·THE BOOK WAS
DRENCHED
TEXT FLY WITHIN
THE BOOK ONLY

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184114
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·OUP-_-43-30-1-71-5,000
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
Call No.
S234:592) Accession No. P, Q 520
UCSI
Saudiuidui.196
Author
Title
This book should be returncd on or before the date last marked belo

·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ग्रन्थाङ्कः ५ आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्योपेता। ईशावास्योपनिषत्.। हामहोपाध्यायः आगाचे इत्युपाहीलशानिमिः संशोषिता । ब्रह्मानन्दसरस्वतीकृतमीशावास्यरहस्यम् । शंकरानन्दकृतेशावास्यदीपिका। रामचन्द्रपण्डितकृतेशावास्यरहस्यविवृतिः । एवत्पुस्तकत्रितयमानन्दाश्रमस्थपण्डिवैः संशोषितम् । उवटार्यकृतमीशावास्यमाष्यम् । आनन्दमहोपाध्यायकृतमीशावास्यभाष्यम् । भनन्ताचार्यकृतमीशावास्यभाष्यम् । इदं पुस्तकत्रयं मुम्बापुरीनिवासिभिर्वेदशास्त्रार्महामहोपाध्यावे. घोडस इत्युपाहे राजारामशास्त्रिभिः संशोषितं च । एतानि बी. ए. इस्युपपदपारिभिः विनायक गणेश आपटे इत्येतेः पुण्याख्यपत्तने श्रीमन् महादेव चिमणाजी आपटे' इत्यभिधेय- महाभागप्रतिष्ठापिते मानन्दायममुद्रणालये आयसाक्षरैमुद्रयित्वा प्रकाशितामि।

·No text on this page.

·अथेशावास्योपनिषद्भूमिका। भो भोः सुधियो विद्वांसो विदितमेवैतत्तत्रभवतां, यत्किळ संप्रत्यस्मिगति विमि. नेषु द्वीपेषु विभिन्नेषु देशेषु च ये ये धर्माम्तत्प्रांतपादका ग्रन्थाश्चोपलम्यन्ते । तेषु वैदिकधर्मस्य वैदिकग्रन्थानां चातिपाचीनत्व मूठभूतत्वं च निर्विवादमेव सर्वैराद्वियते । यद्यपि स्वम्वधर्माभिमानग्रहगृहीता. केचन वेदस्य प्राचीनत्वे विवदन्तो दृश्यते । ते तथैव विवदन्तु नाम । तथाऽपि निर्मत्सराः समधियो विवेकिनो नात्र विप्रतिपद्यन्ते । त इम आर्याणां चतुर्विधपुरुषार्थसाधनभूताश्चतुर्दशविद्यानां चतुःषष्टिकलानां च मूळ- मूता वेदा भगवता जग कारणेन परमात्मनाऽऽदिकवये ब्रह्मणे हृदेवोपदिष्टाः । सप ब्रह्मा तानितरेभ्यः प्रकाशयामास । तद्यथा- समाहितात्मनो ब्रह्मन्ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। हुचाकाशादभूनादो वृत्तिरोधाद्विभाव्यते ॥ ततोऽभूत्रिदोकारो योऽन्यक्तपमा स्वराद् । स्वधाम्नो ब्रह्मणः साक्षाद्वाचकः परमात्मनः ।। स सर्वमन्त्रोपनिषदेदबीजं सनातनम् । वस्य ह्यासंस्त्रयो वर्णा अकाराद्या भृगूदह ।। धार्यन्ते यत्रयो भावा गुणनामार्थवृत्तयः । सतोऽक्षरसमाम्नायमस्जद्भगवानजः॥ अन्तःस्थोमस्वरस्पर्शहम्बदीर्घादिलक्षणम् । सेनासौ चतुरो वेदांश्चतुर्भिर्वदनैर्विभुः ॥ सन्याहृतिकान्सोंकारांश्चातुर्होत्रविवक्षया। पुत्रानध्यापयत्तांस्तु ब्रह्मन्ब्रिह्मकोविदान् ।। से तु धर्मोपदेष्टारः स्वपुत्रेभ्यः समादिशन् । ते परम्परया प्राप्तास्तत्तच्छिष्यैधृतवतैः ।। चतुर्युगेष्वव न्यस्वा द्वापरादौ महर्षिभिः । इति । एवं ब्रह्मणः सकाशात्तत्पुत्रा ये मरीच्यादयस्तेभ्यः शिष्यपशिष्यादिपरम्परया वेदाः प्रसूता बभूवुः । द्वापरादिषु वेदविस्तरकर्तारोऽन्ये वेदव्यासा आसन् । भस्मिन्नप्यन्सरे- पराशरात्सत्यवत्यामंशांशकलया विभुः। अवधीमों महाभाग वेदं चक्रे चतुर्विधम् ॥

·[२] ऋगयर्वयःसान्ना राशीनुदधृस्य वर्गशः । चत्तस्रः संहिताथके मन्त्रैर्मणिगणा इव ॥ इति । वाम्ब ऋग्यजुःसामाधवस्यिाश्चतस्रः संहिताः पैवैशंपायनमिनिसुमन्तुसंज्ञकैश्च- तुमिः स्वशिष्योहयामास मगवान्पाराशयों वेदव्यासः । ते च पैलादयः स्वम्वशिष्या. नध्यापयामासुः स्वां स्वां संहिताम् । तत्र यजुर्वेदधरस्य वैशंपायनस्य याज्ञवल्क्यप्रम- तयो बहवः शिष्या आसन् । अथ कदाचिद्भगवान्वेशंपायनो ब्रह्महत्यां बालहत्यां स्वस्नीयहत्यां चावाप्तवानाक- स्मिकेन दैवयोगेन । तदुक्तं विष्णुपुराणे- ऋषियोऽध महामेरो समाजे नाऽऽगमिष्यति । तस्य वै सप्तरात्रात्तु ब्रह्महत्या भविष्यति ॥ पूर्वमेवं मुनिगणैः समयोऽभूत्कृतो द्विज । वैशंपायन एवैकस्वं व्यतिक्रान्तास्तदा ॥ स्वतीयं बालकं सोऽथ पदा स्पृष्टमघातयत् । इति । एवमृषिकृतप्तमयानुसारेण मेरुपर्वत ऋषिसमाजेऽगमनाद्ब्रह्महत्यामनिच्छयाऽपि पदा स्पृष्टस्य मालस्य मरणात्स्वस्नीयहत्या बालहत्यां च लब्धवतो वैशंपायनस्थ शिष्या गुरोर्निर्देशेन तत्पापशान्तय उग्रं तपश्वेरुः । अतस्तेषां चरकाध्वर्थव इति प्रथाऽऽसीत् । एवं तपश्चरतोऽन्यान्सहाध्यायिनोऽवजानन्निव- याबवल्क्यश्च तच्छिष्य आहाहो मगवन्कियत् । चरितनारपसाराणां चरिष्येऽहं सुदुश्वरम् ॥ सतीर्थ्यांनधिक्षिपता याज्ञवल्क्येन- इत्युक्तो गुरुरप्याह कुपितो याह्यलं त्वया । विप्रावमन्त्रा शिष्येण मदधीतं त्यजाऽऽश्विति ।। सोऽपि प्रमाववाशिष्यो याज्ञवल्क्यो गुरोर्वैशंपायमादधीतं यजुषां गणं छर्दित्वा तदन्तिकानिर्गतः । अथ तच्छार्दतान्यजुर्गणान्वीक्ष्य वेदलोलुपा ऋषयश्चर्दिस्य विप्र- रूपेणाऽऽदानमनुषितमिति विचार्य तित्तिरसंज्ञकपक्षिरूपेण याज्ञवल्क्यस्यक्तान्यजुर्ग- गानाददुः । ततश्च सा तैत्तिरीयेति प्रसिद्धा शाखाऽमवत् । भय याज्ञवल्क्यो गुरोवैशंपायनादप्यधिकानि यषि गवेषयन्भगवन्तमर्क चतुर्णी वेदानामीश्वरमुपतस्थे । तथा च श्रुतिः- ऋग्भिः पूर्वाह्ने दिवि देव ईयते । यजुवेंदे तिष्ठति मध्ये अह्नः । सामवेदेनास्वपये महीयते । वैदेरशून्यस्त्रिमिरेति सूर्यः ॥ इति ।

·[३] तस्य भक्त्या तुष्टो भगवानादित्यो वाजिरूपधरो मृत्वा- यजूंष्ययावयामानि मुनयेऽदात्यसादितः । इति । एवं याज्ञवल्क्योऽौद्वेदमधीत्य कण्वमध्यंदिनप्रभृतीस्वशिष्यानध्यापयामास । तेच रविणाऽश्वरूपेण वाजेभ्यः केसरेभ्यो वाजेन वेगेन वा संन्यस्तास्त्यक्ताः शाखा वाम. सनासंझास्तासां ग्रहणाद्वाजसनेयिन इत्याचक्षते । तदेवं यजुर्वेदस्य द्वौ भेदौ । वैशंपायनेन महर्षेर्वेदव्यासादधीता चरकाध्वर्यवादी- स्वशिष्यानध्यापिता संहिता कृष्णयजुःसंहितेत्यभिधीयते । याज्ञवल्क्येन वाजिरूप- धरात्सूर्यादधीता कण्वमाध्यंदिनादीनध्यापिता संहिता शुक्लयजुःसंहितेत्याचक्षते । शुक्लयजुर्वेदस्य पञ्चदश शाखाः । तदुक्तं होलीरभाप्ये- " आदित्यनाऽऽधायित्वादादित्यान्युच्यन्ते । वाज इत्यनस्य नामधेयम् । ' अन्नं वै वाजः' इति श्रुतेः । वाजस्य सनिर्दानं यस्य महरस्ति सोऽयं वाजसनिः । तस्य पुत्रो वाजसनेयः । तस्य याज्ञवल्क्य इति नामधेयम् । याज्ञवल्क्येन तानि यषि महर्षिभ्यः पञ्चदश समर्पितानि " [ इति ] | केषांचिन्मते सप्तदश भेदाः । तदेव शाखाभेदेऽपि न संहितामेदः । केवलं पाठ. भेद एव । सेयं शुक्लयजु.संहिता काण्डद्वयात्मिका । " ऋग्मिः स्तुवन्ति यजुभिर्यजन्ति" इत्यामिघानाद्यननात्मिकायामस्यां संहितायां प्रथमाध्यायस्य प्रथममन्त्रमारम्यैकोन- नचत्वारिंशाध्यायसमाप्तिपर्यन्तं दर्शपूर्णमासाद्यश्वमेधान्तं कर्मकाण्डं प्रतिपादितम् । अन्तिमे चत्वारिंशेऽध्यायेऽष्टादशभिर्मन्त्रै नकाण्डं प्रतिपादितम् । तस्य च ज्ञानका. ण्डप्रतिपादकत्वाद्ब्रह्मविद्यापराणां सहेतोः संसारस्यात्यन्तोच्छेदकत्वाद्ब्रह्मविद्योपनि. षदित्यभिधीयते । उपनिषदिति । षद्ल विशरणे' इत्यस्यान्तावितण्यर्थस्य विशर- णार्थस्य धातोः विपि रूपम् । उप नितरां सादयति संसारहेतुभूतामविद्यां नाशयती- त्युपनिषद्ब्रह्मविद्या । तदर्थप्रतिपादकग्रन्थोऽप्युपचारादुपनिषदित्यभिधानवान्भवति । यथाऽऽहुराचार्याः- उपनीयेममात्मानं ब्रह्मापास्तद्वयं ततः । निहन्त्यविद्या तज्जं च तस्मादुपनिषन्मता ॥ इति । सेयं संहितोपनिपदिति, ईशावास्यमित्यादिमं मन्त्रमुपजीव्येशावास्योपनिषदिति चाभिधीयते ।

·। ४ । मनु- ईशावास्यादयो मन्त्राः कर्मस्वविनियुक्ताः । तेषामकर्मशेषस्याऽऽमनो पायास्यप्रकाशकत्वात् " इत्येतेषां मन्त्राणां कर्मस्वविनियोगे कारणमुक्तम् । तत्र प्रथमाध्यायमारम्यैकोनचत्वारिंशत्तमाध्यायपर्यन्तं तेषां तेषां मन्त्राणां तेषु तेषु दर्श. पूर्णमासाद्यश्वमेधान्तेषु यथा विनियोगस्तथैव कर्मप्रतिपादकत्वामावेऽपि सहनशीर्ष- त्यादिवदीशावास्यादीनामपि मन्त्रायां कर्मसु यथाकथंचन विनियोगः किं न स्यात्- इति चेत् । मेवम् । ऋचा पुरुषं ब्रह्माणं दक्षिणतः पौरुषेण नारायणे नाभिष्टौति । ' सहस्रशीर्षा पुरुषः ' इत्यनेन षोडशन" इत्यादिवत्कर्मसु प्रमाणतो विनियोगाभावात्कर्मप्रतिपादकत्यामावाच । तर्हि पाग- कस्सना कुतो न क्रियन इति चेत् । न । विशेष परिहत्येव सा कल्पना मविष्यति । मत एव श्रीमदाचार्यमगवत्पाद:- " विरोषादेवाविनियोगस्तेषां मन्त्राणां कर्मणि " इति प्रतिपादितम् । तस्माद्विहितकर्मणा शुद्धान्तः :करणस्याधिकारिण मात्मस्व- रूपप्रकाशनेन शोकमोहादिसाधनाज्ञाननिवृत्तिपूर्वकमात्मस्वरूपं दर्शवतीत्वमिषेयसंव- न्धप्रबोमनवानंयमीशावास्यादिमन्त्रसमूहः । सेयमुपनिषदायटीकादीपिकारहस्यादिसंवलिता सर्वसुलभा मवस्थिति विचार्याऽऽन. ग्दाश्रमाधिपतिना स्वकीयग्रन्थावल्यां संगृहीता । इयं च कलिकाताराजधान्यां बत. देशावास्यातिकंसांमाजानुमत्या ( बंगाल माशियाटिकसोसाइटी ) भांकरमाष्पानन्द परिकृतटीकासहिती मुद्रिताऽऽसीत् । सा चाघुना दुष्प्राप्या संवृत्ता । किंच तत्रो. क्यादिभाष्यत्रयरहस्यदीपिकादिसंग्रहाभावान्न सा विदुषां प्रीतयेऽलमितीयं पुनर्मुद्रिता । भस् च- १ भानन्दज्ञानविरचितटीकासनाथमीशावास्यशांकरभाष्यम् । २ उवटार्यकृतमथवोवटाचार्यकृतमीशावास्यभाष्यम् । ३ ब्रह्मानन्दकृतमीशावास्यरहस्यम् । ४ शंकरानन्दकृतेशावास्यदीपिका । ५ रामचन्द्रपण्डितकृतेशावास्यरहस्यविवृतिः । १ भानन्दमट्टोपाध्यायकृतमीशावास्यमाष्यम् । ७ अनन्ताचार्यकृतमथवाऽऽनन्ताचार्यकृतमीशावास्यभाष्यम् । केरिपुस्तकेषु ' मानन्दज्ञानः' इति केचित्पुस्तकेषु 'भानन्दगिरिः' इति चोपल तथापितत्र न विदः । नामदयमेकस्यैवेति विदुषां मतम ।

·[५] एतानि सप्ठ संगृहीतानि सन्ति । तत्रोवटार्यानन्दमट्टोपाध्यायानन्ताचार्यकृतं माध्यम केवलमस्या उपनिषद एव, अपि तु समनाया अपि शुक्लयजुःसंहिताया माध्याणि ते कृतानीत्यन्तिमवाक्यात्प्रतीयते। आनन्दभट्टोपाध्यायोऽनन्ताचार्यश्च काण्वावेवेति प्रतीयते । उवटार्यस्तु माध्यंदिनः । तेन तच्छाखापाठमाश्रित्यैव व्याखायतम् । रहस्यविवृतिस्तु स्वतन्त्रव । न सा ब्रह्मानन्दकृतरहस्यविवृतिः । तेन तु प्रथमं श्लोकरूपेण संक्षेपतो रहस्यं विरच्य तस्यैव विवृतिः कृतेति प्रतीमः । शुक्लयजुःसंहितायां सायणमाधवा- चार्यकृतं महीधरकृतं च भाष्यद्वयं वर्तते । शार्मण्यदेशमुद्रितपुस्तके टिप्पणीलपेण द्वयमपि संगृहीतम् । कलिकातामुद्रितपुस्तके महीधरमाध्यमेकमेव वर्तते । भाष्यद्वयम. पीदं प्रसिद्धस्वान्मुद्रितत्वात्संप्रत्यपि सुलभत्वाच्च नास्माभिः संगृहीतम् । स एष प्रयत्नो विदुषां मोदमावहन्सर्वत्र विजयतामित्याशास्ते तत्रभवदन्तेवासी-- बामनशास्त्रिशर्मा. मुंबई-गिरगांव मार्गशीर्ष शक्लप्रतिपत शके १८१०

·No text on this page.

·आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका। ईशावास्योपनिषद आदर्भ पुस्तकानि शुद्धीकरणाय येषां मिलिनानि तेषा संज्ञा नामानि च कृतज्ञतया प्रदर्श्यन्ते- (क.) इति संज्ञितम्-ईशावास्यं सभाष्यं सटीक बिब्लोषिकास्थं मुद्रित केला सवासिनां वे० शा. संपन्नदेवोपाबालशास्त्रिां तद- धिकारिभिर्दत्तम् । (ख.) इति संज्ञितम्-ईशावास्यं सभाष्यं सटीकं काश्यां शिलामुद्रितं रा० रा० महादेव चिमणाजी आपटे इत्येतेषाम् । मुद्रण- कालः संवत् १९२९. (ग.) इति संक्षितम्-ईशावास्यभाष्यं पुण्यपत्तननिवासिभिः श्रीयुतैः रा ० रा. तात्यासाहेब खासगीवाले इत्येतैर्दत्तम् । (घ.) इति संक्षितम्-ईशावास्यं सभाष्यं सटीक वटोदरनिवासिभिः श्रीयुतः पटवर्धनोपार्हः रा. रा. कृष्णरावभीपाशंकरैर्दचम् । (ङ.) इति संज्ञितम्-ईशावास्यं सभाष्यं सटीकम् । इन्दुरपुरनिवासिभिः किये इत्युपाद्वैः श्रीयुतः रा० रा. भाऊसाहेब बाळासाहेब इत्येते दत्तम् । (च.) इति संक्षितम्-ईशावास्यं सभाष्यं सटीक पिंचरपुरनिवासिमिः श्रीयुतः रा० रा० राबपाहेब अण्णासाहेब इत्येतैर्दत्तम् । ले. खनकालः शके १७३८. (छ.) इति संज्ञितम्-ईशावास्यं स भाष्यं सटीक मुम्बापुरनिवासिनां वे.शा. संपन्नजयकृष्णमहाराजानां तदधिकारिभिर्दत्तम् । (ज.) इति संज्ञितम्-ईशावास्यं सभाष्यं सटीक बडलीग्रामनिवासिभिः वे. शा०संपन्नैश्चिदम्बरदीक्षितकुलोत्पनमार्तण्डदीक्षिर्द चम् । (श.) इति संज्ञितम्-ईशावास्यं सभा सटीकं करवीरपुरनिवासिमिः श्री- युतः वे शा० संपनेगुरुपहार(जेर्दत्तम् । लेखनकाको संवत् १८७५. (व.) इति संक्षितम्-ईशावास्यं सभाष्य करवीरपुरानिवासिभिः श्रीयुत से शा. संपोंर्गुरुमहारानैर्दत्तम् ।

·[२]
(ट. ) इति संक्षितम्-ईशावास्य सभाष्यं करवीरपुरनिवासिभिः वे० शा.
संपन्नद्रविडोपाहर्नानाशास्त्रिभिदत्तम् ।
(ठ. ) इति संज्ञितम्-ईशावास्यं सभाष्यं सटीकम् । अष्टेग्रामनिवासिभिलिमये
इत्युपाढेः रा० रा. गोविन्दर्भभिर्दत्तम् ।
(2.) इति संज्ञितम्-ईशावास्यं सभाष्यं सटीकम् । उज्जयिनीक्षेत्रनिवासिभिः
वेदशास्त्रज्ञैः सोरटीवुवा इति प्रसिद्धैर्दतम् ।
(क.) इति संज्ञितम्-ईशावास्यं पुण्यपत्तननिवासिभिः श्रीयुतैः रा. रा.
भाऊसाहेब नगरकर इति प्रसिद्धैर्दत्तम् ।
(ख.) इति संज्ञितम्-ईशावास्यं सासवडग्रामनिवासिभिः श्रीमद्भिः पुरंदरे
इत्युपाहः रा० रा. मल्हारराव इत्याख्यैर्दचम् । लेख.
नकालः शके १७६५.
(क.) इति संज्ञितम्-उवटार्यकृतमीशावास्यभाष्यं समूलं विंचूरग्रामनिवा-
सिभिः श्रीमद्भिः रा० रा. रावसाहेव इत्येतैर्दत्तम् ।
(ख.) इति संज्ञितम्-उवटार्यकृतमाशाचास्यभाष्यं वटोदरनिवासिभिः पटवर्धः
नोपाद्वैः श्रीमद्भिः रा० रा० कुष्णरावभीमाशंकर
दत्तम् ।
(क. ख.) इति संज्ञिते-ब्रह्मानन्दसरस्वतीकृते शावास्यरहस्ये समले बटोदरानि
वासिभिः पटवर्धनोपाहः श्रीमद्भिः रा. रा. कृष्णराव
भीमाशंकरदत्ते । लेखनकाल: शके १७७१.
(ग.) इति संज्ञितम्-ब्रह्मानन्दसरस्वतीकृतमीशावास्यरहस्यं समूलं करवीर
पुरनिवासिभिः . शा. संपनैः श्रीपद्भिर्गुरुमहाराज
दत्तम् ।
(घ.) इति संज्ञितम्- ब्रह्मानन्दसरस्वतीकृतमीशावास्य रहस्यं समूलं रा० राक
आपटे इत्युपाहमहादेव चिमणाजी इत्येतेषाम् ।
(क.) इति संज्ञिता-शंकरानन्दकृवेशावास्यदीपिका विंचूरग्रामनिवासिभि
श्रीमद्भिः रा० रा. रावसाहेब इत्याख्यैर्दसा ।
(स.) इति संज्ञिता-शंकरानन्दकृतेशावास्यदीपिका मुम्बापुरनिवासिना बे
शा० संपन्नजयकृष्णमहाराजानामधिकारिभिर्दना ।
।

·[३]
(ग.) इति संक्षिता-शंकरानन्दकृतेशावास्वदीपिका बटोदरनिवासिभिः पर
पर्धनोपालैः श्रीमद्भिः रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकरा.
भिधैर्दत्ता।
(घ.) इति संज्ञिता-शंकरानन्दकवेशावास्यदीपिका त्रुटिवा श्रीमद्रिा रा.
रा. भाऊसाहेब नगरकर इत्येवेर्दत्ता।
(क.) इति संज्ञिता-रामचन्द्रपण्डितकृतेशावास्यरहस्यवितिः समूला करवी-
रपुरनिवासिमिः ०शा०संपनैः श्रीयुतैर्गुरुमहाराजैर्दत्ता।
( क.) इति संज्ञितम्-आनन्दभट्टोपाध्यायकृतमीशावास्यभाष समूलं बढली.
ग्रामनिवासिभिः वे० शा० संपनैर्तिण्डदीक्षिदेचम् ।
लेखनकाळ शके १७९..
(क.) इति संज्ञितम्-अनन्ताचार्यकृतमीशावास्यभाष्पं संमूल घढलीग्रामनि-
वासिमिः . शा. संपौर्तिण्डदीक्षिवेर्दचम् ।
समाप्लेषमादर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका ॥

·No text on this page.

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। आनन्दगिरिकृतटीकासंचालित शांकरभाष्योपेता- ईशावास्योपनिपत् । अथ शांकरभाष्यम् । ईशा वास्यमित्यादयो मन्त्राः कर्मस्वविनियुक्तास्तेषामकर्मशेपस्याऽऽत्मनो याथात्म्यप्रकाशकत्वात् । यायात्म्यं चाऽऽत्मनः शुद्धत्वापापविद्धत्वैकत्वनित्य- त्वाशरीरत्वसर्वगतत्वादि वक्ष्यमाणम् । तच्च कर्मणा विरुद्धयेतति युक्त एवैषां कर्मस्वविनियोगः । नोवंलक्षणमात्मनो याथात्म्यमुत्पाद्यं विकार्यमाप्यं संस्का. य कर्तृभोक्तृरू वा येन कर्मशेषता स्यात् । सर्वासामुपनिषदामात्मयाया- आनन्दगिरिटीका। येनाऽऽत्मना परेणेशा व्या विश्वमशेषतः सोऽहं देहद्वयी साक्षी वनितो देहतद्गुणैः ।। ईशा वास्यमित्यादिमन्त्रान्व्याचिख्यासुभगवान्भाष्यकारस्तेषां कर्मशेपत्वशङ्कां ताव. द्वयुदस्यति । तथा हि-कर्मजडाः केचन मन्यन्ते स्म । ईशा वास्यमित्यादयो मन्त्राः कर्मशेषा मन्त्रत्वाविशेषादिषे त्वादिमन्त्रवत् । अतः पृथक्प्रयोजनाद्यभावादव्याख्येया इति तान्प्रत्याह-ईशा वास्यमित्यादय इति । कर्मस्व विनियुक्ता इति । इषे त्वेति शाखां छिनत्तीत्यादिवद्विनियोजकप्रमाणादर्शनात्प्रकरणान्तरत्वाञ्चेत्यर्थः । श्रौत- विनियोगामावेऽपि बर्हिदेवसदनं दामीत्यस्य बहिवनप्रकाशनसामर्थ्याडर्हिर्लवने यथा विनियोगस्तथा कर्मशेषात्मप्रकाशनसामर्थन कर्मस्वेषां विनियोग इत्यपि नाऽऽशङ्कनी- यमित्याह-तेषामिति । शुद्धादिविशेषणस्याऽऽत्मनः कर्मशेषत्वे प्रमाणाभावात्तद्या- थात्म्यं न केवलं कर्मानुपयोगि किंतु कर्मणा विरुष्यते चेत्याह-याथात्म्यं चेति । शुद्धोऽहं स्वमावती नाऽऽगन्तुकेनापि पाप्मना विद्धः सर्वत्रकोऽशरीर आकाशोपम इति जानन कटाक्षणापि कर्म वीक्षते । कित्वापातप्रतिपत्तिरप्येतादृशी निरुणद्धयेव कर्मप्रवृत्तिमित्यर्थः । किंच यः कर्मशेषः स उत्पाद्यो दृष्टो यथा पुरोडाशादिः । विकार्यः सोमादिः । आप्यो मन्त्रादिः । संस्कार्यो ब्राह्मादिस्तदुत्पाद्यादिरूपत्वं व्या- पकं व्यावर्तमानमात्मयायात्म्यस्य कर्मशेषत्वमपि व्यावर्तयति । तथाऽऽस्मयाथात्म्यं कर्तृ भोक्तृ च न भवति । येन ममेदं समाहितसाधनं ततो मया कर्तव्यमित्यहंकारा- न्वयपुरःसरः कर्षन्वयः स्यादित्याह-नोवमिति । ननूपनिषदां अपोपयोगित्वाद- न्यस्य च प्रमाणस्यादर्शनानास्त्येवताडशमात्मयाथात्म्यं तत्राऽऽह-सर्वासामिति । १५. .... म. 'मीत्तत्र क° । ३ च. ज. शुद्धत्वादि । ३ क. ख. स. 'तो न तु के। ... छ, 'त्यधिकारा।५ क. ख.श. 'नान्न मिलप्यमेवैतार । - ·आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्योपेता- शा.भा०त्म्यनिरूपणेनेवोपक्षयात् । गीतानां मोक्षधर्माणां चपरत्वात् । तस्मा- दात्मनोऽनेकत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वादि चाशुद्धत्वपापविद्धत्वादि चोपादाय लोकबुद्धिसिद कर्माणि विहितानि। यो हि कर्मफलेनार्थी दृष्टेन ब्रह्म- मा० टी० यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति मीमांसाप्रसिद्धेः सर्वासामुपनिपदां चैकात्म्ये तात्पर्यदर्शनान्न जपोपयोगित्वमुपनिषदां शक्यं वक्तुम् । तथा हि-ईशा वास्य- मित्युपक्रम्य स पर्थगाच्छक्रमित्युपसंहारादनेजदेकं तदन्तरस्य सर्वस्येत्यम्यास. दर्शनानेनद्देवा आप्नुवन्नित्यपर्वतासंकीर्तनात्को मोहः कः शोक एकत्वमनुप. .श्यत इति फलवत्तासंकीर्तनात्कुर्वन्नेवेहेति जिनीविषोर्मेंददर्शिनः कर्मकर- णानुवादेनासुर्या नाम त इति निन्दयकात्म्यदर्शनस्य स्तुतलात्तस्मिन्नपो मात. रिश्वा दधातीति युक्त्यमिधानाचास्यास्तावदुपनिषद ऐकात्म्यतात्पर्य दृश्यते । एवमन्यासामप्युपनिषदामुपक्रमोपसंहारकरूप्याभ्यासापूर्वताफलवत्तार्थवादयुक्त्युः पपादनानि षट् तात्पर्यलिङ्गानि विकल्पेन समुच्चयेन चास्माभिस्तत्त्वालोके दर्शि. तामीति नेह प्रतन्यन्ते । किंच प्रत्ययसंवादोऽपि बलवत्त्वे कारणं प्रसिद्धम् । विद्यते चोपनिषदर्थे गीतादिसंवादस्तस्मादुपनिषत्पदसमन्वयेनावगम्यमानमैका. स्म्यं न प्रमाणान्तरानुपलम्भविरोधेनापलपनीयम् । यथेन्द्रियान्तरेणानवगम्यमा. ममपि रूपं चक्षुषाऽवगम्यमानं नापह्लयते तथकात्म्यमपि नापहनवाहमित्याह- गीतानामिति । 'समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् । विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ' इत्यादिगीतानाम् । ' एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यव. स्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत्' इत्यादिमोक्षशास्त्राणां चका. स्म्यपरत्वादित्यर्थः । यद्येतादृशमात्मतत्त्वं तर्हि निरधिकारित्वात्कर्मकाण्डमु. च्छियेतेत्यपि नाऽऽशङ्कायामित्याह-तस्मादिति । औपनिषदात्मयाथात्म्यवि. ज्ञानवत इप्यत एव कर्मकाण्डाप्रामाण्यम् । यथा न हिंस्यात्सर्वा भूतानीति निषे. धशास्त्रार्थनिश्चयवत इष्यत एव पेनादिविध्यप्रामाण्यम् । यथा च तीवक्रोधाका- न्तस्वान्तं प्रत्येव श्येनादिविधिप्रामाण्यं तथा मिथ्यात्मदर्शिनं प्रत्येव कर्मविधिप्रा. माण्यमित्यर्थः । अत्र नैमिनिप्रमृतीनां संमतिमाह-पो हीत्यादिना । अपि- स्वादियुकस्य कर्मण्यधिकारः षष्ठेऽध्याये प्रतिष्ठापितः । अर्थित्वादि च 3 + घ. इ. सर्वभूतानीत्यत्र बहुपुस्तकेषु सर्वा भूतानीत्येव पाठो दृश्यते । स श्रुतिमूलक इत्यनु. मीयते । सर्वा इति सर्वाणीत्यर्थ कमेयाऽऽर्षत्वादिति शेयम् । .क. ख. तीत्याभिधायिन्याश्चास्या । श. 'तीतिगुक्त्यभिधायिन्याश्चात्या'। १ के. खं. R. वकार' । ३ क. ख. . धेनोपलम्भनी । ४ क, ख, 'पहनुवते । ।

·ईशावास्योपनिषत् । ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ हरिः ॐ ईशा वास्यमिद सर्व यत्किंच जगत्यां जगत् । शां. भा० पर्चमादिनाऽदृष्टेन स्वर्गादिना च द्विजातिरहं न काणकुब्जत्वाथ. नधिकारप्रयोजकधर्मवानित्यात्मानं मन्यते सोधिक्रियते कमस्तिाव धषि- कारविदो वदन्ति । तस्मादेते मन्त्रा आत्मनो याथात्म्यप्रकाशनेनाऽऽत्म. विषयं स्वाभाविकमज्ञानं निवर्तयन्तः शोकमोहादिसंसारधर्मविच्छित्तिसा. धनमात्मकत्वादिविज्ञानपुत्पादयन्ति । इत्येवमुक्ताधिकाभिधेयसंवन्धम- योजनान्मन्त्रान्संक्षेपतो व्याख्यास्यामः- ईशा वास्यमित्यादि । ईशा ईष्ट इतीट् तेनेशा । ईशिता परमेश्वर परमात्मा सर्वस्य । स हि सर्वमीष्टे सर्वजन्तूनामात्मा सैन्प्रत्यगात्म- तया तेन स्वेन रूपेणाऽऽत्मनेशा वास्यमाच्छादनीयम् । किम् । इदं सर्व यत्किंच यत्किंचिज्जगत्यां पृथिव्यां जगत्तत्सर्व स्वेनाऽऽत्मने. आ० टी० मिथ्याज्ञाननिदानम् । न हि नभोवनिष्क्रियस्य स्वत एव दुःखासंसर्गिणः परमानन्दस्वभावस्य सुख मे स्यादुःखं मे मा भूदित्ययित्वं शरीरोन्द्रियसामर्यन च समर्थोऽहमित्यभिमानित्वं मिथ्याज्ञानं विना संभवतीत्यर्थः । यस्मादात्मया. थात्म्यप्रकाशका मन्त्रा न कर्मविधिशेषभूता न च मानान्तरविरुद्धास्तस्मात्प्रयो. जनादिमत्त्वमपि तेषां सिद्धमित्याह-तस्मादेत इति । व्याख्येयत्वमुक्त्वा प्रति- पदं व्याचप्टे-ईशोते । ईश ऐश्वर्येऽस्य धातोः विपि लुप्ते कृदन्तरूपमीट् । तस्य तृतीयैकवचनमीशेति । ननु कर्तरि विविधानात्परमात्मनश्चाविक्रियत्वात्कथं किनन्तशब्दवाच्यतेति तत्राऽऽह-ईशितेति । मायोपाधेरोशनकर्तृत्वसंभवारिक- बन्तशब्दवाच्यता न विरुध्यते निरुपाधिकस्य च लक्ष्यत्वं मविष्यतीत्यर्थः । इशित्रीशितव्यमावेन तर्हि भेदः प्राप्त • इत्याशङ्कयाऽऽह-सर्वजन्तूनामात्मा सन्निति । यथाऽऽदर्शादिषु प्रतिबिम्बानामात्मा सन्बिम्बमूतो देवदत्त ईशिता भव- ति तथा कल्पितभेदेनेशित्रीशितव्यमावसंभवान्न वास्तवमेदानुमानं संभवतीत्यर्थः । वस आच्छादने । अस्य रूपं वास्यम् । तत्वत ईश्वरात्मकमेव सर्वं भ्रान्त्या यदनी. श्वररूपेण गृहीतं तत्सर्वमीश्वर एवाऽऽत्मैवेति ज्ञानेनाऽऽच्छादनीयम् । सर्वात्मक १ क्र. स. य. 'ककर्मविज्ञा' । २ क. स. झ. अ. ट. सन् , तेन स्वेनाऽऽत्म'। क. स. स. भ. मनाऽह ।४ क. ख. झ. 'रमेश्वरस्य चाक्रि ।

·भानन्दगिरिकतटीकासंघकितीकरभाष्योपेवा- तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम् ॥ १ ॥ शां० भा० शेन प्रत्यगात्मतयाऽहमेवेदं सर्वामीते । परमार्थसत्यरूपेणान्तमिदं सर्व चराचरमाच्छादनीयं स्वेन परमात्मना । यथा चन्दनागर्वादेरुदकादि- संबन्धजल्लेदादिजमौपाधिकं दौर्गन्ध्यं वरस्वरूपनिघर्षणेनाऽऽच्छाद्यते स्वेन पारमार्थिकन गन्धेन तद्वदेव हि स्वात्मन्यध्यस्तं स्वाभाविकं. कर्तृत्वभोक्त- स्वादिलक्षणं जगद्वैतरूपं जगत्यां पृथिव्यां जगत्यामित्युपलक्षणार्यत्वा. सर्वमेष नामरूपकर्माख्वं विकारजासं परमार्थसत्यात्मभावनया त्यक्तं स्यात् । एवमीश्वरात्मभावनया युक्तस्य पुत्रायेषणात्रयसंन्यास एवाधिकारो न कर्मसु । तेन त्यक्तेन त्यागेनेत्यर्थः । न हि त्यको मृतः पुत्रो वा भृत्यो पाऽऽत्मसंबन्धिताया अभावादात्मानं पालयस्यतस्त्यागेनेत्ययमेव वेदार्थः। भुञ्जीथा: पालयेथाः। एवं त्यक्तैषणस्त्वं मा गृधः गृधिमाकाङ्क्षा मा कार्या आ. टी. ईश्वरोऽस्मीति ज्ञातव्यमेष तत्त्वोपदेशश्छान्दोग्ये तत्त्वमसीतिवदित्यर्थः । ब्रह्मैव सर्वमात्मैव सत्प्रकाशविशेषतः । हेयोपादेयमावोऽयं न सम्स्वप्नवदीर्यते' । उक्त च-'न बन्धोऽस्ति न मोक्षोऽस्ति न विकल्पोऽस्ति तत्वतः। नित्यप्रकाश एवास्ति विश्वाकारो महेश्वरः' इति । यस्यौपदोशकज्ञानमात्रेणानृतदृष्टिर्न सिरस्क्रियते तस्य विचारादिप्रयत्नेन तत्त्वप्रकाशे सत्यनृतदृष्टिस्तिरस्क्रियेते. त्याभिप्रेत्य दृष्टान्तमाह--ययेति । चन्दनागदेरुदकादिसंबन्धादाीमावादिना जातं यद्दर्गिन्ध्यमौपाधिक मिथ्या तद्यथा तत्स्वरूपनिघर्षणामिव्यक्तेन स्वाभा- विकन गन्धेनाऽऽच्छाद्यते तद्वद्विचारादेः स्वरूपसद्भावान्मिथ्याबुद्धेबधिकत्वं संभवतीत्याह-तद्वदेव हीति । स्वभावोऽनादिरविद्या तत्कार्य स्वाभाविक मित्यादिबाधयोग्यत्वप्रदर्शनार्थ विशेषणम् । एवं विचारादिप्रयत्नवतोऽनृतह. ष्टितिरस्कारसंभावनामुक्त्वा युक्त्यनभिज्ञस्य सर्वमिदमहं चेश्वर एवेति भावना- यामधिकृतस्य युक्तिकुशलस्य च विचारेऽधिकृतस्य सर्वकर्मसंन्यास एवाधिकार इह मन्त्रे विवक्षितस्तेन त्यक्तेनेत्यत्र त्यागपरामर्शात् । त्यजतेव हि तज्ज्ञेयं त्यक्तः प्रत्यक्परं पदमित्यन्यत्राप्युक्तत्वात्पुत्राधेषणायाश्चित्तविक्षेपहेतुत्वेन प्रसि. द्धस्वाञ्चेत्यभिप्रेत्याऽऽह-एवमीश्वरात्मेति । चिकीर्षितं संन्यासं स्तौति-तेन त्यतेनेति । त्यागेनाऽऽत्मा रक्षितः स्यानिष्क्रियात्मस्वरूपावस्थानानुकूलत्वा• त्यागस्येत्यर्थः। संन्यासिनः शरीरसंधारणोपयुक्तकोपीनाच्छादनमिक्षाशनादि- व्यतिरिक्तऽपि कथंचिद्व्यपरिग्रहे रागश्चेत्प्राप्नोति तन्निरोधे यत्नः कर्तव्यः । तस्य प्रधानपिरोधित्वादित्याभप्रेत्य नियविधिमाह-एवं त्यक्तेषण इति । १. ब. ग. श. म. र. 'मेवार्थः । २ घ. स. ट. 'रादेव वस्तुबलस' । च. छ, ज, 'रादव. स्तुवलस' । ३ घ... ज. ट. विधिस्सिन । .

·देशावास्योपनिषत् । कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतः समाः। शां० भा० धनविषयाम् । कस्यस्विद्धनं कस्यचित्परस्य स्वस्य वा धनं मा काक्षीरित्यर्थः । स्विदित्यनर्थको निपातः । अथवा मा गृधः । कस्मात् । कस्यस्विद्धनमित्याक्षेपार्यों न कस्यचिद्धनमस्ति यद्गृध्येत । आत्मैवेदं सर्वमितीश्वरभावनया सर्व त्यक्तमत आत्मन एवेदं सर्वमात्मैव च सर्वमतो मिथ्याविषयां गृधि मा कार्षीरित्यर्थः॥१॥ एवमात्मविदः पुत्रायेषणात्रयसंन्यासेनाऽऽत्मज्ञाननिष्ठतयाऽऽत्मा राक्ष- तव्य इत्येष वेदार्थः । अयेतरस्यानात्मज्ञतयाऽऽत्मग्रहणीयाशक्तस्येदमुपदि. शति मन्त्रः-कुर्वन्नेवेति । कुर्वन्नेवेह निर्वतयमेव कर्माण्यग्रिहोत्रादीनि जिजीविषज्जीवितुमिच्छेच्छतं शतसंख्याकाः समाः संवत्सरान् । तावाद पुरुषस्य परमायुनिरूपित । तथा च प्राप्तानुवादेन यजिजीविषेरछत वर्षाणि तत्कुर्वन्नेव कर्माणीत्येतद्विधीयते । एवमेवंप्रकारेण स्वयि जिजीवि. षति नरे नरमात्राभिमानिनीत एतस्मादग्निहोत्रादीनि कर्माणि कुर्वने वर्स- मानात्मकारादन्यथा प्रकारान्तरं नास्ति येन प्रकारेणाशुभं कर्म न लिप्यते कर्मणा न लिप्यंत इत्यर्थः । अतः शास्त्रविहितानि कर्माण्पनिहोत्रादीनि कुर्वन्नेव जिजीविपत् । कथं पुनरिदमवगम्यते । पूर्वेण मन्त्रेण संन्यासिनो ज्ञाननिष्ठोक्ता द्वितीयेन तदशक्तस्य कर्मनिष्ठेत्युच्यते । ज्ञानकर्मणोविरोध आ०टी० स्विदिति निपातस्य सामान्यार्थत्वेऽपि कस्यस्विदिति वितर्कार्यत्वमन्यत्र प्रसिद्ध तदिह न गृह्यत इत्यनर्थकमित्युक्तम् । व्यवहारदृष्टयाऽप्यात्मन एवंदं सर्व शेषभूतं जडस्य चित्परतन्त्रत्वादतोऽप्राप्ठे विषये नाऽऽकासा कर्तव्या । पर- मार्थतस्त्वात्मैव सर्वमित्याकाङ्क्षाविषय एव नास्तीत्यर्थः ॥ १ ॥ आद्यमन्त्रस्य पूर्वार्धन तत्त्वोपदेशः कृतस्तृतीयपादनापरिपक्वज्ञानस्य संन्यासवि. धिरुक्तश्चतुर्थपादेन संन्यासिनो नियमविधिरुक्त इति प्रतिपदं व्याख्याय संक्षिप्या- थमनुवदत्युत्तरस्य संबन्धामिधित्सया-एवमात्मविद इत्यादिना । पूर्वमन्त्रेण ज्ञानं विहितं यस्य तस्यैवोत्तरमन्त्रेण कर्म विहितं ततः समुच्चयानुष्ठाने तात्पर्य मन्त्रद्वयस्येत्येकदेशी शङ्कामुद्भावयति-कथं पुनरिति । शुद्धब्रह्मज्ञानकर्म. गोरेकाधिकारे विरुद्धत्वाहतुगमनत्रिदण्डिधर्मवदस्त्येव तत्रापि क्रमेणकककत्व- मिति चेन्न । विशिष्टरूपभेदाद्भिन्नाधिकारत्वात्। यच्चोक्त ज्ञानकर्मणोर्वेदविहितत्वेन १ क. ख. म. म. 'णाश। २ क. ख. स. भ. ट. 'युरुचितम् । ३ क. ख. अ.श. 3. म्। मथा प्रा । ४ क. स. स.म, क. २ ख । ५ क. स. ग. 'त्यस । ६ कककर 'इतः प्रा!

·भानन्दगिरिकतटीकासंबलिवशांकरभाष्योपेता- एवं त्वयि नान्यथतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥२॥ शा०भा०पर्वतवदकम्प्यं यथोक्तं न स्मरसि किम् । इहाप्युक्तं यो हि जिजीवि. षेत्स कर्म कुर्वन्। ईशा वास्यमिदं सर्व तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनमिति च । न जीविते मरणे वा गृधिं कुर्वीतारण्यमियादिति घ पदम् । ततो न पुनरियादिवि संन्यासशासनात् । उभयोः फलभे- दं च वक्ष्यति । इमौ द्वावेव पन्थानावनुनिष्क्रान्ततरौ भवतः क्रियाप. यश्चैव पुरस्तात्संन्यासयोत्तरेण निवृत्तिमार्गेणेषणात्रयस्य त्यागः। वयोः संन्यासपथ एवातिरेचयति । न्यास एवात्यरेचयदिति च तैत्तिरीयके। द्वाविमावथ पन्यानी या वेदाः प्रतिष्ठिताः । प्रवृत्तिलक्षणो धर्मों आ०टी शुद्धिसाम्याद्विरोधोऽसिद्ध इति तदसत् । ऋतुगमनत्रिदण्डिधर्मयोरप्यविरोधप्र. सङ्गात् । तदुभयं नैकस्य विहितमिति चेत्तुल्यमेतत्प्रतिषेधात्तत्र न समुच्चय इति चेदिहापि न कर्मणा न प्रजया नानुध्यायाहुञ्छब्दानित्यादिप्रतिषेघस्तुल्यः । केवलकर्मविषयो निषेध इति न च वाच्य केवलपदव्यवच्छेद्याभावात्समुच्चयविधेर- द्याप्यनिश्चितत्वात्तस्मान्न समुच्चये तात्पर्थ मन्त्रद्वयस्येत्याह-ज्ञानकर्मणोविरो. धमिति । कर्तृत्वाद्यध्यासाश्रयं कर्म शुद्धत्वाकर्तृत्वादिज्ञानेनोपमृयत इति संबन्धग्रन्ये यथोक्तं सहानवस्थानलक्षणं विरोधं किं न स्मरसि येनकाधिकारत्वं ययोः कल्पयसीत्यर्थः । मन्त्रलिङ्गादपि तयोभिन्नाधिकारत्वं प्रतीयत इत्याह- इहाप्युक्तमिति । जिजीविषो रागिणः कर्मविहितं सर्वमीश्वर एवेति ज्ञानवतम्त्यागो विहितः। किंच धनसंपन्नस्यैव कर्मण्यधिकारः। प्रथममन्त्राधिकारिणश्च धना- काङ्क्षा निषेधेन कर्माधिकारनिषेधः प्रतीयत इत्यर्थः । जिजीविषा हि कर्माधिका. रिण एव न ज्ञानाधिकारिण इत्यत्र प्रमाणमाह-न जीवित इति । अरण्ये स्त्रीजनासंकीर्णमाश्रममियाद्गच्छेदिति पदं वेदशास्त्रस्थितिस्ततोऽरण्यवासोपललिता- संन्यासान्न पुनरियाकर्मश्रद्धया न प्रत्यावृत्तिं कुर्यादिति जिजीविषादिरहितस्य संन्यासविधानादित्यर्थः । इतश्च नैकफलकामस्य ज्ञानकर्मणोरधिकारः प्रतिपत्तव्य इत्याह-उभयोरिति । को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यत इति सनिदा- नानर्थप्रहाणं ज्ञानफलं वक्ष्यति । संसारमण्डलान्तर्गतमेव च देशान्तरमाप्त्यायत्तं हिरण्यगर्भपदप्राप्त्यादिलक्षणं कर्मफलं वक्ष्यति । अग्ने नय सुपथेत्यन्तेनेत्यर्थः । नारायणोपनिषद्वाक्यमपि भिन्नाधिकारित्वे प्रमाणयति-इमो द्वावति । १ क. ख. 'ध्यायेद।

·ईशावास्योपनिषत् । असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः । तारस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चाऽऽत्महनो जनाः॥३॥ शा०मा० निवृत्तश्च विभावित इत्यादि पुत्राय विचार्य निश्चितमुक्तं व्यासेन वेदाचार्यण भगवता । विभागं चानयोर्दशयिष्यामः ॥२॥ अथेदानीमाविद्वनिन्दार्थोऽयं मन्त्र आरभ्यते-अमुर्याः परमात्मभावम. द्वयमपेक्ष्य देवादयोऽप्यसुरास्तेषां च स्वभूता लोका असुर्या नाम । नाम. शब्दोऽनर्यको निपातः। ते लोकाः कर्मफलानि लोक्यन्ते दृश्यन्ते भुज्यन्त इति जन्मानि । अन्धेनादर्शनात्मकनाज्ञानेन तमसाऽऽवता आच्छादितास्ता. स्थावरान्तान्प्रेत्य त्यक्त्वेमं देहमभिगच्छन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् । ये के चाऽऽत्महनः । आत्मानं नन्तीत्यात्महनः । के वे जना येऽविद्वांसः । कयं त आत्मानं नित्य हिंसन्ति । अविद्यादोषेण विद्यमानस्याऽऽत्मनस्वि. रस्करणात् । विद्यमानस्याऽऽत्मनो यत्कार्य फलमजरामरत्वादिसंवेदनल- सणं तद्धतस्पेव तिरोभूतं भवतीति प्राकृताविद्वांसो जना आत्महन उच्च- न्ते । तेन ह्यात्महननदोषेण संसरन्ति ते ॥३॥ आ० टी० पुरस्तात्सृष्टिकालेऽनुनिष्कान्ततरो भूतसृष्टिमनुप्रवृत्तो भिन्नाधिकारित्वादुः मयोः संन्यास एवातिरिक्तः श्रेष्ठो भवति परमपुरुषार्थाव्यवधानादित्ययः । व्यासवाक्यमपि संवादकमाह-द्वाविमाविति ॥ २ ॥ आद्यमन्त्रार्थ प्रपञ्चयितुं प्रथममविद्वन्निन्दा क्रियत इत्याह-अयति । ते लोका इति तच्छब्दो यच्छब्दार्थे । यथाश्रुतामिति । येन यादृशं प्रतिषिद्ध विहितं वा देवतादिज्ञानमनुष्ठितं स तदनुरूपामेव योनिमाप्नोतीत्यर्थः । आत्म. हन्तृत्वस्योदरभेदिनि प्रसिद्धेः कथमविद्वांस आत्महन इत्याह-कथं व इति । उदरभेदिनोऽध्यात्माधिकारे प्रसङ्गाभावादशुद्धत्वाध्यासेन तिरस्कार एवाऽऽम. हन्तृत्वमित्याह-अविद्यादोषेणेति । यथा कस्यचिच्छ द्धस्य मिथ्याभिशापोऽ. शस्त्रवध उच्यते तद्वदात्मनि पापित्वाद्यध्यासोऽपि हिंसवेत्यर्थः । अजरामर. स्वादिलक्षणोऽहमिति संवेदनमभिधानं च यत्कार्य तद्वतस्येव न दृश्यत इति हनममुपचर्यत इत्याह--विद्यमानस्यति । अस्याऽऽत्मवातस्य प्रायश्चित्तवि- धानादर्शनात्संसरणमेव फलमित्याह-तेन हीवि ॥ ३ ॥ क. ख. वृत्तौ च वि । १. ङ. च. ट. 1. 'वृत्तिश्च विभाषित । झ. अः 'वृत्तौ चैव भाषित । २ ग. 'न्ति योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुसर्पन्ति य' । ३ ज, इति शकते क' । ४ ख. घ. ज. नो यात्मा' । ५ घ, ङ, च. ज. ठ. फलितमि'। .

·आनन्दगिरिकवटीकासवालतमांकरभाष्योपैता- अनेजदेकं मनसो जबीयो नैनदेवा आप्नुवन्प्रूवमर्षत् । at० मा० यस्याऽऽस्मनो हननादविद्वांसः संसरन्ति तद्विपर्ययेण विद्वांसो जना मुच्यन्ते ते नाऽऽत्महनः । तत्कीदृशमात्मतत्त्वमित्युच्यते--अतेम. दिति । अनेजद, न-एजत् । एज़ कम्यने कम्पनं चलनं स्वावस्थापच्युतिस्त- इर्जितं सर्पदेकरूपमित्यर्थः । तच्चैकं सर्वभूतेषु । मनसः संकल्पादिलक्षणा- ज्जवीयो जववत्तरम् । कथं विरुद्धमुच्यते ध्रुवं निश्चलमिदं मनसो जवीय इति च । नैष दोषः । निरुपाध्युपाधिमत्त्वेनोपपतेः । तत्र निरुपाधिन स्वेन रूपेणोच्यतेऽनेजदेकमिति । मनसोऽन्ताकरणस्य संकल्पविकल्पल- मणस्योपाघेरनुवर्तनादिह देहस्थस्य मनसो ब्रह्मलोकादिदरंगमनं संक- स्पेन मणमात्राद्भवतीत्यतो मनसो जविष्ठत्वं लोके प्रसिद्धम् । तस्मिन्म- नसि ब्रह्मलोकादीन्द्रुतं गच्छति सति प्रथम प्राप्त इवाऽऽत्मचैतन्यावभासो गृह्यतेऽतो मनसो जवीय इत्याह । नैनदेवा द्योतनादेवाश्चक्षुरादीनीन्द्रिया- प्येतस्मकृतमात्मतच्चं नाऽऽप्नुवन्न प्राप्तवन्तः । तेभ्यो मनो जवीयो मनो. व्यापारव्यवहितत्वात् । आभासमात्रमप्यात्मनो नैव देवानां विषयी भवति । यस्माउजवनान्मनसोऽपि पूर्वमर्षत्पूर्वमेव गतम् । व्योमवव्या- पित्वात् । सर्वव्यापि तदात्मतत्त्वं सर्पसंसारधर्मवर्जितं स्वेन निरुपा. विकेन स्वरूपेणाविक्रियमेव सदुपाधिकताः सर्वाः संसारविक्रिया अनुभवतीवाविवेकिनां मूढानामनेकमिव च प्रतिदेहं प्रत्यवभासत इत्येतदाह-तद्धावतो द्रुतं गच्छतोऽन्यानात्मविलक्षणान्मनोवागि- मा० टी० उत्तरमन्त्रमवतारयति-यस्याऽऽत्मन इत्यादिना । अविक्रियमेकं चेदा- स्मतस्वं कथं ताहि केचन स्वर्गगामिणः केचन नरकगामिण इति सांसारिक. व्यवस्था स्यादिति चेन्मनउपाधिनिबन्धनेत्यभिप्रेत्याऽऽह-प्रनस इत्यादिना । उपाधेरैनुवर्तनात् । विक्रियादिव्यवहाराश्रयत्वमिति शेषः । ननु मनसो देहा- तःस्थस्वाहहिर्गमनायोग्यत्वात्कथं वेगवस्वमित्याशङ्कयाऽऽह-देहस्थस्यति । भवीयस्त्वादश्वादिवत्तर्हि चक्षुरादिग्राह्यत्वं प्राप्तमित्याशङ्कयाऽऽह-नैनदेवा . इविचक्षुरादिषवृत्तमनोव्यापारपूर्वकस्यात्तदविषयत्वे चक्षुरादिविषयत्वमप्यात्मनो म संमवतीत्यर्थः । मनसो वा कथं न विषय आस्मेत्यत आह-यस्मादिति । घ... 'मर्शत् । ३ क. ख. न स्थिरवप्र । ३ क. ख. ग. ङ. च. छ. झ... मत्स्योप। ४ अ. "धिक: स्वे'।५ क. स. प. उ. च. ड. 'रस्थसंपनं क्ष' । ६ घ. रु. क. 'मर्शत् । . ज. उ. इलत माह । ८ क. स्व. स. 'रनुवर्तमाना । 3. 'रनिव। ९ ... - ·४ ईशावास्योपनिषत् । तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत्तस्मिन्नपो मातरिश्वा द- धाति ॥ ४ ॥ तदेजति तन्नैजति तदुरे तहन्तिके । तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः ॥ ५॥ शां० भा० इन्द्रियमभृतीनत्त्यतीत्य गच्छतीव । स्वार्थ स्वयमेव दर्शयति- तिष्ठदिति । स्वयमविक्रियमेव सदित्यर्थः । तस्मिन्नात्मतत्त्वे ससि नित्य. चैतन्यस्वभावे मातरिश्वा मातयन्तरिक्षे श्वयति गच्छतीति मातरिश्वा वायुः सर्वप्राणभृत्क्रियात्मको यदाश्रयाणि कार्यकरणजातानि यस्मिन्नोतानि प्रोतानि च यत्सूत्रसंज्ञकं सर्वस्य जगतो विधारयितृ स मातरिश्वा । अप: कर्माणि प्राणिनां चेष्टालक्षणानि । अग्न्यादित्यपन्यादीनां ज्वलनदहनप- काशाभिवर्पणादिलक्षणानि दधाति विभजतीत्यर्थः । धारयति वा । भीषाऽस्माद्वातः परत इत्यादिश्रुतिभ्यः । सर्वा हि कार्यकारणादिविक्रिया नित्यचेतन्यात्मस्वरूपे सर्वास्पदभूते सत्येव भवन्तीत्यर्थः ।। ४ ।। न मन्त्राणां जामिताऽस्तीति पूर्वमन्त्रोक्तमप्यर्य पुनराह-तदेजतीति । तदात्मतत्त्वं यत्मकृतं तदेजति चलति तदेव च नैनति स्वतो नव चलति स्वतोऽचलमेव सच्चलतीवेत्यर्थः । किंच तद्दुरे वर्षकोटिशतरप्यविदुषा- मप्राप्यत्वादर इव । तत, उ, अन्तिक इति च्छेदः। तद्वन्तिके समीपेड- त्यन्तमेव विदुषामात्मत्वान्न केवलं दूरेऽन्तिके च । तदन्तरभ्पन्वरेऽस्य सर्वस्य । य आत्मा सर्वान्तर इति श्रुतेः । अस्य सर्वस्य जगतो नामरूप- क्रियात्मकस्य दु अपि सस्यास्य बाह्यतो व्यापकत्वादाकाशवनिरति. शयसूक्ष्मत्वादनमः । प्रज्ञानघ । एवेति च शासनान्निरन्तरं च ॥ ५॥ आ० टी० यथा मनःस्थं परिमाणं मनसो न विषयोऽत्यन्ताव्यवधानात्तथाऽऽत्माऽप्यत्य- न्ताव्यवधानान्मनसो न विषयस्तद्वयापकत्वाचेत्यर्थः । उकात्मसंभावनायोपप. तिमाह--तस्मिन्नात्मतत्त्वे सतीति । श्रौतानि कर्माणि सोमाज्यपयःप्रभृति. भिरद्भिः संपाद्यन्त इति संबन्धल्लाक्षणिकोऽशब्दः कर्मसु प्राणचेष्टायाश्चा- निमित्तत्वसिद्धेः। कारणवाचकः शब्दः कार्ये लक्षणया प्रयुक्त इत्यर्थः । ईश्वरस्यापि हिरण्यगर्मस्य नियतप्रवृत्त्यन्यथानुपपत्त्याऽधिष्ठाता परमेश्वरः संभाव्यत इत्युक्तमिदानी मातरिश्वग्रहणमुपलक्षणार्थमादाय तात्पर्थमाह- सर्वा हीति ॥ ४ ॥ जामिताऽऽलस्य व्यापित्वा यतोऽस्ति निरतिशयसूक्ष्मत्वादन्तश्चेदस्ति ताई निरन्तरमेकरसं न स्यान्मानाभावादित्याशङ्कयाऽऽह-प्रज्ञानघन एवेति ॥१॥ १ घ, ङ, च. ठ. इममर्थ । २ ज. ठ. कार' । ३ स. अ. द. कर । ४ प. 'दिकि' । ५ क. ख. झ. प्राणिचे । । - च.. म ·:- आनन्दगिरिकृतंटीकासंवलितशांकरभाष्योपेवा- यस्तु सर्वाणि भूतम्यात्मन्येषानुपश्यति । सर्वभूतेषु चाऽऽत्मानं सतो न पिजुगुप्सते ॥ ६ ॥ यस्मिन्सर्वाणि भूताम्यात्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ ७ ॥ बां. भा० यस्तु । बा परिबाड्मुमुक्षुः सर्वाणि भूताम्यव्यक्तादीनि स्थावरा- तान्यात्मन्येषानुपश्यत्यात्मव्यतिरिक्तानि न पश्यतीत्यर्थः । सर्वभूतेषु च वेज्वेष घाऽऽत्मानं वेषामपि भूतानां स्वमात्मानमात्मत्वेन यथाऽस्य देहस्य कार्यकारणसंघातस्थाऽऽत्माऽहं सर्वप्रत्ययसातिभूतश्चेतयिता केव- को नियुणोऽनेनैव स्वरूपेणाध्यक्तादीनां स्थावरान्तानामहमेवाऽऽत्मवि सर्व. भूतेषु चाऽऽत्पानं निर्षिशेषं यस्त्वनुपश्यति स ततस्तस्मादेव दर्शनाम विजुगुप्सते विजुगुप्मा घृणां न करोति । प्राप्तस्यैवानुवादोऽयम् । सर्वा हि घृणाऽऽत्मनोऽन्यदुष्टं पश्यतो भवत्यात्मानमेवात्यन्तविशुद्धं निरन्तरं पश्यतो न घृणानिमित्वमर्थान्तरमस्त्रीवि प्राप्तमेव । ततो न विजुगुप्सत इति ॥६॥ इसमेवार्थमन्योऽपि मन्त्र आह-यस्मिन्सर्वाणि भूनानि । यस्मिन्काले पयोक्तात्मनि वा तान्येव भूतानि सर्वाणि परमार्थात्मदर्शनादात्मैवाभूदा- स्मैव संवृत्तः परमार्थवस्तु विजानतस्तत्र तस्मिन्काले तत्राऽऽत्मनि वा को मोहः कः शोकः। शोकश्च मोहश्च कामकर्मबीजमंजानवो भवति न त्वात्मकत्वं विशुद्ध गगनोपमं पश्यतः । को मोहः कः शोक इति शोकमोहयोरविद्या- कार्ययोराक्षेपणासंभवपदर्शनासकारणस्य संसारस्यात्यन्तमेवोच्छेदा प्रद. पितो भवति । ७॥ भा० टी० उक्तात्मज्ञानस्य फलं विधिनिषेधातीतजीवन्मुक्तस्वरूपेणावस्थानमित्याह- यस्त्विति ॥१॥ निरतिशयानन्दस्वरूपमत एव दुःखास्पृष्टमात्मानमजानतः शोको भवति हा हतोऽहं न मे पुत्रोऽस्ति न मे क्षेत्रमिति । ततः पुत्रादीकामयते तदर्य देव. ताराधनादि चिकीर्षति न स्वात्मकत्वं पश्यतस्ततोऽन्वयव्यतिरेकाम्यां शोकादे. रबियाकार्यत्वावधारणान्मूलाविद्यानिवृत्त्यैव शोकादेरास्यन्तिकी निवृत्तिर्विद्याफ- स्वेन विवक्षिता लयमानस्य सुषुप्तेऽपि भावादित्याह-शोकच मोह. बेत्यादिना ॥७॥ प.म. 'त्ममेवा' । विचिकित्सतीत्ययं पाठ उपठभाष्यपुस्तकस्यः । क... 'माजमज्ञान । ४ च. 'मझानवतो । ५ घ. . च. छ. 'कमोहयोरिया । ३ क.ब.घ..

·. ईशावास्योपनिषत् । ११ स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणमस्त्राविर शुखमपाप- विद्धम् । कविर्मनीषी परिभूः स्वयंभूर्याथातथ्यतोऽ. न्यदधाच्छाश्वतीयः समाश्यः ॥ ८ ॥ * अन्धं तमः प्रविशन्ति येविद्यामुपासते । शां. भा. योऽयमतीतमन्त्रैरुक्त आत्मा स स्केन रूपेण किंलक्षण इस्याहा मन्त्रा-स पर्यगात्स यथोक्त आत्मा पर्यगात्परि समन्तादगारवाना. काशवयापीत्यर्थः । शुक्र शुद्धं ज्योतिष्मीप्तिमानित्यर्थः । अकायम रीरो लिङ्गशरीरवर्जित इत्यर्थः । अत्रणमक्षतम् । अस्लाविरं लावाः शिरा यस्मिन विद्यन्त इत्यस्लाविरम् । अव्रणमनाविरमित्याभ्यां स्थूळप- रीरपतिषेधः । शुद्धं निर्मलमविद्यामलरहिवमिति कारणशरीरमविषेषः। अपापविद्धं धर्माधर्मादिपापवर्जितम् । शुक्रमित्यादीनि वांसि पुंलिङ्गन्वेन परिणेयानि । स पर्यगादित्युपक्रम्य कविर्मनीषीत्यादिना लिङ्गत्वेनोप- संहारात । कविः क्रान्तदर्शी सर्वदृक् । नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टेत्यादिश्रुतेः । मनीषी मनस ईपिता सर्वज्ञ ईश्वर इत्यर्थः । परिभूः सर्वेषां पर्युपरि धन- वीति परिभः । स्वयंभूः स्वयमेव भवतीति येषामुपरि भवति यथोपरि भवति स सर्वः स्वयमेव भवतीति स्वयंभूः । स नित्यमुक्त ईश्वरो यापा- सध्यतः सर्वज्ञत्वाद्यथातथा भावो याथातथ्यं तस्माद्ययाभूतकर्मफल साप. मतोऽर्थान्कर्तव्यपदार्थान्व्यदधाद्विहितवान्यथानुरूपं व्यभजदित्पः । शाश्वतीभ्यो नित्याभ्यः समाभ्यः संवत्सराख्येभ्यः प्रजापतिभ्य इत्यर्थः ॥ ८॥ अत्राऽऽद्येन मन्त्रेण सर्वेषणापरित्यागेन ज्ञाननिष्ठोक्ता प्रथमो वेदाः । मा० टी० योऽयमिति । स्नु प्रक्षरणे धातुः । स्नावयन्ति शरीरमिति नावाः शिराः क्रान्तमतिक्रान्तं नष्टमित्युपलक्षणं भूतभविष्यद्वर्तमानदर्शी ॥ ८ ॥ प्रकरणविभागं दिदर्शयिषुवृत्तमनुवदति-अत्राऽऽद्येनेति । यदुक्तं भास्करण * उवटभाष्यशावास्यरहस्येशावास्यविवृत्तिषु तु नवमक्मयोर्मन्त्रयोदयात्रयोदशयोश्च यथासंका बेपरीत्यं तथा चतुर्दशैकादशयोवपरीत्यं तथाऽग्ने नमेति मन्त्रः षोडशः। तथा वायुरनिलमिति पर. दशः। किंच वायुरनिलमित्यस्योत्तरार्धस्थाने ॐ क्रतोस्मर क्लिवे स्मर कृतर स्मरेति। तथा हिरम. येनेति सप्तदशः । किंच हिरण्मयेनत्यस्योत्तरार्धस्थाने पोऽसावादित्ये पुरुषः सोसावहम् ॥ १७॥ ॐ खं ब्रह्मेति तथा पूषन्नेकर्ष इति मन्त्रो नास्त्येव तथाऽसुर्या नामेतिमन्त्रान्तर्गतप्रेत्माभिगमन्ती. त्यस्य स्थाने प्रेत्यापि गच्छन्तीति पाठस्तथा षष्ठमन्त्रस्थविजुगुप्सत इत्यस्य स्थाने विचिकित्सतीति पाठः । किंच दशममन्त्रस्य पूर्वार्धस्य स्थाने अन्यदेवाऽऽहुर्विद्याया अन्यदाहुरविद्यायाः' एवं पाठ इति शेयम् । १ क. ख, ज. झ. ईशिता ।

·१२ भानन्दगिरिकतटीकासंवलिसांकरभाष्योपेवा ततो भूय इव ते तमो य उ विद्याया५ रताः ॥ ९॥ शां. भा० ईशावास्यमिदं सर्व मा गृधः कस्य स्विदनमित्यज्ञानां जिजी- विष्णां जाननिष्ठासंभवे कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषदिति कर्मनि. ष्ठोक्ता द्वितीयो वेदार्थः । अनयोश्च निष्ठयोर्विभागो मन्त्रप्रदर्शितयो- बृहदारण्यकेऽपि प्रदर्शितः सोऽकामयत जाया मे स्यादित्यादिना । अज्ञस्य कामिनः कर्माणीति मन एवास्याऽऽत्मा वाग्जायेत्यादि. वचनात् । अज्ञत्वं कामित्वं च कर्मनिष्ठस्य निश्चितमवगम्यते । तथा च तत्फलं सप्ताभसर्गस्तेष्वात्मभावेनाऽऽत्मस्वरूपावस्थानं जायाधेपणा- प्रयसंन्यासेन चाऽऽत्मविदां कर्मनिष्ठापातिकूल्येनाऽऽत्मस्वरूपनिष्ठैव दर्शि- ता किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं लोक इत्यादिना । भा० टी०-सर्वाऽप्युपनिषदेकं ब्रह्मविद्याप्रकरणं ततः प्रकरणभेदकरणमनुचितमिति । तदसत् । प्राणाद्युपासनविधानस्याप्युपनिषत्सु दर्शनात् । न च तदपि ब्रह्मज्ञाना- मिति वाच्यम्। पृथक्फलश्रवणात् । तेनापि व्याकृताव्याकृतोपासनसमुच्चयवि- धानस्य प्रकरणभेदेनवेष्टत्वायाकृताव्याकृतोपासनस्य प्रकारान्तरत्वात्तस्माद्यथा कर्मकाण्डेऽग्निहोत्रादिप्रकरणं भिन्नमेवेष्यते भिन्नाधिकारत्वात्तत्तत्कर्मणस्तथोप. निषत्स्वपि भिन्नाधिकारत्वात्कर्माविरुद्धतद्विरुद्धविद्याप्रकणभेदो न विरुध्यते । मन्त्रार्थे ब्राह्मणसंमति दर्शयितुमुपक्रमते-अनयोश्चेत्यादिना । तत्र वाक्ये कथमज्ञत्वमवगम्यत इत्याशङ्कयाऽऽह-मन एवेति । जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुयेति कामयमानस्य सर्वथैव बाह्यो जाया- दिर्यदा न संपद्यते तदाऽध्यात्मजायादिसंपत्तिं दर्शयति-एतच्चाज्ञत्वलिङ्गं मनआदिध्वात्मत्वाधभिमानस्याज्ञान कार्यत्वात् । यथा च बाह्यकामिन्यलाभे सुप्तो मनोविजम्भितकामिनीमुपभुञ्जानोऽज्ञः प्रसिद्धस्तद्वदयमपीत्यर्थः । तेषां च कर्मणां फलं संसारापिरेवत्यपि तत्रैव दर्शितमित्याह-तथा चेति । एक साधारणमन्नं यदिदमद्यते द्वे देवानां हुताहते दर्शपूर्णमासो वा त्रीण्यस्य भोग- साधनानि मनोवाक्प्राणलक्षणानि पश्चर्थमेकं तत्पय इति सप्तानसर्गो दर्शितः श्रुत्या यत्सतानानि मेधया तपसाऽजनयत्पितेत्यादिना । अकैको यजमान एव विहितप्रतिषिद्धज्ञानकर्मानुष्ठानात्सर्वस्य संसारस्य साक्षात्पारम्पर्याभ्यां जनकत्वापितोच्यते । तेषु च सृष्टेष्वन्नेषु तस्य पितुरहमिदं ममेदमित्यात्मत्वा- ध्यासेन मनआदिवितरेषु च संबन्धाध्यासेनावस्थान संसारः प्रसिद्ध इत्यर्थः । एवं मन्त्रप्रदर्शिते निष्ठाद्वये ब्राह्मणसंमति दर्शयित्वा प्रकरणविमागं १च. सूपनिषत्स्वेकं । २ क. श. "त् । स्वेना । ३ ज. तेन भास्करेणापि । ४ घ. 6.8. 'नस्यापकान्तत्वा' । ५ छ. ज. प्रशान्तत्वा । क. झ. ध्यात्म जा। ७ घ. इ. च. ज. ठ. त्रीणि स्वस्य। ८ न. श. 'त्रैको।

·ईशावास्योपनिषत् । . शां. भा. ये तु ज्ञाननिष्ठाः संन्यासिनस्तेभ्योऽसूर्या नाम ते इत्यादिनाऽविद- निन्दाद्वारेणाऽऽत्मनो याथात्म्यं स पर्यगादित्येतदन्तर्मन्त्रैरुपदिष्टम् । छत्राधिकृता न कामिन इति । तया च श्वेताश्वतराणां मन्त्रोपनिषदि, अत्याश्रमिभ्यः परमं पवित्रं प्रोवाच सम्यगृषिसंघजुष्टमित्यादि विभज्यो. क्तम् । ये तु कर्मिगः कर्मनिष्ठाः कर्म कुर्वन्त एव जिजीविषवस्तेभ्य इद- मुच्यते--- अन्धं तम इत्यादि । कथं पुनरेवमवगम्यते न तु सर्वेषामित्यु. त्युच्यते-अकामिनः साध्यसाधन भेदोपमर्दैन यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्म- वाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यत इति यदात्मै. कत्वविज्ञानं तन्न केनचित्कर्मणा ज्ञानान्तरेण वा ह्यमूढः समुचिचोपति । इह तु समुच्चिचीषयाऽविद्वदादिनिन्दा क्रियते । तत्र च यस्य येन समुच्चयः संभवति न्यायतः शास्त्रतो वा तदिहोच्यते । यदेवं वित्तं देवताविषय आ० टी०-दर्शयति-ये तु ज्ञाननिष्ठा इत्यादिना । अत्याश्रमिभ्य इति । उत्त- माश्रमिम्य इत्यर्थः । साध्यसाधनभेदोपमर्दैन यदात्मकत्वविज्ञानं यस्मिन्सवाणि भुनान्यात्मैवाभूदित्यवधारणेनोक्तं पूर्वानोत्तरार्धेन च संसारनिवृत्तिफलकनुक्तं तन्न श्रौतेन स्मार्तेन वा कर्मणा केनचिदमूढः समुच्चिचीपति । अन्धं तम इत्यादी तु समुच्चिचीषयाऽविद्वदादिनिन्दा दृश्यते । ततः किमित्यत आह-तत्र च यस्यति । कस्य तर्हि ज्ञानस्य कर्मसमुच्चयः संभवतीत्यत आह-यवं वित्त. मिति । यच्चोक्तं भास्करणेशा वास्यमिति मन्त्रे ब्रह्मविद्यायाः प्रक्रान्तत्वातस्या एव समच्चिचीषया निन्दोच्यत इति । तदसत् । न हि प्रकृतमित्येतावता संब- ध्यते किंतु संबन्धयोग्यम् । शुद्धब्रह्मात्मैकत्वविद्यायास्तु कर्तृत्वाद्यध्यासोपमर्दक. त्वान्नास्ति कर्मसंबन्धयोग्यता । किंच यस्मिन्निष्पन्नेऽपि फलस्य व्यवधान संमा. व्यते तस्यैव सहकारिसमुच्चय इष्यते दर्शादरिह वेकत्वमनुपश्यतः को मोहः कः शोक इत्येकत्वदर्शनसमकालमेव मोहादिनिवृत्त्यभिधानान्न कालान्तरीयफ. लम् । ततो न सहकारिसमुच्चिचीष । किंचास्या मन्त्रोपनिषदो ब्राह्मणे ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेने त्यादौ तृतीयाश्रुत्या यज्ञादेरिष्यमाणवेदने करणत्वेन संबन्धः प्रतीयते । तत्कथं दुर्बलेन प्रकरणेन सहकारितया संबन्धः प्रकल्प्यते। प्रधा- नस्य च विद्यायाः सहकारिसंवन्धविधित्सया निन्देत्यप्ययुक्तम् । अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षेति सूत्रविरोधश्च समुच्चयश्च परेणापि नेष्यते । विरोधेने च परिजहे तस्मात्कर्माविरुद्धदेवताज्ञानस्यैवात्र समुच्चयो विधित्स्यते । ननु देवता १च. ते यथा द । २ झ. 'देरिवेह । ३ घ. ङ. ज. ठ. किंच ब्राह्मणा वि । ४ च. न. 'ध । अमीन्धनोपलक्षितकर्मस' ! ५ ग. च. छ. . न चापाचके त ! क. ८. न चापाचक्रमे । १ !

·मानन्दगिरिकन्दीकासंबलितांकरभाष्योपेता- अन्यदेवाऽऽहुयियाऽन्यदाहुरविद्यया । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥१०॥ विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वदोभय५ सह । शां. भा० मानं कर्मसंबन्धित्वेनोपन्य स्वं न परमात्मज्ञानम् । विषया देव. होक इवि पृषकफलश्रषणाद । तयोर्ज्ञानकर्मणोरिदकानुष्ठाननिन्दा समु. पिपया न निन्दापरफैकस्प पृथक्फलश्रवणान् । विद्यया सदारोह- नित । विद्यया देवलोकः । न पत्र दक्षिणा यन्ति । कर्मणा पितृलोक शवि । नहि शास्त्रविहितं किंचिदकर्तव्यतामियात् । तत्रान्धं तमोऽदर्शना. स्मकं वमः प्रविशन्ति । के। येऽविद्यां विद्याया अन्याऽविद्या व कर्मे- पर्यः। कर्मणो विद्याविरोधित्वात् । तामविद्यामाग्नहोत्रादिलक्षणामेव संघलामुपासते तत्पराः सन्तोऽनुतिष्ठन्तीत्यभिप्रायः। ततस्तस्मादन्धात्म- कास्मसो भूय एव बहुतरमेव ते तमः प्रविशन्ति के कर्म। हित्वा ये उ ये तु विद्यायामेव देवताज्ञान एव रता अभिरताः । तत्रावान्तरफलमे पियाकर्मणोः : समुच्चयकारणमाह । अन्यथा फलपदफलबतोः संनिहित. पोरङ्गान्तैिव स्यादित्यर्थः ॥ ९ ॥ अम्यदेवेत्यादि । अन्यत्पृथगेव विद्यया क्रियते फलमित्याहुर्वदन्ति विद्यमा देवलोको विद्यया तदारोहन्तीतिश्रुतेः । अन्यदाहुरविद्यया कर्मणा क्रियते कर्मणा पितृलोक इति श्रुतेः। इत्येवं शुश्रुम श्रुववन्तो वयं धीराणां धीमतां वचनम् । य आचार्या नोऽस्मभ्यं तत्कर्म च ज्ञानं च विचचक्षिरे व्याख्यानवबस्तेषामयमागमः पारम्पर्यागत इत्यर्थः ॥ १० ॥ पत एवमतो विद्यां चाविद्यां च देवताज्ञानं कर्म चेत्यर्थः । यस्तदेतदुभयं साटी०-ज्ञानस्य कर्मफलातिरिक्तफलभावात्समुच्चयो न संभवतीत्यत आह- विद्ययेति । ननु समुच्चिचीषया निन्देति किमिति व्याख्यायते । अध्ययनविधे. मोसादकार्यवसानानुपपदेवलोकादिपाः फल्लाभासत्वात्मताणाव निन्दा कि नेम्पते तबाऽऽह-तयोनिकर्मणोरिति । न फलशब्दो मोक्षे रूदो मोक्षम. निच्छतामपि समीहिते फलव्यवहारदर्शनात्ततो यो देवलोकादिमुपादित्सते तस्य तदपि फलं भवत्येवेत्यर्थः ॥ ९ ॥ १० ॥ ११ ॥ १ 'विद्याया अन्य' । २ 'विद्यायाः । इ' । उवटभाष्यस्थाविमौ पाठौ । ३ झ. म. ट. 'णोऽ. विद्याविरोधाभावात् । ग. घ. ङ. ज. ठ. एतेविदं नास्थेष । ४ क. ख. 'गितया जामितै' । ग. R.म. गितायां जामि । ५ ज. 'त्वात्कर्मणो निन्दा मुण्डकादिषु श्रूयते । प्लवा येते अदा महाप्रम. °पि वाछितस। - ६ - ·- - भावास्योपनिषत् । १५ अविद्यया मृत्यु ती विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ ११ ॥ अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसंभूतिमुपासते । ततो भूय इघ ते तमो य उ संभूत्या रताः ॥ १२ ॥ अन्यदेवाऽऽहुः संभवादन्यदाहुरसंभवात् ॥ इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १३ ॥ शां० मा० सहकेन पुरुषेणानुष्ठेयं वेद वस्यैवं समुच्चयकारिण एवैकपुरुषा- थसंबन्धः क्रमेण स्थादित्युच्यते- अविद्यया कर्मणाऽग्निहोत्रादिना मृत्यु स्वाभाविकं कर्मज्ञानं च मृत्युशब्दवाच्यमुभयं तीवोऽतिक्रम्य विद्यया देवतासानेनामृतं देवतात्मभावमश्नुते मामोवि तदघमृतमुच्यते यदेववात्म- गमनम् ॥ ११ ॥ अधुना व्याकृताध्याकृतोपासनयोः समुच्चि वीषया प्रत्येक निन्दोच्यते- भन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसंभूति संभवनं संभूतिः सा यस्यः कास्य सा संभूतिस्तस्या अन्याऽसंभूतिः प्रकृतिः कारणमविद्याव्याकृताख्या वाम- संभूतिमव्याकृताख्या प्रकृति कारणमविद्या कामकर्मबीजभूवामदर्शनारियल कामुपासते ये वे तदनुरूपमेवान्धं तमोऽदर्शनात्मकं प्रविशन्ति । ववस्वस्मा- दपि भूयो बहुतरमिव वमः प्रविशन्ति य उ संभूत्यां कार्यब्रह्मणि हिरण्य- गर्भाख्ये रताः ॥ १२ ॥ अधुनोभयोरुपासनयोः समुच्चयकारणमवयवफल भेदमाह-अन्यदेवेति । अन्यदेव पृथगेवाऽऽहुः फलं संभवात्संभूतेः कार्यप्रमोपासनादणि. माघेश्वर्यलक्षणं व्याख्यातवन्त इत्यर्थः । तथा चान्यदाहरसंभवादसंभूर. ध्याकृतादव्याकृतोपासनाद्यदुक्तमन्धं तमः प्रविशन्तीति प्रकविलय इति च पौराणिकैरुच्यत इत्येवं शुश्रुम धीराणां वचनं ये नस्वाद्विचचतिरे ध्याकतान्याकृतोपासनफलं व्याख्यातवन्त इत्यर्थः ॥१३ ।। भाटी चित्तन्त्रा माया परमेश्वरस्योपाधिः । मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिन त महेश्व. रमित्यादिश्रुत्यन्तरप्रसिद्धाऽत्रासंभूतिशब्देनोच्यो न ब्रह्म । तस्य निर्विकारस्य साक्षात्प्रकृतित्वानुपपत्तेः । भास्करराभिमतस्तु परिणामवादस्तत्त्वालोके निरस्त एवास्माभिः सांसारिकदुःखानुमवाभावेन च सुषुधिवत्प्रकृतिलयस्य पुरुषेणार्य. मानताऽप्युपपद्यते । फलं च कर्मोपासन इव प्रकृत्युपासनेऽपि परमेश्वर एवं दास्यति । ततो मडत्वात्प्रकृतेः फलदावृत्वानुपपत्तेरुपास्यत्वानुपपत्तिरित्यपि कुचोयमेव ॥ १२ ॥ ॥ १३ ॥ १ ॥ "तितन्त्रत्वा! क.ख.

·१६ आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्योपेता- संभूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोभय५ सह । विनाशेन मृत्युं ती संभूत्याऽमृतमश्नुते ॥ १४ ॥ हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् । तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥ १५ ॥ शो०भा०यत एवमतः समुच्चयः संभूत्यसंभूत्युपाप्तनयोर्युक्त एवैकपुरुषार्थ. स्वाच्चेस्याह-संभूति च विनाशं च यस्तद्वदोभय सह । विनाशेन विनाशो धर्मों अस्य कार्यस्य स तेन धर्मिणाऽभेदेनोच्यते विनाश इति । तेन तदु- पासनेनानैश्वर्थमधर्मकामादिदोषनातं च मृत्यु तीवी हिरण्यगर्भोपासनेन यणिमादिप्राप्तिः फलम् । तेनानैश्वर्यादिमृत्युमतीत्यासंभूत्याऽव्याकृतोपा. सनयाऽमृतं प्रकृतिलयलक्षणमश्नुते । संभूति च विनाशं चेत्यत्रावर्गलो. पेन निर्देशो द्रष्टव्यः । प्रकृतिलयफलश्रुत्यनुरोधात् ॥ १४ ॥ मानुषदेववित्तसाध्यं फलं शास्त्रलक्षणं प्रकृतिलयान्तम् । एतावती संसा- रगतिः । अतः परं पूर्वोक्तमात्मेवाभूद्विजानत इति. सर्वात्मभाव एव सर्वेष. णासंन्यासज्ञाननिष्ठाफलम् । एवं द्विपकारः प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणो वेदार्थोऽत्र प्रकाशितः । तत्र प्रवृत्तिलक्षणस्य वेदार्यस्य विधिप्रतिषेधलक्षस्य कृत्स्नस्थ प्रकाशनेऽत ऊर्च बृहदारण्यकमुपयुक्तं तत्र निषकादिश्मशानान्तं कर्म कुर्वञ्जीविषेद्यो विधया सहापरब्रह्मविषयया तदुक्तं विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभय सह । अविद्यया मृत्यु वीवो विद्ययाऽमृतमश्नुत इति । तत्र केन मार्गेणामृतत्वमश्नुत इत्युच्यते-तयत्तत्सत्यमसौ स आदित्यो य एष एतस्मिन्भण्डले पुरुषो यश्चायं दक्षिणेऽक्षन्पुरुष एतदुययं सत्यं ब्रह्मो- पासीनो यथोक्तकर्मकृच्च यः सोऽन्तकाले प्राप्ते सत्यात्मानमात्मनः प्राप्तिद्वार याचते हिरण्मयेन पात्रेण । हिरण्मयमिव हिरण्मयं ज्योतिर्मयमित्येतत् । तेन पात्रेणेवापिधानभूतेन सत्यस्वैवाऽऽदित्यमण्डलस्थस्य ब्रह्मणोऽपिहि- तमाच्छादितं मुखं द्वारं तत्त्वं हे पूषनपावृण्वपसारय सत्य- भाटी विस्तरेणोकमर्थजातं संक्षिप्योपसंहरति मानुषदेववित्तसाध्यमित्यादिना । शरीरपाटवं गोभूहिरण्यादिसाधनसंपत्तिश्च मानुषं वित्तम् । देवं वित्तं देवता.

·ईशावास्योपनिषत् । पूषन्नेकर्षे यम सूर्य माजापत्य व्यूह रश्मीन्समूह । तेमो यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि योऽसा- वसौ पुरुषः सोऽहमस्मि ॥ १६ ॥ वायुरनिलयम्- तमथेदं भस्मान्त शरीरम् । शां. भाधर्माय तव सत्यस्योपासनात्सत्य धर्मो यस्य मम सोऽहं सत्यधर्मा बस्मै मामयवा यथाभूतस्य धर्मस्यानुष्ठात्रे दृष्टये तव सत्यापन उप- लब्धये ॥ १५॥ पूषनिति । हे पूषन् । जगतः पोषणात्पूषा रविस्वयक एष ऋषति गाछतीत्येकर्षिः। इ एकर्षे । तथा सर्वस्य संयमनाथमः । हे यम । सया रश्मीनां पाणानां रसानां च स्वीकरणात्सूर्यः । हे सूर्य । प्रजामनेर- पत्यं प्राजापत्यः । हे पाजापत्य । व्यूह विगमय रश्मीन्स्वान् । समूह, एकी कुरु, उपसंहर ते वेजस्तापर्क ज्योतिः । यत्ते तव रूपं कल्याणासम. मत्यन्तशाभन तत्ते तवाऽऽत्मनः प्रसादात्पश्यामि । किंवाहं न तु स्वास्थव- पाचे। योऽसावादित्यमण्डलस्यो व्याहृत्यवयः पुरुषः पुरुषाकारत्यापूर्ण बाऽनेन प्राबुणदयात्मना जगत्समस्तमिति पुरुषः पुरि धनादा पुरुषा सोऽहमस्मि भवामि ॥ १६ ॥ वायुरिति । अयेदानी मम मरिष्यतो वायुः प्राणोऽध्यात्मपतिछेदं हित्वाऽधिदेवतात्मानं सर्वात्मकपनिलनमृतं सूत्रात्मानं प्रविश्वास मिति वाक्य शेषः । लिङ्ग चेदं ज्ञानकर्मसंस्कृतमुत्क्रामविवि द्राकाम् । मा०टी०ज्ञानमुत्तरप्रन्यस्य संबन्धाभिधित्सयाऽर्यविशेषमनुषदति-त्रा निषेकादी. त्यादिना । तदुक्तमिति तं प्रत्युकं मन्त्रेण विद्या चेत्यादिनाऽऽक्षिकामृतत्वं फलमित्युक्तमस्माभिरिति ॥ १५ ॥ व्याहृत्यवयव इति । तस्य भूरिति शिरः, मु इति बाहुः । सुवरिति प्रतिष्ठा । पादावित्यर्थः ॥ १६ ॥ १७ ॥ १च. सत्सव स्तम्मै । यद्यप्ययमेव पाटो मुलानुसारेग समीचीन इति भाति तथाऽपि . व्यतिरिक्तमुस्तकेषु सत्यधर्मा तस्मै, इत्येव पाठ उपलब्धः। स, एव शंकराचार्याभिप्रेत इति गम्यते । कुत इति चेकुच्यते--मूले सत्यधर्मायति पदं वर्तते । तत्तु भाषायां वैयाकरणरीत्या न सिम्यति कि तहि धर्मादनिकेवलादिति पाणिनितत्रेण समासान्तानिच्प्रत्ययन भाव्यम् । तथा च सत्यधर्मण इति स्यादत भाषा%ः सत्यधर्मायेत्यस्याऽऽप्रदर्शनार्थ भावेऽनिजन्तसत्यधर्मशब्दस्य प्रथमैकवचनध्य प्रदर्शितस्वादिति नेयम् । १ ज. 'वः परोक्षोऽनो शास्त्रदृष्टया प्रत्यक्षः पु। ३ च. बरिति बाहुए। ३ ·१८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितांकरभाष्योपेता- ॐ तो स्मर कृत स्मर क्रतो स्मर हत५ स्मर ॥ १७ ॥ अने नय सुपथा राये अस्मान्विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । at • भा० मायाचनसामध्यर्यात् । अथेदं शरीरमा हुतं भस्मान्तं भूयात् । ओमिति । यथोपासनमोमतीकात्मकत्वात्सत्यात्मकमन्याख्यं ब्रह्माभेदेनो- च्यते । हे क्रतो संकल्पात्मक स्मर यन्मम स्मर्तव्यं तस्य कालोऽयं प्रत्यु. पस्थितोऽतः स्मरेतावन्तं कालं भावितं कृतमंने स्मर यन्मया बाल्यमभृत्य. नुष्ठिवं कर्म तच्च स्मर । क्रतो स्मर कृतं स्मरेति पुनर्वचनमादरायम्॥१७॥ पुनरन्येन मन्त्रेण मार्ग याचते-अग्ने नयेति । हेऽग्ने नय गमय सुपथा शोभनेन मार्गेण । सुपयेति विशेषणं दक्षिणमार्गनित्यर्थम् । निर्वि- ग्णोऽहं दक्षिणेन मार्गेण गतागतलक्षणेनातो याचे त्वां पुनः पुनर्गमना- मनवर्जितेन शोममेन पथा नय । राये धनाय कर्मफल भोगायेत्यर्थः । भस्माग्ययोक्तधर्मफलविशिष्टाविश्वानि सर्वाणि हे देव वयुनानि कर्माणि गनबानि वा विद्वाआनन् । किंच युयोधि वियोजप विनाशयास्मद- स्मत्तो जुहुराणं कुटिलं वञ्चनात्मकषेनः पापम् । ततो वयं विशुद्धा: सन्त इष्टं प्राप्स्याम इत्यभिप्रायः । किंतु वयमिदानी वे न शक्नुम परि- वर्या कर्तु भूयिष्ठां बहुतराम् । ते तुभ्यं नमक्कि नमस्कारबचन विधम नमस्कारेण परिचरेमेत्यर्थः । अविद्यया मृत्यं तात्यो वियवाऽमृतमश्नुते वेनाशेन मृत्युं तीवा संभूत्याऽमृतमश्नुत इति श्रुत्वा केचित्संशयं हर्षन्ति । अतस्तनिराकरणार्य संपतो विचारणा करिष्यामः । तत्र आपत्किनिमित्तः संशय इत्युच्यते । विधाशब्देन मुख्या परमात्म- वेधैव कस्मान्न गृह्यतेऽमृतत्वं च । ननूक्तायाः परमात्मविद्याया: कर्मणश्च विरोधात्सखुच्चयानुपपत्तिः। सत्यम् । विरोधस्तु नावगम्यते । वरोधाविरोधयोः शास्त्रमाणकत्वात् । यथाऽविधाहानं विद्यो- गासनं च शास्त्रमाण तारोधाविरोधावा५ । यथा च न हिंस्यात्सर्वा भूतानीति शास्त्रादवगतं पुनः शास्त्रणव बाध्यतेऽ- आ०टी०मन्त्रापदशो व्याख्याय संक्षेषतो विचारमारमते-अविद्यया मृत्यं तीयेत्या- दिना। अमृतत्वं चेति । अमृतस्वं च मुख्यमेव कमान्न भूखत इति संब. न्धः । शास्त्रीययोनिकर्मणाविरोधाविरोधी शास्त्रीयादेव ग्राखो न तर्कमाने- १२. उ. च. छ. ठ. 'कम' । २ ग. प्रीय ओमित्युच्य' । ३ क, ख. ग. 'मरे स्म'। ४ क. स. ग. अ. 8. स्तनिर्धार' । ५ ध. अ. ट. उ. 'स्थास्तर्वभू' । एतरन्यपुस्तकेषु सर्वा, 'इत्येव पाठो दृश्यते । अतः सर्वाणीत्यर्थकसर्वा, इतिपदघटितवाक्यस्य श्रुतिस्थत्वमनुमायते । तथा ·ईशावास्योपनिषत् । १६ युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नमउक्ति विधेम ॥ १८ ॥ इत्युपनिषत् ॥ इति वाजसनेय सहितोपनिषत्संपूर्णा ॥ ॐ पूर्णमदः० शिष्यते। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ - श. भा० ध्वरे पशु हिंस्यादिति । एवं विद्याविद्ययोराप स्यात् । विद्याकम. गोश्च समुच्चयो न दूरमेने विपरीते विपूची अविद्या या च विद्योते श्रुतेः । विद्यां चाविद्यां चेति वचनादविरोध इति येन्न । हेतुम्वरूपफलविरोधात् । विद्याविद्याविरोधयोर्विकल्पासंभवात्समुच्चयविधानादविरोध एवेति चेत्र । सहसंभवानुपपत्तेः । क्रमेणैकाश्रये स्यातां विद्याविध इति चेन्न । विद्योत्पत्तावविद्याया ह्यस्तत्वात्तदाश्रयेऽविद्यानुपपत्तेः । म ह्यग्निरुष्णा प्रकाशश्चति विज्ञानोत्पत्तो यस्मिन्नाश्रये तदुत्पन्नं तस्मिन्नेवाऽऽश्रये शीतोऽ. निरप्रकाशो वेत्यविद्याया उत्पत्तिर्नापि संशयोऽज्ञानं वा । यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यत इति शोकमोहाद्यसंभवश्रुतेः । अविद्यासंभवात्तदुपादानस्य कर्मणोऽप्यनुपपत्ति. आ० टी० ति परेणोक्ते सिद्धान्ती शास्त्रसिद्ध एव विरोध इत्याह-म दूरमेवे इति । विषूची नानागती विद्याविद्ये दूरं विपरीते अतिशयेन विरुद्धे इत्यर्थः । सहसंभवानुपपत्तरिति । काऽनुपपत्तिः । काठके विरोधश्रवणात् । तद्गत. विद्याविद्ययाविरोधोऽस्तु । इह त्वविरोधश्रवणादविरोधो मविष्यतीति न वाच्यम् । विरोधाविरोधयोः सिद्धत्वेन विकल्पासंभवादुदितानुदितहोमयोहि पुरुषतन्त्रत्वाद्युक्तो विकल्प इत्युक्तं, तीविरोध एवास्तु समुच्चयविधिवलादिति चेन्न । मुख्यब्रह्मविद्याविद्ययोः शुक्तिविद्याविषयोरिष सहसंभवानुपपत्तेः समु. चयविधिरसिद्धः । सिद्ध समुच्चयविधौ तबलादविरोधावगमोऽविरोधावगमाञ्च समुच्चयसिद्धिरित्यगोन्याश्रयः स्यादित्यर्थः । सहमंभवानुपपत्तावपि क्रमेणे- काश्रये विद्याविद्ये स्यातामिति चेद्यदि पूर्वमविद्या पश्चात्तु विद्येति क्रमस्ताह- ध्यत एव । यदि पश्चात्तसंभव इत्याह-न विद्योत्पत्ताविति । पूर्वसिद्धाया अविद्यामाः प्रध्वस्तत्वादन्यस्याश्चोत्पत्तौ कारणासंभान्मूलाभावेन भ्रमसं- शयाग्रहणानामपि विदुषोऽनुपपत्तिरित्यर्थः । विद्योत्पत्ती मा भूदविद्या कर्म तु भविष्यति विदुषोऽपि व्याख्यानभिक्षाटनादिदर्शनादित्याशङ्कयाऽऽह-अधि. घासंभवादिति । चोदनाप्रयुक्त्वानुष्ठानं हि कर्म ज्ञानेनं सह तव समुच्चिचीषितं १ घ. छ. च. छ. ज. ट. ड. ति ज्ञातेति श्रु । २ म. घ. म. म. द. न । विरोधावि।

·आनन्दगिरिकवरीकासंलितीकरभाष्योपेता। शां. भा.. मबोचाम । अमृतमश्नुत इत्यापेक्षिकममृतं विद्यापन परमात्म- बियापरणे. हिरण्मयेमेत्यादिना द्वारमार्गादियाचनमनुपप स्यात्तस्मादुपा. सनया समुच्चयो म परमात्मविज्ञानेनेति यथाऽस्माभियाख्यात एव मन्त्राणामय इत्युपरम्यवे ।। १८ ।। इति श्रीगोबिन्दधगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य धीकरभगवतः कृतौ वाजसनेयसंहितोपनिषद्भाष्पं संपूर्णम् ।। ॥ ॐ तत्सत् ॥ 4. टी. प्रक्षात्मक व साक्षादनुभवतो न चोदना संभवति कामाभावात्कामिमो हि सर्वाग्धोदनाः। अकामिनः क्रिया काचिदृश्यते नेह कस्यचित् । यदि कुरुते जन्तुस्तत्तत्कामस्य चेष्टितम् ॥ इति स्मरणात् । वितुच्छरीरस्थितिहेत्वविद्यालेशाश्रयकर्मशेषनिमितं तु विदुषो भिक्षाटनादि न कर्म, चोदनामावास्कितु यावत्माणशरीरसंयोगमावि तत्कर्मामासं तच्च विद्वान स्वगतं मन्यते । कर्माध्यासोपादानाविद्याया असंभवान्नेव किंचित्करोमीति प्रत्यया- चेति भावः । यदुक्कममृतशब्देन मुख्यमेवामृत किं न गृह्यते । विद्याशब्देन च परमात्मवियेति तत्राऽऽह-अमृतमिति । मुख्यामृतत्वग्रहणे हिरण्मयादिम- न्त्रेण द्वारमार्गयाचनमनुपपन्नं स्यात् । न तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्र ब्रह्म समश्नुत इत्यादिश्रुतेः । ततो मुरूयार्थबाधाद्गौणार्थग्रहणं युक्तमित्यर्थः । यस्मादन्तिरं न संगच्छते तस्मादित्युपसंहारः ॥ १८ ॥ ईशाप्रभूतिभाष्यस्य शांकरस्य परात्मनः । मन्दोपकृतिसिद्धयर्थ प्रणीतं टिप्पणं स्फुटम् ।। इति श्रीपरमहंसपरिवानकाचार्यश्रीशुद्धानन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यभगवदानन्द- ज्ञानकृता वाजसनेयसंहितोपनिषद्भाण्यटीका समाधा || ॥ ॐ तत्सत् ॥ के.स. ग. श. म.ट. 'स्माद्यथोपा, १ घ. 3. ज. ट. 'ते किंचित्तत्त' ३ प. उ. प. ख...। भतो मुख्बा गा।

·अर्थशावास्यभाष्यमुवटार्यकृतम् । ॐ । समाप्तं कर्मकाण्डं ज्ञानकाण्डपिदानी प्रस्त्यते । इंशा वास्वं विस्रोऽनुष्टुभः । दध्यङ्ङथर्वण ऋषिः स्वं शिष्यं पुत्रं वा गर्भाधाना- दिभिः संस्कारः संस्कृतशरीरमधीतवेदमुत्पादितपुत्रं यथाशक्त्यनुष्ठि. तयज्ञमपापं निःस्पृहं यमनियमवन्तपतिथिपूजापनीतकिल्बिषं मुमुक्षुमुष. सनं शिक्षपनाह-ईशा वास्यमिद समिति । ईश ऐश्वर्ये किपि तृतीया- तस्यैतद्रूपं यदीशाऽनेन वास्पं वासनीयं ममेदमित्यनया भावनयाss. च्छादनीयमिदं सर्वमिति प्रत्यक्षतो निर्दिशति । यत्किंच यत्किंचशब्दो मिन्नक्रमः। किंच यज्जगत्यां पृथिव्यां जगज्जंगमादि स्वस्वामिसंबन्धा. लिङ्गितं स्यात्तेनानेन सर्वेण त्यक्तेन त्यक्तस्वस्वामिसंबन्धेन भोगा- न्भुञ्जीथा अनुभवः । मा गृधः । गृधु अभिकाङ्क्षायामिति माऽभिका- क्षय मा कृथा ममेदमिति । किं कारणं कस्य स्विद्धनं स्विदिति निपा. तो वितर्फवचन: । कस्य पुनरेतद्धनं न कस्यचिदपीत्यर्थ इत्यभिपाया। सर्वोण्ययथार्थानि हि द्रव्याण्युत्पद्यन्ते । तद्यथा स्त्रियं पतिरन्पया भुङ्क्तेऽन्यथा पुत्रोऽन्यथा पाघूर्णकः । तथा च कटककेयूरकुण्डलादीन्य- लंकरणान्यन्यं चान्यं च पुरुषमुपतिष्ठयानानि दृश्यन्ते । अतः सर्वार्यस्व यः स्वस्वामिसंबन्धो ममेदपिति बुद्धिः सा त्वविद्या । नि:स्पृहस्य योगेऽधिकार इति वाक्यार्थः ॥ १॥ निःस्पृहस्यापि योगिनी ज्ञाननिमित्त कर्मण्यधिकार इत्येतमर्यमा- कुर्वन्नेव । कुर्वन्नेव कर्माणि मुक्ति हेतुकानीह लोके जिजीविषेज्जिजीविष रिति पुरुषव्यत्ययः प्रत्यक्षकतत्वान्मन्त्रस्य जीवितुमिच्छे पथ्यहित- मितभक्षणेन शतं समा इत्युपलक्षणार्थम् । एवं त्वयि तवति विभक्तिव्य- त्वयः । मुक्तिरस्तीति शेषः । नान्यथेतोरस्तीतः प्रकारादन्यथा मुक्ति नास्ति । एतदुक्तं भवति-यथा स्वर्गमाप्तौ नानाभूताः प्रकाराः सन्ति न तथा मुक्तावित्यर्थः । ननु कर्मणः फलेन भवितव्यम् । अथ कथं मुक्तेः प्राप्तिरित्येतदाशङ्कयाऽऽह-न कर्म लिप्यते नरे । न हि मुक्त्यर्थ कर्म क्रियमाणं नरे मनुष्ये संबध्यते । मुक्तिदानेनोपक्षीणशक्तिस्वात् । तथा च बृहदारण्यकम्-तपेतं वेदानुवचनेन विविदिषन्ति ब्रह्मचर्येण 10. पार्था । ३. प्रावणिकप सा मन !

·पवटार्यकत्वम्- उपसा भदया यज्ञेनानाशकेन चेति । विविदिषन्ति दितमिच्छन्ति । अनेनवायवि-यावदिच्छाप्रवृत्तिस्तावत्कर्मस्वधिकार इति ॥ २ ॥ इदानीं स्वर्गादिप्राप्तिभूतानि कर्माणि ये कुर्वन्ति ते निन्छन्वे-अमर्या माम। असुर्याः परमात्मभावमद्वयमपेक्ष्य देवादयोऽप्यसुरा असुराणां स्व- भूता एवंसंज्ञकास्ते लोकाः । अन्धेन तमसाऽज्ञानलक्षणेन समसाऽऽवृताः संखुवास्खाल्लीकास्त जनाः प्रेत्य मृत्वाऽपि गच्छन्ति । ये के चाऽऽत्म- हनो जनाः । ये जना आत्मानं निघ्नन्ति ये स्वर्गप्राप्तिहेतुभूतानि हि नूनं कर्माणि कुर्वन्ति ते हि जनित्वा म्रियन्ते मृत्वा जायन्त एवं महती विनाहिं प्राप्नुवन्ति ॥३॥ इदानी यमनियमघतां मुमुक्षणां यथाभूतं परं ब्रह्म, आत्मत्वेनोपास्यं सदाह-उक्तं च-'अहं ब्रह्मास्मि संबुध्य इदं सर्व च मन्मयम् । मयि विद्या समुदिष्टा विमुक्तियभिबन्धनी' इति । अनेजदेकम् । त्रियुब्यदनेजदच. लसत्त्वमस्ति । एकमद्वितीयं विज्ञानघनरूपेण मनसो जवीयः । मनस्ता• पछीघ्रं भवति सतोऽपि शीघ्रतरं प्रसवदानेन कारणभूनत्वात् । नैनदेवा आप्नुवन्। न चैतत्तत्त्वं देवा अपि प्राप्तुं शक्ताः सूक्ष्मत्वात् पूर्वमर्शत् । रिशतिहिंसाकर्मा । पूर्व पूर्वमपि विद्यमान सदर्शद्रिशतीति रिशन्न रिशदर्शन। पावारिकारलापश्छान्दसः । इकारलोपे कृतेऽर्शद्भवत्पविनश्यदास्तेऽ- नादिनिधनमित्यर्थः । तद्धावतस्तदः स्थाने यदो वृत्तिरुद्देश्यत्वात् । यच्च धावतोऽन्यान्पुरुषादीनत्येत्यतिक्रम्य गच्छति तथा तिष्ठत्सर्वत्र स्थित सर्वगवत्वं सर्वशक्तित्वमनेन व्याख्यायते । तस्मिन्नपः । यस्मिंश्चाप: कर्माणि पातरिश्वा वायुर्दधाति स्थापयति सर्वाणि कर्माणि यज्ञदानहोमा. दीनि समिध्य जुषि वायो स्थाप्यन्ते स्वाहा बातेधा इति वायुप्रतिष्ठत्वाभि- घानात् । समष्टिव्यष्टिरूपो यसाविति वायुरपि यस्मिन्कर्माणि स्थापयति यागहोमदानानां परमं निधानमित्यर्थः॥ ४ ॥ एवं कारणरूपमात्मानमुद्दिश्याथेदानी कार्यरूपेणोदिशति-तदेजति । अनुष्टुभस्तिस्रः । तदेव सर्वरूपेणावस्थितं सदेजति कम्पबद्भवति क्रिया. बद्भवति तदेव नजति न चलति स्थावररूपावस्थितं तदुरे तदेव दूर आदित्यनक्षत्रादिरूपेण । तदन्तिके तदेव चान्त्रिक पृथिव्यादिरूपेण सर्व खल्विदं ब्रह्मेत्यदर्शनार्थो अन्यः । तदन्तरस्य सर्वस्य प्राणिजातस्य विज्ञानघनरूपेणान्तर्मध्यत आस्ते तदु सर्वस्यास्प बाह्यतः । तदेव १क.म् । इति वि।

·ईशावास्यभध्याम् । सर्वस्यास्य प्राणिजातस्य बाह्यतो जडरूपेण व्यवस्थितमार सनरूपमनन्तं सर्वगतं ब्रह्मेत्यर्थः । अस्या उपासनाया अर्चिरादिचिन्तनं नास्तीति केचिदाहुरिहैव ब्रह्ममाः ।। ५ ॥ यस्तु । तुशब्दो विशेषणार्यः । यः पुनः सर्वाणि भूतानि चेतनाचे. तनान्यात्मनात्मन्येवानुपश्यति मय्येव सर्वाणि भूतान्यवस्थितानि न मद्व्यतिरिक्तान्यहमेव परं ब्रह्म सर्वभूतेषु चाऽऽत्मानमवस्थितमध्यति. रिक्तं पश्यति ततो न विचिकित्सति। एवं पश्यतो योगिनो हि सर्वाणि भूतानि परब्रह्मरूपाण्यात्मसंस्थितानि भवन्ति विज्ञानघनानन्दैकत्वा. दित्यतो विचारो निवर्तते ॥ ६ ॥ किंच-यस्निन्सर्वाणि । यस्मिन्नवस्थाविशेषे सर्वाणि भूतानि चेत. नाचेतनान्यात्मवाभूत्संभवति विजानत आत्मैवेदं सर्वम् । सर्व खल्विदं ब्रह्मेत्येवमादिवाक्यविचारणा वधृतविज्ञानस्य कृतचेतसोऽत्रस्थाषिशेषे तत्र तस्थामवस्थायां योगिनः को मोहः कः शोको म कश्चिदपीत्यभिपायः। शोकमोहावपरिज्ञाततत्त्वस्य भवतो नैकत्वमनुपश्यतो ध्यायतः ॥ ७ ॥ स पर्यगात् । जगती । एवमात्मानमुपास्ते स पर्यगात्परिगच्छति शुक्र शुलं विज्ञानानन्दस्वभावमचिन्त्य शक्तिमकायं न विद्यते कायः शरीरं यस्य स तथोक्तोऽत्रणं कायरहितत्वादेवास्नाविरं स्नायुरहितमकायस्वादेव शुद्ध- मनुपहतं सत्वरजस्तमोभिरपापविद्धं क्लेशकर्मविपाकाशयरसंस्पृष्टपकायम- व्रणमस्नाविरमिति पुनरुक्तान्यभ्यासे भूयांसमर्थ मन्यन्त इत्यदोषः । इत्यंभूतं ब्रह्म प्रतिपद्यते । अथाऽऽत्मोपासनायुक्तस्य फलमाह-यश्च कविः क्रान्तदर्शनो मनीपी मेधावी परिभः सर्वतो भविता विज्ञानबलात्वयंभूः स्वयं ज्ञानलाब्रह्मरूपेण भविता यायातथ्यतोऽन्यदधाद्ययास्वरूप विहितवान् । त्यक्तत्वस्वामिसंबरपवेतनाचेतनरूपमोग कृतवान् । शाश्वतीभ्योऽनन्ताभ्यः समाभ्योज्योवानन्तवर्षमाप्तये च कप कृतवान् मनु कर्मभाइचालोकः कर्भवानेव भाति । सत्यमात्मसंस्कारकं तु कर्म ब्रह्मभावममकं स्यात्तस्मात्सोऽपि गच्छति शुक्र पकायं ब्रह्म ॥ ८ ॥ इव उत्तरमुपासमामात्राः मोरय-अन्वं तमः । षडनुष्टुमो कोकाय. तिकाः प्रस्तूय निश्चम् येषामे दर्शन जलयुवरवज्जीवा मदशक्तिवाद- ज्ञानमित्यम् तमः प्रविशन्ति । ये चासंतिमुपासते मृतस्य सतः पुन संभवो नास्त्यतः शरीराग्रहणादस्माकं मुफिरेव न हि विज्ञानास्मा कवि ·उचटार्यकृतम् बनुविविधर्माऽस्ति यो यमनियमः संबध्यते । एवं येऽध्यानमुपासते तेऽना- मकाणं तमा प्रविशन्ति । ततोऽपि भूयो बहुनरमिवानर्यकमन्धं तमा प्रषि- पन्ति । ये उ उकारः कोपग्रहणार्थाय ।ये संभूत्यामेव रता आत्मैवास्ति नाम्याकिचिदस्तीत्यभिप्रायः । कर्मपराङ्मुखा यत्कर्मकाण्डजानकाण्ड. योरसंबन्ध इत्यभिप्रायः । स्वबुदिफल्गुतां विभावयन्त आत्मज्ञानमात्र एव रवाः ॥ ९॥ अन्यदेव । अन्यदेव फलमाहुः संभवात्संभवपरिज्ञानादन्यदाहुः फलम. संभवादसंभवपरिज्ञानात् । इत्येवं शुश्रुम श्रुतवन्तो वयं धीराणां वासि ये धीरा नोऽस्माकं तहह्म विचचक्षिरे व्याख्यातवन्तः ॥ १० ॥ संभूति च । समस्तस्य जगतः संभवैकहेतुं च परं ब्रह्म विनाशं च विनाशि च शरीरं यो योगी तदुभयमेव वेद जानाति सहकीभूतं शरीर- ग्रहणेन ज्ञानोत्पत्तिहेतूनि कर्माणि करोति स विनाशेन विनाशिना परीरेण मृत्यु तीखाँचीर्थ संभूत्याऽऽत्मज्ञानेन विज्ञानेनामृतमश्नुतेऽमृतत्वं प्राप्नोति ॥ ११॥ अन्धं तमः प्रविशन्ति । अज्ञानलक्षणं तमः प्रविशन्ति येऽविद्या 'स्वर्गानि कर्माण्युपासतेऽनुतिष्ठन्ति ततोऽपि ते भूय इव बहुतरं तमः मविशन्ति । ये पुनर्विद्यायामेव रवा आत्मज्ञान एव त्यक्तकर्माणो मा॥ १२ ॥ अन्यदेव । अन्यदेव फलमाहुर्विद्याया आत्मज्ञानादन्यच्चाऽऽहुरवि- गया फर्मण इति शुश्रुमेत्यादि व्याख्यातम् ।। १३ ॥ विद्यां च । आत्मज्ञानं चाविद्यां कर्म च यस्तदुभयं वेद जानाति सहकीभूत कर्मकाण्डं ज्ञानकाण्डस्य गुणभूवमय कर्मकाण्डं जानकाण्ड की कृत्याविद्यया कर्मकाण्डेन मृत्यु तीवोत्तीर्थ कृतकृत्यो भूत्वा विषयां ब्रह्मपरिक्षानेनामृतत्वं मोक्षमश्नुते पामोति ॥ १४ ॥ इदानीमित्यं कृतब्रह्मोपासनस्य योगिनः शरीरपातीत्तरकाले यद्भ- पति तदाह-वायुरनिलम् । वायुग्रहणमिन्द्रियाण्येकादश महाभूतानि पञ्च जीवात्मक एवं सप्तदशलिङ्गोपलक्षणार्यम् । घायुः प्राणोऽनिलं स्वकीयो प्रकृतिमापद्यतेऽमृतं परं ब्रह्म तद्धि तद्विज्ञाय संपद्यते । अयेदं सधूसरीर कीर तदा भवति भस्मैव भवति । कुलप्रयोजनकत्वात् । इवानी योगिन बासम्बनभूतमक्षरं कथ्यते-ॐ नाम वा प्रविमा वा समा। इदानीमन्तकाले योगी स्मरणं करोति । ऋतो स्मर । यो:- १ क, 'च्छिन्नध।

·विशेषास्यरहस्यम् । मिब्रह्मचर्यादारभ्य परिचरितः स मनःश्वासरूपेणावस्थितः संबोध्यते।हे क्रतो मां स्मरेदानीमुपस्थितः प्रत्युपकारस्य काल इत्यभिप्रायः । ऋतुर्वा यज्ञः संबोध्यते । क्रतो स्मरक्लिवे स्मर क्लप्साय लोकाय स्मर कुवं स्मर मया यत्कृवं वत्स्मर ।।१५।। अमे नय । हेऽने नय सुपथा देवयानेग मार्गेण राये मुक्तिलक्षणाय धनायास्मान्विश्वानि सर्वाणि देव दानादिगुणयुक्त वयुनानि प्रज्ञानानि विद्वाजानानो युयोधि पृथक्कुरु च प्रतिबन्धकमेनः । यतो बहुवरी तव नमस्कारोक्ति कुर्मों व्याख्यातायाः पुनर्वचनं विशेषार्थम् ॥ १६ ॥ इदानीमादित्योपासनमाह-हिरण्मयेन पात्रेण । यद्यपि हिरण्मयरूपेण पात्रेण पिबन्त्यस्मिन्नवस्थितान्रसारश्मय इति पात्रं मण्डलं मण्डलेन सत्य. स्थाविनाशिनः पुरुषस्यापिहितमन्ताहितं मुखं शरीरं तथाऽपि योऽसावा- दित्ये पुरुषो योगिभिरुपलभ्यते सोऽसावहमस्मि । इत्यं चोपासनां कुर्यात् । ॐ खं ब्रह्म ! ओमिति नामनिर्देशः । खमिति रूपनिर्देशः । आकाशरूपं ब्रह्म ध्यायेत् । आत्मत्वेन मनोभूरचेतन आकाशश्चेतनस्त्वात्मा तद्यथा विज्ञानघनानन्दं ब्रह्म तत्राऽऽनन्दप्रतिपादकं वाक्यं तथा स यो मनुष्याणां राधा समृदो भवतीत्युपत्रम्पाय ये शतं प्रजापतिलोक आनन्दाः स एको ब्रह्मलोक आनन्द इत्यन्तम् । तथा सर्वनियन्तृत्वं दर्शयति-एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गीत्युपक्रम्य द्यावापृथिवी विधृते तिष्ठत इति । वया सर्वज्ञत्वं दर्शयति-तद्यथा एतदक्षरं गार्यदृष्टं द्राष्ट्रत्यादि । तथा सत्यसंकल्पादयोऽस्य गुणाः श्रूयन्ते सत्यसंकल्पः सत्यधुतिरित्यादयः। एवं तर्हि एतद्वै तदक्षरं गार्गि यस्मिन्नाकाश ओतश्च प्रोतश्चेति सामान्या- चाकाशशब्देनैवैतद्रूपं ब्रह्माभिहितं स्थादित्ययमेव ब्रह्मवित्सिदान्तः ॥१७॥ इति श्रीमदजटभट्टोपाध्यायास्मजसकलनिगमविच्चूडामणिश्रीमदुवटम- हार्यविरचिते भीयजुर्वेदस्य वाजसनेयपश्चदशभेदावान्तरमाध्य. दिनशाखासंहितामन्त्रार्थप्रकाशभाष्ये चत्वारिंशत्तमोऽ. ध्यायः ॥ ४० ॥ समाप्तमिदमुषवार्यभाष्यम् ॥ * क्लीबेति वा । .क. मनसि वासनारूपेणावस्थितिः । सं। २ क. सुषिरं । ३ क. 'न तनुर'।

·No text on this page.

·अथ ब्रह्मानन्दकृतमीशावास्यरहस्यम् । ॐ येनाऽऽस्मना परेशा व्याप्तं षिवं चराचरम् । सस्यज्ञानस्वरूपेण वदेवाहं सदास्मकम् ॥ १ ॥ ईशावास्यादयो मन्त्रा न कर्मप्रतिपादकाः। अखण्डेकरसे शुद्ध ब्रमण्येव समन्धिवाः ।।२॥ कर्मसंबोधका वेदा न च ते ब्रह्मवोधकार। इति मीमांसकाः माहुस्तम सत्यं कथंचन ॥ ३ ॥ अकर्मशेषमात्मानं निर्गुणं प्रकृतेः परम् । अशरीरं सदा मुक्तं नित्यं शुदस्वभावकम् ॥ ४ ॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं च निष्कलं निष्क्रिय ध्रुवम् । बोधयन्ति यतः सत्यं सर्वे वेदाः षडङ्गकाः ॥ ५ ॥ अत एव हि ते मन्त्रा ब्रह्मतत्वप्रबोधकोः । ईशा ईभेन संव्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ६ ॥ पासित भुवनं सर्व सत्यमेवं श्रुतिर्जगी । यत्किचित्सर्वमेघेदं जगत्यामुपलक्षणम् ॥ ७॥ जगदमेव परमं ब्रह्मैवेदमिति श्रुतेः । यस्माइमात्मकं सर्व वस्मात्त्यक्तेन सर्वदा ॥८॥ पालयेथाः स्वमात्मानं स्वस्वरूपं निरञ्जनम् । त्यागशन्देन चाप्यत्र संन्यासः परिकीर्तितः ॥ ९॥ संन्यस्य सर्वकर्माणि ब्रह्मेवास्मीति भावयन् । रक्षणीयः स्वयं चाऽऽत्मा संसारादनकल्पितात् ॥ १० ॥ आत्मैवेदं जगत्सर्व धनं नैवास्ति कस्यचित् । गृषि वै धनविषयां मा कास्त्विं कथंचन ॥ ११ ॥ स्विदित्यनर्यको वाऽत्र चाऽऽक्षेपो वा भविष्यति । आत्मभिलं परं स्वं किं कस्यचिद्वियते धनम् ॥ १२ ॥ सुगन्धचन्दनेनैव दुर्गन्धश्छाधते यथा । नामरूपात्मक विश्वमात्मनाऽऽच्छादितं तथा ॥ १३ ॥ तस्मादात्मैव द्रष्टव्यः श्रोतव्यः सर्वदेव हि । इत्येष एव वेदार्थः प्रथमो वै निरूपितः ॥ १४ ॥ इत्येको मन्त्रो व्याख्याता॥

·- ईशावास्यरहस्यम् । अकर्माणि संम्पस्य मन्तध्या पपेपर। सदशकस्य कर्माणि कर्वव्यानि श्रुसिर्जगौ ॥ १ ॥ अमिहोनादिकर्माणि व्यवहारान्सदा नरः । कुर्षशीवितुमिच्छेदै शव संवत्सरान्स्वयम् ॥ २ ॥ तापद्धि पुरुषस्याऽऽयुः शतायुरिति च श्रुते।। एवंधकारे तु स्वयि नरमावाभिमानिनि ॥ ३॥ प्रकारान्तरं नैवास्ति न कर्म लिप्यते यथा । ईश्चरार्पणबुद्धया तु कर्म कुर्वन्न लिप्यते ॥४॥ प्रसीदति परो यात्मा शुखान्तःकरणे स्वयम् । इधि द्वितीयमन्त्राः सम्यगेव निरूपितः ॥ ५ ॥ इति द्वितीयो मन्त्रो व्याख्यातः । अविवेकातु संसारो विवेकामेव विद्यते । अविवेकनिनुत्यर्थ मन्त्रोऽयं संपवर्तते ॥१॥ आत्मज्ञानमुपेक्ष्याय देवा ये भोगलम्पटाः । असुरा एव ते ज्ञेया आत्मधर्मबहिष्कृताः॥२॥ येऽन्यथा सन्तमात्मानमकार स्वयंप्रभम् । कर्ता भोकति मन्यन्ते व एवाऽऽस्मइनो जनाः ॥३॥ स्वात्मनः स्वस्वरूपस्य विरस्करणहेतुतः । अदर्शनात्यलेनैव चान्धेन तमसाऽऽमृताः ॥ ४ ॥ प्रेत्य वेइं परिवज्य संसरन्ति पुनः पुनः । ये के च परमात्मानं न जानन्ति परात्परम् ॥५॥ योपमा सन्वयात्यानपन्यथा प्रविपद्यते । किन व कृतं पापं चोरेगाऽऽत्यापहारिणा ॥ ६ ॥ इति वाक्यं शुतिः शास्त्रि सत्यमेतत्र संख्या। अपि गच्छन्ति पाठे तु बानामाने न समयमा ७॥ तस्माज्जावं पुरस्कृरूप संन्यसेदिह बुद्धिमान् । स्वात्मानं परमं जास्वा मुच्यते जन्मवन्धनात् ।। ८॥ इति तृतीयो पस्यो व्याख्या कीरचं तत्परं नवं पूर्वमन्त्रेण कीर्तितम् । तदर्थमतिपत्त्या स्तुओं पर्सते ॥ १ ॥ * ·ईशावास्थरहस्यन् । अमेजस्पर वरवं स्वचलनवर्जितम् । एगृ कम्पन इति व पात्वर्थोऽपि तथाविधा,१॥ अचलं सत्परं बम नित्यमुक्कस्वभावकम् । एकमेवाद्वितीयं च सस्यज्ञानस्वरूपकम् ॥३॥ संकल्पलक्षमाचास्मान्मनसो वेगवत्तरम् । नैनत्तत्त्वं मासवन्तो देवा ये चक्षुरादयः ॥ १॥ पूर्वमेव हि संध्यास ब्योमपभिर्मलं परम् । सदावतोऽम्याम्धेगेन सर्वान्व्याप्यैव तिष्ठति ॥५॥ सम्मिस्तिष्ठति पूर्णेऽस्मिन्परे ब्रह्मणि केवले । अपा कर्माणि सर्वाणि मातरिश्वा दधाति ॥६॥ अन्तरिक्षे स्वयं याति सूत्रात्मा पवना स्वपर कर्म चैतत्फलं चैव धारयत्येव सर्वदा ॥७॥ इति संक्षेपतो मन्त्रश्चतुर्थोऽपि समापितः । प्रसीदतु परो देवः सर्वभूतगुहाया ICH इति चतुथों मन्त्रो व्याख्यातः। न मन्त्राणां जामितादिदोषः कश्चन विद्यते । उक्तमेव वदत्यर्थ ब्रह्मतत्त्वप्रकाशकम् ॥१॥ दुर्विज्ञेयं परं ब्रह्म सत्यज्ञानमनन्तकम् । निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम् ॥२॥ अमृतस्य परं सेतुं दग्धेन्धनमिवानलम् । इति वाक्यं यतः शास्ति ब्रह्म सत्यं पुनातु माम् ॥३॥ तदेजति परं ब्रह्म ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । साकारं मायया भाति निराकारं तु वास्तवम् ॥ ४॥ उपाधिचलनेनैव चलनं तु विभाव्यते । तनैनति परं ब्रह्म निर्गुणं प्रकृतेः परम् ॥ ५॥ तच दूरै परं ब्रह्म सर्वदेवाविवकिनाम् । अपाप्यत्वात्परं ब्रह्म वर्षकोटिशतैरपि ॥६॥ तदेव ह्यन्तिके ब्रह्म स्वात्मरूपं विवेकिनाम् । नद्वाह्याभ्यन्तरे ब्रह्म कार्यकारणवस्तुनः ॥ ७॥ ग. 'क्षे श्वसितीति । २ ख, स्वपितीति । ३ घ. निष्कम्पं नि'।

·। पावास्यरहस्यम् । विश्वाती परं ब्रम विश्वस्याभ्यन्तरे स्थितम् । नीरूपं सर्वगं ज्ञात्वा मुच्यते जन्मवन्धनात् ॥ ८ ॥ इति पश्चममन्त्रोऽयं समासेन निरूपितः । मायातीतं परं शुदं रहस्यं च प्रकीर्तितम् ॥९॥ इति पञ्चमो मन्त्रो व्याख्याता। हम परमं शुदं कर्मणा नैव लभ्यते । कर्मत्यागी परं ब्रह्म प्राप्य सम्यक्प्रमुच्यते ॥ १ ॥ कर्मणा लभ्यते ब्रह्म ज्ञानाचैव तदाप्यते । इति मीमांसकाः पाहुस्तेषां पक्षो निरस्यते ॥ २ ॥ यस्तु सर्वाणि भूतानि परिव्राट् स्वयमेय हि । वानि सर्वाणि भूतानि स्वस्मिन्नेव प्रपश्यति ॥ ३ ॥ सर्वभूतेषु चाऽऽत्मानं सर्वभूसगुहाशयम् । तस्मादेव तु विज्ञानान्न चैव विचिकित्सति ॥४॥ स्वस्वरूपपरिज्ञानात्संदेहं न करोत्ययम् । माध्यंदिनस्य पाठे तु व्याख्यानं परिकीर्तितम् ॥ ५॥ घृणा दया जुगुप्सा वा जायते भेददर्शिनः । न तु निर्भेदमद्वैतमात्मैकत्वं प्रपश्यतः ॥ ६ ॥ इति षष्ठोऽपि मन्त्रोऽयं समासेन मयोदितः । अनेन प्रीयतां देवः सर्वभूतगुहाशयः ॥ ७ ॥ इति षष्ठो मन्त्रो व्याख्यातः । परित्रादेव तद्वेसि स्वात्मानं प्रकृतेः परम् । इति प्रदर्शनार्थ तु सप्तमोऽयं प्रवर्वते ॥१॥ यश्च संपश्यते ज्ञानं स वेत्ति परमेश्वरम् । इति षङ्कानिवृत्यर्थ तुशब्दोऽयं प्रवर्तते ॥ २ ॥ यस्मिन्ब्रह्मस्वरूपे तु निर्विकल्पे परेऽव्यये । सर्वाण्यात्मैव संवृत्तं ब्रह्मतत्त्वं विजानतः ।। ३ ।। ब्रह्मैव सकलं विश्वमहमस्मीति तत्पदम् । पद्यते गम्यते नित्यं स्वस्वरूपं स्वयंप्रभम् ॥ ४ ॥ शोकमोहादिसंबन्धस्तस्मिन्नैव तु विद्यते । अपाणो ह्यमनाः शुभ्र इत्यादिश्रुतिशासनात् ॥ ५॥ १ ग. 'मर्न चल।

·ईशावास्यरहस्यम् ।
अविद्याकार्यनिर्मुक्ते संविद्रूपे परात्मनि ।
शोकमोहादिसंबन्धः कथं ब्रह्मणि भाव्यते ॥ ६॥
इत्ययं सप्तमो मन्त्रः स्वरूपप्रतिपादकः ।
सोऽहमस्मि स एवाहं ब्रह्मैवास्मीति वाक्यतः ॥७॥
इति सप्तमो मन्त्रो व्याख्यातः ।
ब्रह्माऽऽत्मा सकलं विश्वं तस्मिन्विश्वं प्रतिष्ठितम् ।
जीवाज्ञानवशादेव चाष्टमोऽयं प्रवर्तते ॥ १॥
आत्मानं सर्वगं शुद्धं निरूपयितुमञ्जसा ।
आप्नोति सकलं कार्य तस्मादात्मेति गीयते ॥ २॥
स पर्यगात्परो ह्यात्मा सर्व व्याप्य व्यवस्थितः ।
बरुध किंचिजगत्सर्व दृश्यते श्रूयतेऽपि वा ।। ३ ।।
अन्तर्बहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः ।
इति मन्त्रो यता शास्ति तस्माद्भेदो न विद्यते ॥ ४ ॥
निर्विभागः स्वयंज्योतिरात्मैव सकळं जगत् ।
शुक्लज्योतिःस्वभावोऽयं नित्यचिन्मात्रविग्रहः ॥ ५ ॥
लिङ्गन्देहविनिमुक्तः सर्वभूतगुहाशयः।
एकीभूतः स्वयं चाऽऽत्मा सर्व व्याप्य प्रविष्ठितः ।।
समात्मानं परं शान्तं देहत्रयविवर्जितम् ।
निरिन्द्रियं परं ब्रात्वा मुख्यते सर्वबन्धनात् ॥ ७॥
मायापाशविनिर्मुक्तं धर्माधर्मविवर्जितम् ।
मनसोऽपि नियन्तारं सर्वसाक्षिणमव्ययम् ॥ ८॥
उपर्युपरि सर्वेषां भवितारं स्वयंभुवम् ।
विभुं सर्वात्मकं ज्ञात्वा मुक्त एव भवत्यसौ ॥ ९ ॥
अथवा स परो देवः सर्वव्यापी निरञ्जनः ।
सर्वगः सकलं व्याप्य स्वयमेष व्यवस्थितः ॥१०॥
व्यवहारेऽपि शुद्धोऽसी देहदयविवर्जितः।
पीजधर्मविनिर्मुक्तो नियन्ता सर्वदेहिनाम् ॥ ११ ॥
परिभवति कार्याणि परिभूः स्वयमेव हि ।
स्वातन्त्र्येण भवतीति स्वयंभूः पारविश्वक् ॥ ११ ॥

·ईशावास्यरहस्यम् । याथातथ्यत पवायं कर्तव्यानिलयं प्रभुः । शापतीभ्य समाभ्यश्च प्रजापतिभ्य एव हि ॥ १३ ॥ प्रजाभ्यश्च विभज्यैव दत्तवान्परमेश्वरः। सदेवं समात्यानं नित्यमुक्तस्वभावकम् ॥ १४॥ सोऽहमस्मीति विज्ञाय मुक्त एव भवत्ययम् । इत्येवमष्टमो मन्त्रः सम्यगर्थनिरूपकः ॥ १५॥ समस सर्वगो ह्यारमा नित्यं सर्वस्वभावका । सोऽहमस्मीति विज्ञाय मुच्यते सर्वतोभयात् ॥ १९ ॥ इत्यष्टमो मन्त्रो व्याख्यातः । संध्यत्म सरकर्माणि ज्ञातव्यः परमेश्वरः । इसमयको दार्य सम्यगेव प्रदर्शिवः ॥ १ अग्रिहोत्रालिकर्माणि तदशक्तेन सर्वदा। पर्वव्यानि दितीयोऽपि वेदार्थोऽयं प्रदर्शितः ॥२॥ विरोध वयित्वा तु तयोरेव हि मन्त्रयो। पवारम्पो चाखे ब्यवहारोऽपि दर्शिवः ॥ ३ ॥ कामुकस्य तु संसारो निष्कामस्य परा गतिः। इति वर्षनार्यस्तु नबमोऽयं प्रवर्तते ॥ ४ ॥ अन्धं मूढं तपो यान्ति ये मायां समुपासते । विरक्ता अपि संस्काराकाम्यं ये विदुर्नगः ॥५॥ असंभूतिवचसाऽत्र मायात प्रकथ्यते । मायावत्वातु संसारो जायते सर्वदेहिनाम् ॥ ६॥ भ्यः पुनस्वमो यान्ति संभूत्यां ये रता नराः । संपवनं च संभूतिर्लिङ्गं सप्तदशात्मकम् ॥ ७ ॥ मायावीजस्य कार्य वत्सूत्रात्मानं श्चक्षते । कार्यकारपनिर्मुकं वात्वाऽऽत्मानं विमुच्यते ।। ८ ।। नवमोऽपि समासोऽयं संक्षेपार्थमदर्शकः । सपुण्यतिथि दशमोऽपि प्रकावे ॥९॥ शतिनयो मस्को पारूपास। संभवादम्पदैवाऽऽहुः फल कार्यस्य चिन्तनाव ।

·७ - ब्रह्मानन्दकृतम्- इत्याहुर्वेदविद्वांसः फल भेदं विचक्षणाः । श्रुतषन्तो वयं पूर्वमाचार्याणां महात्मनाम् ॥ २॥ व्याख्यातवन्तो येऽस्मभ्यं गुरवस्तत्वदर्शिनः । तेषामेव हि तद्वाक्यं फलभेदपदर्शकम् ।। ३ ।। मतिभेदात्तु भेदोऽयं दर्शितो न तु वस्तुतः । धीराणां परमं वाक्यं ब्रह्मतत्त्वदर्शकम् ॥ ४॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं च ब्रह्मैव परमं ध्रुवम् । इत्यं दशममन्त्रोऽपि समासेन समापितः ॥ ५॥ इति दशमो मन्त्रो व्याख्यातः ॥ संभूति कार्यरूपं च विनाशं कारणात्मकम् । एकादशोऽपि मन्त्रोऽयं तयोरेकत्वदर्शकः ॥ १ ॥ कार्यकारणयोरक्यं यो वेद सततं नरः । विनाशेन मृत्यु तीवा संभूत्याऽमृतमश्नुते ॥ २ ॥ यस्मिन्विनश्यति कार्य विनाशं कारणं परम् । मायावीजं च तत्मोकं चैतन्यकवलीकृतम् ॥ ३॥ तयोपासनया मृत्यु तीत्वा स्वाभाविक तमः । हिरण्यगर्भोपासनया संभूत्या मुच्यते बुधः ॥ ४ ॥ आत्मविद्यावधिः सोऽथ परं कारणमुच्यते । साक्षी चेता जगदीजमन्तर्यामीति च श्रुतौ ॥५॥ कार्यकारणरूपं च ब्रह्मेव केवलं शिवम् । कार्यकारणनिर्मुक्तं परं ज्ञात्वा विमुच्यते ॥ ६ ॥ इत्येकादशमन्त्रोऽपि समाप्तस्तत्त्वबोधकः । ब्रह्मैव परमं शुद्धं ब्रह्मैवाई सदयम् ॥ ७॥ इत्येकादशो मन्त्रो व्याख्यातः ॥ कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते । इति प्रदर्शनार्थे तु द्वादशोऽयं प्रवर्तते ॥ १ ॥ अन्धं मूढं तमो यान्ति केवलं कर्मचिन्तकाः । देवतोपासका ये च तेऽपि यान्ति पुनस्तमः ॥ २ ॥ एकैकोपासनां मिना निन्दायित्वा पुनः पुनः । एकेनेव द्वयं सेव् श्रुतिराह पुनः स्वयम् ॥ ३ ॥ १ ख, सदाश्च ।

·। ईशावास्यरहस्यम् । इति द्वादशमन्त्रोऽपि समासार्थपदर्शकः । समापितः स्वयं शुद्धं ब्रह्मैवाई सदद्वयम् ॥ ४ ॥ इति द्वादशो मन्त्रो व्याख्यातः ॥ एकत्वं तु न चैवास्ति रविशार्वरयोरिव । पृथगेव दर्शयितुं कर्मविज्ञानजं फलम् ॥ १॥ प्रयोदशोऽपि मन्त्रोऽयं स्वयमेव प्रवर्तते । विद्याया अन्यदेवाऽऽहुः पृथगेव फलं बुधाः ॥ २॥ अविद्याया अन्यदाहरग्निहोत्रादिकर्मणः। श्रुतवन्तो वयं वाक्यं धीराणां तत्त्वदर्शिनाम् ॥ ३ ॥ व्याख्यातवन्तो येऽस्मभ्यं गुरवो ब्रह्मतत्परा।। तेषां वाक्यं ब्रह्मतत्त्वबोधकं परमं ध्रुवम् ॥ ४ ॥ इति त्रयोदशो मन्त्रः पृथगर्यपदर्शकः । बोधको ब्रह्मतत्वस्य समासेन निरूपिनः ॥ ५ ॥ इति त्रयोदशो मन्त्रो व्याख्यानः ॥ पृथक्फलं विद्यते चेदग्निहोत्रादिकर्मणाम् । उपासनफलं चैव कयं वा क्रियते तदा ॥ १ ॥ प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते । फलं सम्यक्प्रवक्तव्यं कैवल्यमतिपत्तये ॥ २ ॥ अग्निहोत्रं च विद्यां च देवतोपासनं परम् । एकीकृत्य चिन्तितं चेत्कैवल्यं लभते पदम् ॥ ३ ॥ पद्यते गम्यते चेति स्वस्वरूपं निरञ्जनम् । विविधं सत्परं ब्रह्म सगुणं निर्गुणात्मकम् ॥ ४ ॥ निर्गुणं वास्तवं प्रम रुगुणं परिकल्पितम् । कर्म विद्यां चैकीकृत्य यस्तदोभयं बुधः ॥ ५ ॥ मृत्युं ती कर्मणा तु विधयाऽमृतमश्नुते । हिरण्यगर्भमात्मानं ब्रह्मलोकनिवासिनम् ॥ ६ ॥ तं प्राप्य तेन साधं तु परं ब्रह्माधिगच्छति । इत्यं चतुर्दशो मन्त्रः संक्षेपेण निरूपितः ॥ ७ ॥ इति चतुर्दशो मन्त्रो व्याख्याता ।।

·ब्रह्मानन्दकृतम्- उपासकफलं वक्तुं मन्त्रः पञ्चदशः स्वयम् । शाश्वतं कार्यरूपं च कृपया तत्परं पुनः॥१॥ तत्रैवोपासकः साक्षाद्वायुं प्रार्थयते स्वयम् । सूत्रात्मानं परं दिव्यममृतं शिवपव्ययम् ॥२॥ प्राणो गच्छतु मे शीघ्रं लयं गच्छतु निश्चलम् । शाश्वतं शिवमव्यक्तं ब्रह्मवाई सनातनम् ॥ ३ ॥ अयेदानी शरीरं मे भस्मी भवतु वै ध्रुवम् । अमृतात्मस्वरूपस्य ब्रह्मीभूतस्य केवलम् ॥ ४॥ ऋतो स्मर निर्बीजाय कृतं कर्म शुभाशुभम् । द्विराष्टत्तिरादरार्थी क्रतो संकल्प हे स्मर ॥ ५ ॥ कृतमुपासनं कर्म फलं दातुं च शाश्वतम् । सत्यं तत्परमं ब्रह्म नित्यमन्पयमेत्ययम् ॥ इति पञ्चदशो मन्त्रः समाप्तः स्वार्थसाधकः ॥ ६ ॥ इति पञ्चदशो मन्त्रो व्याख्यातः ॥ उपासकेन गन्तव्यं केन मार्गेण सांपतम् । इति प्रदर्शनार्थं तु षोडशोऽयं प्रवर्तते ॥ १ ॥ मन्त्री मार्ग दर्शयितुं ब्रह्मलोकगति प्रति । अग्ने प्रकाशरूपोऽसि शोभनेन पथा नय ॥ २॥ प्रापयास्मान्महाभाग ब्रह्मलोकपनामयम् । विश्वानि देव सर्वाणि ज्ञानानि वयुनानि च ॥ ३ ॥ विद्वाञ्जानासि सर्वज्ञ प्रसीद वरदो भव । वियोजय जुहूगणं कौटिल्यं पातकं मम ।। ४ ॥ अन्तकाले चरीकर्तुमशक्तास्ते परेश्वर । नमउक्ति विधेम त्वं प्रसीद परमेश्वर ॥ ५ ॥ षोडशोऽपि च मन्त्रोऽयं संक्षेपेण समापितः । निष्कलं ब्रह्म परमं तदेवाहं सदोमिति ॥ ६ ॥ इति षोडशो मन्त्रो व्याख्यातः ।। द्वारं विना कथं गन्तुं शक्यते ब्रह्म तत्परम् । सत्य लोकस्य चाऽऽत्मानं सूत्रभूतं सनातनम् ॥ १॥ १ ग. सनफ।

·१० इशावास्यरहस्यम् । तत्माप्तिसाधनद्वारं मन्त्रः सप्तदशः स्वयम् । प्रवर्तते प्रार्थयितुमादित्यं सर्वरूपकम् ॥ २॥ हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्य ब्रह्मणो मुखम् । तीक्ष्णेन ज्योतिषा व्यासं गन्तुं नैव तु शक्यते ॥ ३ ॥ रश्मिजालं निराकृत्य द्वारं मे देहि भास्कर । सत्यलोकस्य सत्याख्यं ब्रह्म गन्तुं च मे प्रभो ॥ ४ ॥ भृत्यवत्त्वां नैव याचे स्वरूपोऽहं तवाच्युत । अहं ब्रह्मैव परमं भवान्ब्रह्मैव केवलम् ॥ ५॥ आवयोरेकता नित्यं सत्यमेतद्रवीम्यहम् । पूर्णत्वात्पुरुषश्चायं योऽसावादित्यमण्डले ॥ ६ ॥ देहेन्द्रियधियां साक्षी सोऽसावहपिति स्वयम् । ब्रह्म वै परमं शुद्धं ब्रह्मैवाई सदद्वयम् ॥ ७ ॥ संपूणों निखिलस्यास्य कार्यकारणवस्तुनः । पुरुषोऽयं भवेदात्मा पूर्णत्वाद्योऽद्वयात्मकः ॥ ८ ॥ इति वाक्यं यतः शास्ति सत्यं ब्रह्मैव केवलम् । ब्रह्म सत्यं परं ज्ञात्वा मुच्यते जन्मबन्धनात् ।। ९ ।। इति सप्तदशी मन्त्रः समासेन निरूपितः । सत्यस्य परमं सत्यं ब्रह्म सत्यं च पातु माम् ॥ १० ॥ ईशावास्यरहस्यं तु ब्रह्मानन्दविनिर्मितम् । ब्रह्मानन्दमयं ज्ञात्वा मुच्यते सर्वबन्धनात् ॥ ११ ॥ ब्रह्मैव सत्यं परमं विशुदं सर्वान्तरस्यं सदसद्विहीनम् । निरञ्जनं निष्कलमद्वितीयं तदेव चाहं सततं विमुक्तः ॥ १२ ॥ इति सप्तदशो मन्त्रो व्याख्यातः ।। ईशावास्यरहस्यं च शुक्लतीर्थोत्तमे शुभे । रामानन्दसरस्वत्या लिखितं स्वात्मलब्धये ॥ इति श्रीब्रह्मानन्दसरस्वतीकृतमीशावास्यरहस्यं समाप्तम् ॥

·No text on this page.

·३ হঙ্কানরা। स्मज्ञानशून्यानां ये श्वसकरादिदेहरूपास्ते लोकाः कर्मफलरूपा हेहवि. शेषा अन्धेन तमसा क्लेशचतुष्टयानुविद्धेन पञ्चमेनान्धवामिस्रणाईममाभिः निवेशरूपेणाऽऽवृताः । सानुक्काँल्लोकांस्ते धनाभिलाषेणेश्वरज्ञानशून्या प्रेत्ये. दमधिकारिशरीरं परित्यज्याभिगच्छन्ति सर्वतः प्राप्नुवन्ति । तच्छब्दार्थ. पाह-ये के चाऽऽत्महन आत्मानमीशं सर्वतः परिपूर्ण चिदानन्दं परेण धनरूपेण नन्ति तिरस्कुर्वन्ति ये त आत्महन इदं सर्वमहमेवेति ज्ञानशून्या इत्यर्थः । जनाः संसारचक्रे पुनः पुनः प्रादुर्भाववन्तः ॥ ३॥ ईद शब्दार्थमाह- अनेजत् । कम्पनमकुर्वदनेन वायुप्राणी निराकृतौ । एक देहादिभेदेन भेदशून्यम् । इदमित्यं चेत्स्यान्मनसा प्राप्यमित्यत आह-मनसो जवीयो मनसोऽपि वेगवत्तरम् । मनसा साक्षादनाप्यानामपि रूपादीनां चक्षु- रादिभिराप्यत्वदर्शनादिदमपि तथाऽस्त्वित्यत आह-नैनदिति । नैनदीश्वर- स्वरूपं देवाश्चक्षुरादय आप्नुवन्नधिगतवन्तो मनोन्द्रियैश्वानाप्यत्वेन । परि- च्छेदशङ्कन प्राप्तां वारयति-पूर्व प्रथममर्शद्तवत्सर्वतो गतमित्यर्थः । सर्वतोग- तत्वे हेतुः-तदीश्वरस्वरूपं धावतो गतिं कुर्वतोऽन्यान्कालवाय्यादीनपेत्यती- त्य गच्छति । तद्देष्वेव किंचिदतिवेगवदित्यत आह-तिष्ठद्गतिमकुर्वत् । इदानी- मंसाधारणलक्षणमाह-तस्मिन्सर्वगत एकस्मिन्मन सन्द्रियैश्वापाप्ये सर्वाधिक गतिशन्ये निश्चलेऽप: कर्माण्यध्यात्माद्याश्रयाणि शरीरारम्भादिकारणानि मातरिश्वा मातांकाशेऽव्याकृते श्वासति सत्तां प्राप्नोति सूत्रात्मा स जीव- संघो यः स मातरिश्वा प्रथमं कार्य ज्ञानक्रियाशक्तिरित्यर्थः । दधाति विधारयति सूत्रात्मजनकत्वेन जगत्कारणं भवतीत्यर्थः ॥ ४ ॥ एवं मूर्तामूर्तविलक्षणमीशशब्दार्थमुक्त्वा प्रथमपादार्थमाह - तदशिस्वरूप मेजति मूर्तरूपेण कम्पते तदीश्वरस्वरूपं नजति नैजत्याकाशादिरूपेण तदी- शस्वरूपं दूर एकस्य मूर्तस्यापेक्षया मूर्तान्तरेण रूपेण तदु ईश्वरस्वरूपमेवा. तिके सर्वस्यापि समीपे। तदीश्वरस्वरूपमन्वमध्येऽस्य जगतः सर्वस्य निखिलस्य तदु सर्वस्यास्य व्याख्यातं बाह्यतो बहिरपि ॥ ५॥ तृतीयपादार्थमाह-यस्तु । तुशब्दो जगदृष्टिनिवारणार्थः । यो विरक्तो मुमुक्षुः सर्वाणि भूतानि स्पष्टम् । आत्मन्येवास्मिन्नीशस्वरूप भानन्दात्मान १ क. 'पसर्गो यः । १ क. ख. 'फिमित्व।

·ईशावास्यदीपिका। स्वयंज्योतिष्येव । आत्मेश्वरयोर्भेदनिवारणार्य एवकारोऽनुपश्यतीशावा. स्यमित्यादिश्रवणानन्तरं मय्येवाध्यस्तानि सर्वाणि भूतानीमानीति साक्षा- स्करोति । भूतान्यध्यस्तानि निरात्मकान्यात्मनोऽत्यन्तभिन्नानीति शङ्का धारयति-सर्वभूतेषु चाऽऽत्मानमात्मानमपि सर्वेषु भूतेषु वस्तुतस्त्वहमैवैतेषु भूतेष्ववस्थितो न मत्तोऽन्यान्येतानि भूतानीत्यर्थः । चकारोऽनुपश्यतीति क्रियासमुच्चयार्थः । तदर्शनफलमाह-तत आनन्दात्मा घिदेकरसोऽहमस्मि सर्वाभिन्न इति विज्ञानानन्तरं न विजुगुप्सते किमपि न निन्दति स्तुतिनि- न्दाशून्यो भवतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ अत्रोपपत्तिमाह-यस्मिन्नीश्वरस्वरूप आनन्दात्मनि सर्वाणि भूतानि । स्पष्टम् । आत्मैवाभूत्वं स्वं रूपं परित्यज्य कल्पितमकल्पितमानन्दात्म. स्वरूपमेवाभूत् । भूतानामानन्दात्मभवने कारणमाह-विजानत ईडात्म- कमिदमहमस्मीति विज्ञानवतस्तत्रेदात्मविज्ञातृस्वरूपे देशकालवस्तुपरिच्छे. दशून्ये । क आक्षेपे । द्वैतभावो मोह आत्मावरणरूपः क आक्षेपे पूर्व- वत् । शोको विक्षेपरूपो दुःखवृक्षस्य बीजस्वरूपः सोऽपि क आवर; गविक्षेपयोरभाव स्तुविनिन्दादिकं दुरापास्तमित्यर्थः । विजानत इविशब्दा- थमाह-एकत्वमनुपश्यतः । स्पष्टम् । ईश्वरस्वरूपमिदं सर्वमहमस्मीति विजानतः ॥ ७॥ आवरणविक्षेपयोरभाव उक्तः सोऽयमनुपपन्न ईश्वरस्याप्पात्मत्वाजीवव- छरीरादिसंबन्धः स्यादित्याशङ्कय दृष्टान्ते साध्यवैकल्यं साध्यसमत्वं चाऽऽह-स ईश्वरस्वरूपाभिन्न आत्मा पर्यगात्परितः समन्तादधिगतवान् शुक्र दीप्तिपदीट्स्वरूपमहमस्मीति । शुक्रविशेषणानि-प्रकायं कायः सूक्ष्मः देहो न विद्यले यस्य तदकायम् । तत्र हेतुरवणं वणश्छिद्रं भेद इत्यर्थः । न विद्यते व्रणो यस्य तदवगम् । स्थूले सति सूक्ष्मस्यापि सुसंपाद्यत्वमित्यत आह-अस्नाविरं नावानि शिरा न विद्यन्ते यस्य तदस्नाविरं स्थूल श. रीररहितभित्ययः । स्थूल शरीरराहित्ये हेतुः शुद्ध पुण्यपापादिरहितं पुण्यपा; पादिराहित्ये हेतुरपापविद्धं पापं दुःखहेतुरविद्या न तेन विद्धमपापविद्धम् । यस्मादेतादृशं शुक्रमहमस्मीवि स जीवः पर्यगात्तस्मात्सोऽप्येवंविशेषणो न तदृदृष्टान्तेनेश्वरस्य संसारित्वमित्यर्थः । अनेजदादिरूपं यदु कमीट्वरूपं तदेवाय जीवोऽधिगन्ता लिस्नोकोऽतस्तछिनमुरीकृत्याऽऽह-कविः क्रान्तदश्यहं प्रमात्माऽपेतसमस्ताविद्योऽस्मीतिज्ञानवानित्यर्थः । मनीषी ·४ शंकरानन्दकृता- सर्वस्य हृदि सत्त्वेन मनसो नियन्तृत्वात्तदीयाभिप्रायोऽस्यास्तीति मनीषी । परिभः परितः समन्ताद्भवति विविधै रूपैरविद्यावशादिति परिभूरविद्यां वा परिभावयतीति परिभूः । स्वयंभूः करणान्तरनिरपेक्षा स्वयमेव भवतीति स्वयं- भूरविद्यादशायां यायावथ्यतः साध्यसाधनादिप्रतिनियतस्वरूपेणार्थीश्वेत. नाचेतनात्मकविविधपदार्यान्व्यदधाद्विीवधं कल्पितवान् । ज्योतिष्टोमेनैव स्वर्गों न कुष्यादिनेत्यादिना शाश्वतीभ्यः समाभ्यः संवत्सराभिधाभ्योऽ. स्मिन्नस्मिन्काल इदमिदं भविष्यतीत्यादिनेत्यर्थः ॥ ८ ॥ इदानी यस्तूक्तमात्मतत्त्वं न जानाति न च संन्यासेऽधिकारी संसारे च नात्यन्तं प्रीतिमास्तमुररीकृत्य द्वितीयं मन्त्रं चार्थाद्वयाकर्तुमाह-अन्धं तमः । अहंममाभिमानरूपं प्रविशन्ति प्रकर्षणाधिगच्छन्ति । के, ये धनाभिलाषिणः प्रसिद्धा द्विवीये मन्त्रेऽधिकारिणोऽविद्यां कर्मविधिनिष्पाचं ज्योतिष्टोमादि, उपासवे तदेकनिष्ठाः सन्वो विद्यामनुतिष्ठन्ति । ननु तर्हि त्याज्यं कर्मोपा. स्पाय देवता अथवाऽहं ब्रह्मास्मीति वक्तव्यमित्यत आह-ततस्तस्मादुक्ता- य इवाधिकमिव ते देवतोपासका मुखवो ब्रह्मवादिनो वाऽनुत्पन्न साक्षा- स्काराः कर्मत्यागिनस्तमोऽहंममाभिमानरूपं प्रविशन्तीत्यनुषङ्गः। य उ ये तु विद्यायां देवताजाने केवल आत्मज्ञाने वा रतास्तदेकनिष्ठाः ॥ ९॥ ननूभयोनिन्दायामुभयमप्यफलमित्यत आह-अन्यदेव । कर्मणः फला- स्पितृयाणलक्षणात्पृथगेव देवयानलक्षणमात्ममाविलक्षणं वा । अन्यच्छ. सफलत्वमेवशब्देनाङ्गाङ्गिभावनिषेध आहुः कषयन्ति । विद्यया देव- वाज्ञानेनाऽऽत्मज्ञानेन वाऽन्यविद्याफलात्पृथग्भूतम् । अषकाराभावादात्म- ज्ञानोत्पादकत्वमपि कर्मणामवगम्यते । आहुः कथयन्त्यविद्यया द्वितीयमन्त्रो. तेन कर्मणेत्यस्ति विद्याकर्मणोः फलम् । न यात्राङ्गाङ्गिभावोऽपि शङ्कनीयः। अन्यदन्यच्च वदित्यनेन प्रकारेण शुश्रुम श्रुतवन्तः । मन्त्रद्रष्टुरिदं वाक्यम् । पीराणां पूर्वोत्तरतन्त्रन्यायकुशलाना वेदविदाम् । वानाह-ये गुरवो नोड स्मभ्यमेतद्ब्रह्म कर्मसहित विच चक्षिरे व्याख्यातवन्तः ।। १० ॥ एवं पंक्षद्वयं च धत्वादिना सफलं चामियायेदानी देवताज्ञानस्थ शाब्दस्य वा ब्रह्मज्ञानस्य कर्मणा सह समुच्चयमाह-विधां च देवता- ·ईशावास्यदीपिका। ज्ञानं कोम(केव)लं ब्रह्मज्ञानं वा । अविद्यां च द्वितीयमन्त्रोक्तानि कर्माणि । चकारावुपायोपेयभावेन समुच्चयायौँ । य: संजातवैराग्यः कर्म परित्युक्तुम. शक्तोऽन्तरालावस्थस्तत्कर्ष ज्ञानं च वेद जानाति । उभयमुक्तमुपायोपेयमा. वेन सह कर्मोपायो ब्रह्मज्ञानमुपयामिति मिलितम् । एवमुपायोपेयज्ञानवता फलमाह-अविद्यया द्वितीयमन्त्रोक्तेन कर्मज्ञानेन संयोगपृथक्त्वन्यायेन मृत्युमात्मज्ञानोत्पादप्रतिबन्धकं स्वाभाविक कर्मज्ञानं च दुःखकारणं तीवोss. स्मज्ञानोत्पादेनातिक्रम्य विद्ययाऽहं ब्रह्मास्मीति साक्षात्कारेणामृतं ब्रह्मात्म- त्वमश्नुते व्यामोति स एव भवतीत्यर्थः। यदा तु ज्ञानकर्मणोरेव समु. च्चयो न तु तज्ज्ञान योग्तदोपायोपे पशब्दो विहायाऽऽत्मज्ञानशब्दस्थले च देवताज्ञानमिति शब्दं पठित्वा-आभूतसंप्लवं स्थानममृतत्वं हि भाष्यत इति न्यायेनामृतं ब्रह्मलोकमिति व्याकुर्यात् ॥ ११ ॥ इदानी व्याकृताध्यकृत्योपासनस्य समुच्चयामाह- अन्धं तमः पवि. शन्ति येऽराभूतिमुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ संभूत्यां रताः । अन्यदेवाऽऽहुः० अश्नुते । असंभूतिम् । संभूतिः सम्यग्भवनमुत्पत्तिर्यस्य तत्कार्य संभूतिः । तद्वयतिरिक्तामव्याकृतरूपामसंभूति कारणं संभूत्या कार्य व्याकृत संभवादयाकृतोपासनादसंभवादच्याकवोपासनासभूतिमव्याकृतं वि. नाशेन विनाशवतः कार्यस्योपासनेन संभृत्या सम्यग्भवति यस्मात्कार्य तत्कारणमच्याकृतं संभूतिस्तदुपासनेन शेषं । कर्मदेवताज्ञानसमुच्चयवन्मन्त्र- मुच्चयेऽपि व्याख्येयम् ।। १२ ।। १३ ॥ १४ ॥ कार्यकारणात्मादित्यमण्डलस्यः पुरुषः समुच्चयद्वयेनापि संपाप्योऽतस्त स्मार्थनामा-हिरपयेन । सवर्णविकारेणेव ज्योतिर्मण्डलेन पात्रेण शराव. सहशेन घटस्येव सत्यस्य बाधरहितस्थापिहितनाच्छादितं मुखं प्रतीकं प्रधा. नभूतं सद्धिरमयं पात्रं त्वं कार्यकारणात्मा पूषन्हे पुष्टिकारिनपावृण्वपसा- रय । अपसारणे कारणमाह--सत्यधर्मायावितयमादाय भवते दृष्टये दर्श नार्य तव दर्शनार्थमित्यर्थः ।। १५ ।। इदानी तत्संबोधनानि कार्यान्तरार्य पूषन्हे पूषन्नेकर्ष एकश्वासावृषिश्चक- पिस्तत्संबोधन मेकर्ष एक कित्येन गन्तः । यम हे नियन्तः । सूर्य हे सुष्टु. गमन । पाजापत्य हे प्रजापतेरपत्यभूत । इदानी कार्यमाह--व्यूह, उपसं. हर रश्मीनिकरणान्समूह सम्यकस्वात्ममात्रं कुरु तेजश्चन्द्रमण्डलम् । तत्रापि प्रयोजनमाह-यस्मसिदं ते तब रू स्वयं ज्योति स्वभावं कर पाणममति: ६ ·शंकरानन्दकृतशावास्यदीपिका । स्पेन कल्याणमानन्दात्मरूपं तदुक्तं ते तव पुनस्ते शब्द उपचार निवारणार्थः। पश्यामि साक्षात्करोमि । द्रष्टदृश्यप्रयुक्तं भेदं वारयति--य: प्रसिद्धोऽसावा. दित्यमण्डलस्या परोक्षोऽसौ शास्त्रदृष्टया प्रत्यक्षः पुरुषः परिपूर्णः स उको या प्रसिद्धः स एवाहमस्मत्प्रत्ययालम्बनोऽस्मि भवामि ॥ १६ ॥ एते मन्त्रा हिरण्मयेनेत्यारभ्य पठिताः समुच्चयानुष्ठायिनाऽसनित्यं पठनीयाः। अन्तकाळे तु सर्वार्थानुसंधानपुरःसरमात्मानमादित्यरूपं ध्यात्वा वायुः पाणरूपोऽनिलं बाह्य वायुं यात्विति शेषः। अमृतमानन्दात्मरूपं सोहमस्पीति पूर्वेण संबन्धः । अथ वायुनिर्गमनानन्तरमिदं प्रत्यक्षं भस्मा- न्यम् । भस्मान्ते यस्मात्तद्भस्मान्तं शरीरं स्थूलं पार्थिवं पृथिवीं यात्विति शेषः । *काराभिधेयेशाभिन्मात्मन्नादित्य क्रतो संकल्पात्मन्स्मर मां त्वदुपासक स्मर कृतं मयाऽनुष्ठितं ज्ञानं कर्म च स्मर। स्पष्टम् । क्रत आदित्याभिन्न संक. स्पास्मन् । हे जीवाऽऽत्मानं स्मर । स्पष्टम् । आत्मना कृतं स्मर ॥१७॥ उपास्या देवता संपार्थ्य कर्मसाधनभूतां देवतां प्रार्थयते- अग्ने हेऽने नव पापय सुपथा सम्यङ्मार्गेण राये सुवर्णा कर्मफलभूतायेत्यर्थः । अस्मान्सपुश्चयानुष्ठातन्विश्वानि सर्वाणि देव हे देव वयुनानि जानानि विदाजानन्युयोषि वियोजयास्मदुपास केभ्यो जुहुराणं कुटिकमेनः पापं भूवि. हापाविशयनाधिका ते तुभ्यं नमउक्तिं नमस्कारोक्ति विधेम विधास्यामः सदा कुर्प इत्यर्थः ॥ १८ ॥ इति श्रीशंकरानन्दकतेशावास्यदीपिका संपूर्णा ।।

·अथ रामचन्द्रपण्डितहतेशावास्यरहस्यविवृत्तिः । ॐ सत्यं ज्ञानमनन्तमीशमखिलस्यान्तर्बहिश्च स्थित यद्रे निकटे च यच्च सकलं यत्स्वप्रभं तद्विदः । अक्षागोचरमक्षचालकमहो येनेदपाच्छादित स्वात्माभिन्नमुपासते विजयते रामाभिधं वन्महः ॥ संसारबीजान्धतामिस्रनाशसर्वात्मताबोधजितारिषदकम् । आनन्ददं सर्वसुहृत्तमं तं सिद्धेश्वरं सद्गुरुवर्यमीडे॥ श्रीमच्छंकरभाष्यकृद्गुरुवरश्रीपादयुग्मं सदा ध्याल्वा हृत्कमले यथास्वमति तत्सिद्धान्तसूक्कीस्वया । टीका नेकविधा विचार्थ कुरुते रामोऽथ माध्यंदिन- स्थेशाख्योपनिषद्रहस्यविकृतिं श्रीसिद्धसनुः कृती ॥ इह खलु सर्वेषां वेदानामद्वैते ब्रह्माणि पर्यवसानामवि रादातरता ब्रह्म यथोक्ताधिकारिणे कथनीयम् ! क्रियावन्तः श्रोत्रिया प्रतिमा स्वयं जुह्वत एकर्षि श्रद्धयन्तः । तेषामेवैतां ब्रह्मविद्या वदेवेति.मुखको. पनिषद्युक्तत्वात् । प्रशान्तचित्ताय जितेन्द्रियाय पहीणदोषाय यथोक्तकारिणे । गुणान्वितायानुगताय नित्यं प्रदेयमेतत्सततं मुमुक्षवे ।। इति वचनाच । स चाधिकारश्चित्तशुद्धिं विना नोत्पद्यते । चित्तशुदिश्व स्ववर्णाश्रमोचिनकर्माचरणेनेति प्रथम कर्मकाण्डमेकोनचत्वारिंशदध्यायः प्रतिपादितम् । अथेदानी चित्तशुद्धयादिययोक्तगुणवन्तमधिकारिणमु- पदेष्टुं ज्ञानकाण्डमेतेन चरमेणाध्यायेनाऽऽरभ्यते । सेयमीशावास्योपनि षड्रह्मविद्यापराणां सहेतोः संसारस्यात्यन्तोच्छेदाह्रह्मविद्योपनिषच्छन्द- वाच्या। उपनीयेममात्मानं ब्रह्मापास्तद्वयं पुनः । निहन्त्यविद्या तज्जं च तस्मादुपनिषमता ॥ इति वचनाच्च । अन्तर्भावितण्यर्थस्य विशरणार्यस्य सनातो किपि रूपम् । उप नितरां सादयति संसारहेतुभूवामविद्या नाश. यति । गत्यर्थस्य वा । ब्रह्म पापगतीति । बदर्यप्रतिपादकाबनमोऽम्यु.

·रामचन्द्रपण्डितकृता- पचारादुपनिषत् । केवलस्य वा सदरुपाऽऽत्मनः समीपे निषीदति प्रति- पादकत्वेनेत्यात्मयाथात्म्यप्रतिपादक इति । एषां च मन्त्राणां कर्मसु न विनियोगः । आत्मयाथात्म्यप्रतिपादकत्वात् । तच्च कर्मणा विरुध्यते । न हि वक्ष्यमाणलक्षणविशिष्ट आत्मा संस्कार्यः कर्ता भोक्ता वा । यो हि यथोक्ताधिकारवानहं ममेदमिष्टसाधनं दृष्टं ब्रह्मवर्चसाद्यदृष्टं स्वर्गादि च फलमाप्नुयामिति मन्यते स कर्मण्यधिक्रियते । न हि स्वभावशुद्ध एकोऽशरीर्याकाशवानिलेपोऽहमिति शास्त्रत आपातज्ञानवानपि कर्मणि प्रत्तो दृश्यते । किमुतापरोक्षज्ञानवानत एषां मन्त्राणामैकात्म्पसात्पर्य- फत्वम् । ईशा वास्यमित्युपक्रम्य सोऽसावहमित्युपसंहारः । अनेजत्त देजतीत्यभ्यासः । नैन देवा आप्नुवन्नित्यपूर्वता । तत्र को मोह इति फळम् । असुर्या नाम त इति भेददृष्टीनां कर्मकारिणां निन्दयैकात्म्यदर्श- नस्तुतिरथवा स पर्यगादित्यादिनकात्म्यदर्शिन ऐश्वर्यवर्णनं सदर्थवादः। तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधातीत्युपपत्तिश्चेति षण्णां तात्पर्यलिङ्गानां दर्श- नात् । तस्मादेते मन्त्रा भेदं निवर्तयन्तः संसारोच्छित्तिसाधनधात्मैकत्व विज्ञानमुत्पादयन्ति । अत्र दुःखहेतुस्वाज्ञाननिवर्तनेच्छुरधिकारी । आ. स्मनो याथात्म्यमभिधेयं विषयः। याथात्म्यस्य तद्वाचकशब्दानां च प्रति- पाद्यप्रतिपादकभावःसंबन्धः। स्वगताज्ञाननिवृत्त्या सत्स्वरूपानन्दाविर्भा. घः प्रयोजनमित्यनुवन्धचतुष्टयम् । अथ मन्त्रान्संक्षेपतो व्याख्यास्यामः- ईशा वास्यामिति । ईष्ट इतीट् । ईश ऐश्वर्ये । किप् । तृतीयान्तशिति । ईश्वरेणेदं प्रत्यक्षं सर्व भूतजातं वास्यं वासयोग्यमधिष्ठानेनाऽऽच्छादनीयं वा निवासार्यकाद्वसेर्बाहुळकादधिकरणे ण्यत् । आच्छादनार्थस्य वा वसे रूपम् । कृत्यानां कर्तरि वेति षष्ठीविकल्पात्पक्षे तृतीया । यच्छब्दो भिन्न कमः। चस्त्वर्थे । यथोक्तानुभवसाधनमाह । किंतु यज्जगत्यामित्यु- पलक्षणं ब्रह्माण्डे जगत्स्थावरजंगमात्मकं तेन भूतजातेन त्यक्तेन न ममति त्यक्तस्वीयत्वसंबन्धेन संन्यासेन यत आच्छादनीयमतो यत्किंच यावज्जगत्यां जगत्तेन त्यक्तेन नामरूपत्यागेन तबुद्ध या गृहीतेनेति वा भुञ्जीथाः पूर्वोक्तमात्मानमनुभवः। चा यहच्छापाप्तभोगाननुभवः । स्वात्मानं जननमरणादिदुःखात्पाळयेथा वा स्वसुखमनुभवेरिति वा । एतमेव प्रवाजिनो लोकमीप्सन्तः प्रव्रजन्तीति श्रुतेस्त्यागेनैके अमृतत्व- मानशुः परेण नाकं निहितं गुहायां विभ्राजदेतद्यतयो विशन्तीति श्रुतेश्व संन्यस्य श्रवणं कुर्यादित्युक्तेश्च ।

·शावास्यरहस्यविवतिः । यदा मनास वैराग्यं जायते सर्ववस्तुषु । सदैव संन्यसेद्विद्वानन्यथा पतितो भवेत् ।। इत्युक्तत्वादधिकारं विना संन्यासे कृते प्रत्यवायापत्तिरित्यभिप्राये. णाऽऽह-मा गृधो माऽभिकाङ्क्षीः । स्विदित्यनर्थकोऽप्यर्थको वा। कस्यापि स्वस्य परस्य वा धनं भोग्यविषयजातम् । ब्राह्मणाः पुत्रैषणा- याश्च वित्तषणाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाय भिक्षाचर्य चरन्तीति त्यक्तेषणस्यैव संन्यासेऽधिकारात् । यद्वा स्विदिति वितर्के । लोके कस्येदं धनं न कस्यापि न हि लोके नियतस्वामिकं किंचिदपि विषय. जातं दृश्यते । प्रश्न वा। अधिष्ठानेनाध्यस्तस्य स्वस्वामिभावायोगात्क. स्येदं धनमित्यर्थः । अतो माऽभिकाङ्क्षीः । केवलेच्छयैव विषयाणाम. वश्यमाप्त्यभावान्ममेदमिति रक्षितानां च स्थैर्याभावाद्विनाशे दुःखप्राप्तेश्व विषयेच्छात्यागपूर्वकसंन्यासिना ब्रह्मणः सर्वान्तरस्थत्वं ज्ञेयमिति भावः। अथवा स्वात्मना विभुनाऽधिष्ठानेन ज्ञानेन रज्ज्वादिनाऽध्यस्तसादि- भासवदध्यस्तजगद्भास आच्छादिते दूरीकृते सति स्वातिरिक्तस्य विषयस्याभावादिच्छानुत्पत्तेः स्वात्मनैव स्वसुखपनुभवनीयपिति तात्प- यम् । आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावानेष ब्रह्मविदां वरिष्ठ इति श्रुतेः । वासिष्ठे समाध्युत्थितस्य कचस्य- किं करोमि क गच्छामि किं गृह्णामि त्यजामि किम् । आत्मना पूरितं सर्व महाकल्पाम्बुना यथा ॥ इति वाक्याच ।। १ ।। अत्रायं संग्राहका श्लोका छाद्यं मयेशेन समस्तमेतज्ज्ञात्वेति संन्यस्य सुखं हि भोग्यम् । धनस्य गृद्धिं न कुरु त्वमन्यत्स्वतोऽस्ति किं कस्य धनं त्रिलोक्याम् ॥१॥ ईशावास्यस्य विकृती कृतायां रामशर्मणा । संपूर्णः प्रथमो मन्त्रः प्रीयतां तेन राघवः ॥ २ ॥ त्यतैषणस्य संन्यासेऽधिकार इति श्रुत्वैषणात्यागसाधनं प्रष्टुकामस्य श्रोतुः पश्नापूर्वमेव सर्वज्ञा श्रुतिश्चित्तशुद्धिरीषणात्यागोपाय इत्यभिप्रा. येण चित्तशुद्धयर्थं त्वया तावत्कर्माणि कव्यानीत्युपदिशति । अथवाऽs. स्मतत्त्वमुपक्रम्य स्वानुभवप्रदर्षनेन श्रोतारममिमुखीकृत्य प्रष्टुमिनन्द -

·.
रामचन्द्रपण्हिनकृता-
समुपदेष्टुकामा श्रुतिः शुद्धचित्तस्यैव श्रवणऽधिकारादधिकारसिद्धये पूर्व
तस्साधनमुपदिशति-कुर्वनिति । एवशब्दो भिन्नक्रमः । इह नृलोके
कर्माण्येव केवलानि न तु फलेच्छां कुर्वन् । कर्मण्येवाधिकारस्ते मा
फलेषु कदाचनेति भगवतीक्तत्वात् । फलेच्छेच बन्धनकर्तीति भावः।
त्वं जिजीविषेज्जिजीविषः पुरुषव्यत्ययश्छान्दसः। भवाञ्जिजीविषदिति
पा । शतं समा इत्युपलक्षणं सर्वस्य पुरुषायुषस्य । यावदायुरित्यर्थः ।
अनेन मनुष्यस्यैव कर्माधिकार इति सूचितम् । जीवनेच्छोक्त्या
संन्यासाधिकाराभावो न जीविते मरणे वा गृधिं कुर्यादरण्यमियादिति
श्रीमद्भगवत्पादरिच्छारहितस्यैव संन्यासेऽधिकारस्योक्तत्वादरण्यं स्त्रीज-
नासंकीर्णमाश्रमं संन्यासमित्यर्थः । ननु यदि फलेच्छाया अमावस्तदे.
साधनताज्ञानं विना प्रवृत्त्यनुपपत्त्या कर्मणि प्रवृत्तिरेव न स्यादिति
चेत्सत्यम् । भगवदधीनोऽहं तस्मादसक्तः सतवं कार्य कर्म समाचरेति
गीतायामुक्तत्वात्तदाबोलङ्घने प्रत्यवायोत्पत्त्या ममानिष्ट स्यादतोऽवश्यं
मया कर्माणि कर्तव्यानीत्येवं निश्चयेन नित्यनैमित्तिकादिकाम्यकर्मसु
प्रवृत्तेः सूपपन्नत्वात् । ननु कर्मणा बन्धः स्यादिनि चेन्न। असतो याच-
रन्फर्य परमाप्नोति पूरुष इति भगवतोक्तत्वानिष्कामकर्मणा मुक्तिरेवे.
त्यभिप्रायेणाऽऽह-एवं निष्कामकर्माणि कुर्वतस्त्वयि तव विभक्तिव्य.
त्ययश्छान्दसः । वृक्षे शाखेतिवदधिकरणत्वविवक्षया वा सप्तमी ।
नरे नृदेहचारिण कर्म न लिप्यते कर्म फललेपो न स्यात् । किंतु
चित्तशुद्धिद्वाराऽधिकारसंपत्त्या ज्ञानसिद्धथा मुक्तिरेव स्थादिति भावः ।
अनेन मनुष्यस्यैव कर्मफलसंबन्ध इति बोधितम् । अधिकारसंपादक-
चित्तशुद्धः कर्मातिरिक्तसाधनासिद्धत्वं दर्शयति-इवो निष्कामकर्माचर-
णादन्यथा प्रकारान्तरं तव मुमुक्षोर्नास्ति येन त्वं शुद्धचित्तः समधि.
कारी भविष्यसीत्यर्थः । आदौ स्ववर्णाश्रमवर्णिताः क्रियाः कृत्वा
समासादितशुद्धमानस इति श्रीरामगीतायामुक्तत्वात् ।
स्ववर्णाश्रमधर्मेण तपसा हरितोषणाद ।
साधनं प्रभवेत्पुंसां वैराग्यादिचतुष्टयम् ॥
इति भगवत्पादोक्तेश्च । यावदिच्छा तावत्कर्मस्वषिकार इति तात्पर्यम् ।
सावकर्माणि कति न निविद्येत यानतेनि भागवतात ॥ २॥

·ईशावास्यरहस्यवितिः। । अवार्य संग्राहकः श्लोका- निष्कामकर्माणि तु यावदायुस्त्वमिच्छ कर्तु खलु यन्मुमुक्षुः । एवं तव स्यान फलेन लेपो न चित्तशुद्धावितरः प्रकारः ॥ १ ॥ ईशावास्यस्प विवृतौ कृतायां रामशर्मणा । मन्त्री द्वितीयः संपूर्णः प्रीयतां तेन राघवः ॥ २ ॥ साधकस्य निष्कामकर्मस्वधिकार इत्युक्तमर्थ काम्पकर्मपराणां वक. वदनिष्टफलकथनव्याजेन काम्यकर्मनिन्दया प्रवलयति-असुर्या इति । असुर्या असुषु पाणेषु रमन्त इत्यसुराः पाणपोषका ज्ञानहीनाः केवल- प्राणपोषिणो देवा अप्यसुरा एव । अन्येष्वपि दृश्यत इत्यत्रापिशब्दस्य सर्वोपाधिष्यभिचारार्थत्वाद्रमधातोरपि डा । तेषामिमेऽसुर्याः । तदिता इति बहुवचनस्यानुक्तसंग्रहार्थत्वादिदमर्थे यत् । नाम प्रसिद्धाः। ते यच्छब्दस्थाने तच्छन्दः । ये लोका लोक्यतेऽनुभूयते कर्मफलं येषु से लोका जन्मानि स्थानानि वा तिर्यगादीनि नरकादीनि चान्धेन बमसा विचारशून्यत्वात्स्वाभाविकेनाज्ञानेनान्धतामिस्रेण वाऽऽवृता आच्छादितज्ञाना निरिन्द्रियप्रचार। वा तान्पूर्वोक्तोभयविधेष्वन्यतरा- स्वकर्मानुसारेण तत्रोत्पद्य वे जना नराः प्रेत्यापि मरणं प्राप्य पुनरपि गच्छन्ति प्राप्नुवन्ति । तच्छब्दोक्तानिर्दिशति-ये के च । अनेन जातिगुणादिनिरपेक्षत्वं सूच्यते । आत्महनो यथा गुरूणामवज्ञाकारी गुरुघातीत्युच्यते तथाऽतिपूज्यस्य सर्वप्रकाशकस्याप्यात्मनो देह एवाई नाऽऽत्मा कश्वनास्तीत्यवज्ञाकारिण आत्मघातिनस्ते । अनेन देहा. सरप्राप्तिरपि नरदेहकृतसंचितकर्मवीजनिबन्धनेवि सूचयति । प्लवा घेते अढा यज्ञरूपा अष्टादशोत्तमव येपु कर्म । एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति ॥ नाकस्य पृष्ठे सुकृतेऽनुभूत्वेमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति । इति च मुण्डकोपनिषाक्तत्वात् । सानह द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजसमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥ आसुरी योनिमापमा मूढा जन्मान जन्मनि । माममाप्येव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् । इति भगवद्वाक्याच्च । पाणपोषणार्थ नानाविधकाम्यकर्मपराणां पुन: पुनः संसरणेन मुक्ति स्वीति तात्पर्यम् ।। ३ ।।

·रामचन्द्रपण्डितकत्ता- अायं संग्राहकः श्लोकः- स्वात्मानभिज्ञा निजघातिनस्ते प्रमीय मां असुपोषिभोग्यान् । विचारशून्यानतिदुःखयुक्तान्प्रयान्ति देहान्खरनारकादीन् ॥ १॥ ईशावास्यस्य विवृतौ कृतायां रामशर्मणा । मन्त्रस्तृतीयः संपूर्णः प्रीयतां वेन राघवः ॥ २ ॥ कीदृशः स आत्मा यस्याज्ञानेन जनाः संसरन्तीत्याकाङ्क्षायामाह । अथवा येनेश्वरेण सकलमाच्छादितं तस्य स्वरूपमाह । यद्वाऽनुभवसा- धनं प्रदश्योपक्रान्तमात्मस्वरूपमुपसंहरति । अथवाऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां निष्कामकर्मणः श्रवणाधिकारसाधनत्वं प्रदर्घ्य श्रोतव्यमात्मतत्त्वमुप- दिशति-अनेजदिति । नेजति[न] चलति वदनेजस्वावस्थाप्रच्युतिश्चलनं तद्वर्जितम् । अनेन बाल्यादीनां जाग्रदादीनां चाभावः । बाल्यादिष्वपि जाग्रदादिषु तथा सर्वास्ववस्थास्वपि व्यावृत्तास्वनुवर्तमानमहमित्यन्तः स्फुरन्तं सदा । स्वात्मानं प्रकटी करोतीति भगवत्पादैरु क्तत्वात् । एक. मद्वितीयम् । एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति श्रुतेः । अथवैकं सर्वदेकरूपं वृद्धय- पक्षयषिपरिणामशून्यं मनसो जवीयः संकल्पलक्षणादतिचश्चलान्मन- सोऽपि जवीयो वेगवत्तरम् । अपाणिपादो जवनो ग्रहीतति श्रु। देह. स्यस्यापि मनसा क्षणाद्रह्मलोकगमने व्यापकत्वात्तत्र पूर्वगतमिवास्ति । परं त्वचिन्त्यत्वान्मनसा प्राप्तुमशक्यं न तु चक्षुरादिविषयवन्मनसा साक्षादनाप्यं यत एनदात्मस्वरूपं देवा द्योतनात्मकानि चक्षुरादी. न्द्रियाणि नाऽऽनुवम प्राप्तवन्त: । अव्यपदेश्यत्वादिन्द्रियागोचरामि- अथवा मनोव्यापारपूर्वकत्वादिन्द्रियप्रवृत्तेय-मनसोडगोचर सदिन्द्रियाणां सुतरामगोवरम् । यद्वाचाऽनभ्धुदितं येन वागभ्युद्यते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्यादिना मनःमाणेन्द्रि यापाप्यत्वस्य केनोपनिषद्यु- कत्वात् । पूर्वमनादि जन्मरहितमर्थत् । रिश हिंसायामित्वस्य शत्र. न्तस्य रूपम् । न रिशदविनाशि । धातोरिकारलोपश्छान्दसः । तदादिम- ध्यान्तविहीनमेकमिति श्रुतेः । तद्ब्रह्म तिष्ठव्यापकत्वेन सर्वत्र स्थितिमत्स- दावतो द्रुतं गच्छतोऽन्याकालवावादीनत्येत्यतिक्रम्य गच्छतीव तेषां गत्याऽपाप्यमित्यर्थः । आसीनो दुरं व्रति शयानो याति सर्वत इति श्रुतेः । मातरिश्वा देहान्तर्गतो वायुस्तस्मिन्देहान्तर्विद्यमाने सत्यप माप्यन्ते प्राणादिसंज्ञा याभिस्ता आप आमोतेईस्त्रश्चति करगे कि । वा क्रिया पाणनादिचेष्ठा दधाति धारयति । अथवा समियजुरी त्यर्थः ।

·ईशावास्यरहस्यविकृतिः । वातेधा इति सर्वकर्मणां वायुस्थत्वोक्तेरपः श्रद्धा वा आप इति श्रुतेः श्रद्धाजन्यत्वादापः कर्माणि म्वस्थानि तानि वायुस्तत्र ब्रह्मणि दधाति स्थापयति कर्मणां परमं निधानमित्यर्थः । अथवा तत्रान्तर्यामिणि सति वायुः सूत्रात्मा तपन वारि दादीनां कर्माणि तपनवर्षणादीनि । वायुना हि गौतम सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोक सर्वाणि च भूतानि संदृब्यानि भवन्तीति श्रुतेः क्रियाशक्तिमत्त्वाद्दधाति विभज्य धारयति । अन्तर्यामि. तया तस्यैव सर्वेशत्वादन्तर्यामिब्राह्मणे सर्वान्तर्यामित्वेन यः पृथिव्यां तिष्ठन्नित्यादिना तस्यैव साईनियामक योक्तीपाऽस्माद्वातः परत इत्या. दितैत्तिरीयश्रुनेश्च स वा अयमात्मा सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्या- धिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किंचेति स सेतुर्विधरण एषां लोका. नामसंभेदायेति शारीर ब्राह्मण उक्तत्वाचाचिन्त्यमव्यपदेश्यं षड्भाववि. काररहित सर्वदैकरूपं सर्वान्तर्यामि सर्वचालकं ब्रह्मेत्यर्थः ॥ ४ ॥ अत्रायं संग्राहकः श्लोक:- अम्पमेकं मनसस्तरस्थि न देवता आपुरनाशि पूर्वम् । तिष्ठत्तदत्येत्यपि पावतोऽन्यान्वायुर्हि कर्माणि दधाति तत्र ॥ १ ॥ ईशावास्यस्य विकृती कृतायां रामशर्मणा। मन्त्रश्चतुर्थः संपूर्णः प्रीयतां तेन राघवः ॥ २ ॥ उक्तमर्थमन्योऽपि मन्त्रो वदति । अथवाऽऽत्मतत्त्वस्थातीतमन्त्रोक्त- दुष्पापत्वान्तर्यामित्वव्यापकत्वानुवादेन तस्यैव सर्वात्मकत्वं सुखपाप्यत्वं च श्रुतिरुपपादयति । नात्र पुनरुक्तिन मन्त्राणां जामितादोप इति भग. वत्पादैरक्तत्वात् । जामिताऽऽल स्यम् । रहस्यं सकृदुक्तं चित्ते नाऽऽया- तीत्यनल सा श्रुतिः सकरुणा मातेव पुनः पुनरुपदिशति-तदेजतीति । तत्प्रकृतमात्मतत्त्वमेजति चलति जंगमं तजति न चलति स्थावरम् । पुरुष एवेदं सर्व यद्भूतं यच्च भव्यमिति श्रुतेः । तदात्मतत्त्वं दूरे विप. कृष्टे तदु, उ एवार्थे यदूरस्थं तदेवान्तिके समीपे समीपस्थमपि तदेव दूरस्थमन्तिकस्थं ब्रह्मैव सर्वगत्वात् । अथवा सर्वरूपत्वाद्दूरस्थमन्ति. कस्थं च ब्रह्मव । अथवाऽज्ञानिनां वर्षकोटिभिरप्यपाप्यत्वाद्र इच स्थितम् । आत्मज्ञानिनां तु समीप एवाऽऽत्मत्वेन हृत्स्थत्वात्सुपापं तह. मास्य प्रत्यक्षस्य सर्वस्य भूतनातस्यान्तरभ्यन्तरेऽन्तर्यामित्वेनास्ति ।

·रामचन्द्रपण्डितकृता-
तदु तदेव सर्वस्यास्य बाह्य तो बाह्यपदेश उत्तमपुरुषत्वेन सार्वविभक्तिक-
स्तसिः । अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थित इति श्रुतेः ।
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्ति के च सत् ।। इति ।
सरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ।
उत्तमः पुरुषस्त्वन्य परमात्मत्युदाहृतः ।।
इति गीतावास्याच्च ॥ ५ ॥ अत्राचं संग्राहका श्लोकः
ब्रह्मैव तत्स्थावरजंगमात्म स्वाज्ञानिनां दूर इवाप्रकाशम् ।
तज्ज्ञानिनां भाति सदा समीपे विश्वस्य चान्तश्च बहिःस्थितं तत॥१॥
ईशावास्यस्य विवृतौ कृतायां रामशर्मणा ।
संपूर्णः पञ्चमो मन्त्रा प्रीयतां तेन राघवः ॥ २ ॥
उक्तात्मज्ञानस्य फलमाह-यस्त्विति । यस्तु तुशब्दो वैलक्षण्यद्यो
सको य: पुनलोकविलक्षणदृष्टिः सर्वाणि भूतान्यपक्तादिस्थावरान्ता.
व्यात्मनात्ममि सुपा सुलुगिति डेलुंगधिष्ठानरूप एवानु गुरूपदेशान-
न्तरं पश्यत्यवलोकयति घ परं सर्वभूतेषु तेषात्मानमनु कारणात्मना
नुगतं पश्यत्यनुभवति । तत ऐकात्म्यज्ञामात्स पुरुषो न विधिकित्साह
संशयं न प्राप्नोति । संशय उभयकोटिकं ज्ञानं द्रुतं पश्यतो भवति नत्व
कात्म्यज्ञस्येति भावः ।
यदैतमनुपश्यत्यात्मानं देवमञ्जसा ।
ईशानं भूतभव्यस्य न तदा विचिकित्सति इति । वृहदारण्यकश्रुने
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूनानि चाऽऽत्म'ने ।
संपश्यन्ब्रह्म परमं याति नान्येन हेतुना ।। इति कैवल्यश्रुतेश्व
अस्या एच श्रुतेरुत्तरार्धं गीतायाम् --ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्व
समदर्शन इति । छिद्यन्ते सर्वसंशयास्तस्मिन्दृष्टे परायर इति मुण्डक
श्रुतेश्च ॥ ६ ॥ अत्रायं संग्राहकः श्लोकः--
या पश्यतीत्यं सकलानि भूपान्यात्मन्यथाऽऽत्मानमपीह विद्वान् ।
सर्वेषु भूनेषु स सत्त्ववेत्ता निःसंशया स्यात्सफलैरनिन्धः ॥ १ ॥

·- ईशावास्यदीपिका । ईशावास्यस्य विवृतौ कृतायां रामशर्मणा । मन्त्रः षष्ठोऽपि संपूर्णः प्रीयतां तेन राघवः ॥ २ ॥ अधुनाऽऽत्मज्ञस्य स्थितिमाह-यस्मिन्निति। यस्मिन्काले विजानत भारमानं साक्षात्कुर्वतः सर्वाणि भूतानि ब्रह्मादिस्थावरान्तानि न मय- तिरिक्तं किंचिदस्त्य हमेव सर्वरूप इत्यात्मैवाभूत्संवृत्तः। तत्र तस्मिन्काल एकत्वमैकात्म्यमन्वनुम्यूतं पश्यतोऽनुभवतो मोह आवरणरूपः का किंनिमित्तकः शोकश्च विक्षेपरूपः कः किंपिमित्तक आत्मज्ञानेनावि. घाया निरस्तत्वात्स्वरूपं जानतः समूलाविद्योच्छेदादावरणविक्षेपयोर- भावेन कामाद्यनुदयाज्जीवन्मुक्तिस्थित्या तूष्णीभूत आस्त इत्यर्थः। यत्र घस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येदित्यादिना तस्य निष्क्रियत्वाभि. धानात् । आत्मन्येव च संतुष्टस्य कार्य म विद्यत इति भगवद्वाक्या- च ॥ ७॥ अत्रायं संग्राहकः श्लोकः- सर्वाणि भूतानि मदात्मकानीत्येवंविदोऽभून्सकलं यदात्मा । तदैकतां पश्यत आत्मरूपे मोहश्च शोकश्च भवेत्कयस्वित् ॥ १ ॥ ईशावास्यस्य विकृतौ कृतायां रामशर्मणा । संपूर्ण सप्तमो मन्त्रः मीयतां तेन राघवः ॥ २॥ भात्मज्ञस्थितिमुक्त्वा पुनरात्मस्वरूपं लोकोत्तरेश्वर्यपदर्शनेनोपसंह वर्णयति-स पर्यगादिति । अत्र स इत्युत्तरार्धे च कविरिस्यादिशब्दैः पुंलिङ्गस्वेन निर्देशाच्छुक्रमित्यादीनि विशेषणानि पुंलिङ्गत्वेन विपरि- णम्यान्यथवा स इति शब्दो भिन्नक्रम उत्तरार्धन संबध्यते । यत्तदोनि- त्यसंवन्धात् । यद्ब्रह्म पर्यगात्परिः सर्वतोभावे सर्वतो जगद्व्याप्माऽऽसीत् । शुक्रं शुद्धं दीप्तिमत्स्वपकाशम् । तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभातीवि श्रुतेः । अकार्य सूक्ष्मदेहरहितमवणं व्रणः क्षतं तद्रहितमस्ताविरं स्नाधिराः शिरा न सन्ति यस्य तभिरवयवत्वादत्रणम- नाविरमिति विशेषणहयेन स्थूल शरीरनिरासः । अशरीरं शरीरेषनव. स्थेष्ववस्थितमिति श्रुतेः । शुद्धं मायासंबन्धरहितं विरजा पर आकाशा- दिति श्रुतेस्तमसा परमुच्यत इति गीवावाक्याच्च । अपापविद्धं पुण्यमपि पुनरावृत्तिहेतुत्वात्पापमेव सेनोभयात्मकेनाविद्धमसंबद्धं स न साधुना कर्मणा भूगगनो एवासाधुना कनीयानिति श्रुने । नाऽऽदसे कस्यवि.

·१० रामचन्द्रपण्डितकृता- - स्पापं न चैव सुकृतं विभुरिति भगवद्वाक्याच । स एतादृशं ब्रह्मैव स्वशक्तिमादायेश्वरो भूत्वा कविरतीतानागत ज्ञः । वेदाई समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन । भविष्याणि च भूतानीति गतिायापुतत्वात् । मनीषी मनीषा जगत्सर्जनेच्छा तद्वान् । सोऽकामयत बहु स्यां प्रजाये योत श्रुनेः । अथवा मनोनियन्ता मनसो ये मनो विदुरिति श्रुतेः । परिभूः परिरुपयर्यकः परि सर्वेषामुपरि श्रेष्ठन्वेन भवत्यस्तीति परिभूः । पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिरिति श्रुतेः । स्वयंभूः स्वयमेव भवति न तु कारणान्तरेणेत्यर्थः । अथवा येषामुपरि यश्चौपारे तत्सर्व स्वयमेव भवतीति सर्वरूपः । याथातथ्यतो यथातथाभावों याथातथ्यं तेनेति याथातथ्यतः साध्यसाधनादितिनियतस्वरूपेणा- यश्चितनाचेतनरूपपदार्यान्व्यदधाद्विभज्य दत्तवान् । शाश्वतीभ्यो नित्या- भ्यः समाभ्यः संवत्सगख्यभ्यः प्रजापतिभ्यो यो वै स संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकल इति श्रुतेरचिन्त्यशक्तिम् इह्मति भावः । अत्रार्थे श्लोकयोजना- ययापक शुद्धमपापविद्धं देहवयातीतमतिप्रकाशम् । कविः स धीमाप्रवरः स्वयंभूः प्रजापतिभ्यो व्यदधाद्यार्थान् ।। अथवा यथोक्तात्मज्ञस्योक्तानुवादपूर्वकमैश्वर्यमाह । सशब्द उत्तरार्धेनव संबध्यते । यः शुक्रमित्यादि यथोक्तविशेषणविशिष्टं ब्रह्म पर्यगात्सर्वभावेन ज्ञातवान् । गत्यर्थानां बुद्धयर्थत्वात्स ब्रह्मज्ञः कविः जान्नदर्शी। मनीषी द्वैतासंबन्धन प्रशस्त बुद्धिमान्परितः सर्वमपि स्वयमेव भवतीति परिभूः सकलात्मकः । स्वयंभूर्ब्रह्मरूपो यथास्वरूपं तेन तेन रूपेणार्यान्पदार्था- भोग्यविषयान् । शाश्वतीभ्यः समाभ्यः। तादर्थे चतुर्थी र अनन्तवर्षोप- भोगाय व्यदधात्स्वयमेव कृतवान् यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्माऽस्मि- न्संदेहे गहने प्रविष्टः । स विश्वकरस हि सर्वस्य कति श्रुतेब्रह्मविद्र- मेव भवतीति भावः ॥ ८ ॥ अत्रायं संग्राहकः श्लोक:- यो ज्ञात वाशुद्धमपापविद्धं देहद्वयातीतमतिरकाशम् । कविः स धीमान्सकलः स्वयंभूर्यधाद्यथास्वं बहुकालमर्थान् ॥१॥ ईशावास्यस्य विकृती कृतायां रामशर्पणा । संपूर्णश्चाष्टमो मन्त्रा प्रीयतां तेन राघवः ॥ २॥ ..

·ईशावास्यरहस्यवितिः।
।
उपक्रान्त मात्मतत्त्वमुपसंहृत्य यस्तुक्त तत्वानभिज्ञ ईषणात्यागाभावेन
संन्यासे च नाधिकारी संसारे च नात्यन्तं सक्तस्वं प्रति चित्तैकाय्यार्य:
मुपासनासमुच्चयं कथयिष्यन्प्रत्ये कमुपासनां फलकथनव्याजेन निन्दति।
अथवोक्तात्मज्ञानरपाखिल श्रेष्ठत्वं तद्वयतिरिक्तानां संसरणहेतुत्वपदर्शनेन
द्रढयति-अन्धं तम इति । ये नरा असंभूति सम्यग्भवनं संभूतिरुत्पत्तिर्यस्य
कार्यस्य तद्भिन्नां कारणरूपामव्याकृताख्या प्रकृतिमुपासते चिन्तयन्ति
तेऽधं तमोऽदर्शनात्मिको प्रकृति प्रविशन्ति प्रकर्षण विशन्ति पौराणि-
कोक्तं प्रकृतिलयं प्राप्नुवन्ति । तं यथा यथोपासते तदेव भवतीति श्रुतेः।
य उ । ये तु संभूत्यां प्रकृतिकार्ये हिरण्यगर्भाये रता आसक्तास्तदुपा-
सका इत्यर्थः । ते ततः प्रकृतिल याद्भूय इवाधिकमिव स्वरूपाज्ञानेन
संसरणहेतुत्वात्तमोऽणिमादिसिद्धिसमुदायं प्रविशन्ति प्राप्नुवन्ति ॥९॥
अत्रायं संग्राहकः श्लोकः-
अव्याकृतं हेतुपासते ये संप्राप्नुवन्ति प्रकृती लयं ते ।
पजापति कार्यमुपासते ये ते प्राप्नुवन्ति गणिमादिसिद्धीः ॥१॥
ईशावास्यस्य विवृतौ कृतायां रामशर्पणा।
संपूर्णो नवमो मन्त्रः प्रीयतां वेन राघवः ॥२॥
व्याकृताव्याकुनापासनयोभिन्नफलत्वे श्रुतिराचार्यवचः प्रमाणयति-
अन्यदेवेति । संभवात्संभूतिरूपकार्यप्रजापत्युपासनादन्यदेव भिन्न पेवाणि-
मादिसिद्धिरूपं फलं तत्त्वज्ञा आहुर्वदन्ति तथाऽसंभवादसंभूतिरूपकार-
णाव्याकृताख्यपकृत्युपासनादन्यत्मकृति लयाख्यं फलमाहुः कथयन्त्यु-
पास्योपासनयोरभेदविवक्षया संभवादसंभवादित्युक्तं ये जानिनो नोऽस्म.
भ्यं भाष्यमतेऽन्वर्थसंज्ञाविज्ञानाभावात्संपदानम् । अस्मान्धा । अकयिवं
चेति व्यापारद्वयार्थत्वाद्वा द्विकर्मत्वं तदुपासनाद्वयत त्वं विचचाक्षरे व्या-
ख्यातवन्तस्तेषां धीराणां वाक्यमिति शेषः । अथवा प्रसिद्धत्वाद्वा-
क्यमिति कर्मणोऽप्रयोग अख्यातोपयोग इत्यपादनत्वस्याविषक्षया
शेषे षष्ठी । धीरेभ्य इत्यर्थः । इनि पूर्वार्धोक्त पकारेण वयं शुश्रुम श्रुत.
वन्तः ॥ १० ॥ अत्रायः संग्राहकः श्लोकः
अन्यत्फलं कार्यमुपासता स्यादुपासता कारणमन्यदेव ।
एतस्य तत्त्वं विबुवा य ऊचुस्नेषां पुरा वाक्यमिति श्रुतं नः ॥१॥

·१२ रामचन्द्रपंण्डितकता- ईशावास्यस्य विकृती कलायां रामशर्मणा । संपूर्णो दशमो मन्त्र! प्रीयतां तेन राघवः ॥ २ ॥ यत एवमत उभयो। समुच्चयो युक्त इत्याह-संभूतिमिति । य: पुमा- संभूति पावर्णलोपः पृषोदरादित्वात् । असंभूति प्रकृतिप्रथवा सम्य- ग्मवत्यस्याः कार्यमिति संभूतिः कारणं पूर्वापरसंदर्भानुसारेण वक्तुर. भिप्रायस्याभिधानियामकत्वात्प्रकृतिस्तां च परं विनाशं च । चेत्यर्थे । विनाशोऽस्यातीति विनाशं कार्यम् । अर्शश्राद्यच् । तदुभयं कार्यका- रणोपासनाद्वयं सह सपुच्चितं फलदायिति वेद जानाति स विनाशेन हिरण्यग(ख्यकार्योपासनेन मृत्युमनैश्वर्यादिदुःख मात्वं तीर्वाऽविक्रम्पा. संभूत्या । अथवा पूर्वोकपकारेण संभूत्याऽव्याकृताख्यकारणोपास. नेन । यथाऽस्मदपेक्षयाऽधिकजीवनेन देवा अपरास्तथाऽऽपेक्षिकममृतं प्रकृविलयमश्नुते प्राप्नोति ॥ ११ ॥ अत्रायं संग्राहकः श्लोकः- उपासने कार्यनिदानयोस्ते समाश्रिते वेद परस्परं यः । सत्राऽऽद्यया प्राप्य स ईश्वरत्वं द्वितीयया याति लयं प्रकृत्याम् ॥१॥ ईशावास्यस्य विकृतौ कृतायां रामशर्मणा। पूर्ण एकादशो मन्त्रः मीयतां तेन राघवः ।। २ ।। अधुना कर्मणोपासनां समुच्चिचीपन्यत्येकमुभयं फलं पदर्य निन्दाव। अथवा व्याकृतान्याकृतोपासनयोः फर प्रदश्य कर्मणां देवतान्तरोपा. सनानां च फलं दर्शयति अन्धं म इति । ये नरा अविद्या विद्या ज्ञानं तद्भिनाऽविद्या तां कर्म केवल पासो तत्पराः सन्तोऽनुतिष्ठन्ति तेऽन्धं तमो जन्ममरणरूपं पविशन्ति प्राप्नुवन्ति । य उ ये त्वशुद्धचित्ता अपि कर्म न कुर्वन्ति किंतु केवल या विद्यायां देवतोपासनायां रता आसक्तास्वे कर्माधिकारे सत्यपि कर्मत्यागेन प्रत्यवायरूपदोषयुक्ताः सन्तस्ततः कर्मानुष्ठातृभ्यो भूय इवाधिकमिव तमः संसरणलक्षणं पवि. शन्ति प्राप्नुवन्त्युपासनाफलं नानुबते। किंतु संसरन्तीति भावः ॥१२॥ अत्रायं संग्राहकः श्लोकः- उपासते केवलकर्मजालं ये संसरन्तीह पुनः पुनस्ते । तेभ्योऽधिकं यान्ति गताग ने उपासते केवलदेवतानि ॥१॥ ईशावास्यस्य वितो कृतायां रामशर्मणा । संपूणों द्वादशो मन्त्र; श्रीयन तेन राघवः ॥२॥ . .

·ईशावास्यरहस्थाविवृतिः।
उक्तार्थे श्रुतिर्विदचः प्रमाणयति-अन्यदेवेति । विद्याया देवो.
पासनायाः फलमन्यदेव । विद्यया देवलोक इति श्रुतेदेषलोकमाप्तिल
क्षणं प्राज्ञा आहुः । तथाऽविद्यायाः कर्मणोऽन्यत्कर्मणा पितृलोक इति
वचनापिसृलोकमाप्तिलक्षणमाहुर्दूरपेने विपरीते विषूची अविद्या या च
विधेति श्रुतेश्च । एवंप्रकारेणोभय तत्त्वव्याख्यातृभ्यः पूर्वमस्माभिः श्रुत.
मस्तीवि तात्पर्यम् । पदव्याख्या तु व्याकृनाव्याकृतोपासनावन्मन्त्रे कृता
॥ १३ ॥ अायं संग्राहकः श्लोक
बुधाः फलं कर्मण आहुरन्ययावतोगास्तिफलं तथाऽन्यत् ।
ये तस्य तत्त्वं गुरवो न ऊचुरतेभ्यः पुराऽस्माभिरिति श्रुतं हि ॥१॥
ईशावास्यस्य विकृती कृतायां रामशर्मणा ।
पूर्णस्त्रयोदशो मन्त्रः प्रीयतां तेन राघवः ॥ २ ॥
उभयोः समुच्चये फलमाह-विधां चेति । विद्यां च देवतोपासनाम:
विद्यां च कर्म तदुभयं सह समुचिवलं फलदात्रिति यः पुमान्वेद सोऽवि.
घया कर्मणा मृत्यु स्वाभाविकमज्ञानं विस्मरणलक्षणं तीवो दूरीकृल्य
विद्यया देवतोपासनेनामृतं देवतात्मवाव मनुने पामोति । तदयमृतमुच्यते
यदेवतात्मगमनामिति श्रुतेः । अवार्थे श्लोकयोजना-
यो देवतोपास्तिमथापि कर्म एकेन कार्य पुरुषेण वेद ।
स्वकर्मणा मृत्युमतीत्य विद्वान्स विद्ययाऽमति हि देवतात्वम् ॥
अथवा कर्मणामुपासनानां च फलं प्रदीऽऽमज्ञानेनैव कृतक.
स्यतेति श्रुतिरुपपादयति वक्तृतात्पर्यस्याभिधानियामकत्वात् । विवा.
मात्मनानं च परमविद्यां च कर्मेत्यु भयं प ठक्रमादर्यक्रमो बलीयानिति
कर्माऽऽत्मनानं च पूर्वापराधिकार मौन सहकपुरुषव्यत्वेन समुचित
वेद सोऽविद्यया कर्मणोपासनापि मानसं कर्मेर मृत्युं स्वरूपावि.
स्मरणहेतुं चित्तमलमने काग्र्य वीजनिकम्म विद्ययाऽऽत्यज्ञानेनामृतं
मोक्षमश्नुते । तमेव विदित्वाऽति मृत्युपति नान्यः पश्था विधवेऽयना-
येति श्रुतेः ॥ १४ ॥
अत्रायं संग्राहकः श्लोकः-
कर्माऽऽस्मविज्ञानमपि क्रमेण संप य केन नरेण वेद ।
या कर्मणा चिसविशुद्धिमाप स वियपाऽऽमोत्यपृवं हि विद्वान् ॥१५॥

·. रामचन्द्रपण्डिनकृता- ईशावास्यस्य विवृतौ कृतायां रामशर्मणा । पूर्णश्चतुर्दशो मन्त्रः प्रीयतां तेन राघवः ॥ २ ॥ अथ पुनरादित्यान्तर्यामिपुरुषोपासनामभेदेन वर्ण यन्नैकात्म्यमुपसंह रति-हिरण्मयेनेति । हिरण्मयेन हिरण्यस्य विकारो हिरण्मयं तदिव प्रकाशात्मकं तेन पात्रेण पिबन्ति रश्पयो रसान्यत्र स्थितास्तेन विम्बन सत्यस्य । सत्यस्य सत्यमिति श्रुने ब्रह्मणो मुखं मुखपिव मुखं प्रधान रूपमपिहितमाच्छादितं सर्वननैरज्ञात मस्ति । तथाऽपि यः प्रसिद्धोऽसौ प्राकृसजनानां परोक्ष आदित्ये सूर्यमण्डले स्वयं पकाशः सकल शक्त्याधा- रभूतः पुरुषः स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिश य इति श्रुतेः । अन्न- याम्यस्ति स पुनरसावित्यनेनावधारणं स एव । अयतच्छब्दार्थोऽद.. शब्दः । एष सर्वसमीपवरोऽहामीले प्रत्यक्षतः स्वानुभवं श्रुतिरधि का रिणे प्रदर्शयति । स यश्चायं पुरुष यश्वासावादित्ये स एक इति श्रुतेः। ॐ ॐकारवाच्यं खपाकाशमित्र व्यापकं ब्रह्माहपस्मीति भावः । एव. मेव त्वमपि ब्रह्मरूपोऽसीति तात्पर्यम् ॥१५॥ अवार्य संग्राहकः श्लोक:- तेजोमयेनापिदित स्वरूपं सत्यय विम्बेन सदा परं तु । भानावसौ या पुरुषोऽस्ति सोऽहं ज्ञेयं विभु ब्रह्म सदोस्वरूपम्।।१।। ईशावास्यस्य विकृतो कृतायां रापशर्मणा । पूर्णः पञ्चदशो मन्त्रः पीयतां तेन राधाः ॥ २ ॥ + प्रथमव्याख्यायामुक्तोपासनापान्योगी देवतामन्ते प्रार्थयते-बापुर- निलमिति । द्वितीयम्पारू पायां त्वात्मज्ञस्याऽऽप्त कामत्वेन देहान्तेऽन्यत्र गमनं नास्त्याप्तकामो भवति । न तस्य प्राणा उकामन्त्पत्र समवली. यन्ते ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्यतीति श्रुो । न च प्रार्थ देवतान्तरं य एवं घेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्व भवतीति श्रुस्तिस्य सर्वात्मकत्वादसंक- ल्पत्वाच्च तमक्रतुः पश्यति वीतशोक इत्यु कत्वात् । अव आत्मज्ञवना. न्यस्यात्रैव कृतकृत्यतेति निदर्शयितुं सिंहावलोकनन्यायेन पूर्वोक्तव्या- कुताव्याकृतोपासनापान्देवतान्तरोपासनावांश्च लोकान्तरगमन योग्यो योगी देवतामन्ते प्रार्थयेतेति श्रुतिरुपदिशति-पायुरिति । मम वायुः शरीरस्थः प्राणः प्राणोपलक्षितं लिङ्गशरीरमुत्क्रान्तं सदमृतं मृत्यु- नाऽनातं तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेय इति प्रक्रम्याथेममेवं नाऽऽनो- घोऽयं मध्यमः पाण इति श्रुतेः । भनि सूत्रात्मानं प्राप्नोत्विति शेषः। + पोड शमन्त्ररहम्यविवृति!पलायते ·ईशावास्वरहस्यविहतः। १५ यदा पुरुषोऽस्माल्लोकात्मसीत्यादिना वायोरेव परलोकपापकत्वोक्तेः। अयेदं स्थूलं शरीरं भस्मान भस्मैवान्तः परिणामो यस्य ताशं पृथि- व्यंशवादत्रैव तिष्ठत्विति तात्पर्यम् । ओमिति ब्रह्मनाम । अवति प्राप्नोति सर्वापदार्यानथवाऽवति रक्षति सर्व भूतजातम् । अथवाऽवति दीप्यत इति स्वयंप्रकाशं ब्रह्म । ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधा स्मृत इति गीतावाक्यात् । तद्रूप कनो ऋतुर्यजः । तदेतत्वात्संकल्पोऽपि क्रतुः । यथा क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुत इति श्रुतेः । हे संकल्प स्मर । यन्ममेष्टं तत्स्मर । यं यं वाऽपि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भाकभावितः ।। इति भगवद्वाक्याक्लिषे कल्पते प्राप्तुं योग्यो भवतीति क्लिप्किवि- मागमछान्दसम्तस्मै क्लिचे जशादेशोऽयस्मयादित्वेन पदत्वात् । मया प्राप्तुं योग्याय । लोकाय क्रियार्थोपपदस्येति कर्मणि चतुर्थी तं दातुं स्मरणविषयं कुरु । कृतं यन्मया बाल्पप्रभृत्यनुष्ठितं तत्स्मर । स्मरेत्यस्य त्रिरावृत्तिः संभ्रमेण प्रवृत्तत्वात् ॥ १७ ॥ अायं संग्राहकः श्लोक:- सूत्रं मरुधातु वपुर्ममेई भस्मान्तमुवी प्रणवात्मकस्त्वम् । संकल्प्य यत्कर्म कृतं मयेष्ठं प्राप्यं च लोकं मम संस्मराय ॥१॥ ईशावास्यस्य विवृतो कृतायां रामशर्मणा । पूर्णः सप्तदशो मन्त्री पीयतां तेन राघवः ॥ २ ॥ अथ कर्मकृत्सर्वाश्रमेषु परिचरितमग्निं प्रार्थयते- अग्ने नयेति । हे देव दीव्यति दीप्यत इति देवो द्योतनात्मकानेऽस्मास्त्वदुपास कान्सुपया गतागतरहितेन मार्गेश राये भोग्याय फाय मुक्तिरूपाय । तादों चतुर्थी । तदर्थ नय प्रापय । यतो भवान्विश्वानि सर्वाणि वयुनानि ज्ञानानि कर्माणि वा विद्वाञ्जानन् । किंव जुहुराणं हुई। सनो लुक्छ. लोपश्चेति सिद्ध कौटिल्यं वचनात्मक व्यवहारार्थमाचरितमेन: पाप- मस्मदस्मत्तो युशेध्यमिश्रितं कुरु । नाशयेत्यर्थः । अमिश्रगार्यकाधुवा. बोरादादिकादपि बहुलं छन्दसति शुरडिन्तश्चेति हेपिर्वा छन्दतात्य. पित्त्वविकल्यान्डिस्वाभावेन गुणा । निष्पापत्वे मुकियोग्यत्वं स्यादिति ·१६ रामचन्द्र पण्डितकता ईशावास्यरहस्यविति। भावः । यतोऽधुना वयं नमस्कारमपि कर्तुमशक्ताः शरीरापाटवारिक मुतान्यपरिचर्यामतस्ते तव भूयिष्ठां बहुतरां नमउक्ति नमस्कारवचनं विधेमोत्तमपुरुष आशीलिङो बहुवचनं छन्दस्युभयथेति सार्वधातुक. त्वमङ्ङालोपः क्रियाम नमस्कारेण वै खल्पपीति वचनान्नमोऽस्तु नमोऽस्त्विति ब्रूप एतावतैव प्रसन्नो भवेवि नात्पर्यम् ॥ १८ ॥ अत्रायं संग्राहकः श्लोक:-- ज्ञानानि सर्वाणि विदस्त्वमग्ने संप्रापयास्मान्सुपथा विमुक्तिम् ।। कौटिल्यमेनः कुरु नः पृथक्त्वां कुर्मो नमोऽन्ते बहुधा स्वबाचा ॥१॥ ईशावास्यस्य वितौ कृतायां रामशर्मणा। संपूर्णोऽष्टादशो मन्त्रा भीयतां तेन राघवः ॥ २ ॥ माध्यंदिनेशोपनिषद्रहस्यप्रकाशकं श्लोकसमूहमेतम् । कृत्वाऽपित श्रीगुरुपादपद्मे पठत्यजस्रं स विमुक्तिमी धात् ॥ १ ॥ शाख्योपनिषद्रहस्यविवृति श्रीरामशर्माऽकृत श्रीकृष्णात्रिकुलोद्भवः कविवरः श्रीसिद्धराजा त्मनः । शाके खेटगुणाचलावानि १७३९मिते यामीश्वरेऽ मधी सेयं श्रीरघुवीरपादकमले भक्त्याऽर्पिता श्री ति ॥ २ ॥ इति श्रीमद्विद्वन्मुकुटालंकारहीरश्रीराजयोगिवरिष्ठश्रीसिद्धेश्वरसरि. सूनुना श्रीरामचन्द्रपण्डिन विरचिता श्रीमाध्यदिनीये. शावास्योपनिषदहस्यचितिः समाप्तिपगमत् ।। ॥ ॐ तत्सत् ॥

·आनन्दाट्टोपाध्यायरुतमाशावास्यभाष्यम् । ॐ दर्शपूर्णमासाद्यश्वमेधान्तं कर्मकाण्डं समाप्तमयेदानी ज्ञान काण्ड प्रस्तूयते-ईशा वास्यमिति । ईशा वास्यमित्यादीनां मन्त्राणामपि यथाकथंचन शर्मगु विनियोगः किं न स्यादिवि केनचित्पृष्ट ऋचा पुरुषं ब्रह्माणं दक्षिणत: पौरुषेण नारायणेनाभिष्टौति सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपादित्यनेन षोडश.नेत्यादि । तत ईशा वास्य- मित्यादिमन्त्राणां कसु प्रमाणतोऽविनियोगात् । यागकल्पनायां तु विशेष परिहत्य व यागकल्पना सा भवति नेतरति श्रीभगवच्छंकरा. चार्यों विरोधादेवाविनियोगस्तेषां मन्त्राणां कर्मणीीते प्रतिपादयति- ईशा वास्यामित्यादयो मन्त्राः कर्मस्वविनियुक्तास्तेषामकर्मशेषस्याss- स्मनो याथात्म्यप्रकाशकत्वादिति । तमेवं सविस्तरं प्रतिपादयवि-याथा. त्म्यमात्मनः शुद्धन्वापापविद्धत्वाशरीरत्वादि वक्ष्यमाणं कर्मणा विरु- ध्यत इत्यता युक्तस्लेषां कर्मस्वविनियोगः । न चैवलक्षणत्वं याथात्म्य मुत्पाद्यं संस्कार्य कर्तृत्वं भोक्तृत्वं येन कर्मशेषता स्यात् । सर्वासामुपनिष. दामात्मयाथात्म्यनिरूपणेनैवोपयोगाद्गीतानां मोक्षधर्माणां चैतत्परत्वात् । तस्मादात्मनोऽपृथक्त्वाकर्तृत्वादि शुक्लत्वादि नोपादाय तस्य लोकबुद्धि. सिद्धानि कर्याणि विहितानि । यो हि दृष्टेन कर्मफलेन ब्रह्मवर्चसा वाऽदृष्टन स्वर्गादिना वाऽनुमीयते तत्र च द्विजातिरहं लक्षणाचाधि- कारधर्मवानित्यात्मानं मन्यते सोऽधिक्रियते कर्मस्वित्यधिकारविदो वदन्ति । तस्मादेते मन्त्रा ह्यात्मनो याथात्म्यप्रकाशनेनाऽऽत्मविषयाः स्वात्मविकाराज्ञानं निवर्तयन्तः शोकमोहादिसंसारविच्छित्तिसाधनमा. स्मैकत्वादिविज्ञानमुत्पादयन्ति । एवमुक्तविषयसंवन्धपयोजनान्मन्त्रा. संक्षेपतो व्याख्यास्यामः । अस्य कुत्स्नस्याध्यायस्य दध्यङ्ङार्थर्वण ऋषिः । आत्मा देवता । प्रतिमन्त्रं चशा वास्यं कुर्वन्नेवासुर्या नामति तिस्रोऽनुष्टुभ आरमदेवत्या दध्यङ्कङाथर्वण ऋषिः । अत्र च कंचन पुत्रं शिष्यं वा गर्भाधानादिभिः संस्कारैः संस्कृत शरीरमधीतवेदमुत्पादितपुत्र मिह जन्मनि जन्मान्तरे वा यथाशक्त्यनुष्ठित यज्ञादिना क्षपितकल्मपं नित्यानित्यवस्तुविवेकवन्तं दैववशात्कथंचिदिहापुत्रार्थफलभोगविराग. युक्तं शमदमादिसंपन्नं मुमुक्षु शिक्षपति । स्वयमाचार्यस्वरूपा सती श्रुतिराह-ईशा वास्यामिति । ईश ऐश्वर्येऽस्य कियन्तं तृतीयान्वं रूपमीशे- .

·आनन्दभट्टोपाध्यायकृतम्- तीष्ट इतीद नेनेशेशिवेशा तेन परमेश्वरेण परमात्मना सर्वजन्तुनामात्म- भूवेन स्नाऽऽत्मनेशा पास्यं वस निघासे वास्यं निवसनीयं किमि तीदं प्रत्यक्षादिभिः प्रतीयमानं साक्षिदृश्यं चेदमात्मव्यतिरिक्तं सर्वमि- दमीशा वास्यं सर्वेषु स्वकार्येषु स्वकारणभूत निवास्यम् । जगति पृथि. ध्यां जगत्यां जगत्युपलक्षिते जगति किंचेति चकारो भिन्नक्रमः। जगति व्यक्तं च लोकमसिद्धं वस्तुजावं तत्सर्वमीशा वास्यं निवास्यं स्नाऽऽ. स्मना निवास्यम् । किंच वस आच्छानेऽहमेवेदं सर्वमिति परमसत्य- रूपेणेशा परमात्मनाऽमृतमिदं सर्व वास्यं छादनीयमाच्छादनीय कार्यस्य कारणसचापकाशव्यतिरेकेणाऽऽरोपितस्याषिष्ठानपकाशव्यतिरेकेण पृय. क्सचाप्रकाशनाभावादेवेदं सर्व जगदीशा वास्यम् । यतः प्रत्यगात्मनः सच्चिदानन्दलक्षणपुरुषार्थरूपं स्वत एव सिद्धम् । तेन स्वास्मिन्नारोपि. सस्थाहमिदं ममेदमित्येवमनात्मकस्य सर्वस्यानयंभूवस्य जगतस्त्यक्तेन त्यागेन सर्वाधिष्ठानभूत स्वस्वरूपयायात्म्यानुभव सामर्थ्यसिद्धेन त्यक्तेन त्यागेनाऽऽत्मानं भुञ्जीथाः । भुजोऽनवन इत्यस्य रूपम् । पालनेऽपि छन्दस्यात्मनेपदं भवत्यत आत्मानं भुञ्जीथाः पालयेथाः कृतं कृत्यं माप्तं पापणीयम् । आत्मलाभान परं विद्यत इति श्रुतेः । त्यक्तैपणस्त्वं मा गृधः कस्यस्विद्धनम् । गृधु अभिकाङ्क्षायाम् । कस्यस्वित्परस्य धनं मा गृधः । अभिकाङ्क्षा मा कार्धिनविषयाभिकाङ्क्षा मा कार्षी. रित्यर्थः । स्विदिति निपातो वितर्फवचनः । अस्य संपूर्णकामत्वादे. पान्याविषयाकाङ्क्षा किंनु कर्तव्या न कर्तव्येत्यर्थः । विचार्यमाणे तथाविधस्यार्यस्याभावादेवाथवा मा गृधः कस्यचिद्धनमित्याक्षेपार्यों न कस्यचिद्धनमस्ति यद्गृध्येत । आत्मैव सर्वमितीश्वरभावनया सर्व द्वैत. मानं त्यक्तमत आत्मन एवेदमात्मन एव तु सर्व परस्य कस्यचित्सव. धित्वेन प्रतीयमानस्य स्वयं संबन्धित्वमापादयितुमभिकाझा मा कार्षीः स्वव्यविरेकेणातो मिथ्याविषयं ग्रहं मा कार्षीरित्यर्थः । एवमा. त्याविदः पुत्राधेषणात्रयसंन्यासेनाऽऽत्मज्ञाननिष्ठनयाऽऽत्मा रक्षितव्य इत्पेष वेदार्यः ॥ १॥ अयैतस्यार्थस्य ग्रहणस्य तु साधनत्वेनेदमुपदिशति-कुर्ववेहेति। इह कर्मभूमौ शतं समा: शतं वर्षाणि जिजीविषेद्यदि भवाञ्जीवितुमि- च्छेचहि कर्माण्यग्निहोत्रादीनि कुर्वमेव भवाञ्जिजीविषेच्छवं समा इति जीवता पुरुषस्य जीवितं परमायुरनद्य कुर्वन्फर्माणीत्यवधीयते । एवं ·ईशावास्यभाष्यम् । स्वाय नान्यथेतोऽरित न कर्म लिप्यते नरै नराभिमानिमि त्वयि । एवं नीवति सति कर्म न लिप्यते कर्मणा न लिप्यत इत्यर्थः। नाम्यये. तोऽस्ति । इतोऽस्माघयोक्तप्रकारादन्यथा प्रकारान्तरं नास्ति । एको ज्ञानमागों द्वितीयः कर्ममार्ग एवं प्रकारद्वयादन्यत्प्रकारान्तरं नास्ती. त्यर्थः । देवताभक्तिरप्युभयात्मिकेव । अतो न विरोधः । एवं चेदशुभ कर्म न लिप्यते । केचिदेवं योजयन्ति-इह लोके कर्माणि यनेन दानेनेत्यादिना मुक्तिसाधनत्वेन विहितानि कर्माणि कुर्वन्नेव पतं समाः संवत्सराणि जिजीविषेदिति व्यत्ययः । एवमिहवं त्वाय वर्वमाने सति तब मुक्तिरस्वति शेषः । नान्ययेतोऽस्तिः । इतः प्रकारादन्यथा मुक्तिर्नास्तीत्येतदुकं भवति । यथा स्वर्गमाप्तेर्नानाभूता विशेषास्बया मुक्तर्न मार्गभेदोऽस्त्यपि त्वेक एव मार्गो ज्ञानलक्षणोऽन्यथा प्रकारान्तरं नास्ति येन प्रकारान्तरेण विद्यमानेन कर्म लिप्यते तथा प्रकारान्तरं नास्तीत्यर्थः । अतः शास्त्रविहितान्यग्निहोत्रादीनि कर्माणि कुर्वश्रेष जिजीविषेदिति । कथं पुनरिदमवगम्यत आयेन मन्त्रेण ससंन्या. सज्ञाननिष्ठोक्ता द्वितीयेन तदशक्तस्य कर्मनिष्ठति ज्ञानकर्मणो विशेषोपरोधं पर्वतसर्षपवदेवोक्तं न स्मरासे किपित्यायुक्तम् । यो जिजीविषेत्स कर्म कुर्वन्नेवेति । ईशा वास्यमिद५ सर्व यत्किय जगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनमिति । तेन जीविते मरणे वा गृधि मा कुर्वित्य रण्यामियादिति पदमतो न पुनरिषा- दिति न्यासशासनात् । उभयोः फलभेदं च वक्ष्यति । इमो दावेव पन्थानावनुनिष्क्रान्ततरौ भवतः । क्रियापथक्षेत्र पुरस्तात्संन्यासपपत्र तयोास एवात्यरेषयदिति तैत्तिरीयके । द्वाविमावथ पन्थानी यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः । प्रवृत्तिलक्षणो धर्मों निवृत्तिश्च सुभाषितः । इत्यादि पुत्राय विचार्य निश्चित मुक्तं श्रीव्यासेन वेदाचार्येण । श्रीभगवता-लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा पोका मयाऽनघ । ज्ञानयोगेम सांख्यानां कर्मयोगेन(ण) योगिनाम् ॥ इति । विभागं चानयोर्दर्शयिष्यामः ॥ २ ॥ अथेदानीमविद्वनिन्दाऽऽरभ्यते विद्वत्मशंसार्थम्-असुर्या नाम व इति। परमात्मभावमद्वयमपेक्ष्य देवादयोऽप्यसुरा असुषु रमन्त इति । वेषां संभूना लोका असुर्या नामशब्दः प्रसिद्धवचनस्वे लोका: कर्मफलानि जन्मानि येषु लोक्यन्ते दृश्यन्ते भुज्यन्त इति । अन्धेनादर्शनात्मकेन ·४ .. आनन्द होपाध्यायकृतम्- तमसाऽज्ञानलक्षणेनान्ध कारेणाऽऽवृता आच्छादितास्तास्थावरान्ता- लोकांस्ते प्रेत्य मृत्वमं देहं परित्यज्याभिगच्छन्ति । यथाकर्म यथाश्रुवं वे तान्गच्छन्ति । ते क इनि तानाह-~-ये के चाऽऽत्महनो जना इति । आत्मानं घ्नन्तीत्यात्महननमात्मभेददर्शनं तत्कुर्वन्ति ते केऽविद्वांसः स्वस्वरूपाविदस्तद्विपर्ययेण विद्वांसो मुच्यन्ते न त्वात्महनः ॥ ३ ॥ ताई तत्कीदृशमात्यतत्त्वमिति तदाह-अनेजदेमिति । आत्मदेवत्या त्रिष्टप् । अतिवेगवान्वायुः प्रसिद्धस्ततो हि वेगवत्तरं मनस्तनोऽप्यविवे. गवत्तरपात्यतत्त्वं कथं विरुद्धमिदमुच्यते निश्चळं जवीय इति । नैष दोषो निरुपाध्युगधिमत्त्वोपपत्तेः । तत्र निरुपाधिस्वरूपेणोच्यते-अने. जदेकामति । सोपाधिस्वरूपेणोच्यते-मनसो जवीय इति । मनसो जवेनान्तःकरणस्य संकल्पादिलक्षणस्योपाधेरनुवर्तमानात्तत्र प्रवृत्तिश्च म्यर्थ पुरतः पुरतश्चाऽऽत्मतत्त्वं प्रकाशन इनि ज्योतिर्ब्राह्मणे प्रसिदम् । इहैव दुःस्थस्य मन सो ब्रह्मलोकादिदूरसंकल्पनं नानागमनं क्षणमात्रा. दित्य तो मनसो जविष्ठत्वं लोके प्रसिद्धम् । तस्मिन्मनसि ब्रह्मलोकादि. दूरं गच्छति प्रथमं प्राप्त इवाऽऽत्मचैतन्याभासो गृह्यते । अतो मनसो नवीय इत्याह । किंच नैन देवा आप्नुवन्निति । एवदात्मतत्त्वं देवा द्योतन- साधनत्वात्सर्वथाऽपि तदात्मतत्त्वं चक्षुरादीन्द्रियाणि देवा नाऽऽप्नुवन्न प्राप्नुवन्न विषय्यकुन्निति । प्रक' शविषयीकर्तुं वा श्रम एव वतस्तेभ्यो मनो जवीयः। मनोव्यवहारो व्यवहितत्वात् । नाऽऽभासमात्रमप्यात्मनो नैव देवतानां विषयो भवति यत्स्यान्मनसोऽपि पूर्वपर्षत्पूर्वमेव गतं व्योमवव्यापित्वात् । सर्वथाऽपि तदात्मतत्तं सर्वसंसारधर्मवर्जिा सेन नीरूपेणाविक्रिय सदुपाधिकृताः सर्वाः संसारविक्रिया अनुभवतीवा. विवेकिनां मूढानामेकमने कमिव प्रतिदेहं प्रत्याचक्षते स्वत इत्येतदाह-तद्धा- बत इति । तद्यत्मसिद्धमात्मतत्त्वं तद्धावतो दूरं गच्छवोऽन्यान्मनोवागि. न्द्रिय प्रभृतीनात्मविलक्षणानत्येत्यतीत्य गच्छ नीव । इवार्थ सयमेव दर्शयति--तिष्ठदिति । द्वि-स्वयं सदित्यर्थः । तस्मिन्नात्मतत्त्वे सति चैतन्यस्वभावे मातरिश्वा मातयन्तरिक्षे श्वयत इति मातरिश्वा सर्वप्रा. णभून्क्रियात्मकः । यदा सर्वाणि कार्यकारणजातानि यस्मिन्नोवानि प्रोतानि यन्सूत्रसंज्ञकं सर्वस्य जगतो विधारयितृ स मातरिश्वा । अपोऽप इति कर्मनाम । अपः कर्माणि पाणिनां चेष्टालक्षणाम्यादित्यपर्जन्या- दीनां ज्वलनदहनप्रकाशवर्षादिलक्षणानि यज्ञदानहोमादीनि दधाति स्थापयति विमजतीत्यर्थः । समष्टिव्यष्टिरूपो ह्यसौ वायुर्धारयतीति वा ।

·. ईशावास्यभाष्यम् । भीषाऽस्माद्वातः परत इत्यादिश्रुतिभ्यः सर्वा हि कार्य कारणादिविक्रिया नित्यचैतन्यात्मस्वरूपे सर्वस्याऽऽदिभूते सत्येव भवन्तीत्यर्थः । न मन्त्राणां जामिताऽस्तीति पूर्वोक्तोऽर्थः ।। ४ ॥ कंचिद्विशेषं दर्शयन्नाह-तदेजति । यस्तु सर्वाणि भूतानि यस्मिन्स. र्वाणि भूतानीत्यात्मदेवतास्तिस्रोऽनुष्टुभः । तदेमात । तद्यत्प्रकृतमात्म तत्त्वं तदेजत्युपाधित एजति चलति । लजति । तदेव त्वात्मतत्त्वमतो जति नैव चलति । अचलमेव सच्चलतीव भवतीत्यर्थः । तदुरे । वर्ष. कोटिशतैरप्यविदुषामपाप्यत्वाद्र एन । तत् उ एव अन्तिकेऽतिसमीपे विदुषामात्मत्वात्तदन्तिक एव । अत्यन्तसमीप एक न केवलं दूरेऽन्तिके तदन्तरस्य सर्वस्य जगतोऽन्तरात्मैव । एप त आत्मा सर्वान्तर इति श्रुतेः । अस्य सर्वस्य जगतो नामरूपक्रियात्मकस्य तदेव सर्वस्य बाह्य तो व्यापित्वादाकाशवनिरतिशयसूक्ष्मत्वादतो ज्ञानघन एवेति शासनानि रन्तरम् ॥ ५ ॥ यस्तु शोधिततत्त्वंपदार्थों मुमुक्षुः सर्वाणि भूतान्पव्यक्तानि स्थावरा न्वानि चेतनाचेतनान्यात्मानं त्वामन्चन्वेति सदा पश्यत्यात्मव्यतिरि. तानि न प्रपश्यति । अपि त्वात्मन्यात्मत्वेन ५३ पतीत्यर्थः । सर्वभूतेषु चाऽऽस्मानं तेषु सर्वेषु भूतेषु चाऽऽत्मानमनुपश्यति तेपामपि भूतानामा- त्मानमात्मतत्त्वं न पश्यति यथाऽस्य कार्यकरणसंघातरूपमात्मानं सर्व. प्रत्ययसाक्षिभूतं सत्यं केवलम् । निर्गुणोऽनेनेव स्वरूपेणाव्यक्तानां स्थावरान्तानामहमेवाऽऽत्मेति सर्वभूतेषु चाऽऽत्मानं यस्तु पश्यति । तत. स्तस्माइर्शनान्न विजुगुप्सते जुगुप्सां धूगां न करोति । गुपू रक्षणे। देहा. दिकं गोप्तुं न गच्छतीति वा । ज्ञानमाप्तस्यैवानुवादोऽयम् । सर्वा हि घृणाऽऽत्मनोऽन्यद्दष्टव्यं पश्यतो भवति । आत्मानमेव त्वनन्तपु विशुद्ध निरन्तरं पश्यतो न प्राणादिनिमित्तास्वीति प्राप्तमेव ततो न विजुशु. सत इति ॥ १॥ इममेवार्थमन्योऽपि मन्त्र आह सर्वासां श्रुतीनामव तात्पर्यमिति प्रदर्शषितम्-पस्मिन्सर्वाणि भूतानीति । यस्मिन्यथोक्त आत्मनि सगि भूवानि तान्येव परमार्यदर्शनादात्मैवाभूदात्मैव संहतः । परमार्थ तो विजानत एवमात्मतत्त्वं विजानत एतत्तस्मिन्काले तस्मिन्नवस्थाविशेषे सत्र चाऽऽत्मनि को मोहः । मुह वैचित्ये । को मोहः कः शोकः कः संसार एकत्वमनुपश्तः । शोकपोहो कामवीजमजानतो भवतो न स्वात्मकत्वं विशुद्धं गगनोपमं पश्यतः । को मोहः कः शोक इति ।

·आनन्दमट्टोपाध्यायकृतम्- शोकमोहयोरविद्याकार्ययोः संसारमसंसारपित्यज्ञानयाराक्षेपेण संपदर्श नात्सकारणस्य संसारस्यात्यन्तमेवोच्छेदः प्रदर्शितो भवति ॥ ७ ॥ योऽयमतीतेन मन्त्रेणोक्त आत्मा किंलक्षण इत्यपेक्षायामयं मन्त्रः प्रवर्वते-स पर्यगादिति । आत्मदेवत्या जगती । स यथोक्त आत्मा पर्यगात्परितः समन्तादगात्परितो गच्छति सर्वमवगच्छति व्यामोति च । आकाशवव्यापी शुक्रं शुच दी शुचिमधीप्तिपदित्यर्थः । अकायम. शरीरं लिङ्गशरीरवर्जितपत्रणमहसम् । अस्माविरं स्नायाः शिरा न विद्यन्ते यस्य वदस्नाघिरम् । कविः क्रान्तदर्शी । नान्योऽनोऽस्ति द्रष्टेत्या. दिश्रुतेः । मनीषी मनस ईशिता सर्वज्ञ ईश्वर इत्यर्थः । परिभूः सर्वेषा- मुपरि भरतीति परिभूः । स्वयमेव भवतीति स्वयंभूः । येपामुपरि भवति यथोपरि भवति स स्वयमेव सर्वो भवतीति स्वयंभू । स नित्य. मुक्त ईश्वरः । यायातथ्यतो यथातथा भाको याथातथ्यं यथाश्रुतकर्म- फलसाधनतोऽर्थान्कर्तव्यपदार्थान्व्यदधादकरोद्विहितवान्यथानुरूपं व्य. धादित्ययः । शाश्वतीभ्यः समाभ्यः संवत्सरात्मभ्यः प्रजापतिभ्य इत्यर्थः अनाऽज्येन मन्त्रेण सर्वेषणापरित्यागाज्ज्ञाननिष्ठो का । प्रथमो वेदार्थ । ईशावास्यमित्यादिना मा गृधः कस्यस्विद्धनमिति । अज्ञानिनां जिनी- विष्णां ज्ञाननिष्ठासंभवे सति कुर्वन्नेव कर्माणि जिजीविषेन्जिनीविषेरिति कर्मनिष्ठा । द्वितीयो दार्थः । अनयोश्चिरंतनयोर्मन्त्रः प्रदर्शिता-सोऽका- मयत जाया मे स्यादिति तस्याज्ञानिनः कर्माणि । मन एवास्याऽऽत्मा वाग्जायेत्यादिव वनात् । अनत्वं कामित्वं च निश्चितमवगम्यते । तथा चाऽऽत्मस्वरूपावस्थानं जायायेषणासंन्यासेनाऽऽत्मविदा कर्मनिष्ठापा. तिकूल्येनाऽऽत्मस्वरूपनिष्ठेव दर्शनात् । किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं लोक इत्यादिना यज्ञाननिष्ठासंन्यासिनोऽसूर्या नाम त इत्यादिनाऽविभिन्दाद्वारेणाऽऽत्मनः स पर्यगादिति बदतो म.. उपादिष्टो ? यत्र तत्राधिकृता न कामिन इति । यथा च श्वेताश्वतराणां मन्त्रोपनिषदिक-अत्याश्रमिभ्यः परमं पवित्रं प्रोवाच सम्यगृषिसंघजु. मित्यादि विभज्योक्तम् । ये तु कर्मनिष्ठाः यर्म कुर्वन्ध एव मिनीवि. पवस्त्रेभ्य इदमुच्यते -अन्धं तम इत्यादिना । कथं पुनरिदमवगम्यते साध्यसाधनभेदोषमर्शनम् । यस्मिन्साणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहा का शोक एकत्वमनुपश्यतः । यदात्मकत्वविज्ञानं तत्र केनचिदपि कर्मणा ज्ञानान्तरेण वा स मूढः समुच्चिचापति । भवतु ·ईशावास्यभाष्यम् । समुच्चिचीपयाऽविद्वनिन्दा । तत्र च यस्य येन समुच्चयः संभवति न्यायतः शास्त्रतो वा तदिहोच्यो । दैवं वित्तं देवतादिज्ञानं कर्मसंबन्धि- त्वेनोपन्यस्तेन परमात्मविज्ञानं विद्यया देवलोक इति पृथक्फलाश्रयणा- ततो ज्ञानकर्मणोरि कैकानुष्ठाननिन्दासमुच्चिचीपया निन्दापरकैकस्य पृथक्फलाश्रयणाद्विद्यया तदारोहन्ति विद्यया देवलोकः । तत्र दक्षिणा यन्ति कर्मणा पितृलोक इति । न हि शास्त्रविहितं किंचिदकर्तव्यता- मियात् ।। ८ ॥ अन्धं तमः प्रविशन्ति । पडनुष्टुभ आत्मदेवत्याः । अन्धं तमोऽदर्श- नात्मकं तमः प्रविशन्ति । के। येऽविद्यामविद्या कौत्यर्थः । अविद्यामान- होत्रादिलक्षणामेव केवलामुपासते । तत्पराः सन्तोऽनुतिष्ठन्तीत्यभिप्रायः । ततो भूय इव ते तमः । ततस्तस्मादन्धात्मकाय एव वहुनरमेव तपः प्रविशन्ति । ते क इति । य उ विधायां रता ये तु कर्म हित्वा य उ एव विद्यायामेव रता ज्ञान एव रतास्ततो बहुनरमेव तमः प्रतिशन्ति । अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तपसाऽऽवृताः। तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति अविद्वांसोऽबुवा जनाः ॥ इति श्रुतेः ।। ९ ।। अत्रावान्तरफलभेदं विद्याकर्मणोः समुच्चये कारणमाइन्यथा फल- वदफलवतोः संनिहितयोरङ्गाङ्गिन स्पादिति ---अन्यदेवाऽऽहुरिति । अन्यत्पृथगेव विद्यया क्रियते फलमित्याहुः । अन्यदेवाऽऽहुरविद्याया कर्मणाऽन्यदेव फलं क्रियत इत्याहुर्वेदाः कर्षणा पितृलोको विद्यया देवलोक इत्यादयः । इत्येवं शुश्रुम श्रुतवन्तो वयं धीराणां धीमतां वचनं शुश्रुम । य आचार्या नोऽस्मभ्यं तत्कर्म च ज्ञानं च विचचक्षिरे व्याख्यातवन्तस्तेषामयमागमः पारम्मर्यागत इत्यर्थः ॥ १० ॥ यत एवं विद्यां चाविधां चेति देवताज्ञानं कर्म चेत्यर्थः । यस्तद्वेद तदुभयं ज्ञानं क च सकेन रूपेणानुष्ठे यो वेइ तस्यैव समुच्चयका- रिण एकपुरुषार्थ संबन्धक्रमेण किं स्यादित्युच्यते-- अविद्यया मृत्यु तीवति । अविद्यया कर्मणाऽग्निहोत्रादिना मृथु स्वाभाविकं रागतः क्रियमाणं कर्म ज्ञानं च मृत्युशब्दवाच्यं तदुभयं तीवोऽतिक्रम्य विद्यया वेदान्तज्ञानेनामृतं देवतात्मभावमश्नो नामोति । तद वामृतपश्नुते यद्देवतात्मगमनम् ।। ११ ॥ अधुना व्याकवाव्याकृतोपासनयोः समुच्चिचीपा प्रत्येकं निन्दा ·८ आनन्दमट्टोपाध्यायकृतम्- च्यते--अन्धं तम इति । अन्धं तमः प्रविशन्ति के येऽसंभूतिं संभवन संभूतिः सा यस्य कार्यस्य संभूतिस्तस्पा अन्याऽसंभूतिः प्रकृतिः प्रक्रियते कार्य यया प्रकृतिः कारणमव्याकृताख्यां नामसंभूतिमव्याकृता. ख्यां प्रकृतिकारणमविद्या कामकर्मबीजभूतामदर्शनामिकामुपासते ते तदनुरूपमेव फलं तमोऽदर्शनात्मकं प्रविशन्ति । ततस्तस्मादपि भूयो बहुतरमिव तमः प्रविशन्ति । के ये उ एव संभूत्यां रताः संभूत्या कार्य प्रमाण हिरण्यगर्भाय एव रसास्ते भूय इव तमः प्रतिशन्ति ।। १२ । अथाधुनोपासनयोः समुच्चयकरणायावयवफलभेदमाह-अन्यदेवाऽऽ हुरिति । अन्यदेव पृथगेवाऽऽहुः फलं संभवात्संभूते: कार्यब्रह्मोपासना दणिमाद्यैश्वर्यलक्षणं फल माहुर्वेदाः । तथाऽन्यदाहुरसंभवः दसंभूतेरव्या कृतादव्याकृतोपासनादन्यदेव फलपाहुः । अन्धं तमः प्रविशन्तीति शुश्रुम श्रुतवन्तो वयं धीरा ये नस्तद्विच चक्षिरे । य आचार्या धीराण वचनं विचचक्षिरे व्याकृताव्याकृतोपासनफलव चनं व्याख्यात वन्त इत्यर्थः ॥ १३ ॥ यत एवमतः समुच्चयः संभूत्योर्युक्त एवैकपुरुषार्थवादित्याह- संभूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदाभय५ सह विनाशेन मृत्यु शो धो यस्य स वेन विनाशधर्मणा हिरण्यगर्भोपासनेनैश्वर्षप्राप्तिद्वाराऽनैश्वर्यः धर्मकामादिदोषजातं च मृत्युं तीवा संभूत्या । अत्राकारले पश्छान्दसः असंभूत्याऽसंभूत्युपासन याऽव्याकृतोपासनेनामृतं प्रकृतिलपलक्षणं कार णत्वमाप्तिलक्षणममृतमश्नुत इति ततश्च पुनः संसारो भवतीत्येवपपर विद्याकर्मसमुच्चये फलमभिहितम् । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनु पश्यत इति । स्वतन्त्रस्य सर्वकर्मसंन्यासपूर्वस्व सम्पज्ञातस्य फलम. भिहितमेवं द्विपकारः प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणो वेदार्थोऽनेन प्रकाशितः । प्रव तिलक्षणस्य वेदार्थस्य विधिपतिषेधलक्षणस्य कृत्स्नस्य प्रकाशने प्रव र्यान्तं ब्राह्मणमुपयुक्तम् । निवृत्तिलक्षणस्य प्रकाशने विद्यामुपासत इति । तत ऊर्ध बृहदारण्यकं तत्रापि प्राणादिविषयोपासनं न पर किंचिदन्यनिर्गुणब्रह्मपरमिति विभज्य दर्शनीयम् । कार्य सगुण ब्रह्मो पासनावाक्यजातं चान्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासत इत्यादिपण्म त्रप्रकाशितार्थस्य प्रकाशन उपयुक्तमितरत्सर्व निर्गुणतत्वैकनिष्ठमिति विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभय५ सह । अविद्यया मृत्यूं तीवो विद्ययाऽमृतपश्नुते ।। - ·ईशावास्पभाष्यम् । इति यदुक्तं तत्र केन मागेंणामृतत्वमश्नुन इस्यर्षिरादिमार्गेणेत्यु- च्यते ॥ १४ ॥ एवं यथोक्तोपासनं कुर्वन्नुपासकः सदेह स्यान्तकाले प्राप्त आत्मनोऽ: मृतत्वमाप्तिद्वारभूतमादित्यं याचते-हिरण्मयेन पात्रेणेति । आदित्य- देवत्याऽनुष्टुन्हे पूषन्हे सूर्यास्मत्पोषक हिरण्मयेन ज्योतिर्मयेन पात्रेणाss- धारभूतेन सत्यस्याऽऽदित्यमण्डलस्थस्य ब्रह्मणोऽपिहितं मुखं द्वारमपि- हितम् । हिरण्मयेन पात्रेण द्वारस्यापिधानं कृतम् । अतस्तत्त्वं पूषनपा- वृणु पूर्षस्तस्पिधानं त्वमपापपगमय । सत्यधर्माय सत्यस्य तवोपास. नादहमपि सत्यधर्मो जातः । सत्यं धर्मो यस्य स सत्यधर्मा तस्मै सत्य. धर्माय मह्यं तदपावृणु। यद्वा व्यत्ययः । सत्यधर्माय सत्यधर्मस्य तदृष्टये । १५॥ पूषन्नेकर्ष इति । सूर्यदेवत्या त्रिष्टुप्पोषणात्पूषा रविस्तत्संबोधनं ह एकर्षे त्वया सर्वस्य संयमनाद्यमो हे यम सूर्य सुवीरणात्सूर्यस्तत्सं. बोधनं प्रजापतेरपत्यं प्राजापत्यस्तस्संबोधनं हे प्राजापत्य । एवं संस्तुय प्रार्थयते- व्यूह रश्मीनिति । रश्मीन्व्यूह विगमय समूह तेजस्तेजस्तापकं यज्ज्योतिस्तज्ज्योतिस्तत्समूहकी कुरु । यत्ते रूपं कल्याणमं वत्ते पश्यामि ते तव यत्कल्याणतमं मङ्गलतमं रूपं तत्ते तव प्रसादा. तद्रूपमई पश्यामि । किंच योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि । योऽसो मण्डलस्थो व्याकृतावयवो यः पुरुषः पुरुषा आहुः पूर्णत्वाद्वा पुरुषा सोऽहमस्मीत्यादित्यमेकीकृत्य पश्यामीति ॥१६॥ एवं ब्रह्मोपासकस्य योगिनः शरीरपातोत्तरकालं शरीरं यद्भवति तदाह-वायुरनिलमिति । लिङ्गोक्तदेवत्यं यजुर्वायुः प्राणोऽनिलं सूर्या- त्यममृतमधिदैवतं स्वप्रकृति हिरण्यगर्भाख्यं प्राणं प्रविषयते । अथान- न्तरमिदं प्रतीयमानं शरीरममौ हुतं भस्मान्तं भवति । कृतप्रयोजनत्वात् । इदानीं योगिनो बलभूतं सर्ववेदसारं सर्ववेदमयमक्षरं कथ्यते-ओमिति। अवतेरामोतेवा । ओमिति परमाक्षरस्य योगिनो बलभूतस्य परस्य ब्रह्मणः प्रणवाख्यस्य स्थूलादिगुणयुक्तस्य ब्रह्मा ऋषिश्छन्दो गायत्रं परमात्मा देवता । शब्दब्रह्मारम्भे विनियोगः । अपि च यागहोमादिषु शान्तिपौष्टिककर्मसु चान्येष्वपि काम्यनैमित्तिकादिष्वपि सर्वेषस्योंका. रस्य विनियोगः। ओमिति परब्रह्मणो नामनिर्देशः । ओं तब्रह्मेत्यादि. श्रुतेः। ब्रह्मविष्णुशिनपरब्रह्मात्मकोऽकारोकारमकारापात्रात्मकोऽयमों- ·१० आनन्दभट्टोपाध्यायकुतमीशावास्पभाष्यम् । कार एवान्त्यकाल उत्तारक इति दर्शयति-आत्मरूपश्च ॐकारस्ततस्तेन ततम् । इदानी कृतं स्मारयति-कृतं स्मर, इति । लिङ्गोक्तदेवत्यं यजुः । क्रतो क्रतुः संकल्पोऽनेन संकल्पविषयो योगिभिर्लक्ष्यते । हे क्रतो हे श्रीभगवन्नने स्मर कृतं ब्रह्मचर्ये मया कृतं तत्स्मर न विस्मर्तव्यम्। है तो गाईस्थ्ये पया यत्कृतं तच्च स्मर । पुनश्च यत्साधु कृतं तत्सर्व कृतं स्मर कृतं स्मरेति । आदरार्थ पुनर्वचनम् । अथवा क्रतुशब्देन यज्ञः संबोध्यते । हे क्रतो हे यज्ञ । यज्ञशब्दोपलक्षितो यज्ञाध्यक्षो यज्ञह. विर्भागभुक् श्रीभगवान्विष्णुः संबोध्यते श्रीभगवन्विष्णो कृतं स्मर मया कृतं त्वया कारितं स्मर कृतं स्मर कृतं स्मरोति ॥ १७॥ मार्ग याचते-अग्ने नयेति । आग्नेयी त्रिष्टुप् । हे श्रीभगवन्नने हे सर्वज्ञ नय सुपथा। दक्षिण पार्गनिवृत्त्यर्थ सुशब्दः। शोभनेन मार्गेण देवयानेना- स्मानय प्रापय । राये धनाय कर्मज्ञानफलोपभोगाय वा । अस्मान्य थोक्तज्ञानकर्मकारिणो नयेति संवन्धः । हे देव विश्वानि सर्वाणि वयुनानि कर्माणि प्रज्ञानानि तदनुष्ठितानि च विद्वाज्ञानवर्वास्त्वं सुपथा नयति संवन्धः । किंच युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनः। अस्मदस्मत्तः सकाशाज्जुहुराणं कुटिलं कुटिलवञ्चनात्मकमेनस्तत्कृतं चैन: पापं युयोधि योषय पृथक्कुरु । तत्ते विशुद्धाः सन्त इष्टं फलं प्राप्नुयाम- त्यभिप्रायः । किंतु वयमिदानी किमपि कर्तुं न शक्नुमः । अपि तु भूयिष्ठां बहुतरां नमउक्तिं नमस्कारवचनं ते तुभ्यं विधेम कुर्मः । केव- लनमस्कारवचनेन परिचरेमेत्यर्थः ॥ १८ ॥ वन्देऽहं मङ्गलात्मानं भास्वन्तं वेदविग्रहम् । याज्ञवल्क्यं मुनिश्रेष्ठं कृष्णं हरिहरं प्रभुम् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचा आचार्यवर्यश्रीवासुदेवपुरीपूज्यपादप- रमकारुण्यासादितश्रीकृष्णभक्तिसाम्राज्यस्य श्रीमज्जात. वेदभट्टोपाध्यायस्य सूनुना चतुर्वेदिश्रीमदानन्दभट्टो- पाध्यायेन विरचिते काण्ववेदमन्त्रभाष्यसंग्रहे चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४० ॥ ॥ ॐ तत्सत्॥

·अथानन्ताचार्यकृतमाशावास्यभाष्यम् । सर्ववेदैकसंवेद्यं हरि देवशिखामणिम् । देशतः काल तश्चैव गुणनोऽनन्तमाश्रये ।। चत्वारिंशे विहाध्याये परमात्मनिरूपणम् । क्रियते शोकमोहादिवर्जितैः परलक्षणैः ।। ईशा वाम्यमित्य स्याध्यायस्य कर्मसु विनियोगो नास्ति । किंतु शुद्ध- स्वैकत्वापापविद्धत्वाशरी रत्वसर्वगत त्वाद्यात्मयाथात्म्यप्रतिपादकत्तम् । तस्माद्विहित कर्मणा शुद्धान्तःकरणस्याधिकारिण आत्मस्वरूपपकानेन शोकमोहादिसाधनमज्ञानं निवर्त्य स्वरूपं दर्शयतीत्यभिधेयसंबन्धप्रयो- जनवानिति व्याख्यायते । ईशा वास्यमात्मदेवत्योऽनुष्टुप्छन्दस्कोऽध्यायो दध्य ड्ङाथर्वण ऋपिष्टा । गर्भाधानादिसंस्कारसंस्कृतमधीतवेदं जनि- तसुतं यथाशक्तिकृतयज्ञं निष्पापं नि:स्पृहं यमनियमोपेतं मुमुक्षुमुपसनं शिष्यं पुत्रं वा ऋषिरुपदिशन्नाह --- ईशेति । ईश ऐश्वर्ये किवात ईष्ट इतीट् । सर्वस्येशिता परमेश्वरः । स हि सर्वजन्तूनामात्मत्वात्सर्वमीष्टे । तेनाऽऽत्मनेशा परमेश्वरेणेदं सर्व प्रत्यक्षप्रमाणसिद्धं विश्वं वास्यम् । वस आच्छादने । ऋहलोमेदिति ण्यत्प्रत्ययो णित्त्वात्स्वरितः। आच्छा. दनीयं सर्व तेन व्याप्तमित्यर्थः। स एवाधस्तात्स एवोपरिष्टात् । अन्त- बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थित इत्यादिश्रुतेः । यदा-इदं सर्व- मीशा परब्रह्मणा चास्यं वस निवासे वासितमुत्पादिवं स्थापितं निय. मितं च । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जानानि जीवन्ति । यमयत्येप त आत्माऽन्तर्याम्यमृत इत्यादिश्रुतेः । न केवलं प्रत्यक्षगम्य. मीशा वास्यमपि तु सावरणं ब्रह्माण्डमित्याह-यदिति । यत्किचिच्छु- तिप्रमाणसिद्धं जगत्यां जगत् स्थावरजंगमात्मकं शेषं विश्वमीशेनोत्पा- दितं स्थापितं नियामित चेत्यर्थः । अतः कारणात्तेनेशा त्यक्तेन विसृष्टेन दत्तेन स्वादृष्टानुसारिणा विषयेण भुञ्जीथा भोगाननुभवः । इतोऽधिकं मा गृधो गृधु अभिकाङ्क्षायां मा काझीः। इतो ममाधिकं भवत्विति धियं त्यजेत्यर्थः । परमात्माधीनस्वेन त्वदिच्छाया व्याहतत्वादिति भावः। एवं सद्धनं कस्यस्विस्विदिति निपातो वित। न कस्पापीत्य. थः । स एष सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं ·अनन्ताचार्यकृतम् । किंचत्वादिभुरुषदाता परमेश्वरो न स्वामिसंबन्धालिङ्गिन्तमममा. णिमासमिति वैराग्येण भवितव्यमिति तात्पर्णम् ॥१॥ इदानीं चित्तशुद्धयर्थं विहितमवश्यमनुष्ठेयापित्याह-पूर्ववेवेवि । कर्माध्यग्निहोत्रादीनि निष्कामाणि मुक्ति हेतुकानि कुर्वमेवेह कोके शतं समाः शतपर्षपर्यन्वं जिजीविषेत् । पुरुषव्यत्ययः प्रकरणात् । त्वं जिजी- विषेर्जीवितुमिच्छेः । भवाजिजीविषेदिति वा । पुरुषायुषस्य शववर्षमि. तस्चारछतग्रहणम् । कालाधनोरत्यन्तसंयोग इति द्वितीया । यावच्छति फर्तव्यं न कदापि त्याज्यमिति । कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भो ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ इति । ब्रमण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा मनीषिणः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ।। इति भगवद्वचनात् । त्वयीति विभक्तिव्यत्ययस्तवैवं.कर्म कुर्वतो जिजी. विषतो मुक्तिरस्तीति शेषः । इतः प्रकारादन्यथा प्रकारान्तरेण मुक्तिनास्तीत्ययमभिपायः । स्वर्गादिप्राप्तौ यथा नानोपायाः सन्ति न तथा मुक्तावित्यर्थः । ब्रह्मार्पणबुद्धया कृतकर्मणा शुद्धान्ताकरणस्यैव मुक्तिरिति भावः । ननु कर्मणोऽवश्यं फलेन भाव्यं कथं मुक्तिरित्याह- न कर्मेति । मुक्त्यर्थ क्रियमाणं कर्म नरे मनुष्ये त्वाय न लिप्यते न बध्यते । स्वोचितेनासंकल्पितफलेम कर्मणा भगवन्तमाराधयन्तं नरमपि स्था न प्रागुत्तरकर्म याधत इत्यर्थः । मुक्तिकारणान्ताकरणशुदयापाद- कत्वेनोपक्षीणशक्तित्वात् । उक्तं हि- द्वाविमावथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः। प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तौ च विभाषितः।। इति ॥ २ ॥ अथ काम्यपरामिन्दति- असुर्या इति । ये के च ये केचिजना आत्महन आत्मानं घ्नन्ति संसारे संबन्धयन्तीत्यात्महनोऽविद्वांसः काम्प. कर्मपरा आत्महन्तारस्ते प्रेत्य मृत्वा साल्लोकानभिगच्छन्ति । आभगाभ- मुख्ये । वे के । ये लोका असुर्या असुराणामिमेऽसुर्या असुषु प्राणेष्वेव रमन्त इत्यसुराः पाणपोषणमात्रपरा अज्ञानिनः केवळविषयासकास्ट प्राप्पा असुः । कीरशाः अन्धेन तमसाऽज्ञानात्मकेन समसाऽऽवृता ·ईशावास्यभाष्यम् । आच्छादिता अज्ञानाधिक्यकारिणोऽनात्मज्ञाः पुनः पुनर्जायम्ले नियन्ले चेत्यर्थः । उक्तं हि भगवता भीगीतायाम्- कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । जन्मवन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ इति । अनेकवित्तविभ्रान्ता मोहजाल प्रमावृताः । प्रसका कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥ इति । वस्माद्यथायोगं वर्णाश्रमविहितकर्मणा भगवन्तमाराधयंस्तत्मसादेन निवृत्तस्वान्ताकलुपो जातवैराग्य भात्मविन्मुक्तो भवतीवि प्रघट्टकार्यः ॥३॥ ब्रह्मविदामोति परं समेवं विद्वान मृत इह भवति मान्यः पन्था अय- नाय विद्यते । एवं स्वाय नान्यथतोऽस्तीत्यादिश्रुतिभिर्ब्रह्मज्ञानमेव मोक्षसाधनमित्युक्तम् । सब्रह्म किंविधमित्यत आह-अनेजदिति । त्रिष्टुप्छन्दस्केयमृक् । तद्ब्रह्मानेजत् । एज़ कम्मने नैजतीत्पने. जव । अकम्पमानोऽभयमचलदिति केचित् । तथात्वे न मनसो जवीय इत्युत्तरविरोधोऽजरोऽमृतोऽभयो ब्रह्मति श्रुतेश्च । एकं समाधिकर. हितम् । न तत्समचाभ्याधिकश्व दृश्यत इति श्वेताश्वतरोक्तेः । यद्वा सर्वभूतेषु विज्ञानघनरूपेणैकम् । एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मेति श्रुतेः । मनसो जबीयो मनो हि वेगवत्यसिद्धं ततोऽपि जवीयो वेगवत्तरं जवोऽस्यास्तीति जयवदत्यन्तं जववदिति जवीय ईयसुनि कृते विन्मतो गिति मतुपो लुग्देहस्थस्य मनसो दूरस्थब्रह्मलो. कादिसंकल्पनं क्षणमात्राद्भवतीति मनसो वेगवत्तरत्वं तस्याप्पगम्यत्वा. ब्रह्म मनसो जवीय इत्युपपद्यो । किंध देवा ब्रह्माया अप्येनद्रम नाऽऽनुवकारस्यनाजानन् । देवा द्योतमानाश्चक्षुरादयोऽप्येतनाऽऽनु- वन गोचरी कुर्वन्तीति केचित् । तत्तु मनोगम्यत्वादेवापीह स्थितम् । पूर्व सर्वजगत्कारणम् । यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इति श्रुतेः । अदि ऋव गती, अर्पतीत्यर्पज्ज्ञानस्वरूपं सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति श्रुतेः । किंच लोकविलक्षणम् । लक्षणान्तरमाह-तिष्ठदिति । विष्ठमीति सिष्ठ स्वस्थाने स्थितमपि सर्वगतत्वाद्धावतो द्रुतं गच्छतोऽन्यान्मनआदी. नत्येत्यतिम्य सिष्ठत्यचिन्त्यशक्तिकमित्यर्थः । किंच मातरिश्वा मात. यन्तरिक्षे श्वयविषप्त इति मातरिश्वा घायुः । टुबोश्वि गसिद्धयो. रिति धातुः । तस्मिन्ब्रह्मण्यपः कर्माणि दधाति थारयति । अप इवि कर्मनाम । कार्यकारणमातानि यस्मिन्नोतानि प्रोतानि यश्च सूत्रसंज:

·20 अनन्ताचार्यकृतम्- सर्वस्य जगतो विधारयिता सर्वपाणभृच्चेष्टकः सोऽपि वायुः प्राणिना चेष्टालक्षणानि कर्माणि तस्मिन्ब्रह्मणि स्वाधिष्ठाने सवि दधाति । सर्व- चेष्टको घायुस्तस्यापि चेतयितु ब्रह्मेत्यर्थः । भीषाऽस्माद्वातः पवत इत्यादिश्रुतेः । यद्वा मातरिश्वा वायुरपः कर्माण्याप्यन्ते प्राप्यन्ते सुखदुः खानि याभिस्ता अपः कर्माणि । आमोतेईस्वश्चेति कि, घातोहम्मश्च । तानि कर्माणि यज्ञहोमादीनि यस्मिन्दधाति स्थापयति । सर्वमाणिक- माणि समर्पयतीत्यर्थः । देवा गातुविदो गातुं वित्वा गातुमित मनस. स्पत इमं नो देवदेवेषु यज्ञ स्वाहा वाचि स्वाहा वातेधा इति समिष्ट. यजुर्मन्त्रे वायुस्थत्वोक्तेः सर्वकर्माणि तावद्वायौ स्थाप्यन्ते । समष्टि व्यष्टिरूपोऽसौ वायुरपि तानि सर्वाणि तस्मिन्दवात्यतो यागहोमादीनां कर्मणां परमास्पदत्वं ब्रह्मलक्षणमित्यर्थः ॥ ४ ॥ रहस्यं सकृदुक्तं न चित्तमा रोहतीति पूर्वमन्त्रोक्तमपि पुनर्वदति- तदिति । अनुष्टुप् । तत्पकृतमात्मतत्त्वजति चलति तदेव नैनति च । स्वतो नैव बिभेति । अभयमेव सन्मूढ दृष्टया विभेति च । यद्वैजातिर त- र्भावितण्यर्थः । तदेजयति दुष्टांतदेव नैजयति सदाचारानिति शेषः । परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्याय संभवामि युगे युगे ।। इति स्मृतेः । किंच तदुरे दूरदेशेऽस्ति तदु तदेवान्तिके समीपेऽप्यस्ति । सर्व- गतत्वात् । यद्वा तदुरेऽविदुवामब्दकोटयाऽप्यमाप्यत्वाद्र इवे- त्ययः । तद्वन्तिके विदुषां हृयवभासमानत्वादन्तिक इव न केवलं दूरेऽन्तिकेऽस्ति । कित्वस्य सर्वस्य नामरूपक्रियात्मकस्थ तोऽन्वरभ्यन्तरे वदेवास्ति । अस्य सर्वस्थ ब.ह्य तो बहिरपि तदु तदेवास्त्याकाशवव्यापकत्वात् । अन्तर्व हिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थित इति श्रुतेः । यद्वाऽस्य मन्त्रस्यार्थीना रम् । पू कारणरूपमुक्तनि. दानी कार्यरूपमुदिशति-तदिति । तदात्मतत्वमेजति सर्वजन्तुरूपेण स्थितं सच्चलति तदेव नजवि स्थावररूपावस्थं न चलति तदूर अदि. त्यनक्षत्ररूपेण स्थितत्वात् । तदु अन्ति के धरादिरूोण सिात्वात् । अस्य सर्वस्य प्राणिजावस्यान्तमध्येऽन्तर्यामिरूपेण स्थितं तदेव। यो विज्ञाने तिष्ठन्विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञान शरीरं यो विज्ञानमन्वरो यमयतीति श्रु: । अस्य सर्वस्य जगतो बाह्य वस्तदु वदेव । कालरूपेण विद्यमानत्वा ! अन्तर्वहिः पुरुषः कालकर इति जग- ·ईशावास्यभाष्यम् । स्मृतेः । चेतनाचेननरूपमनन्तं ब्रह्मैवेत्यर्थः । एवमुपासितुरचिरादिमा• र्गेण गमनं नास्ति । इहैव ब्रह्ममाप्तिः । न तस्य पाणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समवलीयन्ते । ब्रह्मैव सन्ब्रह्मापेतीत्यादिश्रुनेः । तद्वन्तिक इत्पत्र, उकारोऽपृक्तोऽस्पर्शादिति प्रातिशाख्येन संघिः ॥ ५ ॥ अयोपासनाप्रकारमाह-यस्त्विति । अनुष्टुप् । यः पुनरधिकारी सर्वाणि भूतान्यव्यक्तादिस्थावरान्तानि चेतनाचेतनान्यात्मन्सप्तम्या लुगात्मन्ये. वानुपश्यति ब्रह्मण्येव सर्वाणि भूतानि स्थितानीति जानाति । आत्मानं च सर्वभूनेष्वनुपश्यति । ततस्तस्मादर्शनान विजुगुप्सते जुगुप्सां नाऽऽप्नोति । मुक्तो भवतीत्यर्थः । उपक्रोशो जुगुप्सा च कुस्सा निन्दा च गर्हणे । गुप्षातोऍप्तिजिकाः सनिति स्वार्थे सन्प्रत्ययः । यो मां पश्यति सर्वत्र सर्व च मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ इति भगवद्वचनसमानार्थ को मन्त्रोऽयम् ॥ ६॥ इसमेवार्थ द्वितीयो मन्त्रो वदतीत्याह-यस्मिन्निति । अनुष्टुप् । यस्मि- नवस्थाविशेषे विजानतः सर्वाणि भूतान्यात्मनि सन्ति । आत्मा च सर्वभूतेष्वस्तीति विशेषेण ज्ञानवतः पुरुषस्य सर्व खल्विदं ब्रह्मेत्या. दिवाक्यार्थविचारेण सर्वाणि भूतान्धारमैवाभूत् , भवन्ति सर्वभूतेष्वरः स्थित आत्मैक एवेति ज्ञानं भवति । सर्वभूतस्थित यो मां भजत्येकत्वमास्थितः । सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्वते ॥ इति भगवदुक्के । तत्रावस्थाविशेष एकत्वमात्मकत्वमनुपश्यतस्तस्य को मोह का शोक- वाविद्याकार्ययोः शोकमोहयोः सर्वथाऽसंभवात्सकारणकस्य संसारस्या- त्यन्तमुच्छेद इति भावः । भियते हृदयग्रन्धिश्छियन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे॥ इति श्रुतेः ।। ७॥ एवंभूतात्मन्नानिनः फलमाह-स इति । जगती। योऽधिकारी पूर्वोक्तमकारेणाऽऽत्मानं पश्यति स ईदृशमात्मानं पर्यगात्मानोति । छन्दसि लुङ्लङ्लिट् इति सूत्राद्वर्तमाने लुङ् । कीदृशम् । शुक्र शुक्लं शुदं रलयोरभेदाद्विज्ञानानन्दस्वभावम् । अकायं न विद्यते भोगार्थ काय: शरीरं यस्य सः । तमकायत्वादेवाव्रणमच्छिद्रं पूर्णमित्यर्थः । अस्लाविरं ·६ अनन्ताजार्यकृतम्- न विद्यन्ते स्नाचाः शिरा यस्य सोऽस्त्राविरस्तम् । अकायमित्यने लिङ्गशरीरनिषेधः । अनाविरमिति स्नावोपलक्षितधातुमवस्थूल शरीर निषेध इत्यपुनरुक्तिः । अत्रैव हेतुगर्भविशेषणमाह - शुद्धमनुपहतं सत्त्वर जस्तमोभिः । एतदेव स्पष्टयति-अपापविद्धं न पापविद्धं क्लेशकर्मवि पाकाशयरस्पृष्टमीदृशमात्मानं ज्ञानी पर्यगादित्यन्वयः । कायादिरहि तोऽपि परमात्मा जगत्सर्जनादि करोत्यचिन्त्यशक्तित्वादित्याह-कवि रिति । ज्ञानी में पर्येति स आत्मा शाश्वतीभ्यः समाभ्यः शाश्वती समासु विभक्तिव्यत्ययः । याथातथ्यतो यथातथाभावो याथातथ याथाय तेन यथार्थ स्वरूपानी पदार्थान्यदधाद्विदधाति । कीदृशः सः कविः क्रारदर्शी सर्वज्ञो मनीषी मेधावी ज्ञानस्वरूपः परिभूः परिभवा स वशी करोतीति परिभूः । स्वयंभूः स्वयमेवान्यदनपेक्ष्य भवती स्वयंभूः स्वतन्त्रः । कविरित्युत्तर मुपासितुः फलकथनपरमि केचियाचक्षते तत्पक्रमभङ्गा दुपेक्ष्यम् ॥ ८ ॥ इदानीं पूर्वोक्तपक रेणानात्मविदः कर्मनिष्ठाः सन्तः कर्म कुर्व एव ये जिजीविषन्ति तान्प्रत्युपते- अन्धं तम इति । षडनुष्टुभः विद्याविद्ययोः समुच्चिचीपा प्रत्येकं निन्दोच्यते । ये जा अविद्यां विद्याया अन्याऽविद्या केवलामुपास कुर्वन्ति स्वर्गानि कर्माणि केवळ मनुतिष्ठन्तीत्यर्थः । अविद्य त्यत्र तदन्यार्थे नमब्राह्मण इतिवत् । ते पाणिनोऽन्धमदर्शनात्मक वमो. ज्ञान प्रविशन्ति संसारपरम्परामनु भवन्तीत्यर्थः । ततस्तस्मादन्यात्मक समसः संसाराद्भूय इव । इव एवार्थः । बहुतरमेव नमस्ते प्रविशन्ति ते के । य उ ये पुनर्विद्यायामात्नवाने देवताज्ञान एव रताः कर्म हिर विहितकर्माननुष्ठानेन प्रत्यवाये सत्यन्तःकरणशुद्धयमावेन ज्ञानानुन यादिति भावः । अन्येऽमुं मन्त्रमन्यया व्याकुर्वन्ति । यथा--आत्मय यार्थ्यज्ञानस्यैवान्यथाज्ञाननिन्दयाऽऽवश्यकत्वोपपादनायान्पयाज्ञानस्य तमसुर्यलोकसाधनत्वमन्यान्यथाज्ञाननिन्दनस्य ततोऽप्यधिकानर्थस धनत्वमन्येन मन्त्रेणोच्यते । न तु केवलकर्मनिन्दनं तदभावे विद्यार अध्यवसायत्वाभावात्केवल कर्मणाममसक्तेः । कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिनं विपदित्येवकरणं कर्मात्यन्तायोगव्यवच्छेदार्थेन केवल कर्मकरणविधान भावाच्च । अत्रैवं योजना-येऽविद्यामन्यथाज्ञानमुपासते तेऽधं वमो ना नरकं प्रविशन्ति । असन्नेव स भवति । असोत वेद चेदिति श्रुतेः कर्ष ता ·ईशावास्यभाष्यम् । अथ ये जना विद्यायामु आत्मयाथार्यज्ञान एव रता न त्वषतम साधनान्यथाज्ञाननिन्दने ते ततोऽन्यथाज्ञान प्राप्य तमसः सकाशादभूय इव बहुतरमेवान्धं तमः प्रविशन्तीति । ९॥ ज्ञानकेवलकर्मणोः फळभेदमाह--अन्यदेवेति । विद्ययाऽऽत्मज्ञाने नान्यदेव फलममृतरूपमाहुब्रह्मवादिनः । अविद्यया केवलकपणा साध्य. मन्यदेव फलं पितृलोकादिरूपमा हुर्विद्वांसः । कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोको देवलोको वै लोकाना श्रेष्ठस्तस्माद्विद्यां प्रशसन्तीत्यादि- श्रुतेः । कथमेतदवगतमित्यव आह इतीति । इत्येवं शुश्रुप श्रुतवन्तो वयं धीराणां धीमतां वचनम् । य आचार्या नोऽस्मभ्यं तत्कर्म च ज्ञानं च स्वरूप फललो विवक्षिरे व्याख्यात वन्तस्तेषामयमागमः पारम्पर्या. गत इति भावः । द्वितीयपक्षे तु विद्ययाऽऽत्मयाथार्थ्यज्ञानेनान्यदेव मोक्षकदेशलक्षणं फलं प्राप्यमाहुद्रा अविद्ययाऽन्यथाज्ञाननिन्द- याऽन्यदेव मोक्षैकदेशफलरूपं फलमाहुरिति धीराणां वचनं शुश्रुम । ये धीरा नोऽस्मान्प्रति तन्मोक्षसाधनं विचचक्षिरे व्याच चक्षिरे। तस्मादुपप. नः समुच्चय इति ॥ १० ॥ समुच्चयमाह--विद्यामिति । विद्याऽऽत्मज्ञानमविद्या कर्मान्यथाज्ञा- ननिन्दनं वा । चद्वयं परस्परसमुच्चवार्थम् । तदुभयं सह पुरुषार्थहेतुत्वेन यो वेद, एकेनैव पुरुषेणानुष्ठेयमिति जानाति सोऽविद्ययेश्वरार्पणवू. दयाऽकृतानिहोत्रकर्मणा मृत्यु मारकमन्तःकरणपलं तीवोऽन्तःशुद्धया कृतकृत्यो भूत्वा विद्ययाऽऽत्मज्ञानेनामृतं भावप्रधानो निर्देशः । अमृतत्वं मोक्षमश्नुते पाप्नोति । उक्तं हि श्रीगीतायां भगवता- यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगपि गम्यते । एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ।। इति । सांख्ययोगशब्दो ज्ञानकर्मपरौ ॥ ११ ॥ उक्तमेवमुत्तरमन्त्रत्रयेण समीते-अन्धं तम इति । येऽविद्यामुपा- सते तेऽन्धं तमः प्रविशन्तीत्युक्तम् । तत्राविद्या स्वरूपगुच्यते-असंभूति- मिति । ये प्राणिनोऽसंभूति नास्ति संभूतिर्जगत उत्पत्त्यादिर्यस्मात्सोऽ- संभूतिस्तं संभूतरुपलक्षणत्वात् । परमेश्वरो न जगदुत्पत्त्यादिकर्ताऽपि तु स्वभावत एवोत्पद्यतेऽवतिष्ठते नश्यतीत्यात्मानमुपासते तेऽन्यं तमः प्रविशन्तीत्यर्थः । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्तीत्यादिश्रुतेः । यत्मयन्त्यभिसंविशन्तीत्यादिश्रुतिविरुद्धत्वात् । :

·८ अनन्ताचार्यकृतम्- । तथा य च असत्यमप्रतिष्ठं से जगदाहुरनश्विरम् । अपरस्परसंभूतं किमन्यत्कामहेतुकम् ।। एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः। प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥ आसुरी योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि । मामप्राप्यैव कौन्तेय तसो यान्त्यधमा गतिम् ॥ इति भगवदुक्तेश्च । अन्य पूर्ववत् । यद्वा यमनियमादिसंबन्धवान्विज्ञानात्मा कश्चिनास्ति । जलघुघुदवज्जीवाः । मदशक्तिवद्विज्ञानमित्यादिदुर्वादिनो बौद्धा अनेन निम्धन्ते । ये नरा असंभूति न संभूतिरसंभूतिस्तां मृवस्य पुनः संभवो नास्ति । अतः शरीरान्तेऽस्माकं मुक्तिरेवेति य उपासते सिद्धा. स्तयन्ति तेऽन्धं तमः पावशन्ति संभूत्यामेव रताः संभवत्यस्या इति संभूतिः परदेवता तत्रै- वाऽऽसक्ताः कर्मपराङ्मुखाः स्वबुद्धिमालिन्यमजानाना आत्मज्ञानमात्र एव रता आत्मैवास्ति नान्यत्कर्मान्यदिति कर्मकाण्डज्ञानकाण्डयोः संब. -धो नास्तीत्यभिप्रायवन्त इत्यर्थः। ते नरास्ततोऽन्धात्तमसो भूय इव । इव- शब्दो निपातो बह्वयों बहुतरं तमो विशन्ति । यद्वा व्याकृताव्याकृतो. पासनयोः समुच्चिचीषया प्रत्येकं निन्दोच्यते । तेन यथा संभवनं संभूतिः कार्यस्योत्पत्तिस्तस्या अन्याऽसंभूतिः प्रकृतिः कारणमव्याकुताख्यं तामसंभातिमव्याकृताख्यं प्रकृतिकारणम् । अविद्या कामकर्मबीजभूतामद- र्शनात्मिकां य उपासते ते तदनुरूपमेवान्धं तमः प्रविशन्ति संसारमेव प्राप्नुवन्ति । ये तु संभूत्या कार्यब्रह्मणि हिरण्यगर्भादावेव रतास्ते ततस्तस्मादपि भूयो बहुतरमेव तमः प्रविशन्ति ॥ १२ ॥ अयोभयोरुपासनयोः समुच्चय कारणमवयवतः फलभेदमाह-अन्य. देवति । संभवात्संभूते। कार्यब्रह्मोपासनादन्यदेव पृथगेवाणिमायैश्वर्य- लक्षणं फलमाहुः कथयन्ति धीराः । तथाऽसंभवादसंभूतेरव्याकृतो. पासनादन्यदेव फल मुक्तमन्धं तमः प्रविशन्तीत्याहुः । क्लेशोऽधिकतर- स्तेषामव्यकासक्तचेतसामिवि भगवदुक्केः । इत्येवंविधं धीराणां धीमतां वचः शुश्रुम वयं श्रुतवन्तो ये धीरा नोऽस्माकं तत्पूर्व संभूत्यसंभूत्यु. पासनफलं विचचक्षिरे व्याख्यातवन्तः ॥ १३ ॥ उक्तं सर्वमुपसंहरवि-संभूति चेति । संभूति सकळजगत्संभवैकहेतुं परब्रह्म विनाशं विनाशोऽस्यास्तीति विनाशम् । अर्शमादिभ्योजि- .

·ईशावास्यभाष्यम् । त्यपत्ययः । विनाशधर्मकं शरीरादिसंसारं तदुभयं शरीरिशरीररूपं दवं यो योगी सहेकी भूतं वेद जानाति । नित्यानित्यं वस्तु विवेचयतीत्यर्थः। देहभिन्नोऽहं देही वाऽऽसं कनिमित्तमिति ज्ञात्वा शरीरेण ज्ञानोत्पत्ति. कराणि निष्कामकर्माणि कृत्वेश्वरेऽर्पयतीति भावः । स बानी विना. शेन विनाशवता शरीरेण साविककर्मानुष्ठानद्वारा मृत्यु वीर्वाऽन्व:- करणशुद्धिं संपाद्य संभूत्याऽऽत्मज्ञानेनामृतत्वमश्नुते मुक्ति प्राप्नोति । यद्वाऽस्या अर्थान्तरम् । यथा-संभूत्यसंभूत्युपासनयोरेकपुरुषार्थत्वात्स. मुच्चय एव युक्त इत्याह-संभूतिं चेति । अत्र विनाशं विनाशेने]तिशब्द- द्वयेऽवर्णलोपो द्रष्टव्यः । पृषोदरादित्वात्साधुरन्यदाहुरसंभवादिति प्रक- रणात् । संभूतिं विनाशं च व्याकृताव्याकृतोपासनद्वयं यः सह वेदो- भयमुपास्त इत्यर्थः । स योग्यविनाशेनाव्याकृतोपासनेन मृत्युमनैश्वर्य- मधर्मकामादिदोषजातं च तीवोऽतिक्रम्य संभूत्या हिरण्यगर्मोपासनेना- मृतं प्रकृतिलक्षणमश्नुते प्राप्नोति । यद्वा संभूत्या संभवतीति संभूविहि- रण्यगर्भादिदेवता तया संभूत्या संभूत्युपासनया मृत्युमन्तःकरणमलादि. रूपं तीवोऽतिक्रम्याविनाशेन विनाश उपलक्षणमुत्पत्तिविनाशादिदोषर. हितेन परात्मना तज्ज्ञानेनामृवं मोक्षममश्नुव इति भिन्नक्रमेण पदयोन्या- ख्यानम् ॥ १४ ॥ एवं प्राप्ताधिकारं शिष्यं प्रति परमात्मस्वरूपं निरूप्य तत्साक्षात्कारी मोक्षसाधनमित्यतीतग्रन्थेनोक्तम् । स चेश्वरसाक्षात्कारो न श्रवणादि. मात्रेण भवति । नापि मोक्षः साक्षात्कारमात्रेण किंतु भगवदनुग्रहा- देव । नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनं स्वामिति श्रुतेः । अतोऽ. नुष्ठिनश्र श्रवणमननादिकेनापि साक्षात्कारार्थ प्राप्तसाक्षात्कारेणापि च मोक्षार्य यथा भगवत्प्रार्थनं कार्य तत्पकारप्रदर्शनार्थी हिरण्मयेन पात्रे. णेत्याधुत्तरमन्त्राः । तत्राऽऽदित्य रूपोपासनमाह-हिरण्मयेन पात्रेणेति । अनुष्टुप् । हिरण्मयमिव हिरण्मयं ज्योतिर्मयं यत्पात्रं पिबन्ति यत्र स्थिता रश्मयो यत्र स्थितानिति पात्रं सूर्यमण्डलं तेन तेजोमयेन मण्डन सत्यस्याऽऽदित्यमण्डलस्थस्याविनाशिनः पुरुषोत्तमस्थ पुरुषोत्तमस्य श्रीभगवतो मुखं मुखमिति सर्पविग्रहोपलक्षणम् । लीलाविग्रहस्वरूपमपिहिमाच्छा. दितं वर्तते यत्त-मुखं हे पूषन्पुष्णातीति पूषा तत्संबोधन हे भक्तपोषक परमात्मंस्त्वमपावृण्वपारमनाच्छादितं कुरु । किमर्थ, सत्यधर्माय दृष्टये ।

·4 १८ अनन्ताचार्य कृता- सत्यं सत्यवानानन्दात्मकं त्वद्रूपं धारयति हृदये चिन्तयतीति सत्यधर्मा तस्मै । चतुर्थी षष्ठयथे। सत्यधर्मस्य मदादिभक्तजनस्य दृष्टये दर्शनाय साक्षात्काराय । दृशिर प्रेक्षणेऽस्माद्भावे क्तिन्मत्ययः । व्रश्वभ्रम्जसनम. जयजराजभ्राजच्छा ष इति शस्य षत्वं ष्टुना ष्टुरिति ष्टुत्वमित्यषि- प्रार्थनम् ॥ १५॥ एतदेव स्पष्टीकृत्य ऋषिर्याचते-पूर्वनिति । उष्णिग्यजुरन्तोष्णि. वित्रपदाऽन्त्यो द्वादशक इति वचनात् । हे पूषन्ह एकर्षे । एकश्वासा वृषिश्चैकर्षिः । ऋष ज्ञाने । हे मुख्यज्ञान हे यम यमयवि सर्वमिति यमो योऽन्तरो यमयतीति श्रुतेः । हे सूर्य । सूरिभिजेयत्वात्स सूर्यः। सूरिश. ब्दात्तद्धितो यत् । यस्येति चेतीकारलोपः। हे प्राजापत्य । प्रजानां पतिः प्रजापतिहिरण्यगर्भस्तस्य वेदोपदेष्टुत्वेन पिय । यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व तस्मै वेदांश्च पहिणोति सर्वानिति श्वेताश्वश्रुतेः । मदीयारश्मीन्म- काशयन्व्यूह तेजासमूहं च स्वरूपं बाह्यं च मदीयं ज्ञानं विस्तारयेत्यर्थः । तथा यत्ते रूपं कल्याणतमं परममङ्गलं मङ्गलानां च मङ्गलमिति स्मृतेरस्ति तत्ते तव प्रसादादहं पश्यामि । यद्वा हे पूषनेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य प्रजापतेधर्मस्यापत्य नरनारायणात्मरश्मीन्मच्चक्षुष उपघात- कान्स्वान्रश्पीन्यूह विगमय । तेज आत्मीयं ज्योतिःसमूहमुपसंहर मह. नियोग्यं कुरु । अन्यत्समानम् । केन प्रकारेण पश्यसीत्यत आह- य इति । योऽसौ पूरुषः पूर्षु शेतेऽसौ मण्डलान्तःस्थो या पुरुषोऽसौ तदितरप्रतीक स्थितश्च पुरुषः सोऽहमस्मि भवामि सूर्यमण्डलादिपती. फस्यो मद्धृयन्तःस्यो ज्योतीरूपश्चैक एवेति प्रकारेण ते रूपं पश्यामी- त्यर्थः । एतादृशैक्यज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वादिति भावः । अत्रासौ च शाकटायन इति पातिशाख्ये न यवयोः पदान्तयोः स्वरमध्ये लोप इति प्राप्तलोपपतिषेधादसावसाविति द्रष्टव्यम् ॥ १६ ॥ इदानी मरिष्यतो मम वायुरध्यात्मपरिच्छेदं हित्वाऽधिदैवतास्मान मनिलं प्रविशत्विति प्रार्थयते-वायुरनिलामति । वायुरनिलं यजुषी । ओमितिपरमाक्षरस्य योगिनामालम्बभूतस्य परस्य ब्रह्मणः प्रणवा- ख्यस्यास्थूलादिगुणयुक्तस्य ब्रह्मा ऋषिश्छन्दो गायत्रं परमात्मा देवता शब्दब्रह्मारम्भविरामे च यागहोमादिषु शान्तिपौष्टिककर्मसु चान्येषु विनियोगोऽस्य कृतः । त्रिभिर्यज्ञानयोगी स्मारयतीत्यनुक्रमणी। हे परमा. स्मन्मरिष्यतो मम वायुः प्राणो वायुग्रहणं सप्तदशलिङ्गोपलक्षणार्थम् ।

·ईशावास्यभाष्यम् । तथा च सप्तदशात्मकलिङ्गरूपः प्राणोऽध्यात्मपरिच्छेदं हित्वाऽपिदैवत. रूपं सर्वात्मममृतं सूत्रात्मानमनिलं मुख्यप्राणं प्रतिपद्यतामिति वाक्य शेषः । वायुर्वे गौतम तत्सूत्रेण वायुना हि गौतम तत्सूत्रेणायं च लोका परश्च लोकः सर्वाणि च भूनानि संहब्धानि भवन्तीवि श्रुतेः । ज्ञानक मसंस्कृतं लिङ्गमुन्क्रमयत्त्वि यर्थः । अथानन्तरमिदं स्थूल शरीरमग्नौ हुतं सद्भस्मान्तं भस्मैवान्तो यस्य तद्भस्मान्त भस्मावसानं भूयात्कृतपयोज- नत्वात् । ॐप्रतीकात्मकत्वात्सत्यात्मकमग्न्याख्यं ब्रह्माभेदेनोच्यते । ॐ है तो संकल्पात्मक स्मर यन्मम स्मर्तव्यं तस्यायं कालः समुप. स्थितोऽतः स्मर यस्त्वं ब्रह्मचये गाईस्थ्ये च मया परिवरिवस्वत्स्मर। तथा कृतं यन्मया बारपप्रभृत्पद्य यावदनुष्ठितं कर्म तच स्मर क्रतो स्मर कृतं स्मरेति पुनर्वचनमादरायम् । यद्वा प्रत्यक्षत एव देहस्य भस्मान्त- स्वदर्शनादेहनाशे च तदन्तर्गतस्य ब्रह्मणो जीवन्मरणाधव भावादि. त्याशङ्कगयामिदमुच्यते । अत्रायमों यद्यपीदं शरीरं भस्मान दृश्यते तथाऽपि तदन्तर्वर्तिनः परमेश्वरस्य न मरणादिदोषप्रसङ्गः। कुनो व्यत्य- यादनिकमनिळो वायुयंदाऽमृतममृतोऽय तदा ब्रह्मामृतमिति किं वक्तव्यं तदमृतत्वस्य कैमुत्यसिद्धत्वादिति । ननु संसारिणो वायोः कथममृतत्वं संभवति र दुपचारेण वहश्विरस्यापि तथाविधममृतत्वं स्यादित्याशकन्य वायोर्देहनाशेऽपि तत्कार्यविज्ञानतिरोभावाभावोऽस्त्येव । वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च ले कः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संहबानि भवन्ति म्लेच्छन्ति बन्या देवता न वायुः सैषाऽनस्तमिता देवा यद्वायुरिवि बृहदारण्यकश्रुतेः । अथ प्रणवमतीक मार्थयते-ओमिति । ॐ ओवत्वादिगुणयुक हे क्रतो ज्ञानरूप मां स्मर मया कुन ध्यानादिकं च स्मर । अभ्यासत्तात्पर्याय:। अभ्यासेनार्थविशेष मन्यत इति यास्कोक्तः परमात्मकर्तृक सरणं मकानुग्र होन्मुखं त्वमेव । अबवी. त्योम् । अव रक्षण इत्यस्माद्धातोरन्येभ्योऽपि पन्त इति मनिन् । ततोऽववेष्टिलोपश्चेति पश्चमीनिर्देशादयते। परस्य मनिनष्टिलोपे को ज्वरत्वरस्तिव्यविमवामुपधायाश्चेति धानोरकारवकारयोरूठो तयोः सब. दीघे सति सार्वधातु केति गुणे रूपसिद्धिर्धातोरन्तत्वादुदात्तत् त्रिमा प्रत्वं प्रातिशाख्यात् ॥ १७ ॥ साक्षात्कारमार्थनानन्तरमाग्निपतीकं भगवन् मोक्ष प्रार्थयते- अग्ने नयेति । अगस्त्यदृष्टाऽऽग्नेयदेवत्या अन्ते यज्ञानयोगी स्मारयवाति ·१२ अनन्ताचार्यकृतीशावास्यभाष्यम् । कात्यायनस्मरणात् । हे देव क्रीडादिगुणविशिष्ट हैग्नेऽग्निपतीक भगव. भस्मान्सुपथा शोभनेन मार्गेण देवयानलक्षणेन नय गपय । सुपथति विशेषणं दक्षिणायनमार्गनिवृत्त्यर्थम् । यतो गतागतलक्षणेन दक्षिणाय- नमार्गेण निर्विण्णा वयं य(अ)तोऽग्ने त्वां याचामहे । पुनर्गमनागमनवर्जि- तेन शोभनमार्गेणास्मान्कर्मफलविशिष्टानय । सुपयेत्यत्र ऋक्पूरब्धू पथामानक्ष इत्यपत्ययो नानित्यत्वात्समासान्तविधेः । वृद्धिरादैच् , इतिषत् । किमर्थ, राये धनाय मुक्तिलक्षणाय । कीदृशस्त्वम् । विश्वानि सर्वाणि वयुनानि कर्माणि प्रज्ञानानि वा विद्वाजानन्किंच जुहुराणं हुी कौटिल्ये शानच् , जुहोत्यादित्वेन द्वित्यादौ सति रूप । कुटिलं प्रतिबन्धवश्वनात्मकमेनः पापमस्मदस्मत्तः सकाशाद्युपोधि पृथक्कुरु वियोजय नाशयेत्यर्थः । यु मिश्रणामिश्रणयोरदादित्वाच्छब्लो. पद्वित्वे छान्दसं हेपित्वम् । ततो विशुद्धाय ते तुभ्यम् । अनुदात्तत्वा. घुष्मदादेशः । भूयिष्ठां बहुतरां नमउक्ति नमस्कारवचन विधेप कुर्याम । ईशाभीष्टसाधकस्य तव पतिकरणं नमस्कारपरम्परैव न त्वन्यत्पत्युपक- रणमस्तीति भावः । यद्वा हे देवानेऽस्मान्सुपथा पुनरावृत्तिवर्जितेनाार्च- रादिमार्गेण राये मोक्षाख्यवित्ताय नय मुक्तिदो भव । कुतो हे देव, आसंसारमस्मदनुष्ठितानि विश्वानि पूर्गानि मोक्षाय पूर्वाप्तानि वयुनानि सत्कर्माणि । वयुनमिति कर्मनामेति निघण्टू क्तः । यद्वा वयुनानि श्रव ग. मनननिदिध्यासरूपाणि ज्ञानानि भवान्वेद । त्वदत्त या वयुनयोन भाग- पते वयुनशब्दस्य ज्ञानार्थकत्वात् । ननु प्रारब्धकर्मभिर्वद्धस्य तव कथं मोक्ष इत्यत आह-अस्माजुहुराणमल्पान्कुद । संसारे परिवर्त यदि. त्यर्थः। हर चलन इति धातुः। छान्दसत्वेन ह्वादिरीदृशमेनः पापम- नि कर्मेत्यर्थः । तदस्मदस्मत्तो युयोधि वियोजय । वयं च ते तुभ्यं भूयिष्ठां नमउक्ति विधेम । न च प्रकारान्तरेण प्रतिकतुं शक्नुम इत्यर्थः ॥१८॥ इति चत्वारिंश एक एवानुवाकः । इति श्रीमनागदेवमहात्मजेन प्रथमशाखिना श्रीमदनन्ता- चार्येण विद्वज्जन कृपापात्र भूतेन विरचितायां वेदा- र्थदीपिकायां काण्वशाखीयसंहिताभाष्ये चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ॥ ॐ तत्सत् ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.