·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·September 191.5. THE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES, A COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS NO. 213. श्रीनागेशभविरचिता वैयाकरणसिद्धान्तलघुमञ्जूपा। श्रीमदुर्वलाचार्यविरचितकुञ्जिका, श्रीमद्धालम्भट्ट- विरचितकला इति टीकाद्वयन संवलिता । फडके इत्युपाव्हानन्तशास्त्रिणा व्याकरणाचायेण स्वटिप्पण्यादिभिः परिष्कृत्य संशोधिता। THE Registered According to 4qt XXV.0f 1867. (All Rights Reserved.). Vaiya karana Siddhanta Laghumenusha BY SRI NAGESABHATTA. With Kunjikā-the Commentary of DURBALACHARYA, and Kala-the Commentary of BALAM BHATTA. -------- Edited with Notes by Pt. Sri Auanta S'āstri, Phadke Vyakaranācharya, FASCICULUS V-4. AN-NN... .................. - PUBLISHED & SOLD BY THE SECRETARY, CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE, Vidya Vilus Press, Nurth of Gopal Mandir, Benares. - 1929 ( Revised Edition) ·- do10 *श्रीः आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्वा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तबकः-२१३ Printed by Jai Krishna Das Gupta at the Vidyc Vilas Press, Berrares. 0904IOEXOOMARC Agents: 1 Otto Harrassowitz, Leipzig: GERMANY. 2 Arthur Probsthain, Oriental & Foreign Booksellor, LONDON. 3 Tho Oriental Book-supplying Agoney, POONA.

·चौखम्बा-संस्कृत-ग्रन्थमाला ( ग्रन्थाङ्कः ४४) नं० १९१, १९२, २२१, २१२, २१३. গায়াৰৰৰ। वैयाकरणसिद्धान्तलघुमञ्जूषा। श्रीमदुर्बलाचार्यविरचितकुञ्जिका, श्रीमद्वालम्भट्ट- विरचितकला इति टीकाद्वयेन संवलिता । तस्याः शक्तिप्रकरणमारभ्य स्फोटप्रकरणपर्यन्तः- प्रथमो भागः। प्रकाशक:- जयकृष्णदास हरिदास गुप्त:---- चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तरफाटक, बनारस सिटी। १९८५ अस्य सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकेन स्वायत्तीकृताः।

·हमारे यहां हर तरहकी छपाई वजिल्दसाजीका कार्य भी होता है।
हर तरह के संस्कृत प्रन्थ तथा भाषा पुस्तकों के मिलने का पता-
-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः,
चौखम्बासंस्कृतसीरीज आफिस,
विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर लेन,
बनारस सिटी।

·श्री १०८ भैरवायनमः । विदितमस्ति तत्रभवद्भिः पण्डितवछात्रैश्च, य- लघुमञ्जूषायाः स्फोटनिरूपणान्तो भागः काशिकराज. कीयपरीक्षायां निवेशित इति । तदर्थ विद्यार्थिजन सौ कर्यार्थ च स्फोटान्तो भागः संशोधितः तदा च नष्टप्रा. यकृत्प्रत्ययस्थकुञ्जिकाटीकाया भाग एकखण्डपरिसि. तो बहुत्र बहुवारमन्धषितोऽपि नैव श्रुतिपथमगच्छत् । इदानीमेव तु लब्धः प्रतिलिपीकृतश्चाचिरादेव तन्मु. द्रणसमये सम्यक् संशोधनार्थ स्वीकरिष्यते । तदर्थ च ग्राहकैतितव्यम् । एतदन्थविषयकमन्यबा यवक्तव्य तदन्थान्ते निवेदयिष्यत इति विज्ञापयति- अनन्त शास्त्री फडके व्याकरणाचार्यः।

·टीकाद्धयोपेतलघुमञ्जूषाया विषयानुक्रमणिका । पृष्ठम्। or १९ २१ ३६ ४९ विषयः। स्फोटनिरूपणम् । शब्दप्रमाणनिरूपणम्। वृत्तिनिरूपणम् । वृत्तेस्वविध्यम्। न्यायमतेन शक्तनिरूपणम् । न्यायमतखण्डनम् । वृत्तिनिरूपणे पदपदार्थसम्बन्धनिरूपणम् । आधुनिकनानां संकेतानां च शक्तिखण्डनम् । शक्त सम्बन्धत्वखण्डनम् । तादात्म्यस्य शक्तिनियामकसम्बन्धत्वम् । बौद्धपदार्थनिरूपणम्। ईश्वरसंकेतों न शक्तिरितिसिद्धान्तः । तादात्म्यग्नहोपार्यानरूपणम् । शब्दप्रमाणस्याऽनुमानेऽन्तर्भावखण्डनम् । अपभ्रंशेषु शक्तिसदसदत्वविचारः। अत्रार्थे जैमिनिमतम्। आर्यम्लेच्छाधिकरणतात्पर्यनिरूपणम् । ऋध्यार्यम्लेच्छानां तुल्यं शिष्टत्वम् । साधुत्वशक्तत्वभेदविचारः। शक्यार्थेनैव लाक्षणिकपदसाधुत्वम् । अपभ्रंशे शक्तिप्रहणस्य प्रमात्वम् । अपभ्रंशानां शक्तत्वसिद्धान्तः । अपभ्रंशानां शक्तत्वेऽवान्तरविचारः। साधुत्वस्य जातिस्वेऽप्यसंकरः। देशभाषाकृतानामसाधुत्वम् । टिघुमादीनां साधुत्वम् । नाक्षत्रनामदेवतानिरूपणम् । ६३ ८३ ·विषयसूची। २ पृष्ठम् । १०४ १०६ ११० १२३ १३३ १४१ १५६ १६४ विषयः। प्रकरणार्थनिष्कर्षः। भाषाशब्देषु न प्रातिपदिकत्वम् । शक्तस्त्रविध्यम् । शक्तिनियामकसंयोगादिनिरूपणम् । तात्पर्यानुपपत्तिलक्षणाबीजम् । लक्षणानिरूपणम् । लक्षणाभेदनिरूपणम् । लक्षणाविषयस्वमतनिरूपणम् । लक्षणाहतुकथनम् । बीहीन प्रोक्षतीत्यादौ लक्षणाप्रकारः । व्यञ्जनानिरूपणम् । स्फोटनिरूपणम् । तत्र न्यायमतम्। स्फोटनिरूपणे कल्पप्रक्रिया। तत्र शाब्दसृष्टिप्रक्रिया। परादिचतुर्विधवागनिरूपणम् । वायुः वर्णान् जनयतीत्यत्र शिक्षाप्रमाणनिरूपणम् । वर्णेषु पौर्वापाबौद्धम्। शब्दस्याकाशगुणत्वसाधनम्। श्रौत्रस्याहङ्कारिकत्वनिरूपणम् । अगृहीतसम्बन्धवर्णैरपि स्फाटव्यञ्जनम् । शब्दस्य नित्यत्वस्थिरत्वे। गयुनिष्टकत्वादिनाऽऽकाशस्थस्फोटव्यञ्जकत्वम् । पदादिरूपेण-अन्तरस्य स्फोटस्य वाचकत्वसिद्धान्तः। बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । तत्र गौतमवाचस्पतीनां सम्मतिः । शानलक्षणाप्रदर्शनं तत् खण्डनं च । बौद्धपदार्थस्य भ्रमादावपि भासनम् । प्रपञ्चस्य मायिकत्वनिरूपणम्। वृत्तिनिरूपणम् । वृत्तिजन्यफलनिरूपणम्। विषयतानिरूपणम् । १७७ ૧૮૮ १९२ २०१ २०५ २११ २२७ २३९ २४० २५१ २५८ २६० ३२२ ३२३ ·विषयसूची। पृष्ठम्। ३३० ३७३ ३८५ ३८३ ३९८ विषयः। न्यायमते विषयतापदार्थनिरूपणम् । नलादिपदेभ्योऽपि बौद्धार्थस्यैव बोधः। सर्वज्ञानानां शब्दानुविद्धत्वम् । अत्र स्वरूपंसूत्रभाष्योतिर्मानम् । विषयतानामपि ज्ञाने भानम् । अवयवातिरिकोऽवयवी नास्ति । शब्दार्थज्ञानानां बुद्धिधर्मवादितरेतराध्यासः। बौद्धपदार्थानडीकारे दोषाः । स्फोरस्यान्तरप्रणवरूपत्वम् । ईश्वर एव स्फोटस्य श्रोता तद्वारा जीवस्य स्फोटोपलब्धिः। पदपदार्थकल्पनाऽसत्यत्वनिरूपणम् । वाक्यार्थनिरूपणम् । पदार्थोपस्थितेः स्मृतिरूपत्वखण्डनम् । वाक्याशक्तिस्थापनम्। अन्विताभिधानवादखण्डनम् । क्वचित्पदैरितरान्वितस्वार्थबोधकत्वम् । पदाध्याहारार्थाध्याहारोभयस्य साधुत्वम् । वर्णस्फोटनिरूपणम्। सामान्यतो जातिसिद्धिः। एकपदार्थेनैकैव जातिय॑ङ्गया न सर्वा । जातिस्फोटनिष्कर्षः। वाच्यवाचकशक्तीनां निर्णयनिष्कर्षः। आकाङ्क्षाविचारः। इतिवाच्यवाचकशक्तिविचारः। तदन्तर्गतस्फोटनिरूपणं च । ४२० ४२४ ४३६ ४४० ४७४ ४७७ ४८६ ·टीकात्योपेतलघुमञ्जूषायाः- शुद्धाशुद्धबोधकं पत्रम् । ३ ६ २६ ते अशुद्धम्। शुद्धम्। पृष्ठम्। पङ्क्तिः। | अशुद्धम् । शुद्धम् । पृष्ठम् । पङ्क्तिः डीषो ङीषो ३४ मिथ्या मिमिथ्या २८८ ३ तुम ५ भाव २९९ १५ रस्ति रस्ति २२ न्यया न्यथा दन्या णिन्या १८त्वात्प वाप ३१४ घवे द्यवयवे २९ किश्व किञ्च १९ पदर्था पदार्था २४ यश २० र) रथै २३ प्रसा वस्तुप्रसा ३३६ ते १४ वत्वदा वादत्व २८ ने ग्रे रकज्ञा १५ पश्चा ६१ १२ काक्षा काङ्क्षा ३६८ २० घटा घटा ६४ वेद्य उताभ उतोभ ७४ प्राति दिनां दिना ७९ २४ एव एवं पूर्व ४१४ ताथ्या तास्थ्या १३४ ९ माव मव ४२३ पुरः १४० २२ र्नानु ४३० तत्रा अत्रा २४ सुत्र सूत्र ४४२ २४ रुश्चै २८ संत संमत ४५३ ૨૨ यंसं २४ । उक्त उक्तां नण्वा नण्त्वा १९६ १२ याण यमाण ४५६ ११ हुच्चा हूचा २१६ ३१ प्रसिद्ध प्रसिद्ध ४६८ २७ ष्टया ष्टया २६ षिय विष २५३ ३० विवणे विवरणे ४८१ ७ शेप शेष २७६ १४ शानवि ज्ञाननि ४८१ ध्या व्या ૨૮૨ स्यर्थ त्यर्थः ૨૮૨ १४ भेद्य ३२ प्रति १७ | र्वधा ३० पूर्व र्वसाधा ३९२ रुषश्चै १७२ यम् सं EEEEEEE जिति २४१ ·. कार्यालय द्वारा "काशीसंस्कृतसीरिज" के अलावा और भी ३ सीरिज यथा "चौखम्वा संस्कृत सीरिज" "बनारससंस्कृतसीरिज" "हरिदाससंस्कृतसीरिज"प्रन्थ मालायें निकलती हैं तथा इन ४ सीरिजो के पञ्चात् और भी विविध शास्त्र की पुस्तकें प्रकाशित की गई है तथा अन्य सब स्थानों के छपे हुए संस्कृत तथा भाषा-भाष्य के प्रन्थ विक्रयार्थ प्रस्तुत रहते हैं, सूचीपत्र पृथक् मंगवाकर देखें, इसके अलावा हमारे यहां सर्व प्रकार की संस्कृत, हिन्दी, अङ्ग्रेजी की सुन्दर छपाई होती है, परिक्षा प्रार्थनीय है। पत्रादि प्रेषणास्थानम्- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः- चौखम्बा संस्कृतसीरिज" आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी। - moomroor ·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ष्टार्थबोधार्था । वुद्ध च तत्र प्रयोजनसम्पत्तरूपायपरि- त्यागः । अत एव व्याकरण भेदेनोपाया अनियताः । तदुक्तम्- उपादायापि ये हेयास्तानुपायाप्रचक्षते । उपायानाञ्च नियमो नावश्यमवतिष्ठते ।। इति । ननु पदानामसत्यत्वे प्रतिनिध्युच्छेदः । तथाहि । बीहिभिर्यजेत" इत्यादौ यागेन सकलद्रव्याक्षेपे ब्री. हिश्रुतिनियमार्था-व्रीहिभिरेव नान्यरिति । तत्र ब्रीह्य भावे नित्यकर्मणः प्रारब्धकाम्यस्य च लोपो मा भूदिति प्रतिनिधिरुपादीयते । तत्र व्रीहित्वस्य शक्त्युपलक्षण. ( कुञ्जिकाटीका) *बुद्धेचेति । विशिष्टार्थे ऽवगते चेत्यर्थः । * उपादायापीति* । शब्दप- रिज्ञाने शास्त्रमुपायः,शातेषु च तेषु प्रयोजनस्य सम्पन्नत्वात्तत्परित्यागः। *पदानामसत्यत्वे इति* । वाक्यस्थाखण्डत्व इत्यर्थः । *यागे- नेति । देवतोद्देश्यकद्रव्यत्यागो हि यागः । *नित्यकर्मण इति । नित्यं हि कर्माशक्याङ्गपरित्यागेनाप्यनुष्ठेयम् । काम्यं तु कर्म अङ्गपरित्यागे विगुणमेव स्यात् , प्रारब्धे तु काम्ये तत्रापि प्रतिनिधिर्भवति इतिसू. चनाय प्रारब्धपदम् । “प्रारब्धं काम्यमपि नित्यायते" षाष्ठन्यायात् । "दोषश्वासमाप्तौ स्याद्" इतिकात्यायनसूत्राश्च । ननु कथं प्रतिनिध्युः पादानमत आह #शक्त्युपलक्षणत्वादिति । (कलाटीका) इस्थादिसङ्ग्रहः । अपिः पूर्वसमुच्चये । तत्फलमाह-*विशिष्टेति । वाक्यार्थेत्यर्थः । युक्त्यन्तरमपि तत्र सूचयन्नाह-*बुद्ध चेति । *त्र* । विशिष्टार्थे । अत एव*। काल्पनिकत्वेन अत्यन्तत्यागादेव । *तदुक्तमिति* । हरिणेति शेषः । *हेया इति* | चामुण्डादिवत्पृषोद. रादिरुपायशद्ध इति भावः । *च*। किञ्च । अन्यस्यान्योपायवाभा. बादाह-*नावश्यमिति:। प्रागुक्तरीत्या आह-*यागेनेति । तदनुपादानेऽपीत्यादिः । तत्र नियमे सति तेन काम्योपक्रमाभावादाह-*प्रारब्धेति* । ननु तस्या. श्रौतत्वात्कथं ततोऽष्टमत आह--*तत्रेति । 'व्रीहिभिर्यजेत' इत्या.

·टीकायोपेतायां लघुमजूषायाम् - त्वात्प्रतिनिधेरपि श्रीतत्वमित्य निरूपयिष्यामः । तत्र प्रतिनिध्युपादाने ऽपि तद्वाक्यार्थस्याखण्डस्था. ननुष्ठान्नित्यादेविलयः । नीवारकरणकक्रियाया अन्य त्वात् । एवं च 'क्रिया न प्रतिनिधीयते द्रव्यं तु प्रति. निधीयते एव' इति न्यायोच्छेदः। किञ्च 'वनापिक आ- नीयताम्' इत्युक्ते 'कः पिकः इति प्रश्नानुपपत्तिः । अ. (कुञ्जिकाटीका) केषाञ्चित्साहचर्येण जातिः शक्त्युपलक्षणम् । इति हरिरीत्या जातिशक्तिनये वीहित्वस्यैव व्यक्तिद्वारा क्रियासाधन स्वाद् बीहित्वसहचरितशक्तश्च नीवारेऽपि सत्त्वात्सोऽपि गृह्यते । *श. क्ति* अदृष्टविशेषसाधनत्वम् । *श्रौतत्वम् * । श्रुतिविहितत्वम्। *वा क्यार्थस्याखण्डस्येति । व्रीहिकरणकयागस्यैव निरस्तावयवार्थस्य वाक्यार्थतया नीवारकरणकयागस्यानुष्ठाने विधिलोप इत्यर्थः । *नि. त्यादेरिति । आदिना प्रारब्धकाम्यस्य । *क्रिया न प्रतिनिधीयते इति* । वाक्यार्थभृतायाः क्रियाया प्रधानत्वेन तत्परित्यागे प्रकृतक मण एव वैगुण्यापत्तिः । द्रव्यस्य तु अप्रधानन्वाद्भवति प्रतिनिधि रिति भावः। अत एवोकं हरिणा- अपूर्वस्य विधेयत्वात्प्राधान्यमवसीयते । विहितस्य पदार्थत्वाच्छेषभावः प्रतीयते ॥ इति । अपूर्वस्य विधेयत्वात्तद्बोधकक्रियाया अपि प्राधान्यम, विहितस्य सिद्धस्य द्रव्यस्थ तु परार्थत्वाद् गुणत्वमिति तदर्थः। *प्रश्नानुपप. तिरिति* । 'वनादानीयताम्' इति पदयोरों ज्ञातः पिकपदार्थस्तु न (कलाटीका) प्रेत्यर्थः। *शक्तीति ।बीहिजन्यापूर्वसाधनस्वशक्तीत्यर्थः । *अग्रे*। विधिवादे । एवं वस्तुस्थितिमुक्त्वा प्रतिक्षातं वक्तुमाह-*तति* | बीह्मभावे प्रतिनिधिनीवारद्रव्यरूपमित्यर्थः । अखण्डार्थस्य*। बी. हिकरणकक्रियारूपस्य । आदिना तत्समुच्चयः। तस्याश्रौतत्वेन ततोऽ. अपूर्वाभावेन तस्यापूर्वसाधनत्वाभाव एव तस्य लय इति भावः । तदाह-नीवारेति । तृणधान्यविशेषः । अयमेव तत्प्रतिनिधिः । *एवञ्च * । तल्लये च । तथा च तदुच्छेद इति भावः। दोषान्तरमाह- .

·४.७ बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । पि च "श्वेतं छागमालभेत"इत्यादी क्रियायाश्छागद्रव्ये. ण श्रोतः सम्बन्धः । द्वितीयाश्रुत्या साक्षात्प्रापित. त्वात्। श्वेतगुणस्य तु तत्सामानाधिकरण्याद्वाक्यीयो नि. गुणद्रव्यस्य निरधिकरणगुणस्य चाभावात् तस्य च्छा. (कुञ्जिकाटीका) ज्ञात इति तद्विषयकः प्रश्नो भवति । वाक्यवाक्यार्थयोश्चाखण्डत्वे पि. कपदस्य तदर्थस्य बाऽभावात् प्रश्नानुपपत्तिरिति भावः । *श्रोतः सम्बन्ध इति। अयं भावः-छागद्रव्यस्यालम्भनक्रियायाश्च सम्बन्धः श्रोतः, द्विती. याश्रुत्या प्रापितत्वात् । सामानाधिकरण्यबलात् श्वेतगुणस्य सम्ब. न्धो वाक्यार्थबलाल्लभ्यमानो याक्यीय इति दुर्बलः । तदुक्तं हरिणा- क्रियया यो ऽभिसम्बन्धः स श्रुतिप्रापितस्तयोः। आश्रयाश्रयिणोर्वाक्यानियमस्त्ववतिष्ठते ॥ इति । आश्रयस्थ छागस्य, आश्रयिणः श्वेतत्वस्य सम्बन्धस्तु वाक्या. ल्लभ्यत इति तदर्थः । वाक्यादखण्डस्य वाक्यार्थस्याभिव्यक्ती तु अयं न्यायो नोपपद्यते । श्रोतवाक्यीययोर्भदो हरिणा दर्शित:-- अप्राप्तो यस्तु शुक्लादिः संनिधानेन गम्यते । स यत्र प्रापितो वाक्ये श्रुतिधर्मविलक्षणः ॥ इति । "छागमालभेत' इत्यत्र द्रव्यस्य साक्षात्सम्बन्धः शुक्लादिगुणस्य तु सन्निधानवशात् वाक्यीयबलादवगतः । सच श्रुतिधर्मात्साक्षा. सम्बन्धाद्विलक्षण इति तदर्थः । ननु जातिनये जातिक्रिययोरेव साक्षात्सम्बन्धः, द्रव्यं स्वाक्षिप्त तेनापि स्वाधेयो गुण इति द्रव्यगुणयोस्तुल्यत्वाद्गुणान्तरस्य ग्रहणं भवति न तु द्रव्यान्तरस्यत्यत्र किं विनिगमकमिति चेत् । सत्यम् । द्रव्यस्यैव शक्तत्वात्साक्षाजातिसम्बन्धित्वाच क्रियायोग्यं द्रव्यम् । गुणास्तु तत्कालोत्तरभावित्वाद्विप्रकृष्टा इति गुणा एव विकल्प्यन्ते । तदुकं हरिणा- साक्षाद्रव्यं क्रियायोगि गुणस्तस्माद्विकल्प्यते ॥ इति । गुणद्रव्ययोः सम्बन्धः पश्चात्प्रतीयत इत्याह #निर्गुणद्रव्यस्येति । (कलाटीका) *किञ्चेति । एतमप्रेऽपि । वाक्यीयत्वमुपपादयति । * निर्गुणेति ।

·४०८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम्- गेन सम्बन्धपूर्वकमेव क्रियया सम्बन्धात् । तत्र श्रुति. प्रापितद्रव्यात वाक्यप्राप्तगुणस्य दुर्बलत्वात् । श्वेत. च्छागाभावे ऽन्यवर्णश्छाग आलभ्यते नतु श्वेतगुणयुः को मेषः, श्रुतिबाधापत्तेरिति सिद्धान्तः । अखण्डार्थत्वे मर्वस्यैकरूपत्वात्कस्थ केन बाधः । अपि च पदार्थनिव- न्धनवाक्यीयसकलमीमांसान्यायासिद्धिरिति चेद् न अखण्डादेव वाक्यात्तदर्थाच कल्पनया शास्त्रे पदपदा- र्थापोद्धारेण तमादाय सकलेष्टसिद्धेः । एवं च कल्पित. ( कुञ्जिकाटीका) *तस्य * ! गुणस्य । *सर्वस्येति । द्रव्यस्य गुणस्य चेत्यर्थः । * एक- रूपत्वादिति* | वाक्यवाक्यार्थयोरखण्डत्वेन श्रोतवाक्यीयविभागास. म्भवाच्छागश्वेतयोरुभयोरपि श्रीतत्वमेवेति न कस्यापि बाधः स्या. दिति भावः। *पदार्थनिबन्धनेति* । "नानृतं वदेद्" इत्यादौ नत्रः क्रियायामन्वये प्रसज्यप्रतिषेधः। 'अब्राह्मणमानय' इत्यादावुत्तरपदार्था- स्वये पर्युदासोऽर्थः । "आदित्यो यूपः" इत्यत्र चाकचक्यादिगुणयोगा धूपे वर्तमान आदित्यशब्दो गौणः । "नक्षत्रं दृष्ट्वा वाचं विसृजेद'' इत्यत्र नियतकाले वाग्विसर्गः । “यत्किञ्चित्प्रागग्नीषोमीयात्तत्सर्व मुपांशु कर्तव्यम्" इत्येवं ये पदार्थनिबन्धना विशेषास्तेतु पदपदार्थयो. रसत्यत्ये न व्यवतिष्ठेरनित्यर्थः । *अखण्डादेवेति । तदुक्तं हरिणा- अविभक्तेऽपि वाक्याथै शक्तिभेदादपोधृते। वाक्यान्तरविभागेन यथोकं न विरुध्यते ॥ इति । धाक्यार्थे अविभक्तेऽपि-अखण्डेऽपि, शक्तिभेदाश्रयेणापोद्धृतेक. ल्पनाबुद्ध्या पृथक् कृते, अवान्तरवाक्यार्थोपजननासिद्धमिति तदर्थः । एतेन 'गौर्वाहीक' इतिवाक्यस्याखण्डत्वे पदपदार्थाभावाद्गौणमुख्यवि. (कलाटीका ) एको प्रन्थः । * तत्र । तथा सति । एवं वस्तुस्थितिमुक्त्वा प्रकृत. माह--*अखण्डेति* वाक्यस्येत्यादिः । *सर्वस्या । द्रव्य गुणाभ्यां सम्बन्धस्य । *एकेति। वाक्यशक्तव प्रतिपादितत्वादित्यर्थः । दोषान्तरगणमेकोक्त्याऽऽह--*अपि चति । श्रुतिलिङ्गाधिकरणो. तेत्यर्थः । स्वरीत्या स्वशास्त्रवन्मीमांसोपयोगो न परोक्तरीत्याह-- एवञ्चेति । तथा तदुपपत्तौ चेत्यर्थः । तत्र दोषान्तरमाह--*कि ·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । पदपदार्थाश्रयैर्मीमांसान्या यैस्तादृशाखण्डार्थबोधनम् । किञ्च पदैः पदार्थबोधे 'हरेऽव' 'दध्यानय' इत्यादी संहितया पदस्वरूपनाशादर्थबोधानापत्तिः । किश्च 'राजपुरुष' इत्यादौ पृथगुपस्थित्यपृथगुपस्थिती विरुद्ध आपद्येताम् । पदानां पृथगुपस्थापकत्वस्वभाव. स्वात् । वृत्तेस्तविपरीतत्वात् । वृत्तौ जहत्स्वार्थत्वादि- विकल्पो ऽपि वाक्यादेव वृत्तिनिष्पत्तिरिति मन्यमा. नानवुधान्प्रति कल्पनैव । एवमुत्तरपदार्थप्राधान्याद्यपि । 'श्वेतो धावति इत्यादावखण्डमेध वाक्यं तन्त्रेणोभ- यार्थबोधकम् । एवं च सकलशास्त्रव्यवहारस्तदनुसारि- लोकव्यवहारश्चापोडाराश्रयेणैव बोध्यः(१) । प्रकृतिप्र. (कुञ्जिकाटीका) भागानापत्तिरित्यपास्तम् । *पदैरिति । पदानामेवार्थवत्वे इत्यर्थः। विरुद्ध इति* । पदस्वभावात्पृथगुपस्थितिवृत्तिस्वभावाच्चापृथगुप- स्थितिः स्यादित्यर्थः । एवमिति* । कल्पनयैवेत्यर्थः। नन्धखण्डत्वे संहितावशात् 'श्वा' इति पदस्वरूपस्य नष्टत्वेन तदर्थासम्भवातू 'रवा इतो धावति' इत्यर्थान्तरस्य कथं गतिरत आह उभया. र्थकमितिका अयम्भावः-यथैकोऽपि ध्वनि लिका[पाधिवशान्नानाविधषड्ज. ऋषभादिभेदवानुपजायते तथा तन्त्रेण श्वा इतः श्वेत इत्येवं भिन्नाना. मपि शब्दानां श्वेत इत्येकरूपता भवतीति । (कलाटीका) चेति । एवमपि। पदज्ञानस्य त्वन्मते बोधकरणत्वादिति भावः । योगपद्यादाह--*विरुद्ध इति । नन्वेवं कथं जहत्स्वार्थत्वादिभेदो ऽत आह-वृत्ताविति । सिद्धान्ते तदप्यसम्भवीत्याह-वाक्यादे. वेति* । अत एवाह-*अबुधानिति* । उक्तकल्पनां तद्गते ऽन्यत्राप्य. तिदिशति *एवमिति । नन्वेवं कथं श्वेत इत्यादित उभयास्य युगपद् बोधो ऽत आह-श्वेत इति* ! अत्रोभयोरपि तन्त्रमेव । प्रसिद्ध विरोधाभावायाह-एवञ्चेति । तेषामसत्यत्वे चत्यर्थः । (१) 'लोकव्यवहाराश्रयणैव बोध्य ' इति पाठः गपुस्तके । ५१ ल० मं० ·४१० टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - त्ययविभागोऽप्येवमेव । तदुक्तम्- धात्वादीनां विशुद्धानां लौकिको ऽर्थो न विद्यते। (१) कृत्तद्धितानामर्थश्च केवलानामलौकिकः॥ प्राग् विभक्तस्तदन्तस्य तथैवार्थो न विद्यते । इति। अत एव प्रकृतिप्रत्ययोभयाथै कचिदन्यतर एवा. भिधत्ते । (२)यथा 'इयान्' इति 'अहन्' इति च । तथा कचित्प्रत्ययव्येन काद्यर्थबोधः। यथा 'पचति' इति । कचिदेकेनैव । यथा 'आत्ति' इति । किश्च ये कस्मिंश्चिद् व्याकरणे प्रत्ययार्थत्वेनोक्ता. स्तेऽन्यत्र प्रकृत्यर्थत्वे नोक्ताः ! तस्मात्पदपदार्थायसत्य. (कुञ्जिकाटीका) मनु प्रकृत्यादीनामनर्थकस्वे "अर्थवन्तो वर्णी धात्वादीनामेकवर्णा नां दर्शनादु' इति भाध्यस्य का गतिस्तत्राह *धारवादीनामिति* | भाष्य तु प्रक्रियाऽभिप्रायेण । *अत एव । प्रकृतिप्रत्ययतदर्थविभाग स्यातात्त्विकत्वादेव । *पचतीति । अत्र शपा तिपा च कर्तुर्बोधः । *ये कस्मिाश्चिदिति* । पदार्थविभागस्य तात्त्विकत्वे त्वसमञ्जसमेत. स्यात । *असत्यमेवेति । किञ्च अधिहरि' इत्यत्राधेः सत्यत्वे वाक्ये ऽप्यधिरधिकरणं बोधयेत, 'प्रक्षुः' इत्यादाववयवार्थानुपलम्भाच्च, 'चि. ऋगुः' इत्यादौ च चित्रगोशब्दाभ्यामनुपाती देवदत्तादिः केन प्रत्याय्येत । (कलाटीका) विशेष वक्तुमुक्तमेषानुवदति *प्रकृतीति । *तदुक्तं* । हरिणा । *विशुद्धानाम् । प्रत्ययासमाभिव्याहृतानाम् । एवमपि । आदिपदा. र्थमाह *कृदिति । *अलौकिक: * । शास्त्रककल्पितः, नतु पारमार्थि कः। ननु कृदाद्यन्तानामर्थोऽस्त्वित्यत आह *प्रागिति*। विभक्तःप्रा. क् । *तदन्तस्य । कृत्तद्धितान्तस्यत्यर्थः। विशेषवाह * अत एवेति। किश्चेति । तस्यापि काल्पनिकत्वादेवेत्यर्थः। *ये* । अर्थाः। द्वि- तीयमुपसंहरति तस्मादिति । शास्त्रमपि तथैवत्याह *शास्त्रम- (१) एक एव श्लोकः ग० पु० । (२) 'यथा-बोधः' इति नास्ति ग० पुस्तके ।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । मेव । शास्त्रमप्यसत्यव्युत्पादकमेव । तदुक्तम्- शास्त्रेषु प्रक्रिया भेदैरविद्यैवोपवय॑ते उपायाः शिक्ष्यमाणानां बालानामुपलालनाः। असत्ये वर्मनि स्थित्वा ततः सत्यं समीहते॥ इति । अनादिमिथ्याभूतशास्त्राभ्यासानुसारेणैव शब्दः शास्त्रज्ञलोकेनार्थप्रत्यायकतया गृह्यते केनचिद् । यथा घटादिकः सर्वोऽपि प्रपञ्चः परिच्छिन्नत्वेन गृह्यते । भा. वानामुत्पादं दृष्ट्वा च शाश्वतमपि ब्रह्मोत्पादवदिति मन्यते लोकेन तद्वत् । तदुक्तम्- घटादिदर्शनाल्लोकः परिच्छिन्नो ऽवसीयते । (कुञ्जिकाटीका) नवसत्यत्वे कथं शास्त्रप्रवृत्तिरत आह *शास्त्रमपीति* । अविद्यावर्णन च तन्निरासद्वारा विद्योत्पत्यर्थमेव-। *उपलालना:* ! प्रतारणाः। *असत्ये इति* । असत्यरूपे शास्त्रप्रक्रियामात्रेऽर्थे स्थितोऽविद्यामुत्सृ. ज्य सत्य विद्यास्वरूपं ब्रह्म समीहते प्राप्नोति । अयं भाव-नित्यमद्वयं ब्रह्म ये वदन्ति ते ब्रह्मण एवंविधानादि. जीवात्मशक्तिं मन्यन्ते यद्वशात्तत्त्वं तिरोधाय अतत्त्वेन भेदेन व्यवहा. २।। स चाविद्याकृतः । यथाहि दण्डादिकारणं विलक्षणं घटादिकमु. त्पादयति एवमविद्याऽपि विद्योत्पत्ती हेतुः । * शब्दः । एकैकपदा- (कलाटीका) पाति*। *तदुक्तम् * । हरिणा। * अविद्या* । प्रकृत्यादिरूपाऽसत्यपदार्थ एव । अत्र बीजमाह * उपाया इति । *उपलालनाः । भवन्तीति शेषः । तदाह *असत्ये इति* । असत्ये इत्यादेरर्थमाह *अनादी. ति* । अयं त्वान्तस्यार्थः । * शब्दः । स्कोटब्रह्मरूपः। तत्रापि न सर्व णत्याह केनचिदिति । तज्ज्ञानसामग्रीमता । दृष्टान्तान्तरमाह भा. वानामिति । घटपटादीनामित्यर्थः । दृष्टान्तद्वयं हरिसंमतमित्याह *तदुक्तमिति । *दर्शनातू* । तस्य तत्वदर्शनात् । अवसीयत इत्यस्य मध्यमणिन्यायेनान्वयः । वाक्यतदर्थयोरखण्डत्वे युक्त्यन्तरमध्याह ·४१२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम् - समारम्भाच्च भावानामादिमब्रह्म शाश्वतम् ॥ इति लोको विश्वप्रपञ्चः । समारम्भ उत्पत्तिः । किञ्च 'त्वं ग्राममश्व:' 'अश्वो गच्छति अजापय: शत्रून्' 'अजापयः पिब' इत्यादौ नामाख्यातसारूप्ये बाक्वार्थादेव पश्चात्पदपदार्थनिर्णय इत्यखण्डमेव वा. क्यं बोधकमखण्डायस्येत्युचितम् । तदुक्तम्- यथैवानर्थकैणैर्विशिष्टो ऽर्थों ऽभिधीयते । पदैरनर्थकैरेवं विशिष्टार्थों ऽभिधीयते ।। नहि किश्चित्पदं नाम रूपेण नियतं कचित् । पदानामर्थरूपं च वाक्यार्थादेव जायते ॥ इति । (कुञ्जिकाटीका) त्मकः । *समारम्भमिति । भावानामुत्पादं दृष्ट्वा ब्रह्म आदिमदिति व्यवाहियते । त्वंग्राममिति । त्वं ग्राममगम इत्यर्थः। अश्वइति * | "जै क्षये" णिजन्ताल्लङ् सिए । *अजापयइति । अत्र षष्ठीसमासः । * यथैवेति । यथा अनर्थकवणैरभिव्यक्तः पदस्फोटो वाचकस्तथा अनर्थकै पदैरभिव्यक्तो वाक्यस्फोटो वाचक इत्यर्थः । नहि किञ्चि. स्वरूपेण न नियतं किन्तु वाक्यार्थादेव पदार्थविभागः । यथा अजापय (कलाटीका) *किच्चेति । आधे ऽश्व इति शिवधातोर्लुङ् । अन्तेऽजापय इति च 'जै क्षय' इत्यस्य ण्यन्तस्य. लङन्तम् । आदिना घटो भवति, भिक्षा दही. त्यादिपरिग्रहः । *सारूप्ये* । तद्विषये । बहुव्रीहिणा वाक्यविशेषणम् । *पश्चादिति । वाक्यार्थादेव वाक्यार्थबोधादनन्तरमेवेत्यर्थः । न ततः प्राक् । तयोः सारूप्येण सन्देहेन क्रियाकारकान्यरार्थत्वेनानिश्चया. दिति भावः । *इतिहेतो*। *तदुक्तं* । हरिणा । अव्यवहितोक्कम् । उक्तपदस्थले प्रक्रियायाः पररीत्या वा आह *यथैवेति* : *विशिष्टोs. र्थ: । पदार्थः । *विशिष्टार्थ: । वाक्यार्थः । अत्र हेतुमाह नहीति । यतः किञ्चिदपि पदं रूपेण स्वरूपेण वा नावश्यं नियतं विभक्त्यादिभेदेन तेषां भेदादित्यर्थः । तत्सारूप्यविषयमाह *कचिदित्यादि । कचित् तत्सारूप्यविषयपदानामर्थरूपे तनिर्णय इत्याद्यर्थः । नन्वस्तु एवम.

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । . घाक्ये ऽखण्डत्वं चापृथगुपस्थितिजनकत्वम् । अपृथगु. पस्थितिविषयत्वं चार्थे ऽखण्डत्वम् । पदानां केवलानां पृथगुपस्थापकत्वं वृत्तिघटकानामपृथगुपस्थापकत्वमिति तु शास्त्रकृत्कल्पनैव । यदपि केवलं पदं सदित्यादि प्रयुज्यते तदप्यन्ततोऽस्तिक्रियाघटितार्थबोधकमिति त- दपि वाक्यमेव । साधनस्य साध्यक्रियाऽऽकाङ्क्षत्वात् । साध्यक्रियायाञ्च साधनाकाङ्क्षत्वात् । एवमर्थे ऽपि ये वादिनां नानापक्षास्तेऽपि तत्त- (कुञ्जिकाटीका) इत्यत्र प्रागुक्तम् । *पदानां केवलानाम् । वृत्तिवाहि नानाम्। ननु वाक्यार्थस्याखण्डत्वे एकार्थीभावपपेक्षाभेदासङ्गतिरत आह *शा. स्त्रककलानैवैषेति । ननु कचिदेकरदस्थापि वाचकत्वमस्तीत्याश झ्याह *यदपीति* । यत्राप्येकमेव पदं निराकाङ्क्ष कृदन्तं सदित्यादि प्रयुज्यते तत्रापि तद् अभूदस्ति नास्ति वेत्यादिक्रियासम्बन्धं विना न परिसमातार्थ भवति । एतदेवाह अन्ततोऽस्तिक्रियेति । तथाच वाक्यार्थव्यतिरेकेण पदार्थों ऽसत्य एवेत्याशयः। अयं भावः । 'उपगोरपत्यम्' इत्यत्र जनिक्रियानिमित्तोऽपत्यापत्यवाल- म्बन्धः । 'राज्ञ' इत्यादी भरणादिक्रियानिमित्तः। घट' इत्यादौ तु पदा- र्थमात्रस्यैव बुद्धिसत्ताया अव्यभिचारात्लेव सत्ता प्रतीयते इति । एत. देवोपपादयति * साधनस्येति । अयं भावः। साध्यं साधनं च परस्पर नियतमेव। केवलमाकासादिवशादितरपदार्थसंनिधाने नियत एव प्रकाशते इति । (कलाटीका) खण्डत्वं तयोः, परं तु खण्डशुन्यत्वरूपं बाधितं यस्य वाक्यस्य सत्य. त्वप्रक्रियासिद्धान्तस्तस्य सखण्डस्यैवानुभवादत आह वाक्ये इति* तुल्ययुक्त्यैवाह *अपृथगिति । परमतन्दूषयति प्रदानामिति । *किञ्चपदैरितिभा दोषाधभावायाह *केवलानामिति । * किञ्च राजे. ति। दोषामावायाह *वृत्तीति* * कल्पनैवेति । प्रागुक्तान्यदोषाणां सत्त्वादिति भावः । प्रागुकमेव दाढ्यायाह *पदेऽपीति* । प्रागुक्तग. तिसम्भवादाह *अन्त इति । *एवम्*! प्रकृत्यादिशब्दवत । *अर्थेऽपि । तद्विषयेऽपि * प्रत ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - च्छास्त्रवासनावशात्कल्पिता एव । यथा अभिहितान्व. यः । अन्विताभिधानमिति । संसर्गों वाक्यार्थः, संस- (कुञ्जिकाटीका) *वासनेति* । वासनावैचित्र्यमेव ज्ञानवैचित्र्ये हेतुर्थिवेचिः व्यमिति भावः। ननु वासनावैचित्र्यात् ज्ञानवैचित्र्यं, ज्ञानवैचित्र्याच्च वासनावैचित्र्यमित्यन्योन्याश्रय इतिचेन्न । वासनाऽभावे ऽप्यपूर्वपदार्थ- संनिधे ज्ञानवैत्रिव्यदर्शनात् । *अभिहितान्वयइति । अयं भावः । लाघवात्पदानां पदार्थमात्रे शक्तिनत्वन्वयांशे ऽपि । गौरवात् । आकाशादिलभ्यत्वेनान्यलभ्यत्वाच्च । एवञ्च पदेभ्यः प्रथम पदार्थमात्रोपस्थितिः । पश्चात्पदार्थविशेषाणामन्वयरूपस्य वा- क्यार्थस्योपस्थितिः । एवं च तात्पर्यवशादशक्य एवान्वय आकाङ्क्षादि. वशात्प्रतीयते । अत एवोकं भाष्ये "यदत्राधिक्यं स वाक्यार्थ" इति । नचापदार्थस्यापि प्रतीतावतिप्रसङ्गः । स्वरूपसतः शक्यान्वयस्य नियामकत्वात् । एवंचाकालितादिपद समुदायो वाक्यं संसर्गश्च वा. क्यार्थ इति मीमांसकाः। एतच्चायुक्तम् । पदानामाशुविनाशित्वेन समुदायासम्भवात् । तेषां स्मरणकल्पने ऽपि सामान्येऽवस्थितानां पदानां विशेषे ऽवस्थानं पपादमेव । विशेषस्याशक्यत्वात् । अशक्यस्याप्युपस्थितौ शब्दार्थस म्बन्धस्यानित्यतापत्तिश्च । वाक्यार्थस्याशाब्दत्वे च पदार्थों ऽप्यशाब्द । वर्णानामप्याशुविनाशित्वात् । *अन्विताभिधानमिति । तथाहि । अन्वयरूपे वाक्यार्थे ऽपि पदानां शक्तिः । 'घटमानय' इति प्राथमिकव्यवहारेण विशिष्ट एव शक्तिमहात् आनयनाद्यन्वितो घटादिरेव घटादिशब्दार्थः । तथाच सर्वभेदानुगुणसामान्यरूपो विशे. पान्तरसंनिधानाद्विशेषविश्रान्तः पदार्थ एव वाक्यार्थः । आक्षिप्त- पदान्तराणि पदान्येव च वाक्यम् । किश्च अन्वयस्याशक्यत्वे शाब्द बोधविषयता न स्यात् । तत्र शक्तिग्रहस्य नियामकत्वात् । अशक्य. स्याप्यनुभवविषयत्वे ऽतिप्रसङ्गात् । ननु पदार्थसामान्यान्वित एव शक्तिग्रहातू संसर्गविशेषो ऽशक्य एव । अन्यथा 'घटमानय' इति पदं श्रुत्वा 'पटमानय' इति वाक्यं श्रुत. वतः तदेवेदनानयतिपदमिति प्रत्यभिज्ञा न स्यात् । पूर्ववाक्यस्य घटानयने शक्तस्य पटानयने ऽशक्ततया अर्थभेदेन शब्दभेदादिति चेन्न । पदार्थत्वेन रूपेण विशेषाणामन्वये शक्तिमहात् । अन्वितानां च ·सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । ष्टाः पदार्थाः स इति । जातिः पदार्थों व्यक्तिर्वेत्यादिः। (कुञ्जिकाटीका) विशेषरूपत्वादिति । एतन्मतेऽपि अर्थान्तरसामान्यान्विते एव पदानां शक्तिः । गवादि. विशेषान्वितस्त्वशक्य एवेति । अभिहितान्वयवादिमते वाक्यार्थलक्ष. ण सूचयति #संसर्गों वाक्यार्थ इति । अयं भावः । यथा बलवता प्रेरित इषुरेकेनैव वेगाख्येन व्यापारेण चर्मच्छेदमुरोभेदं प्राणहरणं च करोति एवमेकैनवाभिधाऽख्येन व्यापारेण पदार्थस्मृति वाक्यार्थबोधं च करोति । "यत्परः शब्दः स शब्दार्थः" इति न्यायादिति । अन्विताभिधानमते वाक्यस्यार्थ दर्शयति *संसृष्टा इति । यथा "लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति" इत्यत्र ऋत्विक्प्रचरणस्यान्यतः प्राप्तत्वाल्लोहितोष्णीषत्वमात्रविधीयते तद्वदिति भावः । नन्वन्वर्याशस्य शक्यसम्बन्धितया लक्षणया बोधः सिद्ध इति चेन्न । तत्सम्बन्धस्य तच्छब्दबोधानुपयोगितच्छब्दबोधानुकूल लक्षणायास्तत्राभावात् । मु. ख्यार्थबाधे सत्येव लक्ष्यार्थबोधात् । स इति । संसृष्टः पदार्थ एव वाक्यार्थ इत्यर्थः। एकेकस्यैव पदस्य वाक्यार्थबोधकत्वे पदान्तरवैया झंपत्तेः । उत्तरपदानां व्यञ्जकत्वमिति चेत् । तर्हि आगतं समुदायस्य वाचकत्वमिति । *जातिः पदार्थ इति । तथाहि । वाजप्यायनमते जा. तिरेव शब्दार्थः, नित्याया अपि तस्या व्यक्तिद्वारकं साध्यत्वम् । जातेश्चा- नाश्रयाया अभावात्सामर्थ्याद द्रव्यं प्रतीयते । तत्र द्रव्यगताया जातेरे. कार्थसमवायेन क्रियान्वयित्वम्। गुणक्रियाशद्वानामपि गुणक्रियागतैव जातिर्वाच्या। उपसर्गादिरपि नामाख्यातसहभावी तदर्थस्य विशेष- द्योतकत्वाजातिपदार्थ एव । अर्थविशेषस्य विशिष्टविधान्तस्यैवावग- मात । कर्मप्रवचनीयो ऽपि सम्बन्धजातिनिष्ठ एवेति । ननु जातिश. क्तिवादे व्यक्तेरनुमानरूप आक्षेप एव, न शाद्वबोधविषयत्वमिति शक्त्यः नुभवशाब्दबोधयोः समानप्रकारकत्वेन कार्यकारणभाव इतिप्रवादास. तिरिति चेद् । अत्र केचित । समानवित्तिवेधत्वस्यैवाक्षेपपदार्थतया व्यक्तेरपि शाब्दबोधविषयत्वात् । व्याडिमते द्रव्यमेव पदार्थः । तस्यैव क्रियान्व. योपपत्तेः । जातेरुपलक्षणत्वाच्च व्यक्त्यन्तरेऽपि शक्तिग्रहः। आख्यात ऽपि च क्रियाविशिष्टं द्रव्यमेव पदार्थः । 'देवदत्तः पचति' इत्यादौ द्व्य- - ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम्- अत एव 'घट' इति प्रयुक्त वैशेषिको ऽतिरिक्तमयय. विनं बुध्यते, साङ्खयो गुणसमूहम् , बौद्धादि पर- माणुसमूहम् । यद्यपि ऋषीणां दर्शनं तत्वविषयं भवति तथापि तत्वभूतेन वस्तुना व्यवहारासम्भवाम्यवहारकाले ते. ऽप्यदृष्टतत्व सदृशा नानाप्रकारैर्व्यवहरन्तीति न तह- चसाऽपि पदपदार्थसत्यत्वं मन्तव्यम् । अत्र वाक्यार्थस्यापेक्षिकं सत्यत्वं द्रष्टव्यम् । सर्व (कुञ्जिकाटीका) स्यैव साक्षारसाधनत्योपपत्तेरिति । *अतिरिक्तम । परमाणुसमूहा- दतिरिक्तम् । *गुणसमुहम् । रूपत्वादिगुणसमूहमिति । विशकलितेषु तु तेषु घट इतिव्यवहारो न भवति, विलक्षणसंयोगस्यैव तन्नियामक त्वात् । तत एव च 'घट उत्पन्न इत्यादिरपि व्यवहारः। *अदृष्टेति । मष्टं तस्वं यैस्तत्वहशा इत्यर्थः। तदुक्तं हरिणा- ऋषीणां दर्शनं यच्च तत्त्वे किञ्चिदवस्थितम् । न तेन व्यवहारो गस्ति न तच्छन्दनिबन्धनम् ॥ इति । * नानाप्रकारैरिति । शास्त्रवासनाभेदादिति भावः। ननु पदार्थः स्याप्यसत्यत्वं न्याय्यमन्यथाऽद्वैतहानिरत आह *आपेक्षिकमिति । व्यावहारिकमित्यर्थः । अत एव "पश्वादिभिश्चाविशेषाद" इति सूत्रय. ता व्यासेनापि व्यवहारकाले विवेकिनामपि पश्वादिवदविवेकित्वं दर्शितम् । किञ्च अबुधबोधनाय प्रवृत्तं शास्त्रं कथं तस्वं वक्तुं पारयेत् । ननु वाक्यस्याखण्डत्वे पदपदार्थयोरसत्यत्वात् क्रियाकारकभा. वो वाक्यार्थ इति प्रवादासङ्गतिः, अत आह वाक्यार्थश्चेति । तदुक्तं (कलाटीका) एव तत्तच्छास्त्रवासनावशात्कल्पितत्वेन तस्य तत्तदभ्यासादेव । ननु तत्तच्छास्त्रप्रणेतारः किं तवक्षा उत न । आधे कथं तदुक्तपक्षाणा- मसत्यत्वम् । अन्त्ये पामरोक्तिवत्तेषामश्रद्धेयत्वापत्तिरत आह *यद्य. पीति*। *वस्तुना* । ब्रह्मणा। तत एवाह *सहशा इति* । सन्त इति शेषः । नन्वेवं वाक्यार्थस्य सत्यत्वे द्वैतापतिरत आह *अति* | प्रक्रियायामित्यर्थः ।

·सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । ४१७ व्यवहारस्थासत्यविषयत्वात् । वाक्यार्थश्च प्रतिभामात्रविषयः । प्रतिभा व ज. न्मान्तरसंस्कारजाऽपि । यथा मधौ पिकस्य पञ्चमस्वर- विरावो जन्मान्तरसंस्कारजः । अत एव शशशृङ्गम. स्तीत्यादितो ऽपि सः । प्रतिभाविषयत्वाच्च प्रतिभा (कुञ्जिकाटीका) हरिणा विच्छेदग्रहणेऽर्थानां प्रतिभाऽन्यैव जायते। वाक्यार्थ इति तामाहुः पदार्थैरुपपादिताम् ॥ इति । देवदत्वादिपदानां पृथगर्थे गृह्यमाणे अन्यैव प्रतिभा जायते, वा. क्ये चान्यैवेति प्रतिभैव वाक्यार्थ इति तदर्थः। ननु पदपदार्थयोरसत्यत्वे प्रतिभैव कथम् , अत आह *संस्कार. जाऽपीति । यथाहि सर्वेषां प्राणिनामाहारादिक्रिया अनादिप्रतिभाव. शानियता पवमिहापीत्यर्थः । तत्र संस्कारस्य जनकोऽभ्यासः। वा- सानायाश्चाभ्यासाभावात्संस्कारामावे प्रवृत्तिर्न स्याद्, अत उक्तम् *जन्मान्तरेति । तदुक्तं हरिणा--- स्वरवृत्ति विकुरुते मधौ पुस्कोकिलस्य कः। जन्वादयः कुलायादिकरणे केन शिक्षिताः ॥ इति । मधुमासे कोकिलस्य पञ्चमस्वरविरावः केन शिक्षितः। लूतातन्तू. नां कुलायरचना च प्रतिभावशादेव दृश्यत इति तदर्थः । तथाच अ. ध्यास एव सम्बन्धः । पञ्चमेति । वायुः समुत्थितो नाभेरोष्ठकण्ठशिरोहृदि । पञ्चस्थानसमुद्भूतः पञ्चमस्तेन संमतः ॥ इति । (कलाटीका) विशेषान्तरमाह अवाक्यार्थश्चेति । मात्रपदेन तस्य बाबरूपानाव- श्यकत्वं सूचितम् । आदिप्रतीत्युपपत्तये आह प्रतिभेति* । अपिनै. हिकतजात्यादि । एवं व दृष्टमित्यत आह यथेति । *मधौ | वस. नते । अत एव । तस्य मन्त्रादिविषयत्वादेव । सः वाक्यार्थबोधः। नन्वेवमत्र प्रतिभातिरिक्तबाधस्वरूपाभावेन 'प्रतिभा वाक्यार्थः' इति जायमानो व्यवहारः कथमत आह प्रतिभेति । तस्या अपि तत्वम् , अन्मथा बाह्यतदाकारासम्भव इति भावः । वाक्यत्वमपि कारकाधन्धि. तक्रियाबोधकत्वमेव नतु प्रसिद्धम्, अत एवं प्रागुक्तसङ्गतिस्तदाह ५२ ल० मं० ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - वाक्यार्थ इति व्यवहार इत्यलम् । ननु पदपदार्थकल्पनायामपि 'देवदत्त गामभ्याज शुक्लां दण्डेन' इत्यादौ क्रियाकारकभावसम्बन्धस्य विभक्त्यैवोक्तत्वेन को वाक्यार्थः । सम्बन्धसम्बन्धस्य तु भाने न मानम्, अनवस्था चेति चेन्न । पदार्थानां परस्परविशेष्यविशेषणभावरूपान्वयस्य वाक्यार्थत्वा. त् । यद्यपि विभक्तिप्रकृत्यर्थगतविशेषणत्वमपि विभ- क्तिशक्यमेव तथापि विशेष्यनिष्ठम् , इतरपदार्थनिष्ठः विशेषणतानिरूपितविशेष्यत्वं(१) वाक्यशक्यमिति (कुञ्जिकाटीका) *व्यवहार इति* । हर्यादीनां सिद्धान्त इत्यर्थः । *सम्बन्धस्य त्विति । अयं भावः। पदार्थसंसर्गों वाक्यार्थः । पदार्थत्वं पदजन्यप्र. तीतिविषयत्वम् । विषयता च प्रकारताविशेष्यताऽन्यतररूपा । साच न सम्बन्धे ऽस्तीति । * वाक्यार्थत्वादिति* । अयं भावः । व्याडिमते भेदो वाक्यार्थः । पदवाच्यानां द्रव्यान्तरनिवृत्तितात्पर्यकत्वात् । जातिवादिमते तु संसर्गो वाक्यार्थः । स च सामान्ये ऽवस्थितानां पदार्थानां संश्लेषः। यत्तु 'नीलो घट:' इत्यादौ घटादिपदसमभिव्याहृतो नीलादिशब्द एव अभेदरूपान्वयस्य बोधक इति । तन्न । केवलनीलपदस्य तत्र शक्त्यभावात् । समाभिव्याहारस्य प्रयोजकत्वे तु वाक्यशक्तिर्दुवारा। *शक्यमेवेति* । प्रतीयमानस्य सर्वस्य शक्यत्वौचित्यात् *उ. (कलाटीका) *इत्यलमिति । ततोऽन्यत्र प्रागुक्तमते तादृशतत्वस्वरूपनिर्णयाय शकते अनन्विति* I *इत्यादाविति* । परस्पराकाङ्क्षाजनकार्थबो. धकपदघटितवाक्ये इत्यर्थः । समर्थसूत्रभाष्यमूलकमाह *क्रियेति* | इदमन्ने स्फुटीभविष्यति । ननु तत्सम्बन्धः सोऽत आह *सम्बन्धे. ति। अन्यथाऽनुपपत्तेरेव, तत्त्वेत्वाह *अनवेति पदार्थानामितिसूचि. तमाशयं विशदयति * यद्यपीति* । इदमपि तन्मूलकमग्रे स्फुटीभवि यति । ननु तस्याप्यन्यथालाभेन कुतः शक्यत्वमत आह *एतच्चे (१) विशेष्यनिष्ठविशेषणतानिरूपितविशेष्यत्वम्' इति पाठः । ग० पुस्तके ।

·सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । बोध्यम् । एतच्चोपपादयिष्यते । ननु उक्तान्वयरूपाक्यार्थस्य तडटकपदानुपस्थि- तत्वात्तत्र शक्तिग्रहासम्भवः, तथोपस्थिततद्विषयक- शक्तिग्रहे च तस्यापूर्ववहानिरिति चेन्न । वृद्धव्यवहार- दर्शनसहकृतमनसोपस्थितिविशिष्टे तद्भहसम्भवात् । कचिदुपदेशेन तद्रह सम्भवाच । कचिदाकाङ्क्षावशा- त्तदैव तत्र शक्तिग्रहो बोधश्च । पश्चाच्छास्त्रकृत्कल्पि. तान्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्तत्पदशक्तो(१) व्यवस्थिताया. मर्थाद्वाक्ये उक्तान्वयविषया शक्तिरवतिष्ठते । (कुञ्जिकाटीका) कान्वयेति । इतरपदार्थनिष्ठविशेषणतानिरूपितविशेष्यतेत्यर्थः । *तद्धटकोति। वाक्यघटकेत्यर्थः । अपूर्वत्वादिति* । पदादनुप. स्थित्या तत्र शक्त्यभावादिति भावः। तथापस्थितेति । अन्विते शक्ति- प्रहे चेत्यर्थः। *अपूर्ववहानिरिति* | अन्वयांशे ऽपि पदशक्तिहे तु वाक्यार्थत्वहानिरित्यर्थः । *तद्ग्रहेति* । वाक्यार्थशक्तिप्रत्यर्थः। *पश्चादिति । प्रथमतो वाक्यार्थे ऽवगते कल्पितान्वयव्यतिरेकाभ्यां (कलाटीका) ति । अनुपदमेवेति भावः। अपूर्वो वाक्यार्थ इति प्रवादे अपूर्वत्वम् । तत्र पदार्थोपस्थितेः पूर्व नियमतो वाक्यार्थाशे उद्बोधकासमवधा. नेन पदार्थोपस्थितिसमये वाक्यार्थोपस्थितेरभावेन शाब्दबोधप्राग्व. चितजनकशब्दलानजन्यज्ञानाविषयत्वं तदाह *तघटकेति । वा. क्यघटकेत्यर्थः । तथोपस्थितेति । नियमेन ततः पूर्व तत्कल्पनया तघटकपदादुपस्थितवाक्यार्थविषयकशक्तिग्रहे चेत्यर्थः । कारस्यासार्वत्रिकत्वमाह *क्वचिदिति । 'अयमेतस्यार्थः' इत्युपदे. शेन जाते इत्यर्थः । *क्वचिदिति । प्रागविज्ञातहरिद्रानामकनदीवि- शेषण पुंसा हरिद्रायां नद्यां घोष इति वाक्ये श्रुते नदीपदसमभिव्या- हारेणे हरिद्राशब्दस्य शक्तिग्रहपूर्वक नदीलिङ्गात्तत्सम्बन्धित्वेनावग. ततीरप्रत्ययवत् पदैः पदार्थानामुपस्थितावाकाङ्क्षाज्ञानादिसाचिव्या. चत एवोपस्थिते वाक्याथै तत्सम्भव इत्यर्थः । नन्वेवं संसर्गो वा. क्यसर्थ इति प्रवादभङ्गोऽत आह *पश्चादिति । *शक्तिरिति । तथा (१) तत्पदाथै तत्पदशक्ती' इति ग. पु० पाठः। उकप्र.

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम्- सर्वथा अज्ञातस्य सम्बन्धस्य भानं त्वनुभवाविरु- डम् । इदं चार्थवत्सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । तथा प्रातिपदि. कार्यसूत्रे “षष्ठीशेषे" (व्या० स्व०२।३।५०) इतिसूत्रेच मा. ष्ये । तत्राहि-चीरः पुरुष' इत्यादौ 'विशेषणविशेष्य. भावरूपं यद् आधिक्यं स वाक्यार्थः' इत्युक्तम् । तत्राधिक्यमिति स्वार्थे व्यञ् । तत्र नान्यत्प्रवृत्तिनिमि. त्तम् (१) (कुञ्जिकाटीका) पदानां स्वार्थमात्रपरत्वावगमादन्वयरूपे वाक्याथै वाक्यशक्तिरवतिष्ठते इत्यर्थः। *यदाधिक्यमिति । इदंचाभिहितान्वयवादे । तत्र हि पदानां पर. स्परान्धये पदार्थवशायदाधिक्यं संसर्गः स वाक्यार्थः। तत्र* | वा. (कलाटीका) च वाक्यस्य शक्तत्वव्यवहारोऽप्युपपन्नः । अनुपस्थितस्यैव संसर्गस्य भानमिति इतरतान्त्रिकमतं दूषयति *सर्वथेति । प्रकारत्रयेण ज्ञानसम्भवादित्यर्थः । तदेव विशद. यति-#इदंचेत्यादि*। *स्पष्टमिति । तत्र हि-"येषां पदानां सामा. न्येऽर्थ वर्तमानानां यद्विशेषे ऽवस्थानं स वाक्यार्थ" इत्युक्तम् । विशे- -पदार्थसंसगरूपे । सच-उक्तरूप एव । सम्बन्धान्तरस्य समर्थसुत्र. भाष्ये विभक्तिवाच्यतोक्तस्तत्र तच्छकिरप्याकाङ्क्षावशादेव । तद्ध्व नयन्नाह *तथेति । स्पष्टमित्यस्यानुषङ्गः । तत्रहि* । अर्थवत्सूत्रे हि । * इत्यादाविति । विशेषणविशेष्यभावस्याधिकस्य प्रतीत्या प्रा. तिपदिकार्थमात्राभावात्प्रथमा न प्राप्नोतीत्याशयति शेषः । वीरप्रा. तिपदिकात्पुरुष इति शब्दान्तरस्याओं यः पुरुषत्वं तसंसर्गेण वीरः क इत्येवमाकाथा प्रापितविशेषणभावमनपेक्ष्य स्वार्थमात्रनिष्ठात्प्रथ. मा विधीयते । पश्चात्वाकाङ्क्षावशाविशेषणविशेष्यभावावगतिरुपजा. यते इति कैयटस्तदाह *विशेषणेति । पुरुषे ऽपि वीरानिष्ठाविशेषण. तानिरूपितविशेष्यत्वमधिकम् । तदध्वनयता तृतीयसूत्रमुक्तम् । तत्र. हि-राक्षः पुरुष इत्यत्र राजा विशेषणं पुरुषो विशेष्यमित्यधिकार्थः स्वात्प्रथमा न प्राप्नोति' इत्याशय 'यदत्र'-इत्याधुकम् । तेन तस्यैव तत्त्वं स्पष्टमेवोक्तम् । तस्य तत्त्वायाह *तत्रेति* । तस्य केनचिदपेण (१)'नान्यवृत्ति निमित्तम् । इतिपाठः ग० पुस्तके । ।

·सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । ४ - तदुक्तम्- वाक्यरूपस्य वाक्यार्थे(१) वृत्तिरन्यानपेक्षया । इति । नन्वाकाङ्क्षादिसहकारेण पदैरेवोक्तसंसर्गस्यापि भा. नोपपत्तौ तत्र वाक्यस्य शक्तिकल्पने मानाभावो गौ- रवं च । आकाङ्क्षा च वक्ष्यते, इति चेन्न । तत्तत्समभिः व्याहारे संबद्ध बोधजनकत्वानुपपत्या सम्बन्धाव- श्यकत्वात् । पदेषु तत्तदर्थसम्बन्धवत् । तदुक्तं भट्टपादैः- न विमुश्चन्ति सामर्थ्य चाक्यार्थे ऽपि पदानि नः । वाक्यार्थो लक्ष्यमाणो हि सर्वत्रैव च दृश्यते ।। इति । हि-यतः । सर्वत्रैव-एकपदप्रयोगे ऽपि 'प्रविश'(२) (कुञ्जिकाटीका) क्ये । *अन्यत् । विशेष्यविशेषणभावातिरिक्तम् । यथाहि-घटादि. शब्दानां घटाद्यर्थे प्रवृत्ती घटत्वादिकं निमित्तं नैवं वाक्यस्य वाक्या- र्थप्रवृत्तौ किञ्चिन्निमित्तमस्तीत्यत आधिक्यमित्यत्र स्वार्थ एव वत्रि- त्यर्थः । *वाक्यरूपस्येति। न केवलपदानां शब्दस्वरूपं प्रवृत्तिनि. मित्तं, यावता वाक्यरूपस्यापि शब्दस्याथै वर्तमानस्य वृत्तिरन्यानपे. क्षया स्वरूपेणैव बोद्धव्या न तु तत्र निमित्तान्तरापेक्षाऽस्तीति । *अ. सम्बद्ध इति* | असम्बद्धार्थबोधकत्वासम्भवाद्वाक्यस्यापि शक्ति- रित्यर्थः । *लक्ष्यमाण:। प्रतीयमानः । प्रविशत्यत्र गृहमिति गम्यते, ( कलाटीका) भाने प्रागुक्तदोषापत्तेराह *तत्रेति तदुक्तम् *। हरिणा। नैयायिकमतं खण्डयति प्रतिज्ञातं प्रतिपादयन् *नन्विति* । शाब्दत्वायाह *पैदरे- घेति । नन्वाकाङ्क्षाया आत्मादिनिष्ठत्वेन कथं पदवृत्तित्वमत आह *आकाङ्क्षाचेति । अन्यथाऽतिप्रसङ्गापत्तेराह *बोधेति । परसं. मतमपीदमित्याह तदुक्तमिति । अपिना स्वार्थपरिग्रहः । पूर्वा. ोक्तार्थे हेतुमाह *वाक्याथै इति । तदेवाह हि यतइति । न. विदं लक्षणापरं न शक्तिपरमिति कथं प्रकृतसाधकमत आह *एत. (1) वाक्याथै शक्तिरन्या' इतिपाठः ग० पुस्तके । (२) प्रविश' इति नास्ति ग० पुस्तके ।

·- ४२२ टीकादयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम्- 'पिण्डीम्' इत्यादौ । एतदर्थश्चाग्रे वक्ष्यते । एवं च वाक्यार्थत्वं स्पष्टमेवोक्तम् । तत्र प्रत्येकं पदस्य साम. यमिति न युक्तम्, विनिगमनाविरहात् । पदानां तद्वि. षयसामर्थात्यागे युक्त्यन्तरमप्युक्तं तैः- साक्षायद्यपि कुर्वन्ति पदार्थप्रतिपादनम् । वर्णास्तथापि नैतस्मिन् पर्यवस्यन्ति निष्फले ॥ वाक्यार्थमितये तेषां प्रवृत्त्या नान्तरीयकम् । पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम् ॥ इति । एवं च पदतात्पर्यविषयता वाक्यसंबद्धत्वं च स्पष्टमेव । एवं च पदवृत्तिः केवलपदार्थबोधिका, वाक्यवृत्तिस्तु विशिष्टार्थस्यैव बोधिति बोध्यम् । यत्तु पदै पदार्थोपस्थितौ पदार्थानां परस्पराकाङ्क्षादि. (कुञ्जिकाटीका) पिण्डीमित्यत्र भुवति । *नयुक्तमिति । कस्य पदस्य सामर्थ्य मि. त्यत्र नियामकाभावात्समुदायस्यैव युक्तमित्यर्थः । *तद्विषयेति । वाक्यार्थविषयेत्यर्थः । *साक्षादिति । वर्णा यद्यपि साक्षात्पदार्थमेव प्रतिपादयन्ति तथापि पदार्थस्य निष्फलत्वात् वाक्यार्थ एव पर्यवः स्यन्तीत्यर्थः । वर्णैरेव पदार्थाभिव्यक्तवर्णा इत्युक्तम् । पाके काष्ठानां ज्वालेवेति दृष्टान्तः। *नान्तरीयकमिति* । विनाऽर्थकनान्तरेत्यनेन न-शब्दस्य "सुप्सुपा" इति समासः । ततो गहादित्वात् छः । येन विना न निष्पत्तिस्तन्नान्तरीयकमित्युच्यते । पदतात्पर्येति । वा. क्यार्थेऽपि पदानां तात्पर्य वाक्यार्थस्य वाक्यसम्बद्धत्वञ्चेत्यर्थः । (कलाटीका) दिति । पर्यवलितं प्रकृतमाह एवं चेति । तेषां तत्सामर्थ्यात्यागे चेत्यर्थः । पाक्यार्थत्वं संसर्गस्य तथाऽनुवादात् । पदानामिति बहु. वचनोत्या समभिव्याहतानामित्यर्थो नतु प्रत्येकमिति तदाह *वा. क्याथै इत्यर्थः । उत्तरार्द्धनैव युक्तरुक्तस्वादाह *युक्त्यन्तरमपीति । स्वार्थप्रतिपादनं निष्फलं नान्तरीयकमित्यर्थः । *वर्णाः समभिव्याहृ. ता: पदरूपाः । *मितये*। ज्ञानाय । प्राग्वदाह एवं चेति । तदीयमतान्तरं खण्डयति यत्विति । अर्थनिष्ठाऽऽकाङ्कामाह ·सप्रपञ्चं स्फोट भेदनिरूपणम् । ४२३ वशादन्वयबोधो नतु स वाक्य संघद्धः । वाक्यार्थ इत्य स्थ च वाक्यप्रयोजनमित्यर्थ इति । तन्न । अन्वयस्य श. ब्दासंबद्धत्वे तद्विषयकबोधस्य 'शाब्दयामि' इत्यनुव्य. वसायानापत्तेः । धूमपदोपस्थितधूमेन जातवयनुमिते. रपि शाब्दत्वापत्तेश्च किञ्च शब्दानामर्थद्वारकसंबन्धस्यैवाङ्गीकारेण वा. क्यानां च तदभावात् परस्परमिमे वाक्ये संबद्धे इत्या. दिव्यवहारानापत्तिः । नच प्रयोजनभूतवाक्यार्थद्वारक एव तयोः संबन्ध इति वाच्यम् । ईदृशस्यापि संबद्ध- व्यवहारप्रयोजकत्वे मथुरापाटलिपुत्रयोरपि संबद्धत्वव्य- वहारापत्तेः। स्वसंयुक्ताक्यवदेशसंबद्धत्वादित्यलम् । यत्तु बोधजनकत्वानुपपत्या न संबन्धकल्पना किंतु स्मृतिरूपपदार्थोपस्थित्यनुपपत्या। सा त्वेकसंबन्धिज्ञा. (कुञ्जिकाटीका) नविति* । वाक्याथै वाक्यसम्बद्ध इत्यर्थः । कथं तहि वाक्या- र्थ इति व्यवहार अत आह*इत्यस्येति । ननु शब्दप्रयोगप्रयोज्यत्वात् शाब्दत्वमत आह *धूमपदेति । *शब्दानामिति । यथा घटमानयेति पदयोः स्वार्थद्वारका सम्बन्धः तथा द्वयोर्वाक्ययोरपि स्वार्थद्वारक एव सम्बन्धो वाच्य इत्यर्थः । *यत्तु बोधेति । पदात्पदार्थोपस्थितिः *पदार्थानामिति* I *सा*। अन्वयः निन्धेवं भट्टसंमतवाक्यार्थव्यव. हारः कथमत आह *वाक्यार्थ इति । अर्थशब्दः प्रयोजनवाची ना. भिधेयवाचीति भावः । परम्परया तत्वमादाय तदुपपादने त्वतिप्रस. ङ्गमाह *धूमेति । एवञ्च तदुत्तरमपि तदनुव्यवसायापत्तिरिति भावः । नन्वाकाङ्गादिसत्त्वे एव तथा नान्यत्रेति चोक्तदोषद्वयमत आह *किश्चेति । तदुक्तरीत्यैवाह *नचेति । *प्रयोजनेतिकवाक्येत्यादिः । *बोधेति । तेषामाकाङ्क्षादिवशादित्यर्थः । ईदृशस्थापि* । परम्प रासम्बन्धस्थापि । तत्राप्याकालादेनियमकत्वकल्पने तु ततो वरं श. क्तिकल्पनत्याह *इत्यलमिति । नैयायिकमतखण्डकयुक्तिमात्रखण्डक प्राचीनमतं स्वपरसाधारणं पक्षमावलम्ब्य खण्डयति यत्त्विति । (कलाटीका) ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम्- नादपरसंबन्धिस्मरणविधयेति तत्कल्पना । बालो ऽपि धाक्यार्थज्ञानकारणत्वेन पदार्थस्मृति कल्पयित्वा तदनु पपत्त्यैव शक्तिं कल्पयतीति । तन्न । पदार्थस्मृत्यनुपपत्त्या कल्प्यमानशक्तः पदेष्वे- व कल्पनौचित्येन प्राथमिकशक्तिग्रहस्पैव पदविषयत्व. सिद्धावन्वयव्यतिरेकाभ्यां पश्चात्तत्तत्पदशक्तिग्रह इति सर्वतन्त्रसिद्धान्तविलयापत्तेः। किञ्च एवमितरान्विते शक्तिरित्यादिपक्षाणां वि. लय एव । किञ्च पदार्थोपस्थितेन स्मृतित्वं तत्ताया अननुभवात् तत्ता च पूर्वानुभूततैव । अत एव "अनुभवविषयासंप्रमोषः स्मृतिः" इति (कुञ्जिकाटीका) स्मरणरूपैव । तथाच स्मरणार्थमेव पदपदार्थयोः सम्बन्धः कल्पयत इत्यर्थः । तथा च वाक्यासम्बद्धस्यापि वाक्यार्थस्य बोधे वाधकाभाव इति भावः। तदनुपपत्त्यैव स्मरणानुपपत्त्यैव । *शक्तिमिति । पद. स्य पदार्थ इत्यादिः । *तन्नेति* । पदार्थस्मरणार्थ कल्प्यमाना शक्तिः पदे प्रथमत पव स्यात् । तथाच वाक्यशक्तिमहानन्तरमावापोद्वा. पाभ्यां पदे शक्तिव्यवस्थापनासङ्गतिरित्यर्थः । *अन्वयव्यतिरेकाम्या. म् । आवापोद्वापाभ्याम् । *तत्ताया इति । पूर्वानुभवजन्यसंस्कार एवं स्मरणं प्रति हेतुः। नचेह'तथाऽस्तीति भावः । *विलय एवेति* अन्वयांशस्थपदार्थस्मरणोत्तरगम्यत्वेनान्वयांशमादाय पदशक्ते. चत्वादिति भावः । पूर्वानुभूततैवेति । तथाचाऽऽकारभेदान्न पदा. र्थोपस्थितः स्मृतित्वम् । 'मया पूर्वो ऽयमनुभूतः' इति बुद्धया विषया. (कलाटीका). ननु वृद्धव्यवहारात्प्रथमशक्तिग्रहो नैतत्सम्भवो ऽत आह *बालोऽपी. ति* । तं पश्यनिति शेषः । *पदेग्वेवेति । तद्विशेषणतया. तेषामेवो. पस्थिते । इष्टापत्तावाह किञ्चैवमिति । तथाऽङ्गीकारे इत्यर्थः । तदा ऽन्वयस्थानुपस्थित्या तत्र तदसम्भवात् । इदमपि तस्यास्तत्त्वमभ्यु. पेत्य । वस्तुतस्तदेव नेत्याह-*किश्चेति* । मानान्तरनिरालस्य श्य- माणत्वायाह. तत्ताचेति* अत्रमातमाह *अत एवेति न तत्र बहु- ·समपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । ४२५ । पातञ्जलसूत्रम् । अनुभवस्य यौ विषयौ वृत्तितदारुढ- विषयरूपौ तयारसंप्रमोषोऽनपहरणं यत्र सा वृत्ति स्मृतिरित्यर्थः । तदुक्तं पातञ्जलभाष्ये 'वृत्तिग्रायविषय. ज्ञानं ग्राह्यविषयग्रहणवृत्त्युभयाकारप्रतिबिम्बवच्चैतन्य रूपं स्वबिम्बाश्रये तज्जातीयमेव संस्कारमारभते । तस्य च संस्कारस्य स्वाभिव्यञ्जककालागुबुद्धस्थ स्वसमा- नाकारग्राह्यग्रहणोभयविषयकस्मृतिजनकत्वम्' इति । (कुञ्जिकाटीका) कृत्येव स्मरणादिति भावः । *अनुभूनविषयासम्प्रमोष इति । प्रमा. नानुभूतानां पदार्थानां संस्कारवशाद् बुद्धावाराहोऽसंप्रमोषः । अ. न्ये तु मोषशब्दः स्तेयवाची । मतो हि अनुभून स्तनो न्युनोवा वि. षयो विषयो भवतीति । अधिकग्रहणं स्तयसाश्यान्मोषः । तथाच असंप्रमोषाधिकाग्रहः । अनुभूतमात्रग्रह इति यावत । सा स्मृतिरि. त्यर्थः । सर्वे प्रमाणादयोऽनधिगतमर्थमवगमयन्ति । स्मृतिस्तु पूर्वानुः भवमर्यादा नातिकामतीति वृत्त्यन्तराद्विशेषः । स्वप्नेऽननुभूतानां पदा- नां ज्ञानं तु विपर्यय एव न स्मृतिरिति भावः । अनुभवस्यति । घटाधाकारकश्चित्तपरिणामो वृत्तिः। साच घटादिश्चानुभवस्य विष- यावित्यर्थः । वृत्तिविषययोरुभयोरपि प्रकाशादनुभवविषयत्वम् । *वृत्तिग्राह्यति* । वृत्ति ह्यश्च तद्विषयं ज्ञानं चैतन्यरूपं तदेवानुभव- रूपम् । तत्र ग्राह्यो यो विषयों या च ग्रहणहेतुवृत्तिस्तदुभयप्रतिबिम्ब- युक्तत्यर्थः । * स्वबिम्बाश्रय * । अनुभवाश्रये । प्राग्राहकाभयाकारका. नुभवजन्यत्वात्संस्कारो ऽपि तदुभयाकारस्तस्माच्च स्मृतिरपि ता. दृशीति भावः । *समानाकारत्वेनैवेति । कथं ताई गोत्वविषयकश. (कलाटीका) बीहिः स्त्रीत्वापत्तेः किन्तु तत्पुरुषः । धर्मधर्म्यभेदात्तद्वतीत्यर्थस्तदाह *योति । *सातदुभयविषया। एवं च 'स देवदत्तः' इत्येव स्मर. णाकारः । *वृत्तीति । बहुव्रीहिः । विषयज्ञानमिति । चैतन्यरूपा. न्वितम् । *ग्राह्येति । ग्राह्यविषय(१)श्च, प्रहणवृत्तिश्च तत्साधनवृत्ति- चैतदुभयाकारत्यर्थः । तस्य च* । तादृशस्य च । एतेन स्मृतिग्राह्य- विषयैव वृत्तिविषयसंस्कारे मानाभावादिति प्रलपितमपास्तम्। *इति*। (१) “ग्राह्यविषयश्च" इतिपाठः क. पुस्तके नास्ति । ५३ ल०म० ·४२६ टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम्- अनुभवसंस्कारस्मृतीनां समानाकारकत्वेनैव कार्यका- रणभावादवमेव युक्तम् । नच तत्तांशे उद्बोधकासमव. धानात्तदभानम् , दृश्यते हि समूहालम्बनात्मकनाना. पदार्थानुभवे ऽपि कस्य चिदेव स्मरणमिति वाच्यम् । तत्तद्विषयांशोहोधकस्यैव नियमेन तद्विषयकज्ञानांशो. द्बोधकत्वेन तदंशे प्रमोषासम्भवात् । किन्तु ग्राह्यांशे एव सः । तत्तद्देशकालवृत्तित्व रूपतत्ताधास्तु न भानं स्मृतावुचितम् , कालादेस्तदनुभवेऽभानात् । नच दोषव- शात्तत्प्रमोषः । नियमतस्तादृशदोषकल्पने गौरवात् । (कुञ्जिकाटीका) क्त्यनुभवानन्तरं गोव्यक्तिस्मरणमिति चेद् । सत्यम् । गोत्वशक्तिशा. नत्वेन शाब्दबोधकारणतेत्येतावतैव जातेर्वाच्यत्वव्यवहारात् । अनच तत्तांशे इति । एवं च तदनुल्लेख ऽपि स्मृतित्वमेवेति भावः। *ताद्व. षयांशेति । घटाधुब्दोधस्यैव घटादिज्ञानोबोधकत्वमित्यर्थः । तदं- शे*। तत्तांशे । *प्रमोषासम्भवादिति । तत्तांशप्रमोषे तद्विषयकज्ञान. स्याप्युद्बोधासम्भवादित्यर्थः । ग्राह्यांश । अनुभूयमानांशे । *स:* प्रमोषः । तदंशस्य तु पूर्वमगृहीतत्वान्न प्रमोषसम्भवः । अत एवाह तत्तदेशेति । अनुभवेन तत्तहेशत्वादिकं न विषयीक्रियते किन्तु (कलाटीका ) इतिस्तद्रन्थसमाप्तौ । ननु समानप्रकारकानुभवस्य स्मृति प्रति का रणत्वं प्रकृते च तव मते 'अयं घट:' 'घटमहं जानामि' इत्यनुभयो वि. षयप्रकारको ज्ञानविशेष्यकः, स्मृतिस्तु 'अयं स घटः' इत्याकारा वि. षयविशेष्यिका ज्ञानप्रकारिकेति तादृशानुभषेन नेहशस्मरणमिति चे- न। लाधवेन समानाकारत्वेनैव कार्यकारणभावात् । नतु प्रकारतानि वेशोऽपि, गौरवात् । तदुक्कं भाष्ये "ग्रहणाकारपूर्वा बुद्धिांद्याकार- पूर्वा स्मृतिः" इति । पूर्वशब्दो विशेष्यपर०, बुद्धिरनुभवः, तदाह *अनुभवेति * । आशयानभिज्ञः परः स्वमतसिद्धये आह *नवेति । *तत्ताशे* ! वृत्त्यंशे । आशयमाह *तत्तदिति । अनुभवबलाद्विषयां- शप्रमोषाङ्गीकारेऽपि न वृत्यंशप्रमोष इति भावः । परमतं खण्डयति- *तत्चदिति । अत्र घट इत्यादिस्तु तत्तदृतित्वानुभवो न तदनुभव इत्याह तदनुभवे इति । परः खमतं समर्थयबाह न च दोषवशा.

·सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । क्लसस्य भ्रमजनकदोषस्य तन्मोषकत्वे तु विनष्टरजत. स्थ रागान्धस्य शुक्ल्यादिदर्शने 'तद्रजतत्वविशिष्टमिदं रजतम्' इति तत्तांशोल्लेखिभ्रमानापत्तिः, दोषस्य वि. द्यमानत्वात्। किश्च पदजन्यपदार्थज्ञाने 'स्मरामि' इति नानुभवः । 'शाब्दयामि' इत्यनुभवश्च । पदजपदार्थज्ञाने उद्बुद्धश. क्तिग्रहजसंस्कारस्य हेतुत्वम , फलबलात् (१) । यथा तव वाक्यार्थबोधजनकत्व ग्रहसंस्कारस्योदबुद्धस्य वाक्यार्थ- बोधहेतुत्वम् । किश्च पदार्थानुभवस्य शक्तिग्रहात्मकत्तया तत्र च शक्तिविशेषण तथैव तहानेन तद्विशेषणकस्मृतिरेव स्था. न तद्विशेष्यिका त्वदभिमता । किञ्च पदार्थोपस्थितिन शाब्दे कारणं किं तु पदज्ञानोबुद्धः पदार्थविषयकसं- (कुञ्जिकाटीका) पश्चात्तनस्मृत्या, तत्कथमननुभूतस्य तत्तां शस्य मोष इत्यर्थः । *वि. नष्टरजतस्येति । बहुव्रीहिः । 'एकसम्बन्धिानमपरसम्बन्धिस्मारकम्' इति न्यायात्पदेन पदा. र्थस्मरणमिति तार्किकमतं निराकरोति *किश्चेति । ननु पदार्थोप- स्थितेः स्मृत्यात्मकत्वाभावेऽतिरिक्तहेतुकल्पनापत्तिरत आह *पद- जेति*। *तद्भानेन * । पदार्थभानेन । स्मृतिरेव स्यादिति । घट. पदस्य घटे शक्तिरित्यनुभवात् स्मृतिरपि तादृश्येव स्थादित्यर्थः । *न शाब्देकारणमिति । अन्यथाऽधान्तरवाक्यार्थबोधकाले पदार्थ. (कलाटीका ) दिति । ननु क्लुप्तेनैव निर्वाहे न गौरवनत आह *क्लप्तस्येति । तत्र दोषान्तरमाह *किञ्चेति । ननु सिद्धान्ते शक्तिग्रहस्य ततः पूर्वमसत्वात्कथं तदुपस्थितिरत आह *पदजेति । तत्र दोषान्तर. माह किश्चेति । तत्रच*। शक्तिग्रहे च । तदिति* । अर्थेत्यर्थः । इदमपि पदार्थोपस्थितेः शाब्दबोधे हतुत्वमभ्युपेत्य । वस्तुतस्तदेव ने- त्याह । *किंचेति । अगृहीतशक्तिकस्य बांधवारणायाह *सश. (१) 'फलवस्थात' इतिपाठः ग० पुस्तके ।

·४२८ - टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - स्कार एव तत्र कारणम् । स शक्तिविषयो ऽपीत्यन्यत् । वाक्यशक्तिसत्वादेव 'समासग्रहणं वाक्ये प्रातिप. दिकसंज्ञाऽतिव्याप्तिवारणार्थम्' इति भाष्यं सङ्गच्छते। तत्र केषाचिद्विशिष्यैव तत्तद्वाक्यस्य तत्तद्वाक्यार्थे शक्तिग्रहः । अत एव समुदायतो विशिष्टबोधे ऽपि पद- विभागसामथ्र्धाभावो दृश्यते तेषाम् । एतेन विशिष्टशक्तिग्रहे पदशक्तिग्रहः कारणमित्य. पास्तम् । कस्यचित् कारकत्वादि जानतः कारकपदधातु. घटितपदयोविशिष्टयोः कारकविशिष्टक्रियाशक्तत्वमि. ति सामान्यत एव, ततः पदविशेषसमभिव्याहारज्ञाने (कुञ्जिकाटीका) स्मरणस्य नष्टत्वान्महावाक्यार्थबोधो न स्यात् । मम तु संस्कारस्य सत्त्वाददोषः । अवान्तरस्मरणं तु न संस्कारनाशकम् , अत एव पुन: पुनः स्मरणात् दृढतरसंस्कार इति तत्सिद्धान्तः । *केषाश्वित् * । कार कत्वक्रियात्वाद्यजानताम् । *पदविभागति* । पदविभागमजानता. मपि वाक्यार्थबोधदर्शनादित्यर्थः । *अपास्तमिति* । हरेऽत्रेत्यादौ व्यभिचारात् । *कारकरवादीति* । कारकत्वादि जानतः कस्यचि. स्पुंस इत्यर्थः। *धातुघारीतम *। तिङन्तादि । *विशिष्टयो । समुदि. (कलाठीका) तीति । तस्य शक्तिमहात्मकत्वादिति भावः । प्रतिपादितमिदमादा- वेव मूले । वाक्यशक्तौ मानान्तरमप्याह *वाक्यति । तत्र परमतं ख. ण्डयितुं तावसिद्धान्तमाह *तति । *तत्र*। वाक्यविषये । *केषां चित। विशिष्यवानवतां तदज्ञानवताम् । अत एव* । समुदितस्य समुदितरूपेण समुदितेऽर्थे शक्तिमहादेव । *एतेन । समुदायार्थबो. धेऽपि व्याकरणव्युत्पतिं विना पदविभागसामर्थ्याभावस्यानुभवसि. द्धत्वेन । *कारणमिति । प्रत्येकपदशक्तिमहाभावे वाक्यार्थबोधस्या- जायमानत्वातत्सत्वे ऽपूर्ववाक्यश्रवणे ऽपि तस्य जायमानत्वाति तद्भावः । *अपास्तमिति । किञ्च वाक्यशक्त्यग्रहे तदभावादेवाद्य- तदभावोपपत्तेः । तत्सत्त्वे तु जायते एवेत्यपि बोध्यम् । विशेषाविषय. 'सामान्यबुध्यभावादाह *वत इति । तदादिवर्कसामान्यशक्तिग्रहा. ।

·सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । सति तात्पर्यवशात्पदार्थविशेषविशिष्टक्रियाबोधः। सा. मान्यशक्तिग्रहो ऽपि तत्तत्पदार्थनिष्ठप्रकारतानिरूपित. संसर्गनिरूपिता या तत्तत्पदार्थनिष्ठा विशेष्यता तद. त्यर्थे समुदायः शक्त इत्येवं विशेष्यविशेषणभावापन्ने- ऽर्थे एवेति न विपरीतो विशेष्यविशेषणक्षावः । यत्तु सर्वस्य सामान्यतः शक्तिग्रह एव बोधक इति। तन्न । कारकत्वधातुस्वाद्यजानतस्तथा शक्तिग्रहासम्भ- वात । (१) एतेन प्रातिपदिकार्थप्रकारकशाब्दबोधे तदर्थकप. (कुञ्जिकाटीका) तयोः । *सामान्यत इति* । कारकविशिष्टक्रियायां सामान्यतो वा. क्यशक्तिग्रहः, विशेषबोधस्तु तात्पर्यवशादित्यर्थः । * तत्पदार्थेति । कारकादीत्यर्थः । ॐन विपरीत इति । सामान्यबोधोऽपि न क्रियावि. शेषणकादिः । * अजानत इति । तस्मात्कारकरवादि जानतः कस्य. चिदेव सामान्यशक्तिग्रहो न सर्वस्येति भावः । *तदर्थकेति । प्रा. ( कलाटीका) नन्तरमित्यर्थः । *क्रियाबोधः । तद्विशेषबोधः । एवंचानियत एव स इति भावः। ननु स्वतन्त्रशक्तिज्ञानाविशृङ्खलपदार्थोपस्थितौ सत्यां विशेष. णविशेष्यभावव्यत्यालेनाप्यन्वयबोधः स्यादत आह सामान्येति । जीर्णमतं खण्डयांव-*यविति । *लामान्यति* । उक्तप्रकारे ण । एवेनोक्तविशिष्यशक्तिग्रहव्यवच्छेदः । आदिना प्रातिपदिकत्वादि । परमतं खण्डयति *एतेन* प्रातिपदिकत्वाद्यजानतस्तथा शक्तिमहा- सम्भवनेत्यर्थः । आदिना विभक्त्यर्थविशेष्यकशानदबोधे विभक्तिप्रकृ. तिजन्योपस्थितिहेतुरित्यादिसामान्यकार्यकारणमावपरिग्रहः । 'घटः कर्मत्वं' इत्यतो विपरीतव्युत्पन्नस्य तथा बोधातू व्यभिचारवारणाय तदर्थबोधकपदेत्युक्तम् । नचैवमपि पटादिलाक्षणिकघटपदघाटतघट. मानयेतिवाक्यात्तथाबोधवारणाय घटबोधकत्वं घटबोधफलोपहितत्वं निवेश्यम् । एवं चान्योन्याश्रयात्ताशकार्यकारणभावग्रहासम्भव इति (3) शक्तिमहाव' इतिपाठः ग० पुस्तके।

·टीकाद्वयोपेतायां लधुमञ्जूषायाम् - दोत्तरसार्थकप्रत्ययतदर्थबोधकपदनिपातान्यतमजन्योप. स्थितिहेतुरित्याद्यपास्तम् । 'कर्मत्वं घटः' 'अम् घटः' इ. त्येतत्समभिहारव्युत्पन्नानां ततस्तथा बोधे व्यभि- चाराचा स्वाव्यहितोत्तरोत्पत्तिकत्वस्वसामानाधिकर. ज्योभयसंबन्धेन तत्तव्युत्पत्तिविशिष्टयोधे तत्तव्यु- त्पत्तिः कारणमिति न दोष इति वाच्यम् । अनन्तका- र्यकारणभावापत्तेः । यत्तु वाक्यशक्त्यङ्गीकारे पदार्थानामिव वाक्यार्थ. स्यापि स्मरणमेव स्थान त्वनुभवः । सम्बन्धिज्ञानतयैव पदज्ञानवत् तदुपयोगादिति । तन्न । पदार्थानामपि स्म रणाभावस्योपपादनात् (१)। किञ्च धाक्यार्थप्रतीते नुः (कुञ्जिकाटीका) तिपदिकार्थस्य प्रत्ययार्थे प्रकारतेत्यर्थः। *तदर्थबोधकेति । प्रत्यया. थबोधकसम्बन्धादिपदेत्यर्थः । *अपास्तमिति* । प्रातिपदिकार्थत्वा. द्यजानतो बोधानापत्तेः । *स्वाव्यवाहितेति । कालान्तरीयवोधे व्य- भिचारवारणायाद्यदलम् । पुरुषान्तरीयबोधे व्यभिचारवारणाय द्वि. (कलाटीका) वाच्यम् । तत्र घटस्य वृत्तिजन्योपस्थित्यभावादेव तथा बोधवारणेन स्वरूपयोग्यत्वनिवेशे ऽपि क्षत्यभावादिति तद्भावः । अत एव व्यभिः चारान्तररूपदोषान्तरमाह *कर्मत्वमिति* । (२)प्रकृतदोषाभावायाह *स्वाध्यवेति* । अन्यस्थ बोधवारणाय *स्वसामेति। तद्धीजनकत्व- झानं च व्युत्पत्तिः। परोकं दोषं खण्डयति यत्विति । एकव्यवच्छेद. मेघाह नरिवति । एकसम्बन्धिज्ञानमिति न्यायनाह सम्बन्धीति । इदमपि तस्य तत्वमभ्युपेत्योक्तम् । वस्तुतस्तदेव नेत्याह किञ्चेति । किञ्च वाक्यज्ञानस्य ताशविजातीयवानत्वमेव कार्यतावच्छेदकमतो न स्मृतिस्ततः । अन्यथा तवापि वाक्येनाकालारूपसम्बन्धस्थ स. (१) 'स्मरणमेव स्यान्न तु अनुभवस्योपपादनात' इति ग. पु० पाठः। (२)द्वितीये दोष' इति पाठःख० पु० ।

·सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । नुभवत्वम् । स्वर्गनरकादिकं शृण्वतः तदनुभवामीत्यः प्रतीते । तस्माच्छाब्दत्वं ज्ञानत्वव्याप्यजातिविशेष ए. व, नानुभवत्वव्याप्यमित्यलम् । तत्र सम्बन्धस्य सम्बन्धिद्वयनिरूपितत्वेनैव बो. धाद्वाक्यतो न पृथक् तद्बोधः । तदुक्तं हरिणा- नाभिधानं स्वधर्मेण सम्बन्धस्यास्ति वाचकम् । अत्यन्तपरतन्त्रत्वात् षष्ट्येवास्य तु बाचिकाइति। षष्ठयेव सम्बन्धस्य वाचिका न तु सम्बन्ध शब्दा. दीति तदर्थः । अभिधानम्, पदम् । सम्बन्धिनोः संघ. (कुञ्जिकाटीका) तीयदलम् । नत्वनुभव इति यदुक्तं तन्निराकरोति *नानुभवत्वमिः ति* । अनुभवत्वं प्रत्यक्षादिचतुष्टयसाधारणमित्यर्थः । ननु पदार्थसंसर्गस्यैव वाक्यार्थतया पदार्थानां च तत्तत्पदलभ्य. स्वेन तत्र वाक्यशक्तो केवलसम्बन्धस्य बोधापत्तिः, अत आह *त. त्रेति* I *वाक्यतोनेति* । सम्बन्धस्य सम्बन्धिपरतन्त्रतया केवल. सम्बन्धबोधो नेत्यर्थः । नाभिधानमिति । अस्यार्थ:-स्वेन असाधारणेन धर्मेण उपलक्षितस्य सम्बन्धस्या. भिधानं वाचक षष्ठीव्यतिरिक्तं नास्ति । द्रव्याधीना अपि गुणाः कदा. चित्प्राधान्येन शुक्लादिशब्देनोच्यन्ते नैवं सम्बन्धशब्देन इति सूच. नायात्यन्तग्रहणम् । परतन्त्रो हि सम्बन्धः । एवञ्च सम्बन्धादिपदं न सम्बन्धस्य वाचकमिति । अभिधानमित्यस्याभिधायकमित्यर्थ इत्याह *पदमिति*। *सम्बन्धिनोरिति । सम्बन्धिद्वयोन्मुख्यस्वभावत्वेन (कलाटीका) स्वात् स्मृतिजननाशङ्का दुरुद्धरैव स्यात् तदाह * इत्यल मिति । *व्या. प्यमिति । एवमनुमितित्वमुपमितित्वं च । एतेनानुभवश्चतुर्विध. इतिपरोक्तमपास्तम्। प्राग्वाद्विशेषान्तरमाह *तति । वाक्यविषये इत्यर्थः । पृथक्ल- म्बन्धिद्वयं विहाय । तद्वोधः । संसर्गबोधः। *स्वधर्मेण* । सम्बन्ध त्वेन । सम्बन्धस्येति । यथाश्रुतस्य भाष्यविरुद्धत्वादाह न. स्विति । आदिना संसर्गशब्दादि । अत एवाह *पदमिति । निषे.

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम्- -- टनस्वभावत्वेन नित्यपरतन्त्रत्वात् । षष्ठीपदं विभक्तीनां वाक्यस्य चोपलक्षणम् । पदानां तु पृथक् स्वार्थबोध. कत्वमपि । यत्तु मीसांसकैकदेशिन:-वाक्यार्थे वाक्यस्य लक्षणेति। वाक्यबोध्यान्वयस्थ सम्बन्धरूपत्वेन तत्र तत्र वाक्यबोध्यस्थ सम्बन्धस्य पदार्थस्य वा सम्बन्धन । . (कुञ्जिकाटीका) सम्बन्धस्य पदार्थान्तरसापेक्षत्वमेवेत्यर्थः । *विभक्तीनाम् । षष्ठ्यर्थे विहितविमतीनाम् । *वाक्यस्यति । तेनापि सम्बन्धप्रत्यायनात् । ननु पदार्थाभावे कथं तत्संसर्गरूपो वाक्यार्थ 'इत्यत आह *पदानां स्विति । संसर्ग एव तु वाक्यशक्य इति भावः । *लक्षणेति । पूर्वोत्तरपदयोः । स्वार्थमात्र शक्तिः तद्विशिष्टे ऽधिक ऽर्थे तु लक्षणे त्यर्थः। तत्रेति*। अयं भावः-वाक्यबोध्यो यदि अन्वयस्तदा स एव सम्बन्ध इति (कलाटीका) धविधौ च मध्यमणिन्यायेनान्वयाय मध्ये उक्तहेत्वर्थमाह *सम्बन्धि. नोरिति । सम्बन्धस्येति शेषः । न्यूनतां निराचष्टे *षष्ठीति* । भ. दृसंमतेः प्रागुक्तत्वादाह *मीमांसकैकेति । अयं भावस्तेषाम्-एवं च शक्तिकल्पना न । नचापूर्वत्वं प्रागविज्ञातहरिद्रानामकनदीविशेषेण पुंसा 'हरिद्रायां नद्या घोषः' इति श्रुते वाक्ये नदीपदसमभिव्याहारण तदानीमेव हरिद्राशब्दस्य नदीविशेषे शक्तिग्रहपूर्वकं नदीलिङ्गात्तत्स- म्बन्धित्वनावगततीरप्रत्ययवत् पदैः पदाथार्नामुपस्थिती आकाङ्क्षाशा. नादिसाचिव्यात्तत एवोपस्थिते वाक्यार्थे तहसम्भवात् । तथोपस्थि- तस्यापि वृत्त्याऽनुपस्थितत्वान्न स बोधः शाब्द इति शाब्दत्वप्रकार- कबोधानुभवान्मध्ये लक्षणाग्रहः । सच स्वबोध्यसम्बन्धितया तदुप. स्थितिः । स्वबोध्यसम्बन्धिनः स्वबोध्यस्योपस्थितेरेव प्राचीननये लक्षणात्वात् । यद्वा स्वसम्बन्धिपदार्थबोधकं वाक्यमिति तहः, ती. रसम्बन्धिप्रवाहबोधकं गङ्गापदमितिवत् । लक्षकत्वं च स्वसम्बन्ध्य. र्थबोधकत्वमेव । बोध्यसम्बन्ध एव च लक्षणा । पदजन्यपदार्थोप. स्थित्याकालाधसहकृतप्रमाणबोध्यबोधकत्वं . बाधिगतार्थगन्तृत्वमि. ति न वेदस्थानधिगतार्थगन्तृतारूपप्रामाण्यहानिरिति । तत्र* । अ.

·सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । हाननुभवेन वाक्ययोध्यनिरूपितसम्बन्धमूलिकायास्त द्रूपाया वा तस्या असम्भवात् । अनुपपत्तिप्रतिसन्धानं विनाऽपि तद्बोधेन(१)तदप्रसरात् । नच तात्पर्यविषयी. भूतवाक्यार्थानुपपत्तिस्तबीजम् । नियमतः पूर्व तात्पर्य. ज्ञानस्यापि कल्पनाऽपेक्षया शक्तिकल्पनस्यैवौचित्यात । न विमुञ्चन्ति सामर्थ्य वाक्यार्थे ऽपि पदानि नः। इतिपूर्वार्धोक्तेऽर्थे हेतुत्वेनोपन्यस्तायाम्- वाक्यार्थो लक्ष्यमाणो हि सर्वत्रैव च दृश्यते । इति भट्टकारिकायां 'लक्ष्यमाण' इत्यस्य प्रतीयमान इत्यर्थः । 'दृश्यत' इत्यस्य प्रतीतिविषयत्वेनानुभूयत इत्यर्थः । सर्वत्रैव हि वाक्यार्थो लक्ष्य एवेति च स्थितिः । इतिपाठे लक्ष्य इत्यस्य प्रतीतिविषय इत्यर्थकस्य अस्तीति शेषः । सर्वत्रैव हि वाक्यार्थः प्रतीयमानो. (कुञ्जिकाटीका) पुनः सम्बन्धो नानुभवसिद्धः । अथ यदि पदार्या एव वाक्यबोध्या- स्तदा तेषामपि सम्बन्धग्रहो नानुभवसिद्ध इति । लक्षणायां मतभे. दस्य पूर्वमुपपादितत्वादाइ *तद्रूपायावेति । *नविमुञ्चन्तीति । 'द्वारम्' इत्याधेकपदे ऽपि बोधदर्शनात्पदमपि वाक्यार्थबोधकमित्यर्थः। *प्रतीयमान इति । तेन तन्मते ऽपि लक्षणाऽभावो दर्शितः। *वा. (कलाटीका) न्वये । आद्यमतेनाह *मूलौति । द्वितीयमतेनाह *तपेतिक । *तस्याः । लक्षणायाः। प्रसिद्धं तत्कारणमपि नेत्याह #अनुषेति । द्वितीयदोषं विघटयति *नचेति । ननु भट्टकारिकायामपि लक्ष्यमाण : इत्युचा तेषामपि लक्षणैव संमतेति कथमेकदेशिन इत्युक्तमतः प्राक् प्रतिज्ञातमाह * नविमुश्चन्तीति* | नास्माकंमतेन। नन्वेषं दृश्यत इति व्यर्थमत आह दृश्यत इति । एवं चैवमेवानुभवप्रदर्शकं तदिति न. व्यर्थमिति भावः । अत एव पाठान्तरैकवाक्यतामाह *सर्वत्रैवहीतिका इत्यर्थकस्येति बहुव्रीहेः पूर्वविशेषणम्। कथमित्याकाङ्खायामितरमसा- (१) 'तदप्रसङ्गान्' इतिपाठःख.पु०। -- ५४ ल० मं० ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - ऽस्त्येवेति स्थितिर्वक्ष्यमाणरीत्या वाक्यैकदेशन्यायेने त्यर्थः । अत एव केवलपदप्रयोगेऽपीत्यर्थक सर्वव'इति सार्थकमित्याहुः। यत्तु पदानामेवान्विते शक्तिः पदैरेव तदर्थप्रती. त्युपपत्तौ वाक्यऽपि शक्तिकल्पने मानाभावात् । तदुः क्तम्-'एवं हि सम्बन्धग्रहणम् , अयमर्थोऽनेन शब्दे. नाकाचितसंनिहितयोग्यतरान्वितः सन्नभिधीयते' (कुञ्जिकाटीका) क्यैकदेशन्यायेनेति । यथा 'गृहं प्रविश' इति समुदायार्थवाचकम् । *केवलपदेति । एकपदेत्यर्थः । पदानां जालौ शक्तिय॑क्तस्त्वाक्षेपेण बोधः, अन्वयस्य तु आक्षे. पेण लाभो न सम्भवति, अशक्यबोधने चातिप्रसङ्गात् अन्वये ऽपि श. क्तिः, अतो जातावन्विते वा शक्तिरिति भट्टमतं दृषयति *यत्नुपदानामे घेति । *नदर्थप्रतीतीति । वाक्यार्थरूपान्धयप्रतीत्यर्थः । * माना भावादिति। अन्वयविषयकशाद्वबोधे तसदानुपूर्वीज्ञानत्वेन हेतुतया तत एव तल्लाभात् । अन्वयविशेषभानार्थ तत्तदानुपूर्वीज्ञानहेतुताया स्तवाप्यावश्यकत्वादिति भावः । व्यवहारेण शक्तिग्रहो जायमानो. ऽन्वित एव भवतीति तात्पर्यम् । पर्वहीति* । सम्बन्धग्रहः शक्ति. ग्रह एतादृशो हीत्यर्थ: । आकाशितः संनिहितो योग्यश्च य इतरस्तद. (कलाटीका) प्रत्याय सिद्धान्तस्थितिरित्यर्थकस्थितिपदसूचितमेवाह । *वक्ष्यति । अनुपदमित्यादिः । अस्यैव व्याख्या *वाक्यकेति * । अयमेव भट्टसंमः तोऽर्थो नैकदेश्यभिमत इत्याह *अतएवेति । आहुरित्यरुचिबीजं तु समाससंग्राहकतया तत्सार्थक्यामति न तत एवमर्थः। किन्तु भाष्या. घेकवाक्यतयैवेति । तदीयमेव मतान्तरं खण्डयति यत्त्यिादि* । अयं भावः । वृत्ति- विषयत्वं विना शाब्दबोधविषयत्वासम्भवन वाक्याविषया वृत्तिरव. प्रयं स्वीकार्या । साचातिरिक्ता गौरवान्नेति क्लप्तपदार्थशक्तिरेव तद्विषया कल्प्यत इति तदुक्तरेव निराकाङ्कितादिवारणाय विशेषणत्रयमित. रस्थानम्वेवं कथं विशेषबोधोऽसमानप्रकारकत्वादत आह *पदाला. मिति । उक्तसम्बन्धग्रहवदितरत्वस्यात्राप्युपलक्षणत्वेन निवेशः। *अ- ·सप्रपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । इति । पदानां सामान्यत इतरान्विते शक्तावपि विशे. षाविषयसामान्य बुद्ध्यभावात्समभिव्याहारविशेषकार- णत्वरूपाकाङ्क्षाज्ञानबलात्तत्त(१)पदार्थविशेषनिरूपि. तान्वयविशेषबोधसिद्धिः । अत एव पदप्रयोगे ऽन्वय. विशेषजिज्ञासोपपत्तिः । तस्या अन्वयसामान्यज्ञान- पूर्वकत्वनियमात् । विशेषतः पदार्थान्तरघटितस्य तद्- न्वयविशेषरूपवाक्यार्थस्य प्रागनुपस्थितावपि अन्वि. तत्वादिसामान्यधर्मप्रकारेणोपस्थितेः शक्तिग्रहः सुल. भः । इतरान्विते शक्तिरिति तु न युक्तम् । इतरस्य प. दान्तरलभ्यत्वात(२) । पदान्तरसमभिव्याहारे (कुञ्जिकाटीका) वितोऽयमर्थोऽनेन शब्देनाभिधीयत इत्यन्वयः। विशेषाविषयेति। निर्विशेषस्य सामान्यस्याभावादिति भावः। *अत एव । विशेषपूर्वक (कलाटीका) भावादिति । तत्तत्पदसामान्यशक्तिमिरेवेति शेषः । *सिद्धिरिति । एतेन पदानामेवान्विताभिधायकत्वे घटादिपदस्य तथाशक्तिग्रह वतो घटमानयेत्यानुपूर्वाज्ञानवतः प्रागुक्त कार्यकारणभावाग्रहवतोऽपि घटपदात् घटकर्मकमानयनमितिबोधापत्तिः । किञ्च विशेष्यविशेषण. भावे विनिगमनाविरहात्सामान्यतः शत्या इतरान्वितो घटः इतरान्वि. तं कर्मत्वं तथाऽऽनयनं तथा कृतिरित्येवं बोधचतुष्टयापत्तिः, न घटी. यङ्कर्मत्वामित्यादि । अपि च घटः कर्मत्वमानयनं कृतिरित्यतोऽन्वित. कर्मत्वादी शक्तिग्रहवतस्तथा बोधापतिश्चेति परास्तम् । अस्यावश्यकतामाह *अतएवेति । शब्दस्यान्विताभिधायकत्वा. देवेत्यर्थः । *पदति । एकेत्यादिः । अपिना तत्समुदायसमुच्चयः । *अन्वयेति । नियमेनेत्यादिः । ननु कथं ततस्तदुपपत्तिरत आह *तस्या इति । तथाच तस्या नियमेन दर्शनात्तद्विना सम्भवाचस्य शब्दादन्यतो ऽसम्भवाच्छन्दस्यैव तत्त्वमावश्यकमिति भावः। नन्व. पूर्वत्वात्कथं तस्वमत आह *विशेष इति । ततः प्राचीनमतं खण्डयति *हतरेति । नन्वेवं केवलपदादपि बोधापत्तिरत आह पदान्तरेति। नन्वेवं ततो घटमात्रबोधो ऽपिन स्थादत आह *तत इति । भ्रमत्व. (१) "तत्रत्यप" इति पाठःख० पु.। (२) "इतरलभ्यत्वाद"इति पाठः ख० पु.।

·- टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - तच्छक्त्युदोध इति 'घट' इत्येतन्मात्रानान्वयधीः । ततो घटमात्रबोधस्तु शक्तिभ्रमात् । विशिष्टविषयायाः श. क्तस्तन्मात्रविषयत्वमपीति भ्रमः। या पदैकदेशपायेन विशिष्टे एकदेशे च पदानां शक्तिग्रह इत्यदोषः। एतेन कार्यान्विते शक्तिः पदानामित्यपास्तम् । कार्यस्यापि लिङादिलभ्यत्वात् । लिङादिसमभिव्या. हार एव तद्वोधानुभवात् । आनयनाद्यर्थकपदसमभिः व्याहार एवानयनादिबोधवादिति । तन्न, अन्वये शक्त्यभ्युपगमे ऽपि विशेषबोधाय सम. भिव्याहारस्य तद्बोधकारणत्वस्वीकारे, तथा कारण. (कुञ्जिकाटीका) स्वादेव । *विशिष्टविषयाया*। अन्धितपदार्थविषयायाः । तन्मात्रे ति* घटादिमात्रेत्यर्थः । *पदैकदेशेति । 'भीमो भीमसेन' इतिवत् । घटमानयेत्यादि वाक्यात्प्राथमिकशक्तिग्रहात् कार्यान्वितपदानां शक्तिः कृतिसाध्यानयनान्विते इत्यर्थः । नच कार्यतावाचकलिङादीनां कथं कार्यान्विते शक्तिरित वाच्यम् । सर्वपदानामेव कार्यान्वयशालि. गोचरज्ञानविषयत्वात् । एवं च लिङ्लोट्तव्यविषये एव शाब्दबोधः प्रवृत्त्यादिजनकत्वात् । वैदिकानामर्थवादवाक्यानां तु मूकत्वमेवेति प्रा. भाकरमतं निराकरोति *एतेनेति । एतन्मते कार्यान्विते शक्तिः, भट्टमते इतरपदार्थान्वित इति भेदः लिङादिलभ्यत्वमेवोपपादयति *समाभिव्या. हार पवेतिका अनुदित भहमतं निराकरोति *तन्नेति । तद्वोधेति । विशेषबोधं प्रति समाभिव्याहारस्य कारणत्वे कल्प्ये कारणत्वग्रहस्या- पि कारणत्वं वाच्यम्, समभिव्याहारस्यापि शक्तिः कल्प्येति गौरव- (कलाटीका) मेवाह विशिष्टेति । अनुफ्दं वक्ष्यमाणरीत्या भ्रमो नेत्याह *यद्वे. ति । शन्दवद् अर्थेऽपि युक्तस्तुल्यत्वमिति भावः । गुरुमतं खण्ड. यक्ति पतेनेति । अस्यार्थमाह कार्यस्थापीति । तदेव विध्यर्थ इति तन्मतम् । ननु तदसमभिव्याहारे ऽपि तद्बोधार्थ तत्र सा ऽत मह लिङादीति तदन्ते इत्यर्थः । *अन्धये इति* त्वन्मते इत्या. दिः । *कारणत्वेति । कार्यकारणभावेत्यर्थः। दोषान्तरमाह अन्ये.

·सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । त्वाग्रहवतो बोधवारणाय तद्हस्यापि कारणत्वस्वी. कारे समभिव्याहारे तदसम्बद्धे तबोधजनकत्वानुप. पत्या समभिव्याहारे ऽपि तत्सम्बन्धाङ्गीकारे विपरीत- गौरवापत्तेः । अन्यलभ्यत्वरूपतण कार्यत्वांशत्याग. वदेतत्यागस्याप्युचितत्वाच । न चोपजीव्यविरोधः। उपजीव्यत्वे मानाभावात् । देवाद्धि प्रथमं तद् वृत्तं नतु पदशक्तिग्रहे तस्य हेतुत्वम् , मातापित्रादिभिः 'चन्द्रः' 'गौः' इत्यादिशब्देषु चन्द्राद्यभिमुखाङ्गुलीदर्शन- पूर्वकमुच्चार्यमाणेषु बालस्याऽऽद्यशक्तिग्रहे व्यभिचारात् । यत्र स्वनन्यथासिद्धतयोपजीव्यत्वं सिद्धम् , यथा- यागस्य स्वर्गजनकतानिहाय कल्पितेऽपूर्वे, तत्र तदेव कारणमस्तु न यागः' इति शङ्कायां तद् दूषणम्, नचैवं प्रकृते । न च प्राथमिकत्वेन बलत्वात्तन पश्चा. (कुञ्जिकाटीका) मिति भावः । *तत्यागस्य । अन्वयांशत्यागस्य। मानाभावात् इति* यदि प्रथममन्वय एव शक्तिग्रहः स्यात्तदा तस्योपजीव्यत्वं स्यादिति भावः। *वृत्तम* । जातम् । * ल* | उपजीव्यविरोधः । *दूषणमिति आशुविनाशिनो यागस्य कालान्तरमाविस्वर्गजनकत्य सिद्धयेऽदृष्टं कल्प्यम् । तत्रच यद्यदृष्टस्यैव कारणता स्यात्तदोपजीव्यवि. रोधः स्यात् । अत एक व्यापारिणा व्यापारस्येवव्यापार व्यापारिक ऽपि नान्यथासिद्धिरिति प्रवादः। तत एव व्यापारसम्बन्धावच्छिन्नं कारण. त्वं करणत्वमिति वदन्ति । व्यापारक्षकारणं करणमिति तुन युक्तम् ,नष्ट. (कलाटीका) ति । आदिनेतरत्वम् । एतदितिका अन्वयेत्यर्थः । नचोपेतिक। अन्वितस्वादिसामान्यधर्मप्रकारेणोपस्थिते एवं शक्तिप्रहादिति भावः। विशेषतस्तु तत्रैव । सामान्यतो पि असार्वत्रिकत्वादन्यथासिद्धमि. त्याशयेनाह *उपेति । तदुपपादयति देवाछीति । अपूर्ववपरि- हारायेति भावः । उक्तदात्याय तद्विषयमाह यत्रत्विति । अपूर्व इत्य- वं पूर्वान्वयि । * उपजयिक्रोिधः । न । नहि । *पश्चाच.

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - त्तनस्थ बाधः । यथा दर्पणे चैत्रमुखं नास्तीति पूर्वप्र- त्यक्षेण चैत्रमुखसंनिधानानन्तरभाविनो दर्पणे चैत्र मुखप्रत्यक्षस्य भ्रमत्वकल्पनमिति वाच्यम् । 'इदं रज. तम्' इतिग्रहस्य पाश्चात्येन 'नेदं रजतम्' इति ग्रहण बाधात् । नच सर्वैः प्रथमं प्रतीयमानत्वेव बलवत्वम् । सर्वेषां शरीरात्मप्रत्यये चन्द्रताराल्पत्वप्रत्यये च व्य- भिचारात् । उक्त मात्रादिनिर्दिष्टे चन्द्रादौ बालीया. द्यशक्तिग्रहे व्यभिचाराच्च । तस्माल्लोके प्रवृत्तिसंवादा- दिना, वेदे तदर्थनिणायकन्यायेन यदलवत् तद्बाधकमि- तरहाध्यमिति व्यवस्था । तत्र परेण पूर्वस्य भ्रमत्वप्र. त्यायनमेव बाधः । पूर्वेण तु परस्य सोपाधिकज्ञानस्थले (कुञ्जिकाटीका ) स्थापि करणस्य व्यापारद्वारा कार्यजनकत्वात् । *बाधादिति । नन्वेवं 'घटोऽयम्' इति ज्ञानानन्तरं मुद्रपातादिना चूर्णिते घटे 'नायं घटः' इति ज्ञानात्पूर्वज्ञानस्य भ्रमत्वापत्तिरिति चेन्न । उपस्थितिसामान्याभा- वप्रतियोगिन एव बाध्यत्वात् । इह तु सत्कार्यवादे सूक्ष्मरूपतया घट स्यावस्थानेनादोषात् । * चन्द्रतारेति । ननु चन्द्रतारादौ शास्त्रज- न्यमहापरिमाणशानेन स्वल्पपरिमाणवाने प्रामाण्यं कल्प्यते । प्रकृते तु प्राथमिकत्वात्कार्यान्विते एव शक्तिरास्वित्यस्वरसादाह *उक्तमा त्रादीति*। *प्रवृत्तिसंवादादिनेति । यथा इदं प्रमा यथार्थप्रवृत्तिजन. कत्वादिति । *सोपाधिकेति । दर्पणमुखादौ पूर्वेण परस्य भ्रमत्वम् । (कलाटीका) नस्य वाक्यशक्तिग्रहस्य । बाधपदार्थमेवाह ममत्वेति । तद्यावृ. समसाधारणं तत्प्रयोजकरूपमाह *नचसर्वैरिति* । उक्त आशयः । तत्र परस्यैव प्राबल्यमित्याह सर्वेषामिति*। प्रागुको ऽपि दोष इत्याह *उक्त इति* । नन्ववं कथं बाधव्यवस्था, अत आह *तस्मा. दिति * । आदिना निवृत्तिसंवादादि। न्यायेन* । श्रुतिलिङ्गादिना । सामान्योकं विशिष्याह तत्रेति । तयोर्मध्ये इत्यर्थः । एवेनोत्पत्ति. प्रतिबन्धनिरासः, तस्य जातत्वादिति भावः। इदं सार्वत्रिकम् । अन्यत्र तु नैवमित्याह *पूर्वणत्विति । सोपाधिकेत्यनेनोक्तलौकिकसंग्रहः ·सप्रपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । भ्रमस्वप्रत्यायनम् । कजितृत्पत्तिप्रतिवन्धः । यथा-श्री तविनियोगेन लैङ्गिकस्य तस्य बाधः । जिज्ञासाऽपि फलविशेषदर्शने रसविशेषजिज्ञासावदुपपन्ना । ननु तद्वदेव तद्यत्रापि जिज्ञासानियमो न स्यादि- ति चेद, इष्टापत्तेः । नच 'अनयोः संसर्गविशेषज्ञान में भवतु' इतीच्छायां तादृशज्ञानधर्मिकेष्टसाधनताज्ञान- स्य हेतुत्वेन तद्धटकतया विशेषज्ञानस्यापि शत्या जि. ज्ञासोच्छेद इति वाच्यम् । विशेषधर्मत्वेन ज्ञाने ऽपि तत्तद्रूपेण जिज्ञासोपपत्तेः । किञ्च सिद्धिर्न स्वरूपतः प्रतिबन्धिका किन्तु सिद्धत्वप्रकारकज्ञानमेव तथा । (कुञ्जिकाटीका) *श्रौतेति* । “ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपांतष्ठते" इत्यत्र इन्द्रोपस्थानस्य बाधः। सामान्यस्य विशषपूर्वकत्वादिति प्रागुक्त निराकरोति *फलविशे. षेति । अपूर्वफलदर्शने 'कोऽस्य रसः' इतिवत् । *नचानयोरिति । संसर्गविशेषज्ञानेच्छां प्रति संसर्गविशेषज्ञाननिष्ठष्टसाधनत्वज्ञानं हेतुः । अत एव संसर्गविशषस्य ज्ञातत्वे ऽपि जिज्ञासाऽनुपपत्तिारत्यर्थः । *तत्तद्रूपेणेति । विशेषस्य विशिष्यस्वरूपेण, नतु विशेषत्वनेत्यर्थः । #सिद्धिर्नेति । पर्वते वह्निसत्त्वे ऽपि तदप्रत्यक्षे ऽनुमितिर्भवत्येवेति भावः । *तथा*। प्रतिबन्धकम् । प्रकृतेष्टसिद्धिश्च सुचिता। अन्यथा शास्त्रद्वयप्रामाण्याद्विकल्पापत्ते. राह *उत्पत्तिप्रतिबन्ध इति । तस्योदाहरणमाह *यति । *त. स्य* । विनियोगस्य । “ऐन्द्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते" इत्यादाविति भावः। नन्वेवं तदुक्तजिज्ञासाऽनुपपत्तिरत आह जिज्ञासापीति* पदार्थवा. क्यार्थयोर्नियमस्य पूर्व ग्रहादिति(१) भावः 'एकसबन्धि'इतिन्यायेनेव कस्यचित्ताशस्येति भावः। इच्छामात्रे तस्य कारणत्वाद् अत्र विशेष माह *अनयोरिति । *सिद्धीति । इच्छ प्रति सिद्धेः प्रतिबन्धक. स्वादिति भावः । तत्र तथैव निवेशादाह *विशेषधर्मत्वेनेति । ननु संसर्गस्य न केनापि रूपेण मानमिति प्रागुक्तत्वेन तथाज्ञानेऽपि सि. द्धिसत्वाजिशासोच्छेद एवात आह *किंचेति । एवं चात्र तत्स- (१) “शेषः" इति पाठः ख० पु० । (कलाटीका) ·४४० टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम्- अत एव वस्त्वसिद्धावपि तत्सिद्धत्वज्ञानेनेच्छानिवृ. त्तिः । वस्तुतः पदज्ञाने तादृशजिज्ञासैवासिद्धा किन्त्व. न्वयिजिज्ञासैवेत्यलम् । कचित्तु पदैरितरान्वितस्वार्थबोधनमस्त्येव । यथा 'प्रविश' 'पिण्डीम्' इत्यादौ । तथाहि-यथा भीमादयः पदैकदेशा पदस्यार्थे प्रयुज्यन्ते । विशिष्टशक्ति(१)ग्रह- काले ऽनुनिष्पायवयवानामपि तन्त्र शक्तिग्रहात् । भी. मसेनपदं पृथक प्रयुज्यमानं तवयवपदं च भीमसेने (कुञ्जिकाटीका) *अनुनिष्पादीति* । नान्तरीयकत्यर्थः । समुदायाथै ऽवयवस्या. पि शक्तिग्रह इति भावः । घकाराधकैकवर्णोचारणे तु घटादिबोधो न (कलाटीका) स्वेऽपि तदभावान दोषः । अत्यावश्यकतामाह *अत एवेति । तथा झानस्यैव प्रतिबन्धकत्वादेव । *वस्त्वितिर । 'चैत्रस्य शानं भवतु' इतीच्छायामाते च तस्य शाने 'तस्य ज्ञानं जातम्' इति सिद्धत्वक्षा- नादिच्छानिवृत्तिरित्यर्थः । जिज्ञासापीत्यादिना यदुक्तं तदप्यभ्युपेत्यैः व । वस्तुतः सेव नेत्याह वस्तुत इति । यदि त्वन्वयसामान्य ज्ञाते तेन विशेषान्धयस्यानुमानमित्युच्यते तन्वयसामान्यस्यापि तथैवोप. स्थितिसम्भवात्प्रस्तुतमन्वितशक्त्या । न चैवमनुमानेनैव संसर्गोप. स्थितिसम्भवेन शब्दप्रामाण्योच्छेदः । 'नानुमितं न साक्षात्कृतं किन्तु शदादेवावगतम' इत्यनुभवेन तस्यातिरिक्तप्रमाणत्वात् । दोषान्तर. स्य प्रागुक्तत्वाच । अधिकमन्यत्र द्रष्टव्यम् । तदाह इत्यलमिति । पदसमूहात्मकवाक्यस्थलीयपरमतस्य दुष्टत्वेप्येकपदात्मकवाक्य. स्थले उक्तदोषान्तर्गतस्य कस्यापि दोषस्याभावादुक्तान्तर्गतद्वितीयमत स्य सिद्धान्तिसंमतत्त्वमिति विशेषमाह क्वचित्विति । अस्थार्थमाह *यथाप्रेति । एतेनातिप्रसङ्गो नेति सुचितम् । दृष्टान्तपूर्वमिदमुपपाद. यति तथेतिका तत्रादौ सर्वसंमतं दृष्टान्तमाह “यथा भीमेति । कोशे पर्यायेम्वनुतत्वादाह *पदैकेति । तदाकारमाह #भीमेति । घटके फलाभावादाह पृथक् । पृथगित्युत्तरान्वयि। अनेन सूचितं स्पष्टयितु. (१) "विशिष्टकालेतु निष्पाद्य" इति पाठः ख० पु० ।

·सप्रपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । शक्तमिति शक्तिग्रहः । नच सेनपदादपि तदोधाप- त्तिः । तत्तत्पदस्थ तनार्थे शिष्टप्रयोगाभावेन शक्तिग्रहे तद्विषयकत्वांशे ऽप्रामाण्यकल्पनेन ततो बोधानुयात् । अप्रामाण्य ज्ञानानास्कन्दितशक्तिग्रहस्यैव बोधजनकत्वा. त् । शक्तिभ्रमाबोधो ऽपि भ्रमत्वेनाज्ञातादेव । एवं वा. क्यस्थापि तत्तत्पदार्थालिङ्गिते विशेष्यविशेषणभावे शक्तिग्रहकाले तदवयवानां प्रविश' 'पिण्डीन्' इत्या दीनामपि तत्सद्वाक्यार्थे शक्तिग्रहेण 'प्रविश' इत्यादिपदा- देव तत्सद्वाक्यार्थबोधः । अनेककारकाणां क्रियाणां च सम्भवे ऽपि योग्यतावशात्तात्पर्यवशाच तत्तदर्थबोधः, तव तत्तत्पदाध्याहारवत् । तदुक्तं समर्थसूत्रे भाष्ये निष्कौशाम्ब्यादौ क्रान्ता- दिपदाभावेनासामर्थ्यात्समासाभावमाशङ्कथ 'तदर्थ- गते सिद्धम् । सोऽर्थस्तदर्थः, तद्गतेः । यो ऽर्थः कौशा. (कुचिकाटीका) भवति । "चतुर्थीदनजादौ च लोपः पूर्वपदस्य च" इतिलोपानुशासन बलाहत्तादिशब्दानामेवानुनिष्पादिनां संज्ञात्वोपगमात् । निसोच्यत. (कलाटीका) माह *नचेति । देवादिसंग्रहायाह *तत्तत्पदेति । वाप्सितस्य परा. मर्शादाह *तत्रार्थेति । तत्र तत्रार्थ इत्यर्थः । अनुदये हेतुमाह अप्रा. माण्येति । नन्वेवं कथमुक्तं-'शक्तिभ्रमाद्वोधः' इति अत आह *श- तीति । दार्शन्तिकमाह एवमिति * । सदित्यर्थः । *भाव इति । वैयाकरणस्तत्र तस्य शक्तयङ्गीकारादिति भावः। अनतिप्रसङ्गायाह* *प्र. विशति नन्वेवं वाक्यभेदेन ताबमात्रात्कथं विशेषबाधो ऽत आह *अ. नेकेति* | क्रियायामपीदं विशेषणं बोध्यम । *योग्यतेति नन्वनेना- योग्यव्यावृत्तावपि योग्यानेकत्वादुक्तदोष एव अत आह तात्पर्येति । इदं तचापि तुल्यमित्याह *सवेति । पक्षान्तरस्वेनाह तदर्थेति । नि- स एवायं वृत्तिविषये क्रान्तलक्षणोऽर्थ इत्याशयेनाह तस्यार्थ इ. वि भाष्ये । पक्षान्तरतयाऽऽह *सोर्थ इति । उच्यते इति वदता भग. ५५ ल० मं० ·- टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम् - म्ब्याः समर्थः स निसोच्यते' इति। उक्तरीत्या विशि- टो ऽर्थो निसोच्यते इति तदाशयः । अतएव "लुपि युक्तवद्-"(अष्टा०सू०१।२।५१) इति सूत्रे 'एकवचनाद्यवयववचनशब्दः पारिभाषिक इत्युक्तम् । तदुक्तम्- वाक्यं तदपि मन्यन्ते यत्पदं चरितक्रियम् । आख्यातशब्दे नियतं साधनं यत्र गम्यते ॥ तदप्येकं समाप्तार्थ वाक्यमित्यभिधीयते । इति । (कुञ्जिकाटीका) इति । निरादिभिरेव क्रान्ताद्यर्थावगमावृत्तौ क्रान्तादीनामप्रयोग ए. वेति भावः। *एकवचनाद्यवयवेति । एकवचनशब्दान्तर्गतो वचन: शब्दो ऽपि समुदायार्थे रूढः । तेन कटुबदर्या अदूरभवो ग्रामः, कटुब दरी इत्यत्र युक्तवद्भावेन षष्ठ्या अतिदेशो न भवतीति भावः । *य. स्पदमिति । गर्भीकृतक्रियं पिण्डीमिति यत् पदं तदपि वाक्यम् , तत एव निराकालार्थप्रतीतेः। (१)अत एवोक्तं हरिणा- अन्तरेण क्रियाशब्दं वाक्यादेविदर्शनात् । इति । 'माणवक माणवक स्वमभिरूपः' इत्यत्र क्रियाऽभावे ऽपि वाक्या- दित्वाद् द्वित्वसिद्धिरिति तदर्थः। केवलाख्यातमपि वाक्यमित्याह- *आख्यातेति । यत्र आख्यातशब्दे प्रविशेत्यादौ नियतं कारकं गम्यते (कलाटीका) वतेति शेषः उक्तेति । वाक्यैकदेशन्यायेनेत्यर्थः । लक्षणा तु नेत्यनुः पदमेव स्फुटीभविष्यति । पूर्वपदवदुत्तरपदे ऽपि तथेति सूचयनन्यद- पि तत्र मानमाह अत एवेति । उक्तरीत्यङ्गीकारादेवेत्यर्थः । *सुत्र इति* | भाष्ये इति शेषः । *तदुक्तमिति । हरिणापीति शेषः । अपिः प्रसिद्धसमुच्चये । चरितेति । क्रियान्वयित्वेनस्वार्थबोधकमित्यर्थः। एवं पिण्डीमित्यस्य वाक्यत्वमुक्त्वा प्रविशत्यस्यापि तत्त्वमाह *आ. ख्यातेति* *नियतम् । नित्यसाकासम् । तदपि । सामान्ये नपुंस कम् । आख्यातशब्दरूपम् । एकम् । एकमपि । तत्त्वे मुख्यबीजं ध्वन नयन हेतुगर्भशिषेणमाह समाप्तार्थमिति । निराकाङ्क्षार्थबोधकमि- त्यर्थः । चन्द्रालोकेऽपि स्पष्टमिदम् । नन्वेवं विशिष्टयोगोऽफलो-ऽत (१) 'अत-तदर्थ' पाठोऽयं कुचिकाक० पु० नोपलभ्यते । -- ·सप्रपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । . 'ग्रामं प्रविश''पिण्डीम्भक्षय' इत्यादि तु शब्दान्तरा- ण्येव । तान्यपि लौकिके प्रयोगे लाघवानादतरात्प्रयुः ज्यन्ते एव। यतु-पदावयवेन पदस्मरणम्, एवं वाक्यैकदेशेना. पि वाक्यस्मरणम् , अयमेवाध्याहार इति । तन्न । भी. मादिपदांशात्स्मरणाननुभवात् । किश्चैवं सत्युच्चारितपदस्य वृश्याऽर्थबोधकत्वाभा. वेन प्रातिपदिकत्वाभावेन तदुत्तरं विभक्त्युत्पत्त्यना. पत्तः । किञ्चैकदेशेन भिन्नस्वरूपस्थ सङ्घातस्य कथं स्म. रणम् , सादृश्याभावात् । स्मृतस्यानुचारितत्वेन ततो बोधानापत्तेश्च । तदुक्तम्- एकदेशात्स्मृतिर्भिन्ने सङ्घाते जायते कथम् । कथं प्रतीयमानः स्थाच्छब्दोऽर्थस्याभिधायकः ॥ इति । (कुञ्जिकाटीका) तदपि समाप्तार्थ परिपूर्णार्थ वाक्यमित्यर्थः। अस्मिन् पक्षे आख्यात. शब्दो वाक्यं क्रियाकारकभावश्च वाक्यार्थ इति सखण्डपक्षो दर्शितः । ननु प्रविशेत्यनेनैव गतार्थत्वात्कथं 'गृहे प्रविश' इति प्रयोगस्तत्राह- *शब्दान्तराण्येवेति*। *पदावयवेनेति । भीमसेनपदावयवभीमपदे- नेत्यर्थः। ननु सम्बन्धिज्ञानमेव स्मरणे हेतुर्न सादृश्यज्ञानम् , दृश्यते च श्लोकादावेकदेशेन समुदायस्मरणमित्यस्वरसादाह स्मृतस्येति * । एकदेशेन संघातार्थः स्मर्यत इति मतं निराकरोति। *एकदेशादिति। ( कलाटीका) आह ग्राममिति । ननु गौरवात्तदप्रयोगापत्तिरेव अत आह *तान्य. पाति* । अन्यथा कलशादिप्रयोगोच्छेदापत्तिरिति भावः । अयमेव* स्मृत्यात्मक प्रत्यय एव । आद्ये दोषमाह *भीमादीति* | *वृत्त्यति । तत्सूत्रे तथैव निवेशादिति भावः । *एकति* । यत इत्यादिः । *साह- श्येति । एकवर्णादिश्रुतितो बालकस्य समुदितप्रयोगे तु तथासङ्केता. देवार्थबोधेनोपपति तु स्मृत्वत्यग्रे स्फुटीभविष्यत्यनुपदमेव । अव्यव.

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - तदेतदभिप्रत्योक्तम् "इग्यणः सम्प्रसारणम्" (अष्टा० सू०१।१।४५) इति सूत्रे भाष्ये-'दृश्यन्ते हि वा- क्येषु वाक्यैकदेशान्प्रयुञ्जानाः पदेषु पदैकदेशान् । प्र- विश, पिण्डीम्, प्रविश, तर्पणम् , देवदत्तः-दत्तः, सत्या-भामा-सत्यभामा' इति । वाक्येष्वित्यादेर्वा. क्याथै वित्यादिरथः । न(१)च पदैकदेशस्य तत्तत्पदार्थे लक्षणा । बाधप्र. तिसन्धानाभावेऽपि शक्यसम्बन्धज्ञानाभावे ऽपि बो. धानुभवात् । अणुदित्सूत्रभाष्ये चोचारितस्यैव शब्द. स्य प्रत्यायकत्वमुक्तम् । अन्यथा ज्ञानमात्रे शब्दभाना- (कुञ्जिकाटीका) सदृशवस्तुदर्शनाभावात्स्मृतिर्न सम्भवति, नापि स्मृतस्य बोधकत्व. (कलाटीका) हितदोषद्वयेन हरिसम्मतिमाह *तदुक्तमिति* * उक्तमिति* । उभय- संज्ञापक्षमुक्त्वा वाक्यार्थसंज्ञापक्षानुवादे दोषाभावाय संप्रसारणजन्ये उपचारासंप्रसारणपदमित्येकसमाधि कृत्वा ऽथवेत्यादिना मध्यम- पक्षत्वेनोक्तमित्यर्थः । तथाच संप्रसारणनिर्वृत्तेत्यर्थस्य ततो लाभ इति न तत्र दोष इति भावः । वाक्योदाहरणमेतत् । अत एव 'संप्रसारणनि- वृत्तादित्यादेर्वाक्यस्यार्थे संप्रसारणादित्यादिर्वाक्यैकदेशः प्रयुज्यते' इति भाष्ये उक्तम् । एवं समर्थसूत्रभाष्योक्तमपि । लुपातितु पदो. दाहरणं बोध्यम् । *भामेतीति * । इदं सत्याया अप्युपलक्षणम् । अनेन च तत्तदर्थशक्तत्वमेकदेशस्येत्युक्तमेव । एतदेवाभिप्रेत्येतरान्विते पदानां शक्तिरिति प्रवादोऽपि । असङ्गति परिहरति वाक्यवित्ति*। एतेन तत्तदर्थबोधाय वाक्येषु प्रयोक्तव्येषु तत्तदर्थे तत्तदेकदेशान् प्रयुञ्जते इत्यर्थो निरस्तः । अध्याहारापत्तेः । *भावेऽपि । तत्रापि । तत्रापि च उक्ताथै भाष्यान्तरसम्मतिमयुक्तदोषोपपत्तये आह *अणु. दिदिति । *चोऽप्यर्थे । तत्समर्थयते *अन्यथेति । तदनङ्गीकारे इ. स्यर्थः । *मात्रम् * । कास्य । प्रतिपादितमिदं प्राक् । सकृदितिन्यायः (१)'नच-~भवाद' अयं ग्रन्थः भूले घोपलभ्यभानो भर्प कलाऽसमतः: प्रकृते तत्रानुपदं स्फु- टीभविष्यतीति कथनात ।

·समपर्थ स्फोटभेदनिरूपणम् । ४४५ च्छान्दधाराऽऽपत्तिः । तत्र तन्निवृत्तये प्रतिबन्धकक- ल्पने गौरवम् । नच लिपिस्मृतशब्दादर्थवोधानापत्तिः, अनुच्चार- णादिति वाच्यम् । तत्र चेष्टावल्लिपेरेवार्थबोधकत्वेना. क्षतेः । अत एव लिपौ शब्दत्वभ्रमो बालानाम् । त- च्छक्तिग्रहश्श्च शब्दसङ्केतग्रहाधीन इत्यन्यत् । लिपौ शब्दत्वभ्रमवतां तत्स्मरणानुपयोगाच्च । अत एव लिपी 'अयं ककारः' इति व्यवहारः पण्डितानां लिपौ शब्द- त्वबाधज्ञानवतामपि । अनादिसिद्धारोपात् । अन्त:. करणादावात्मप्रत्यये भ्रमत्वज्ञानवतां पण्डितानां व्यव. (कुञ्जिकाटीका) मिति तदर्थः । *चेष्टावदिति । तत्र लिपेरेव सन्तग्रहो न तु शब्द- कल्पनया बोधः । (१)एतेन लिपी वर्णतादात्म्यारोपाद् बोध इत्यपास्त. मिति भावः। (२)*अत एव कालिपीनामप्यर्थबोधकत्वादेव । *शब्दसङ्के- तेति* | शब्दसङ्केतग्रहादेव लिपिसङ्केतस्यापि ग्रह इत्यर्थः ।(३) ननु परेषां लिपौ शब्दतादात्म्यारोपः किमर्थ इत्यत आह* अत एवेति । आरोपादेवेत्यर्थः । ननु भेदस्य निश्चितत्वे कथमारोप इत्यत आह *अ. नादीति । एतादृशारोपस्यानादित्वादित्यर्थः। पण्डितानां व्यवहार (कलाटीका) स्योचारितविषयत्वादाह *धारेति* । *तत्र* । अनुश्चारणस्थले । मा- ग्योपरि शङ्कते । *नचेति । एवेन तत्स्मृतशब्दनिरासः । अत एव तस्याबोधकत्वादेव । शब्दत्वस्य बोधकनिवृतत्वादिति भावः । अवैरुप्या. याह तच्छक्तीति । लिपिशक्तीत्यर्थः । तं विनाऽपि बोधमाह लि. पाविति। तनिष्ठ सर्वधर्माध्यासस्य ततो लाभेन बोधकत्वेन तदुच्चार- णस्थापि लाभादिति भावः। *तदितिशद्वेत्यर्थः । *अत एव*1 तेन सर्वतद्धर्माध्यालादेव । ननु बालानां तद्यवहारोपपत्तावपि कथमन्येषां, भ्रमासम्भवाद् । अत् आह-पण्डितानामिति । ननु सोऽपि कथं तेषामत आह-* अन्तःकरणेति । अविद्यावशादिति भावः । एवं (१) एतेन-भावः पाठो ऽयं कुं० कपु० नास्ति । (२) अत:-देव पाठोऽयं कुं० कपु० नास्ति । (३) ननुवादित्यर्थः पाठोऽयं कुं० कपु० नास्ति । । do .

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - हारनिर्वाहस्यैवमेवोपपाद्यत्वात् । या तत्रापि सूक्ष्मतरताल्वोष्ठपुटव्यापारात्सूक्ष्म तरमुच्चारणमेव मानसजपस्थल इव । निरूपितं चैतत् प्राक् । तस्माच्छब्दसत्ताज्ञानं शाब्दबोधकारणम् । अ- त एचान्यस्मिन् शब्द उच्चारिते तत्रान्यशब्दत्वभ्रमदशा- यां तदर्थबोधानुभवः । 'उच्चारितः शब्दः' इत्यस्य उच्चारितत्वेन गृहीत इत्यर्थो बोध्यः । एतेन 'प्रविश' 'पिण्डीम्' इत्यादौ कारकक्रिया- शब्दमनुमाय ततो बोध इति परास्तम् । किञ्च किं शवेन शब्दस्याप उतार्थेन । नाद्यः। स्वार्थप्रतिपादनव्यग्रेण तेन अन्यानाक्षेपात् । नान्यः । (कुञ्जिकाटीका) इत्यत्र हेतुमाह अनादिसिद्धारोपादिति *। * एवमेव । आरोपादेव । *शब्दसत्ताज्ञानमिति *। नतु वस्तुतः शब्दसत्तेत्यर्थः। तदर्थबोधे. ति । अन्यार्थबोधेत्यर्थः। *उच्चारित इति । “यस्येति च" इत्यादौ तु प्रत्याय्यप्रत्यायकयोरभेदादिकारादीनां ग्राहकत्वं हरिणा वर्णितम् । *परास्तमिति* | अनुच्चारितस्य बोधकत्वाभावात् । *इत्येतनामे. (कलाटीका) प्रक्रियायामुपपाधादोषं सिद्धान्ते आह-*यद्वेति* *तत्रापि।लिपिद. शेनेऽपि । *सूक्ष्मतरम् * । इतराशेयम् । अनुमीयमानव्यापकत्वाच ताशस्थले मानसजपव्यवहारः । *प्रागिति* | शब्दनिरूपणोपक्रमे इत्यर्थः । उक्तभाष्यतात्पर्यमाह *तस्मादिति । प्रमां विहाय ज्ञाननि- वेशफलमाह *अतएवेति । शानस्य कारणत्वादेवेत्यर्थः । तत्र तच्छ. ब्दसत्ताभ्रमसत्त्वादिति भावः । अन्यथा तदसङ्गतिः स्पष्टैव । नन्वेवं भाग्यविरोधः, तत्र स्वरूपसत्यास्तस्याः कारणत्वस्योक्तत्वादत आह *उच्चारित इति । एतेन* अणुदित्सूत्रभाष्यविरोधेन । उक्तक्रमेणाह *कारकेति । अयमेवाध्याहारः। ततः तदनन्तरं समुदितादिशेषः। आक्षेपोऽध्याहारशब्दार्थ इति पक्षेऽप्याह किश्चेति* (१)* अनाक्षेपात्। (१) "अभ्युपेत्येदम् । वस्तुतः तदसंभव एवेत्याह किश्चेति । आक्षेपोऽनुमानम् । अत्रायं पाठः ख० पुस्तके।

·सप्रपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । तस्यार्थस्य शब्दान्तरेण सम्बन्धाभावात् । एतेन शब्देनार्याक्षेप इत्यपास्तम् । अस्य शब्दस्य शब्दान्तरार्थेन सम्बन्धाभाचात् । (१)यथाकथंचित्पर. म्परासम्बन्धसत्त्वेऽपि तस्य नानुमितिप्रयोजकत्वं लक्ष. णाप्रयोजकत्वाभाववतोऽअर्थनार्थानुमाने ऽपि तस्य शा. इत्वं न स्यात् । तस्मादर्थनार्थान्तरस्यैतहाच्यत्वानुमा- नमेवोचितम्। नच "पिण्डीम्'इत्येतनाम सिद्धार्थक कथं साध्यकि- याबोधकमिति वाच्यम् । नामसरूपं भिन्नमेवेदमित्य- दोषात् । नामसारूप्यादेव द्वितीयाद्यन्तताव्यवहारः। नचाख्यातलक्षणस्यात्रातिव्याप्तिः । शास्त्रबोधितक्रिया- र्थकघटितत्व सतीतिविशेषणदानेनादोषात् । 'पिण्डीम्' इत्यादरनेकक्रियार्थत्वे ऽपि प्रकरणानिर्णयः । (कुचिकाटीका) ति। सिद्धार्थक पिण्डीमिति नाम साध्यक्रियां कथं बोधयेदित्यन्त यः। 'सुबन्तमिह नामेष्टम्' इत्यभियुक्ताः । *नामसरूपम् । नामसहः शम् । ननु नामस्वाभावे द्वितीयान्तत्वव्यवहारा कथमत आह * सारू. प्यादेवेति । द्वितीयान्तत्वमपि सारूप्यादेवेति भावः । *नचेति । 'क्रियाबाधकं यत्तदाख्यातम्' इति निरुक्तकारोक्तः । *अतिव्याप्तिरि- ति* । अत्रापि असत्वभूतक्रियोबाधादिति भावः। *शास्त्रेति । पि. ण्डीमित्यत्र तु शास्त्रबोधिता क्रियार्थकता यस्य तन्नास्ति । (कलार्टीका) तदसम्भवात, अनुपपत्यभावात् । तस्यार्थस्य * । उच्चारितार्थस्य । *अस्येति ननु साक्षात्सबन्धाभावेऽपि परम्परासंबन्धोऽस्त्येव अत आह *यथेति*। *तस्थति सामग्न्यन्तराभावादतिप्रसङ्गापत्तेश्चेति भावः । *लक्षणेति । प्रतिपादितमिदं प्राक् । साक्षात्सम्बन्धसत्वादाह- * अर्थेनेति । अपिना आक्षेपपरिग्रहः । किञ्चत्युक्तमुपसंहरति । *तस्मादिति । तथा च स्वेष्टसिद्धिरिति भावः। सिद्धान्ते न चेति । *अत्र* । पिण्डीमित्यादौ । प्रागुक्तमेव दाण्याह-- *पिण्डीमिति। -- (१)'यथाकथंचित् भावात्' इतिपाठःख० पु० नास्ति ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम्- पदानामानर्थक्येऽपि "क्रियाप्रधानमाख्यातं सत्व. प्रधानानि नामानि" "चत्वारि पदजातानि" इत्यादि शास्त्रकृत्कल्पनामात्रमेव । यथा असत्येनाप्यर्थन मरी- चिकाजलेन 'इदं जलमानय' इत्यादिव्यवहारो लोकानां दृश्यते तद्वत् सर्वत्रापि पदे ऽर्थव्यवहार इति स्पष्टम्- न लोके प्रतिपत्तॄणामर्थयोगात्प्रसिद्धयः । इत्यादिना हरिग्रन्थे । प्रसिद्धयः शस्त्रे इति शेषः। एतेनोच्चारितं पदममुकार्थान्वयित्वेन स्वार्थबोधेच्छया (कुञ्जिकाटीका) *पदानामिति । पदानां वास्तधिकार्थववाभावेऽपि कल्पनया- अर्थवत्वमित्यर्थः। यथेति* । असत्यमपि मरीचिकाजलमाश्रित्य यथा व्यवहारः। ननु पदपदार्थविभागस्यासत्यत्वे कथं लोके तदाश्रयः प्रवृत्तिरत आहन लोके इति । न सत्यार्थसम्बन्धादिना लौकि- कानां व्यवहारः, असत्येनापि मरीचिकाजलादिना व्यवहारदर्शनादि. ति तदर्थः। *मरीचिकाजलेनेति। अयं भावः-सत्यत्वं त्रिविधम् , पारमार्थिकम् , व्यावहारिकम् ,प्रा. तिभासिकं चेति । तत्र शुक्तिरूप्यस्य व्यावहारिकत्वे संसारदशायां बाधो न स्यादिति प्रातिभासिकत्वम् । तत्र च आगन्तुकदोषः कार- णम् । नन्वागन्तुकदोषजन्यत्वं न प्रातिभासिकत्वे प्रयोजक काचादि. ध्वंसतत्संयोगादावतिव्याप्तेरिति चेन्न । दोषत्वेन जन्यताया विवक्षि. तत्वात् । न चैवमागन्तुकेति विशेषणवैयर्यम् । घटादावतिव्याप्ति वारकत्वात् । घटो दोषजन्योऽध्यस्तत्वात् शुक्तिरूप्यवदित्यनुमा. नात् । एतेनैति* । द्वितीयेनापास्तमित्यनेनान्वयः । *उश्चारितम् । द्वारामित्यादिकम् । अमुकार्थेति: । पिधानादीत्यर्थः । *कस्यचि. (कलाटीका) विशेषं वक्तुं प्रागुक्तमेवाह-*पदानामिति* । तमेव विशेषमाह- “यथेति । सर्वपीति । वाक्यघटके इत्यर्थः। असङ्गतिं परिह- रति *शास्त्रे इति । तथाच तद्योगाच्छास्त्रस्थाः पदानां प्रसिद्धयो लो- के प्रतिपतॄणां नेति तदर्थः । स्मृत्यनुमितिभिन्नोऽध्याहारपदार्थ इतिप्रा. चीनमतं खण्डयति *पतेनेति । उक्तरीत्याभाष्यादिसंमत्या वस्यैव बोधकत्वेनाध्याहारकथाया एवायुक्तत्वेन । अपास्तमित्यत्रान्वयः ।

·सप्रपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । वक्त्रचारितमिति तात्पर्यग्रहे कस्यचित्पदाध्याहा. रेण कस्यचिदर्थाध्याहारेण बोध इति यथाऽनुभवं व्यवस्था। 'शब्दं विनापि गुडादिशब्दैमाधुर्यादिरूपार्थस्था- क्षिनिकोचादिना चार्थस्य बोधस्य दर्शनाद्' इति स्पष्टः म् "अन्नेनव्यञ्जनम्"(अ० सू०२।१।३४) इतिसूत्रे भाष्ये । अर्थस्थापि तत्पदविशिष्टस्याध्याहारः । एतेना. ध्याहारे 'चैत्र ओदनम्' इत्यत्र तृतीयापत्तिः । प्रत्ययेन कर्तुरनभिधानात् । 'शब्दानुविद्धं सर्व ज्ञानम् इति नियमभङ्गश्चेति परास्तम् । “अनभिहिते" (अ०सू० - (कुञ्जिकाटीका) दिति* । पुंस इत्यर्थः । अर्थाध्याहारे तृतीयाधापत्तिमाशङ्कयाह तत्त. स्पदविशिष्टेति का प्रत्ययेनेति । तिछत्तद्धितेतिपरिगणनात् । *अन- (कलाटीका) अव्युत्पन्नोऽद शब्दपर्यायोऽमुकशब्दः । परजन्यपदार्थोपस्थितिः शाब्द. बोधे कारणमिति मतेनाह-कस्यचित्पदेति । तदन्यमतेनाह- *कस्यचिदर्थेति । व्यवस्थायां बीजमाह- यथेति । मनु द्वितीये तद्वाचकशद्वं विना कथं तदर्थप्रतीतिरत आह-*शब्दमिति । तद्वाच- कशब्दमित्यर्थः । *गुडादीति । प्रतिपादितमिदमादौ । *अक्षीति* । तदुक्तं समर्थसूत्रे भाध्ये 'अन्तरेण खल्वपि शब्दप्रयोगं बहवो ऽर्था गम्यन्ते अक्षिनिकोचैः पाणिविहारैश्च' इति । 'यथैते वृद्धव्यवहार- वशादर्था गम्यन्ते तथा शब्बैरिति भावः' इति कैयटः । *भर्थस्य बो- घस्येति । व्यस्तः पाठः। *बोधस्य । शानस्य । आधे संमतिमाह *स्पष्टमिति । तहि दध्योदनादौ कथं सामर्थ्य मिति शङ्कायां ,यु. कार्थता संप्रतीयते । अन्यथा दधीत्युक्ते बहवोऽर्था गम्यन्त इति लोप- पक्षे ऽनवस्था स्याद्' इत्युक्तम् । दध्नेति पदवाच्येन युक्तो यो ऽर्थ उपसेकक्रियादिरूपस्तदर्थता तस्य प्रतीयते इत्यर्थः । द्वितीयवक्ष्यमाण- दोषद्वयाभावाय विशेषमाह *अर्थस्यापीति । एतेनेत्यस्यार्थमाह अ. नभीति । तस्यापि तद्विशिष्टस्याध्याहाराङ्गीकारणेत्यादिः। तत्र प्रसि- ५६ ल० म० ·१५० टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम् - २१३।१) इत्यत्र कळदावनभिहितत्वस्य समभिव्या. हृतन पदेन समभिव्याहृतज्ञानविषयीभूतार्थविशेषणी. भूतपदेन वा ऽभिधानयोग्यत्वाभावरूपस्य विवक्षणेना. दोषात् । उपस्थितपदारपदार्थबोधानङ्गीकारेण चार्थी. ध्याहारव्यवहारो बोध्यः । अध्याहारश्च मानसं ज्ञा. नमित्यपास्तम् । "क्रियार्थोपपदस्थ च कर्मणि स्थानिनः" (अ०मू० २।३।१४) इत्येतदुदाहरणे ‘फलेभ्यो याति' इत्यादौ तुमु. नन्ताप्रयोगे ताहशवाक्यैकदेशप्रयोग एव चतुर्थी साधु नेतु तत्प्रयोगे। स्थानिन इत्युक्तेः। “स्पृहेरीप्सितः" (अ० स्तू०१।४।३६) इत्युदाहरणे 'पुष्येभ्यास्पृहयति' इति सम्पू- (कुञ्जिकाटीका) मिहितत्वस्येति । रूपस्येत्यत्रास्यान्धयः । *समभिव्याहतेति । स. मभिवाहतस्य यशानं तद्विषयीभूतोऽर्थः तद्विशेषणं पचत्यादिरूपम् । पचत्यादिपदस्थात्राभावाद्योग्यत्वोक्तिः। *अपास्तमिति * । अनुचारि. तस्म बोधकत्वासम्भवात् । स्वमते एकदेशस्यापि समुदायार्थवाचक- स्वाध्याहारो नास्तीति भावः। ननु वाक्यैकदेशन्यायाश्रयणे, 'फलेभ्य आहर्तुम्' इत्यपि प्रयोगा. पत्तिरत आह फलेभ्य इति । अत्रार्थाध्याहारः, पुष्पेभ्य इत्यत्र श. ब्दाध्याहार इति व्यवहार उक्तयुक्तिमूलकः । ननु "स्पृहेरीप्सितः" इत्यादाविव वाक्यैकदेशम्यायेन युष्मदर्थस्थ लाभात्स्थानिन्यपाति (कलाटीका) द्धार्थमाह समभीति* | तत्तत्वस्य तत्रैव सत्वादाह *पदेनेति । प्रकृतनिर्वाहाचा समभीति । एतदर्थमेव योग्यत्त्वनिषेशः । नन्वेवं कथमर्थाध्याहारोऽत एवाह उपति । अत एव द्वितीयदोषोऽपि नति भावः । (१)स्मृतित्वादेरसम्भवस्योक्तत्वादाह *मानसमिति* | परमतं खण्डयितुं लियान्ते स्वशास्त्रप्रक्रियाव्यवस्थामाह *क्रि यार्थोपेति*। *उदेति । जातावेकवचनम् । एवमग्रेऽपि । *तारशे. ति । उक्तभाध्यसिद्धत्यर्थः । ताशवाक्याथै इति पाठस्तु सुगम एव । (१)ननु कोसौ तहिनः सोऽजमते इत्यत आह मानसमिति" । इति पाठः ख० पुस्तके ।

·सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । वाकाप्रयोगे तदेकदेशप्रयोगे च चतुर्थाः साधुत्वम् । "ल्यब्लोप(पा०वा.)" इत्यादि च ल्यवन्तरहितवा. कदेशप्रयोगे एव प्रवर्तते। शास्त्रबलाल्लोकव्यवहाराच अस्य पञ्चम्यन्तघटितवाक्यैकदेशस्यैव विशिष्टाऽर्थे श. क्तिकल्पनमिति घोध्यम्। “युष्मशुषपदे" (असू०१।४। १०५) इति सूत्रे "स्थानिन्यपि" इति तु उपपदग्रहणात्त. स्पदसत्साया एवं निमित्तत्वभ्रमवारणाय । “स्थानिनि" इत्युक्त तत्प्रयोगे न स्यादतः "अपि" इति । "उपपहे" इति तु वैचित्र्यायैव । "आचार्याः कृत्वा न निवर्तन्ते" इति न्यायात् । एतेनैतत्पदबलात स्थानिपदमज्ञायमानार्थकम् । तेन (कुञ्जिकाटीका) व्यर्थमत आह स्थानिन्धपीति* । अपि शन्दस्य फलमाह नस्वादि. ति*। *वैचिच्याथेति । तस्मिन्नितीति परिभाषा तु व्याख्यानान प्रव. तिष्यत इति भावः । एतला * । उपपद इति वचनात् । ननु उपप. दत्वे सति अप्रयुज्यमानत्वमसम्भवत्यितस्तदर्थमाह *अज्ञायमानार्थ- (कलाटीका) पूर्ववदत्र विनिगमकाभावादाह सम्पूर्णेति । आधवपत्र विशिष्टा. प्रयोगेण भेदात्तदेकदेशत्वाभावेन कथमुकन्वायसञ्चार, मल्लुग्रामादि. पद् भूयसा व्यवहारेऽपि कदाचिद्विभक्तिविशिष्टैकदेशस्थापि तत्र प्रयोगापत्तिरत माह *शास्रति* लोके तदप्रयोगादेवाह *लोके. ति। एवेन तद्यवच्छेदः । एवं फलेभ्यो बातीस्वादावपि बोध्यम् । स्वरूपलती शन्दसत्ता शाब्दबोधकारणमिति पाणिनिसम्मतमिति निरासायाह “युष्मदीतिर । *उपेति* । आदौ तथाऽननुसन्धानेन तदुक्तवादित्यर्थः । अनन्तरं तदनुसन्धानादिति भावः। एवं सत्यादिम स्पष्टार्थमेधेत्याह-उपेति* । एतेन स्थानिन्धपत्यस्यापि तत्त्व. मेव सुचितम् । एतेन युष्मदिति सूत्रे स्थानिन्पपीति व्यथै तदभाचे ऽपि "स्पृहेरी. प्सितः" इतिवसस्यापि युष्मदः प्रयोगे च प्रवृत्त्युपपत्तेरित्यपि परा स्तम् । तद्वत्तस्वापि तत्त्वात् । तदेव खण्डयति एतेनेति । उपपदे 'इतीत्यर्थः । सूत्रे ऽपिनासायमानसमुच्चयः । उभवफलमा *तेने.

·- टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - युष्मदाद्यर्थाध्याहारे ऽपिनोपपदोच्चारणे तयाहारे च मध्यमादि । 'फलेभ्यो याति' इत्यादि चार्थाध्याहार एव साधु न पदाध्याहारे । 'पुष्पेभ्यः' इत्यादि पदाध्याहारे एव साधु नार्थाध्याहारे इत्यपास्तम् । एकस्यैव पक्षभेदेन साधुत्वासाधुत्वयोः "न वा"(अ. सु०११४५) इति सूत्रे भाष्ये तिरस्कारात् । किञ्च एतत्पदाज्ञानं पदज्ञानं च वक्तृनिष्ठं साधुत्वनि- यामकं श्रोतृनिष्ठं वा? नाद्यः। अर्थस्य बुद्धिस्थत्वे तवाच. कपदस्थापि तदबुद्धिस्थताया आवश्यकत्वात् । नान्त्यः । "इग्यण:"(अ०स०११४५) इति सूत्रभाष्योक्तन्यायेन 'पुष्पे. भ्यः' इत्येकदेशस्यापि ताहशवाक्यार्थे शक्तिग्रहसत्त्वे ततः पदज्ञानं विनापि बोधेन तत्र पदज्ञानस्य दुर्लभत्वा- (कुञ्जिकाटीका) कमिति । तेन युध्मत्पदाप्रयोगे तदर्थाध्याहारे युष्मत्पदाशाने मध्यम इत्यर्थः । अपिशब्दार्थमा अपिनेति । *तदध्याहारे*। युष्मत्पदा- ध्याहारे । *पक्षभेदेनेति । शब्दाध्याहाररूपार्थाध्याहाररूपभेदेन । *न्यायेनेति । स्यङः सम्प्रसारणम्" इत्यादिविधिप्रदेशे ऽप्यन्यो. न्याश्रयवारणाय 'यणः स्थाने इस भवति' इति वाक्यार्थः संज्ञी। 'हल' इत्यानुवादे तु सम्प्रसारणनिवृत्ते सम्प्रसारणशब्दो वर्तत इति स्पष्टं (कलाटीका) ति* : *अर्थेति । शुद्धार्थेत्यर्थः । *तदिति । शुद्धपदेत्यर्थः । अग्रे *चेति। त्वर्थे । स्थानिन इत्युक्तः। *नार्थति * । प्रयोगे इत्युक्तेः। आधे उक्तदोषस्य स्फुटत्वात् द्वितीयादौ दोषमतेनेत्युक्तमाह *एकस्यैवेति । एतदिति । अन्यथापि तदुपपत्त्था प्रयोग इत्यस्य निर्मूलत्वाच्चेत्यपि बोध्यम् । तथैव पाणिनेराशयोस्त्विति भ्रमनिरासायाद्यसाधारणदो- षमाह किश्चैतदिति । अध्याहारविषयभूतेत्यर्थः । इदमप्रेऽपि विशे- षणं बोध्यम् । तदिति । वक्रित्यर्थः । तथाच पदानालिङ्गितार्थबुद्ध- रभावेन तदक्षानासम्भवात्सर्वत्र दोष इति भावः। ततःपुष्पेभ्य इत्य. तपिशाना स्पृहपतीति पदचानम् । तत्र तत्रापि । उक्तदो ·सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । ४५३ त्। पदानालिङ्गितार्थाध्याहारासम्भवेन ‘फलेभ्यो याति' इत्यादावपि श्रोतुः पदाज्ञानस्य दुर्लभत्वाच्च । "पर स. निकर्षः" (असू. १।४।१०९) इति सूत्रभाष्योक्तरीत्या वक्तृज्ञानस्यैव साधुत्वनियामकत्वाच । वाक्यत्वं का. रकाद्यन्वितक्रियाबोधकत्वमेवेति वक्ष्यते । तत्र 'प्रकृतिप्रत्ययनिपातानामेकवर्णानामर्थवत्त्वद- र्शनाद्' इत्यादिना प्रत्याहाराह्निके भाज्ये उक्तः प्रकृति- (कुञ्जिकाटीका) तत्र । *भाष्योक्तरीत्यति । तत्र बौद्धपौर्वापर्याश्रयण शब्दादर्थमवगत्य परबोधाय शब्द प्रयोक्तव्य इति स्पष्टम् । ननु एकदेशम्यापि समुदा. थार्थवाचकत्वे 'आख्यात सविशेषणं वाक्यम्' इत्यादिवाक्यलक्षणा- व्याप्तिरत आह वाक्यत्वमिति * | (कलाटीका) षत आह पदेति* । *पर इति । तत्रह, 'पौर्वापर्यमकालव्यपेतं सं. हिता' इतिन्यासान्तरे एकैकवर्णवृत्तित्वाद्वाच उच्चरितप्रध्वंसित्वाच्च वर्णानाम्' इति तेषां पौर्वापर्याभाषमाशय एवं तर्हि बुद्धौ कृत्वा' इत्याधुकवा 'घुद्धिविषयमेव शब्दानां पौर्वापर्यम्' इति व्याख्याय वक्तृबुद्धिस्थत्वमुपपादितम्-'य एष मनुष्यः प्रेक्षापूर्वकारी भवति स पश्यति अस्मिन्नर्थे ऽयं शब्दः प्रयोक्तव्यः, अस्मिस्तावच्छन्देऽयन्ता- वर्णस्ततोऽयं ततोऽयम्' इति । प्रतिपादितमिदमधस्तात् । ननु सि- द्धान्ते एकपदस्य कथं हाद्युक्तवाक्यत्वव्यवहारः परसंतवाक्यलक्ष. णानाक्रान्तत्वादित्यत आह*वाक्यत्वमिति । एवेन परकीयव्यवच्छेदः अत एव चन्द्रालोके जयदेवेनोक्तम्-- वाक्यं च खण्डवाक्यं च पदमेकमपि क्वचित् । धूमवत्वादिति यथा देवत्यामन्त्रणं यथा ॥ इति । वाक्याध्याहार इति पस्पशास्थभाष्यणापि वार्तिकद्वाक्यानां सु. प्रकृत्तापर्यविषयता वाक्यैकदेशन्यायेन सूचिता । एतेनाध्याहारस्यैवा- भाव तद्भाध्यविरोध इत्यपास्तम् । विशेषान्तरं वक्तुमुक्तमाह तत्रेति । अखण्डवाक्यस्याखण्डधा- क्यार्थबोधकत्वे सतीत्यर्थः । अर्थवन्तो वर्णा अनर्थका वेति संदेहे आ. धे हेतुमुक्तमाह प्रकृतीति । यत्तु प्रायः पदादिघटकवर्णानां प्रत्येक वाचकत्वमिति । तन्नदोषमणस्यक्तित्वाचदृश्यनयन्नाह प्रकृतीति ।

·४५४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् प्रत्यययोर्वाचकत्वमित्येवंरूपो वर्णस्फोट: शास्त्रीयप्र- क्रियोपयोग्येव न वास्तवः । वस्तुतत्त्वे विकल्पायोगेन प्रातिपदिकार्थविषये एकम्, द्विकम्, त्रिकम्, चतुष्कम, पञ्चकमित्यादिवादिविकल्पानुपपत्तेः । काल्पनिके तु यथेष्टमिति तत्संभवः । अत एव अतिशायने तमप्"(अ०स०५।३।५५) इति सूत्रे 'शुक्लादयो गुणा एके, नच शुक्लतर इतिप्रकर्षप्रत्यया. (कुञ्जिकाटीका) *भाष्ये उक्त इति । वर्णस्फोटे इत्यत्रान्वयः । न वास्तवः । न लौकिकव्यवहारोपयोगी । *अतिशायनेतमावति । द्रव्यस्य स्वतः प्रकर्षाभावेन संसर्गिधनिमित्तक एव प्रकर्षः । *शुक्लतरः पट इति* | शुक्लगुणनिमित्तको द्रव्यप्रकर्षः । यथा हि निरुपाधिनो द्रव्यस्य प्रकर्षों नास्ति तथा द्रव्यानिष्कृष्टस्य गुणस्यापि शुक्लतरं रूपमिति स्वतःप्र. कर्षों नास्ति । ननु संसर्गिभेदकं यद्यत्सव्यापार प्रतीयते । गुणत्वं परतन्त्रत्वात्तस्य शास्त्रे उदाहृतम् ॥ इत्युक्तं हरिणा । अस्यार्थः-संसर्गिण आधारस्य यद्यद् भेदकं स. व्यापारमवच्छेदकरूपेण प्रतीयते तस्य सर्वस्य गुणत्वम् । परतन्त्रो हि गुण इत्युच्यते । एवञ्च परतन्त्रस्वाजातेरपि गुणत्वं न्याय्बम् । भाष्य. कारोऽप्याह 'अन्यो हि वीरत्वं गुणः अन्यः पुरुषत्वम्' इति । तथा च जातिप्रकर्षे ऽपि तरबापत्तिः । यथा हि शुक्लो नील इत्यादी आश्रया- न्तरव्यवच्छेदः एवं गौरश्वः इत्यादापप्याश्रयान्तरव्यवच्छेदः प्रतीबते इति चेत् । सत्यम् । शुक्लादिगुणैरेव व्यक्तीनां भेदनात्ताप्रकर्षे एव त. रए ।महि गोत्वेन गोषु प्रकर्षापकर्षों भवतः । कथं तर्हि गोतर इति प्रयोग इति चेत् । तत्र प्रकृष्टवाहदोहा गौः गोतरेत्युच्यते । एवं निकृ. धृतरः प्रकृष्टतरः इत्यत्र निकर्षप्रकर्षातिशय एव तरप् । नतरामित्यत्र निषेधस्य प्रकर्षोऽत्यन्तमयुक्तत्वं गमनादेः सुचनाय । घोत्यार्थप्रकर्ष एव तरबिति तु प्रायिकम् । एवं गुणप्रकर्षे तर व्युत्पाद्य गुणानामेक- स्वादि निरूपयति *शुक्लादय इति* *प्रकर्षप्रत्यय इति । नोकत्वे (कलाटीका) ननु वास्तव एवास्तु सोऽपीत्यत आह *वस्तुतत्त्व इति । आधार्थ अष्टयन्नाह अतएवेति । तस्यावास्तवत्वादेवत्वर्थः । उक्तमित्यंत्रा ·सप्रपञ्चं स्फोटभेदविरूपणम् । नुपपत्तिः । तेषां सावयवत्वेनाल्पत्वमहत्त्वकृतविशेषण तदुपपत्तेः। अथवा एके निरवयवाः, नैर्मल्यादिगुणान्तर. मिश्रणात प्रकर्षः । यथा जात्युत्पलादिवासिताया मल्लि. काया गन्धप्रकर्षः। अथवा नानाशौक्ल्यादि' इति भाष्ये उक्तम् । अनेन एकत्र वस्तुनि अनेकपक्षांपन्यासन व्यवहारोपपादकपदार्थानामवास्तवत्वं सूचितम् । किश्च अस्यैव वास्तवत्वे "कर्तरि कृदु" (अष्टा०स० ३।४।६७) इत्यस्यास्मदादीन्प्रत्यबोधकत्वापत्तिः। कर्तृपद- स्याप्यवयवशत्त्यैव बोधकत्वेनैतद्वाक्यार्थबोधात्प्राक् तत्र शक्तिग्रहासम्भवेनात्माश्रयापत्तेः। यदि तस्य मानान्तरेण शक्तिग्रहस्तदाऽन्येषामपि तेनैव शक्तिय. हसम्भवेनास्य वैयपत्तिः । शक्तिग्रहाभावे शक्य. संबन्धरूपा तन्मूलिका वा लक्षणा वक्तुमशक्या । ( कुञ्जिकाटीका) स्वस्य स्वप्रतियोगिकाप्रकर्षः सम्भवति इति भावः तेषामिति* रूपा. दि सावययवमिति साङ्ख्यमतेनेदम् । अतएवाह*अल्पत्वेत्यादि । *नैर्मल्यादीति । एतेन रूपादिचतुर्विंशतिसाधारणगुणत्वजाती मानाभाव इति सुचितम् । तथाहि, न तावत्तत्र प्रत्यक्षं प्रमाणं धर्माः दीवामप्रत्यक्षत्वात् । यथाहि तुरगादौ गत्यादिनिष्ठोत्कर्षमादाय गुणव्य- वहारः, ब्राह्मणादेश्च द्वेषाद्यभावे गुणव्यवहारः, तथा रूपादिवपि उत्क: र्षादिकमादायैव गुणव्यवहारः । *यथेति । जाती मालत्यपरपर्यायः पुष्पप्रधानो वल्लीविशेषः । *अथवा नानेतिर । नत्वस्मिन्पक्षे कृष्णा बाधकशुक्लपकर्षे तरवापत्तिः शङ्ख्या । समानजातीये एव प्रकर्षप्रतीते. रिति भावः । किञ्चास्यैवेति । कल्पितस्य प्रकृत्याद्यर्थस्यैवेत्यर्थः । अबोधकत्वमुपपादयति *कर्तृपदस्येति । तेनैव । मानान्तरेणैव । (कलाटीका) न्वयः। *निरवयवाः । निरवयवाश्च । अत्र पक्षे उक्तं । शङ्कां समाधत्ते *नर्मव्यति । तत्तात्पर्यमाह अनेनात भाध्यणेत्यर्थः। *हि* यतः। *तस्यैवावर्णस्फोटस्यैव। एतत "करि" इति सूत्रम् । एवमग्रेऽपि। #त। तृचि । *तस्य तृचः । *अन्येषाम् । तदभिन्नानां बुलादी.

·४५६ टीकादयोपेतायां लघुपञ्जूषायाम्- । एचञ्चेशे विषये समुदायशत्त्यैव बोधकत्वमस्मदादी. प्रत्यावश्यकम् । गौतमोऽपि प्रकृतिप्रत्ययार्थस्यावास्तवत्वं वनयन "ते विभत्त्यन्ताः पदम्" इति पदपदार्थमुक्त्वा "जात्या. कृतिव्यक्तयस्तु पदार्थः" इत्याह । विभक्तिपदेन सुप्तिका. विति तदार्तिककारः। (कुञ्जिकाटीका) *तेविभक्त्यन्ता इति। ते एव वर्णा पव, विभक्त्यन्ता इति वर्णाभि- प्राय बहुत्वं जात्यभिप्रायं पदमित्येकत्वम् । तथाच पूर्वपूर्ववर्णस्मृतिस. हितोऽन्त्यवो नश्यदवस्थानुभवविषयीक्रियाणः पदम् । पूर्वपदम्मृ. तिसहितमन्त्यपदं नश्यवस्थानुभवविषयोक्रियमाणं. वाक्यम्, पूर्व. पदार्थस्मरणसहितेनान्त्यपदेन जायमाना प्रतीतिर्वाक्यार्थः । पदप. दार्थम् * । पदशब्दार्थम् । जात्याकृतिव्यक्तयस्त्विति । अत्र त्रयाणा- मेकपदार्थत्वसूचनाय पदार्थ इत्येकवचनम् । जाती व्यक्तौ तद्वैशिष्टये चेत्यर्थाच गोत्वं व्यक्तिश्चति न बोधप्रसङ्गः । एवमवयवसंयोगरूपाकृती तद्वैशिष्टये च शक्तिः । जात्याकृतिविशिष्टाया एव व्यक्तबोधात् । अत एवोकं हरिणा- अनुप्रवृत्तिधर्मा वा जाति: स्यात्सर्वजातिषु । इति । अयं भावः । यथा गोत्वादिजातिः सर्वा व्यक्तीाप्नोति तथा विषा. णादयो ऽपीति जात्या तुल्यरूपत्वाजातिकार्याय कल्पते । नन्वेवं गो. पिण्डेषु सास्नाविषाणाद्यवयवस्य तुल्यत्वात्सैव जातिरस्तु । नैवम् । सास्त्रादिमानिति प्रत्ययो जन्यते नतु गौरिति । *सुप्तिकाविति । (कलाटीका) नाम् । तत्र लक्षणया ऽनिर्वाहमाह *शक्तीति । *बोधकत्वमिति। एवंचावास्तवत्वमेवोचितमिति भावः । परसंमतमपीदमित्याह गौ. तमोऽपीति । प्रकृतयश्च प्रत्ययाश्चार्थाश्चेति समाहारद्वन्द्वः। **श- ब्दाः । प्रस्तावात । यदि उक्तवर्णस्फोटस्तदभिमतो भवेत्तर्हि प्राथमिः कत्वात्तमेव व्याहरेत् त्वमपि वा । तस्मान्न्यायनये पदस्फोट एव । आधुनिकन्यायग्रन्येषु सुषर्थादिविचारस्तु व्याकरणवासनावासितान्त:- करणतयेति बोध्यम् । अनेन शक्तं पदमिति तदेकदेशिमतनिरासासाह, ·सप्रपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । तत्र जातिः प्रवृत्तिनिमित्तोपलक्षणम् । आकृतिप. देन रूपक्रियादिविशिष्टमवयवसंस्थान जातिलिङ्गामेव । अत एव च 'गां लिख' इत्यादौ लेखनकर्मत्वोपपत्तिः । अन एवं 'गौः' इति विज्ञानप्रतिभासमानेषु वस्तुषु 'कः शब्दः' इति प्ररने सास्नादिविशिष्टस्यार्थस्य क्रियायाः, गुणस्य, जातेश्च शब्दत्वं 'किंयत्तत्साला लागूलककुदखुरविषाण्यर्थरूपं स शब्दः, यत्तर्हि तदि- ङ्गितं चेष्टितं निमिषितं स शब्दः, यत्तर्हि तद्शुक्लो नीलः कपिलः कपोत इति स शब्दः, यत्तर्हि भिन्नेष्व. (कुचिकाटीका) विभक्तिरन्तःसंबन्धः । तेन वाचकत्वं पदत्वमित्यर्थ इति भावः। *आकृ. तिपदेनेनि । इदं पररीत्या । वस्तुतस्तु गवादिषु य आकारविशेषाव. सायः स नान्तरीयकः, अन्यथा देवताऽपूर्वादिशब्देऽप्याकारविशेषन- थनापत्तेः। तदुक्तं हरिणा- प्रयोगदर्शनाभ्यासादाकारावग्रहस्तु यः । न स शब्दस्य विषयः सहि यत्नान्तराश्रयः ॥ इति । *काशब्द इति । कः शब्दपदार्थ इत्यर्थः । *शब्दत्वमिति* । आशयेत्यत्रान्वयः । * यदिति । उहिश्यमानप्रतिनिर्दिश्यमानयोः पर्यायेण परामर्शात् यत्सा इत्युभयलिङ्गेन परामर्शः । यथा 'शैत्यं हि यत्सा प्रकृतिलस्थ'इति । * इङ्गितम* । अभिप्रायसूचकः शरीरव्या पारः । *चेष्टितम् । कार्यपरिस्पन्दः । *निमिषितम् । अक्षिव्यापार: *शुक्ल इति । अत्र शुक्लादिशब्दा गुणवाचकाः । *भिन्नेष्वभिः (कलाटाका) *विभक्तीति । अथ तदुपदेशक्रमेणाह तति । तत्सूत्रे इत्यर्थः । न्यूनतानिरासायाह *प्रवृत्तीति । आदिना गन्धादि । जातिलिङ्ग. मित्यत्र षष्ठीतत्पुरुषः । *अतएव । तस्याः पदार्थत्वाङ्गीकारादेव । *आदिना* I लिङ्गादि एवेत्यर्थः । परोक्तं भाष्यसंमतमपीत्याह *अतए: वेति । तासां विशिष्टानां पदार्थत्वादेवेत्यर्थः। एवमग्रेऽपि ।प्रश्नादावु: तरितानामित्यन्तेनान्वयः । इतिप्रश्नेइति* ! इत्याशयके गौः इत्य त्रका शब्द इति प्रश्ने इत्यर्थः। अन्धविशेषणं तचात्पर्यबोधकमाह ५७ल. मं० ·टीकादपोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - D भिन्नं छिन्नेष्वच्छिन्नं सामान्यभूतं स शब्द' इत्येतद्- न्थेन इतिशब्दबलात्, तदिति नपुंसकवशाच शुक्लस्सु रभ्यादिविशेषशब्दैर्व्यवाहियमाणं वस्तुरूपं गन्धस्पर्शा- दिकं लिङ्गसंख्यादिकं च शब्द इत्याद्यर्थकेनाशा 'ने. स्याह-वक्ष्यमाणगुणाश्रयं 'द्रव्यं नाम तत्, क्रिया नाम सा' उक्तद्रव्यवृत्तिः 'गुणो नाम सः, आकृति म सा' इत्येव तेषां तत्वाभावमुपपाद्य 'येनोच्चारितेन साला. लाशूलखुरककुदविषाणिनां संप्रत्ययो भवति स शब्दः' इत्युत्तरितं पतञ्जलिना। अत एव कैयटेन 'अथ गौरित्यत्र कः शब्दः' इतिप्र. इनस्य गौरिति विज्ञातेषु वस्तुषु कः शब्द इत्याशयमु. क्त्वा तान्येव वस्तूनि क्रमेण निर्दिशतीति 'किंयत्सा. ला'इत्यादि भाष्यमवतारितम् । 'येन इत्यादिसिद्धान्तभाष्ये विषाणस्योपलक्षणत्वात् गुणक्रियाजातिग्रहणम् । अत एवाम्रफलादौ श्रुने रस. विशेषादिजिज्ञासा। विशेषजिज्ञासायाः सामान्यज्ञा. नपूर्वकत्वात् । चक्षुरादिभिरपि सामान्यतो रसादिग्र. (कुञ्जिकाटीका) भामिति । आश्रयभेदेऽप्युक्तम् । अनेन सामान्यस्यैकत्वं प्रतिपादि. तम् । छिन्नविच्छिन्नमित्यनेन तु नित्यत्वम् । *तत्वाभावम् । शब्द: स्वाभावम् । *चक्षुरादिभिरपीति * । यद्यपि चाक्षुषप्रत्यक्षे एव चक्षु. ( कलाटीका) इतिशब्दबलादिति । आधादिना रसादि, द्वितीयादिना शक्तिः, तृतीयादिना किया। वक्ष्यमाणेति । अत्रैवेति भावः। एवमप्रेऽपि। *तत्त्वेति । शब्दत्वेत्यर्थः । प्रागुक्तार्थे कैयरसमविमाह अतएवेति । उक्तोऽर्थः । तत्रादौ प्रागुक्तमेवाह *अथेतिक्त्वान्तेन । नन्वेवमपि सि. बान्तविरोधो न्यूनस्वादित्यत आह *येनेत्यादीति* । अतएव च । शब्दजन्यबोधे गुणादिभानादेव च । आदिना रूपविशेषादि । जनु. कथं श्रोत्रेण तब्रहणमत आह-चक्षुरादीति । आदिना श्रोत्रादि।

·समपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । हणं भवत्येव । विशेषस्तु रसनादितत्तदिन्द्रियग्राह्य एव । अत एवाम्रफले दृष्टे रसविशेषादिजिज्ञासा । 'अथ गौरित्यत्र' इत्यत्र गौरित्यनेनाविशेषात् ज्ञानमा. त्रस्थ ग्रहणेन ज्ञानमात्रे शब्दगुणक्रियादिसामान्यभा. नस्य भाष्यकृता ध्वननात् । अत एव 'कम्बुग्रीवादिमा- नास्ति' इत्यादितो घटत्वावच्छिन्नाभावप्रतीतिरुक्ता न्या. यविद्भिः । जातेरपि तत्पदार्थत्वात् । आकृतघंट. पदार्थत्वात्। (कुञ्जिकाटीका) स्संयोगादेहेतुता तथापि सामान्यत इन्द्रियसंयोगादेरपि हेतुत्वमाव- ३यकम् । अन्यथा प्रत्यक्षसामान्याभावे तत्तविशेषाभावस्य हेतुत्वे गौरवादिति भावः। किञ्च चक्षुस्संयुक्तसमवायरूपकारणबलाद्रूपादी. नामपि प्रहणे बाधकाभावः। प्रतिबन्धकताकल्पने गौरवात् । *विशे- पादिति । गौरित्यादिज्ञानमात्रोपलक्षणमित्यर्थः । अतएव । सामा. न्यस्य भानादेव । *घटत्वावच्छिन्नेति । कम्बुग्रीवात्वं संस्थानगता जातिः । तस्याः परम्परया घटवृत्तित्वम् । स्वरूपतस्तु द्वयोरपि जाति. स्वान्न गुरुत्वम् । तथाच कम्बुग्रीवादिमस्वस्य गुरुधर्मतया प्रतियोगि- तावच्छेदकत्वाभावादिति भावः। वस्तुतो गुरुधर्मस्यापि प्रतियोगिता. यां कम्बुग्रीवादिमत्वावच्छिन्नत्वं भ्रम इति मतं त्वनादेयमेव । अबा. धितप्रतीतिबलाद्वस्तुसिद्धौ गौरवस्याकिश्चित्करत्वात् । अत एव नील. धूमत्वादीनां व्याप्यतावच्छेदकत्वं हेत्वाभासे दीधितिकृता स्वीकृतमिति। यतु घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धेन कम्बुग्रीवादिमत्वाव. च्छिन्नप्रकारतानिरूपिताभावविषयताशाली बोध इति । तन्न । उक्ता. भावप्रतीतौ घटत्वावच्छिन्नप्रकारताशालिबानस्य हेतुतायां व्यभिचा. रापत्तेः । तस्य हेतुत्वे घटत्वादिनिर्विकल्पकानन्तरमपि तादृशाभाव. प्रत्यक्षापत्तेः । (कलाटीका) नम्वेवामितरवैयादीत्यत आह विशेषस्त्विति*। *अतएव । तस्य सामान्यतश्चक्षुह्यत्वादेव । आदिना गन्धविशेषादि । ननु भाष्यस्य शाब्दबोधविषयत्वेन तत्र तस्य तथा भाने ऽपि चाक्षुषे तस्य तथा भाने मानाभावो ऽत आह * अथेति । अतएवेस्यस्यार्थमाह *जातेरपीति।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम्- तत्र जातिरनुगताकारप्रतीत्या स्वरूपत एकत्वेन च सिद्धा । अत एव सरूपसूत्रे भाष्ये 'कथं पुनर्जायते एकाकृतिरिति,प्रख्याऽविशेषात् । नहि गौरित्युक्त विशेषः प्रख्यायते शुक्लो नील' इत्यादि । 'प्रख्या बुद्धिः तस्या अविशेष एकरूपता' इति कैयटः । इयमेवानुगता. कारप्रतीतिशब्देनोच्यते । एकाकारप्रतीतिशब्देन च । अत एव प्राणप्रदत्वं जातेरुक्तं प्रकाशे । 'यावस्थि. तिसंबन्धित्वं च तत्वम्' इति तद्याख्यातारः । याव. स्थिति एकाकारप्रतीतिर्हि प्राणः, तत्प्रदत्वं च जाते. रेव न पाचकत्वादरिति स्पष्टमेव । पाकक्रियाणामाश्र. यभेदेन भेदादू । स्वगतजात्यैव तासामेकाकारप्रतीति. जनकत्वमित्यन्ये । अत एव कणादेनापि "सामान्यं विशेष इति बुध्य- (कुञ्जिकाटीका) *प्राण:* । हानोपादानन्यवहारः स्वज्ञानेन तत्प्रदः । *यावत्स्थि. तीति । नन्वेवं परमाण्वादिशब्दानामपि जातिशब्दत्वं स्यात् । न (कलाटीका) *तत्र । तासां मध्ये । तया स्वरूपतः सिद्धावपि भेदे वैयर्थ्यमेव, अत आह *एकत्वेनचेति । अभेदेनेत्यर्थः । *अतएव । तया तस्या एकत्वेन सिद्धेरेव । भाष्ये उक्तमिति शेषः । आकृतिरत्र जातिः । अव यवसंस्थानस्य भिन्नत्वात् । *आदिना* । कपिला कपोतिकेति । *ते. न* । तदविशेषेण । अपरैकवाक्यतामाह *इयमेव । तदेकरूपतैवेत्य. थः । अन्यसंमतमपीदमित्याह *अत एव । तस्या एकत्वादेव । “त. स्वम् । प्राणप्रदत्वम् । सामान्ये तत्र नपुंसकम । ननु ई. कथं गुणादि व्यावृत्ततया तेरुक्तमत आह *यावदिति । लक्षणया । *हि* । यतः। एकत्वेन तासां तुं भिन्नत्वमितिभावः । (१)तदेवाह *पाति* । मता- न्तरमाह स्वगतेति । *अतएव * । तस्यास्तत: एकाकारप्रतीतिजा (१) "तासामेकत्बपेक्षेप्याह पाकेति । परसमतिमपि तत्राह अत एवेति । तम्या एका. कारप्रतीतिजनकत्वादेवेत्यर्थः । एवमग्रेऽपि । बुद्धिशन्देः इतिपाठः पुग - - ·सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । पेक्षम्" इत्युक्तम् । 'अनुवृत्ति वुद्धिजनकत्वं सामान्यल- क्षणं व्यावृत्तिबुद्धिजनकत्वं विशेषलक्षणम्' इति तया. ख्यातारः । तथा 'सदिति यतो द्रव्यगुणकर्मसु सा सत्ता' इत्युक्तम् । इतीत्यस्य व्यवहारप्रत्ययाविति शेषः। अनेन इदमेव सर्वजातिषु मानमिति सूचितम् । तथा "भावोऽनुवृत्तरेव हेतुरिति सामान्यमेव" । 'भाव: सत्ताऽनुवृत्तेरेव हेतुरिति सामान्यमेव । द्रव्यत्वादि तु अनुवृत्तेरितरव्यावृत्तेश्च हेतुरिति सामान्यं विशेषश्च । (कुञ्जिकाटीका) गुणशब्दत्वमिति चेत् । सत्यम् । परमाणुत्वमपि जातिरेव । तार्कि- कनयानुसारेण तु गुणशब्दत्वव्यवहारः । *अनुवृत्तीति । अस्ति हि सर्वेषु घटेष्वनुस्यूतस्य घटत्वस्य प्रतीतिस्तदेव सामान्यम् । एवञ्च जातिष्वपि सर्वासु जातिरित्येकाकारप्रत्ययजननाज्जातित्वमपि सा. मान्यमेव । *सदितीति । द्रव्यादिषु सदिति प्रतीतिर्यतः सा सत्ते. त्यर्थः । सामान्यादिष्वपि सदिति प्रतीते!क्तयुक्त्या द्रव्यादित्रयसा. धारणी समाजातिः ।. धर्मादिष्वतीन्द्रियेषु सत्तायाः प्रत्यक्षासम्भवा. च्च । न च घटः सन्निति प्रतीतिबलात्सत्तासिद्धौ तस्या एकार्थसम. वायेन जातो भानमिति वाच्यम् । वर्तमानत्वं च भावत्वमेवेति नान. नुगम इत्यन्ये । *इदमेवेति । एकाकारबुद्धिजननमेव। तथा च गौ. तमसूत्रं "समानप्रसवात्मिका जातिः" इति । समानाका प्रसवो बुद्धि जननं स्वरूपं यस्याः सेति तदर्थः। *भावोऽनुवृत्तेरिति । सत्तानुवृ. तेरेव हेतुरित्यतः सा सान्यमेव, नतु विशेष इत्यर्थः । कणादसूत्रस्थ. भावपदस्यार्थमाह. *सत्तेति । *द्रव्यत्वादित्विति । सर्वेषु द्रव्ये. ध्वनुवृत्तत्वात्सामान्यं, गुणादिभ्यो व्यावृत्तवाद्विशेषोऽपीत्यर्थः । एव. (कलाटीका) नकत्वादेव । बुद्धिशब्देन तद्विशेष इत्याह * अनुवृत्तीति । तदुक्तिम. वाह तथेति । यतः । यस्माद्धर्मात । इदमेव* व्यवहारप्रत्ययो. भयरूपमेवातंदुक्तिमेवाह *तथेति । (१)तदर्थमाह *सामान्यमितिका (१) वस्तुतस्तु इदं अर्थकथनपरत्वेन सामान्यमेवेत्यस्य, ब्याख्यानं चिन्त्यम् । सामान्यमेवे यन्तस्य वैशेषिकसूत्रत्वात् । अग्रे भावः सत्तेत्यस्य व्याख्यातृग्रन्थस्थत्वात् । अत एव भाव इत्यादेरे- वार्थकथनपरत्वमाश्रित्य कुखिकाकारो व्याख्यत् । .

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् यावस्थिति एकाकारप्रतीतिरनुवृत्तिः' इति तयाख्या. तारः। यावस्थितीत्यस्याभावे पाचकत्वादेरपि जाति. त्वापत्तिः । कादाचित्कैकाकारप्रत्ययहेतुत्वात् । 'भिन्ने वभिन्नं छिन्नेष्वच्छिन्नम्' इत्यनेनोपलक्षितनित्यत्वे. नापीदं सूचितम् । गौतमो ऽपि(१) "समानप्रसवात्मिका जातिः" इत्याह । चावस्थिति एकाकारबुद्धिजननस्वभावेत्यर्थः । "आकृतिजातिलिङ्गाख्या"इति चाह । जातिलिङ्गमित्या. ख्या यस्या इत्यर्थः । रूपादिष्वपि रूपत्वादिजातिव्य. ञ्जकं यत् साऽऽकृतिर्जातिरिति तदाशयः । व्यक्तिस्तु आकारविशिष्टं समवायिकारणमेव 'मृत् कयाचिदू आकृत्या युक्ता पिण्डो भवति, सुवर्ण कया चिदाकृत्या युक्तं पिण्डो भवति' इति पस्पशायां पतञ्जल्युक्तः । तत्राकृतेरनित्यत्वाद्विशिष्टे ऽनित्यत्वम् । विशेष्यांश मादाय नित्यत्वमपि । तमादाय गौतमीये व्यक्तिः पृथ. ग्गृहीतेति । (कुञ्जिकाटीको ), वैकत्वमनेकवृत्तित्वं नित्यत्वं च लभ्यते । अनुवृत्तेरेवेत्येवकारव्यावर्त्यः माह-यावस्थितीति*। आश्रयस्थितिपर्यन्तमित्यर्थः। *कादाचित्के ति। पाककालिकेत्यर्थः। *इदंसूचितमिति* । पाचकत्वादीनामनि (कलाटीका) योग्यतयेति भावः । “तस्य भावस्त्वतलौ" इतिवत् । सर्वत्र तदुक्तिफा लमाह *यावदिति । इदम् । यावस्थितिसम्बन्धित्वम् । नतु वा स्तवं तत्त्वमिति न विरोध इति भावः । तदुक्तिमेवाह *आकृविरिति । नम्वेवं रूपादावाकृत्यभावेन तसिद्धिर्न स्यादत आह रूपादिश्वपी. ति। आकृतिविशेषम् । तद्युक्तम् । आकारविशिष्टमिति पाठान्तरं सुगमम् । तत्रातयोर्मध्ये । यावद्यवहारं समयिकारणस्य नित्य- स्वादाह विशेष्यांशेति । *तमिति । विशेष्यांशमादायैवेत्यर्थः । (१गौत-होतेति पाठो ऽयं कुञ्जिकायुतमूलपुस्तके नोपलभ्यते ।

·सप्रपश्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । - चरकेऽप्युक्तम्- सामान्यमेकत्वकरं विशेषस्तु पृथक्त्वकृदु । इति । एकत्व करत्वमेकत्वबुडिकरत्वम् । यदनेकासु गवादि- व्यक्तिषु 'अयं गौः अयं गौः' इत्येवमायेकाकारबुद्धि- रेकं सामान्यं विना नाभ्रान्ता भवति । एवं च तदेक- स्वालम्बना सत्यपि व्यक्तिभेदे एकत्वबुद्धिर्युक्तैत्र । त- देव गोस्वमवादिभ्यो व्यावृत्तिबुद्धिजनकतया विशेष इति तदर्थः । एतबीजमप्युक्तं तत्रैव- तुल्यार्थता हि सामान्य विशेषश्च विपर्ययः। इति । 'तुल्यार्थता तुल्यानामर्थानां भावः । अर्थेषु तुल्य. त्वं च एकाकारप्रतीतिजनकधर्मवत्वम् । एवंच तेषां 'भावः स धर्म एव । एवंच एकाकारपतीतिजनकं यतः सामान्यमतः तत् तदेकत्वकरम् । यथा सकलगवीनांगो. स्वम् । विपर्ययः-अतुल्यार्थता, अनेकाकारप्रतीतिजनको धर्मः स यतोविशेषोऽतः पृथक्त्वकृत्सः। यथा गवाइव. योगात्वाश्वत्वे इति तदर्थः' इति तद्व्याख्यातारः । एवं च (कुञ्जिकाटीका) स्यत्वाज्जातित्वं नेति सूचितमित्यर्थः । तदेकत्वालम्बना । जात्येकत्वाश्रया । अर्थषु । व्यक्तिषु । ( कलाटीका) जात्याकृतीति सूत्रे इत्यर्थः । कणादोक्तेऽर्थे भाष्यसंमतिमध्याह *चरके ऽपीति । यथाश्रुता. सम्भवादाह *एकत्वेति*। *यत् । यतः । विषयबाधकृतं भ्रान्तत्वं तदभावाय तदिति भावः । तदेवाह *एवञ्चेति । तद्विना तस्याः भ्रा. स्तत्वापसौ चेत्यर्थः । तदेकत्वेति*। जात्येकत्वाश्रयिकेत्यर्थः । *त. देव* । सामान्यमेव । विशेष: । सोऽपि । एतदिति । एतत्करत्व. बीजमित्यर्थः । तत्रैव । चरके एव । उभयशेषमाह *तधाख्येति । *एवं च*। चरकोचरसामान्यलक्षणे यावस्थितीत्यस्यानिवेशे च ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम्- पाचकत्वमपि सामान्यं भवत्येव । जातित्वं तुयथा न तथोक्तम्। "अतिशायने तमब(अष्टा०स०५।३।५५)" इति सूत्रे भाष्ये 'जननेन यत्प्राप्यते सा जातिः' इत्युक्तम् । अनेनापि तस्या नित्यत्वं बोधितम् । एतच लक्षणमद्वै. (कुञ्जिकाटीका) * वाचकत्वमपीति । सकलपक्तृधर्मत्वात् । “यथानेति । अनित्यः स्वात् । *जननेनेति । सूक्ष्मरूपेषु कारणेषु सूक्ष्मरूपेण स्थिता जाति - ननकालसम्बन्धादिभिरभिव्यक्ता भवतीत्यर्थः । अयं भावः-जात्यात्मना कारणेषु कार्याणामवस्थानाचत्र साध. नप्रवृत्ती कार्यकारणयोरभेदात्तत्समवेतज़ात्यभिव्याक्तिः । यथैका स्मिन्घटे नष्टेऽपि व्यक्त्यन्तरे घटत्वादिजातिरधतिष्ठते । एवमुत्पन्ने घंटे घटत्वादिजातिरभिव्यज्यते इति । ननु प्रलये अनित्यानां सर्वेषां विनाशानिराश्रया जातिः कथम. वतिष्ठते इति चेत् । युगपत्सर्वेषां भावानां प्रलयो नास्तीति मते पर- माण्वादावेव जातयः । अथवा ब्रह्माण्डान्तरविनाशेऽपि ब्रह्माण्डान्त. राणां प्रलयो नास्ति 'तदाहुः- अण्डानामीदृशानान्तु परिसंख्या न विद्यते । इति । ये महाप्रलयमिच्छन्ति तन्मते विशेषेषु प्रकृती लीनेषु प्रधाने च ब्रह्मणि वा मूलकारणे लय एव प्रलय इति शक्तिरूपेषु पदार्थेषु जाति- योगस्तदानीमप्यविरुद्धः । द्रव्यात्मना जातीनामवस्थानात् । ब्रह्मात्म- कद्रव्यरूपत्वात् । *अनेनापीति । एतद्भाग्येणापीत्यर्थः । जन्यकालमा भिव्यक्तत्वाग्नित्यत्वमेवेत्यर्थः । ननु परमाण्वादीनां जन्यत्वाभावात तत्र जात्यनापत्तिरत आह-*एतच्चेति । तथाच परमाणूनामपि (कलाटीका) *पाचकत्वमपि । पाचकवादिकमपि। कणादायुक्तजातिलक्षणे तनि. वेशादाह जातित्वंत्विति । इदमेव द्रढयत्राह *अतिशायनेति । तत्र हि-जातेर्नेति वार्तिकप्रत्याख्यानायेदमुक्तम्। 'नचैतस्थ प्रकर्षापकर्षों त' इति एतच्छेषस्तत्र । *अनेनापि । जननेन प्राप्यत्वकथनेनापि । अपिना भिन्नेविति प्रागुक्तभाज्यसमुश्चयः। नित्यत्वमित्युपलक्षणमेकत्वा- नेकवृत्तित्वयोरपि । नित्यगतजातेर्जननेनाप्राप्यत्वादयतलभ्यपरमेतदि; ति तत्रत्यकैयदासाङ्गत्यं भवनयन्नाह एतश्चेति नन्वविद्यादेरतादित्या.

·सप्रपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । तिमते । ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्य तन्मते जन्यत्वात् । अविद्यादेरपि जन्यत्वमुक्तम् । जीवानामप्युपाधीनां जन्यत्वेन विशिष्टानां जन्यत्वमेव । ब्रह्मणस्तु निर्ध. मकत्वात्तत्र जात्यभाव एव । अन्यथा न्यायादिनये पर- माण्वादीनामजन्यत्वेन परमाणुत्वादिजात्यव्यापकत्व. मस्थ लक्षणस्थ स्यात् । सरूपसूत्रे भाष्ये तु 'भिन्ने- । (कुञ्जिकाटीका) जन्यत्वमेव । परमाणुरनित्यः पृथिवीत्वादित्यनुमानाञ्च । ननु सर्वस्य जन्यत्वमयुक्तम् । अविद्याया अनादित्वप्रवाहादत आह अविद्यादेर. पीति* । नन्वात्मभूतानां जीवानां कथं जन्यत्वमत आह *उपाधीना. मिति* । अन्तःकरणानां जन्यत्वात्तद्विशिष्टानां जीवानामपि विशेषण. द्वारा जन्यत्वमेवेत्यर्थः । यद्यप्यग्निविस्फुलिङ्गोदाहरणेन जीवस्यो. त्पत्तिः श्रूयते । निस्सरंन्ति यथा लोहपिण्डासप्तात स्फुलिङ्गकाः। सकाशादात्मनस्तस्मादात्मानः प्रभवन्ति हि ॥ इति स्मृतिश्च । तथापि स्थूल शरीरग्रहणमेव प्रभवशब्दार्थः। अ. न्यथा पदार्थमात्रस्य जन्यत्वाभावे । तप्तायपिण्डनिक्षिप्तानां निश्शेष नाशस्यानुभवसिद्धत्वान्न परमाणनां नित्यत्वमिति भावः । *अस्य लक्ष. (कलाटीका) दतत्त्वेन कथं तजातातल्लक्षणाक्रान्तताऽताह *अविद्यादेरपीति । नन्वेवं मया उक्तम्, व्याप्यजातिव्यापकत्वं जीवानां नित्यत्वात्स्या. दित्यत आह जीवानामपीति । इदमप्युक्तमेव। स्फोटनिरूपणावसरे इतिभावः । वश्यते इत्यपपाठः । *अन्यथा* । अस्य सर्वमतसाधारण- वे।न्यायादिपरमाण्वादीत्यादिभ्यां सांख्यादिमते प्रधानावयवसस्वादि. परमाणुपरिग्रहः। सर्वमतसाधारणं भाप्योक्तं तल्लक्षणमाह * सरूपेति। अतएव तुः। तत्र हि सरूपसूत्रप्रत्याख्यानाय "आकृत्यभिधानाद्वकं विभ- कौ वाजप्यायन'' इतिवार्तिकमुपक्रम्य तस्या एकत्वं वाच्यत्वं च प्र. ख्याऽविशेषाव्यपवर्गगतिभ्यामुक्त्वा 'इतीन्द्रवद्' इत्यनेनानेकवृत्तित्व- .मुक्म्घा अनाश्रितत्वेनानैकात्म्येन च नित्यत्वमुक्त्वा नानार्थेष्वपि क्रि. यासामान्यात् सिद्धमित्युक्तं भगवता । तदर्थ कैयटोक्तमाह *भिने- ५८ ल०म० ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम् - वभिन्नाभिधानप्रत्ययनिमित्तं जातिः' इत्युक्तम् । त- निष्कर्षस्तुक्तः। एतेन कारणतावच्छेदकत्वादिनैव जातिसिद्धिरि- त्यपास्तम्। सखण्डोपाधावपि तत्तद्रोगनाशस्वादौ तत्तच्चूर्ण- स्वादौ च तस्य सत्त्वेन कारणतावच्छेदकत्वादिना जा. तेरन्वयव्यतिरेकयोरुभयोरपि व्यभिचारेण कारणता. वच्छेदकत्वादिना जातिसाधनासम्भवात् । साधका. भावे इत्यादिविशेषणदाने तु गौरवम् । किश्च घटत्वशरावत्वाद्यनेकधर्मपुरस्कारेणानेकका. र्यकारणभावस्वीकारापेक्षया सर्वानुगतं यं कश्चित्सख. ण्डधर्ममवच्छेदकीकृत्यैककार्यकारणभावे लाघवेन का. यतावच्छेदकत्वादिना न जातिसिद्धिरित्यलम् । (कुञ्जिकाटीका) णस्य * । जननेन यत्प्राप्यत इत्यस्य । तस्य सत्त्वेनेति । रोगनाश. त्वे कार्यतावच्छेदकत्वस्य, चूर्णत्वे कारणतावच्छेदकत्वस्य च सत्त्वेने त्यर्थः । अत्र जात्यस्वीकारादन्वयव्यभिचारः। क्वचिच्छक्यतावच्छेदक. त्वादिनापि स्वीकाराव्यतिरेकव्यभिचारः । कार्यतावच्छेदकतया च घटत्वं जातिरिति मतं दृषयति *किञ्चेति । (कलाटीका) विति । अभिन्नत्वमुभयविशेषणम् । वत्वं चैकाकारवत्त्वम् । *अभिः 'धान । शब्दः। * प्रत्ययः।* ज्ञानमुक्तमनुपदमव । आदिनाकार्यतावच्छे- दकत्वम् । एवेनानुगताकारप्रतीत्यादिव्यवच्छेदः। एतेनेत्यस्यार्थमाह -*सखण्डोपेति । अखण्डोपाधेरपिना समुच्चयः। *तस्य*। कारणता. पच्छेदकत्वादेः । तदाधोरपि मिथः कार्यकारणभावात । आदिना स. हेति शेषः। *जाते: ।जातित्वस्य । क्वचित्तथा पाठ एव । नान्यतरव्याभि- चार इत्याह *उभयोरपीति । आदिना अनेकवृत्तित्व इत्यस्य परिग्रहः। इदमप्यनेककार्यकारणभावस्वीकारेण । वस्तुतः स एव नेत्याह *कि. वेति कार्यतावच्छेदकं साध्यमृद्विकारत्वादि कारणतावच्छेदकं पञ्च- तन्मात्रपरिणामविशेषत्वमनुगतं सखण्डम् । किश्च प्रागुक्तभाज्यादिसा फलविरोधस्तदाह *अलमिति ।

·सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । शतशोऽपि 'गौः इत्युक्ते शुक्लत्वादिविशेषानवगम. पूर्व सामान्यस्य शब्दतो ऽवगतेः सा शब्दशक्या । द्रव्यस्यैव शक्यत्वे तु तस्य गुणसमूहरूपत्वेन शुक्लत्वा दिविशेषावगतिप्रसङ्गः । अतिरिक्तद्रव्यवादेऽपि द्रव्यस्य विशेषानालिङ्गितस्य बोधाभावेन स बोधाभावेन स एव दोषः । उक्ताकृतेरपि शब्दवाच्यत्वाच । तत्र रूपक्रियादि सामान्यरूपेणैव भासते। यद्यपि प्राथमिकशक्तिग्रहो विशेषालिङ्गितव्यक्तिवि. शेषे एव, तथापि आवापोद्वापन्यायेन पुरुषान्तरात् बाल: (कुञ्जिकाटीका) *विशेषानवगमेति । व्यक्तः शक्यत्वे तु विशेषो ऽपि प्रतीये. तेवि भावः। *सा*। जातिः । ननु गुणसमूहो द्रव्यमित्ययुक्तं, द्रव्यपदा. र्धवादिव्याडिमते आख्याते ऽपि क्रियाविशिष्टद्रव्याभिधानादतिरिक्त मेव द्रव्यम् । अत एव शुक्लादीनामपि द्रव्यपदार्थता सिद्धा। 'इदं तद्' इतिसर्वनामपरामर्शयोग्यं वा द्रव्यम्, तत्तदुपाध्यवच्छिन्नं ब्रह्म वा द्रव्य. मित्यत आह *अतिरिक्तेति । स एव । शुक्लत्वादिभानप्रसङ्ग एव । *उक्ताश्तेरिति । जातिशक्तिवादे तु जात्या स्वाश्रयव्यक्तीनामाक्षेपे सामान्यरूपेणैव गुणादीनां भानमित्यर्थः । *यद्यपीति* । बालानां शक्तिमहो यद्यपि व्यक्तिविशेष एव, तथापि व्यक्त्यन्तरे ऽपि आनयना. (कलाटीका) (१) सैव वाच्यति सिद्धान्तमाह *शतशोऽपीति* । अनन्तवच. नोऽयं शतशब्दः । *प्ला* । उक्तरीत्या सिद्धाजातिः। साऽपि विषयभे देन । अत एवाह *द्रव्येति । सर्वत्रेति भावः । एवेन तद्यवच्छेदः (२)। व्यवहारस्य तत्रैव सम्भवात् । सिद्धान्तमतेनाह *गुणेति । परमते. नाह *अतिरिक्तति । गुणाद्याश्रयस्यैव द्रव्यत्वात् । एवांशे(३) दूषण- माह *उक्तति । 'गां लिख'इत्यादाविति भावः । *तत्र* | आकृति मति । जातेः शक्यत्वमप्रमाणमिति शङ्कते * यद्यपीति । *पुरुषान्त. रात् । प्रयोज्यवृद्धभिन्नात् । *बाला* । यो व्युत्पित्सुः। विशेषशक्तिमः (R) "अथजातिवाच्यत्वमाह शतशोऽपीति" इति पाठ: ख० पु०। (२) "तत् सामान्यमू"। (३ ) एवो दम्यस्यैवेत्यतद्घटकः ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुपञ्जूषायाम् - 'गामानय इत्येतच्छ्रवणोत्तरमेव व्यक्त्यन्तराण्यानयतो दृष्ट्वा विशेष गृहीतामणि शक्तिं लजात्याश्रयमाचे व्यत्र- स्थापयति । कारणत्वादिग्रहस्थले ऽप्येवमेवेनि न कश्चि- सामान्य लक्षणोपयोगः। यथा 'गोसदृशो गवय' इति शक्तिग्रहे न व्यक्तिविशेषभानं तद्वत् । - (कुचिकाटीका) दिदर्शनाजात्याश्रयमात्रे शक्तिव्यवस्थितिरित्यर्थः। *कारणत्वादीति* । दण्डत्वाश्रये घटकारणताग्रहाद्यत्यन्तरे ऽपि तत्संभवोऽस्त्येवेति सामा. न्यलक्षणाया नोपयोग इत्यर्थः । अत एवोकं हरिणा- निर्वय॑मानं यत्कर्म जातिस्तत्रापि साधनम् । स्वाश्रयस्याभिनिष्पत्यै सा क्रियायाः प्रयोजिका ॥ इति । अस्यार्थः । यद्यपि घटं करोतीत्यादावसतः क्रियासाधनता न सम्भ. पति, तथापि जातिरूपाश्रयेण सा साधनता, व्यक्तिरूपाश्रयेण निर्वयं- तेति । एवमेकत्र घटत्वाश्रये चक्षुस्संयोगाद्देशान्तरस्थघटस्थापि बोध. सम्भवे तदर्थमपि सामान्यलक्षणा न स्वीकार्या । यत्तु अतीतघटादेर्वतमानकालानवच्छेदकतया तत्प्रत्यक्षानापत्तिः, अतः सामान्यज्ञानस्य प्रत्यासत्तित्वमावश्यकम् । एतेन कार्याव्यवहित प्राक्क्षणावच्छेदन कारणाभाव एव व्यभिचारः। अतीतघटादेश्च कारणा. भावस्याभावेऽप्यवच्छेदकभावान व्यभिचार इत्यपास्तमिति । तन्न । अतीतघटादावपि बुद्ध्या विषयीकृत्य घटत्वाश्रयत्वेन ज्ञान- सत्वात्। *तद्वदिति । यत्तु पर्वतीयधूमे व्याप्तिग्रहो न स्यादिति । तन्न । धूमत्वेनैव रूपेण महानसीयधूमे व्याप्तिग्रहात् । ननु प्रसिद्धधूमे व्याप्तिरेव गृहीता अप्रसिद्धस्य चाऽनुपस्थित्या 'धूमो वह्निव्यभिचारी न वा' इति संशयो न स्यादिति चेन्न । प्रसिद्ध धूमे वत्त मत्वेन व्याप्तिनिश्चये ऽपि धूमत्वेन तत्संशयसम्भवात् । (कलाटीका) हानन्तरमिति शेषः । श्रवणोत्तरमेव* । नतु वाक्यान्तरश्रवणोत्तरम्। *मात्रम्। कात्स्यें। आदिना कार्यत्वम् । इदं परसंमतमपि स्थलविशेषे इत्याह * यथेति । *शक्तिग्रहे* । बहुव्रीहिणा यथा तत्र तत्त्वेन सर्वो: पस्थितिस्तथाऽत्र तस्वेन तदुपस्थितिरिति न तदुपयोगः । एतेन ·सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । तदुक्तं सरूपसूत्रे भाष्ये- 'अव्यपवर्गगतश्च मन्यामहे आकृतिरभिधीयते, नहि गौरित्युक्ते व्यपवर्गो गम्यते शुक्लो नील इत्यादि' इति । व्यपवर्गो विशेषः, तस्य गतिः प्रतीतिरित्यर्थः। ननु प्रख्याऽविशेषाव्यपवर्गगत्योः को विशेष इति चेत्-शृणु । 'अनभिधीयमानाऽपि जातिः संनिधिमा. त्रेण प्रख्याया अविशेषे निमित्तं भवति । प्रख्याया (कुञ्जिकाटीका) *अव्यपवर्गगतेश्चेति । विशेषानवगमादित्यर्थः । अयं भावः । शुक्लादिभेदेन भिन्नास्वपि व्यक्तिषु एकाकारप्रतीत्या जातिसिद्धौ तत्रैव शक्तिग्रहः । नापि(१) शुद्धव्यक्तीनां बोधोऽस्ति । व्यक्तीनां विशेषरूपत्वेन विशेषावगतिप्रसङ्गात् । जातेः शक्यत्वे तु तदाक्षिप्तव्यको सामान्येन भानमिति । *को विशेष इति* भाज्ये कि- मर्थमनयोरुपन्यास इत्यर्थः । * अनभिधीयमानाऽपीति * । वाच्यत्वेना. स्वीकृताऽपीत्यर्थः । *सन्निधिमात्रेणेति । शक्तिग्रहे व्यक्तावुपलक्षण- तामात्रेणेत्यर्थः । तथाचानेन बुद्ध्यैक्यमूलकजात्यैक्ये सिद्धेऽपि वाच्य- त्वं नोपपादितमतो ऽव्यपवर्गगतेश्चेत्ययुक्तमिति भावः । तदेवेदं शा- (कलाटीका) तासां नैतत्संभव इत्यपास्तम् । *इत्यादिका इत्यादिना कपिला कपोति- केति । *प्रतीतिरिति । विशेषानवगतिपूर्व समान्यस्य शब्दतोऽव- गतिरित्यर्थः। अयं भावः-गुणादिभिन्नेष्वनुस्यूतकाकारप्रतीत्या जातिसिद्धौ तत्र शक्तिग्रहः शब्दात्तस्या बोधश्च । व्यक्तीनां त्वानन्त्याचासु न शक्तिग्रहो नापि शुद्धानान्तास बोधः । तासां विशेषरूपात्वेन विशेषावगतिप्रसा कात् । यथा आकृतिरूपादिकं शाब्दबोधे भासते सामान्येन तथा वि. शेषोऽपि भासते । जातेः शक्यत्वे तु तदाश्रयत्वेनाक्षेपादिना सामान्या. कतिरूपादेरेव ग्रहणमिति न दोष इति । *को विशेष इति । एकेनैव हेतुना एकत्वाभिधानयोः सिद्धत्वा. दिति भावः । *संनिधिमात्रण* । शक्तिहव्यक्तावुपलक्षणतामात्रेण । - (१) अपि शम्दो भिन्त्रकमा बोधपदोत्तरं द्रष्टव्यः । ..

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - अविशेषः 'तदेवेदं ज्ञानम्' इतिप्रत्यभिज्ञाविषयत्वम् । तेनैकत्वे जातिपदार्थे च सिद्धेऽपि आभिधानासिद्धिः । तथा 'वनम्' इति सर्वविशेषाभ्यन्तरीकरणेनाव्यपवर्गग. तावपि प्रख्याया अविशेषो नास्ति। भिन्नवृक्षालम्बनत्वा. द्वनमिति प्रत्ययस्य । यथा 'आम्रवनं, पलाशवनम्' इत्या- दिज्ञानेषु तदेवेदं ज्ञानमितिप्रत्यभिज्ञाऽभावाद्' इति कै. यटेनैव समाधानात् । अत एव 'सामान्यशक्तात् शब्दाविशेषव्यक्तिबोधे लक्षणा' इति वृद्धाः । सा च शब्दतन्मात्रस्यैव परिणा. मविशेष आकाशवद्विभुः । (कुञ्जिकाटीका) नमिति । तदुच्चारितगोशब्दाद्याशं ज्ञानं तादृशमेतदुच्चारिता. दित्याकारकमित्यर्थः । * तेनैकत्वे इति* । उक्तयुक्त्या जातिपदार्थे सि. द्ध तस्या एकत्वे च सिद्धे ऽपि तस्या वाच्यत्वं न सिद्धमित्यर्थः। द्वि- तीयहेतुना त्वेकत्वं न सिद्धमित्याह तथेति । *अविशेषइति* । ए करूपत्वमित्यर्थः । वनशब्देन कदाचिदाम्रसमुदायस्य कदाचित्खदिर. समुदायस्थ प्रतीतेन बुद्धक्यमित्याह *भिन्नेति* / *आलम्बनत्वात् । विषयत्वात् । *कैयटेनेति । उक्तविभागस्य कैयटेन प्रदर्शितत्वादि- त्यर्थः। कथं तर्हि सर्वनामनि न लक्षणतिप्रवादः, विशेषबोधार्थ लक्षणा. या आवश्यकत्वात्, इति चेत् । तदादिन्यायेन सामान्ये शक्तस्य विशे. षरूपेणोपस्थापकत्वमिति मते तथा संवादात् । (कलाटीका) प्रत्यभिनेति । तदुच्चरितगोशब्दाद्याहशः प्रत्ययः तादृश एवैतदु. च्चरितादित्येवं प्रत्यभिज्ञाविषयता, साचैकाकारतां विनाऽनुपपन्नेत्य. थः(१) । द्वितीयहेतुनाऽभिधाने सिद्धेऽप्येकत्वं न सिध्यतीत्याह *त. थावनमिति अविशेष इति । एकरूपत्वामित्यर्थः । वनशब्देन क. दाचिदानसमुदायस्य, कदाचित्पलाशसमुदायस्थ, कदाचित् खदिरस. मुदायस्य, कदाचिदाम्रादिसमुदायस्य प्रतीतेरिति तात्पर्यम् । तदाह *भिनेति । *अतएव । विशेषे शक्यभावादेव । *सा च*। जाति। (१)"द्वितीयहेतुना त्ययः" अयं पाठ: ख. पु. नास्ति ।

·सप्रपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । ४७१ साच जातिः सर्वत्र । आकाशजातिसमवायादेर- प्यौपाधिकानेकत्वात् । तदुक्तं हरिणा- संयोगिद्रव्यभेदेन देशे च परिकल्पिते । तेषु देशेषु सामान्यमाकाशस्यापि विद्यते ॥ इति । आकाशेत्युपलक्षणम् । (कुञ्जिकाटीका) *सर्वति* । पदार्थमात्रे इत्यर्थः। ननु आकाशादीनामेकब्यक्तिक- सया कथं तत्र जातिरत आह आकाशेति । आकाशजातिसमवाया. नां सर्वेषामनेकत्वमित्यर्थः। एतेनाकाशपदानिर्विकल्पक एव बोध इति, शब्दाश्रयत्वमेवाका- शपदशक्यतावच्छेदकमिति चापास्तम् । *संयोगिद्रव्यभेदेनेति । अयं भाव:-सर्वभूतानामधिकरणमा काशम् , अवकाशदानाध्याकाशम् । तथाच इह देशे घटसंयोग इति व्यवहारात्संयोगिनां घटादीनां यो भेदस्तद्वशादाकाशस्यापि भवत्यौ. पाधिको भेदः । एवञ्च प्रतिदेशमाकाशमिदमित्यभिन्न प्रत्ययलक्षणम स्त्याकाशसामान्यम् । एवं कालस्यापि युधिष्ठिरादिसंयोगवशादनेक. स्वम् । एवं दिक्पालादिसंयोगवशादिशोऽप्यनेकत्वम् । एवं समवाय. स्यापि सम्बन्धिभेदादनेकत्वोपचारः। सर्वत्रेहबुद्यनुवृत्तेर्जातिकल्पनम्। *उपलक्षणमिति । जातिसमवायबुद्धेरपीत्यादिः । अत्र सर्वैर्गवा- दिशब्दः स्वरूपपरैरर्थपरैश्च प्रथमं गोशब्दत्वादिजातिरेषाभिधीयते पश्चात् शद्वार्थयोरभेदारोपागोत्वादिरूपार्थजातिषु अध्यासकल्पना। तदुक्तं हरिणा- स्वजातिःप्रथमं शब्दैः सर्वैरेवाभिधीयते। ततोऽर्थजातिरूपेषु तदध्यारोपकल्पना ॥ इति । (कलाटीका) *साचेति । उक्तरूपा, उक्तरीत्या सिद्धाचेत्यर्थः । नन्वाकाशत्वा. देरेकव्यक्तिवृत्तित्वात्कथं तत्त्वमत आह *आकाशेति! आदिना* कालादि । *देशे* । प्रदेशे। *तेषु । तावत्प्रदेशोपश्लिष्टस्याकाश. स्थापि(१)। प्रतिज्ञाऽविरोधायाह * आक काशेत्युपेति । हर्यन्तरमत ए. • (१) सामान्यमस्तीति मूलेन योजना। - .

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - - अर्थजात्यभिधाने ऽपि सर्वे जात्यभिधायिनः । व्यापारलक्षणा यस्मात्पदार्थाः समवस्थिताः॥ इति च। जात्यभिधायिना, जातिविशिष्टवाचकाः । व्यापा. रलक्षणाः, प्रयोजनज्ञाप्याः। शब्दस्यान्वयिरूपमनवच्छे- दकीकृत्य अप्रत्यायकत्वात् । एवं च 'निस्सामान्यानि सामान्यानि' इत्यनादेयम् , सामान्यानीत्यस्य शब्दस्या- बोधकत्वात् । किश्च ब्रह्मण एव प्रमाणसिद्धतया सर्व भावा (कुञ्जिकाटीका) इत्थं स्वसिद्धान्तमुपपाद्य भर्तृहरिमतान्तरमप्युपपादयति *अर्थ- जात्यभिधानेऽपीति । यदा विशुद्धा एवाऽर्थजातयः शब्दभिधीय. न्त इत्याश्रीयते तदा सर्व जात्यभिधायिनो ऽपि शब्दा जातिवाचिन एव । ननु निस्सामान्यानि सामान्यानीति सिद्धान्तात्कथं जात्यादि. शब्दा जात्याधारे जातिमभिदध्यरत आह व्यापारलक्षणा इति* । व्यापार प्रयोजनं तदेव लक्षणं हेतुर्येषाम् । अभिधारूपव्यापारवशाद्धि शब्दार्थकल्पनम् । यथा द्रव्यादिशब्दानामनुगमकधर्मस्वीकारः । एवं गोत्वाश्वत्वे सामान्ये इत्याधनुभवात्तत्राप्यनुगमकधर्म आवश्यक इति । *अवच्छेदकीकृत्येति । यथाहि घटादिशब्देषु घटत्वादिकम वच्छेदकीकृत्य शक्तिग्रह एवं जात्यादिशब्देऽपि जातित्वसामान्यमव- च्छेदफमित्यर्थः। किञ्च जात्यादिषु सामान्याभावे "जात्याकृतिव्यक्तयस्तु पदार्थः" इति गौतमसूत्रस्यापि विरोधः । *अबोधकत्वादिति । अन्वयितावच्छेदकरूपास्वीकारे गोत्वाश्वत्वादीनि सामान्यानीति श. ब्दस्य बोधकत्वासम्भवादित्यर्थः। *ब्रह्मण एवेति * । ननु ब्रह्मातिरि. कस्यातात्विकत्वे तदन्तर्गतश्रुतेरपि तथात्वान्नेष्टसिद्धिरिति चेत् । (कलाटीका) वाह *अर्थेति । तनिष्ठजात्याभधाने ऽपीत्यर्थः । पूर्वार्धोक्ते हेतु माह व्यापारेति । यथाश्रुतासङ्गतेराह जातिविशिष्टेति । व्यापार* | प्रतीतिरूपः । व्यापारलक्षणा इति बहुव्रीहिः । तदाह *प्रयोजनति । सत्त्वमेवाह *शब्दस्येति । एवञ्चेत्यस्यार्थमाह *सा. मान्येति । गोत्वाश्वत्वादीनि सामान्यानीत्यस्याबोधकत्वापत्तेरित्यर्थः।- सिद्धान्तरीत्या दोषमाह *किञ्चेति । एवेन प्रपञ्चव्यवच्छेदः । अग्ने ·सप्रपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । ब्रह्मणः शक्तिभूता नतु ततो भिन्नाः । तत्र यथाव्यव. (कुञ्जिकाटीका) श्रुत्यर्थस्य ब्रह्मणः "सत्यं ज्ञानम्" इत्यादिना तात्विकत्वदृष्टस्तस्या. स्तात्विकप्रामाण्यात् । *ब्रह्मणः शक्तिभूता इति* । अयं भाव:-अविद्याकल्पितस्य भावभेदस्यापारमार्थिकत्वादेकस्य नानात्वोत्रीयमानशक्तिभेद एव युक्त इति । अविद्यावृत्तिरूपस्य भेदस्य सर्वपदार्थानुयायिनो ऽसत्यत्वाद्यक्तिरिति व्यवहारः। भेदप्रत्यये सत्य. प्यन्वयि रूपं जातिः । यथाच रुचकस्वस्तिककुण्डलादिविकारभेदे ऽपि सुवर्णमित्येव सर्वत्रानुयायि रूपं सत्यम् । एवंचैकैव जातिमहासत्ता ख्या ब्रह्मस्वभावा । तस्या एव गोत्वाश्वत्वजातिविधतः। तदुक्तम्- सम्बन्धिभेदात्सत्तैव भिद्यमाना गवादिषु । जातिरित्युच्यते । इति । आश्रयैर्भिद्यमाना उपचरितभेदा गवादिषु महास व गोत्वादि. जातिः। तस्यामेव शब्दा वाचकत्वेन वर्तन्ते । एवं चाभावस्यापि बुया निरूपणात् महासत्ताया अवियोगात्प्रातिपदिकमात्रवाच्या सा। अतएव 'प्रातिपदिकार्थः सत्ता' इति प्राहुः। धातुरपि क्रियाव्यक्तिषु समवेतामुपाध्यनुगृहीतनानात्वां सत्तामेवाभिधत्ते । उपाधिभेदादेव चन सर्वेषां नानार्थत्वम् । अत्र सर्वे भावा इत्युक्त्या मायाया अपि शक्तित्वेन पराश्रयत्वात्पा. रतन्ध्यं सूचितं न तु सावधाभिमतं प्रधानत्वम् । नन्वेवं गोत्वमिति प्रकृतिप्रत्यययोरानर्थक्यप्रसङ्ग इति चेन्न । प्रातिपदिकेन गवाश्रयायाः सत्ताया अभिधानम् , प्रत्ययेन तु निम्क- ष्टाश्रयस्य सामान्यस्येत्यदोषात् । जातिपदार्थे सर्वत्रान्वयिरूपं जात्या. स्मना ब्रह्म विवक्षितम् । द्रव्यपदार्थनये परिनिष्ठितरूपं परमार्थतयेति दर्शनविकल्पः। ननु सत्यासत्यात्मकरूपद्वयस्वीकारेऽद्वैतहानिरिति चेत्--स. त्यम् । अविद्यावशानानात्वम् । तत्र योऽप्रकाशस्साऽविद्या। नचा. प्रकाशो नाम प्रकाशाभावरूपोऽधिकरणादतिरिक्तोऽस्तीति दिक् । *यथाव्यवहारमिति । गोत्वजातिव्यिक्ताववेत्यादि। *जाति- (कलाटीका) दाहकत्वादिवदाह. *शकीति*। *तत्र* । ब्रह्मणि । इदं परस्यापि क. ५९ल. मं० ·टीकाद्वयोपेतायां लघुपञ्जूषायाम् - हारं शक्तिकल्पनेति सर्वत्र जातिव्यविभागः, 'आका. शत्वं, घटत्वम्' इति व्यवहारस्य तुल्यत्वात् । तत्तत्क- जशष्कुल्यवच्छिन्ननभस एव श्रोत्रत्वमिति मते श्रोत्र- स्वस्य जातित्ववत् । सा च जातिरुत्पत्तेः प्राग् नाशे च सूक्ष्मरूपेष्वाश्रये. ज्ववतिष्ठते इति नित्यत्वं तस्याः । अनुगताकारज्ञानज- नकं व्यक्तीनां यत्किश्चिद्रूपं तत्सर्व जातिः । एवं च जातिः, उपाधिरिति पर्यायाविति हेलाराजः। सर्वजातीनां व्यापकत्वेऽपि पदार्थानां विचित्रशाक्त- त्वात कांचिदेव जाति कश्चित्पदार्थोऽभिव्यनक्ति न सर्वा सर्वः । सा च कदाचित्स्त्रीत्वयुक्तेन पिण्डेन व्यज्यते, कदाचित्पुंस्त्वयुक्तेन, कदाचिदेकाधारस्था, कदाचिदने- काधारस्थति बोध्यम् । 'तस्याः प्राधान्येऽपि स्वाश्रयसमवेतत्वेन संख्यादे. स्तत्र बोधात् तत्तल्लिङ्गवचनोपपत्तिर्गुणवचनशब्दवद्' (कुञ्जिकाटीका) द्रव्येति । द्रव्यशब्देनात्र व्यक्तिरुच्यते । *सूक्ष्मरूपेषु* । परमाणुषु । 'सर्व जातिः' इति जातिशब्देन धर्ममात्रमुच्यते नातः पश्यादिशब्दे. ऽपि तत्प्राप्तिरिति गौतमसूत्रव्याख्यातारः । *व्यापकत्वेऽपीति । ब्र. सत्तारूपाया गोत्वजातेरश्वेऽपि सत्त्वात् । *विचित्रशक्तित्वादिति। उपाधिस्वभावादिति भावः । ननु जातेर्वाच्यत्वे लिङ्गसंख्याद्यनन्वयप्र. सङ्ग इत्यत आह प्राधान्येऽपीति*। तथा च सामानाधिकरण्येन (कलाटीका) चिदावश्यकमित्याह *तत्तदिति। ननु जातेराकाशवद् व्यापकत्वे सर्व गोभूतं स्याजातिसंकरप्रसङ्गश्चात आह सवैति । सङ्कारोऽपि न, परस्परपरिहारेण भिन्नवस्तुनिष्ठानामेवैकत्र स्थितेः सङ्करत्वाद्, स न गोस्वादीनामिति भावः। * सर्वामिति । यथा आत्मनां व्याप. कत्वेऽपि क्वचिन्छरीरे कश्चिदेवात्मा स्फुरति नतु सर्वः सर्वत्र तद्व.. दित्यर्थः । अत एवाह *सा चेति । ननु जाते प्राधान्ये तस्यां स्वतो ·सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । ४७५ इति सरूपसूत्र भाष्ये स्पष्टम् । सा च नित्येत्युक्तम् । अत एव भाष्ये "सिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे” इति वार्तिके 'सिद्धे शब्दे ऽथै सम्बन्धेचेति विग्रहः कं पदार्थ मत्वा' इति प्रश्ने 'आकृतिमित्याह । आकृतिर्हि नित्या द्रव्य. मनित्यम्' । अत्राकृतिपदेन जातिः संस्थानं च । उभय. मपि नित्यम् । अनयोर्यथा नित्यत्वं तथा वक्ष्यते । 'अथवा द्रव्य एवं पदार्थे एष विग्रहो न्याय्य:-सिद्धे शब्दे ऽर्थे सम्बन्धेचेति । द्रव्यं हि नित्यमाकृतिरनित्या । एवं हि दृश्यते लोके मृत् कयाचिदाकृत्या युक्ता पिण्डो भवति पिण्डाकृतिमुपमृद्य घटिका' इत्यादि । (कुञ्जिकाटीका) संख्याद्यन्वय इति भावः । *गुणवचनशब्दवदिति । तत्राप्येकार्थस. भवायेनैव लिङ्गसंख्यान्वयोपपत्तेः। केचितु-एकं रूपं द्वे रूपे इत्यबाधितप्रतीतेः संख्या अतिरिक्त पदार्थ एव । नहि तत्र स्वाश्रयसमवायादीनां सम्बन्धत्वसम्भवः । स. र्वत्र प्रतीतीनामविलक्षणत्वात् । किञ्च एकार्थसमवायेन घटत्वादौ द्वि. स्वसस्वात्तबोधापत्तिरित्याहुः । *कंपदार्थमिति । कं पदार्थ मत्वा सिद्धत्वमुच्यते इति प्रश्ना- र्थः । *संस्थानम् । कम्बुग्रीवादिमत्वादि । *तथावश्यते इति । प्रवाहाविच्छेदात् । *द्रव्यं हि नित्यमिति* । एकस्मिन्नेव द्रव्येऽने. काकृतियोगाद् द्रव्यं नित्यमित्यर्थः । (कलाटीका) लिङ्गाद्यभावात्कथं तदुपपत्तिरत आह तस्या इति* I *सरूपेति । तत्रहि लिङ्गवचनसिद्धिगुणस्यानित्यत्वाद्' इत्युक्तम् । गुणाः सत्त्वा. दिगुणाः स्त्रीत्वादयः, एकत्वादीनि च । तेन च जातो तदारोप इति तात्पर्यम् । विशेषं वक्तुमनुवदति *साचेति । प्रकृतोपयुक्तमात्र. माह *अर्थचेति । चेन सम्बन्धोऽपि बोध्यः। कैयटसूचितमाह *अ. प्राकृतीति । पूर्वजातिमात्रस्य नित्यत्वोक्तावपि वस्तुतस्तत्वस्यामा- वादाह *अनयोर्यथेति । जातिसंस्थानयोयन प्रकारेणेत्यर्थः । तथा व पूर्व तत्प्रकारो नोक्तो ऽनुपदमेव वक्ष्यत इत्यर्थो बोध्यः । *अथ- वेति । 'अथ द्रव्ये पदार्थे कथं विग्रहः, सिद्धे शब्देऽर्थसम्बन्धेचे. - ·४७६ टीकाद्वयोपेतायां लंघुमजूषायाम्- (१)अन्न कैयटः-तत्तदाकारं तत्तयङ्ग्यजातिरूपं वा- ऽसत्यमुपाधिमाश्रित्य तदवच्छिन्नं ब्रह्मैव द्रव्यम् । एतेन मृदो ऽप्यनित्यत्वाद् 'द्रव्यं नित्यम्' इत्ययु. क्तमित्यपास्तम् । मृदो ऽप्याकारमात्रतया ब्रह्मण्येव पर्य: वसानात् । "वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिके त्येव सत्यम्" इतिश्रुतिवत् । - - (कुञ्जिकाटीका) अयं भाष:-उपाधीनां वस्तुतो व्यतिरिक्तत्वाभावेनोपधेयरूपतया उपाधिमद्रव्यमेव नित्यत्वात् शब्दार्थ इति । (२)*ब्रह्मैव द्रव्यमिति । सर्वेषां धर्माणां ब्रह्मण्यध्यस्तत्वेन सर्व- त्राधिष्ठानभूतं ब्रह्मैव । विशेष्यमेव च द्रव्यम् । शुक्तिरजतादिशाने शु. पत्यादीनां विशेष्यत्वात् । तथाहि । व्याडिमते सर्वे शब्दा द्रव्याभि- धायिनः । तद्यथा आत्माद्वैतवादिभिरात्मशब्देन द्रव्यमुच्यते । आत्मै- व हि बुद्ध्युपाधिभिन्नं प्रतिभासमानं द्रव्यं पदानामर्थः । अत एव स्व. भाव आत्मभूता सत्तेति वदन्ति । अत एवाक् हरिणा- आत्मा वस्तुस्वभावश्च शरीरं सत्त्वमित्यपि। द्रव्यामित्यस्य पर्यायास्तत्वमित्यपि हि स्मृतम् ॥ इति- इति भावः । एवञ्चाधिष्ठानसत्ताभिप्रायेणैव घटः सन्निति प्रयोगः । नहि सत्ता जातिस्तत्र निमित्तम् । अभावेऽपि सनिति व्यवहारात् । अत एव स्वरूपसत्त्वमपि न तत्र हेतुः । अभावे ऽनुगतधाभावेनानुग. तप्रतीत्यनापत्तेः । वाचारम्भणामिति । आरभ्यते स्पृश्यते इत्यार- म्भणं वाचा घागिन्द्रियेण नामभेदकल्पनम् । यथा घटः शराव इत्या- (कलाटीका) ति-नित्यो ह्यर्थवतामथैरभिसम्बन्धः' इति तत्रत्योऽस्यादिः । इत्या. दीत्यादिना-'घटिकाकृतिमुपमृद्य कुण्डिका' इत्यादिपरिग्रहः । ननु घटादिद्रव्यस्य कथं नित्यता, अत आह *अत्रेति । कैयटो. कासत्यपदार्थमाह तत्तदिति । कम्वुग्रीवादिमृदादिरूपमित्यर्थः । *तब्यङ्गयेति । तत्चदाकारव्यङ्ग्यघटत्वादिजातिरूपमित्यर्थः । एतेने. त्यस्यार्थमाह *मृदोऽपीति* I *श्रुतिवदिति । श्रुतेर्यथा तत्वेन तत्र (१) “अब कैयटइत्यादि-एतद्भावः" इत्यन्तः पाठः ख. पु. नास्ति । (२.) "अझैब० परिहतः" अयं पाठः ख० पुस्तके नास्ति ।

·सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । ? आकृतिः संस्थानं(१)तस्था अनित्यत्वे तयङ्गयजाति- रप्यनित्यति तत्तात्पर्यम् । 'या आकृतावपि पदार्थे एष विग्रहो न्याय्यः । ननु चोक्तमाकृतिरनित्यति । नैतत् । नित्या आकृतिः । कथम् ? न कचिदुपरतेति कृत्वा सर्वत्रोपरता भवति । द्रव्यान्तरस्था तूपलभ्यते' इति । अत्राकृतिपदेन जातिः। उपरमो ऽनभिव्यक्तिः । आविद्यक पदार्थों जातियव. यवहारं ध्रुवत्वात्कूटस्थत्वादविचालिस्वादनपायोपजन- (कुञ्जिकाटीका) दि, वस्तुतस्तु मृत्तिकैवेति तदर्थः । नित्या आकृतिरित्यत्र हेतुं भाष्य कार:पृच्छति #कथमिति । समाधत्ते *क्वचिदिति* । क्वचिधक्का- वनभिव्यक्ता नैतावता सर्वत्रानभिव्यक्ता भवति । तस्मानित्यत्वं जा- तेरित्यर्थः । अनित्यता त्रिविधा-संसगानित्यता यथा-स्फटिकस्य ज. पायुपधानेन स्वरूपतिरोधानम् । परिणामानित्यता यथा-बदरफलस्य श्यामतातिरोधाने लौहित्याविर्भावः । प्रध्वंसानित्यता सर्वात्मना वि. नाशः। पतत्रिविधव्यत्यासेन नित्यतां समर्थयति ध्रुवेति । कूट- (कलाटाका) पर्यवसानं तद्वदित्यर्थः । ननु जातेरनित्यत्वे सिद्धान्तविरोधोऽत आह *आकृतिरिति । तथाचाविरोधायैव मध्ये इदं लिखितम् । एतेन पूर्वोक्तार्थानुपपादकत्वादिदमत्रायुक्तमित्यपास्तम् । तदाह *ए. तदिति । द्वितीयमत इत्यर्थः । अधाधमतं समर्थयवे *आकृताव. पीति । *न कचिदिति । क्वचिदुपरतेति कृत्वा न सर्वोपरतेत्य. न्वयः । ननूपरमो नाशश्चेत्तत्काले एवान्यत्र सत्त्वविरुद्धमत आह *अनमीति- । अविद्याया जातित्वे मानाभावात्तावन्मात्रेणानिर्वाहा. दाह #आविद्यक इति* । तृतीयमतं तु अग्रे एवं खण्डनीयमिति भा. वः । ननु परमार्थदृष्टया सर्वमनित्यमत आह *यावदिति* । अद्वैतेन लौकिकव्यवहाराभावायवहारे च जातेरेकाकारपरामर्शहेतुत्वात्स. धंदा एकाकारपरामर्शदर्शनेन यावधवहारकालमित्यर्थः । *कूटस्थ. त्वादिति* । ध्रुवत्वादित्यस्य व्याख्यानं तव्याख्यानम्-*अविचालि. ११) अत्र खसम्झके मूलपुस्तके-"ब्रमदर्शने जातरप्याविधकत्वनासत्यत्वादनित्यत्वमिति । अनम अत्र प्रकरणे ब्यायव्यन्जकयोरुभयोरप्याकृतिपदेन ग्रहणं सूचयति-"इति पाठोऽधिकः । ..

·४७८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् विकारित्वाद्वारंवारमुत्पत्त्यायभावेनानुत्पत्त्यवृधव्यययो- गित्वेन नित्येति तद्भावः। एतदभिप्रेत्य 'भिन्नेष्वभिन्नं छिन्नेष्वच्छिन्नम्' इति सामान्यलक्षणमुक्तम् । अथावय. वसंस्थानरूपाया आकृतेरुक्तहेत्वभावेन प्रकारान्तरेण नित्यत्वमाह 'अथवा यस्मिस्तत्वं न विहन्यते तदपि नित्यम् । तस्य भावस्तत्वम् । आकृतावपि तत्वं न (कुञ्जिकाटीका) स्थत्वादिति । संसर्गानित्यता परिहता। कूटमयोधनस्तवत्तिष्ठति । संसर्गिनाशे ऽपि स्वयमनष्टेत्यर्थः । अविचालिभिरिति परिणामा नि. त्यता, अनपायेत्यादिना प्रध्वंसानित्यता परिहता । उत्पत्तेः सत्ताप. यन्तस्वादनुत्पत्तीत्यनेन जन्मसत्तारूपी विकारौ निरस्तौ। *अवृद्धी. ति: । वृद्धिरूपविकाररहितम् । अव्ययामिति विनाशः परिहतः । *यस्मिस्तत्वमिति* । प्रवाहनित्यताऽनेनोक्ता । तन्नाशे ऽपि तद्धर्मा न नश्यन्ति । आश्रयप्रवाहाविच्छेदादिति भावः । तत्वमिः (कलाटीका) स्वादिति । रूपान्तरापत्तिर्विचालः । यथा पयसो दध्यादिरूपता । अनेन परिणामानित्यता परास्ता । अपायोपजनरूपविकारद्वयशून्य- स्वादित्यर्थः । तत्र अनपायेति पञ्चमापचयनिरासः । * अनुपजनेति* । चतुर्थपरिणामनिरासः । उत्पत्तेः सत्तापर्यन्तत्वादनुत्पत्तीत्यनेन जन्म सत्तारूपौ भावविकारी निरस्तौ । अवृद्धीत्यनेन तृतीयो वृद्धिलक्षणो निरस्तः। अव्ययेति*-षष्ठो विनाशो निरस्तः। एतदूपविकाररहितं नित्यम् । इदं च भाज्ये मुख्यत्वेनादौ नित्यत्वं ब्रह्मविषयं यावद्यवहा. रमेकरूपस्थितपदार्थविषये चोतं तदाह *नित्येवतदिति । द्वितीय विषयत्वे भाग्यान्तरसंमतिमप्याह *तदेवेति* । जातिरूपसामान्यल क्षणमुक्तमिति पाठः। *भाष्ये । पस्पशायामेवेति भावः। *रूपाया. इति । जातिव्यञ्जिकाया इत्यर्थः । उक्तहेस्विति । यावद्यवहारकालं मध्ये मध्ये उत्पत्तिनाशयोः सत्त्वेन तदभावरूपोकहत्वभावादित्यर्थः। न प्रागुक्त एव नित्यशब्दार्थः। प्रवाहाविच्छेदेऽतादृश्यपि नित्यत्वव्य. वहारादित्याह तदपीति । ननु किं तत्वमत आह *तस्येति । य. स्मिन्विहते नष्टे ऽपि तवृत्तिधर्मों न विहन्यते न नश्यति आश्रयप्र. वाहाविच्छेदादित्यर्थः। तत्वपदेन तद्यवहारो लक्ष्यते। निर्धर्मकव्यव.

·सप्रपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । ४७९ विहन्यते' इति(१)। अवयव संस्थानरूपाया आकृतेरा. श्रयप्रवाहाविच्छेदात्तधर्मस्याविघात इत्याशयकनानेन प्रवाहनित्यतोक्ता। प्रवाहनित्यता न्यायवार्तिककारोऽप्याह-'नित्या वर्णाः नित्या वेदा इति च सम्प्रदायाविच्छेदात् । नित्या पृथिवी नित्याः पर्वता इतिवत् । तान्येव वेदवाक्यानि मन्वन्तरचतुर्युगान्तरेष्वपि सम्प्रदायाविच्छेदेन प्रव. सन्ते । एतत् मन्वादिवाक्येष्वपि तुल्यम्' इति । व्याससूत्रमपि "समाननामरूपत्वाचवृत्तावप्यधि. (कुञ्जिकाटीका) त्यस्यार्थमाह तस्य भाव इति*। *संप्रदायाविच्छेदादिति । अ. यं नित्यत्वे हेतुः। *तुल्यमितीत्यन्तं वार्तिकोक्तिः । *समानेति*। सृष्टयन्तरेऽपि नामरूपसाम्यानित्यत्वस्याविरोध इत्यर्थः । तथाच श्रुतिः “यशेन वाच: (कलाटीका) हाराभावानष्टव्यक्तेर्व्यवहाराभावाच तद्धर्मव्यवहार इत्युक्तः। आश्रयः प्रवाहानुच्छेदाच्च तद्धर्मव्यवहाराविघात इति तात्पर्यम् । तदाह #अ. वयवेति । इत्याशयेनेति* । बहुव्रीहिः । तद्विशेष्यं-*अनेनेति । प्र. न्थेनेत्यर्थः । *उक्तति । इत्युक्तमिति शेषः । भाग्ये इत्यस्यात्रान्वयः । तस्य भाव इत्यादिहेलाराज इत्यन्तं ग्रन्थे पाठान्तरं क्वचित्पुस्तके डश्यते तदयुक्तम् । प्रागुक्तत्वादिति बोध्यम् । आद्यस्य परसंमतत्वं प्रसिद्धमेवेति द्वितीये परसंमतिमपि तदीया. नामज्ञाननिरासायाह *प्रवाहेति । अद्वैतिसंमतिमप्याह व्यासति। प्रथमाध्यायतृतीयपादस्थदेवताधिकरणस्थम् । ननु जगत्कारणत्वादेव देवस्य नित्यत्वमित्यर्थकेन "अत एव च नित्यत्वम्" इतिपूर्वसूत्रेणोकं नित्यत्वमयुक्तम् , सृष्टिप्रलययोरुत्पत्तिप्रलयदर्शनाद्, अत आहस. मानेति । "दर्शनात् स्मृतेश्च" इति सूत्रशेषः। आवृत्तौ पुनःपुनरुत्प- (१) “यस्मिन्विहते नष्टेऽपि तद्धर्मो न विहन्यत इत्यर्थः । आकृतिव्यक्त्योश्च परस्परं भावत्वं घट. त्वादि घटादिरूपमेव । जातराकृतश्चाविद्यकत्वेऽपि तत्तदुपाध्यवच्छिन्नं ब्रह्मैव इव्यम् । तस्याविद्यकत्वे भावच्छिन्नं ब्रौब आकृतिजातिश्शेति बोध्यम् । तत्त्वपदेन च तद्यवहारो लक्ष्यते । निर्धर्मकन्यवहारा- भावाच धर्मव्यवहार इत्युक्तम्" । इति पाठोऽधिको पुस्तके खसंज्ञके ।

·४८० टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम्- रोध" इति । वेदस्य तदर्थानां च नामरूपप्रवाहानुच्छेद एच नित्यत्वमिति तदर्थः । उपाधिसंनिवेशादिशब्दैश्चो- पाधीनामपि तदात्मकत्वात् ब्रह्मैव वाच्यम् । यतु अविद्याशब्देनापि विच्छिन्नप्रकाशं ब्रह्मैव । विच्छेदो ऽपि तद्रूप एवंति नाबैतहानिरिति । ( कुञ्जिकाटीका) पदवीयमायन् तामन्वविन्दन्नृषिषु प्रविष्टाम्" इति । यक्षेन पुण्येन क. मणा वाचा वेदस्य पदवीय मार्गमायन् प्राप्तवन्तः । * तदात्मकत्वातू* ब्रह्मात्मकत्वात्। *विच्छेदोऽपीति । तन्मते अभावस्थाधिकरणस्वरू. पत्वात । भूतलादेः स्वरूपेण भावत्वेऽपि रूपान्तरेणाभावत्वाभ्युपगमा. त्। तदाहु:- (कलाटीका) चावपि समाननामरूपत्वात् समानशब्दार्थत्वाद् विवक्षितस्यैकरूपप्र. वाहाविच्छेदरूपनित्यत्वस्याविरोधः । श्वासप्रश्वासवत् पुरुषबुधाज न्यत्वेन च वेदे नाप्रामाण्यशङ्का । समाननामरूपत्वे प्रमाणं च- “यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै । तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुवै शरणमहं प्रपद्ये" "सूर्याचन्द्रमसी धाता यथापूर्वमकल्पयत् । दिवं च पृथिवींचान्तरिक्षमथो सुवः ॥ इति च श्रुतिः, "अनादिनिधना दिव्या वागुत्सृष्टा स्वयं भुवा। आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वविभूतयः" ॥ इति "यथर्तुवृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु" ॥ इति च । स्मृतिश्चेत्यर्थः । एवं च ब्रह्मणः स्वयंभूत्ववद्वेदस्यापि तत्त्वम् । सः ध्याधकाले प्रादुर्भावः प्रलये च लयो न तु मध्ये मध्ये घटादिवदिति नित्यत्वव्यवहारस्तस्यति भावः। तदाह वेदस्येति । ननु तत्तदाका. रादिरूपोपाधेद्रव्यनित्यतापक्षे उक्तत्वेन तस्य च ततो भेदलाभेन प्राक्- सिद्धान्तिानहानिरितिशङ्कानिरासाय प्रागुक्तमपि कचिद्विशेष प्रागनु. क्तमत्रैव प्रसङ्गाद्वक्तुमनुवदति * उपाधीति। संनिवेशः -संस्थानम्। *ब्रह्मैवेति । पूर्वपूर्वधासनावशात्परमात्मानं एवोपाध्यादिरूपेण तद्वै. शिष्टयेन च भानादित्युक्तं प्राक् । तथा च न तद्धानिः । तमेवाह ए. स्वित्यादि। *विच्छेदोऽपीति | स्वकल्पितेत्यादिः । अत्र परोकदोष. .

·सप्रपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । अत्र बदन्ति । विच्छेदस्य ब्रह्मरूपत्वे तत्वज्ञाननि. वयतानापत्तिरिति । वस्तुतस्तु विच्छेदोऽसत्य एव । रज्जूरगवत् । सर्वो- ऽपि प्रपञ्च एवमेव । तत्तद्भोगप्रापकप्राण्यदृष्टैश्च ब्रह्मण. स्तथा निवर्तः । एवञ्च न्नाश्यतोपपन्नति परमार्थसार- विवणे प्रपश्चिनप्रस्माभिः । 'यथा स्वप्न एकस्यैवान्त:- करणस्य विरुद्धानेकपदार्थरूपत्वं तथा जागरे मायास- हकारेण ब्रह्मणस्तधात्वम् ! स्थाच जागरे अप्रतीयमान. (कुञ्जिकाटीका ) भावान्तरमभावो हि कयाचित्तु व्यपेक्षया । इति । असत्य एवेति* । अयं भावः। यद्यपि विच्छेदो नाम प्रतिबन्धः, तस्य स्वीकारद्वैतहानिः प्राप्ता, तथापि अज्ञानस्यैव प्रतिबन्धकत्वस्वी. कारण वास्ताकप्रतिबन्धाभाव इति । अविद्या च अनादिभावरूपत्वे सति ज्ञानविवा । नच सादिशुक्रत्याधयच्छिन्नचैतन्यावरकाशानध्व व्याप्तिः । रूप्योपादानाझानस्याप्यनादिचैतन्याश्रितत्वेनानादित्वात् । *एवमव* । अनत्य एव । असत्यस्यापि व्यावहारिकसत्यत्वं दर्शयति तत्तद्भोगेति*। *विवर्त इति । उपादानसमसत्ताककार्यापत्तिः परि णामः । उपादानविषमलत्ताककार्यापानिर्विवर्तः । यथा स्वप्ने इति । अयं भावः । स्वप्नावस्थागतः प्रपञ्च जाग्रहशया बाध्यमानस्वादसत्य इति सर्वानुमतं, तेनैव दृष्टान्तेन जागरायां यो भावभेदस्तस्य तुबिद- शायामननुवृत्तत्वादसत्यत्वम् । सर्वावस्थास्वनुगनं संविन्मात्रं सत्यम्। चिच्छक्तरावरको मोह एव निद्रा नाम । तस्य चाविद्यावृत्तिरूपत्वान्मि. ध्यात्वम् । एवं जाग्रत्स्वप्नावस्थागतमूर्तक्रियाविवर्तरूपमसदेवेति । (कलाटीका) माह *अत्रेति । विच्छेदांशे । तदुभयासांगत्य प्रकटयन सिद्धान्तमा. ह वस्तुतस्वित्याधुपपन्नत्यन्तेल*। *एवमेव *। असत्य एव । प्राण्य- दृष्टवासनासहकारेणेति पाठः। प्राण्यदृष्टैश्चेति पाठान्तरम् । *तथा । प्रपञ्चरूपतया । एवं च* | तस्यासत्यत्वेच। तन्नाश्यता तस्व. शाननाश्यता, सर्वप्रपञ्चवद् विच्छेइस्यापि । *इतीति । प्रपञ्चितं पू. र्वत्र परमार्थसाराविवरणे चास्माभिरिति पाठः । ननु कथमेकस्य युग. "पत्तथात्वमतस्तत्राह प्रच्युतस्येत्यादिमागुक्तहरिव्याख्यानस्थलारा. ६० ल०म० ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम्- त्वात्स्वाप्नस्य मिथ्यात्वं तथा तुरीयदशायामननुवृत्ते. रस्थ प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वं संविदश्च सत्यत्वम् । उपाधि वैशिष्टयेन तदेव व्यवहारास्पदम् । निरुपाधिकं तु सर्व व्यवहाराविषय' इति हेलाराजः । आकृतिस्तु यत्र सम्भवति तत्रैव । गौतमीये "जात्या- कृतिव्यक्तयः पदार्थ" इति सूत्रे व्यक्तिपदेनच संख्यादिवि (कुचिकाटीका) *अनेकपदार्थरूपत्वमेवेति । अविद्यावृत्तिभेदात । *तथात्वम* । अ- नेकरूपत्वम् । जाग्रदादिभिन्नत्वं तुरीयत्वम् । तदेव * । ब्रह्मैव । *स. व्यवहाराविषय इति* । “यद्वाचाऽनभ्युदितम्" इत्यादिश्रुतिभिर्व्य वहाराविषयत्वस्यैवोपपादनात् । नन्वेवं "तं त्वेवमोपनिषदं पुरुष पृ. च्छामि" इतिश्रुतिविरोधः । सत्यम् । “यतो वाचो निवर्तन्ते, अप्राप्य मनसा सह" इतिश्रुत्या वासनसातीतत्वमेव तस्य । औपनिषदत्वं तु उपनिषजन्यान्तःकरणवृत्त्या स्वात्मानमप्यविषयीकुर्वन्त्या प्रतिबन्धक शाननिवृत्तौ स स्फुरतीत्यर्थे । ननु घटादीनामाकारविशेषस्य सर्वत्र व्य- क्तिषु नियतत्वाभावात्कथमाकृतेर्वाच्यत्वं गौतमेनोक्तमत आह *आकृ- तिस्त्विति । यत्राकृतिरेवं नियमतः पदेन प्रत्याय्यते तत्रैवाकृतिौता मसूत्रे वाच्यत्वेन विवक्षितेत्यर्थः । ननु घटत्वादौ जातिरपि व्याक्तिरेवे. त्यतो व्यक्तिपदेन गतार्थतां निराकरोति व्यक्तिपदेनचेति । *सं. ख्यादीति । संख्याकारकविशिष्टेत्यर्थः । कुत्र आकृतिमात्रप्रतीतिस्त. (कलाटीका) जम् । “यथेत्यादि* *तथात्वम् * । विरुद्धानेकपदार्थरूपत्वम् । *सं. विदश्च । ब्रह्मणश्च । *उपाधीत्यग्रिमान्वयि* । तदेव ब्रह्मैव । मायाया अपि दुग्धस्य दधिभावेनेव न प्रपञ्चरूपः परिणामः किन्तु स्वर्णस्य कुण्डलरूपेणेव । एवंविधपरिणामो विवर्तपदेनोच्यते । अतएव प्रलये पुनरविद्यारूपेण सर्वावस्थानम् । यदि दधिवत्परिणमेत्तत्तदा तस्य पु. नर्दुग्धरूपत्ववत्प्रपञ्चस्य मायारूपेणावस्थानं भज्येत । तस्या यत् स. स्काररूपेणावस्थानं तदेव ब्रह्मणि सर्वलयत्वेन व्यवाहियते इति बोध्य- म् । गौतमीये आकृतेः पदार्थत्वं सम्भवाभिप्राय न तु सार्वत्रिकमित्याह *काकृतिस्त्वति । विशेषं वक्तुं प्रागुक्तमपि पौनरुक्त्यपरिहारमनुः क्षति गौतमीये इति । जातिव्यक्त्योरपि तत्वमौत्सर्गिकं नतु सा.

·सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । शिष्टा व्यक्तिः। “पिष्टकमप्यो गाव" इत्यादावाकृतिरेध । वस्तुतस्तत्रापि जातिः । प्राण्याश्रितत्वेनाभिव्यक्ता तु पुण्यपापसाधनम् । तदुक्तं हरिणा- चित्रादिष्वप्यभिव्यक्तिर्जातीनां कैश्चिदिष्यते । प्राण्याश्रितास्तु ताः प्राप्तौ निमित्तं पुण्यपापयोः ॥ इति । चित्रादीत्यादिना प्रतिमाः । प्राण्याश्रिता इति प्राणिपदं कृतदेवताऽवाहनप्रतिमोपलक्षणम् । विसर्जने तु कृते ता न पुण्यपापमाधनम् । (कुञ्जिकाटीका) त्राह *पिष्टकमय्यइति* ! स्वमतमाह वस्तुत इति । अचेतनजा- तीनामपि सर्वगतत्वमुपपादयति *चित्रादिष्विति * । आलेख्यलिखिते- ऽपि ब्राह्मणे सादृश्यात्तदाकारानुकारप्रत्ययोदयात्तत्रापि जातिप्रका- शः। चित्रस्योपघाते त्वधर्मों न भवति । एवं चित्रस्थब्राह्मणपूजायां धर्मोऽपि न भवति । कैश्चिदित्यरुचिब ितु मुख्यसादृश्यात्तत्प्रतिक. सिषु तत्प्रत्ययो भवति, न तु तद्वशात्तत्र जातिसमवाय इति । *कृतदे. वतेति। तत्र हि प्रतिष्ठाविधिना देवतानां प्रतिमायामहङ्कारो भ. वति । चण्डालादिस्पर्श च तदभिमानाभावः । ननु प्रतिमायां देवता. बुद्धरध्यासे भ्रान्त्यापत्तिः। सत्यम् । अन्योन्यास्मिन्नन्योन्यवुद्धिरभ्या- सः । प्रतिमायामेव हि देवताहष्टिन देवतायां प्रतिमाहष्टिः । *आवा- हनम् । अभिव्यक्त्यनुसन्धानम् । *विसर्जनम् * । निजरूपेणावस्था. ( कलाटीका) वंत्रिकमित्याह पिष्टकोत* । एवेनाभयव्यवच्छेदः। *जातिः। सापि तेनाकृतिसमुच्चयः । पूर्ववेन तु व्यक्तिमात्रव्यवच्छेद इति भावः । नन्वेवं तन्नाशादौ प्रायश्चित्ताधापत्तिरत आह *प्राणीति । तदाश्रितत्वेनाश्र- योत्पत्त्यानन्तरं तत्रावयवसंस्थानाभिव्यङ्गया सती स्वरूपसतीत्यर्थः । नतु शानमेव तत्साधनम् , अशाने ऽपि प्रायश्चित्तायुपदेशात् । *अपि. ना* प्राणिसमुच्चयः । *कौश्चित । तत्त्वज्ञैः । उत्तरार्धवैयर्थं परिह- रन् शास्त्राविरोधमाह *प्राण्याश्रितेति । प्रतिमादीत्यर्थः । तेन चि. त्रसंग्रहः । प्राणिषु तु तथा स्पष्टमेवेति न तत्रास्योपयोग इति (१)ना- पिरुतः। विशेषणफलमाह विसर्जने इति* । नन्वेवमपि शालग्रामा. (१) अपिनोंक्त इति योजना।

·४८४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम् - स्वकार्यसाध. ब्राह्मणवादयो भावाः सर्वत्रैव च ते स्थिताः । अभिव्यक्ता स्वकार्याणां साधकाइति च स्मृतिः।इति च यत्रैवोपदेशादिनाभिव्यक्तास्तत्रय काः। प्रतिनियतव्यञ्जव्यङ्गयत्वादिति भावः । सरूपसू. वे भाष्ये ध्वनित स्म मेलत् । स्वर्गापूर्वदेवताशद्वादौ (कुञ्जिकाटीका) नचिन्तनम् । पूर्व व्यक्तिसर्वगतत्वं सामान्यानामुक्तम् , इदानीं सर्वगत. वनयेऽण्याह ब्राह्मणत्वादय इति । भवन्ति सर्वत्रेति भावा ब्राह्म णत्वादयः । ते प्राणिषु क्षत्रियादिवस्थितत्वालगताः । तथापि "ब्राह्मणमालभेत' इत्यादी नाव्यवस्थाप्रसङ्गः । यत्रैव हि उपदेशादि. नाऽभिव्यक्तिमासादयन्ति तत्रैव स्वकार्य साधयन्तीनि पारम्पर्येण स्म- यते । एवं च घटत्वादिजातयः प्रलये परमाण्वादिष्यवस्थिताः । स्मृ. तिरित्यनेन जातिवादिवाजप्यायनमते स्मरणं सुचितम । *प्रतिनियते. ति। तच्च ब्राह्मणत्वं विशुद्धमातापितृयोनिजत्वव्यङ्ग्यम् । ननु गवा- दिशब्दोच्चारणे आकारविशेषस्थाऽपि प्रतीते रस्त्वाकृतेरपि शब्दार्थत्व. मत आह *स्वर्गापूर्वेति । यदि हि आकृतिपि शब्दार्थः स्यात् तदा स्वादिशब्दे ऽपि तत्प्रतीत्यापत्तिः । तस्मानिष्कृष्टोऽर्थमात्र एव श- (कलाटीका) धसंग्रहस्तत्रावाहनाद्यभावात् । तत्त्वं तु तत्रापि शास्त्रसंमतमत आह हर्यन्तरम् ब्राह्मणत्वेति । चा(१)ों ये इत्यादिः । *भावा: । जात. यः। *(२)चः । स्थितिसमुच्चय । अस्मृतिः*। स्मरणम्। *(३)चा। पूर्वहरिसमुच्चये । अभीत्यस्य साकाङ्गत्वादाह * यत्रैवोपदेशेति । (४)अयश्च शास्त्रीयः । आदिना स्वप्ने फललाभादिः। *प्रतिनियतेति। विशेषेत्यर्थः । *सर्वमेतदिति *। सर्वत्र जातिसत्वम् , तादृशे तस्या एव तत्साधनत्वं चेत्यर्थः। तत्रहि 'आकृत्यभिधानाद्वैकविभक्ती वाजप्यायन इत्यादिना तत्सत्वं तदेकत्वं तस्या वाच्यत्वञ्चोरीकृत्य नानार्थेष्वपि त. था स्वीकृत्य सरूपसूत्र प्रत्याख्यातम् । सर्वत्र तदसवादौ तु तदर्थन्तः दावश्यकत्वेन तदसङ्गतिः स्पष्टैव । आकृतिस्त्वित्युक्तफलमाह *स्व- गेंति: । शब्दार्थभूताया आकृतेरवयवसंस्थानरूपत्वस्थोक्तभाष्योक्ता (१) यत्तदोनित्यमाकाक्षत्वेनापेक्षितानुक्तयोरित्यस्यानुक्कसंग्राहकोकसमुच्चयार्थेन चेनेत्यर्थः (१)माधकाइतिचेत्यत्रत्यः। (३) श्लोकेबाह्य इतिचत्यत्रत्यः । (१) सपदेश इत्यर्थः। :।

·सप्रपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । ४८५ नाकृतिर्योध्या । दर्शनाभ्याससहकरेणैव तरोधात् । नव्यनैयायिक ग्रन्थे प्रकृतिप्रत्ययार्थविचारस्तु व्याकरण. बासनावासितान्त:करणतथा तव वास्तवत्वभ्रमेणति बोध्यल। अनन्ता वर्णा उत्पादविनाशालिनस्तत्समूहश्च पदं बोधकमिनि एक्षेतु पदालामालस्वाच्छक्तिग्रहासम्भवे- नानुगताकारप्रतीत्या सिद्धायास्तत्तत्पदगतघटपदत्वा- दिजातेर्वाचकत्वम् । अर्थगतजाते. शक्यत्ववत् । यथा भ्रमणत्वादिजातिश्चरमक्रियाप्रत्यक्षपणया एवमेषापि चरमवर्णप्रत्यक्षम्यङ्गया। समुदाथे बौद्ध भ्रमणत्वदेषापि (कुञ्जिकाटीका) ब्दार्थः । ननु कथमाज्ञारविशेषस्य प्रतीतिस्तत्राह *दर्शनाभ्यासति । सास्नादिमत्स्वेव गोशब्दप्रयोगं पश्यतां तदर्शनाभ्यासादाकारविशेष. प्रत्ययो नान्तरीयको न शाब्द इत्यर्थः । जातिस्फोटं व्युत्पादयति *अनन्त इति* । एतन्मते वर्णानामानित्य. स्वात्तद्गता जातिरेव नित्यति सैव स्फोटशब्देनोच्यते । तदाश्रया एव तु ध्वनय उच्यन्ते । *चरमक्रियेति* । विशिष्टप्रयत्नजनितेन विक्षेप. विशेषणाभिव्यक्ता भ्रमणत्वादिजातिः प्रत्येकलमाताऽपि न गृह्यते भ्र. मणानामन्त्यवृत्तौतु गृह्यते इत्यर्थः । *एषा* । पदजातिः। *बौद्ध इ. त्वादिति भावः । एवञ्च तथा सूत्रयता गौतमेन पदलक्षणादिकरणा- न्यायमते पदस्फोट एव । तद् ध्वनयन्नाह नव्येति । अत्रापि वा. क्यस्फोटस्यैव तत्त्वादाह भ्रमेणेति । एवं वाक्यव्यक्तिस्फोटं सिद्धान्तभूतमुक्त्वा प्राचोकं जातिस्फोट तसिद्धान्तभूतमेकदेशिमतेनाह अनन्ता इति । सिद्धान्तरीत्याऽऽह *अनुगतेति । इदं घटपदमित्यादीत्यर्थः। असम्भवनिरासायाह* अ. थेति । ननु तद्यञ्जकत्वस्य प्रतिवर्ण सत्त्वे प्राचोक्तवर्णस्फोटपक्षोक्ता दोषाः, सरो रस इत्यादी बोधाविशेषापत्तिश्चात आह *यथाचेति । *चरमवर्णेति* । पूर्वपूर्ववर्णानुभवसहकृतेत्यादिः । एवं च नोकदोषः। नन्वेवमपि प्रत्येकं तत्सत्त्वे आद्यदोषाभाव एवात आह *क्रियति । ननु क्रमिकवर्णसमुदायस्थ यौगपद्यासम्भवेनानारब्धे तु गोशन्दे गोशब्द- (कलाटीका) ·४८६ टीकाद्वयोपेतायां लधुमजूषायाम् - तादृशे वर्णसमुदाये व्यासज्यवृत्तिः । तदुक्तम्- अनेकव्यत्तयभिव्यङ्गया जातिः स्फोट इति स्मृता । इति । यहा शक्यतावच्छेदके शक्तरिव शक्ततावच्छेदके. ऽपि तस्याः सत्त्वमिति तस्याः स्फोटत्व व्यवहारः। इति जातिस्फोटनिष्कर्षः । परे तु यथाऽद्वतिनामात्मभेद औपाधिको मायाकृतः चेत. ( कुञ्जिकाटीका) ति* । व्यापाराणां समुदायासम्भवेन तत्समूहरूपक्रियाया अपि प्रत्य क्षासम्भवात बौद्ध समुदाये जातिय॑ज्यते इत्यर्थः । वर्णानामाशुविना. शित्वादाह तादृशे इति* | बौद्ध इत्यर्थः । *व्यासज्यवृत्तिरिति । तेन नैकवणे!च्चारणे भिव्यक्तिः । अतएवोक्तम्-अनेकव्यक्तीति । अनेकवर्णव्यक्तीत्यर्थः। तथा च भिन्नप्रयत्नोदीरितध्वन्यभिव्यक्तो जा. तिस्फोटोऽयं विलक्षण एव । *यति । यथा घटत्वादिकं वाच्यता- बच्छदकं तथा घरपदत्वादिकं शकतावच्छेदकमित्यर्थः । *आत्मभेद इति । अन्तःकरणावच्छिन्न चैतन्य जीवः । जीवा. काराऽहत्वप्रकारकाविद्यावृत्तिपरिणतो जीवोऽन्तःकरणेनाभिव्यज्यते । मायावच्छिन्नं चैतन्यं परमेश्वरः । अन्तःकरणभेदाजीवानां भेदः । तदुक्तम्- तस्यैकमपि चैतन्यं बहुधा प्रविभन्यते । (१)वधाऽन्युत्था विस्फुलिङ्गा वारिराशेरिवोदकम् ॥ * औपाधिक इति* । ननु चिन्मात्रस्याशानं न स्वाभाविक किन्त्वौ. कलाटीका) स्वं कथं भवेदिति तत्र जातिदुरुपपदैवाप्त आह *बौद्ध इति* । उभयत्र हरिसम्मतिमाह *तदुक्तमिति । अनेकाभिर्वर्णव्यक्तिभिरभिव्यङ्गया जा. तिः स्फोटो वाचिकाऽभिमतेत्यर्थः । स्फोटपदस्व च स्फुटत्यर्थोऽ. स्मादिति व्युत्पत्या वाचक इत्यर्थः । एवञ्च शाताया एव तस्या वाच. कत्वमिति स्फोटस्य सदातनत्वात्सर्वदाऽर्थापत्तिरिति निरस्तम् । इदं चात्यधिकरणन्यायेनोक्तम् । न्यायादिमतेनाप्याह *यद्वेति*। *इति. जातीति* । इत्येवं प्राचोक्तजातिस्फोटनिष्कर्ष इत्यर्थः । वस्तुतो ऽस्यायुक्तत्वात्सिद्धान्तमतेनाह *परेविति । औपाधिक (१) "अङ्कारकितमुत्पति" इति पाठान्तरम् ।

·सप्रपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । ૪૮૭ नस्यैकत्वेऽप्यस्त्येव, तत्रानुगमार्थ जातिकल्पना च दृश्यते, तथैकस्यैव तत्तत्कालतत्तवर्णानुरागरूपोपाधि. भेदेनानन्त्यात्तत्पक्षे ऽपि अनुगतशक्ति ग्रहाय जातिरा- वश्यकी । परं तेषां तत्तदुपाध्यवच्छिन्नः स्फोटो व्यक्ति पदभाक् । तत्तदुपाध्युपलक्षितश्च जातिपभाक् । पूर्व- मते तु जातिः पदार्थान्तरम् । यत्तु सर्वत्र व्यक्तिनित्या तत्तयक्त्युपहितं ब्रह्मैव जातिरिति । तन्न । आविद्याकानन्तव्यक्तिकल्पनापेक्षया जात्या- देरेव हेतुत्वकल्पने लाघवात् । अत एव "अमेरग्नित्वम- पागाद्" इत्यादिश्रुतौ धर्मस्यैव नाश उक्तः। अत एव "सिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे" इति वार्तिके आविद्यकः पदार्थों (कुञ्जिकाटीका) पाधिकम् , तत्र स्वस्यैवोपाधित्वे आत्माश्रय इति चेन्न । भेदस्य स्वभे- दकत्ववत्स्वस्यैवोपाधित्वात् । चेतनस्यैकत्वेऽपि आत्मभेदोऽस्त्येवेत्य- न्वयः। *अनुगमार्थमिति । नियतशब्दव्यवहारार्थमित्यर्थः । इति श्रीमदाचार्यकृष्णमित्रकृतायां कुञ्जिकायां वाच्यवाचकशक्तीनां निर्णयः ॥ ( कलाटीका) इत्यस्य व्याख्या मायेति । *तत्र नानात्मसु । *एकस्यैव* । वा. क्यस्फोटस्यैव । *तत्पक्षे ऽपि* । प्रागुक्तसिद्धान्तपक्षेऽपि । अत्र ना- धिक किश्चित् कल्प्यमित्याह परमिति* । केवलमित्यर्थः। *तेषा- म् । सिद्धान्तिनाम् । एतेनातिरिक्तजातिकल्पने किं स्फोटकल्पनये- त्यपास्तम् । तद् ध्वनयन्नाह *पूर्वेति । आविद्यकधर्मविशेष इत्यर्थः । सकलजीर्णोक्ति खण्डयति यत्त्विति* । आदिनोपाधिः । *तत्त्वकल्पने इति* । आविद्यकत्वकल्पने इत्यर्थः । इदमेव पूर्व किञ्चेत्यादिनोक्तम् । एवेनाश्रयव्यवच्छेदः । स च नारायण इत्यपि प्रागुक्तम् । अत्रश्रुतिसम- तिमुक्त्वा भाग्यसमातिमप्याह * अत एबचेति । वार्चिके तव्या- ·४८८ टीकाद्वयोपेतायां लघुपञ्जूषायाम्- - जातिर्यावयवहारं नित्या प्रवाह नित्या वेति वेधैवाकृते. नित्यत्वमुक्तम् । तच्चोपपादितमित्याहुः । इति वाच्यवाचकशक्तीनां निर्णयः । वाक्यसमयग्राहिका चाकाक्षा । साचैकपदार्थज्ञान तदर्थान्वययोग्यस्यार्थस्य यज्ज्ञानं तद्विषयेच्छा 'अस्या- न्वय्यर्थः कः' इत्येवंरूपा पुरुषनिष्ठैव । तथापि तस्या आकाङ्क्षाविषयेऽर्थे आरोपः। एतदेवाभिधानापर्यवसा- (कुञ्जिकाटीका) *साचैति । यथा घटादिपदार्थज्ञानानन्तरं तदन्वयिन आनय- नादेर्जिज्ञासा भवति । यद्यपि 'घटमानय' इतिवाक्ये द्वयोरपि पदार्थ- योरवगतत्वानास्ति जिज्ञासा, तथापि एकपदार्थशानमात्र इत्यर्थः । *तद्विषयच्छति* । ज्ञानविषयिणी इच्छत्यर्थः । *पुरुषनिष्ठेवेति । इच्छारूपायास्तस्थास्तत्रैवौचित्यात् । *अर्थे आरोप इति । विषयता. सम्बन्धेनाकाहाया अर्थे ऽपि सत्त्वात् । *एतविति। आभिधानस्य बोधकत्वस्यापर्यवसानमित्यर्थः । नन्वाकालायाः शाब्दबाधहेतुत्वात्य- (कलाटीका) ख्यानावसरे, द्वितीयमाविद्यकावयवसंस्थानविषयं न जातिविषयमिति ध्वनयन्नाह #आकृतरिति* । भाष्ये इति भावः । *तच्चोपेति. नुपदमेवेति भावः। इतिवाच्यादिनिर्णयव्याख्यानम् । अथ तद्धेतुत्वादाकालादिनिरूपणमित्याह वाक्येति । पेश्वरे- त्यर्थः । नन्वाकाङ्क्षा सामान्यत इच्छा कोशादिप्रसिद्धति कथं तस्या. स्तद्ग्राहकत्वमतः प्रकृतोपयोगिविशेषरूपां तामाह #साचेति । ज्ञाने सति यज्वानं भवति तद्विषयेच्छेति । ज्ञानविषयविषयेच्छेत्यर्थः । तदे- वाह अस्येति । इयमपि न प्रकृतोपयोगिनी इत्याह *पुरुषेति* । यधपीत्यादिः । विषयतासम्बन्धस्य विशिष्टबुद्ध्यनियामकत्वस्योपक्रमे एवोक्तत्वादाह *आरोप इति । एतदेवेति * । आरोपितार्थनिष्ठा- कालारूपमेवेत्यर्थः । अभिधानापर्यवसानमाकाङ्केति वृद्धोकेरिति भा- .

·सप्रपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । नमित्युच्यते । 'अयमर्थोऽर्थान्तरसाकाङ्क' इति व्यवहा- रात् । पदे तु नारोपः, मानाभावात् । अर्थबोधोत्तरमेव जिज्ञासोदयाच्च । 'पदं साकाङ्कम् इति तु साकाङ्कायो. धकमित्यर्थकम् । तदुक्तं समर्थसूत्रे भाष्ये 'परस्परव्यपेक्षां सामर्थ्य. मेके । का पुनः शब्दयोऱ्यापेक्षा । न ब्रूमः शब्दयोरिति । किं तर्हि ? अर्थयोः । इह राजा पुरुषमपेक्षते ममा. यमिति, पुरुषोराजानमपेक्षते अहमस्यति' इति ईदृशजिज्ञासोत्थापकं चैकपदार्थेऽपरपदार्थव्यतिरेकप्र. (कुञ्जिकाटीका) दनिष्ठत्वमेव युक्तमत आह * एकपदार्थे इति* । भवति चानयपदार्था. भावे घटपदार्थे ऽन्वयबोधाजनकत्वम् । पदार्थोपस्थित्यनन्तरमेचान्वय. बोधोत्पत्तरर्थस्यैव जनकत्वमिति भावः। *अपरपदार्थव्यतिरेकः । (कलाटीका) वः । बोधापूतिरिति तदर्थः। उक्तहेतोरवारोपे बीजत्वमाह *अयमर्थ. इति । एवव्यवच्छेद्यं ध्वनयन्नाह #पदेविति* *मानेति । तथा व्यवहाराभावादित्यर्थः । अर्थविषयकत्वमेव तस्यां न पदविषयकत्वमिः ति अन्यसम्बन्धादपि नारोप इत्याह * अर्थेति* । नन्विदं पदमितरप. दसाकाङ्कमिति व्यवहारो बीजमस्त्येव तत्रापीत्यत आह *पदमितिका 'प्रविश पिण्डीम्' इति न्याय नाह साकालार्थति। अन्यथा भाष्यवि. रोधोऽपीति सूचयन्नाह तदुक्कामति । एवेन यत्पदस्य यत्पदध्यति. रेकप्रयुक्तान्वयबोधाजनकत्वं तत्पदे तत्पदधत्वमाकाङ्क्षा, तज्ज्ञानं तत्र तद्वपां वर्णयन्तोऽन्ये सर्वेऽपि परास्ताः । तदेतद् ध्वनयननयाऽपि कथं प्रकृतसिद्धिरिति शङ्कानिरासायाह #ईडशेति । अस्या उपयोगमाह ६१ल. मं० ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम् -- युक्तस्यान्वयबोधाजनकत्वस्य ज्ञानमिति तद्विषये ताद शान्वयबोधाजनकत्वे ऽपि 'आकाङ्क्षा' इति व्यवहारः । एतज्ज्ञानस्य बोध हेतुत्वादेकारमन्वयबोधे जाते तद. जनकत्वज्ञानाभावान्न पुनरन्वयबोधः । कार्यसहवर्ति देनैव तस्य हेतुत्वान्न सर्वत्र बोधद्वयम् । अन्यथा प्रथ. (कुञ्जिकाटीका) भपरपदार्थज्ञानाभावः। तेन घटस्य सत्ता नास्तीत्यत्र नाव्याप्तिः। मौ. निश्लोके ऽव्याप्तिधारणाय पदचानस्य हेतुत्वावश्यकतया पदार्थनिष्ठै. वाकाङ्क्षति तात्पर्यम् । *तद्विषये *। बोधाजनकत्वज्ञानविषये । नन्वा. काजायोग्यतयोः को भेद इति चेद् । इत्थम् । योग्यता यावद्वस्तुस्थायि. नी जाते ऽपि बोधेऽस्त्येव, आकाक्षा तु नास्तीति तयोर्भेदः । नन्वन्व. यबोधे जाते पुनरप्यन्वयबोधापत्तिरत आह-*तदजनकत्वेति । अत एवाजनितान्वयबोधजनकत्वमाकाङ्केति परे । नन्वाकाङ्क्षानिश्चयस्य निश्चयत्वरिततया लाघवादनाकालाशानामावस्यैव हेतुत्वमस्त्विति चेन्न । तत्राप्रामाण्यनिर्णयस्योत्तेजकत्वे गौरवात् । आकाङ्गानिश्चयस्य हेतुत्वे तु अप्रामाण्यज्ञानस्यैवोत्तेजकत्वमिति लाघवम् । * कार्यसहेति । ( कलाटीका) - *एमदिति । तद्रूपाकालशानस्येत्यर्थः । एवं सति प्राप्तदोषं परिहरति *कार्येति*। *तस्य* । एतज्ज्ञानस्य । एवेन पूर्ववर्तित्वव्यवच्छेदः । संस्कारे क्लतमिति भावः । *अन्यथा । तेनैव तत्वानङ्गीकारे पूर्वध.

·सप्रपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । मवोधहेतोस्तज्ज्ञानस्य द्वितीयबोधात्पूर्वमपि सत्वेन तद् दुर्वारं स्यात् । अन्वयबोधश्च तदाकाहितसकलकिपाकारकादि- विषयो विवचितः। एतेन तस्य हेतुत्वे खण्डवाक्यार्थबोधोत्तरं महावा. क्यार्थबोधो न स्थादित्यपास्तम् । खण्डबोधस्य क्रियातद्विशेषणकारकतद्विशेषणैत. दन्यतरमात्रविषयकत्वात्। अत एव "सुरतक्रीडापिकी. ( कुञ्जिकाटीका) बोधात्पूर्व बोधाजनकत्वज्ञाने सत्यपि बोधे सति बोधाजनकत्वज्ञाना. भावान पुनर्बोध इत्यर्थः । “तज्ज्ञानस्य * | बोधाजनकत्वज्ञानस्य । *द्वितीयबोधादिति* । प्रथमबोधकाले आपादनीयादित्यादिः । *त* बोधद्वयम् । ननु अवान्तरवाक्यार्थबोधानन्तरं महावाक्यार्थबोधाना. पत्तिरत आह * सकलक्रियति । अत एव तात्पर्यविषयान्वयबोधा. जनकत्वमाकाङ्क्षति परे । *क्रियाकारकेति। क्वचिक्रियातद्विशेषण. (कलाटीका) तिवमात्रेण तदङ्गीकारे । त* । बोधद्वयम्, सार्वत्रिकम् । दोषान्त. राभावायाह *अन्वयेति । किंतद्विवक्षाफलं तदाह *एतेनेति । अस्थार्थमाह खण्डेति* | खण्डवाक्याथैत्यर्थः । *मात्र * । कैवल्ये । *अतएव । खण्डवाक्यार्थबोधोत्तरमिष्टमहावाक्यार्थबोधे दोषाभा. अस्येष्टत्वेनेदृशान्वयबोधस्याभिप्रेतत्वादेवेत्यर्थः । अन्यथा सर्वत्र तथा सत्वेन तदसङ्गतिः स्पष्टैव । सुरतेति । क्रेङ्कारः स्मरकार्मुकस्ये.

·४९२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - - नां रव" "कङ्कणकाणः प्रेम तनोतु वो नववयोलास्था. य देणुस्वनः" इत्यादौ समाप्तपुनरात्तस्य दोषतोक्ता. ऽऽलङ्कारिकैः । क्रियाकारकभावेनान्वयबोधकसकलप- दोक्त्यानन्तरं तद्धटकयत्किश्चिदन्वषिविशेषणोपादानं हि समाप्तपुनरात्तत्वम् । HALA (कुञ्जिकाटीका) योः क्वचित्कारकप्तद्विशेषणयोः प्रथममन्वय इत्यर्थः। *सुरतक्रीडे. ति । तन्व्याः कङ्कणकाणः वः प्रेम तनोतु । स कीदृशः सुरतक्रीडा यां याः पिक्यः कोकिलाः तासां शब्दः । पुनः कीदृशः, नववयोनृत्या. थैवेणुस्वनः । अत्र वाक्याथै समाप्त वेणुस्वन इति विशेषणोपादाना. समाप्तपुनरात्तत्वम् । *तघटकेति ! घटको यः कश्चित्तदन्वयि. नो विशेषणस्येत्यर्थः। (कलाटीका) त्यादिः । *कङ्कणेति* । 'झङ्कारो रतिमञ्जरीमधुलिहां लीलाच कोरी. ध्वनिः । तन्व्याः कञ्चुकिकाऽपसारणभुजाक्षेपस्खलदित्यादिः । *आ. दिना प्रागप्राप्तेत्यादि । अत्र तनोतु व इति समाप्तमेव वाक्य नववय इत्यादिविशेषणान्वयायोपात्तम् । अतएवेत्यस्यार्थ सूचयन् फलित. माह *क्रियेति । वाक्यस्य पुनरुपादानं स्वघटकद्वारेत्याह *घट- केति। विशेष्यभूतकाणेत्यर्थः । शाब्दस्तु 'समाप्तं जनितविवक्षिता न्वयबोधकं वाक्यं सद्यत् पुनरुपातं तघटकान्वयिशब्दोपादानेनन घटकद्वारा पुनरनुसन्धानविषयः इति ।

·हरिदास-संस्कृत-सीरिज़ । १ पाणिनीयशिक्षादिसंग्रहः । अर्थात् पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता, अष्टाध्यायीसूत्रपाठः, गणपाठः, वार्तिकपाठः, धातुपाठः, परिभाषापाठः, लिङ्गा- नुशासन, उणादिसूत्रपाठः, फिट्सूत्रपाठः, नवाह्निकभाष्यवार्तिकपाठश्चेतद्दशपाठसंग्रहात्म- कोऽयं ग्रन्थः मूल्यम्-०-८-० २ लघुसिद्धान्तकौमुदी। विषमस्थल टिप्पणी सहिता (शिक्षा-सूत्रपाठ-धातुपाठ-गणपाठ-वार्तिकपाठ- परिभाषापाठ सहिता ) ग्लेज़ कागज मूल्यम् ०-१२-० मोटा रफ कागज ०-१०-० " पतला रफ कागज " " ३ शब्दरूपावलिः। (शतशब्दा) अर्थात् १०० संख्य- शब्दानां-रूपाणि । ४ सारस्वतम् । सटीप्पण पूर्वार्द्धम् । ५ पूर्वपक्षावली । सपरिष्कृता । ६ वेदान्तपरिभाषा । धर्मराजाध्वरीन्द्रकृता । शिवदत्त- पण्डितकृतार्थदीपिकाटीका सहिता । वेदान्ताचार्य भट्ट त्र्यम्बकरामशास्त्रिकृत विषमस्थलावबोधिन्या बृहट्टीपण्या समेता। मूल्यम् १-४-० ७ श्रुतबोधः । महाकवि श्रीकालिदासविरचितः पं० श्री कनकलाल शर्मणा (मैथिलेन) विरचितया परिक्षोपयोगिन्या विमलाख्यया संस्कृत टीकया भाषाटीकया च समलंकृतः । मूल्यम् ०-३-० ८ पुष्टिमार्गीयस्तोत्ररत्नाकरः। पुरुपोत्तमनामसहस्त्र- षोडसग्रन्थसर्वोत्तमस्तोत्रप्रभृति (८५) स्तोत्रग्रन्थ- समूहात्मकः। मूल्यम् ०-१२-० ६ कर्पूरस्तवः । श्रीमहाकालप्रणीतः । पण्डितराजरङ्ग- नाथं विद्वद्विरचित दीपिकाख्यटीकया, तथा साहि- त्याचार्य पण्डित नारायणशास्त्रि खिस्ते-कृत-परि- मल नामकया टीकया च समन्वितः । मूल्यम् ०-६-० प्रकाशक- जयकृष्णदास-हरिदासगुप्त:- चौखम्बा संस्कृत सीरिज़-आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी।

·काशीसंस्कृतसीरीज़-ग्रन्थमाला । इयं काशी-संस्कृतप्रन्थमाला विभागशः प्रकाशिताभवति । एतस्यां प्राचीनाः नवीनाश्च दुर्लभाः सुलभाश्च अत्युपयुक्ताः संस्कृतग्रन्थाः काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालीयैः पण्डितैरन्यैरपि विद्वद्भिः संशोधिताः क्रमेण संमुद्रिता भवन्ति । अस्या प्रकाश्यमाणानां प्रन्थानां मूल्यं सूचीपत्रे प्रकाशितं वर्तते । १ नलपाकः नलविरचितः। संपूर्णः ( पाकशास्त्रम् १) २ संक्षेपशारीरकम् । रामतीर्थस्वामिकृतान्वयार्थबोधिनीटीका- सहितम्। ( वेदान्तं १) रु०८-० ३ वैशेषिकदर्शनम् । पं० श्रीदुण्डिराजशास्त्रिकृतविवरणोपेताभ्यां प्रशस्तपादभाष्योपस्काराभ्यांसमन्वितम् (वैशेषिकं१)रु०२-० ४ श्रीसूक्तम् । विद्यारण्यपृथ्वीधरधीकण्ठाचार्यकृतभाष्यत्रयेण टिप्पण्या च समलङ्कृतम् । (वैदिकं १) रु००-६ ५ लघुशब्देन्दुशेखरः (भैरवी ) चन्द्रकलाटीकासहितः-प्रथम भाग अव्ययीभावान्तः । (व्याकरणं १) रु०५- ५ लघुशब्देन्दुशेखरः (भैरवी) चन्द्रकलाटीकासहितः तत्पुरुषादि. समाप्तिपर्यन्तः। द्वितीय भाग (व्याकरणं १) रु०८-० ६ कारिकावली मुक्ता दिन राम शब्दखण्डसहिता तथा "गुण निरूपणदिनकरीय" महामहोपाध्याय पं० श्रीलक्ष्मणशास्त्रि. कृतव्याख्यासहिता। (न्यायं १) रु०६-० ७ पञ्चीकरणम् । वार्तिकाभरणालङ्कृतवार्तिकटीकया-तत्त्वचन्द्रि कासमवेतविवरणेन च समन्धितम् । (वेदान्तं २)रु००-८ ८ अलङ्कारप्रदीपः। श्रीविश्वेश्वरपाण्डेयनिर्मितः । (काव्यं १) २००८ ९ अनङ्गरङ्गः। महाकविकल्याणमल्लविरचितः। (कामशास्त्रं१) रु० ०-१२ १० जातकपारिजातः।श्रीवैद्यनाथशर्मणाविरचितः। (ज्यो० १) रु० २-० ११ पारस्करगृह्यसूत्रम् । कात्यायनसूत्रीयश्राद्ध-शौच-स्नान-भोजन- कल्पसहितम्। (कर्मकाण्डम् १) रु० --८ १२ पुरुषसुक्तम् । सायणभाष्य-महीधरभाष्य-मंगलभाष्य-नि- म्बार्कमतभाष्यचतुष्टयसहितम् । (वैदिकं २) रु० १--४ १३ श्रीमत्सनत्सुजातीयम्-श्रीमच्छङ्करभगवत्पादविरचितभाष्येण नीलकण्ठीव्याख्ययाच संवलितम्। ( वेदान्तं ३) रु०१-४ १४ कुमारसंभवं महाकाव्यम्।महाकवि श्रीकालिदासवि० सञ्जीवनी शिशुहितैषिणी-टीकाद्वयोपेतम् सम्पूर्णम् । (काव्यं२) रु० १-८ १५ श्रुतबोधश्छन्दोग्रन्थः । आनन्दवर्द्धनीतात्पर्यप्रकाशाख्यसंस्कृत- भाषाटीकासहितः। (छंदः १) रु. ०-६ १६ कारिकावली। मुक्तावली-न्यायचन्द्रिकारीकाद्वयसहिता सटि- (न्याय २) रु०१-० - प्पणा।

·काशीसंस्कृतसीरीज़ । १७ पारस्करगृह्यसूत्रम्। काण्डद्वये हरिहर गदाधर० तृतीयकाण्डे ह. रिहर-जयराम-प्रणीतभाष्येण समलङ्कतम् । हरिहरभाभ्यस हितस्नानत्रिकण्डिकासूत्र-गदाधरभाध्यसहितश्राद्धनवक- ण्डिकासूत्रैः यमलजननशान्ति-पृष्टोदिवि-शौच-भोजन- कामदेवकृतभाष्यलहितोत्सर्गपरिशिष्टसूत्रैः परिष्कृतं-टिप्प- पयादिभिः सहितं च । ( कर्मकाण्डं २) रु०३-० १८ संक्षेपशारीरकम् । मधुसूदनींटीकासहितम् संपूर्ण (वेदान्तंट) रु०६~० १९ लघुजूटिका-अर्थात् अभिनवा परिभाषेन्दुशेखरपरिष्कृतिनि- मितिः। (व्याकरणं २) रु० ०-८ २० कातीयेष्टिदीपकः । ( दर्शपौर्णमासपद्धतिः) महामहोपाध्याय- पं० श्रीनित्यानन्दपन्तपर्वतीयविरचितः । (कर्मकाण्ड) १०१-. २१ सप्तपाठि श्रीशिवमहिम्नस्तोत्रम् । श्रीगन्धर्वराज पुष्पदन्ताचार्य- विरचितम् । हरिहरपक्षीय-मधुसूदनीटीकया (संस्कृतटी. का-संस्कृतपद्यानुवाद-भाषाटीका-भाषापद्यानुवाद-भाषा- बिम्ब) पञ्चमुखीनाम्न्या टीकया-शक्तिमहिम्नस्तोत्रण च समन्वितम् । ( स्तोत्रवि०१) रु. १. २२ बौद्धाऽऽचार्यश्रीधर्मकीर्तिप्रणीतःसटीकन्यायविन्दुः।भाषाटीका. सहितः। (बौद्धन्याय वि०१) रु०१-८ २३ सपरिष्कृत-दर्पणसहितवैयाकरणभूषणसारः। (व्याकरणं ३)रु०४-० २४ न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका।श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिता। सम्पूर्ण (न्यायविभाग ३) रु०६-० २५ मीमांसान्यायप्रकाशः। (आपदेवीयः) श्रीचिन्नस्वामिशास्त्रिकृतया सारविवेचिन्या व्याख्यया सहितः । (मीमांसा१)रु०२-० २६ पौरोहित्यकर्मसारः । (टिप्पणीसमलंकृतः) प्रथमो भागः श्रीरमा- कान्तशर्मणा संगृहीतः। ( कर्मकाण्डवि०३) रु००-४ २७ लघुशब्देन्दुशेखरः । म० म० श्रीनागेशभट्टविरचितः अव्ययी. भावान्तो भागः, म०म० पण्डित श्रीनित्यानन्दपन्त-पर्वतीयः कृतशेखरदीपकाख्येन टिप्पणेन समुज्ज्वलितः। (व्या०४) रु०४-८ २८ रघुवंशमहाकाव्यम्। श्रीकालिदासविरचितम् पञ्चसर्गात्मकम् । म० म० श्रीमल्लिनाथसूरिकृतसञ्जीविनीटीकया पं श्रीकनक- लाल ठक्कुरकृताऽर्थप्रकाशिकाटीकया च समलङ्कतम । (काव्य३) रु. ०-१२ २९ कामसूत्रम् । श्रीवात्स्यायनमुनिप्रणीतं बहुयत्नरासादितया पूर्णया. जयमङ्गलरचितया टीकया समेतम् । बहुखण्डितपाठान् परिपू. य,सूत्राांश्च संयोज्य, परिष्कृत्य संशोधितम्। ( काम०२) यन्त्रस्थ - ·३ काशीसंस्कृतसीरीज़ । ३० न्यायकुसुमाञ्जलीः। न्यायाचार्यपदाङ्कितश्रीमदुदयनाचार्यविरचि. तः । म०म० रुचिदत्तकृतमकरन्दोद्भासित म० म० वर्द्धमा- नोपाध्यायप्रणीतप्रकाशलहितः। (न्यायं ४)रु०६-० ३१ परिभाषेन्दुशेखरः। म०म० श्रीनागेशभट्टरचितः । म०म० भैरव- मिश्रविरचितया भैरवीत्यपराख्यया परिभाषाविवृत्या-तत्त्व- प्रकाशिकया टीकया च सहितः। (व्याकरणं ५) यन्त्रस्थ ३२ अर्थसंग्रहः। पूर्वमीमांसासारसंग्रहरूपः। श्रीलौगाक्षिभास्करविरचि- तः।श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीरामेश्वरशिवयोगिभिक्षु. विरचितमीमांसार्थकौमुद्याख्यव्याख्यासहितः।(मीमां०२)रु०१-० ३३ न्यायवार्तिकम् न्यायदर्शनवात्स्यायनभाष्योपबृंहणम् । परमर्षि भारद्वाजाइयोतकरविरचितम् । महर्षि-गोतमादिचरितसम्व लितबृहत्भूमिकासहितम् । (न्यायं वि०५) रु०६-० ३४ शुक्लयजुर्वेदसंहिता । वाजसनेयिमाध्यन्दिनशाखीया । श्रीमदुव्य- टाचार्यविरचितमन्त्रभाष्येण श्रीमन्महीधराचार्यविरचितवेद- दीपेन च सहिता। ( भाग १-२-३-४ )(वैदिकं ३) रु०८-. ३५ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिता। श्रीसायणाचार्यविरचितभाष्यसहिता । १ अध्यायादारभ्य २० अध्यायपर्यन्ता। (वैदिकं ४) रु०६-० ३६ सिद्धान्तलेशसंग्रहः । श्रीमदप्पयदीक्षितविरचितः। श्रीमत्परमहंस- परिव्राजकाचार्यकृष्णानन्दतीर्थविरचितया कृष्णालङ्काराख्य- या व्याख्यया समलंकृतः। (वेदान्तं ४) रु०६-० ३७ काशिका । श्रीपाणिनिमुनिविरवितव्याकरणसूत्राणां वृत्तिः वि- द्वद्वर-वामन-जयादित्यविनिर्मिता। (व्याकरणं ६) रु०६-० ३८ प्राकृतप्रकाशः । भामहकृतः । श्रीमद्वररुचिप्रणीतप्राकृतसूत्रसहि- तः। टिप्पण्या च संयोजितः। (व्याकरणं ७) रु०१-४ ३९ जीवन्मुक्तिविवेकः श्रीमद्विद्यारण्यस्वामिविरचितः। भाषानुवा- दसमेतः। (वेदान्तं ६) रु०२-० ४० श्रीनारदीयसंहिता । ब्रह्मणोपदिष्टो नारदमहामुनिप्रोक्तो ज्यौतिष- (ज्योतिष २) रु००-६ ४१ मेदिनीकोशः मेदिनीकारविरचितः । (काशं १) रु०१-८ ४२ मीमांसादर्शनम् । श्रीशवरस्वामिविरचितभाप्यसहितम् । सपूर्णम् । (भाग-२) (मीमांसा ३) रु. १०-. ४३ न्यायदर्शनम् । श्रीगोतममुनीप्रणीतम् । श्रीवात्स्यायनमुनीप्रणीत. भाष्यसहितम् । श्रीविश्वनाथन्यायपञ्चाननभट्टाचार्यविरचि. तन्यायसूत्रवृत्त्यनुगतम् । टिप्पण्यादिसहितम् (न्यायं ६) रु० ३-० ४४ दानमयूखः। विद्वद्वरश्रीनीलकण्ठभट्टविरचितः। (धर्मशास्त्रं१) रु०१- ४५ कालमाधवः । विद्वद्वरश्रीमाधवाचार्यविरचितः। (धर्मशास्त्र) रु०१-८ ग्रन्थः।

·। काशी संस्कृतसीरीज़ । ४६ भास्वती । श्रीमच्छतानन्दविरचिता । श्रीमातृप्रसाद (देवभू. षण) पाण्डेयेन कृताभ्यां छात्रबोधिनीनाम संस्कृतसोदाहरण भाषाटीकाभ्यां सहिता । (ज्योतिष ३) रु०२-० ४७ फक्तिकाप्रकाशः । उपाध्यायोपावैयाकरणकेसरीविरुदाङ्कितमथि- लेन्द्रदत्तशर्मविरचितः पं० सीतारामशर्मकृतटिप्पण्या विभूषितः। (व्याकरणं ८)रु०१-४ ४८ मिताक्षरा। श्रीगौडपादाचार्यकृतमाण्डूक्यकारिकाव्याख्या--श्रीम- त्परमहंसपरिव्राजकाचायस्वयम्प्रकाशानन्दसरस्वतीस्वामि- कृता।शंकरानन्दकृतमाण्डूक्योपनिषद्दीपिका च। (वदा०७) रु०१-४ ४९ काव्यप्रकाशः । श्रीमम्मद चार्यविरचितः। पं० श्रीहरिशङ्करशर्मणा मैथिलेन संगृहीतया नागेश्वरीटीकयाऽलङ्कतः। (काव्य०४) रु०४-० ५० अधिकरणकामुदी । श्रीदेवनाथठक्कुरकृता। (मीमां० ४) रु०१-० ५१ रघुवंशमहाकाव्यम् । श्रीकालिदासविरचितम् म.म.श्रीमल्लिनाथ. कृतसञ्जीविनीटीकयोपेतम् पं० श्रीकनकलाल ठक्कुरेण कृता भावबोधिनी टिप्पण्या समलङ्कतः संपूर्णम् । (काव्य ५) २०१-४ ५२ काथबोधः।साजनीकृत टीकोपेतः। दत्तात्रेय सम्प्रदायाऽनुगतः। रु०-८ ५३ रसचन्द्रिका । श्रीविश्वेश्वरपाण्डेय निर्मिता। (काव्य० ६) रु०१~ ५४ अलङ्कारमुक्तावली। श्रीविश्वेश्वर पाण्डेयनिर्मिता। (काव्य०७)रु०-१२-० ५५ वृत्तरत्नाकर:-मट्टकेदारप्रणीतः। नारायणभट्टीयव्याख्यासहितः। सम्पादकनिर्मितविषमस्थलटिप्पणोपेतः। श्रतबोधच्छन्दो- मञ्जरीसुवृत्तनिलकैश्च समेतः । ५६ अलङ्कारशेखरः। केशवमिश्रकृतः। साहित्योपाध्याय श्री अनन्तराम- शास्त्रिणा भूमिकादिभिः संभूष्य संशोधितः । (अलं०वि०१)रु०१-४ ५७ शक्तिवादः। श्रीगदाधरभट्टाचार्यप्रणीतः। टीकात्रयोपेतः। कृष्ण- भट्टकृतया मञ्जूषया-माधवभट्टाचायनिामतया विवृत्या श्रीमन्माध्वसंप्रदायाचाय्यदार्शनिकसावभामसाहित्यदर्शना. द्याचार्यतरत्नन्यायरत्न गोस्वामिदामोदरशास्त्रिरचितया विनोदिन्या च समेतः। न्या०वि०७)रु० २-० ५८ प्रौढमनोरमा । म. म. श्रीभट्टोजीदीक्षितविरचिता तत्पौत्र म..म. श्रीहरिदीक्षितविरचितलघुशब्दरताख्यव्याख्ययासमेता । म. म. पण्डितश्रीभैरवमिश्रविरचितशब्दरत्नव्याख्यया युक्ता । श्रीयुतभाण्डारीत्युपाढमाधवशास्त्रिविरचित प्रभानामटिप्प ण्या समलङ्कृता । श्रीयुतजगन्नाथशास्त्रिविरचितयाव्ययी- भावस्य शब्दरत्नप्रदीपकनामकटीप्पण्याऽलङ्कृता (अव्ययी. भावान्तः प्रथमोभागः) ( व्याकरण वि०९) रु०५-० ५९ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् श्रीहरदत्तप्रणीतयाऽनाकुलाख्ययाव्याख्यया, श्रीसुदर्शनाचार्यप्रणीतया तात्पर्यदर्शनाख्यया व्याख्यया च समलंकृतम्, पृथक् सूत्रपाठेन,पाठभेदेन, मीमांसापदार्थविव रणेन च संयोजितम् । ( कर्म वि०५) रु०४-० (छंद वि०१) १--८ ·काशीसंस्कृत सीरीज । ६० नाट्यशास्त्रम् । अरतमुनिप्रणीतम् (सम्पूर्णम ) साहित्योपाध्याय एम.ए. इत्यादिपदवीभाजा पण्डित वटुकनाथ शम्मणा तथा साहित्यशास्त्रि एन.ए. पदवोकृता पण्डित बलदेवापाध्यायेन चसम्पादितम् । ( नाट्यशास्त्र वि० १) रु०५-० ६१ काव्यालङ्कारः। श्रीभामहाचार्येण विनिर्मितः । काशीविश्ववि. घालयाध्यापकाभ्यां पण्डित वटुकनाथ शर्मा एम० ए० सा. हित्योपाध्यायः तथा पण्डित बलदेव उपाध्याय एम० ए० साहित्यशास्त्री इत्येताभ्यां भूमिकादिभिः समलङ्काय सम्पा- दितः, काशी विश्वविद्यालयोपकुलपति पदं विभूषयद्भिः श्री. मदाचार्यप्रवरैः आनन्द शङ्कर ध्रुव महोदयैः लिखितेन प्राक् कधनेन सनाथीकृतः। (अलङ्कार वि०२) रु०१-८ ६२ ब्रह्मवादः। गोस्वामि श्रीहरिरायजी महाराज विरचितः। श्री. गोपालकृष्णभट्ट विरचित विवरणाख्यव्याख्यानमलङ्कतः । तथा गोस्वामी श्रीवजनाथविरचितो ब्रह्मवादः। तथा शुद्धा. द्वैतपरिष्कारः श्रीमद्रामकृष्णभट्ट विरचितः । श्रीरघुनाथ शास्त्रि विरचित शुद्धाद्वैतपरिष्कारतात्पर्यम् । श्रीहरि- शङ्कर शास्त्रि-वेदान्तविशारदेन विस्तृत् भूमिकया विवि. धपारोशिष्टैर्भाषानुवादेन टिप्पण्यादिना च समलङ्कतः । (शुद्धाद्वैत सम्प्रदाय वि० १)रु०१-० ६३ प्रेमरसायनम् । श्रीविश्वनाथपण्डितरचितम् (का०वि०८)रु०१-० ६४ व्याप्तिपञ्चकरहस्यम् सिंहव्याघ्रलक्षणरहस्यं च । श्रीमथुरानाथ- तकवागीशकृतम् । न्यायाचार्य पं. शिवदत्तमिश्र विरचित गंगानिर्झरिणीव्याख्यया टिप्पण्यादि विभूषितं च । ( न्या०वि०८)रु००-१२ ६५ सिद्धान्तबिन्दुः। श्रीमधुसूदनसरस्वती विरचितः। श्रीभगवान्- शङ्कराचार्य विरचित दशश्लोकव्याख्यारूपः श्रीगौड ब्रह्मा- नन्दविरचित न्यायरत्नावली-नारायणतीर्थ विरचित लघु- व्याख्या टिप्पणीसहितः । ( वेदान्त वि०८) रु. ५-० ६६ अन्त्यकर्मदीपकः आशौचकालनिर्णयसहितः। प्रेतकर्मब्रह्मीभूतय. तिकर्मनिरूपणात्मकः । महामहोपाध्याय पं० श्री नित्यानन्द- पन्तपर्वतीय विरचितः। (कर्मकाण्ड वि०६) रु०१-८ ६७ सांख्यदर्शनम् । श्रीमद्विज्ञानभिक्षुकृत सांख्यप्रवचनभाष्यसमल- (सांख्य वि० १) रु० २-० ६८ अनेकार्थसाहो नाम कोशः । आचार्यश्रीहेमचन्द्रण विरचितः । ( काश वि०२) रु०२-० ६९ शिशुपालवधम् । श्रीमन्माधकविनिर्मितं श्रीवल्लभदेवकृतया सन्देहविषौषधिव्याख्यया महोपाध्याय श्रीमल्लिनाथकृतया सर्वकषाव्याख्यया समेतम् । ( सम्पूर्णम् ) जयकृष्णदास -हरिदासगुप्तः, चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक बनारस सिटी। कृतम्।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.