·PREFACE. ALT * Kinkkeli Amma the authoress of the treatise Ny avabodhını Neelakhunteeya l'igins annalı lives oi the link of the hivers tiver in Mayaverain She is a Brahmo lady of the Andhra Community and compes of a well known respectable family the founder of which was Dubaeh Ramaswami Jys who built and gave away in charity Dubash Agraharam in Mayavaram a cenlury ago Her early education was looked after hiv her mother i hter te in Telugu the mother tongue of the family I oosing her hushand Yanamandram Rapalınga Iya, 1 A in 1871 when she was in her teens she devoted her tre to the study of Samaskrita I iterature and philosopy Iler father and her brothers liad always encouraged her htorary and religious pursu te and now tle only surv ving zelation of hers 19 Bao Bahadur C S Subhramanyam l'his work was origioally prepared by her solely for her 011 use dy & mnemonia At the suggestion of ter Iterary friends she has venti red to publish to Taik MAY VALLASI lugust 1919 K. B, R.

·FBINIONS,
IT COLLEGE CALCUTTA,
महाशयाः।
श्रीमत्प्रहितामद्वैतदीपिका श्रुतिरत्नप्रकाशादीश्वासाद्यामन्दानन्दमवि.
न्दाम । श्रीमत्याः कामाक्ष्याः अद्वैतसिद्धिप्रमुखग्रन्थेषु प्रवेशमवलोक्य चेतो
विस्मयाकुलं सर्वदा तदीयप्रशंसामेव करोति ॥
(Sd) लक्ष्मणशास्सी. (द्राविड)
25-6-10
-
५. इदाना नवसालपुराीनवासिनः दानापैकारणः
बालकृष्णशास्त्रिणः।
सिध्यन्त सर्वाण्यभीष्टानि । भवत्या विरचितटिप्पणीसहितः पण्डित
शिरोमणिव्यंबकमविरचितश्रुतिरत्नप्रकाशः श्रुतिमतोद्योतश्चेति पुस्तकद्वयं
लब्धं । पण्डितमकाण्डानामपि दुश्रवेशे वेदान्तरत्ने बहानन्दीयादौ प्रवेश
तादृशमन्थमुद्रणेन विहषामुपकारे श्रद्धापद्वति चालोक्य निस्मयानन्दसागरे
निमग्नाः स्मः । इतोपि परं सत्पदश्रद्धासमृद्धिमाशास्महे ।।
(Sd.) बालकृष्णशास्त्री.
14-7-10.
3. महामहोपाध्यायः चन्द्रशेखरशास्त्री
मैलापूर संस्कृतविद्यामन्दिरे वेदभाप्यमवक्ता ।
आप भोः विनिता जनाग्रेसरि!
तत्रभवत्या सबहुमानं प्रेपितं पुस्तकद्वयं अद्वैतदीपिका, श्रुतिरन्न
प्रकाशं च सामाद स्ख्यकार्ष भारतीयप्रासनपियायाः अतीव विरळताहता

·2 वस्मिन् कलिनिनले कमलमिव भवती प्रादुरासेति महदिदमाहादानं । योपिभूतया सत्यापि अद्वैतशास्त्रे संपादितं पाटयमुपलक्ष्य तुदपरिभृताः पुमास इतः परमपिता शास्त्राम्यासे बहादरा भवेयुरिति विश्वसिमि ॥ इति (Sa.) चन्द्रशेखरशास्त्री. 17-7-10. 4. इदानी नवसालपुरीनिवासी राजकीयविद्याशालोपाध्यायः गोकर्णेश्वरशासी। श्रिय नित्य स दद्यात्ते कामाक्षि शशिशेखरः । लौकिकश्रीनिधिर्यात्वं सती यस्यातिपूजनात् ॥ १॥ ब्रह्मविद्यासमुद्रोत्यं श्रुतिरत्न महाझुनं । भलब्धं पूर्वमस्माभिराशीच्छ्रुत्योरलकृतिः ॥ २ ॥ भवदापितमध्यास्ते हृदयस्याप्यलंकृतिः । ब्रह्मविद्यासमुद्रानुसारिप्वस्मासु केवलम् ॥ ३॥ भवत्या लब्धमित्येतद्भग्याधिक्यनियामकम् । विधायोत्तेजनं तस्य टिप्पण्या शाणया पठम् ॥ ४॥ पराविनियोगेन वयमानन्दमागिन । एतादृशानि रत्नानि भवसंपादितान्यपि ॥ ५ ॥ स्वीयत्वेन विभाव्यन्ते विबुधैश्शीलनैस्तव । परार्थंकपराणा तु साधूना किमियं स्तुतिः । संतु श्रेयासि भूयासि सदा शंभोरनुग्रहात् ॥ 17-7-10. (Sd ) गोकर्णशास्त्री.

·3 : इदानी नवसालपुरीनिवासिनः दानाधिकारिणः गोपालशाषिणः। अनिमधुरा कामासीवाग्विवृताद्वैतदीपिका नयति । लब्ध पाण्डित्यं च व्यञ्जयतेऽस्याः सता प्रमोदकरी ॥१॥ श्रुतिरत्नप्रकाशोयं विद्वानप्रकाशकः । कामाक्ष्याः श्रवणानंदं तनुते ह्येतदद्भुतम् ॥ २ ॥ पुदुकोटा । 18-10-10 (Sd.) गोपालशास्त्री. 3. नवसालपुरीनिवासी विद्वान् सुब्रह्मण्यशास्त्री। श्रीमत्याः कामाक्ष्यंचायाः परमेश्वरप्रसादात् सर्वाणि श्रेयांसि भूयाः पुदकोट्टराजधानीनिवासी सुब्रह्मण्यशास्त्री निवेदयति वक्ष्यमाणप्रकारेण श्रुतिरत्नप्रकाशः श्रुतिमतोद्योतश्च ब्रह्मश्री परमहंसाना सकाशाल्लब्धः अगा. क्ष अतिमनोहराः तवत्यविषयाः भवत्कृतटिप्पण्या प्रकाशितार्थश्च सानन्द मन्वभवम् । एतस्मिविषये मवत्याः प्रवृत्तिं भवत्परिज्ञानं चालोच्य अभि- नन्द्यावत्याः पण्डितवर्याः एवमेव पूर्वपुस्तकमुद्रणायां तत्परिशोधने च भूय- सी मक्त्याः प्रवृत्तिमुत्तरोत्तरमाशास्महे ।। (Sa) मुब्रह्मण्यशास्त्री 7. वासुदेवव्रमेन्द्रसरस्वती। पिताद्वैतदीपिकाख्यग्रन्थः भाप अद्वैतसिध्यभ्यसनश्रमनन्यफल. मनायासेन प्रेप्सुभिरनेनेव शोधं लभ्येत । एतद्रामे कृताद्वैतसिद्धिश्रमौ यतते । सायामध्ययं ग्रन्थः समर्पणीयइति मे आशयः । तदर्थं पुस्तकद्वर्य प्रेषणीयम् ।।

·4 8. ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ कामाक्षी कणभक्षकाक्षपदयोः शीलासु प्रेक्षात्रती साक्षाच्छंकरपादपक्षसमये वीक्षावतीत्यद्भुतम् । कामाक्षी जननीकटाक्षकरुणामिक्षार्थिनी दीक्षिता यक्षाचार्यमते कुपक्षरहिता हि मातले राजते । अद्वैतदीपिका यस्याः टिप्पणी घृतमिश्रिता। विद्वदयपात्रस्थामन्दध्वान्सपिनाशिनी ॥२॥ कामाक्षीनाम विदुषी मायूरपुरवासिनी। कावेरीतीरवास्तव्या विद्वन्मोदाय सा भवेत् ॥ ३ ॥ विदुषां कामनापूर्ण बक्षि यस्मात्प्रवर्तते । कामाक्षीतेन कार्यता भूयात् पुस्तकमुद्रणे ॥ ४ ॥ कुंभयोग (Si.) बोर्वी शामण्णाचार्यः।

·॥ श्रीगम जय ॥ लो. अखिलागमसंचारि श्रीकृष्णाख्यं परं महः । ध्याला गोवर्धनसुधीस्तनुते न्यायबोधिनीम् ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः । छायानायकरोहिणीसहचरसाहापतिस्वेक्षणं हेयायविलक्षणं श्रुतिशिरोधारपप्रमाणेक्षणम् । बायप्राणहपीकचुद्धिमनसा कामान्तकं साक्षिण मायादूरविधननाय सततं मायूरनार्य भने । चन्द्रालंकृतये जगत्मकृतये जन्माचनुख्यातये सान्द्रानन्दविभूतये सरतये स्वाभिन्नविख्यातये । मायरेरतये सुत्थ्यतये मायापराभूतये श्रेयोदाय्यभयाम्बिकाधिपतये श्रेयः परं मङ्गळम् ।। पूर्वाचायः ग्रन्थारम्भसमये मङ्गळस्याचष्टानात् ग्रन्यादौ नि. चन्धनकरणाच तदनुसारेण गोवर्धनसुधीरपि खेप्टदेवतारूपकृष्ण- ध्यानरूपमळमारचय शिप्यशिक्षाय ग्रन्यादौ निवनाति । अखि- लागमेति । तनु धातोः कृतिस्थः आख्यातस्याश्रयसमर्थः । न्याययो- धिनीमिति द्वितीयायाः कर्मसमर्थः। कर्मताया न्यायबोधिन्याः आधेयतास बन्धेनान्वयः । तथाच न्याययोधिनीनिष्टा कर्मता। कर्मतायाः निरूपकतासबन्धेन कृतायन्वयः । तथाच न्यायबोधिनी- निष्ठमना निरूपककृत्याश्रयः गोवर्धनसुधीः ॥ ध्यात्वति ध्यै धासर्थः ध्यान तञ्च विजातीयधीहितसजाती. यधीपरंपरारूपं । सामत्ययस्य उचरकालीनसमर्थः । उत्तरकाली- ·महलश्लोकशाबोधः नखंच ध्वंसाधिकरणकालत्तिख । एकदेशध्वंसे ध्यानस्य प्रतियोगि, तासंबन्धेनान्वयः । तथाच ध्यानप्रतियोगिकध्वंसाधिकरणकालत्ति- सं। तस्य आभयनासंबन्धेन कृतावन्धयः । महरति द्वितीयायाः कर्म ताऽर्थः कर्मतायां महसः आधेयतासंबन्धनान्वयः! परशब्दस्य अपक- पानाश्रयोः । तस्याभदसंबन्धेन महमि अन्वयः । श्रीकृष्णइनि आख्या यस्यतत् । यच्छब्दार्थो मह । पट्याः आधेयतार्यः आधेय तायां महसो निरूपितससंबन्धेनान्वयः । आख्याशब्दस्य शक्ति निरूपकोः आधेयनाया आश्रयतासंवन्धेन शक्तावन्वयः । श्रीकृष्ण- इत्यस्य श्रीकृष्ण इत्यानुपूर्वी विशिष्टीर्यः । तस्याभेदसंबन्धेन शक्ति- निरूपकेऽन्वयः तथाच महानिरपिताशेयताश्रयशक्तिनिरूपकः श्री कृष्णइत्यानुपूर्वी विशिष्टापिन्नः इनि विग्रहवाक्यार्थः । समासार्यस्तु श्रीकृष्णइत्या नुपूर्वीविशिष्टनिरूपितशक्त्याश्रयः । तस्याभेदसंबन्धेन महसि अन्वयः। मंचारशब्दस्य प्रतिपाद्यतार्थः इनिमत्ययस्य आश्र- यतावानर्थःअखिलागमस्य प्रतिपाद्यतायां निरूपितखसंवन्धेनान्वयः। प्रतिपाद्यतायाः निरूपितत्वसंवन्धनाश्रयतायामन्वयः । तथाच अ. खिलागम निरूपित्तप्रतिपाद्यतानिखपिताश्रयतावान् । नस्य अभेद- संवन्धन महस्यन्वयः। अखण्डबोधस्तु अखियागपनिरूपित पति- पाद्यतानिरूपिताश्रयतावदभिन्न श्रीकृष्णइत्यानुपूर्वीविशिष्टनिरूपित शक्त्या श्रयामिन्नापकर्षानाश्रयाभिन्न महोनिएकमतानिरूपक ध्यान- मतियोगिकध्वंसाधिकरणकालकृत्तिलाश्रयन्यायबोधिनीनिष्ठ कर्मता. निरूपक कृत्याश्रयः गोवर्धनसुधारित "पदच्छेदः पदार्थोतिर्विग्रहो वास्ययोजना | आक्षेपस्थ समाधान व्याख्यानं पंचलक्षणम् ॥ इत्यभियुक्तोक्त्या मूलोपरि प्राप्ताक्षेपस्य व्याव्यात्रैव समाधे पतया मंगलाचरणं पापजनकं निष्फलबार । ननिवन्धनमपि पाप ·न्यायबोधिनीविषयमाला 'चिकीर्पितस्य ग्रन्थस्य निर्विघ्नपरिसमाप्त्यर्थमिष्ट देवतानमस्कारात्मकं मंगलं शिष्यशिक्षाये अन्यतो निवन्नाति निधायेति। जनकं निप्फललात् जलताडनवत् इत्यनुमानेन मंगलाचरण तनि- यन्धनयोः पापजनकले सिद्ध निपिद्धकर्मकरीत्वेन मूलकारे प्रेक्षा- चतामनाश्वासन तदीयग्रन्थस्य प्रेक्षावदनुपदियसमिति शंका परि जिहीर्पः मंगलाचरणतनियन्धनयोः फलमदर्शनेनानुमानं तावनिरा. करोति । चिकीर्पितस्येत्यादिना । तथाच पक्षे देखभावरूपस्वरूपा. सिद्भिटोपो नुमानस्याको भवति । मंगले निवन्धने च निष्फल. खरूप देतोरभाषाद समाशिशिष्य शिक्षारूपफलसत्वात् । चिकीर्पि- वस्येत्या देश्यं शाब्दयाधः क इ. धातोः कृतिरथः सम्प्रत्ययस्य इच्छार्थः क्तमत्ययस्य कर्मतावानर्थः इच्छायाः कृतौ विषयतासंबन्धे- जान्ययः । कृतः निरूपितस्वसंबन्धन कर्मतायामन्वयः। तथाच इच्छाविषयकृतिनिरूपितकर्मतावान् समुदायार्यः। अन्यशब्दस्य आनुपूर्वी निशपायशिष्टवर्णसमुदायोर्थः । ग्रन्थशब्दार्ये चिकीर्पित- शब्दार्थस्य अभेद संबन्धनान्चपः ग्रन्थशब्दात्तस्पट्याः घटकतार्य: घटकतायां ग्रन्थस्य निरूपितससंवन्धनान्वयः तथाच इच्छाविपय कृतिनिरूपित कर्मतावदभिन्न ग्रन्थनिरपेत घटकना हात भवति । विघ्नानामभावः निर्विघ्नं । पश्याः प्रतियोगितार्थः मनिगगितायां विनस्य आघयतासंचधनान्वयः प्रतियोगितायाः निरूपकतासं- बन्धनाभावऽन्वयः। तथाच विघ्ननिष्ठमतियोगितानिरूपका भाव. इति निग्रहार्थः । समानार्यस्तु सएछ । परिसमाप्तिः अर्थः यस्यनत् । यच्छब्दस्य मंगल मर्थः पथ्याः जन्यतायः जन्यतायां मंगलस्प निरूपितलसंवन्धनान्ययः। अर्थशब्दस्य प्रयोजनमर्थः प्रयोजन ·अवतारिकावाक्यशान्दवाधः जन्यवायाः आश्रयता संयन्येनान्वयः । समाप्तिमन्दस्य चम्वर्णवं सार्थः तस्य प्रयोजने अभदसंबन्धनान्वयः तथाच मंगलनिपित जन्यताश्रययोजनं चरमवर्णवसाभिन्न इति विग्रहार्थः समासार्थस्तु चरमणध्वमाभिन्नभयोजनमनकमिति । निर्विघ्नपदार्थम्य जन्यतासं- बन्धनसमाप्तावन्वयः । ग्रन्थस्येति पटवर्धघटकतायाः चरमवर्णेऽन्वयः! तथाच इच्छाविषयकृतिनिरूपित कर्मतावदभिन्न ग्रन्यनिरूपित घटक ताश्रय विननिष्ठमतियोगिता निरूपकाभावजन्य चरमवर्णध्वमामिन भयोजनजनकाभिन्न इति निर्विनपरिसमाप्त्यर्थीमत्यत्तस्यार्थः । इष्टदे- वतायाः नमस्कारः पष्टयाः विप्यतार्थः विशेष्यनायां इष्टदेवतायाः आधयतासंबन्धनान्वयः नमस्कारशब्दस्य अपकवधिसमकारक ज्ञानानुकालव्यापारार्थः तद्बटकज्ञाने विशेप्यतायाः निरूपकत्वसंबन्धे- नान्वयः । नमस्कारः आत्मा यस्यतत् यच्छन्दस्य मंगलमर्थः पटवाः संबन्धार्थः संबन्ध मंगलस्रानुगतासंबन्धनान्वयःसंवन्धस्य आत्म- शब्दार्थस्वरूप प्रतियोगितासबन्धनान्वयः नमस्कारस्य स्वरूप अभेदसं वन्धनान्वयः तथाच मंगलानुयोगिकसंबन्धमतियोगितरूपं इष्टदेवता- निविशेप्यतानिरूपका पकांवधिन्वप्रकारकज्ञानानुकूलव्यापाराभि नस्वरूप प्रतियोगिकसबन्धानुयोगि इति समापार्थः। तस्य अभेदसंव- न्धेन मंगलेऽन्वयानीत्युपसर्गपूर्वकवधिधातोःनिवन्धनमर्थःनिवन्धनं च बोधानुकूलवाभिव्यञ्जक रेखानुकूलव्यापारः। आख्यातस्य कृति यः कृतो व्यापारस्य अनुकूलतासंबन्धनान्यषः कृतेः आश्रयता संबन्धन ग्रन्थकारेऽन्वयः। मंगलमिति द्वितीयायाः विषयतार्यः विप- यतायाः निरूपकतासंवन्धेन निवन्धनयटकवाध अन्वयः। शिष्याणां शिक्षा पट्याः आधेयतार्थः आधेयतायां शिष्यस्य निरूपितत्वसंवन्धे नान्वयः आधेयतायाः आश्रयतासंबन्धेन शिक्षापदार्थे अवश्यकर्तव्य त्वप्रकारकतानेन्ययः । चतुर्थ्याः प्रयोजकत्वगः प्रयोजकत्वे शिक्षा- ·न्यायबोधिनीविषयमाला ५ अंत्र सप्तग्रहणं पदार्थत्वं द्रव्यादि सप्तान्यतमत्व व्याप्यमिति व्याप्तिलाभाय । याः निरूपित वसव-धनालयः भयोजकतायाः आश्रयतासबन्धन निबन्धनेन्वयः। अन्यतरति सिल्पत्ययस्य घटकतार्थः घटकतायां ग्रन्यस्य निरूपितत्वसवन्धनान्वयः घटकताया. आश्रयतासबन्धन मिवन्धनयटकवर्णेन्वयः। तयाचायपखण्डवोध. इच्छाविषयकात निरूपित कर्मतावदभिन्न ग्रन्थनिरूपित घटकताश्रय विननिष्ठप्रति योगितानिरूपकाभावजन्य र रमवर्णध्वसाभिन्न प्रयोजनननकाभिन्नष्ट देवतानिष्ठविशप्यतानिरूपकापकर्पावधित्वप्रकारक ज्ञानानुकूलव्यापा राभिन्न स्वरूपमतियोगिकसवधानुयोग्यमिन्न मगलनिष्ठविषयतानिरू- पक बोधानुकू लग्रन्थनिरूपकघटकताय वर्णाभिव्यञ्जक रेखानुकूल शिष्य निरूपिताघेयताश्रयशिक्षानिरूपित प्रयोजकताश्रय व्यापारानु- कूल कृतिमानिति । मगलवादशाब्दयोधः समाप्तः ।। ननु द्वद्वान्ते रुपमाणमत्यपस्य द्वघटकतावत्पदार्थपर्याप्त सख्यायोधकत्वेन सप्तपदाभावेपि पदार्थेप समत्वत्पाभावपदोत्तर बहुवचनेन लामाद सप्तग्रहण व्यर्थमित्याशका पारहरति । अन सप्तग्रहणमिति । व्यातिलाभायति । व्या लाभः पयाः विषय- साऽर्थः पिपताया व्याः आधेपतासबन्धनान्वयः। विपय तापाः निरूपकतासबन्धेन लाभपदार्थे निश्चये अन्वयः। तथाच व्याप्तिनिष्ठविपयतानिरूपकनिययायेति समुदायार्थः । च्यामिनिश्च. याकारथ ययन पदार्यत्व तनतन द्रव्यादिसप्लान्यतमत्वमिति । খাদিনিখসখীলন অথার্থী লাকি বিঘব। কংস- कारथ यदि अष्टमपदार्थरस्यात् तदा उक्तव्यातिनसभवति । पदार्य स्वस्य अष्टमपदार्थे सत्वेन तन सप्लान्यतमत्वस्याभावात् । ननु उक्तव्या ·शक्तिपाद ननु शकिपदार्थस्वाष्टमस्य सत्त्वात्कथं सप्तेवेति ।। तथाहि मण्यादिसंयुक्त इन्धनादौ सत्यपि बति संयोगे दाहो न जायते। तच्छ्न्ये तु जायते । अतो मणिसमवधाने दाहानुकूला शक्तिनश्यति । मण्यभावदशायां दाहानुकूला शक्तिरुत्पद्यते । तस्मा. च्छक्तिरतिरिक्तः पदार्थइति चेन्न । सिलामाय सप्तग्रहणमित्यसंगत । पदार्थत्वस्य शक्ती सलन तत्र सतान्यतमत्वस्याभावादुक्तव्याप्तभंगात इति भावनाक्षिप्य शक्तिसा- धनं भतिजानीत तथाहीति । हि येनप्रकारेण उत्पादितं चत् ज्ञातं भवदिति । पूरणीयं । तथा तेन प्रकारेण उपपादयिष्याम इति पूरणीयं । मणिः दाहानुकूलधर्षनाशकः दाहानु-पत्तिकारण त्वात् । यत्रयत्र दाहानत्पत्तिकारणत्व तत्र दाहानमूलधर्मनाशकन्वं । यथा वहिकाष्ठविभागे । तथाच मणेः दाहानुत्पाचिकारणत्वसत्येन दाहानुकुलधर्मनाशकत्वमावश्यकामिति उक्तहतो स्वरूपासिद्धिदोप परिहाराय दाहानुत्पत्तिकारणतानिश्चायको अन्वयव्यतिरेकमहचारी दर्शयति । मण्यादिसंयुक्त इत्सारभ्य तच्छू-यतु जायते इसन्तेन । अन्वयसहचारः कारणसवे कार्यसत्त्वं । व्यतिरेकसहचारः कारणा भावे कार्याभावः । प्रकृने माणः कारणं । दाहानुत्पत्तिकारणत्वं कार्य । उक्तानमाने याधशंका परिहरति । मण्यभावत्यादिना । शाक्त मसाध्यानिरिकलं साधयति तस्मा दित्यादिना । तस्माद उत्पचि. विनाशसद्भावात्। अतः सामान्यादिचतुष्टपनान्तभवति पूरणीयं । शक्तः द्रव्यादिकिनान्तर्भावः । गुणशत्तत्वादिति पूरणीयं । अतिरिक्त द्रव्यत्वादिसप्तोपाध्यन्यतमन्यः। दाहोनाम पूर्वरूपनाशः ·न्यायवाधिनीविषयमाला ७ . मणेः प्रतिबन्धकत्वेन तदभावस्य कारणत्वेनैव निर्वाहे मण्यसमवधानसमवधानाभ्यां अनन्तशक्ति तत्मागभावध्वंसकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । तस्मात् सप्तैव पदार्थाइति सिद्धं ॥ रूपान्तरोत्पत्तिा । मणेः दाहानुत्पत्तिकारणत्वमस्तु दाहानुक्लधर्म- नाशकत्वं मास्तु इति अप्रयोजकशंकायां यदि दाहानुकूलधर्मनाशकत्वं न स्यात् तर्हि दाहा नुत्पत्तिकारणत्वमपि नस्यात् । दाहानुत्पचि कारणत्वं प्रति दाहानुकूलधर्मनाशकत्वस्य प्रयोजकत्वात् इति अनकलतर्को वाच्यः। सच न संभवति । कार्यानुत्पचिकारणत्वं पति कार्यानुकूलधर्मनाशकरयमेव न नियामकं । किंतु कार्यप्रति . वन्धकत्वमपि नियामकं । प्रकृतेमणेः दाहानुत्पत्तिकारणावं प्रति दाहानुकुलधर्मनाशकत्वमेव न नियामकं दाहमतिवन्धकत्वमपि नियामकं भवति । एवंच मणेः दाहानुकुलधर्मनाशकत्वाभावेपि दाहप्रतिबन्धकत्वेनैव दाहानत्पत्ति कारणत्वं संभवति । दाहानु- त्पत्ति कारणत्यरूपहेतुः अनुकूलतर्का भावेनामयोजकइत्याशयेनाह। मणेः प्रतिबन्धकलनेत्यादिना । यदि साध्यं नस्यात् तर्हि हेतुरपि नस्यात् इसनुकूलतर्कनियामकंतु हेतुं मति साध्यस्य कारणत्वं भयोजकत्वंचा। निर्वाहइति । दाहानुत्पत्तिकारणत्यस्पत्यध्याहव्यं । तथाच मणैः दाहप्रतिबन्धकन्वेनैव दाहानुत्पत्तिकारणत्वस्य निर्वा- हे इति वाक्यार्थः संपद्यते । ननु मणः दाहमतिबन्धकत्वं वहाँ दाहा नुकूलपक्तिमन्तरा न संभवति । दाहमतिबन्धकत्वस्य दाहानुकूल धर्मनाशकत्वरूपत्वाद इत्याशंक्य दाहप्रतिवन्धकत्वं दाहकारणीभूता. भावप्रतियोगित्वं नतु दाहानुकुलधर्मनाशकत्वं । दाहकारणीभू" ·e शक्तिवादः विरुध्यत । तथाहि । अर्थापनो दाहप्रतिबन्धकस्य निर्वाद्यतया प्रविष्टं । सिद्धान्ते च मणेः प्रतिवन्धकत्वेन निवाई इति दाहमति वन्धकत्व निर्वाहकलेनाभिहितं । अत: उभयाविरोधाग्निनयाख्यान युक्तं । मच प्रतिबन्धकन्वेनेत्यबागेतनस्य निर्वाहइत्यस्य नानुपंगः । किंतु तदभावस्प कारणवनेत्यत्र प्रतिबन्धकत्वेनेत्यस्य हेतुतया भः । एवंच तदभावस्य कारकत्वं तस्य प्रतिबन्धकवन निहताति नोक्तायरोधइति वान्ग । एवं सत्यन्योन्याश्रयापत्तेः तथाहि मणः दहमतिबन्धकल्लं वहौ दाहानुकूलदस्त्यभावपि मण्यभावस्प दाई प्रति कारणलेनैव निर्वहनीति मणः दाहमतिबन्धकस्यनिर्वाहाय वही शाक्यंगीकारो निरर्थकः । दाहमतिवन्धकन्यस्य दाहकारणीभूता भावप्रतियोगित्वरूपलेन मण्यभावस्य दाहकारणत्यस्यैवापेक्षणादइति सिद्धान्ताभिभायः। यदि प्रतिबन्धकारवस्य तदभावकारणतायां देतृत्वेनान्वयः तदा मणेःप्रतिबन्धकत्यं तदभावकारणतामपेक्षते । तदयावकारणताच मणेः मनिय-धात्वमसितइनि भवत्येवान्यान्या. श्रयदोपः । यदिच निर्वाहइत्यस्य मणिममवधानकालीनदाहानु. त्पादनिर्वाहात्यर्थः । नतु प्रतिबन्धात्वस्य निर्वाहदत्युच्यते तदा प्रतिबन्धकत्यस्य निर्वाह्यतया अर्यापत्तो प्रशोऽनुपपन्नः स्यात् । नयाहि मणिसमवधानकालीनवाहिसमानाधिकरणदाहातुत्पत्तिः वधौ दाहानुकूलशक्तिमन्तरा नसंभवति । कारणसमानाधिकरणकार्यानु. त्पादस्यकारणनिष्टकार्याकूलशक्तिनाशाधीनत्यादइत्यापत्तिवाच्या। नवयास्त्वति वाच्य । तथात्वं प्रतिघन्धकायान्यधानुपपत्तिरूपा पत्तिकथनस्यासांगत्यापतः। शक्त्वंगीकार गौरवमप्यधिक दूपणमाह अनन्तेति । 'अन्याययस्वाद युक्तिरहितत्वात् । इति शक्तिवादः समासः । अय तमांचादः। तमः द्रव्यं नीलरूपाश्रयत्वात क्रियाश्रय स्वात् । यत्रपत्र रूपाश्रयत्वं वत्र द्रव्यत्वं यथा घटे इत्यनुमान .

·१० न्यायवाधिनाविषयमाला नन्वन्धकारस्य दशमद्रव्यस्य सत्त्वात्कथं नयति। तथाहि । नीलं तमश्चलतीति प्रतीत्या नीलरूपाश्रय खेन क्रियाश्रयत्वेन च तमसो द्रव्यत्वं सिद्धम् ।। तमसो रूपवत्त्वात् आकाशादिपञ्चकस्य नीरूपत्वा त बायोश्च नीरूपत्वान्न तप्वन्तर्भावः। तमसो नि गन्धत्वात् पृथिव्या गन्धवत्वान्न तत्रान्तर्भावः। तम सो निस्स्पर्शत्वात् जलतेजसोः शीतोष्णस्पर्शवत्वात् न तयोरन्तर्भावः॥ तमसी द्रव्यत्ये प्रमाणममित्य नीलरूपाश्रयत्वहनी प्रत्यक्ष प्रमाण- पन तमसो द्रव्यत्वं साधयति ।। नीलं तमइति । नीलरूपाश्यत्वनेत्यत्र तृतीयार्थ: ज्ञानजन्य- स्वं । तस्य आश्रयता संवन्येन सिधुधात्वर्थनिश्चयमयः। तात्य. यस्य प्रकारतावः। एकदेशपकारता निश्यस्य निरूपिनत्व संवयनान्वयः । तमसदति पयर्थः विशेप्यता । विशेष्यनारी नमसः आधेयनासंबन्धनान्वयः। विशप्यताया निरूपकनासंबन्धन निश्चयेऽन्ययः । नीलरूपाश्रयत्वस्य विषयतासंबन्धन तृतीयार्थघटक. जानऽन्वयः। तथाच नीलरूपाश्रयविषयकज्ञानजन्यत्याश्रयतमो. निष्ठविशेप्यतानिरूपकनिश्चयनिरूपित प्रकारतावदभिन्न द्रव्यस्वमिति शाब्दबोधः । तमसो द्रव्यत्वं प्रसाध्यातिरिक्तत्वं व्यवस्थापयति ॥ तमसोरूपवत्वादित्यादिना। तमः आकाशादिपंचकानन्त संत रूपच्यात् । तमा वायुकृत्य साधारणधर्षशून्यं रूपवत्चात् सदा. गतिमचाभावाच । तमः पृथिवीत्यसाधारंगधर्मशून्यं गन्धशून्य- श्वात् । तमः जलने जाटयसाधारणधर्मशून्य स्पर्शशून्यत्वात् । आ- काशादिवत् ।

·तमावादः । तमसि नैल्यप्रतीतिस्तु भान्तिरेव । एवं कर्मवत्ता प्रतीतिरपि दीपापसरणकियाया एव तत्र भानात् ।। तमसि नैल्पप्रतीतिस्तु भ्रान्तिरेवेति । आयमाशयः नक्षः पस्मिन्देश विषयं न गृहाति तर नल्यमनीवि जनयति । अतएर आकाशे नैल्यनगः। कर्मवत्ताप्रतीतिरपीति । यथाय पनि सति चन्द्रगति चलनसनीति तथा दीप अपसगी सनि मास चलनमती तिर्भवति। तमाबादः समातः ॥ पृथिवी लक्षयतीति । णिन्तलक्षयानो लक्षणामकारकमान जनकशब्दार्थः। आख्यातस्य कृतिरर्थः । को बन्दस्यानु गल तासंबनान्वयः । पृथिवीपिति द्वितीयायाः विशेष्यतायः। विशे प्यतायां पृथिव्याः आधेयतासंबन्धेनामयः । विशेष्यतायाः नि. रूपकतासंबधन ज्ञानेऽन्वयः। कृतः आश्रयतासंन्धेन गन्यकारे ऽन्ययः । तथाच पृथिवीनिष्ठविशेष्यतानिरूपकलक्षणप्रकारकज्ञानजन कशब्दानुकूलकत्याश्रयो ग्रन्यकारः इत्यखण्डकोपः । गन्धनिष्ठाधेय तानिरूपकाधिकरणताश्रयत्वं पृथिव्या लक्षणं । पृथिव्यां समवाय संययन गयो वर्तने । गन्धः आधेय: 1 आधेयता गंधनिष्ठा । आधेयतायां समयसंबन्धोऽवच्छेदकः । येनसंवन्धेन यत त. निष्ठायतायां तत्संबन्धोऽवच्छेदक इति न्यायात् । ते येन संबन्धेन समवायसंवन्धेन । यद्यः वर्तते । तनिष्ठायतायां तरस बन्धः समवायसवन्धः अवच्छेदकः । यसंपन्यो यस्यां अवच्छेदकः सातासंबन्धावच्छिन्ना। य: संचयः समवायरूपः संवन्धः । यस्पां गन्यनिष्ठापवायां अवच्छेदकः । सा गन्धनिष्ठायता । तासंबन्धा इछि समसारामचन्वारना। गन्थनिहायता निरूपक्राधि करणताश्रयत्वं पृथिगामेव संभवति । नसाल । कालिकसंबन्धव गन्धः काल पर्न । नसमानागाभेन 1 नयाच गन्म, आधेषः।

·१२ न्यायबोधिनीविषयमाला एवं पृथिव्यादित्रिक निरूप्य वायु निरुपयति रूप. रहितति ॥ भाधेयता गन्धन्धि आधेयनायां कालिकसंवधोऽवदका नतु समवायसंबन्धः । समवायसंबन्धन काले गन्धस्यावर्तनात् । येन संबन्धन मालिकसमधन यदन्धः वर्तते । तन्निष्ठाधेयतायां तसं पन्यः कालिकर्मबन्धः अवच्छेदकः यः मानो यस्यां अवन्दकः सा नसंबन्धावच्छिन्ना। यः संबन्धः कालिकसनन्धः । यस्यां गन्धनिष्टाधेयतायां भरच्छेदसः । सा गन्धनिष्टायना नसंवन्या वच्छिन्ना कालिकसवन्धावच्छिन्ना । तथान कालिकसंबन्धार मिटन गन्धनिराधेयतानिरूपकाधिकरणताश्रयायं कालस्य संभवति । नतु समवायसंवन्धेत्यादिलक्षणं । अनः काले अनिन्गाप्तिकारणाय गन्य निष्ठाधेयतायां समयायसवधावच्छिन्नत्यं निवेशनीयम् । पृथिव्यादित्रिक निरूपति । नीत्युपसर्गपूनकरूपाती निरूपणमर्थः। निरूपणं नाम लक्षणस्वरूपमामात्यायन्यतममकारमा ज्ञानजनकगन्दः । पृथिव्पादिविवामिति द्वितीयायाः विशेष्यनाऽयः। विशेप्यनायां पृथिव्यादिप्रिकम्याधेयतासवन्यनाम्ययः । विशेष्य. तायाः निस्पकतासंबन्धन निरुपान्दधिकशनाने अन्वयः। ल्यापाप्य उनर कालीनलमयः । उत्तरकालीन पध्वंसाधि कम्पकालवृत्तित्वं । एक्देशध्यम शब्दस्य प्रतियोगितासंयन्धनान्वयः॥ पायुं निरूपयतीवर निएकरूपयाता: निकरणमर्थः। आन्या. तम्य कृतियः उतकालीनतम्य आश्रमासंपन्धेन निकरुप धात्वर्थनिरूपणे चयः निरूपणस्य अनुकुलनामयागेन आल्यानार्थ कृतावन्वयः कृतेराथयनामंबन्धन अन्यकाऽचयः। घायुमिनि दिनी. यार्थः विशेष्यता नस्यो वायोः आधयतासंवन्धनान्वयः । विगप्य. तायाः निस्पकवासंर्वधन रूपशावर्धघटकासानन्वयः । तयार गि ·धानिकपण (३ रूपरहितस्पर्शवान्वायुः॥ ध्यादि विकनिष्ठविशेष्यवानिरूपकलक्षणम्वपशमाण्यायन्यतममका पकज्ञानजनक शब्दप्रतिषांगिकध्वंसाधिकरणकालतिवाश्रयवायुनिष्ट विशेप्यतानिरूपकलक्षणस्वरूपमामाण्यायन्यतमप्रकारकज्ञानजनकश- ब्दानुकूलकृत्याश्रयः ग्रन्थकारः इत्यखण्डः शान्टयोधः । रूपेण रहिनः रूपरहितः तृतीयायाः प्रतियोगिताऽर्थः । प्रतियोगितायां रूपस्य आधेपत्तासंबंधेनान्वयः । तथाच रूपनिष्ट प्रतियोगिनेत्यासीत् । रहधानीः अभावार्थः । अभारे प्रतियोगि तापा: निरूपकत्वसंवन्धेनान्वयः। नयाच रूपनिष्ठप्रतियोगितानि- पकाभावः। क्तमत्ययस्य आश्रयतानानर्थः। आश्रयतायां अ. भावस्य निरूपितस्यसंपन्धनान्वयः । तथाच रूपनिष्ट प्रतियोगिता निरूपकाभावानरूपिनाश्रयतावान् वायुः । स्पर्शः आस्मिन् अस्तीति स्पर्शचान् । इदंशब्दस्य वायुरर्थः। सप्तम्याः अधिकरणनार्यः । अधिकरणताया बायोः आधेयनासंवधनान्वयः। तथाच वायुनि- पाधिकरणता । असधानो: आधेयनार्थः। आग्यातस्याश्रयोऽर्थः आधेयतायां अधिकरणतायाः निरूपितत्वसधेनान्वयः। सथाच वायुनिष्टाधिकरणतानिरूपिताधेयनाश्रयः स्पर्शः इति विग्रहार्यः । समासार्यस्तु स्पर्शनिष्ठाधेयनानिरूपकाधिकरणताश्रयः वायुः। तथा ৰ কথানদনিভাঠিন্যানথামাৰামৰ মান নিধন निरूपकाधिकरणामाश्रयत्वं बायोलक्षणं । रूपनिष्ठप्रतियोगिता यां रूपत्वावछिन्नत्यं निवेशनीयं । अन्यथा पृथिव्याटिंत्रिक अति- च्यातिः । कथमितिचेद' पनिष्ठमतियोगितानिरूपको याभावः रूपघटोभयाभावः। उभयाभावस्य उभयं मतियोगि। प्रतियोगि ता उभयनिष्ठा रूपनिष्ठापि भवति । तादृशप्रतियोगिताम्पिक रूपपटोभयाभावः पृथिव्यादित्रिक व । अतः अतिव्याप्तिः मस- ·न्यायोधिनी विषयमाला सामानाधिकरण्यसंबंधेन रूपत्वावच्छिन्न प्रतियोगि ताकाभावविशिष्टस्पर्शवत्तं लक्षणगिति फलितार्थः ।। ज्जते । प्रतियोगितायां रूपत्वावच्छिन्नत्यनिवेशे नातिव्याप्तिः। रूप स्वावच्छिन्नप्रतियोगिता निरूपको योऽभावः रूपाभावएव । नतु रूप घटोभयाभावः । कथमित्युक्तौ उभय भावस्य उमग प्रतियोगि । प्रतियोगिना उभयनिष्टा । प्रतियोगितावच्छेदकं उभयत् । उभ. यत्वावच्छिन्ना सा प्रतियोगिता । नतु रूपत्वावच्छिन्ना। अत: नातिव्यातिः । प्रतियोगितायां समवायसंबंधावच्छिन्नत्वं निवेश- नीयं । अन्यथा संयोगेन रूपाभावमादाय घटादौ अतिव्याप्तिः । तथाहि संयोगेन रूपायावत्य रूपं प्रतियोगि । प्रतियोगिता रूप निष्ठा। प्रतियोगितावच्छेदकं रूपत्वं । उपत्वावच्छिन्नमतियोगि तानिरूपकः संयोगेन रूपाभाव: । तथाच रूपत्यावच्छिन्नमतियोगि तानिरूपकोऽभातः पादौ वर्ततएवति तदारणाय रूपनिष्ठप्रतियोगि वायां समवायसंबंधावच्छिन्नत्वं निवेशनीयं । तन्निशे च नाति व्याप्तिः । समवायसंबंधावच्छिन्नरूपत्वावच्छिन्नमतियोगितानिरूप को गोऽभावः समवायन रूपाभावः। नतु संयोगेन रूपाभावः । संयोगेन रूपाभावस्य रूपं प्रतियोगि। प्रतियोगिता रूपनिष्ठा । प्रतियोगितावच्छेदक संबंधः संयोगः। संयोगसंबंधावच्छिन्ना सा प्रतियोगिता । नतु समायसंबंधावच्छिन्ना । अतो नातिव्याप्तिः । सामानाधिकरण्यसंबंधेनेति । स्वाधिकरणटाति सामानाधि- करण्यं । रूपामावविशिष्टं स्पर्शवत्वमित्या स्वपदन रूपाभावा ग्राहः। यदेशिष्यं यत्रोत्पादनीयं तत् स्वपदन ग्राय । प्रकृते रूपाभाववैशिष्ट्यं स्परिचे उपपादनीयं । अतः स्वपदेन रूपमावो ग्राह्यः । सं रूपाभानः । स्वाधिकरणं वायुः । तद्वृत्तित्वं स्पर्शवत्वस्य । स्वा धिकरणत्तिस्वसंधेन रूपाभावविशिष्ट सशवत्वं भवति ।

·अतिध्याप्तिलक्षण . . अतिव्याप्ति म अलक्ष्ये लक्षणस्य सत्त्वं । यथा गोः शृंगित्वं लक्षणमुक्तंचेत अलक्ष्यभूनगोभिन्नमहिषा दावतिव्यामिः । तत्रापि शूगित्वस्य सत्त्वात ॥ अतिव्याप्ति मारी। अलक्ष्य लक्ष्याभिन । सप्तम्यर्थः निरूपि तत्वं । तस्य आश्रश्तासंबंधन सत्त्वशब्दार्थे आधेयत्वे अन्वयः। तथाच लक्ष्यांभननिरूपिनधियत्वं अतिव्याशियोंपः अतिव्याप्तिदुष्ट स्य लक्षणं । गोः शृङ्गिवं लक्षगमित्यत्र भूषित्वमतिताप्तिदुष्टं । तस्येदं लक्षणं संभवति । लक्ष्या गौः। लक्ष्यभन्न महिपः । न. दृत्ति शृङ्गित्वं । तद्वृत्चित्वं शृशिवस्म । लक्ष्यभिन्ननिरूपिताप तायां लमाणनावच्छेदक संबंधापच्छिनत्वं निवेशनीयं । अन्यया गोः सानादिमचं लक्षणमित्यत सास्तादिमत्वं अतिव्याप्तिः । लक्ष्यभिन्नो महिषः । तत्र सानादिमत्वं कालिकसंवरन वर्तते । जन्यानां कालोपाघित्वमिति न्यायेन जन्यमान कालिकसंबंधन सर्व धर्तते । अतः सानादिमनमपि वर्तत । आप सानादिमत्र । आधेपता सालादिमत्त्वनिष्ठा सा आधिपताच लक्षाभिननिरूपिता। आधेयतायाः अधिकरणनिरूपितत्वात् । लक्ष्यभिन्नमदिपस्य अधि. करणावात् । आघपताया लक्षणावस्थेदक संबंधावांच्छन्नवनिय शे नातिव्याप्तिभवः । कालिकसंपंधन साम्नादिमत्तं माहिप वर्तते । आघयं सास्लादिमचं। आधेयता सामादिमचनिष्ठा। आधे. यमायां कालिकसंचरिच्छेदकः । येन संयंभन यतते । तत्र ठाधेषतायां तत्संबन्धोऽवच्छेदकः। यन संबन्धेन कालिकसंवन्धन । यत् सास्लादिम वर्तते । तनिष्ठायतायां सानादिमचनिष्ठाध. यता जासंयन्य: कालिकसंबन्ध: अच्छदका । साम्बादिया निष्ठापयता कालिकासंबन्धावच्छिना । नतु लक्षणतावच्छेदकसंय धावच्छिना। लक्षणतावच्छेदकसंघन्धः समवायसंपन्यः । । ।

·व्यायचोधिनाविषयमाला अव्याप्तिाम लक्ष्यैकदेशावृत्तित्वं । लक्ष्यतावच्छे दकाश्रये कचिल्लक्ष्ये लक्षणासत्त्वमेवाव्याप्तिरित्यर्थः । यथा गोः कपिलत्वं लक्षणमुक्तचेत् श्वेतगवि कपिल वाभावादव्याप्तिः ॥ असंभवोनाम लक्ष्यमात्रे कुत्रापि लक्षणासत्त्वं । यथा गोरेकशफयत्त्वं लक्षणमुक्तं चेत् गोसामान्यस्य द्विशफवत्त्वेन एकशफयत्त्वस्य कुत्राप्यसत्वादसंभवः ।। लक्ष्यैकदेशाद्वात्तत्वमिति । लक्ष्स्य एकदशः लक्ष्यकदंशः । ल. क्ष्यैकदेश अत्तिन्न लक्ष्यैकदशातित्वं । एकदेशमन्दार्थः घटक तावान् । लक्ष्यस्पति पष्टयनः निरूपितत्यं । निरूपतत्वम आश्र- चतासवन्धन घटकनायामन्चयः । अत्तित्वनाम आधययाभावः । आधेयतायां एकदेशशब्दार्थस्य निरूपिनत्वसंवन्यनान्वयः । तथाच लक्ष्यानरूपितयटकताश्रयनिरूपिताधेयत्वाभावः अध्याहिः । गोः कपिलत्वं लक्षणमित्यत्र कपिलत्वं अन्यासिष्टं । तत्रोक्ताव्याप्ति लसणं वर्तते । लक्ष्यं गोसमुदायः। तद्धटिका श्वेतगौः तदत्ति धेतरूपं । आधेयता वतरुपनिटा। आयताच लक्ष्यंकटेशश्वेत गोनिरूपिता । आधेयस्वाभावः कपिलवे । कपिलवस्थ तगार अभावात् । आधयतायां लक्षणनावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नत्वं निवेश नीयं । अन्यथा कापलल्ये अव्याप्तिरूपे अध्यातिदुष्टलक्षणस्य असं भवापत्तः। लक्ष्यकशे श्वतगवि कॉपलवस्य कालिकसंवन्धेन सच्चात् । कपिलत्यनिष्टायतायाः श्वेनगोनिरूपिनत्वात् । लक्षण तावच्छेदकसंवन्धावांच्छनात्वनिवेो नासंभवः । कपिलत्वनिष्ठ वेत गोनिरूपिताधेयतायाः कालिकसंबन्धावच्छिन्न त्वपि लक्षणतापच्छे. दकीभूतसमायसंबन्धाच्छन्नत्वाभावात् ।। लक्ष्यमात्रइति । मापदं यावदर्यकं ।

·গাহ १७ समग्याः निरूपितलपर्यः । तस्य असत्वशब्दार्याधेयस्यामावपट काधपतायामन्वयः । तथाच यावलक्ष्यनिरूपितायेयवाभावः अ संभव इति समुदायार्थः । गोः एकःशफबावं लक्षणमित्या एकशफयत्वं असंभवदुष्टं । तपासंभवरूपलक्षणं सभवति । एकाफवावस्य कचिदपि गव्गसचात् । यावलक्ष्यनिरूपिताधेय वाभावस्य एक शफवखे संभवात् । शफे एकावंच शफविशिष्टान्यान । शफवैशि मंच साधिकरणस्तित्व स्वभिन्नत्वोभयसबन्धेन । एनादृशैकन्य अवनिष्ठशफस्य भवति ननु गोनिशफस्य । उक्तसंबन्धन गोनिष्ट शफस्य शफान्तरविशिष्टत्वात् । स्वपदेन गोनिष्ठाकोपादाने खाधि. करणं गोपादः । तदृत्ति शफान्तर । रचित्वं शफान्तरस्य । स्व भिमत्वमपि शफान्तरस्येति उभयसव-धेन गोनिष्टशफस्य शफान्तर विशिष्ठन्वाद निरुक्कैकत्व नसंभवति । लक्ष्यतावच्छेदकसमानाघि- करणत्वेसति लक्ष्यतावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगितानिरूपकभेदाधि करणपत्तित्वं अतिव्याप्तिदोपस्य स्वरूप। अतिव्याप्तिदुष्टस्य लक्षण । गोः भूद्वित्वं लक्षणमित्यत्र गित्वमतिच्याप्तिदुष्टं । तस्पेदं लक्षणं सभवति । लक्ष्या गौः लक्ष्यता गोनिष्ठा । लक्ष्यतावच्छेदकं गोत् । लक्ष्यतावच्छेदकाधिकरणं गौः। सचि श्रृङ्गित्व । वृत्तित्वं भूषि त्वस्य । एवं विशेष्यदळमपि संभवति । लक्ष्यतावच्छेदकावच्छि नप्रतियोगितानिरूपकः कोभेदः इत्यक्तो गोमेदो पवति । कथ- मित्युक्तो गोभेदस्य गौः प्रतियोगी प्रतियागिता गोनिष्ठा। प्रति योगितावच्छेदकं गोत्वं । गोत्वावरिछना प्रतियोगिता । तथाचेत लक्ष्यताकछेदकावच्छिन्नापि भवति । लक्ष्यतावरछेदकस्य गोत्वस्य च एकत्वात् । लक्ष्यतावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगितानिरूपकभेदः गोमेदः । गोभेदापिकरण महिपः । तद्वृत्ति मुङ्गित्वं । तदृत्तित्वं भूहित्वस्येति लक्षणसंगविः । लक्ष्यतावच्छेदकाधिकरणचिवमा- प्रोक्तो गोः सातादिमचे सहाणे अतिव्याप्तिः । अतः विशेष्य 3 ·१८ न्यायधिनाविषयमाला शब्दगुणकमाकाशं । तच्चैकं विभु नित्यंच ॥.. दळ । विशेष्यदळमात्रोक्तो गो: एकशफवचं लक्षणमित्यत्र एकशफ- बच्चे असंभावनि अतिव्याप्तिः। कुतः लक्ष्यपिनशत्तित्वाव। लक्ष्यमा चच्छेदकाधिकरणतित्वेसति लक्ष्यतावच्छेदकाधिकरणवत्यत्यता. भावप्रतियोगित्व अव्याप्तिदोषस्य स्वरूपं । गोः नीलरूपवत्र लक्षणमित्यत्र नीलरूपयत्वं अव्याप्तिदुष्टुं । अस्येदं लक्षणं संभवति । लक्ष्या गौः। लक्ष्पता गोनिष्टा । लक्ष्यतावच्छेदक गोत्त्वं । लक्ष्य तावच्छेदकाधिकरणं गौः । तदृत्ति नीलरूपवत्वं । तद्वतित्वं नील- रूपवत्वस्य । एवं विशेष्यदळमपि संभवति । लक्ष्या गौ: । लक्ष्य- तारच्छेदकं गोवं। लक्ष्यतारच्छेदकाधिकरणं श्वेतगौः । लक्ष्य- तापच्छेदकाधिकरणतिः योऽत्यन्ताभावः नीलरूपवत्वात्यन्ता- भावः। तत्प्रतियोगि नीलरूपं । प्रतियोगित्वं नीलरूपवत्तस्य । लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकीभूताभावमतियोगित्वं असंभवदोपस्य स्व. रूपं । असंभवदुष्टस्य लक्षणं । लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकन्वंच लक्ष्य- तारच्छेदकाधिकरणकृत्पत्यन्ताभावाप्रतिपोगितलं । गोः एकशफ- वत्व लक्षणमित्यत्र एकशफवत्वपसंभवदुष्टुं । तस्ये लक्षणं संभवति । लक्ष्या गौः लक्ष्यता गोनिष्ठा । लक्ष्यतावच्छेदक गोवं। लक्ष्य नावच्छेदकव्यापको योऽभावः एकशफववाभावः । तत्पतियोगि एकशफरत्य । तत्पतियोगित्वं एकशफवत्त्वस्य । एकशफचरवा- भावस्य निरुक्तलक्ष्यतावच्छेदकव्यापकत्वं संभवति । तथाहि । लक्ष्यतावच्छेदकं गोत्वं । लक्ष्यतावच्छेदकाधिकरणं गौः । स. तिपोत्यन्ताभावः पटात्यन्वाभावः। नतु एकशफववाभावाभावः। एकशफववाभावस्यैव तत्र सचान् । तत्प्रतियोगी घटः । अप्रति- योगी एकशफवचाभावः । अमतियोगित्वं एकाफववाभावस्य ।। शब्दगुणकामति । शब्दो गुणो यस्य तत् । पच्छन्दस्य आकाशमयः। पाया। आधेपताः। आधेपतायां आकाशस्य ·झाल्याणं निरूपितत्वसंबन्धनान्वयः। आयतायाः गुण आश्रयतासंवन्य- नान्वयः। गुणे शब्दस्य अभेदसंबन्धनान्वयः । तथाच आ- कामानिखपत्ताधेयताश्रयगुणः शब्दाभिन्नः इति विग्रहार्थः । समासार्यस्तु शब्दाभिन्नगुणनिष्ठांधयतानिरूपकं आकाश इति । गुणपदै आकाशे ममाणसूचनाय । तथाहि । शब्दः किंचिद्रव्या- श्रितः गुणत्वात् रूपवत् । इतरद्रव्याणां पृथिव्यादीनां शन्दाश्रय स्वासंभवात् अतिरिक्ताकाशसिद्धिः । समवायसंयन्भावच्छिन्नशब्द निष्टाधेयतानिरूपकाधिकरणताश्रयत्वं आकाशस्य लक्षणं । भाधे- यतायां समवायसवधावच्छिन्नत्यं निवेशनीयं । अन्यया काले अतिव्याप्तिः । सर्वाधारः काल इति न्यापेन काले कालिकसंबन्धे न सर्वस्य सत्त्वात् । शब्दोपि वर्तते । आधेयः शब्दः। आप ता शब्दनिष्ठा । तस्यां कालिकसंबन्धोऽवच्छेदकः । अधिकरणं कालः। अधिकरणता कालनिष्ठा। अधिकरणता आयेयवाया निरूपिका भवति । तथाच शब्दनिष्ठाघेयतानिरूपकाधिकरणला. श्रयत्वस्य काले सत्त्वाद भवत्यतिव्याप्तिः। समवायसंवन्धाव- च्छिनासनिवेश नातिव्याप्तिः । शब्दनिष्ठकालनिरूपिताघयतायाः कालिकसंबन्धावरिछत्रलेन समवायसंवन्धावच्छिनत्वाभावात् । विभु सर्वर्त्तद्रव्यसंयोग । सर्वपदमनुपादाय मूर्तद्रव्यसंयोगि- त्वं विभोर्लक्षणमित्युक्ती पटात्मकमूनद्रव्यसंयोगस्य पृथिन्यादौ स. चात् तत्रातिथ्यातिः। तद्वारणाय सर्वपदं। मूर्तपदानुपादाने सर्वद्रव्या न्तर्गतकालसंयोगस्य आकाशे असत्वादसंभरः । विभुदयसंयोग स्थानंगीकाराव । अतः मनपदं । मूर्नद्रव्यपदानुपादाने सर्वान्तर्ग- तगुणसंयोगस्यामसिया असंभवः । तद्वारणाय मूर्तद्रव्यपदं । ननु इदं लक्षणं असंभावि । सर्वपूर्वव्यमतियोगितस्यैकस्य संयोगरपा भावाव इति चेत् न । मतद्रव्याचव्यापकत्वस्य विभुलक्षणात्यात् । व्यापकता च संयोगसंबन्धन । संभपतिदं लक्षणमाकासस्य ·न्यायोधिनीविषयमाश अतीतादिव्यवहारहेतुःकालः ॥ आकाशसंयोगशून्यस्य मूर्तद्रव्यस्याभावात् । अतो मूर्तद्रव्यत्वव्या- पकमाकाशं भवति ! यदिच आकाशसंयोगस्य सत्यनियामकतया संयोगसंवन्धन आकाशस्य व्यापकत्वासंभवा नातलक्षणं संभवती- त्युच्यते तदा स्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपकात्यन्ताभाववत्त्व संवन्धन व्यापकत्वं विलक्षणीयं । स्वनिष्टपतियोगिता च खानुयोगिकसं यो गन्यत्व संबन्धावछिन्ना । एवंच आकाशस्य व्यापकसमुपपद्य- ते । तथाहि । भूतले संयोगसंबन्धन घटः यथा वर्तते एवं विष- यतासंबन्धेन ज्ञाने वर्तते । तथा भूतले घटाभावदशायर्या घटः स्व- निष्ठप्रतियोगितानिरूपकाभाववत्त्वसंबन्धेन भूतले वर्तते । खं घटः। स्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपकोयोऽभावः घटाभावः तद्वत्वं भूतलस्य । एवं स्वानुयोगिकसंयोगशून्यत्वसंवन्धेन आकाशं सर्वमूर्तद्रव्येषु नास्ति । किंतु आकाशाभावो वर्तते । आकाशाभावस्य प्रतियोगि आकाशं । प्रतियोगिता आकाशनिष्ठा । प्रतियोगिठायां स्वानु. योगिकसंयोगशून्यत्वसंवन्धः अबच्छेदकः । प्रतियोगिता खानु. योगिकसंयोगमन्यत्वसंवन्धावच्छिन्ना । इत्थंच सानुयोगिकसंयोग शून्यत्वसंवन्धावच्छिन्नाकाशनिष्ठमतियोगितानिरूपकाभावः सर्वमूर्त द्रव्येषु वर्तत इनि स्वानुयोगिकसंयोगान्यत्वसंबन्धावच्छिन्नखनिष्ट प्रतियोगितानिरूपकाभाश्यत्वसंबन्धेन आकाशस्य सर्वमूर्तद्रव्येषु सत्वान आकाशम्य मूर्नद्रव्य खव्यापकत्वं नानुपपत्र । एकं स्वस. जानीयाद्वितीयरहितं ) साजात्यं च स्वत्त्यमाधारणधर्मरूपेण ॥ अतीति । अतीतादीनां व्यवहारः अतीतादिव्यवहारः । व्यवहारम्य हेतुः व्यवहारहेतुः। पट्याः विषयताः। विपय. तापां अताडेर आधेपना संधनावमा पिएतापाः व्पन. द्वारे निस्पकतासबन्धनान्वयः । व्यवहारस्पति पट्याः जन्य- ताः । जायतायां व्यवहारस्य आऐप्तासंबन्धनान्वयः । शन्द ·आमलक्षण जनकतावानः | जनकतायां जन्यतायाः निरूपितखसंबन्ध नान्वयः। अतीतादिनिष्ठविषयतानिरूपकव्यवहारांनष्टनन्यतानि. रुपितजनकतावान कालः। अतीतादिनिष्ठविषयतानिरूपकव्यवहा- रनिष्टजन्यतानिरूपितजनकतावत्वं कालस्य लक्षणं । अत्र आदि पदेन वर्तमानः भविष्यश्च प्रायः ! अतीतादिनिष्ठविपयतानिरूपको यो व्यवहारः अपमतीतः अयंवर्तमानः अयंभविष्यन् इति व्यवहा- र ताशव्यवहारंमति कालः कारणं । व्यवहारे व्यवहतच्य- तावच्छेदकस्य कारणखात् । पया धनवानिति व्यवहारे धनवान् व्यवहव्यः । व्यवहर्तव्यता धनवनिष्ठा । व्यवहर्तव्यतावचंद्रक धनवच । धनवत्वं च धनमेव । मतुष्प्रत्ययान्नपदोचरं श्रूयमाण भाषप्रत्ययः मतपत्ययमकृत्यर्थ बोधयति । धनवानिति व्यवहारे धनवानिति पदं मनुष्प्रत्ययान्त । तदुत्तरं धूपमाणः भावप्रत्ययः समयः । सच मतुष्मत्ययस्य या प्रकृति धनतिकृतिः। तदर्ययन चोपपति । तथा प्रकृते अतीतकालयानिति व्यवहारे अतीतकाल वत्पदं मनुषत्ययान्तं । तद्त्तरंयमत्ययः । मनुष्पत्ययः सत्मकृति भूतं अतीतकालपदं । तदर्थ कालं बोधपति । एवंघ अतीसादि व्यवहार हेतृत्त्वस्य काले विद्यमानबाद लक्षणसंगतिः । ननु व्यव- हारं प्रति व्यवहर्तव्यतावच्छेदकज्ञानं कारणं । ननु व्यवहर्तव्यता बच्छेदक । धनाति पुरुपे धनवानाभावे धनानिति व्यवहारानुः त्पादात् । अतः अतीतादिव्यवहारहेतुसं अतीतादिव्यवहारमान स्यैव । अतः उक्तलक्षणस्य काले अभागदसंभवः इति चेत् न । अतीतादिव्यवहारकारणज्ञानविषयसस्य काल लक्षणलांगीकागद । अतीतादिन्यवहारकारणं यक्षानं कालविषयकं ज्ञान । सहिषयत. स्प काले सत्वान्नासंभवः । एवं दिग्लक्षणपि योग । 'मानाधिकरणमिति । ज्ञानस्य अधिकरणं मानाधिकरणं पटयाः आधेयतार्थः ! आघयतायां ज्ञानस्य आधेयतासंबन्धनान्वयः।

·१२ बोधिनविषयमला । तथाच ज्ञानाधिकरणमात्मा। सद्धिविधः परमात्मा जी- वात्मा चेति। तत्रेश्वरः सर्वज्ञः परमात्मा एकएव । जीव स्तु प्रतिशरीरं भिन्नः॥ सुखाद्युपलब्धिसाधनमिन्द्रियं मनः। तच प्रत्या त्मनियतत्वादनन्तंपरमाणुरूपं नित्यं च ॥ आधेयतायाः निरूपकतामवन्धनाधिकरणतायामन्वयः । तथाच ज्ञाननिष्ठाधेयतानिरूपकाधिकरणतावानात्मवि वाघः। तादशाधि- करणतावत्र आत्मनो लक्षणं । स द्विविध इति । द्वे विधे यम्य सः द्विविधः । यच्छन्दस्य आत्मार्थः । पथ्याः धेयतार्थः । आधेय तायां आत्मनः निरूपितत्तसंबन्धनान्वयः। आधेयतायाः आश्रय तासंबन्धेन विधाशन्दार्थविभागकधौ भन्वयः। रिभानकधर्मे द्वि शब्दार्थभूतद्विवसंख्याविशिष्टस्य अभेदसंबन्धनान्वयः । आत्मनिरूपितायताश्रयविभाजकयौं द्विलसंख्याविशिष्टाभिन्नी इति विग्रहार्यः । सपासार्थस्तु द्वितसख्याविशिष्टाभिन्नविभाजकधर्म निष्ठाधेयतानिरूपकआत्मा इति । परमात्मा जीवात्माचेतीति । परमात्मशब्दस्य परमासमर्थः । जीवात्मशब्दस्य जीवात्मत्वमर्थः । इतिशब्दस्याभेदार्थः । परमा. त्मसजीवात्मखयोः प्रतियोगितासंवन्धनाभेदेन्वयः । अभेदस्य आश्रयतासबन्धन द्विविधशब्दार्थघटकावभाजधन्वयः। चशब्द- स्य परमात्मत्वसमुचार्यः । तस्याश्रयतासंघन्येन जीवात्मत्वेन्वषः। तथाच परमात्वमतियोगिकपरमात्मस्वसमुच्चयविभिष्टजीवात्सत्वपति- योगिकाभेदाश्रय द्वित्वसंख्याविशिष्टनिभाजकधर्मनिष्टाघयतानिरूप का आत्मा इति समुदायार्थः। नत्रेतितच्छब्दस्य परमात्मजीवात्मसमुदायोः। अल्पत्ययस्य घटकनार्यः। घटकताया समुदायस्य निरूपितत्वसंबन्धनान्वयः। घट- ·मनोलक्षणं - - पताया:आश्रयतासंबन्धेन परमात्मनि अन्वयः । तथाच परमात्म जीवात्म समुदायनिरूपितघटकनाश्रयः परमात्मा ईश्वरः सर्वज्ञः एक- एवेत्यन्वयाईवर ईशनशीलः। ईशनं प्रवृत्तिनिवृत्पनुकूलव्यापार सर्व जानातीति सर्वज्ञः। द्वितीयायाः विपपतार्थः । विषयतायां सर्वस्य आधेयतासंबधेनान्वयः। विषयतायाः जानातीत्यत्र ज्ञा. धात्वर्थशाने निरूपकतासंबन्धनान्वयः। आरूपातार्यः आश्रयः। तथाच सर्वनिष्ठविपपतानिरूपकज्ञानाश्रयः परमात्मा इति बोषः । मनिशरीरं भिन्नति । प्रतिपदसमभिव्याहतशरीरशन्दस्प शरीरत्वव्यापकत्वर्यः । तस्याश्रयतासंपन्धेन मिन्नशब्दार्यघटक- भेदेन्वयः । तयाच शरीरस्वव्यापकदाश्रयः जीवः इति बोधः ।। मनोनिरूपयतीति । नीत्युपसर्गपूर्वकरूपधातोः निरूपणमर्थः । मनावि दितीयाविशेष्यतायाः निरूपणशन्दाकदेशज्ञाने निरूपक तासंबन्धेनान्वयः। आरुयातस्याश्रयोर्थः । तथाच मनोनिष्ठविशे- प्यतानिरूपकलक्षणस्वरूपमामाण्यायन्यतममकारकतानजनकशब्दानु कूलकत्साश्रयः इतिबोधः॥ सुखादीति । सुखादीनां उपलब्धिः सुखाधुपलन्धिः। पटपाः विषयमार्थः । विषयतायां मुखादेः आधेयतासंबन्धनान्वपः । उए- लब्धिशन्दस्य साक्षात्कारार्थः । साक्षात्कारे विषयतायाः निरुपकता संबन्धनान्वयः । उपलब्ध साधनं । पथ्याः जन्यतार्थः । जन्य- तायां उपलब्धिशम्दार्यस्याधेयतासंबन्धनान्वयः। साधनपदस्प जनकतावदः । एकदेशननकतायां जन्यतायाः निरुपितत्वसंबन्ध नाम्वयः। तथाच सुखादिनिधविपपतानिरूपकसाक्षात्कारनिष्टना न्यतानिरूपितजनकवावर मनइति शाब्दबोधः । अनन्तं एकत्वा पसरल्यापर्याप्त्सनधिकरण । तत्र देवः प्रत्सात्मनियतत्वादिति । मात्मानि मात्मनि प्रत्यात्म। मत्वात्मनियतं मलात्मनिपतं । तस्प भावः नियतत्वं । तस्मात् नियतत्वात् । शान्दोवस्तु इत्यं मति- . 1 ·न्यायबोधिनाविषयमाला पटमपभिव्पाहनात्मपदम्प आत्मत्यव्यापकत्वमर्थः । तस्य आश्रय तासंवन्धन नियनलेन्वयः । नियतत्वं प्रतिमत्त्वं । नयाच आ-माघ व्यापकनियवादिति । परमाण रूपं यम्ए नत् परमाणुरूपं। यह दा: मनः । पापर्यः अभेदः । अभेदे मनसः अनुयोगितासंबन्ध- नान्वयः। अभदम्प मतियोगितासमन्धन स्वरूपेन्वयः। स्वरूप परमाणुपदार्थस्य अभेदसंबन्धनान्वयः । तयार मनोनुयोगिकाभेद मनियोगिन्यम् परमावभिनं इति रिग्रहार्थः । समासार्यस्तु पर- पावभिन्न म्यरूपमतियोगिकाभेदानुयोगि मनानि । परमाणुशन्दार्थ स्नु अपकर्षानाश्रयाणुत्वविशिष्टः । परगपदार्थस्य अपकनिाथय- त्वस्य अणवविशिष्टे अन्यषे अगुत्तेपि अर्थात्परपत्वस्थ लाभात् । अणषु मनोपेक्षया अणपदार्थस्याभावेन मनोनिष्ठाणुत्वस्य उत्तराचे न अपकर्षाताययस्यात्परमत्वोक्तिर्नानुपपना । निसं सापवि. योगि प्रति पनिरूपणं ॥ अथ गुणनिरूपणं । चक्षुत्रिति । चतुर्माण प्रायः मधु. मात्रनायः । तापार्यः जन्यता । जन्यतार्या चक्षुर्मात्रस्य निरुपित পাখনালঃ। খোলী রানী। হাল সবখাঃ সাখ- यतासरन्येनान्वयः। ण्यत्मत्यपस्य विपासनः। विषयमाया ज्ञानस्य निरूपिनत्तमंचमान्वयः । नयाच चक्षुत्रिनिपिनमन्प ताथयज्ञाननिरूपिनाविषयताश्रयो गुणः म इति नान्दयोधः । -ए- जाने रह चक्षुमीण जन्यते । जन्पं जाने । नन्पना माननिष्ठा । जन्यताश्रयः मानं । जन्यतार चक्षुर्मात्रेण निरुपिना | तानाने रूपं विषपः। विषयता निष्टा । विपापनाश्रयः । विषय- नाच मानेन निपिता । नशार चक्षुर्माप्रनिपतजन्यतापमान निरूपितविपणनावटपामान न वाक्यार्यानुपपनिः । नक्षुर्मापजन्य ज्ञानविषयत्वे मनि गुणवं पम्प लाणं : मापदम्य रक्षभिमन्दि- गजन्यमानाविपपरमयः । विगणानां प्रमानने पापापिया - ·पलक्षणं सष्ट । औदं विचायते । नन्वत्र कि मारपदेन चक्षुभिनत्वगिन्द्रियं विवक्षित उतचक्षुभिन्न सर्वेन्द्रियमपि। नायः सर्पचनशब्दनियाः । मास्यशब्दस्पन्यगिन्द्रिय गन्यमत्यताविपपत्यान् सर्पसंयन्धिचक्षुरिति- यजन्यमत्याविषयत्वाम । सर्पस्य श्रोमेन्द्रियामावाद चसुरिन्द्रिय स्यैत्र शब्दग्रहणप्लायर्थात् । नच सर्पस्य श्रोत्रेन्द्रियमपि वर्ततइति बाच्यं । चक्षु अगा इति कोशे चक्षुपी एव श्रवसी यस्य इति बहु- बीहिणा सर्पस्य श्रोन्द्रियनिषेपारगमात् । ननु चक्षपि श्रवः यस्य सः इति व्यधिकरणबहुनी रंगीकारेण चक्षुरधिकरणे श्रोत्रेन्द्रिपवानि- सर्पलामा सर्पस्य भोपेन्द्रियांगीकारेपि न कोशविरोघइति चेत् न । एकस्सैव चक्षुरिन्दियस्य शब्दग्रहणसामोगीकारेण निर्वाह गति- रिक्तश्रोत्रन्द्रियकल्पनाया अन्य व्यत्वात् । नच शन्दग्रहणान्यथानु- पपत्त्या श्रोत्रेन्दियमवश्यभंगीकार्य । अन्यथा चक्षुपः भन्यवादृष्टस्प शब्दमदणसामर्थ्यवांगीकारे अदृष्टकल्पनाप्रसंगादिति वाच्यं ! धर्मि कल्पनातो वरं धर्मकल्पनं उति न्यायात् लाघवानुरोधेन चक्षुपएच ताशसामध्यंकल्पनात् । अन्यया मार्मारादीनां रात्रौ नवनीतादि ग्रहणाव चक्षुपः आलोकासमधानकाले रूपग्राहकत्तस्य साप्यदर्श- नाद आलोकासमवधानकाले रूपग्रहणान्यथानुपपत्या इन्द्रियान्तर स्वीकारापत्तेः । तस्माद सर्पस्य श्रोत्रेन्द्रियामावाद शब्देतिव्याप्ति दुबारा । नच मान रादीनां इन्द्रियान्तरस्वीकारे वस्य अधिष्ठान वाच्यं । न तावद चक्षुरिन्द्रियाधिकरणमेव । एकस्मिन् गोळके इन्द्रियद्वपसमातेशायोगाई । नाप्पधिष्ठानान्तरं अनुपलंभान् । यदि च एकम्मिताधिकरणे इन्दियट्यं स्वीक्रियते । तदा सर्पस्यादि इन्दिगद्वयं स्वीक्रियतां । अत: मार्जारादीनां इन्द्रियानरस्तीकाराप- पसंभवति वाच्यं । मानौरादीनां आलोकाममधाननदभावकाले रुपपदणान्यथानुपपत्त्या तान्येन्द्रियानरस्वीकारापतिसंभवात् । नवमपि कौशिकादीनामालोकाममाधानकालएर स्पादिप्राण ·न्यायत्रोधिनीविषयमाला सत्येनामदादीनामिन चक्षुरिन्द्रियस्य मार्जारादीनामिव इन्द्रियाः नरस्यवा स्वीकारास भवेन एतदुभरविलक्षणेन्द्रियस्वीकारापतिरि- ति वाच्य । इष्टत्वात् । न द्वितीयः । चक्षभिनेन्द्रियेण मनसा रूपस्य ग्रहणात् असंभशपत्तेः। अत्रेदं समाधानमाकलयामः । चक्षुमोचना ह्यइत्यनेन चक्षुभिनेन्द्रियण संबद्धस्सन् अग्राह्यः चक्षरि- न्द्रियेण संबद्धस्सन् ग्राह्यो यो गणः तद्रूपमिति विवक्षणानकोपि दोपः। शब्दोहि चक्षुर्भिन्नेन्द्रियेण श्रोत्रेण समवायरूपसन्निकर्षण सबद्धस्सन् गृह्यते । अतः न तलातिव्याप्तिः । रूपं हि चक्षुभिन्न- न्द्रियेण न केनापि संबद्धं सत् गृह्यते । अतो नासंभवः । अस्यचायं परिष्कारः क्षभिन्नेन्द्रिय सन्निकर्षविशिष्टाविषयत्वाभावः मात्रपद. स्पार्थः। विषयतायां सन्निकवशिष्टयंच स्वप्रयोज्यत्व स्वसामाना- धिकरण्योमगसबन्धेन । चक्षभिन्नेन्द्रियेण त्वगिन्द्रियेण घटपटादि प्रत्यक्षजनने संयोगः सनिकर्षः। घटपटादिमत्यक्षमति सयोगः कारण । कार्य धटपटादिप्रत्यक्षं । तच विपयतासंबन्धन घटे उत्प- द्यते । कार्यता घटमत्यक्षनिष्ठा । कार्यतायां विषयतासंवन्धविच्छेद- कः। कार्यतावच्छेदकसंबन्धः विपयतासंबन्धः । विषयतासंबन्ध च सत्रिकर्षप्रयोज्यः । कार्यतावच्छेदकत्वात् । तथाहि । स्वगि- न्दियेण घटस्य संयोग सति घटस्य प्रत्यक्षविषयत्वं भवति । यसि- न सति यद्भवति तंप्रति तत्मयोजकं । यथा क्षनिचि प्रति भोजनं भयोजकं । भकृते घटे यस्मिन्सति त्वक्संयोगेसति यद्भवति प्रत्यक्ष विषयत्वं भवति । तंप्रति प्रत्यक्षविषयत्वप्रति तत् त्यसंयोगः प्रयोजकः। एवंसति घटे प्रलक्षविपयता वर्तते । त्वपसंयोगोपि वर्तते । प्रत्यक्षविषयता त्वरसंयोगप्रयोज्या । वयसंयोगाधिकरणे घटे प्रत्यक्षविषयता वर्तते । साधिकरणदृत्तित्यसप्रयोज्यत्वोभय सबन्धन त्वकायोगविशिष्टाप्रत्यक्षयिषपता ! स्वपदेन त्वयसंयोगो. पादाने खाधिकरण या । तत्तिः प्रत्यक्षविषयता । परिवं ।

·रूपलक्षणं . प्रत्यक्षविपयतायाः । स्वप्रयोज्यत्वंच प्रत्यक्षाविषयतायां । अतः उक्तोभयसंबन्धेन चक्षुभिन्नेन्द्रिय सन्निकर्षविशिष्टा या प्रत्यक्षविषयमा घटनिष्ठा मत्साविषयता । तदभावः रूपे वर्तने इति लक्ष्य लक्षण- समन्वयः। चक्षुभिनेन्द्रियपदेन मनइन्द्रियमादाय नासंभवः । चक्षुभिनेन्द्रियं मनदन्द्रिमं । वत्सनिकर्षः मनस्संयोगः। तद्विशि- या या प्रत्यक्षविषयता आत्मनिष्ठमानसप्रत्यक्षविषयता । आत्मनः मनसा संयोग आत्मप्रत्यक्ष भवति । मत्यो आत्मा विपयः । प्रत्यक्षविपयसा आत्मनिष्ठा ! साच मनस्संयोगप्रयोज्या । पस्मि- न्सति यद्भवति तंप्रति तस्य प्रयोजकत्वात् । प्रकृले यस्मिन्सति आत्मनि मनस्संयोगेसति यद्भवति प्रत्यक्षविषयता भवति । तंमति मत्याविषयतांमति नन प्रयोग मनस्संयोगः प्रयोजकः । एवंच आत्मनिष्ठा प्रत्यक्षाविषयता मनस्संयोगभयोज्या भवति । एवंच मनसंयोगाधिकरणे आत्मनि प्रत्यक्षविषयता वर्तते । तथाच सा- धिकरणवृत्तित्व खमयोज्यत्योभयसंवन्येन चक्षुभिन्नेन्द्रियमनस्सन्नि- कर्पविशिष्ट प्रत्यक्षविपयता आत्मनिष्ठभत्यक्षविषयता । सदभावः रूपेऽस्तीति नासंभवः । शब्दे नातिन्यामिः । चक्षुभिनेन्दियं श्रोत्र- न्द्रियं । तत्सनिकपः समवायः। सद्विशिष्टा या प्रत्यक्षाविषयता शब्दनिष्ठप्रत्यक्षविपवता । कथमित्युक्तौ खं श्रोत्रसमवायः । स्वा. धिकरणं शब्दः तद्वृत्तिः प्रत्यक्षविपयना । तदृत्तित्वं प्रत्यक्षाविषय- तायाः। एवं स्वपयोज्यत्वमपि वर्तते । यस्मिन्सति यद्भवति । पति तस्य प्रयोजकत्वात् । यस्मिन्सति शब्दे श्रोत्रसमवाये सति यद्भवति मत्यक्षाविपयता भवति । मति प्रत्यक्षविपयता पति तत् ओनसमायः प्रयोजकः । तथाच चक्षुर्भिन्नेन्द्रियात्रसन्निकर्पवि. शिष्टा या प्रत्यक्षविपयता शब्दनिष्ठप्रत्याविषयता । तदभावः शब्द नास्तीति नातिव्याप्तिः। चर्भिन्नेन्द्रियपदेन त्वगिन्दिपमात्रं चि. बक्षिववतो न्यायवोधिनीकारस्यायमेवाभिमायः । तयाच चार्मि- ·यायबोधिनीविषयमाला बेन्द्रियेत्यत्र इन्द्रियपदेन शब्दाग्राहकचक्षुरिन्द्रियं विवक्षणीयं । सर्पचक्षपः शब्दग्राहकत्वेन राज्यावृत्तिः । यद्वा सर्पस्य भाषेन्द्रिय मपि वर्तते इत्यंगीकार्य । अन्यथा शन्दग्रहणस्यैवाउपपत्तेः । नच चन्द्रियस्यैव शमग्रहणमामयोगीकारात् न शन्द्रग्रहणानुपपचि रिति वाच्यं । चारिन्द्रियेग शब्दहणस्यासंभवात् । तथाहि । शब्दः किं चक्षरिन्द्रियण रानिरसन गृह्यते उत भसनिकृष्टस्मन् । नायः। इन्द्रियेण शब्दस्य सन्त्रिक मत्यक्षायोगात्। आधाप किं चक्षः शब्ददे गत्वा शब्द्धन संपुज्यते उन शब्दः चक्षुदेशमागत्य चक्षपा संयुज्यते । नाद्यः। दृरस्य शब्दस्यापि प्रत्यक्षपसंगाद । चक्षुपो दूरस्थशब्ददेशपर्यन्तं गानासंभवात् । न द्वितीयः । चक्षुपः शब्डेन सन्निकर्षासंभवात् । सच संवन्धः संयोगोया समवायोधा वाच्यः । नाभयमपि संभवति । शब्दस्य गुणत्वेन चक्षुपा द्रव्यलेन उभयोः संयोगासंभवात् । शन्दस्य आकाशगुणत्वेन चक्षपा सम. बायासंभवात् । तस्मात् रक्षोनकावच्छिन्नाकाग श्रोग्रेन्द्रियं । तेन च शब्दग्रहणमिति न शब्दे अतिव्याप्तिः। शब्दस्य चक्षुरिन्द्रिय जन्यज्ञानविषयत्वाभावात् । अतः मानपदेन त्वगिन्द्रियाग्राहात्य विचक्षणं न्यायोधिनीकृतो युक्तमयति । परंतु मात्रपदेन नक्षभिने न्द्रियजन्यज्ञानाविषयत्वम्यैव लाभात् विशिष्य त्वांगन्द्रियजन्यज्ञाना विषयत्वस्यालामात् तत्पक्षमपहायान्यमेवाश्रितवन्तः । नप यांच्यं अस्मिन्गृहे चत्रमैत्री उभी किं वर्तेते इति प्रश्न पत्रमाबो वर्तते प्रत्युत्तरं प्रयुज्यते । तत्र वान्यस्य सर्पस्य निपशे न मापदेन बोधयितुंशयः। चैत्रान्यदेवदत्तस्य तरिमन्गृह वर्तमानतादशायामपि चैत्रएवास्तीत्यु. तरस्य दृष्यत्वात् । अतः चेत्राम्पमत्रस्यय निपश्यतया तद्वन्मानपदेन चक्षुर्मिनगिन्द्रियजन्यज्ञानविषयत्वं निर्दै शक्यतएवति । सर्व पदस्य स्वरसता सकलबस्नुवोधकत्वेपि त्रागतः मैत्रआगतः विष्णुमित्रभागतः सः आगताः इत्यत्र मकान्तयाबदस्तयोपकरयस्पे ·रसादिलक्षण सनग्राह्यो गुणो रसः॥ प्राणवायो गुणो गन्धः ॥ लगिन्द्रियमात्रग्राह्यो गुणः स्पर्शः॥ व अस्मिन्गृह चबा मैत्रश्च किं बने इति प्रश्नस्थले उत्तरवाक्यघट- पाँधकारस्य पूर्वप्रसक्तमैत्रनिषेधात्वसभवपि प्रकृत रूपं कि चक्षपा गिन्द्रियेण च गृपने इति मन्नाभावात् मात्रपदेन त्वगिन्द्रियग्राह्यत्व स्स विशिष्य निपद्धमाश्य-चात् न्यायोधिनीकारोकमात्रपदास्प यथाश्रुतमूलार्थत्वासंभवात् ॥ रसनेन्द्रियनिरूपितजन्यताप्रयज्ञाननिरूपितविषयतावान्गुणः रसः। रसनेन्द्रियजन्य उज्ज्ञानं अयं रसइति ज्ञानं । जन्यता ज्ञाननिष्ठा । जन्यताश्रयः ज्ञानं । जन्यताच रसनेन्द्रियेण निरूपि- ता। रसनेन्द्रियस्य जनकत्वात् । जन्यतायाः जनकतानिरूपित. स्यात् । तादशज्ञाने रसो विपयः ! विपयता रसनिता । विषय- ताश्रयः रसः । विपयताच ज्ञानेन निरूपिता भवति । तथाच रसने न्दियनिरूपितजन्यताश्रयज्ञाननिरूपितविषयतावालसो भवाते। इति शाब्दयोधोपपादनं । रसनेन्दियजन्यज्ञानविषयत्वसनि गुणत्व रसस्प लक्षणं । गुणत्वानुपादाने रसत्यजातो अतिव्याप्तिः ॥ घाणेन्द्रियनिरूपितजन्यनाथयज्ञाननिरूपितविपयतावान्गुणो . त्वगिन्द्रियमाति । त्यगिन्द्रियमाननिरूपितजन्यतानयज्ञान निरपितविपयतावान् गुणः पर्शः । चक्षुरिन्द्रियजन्यज्ञानाविषय. ले सति समिन्द्रिपजन्यज्ञानविषयत्वं सति गणत्व स्पर्शस्य लक्षणं । अत्र विशेषणप्रयोजनं न्यायवोधिन्यां वर्तत । परमाणुस्पर्शस्य अती. न्द्रियत्वेन केनापीन्द्रियेणायारात्या त्वगिन्द्रियजन्याने अधिषय. स्वादव्याप्तिः। अतः चक्षुरिन्दिपजन्यज्ञानाविपय स्वगिन्दिराजन्य ·३० स्यारोधि-विषयमाटा पकादिव्यवहारहेतुः संख्या ॥ आद्यपतनासमवायिकारणं गुरुत्वं ॥ ज्ञानविषय जानिमचे सात गुणत्वं स्पर्शम्य लक्षणमिव जातियटिन परिष्कारः कार्यः । उक्तपरिकार परमाणम्परों अव्यातिन भवति । परमाणस्पर्शनिष्ठमर्गल्य जानिः घटस्पानिष्टम्पत्यमानिरपि एकैच घटस्पर्णस्य लागान्द्रयेण इत्यो जाने गा गणो यादन्द्रियेण प्रायः तन्निटा जानिरपि तदिन्टियनागा दान न्यापन पत्रपनिठस्पर्शाय जातेः नगिन्द्रिोण ग्रहणे परमाणस्पर्शनिष्ठस्पसंत्वनातिरापि गृहीता भानि । 'उभयोरे कत्यात् । नधार वगिन्द्रियग्राला चशु. रिन्द्रियायायाया जातिः स्पस्वरूपा जातिः। तामानातिमावस्य परमाणस्पर्शपि मत्वात् लक्षणसगनिः । आमिटाणे गुणपदानुपा. दाने वायावतियाप्तिः । प्राचीन मने बागीः त्यगिन्द्रिगजन्यमत्यक्ष विपयन वायुन्यमानेगप गिन्द्रियजन्य प्रत्यक्षविषयागद चक्ष ििन्द्रयमगमत्यवापिपपत्याग । तथाच चलगिन्द्रियामाधा रमगि न्द्रियग्राहगा या जानिः वायुन्नरूपा जानिः । तादृशनानिमश्वस्य पायोः मानिमाप्तिः । अना गुणपदं ॥ एलादिनिष्टविषयतानिरूपकच्यवहामिष्टभन्यतानिमपित ज. नकनापती संख्या ॥ आयपननामयिकारणं गुरुत्वं ! अममचायिकारणपद. स्य समवायसन्यासिकार्यतानिमपित गमवायसंपन्यामि कारणनावानर्थः । आयपतनासमाविकारणनि समुदायम्य आप पतननिष्टममवायमबन्धान्निकार्यनानिमपत समवायगंबन्धाव. निकारणताव गमावमित्यर्थः । गरु समापसंचन ताल फले विद्यमानं मन् समवायसंवन्धन आग्रपननं जनपति । जन्यं आधपतनं । जन्यना भावपतननिटा। जन्पतायां समवायसंचयां ·वत्वादिलक्षणं ३१ आद्यस्यन्दनासमवायिकारणं द्रवत्वं ।। चूर्णादिपिण्डीभावहेतुर्गुणः स्नेहः ॥ स्वछेदकः । समवायसंबन्धावच्छिन्ना जन्यता ! जनकं आधपतनं । जनकतायां समवायसंवन्धोऽवच्छंदकः। समवायसंबन्धावच्छिन्ना जनकता । अन्न जन्यतायां समायसंपन्धावच्छिन्नावानिवेश उपरि चरवसोरदृष्टऽतिव्यातिः । तादृशारएमपरिचरक्सौ समवायसंवन्येन विद्यमानं सत् स्वजन्यभोगाश्रयत्वसंवन्धन पतनं जनयति । जन्यं पतनं । जन्यतायां स्वजन्यभोगाश्यत्वसंपन्धोऽवच्छेदकः । स्व पतन । स्वजन्यभोगः अई दुःखीति दुःखानुभवः । तदाश्रयः उपरिचर- वमुः। अतः तत्रातियाप्तिधारणाय समवायसंबन्धावच्छिन्नत्व निवेश नीयं । निवेश नातिव्याप्तिः । उपरिचरवसुपतननिष्ठजन्यतायाः स्वजन्यभोगाश्रयस्वसंवन्धावच्छिन्नान समवायसंबन्धावच्छिन्नत्वा भावात् ॥ आधस्पन्दननिष्ठसमवायसंवन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपित सप. वायसंवन्धावच्छिन्नकारणताश्रयत्वं दवत्वस्य लक्षणं । भगीरया दृष्टे अतिव्याप्तिवारणाय आयस्यन्दननिष्ठजन्यतायों समवायसंव- धावच्छिन्नत्वं निवेशनीय ॥ चूर्णादीनां पिण्डीभावः चूर्णादिपिण्डीभावः । पट्याः आधे- यतार्थः । आधेयत्तायां चूर्णादेः निरूपितत्वसंवन्धनान्वयः । तथाच चूर्णादिनिरूपिना आधेयता । आधेयतायाः पिण्डीमावे आधगताप्तवन्धनान्वयः। तथाच चूर्णादिनिरूपिताधेयताश्रयः पिण्डी भावः। पिण्डीभावस्य हेतुः पिण्डीभाव हेतुः । पयाः जन्मतार्थः। বন বিনবেন। সংৰ মুচ निरूपिताधयताश्रयपिण्डीभावनिष्ठजन्यता । हेतशब्दस्य जनकता चानः। जनकतापां जायतायाः निखांपनत्वसंबन्धनान्वयः । -- ·न्यायबोधिनीतिपयमाला : श्रोत्रग्राह्यो गुणः शब्दः। सद्विविधः ध्वन्यात्मको वर्णात्मकश्चेति । सर्वव्यवहारहेतुर्मानं बुद्धिः ॥ साद्विविधा स्मृति- स्नुभवश्वेति ॥ संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिः ॥ तथाच चूर्णादिनिरूपिताश्यताश्रयपिण्डीभावनिष्टजन्यनानिरूपित जनकनावान् स्नेहः॥ श्रोतजन्यज्ञानविपयत्वे सति गुणवं शनस्य लक्षणं । ध्वनि आत्मा म्वरूपं यस्य सः बन्यात्मकः। वर्णः आत्मा स्वरूपं यस्य सः वर्णात्मकः॥ सर्वेचते व्यवहाराच सर्वव्यवहाराः। सर्वव्यवहाराणां हेतुः सर्व व्यवहार हेतुः । पट्याः जन्यतार्यः। जन्यतायां सर्वव्यवहार- स्य आधेयतासंवन्धनान्वयः । तथाच सर्वव्यवहारनिष्ठजन्यता । हेतुशब्दस्य जनकतावानर्थः । जनकतायां जन्यतायाः निरूपितत्व संवन्धेनान्वयः। सर्वव्यवहारकारणत्वं बुद्धलक्षणं । केवल संस्कारः संस्कारमात्रं ! संस्कारमात्रात जन्यं संस्कार मात्रजन्यं । पञ्चम्याः जनकवार्थः। जनकतायां संस्कारमात्रस्य आधेयतासंबन्धनान्वयः। संस्कारमात्रनिराजनकना । जन्यपदस्य जन्यतावानर्थः । जन्पत्तायां जनकतायाः निरूपितालसंबन्धनान्वयः। तथाच संस्कारमात्रनिष्टजनकतानिरूपितजन्यतारज्ञानं । संस्कार मात्रजन्यत्वे सति ज्ञानत्वं स्मृतेर्लक्षणं । स्मृत्तिलक्षणेपि मात्रपदेन संस्कारेनराजन्यत्त्वस्यैव विवक्षणं । मनइन्द्रियमादायासंभवस्तु संस्का. रेतराजन्यत्वस्थाने संस्कारतरविशिष्टान्यत्वं निवेश्य चारणीयः । वैशिष्ट्यं च समयोज्यत्वस्वाधिकरणचिवाभयसंवधन । एवंच न कोपि दोपः । मात्रपदेन बहिरिन्द्रियाजन्यत्वविवक्षणे सोऽहं सुखी ।

·যাখ্যা तद्भिन्नं ज्ञानमनुभवः । स द्विविधः । यथार्थों ऽयथार्थश्रेति ॥ नदति तत्तकारकानुभवो यथार्थः ॥ तिमत्यांभज्ञायामतिव्याप्तिः। तस्याः प्रत्यभिज्ञायाः संम्कारजन्य स्वात् वहिरिन्द्रियाजन्पत्याच ! अतः उक्तविवक्षणावश्पर्क । तस्याः भिन्न तदिन्नं स्मृतिभिन्न । पञ्चम्पाः मतियोगितार्थः । तच्छन्दस्य स्मृतिरर्थः । प्रतियोगितायां स्मृतेः आधेयतासंबन्धना न्ययः । तथाच स्मृतिनिधपतियोगिता । भिनशब्दस्य भेदवदर्थः । भेदे प्रतियोगितायाः निरूपकतासंवन्धनान्वयः। तथाच स्मृतिनिष्ठ प्रतियोगितानिरूपकोंदवत् ज्ञानं । तद्भिनं ज्ञानगनुभवः इत्यन सद्धिनमित्यस्य स्मृतिभिन्नत्वयित्यर्थ इति न्यायवोधिनीकारः। अद योध्यं । एवंसति अन्योन्याश्रयः । स्मृतिभिन्नत्वघटितलक्षणज्ञानं मति स्मृविभिनत्यज्ञानं कारणं । घटितज्ञाने घटकशानस्य कारण स्वात् । स्मृतिभिन्नत्वज्ञान प्रति लक्षणज्ञानं कारणं । इतरभेदज्ञानस्य लक्षणज्ञानाधीनत्वात् । अतस्तद्भितामित्यस्य स्मृतिभिन्नमिति नार्थः। किंतु संस्कारमात्रजन्यभिनमित्यर्थः ।। सः अस्मिन् अस्नीति सद्वान् । तस्मिन् तद्वति । सप्तम्या: विशेष्यतार्थः । विशेप्यतायां तद्वतः आधेयतासंबन्धनान्वयः । सधाच सदनिष्ठनियोप्यता । विशेष्यतायाः अनुभवे निरूपकनासंबन्धेनान्वयः। सथाच ननिष्ठयियतानिरूपकः । अनुभवः । तत्मकारकः सः प्रकार: यस्मिन् सः तत्मकारकः । यच्छन्दस्यानुभवार्यः । ससम्याः निरूपितत्यर्थः । मलारशब्दस्य मकारतावानर्थः । निरूपिनत्वस्य प्रकारतापामन्नयः। संथाच अनुभननिरूपिनप्रकारवायान मइति गिहार्थः । समासार्थस्तु तनिष्टकारतानिरूपकः अनुमती ! वनिष्ठविशेषयनानिलकले सनि तनिष्ठमकारतानिमासे सांत्र 5 ·न्यायोपिनीविषयमाला तदभाववति तत्प्रकारकोऽयथार्थः ॥ अनुभवत्वं यथार्यानुभवात्य लक्षणं । नन्वे सति घर घटसमिति प्रमायां घटः प्रकार: घटस्व विशेष्यं । यत्सप्तम्यन्तं तत् ज्ञाने प्रकारः। प्रथमान्त विशेष्यं । तच्छब्देन प्रकारो ग्राह्यः। तयाच सः घटः तद्वत् घटत्वमिति वक्तव्यं ! तञ्च न संभवति । घटत्वे घटस्पासचात् । अनः अव्याति: इतिचंदुच्यते । तद्वतीत्यत्र तत्संबन्धवतीति विवक्ष. गीयं । तथाच तत्संबान्ध नष्टविशेष्यतानिरूपकले सति तनिष्ठ मकारतानिरूपकत्वं यथार्थानभवस्य लक्षणं । एवंसति घटे घटत्व मिति ममायां नाव्याप्तिः ! घटखे घटस्यासत्यपि घटसंवन्धो वर्तते। घट आधारः। घटत्वयाधेयं । तथाच घच्घटत्वयोः आधाराधेय भावरूपः संवन्धः । तद्वनिष्ठरिशेप्यतानिरूपिततभिष्टमकारतानिरूप कानुभवत्वं यथार्थानुभवस्य लक्षणं । रजते उदं रजतमित्यनुभो तच्छन्देन रजसत्योपादाने तद्वन् रजतं । तदग्निष्ठा या विशेष्यता रजतनिष्ठा विशेष्यता । विशेष्यतानिरूपिता या तनिष्ठा प्रकारता रजतनिष्ठा प्रकारता। प्रकारतानिरूपकत्वस्य तादृशानुभवे सवा- द। अत्र सन्छन्देन रजतत्वोपादानं अयंघटः इत्यनुभवे अव्याप्तिः । ताछन्दन घटत्वोपादाने इदं रजतमित्यनुभवे अव्याप्तिः। तच्छन्द स्य सत्तद्व्यक्तिवाचकत्वेन एकदा घटत्वरजतत्वादीनां तच्छब्देन ग्रहीतुमशक्यत्वात् । अतः मकारताविशिष्ठविशेष्यतानिरूपकल यथार्यानुभवस्य लक्षण इति परिष्कर्तव्यं । प्रकारतावैशिष्टयं च स्व निरूपितत्व स्वाश्रयवनिष्टत्योभयसबन्धेन । स्वपदेन रजतत्वनिष्ठ भकारताया उपादाने स्वानरूपिनलं रजतनिष्ठनिशेप्यतायां । एव साश्रयः रजतत्त्वं । स्वाश्रययत् रजतं । तन्निष्टर्स विशेष्यतायां । पवंच उक्तोभयसंबन्धन प्रकारताविशिष्टविशेष्यता रजतनिष्ठविशे- ज्यत्ता । विशेष्यतानरूपकस अनुभवस्येति लक्षणसमन्वयः॥ तत्य अभावः तदभावः । तदभावः अस्मिन्नस्तीति तदा भाववान् । तस्मिन् तदभावयति । पध्याः प्रतियोगिसमर्थः। पति- ·. । अयथार्थानुभवलक्षणं योगितामा ससन्दार्थस्प आधेयतासंबन्धेनान्वयः । तथाच तनिष्ठ प्रतियोगिता । प्रतियोगितायाः अभाव निरूपकत्वसंबन्धनान्धयः । तथाच तनिष्ठप्रतियोगितानिरूपकाभाववान् । सप्तम्याः विशेष्यता- थः। विशेष्यतायां अभावयतः आधेपनासंबन्धनान्वयः । तथाच तनिष्ठप्रतियोगितानिरूपाभावनिष्ट विशेप्यता । विशेष्यतायाः निरूपकतासंवन्धनानुभवययः । तथाच तनिष्टप्रतियोगितानिरूप- काभाववानिष्ठविशेप्यतानिरूपकः अनुभवः । तदभावयनिष्ठविशे. प्यतानिरूपकले सति तन्निष्ठप्रकारतानिरूपकले सति अनुभवलं अ. यथार्यानुभवस्य लक्षणं। शुक्तों इदरजतमिति ज्ञानं अयथार्यानुभवः । तम तदभावत्रभिष्ठविशेष्यतानिरूपकत्वं वर्तते । नच्छन्दैन प्रकारों ग्राह्यः । तत्' रजतत्वं । तदभावः ग्जवसाभारः । तदभावरती शुक्तिः । साच ज्ञाने विशेष्या। विशेष्यता शुक्तिनिष्ठा । सदभाव- वनिष्ठा विशेष्यता । विशेप्यताया अनुभवो निरूपकः । तथा तनिष्ठप्रकारतानिरूपकसं च वर्तते । तत् रजनत्वं । प्रकारता रजत बनिष्ठा । तनिरूपकवानुभवः । तदभाववन्निष्ठविशेष्यतानिरूपकले सति सन्निष्ठमकारतानिरूपकत्वे सति अनुभवखं अयथार्थानुभवस्य लक्षणं । एसति रंगरजतयोर्जायमानायां इमे रंगरजतेइति समृहार लंबनममायापतिव्याप्तिः । तज्ज्ञाने रंगं विशप्पं । रंगांशे रंगसं प्रकार रजतं विशेष्यं । रजताशे रजतत्वं प्रकार । एयच तत् रजतलं । तदभावः रजतलाभावः। तदभाववत् रग । तथाच तज्ज्ञानं सदभाववन्निष्टविशेष्यतानिरूपकं तन्निष्टमकारतानिरूपकंच भवति । अतः तत्रातिव्यानिवारणाय तदभाववानिष्ठावशेष्यतानि- रूपकत्वावच्छिन्नननिष्ठभकारतानिरूपकर अपधार्यानुभस्य लक्षणं । इति परिष्करणायं । एक्सति प्रतिव्यातिन भवति । रंगनिष्ठविशे- प्यतानिरूपकत्वावच्छिन रंगखनिष्ठमकारतानिरूपकसमेव भवति । नतु रजतनिष्ठमकर तानिरूपकत्वं । ययोपिपतपोनिरुपनिरूपक- भावः तनिरूपितविपयतयोः अवच्छेयावच्छेदकभावः ॥

·न्यायबोधिनाविषयमाला व्यापाखदसाधारणकारणं करणं ॥ कार्यनियतपूर्ववृत्ति कारणं ॥ तज्जन्यव सति दजन्यजनकत्वं व्यापारस्य लक्षणं । नज. न्यत्मात्रीको घटादिरूपकायें अतिच्यातिः । अतः तन्जन्यजनक त्वमाप निवेशनीय । तजन्यजनकत्वमात्रोक्तो कुलाले अतिव्याप्तिः । पुलालस्य दण्टजन्यघटजनकत्वात् । असाधारणकारणत्वं करण- स्य लक्षणमित्युक्ती चक्रनवणे अतिव्यामिः । चक्रभ्रमणस्य कार्य स्वातिरिक्तघटत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपित कारणताश्रयत्वात् । व्या- पारवचमात्रोक्तो काले अतिव्याप्तिः । कालस्य सर्वकार्यमति कारण वन चक्रभ्रमण भत्लपि कारणत्वात् । अतः जनतासंवन्धेन चक्र भूमणात्मकन्यापारवयस्य काले सत्त्वेनातिव्याप्तिः । तद्वारणाय असाधारणकारणत्वनिगः। कार्यत्वावच्छिनकार्यतानिरूपितकार- णताश्रयत्व साधारणकारणस्य लक्षणं । कालः अदृष्ट ईश्वरच सा. धारणकारणं । तदं लक्षणं वर्तते । सर्वकार्यमति कालः कारणं । कार्य सर्व । कार्यता सर्वनिष्ठा। कार्यतावच्छेदक कार्यत्वं । कार्य स्वावच्छिन्ना कार्यता । कारणं कालः | कारणना कालनिष्ठा । धारणता च कार्यतानिरूपिता । तथाच कार्यत्वावच्छिन्नकार्यतानि. रूपितकारणताश्रयत्वं काले वर्तते इति लक्षणसमन्वयः ।। कार्यव्यापकत्वे सति कार्यपूर्वतित्व कारणस्य लक्षणं । घट प्रति दण्डः कारणं । संवदं लक्षणं वर्तते । कार्य घदः । कार्यव्याप. करवं दण्डस्य भवनि । कार्यच्यापकत्वं नाम कार्याधिकरणस्यत्यता भावामतियोगित्वं । कार्य घटः । कार्याधिकरणं कपालं । कार्या धिकरणत्तिः योत्सन्तायाः पटात्यन्ताभावः। नतु दण्डात्यन्ता भावः । दण्डस्यैव तत्र सत्वात् । तादृशाभावस्य प्रतियोगी पटः । अमतियोगी दण्टः । अमतियोगिवं दण्डस्य । कार्यत्तित्वं ·समकायिकारणलक्षण कारणं त्रिविधं । समवाय्यसमवायिनिमित्तभेदात् । यत्समवेतं कार्यमुत्पद्यते तत्समवायिकारणं । यथा त- न्तवः परस्य । पटश्च खगतरूपादेः॥ नाम कार्यपागभाषाधिकरणकालत्तित्वं । कार्यमागभावः घटमाग • भावः । तदधिकरणकालः घटोत्पत्तेः पूर्वकालः। तत्तित्व दण्डस्य । कार्यव्यापकत्वमात्रोक्तो कार्य घटे अतिव्याप्तिः । अतः पूर्ववृत्तित्वं पूर्वतित्वमात्रोक्तो गसभादावतिव्याप्तिः । अतः कार्यव्यापकत्वं देयं । कारणेन कार्ये जननीचे व्यापारो वाच्यः। यथा धारण छदनरूपे काय जननीय उनमनं व्यापारः । तथाच कार्य छेदन कुदारोनमने व्यापारः। सकलकार्येषु विद्यमानः अकापु आव- धमानः यो धर्मः स कार्यतावच्छेदकः । घदे कार्य वं वर्तते घटत्वं च पते । पटत्वं च कार्यत्वादन्यदेव । यथा पाचकत्वं ब्राह्म- गावंच वर्तते । ग्रामणत्वं पाचकत्वादन्यत् ।। तन्तुः तादात्म्यसंवन्धेन स्वस्मिन् वर्तमानः सन् समवायसं. वन्धेन पट जनयति । कार्य पटः । कार्यता पटनिष्टा । कार्यतायां समवायसंवन्धोऽवच्छेदकः । येन संवन्धेन यन्कार्यमुत्पद्यते । तनिष्ट कार्यतायां तसंवन्धः अबच्छेदकः । प्रकृते येन संबन्धन समवाय संयन्थेन । यस्पटरूपकार्यमुत्पद्यते । तनिष्ठकार्यतायां तसंबन्धः सम घायसंवन्धः। अवच्छेदका । तथाच समायसंवधान्छिन् पट निष्ठा कार्यता । यस्संबन्यो यस्यामवच्छेदकः सा तत्संबन्धान्छिन्नति न्यायात् यरसंवन्धः समवायरूपमंबन्धः। यस्यां अवन्टका पर निष्टकार्यतायामरच्छेदकः । सा पटनिष्ठकार्यता तत्संबन्यावच्छिन्ना समयायसंपन्यावच्छिन्न । कारण तन्तः । कारणता तन्नुनिटा। कारणातापां तादात्म्ससंबन्धः अवच्छटकः । येन संबन्धेन यत्कारणं भवति । तनिष्टकारणतायां तसंयोऽष्टमः । येन संवन्धन ।

·न्यायबोधिनीतिपयमाला सादात्म्यसंवन्धेन । यत् तन्तुः कारणं । तनिष्कारणतायां तन्ह निष्टकारणतायां । तत्संबन्धः तदात्म्यसंबन्धः अवच्छेदकः । तादा- स्म्यसंवन्यावच्छिन्ना कारणता । तन्तुनिष्ठकारणता पनिष्टकार्य- तया निरूपिता भवति । कार्यतायां समवायसंबन्धावच्छिन्नत्यानि- वेशे संयोग अतिच्यामि तादात्म्यसंबन्धन संयोगः खस्मिन्वन मानः प्रतियोगितासंवन्धन संयोगवस जनयति । संयोगध्वंसः, कार्य । कार्यता संयोगवसनिष्ठा। कार्यतायां प्रतियोगितासबन्धो ऽवच्छेदकः । येन संबन्धन यत्कार्पमित्युच्यते तन्निष्टकार्यतायांत- सवन्धोऽवच्छेदकः । येन संवन्धन पनियोगितासंबन्धेन । यत् सं योगवसः । कार्यमित्युच्यते । ध्वंसनिष्टकार्यतायां प्रतियोगितासं- वन्धोऽवच्छेदकः प्रतियोगितासंवन्धावच्छिन्ना ध्वसनिष्ठकार्यता। तथाच प्रतियोगितासंबन्धावरिछन्नसंयागध्वंसनिष्टकार्यतानिरूपित तादात्म्यसंयन्धावच्छिन्नकारणतायाः संयोग सत्यादतिव्यातिः । अतस्तद्वारणाय कार्यतायां समवायसंबन्धावन्छिन निर्वशनीयं । संयोगध्वंसनिष्टकार्यदायाः प्रतियोगिता सबन्धावच्छिनत्वेन समवा. यसंबन्धावच्छिन्नत्वाभावान्नातिव्याप्तिः। तन्तकः पटप्रति किनिमित्तं समवागिकारणं भवतीति प्रश्न पदस्य तन्तृषु समवायसवन्धनोत्पद्य मानत्वात् इत्युत्तरे । पहिसंयोगस्यापि दाहपति कारणत्वसिद्ध्या टाहानुकूलशक्तिः बहिसंयोगरूपगुणेपि सिद्ध्यतीति मीमांसकमत कार्यानुकूलशक्तः सर्वनांगीकार्यवात् एवं शक्तः गुणवृत्तित्वं लभ्यते । जनकतासंबन्धेन जन्य जनक वर्तते । जन्यतासबन्धन जनकं जन्य वर्तते । विषयतासंवन्धेन ज्ञानं इच्छा कृतिश्च विपये वर्तते । विष. यितासंबन्धन विषयः ज्ञाने इच्छायां कृतौ च वर्तते । आधेपनासंबंधन अधिकरणं आय वर्तते । आश्रयतासंवर्धन आधयं आधिकरणं वर्तते । प्रतियोगितासबन्धन अभावः प्रतियोगिनि वर्तते । अनुयो. गितासंबन्धन प्रतियोगी अभावं वर्तते ।। ।

·भसरवायिकारणलक्षणं कार्येण कारणेनया सह एकस्मिन समवेत सत्ता रणमसमवायिकारणं ॥ यथा तन्तु योगः पटस्य तता रूपं पटगतरूपस्य च ॥ समवायसंबन्पावच्छिन्नकार्यतानिलपितसमवायसंबन्धावच्छि. सकारणताश्रयत्वं भयमासमवायिकारणस्य लक्षणं । तन्तुसंयोगः तन्तुपु समवाय संबन्धेन वर्तमानस्सन् समायसंबन्धन पटं जनयति । कार्य पदः । कार्यता पनिष्ठा । कार्यतायां समवायसंबन्धो ऽवच्छेदकः । समवायसंबन्धावच्छिन्ना कार्यता । कारण तंतुसंयो. गा। कारणता तन्तुसंयोगनिष्टा । कारणतायां समवायसवन्यो ऽवच्छेदकः । समवायसंवन्धावच्छिन्ना कारणता । कारणता च कार्यतानिलपिता । तथाच तादृशकारणतानयत्वं तन्नु संयोग वर्तत इति लक्षणसमन्वयः। समवायसंवन्धावच्छिन्न कार्यतानिरूपित स्व. समचायिसमवेतत्वसंवन्यावच्छिन्नकारणताश्रयत्वं द्वितीयासमवापि कारणस्य लक्षणं । पटरूपंप्रति तन्तुरूप द्वितीयासमवापिकारणं । तत् स्वसमवापिसमवेतत्वसंवर्धन पटे वर्तमान सत् समवायेन पटरूपं जनयति । कार्य पटरूपं । कार्यता पटरूपनिष्ठा । मीमांसकैकदेशभामवे प्रत्यक्षानुमानादिवत् अनुपलब्धिरिति ममाणान्तरं । चक्षुरिन्द्रियेण घटपटादिमत्यक्षवत अनुपलब्धिप्रमाणेना- भावममा जायते । प्रतियोग्यारोपजन्पारांपविपयोपलव्ध्यभावो पलब्धिः। संयोगेन घट्यति भूतले समवायेन घटाभावः । सम- चायेन घटवति कपाले संयोगेन घटाभावः। एवं कालिकादिसंप. ज्यभेदेन एकस्यैव घटस्यानकाभावो एव्यः । अन्योन्याभावमति. योगिता सर्वापि तदात्म्बसंवन्धावच्छिता । प्रतियोगितावच्छेदकधर्म भेदनान्योन्पाभावानां भेदः । प्रतियोगितावच्दकविशिष्टप्रतियो- स अभावमा विरोधः। केवलमतियोगिना साकं अभाव स्य विरोधांगीकार केवलदेवदत्तवति भूतले दण्डविशिष्टदेवदत्ताभावों न स्यात् । विशिष्टाभावविरोधिनः देवदत्तरूपमतियोगिनः विद्यमा ·न्यायबोधिनीविषयमान नत्वात् । प्रतियोगितावच्छेदक दण्डविशिष्टदेवदत्त । केवलदेव दत्तवति भूतले टण्डविशिष्टो नास्ति । अन्योन्यामावा द्विविधः सामान्यभेदः विशेपमेदवात । स्त्रीभेदः सामान्यभेदः । हित्याडि विधादिभेटः विशेषभेदः। घरभेदापेक्षया वटपोभरभेटोतिरिक्तः। यटपटोभयभेदः केवलान्वयी । बटभेदस्त घटे नास्ति । बटातिरिक्त यावत्पदार्थेप यतते । अभावबुद्धिसामान्य प्रतियोगितावच्छेदक विशिष्टप्रतियोगिना साकममारस्य वैशिष्ट्यविषयकं भवति । घटवन पदो नास्तीति प्रतीने प्रतियोगितावच्छेदकाबिशिष्टमनियोगिवशिष्ट्य विषयत्व न संभवति । घटोत्पत्तेः पूर्व घटमागभावः कुन वर्तते इशत चेतू कपाले वर्ततइति वक्तव्यं । कपालोत्पत्तः पूर्व घटमागभावः कुत्र घर्तते इतिचेत् परमाणों वर्तते इति वक्तव्यं । एवंसति परमाणौ वर्त- मानः घटमागभावः कपालोत्पत्यानन्तरं कपालंपति कथमागतः । मण्डकादिवत् घटागभावस्य चलनाभावादिति चेत् परमाणो विद्य- मानस्यैव घटनागभावस्य कपालोत्पत्यनन्तर कपालन सा स्वरूपा ख्यसंयन्धविशेपो भवति । चक्षुपा दव्य मानानां गुणकर्मजाती नां प्रत्यक्षे जननीये संयुक्तसमवायः सन्निकर्षः । चक्षुस्संयुक्तः घटा दिः। तत्समवायः गुणकर्मजातिमत्यो । गुणकर्मजातयः विपयाः। विषयता गुणकर्मजातिनिष्ठा । द्रव्यसमवेतनिष्ठापि भवति । दुव्य. समवताः गुणकर्मजातयः। तनिष्ठा विषयता । साच विपपता लौकि- कविषयता भवान । पहिधसन्निकर्पजन्यत्वात् । तथाच द्रव्यसम- वेतत्तिलौकिकविषयता संबन्धन गुणकर्मजातिमत्यक्षं गुणकर्मनानि पजायते । तत्र चक्षुस्संयुक्तसमायः सरूपसबन्धन वर्तते । एवं दव्यसमवेतत्तिलौकिकविषयतासंबन्धन लाचप्रत्यक्षपति त्वक्सयुक्त समायः कारणं । त्याचप्रत्यक्ष नाम त्वगिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षं 1 इन्द्र यार्यसनिकर्षजन्यत्वे सति ज्ञानत्वं मत्वक्षस्य लक्षणं । ज्ञानत्यमानी को अनुमित्यादायतिव्यानिः । इन्द्रियार्थसन्निकर्पजन्यनमात्रोक्ती इन्द्रियार्थसनिकर्षनरी अतिव्याशिः। अतः उभयनिवेशः ।। ।। इति प्रत्यक्षपरिच्छेद ।

·श्रीराम जय। अनुमानप्रकरणप्रारंभः॥ अनुमितिकरणमनुमान। परामर्शजन्यं ज्ञानमनु मितिः ।। व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानं परामर्शः ॥ अनुमितेः करणमनुमितिकरणं । करणशब्दस्य असाधारण कारणतावदः । पटवाः निरुपितत्वमर्थः । निरुपितत्वस्य असा. धारणकारणनायामन्वयः । तथाच अनुमितिममानिरुपितासाधार- कारणतावस्वमनमानस्य लक्षणं । परामशीजन्य परामर्शजन्यं । पंचम्याः जनजाता। जन- बतायां परामर्शस्य आधेयतासंबन्धेनान्वयः। तथाच परामर्शनिष्ट जनकता। जन्यपदस्य जन्यतावदर्थः। जन्यतायां जनकतायाः निरूपितत्यसंबन्धनान्ययः । तथाच परामर्शनिएजनकलानिरूपित जन्यतायज्ज्ञानमनुगितिः । परामर्शनिष्टजनकतानिरुपितमन्यनार- चे सति ज्ञानत्वमनुमितलक्षणं ॥ यत्रया धूपः तमतत्र वहिरिति व्याप्तिहानं । पर्वतो धूपया. निति हेनुज्ञानं । एतज्ज्ञानयात् चद्विव्याप्यधूमवान्पर्वतइति ज्ञाने जायते । सएर परामर्शः। व्यामिनिष्ठमकारतानिरुपाल्न सनि पक्षसंन्यनिष्ठविपयवानिरूपकत्वे सति भागावं परामर्थस्य लक्षगं । ज्ञानपात्रोक्तो घटज्ञानेऽतिच्याशिः। अत: पक्षसंबन्धनिष्ठाविषयता निस्पकत्वं निवेशितं । परसंबन्धनिष्ठपियतानिरूपकले सति ज्ञान त्वपात्रोक्तो धूपवान्पर्वतः इनिशाने अतिव्याशिः। अतः व्यानिनिष्ठ भकारतानिरूपकत्वं निवेशितं । पासंपन्धनिष्ठविषयतानिरूपकत्वा सुपादाने पहिच्याप्यो धमः इति व्यानिशानेऽतिच्यामिः । अननद- ·न्यायबोधिनीविषयमाला पादानं 1 ज्ञानत्वानुपादाने वहिव्याप्यधूपवान्भवत्पनेता इतीच्छाया , मतिव्यानिः । अतः ज्ञानत्वं । विशिष्टवैशिष्वावगाहि परामर्शः उप- लक्षितशिष्ट्यावगादि पगमः इति द्विविधः परामर्शः। यहिन्या. प्पध्मवानिति परामर्शे पर्वतांगे धुरस्य मुद्धसंयोगसंवन्धेन भकार- वे उपलक्षितवैशिष्टवावगाहीत्यच्यते । व्याप्त्यवस्मिन्नमतियोगिता निरूपकमयोगसंपन्धन कारत्वे विशिष्टवैशिष्मावगाहीत्युच्यते । दण्डे रक्तायशायां रक्तदण्डानिति ज्ञान विशिष्टवैशिघ्यावगाही. गुस्यने । यदाकदाचिद्रनाव्ये उपलक्षितशिघ्यावगाहात्यच्यते । धूमच्यापकवतयधिकरणति ध्पवान्पर्वतः इतिताने पर्वतांश संयोग संबन्धन धूमः कारः । धमाशे खरूपसंपन्न कृत्तिः प्रकारः । पंश निरुपित वसंयन्यनाधिकरणं प्रकारः। अधिकारणांश पतिः संयोगसंवन्धन प्रकारः। बन्यो स्वरूपसंवर्धन व्यापकत्वं भवार व्यापकादो निलपितत्व संबन्धन धूपः प्रकाः। एतादमपरामर्गेन पर्यनो बहिमानितिशानं जायते सेवानमितिः । व्यामिज्ञानमनुमान । तत् व्यापारवयनि । परामों व्यापारः । ताशव्यापारवत् व्याप्तिज्ञानं । जनकतासबन्धन परामो व्याप्तिशाने वर्तते । व्याप्ति झानं च अनमित्वसाधारणकारण भवति । अनमित्वसाधारणकार- णत्वं च कार्यत्यानिरिक्तधीयन्धिनानुमितिनिष्ठ कार्यतानिपिनका. रणताश्रयत्वं । अनुमिति इति च्यातिलाने कारण । कार्य अनमितिः । कार्यता अन्मितिनिष्टा । कार्यतावच्छेदकमनुमिनिस्वं । अनुमिनि साच्छिन्ना कायंता । नागनातिरितो गो धर्मः अनुमितित्वरूपी धर्मः । सदयच्छिन्ना या रायता अनमिनिनिष्ठा कार्यता । तनिक पिता या कारणना च्याप्तिहाननिष्टा कारता । नदायपत्वं च्याप्ति ज्ञानस्य । व्यापाग्यवानिदेश्य अनमिल्लमांधारणकारणत्यमनमान स्य लक्षणमिन्युतौ परामर्श असिष्यति । अनामितिमात पनस्या त्यपाधारणबाणारा नाम निमिपराग ·अनुमितिलक्षणं ४३ .स्य व्यापारत्वेन जनकतासंबन्धन व्यापारवयासंभवान्नातिव्या- मिः । व्यापारवत्वगनुमानस्य लक्षणमित्युक्ती काले अतिव्यातिः । कार्यसामान्यमति कालस्य कारणत्वेन परामर्शमत्यपि कारणत्वात् जनकतासंबन्धेन परामर्शरूपव्यापारवत्वस्य काल सत्वादतिव्यातिः। तद्वारणाय अनुमित्वसाधारणकारणलं निवेशनीयं । कालस्य सा- धारणशारणत्वानाविन्याप्तिः। परामर्शजन्यत्वेसति ज्ञानत्यमनमिते लक्षणं । एवंसति परामर्शप्रत्यक्षे अतिच्याप्तिः। भूतले घटइति प्रत्यक्ष प्रति धटः कारणं । तद्वत पम परामर्शो जातः इति मत्ससमति परा. पर्शः कारणं । अतः परामर्शमन्यत्वेसति ज्ञानत्वं परामर्शप्रत्यक्षस्य भवति । तद्वारणाय परामर्शजन्यतायां परामर्शनिष्ठजनकलायांचा सम वायसंबन्धावच्छिन्नत्वं निवेशनीय । तथासति समवायसंवन्धावच्छिन्न परामर्शनिष्टजनकतानिम्नतिजन्यनाथयस्वेसति ज्ञानत्वमित्येकं लक्ष. पं परामर्शनिष्ठजनकतानिरूपितसमवायसंवन्धावच्छिननन्यताश्रयत्वे सति ज्ञानत्वं इत्यपरं लक्षणं लम्यते । परामर्शप्रत्यक्षे नातिव्याति । परामर्शः तादात्म्यसंवन्धन स्वस्मिन्वर्तमानस्सन् विपयतासंबन्धन परामर्शप्रत्यक्ष जनयति । नन्वेसति ज्ञानन्, व्यर्थ । तादात्म्पसं- पन्धन परामर्शः स्वस्सिन्यर्तमानस्सन् प्रतियोगितासंबन्धेन परामर्श ध्वंसं जनयति । परामर्शनिष्ठजनकता वादात्म्यसंपन्धावच्छिना । ध्वंसनिष्ठगन्यता प्रतियोगितासंयन्धावच्छिन्ना । मतु समवायसर- न्धावच्छिन्ना । अतः ध्वंसे अतिच्यातिनसंभवतीति ज्ञानत्वं व्यर्थ इतिचेन । संस्कारे अतिव्याप्तेः । समवायसंबन्धेन परामर्शः आत्म- नि वर्तमानस्सन् समवायसंबन्धन संस्कारं जनयति । एवमपि अर्प स्थाणुर्वा पुरुपोषा इति संशयानन्तरं पुरुपत्यच्याप्यकरादिमानिति परामर्शन अयं पुरुषइति प्रत्यक्ष जायते । सत्प्रत्यक्ष अतिव्याप्तिः । अतः पक्षतासकृतपरामर्शजन्यत्वं विवक्षणीयं । अनुमितावेच पक्ष ता कारणं । नमत्यक्षे । एवं परामर्शजन्पत्येसात शानत्वपिनि सक्ष.

·न्याययोविनीविषयमाला पस्य वहिव्याप्यमबत्तवानयं देशइति ज्ञाने अतिव्याप्तिः। स .. बासस्कृतपरामजन्यत्वविवक्षणेनातिव्याप्तिः । सायसरायस्य पातात्वे धनमर्जिन मेघानमितव्यभिचासा तहारणाय सिपाधयिषाविरहविशिष्सियभावः परतित्रित्रक्षणीयं । हिपाधयिपाविरहवैशिष्ट्याच मिद्धो स्त्राधिकरणाक्तित्वसंपन्न । स्वं सिपापिपादिरहः। स्वाधिारणमात्मा। तत्तिः सिदिः । वृत्तित्वं सिद्धः साधिकरणतित्यसबन्न सिपाधयिपामिरहमी वर्तते । सिपाधयिषा समवायसंयन्धन आत्मनि वर्तते । सिपाधयिषाभावः स्वरूपसंपन्धन सिद्धौं वर्तते किल । स्वरूपसंवन्धेन सिपाधयिपा विरहवैशिष्ट्य सिद्धायुच्यतां । किं स्वाधिकरणत्तित्वसवन्न व शिष्टयमुन्यते इतिवेत सिपाधयिपाकालेपि खरूपसंबन्धेन सिपाध यिपाभावविशिष्टसिद्धेः सत्वादनुमितिर्नस्यात् । स्वाधिकरणपत्ति त्वराबन्धेन सिपावविषाभाववैशिष्वनिवेगेतु आत्मनि सिपायिपा सवन सिपाधषिपाभावासचात् स्वाधिकरणत्तित्वत्तबन्धेन सिपा धयिपाऽभावविशिष्टा नभवति सिद्धिः । पर्वतो वद्विमानित्यनुमतिप्रति पर्वतोवद्विमानिनि सिद्धिः प्रतिवन्धिका । पर्वते बन्धनमितिमें जाय तामिति इच्छा उत्तेजिका । प्रतिबन्धक्काले कार्यजननी उत्तेजिका । साधिकरणत्तित्वसंवन्धेन इच्छाभावविशिष्टसिद्धिः प्रतिवधिका । म्य इच्छाभावः। स्वाधिकरणमात्मा । तवृत्तिः सिद्धिः । तत्ति त्वं सिद्धः। धूमो व्यायः। व्याप्यता धूमनिष्ठा व्याप्यतावच्छेद के धूमन । धूमत्वावच्छिन्ना व्याप्यता। अतः अबच्छेदकं धूमत्य अपच्छंद्या व्याप्यता । साच व्याप्तिरेव । तथाच धूमत्वावच्छिन्ना व्याप्तिः। व्याप्तिश्च साध्यसमानाधिकरण हेतुतायच्छंदकं । हेतुता पच्छंटनंच धूमत्वं । अनः धूमत्वमेवारच्छेदकमवच्छेद्य च भवतीति विरोधः । विरोधपरिहारस्तु धूमावान व्याप्तिर्भवति अवच्छेयं च भवनि ! धूमस्वं स्वरूपतः अवच्छेदकं भानीति । धूमो यहि ·सिद्धान्तव्याप्तिलक्षणं चाप्यइति व्यानिज्ञानप्रति व्यभिचारज्ञानाभाव: सहचारज्ञानं च हेतुः। व्यभिचारश्य हेतुसमानाधिकरणासन्नाभावमतियोगिताय. छदसायनायच्छदक ! सहचारश्च साध्याधिकरणतित्वं । धमा चगिल्याप्पइत्यस्य धुमसमानाधिकरणासन्ताभावमतियोगितानपच्छ- दकवदित्वावच्छिन्नवरिसमानाधिकरणइत्यर्थः । व्याप्ती अव्यभिचा. २. सहचारश्चेति अंशद्वयं वर्तते । तत्र सहचारानं घटितझाने घट. कज्ञानं कारणमिनि न्यापन कारणं। हेनुमति प्रतियोगितानवच्छेदक साध्यतावच्छेदकामिति अव्यभिचारज्ञानप्रति प्रतियोगितावच्छेदक साध्यतावच्छेदकामिति व्यभिचारज्ञानामावः प्रतिबन्धकाभावविध या कारणं ।। सिद्धान्तव्याप्तिः । हेतृव्यापकसाध्याधिकरणतित्वं व्या- निः। साध्यस्य इंतुध्यापकत्वनाम हेत्वधिकरणरत्त्यत्यन्ताभावा प्रतियोगित्वं । साध्य देतोयापकंचेत् व्याप्तिस्संभवति । अव्या- पकं चेदव्याप्तिः । पर्वतो वहिमान् धूमादित्यत्र साध्यं हेतोपिकं भवति । पर्वतो धूमवान् बढेः इत्यत्र साध्यं न हेतोापकं भवति । वहिमान्धूमादित्यत्रापि यथाश्रुते बरेः देशव्यापकत्वं न संभवति । त्वधिकरणे पर्वते वर्तमानो योऽभावः महानसीयवहाभावः । मति- योगी। महानसीयवादिः । एवं हेत्वधिकरणे महानसे वर्तमानः यो ऽभावः पर्वतीयवहाभावः। मतियोगी पर्वतीयवहिः । एवं सकलोपि बहिः मतियोग्येव भवति । अतः हेतुल्यापकइत्यस्य हेत्राधिकरण त्यत्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवानित्यर्थो वाच्यः । एवं सवि धूमपान वहे। इत्यत्र धूमस्य हेतुच्यापकत्वापत्तिः । त्यधिकर- पाटस्यत्यन्ताभावप्रतियोगितनयच्छेदको यो धर्मः प्रमेयत्वरूपी धर्मः। सद्वतन्त्र धूमस्येति ! अतः मतियोगिवानवच्छेदकसाध्यतावच्छेदक. धर्मवयं हेतव्यापकत्यामिति वक्तव्यं । एवंसति धूपस्य हेतुव्यापक स्वापत्तिन समवति । साध्यतायछेदकं घूमत्वं हेत्वधिकरणदृत्त्यत्य ·पूर्वपक्षीयव्याप्तिलक्षणं भावः वाभावः । नतु द्रव्यत्वामावः । तयाच हेतुतावच्छेदकस धन्धन हेतुतावच्छेदकररूपेण हेत्वधिकरण वर्तमान प्रतियोग्यधिकरणे अत्तिः योऽभावः तादृशाभावप्रतियोगितालवच्छेदकसाध्यतावच्छे दकधर्मवत्सायाधिकरणतिचं व्याप्तिरिति निष्कर्षः । इति सिद्धान्तव्याप्तिः ॥ भय पूर्वपक्षीयव्याप्तिः । साध्यतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्न साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगितानिरूपकामावनिरूपिताप वाभावो व्याप्तिः । पर्वतो यहिमान धूमादित्यत्र धूमस्येयं व्याप्ति; संभवति । सा पत्तावच्छेदकसंवन्धावन्छिनसाध्यतावच्छेदकावच्छि. नप्रतियोगितानिरूपकोयोऽभावःसयोगेन वाभावः। कथपित्युक्ती बन्ह्यभारस्प यहिः प्रतियोगी। प्रतियोगिता बहिनिष्ठा । पति- योगितावच्छेद यहित्यं । घहित्वावरिलमा प्रतियोगिता। पति- योगितायां संयोगसंवन्धविच्छेदकः । येन संबन्धेन यन्नास्तीत्यु- च्यते तनिष्टमानेयोगितामा तत्संबन्धविच्छेदकः । प्रकृते येन सं- वन्धेन संयोगसंबन्धेन । यत् शहिः नास्तीत्युच्यते । तन्निधपतियोगि साया बहिनिष्ठप्रतियोगितायां । तत्सबन्धः संयोगसंबन्धः भवच्छे दकः । संयोगसंबन्धावच्छिन्नामनियागिता । एवंसति साध्यताव. च्छेदकसंपन्धावछिन्नापि भवति । संयोगस्य साध्यतावच्छेदकसंबन्ध स्वाद । येन संबन्धेन साध्यमस्तीत्युच्यते स संबन्धः साध्यतावच्छे. दकसंवन्धः । एवं मतियोगिता साध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नाषि भवति । बहिन्यस्य साध्यतावच्छेदकधर्मस्वात् । साध्यवाचकपदेन यद्धर्मविशिष्टं प्रत्याय्यते स धर्मः साध्यतावच्छेदकः । प्रकृते साध्य वाचकपद पतिपदं । तेन च पहित्य विशिष्ट प्रत्यायपन । स गर्म: वहिवरूपों धर्मः साध्यतावच्छेदकः। अभाषण प्रतियोगितानि- रूपको भवति । एवंच साध्यतावच्छेदकसंबन्धात्रनिधनसाध्यताप- छंदकापन्निादिगिनानिरूपकाभावः संगोगेन पन्ना भावः - ·न्यायवोधिनीविषयमा तद्वान् इदः । तद्वनि जलं । तदवृत्तिमः । प्रवृत्तित्वं घुमस्य । एवंसति वृक्षः कपिसंयोगी एतदृक्षलादित्वत्र एतान्ये अव्याप्निः। साध्यं कपिसंयोगः। साव्याभावः कपिसंयोगाभावः । माया भाववान् वृक्षः । तत्ति एतद्वृक्षत्वं । तद्वचित्व एतदृक्षत्वस्पेति नद- वृत्तित्वं नास्ति । अतः साध्यामा पनियोगिव्यधिकरणत्वं निवेश- नीय। प्रतियोगिव्यधिकरणत्वंच प्रतियोग्यधिकरणावृत्तित्वं । तथाच स्वप्रतियोग्यधिकरणे अवृत्तिः यः साध्याभावः गुणवृत्तिकपिसंयो- गाभावः । नतु क्षत्तिकापसंयोगाभावः । फुतइत्युक्तौ स्वपदेन क्षनिकापिसंयोगाभावग्रहणे स्वप्रतियोगी कपितयोगः। स्वप्रति- योग्यधिकरणे वृक्ष कपिसंयोगाभावस्यैव सत्वात् । तथाच स्वप्रति योग्यधिकरणे अवृत्तिः यः साध्याभावः गुणत्तिकापिसयोगाभावः। तदान गुणः । तदत्ति एतदृसत्यं । तदत्तिन्वं एनक्षत्वस्य । अतो नाव्याप्तिः । सायाभावे मतियोगिवैयधिकरण्यनिय अव्यं गुण कर्मन्यत्वविशिष्ट सत्तारत द्रव्यत्वादित्यत्र न्यन्ये अध्याप्तिः । साध्याभावः गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्ताभावः। सच प्रतियोगितर- धिकरणो न भाति । कुतइत्युक्तौ पतियोगियधिकरणदत्यस्य प्रति योग्यधिकरणेअकृत्तिरित्यर्थः । गणकान्यत्वविशिष्टस ताभावस्य मति योगिनी गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्ता । प्रतियोग्यधिकरण गुणोपि भवति । विशिष्ट सत्तायाः शुद्धसत्तायाश्चाभेदात् । तथाच गुणकर्मा न्यत्वविशिष्टतत्तारूपसाध्याभावः भनियोग्यधिकरणवृत्तिरेव । ननु तदवृत्तिः । अतः प्रतियोग्यचिकरणइत्यत्र प्रतियोगिनिष्टाधेयताया प्रतियोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वं निवेशनीयं । निवेश च नाव्या प्तिः। गुगकर्मान्यत्वविशिष्टसत्ता द्रव्य तिते । अधिकरणं दन्यं ! अधिकरणता द्रव्यनिष्ठा । आधेयं गुणकर्मान्यत्वविशिष्टता । आ. धेपता गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तानिष्ठा । आधेयतावच्छेदकं गुण. कर्यान्यत्वविशिष्टसत्तात्वं तदेव गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तारूपं यत्सा- ।

·WITTAक्षणं .४ तदभारमनियोगितारच्छेदकं । तथाच नागमतियोगितावच्छे- दकरू यहुणकर्मन्यत्वविशिष्टसत्तावं तदवच्छिन्नाधेयतानिरूपका- धिकरणताश्रयो द्रव्यमेव । नतु गुगः । तथाच गुणकर्मान्यत्वविशि- एमत्ताभावः प्रतियोग्यधिकरण द्रव्ये अवृत्तिर्भवत्येवेति नाव्याप्तिः। एवं प्रतियोगिनिष्ठाधेयतायां प्रतियोगितावच्छेदक संबन्धावच्छिन्नाव मपि निवेशनीयं । अन्यथा वहिमान्धूमादित्यत्र वनयभावरूपता- ध्याभावस्य प्रतियोगिन्यधिकरण न संभवाते । प्रतियोग्यधिकरणं इदः । तत्र कालिक्संपन्धेन वहः सत्यात् । तथाच वनयमावः प्रतियोग्यधिकरणतिरेव । नतु तदवृत्तिः । अतः प्रतियोगिनिया धेयतायां प्रतियोगिताबन्छेदकसंबन्धावच्छिन्नत्वं निवेशनीयं । नि. बैशे च बघभावस्य प्रतियोगिव्याधिकरणत्वं संभवनि । प्रतियोगि व्यधिकरणलं च प्रतियोग्यधिकरणं अस्तित्व । प्रतियोग्यधिकरण इत्यस्य प्रतियोगिनिष्ट धयनानिरूपिताधिकरणाश्रयइत्यर्थः । प्रति- योगिनिष्टाधेयतायां प्रतियोगितावच्छेदक संबन्धावच्छिन्नत्व नियों प्रतियोगितावच्छेदक संबधामच्छिन्नप्रतिपांगिनिहाधेपत्तानिरूपिता- धिकरणताश्रति प्रतियोग्यधिकरणेत्यस्यार्थः । एतादृशाधिकरणं पर्वतएव । नतु इदः । संयोगेन व इदे असत्वात् । प्रतियोग्य- धिकरणे पर्वते वाभावः अवृत्तिरेव भवति । एवं साधाभावा- दृत्तिखाभाचइत्यत्र वृत्तिखाभाव इत्यस्य वृत्तिखनिनुमतियोगितानि. रूपकाभाव इत्यपः । वृत्तिसनिष्ठप्रतियोगितानिरूपको पोऽभावः दुनिलपटोभयामावापि । उभयाभावस्य उभयं प्रतियोगि। मनि. योगिता उभयनिष्ठा ! निसनिष्ठापि भवति । उभयाभार मान चंदः इत्यत्र पहिरूपहेतौ वर्तते इत्यतिव्याः । वारणाय तिल- रिपतिकोणाला वय वाशिवं निवेशनीयं मियशे नाति व्यामिः । वृत्तिवस्टीभयाभावप्रतियोगिनाया उभरतापनिवेन वृनिखसावनियामाषात् ॥ इति व्याहिरादः ॥ T ·स्पायरोधिनाविश्यमाल ॥श्रीरामा विजयते। ॥ हेत्वाभासलक्षणम् ॥ यद्विषयकलेन ज्ञानस्यानुमितितकरणान्यतरपनि बन्धकत्वं तत्त्वं दोपसामान्यलक्षणम् ॥ यद्विपयकतेनत्पन्न तृतीयाविच्छिन्नत्व । ज्ञानस्यत्यत्र पाल थै आधेयखं । उभयोः प्रतियन्धकत्वेन्वयः । तथाच ज्ञाननिष्ठं अनुः मिनितकरणान्यतरप्रतिवन्धनसं यद्विपयकत्वावच्छिन्न नचं दोष यमित्यर्थः । तथाहि । दीपज्ञानं अनुमिनिमतियन्धक । प्रनिबन्धकता दोपज्ञाननिष्ठा । दोपशाने दोपो विषयः | विषयता दोपनिर । दोष निष्टविषयता जाननिरूपता। दोपनिष्टविषयतानि रूपकं ज्ञा नं। दोपनियविषयतानिरूपकत्वं दोपशाने वर्तते । तब दोपनिष्टविष यतानिरूपकत्वं दोपशाननिष्ठप्रतिवन्धकतागामबच्छेदक। दोपस्य यत्पदेनोपादाने यनिष्ठविषयतानिरूपक्वमित्यस्य दोपनिष्ठाचपण तानिरूपकायामित्यों भवति । तथाच गभिष्टविषयतानिरूपाय अनुमिनिताकरणान्यसरप्रतिबन्धकतावच्छेदकं स दोपइत्यया भवति। दो वलिमा धूमादित्सत्र बन्यभावबद्भदो दोगः । तस्येदं लक्षणं सभवति । य पदेन बन्धभारपद्रदोषादाने यनिष्ठाविषयतानिरूपकरवं बन्ह्यभाववदनिष्ठविषयतानिरूपकस्य । तच्च इदी कामाववानिति जाने वर्तते । तादशज्ञाने बाहामावरदो विषयः । विषयता बाह्य- भावन द्रनिष्ठाताशविषयमानिरूपक दोवाभाववानिति ज्ञान- विपयतानिरूपकत्वं ताशमाने वर्तते । वनाभाववद्भद निविपण. तानिरूपके दो काभावचा नित्या कारकीने इदो वहिपानित्यनुः मिनिप्रतिवन्धमता बनने । नाशप्रतिश्पकलायां बयभानवद्भद निधापयतानिरूपाक्षानत्यवच्छेदक कधभाववद्भटो दोपः । एवं ·हेलापातरक्षण सरत्र यापदन दोपमुपादाय प्रतिवन्धकलापदेन च दोपज्ञाननिष्ठमति धन्धकतामादाय लक्षणमुपपादनीयं । यनिष्ठविषयतानिरूपकत्वमनु मितितकरणान्यतरमतिबन्धमतापच्छेदकं स दोपः। अत्र स्वरूप संवाधरूपावच्छेदकत्वनिवेशे पर्वतो वहिपान्यूमादित्यत्र बन्दभावो अतिच्याप्तिः । अनुमितिः पर्वतो हिमान् इत्यनुमितिः । अनुमिति प्रतिबन्धक पर्वती वाभाववानिति ज्ञान । मविवन्धकता शानिया। प्रतिबन्धकतावच्छेदकं पर्वतनिष्टविषयतानिरूपकत्वं धन्यभारनिष्ठ विषयतानिरूपकत्वं निश्वपत्वं च । एवंच यनिष्ठाविषयतानिरूपकत्वं बन्यभारनिष्ठविपातानिरूपकत्वं च । अतो बन्धभावतियाप्तिः। नद्वारणाय अवच्छेदकतापर्याप्यधिकरणत्य विचक्षणीयं । एवमपि दी चाहमान् धूमादित्यत्र बनाभावबद्भदे असंभवः । यो वहाभाषपानि ति नियनिष्ठावृमितिप्रतिबन्धकतावच्छंदकतापर्याप्तः अप्रामाण्यज्ञा नानास्कंदितत्व वन्यभावबद्भदनिष्ठविपयत्तानिरूपकत्व निश्चयत्वैत. प्रितयेसनकवलंबन्धमाधवदनिष्ठविपपतानिरूपकत्वे असचात्। अना व्यापकत्वरूपावच्छेदकल निवेशनीयं । तत्मकारश्च अनुमिति गमिवन्धकार यन्निष्टविषयतानिरूपकत्वव्याप सः दांप इति । एमप्पसमरः । हृदो वाहमानियन यह भाव वदनिविषय- जानिमावस्य इदइति ज्ञाने सपि त्रानुमिति प्रतिवन्धकत्व- स्यामा : असो यतिपयकत्वमित्यस्य यद्रूपावच्छिन्नविषयता। निहारत्वमित्यर्चा याच्यः । एवंसति नासंभवः । यदप पदेन दीपावच्छेदक धव्यं । एवमाप यद्पावच्छिन्नविषयतानिरूप. कत्वस्य इदो बन्ध भावनामवेति संगये सचेपि तत्रानुमितिप्रति वन्धकत्वस्याभावादसंभवः । अतो यम्पावच्छिन्नविषयतानिरूपक निमयस्वव्यापकत्वं निवेशनीयं । एवं वहभाववान हूदी वहिमा- निति आदार्यज्ञाने यद्पावच्छिन्नविषयतासत्वपि अनुमितिमति. बधास्त्राभावादसंभववार गाय अनाहार्यत्वं निवेशनीयं । एवं अ.

·न्यायोधिनाविषयमाटा मामाण्यज्ञानानास्वन्दिनत्वं निवेशनीयम् । अन्यथा इदं ज्ञानं अप्रपेः. नि अप्रामाण्यज्ञानकालीन हड़ी वहाभायानिति ज्ञाने पनिवन्धक- स्वाभावनासंभवः स्यात् । लक्षणंन पद्पावच्छिमविपरतानिरूप. कानाहार्यापागाण्यज्ञानानास्कन्दितनिश्चयायव्यापक अनुमिविपति- वन्यातं सः दांपः इति ॥ यावच्छिन्नविषयताच्यापिका प्रकृतानुमितिमविवन्धकता. सपावच्छिन्नत्वं दोपसामान्यस्य लक्षणम् । इदो वहिमानित्यत्र वाभाववनदो टोपः । यदूपं वन्य मावहदत्वामये । यद्रूपावच्छि विषयता इदो बन्यभाववानिति ज्ञानीयवन्ह्यभावपद्दनिष्टाविषय ता { पाशविपयता निरूपकतास-धन दो वन्ह्यभाववानिति ज्ञान चति । तत्र दो हिमानित्यनुमितिमतिबन्धकतापि वर्तते इति यपाउिभविषयताभ्यापकत्वस्य अनुमितिप्रतिबन्धातायां सत्ता व वन्त्य भाववद लक्षणसमन्वयः । इदमिहावधेयम् । यद्पार- छिन्नविषयता कालिकन वह भाववानिति ज्ञानपि वति । तत्र दो वहिप.नित्यनुमिनि प्रतिबन्धकता नास्ति ! कुत इत्युक्तो संयोगेन वाह मानिनि बुद्धिप्रति स्वरूपेण वन्ताभाववत्तानिश्चयस्यैष प्रतिबन्यकत्वा त् । तथाचासभवः । नच यदपावच्छिन्नविषयतापा प्रकृतानुमिति प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्व निवेश्यते । कालिकेन बना भाववानिति ज्ञानीयवहाभावपद्दविषयतायां प्रकृतानुमितिमातिबन्धकतावच्छेद- कत्वाभावानासंभाइति वाच्यं । कालिकेन हदी वन्यभावधान स्य रूपेण हृदो बन्धमाश्वानि ज्ञानविशिष्टज्ञानस्य हुदो पहिमानित्य- नुमितितिबन्धकत्वन कालिकेन हदो वाह्यभावशानिति ज्ञानीयवाह भावरदविपरतायाअपि प्रतिबन्धाताईच्छदकावनेवमसंभववार- पायोगादिति चेत् उच्यत । यातायातमानाधिकरणविषयता व्यापिका मनानमितिमतिबन्धकता तारशाध्यताव दोषतामान्य स्प लक्षणम् । याशिवतापन स्वरूपबन्धेन बन्समावदान- ·. हेव भासलक्षण साधेषता ग्राह्या । सामानाधिकरणं च स्वाधिकरणवृत्तित्वी स्वा. धिकरणत्वं च स्वावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छकतासंघन्धन अवृत्रित्वं च तेनैव संबन्धन । अनुमिति मनियन्यायपार्थज्ञानविपपत्वंवा स्वाभासत्वं । दो चहिमान् धूमादित्पत्र बन्नाभावाद्दोदोपः । दै लक्षणं घटते ! धनु- मितिःहदी बहिनित्यनुमितिः तस्मतिबन्धक यथार्थज्ञानं दावा- भाववानिति ज्ञानम् । तद्विपयः बन्यभावबद्रदइति लक्षणसमन्धपः । अनुमितिः पक्षः सापवान् साम्यव्याप्य हेल्मान् इत्याकारकसमहालं. पनरूपा । उक्तानुमती पक्षे साध्य भासते । तदंश साध्याभावर स्पक्षशान साध्यामापच्यायपत्ति हेतुमत्पक्षज्ञानंच प्रतिवन्धकं । पले हेतुर्भासने । तदंशे देवभाववत्पान्नान प्रतिबन्धक । एवंहतो साध्य च्याप्तिर्भासते तदंश व्यभिचारमान प्रतिवन्धका ती साध्यापिकरण चूचिस्व निवेशितम् । तदंशे सायाधिकरणावृत्तित्वज्ञान विरोधि । पक्षे पक्षतावच्दकज्ञानमति पक्षनापछदाभाववरपक्षजानं विरोधि। अनुमिति प्रतिवन्ध त्यादिलक्षणं दोपस्यैत्र नव दृष्टस्य । तथाप्तति दुष्टलक्षणस्य र दोपचतिच्याप्तिः संभवति । तथाहि दो पहिमान् धूमादित्यत्र यन्धभावबद्दो दांपः । धूपो दुष्टः । पन्हाभाववद्धदः अनुमितिमतियधायथार्थज्ञानरिपयो भवतीत्यतिव्याप्तिः । किंच इदो वाभावान घटयति सम्हालवनज्ञानमादाय घटेतिपातितार- णाय मतिवन्धकतावच्छेदकविश्यमाश्रयत्वमिति वक्तव्य । तथाच दुऐवसंभवः । दुष्टेनविपपतापा अनुमितिमतिबन्धकतावच्छेदन ता बिरहा । नन दुपहेनुनिरूपणं प्रतिज्ञाय दोपलक्षणे कपित मता सगतिरोत चेत् उच्यने । दोपलक्षणे कायनेपि दोपवत्वं दुष्टानां लक्षणामति सारं हवं, अश्यतया दुष्टानां रक्षणाकथनं न चिरन्दम् । अमानुमितिपदं अनुपिवितस्करणान्यवरपर । अन्यथा व्यभिचार शानाए अनुमित्यपनियन्धानपा अध्यातिः । वाभिचारानं कुत्तो..

·न्याय धिनाविषयमाला । ऽनमितिप्रति न प्रतिवन्धकमिति चेत् एकहनी व्यभिचारज्ञानपि अन्यः हतो व्याशिवानेनानामतेजननात् । व्यभिचारज्ञान व्याप्तिहानेना न्यथासिद्धं । तथाहि व्यभिचारतानं अनुमितिपति न प्रतिबन्धक चेत् को दोपा.व्यभिचारज्ञानकालं अनुमितिनीयतामितिचेत् तदानी परामस्ति नवा । अस्तिचत् व्यभिचार ज्ञानमयोजकं । अ- सस कारणाभाषान्नानुमतिर्जायने । कुतोवा व्यभिचारज्ञानस्य प्रति बन्धकत्वं । अतः अनुमितिमात्रनिवेशे व्यभिचारे अव्यासबारमाय अनुपितिपदं अनामातेतकरणान्पतरपरं वाच्यं । यनिरूपमान न्तरं यनिरूपते सनिरूपितसंगतिस्तत्र प्रदर्शनीया । प्रकृते सदैव निरूपणानन्तरमसद्धवनिरुप्यते । तत्र असद्धतो सद्भतुमंगतिः शु. दर्शनीया। संगतिश्च प्रकृन मसंगः । प्रसंगीनाम स्मृतस्योपक्षान- ईस्वं । भकृत असतः स्मृतिविषयः । सचोपेक्षानः। अवश्य निरूपणीयत्वात् । असदनुस्मरणं च सद्धतनिरूपणाद्भवति । कथ मिति चेत् एकसंबन्धिज्ञानमपरसंवन्धिस्मारकमिति न्यायात् । तदर्थश्व ययोः पदार्थयोः संवन्धः पूर्व गृहीतः तयोग्यतर जान अन्यतर स्य स्मरणं भवति । यथा हस्तिहस्तिपालको पाल्यपालकमार रूपः संवन्धों गृहीतः । अनन्तरं हस्तिदर्शन हस्तिपालकरसारणं भवति । एवं सत्यसद्धत्वोः खवृत्तिधर्मविरुद्धधर्मयत्ररूपसंबन्धी गृहीतः । अनन्तरं सद्धेतज्ञाने असद्धत्तुस्मरणं भवात । स्वं सद्धेनुः । स्ववृत्तिधर्मः व्याप्तिः पक्षधर्मत्वंच । तद्विरुद्धधर्मः व्याप्तिपक्षधर्मको भयाभारः । तथाच स तुनिरूपणात्सद्धेतृज्ञाने जाते सद्धेनुज्ञानरूप कसंबन्धिज्ञानादसद्धेतुरूपापरसंबन्धिस्मरणार सदनिरूपितप्रसंग संगतिः असद्धतावित्ति ज्ञानव्यं । एवमेककार्यजनकत्वमाप संगति भनति ! एकका तत्वनिर्णयविपरूप। जनकत्वं सद्धेनोरस दनोय । अनुमितिप्रतिबन्धकयथार्थज्ञानविषयत्वं दोपस्य लक्षणम् । इति हेत्वाभास सामान्यलक्षणम् ॥

·साधारण्यासाधारण्यरक्षण "मा-याभावपक्षी पाया। साध्याभावव्यायप्रति हनुमत्पक्ष: माननिपक्ष: । मायभावपत्तिहेतुः व्यभिचारः । सायाधिकरणा चुनिनः विरोधः । साध्यव्यापीभूताभायमतियोगिहेतुः असाधार व्यं । देवभावर पक्षः स्वरूपासिद्धिः । पक्षवाकछेदकाभावक्त्पक्षः आभयामिद्धिः । मा पत्तावच्छेदभापवासाध्यं साध्यापसिद्धिः। तितावच्छेदकामानबद्धनुः साधनामसिद्धिः । अत्यन्तामाराप्रति योगि साध्य पादृश हेतुश्चानुपसंहारः । एतेषां लक्षणंनु अनुमिनिन स्करणान्यनरनिकधायधार्थज्ञानविषयत्वं । साध्याभाववत्तिल साधारपदोगः । अपच दोपः साधारणदृष्टहेतौ वाच्यः । पर्वतो वहिमान प्रमेयस्वादित्य र ममेयत्वरूपहेतुः साधारण प्रदेतः । तत्र साध्यामावर निवरूपं साधारण्यं संभवति । साध्य वह्निः । सा. ध्याभार: काभावः। साध्याभाववान् इदः । तसि प्रमेयत्वं । वृत्तिन्वं प्रमेयत्नस्य। प्रमेयस्वरूपहेतौ साध्याभावनवृत्तिवरूपसापा रण्यदीपज्ञान जात अनन्तरं साध्याभाववदयत्ति प्रमेयत्वमिति व्याशि ज्ञानं न भवनि । तत्प्रकारकवानस्य तदभावकारकज्ञानमति मति. वन्धकस्यात् । इनि साधारयनिरूपणम् ।। साध्याधिकरणावतित्वमसाधारण्यदोपः। शब्दो नित्यः शब्द वादित्सन शब्दत्वमसाधारण्यदीपावशिष्टम् । तस्य साध्याधिकरणा चित्वरूपासाधारपयदोपस्सभवति । साध्यं नित्यत्वं । साध्याधिकरण माका । नदवृनिलं शन्नत्वस्य । अन शब्दत्य नित्यायाधिकरणा: नीति असाधारपदोपज्ञाने जाने शन्दत्वव्यापकनित्यत्वाधिकरण वृति शब्दत्वमिति व्याप्तिज्ञानं न जायते । व्याप्मिज्ञाने शब्दस्वाशे नित्यानाधिकरणवृतित्व भासते 1 अत: नित्यायाधिकरणागि शब्दत्वमिति ज्ञान नित्यवाधिकरणात शन्दलपित्ति ज्ञानप्रति मति पन्ध । तज्ज्ञाने तदभावज्ञानस्य मनियन्धकलात् 1 दोषज्ञानस्या- पित्यनु पादः व्याप्तिदानानुत्पादोपयोजन '। इससाधारयनि. रूपणम् ॥

·गायत्रोविनाविषयमाला अनुपसंहारदोषःअभावामनियोगि साध्य अभावामतियोगि हेतुश्च अनुपसंहारदोपः । एनबोपन्नान व्यतिरेकव्यानिशान पनि प्रति- वन्धकं । यथा घटीभिधेयः प्रमेयत्वादित्या अभावामतियोग्यभिः धेयत्वं प्रभावाप्रतियोगि प्रपेयरवं नानुपसंहारदोषः । एतज्ज्ञानं अभिवयवाभावव्यापकामानमतियोगिप्रमेयत्वापाने व्यतिरेकव्याप्ति ज्ञानप्रति अनुपसंहारदोपज्ञान प्रतिबन्धकं । व्यापाने साध्य अभावप्रतियोगित्वं भासते । एवं हतो अथानननियोगितलं भासते । अनुपसंहारक्षाने साध्ये अभावामतियोगित्वं मासते । हेतावप्यभावा प्रतियोगित्वं भासते । अतः अभावामतियोगि अभिधयत्वमिति अनुपसंहारज्ञानं अभिषेयत्वाभावव्यापाभारातियोगिप्रमेयत्वमिति व्यामिशानपतिवन्धकं । अनः अमितिकरणपदेन उक्तव्याप्तिज्ञान मादाय लक्षणसमन्वयो बाध्यः । इत्यनुपरांहारनिरूपणम् ॥ साध्यामारपाप्तिः हिरोचदोषः । साध्याभावव्याप्लिरिशि एहेतुः विरुद्ध दुष्टहनुः । शदो नित्यः कार्यमादित्यत्र कार्यत्वं हनुः । सनविरुद्रदृष्टहेतुः । तचंदं लक्षणं वर्तते । माध्यं नित्यत्वं । साध्या भावः नित्यत्वाभावः । साध्याभावव्याप्तिः वार्यत्वरूपहेतर्वितते । पत्रपत्र कार्यत्वं तत्रतत्र नित्यवाभावः । यथा घटे । तथाच साध्या- भावव्याप्तिविशिष्ट हेतरिति विरोधदोपज्ञाने सति पक्षः साध्यचा नित्यनुमिनिर्भभवति । पक्षस्साध्यवानित्यनमिती साध्यव्याप्यो हेतु रितिज्ञानं कारणम् । साध्याभावच्याप्यो हेनुरिति ज्ञान अनमिति प्रतिबन्धक । प्रकने नित्यत्वाभावव्याप्यं कार्यत्वमिति ज्ञानेसात शब्दः नित्यत्ववानित्यनुमिनिर्न भवति । शब्दः नित्यत्ववानित्यनुमितो नित्यत्यासारख्यायकार्यलवान इति ज्ञान तद्वत्तापुद्धिप्रति तद - भयव्याप्पंपचानिश्वाविश्या प्रतिबन्धकं । प्रतिवन्धकता नाश ज्ञाननिष्ठा प्रतिवन्धकनारछेदकं नित्यत्वाभावव्याप्तिनिष्ठविपर तानिपातं । नित्युको नित्सवामान्यायकार्यत्वपिनिज्ञाने .

·सत्प्रतिपसलक्षणं १७ नित्यत्वाभावव्याप्तिर्विपयः। विपयता नित्यत्वाभावव्याप्तिनिष्ठा । विषयतानिरूपक ताशज्ञानं । विपयतानिरूपकत्वं नित्यत्वामाव व्याप्यं कार्यत्वमिति क्षाने । नित्यत्वाभावव्याप्तिनिष्टविषयतानि- रूपकत्वं अनमितिभतिवन्धकतायामवच्छेदकं । यनिष्ठविषयता. निरूपकत्वं अनुमितिमतिबन्धकतायामवच्छेदकं सः ढोपइसि दोप लसणे यत्पदेन नित्यत्वभावव्याप्त्युपादाने यनिष्ठाविषयतानिरूपक त्वं नित्यत्वाभावव्यामिनिष्ठविपयतानिल्पकत्वं नित्यत्वाभावव्याप्यं कार्यत्वमितिज्ञाने वर्तमानं अनुमितिमतिबन्धकतावच्छेदकं । सः नित्यत्वाभावव्यातिपिइति लक्षणसंगतिः । इति विराषदोपनि- रूपणम् ॥ सत्रतिपक्षः । साध्याभावव्याभ्यातिहेतुमत्पक्षः सत्सतिपक्षः। इदो पहिमान् धूमादित्यत्र बन्ह्यभावच्याप्यजलवद्रदः सत्मतिपक्ष दोषः । एवं शब्दो नित्यः श्रावणत्वादित्यत्र नित्यत्वाभावव्याप्य कार्यत्यवच्छन्दः सत्यतिपक्षः। साध्यं नित्यत्वं । साभ्यामाः नित्य स्वाभावः । साध्याभावव्याप्यः नित्यत्वाभावव्याप्यः यः प्रतिहेतु : कार्यत्वरूपहेतुः । तद्विशिष्टः यः पक्षः शब्दः । सयाच नित्यत्वाभाव च्याप्यकार्यत्ववच्छन्दः सत्यतिपक्षदोपइति भवति । नित्यत्वाभाष च्याप्यकार्यत्ववान शब्दइति सत्प्रतिपक्षदोपज्ञाने सति शब्दः नित्यः इत्यनुमितिर्न भवति । तत्प्रकारकबुद्धौ तदभावव्याप्पप्रकारकज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वात् । तथाच तत्पदेन नित्यत्वोपादाने तदभावच्याप्प प्रकारकं नित्यत्वाभावच्याप्पकार्यत्ववान् शब्द इति ज्ञानं भवति । तथाच यनिष्ठाविषयतानिरूपकत्वं नित्यत्वाभावव्याप्यकार्यत्ववच्छन्द निष्ठविषयतानिरूपकत्वं । तच नित्यत्वामावच्याप्यकार्यत्वयान शब्द इति बाने वर्तते । तादृशज्ञाने शब्दो नित्यः इत्यनुमितिप्रतिबन्धक ताच वर्तवे। प्रतिवन्धकतायां नित्यत्वाभावव्याप्यकार्यत्ववच्छन्द निष्ठविषयतानिरूपकलमबछेदकं ।। ५ ·१८ न्यायोधिनीविषयमाला साध्याभावव्याप्यप्रति हेतुविषयकपरामर्शकालीन साध्या, प्यमनहतविपयकपरामर्शविषयत्वं सत्मतिक्षात्वं । साध्यं निसत्वं । साध्यव्याप्यो यः मकृतहतः श्रावणवरूपहेतः । तद्विषयकः नित्य त्वव्याप्यथावणत्ववान शब्द इति परामर्शः। सद्विपयः श्रावणस्य हेतुः । साध्यव्याप्यमातहेतुमानपक्ष: साध्याभावव्याप्यमतिहेतुमा- निनि पाामर्श सत्ये श्रावणावरूपहेतुः सत्प्रतिपक्षः । उक्तपरामर्श- इयसत्त्वे न काप्यनुमित्तिर्भवतीति प्राचीनमत्तम् । नवीनमनेतु प्रकृता नमितिप्रतिवन्धकानुमिति जनकज्ञानविषयत्वं सत्प्रतिपक्षदोपस्य ल- क्षणम् । शब्दो नित्यः श्रावणवादित्वत्र नित्यत्याभावव्याप्यकार्य स्वच्छन्दः सत्प्रतिपक्षदोपः । नस्येदं लक्षणं संभवति । प्रकृतान- मितिः शब्दः नित्यत्व दानित्यनुमितिः । ताप्रतिबन्ध यज्ञानं शब्दः नित्यत्वाभाववानित्यमित्यात्मकं ज्ञानम् । तज्जनकं यज्ज्ञानं नित्यत्वाभावव्याप्यकार्यत्ववान् शब्दः इति ज्ञानं तद्विपयः कार्यत्व रूपहेतुः । विषय कार्यन्वरूपहेतोः । असिद्धिविविधा आश्रयासिद्धिः स्वरूपासिद्धिः व्याप्यत्वा. सिद्धिति । तर पक्षतावच्छेदकामावविशिष्पक्ष: आश्रयासिद्धि दोपः । गगनारविन्दं मुरभि अरविन्दवादित्यत्र गगनीयवाभाव विशिधारनिन्दं आश्रयासिद्धिदोषः । गगनीयतनाम गगनारपनत्वं । याच गगनीयस्वाभाववत् अरविन्दमिति निश्येसति गगना- रविन्दं सुरभि इति अरविन्द गगनीयत्वावगायनमितिनोदति । अवारविन्दं गगनीयत्वाभाश्चत् इति ज्ञान प्रतिवन्धकं । गगनारचिन्दै सुरभीति ज्ञान प्रतिवध्यं । प्रतिवन्धयता गगनीयत्वाभाश्वत् अरविन्द मिति निश्चयनिष्ठा । प्रतिबन्धातावच्छेटकं गगनीयवाभावविशिष्मा रविन्दनिष्ठविपयनानिरूपकात । तज्ज्ञाने गगनीयत्वामारविशिष्टार- पिन विषयः। विषयता अरविन्दनिधार विपयनानिरूपकं ज्ञानं । निरूपकरवं ज्ञानस्य । तयार दोपलक्षणे यापन गगनीयताभाव ·असिद्धिलक्षण वशिष्टयररिन्दोत्यपादाने यन्निविषयतानिस्पकत्वं गगनीयवाभाव विशिधारविन्दनिष्टविषयतानिस्पकत्वं । तत् गगनारविन्दं सुरभि इत्यनुमितिप्रतिवन्धकनापामरच्छंद्रका सागगनीयत्याभावविशिधार विन्द दोपः। इत्याश्रयासिद्धिः ॥ अश्य स्वरूपासिद्धिः । त्वभावविशिष्टपक्षः वरूपासिद्धिदोषः शब्दो गुणः चाक्षुपत्वादित्यत्र चाशुपत्यं हेतुः । शब्दः पक्षः। चाक्षु. पत्याभावविशिष्टशब्दः स्वरूपासिदिदोपः । तस्य दोपलक्षणं सं. भवति । यनिष्टविषयतानिरूपकत्वं अनुमितिनत्करणान्यतामति- बन्धकतावच्छेदक सः दोपइति लक्षणे यापदेन चाक्षुपलाभावविशि एशब्दोपाटाने यनिष्ठाविषयतानिरुपकत्व चाशुपत्याभावविशिष्टशद्ध निष्ठविषयत्तानिरूपकत्वं चाक्षुपवाभाववान् गदइति ज्ञान वर्तते । ताशविषयतानिरूपकत्वं शल्यः चारपत्ववानित्यनुमितिमति मति वन्धकत्तावच्छेदकं । सः चाक्षुषलाभानविशिष्टशब्दः दोषो भवति । अनुमितितकरणान्यतरप्रतिबन्धकयथार्थज्ञान विपयत्यरूपदोपलक्षण मपि संभनति । अनुमितिः गव्दो गुणः इत्याकारिकानुमितिः । तस्करणं चाशुपत्ववान शन्दइति हेतु ज्ञान । तत्प्रतिबन्धकं यज्शानं चाक्षुपवाभाववान् शब्द इति ज्ञानं । तद्विषयः चाक्षुपत्वाभाववान् शब्दः । विषगावं शब्दस्य । इति स्वरूपासिद्धिः ॥ सध्यव्यापकत्वसति साधनान्यापान्यमुपाधलक्षणम् । एता. शोपाधिशान हैतो साध्यन्यभिचारज्ञानं जनयति । साभ्याभावविशिष्टः पयो वाधः । पहिरनुष्णः पदार्यस्यादि त्यत्र अनुप्णत्वाभाववाहिवाधोपः । तस्यानुमितिप्रतिवन्धाज्ञान निपयसम्पदापलक्षणं संभवति । अनुमितिः पहिरनपणइत्यमितिः । सत्पतिवन्धक यज्ज्ञानं वाइरनुप्णास्वाभाववानिति शानं । वदिरनुप्ण उनि ज्ञानप्रति बोहरनुप्णयाभाववानिति शानस्य तद्वत्तापुद्धिमति सदभाववचानिधयविधया प्रतिबन्यत्वात् । तद्विपयः अनुष्णना- भापरिशिष्टपातरिति लक्षणसमन्वयः।

·न्यायवाधिनाविषयमाला प्रकृतानुमितिप्रतिवन्धकतात्तिधर्मवत्वं हेत्वाभासस्य लक्षण धर्भ प्रतिबन्धकतासचिलं च खाधिकरणहत्यत्वन्ताभावाप्रतियोगि विसंबन्धन । खाधिकरणत्वंच खावच्छिन्नविषयकनिश्चयन्वमंबन्धे न। दो वहिमान् धूमादित्यव वन्यभाववन्दे लक्षणसमन्वयः । मकनानुमितिः इदो दिमानित्यनुमितिः तत्पतिवन्धकं यज्ज्ञाने दो वन्यभावनान्निति ज्ञानं । मतिबन्धकता ज्ञाननिष्ठा । प्रतिवन्धकतायां सन्हाभाववादस्वरूपधर्मः खाधिकरणकृत्त्यत्यन्ताभावाप्रतियोगित्व संबन्धन वर्तते । स्खं दधभाववद्धदत्वं । स्वाधिकरणं दो वन्द भाववानिति निश्चयः । तद्वृत्तियोंभावः घटायावः । तत्पतियोगी वटा अमतियोगि प्रतिबन्धकत्वं । अमतियोगित्वं प्रतिवन्धकरवे । व वन्धमाश्वद्रत्वं स्वावच्छिन्नविषयकानश्चयः ह्रदो वन्द्यमाववानि ति निशयः। निश्चयत्वं ताशनिश्चये । अनेन संवन्धन वन्यभाव बद्रदत्वं निश्चय वर्तते इति । इति हेत्वाभासनिरूपणम् ॥ ॥श्रीरामो विजयते॥ ॥ उपमानपरिच्छेदः॥, उपमितिकरणमुपमानम् ॥ उपमितिमति व्यापारबदसाधारणकारणं उपमानं । उप. मितिः अयं गत्यपदाच्यः इत्साकारिका । एताहसोपगितिपात गोसटशो गश्यः इत्याकारकातिदेशवाक्यार्थज्ञानं असाधारण कारण । अतिदेशवास्पार्थशने गोसदृशः विशेष्यः । विशेष्यता गोसदृशनिष्टा । विशेप्यतावच्छेदकं गोसदृशत्वं । गोसदृश च गोसादृश्यं । गोसादृश्यावच्छिन्ना विशेष्यता । ताश विशेष्यता- निरूपकं ज्ञान । गवयपदवाच्यत्वं भकारः। सकारता गवय पद- वाच्यत्वनिष्टा । प्रकारसानिरूपकं ज्ञानं तथाच गोसादृश्याव- ·शब्दपरिच्छेदः छिन्नविशेष्यकगवयपदयाच्यत्वाकारकमित्यस्य गोसादृश्यावलिन विशेष्यतानिरूपकं गवयपदवाच्यत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपकमित्यर्थः । उपमाननिरूपणानन्तरं शब्दनिरूपणे का संगतिरित्युक्ती कार्यकारणभावसंगतिः । उपमानकार्योपमित्या शब्दकार्यशाब्दबोधो जायते । कारणं उपमितिः । कारणत्वमुपमिती वर्तते । तच कारण त्वं स्वाथयकारणतासंबन्धन उपमाने वर्तते । स्वं उपमितिनिष्ठशाब्द. योधकारणत्वं । स्वाश्रयः उपमितेः । स्वाश्रयकारणमुपमानं । स्वा. श्रयकारणवमुपमान । एवं कार्यत्वं शाब्दयोधे । ख कार्यत्वं । स्वाश्रयः शाब्दवोधः । स्वाश्रयकारणं शब्दः । साश्रयकारणत्वं शब्दे । अनेन संवन्धेन कार्यत्वं शब्द वर्तते । उपमाननिरूपणान- न्तरं शब्दनिरूपणंप्रति उक्तसंगतिः प्रयोजिका भवति । नवीनमते शक्तिज्ञानस्योपमितिरूपत्वाद उपमितरुपमानजन्यस्वात्साक्षादेव का- र्यकारणभावः संभवति ॥ इत्युपमानपरिच्छेदः ॥ आप्तवाक्यं शब्दः॥ आप्तस्तु यथार्थवक्ता॥ आमोचरितत्येसात वाक्यत्वं शब्दप्रमाणलक्षणं । आलोचरि वत्वंच आप्तजन्योचारणकर्मत्वं । उच्चारणंच कण्ठताल्वाभिघातस योगानुकूल व्यापारः । उच्चारणकर्मत्वं च उच्चारणनन्यत्वं । प्रयो. गहेतुभूतपथार्थज्ञानवत्व मस्य लक्षणं । प्रयोगशब्दार्थो व्यवहारः। तथाच व्यवहारजनकययार्थज्ञानववं आप्तस्य लक्षणं। पर्वतो वह्नि- मानिति शब्दप्रयोगो व्यवहारः। तंप्रति पर्वतो वह्निमानिति ज्ञानं कारणं । अर्थ युवा शब्दरचनेवि न्यायेन व्यवहाररूपशब्दप्रयोगं प्रति अर्थज्ञानस्य कारणत्वात् । तथाच व्यवहारजनकं यज्ज्ञानं पर्वतो वहिमानित्याकारक ज्ञान । तच्च ज्ञानं यथार्थ । तादृश- यथार्यज्ञानवश्व पर्वनो बनिमानिति शब्दमयोक्तार चैत्रादाबावर्तन ·न्यायबोधनविषयमाला इति लक्षणसंगतिः। यथार्थज्ञानजन्यत्वेसति बाययत्वं शब्दप्रमा.. णस्य लक्षणं । पर्वता चह्निपानिति वाक्यं शब्दममाणं । तत्र यथार्थवानजन्यावं वर्तने । यथार्थज्ञानं पर्वतो हिमानित्याकारक ज्ञानं ! तज्जन्यं पर्वतो वद्विमानित्याकारक वाक्यं । अर्थ युवा शब्दरचनति न्यायात् । अस्मिन् लक्षणे यथार्थज्ञानजन्यत्वं शब्दममा. णस्य लक्षणमित्युक्तौ यथार्थज्ञानध्वंसेतिव्याप्तिः । वसंप्रति प्रतियो. गिनः कारणत्वात् । अतः वाक्पत्वोपादानं वाक्यत्व पात्रोक्तो भ्रान्त- वाक्येऽतिव्याप्तिः । तद्वारणाय यथार्थज्ञानजन्यत्वोपादानं । पद ज्ञानं शाब्दयोधपति कारणं । शक्तिज्ञानसाहाय्येन जायमानपदार्थों पस्थितियापारः। अनन्तरं शान्दयोधः फलं भात । तत्मकारच उपदेशादिना । गोपदस्य गौरथः । अपदस्य कर्मत्वार्थः । नीद्धातो: आनयनमइति प्रथमतः शक्तिज्ञानं भवति । कदाचित् गामानयेति कचिदुक्तवाक्यश्रवणे जाते गोः कर्पत्वस्य भानयनस्य च सरणं भवति । सएक व्यापारः । गामानयेति वाक्य श्रवणन गनानपना दीनां स्मरणं एकसंवन्धिज्ञानमपरसंबन्धिस्मारकामाने न्यायेन भवति । अस्य न्यायस्यायमर्थः । ययोः पदाथयोः संघन्धज्ञानं जातं तयोर्मध्ये एकस्य शाने जाते गन्यस्य स्मरणं भवतीति । यथा हस्तिहस्तिपालकयोः पाल्यपालकभावरूपसंबन्धज्ञान जाते अनन्तरं कदाचित् हस्तिमात्रं हस्तिपालकं वा यदा पश्यति । तदा हस्ति दशनात् एनद्धस्तिरक्षकः पूर्वमागतइति हस्तिपालकस्य स्परणं भवति। हस्तिपालकदर्शने वा अयं तादशहस्तिनमारूढ आगतइति हस्तिनः स्मरणं भवति । पाल्यपालकभावरूपसंबन्धज्ञानाकारच अयमेत- दस्तिनः पालकः इत्याकारकः । तथापकने इदं गोपदं गावाचकं गौ: गोपदस्य वाच्यः इत्याकारकं वाच्यवाचकभावस्पसंवन्यज्ञानं गोपदगोरुपायोभरनि । अनन्तर कदाचिद्गोपदपणे गोपदरूपैक संबन्धितानात् गोपापरसंबन्धिनः स्मरणं भवति । एवं चैत्रमत ·शब्दपरिच्छेदः योः अत्रिनामावरूपसंबन्धज्ञाने जाते चत्रमैत्रयोर्मध्ये एकस्य दर्श- ने अन्यस्य स्मरणं भवति । एवमेव तत्तत्पदस्य तत्तदर्थस्य च अय मेतत्पद्वाच्यः इत्याकारकवाच्यवाचकमावसंबन्धाने जाते अनन्त र कदाचित्पदश्रवणे अर्थस्य स्मरणं भवति । पदापदार्थस्मरणे जननीये पदनिरूपित शक्तिज्ञानं वारणं । तद्वत्पदानिरूपित्तलक्षणा. ज्ञानमपि कारणं । यथा गामानयेत्यत्र गोपदेन गोल्पार्थस्मरणे जननीये मोपदनिरूपित शक्तिज्ञान कारणं। गोपदनिरूपितशक्तिय गोपदात् गौर्वोदच्या इतीश्वरसंकेत: । तादृशसंकेतः विपयतासंवन्ध न गवि बनते । संकेतएव शक्तिः। तद्वत् गङ्गायां घोपडल्यन गङ्गा पदेन तीरविषयकस्मरणे जननीये गङ्गापदनिरूपित शक्तिशानं कारण न भवति । गङ्गापदनिरूपितशक्तेः तीरे अमावात् । कुतइत्युक्तौ गङ्गा पदेन मवाहा योद्धव्यइनीश्वरस्य संकेतः नतु गङ्गापदातीर चोदव्य मिति । अतो गङ्गापटेन तीरस्मरणे जननाये गङ्गापदनिरूपितला. णाज्ञानं कारणं वा । लक्षणाच पदस्यायस्य च संबन्धविशेषः । सच गङ्गापदस्य स्ववाच्यसंबन्धः । स्वं गङ्गापदं । स्ववाच्या प्रवाहा। तत्संबन्धस्तीरे वर्तते । नयाच पदनिरूपितशकिर्नाम पदादर्थो योद- व्यइति संकेतः । लक्षणानाम पदार्थसंबन्धः । गङ्गापदस्य तीरे लक्ष णानाम गहापदार्यसंपन्धः । गङ्गापदार्थः भराहः । तत्संयन्धः सं योगस्तीरे वर्तते । तीरं गङ्गापदशस्यमवाहसंबन्धीति लक्षणाशान सत्ते अनन्तरं कदाचिङ्गायां योपदवि कनचिदुक्त घोषः मवाह वृत्ति भवतीति याधमाने सति गदापदं तीरतात्पर्येण प्रयुक्तमिति तात्पर्य ज्ञाने जाते तीरोपस्थितिर्भवति । अनन्तरं तारे यापति शान्द बोधो भवति । लक्षणा त्रिविधा । नत्र काचिल्लक्षणा लक्ष्यतापरले. दकरूपेण लक्ष्पमात्रं वोधयाते। यथा गहापां घोपइत्यत्र गहापदस्प तीरे लक्षणा यतते । पूषा लक्षणा लक्ष्यतावच्छेदकतारलेन मण ·६४ न्यायबोधिनीविषयमान तारमात्र बोधयति । लक्ष्यं तीरं । लक्ष्यता तीरनिष्ठा । लश्यताब-:: छेदकं तीरत्वं । गङ्गायां घोपदति वाक्येन तीरवृत्तिर्घोपइति शाब्द बोधोदयात् । इयं लक्षया जहल्लक्षणेत्युच्यते । जहती शक्या परि त्यजन्ती लक्षणा जहल्लक्षणा। वर्तते चेदं लक्षणं तत्र । सा लक्षणा गगापदशक्पार्थ प्रवाहं परित्यजनीति । तीरनिष्ठगङ्गापदलक्षणा गङ्गा पदशक्यार्थ प्रवाई परित्यजतीत्यस्य कोऽथइतिचे गङ्गापदेन तीर- वृत्तिोपः इत्याकारकशाब्दबोधै जातं तादृशशाब्दवोधे गङ्गापदार्थ प्रवाहो न भासते । यथा चैत्रो मन परित्यज्य ग्रामं गच्छतीयुक्तौ मैत्रत्य परित्यागोनाम ग्रामे प्रवेशाभावः । तथा गङ्गायां घोपइत्यत गगापदलक्षणा गङ्गापदशक्यार्थ प्रवाई परित्यजतीत्युक्तों गङ्गापद लक्षणाजन्यशाब्दवोधे तीररचिोपइत्याकारके प्रवाही विषयो न भवतीति । तथाच याशलक्षणाजन्यशान्दवोधे शक्यार्थो न भासते सा लक्षणा जहालक्षणा । ननु गङ्गायां घोपइत्यत्र गङ्गापदस्प गङ्गा तीरे लक्षणामंगीकृत्य गङ्गातीरवृत्तिर्षोपः इत्याकारकशाब्दबोधांगी कारे इयं लक्षणा नहल्लक्षणैव । शाब्दयोधे शक्यार्थप्रवाहस्यापि विषयत्वात् । इति चन्न । यादशलक्षणाजन्यशाब्दबोघे शक्यार्थस्य क्रियान्वयो न भासते सा जहल्लक्षणेत्यर्थात् । प्रकृते गङ्गायां घोपी वर्तनइति क्रियाधियत्वे प्रवाहस्य निरूपकत्वेनान्वयाभावात् । लक्ष्य शक्योभयं या लक्षणा बोधयति सा लक्षणा अजहल्लक्षणा । यया काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यत्र काकपदस्य काकरिडालकुक्कुटादि लक्षणा। लक्षणानाम शक्यसंबन्धः । प्रकृते काकपदस्प काकः शक्यः। संवन्धः विडालकूकटादिषु वर्तते । सच संवन्धः स्वनाश्यनाशक त्वं । स्वं काकः । स्वनाश्यं दधि । तन्नाशको विडालादिः। नाश कत्वं विडालादौ । अनहल्लक्षणे-युक्तौ न जहातीत्यजहती अपरि त्यजन्ती शक्याथै या लक्षणा सेत्यर्थः । तथाच या लक्षणा वक्ष्या धमिव शक्यार्थमपि बोधयति माऽजल्लक्षणा। काभ्यो दाधि रक्ष्य- ·হচ্ছি ६९ पदस्य पदान्तव्यतिरेकायुक्तान्वयाननुभावकल माकांक्षा॥ सामित्यस्य काभ्पा दधिनाशककुकुटविडालादिभ्यः दधि रसणीय मित्यर्थः । एतादृशशाब्दबोधे काकै परे दधिरक्ष्यतामित्यनेन जन- नाय काकपदस्य काकविडालकुक्कुटादिपु लक्षणा नियामिका । काका दिभ्यो दाधे रक्षणीयमिति शाब्दवोधे विडालादिवि काकोपि विप. य:। अत: काकपदलसणा काकंन जहानि । अव काफपदलस णा अजहल्लक्षणा । शवयत्तानच्छेदकं परित्यज्य शक्यमानं या लक्षणा बोधयति सा जहदजल्लक्षणा । यथा तत्वमसीत्यत्र सं अल्पज्ञलाधि- शिष्टः तदसि सर्वज्ञत्वविशिष्टोसि इत्यर्थे उपयोर्विरोधेन ऐक्यायोगा त् संपदस्य अल्पज्ञत्वं परित्यज्य चेतनमाने तत्पदस्य सर्वज्ञत्वं परित्यज्य चेतनमात्रै लक्षणाङ्गीकाराव त्वचेतनः तचेतनामिनः इति शाब्दयोषाहीकारात् । तादशशाब्दबोधे सर्वशवाल्पज्ञत्वयोर. विषयत्वात् । इयं लक्षणा जहदजइलक्षणा ।। गामानयेत्यत्र गामिति द्वितीयान्तगोशब्देन गोनिष्ठं कर्मत्व. मित्याकारकशान्दवोधे जननीय गोपदोपदयोः आकाक्षा कारणं । साचाकांक्षा कीशीयुक्तौ यत्पदविशेष्यकाच्यवाहितोत्तरत्वसंपन्येन पपदमकारकतानाभावप्रयोज्य याशशाब्दयोपाभाव: अपवहि. तोत्तरत्वसंबधेन तत्पदस्य तत्पदयसमाकांक्षा । गापिसत्र गोनियु कर्मसमित्याकारकशाब्दबोधप्रति अव्यवहितोत्तरत्वसंबन्धेन गोपदयद अंपदमित्याकारकशानं कारणं ! ताज्ञाने अंपदं विशेष्यं । गो. पदं प्रकारः । अव्यवहितोत्तरवसंसर्गः । गोपदवन अपदापित्या. कारकशानसरे गोनिष्ठ कमायमित्याकारकशाब्दबोधो भवति । गोपदयत् अपदापित्याकारकाकांक्षाज्ञानाभाचे गोनिष्ट कर्मत्वमित्या- कारकशानाभारः इति स तत्मपोजका। यस्मिन्सदि गद्भवनि २ ·न्यायबोधिनीविषयमारा अर्थानाधो योग्यता॥ पदानामविलंबेनोच्चारणं संनिधिः ॥ मति तस्य प्रयोजकलात् । यथा घटाभाव प्रात दण्डाभाषः प्रयोज कः । यस्मिन्सति दण्डाभावे सति यद्भवति घटाभावो भवति । तं प्रति घटामायंप्रति सः दण्डाभावः प्रयोजकः । मने यस्मिन्सति गोपदवदंपदमित्याकारकज्ञानागाचे सति यद्भवति मोनिष्टं कर्मत्व गित्याकारकगाब्दवोधाभावो भवतीति तंति गोनिष्ठ कर्मसमित्या. कारकादयोधाभावमति सः गोपदवत् अंपदमित्याकारकज्ञानाभा- वः प्रयोजकः । यत्पदविशेष्यकाव्यवहितोचरत्व संपन्धन यत्पदम- कारकज्ञानाभावभयोज्यः याशशाब्दयोधागायः तत्पदे तत्पदरच माकाक्षेति आकांक्षालक्षणे। यत्पदविशेष्यवे त्वर यस्पदेन अपदोपादा ने यत्पदप्रकारकत्यत्र यत्पदेन गोपदोपाटाने अव्यवहिनीचरससंबन्धे म गोपदवदपदमित्याकारकज्ञानाभावप्रयोज्यः गोनिष्ट कर्मसमित्या. कारकशाब्दबोधाभावइति गोमिष्ठं कर्गसमित्याकारकशाब्दबोधे जन. नीये तत्पद अंपदे तत्पदपत्रं गोपदवत्व गोपदांपदयोराकांक्षा | योग्यतानाम वाधनिश्चयाभावः। शायनिश्यः प्रतिबन्धक निथयः । यथा अग्निना सिञ्चतीत्यत्र सेचनकरणमग्निरिति शाब्द- योथै जननीय सेचनकरणत्वाभावधाननिरितिनिमयः प्रतिवन्धतः । स एव वावनिश्चय इत्युच्यते । सेचनकरणमपिरिति युदिमति संच- नकरणत्वाभाववानग्निरिति निश्चयः तदभायमकारवानिश्चपविधया मतिबाधकः । जलेन सिञ्चतीवत्र जलं सेचन कारणलाभावयदिति निधयाभावा योग्यता । स एष वाधनिश्चयाभावः ।। अविलवेनोमारणं व्यवधानाभावविशिष्टं पदकामुच्चारणं राविधिरित्यर्थः ॥ इति शब्दपरिच्छेदः । इति फामाक्षी सगृहीता ॥ न्यायपोधिनीविषयमाला संपूर्णा ॥

·-XAKom- श्रीरामो विजयते ॥ नीलकण्ठीयविषयमाला ननु मंगलस्य कर्तव्यत्वे किं प्रमाणमितिचेन्न । शिष्टाचारानुमितश्रुतेरेख प्रमाणत्वात् । तथाहि मंगलं वेदवोधितकर्तव्यताक अलौकिकाविगीतशिष्टाचारवि पयत्वात् दर्शादिवत् ॥ चाहिः अनुमितइति व्यवहारं अनुमितइत्यस्य अनुमितिविधेय इत्यर्थः । नतु अनुमितिविषयइति । तथासति पर्वतो वहिमानित्य- बुमिनी बहेरिव वहिवस्यापि चिपयसात् अनुमितिविपयखरूपानु. मितवस्य वहिले सत्त्वात् वहिलमनुमितमिति व्यवहारः स्यात् । अतः अनुमितपदस्य अनुमिनिविषयार्थकसमेवांगीकरणीयं । एवं विधेपविशेषणस्य विधेयत्वं नास्तीति नियमोंगीकरणीयः । अन्य- था पर्वतो वहिमानित्यनुमितो विधेयभूत वहाँ विशेषणस्य बहिख स्यापि विधंग समाप्त्या पहिलमनुमितमिति व्यवहारापत्तिः स्यात् । अतः विघयविशेषणस्य विधेयत्वं न संभवति । पर्वतो वाहमानि- सनुमिता वाहत्वस्य पहिरूपविधेये विशेषणत्वात् अनुमितिविधेय. त्वं न संभवति । अतः यहित्वमनुमित मिति व्यवहारस्य नापतिः। व्यवहार न्यबईतव्यतावच्छेदकस्य कारणत्वात् बाहित्त्वममितमिति व्यवहारे अनुमितिविधेयत्वरूपानुमितत्वस्य च व्यवहर्तव्यतावच्छेद- कत्यात अनुगितिविधेयस्वरूपव्यवहर्तव्यतावच्छेदकस्प चहित्ये अभा- वात् । एनंच मंगळ येदयोधित कर्तव्यताकमित्यत्र मंगळमुश्यं । वेदवोधितकर्तव्यताकत्वं विधेयं । विधेयविशेषणं वेदः । तथाच वेदस्य विधेयविशेषणत्वेन अनुमितिविधेयत्वरूपानुमितत्यस्यागारे न शिष्टाचारानुमितश्रुतेरिति व्यवहारः कयं संगच्छनानि शंका 1 ·नीरकण्ठीयविषयमाला द्रव्यलजानिमत्वं गुणवत्त्वं वा द्रव्यसामान्यलक्षणं । प्रायः। विषयविशेषणस्यापि विधेयत्वं संगवति । परंतु अनुमितेः पूर्वमसिद्धस्य विधेयधिशपणत्वेपि विधेयत्वं । प्रकृते वेदस्य विधेप विशेपणत्वेपि मंगळं वेदवोधितकर्तव्यताकामित्यनमितः पूर्वमसिद्ध त्वात् विषयत्वं नानुपपत्रं । अनः वेदस्यानुमिनिधियांवरूपानु: मितत्वस्य संभवेनानुमित श्रुतिरिति व्यवहारः संगउते । पर्वतो पहि पानियमितः पूर्व पाहत्वस्य शिद्धत्वाद बप विधेपत्यसंभवाति बाहित्यमनुमितमिति व्यवहारम्प नापत्तिरिति सिद्धान्ताभिप्रायः । शिष्टाचारविपरयादित्यत्र शिष्टाचारात् इति हेत:तो नोक्तः। नच आचारस्य प्रपनरूपत्वात् प्रयत्नस्य च समवायसंयन्धनात्मनि. प्रत्वात् मंगळे अभावात स्वरूपासिद्धिदोप: स्यादिति तत्परिहाराय आचारविषपत्यादिति देतरताति अंकनीयं । विषयतासंबन्धेग प्रयत्नरूपाचारस्य मंगळे सत्चात् स्वरूपासिद्रिदीपो न भवनानि शंकाभिमायः । विपयनासंबन्धः त्यनियामकः आधेयताऽभयो- जवाः विषयतासंबन्धेन प्रयानरूपाचारः मंगळे न वर्ततदति स्वरूपा सिद्धिदोषः अपरिहार्यएवंति आचारविषयत्वस्य देवत्वकयन इनि समाधानाभिप्रायः । स्वर्गम्पफलस्प वेदयोधिनकर्तव्यताकत्याभाचे पि उद्देश्यतारूपकृतिविपयत्वगदेन व्यभिचारमा भनः निविषय त्यादिति स्थाने ऋतिविधेयत्वादिति विधपतापर्यनानुमरणं कार्य । कृतिविधयत्वं च यागपत्र वर्तन । द्रच्यत्वति । संयोगजनकतावच्छेदकराया द्रव्यत्यजातिसिदि रिति भावः । द्रव्यनिष्ठसंयोगकारणता किंचिद्धर्मावच्छिन्ना कारण तात्यात दण्डनिष्ठघटकारणताइन् । यत्रयत्र' कारणलावं ताकि चिद्धर्मावन्निन् । दण्डनिष्टघटकारणतायां कारणनावं वने । दण्डत्वरूपकिंचिद्धर्मावरिछन्नवं वर्न । किंचिद्धर्मावन्नित्वन्याय ·लक्षणलक्षणं लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वमिति । लक्ष्यतावच्छे- दकव्यापकत्येसति लक्ष्यतावच्छेदकव्याप्यत्वमित्यर्थः । कारणतात्वरती द्रव्यनिष्ठसंयोगकारणवा इति परामर्शकाले सिध्य- तो धर्मस्य जातित्वे लापवमिति लायवज्ञानसचे जातिरूपकिंचि धर्मावच्छिन्ना द्रव्यनिष्टा संयोगकारणना इत्यनुमितिर्भवति । सच जातिरूपधर्मः द्रव्यत्वात्मकः । द्रव्यस्य द्रव्यविनातिमत्त्वं लक्षणमि. त्युक्तो लक्षणलक्ष्यतावच्छेदकारपयं भवति । लक्षणं द्रव्यत्य जाति: । लक्ष्यतावच्छेदकं द्रव्यत्वजातिः । अव उभयोरैयामिति द्रव्यस्य द्रव्यत्वजातिमचं लक्षणं विहाय गुणवत्वं लक्षणममिहिन । ननु पृथिवीत्यादिद्रव्यविभागोऽनुपपन्नः द्रव्यसामान्यस्य लक्षणाकथ नादिति चेत् न । गुणवत्वस्य द्रव्यसामान्यलक्षणतयाभिमतत्त्वात । लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकत्वं च लक्ष्यतावच्छेदकाधिकरणकृत्य त्यन्ताभावमतियोगितानवच्छेदकधर्मवत्वं । लक्ष्यतावच्छेदकव्याप्य त्वं च लक्ष्यतावच्छेदकाभावयत्तित्वं । लक्ष्पतावच्छेदकल्याय- त्वं सल्लक्षणस्य लक्षणमित्युक्ती गोः कपिलत्वं लक्षणमित्युक्तो कपि- लस्वे अव्याप्तिदुष्टे अतिव्याप्तिः। घटस्य गगनं लक्षणमित्युक्तौ गगने असंभवदुष्टे चातिव्याप्तिः । गगनस्य कपिलवस्य च लक्ष्यताय च्छेदकाभावपदचित्वात् । लक्ष्यतावच्छेदक घटत्वं । लक्ष्यतापच्छे- दकाभाववान् पटः । सदत्ति गमनं । अचित्वं गगनस्य । यस्य लक्षणम्यातिन्याप्तिदोपो भवति तस्य लक्षणस्प हेतवे व्यभिचार दोपः। अव्याप्तिदोपसचे भागासिद्धिदोषो भवति । यागासिद्धि रपि पक्षकदेशे इत्यभारः । गौः इतरभिमा कपिलवाद इत्यत्र पक्ष कदेशे श्वेतगाय कपिलवस्यैवाभायात् । गौः इतर भिन्ना एकशफ- पचादित्सत्र पसे गाव एकसफस्याभावरूपासिद्धिदोपः । येन लक्षणेन लक्ष्ये इतरभेदाः साधयितुं शक्यते तष्टक्षणं . qdN ·लसणलक्षणं -- व्यावर्तकस्व लक्षणले व्यावृत्तावभिधेयवादाचा तिव्याप्तिः । अतस्तदारणाय तदिन्नत्वं धर्मविशेषणं देयं ॥ चिराभिधेयत्वं प्रमेयत्वमित्येतत्सर्व व्यावहारिक । लक्ष्यतावच्छेदक समानियतत्वं व्यावर्तकलक्षणस्य लक्षणं चेत् व्यावहारिक अतिव्या- प्तिः इत्येवं वक्तुं युक्तं । कुतः प्रत्येकं यात्रत्ताभिधेयत्वादी चाति. ध्याप्तिरित्युक्तमिति चेत् अयमाशयः । साध्यसंशयः पाता। साचा नमितिप्रति कारणमिति प्राचीनमते गौः इतरभेदववं लाणमित्यत्र इसरभेदो व्यावर्तको न भवति । तथाहि गोः इतरभिन्ना इतरभेद वयात इति इतरभेदरूपलक्षणेन गवीतरभेदः साधनीयः। तच न संभवति । हेतसाध्ययोरैक्येन इतरभेदच्याप्येतरभेदपती गौः इति परामर्शस्य गौ इतरभिन्ना इति साध्यनिश्चयरूपत्वेन गौः इतर भिन्ना नवेति साध्यसंशयाभावेन पक्षताविरहाव गौःइतरमिन्नत्यनुमितिर्न भवति । अतः इतरभेदः भाचीनमते व्यावर्तको न भवति । इतर भेदानमित्तिजनकत्वात् । नवीनयते इतरभेदच्याप्पेतरभेदवती गौः इति परामर्शस्य गौः इतरमिनोति साध्पनिश्चयस्पस्वेपि अनुपिनुया. मितीच्छया गौर इतरभिनेत्यनुमितिसंभवात् अनुमितिमति साध्य- संशयस्याकारणत्वात इतरभेदो व्यावर्तको भवति । इतरभेदानुमिति जनकत्वादिति नवीनमते इतरभेदो लक्ष्यएव । ननु व्यावर्तकार्य च भेदानुमितिजनकत्यमिति न वक्तव्यं । तयासति भेदानमित्तिजनक स्प लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकत्वसति लक्ष्यतावच्छेदकव्याप्यावं ला- णमित्युक्तं स्यात् । तथाच व्यानो लक्षणलक्षणस्पातिव्याप्तिकपन मसंगतं भवति । कमिति यद्यपि गोः इतरभेदवत्तं लक्षणमि. त्यत्र इतरभेदरूपलक्षणेन लक्ष्पे गावि इतरभेदः साधयितुं न शक्यने । हेतुसाध्यपोरस्यात् । तथापि एतद्गपि तद्द्वीभेदः साधयितुं शक्यते ।

·नीलकण्ठायविषयमाला तथाहि । एतद्रौः नगोभिन्ना । महिपादीतरभेदात् इति यस्किचि वेदः साधयितं शक्यते । अतः इतरभेदरूपन्यारत्तिरपि इतरभेदा- नुमितिजनिकैव । अतो व्यावृत्तिरपि लक्ष्यच । तस्मात् व्याटचापति ध्याप्तिकथनमसंगतमेव । भेदानुमितिजनकत्वं व्यावर्तकत्वमित्युक्ती अभिधेयत्वप्रमेयत्वादीनां यत्किचिदुभयत्वावच्छिन्नमतियोगिताक- भेदानुमापकतया तत्रातिव्याप्तिकथनमसंगतपेव । व्यतिरेकिधर्माणां विकीपलत्यादीनां केवलान्वयिभिन्नानां यत्किंचिन्त्यावर्तकत्व मस्त्येव । कपिलगवि श्वेतगोभेदानमित्तिजनकतया गवि अश्वभेदा- नुमितिगनकतया भेदानुपितिजनकत्वं व्पावर्तकत्वमित्युक्तौ कपिल. त्वं शृङ्गित्वं च भेदानमितिजनकत्वेन व्याचकमेव भवति । कपिल विभृङ्गित्वयोः भेदानुमितिजनकावं कथपितिदेव कपिलगौः श्वेतगो भिन्ना कपिलत्यात गौः अवभिन्ना शृङ्गित्यात् इत्यनमानसंभवन कपिलव गित्वयपि भेदानमितिजनक पचति । अतो व्यावर्तकत्वे न लक्ष्यत्वात् तत्रातिव्यानि भवति । अतो लक्ष्यतावच्छेदकन्या- पकन्वनिवेशन व्यर्थं भवति । तस्मात्सामान्यता भेदानुमित्तिजनक वं व्यावर्तकत्वमिति न वक्तव्यं । किंतु पृथिवीचावच्छिन्नेतरभेदा नुमितिजनकस्य गन्धस्य पृथिवीत्यसमनियतत्वं लक्षणं पदार्थेनर भेदानुमितिजनकस्य पदार्थत्यसमनियतत्वं लक्षणमिति विशिष्य वक्तव्यं । तच्च न संपवति । पदार्थेतरस्याप्रसिद्धः । अभिधेयवादेः गोत्वव्याप्यत्वं च नास्ति । यत्राभिधेयलं तत्र गोत्वमिति व्यामि नास्ति । महिपादावभिधेयत्वं वर्तने तत्र गोत्वं नास्ति । सासादि मार्च इतरभेदानुमितिजनक गोमात्रवृत्तित्वात् । यः यद्यक्तिमात्र निष्ठः सः तदितरभेदानमितिजनकः यथा गन्धः इत्यपि न । इतर भेदरूपसाध्येइतरभेदानमिति जनकल्वं नास्तीति साधारपदोपः। सामान्यतः प्रतियोगिविशेषमनन्तर्भाव्य गधेतरभेदानमित्तिजनकत्वं व्यावर्तवत्यमित्युक्तौ वादृशम्पावकत्वगरी प्रतियोगिविशेषः अन्त- ·रक्षणक्षणं भूतः कथमित्युक्तौ गवेतरभेदस्य गवेतरच प्रतियोगि तच मतियोगि गयेवरभेदानमितिजनकत्वरूपव्यावर्चकरचे अन्तर्भूतं । व्यावर्तकन्ये प्रतियोगिविशेषः नान्तर्भूतः । भेदानमितिजनकत्वं व्यावर्तकत्वामित्यु- तो गोभिन्ना महिपादयः ये सर्वपदार्थाः तदस्य गोनिष्ठस्य व्या- वृत्तिरूपस्य पावर्तकत्वं स्यात् । गोनिष्टेतरभेदरूपव्याहत्तेरपि गौः घटपटोभयभिन्ना इतरभेदात् इति गाव घटपटोभयभेदानमिति जनकत्वात् इतरभेदरूपन्यारत्तैरपि व्यानर्तकत्यापत्तिः । अतः भर नुमितिजनकत्वं व्यावर्तकत्वमिति न वक्तव्यं । सामान्यतः इतरभेदा जामिति जनकच्यावर्तकस्य लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वं लक्षणामिति नोच्यते । किंतु प्रत्येकं गोव्यावर्तकस्य गोत्वसमनियतत्वं लक्षणं पृथिवीच्यावर्तकस्य प्रविधीत्वसमनियतत्व लक्षणंइत्युच्यते इतिचेत गोव्यावर्तकइत्यस्य गवंतरभेदानुमितिजनकइत्यर्थः । पृथिवीच्याव- तकइत्यस्य पृथिवीतरभेदानुपितिजनकइत्यर्थः । तथाच पृथिवीतर- भेदानमितिजनकस्य पृथिवीत्यसपनियतत्वं लक्षणमित्युक्तं भवति । एवंसति व्यारत्तेः व्यावर्तकलसंभवेपि अभिधेयत्वादावविव्याप्तिकथ न मसंगतं । पदार्थेतरभेदानमितिजनकस्य पदार्थत्यसमानियतत्व लक्ष- लाभित्यस्य व शक्यत्वे अभिधेयत्वे अतिव्याप्तिकथनं संगत स्यात् । तथा वक्तुं न शक्यते । पदार्थेवरस्यामसिद्धत्वात् । गवेतरभेदान- मितिजनकस्य गोत्वसमनियतवं लक्षणमिति मत्येकं वक्तुं न शक्यते। गतस्मैदानामिविजनकस्य गोत्वसमनियतत्वं लक्षणमित्युक्ती इतर भेदरूपन्याचावर्तिव्याधिः संभवति । इतरभेदस्य गवेतरभेदान- मितिजनकत्वं न संभवति । हेनुसाध्ययोरैक्यात् । अतः इतरभेद रूपच्यायत गवेवरभेदानमितिजनकत्वरूपच्यावर्तकत्वासंभवनालक्ष्य त्वात् इतरभेदरूपव्याहती गोत्वसमनियतत्वेनाविन्यातिः। तथा पि अभिधेयत्वममेयवादी अविन्यासिकयनमसंगतं । पदातरमेश नुमितिजनकस्य पदार्थत्वंसानियतत्व लक्षणमिति वक्तव्यतया पदा 93 ·नीलमण्ठायविषयमाला तथाहि । एतद्गौः तद्गोभिन्ना । महिपादीतरभेदात् इति यत्किचि नेदः साधयितं शक्यते । अतः इतर भेदरपव्यात्तिरपि इतरभेदा- नुमितिजनिकैय । तो व्यावृत्तिरपि लक्ष्येव । तस्माद व्यावृत्ताववि मासिकयनमसंगतमेव । भेदानुमितिजनकत्वं च्यावर्तकत्वमित्युक्ती अभिययस्वप्रमेय वादीनां पकिचिदुभयत्वावच्छिन्नमतियोगिताक- भेदानुमापकतया तत्रातिव्याप्तिकथनमसंगतमेव । व्यतिरेकिधर्माणां निसकपिलत्यादीनां केवलान्यपिभिन्नानां यत्किंचिद्यावर्तकत्व मस्त्येव । कपिलगवि श्वेतगोभेदानमितिजनकतया गघि अश्वभेदा. नुमितिजनकतया भेदानुमितिजनकत्वं व्यावन कत्यामित्युक्तौ कपिल. त्वं शृगित्वं च भेदानमितिजनकत्वेन व्यावर्तकमेव भवति । कपिल त्यशृङ्गिन्धयोः भेदानुमितिजनका कयामितिन कपिलगौः श्वेतगो भिन्ना कपिलत्वात गौः अश्वभिन्ना गित्वात् इत्यनमानसंभवेन कपिल शृगित्वमपि भेदानुमितिजनक भवति । अता व्यावर्तकस्वे न लक्ष्यत्वात् तत्रातिव्याप्तिन भवति । अतो लक्ष्यतावच्छेदकव्या- पकन्वनिवेगनं व्यर्थ भवति । तस्मात्सायान्यसो भेदानुमितिजनक त्वं व्यांवर्तकत्वमिति न वक्तव्यं । किंतु पृथिवीपावच्छिन्नेतरभेदा नुमितिजनकस्य गन्धस्य पृथिवीत्वसमनियनन्य लक्षणं पदार्थेनर भेदानुमितिमनकस्य पदार्थ त्यसमनियनत्य लक्षणमिति विशिष्य वत्ताव्यं । तच्च न संभवति । पदार्येतरस्यामसिद्धेः। अभिधेयत्वादेः गौत्वव्याप्यत्व च नास्ति । यत्रयवाभिधेयत्वं तत्र गोत्वमिनि व्याप्त नास्ति । महिपादावभिधेयत्वं वर्नने तत्र गोत्वं नास्ति । सासादि मत्वं इतरभेदानुमिदिजनक गोमागृत्तित्वात् । यः यद्यक्तिमात्र निष्ठः सः तदितर भेदालपितिजनकः पथा गन्धः इत्यपि न । इतर भेदरूपसाध्येइतरभेदानुमितिजनकत्वं नास्तीति साधारण्यदीपा । स्ममान्यतः प्रतियोगिविशेपमनन्तर्भाव्य गवेतरभेदानुमितिमनकन्द व्यावर्तकत्वमित्युक्तौ तादृशघ्यावकत्वशरीर प्रतियोगिविशेषः अन्त- ·क्षणलक्षणं भूतः कथमित्युक्ती गवेतरभेदस्य गवैतरच प्रतियोगि तच्च मतियोगि गवेतरभेदानमितिजनकत्वरूपन्यावर्तकत्वे अन्तर्भत । व्यावर्तकत्वे प्रतियोगिविशेषः नान्तर्भूतः। भेदानमितिजनकत्वं व्यावर्तकत्वमित्यु. तो गोभिना महिपादयः ये सर्वपदार्याः तद्भदस्य गोनिष्ठस्य व्या- दृचिरूपस्य व्यावर्तकत्वं स्यात् । गोनिष्ठेतरभेदरूपन्याहत्तेरपि गौः घटपटोभयभिन्ना इतरभेदाद इति गवि घटपटोभयभेदानमिति जनकत्वात् इतरभेदरूपव्याररपि व्यानर्तकत्वापत्तिः। अतः भन्य , नमितिजनकत्वं व्यावर्तकत्वमिति न यक्तव्यं । सामान्यत: इतरभेदा नुमिति जनकाच्यावर्तकस्य लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्व लक्षणामिति नोच्यते । किंतु प्रत्येकं गोव्यावर्तकस्य गोत्वसमनियतत्वं लक्षणं पृथिवीव्यावर्तकस्य पृपिवीत्वसमनियतत्वं लक्षणंइत्युच्यते इतिचेत गोव्यावर्तकइत्यस्य गवेतरभेदानमितिजनकइत्यर्थः । पृथिवीव्याव- तकत्यस्य पृथिवीतरभेदानुमिविजनकइत्यर्थः । तथाच पृथिवीतर- भेदानमितिजनकस्य पृथिवीत्वसमनियतत्वं लक्षणमित्युक्तं भवति । एवंसति व्याहत्तेः पावर्तकलसंभवेपि अभिधेयत्वादावतिव्याप्तिकय. नमसंग । पदार्थतरभेदानमितिजनकस्य पदार्थत्वसमनियतत्व लक्ष. पमित्यस्य वक्तुं शक्यत्वे अभिधेयत्वे अतिव्याप्तिकथनं संगतं स्यात् । त्या वक्तुं न शक्यते । पदार्थेतरस्याप्रसिद्धत्वात् । गतरभेदान- मितिजनकस्य गोत्वसमनियतत्व लक्षणमिति प्रत्येकं वक्तुं न शक्यते । गतिरभेदानमितिजनकस्य गोत्वसमनियतत्व लक्षणमित्युक्ती इतर भेदरूपव्यारचावर्तिव्याप्तिः संभवति । इतरभेदस्य गवंतरभेदानु- मितिजनकत्वं न संभवति । हेतुसाध्ययोरक्यात् । अतः इतरभेद रूपन्यारत्तेः गवैतरभेदानमितिजनकत्वरूपच्यावर्तकत्वासंभवेनालक्ष्य वाद इतरभेदरूपव्याचौ गोत्वसमनियतत्वेनातिच्यातिः। तथा पि भभिषेयत्वप्रमेयत्वादी अतिव्याकियनमसंगतं । पदातरभेदा जमिदिननकस्य पदार्यत्वंसमनियतत्व लक्षणमिति वक्तव्यतया पदा ·७४ नीररण्ठीयविषयमाला र्थेतरस्याप्रसिद्धत्वात् लक्षणलक्ष्ययोरेवाभावाद अतिव्यामेरसंभवात् । लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वं व्याचकस्य लक्षणमित्युक्ती माची अभिधेयवादी अतिव्याप्तिवारणाय व्यावृत्तिभिन्नलं अभिधेयत्या दिभिनत्वं निवेशितं कथं संगच्छतइतिचेत् अस्यायपाभिमायः। गाव सानादियत्वं चतते । महिपादिरूपेतरभेटोपि वर्तते । एवं द्रव्यत्य पृथिवीत्यादयः। तत्र सानादिमचं गवेसरभेदालयितिजनक भवति । नत् द्रव्यत्वादिकं । तत्तः इति शनायां सानादिमत्वं गोत्वाव. छिन्ने गति इतरभेदानमित्तिजनकं गांवव्यापकत्वेसति गोत्वव्याप्य- त्वात् । यः गर्मव्यापकले सति पद्धपच्याप्यः सः तद्धर्मावच्छि- नेतरभेदानुमितिजनकः यथा गन्धः । गन्धश्च पृथिवीन्यव्यापकः । यत्रयत्र पृथिवीत्व तब गन्धः इति गन्धस्य व्यापास्यात् । एवं पृथि- सीलव्याप्योपि भवति । पृथिवीत्वाभावति जले गन्धस्यायत्ति स्वात् । अतः गन्धः पृथिव्यां इतरमदानमितिजनकः । नया सा- नादिमत्त्वे गोत्वव्यापकस्ये सति गोत्वव्याप्यत्वात् गोत्वावच्छिन्ने गवि इतरभेदामुभितिजनकत्वं सानादिमत्त्वस्यावश्यकं इत्यनुमानेन साम्नादिमत्वस्य गतरभेदानमिजिनकत्वं सायनीयं । एसति व्याहत्तौ अभिधेयत्वादौ च व्यभिचारः । व्यभिचारश्च द्विविधः। प्रकृतसाध्याभाववानि मकृत हेतोः सत्वं महतसाध्यसदृश साध्यामात्र वति प्रकृतहेतुसदृशहेतोः सचमपरो व्यभिचारः । प्रकृते यः यद्धर्भ समनियतः सः तद्धमायच्छिन्तरभेदानुमितिजनका इति च्याप्ती व्याहत्ती व्यभिचारः । कथमित्युक्ती साम्सादिमच पक्षीकृत्य गो- स्वरामनियतवन इतना गोत्वावच्छिन्ने गोत्वविशिष्ट गवि इतरभेदान मितिजनकत्वसाधने इतरभेदानुमितिजनकत्वं प्रकृतसाध्यं । तच गो निहतरभेदरूपच्यावृत्ती नास्ति । हेनुसाव्यारेक्पात् । अतः साध्या भाववत्या इनरभेदरूपन्यारत्ती गोत्वसमनियत वरूपमकृततसच्चन व्यभिचारः । एवं अभिधेगलादावपि व्यभिचार संभवति । तत्र ·रक्षणक्षण प्रथमवभिचारो यद्यपि न संभवति । गोत्यसपनियतत्वरूपमकृत- हेतोरसवात् । तथापि द्वितीयव्यभिचारो भवति । द्वितीयव्यभि. चारश्च मकृत्तसाध्यं गावावच्छिन्नंतरभेदानमिलिजनकत्वं । तत्सदृश साध्यं पदार्थवाच्छिन्नेतरभेदानुरितिजनकार्य । तदभाववत् अभि धेयत्वं । तच पदातरभेदानगंमतिजनकं न भवति । पदार्थेतरस्पा- प्रसिद्धयात् । तत्राभिधेयत्वे प्रकृतहेतुसदृशदततते । प्रकृतहतुः गोत्वसनियतत्वं । तत्सवाहेतः पदार्थ-वसमनिपतन्य 1 तयाभि- धेयत्वे वर्तते । अभिषेयत्वस्य पदार्थत्वव्यापकत्वे सति पदार्थत्व- च्याप्यलात् । अतः व्याहत्तारभिधेयवादी व्यभिचारवारणाय हेतो पाट भिन्नत्वं अभिधेयत्वादिभिनय र निवेशनीयमिति । सानादिपचं गवेतरभेदानमितिजनक गोत्वसमनियसत्वात् । अन सालादिमचं पक्षः । गतरभेदानमितिननका साध्यं ! गोत्यसम नियतत्वं हेतः । यो धर्मः यद्धर्भसमनियतः स धर्मः तद्धविच्छिन्ने मरदानामिविजनकः । यथा यो धर्मः गन्धरूको धर्मः । यदर्मसम नियतः पृथिवीत्वसमनियतः । सः गन्धरूपो धर्मः। तदर्भावच्छि. नेतरभेदानुमितिजनकः पृथिवीत्वावसिनतरमंदानमिति जनकः । तद्वन् साम्साटिमले गोत्वसममियतत्वरूपहेतोः सत्त्वात् गोस्वावन्छि तरभंदानपितिजनकत्वमावश्यकं । गोत्वावच्छिन्नं सकलगौः त. दितरत् महिपादिक । सद्भेदः गरि वर्तते । ताहमभेदानमितिः गीः इतरभित्यनमितिः । तजना सानादिमत्त । जनकत्वं सामा. दिमत्त्वस्य । गवेतरभेदानपितिजनकत्वं साध्य । साध्याभाववति इतर दे गोत्यसमनियतत्यरूपहेतोः सच्चात् साधारण्यदोषः । एवं प्रकृतसाध्यं गवेतरभेदानपितिजनकत्वं । तत्सदृशसाध्य पदार्यतर. भेदानमितिजनकत्वं । साध्यामावयव अभिधेयत्वपमेपत्वादिक। तत्र महतोलुसहरहतः पदार्थत्वसमनियतले। तथाभिधेयत्वादी वर्तते । अभिषेपात्र हि पदार्यत्वस्य चापा यापन पदार्यलं नवा ·७६ नीलकण्ट्रीयविषयमाला ननु गुणवत्वं न द्रव्यलक्षणं । आद्यक्षणावंच्छि न्नघटे उत्पन्नविनष्टघटे चाव्यालेरितिचेन्न । गुणसमानाधिकरणसत्ताभिन्नजातिमत्त्वस्य विवक्षि तत्वात् । भिधेयत्वमिति व्यासः। अत: व्याहत्तौ अभिधेपत्वे च व्यभिचार वारणाय व्यातिभिन्नत्वमभिगेयत्वभिन्नत्वं च निवेशनीयमिति ।। द्रव्ये उत्पद्यमानं गुणं प्रति ट्रव्यस्य कारणवेन कारणत्वस्य कार्यपूर्वत्तित्वरूपत्वान् द्रव्ये सगोत्पत्तेः पूर्व निर्णणं द्रव्यमंगीकर- णीयं । अत: उत्पन्नं दव्यं क्षणमगुणं तिष्ठतीति न्यायेनाधक्षणाय. छिन्नघटे अव्याप्तिरित्यर्थः । गुणाश्रयत्वं द्रव्यस्य लक्षणमित्युक्तों भाधक्षणावच्छिन्नघटे अव्याप्तिन संभवति । द्वितीयादिक्षणे गुणस्यो- स्पत्स्यमानतया आद्यक्षणेपि घटे गुणाश्रयत्वसमवादित्य भिमेत्य उत्प- अधिनघटे अव्याप्तिाभिहिता । उक्तोत्पन्नपिनष्टघटस्प द्वितीयादि क्षणे अभावात् तर गुणस्यानुत्पद्यमानतया गुणाश्रयत्वमपि नास्ती ति उत्पन्नविनघटे अव्यापिरिति भावः ॥ गुणसमानाधिकरणसत्ताभिन्नजातिपत्वं द्रव्यस्य लक्षणमित्यु. तौ नाव्याप्तिः। गुणसमानाधिकरणजातिपत्व द्रव्यस्य लक्षणं । गुणसमानाधिकरणा का जातिः द्रव्यत्वनातिः । तादृशजातिमत्त्वं द्रव्यस्य लक्षण भवतीति चेत् ताशसत्तामातिमन गुण अतिव्याप्तिः। अतः सत्ताभिन्नत्वं निवेशनीय । सत्ताभिन्नजातिमचं द्रव्यस्प ल. तादृशगुणत्वजातः सत्त्वेन गुणे अतिव्याप्तिः । आ. रोति ॥ इति द्रव्यलक्षणम् । इति कामाशी संगृहीता नीलकण्ठीय विषयमाला संपूर्णा ॥

·BHAVAN'S LIBRARY
BOMBAY-400 007
NB - This book is issued only for one week til
This book should be returned within a fortnight
from the date last marked below
Date
Date
Dale