तादाथर्यकरणे गम्यमाने प्राप्नोत्य] णिच् स्यात् । कल्लुगादि पूर्ववत् । उज. पिन्याः प्रस्थितो माहिप्मत्यां सूर्योद्मनं प्राप्नोति मूर्यमुद्ग- मपति । इह उन्जयिन्या माहिप्यती दूरदेशस्थेति तावतो देशस्य ·८३६ शब्दकौस्तुभ । [३ अ० मागुदयादतिक्रमणमाश्चर्यकरणम् । प्रकृतिवचकारकापति सूर्य- स्य पृथग्भावः। संग्रामयतेरेव सोपसर्गादित्युक्तरुच्छन्दस्यापि पृथ ककरणम् । सूर्यस्य हेतुमण्णौ कर्मत्वान् इहापि कर्मत्वे सूर्यमुद्ग- मयदित्यादि। नक्षत्रयोगे झिनक्षत्रयोगवाचिनः कृदन्ताज्जाना- त्यर्थे णिच् । शेप प्राग्वत् । पुष्येण योगः कर्तृकर्मकः योग इत्य- या पुष्यो हि चन्द्रमसंयुनक्ति सम्बध्नातिइहकर्मणोपिगम्यमान- स्वादुभयप्राप्ताविति नियमात्कर्तरि पपघभावे तृतीया । अन्तद्धोयें- मादर्शनपिच्छतीतिवत् । पुष्ययोगं जानाति पुष्येण योजयति।युजे: कर्तु पुष्यस्य गत्यादिकर्तृवनन्तर्भावण हेतुमण्णौ न कर्मता किन्तु कर्तृत्वमवेति । इहापि तथा, तेन तृतीयैव । इदञ्च आरव्याना- कत इत्यादि वार्तिकजातं भाष्यवार्तिकयोरेव प्रत्याख्यातम् । तदीयलक्ष्पजातस्य आरोपेणापि सूपपादत्वात् । तथाहि । कंसं घातयतीति तावदारोपः । ये हि कंसायनुकारिणां नदानां व्याख्यानोपाध्यायाः ते कंसानुकारिण नट सामाजिकैः कसत्रुः या गृहीतं तादृशेनैव वासुदेवेन पातयन्तीय । येपिचित्र च्या- चक्षते इयं मथुरा अयं प्रासादः अयं भगवान् वासुदेवः प्रविष्टः इत्यादिक्रमेण, तेपि तथैव । येपि ग्रन्थं वाचयन्त कसवधमाच क्षते ग्रन्थिका नाम तेपि तत्तत्पदार्थविषयकनिधयोत्पादनात्तास्ताः क्रिया निवर्तयन्तीव । तथा च स्पष्ट आरोपः । किञ्च गच्छ इन्यते कंसः गच्छ घानिष्यते कि गतेनेह तेन हत कंस इत्या- दिपु निरूढेपु व्यवहारेपुतवाप्पेपैव गतिः।नह्यत्र णिज्विधिः कि- चिदुपकरोति । उक्तोदाहरणे णिच्मवेशाभावात् । उक्तञ्च शब्दोपहितरूपाश्च बुद्धेविषयतागवान् । प्रत्यक्षमिव कंसादीन् साधनत्वेन मन्यत इति । एवं राजानमागमयतीत्यादावपि बो- ध्यम् । राजानमानयतीत्यादौ हि णिजभावात्तवाप्येपैव गतिः । ।

·१पा.३ आ. शब्दवास्तुम.! रात्रि विवासयतीत्यत्रापि विचित्रकथारूपानन रात्रिरनेनर गमितेति आरोपः । निशानिनायेत्यादी च तवाप्पपव ग- ति । सूर्यमुद्गमयतीत्यत्रापि प्रयोज्यायोजकमावाध्यारोपः सदालम्बनन्तु माहेप्मत्या सूर्योद्पनं लभेयेत्येवरूपस्य देवदत्ता. भिमेतार्थस्य नितिरेव । यो हि यस्य प्रायः स तस्यामिप्रतं निवर्तयति । तत्र स्वभूत्पर्य मवर्तमाना अपि शिष्यादयो गुर्व- भिप्रतमपि उदिशन्त्येव । सूर्यस्तु न देवदत्ताभिप्रेतोदेशेन प्रवर्त. तइति वैपम्यम् । तथापि अभिमेतार्यसम्पत्तिमात्रेण आरोपे न का चित् क्षतिः । एवं पुप्पेण योजयतीत्यत्रापि ज्योतिशास्त्रप- रिशीलनेन पृप्ययोगस्य सर्वान्मत्याविष्करणा पोनयतीवेत्या- रोपः॥ इति श्रीशब्दकौस्तुभे तृतीयस्याध्यायस्प प्रथमपादे द्वितीयमान्दिकम् ॥ कण्ड्गदिभ्यो यक् ।। एभ्यो धातुभ्यो यन् स्यात्स्वायें। फण्डूम् । कण्डूयति । कण्डूयते । न च कण्ड्वादीनि मातिपदि- कान्येवेति वाच्यम् । गुणनिपेघार्येन यकः कित्त्वेन तेपी धातु स्वसिद्धः । न चैवं धातोरित्यनुत्ते। यऱ्यामिति वाच्यम् । माति- पदिकानां वारणीयत्वात् । न चैते घातव एवेति वाच्यम् । कण्ड्वादिपु केपां चिदीपपाठेन मातिपदिकत्त्वसिद्धेः। पदि हि धातव एव ते स्युस्ताई वाग्रहणं निवर्त्य नित्यो यगिति तावदा- स्थेयम् । अन्यथा शबादौ कण्हवतीत्याघनिष्टरूपमसङ्गात् । एवं स्थिते हस्वान्तादपि यकि मन्तूपतीत्यादिवदकत्सार्वति दीर्घत्वे कण्डूयतीत्यादिसिद्धेः किं दीर्घपाठेन | तस्मात् कित्त- दीर्घाभ्यां शापकाभ्यां धातवः प्रातिपदिकानि चेति द्विविधाः क- ण्ड्वादय इति स्थितम् । उक्तञ्च माये । धातुपकरणादातृ ·. । शब्दकौस्तुमः । [३० कस्य चासजनादपि॥ आहचायमिमं दीर्घ मन्ये धातुर्विभापित इति । तत्र धात्वधिकारात् धातुभ्य एव मत्यय. 1 स च नित्य इति सिदान्त । स्यादेतत् । एषां मातिपदिकत्वमेवास्तु त्यज्य- तां दीर्घपाठः प्रत्ययस्प कित्वञ्च । नचत्रमरुत्सानि दीर्घ द्विति विधीयमान इह न स्यादिति वाच्यम् । तर कितीत्यस्य निवृत्तेः। न चैवमुरुया धृष्णुयेवादावतिषसङ्गः । तस्य छान्दसत्वात् । न च यको नित्यत्वे कण्प्रिति न सिद्धयेदिति वान्यम् । क- ण्यशब्दात्सम्पदादित्वाद्भावे क्वौ अल्लोपे लोपोव्योरिति य लोपे च तत्सिद्धे । न च यलोपेल्लोपस्य स्थानिवन्त्वं शङ्कयम् । नपदान्तेति निषेधात् । न चैचमलोपस्य स्थानिवत्वावद् स्या- दिति वाच्यम् । सति स्थानिवत्वे अकारान्तम्यैव धातुतेति पूर्व- दले उवडोप्राप्ते । ताई यण् स्यादिति चेत् । अस्तु. तस्य जत् करिष्यते । न च ऊठि कर्तव्ये अल्लोपस्य स्थानिवत्वेन विवप्परत्वं नास्तीति वाच्यम् । वकारस्य आदिष्टादचः पूर्व- वात् । ननु स्थानिद्वारकमनादिष्टादच पूर्वत्वमस्त्येव । 'न च तस्याशास्त्रीयत्वान्नातिदेश इति माधवोक्तं युक्तम् । अनादिशा- दचः पूर्वत्वमाश्रित्य कर्तव्यस्य अचःपरस्मिन्नित्यातिदेशस्य शा- स्त्रीयतया स्थानिवस्सूत्रेण अतिदेशातिदेशस्य दुरित्वात् । अ. न्यथा नपदान्तेति सूत्रे सवर्णग्रहणस्य वैयपित्तेरिति चेन्न । स्थानिद्वारकस्य अनादिष्टादच पूर्वत्वस्य असावनिकतायाः मा. गेव निर्णीतत्वात् । अत एव अठि कृते पुनरुवड् न । यद्वा क्यो लुप्तं न स्थानिवदिति निषेधावणेव मास्तु । नन्वेवमपि क- ट्वा वित्यादी संयोगपूर्वकत्वेन ओःसुपीत्यस्याप्रवृत्ती उनद्- स्यादिति चेत् । अस्तु, क्विा प्रत्ययलक्षणेनोठ करिप्यामः । तस्मा प्रातिपदिकान्येतानि दीर्घीकस्वे च निष्फले इति चेत् ।

·८३९ १पा.३ आ. शब्दकौस्तुम । मैगम् । उपदो पहिरात्वेनासिद्धतया ऊठो दुर्वलत्वात् । किचोक्तरीत्या हि कण्डूरितिवत् मन्तूरित्यादि स्यात् । मन्तरित्यादि च न सिध्येत् । अय धातोःकर्मण इत्यतो वाग्रहणमनुपर्नेत ताई यपि मन्तुरित्यादि हवं सिदं तथापि कण्डरितिवदल्लोपपलोपाभ्यां मन्तूरित्यपि स्यात् । तथा यगनु- त्पत्तिपक्षे मन्तुरित्यादिवत् कण्डरित्यपि स्यात् । किञ्च मु. खादिभ्यो यप्रत्यये तस्प अनार्दधातुकत्यादतोलोपाभाचे अक- सार्वति दीर्घ मुखायतीत्यादि स्यात् । सुख्यतीत्यादि चेप्यते । अथ हलन्तमेव पठ्यत, तर्हि मुर्ख दुःखमित्यकारान्तं न सियेत् । तस्माद्यथान्यासमे। मनोरमम् । नन्वेवमपि प्रातिपदिकः के- ण्हवीमन्तुरित्यादि यद्यपि सिद्ध तथापि यगन्तेभ्यः क्वी अनिष्ट स्यादेव । तघया। कण्डूयतेः कण्दुवो कण्डवः । मन्तूयतेः मन्तू । मुखादे मुगित्यादि हलन्तम् । नैप दोपः । पगन्तेभ्यः विवप एवानुत्पत्तेः । उक्तं हि भाष्ये । । नैतेभ्य किवा द्रक्ष्यतइति । कथन्ताई कण्डूयतेरमत्ययः कट्रिति नपदान्तमूने उक्तमिति चेत् । क्यजन्ताविपत्यिहि । तत्र च कण्डुवावित्युवाडेष्ट एव । एवं प्रातिपदिकादाचारविचन्ताल्ल्यान्ताद्वा क्विप्यपि वाध्यम् । स्यादेतत् । कण्वादयः प्रातिपदिकान्येव ययान्यासं दीर्घाश्य सन्तु। ककारस्तु त्यज्यतां चाग्रहणञ्चानुवर्त्यताम् । यगन्तालिव- पोनभिधानन्च आवयो स्तुल्य तकि कण्ड्वादीनां धातुतेने ति चेत्, उक्तरीत्या सुरयतीत्याधसिद्धेः, मातिपदिकात्मत्यये तस्यानार्दधातुकत्वेन सुखायतीति स्यादिति हि स्पष्ट एव दो- प । यनु कौमुद्याम् । कृर्षे यक् स्यात् । धातवः मातिपदि कानि चेति कण्ड्वादयो द्विविधाः । कण्डूं करोति कण्ड्यते । नामधानुत्वाययेष्टं द्वित्वे प्राप्ते कण्टनादेस्तृतीयस्य इत्युक्तं तदेत- ·८४० शब्दकोस्तुभ । सर्वमाकरविरुद्धमनेकदोषग्रस्तञ्च । तथाहि । अर्थात व्याख्यानेन करणे इत्यस्यानुचिर्लभ्यते तच्च व्यर्थे धात्वर्थमा- वस्यानुत्ति विनापि लाभात् । ततोतिरिक्तस्य चानन्वयात् । एवञ्च कण्डूं करोतीति विग्रहमदर्शनमप्ययुक्तम् । नामधातुत्वा- दिति च मुतरामशुद्धम् । धात्वधिकाराद्धातुभ्य एव यगिति सि- द्धान्तात् । अथ प्रातिपदिकादेव यकमभ्युपैपि ताई लडाँदी कण्डवतीत्यादि स्यात् । अथ प्रातिपदिकान्येव कण्ड्वादीनीत्य- भिमैपि तर्हि मुख्यतीत्यादि न सिध्येत् । द्विविधाः कण्ड्वादय इति शक्तिविरोधश्च । आकरविरोधस्तु स्पष्ट एवेत्यास्ता तावत् ! मान्यास्तु अनेकदोषदुष्टमपीम प्रक्रियामघट्टकं कथञ्चि समर्थयन्ते । तद्यथा । प्रातिपदिकान्पेव कण्ड्वादय तेभ्यश्च वैकल्पिको यक इति पक्षणार्य ग्रन्थ । अत एवोक्तं कृत्र इति निगृहीतच कण्डूं करोतीति चा नहि धातुभ्यो याक माति पंदिकेभ्यो वा नित्ये याक अयं विग्रहः सम्भवति । एवञ्च नामधातुत्वादित्यायपि सम्पगेच । कयन्ताई दैविध्यमुक्तमिति चेत् । यगन्ताः सन्तो धातवां । केवलास्तु प्रातिपदिकानीत्या- , शयात् । यदा यगन्तपात्ववयवेपु ते' धातुशब्दो गौण । प्रत्य- येसदसद्भावाभ्याम् अवस्थाभेदाद् दैविध्यम् । न चैव मुख्यतीत्या- दौ अतोलोपो न स्यादिति वाच्यम् । यकः कित्वेन आव- यकतालाघवाच्चाईघानुकत्वस्यैव ज्ञापनात् । अत एव विवि- धा इत्येवोक्तं न तु धातुभ्यएव यगिति । तदिदं भाप्यादिविरु- मपि लक्ष्ये विसंवादाभावादस्तु कञ्चित् । अयोदाहरणा- निकल गाविपर्पणे । अवयवे कृतं लिङ्ग समुदाय पि- शिनष्टि । एवमपि । कण्डूयति । कण्डूयते । मन्तु अपराधे । रोपदस्पेके । मन्तूपनि । चन्दस्तु वितं पठिता मन्तूयते इत्य- ·.पा.३ भा. शब्दकौस्तुभः । प्याह । वल्गु पूजामाधुर्पपोः । वायति । तद्वल्गुना युगपदुन्मि- पितेन । असु उपवापे । अम्पति । असूयुः । मृगरवादयश्वेत्यु- प्रत्यय इति माधयः । एतेन सन्तः मणपिवाक्यानि गृह्णन्ति बनसूयव इति भट्टिप्रयोगो व्याख्यातः । केचित्तु असू असू इति पठित्वा आधस्स सान्तस्य अस्पति, द्वितीयस्य दीर्घान्त. स्य असूयति असूयते इत्याहुः । लेट् लोट् पौर्षे पूर्वभावे स्वप्ने च । लेट्यति । लोट्यति । लोटता लोटिता । अल्लोपयलोपी। केचित लेलोटी दीप्त्यर्थावाहुरिति माधवः । पूर्वभाव. पूर्वत्वम् । अब केचित् पूर्वशन्दं प्रकृतिनिर्देशार्थमाश्रित्य पूर्यतीत्युदाह- रन्ति । तथा चान्तःकरणतिवर्गे भट्टमल्लेनोक्तम् । शेते द्रायति निद्राति सस्ति स्वपिति पूर्तीति । निद्रायते संचिशति निद्रायां सं- स्ति मन्दते इति ॥ अस्यार्थो धातुचन्द्रोदये उक्तः । शेतेमभृती. नि दशाख्यातानि निद्रायाम् । पस स्वप्ने अदादिः। पसि शयनइ- त्येके पेरिति तत्रैव क्षीरस्वामी । पूर्वतीति कण्वादियगन्त इत्यादि । तथा देवेनाप्युक्तम् । पूर्वतीति तु यत्स्वप्ने तत् कण्वा- दिपु दर्शनादिति । एतच्च अमोघायां शाकटायनयातुवृत्तौ अ- निर्देशरहिते गणपाठे पूर्वस्य पाठाभावादयुक्तामति पुरुषकारैरेख दूषितम् । युक्तञ्चैतत् । जयादित्येनापि लेट्लोद् इत्येव पाठात् । हरदचेन च धोत्ये पूर्वभावे स्वप्ने चेति तद्विवरणात् । एतेन चु- द्धिवर्गे मनसागोचरीकारे मनस्वित्वे मनस्यतीति भट्टमल्लो- क्तिपि प्रत्युक्ता । न्यायप्ताम्यात् । जयादित्येन हि अमु इत्येर निर्दिष्टम् । हरदत्तेन तु अथ कण्ड्वादीनामनिर्देश इत्युपक्रम्प कण्ड्वादीन् विटण्यता असु इति प्रतीकमुपादाय मानसउपतापे इति विकृतम् । अत एव असु मनस उपवापइति पठतामपि मनस इति पष्ठयन्तमुपतापनिनेपणम् । न तु प्रकृत्तिनिर्देश: 1 वृत्तिपद - ·। ८४२ शब्दकौस्तुम । [३ अ० मर्यादिविरोधात् । धातुचन्द्रोदयकारस्य तु मनस्य- तति कण्ड्वादियगन्तमिति भूयसा ग्रन्धसन्दर्भण व्याच. क्षाणस्यापि तत्रापरितोपोस्त्येव । अत एव मनस्यते इति पा. ठमाश्रित्य मनःशब्दादृचित्रिपये तदतिवर्षमानात् क्यान्चो- क्त्वा इद शोभतेतरामित्युपसञ्जहार । लेला दीप्तौ । ध्याय- तीव लेलायतीवेति श्रुतिः । इरस् इरज् इरम् ईायाम् । इर. स्यति । इरज्यति । ईयति । ईर्यते । हलिचेति दीर्घः । एपा प्रयाणां यथायथमन्येप्यर्थाः सन्ति । तथाहि । इरंज्यन्नग्ने प्रथ- यस्वजन्तुभिरिति मन्त्रे दीप्त्यर्थोयमिति भट्टभास्करादयः । इरज्य न्तावसव्यस्य भूरेरितिमन्त्रऐश्वर्यार्थ इति । र्यतिर्मार्गावस्थानपि। उक्तञ्चामरेण चर्यात्वार्यापथिस्थितिरिति । इयम् ऐश्वर्यइति ग णरत्नमहोदधो । इयस्यति । उपस् प्रभातीभावे । उपस्थति रात्रिः । वेद धौत्र्ये स्वप्ने च । वेद्यति। मेधा आशुग्रहणे । मेधा- यति । कुपुभ क्षेपे । कुपुभ्यति । मगध परिवेष्टने । नीच दास्य- इत्यन्ये । मगध्यति । तन्तस् पम्पम् दुःखे। तन्तस्यति । पम्पस्यति। सुख दुःख तक्रियायाम् । तच्छन्देन सुखदु खाौँ । मुखदुःख रूपायां क्रियायामित्यर्थः । सुख्यति । दु ख्यति । सुख दुख चानुभवतीत्यर्थ । सपर पूजायाम् । अकारान्तोयं महोदधौ । सपर्यति । अरर आराकर्मणि । आरा प्रतोदः । अरर्यति । भिषज चिकित्सायाम् । भिपज्यति । भिष्णन उपसेवायाम् । भिष्णज्यति । सारस्वती त्वा मघवन्न भिष्णक् । छान्दसो लुम् । इपुध शरधारणे। इपुध्यति । चरण वरण गतौ । चरण्यति । परण्यति । चुरण चौर्ये । चुरण्पति । तुरण त्वरायाम् । तुरण्प ति । भुरण धारणपोपणयोः । रणधारणयोरित्यन्ये । भुरण्यति। गदगद वावस्खलने । गद्यनि । एला केला खेला विलासे । ए. ar ·१ पा. ३ आ. शब्दकौस्तुमः । लायति । केलायति । खेलायति । एला स्थानइलेत्यपरे । इलाय. ति । लेखा स्खलने च । लेखापति । अकारान्तीयमित्यन्ये । त. त्रातोलोप; । लेख्यति । लिट अल्पकुत्सनयोः । लिटयति । लाट जीवने । लाटयति । हणी रोषणे लज्जायाञ्च । कथं न पत्या धरणी हणीयतइति श्रीहर्पः । महीट् पूजायाम् । अत्र पूजा पूज्यमानकर्तृका तेनायमकर्मकः । महीयते । पूजामधिगच्छतीत्य- थः । मातापितरौ चास्य स्वर्गे लोके महीयेने इति भाप्यम् । रेखा श्लाघासादनयोः। आसादनं माप्ति मापणं वा । रेखायति । श्ला- घामनुभवत्यनुभावयति वेत्यर्थः । द्रवस् परितापपरिचरणयो। द्रवस्यति । तिरस् अन्तौ । तिरस्यति । अगद नारोगले । अगाति । उरम् वलार्यः । उरस्यति, बलवान् भवतीत्यर्थः। त- रण गतौ । तरण्यति। पयम् प्रसतौ। पयस्यति । सम्भूयस्मभूतभा- वे। सम्भूयस्यति । अम्बर संवर सम्भरणे । अम्बर्यति संवर्यति गणरत्नमहोदधौ आकृतिगणत्वात् धवलादिभ्यो यकि रायति धवल्यतीत्याद्युक्तम् । कण्ड्वादीनां तृतीयस्य द्वे इति वक्ष्यते । तेन सनि कण्डूयियिपतीत्यादि । गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आय ॥ एभ्य आयप्रत्ययः स्यात् स्वार्थे । गुरू रक्षणे । गोपायति । थप सन्तापे । धूपा- यति । विच्छ गतौ । विच्छायति । विच्छेस्तुदादिपाठसामर्या- दायमत्ययान्तादपि शो न तु शर। तेन विच्छायन्ती विच्छायनी- ति । आच्छीति नुविकल्प । अन्ये तु तुदादिपाठसामर्थ्यात्सा- धातुकेप्यस्य आयप्रत्ययो वैकल्पिक इन्याहु । पण व्यवहारे स्तु तौ च । पन च । पणपति पठनीये पनचेति पृथपाठसामर्थ्या- वस्तुतावेवाय, न्तत्साहचर्यापणेरपि स्तुतावेवायप्रत्ययः । अनुर- वस्य केवले चरितार्थत्वादायमत्यपान्तानात्मनेपदम् । प ·शब्दकौस्तुमः । [३ अ० णायति'। पनायति । स्तौतीपर्यः । व्यवहारे तु । शतस्य पणते इति जयादित्यादयः । अन्ये तु व्यवहारादिप्यायमिच्छ. न्ति । तथा च भाहिः । न चोपलेभे वाणिजांपणायामिति ।अ- स्मिन्नपि पक्षे पणिष्यते पणायिष्यतीत्यादी अनुबन्धः केवले चरितार्थ एव । अत एव पनेरपि आयमत्यये परस्मैपदमेव ॥ ऋतेरीयङ् ॥ ऋतिः सौत्र तस्मादीयडू स्यात् । प्रतीयते। ईयडो टिन्त्वस्य गुणनिषेधेन चरितार्थत्वेपि धातोडिदन्तत्वाध- इन्तादिवात्मनेमदम् । यथा चैतत्तथा अनुदात्तङित इति सूत्रए- वायोचाम || ऋतेश्छङिति सिद्ध ईयड्वचनं धातुप्रत्ययानामाय- मादयो नेति ज्ञापनार्थम् । सेन शमे ख. शटल इत्यादि सि- ध्यतीति वृत्तिकारादयःहदरत्तस्तु द्विचवनविभज्योपपदेतरपछसु- नाविति वक्तव्ये ईयसुन्वचनमधातुपत्ययेष्वपि आपनाद्य- भावं ज्ञापयेदिति प्रतिवन्दिनमाह । तत्र ईयमुवचन प्रक्रियाला- घवार्थमेव न तु ज्ञापनार्थम् । आयन्नादीनां निर्विषयतापत्तेः । न च विनिगमनाविरह । ण्यक्षत्रियत्यादिसौत्रनिर्देशानामेव वि. निगमकत्वादिति समाधान योध्यम् । प्रतिः सौत्रो घृणायां वर्चत इति वृत्तिः । यद्यपिघृणाशब्दो नानार्थः । घृणाजगुप्साकृपयोरि- तिवचनात्। तथापीह जुगुप्सार्थ एवाकतीयाशब्दस्य वीभत्सापन यतया निघण्टुपु पाठादिति हरदत्तादयःममल्लस्तु आख्यातच. न्द्रिकायो तृतीयकाण्डे नानार्थवर्गे ऋतीयते स्याद घृणयोरिति पट. न्नानार्थतामियेष । अर्तनं च ऋतीयाच रहणीया च पृणाका इति वदनमरोप्यत्रानुकूलः । यदि हि जुगुप्सामात्रार्थत्वमिच्छे. तहिणीया च जगूसने इत्येव स्पष्टुं पठेत् । नानार्थे घृणा- शब्दं प्रयुंजानस्तु ऋतेरपि तयात्वमाभिमैतीति पदचन्द्रिकान्यो- ख्याने पातुचन्द्रोदये कृष्णप्रबोधः । आर्धधातुकाविलापान्तु -- ·१पा.३ आ. शब्दकौस्तुमः । ईयभावपक्षे शेपत्वात्परस्मैपदमेव । आनत । अतितासि । अतिप्यति । आदि । आर्तव्यत् । अत्रात्मनेपदं समुदाहरन् प्रसादकारस्तु भ्रान्त एव ।। कणि ॥ स्वार्थे । कामयते । नन्विह अतउपधापा इति वृद्धः द्वितिचेतिनिषेधः माप्नोति ।नच गित्वसामादिः। पर- निटीतिविशेषणेन चरितार्थत्वात् । न च डकारोप्यात्मनेपदेन चरितार्थ इति वाच्यम् । तावता प्रतिपेधस्य बलीयस्त्वानपा- यात् । न च कमेमित्संज्ञामतिपेपार्थेन कम्पमिचमामीतिवचनं वृद्धयभावे व्यर्थं सत् दृद्धिमिह ज्ञापयतीति वाच्यम् । णिहन्ता- चिण्णमुलोः कृतयोः चिण्णमुलोदी|न्यतरस्यामिति वैकल्पिके दीर्ये प्राप्तभित्त्या मिच्चप्रतिषेधस्य सार्यक्यात्। न च तत्र दी- धग्रहणं परित्यज्य प्रकृतो हस्व एव विकल्प्यताम् । तथा च क- मेम संज्ञामातिपेधोपि मास्त्विति वाच्यम् । णिजन्तापरतावा णिचि सति ततचिण्णमुलोः अशमि अशामि शमं शमं शाम शामम् अशंशमि अशंशामि, शंशमं शंशमं शंशाम शंशाम- मिति रुपयस्य दीर्घग्रहणं विना अनिर्वाहात् । दार्पविपिम्पति हि गियडोर्लोपस्य न स्यानिवत्वं नपदान्तति निषेधात् । हूस्ववि- पिम्प्रति तु स्थानिवत्त्वे सति चिण्णमुल्परस्य णिचः णियहम्या ध्यवधाने स्वविकल्पो न प्रवर्तेत । यथाश्रुतसूत्ररीत्या चेदम् । पूर्वत्रासिद्धीयेनेत्युक्ता सवर्णानुस्वारादिग्रहणं न कर्तव्यमिति पक्षे तु णिजन्तााष्णिाचे ण्याकृतेरैक्यात् सिद्धम् । शंशाम शंशाम- मिति तु पलुगन्ताप्णमुलिति नपदान्तसूत्रएवाबोचाम । - स्मिनिष्कृष्टपक्षेपि चिण्णमुलोरितिसूत्रे दीर्घग्रहणं कर्तव्यमेव । त- पाहि । हेड अनादरे घदादि ।एच इरु । हिडयति । अत्र चि- एणमुलोः कृतयोः इस्वे विकल्प्यमाने आहीडे अहेटौति स्यात् ।

·! " ८४६ शब्दकौस्तुम । [१ अ० दीर्घे तु अहिडि अहीदि इति भवति । एवञ्च कमेरपि चिण्ण- मुलोः दीर्घविकल्प प्राप्ने तयावत्या कृतार्थो मित्वनिषेधो वृदि ज्ञापयितुं नालम् । किञ्च आयादयआर्दधातुकेवेति णिडभावे णिचि कृते वृद्धौ सत्यां मिताहस्वइति ह्रस्व वारयितुं मित्संझा प्रतिषेधः, सर्वथा ऽपि नायं वृद्धापकः । तस्मात् तितिचेति निषेधं वारयितु कश्चिदुपायो वक्तव्य इति चेत् । सत्यम् । उक्त एवासौ तद्धितकाम्योरिक्मकरणादिति ॥ आयादय आचातुके वा ॥ आर्द्धधातुकविवक्षायामायाद- यो वा स्यु । जुगोप । गोपायाञ्चकार । आनत । ऋतीयाञ्च के । कामयाञ्चक्रे | चकमे । इहार्द्धधातुकइति यदि परसप्तमी स्यात् तदा प्रवृत्ता आयादय आर्द्धधातुके परे पक्षे निवर्तन्तइ त्यर्थ स्यात् । तत्र वहवो दोपाः । तथाहि । आयप्रत्ययान्ताद श्रीभावविवक्षायामप्रत्ययादित्यकारमत्यये कृते आयनिवृत्तिपक्षे गोपेत्यनिष्टं स्यात् । गुप्तिरिति चेष्टं न सिध्येत् । तथा ऋतीय शान्दाल्लिटि प्रत्ययान्तत्वेनामि ईयप्रत्ययस्य निवृत्तौ ऋताञ्च कारेति स्यात्, आनतेति च न स्यात् । तथा आर्ततास । अ तिप्यति । ऋत्यात् । आतीदित्यादौ परस्मैपदं न स्यात् । तथा तास्यादेरादधातुकस्य ईयनिवृत्ति प्रति निमित्तत्वेन नधातुलो पइति निषेधात् तन्निमित्तो गुणो न स्यात् । अयोच्येत नानेन निवृत्तिर्विकल्प्यते किन्तु प्रवृत्तिरचति । तत्रापि आयादिविधिभिः सहास्य वाक्यता भिन्नवाक्यता वा । आये गुपादिभ्य आर्द्ध- धातुके परे आयो वेत्यर्थ स्यात् । एवमुत्तरत्रापि । ततश्च आर्द्धधातुक एव विकल्पेनायादयः साधातुके तु नैव स्युः । अयोच्यत गुपादिसूत्रएव आर्धधातुकैवेति वक्तव्ये आयादयइति न कर्तव्यमिति लायवे स्पष्टे सति गौसं सोदा । आयादया ·. १पा.३ आ. शब्दकौस्तुभः । र्धधातुकवति पृथक्सूत्रकरणसामर्थ्यात् व्यापार भेदनकवाक्पता। ततश्चायमर्यः । गुपादिभ्य आपादयो नित्यं भवन्तीत्युत्सर्गः । आर्द्धधातुके परे तु वा भवन्तीति । एवञ्च विकरणवत् प्रत्य- ये परे आयादयः मतेरन् । ततश्च गुपेः क्तिनि आयपक्षे अल्लोपयलोपयोः गोपातिरित्यनिष्ठं स्यात् । गोपायेति चेष्टं न सिध्येत् । तस्माददुष्ट एवात्र परसप्तमीपतः || सनाघन्ता धातकः ॥ सनादयो णिडन्ताः प्रत्यया अन्ता- श्वरमावगवा येपान्ते संघाता धातुसमाः स्युः । जुगुप्सते । का. मपते । सुपतिङन्तमित्यत्र अन्तग्रहणेन संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे प्रत्ययग्रहणारिभापा न प्रान्तइति तत्पतिप्रसवार्थमिहान्तग्रहणं न त्वयमपूर्वविधिः । गौरयात् । देवदत्तश्चिकीर्पतीत्यादौ देवदा तादेः समुदायस्य संज्ञामसहाच । मतिप्रसवे तु लाघव उक्तदो- पाभावश्चेति स्पष्टमेव । भूवादय इत्यस्यानन्तरमेव सनाधन्ता श्चेति न मूत्रित सनादीनामियत्तानवगमात् । णिहो डकारेण प्रत्याहारमाश्रि-प सहन्ताश्चेति फुतो न मूत्रितमिति चेत् चडादिष्वपि डकारसत्वेन सन्देहापचे । इहव सनायन्ता इत्य- स्थानन्तरं भूवादयश्चेति सूत्रयितुमुचितं तथा न कृतामित्येव । एतत्म्न भाष्ये मल्याख्यातम् । तयाहि ।जहनस्वार्यायांवृत्ती चि- कार्पनिहीत्यादिसहयाता एवार्यवन्तः तदनपराअनर्यकास- वे सर्वपदादेशा इत्यन च अर्थवत्येव स्यान्यादेशभावविश्रान्तः । एरित्यादी स्तुरिति पर्पस्थितीत्युक्तम् । एसञ्चेदापि करण- विशिष्यर्थस्येपः प्रसङ्गे चिकीर्पशब्दः तथा हरणविशिष्टेप्यर्थ- वृत्ते प्रसझे निहीपेशन्दः गुपे. मसः गोपायशब्दः पुत्रवि- शिष्टेच्छावृत्तेरिपेः मसझे पुत्रीयशब्द इत्यादि पर्यवसाने स्थानिव- भावेन सिदं धातुन्वम् । जगध्यादिवत् । पचवित्यत्र तोस्तिद्- -

·[
८४६
शब्दकौस्तुः
दीचे तु अहिडि अहीहि इति भवति
मुलोः दीर्घविकल्प प्राप्ने तयारत्या
ज्ञापयितुं नालम् । किञ्च आयादय
णिचि कृते वृद्धौ सत्यां मितांदूस्वार
प्रतिषेधः, सर्वथा ऽपि नायं वृद्धाप
निषेधं वारयितु कश्चिदुपायो वक्तव्य
एवासौ तद्धितकाम्योरिकमकरणादी
आयादय
आर्धधातुके वा ।। आ
यो वा स्यु । जुगोप । गोपायाञ्चका
के । कामयाञ्चके । चकमे । इहार्द्धध
स्यात् तदा प्रवृत्ता आयादय आर्द्रय
त्यर्थ स्यात् । तत्र बहवो दोषाः ।
स्त्रीभावविवक्षायामप्रत्ययादित्यकारमल
गोपेत्यनिष्टं स्यात् । गुप्तिरिति चेष्टं ।
शन्दारिलटि प्रत्ययान्तत्वेनामि ईयप्र
कारेति स्यात्, आनतेति च न स्या
तिप्यति । अत्यात् । आर्तीदित्यादी
तास्यादेरादधातुकस्य ईयनिवृषि
पइति निषेधात् तन्निमित्तो गुणो -
निवृत्तिर्विकल्प्यते किन्तु प्रगृत्तिरे
सहास्यम्वाक्यता भिन्नवाक्यता
धातुके परे आयो वेत्यर्थ स्य
आर्द्धघातक एव विकल्पनायाद
अपाच्येत गुपादिसूत्रएव आध
न कर्वम्पमिति लायवे स्पष्टे सा

·१.पा.३ आ. शब्दकौस्तुमः । अहणस्य तासिन्यावृत्त्या कृतार्थत्वेन धातूपदेशावस्थायामेव नुम् भवतीत्ययमयों न साधितः स्यादिति वाच्यम् । नुविधावुपदेशिन- द्वचन प्रलपसिध्यमिति वचनव शरणाकरणातधिन्विकज्यो- रिति सनुम्कनिर्देशाज् ज्ञापकादा वामनस्तु तासेरिकार उच्चार- णार्थ इत्याशयेन इदिनोनुमधातोरिति घातग्रहणं धातूपदेशाव- स्थायामेव नुम् यथा स्यादित्येवमर्थ मन्यते । तन्मते मन्ता इन्तेत्यत्र टिलोपस्यासिनत्वान्नलोपो नेति बोध्यम् । इदमिदानीं विचार्य- ते । लकारं निमित्तत्वेनाश्रित्य विधीयमानाः स्यादयो रिकरणा: कि लावस्थायामेव स्युः, उत लादेशेषु कृतेप्चिति । आये पक्षे लावस्थायान्तासौ कृते तस्य प्रत्ययाधुदात्तत्वे कृते लादेशाः स्युः ततश्च तेषां स्वरः सतिशिष्टः । ततश्च तासे: परस्य लसार्वधातुक- स्यानुदात्तवचत्तमप्राप्त विधिरेच स्यात् । एवञ्च सतिशिएशोपि वि. करणस्वरो लसार्वधातुकस्वरं न बाधतइत्यस्यार्यस्य शापकमैत- दिति पाठ: सिद्धान्तो भज्येत । ततश्च या दम्पती समनसा सु. नुतइत्यत्र सतिशिष्टस्य विकरणस्वरस्प वलीयस्त्वापत्ती मध्यो- दात्तं तिहन्तं स्पादिप्यते त्वन्तोदात्तम् । एवं प्रीणीता धान, हि- न्वन्ति सूरमित्यादिप्वपि स्पष्टो दोष । द्वितीये तु पक्षे तासित्व- र सतिशिष्ट इति शेषनिघातेनैव लसानधातुकानुदात्तत्वे सिद्ध तासिग्रहण ज्ञापकमिति सिध्यति । किन्तु गपिप्पति पठिप्यती- त्यादि न सिद्धयति । तयाहि । सार्वधातुके यात्सर्ग तस्याप- वादा: शपादयः स्यादपश्च । तत्र शवादीनामवकाशः गच्छति पठति । स्पादीनान्तु गंस्यते पठिप्यतइति । गमिष्यति पठिप्य- नीत्पत्रोभयप्रसङ्गे परत्वाच्छप प्राप्नोति । अयोच्येत ! यकः शबादीनाञ्च नोत्सर्गापवादभाव । विविक्तविषयत्वात् । यग्विधौ हि भावकर्मग्रहणमनुवन्ते तच्चावश्यमनुवर्त्यम् । पचति पठती- ·८५० शब्दकौस्तुमः । .. [३ ० त्यादौ शपि परे यङ् मा भूदिति । एवमपि गमिष्यति पठिष्य. तीत्यादि सिध्यतु नाम | यशपोरुन्सर्गयोः स्यादिभिरपवादै- धिसम्भवात् । किन्तु देविष्यति सेविष्यतीत्यादिन सिध्पेदेव । तथाहि । विकरणानां यशपावुत्सएँ । तदपवादाः श्यनादयः स्यादयश्च । श्यनादीनामवकाशः दीव्यति. सीव्याति । स्यादी- नान्तु पक्ष्यते । देविष्यति सविष्यतीत्यत्रोभयमसले परत्वात् श्यनादयः स्युरिति । अत्र बहुधा समाहितं भाष्ये । तथाहि । शंबादेशा. श्यनादय. , करिष्यन्ते । दिवादिभ्य इति पञ्चम्या अनुत्तायाः । कर्तरिशविति प्रथमायाः षष्ठीप्रकल्पनात् । एवञ्च दिवादिभ्य स्यादिविपये शवेव नास्ति स्यादिभिरपवादैाधात् । तंदादेशाः श्यन्नादयस्तु दूरापास्ता एव । अथ वा दिवादिभ्यः श्यनित्यादिपु स्यादयोनुवतिष्यन्ते । दिवादिभ्यः श्यन् भवति लुलुटोस्तु स्यतासी भवतः । दिवादिभ्य इत्येव । एवमग्रेपि । एतेन लावस्थायामेव माप्नुवन्तः स्यादयः सार्वधातुकोत्पत्तिं कि मर्थ प्रतीसन्ताम् । ततश्च कथं तासेलसार्वघातकानुदात्तवचन स्य एक्तार्यशापकत्वं सङ्गच्छतामिति दूषणं प्रत्युक्तम् । सार्व- घातुकेयगित्यादी अनुवृत्तिवलादेव सार्वधातुकोत्पत्तेः प्रतीक्षणी यत्वात् । अय वा श्यनादयः शबादेशा मा भुवन् मा चानुवर्त- न्तामूत्तरतस्यादयः। किन्तु देविष्यतीत्यादौ स्यादीन् बाधित्वा प- रत्वात्तावल्लादेशाः । न चानित्यास्ते. आवायाध्यापसमाप्ते- त्वधिकारात् स्यादिभिर्यवधाने । पातोः परस्य लस्याभावेन आदेशामाप्तेरिति वाच्यम् ।घातोविहितस्य लस्यति विहितविशे- पणाश्रयणेन लादेशानां नित्यत्वात् । एवञ्च नेपु लादेशेषु उभये प्रसक्ताः स्पादयः श्यनादयश्च तपान्तरसवात्स्यादय एव भविष्यन्ति न तु श्यमादयः । सार्वधातुकत्वं कर्तरीत्यर्यवि.

·.पा. ३ आ. शब्दकौस्तुम। शेपञ्च अपेक्षमाणानान्ने पी वहिपत्वात् ।। सिनहुलं लेदि ॥ धातोः सिप्पत्ययो बहलं स्पाद लेटि परे।जोषिषत् । जुपी प्रीतिसेवनयोः । अनुदात्तेत् । व्यत्ययेन परस्मैपदम् । सिप इट लेटोडाटाविति तिपोट् । इतश्चलोप इतीकारलोपः । बहुलग्रहणान्नेह । पताति दिद्युत् । सिन्बहुलन्छ- न्दसि णिद्वक्तव्यः॥ प्रणआयूपितारिपत् । अयामपिसिवितासा. विपत् । णित्त्वाद्वृद्धि । देवस्यहेलोवयासिसीष्ठाः । इह यातेरवपू ल्लिङ् । बहुलवचनात् । सिप्थास् सीयुट् मुदइन् । एकाचउपदे- शेनुदात्तादिति निषेधन्तु न भवति । सिपाव्यवधानात् । सीयुटर सस्य पत्वाभावश्छान्दस: । तिडतिड इति निघातः । यच्छ- ब्दयोगे तु यासिसीष्ठा इति पदमाधुदात्तमप्यते । यद्यपि प्रत्ययस्वरेण थास उदात्तत्वादन्तोदात्तं पदम्माप्तं तथापि सूत्रभ- ड्रेन सिपन्त्यक्त्वा सबषं कर्तव्य इति भाग्योक्ते । सपि कते अदुपदेशात् परत्वेन छन्दस्युभयथेति सार्वधातुकत्वेन च लसा- धातुकानदात्तत्वादिएसिदिः । सपः पित्त्वाभावे उदात्तनि- त्तिस्वरेण इट उदात्तत्वं स्यात् । तस्मादिह सप पित्त्वादन्तत्वे स्वरोथै इति स्थितम् । यथाश्रुनसूत्ररीत्या तु पित्वं व्यर्थमेव । तथा च वार्तिकं, पित्करणानर्थक्यं चानच्कत्वात् । इटोनुदा- तामिति चेत् । आगमानुदात्तत्वात्सिमिति ॥ कास्मत्ययादाममन्त्रे लिटि । कास्धातो मत्ययान्तेभ्यश्च आम् स्याल्लिटि न तु मन्त्रे! कामृशब्दकुत्सायाम्। कासाञ्चके । लोल्पाचके। भमन्ये किम्। कृष्णा नोनारायच्छन्दसीति तु नोक्तं ब्राह्मणे इष्टत्वात् ! पुत्रमामन्त्रयामास । अथेह शुनाशेप ईक्षाञ्चके इत्यादि । कास्यनेकाच इति वक्तव्यम्, चुलुम्पाद्यर्थम् । चुलुम्पा. चकार । चुलुम्पतिर्तिककारवचनबलात्साधुः । इहाव्याप्त्य- ·शब्दकौस्तुमः । [३० तिव्याप्तिपरिहाराय प्रत्ययग्रहरणमपनीय तत्स्थाने अनेकाज- ग्रहणं कर्तव्यमिति मागेव व्याख्यातम् ।। चकासाञ्चकार । द- रिद्वाञ्चकार । आतऔणल इत्यत्र ओकारे विधातव्ये औकार- विधानं दरिद्रातरार्धधातुके लोप इत्याकारस्य. लोपेपि औकार- स्थ श्रवणार्थम् । तेन ददरिद्रावित्यपि भवतीत्याहुः । उौतेस्तु न भवति । नुवद्भावातिदेशात् । न चैवमपीजादेरित्युत्तरसूत्रेणा- नेकान्त्वनिरपेक्ष आम् स्यादेवेति वाच्यम् । आमश्च प्रतिपेधा- थमिति नुबद्भावफलेषु पाठसामर्थ्यात्तस्या अप्यमवृत्तेः । भाष्यकारेण संहितया सूत्रपाठमाश्रित्यानृच्छोदयायास इत्यत्र अनुच्छ उ इत्युकारप्रश्लेपेण. उकारान्तस्यामनिषधाच्च । नन्वे- वमुशब्दादाचारक्चिपि इजादेरित्याम् पूर्वोदाहते माधवादिस- म्मतश्चानेन भाष्येण विरुध्येतेति चेन्न । प्रथमपक्षेण तत्सम्भ- वात् । द्वितीयपक्षे तु मा भूदाम् । यथालक्षणममयुक्तइत्यभ्युपग- मात् । यद्वा । उश्चासौ उश्चेति प्रश्लिष्टनिर्देशेन उदन्तस्यैव गुरुमतः पर्युदासः । स च इमादेरिति सूत्रस्यैव शेषः। तेन वल्गु- फल्गुप्रभृतिभ्यः, क्विवन्तेभ्यो ऽनेकान्त्वप्रयुक्त आम् भवत्येवेति सर्व सुस्थम् । अत्र काशिका | आमो मित्त्वमदन्तवादगुणत्वं विदेस्तथा । आस्कासोराविधानाच्च पररूपं कतन्तयत् ।। अस्यार्थः । मित्त्वाभावो ऽमित्वम् । आमो.मकारस्य हलन्त्यमिती- संज्ञा न भवति । कुतः । अत् अन्ते समीपे यस्य तथात्वात् । सूत्रे विधानवेलायां समीपे अकारवत्त्वादिति यावत् । प्रसङ्गादा- ह । विदेरामि गुणाभावोपि तथा । अदन्तत्वादेवेत्यर्थः । उप- विदजागृभ्य इति सूत्रे हि आम्प्रत्ययसन्नियोगेन विदेरदन्तत्वं निपात्यते । तत्रालोपस्य स्थानिवत्वात् गुणो न भवति । यदि तु -बिद ज्ञानइति धातुपाठएव अकारो विवक्ष्यते तदा वेत्तीत्यादि न .- ·१पा.३ आ. शब्दकौस्तुमः। सिध्येत् । अकारश्रवणप्रसङ्गात् । इदानीमाम्पत्ययस्य मान्तव- मङ्गीकृत्यापि मित्त्वाभाव ज्ञापकमाइ । आस्कासोराम्विधानाचे. ति । आमः अमित्त्वमित्यनुषङ्ग । दयायासश्च कास्मत्ययादिति सूत्राभ्यामारकासोराम्विधानादमित्वमामोनुमीयते । सति हि मिन्त्वे आस्कासोराम् भवन् अचामन्त्यादाकारात्पर स्यात् । तथा च सवर्णदीर्घत्वे सति अकिञ्चित्करः स्यादिति भावः । नन्वद- न्तत्वपक्षे आमामन्त्रइति निर्देश्यं स्यादत आह । पररूपमिति । यथा सर्वत्रलोहितादिकतन्तेभ्य इति सूत्रे पररूपं निपातनात् शकन्ध्वादित्वाद्वा एवमिहापीति भावः ॥ इजादेश्वगुरुमतोनृच्छः ॥ इजादियों धातुर्गुरुमान् ऋच्छति- भिन्नस्तस्मादाम् स्याल्लिटि नतु मन्त्र । ईहाञ्चके । ऊहा- चक्रे । इजादौति किम् । ततक्ष । गुरुमतः किम् । इयेषिय । नन्विह गुणे कृते गुरुमत्ताप्यस्त्येवेति चेत्सत्यम् । गुरुमदहणे सति सन्निपातपरिभापया इहाम्न । लिडानन्तर्यहेतुकत्वाद् गुरुमत्ताया। यद्वा । लिटीति विहितविशेषणम् । इजादेगुरुमतो विहितो यो लिट् तस्मिन्निति । तेन लिग्निमित्ता या गुरुमत्ता तस्मान भविष्यति । अनृच्छः किम् । आनर्छ । आनर्छतुः । आनईः । अनृच्छ इति शक्यमकर्तुम् । ऋच्छत्यतामिति लिटि परे गुणवि- थानाल्लिङ्गादेव आमो ऽप्रवृत्तेः । न च तत्र मच्छतीत्यनेन अर्ते. रेव स्तिपा निर्देश इति वाच्यम् । ऋच्छत्वृतामिति सवर्णदीर्येण स्वरूपेणैवार्तेः प्रश्लेपात् । प्रश्लेपे च बहुवचनं ममाणम् । अत्र श्लोकवार्तिक, वाच्यार्णवद्भावो यड्प्रसिद्धिः प्रयोजनम् । आमश्च प्रतिपधार्थमेकाचश्चेडुपग्रहात् ॥ अत्र यडि भावातिदे- शः। आमिटोस्त्वभावातिदेश. । नौ तौ वयोरभावात् । इड- पग्रह इदमतिपेधः ॥ विभाषागुणइति पञ्चमी । फलस्य चात्र । .

·८५४ शब्दकौस्तुमः। [.. हेतुत्वम्, अध्ययनेन वसतीतिवद । एकाच इति वर्तमाने श्युकः कितीति यः इष्टप्रतिषेधः ततोपि हेतोर्णवद्भावो वाच्य इत्यर्थः । मोर्णोनूयते । प्रोणुनाव । पोर्णतः। प्राणुतवान् ।। दयायासश्च । एभ्य आम् स्याल्लिटि । दय दानगतिर. क्षणेषु । अयं गतौ { आस उपवेशने।प्रयोप्यनुदात्तेत । दयाञ्च- पलायाञ्चके | उपसर्गस्यायताविति लत्वम् । आसार चक्रे || उपविदजागृभ्योन्यतरस्याम् ॥ एभ्य आम् वा स्याल्लि- टि। उष दाहे। विद ज्ञाने । सत्ताविचारणार्थयोस्तु आत्मनेपदिनो. लाभार्थस्य चोभयपदिनो नेह ग्रहणम्। परस्मैपदिभ्यामुपविदजागृ- भ्यां साहचर्यात् । ओषाञ्चकार । उपोषाविदेरिह आम्सन्नियो- गेनादन्तत्वनिपातनाद् गुणो न । विदाञ्चकार । विवेद । जागराञ्चकार । जजागार ।। भीन्हीभृहुवा श्लवच्च ।। एभ्यो लिटधाम्ना एपां श्लाविध कार्य च । किं पुनस्तत् । द्वित्वमित्वञ्च । विभयाचकार । वि- माय जिन्हयाञ्चकार | जिन्हाय । विभराञ्चकार | वभार । सुहवाञ्चकार । जुहाव । इह द्वित्वं सर्वेपाम् । इन्त्वन्तु विभत्तः । भृक्षामिदिति श्ली विधानात् ॥ कृव चानुप्रयुज्यते लिटि । आम पश्चात् लिट्परः कृञ् मयु- ज्यते । कृमिति मत्याहारः कृभ्वस्तीत्यत कृयोद्वितीयेति कारेण । तेन कभ्वस्तयो ग्राह्या । अत्र च प्रमाणम् आम्पत्य. यवतमानुप्रयोगस्पेति सूत्रे कृग्रहणम् । अनुमयोगसामाद- स्ते भावो न । अन्यथा हि कृभ्वनुमयुज्यतइत्येव चूयात् । या. चांचकार । याचयांवभूव [ याचयामास । इदानुभयुक्तस्यास्ते- भविकर्म गोस्तिमाता एशि इटि च रूपे विनिपधन्त । तथाहि ।

·१.पा.आ. शब्दकौस्तुमः। उभयत्रापि हएतीति हादेशे कृते ईलामाहे इति के चित् । ता. सिसाहचर्यादिटयेवहत्त्वमित्यन्ये । वत्साहवर्यादेव सार्वधातुकएव एति हत्वम् । तेनोभयत्रापि ईक्षामासे इति रूपमित्यपरे । स्या- देतत् । आमन्तमेतदनभिव्यक्तपदार्यकं नह्यस्मात् कारकवि- शेषः सख्याविशेपो वावगम्यते । तत्र विशेषसमर्पणाय न्यायत एवानुमयोगलाभास्किमनेन सूत्रेणेति चेत् । अत्रोच्यते । किन यामात्रविवक्षायां कारकतत्सङ्ख्ययोश्वाविवक्षायां पाकमेरणा जातत्यादिप्रयोगास्तावत्सर्वसम्मताः । तत्र तथैव पाचयामि त्यतावन्मात्रप्रयोगे प्रसक्ते तं वारयितमिदम् । किम्चास्तिभ- वत्योरिव विद्यतेरपि प्रयोगे न्यायतः प्रसक्ते तमपि वारयितुमे तत् । किञ्च निवृत्तपेपणाद्धातोः प्राकृतेर्थे णिचि सामान्यवाचका- नुभयोगार्थ सूत्रमेतत् । अपि च । पश्चादेव प्रयोगो यथा स्यात् न तु पूर्वमिति । तेन चक्रे ईक्षामित्यादि न भवति । अपि च, अव्यवहितएव पश्चाद्भावो मुख्यः । तयाच व्यवहितनिवृत्त्यर्थ- मपीदमातेन ईक्षां राजा चक्ररत्यादि न भवति । कथन्तर्हि बव्हः चब्राह्मणे तान् ह राजा मदयामेव चाकरोति। आन्दसत्वादित्यवेहि। कयन्ताई महिकाव्ये, उक्षाम्पचक्षुर्नगरस्य मार्गान् । विभयाम्प्र. चकारासाविति । कथञ्चरघुकाव्ये । तं पातयां प्रथममास पपात पश्चात् । प्रभ्रंशयां योनहुपञ्चकारोते ।प्रमाद एवायम् । विपर्यास- नियन्त्यर्थ व्यवहितनिवृत्यर्थञ्चति वार्तिक विरोधादित्याइहा- म्मकतेः कृभ्वस्तीनाम्च सामान्यविशेषवचनतया तदर्थयोरभे- दान्वयो योध्यः । अत एव प्रत्याहारे ऽन्तर्भूतस्यापि सम्पदो नुप्रयोगो न भवति । अनन्वितार्थकत्वात् । यत्तु सनाद्यन्ता इत्य. तो धात्वधिकारात् धातूपसर्गसमुदायस्प नानुपयोग इति । तत्र । एवमपि योन धातुः पदिः तन्मात्रस्य उक्तरीत्यैव वारणीयवाद ।

·८५६ शब्दकौस्तुभ । एवञ्च सामान्यस्य सन्निहित विशेषे पर्यवसानात् तद्गतसाधना दिविशेषाभिधानम् आमन्तगतविशेषाभिधानमेवेति सम्पयते । अत एव अनुप्रयुज्यमानयोर्वस्त्योरामन्तवशेन सकर्मकत्वात् ताभ्यां कर्मणि लिट् । तथाच माधः । तस्यातपत्रं गिभराषभूषे इति । श्रीहपश्च । तपर्नुपूर्तावपिनेदसाम्भरा विभावरी भिभिरा म्नभूविरे इति ॥ 1 विदाकुर्वन्त्वित्पन्पतरस्याम्॥ टो लुक् लोट्परस्य कृषोनुप्रयोगश्च वा निपात्यते । इतिशन्दः सर्वेषां लोदवचनानामुपलक्षणार्थ । मूत्रे प्रथमपुरुपबहुवचनमयो- गस्तु प्रचुरमयोगत्वमात्रेण । विदाइकरोतु विदाकुरुतां विदा- ॥वेत्तेर्लोव्याम् गुणाभाव लो- अम्युत्सादयांपजनयांचिकारमयामकापावयाक्रियाद्विदा- मन्नितिच्छन्दसिएते छन्दास चा निपात्यन्ते।सदिजानरमीणां प्यान्ताना लुडयाम्पत्ययः।चिनातेरपि शुद्धस्य लुडयाम् द्विवचनं कुत्वञ्च अकरित्यनुप्रयोगः मत्येकं चतुर्भिः सम्बध्यते । पवते पुनातेर्वा ज्यन्तस्य आशीलिडि आम् क्रियादित्यनुप्रयोगश्च । विदेर्लुडधाम् गुणाभावः । अत्रन्नित्यस्यानुप्रयोगश्च । अकरिति कृषोलुडि तिप्। मंत्रेघसेतिच्लेलुकि तिपो हल्ड यादिलोपः । अ. ऋन्निति तत्रैव बहुवचनं अभ्युत्सादयामकः । अभ्युदसीपददिति पक्षे भाषायांच। मननयामकः प्राजीजनत् । चिकयामक । अवैषी- चारमयामकः । अरिमत् । पावयाँक्रियात् । पाव्यात् । विदाम- क्रन् । अवेदिषुः ॥ इति श्रीशब्दकौस्तुमे तृतीयस्य प्रथमे तृतीयमान्हिकम् ॥ लिलुहि ॥ धातोश्च्लिमत्ययः स्यात् लुडि परे ॥ इकारो लेरिति सामान्यग्रहणार्थ ! चकारः स्वरार्थ इत्युत्तरसूत्रे ·शब्दकोस्तुमः । '४५७ स्फुटीमविष्यति । अस्यादेशाः सिजादयो वक्ष्यन्ते । न. मेवं किं लिप्रत्ययेन सिमेवोत्सर्गः मत्सयोस्तु तदपवादा- थ क्सादयः सन्तु । न च मन्त्रेघसेतिसूत्रे सर्वधातुपु लेरित्येके. नैव निर्वाहे लाघवार्य लि! कर्तव्यः । अन्यथा हि घम्नश्ग- मर्थमको ग्रहणम् । आकारान्तेषु धेटोन्तर्भावाचदर्य चहो ग्रह- णम् । तस्य हि विभाषाधेश्व्योरिति चदस्ति । पात्वन्तरार्य सिचो ग्रहणम् । यदि तु जनेः दीपजनेति विहितस्य चिणो लुम् छन्दसि दृश्यते ततस्तस्पापीति श्रीणि चत्वारि या प्रणानि कर्तव्यानि स्युरिति वाच्यम् । फ्लिपक्षेपि लिलुहिः च्ले सिन् मन्त्रेघसेति सूत्रेषु मिलित्वा लिम्लेर्लेरिति प्रयाणां ग्रहणस्य तुल्यत्वात् । न चोक्तरीत्या साम्येपि च्लिपक्षे लाघवान्तरम. स्ति । गातिस्थति सूत्रे सिच इत्यपनीय तत्स्थाने लेरित्यभिपि. च्य मन्त्रेघसादिसूत्रे तस्यैवानुवर्तनादिति वाच्यम् । एवं हि य- दन अकृतेप्वेव सिनाधादेशेषु तदपवादो लेरेव लगित्यभिमंपि, किंवा आदेशेषु कृतेषु स्थानिवद्रावो नेति । नायः । अगुः अस्थुरित्यादी सिचः परत्वाभावेन सिजभ्यस्तेति जुसो - • छत्तिप्रसमात् । न च भात इति जुम् । तत्रापि सिच इत्यस्या- नवृत्तेः । भयोच्येत आत इति सूत्रे सिप्रदणं नानार्त्तते तथाच अगुरित्यादौ विध्यर्थं तत् न तु नियमार्यम् । व्यावा- भावात् । न चाभूवनिति व्यावय॑म् । तत्र जुसः मासरेवाभावात् । नच सिनभ्यस्तति प्राप्तिः । लावस्यायामेव लुगिति पक्षस्य इदानीं परिगृहीतत्वात् । न चैवमवान् इत्यत्रापि मात इति नित्यो जुस् स्यादिति वाच्यम् । लडःशाकटायनस्यैवेति नियमा- द्विकल्पोपपवेरिति । एवमाप मा हि गातां मा हि स्यातामित्या- दिपु आदिःसिचोन्यतरस्यामित्येप स्वरो न सिद्धयेत् । तस्मा- ·८५९ । शब्दकौस्तुभ । {३ अ० लामस्थायां लोप इति प्रथम पक्षो दुष्ट एवेति स्पितम् । न द्वि. तीय । एवं हि सति विभापायाडिति सूत्रेणापिल्पादेशाना- मेव लॉगति धेटश्चमोमि स स्यात् । तत्र यदा विभापापेश्व्यो- रिति चडो विकल्पितत्वेन पक्षे सिचि हवे तस्य लुगलुको तदा अधात् अधाताम् अधुः। अधासीत् अधासिष्टाम् अधासिपुरि 'ति सिद्धमिष्टम् । चडोपि लुगमावपक्षे अदधत् अदधताम् अद- धन् इति सिद्धम् । लुकपक्षे तु नलुमतेत्यङ्गाधिकारनिर्देश इति मते प्रत्ययलक्षणेन द्विवचने अदभादित्सपि चतुर्थ रूप स्यात् । नलुमतेति नाधिकारनिर्देशः किं वागमनाइ वा लुमसा लुप्ने प्रत्यये परे पूर्वस्य प्राप्तं सर्व निपिध्यतइति मुख्यपक्षे तु चहो कि द्वित्वाची सिज्लुका तुल्यमेव रूपमिति अधादित्यादी अद्यापि न दोषः, तथापि बहुवचने श्रधानित्यनिष्टमपि चतुर्थ रूप स्यादेव, इष्यते तु शब्धम् अधु अधासिपु अदधन्नितिन च चडो लुकि आत इति जुस् भविष्यतीतिवाच्यम् । तत्र सिच इत्यस्यान ते। अन्यथा तस्य नियमार्थतानुपपत्तौ अभूवन्नित्यत्र प्रत्ययलक्ष- णेन सिजभ्यस्तोति जुसप्रसङ्गात् । ननु च्ल्यभ्यस्तयिदिभ्यश्चेति पक्ष्यामि । एवञ्च चलुक्यपि च्ले परत्वाज्जुस् भविष्यति । आत इति सूत्रेपि लिग्रहणानुसत्यैव नियमात् अभूवनित्यत्र जस् न भविष्यति । माहिगातामित्यादौ आदि सिच इति स्वरोपि सिद्धः । एवञ्च कृतेष्वादेशेषु लुगिति पक्षो निर्वाध एवेति चेन। यदि च्ल्यभ्यस्तेति पे ताई क्साड्चड्डु दोपापत्तेः । अधुक्षन् अवाचन अदधन् अत्रापिाहि जुम् प्राप्नोति । तस्मा सिजभ्यतेत्येव वक्तव्यम् । आत इत्पत्र च सिग्रहणमनुवर्च- नीयम् । एवञ्च चङ्लुकि बहुवचने अधानिति प्राप्नोतीति दोपः स्थित एव । तस्मात् गातिस्थेत्यत्र सिंच इत्येव वक्तव्य ·म् । ततश्च विपक्षेपि ब्लिच्लेलेरिति त्रयाणां ग्रहमं तुल्यमेवेति स्थितम् । प्रत्युत च्लेरकरणे महल्लाययम् । मन्त्रेयसेत्यादिसूत्रे हिअ एव ग्रहण कर्वव्यम् । सिच् तु गाविस्थेतिम्वादनुवर्त्य । धेटो जनेश्च चविणौ वैकल्पिको तत्र यानि लुगुदाहरणानि तानि सिच एव का सिद्धानि । न चैवम् आदिः सिचान्य- तरम्यामिति र स्यादिति वाच्यम् । चविणोर्ग्रहणेपि पा- क्षिकस्य तस्य दुरित्या । तस्मात् च्लिलुडीतिसूत्र व्यर्थमेवेति चेत् । अनाहु । असति च्लो मन्त्रेयसे त्यत्र येभ्यः सिचो लुक तेषामादिः सिच इतिस्वरः स्यात् । सति स्वस्मिन् लेरिति ला- वस्थायामेव लुकि सिजभावाद्ययाययं स्वरः। किञ्च आकारा. न्तेभ्यः सिचो लुकि जुस् माप्नोति लेस्तु लुकि अन्तिभाव एवं मदति । अपि च । शलइगुपधादितिसूत्रे अनिट इत्यनेन चिल विशेषयितुपपि च्लिरेष्टव्य । असति हि चलो अनिट इति घातोरेव विशेषण स्यात् । ततश्चाधुक्षदिति न सिद्धचेत् । ननूदित्वा- दिविकल्पे पालिकेगेडभावेन अनिडेवायमिति चेत्, तर्हि नित्यं, क्स स्यात् । ततश्चागुही दिति न सिद्धयेत् । अनिट इतिच्छेविन शेपणे तु यदा चिलरनिट् तदा क्स यदा सेद् तदा सिजिति सिद्धमिष्टम् । तस्मात् यथायथ स्वरोन्तिश्चागुहीदिति च्ले फल- मिति स्थितम् । भाष्ये तु च्लिा प्रत्याख्यातः । यचूक्तम् ।। आदिः सिच इति स्यादिति । तन्न । तस्या वैकल्पिकतया इष्ट स्वरस्य निर्वाधित्वात् । सर्वविकल्पानां छन्दसि व्यवस्थितत्वेन अनिष्टस्यानापायत्वात् । यद्यपि आकारान्तेभ्यो जुम् स्यादि- ति। तदपि न । मन्त्रे तादृशसोदाहरणस्थाभावात् । अत्रोच भाष्यकारीयमत्पाख्यानमेव प्रमाणम् । यदपि अगुहीदिति ना सिद्धेयदिति, तदपि न । गुहादयो विकस्पितेट इटोभावाभ्या मि ·- ८६२ शब्दकौस्तुभ । लिगने । श्लिषः परस्यानिट च्लोर्य क्सादेश स आलिङ्गनएव नत्वर्थान्तरे, एवं चार्थान्तरे सावकाशोह आलिङ्गने सेन पाध्य - ते। आश्लिसत् कन्या देवदत्त । आलिङ्गनएवेति किम् । स- माश्लिपज्जतु काष्ठम् । इह अडेव, प्रत्यासत्तो पत्र लिपिर्वतते न तूपगृहनपरिष्वज्ञापरपर्याये आलिङ्गने । उपाश्लिक्षाता जतुना काष्ठे । नन्विह शलइगुपधादिति क्सो दुरि । आलिङ्गने एवं ति नियमेन हि अनन्तरस्योति न्यायेन शिलप या इति माप्तिः अ. झाधनार्या सैव नियम्यते न तु तत माचीनमाति चेन्न । योगविभागसामर्थ्येन सर्वस्याः क्समाप्ते नियमनात् । आत्मनेप- दे च अडो प्राप्तेः सिजेव पर्यवस्यति । नन्वेवमपि आल- अनएनति आदेशनियमोयमिति कुत , अर्थनियम एवाय किं न स्यात् आलिङ्गने क्स एवेति । ततश्चालिङ्गने अड् मा नाम भूत् । आत्मनेपदे तु अनालिङ्गनेपि पूर्वण क्सो दुार एवेति चेत् । सत्यम् । उभययेह नियमसम्भवपि प्रत्ययनियम एवा- श्रीयते लक्ष्यानुरोधात् । विषयविभक्तिनिर्देशेन प्रधानलाद्वा भाष्यकारोक्तव्याख्यानादेति न कश्चिद्दोष । श्लिप इति योगे अनिटः किम् । श्लिप आलिङ्गन इत्यस्पद ग्रहण यथा स्यात् । लिपु पृषु प्लषु दाह इत्यस्य सेटो ग्रहण माभूत् । सानुबन्धकत्वा- देव तदग्राणे तु अनिट इति नावश्यकमिति दिर। श्लिप इति। योगविभागसिद्धश्च क्सः पुरस्तादपत्रादन्यायेन अडमेव वाघ- ते न तु चिण, न्तेन समाश्लेपि कन्या देवदत्तेनोति चिणेव भ वति ।। नदृशः ।। दृशः प्लेः क्सों न स्यात् । अदर्शत् । अद्रासी- द । इरितोत्सड्पक्षे ऋशोहीति गुण । सिघ्पक्षे मृजिशोर्स- रीत्यम् ।। - - ·१पा.४ आ. शब्दकौस्तुभ । णिभिमुभ्यः कर्तरि चह ।।एभ्यश्च्लेश्चर स्यात् क- वाचिनि लुडि परे। णीति णिणिचो सामान्यग्रहणम् । अ. चीकमत । अचीकरत् । अशिश्रियत् । अद्ववत् । अमुस्पत् । कर्तरि किम् । अकारयिपातां घटी देवदत्तेन । चडो डकारो गुणनिषेधार्थ । चकारश्चडीति विशेषणार्थः। अटीत्युच्यमाने अस्पतिवक्तीत्यडि पिद्भिदादिभ्य इति चाहि अतिप्रसङ्गः । यदि तु णिश्रीत्यादौ ड एव क्रियेत तदा शक्यं चिन्त्वमकर्तु म् । कमेरुपसंख्यानम् ॥ आयादयआदानुकैवेति यदा पिट नास्ति तदर्थमिदम् । अचमत । अत्र भाप्यम् । नाकमिष्टमसं यान्ति सुयुक्तैर्षडवारयै । अथ पत्कापिणो यान्ति येचीकमत मा पिणः ॥ अस्यार्थः । अचकमताचीकमतति शब्दयोः साधुत्ते तु- ल्यपि अचकमतत्यस्य विशेपलक्षणसापेक्षतया तत्मयोगे लोसा- धिक्यात्फलाधिक्यम् । तेन कमेर्लुटि किं रूपमिति पृष्टे अचक- मतेति ये युस्ते सुयुक्त रथः स्वर्ग यान्ति यैस्वचीकमतेत्युक्तं ते पादौ कपन्तीति पत्कापिणो यान्ति । हिमकापिहतिपुचोत पादस्य पदादेशः। अन्ये तु व्याचक्षते । अकमिटेति यरुक्तं नए- चोपचारादकमिष्टशब्देनोच्यते । ते ऽभी सुयुक्तैर्वदुवारथर्गइन्ते। ऽपि मुख न प्राप्नुवन्ति अपशब्दोच्चारणाद। अचीकमतभापिण स्तु पत्कापिणोपि सुखं यान्ति ।। विभापा घेश्व्यो | आभ्यां च्लेश्चद वा स्यात् । अद- धत् । सिच्पक्षे विभापायाधेडिति वा लुन् । अधात् । अघासी- द । अशिश्चियत् । पक्षे जृस्तनित त्यर् । श्वयतेर । अश्वत् । सिंचि द्धेः प्रतिषेधे गुण । अश्वयीत् । कर्तरीत्येव । अधिपा- तां गावौ वत्सेन । कर्मणि द्विवचनम् । स्याम्बोरिच्चति कित्त्वेत्त्वे ।। गुपेश्छन्दसि ॥ गुपेः परस्य च्लेश्च वा स्यात् छन्दसि ।

·14 ८६४ शब्दकौस्तुभ। [ ३ अ० आयमत्ययामावस्थलएवेदम् । सूत्रे केवलस्योच्चारणात् । इमा- नोमित्रावरुणो गृहानगुप्तं युवम् । गुप् रक्षणे लुङ् यसस्तम् तु. नादीनांदी|भ्यासस्येति अभ्यासदीर्घ इति हरदत्तः । कल्प- सूत्रेषु तु प्रायेण -हस्व एव पठ्यते । पले अगौप्तम् । अगोपि- एम् । अदित्वादिडभावे वदवतेति वृद्धिः। झलोझलीति सिचो लोप । इदपले नेटीतिदिनिषेधः । गुण । आयप्रत्ययपक्षे । अगोपायिष्टम् । इति चत्वारि छन्दसि । भापायान्तु चहन्तं व- जयित्वा त्रीणि रूपाणि ॥ नोनयतिध्वनयत्येलपत्यर्दयतिन ।एभ्यो ण्यन्तभ्यः च्ले- श्च न स्यात् छन्दसि । मा त्वायतो जरितु काममूनयी. । त्वा- यतस्त्वामिच्छतो जरितुस्तोतुः मम काममभिलापं मा उनयीः । उनं मा कापीरित्यर्थ । मा जनन इति भाषायाम् । ऊन परि- हाणे । चुरादावदन्तः । णिच् सिप् च णौ कृतस्याल्लोपस्य स्थानिवद्भावादनादवितीयस्येति नशब्दस्य द्विचनम् । अग्लो- पित्वान्न सन्वद्भावदीर्घोपधाइस्वत्वानि । इह इत्तिपदमजों मायणौनिनदिति पाठः । तत्र अभ्यासे इकार: मामादिकः । इदञ्च द्विवचनेचीति सूत्रे स्फुटीकृतमस्माभि । मा त्वाग्नि नयी- खूमगन्धि । वन शन्दे चुरादिरदन्त, । घटादिर्नान्तश्च । भा- पायां तु । अग्लोपित्वान्न सन्वत् । अदध्वनत् । घटादेस्तु अन- ग्लोपित्वात् अदिध्वनत् । ऐलयीत् । ऐलिलदिति भाषायाम् । इल प्रेरणे चुरादि । आर्दयीत् । आर्दिददिति भापायाम् अर्द गतौ याचने च अर्द हिंसायां हेतु मण्ण्यन्तौ । इह मूत्रे छन्द- सीत्यस्यानीत्यादिमहाग्रन्थसमता । तया च भाह । अ. जिग्रहत्तं जनको धनुस्तद्येनार्दिददैत्यपुरं पिनाकीति । प्रत्रिया- कौमुद्यां तु द्वयमपि लोकइत्युक्तम् । छन्दसीति नानुवर्तते । वि- ·. १पा.४ भा. शम्दकौनुमः। भाषेतिचानुवर्ततइति तदाशपः । इदञ्चाशुदम् । मुझे नमो वेय. योपत्तेः। सकलमहामन्यविरोधात्यास्तानारत् ॥ अस्पतिवक्तिरूपातिभ्यो । अमु क्षेपणे । वन परि. भापणे, ब्रूनो वचिन, रूपा प्रकथने, चमिरादेशति माम्नः। वस्तुतस्तु सार्वधातुकमात्रविषया रुपातिः । शलादेशस्यत्र ग्रहणम् । एभ्यश्च्लरर स्यात् कर्तगाचिनि लरि परे । भ. स्यतेः पुपादिपाठगदेव हि सिद्ध पुनर्ग्रहणमात्मनेपदार्यम् । प:- स्थत । पर्यास्थताम् । पर्यास्यन्त । उपसर्गादस्पत्यूछाविपन- मित्यात्मनेपदम् । अत् । अस्यतस्युर । कर्मकर्तरि तु मत्य. ये परत्वाचिण् अन्पन अत् । पर्यासि । पर्यास्थताम् । पपास्य- न्त । अवोचत् । अवोचताम् । अवोचन । वच उम् । अन्यत् । अख्यताम् । अत्यन् । आतोलोपः । कर्चरीति किम् । कर्मणि मा भूत, चिसिचावेव यथा स्याताम् । निरासि | निरा. सिपाताम् ॥ लिपिसिचिवश्च ॥ एभ्यच्छ्रङ् स्यात् । लिप उपदेहे । अलिपत् । पिच क्षरणे । असिचन् । व्हेत्र सायां गन्दे च । अ. महत् । अस्पतिरक्तिस्याविलिपिसिचिब्द इति तु नोक्तम्। एकमू- प्रवे हि अस्पत्यादीनामपि उत्तरस्त्रे अनुत्ती विकल्पः स्यात् ।। आत्मनेपदेप्चन्यवरस्पाम् ।। पूर्वेण नित्ये प्राप्त विभापेय- म् । अपित । अलिप्त । असिचत । असिक्त । अभावे सिन् । सलोझलीति सलोपः । लिसिचारिति किवाद गुणामांवः । अन्हत । अन्दास्त ॥ पुपादिद्युतायलदितः परस्मैपदेषु ॥ श्यनिकरणापा- दे तादलदतश्च परस्प च्लेरादेशः स्पात्परस्मैपदेषु । पुष पुष्टी, शुप शोपणे, इत्येवमादिरादिवादिगणसमाप्नेः पुषा- .

·८६६ 'शब्दकौस्तुम । [३ अ. दिः। यत्तु मध्ये ष्णिह मोती वृदिति वृत्करणं तद्रधादिसमा प्यर्थम् । अस्पतिवक्तीति सूत्रे अस्पतिग्रहणमात्मनेपदार्थ पुपा दिनादिति वार्तिककारवचनं चात्र प्रमाणम् । अपुपत् । अशुपत् । यस्तु भूवादिः पुष पुष्टौ श्रिपु श्लिप प्रुषु लप्पु दाह- इत्येवमादि .सत्र न गृह्यते । धुतादीनां पृथक्करणाज्ज्ञापका- छ । से हि तत्र पुरुत्तरत्र पठ्यन्ते । योपि पुप पुष्टौ, मुप स्तेये इति ऋयादिपु । पठित सोप्यत्र न गृह्यते । तत्र हि चत्वार एवं धानव । याद च ते जिक्षिता स्पर्लदित एव ते क्रियेर- न् । यन्तु स्वरिते त्वादेरपि तेनैव सिद्धत्वादिति हरदत्तेनोक्तम् । तत्र तेपांनिरनुवन्धकत्वात्।ग्रहेः स्वरितेत्त्वेप्यादिशब्दार्थालाभाव। अड आदिशब्दार्थये तु अपिशब्दार्थालाभादिति दिक् । अय सिद्धान्तपि पुपादयो द्युतादयश्च लूदित एव कुतो न पठिता इति चेन्न । प्रत्येकं लकारपाठे विपरीतगौरवापत्तेः । न चा. नुवन्धान्तरेण लकारों निमातुं शक्यः । तत्तत्कार्यानिर्वाहमस. जात् । आदितामादितामुदितामूदिताञ्च तत्र सत्वात्। तयथा । पुपादिपु लिप्पिदा गावमक्षरणे, मदीहर्षे, शपु उपशमे, पिधु सं- राद्धौ इति पश्यन्ते । घुतादिष्वपि श्विता वणे, लिमिदा स्ने हने, निविदा स्नेहनमोचनयोः, ससुध्वंस अवसूसने, स्यन्द प्रस्रवणे, कृपू सामथ्र्य इति पठ्यन्ते । अद्युतत् । अश्वितत् । धु भ्योलुडीति पाक्षिकं परस्मैपदम् । गम्लू, अगमत् । परस्मैपदे विति किम् । अयोतिष्ट । इह नन्दिग्रहिपचादिभ्य इतिवत् पुषद्युतादीत्येक एवादिशब्दः पठितु युक्तः तथा तु न कृतमित्येव।। सर्तिशास्त्यतिभ्यश्च । एभ्यश्च्लेरड् स्यात् । शासु अनु- शिष्टौ अस्यैव ग्रहणम् । सहँतिभ्यां परस्मैपदिभ्यां साहचर्यात् । न त्वाडः शाम इच्छायामित्यात्मनेपदिन इह ग्रहणम् । अतिस ग ·शब्दकास्तुम। ५४ योरपि अमृ गताविति जौहोत्यादिकयोरेवेह ग्रहणम् । अविद्य- मानशपा शासिना साहचर्यात वन भीवादिकयोसिनवाचकारण परस्मैपदेनित्यनुकृप्यते । तरचोसराथै न विहान्यति । पृथ- ग्योगकरणसामर्थ्यात् । अन्यथा हि पुपादिद्युतागादित्सार्तिभ्य इत्येव पठेत् । एवं हि पृथग्विभक्तिनिर्देशवकारश्च न कर्त्तव्यो भवति। अथवा पण्डूकप्लुत्या उत्तरत्रैव परस्मैपदग्रहणं सम्मन्स्य- ते । यद्वा । इहानुष्टं सब परस्मैपदे दृष्टो या शासिरिति व्याख्ये. यम् । शासइदहलोरीति सूत्रे कपटप्रन्योप्येवं नेय । सात । असरत् । ऋदृशोडीति गुणः । अशिपत् । शासइदइहलो, शा. सिवसीति पत्वम् । आरत् । समन्यवो यत्समरन्त सेनाः। समो. गम्यूच्छिभ्यामित्यत्र अश्विदृशिभ्यथेति वार्षिकेनात्मनेपदम् । बहुलं छन्दस्पमाङयोगपीत्यहभावः । समारन्त ममाभीष्टाः । स. कल्पास्त्वय्युपागते इति भष्टिः । यस्तु समोगम्यूच्छीत्यत्र भाप्ये सिजुदाहरणं तद्भवादिकस्पति तनवाबोचाम ।। इरितो वा ॥ इरितो धातोश्च्लेरङ् वा स्यात् परस्मैपदेषु । अभिदत् । अभैत्सीत् । परस्मैपदेषु किम् । अभिच । स्वरिते- वात्तह॥ तृस्तम्भुम्रुचुम्लुचारुचालनुग्लंचुश्विभ्यश्च । एभ्यश्च्लेर चा। अनरत् । अनारीत् । स्तम्भुः सौत्रो धातु । अस्तभन् । अस्तम्भी. द । म्हचु म्लुचु गतौ । अम्रुचत् । अमोचीत् । अम्लुचत् । अ- म्लोचीत् । एच ग्लुंचु स्तेपकरणे । अग्रुचत् । अग्रोचीत् । ग्लु. इचु खन्नगतौ । अग्लुचत् । अग्लुञ्चीत् । अन्यत् । अश्वयीत् । अशिश्वियत् । विभाषाधेदव्योरित्यत्र व्युत्पादितमेतत् । ग्लुचु. ग्लुश्चोरेकतरोपादाननापि रूपत्रयं यद्यपि सिद्धयति । तयापिग्लु- ऽचावुपाचेऽग्लुचत् अग्लुचीदिति द्वयम् । ग्लुचेस्तु सिचि ·८६८ शब्दकौस्तुम । [३ अ० अग्लोचीत् । तथा ग्लुचावुपाते तस्याग्लुचत् अग्लोचीत् ग्लु- चेस्त्वग्लुचीदिति । तथापि अर्थभेदारसूत्रकृता उभावपातौ । भाष्यकृता तु धातूनामनेकार्थत्वेनेष्टसिद्धिमाश्रित्य अन्यतरो न कर्तव्य इत्युक्तम् । एतेन तयोरुपादानसामर्थ्यात् ग्लुञ्चेरनु- नासिकलोपो न भवतीति जयादित्योपन्यस्तकेषां चिन्मतं परा• स्तम् । भाष्यविरुदत्वात् ॥ कृमृदृरुहिभ्यश्छन्दसि । एभ्य श्च्लरेड् वास्याच्छन्दसि । अकरत् । अमरत् । व्यत्ययेनेह परस्मैपदम् । अदरत् । यत्स- नोः सानुमारुहत् । यत्तु ऋग्माष्ये इमामृचं व्याचक्षाणैरुक्त- म् । रुहेलटि तिपि शपि संज्ञापूर्वको विधिरनित्य इति लघूपध- गुणो न भवतीति, तत्प्रोटिवादमात्रमित्यवधेयम् । लोके तु, अकापीत् । अमृत ) अदारीत् । अरुक्षत् ॥ चिण्ते पदः । पद गतौ । अस्मात् ग्लेश्चिण् स्यात् तशब्दे परे । आत्मनेपदैकवचनमेवात गृह्यतेन तु तस्थस्थमिपामिति विहि- तः । धातोरात्मनेपदित्वेन तस्येहासम्भवात् । वेति निवृत्त- म् । उत्तरत्र अन्यतरस्यांग्रहणात् । उदपादि सस्यम् । समपा- दि भैक्षम् । तइति किम् । उदपत्साताम् । उदपत्सत । दीपजनबुधपूरिवायिष्यायिभ्योन्यतरस्याम् ॥ एभ्यश्च्ले- रिचण् वा स्याते परे । अदीपि । अदीपिष्ट। अजान । अजीन- टा । अबोधि । अबुद्ध । अपूरि । अपूरिष्ट । अतायि । अता- यिष्ट । अप्यायि । अप्यायिष्ट । जनी प्रादुर्भावे, बुध अवगमने इत्यनयोर्दिवायोरिइ ग्रहणम् । यत्तु जन जनने भ्वादिः, बुध चोधने, युधिर योधने वादी, नेपां नेह ग्रहणं नित्यात्मने- पदिभ्यां दिवादि-पाञ्च दीपिपूरिभ्यां साहचर्येण तादृशयोरे- व जनिबुध्योग्रहणात् । यन्तु अकर्मकसाहचर्यादकर्मकयोरेवेति THAN ·१पा.४ आ. शब्दकौस्तुम । माधवेनोक्तम् । तचिन्त्यम् । क्रमादमुं नारद इत्यबोधि सः, अबोधि तज्जागरदुःखसाक्षिणीत्यादिप्रयोगविरोधात् । अप- च विकल्प कर्तर्येव । भावकर्मणोस्तु नित्यविण परत्वात् । इह कर्तरीत्यनुत्तेर्वा ॥ अच कर्मकर्तरि ।। अजन्वादातोश्च्लेश्चिण वा स्यात्कर्मक- तरि तशब्दे परे । प्राप्तविभापेयम् । अकृत मा कट स्वयमेव । अलावि अलविष्ट वा केदारः स्वयमेव । अच इति किम् । अभे. दि काष्ठ स्वयमेव । कर्मकर्तरीति किम् । अकारि कटो देव- दत्तेन ॥ दहश्च । दुहश्च्लेश्चिण वा स्यात्कर्मकर्तरि तशब्दे परे । अदोहि अदुग्ध वा गौः स्वयमेव । चिण् भावे । लुग्वाइहोत क्सस्य वा लुक । पक्षे अधुक्षत । कर्मकर्तरीति किम् । शुद्धका मणि चिणेव यथा स्यात् । अदोहि गोर्गोपालकेन । अमाप्त. विमापेयम् । नदुहस्नुनपायचिणाविति चिणः प्रविषधात् । तत्र दुहिग्रहण यमतिषेधार्थम् । चिण्ग्रहणन्तु सनमर्यम् ।। नरुधः ।। रुघश्च्ले कर्मकर्तरि चिण न । अरुद्ध गौः स्व- यमेव । शुद्धे कर्मणि तु अरोधि गौर्गोपालकेन । रुधिर् आव. रणइत्यस्यैवात्र ग्रहणं न तु अनोरुधकामे इत्यस्य कर्तृस्यभाव- कत्वेन कर्मकर्तुरभावात् ।। तपोनुतापे च ॥ अस्मात् च्लेश्चिण् न स्यात् कर्मकर्तरि अनुतापे च । अनुतापः पश्चात्तापः । तस्य ग्रहणमकर्मकर्थम् । तत्र हि भावकर्मणोपि प्रतिषेधो भवति । कर्मवत्कर्मेति कर्मः वद्भावातिदेशस्थलेपि, अतप्त तपस्तापस । तप आर्जिजदित्य- थः अत्र तपस्तप कर्मकस्यैवेति कर्मवद्भावातिदेशात्माप्तिः। अनु- तापे, अन्वतप्त पापेन । पूर्व यत्पाप कर्म कृतं तेन पश्चा- ·. ८७० शब्दकौस्तुमः । [३ अ. दभ्याहत इत्यर्थः । शुद्ध कर्मणि लकारः। पापेनेति कर्तरि त- तीया । कर्मविवक्षायां शोकार्थे वा तपौ भावे लकारः । हेतौ तृतीया । यदा तु अभ्याइननार्थस्य तपेः कर्मस्थभावकस्य कर्म- का विवक्ष्यते तदा कर्मवत्कर्मणेत्यातिदेशादात्मनेपदस् । त- दापि हेतौ तृतीया ॥ चिण भावकर्मणोः ॥ धाताश्च्लेश्चिण् स्यात् भावकर्मवा- चिनि तशब्दे । अशापि भवता । अकारि, कटस्त्वया । चिण्- ग्रहण स्पष्टार्थम् । चिण्तेपद इत्यतस्ते इत्यस्येव चिण्ग्रहणस्या; प्यनुवृत्तः । यन्तु दीपजनेत्यत्र अन्यतरस्यांग्रहण, तन्नरुध इत्य- त्रैव निवृत्तम् । अन्यथा नवो वैयापत्तेः । न च प्रतिषेध एव इहानुवर्तेतति वाच्यम् । तस्य प्राप्तिपूर्वकत्वात् । भावकर्मणोश्च केनापि चिणः प्राप्तेरभावात् । न च श्लिप इति विभक्तेन योगेन विधीयमानः क्सः पुपाघडमिव इमं चिणमपि वाघेत । अतोत्र चिणेव यथा स्यात् क्सो मा भूदित्येतदर्थ पुनश्चिण्ग्रहः णमिति प्रकृतसूत्रे भाप्यारूढ प्रयोजनमस्त्येवति वाच्यम् । त स्यापि पाक्षिकत्वात् । समुदायापेक्षायां ह्येतदुक्तम् । अवयवा- पेक्षायां पुरस्तादपवादन्यायेन श्लिपेः क्सोडमेव घाधते न तु चिणमिति मागेवोक्तम् ॥ सार्वधातुके यक् ॥ भारकर्मवाचिनि सार्वधातुके परे धा- तोर्यक् स्यात् । आस्यते शय्यते त्वया । अयव्यिकितीति शीडगेयादेशः । क्रियते कटः । इह कर्मणि यक् भवतीत्यस्याव. काशः शुद्धं कर्म, पच्यते ओदनः । कर्तरि शपोवकाशः। शुद्धः कर्ता । कर्मकर्तयुभयमसङ्गे, यविधाने कर्मकर्तर्युपसंख्यानं ताई कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । कार्यातिदेशात्सिद्धम् । कर्मवत्कर्तरी- त्यननैव हि यगात्मनेपदादीनि विधीपन्ते इति यगेव पर।

·१पा.४ आ. शब्दकौस्तुभ' । शास्त्रातिदेशपक्षेपि नदुहस्नुनमायचिणाविति ज्ञापकात् कर्मकर्तरि यगेव भविष्यति । अदपवधेयम् । भावकर्मकारो लकारा। लः कर्मणिचभाषेचाकर्मकेभ्य इति सूत्रात् । तत्र हि चकारेण कर्तरीत्यनुकृष्यते । तच्च वाच्यार्थसपर्पकमिति पूर्वसूत्रे स्थित- म् । उत्तरत्रापि तयारेवेकृत्येत्यत्र तथैवेति सन्दंशात्मायपाठाच मध्येपि वाच्यसमर्पकतैचोचिता प्रधानभूतधात्वर्धाश्रयः कर्ता फलाश्रयश्च कर्म । फलव्यापारयोश्च धातुनवोपात्तत्वात् । आश्रयमात्रं लकारार्थ । अनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वात् । त- तश्च तिढामपि स एवार्थः । तेपो लादेशत्वात् स्यान्याभिधा- नसमर्थस्यैव चादेशत्वात् । विकरणास्तु घोतका ! तत्रापि श- चादयो धात्वर्थे व्यापार आश्रयस्य विशेषणतां घोतयन्ति । यचिणी तु फले । ननु विपरीतमेवास्तु कर्तरि शावित्यादेरप्य- नुशासनस्य स्वरसेन शरादय एव वाचकाः । लकारास्तु द्यो- तका इतीति चेन्न । आशीलिडि लिटि च अदादिजुहोत्यादिषु च शवायभावपि तत्मतीते । यद्यपि, क चित्तिहामभावपि मती- यन्ते त्रयोप्यमी अशाम्यकारिंगच्छति चिण्शप्सन्निधिमानतः।। अधोगविभरित्यादौ धातुमात्रपि कधीः । तथाप्यासत इत्या- दौ धात्यभावेपि कई पीः । तथापि तत्र परमते लुप्तस्मृतं वो- धकम् । अम्माकन्तु य शिष्यते स लुप्यमानायाभिधायीत्युक्ता- भ्युपगमात् सर्व सुस्थम् । तत्र कर्तृकर्मणी वदन् तिङ् तन्नि- छां सङ्ख्यामपि प्रतिपादयतीति कर्तृकर्मणोद्वित्वे बहुत्वे च द्विवचन बहुवचने भवत- । भावे लस्तु असतावस्थापनां धात्व भूता क्रियामेव अभिधत्ते द्योतयति वेति तत्र प्रथमपुरुषेकवच- नमेव भवति न मध्यमोत्तमौ । युष्मदस्मत्सामानाधिकरण्यामा- वात् । नापि द्विवचन बहुवचने । द्वित्वबहुत्वयोरप्रतीतेः । एकव- ·शब्दकौस्तुमः । [ ३ अ० चनन्तु उत्सर्गः करिष्यतइति भाष्याद्भवति । अत्र बहुवचनं नेत्य- प्युत्सर्गः। उष्ट्रासिका आस्यन्ताहतशायिकाः शय्यन्ते इत्यत्र भाष्ये तदंभ्युपगमात् । उष्ट्राणां हि आसिकाः स्वरूपत एव विलक्षणाः हताश्च नानाप्रकारं शेरते उत्ताना अवताना: विकीर्णकेशाः विसस्तवस्त्राः इत्यादि । तत्साम्यादाख्यातवाच्यस्यापि भावस्य स्वरूपगतभेदावभासाहहुवचनं भवत्येव । इवशब्दप्रयोग- मन्तरेणापि इवार्थावगतिर्भवति परत्र परशब्दः प्रयुक्त इति न्या- यात् । तदपमर्थः । यादृशानि हतानामनेकमकाराणि शयना- नि तादृशानि देवदत्वादिभिः क्रियन्तइति । एवञ्चेह आसिका शापिका इति द्वितीयाबहुवचनान्तं क्रियाविशेपणत्वेन कर्मत्वा- त् । न चैवं क्लीवत्वमेकचवनं च स्यादिति वाच्यम् । स्त्रियां तिनित्याधिकारात् स्त्रीत्वावधारणेन सामान्ये नपुंसकमित्यस्या- भवृत्तः । वहुत्वावधारणेन च एकवचनामवेरिति दिक् । के चिन्तु कर्मण्ययं लकार इति मन्वाना आसिकाशयिकाशब्दो मधमान्तापित्पाहु । तथाहि । आसिकाशायिकपोर्भावत्तया कालभावाध्वगन्तव्या इति कर्मत्वे गोदोहः सुप्यतइतिवत् कर्म- णि लः । उप्यासिकाहतशायिकयोश्च आख्यातप्रकृत्युपस्थिते आसनसपने मति परिच्छेदकत्वेनान्वयः । गोदोहस्पेव स्वापे, परिचोदकत्वं प आसिकाशायिकयोः सादृश्यद्वारकं गोदाहस्य नु कालोपाधिनत्यन्यदेतत्। एतय विवक्षान्तरे मवत्यवति कपटा- दयः । भाष्यकारस्तु भावपि लविधाने पहत्वं स्वीकृतमित्युक्तम् । नवमाख्यातवाच्पस्य भावस्य असत्वानस्थापनतति सिद्धा- तो मज्यतेति वाच्यम् । लियायोगस्य करणादिकारकायोगस्प चा असत्यावस्यावेन विरक्षितत्वात् । अत एव पचति भवति, परपते भवति, पश्य मृगो धाववीत्यादी वाक्पार्थभूतापाः ·१.पा. ४ आ. शब्दकास्तुमः । क्रियाया. क्रियान्तरं पति कर्तृत्वकर्मत्वाभ्यामन्वयेपिन का चि- व क्षति । न चैतावता घनादिसाम्पं, घशादिवाच्यो हि भावः सलिङ्गः यथायथं सकलकारकान्वितश्चेति वैषम्यस्य पटत्वात् । अत्र वैषम्ये अनुभववलकल्पः शब्दशक्तिस्वभाव एव नि- यामक । तदेतदुक्तम् । कदाभिहितो भावो द्रव्यवत्मकाशतइति । कृत्स्वपि तुमुनादी न सत्तार्यकत्वम् । एतच अव्ययकृतो भावइति वात्तिके स्फुटीभविष्यति । अनव्ययकृत्स्सपि शयितव्यं भवद्भिरित्यादौ एकत्वसंख्याया एवान्वय. न तु द्वित्वादरि- त्यादि यथानुभवं यथाकरञ्च पिवक्तव्यम् ।। कर्तरि शप् ॥ कश्वाचिनि सार्वधातुके परे धातो. शप् स्यात् । पकार स्वरार्थः । डित्त्वमतिपेधार्थश्च । शकारः सार्व धातुकार्थः । शप्श्यनोरित्यादौ विशेषणार्थश्च । पचति पठ- ति । कर्वग्रहण कर्मवत्कर्मणेत्यत्रोपयोक्ष्यते । इह तु सार्वधातुके शप् भवतीति सामान्पविधानपि न क्षतिः। भावकर्मणोर्यगादे- रपवादत्वात् । कर्तर्येव शप पर्यवसानात् । न च पग्विधी भावकर्मग्रहणं नानुवर्ततइति वाच्यम् । पचतीत्यादौ शवादिनेव निमित्तत्वेनाश्रित्य यकः प्रसङ्गात् ॥ दिवादिभ्यः इयन् ॥ शपोपवाद. । दीव्यति । सीव्यति । मृग अन्वेषणइति चुरादावदन्तेष्वात्मनेपदी पठ्यते । तस्य, पप.- पारावार परमपुरुपाय मृगयते इत्यादि भवति । दिवादिप्पपि पाठात् मृग्यतीति साधु । कण्ड्वादिषु वा मृगशब्दो द्रष्टव्य इति हरदत्तादयः॥ वा प्राशभ्लाशभ्रमुक्रमुक्लमुत्रसिटिलप ॥ एभ्यः श्यन् वा । दुभ्रा टुम्ला दीप्तौ । भ्रम अनवस्थाने, भ्रमु चलने द्वयोरपि ग्रहणम् । मु पादविक्षेपे । लमु ग्लानौ । लसी उद्दे (११०) ·८७४ शब्दकौस्तुमः । [३ अ० गे। त्रुटी छेदने । लप कान्तौ । इह अनवस्थानार्थो भ्रमिः क्लमित्रसी च दिवादयः । त्रुटिस्तीदादिकः । इतरे भौवादि- काः । अत उभयत्रविभापेयम् । भ्राश्यते । भाशते । भ्लाश्यते । भ्लाशते । भाम्यति । भूमति । देवादिकस्य भूमेः शमामष्टानां दीर्य. इयनीति इपनि दीर्घः । भौवादिकस्य तु न भवति । अशमादित्वात् । क्राम्यति । फ्रामति । क्रमः परस्मैपदेविति दीर्घः । अयश्च शितीत्यनुत्तेः शपि श्पनि च भवति । कौमु. धान्तु क्रमो दीर्घः स्याच्छपीति व्याख्याय श्यनि हर एवोदा. हनः । तदशुद्धमेव । क्लाम्पति । कामति । छिपलमुचमांशि- तीति दीर्घः । क्लमेदिवादिपाठ. पुपादिकार्थः । कौमुद्यान्तु भावादिकस्य तु क्लमतीत्युक्तं वदपाणिनीयमेव । प्रस्पति। सस. ति । सेर्दिवादिपाठे फलं चिन्त्यमिति हरदत्तः । युटयति । अटति । लप्पति । लपति ॥ यसोनुपसर्गात् ॥ भनुपसर्गायसेः उपन् या स्यात् । यस्प- ति । पसति । भनुपसर्गाक्तिम् । मापस्पति । प्रपस्पति ।। नित्य पन् । पमु प्रपत्नइत्यस्य देवादिकत्वात् ।। संपगार ॥ सम्पर्मापसे. पन्या । संयनि । संपसति । इस पस: अपमध्येपेच परतुं मुक्तम् । सोपसर्गाचे संपस एप नमपसादेरिनि निपमेनेएसिदेः ॥ सादिम्पान्नुः ।।पएम् । मुनोनि । पिम् पन्धनात्सरप खादी कपादी प पागद सिनोति सिनातीग्मुभपं भवति ।। भाग प ॥ धरानुः मला स्याघरगमिपागेन पपादनमा वृणानि । प्रणः वृषन्नि । मापनमाम् ॥ भए पानी पानादिकः । भम्मान नया सान् । मानानि । भाति ॥

·॥ १पा.४ आ. शब्दकौस्तुभः । ८७५ तनूकरणे तक्ष. ।। नुर्वा स्यात् । काष्ठं तक्ष्णोति । तक्षति चा। तनूकरणे किम् । संन्तक्षति । वाग्मिर्सयतीत्यर्थः तुदादिभ्यः शः ॥ तुदति । नुदति । तुद् ति नुद् ति इति स्थिते परत्वात्प्राप्त गुणं नित्यत्वाच्छो वाधते ॥ रुधादिभ्यः श्नम् ॥ एभ्यः श्नम् प्रत्यय: स्यात् । मित्त्वा- दन्त्यादचः परः । तेक्रकौण्डिन्यन्यायेनायं शपं वायते । शंकारः इनानलोप इति विशेषणार्थ: । नानलोप इत्युच्यमाने यज्ञानां यत्नानामित्यत्रापि स्यात् । न च नामीति दीर्घत्वे कृते नादि- तिव्यपदेशाभावान भविष्यतीति वाच्यम् । एकादेशविकृतस्या- नन्यत्वेन सत्यपि दीधैं नादिति व्यपदेशसम्भवात् । किन परत्वालोपेनैव भाव्यम् । न च ततोपि परत्वात्सुपिचेति दी?- स्त्विति वाच्यम् । सन्निपातपारंभापया तस्य नाम्यमवृत्तेः । न चैवं रामाणामित्यादौ नामीति दीघोपि न स्यादेवेति वाच्य. म् । आरम्भसामर्थ्यानामीति दीर्घे कर्तव्ये सन्निपातपरिभापा- या अप्रवृतेः । मुपिचेति दीर्घस्तु रामाभ्यामित्यादौ चरितार्थ सन्निपातपरिभाषां वाधितुं नेष्टे । यन्तु हरदत्तेनोक्तं कायेति- निर्देशासामान्यापेक्षज्ञापका? भविष्यति । एवमपि तस्य पूर्वस्माद्विधौ स्थानिवत्वाचशब्द एवायमिति नलोपे स्यादयति । तचिन्त्यम् । सामान्यापेक्षण हि ज्ञापकेन परिभाषायाः क्या- चिकी अप्रवृत्तिरिति लक्ष्यानुरोधासिध्यतु नाम, औत्सर्गिकी तत्पत्तिः किमर्थमिह त्याज्या। यत्नानामित्यादिलक्ष्यसिद्धयर्थ- मेवेति चेन्न । सत्यपि दीर्घे लक्ष्य न सिध्यतीति समनन्तरमेवों- तत्वात् स्वयमपि लक्ष्यासिद्धक्ष्यमाणत्वाच्च । किञ्च पूर्वस्मा- द्विधाविति अतिस्थवीयः । तस्य हि पूर्वस्मानिमित्तत्वेनाश्रिता- दित्यर्थ स्थितः । यच्चेदानादिष्टादचः पूर्वं नकारव्यञ्जनमात्र ·[३ ८७६ शब्दकौस्तुभः । न तनिमित्तत्वेनाश्रितम्, यच्च निमित्तं नकाराकारसंघातः नासावनादिष्टादचः पूर्व इति यत्किञ्चिदेतत् । तस्मात्मागुक्तदि- धया एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात्माप्तिः । दीर्घात्मागेव वेति विशेषणार्थः शकार । न चैवमपि विश्नानों प्रश्नानामित्यत्रा- तिप्रसङ्गः । अनर्थकत्वात् । न च विकरणेप्येवमेवेति वाच्यम् । एकदेशिमते तस्य वाचकत्वात् । मुख्यमतेपि द्योत्येनार्थनार्थव- वात् । अत एव प्रत्ययसंज्ञाया अन्वर्थत्वपिः इनामि तत्प्रवृत्ती लशक्विति शस्येत्संज्ञा सिध्यति । किञ्च लक्षणपतिपदोक्तपरि- भापयापि विश्नानामित्यादौ नातिप्रसङ्गः । तस्मात् नान्नलोप इति विशेषणार्थः नमः शकार इति स्थितम् । न चा- र्धधातुकसंज्ञानिकृत्यर्थोपि सोस्तु । सत्यां हि तस्यां अनक्ति भनक्ति, अतोलोप: स्यात् । रुणदि भिनत्ति, गुणः स्यात् । हिनस्ति तृणेदि, इडागम: स्यात् । नेड्वशीति तु नेह प्रव- ते अकृत्त्वादिति चेन्न । सत्यप्यार्द्धधातुकत्वे क्षत्यभावात् । न च लोपो गुण इद् वेति त्रितयं स्यादित्युक्तमिति चेन । त्रितयस्याप्यागमत्वात् नमः पूर्वभागस्य चानगत्वात् । त. थाहि । यस्मात्मत्ययविधिरित्यस्यायमर्थः । प्रत्यये विधीय- माने यत्पञ्चम्या निर्दिष्टं धातोः प्रातिपदिकादित्यादि तदादि तस्मिन्परतोगमिति । इह तु. यत्पञ्चमीनिर्दिष्टं रुधादिभ्यो धा. तुभ्य इति न तस्मात् प्रत्ययः परः यस्माच्च पूर्वभागात्प्रत्ययः पर नासौ तस्मिन्विधीयमाने पञ्चम्या निाईट इति दिए । तनादिकम्भ्यःउः ॥ तनादिप्यः कृयश्च उप्रत्ययः स्यात् । तनोति । करोति । कृअग्रहणं भाप्ये प्रत्याख्यातम् । तनादि. त्वादेव सिद्धः । ननु तनादिकार्यापेक्षनियमार्थं तदस्तु । तेन . रुणद्धि । भिनत्ति ॥

·१पा. ४ आ. शब्दास्तुम । तनादिभ्यस्तथासोरिति बैकल्पिकस्य मि शो ऽमरची भर. त अकृया इत्यत्र वैम्प्यं न भवतीति चेत् । मैवम् । सत्यपि लुम्विकल्पे तदमाने स्वादादिति लोपनेष्टसिदेः । न च विकरलेन नित्यस्य वाघः । विकला प्रति नित्यस्यासिदत्वात् । न च तनादिपाठसामादपवादो वचनमामाण्यादिति न्यागे- नासिद्धत्वायनाद्विकलोन नित्यस्य यायः । तनादिपाठस्य वि. करणविधी चरितार्थत्वात् । विकल्पोप्पतथा इत्यादी चरिता. यः । प्रत्युत क्रियमागे कृग्रहणे तनादिपु कृषः पाठम्य अन्या- र्थत्वात् । येननामाप्तिन्यापन विकल्पो नित्यविधि बाधेत । कृग्रहणन्तु विकरणविधी तनादिषु पाठश्चरितार्यों मा भूदि- स्पेवमर्थ स्यात् । तस्मारग्रहणपरित्याग एवोनितः ॥ चिन्विकल्पोर च ॥ शिवि प्रीणने । कवि हिंसाकरणयोः, अनपोरकारोन्तादेश स्यादपत्यपश्च । शपोपवादः । अनोलो. पः । तस्य स्थानिवद्भावाउपधगुणो न । घिनोति । कणोति । नुमनुपक्तपोहणं नुविधिरुपदेशावयायामेव प्रवर्तनइति शा. पनार्थम् । तेन नुविधानुपदेशिवचनं मन्ययासिद्धयर्थमिति वचः नं न कर्तव्यं भवति । सिचस्तासेश्चकार उच्चारणार्य इति पक्षे नुम्बिधी पातुग्रहणमपि न कर्तव्यं भवति । तज्ज्ञाप्यस्याने- नैव ज्ञापनात् ॥ ऋयादि :ना ।। स्पष्टम् । कोणाति । मीणाति ।। स्तम्भुस्तम्भुस्कम्भकुम्भुकुम्भ्यश्नश्च ॥ आधारच. त्वारः सौत्रा । स्कुञ् आमवणे । एभ्यः मा स्यात् इनुश्च । स्तमाति स्तभ्नोति । ही गानच् । स्तमान । स्तभ्नुहि । स्तुभ्ना- ति।स्तुभ्नोति । स्तम्नाति । स्कभ्नोति स्कभ्नोति।म्युम्नोति। स्कुनाति । स्कुनीले । उदित्करणसामर्थ्यात्सांत्राणामपि घातून ·८७४ शब्दकौस्तुभ । [३० सर्वार्थत्वं न त्वेतद्विकरणमात्रविषयत्वम् ॥ हल नः शानज्झौ ॥ हल परस्प नाप्रत्ययस्य शानन् स्थाद्धौ परे । पुपाण । मुपाण । लोट् । सिप तस्य हि । क्रयादिभ्य इना | तस्य शानच् । चित्त्वादन्तोदात्तः । सन्निपा तपरिभापाया अनित्यत्वादेर्लुक् । इल किम् । फ्राणीहि । हौ किम् । पुष्णाति । श्न इति स्थानिनिर्देश आदेशन्वलाभाय । इतरथा हि प्रत्ययान्तरमेवेदं स्यात् । ननु तथैवास्तु को दोष इति चेन्न । पच पठेत्यादावपि शपं वाधित्वा शानच्मसात् । न च क्रयादिभ्य इति अनुवर्ततइति वाच्यम् । स्तभान स्तुभा नेत्यादिचतुर्णामसिद्धथापत्ते । न च स्तम्भ्वादयोप्यनुवर्तयितु शक्याः । विशेपविहितेन शानचा इव श्न इव शोरपि वाधे स्त- भ्नुहीत्यादरसिद्धिमसगात् । न च श्नुश्चेत्यप्यनुवर्त्यम् । ऋयादे- रपि श्नुपसगात् । न च स्तम्भ्वादिभ्य एव श्नु शान तु तेभ्यः झयादिभ्यश्चेत्यत्र प्रमाणमस्ति । तस्माद्यथान्यासमेवास्तु । शानचः शित्करणे प्रयोजनं चिन्त्यम् । स्थानिवद्भावेनैव सिद्धे- रिति हरदत्त । अत्रेयं चिन्ता अनुबन्धकाति क्वचिदनवि- धाविति निपधः प्रवर्त्ततइति ज्ञापनार्थमिदम् । तेन वार्तिकमते ब्रूतादित्यत्र ईन, भज्यमते तु भविपीष्टेत्यत्र डिव नित्य न भवति । एतच्च डितिचेति सूत्रे स्फुटीकृतमस्माभिः । छिन्दसि शायनपि ॥ अपिशब्दाच्छानच् हौ अहौ च । गृभाय जिन्हया मधु । वधान देवसवित । त्ग्रहोर्भश्छन्दसीति गृहातेहकारस्य भकार । अनिदिवामिति वध्नातनलोपः । यो अस्कभायदुत्तरम् । अस्कन्नादित्ययः ।। व्यत्ययो बहुलम् ॥ विकरणा प्रशान्ताः तेपां छन्दास बहुल व्यत्यय: स्यात् । व्यतिगमनं व्यत्यय । व्यतिपूर्वादियो ·१ पा.४ भा. शब्दकौस्तुम। ८७९ भावे एरच् । क्वचिदन्योन्यविषयावगाहनम् । क्व चित् हौ वि- करणौ। क्वचित् त्रय । आण्टाधुष्णस्य भेदवि श्रुष्णास्याण्डानि भेदति । भिनत्तीति प्राप्ते । न ह्यस्या अपरञ्च न जरसाम- रते पति । मिपतइति प्राप्ते । जीवचामरवासाधो व्याधमा- जीवपामर इत्यपि पुगगादी छान्दसदर्शनात्समाधेयम् । इन्दो वस्तेन नेपतु । नयतेर्लोटि तिपि शसिपी द्वौ विकरणौ । इन्द्रेण युना तरुपेम वृत्तम् । तरेमेत्यर्थः । तरतैविध्यादो लिड् पस् । उ: सिए शप् इति त्रगो विकरणा । धातोर्गुण | तरुण मस् इति स्थिते नित्यति इति सलोपः । यासुट् अतोयेयः यलोप । आद्गुण । बहुलग्रहण सर्वविधिव्यभिचारार्थम् । तथा च भाष्यम्। मुप्तिङपग्रहलिङ्गनराणां कालहलचस्वरकर्तृयहां च । व्यत्यय- मिच्छति शाखदेपा सोपि च सिद्धयति बाहुलकेन ॥ सुपा व्यत्ययः, युक्तामातासीद्धरि दक्षिणाया ।दक्षिणस्यामिति माप्ते । तिडा, चपाल ये अश्वयूपाय तक्षति । तक्षन्तीति प्राप्ते । लादेशव्यंग्यः कियासाधनविशेपरूप स्वार्थपरार्थत्वादियोपग्रह- शब्दस्य वाच्यः । पयोक्तम् । य आत्मनेपदा द क्वचिदर्थस्य गम्यते । अन्यतश्चापि लादेशान् मन्यन्ते तमुपग्रहमिति ॥ आ- स्मनेपदादिति लादेशादिति च हेतौ पञ्चमी । इह तु तन्मती- तिनिमित्ते परस्मैपदे आत्मनेपदे च उपग्रहशन्दो लक्षणया वर्त- ते । ब्रह्मचारिणमिच्छते । इच्छनीति प्राप्ते । प्रतीपमन्यर्मियु. ध्यति । युभ्यतइति प्राप्ते । मघोस्तृप्ता इवासते । मधुन इति प्राप्ते । भाषायान्तु ययप्यर्द्धचर्चादित्वादुभयलिङ्गो मधुशब्दोस्ति तथापि अर्थविशेषएव तथा । मकरन्दस्य मद्यस्य माक्षिकस्यापि वाचकः । अर्द्ध दिगणे पाठात् पुनसकयोर्मधुरिति शाश्वतको- शात् ।। अमृते तु नपुसक एव ! अव एव व्यत्ययोदाहरणं दत्तम् ।

·८८० शब्दकौस्तुभः । [३ अ० मायस्तु, सरसमकरन्दनिर्भरासु प्रसवविभूतिपु वीरुधां विरक्तः। ध्रुवममृतपनामवाञ्छयासामघरमधू मधुपस्तवाजिहीते इत्यत्रामृ. तवाचकमधुशब्द पुल्लिङ्गं प्रयुञानश्चिन्त्यः । शाश्वतकोशात् । नरः पुरुषः। आधासवीरैर्दशभिर्वियूयाः । वियूयादिवि प्राप्ते । यु मिश्रणे विपूर्वः, आशिपि लिङ् । कालवाची प्रत्ययः काल।। घोग्नीनापास्यमानेन । लुटो विषये लट् । हल्। त्रिष्टुभौजःशुफि- तमुनवीरम् । शुभ शुम्भ शोभार्थे, सकारस्य फकार आश्वलाय. नसूत्रे । तैत्तिरीये भकार एव पठ्यतइति हरदत्तः । वस्तुतस्तु आश्वलायनसूत्रेपि भकार एव पठ्यते । हल्ल्यत्ययोदाहरणन्तु मुहितमिति प्राप्तइति भाप्यानुरोधेन स्पष्टम् । आस् । उपगायन्तु मां पत्नयो गर्भिण्यः । दीर्घस्य हूस्वः । स्वरव्यत्ययः परादिश्छन्द- सिबहुलपित्यत्र वक्ष्यते । कर्तुशब्दः कारकमात्रस्पोपलक्षणं त- द्वाचिनीना विभक्तीनां व्यत्यय इति हरदयः । एवन्तु सुप्निल इत्येव गतार्थता स्यात्, तस्मात्कारकवाचिनां कृत्तद्धितादीनामपि उपत्यय उदाहार्यः । तथा च कर्मण्यणसूत्रे भाप्यम् । अत्रादाये- तिच मृतां व्यत्ययश्छन्दसीति । तच्च तत्रैव स्फुटीकरिष्यामः । याडीति प्रत्याहार. यको यशब्दादारभ्य लिडथाशिप्यविति डकारेण तेषां व्यत्ययः मागेवोदाहृतः । एवं सुप्तिमभृतीनां ध्यत्पर्य शासकरपाणिनिरिच्उनि । स च याहुलकेन सिध्यति । पहनन् लात्यादवाति बहुलं तस्य भावो पाहुलकम् ! मनो. लिटामिप्पम् ॥ एन्दसि धातोरस् प्रत्ययः स्यात् आ. शिपिलिटि परे । स्पागागमियनिशिदिशकिदिपेवायमनाये. जायते । उपरपेयं पृषमन्तुग्रियाणाम् । उपपूनिष्टतररागिपि मिर मिपोम् । यामुट् । इन्दम्युभगति सार्वधातुममंशापा अपि शादिस्वादुम् ॥

·१ पा. ५ आ. शब्दकौस्तुभः । ८८१ सत्वात् लिङासलोपोनन्त्यम्यति सलोपः । अहि आतो लोपः। भतो येयः । सत्यमुपगेयम् । गमेम जानतो गृहान् । मन्त्रं वोचेमा. ग्नये । वचउम् । विदेयमेनां मनसि प्रविष्टाम् । व्रतं चरिष्यामि तच्छकेयम् । अस्रवन्तीमारुइयास्वस्तये।दृशेरग्वक्तव्यः॥ पितरश्च दृशेयं मातरञ्च । अङि तु सति ऋदृशोङीति गुणः स्यात् । अथ कथं उपस्थेयाम शरणं हन्तेति । स्थेमेति हि प्राप्नोति । अब भाष्य, सार्वधातुकत्वाल्लिङः सलोप आर्द्धधातुकत्वादेत्यामिति, एलिङगीतिसूत्रेणेतिभावः । अड् चात्र न कार्यः । बाहुलकात् ।। इति श्रीशब्दकौस्तुभे तृतीयस्य प्रथमे चतुर्थमान्दिकम् ।। " कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः ॥ कर्मशब्देन स्वनिष्ठा क्रिया ल. क्ष्यते । कर्मस्थया क्रियया तुल्यक्रियो लकारवाच्यः कर्ता कर्मः चत् स्यात् । व्यत्ययो बहुलं लियाशिप्यहिति द्विलकारको निर्देशः । लुप्तनिर्दिष्टो वा लकारः । लोपस्तु संयोगान्तस्योति हलोयमामिति वा तञ्च लग्रहणमिहानुत्तं पष्ठथा विपरिण. म्यते । लुप्त पष्ठीकं वा, पष्ठ्यर्थश्च वाच्यत्वम् । कर्तरि शपिति- सूत्रात्कग्रहणमनुवृत्तं प्रथमया विपारणम्यते । तेनाभिमतार्थ. लाभः । यगात्मनेपदचिचिण्वद्भावाः प्रयोजनम् । भिद्यते काठं स्वयमेव । अभेदि काष्ठं स्वयमेव । कारिष्यते कटः स्वय- मेव । आत्मनेपदस्य त्रीण्याप इमान्युदाहरणानि । यश्चिण्- चिण्वद्भावानां तु क्रमेणेति विवेकः । निवृत्तपणं कर्म स्वक्रि- यावयवे स्थितम् । निवर्तमाने कर्मत्वे स्वे कर्तृत्वेवतिष्ठते ॥ अस्याञ्चावस्थायामकर्मकत्वात् कर्तरि भावे च लकाराः । तत्र यदा कर्तरि तदा शुद्ध करीव रूपेषु प्राप्तेषु पूर्वावस्थायां भिदेः कर्मीभूते काष्ठे यादृशी क्रिया द्विधा भवनरूपा करोतेः कर्म- णि च कटे उत्पत्तिरूपा । तया तुल्यकियोयं भिदियोः कर्ता .4 ·८८२ ति निष्ठानले सिनो ग्रासः स्वयमेवेति कर्तरिक्त उदाहरिष्यते । शब्दकौस्तुमः। [३० लकारवाच्यधेत्यतिदेशाधगादिचतुष्टयमातः । यया निवृत्तमेप- णस्याकमकवं यथा च क्रियायाः क चित्कर्मस्थत्वं क्व चिन्न तथा गेरणाविति सूत्रे व्युत्पादितम् । कर्मणेति किम् । करणा- धिकरणाभ्यां तुल्यक्रिये मा भूत् । साध्वसिछिनत्ति । साधु स्थाली पचति । नन्विह करणाधिकरणत्वावस्थायामसिस्था- ल्योापारो वस्तुतः सन्नपि धातुना नोपादीयतइति चेत् । किं ततः । नास्मिन् सूत्रे सादृश्यप्रतियोगिभूतायाः क्रियाया धातूपात्तत्वं शब्देनाश्रितं येन कर्मग्रहणं विनाप्पतिप्रसगो न भवेत् । किच कर्तृस्थाक्रिया अप्यस्यैव व्यावाः।गच्छति ग्रामः स्वयमेव । आरोहति हस्ती स्वयमेवेति । अधिगच्छति शास्त्रार्थः स्मरति अधातिचेत्यादि । नन्वेवं करोत्यर्थस्य यत्नस्यापिज्ञानेच्छादिव- स्कर्तृस्थत्वात् कारिप्यते कटः स्वयमेवेति कथमुदाहृतापनि चेन । करोतेरुत्पादनार्थत्वस्य मागेव वर्णितत्वात् । लकारवा- यः किम्। भावे लकारोत्पत्तौ मा भूत् । भिद्यते कुमूलेन । इह सत्यतिदेशे कुसूलाद् द्वितीया स्यात् । किञ्च लकारवाच्यत्वविशे- पणाभावे कृत्याः खलाश्च अस्मिन् कर्तरि स्युः । भेत्तव्यः कुसूल स्वयमेवेति । इपद्भेदः कुलः स्वयमेवेति । इष्यते तु भावएव, भेत्तव्यं कुसूलेन कुमलस्प वा । कृत्यानां कर्तरिवेति वा पष्ठी । ईपद्भेदं कुमूलेन । यत्त्विह वार्तिके कृत्यक्तखलर्येषु प्रतिषेध इत्युक्तम् । तत्र क्तग्रहणमविवक्षितम् । अन्यत्र सह पाठात्विह पठितम् । भवत्येव हि एभ्यो ऽकर्मकत्वात् गत्यर्था- कति मूत्रेण कर्तरि क्तः । तथा च सिनोतेासकर्मकर्तृकस्ये- अन्ये त्वाहः । क्तग्रहणं विवक्षितमेव । गवा दुग्धं पय इत्युदाहरण- सम्भवात् । अत्र हि गोः कर्मकर्तृत्वात् तत्र कर्मवदतिदेशे सातता ·१पा.५ आ. शब्दकौस्तुभः । ८८३ स्पात् । नत्र सिद्धान्ते गत्यर्थाकर्मकेत्येतत्मार्त्तने पपोलोण कर्मणा सकर्मकत्वात् । न चैवं सकर्मकत्वादेव कर्मवदित्यतिदेशो न भविष्यतीति वाच्यम् । दुहिपच्योबहुलं सकर्मकयोरिति प्रतिमा सवात् । न च बहुलग्रहणादेव मत्तिः । तस्य भाष्ये प्रत्या. ख्यातत्वादिति दिक् । वतिग्रहणन्तु शक्यमकर्तुम् । तथाहि । लकारवाच्यस्य कर्तुः कर्मसंज्ञवास्तु । न च कर्मसंज्ञया कर्टसं. शाया वाधा । एकसंज्ञाधिकारादन्यत्र संज्ञानां समावेशाद् । न चैवं सकर्मकत्वाभावे लो न स्यादिति वाच्यम् । आनुपूळ सिद्धत्वात् । कर्मसंज्ञा हि लकारोत्पत्ति प्रतीक्षते । लकारवा- च्यस्यैव कर्तुस्तद्विधानात् । ततः पार चाकर्मकत्वानपायेन भावेचाकर्मकेभ्य इति भावे कर्तरि च लविधरमत्यूहत्त्वात् । नन्वेवमपि यगात्मनेपदे न स्यातां शुद्धयोः कर्मकोंः सावकाश- योर्यशपोः परत्वात् शप्पसङ्गात् । भाषकर्मणोरित्यात्मनेपदस्प शेषात्कर्तरीति परस्मैपदस्य च विमतिपधेन परत्वात्परस्मैपदमस- शाच्चेति चेन्न। भावकर्मणोविहितेन यका अपवादभूतेन आक्रान्त- चिपयं परिहत्य सार्यधातुकेशाविति उत्सर्गस्य मत्तिसम्भवात् । कर्तरिशविति सूत्रे करग्रहणमतिरिच्यते । तस्यैतत्फलं कतैव य: कर्ता तत्र शवादयो यथा स्युः कर्मकर्तरि मा भूवनिति । नन्व- स्मिन् हरदत्तपक्षे नदुहेत्यादिना यकि निपिढे शप् न स्यात् । तथा च लिलिटोरिव निर्विकरणप्रयोगापत्तिरिति चेत् । एवं सहि कर्तरीति योगो विभज्यते । भावकर्मणोरित्यत्रापि भावे कर्मणि चेति । ततः कर्मणीत्यनुवर्त्य कर्मणि करि यत् भवति शोर- वादः । नदुहेत्यादौ अपवादाभावात्पुनरुत्सर्गस्य स्थितिः। तच्च व्याख्यानं यग्विधावेव भाष्ये स्थितम् । एवन्नावथक सिद्धः । नदुहस्नुनमामिति लिङ्गाच्च । तया करि कर्मेत्यता ·६४४ शब्दकौस्तुभ । [१ अ० कर्तरीत्यनुवर्य कर्तव य कर्ता तत्र परस्मैपदं न तु कर्मकर्तरी- ति व्याख्यानादात्मनेपदम् । तस्माद्वत्करणे त्यक्तपि सर्वमिष्ट सिद्धयतीति स्थितम् । क्रियमाणे तु वत्करणे अतिदेशोयमिति स्पष्टमेव । स च पोढा । रूपनिमित्ततादात्म्यव्यपदेशशास्त्रका. र्यातिदेशभेदादिति स्थानिवत्सूत्रे व्युत्पादितम् । इह तु आदित- स्त्रयाणामसम्भवः । व्यपदेशातिदेशस्नु संज्ञापक्षान्न भियते । तत्र वत्करणं व्यर्थम् अतो द्वावेव शिष्यते । तत्रापि शास्त्रातिदेशे यगात्मनेपदेसिद्धयर्थ पूर्वोक्तयत्न आस्थेय इति क्लिएता । प्रघा- नं च कार्य, तदर्थत्वादतिदेशान्तराणाम् । अतः कार्यातिदेश एवायम् । न चास्मिन्पक्षे द्वितीयाप्यतिदिश्यत । तथा च भिद्यते कुरलेनेति भावे लकारे कर्तरि द्वितीया स्यादिति वाच्यम् । लवाच्यस्यैव कर्तु कर्मवदतिदेश इत्युक्तत्वात् । न चैवमपि भिद्यते कुसूल इत्यत्र दोपापत्ति । अभिहित त्वेन द्वितीयाया अप्रहत्तेः । नन्विह अनभिहिताधिकारो नास्तीति चेत् । सत्य- म् । तथापि वत्करणमामर्थात् यथानभिहिते कर्मणि प्रत्ययः तथैवानभिहिते कर्तर्यपि लभ्येत । तेनाभिधानमस्तीत्युक्तमेव । ननु निवृत्तमेपणा लुनातिभिनत्यादयो ऽकर्मकाः द्विधा भवती- તિવ तत्कर्तुः कर्मणा तुल्यक्रियत्वम् इति चेन्न । नास्मि- प्रयोगे यत्कर्म तेन तुल्यक्रियता ब्रूमः किं तर्हि प्रयोगान्तरे य कर्म तेन । नन्वेवं पचत्योदनं देवदत्त राज्यत्योदनः स्वयमेवे त्यादावतिप्रसङ्ग इति चेत् । अत्र वार्तिकम् । कर्मदृष्टश्वेत्समानधा- ताविति ॥ न्यायसिद्धं चेदं, धातोरिति ह्यनुवर्तते कर्तृकर्मणी च धातोरन्यत्र न सम्भवत इति सामर्थ्यादेव सिद्धे तदनुत्तिरेक- त्वविवक्षार्धा । यस्मिन्नेव धातौ यत्कर्म तेन तुल्यक्रियस्तस्यैव कर्तेति । तेन धातुभेदे न भवति । स्यादेतत् । एकस्यापि रूपभेदे- .

·१पा.५ आ. शब्दकौस्तुभ । न कर्तृत्व कर्मत्वं च दृश्यते । आत्मानमात्मना वेत्सीति यथा । एवं च ओदनः पच्यतइत्यादावपि प्राकृते कर्मण्येव लकारोस्तु तत्कि निवृत्तप्रेषणत्वाश्रयणेन, किञ्च कर्मवदित्यतिदेशेन । न चैवं भिद्यते कुसलेनेनि भावे लो न स्यादिति वाच्य- म् । इष्टापत्तेः । कर्मण्येव हि सोस्तु । अत्राह । एवं सति नदुह- स्नुनमामित्यादिना यञ्चिणोः प्रतिपेधस्य विपयविभागो न लभ्येत । अपि च नमते दण्डः कारयते अच करत कट इत्यादी यविचणो प्रतिपिदयोरपि शचडौ न स्याताम् । अकर्तृत्वात् । किं च पचत्योदन इत्यपि प्रयोगः प्रसज्येत । तस्मानित्तमेप- णतामाश्रित्यातिदेशसूत्रमारब्धव्यमेवेति । करणेन तुल्यक्रियः कर्ता बहुलं कर्मवदिति वक्तव्यम् । परिवारयति कण्टकैर्वृतम् । परिवायन्ते कण्टका वृक्षम् । अनात्मनेपदं सिध्यति । न च णिचश्वेत्यनेन तत्सिद्धि । क्रियाफलस्प कर्तुगामित्त्वे सत्येव तत्परत्तेः । इह तु तदभावप्यात्मनेपदस्येप्यमाणत्वात् । वहुलन इणानेह । साम्वसिश्छिनत्ति। सकर्मकाणां प्रतिपेघो वक्तव्यः ।। अन्योन्यमाश्लिप्यतः । अन्योन्य स्पृशतः । एतच्च न्यायसि. द्धम् । तथाहि । कर्मस्थया क्रियया या तुल्या किया यस्य कर्तु- रित्युक्ते सन्निधानादिदं गम्यते । यस्त्रियावेशादसौ कर्ता सैष चेत्कर्मत्वोपयोगिनीति । न चैतदिहास्ति । स्वयमनाश्लिष्यतोपि परेणाश्लिष्यमाणस्य कर्मत्वसम्भवात् । परसमवेतसंयोगाख्यफ- लानुकूलव्यापारयोश्चलनात्मकयोरेकधातुपात्तयोरपि स्वरूपेणा- त्र भेदात् । एतेन भिद्यमानः कुलूल पात्राणि भिनत्तीत्यपि व्याख्यातम् । द्विधाभवनस्य दैवगत्या कुमूलनिष्ठत्वेपि पात्र निष्टकर्मतायामप्रयोजकत्वात् । स्वयमभिद्यमानोपि दि कुनलः उपरि पतन् पात्राणि भिन त्येव । नन्वेवमपि पचिरुधादीनां ..

·- ८८६ शम्दकास्तुम । [३० द्विकर्मकाणामकस्य कर्मण कर्तृत्वेप्यपरेण सकर्मकत्वावस्थायां कर्मवद्भाव प्राप्त तमिपद्धं सकर्मकाणां मतिपेयाचनं कर्तव्यमे- घेति चेत् । योगविभागात्सिद्धम् । तथादि । तपः । तपेरेच स- कर्मकस्य न त्वन्यस्य । तन , तप कर्मकस्यैव । तोरित्यनुवर्तते । यदा वार्तिके योगविभाग करिष्पते दुहिपयोबहुलं सकर्मक- यो । अत्र दहिपन्योः सकर्मयोरित्येकं वाक्य नियमार्थ दहिप- योरेव न त्वन्येषामिति । दुग्धे गौ पय । तस्मादुदुम्बा र सलोहितं फलं पच्यते । गौरुदुम्मरश्चात्र कर्मकर्ता । अकथितं चेति सूत्रे दुह्यादिपरिगणेन पचिरपि बोध्य इत्यु- तं भाक् । तनेदं यातिकमुपष्टम्भकमित्यवधेयम् । ओदनं प- चतीत्यादावतिप्रसद्गनिवारणाय बहुलमिति द्वितीयं वाक्यम् । सच मत्याख्यातं भाष्ये । दुहिपच्योरिति हि कर्मकर्तृविषयक- म् । कर्मस्थया क्रियया तुल्यक्रियएव विधायकं नियामकं वा । उभयथापि ओदनपचतीत्यादी प्रसङ्ग एव नास्तीति । न च कर्म- कर्तर्येव परस्मैपदार्य बहुलवचनं, तस्यानिष्टत्वादिति दिक् । मृ- जियुग्योः श्यंस्तु ।। अनयोः सकर्मकयोः कर्ता बहुल कर्मवनव- तीति वक्तव्यम् । यगपवादश्च श्यन् । सृजेः श्रद्धोपपन्ने कर्त. येवेति वक्तव्यम् । सृज्यते सनं भक्तः । श्रद्धया निष्पादयती त्यर्थः । असजि, श्रद्धया निष्पादितवान् । युज्यते ब्रह्मचारी यो- गम् । श्यनि सति प्रकृतेरायुदात्तत्वं भवति । यकि तु लसार्व- धातुकानुदात्तत्वे यक एवोदात्तत्व स्यात् । कौमुद्यां तु श्रद्धा- वत्कर्तृकात् सजेर्यकत्रिणौ कर्तरीति के चिदित्युक्तम् । तत्र यगित्यशुद्धम् । आत्मनेपदानुक्तेश्च न्यूनतेति दिए । भूपाकर्म किरादिसनां चान्यत्रात्मनेपदात् ॥ भूपावाचिनां किरादीनां सन्नताना च यश्चिणौ न भवत इति वक्तव्यमित्यर्थ । अलं ५ ·८८७ १ पा. ५ भा. शब्दकौस्तुभ। कुरुते कन्या स्वयमेव । अलमकृत । भूषाफलस्य शोभाख्यस्य कर्मणि दर्शनात् कर्मस्या भूपा । ण्यन्तानां तु भूपार्थानां वक्ष्यमा- णेनापि यचिणोः प्रसिपेधेन सिद्धत्वान्नेह मुख्योदाहरणता । भूपयते कन्या स्वयमेव । अधुभूषत कन्या स्वयमेव । किरादि । अपकिरते हस्ती स्वयमेव । अवाकी हस्तिनं कश्चित् । पास्ता- दिनावकिरति । तत्र सौकर्यात् हस्ती कर्तृत्वेन विवक्ष्यते । गिर- ते । अगा। किरादिस्तुदाद्यन्तर्गण । सन् । चिकीर्पते कट! सयमेव । अचिकीर्पिष्ट । इहेच्छायाः कर्तृस्थत्वेपि करोतिक्रि- यापेक्ष कर्मस्थक्रियत्वम् ॥ तपस्तपःकर्मकस्यैव ॥ तप सन्तापे । अस्य कर्ता कर्मवत्स्या. तास च तपाकर्मकस्यैव नान्यकर्मकस्प। क्रियाभेदाद्विध्यर्थमेतदिति वृत्तिः। तथाहि । उपवासादीनि तपांसि तापसं तपन्ति दुःखयन्ती- त्यर्थ । तथा च तापसस्य कर्मत्वे तपःखनमर्थः । कर्तृत्वे तु अर्जनमर्थः । तापसस्तप्यते, तपोर्नयतीति यावत् । नन्वेवम- पिशरीरसन्तापलक्षणक्रिया अवस्थाद्वयेपि तुल्या नहि शरीरस. न्तापादन्यत् अर्जन नाम तापसस्य व्यापारोस्ति । तथा च भा. प्यसम्मत नियमार्थत्वमेव वृत्तिकृता कुतो नादृतमिति चेन।अत्राहुः। वस्तुतश्शरीरसन्तापस्य सत्वेपि शब्दान तत्त्वेन भानकिं त्वर्जनले. नैव । अन्यथा तपसः कर्मत्वानुपपत्तेः । तथाच तुल्यक्रियत्वाभावात् विध्यर्थतैवेति।लुटि, अतप्त तपस्तापसातपोनुतापेचेति चिण पति- पेधारिसच् । तस्य झलोझलोति लोपः । तप कर्मकस्यति किम् । उत्तपति सुवर्ण सुवर्णकारः । एवकारस्तु व्यर्थ एव । श्रुतस्य तस्य अन्वयो वक्तव्य इति चेत् । सत्यम् । वाक्यं भित्वा कथंचिदन्वयः प्रदर्शित एव ॥ न दुहस्नुनमा यश्चिणौ ॥ एषां पचिणौ न स्तः । कर्म- , ·८ शब्दकौस्तुभः । [३ अ. वदतिदेशेन प्राप्तयोरयं निषेधः । अनन्तरस्येति न्यायात् । तेन शुदे कर्मणि भाचे स्त एव । दुहेरनेन या निषिध्यते।चिण् तु दुइश्चे- ति मूत्रेण मागेव विभापित', दो गौः स्वयमेव। अदुग्ध, अदोहिगीः स्वयमेवायकि मतिपिद्धे शप् । अदादित्वाचस्य लहदादेरिति यः। झपस्तथोरिति घत्वम् । जश्त्वम् । अमधाने दुहदीनामिति य. स्पिकर्मणि लकारस्तस्य कर्तृत्वविवक्षा । प्रधानं कर्म तु कमैव । स्वयं प्रदुग्धस्प गुणरुपस्नता बसूपमानस्य यमूनि मेदिनीति- वत् । पिणभावे यसः । लुग्वादुहेनि लुक् । मस्नुते । प्रास्नोष्ट । चिणि पतिपिदे सिन् । नमने दण्डः स्वयमेव । अनंस्त । अ- ·८८९ १ पा.५ आ. शब्दकास्तुम'। स्वयमेव । आत्मनेपदविधावकर्मका ये धातवो निार्दष्टास्ते यदा- न्तर्भावितण्यर्थाः पुनश्च निवृत्तपेपणास्तइहोदाहरणम्। तद्यथा। वे.शब्दकर्मणः, अकर्मकाच्च । विकुर्वते सैन्धवाः वलगन्तीत्यर्थः । तान्विकिरोति, वल्गयतीत्यर्थः।पुनः सौकर्याकर्तृत्वे विकर्वते सैन्ध- वाः स्वयमेव | व्यकपत । यत्तुवृत्तौ पठ्यते आहन्ति माणवकम् । आहते माणवकः स्वयमेवेति । तदयुक्तम् । आइन्ति माणवक- मित्यस्य सकर्मकत्वादात्मनेपदाभावाच्चति हरदत्तः । अन्ये त्वा- हुः । आत्मनेपदाकर्मकेति धातूपलक्षणं, हन्तिश्चायम् आडोय- महन इत्यर यदा कर्माविवक्षया अकर्मकः तदा आत्मनेपदस्य निमित्तम् । तस्यात्र सकर्मकत्वपि अविरुद्धमुदाहरणमिति ॥ कुपिरजो प्राचां श्यन् परस्मैपदं च ॥ कुप निकर्पे । रञ्ज रागे । अनयोर्धात्रोः कर्मकर्तरि यक् न स्यात् किन्तु श्यन् परस्मैपदं च । आत्मनेपदापवादः । कुष्यति पाद सयमेव । रज्यति वा स्वयमेव । पाचांग्रहणं विकल्पार्थम् । कुप्यते । रज्यते। नदुहेति सूनात् यक् नेत्यनुवर्त्य तस्मिन्नेव स्थले श्यन् विहितः । तत्सन्नियोगशिष्टं च परस्मैपदम् । तेन आशीलिलिटोः स्यादीनां च विपये श्यन्परस्मैपदे भवतः । कोपिपीष्ट पादः स्वयमेव । रंक्षीष्ट चत्रं स्वयमेव। चुकुपे । ररजे । कोषिप्यते । रं- क्ष्यते । अकोपि । अरन्जि इत्यादि । श्यन्यकोः स्वरे नुमि च विशेषः । कुप्यन्ती जंघा । श्यनि शप्पयनोनित्यमिति नुमागमः नित्त्वादादातश्च । यकि तु आच्छीनद्योरिति नुम्विकल्पः । लसार्वधातुकानुदात्तत्वेन यक एवोदाचत्वं च स्यात् ॥ धातोः॥ आतृतीयसमातेरधिकारोयम् । यद्यपि धातोरेका- चोहलादरिति सूत्रादानुग्रहणमनुवर्ततएव तयापि आर्द्धधातु- कसशाया आश्रितशब्दव्यापारत्वलाभाय पुनर्धातग्रहणम् । ११२ ·मिति वाच्यम् । दिवादिपु स्वान्तस्य दीर्घाईस्याभावेन व्या ८९० शब्दकौस्तुमा । [३ अ० अन्यथा लूभ्यां पूभ्यामित्यादौ भ्यामादेरिद प्रकृतेर्गुणश्च स्पात् । धातोरित्येवमविधानातु न भवति । तया कृत्संज्ञा उप- पदसशा चास्मिन्नेव धात्वधिकारे यथा स्यादित्येवमर्थमपीदम् । अ- न्यथा पूर्वत्रापि स्यात् ततश्च करिष्यतीत्यत्र स्पमत्ययस्य कृत्संज्ञा यां कृदन्तस्य प्रातिपदिकत्वे सोरुत्पत्ति स्यात् । एकवचनस्यौ- सर्गिकत्वात् । प्रातिपदिकार्थेति सूत्रे वचनग्रहणाच्च। तथा दिल लुडीत्यस्य लुडन्तउपपदे चिलरित्यर्थः स्यात् । वासरूपविधेश्व पूर्वत्र प्रवृत्तौ क्सादिभि सिचः समावेशः स्यादिति । तस्मात् धातोरिति कर्तव्यमिति स्थितम् । एतच्च शक्यं प्रत्याख्यातुम् । तथाहि । शमिधातोरिति यद्धातुग्रहण तदेव द्वितीयं सार्वधातुका- धातुकसंजयोरनुवर्तिप्यते । कृदुपपदसंझे वासरूपरिधिश्च आधि कारेणैव व्याख्यास्यते । प्रत्यय परश्वेत्यादिवत् । तेन पूर्वत्र न तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् ॥ सप्तम्यन्ते पदे कर्मणीत्यादौ म तिपाद्यत्वेन स्थितं कुम्भादिक सप्तमीस्थं तद्वाचकं पदमुपपदसं- झं स्यात् । तस्मिश्च सत्येव वक्ष्यमाणः प्रत्ययः स्यात् । महासं- झाकरणसामर्थ्यात् । पदमत्र संज्ञि । तेन समर्थपरिभाषा व्या- । प्रियते । संज्ञामदेशा उपपदमतिडित्यादयः॥ कृदतित् ।। अस्मिन् धात्वधिकारे विभिन्न प्रत्यय क संज्ञ स्यात् । कर्तव्यम् । करणीयम् । अतिद् किम् । चीयात् । Hशाप्रदेशाः कृतद्धितसमासाश्चेत्येवमादय । अतिडिति शक्यम- कर्तुम् । कथ चीयादिति । शापकासिद्धम् । अकृत्सार्वधातुकपो रिति मूत्रे अकृदित्येव सिद्धे पुनः सार्वधातुकग्रहण ज्ञापयति न FREE कृत्सज्ञा भवतीति । न च श्यन्निन्त्यर्थ साधातुकग्रहण तत्पसङ्गः॥

·१ पा.६ आ. शब्दकौस्तुभः । वामसिद्धे । भाष्ये तु तियां कृत्संज्ञायामिष्टापत्ति कृता । न चै तिङन्तस्य मातिपदिकत्वात्स्वाद्युत्पतिः स्यादिति वाच्यम् । निङा एकत्वादेरुक्तत्त्वात् । न च वचनग्रहणादक्तेपि तदाप- त्तिः । एक इत्यादौ चरितार्थत्वात् । अविशायनेवमविष्ठनौ तिङश्चेत्यनेन तिहन्तानामसुबन्तत्वज्ञापनात् । न चैवमपि पच- ति पठतीत्यत्र म्हस्वस्यपिविकृतीति तुमसनः । नुविधौ धा- त्वादेरिति सूत्रात् धानुग्रहगानुवृत्त । एवमपि चिकीपति जि. हपितीत्यादौ स्यादिति चेन्न । शपा व्यवधानात् । एकादेशे कृते नास्ति व्यवधानमिति चेन । एकादेशस्य पूर्वविधौ स्थानिवद्भा- वात् । न च स्थानिवद्भावं वाधित्वा परत्वादन्तवद्भावः, । बस्य मत्याख्यास्यमानत्वात् । न चैवमपि अतिडिति मत्याख्यायमाने पचेरन्नित्यत्र प्रातिपदिकान्तत्वानलोपः स्यादिति वाच्यम् । झस्परन्निति नकारोचारणसामर्थ्यादेव लोपाप्रवृत्ते । इह तार्ह चीयादिति कृयकारत्वादी? न स्यादिति चेत् । नैप दोष । सार्वधातुकतिपयो ज्ञापयति प्रकृतीति मतिपेघः तिहान प्रवर्ततइति । न चैत्रमाप तिङ्समासे कृदुत्तरपदस्वरः स्यादिति वाच्यम् । इष्टापचेः । यो जात एव पर्यभूपदित्यादौ तथैव पा. उस्य निर्विवादत्वात् । गतिकारकोपपदात्वदिति सूत्रे कृद्रहणस्य प्रत्याख्यास्यमानत्वाच्चेति दिक् ।। इति श्रीशब्दकौस्तुभे तृतीयस्य प्रथमे पञ्चममान्हिकम् ॥ । वासरूपोखि याम् ॥ परिभाषेयम् । अस्मिन्यात्वधिकारे स्त्रधिकारव्यतिरेकेण यत्रासरूपोपवादमत्ययो विधीयते तत्र चेत्युपतिष्यते । एवञ्च ददातिदधात्योविभापेत्त्यादिवद्वैकलिप कत्वेनैव अपवादे शास्त्रात्यमिते तद्वदेव पक्षे उत्सर्ग प्रवर्तते । इगुपधाज्ञापीकिर कोपवादा तद्विषये गुल्नुचावपि भवन ।

·८९२ . . शब्दकौस्तुभः । [३ अ० विक्षपकः विक्षप्ता विक्षिपः -1 नवमातोनुपसर्गेक इति कस्य विपये कर्मण्यणपि पक्षे प्रवर्तेत । सरूपो, सावित्ति चेत् । किं ततः। गुणद्धिशास्त्रेष्विपदस्येव कविधौ वेति पदस्य उपस्थि- तिहि ज्ञातैव । अन्यथा लादेरपि दुर्लभत्त्वात् । सत्याञ्च वेत्यस्योपस्थितौ कथं सरूपस्यापि पक्षे प्रवृत्तिर्न भवेदिति चेत् । सत्यम् । असरूपग्रहणसामर्थ्याव यम्मत्यसरूपता तं प्रत्येवास्य पातिकता ! अन्ये तु प्रति वाधकतैवेति न कश्चिद्दोपः । ततश्च असरूपो ऽपवादप्रत्यय उत्सर्गस्य वा वाधकः स्यादिति फलि- तीर्थः । अस्त्रियां किम् । चिकीर्पा । अत्र क्तिन भवति । ग्रहणं स्वर्यते । स्वरितेनाधिकारगतिर्भवतीति स्त्रियांक्तिन्नित्य- धिकारे विकल्पो नेति सिद्धान्तः । यदि तु स्त्रियामभिधेयायां नेत्युच्येत तदा विक्षेपिका- विक्षेत्राति कविपये घुलतृचौ न स्याताम् । अथापि स्त्रियामित्येवंशब्दमुच्चार्य विहिते निषेध इत्युच्येत तर्हि व्यावक्रोशी व्यावररुष्टिरित कर्मव्यतिहारे । ण. चो विपये क्तिन्न स्यात् । द्वयोरपि स्त्रियामित्युच्चार्य विधानात् । अत्र के चित् । उत्सर्गापशदयोर्द्वयोरपि स्वयाधिकारनिवेशितत्वे सति प्रतिषेधोयमित्याहुः । अन्ये तु अपवादमात्रस्यापीति । तत्रा- ये मते आसना आस्या स्वयधिकारविहितेनापि युचापवादेन सह ऋहलार्ण्यतः समावेशः सिध्यति घणस्तु क्तिनादिना ऊन- भिधानान समावेशः। द्वितीयपक्षे तु पयः क्तिमादिभिरसमा- वेशः सिध्यति । आस्येत्यत्र तु कृत्यल्युटोबहुलामति ण्यदिति विवेकः । नन्धिह सारूप्यं मयोगे उपदेशे वा । नायः । ग्रामणी- ग्रामयं इति विवादिविषये ऽणादीनामप्रवृत्तिप्रसङ्गात् । न हि विण्यादयः प्रयोगे रूपवन्तः । लोपविधानात् । नान्यः । अनु. पन्धभिन्मेषु कणमभृतिप्पतिमसगादिति चेन । अनुबन्धानामनेका- ·१पा.६ आ. पाब्दकौस्तुमः । न्तत्वेन द्वितीयपक्षे दोपाभावात् । एकान्तत्वेपि नानुबन्धकतम- सारूप्यम् । ददातिदधात्योर्विभापति लिङ्गात् । अन्यथानुबन्ध. कृतादसारूप्यादेव ददः दध इति शविपये दायो धाय इति णोपि भविष्पतीति किं विभापाग्रहणेन । अनित्येयं वासरूपप. रिभाषा । अर्हे कृत्य चश्चेत्यत्र कृत्यग्रहणाल्लिनात् तेन क्त- ल्युटतुमुन्खलयपु वासरूपविधिन भवतीति सिद्धान्तः । हसितं हसनं छात्रस्य । अत्र क्तल्युविषये पञ् न । तुमुन् । इच्छति भोक्तुम् । अत्र इच्छार्थेपुलिड्लोटाविति लोग्न भवति । लिङ् तु भवत्येव । लिङ्चेति वचनात् । एवं चास्मादेव नियपादिह लोट् सुपरिहरः । अतोत्र तुमुन्ग्रहणमापाततः। खलर्य । आ. तोयुच । ईपत्पानः । अत्र खल् न भवति । ननु स्वघधिका- रादूर्ध्वं वासरूपन्यायो नास्तीत्येवाश्रीयताम् । मैवम् । आसिया भुक्ते आस्यते भोक्तुमित्याधसिद्धिप्रसङ्गात् । इह हि भोजनार्य- स्वादासनस्य पूर्वकालता गम्यते । क्त्वामत्ययश्च तुमर्याधिका- राद्भावे तत्रैव च लकार इति समानविषयत्वाद्वाध्यापकभावः स्यात् । औपातिसर्गेति सूत्रे स्त्रियांक्तिन्नित्यत ऊर्फ वासरूपवि. धेरभावादिति कौमुदीग्रन्यस्तु आकरविरुद्ध इति दिक् ॥ . . कृत्याः ॥ अधिकारोयम् । अवधिविशेषस्तु शापकासिनः। अकृत्यहचाचेति सूत्रे कृत्या इत्येव वक्तव्ये तृत्ग्रहणं योगा- पेक्षं ज्ञापकम् । दुल्हचावित्येतद्योगात्मा त्यसमा अधि. क्रियतइति । संज्ञाप्रदेशाः, कृत्यानां कर्तरिवेत्यादयः । पावन मनुक्तसमुच्चयार्थम् । तेन केलिमर उपसंख्यानमित्यादिरमेणे- व सूचितं भवति । अत्र सूत्रवृत्तिकार मामला प्रक्षिप॥ तव्यत्तव्यानीयरः ।। धातोरेचैते मत्तमा माररेफो स्वरार्थो । कर्चव्यम् । करणीयम् । बसेखमालकि गिरग ।। "" ·शब्दकौस्तुभः । [ ३ अ० वस निवासे इत्यस्य ग्रहणम्, न तु वस आच्छादनइत्यस्य लु- विकरणस्य । तयोरेवेति वचनात् कर्चरि न प्राप्नोतीति वचनम्। वसतीति वास्तव्यः । तद्धितांतो वा । वास्तुनि भवो वास्तव्यः । दिगादित्वायत् । अवास्तव्य इत्यन स्वरभेदोपि नास्ति । तव्यत्म- त्यये हि कृत्योकेष्णुचार्वादयश्चेत्यन्तोदात्तत्वमायत्मत्यये तु ययतो श्चातदइत्यनेनेति । केलिमर उपसंख्यानम् ॥ कृत्या इति व- हुवचनतत्सूचितमित्युक्तम् । ककारो गुणद्धिनिषेधार्थः । रेफ स्वरार्थः । पनेलिमा भापाः । पक्तव्याः । भिदेलिमा: सरला । भेत्तव्या । शुद्ध कर्मणि प्रत्ययो भाप्ये स्थित । वृत्तिकारस्तु कर्मकर्नरि चायमिप्यतइत्याह । तद्भाप्पविरुद्धम् ।। अचो यत् ।। अजन्तादानोर्यत्स्यात् । चेयम् । जेयम् । ननु पूर्वसूत्रे एव यदपि निर्दिश्यताम् । अग्रहणं च मास्तु । हल- न्तापण्यतं वक्ष्यति । परिशपादजन्तेभ्य एव यद भविष्यात इति चेत् । अजन्तभूतपूर्वादपि यथा स्पादित्येवमर्थमिदम् । दित्स्य घिस्यम् । इह हिदायो धामश्च सनन्तस्य दित्स वित्स इति स्थिते आर्द्धधातुके इति विषयसप्तमीमाश्रित्य सनोजोलोपे कृते साम्मतिकं हलतत्वमस्तीति ण्यत्म्यात् । अग्रहणातु भूतपूर्ण मजन्तत्वमाश्रित्य यद्भाति । तेन पतोनाव इत्यादातरम् पति तु फते तित्वरितत्व स्यात् । चिकीर्यमित्यादौ तु ण्यप तोषिशेपो नास्ति । यतोनाव इत्यत्र द्वयग्रहणानुरते । आई- धानुक इत्यस्य परसप्तमीत्रे तु इहाग्रहणं न कर्त्तव्यमा । सकिशमिनतिपतिजनीनामुपसख्यानम् ॥ सके इसने । शसु दि. मापाम् । एते गाउने । यमी मत्सरने। जनी मादर्भाचे । सम्पम् । सम्यम् । पत्यम् । पत्यम् । जन्यम् । मप्र जन विधान पता- माग पनि परार्थ जानेवघ्यायनि दिनिपरेन व्यत्यपि रूपे ·१पा. ६ भा. शब्दकौस्तुभः । विशेपाभावात् । इह शंसिमपि के चित्पठन्तीति हरदत्तः । तेन तद्वान्नराशंस्यराध्यं च । अत्रायुदात्तः सिध्यति । अपाठपक्षे तु प्रयन्तादचोयति सिध्यतीति वाध्यामिति वदन्ति । तदेतत्सर्वमी. डवन्देत्यादिसूत्रविस्मरणमूलकत्वापेक्ष्यम् । हनो वा वध च ।। हन्तेर्वा यत्, तत्सन्नियोगेन च पादेशो वक्तव्य इत्यर्थः । वध्यः । पात्यः । यदभाचे ण्यत् । हनस्तोचिणलोरिति तत्व- म् । होहन्तेरिति कुत्वम् । यद्यपि वधमहतीति वध्य इति रूपं यदित्यनुवर्तमाने दण्डादिभ्य इति तद्धितेन यतापि सिध्यति तथाप्यसिवध्यो मुसलवध्य इत्यत्र समासो न सिध्येत् । कृति पुनः कर्वकरणेकृतेति सिध्यति । न च असिवधमईतीति वि- ग्रहे कृतसमासादेव तद्वितोस्त्विति वाच्यम् । दण्डादिषु केवल- स्य वधशब्दस्य पागत् । तदन्तविधेश्च प्रतिपेधात् । स्वरे भे- दाच्च । असिवधशब्दावति हि तित्स्वरितमिति स्वरितः प्रस- ज्येत । कृदन्तेन समासे तु कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण वध्यशन्द आधुदात्तः । अत एव वध्यशब्देन तद्धितान्तेन सह सुम्सुपे- ति समास इत्यपि न वाच्यम् । अन्तोदात्तमसगाव । वध्यशन्दे कृतद्वितान्ते प्रकारकृतविशेपस्य सत्वाच्च । एतेन गिरौडश्छन्द- सीति वातिकमत्याख्यानपरं भाप्यमप्यास्तम् । अत एव क- तलब्धीनकुशला इत्यादीनां चारितार्थ्यमिति दिक् । अत्रत्य भाष्यादिपर्यालोचनया असमस्तवध्यशब्दे विशपाभाव इति लभ्यते । तथा च दण्डादिभ्य इत्येव सूत्र, यच्चानुवर्तते । दण्डादिभ्यो य इति निरनुबन्धपाठस्तु मामादिक इति माधवो हंतिधातौ स्फुटीचकार । हरदत्तग्रन्थपर्यालोचने तु इदं च वच- नं यद्विधौ भाष्यादौ पठितमपि क्यविधौ मर्विभापेत्यस्याने एव पाठ्यामित्येव भाप्यतात्पर्य युक्तम् । विकल्पाकरणेन लघुत्वा- ·शब्दकौस्तुभः । [ ३ अ० बस निवासे इत्यस्य ग्रहणम्, न तु वस आच्छादनइत्यस्य लु• ग्विकरणस्य। तयोरेवेति वचनात् करि न प्राप्नोति वचनम् । वसतीति वास्तव्यः । तद्धितांतो वा । वास्तुनि भवो वास्तव्यः । दिगादित्वायत् । अवास्तव्य इत्यत्र स्वरभेदोपि नास्ति । तव्यत्म- त्यये हि कृत्योकेप्णुचार्वादयश्चेत्यन्तोदात्तत्वमायत्मत्यये तु ययतो इचातदर्थ इत्यनेनेति । केलिमर उपसंख्यानम् ॥ कृत्या इति व- हुवचनेनैतत्सूचितमित्युक्तम् । ककारो गुणद्धिनिषेधार्थः । रेफ स्वरार्थः । पनेलिमा भापाः । पक्तव्याः । भिदेलिमाः सरलाः । भेत्तव्या । शुद्ध कर्मणि प्रत्ययो भाष्ये स्थितः । दृचिकारस्तु कर्मकर्नरि चायमिप्यतइत्याह । तद्भाप्यविरुद्धम् ।। अचो यत् ॥ अजन्तादातोर्यत्स्यात् । चेयम् । जेयम् । ननु पूर्वसूत्रे एव यदपि निर्दिश्यताम् । अज्ग्रहणं च मास्तु । इल- न्तायतं वक्ष्यति । परिशेपादजन्तेभ्य एव यद भविष्यति इति चेत् । अजन्तभूतपूर्वादपि यथा स्यादित्येवपर्यमिदम् । दित्स्य घिस्यम् । इह हि दामो धायश्च सनन्तस्य दित्स वित्स इति स्थिते आर्दधातुके इति विपयसप्तपीमाश्रित्य सनोसोलोपे कृते साम्प्रतिकं हलनत्वमस्तीति ण्यत्म्यात् । अग्रहणातु भूतपूर्व मजन्तत्वमाश्रित्य यद्भाति । तेन यतोनाव इत्याधुदात्तत्वम् । प्पति तु कने विपरितत्व स्यात् । चिकीर्यमित्यादी नु ण्यप- तोषिशेपो नास्ति । यतोनाव इत्यय द्वयग्रहणानुटते । आई- घातक इत्यस्य परसप्तमीस्ले तु इहारग्रहणं न कर्तव्यमेव । सकिशसिनतिगतिननीनामुपगलयानम् ॥ तके दसने । शसु हिं. मापाम् । पने गायने । यती प्रत्याने। ननी मादर्भाये । सम्पम् । अस्यम् । पत्यम् । पत्यम् । नम्पम् । अप्र जनविधान यतो. गार पनि परार्थ जानेवपोनि दिनिपरेन पपस्यपि रूपे ·१पा.६ भा. शब्दकौस्तुमः । ८९५ विशेपाभावात् । इह शंसिमपि के चित्पठन्तीति हरदत्तः । तेन तद्वान्नराशंस्यराध्यं च । अत्रावादात सिध्यति । अपाठपक्षे तु ण्यन्तादचोयति सिध्यतीति वोध्यामिति वदन्ति । तदेतत्सर्वमी- डबन्देत्यादिसूत्रविस्मरणमूलकत्वापेक्ष्यम् । हनो वा वध च ।। हन्तेर्वा यत्, तत्सन्नियोगेन च वधादेशो वक्तव्य इत्यर्थः । वध्य । पात्यः। यदभावे ण्यत् । हनस्तोचिण्णलोरिति तत्त्वं. म् । होहन्तेरिति कुत्वम् । यद्यपि वधाहतीति वध्य इति रूपं यदित्यनुवर्तमाने दण्डादिभ्य इति तद्धितेन यतापि सिध्यात तथाप्यसिवध्यो मुसलवध्य इत्यत्र समासो न सिध्येत् । कृति पुनः ककरणेकृतेति सिध्यति । न च असिवधमहतीति वि. ग्रहे कृतसमासादेव तद्धितोस्त्विति वाच्यम् । दण्डादिपु केवल- स्य वधशब्दस्य पाठात् । तदन्तविधेश्च प्रतिषेधात् । स्वरे भे- दाच्च । असिवधशब्दाद्यति हि तित्स्वरितमिति स्वरितः प्रस- ज्येत । कृदन्तेन समासे तु कृदुत्तरपदमकृतिस्वरेण वध्यशन्द आद्युदात्तः । अत एव घध्यशब्देन तद्धितान्तेन सह सुप्मुपे- ति समास इत्यपि न वान्यम् । अन्तोदात्तप्रसङ्गात् । यध्यशन्दे कृतद्धितान्ते प्रकारकृतविशेपस्य सत्वाच्च । एतेन गिरौडाउन्द- सीति पातिकमत्याख्यानपरं भाप्यमप्यपास्तम् । अत एव क- तलब्धतीनकुशला इत्यादीनां चारितार्थ्यमिति दिक् । अत्रत्य- भाष्यादिपर्यालोचनया असमस्तवध्यशब्दे विशेषाभाव इति लभ्यते । तथा च दण्डादिभ्य इत्येव सूत्रं, यच्चानुवर्तते । दण्डादिभ्यो य इति निरनुबन्धपावस्तु प्रामादिक इति माधवो इतिधातौ स्फुटीचकार । हरदत्तग्रन्थपर्यालोचने तु इद च वच- नं यद्विधौ भाष्यादौ पठितमपि क्यविधौ मुर्विभापत्यस्याने एव पाठ्यामित्येव भाष्यतात्पर्य युक्तम् । विकल्पारणेन लघुत्वा- ·- शब्दकौस्तुभः । [३ अ० दिति लभ्भते । तस्मिन्नपि पक्षे वध्यशब्दो धातुस्वरेणादातः क्यप्नुपित्वादनुदात्तः । न च नन्समासे ययतोश्चातदर्थ इत्यस्य प्रवृत्यभावेन स्वरे दोष इति वाच्यम् । कृत्योकेष्णुच्चार्वादयश्चे- स्यस्य मन्त्येष्टसिद्धेः । असमस्ते एव विशेपाभावस्य प्रतिपाद्य- स्वाच्च ॥ पोरदुपधात् ॥ पयर्गान्तादकारोपधात् धातोर्यत् स्यात् । ण्यतोपवादः । शप्यम् । लभ्यम् । पोः किम् । वाक्यम् । च- जो-फुधिष्ण्यतोरिति कुत्त्वम् । अदुपधास्किम् । कौप्यम् । तपर- करणं किम् । आप्यम् । कुप कोपने, आप्ल व्याप्ती, आभ्यां यति तित्स्वरः । यति तु यतोनावं इति स्यात् ।। शकिसहोश्च ।। स्पष्टम् । शक्यम् सह्यम् ।। गदमदचरयमश्चानुपसर्गे ॥ व्यत्ययेन पञ्चम्यर्थे सप्तमी । एभ्योनुपसर्गेभ्यो यत्स्यात् । गद्यम् । मद्यम् । चर्यम् । यम्पम् । अनुपसर्गे किम् । न नैपधे कार्यमिदं निगाद्यम् । प्रमाद्यम्। प्रचा- यम् । यमेः पूर्वणैव सिद्ध नियमार्थ वचनम् अनुपसर्गादेव यथा स्यात् सोपसर्गान्मा भूदिति । कथं ताई, तेन तत्र न भ- वेद्विनियम्यम् । अनियम्यस्य नायुक्तिः । त्वया नियम्या ननु दिव्यचक्षुपेत्यादि । प्रमादपाठ एवायम् । विनियाम्यमित्यादि दीर्घ एव तु पठनीय इति हरदत्तः । नियमे साधुर्नियभ्य इति तत्रसाधुरिति यदित्यन्ये । केवलायतं कृत्वा निशब्देन समास इत्यपरे । चरेराहि चागुरौ ॥ सोपसर्गाथै वार्तिकम्। आचों देश। गन्तव्य इत्यर्थः । अगरौ किम् । आचार्यों गुरुः ॥ अवधपण्यवर्या गर्भपणितव्यानरोधेपु ॥ अवधादयस्त्रयो यासंख्यं गर्दादिप्वर्येपु निपात्यन्ते । तत्र वदेर्ननि उपपदे व- मुपिक्यप्चेति यत्ययपोःमाप्तयोर्यदेव यथा स्यात् सोपि ग- ·- १पा.६ आ. शब्दकौस्तुभः । ८९७ होयामेव यथा स्यादित्यु भयाथै निपातनम् । अवयं पापम् । अवचनाहत्वात् । गर्ये किम् । अनुचं गुरुनाम । तद्धि न गी व- घनाई तु न भवति । आत्मनाम गुरोनाम नामातकृपणस्य च । श्रेयस्कामो न गृह्णीयात् ज्येष्ठापत्यकलत्रयोरिति स्मृतेः॥ अत्र व. दासुपीति क्यवेव भवति । यजादित्वात् सम्मसारणम् ।नलोपो नमः, तस्मान्नुडचि । पणेर्व्यवहारादि पति प्राप्ने यत् वि. धीयते । पण्य. कम्बलः । पण्या गौः । पाण्यमन्यत् । स्तुत्यहमि- त्यर्थः पणितव्यशब्दस्य साधारणत्येपि निपातनस्य रूट्यर्थत्वा- व पण्यशब्दस्य व्यवहर्तव्ये एव रूढत्वादर्थनियमो लभ्यते । उक्तञ्च, धातुसाधनकालानां प्राप्त्यर्थ नियमस्य च । अनुवन्य- विकाराणां रूढ्यर्थं च निपातनामिति ॥ वृङ् सम्भक्ती अस्माद्य. छ । अप्रतिवन्धे । शतेन सहस्रेण वर्या कन्या । शतसहस्रशन्दा- चिनियतवचनौ कन्याया वरणे वरायितॄणां नियमो नास्तीत्यर्थः । हङ एवेदं निपातनम् । तत्रैव अनिरोधसम्भवात् । तेन वृन् वरणे इत्यस्मात् एतिस्तुशासित्यादिना क्यच । हत्या । इह सूत्रे अयद्यादीनि अविभक्तिकानि पृथर पदानि न तु द्वंद्वस्य ज- सन्तस्य निर्देशः । तेन पर्योति स्त्रियामेव निपात्यते । अस्त्रियान्तु ऋहलोरिति ण्यदेव । वार्या ऋत्विजः । इति वृत्तिकारमतम् । न चात्र एतिस्त्विति क्यप् शक्पः। तत्र व एव ग्रहणं न तु वृह इति वक्ष्यमाणत्वात् । भट्टिस्तु द्वन्द्वाज्जता निर्देशं मन्वानः पु. ल्लिङ्गेपि यतं प्रायुक्त । सुग्रीवो मम वोसो भवता चारुविक्रम इति । पुरुषोत्तमादयोप्येवम् ॥ वा करणम् ॥ वयं निपात्यते करणं चेद्भवति । वहन्त्यने. नेति वा शकटम् । करणे किम् । वाह्यमन्यत् । यहनकर्मेत्यर्थः ।। अर्थः स्वामिवैश्ययोः । ऋ गतौ अस्मात् ण्यति प्राप्ते यद ११३ ·दासप्रयोगस्तु सङ्गतमित्यध्याहत्य व्याख्येय । सगतं किम् । ४९८ शब्दकौस्तुमः। [३ अ० निपात्यते । अर्यः स्वामी वैश्यो धा । स्वामिवैश्ययोः किस् । आर्यों ब्राह्मण समाप्तव्य इत्यर्थ । अत्र भाप्ये स्वामिन्यन्तो. दात्तत्ववेत्युक्तम् । वैश्ये तु यत्तोनाव इति आधुदात्तमेव । अथ यो वैश्यः स्वामी प तत्र कथमिति चेत् । वैश्यत्वविवक्षाया- मायुदात्तम् । स्वामित्वविवक्षायामन्तोदात्तम् । अत एव अर्थ: स्वाम्याख्या चेदिति फिदमुत्रे याख्याग्रहणं कृतम् । तथा चेहशे विपये युगपदर्थद्वयविवक्षा न कर्वव्यैवेति फकितीर्थः॥ उपसर्या काल्या मजने ॥ उपपूर्वारसधातो चादिकात् जौहोत्यादिकाच्च यत् निपात्यते प्रथमगर्भग्रहणे प्राप्तकाला चे- त् । उपसर्या गौ । गर्भाधानार्थ वृषभेणोपगन्तुं योग्येत्यर्थः । काल्पामजनइति किम् । उपसार्या शरदि मधुरा माप्तव्येत्यर्थ । कर्मणि ण्यत् । काल्पेत्यन तदस्यप्राप्तमिति वर्तमाने काला- यदिति यत् । प्रजननं प्रजन. भावे पन् । जनिव योश्चेति वृद्धिनिषेध ॥ अर्थ सङ्गतम् ॥ नपूर्वाजीर्यतेः कर्तरि यनिपात्यते सगतं चेव विशेप्यम् । सङ्गतपिति नपुंसके भावे क्तः । न जीर्यतीत्यज सतां सङ्गतम् । इह अजामति समुदायस्य रङ्गतं वाच्यमित्ययों न ग्राह्यः । उदाहरणे सहप्रपोगानुपप. । न च घट कलश इतिवत् व्याख्यानपरतया सहम- गोगा । तेन सासमार्येण रामाजर्य कुरा द्रुतमिति भट्टियो- पाद । मृगरजर्य जरसोपदिष्टमदेहनन्याय पुनर्ववन्धति कालि- अजरिता कम्बलः । करि निपावनमित्युक्त वात् भावे सङ्ग- तक केपि ण्पदेव भवति । अजाय सहतेनेति ॥ पदः मुपि क्यप् च ॥ अनुपसर्गइति पर्वतइति वृत्तिक । AM .

·१ पा.६ आ. शाब्दकौस्तुभः । ८९९ वर्धातोरनुपसर्गे सप्युपपदे क्यप् स्यात् चायन् । ब्रम्होघम् । ब्रम्हवद्यम् । भावे क्यप् । पूर्ववत्सम्भसारणम् । सम्ह वेदः त- स्य वदनमित्यर्थः । ननु सकर्मकामाचे कृत् प्रत्ययो दुर्लभः । भावेचाकर्मकेभ्यः, तयोरेवकृत्यक्तखला इति वक्ष्यमाणत्वा. दिति चेत् । सत्पम् । उत्तरसूत्रादिह भावग्रहणस्थापकपणा. स्रोक्तदोषः । इह सूत्र अनुपसर्गग्रहणस्थानचसिययापि वृत्ति भापयादिषु स्थिता तथापि सा नावश्यकी । सत्सद्विपेति सूने उपसर्गग्रहणं सापकम्, अन्यत्र सुग्रहणे उपसर्गग्रहणं नेति वक्ष्यमाणेन गतार्थत्वात् । सर्वथाप्युपसर्गे नेति फलं नि विवादम् । नेनेह पपदेव । प्रधाघम् । अनुवाद्यम् । अपवाय. म् । यन्तु भवात्तिके अनूद्यामिति प्रयुक्त व्याकरणाधिक- रणे । तत्र निचपार्थेनुशब्दे उपपदे क्यपं विधाय नसमासे सति कथञ्चित्समाधेयमिति न्यायसुधायामेव स्पष्टम् ।। भुवो भावे ॥ भवतेरनुपसर्गे सुप्युपपदे क्यप् स्यात् भावे । यन्नु नानुवर्तते पूर्वसूत्रे चानुकृष्टत्वात् । नम्हणो भावो ब्रम्हभूयम् । सुपीत्येव । भव्यम् । अनुपसर्गइत्येव । मभव्यम् । ननु अनुपसर्गे भवतिरकर्मकः तस्माद्भावएन भवि- प्यति तरिक भावग्रहणेनेति चन्मैवम् । प्राप्त्यर्थात्कणि प्रसगात्सत्तार्थकादपि कालादिकर्मणि प्रसाद उत्तरार्थत्वाच्च ।। हनस्त च ॥ हन्तेर्धातोरनुपसर्गे सुबन्त उपपदे भावे क्यप् स्यात् तकारश्चान्तादेशः । ब्रह्महत्या । एतत्सत्रचिहितक्यप्पा त्ययान्तस्य स्वभावात् खीलिङ्गत्वमेव लोके । छन्दसि तु क्लीव- तापीप्यते । सतादेव दस्युहत्याय जज्ञिपे । छन्दसि स्त्रियां क्यप् चिद्वक्तव्यः । तरति ब्रह्महत्या योश्वमेधेन यजते । सुपी- ति किम् । घातो वर्तते । ण्यन्तु न भवति । सकर्मकाद्भावे वि- ·९०० शब्दकौस्तुभः । [१ ० धानाभावात् । कर्माविवक्षायामकर्मकत्वेपि न भवत्यनभिधाना- द । अनुपसर्गइत्येव । प्रघातो वर्तते ॥ एतिस्तुशास्त्रदृजुषः क्यप् ॥ सुप्यनुपसर्गे भावइति निवृत्तम् । एभ्यः क्यप् स्यात् । एतीति इण एव ग्रहणं नेडिकोः । तयोर- धिपूर्वयोरेव प्रयोगादेतीति निर्देशानुपपत्ते । तथा च रक्षार्थ वे. दानामध्येयं व्याकरणमिति भाप्पे,यदेव मयुक्तः । के चिन्तु इ. ध्वदिक इति वक्तव्यमिति वचनादधीत्यमित्युदाहरन्ति । इत्य' । कयन्तहिं उपेयमिति । इङ्गताविति देवादिकायत् । स्तुत्यः । शिष्यः । शासइदइहलोरिति इत्वम् । शासिवसीति पत्वम् । आङः शासु इच्छायामित्यस्यापि ग्रहणमविशेषात् । तेन आ. शास्यमिति धातुस्वरेण मध्योदात्तं पदं भवतिः । ण्यति तु गति. कारकोपपदास्कृदिति अन्तस्वरितत्वं स्यात् । के चिन्तु शासु अनुशिष्टावित्यस्यैव ग्रहणमिच्छन्ति । इति वृषो ग्रहणं न वृडः पूर्वोत्तरसाहचर्येणोभयपदिनो ग्रहणाज् ज्ञापकात् । यदयं ईडव- न्दवृशंसदहाण्यत इति वार्याशब्दस्यायुदात्तत्वं शास्ति तत्र हि ईडिवन्दिभ्याम् अकारवद्विकरणप्रकृतिभ्यां साहचर्यात् आत्मनेप- दिनो वृडगे ग्रहणम् । वृत्यः । दृत्यः । जुष्पः । क्यविति वर्तमाने पुनः क्यग्रहणवाधकबाधनार्थम्। तेन ओरावश्यके ण्यतं वाधित्वा क्यवेव भवति । तथाहि । इह सूत्रे स्तोतग्रहणस्यावकाश आ. वश्यकाविवक्षायां स्तुत्य इति, ओरावश्यकइत्यस्यावकाशो- ऽवश्यलाव्यम्।अवश्यस्तुत्य उत्पत्र उभयप्रसङ्गे परत्वात् ण्यत् स्यात् पुनः क्यग्रहणाद क्यवेव भवति । शंसिदुहिगुहिम्यो वेति व- क्तव्यम् ॥ शस्यम् । शंस्यम् । दुह्यम् । दोह्यम् । गुह्यम् । गोह्य- म् । एतच्च वृत्तावेव स्थितम् । भाप्ये तु नास्ति । तत्र प्रशस्य- स्यश्रा, ईडवन्दवृशंसद्दांण्यत इति सूत्रयप्रामाण्यात् शंसे ·ऋदुपधाच्चाक्लूपिवृतेः ॥ ऋकारोपधाद्धातो क्यप् स्यात् ति किम् । कृपू सामर्थे । करप्यम् । कृपेलेवस्यासिदत्वात् - कारटकारयोः सवर्णसंझाविधानाच्च गुपयतम् । वृति हिं- १पा.६ आ. शब्दकौस्तुभः । सिद्धम् । इतरयोस्तु मूलं मृग्यम् । आपूर्वादः संज्ञायामुप- संख्यानम् ।। अञ्जू व्यक्तिमूक्षणादिषु । अस्मात् वाहलकाक- रणे क्यप् । अनिदिनांहलइति नलोपः । आज्यम् । ननु ण्यत्येव नलोपा कस्मान्नोक्त इति चेन्न । कुवप्रसङ्गात् । तित्स्वरमस. शाच्च । तस्मात्स्यवन्त एवायम् । नन्वेवमरग्रहः माप्नोति न चेष्टापत्तिः। आज्यं किमासीत्परिधिः क आसीदित्यादी पदकरिस्तदकरणादिति चेत् । अत्र भाष्यम् । न लक्षणेन पद- कारा अनुवाः पदकारस्तु लक्षणमनुवर्त्यमिति । अयमाशयः । सहितव नित्या पदविच्छेदस्तु पौरुपेयः। अत एवार्षविनिश्च- याभावान्नावगृह्णन्ति । यथा हरिद्रव इति । अत्र किं हरिशब्द इकारान्त उत हरिच्छब्दस्तकारान्त इति सन्देहः । किञ्च बने. न वाय इति मन्त्रे वेति वाय इति व चकार शाकल्प इत्युपन्यस्य उदात्तं होवमाख्यातमभविष्यत् इति अधायिशन्दे अस्वरम- सद्रेन दूपयित्वा वेरपत्यं वाय इत्येकपद्येन सिद्धान्तं कुर्वन्यास्तः पदविभागस्य पौरुषेयत्वं स्पष्टमेवाचष्टे । अपि च सति पदत्वे अ- वग्रहो, ऽसति तु नेति द्वयमपि प्रायोवादमात्रं सम्पदायानुरोपा- दुभयस्यापि बहुधा परित्यागो दृश्यतएव । गोभिर्मदाय गोभ्यो गातुमित्यादौ अवग्रहाभावात् । ईयिवांसमतिस्त्रियः, देवयन्तो यथामतिमित्यादाववग्रहाच्चेति दिक। प्रक्रियाकौमुद्यान्तु अजग- तौ क्षेपणे चेत्यस्य आज्यमित्युक्तं तन्तु भाप्यविरुद्धम्, अर्यान- नुगुणञ्चेति प्रामाणिकैरुपेक्ष्यमेव ।। क्लूपिनृती वर्जयित्वा । वृत् वृत्यम् । पृथ्वध्यम् । अक्लपिचतेरि- ·९०१ शब्दवास्तुभः । [ ३ अ० समान्यनयो। चर्सम् । नपरकरणं किम् । कृत संशब्दने, णिज- भावे पदेव भवति । कोयम् । इदमे च तपरकरणं लिङ्गन्, अ- नित्यग्यन्ताश्चरादय इत्यत्र । णिजन्तान्तु णिलोपे कृते चा. कृते च दित्स्यमितिवधदेव । तेन यतोनाव इत्यायुदात्तता भवति॥ ई च खनः ॥ सनः क्यप् स्यात् ईकारश्चान्तादेश । दी. निर्देशः प्रश्लेपार्यः । तत्र द्वितीय इकारो यविभापत्यात्वयाध- नार्थः । अन्यथा येविभापत्यस्यावकाशः खायते खन्यते । इ. स्वस्यावकाशः यस्मिन्पक्षे आवं नास्ति । आत्वपक्षे उभयप्र- सङ्गे परत्वादन्तरगत्वाच्चार स्यात् । येविभापति विपयस- समी । तथा च यकारादौ बुद्धिस्थएव भवदात्वमन्तरङ्गम् । अयं विकारः क्यपा सह विधानादहिरङ्गः । तदित्थम् । येविमापे. ति विषयसप्तमीति पक्षमाश्रित्य सुत्रकृता दीर्घोच्चारणं कृतम् । भाष्यकृता तु परसप्तमीमाश्रित्य प्रत्याख्यातम् । तथाहि । पर- सप्तमीपते इत्वमन्तरङ्गम् । परनिमित्तमनपेक्ष्य विधानात् । क्य- प्सन्नियोगशिष्टं हि तत् । तथाच तदेवात्वस्य वाधकम् । ननु इस्वादेशे तस्य पूर्वेण सह आद्गुणे सत्यपि पत्वकोरसिद्ध इति एकादेशस्यासिद्धतया इस्वस्यपितिकृतीति तुम् स्यात् अतो दी. 4 एव विधेय इति चेन्न । पदान्तपदाबोरेकादेशस्तुम्विधाव- सिद्धान त्वन्योपीति वक्ष्यमाणत्वात् । अन्यथा वृक्षे छनमि- त्या डावाद्गुणस्यासिद्धत्वात् छेचति स्वाश्रयो नित्यस्तु स्यात् । इप्पते तु दीर्घात्पदान्ताद्वेति वैकल्पिक इति दिर । खेयम् ॥ भृजो ऽसंज्ञायाम् ॥ क्यप् स्यात् । मृत्याः कर्मफराः । भ. । तथाच कियाशब्दोयं न तु सज्ञा । समश्च व- तव्या इत्यर्थः ·-- १पा.६ आ. शब्दकौस्तुभ । हुलम् ॥ असंज्ञायामेर सूत्रेण नित्यं प्राप्तस्य क्यपो विकल्पार्थ- मिदं वार्तिकम् । सम्भृत्याः । सम्भार्याः । असंज्ञायां किम् । भार्यो नाम क्षनियः । सज्ञायां पुंसि दृष्टत्वान्न ते भार्या प्रसि- ध्यति । स्त्रिया भावाधिकारोस्ति तेन भार्या प्रसिध्यति । अथवा बहुल कृत्याः सज्ञायामिति च स्मृतम् ।। यथा पत्यं यथा जन्यं यथा भित्तिस्तथैव सा ॥ अस्यार्थः । ते तव सूत्रकारस्य भार्याशब्दो न सिध्यति पयतं बाधित्वा संज्ञाया संमजानपदेत्यादिना क्यप. मसगात् । ननु भृनोसंज्ञायामिति प्रकृतसूत्रे संज्ञायां निपधसा. मात् संज्ञायां समनेत्यादिमत्रान्तरमाप्तोपि क्या भृ- सज्ञायां न भविष्यति । न चैवं तत्र संज्ञायामि- त्यस्य वैयर्य, धात्वन्तरेपु चरितार्थत्वात् इत्याशक्याह । सशा- यामित्यादि । प्रतिपेधस्योत शेषः । असंज्ञायामित्यस्य प्रतिपेय- स्य पुंसि भार्यो नाम क्षत्रिय इत्यत्र दृष्टत्वात् चरितार्थत्वात् । त- था च सामर्थ्य नास्तीति भावः । तस्मात् भार्याशब्दो न सि. यतीति चोध सुस्थम् । उत्तरमाह । स्त्रियां भावाधिकारोस्तीति। ननु सज्ञायांसमजेति मूत्रे वृत्तिकद्वक्ष्यति भावइति न स्वर्यते पूर्वएवाधिकार इति । युक्त चैतन् । समजन्ति तस्यामिति स- मज्या । निपीदन्ति तस्यामिति निपयेत्यादिदर्शनात् । तत्कय मुच्यते स्त्रियां भावाधिकारोस्तीति । सत्यम् । स्त्रियां स्त्रीमारणे संज्ञायांसमजेत्यादिना क्यपि वियिमाने भावस्याधिकारः । अभिधयत्वोपगमलक्षणो व्यापारोऽस्ति । शब्दशक्तिस्वाभाव्या- भ्दावएव क्यर न तु कर्मणीत्याशय । एतदपरितोपादे- वाह । अथवेति । न पतन्त्यनेनेत्यपत्यम् । अजन्तात् भावकर्म- गोविधीयमानोपि यत् हलन्तात्करणे च भवति । जन्यमित्यत्रा- पि हलन्ताद्यत् भिचिरित्यत्र पिद्भिदादिम्पोड् इत्यही विषये ।

·4 शब्दकौस्तुम । [ ३ अ० क्तिन् । सर्वमिदं यथा बाहुलकाद्भवति। एवं भार्याशब्दे क्यववि- पये ण्यद्भवतीत्यर्थ । अथवा इत्थ समाधेयम् । क्यब्निधौ भृ- ब् भरणे इति भ्वादिरेव गृह्यते न जौहोत्यादिको डभृन् द्वयनुवन्धकत्वात् । एवञ्च विभतेर्वा भृभरणइति दीर्यान्ता- वक्रयादेर्वा ण्यति भार्याशब्दो निर्वाध एवेति ।। मृजर्विभापा ।। ऋदुपधत्वान्नित्यं क्यपि प्राप्ते विकल्पार्थ सूत्रम् । परिमृज्य' । परिमार्यः । ण्यत्पक्षे मृजेर्वृद्धि । चजो- रिति कुत्वम् ॥ राजसूपसूर्यमृषोद्यरुच्यकुप्यकृष्टपच्याव्यथ्याः ॥ एते सप्त क्यवन्ता निपात्यन्ते । अभिषिक्तः क्षत्रियो राजा तेन सोतव्यो ऽभिषवद्वारेण निष्पादयितव्य इत्यर्थे कर्मणि क्यप् । दीर्घव- च निपात्यते रूढ्यर्थम् । यद्वा लतात्मक सोमो राजा । राजानं क्रीणन्तीत्यादौ दर्शनात् । स सूयते कंड्यते अत्रेत्यर्थे अधिकरणे क्यप् । निपातन रुढ्यर्थम् । तेन आद्यपक्षे अश्वमेधादौ द्वितीय- पक्षे ज्योतिष्टोमादौ च नातिप्रसङ्गः । राजसूयशब्दश्च पुन्नपुंस- कलिङ्गो ऽर्धर्चादित्वात् । सरत्याकाशमार्गे इति सूर्यः । सृ गतौ । कर्तरि क्यप् निपातनादुत्वं रपरत्वं हलिचेति दीर्घः । यद्वा पू प्रेरणे तुदादिः । मुवति कर्मणि लोकं प्रेरयतीत्यर्थे कर्तरि क्यपि कृते क्यपोरुहागमश्च निपात्यते । मृपोपपदादेः कर्मणि क्यप् । पक्षे यति माप्ते नित्यं क्यप् निपात्यते । विशेष्यनिघ्नो- यम् । भवन्ति नोपामगिरी कवीनामुच्छ्रायसौन्दर्यगृणा मुपोधा इति माघ । रोचते असौ रुच्य । करि क्यप् । गुपेरादेः कुत्वञ्च संज्ञायाम् ॥ कृप्यम् । सुवर्णरजतातिरिक्तस्य धनस्येयं संज्ञा । कृष्ट स्वयमेर पच्यन्ते कृएपच्याः। कर्मकरि निपातनम् । इहान्तोदाचत्वमपि निपात्यते । शुद्ध तु कर्मणि कष्टपारप इत्ये. - ·१ पा.६ आ. शब्दकौस्तुमः । * व भवति । न व्यथते अन्यथ्यः । कर्तरि क्यम् । अत्र वार्तिका- नि । सूर्यरुच्यन्यथ्याः कर्तरि ।। मूसर्तिभ्याञ्च सर्वेरुवम् ॥ सुक्तेर्वा रुडागमः ॥ कुप्यं संसायामिति ॥ मियोदयौ नदे ॥ भिदेरुश्च कर्तरि क्यप् उज्झर्धत्व- ऽच । भिनत्ति फूलं भियः । उज्झत्युदकम् उद्धयः। नदे किम् । भेत्ता । उज्झिता ॥ पुप्यसिध्यौ नक्षत्रे ॥ पि. सिधेश्व आधिकरणे क्या नि. पात्यते नक्षत्रे अभिधेये । पुष्यन्त्यस्मिन्नारब्धा अर्गा इति पुष्यः। सिध्यन्त्यस्मिनिति सिध्या । नक्षत्रे इति किम् । पोपणं से- धनम् । पुष्यसिध्यशब्दौ पर्यायौं, स्वरूपपरत्वातु सूत्र द्वन्द्वः । पुप्ये तु सिध्यतिष्यावित्यमर । तन तुप तुष्टावित्यस्मात् याहुल- कादधिकरणे ण्यति यतिष्येति निपातनादुकास्येकार इत्येके । पुप्या तिष्य कलियुगइत्यमरम्पारुपाने क्षीरस्वामी स्वाह । विप दीप्तौ, अघ्न्यादयश्चेत्यौणादिकयामत्ययान्तः । निपात. नादलोपः॥ विपूपविनीयजित्या मुजकल्कहालप।। पूइनी जिभ्य पर- निपात्यते यथासंस्पं मुन्नादिपु वाच्येषु । पूड पाने । विपूर्व । विपूयो मुन्नः । रज्ज्वादिकरणाय शोधयितव्य इत्य- थः । मुजस्तृणविशेपः । यिनीयः कल्कः । करकशन्दोयमास्ति पिष्ट औपविशपे। यथा पथ्याशुण्ठीसैन्यवांशस्य कल्कः पेयो नित्यं सर्वरोगक्षयायेति । अस्ति च पापे । तपो न कल्काध्य- यनं न कल्क इत्युपगम्य नान्येव मावोपहतानि काल इति महाभा- रते दर्शनात् । इह तु प्रथमस्य ग्रहणमिति केचित् । अविशेषेणेति हरदत्त तथाच माघःमायुक्त, अपिनीयसंभूमविकासिमक्तिभि- रिति । जि अभिभवे । जित्यो इलिः। घरेन कष्टव्य इत्यर्थः। महद- ·.. ९०६ शब्दकौस्तुम । [३ अ० लं हलिः । कृष्टसमीकरणार्थ स्थूलकाष्ठमुच्यते । विपन्यम्, विने. यम् । जेयश्चान्यत् । सर्वत्र अचोयत् ।। मत्सपिभ्यां ग्रहः ॥ क्यप् स्यात् । मत्तस्य न प्रतिगृह्यम् । तस्मान्नापिगृह्यम् । छन्दसति वक्तव्यम् ॥ लोके तु प्रतिग्राह्य- 'म् । अपिग्राह्यम् ।। पदास्वैरिवात्यापक्ष्येषु च ॥ एषु चतुष्वयप गृहेर्धातोः क्य- प् स्यात् । प्रगृह्यम्पदम् । यस्य प्रगृह्यसंज्ञाविहितति वृत्तिः । यद्यपि पदावयवस्य द्विवचनादेःप्रगृह्यसंज्ञा न तु पदस्य तथापि अवयवधर्मस्य समुदाये उपचारो वोध्यः । यद्वा यौगिकोयं पद- शब्दः पठ्यते गम्यतेनेनार्थ इति । असन्निकर्पश्चान गृहरर्थः । अग्नी अत्यादौ हि प्रकृतिभावात् । यणायभावे कियतापि कालेन व्यवधानात् परस्परमचो न सनिकृष्यन्ते । तथा च चव्हृचप्रातिशाख्यम् । स्वरान्तर तु विवृत्ति । सा वा स्वरभ क्तिकालेति । स्वरभक्तिकालस्तु अर्द्धमात्रा पादमाना वा । द्राधी- यसि सार्द्धमात्रति तत्रैवोक्तत्त्वात् । तथा चाचोरन्तरालस्य विवृत्ति- संज्ञकस्प वर्णशून्यकालस्य क्व चिदर्दमात्रत्वं क्व चित्पादमात्रत्वं चेति फलितोर्थ । एतव्यवस्था तु शिक्षामु बोदव्या। अवगृह्य पदम्। यस्यावग्रहः क्रियतइति वृत्तिः । अवग्रहो विच्छेद । अनापि गृहोर्य पावत् । मात्रा दूसस्तावदवग्रहान्तरमिति मा. तिशाग्यात् । अत्र पदकाले समासे पूर्वपदमेव गृह्यमिति ह- रदत्त । उपलक्षणञ्चैतत् । हरिभिरित्यादेरपि समाधत्वात् । तस्मात् महापदसंज्ञानान्ते य एकदेश पदकाले विच्छिय पट्यतेस सर्वोप्यवामिति स्थिति । स्नेय ईरितुं शीलमस्य स्वैरी स्वत- त्रः । अस्वरी परतन्त्र । गृह्यका इमे, गृहीतका इत्यर्थः । उभय- प्रानुकम्पापां वन् । पञ्जरादिरन्धेन परतन्त्रीसताः शुकादय उ.

·त्व इत्यादौ दर्शनात् । तस्मिन्नुपपदे बसेघावोरधि करणं ण्यत् कर्मणि क्यप् कुत्वञ्च कामकृतिक एव प्रवर्ततइति वेदभाप्यकारभतिपादिते पक्षे स्व- अमावस्यदन्यतरस्याम् ।। अमाशब्द: सहार्य वत्तते । अमा १ पा.६ आ. शब्दकौस्तुभ । च्यन्ने । गृहासक्ताः पक्षिमृगाः कास्ते गृह्यकाश्च ते इत्यमरः । वाह्यायाम् । ग्रामगृह्या, नगरगृह्या सेना । ग्रामनगराभ्यां पहि- भूतेत्यर्थः । स्त्रीलिङ्गनिर्देशात्पुनपुंसकयोन भवति । पक्षे भव पक्ष्य । दिगादित्वाद्यत् । वासुदेवगृह्य । आर्यगृह्यः । तत्पक्षा- श्रित इत्यर्थः॥ विभापा कृवृपो ॥ क्यप् स्यात् । पक्षे ण्यत् । कृत्यम् । का- र्यम् । पु सेचने । वृष्यम् । वर्ण्यम् ।। युग्यञ्च पत्रे ॥ पतन्त्यनेन पत्रं वाहनम् । दाम्नीशसे- त्यादिना करणे प्एन् । तस्मिन्नर्थे युने निपात्यते । युग्यो गौ । पत्रे किम् । योग्यमन्यत् । ण्यति च जोरिति कुत्वम् । अत्र हरदत्तः । पाग्वितीयेन यतेदं सिद्धम् । तद्वहतिरथयुगमासङ्गमिति । स्वरेपि नास्ति भेद । क्यपि धातुस्वर, यत्यपि यतोनाव इत्याद्युदात्तत्वम् । अयुग्यमित्यवा- पि न स्वरभेदः । ययतोश्चातदर्थे । कृत्योकेष्णुचार्वादयश्चे- त्युभयत्रापि अन्तोदात्तत्वविधानात् । तस्मादिदं सूत्रं शक्यम- कर्तुमिति । अत्रेदं वक्तव्यम् । युग्योगौरित्यादिसिद्धापपि युग्यो हस्तीति वृत्ताउदाहृतं तद्धितेन न सिध्यति । नहि हस्ती युग वहतीति । कृता तु सिध्यति युज्यते सम्बध्यते यसो कुथादि- नेति । किञ्च असत्यस्मिन्मूत्रे ण्यत्मत्ययेन योग्यो गौरित्याप स्यात् । अपि च स्वरभेदोपि पाक्षिकोस्त्येव । ऋतुर्भवत्युक्थ्य इ- त्यादौ नित्स्वरदर्शनात् । यतोनाव इति सूत्रे यदन्ते यके ए- रभदस्य दुर्वारत्वादिति दिक् ॥

·शब्दकौस्तुभः । [१ ० तन्निमित्तायां रद्धौ सत्यां पाक्षिको इस्वश्च निपात्यते । निपा- तनादेव कालविशेपे रुढिलभ्यते । अमा सह सन्निकृष्टी वसतो- स्यां चन्द्रार्को इत्यमावस्या। अमावास्या । एकदेशविकृतस्यान- न्यत्वात् अमावास्यायावेति दीर्घमध्पमनूद्य विहितस्तद्धिती इस्वमध्यादपि सिद्धपति । यदि तु यत्मत्ययान्तस्येदं पाक्षिक निपातनमित्याथीयेत तदायता मुक्ते अमावास्येत्यधिकरणे प्यदेव ताबडुर्लभः । अथापि वाहुलफाल्लभ्येत, एवमपि अमावास्या- यावत्यत्र ण्यदन्तग्रहणे यदन्त न गृह्येत । किञ्च ण्यत्पक्षे उपप- दसमासो न स्यात् । मगरव्यंसकादित्वाद्भविष्यतीति चेत् । एवमपि गतिकारकोपपदादिति स्वरो न स्यात् । किं त्वन्तोदात्त. स्यात् । इप्यते तु तित्स्वर एव । अमावास्यासुभगासुशेव । यदाग्नेयोटाकपालोमावास्यायामित्यादौ स्याशब्दे स्वरित- त्वस्य शेपनिघातस्य च पठ्यमानत्वात् । तस्मात् ण्यदन्तस्यैव वृद्धौ सत्यां पक्षे इस्त्रो निपात्यते इति यथाव्याख्यानमेवादतः व्यम् । तथा च भाष्यम् । अमावसोरदं प्यतोर्नपातयाम्य. वृद्धिताम् । तथैकत्तिता तयो. स्वरश्च मे प्रसिध्यति ॥ इह व्य. क्तिभेदाश्रयो द्विवचननिर्देश । एकस्येति शेषः । ण्यतोः, ण्यद न्तयोः । अमापूर्वयोर्वसोर्मध्ये एकस्य अवृद्धिता हूस्वम्, अहं निपातयामि । मूनकारेणैश्यमापनस्पेयमुक्तिः । तथा सति, तयो शब्दयोरेका तद्धितवृत्तिर्ययो । तचा सिध्यति एकदे- शविकृतस्यानन्यत्वात् । एवं निपातयतो मे स्वरोपि सिध्यति । स च व्याख्यात एच । न च सिद्धान्तेपि उत्तरपदप्रकृतिस्वरो दुर्लभः । सूत्रे सप्तम्पभावेन उपपदसंज्ञाया अप्रवृत्तौ उपप- दात्परत्वाभावादिति वाच्यम् । अमोद सप्तम्या लुका निर्दे- शादिति भावः ॥

·१पा.६ आ. शब्दकौस्तुमः । ९०९ छन्दसि निष्टर्यदेवयमणीयोनीयोच्छिष्यमर्यस्तश्विर्यख. न्यखान्यदेवयज्यापृच्छयमतिपीव्यब्रह्मवाद्य मान्यस्ताव्योपचा- ग्यपृटानि ॥ पतानि सप्तदश छन्दसि निपात्यन्ते । कृती छेदने अस्माद निस्पूर्वात्स्यपि माप्ते ण्यत् आद्यन्तयोविपर्यासः निसः पत्व च निपात्यते । निष्टार्य चित्रीत पशुकाम: देवशब्दडपपदे व्यते होतेर्वा क्या दीर्घ तुगभावच । सन्ते वा उ देवहूये । अत्र अपूर्वादुःपूर्वाच्च नयतेः क्यप् । मणीयः । उन्नीयः । उत्पाच्छिपेः क्यप् । उच्छिष्यम् । मृद् प्राणत्यागे । स्तृ आच्छादने । ट दूईने । एभ्यो य- छ । मर्यः । स्तर्या । खियामेवास्य निपातनम् । ध्वर्यः । सने- येवण्यतौ । खन्यः । खान्यः । देवशब्दउपपदे यज्ञैर्यप्रत्ययः । शु- न्धध्व दैव्याय कर्मणे देवयज्याय । प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तत्वे कृ. दुत्तरपदप्रकृतिस्वर । स्त्रीलिङ्गएवेदं निपातनम् । आइस्पृि. च्छेः क्यप् । आपृचं धरुण वायपति । प्रतिपूर्वात्सीच्यतः क्यप् पत्वञ्च । प्रातिपीव्यः । ब्रम्हण्युपपद वदेयेत् । पदः मुपिक्यप्चेति प्राप्तयोः क्यव्यतोरपवादः । ब्रह्मवायम् । अथ कय ब्रह्मोद्यं वदन्तीति । छन्दास विशेषविहितेन ग्यता लो. के चरितार्थस्य पदासपीति क्यपः बाधप्रसङ्गात् । न च वास. रूपन्यायः । सरूपत्वात् । नानुवन्यकृतपसास्प्पमित्युक्तवान् । सत्यम् । कृद्वयत्ययात्र वोध्य । उक्तं हि । कालहलच स्वरवर्तुयहां चेति । तत्र हि कर्वग्रहणं कृत्मत्यपपरमित्यवोचाम ! भवतस्ताते इच ण्यत् । भाव्य । स्ताव्य । उपपूर्वाच्चिनोतेl आयादे- शश्च निपात्यते पृडे उचरपदे । मृड मुखने । पृड च । इत्येतस्मा- दिगुपधलक्षणः कः । उपचाय्यपृढम् । हिरण्यइति वक्तव्य- म् ॥ उपचेयपृडमेवान्यत् । अत्र चार्तिकम् । निष्टवर्ये व्यत्ययं वि - ·शब्दकौस्तुभः । [ ३ अ० चात् निसः पत्वं निपातनात् । ण्यदायादेश इत्येती उपचाप्ये निपातिती॥ण्यदेकस्माच्चतुर्यः क्यम् चतुर्थ्यश्च यतो विधिः । ण्यदेकस्मायशब्दश्च द्वी ययपी ग्यविधिश्चतुः ।। व्यत्ययमिति । आद्यन्तविपर्यासमित्यर्थः । चतुर्य इति देवहृयादिपु च. तुभ्यों धातुभ्यः क्यप, उपसर्गभेदाम्नयतेदः । द्वौ क्यपाविति । द्वाभ्यां धातुभ्यां द्वाविति भावः । ण्यविधिश्चतुरिति । सुजन्त. म् । चतुरो वारान् ण्यद्विधीयतइत्यर्थ ।। ऋहलोपत् ॥ ऋवर्णान्तात् धातोईलन्ताच्च ण्यत् स्यात् । कार्यम् । हार्यम् । वाच्यम् । पाच्यम् । सूत्रे पञ्चम्यर्थे पष्ठी । क इति च अर्तेर्ग्रहण न भवति किन्तु वर्णग्रहणम् । इला साहच- यात् । परकार्यमिति निर्देशात् । ईडयन्ददृशंसदहाण्यत्त इति लि- जाय ! अत्र वार्चिकानि । पाणौ सृजेविधिः । मदुपधत्वा- साप्तम्य क्यपोपवादः । पाणिभ्यां सृज्यते पाणिसर्ग रज्ज! समवपूर्वाञ्चति वक्तव्यम् ॥ समवसर्या । लपिदभिभ्याञ्चति ब- क्तव्यम् ।। अपलाप्यम् । अवदाभ्यम् । आभ्यां पोरदुपधादिति प्राप्तस्य यतोपवाद । अत्र दभिर्धातुप्वपठितोपि वाति नात् चुराधन्ते बहुलमेतनिदर्शनमिति बहुलग्रहणाच्चलुम्पादिव- साधु । तथा च प्रयुज्यते । न तानशन्ति न दभाति तस्कर शेति, विष्णुर्गोपा अदाभ्य इति च । जयादित्यस्तु आद्यं वार्तिक- द्वयम् एतिस्तुशास्थितिमूने पठित्वा तृतीयवार्तिकोक्तयोर्धात्वोर्मध्ये लपिम् आमुयुवपीति सूत्रे रपेरुपरि प्रक्षिप्य अनुक्तसमुच्चयार्थेन चकारेण दभे सड्ग्रहमाह । तन वैरूप्यं निजिमेवेत्यवधेयम् ।। ओरावश्यके ॥ उवर्णान्ताद्धातोर्ण्यत् स्यात् आवश्यके द्योत्से । अवश्यं भाव आवश्यकम् । मनोज्ञादित्वादुञ् । अव्य यानां भमात्रे टिलोपः । लाव्यम् । पाव्यम् । घोतितार्यस्यापि कवच- ·अपूर्वानयते ण्यदायादेशौ निपात्यते । प्रणाग्यश्चोरः । ज्येष्ठाय प्रणाय्योसम्मनौ ॥ सम्मानन सम्मति 1 मीतिविपयभावो. पगमनं कर्मव्यापारोट विवक्षितः । तथा भोगविपयआदरोपि सम्मति । तन्त्रेणार्थद्वयं विवक्षितम् । तेन पूजान निष्कामे च १पा.६ आ. शब्दकौस्तुभ । क्वचित्मयोगो दृश्यते । लाघवं प्रत्यनादरात् । अवश्यलाव्यम् । अनोपपदसमासासम्भवेपि मयूरव्यसकादेराकृतिगणत्वात्समा- सः । उत्तरपदमकृतिस्वरत्वमाप तत्रैव निपातनाद्बोध्यम् ।। आसुयुवपिरपित्रपिचमच ॥ आइपूर्वात्मनोतेयुमभृतिभ्यच ण्यत् स्यात् । अचोयत् पोरदुपधादिति यथायोग प्राप्तस्य यतो- पवाद । अन रपेरुपरि लपित्तिकृता प्रक्षिप्त इत्युक्तम् । पुञ् अभिपवे । आसाव्यम् । यु मिश्रणे । याव्यम् । युइ बन्धन इत्यस्य तु सानुवन्धकत्वान्नेह ग्रहणम् । वाप्यम् । राप्यम् । अपनाप्यम् । आचाम्यम् ।। आनाय्योऽनित्ये । नयतेराइपूर्वात् ण्यदायादेशौ निपात्येते। रूड्यर्थमपि निपातनम् । तेन घटादौ न भवति । किन्तु दक्षिणा- ग्निविशपएव भवति । तथाहि । दक्षिणाग्नेोनिर्विकल्प्यते । वैश्यकुलाद्वित्तवतः भ्राष्ट्राद्वा | गार्हपत्याद्वेति । तत्र यो गाईप- त्यादानीयते आहवनीयेन सहेकयोनिः तत्रैवेदं निपातनं तस्य चानित्यत्वम् । सततमप्रज्वलनात् । अत्र भाष्यम् । आनाग्यो ऽनित्यइति चेदक्षिणाग्नौ कृतं भवेत् । एकयोनौ तु तं विद्यादानेयो ह्यन्यथा भवेत् ।। चेदित्यस्यानन्तर घटादिप्वतिप्रसङ्ग इति शेपः। भवेदिति सम्भावने लिइ, निपातनादेव रुढि सम्भाव्यतइत्यर्थ । एकयोनाविति । आहवनीयेन सहेति शेपः । आनेय इति यह दापनित्ये भिन्नयोनौ च दक्षिणाग्नौ अचोयदिति यदेव भव- तीत्यर्थ ॥

·९१२ | शब्दकौस्तुम । [३ अ० पुत्राय पिता ब्रह्म मव्यात् मणाय्यायान्तेवासिने नान्यसै कस्मै चन ॥ पाययसान्नाप्यनिकाय्यघाय्या मानहविनिवाससामिपेनीषु॥ यथासंख्य चतुर्पु चत्वारो निपात्यन्ते । पाय्यं मानम् । मीयतेनेन मानम् । माडो ण्यत्मत्ययः करणे । आतोयुक् चिण्- कृतोरिति युरु घात्वादेः पत्वञ्च निपातनात् । मेयमन्यत् । सान्नाय्यं हविर्विशेषः । सम्यद् नीयते होमार्थमग्नि म- तीति । सम्पूर्वान्नयवर्ण्यदायादेशौ उपसर्गदीर्घत्वम्च निपात्यते । पेन्द्रन्दध्यमावास्यायाम, ऐन्द्रं पयोऽमावास्यापामिति विहित- पोर्दषिपयसोः संज्ञेयम् । माघस्तु यधाश्रुतग्राही इविर्मा प्रायु- रक्त । प्रतिधारणपशीर्णज्योतिरन्याहितानां विधिविहितविरिब्धः सामिधनीरपीत्य । कृवगुरुदुरितीयध्वसमध्ययुमुरत्यै?नमयमवली- दे साधुसान्नारपमग्निरिति ॥ नविदमपि दधिपयोविषयकमेव किं न स्यादिति वाच्यम् । चन्द्रोदयास्तमयवर्णनपूर्वकं सूर्योदय मरम्य पठितम्यास्य कृष्णप्रतिपहिषयत्वेन तर दधिपयोयोग. स्पासम्भवात् । शिविगायकस्य सामान्ये विगैपान्तरे वा लक्षणत्यपि योध्यम् । निकाय्यो निगमः । निपूचिनोतेर- विकरणे ज्यद् आगादेन आदे कन्वम्म निपात्यते । निची- ग्यंत ऽस्मिन्यान्यादिरमिति विग्रहः । नियमन्यत् । अयार्थ नि. कापगन्दोप्पम्निम च निशामचिनियरीरोपममाधानेवादेगा न्यत्र व्युत्पादमिप्यते पायी प्यन्मत्यय सामिपन्याम् । समिधा- मापानी सामिग्नी । मदिरापापाने गप्पणमोवानाइत्पादिता कर सापिन्य भयन मयं गामिनी पारंगपुष्पा रिन्नु गांमध्यपानसती गांगवामी पारण पिwity महिमापा TUTना अपतं इलादिय । सो मानिधनानदणं प्रपोगविष.

·तत्वापण्यति समृद्यामिति सिद्धम् । युक्तं चतत् । समूहा चिन्वीत चचिनातेण्यदायादेशौ निपात्यते । परिचाय्यः । उपचाय्य । स- पशुकामः । अमाविति किम् । परिचयम् । उपचेयम् । संवाह्यम् । इह सम्पूर्वाह वितर्के इत्यस्मादनेकार्यवाहहरर्थे वर्तमानादल- १पा. ६ आ. शब्दकौस्तुम। पोपलक्षणार्यम् । तथा चासामियन्यामपि दृश्यते । धाय्याः शंस- ति । अग्निता स्वं सोमक्रतुभिारति ज्योतिष्टोमे मरुत्वतीये शस्त्र- विधानमेतत् । तत्र धीयते अनया समिदिति करणे ण्यदिति हरदचप्रन्थः पृथुपाना इत्यादिविषयः । धीयत्तइति धाय्येति कर्मणिण्यदिति माधवग्रन्यस्तु अग्नितेत्यादिसाधारण इति वि. वेकः । सनश्वायं विशेपो निपातस्य रूभ्यर्थत्वाल्लभ्यते ॥ क्रती कुण्डपाय्यसञ्चाय्यौ । एतौ निपात्येते कतौ वाच्ये। तत्र कुण्डशब्दे तृतीयान्ते उपपदे पिवतोर्धातोरधिकरणे यत् म- त्ययो निपात्यते युक्च । कुण्डेन पीयते अस्मिन्सोम इति कुण्ड- पाय्यः क्रतुः । ननु अत्र ण्यदेव निपात्यता प्रकृतत्वात् । एवञ्च युक् न निपातनीयः । आतोयुगित्येव सिदत्वादिति लाघवम- पीति चेत् । मैवम् । तित्स्वरप्रसङ्गात् । इप्यते तु यतोनाव इत्यायुदात्तत्वम् । कचरपदप्रकृतिस्वरेण तस्यैव परिनिष्ठित- सात् । तथा च प्रयुज्यते । यस्ते शृङ्गपो नपात् मणया कु- ण्डपाय्य इति । सम्पूर्वाच्चिनोतयेत् आयादेशश्च निपालनास चीयते असौ सञ्चाय्यः क्रतुः । क्रताविति किम् । कुण्ड. पानं, सञ्चयः॥ अग्नौ परिचाय्योपचाय्यसमूह्याः ॥ एते निपात्यन्ते अ. ग्नावभिधेये । अग्निवेह न जलन किन्तु तदारणार्थमिश्का- चयननिर्मितस्थलविशेषः । तत्रैव निरूढत्वात् । परिपूर्वादपपूर्वा- पूर्वादेहे सम्प्रसारण दीर्घत्वञ्च निपात्यने । सम्ञ चिन्धीत ·९१४ शब्दकौस्तुभ । [ ३ अ० पशुकाम । पशवो वै पुरुप । पशुनेवास्मै तत्समूहतीति पार्थेन ऊहिना नालणे समूद्यशब्दस्य निरुक्तत्वात् । उक्तञ्च वार्त- ककृता । समूह्य इत्यनर्थक वचन। सामान्यकृतत्वात् । वह्य धमिति चेद्वहतेस्तदर्थत्वात्सिद्धम् । जहिविग्रहाच्च ब्राह्मणे सिद्धमिति ।। चित्याग्निचित्येच ॥ चित्येत्या कर्मणि क्या निपात्यते । यतोपवाद । धातुस्वरेणाद्युदात्तं पदम् । चीयते असौ चित्यो- ग्नि । अग्नश्वयनमग्निचित्या । भावे यकारमत्ययस्तुक्च निपा त्यते । न तु क्यप् । तेनान्तोदात्तत्व भवति । इह सूत्रे अमावि त्यनुवर्तते तच्च चित्यशब्दस्पैव विशेषण नाग्निचित्याशब्दस्य । तस्य भावे निपातितन्त्वात् । सेनाग्नेरन्यत्र चेयमित्येव भवति ।। समाप्ता कृत्याः।। पुल्नुचौ ॥ धातोवुल्तृचौ स्तः । इत अर्ध्वमध्यायपरि- समाप्तेरुत्सर्गत कर्तरिकृदित्युक्ते कर्तरि प्रत्यया । पाचक । पक्ता । चश्वकारः सामान्यग्रहणाविघातार्थ । तुश्छन्दास, तु रिष्ठमेयः सु इति । एवञ्चान्निति सूनेपि वन्तयोः पृथग्रहण विहाय अप्त स्वस इत्येव ग्रहणमुचितम् ।। नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यच ।। नंद्यादेय॒ ग्रह्यादेणिनि पचादेरच स्यात् । नन्दिग्रहिपचादयश्च न धातुपाठे सन्निविष्टा संगृह्यन्ते । किन्ताहै नन्दनरमणइत्येवमादिषु मातिपदिकगणेषु ये प्रकृतिभागास्तइह बुद्धया पृषकृत्य गृह्यन्ते। नन्वेवं किमनेन सूत्रेण गणपाठादेव नन्दनादिशब्दानां साधुत्वोपपत्तेरिति च त् । अत्र हरदत्तः । असत्यस्मिन्नाध्याच्या क्वचिदप्यनुप योगात् गणपाठो नापेक्षिप्यते इति । तस्यायमाशय । एतएव साधा इति स्वरूपनियमपरं हि व्याकरणशास्त्रं तच्च सूत्रेष्वेव हि ·वापी । सो तनूकरणे । निशायरी । चत्वारोऽपी निपूर्वा: । यात्रु तनाल्लत्वम् । लवणः। णश अदर्शने दमु उपशपे ण्यन्ती । विनं नाशयतीति विचनाशन । कुल दमयतीति मुलदमनः । मनः दमनः । इति नन्यादिः । ग्रह उपादाने ग्राही | पह मपेणे - मन्त्री । अई हिंसायाम् समर्दी । सर्वपमा नौ । रस पा सी। तिष्ठतेरातोयुक् । स्यायी । मत्रि गुमपरिमापणे पुरादिः। लने । निरक्षी। श्रुश्रवणे । निनावी । डुपर नीजसन्ताने । नि १पा.६ आ. शब्दकौतुम । तत्समिति न्यायेन स्त्रात्मकम् । तथा च यत्सूत्रै कथमपि न विषयीकृतं तस्य गान्पादिवदर्यादसायुत् प्रसज्येतेति । न- दिवाशिसदिपिसापिदिशभिरोचिभ्यो ण्यन्तेभ्यः संज्ञाया- म् । दुनदि समृदौ । नन्दयतीति नन्दन । वागू शब्दे वाश- न । मदी हर्षे मदनः । दुप धैकृत्ये दोपोगावित्यूलं दूपगः । राप साप संसिद्रौ । विमो यज्ञस्य साधनः । ल्यु कर्तरीति पुंस्त्वम् । कयन्ताह होतुराइतिसापनं धेनुारेति । करणे गुटि सा- मान्ये नपुंमकं भविष्यति । धु वृद्धौ वर्द्धनः । शुभ शुम्भ शोभार्थे शोभनः । रुच दीप्तो रोचनः । सहितपिदम सतायाम् । पह मर्षणे सहनः । तप सन्तापे तरन । दमु उपशेमे दमनः । जप जल्प व्यक्तायां वाचि । जल्पन । रमु क्रीडायां रमणः । दृप हर्पविमोचनयो दर्पणः । ऋदि आव्हादे रोदने च । सड़क्र- न्दनः । कृप विलेखने सङ्कर्षण । टुपु अलीके हर्पण । अर्द हिसायां जनमर्दयतीति जनार्दन । कर्मण्याणि माप्ते । एवमुत्तर- त्रापि कर्मण्युपपदे द्रष्टव्यम् । यु मिश्रगे । यवनः । पूद क्षरणे। मधुर्नामामुरस्न सूदयतीति मधुसूदनः । विभी भपे विपुर्वात णिचि भिगोहेतुभयेपुगिति पुक विभीपण । लू उदने । निया त्साही । दसु उपक्षये । उदासी । भस भर्सनदीप्यो । उद्भा ·[१ अ. शब्दकौस्तुभ । व्याहसंच्याहवूजवदवसां नपूर्वाणाम् । दुयान् याञायाम् । हृय् हरणे। वूज गतौ । वद व्यक्तायां वाचि । वस निवासे । अ- याची । अव्याहारी । असंन्याहारी । अाजी । अवादी । अ. वासी । अचामचित्तवत्कर्तृकरणाम् । अजन्तानां धातूनाम् अचे- तनककाणां णिनिर्भवति । प्रतिपिद्धार्थानामेव । अकारी । अहारी । शी स्वप्ने । विशयी । द्धयभावो निपातनात् । पिन् बन्धने विषयी । द्धयभावः प्राग्वत् । इह पत्वमपि नि- पातनादिति गणरत्नमहोदधिव्याख्यायां वर्द्धमान । विशयी । विषयी देशे इति वृत्तिः । अभिभावी भूते । अभिभूतवान् अ. भिभावी । राप संसिद्धौ । अपराधी । रुधिर आवरणे । अव. रोधी । उपरोधी । परिभावी । इह पाक्षिको वृद्धयभावो निपा. त्यते । इति ग्रहादिः । डुपचप पाके । वच परिभापगे। इत्या. दि । आकतिगणोयम् । तथा च शिवशमरिष्टस्यकरे इति सूत्रे वो ऽच्प्रत्ययः कृतः । कर्मणिघटो ऽठच् इति सूत्रे च घटेः । तया यडोचिचेति सूत्रेण अस्मिन्नच् मत्यये परे योलुग्विहि- तः । भाष्ये च अजपि सर्वधातुभ्यो वक्तव्य इत्युक्तम् । किमर्थं तर्हि पचायनुक्रमणमिति चेत् । नदद् इत्यादी अनुवन्धासञ्ज- नार्थम् । कर्पोपपदानामिगुपधानां च वाधनार्थम् । अन्येपान्तु प्रपञ्चार्थम् । तथाहि । नदद् । भपद् । प्लवद् । चरन् । गरद । तर- ट् । चोरट् । देवद् । सूदद् । एते टितः । नद अव्यक्ते शब्द। टो डीबर्थः । नद । नदी । भप भर्सने भषी । प्लुङ् गतौ प्लवी। चर गतौ चरी । गृ निगरणे । गरी। प्लवनतरणयोः । तरी । चुर स्तेये । चोरी | दिवु क्रीडादौ । देवी । मूर्दिरुक्ता- । सूदी । मिष स्पर्धायाम् । मेपः । कुप क्रोधे । कोप । सृप्ल गती । सर्प । इह दिविप्रभृतिषु इगुपधत्वात्कः भाप्त । - ह ·घः संज्ञायां प्रतिपेय ॥ अत्र च व्यायादिभिरिति सांत्रनिगो १पा.६ आ. शब्दकौस्तुमः । हुन् । जारं विभीति जारभरा । वानं पचतीति स्वपचा । अनयो कर्मण्यण मानः । न्यड्क्वादिपु श्वपाकशब्दस्य पाठात् पक्षे कर्मण्यणपि भवतीति कैयटादयः । नृपमृद्मभृतीनान्तु पाठः अपचार्थ एवेति विवेकः ।। इगुपधनापीकिर. क || इगुपधेभ्यो जानातेः मीणातेः किरतेश्च का प्रत्ययः स्यात् । विक्षिपः । विलिखः । विधः । कशः। जानातीति ज्ञः । आतोलोपइटिचेत्यालोप. । मीन् तर्पणे इयहादेव । मीणातीति मिपः। विक्षेपे । ऋतइद्धातोः। किर- ताति किरः । सूते तु इतरेतरयोगद्वन्द्वे व्यत्ययेन पञ्चम्येकवचने ऋशब्दस्प पात्वनुकरणवेन मकृतिवदनुकरणमित्यतिदेशात् ऋत इत्वं बोध्यम् । समाहारद्वन्दे तु नपुंसकत्वेन -इस्ले सतीत्वं न आतश्योपसर्गे ॥ आकारान्ताद्धातोरुपसर्गे उपपदे कमत्य- य स्पात् । श्यायधेति प्राप्तस्य णप्रत्ययस्यापवाद । मस्यः । मुग्ला । सुम्लः ॥ पायाधमाधेड्दृशः शः॥ एभ्य पञ्चभ्यः शमत्ययः स्यात् । पिरतीति पिव । जिथः। धमः। धयः । स्त्रियान्तु टाप।धया। यद्य- पि धेटष्टित्वात् स्तनन्धयीत्पनेव इहापि छोप् प्राप्नोति । तथापि खशन्ते एव डीप् न तु शमत्ययान्ते इति नासिकास्तनयोरिति सूत्रे हरदत्त । इह मूत्रे उपसर्गइति केचिदनुवर्तयन्ति तत्तु वहू- नामसम्मतम् । तथा च मायुंक्त श्रीहर्पः । फलानि धूपस्य धया नधोपुखानिति । श्रूयते च यदापश्यः पश्यते रुक्मवर्णमिति । अत्र पिवतेरेव ग्रहणं न तु पा रक्षणइत्यस्य । लुग्विकरणत्वात् । स्यात् ॥ लिङ्गम् । व्यापूः । आतचोपसर्गे इति कः ॥

·- शब्दकौतुमः। [ ३ अ० अनुपसर्गालिम्पविन्दधारिपारिवेद्युदेजितिसातिसाहिभ्य- श॥ अनुपसर्गेभ्यो लिम्पादिभ्यः शमत्ययः स्यात् । लिम्पती- ति लिम्पः । विन्दतीति विन्दः । सूने लिम्पयिन्दति भाविना नु- मा सनुम्कौ निर्दिष्टौ। तेन विकरणतराणामग्रहणम् । लाभार्थस्यैव तु ग्रहणम्। धृ धारणे धृन अवस्थाने। ण्यन्तयोयोरपि ग्रहणम् । धारयः। अथ कथं न मह्यमनोत्तरधारयस्य : तइति श्रीहर्षः । परत्वादि सूत्रधारादिष्विव कर्मण्यणा भाव्यम् । तथा च वार्ति- कम् । अकारादनुपपदात्कर्मोपपदो विमतिपधेनेति ॥ सत्यम् । कर्मणः शेपत्वविवक्षायामणोप्राप्त्या शे कृते शेपपष्ठचन्तन स- मासो भविष्यति । एतेन गङ्गाधरभूधरजलपरादयो, व्याख्या- ताः पार कर्मसमाप्तौ । पारयतीति पारयः । विद चेननाख्या- नादिपु चुरादिः। ज्ञानाद्यर्थानामन्यतमो या हेतुमपन्तः । वेदय- तीति वेदयः । एज कंपने ण्यन्तः । उदेजयतीत्युदेजयः । चिति संज्ञाने चुरादिः । चेतयतीति चेतयः । सत सुखे चुरादिण्यन्त. इति चोपदेवः । सातिः सौत्रो हेतुमण्ण्यन्त इति हरदत्तः । सा- तयः । वासरूपन्यायेन विपि सात् । सम्पदादित्वाद्भावे स्वि- बा। एवञ्च एप एवानन्दयतीति श्रुतिवलादानन्दयिविज्ञा. नमानन्दमित्यादिश्रुतिवलादानन्दरूपं ब्रह्म साच्छब्दार्थः। त. दस्त्येपामिति सात्वन्तो भक्ताः । एतेन सालतां पतये नम इ त्यादि व्याख्यातम् । सदेव सात् इत्युक्त्वा आपत्वञ्च बदन्तः प्रत्याख्याताः । पह मर्पणे चुरादिहेनुमण्ण्यन्तो वा । साहयः। उदाहरणेषु लिम्पिविन्दिभ्यां तुदादिभ्यःशः । शेमुचादीनामि- ति नुन् । घारयादिषु शब्गुणायादेशाः । अनुपसर्गादिति किम् । प्रलिपः । नौ लिम्पेरिति वक्तव्यम् ॥ निलिम्मा नाम देवाः । गवारिपुरिन्दः सनायामिति वक्तव्यम् । गोविन्दः। अरविन्दः। च- ·१पा.६आ. शब्दकौस्तुमः । नस्य नाभिनेम्योरन्तराले स्थितानि काष्ठान अर , तदाकाराणि दलानि सादृश्यात्तच्छन्दभान्जि लमतइत्यर्थे कर्मण्पणो वाघ- नायेदम् ।। ददातिदधात्योभापा || श स्यात् । पक्षे श्याद्वयपोतण। दद । दधः । दाप ।धायः । अनुपसर्गादित्येव । मदामः । दद दाने दध धारणे आभ्यामथि ददो दध इति सिद्धम् । दाधा- भ्यां णे दायो धाय इति । सत्यम् । स्वरार्थमिदं सूत्रम् । अद- द । अदधः । अत्र नम्स्वरेण आधुदानलं यया स्यात् । अजन्तत्वे त्वच्यावशक्ताविति अन्तोदात्तत्वामिति महान भेदः । ज्वलितिकसन्तेम्यो णः । इतिशब्द आयर्थ । पल दाप्ती इत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः कस गतावित्यन्तेभ्यो णो वा स्यात् । ज्वलः । वाल । चल । चालः । अनुपसर्गादित्येव । प्रज्व- लः । कसिमधीत्य वृदिति ये पठन्ति तेपो मते कमन्तग्रहणं चिन्त्यप्रयोजनम् । जलपातुश्च यद्यपि घटादिपु परम्नाच्चेति द्विः पठ्यते तथापि द्वितीय एवेह गृह्यते । घटादिपाठस्य मित्सं. झायां चरितार्थत्वात् । इतरस्य चानन्यार्यत्वात् । बलादिए अमु चलनहति पठ्यते । तस्माण्णे भ्रम इति रूपं नोदाचोपदेश- स्यीव वृद्धिनिपेचात् । ज्वलादिपाउस्तु स्वरार्थः । अभ्रम इत्यत्र अकारशक्ताविति स्वरो मा भूदिति । तनार्ण उपसंख्यानम् ॥ अवतनोतीत्यवतानः । विभापेत्यनुपसर्गादिति च नान वा- सिके सम्मथ्यते ॥ श्यापपासुसस्नीणसावहलिइश्लिपश्वसश्च ।। अनुप- सर्गादिति निवृत्तम् । उत्तरसूवे पुनरनुपसर्गग्रहणात् । एवञ्च तत्समदं विभाषाग्रहणमपि निवर्तते । श्याभृतिभ्यो णास्या- त् । श्यै गनौ अस्य आदन्ततादेव सिद्धे उपमर्ग के पारित ·शब्दकौस्तुभ् । [३० ग्रहणम् । अवश्याय । प्रतिश्याय । भातोयुगिति युक् । ए तेतावस्यतेहणं व्याख्यावम् । आत्, दाय । धायः । इह स्त्रे श्या आत् इति प्रश्लेषो न तु शीडो यणादेशेन, नापि भ- वते , अच्छब्दान्तानां वा यतिप्रभृतीनाम् । नाप्यकारान्तानाम् । अत्र च व्याख्यानमेव शरणम् । व्यध ताडने । व्यायः । त्रु ग. तौआइपूर्व सम्पूर्वश्च । आतावः । सस्राव । इण गतौ अति- पूर्वः । अत्यायः । पोन्तकर्मणि । हुञ् हरणे । अवपूर्वः । अव- सायः। अवहारः । लिइ आस्वादने । लेहः । श्लिप आलिङ्गने श्लप । वस प्राणने श्वासः ।। दुन्योरनुपसर्गे ॥ दुनाते यतेश्च अनुपसर्गाण्णः स्यात् । दुनोतीति दावः । नयतिसाहचर्यात्सानुबन्धकस्य दुनोतेरिह ग्रह- णम् । निरनुबन्धकावतेस्तु पचायच् । दयः । करणसाधनो वा दोरवित्यन्त । दवदापी बनारण्यवती इत्यमरः । नयतांति नायः । अनुपसर्गे किम् । पदवः। प्रणयः ॥ विभाषा ग्रह ॥णः स्यात् । पक्षे अच । व्यवस्थितविभा. पेयम् । तेन जलचरे ग्राह । ज्योतिपि ग्रह । भवतश्चेति व. क्तव्यम् ॥ भवो देवः ससारश्न । भावा पदार्था । एतद्वक्त व्यं भाष्ये नास्ति । मावा इति तु माप्त्यर्याच्चुरादिण्यन्तादचि योध्यम् ॥ गेडे कः॥हे कः स्यात् गेहे कर्तरि ॥ गृहाति धान्यादि- कमिति गृहम् । तात्स्याद् गृहा दारा । गृहान्दोर्पादि । तर पुल्लिमो पदवचनान्त एव । नपुमरस्तु अभिधेयाचनः । द्विवि. थोपि मनि मुरयः । दारेपु गांण । तथा च न गृप गृहीम त्याग्ररणी गृपमुख्यते इति पनि मुख्यतामाभिमेलन च्या परन्ति । तितारस्तु तन्त्रात्यारन्यतराथपणेन गु गेल्या ।

·१ पा.६ आ. शब्दकौस्तुमः । ९२१ देन अर्थद्वपं निर्दिश्य प्रत्ययविधानान् दारेष्वपि गृहशब्दं मु- ख्यमेवेच्छन्ति । गेह इति च प्रत्ययार्थस्य कर्तुविशेषणम् । न तूपपदं गृहपतिनासंयुक्तइति निर्देशादिति न्यासकारहरदत्तौ ।गृ. ह ग्रहणइति चुरादावदन्ताणिचि पचायचा भ्वादेरिगुप,लक्ष. णेन कमत्ययेन वा गृहशब्दस्य सिद्धी निर्देशस्यान्यथोपपत्तेदुर्व- लमिदं शापकम् । व्याख्यानादेव तु कर्तृविशेषणतेत्यवधेयम् । घस्तुतस्तूक्तरीत्यैव गृहशन्दसिद्धेगेहेक इति सूत्र शक्यमकर्तुमि- ति दिक् ॥ शिल्पिनि प्वुन् । धातोः चुन् स्यात् शिल्पिनि कर्तरि । क्रियाकौशल शिल्पं तदस्यास्तीति शिल्पी । पूर्वेण साहचर्या- व । शिल्पिनीत्यपि मत्पयार्यस्य विशेषणम् । अत्र भाप्ये नृति- खनिरंजिभ्य इति परिंगणनं कृतम् । नर्तकः । नर्तकी । ख- का । खनकी । जनीजृप्क्नसुरजोमन्ताधेति मित्त्वोक्तिी- पयति रम्जेरदित्यपि कचिदनुनासिकलोपो भवतीति न्या- सकारहरदचादयः । एवञ्च रजेौँ मृगरमणइति रजकर- जनरजस्सूपसद्यानामतिं च वार्तिकं ज्ञापनसिद्धार्यानुवादक- म् । रजकः । रजकी । पित्यान्हीप् | भाष्यमते तु डीप न भवति । तथाहि । पष्ठे रजकरजनरज सूपसख्यानमिति चार्तिकं प्रत्याख्यातुं भाष्यकृतोकं कित एते औणादिका इति । तत्र कैपटः । रजक इति क्वन् शिल्पिसंशयोरिति क्वुन् । रजनमिति रम्नेः क्युनिति क्युन् । रज इति भरजिभ्यां किदि- त्यसुन्मत्ययः । रजकीत्यत्र तु पुंयोगलक्षणोडीए । अपुयोगे तु डीपा न भाव्यमिति भाष्यकाराभिप्राय इति । एवञ्च भाप्य- मते नृतिखनिभ्यामेच प्वन् न तु रञ्जेरिति स्थितम् ।। गस्यकन् ॥ गायतेस्यकन् स्यात् शिल्पिनि कर्तरि । गा- ·. ९२२. शब्दकौस्तुभ' । [१ अ० थकः । गामादाग्रहणेष्वविशेपेपि गै शब्दइति इह गृह्यते न तु गाङ्गताविति । कन्प्रत्ययो हि गायत्यर्थविषयमेव शिल्पि- नमभिधातुं समर्थः॥ ण्युट च ॥ गायतोट् स्यात् शिल्पिनि कर्तरि । मायनः । गायनी । योगविभाग उत्तरत्रास्वानुवृत्यर्थः ।। हश्च ग्रीहिकालयोः ॥ जहातेनिहातेश्च ,ण्युट् स्यात् बीही काले च कर्तरि । जहात्युदकमिति हायनो वीहिः । अम्वुनधि- के वर्धनात् । निहीते जलमिति वा विग्रहः । जलं मायेणापेक्षते, इत्यर्थः । जागलदेशोद्भवा बाहिविशेषा हायना इत्याहु । मल. यावस्थायां जहाति भावानिति जिहीते गच्छति परिच्छेदकत्तेन व्यामोतीति वा हायनो वर्षम् । अत्रापि हिकालयोरिति नोपपदम् । त्रिचतुर्ध्या हायनस्पति लिद्वात् ।। रुसल्वः समभिहारे वुन् ॥ एभ्यो बुन् स्यात् साधुकारिणि कर्तरि । समभिहारग्रहणेन साधुकारित्वं लक्ष्यते, भूय. सहचा- रात् । यो हि पां क्रिपा पुनःपुनरनतिष्ठति स तत्र कौशल लमतइत्युत्सर्गः । तेन सकदपि यः सुष्टु करोति तत्र भवति घ. हुशोपि दुष्टं कुर्वति न भवति । प्रवक । सरक । लवक । मूत्रै प्रसृत्य इति पञ्चम्पाः स्याने जस् ॥ आशिपि च ॥ अप्राप्तमार्धनाविषयीभूतेर्थे वर्तमानाद्धा. तोवुन् स्पारकर्तरि । नीतात् जीवकः । नन्दतात् नन्दकः । माशीय प्रयोगधर्म पित्रादिगतेच्छाविपपीभूतपोनर्जीवननन्द- नयो। करि पुप्रादी पिनादेरियमुक्तिः।। इति श्रीचन्दकौस्तुभे तृतीपरप प्रथमे पादे पष्टमान्दिकम् ॥ पादश्व समाप्तः ।। फर्मण्यम् ॥ कर्मण्युपपदे घालोरणमत्यय: स्यात् । कर्म ·२ पा.१ आ. शब्दकौस्तुभः । ९२३ च सप्तवेत्युक्तम् । तत्सर्वमविशेषादिह गृह्यते । निर्वा, कुम्भ करोतीति कुम्भकारः । विकार्ये, काण्डलावः । प्राप्ये, वेदा. ध्यायः । यद्येवं, ग्रामं गच्छति आदित्यं पश्यति हिमवन्तं श्रृ- णोतीत्यादौ प्राप्नोति । सत्यम् । अनभिधानामेति भाप्यम् । तच्चानभिधानं यत्राभिरुक्तं तत्रैव । अन्यत्र तु यथावक्षणं भ. पत्येव । यत्तु वृत्ती त्रिविधं कर्मेह गृह्यतइत्युक्तं तस्यायमाशयः । आदित्यं पश्यतीत्यादी मा भूदित्येवमर्थ कर्मणि निय॑मानवि- क्रीयमाण इति वक्तव्यामित्याशक्य वात्तिककृतोक्तम् । कर्मणि नियमाने विक्रयमाणइति चेद्वेदाध्यायादीनामुपसङ्ख्यान- मित्यादि । एवं स्थिते त्रिविधमपीह कर्म गृह्यते । न तु माप्पं न गृह्यतइति । एवञ्च निविघमिति हातं दृष्ट्वा सूत्रान्तरोक्तं नेह गृह्यतइति न भ्रमितव्यम् । तथा च दिवः कर्मचैत्यत्र संज्ञासा मावेशस्य प्रयोजनमुक्तम्, मनसा देव इत्यत्र कर्मत्वादण् करणत्वा. तृतीयेति । एवञ्च वृक्षावासः पर्वतावास इत्यापि यथाभिधानं भवत्येव । शीलिकामिभक्ष्याचरिभ्यो णः पूर्वपदकृतिस्वरत्वञ्च ।। शील समाधौ । कमु कान्तौ । भक्ष अदने । चुरादिण्यन्तः । चरिर्गत्यर्थः आपूर्वः । णस्य णित्करणं चरेदयर्थम् । क. द्वत्तरपदप्रकृतिस्वरं बाधितुं पूर्वपदेलादि । मांसं शीलयति मां- सशीला । मांसकामा । मांसभक्षा । अत्र अणि सति डीप्स्या- छ । णेप्यणकार्यमिति तु ताच्छीलिकएवेति वक्ष्यते । मनेर्दी- घंवञ्चति समत्ययान्तत्वादन्तोदात्तो मांसशब्दः। करयाणचारा। कल्याणशब्दो लघावन्त इति मध्योदात्तः । ईशिक्षमिभ्यां चति वक्तव्यम् ।। अत्रापि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वे चेति सम्बध्यतएव । वाक्यभेदस्तु वैचित्र्यार्यः । मुखप्रतीक्षा । बहुक्षमा । स्यादेतद् । यो मांसभक्षयति तस्प मांसं भक्षो भवति । तत्र भक्षयतेः क. ।

·९२४ शब्दकौस्तुभः । [१ अ. मण्यरजन्तस्य पहब्रीहिणा सिद्धम् । एवमन्यत्रापि । यस्तु अ. ण्यन्तस्तस्य घअन्तस्य बहुव्रीहिः । न च पदुमक्ष इत्यत्र वहोर्न- श्वदिति उत्तरपदान्तोदात्तत्वं स्यादिति वाच्यम् । भावे अज- नतेन बहुषु भक्षोस्येति विग्रहोपपत्तेः । न छत्र बहुस्वरमाप्तिरस्ति। उत्तरपदार्थस्य बहुत्वाभावात् । एवञ्च वार्तिकद्वयमपि नार- म्भणीयमिति चेत् । मैवम् । कर्मण्यणं वाषितुं तस्यावश्यारभ्य- त्वात् । अकारादनुपपदाकर्मोपपदो विमतिपेधेन ।। पचादिभ्योच अनुपपद अकारः । तस्यावकाशः । पचतीति पचः । कर्मोपप- दस्यावकाशः काण्डलावोवूनति । ओदनपाच इत्यत्र उभयप्रस- है परत्वादणेव । तेनोपधावृद्धिः । उपपदसमासश्च नित्यो भव- ति । अचि तु षष्ठीसमासो वैकल्पिकः स्यात् । कथं तर्हि गङ्गा- धरः श्रीधरः वज्रधरः भूधरः स्रग्धरेत्यादि । अत्र के चित् । युगपद्विवक्षायां हि भवतु विप्रतिषेधः । केवलपकृत्यर्थविवक्षायान्तु अचि कृते पश्चात्कर्मसम्बन्धे सिद्धं रूपमिति । अत्र हरदत्तः । एवं सति ओदनपच इत्यपि स्यात् । तच्चानिष्टम् । किचो- तरीतिायविरुद्धा एकत्वात्मयोगस्य । न हि तस्मि- नेव प्रयोगे विवक्षितं चाविवक्षितं च कर्म भवति । तस्मा- दोदनपच इत्यसाधुरेव ।। गङ्गाधरादयस्तु संज्ञाशब्दा इत्याह । अत्रेदं वक्तव्यम् । परिनिष्ठिते प्रयोगे कर्मान्वयसत्वेपि प्रक्रिया- दशायां क्रमेण विवक्षायां न क्षतिः । कथमन्यथा शक्यञ्चत्या- दौ भन्तरङ्गः पदसंस्कारो पहिरनस्त्रीत्वेन न विहन्येतेत्यादि तततत्रोच्यते । किञ्च कर्मणः शेपत्वविवक्षयापि गङ्गाधरादिश- ब्दाना सौष्ठवे सम्भवति रथन्तरादिवन केवलं संज्ञात्वमाश्रयितुं युक्तम् मोदनपचशब्दोपि उक्तरीत्या मामोत्येव । यदि त्व- स्थासाधुत्वे प्रमाणमस्ति तीनभिधानं शरणीक्रियतामित्यास्ता ·२पा.१ आ. शब्दकौस्तुमः । तावत् । प्रकृतमनुसरामः । पचादिम्प एवाजिति ययाश्रुनसूत्र- मनुसृत्य विपतिपेय उदाहतः । यदा तु अनपि सर्वधातुम्य इति पक्षस्तदा अपवादस्वादेव तस्याए बाधको वोध्यः । किञ्चेगुप. घशानीभिर कोनुपपदः । तस्यावकाशः विक्षिपः विलिखः । कर्मोपपदस्य स एव । काठभेद इत्पत्र परत्वादण् । तया अनु. पसलिंपविन्दति अनुपपदःशः। तस्यावकाशः लिम्पतीति लि. म्पः । कर्मोपपदस्य स एव । फुड्मलेय इत्यत्र परत्वादण् । तथा आतश्चोपसर्गे इति कः अनुपपदः मुग्लः मुम्ल इत्यत्र सावकाशः । कर्मोपपदस्तत्रैव गोसन्दाय इत्यत्र परत्वादणे- व भवति ।। व्हावामश्च ।। एभ्या कर्मप्युपपदे अए स्यात् । कस्पा- पवादः । व्हेअ स्पर्शयो शन्दे च । स्वर्गन्हाया। पेञ् तन्तुसन्ता. ने । तन्तुबायः । वा गतिगन्धनयोरित्यपन्न नेह गृह्यते । अकर्म- कत्वात् । भ्रमणार्थो यसौ । यद्यपि सोपसर्गस्य सकर्मकरवं दृश्यते सर्वा दिश आवान्ति । वात आवा तु भेषजमितिातयापि तव पूर्वेणैवाण सिद्धः । दाता वान्ति दियो दश इति तु प्रयो- गश्चिन्त्यः । अयापि पर चित्तयश्चित् सकर्मकत्वं निर्वाशते । तयापि व्हेला सानुबन्धेन साहचर्याद व्हेत्र एव ग्रहणं, न तु वातेः । माइ माने, मेह मणिदाने उपयोरपि ग्रहणम् । पा. न्यमाप: । मा मानइत्यस्य सम्भावनार्थस्याकर्मकवादग्रह- आतोनुपसर्गे कः ॥ आदन्तादातोरनुपसर्गात् कर्मण्युपपदें कमत्ययः स्पात् । अणोपवादः । गोदः पाणित्रम् । अनुपसर्गे किम् । गोसन्दायः । अत्र वार्निकम् । कवियो सर्वत्र मामा- रणिभ्यो डः ॥ सम्प्रसारणमाजः प्रसारणिनः । ज्या वयोहा- णम् ॥

·। ९२६ शब्दकौस्तुभ । [ ३ अ० नौ । ब्रह्म जिनातीति ब्रह्मज्य । सर्वत्रग्रहणान्ने हैव । आतश्चो. पसर्गे, आव्ह प्रहः । अत्र के सति सम्प्रसारणं स्यात् । आ व्हा अ इति स्थिते सम्मसारणे पूर्ववे च कुन उवदादेशे आइव प्रहव इति प्राप्नोति । एवं बालजिय इति प्राप्नोति । न चेरनेकाच इत्यनेन यण् । अङ्गस्य एकान्त्वात् । ननूभयत्रापि सम्मसारणे कृते आतोलोप । तस्य स्थानिवद्भावादियडुबटौ न भविष्यत इति चेत् । स्यादेवम् । यद्यातोलोपो लभ्येत । स तु टुर्लभः । अन्तरङ्गेण पूर्वत्वेन वाधात् । न च वादांग पलीय । व्याश्रयत्वात् । नन्वेवमपि व्यर्थमेव वार्तिकम् । मागे- व सम्मसारणादातोलोपे कृते तस्य स्थानिवद्भावादसिद्धत्वा. हा उपदोमवृत्तौ यणादेशेन आम्द मन्द इत्यादेः सिद्धत्वात् । तधादि । नित्यं सम्प्रसारणम्, आतोलोपे कृते अकृते मसगित्वात् । अल्लोपस्तु कृते च सम्प्रसारणे यद्यपि पूर्वत्वेन वाध्यते तथापि यस्य च निमिस लक्षणान्तरेण विहन्यते न तदपि नित्यमिति नित्य एव । योनित्य यो परत्वादालोपः । ततः सम्मसारणं तत इयदुरडी प्रसक्ती आतोलोपस्य स्थानिवत्त्वान्न भविष्यतः । न च अनादिष्टादयः पूर्वत्व नास्तीति वाच्यम् । स्थानिद्वारकस्य सत्चात् । परिवह कैपटेनोक्तं शास्त्रीय कार्यसिद्धये स्थानिवद्भावो विधीयते न लनादिष्टादच पूर्वले लौकिके इति, तदापातत । अचः पर- स्मिनित्यातिदेशस्पाशास्त्रीयतया तस्यैव स्थानियत्सूत्रेणातिदे- सम्भवतीति नादान्तप्रायसवर्णपदणागुपष्टम्भन मागाव मितवाद । किन्चारारोपप आभीपले नासिमसाम दोष । मच जारसुः जागु भप्राणुरर न स्यादिति वाच्यम् । स्थानिदारकस्प अनादिष्टादम पूर्वन्नस्य भाभीपामिदरम्य ·२पा.१ आ. शब्दकौस्तुमः । घ अनित्यत्वेनेह प्रवृत्तेः । अथ वा सम्प्रसारणाच्च एका पदा- न्तादित्यत्र एङ इति योगो विभज्यते । सम्प्रसारणादेङि परे पूर्वपरयोः पूर्व एकादेशो भवतीति सम्मसारणाच्चेत्येव सिद्धे ज्ञापनार्थमिदम् । यत्र सम्प्रसारणात्पर एङ् सम्भवति तत्र अनैमि- निरुत्वेनान्तरणमध्यात्वं अकृत्वा सम्प्रसारणं कर्तव्यमिति । तेन जुहुवतरित्यत्र एडन्तादे लिटि विहिते सम्प्रसार में पूर्वत्वम् । ततश्च न स्थानिवत्वं नाप्यसिद्धत्वमिति सिद्धमिष्टम् । आव्ह प्रव्ह इत्यत्र तु आकान्तलक्षणः प्रत्ययो असत्याचे कर्तुमशक्य । अतः पूर्वमात्वम् । तत. प्रत्यय. अल्लोपः सम्पसारणं दावादासद्धत्वाद्वा इयडुनदोरभावः | तस्मान्मास्तु वात्तिकमि ति चेत् । सत्यम् । इत्थं प्रत्याख्यातमेव भाग्ये किन्तु अस्ति पार्तिकस्योक्तिसम्भवः । आभात्सूत्रमत्याख्यानपक्षे हि स्था. निबत्वमेव शरणम् । तत्र च स्थानिद्वारकमनादिष्टादचः पूर्वत्व- माश्रयणीयन्तच्चानित्यमिति झापयितुमिदं वार्तिकमिति । एत- त्पत्याख्यातु प्रत्तो भाष्यकारोपि स्थानिवद्भावमुपन्यस्य दूप- यित्वा असिद्धतां शरणीकुर्वन् स्थानिद्वारिकायाः अनादिष्टादच' पूर्वतायाः क्याचित्कता ध्वनयति । तत्फलन्तु अचः परस्मिन्नि- ति सूत्रएवायोचामेत्यलं बहुना ॥ मुपि स्थः ॥ सुवन्ते उपपदे तिष्ठतेर्धातोः कः प्रत्ययः स्यात् । समस्थः । विपमस्थः । अत्र सुपीति योगो विभज्यते। मुपि आकारान्तेभ्यो धातुभ्यः कप्रत्ययः स्यात्। द्वाभ्यां पिवती- ति द्विपः । स्थः ॥ सुपि तिष्ठते कः म्याद भावे । आखूनामुत्था- नमाखूत्य । प्रक्रियाकौमुद्यान्तु आखूत्यमिति नपुसकं पठ्यते तत्मामादिकम् । भाप्यादौ सर्वत्र पुल्लिङ्गस्यैवोदाहृतत्वात् । ल्यु. कर्तरीमनिज्भावे का कियोः मादितोन्यत इत्यमरकोशा- ·९२८ शकौस्तुमः । [१० नावे कस्स पुस्त्वावधानान । मावे नणकचिद्रपोन्य इति न. पुंसकरिघाने कस्य पर्युदासाच्च । ननु स्प इति सूने विधीय- मानोपि कः कृत्वाकव स्पादिति चेन्न । आत इत्यनेनैव सिदे । तथा च स्य इत्यारम्भसामर्थ्यान करि किन्वानाई- पार्थत्वात्स्वार्थे पातोश्च स्वार्को भाव एव । नन्वेवं पार्थे कविधानमित्यनेगेव गतार्यत्वमिति चैन । वार्तिकं दृष्ट्वा सूत्र- कतो ऽमवृत्ते । किश्च नित्यसमासार्थमिदम् । अन्पया हि प. धीति सूत्रेण पाक्षिका समासः स्यात् । इप्यते ह नित्यमुपपद. समासः । तथा च आरतूनामुत्यानामति अस्वपदविग्रहः क्रिय ते । पर्ये कविधान स्थानापायपिहनियुध्यमित्या स्थान- हणन्तु कर्तुवनिते कारके यथा स्यादित्येवमर्थम् । इत ऊर्च क- मणि सुपीति च इपमप्यनुवर्तते । तत्र। सकर्मकेषु कर्मणीत्युप- तिष्ठते । स्पृशोनुदकइति यावत् । अन्यत्र मुपीति सुप्यजाती- णिनिरिति यावत् । एवञ्च मकृतस्य सुग्रहणस्य उपसर्गेतर- परलं सत्सद्विषति सूत्रस्थेनोपसर्गेपासनेन शापितमिति सुप्मात्रप- रिग्रहार्थ णिनिविषौ पुनः मुप्ग्रहणमिति वक्ष्यामः ।। तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदो ॥ तुन्दशोकयोः कर्मणोरुपप दयोः परिमृजापनदिभ्यां धातुभ्यां कमत्यय स्यात् । आ- लस्यमुखाहरणयोरिति वक्तव्यम् ॥ आलस्य सुखोत्पादने घ गम्यमाने प्रत्यय इत्यर्थः । तत्र सामर्यादलसे कर्तरि मुखस्य चाहतरि प्रत्यय इति फलित भगति । तुन्द परिमाप्टौति तुन्दप- रिसृजोलसः। अत्र मुजेरजादाविति वैकल्पिकी वृद्धि ति हरद- तः। भवतीत्यपरे । एतन्मतद्वयवलावलं तु डितिचेति सूत्रे प्र. तिपादितम् । अलसादन्यत्र तुन्दपरिमार्ज इत्येव भवति । शो- । यस्तु ससारासारत्वाद्युपदेशेन शोक- - कापनुदः सुखस्याहा ·२ पा. १ आ. शब्दकौस्तुभः । ९२९ मेव केवलमपनुदति न तु मुखमुत्पादयति स शोकापनोदः । कमकरणे मूलविभुनादिभ्य उपसंख्यानम् || तादWएपा च. तुर्थी । मूलविभुजादिसिध्यमित्यर्थः । मूलानि विभुनतीति म. लविभुनो रथः । नखान्मुञ्चतीति नखमुचानि धनूंपि । को मो. दते कुमुदं सरोरुहम् । इह यद्यपि काकाहास्तिला इति भाप्प- वृत्यादिपु उदाहृतं तथापि काकेभ्यो गहितव्या इति कर्मावि. गतेः पार्थे कविधानमित्यत्रेदं द्रष्टव्यमिति हरदचः । आकृनिग- णोपम् । तेन महीधधःशिरोधशिरोरुहादि सिद्धम् ।। दाशः॥दारूपान्जानातेश्वप्रोपसृष्टात्कर्मण्युपपदे कमत्ययः स्यात् । अणोपवादः। सर्वपदः। पथिरशः । मइति किम् । गोसन्दा. यः। अनुपसर्गइत्यनुवृचे मेत्यस्मादन्यस्मिन्नुपसर्गे सति को न भवति । किन्त्वणेव । गोसम्मदायः । इह वृत्ती ददातेरित्युक्तं तत्तु सर्वेपी दारूपाणामुपलक्षणम् । गामादाग्रहणेप्वविशेषादिति समि रुपः ।। सम्पूर्वात्य्या इत्यस्मात्कर्मप्युपपदे कमत्ययः स्यात् । गाः सञ्चट गोसंख्यः । चक्षिका स्यानादेगः । सया प्रकयनइत्यस्य तु सम्पूर्वस्य प्रयोगो नास्तीति न्यासकारः॥ गापोष्टरु ।। अभ्यां टर स्यादनुपसर्गे कर्मण्युपपदे । सा- मगः । सामगी । अत्र वार्तिकम् । सुराशीयोः पिबनेरिति । अत्र पिवतेरिति लुग्विकरणपरिमापालब्धार्यकयनम् । उपपदपरि- गणनन्तु वाचनिकमेव । मुराप ! मुरापी । भीधुपः । वीपी। मुराशीनोः किम् । सीरपा बामणी । पिवतेरिति किम् । मुरां पाति रसतीति मुरापा । अनुपमर्गे किम् । सामसहायः । गामा. दाग्रहगेप्वविशेपेपि गै शब्दइत्यस्यैवात्र ग्रहणं न तु गाड् गना- वित्यस्य सानुग्न्यस्य, नापि गा नृताविति जुहोत्यादेः । नि- हरदत्तः ॥ १० ·पवादः। नियां विशेषः । पूजाही ब्राह्मणी ।। शब्दकौस्तुमः । [३ अ० रनुबन्धेन अलुप्तविकरणेन च पिवतिना साहचर्यात् । अनभि- धानाद्वा । बहुलं तणि ॥ या ब्राह्मणी सुरापा भवति नैतां देवाः पतिलोकं नयन्ति ।। हरतेरनुद्यमने ॥ उक्षेपणादन्यस्मिन्नर्थे वर्तमानाद्धरते- र्धातोः कर्मण्युपपदे ऽच् स्यात् । अणोपवादः । अंशहर । रिक्यहर. । अनुद्यमने किम् । भारहारः । अचमकरणे शक्ति- लागलाशतोपरयष्टिपट्यटीधनुःपु ग्रहेरुपसंख्यानम् ॥ शक्ति- ग्रहः । लागलग्रह इत्यादि । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया घटग्रहणेनैव सिद्धे घटीग्रहणं परिभाषाया अनित्यत्वज्ञापनार्थम् । तेन मद्र- राजीत्यत्र टन् न । द्विपतीताप इत्यत्र द्विपत्परयोरिति सच् नेति दिक् । सूत्रे च धार्यर्थे । ग्रहेरुपसंख्यानमित्येव । सूत्रग्रहः । धार्य- थइति किम् । यः सूनं केवलमुपादत्ते न तु धारयति तत्राणेव यया स्यात् । सूत्रग्राहः ॥ वयसि च ॥ वयसि गम्यमाने हरते(तो कर्मण्युपपदे अन् स्यात् । अणोपवाद । उद्यमनार्थ आरम्भः । कवचहरः क्षत्रि- यकुमारः । इह कवचोद्यमनं क्रियमाणे सम्भाव्यमानं या यो गमपति । तेनासत्यपि कवचग्रहणे कवचहर इति भवति ॥ आदि ताच्छील्पे ॥ आद्पूर्वाद्धरतेः कर्मण्युपपदे ऽचम- त्ययः स्यानाच्छील्ये गम्यमाने । पुष्पाण्याहरति तच्छीलः पु. प्पाहर । फलाहरः । ताच्छील्ये किम् । भारमाहरति भा. अाअई पुजायामित्यस्मात्कर्मप्युपपदेऽञ् स्यात् । अणो- स्तम्पर्मयोरमिजपो ॥ स्तम्मकर्णपोरपपदयोः पयास- ख्य रमिनपि पामसत्ययः पात् । रमिस्नायवर्मकः । भ.

·२ पा.१ आ. शब्दकौस्तुभ । पिस्तु शब्दकर्मकः । मनं जपतीत्यादिदर्शनात् । उभावपि प्रति स्तम्बकर्णयो कर्मवासम्भवात् सुपीत्येवार सम्मध्यते । हस्तिसूचकयोरिति वक्तव्यम् ।। स्तम्बे रमते इति स्तम्मेरमो ह- स्ती । तत्पुरुपेकृति बहुलामत्यलुक्, हलदन्तादिति वा । कर्णे- नपः सूचकः । हस्तिसूचकाभ्यामन्यत्र तु स्तम्बेरन्ता । कर्णे- नपिता मशकः । उपांशुशव्दायितत्यर्थः ।। शमिधातोः संज्ञायाम् ॥ शमि उपपदे धातुमात्रात्संज्ञायां विपये अच् स्यात् । शङ्करः । शम्भव । शवद । धात्वाधिकारे पुनर्धातुग्रहणमपरादविपयेपि प्रत्यर्थम् । तथा च वार्तिकम् । शमिसंज्ञायां धातुग्रहणं आहेत्वादिपु टप्रतिषेधार्थमिति ॥ अ. सति धानुग्रहणे शमिसज्ञायामित्यस्यावकाश | शम्भव । शव- द । कोहेतुताच्छील्यइत्यस्यावकाशः श्राद्धकर । शङ्कर इत्यत्रो- भयमसङ्गे परत्वाह एव स्यात् । धातुग्रहणसामादजेव भवति । शङ्करा नाम परिवाजिका तच्छीला। कुणरवाडवस्त्वाचार्यों मन्य- ते गृणाते शब्दकर्मणएतद्रूपम् । पृपोदरादित्वाद्गकारस्य क. कार इति । तम्मते धातुग्रहण चिन्त्यायोजनम् ।। अधिकरणे शेतेः ।। सुपीति सम्बध्यते । अच् स्यात् । खे शेते खशयः । पार्थादिपूपसङ्ख्यानम् ॥ पार्वाभ्यां शेने पा- 4शय । पृष्ठशय । उदरशयः । दिग्धसहपूर्वाच ।। दिग्येन सह शेतइतिविग्रहे दिग्धसहशयः । अत्र दिग्पसहशब्दो मयूरव्यंस- कादि । तस्य शयशब्देन सह उपपदसमासः । उचानादिए कए ॥ उत्तानः शेते उत्तानशयः । अवमूर्धशयः । अवननो मूर्धा यस्य अवमूर्ध । अधोमुखः शेतइत्यर्थ । गिरौ डन्द- सि ॥ गिरी शेते गिरिशः । तद्धितो वा ॥ गिरिरस्यास्तीति गिरिशः । लोमादित्वाच्छः । इह ययपि कृत्तद्धिताभ्यां गिरिश ·शब्दकौस्तुमः । [३. शन्दो द्वेषा भाप्पवाकियोर्तुत्पादितस्तथापि लोके तदितान्त एव न तु कदन्तः । दश्छन्दसीत्युक्तेः । एवञ्च प्रत्याहताखो गिरिशमभावाद, आरोपित पहिरिशेन पचात्, गिरिशमुपच चार प्रत्यहं सा सुकेशीत्यादि प्रयुञ्जानानां कवीनां न कोय. पराधः । गिरी शेते इति व्याचक्षाणानां तु प्रमाद इत्य- वयम् ॥ चरेष्ट ॥ अधिकरणे उपपदे चरेष्टः स्यात् । कुरुचरः । कुरुचरी॥ । मिक्षासेनादायेपुच ॥ एपु उपपदेषु चरेष्टः स्यात् । भिक्षाच- रतीति भिक्षाचरः । चरतिरत्र चरणपूर्वके अर्जने वर्चते । चर- न भिक्षामर्जयतीत्यर्थः । सेनाञ्चरति प्रविशतांति सेनाचरः । आदायति ल्यवन्तं आदाय चराते गच्छतत्यिादीयचरः । भक्ष- यतीति वा । कथं प्रेक्ष्य स्थिता सहचरी व्यवधाय देहमिति । पचादिषु चरडिति पठ्यते । सुप्सुपेति समास' । टविधानन्तु नित्यसमासार्थम् ।। पुरोग्रतेपु सते ॥ टः स्यात् । पुरः सरतीति पुरस्सरः । अग्रतःसरः । अग्रमग्रेणाने वा सरतीत्यग्रेसरः। सूत्रे अग्रशब्द- ५ स्य एदन्तत्वमपि निपात्यते । कथन्तार्ह यूयं तदग्रसरगर्वि- तकृष्णसारमिति । बाहुलकादिति हरदत्तः ॥ - पूर्व कर्तरि ।। कर्तृवाचिनि पूर्वशब्द उपपदे सर्तष्टः स्यात् । पूर्वः सरतीति पूर्वसर। कर्तरीति किम् । पूर्व देशं सरतीति कमो हेतुताच्छील्पानुलोम्पेषु ॥ हेत्वादिपु द्योत्पु करोतेष्टा स्यात् । हेतुरिह लौकिक । यशस्करी विद्या । अतः कीति स। ताच्छील्ये, श्राद्धकरः । आनुलोम्ये, वचनकरः । एषु कि पूर्वसारः॥ A ·त्सायकर तत्करः। धनुष्करः। यरुप्करः। नित्यसमा. वाहुकरः। अहस्करः। अहन् , रोसुपीति रेफ: । कस्तादिला. २पा.१ आ. राब्दकौस्तुमः । म् । कुम्भकारः । इह प्रसिद्धतरत्वात् व्यनुवन्धकोपि करोति- रेव गृह्मत न तु कर हिसायामिति | हेतुः कारणम् । आनुलो- म्यमागध्यचित्तानुवर्तनम् ।। दिवाविभानिशापभाभास्कारान्तानन्तादिव(नान्दीकिंलिपि- लिविवलिभक्तिकचित्रक्षेत्रसद्यालयाबाहहर्यत्तद्धनुररुप्पु॥ एपु मुवन्तेषु यथायोगं कर्मसु चोपपदेपु करोतेष्टः स्यात् । अहे. स्वायर्य आरम्भः । दिवा दिवसे करोति प्राणिनश्चेष्टायुक्तानि- ति दिवाकरः । अत्र दिवाशब्दः अन्हीति सप्तम्यन्तस्याथै प- तइति तस्य कर्मवानुपपत्तेः सुपीत्यनेन सम्बन्धः । शेषा- णान्तु कर्मणीत्येव । यदि तु वृत्तिविषये दोपामन्यमहदिवामन्या रात्रिरितियत् फर्मत्वमभ्युपगम्यते तदा सर्वेपां कर्मणीत्यनेने. व सम्बन्धो पोध्यः । विमाकरः । निशाकरः । प्रभाकर । भास्करः । सूत्रे भास्करान्तेति भाःशब्दस्ग प्रत्ययसन्नियोगेन सकारो निपात्यते । तेन भास्कर इत्यत्र विसर्जनीयजिव्हामूली- यौन भवतः। यद्वा कस्कादिपुबोध्यः। कारकरः। कर एक कारः। प्रमादित्वात्स्वार्थे अण् । अन्तकरः । अनन्तकरः । अन्तकरश- ब्देन नमासेप्येतदेव रूपम् । स्वरे तु विशपः । नयसमासे हि सतिशिष्टोव्यपर्वपदमकृतिस्वरः । अनन्त शब्दस्योपपदले तु मदुत्तरपदाकृतिस्वरेणान्तोदात्तत्वम् । आदिकरः । बहुकरः । घडशब्दोत्र वैपुल्यवचनः। संख्यापचनस्प न संख्यावचनग्रह- णेनैव सिद्धः । नान्दीकरः । किङ्करः । लिपिलिविन्दी पर्या- यो। लिपिकर. । लिविकरः । वलिकरामक्तिकरः । ककर । चित्रकरः । क्षेत्रकरः । संख्या, एककर' । दिकरः । नंयाकर।

·4 शब्दवार शोककार इत्यादि ॥ शब्दकौस्तुभः । [ ३० सेनुत्तरपदस्थस्येति पत्वम् । किंयत्तद्वहुपु कृमोविधानम् ॥ वा- तिकमेतदिति कैपटहरदत्तौ । इष्टिरिति माधव । किङ्करा । यत्करा । तत्करा । वार्तिकेन सूत्रवाधास्याभावात् किं. करीत्यसाधारति कैयटः । हेत्वादावपिटं बाधित्वा परसादजेति तस्याशयः । वृत्तौ तु पक्षान्तरमप्युक्तम् । अथवा पचादिपाठ. करिष्यतइति । इह किमादिग्रहणमपनीय पचादिष्वेव किंय- तहहुपु कृषिति पठितव्यमिति तस्यार्थ । वार्तिकमपीत्यमे- व व्याख्येयमित्याशयः । अस्मिन्पक्षे हेत्वादिविवक्षायां पर- स्वाट्टेन भाव्यम् । तेन किंकरणशीला किंकरीति भवत्येव । पुंयोगविवक्षायान्तु निर्विवादो डीप । किंयत्तहुप्वज्वेति प्रक्रिपापां विकल्पोक्तिस्तु आकरविरुद्धत्वाकर्मण्यणापि पक्षे प्रसङ्गाच्चायुक्तंच । न चाजभावे सौनष्टः, स्त्रे किमादिग्रहणाए: नयनस्य हरदत्तादिभिरुक्तत्वात् । अथ वा सौत्रस्यापनयनं मास्त्विति प्रोटिवादेन नेया, ताच्छील्यादौ च्याख्यानभेदात् फ- लित विकल्पमाश्रित्य विषयविशेपाभिमायण कथं चिद्वा नेया।। कर्मणि भृती ॥ कर्मभब्दे कर्मण्युपपदे करोतेष्ट स्याद्- सौ गम्यमानायाम् । भृतिवेतनम् । कर्मनिवेशः क्रियाया नि- याय देयं भक्तादि द्रव्यमिति यावत् । कर्मकरो भृतक' । कर्मकारोन्यः ॥ न शन्दोककलहगापावरचामुत्रमन्प्रपदेषु ॥ एपूप- पदेप करोतेष्टो न स्यात् । हेत्वादिपु प्राप्तः प्रतिपिध्यते । स्तम्बमानोरिन् ॥ एतपो कर्मणोरपपदयोः परोते. रिपत्यप स्यात् । ग्रीदिवत्सपोरिनि वक्तव्यम् ॥ स्तम्यक- RATE परिपगम । इनो निपात्तरपदहतिसरे- ·न्मत्ययश्च भृतो निपात्यते । चकारीनुत्तममुच्चयाथे उनि रतिः। हिकाव्ये तु फलग्राहिमात्रे इन् प्रयुज्यते फलेग्रहीदसिवनम्प स्मानं विभीत्पात्मम्भरि । आत्माब्दस्योपपदम्य मुमागमः इ. २ पा.. आ. शब्दकौस्तुभ । णोत्तरपदमायुदात्तम् । चीहिवत्सयोः किम् । स्तम्पकारः । शकृत्कारः॥ हरतेदेतिनाययो पशौ ॥ दृतिनाथयोः कर्मणोरुपपदयोहर- तेर्धातोः पशो कर्तरि इन् प्रत्ययः स्यात् । दृति हरतीति दृतिह- रि । नायं नासारज्जु हरतीति नाथहरिः । इह प्रत्ययार्यस्य कर्तुः पशुविशेषणं न तु तस्य बाधकः । प्रकृतिप्रत्ययार्थयोरन्वय- प्रसङ्गात् । प्रकृत्यर्थो हि प्रत्ययार्थ विशिनष्टि । प्रकृतिश्चह धातुः। तदर्थश्च किया । सा च साधनेन सम्बन्धारे । पशुशब्दस्तु च. तुप्पाज्जातीयं वस्तु सरूपेणाचष्टे न शक्तिमद्रूपेण नतरां शक्ति- रूपेण । अतस्तथैव च प्रत्याय्यमान पशु प्रत्ययार्थो भाषितुं ना- इति । अत कर्तव प्रत्ययार्थः । तद्विशेषणं च पशु सूनबा. क्यनन्ये बोधे पशुरूपे कर्तरि वाच्ये प्रत्ययो भवतीति हिनि- पयः । उदाहरणे तु पशुरेव विशेष्यः । तत्राभेदेन सम्बन्धेन की विशेषणम् । तत्र प्रकृत्यर्थः परमविशेष्य । पशुस्तु समुदायशक्त्या उपतिष्ठते । एतेन पंकनमभृतयो व्यारया- ता । पङ्कजनिकई पद्ममिति हि तत्रार्थः । एवं पिपिरयेपु अ- उसमुखाहनोंदिवत्सोरित्यादिपु सर्वत्र प्रत्ययार्थविगेपणख म् । उदाहरणेपु च विशेषणत्वमलसादीनां द्रष्टव्यम् । पशी किम् । इतिहारः । नायहारः ॥ फले अहिरात्मम्भरिश्च ॥ एतौ निपात्यते । फलानि य रणातीति फलेपक्षिः । स्यादवन्ध्यः फल्ग्रहिरित्यमरः । भ- तीनामिति । उपपदस्यदन्तत्व इन्प्रत्ययश्च नरेनिपात्यने । आ.

·अनीतिलापनपन्दमदानिप उपसंम्पानम् ॥ पातममा मृगाःनिन्धय:1 विपनध्पपस्येति स | निरन्तु।। । शब्दकौस्तुम । [३० कुक्षिम्भरि । छन्दसि फलशब्दस्यादन्तत्वमपि दृश्यते । यो वनस्पतीनां फलाहिरिति । इदमपि कुक्षिम्भारिवच्चकारेण स- ग्राह्यमिति हरदत्त । चान्द्रास्तु आत्मोदरकुक्षिप्विात पठन्ति । तथा च मुरारि । ज्योत्स्नाकरम्भमुदरंभरयश्चकोरा इति । देवापिवातापिप्रभृतयोप्यनेन सिद्धाः । भाष्ये तु भृतः कुक्ष्यात्म नोर्नुम्चेत्येतावदेव स्थितम् ॥ छन्दसि वनसनरसिमथाम् ।। एभ्यः कर्मण्युपपदे इन्मत्य- यः स्याच्छन्दसि । वन पणसम्भक्ती गणे सहनिर्दियौ भौवादि- को इमावेव गृह्यतेनतु वनु याचने पण दाने इति नानादिको निर- नुवन्धकत्वात् साहचर्याच्च । ब्रह्मवनि त्वा क्षत्रवति ब्रह्म वनति क्षत्र वनतीति विवक्षायामिन् प्रत्ययः । तदन्ताद् द्वितीये. कवचनम् । उत्तनोगोषणिन्धियम् । मुषामादित्वात् पत्वं, गां सनीति विग्रह । यौतेश्चानी यमरक्षितरी चतुरक्षा पथिर- क्षी । ये पथा पथिरक्षया । पन्यानन्क्षत रक्षन्ति चेति विग्रहः । इविर्मथीनामभ्याविवासताम् । एनिमयन्तीति छवि- मेयय तेपाम् ॥ एज सम् ॥ एन कम्पने । अस्माण्ण्यान्तात् यर्मण्युपपदे खश् स्यात् । जनं एजयतीति जनमेजय । सूत्रै एजेरिति प्य न्तस्य निर्देश न तु शुद्धस्यका । खशः शित्वरणात् । तद्धि सा र्धधातुकले सति सम्पपा स्यादिति । न च गुदस्य शपि सत्य- माया विशेषोस्ति । नचोतरार्थ नियगिति याच्यम् । इहा- ले सम्माति पेरलोतरापरयस्पायुक्तरसात् । खश शित्व- मुमर्पम् । अपय इत्यादी इस्पार्धम् । सन्मारणे यात ·i २पा.भा. सन्दकौस्तुमः । जहा मृगाः । ओहार त्यागे । जुहोत्यादित्वाच्छपः श्लो द्विवचनम् । भाभ्यस्तयोरित्सालोपः । शो ऽपानशब्दः तजह- तीति विग्रहः । माधवस्तु शर्द्धनहा माषा इत्युदाजहार | दुर्ग: सिंहोप्येवम् । तत्र जहानिरन्तर्भावितण्यर्थः । साध्वसिञ्छि. नचीतिवत् । मापाणां करणकर्तृत्वमिति वा ।। नासिकास्तनयोभोघटोः ।। खश स्यात् । तत्र ययासंख्यं वारयितुं वार्तिकम् । स्तने घेटनासिकायां धमश्च धेटचस्तनं धय- तीति स्तनन्धयः । धेटष्टित्वस्य अवयवे अचरितार्थत्वात्स्तनन्धः | अत्रैव च सीविष्यते नान्यत्रत्याहुरिति हरदत्तः । अत्रै.' चेति खश्मत्ययान्तोपलक्षणम् । तथा च क्षीरस्वामी । स्तनन्धयी- त्यादी टीवर्य इति । वर्द्धमानोपि शुनिंधयी । स्तनन्धयी । सम्- प्रत्ययान्तएन डीविति । तेन पायाध्मादृशः श इति शमत्यये आतोनुपसर्गे इति कमत्यये च टायेव ।। अत्र च सम्पदाय एव शरणम् । नासिकन्धमः । पायेति धमादेशः । नासिकन्धयः ।। नाडीमुष्टयोश्च ।। एतयोः कर्मणोरुपपदयोमाटो खश स्यात् । अत्र ययासंख्यं नेष्यतइति भाष्ये चौ च स्थितम् । यथासंख्यमनुदेश इति सूत्रे तु भाप्ये यथासंख्यमस्तीत्युक्तम् । तन्मतभेदेन योध्यम् । नाडिन्धमः । ताडिन्धयः मुष्टिंघमः 11 हिन्धयः । भाष्ये घटीखारीशब्दावप्युपसंख्याती । घटी घटः। घटिन्धमः । घटिंधपः । खारिन्धमः । खारिन्ययः । सारशन्दः परिमाणवचनः । खरीति पागन्तरम् । खरी गईभी। जातिल- क्षणो डीए । खरिन्धमः । खरिन्धयः । जयादित्यस्तु वातशब्द- मप्युदानहार । वातन्धमः । वातन्घय इति । तनु माप्यादी उदिवले रुजिवहोः । उत्पूर्वाभ्यां रुनिवदिभ्यां ने कर्म- न दृश्यते ॥

·९३८ शन्दकौस्तुमः । [१ अ. "गुपपटे खम् स्यात् । कूलमुजतीति कुलमुटुजः । कुलमुदहः । भातूपसर्गपोः कार्यस्यान्तरकत्वात्पूर्व गतिसमासः पश्चादुपपद- समासः । ननु तत्रोपपदसप्तमीस्थमित्यत्र तत्र सति प्रत्ययः स्या. त् । तत्रैव च सप्तमीनिदिएमुपपदमिति व्याख्यानात् । उपपदमि- त्यनेन प्रत्यय आक्षिप्यते । ततश्च प्रत्ययेनैव समासः स्याम तु तदन्तेन समासः । संहाविधी प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणस्प दुर्घभत्वादिति चेन्न । मत्यंयमात्रेण सामर्थ्याभावात्संज्ञाविधा- वपि मत्ययग्रहणपरिभापामतेः । न चैवमपि सदादितदन्तीन- यमानुपसर्गविशिष्टेन समासानुपपत्तिः । कृद्हणे गतिकारकपू- वस्यापि ग्रहणात् । न चेदं कद्ग्रहणमिति भ्रमितव्यम् । उपपदसं- शामात्रस्य मा भूदित्यादौ पारादिप्वपि मचिसम्भवेन कृत्य- त्ययव्यभिचारित्वेप्युपपदसमासस्य कृत्मत्ययाव्यभिचारात् । य- स्कार्य हि कृत्प्रत्ययं न व्यभिचरति तत्र कृद्रहणपरिभाषा भवर्च- ते । यथा धातोः स्वरूपग्रहणइत्येपा,परिभापा यत्कार्य धातुं न व्यभिचरति तत्र प्रवर्त्तते । अत एव घृतस्पृग्भ्यामित्यत्रानुदास- स्पच पधस्पेत्यमागमो न प्रवर्तते । एतेन गोसन्दाय इत्यादि व्या- ख्यातम् । तत्रापि हि धातुमानाकर्मण्यणि गतिसमासे चसगति- केनोपपदसमासः । स्यादेतत् । सप्तमीनिदिष्टत्वाविशेपात्कूल- स्येवोच्छब्दस्याप्युपपदत्वं स्यात् । ततश्चोपपदयोः रुजिवहोश्च यथासंख्यं स्यादिति चेन्मैवम् । यत्र हि प्रत्येकमुपपदत्वामिच्छ. ति तत्र समुदायात्सप्तमीमुच्चारयति लाघवात् । नाडीमुष्टयो- रिति यथा । इह तु विपर्ययः कृतः । तस्माद्दीति पञ्चम्याः स्थाने सप्तमी । रुनिवहोरिति पञ्चम्या स्थाने पष्ठी । तेनोक्तार्थलाभः । एतच्च यथासंख्यसूत्रे कैपटे स्पष्टम् ॥ वहाभ्रे लिहः ॥ वहाभ्रयो कर्मणोरुपपदयोर्तिहे सश् ·२ पा.१ आ. शब्दकौस्तुभः । स्यात् । वहः स्कन्धः । तं लेहीति पहलिहो गौः । लिह आ सादने । अदादिसाच्छपो लुक् । खशो हिनवान गुणः । अभूलिहो वायुः ॥ परिमाणे पचः ।। परिमाणं प्रस्थादि तस्मिन्कर्मण्युपपदे पचेः खश स्यात् । प्रस्थं पचतीति प्रस्थम्पञ्चा स्थाली । खारिम्पचः कटाहः । इह सूत्रे परिमाणइति न स्वरूपाहणं तस्य पचिं प्रति कर्मवायोगात् । अतस्तद्विशपाः प्रस्थादयो गृह्यन्ते । तेपि यदि परिमाणनिष्ठा एव स्युस्ताई विश्लेदनवाचिना पचिना सह क- मत्वासम्भव एव । अत. परिमिते ब्रीदादौ वर्तमाना इह प्राधाः॥ मितनखे च ॥ एतयोः कर्मणो. पचे. खश् स्यात् । मि. तंपचा ब्राह्मणी । नखंपचा यवागू. । पचिरत्र ना- पवचनः ॥ विध्वरूपोस्तुदः ॥ एतयोः कर्मणोरुपपदयोस्तुदेर्धातोः खश् स्यात् । विधुन्नुदतीति वियन्तुदः । अरुन्तुद. । अमाह- पदजन्तस्यमुमित्युकारात्परो मुम् । संयोगन्तस्यलोपः । सैहिकेयो विधुतुदः । व्रणोस्त्रियामीर्ममरु । अरुन्तुदं न मर्म- स्थगित्यमरः ॥ असूर्यललाटयोद्देशितपोः ॥ एतयोः कर्मणोपपदयो- यथासहख्यं दृशितपिभ्यो खश् स्यात् । अयमित्यममर्थम मासः । दृशिना नयः सम्बन्धात् । सूर्य न पश्यनीन्द सूर्यपश्याः राजदाराः । पायाध्मेनि पट्यादेशः । मुहिम श्चेदं । एवञ्च नाम गुप्ता यदपरिहार्पद मृयमति तीवि । तेन सत्सपि मूर्यदर्शने प्रयोगो न मिष्यते । तु सूर्यदर्शनाभावमा विवक्षितं तदा न परितव्यंकर ·.. ९४०. शब्दकौस्तुभः । [१० नानभिधानादिति न्यासकारः ॥ उग्रम्पश्येरंमदपाणिन्धमाश्च ॥ एते निपात्यन्ते । उग्रमिति क्रियाविशेषणं तस्मिन्नुपपदे दृशेः खश् । उग्रं पश्यतीत्युग्रंपश्यः । इरा उदकन्तेन मापति दीप्यते अविन्धनत्वादिति इमदो में- घज्योतिः । मदी हर्षे अस्मादेव निपातनादिवादिभ्यः इयन - भवति । पाणयो ध्मायन्ते ऽस्मिन्निति पाणिन्धमो ऽध्वा । स पुनरस्मिन् गच्छन्निः सर्पाचपनोदनाय पाणयः पान्यन्ते तादृ- शः । अन्धकाराघातो मार्गः ॥ प्रियवशे वदः खच् ।। मिय वश इत्येतयोः कर्मणोरुपपदयोर्वदे- र्धातोः खच् स्यात् । मियवदः । वशंवदःखकारो मुमर्थः । चकार- स्तु खचिन्हस्व इति विशेषणार्थ इति वृत्तिः । खे -हस्व इत्युच्य- मान एजेः खश् जनमेजयः । अत्रापि स्यादिति भावः । ननु एकानुबन्धकग्रहणे न व्यनुबन्धकस्येति खशि न भविष्यति । न चैवमपि कुलात्खः कुलीनः यस्येतिलोपाप्रवृत्तये-हस्वः स्यादिति वाच्यम् । प्रकरणसाहचर्याद्धातुमत्ययस्यैव ग्रहणात् । किञ्च दोषोणाविति सूत्रादत्र णापित्यनुवर्त्य खेपरेणी इस्वो विधी- यते । अतः कुलीने न दोषः । जनमेजये तु उक्तैव गतिः । सत्य म्। चिन्त्यप्रयोजन एवायञ्चकारः। प्रत्ययान्तरकरणमुत्तरार्थम् । द्विषन्तप इत्यत्र प्हस्वणिलोपौ यथा स्यातां शप् च मा भूदि ति । नन्वेवमुत्तरत्रैव क्रियतामिति चेत् । सत्यम् । इह करणम- न्यतोपि भवतीति ज्ञापनार्थम् । तेनानुपपदमेव वक्ष्यमाणं वा. तिकं गतार्थम् । खच्मकरणे गमेः सुपि ॥ असंधार्थमिदं वार्तिक- म् । संज्ञायान्तु वक्ष्यमाणेन गमश्चति सूत्रणव सिद्धम् । इद- वाति ज्ञापकसिदार्थमित्युक्तम् । मितहमो इस्ती । विहाय- सो विह च ॥ विहायसो विह इत्ययमादेशो वक्तव्यः ।

·२पा. १ आ. शब्दकौस्तुभः । खच्च डिछा वक्तव्यः । विहतः। विहङ्गमः । ९ च ॥ डे परे वि- हायसो विहादेशो वक्तव्यः । विगः । अन्यत्रापि दृश्यतइति उमकरणे वक्ष्यमाणेनेह डः ॥ द्विषत्परयोस्ताः । एतयोः कर्मणोरुपपदयोस्तापेः खन् स्यात् । तप दाहे चुरादि । तप सन्तापे भ्वादिः । पोरपि प्र. हणम् । द्विपन्तं तापयतीति द्विषन्तप । अविपदिति मुमि सं- योगान्तलोपः । परन्तपः । द्विपत्परयोरिति द्वितकारको निः- शः । तत्रैकेन द्विपच्छन्दो विशेष्पते तकारान्तो यो द्विपच्छन्द- इति । सौत्रत्वानिर्देशस्य विशेषणस्य परनिपातः । सेन खियां न भवति । घटपटीग्रहणेन लिङ्गविशिष्टपरिभाषाया अनित्यत्व- मापनाना । द्विपन्ती तापयतीति द्विपतीतापः। कर्मण्यणेव भवति। वाचि यमो व्रते ॥ वाशब्दे कर्मवाचिन्युपपदे यमेः खस् स्यात् बूते गम्यमाने । शास्त्रेण बोधितः सङ्कल्पविशेपो व्रतम् । याचं यच्छतीति वाच्यमः । वाचयमपुरन्दरीचेति पूर्वपदत्याम- न्तत्वम् । न चैवं खच्प्रत्ययोपि तत्रैव निपात्यतामिति वाच्य- म् । व्रतादन्यत्रापि प्रसङ्गात् । यदि तु निपातनवलादेव व. तविषयता आश्रीयते तत्रैव वा बूतग्रहण क्रियते । वाचंयमो वते पुरन्दरश्चेति । तदेह वाचियमोत्ते इति सूत्रं पुः सर्वयोरि- त्यत्र पुरिदारेरित्यशश्च शक्यमकर्तुस् । बूते किम् । यो सशक्त यादिना वाच यच्छति तत्राणेव यथा स्यात् । वाग्याम. प: सर्वयोरिसहोः॥ पुरसर्व इत्पेतयोः कर्मणोरुपपदयो- यथासङ्ख्यं दारिसहोर्धात्योः खच् स्यात् । पुरन्दारयताति पुरन्दरः । वाचंयमपुरन्दरौचेत्यम् । सर्वसहो राजा । इह सूत्रे दृ विदारणे इत्सस्प ग्रहणम् । न तु दृ भपे दृङ आदरे इत्सेतपोरित्युपदेशः । सहिग्रहणमसंज्ञार्यम् । संशायान्तु भृत- ·शाटकोस्तुम। [ ३ अ० वृजीत्यादि वक्ष्यति । भगे च दारेरिति वक्तव्यमिति काशि- का । भाष्यादावदृष्टमपीदं वाहुलफेन लभ्यते । भगं दारयताति भगन्दरः॥ सर्वकूलाभ्रकरीपेषु कपः ॥ एषु चतुर्प कर्ममूपपदेपु कपे खच् स्यात् । सर्वकपः खल । फूलकपा नदी । अभ्रंकपो वायुः । करीपकपा वात्या ॥ मेघर्तिभयेपु कृः॥ एषु विषु कर्मसूपपदेपु करोतेः खच् स्यात् । मेघकर । ऋतिकर । भयङ्करः । उपपदविधौ भयादि. ग्रहण सदन्तविधि प्रयोजयतीत्युक्तत्वादभयड्करः॥ क्षेमप्रियमद्रेण च ॥ त्रिवेष कर्मसूपपदेषु करातेरण स्या- चाखच् । क्षेमकरः । क्षेमकार । मियङ्कर । मियकारः । मद्र कर । मद्रकारः । वेति वक्तव्ये अण्ग्रहणं हेत्वादिषु टप्रतिषेधा- थम् । कयन्तार्ह अल्पारम्भा क्षेमकरा इति । कर्मण शेपत्ववि- वक्षायां पचायच् भविष्यति । छन्दसि शिवकर इत्यपि दृश्य- ते । तथा चावशाखायां शिव एकोध्येय शिवकरः सर्वम- न्यत्परित्यज्योते । कर्तृव्यत्ययात्सिद्धम् ।। आशिते भुव करणभावयो ॥ अन सुपीत्युपतिष्ठते । न तु कर्मणीति । भवतेरकर्मकत्वात् । यद्यपि सोपसर्गस्य प्राप्त्य- यस्य च भवते सकर्मकत्वमस्ति तथापि तत्र खचान भवितव्य. मनभिधानादित्याहु । आशितशब्दश्च द्विविधोत्र गृह्यते । अश- भोजनइत्यस्मादाङ्पूर्नादविवक्षिते कर्मणि कर्तरि क्तप्रत्ययान्त एक । अशेर्प्यन्तात्मयोज्यकर्मणि क्तमत्यये कृते अपरः । आ- शितः कतत्यायुदात्तविधिरप्युभयोरविशिष्टः । तत्र द्वितीये प्रयोज्यएव भूतपूर्वगत्या कर्लोच्यते । प्रत्यवसानार्थानामणौ क- तुगौं कर्मसनाविधानात् । कृपन्नित्फाल आशिव कृणोनीत्य.

·नमः । पूर्वमनएव गमिनोंक्तः । उत्तरस्त्रे गमेरेवानचिर्यपा २ पा.मा. शब्दकौस्तुमः । त्रापि अयमेव ग्रान्न । अवग्रहादर्शनात् । आये तु साम्पतिकमे व कर्तृत्वम् । यस्तु ध्रौव्यगतिमत्यवसानार्थेभ्य इति भावकर्मा. धिकरणेपु क्तः तदन्तो नात्र गृह्यते । अनभिधानात् । सूत्रार्थ- स्तु, आशित शब्दे सुवन्तउपपदे भवतेर्धातोः करणे भावे चार्य खच् स्यात् । आशितो भवत्यनेन आशितंभव ओदनः । प- चता ओदनेन अतिथ्यादि जितो भवति स एवमुच्यते । भा- वे, आशिनभवनमाशितम्भवः । इह वासरूपविधिना ल्युडपि भवति । आशितभवनमिति । घन् तु वाध्यतएव । सरूपत्वा- दित्याहुः । न चात्र क्तल्युट्तुमन्खलर्थेषु वासरूपविधिर्नेति नि- पेधः शयः । यत्र हिघादेरपवादत्वेन ल्युट मसक्तः स - सर्ग नित्यं पाधते न तु विकल्पनति तदर्थः । इह तु ल्युटो- पवादोयं खन् । तत्र वासरूपन्यायो निर्वाध एव । आशितभव- नमित्युदाहरतो जयादित्यस्य सम्मतश्चेति दिक् ।। संज्ञायां भृतृजिधारिसहितपिदमः ॥ भृप्रभृतिभ्योष्टभ्यः यथायोगं कर्मणि सुबन्ते चोपपदे खच् स्यात्संज्ञायाम् । विर्ष विभाति विश्वम्भर. कैटभजित् । रसा विश्वम्भरा स्थिरा। रथन्तरंसामा रथेन तरतीति व्युत्पत्तिमात्रम् । स्वरसंस्कारावग्रहा- दिसिद्धयर्थम् । न त्वतावययार्यानुगमोस्ति । रथन्तरमाजभारा वमिष्ठ इत्यत्र हि रथमित्यवद्गन्ति । अन्तोदात्तं चाधीयते । अखण्टले तु अवग्रहो न स्यात् । नब्धिपयस्येत्यायुदात्तश्च स्यात् । पतिंवरा कन्या । शत्रुञ्जयो हस्ती । युगन्धरः पर्वतः । शसहः । शत्रुन्तप । अरिन्दमः ! अन्तर्भावितण्यर्थोत्र दमिः । संज्ञायां किम् । कुटुम्ब विभीति कुटुम्बमारः ।। गमश्न ॥ अस्मात् खच् स्यात्कर्मण्युपपदे संज्ञायाम् । मुत- , .

·९४४ शब्दकौस्तुम । [१ . स्यात् । मृतृप्रभृतीनां मा भूदिति ॥ अन्तात्पन्ताध्वदूरपारसर्वानन्तेपुः ॥ संझायामिति नि- वृत्तम् । सप्तसु कर्मसूपपदेषु गरेंड: स्यात् । अन्तगच्छतीत्यन्तग । अत्यन्तगः । अश्वगः । दूरगः । पारग । सर्वगः । अनन्तगः। हित्त्वसामादभस्यापि टेर्लोपः । सर्वत्रपन्नयोरुपसंख्यानम् || सर्वत्रग पन पतितं यथा स्यात्तथा गच्छतीति पन्नग । पन्न- मिति क्रियाविशेषणं पश्यते तान्तम् । उरसो लोपश्च ॥ उरसा गच्छतीत्युरगः । सुदुरोरधिकरणे ॥ सुखेन गच्छ. त्यत्रेति सुग । दुर्गः । कर्मणि तु खलेय । सुगमः । दुर्गमः । निरो देशे। निर्गो देश । अन्यत्रापि दृश्यतइति वक्तव्य म् । ग्रामगः । गुरुतल्पगः॥ आशिपि हनः । कर्मण्युपपदे इन्तेर्डः स्यादाशिपि गम्यमा- नापाम् । शत्रु वश्यात् शत्रुहः । आशिपि किम् । शत्रुघात । अ- प्रवात्तिकानि।दाराषाहनोणन्तस्य च यः संज्ञायाम् ॥दारौ इति शब्दापेक्षया पुल्लिाता । दारुशब्द उपपदे आरपूर्वाद्धन्तरण, अन्तस्य च टकारादेशो वक्तव्य इत्यर्थ । दविधानार्थमिदम् । अण् तु कर्मण्यणित्येव सिद्ध । अन्तग्रहणं स्पष्टार्थम् । अलो. न्त्यस्यत्येव सिद्धः । अन्यथा हि ४ मत्यय सम्भाव्येत । गोधाकालकादा पाटस्तेवनस्पतीनाम् । चारौ वा ॥ चारशब्दे सपपदे मागुक्तं वा वक्तव्यमित्यर्थः । चार्वाघाटः । चार्वाधातः । कर्मणि सामि च ।। कर्मण्युपपदे सम्पूर्वाद्धन्तेरणन्त्यस्य च टो वा वक्तव्य । वर्णान्सइन्तीति वर्णसंपाटः । वर्णसंघातः । पदसंधा- ता। पदसंघाटः॥ अपेक्लेमतममोः ॥ अपपूर्वादन्तै: स्पावलेशतमसो क- मजोरपपदयो । सेशापहः पुत्रः । तमोपह मूर्यः । अनाशीर ·२ पा. १ आ. शब्दकौस्तुमः। ९४५ योधमारम्मः॥ कुमारशीर्पयोणिनिः । एतयोः कर्मणोरुषपदयोईन्तणिनिः स्यात् । कुमारघाती । शीर्पघाती । सुप्यजातावित्येवमादिभिः सिद्धे नाच्छील्यावश्यकाधमर्यादिविरहेपि यया स्यादित्येवमर्थ शिरसः शीर्पभावार्यञ्च वचनम् ॥ लक्षणे जायापत्योष्टा ॥ हन्तेर्घातो यापत्योः कर्मणोरुप- पदयोलमणवति कर्तरि टक्मत्ययः स्यात् । जायाघ्नो ग्राम णः । पतिघ्नी पली । सूत्रे लक्षणशब्दो ऽर्शआयच्प्रत्य- पान्तो न तु केवलः सूत्रारम्भसामा । केवले दि लक्षणे विलकरेखाविशेषादी कर्वत्वेन विवक्षिते उत्तरसूत्रेणेव सिद्धः प्रत्ययः । तस्माद्यस्य तिलकादि जायामरणनिमित्चमस्ति सतां हन्तीति गौणो वादः । एवम्पतिघ्नीत्यत्रापि ॥ अमनुष्यकर्ट के च ॥ मनुष्याभन्नकर्वक वर्गमानाद्धातोः कर्मण्युपपदे टक् स्यात् । जायाघ्नस्तिलकालकः । पतिघ्नी पा. जिरेला । पिचघ्नं घृतम् । अमनुष्यक?कति किम् । आ- खुधातः शूद्रः । यद्यपि अमनुष्यशब्दो रक्षापिशाचादिपु रुढस्त- थापीह लक्ष्यानुरोधिनो व्याख्यानान्मनुप्यादन्यत्सर्वमेवाह । ननु पूर्व सूत्रे लक्षणग्रहणं या प्रत्ययार्यविशेषणम्, तथेदाप्य- मनुष्यग्रहणमस्तु, कि कईग्रहणेनेति चे,न्मेवम् । अमनुप्यइत्युच्य- माने उपपदवं विज्ञायेत । पूर्वसूत्रे तु उपपदान्तरसवात्मत्यया- विशेषगवा निधीपतइति वैषम्यात् । अय कयं कृतघ्ने ना- स्ति निकृतिः, वलभद्रः प्रलम्बघ्न, घुघ्न इत्यादि । मुल. विभुनादिपु द्रष्टव्याः । कयन्ताई चोरयातो नगरयाको हस्तीति। शक्ती हस्तिकपाटयोः ॥ शक्तौ गम्यमानायां हस्तिकपाट. । बाहुलकादणिति चिर्भाप्पश्च ॥

·- ९४६ शब्दकौस्तुभः । [३ अ. योः कर्मणोरुपपदपोईन्तेर्धातोप्टर स्यात् । मनुष्पककार्थ आ- रम्भः । हस्तिघ्नो मनुष्यः । कपाटनश्चोर । शताविति किम् । विपेण हस्तिनं इन्तीति इस्तियातः। यद्यपीह शक्तिर- स्ति अशक्तस्य कर्तृत्वानुपपतेस्तथापि शक्तिग्रहणसामर्थ्यात्मक- पविज्ञानम् । तेन स्ववलेनैवः हन्तुं या शक्तिः सा गृह्यते । एवं चोदाहरणेपि हस्तिन इन्तुं मा वावधीत् । सामर्थ्याविशयमानात्तु हस्तिघ्न इत्याधुच्यते । कं शिर पाटयति प्रविशतइति कपाट- म् । कवाटमिति पाठे तु अटतेः पचायच् । कवञ्चोष्णइत्यत्र योगविभागात्कोः कवादेश इति हरदत्त ॥ पाणिघताडयौ शिल्पिनि ॥ एतौ निपात्येते शिल्पिनि कर्तरि वाच्ये । पाणि ताड इत्यतयोरुपपदयोर्हन्तेर्धातोपरुमत्ययः तस्मिश्च टिलोप पत्यश्व निपात्यते । पाणिः । ताडधः । शि- स्पिनीषिकिम् । पाणिघातः । ताडयात । राजध उपसङ्ख्या नम् ॥ गजानं हन्तीति राजघः ॥ आद्यसुभगस्थूलपलितनग्नान्धमियेषु व्यर्थेप्यच्ची कृत्रः करणे रुयुन् ॥ आन्यादिपु व्यर्थेष्वच्च्यन्तेपु सप्तसु क- ममुपपदेपु करोतेः ख्युन स्यात् । करणे चेकल्पिकत्वात् द्विवि- धारच्यर्या आढ्यादयः च्यन्ता अच्च्यन्ताश्च । तर च्य- न्ता पर्युदस्यन्ते । अनाड्यमाढ्यं करोत्यनेन आन्यकरणम् । सुभगंकरणमित्यादि । व्यर्थेविति किम् । आन्यन्तै लेन कुर्व- न्ति । अभ्यञ्जयन्तीत्यर्थः । अनेकार्थत्वाद्धातूनाम् । तेन नान प्रागनाढ्यः सन् आन्यः क्रियते इति अभूत तद्भावाभावः । अस्तु वा अमृततद्भावः तथापि प्रकृतेरविवक्षायां प्रत्युदाहरणम् । म. कृतिरेर परिणामिनीत्वेन यदा विवश्यते यथा अपटास्तन्तवः पटीभरन्तीति तदा घिमत्ययः । तथा च तत्र वार्तिकम् । प्र- ·२पा.१ आ. 'शब्दकौस्तुमः । ९४७ कृतिविवक्षाग्रहणं चेति ॥ अच्चाविति किम् । आइपीकरोत्यने- न । स्यादेतत् । करगापिकरणयोश्चेति प्युटात्र भवितव्यम् । न च ल्युटः ख्युनश्चेद विशेपोस्ति ।। उभयथापि हि आढयी करणमित्येव रूपम् । खित्यनव्ययस्य, अरुर्द्विपदनन्तस्यमुमिति हि इस्वत्वं मुम् चानव्यपस्य विधीयते । च्च्यन्तश्चाव्ययम् । ऊर्यादिचिडाचश्चेति निपातत्त्वात् । न च ख्युनि सति उपप- दमतिदिति नित्यसमासो लभ्यते ल्युटि तु नेति वाच्यम् । ल्युथ्यषि गतिसमासस्य सम्भवात् । तस्यापि नित्यस- मासत्वाविशेपात् । न च स्त्रीमत्यये विशेपः । उभयत्रा- पि डीवेव भवति । ल्युटि टिड्ढाणनिति सूत्रेण, ख्युनि तु तत्रत्येन ख्युन उपसंख्यानेन । न च स्वरे विशेषः । क्युटि हि लित्स्वरेण कृन उदात्तत्वं ख्युन्यपि नित्स्वरेण तथैरेति । तस्मादन्याविति व्यर्थमिति चेत् । सत्यम् । उत्तरार्थ तदुक्तमिति भाष्यकारा । एवञ्च आक्ष्यीकरणमित्यादिरूप ल्युटा भवत्ये. वेति भाव इति कैयः । यन्तु जयादित्येनोक्तम् । प्रतिपेधसा- मर्थ्यात् ख्युन्यसरि ल्युपि न भवति । तेन ल्युटोप्ययमर्थतः प्रतिपेय इति । तस्यायमाशय । केवलोत्तरार्थत्वे तत्रैवाच्चावि- ति ब्रूयात् । इह करणसामर्थ्यान्तु ल्युडपि न । यथा इकोचिवि- भक्तारित्यग्रहणस्य उत्तरार्थत्वे सत्यपि इहकरणसामया- अलुमतेत्यस्यानित्यता ज्ञाप्यतइत्यभिप्रायेणाह इह किञ्चित्रपो इतीति वक्ष्यते । तथा चोत्तरार्थतापि काममस्तु न तु केवलोत्त- रार्थतेनि । भाष्यत्रार्तिकस्वरसेन तु केतलोत्तरार्थत्वं लभ्यते । अ- तस्तद्विरोधादृचिकृन्मतमयुक्तमिति कैयटः॥ कर्तरि भर खिष्णुच्खुको ॥ आढचादिपु व्यर्थेष्वव्य. न्तेषु सुबन्तेपूपपदेषु भवतेर्धातो कर्तरि खिष्णुच खुकञ् एनौ ·९४८ शब्दकौस्तुम । [३० तः । आढयम्भविष्णुः । आत्यम्भावुकः । मुभगम्भाव- एणः । मुभगम्भावुक इत्यादि । कर्तृग्रहणं करणाऽनु- हत्यर्धमुत्तरार्थञ्च । खकारो मुमर्थः। अकारो वृद्धयर्थः स्यादेत- त् । विष्णुच इकारो मास्तु खस्नुरिति स्तुत् इति पोच्यताम् । तत्रायमप्यर्थः । स्वरापश्चकारो न कर्तव्यः । प्रत्ययस्वरेणवा- भिमतसिद्ध । कयन्तर्हि इकारादित्वमिति चेत्, इद्यागमैनेति गृहाण । न चैकाच उपदेश इतीनिषेध । भवतेरुदात्तत्वा- त् । अत्रोचरं वार्तिककार आह । नअस्तु स्वरसिद्ध्यर्थमिकारा- दित्वमिप्णुघ इति ॥नय इति पञ्चमी! नव उत्तरस्य खिष्णुज- न्तस्य स्वरसिद्धयर्थमित्यर्थः । यद्ययमिकारादिन क्रियेत ततः सत्पपीटि कृत्योकेष्णुचार्वादयश्चेति सूत्रे अस्य ग्रहणं न स्या- त् । अस्य चकारानुबन्धाभावात् । अयोच्येत । अयमपि चित् । बस्नुच् इति । एवमपि लाक्षणिकत्वात्पत्वणत्वयोश्चा- सिद्धत्वादिष्णुजिति रूपाभावात् ग्रहणं न स्यादेव । तत इक- रादित्वं क्रियते । अत्रेदं वक्तव्यम् । सत्यपीकारादित्वे तदनु- बन्धकग्रहणे नातदनुवन्धकस्येति परिभापया अलकवादिष्णुच एव ग्रहणेन भाव्यं, नास्य । अथोच्येत । इकारोच्चारणसाम- कॊदस्यापि ग्रहणमिति । हन्तै खप्णुजयमस्तु तत्रेटि कृते चकारानुवन्धसामोदस्पापि ग्रहणमस्त्विति किमिकारेण । तस्माचिन्त्यमेतत् । यतु हरदत्तेन पावणत्वयो सामादस्य ग्रहण भवतीत्युक्तम् । तदप्पापाततः । स्नुनपेक्षया ष्णुजुक्तौ प्रत्युत प्रक्रियालाघवेन पत्वणवयो करणस्योचिततया सामर्थ्यायो- गादिति दिक् ।। स्पृशो ऽनुदके किन् ॥ अनुदके सुबन्तउपपदे स्पृशे क्विन् स्यात् । यद्यपि स्पृशेः सकर्मकत्वात्कर्मण्युपपदइत्येव प्राप्तस्तथा ·२ पा. १ आ. शब्दकौस्तुमः । पि पूर्वमूत्रात्कर्तरीत्यनुत्तेः सुपीत्येवोपपदं निर्णीयते । तथाहि। कर्तरिकृदित्येव कर्तरि क्विनः सिद्धत्वात्कनुवृत्ति- कर्तृपचया- थी । कर्मण्युपपदे एकः कर्ता करणादौ चापर इत्येवं कईपचयः। तथा च सुवन्तउपपदहाति फलितं भवति । घृतं स्पृशतीति घृ- तस्पृक् । मन्त्रेण स्पृशतीति मन्त्रागति प्राञ्चः । वस्तुतस्तु पूर्वसूत्रे कर्तृग्रहणं व्यर्थमेव । वदि न तत्रैव करणानुवृत्तिनिरा- सार्थम् । अस्वरितत्वादेव तत्सिद्धेः । नापीह कर्तुमचयार्थम् । मन्त्रस्मृगित्यादेः क्विपापि सिद्धेः । न च क्विपि कुत्त्वं न स्या- दिति वाच्यम् । क्विन्मत्ययो यस्मात्तस्यान्यत्रापि कुत्व. मिति वक्ष्यमाणत्वात् । .। अन्यथा असृगित्याधसिद्धेरित्यवधे- यम् । अनुदकइति किम् । उदकस्पर्शः । न चेह विपा उद- कस्मृगिति रूपं दुर्वारमिति वाच्यम् । अनुदकइति पर्युदाससा- माक्विपोप्यमहत्तेः । कथन्तार्ह मन्त्रस्मृगित्यादेः क्विपा सिद्धिरक्तति चेत्, उदके विपोपत्तावपि मन्त्रादानुपपदे म- तौ वाधकामावादिति दिक् । विनः ककारो गुणप्रतिषेधार्थः । इकारो वेरपृक्तस्येति विशेषणार्थः । नकारस्तु यद्यपि नायुदा- तार्थः । एकाजभ्यः क्विनो विधानाचत्र धातुस्वरेणैव सिद्धेः। यस्त्वनेकाच् दधृगिति, तत्रान्तोदात्तस्य वक्ष्यमाणत्वात् । तथा- पि विवन्मत्ययस्यकुरिति विशेषणार्थः। विपत्ययस्येत्युच्यमाने सन्देहः स्यात् । के विवपो वा निर्देश इति । न च क्वनिर्देश- एकः पकारः विपस्तु द्वाविति विशेषः । क्वेरपि निर्देशे पका- रस्य अनचिचेति द्विवचनोपपतेः । न चैवं विपि पकारत्रयमि- ति वाच्यम् । झरोझरीति लोपोपपत्तेः । व्यञ्जनपरस्यैकस्याने कस्य वोचारणे विशेषानुपलम्भाच्च । ऋत्विग्दधृक्सग्दिगुष्णिगन्युजिल्चाञ्च ।। आधाः पम्च ·, । शब्दकौस्तुमः । [ ३ अ क्विनन्ता निपात्यन्ते । ततस्त्रिम्यः विविधीयते । तत्रापि नि. पातनैः सह निर्देशाकिचिदलाक्षणिकमस्ति । तद्यथा । अञ्चेः सकर्मकत्वाकर्मण्येव प्राप्तः सुबन्तमात्रे विधीयते । युनिश्चि- भ्यान्तु केवलाम्यामेव । युर्विधानसामर्थ्याच्च । न हि सो. पपदा[जेः क्विनि फियपि वा विशेपोस्ति कुत्वस्य चोः कुरि- त्यनेनैव सिद्धत्वात् । अनुपपदे तु युजेरसमासइति नमि कृते नकारस्य कुत्वार्थ क्विनो विधानं भवति सार्यकम् । अञ्चेन- लोपाभावश्च निपात्यते । कतौ यजति ऋत्विम् । इह ऋतुशब्दे उपपदे यजेः क्विन् । भिधृपा प्रागल्भ्ये, अस्य क्विन् द्विवच- नमन्तोदात्तत्वञ्च निपात्यते । दधृक् ।सृजेः कर्मणि क्विन् अमा. गमश्च निपात्यते । सृज्यते इति सम्'। दिशेः कर्मणि स्विन् । दिश्यते इति दिक् । उत्पूर्वास्निहे क्विन् । उपसर्गान्तलोपः सस्य पत्वञ्च । उष्णिक् । माड् । प्रत्यछ । युड् युञ्जौ। सोपप- दात्तु सत्सूद्विपेति विप् । अश्वयुक् । यदि तु निपातनसाहच- यात्सोपपदादनुपपदाच्च युजः क्विन् भवतीत्युच्येत तदा सत्सू. द्विपेति सूत्रे युजिग्रहण शक्यमकर्तुम् । कुश्च अञ्च कौटिल्या- त्पीभावयोः । नोपधाविमौ । तथा च निकाचीतीरित्यन नलो- पो दृश्यते । सन्निपातपरिभाषायाः फलानि पठन् वार्तिककारो- 'प्याह । उदुपधत्वमकित्वस्य निकुचित इति । अकारस्तु स्तो रिति चुत्वेन, तस्यासिद्धत्वाच्चोः कुरिति कुत्वं न ! अकारोपय पठतां तु वरुञ्चौ क्रुञ्च इत्यादौ प्रासं कुत्वं सडि झलीति वच. नाद्वार्यते । सहिति प्रत्याहार । सनः सशब्दादारभ्य आ म हिदो डकारात् । अत्र के चित् । कुञ्चिरेक एव धातुः । तस्य कारात्परो रेफोपि क्विन्सन्नियोगेन निपात्यतइत्याहु 1 चो सुरिति सूत्र वामनकाशिकायां स्पृष्टमेतत् ॥

·नम्।ततत्यभाये गदमदचरयमश्चेति सूगदनुपसर्गपदणमनुवर्तत- निवृत्तिरित्यन्यदेतत् । सदादिभ्यो धातुभ्यः सुप्युपसर्गप्यनुप- सर्गेप्युपपदै क्विम् सात् । उपसर्गग्रहणं मापनार्थम् । सुपिस्थ क्तपरत्वौचित्यात् । तत्फलन्तु स्पृशोनुदकेक्विन्नित्यन उपसर्गस्या- तत् । विशेपसानिधौ आम्नातस्य सामान्यशब्दस्य तदतिरि- ग्रहणमिति कैयटः यन्नु सामान्यापेक्ष ज्ञापकमाश्रित्य यदः सुपि- फ्यप्चेत्यगापि उपसर्गेतरपरत्वमुक्तं भाप्यवृत्योम्नन्तु मन्दप्रयोज- २पा. १ आ. शब्दकौस्तुभ । ९५१ त्यदादिपुदृशोऽनालोचने कञ् च ।। अनालोचनार्याद दृशे. र्धातोस्त्यदादिप कञ्स्याच्चाक्विन् । तादृरु । तादृशः । या- दृक् । यादृश । कबोकारो विशेपणार्थः । ठकठकविति स्त्र- रार्थश्च । अनालोचने किम् । तत्पश्यतीति तद्दर्शः। तादृशायस्तु रूढिशब्दाः। ते च असताप्यवयवार्थेन व्युत्पाद्यन्ते । अत एव अनालोचनइत्युक्तम् । दृश्यर्थाभावेप्ययं विधि । सति तु दृश्य- थै अणेव भवतीति भावः । भाष्ये तु कर्मकर्तरि व्युत्पत्तिदर्शि- ता। तमिवमं पश्यन्ति जना । स इवायं पश्यति ज्ञानविपयो भवतीत्यर्थात् । तथा दृग्दृशक्षा इवाफे तद्धितप्रत्यया एवेत्सपि पक्षान्तरं स्थितं भाप्ये । तच्च टिड्ढाणअिति सूने व्युत्पादाये- प्यामः । समानान्ययोश्चेति वक्तव्यम् ॥ सदृक् । सदृश । अ. न्यादृक् । अन्यादृशः। क्सोपि वक्तव्यः । त्यदादिपु समानान्य. योश्च ॥ तादृक्ष । सदृक्ष । अन्यादृक्षः ।। सत्मद्विषटुहदुहयुजविदभिदच्छिदजिनीराजामुपसर्गेपि क्वि- प् ॥ सुपीति वर्तते । कर्मग्रहणं तु स्पृशोनुदकइत्यत प्रभृ- ति नानुवर्तते । तत्र ह्यनुत्तेन कर्तृप्रचयार्थेन कर्तृग्रहणेन तन्निट त्तिरित्यक्तम् । कर्तृग्रहणमत्याख्याने तु व्याख्यानादेव कर्मग्रहण इत्यतः प्रकृतस्य मुग्रहणस्य उपसर्गेतरपरत्वमिति । युक्तञ्च- ·. । अग्रणी । ग्रामणीः । अत्र ज्ञापकाण्णत्वम् । स एप ग्राम- असंज्ञायामपि णत्वं ज्ञापयति । नीरूपविषयं चेदं ज्ञापकम् । शब्दकौस्तुमः । [१.अ. इति सिद्धान्तितत्वात् । वस्तुतस्तुकयटोक्तमपि फलं चिन्त्यमेव । स्पृशेरुपसर्गे :क्विनभावपि क्विपो दुरित्वात् । तत्र च क्विन्- क्विपोः स्वरे रूपे वा विशेषस्य दुर्लभत्वात् । अथ वा सत्समि- पाने पलुगन्ते अनेकाकत्वेन स्वरे विशेपो वर्णनीयः । वस्तु- तस्तु अनुदके इति पर्युदासादत्र सत्ववाचकस्यैव ग्रहणेनोपसर्गे माप्तिरेव नास्ति । यन्तु गापोटगित्यत्र फलमिन्याहुः । तन्न । तत्रापि अनुपसर्गे इत्यनुत्तेः । कर्मणीत्यस्य सम्पन्नेपि सुपी- त्यस्यासम्बन्धेन ज्ञापकामवेश्च । तस्मात् मुपिस्थ इत्यत्रैव यथाकथंचित्फलविशेपो वर्णनीय इत्यास्तान्तावत् । इंसः शु. चिपत् । पूर्वपदादिति पत्वम् । तत्र च छन्दसीति प. तते । तेन भाषायां शुचिसदित्येव भवति । तथाच म माघः । मनस्सु येन घुसदा न्यधीयतेति । आदिते- यादिविपद इत्यत्र तु सुपामादिपाठात् पत्वमिति माधवः । उपनिषत् । सदिरमतेरिति पत्वम् । सूइति द्विपा साहचर्या- सूतेरादादिकस्य ग्रहणम्, न तु सुवतिसूयत्योः । अण्डसू । प्रसूः । मित्रद्विद । प्रविट् । मित्रहरु । मरुक् । गोधुक् । प्रधु- छ । युजिर योगे, युज समाधौ द्वयोरपि ग्रहणम् । अश्वयुक् । प्रयुक् । विद ज्ञाने, विद विचारगे, विद सत्तायाम्, त्रयाणा- मपि ग्रहणम्, न लाभार्थस्य विदेः । अकारस्य विवक्षितत्वा- । वेदचित् । पवित् । काष्ठभित् । प्रभित् । रज्जछिन् । पछि- द । शत्रुजित् । सेनानीः । प्रणीः । उपसर्गादसमासेपीति णत्व- गोरिति निर्देशो हि पूर्वपदस्थानिमित्तादुत्तरस्य नयते कारस्य . वन ग्रामनाय इति कर्मण्यणि णत्वन्न । झापकस्य सामान्यापक्षे ·पा. १ आ. चार्थमिदं सूत्रपिति स्वोक्तिविरोधात् । किञ्च लुग्धिकरणा- लुम्विकरणपोरिवि परिभापपा मुवतिसूपत्योरेव ग्रहणं न्याय्यं साहचर्यमात्रपुरस्कारे वा उच्चारणार्याकारवन्दिा पूर्वोत्तरः सा- इचर्यमुपेक्ष्य कथं विदेत्यकारविवक्षोक्ता कथं वा युजेत्युभयग्रह. हतिकृतान्तदनुगामिनामन्येषाञ्च घातुविशेषपरिग्रहे अभिनि- णमवोचत् । न हि युजविदयोरपि वपम्पपस्ति । तस्मादि- शो निर्मूलो निष्फलश्य । ननु मपञ्चलोक्त्या सूत्रमर्यात्मला- शब्दकौस्तुभः । ९५२ त्वादग्रशब्दादपि णत्वम् । नन्वेवं रामादिशन्देभ्योपिमाप्नोतीति चेत् । इष्टापचिरित्येके । अग्रग्रामाभ्यांनयतेरिति वचनाप्रज्ञापनमपि उपपदद्वयमात्रविषयम् । निरूपमात्रविषयता तुवचनस्याप्यवधेये- त्यन्ये । स्वराद् । विराट् । सम्राट् । मोराजीति मत्वम् । इह यु- जिग्रहणं शक्यमकर्तुमिति ऋत्विग्दधृतिसूत्रएवाबोचाम । अत्र जयादित्वः । अन्येभ्योपिदृश्यतइति सामान्येन क्विन्वयते तस्पैवायं प्रपञ्च इति । नन्वतदसगतम् । तस्य ताच्छीलिकत्वा- दिति चेत् । सत्यम् । क्विपचेति सूत्रामिह विवक्षितम् । तगापि हि विजुपेछन्दसि, आतोमनिन्क्यनिव्वनिपश्च, अन्यभ्योपि- दृश्यन्ते इति सन्निहितं दृशिग्रहणमनुवर्त्य पचनविपरिणामेन व्याख्यातुं शक्यतइत्याशयेनोदाइतजयादित्यग्रन्थमवृत्तेः । ए- तेन स्पाकचेति सूत्रे विप् सिद्धो ऽन्येभ्योपिदृश्यतइतीति भाष्यं तत्यत्तिश्चेत्युभयमपि व्याख्यातम् । अत्रेदमवधेयम् । सूत्रस्य प्रपन्चार्थत्वे स्थिते मूविदेत्यत्र धातुविशेषणपरिग्रहे त- त्तिकृतोक्तो यत्नो निष्फलः । सुवतियत्योर्विन्दतेय वि. एचेति विनपों दुरित्वात् । न चेह पातविशेषग्रहणं नियमा- तेन मुवत्यादिपु क्षिप्चेति सूत्र न प्रपतइति वाच्यम् । मप रुपातम् । तथा च मुद्द्यदणे उपसर्गनिवृचिर्न शाप्यतीत चाच 1.

·९५४ शब्दकौस्तुम । [३.अ. मा ज्ञापि । तत्फलस्य मागेव शिथिलीकृतत्वात् । एवञ्च णि- निविधो मुद्ग्रहणमपि न कर्त्तव्यमिति महदेव लायवमिति दिक्॥ • भजोण्वि ॥ मुप्युपसर्गे चोपपदे भनेवि स्यात् । अर्द्ध- भारु । ममाम् ॥ छन्दसि सहः ॥ सुप्युपपदे उपसर्गे च सहेर्धातोश्छन्दसि विप्रत्ययः स्यात् । दुश्च्यवन पृतनापाळ्यध्यः । अभीद- मेकमेको ऽस्मिन्नि पाद् । कथन्तर्हि तुरासाहं पुरोधाय । धरा- तुरासाहि मदर्ययाञ्चेत्यादि । छन्दसीत्युक्तेर्भापायां विप्रत्य- यानुपपत्तेरिति चेत् । चिन्त्यमिति हरदत्तः । सहतेरभिभवार्था- निवृत्तपेपणात्माकृतेर्थे णिचि क्विबिचोरन्यतर इति वा समा- धेयम् ।। वहश्च ।। वहतेर्धातोः सुप्युपसर्गे चोपपदे छन्दसि विषये ण्वि स्यात् । दित्यवाट् च मे दित्यौही च मे । योगविभाग उ- तरार्थः ।। कव्यपुरीपपुरीष्येषु युट् ।। एपूषपदेपु छन्दसि वय॒प्रत्ययः स्यात् । कन्यवाहनः पितॄणाम् । पुरीषवाहनः । पुरीष्यवाहनः ॥ हव्येनन्तःपादम् ॥ हव्यशब्दउपपदे छन्दसि वहेर्युट् स्यात् पादान्ते । अग्निश्च हव्यवाहदः । पादमध्ये तु वहेश्चेति वि- रेव । हव्यवाग्निरजर पिता नः ।। जनसनखनक्रमगमो लिट् ॥ उपसर्गे सुपि चोपपदे छन्द- सि विट् प्रत्ययः स्यात् । वेरपृक्तस्येत्यादी सामान्यग्रहणाविधा- नाकार । बिधनोरित्यादौ विशेषणार्थश्च । जन जन- ने, जनी प्रादुर्भावे द्वयोरपि ग्रहणम् । अब्जाः । गोजाः । पणु दान, पण सम्भक्ती, द्वयोरपि ग्रहणम् । गोपा इन्द्रो नृपा ·२ पा. १ आ. शब्दकौस्तुभ । अस्य साबाजसा उत । इयं शुष्मेभिर्विससा इशारनत् । आदधि. श्राः शवसा पञ्च कटी: । अग्निमुपसमधिनान्दाधिकान्ताः मर्यो अग्रे शुक्रोअग्रेगाः । उदाहरणेषु विद्यानोरनुनासिकस्या- दित्यात्वम् । गोपा नृपा इत्यत्र सनोरन इति पत्वम् । अग्रेगा इति सप्तम्या अलुरु ॥ अदोनने । छन्दसीति निवृत्तम् । अनभिने मुप्युपपदे अ. देविद स्यात् । आममान आमात् । सस्यात् । अनने किम् । अन्नाद । भापायां कर्मण्यण् । छन्दसि तु कद्वयन्ययेन पचाय- जित्युक्तम् । तेन भन्नाद इत्सव अन्नद इत्याग्रहः सिध्यति ।। क्रव्ये च ॥ क्रव्योपपदे अदेतीविद् प्रत्ययः स्यात् । प. व्यमति कपात् । पूर्वेणैव सिद्ध वचनमसस्मयोधनार्थम् । है. नाण न भवति । कयन्ता कच्यादो श्रप आगर इत्यमरः । अबाहुः । कत्तविकृत्तपश्वमांसशब्द उपपदे अण् । तस्य च पृषो. दरादित्वात्कन्यभाव इति । अस्यार्थ । कच उिन्नं तदेव पुनार शेषतः कृतं, पूर्व कालेति समासः । तस्य पारगन्देन पुनः स एव समास । ततो मांसशब्देन पुनविशेषणसमासः । तस्य क. ध्यादेश । नन्वेव फव्याद इति पस्यापनीयतया किंवा- सरूपपाधनार्थेनानेन वचनेन । पानिरविरोधश्च । यदाह । अदोनो कव्यग्रहणं यासम्पनियत्ययपितीति भन्परम् । अर्थ भेदादुभयसाधुत्वोपपत्तेः । आममांसभको हि अन्यान् । नि शिष्टपपचमतस्तु फच्याद इति ।। दुहः कव्यश्च ।। दुहेः मुप्युपपदे कप स्यादवालादेश । कामदुधा धेनुः ॥ मने श्वेतवस्यरस्पुरोटागो निन् । नादिभ्यों ५ हादिभ्यो धातुभ्यो चिन्मत्यय स्पान्मन्त्र। पापादमदारानेर ·९५६ शब्दकौस्तुमः । [१० निपात्यन्ते । अलाक्षणिककार्यार्थ प्रत्ययस्तु विधीयतेविशन्देक- देवाचिन्युपपदे वधोतोः कर्मणि कारके विन्मत्ययो भवति श्वेता एन वहन्ति श्वेतवा इन्द्रः । तं श्वेतवाहम् । उत्थे कर्मणि करणे वोपपदे शंसतेः प्रत्ययो नलोपश्च । उक्यानि उथर्वा शंसति उक्थशा यजमानः । उक्थशासौ । उक्थशासः । दाश दाने अस्य पुरस्पूर्वस्य आदेर्डत्वं कर्मणि चमत्यपः । पुरो दाश्यते पु. रोडाशः । श्वेतवाहादीनां डस् पदस्यति वक्तव्यम् ।। यत्र इस- न्तस्य पदलं भविष्यति तत्र विनोपवादो डस्मत्ययो वक्तव्य - त्यर्थः । ततश्च श्वेतवाहावित्यादावपदान्तविपयएव सूत्रोक्तो विनुदाहार्यः । श्वेतवा इत्यादि तु सौत्रस्य विनोपवादेन औपसंख्यानिकेन इसमत्ययेनैव सिध्यतीत्यवधेयम् । वृत्तौ ण्वि- न प्रकम्प श्वेतवा, इत्यायुदाहरणन्तु इस विपये विनोपि प्राप्ति स्थितेत्येतावन्मात्राभिप्रायकतया कथञ्चिन्नेयम् । न च डस वि. नापि अवया श्वेतवा इत्यनेन रुत्वं निपात्यतामिति वाच्यम् । अ- विशेषेण निपातने श्वेतवाहावित्यादावतिमसक्ते । पदान्तदि- घयत्वेपि श्वेतवोभ्यामित्यादावुत्वं न सिध्येत् । तस्माड्डस् वाच्य एव । नन्वेवं श्वेतवा इत्यादिनिपातनं व्यर्थमिति चेन्न । तस्य सम्बुद्धधर्यत्वात् । एवञ्चोक्थशा इत्यपि सम्बुद्धधर्थ निपातनं कर्तव्यं यदि मन्त्रे दर्शनमस्तीति कैयटादयः । एवं स्थितेम- न्त्रमात्रविपयाणामेपां शब्दानां प्रक्रियाकोमुर्या लौकिकेपदाह- रणमनुचितम् । वैदिकमक्रियायान्तु युज्यते । इसन्तत्वेन सान्तप्रातिपदिकेष्वेवोदाहर्तुमुचिता थप्यते ऽपदान्तविषये ह- कारान्तत्वादिकं पुरस्कृत्य यथायथं तत्तत्प्रघट्टकेपूक्ता इति बोध्यम् ॥ अवे यज । ण्विन् स्यान्मन्त्र । त्वं यो वरुणस्यावया ·दः सर्वोपाभिव्यभिचारार्थः । अनाकारान्तभ्योपि पानुभ्यो मनिन् पचनिए पनि विन् पते प्रत्ययाः स्युमपारद सत्समति च। मुनर्मा। मातरिश्वा । रिनारा मि पण नरे॥ २ पा.. था. शब्दकौस्तुमः। असीति काशिका । इह अवया इति प्रतीकमुपादाय नमपि क्षेतवा इत्याधुद्दिश्य भवयाश्वेतवाः पुरोटाश्चेति निपातनादु. • त्वमिति हरदत्तः । एनच सर्व प्रामादिकम् । विनपवादो रसिति भाग्यकैपटादी स्वग्रन्ये च निीतत्वात् । तस्माद- स्युदाहृतं यस एवोदाहरणम् । सूत्रस्य स्वपदान्तविषयं मन्त्रा- न्तरमन्येपणीयमिति दिए । पूर्वमूत्रएवायपनिर्न पठित । उत्तरत्र हि श्वेतबाहादयोप्यनुवर्तेरन् । यनिश्चाचपूर्व पयानुवर्वे- त । केवल एव तु सिद्धान्तेनुवर्चते ।। विजुपे छन्दसि ।। उपे उपपदे पनर्विच स्याच्छन्दास । उपयशिरूर्व यजन्ति तदुपयनामुपयद त्वम् । मन्त्रहत्यरत्यय मापाव्यासपी सत्यां छन्दोग्रहणं ग्राम्हणसङ्ग्रहार्थम् । उत्तर- सूत्रएव विजयाणे छन्दोग्रहणे च क्रियमाणे पापि सर्व सि. ध्यति तथापि नियमार्थमिदम् । उपयनेछन्दस्येव न भापाया. मिति वृत्तिकारः । ननु हरिग्रहणादेव भापायर्या न भरिप्यनीति चेत् । सत्यम् । तस्यैवायं मपञ्च इति हरदत्तः ॥ आतो मनिन्वनिनानिपश्च ।। मुप्युपसर्गे चोपपदे आका- रान्तेभ्यो धाम्पश्छन्दसि विपये मनिनादयनयामन्यपाः स्यु। पकाराद्विच् । मुदामा । अश्याच निष्ठात्यावन्यामा । पृपो. दरादित्वात्सकारस्प तकारः । मुधी । सुपीता । एमात्या- दिसूत्रेणेत्वम् । भरिदारा । पृतपाना | चिचि तु की. अन्येभ्योपि सम्पन्ते ॥ छन्दसीति नित्तम् । अग्नि- लालपाः ॥ .

·१५८ शब्दकौस्तुभः । [३ अ. क्विपच ॥ धातोः विप्पयाकर्तरि । उखासत् । पर्णध्व- द । वाहाभ्रश्यति वाइभ्रद । वृत्तौ तु वहाभ्रडिति पाठः। तत्र चहान भ्रश्यतीति विग्रहः । अन्येपामपि दृश्यतेइति दीर्घ इति हरदत्तः ।। स्थः क च ॥ तिष्ठते सुप्युपपदे का स्यालियच । सूने 'केत्यविभक्तिको निर्देशः । शंस्थः । शंस्थाः । इह सुपिस्थ इति का प्राप्तः । तिष्ठतेरन्तर्भावितण्यर्थतया शमित्यस्य कर्मत्वे तु आतोनुपसर्गेक इति का प्राप्तः विवप्चति स्विपि । न च विशपविहितेन कात्ययेन विपो वाध शब्क्य । वासरूप इ- त्युक्तेः । तदित्यम् । कवियपोः पर्याये प्राप्ते तदुभयबाधेन शमिधातोः संज्ञायामिति अच् प्राप्तः । स हि धातुग्रहणसाम- त्किलो हेत्वादिपु ट यथा वाघते तथा तिष्ठते कक्विपावपि बाधेत । अतस्तमप्यचं वाधितुं 'कक्विपाविह पुनर्विधीयते । नतु शंस्था ' इत्यत्र क्विपि लुप्ते प्रत्ययलक्षणेन धुमास्थेतीत्वं स्यादिति चेन्न । स्थानिवद्भावस्यानल्विधाविति निषेधात् । प्रत्ययलोपइति सूत्रन्तु नियमार्थमिति सिद्धान्तात् । यत्त्विह कै- यटेनोक्तमीत्वमवकारादाविति वचनाद् भाप्यकारवचनमामा- ज्यादा प्रत्ययलक्षेणेनेत्वाभाव इति । तदविध्यर्थ प्रत्ययलोपइति मूत्रमिति पूर्वपक्षमभिमेत्य, तत्राप्यवकारादाविति वचनस्वी- कारे सुधीवेति न सिध्येदित्यपरितोपेण द्वितीयपक्षस्वीकार इति बोध्यम् । स्यादेतत् । शमिधातोरित्यस्यानन्तरमेव स्था- कंचति मून्यताञ्चकारेणाच् समुच्चीयताम् । तत्र सवर्णदीर्घ शं- स्था इति भविष्यति । एवञ्चोत्सर्गापवादगोः समानदेशतया सन्दर्भशुद्धिरपि लभ्यते । ईस्वाभावार्थं च न यतनीयमिति । मंत्रम् । अशंस्था इत्यत्र अच्कारशक्तावित्युत्तरपदान्तीदात्तत्वा- ·२पा.१ आ. शब्दकौस्तुभ.। पत्तेः । कृद्रहणेगतिकारकपूर्वस्यापीति शंस्था इत्यस्याजन्त- स्वात् । वियन्तेन नव्समासे तु नपूर्वपदप्रकृतिस्वर पव 4 सिध्यति ॥ 1 मुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये ॥ अजातिवाचिनि सुबन्त- उपपदे ताच्छील्ये द्योत्पे धातोः कर्तरि णिनिः स्यात् । उष्ण- भोजी । शीतभोजी । अजाताविति किम् । ब्राह्मणानामन्त्र• यिता । ताच्छील्यस्य विवक्षितत्वान्नलोकोत पष्ठीप्रतिषेधः । ताच्छील्ये किम् । उप्णं भुंक्ते कदाचित् । अत्र भाष्यम् ! सु. पीति वर्तमाने पुनः सुग्रहण किमर्थम् । अनुपसर्ग इत्येवं त- दभूत् । इद तु सुष्माने यथा स्यात् । उदासारिण्यः म. त्यासारिण्य इति ।। अस्यायमाशयः । सत्सूद्विपति सूत्रे सुपिस्थ इत्यत सुपीत्यनुवर्तते तच्चोपसर्गेतरपरम् । उ- पसर्गेपीति पृथगुक्तेः । तदिहानुवर्तमानमाधिकारादुपस- गैतरपरमेव स्यात् । न चोपसर्गेपीत्यंशापीहानवयितुं शक्या । केवलममाधनार्यत्वेन निर्णीते स्थाकचेति पूर्वसूत्रे उप- सपीत्यंशस्य फलाभावेन पिच्छिन्नत्वादिति । यद्यप्युत्तरा- यतया पूर्वत्राप्यनुवृपिरिति पा मण्डूकप्लतिन्यायेनेदेव सम्बन्ध इति पा सुवग्रहणस्यैव शब्दाधिकार इति या सत्मादपति सूत्रे धणितरीत्या तस्यानावश्यकतेति वा सुवचं तथापि सूत्रकारा. शयपर्णनमानमेतत् । निष्कर्षे तु मा भूदिह मुग्रहणमनुवृन्त्यैव निर्वाहात् । सर्वथापि सुबमात्रे उपपदे णिनिः न त्वनुपसर्ग. एवेति सिद्धान्तः । तथा च प्रयुज्यते । स वभूवोपजीविना- । न्यपेधि शेपोप्यनुयायिवर्गः । आरटाय्यां परि- म् तो विसारिणा । पतत्यधो धाम विसारि सर्वत : । विसा- रिभिः सौधमिवांशुजालै. ! प्रभाषिनं भावेनमन्तमात्मनः ।

·'शब्दकौस्तुभः । [३ अ. न बननीयाः प्रभवोनुजीविभिरित्यादि । यत्तिह वृत्तिक- तोक्तं सूपीति वर्तमाने पुनः सुग्रहणमुपसर्गनिवृत्त्यर्थमिति । तन्न । भाष्यविरोधात् । उदाहृतप्रयोगविरोधाच्च । न नेते प्र- योगा आवश्यकादिणिनिना कथं चिनिर्वाह्या इति वाच्यम् । यथाश्रुते वाधकाभावात् । यद्यपि वृत्तिकृतोक्तमुत्मतिभ्यामा- डि सर्नेरुपसंख्यानमिति, तदपि न। भाष्ये तादृशवात्र्तिकाभावा- छ । एतेन उत्पतिभ्यामिति प्रतीकमुपादाय सुबित्यस्योपस- गनिवृत्त्यर्थत्वादयमारम्भ इति वदन हरदत्तोपि प्रत्युक्तः । भा- प्याविरोधात् । आप्टमिकसकलग्रन्थाविरोधाच्च । तथाहि । कु- त्पच इति सूत्रअनपानानीयानीनिनिष्ठादेशाः प्रयोजयन्तीत्येतदा- क्यान्तर्गतेनिग्रहणन्याख्यावसरे सुप्पजातीणिनिः । आव- श्पके चेति व्याख्यातम् । सुप्रजातावित्यस्योपसर्गे प्रवृ. त्यमावे असक्तमेव तत्सात् । कृत्यच इत्पप्रोपसर्गादित्य- नुवृत्तेः । यदप्यनुगादिनष्ठगित्यवास्मादेव निपातनाणिनि- रिति विसारिणोमत्स्पइत्यत्र प पूर्ववणिनिरिति तदप्ये- सेनापास्तम् । पदपि माघवेनोक्तम्, अस्मादेव विसारिण इति निनादण्मनियोगेनैव णिनिरित्युत्त्या निपिद्धश्च पद- मन्नान् । विसारीति पृयर प्रयोग । पृथक्मयोगमसहमानेनैव न्यासकोरणारि प्रहादित्वाग्गिनिरित्युक्त्वा अत एव निपात. नादित्युक्तम् । निपातनम्न मत्यपसनियोगेनोनि सिद्धान्तित. म् । तदपि न । रिमारिणोमरस्पइत्यत्र मत्स्य इति किम् । पि. मारी देवदत्त इनि प्ररयुदाहरता तिकता सह विरोधात् । मा- विरोधस्त्वत्येव । एनेनोपसर्गनिवृत्पर्यमिति वृतिकवचनं के बलोपमनिवृन्त्यर्पपिनि प्रमादकारोक्तिरपि मत्युना । पस- या पात्याराहामारिण्यः मापा.

·ण्डिलएव शेते अश्राद्धमेश महत इति च । तथापि आयंत्र । उपपदं कर्चा मत्वपार्थस्य कर्तुंरुपमानम् । उप इव प्रोगनि उप्दकोशी । ध्वाक्षराची । अताच्छील्यार्थजात्सर्यच वचनम् । कर्तरि किम् । अपूपानिव भक्षयति भाषान् । उपमाने किम् । व्रते ।। मुप्युपपदे धातोणिनिः स्याद्त्ते गम्यमाने । समु दायोपाधिरयम् । धातूपपदमत्ययसमुदायाच्चद् वन गम्यवान्य र्थः । स्थाण्डिलशायी । अश्राद्धमोजी । पर द्विरा निश्प' सम्भवति स्थण्डिले शेतएव अपाद महलवान वास २पा.१ आ. शब्दकौस्तुम । सारिण्य इतिवत्साधुरित्युक्तम् । तदपि उदाहृतप्रसादकारवाक्ये केवलपदस्य असहायपरतया अनेकोपसर्गे णिनिर्भवत्येवेत्यर्थ गृहीत्वा रभसादेवोक्तमिति सर्वमिदं भाष्यतत्त्वरिपेक्ष्यमेवेति दिक् । अत्र वात्तिकद्वय, ण्विन्विधौ साधुकारिण्युपसंख्यानम् ॥ अताच्छील्यार्थमिदम् । एतच्च ज्ञापकासिद्धम् । यदपमाक्वे- रिति सूत्रे तच्छीलतद्धर्मइत्यभिधाय साधुकारिग्रहणं करोति त- ज ज्ञापयति साधुकारिणि अताच्छील्यपि णिनिर्भवतीति । सा- धुकारी । साधुदायी । ब्रह्मणि वद उपसख्यानम् ॥ नायरादि- नो वदन्ति । ब्रह्म वेदः । इदमपि वार्तिकमताच्छीत्यार्थमिति कैयटहरदत्तौ । यन्नु भट्टवार्तिके व्रम्हयादिशब्दस्य तच्छीलत- द्धर्मतत्साधुवारिपरतया व्याख्यानं कृतं तस्यायमाशयः । सुप्य- जाताविति सूत्रेण वाच्छील्ये समनन्तरोकार्तिकेन साधुकारि- णि च णिनिः । आवश्यकाधममेयोणिनिरिति आवश्यक णि निस्तु तद्धर्मे पर्यवस्पति । न विहाक्वेरिति सूत्रस्य व्यापा रोस्तीति दिक् ॥ फर्तयुपमाने ।। कर्तृवाचिन्युपमाने उपपदे घातोणिनिः स्या उष्ट्रः कोशति ।

·शब्दकौस्तुम.। [३० त्ययो न भवति व्रते इत्युक्तेः । शास्त्रसिद्धो नियमो हि व्रतं न च शयितव्यमेव भोक्तव्यमेवेत्येवंरूपं शास्त्रमस्ति । अस्ति तु स्थलिडे एवं शयितव्यम्, अथादमेव भोक्तव्यमिति। तस्मात्तत्रैव प्रत्ययः । अताच्छील्यार्थमजात्यर्थं वा आरम्भः॥ बहुलमाभीक्ष्ण्ये ॥ सुप्युपपदे घातोहुर्क णिनिः स्यात् पौन पुन्ये घोत्ले । क्षीरपायिण उशीनराः ॥ मनः ॥ सुप्युपपदे मन्यतेणिनिः स्यात् । दर्शनीयमानी बहुलग्रहणादिद देवादिकस्यैव ग्रहणं न तु तानादिकस्य । तेनो- चरसूने खशि श्यनेव भवति ।। आत्ममाने खश्च ॥ मननं मान । आत्मशब्दः स्वपर.। क- मणि पष्ठया समास.1 प्रत्ययार्थत्वेन सनिहित कर्चा स्वपदार्थः आत्मकर्मकमनने वर्तमानान्मन्यतेर्धातोः सुप्युपपदे खश स्यात् । चाणिनिः । यद्यपि वासरूपविधिना सिद्धोसी स्याप्यविच्छे- दाय समुच्चीगते । तेन करणेयन इत्यादी गिनिरेवानुवर्तते न तु खश् । दर्शनीयमात्मानं मन्यते दर्शनीयंमन्यः । दर्शनयीमा- नी। पण्डितम्मन्यः । पण्डितमानी । आत्ममानइति किम् । दर्श- नीपमानी देवदत्तो यजदत्तस्य । सशः खकारो पुपर्थः । दर्शनी- यम्मन्या पुमारीलादी इस्वार्थञ्च । शकारः सार्वघातकसंभा. थी। दिवादितात्पन् । स्वरस्तु 'सातशिष्टोपि विकरणस्वरः सापानुरुस्वरं न पापत' इति खश एव भवति न तु नित्स्वर - ति भाष्पकपटपदमन्नादिपु स्पितम् । पाच सतिशिष्टोपि विकरणसरो लसार्वपातुकरवरं न गायतइति यत्नतस्तप्रवत्रमाची गन्धेप्तम् । नत्र कादेवत्वपरिवक्षितमित्यवभेपम् । अत एव दि. पादिभ्ययानशि पनि निरन्तरेण आपदापन्वमित्येपंपरः कैय- नगन्य भापतितो न तु भद्रप इति अपजितमस्माभि म्या.

·दीक्षणीयादीनी गायलीपवर्णनविरोशच्च । देवनागेन द्रव्य नियाया ज्योतिष्टोमारत्तोप ज्योतिरोपाम्ययागभरीरामवमान् २ पा. २ आ. शब्दकौस्तुमः । निवत्सूये ॥ इति श्रीशब्दकौस्तुमे तृतीयाध्यायस्य द्वितीये पादे मयममानिदकम् ।। भूते ।। अधिकारोयम् । वर्तमानेदिति यावत् ।। करणे यजः ॥ करणे उपपदे भूतार्यवृत्तर्यजेणिनि स्या- स्करि । सोमेनेष्टवान्सोमांजी । स्पादेतत् । भग्निष्टोमयानी- त्यादी यागसमानाधिकरणे उपपदे कयं णिनिरिति चेत् । अत्रे काशिका । अग्निष्टोमः फलभावनायां करणमिति । अयमाशय । अस्ति हि सर्वधातूनां पातुत्वेन ग्यापारे भावनापरपर्याये शक्तिः। पचियजित्वादिविशेषरूपेण सु पाकयागादिविशेपेप्विति मा. दिसूत्रएवोक्तम् । तत्र यागस्य समानमकृत्युपात्तभावना मति करणत्वे कटोपि कर्मेति न्यायेन ज्योतिष्टोमोपि करणमेव । अग्निष्टोमादिशब्दास्तु यद्यपि संस्थावचनाः तयापि तदवि ल क्षणया यागसमानाधिकरणा एवेति दिए । इह प्रपके हरद- ग्रन्थे अग्निष्टोमशब्दः कर्मनामधेयमिति । दीक्षणीयादिग्दव- सानीयान्तो ज्योतिष्टोमाख्यो याग एव सर्गमारननि । दिवि. घो यजमानस्य व्यापार. सामान्यरूपो विशेपरूपश्च । तत्र सा. मान्यरूप आभ्यन्तर औदासीन्पमच्युतिरूपः कृतिमपलादिप. दाभिलन्धः । वानस्तु दीक्षणीयादिरुदवसानीपान्नः मसिद ए- घेत्यादि व्यवहृतम् । एतच्च यद्यपि मीमांसाविन्दग्निष्टोपश- ब्दस्य संस्थावाचित्वात् । न च संस्पैवेह कर्मशब्दायों कि तः कथमग्निष्टोमस्य यनि मति करणतं न हि तदेव तर करणं भवतीति तदुत्तरतान्यविरोधात् । दीक्षणीयादेख्दरमा ·A घान्दकौस्तुभः । [.. त्यागरूपाणान्तेपामाभ्यन्तरत्वात् । प्रक्षेपो हि बाह्यः न तु या- गोपीति स्पष्टमेव । तथापि गोण्या लक्षणया वा कथाञ्चिन्मीमां- सासिद्धान्ताविरोधेन हरदत्तग्रन्थो व्याख्येय इति दिक् ।। कर्मणि इनः ॥ कर्मण्युपपदे भूताद्विन्तोणनिः स्यात् । इदं कर्यग्रहणं सहेचेति यावदनुवर्तते । पितृपघाती । मातुलपाती । अत्र काशिका । कुत्सितग्रहणं कर्तव्यम् । इह मा भूच्चोरं हत- वानिति । यद्यपि इदं भाष्ये नास्ति तथापि शक्तिस्वाभाव्या- ल्लभ्यतइति भावः॥ ब्रह्मभ्रूणटपु क्विम् ।। ब्रह्मादिषु कर्मसूपपदेषु हन्ते न्ते विप् स्यात् । ब्रह्महा । भ्रूणहा । दृत्रहा। विवप्चेत्यनेन सिद्ध नियमार्थमिदम् । नियमश्चेह चतुर्विधोपीप्यतइति वृत्तिकारः । तस्यायमाशयः । इह सूत्रे श्रुतत्वात्पूर्व ब्रह्मादय उद्देश्याः । ततोनन्तरं प्रकृतित्वादन्तिः ततः परिशेपामृतइति । स्विप तु सर्वा- न्ते निर्देष्टव्यः । विधेयत्वात् । तदेवं वचनव्यक्तिः । ब्रह्मादि- पूपपदेषु इन्ते ते क्विविति । एवं स्थिते यौवकारस्ततोन्यत्र नियम इति न्यायेन नियमोन्यत्र भवन् अनन्तरे भवति । ततश्व ब्रह्मादिपेवेत्यवधारणे इन्तेस्तदनन्तरनिदिदृत्वादुपपदान्तरस- म्बन्धनितिफलो निपपो भवति । ब्रह्मादिपु इन्तेरेव । भूतइति तु अनन्तरत्वाविशेपेपि मायम्यादुपपदनियमः । ब्रह्मादिप इन्ते- भूतएव । विवचिति तु आनन्तर्ये पिवधात्वोरविशिष्टेपि प्राधा- न्यात्मत्ययनियमः । ब्रह्मादिपु हन्ते ते विवेति वचनव्यक्ती कालनियमः । सोपं मत्युपपदमत्यपकालनिपमानां विवेकः । अनमाणविशेषतात चर्विधस्यापीद ग्रहणम् । तत्र ग्रह्मादि- देव हन्तरिति प्रतिनियमे भूतत्याश्रयणाकालान्तरे उपप- दातरोपि भवत्येव । पुरुष दन्ति हनिप्पति या पुरुषाा हरिहयोरि- ·२ पा.३ आ. शब्दकोस्तुम। ९६५ इयोगविचक्षणः । ब्रह्मादिषु इन्तेरेवेत्युपपदनियमपि भूतइत्या- श्रयणाकालान्तरे धात्वन्तरादपि भवत्येव । वृत्रं जयति जेप्य- ति वा त्रजिदिति । भूतएव विधिति प्रत्ययनियमपि ब्रह्मा- दिनित्युक्तः पुरुपहा अरिहेति माग्वत् । भूतएव विवेवेति कालनियमेपि उपपदान्तरे भूतोप प्रत्ययान्तरं भवत्येव । पितव्यं हतवान् पितृव्यघातीति । सोपपदश्च प्रत्ययो नियमेन च्यावय॑ते । निष्ठा तु भवत्येव । वृत्रं हतवानिति । भाप्यका- रस्तु प्रकीतकालीनयमोवव अशिश्रियत् । तस्यायमाशय । धा- तुकालौ हि नेह सूत्रे श्रुतौ किन्तु प्रकरणलक्षणजघन्यप्रमाणेनो- पस्थिती । अतस्तयोरेवोपरोधो न्याय्यः न तूपपदमत्यययो । श्रुत्युपस्थापितत्त्वात् । एवं न्यायोपष्टम्भेन भाग्येण सह वि- रोधात चिपतपेक्ष्यमेवेति कैयटे स्थितम् । यत्त्विद हरदत्तेनो- तं धातूपपदविषयं नियमद्वयं भाप्ये प्रदर्शितमिति । तत्र धा- तुकालविपयमिति वक्तव्ये उपपदग्रहणं प्रामादिकमित्यवधेयम् ।। यहुल छन्दसि ॥ पूर्वेण नियमादयाप्तः किए प्रतिमसूयते । उपपदान्तरेपि हन्तेर्बहुल क्विप् म्यात् । यो माहा पितृहा । क्व चिन्न । पिठ्यातः॥ मुकर्मपापमन्त्रपुण्येपु कृ ॥ मुकर्यादिषु च कर्ममूपपदेपु कृष क्विा स्यात् । त्रिविधोत्र नियमः धातुनियमं वर्नगिवेति सुकृत् । कर्मकृत् । पापकत् । मन्त्रछन् । पुण्यकृत् । कालनियमातर्मठतवानि त्यत्राण न भवति । उपपदानपपाद मन्त्रमधीतवान्मन्त्राध्याय इत्यणेव भवति न क्षिप् । प्रत्यय- नियमात् मन्त्रं करोति करिष्यति वेति विवक्षायामणेव भव- तिन क्विए । धातोरनिपतत्वादन्यस्मिन्नप्युपपदे विवोति विप् भवत्येव । शास्त्रछन् । भाप्यक ।। वृत्तिः ·. 'शब्दकौस्तुमः। [ ३० सोमे सुत्रः ॥ सोमे कर्मण्युपपदे मुनोतेः क्विप् स्यात् । सो- मसुद । चतुर्विधोत्र नियम इति वृत्तिः ॥ अनी चः॥ अग्नौ कर्मण्युपपदे चिनोतेः विवप् स्यात् । अ- मिचित् । अत्रापि चतुर्विधो नियम इति वृत्तिः ।। कर्मण्यग्न्याख्यायाम् ॥ कर्मण्युपपदे चिनोतेर्धातोः कर्मण्ये- घकारके विवप् स्यादग्न्याख्यायाम् । श्येन इव चीयते श्ये- नचित् । अग्निशब्द आहवनीयधारणार्थमिष्टकानिर्मितस्थल- विशेपे वेदे वहुशः प्रयुज्यते । य एवं विद्वानीग्न चिनुते । अ. ग्निश्चेष्यमाण इति । स तत्र मुख्यो जघन्यो वास्तु इह त्व सत्याख्याग्रहणे लोकप्रसिद्धिवशेन ज्वलनएव गृह्येत । समाग्रा- हि स्थलाविशेपएव च गृह्यतामित्येतदर्थमाख्याग्रहणम् । एवं धा- तूपपदप्रत्ययसमुदायेन स्थलविशेषे गम्यमाने अयं प्रत्यय इति स्थितम् ॥ कर्मणीनिर्विक्रियः ॥ कर्मण्युपपदे विपूर्वास्त्रीणातेरिनिः स्यात् । अत्र वात्तिकम् । कर्मणि कुत्सितग्रहणमिति ॥ एतच पुनः कर्मग्रहणसामोल्लभ्यते । यत्कर्म क्रियया सम्बध्यमान कर्नः कुत्सामावद्दति तत्रत्ययः । सोमादयश्च विक्रीयमाणाः शास्ने प्रतिपेयात्कुत्साबहाः । सोमविक्रयी । घृतविक्रयो । तैलविक्रयी । कुत्सितग्रहणान्नेह । धान्यवित्रायः ।। दशेः क्वनिप् ॥ कर्मण्युपपदे भूतार्याद शेः क्वनिफ्या- ३ । अन्येभ्योपि दृश्यतइति सिद्ध नियमामिदं क्वनिवेच य- या स्यात् तत्सहनिाईष्टं मनिनादि सोपपदञ्चाणादि मा भू- दिति । निष्ठा तु भवत्येव । परलोक हटवानिति । एवं स्थिते वि. स्वदृश्वनयना ययमवेत्यादौ विश्वं पश्यन्तीति वर्षमानविन हापि न तिः । प्रत्ययान्तरानिवृत्यर्थं त्रमिति वृतिकारा- ·२पा. २'आ. शब्दकौस्तुभः । दिभिर्व्याख्यातत्वात् । कालान्तरनिवृत्त्यर्थस्य चाभियुक्तैरनुक्त- त्वादिति दिक् ॥ राजनि युधिकृयः ॥ राजशब्दे कर्मवाचिन्युपपदे युध्य- तेकरातेश्च ,क्वनिप्स्यात् । युध्यतेरकर्मकत्वेप्यन्त वि- तण्यर्थत्वात्सकर्मकत्वम् । राजानं योधितवान् राजयध्वा । राजकृत्वा । सहे च ॥ कर्मणीति निवृचम् । असत्ववचनत्वेन इहान- न्वयात् उत्तरत्राप्यनुपयोगात् । सहशब्द उपपदे युधेः कब- श्च क्वनिप्स्यात् । सहयुध्वा । सहकृत्वा । दृशेः क्वनिवि- तिबदिदमपि सूत्रद्वयं नियमार्थमिति न्याय्यम् । वस्तुतस्तु दृशि- ग्रहणेन निर्वाहस्यागतिकगतित्वादियन्त्रिसूत्री विधात्रीत्यपि सु. वचम् । प्राचां ग्रन्यास्त्विह उदासीना एवेति योध्यम् ।। सप्तम्याञ्जनेर्डः ॥ सप्तम्यन्ते उपपदे जनेर्डप्रत्ययः स्या- द । सरसिजम् । मन्दुरजः । वाजिशाला तुः मन्दुरा । डन्या- पोस्संबाछन्दप्सोहुलमिति -हस्वः ।। पञ्चम्यामजातौ ॥ जातिशब्दवजिते पञ्चम्यन्तउपपदे जनेई. स्यात् । बुद्धिजः । संस्कारजः । गुणशब्दोयम् । य- द्यपि बुदित्यं जातिरिति बहवस्तथापि गुणगतजात्यनभ्युपगम- मतेनेदम् । मतान्तरे त्वन्येष्वपीत्यनेन सिद्धम् । प्रकृतस्त्रो- दाहरणन्त्वदृष्टजम्, इन्द्रियजम् । शरीरजमित्यादि योध्यम् ॥ उपसर्गे च संज्ञायाम् ॥ जनेई. स्यात् । मजा स्यात्सन्त- तो जने ॥ मनो कर्मणि ॥ अनुपूर्वाजनेः कर्मण्युपपदे दः स्यात् । पुमांसमनुरुध्य जाता पुमनुजा । इह जनिः सकर्मक ॥ अन्येप्वपि दृश्यते ॥ उपपदान्तरेप्पपि जनेडी स्यात् । .

·९६८ 'शब्दकौस्तुभः । [१ अ. अजः । द्विजः । ब्राह्मणजः । अपिः सर्वोपाधिव्यभिचारार्थः । तेन धात्वन्तरादपि कारकान्तरेष्वपि यथादर्शनं भवति । परि- तः खाता परिखा । उखा । क्रोडादिगणे निपातनादु- दोन्तलोप इति वर्धमानः । यत्त्वन्तात्यन्ताध्वेति प्रकरणे अ- न्यत्रापि दृश्यतइत्युपसङ्ख्यातं तद्भूतकालं विनापि यथा स्यादि- त्येवमर्थम् । वस्तुतस्तु प्रकृतसूत्रस्थस्यापिग्रहणस्य सर्वोपा. धिव्यभिचारार्थत्वाद्वार्तिकमनेनैव गतार्थम् । विभावितं चेद. मिकोगुणवृद्धी इतिसूत्रे जने प्रक्रम्य गमेरप्ययण्डो वक्तव्य इति चदता भाष्यकारेण । एवञ्च प्रकृतसूत्रस्थमन्येभ्योपिदृश्य- तइति वात्तिकमपि गतार्थम् ॥ निष्ठा | धातो ते निष्ठा स्यात् । तयोरेवति कः कर्मणि क्तवतुस्तु कर्तरि । कृतः कटः । कटं कृतवान् । आदिकर्मणि निष्ठा वक्तव्या ।। कृतः कटः । कर्तुमारब्ध इत्यर्थः । न्याय्यं स्वाधपवर्गात् । उपसङ्ख्यानमत्याख्यानमेतत् । आदिभूतो यः क्रियाक्षणः अपवृक्तः तस्मिन्नेव अवयवे समूहरूपारोपा. सिद्धः प्रत्यय इति भावः । अत एव लुङादयोपि प्रयुज्यन्ते । उक्तञ्च । समूहः स तथाभूतः प्रतिभेदं समूहिपु । समाप्यते ततो भेदे कालभेदस्य सम्भव इति ।। सुयजोनिप्॥ सुनौतर्यजेश्च वनिप् स्यात् । मुत्वा । मुत्यानौ । सुत्वानः । यज्वा । यज्यानौ । यज्यानः । इह तु म गती, पु मसबैश्वर्ययोरित्यनयोरेव निरनुबन्धकयोहणं मा. सम् । अनभिधानादुभयपदिना माइचर्याद्वा न भवति । रकार। मुनोगुणप्रतिषेधार्यः । पकारः स्वरार्थस्तृगश्च ॥ जीर्यतेरठन् । स्पष्टम् । नरन् । नरन्तौ । जरन्तः । पा. सरूपेण निष्ठा । जीनो जीर्णो जरनपीत्यमरः ॥ the ·प्रतिषेधविपये गुग आरभ्यते स पपेह भाति पारनम्नर तेरनः २पा.२ आ. शब्दकौस्तुभः । छन्दास लिट् ।। स्पष्टम् । अहं घावापृथिवी आततान । ननु छन्दसिलुइलब्लिट इति सिद्धमिति चेन । पातुसम्बन्धे. प्रत्यया इत्यधिकृत्य तद्विधेः । इह त्वविशेपेणेति भेदाद । लिट इ. कारटकारावनुबन्यौ । लिट: कानज्वा ।। लिय्यभ्यासस्येत्यादौ विशेषणार्थः ट- कारटेरेत्वार्थोपि । लिटः कानज्वा । सुश्च ॥ छन्दसि लिटः कानच्यवर वा स्तः । योगविभाग उत्तरार्थः । योनिञ्चिक्यानः । मन्दानः । सोमम्पपिवान् । अनन्तरस्यैव लिट इमावादेशी, लिग्रहणन्तु मत्ययान्तरत्वाकानिटरपर्यम् । वावचनमुत्तरार्थम् । काननश्चिक- रणं स्वार्थम् । यसोरुकार उगिकार्यार्थः । जक्षिानित्या. दाबुगिदचामिति नुम् । उपेयुपीत्यादागितश्चति दी। सोः संप्रसारणमित्यत्र सामान्यग्रहणमप्युकारस्य प्रयोजनम् । अप किमर्थ किकरणम्, ईनानः सरजानस्तेया इत्यादी सम्ममारणं गुणनिषेध एत्वाभ्यासलोपश्चासंयोगाहिट कियादेव मिदम् । अस्तु तर्हि संयोगान्तार्थम् । बन्ध पन्यने । प्रस्य यद- धानस्य रोदसी, वमर्णवान् यद्दपाना अरणारम्णाः । अत्रानि. दितामिति नलोप. । अभ्यासपकारस्प हलादिशेपण नितिः प्राप्ता छान्दसत्वाम भाति । मलाघ्ननाशीनि जान्यं दकारः । एवमः, भाजियान् । उपघालोपः । मेवम् । छन्दमी पपसुकानचौ । जिद प छन्दसि सार्वधानुकमा मति ।। न्दस्यमयति पचनान् । तर साधानुक्रमापेदिति दिलम् । न च संयोगानेपु फित्वरित्तयोक्पिोस्ति । तस्मानयानयोः किन्तमिति चेत् । यत्राः । कनामिति ककारानाना ·९७० । शब्दकौस्तुमः । [३ अ० स्तेरुरिति, एवमिहापि स्यात् । यतः सुचाहिरतिस्तिराणा तथा तितीर्वानिति । तद्द्यावृत्तये कित्करणम् । नचैवम् आरिवान् सर्वा- भूणान्यारुपी इत्यत्रापि गुणो न स्यादिति वाच्यम् । ऋका- रान्तरमशेपेण ऋधातौ पुनर्विधानादिति दिक् । यन्तु के चित् किकरणसामर्थ्यादापायामपि क्वसुकानची स्त इत्याहुः । त- दाप्याविरुखम् । भापायां सदेत्यादिस्त्रविरुद्धञ्चेत्युपक्ष्यम् ।। भापायां सदवसश्रुवः ॥ एभ्यो भूतसामान्ये लिड् वा स्यात्तस्य च नित्य क्वसुः स्यात् । पक्षे यथास्वं प्रत्ययाः । से- दिवान् । असदत् । असीदत् । ससाद । उपिवान् । अवा- सीत् । अवसत् । उवास । शुश्रुवान् । अनीपीत् । अमृणोत् शुश्राव । ललिड्विषयेपि भवति । परस्तादनुवृत्तेः ।। उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च ।। उपत्यविवक्षितम् । व्या- ख्यानात् । ईयिवांसमतिनिध इति दर्शनाच्च । इणो नपूर्वा- दनातेरनुपूर्वाद्वचेश्च भूतसामान्ये वा लिट् तस्य नित्य वचन. कानचौ । पक्षे तु लडादयः । अगा। ऐत् । इयाय । अनाक्षा- न् । इहेदभावोपि निपात्यते ! नाशीत् । नाश्नात् । नाश । वचेः कर्तर्येव कानच न तु भावकर्मणो । निपातनसामर्थ्यात् । अ- बमोचत् । अन्नववीत् । अनूवाच । अत्रेदमवधेयम् । भाषायां सदवसेति मूत्रएवेण् ग्राहक्ष, उपेयिवानिति तु न निपात्यम् । द्वि- त्यामागेव परत्वादिद् । नन्वेव विभिदानित्यादावपीटप्रसङ्गः । तत्र द्वित्वस्य नित्यत्वात् । इणस्तु इडपि नित्यः । द्वयोनित्ययोः परत्वादिद् । न च कृते द्वित्व ऽनेकाचत्वादिण् न लभ्यतहति वाच्यम् । ईयतुरित्यादाविव सवर्णदीर्घ सत्येकारत्वात् । न च दीर्घहण कितीति दीर्घसामर्थ्यादेकादेशवाघः । इणोयणिति यणि कुते दीर्घस्य चरितार्थत्वात् । न च याणि कतपि स्थानि- ·न यदि । यच्छन्दयोगे पूर्वेण माप्तो निषियने । अमि- विमापा साकाइसे॥ उभगतविमाषपम् । यच्छन्दयांगे : वेण निपधादमाप्ते अन्यत्र नित्यं प्राप्न । अभिजानामि देवन प्रयाग चत्स्यामः । तत्र मार स्नास्पाम । अवसामा यस्नाम २ पा.२ आ. शब्दकौस्तुभः। ९७१ बद्भावेनैकादेशः स्यादिति वाच्यम् । पूर्वमात्रस्य विधी स्था- निवद्भावः न तु पूर्वपरविधौ । विधिग्रहणसामादित्युक्तमादि- ति दिर॥ लुङ् ॥ भूतार्थवृत्तातोढुंह स्यात् । अभूत् । वसेर्तृह रानिशे- पे जागरणसन्तताविति वाच्यम् || रानेश्चतुर्थे यामे यदा वाम्पं मयुक्ते तदा अनद्यतनवाल्लरिमाप्ती तनिटत्तये लदुपसंख्या- यते । क्व भवानुपितः । अमुगावात्सम् । जागरणसन्तताधि- ति किम् । यदा सप्त्वा प्रबुध्य प्रयुटुक्ते तदा लडो नितिर्मा भूत् । अमुनगरसमिति ॥ अनद्यतने लट् ॥ नास्त्पद्यतनो यस्मिन् भूते तदृतेर्षातोल- छ । अभवत् । यहुबीहिव्याख्यानान्नेह । अब प्रचामुमहि । परोक्षेपि लोकविज्ञाते सम्भावितमयोस्तृकई कदर्शने लइ वक्तव्यः।। लिटोपपादः । अरुणत्पवनः साकेतम् । लोकविशाते किम् । चकार कटं देवदत्तः । सम्भावितेत्यादि किम् । कृष्णः कम जधान । नात्रेदानीन्तनस्य मयोईरानं सम्भाव्यने चिरातीत त्वात् । यस्तु कृष्णावतारसमकालः प्रयोक्ता स लहं मयुक्तवा. नेव | अह कंसमिति ॥ अभिज्ञानचने लूद ।। स्मृतिबोरके उपपदे लक्षिपये लूद स्यात् । अभिजानासि स्मरसि वृध्यसे चेतयसे वा मांगे जानासि यत्काइपामवसाम ॥ वत्स्यामः ॥

·शब्दकौस्तुमः । [१० ति वा । एवं यच्छन्दप्रयोगेपि बोध्यम् । इह वासस्नानयोः ल. क्ष्यलक्षणभावस्य विवक्षितत्वात्साकांक्षता बोध्या। परोक्षे लिट् ।। भूतानघतनपरोक्षार्थत्तेर्धातोलिट् स्यात् । बभूव । अथ कथम्, अभून्नृपो विबुधसख इति भट्टिः । अभूद- भूमिः प्रतिपक्षजन्मनामिति माघश्चोत चेत् । शृणु । वस्तुतो लिविपयस्यापि भूतत्वसामान्यांशमात्रविवक्षायां लुड् । अत्य- न्तापन्हवे लिड्वक्तव्यः ॥ नाहं कलिङ्गान् जगाम । अपरोक्षार्थ- मुपसङ्ख्यानम् । कलिङ्गाख्ये कुत्सिते देशविशेषे त्वया चिर स्थितमित्यभियोगे कृते नावस्थानमात्र निषिध्यते किन्तु तत्सयो- जकं गमनमपीति सोयमत्यन्तापहवः ।। । इश्ववोर्लङ् च ॥ लिविषये लङ् चालिट् । इति हाक- रोच्चकार वा । शश्वदकरोच्चकार वा ॥ प्रश्ने चासन्नकाले ॥ पृच्छयते इति प्रश्नः । कर्मणि न । पञ्चवर्पाभ्यन्तरमासनकालः । प्रश्नविपयीभूतासनकालभूतानय- तनपरोक्षार्थाद्धातोर्लक्लिटौ स्तः । अगच्छतिक देवदत्तः, ज- गाम वा। लट् स्मे ।। लिटोपवादः । यजति स्म युधिष्ठिरः । इयान किलेत्यर्थः ॥ अपरोक्षे च ॥ स्मे लद् स्यात् । लङोपवादः। एवं स्म पिता ब्रवीति ॥ ननौ पृष्टपतिवचने ॥ अनघतनपरोसइति निवृत्तम् । भूतसामान्ये लद् स्यात् । अकाः किम् । ननु करो- मि भोः ॥ नन्वोर्विभाषा ॥ भूतसामान्ये पृष्टप्रतिवचने लड्वा । अकार्षीः किम् । न करोमि नाकार्पम् । अहं न करोम्यकार्प वा ।।

·२ पा.३ आ. शब्दकोस्तुमः। पुरि लुड् चास्मै ॥ अनद्यतनग्रहणं मण्डूकल्पुत्यानुवर्तते । स्मवर्जिते पुराशब्दे भूतानद्यतने लुइलटौ वा स्तः । सयोरभावे यथाप्राप्तम् । वसन्तीह पुरा छात्राः । अपात्सुः । अवसन् । अपूर्वा । अस्मे किम् । नडेन स्म-पुराधीयते । नडाख्यं तणवि. शेप हस्ते गृहीत्वेत्यर्थः॥ वर्तमाने लट् ।। वर्चमानार्थधातोर्लेट् स्यात् । पचति । मधि. श्रयणापिरयाश्रयणान्त एकफलावच्छिन्नो विततरूपो व्यापारक- लापः पचेरर्थः । तस्य च वर्तमानत्वमारब्धापरिसमाप्तत्वम् । वच्च लटो द्योत्यम् । स्यादेतत् । आत्मा अस्तीत्यादी आरम्भा- भावात्कथं लट् । आत्मा वा इदमेक एवाग्रासीदित्यादौ भूत. प्रत्ययाः । आत्मा भाविकल्पपि भविष्यतीत्यादिभविष्यत्मत्यया- *च कथमिति चेत् । एकस्पा अप्यात्मसत्तापास्तत्तक्रिपोपहि- ताया औपाधिकं भेदं पुरस्कृत्य सर्वनिर्वाहात् ।। इवि श्रीशब्दकौस्तुभे तृतीयस्याध्यायस्य द्वितीये पादे द्वितीयमान्हिकम् ॥ लटः शत्शानचावप्रथमासमानाधिकरणे ॥ द्वितीयाद्यन्तेन समानाधिकरणे लटि सति तस्य लटः स्थाने शतृशानची स्तः । पचन्तं पचमानं पश्या पचता पचमानेन कृत्तम् । यद्यपि विङन्तो- पस्थाप्ययो. कर्तृकर्मणोरमथमान्तेन सामानाधिकरण्यं नास्त्येवत- थापि कृदन्तोपस्थाप्ययोः सामानाधिकरण्यदर्शनात्कृत्स्थानितया प्रक्रियावस्थायां कल्प्यमानो लकारः प्रकृत्यर्थं प्रति प्रधानभूते क- तृकर्मणी अभिदधानः कल्प्यते । लकारवाच्यांशस्य तिदक तोरविशेपेपि गुणप्रधानभावे वैलक्षण्यमस्तीति फलितोर्यः । अप्रयमेत्यादि किम् । देवदत्तः पचति । कयन्ताई सन् धामण इत्यादि । अत्राहुः । लटः शतृशानचाविति योगोवियते ·शब्दकौस्तुम। [ ३ अ० नन्वोर्विभापत्यतो विभाषानुवर्तते । व्यवस्थितविभाषेयम् । तेन यथादर्शन प्रयोगोप्यवतिष्ठते । अप्रथमेत्यादि तु योगान्तरं विष- यविशेपे शत्शानचोनित्यतायाः स्पष्टीकरणाय । एवं सम्बोध- नेत्यायपि बोध्यम् । माङयाकोशे इति वक्तव्यम् ॥ मा जी- वन् । मा पवमानः । माडि लुडोपवादोत एव लट् ॥ सम्बोधने च ॥ हे पचन् । हे पचमान ॥ लक्षणहेत्वोः क्रियायाः ॥ लक्षणं चिन्हम् । हेतुः फलं साधनञ्च । क्रियाया लक्षणे हेतौ च यो धातुस्तस्माल्लटः शव शानची स्तः । शयाना अञ्जते यवनाः । इह शयनं भुजिकि- यायाः परिचायकम् । अर्जयन्वसति । अर्जनं वासस्य फलम् । विद्वान्मुच्यने । ज्ञानं मोक्षसाधनम् । इह लक्षणत्वादिकं द्योत्य- म् । लडर्थस्तु कादिरेवेति बोध्यम् । परिचायकशयनाश्रययव- नरूपानेकाश्रयनिष्ठा वर्तमाना भुजिक्रिया । फलीभूतार्जनाश्र- यकर्वको वासः । जनकज्ञानाश्रयनिष्ठो मोक्षश्च वाक्यार्थ इति दिक् ॥ तौ सत् ।। शतृशानची सत्संज्ञौ स्तः । संज्ञामदेशाः पूरण- गुणेत्यादयः । तौग्रहणसामर्थ्यादिह शतृशानचोरानुपूर्वीमान गृ- ह्यते । अन्यथा प्रकृतयोर्वर्तमानार्थयोरेव संज्ञा स्यात् । लुटादे- शयोस्तु न स्यात् । तेन तद्योगे पूरणगुणति न प्रवर्तेत । लुटः स- देति सूत्र तु सत्सदृशौ स्त इत्येवंपरं स्यात् । यथा अमी पिष्टपि- ण्डाः सिंहाः क्रियन्तामित्युक्त सिंहशब्देन तदाकारतामान ल. क्ष्यते मुख्याधस्य वाधाचहापीति दिक् ॥ पूडधजोः शानन् । पवमानः । यजमानः । नन्वेते शान- भादयः किन्तजादिवत्स्वतन्त्रा उत लादेशा । नायः । सोम पवमान इत्यादी कृयोगलक्षणपध्यापत्तेः । न हीदानी नलो- ·कर्तृविपणञ्चेदम् । गीलादीनां प्रपागां दिनपणं समापि २पा.३ आ. शब्दकौस्तुमः । केति निषेधोस्ति । अलादेशत्वात् । न द्वितीयः । मावकर्मणो- रपि मसङ्गात् । पचमान इत्यत्र ताच्छील्यादी चानशोलसावधा. तुकसरापत्र | आत्मनेपदसंज्ञामसोन परस्मैपादिभ्पश्चान- शोनुत्पत्तिमसहाच्चेति चेत् । अत्राहुः । स्वतन्त्रा एवते । नलो. केति सूने वृन्निति प्रत्याहारः शशब्देन नो नकारेणत्युक्तम् । अतो न पष्ठति ॥ तान्छील्पवयोवननशक्तिपु चानम् ।। तान्छील्यादिपु घो. त्येषु कर्तरि चानश् स्यात् । मण्डयमानः । शिखण्डं बहमानः । शत्रु निघ्नानः ॥ इधार्योः शप्रकृच्चिणि ।। इधारिभ्यां शतृमत्ययः स्या. दनायासेन क्रियां निर्वतयात कर्तरि । अघीयन्पारायणम् । धारयन्नुपनि पदम् । भन्द्रिणीति किम् । कस्द्रेणाधीते पा- रयत्तिया ॥ द्विपो ऽमित्रे ॥ शत्री कर्तरि दिपेः शतृप्रत्ययः स्यात् । दिपन् शनुः । अमिरे किम् । देष्टि पति मार्या ।। मुजो यज्ञसंयोगे ।। सुनोतेः शता स्यायनाधिकारिणि क. तरि । ता अपदा अपात्सोममुत्ला । सर्वे मुन्वन्तः सत्रे य. जमाना इत्यमुच्यन्ते । संपोगे किम् । अपनमानेप झरिवा मा भूत् ॥ अंः प्रशंसापाम् ॥ नामर्दन् । प्रशंसायां किम् । अहति वधं चोरः॥ आस्तछीलतदमनत्माएकारिपु ॥भानमानि वक्ष्यमा. विपमभिन्याप्प तच्छीलादिग्वित्वपिकिने । मत्समार्यम्य निरिहत्तजन्दै प्रहनिभूत गत्तयों निर्दिदयने ।।

·T शब्दकौस्तुमः । । [.. तृन् ॥ धातोस्तृन्स्पाच्छीलादिषु कर्तृषु । याता सुतमि- न्द्रो अस्तु सोमम् । योद्धारः क्षत्रिया । कर्ता कटम् । तृन्विधी ऋत्विा चानुपसर्गस्येति वक्तव्यम् ।। अताच्छील्यायर्थ भार- म्भः । होता पोता । अनुपसर्गस्येति किम् । उद्गाता प्रतिहर्ता । अत्र तृन्तृचौशासिक्षदादिभ्यः संज्ञायां चानिटावित्युणादिसूत्रेण तृजेच भवति । तत्र तृन्तृचौ शसीति पाठान्तरम् । स्वरे विशे. षः । तृनि हि सति तादौचनितिकत्यताविति गतेः प्रकृतिस्वरः स्यात् । तृचि तु कृत्स्त्ररो भवति । तृन्तृचावित्युणादिसूत्रस्पैव विषयव्यवस्थार्थमिदम् । अनुपसर्गेभ्यस्तृन् सोपसर्गेभ्यस्तु तृजि. ति । नयतेः पुक्व ।। अयं गुणे कृते बोध्यः । नेष्टा नेपतिः। प्रकृत्य. न्तरमितिवा। विर्देवतायामकारचोपधाया अनिट्वञ्च ॥ त्वष्टा । अत्रानिट्त्वमित्युक्तं वक्ष्यमाणसोपसंख्यानशेपो वोध्यः । विषेः स्वत एवानिदत्वात् । तेन पोता क्षत्तेति सिद्धम् । क्षदेव युक्तं ।। पातुष्वपठितोपि क्षदिरत एव वाक्यात्स्वीकार्यः । आत्मनेपदी चायम् । उक्षाणवावेहतं वासदन्त इति वचब्राह्मणप्रयोगात् । शर्तमेपान्तक्षेचक्षदानमिति मन्त्राच्च । क्षचा स्यात्सारथौद्वाास्थे क्षत्रियायाञ्च शूद्रजे इत्यमरः ।। अलकनिराकमजनोत्पचोत्पतोन्मदरुच्यपत्रपवृतृवृधुस- हचर इष्णुच् ॥ अलङ्कारिप्णुः । निराकरिप्णुरित्यादि । इह प. पत्यादयत्रय उत्पूर्वा उपात्ताः। तत्र उदः पच पत मद इत्येव व. तव्ये प्रत्येकमुत्पूर्वपाठ उपसर्गान्तरनिहन्त्यर्थः । तेन समुत्पति- ष्णुरित्यादि न भवतीत्याहुः । पचेरनन्तर पतिस्तान्तः पठ्यते । उत्पतिष्णुसाहष्ण च चेरतुः खरदूपणाविति भट्टिः । एलानामु. त्पतिष्णव इति रघुकाव्यम् । के चिर्नु तत्स्थाने दान्तं पठित्वा पद गवावस्मात्प्रत्ययमाहु ।। । * ·श्रमी । भ्रमी । क्षमी । क्लमी । इह सप्तमु नोटात्तोपदेशस्ये. ति वृद्धिनिपेयः । ममादी । कयन्तर्हि उन्मादीति । अलंकमा- +२ पा..३ आ. शब्दकौस्तुभः । णेश्छन्दास ॥ इष्णुच् स्यात् । वीरुधः पारयिष्णवः । अयामन्तत्यायः॥ भुवश्च ।। छन्दसीत्येव ! भविष्णुः । योगविभाग उत्तरार्थः। 'कयन्ता जगत्पभोरमभविष्णु वैष्णवमिति माघः, विष्णवे प्र- भविष्णवइत्यादि च । निरंकुशाः कवय इति हरदत्तः । च- कारोनुक्तसमुच्चयार्थः । सेन भ्राजिष्णुरिति काशिका । एवञ्च क्षयिष्णुरित्यपि केपाञ्चित्मयोगः सङ्गच्छते । किन्तु चकार- स्यानुक्तसमुच्चपार्थत्वं भाष्ये नोक्तमतो बहवो न पुरस्कु- वैन्ति ॥ ग्लाजिस्थश्च क्स्नुः ॥ चाद्भवोपि । गिदयम् । कत्वन्तु साहितिकचान बोध्यम् । यदत्र वक्तव्यं तत् विहतिचेति मूत्रे. वोचाम । ग्लास्नुः । जिष्णुः । स्थास्नुः । भूप्णु । दशेश्छन्द- स्युपसख्यानम् ॥ दक्ष्णवः पशवः ।। प्रसिगृधिपिक्षिपेः क्नुः ॥ त्रस्नु । गृध्नुः । धृष्णुः । क्षिप्नु: ॥ शमित्यष्टाभ्यो घिनुण ॥ धकार उत्तरत्र कुत्वार्थः । उकार उगितश्चति हूस्वविकल्पार्यः । शमिनितरा । शमिनीतरा । श. मिनितमा । शमिनीतमा । न चैवं शमिनी शमिन इत्योगिद चामिति नुम्मसङ्गः । नुविधौ झल्ग्रहणस्यापकर्पात् । इह च झलन्तत्वाभावादिति भाष्ये स्थितम् । चिकारस चारणार्थः नानुवन्ध इत्याह । शमिनितरादौ घरुपेति नित्यमेव हस्वत्वमिष्यतइति तस्याशयो न्यासकृतोक्तः। तदेतत्सर्व मा. ज्यविरोधादप्रमाणमिति प्रामाणिकाः । शमी । तमी । दमी । १२३ उकार उ.

·र पा ... मपीह लिङ्गमित्युक्तम् । यन्तचोयदिति मूने दित्स्यन्धित्स्यमि- त्यादावजन्तभूतपूर्वादपि मत्ययार्थमनग्रहणमित्युक्तं तदार्यधातुकर- त्यस्य विषयसप्तमीत्वमभ्युपेत्या वस्तृतस्तु तत्राग्रहणं व्ययमेवात असूयतिभिन्नानामिह प्रहणं व्यर्थम् । जुलैव रूपसिद्धः । अ. सूयतेस्तु बुलि प्रत्ययात्पूर्वमुदात्तं वृवि तु नित्यादिरिति स्व- रे विशेषः । इतरेषां वेकाच्वान्न म्बरे भेदः । न च तुना ण्वुलो चायः । वासरूपन्यायस्य जागरूकत्वादिति चे, त्सत्यम् । ता- छीलिकेपु वासरूपन्यायेन पुलवजादयो न भवतीति शाप- नार्थमेतत् ॥ देविखुशोश्चोपसर्गे ॥ आदेवकः । परिक्रोशकः । उपसर्गे किम् । देवयिता । क्रोष्टा । दीव्यतेहेतृमण्णिजन्तस्य दिव यूज न इत्यस्य चुरादिण्यन्तस्य च ग्रहणमित्याहु.॥ चलनशब्दार्थादकर्मकायुच् ॥ चलनः । चोपनः । शब्द शब्दने, चुरादि । शब्दन । रवणः । अकर्मकात्किम् । पठिता विद्याम् ॥ अनुदाचेतश्च हलादे ।। अकर्मकाएनित्यनुवर्तते । वर्तनः। अनुदात्तेत किम् । भविता । हलादेः किम् । एधिता। आदि- ग्रहणं किम् । हलन्तादित्यर्थो मा भूत् । तथाहि सति एधितेत्या. दावतिप्रसङ्गः । जुगुप्सनो मीमांसन इत्यवाव्याप्तिश्च स्यात् । गुपादिप्यनुबन्ध समुदायस्य विशेषक इत्युक्तत्वादस्तीहानुदा. तत्वम् । न चार्दधातु के विवक्षिते ऽतोलोपे सति हलन्तत्वम- स्त्येव । ततश्च व्यावल्लाभात् तदन्तविधिवाधे हलादेरि- त्येवायोस्त्विति चे, मवम् । आर्यघाटके परे लोपाभ्युपगमात् । अत्र चेदमेवादिग्रहणं ज्ञापकम् । अत एव परनिमित्तत्वादल्टोप- स्प स्थानिवन्त्वे घटयतीत्यादौ न दिः।नपदान्तम्त्रे बरेग्रहण ·९८० शब्दकौस्तुभ । दिक् । अकर्मकास्किम् । वसिता वस्त्रम् ।। जुचर्। क्रम्यदन्द्रम्पमृगृधिवलशुचलपपतपदः ॥ इति सौत्रो धातुः । जवनः । चक्रमणः । दन्द्रमणः,। सरणः । गर्द्धनः । ज्वलन । शोचन । लषणः । पतनः। पदनः । ननु पदिग्रहणं उपर्थम् । पूर्वसूत्रेण युचः सिद्धत्वादिति चेत् । सकर्मकार्थमिति वृत्तिकारः । भाप्ये वनभिधानादेव सकर्मकान भविष्यती- त्यभिप्रेत्य पदिग्रहणं ज्ञापनामित्युक्तम् । तथाहि । लषपतेति सूत्रेण पदेरुकविशेषविहितः युचं वाघेत । वासरूपन्यायेन यु- जपीति चेत् । ताच्छीलिकेषु परस्पर घासरूपविधिर्नास्तीति ज्ञापनार्थमिदमिति । तेनालआदिभ्यस्तन । प्रायिकञ्चेदमिति मददीपेल्पत्र वक्ष्यते ॥ अधमण्डार्थेभ्यश्च ॥ क्रोधनः । रोपणः । मण्डन । भूषणः॥ न यः॥ यकारान्तादातोर्युच्न । क्नूपिता । मायिता ।। सूददीपदीक्षश्च ॥ यु न । सूदिता । दीपिता । दीक्षि ता। ननु दीपिग्रहण व्यर्थम् । नमिकम्पीतिरेणैव युचो वाधा. ।ताच्छीलिकेपु वासरूपविधिर्नास्तीति पदिग्रहणेन ज्ञापितत्वा- दिति चेत्सत्यम् । तस्यानित्यत्वमनेन ज्ञाप्यते । तेन कम्रा क. मना । इह युज़योरेव सामावेशो ज्ञाप्यतइति भाष्यस्वरसः । यदाह, भवति युचोरेण समावेश इति । वृत्तिकारस्तु उपलक्षणमि- दं मन्यते । तेन चौकपलसेतिधिनुणो विपयेपि अनुदात्तलक्षणो युच् भवति । विकत्यन इति यथा ।। लपपतपदस्थाभूपहनकमगमशृभ्य उकम् ।। अभिलापुकः। पातुकः । पादुक । स्थायुक इत्याद ॥ जल्पभिक्षकुट्टलुण्टवृङा पाकन् । जल्पाकः । जल्पाकी । भि- क्षाकः । भिक्षाकीत्यादि । ܝܐ ·- २ पा.३ आ. शब्दकौस्तुमः। प्रजोरिनिः ।। मजवी ।। जिदृक्षिविश्रीण्वमान्यथाभ्यमपरिभूमसूभ्यश्च ॥ जयी दरी। क्षयी । विश्रयी । अत्ययी । वमी | व्यय भयसञ्चलन- योः । नपूर्वः । सूत्रे निपातनादेव ननो धातुना समासः । ततो नलोपः ततः प्रत्ययः । अव्यथी । परिभवी । प्रसवी । इह क्षि क्षये, क्षि निवासगत्योः, पू प्रेरणे, एते गृह्यन्ते । निरनुय- न्धकत्वात् । लिपु हिंसायाम् । पूल पाणिगर्भविमोचने । पून प्राणिप्रसवे, एते न गृह्यन्ते । सानुवन्धकत्वात् । प्रजोरप्यत्रैव ग्र- हणं कृत्वा सूत्रभेदश्चकारश्च सुत्यनः ।। स्पृहिगृहिपतिदयिनिद्रातन्द्राश्रद्धाभ्य आलुन् । स्पृह ईसा- याम् । गृह ग्रहणे । पत गतौ । एते चुरादावदन्ताः । अयाम- न्तेत्ययादेशः । स्पृहयालुः । गृहयालुः । पतयालुः। निद्रालु. । तत्पूर्वको द्रा। अत्र समासस्तदोदान्तत्वञ्च निपात्यते । तन्द्रालुः । श्रद्धालु । शीडो वाच्यः ॥ शयालु । कथं कृपालुः स्पर्धालुरि- ति । कृपा स्पर्धां च लातीति विग्रहे मृगय्यादित्वात्कुः । दासिसदसदो रुः ॥ दारुः । धारुः । सेरुः श. हः । सटुः ॥ स्पृघस्यद. क्मरन् । घास. प्रकृत्यन्तरम् । सृमरः । घस्म. । अमर.॥ भजभासमिदो पुरच ।। भगुरम् । भासुरम् । मेदुरम् ।। विदिभिदिच्छिदेः कुरच् ॥ वेत्तरेव ग्रहणं व्याख्यानात् । विदुरः । भिदुरः। छिदुर । भन्नेभिदिच्छिदिभ्याञ्च कर्मकर्त- रि प्रत्ययावित्ति कृत्तिकाराः । न चैतद्भाप्ये दृष्टम् । तथा च माघः शुद्ध कर्तरि मायुक्त, प्रियतमाय वपुगुरुमत्सरच्छिदुरपा- दुरयानितमङ्गना इति । कयन्ताई संमुग्धकान्तास्तनसमगुरौरीत ·+ । . 1 शव्यकौस्तुभः ।। [ ३ अ० माघ इति चेत् । न हि वयं कर्मकर्तरि नेति बम। तस्यापि कर्नतया तत्र प्रत्ययस्याप्रत्यूहत्वात् । किन्तु शुद्धपि कर्तरि यथासम्भव भवत्येवेति । स्यादेतत् । प्रकृतस्यैव पुरचो डिग्त्वमतिदिश्यता विदिभिदिछिदोर्ड दिति, किं • प्रत्ययान्तरेणेनि चेत् । श्रन के चिदाहुः । आतिदोशक ङित्त्वमनित्यमिति ज्ञापनायेदम् । तेन धवित्रं सिद्धम् । धू विधूनने, कुटादिः । इत्रस्य हित्वाभावाद् गुण इति । अन्ये तु धुवित्रमित्येवेच्छन्ति ॥ इण्नशीजसतिभ्यः कवरप् ॥ इत्वरः । नश्वरः । जित्वरः । मुत्वरः । टिड्ढति ङीप् । इत्वरी ॥ गत्वरश्च ॥ गमेरनुनासिकलोपोषि निपात्यते ।। जागरूकः ।। जागुरिति पञ्चम्यन्तम् । जागरूक इत्येव तु न निपातितम् । उत्तरसूत्रे ऊक इत्यस्यानवृत्तये ।। यजनपदशां यडः ॥ दंशे विना नलोपेन निर्देशो लाय. यार्थः । यायजूकः । जञ्जपूक । दन्दशूक ॥ नमिकम्पिस्म्यजसकमहिंसदीपो र. ।। नम्रः। कम्र । स्मेर । जसु मोक्षणे, नवपूर्वः क्रियासातत्ये वर्तते । ततो निपातना समासे कृते र । अजस्रम् । कथमजस्रा अग्नय इति । अजस्रधा- रणादजस्रा ॥ सनाशंसभिक्ष उ. ॥ सन्प्रत्ययो गृह्यते न तु पणु दाने पण सम्भक्ताविति धातू । गर्गादिपु जिगीपुशब्दस्य पाठात् । आडः शंसुइ च्छायामित्ययं गृह्यते न तु शंसु स्तुताविति । आहा सह निर्देशाद । चिकीर्षु । आशंस । भिक्षः॥ विन्दुरिच्छुः ॥ विद ज्ञाने । इप इच्छायाम् । आभ्यामुमत्य- यः विदेनीमइपेश्छत्त्वञ्च निपात्यते । विन्दुशब्दस्तु पवर्गी- यादिः । विदि अवयवे अस्मान्मृगवादित्वात्मत्ययो ·२ पा.३ आ. 'शब्दकौस्तुम.। २८३ बोध्यः ॥ क्याच्छन्दसि ॥ उ: स्यात् । अदेवयुं विदथेदेवयुभिः । किया क्य इति व्याख्यानात्कण्ड्वादियगन्तादपि भवति । य- मस्य योनौ शकुनं भुरण्युम् । तुरण्यवोगिरसो नक्षन्त । सपये- म सपर्यवः । अथ कथं सन्तः प्रणयि वाक्यानि गृहन्ति हनम्य- व इति भट्टपादाः । मृगय्वादिपु द्रष्टव्य इति हरदत्तः ।। आगमहनजनः किकिनौ लिट् च ॥ आकारान्तेभ्य ऋवर्णान्तेभ्य. गमादिभ्यश्च किकिनौ स्तश्छन्दसि तौ च लि. ड्वत् । आदिति नायं तकारः कस्तहि दकार, ऋदोरवितिवत् । तेन तादपि परस्तपर इत्येत्तन्न । वर्विजम् । पपिः सोमम् । ददिर्गा । ततरि । जगुरिः । जम्पियुवा नृपदनम् । जनिर्वृनम मित्रियम् । जतिः। स्वरूपावाधेनातिदेशप्रवृत्तेस्तिवादयो न । यद्यप्यसंयोगालिडिति किन्त्वं लभ्यतएव तथापि ऋच्छत्यृता- मिति प्रतिप्रमूतमपि गुणं निपर्छ किकिनोः कित्करणम् । तेन तृगु, एतयोर्गुणाभावादित्वे प्राप्ते बहुलछन्दसीत्युत्त्वे ततरिरित्यादि सिद्धम् । छन्दसि सर्वेभ्यः किकिनौ वाच्यौ ॥ सोद । नेमि- रित्यादि । भाषायां धासृजनिननिभ्यो वाच्यौ । दधि । चक्रि । सनि । जज्ञिः । नेमिः । इह काशिकायां धातु तौ च गमिरापि पठ्यते । जग्मिः । सासहिवाबहिचाचलिपा- पतीनामिति वार्तिकम् ॥ सहिबहिचलिपतिभ्यो यडन्तभ्य किकिनौ निपात्यते । नीग्वञ्चीत्यादिना पतेरभ्यासस्य नीर- . माप्तस्तदभावश्च । अत्र भापायामित्यपेक्षते इति हरदत्सन्यास- कारादय । ननु चार्तिकद्वयपि भापायामिति निष्फलम् । अहि- महीसासहिरस्तिकोन्य इति श्रीहर्षादिप्रयोगाणां निर्वाहः फल मिति चेन्न । छन्दसीत्यस्याननुत्तिमात्रेण सन्निहिाव । - ·. - - . ९८२ शव्दकौस्तुभः । [ ३ अ० माघ इति चेत् । न हि वर्ष कर्मकर्तरि नेति ब्रूमः। तस्यापि कर्वतया तत्र प्रत्ययस्याप्रत्यूहत्वात् । किन्तु शुद्धोपि । कर्तरि यथासम्भव भवत्येवेति । स्यादेतत् । प्रकृतस्यैव घुरचो छित्त्वमतिदिश्यतां विदिभिदिछिदो.दिति, किं • प्रत्ययान्तरणेनि चेत् । अत्र के चिदाहुः । आतिदोशिकं डिवमनित्यमिति- ज्ञापनायेदम् । तेन धवित्रं सिद्धम् । धू विधूनने, कुटादिः । इत्रस्य डिवाभावाद् गुण इति । अन्ये तु धुवित्रमित्येवेच्छन्ति । इण्नशीजसतिभ्यः क्वरम् । इत्वरः । नश्वरः । जित्वरः सुत्वरः । टिड्ढेति डीप् । इत्वरी ॥ गत्वरश्च ॥ गमेरनुनासिकलोपोपि निपात्यते ।। जागुरूकः ॥ जागुरिति पञ्चम्यन्तम् । जागरूक इत्येव तु न निपातितम् । उत्तरसूत्रे ऊक इत्यस्यानवृत्तये ।। । । यजनपदशां यङः ॥ दंशे विना नलोपेन निर्देशो लाघ- यार्थः । यायजूकः । जजपूकः । दन्दशूकः ॥ नमिकम्पिस्म्यजसकमहिंसदीपोरः।। नम्रः। कम्र । स्मेरः। जसु मोक्षणे, नवपूर्वः क्रियासातत्ये वर्तते । ततो निपातना. समासे कृते र. । अजस्रम् । कथमजस्रा अग्मय इति । अजस्रधा• रणादजस्रा. ॥ सनाशंसभिक्ष उः ॥ सन्मत्ययो गृह्यते न तु पणु दाने पण सम्भक्ताविति धातू । गर्गादिपु जिगीपुशब्दस्य पाठात् आडः शंसुइच्छायामित्ययं गृह्यते न तु शंमु स्नुताविति । आटा सह निर्देशात् । चिकीर्षुः । आशंसु. । भिक्षुः।। विन्दुरिच्छुः ।। विद शाने । इप इच्छायाम् । आभ्यामपत्य यः विदेनीमइपेइछत्वञ्च निपात्यते । बिन्दुशब्दस्तु पवर्गी- यादिः । विदि अवयवे अस्मान्मृगगादित्वात्मत्ययो ।

·२पा.३ आ. 'शब्दकौस्तुमः । । 8८३ बोध्यः ॥ क्याच्छन्दसि ॥ उः स्यात् । अदेवयु विदयेदेवयुभिः । कियः क्य इति व्याख्यानात्कण्डवादियगन्तादपि भवति । य. मस्य योनौ शकुनं भुरण्युम् । तुरण्यवोगिरसो नक्षन्त । सपयें. म सपर्यवः । अथ कथं सन्तः प्रणयि वाक्यानि गृहन्ति हनम्य- व इति भट्टपादाः । मृगय्वादिपु द्रष्टव्य इति हरदत्तः ॥ आगमहनजनः किकिनौ लिट् च ॥ आकारान्तेभ्य ऋवर्णान्तेभ्यः गमादिभ्यश्च किकिनौ स्तश्छन्दसि तौ च लि- ड्वत् । आदिति नायं तकारः कस्ता दकार, ऋदोरवितिवत् । तेन तादपि परस्तपर इत्येतन्न । वभ्रिजम् । पपिः सोमम् । ददिर्गाः । ततुरि । जगुरिः । जग्मियुवा नृपदनम् । जनिर्वृत्रम- मित्रियम् । जतिः । स्वरूपाबाधेनातिदेशमवृत्तेस्तिवादयो न । यद्यप्यसंयोगाल्लिडिति किन्त्वं लभ्यतएव तथापि ऋच्छत्वृता. मिति प्रतिप्रसूतमपि गुणं निपद्धं किकिनोः कित्करणम् । तेन तृग, पतयोर्गुणाभावादित्वे माप्ते बहुलंछन्दसीत्यत्वे ततरिरित्यादि सिद्धम् । छन्दसि सर्वेभ्यः किकिनी वाच्यौ ।। सोदः । नेमि- रित्यादि । भाषायां धावसृजनिननिभ्यो वाच्यौ । दधिः । चक्रि । सस्त्रि' । जज्ञिः । नेमिः । इइ काशिकायां धातु- तौ च गमिरपि पठ्यते । जम्मिः । सासहिवायहिचाचलिपा- पतीनामिति वार्तिकम् ॥ सदिवहिचलिपतिभ्यो यहन्तेभ्यः किकिनी निपात्येते । नीग्यञ्चीत्यादिना पनेरभ्यासस्य नीग्- माप्तस्तदभावश्च । अत्र भाषायामित्यपेक्षते इति हरदसन्यास- कारादय । ननु वार्तिकद्रयपि भापायामिति निष्फलम् । अहि- महीसासहिरस्तिकोन्य इति श्रीहदिमपोगाणां निर्वाहः फल मिति चन्न । छन्दसीत्यम्याmami ·- ९८४ 'शब्दकौस्तुमः । [.. त्युत भापायामित्यनुवृत्ती वेदे एपां किकिनी नेति लम्येत । तच्चायुक्तम् । अपील्हमुग्रं पृतनासुसासहिम् । रुचस्तिष्ठाविचाच- लिरित्यादिप्रयोगविरोधादितिचे, सत्यम् । छन्दसीत्यस्येहासम्ब- न्धस्फोरणमात्र फलम् ॥ स्वपितृपोर्नजिङ् ॥ स्वाक् । तृष्णम् । पेश्चेति काशि- का । धृष्णक् ॥ शृवन्योदारुः ॥ शरारुः । वन्दारु ॥ भियः कुल्कुकनौ ॥ भी। भीलुकः । कुकन्नपि वक्तव्यः ।। भीरुकः ।। । स्थेशभासपिसकसो वरच ॥ स्थावर । ईश्वरः । भास्वरः। परेवर. । कस्वरः ॥ यश्च पङः ॥ यातेर्यडन्ताद्वरच् । यायावरः ॥ भ्राजभासधुर्विद्युतो पूजुग्रावस्तुवः श्विप् ।। वश्चेति प- त्वम् । विभ्राद् । विभ्राजौ । भाः। मासौ। रालोप इति व लोपः । धूः । धुरौ । विद्युत् । ऊ । पू. पुरौ । शिग्रहणाजव- तेदीर्घः । जुः । जुधौ । जुव । ग्रावस्तुन् ।। अन्यभ्योपि दृश्यते ॥ दृशिग्रहणं विध्यन्तरोपसग्रहार्थम् । तच्च वार्तिककारः स्फुटीचकार । आह हि । वचिपच्छयायत- है स्तुकटप्पजुश्रीणां दीर्घश्च ।। द्युतिगमिजुहोतीनां द्वे च ॥ दृणाते- स्वश्च ॥ ध्यायतेः सम्प्रसारणञ्चेति ॥ वक्तीति वाक् । श. ब्दमाद । आयतस्तूः । कटपू 1 जूः । श्री. । वचिप्रच्छोः स- म्पसारणन्तु न । दर्घिवचनसामर्थ्यात् । अपर आह । दृशि- ग्रहणादेव वचिमच्छचो. सम्पसारणनैति । द्युतिगमीति वा- चिके चकारेण दीर्घः समुच्चीयते स च होतेरेव । दीर्घश्रुत्यु- पस्थितनाचा तदन्तविधिविज्ञापनात् । दिद्युत् | युतिस्वाप्योरित्य- ·. . २पा.३ आ. शब्दकौस्तुमः । ९८५ भ्यासस्य सम्प्रसारणम् । जगत् ! जुहूः । नन्विहाभ्याससंव दुर्लभा । प्रत्यासत्त्या पाष्ठद्वित्वे एव तत्मवृत्तेः । अत एवाएमि- के सा नेति चे, सत्यम् । दृशिग्रहणादेवाभ्याससंज्ञति हरदत्तः । वस्तुतस्तु लिटिधातोरित्यतो धातोरित्यनुवृन्त्या,धातोरिति द्वित्वे ऽभ्याससंज्ञा । एकञ्च न कोपि दोप इत्यवधेयम् । ददृत् । दृणातेर्दीयतेर्वा । ध्यायतीति धीः । इह जुधीरित्यनयोः करण- स्य कर्तृत्वविवक्षायां प्रत्यय इति हरदत्तः ॥ भुवः संज्ञान्तरयोः। भवतेः विप्स्यात्संज्ञायामन्तरे च गम्यमाने । मित्रभूर्नाम कश्चित् । धनिकाधमणयोरन्तरे य- स्तिष्ठति विश्वासार्थ स प्रतिभूः । यस्तु ग्रामयोरन्तरे तिष्ठति तत्र न । दृशिग्रहणस्यानुत्तेः॥ विप्रसंभ्यो वसंज्ञायाम् ।। एभ्यो भुवो डु. स्यात् न तु सं. ज्ञायाम् । विभुः सर्वगतः । प्रभुः स्वामी । सम्भुनीनता । अ- संज्ञायां किम् । विभूर्नाम कश्चित् । मितवादिभ्य उपसंख्या- नम् ॥ मितं द्रवतीति मितनुः । शम्भुः । अन्तर्भावितण्यर्थोत्र भ- पतिः । सुखं भावयतीत्यर्थात् ॥ घः कर्मणि प्टून् ॥ धयतेर्दधातेश्च कर्मणि कारके प्टून् स्यात् । धीयते पीयते धात्री स्तनदायिनी । धीयते धार्यते भैप- ज्यामिति धात्री आमलकी । दाम्नीशसयुयुजस्तुतुदसिसिचमिहपतदशनहःकरणे। एम्प: करणे इन्स्यात् । दात्यनेन दात्रम् । नेत्रम् । शस्त्रम् । योत्रम्। योक्र- म् । स्तोत्रम् । तोत्रम् । सेत्रम् । सेक्तम् ।मेदम् । पत्रम् । अजादित्वा- इंष्ट्रा । नी । निलोपन निर्देशो ज्ञापका क्वविदकटित्यापि नलोप इति । तेन ल्युटि दशनाः । अनिदितामिति सूत्रस्यभाष्य- स्वरसस्तु शवन्तोयनिर्देशः॥

·९८४ 'शब्दकौस्तुमः । [अ. त्युत भापायामित्यनुवृत्ती वेदे एपां किकिनी नेति लम्येत । तचायुक्तम् । अपील्हमुग्रं पृतनामुसासहिम् । ध्रुवस्तिष्ठाविचाच- लिरित्यादिप्रयोगविरोधादितिचे, सत्यम् । छन्दसीत्यस्येहासम्ब- न्धस्फोरणमानं फलम् ॥ स्वपितृपोर्नजिङ् ॥ स्वमक् । तृष्णम् । धृपेश्चेति काशि- का । धृष्णम् ॥ शृवन्द्योदारुः ॥ शरारुः । वन्दारुः॥ भियः कुत्कुकनौ ।। भीरुः। भीलुकः । कन्नपि वक्तव्यः॥ भीरुकः ॥ । स्थेशभासपिसकसो वरच् ॥ स्थावर । ईश्वरः । भास्वरः। पस्वरः । कस्वरः ॥ यश्च यङः ।। यातेर्यडन्ताहरन् । यायावरः ।। भ्राजभासधुर्विद्युतोर्जप्रजुग्रावस्तुवः विवप् ॥ ब्रश्चेति प- त्वम् । विभ्राद् । विभ्राजौ । भाः। भासौ । रालोप इति व लोपः। धूः । धुरौ । विद्युत् । ऊर्छ । पूः पुरी । दृशिग्रहणाज्जव- तेदीर्घः । जः । जुवौ । जुवः । ग्रावस्तुत् ॥ अन्येभ्योपि दृश्यते ।। दृशिग्रहणं विध्यन्तरोपसङ्ग्रहार्थम् । तच्च वार्तिककारः स्फुटीचकार । आह हि वचिप्रच्छयायत- स्तुकटप्रुजुश्रीणां दीर्घश्च ॥ द्युतिगमिजुहोतीनां द्वे च ।। दृणाते. ईस्वश्च ॥ ध्यायतेः सम्प्रसारणञ्चेति ।। वक्तीति वाक् । श- ब्दमाद । आयतस्तूः । कटपूः । जूः । श्रीः । वचिमच्छोः स- म्पसारणन्तु न । दर्घिवचनसामर्थ्यात् । अपर आह । दृशि- ग्रहणादेव पचिमच्छयोः सम्प्रसारणग्नेति । द्युतिगमीति वा. तिके चकारण दीर्घः समुच्चीयते स च जुहोतेरेव । दीर्घश्रुत्यु. पस्थितेनाचा तदन्तविधिविज्ञापनात् । दिद्युत् । घुतिस्वाप्योरित्य.

·करणेप्टून्स्यात् । दात्यनेन दात्रम्।नेत्रम् । शस्त्रम् । योत्रम्। योक्र. दाम्नीशसयुयुजस्तुतुदसिसिचमिहपतदशनहः करणे।। एभ्यः नलोप इति । तेन ल्युटिदशना.।अनिदितामिति मूत्रस्थभाष्य- ९८५ ३ पा. ३ आ. शब्दकौस्तुमः । भ्यासस्य सम्मसारणम् । जगत् ! जुहः । नन्विहाभ्याससमव दुर्लभा । प्रत्यासत्त्या पाठद्वित्वे एव तत्मवृत्तेः । अत एवाष्टमि- के सा नेति चे, सत्यम् । दृशिग्रहणादेवाभ्याससंज्ञेति हरदत्तः । वस्तुतस्तु लिटिधातोरित्यतो धातोरित्यनुवृन्त्या,धातोरिति द्वित्ते ऽभ्याससंज्ञा । एवञ्च न कोपि दोप इत्यवधेयम् । ददृत् । दृणातेर्दीयते । ध्यायतीति धीः । इह जुहूधीरित्यनयोः करण- स्प कवविवक्षायां मत्यय इति हरदत्तः ॥' भुवः संज्ञान्तरयोः ।। भवतेः चिप्स्यात्संज्ञायामन्तरे च गम्यमाने । मित्रभू म कश्चित् । घनिकाधमणपोरन्तरे य- स्तिष्ठति विश्वासाथै स प्रतिभूः । यस्तु प्रामयोरन्तरे तिष्ठत्ति तत्र न । शिग्रहणस्यानुवृत्तेः॥ विमसंभ्यो वसंज्ञायाम् ॥ एभ्यो भुवो दुः स्यात् न तु सं- ज्ञायाम् । विभुः सर्वगतः। प्रभुः स्वामी । सम्भुजीनता । अ- संज्ञायां किम् । विभूर्नाम कश्चित् । मितबादिभ्य उपसंख्या- नम् ॥ मितं द्रवतीति मितद्गुः । शम्भुः । अन्तावितण्यर्थोत्र भ- पतिः । सुखं भावयतीत्यर्थात् ॥ घः कर्मणि प्टून् ॥ धयर्दधातेश्च कर्मणि कारके एन् स्यात् । धीयते पीयते धात्री स्तनदायिनी । धीयते धार्यते भैप- ख्यामिति घात्री आमलकी । . म् । स्तोत्रम् । तोत्रम् । सेत्रम् । सेक्तम् ।मेदम् । पत्रम्। अजादित्या इंष्ट्रा । नही । दोनलोपन निजामादक । पत्राचदस्त्यिान स्वरसस्तु शवन्तोयनिर्देशः ॥

·९८६ शब्दकौस्तुभः । [१० हळसूकरयोः पुत्रः ॥ पूजओः करणे टून् स्यादलसूकर- योरवययश्चेत्सः । पोत्रम् । हलस्य सूकरस्य च मुखम् ।। { अर्तिलूधसूखनसहचरइत्रः ॥ करणइत्येव । अरित्रं मूलम् । लपित्रम् । घुवित्रम् । सचित्रम् । खनित्रम् । सहित्रम् । च- रित्रम् ॥ पुवः संज्ञायाम् ।। पूभ्यां करणे इत्रः स्यात् । दर्भपवि- त्रम् । येनाज्यमुत्पूयते तत्पवित्रम् | जपादिष्वनामिकांगुल्यवे. 1 पृनञ्च ।। कर्तरिचार्षदेवतयोः॥ कर्तरिकरणे च पुत्र इत्रः स्यात् । यथा- संख्यसम्बन्धादृपौ करणे देवतायां कर्चरीति काशिका । कर्तरिकृदिति सूत्रस्थभाष्यकैयटयोस्तु यथासंख्यं नेति गम्यते । ऋपिर्मन्त्रः । तदुक्तमृपिणेति दर्शनात् । पूयतेनेनेति पवित्रम्पा- वमान्यादि । देवतापान्तु अग्नि पवित्र स मा पुनातु ।। जीत' क्तः॥ बीतो धातोर्वर्तमाने क्तः स्यात् । अनेन विशेषविधानात् जीतः क्तस्य भूतविपयता बाध्यते । एवमुत्तर- सूत्रे बोध्यम् । भिघृपा । धृष्टः ॥ मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च ॥ मतिरिच्छा न तु वृद्धिस्तस्याः पृथगुपात्तत्वात् । राज्ञा मत इष्टः। बुद्धो विदितः। पूजितोऽर्चित इत्यादि । कथन्ताई जनैरविदितविभवो भवानीपतिरिति भा. रविः । तेनेत्यधिकारे उपशातइति मूत्रितत्वाज्ञानार्थेभ्यो भूते- पिता । पूजितो यः मुरासुरैरित्यादि तु चिन्त्यमिति हरदत्तः। सामान्यापेक्षं ज्ञापकमित्यनुन्यासादयः । चकारोनुक्तसमुच्चया- थः । तथा च भाष्यम् । शीलितो रक्षितः क्षान्त आक्रो जुष्ट इत्यपि । रुष्टश्च रुपितश्चोभायभिव्याहृत इत्यपि ॥ हृष्टतुष्टौ तथाकान्तस्तयोभी संयतोद्यतौ । कप्तम्भविष्यतीत्याहरमृता:

·पादे तृतीयमान्हिक, समाप्तश्च द्वितीयपाद ।।
पूर्ववस्मृता इति ॥ रुप रोपे । रुष्यमत्वरेताविकल्प । कष्टा-
२पा.३ आ.
शब्दकौस्तुमः ।
ब्दो भविष्यत्काले । अमृतास्तु पूर्ववत् । वर्तमानइत्यर्य । न नि-
यन्ते अमृताः ।।
इति श्रीशब्दकौस्तुभे तृतीयाध्यायस्य द्वितीये

·स्फोटचन्द्रिका श्रीमन्मौन्युपाव्हश्रीकृष्णभट्टविरचिता काशीस्थराजकीयसंस्कृतप्रधानपाठशालाध्यापक- पटवर्धनोपनामकतात्याशास्त्र्यपराभिधान- पण्डितरामकृष्णशास्त्रिणा संस्कृता चौखम्बासंस्कृतपुस्तकालयाध्यक्षेण श्रीमता हरिदासगुप्तेन काश्यां राजराजेश्वरी मुद्रायन्त्रालये संमुद्य प्रकाशिता । स. १९५५ To he had of the Manager Choukhamba.

·प्रादवोधापतेश्च । एव च स्थान्येव वाचको लाघवात् न त्वादेशो गौरवादिति ता- रस्य, एव च गौरव स्पष्टमेव । कि च स्थान्यादेशज्ञानशून्यस्यावयाकरणस्यादेशमा- किंकोक्तमपास्तम् । विपरीतगीरवापत्ते । अय तार्किकाणा पदस्फोटत्वेनाभिमत.. शक्त पदमिति ते स्वीकृतत्वात् । तच्च मानाभावात् फ्लामावात्स्वमन्यविरो- धाचायुचा मिति शाब्दिका । तयाहि । शत पद चतुर्दा रट योगिक योगस्ट यो. गिकरूढ चेति । गो. पाचक पकामश्वकर्ण इति कमेणोदाहरणानि । तन पाचक इति पागेकोदाहरणे यच्छक पद पच अक इति न तद्योगिक, समुदायस्तु यद्यपि यौशिकस्तथापि न शक्त । एव च शक पद यागिकामयावारिताभिधानम् । विशिष्टशरसगावे सति व्याकरणबोधिवार्थप्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्पसुबन्ततिरन्तपदल अथ स्फोटचन्द्रिका प्रारभ्यते ॥ पित्रोः पादयुगं नत्वा जानकीरघुनाथयो । मौनिश्रीकृष्णभद्देन तन्यते स्फोटचन्द्रिका ॥ १ ॥ शाब्दिकाना वाच्यलक्ष्यव्यग्यार्थप्रतिपादकाना वाचकलाक्षाणकव्यञ्जमना शब्दाना तनिष्ठजातेा स्फोट इति व्यवहार.। स्फुटति अर्थो यस्मादिति व्युप्तत्या पक्जादि- पदयद्योगरूड स्फोटशब्द । केवलयागस्वाकारे वाच्यलक्ष्यव्यग्याना चेष्टायाष ध्य- ग्यार्थप्रतिपादकत्वेन तनातिव्याप्ते । न च वाचकादिपर्याय स्फोटशब्दो ऽप्रसि- द्ध । अक्षराणामकारस्त्व स्फोटस्त्य वर्णसश्रय इति हरिवशे दृष्टत्वात् । तथा च वर्ण. पदयाक्याखण्डपदाखण्डवाक्येति पञ्च व्यक्तिस्फोटा । शक्यतावच्छेदिकाया जा तेर्वाच्यत्ववत् शक्ततावच्छेदिकाया जातर्वाचकत्वमिति मते वर्णपदवास्यभेदेन निवि- धो जातिस्फाट 1 एव चाष्टी स्फोटा । यथानन्दवल्या शुद्धब्रह्मज्ञानार्थमनमयप्रा- णमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयेति पञ्चसु कोशेषु अपारमार्थंकब्रह्मत्वप्रतिपादन मुपाय । यथा वारुन्धतीज्ञानाथै स्थूलनक्षत्रै अपारमार्थिकारुन्धतीत्वबोधनम् । तथा पारमार्थिकाखण्डवास्यवोधार्थमेते वर्णपदवाक्याखण्डपदस्फोटा उपाया 1 तदुक्त- म् । उपाया शिक्षमाणाना बालानामुपलालना. । असत्यै वर्मनि स्थित्वा तत स. समीहते इति । सुप्तिडन्त पदमिति एकातडन्तार्थमुरयविशष्यक वाक्यामिति पदवाक्यलक्षणानाक्रान्तवर्णसमूहस्य वर्णस्य वा प्रकृतिप्रत्ययरूपस्य व्याकरणेन . होतशक्तिकस्य पच तिप् इत्यादिकस्य वाचस्त्वे वर्णस्फोट । ते च प्रयोगसमवाय- विमर्गतिवादय । न तु तत्स्थानित्वन कल्पिता सकारलकारादय । तेषामनि- यतत्वात् । तथाहि । विसर्गेश रो स्मरण तेन सौ । एव णला तिप स्मरण तेन लका ।

·वन्मते वृतिभेदेन मन्मते तु एकया त्यानि चरागाच्छदापामागचादायथा न्याश्रयस्य तुल्यत्वात् । यहा शब्दाययोरनादिमम्बन्ध, शकि मम तु प्रतिभा हकत्वसाममिन्द्रियादी विषयप्रकाशन, तत्स्वरूपसदेवोपयुज्यतेन तु ज्ञातम्। एक शब्दपि माधचमाइक दमामाध्य स्वम्पमदेवोपयुक न तु ज्ञातम् । न चागृहीत- शक्तिकस्यापि चोधापत्ति । सनिकादिवत् बोधाभारप्रयोजकीभताभावप्रतियोगि तात्पर्यप्रहाभापात् । न च नानार्यप्वर तात्पग्रहस्य कारण चमिति चेत् । सत्यम् । स्फोटचन्द्रिका। भावात् । यथा पुण्यपापोभयजनिकार्यमाटरीश्वरकन्र्तृका तथैव सा वसाधुभयवि- भशप्दयष्टिरपीश्वरकर्तृव । तथा च भ्रम इति अयुक्तमेव । न च तटस्थपाल. स्यानुमितिभ्रम साधुशन्द सा वासाधुशन्देष्वपि । शतपनुमापकसामग्रीसत्वेन बाध- काभावेन च भ्रमत्वायोगात् । नन्वसाधुध्वपि शक्तिस्वीकारे शक्तिमत्व साधुत्व- मिति ताकिलक्षणाकान्तत्वात्साधुत्वापति । तथा च न म्लेच्छित नापभाषित इति निषेधानवकाश इति चेन्न । लाक्षणिकानामसाधुतापते । न च वृतिमन्द तत् । शक्तिलक्षगान्यतरत्वनिवशे गौरवात् । तस्मात्पुण्यजनकनावन्डेदकजातिविशेष साधुरव प्रत्यवायजनकतावच्छेदकश्चासाधुत्वम् । यद्वा व्याकरणयोध्यत्व गाधुत्व तद्धि- भत्वमसाधुत्वम् । तथा चैक शब्द सम्यग शात सुप्रयुक्त.स्वर्गे लोके यामधुग भव. तीति व्याकरणेनाविशेषे प्रकृतिप्रत्ययेन व्युत्पादित इति ज्ञात: । तादृशाविशेष प्रयुक्तः । तेन गोणीशब्दस्य गोण्यामेव साधुत्य न गवि । विनिगमनाविरह इत्यपि न युक्तम् । अन्यतरपक्षपातनी युक्तिाह विनिगमना । या च ज्ञानस्य पूर्वाभिव्य- क्तिरूपा प्रकृतस्ति । भत एवेश्वरज्ञान शक्तिरिति वर्द्धमानोपाध्याया. । दान्दिवास्तु बोधजनकत्व शक्ति । तच्चानादियोधजनकतावच्छेदकधर्मनत्यम् । तदुक्त हरिणा । इन्द्रियाणा स्वविषयधनादियोग्यता यथा। अनादिरय सम्बन्धः शब्दाना योग्य. ता तथेति । तजनक तावच्छेदकधर्मववम्पा योग्यता । न चाहीतशक्ति- कस्य शाब्दबाधानुदयान्छाब्दयोधे शक्तिहस्य हेतु बाद बोधोत्तर शक्तिप्रह, तिमहोत्तर वाध इति अन्योन्याश्रय । व्याकरणशेशादिना शक्तिप्रहात् । अन्यथै- रेच्छाशक्तिरिति पक्षेपि शक्तिमहोतर बोध चौधोत्तर शक्तिमह इति अन्यो- शक्ति सामाये यथा दीपादी तेजसि प्रायवाहकत्यसामयं वन्यादी दा. शाब्दिकमते सर्वपा नानार्थ वात् । अत एव वृद्धिरादजिति सूत्रै भध्ये ऽनेक शत:शब्दस्यत्युक्तम् । अनेकेष्वनेका वा शक्तिरस्येति विप्रद । मादक शातिभेद इति तार्किकादिसिद्धान्त' । लापवा तिरेकैरेति शाब्दिकराधान्त । मचान्यायद्यानेकार्थवमिति वाच्यम् । भवन्मतपि तुल्यत्पत् । एतावान् पर भेद भवाद्धे सर्वानुभवसिदापि व्यजना अधयान स्ववियत । तत्र चयन ..

·स्फोटचन्द्रिका । कचवन्मन्मनाप लाघवाच्छुक्त्यैव निर्वाहे लक्षणोच्छेदापत्तेरद्पकत्वात् । वस्तु. त एकत्त्यैव निर्वाहे अनेकत्तिकल्पनमन्याप्यमित्येव तदर्थ, । अर्थपदस्य वृत्तिप. स्वात् । अन्यायश्चेत्यस्य लाघवमूलत्वात् । न चानन्यलभ्य शब्दार्य इति वा- यम् । तस्य लक्षणया लभ्ये शक्तिकल्पनमन्याव्यमिति नाय. विन्तु ससर्गमर्या- दया सिद्ध शकिकल्पनमयुकमिति तदर्थात् । एव च शाब्दिकाना शब्दयद्वन्दी अतिरिक्तीकस्वांकार. । तार्किकाणा तु शन्दे शक्तिस्वीकार. पन्ही तु नेत्यर्द्ध- जरतीयस्वीकारोनुचितः । न चोत्तेजकाभावविशिष्टमण्यभावनापेपत्ती तत्स्वीकारो व्यर्थ इति याच्यम् । गुरुभूतविशिष्टस्य कारणतावठदकत्वस्वीकारापेक्षया लघु. भूतस्वीकतातिरिक्तशक्तिसम्बन्धस्यैयोचितत्वात् । किञ्च शाब्दिकमते भेदमहि. ष्णुरभेदस्तादात्म्यम् । गुणत्वदव्यत्वादिना भेदेपि गुणं विना द्रव्यानुपलम्भाद् द्रव्य विना गुणानुपलम्भाय तयोस्तादात्म्यम् । एव च समवायो यन तन तादात्म्यामिति व्यवहार. । तया च ते. गुण प्रति घटस्य पूर्ववत्तित्वासम्भवेन कारणवाभावा. पन्यपानुपपत्या विशिष्टस्यैव कारणतावच्छेदकत्वमङ्गीकृत्य गुणविशिष्टपट प्रति गुणविशिष्टकालस्य कारणत्वमिति स्वीकृतम् । ताकिंस्तु विशिष्टस्य का- रणतानवरदकत्याद्विशिष्टस्य वारणत्वासम्भावाग्निर्गुणपटोत्पत्ति. स्वीकृता, तर च गुणात्रयत्वरूपदव्यत्वलमणानाकान्तत्वाद् गुणसमानाधिकरणद्रव्यत्य- न्यायजातिमत्वमिति निष्का कृत सोयुक्तइति मम भाति । तथाहि । प्र. तिबन्धकोसेनमाभ्यो वन्ही शातापि शक्तिस्तेजकाभावविशिष्टमण्यभावस्य कारणत्व स्वांग्यातिरिका शकि- राण्डिता शन्दे च सा स्वीकृता । एव विशिष्टस्य तस भवरदकरव स्वीकलेह नेत्युक्त्या रापुष्पयामिर्गुगपटोत्पत्तिः स्वीकता। सपामनुम.

·स्फोटचन्द्रिका चलगुणस्यासत्वेन व केवलगुणसाक्षात्कारासम्भवः । तस्माद् द्रव्यविशिष्टगुणसा- क्षात्कारजनकत्व तयोः । न तु गुणविशिष्टद्रव्यसाक्षात्कारजनकत्वम् । अनुभ. चन तथैव शक्त्युभयनात् । चक्षुरिन्द्रियत्वगिन्द्रिययोस्तु गुणविशिष्टद्रव्यं द्रव्य- विशिष्टो वा गुण इत्युभयविधसाक्षात्कारजनकत्वम् । विस्तरस्तु मत्कृतशब्दार्यतर्का- भृते द्रष्टव्यः गौरवमयान्नेह तन्यतइति दिक । प्रकृतमनुसरामः । असाधुश- ग्दस्य वाचकत्वेपि व्याकरणप्रतिपाद्यत्वाभावात्स्फोटत्वाभावः । तदन्तर्गतवर्णा- नो तु एकाक्षरकोशावधृतशक्तिकानामयान्तरप्रकाशकत्वे पदस्फोट इति पदस्फोटे विवेचयिष्यते । अनुकरणशब्दाना तु अनुकार्यानुकरणयोर्भेदविवक्षया ऽनुकार्य- रूपार्थप्रतिपादकत्वात् स्फोटत्वम् । ननु साध्वनुकरणस्य साधुत्वेन स्फोटत्वेप्यसाध्वनु- फरणस्यासाधुत्वात्कय स्फोटव्यवहार इति चेन्न । असाध्वनुकरणस्यापि साधुत्व- स्वीकारात् । दैत्यहे ऽरय इति प्रयोकव्ये हे ऽलय इति प्रयुक्त, तदनुकरण हेलयो हेलय इति कुर्वन्तो न परावभूरिति न वाक्येपि तस्यासाधुत्वम् । तथा यद्वानः तद्वानः भवतु इत्यर्थे यर्याणस्तर्वाण.भवतु इति प्रयुक्त तदनुकरण कुर्वन्तो यर्याणस्तर्वाणों नाम ऋषयो बभूवुरिति न वाक्येपि तस्यासाधुरष कस्यापि सम्मतम् । तस्मादसा. भोरनुकरणस्य साधुत्व सर्वसम्मतम् । तर यदा तयोरभेदविवक्षा तदार्थप्रकाशकत्यामा. चान्न स्फोटत्वम् । शुद्धब्रह्मशानाय सर्ववहि तान्नमयकोशवदसण्डवास्यवोधनाय व. स्फोट इति दिक् । इति वर्णस्फोट, ॥ अथ पदस्फोटो वर्णस्फोटापेक्षया अन्नमयकोशापेक्षयान्तरदृप्राणमयकोशवदन्तरगो निरूप्यते । अन्तरङ्गत्व तु साक्षा- द्वाफ्यपटकत्येन । धर्णस्य बहिरड्गत्व पदनियत्तिद्वारा तत्पटकत्वम् । पदस्फो. टो द्विधा सखण्डो ऽखण्डश्च । व्यवहारादिना पदे एव शक्तिमहात् । तर यो उस्माक सखण्डपदस्फोट. पचति राम इत्यादिसुबन्ततिङन्तरूपः, शक्त पदमिति मत स एव याक्यस्फोटस्तार्किकाणाम् ॥ अथाखण्डपदस्फोटो निरूप्यते । स च सर्वः पदस्थितवन्यज्यते । स चार्थप्रलायक इति शाब्दिकसिद्धान्तः । न च प्रती- तस्य प्रलायकत्वनास्ति अन्यथा शब्द पेत्तीत्यनाथै वेतीति प्रत्ययापत्तेरिति अणु- दिरात्रस्यभाध्यविरोधः । तस्य सामान्यत: प्रतीतस्य प्रत्यायकत्व नास्तीति ना. 2. । किन्तु शब्दशशया प्रतीतस्य शब्दस्यति । प्रकरणानुरोधेन तस्य सहोचा- त् । एपञ्च रहसि पुस्तकमीक्षमाणस्थार्थप्रत्ययानापत्तिमाशक्य तत्रापि सूक्ष्मो- च्चारणमस्त्येवेति नव्योक्तमपास्तम् 1 अनुभवविरोधाच्च । यरवत तार्विकदा. न्तिनः । यावर्णभ्यग्यो वा यत्किञ्चिद्वर्णव्यङ्गयो वा चरमवर्णव्यङ्ग्यो वा सः । न तावदायः । आशुविनाशिनां मेलनासम्भवात् । न द्वितीय, । पशब्देनैव व्य- जिते स्फोटे टवर्णवैयध्यम् । न तृतीयः। पूर्वपूर्ववर्णानुभवजन्यसस्कारसहितच. + .

·aor स्फोटचन्द्रिका। रमवर्णनवार्थप्रतीतिसिद्धी किं स्फोटेनेति । तत्र । वर्णानामाशवनाशित्वे मानाभा. वात् । न चोत्पना गकार नटो गकार इति प्रतीतिर्मानम् । तस्माच्चाकाश स- म्भूत इतिवदाविर्भावतिरोभावेनाप्युपपत्ते, । अनन्तप्रागभावध्वसकल्पने गौर- वाच्च । अनित्यत्वेपि वर्णानुभवजन्यसस्कारजन्यस्मृती मेलनसम्भयात् 1 द्विती. यपि न द्वितीयादिवर्णवैयर्यम् । पशब्दोच्चारणे किं पस्फोट उत पटस्फोट उत पट स्फोट इति सन्देहनिवर्तकवेन सार्थस्यात् । तृतीये यथा पटपदशक्यः विजातीयतन्तुसयोगविशिष्टचरमसयोगस्यैव पटकार्यकारित्वैपि अतिरिक्तो ऽवय. वी स्वीक्रियते तथा मयापि स्वीक्रियते । न च तथानुभवादतिरिका । पटस्फोटेपि तुल्यत्वात् । गौरवाच्च । स्फोटे तु लाघव कथमिति बेच्छृणु । ध्वनिभिरेव स्फो. टो ध्यज्यते । एवञ्चानन्तवर्णतत्प्रागभावध्वसकल्पना नदी दीन सरो रस जरा राजेत्यादी भिन्नार्थप्रतीत्यर्थमानुपूर्व्या पूर्ववर्णानुभवजन्यसस्कारसहित. चरमवर्णस्य कारणता च न वाच्यत्यतिलाघवम् । त्वया तु तद्वाच्यमिति गोर- वम् । एतावत्प्रघटकेन वर्णातिरिक. वर्णव्यङ्ग्य: चैतन्ये सर्वभूतानो शब्दन- मोति मे मतिरिति शब्दब्रह्मरूपाोतरिक स्फोटस्तार्किकादिपणाभासनिरसनपूर्वको म्याख्यात । प्रकारान्तरेणाप्युच्यते । अखण्डपदस्फोटो नातिरिक्त । यन तार्किकादिभियोगिक योगरूढ च पदमित्युच्यते पाचक. पड्कजमित्यादि तदेवास्मा- सखण्डपदस्फोटत्वेन व्यवह्रियते । खण्डशक्त्यनुसन्धानपूर्वककोशा दिना समुदायशक्तिप्रहात् । यस्य तु व्याकरणज्ञानशून्यस्य केवलव्यवहारेण समु. दायशक्तिप्रहस्तस्य स एवाखण्डपदस्फोट । यतु रूढ पद मणिनपुरादि व न इत्यादि तत्सर्वेषामपि अखण्डपदस्फाटत्वेनाभिमतम् । तन सर्वेषामपि अवयवार्थ- ज्ञानाभावविशिष्टव्यवहारेण समुदाये शक्तिप्रहात् । एवञ्च रूढयोगिकपदयो. राखण्डाखण्डस्फोटयाथ पर्यायवे नाममान विवाद इति दिक् । एवञ्च ता- किंकादीना दूपणाभासा गर्भस्रावेणैव पराहता इति दिक् । नहि तार्किकादितर्का एव सत्ता इति नियम । तनापि वहुशा ऽनुभवाविषयासत्तकादर्शनान् । तथाहि। विशिष्टस्य कार्यत्वकारणत्वनैव सिद्धी निर्गुणघटोत्पत्तिरयुक्तति पूर्वमुक्तम्। तथा रूप. स्य व्याप्यवृत्तित्वनियमाद् घटस्य प्रत्यक्षान्यथानुपप त्यास्त्रीक्रियमाणातिरिक्तञ्चिन रूपमिति कल्पनाप्ययुक्तव । तादृशनियमे प्रमाणाभावात् । अस्तु वा नियम । तथापि तत्तद्र्व्यावच्छिन्नतत्तदवयवसान्निकर्षसहितचरमरूपावाच्छनचरमावयवसाभि कणेव पटसाक्षात्कारसिद्धी अतिरिक्तचित्ररूपस्वीकारे गौरवात् । एव विशिष्टयुद्धी विशपणज्ञानस्य कारणवात्तस्य चाय घट इत्यादावसम्भवात् घटघटत्वयो स वन्धानवगाहिनिर्विकल्पकज्ञानकल्पनाप्ययोग्यत्वादयुक्तव नित्यसम्बन्धाति.

·स्फाटचान्द्रका। रिक्तसयोगसम्बन्धदादेव तत्करपना दण्डीपुरुष इत्यादी, न तु अय घट इत्या. दी। तत्र विशिष्टज्ञानस्यैव जायमानत्वात् । एवञ्च निर्विकल्पकज्ञान न स्वकिमिति महल्लाघवम् । एवमखण्डखण्डभेदेन कालवैविध्यकल्पनमध्ययुक्तमैन । अस ण्डस्य व्यवहारानाधायकत्वात् । न च जन्यानां जनक, कालो जगतामा. श्रयो मत इति जगदाधारत्वेन जनकत्वेन च तत् स्वीकार । ईश्वरस्यैव त. प्रसिद्धत्वात् । न च पदार्यखण्डने दिकाली नेश्वरादतिरिच्यते इत्यादिना ऽस्मा- भिस्तदुकमिति वाच्यम् । तर दिकालयोरेव विशिष्येश्वराभेद उक्त । स च सर्व खल्विद ब्रह्मोति थतिविरुद्ध तथा यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते,तम्मिन्सर्वं प्रति- ष्ठितमित्यादिश्रुतिभिर्जगत्कर्तृत्व जदाधारकत्वं चेश्वरस्यैव न तु कालस्य । तेन जन्याना जनक काल इत्यम्य पृथिव्यादिसप्तपदार्थानामपथिराभेदेन विशिष्योभ- योरेव तदभेदप्रतिपादनस्य चायुक्तत्वात् । एव खण्डकालोप्ययुक्त. । सूर्यगतिविशे. परूपोपाधिभेदेन हि खण्ड काल. । एवञ्च सूर्यगतिविशेषस्वास्तु सण्डकालय किन्तदतिरेकेण । तथा च खण्डकालस्य कियात्वम् । एवं पीलुपाकवादिभिः पर- माणी पाक स्वीकृत्य श्यामघटनाश रततधोत्पत्तिः स्वीकृता, तत्र चकदण्डादिनिमित्त- कारणाभावात्कथमुत्पत्ति. । निमित्तकारण विनापि तत्स्वीकारे दण्डचमादीनां नि- मित्तकारणतयोच्छियेत । एव विधानेकानुभवानारूढगुरुभूततश्रियण लाघवमूलातिरि- पताखण्डस्फोटखण्डन दूषणाभासरैनुचितमिति दिक। वाक्यार्थज्ञान प्रति पदार्थज्ञानस्य कारणत्वात्पदस्फोट निरुप्य वाक्याफोटो निरूप्यते। स चासण्डससण्डभेदेन द्विधा । तनाखण्ड पदातिरिक्तो खप्डपदव्यग्यो लापवात्स्वीक्रियते । तच्चाखण्डपदस्फोटे निरूपितम् । अन्यच्चाकाक्षायोग्यतासताना कारणता न नाच्येति महल्लाघवम् । सखण्डस्तु प्रसिद्ध एव । यद्वा । हरेवेत्यादी एकादेशे कृते पदविभागो दुवारस्त. पाखण्डवाक्यस्फोटोऽन्यम सखण्ड इति विचकः । एवञ्च दूपणानो गर्भनाव एव । तत वाक्य नामकतिइन्तार्थमुख्यविशेष्यकम् । यथा पचति भवतीति । त- जापि पचतीत्यस्य विशेष्यत्वेपि मुख्याविशेष्यत्वाभापानाव्याप्ति.। ताकिास्तु पूर्वापर. अन्धैकवाक्यताप्रातपतये ऽर्यकत्वादेक वाक्य साकांक्ष चद्विभागे स्यादिति मिासा- रानमुपन्यस्य विशेष्यभूतभावनेकत्यादिति अर्धेकत्वादिलस्य तेपामर्थ त्यक्त्वा तात्प- यविपयैक्यमिति स्वय तदर्थ व्यारयाय प्रत्यक्षानुमानयोरेकवाक्यत्वमुक्तम् । स्वात- न्त्रये यद्यत्सङ्गतिमत्तदेक वाक्यामिति वक्तव्य न तु यत्किंचिदर्यकल्पनमुचित दोषदुष्टश्च । तथाहि । पठनतात्पर्य यथैव देवदत्त. पठति तव पुतस्तथैव प. टतीसनाप्येकवारणखापत्ति । न चेष्टापत्ति । समानवास्यत्वात्तआदेशापनोः । तथा स्योनन्ते सदन करोमि पृतस्य धारया सुषेव वल्पयामीति सदनप्रतिपादकोमन्त्र, ।

·६ स्फोटचन्द्रिका। । -- रमवर्णनवार्थप्रतीतिसिद्धी किं स्फोटेनेति । तन्न । वर्णानामाशुविनाशित्वे मानामा• वात् । न चौत्पनो गकार नष्टो गकार इति प्रतीतिर्मानम् । तस्माच्चाकाश. रा. म्भूत इतिवदाविमर्मावतिरोभावेनाप्युपपत्तेः । अनन्तप्रागभावध्यसकल्पने गौर- वाच्च । अनित्यत्वेपि वर्णानुभवजन्यसस्कारजन्यस्मृती मेलनसम्भवात् । द्विती. यपि न द्वितीयादिवर्णवैयर्थ्यम् । पशब्दोच्चारणे किं पस्फोट उत पटस्पोट उत पट स्फोट इति सन्देहनिवर्तकत्वेन सार्थक्यात् । तृतीये यथा पटपदशक्यः विजातीयतन्तुसयोगविशिष्टचरमसयोगस्थव पटकार्यकारित्वेपि अतिरिक्तो ऽक्य- वी स्वीक्रियते तथा मयापि स्वीक्रियते । न च तथानुभवादतिरिक्त.। पटस्फोटेपि तुल्यत्वात् । गौरवाच्च । स्फोटे तु लाघव कथमिति चेच्छृणु । ध्वनिभिरेव स्फो- टो ध्यज्यते । एवञ्चानन्तवर्णतत्प्रागभाववसकल्पना नदी दीन सरो रस जरा राजेत्यादी भिन्नार्थप्रतीत्यर्थमानुपूर्व्या पूर्ववर्णानुभवजन्यसस्कारसहित- चरमवर्णस्य कारणता च न वाच्येत्यतिलाघवम् । त्वया तु तद्वाच्यमिति गौर- वम् । एतावत्प्रथाकेन वर्णातिरिक. वर्णव्यङ्ग्य: चैतन्ये सर्वभूतानां शब्दन- मोति मे मतिरिति शब्दब्रह्मरूपोतरिक स्फोटस्तार्किकादिदूषणाभासानरसनपूर्वको व्याख्यात' । प्रकारान्तरेणाप्युच्यते । अखण्डपदस्फोटो नातिरिक्त: । यत्र तार्किकादिभियौगिक योगरूढ च पदमित्युच्यते पाचकः पड्कजमित्यादि तदेवास्मा- मि सखण्डपदस्फोटत्वेन व्यवह्रियते । खण्डशक्त्यनुसन्धानपूर्वककोशा दिना समुदायशक्तिप्रहात् । यस्य तु व्याकरणज्ञानशून्यस्य केवलव्यवहारेण समु- दायशक्तिहस्तस्य स एवाखण्डपदस्फोट, । यन्तु रूढ पद मणिनपुरादि व. न इत्यादि तत्सर्वेषामपि अखण्डपदस्फोटत्वेनाभिमतम् । तन सर्वेषामपि अवयवार्थ- शानाभावविशिष्टव्यवहारेण समुदाये शक्तिप्रहात । एवञ्च रूढयौगिकपदयो. सखण्डाखण्डस्फोटयोश्च पर्यायवे नाममान विवाद इति दिक् । एवञ्च ता- किंकादीना दूषणाभासा गर्भस्रावेणैव पराहता इति दिक् । नहि तार्किकादितर्का एव सत्ता इति नियम । तनापि बहुशो ऽनुभवाविषयासत्तकादर्शनान् । तथाहि । विशिष्टस्य कार्यत्वकारणत्वेनैव सिद्धी निर्गुणघटोत्पत्तिरयुक्तति पूर्वमुक्तम् ।तथा रुप- स्य व्याप्यवृत्तित्वनियमाद् घटस्य प्रत्यक्षान्यथानुपपन्या खोक्रियमाणातिरिक्तचित्र रूपमिति कल्पनाप्ययुक्तैव । तादृशनियम प्रमाणाभावात् । अस्तु वा नियमः । तथापि तत्तद्व्यावच्छिमतत्तदययवसान्निकर्षसहितचरमरूपावच्छिन्नचरमावयवसनि- कणेव घटसाक्षात्कारसिद्धी अतिरिक्ताचिग्ररूपस्वीकारे गौरवात् । एव विशिष्टयुद्धी विशेषणज्ञानस्य कारणत्वात्तस्य चाय घट इसादावसम्भवात् घटघटत्वयों स. वन्धानवगाहिनिपिकल्पकज्ञानकल्पनाप्ययोग्यत्वादयुक्तैन । नित्यसम्बन्धाति.

·स्फाटचान्द्रका। । सच सर्व रिक्तसयोगसम्बन्धदादेव तत्कल्पना दण्डीपुरुष इत्यादी, न तु अय पट इत्या- दी। तत्र विशिष्टज्ञानस्यैव जायमानत्वात् । एवञ्च निर्विकल्पकज्ञान न स्वीकार्यामिति महल्लाघवम् । एवमसण्डखण्डभेदेन कालद्वैविध्यकल्पनमप्ययुक्तमेव । ण्डस्य व्यवहारानाधायकत्वात् । न च जन्या जनक कालो जगतामा श्रयो मत इति जगदाधारत्वेन जनकत्वेन च तत् स्वीकार । ईश्वरस्यैव त प्रसिद्धत्वात् । न च पदार्थखण्डने दिकाली नेश्वरादतिरिच्यते इत्यादिना ऽस्मा- भिस्तदुकामिति वाच्यम् । तन दिकालयोरैव विशिघ्येश्वराभेद उक्त खल्विद ब्रह्मति यतिविरुद्ध तथा यतो चा इमानि भूतानि जायन्ते, तम्मिन्सवै प्रति. छितमित्यादिश्रुतिभिर्जगत्कर्तृत्व जदाधारकत्व चेश्वर स्वैव न तु कालस्य । तेन जन्याना जनक काल इत्यस्य पृथिव्यादिसप्तपदार्थानामश्विराभेदेन विशिष्यांभ- योरेव तदभेदप्रतिपादनस्य चायुक्तत्वात् । एव खण्डकालोप्ययुक्त । सूर्यगतिविश. परूपोपाधिभदेन हि खण्डकाल । एवञ्च सूर्यगतिविशेषस्यैवास्तु सण्डकालत्व किन्तदतिरेकण । तपा च खण्डकालस्य क्रियात्वम् । एव पीलुपाकवादिमि पर- माणी पाक स्वीकृत्य श्यामघटनाश रक्तघटोत्पत्ति स्वीकृता, तन चक्रदण्डादिनिमित्त- कारणाभावात्कयनुत्पत्ति, । निमित्तकारण विनापि तत्वोकारे दण्डचकादीनां नि- मित्तकारणतवोच्उियेत। एव विधानेकानुभवानारूढगुरुभूततकर्थियण लाघवमूलातिरि- क्ताखण्डस्फाटखण्डन दूषणाभासरनुचितमिति दिर। वाफ्यार्थज्ञान प्रति पदार्थज्ञानस्य कारणत्वात्पदस्फोट निरुप्य वाक्याफोटो निरूप्यते। स चाखण्डससण्डभेदेन द्विधा । तनाखण्ड पदातिरिक्तो ऽसप्डपदव्यग्यो लापवात्स्वीक्रियते । तच्चाखण्डपदस्फोटे निरुपितम् । अन्यन्चाकाक्षायोग्यतासत्तांना कारणता न वाच्यति महल्लाघवम् । सखण्डस्तु प्रसिद्ध एव । यद्वा । हरेवत्यादी एकादेशे कृते पदविभागो दुर्रिस्त. नासण्डवाश्यस्फोटोऽन्यत्र सखण्ड इति विवेक । एवञ्च दूषणानां गर्भस्राव एव । तत्र वाक्य नार्मकातेडन्तार्यमुख्यविशेष्यम् । यया पचति भवतीति । त- नापि पचतात्य स्य विशेष्यत्वेपि मुग्न्यविशेष्यवाभावामाव्याप्ति । तार्कीकास्तु पूर्वापर. प्रन्थैकवाक्यताप्रतिपतये दुध वादक वास्य साकाक्ष चेद्विभागे स्यादिति मिमासा- सूत्रमुपन्यस्य विशेष्यभूतभावनेकत्वादिति अर्धेकत्वादिलस्य तेपामय त्यक्त्वा तात्प- विश्यैक्यमिति स्वय तदर्थ व्यारयाय प्रत्यक्षानुमानयोरेक्वाश्यत्वमुक्तम् । स्वात- त्रये ययत्सङ्गतिमत्तदेक वाक्यमिति वक्तव्य न तु यत्किचिदर्यकल्पनमुचित दोषदुधञ्च । तथाहि । पठनतात्पर्ये यथैव देवदत्त पटति तव पुतस्तथैव प. टतीत्यनायकवास्यत्वापत्ति । न चेटापत्ति । समानवाश्यत्वात्तआदेशापप्ते । तथा स्योनन्ते सदन करोमि घृतस्य धारया सुपेव कल्पयामीति सदनप्रतिपादकोमन्त्र ।

·स्फाठचान्द्रका। प्रलंक्षप्रन्धर्वतातस्मिन्सीदामृतेप्रतितिष्ठनाहीगो मेधसुमनस्यमान इति सादनप्रतिपा देवोमन्त्रः । अनुमानवत् । प्रमाणनिरूपणवद्यागाइनिरूपण तात्पर्यविषयः । एवम- नुमानस्य प्रतक्षापेक्षत्वपि प्रत्यक्षस्य तदनपक्षत्ववत सादनप्रतिपादकमन्तस्य सदनप्रतिपादकापेक्षत्वेपि संदनप्रतिपादकस्य न तदपेक्षत्वम् । एव चानयो- रप्यैकवाक्यत्वापत्तिः । न चेष्टापत्तिः । अर्थक्यादित्यस्य मवदुक्तप्रत्युदाहर- णविरीधात् । कि चेय पकवाक्यता उत वाक्येकवाक्यता उत मन्धकवाक्य- ता। नाय: । क्रियाकारकाणामेव तत्सम्भवात् । तयोरेव परस्परमाकांक्षास- म्भवात् । उभयाकांक्षायामेव तत्सम्भवनान्यतराकाक्षाया तदसम्भवाच्च । न द्वितीयः । इतरनिरपेक्षतया सिद्धेनैकवाक्येन सापेक्षेतरवाक्यस्यान्वयो हि सा । प्रकृते च वाक्यसदर्भरूपप्रन्थयोरेव सा । न तु वाक्ययो । अनुमानस्थि. तवाक्याना परामर्शजन्य ज्ञानमनुमितिरित्यादिवाक्याना प्रत्यक्षवाक्याकादक्षामा वात् । आस समावाच्च । किं च पाक्येकवाक्यता हि प्रकरणम् । अन्यत- राकाक्षाग्रकरणमिति तल्लक्षणात् । तस्याप्येकवाक्यत्वस्वीकारे वाक्यात्प्रकरण- स्य दुर्बलत्वप्रतिपादक श्रुतिलिगवाक्यप्रकरणेत्यादिवलावलाधिकरणविरोध: । न तृतीयः । प्रत्यक्षानुमानयोराकाङ्क्षा आर्थी न तु शाब्दी । तस्मादन सूत्रालि खन यत्किं चिदर्थकल्पनमनुचितम् । शिरोमणिप्रन्यस्तु यद्यत्सङ्गतिमत्तदेक- वाक्यमित्यनेनैव सिद्धत्वादिति दिक् । प्रकृतमनुसरामः । व्यवहारेण वाक्ये शक्तिप्रहाद्वाक्यस्यैव वाचकत्वाद्वापयस्फोटः । न च पूर्व गृहीतापि वायये शक्ति- रावापोद्वापाभ्या लता पदे गृह्यतइति याच्यम् । एव सति पदार्थज्ञानम्प्रति वा. क्यार्थज्ञानस्य हेतुतापत्तौ वाक्यार्यज्ञानम्प्रति पदार्थज्ञानस्य हेतुत्वमिति सर्वसि- द्धान्तभापते. । वाक्यस्फोटो द्विधों । सखण्डो ऽसण्डश्च । अखण्डो द्विधा । वर्णातिरिको ऽनतिरिक्तश्च । यदा वर्णा न स्वीक्रियन्ते गौरवात्, लाघवात् ध्वनि- भिरेवाखण्डो वाक्यस्फोटो व्यज्यते इति मत, तदातिरिक्त । अस्मिन्पक्षे वर्णी- मावेन यावद्वर्णव्यङ्ग्य इत्यादिदूषणाभासा गर्भस्रावणेव पराहताः । यदा तु ध्वनिभिर्वर्णा व्यज्यन्तइति मत तदाघटमानयेति सखण्डवाक्यस्फोट. क्रियाकारक- योविभागस्य कर्तुं शक्यत्वात् । हरेव विष्णोत्यादी एकादेशे कृते प्रातिपदिकाल्या. तयोविभागाश क्यतयानतिरिक्तवाक्यस्कोट: क्रियारारकज्ञानशून्यस्यावैयाकरणस्य घटमानयत्ययमपि अनतिरिक्तासण्यास स्फोट एव । पदे न वर्णा विद्यन्ते वर्णध्ववयवा न च । पाश्यात्पदानामसन्त प्रविवेको न कश्चनेत्ययमखण्डातिरि. कवाक्यस्फोटप्रकाश । यथा वर्णे अवयवा न सन्ति तथेयर्थः । पश्य मृगो. धावति पचति भवतीत्यादावपि अखण्डसखण्डातिरिकानतिरिकत्व पूर्ववदेव घो- ·स्फोटचन्द्रिका । व्यम् । मृगकर्तृकवर्तमानधावनक्रियाया' दृशिकियायो कर्मतासम्बन्धेनान्वयः । देवदत्तकर्तृफपचिक्रियाया पर्तमानमवनझियायामन्वयः । तदुकम् । सुबन्त हि यथानेक तिडन्तस्य विशेषणम् । तया तिइन्तमप्याहुस्तिइन्तस्य विक्षेपणमिति ॥ यन्तु धावनानुकूलकृतिमान् मृग इति प्रयमान्तविशेष्यकशाब्दबोध इतिपक्ष मृगस्य शिधात्वर्थनिरूपितकर्मत्वात् द्वितीयापत्ति । तमित्यध्याहारे च वाक्य- दापत्तिरित्याशक्य पश्य लक्ष्मणपम्पायर्या वक' परमधामिक इत्यादाविव वाक्या- धस्य कर्मत्वान्न वाक्यभेद इति कैश्चित्समाहितम् । तन्मुधैव । अन्तरङ्गपावन. क्रियानिरूपितमृगस्य कर्तृत्वात्तस्य चाख्यातेनोकत्वात्प्रयोत्पत्ती वहि तहशिधा- त्वर्थनिरूपितकर्मत्वेपिअन्तरङ्गत्वाज्जातसस्कारवाधे मानाभावेनैव शक्यञ्च श्वांसा. दाभ क्षुदुपहन्तुमिातवदुपपत्त । एवञ्चान प्रथमान्तविशेष्यकपक्षापे शाब्दिकद्- पणाभावेपि एकदेवदत्तकर्तृकपचिकियाकर्तृक भवनमित्यर्थे पचतिभवतात्येक्या- वचतानापत्त । न च पाकानुकूलकृत्तिमान्देवदत्तो भवतात्यर्थ निष्पने सावशेषणे विधिनिषधो विशषगमुपसकामत साते विशेष्य बाध इति न्यायन कियाया एव. फतल भावेष्यति । एकवाक्यतार्या फलाभावाच । न च समानवाक्ये निघातयु. मदस्मदादेशा वक्तव्या इति निघात फलम् । तिडातड इति अतिद्ग्रहणेन तद- भावात् । सत्यम् । त्वत्सम्बन्धिनी देवदत्तकर्तृका पचिनिया भवतीत्यर्थे देवदत्तः पपति ते भवताते प्रयोगे समानवाक्यत्वाभायेनादेशानापत्ते अनेकदेवदतक- तुकका पचिक्रियेत्यर्थे देवदत्ता पचन्ति भवताते प्रयोगोपि न स्यात् । अनेक- कर्तृत्वेन भवतीत्यत्र बढुवचनापत्ते । पश्य मृगो धावतात्यत्र निघातरूपप्रयोज नसत्वाच्च । किञ्चान वाक्यार्थस्य कर्मत्वमिति ताककोक न युक्तिमत् । त- थाहि । वाक्याथोतिरिकोनतिरिको वा । नाद्य । तस्य न्यनुपस्थापितत्न दृशिक्रियाया कर्मतयान्वयानुपपत्ते । वृत्युपस्थापितस्येव शाब्दबोधविषयत्व- नियमात् । अन्यथा धटपदातरामवायेनोपस्थिताकाशस्यापि शान्नबोधविश्यत्वापत्ते । म द्विर्ताय । विभक्तयर्थमद्वारीकस नामार्थस्य धात्वर्थेन समम्भेदसम्बन्धनान्वयो ऽव्युत्पन्न । अन्यथौदन पचतीत्यापत्ते । न चतन वाक्यार्यस्य कर्मल न नामार्थ- स्वेति वाच्यम् । रमणीय ओदन' पचतीलस्यानापत्ते । पश्यलक्ष्मणपम्पायामि- स्यादी तमिति पदाध्याहारेण वाक्यभेद एव । एवञ्च वाफ्यायस्य कमन्वमित्सपि चरिताभिधानम् । एव नीलो घटो भवतीति वास्ये नीलकर्तृकभवनाथयो घट इति व्युप्तत्तिकादोक्तमपि न युक्तिमत् । नामार्थस्यत्यादिव्युप्तत्तिवाधे मानामा- यात् । नाले घटो भवनाश्रय इति बोधसम्मवान्च । सविशेषणे हि विधिनिषेधौ विशेषणमुपसट्कामत सति विशेध्ये बाधै इति विशेषणे नीले एव भवनस्यान्वयो म.

·1 स्फोटचान्द्रका। विष्यतीति दिक। एव तन्त्यमसि, सोय देवदत्त इत्यादी सगण्टावणे, योध्यम् । तत्त्वमसीत्यत्र तत्पदवाच्यार्यशलादिविशिष्टचतपस्य त्वपदवा, करणविशिष्टवैतन्ये नेण्यासम्भवादश्यासेद्धपय स्वरूप जहदाहरक्षणति यिका । नन्यनयोरेक्ये कि मानम् । न च नामाति व्युत्पन्ति । तस्या पर मायारेवाभेदान्यय, उत नामार्थयारभेद एवेति । नाय । स्तोक पति देवी आमिक्षेत्यादी व्यभिचारात् । नान्स । घटपटी उखादी व्यभिचाराद स्मात्सम्भवति सामानाधिकरण्य येयधिकरण्यमन्यायमिन्त राघवमूलको Re सध्यम् । मृत्या समृत्युमाप्नोति मह नानेष पश्यतीति भदनिन्दापूर्वकाभेदप्रतिपाद श्रुतिमानम् । न च तत्रापि य नाना इव पक्ष्यात समृत्योमृत्यमानाति यस घस्तुत नानात्व पश्यति स नेतातीदशब्दात्यतीयमानार्थेन भेदय प्रतात किञ्च राजपुरूष इत्यनव तस्य त्वमिति पष्ठीसमासेनापि भदस्यैव प्रतीतरिति वा च्यम् । छान्दोग्यपि सदेव सौम्येदमम आसीदिलारभ्य तत्सत्य स आमत स्वमसि श्वेतवतो इत्युपसहारेणापक्रमापसहारयोरवरूपण वेदतात्पर्यनिणायकनैक्यस्य निपतित्वात् । बम्हतम्परादायान्यात्मनो सम्ह वदेति अखापि ऐक्यावधारणात् । अस्मि पक्षे लाक्षणिकवाक्यस्फोट । वस्तुतस्तु अय वाचकवाक्यस्फोट एव । तथाहि । विशिष्ट शक्यपरथापितयोस्त-त्यपदाथयोरभेदान्वयानुपा तावपि विशे- ध्ययो शत्स्यपस्थापितयोरभेदात्वये बाधकाभाव । यथा घटी नित्य इत्यन घट- पदवात्यैकदेशघटत्वस्यायोग्यत्वेपि धाग्यपटव्यक्त्या सहानित्यत्वान्वय विशध्यएच शक्ति विशपण तूपलक्षणम् । अस्मिन्पक्ष न कापि दोष । यद्वार यथा मानाथस्थले सयोगादिनाभिवानियमनन्तयाभेदान्वयानुरोधाद्विशेष्ये एवाभिधा- नियमनम् । अस्तु हा क्षणा सा च जलक्षणा । तथा च विशषणाशत्याग मान न तु विशेष्यपि तस्या उपयोग । शल्यैव तदुपस्थितिसम्भवात् । एव सोय देवदन्त इयत्रापि । तथा च शहदजहाणादाहरणमराङ्गत्तमिति दिक । एवमेको क्ष पन नीका भवतीति पाक्ये सखण्डासण्डवे पूर्ववदेव पाध्ये । अत्र तार्किश । ग्रहाति वाचक सहत्या प्रकृतविकृतनहीति वचनात्प्रत्ययक्षगतमेकवचनमव अधातूता भवतीत्याहु । तदयुक्तम् । गृहणातीत्यस्य व्य तविषयत्वात् ।यथा सपीभवन्ति ब्राह्मण सद्भवाम्यह मद्भवसि त्वमियादी पचनपुरुषयो प्रतिगायो रेव दशनात् । ननु राफोर कि मानम् । मुवपिण्ड सुदिरागारसदृशे कु ण्डले भवत इति भाष्यप्रयोग एव । उदयविधेयभावस्थले तु उश्यगता गद स्याऽन्यातप्रलये "शाग्नाणि चे प्रमाण स्युरि" सादिषु । पुनरपि वाश्य द्विधा । मायामकमराव्यात्मक च । द्वितीय तूपम् । आयन्तु तददापी सदापी - ।

·स्फोटचन्द्रिका । भावात् । न हि स्वरूपसती अन्वयानुपपत्तिलक्षणावीजम् । किन्तु शाता । न व पूर्वमयोग्यतानिश्यरात्वेन तज्ज्ञानमप्यस्त्येवेति वाच्यम् । वाक्यार्यबोधजन्यान्वया- नुपपत्तिज्ञानस्य पूर्वमभावात् । गङ्गा घोपाधिकरण नेति रोविज्ञानसत्वे गङ्गायाँ घोष इति वाक्याङ्गाधिकरणको घोष इति बोधोत्तरमन्वयानुपपत्तिाअनुभवसि- दा। न च तस्या' पूर्व शान सम्भवति । न च भ्रमात्मको बोध इति ताकिलोक युक्तिमत् । अयोग्यतानिययस्य प्रतिवन्धकत्व योग्यताज्ञानस्य कारणत्व प्रव- ल्पनायम् । भ्रमात्मको बोधश्च कल्पनीय इति महगौरवम् । स्मेटवादिना नित- त्यमपि न कल्प्यमिति राघवम् । वाक्यायोधजन्यप्रवृत्तावैव तत्स्वीकारात् । किञ्च नाह परमेश्वर इति वाधनियये, सति तत्वमाति यायचाबोधाभावे भ्रमामबोधे वा न प्रमामक ज्ञान सम्भवति भ्रमात्मकयोधस्य प्रमामकवोधजननायोग्यत्वात् । एव दशमस्त्वमसीत्यनापि । ननु अनेकवर्णातिरिक्तानेवध्वनि यदा या ऽसण्डया क्यस्फाटक पदार्थ इति चेत्, शृण । यथा ताकि पूर्वोत्तमीला गत्यन्तर- सम्भवेपि चित्ररूपमातिरिक्त स्वानियते यथा शाब्दिक रेफद्वयाभागविशिष्ट एको वर्ण ऋतिकवा लति लबसत वात्तिकै स्वीक्रियते यथा वा सिद्धर्मतत् स- स्थानत्वादचौश्चात्तरभूयस्त्वादितियार्तिक ऽनेकाचामेक्वर्णात्मक्त्वमुफन्तथा मया मि अनेकध्वनिव्यङ्गय वाक्यात्मक एको वर्ण इति स्वीक्रियते । स च शदनम्हरू पतन मततय, शब्दब्रम्हेति शब्दार्थ शब्दमित्यपरे जगु । चैतन्ये सर्वभूताना शब्दनीति मे मतिरिति ॥ शब्दब्रम्हतिनिर्वचनेनापि तस्य पणत्व सिद्धम् । अनु मानादपि । तथाहि । अखण्डवाक्य स्फाट एक्वणरूप श्रावणत्वात् । ध्वनिव्यगाय त्वादा। यभव, तनेच ययापृथिव्यादि । अन्ययदृष्टान्तस्तु मतान्तरसिद्धवर्णादि । व यस्तुत्स्तु अवयव्यतिरेक्यनुमान व्यर्थम् उपनातभानेनैव गतार्थत्वात् । तथाहि । यथा चन्दनखण्डस्य लौकिकप्रत्यक्ष सौरभ्यस्यालौकक तथा धूमस्य लाकिक व न्हेरलौकिकमिति अस्मिन्पक्षे उपनातनाननीत विक । यद्दा लाघवादापाभावा पनिव्यन यस्यान्यस्याभावाच्च वर्णत्वस्वागार । न च ध्वनिव्यङ्गयवस्य गुणी भूतव्यङ्गधप्रभद काकाक्षिप्तस्यापि अन्यस्य सम्भव इति वान्यम्। तस्य शिवि कारकाकुव्यङ्गयत्वाप प्वनिव्यङ्गय वाभावात् । विञ्च काम सङ्कल्पा मिचरित्सा श्रद्धा ऽश्रद्धाभा ही इत्यतत्सर्वमन एपति थुत्या कामादीना गनो धमत्व प्रतिपादित पितारात्मधर्मत्वमुक्त तश्च संवरप्यङ्गीकृत, तन्तु भ्रमामय, तद्वीन तु यथा ज पाकुसुमसन्निधाने स्फटिको लोहित इति ज्ञानम् । प्रकृत तु मन सानिध्यम आमधम बीज अतिवापश्व । पोरे तु न स्था। तस्मादेववणात्मकासण्डवाक्यस्फोटा पाचक इति सिद्धम् ॥ इति धामन्मौनिकुलतिलकायमानगोवर्द्धनभारतबाजीजा रघुनायमा मजश्रीकृष्णकृतस्पोटन्दिता सिम