·श्रीः ॥
तैत्तरीय
आरणोपनिषत्।
गंगाविष्णु श्रीकृष्णदास,
मालिक-" लक्ष्मीदेखरेश्वर" स्टीम् प्रेस.
GIRI TRADITIONA CEYCY.
NEAR MATUNGA RAILWAY STATION C. R.)
BOMBAY 19.
संवत् १९८६, शके १८५१.

·MAHARAME
RELIMLAIRRORA
मुद्रक और प्रकाशक--
गङ्गाविष्णु श्रीकृष्णदास
मालिक-" लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर." स्टीम्-प्रेस, कल्याण-बंबई.
सन् १९६७ के आक्ट २५ के अनुसार रजिष्टरी सब
हक प्रकाशकने अपने आधीन रखा है.

·॥ श्रीः॥ आरणोपनिषत् । - श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ।। हरिः ॐ।। भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तु- टुवासस्तनूभिः । व्यशेम देव हितं यदायुः । स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्तिनस्ताक्ष्यो अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो बृह- स्पतिर्दधातु । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ॥ ॥ हरिः ॐ ॥ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवारसँस्तनूभिः । व्येशम देवहितंयदायुः । स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्तायो औरष्टनेमिः । स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु । आफ्मापामपः सर्वाः । अस्मादस्मादितो मुतः ॥१॥ अग्निवायुश्च सूर्यश्च । सहसंचस्करद्धिया । वायवश्वारश्मिपतयः । मारीच्यात्मानो अद्रुहः । देवी वनसूरीः । पुत्रवत्वार्य मे सुत । महानाम्नी- महामानाः।महसोमहसस्वः । देवीः पर्जन्यसूवरीः । पुत्रवत्वार्य मे सुत ॥२॥ अपाश्र्नुष्णिमपारक्षः । अपाश्र्नुष्णिमपारघम् । अपाघ्रामपंचावति । अपदेवीरि- तोहित । वज्रं देवीरजीताश्च । भुवनं देवसूर्वरीः । आदित्यानदितिदेवीम् । योनिनोर्ध्वमुदीषत । शिवानः शंर्तमाभवन्तु । दिव्या आप ओषधयः । सुमृडीका सरस्वति । माते व्योमसंदशि ॥ ३ ॥ अमुतः सुतोषधयो द्वे च ॥ ॥ १॥ स्मृतिः प्रत्यक्षमौतह्यम् । अनुमानश्चतुष्टयम् । एतैरदित्यमण्डलम् । । -- ·४ - - - आरणोपनिषत् । सैवरेवविधास्यते । सूर्योमरीचिमादत्त । सर्वस्माद्भुवनादधि । तस्याः पाकवि शेषेण । स्मृतं कालविशेषणम् । नदीव प्रभवात्काचित् । अक्षय्यात्स्पन्दते यथा ॥१॥ तान्नद्योभिसमायन्ति । सोरुः सती न निवर्तते ॥ एवं नानास मुत्थानाः । कालाः संवत्सर श्रिताः । अणुशश्च महशश्च। सर्वेसमवयंत्रितम् । सत. सर्वैः समाविष्टः । उरुः सन्ननिवर्तते । अधिसंवत्सरं विद्यात्। तदेवलक्ष णे ॥ २ ॥ अणुभिश्च महद्भिश्च । समारूढः प्रदृश्यते । संवत्सरः प्रत्यक्षेण । नाधिसत्वः प्रदृश्यते। पटरोविलिधः पिङ्गः। एतदरुणलक्षणम्। यत्रैतदुपदृश्यते। सहस्रं तत्र नीर्यते । एक ५ हिशिरोनानामुखे । कृत्स्नंतदृतुलक्षणम् ॥ ३ ॥ उभयतः सप्तन्द्रियाणि ।जल्पितत्वेव दिह्यते । शुक्लकृष्ण संवत्सरस्य । दक्षिणवा- मयोः पार्श्वयोः। तस्यैषाभवति । शुक्रतेअन्यद्यजतं तेअन्यत् । विघुरूपे अहनीद्यो- रिवासि। विश्वाहिमाया अवसि स्वधावः । भद्राते पूषनिहरातिरास्त्विति' । नात्र भुवनम् ।नपूषा। नपशवः। नादित्यः संवत्सर एवप्रत्यक्षण प्रियतमं विद्यात् । एत- द्वैसंवत्सरस्य प्रियतमरूपम् कोलकाहन यानो भवति । इदं पुण्यं कुरु- प्वेति । तमाहरणं दद्यात् ॥ ४ ॥ यथालक्षण ऋतुलक्षणं भुवनश्सप्त च॥ २॥ साकं जाना सप्तर्थमाहुरकजम् । षडुचमा ऋषयो देवजा इति । तेषामिष्टानि विहितानि धामशः । स्थात्रे रेजन्ते विकृतानि रूपशः । को न मर्या अमि'- थितः । सखा सखायमब्रवीत् । जहाँको अस्मदीषते । यस्तित्याजसखिविदर सायम् । न तस्य वाच्यपिभागो अस्ति । यदी शृणोत्यलक शृणोति ॥१॥ न हिप्रवेसुकृतस्यपन्थामिति । ऋतुतुनानुद्यमानः । विननादाभिधा वः । पष्टिश्च त्रिशकावल्गाः शुक्लकृष्णौ च षाष्टिको । सारागवस्त्रैजरैदक्षः । वस- ।

·आरणोपनिषत् । ५ HA - न्तोवसुभिः सह । संवत्सरस्य॑ सवितुः । प्रेषकृत्प्रथमः स्मृतः । अमूनादर्यतेत्य- न्यान् ॥ २ ॥ अमूरश्वपरिरक्षतः । एता वाचः प्रयुज्यन्ते । यत्रैतदुपश्यते । एतदेवविजानीयात् । प्रमाणकालपर्यये । विशेषणं तु वक्ष्यामः । ऋतूनातं निबोधत । शुक्लवासां रुद्रगणः । ग्रीष्मावर्तते संहानिजहन्पृथिवीसी ॥३॥ ज्योतिषां प्रतिरव्येनसः । विश्वरूपाणि' वासा सि । आदित्यानां निबोधत । संवत्सरीणं कर्मफलम् । वर्षाभिर्ददता सह । अदुःखो दुःखचक्षुरिव । ता- पति इव दृश्यते । शीतेनाव्यथयन्निव । रुरुदक्षइव दृश्यते । हादयतज्वलंतश्चैव । शाम्यतश्चास्यचक्षुषी । या वै प्रजाभ्रंश्यन्ते । संवत्सरात्ताधेश्यन्ते । याः प्रति तिष्ठन्ति । संवत्सरेताः प्रति तिष्ठन्ति । वर्षाभ्य इत्यर्थः ॥ ४ ॥ शृणो- त्यन्यांत्सर्वामेव षट्च ॥३॥ अक्षिदुःखोथितस्यैव । विप्रसन्नेकनीनिके । आ- केचान्द्रेणं नास्ति । ऋभूणां' तन्निबोधत । कनकाभानि वासासि । अहानि निबोधत । अन्नमनीतमृमीत । अहंवो जविनप्रदः । एता वाचः प्रयुज्यन्ते । शरयंत्रोपदृश्यते ॥ १ ॥ अभिधून्वन्तोभिन्नन्तइव । वातवन्तोमरुणाः । अमुतो जेतुमिषुमुखमिव । सन्नद्धाः सह ददृशेह । अपध्वस्तैर्वस्तिवणैरिव । विशिखासः कपर्दिनः । अक्रुद्धस्य योत्स्यमानस्य । क्रुद्धस्येव लोहिनी । हेमत- चक्षुषी विद्यात् । अक्ष्णयोः क्षिपणोरिव ॥ २ ॥ दुर्भिक्षं देवलोकेषु । मनूनामुदकं गृहे । एता वाचः प्रवदन्तीः। वैद्युतो यान्ति शैशिरीः। ता अग्निः पर्वमाना अन्वैक्षत । इह जीविकामपरिपश्यन् । तस्यैषा भवति । इहेहवस्वत- पसः । मरुतः सूर्यत्वचः । शर्मसप्रथा आवृणे ॥३॥ दृश्यत इवाणे ॥४॥ अतिताम्राणि वासासि । अष्टिवजिशतग्निचाविश्वेदेवा विप्रहरन्तिाअग्निजिह्वा - ।

·। - । आरणोपनिषत् । असश्चत । नैव देवो न मर्त्यः । न राजा. वरुणो विभुः । नाभिर्नेन्द्रो न पवमानः । मातृकंच न विद्यते । दिव्यस्यैका धनुरानिः । पृथिव्यामदार श्रिता॥१॥तस्येन्द्रो वनिरूपण ।धनुर्ध्यामच्छिनत्स्वयम् । तदिन्द्रधनुरित्यज्यम् । अभ्रवर्णेषु चक्षते । एतदेव शंयोर्बार्हस्पत्यस्य । एतद्रुर्द्रस्य धनुः । रुद्रस्य त्वेव धनुरानिः । शिर उत्पिपेष । स प्रवर्योभवत् । तस्माद्यः स प्रवर्येणं यज्ञेन यजत । रुद्रस्य सशिरः प्रति दधाति । नैनरुद्र आरुको भवति । य एवं वेद ॥ २ ॥ श्रिता यज॑ते त्रीणि च ॥ ५ ॥ अत्यूर्वाक्षोतिरश्चात् । शिशिरः प्रदृश्यते । नैवरूपन्नवासासि । न चक्षुः प्रतिदृश्यते । अन्योन्यं तु नहिस्रतः । सतस्तद्देवलक्षणम् । लोहितोक्षिणशारशीणिः । सूर्यस्यो- दयनं प्रति । त्वंकरोषिन्यंजलिकां त्वंकरोषि निजार्नु काम् ॥१॥ निजानुकाम न्यजलिका । अमी वाचमुपासतामिति । तस्मै सर्वऋतो नमन्ते । मर्यादा- करत्वात्पुरोधाम् । ब्राह्मणआप्नोति । य एवं वेद । स खलु संवत्सर एतैः सेनानीभिः सह । इन्द्राय सर्वान्कामा भिवहति । सद्रप्सः । तस्यैषा भवति ॥२॥ अवद्रप्सोअशुनतीमतिष्ठत् । इयानः कृष्णो दशभिः सहस्रैः। आवर्तमिन्द्रः शच्याधमन्तम् । उपस्तीहितं नृमणामर्थद्रामिति । एतयैवेन्द्रः सलावृक्यांसह । असुरान्परिवृश्चति । पृथिव्यश्शुमती । तामन्ववस्थितः संवत्सरो दिवं च। नैवंविदुषाचार्यान्तेवासिनौ । अन्योन्यस्मै दुह्याताम् । योढुह्यति । भ्रश्यतेस्वर्गाल्लोकात् । इत्यूतुमण्डलानि । सूर्यमण्डलान्याख्या- यिकाः । अत ऊर्ध्वसनिर्वचनाः ॥३॥ निजानुकां भवति द्रुह्यातां पञ्च च ॥ ६ ॥ आरोगोभ्राजः पटरः पतङ्गः। स्वर्णरोज्योतिषिमान्विभा- - ·आरणोपनिषत् । सः। ते अस्मै सर्वे दिवातपन्ति । ऊर्जदुहाना अनपस्फुरन्त इति । कश्य पोष्टमः । स महामेरुं। न जहाति । तस्यैषा भवति । यत्तेशिल्प कश्यपरोचना- वत् । इन्द्रियावत्पुष्कलं चित्रभानु । यस्मित्सूर्या अर्पिताः सप्तसाकम् ॥१॥ तस्मिन्नाजानमधिविश्रयममिति। ते अस्मै सर्वे कश्यपाज्ज्योतिलभन्ते। तांत्सोमः कश्यपादधिनिर्धमति । भ्रस्ताकर्मकृदिवैवम् । प्राणो जीवानीन्द्रिय॑जीवानि । सप्तशीर्षण्याः प्राणाः । सूर्याईत्याचार्याः । अपश्यमहमेतान्त्सप्त सूर्यानिति । पञ्चकर्णी वात्स्यायनः । सप्तकर्णश्च प्लाक्षिः ॥२॥ आनुविक एवनौ कश्यप इति। उभौ वेदयिते । नहि शेकुमिव महामेरुं गन्तुम् । अपश्यमहमेतत्सूर्यमण्डलं परिवर्तमानम् । गार्ग्यः प्राणत्रातः। गछन्तमहामेरुम् । एक चाजहतम् । भ्राज- पटरपतङ्गानिहने । तिष्ठन्नतिपन्ति । तस्मादिहतप्त्रितपाः॥ ३ ॥ अमुत्रेतरे । तस्मादिहातत्रिंतपाः। तेषामेषाभवति । सप्तसूर्यादिवमनुप्रविष्टाः । तानन्वेति पथिभिदक्षिणावान् । ते अस्मै सर्वे घृतमातपन्ति । ऊर्ज दुहाना अनपस्फुरन्त इति । सप्तत्विजः सूर्याइत्याचार्याः । तेषामेषा भवति । सप्तदिशोनाना- सूर्याः ॥ ४ ॥ सप्त होतार ऋत्विजः । देवा आदित्या ये सप्त तेभिः सोमाभी- रक्षण इति । तदप्याम्नायः । दिग्भ्राजऋतूंन्करोति । एतयैवावृतासहस्रसूर्य- ताया इतिवैशंपायनः । तस्यैषा भवति । यद्यावं इन्द्रते शतश्शतं भूमीः । उत स्युः । न त्वावाज्रिल्सहस्र ५सूर्योः ॥५॥अनु न जातमष्टरोद॑सी इति । नानालिङ्गत्वाहतूनां नानासूर्यत्वम् । अष्टौ तु व्यवसिता इति । सूर्यमण्डला- न्यष्टांत ऊर्ध्वम् । तेषामेषाभवति । चित्रं देवानामुद॑गादनीकम् । चक्षुमित्रस्य वरुणस्याग्नेः । आप्राद्यावाप्पथिवीअन्तरिक्षम्। वाल्ल जाहस्टरघुरो - ·८ - आरणोपनिषत् । साकं प्लाक्षिस्तव॑ितपानानासूर्याः सूर्या नवच ॥ ७ ॥ वेदमभ्रन्निविशते काय ५ संवत्सरो मिथः । काहः केयं देवरात्री। कमासा ऋतवः श्रिताः । अर्धमासां मुहूर्ताः। निमेषास्त्रुटिभिः सह । केम आपो निविशन्ते । यदीतो यांतिसंप्रति । काला अप्सु निविशन्ते । आपः सूर्ये समा- हिताः॥१॥ अभ्राण्यपः प्रपद्यन्ते । विद्युत्सूर्यसमाहिता । अनवणेईमेभूमी। इयं चासौ च रोदसी । कि २ विदत्रान्तराभूतम् । येनेमे विधृते उभे । विष्णुनाविधृतेभूमी । इतिवत्सस्यवेदना । इरावती धेनुमतीहिभूतम् । सूयवसिनीमनुषे दशस्य ॥२॥ व्यष्टश्नाद्रोदसीविष्णवेते । दार्थपृथिवीमाभ तोमयूखैः । किंतद्विष्णोर्बलमाहुः । कादीप्तिः किंपरायणम् । एको यद्धारय- देवः । रेजती रोदसी उभे । वाताद्विष्णोबलमाहुः । अक्षरादीतिरुच्यते । त्रिपदाद्धारयद्देवः । यद्विष्णोरकेमुत्तमम् ॥३॥ अग्नयो वायवश्चैव । एतदस्य परायणम् । पृच्छामित्वा परमृत्युम् । अवम मध्यमं चतुं। लोकंचपुण्यपापानाम्। एतत्पृच्छामिसंप्रति ।अमुमाहुःपरंमृत्युम्। पवानंतुमध्य॑म् । अग्निरेवावमोमृत्युः। चन्द्रमाश्चतुरुच्यते ॥ ४ ॥ अना भोगाः परं मृत्युम् । पापाःसंयति सर्वदा । आभोगास्त्वेवं संयन्ति । यत्र पुण्यकृतो जनाः। ततो मध्यममायन्ति। चतुर्मनि च संप्रति । पृच्छामित्वा पापकृतः । यत्र यातयतेयमः । त्वन्नस्तद्ब्रह्मन्प्र- ब्रूहि । यदिवेत्थासतोहान् ॥ ५ ॥ कश्यपादुदिताः सूर्याः । पापान्निनन्ति सर्वदा । रोदस्योरन्तर्देशेषु । तत्रन्यस्यन्तवासवैः । ते शरीराः प्रपद्यन्ते । यथा पुण्यस्य कर्मणः । अपाण्यपादकेशासः। तत्र ते योनिजाजनाः । मृत्वापुनर्म- त्युमापद्यन्ते । अद्यमानाः स्वकर्मभिः ॥६॥ आशातिकाः क्रिमय इव । ततः पूर्यतेवासवैः । अपैत मृत्यु जयति । य एवंवेद। सखल्वेवविद्ब्राह्मणः । दीर्थ- ·९ C । - - - आरणोपनिषत् । श्रुत्तमोभवति । कश्यपस्यातिथि सिद्धगमनःसिद्धार्गमनः । तस्यैषाभवति । आयरिंमत्सप्तासवाः । रोहन्तिपूारुहः ॥ ७॥ ऋषिहदीर्घश्रुत्तमः । इंद्रस्य घों अतिथिरिति । कश्यपः पश्यको भवति । यत्सर्व परिपश्यतीति सौ- क्ष्म्यात् । अथोग्रष्टपुरुषस्य । तस्यैषा भवति । अग्ने नय सुपा राये अस्मान् । विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यस्मर्जुहुराणमेनः । भूयिष्ठां ते नम उक्तिं विधमेति ॥ ८॥ समाहितादशस्ये उत्तममुच्यते गृहांस्त्वकर्मभिः पूर्वा- रुहइति ॥ ८ ॥ अग्निश्च जातवेदाश्च । सहोजा अजिराप्रभुः। वैश्वानरो ना- पा । पङ्किरांधाश्चसप्तमः । विसवाष्टमोग्नीनाम् । एतेष्टौवसवःक्षिता इति । यथर्वेवार चिर्वणविशेषाः । नीलार्चिश्च पीतकार्चिश्चेति । अथ वायारकादश पुरुषस्यैकादशस्त्रीकस्य । प्रभ्राजमानाव्यवदाताः॥१॥ याश्चवासुकिवैद्युताः । रजताःपरुषाः श्यामाः। कपिलातिलोहिताः। ऊर्ध्वाअवतन्ताश्च। वैद्युतइत्ये- कादश । नैनं वैद्युतोहिनस्ति । य एवं वेद । स होवाच व्यासः पाराशर्यः। विद्या- दुधमेवाहं मृत्युमैच्छामति । नत्वकाम हन्ति॥२॥य एवं वेद । अथ गन्धर्वगणाः। स्वानभ्राट् । अंघारिभारिः। हस्तःसुहस्तः। कृशानुर्विश्वावसुः मूर्धन्वात्सूर्यवर्चाः। कृतिीरत्येकादशगन्धर्वगणाः । देवाश्च महादेवाः । रश्मयश्च देवांगरगिरः।।२।। नैनं गरोहिनस्ति । य एवंवेद । गौरी मिमाय सलिलानितक्षती । एकपदी द्विपदी सा चतुष्पदी । अष्टापदी नवपदी बभूवुषी । सहस्राक्षरा परमे व्योम- निति । वाचो विशेषणम् । अथनिगद व्याख्याताः। ताननुक्रमिष्यामः । वरा- हवस्वतपसः ॥ ४ ॥ विद्युन्महसो धूपयः । श्वापयो गृहमेधाश्चत्येते । ये चेमे शिमिविद्विषः । पर्जन्याः सप्तपृथिवीमभिवन्ति । वृष्टि भिरिति । एतयैव ·। - १० आरणोपनिषत् । विभक्तिविपरीताः । सप्रभिर्वातैरुदीरिताः । अमुंलोकानभिवर्षन्ति । तेषामे पाभवति । समानमेतदुर्दकम् ॥ ५॥ उच्चैय॑वचाहभिः । भूमि पर्जन्याजि- न्वन्ति। दिवं जिन्वंत्यग्नेय इति । यदक्षरंभूतकृतं । विश्वेदेवा उपासते । महर्षि- मस्य गोप्तारम् । जमदग्निमकुर्वत । जमदग्निराप्यायते। छन्दो' भिश्चतुरुत्तरैः । सोमस्य तृप्तासः ॥६॥ब्रह्मणा वीर्यावता। शिवा नः प्रदिशो दिशः । तच्छं योरावृणीमहे । गातुं यज्ञार्य । गातुं यज्ञप॑तये । दैवीः स्वस्तिरस्तु नः। स्वस्तिमानुषेभ्यः । उर्व जिभेजा । शन्नोअस्तुद्विपदे। शंचतुष्पदे । सोम- पा ३ असोमपा ३ इति निगर्दव्याख्याताः ॥ ७ ॥ व्यवदाताहंतिगरगिरस्त - पसउदकं तृप्तासश्चतुष्पदएकंच ॥ ९॥ सहस्रवृदियं भूमिः । परंव्योमसह- स्रवृत् । अश्विनाभुज्यू नासत्या । विश्वस्य॑जगतस्पती । जाया भूमिः पति. व्योम । मिथुन ता अतुर्यथुः। पुत्रो बृहस्पती रुद्रः । सरमाइतिस्त्रीपुमम् । शुक्र वामन्यद्यजतंबामन्यत् । विषुरूपे अहनीद्यौरिवस्थः ॥ १॥ विश्वाहिमायाअ. वथः स्वधावन्तौ । भद्रावां पूपमा विहरातिरस्तु । वासात्यो चित्रौ जगतो निधानौ । द्यावाभूमीचरर्थःससखायौ । तावश्विनारासश्विाहवमे। शुभस्पती आगतसुर्ययो सहत्युमो न्युमश्विनोदमेघे । यिन्न कश्चिन्ममृवांऽअवाहाः। तमूहथुनौभिरांत्मन्वंतीभिः । अंतरिक्षघुद्भिरौदकाभिः ॥ २ ॥ तिस्रः क्षप स्त्रिरहाति ब्रजद्भिः । नासत्याभुज्युमुहथुः पतङ्गैः । समुद्रस्य धन्वन्नास्यपारे । त्रिभी रथै': शतपद्भिः षडश्वैः । सवितारं विर्तन्वन्तम्। अनुबध्नातिशांबरः । आपपूरुषंबरश्चैव । सविता रेपसभिवत् । त्यस सुतृप्तविदित्वैव । बहुसोमगिरं वशी ॥ ३ ॥ अन्वेतितुप्रोवक्रियान्तम् । आयसूयात्सोम॑तृप्सुषु । ससंग्रामस्त- मोद्योत्योतः । वाचो गाः पिपातितत् । सतद्गोभिस्तवात्येत्यन्ये । रक्षसानन्वि- । ।

·। आरणोपनिषत् । ११ ताचये । अन्वेतिपरिवृत्यास्तः । एवमेतौ स्थो अश्विना । ते एते (:पृथिव्योः। अहरहर्गर्भधाथे ॥४॥ तयेरितौ वत्सावहोरात्रे । पृथिव्याअहः । दिवो रात्रिः । ताअविसृष्टौ । दंपती एव भवतः । तयोरतौ वत्सौ । आग्निश्चादित्यच रात्रेवत्सः । श्वेतआदित्यः । अह्रोग्निः ॥५॥ ताम्रोअरुणः। ता अविसृष्टौ । दंपती एव भवतः । तयोरतावत्सौ । वृत्रश्चैवैद्युतश्च । अग्नेव॒त्रः । वैद्युत आदित्यस्य । ता अविसृष्टौ । दंपतीएवर्भवतः । तयो रेतीवत्सौ ॥६॥ उष्मा चाहारश्च । वृत्रस्योष्मा । वैद्युतस्य नीहारः । तो तावेव प्रतिपद्यते । सेयर रात्रीगर्भिणी पुत्रेण संवसति । तस्यावाएतदुल्बणम् । यद्रात्रौ रश्मयः । यथा गोर्भिण्याउल्बर्णम् । एवमेतस्यां उल्बणम् । प्रजयिष्णुः प्रजया च पशुभिश्च भवति। यएवंवेद। इतनुबन्तम नियन्टरेसि।आदित्यः पुण्यस्य वत्सः । अथपवि त्रांगिरसः ॥ा स्थोपोकाभिर्वशीदधाथे अग्निस्तारतौ वत्सौ भवति चत्वा- रिच ॥१०॥ पवित्रवन्तः परिवाजमासते । पितैषांप्रत्नो अभिरक्षतिव्रतम् । महासमुद्रं वरुणस्तिरोद॑धे । धीराइच्छेकुर्धरुणेष्वारभम् । पवित्रं ते विततं ब्रह्म- णस्पते' । प्रभुर्गात्राणि पर्येषि विश्वतः। अतप्ततनून तदामो अश्नुते । शृतास इद्वहंतस्तमात्संशत ।ब्रह्मा देवानां । असतः सद्येततक्षुः॥१॥ ऋषयः सप्ता- त्रिश्च यत् । सर्वे त्रयो अगस्त्यश्च । नक्षत्रैः शंकृतोवसन् ।अर्थसवितुः श्यावा. श्वस्यावर्तिकामस्य । अमी य ऋक्षा निहितास उच्चा । नक्तं दहशेकुहचिदि- वेयुः । अदब्धानि वरुणस्य व्रतानि । विचाकशचंद्रमानक्षेत्रमेति । तत्सवितु- वरेण्यम् । भौदे॒वस्य॑धीमहि ॥ २ ॥ धियो यो नःप्रचोदया॑न् । दत्तावित महे । वयं देवस्य भोजनम् । श्रेष्ठसर्वधातमम् । तुरंभर्गस्यधीमहि । अागृहत सवितातृभीन् । सर्व दिवो अन्धसः । नक्तं तान्य - - ·१२ आरणोपनिषत् । भवं दृशे । अस्थ्यस्थ्ना संभविष्यामः । नाम नामैव नाम में ॥३॥ नपु- सकं पुमारस्यस्मि । स्थावरोस्स्यथ जङ्गमः । यजे यक्षि यष्टाहे च । मयां भूतान्ययक्षत । पशवो' मम भूतानि । अनूबंध्योस्म्यहं विभुः। स्त्रियः सतीः । ता उभेपुर स आहुः । पश्यदक्षण्वान्नाविचैतदन्धः । कविर्यः पुत्रः स इमाचिकेत ॥ ४ ॥ यस्ताविजानात्सवितुः पितासत् । अन्धो मणिमीव- न्दत् । तमनङ्गुलिरावयन् । अग्रीवः प्रत्य{चत् । तमजिह्वाअसश्वत । ऊर्ध्व- मूललवाकछावं वृक्षं यो वेद संप्रति। न स जातुजनश्रद्दध्यात् । मृत्युर्मामा- रयादि ति । हसिरुदितं गीतम् ।। ५ ।। वीणापगवलासितम् । मृतं जीव च यकिंचित् । अङ्गानि स्नेव विद्धितत् । अतृप्य ५ स्तृष्यध्यायत् । अस्मा- जातामै मिथूचरन् । पुत्रोनिर्ऋत्यां वैदेहः ।अचेतायश्च चेतनः । सतमाणिम- विन्दन् । सोनंगुलिरावयत् । सोग्रीवः प्रत्यमुञ्चत् ॥ ६ ॥ सोजिह्वो अस- श्वत । नैतमृषि विदित्वा नगरं प्रविशेन् । यदि प्रविशेत् । मिथौ चरित्वा प्रविशेत्। तत्संभवत्रतम् । आतमस्थांविष्ट । एकाश्वमेकयोजनम् । एक- चक्रमेकधुरम् । वातघ्राजिगतिं विभो न रिप्यति नव्यथते॥ ७ ॥नास्याओं यातुसज्ज॑ति । यच्छेताबोहिता ५ श्वानेः । रथे युक्त्वाधितिष्ठति । एकया च दशभिश्च स्वभूते । द्वाभ्यामिष्टये वि . शत्या च । तिमृभिश्च वहसे त्रि- शता च । नियुद्भिर्वायविहताविमुंच ॥ ८ ।। ततैक्षु/महिनाममेचिकेतगीत प्रत्य॑मुंचद्वयथत सप्त च ॥ ११॥ आतनुष्व प्रतनुष्व । उद्धमाधमसंधम । आदि- त्ये चन्द्रवर्णानाम् । गर्भमाधेहि यः पुमान् । इतःसिक्त ५ सूर्यगतम् । चन्द्र- मस रसंकृधि । वारादंजनयाग्रेऽग्निम्। य एको रुद्र उच्यते । असंख्याताःसंह- स्राणि । स्मर्यते न च दृश्यते ॥१॥ एवमेतं निबोधत । आमन्तैरिन्द्रहरिभिः ।

·। । - आरणोपनिषत् । १३ याहि मयूररोमभिः । मात्वाकेचिनियेमुरिनपाशिनः । दधन्वेव ता इहि । मामन्तैरिन्द्रहरिभिः। यामि मयूरैरोमभिः । मा मा केचिनियेमुरिनपाशिनः । निधन्वेवतां ३ इमि। अणुभिश्च महद्भिश्च ॥२॥ निघृष्टरैसमायुतैः।कालैहरित्वमा- पन्नैः । इन्द्रायाहिसहस्रयुक् । अग्निर्विभ्राष्टिवसनः । वायुश्वेतीसकटुकः । संवत्सरोविषूर्वणः । नित्यास्तेनुचरास्तव । सुब्रह्मण्यो सुब्रह्मण्यो सुब्रह्मण्योम् इन्द्रागच्छ हरिवआगच्छ मेधातिथेः । मेषवृषणश्वस्यमेने ॥ ३ ॥ गौरावस्कं- दिन्नहल्यायै जार । कौशिकब्राह्मण गौतम ब्रुवाणं । अरुणाश्वा इहागताः । वस वः पृथिविक्षितः । अष्टौ दिग्वाससोऽग्नयः । आग्निश्च जातवेदाश्चेत्येते । ताम्रा- श्वास्ताम्ररथाः । ताम्रवर्णास्तथासिताः । दण्डहस्ताः खादग्दतः । इतो रुद्राः परां गताः ॥ ४ ॥ उक्त स्थानं प्रमाणं च पुर इत। बृहस्पतिश्च सविता च। विश्वरूपैरिहार्गताम् । रथेनोदकवर्मना । अप्लुपीइति तद्वयोः । उक्तोवेषोवा. सासि च । कालावयवानामितः प्रतीज्या । वासात्याइत्याश्विनोः। कोन्तार- क्षेशब्दकरोतीति । वासिष्ठौ रौहिणो मीमा सांचक्रे । तस्यैषाभवति । वा श्रेवविद्युदिति । ब्रह्मण उदरणमसि । ब्रह्मण उदीरणमास । ब्रह्मण आस्तरण- मास । ब्रह्मणउपस्तरणमसि ॥ ५ ॥ दृश्यते च मेने परांगताश्चक्रेषट्च।॥१२॥ अपंक्रामत गाभण्यः ॥ १ ॥ अष्टयोनीमष्टपुत्राम् । अष्टपत्नीमिमां महीम् । अहं वेद न मे मृत्युः । न चामृत्युरघाहरन् । अष्टयोन्यष्टपुत्रम् । अष्टपदिद- मन्तरिक्षम् । अहं वेद न मेमृत्युः । न चामृत्युरघाहरत् । अष्टयोनीमष्टपुत्राम्। अष्टपत्नीममूदिवम्।।१॥ अहं वेद न मे मृत्युः । नचामृत्युरघाहरत्। सुत्रामाणं महीमूषु । अदितिद्यौदितिरन्तरिक्षम् । अदितिर्माता स पिता विश्वे देवा अदितिः पञ्चजनाः । अदितिर्जातमदितिजनित्वम् । अष्टौ पुत्रासो सपुत्रः ।

·आरणोपनिषत् । अदितेः । येजातास्तन्वः परि । देवांऽउपप्रैत्सप्तभिः ॥ २॥ परा मार्ताण्ड- मास्य॑त् । सप्तभिः पुत्रैरदितिः । उपप्रैप॑व्य॒युगं । प्रजायैमृत्यवे तत् । परामा- ाण्डमाभरदिति' । ताननुक्रमिप्यामः। मित्रश्चवरुणश्च । धाताचार्यमाच। अ५- शवभगंश्च । इन्द्रश्च विवस्वारश्चेत्येते । हिरण्यगर्भाहसःशुचिषत् । ब्रह्मजज्ञानं तदित्पदमिति' । गर्भः प्राजापत्यः । अथपुरुषः सप्तपुरुषः ॥ ३ ॥ अमूं दिवर सप्तीभरते चत्वारि' च ॥ १३ ॥ यथास्थानं गर्भिण्यः ॥ छ । योसौत- पञ्चदेति' । स सर्वेषां भूतानां मजहर देति' । मामेप्रजाया मार्पशूनाम् । मनमानाबायोगाः । असौ योऽस्तमेति । स सर्वेषां भूतानां प्राणाना- दायास्तमेति' । मामेप्रजाचानापशूनाम् । माममाणानादायास्तंगाः। असौ य आपूर्यति । स सर्वेषां भूतानां' प्राणैरापूर्यति ॥ १॥मामेजायामार्पशूनाम् । माममाणैरपरिष्टाः । असौ योपक्षीयति । स सर्वेषां भूतानां' प्राण रपक्षीयति। जन्मजयनारनाम् । नाममप्राणैरपंक्षेष्ठाः। अमूनि नक्षत्राणि । सर्वेषां भूतानीप्राणैरपप्रसन्ति चोलन्ति च । माम॑प्र॒जायामार्पशूनाम् । नाममारपन्नृपत मोत्सृपत ॥ २ ॥ इमे मासोश्वार्द्धमासाच । सर्वेषां भूतानांप्राणैरप॑प्रसपैतिचोत्सर्पन्तिच । मामेजायामार्पशूनाम् । माममाणैरप प्रसृपत मोत्स॒पत । इम ऋतवः । सर्वेषां भूतानाणैरपप्रसन्तिचोत्सपैन्ति च । मामेजारमापशूनाम् । मामर्माणैरपंप्रसृपत मोत्स॒पत । अयरसंव- त्सरः । सर्वेषां भूतानााणैरपप्रसति चोत्सपति च ॥ ३॥ मामेजा- यामार्पशूनाम् । माममप्राणैरप्रसृप मोत्सृप । इदमहः । सर्वेषां भूतानाप्राणैरपंप्रसर्पतिचोत्सर्पतिच । मामेप्रजायामापशूनां । माममाणैरर्प प्रसृप मोत्सृप । इयरात्रिः । सर्वेषां भूतानााणैरपंप्रसति चोत्सर्पति च । .

·R आरणोपनिषत् । १५ मामेप्रजायामापशूनां । मा मर्मप्राणैरपप्रसृपमोत्सृप । ॐ भूर्भुवः स्वः । एतद्वो मिथुनं मानोमिथुनरीदम् ॥ ४ ॥ प्राणैरापूर्यति सृपतोत्सर्पति चोत्स्पद्वेचे ॥ १४ ॥ उदेत्यस्तमेत्यापूर्यत्यपक्षीयत्यमूनि नक्षत्राणीमे मासा इमऋतवोयरसंवत्सरइदमहरियरात्रिर्दश ॥ छ । अथादित्यस्याष्ट पुरुषस्य । वसूनामादित्याना स्थाने स्वतेजसा भानि । रुद्राणामादित्याना स्थाने स्वतेज- सा भानि । आदित्यानामादित्यानाशस्थाने स्वतेजसाभानि । सता सत्या- नामादित्यानाश्स्थानेस्वतेजसाभानि । अभिधून्वामभिन्नतांवातवंतां मरुताम्। आदित्याला स्थाने स्वतेजसा भानि । ऋभूणामादित्याना स्थाने स्वतेजसा भानि । विश्वेषों देवानाम् । आदित्यानाशस्थाने स्वतेजसा भानि । संतत्सरस्य सवितुः । आदित्यस्य स्थाने स्वतेजसा भानि । ॐभूर्भुवः स्वः । रश्मयोवो मिथुनं मानो मिथुनरीदम्।।१।।ऋभूणामादित्याना स्थाने स्वतेजसा भानिषट् च॥१५॥आरोगस्य स्थाने स्वतेजसाभानि । भ्राजस्य स्थाने स्वतेजसा भानि । पटरस्य स्थाने स्वतेजसा भानि । पतङ्गस्य स्थाने स्वतेजसा भानि । स्वर्णरस्य स्थानेखतेजसाभानि । ज्योतिषीमतस्यस्थानेस्वतेजसाभानि । विभासस्यस्थाने स्वतेज॑साभानि । कश्यपस्यस्थानेवतेजसाभानि । ॐ भूर्भुवः स्वः । आपो वो मिथुनं मानोमिथुनरीद्धम् ॥१॥ आरोगस्य दश।।१६॥अथवायोरेकादशपुरुष- स्यैकादशस्त्रीकस्य । प्रभ्राजमानाना५ रुद्राणा५ स्थाने स्वतेजसा भानि । व्यव- दाताना रुद्राणारस्थाने स्वतेजसा भानि । वासुकिवैद्युतानाररुद्राणास्थाने स्वतेजसाभानि । रजतानाश्रुद्राणाशस्थाने स्वतेजसाभानि । परुषाणारुद्राणार स्थाने स्वतेजसाभानि । श्यामानारुद्राणास्थाने स्वतेजसा भानि । कपि- लानाथरुद्राणास्थाने स्वतेजसा भानि । अतिलोहिताना(रुद्राणारस्थाने स्व- ·आरणोपनिषत् । तेजसाभानि । ऊर्ध्वानारुद्राणास्थानेस्वतेजसाभानि ॥१॥ अवपन्तताना रुद्राणास्थाने स्वतेजसाभानि । वैद्युतानाररुद्राणाशस्थाने स्वतेजसाभानि । प्रभ्राजमानीना रुद्राणीनारस्थानेस्वतेजसाभानि । व्यवदातीनाररुद्राणीनार स्थानेस्वतेजसाभानि । वासुकिवैद्युतीना रुद्राणीनारस्थाने स्वतेजसाभानि । रजतानाररुद्राणीनारस्थानेस्वतेजसाभानि । परुषाणाश्रुद्राणीना स्थाने स्व-. तेजसाभानि । श्यामानारुद्राणीना स्थानेस्वतेजसाभानि। कपिलानारुद्रा- णीना स्थानेस्वतेजसाभानि। अतिलोहितीनारुद्राणीनारस्थानेस्वतेजसाभानि। ऊर्ध्वानाररुद्राणीना स्थाने स्वतेजसाभानि । अवपतन्तीनाररुद्राणीनारस्था. नेस्वतेजसाभानि । वैद्युतीनारुद्राणीनारस्थानेस्वतेजसाभानि । ॐ भूर्भुवः स्वः । रूपाणिवोमिथुनंमानोमिथुन रीढम् ॥२॥ ऊर्वाना रुद्राणास्थाने स्वतजसा भान्यतिलोहितीनारुद्राणीनारस्थाने स्वतेजसा भानि पंच च॥१७॥ अथाग्नेरष्टपुरुषस्य । अग्नेः पूर्वदिश्यस्य स्थाने स्वतेजसा भानि । जातवेदस उपदिश्यस्यस्थाने स्वतेजसा भानि । सहोजसोदक्षिणदिश्यस्यस्थाने स्वतजसा भानि । अजिराप्रभव उपदिश्यस्यस्थाने स्वतेजसा भानि । वैश्वान- रस्यापरदिश्यस्यस्थाने, स्वतेजसा भानि । नर्यापसउपदिश्यस्यस्थाने स्वतेजसा भानि । पंक्तिराधस उददिश्यस्यस्थाने स्वतेजसा भानि । विसर्पिण उपदि- श्यस्यस्थाने स्वतेजसा भानि । ॐ भूर्भुवःस्वः । दिशोवोमिथुनं मानो मिथुन रीद्धम् ॥ १ ॥ स्वरेक च ॥ १८ ॥ एतद्रश्मय आपोरूपाणि दिशःपंच । दक्षिणपूर्वस्यां दिशिविसपीनरकः । तस्मान्नः परिपाहि । दक्षिणापरस्यां दिश्यविसपीनरकः । तस्मान्नः परिपाहि । उत्तरपूर्वस्यां दिशिविषादी नरकः। तस्मान्नः परिपाहि । उत्तरापरस्यां दिश्यविषादी नरकः । तस्मान्नः परिपाहि ।।

·-- - -- - आरणोपनिषत् । १७ आयस्मित्सप्तवासवाइंद्रियाणि शतक्रतवित्येते ॥१॥ दक्षिणपूर्वस्यान्नव ॥१९॥ इन्द्रघोषावो वसुभिः पुरस्तादुपदधताम् । मनोजवसो वः पितृभिदक्षिणत उपदधताम् । प्रचेता वो रुद्रैः पश्चादुर्पदधताम्। विश्वकर्मा व आदित्यैरुत्तरत उपदधताम् । त्वष्टा वो रूपैरुपरिष्टादुपदधताम् । संज्ञानं वः पश्चादिति । आदित्य सर्वोग्निः पृथिव्याम् । वायुरन्तरिक्षे । सूर्यों दिवि । चन्द्रमा दिक्षु । नक्षत्राणि स्वलोके । एवाह्येव । एवायग्ने । एवाहि वायो । एवाहीन्द्र । एवाहि पूषन् । एवाहि देवाः॥१॥ दिक्षु सप्त च ॥ २० ॥ आफैमापामपःसर्वाः । अस्मादस्मादितोमुर्तः । अनिर्वायुश्चसूर्यश्च । सहसंचस्करर्धिया । वाय्वार- शिमपतयः । मरीच्यात्मानो अद्रुहः । देवी वनसूवरीः । पुत्रवत्वायमेसुद । महानाम्नीमहामानाः । महसोमहसस्वः ॥ १ ॥ देवी पर्जन्यसूवरीः । पुत्रव- त्वार्यमेसुत । अपाश्रुष्णिमपारक्षः। अपाश्रुष्णिमपारघम्। अघ्रिामपंचावति । अदेवीरितोहित । वज्रं देवीरजीताश्च । भुवनं देवसूवरीः । आदित्यानदिति देवीम् । योनिनोर्ध्वमुदीपत ॥ २ ॥ भद्रंकणेभिः शृणुयामदेवाः । भद्रपश्ये- माक्षभिर्यजत्राः। स्थिरैरंगैस्तुष्टुवारसस्तनूभिः । व्यशेम देवहितं यदायुः । स्वस्तिन इन्द्रोवृद्धश्रवाः । स्वस्तिन पूषा विश्ववेदाः । स्वस्तिनस्ताक्ष्योअरिष्ट- नेमिः । स्वस्तिनोबृहस्पतिर्दधातु । केतवोअरुणासश्च । ऋषयो वातरशनाः । प्रतिष्ठा शताहि। समाहितासो सहस्रधार्यसम् । शिवा नः शंतमाभवंतु। दिव्या आप ओषधयः । सुमृडीका सरस्वति ।मा तेव्योमसंघशि ॥ ३ ॥ स्वरुदर्षित वातरशनाः षट् च ॥२१॥ योपां पुष्पं वेद । पुष्पवान्प्रजावान्पशुमान्भवति । चन्द्रमावाअपांपुष्पम् । पुष्पवान्प्रजावान्पशुमान्भवति । यएवंवेदं । योपामायतनंवेदं । आयतनवान्भ- - २ ·१८ आरणोपनिषत् । वति । अग्निर्वा अपामायतनम् । आयतनवान्भवति। योगेरायतनंवेद॥ १ ॥ आयतनवान्भवति । आपोवाअनेरायतनम् । आयतनवान्भवति । यएवंवेद । बोपामायतनवेद । आयतनवान्भवति । वायुर्वाअपामायतनम् । आयतनवान भवति । योवायोरायतनवेद । आयतनवान्भवति ।। २ ॥ आपोवैवायोरा- यतनं । आयतनवान्भवति । यएवंवेद । योपामायतनवेद । आयतनवान्भवति । असौवैतपन्नपामायतनम् । आयतनवान्भवति । योमुष्य तर्पत आयतन वेद । आयतनवान्भवति । आपोवा अमुण्य तपत आयतनम् ॥ ३॥ आयत- नवान्भवति । य एवं वेदं । योपामायतनं वेद । आयनवान्भवति । चन्द्रमा वा अपामायतनम् । आयतनवान्भवति । यश्चन्द्रमस आयतनं वेद । आयत नवान्भवति । आपोवै चन्द्रमस आयतनम् । आयतनवान्भवति ॥ ४ ॥ 'य एवं वेद । योपामायतनं वेद । आयतनवान्भवति । नक्षत्राणि वा अपामाय- तनम् । आयतनवान्भवति । यो नक्षत्राणामायतनं वेद । आयतनवान्भवति । आपो वै नक्षत्राणामायतनम् । आयतनवान्भवति । य एवं वेद ॥५॥यो ऽपामायतनं वेद । आयतनवान्भवति । पर्जन्यो वा अपामायतनम् । आयत- नवान्भवति । यः पर्जन्यस्यायतनं वेद । आयतनवान्भवति । आपो वै पर्ज'- न्यस्यायतनम् । आयतनवान्भवति । य एवं वेद । योपामायतनं वेद ॥६॥ मायतनवान्भवति । संवत्सरो वा अपामायतनम् । आयतनवान्भवति । यः संवत्सरस्यायतनं वेद । आयतनवान्भवति । आपोवैसंवत्सरस्यायतनम् । आयतनवान्भवति । य एवं वेद । योप्सु नावं प्रतिष्ठितां वेद । प्रत्येवति'- वति ॥ ७ ॥ इमे वै लोका अप्सु प्रतिष्ठिताः । तदेषाभ्यनुक्ता । अपारस- मुदयर सन् । सूर्ये' शुक्ररसमा तम् । अपारसस्य यो रसः । तं वो गृह्णाम्यु- । -- ·। आरणोपनिषत् । १९ तममिति' । इमे वै लोका अपार रसः ॥ तेमुष्मिन्नादित्ये समा ताः । जानु- दन्नीमुत्तरवेदी खात्वा । अपां पूरयित्वा[ल्पदनम् ॥ ८॥ पुष्करपणैः पुष्कर- दण्डैः पुष्करैश्वसस्तीर्य । तस्मिन्विहायसे । अग्निं प्रणीयोपसमाधाय । ब्रह्म- बादिनोवदन्ति । कस्मात्प्रणीतेयमग्निश्चीयते' । साप्रणीतेयमप्सु ह्ययं चीयते । असौ भुवनेप्यनाहिताग्निरेताः । तमभित एता अबीष्टका उपदधाति । अमि- होत्रे दर्शपूर्णमासयो': । पशुबंधे चातुर्मास्येषु ।। ९ ।। अथो' आहुः। सर्वेषु यज्ञक्रतुष्विति । एतद्धस्मवा आहुः शण्डिलाः । कमग्निं चिनुते । सत्रिय- मानं चिन्वानः । संवत्सरं प्रत्यक्षेण । कमाग्निं चिनुते । सावित्रमानं चि- न्वानः । अमुमादित्यं प्रत्यक्षेण । कमग्निं चिनुते ॥ १० ॥ नाचिकेतमनि चिन्वानः । प्राणान्प्रत्यक्षेण । कमग्निं चिनुते । चाहोत्रियमानि चिन्वा- नः । ब्रह्मप्रत्यक्षेण । कमग्निं चिनुते । वैश्वसृजमनि चिन्वानः । शरीर प्रत्यक्षेण । कमग्निं चिनुते । उपानुवाक्यमाशुमग्निं चिन्वानः ॥ ११ ॥ इमान्लोकान्प्रत्यक्षेण । कमग्निं चिनुते । इमारुणकेतुकमग्निं चिन्वानइति । य एवासौ । इतश्चामुतश्चाव्यतीपाती । तमिति । यौग्नेमिथूयावेदं । मिथुन- वान्भवति । आपो वा अग्नेमिथूयाः । मिथुनवान्भवति । य एवं वेद ॥१२॥ वेदं भवत्यायतनं भवति । य एवं वेद वेदतिष्ठतिगुल्फदघ्नं चातुर्मास्यष्वमुमा- दित्यं प्रत्यक्षेण कमग्निं चिनुत उपानुवाक्यमाशुमग्निं चिन्वानो मिथ्यामि'- थुनवान्भवत्येकंच ॥ २२ ॥ पुष्पमग्निर्वायुरसौवैतपंचन्द्रमानक्षत्राणि पर्जन्यः संवत्सरस्तिष्ठति योप्सुनावमैतद्धस्मवै सत्रिय संवत्सर सावित्रममुनाचिकेतं प्राणारश्चातुहाँत्रियं ब्रह्मवैश्वसृज शरीरमुपानुवाक्यमिमालोकानिमारुण- केतुकमग्निं चिन्वानो य एवासौ ॥ ॥ आपो वाइदासन्स्त्सालिलमेव ।

·। । । आरणोपनिषत् । सप्रजापतिरेकः पुष्करपणे समभवत् । तदांजनसिकामः समवर्तत । इद मुंजेयमिति । तस्माद्यत्पुरुषो मनसाभिगच्छति । तद्वाचा वदति । तत्कर्मणा करोति । तदेषाभ्यक्ता । कामस्तदने समवर्तताधि' । मनसो रेतः प्रथम यदासीत् ॥ १॥ सतो बंधुमसतिनिरविन्दन् । हृदि प्रतीष्या कवयो' मनी- पति । उपैनं तदुपैनमति । यत्कामो भवति । य एवं वेद । स तपोतप्यत । सतप॑स्तप्त्वा । शरीरमधूनुत । तस्य यन्मा समासीत् । ततोरुणाः केतवो वात- रशना ऋषय उदतिष्ठन् ॥ २॥ ये नखाः । ते वैखानसाः। ये वालाः । तें वालखिल्याः । यो रसः । सोपम् । अंतरतः कूर्म भूतं५ सर्पन्तम् । तम- अवात् । मम वै त्वङ्मासा । समभूत् ॥ ३ ॥ नेत्यब्रवीत् । पूर्वमेवाह मिहासमिति । तत्पुरुषस्य पुरुषत्वम् ।। स सहस्रशीर्षापुरुषः। सहस्राक्षः सहस्रपात् । भूत्वोदतिष्ठात् । तमब्रवीत् । त्वं वै पूर्व'५ समभूः । त्वमिदं पूर्वः कुरुष्वेति । स इत आदायापः ॥ ४ ॥ अंजलिना पुरस्टादुधात् । एवाद्येवेति । ततं आदित्य उदतिष्ठत् । सा प्राची दिक् । अर्थारुणः केतु- दक्षिणत उपादधात् । एवाह्यम इति । ततो वा अग्निरुदतिष्ठत् । सा दक्षिणा दिक् । अथारुणः केतुः पश्चादुपादधात् । एवाहि वायो इति ॥ ५॥ ततो वायुरुदतिष्ठत् । सा प्रतीची दिक् । अर्थारुणः केतुरुत्तरत उपार्दधात् । एवा हीन्द्रीत । ततो वा इन्द्र उदतिष्ठत् । सोदीची दिक् । अर्थारुणः केतुर्मध्येउ- पार्दधात् । एवाहि पूषन्निति । ततो वै पूषोदतिष्ठत् । सेयं दिक् ॥ ६॥ अरुणः केतुरुपरिष्टादुपार्दधात् । एवाहि देवा इति' ॥ ततेदेिवमनुष्याः पितरः । गंधर्वाप्सरसश्चोदतिष्ठन् । सोर्वा दिक् । या विद्युषो विपरीपतन् । ताभ्योऽसुरा रक्षास पिशाचाश्चोदतिष्ठन् तस्मात्ते पराभवन् । विद्युड्भ्यो हिते - ·आरणोपनिषत् । समभवन् । तदेषाभ्यक्ता ॥७॥ आपो ह यहतीर्गर्भमायन् । दक्षं दधाना जनयंती स्वयंभुम् । ततइमेध्यम॒ज्यन्त सर्गाः ॥ अद्भयो वा इदर समभूत्। तस्मादिदर सर्व ब्रह्म स्वयंन्विति । तस्मादिदर सर्व शिथिलमिवाध्रुवमिवा- भवत् । प्रजापतिर्वावतत् । आत्मनात्मानं विधार्य । तदेवानुप्राविशत् । तदे- षाभ्यक्ता ॥ ८॥ विधाय लोकान्विधार्य भूतानि । विधाय सर्वाः प्रदिशो दिशश्च । प्रजापतिः प्रथमजा ऋतस्य । आत्मनात्मानमभिसंविशेति'। सर्व- मेवेदमाप्त्वा । सर्वमवरुध्य । तदेवानुप्रविशति । य एवं वेद ॥ ९॥ आसी' दतिष्ठन्नभूदपो वायो इति सेयं दिगभ्यनू काभ्यनूक्ताष्टौ च ॥ २३ ॥ चतु- ष्टय्य आपो' गृह्णाति । चत्वारि वा अपाररूपाणि । मेघो विद्युत् । स्तन- यित्नुष्टिः । तान्येवावलंधे । आतपतिवर्ष्या गृह्णाति । ताः पुरस्तादुपदधादि । एता वै ब्रह्मवर्चस्या आपः। मुखतएव ब्रह्मवर्चसमंवरुन्धे । तस्मान्मुखतो ब्रह्मवर्चसितरः ॥ १॥ कूप्या॑गृह्णाति । ता दक्षिणत उपदधाति । एता वै तेज- स्विनीरापः । तेज एवास्य दाक्षिणतो दधाति । तस्मादक्षिणोबस्तेजस्वितरः । स्थावरा गृहाति । ताः पश्चादुपदधाति । प्रतिष्ठितावै स्थावराः । पश्चादेव प्रति तिष्ठति । वहंतीगृहात ॥ २ ॥ ता उत्तरत उप॑दधाति । ओज॑सा वा एता वहतीरिवोद्गतीरिव आकूजतीरिव धावंतीः। ओजएवास्योत्तरतो दधाति। तस्माद्दुत्तरोधै ओजस्वितरः । संभार्यागृह्णाति । तामध्य उपदधाति । इयं वै संभार्याः । अस्यामेव प्रति तिष्ठति । पल्वल्या गृह्णाति । ता उपरिष्टादुपार्दधाति ॥३॥ असौ वै पल्वल्याः । अमुष्यामेव प्रति तिष्ठति । दिक्षपदधाति । दि- क्षुवाआपः । अन्नं वा आपः । अभ्यो वा अन्नं जायते । यदेवाभ्योन्नं जायते । तदवरुंधे । तं बा एतमरुणाः केतवो वातरशना ऋषयोऽचिः ·२२ आरणोपनिषत् । न्वन् । तस्मादारुणकेतुकः । तदेषाभ्यनुक्ता । केतवो अरुणासश्च ऋषयो वातरशनाः । प्रतिष्ठा शतधा हि । समाहितासो सहस्रधायस. मिति । शतशश्चैव सहस्रशश्च प्रति' तिष्ठति । य एतमग्निं चिनुते । य उ चै- नमेवं वेद ॥ ४ ॥ ब्रह्मवर्चसितो वहंतीगृह्णाति ता उपरिष्टादुपार्दधात्या- रुणकेतुकोष्टौ च ॥ २४ ॥ जानुदप्नीमुत्तरवेदी खात्वा । अपां पूरयति। अपार सर्वत्वार्य । पुष्करपर्णरुक्म पुरुषमित्युपदधाति । तपो वै पुष्करवर्णम् । सत्यर रुक्मः । अमृतं पुरुषः । एतावद्वावास्ति । यादेतत् । यावदेवास्ति ॥१॥ तदवरुंधे । कूर्ममुप॑दधाति । अपामेवमेधमवरुंधे। अथोस्वर्गस्य लोक- स्य समष्टयै । आपमापामपः सर्वाः। अस्मादस्मादितो मुतः । अग्निवायुश्च सूर्यश्च । सहसं'चस्कराईया इति । वाय्वश्वारश्मिपतयः । लोकं पृणच्छिद्रं प्रण ॥ २॥ यास्तिस्रः परमजाः । इंद्रघोषावो वसुभिरेवाह्येवेति । पंचचितयउप- दधाति। पाङ्कोग्निः । यावानेवाग्निः ।तचिनुते । लोकंपृणयाद्वितीयामुपदधाति। पंचपदा वै विराट् । तस्या वा इयं पादः । अंतरिक्षंपादः । द्यौः पादः। दिशः पाः । परोरंजाःपादः । विराज्येवप्रति तिष्ठति । यएतमाग्निचिनुते । य उ चै- नमेवेदं ॥ ३ ॥ अस्तिपृणांतरिक्ष पादः षट् ॥ २५ ॥ अग्निं प्रणीयोपस- माधाय। तमभित एता अबीष्टका उपदधाति । अग्निहोत्रे दर्शपूर्णमासयोः । पशुबंधे चातुर्मास्येषु । अथोआहुः । सर्वेषु यज्ञक्रतुष्विति' । अर्थह स्माहारुणः स्वायंभुवः । सावित्रः सर्वोमिरित्यननुषंगं मन्यामहे । नानावा एतेषांवीयाणि। कमाग्निं चिनुते ॥ १॥ सत्रियमग्निं चिन्वानः । कमाग्निं चिनुते । सावित्र- मानि चिन्वानः । कमाग्निं चिनुते । नाचिकेतमग्निं चिन्वानः। कमाग्निं चिनुते। चातुर्होत्रियमग्निं चिन्वानः । कमग्निं चिनुते । वैश्वसृजमनिं चिन्वानः । कमानं ·२३ पत्याः आरणोपनिषत् । चिनुते ॥ २॥ उपानुवाक्यमाशुमनि चिन्वानः । कमानं चिनुते । इमर्मा- रुणकेतुकमग्निं चिन्वान इति । वृषा वा अग्निः । वृषाणौ सरस्फालयेत् । हन्ये- तास्य यज्ञः । तस्मान्नानुषयः । सोत्तरवेदिषु ऋतुषु चिन्वीत । उत्तरवेद्यार ह्यग्निश्चीयते । प्रजाकामाश्चिन्वीत ॥३॥ प्राजापत्यो वा एषो'मिः । प्राजा- प्रजाः । प्रजावान्भवति । य एवंवेदं । पशुमिश्चिन्वीत । संज्ञानं वा एतत्पशूनाम् । यदापः । पशूनामेव संज्ञानेऽग्निं चिनुते । पशुमान्भवति । य एवंवेद ॥ ४ ॥ वृष्टिकामश्चिन्वीत । आपो वै वृष्टिः । पर्जन्यो वर्षको भवति । य एवं वेद । आमयावी चिन्वीत । आपो वै भेष- जम् । भेषजमेवास्मै' करोति । सर्वमायुरोति । अभिचर रश्चिन्वीत । वज्रो वा आपः ॥५॥ वज्रमेव भ्रातृव्येभ्यः प्रहरति । स्तृणुन ऐनम् । तेजस्कामो यसंस्कामः । ब्रह्मवर्चसकामस्वर्गकामश्चिन्वीत । एतावद्वावास्ति । यावदेतत् । यावदेवास्ति । तदवरुन्धे । तस्यैतद्वतम् । वर्षति न धावत् ॥ ६ ॥ अमृतं वा आपः । अमृतस्यानंतरित्यै । नाप्सु मूत्रपुरीष कुर्यात् । न निष्ठी- वेत् । न विवसनः स्नायात् । गुह्यो वा एषोऽग्निः । एतस्यामेरनतिदाहाय । न पुष्करपर्णानि हिरण्यं वाधितिष्ठेत् । एतस्यामेरनभ्यारोहाय । नकूर्मस्यानी- यात् । नोदकस्याघातुकान्ये मोदकानि भवंति । अघातुका आपः । य एत मनिं चिनुते । य उंचैनमेववेद ॥ ७ ॥ चिनुते चिनुते प्रजाकामश्चिन्वीत य एवं वेदापो' धावेदश्नीयाञ्चत्वारिच ॥ २६ ॥ इमानुकं भुवनासीषधेम। इन्द्रश्च विश्वच देवाः । यज्ञं च नस्तन्वंच प्रजां च । आदित्यैरिन्द्रः सहसीषधातुः । आदित्यैरिद्रः सर्गणो मरुद्भिः । अस्माकं भूत्वविता तनूनाम् । आप्लवस्व प्रप्ल- वस्व । आंडीभवजमामुहुः।सुखादीन्दुःखनिधनाम् । प्रतिमुंचव खांपुरम् ॥१॥ - ·२४ आरणोपनिषत् । मरीचयःस्वायंभुवाः। ये शरीराण्यकल्पयन् । ते ते' देहं कल्पयन्तु । मार्च ख्यास्मतीरिषत् । उत्तिष्ठत मा स्वप्त । अग्निमिच्छध्वं भारताः।राज्ञः सोमस तृप्तासः । सूर्येण सयुजोषसः । युवा सुवासाः । अष्टचक्रा नवद्वारा ॥ २ ॥ देवानां पूरयोध्या । तस्यार हिरण्मयः कोशः । स्वर्गो लोको ज्योतिषा वृतः योवैती ब्रह्मणो नेद । अमृतेनावृतां पुरीम् । तस्मै ब्रह्म च ब्रह्मा च । आयुः कीर्ति प्रजां ददुः । विभ्राजमानार हरिणीम् । यशसा संपरीवृताम् । पुरः हिरण्मयीं ब्रह्मा ॥३॥ विवेशापराजिता । पराडेत्य ज्यामयी । परास्य नाशकी । इह चोमुत्र चान्वेति । विद्वांदेवासुरानुभयान् । यत्कुमारी मंद्रयते। यद्योषिद्यत्पतिव्रता । अरिष्टं यत्किक्रियते' । अनिस्तदनुवधति । अतासः तासश्च ॥ ४॥ यज्वानो येप्ययज्वनः । स्वयतोनापेक्षन्ते । इन्द्रमग्निं च ये विदुः । सिकता इव संयन्ति । रश्मिभिः समुदीरिताः । अस्माल्लोकादमु- ष्माच्च । ऋषिभिरदात्पृश्निभिः । अपेतवतिविसर्पतातः । येत्रस्थ पुराणा ये च नूतनाः । अहौभिरद्भिरक्तमिळतम् ॥ ५ ॥ यमोदात्ववसानमस्मै । नृkणं तु नृपात्वर्यः । अकृष्टाये च कृष्टजाः । कुमारीषु कनीनीषु । जारिणीषु च ये हिताः । रेतःपीता आण्डपीताः। अङ्गारेषु च ये हुताः ॥ उभयान्पुत्रपौत्रकान् । युवेहं यमराजगान् । शतमिन्नु शरदः। अदो यद्ब्रह्म विलबम्।पितॄणां च यमस्य च । वरुणस्याश्विनोरनेः । मरुतां च विहायसाम्। कामप्रयवणं मे अस्तु । सह्येवास्मि सनातनः । इति नाको ब्रह्मिश्रवोरायो- धनम् । पुत्रानापो' देवीरिहाहिता ॥ ६ ॥ पुरन्नवद्वारा ब्रह्माचब्यक्तशरदो- ष्टौच ॥ २७॥ विशीष्णीं गृध्रशाणी च । अपेनिऋतिर हेथः । परिबाध श्वेतकुक्षम्।निजङ्घशबलोदरम् ।सतान्वाच्यायया सह । अग्ने नाशय संदृशः। ।

·आरणोपनिषत् । ईर्ष्यासूयेर्बुभुक्षाम् । मन्यु कृत्यांच दीधिरे।रथेन किश्शुकावता। अग्ने नाशय संदृशः ॥ १ ॥ २८ ॥ पर्जन्याय प्रगायत । दिवस्पुत्राय मीढुईं । स नो यवसमिच्छतु । इदं वचः पर्जन्याय स्वराजे'। हृदो अस्त्वन्तरतधुयोत । मयो- भूतो'विश्वकृष्टयः संत्वस्मे । सुपिप्पला ओषधीदेवगोपाः। योगर्भमोषधी- नाम् । गवां कृणोपर्वताम् । पर्जन्यः पुरुषीणाम् ॥ १ ॥ विशीष्णी पर्जन्याय दर्शदश ॥ २९ ॥ पुनर्मामैत्विंद्रियम् । पुनरायुः पुनर्भर्गः । पुनर्ब्राह्मणमैतु मा । पुनद्रविणमै तु मा । यन्मेद्य रेतः पृथिवीमस्कान् । यदोषधीरप्यसरद्य- दापः । इदं तत्पुनराददे । दीर्घायुत्वाय वर्चसे । यन्मेरेतः प्रसिच्यते । यन्म आजायते पुनः। तेन माममृतं कुरु । तेन सुप्रजसं कुरु ॥१॥ पुनढेच ॥३०॥ अभ्यस्तिरोधा जायत । तवं वैश्रवणः सदा । तिरोधहि सपत्नान्नः । ये अपोनंति केचन। त्वाष्ट्रीं मायां वैश्रवणः। स्थरसहस्रबन्धुरम् । पुरुश्चक्र सह- नाश्वम्। आस्थायााहिनो बलि । यस्मै भूतानिलिमावहन्ति। धनंगावोहस्ति- हिरण्यमश्वान् ॥ १॥ असामसुमतौयाज्ञियस्य । श्रियं विभ्रतोन्नमुखींविराजम् । सुदर्शनेच क्रौञ्चे। मैनागेचमहागिरौ । सतद्वाट्टारंगमंता । सहायै नगरं तवं । इतिमंत्राः । कल्पोतऊर्ध्वम् । यदि बलिरहरेत् । हिरण्यनाभयेवितुदये कौबेरायायं बलिः ॥ २ ॥ सर्वभूताधिपतये नम इति । अथ बलिहृत्वोप- तिष्ठेत । क्षत्रंक्ष–वैश्रवणः । ब्राह्मणां वयस्मः । नमस्ते अस्तु मामांहिश्सीः । अस्मात्प्रविश्यान्नमद्धीति । अथ तमग्निमादधीत । यस्मिन्नेतत्कर्मयुंजीत । तिरोधाभूः । तिरोधाभुवः॥ ३॥तिरोधाखः। तिरोधाभूर्भुवःस्वः । सर्वेषां लोकानामाधिपत्य सीदेति । अथ तममिमिन्धीत । यस्मिन्नेतत्कर्म प्रयु- जीत । तिरोधाभूः स्वाहा । तिरोधाभुवः स्वाहां। तिरोधास्वः स्वाहा । तिरो- - ·आरणोपनिषत् । धाभूर्भुवः स्वः स्वाहा । यस्मिन्नस्य काले सर्वा आहुतीहुर्ता भवेयुः ॥ ४ ॥ अपि ब्राह्मणमुखीनाः । तस्मिन्नहः काले प्रयुंजीत। परः सुप्तजनापि । मास्म- प्रमाद्यतैमाध्यापयेत् । सर्वार्थाः सिध्यते । य एवं वेद । क्षुध्यन्निदमजानताम् । सर्वार्था न सिध्यते । यस्ते विधातुको भ्राता । ममांतहृदयेश्रितः ॥ ५ ॥ तस्मा इममप्रपिण्ड' जुहोमि । समर्थान्माविवधीत् । माय स्वाहा । राजाधि- राजाय प्रसह्यसाहिने । नमो वयं वैश्रवणाय कुर्महे । समे कामान्कामका- माय मह्यम् । कामेश्वरो वैश्रवणो ददातु । कुबेराय वैश्रवणाय । महाराजाय नमः । केतवो अरुणासश्च । ऋषयो वातरशनाः । प्रतिष्ठाश्शताहि । समा- हितासो सहस्रधायसम् । शिवानः शर्तमाभवंतु। दिव्या आपओषधयः । सुमृ- डीका सरस्वति । मातव्योमसंघशि ॥ ६ ॥ अश्वान्बलिर्भुवो' भवेयुः श्रितच सप्तच ॥ ३१ ॥ संवत्सरमेतद्रत चरेत् । द्वौ वा मासौ । नियमः समासेन । तस्मिन्नियमविशेषाः । त्रिषवणमुद्कोपस्पर्शी । चतुर्थकालपानभक्तास्यात् । अहरहर्वा भैक्षमश्नीयात् । औदुंबरीभिः समिद्भिरानं परिचरेत् । पुनर्मा- मैत्विंद्रियमित्येतेनानुवाकेन । उद्धृतपरिपूताभिराद्भिः कार्य कुर्वीत ॥ १ ॥ असंचयवान् । अग्नये वायवे' सूर्याय ।ब्रह्मणे प्रजापतये। चन्द्रमसे नक्षत्रेभ्यः । ऋतुभ्यः संवत्सराय। वरुणायारुणायेति व्रतहोमाः । प्रवयंवदादेशः । अरुणाः काण्डऋषयः । अरण्येधीयीरन् । भद्रंकर्णेभिरिति द्वे' जपित्वा ॥२॥ महानाम्नीभिरुदकस स्पर्य । तमाचार्यों दद्यात् । शिवानः शंतमेत्योषधीरा- लभते । सुमृडीकेतिभूमिं । एवमपवर्गे । धेनुर्दक्षिणा । करसंवासश्च क्षौमम् । अन्यद्वा शुक्लं । यथाशक्तिवा । एवर स्वाध्यायधर्मेण । अरण्येऽ धीयति । तप- स्वीपुण्यो भवति तपस्वीपुण्यो भवति ॥ ३ ॥ कुर्वीत जपित्वा स्वाध्याय.

·आरणोपनिषत् । २७ धर्मेण द्वे च ॥ ३२॥ भद्ररस्मृति': साकं जानामक्ष्यति' ताम्राण्यत्यूर्वाक्ष- आरोगः केदमानिश्च सहस्रवृत्त्पवित्रवन्त आतनुष्वाष्टयोनीयोसावथादित्यस्या- रोगस्याथवायोरथा दक्षिणपूर्वस्यामिंद्रघोषावआर्पमापां । योपामापो वैचतु- ष्टय्यो जानुनीमाग्निं प्रणीयेमार्नुकं विशीर्णी पर्जन्याय पुनरभ्यः संवत्सरं द्वात्रिंशत् ॥ ३२ ॥ भद्रं ज्योतिषा तस्मिन्नाजानं कश्यपोत्सहस्रवृदियं में पुरसमष्टयोनी दक्षिणपूर्वस्यां योपामायतनंनेत्यब्रवीजानुन्नीमिमार्नुकमा सुमतावष्टाविशत्युत्तरशतम् ॥१२८॥ भद्रं कर्णोभः शृणुयाम देवाः । भद्र पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरंगैस्तुष्टुवाश्सस्तनूमि': । व्यशेमदेव हि त यदा- युः । स्वस्तिन इंद्रो वृद्धश्रवाः स्वस्तिनः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्तिनस्ताक्ष्यों भरिष्टनमिः । स्वस्तिनोबृहस्पतिर्दधातु । ॐ शांतिः शांतिःशांतिः।हारिः ॐ॥ इति तैत्तरीयशाखायाम् आरणके प्रथमप्रश्नः समाप्तः ॥ हरिः ॐ। नमो ब्रह्मणे नमो' अस्त्वग्नये नमः पृथिव्यै नम ओषधीभ्यः नमो' वाचे नमो वाचस्पतये नमो विष्णवे बृहते करोमि । ॐ शांतिः शांति शांतिः॥* सह वैदेवानां चासुराणां च यज्ञो प्रततावास्तांवयः स्वर्गलोकमे - ज्यामो वयमेष्याम इति ते सुराः सन्नह्य सहसैवाचरन् ब्रह्मचर्येण तपसैव देवास्तेसुरा अमुह्यश्स्तेन प्राजानर स्तपराभवंस्तेन स्वर्ग लोकायन्प्रसृतेन वै। यझेन देवाः स्वर्ग लोकायन्नप्रसृतेनासुरान्पराभावयन्प्रसृतोह वै यज्ञोपवीतिनो यज्ञोप्रमृतोपवीतिनो यत्किचं ब्राह्मणो यज्ञोपवीत्यधीते यज॑त एव तत्त- स्माद्यज्ञोपवीत्येवाधीयीत याजयेद्यजेत वा यज्ञस्य प्रसृत्या अजिनं वासो' वा दक्षिणत उपवीय दक्षिणं बाहुमद्धरतेवधत्ते सव्यामिति' यज्ञोपवीतमेतदेव विपरीतं प्राचीनावीत संवीतं मानुषम् ॥१॥ रक्षासि हा पुरोनुवाके तपोप्रै- ·२८ आरणोपनिषत् । भतिष्ठत तान्प्रजापतिर्वरेणोपामंत्रयत तानि वरमवृणीतादित्यो नो योद्धा इति तान्प्रजापतिरब्रवीद्योधयध्वमिति तस्मादुत्तिष्ठतर हवा तानि रक्षारस्या- दित्यं योधयति यावदस्तमन्वगात्तानि हवा एतानि रक्षासि गायत्रियाभि- मंत्रिवेनांभसा शाम्यन्ति तदु हवा एते ब्रह्मवादिनः पूर्वाभिमुखाः संध्यायां गायत्रियाभिमंत्रिता आपऊर्ध्वं विक्षिपति ता एता आपो'वज्री भूत्वा तानि रक्षासि मंदेहारुणे द्वीपे प्रक्षिपति यत्प्रदक्षिणं प्रक्रमति तेनं पाप्मानमव- धून्वंत्युद्युतमस्तंयन्तमादित्यमभिध्यायन्कुर्वन्ब्राह्मणो विद्वान्त्सकले भद्रमभते सावादित्योब्रह्मेति ब्रह्मैवसन्ब्रह्माप्येतियएवंवेदं ॥२॥ यद्देवा देवहेलनं देवास श्वकृमावयम् । आदित्यास्तस्मान्मामुंचततस्यते नमामित । देवाजीवनकाम्या- यद्वाचानृतमादिम । तस्मान्न इह मुंचत विश्वेदेवाः । सजोषसः । ऋतेन द्यावा- पृथिवी ऋतेन त्वर सरस्वति । कृतां नः पाह्येनसोयत्किंचानृतमूदिम । इन्द्रा- मी मित्रावरुणौ सोमो' धाता बृहस्पतिः । तेनो' मुंचत्वेनसो यदन्यकृतमा- रिम। संजातशसादुतामिश सा ज्यायसःशसादुतवाकनीयसः । अना- धृष्टं देवकृतं यदनन्तन्मात्यमरमांजातवेदोमुमुन्धि ॥ १ ॥ यद्वाचा यन्मनसा बाहुभ्या॑मूरुभ्यामष्ठीवन्द्या शिश्नैर्यदनृतं चकमा वयम् । अग्निर्मातस्मादेनसः प्रमुंचतु चकृम यानि दुष्कृता । येत्रितो अर्णवान्निर्बभूवयेन सूर्य तमसोनि- मुमोचे । येनेन्द्रोविश्वा अर्जहादरांतीस्तेनाहं ज्योतिषा ज्योतिरानशान आक्षि। यत्कुसीमप्रतीत्तं मयेह येन यमस्य निधिना चरामि । एतत्तद॑ग्ने अनृणो भवामि जीवन्नेव प्रतितत्ते दधामि । यन्मयि माता यदापिपेषयदंतारक्षं यदा- शसाति'क्रामामि त्रितेदवादिविजातायदाप इमं मैवरुण तत्वायामि त्वन्नो' अग्नेसत्वन्नोअग्ने त्वमग्ने अयासि ॥२॥ मुमुग्धिसप्तर्च ॥ ३ ॥ यदीव्यं -- ·आरणोपनिषत् । नृणमहं बभूवादित्सन्वासंजगरजनेभ्यः । अग्निमातस्मादिश्चन्द्रे' संविदानौ प्रमुंचताम् । यद्धस्ताभ्यां चकरकिल्बिषाण्यक्षाणां' वग्नुमुपजिघ्रमानः। उग्र पश्याचराष्ट्रभृञ्चतान्यप्सरसाव दत्तामृणानि । उग्रं पश्ये राष्ट्रभृत्किल्बिषाणि रवृक्षवृत्तम दत्तमेतत् । तेन्नऋणानृणव इसमानो यमस्य लोके अधिरज्जुराय । अर्वतेहेल उर्दुत्तममिमं मे वरुण तत्वायामि त्वन्नो' अग्ने सत्वन्नो' अग्ने । संकु- सुको विकुसुको निक्रंथोयश्चनिस्वन. । ते १ यस्मद्यक्ष्ममनागसो दुराड्रम- चीचतम् । निर्यक्ष्ममचीचतेकृत्यां नितिं च । तेन यो २ स्मत्सम॑च्छातैतमस्मै प्रसुवामसि । दुःशसानुशरसाभ्यां' घणेनानुघणेन च । तेनान्यो २ स्मत्स- मृच्छातैतमस्मै प्रसुवामास । संवर्चसा पय॑सा संतनूभिरगन्माहिमनसासरशि- वर्न। त्वष्टानो अत्र विधातु रायो माटुंतन्वो २ यद्विलिष्टम् ॥ १॥ निति पंच च ॥४॥ आयुष्टेविश्वतोदधदयमग्निवरेण्यः । पुनस्ते प्राण आयोति परायक्ष्म सुवामिते । आयुर्दा अग्ने हविषो' जुषाणो घृतप्रेतीको घृतयो- निरोधि । घृतं पीत्वा मधु चारुगव्यं पितेव पुत्रमभिरक्षतादिमम् । इम- मग्न आयुषे वर्चसे कृधि तिग्ममोजो' वरुण सरशिशाधि । मातेस्मा अदिते शर्म यच्छ विश्वेदेवा जरैदष्टियथासत् । अग्न आयू षि पवस आसुवोर्जमिष चनः। आरे बांधस्व दुछुनाम् । अग्ने पर्वस्व वा अस्मे वर्चःसुवीयम् । दर्धाय मयिपोषम् ॥ १॥ अग्निऋषिः पर्वमानः पांच- जन्यः पुरोहितः। तमीमहे महागयम् । अग्ने' जातान्प्रर्गुदानः सपत्ना- न्प्रत्यजातां जातवेदो नुदस्व । अस्मे दीदिहि सुमना अहेळछंमै ते स्यामत्रि- वरूथ उद्भौ । सहसा जातान्प्र[दानः सपत्नान्प्रत्यजातां जातवेदो नुदस्व । अधिनो ब्रूहि सुमनस्यमानो वयस्याम प्रणुदानः सपत्नान् । अग्ने योनीभितो ·३० आरणोपनिषत् । जनोवृको वारो जिघारसति । तास्त्वंवृत्रहं जहि वस्वस्मभ्यमाभर । अ -योनाभिदासतिसमानो यश्च निष्टयः । तं वयसमिधं कृत्वा तुभ्यमग्ने पि दध्मसि ॥२॥ यो नः शपादर्शपतो यच नः शक्तः शात् । उषाश्च तस्मै निक्च सर्वपापरसमूहताम् । योनः सपत्नो योरणो मौभिदासतिदेवाः । इध्मस्येव प्रक्षायतो मातस्योछेषिकिंचन । यो मां द्वेष्टिं जातवेदो यं चाह द्वेष्मि यश्च माम् । सर्वारस्तानमे संदेह या वाहं द्वेष्मि ये च माम् । ये अस्मभ्यमरातीयायच नो द्वेषते जनः । निंदाद्यो अस्मांदिप्साच सर्वारस्तम्भ मषा कुरु । सशितं मे ब्रह्मसर्शितं वीर्या २ बलम् । स शितं क्षत्रं जिष्णुयस्याहमस्मि पुरोहितः । उदेषां बाहू अतिरमुद्व अथो बलम् क्षिणोमि ब्रह्मणा मित्रानुन्नयामि स्वां २ अहम् । पुनर्मनः पुनरायुम आगा- सुनश्चक्षुः पुनःश्रोत्रं म आगात्पुनः प्राणः पुनराकूतं म आगात्पुनश्चित्तं पुन- राधीतं म आगात् । वैश्वानरो मेदब्धस्तनूपा अबाधतां दुरितानि विश्॥३॥ रयिं माय पोष पिध्मास पुरोहितश्चत्वार च ॥५॥ वैश्वानराय प्रतिवेदया- मो यदीनृण संगरो देवासु । सएतान्पाशान्प्रमुचन्प्रवेदसनौ मुंचातुदुरिताद- वद्यात् । वैश्वानरः पर्वयान्नः पवित्रैर्यत्संगरमभिधावाम्याशाम् । अनाजानन् मनसा यार्चमानो यदत्रैनो अवतत्सुवामि । अमी ये सुभगे' दिवि विचतो नाम तारके । प्रेहामृतस्य यच्छतामेतद्वंद्धकमोचनम् । विजिहीर्वलोकान्कृधि बंधान्मुंचासि बर्द्धकम् । योनेरिव प्रच्युतो गर्भः सर्वान्पथो अनुष्व । सर्पजा- नन्प्रति' गृभ्णीत विद्वान्प्रजापतिः प्रथमजा ऋतस्य । अस्माभिर्दत्तं जरसः परस्तादच्छिन्नं तंतुमनुसंचरेम ॥ १ ॥ ततं तंतुमन्वेके अनुसंचरंति येषां दत्तं पित्र्यमार्यनवत् । अबध्वेके दर्दतः प्रयच्छादातुंचेच्छकवासस्वर्ग एषाम् । आर- ·१ आरणोपनिषत् । ३१ मेथा मनुस भेया समानं पन्थामवथो घृतेन । यद्वां' पूर्त परि विष्टं यदग्नौ जस्मै गोत्रायेह जायर्यापतीसरंभेथाम् । यदंतरिक्षं पृथिवीमुत द्यां यन्मातरं पि- तर वा जिहिसिम । अग्निर्मातस्मादेनसो गार्हपत्य उन्नो नेषदुरिता यानि कृम । भूमिर्मातादि तिनॊजनित्रं भ्रातान्तरि क्षमभिशस्त एनः। द्यौ नः पिता पितृयाच्छभवासि जामिामत्वा माविविात्सलोकात् । यत्र सुहार्दः सुकृतो मदं ते विहाय रोग तन्वा २ श्स्वायाम्। अश्लोणांगैरहुतास्वर्ग तत्रं पश्येम पितरं च पुत्रम् । यदन्नमवयनृतेन देवादास्यन्नदास्यन्नुता करिष्यन् । यहेवानां चक्षुष्यागो अस्ति यदेव किंचं प्रतिजग्राहमग्निर्मा तस्मादनृणं कृणोतु । यदन्न- मनिबहुधाविरूपं वासो हिरण्यमुतगामजामाविम् । यहेवानां चक्षुष्यागो अस्ति यदेव किंच प्रतिजग्राहमग्निर्मा तस्मादनृणं कृणोतु। यन्मयां मनसा वाचा कृतमेनः कदाचन । सर्वस्मात्तस्मान्मेळितो मोन्धि त्वहि वेत्थं यथातथम ॥ २॥ अनुसंचरेम पितरं' च पुत्रषट् च॥६॥ वातरशना ह वा ऋषयः श्रमणा ऊर्ध्वमथिनो बभूवुस्तानृषयोर्थमायरस्तेनिलायमचर५ स्तेनुप्रविशुः कूष्मांडानि तारस्तेष्वन्वविंदन्छ्रद्धाचतपसा च तानृषयोब्रुवन्कथानिलाय चर- थेति त ऋषीनब्रुवन्नमोवोस्तु भगवंतोस्मिन् धाग्नि केनवः सपर्यामेति तानृषयो ब्रुवन्पवित्रं नो ब्रूत येनारपसंख्यामेति त एतानि' सूक्तान्यपश्यन्यदेवादेवहे- लेनं यददीव्यं नृणमहं बभूवायुष्टे विश्वतो'दधदित्येतैराज्यं जुहुत वैश्वानराय प्रति वेदयाम इत्युपतिष्ठत यदाचीनमेनो भ्रूणहत्यायास्तस्मान्मोक्ष्यध्व इति त एतैरजुहवुस्तरेपसभिवन्कर्मादिष्वेतैर्जुहुयात्पूतो देवलोकान्त्समश्नुते ॥ ७ ॥ कूष्मांडैर्जुहुयाद्योपूत इव मन्येत यथा स्तेनो यांभ्रूणहैवमेष भवति । यो योनौ रेतः सिंचति यदर्वाचीनमेनो' भ्रूणहत्यायास्तस्मान्मुच्यते याव- ·- ... ३२ आरणोपनिषत् । देनो दक्षिामुपैति दीक्षित एतैः संतति जुहोति संवत्सरं दीक्षितो भवति संवत्सरादेवात्मानं पुनीते मासं दीक्षितो भवति यो मासः स संवत्सरः संवत्सरादेवात्मानं पुनीते चतुर्विशतिरात्रीर्दीक्षितो भवति चतु- विश्शतिरर्धमासाः संवत्सरः संवत्सरादेवात्मानं' पुनीते द्वादशरात्री- दशक्षितो भवति द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरादेवात्मानं पुनीते षड्रात्री क्षितो भवति षड् वा ऋतवः संवत्सरः संवत्सरादेवात्मानं' पुनीते तिस्रोरा- श्रीक्षितो भवति त्रिपर्दा गायत्री गायत्रिया एवात्मानं पुनीते न माश्सम- भीयान्न स्त्रियमुपेयान्नोपर्यासित जुगुप्सेतानृतात्पयोब्राह्मणस्य॑ व्रतं यवागूराजन्य- स्यामिक्षा वैश्यस्याओं सौम्येप्यध्वर एतद्रुतंज़्याद्यादिमन्ये तोपदस्यामात्योदन धानाः सक्तन्घृतमित्य व्रतयेदात्मानोपदासाय ॥ ८॥ अजान्हवै पृश्नी- स्तपस्यमानान्ब्रह्म स्वयंभ्वभ्यानपत्त ऋषयो भवंतदृषीणामृषित्वं तां देवतामु- पातिष्ठत यज्ञकानास्त एतं ब्रह्म यज्ञमपश्यंतमाहरं तेनायजंत यहचोध्यगीषत ताः पय आहुतयो देवानानभवन्यद्यपि घता तयो यत्सामानि सोमाहु- तयो यदर्थर्वाङ्गिरसो मध्याहटयो यौहाणानीतिहासान्पुराणानि कल्पान् गाानाराशरसी मैदाइतयो'देवानामभवस्ताभिः क्षुध'पाप्मानमपानन्नपहतपा- मानो देवाः स्वर्गलोकायन्ब्रह्मणः सायुज्यमृषयोगच्छन् ॥९॥ पंच वा एते. महायज्ञाः संतति प्रतायंते सतति संतिष्ठते देवयज्ञः पितृयज्ञो भूतयज्ञो मनुष्य यज्ञो ब्रह्मयज्ञ इति यद्नौ जुहोत्यपि समिधं तद्देवयज्ञः संतिष्ठते यत्पितृभ्यः स्वधाकरोत्यप्यपस्तत्पिज्ञः संतिष्ठते यद्भुतेभ्यो' बलि हरति तद्भूतयज्ञःसंति'- ष्ठते याह्मणेभ्योन्नं ददाति तन्मनुष्ययज्ञः संतिष्ठते यत्स्वाध्यायमधीयीतका- मप्यूचं यजुः सार्म वा तद्ब्रह्मयज्ञःसंतिष्ठते यहचोधीते पय॑सः कूल्यां अस्य ·.. -- आरणोपनिषत् । ३३ पितॄन्त्स्वधा अभिवहति यद्यपि घृतस्य कूल्या यत्सामानि सोम एभ्यः पवते यदर्वाङ्गिरसो मौः कूल्या याह्मणानीतिहासापुराणानि कल्पा- न्गार्थी नाराशरसीमेंट्सः कूल्यया॑ अस्य पितृन्त्स्वधा अभिवहति यहचोधीते पर्य आहुतिभिरेव तद्देवारतर्पचति यद्यषि घृताहुतिभिर्यत्सामानि सोमा- हुतिभिर्यदर्थवाङ्गिरसो मध्याहुतिभिर्यद्राह्मणानीतिहासान् राणानि कल्पानगा- था नाराशश्लीदाहुतिभिरेव तहेवारस्तर्पयति त एनं तृप्ता आयुषा तेजसा वर्चसा श्रिया यशसा ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन च तर्पयन्ति ॥ १० ॥ ब्रह्मयज्ञेन यक्ष्यमाणः प्राच्या दिशि प्रामादछदिर्दर्श उदीच्यां प्रागुदीच्यां वोदित आ- दित्ये दक्षिणत उपवीयोपविश्य हस्ताववनिज्य त्रिराामोदिः परिमृज्य सकृ- दुपस्पृश्य शिरश्चक्षुषी नासिके श्रोत्रे हृदयमाल मालभ्य यत्रिराचामति तेन ऋच: प्रीणाति यदिः परिमृजति तेन यजूरषि यत्सकृदुपस्पृशति तेन सामानि य. त्सव्यं पाणिं पादौ प्रोक्षति यच्छिरश्चक्षुषी नासिके श्रोत्रे हृदयमालभते तेना- थर्वाङ्गिरसे! ब्राह्मणानीतिहासा-पुराणानि कल्पान्गाथा नाराशश्सीः प्रीणाति दर्भाणां महर्दुपस्तीर्योपस्थं कृत्वा प्राडासीनः स्वाध्यायमधीयीतापां वा एष ओर्ष- धीनारसो यदर्भाः सरसमेव ब्रह्म कुरुते दक्षिणोत्तरौ पाणीपादौ कृत्वा सप. वित्रावोमिति प्रतिपद्यत एतद्वै यर्जुनयी विद्या प्रत्येषा वागेतत्परममक्षरं तदे- तहचाभ्युक्तमचो अक्षरे' परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधिविश्वे निषेदुर्यस्तन्नवेद किमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे सासत इति त्रीनेव प्रायुंक्त भूर्भुवः खरित्याहैतद्वै वाचः सत्यं यदेव वाचः सत्यं तत्प्रायुक्तार्थ सावित्री गायत्री निरन्वाहपच्छोधशो नवानरसविता श्रियः प्रसाविता श्रियमेवाप्नोत्यथो प्रज्ञा- तयैव प्रतिपदाछन्दासि प्रतिपद्यते ॥ ११ ॥ ग्रामे मनसा स्वाध्यायमधीयात . - ३ ·३४ आरणोपनिषत् । दिवानक्तं वेतिहमाह शौच आढ्य उतारण्येऽबलं उत वाचोत तिष्ठन्नुत व्रज- तासीन उत शोनोधीयीतैव स्वाध्यायं तपस्वी पुण्यो' भवति य एवं विद्वा- स्वाध्यायमधीते नमो ब्रह्मणे नमो' अस्त्वप्नये नमः पृथिव्यै नमें ओष- धीभ्यः ॥ नमो वाचे नमो वाचस्पतये नमो विष्णवे बृहते करोमि ॥ १२॥ मध्यन्दिने प्रबलमधीयीतासौ खलु वा वैष आदित्यो याह्मणस्तस्मात्तर्हि तेक्षिण- ष्टतपति तदेषाभ्युक्ता ।। चित्रं देवानामुदंगादनीकं चक्षुमित्रस्य वरुणस्यानेः । आ प्रा द्यावापृथिवी अंतरिक्ष सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्चेति स वा एष यज्ञः सद्यः प्रायते सद्यः सतिष्ठते तस्य प्राक्सायमवभृथो नमो ब्रह्मण इति परि- धानीयां त्रिरन्वाहाप उपस्पृश्य गृहानेति ततो यत्किंच ददाति सा दक्षिणा ॥ १३ ॥ तस्य वा एतस्य यज्ञस्य मेघाहविर्धानं विद्युदग्निवर्षहविरतनयि- लुवैषटारो यदवस्फूर्जति सोऽनुवषट्कारो वायुरात्माऽमावास्या स्विष्टकृद्य एवं विद्वान्मे वर्षति विद्योतमाने स्तनयत्यवस्फूर्जति पर्वमाने वा याव- वाले तप एव तत्तप्यते तपो' हि स्वाध्याय इत्युत्तमं नहरोइत्युत्तमः समानानां भवति यावत ह वा इमां वित्तस्य पूर्णादर्द- स्वर्ग लोकं जयति तावन्तं लोकं जयति भूयासं चाक्षय्यं चाप पुनर्मृत्यु जयति ब्रह्मणः सायुज्यं गच्छति॥१४॥ तस्य वा एतस्य यज्ञस्य द्वावनध्यायौ यात्माशुचिर्यदेशः समृद्धिर्दैवतानि य एवं विद्वान्महारात्र उषस्युदिते नजर स्तिष्ठन्नासीनः शयानोरण्ये ' ग्रामे वा यावत्तरस स्वाध्यायमधीते सर्वाल्लो- काञ्जयति सर्वा'लोकाननृणोनुसंचरति तदेषाभ्युक्ता ॥ अनृणा अस्मिन्नणाः परस्मिस्तृतीये' लोके अनृणाः स्याम ॥ ये देवयाना उत पितृयाणाः सर्वा- न्पथो अनृणा आक्षीयमेत्यग्निं वै जातं पाप्मा जग्राह तं देवा आहुतीभिः पा- D ·-AW - आरणोपनिषत् । प्मानमन्निन्नाहुतीनां यज्ञेन यज्ञस्य दक्षिणाभिर्दक्षिणानां ब्राह्मणेन ब्राह्मणस्य छन्दो भिश्छन्दलास्वाध्यायेनार्पहतपाप्मा स्वाध्यायो दे॒वपवित्रं वा रतत्तं योन- सृजत्यमांगो वाचि भवत्यभागो नाके तदेषाभ्युक्ता ॥ यस्तित्याज सखिवि- र सखायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति । यदी भृगोयलक गोति नहि प्रवेद सुकृतस्य पंथामिति तस्मात्स्वाध्यायोध्ये'तव्यो' यं यं' ऋतुमधीते तेन तेनास्येष्टं भवत्यग्नेर्वायोरादित्यस्य सायुज्यं गच्छति तदेषाभ्युक्ता। ये अर्वाङन्त को पुराण वेई निद्वारसममितो'वन्दत्यादित्यमेव ते परि वदन्ति सर्वे अग्निं द्वि- तीय तृतीर' च ह सामिति यावतीदेवतास्ताः सर्वी वेदविदि'ब्राह्मणे वसन्ति तस्माद्रामणेभ्यो वेदवियो दिवे दिवे नमस्कुर्यान्नाश्लीलंकीर्तयेदेता एव देवाः प्रीणाति ॥ १५ ॥ रिच्यत इव वा एष प्रेवरिच्यते यो याजयति प्रति' वा गृह्णाति' याजयित्वा प्रतिगृह्य वानश्नस्त्रिः खाध्यायं वेदमधीयीत त्रिरात्रं वा सावित्री गायत्रीमन्वाति रेचयनि वरोदक्षिणावरेणैव वर पुगेमात्मा हि वरः ॥ १६ ॥ दुहे ह वा एष छन्दासि यो याजयति सयेन यज्ञक्रतुना या- जयेत्सोरण्यं परेत्य शुचौ देशे स्वाध्यायमेवैनमधीयन्नासीत तस्थानशनं दीक्षा स्थानमुपसद् आसन सुत्या वाग्जुहूर्मन उपभृद्धृतिर्बुवा प्राणो हविः साा- -वर्युः स वा एष यज्ञः प्रागइक्षिपोनं तदक्षिणः समृद्धतरः ॥ १७ ॥ कतिधावकीर्णी प्रविशति' चतुर्दैत्याहुब्रह्मवादिनो' मरुतः प्राणेरिन्द्रं बलेन बृहस्पति' ब्रह्मवर्चसेनाग्निमेवेतरेण सर्वेण तस्यैतां प्रायश्चित्तं विदांचकार सुदेवः काश्यपो यो ब्रह्मचार्यकिरदमावास्यांयाराव्यामग्निं प्रतीयोद्विरा- ज्यस्योपघात' जुहोति कामावकीर्णोस्म्यवकीर्णोऽस्मि कामकासयत्वाहा कामा- भिदुग्धोस्म्यभिदुग्धोस्मि कामकामाय स्वाहेत्यमृतं वा आज्यममृतमेवात्मन्धत्ते ·मamare - ३६ आरणोपनिषत् । दुत्वा प्रयताञ्जलिः कातियाग्निमभिमंत्रयेत सं मासिंचन्तु मरुतः समिन्द्र सं बृहस्पतिः ॥ संऽमायमग्निः सिंचत्वायुषा च बलेन चायुष्मन्तं करोत मोति प्रतिहास्मै मरुतः प्राणान्दधतिप्रतीन्द्रो बलं प्रतिबृहस्पतिब्रह्मवर्चसं प्रत्यनिरित रस्सर्वसर्वतनुर्भूत्वा सर्वमायुरेति त्रिरभिमंत्रयेत त्रिष॑त्याहि देवा योऽपूत इव मन्येत स इत्थं जुहुयादित्थनभिमंत्रयेत पुनीत एवात्मानमायुरेवात्मन्यचे वरे दक्षिणा वरेणैव वरस्पृणोत्यात्मा हि वरः ।। १८॥ भूः प्रपद्ये भुवः प्रपद्ये स्वः प्रपंधे भूर्भुवः स्वः प्रपद्ये ब्रह्मप्रपद्ये ब्रह्मकोशं प्रपद्येऽमृतं प्रपद्येऽमृतकोशं प्रपद चतुर्जालं ब्रह्मकोशं यं मृत्यु वपश्यति तं प्रपद्ये' देवान्प्रपद्ये देवपुरंप्रपद्ये परी'- वृतो वरीवृतो ब्रह्मणा वर्मणाहं तेजसा कश्यपस्य यस्मै नमस्तच्छिरो धर्म, मूर्धान' ब्रह्मोतराहनुर्यज्ञोऽराविष्णुहृदय-संवत्सरः प्रजननमश्विनौ' पूर्वपादा वत्रिर्मध्य मित्रावलजावरपाडावनिः पुच्छेस्य प्रथमं काण्डं तत इन्द्रस्ततः प्रजा पतिरभयं चतुर्थ स वा एष दिव्यः शाकरः शिशुमारस्त५ ह य एवं वेदाप प्रमी- यते नानपत्यः प्रमीयते' लघ्वान्नो' भवति ध्रुवस्त्वमसि ध्रुवस्य क्षितमसि त्वं भू- तानामधिपतिरसि त्वं भूताना श्रेष्ठोस त्वांभूतान्युपपर्यावर्तन्ते नमस्ते नमः सवै ते नमो नमः शिशुकुमाराय नमः ॥ १९ ॥ नमः प्राच्यै' दिशे याच देवता एतस्यां प्रतिवसंत्येतःभ्यश्च नमोनमो दक्षिणायै दिशे याच देवता एतस्यां प्रतिवलंत्येताभ्यश्च नमो नमः प्रतीच्यै दिशे याच देवता एतस्यां प्रति वसंत्येताभ्यश्च नमो नम उदीच्यै दिशे या देवता एतस्यां प्रति वसंत्येता- भ्यश्च नमो नम ऊर्ध्वाय' दिशे याच देवा एतस्यां प्रतिवसंत्येताभ्यश्च नमो नमोऽधरायै दिशे याच देवता एतस्यां प्रतिवसंत्येताभ्यश्च नमो नमोवांतराय नाप्सु - ·- manee Mus आरणोपनिषत् । दिशे याच देवता एतस्यां प्रतिवसंत्येताभ्यश्च नमो नमो गङ्गायमुनयोमध्ये ये' वसन्ति ते मे प्रसन्नात्मानश्चिरं जीवितं वर्धयन्ति नमो गङ्गायमुनयोर्मुनि- भ्यश्च नमो नमो गङ्गायमुनयोर्मुनिभ्यश्च नमः ॥२०॥ सह रक्षारंसि यहेवा: सप्तदश यददीव्यन् पञ्चदशाऽऽयुष्टे चतुनिशद्वैश्वानराय षडिर शतिर्वात- रशना ह कूश्माण्डैरजान्हपञ्च ब्रह्मयज्ञेन प्राम मध्यंदि'ने तस्य वै मेघस्तस्य दौरिच्यते दुहे है कतिधाऽवकीर्णी भूनमः प्राच्य विशतिः ॥ २० ॥ सह ब्रह्मयज्ञेन विशतिः ॥ २०॥ हरिः ॐ ॥ नमो ब्रह्मणे नमो०॥ॐशान्तिः।। हरिः ॐ ॥ तच्छंयो रावृणीमहे । गातुं यज्ञाय । गातुं यज्ञपतये । दैवी स्वस्तिरस्तु नः । स्वस्तिर्मानुषेभ्यः । अव जिगातु भेषजम् । शन्नो अस्तु द्विपदे । शं चतुष्पदे । ॐ शांतिः शांतिः शांतिः ॥ हरिः ॐ ॥ ॐ चित्तिःलुक् । चित्तमाज्यम् । वाग्वेदिः। आधीतं बर्हिः । केतो' अग्निः । विज्ञातमग्निः । वा- पतिर्होता । मन उपवक्ता । प्राणो हविः । सामाध्वर्युः । वाचस्पतेविधेना- मन् । विधेम ते नाम । विधेस्त्वमस्माकं नाम । वाचस्पतिः सोम पिबतु । आ- स्मासु नृम्णं धात्स्वाहा ॥ १ ॥ अध्वर्युः पञ्चच ॥१॥ पृथिवी होता । धौ- रध्वर्युः । रुद्रो'ऽग्नीत् । बृहस्पतिरुपवक्ता । वाचेस्पते वाचोवीर्येण । संभृतत- मेनाऽऽयक्ष्यसे । यजमानाय वार्यम् ।आसुवस्करस्मै। वाचस्पतिः सोम पिबति । जजन्नदिद्रिय र स्वाहा ॥१॥पृथिवी होता दर्श ॥२॥ अग्निहोता । अश्विनाध्व! । त्वष्टाग्नीत् । मित्र उपवक्ता । सोमः सोम॑स्य पुरोगाः । शुक्रः शुक्रस्यपुरोगाः । श्रातास्त इंद्र सोमाः । वातापर्हवनश्रुतः स्वाहा ॥१॥ अग्नि- होताष्टौ ॥ ३ ॥ सूर्य ते चक्षुः । वातं प्राणः । द्यां पृष्ठम् । अंतरिक्षमात्मा । अंगै'यज्ञं । पृथिवी ५ शरीरैः । वाचस्पतेच्छिद्रयावाचा । अच्छिद्रया जुर्वा । - ।

·- ३८ आरणोपनिषत् । देवि देवावृधः होत्रामेयस्व स्वाहा ॥ १ ॥ सूर्यतेन ॥ ४ ॥ महाहवि- होता । सत्यहविरध्वर्युः । अच्युतपाजा अग्नीत् । अच्युतमना उपवक्ता । अ- नाधृष्यश्चाप्रतिधृष्यश्च यज्ञस्याभिगरौ। अयास्य॑ उद्गाता । वाचस्पते हृद्विधेना- मन् । विधेम ते नाम। विधेस्त्वमस्माकं नाम । वाचस्पतिः सोममपात् । मा. दैव्यस्तंतुम्छेदिमामनुष्यः । नमो दिवे । नमः पृथिव्यै स्वाहा ॥ १ ॥ अपा- त्रीणिच ॥ ५॥ वाग्धोता । दीक्षा पत्नी। वातोऽध्वर्युः । आपो'ऽभिगरः मनो हविः । तपसि जुहोमि । भूर्भुवः सुवः । ब्रह्म स्वयंभु । ब्रह्मणे स्वयंभुदे स्वाहा ॥१॥ वाग्धोता नव ॥६॥ ब्राह्मण एकहोता । स यज्ञः । स में ददातु प्रजां पशून्युष्टिं यशः । यज्ञश्च मे भूयात् । अग्निहिोता । स भर्ता । स मे' ददातु प्रजां पशुन्पुष्टिं यशः । भर्ता च मे भूयात् । पृथिवी त्रिहो'ता । स प्रतिष्ठा ॥१॥ स में ददातु प्रजां पशून्पुष्टिं यशः । प्रतिष्ठा च मे भूयात् । अंतरिक्षं चतुर्होता । स विष्ठाः। स में ददातु प्रजां पशून्पुष्टिं यशः । विष्ठाच में भूयात् । वायुः पञ्च होता । स प्राणः । स मे ददातु प्रजां पशू- न्पुष्टिं यशः । प्राणश्च मे भूयात् ॥ २॥ चन्द्रमाः षड्डो ता । स ऋतून्कल्प- याति । स मे' ददातु प्रजां पशून्पुष्टिं यशः। ऋतवश्च मे कल्पन्ताम् । अन्न सप्त होता । स प्राणस्य प्राणः । स मे ददातु प्रजां पशून्पुष्टिं यशः । प्राणस्य र मे प्राणो भूयात् । द्यौरष्टहोता । सो'नाधृष्यः ॥ ३ ॥ स मे ददातु प्रजां पशून्पुष्टिं यशः । अनाधृष्यश्च भूयासम् । आदित्यो नवं होता स तेजस्वी । स मे ददातु प्रजां पशून्पुष्टिं यशः । तेजस्वी च भूयासम् । प्रजापतिर्दशं होता । स इदर सर्वम् । स मे ददातु प्र॒जां पशून्पुष्टिं यशः । सर्वं च मे भूयात् ।। ४ ॥ प्रतिष्ठा प्राणश्च मे भूयादनाधृष्यः सबै - - ·च मे । -- - आरणोपनिषत् । भूयात् ॥ ५॥ ब्राह्मणो यज्ञाग्निर्भता पृथिवी प्रतिष्ठान्तरिक्षं विष्ठावायुः प्राणश्चन्द्रमा ऋतूनन्नस प्राणस्य प्राणो द्यौरनाधृष्य आदित्यः स तेजस्वी प्रजापतिः स इद सर्वस'वै च मे भूयात् ॥छ॥ अग्निर्यजुभिः। सविता स्तोमै': । इंद्र उक्थामदैः । मित्रावरुणावाशिषां । आङ्गरसो धिष्णियैर- निभिः। मरुतः सदो हनिर्धानाभ्यान । आपः प्रोक्षणीभिः । ओषधयो ब- हिषां । अदितिर्वा । सोमो' दीक्षयां ॥१॥ त्वष्टेध्मेन ॥ विष्णुर्यज्ञेन । वसव आज्येन । आदित्या दक्षिणाभिः । विश्वे देवा ऊर्जा । पूषा स्वगाकारेण । बृहस्पति': पुरोधा । प्रजापतिरुद्गीथेन । अंतरिक्षं पवित्रेण । वायुः पात्र । अह५ श्रद्धयां ॥२॥ दीक्षया पात्रैरेकं च ॥८॥ सेनेन्द्रस्य । धेना बृहस्पते': । पथ्यां पूष्णः । वाग्वायोः । दीक्षा सोनच्या पृथिव्यग्नेः । वसूनां गायत्री । रुद्रा- णां त्रिष्टुक्। आदित्यानां जगती। विष्णो'रनुष्टक् ॥१॥ वरुणस्य विराट्।यज्ञस्य पक्तिः । प्रजापतेरनुमतिः। मित्रस्य श्रद्धा । सवितुः प्रसूतिः । सूर्यस्य मरीचिः। चन्द्रमसोरोहिणी । ऋषीणामरुन्धती। पर्जन्यस्य विद्युत्। चतस्रो दिशः । चत स्रोवान्तरदिशाः। अहंश्च रात्रिश्च । कृषिश्च वृष्टि'श्च।विषिश्चापंचितिश्च। आप- श्रौषधयश्च । ऊच सूनृता च दे॒वानां पत्नयः॥२॥अनुष्टुक् दिशः षट्च ॥९॥ दे॒वस्य॑ त्वा सवितुः प्रसवे। अश्विनो र्बाहुभ्याम् । पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामि । राजा त्वा वरुणो नयतु । देवि दक्षिणेऽग्नये हिरण्यम् । तेनामृतत्वमश्याम्। वयो' दात्रे । मयो मह्यमस्तु प्रतिग्रहीत्रे । क इदं कस्मा अदात् । कामः कामाय । कामो दाता ॥१॥ कामः प्रतिग्रहीता । काम ५ समुद्रगाविश । कामे न त्वा प्रतिगृहामि । कामैतत्ते' । एषा ते' काम दक्षिणा । उत्तानस्त्वाङ्गोरस: प्रतिगृहातु । सोमाय वासः । रुद्राय गाम् । वरुणायाश्वम् । प्रजापतये पुरु- । - ·। - .. आरणोपनिषत् । षम् ॥२॥ मनवे तल्पम् । त्वष्टेऽजाम् । पूष्णेऽविम् । नित्या अश्वतरगर्दभौ हिमवतो हस्तिनम् । गन्धर्वाप्सराभ्यः स्रगलङ्करणे । विश्वेभ्यो देवेभ्यो' धा- न्यम् । वाचेऽन्नम् । ब्रह्मण ओदनम्। समुद्रायाः॥ ३॥ उत्तानाङ्गिीरसा- यानः । वैश्वानराय रथम् । वैश्वानरः प्रत्नथानाकमारुहत् । दिवः पृष्ठं भंद- मानः सुमन्मभिः। सपूर्ववज्जनयजंतवेधनम् ।समानमज्मा परियाति जागृविः राजा त्वा वरुणो नयतु देवि दक्षिणे वैश्वानराय रथम् । तेनामृतत्वमश्याम् क्यो' दात्रे । मयोमह्यमस्तु प्रतिग्रहीत्रे ॥४॥ क इदं कस्मा अदात् । कामः कााय । कामो' दाता। कामः प्रतिग्रहीता । कामर समुद्रमाविश । कामन त्वा प्रतिगृह्णामि । कामैतत्ते । एषा ते कामदक्षिणा । उत्तानस्त्वाङ्गीरसः प्रतिगृह्णातु ॥५॥ दाता पुरुषमापः प्रतिग्रहीत्रे नव च ॥ १० ॥ सु धर्म परिवेद वेनम् । इन्द्रस्यात्मानं दशधा चर॑न्तम् । अन्तःसमुद्रे मनसाचर॑न्तम् ब्रह्मान्वविन्दद्दशहोतारमणे । अन्तःप्रविष्टः शास्ता जनानाम् । एकः सन्ब- हुधा विचारः । शत शुक्राणि यत्रैकं भवति । सर्वे वेदा यत्रैकं भवन्ति । सर्वे होतारो यत्रैकं भवन्ति । स मानसीन आत्मा जनानाम् ॥ १॥ अंत:- प्रविष्टः शास्ता जनाना सर्वात्मा। सर्वाः प्रजा यत्रैकं भवन्ति । चतुर्होतारो या संपदं गच्छन्ति देवैः। समानसीन आत्मा जनानाम् । ब्रह्मेन्द्रमग्निं जगतः प्रति- ष्ठाम्। दिवआत्मानसावतारं बृहस्पतिम् । चौतारं प्रदिशोर्नुकुवाचो वीर्य तपसान्वविन्दत्। अन्तःप्रविष्टं कर्तारमेतम् ।त्वष्टाररूपाणि विकुर्वत' विपश्चिम् अमृतस्य प्राणं यज्ञमेतम् । चतुर्होतृणामात्मानं कवयो निचिक्युः। अंतःप्रविष्टं कर्तारमेतम् । देवानांबन्धुनिहितं गुहाँसु । अमृतेनं कुतं यज्ञमेतम् । चतुझेतृणा- मात्मानं कवयो निचिक्युः । शतं नियुतः परि वेद विश्वाविश्ववारः । विश्व- या ·३ - आरणोपनिषत् । मिदं वृणाति । इन्द्रस्यात्मानि हितः पंचहोता। अमृतं देवानामायुः प्रजा- नाम् ॥ ३॥ इन्द्र राजानरसवितारमेतम् । वायोरात्मानं' कवयो निर्चि- म्युः । रश्मिरश्मीनां मध्ये तफ्न्तम् । ऋतस्य पदे कवयो निपान्ति । य आ- ण्डकोशे भुवनं बिभात । अनि भिण्णः सन्नथलोकान्विचष्टे । यस्याण्डको- शशुष्ममाहुः प्राणमुल्बम् । तेन कुमो मृते'नाहमस्मि । सुवर्ण कोशरजसा परीवृतम् । देवानां वसुधानी विराजम् ॥ ४ ॥ अमृतस्य पूर्णातामु कलां विर्च- क्षते । पाद षड्डोतुर्नकिलाविवित्से । येनतः पंचधोतकुप्ताः । उत वा षड्ना मनसोतकृताः । तरषड्डोतारमृतुभिः कल्पमानम् । ऋतस्य पदे कवयो नि- पान्ति । अन्तःप्रविष्ट कर्तारमेतम्। अंतश्चन्द्रमसि मनसाचर॑न्तम् । सहैव संत नविजानतिदेवाः । इंद्रयात्मानशतधाचरन्तम् ॥५॥ इन्द्रो राजा जर्गतो य ईशे' । सप्तहोता सप्तधा विकृतः । परेण तन्तुं परिषिच्यमानम् । अन्तर्रा- दित्ये मनसा चर॑न्तम् । देवानापहृदयं ब्रह्मान्वविन्दत् । ब्रह्मैतद्ब्रह्मणउज्जभार । अर्कश्श्चोतन्तश्सरिरस्य मध्ये'। आयाम॑त्सप्त परवः । मेहन्ति बहुलाश्रियम् । बश्वामिन्द्रगोमतीम् ॥ ६ ॥ अच्युतां बहुलाश्रियम् । सहरिर्वसुवित्तमः ! पेरुरिन्द्राय पिन्वते । बह्वश्वामिन्द्रगोमतीम् । अच्युतां बहुलाश्रियम् । मह्य- मिन्द्रो नियच्छतु । शतश्शता अस्य युक्ता हरीणाम् । अर्वाडयातु वसुंभीरश्मि- रिन्द्रः । प्रम हमाणो बहुलाश्रियम् । रश्मिरिन्द्रःसविता मे नियच्छतु ॥७॥ घृतं तेजो मधुमदिन्द्रियम् । मय्ययमग्नि दधातु । हरि': पतङ्गः पटरी सुपर्णः । दिविक्षयो नभसा य एति' । स न इन्द्रः कामवरं ददातु । पंचारं चक्रं परिवर्तते पृथु । हिरण्यज्योतिः सरिरस्य मध्ये' । अजस्र ज्योतिन सा सर्प- देति । स न इन्द्रः कामवरं ददातु । सप्तयुजन्ति रथमेकचक्रम् ।। ८ ।। एको । - ·आरणोपनिषत् । अश्वो वहति सप्तनामा । त्रिनाभिचक्रमजरमनवम् । येनेमा विश्वा भुवना तस्थुः । भद्रं पश्यंत उपसेदुरगे' । वपो'दीक्षामृषयः सुवादः । ततः क्षः बलमोर्जञ्चजातम् । तदस्मै देवा अभिसन्नमन्तु । श्वेतश्रमि बोमुज्यमानम् अपान्नेतारं भुवनस्य गोपाम् । इंद्रन्निचिक्युः परमे व्योमन् ॥ ९ ॥रोहिणी पिङ्गला एकरूपाः । क्षरन्तीः पिङ्गला एकरूपाः । शतसहस्राणि प्रयुतानि नाव्यानाम् । अयं यः श्वेतोरश्मिः । परिसर्वमिदं जगत् । प्रजा पशून्धनानि अस्माकं ददातु । श्वेतो रश्मिः परिस'बभूव । सुवन्मय पशून्विश्वरूपान् पतङ्गमक्तमसुरस्य मायया ॥ १० ॥ हृदा पश्यति मनसा मनीषिणः । समुने अंतः कवयो विचक्षते । मरीचीनां पदामिच्छतिवेधसः । पतङ्गोवाचमनसा बिभात। तां गंधर्वो वदद्गर्भे' अंतः। तां द्योतमानार स्वयं मनीषाम् । ऋतस्य पदे कवयो निपान्ति। ये ग्राम्याः पशवो विश्वरूपाः । विरूपाः संतो' बहुधै- करूपाः । अग्निस्तार अग्रे प्रमुमोक्तु देवः ॥ ११ ॥ प्रजापतिः प्रजयां संवि- दानः । वीतस्तुके स्तुके । युवमस्मासु नियच्छम् । प्रप्रयज्ञपति तिर । ये ग्राम्याः पशवो' विश्वरूपाः। विरूपाः संतो' बहुधैकरूपाः। तेषा सप्तानामि- हरंतिरस्तु । रायस्पोर्षाय सुप्रजास्त्वार्य सुवीर्याय । य औरण्याः पशवो'वि- श्वरूपाः । विरूपाः संतो' बहुधैकरूपाः ॥ १२ ॥ वायुस्तार अग्रे प्रमुमोक्तु देवः। प्रजापतिः प्र॒जयां संविदानः । इडायै सृप्तं घृतवच्चराचरम् । देवा अन्व- विन्दन्गुहाहितम् । य औरण्याः पशवो विश्वरूपाः। विरूपाः संतो बहुधैकरूपाः। तेषा सप्तानामिहरतिरस्तु । रायस्पोषाय सुबजारकार्य सुवीर्याय ॥ १३ ॥ आत्माजनानां विकुर्वन्तं विपश्चि प्रजानां वसुधानी विराजं चरन्तं गोमती मे नियंछत्वेकचक्रं व्योमन्माययां देव एकरूपा अष्टौ च ॥ ११ ॥ - पा- - - ·- आरणोपनिषत् । सहस्रशीर्षा पुरुषः । सहस्राक्षः सहस्रपात् । सभूमि' विश्वतो वृत्वा अत्यतिष्ठदशांगुलम् । पुरुष एवेद५ सर्वम् । यद्भूतं यच्चभव्यम् । उतामृतत्वस्ये- शानः। यदन्नेनातिरोहति । एतावानस्य महिमा । अतोज्यायाश्च पूरुषः ॥१॥ पादोस्य विश्र्वाभूतानि' । त्रिपादस्यामृतं' दिवि । त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः । पादो स्यहाभवात्पुनः । ततो विष्वङ्ख्य कामत् ।साशनानशने अभि । तस्मा- द्विराजायत । विराजो अधिपूरुषः । स जातो अत्यारच्यत । पश्चाभूमि- मथो' पुरः॥२॥ यत्पुरुषेण हविषो । देवा यज्ञमतन्वत । वसंतो अस्यासी दाज्यम् । श्रीष्म इध्मः शरद्धविः । सप्तास्यासन्परिधयः। त्रिःसप्तसमिधः कृताः। देवा यद्यज्ञं तन्वानाः । अबध्नन्पुरुषं पशुम् । तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् । पुरुष जातमग्रतः ॥ ३ ॥ तेन देवा अर्यजंत । साध्या ऋषयश्च ये । तस्माद्यज्ञा- सर्वहुतः । संभृतं पृषदाज्यम् । पशूरस्ता चक्रे वायव्यान् । आरम्यान्माल्याचा ये । तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः । ऋचः सामानि जज्ञिरे । छंदारसि जज्ञिरे तस्मात् । यजुस्तस्मादजायत ॥ ४ ॥ तस्मादश्वा अजायन्त । ये केचोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात् । तस्माज्जाता अंजावयः। यत्पुरुषं व्यदधुः । कतिधा व्यक- रूपयन् । मुखं किम॑स्य को बाहू । कावुरू पादावुच्यते । ब्राह्मणोस्य मुखमा- सीत् । बाहू राजन्यः कृतः॥५॥ अरू तदस्य यद्वैश्यः । पभ्याशूद्रो अंजा- यत । चन्द्रमा मनसो जातः । चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च । प्राणाद्वायुरैजायत । नाभ्यां आसीदंतरिक्षम् । शीर्णो द्यौः समवर्तत । पभ्यां भूमिार्दशः श्रोत्रात् । तथा लोकार अकल्पयन् ॥ ६॥ वेदाहमेतं पुरुषं महा- तम् । आदित्यवर्ण तम॑सस्तु पारे। सर्वाणि रूपाणि' विचित्यधीरः । नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते' । धाता पुरस्ताद्यसुंदाजहार । शक्रः प्रविद्वान प्रदिश- LAD ·इह - - आरणोपनिषत् । श्वतस्रः। तमेवं विद्वानमृत इह भवति । नान्यः पन्था अयनाय विद्यते । यज्ञेन यज्ञमयजंत देवाः । तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्ते । यत्र पूर्व साध्याः संति' देवाः ॥ ७ ॥ पुरुषः पुरोग्रोऽजायत कृतोकल्पयन्नासं द्वेच ॥ १३ ॥ अद्भथः संभूतः पृथिव्यै रसांच्च । विश्वकर्मणः समवर्तताधि' । तस्य त्वष्टा विदधंद्रुपमेति । तत्पुरुषस्य विश्वमाजानमने'। वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् । आदित्यवर्ण तमसः परस्तात् । तमेवं विद्वानमृत भवति । नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय। प्रजापतिश्चरति गर्भे' अन्तः । अजा- य॑मानो बहुधा विजायते ॥ १॥ तस्य धीराः परिजानन्सि योनिम् । मरी- चीनां पदमिच्छन्ति वेधसः । यो देवेभ्य आतैपति । यो देवानां पुरोहितः पूर्वोयो देवेभ्यो' जातः । नमो' रुचाय ब्राहये । रुच ब्राह्म जनयन्तः । देवा अग्रे तब्रुवन् । यस्त्वैवं ब्राह्मणो विद्यात् । तस्य देवा असन्वशे' । ह्रीचते लक्ष्मीश्च पल्यौ' । अहोरात्रे पार्थे । नक्षत्राणि रूपम् । अश्विनौ व्यात्तम् । इष्टं मनिषाण । अमुं मनिषाण । सर्व मनिषाण ॥ २ ॥ जायते क्शे सप्त च ॥ १४ ॥ भर्ता सन्भ्रियमाणो बिभर्ति । एको' देवो बहुधा निविष्टः । यदा- भारं तन्द्रयते स भर्तुम् । निधार्य भारं पुनरस्तमति । तमेवमृत्युममृतं तमाहुः । तं भतारे तमुंगोप्तारमाहुः । स भृतो भ्रियमाणो बिभात । य एनं वेद सत्येन भर्तुम् । सद्यो जातमुत जहात्येषः । उतो जरन्तं न जहात्येकम् ॥१॥ उतो बहूनेकमहर्जहार । अन्द्रिो देवः सदमेव प्रार्थः । यस्तद्वेद यतै आब- भूव । सन्धां च यासंधे ब्रह्मणैवः । रमते तस्मिन्नुत जीर्णे शर्याने । नैन जहात्यहःसु पूर्येषु।त्वामापो अनुसाश्चरंति जानतीः । वत्सं पय॑सा पुनानाः । त्वमग्नि५ हन्यवाह समिन्त्से त्वं भर्ती मातरिश्वी प्रजानाम् ॥ २ ॥ त्वं प AND -- ·आरणोपनिषत् । यज्ञस्त्वमु वेवासि सोमः । तदेवाहवमायति सर्वे । त्वमेको ऽसि बहूननुप्रविष्टः। नमस्ते अस्तु सुहा म एघि ! नमोवामस्तु शृणुत हवं मे । प्राणापानाव जिरसंचरन्तौ । द्वयामिवां ब्रह्मणातूर्तमेतम् । यो मां द्वोष्ट तं जहितं युवाना प्राणापानौ संविदानौ जहितम् । अमुष्यासुनामासंगसाथाम् ॥ ३ ॥ तं मे देवा ब्रह्मणासंविदानौ । वधार्य दत्तं तमहरहनामि । असज्जजान सत आब- भूव । यं यं जजानस उंगोपो अस्य । यदाभारं तन्द्रयते स भर्तुम् । परास्य भारं पुनरस्तमेति। तद्वै त्वंप्राणो अभवः । महान्भोगः प्रजापतेः। मुंजः करि- व्यमाणः । यद्देवान्प्राणयो नव ॥ ४ ॥ एकं' प्रजानां गसाथां नव ॥ १५॥ हरिहरंतमनुयन्ति देवाः। विश्वस्येशानं वृषभंमतीनाम् । ब्रह्मसरूपम मेदमा- गात् । अयनं माविवधीवक्रमस्व । मा छिदो मृत्यो मावधीः। मा मे बलं विवृहोमाप्रमोषीः । प्रजा मामे रीरिष आयुरुग्र। नृचक्षसं त्वा हविर्षा विधेम । सद्यश्चकमानाय । प्रवेपानार्य मृत्यवे' ॥ १ ॥ प्रास्मा आशा अशृण्वन् । कामनाजनयन्पुनः। कामेन मे काम आगात् । हृदयाघृदयं मृत्योः । यद्- मीषामदः प्रियम् । तदैतूपमामभि । परं मृत्यो अनुपरे हि पाम् । यस्ते स्व इतरो देवयानात् । चक्षुष्मते शृण्वते ते ब्रवीमि । मा नः प्रजारीरिषो मो- तवीरान् । प्रपूर्व्य मनसा वन्दमानः। नाधमानो वृषभं चर्षणीनाम्। यः प्रजा- नामकराण्मानुषीणाम् । मृत्यु यजे प्रथमजामृतस्य॑ ॥ २ ॥ मृत्यवे' वीराश्च- त्वारिच ॥ १६ ॥ तरणिर्विश्वदर्शतो ज्योतिष्कृदसि सूर्य । विश्वमाभासिरो- चनम् । उपयामगृहीतोसि सूर्याय त्वा भ्राजस्वते ॥ एष ते योनिः सूर्याय त्वा भ्राज॑स्वते ॥ १॥ तरणि विश्शतिः ॥ १७ ॥ आप्यायस्व मर्दितम सोम विश्वाभिरूतिभिः । भवानः सप्रथस्तमः ॥ १॥ आनव ॥ १८ ॥ इयुष्टे ये MEED D - ·- आरणोपनिषत् । पूर्वतरामपंश्यन्म्युच्छंतीमुषसं मल्सः । अस्माभिरुनु प्रतिचक्ष्याभूदो ते यं ति ये अपरीषु पश्यान् ॥ १॥ ईयुरेकान्नत्रिएशत् ॥ १९ ॥ ज्योतिष्मती त्वा सादयामि ज्योतिष्कृतं त्वासादयामि ज्योतिर्विदं त्वासादयामि भास्वतीं त्वा सादयामि ज्वलंती त्वा सादयामि मल्मलाभवंती त्वासादयामि दीप्यमानां त्वा सादयामि रोचमानां त्वा सादाम्यजनां त्वा सादयामि बृहज्ज्योतिष त्वा सादयामि बोधयन्ती त्वा सादयामि जाग्रती त्वा सादयामि ।। ज्योति- प्मतीतिरंशत् ॥२०॥प्रयासाय स्वाहाऽऽयासाय स्वाहा वियासाय स्वाहा संयासाय स्वाहाद्यासायस्वाहाऽवयासाय स्वाहां शुचे स्वाहा शोकाय स्वाहा तप्यत्वे स्वाहा तपते स्वाहा ब्रह्महत्यायै स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा ॥ प्रयासाय चतुर्विशतिः ॥२१॥ चित्तः सतानेन भवं यक्का रुद्रं तनिम्नापशुपतिरस्थूल- हृदयेनाग्निः हृदयेन रुद्रं लोहिते न शर्व मतस्नाभ्यां महादेवमंतः पार्श्वनौ- षिष्ठहनशिंगीनि कोश्याभ्याम् । चितमष्टादश ॥२२॥ चित्तिः पृथिव्यग्निः सूर्य' ते चक्षुर्महाहविहोता वाग्घोता ब्राह्मण एक होताऽग्निर्यजुभिः सेनेन्द्रस्य देवस्य सुवर्ण धर्म सहस्रशीर्षाद्भयो भर्ती हरितर गिरायायल्युष्टे ये ज्योति'- प्मती प्रयासायं चित्तमेकविरशतिः ॥ २१ ॥ चित्तिरग्निय भिरन्तःप्रविष्टः प्रजापतित्प्रयासायद्विपंचाशत् ॥ ५२ ॥ तच्छं यो रावृणीमहे० शो अस्तु द्विपदेशं चतुष्पदे । ॐ शांतिः शांतिः शांति:। हारीः ॐ इति अरणके तृतीयनश्नः समाप्तः ॥ ३ ॥ हरिः ॐ नमे वाचे या चौदिता या चानुदिता तस्य वाचे नमो नमो वाचे नावाचस्पतये नम ऋषिभ्यो मंत्रकृयो मंत्रपतिभ्यो मामामृषयो मंत्रकृतो मंत्रपतयः । प्रादुर्मादृष्टीने त्रपतीपदा वैश्वदेवीं वाचमुद्यास ·४७ D आरणोपनिषत् शिवामदस्तां जुष्टी देवेभ्यः शर्म मे द्यौः शर्म पृथिवी शर्म विश्वमिदं जगत् । शर्मचन्द्रश्च सूर्यश्च शर्म ब्रह्म प्रजापती। भूतं वदिष्ये भुवनं वदिष्ये तेजो वदिप्ये यशो वदिष्ये तो वदिष्ये ब्रह्म वदिष्ये सत्यं वदिष्ये तस्मा अहमिद- मुपस्तरणमुपस्तृण उपस्तरणं मे प्रजाय पशूनां भूयादुपस्तरणमहं प्रजाय पशूनां भूयासं प्राणापानौ मृत्योमी पातं प्राणापानौ मामाहासिष्टं मधु मनिष्ये मधु जनिष्ये मधु वक्ष्यामि मधु वदिष्यामि मधुमती देवेभ्यो वाचमुद्यास शुक्ष- षेण्या मनुष्यभ्यस्तं मा देवा अवंतु शोभौर्य पितरोऽनुमदंतु । ॐ शान्तिः शांतिः शांतिः।। हरिः ॐ । युजते मन उत युजते धियः । वि विप्रस्य बृहतो विपश्चितः विहोत्रा दधे वयुना विदेक इत् । महीदेवस्य सवितुः परिष्टुतिः॥ देवस्य॑ त्वास- वितुः प्रेसवे । अनि नहुभ्याम् । पूष्णो हस्ताभ्यामादे । अभिरसि नार- रसि । अध्वरकृदेवेभ्यः । उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते ॥१॥ देवयंतस्त्वेमहे ! उपप्रयं- तु मरुतः सुदानः । इंद्रप्राशूर्भवासा । प्रेतु ब्रह्मणस्पतिः । प्रदव्यतु सूनृता । अच्छावीर नये पङ्किराधसम् । देवा यज्ञं नयंतु नः । देवी द्यावापृथिवी अनुमेमसाथाम् । ऋध्या समद्य । मखस्य शिरः ॥२॥ मेखाय॑ त्वा । मखत्यं त्वा शीर्णे। इयत्यग्रं आसीः । ऋध्यासमद्यम् । मखस्य शिरः । मखार्थ त्वा । मखस्य॑ त्वा शीणें । देवीर्वनीरस्य भूतस्य प्रथमजा ऋतावरीः । ऋध्या समद्य । मखस्य शिरः॥३॥ मखाय त्वा। मखस्य त्वा शीणे । इन्द्रस्यौजोसि । ऋध्यासमद्य । मखस्य शिरः। मखाय त्वा । मखस्य॑ त्वा शीर्णे। अग्निजा आसि प्रजापते रेतः । ऋध्यासमद्य । मखस्य शिरः ॥ ४॥ मखाय॑ त्वा मखस्य त्वा शीर्णे । आयुर्धेहि प्राण धेहि । अपानं धेहि - - - ·- आरणोपनिषत् । व्यानं धेहि । चक्षुहि श्रोत्रं धेहि । मनो धेहि वाचं धेहि । आत्मानं धेहि प्रतिष्ठां धेहि । मां धेहि मयि धेहि । मधु त्वा मधुला करोतु । मखस्य शि रोसि ॥ ५॥ यज्ञस्य पदेस्थः । गायत्रेण त्वा छन्दसा करोमि । त्रैष्टुभेन त्वा छन्दसा करोमि । जागतेन त्वा छन्दसा करोमि । मखस्य रास्नासि । अदि. तिस्ते बिल गृह्णातु । पातेन छन्दसा। सूर्यस्य हरसा श्राय मखोसि ॥६॥ पतेशिरऋतावरीधंध्यासमद्य मखस्य शिरः शिरः शिरोसि नव च ॥ १ ॥ इयंतिदेवीरिन्द्रस्यास्यग्निजा अस्यायुधेहिमाणपंच ॥ वृष्णो अश्वस्य निष्पदसि । वरुणस्त्वा धृतवत आधूपयतु । मित्रावरुणयो- ध्रुवेण धर्मणा । अर्चिष' त्वा। शोचिषे' त्वा। ज्योतिषे त्वा । तपसे त्वा । अभीमं महिना दिवम् । मित्रो बभूवसप्रथाः। उतश्रवसा पृथिवीम्॥१॥ मित्रस्य चर्षणी धृतः । श्रवो देवस्य सानसिम् । द्युम्नं चित्रश्रवस्तमं । सिध्य त्वा । देव- स्त्वां सवितोपतु । सुपाणिः खङ्गुरिः । सुबाहुरुतशक्त्या । अपद्यमानः पृथि- व्याम् । आशादिश आण। उत्तिष्ठ बृहन् भव ॥२॥ ऊर्ध्वस्तिष्ठ नुवस्त्वम् । सूर्य- स्यत्वा चक्षुषान्वीक्षे । ऋजवत्वा । साधर्वत्वा । सुक्षित्यै त्वा भूत्यै त्वा । इद- महमनमानुप्यायणं विश्वापशुभिब्रह्मवर्चसेन पहामि । गायत्रेण त्वा छन्दसा उच्छृणन्छि । त्रैष्टुभेन त्वा छन्दसाऽऽच्छृणनि। जागतेन त्वा छन्दसाच्छृणाय। मृणतुं त्वा वाक् । मृणत्तुत्वोई । कृणत्तुं त्वा हविः। तृन्धि वाचम् ।कृन्यूर्जम् । कृन्धि हविः । देवपुरश्चरसध्यास त्वा ॥ ३ ॥ पृथिवींभव वाक् षट् ॥ २ ॥ ब्रह्मन्प्रवर्गाणं प्रचरिष्यामः । होतधर्ममभिष्टहि । अग्नी द्रौहिणी पुरोडाशाव- धिश्रय । प्रतिप्रस्थातर्विहर । प्रस्तोतः सामानि गाय । यर्जुयुक्त५ सामभिराक्त खं त्वा । विश्वदेवैरनुमतं मरुद्भिः। दक्षिणाभिः प्रततं पारयिष्णुम् । स्तुभो' ·आरणोपनिषत् । वहंतु सुमनसस्यमानम् । स नो रुचं धेाहणीयमानः। भूर्भुवःसुवः । ओमि- न्द्रवंतः प्रचरत ॥ १॥ अहणीयमानो द्वे च ॥ ३ ॥ ब्रह्मन्प्रचरिण्यामः । होतधर्ममभिष्टहि। यमाय त्वा मखाय त्वा। सूर्यस्यहरसे त्वा । प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहाऽपानाय स्वाहा ॥ चक्षुषे स्वाहा श्रोत्रीय स्वाहाँ । मनसे स्वाहा वाचे सरस्वत्यै स्वाहा । दक्षाय स्वाहा ऋतवे स्वाहा । ओजसे स्वाहा बलाय स्वाहा । देवस्त्वां सविता मध्वाऽनक्तु ॥१॥पृथिवीं तर्पसखायस्व । आचरसि शोचिरसि ज्योतिरासि तपो'ऽसि । ससादस्व महाआस । शोच स्व देववीतमः ।विधूममन्ने अरुषं मियध्या सृज प्रशस्त दर्शतम् । अंजंतियंप्रथ- यंतो न विप्राः। वपावन्तं नाग्निना तन्तः। पितुर्न पुत्र उपसि प्रेष्ठः। आधर्मो आनिमृतयन्नसादीत् ॥२॥ अनाधृष्या पुरस्तात् । अग्नराधिपत्ये । आयु मैदा। पुत्रवती दक्षिणतः । इंद्रस्याधिपत्ये । प्रजां में दाः । सुषदा पश्चात् । देवस्य सवितुराधिपत्ये । प्राणं में दाः आश्रुतिरुत्तरतः॥३॥ मित्रावरुणयोराधि- पत्ये । श्रोत्रं मे दाः । विधृतिरुपरिष्टात् । बृहस्पतेराधिपत्ये । ब्रह्ममेदाः क्षत्रं मेदाः। तेजो'मेधा वर्ची' मे धाः। यशो'मेधास्तपो'मेधाः । मनो' मे धाः। मनोरश्वासिभूरिपुत्रा । विश्वाभ्योमानाष्ट्राभ्यः पाहि ॥ ४ ॥ सूपसमिभूया- मामोहिश्सीः । तपोष्वग्नेअंतराआमित्रान् । तपाशसमररुषः परस्य । ता- वसो चिकितानो अचित्तान् । विते तिष्ठतामज अयासः । चितस्थपारीचि. तः । स्वाहामरुद्भिःपरिश्रयस्व । मा असि । प्रमा असि । प्रतिमा असि! समा असि । विमा असि । उन्मा असि । अन्तरिक्षस्यान्तर्धिरसि । दिवं तपसत्रायस्व । अनिदो न उनम् । आप्यायय हरिवो वर्धमानः । यदा स्तोतृभ्यो महिगोत्रा रुजासि । भूयिष्ठभाजो अर्ध ते स्याम । शुक्रं ते - ·आरणापानषत् । अन्यद्यजतं ते' अन्यत् ॥ ६॥ विघुरूपे अहनी द्यौरिवासि । विश्वा हि माया अवसि स्वधावः। भद्रा ते' पूषनिह रातिरस्तु । अन्विर्षि सायंकानि धन् । अहन्निष्कं यजतं विश्वरूपम् । अर्हन्निदं दयसे विश्वमभुवम् । न वा ओजीयो रुद्र त्वदस्ति । गायत्रमसि । त्रैष्टुभमसि । जागतमसि । मधु मधु मधु ॥ ७॥ अनक्त्वसादीदुत्तरतः पाहि प्रतिमा असि यजतं ते' अन्यजा- गतमस्येकं च ॥ इति चतुर्थ प्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ दश प्राचीर्दर्श भासि दक्षिणा। दर्श प्रतीचीदर्श भास्युदीचीः । दशोर्वा भासि सुमनस्यमानः । स नो रुचं' धेाहणीयमानः । अनिष्ट्वा वसुभिः पुरस्ताद्रोचयतु गायत्रेण छन्दसा। समा रुचितो रोचय । इन्द्रस्त्वा रुद्रैर्द- क्षिणतो रोचयतु त्रैष्टुभेन छन्दसा । स मा रुचितो रोचय । वरुणस्त्वादित्यैः पश्चाद्रोचयतु जागतेन छन्दसा । स मा रुचितो रोचय ॥ १॥ द्युतानस्त्वा मारुतो मरुद्भिरुत्तरतो रोचयत्वानुष्टुभेन छन्दसा । स मा रुचितो रोचय बृहस्पतिस्त्वा विश्व वैरुपरिष्टाद्रोचयतु पक्तेिन छन्दसा । स मा रुचितो रोचय । रोचितस्त्वं देव धर्म देवेष्वसि । रोचिषीयाहं मनुष्येषु । साधर्म रुचितस्त्वं देवेष्वायुष्मा स्तेजस्वी ब्रह्मवर्चस्यसि । रुचितोऽहं मनुष्य॑ष्वायु- प्मास्तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी भूयासम् । रुगसि । रुचं मयि धेहि ॥ २॥ मयि रुक् । दर्श पुरस्ताद्रोचसे । दर्श दक्षिणा । दर्श प्रत्यङ् । दशोर्दङ् । दशोवो भासि सुमनस्यमानः । स नः सम्राडिषमूर्ज' धेहि । वाजी वाजिने पवस्व । रोचितो धर्मो रुचीय ॥२॥ रोचय धेहि नव च छोडकाकः ॥ अपश्यं गोपामनिपद्यमानम्। आ च परां च पथिभिश्चरन्तम् । स सधीचीः स विषूचीर्वसानः । आवरीवर्ति भुवनेष्वन्तः। अत्र प्रावीः । मधुमाध्वीभ्यां । --- - II ·- आरणोपनिषत् । मधुमाधूचीभ्याम् । अनु वां देववीतये । समग्निरग्निनां गत । सं देवेन सवित्रा सर सूर्येण रोचते ॥ १ ॥ स्वाहा समग्निस्तपसा गत । सं देवेन सवित्रा। ससूर्येणारोचिष्ट। धर्ता दिवो विभासि रज॑सः। पृथिव्या धर्ता । उरोरन्तार- क्षस्य धर्ता । धर्ता देवो देवानाम्। अमर्त्यस्तपोजाः। हृदे त्वा मनसे त्वा। दिवे व सूर्याय त्वा । ऊर्ध्वमिममध्वरं कृधि । विवि देवेषु होत्रा यच्छ । विश्वासां मुवांपते । विश्वस्य भुवनस्पते। विश्वस्य मनसस्पते । विश्वस्य वचसस्पते ।विश्व- स्य तपसस्पते । विश्वस्य ब्रह्मणस्पते । देवश्रूस्त्वं देव धर्म देवान्पाहि । वपोजा वाचमस्मे नियच्छ देवायुम् ॥३॥ गर्भो'देवानाम् । पिता मतीनाम् । पतिः प्रजानां । मति': कवीनाम्। संदेवो देवेनं सावित्रा यतिष्ट । लसूर्येणारु त । आयुर्दास्त्वमस्मभ्यं धर्म वक़दा असि । पिता नो सि पितानो बोध । आयु- स्तिनूधाः पयोधाः। बर्बोदा वरिवोदा द्रविणोदाः ॥ ४ ॥ अंतरिक्ष प्र उरोवैरीयान् । अशीमाहत्वा मा माहिश्सीः । त्वम॑ग्ने गृहपतिविशामसि । विश्वासां मानुषीणाम्। शतं पूभिविष्ठपाह्य हसः। समेद्धार शतदिमाः। द्राविणर हार्दिवानम् । इहैव रातयः संतु । त्वष्टीमती ते सपेय । सुरेता तो दाना । वीरं वि देय तवं संदशि । माहरायस्पोषेण वियो'षम् ॥५॥ रोचते सूर्याय त्वा देवायुर्व' द्रविणोदा दधाना द्वे च ॥ ६॥ देवस्य त्वा तावितुः प्रसवे । आश्विनोबाहुभ्याम् । पूष्णो हस्ताभ्यामार्ददे । अदित्यै राना- से । इडं एहि'' अदित एहि । सरस्वत्यहि । असावेहि । असावेहि । मसावेहि ॥१॥ अदि त्या उष्णीषमास । वायुर॑स्यैडः । पूपा त्योपावस- नतु । अश्विभ्यां प्रदापय । यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूः । येन विश्वा य॑सि वार्याणि । यो रत्नधासुविद्यः सुः । सरस्वति तमिह धातवेऽकः । ।

·। - - आरणोपनिषत् । उन धर्म शिष । उस्रघम पाहि ॥२॥ धर्माय शिष । बृहस्पतिस्त्वोपसी- दतु । दानवः स्थपरेवः। विष्वग्वृतो लोहितन। अश्विभ्यां पिन्वस्व । सरस्वत्यै पिन्वस्व ! पूष्णे पिन्वस्व । बृहस्पतये पिन्वस्व । इंद्राय पिन्वस्व । इंद्राय पिन्वस्व ॥ ३ ॥ गायत्रोसि । त्रैष्ठभोऽसि । जागतमास । सहो| भागेनोप- महि' । इंद्राश्विना मधुनः सारघस्य । धर्म पात वसवो यजता वट् । स्वाहा वा सूर्यस्य रश्मये वृष्टिवनये जुहोमि । मधु हविरसि । सूर्यस्य तपस्तप द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिगृहामि ॥ ४॥ अंतरिक्षेण त्वोपैयच्छामि । देवानां वा पितॄणाम मतोभ शकेयम् । तेजोसि । तेजोनुप्रेहि । दिविस्पृङ्मामा हिश्सीः। अंतरिक्षस्पृङ्मामाहिश्सीः । पृथिविस्पृङ्मामाहिरसीः । सुर्व रसि सुवर्मे यच्छ । दिवंयच्छ दिवो मा पाहि ॥५॥ एहि पाहि पिन्वस्व गृह्णामि नव च ॥८॥ समुद्राय॑ त्वा वार्ताय स्वाहा । सलिलार्य त्वा वाताय खाहा। अनाधृप्याय॑ त्वा वाताय स्वाहा । अप्रतिधृष्याय त्वा वाताय स्वाहा । अवस्य वे' त्वा वाताय स्वाहा। दुवस्वते त्वा वाताय स्वाहा । शिमिद्वते त्वा वाताय स्वाहा । अग्नये' त्वा वसुमते स्वाहा । सोमाय त्वा रुद्रवते स्वाहा । वरुणाय त्वाऽऽदित्यवते स्वाहा ॥१॥ बृहस्पतये त्वा विश्वदेव्यावते स्वाहा । सवित्रे त्वभुमते' विभुमते प्रभुमते वाजवते स्वाहा । यमाय त्वाङ्गिरस्वते पितृ- मते स्वाहा । बिधामादक्षिणतन् । विश्वा'देवानयाडिह । स्वाहा कृतस्य धर्मस्य। मधोः लिबलमश्विना । स्वाहानये यज्ञियाय । श यर्जुमिः । अश्विना धर्म पति हार्दिवानम् ॥ २॥ अहर्दिवाभिरूतिभिः । अनु वां द्यावापृथिवी मईसाताम्। स्वाहेन्द्राय। स्वाहेन्द्रावट् । पातमश्विना हार्दिवानम् । अहाई- वाभिरूतिभिः । अनुवांद्यावापृथिवी अम साताम्। तं प्राव्यं यथावद् । नौ म B0- ·आरणोपनिषत् । दिवे । नमः पृथिव्यै । दिविधा इमं यज्ञम्। यज्ञमिमंदिविधाः। दिवं गच्छ । अंतरिक्षं गच्छ। पृथिवीं गच्छ। पंच प्रदिशो' गच्छ। देवान्धर्मपानच्छ। पित्त- धर्मपानाच्छ ॥ ३ ॥ आदित्यवते स्वाहा हार्दिवानं पृथिव्या अष्टौ च ॥९॥ षेपीपिहि । ऊर्जेपीपिहि । ब्रह्मणे पीपिहि । क्षत्राय॑ पीपिहि । अभ्यः पी'- पिहि । ओषधीभ्यः पीपिहि । वनस्पतिभ्यः पीपिहि । द्यावापृथिवील्यापी- पिहि । सुभूताय पीपिहि । ब्रह्मवर्चसाय पीपिहि ॥ १॥ यजमानाय पी- पिहि । मह्यं ज्यैष्ठयायपीपिहि । त्विष्यत्वा । घुम्नाय॑ त्वा । इन्द्रियार्य त्वा भूत्यै' त्वा। धर्मासि सुधर्मामेन्यस्मे । ब्रह्माणि धारय । क्षत्राणि धारय । विश धारय । नेत्त्वावातस्कंदयात् ॥ २॥ अमुष्य॑ त्वा प्राणे सादयामि । अमुना सह निरर्थ गच्छ । योस्मान्द्वेष्टि । यं च वयं द्विष्मः । पूष्णे शरसे स्वाहा । प्रावभ्यः स्वाहा । प्रतिरेभ्यःस्वाहा । द्यावापृथिवीभ्याए स्वाहा । पितृभ्योधर्म- पेभ्यः स्वाहा । रुद्राय रुद्रौत्रे स्वाहाँ ॥३॥ अहज्योतिः केतुना जुषताम् । मुज्योतियोतिषार स्वाहा । रात्रिर्कोतिः केतुना जुषताम् । सुज्योतिज्योति- पार स्वाहाँ । अपीपरो माऽहो रात्रियैमापाहि । एषा ते अग्ने समित् । तया समिध्यस्व । आयुर्मेदोः। वर्चसा माऽऽजीः। अपीपरो मारात्रिया अह्ना मा पाहि ॥४॥ एषाते अग्ने समित् । तया समिध्यस्त्र । आयुमै दाः । वर्चसामाजीः । अग्निोतिज्योतिरग्निः स्वाहा । सूर्योज्योतिज्योतिः सूर्यःस्वाहा । भूः स्वाहाँ । हुत हविः । मधु हविः । इन्द्रतमेग्नौ। पिता नेोऽसि मामाहिसीः। अश्याम ते देव धर्म । मधु मतो वाजवतः पितुमतः। अङ्गिरस्वतः स्वधाविनः। अशीमहि वा मााहि सीः । स्वाहा त्वा सूर्यस्यरश्मिभ्यः । स्वाहां त्वा नक्षत्रेभ्यः।।५।। ब्रह्मवर्चसाय पीपिहि स्कंदयानुद्राय रुद्रहो'त्रे स्वाहाऽहो मापाह्यग्नौ सप्तर्च१०॥

·ARMA आरणोपनिषत् । धर्म या ते दिवि शुक्र या गायत्रे छंदसि । या ब्राह्मणे । या हविर्धाने । तां ते एतेनायजे स्वाहा। धर्मया ते'ऽन्तरिक्षे शुक् । या त्रैष्टुंभे छंदसिया राज- न्य । यामधे । तो त एतेनायजे स्वाहा ॥१॥ धर्म या ते पृथिव्या शुक् । या जागते छंदास ! या वैश्ये' । या सदसि । तात एतेनायजे स्वाहा । अनुनोऽधानुमतिः।अन्विदनुमते त्वम् । दिवस्त्वा परस्पायर्याः। अंतरिक्षस्य तनु- के पाहि । पृथिव्यारवा धर्मणा ॥ २ ॥ वयमनुक्रामाम सुविताय नव्य॑से । ब्रह्मणस्त्वापरस्पायर्याः । क्षत्रस्य तनुवः पाहि । विशस्त्वा धर्मणा । वयमर्नुका- माम सुविताय नव्यले । प्राणस्य॑ त्वा परस्पायै' । चक्षुषस्तनुवः पाहि । श्रोत्रस्य त्वा धर्मणा । वयम् नमाम सुविताय नव्य॑से। वल्गुरसि शं युधायाः ॥३॥ शुर्जनधायाः । शं च वक्षि परिच वह्नि । चतुः सक्तिनाभिऋतस्य । सदो विश्वायुः शर्म सप्रथाः । अपद्वेषो अपह्वरः । अन्य तस्य सश्चिम । घमैतचे उत्रनेतानुगत तेन वर्धस्व चाचप्यायस्त्रा वर्द्धिषीमहिच वयम्। आचप्यासि- रोमदिरा रतिर्नामासि दिव्यो गंधर्वः । तस्य ते पद्वद्धविर्धानम् । अग्निर- ध्यक्षाः । रुद्रोधिपतिः। समहमायुषा। संप्राणेन। संवर्चसा । संपयंसा। सं गौ' पत्येन । सरायस्पोषेण ॥५॥ व्यसौ । यो'स्मान्द्वष्टि । यं च वयं द्विष्मः । अचिक्रदृषा हरिः। महान्मित्रो न दर्शतः । स सूर्ये'ण रोचते । चिदास समुद्रयोनिः। इंदुर्दक्षः श्येन ऋतावा । हिर॑ण्यपक्षः शकुनो मुरण्युः। महा न्सधस्थे आनिषत्तः ॥ ६॥ नमस्ते अस्तु मामाहिश्सीः । विश्वावसु सोमगंधर्वम् । आपो' ददृशुषीः। तहतेनाब्यायन् । तदन्ववत् । इंद्रो रारहाण आसां । परिसूर्यस्य परिधीरपश्यन् । विश्वावसुरभितन्नो' गृणातु । दिव्यो गन्धर्वो रजसो विमानः । या घा सत्यमुत यन्न विद्म ॥ ७ ॥ धियों - ।

·आरणोपनिषत् । ५५ हिन्वानो धिय इन्नो अव्यात् । सस्निमविंदचरणे नदीनाम् । अपावृणो. हुरो अश्मंत्रजानाम् । प्राऽऽसी गन्धवा अमृतानिवोचत् । इंद्रो दक्षं परि- जानादहीनम् । एतत्त्वं देव धर्म देवो देवानुपांगाः । इदमहं मनुष्यो मनुष्यान् । सोमपीथानु मेहिं । सह प्रजया सह रायस्पोषेण । सुमित्रा न आप ओषधयः संतु । दुर्मित्रास्तस्मै भूयासुः । यास्मान्द्वेष्टि । य च वयं द्विष्मः। उद्वयं तमसस्परि। उदुत्यं चित्रम् । इममूषुत्यमस्मभ्यसानिम् । गायत्रं नवीयासम् । अग्ने देवेषु प्रवोचः ॥८॥ याग्नीधे तां त एतेनायजे स्वाहा धर्मणाशंयुधायाः प्यासिषी महिपोषेण निषत्तो विद्मस त्वष्टौर्च ॥११॥ महीनां पोसि विहितं देवत्रा । ज्योतिर्भाअसि वनस्पतीनामोषधीनारसः । वाजिनं त्वा वाजिनोऽवनयामः । ऊर्ध्व मनः सुवर्गम् ॥ १२॥ अस्कान्द्यौः पृथिवीम्। अस्कानृषभो युवा गाः। स्कन्नेमाविश्वा भुवना। स्कन्नो यज्ञः प्रज- नयतु । अस्कानजनि प्राजनि । आस्कन्नाजायते वृषो । स्कन्नात्प्रजनिषीमहि ॥ १३ ॥ यापुरस्ताद्युद्विदाप॑तत् । तां त एतेनावयजे स्वाहा । या दक्षिणतः। या पश्चात् । योत्तरतः। योपरिष्टाद्विद्युदाप॑तत् । तां त एतेनायजे स्वाहा ॥ १४ ॥ प्राणाय स्वाहाँ व्यानाय स्वाहाऽपानाय स्वाहा । चक्षुषेस्वाहा श्रोत्रीय स्वाहा । मनसे स्वाहा वाचे सरस्वत्यै स्वाहा ॥ १५ ॥ पूष्णे स्वाहा पूष्णेशरसे स्वाहा । पूष्णे प्रपथ्याय स्वाहाँ पृष्णे नरधिषाय स्वाहा । पृष्णे ऽङ्णये स्वाहां पूष्णे नरुणाय स्वाहा । पूष्णे सांकेताय स्वाहा ॥१६॥ उदं. यशुष्माानुनर्तिबिभात । भारं पृथिवी न भूमं । प्रशुऊतु देवी मनीषा । अस्मत्सुतष्टो रथो न वाजी । अर्चतएके महिसा मन्वत । तेन सूर्यमधारयन् । तेन सूर्यमरोचयन् । धर्मः शिरस्तदयमग्निः । पुरीषमसि संप्रियं प्रजयांपशुभि-

·Remote
५६
आरणोपनिषत् ।
मुंवत् । प्रजापतिस्त्वासादयतु । तया देवतयांगिरस्वध्रुवासीद ॥१७॥ यास्ते
अन्न आर्द्रा यो यो याः कुलायिनी। येते अग्न इंदवो या उ नार्भयायास्ते
अग्ने तनुव ऊोनाम । ताभिस्त्वमुभयीभिः संविदानः । प्रजाभिरग्ने द्रविणेह
सीद । प्रजापतिस्त्वासादयतु । तयादेवयांगिरस्त्र ध्रुवासीद ॥ १८ ॥ अग्नि-
रसि वैश्वानरो सि ।संवत्सरो 'सि परिवत्सरोसि । इदावत्सरोसीदुवत्सरो सि।
इद्वत्सरो सि वत्सरोसि । तस्य॑ ते वसंतः शिरः । ग्रीष्मो दक्षिणः पक्षः।
वर्षाः पुच्छम् । शरदुतरः पक्षः। हेमंतो मध्यम् । पूर्वपक्षाश्चितयः ।
अपरपक्षाः पुरीषम् । अहोरात्रागीष्टंकाः । तस्य ते मासाश्चार्द्धमासाश्चकल्प-
न्ताम् । ऋतर्वस्ते कल्पन्ताम् । संवत्सरस्ते' कल्पताम् । अहोरात्राणि ते कल्पंताम्।
एतिप्रतिवीति समित्युदिति । प्रजापतिस्त्वा सादायतु । तया देवतयांगिरस्व
ध्रुवः सीद ॥ १९ ॥ भूर्भुवः सुवः ऊर्ध्व ऊ षु ण ऊतये । ऊोनः पाह्म-
रहसः । विधुं दद्राणश्समैने बहूनाम् । युवानर सन्तं पलितो जगार । देवस्य
पश्य काव्यम् । महित्वा घाममारं । सह्यः समान । यहते चिदर्भिश्रिषः । पुरा
जर्तृभ्य आन्दः । संधाता संधिं मघवा पुरोवसुः ॥१॥ निष्कर्ता विहुतं पुनः।
पुनरूर्जासहरय्या । मानो' धर्म व्यथितो विव्यथो नः । मानः परमधर मार-
जोनैः । मोवस्मारस्तमस्यंतराधाः । मारुद्रियासो आभिधानः। मानः
क्रतुभिार्हडितेभिरस्मान् । द्विषासुनीतेमापरीदाः । मानो रुद्रो निऋतिमानो
अस्तां । मा द्यावापृथिवी हीडिषाताम् ॥२॥ उपनो मित्रावरुणाविहावतम् ।
अन्नादीध्याथामिहनः सखाया । आदित्यानां प्रसितितिः । उग्राशतापाष्ठा-
घविषापरि'णोवणक्तु । इमं में वरुणतत्त्वायामि । त्वन्नो' अग्ने सत्वन्नो'
अग्ने। त्वमग्ने अयासि। उद्वयं तमसपार'। उदुत्यं चित्रम्। वयः सुपर्णाः॥३॥

·। आरणोपनिषत् । पुरोवसुंहीडिषातार सुपर्णाः ॥ २० ॥ भूर्भुवः सुवः । मयि त्यदिद्रिय महत् । मयि दक्षो माये क्रतुः। माये' धायि सुवीर्यम् । त्रिशुग्घमा विभा- तुमे । आकृत्या मनसा सह । विराजा ज्योतिषा सह । यज्ञेन पयसा सह । ब्रह्मणा तेजसा सह । क्षत्रेण यशंसा सह । सत्येन तपसा सह । तस्य दोह- मशीमहि । तस्य सुम्नमशीमहि । तस्य भक्षमशीमहि। तस्य॑ त. इंद्रेण पीतस्य मधुमतः । उपहूतस्योपहूतो भक्षयामि॥१॥ यशसा सहषट् च॥ २१ ॥यास्ते अग्ने घोरास्तनुवः । क्षुच्च तृष्णां च । अस्लुक्चार्लाहुतिश्च । अशनया च पिपासा च । सदिश्चामतिश्च । एतास्ते' अग्ने घोरास्तनुवः । ताभिरमुंगच्छ । यो'स्मान्द्वेष्टिं । यच वयंद्विष्मः ॥ २२ ॥ निक्चस्नीहि तिश्च निहितिश्च। उष्णांचशीताचं । उग्राचभीमा । सदाम्नीसेदिरनिरा । एतास्ते'अग्ने घोरा- स्तनुवः । ताभिरमुं गच्छ। योऽस्मान्द्वोष्ट'। यं वयं द्विष्मः ॥२३॥धुनिश्च ध्वांतचध्वनश्चध्वनयश्च । निलिंपश्च विलिंपच विक्षिपः ॥ २४ ॥ उग्रश्च धुनिश्च ध्वांतश्च ध्वनश्च ध्वनयश्च । सहसताश्च सहमानश्च सहस्वारश्च सहीयाश्च । एत्यप्रेत्यविक्षिपः ॥ २५ ॥ अहोरात्रे त्वोदीरयताम् । अर्ध- मासास्त्वोदी जयंतु । मासांस्त्वा श्रपयंतु । ऋतर्वस्त्वा पचंतु । संवत्सर- स्त्वाहत्वसौ ॥ २५ ॥ खट्फट्जहि । छिंधी भिंधी हंधी कट् । इति वाचः क्रूराणि ॥ २७ ॥ विगा इंद्रविचरन्स्पाशयस्व । स्वपन्तमिन्द्रपशुमंत- मिच्छ । वजेणामुं बोधयदुर्विदम् । स्वपतोस्य प्रहर भोजनेभ्यः । अग्ने अग्नि- ना संवेदस्व । मृत्यौमृत्युना संवंदस्व । नमस्ते अस्तु भगवः। सकृत्ते अग्नेनमः। द्विस्ते नमः । त्रिस्ते नमः । चतुस्ते नमः । पंचकृत्वस्तेनमः। दशकृत्वस्तनमः । शतकृत्वस्ते नमः।आसहस्रकृत्वस्ते नमः। अपरिमितकृत्वस्ते नमः। नमस्ते अस्तु । । ---- ·- आरणोपनिषत् । मामाहिश्सीः ॥ १ ॥ त्रिस्ते नमः सप्तचं ॥२८॥ असूङ्मुखोरुधिरेणाव्यक्तः यमस्य दूतः श्वपाद्विधावसि । गृधः सुपर्णः कुणपन्निषे'वसे । यमस्य दूत प्रहितो भवस्य चोभयो॥ २९ ॥ यदेतद्वंकसो भूत्वा । वाग्देव्यभिरायसि। द्विषतं मेऽभिरय । तं मृत्यो मृत्यवेनय। सआयातिमाछतु॥३०॥यदीषितो यदिवा स्वकामी । भयेडको वदति वाचमेताम् । तामिंद्रानी ब्रह्मणा संवि. दानौ । शिवामस्मभ्यं कृणुतं गृहेषु ॥ ३१ ॥ दीर्घमुखि दुईणु । मास्मदक्षिः णतो वंदः । यदि दक्षिणतो वाद् द्विषंतमेवं बाधास॥३२॥इत्थादुलूक आप- सत् । हिरण्याक्षो अयोमुखः । रक्षसां दूत आर्गतः। तमितोनाशयाग्ने ॥३३ यदेतद्भूतान्यन्वाविश्य । देवीं वाचं वदास' । द्विषतो नः परावद । तान्मृत्यो मृत्यवे' नय । त आातिमार्छतु । अग्निनाग्निःसंवदताम्॥ ३४ ॥प्रसार्यस- कथ्यौ 'पतसि । सव्यमाक्ष निपेपि च । महकस्य च नाम मत् ॥ ३५ ॥ अ- त्रिणा त्वा क्रिमेहन्मि । कण्वेन जमदग्निना । विश्वावसोब्रह्मणा हतः । क्रि. मीणा राजा । अप्येषा स्थपतिहतः । अथो' माताथो' पिता । अथो स्थूरा अथोक्षुद्राः। अथो कृष्णा अथो' श्वेताः । अथो आशातिकाहताः । श्वेता भिः सहसर्वे' हताः ॥ ३६ ॥ आहरावंद्य । शृतस्य॑ हविषो यथा। तत्सत्यं यदमु यमस्य जम्भयोः । आर्दधामि तथाहि तत् । खण फण म्रसि ॥३७ ॥ ब्रह्मणा त्वाशपामि । ब्रह्मणस्त्वाशपथेन शपामि । घोरेणत्वा भ्रुगुणांचक्षुषाप्रेझे । रौद्रेण त्वांगिरसां मनसा ध्यायामि । अघस्य॑ त्वाधा रयाविध्यामि । अधरोमपद्यस्वासौ ॥३८॥ उत्तुदाशमिजावरि । तल्पेजे तल्प उत्तुंद । गिरी ५ रनुप्रवेशय । मरीचीरुपसन्द । यावदितः पुरस्तादुदयाति सर्यः । तावदितोऽमुन्नाशय । योस्मान्द्वेष्टि'। यच वयं द्विष्मः ॥३९॥ भूर्भुवः । ।

·॥ आरणोपनिषत् । सुवोभूर्भुवः। सुवोभूर्भुवः सुवः। भुद्धिायि भुवोद्धायि भुवोद्धायिा नृम्णायिनृम्णं नृम्णायि नृम्णं नृम्णायि नृम्णम् । निधाय्योवायि निधाय्योवायि निधाय्यो वायि । एअस्मे अस्मे । सुवनज्योतीः ॥ ४०॥ पृथिवीसमित् । तामग्निः समिधे । साग्नि ५ समिधे । तामह ५समिधे । सामा समिद्धा। आयुषा तेजसा वर्चसा श्रिया । यशसा ब्रह्मवर्चसेन । अन्नाद्येन समिता ५ स्वाहा । अंतरिक्ष समित् ॥ १॥ तांवायुः सीमधे । सावायुश्समिन्धे । तामह सीमधे । सा मासमिद्धा । आयुषा तेजसा । वर्चसा श्रिया। यशंसा ब्रह्मवर्चसेन । अन्नार्धन समिन्तार स्वाहा । द्यौः समित् । तामादित्यः समिधे ॥ २ ॥ सादित्य समिधे । तामहर समिधे । सामा समिद्धा । आयुषा तेजसा । वर्चसा श्रिया। यशसा ब्रह्मवर्चसेन । अन्नाद्यन समितार स्वाहा । प्राजापत्या में समिसि सपत्नक्षयणी । भ्रातृव्यहामेसि स्वाहा । अग्ने–तपते व्रतं चरिष्यामि ॥ ३ ॥ तच्छकेयं तन्मेराध्यताम् । वायोव्रतपतआदित्यव्रतपते । ब्रतानी व्रतपते व्रतं चरिष्यामि । तच्छकेयं तन्मेराध्यताम् । द्यौः समित् । तामादित्यः समिधे । सादित्यर सीमधे । तामाह समिधे । सामासामिद्धा । आयुषा तेजसा ॥४॥ वर्चसा श्रिया। यशंसाब्रह्मवर्चसेन । अन्नाद्यनसमिता स्वाहा । अंतरिक्ष सामित् । तां वायुः समिधे । सा वायु समिधे तामह समिधे समिद्धा । आयुषा तेजसा । वर्चसा श्रिया॥५॥ यशंसा ब्रह्मवर्चसेन । अन्ना- येन समिन्तारस्वाहा । पृथिवीसमित् । तामग्निः समिधे । साग्नि समिन्धे । तामह समिन्धे । सामासमिद्धा । आयुषातेजसा । वर्चसाश्रिया । यशंसा ब्रह्मवर्चसेन ॥ ६ ॥ अन्नाद्येन समिताय स्वाहा । प्राजापत्यामें समिसि सपत्रक्षयणी। भ्रातृव्यहा मेसि स्वाहा । आदित्यव्रतपतेव्रतमचारिषम् । तदंशक - -- - । सामान -- ·- आरणोपनिषत् । तन्मेराधि। वायो तपतेऽग्ने बतपते । ब्रतानी व्रतपते व्रतर्मचारिषम् । तदंश कं तन्मेराधि ॥ ४१ ॥ समित्समिन्धे व्रतं चरिण्यामि तेजसा श्रिया यशंसा ब्रह्मवर्चसेनाष्टौ च ॥शनोवातः पवताम् मातरिश्वाशन्नस्तपतु सूर्यः। अहानि शं भवतु नः श५ रात्रिः प्रविधीयताम् । शमुषा नो व्यच्छतु शमादित्य उदेतु नः । शिवा नः शंतमा भव सुमृडीका सरस्वति । माते व्योमसहशि । इडाय वास्त्वास वासुमद्वास्तुमंतो' भूयास्म स मा वास्तौश्छिस्म ह्यवास्तुः स भूयायो- ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः । प्रतिष्ठासि' प्रतिष्ठावंतो भूयास्म मा प्रतिष्ठाया शिछत्स्म मप्रतिष्ठः स भूयाद्यो'ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः । आ वात वाहि भेषजं विवात वाहि यद्रपः । त्वरहि विश्वमेषजो देवानां' दूत ईयसे । द्वावि- मौ वातौ' वात आसिंधोरापरावतः ॥ १॥ दक्षं मे अन्य आवातु परा- ऽन्योातु यद्रपः । यददो वातते गृहे ऽमृतस्य निधिर्हितः । ततो' नो देहि जीवसे ततो' नो धेहि भेषजम् । ततो नो मह आवह वात आवातु भेषजश भूमयोभू!' हृदे । प्रण आयुषि तारिषत् । इंद्रस्य गृहो'सि तं त्वा प्रपद्ये सगुः सावः। सहयन्मे आस्ति तेन । भूः प्रपद्ये भुवः प्रपद्ये सुवः प्रपद्ये भूभुर्वः सुवः प्रपद्ये वायुं प्रपद्येऽनाती देवतां प्रपद्येऽइमानमाखणं प्रपद्ये प्रजापतेब्रह्म कोशं ब्रह्म प्रपद्य ओं प्रपद्ये । अंतरिक्षं म उर्वतरं बृहदग्नयः पर्वताश्च यया वातः स्वस्त्या स्वस्ति मां तया स्वस्त्या स्वस्तिमानसानि । प्राणापानौ मृत्यो- मापातं प्राणापानौ मामा हासिष्टं मायि' मेधां मयि प्रजां मय्याग्निस्तेजो दधातु मायि' मेधां मयि' पूजां मयींद्र इंद्रियं दधातु मयि मेधां मयिप्र॒जां मयि सूर्यो भ्राजो' धातु ॥ २ ॥ द्युभिरक्तुभिः परिपातमस्मानार'ष्टेभिरश्विना सौभगेभिः । तन्नो' मित्रो वरुणो मामहं तामदितिः सिंधुः पृथिवी उत द्यौः। - ·आरणोपनिषत् । कोनश्चित्र आमुंवदूती सदा वृधः सखा । कया शचिष्ठया वृता । कस्त्वा सत्यो मदानां महिष्ठो मत्सदन्धसः । दृढाचिदारजे वसु । अभीष॑णः सखी'नामविता जरितॄणाम् । शतंभवास्यूतिभिः । वयः सुपर्णा उपसेदारिन्द्र प्रियमेधाऋषयो नार्धमानाः। अपध्वांत गुँहि पूर्धिचक्षुर्मुमुग्ध्यस्मान्निधये वबद्धान्॥ ३ ॥ शन्नो देवीरभिष्टय आपो' भवंतु पीतये । शं यो रभित्र- वतु नः । ईशानावार्याणां क्षयंतीश्चर्षणीनाम् । अपो यांचामि भेषजम्।युमित्रा न आप ओषधयः संतु दुमित्रास्तस्मै' भूयासुर्योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः! आपो हिष्ठा मयो भुवस्तान ऊर्जे दधातन । महेराय चक्षसे । यो शिव. तमो रसस्तस्य भाजयतेह नः । उशतीरिव मातरः। तस्मा अरं गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ ॥ ४॥ आपो' जनयथा च नः । पृथिवी शांता साग्नि ना शांता सा में शांता शुचशमयतु । अंतरिक्ष५ शांत तद्वायुना शांतं तन्में शांत५शुच शमयतु। द्यौः शांता सादित्येन शांता सा मे'शांता शुच शमयतु। पृथिवी शांतिरतरिक्ष शान्तिीः शांतिदिशः शांतिरवांतरदिशा शांतिराग्निः शांतिर्वायुः शांतिरादित्यः शांतिश्चन्द्रमा शांतिनक्षत्राणि तिरापः शांति- रोषधयःशांतिवनस्पतयः शांतिौः शांतिरजा शांतिरश्वः शांतिः पुरुषःशांतिः ब्रह्म शांतिब्राह्मणः शांतिः शांति रेव शांतिः शांति में अस्तु शांति': । तया ह शांत्या सर्वशांत्या मह्यं द्विपदे चतुष्पदे च शांति' करोमि शांति'म अस्तु शांति । एह श्रीश्च ह्रीश्च धृतिश्च तपो' मेधा प्रतिष्ठा श्रद्धा सत्यं धर्मश्चै- तानि मोत्तिष्ठन्तमनूतिष्ठन्तु मामा श्रीश्च ह्रीश्चधृतिश्चतपो मेधा प्रति श्रद्धा सत्यं धर्मश्चैतानि मामाहासिषुः । उदायुषा स्वायुषोदोषधीनार रसेनोत्प- र्जन्यस्य शुष्मेणोदस्थाममृताअनु। तच्च देवहित पुरस्तांच्छुक्रमुञ्चरत्। पश्येम -- . - - ·६२ आरणोपनिषत् । शरदः शतम्। जीवेम शरदः शतम्। नंदाम शरदः शतम्। मोदाम शरदःशतम् भवाम शरदः शतर शृणाम शरदः शतम्। प्रर्बवाम शरदः शतमजीताःस्याम् शरदः शतम् ज्योक्च सूर्य दृशे। य उद्गान्महतोर्णवाद्विभ्राजमानः सरिरस मध्यात्समा वृषभो लोहिताक्षः सूर्यो' विपश्चिन्मनसा पुनातु । ब्रह्मणश्चोत- न्यसि ब्रह्मण आणीस्थो ब्रह्मण आवपनमसि धारतेयं पृथिवी ब्रह्मणा मह घोरतमे'नेन महदंतरिक्ष दिवं दाधार पृथिवीर सदेवां यदहं वेद वद धारयाणि मामद्वेदोधि विस्रसत् । मेधामनीषे मा विशता समीची भूतस्य भव्यस्यावरुद्धथै सर्वमायुरयाणि सर्वमायुरयाणि ।आमिर्गीर्भिर्यदतो' न ऊन माप्यायय हरिवो वर्धमानः । यदा स्तोतृभ्यो महिगोत्रा रुजासि' भूयिष्ठ- आजो अर्धते स्याम । ब्रह्म प्रावादिष्म तन्नो माहासीत् । ॐ शांतिः शांति शांतिः॥५॥ परावतो धातु बद्धां जिन्वथ दृशे सप्तच ॥४२॥ नमो युंजते वृष्णो अश्वस्य ब्रह्मन्प्रवर्येण ब्रह्मन्प्रचरिष्यामो दश प्राचीरपश्यं गोप देवस्य समुद्रायेषेपीपिहि धर्म याते महीनां चत्वार्यस्कान्यापुरस्तात्सप्त संह प्राणाय त्रीणि पुणे चत्वायुस्यैकादश यास्ते' सप्ताभिर्बुवा सीदैकोनाविई शतिभूरूव॑स्त्रिशद्भिमायं षोडशयास्तेघोरा नवस्निकचाष्टौ धुनिश्च द्वे उग्रश्च त्रीयहोरात्रे पंच खट् त्रीणि विगाःसप्तदशा मुस्वश्चत्वारि यदेतद॒कसः पंच- यदीषितश्चत्वारिंदीर्धमुखित्रीणीत्याचत्वार यदेतद्भूतानि षट्प्रसार्य त्रीण्यत्रिण दशाहरावंद्य ब्रह्मणा षट्पडुत्तुदाष्टौ भूर्भुवः षट् पृथिव्य॑ष्टषष्टिः शन्नः सप्त पंचाशद्विचत्वारिश्शत्॥४२॥न युंजते ब्रह्मन्प्रचरिष्यामोऽपश्यंगोपासमु- द्राय वयमर्नुक्रामामपूष्णे धुनिश्च यदेतद्भूतानि तच्छकेयमष्टाशीतिः॥ ८८ ॥ नमो वाचे या चो दित्य या चानुदिता तस्यै' वाचे नमो नमो वाचे - ·- - आरणोपनिषत् । ६३ नमो' वाचस्पतये नम ऋषिभ्यो मन्त्रकृद्भयो मन्त्रपतिभ्यो मामृषयो मन्त्रकृतो' मन्त्रपतयः परादुर्माऽहमृषी 'न्मन्त्रकृतो' मन्त्रपतीन्परादवैिश्वदेवीं वाचमुद्यास शिवामदस्तां जुष्टी देवेभ्यः शर्म मे द्यौः शर्म पृथिवी शर्म विश्वमिदं जगत् । शर्म' चन्द्रश्च सूर्यश्च शमै ब्रह्माजापती । भूतं वदिष्ये भुवनं वदिष्ये तेजो वदिष्ये यशो' वदिष्ये तपो' वदिष्ये ब्रह्म वदिष्ये सत्यं वदिष्ये तस्मा अहमि दमुपस्तरणमुप॑स्तृण उपस्तरैणं मे प्रजायै' पशूनां भूयादुपस्तरणमहं प्रजाय पशूनां भूयासं प्राणापानौ मृत्योर्मी पातं प्राणापानौ मा मा हासिष्टं मधु म. निष्ये मधु जनिष्ये मधु वक्ष्यामि मधु वदिष्यामि मधुमती देवेभ्यो वार्चमु. द्यास शुश्रुषेण्यां मनुष्येभ्यस्तं मां देवा अवन्तु शोभायै पितरोऽनुमदन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ हरिः ॐ । हरिः ॐ ॥ शन्नस्तन्नो माहासीत् । ७० शांतिः शांति शांति': ॥ हरिः ॐ॥ देवा व सत्रमासत । ऋद्धिपरिमित यशस्कामाः। ते'ऽब्रुवन् । यन्नः प्रथम यशऋच्छात् । सर्वषानस्तत्सहासदिति। तेषां कुरुक्षेत्रं वेदिरासीत्। तस्यै' खांडवो दक्षिणार्द्ध आसीत्। तू मुत्तरार्द्धः । परीणजघनार्द्धः ।। मरव उत्करः ॥१॥ तेषां मखं वैष्णवं यश आर्छन् । तन्यकामयत । तेनापाक्रामत् । तं देवा अन्वायन् । यशोवरुत्समानाः । तस्यान्वागतस्य । सव्याद्धनुरजायत। दक्षिणादिषवः । तस्मादिषुधन्वंपुण्य जन्म । यज्ञजन्मा हि ॥२॥ तमेकरसंतम् । बहवो नाभ्यधृष्णुवन् । तस्मा- देवमिषुधन्विनम् । बहवो निषुधन्वानाभिधृष्णुवति । सोस्मयत। एक'मासन्त बोनाभ्य॑धर्षिषुरिति । तस्यसिध्मियाणस्य तेजोपाक्रामत् । तद्देवा ओर्ष- धीषु न्य॑मृजुः । तेश्यामाको अभवन् । स्मयाकावै नामैते ॥ ३॥ तस्म- याकानाशस्मयाकत्वम् । तस्मादीक्षितेनापिगृह्यस्मतव्यम् । तेजसो धृत्यै' । स - . -- - h ·- आरणोपनिषत् । धनुः प्रतिष्कभ्यातिष्ठत् । ता उपदीका अब्रुवन्वरं' वृणामहै । अर्थ व इम रन्धयाम। यत्र कच खनाम। तद्पो भिणदामेति । तस्मादुपदीकायत्र कच खनं'ति । तदपो भितुं देति॥४॥ वारे'वृत ५ ह्यासां तस्यज्यामप्यादन् । तस्य धनुर्विप्रमाण शिर उदवर्तयत् । तद्यावापुथिवी अनुप्रावर्तत । यत्प्रावर्तत । तत्प्रवर्यस्य प्रवर्दीत्वम् । यद्मा ३ इत्यर्पतत् । तद्धर्मस्य धर्मत्वम् । महतोवी यम श्पतदिति । तन्महावीरस्य महावीरत्वम् ॥५॥ यदस्याः समभरन् । तत्स- प्राज्ञः सम्राट्वम् । तर स्तृतदेवतास्त्रेधाव्यगृह्णत । अग्निः प्रातः सवनम् । इंद्रो माध्य दिन५ सर्वनम् । विश्वे देवास्तृतीयसवनम् । तेनापशीर्णायज्ञेन यज- मानाः । नाशिषोवारुन्धत। न सुवर्ग लोकमभ्यंजयन् । तेदेवाअश्विनावब्रुवन् ॥ ६ ॥ भिषजौ वै रथः । इदयज्ञस्यशिरः प्रति धत्तमिति । तावतां वरः वृणावहै । ग्रह एवनावत्रापि गृह्यतामिति' । ताभ्यामेतमांश्विनमगृह्णन् । तावेतद्यज्ञस्य शिरः प्रत्य॑धत्ताम् । यत्प्रवर्यः । तेन सशीष्णायज्ञेनयजमानाः । अवाशिषोरुन्धत । अभिसुवर्गलोकमजयन् । यत्प्रवर्य' प्रवृणक्ति । यज्ञस्यैक तच्छिरः प्रति'दधाति । तेन सशीर्णा यज्ञेन यज॑मानः । अवाशिषोरुधे । अभिसुवर्गलोक जयति । तस्मादेष आश्विनप्रवया इव । यत्प्रवयः ॥ ७ ॥ उत्करोहते हुँदंतिमहावीरत्वमंत्रुवन्नजयन्साप्त ॥ १॥ सावित्रं जुहोति प्रसूत्यै । चतुर्गृहतिनं जुहोति । चतुष्पादः पशवः । प्रशूनेवावरुधे । चतस्रो दर्शः । दिक्ष्वेव प्रति तिष्ठति । छन्दार सि देवेभ्योपक्रिामन् । नवों भा- गानि' हव्यं वक्ष्याम इति । तेभ्य एतच होकारयम् । पुरोनुवाक्यया॑यै यायायै ॥१॥ देवतायै वषट्कारार्य । यञ्चतुर्गृहीतं जुहोति' । छंदारस्येव तत्रीणाति । तान्यस्य प्रीणाति देवेभ्यो' हव्यं वहति । ब्रह्मवादिनो'वदन्ति ।

·आरणोपनिषत् । होतव्य दीक्षितस्य गृहा ३ इन होतव्या ३ मिति । हविर्वेदी क्षितः । यर्जुहुः यात् । हविष्कृतं यजमानमग्नौ प्रध्यात् । यन्न जुहुयात् ॥२॥ यज्ञपरन्त- रियात् । यजुरेव वदेत् । न हविष्कृतं यजमानमनौ प्रधाति । न यज्ञपरु- रंतरति । गायत्री छंदास्यत्यमन्यत । तस्यै वषटारोभ्यय्य शिरोच्छिनत् । तल द्वेधा रसः परापतत्। पृथिवीमर्धः प्राविशतं । पशूनर्द्धः । यः पृथिवीं प्रावि- शत् ॥३॥ स खदिरोऽभवत् । यः पशून् । सोऽजाम् । यत्खादिभिर्भ- वति । छंदसामेव रसेन यज्ञस्य शिरः सैभरति । यदौर्दुबरी । ऊबद्बिरः । उजैव यज्ञस्य शिरः समरति । यद्वणवी। तेजो वै वेणुः ॥४॥ तेजसैव यज्ञस्य शिरः संभाति । यद्वैकङ्कती। भा एवावरुधे । दे॒वस्य॑ त्वा सवितुः प्रेस- वइत्यभ्रिमादत्ते प्रसृत्यै । अश्विलो हुभ्यामित्याह । अश्विनौहि देवानामध्व! आस्ताम् । पूष्णोहस्ताभ्यामित्याह यत्यै । वज्र इव वा एषा । यद्भिः। अधि- रसि नारिसीत्याह शात्यै ॥५॥ अध्वरकृदेवेभ्य इत्याह । यज्ञो वा अध्वरः । यज्ञकृद्देवेभ्य इति वा वैताह । उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इत्याह । ब्रह्मणैव यज्ञस्य शिरोऽच्छति । प्रैतु ब्रह्मणस्पतिरित्याह । प्रेत्यैव यज्ञस्य शिरोऽच्छति । प्रदेव्येतु सूनृतेत्याह । यज्ञो वै सूनृता । अच्छावीरं नय पतिरोधसमित्याह ॥६॥ पाङ्गो हि यज्ञः । देवा यज्ञं नयंतु न इत्याह । देवानेव यज्ञनियः कुरुते । देवी द्यावापृथिवी अनु मे म साथामित्याह । आभ्यामेवानुमतो यज्ञस्य शिरः संभ- रति। ऋध्यासमंद्य मखस्य-शिरइत्याह । यज्ञो वै मखः । ऋष्यासमद्य यज्ञस्म शिर इति वावैतदाह । मखाय त्वा मखस्यत्वा शीर्ष्णइत्याह । निर्दिश्यैवैन- द्धरति ॥ ७ ॥ त्रिहरति । त्रय इमे लोकाः । एभ्य एव लोकेभ्यो यज्ञस्य शिरः संभरति । तूष्णीं चतुर्थर हरति । अपरिमितादेव यज्ञस्य शिरःसंभ- ·६६ आरणोपनिषत् । रति । मृत्खनादने हरति । तस्मान्मृत्खनः करुण्यतमः । इयत्यमे आसीरि- त्यहि । अत्यामेवा, बट्टारं यज्ञस्य शिरः संभरति । ऊर्ज वा एत५ रस पृथिव्या उपदीका उद्दिहति ॥ ८ ॥ यद्वल्मीकम् । यद्वल्मीकवपासंभारो भवति । ऊर्जमेव रसं पृथिव्या अवरुधे । अथो श्रोत्रमेव । श्रोत्र ह्येतत्र्मू- थिव्याः। यद्वल्मीकः। अबधिरो भवति । य एवं वेद । इन्द्रो वृत्राय वन मुदयच्छत् । स यत्र यत्र पराक्रमत ॥ ९॥ तन्नाधियत । स पूतीकस्तंबे पर- ऋता सोऽधियत । सोऽब्रवीत्। अति वै में धा इति । तदूतीकानामूतीकत्वम्। यदूतीका भवति । यज्ञायैवोतिं दधति । अग्निजा असि प्रजापते रेत इत्याह । य एव रसः पशून्प्राविशत्॥१०॥ तमेवावरुधे । पंचैते संभाराभवति । पातो- यज्ञः । यावानेव यज्ञः । तस्य शिरः संभरति । याम्याणी पशूनां चर्मणा संभ- रेत्। ग्राम्यान्पशंछुचापयेत् । कृष्णाजिनेन संभरति । आरण्यानेव पशूलचा- पयति । तस्मात्समावत्पशूनां प्रजा कनीयारसः । शुचामृताः । लोमतः संभरति । अतो ह्यस्य मध्यम् । परिगृह्या- ऽऽयति । रक्षसामपहत्यै। बहवो हरति । अपचितिमेवास्मिन् दधति । उर्द्धते सिकतोपोप्ते परिश्रितेनिर्दधति शांत्यै । बदन्तीभिजति ॥ १२ ॥ तेज एवास्मिन्दधाति । मधु त्वा मधुला करोत्वियाह । ब्रह्मणैवास्मिन्तेजोदधाति । याम्याणां पात्राणां कपालः ससृजेत् । ग्राम्याणि पााणि शुचर्पियेत् । अर्मकपालैः ससृजति । एतानि वा अनुपजीवनीयानि । तान्येव शुार्प- यति ॥ शर्कराभिः ससृजति धृत्य । अर्थो शंत्वाय । अंजलोमैः ससृजति । एषा वा अग्नेः प्रिया तनूः । यदजा। प्रिययैवैनं तनुवा सश्सृजति । अथो तेजसा । कृष्णाजिनस्य लोमभिः सश्सृजति । यज्ञो वै कृष्णाजिनम् । यज्ञे- ॥ ११॥ आरण्याः पशवः -- ·। आरणोपनिषत् । ६७ नैव यज्ञस सृजति ॥ १३॥ याज्यायै न जुहुयादविशद्वेणुः शांत्यै पंक्तिराध- समित्याह हरति दिहंति पराक्रमताऽऽविशत्प्रजायमानाना सृजवि शंत्वाया- ष्टौच ॥ २॥ परिश्रिते करोति । ब्रह्मवर्चसस्य परिगृहीत्यै । न कुर्वन्नभि- प्राण्यात् । यत्कुर्वन्नभिप्राण्यात् । प्राणाञ्छुचर्पियेत् । अपहाय प्राणिति । प्राणाना गोपीथाय । न प्रवर्य चादित्यं चांतरेयात् । यदतरेयात् । दुश्चार्मी स्यात् ॥ १॥ तस्मानान्तराय्यम् । आत्मनो गोपीथाय । वेणुना करोति। तेजो वै वेणुः । तेजः प्रवयः । तेजसैव तेजः समर्धयति । मखस्य शिरोसी- त्याह । यज्ञो वै मखः । तस्यैतच्छिरैः । यत्प्रवर्यः ॥ २ ॥ तस्मादेवमहि । यज्ञस्य॑ पदे स्थ इत्याह । यज्ञस्य ह्येते पदे । अथो प्रतिष्ठित्यै । गायत्रेण त्वा छंदसा करोमीत्याही छंदो भिरेवैन करोति। युद्धिं करोति । त्रय इमे लोकाः। एषां लोकानामप्त्यै । छंदोभिः करोति ॥ ३॥ वीर्य वै छंदासि । वीर्य- वैनं करोति । यजुषा बिल करोति व्यावृत्यै । इर्यन्तं करोति । प्रजापतिना यज्ञमुखेन संमितम् । इयं करोति । यज्ञपरुषा सम्भितम् । इयंतं करोति । एतावद्वै पुरुषवार्यम् । वीर्यसमितम् ॥ ४॥ अपरिमितं करोति। अपरिमित- स्यावरुध्यै । परिग्रीवं करोति धृत्यै । सूर्यस्य हरसा श्रायेत्याह । यथा यजु- रेवैतत् । अश्वशकेन धूपयति । प्राजापत्यो वा अश्वः सयोनित्वाय । वृष्णो अश्वस्य निष्पदसीत्याह । असौ वा आदित्यो वृषाश्वः । तस्य छंदारसि निष्पत् ॥ ५॥ छंदो भिरेवैन धूपयति । अधिष त्वा शोचिषेत्वेत्याह । तेज एवास्मिन्दधाति । वारुणोभीद्धः । मैत्रियोपैति शांत्य । सिध्यै त्वेत्याह ! यथा यजुरेवैतत् । देवस्त्वां सवितोद्वपत्वित्याह । सवितृप्रसूत एवैनं ब्रह्मणा देवताभिरुद्वैपति । अपद्यमानः पृथिव्यामाशा दिश आपृणेत्याह ॥ ६ ॥ - ·आरणोपनिषत् । तस्मादग्निः सर्वा दिशोनुविभाति । उत्तिष्ठ बृहन्भवोर्ध्वस्तिष्ठ ध्रुवस्त्वमित्याह प्रतिष्ठित्यै । ईश्वरो वा एषोऽन्धो भवितोः । यः प्रवय॑मन्वीक्षते । सूर्यस्य त्या चक्षुषान्वीक्ष इत्याह ! चक्षुषो गोपीथाय । ऋजवे' त्वा साधके' त्वा सुक्षियै ना भूत्यै स्वेलाह। इयं वा ऋजुः । अंतरिक्ष साधु। असौ सुक्षितिः ॥ ७॥ दिशो भूतिः । इमानेवास्मै' लोकान्कल्पयति । अथो प्रतिष्ठित्यै । इदमहममु- मांमुष्यायणं विशा पशुभिब्रह्मवर्चसेन पहामात्याह । विशैवैन पशुभिब्रह्म- वर्चसेन पयूहति । विशेति' राजन्यस्य ब्रूयात् । विशै वैनं पयूहति । पशुभि- रिति वैश्य॑स्य । पशुभिरेवनं पर्युहति । असुर्यपात्रमनाकृण्णम् ।।८॥ आच्छे- णत्ति । देवत्राऽकः। अजक्षीरेणाऽऽकृणत्ति। परमं वा एतत्पर्यः। यद॑जक्षीरम् । परमेणैवैनं पयसाऽऽकृणत्ति । यर्जुषा व्याश्त्यै छिंदोभिराकृणत्ति । छंदोभिर्वा एष क्रियते । छंदोमिरेव छंदारस्याच्छृणत्ति । धि वाचमित्याह । वाचमेवा-. वरुधे । छंध्यूर्जमित्याह । ऊर्जमेवावरुधे । छंधि हविारत्याह ! हविरेवाकः । देव पुरश्चर सध्यास त्वेत्याह । यथायजुरेवैतत् ॥ ९॥ स्याद्यप्रवय॑श्छंदोभिः करोति वार्य समितं छंदारसि निप्पत्प्रणेत्या॑ह सुक्षितिरनाच्छृष्णं छंदास्या- >णत्यष्टौ ॥३॥ ब्रह्मन्प्रचरिष्यामो होतधर्ममभिष्टुहीत्याह । एष वा एतार्ह बृहस्पतिः । यद्ब्रह्मा । तस्मा एव प्रतिप्रोच्य प्रचरति । आत्मनोऽनायें । यमार्य त्वा मखाय त्वेत्याह । एता वा एतस्य देवताः। ताभिरवैनर सम- यति । मदतीभिः प्रोक्षति । तेज एवास्मिन् दधाति ॥ १॥ अभिपूर्व प्रोक्षति । अभिपूर्वमेवास्मिस्तेजो दधाति । त्रिः प्रोक्षति । व्यावृद्धि यज्ञः। अथो' मेध्यत्वार्य । होताऽन्वाह । संतामहित्यै । अनवानम् । प्राणानासं- तत्यै । त्रिष्टुभः सतीगायत्रीरिवान्वाह ॥ २॥ गायत्रो हि प्राणः। प्राणमेव - - D Rene

·आरणोपनिषत् ।
यजमाने दधाति । संततमन्वाह । प्राणानामन्नाद्यस्य संतत्यै । अथो रक्षसा.
महत्यै। यत्परिमिता अनुब्रूयात् । परिमितमवरंधीत । अपरिमिता अाह ।
अपरिमितस्यावरुध्यै । शिरो वा एतद्यज्ञस्य ॥३॥ यत्नवर्यः । ऊमुजाः।
यन्मौजो वेदो भवति । ऊजैव यज्ञस्य शिरः समर्धयति । प्राणाहुतीर्जुहोति ।
प्राणानेव यजमाने दधाति । सप्त जुहोति। सप्त वै शीर्षण्याः प्राणाः। प्राणा-
नेवास्मिन् दधाति । देवस्त्वा सविता मध्यानक्त्वियाह ॥ ४ ॥ तेजसवैन-
मनक्ति । पृथिवीं तपसमायखेति हिरण्यमुपास्यति । अस्या अनविदाहाय ।
शिरो वा एतद्यज्ञस्य । यत्प्रवग्यः । अग्निः सर्वी देवाः। प्रलवानादीप्यो-
पास्यति । देवतास्वेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति । अप्रतिशीनं भवति । एत-
हिषः ॥५॥ अचिरसिशोचिरसीत्याह । तेज एवास्मिन्ब्रह्मवर्चसं दधाति ।
सरसीदव महार असीत्याह । महान् होषः। ब्रह्मवादिनो' वदति । एते
वाब त ऋत्विजः। ये दर्शपूर्णमासयोः । अथ कथा होता यजमानायाशिषो
नाशास्त इति । पुरस्तादाशीः खलु वा अन्यो यज्ञः । उपरिष्टादाशीरन्यः॥६॥
अनाधृष्या पुरस्तादितियदेतानि यजूरप्याह । शीर्षत एव यज्ञस्य यजमान
आशिषोवरुधे । आयुः पुरस्तादाह । प्रजां दक्षिणतः । प्राणं पश्चात् । श्रोत्रं-
मुत्तरतः । विधृतिमुपरिष्टात् । प्राणानेवास्म समीचो' दधाति । ईश्वरो वा
एष दिशोनून्मदितोः । य दिशोनुव्यास्थापयति ॥ ७ ॥ मनोरचासि भूरि-
पुत्रेतीमामभिमृशति । इयं वै मनोरश्वा भूरिपुत्रा । अस्यामेव प्रतितिष्ठत्य-
न्मादाय । सूपसा मे भूया मामांहिसीरित्याहाहिसायै । चितःस्थ परि-
चित इत्याह । अपचितिमेवास्मिन् दधाति । शिरो वा एतद्यज्ञस्य । यत्र-
वर्यः । असौ खलु वा आदित्यः प्रवर्यः । तस्य॑ मरुतो रश्मयः ॥ ८ ॥

·७० भ । आरणोपनिषत् । खाहा मरुद्भिः परिश्रयस्खेत्याह । अमुमेवादित्यरश्मिभिः पयूहति । तस्मा- दसावादित्यामुष्मिलाके रश्मिभिः पढः । तस्माद्राजो विशापयूढः । तस्मा- ब्रामणीः संजातैः पयूढः । अनेः सृष्टस्य यतः । विककतं भा आच्छेत् । यद्वककताः परिधयो भवति । भा एवावरुन्धे । द्वादश भवंति ॥९॥ द्वाद- शमासाः संवत्सरः । संवत्सरमेवावरुंधे । अस्ति त्रयोदशोमास इत्याहुः । यत्र- योदशः परिधिर्भवति । तेनैव त्रयोदशं मासमवरंधे । अंतरिक्षस्यांतद्धिरसी- त्यहि व्यावृत्यै। दिवं वर्पसस्त्रायवेत्युपरिष्टाद्धिरण्यमधि निर्दधाति । अमुष्या अनतिदाहाय । अर्थो आभ्यामेवैनमुभयतः परिगृह्णाति । अहन्बिभाई सार्य- कानि धन्वेत्याह ॥ १० ॥ स्तोत्येवैनमेतत् । गायत्रमसि त्रैष्टुंभमसि जागत- मसीति पवित्राण्यादत्ते । छन्दोभिरेवनान्यादत्ते । मधुमध्विति धनोति । प्राणो वै मधु । प्राणमेव यजमाने दधाति । त्रिः परियति । त्रिवृद्धि प्राणः । त्रिः परियति । त्र्यावृद्धि यज्ञः ॥ ११ ॥ अथो रक्षसामप॑हत्यै । त्रिः पुनः परियति । षट्सपद्यते । पड्दा ऋतवः । ऋतुप्वेव प्रतितिष्ठति । यो वै धर्मस्य प्रियां तनुवमाक्रामति । दुश्चर्मा स भवति । एष ह वा अस्य प्रियां तनु- वमाक्रामात यस्त्रिः परीत्यं चतुर्थ पयति । एतारह वा अस्योग्रदेवो राजनि- राचक्राम ॥ १२ ॥ ततो वै स दुश्चमभिवत् । तस्मात्रिः परीत्य न चतुर्थ परीयात् । आत्मनो गोपीथाय। प्राणा वै धविाणि । अव्य॑तिषंगं धन्वंति । प्राणानामयंतिषंगाय कृप्य । विनिषा धून्वंति । वेव प्रतितिष्ठति । ऊर्ध्व धूंन्वति । सुवर्गस्य लोकस्य समष्टथै । सर्वते धून्वति । तस्मादयश्सर्वतः पवते ॥ १३॥ दधातीवान्ाह यज्ञस्या हैष उपरिष्टादाशीरन्यो व्यास्थापयन्ति रक्षमा भवति धन्वेत्याह यज्ञश्चक्राम समष्टयेद्वे च ॥४॥ आग्निष्वा वसुभिः . वै पव - ·आरणोपनिषत् । ७१ पुरस्ताद्रोचयतु गायत्रेण छंदसेत्या॑ह । अग्निरेवैनं वसुभिः पुरस्ताद्राचयति गायत्रेण छंदसा।समा रुचितोरोचयेत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते। इंद्रस्त्वा रुदै दक्षिणतो रोचयतु त्रैष्टुंभेन छंदसेत्याह । इंद्र एवैन५ रुद्रदक्षिणतोरोच. यति त्रैष्टुभेन छदसा । स मा रुचितोरोचयेत्याह ।। आशिषमेवैतामाशस्ति । वरुणस्त्वाऽऽदित्यैः पश्चाद्रीचयतु जागतेन छंदसेत्याह । वरुण एवैनमादित्यः पश्चाद्रीचयति जागतेन छन्दसा ॥१॥ स मा रुचितारोचयेत्याह । आशि- पवतामाशास्ते । द्युतानस्त्वामारुतो मरुद्भिरुत्तरतो रोचयत्वानुष्टुभेन छन्द- सेत्याह । द्युतान एवैनं मारुतो मरुद्भिरतरतो रोचयत्यानुष्टुभेन छन्दसा । स मा रुचितो रोचयेत्याह । आशिषमेवैतामास्तेि । बृहस्पतिस्त्वा विश्ववै- रुपरिष्टाद्रोचयतु पातेन छन्दसत्याह । बृहस्पति रेवैनं विश्व वैरुपारष्टाद्रोच- यति पातेन छन्दसा । स मां रुचितो रोचयेत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते ॥२॥ रोचितस्त्वं देव धर्म देवेष्वसीत्याह । रोचितो ह्येष देवेषु । रोचिषी- याहं मनुष्यवियाह । रोचत एवैष मनुष्येषु । सम्रा घर्मरुचितस्त्वं देवेष्वा- युष्मा स्तेजस्वी ब्रह्मवर्चस्यसीत्याह। रुचितो ह्येष देवेष्वायुष्मारस्तेजस्वी ब्रह्म- वर्चसी। रुचितोहं मनुष्येष्वायुष्मास्तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी भूयासमित्याह । रुचित एवैष मनुष्य॑ष्वायुष्मा स्तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी भवति । रुगसि रुचं माय धेहि मयि रुगित्याह । आशिर्षमेवैतामाशास्ते । तं यदेतैर्यजमिररोचयित्वा । रुचितो धर्म इति प्रब्रूयात् । अरोचुकोऽध्वर्युःस्यात् । अरेचुको यज॑मानः । अथ यदेनमेतैर्यजुर्भी रोचयित्वा । रुचितो धर्म इति प्राह । रोचुकोध्वर्युभ- वति । रोचुको यजमानः ॥ ३ ॥ पश्चाद्रोचयति जागतेन छन्दसा स मा रुचितो रोचयेत्याहाऽऽशियमेवैतामाशांस्ते शास्तष्टौ च।। ५ । शिरो वा एत- - - - - ·। आरणोपनिषत् । चनस्य । यत्प्रवर्यः । श्रीवा उपसदः । पुरस्तादुपसदा' प्रवर्य प्रवणक्ति ग्रीवास्खेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति । त्रिः प्रवृणक्ति । त्रय इमे लोकाः । एभर एव लोकेभ्यो यज्ञस्य शिरोऽवरुधे । षट् संपद्यते । षड्डा ऋतवः ।।१॥ ऋतुर्भ एव यज्ञस्य शिरोऽवरुधे । द्वादशकृत्वः प्रणति । द्वादशमासाः संवत्सरः संवत्सरादेव यज्ञस्य शिरोऽवरुधे । चतुर्विशतिः संपाते । चतुविश्शतिरर्ध- मासाः। अर्द्धमासेभ्य एव यज्ञस्य शिरोऽवरुधे। अथो खलु । सकृदेव प्रवृज्यः एकरहि शिरः ॥२॥ आमिष्टोमे प्रवृणति । एतावान् यज्ञः। यानिमि- टोमः। यावानेव यज्ञः। तस्य शिरः प्रतिदधाति । नोक्थ्य प्रवृज्यात् . प्रजा वै पशव उक्थानि । यदुक्थ्य प्रवृज्यात् । प्रजा पशूनस्य निर्दहेत् । विश्वजिति संवेपृष्ठे प्रवृणक्ति ॥ ३ ॥ पृष्ठानि वा अच्युतं च्यावयति । पृष्ट- रेवास्मा अच्युतं च्यावयित्वाऽवरुंधे । अपश्यं गोपामिाह । प्राणो वै गोपाः । प्राणमेव प्रजासु वियातयति । अपश्यं गोपामित्याह । असौ वा आदित्यो गोपाः । स हीमाः प्रजा गोपायति । तमेव प्रजानी गोप्तारं कुरुते । अनि- पद्यमानमित्याह ॥४॥ नह्येष निपद्यते । आ च.परा च पथिभिश्चरतमि- त्याह । आ च ह्येष परां च पथिभिश्चरति । स सधीचीः स विषूचीर्वान इत्याह ।. सध्रीचीश्च ह्येष विषूचीश्च वसांनः प्रजा अभिविपश्यति । आवरी- वर्ति भुवनेष्वन्तरित्याह । आह्येषवरीवात भुवनेष्वंतः। अत्र प्रावीमधुमा- ध्वीभ्यां मधुमाधूचीभ्यामित्याह । वासंतिकावेवास्मा ऋतू कल्पयति । सममिरमिना गतत्याह ॥ ५॥ प्रैष्मानेवास्मा ऋतू कल्पयति । समग्निर- मिनोगतत्याह । अग्निीवैषोमिनासंगच्छते । स्वाहा समनिस्तपसागतेत्याह । पूर्वमेवोदितम् । उत्तरेणाभिगुणाति । धर्ता दिवो विभासि रजसः पृथिव्या - । - मा ·आरणोपनिषत् । इत्याह । वार्षिकावेवास्मा ऋतू कल्पयति । हृदे त्वा मनसे त्वत्याह । शारदावेवास्मां ऋतू कल्पयति ॥ ६ ॥ दिवि देवेषु होत्रा यच्छे- यहि । होत्रामिरेवेमालोकान्त्संदधाति । विश्वासां भुवा पत इत्याह । हैम- न्तका वेवास्मा ऋतू कल्पयति । देवश्रूस्त्वं देवधर्म देवान्पाहीत्याहं । शैशिरा वास्मा ऋतू कल्पयति । तपोजां वाचमस्में नियच्छ देवायुवमित्याह । या वै मध्या वाक् । सा तपोजाः। तामेवावरुधे ॥ ७ ॥ गी देवानामित्याह । पों द्वेष देवानाम् । पिता मतीनामित्याह । प्रजा वै मतयः। तासामेष एव पैता। यत्नवर्यः। तस्मादेवाह । पतिः प्रजानामित्याह । पतिहाँप प्रजानाम्। पतिः कवीनामित्याह ॥ ८ मतिषकवीनाम् । संदेवो देवेने सवित्राऽयतिष्ट ससूर्येणारुतत्याह । अमुं चैवादित्यं प्रवन्यै च सरशास्ति । आयुर्दास्त्व- मस्मभ्यं धर्म वक़दा असीत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते। पिता नासि पिता नौ बोधेत्याह । बोधयत्येवैनम् । नैवैतेऽवकाशा भवति । पत्नियै दशमः । नव वै पुरुषे प्राणाः ॥९॥ नाभिर्दशमी । प्राणानेव यजमाने दधाति । अथो दक्षिरा विराट् । अन्न विराट् । विराजैवान्नाद्यमवरंधे । यज्ञस्य शिरोऽच्छि• द्यत । तद्देवा होत्राभिः प्रत्यदधुः । ऋत्विजोऽवेक्षते । एता वै हो। होत्रा- भिरेव यज्ञस्य शिरः प्रति दधाति ॥१० ॥ रुचितमवेक्षते । रुचिताद्वै प्रजा- पतिः प्रजा असृजत । प्रजाना५ सृष्टय । रुचितमवेक्षते । रुचिताद्वै पर्जन्यो वर्षति । वर्षक: पर्जन्योभवति । संप्रजा एधते । रुचितमवेक्षन्ते । रुचितं वै ब्रह्मवर्चसम् । ब्रह्मवर्चसिनो भवंति॥११॥ अधीयतोऽवेक्षते । सर्वमायुयति । न पत्न्यवेक्षेत । यत्पत्न्यवेक्षेत । प्रजायेत । प्रजात्वस्यैनि देहेत् । यन्नावक्षेत । न प्रजायेत । नास्यै प्रजा निदेहेत् । तिरस्कृत्य यजुर्वाचयति । प्रजायते । नास्य ·७४ आरणोपनिषत् । प्रज्यं निर्दहति । त्वष्ठीमती ते सपेयेत्याह । संपाद्धि प्रजाः प्रजायते ॥ १२॥ ऋतवो हि शिरः सर्वपृष्ठे प्रवृणत्यनिपद्यमानमित्याह गतेत्याह शारदावे- वास्मा ऋतू कल्पयति रंधे कवीनामित्याह प्राणाः प्रतिदधाति भवंति वाचय चत्वारि' च ॥६॥ देवस्य॑ त्वा सवितुः प्रसव इति रशनामादत्ते प्रसूत्यै अश्विनोर्बाहुभ्यामित्याह । आश्वनौहि देवानामध्वर्यु आस्ताम्। पृष्णोहस्ताभ्य मित्याह यत्यै । आददित्यै रास्नासीत्याह यर्जुष्कृत्यै । इड एह्यदित एा सरस्वत्यहीत्याह । एतानि वा अस्यै देवनामानि । देवनामैरेवैनामाह्वयति असावेह्यसावेह्यसावेहीत्याह । एतानि वा अस्यै मनुष्यनामानि ॥१॥ मन प्यनामरेबैनामाह्वयति । षट् संपद्यते । षड्या ऋतः। ऋतुभिरेवैनामा यति । अदित्या उष्णीषमसीत्याह । यथायजुरेवैतत् । वायुरस्यैड इत्याह वायुदेवत्यो' वै वत्सः । पूषात्वोपावसृजत्विाह । पौष्णावै देवतया पश ॥२॥ स्वयैवैन देवतयोपावसृजति । अश्विभ्यां प्रापयेत्याह । आश्विनौ वै दे- वानामिषजौ'। ताभ्यामेवास्मै भेषजं करोति । यस्ते स्तनः शशय इत्याह स्तोत्येवेनाम् । उस्र धर्मशिश्योर्मधर्म पाहि घायशिषेत्याह । याब्रूयादमुष्मै देहीति । ताहगेव तत् । बृहस्पतिस्त्वोप॑सीदत्विया॑ह ॥ ३ ॥ ब्रह्म वै देवान बृहस्पतिः । ब्रह्मणैवैनामुप॑सीदति ॥ दानव स्थ पेरव इत्याह । मेध्यांनेवैनान करोति । विष्वग्वृतो लोहितेनेत्याह व्यावृत्यै। अश्विभ्यां पिन्वस्व सरस्वत्यै पिन्वख पूष्णे पिन्वस्व बृहस्पतये पिन्वस्वेत्याह । एताभ्यो ह्येषा देवताभ्यः पिन्वते । इंद्राय पिन्वस्वेन्द्रायपिन्वस्वेत्याह । इंद्रमेव भागधेयेन समधयति । द्विरिंद्रायेत्याह ॥४॥ तस्मादिंद्रो देवतानां भूयिष्ठभाक्तमः । गायत्रोसि त्रैष्टुभाोस जागतमसीति शफोपयमानादत्ते । छन्दोभिरेवैनानादत्ते । सहोजों - ·आरणोपनिषत् । ७५ भागेनोपमेहीत्याह । ऊर्ज एवैनं भागमकः । अश्विनौ वा एतद्यज्ञस्य शिरैः प्रतिदर्धतावताम् । आवाभ्यामेव पूर्वाभ्यां वक्रियाता इति । इंद्राश्विना मधुनः सारघस्येत्याह । अश्विभ्यामेव पूर्वाभ्यां वर्षट्करोति । अर्थो अश्विना- वेव भागधेयेन समर्द्धयति ॥ ५॥ धर्म पात वसवोयर्जता वडियाह । वर्मू- नेव भागधेयेन समद्धयति । यर्द्वषट्कुर्यात् । यातयामाऽस्य वषट्कारः स्यात् । यन्नवैषट्कुर्यात् । रक्षारंसि यज्ञहन्युः । वडित्याह । परोक्षमेव वर्षट् करोति । नास्य यातयामा वषट्कारो भवति । न यज्ञर रक्षाशसि नंति ॥६॥ स्वाहां त्वा सूर्यस्य रश्मयेवृष्टिवनये जुहोमीत्याह । योवा अस्य पुण्यो रश्मिः । सर्वृष्टिवनिः । तस्मा एवैन जुहोति । मधु हविरसीत्याह । स्वदयत्यवनम् । सूर्यस्य तपस्तपेत्याह । ८ रोवै । द्यावापृथिवीभ्यां त्वापरिगृहामी- त्याह । द्यावापृथिवीभ्यामेवैनं परिगृह्णाति ॥ ७ ॥ अंतरिक्षेण त्वोपयच्छा- मात्याह । अंतरिक्षेणैवैनमुपैयच्छति । न वा एतं मनुष्यों भर्तुमर्हति । देवानी वा पितॄणाम मतो भर्तु शकेयमित्याह । देवरवैन पितृभिरनुमत आदत्ते । वि वा एनमेतर्धयति । यत्पश्चात्प्रवृज्य पुरो जुह्वति । तेजोसि तेजोनुप्रेहीत्याह । तेज एवास्मिन्दधाति । दिविस्पृङमा माहिरसौरतरिक्ष- स्पृङमा माहिरसीः पृथिविस्पृङ्मा माहिरासीरित्याहाहिसायै ॥ ८॥ सुर्व- रास सुवर्मे यच्छ दिवं यच्छ दिवो मा पाहीत्याह । आशिर्षमेवैतामाशास्ते । शिरो वा एतद्यज्ञस्य॑ । यत्प्रवर्यः । आत्मा वायुः । उद्ययं वातनामान्याह ! आत्मन्नेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति । अनवानम् । प्राणाना संतत्यै । पंचाह ॥९॥पाले यज्ञः । यावानेव यज्ञः। तस्य शिरः प्रतिदधाति । अग्नये त्वा वसंमते स्वाहेत्याह । असौ वा आदित्याग्निसुमान् । तस्मा एवैनं जुहोति । - - RA - ·आरणोपनिषद । सोमाय त्वा रुद्रवते स्वाहेत्याह । चन्द्रमा वै सोमो रुद्रवान् । तस्माएकन जुहोति । वरुणाय त्वाऽऽदित्यवते स्वाहेत्याह ॥१०॥ अप्सुं वै वरुण आदि त्यान् । तस्मा एवैन जुहोति । बृहस्पतये त्वा विश्वव्यावतेस्वाहेत्याह । ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिः। ब्रह्मणएवैन जुहोति । सवित्रे त्वं मत विसु- मते प्रमुमते वाजवते स्वाहेत्याह । संवत्सरोवै संवित मान्विभुमान् प्रेस मान्वाजवान् । तस्मा एवन जुहोति । यमायत्वाङ्गिरस्वते पितृमते स्वाहे. त्यहि । प्राणो वै यमोऽङ्गिरस्वान्पितृमान् ॥ ११॥ तस्मा एवैन जुहोति । एताभ्य एवैनं देवताभ्यो जुहोति । दश संपद्यन्ते । दशाक्षरा विराट् । अन्न विराट् । विराजैवान्नाद्यमवरुंधे । रौहिणाभ्यां वै देवाः सुवर्गलोकमायन् । तद्रौहिणयों रोहिणत्वम् । यद्रौहिणौ भवतः। रोहिणाभ्यामेव तद्यजमानः सुवर्गलोकमेति । अहज्योतिः केतुनो जुषतायुज्योतिर्योतिषार स्वाहा रात्रि?तिः केतुना जुषता सुज्योतिर्योतिषार स्वाहेत्याह । आदित्यमेव तमुध्मिल्लोकेऽहां परस्तांदाधार । रात्रिया अवस्तात् । तस्मादसावादियों मुभिल्लोकेहोरात्राभ्यां धृतः ॥ १२ ॥ मनुष्यनामानि पशवः सीदत्वित्या- हेन्द्रायेत्याहार्द्धयति नंति गृहात्यहि सायै पंचाहादित्यवते स्वाहेत्यांह पितृमाने तिचत्वारिं च ॥७॥ विश्वा आशादक्षिणसदित्याह । विश्वानेव देवान्त्री णाति । अथो दुरिष्टया एवैन पाति । विश्वान्देवानयाडिहेत्याह । विश्वानेव देवान्भागधेयेन समर्धयति । स्वाहां कृतस्य धर्मस्य मौः पिबतमश्विनेत्याह । श्विन भागधेयन समर्धयति । स्वाहाग्नये यज्ञियाय शयर्जुभिरित्याह । अभ्यवैनं धारयति । अर्थो हविरेवाकः ॥१॥ अश्विना धर्म पातहादि- वानमहर्दिवाभिरूतिभिरित्याह । अश्विनावेव भागधेयेन समर्धयति । अनुवां - - ·७७ आरणोपनिषत् । धावापृथिवीम सातामित्याहार्नुमत्यै। स्वाहेन्द्रीय स्वाहेन्द्रावडित्याह । इन्द्रीय हि पुरोहूयते । आश्राव्याहधर्मस्य यजेति । वर्षद्कृते जुहोति । रक्षसाम- हौ । अनुयजति स्वगाकृत्यै। धर्ममपातमश्विनेत्याह ॥२॥ पूर्वमेवो- दितम् । उत्तरेणाभिर्गुणाति। अनुवां द्यावापृथिवी अमरसातामित्याहार्नुमौ । ते प्राव्यं यथावण्णमे दिवेनमः पृथिव्याइत्याह । यथा यजुरेवैतत् । दिवि. घो इमं यज्ञ यज्ञमिमंदिविधा इत्याह । सुवर्गमेवैनं लोकं गमयति । दिवं गच्छान्तरिक्षं गच्छ पृथिवीं गच्छेत्याह । एष्वेवैनं लोकेषु प्रतिष्ठापयति । पंच प्रदिगिच्छेत्याह ॥ ३॥ विश्ववैनं प्रतिष्ठापयति । देवाधर्मपानच्छ पितॄन्धर्मपान्गच्छेत्यांह ॥ उभयेष्वेवैनं प्रतिष्ठापयति । यत्पिन्वते । वर्षक: पजन्यों भवति । तस्मात्पिन्व॑मानः पुण्यः । यत्प्रापिन्वते । तदेवानाम्। यई- क्षिणा । तपितृणाम् ॥ ४ ॥ यत्प्रत्यक् । तन्मनुष्याणाम् । यदुदंडू । तद्भुः द्राणाम् । प्रांचमुदचं पिन्वयति । देवत्राऽकः । अथो खर्छ । सर्वा अनुदिशः पिन्वयति । सर्वां दिशः समंधते । अंतः परिधि पिन्वयति ॥ ५ ॥ तेजसो स्कंदाय । इषे पीपियूले पीपिहीत्याह । इर्षमेवोर्ज यजमाने दधाति ॥ यज- मानाय पीपिहीत्याह । यजमानायैवैतामाशिषमाास्ते । मह्यं ज्यैष्ठयाय पीपिहीत्याह । आत्मन एवैतामाशिषमाशास्ते । त्विष्य त्वाद्युम्नाय त्वेन्द्रियार्य वा भूत्यत्वेत्याह । यथायजुरेवैतत् । धर्मासि सुधर्मा मेन्यस्मे ब्रह्माणि धार- येत्याह ॥ ६॥ ब्रह्मन्नवैनं प्रतिष्ठापयति । नेत्त्वावातः स्कंदयादिति । यद्यमि- चरेत् । अमुष्य त्वा प्राणे सादयाम्यमुना सह निरर्थ गच्छेतिब्रूयाद्यं द्विष्यात् । यमेवढेष्टिं । तेनैनर सह निरर्थ गमयति । पूष्णे शरसे स्वाहेत्याह । या एव देवता हुतभागाः । ताभ्यएवैन जुहोति । ग्राभ्यः स्वाहेत्याह । या एवान्त- ·७८ - आरणोपनिषत् । रिले वाचः ॥ ७ ॥ ताभ्य एवैन जुहोति । प्रतिरेभ्यः स्वाहेत्याह । प्राणा देवाः प्रतिराः। तेभ्य एवैनं' जुहोति । द्यावा पृथिवीभ्याश्स्वाहेत्याह । द्याव पृथिवीभ्यामेवैन' जुहोति। पितृभ्यो धर्मपेभ्यः स्वाहेत्याह । ये वै यज्वानः ते पितरो धर्मपाः । तेभ्य एवैन जुहोति ॥ ८ ॥ रुद्राय रुद्रहोत्रे स्वाहेत्याह रुद्रमेव भागधेयेन समर्धयति । सर्वतः समनक्ति। सर्वत एव रुद्रं निरवंद- यते । उदचं निरस्यति । एषा वै रुद्रस्य दिक् । स्वायमेव दिशि रुद्र निर- वदयते । अपउपस्पृशति मेध्यत्वाय । नान्वीक्षेत । यदन्वीक्षेत॥ ९॥ चक्षु- रस्य प्रमायुकरस्यात् । तस्मानान्वीक्ष्यः। अपीपरो माह्रो रात्रिय मापाह्ये- पाते अग्ने समित्तया समिध्यस्वायुर्मेदा वर्चसा माऽऽजीरित्याह । आयुरेव- स्मिन् वची दधाति । अपीपरो मारात्रिया अहो मापाह्येषाते' अग्ने समित्तया समिध्यस्वायुर्मेदा वसा माऽऽञ्जीरित्याह । आयुरेवास्मिन्वों दधाति अग्निोतियोतिराग्निः स्वाहा सूर्यो ज्योतियोतिः सूर्यः स्वाहेत्याह । यथा यजुरेवैतत् । ब्रह्मवादिनों वदति । होतव्यमग्निहोत्रां ३ न होतव्या ३ मिति ॥ १० ॥ यद्यर्जुषा जुहुयात् । अधापूर्वमाहुती जुहुयात् । यन्न हु- पान् । अग्निः पराभवेत् । भूः स्वाहेत्येव तिव्यम् । यथापूर्वमाहूती जुहोति । नाग्निः पराभवत्ति । हुत हविर्मधुहविरित्याह । स्वद्यत्येवैनम् । इन्द्र तमेना- वियाह ॥११॥प्राणो वा इन्द्रतमाग्निः। प्राण एवैनमिन्द्रतमेग्नौ जुहोति । पिता नोसि मा माहिश्सीरित्याहाहिसायै । अश्याम ते देव धर्म मधुमतो वाजवतः । पितुमत इत्याह । आशिर्षमेवैतामाशास्ते । स्वधाविनोऽशीमहि त्वा मामाहि सीरित्याहाहिसायै । तेजसा वा एते व्युध्यते । ये प्रवग्येण चरंति । प्राति । तेज एवात्मन्दधते ॥ १२ ॥ संवत्सरं नमारसमश्नीयात् । RA . m ·- आरणोपनिषत् । ७९ नरामामुपेयात् । न मृन्मयेन पिबेत् । नास्य राम उच्छिष्टं पिबेत् । तेज एव तत्सश्यति । देवासुराः संयत्ता आसन् । ते देवा विजयमुपयन्तः। विभ्रा- जि सौर्ये ब्रह्मसन्यदधत । यत्किंचदिवाकीय॑म् ॥ तदेतेनैव व्रतेनागोपायत् । तस्मादेततं चार्यम् । तेजसो गोपीथार्य । तस्मादेतानियजूषि विभ्राजः सौर्यस्येत्याहुः । स्वाहा त्वा सूर्यस्य रश्मिभ्य इति प्रातः सश्सादयति । स्वाहा त्वा नक्षत्रेभ्य इति सायम् । एता वा एतस्य देवताः । ताभिरवैनर समर्ध- यति ॥ १३ ॥ अकरश्विनेत्याह प्रदिशोगच्छेत्याह पितृणामतः परिधि पिन्व- यति धारयेत्याह वाचा धर्मपास्तेभ्य एवैन जुहोत्यन्वीक्षेतहोतव्या ३ मित्य- आवियाह दधते गोपायत्सप्तच ॥ ८ ॥ धर्म या ते दिवि शुगितितिस्र आई- तोर्जुहोति । छन्दोभिरेवास्येभ्यो लोकेभ्यः शुचमर्वयजते । इयत्यो जुहोति । अथेयत्ययति । त्रय इमे लोकाः । एभ्य एव लोकेभ्यः शुचमवयजते । अनुनो द्या मतिरित्याहार्नुमत्यै । दिवस्त्वा परस्पाया इत्याह । दिव एवेमा- लोकान् दाधार । ब्रह्मणस्त्वा परस्पाया इत्याह ॥ १॥ एष्वेव लोकेषु प्रजा दाधार । प्राणस्य॑ त्वा परस्पाया इत्याह । प्रजास्वेव प्राणान् दाधार । शिरो वा एतद्यज्ञस्य । यत्प्रवयः । असौ खलु वा आदित्यः प्रवग्यः। तं यई- क्षिणा प्रत्यंच मुदंचमुद्बासयेत् । जिलं यज्ञस्य शिरो हरेत् । प्रांचमुद्वा- सयति । पुरस्तादेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति ॥२॥ प्रांचमुद्वांस्यति । तस्मादसावादित्यः पुरस्तादुदेति ॥ शफोपयमांधवित्राणि धृष्टी इत्यन्वर्व- हरति । सात्मानमेवैन सतनुं करोति । सात्मामुष्मिलोकेभवति । य एवं वेदं । औदुंबराणि भवति । ऊर्वा उदुंबरः । ऊर्जमेवावरंधे। वमनावा अन्वित्यं ॥३॥ यज्ञ रक्षारसि जिघासंति। सान्ना प्रस्तोतान्ववैति । सामवै ·८० ॥ आरणोपनिषत् । रक्षोहा । रक्षसामप॑हत्यै । त्रिनिधनमुपैति । त्रय इमे लोकाः। एभ्य एवं लोकेभ्यो रक्षास्यपहति । पुरुषः पुरुषो निधनमुपैति ॥ पुरुषः पुरुषोहि रक्षती । रक्षसामपहत्यै ॥४॥ यत्पृथिव्यामद्वासयेत् । पृथिवीर शुचाम्- येत् । यदप्सु । अपः शुचार्पयेत् । यदोषधीषु । ओषधीः शुचर्पियेत् । यद्ध- नसतिषु । वनस्पतींच्छुचापयेत् । हिरण्यं निधायोद्वासयति । अमृतं वै हिरण्यम्॥५॥ अमृत एवैनं प्रतिष्ठापयति । वल्गुरसि शंयुधाया इति त्रिप रिषिचन्पयति । त्रिवृद्वा आमिः। यानिवामिः । तस्य शुचर शमयति । त्रिः पुनः पेयेति। षट्पद्यते । षड्डा ऋतर्वः । ऋतुभिरेवास्य शुचरं शमयति । चर्तुस्रक्तिनाभितस्येयाह ॥६॥ इयं वा ऋतम् । तस्यां एष एव नाभिः। यत्वयः। तस्मादेवाह । सदेविश्वायुरित्याह । सदोहीयम् । अप द्वेषो अप हर इत्याह भ्रातृव्यापनुत्यै । धर्मैतत्तेऽनमेतत्पुरीषमिति दना मधुमिश्रेणं पूर यति । ऊर्वा अन्नाद्यं दधि । ऊजैवैनमन्नार्धन समर्द्धयति ॥७॥ अनश- नायुको भवति । य एवं वेद । रतिर्नामासि दिव्योगंधर्व इत्याह । रूपमेवा- स्यैतन्महिमानरति बंधुतां व्याचष्टे । समहमायुषा संप्राणेनेत्याह । आशि- पमवैतामाशास्ते । व्यसौयोस्मान्द्वोष्ट यं चं वयं द्विष्म इत्याह । अभिचार एवास्यैषः । अचिक्रदृषा हरिरित्याह । वृषा होषः ॥ ८॥ वृषा हरिः । महान्मित्रो न देर्शत इत्याह । स्तोत्येवैनमेतत् । चिर्दसि समुद्रयोनिरित्याह । खामेवैनं योनि गमयति । नमस्ते अस्तु मा मांहि सीरित्याहाहि साथै । विश्वा- वसुर सोमगंधर्वमित्याह । यदेवार्य क्रियमाणस्यांतयेति । तदेवास्यैतेनाप्या- ययति । विश्वावसुरभि तन्नों गृणात्वित्यहि ॥ ९॥ पूर्वमेवोदितम् । उत्तरे णाभिगृणाति । धियो हिन्वानो धिय इन्नों अव्यादित्याह । ऋतूनेवास्मै ·.।।। आरणोपनिषत् । ८१ कल्पयति । प्रासी गंधर्वो अमृतानि वोचदित्याह । प्राणा वा अमृताः। प्राणा- वास्मै कल्पयति । एतत्त्वं देव धर्मदेवो देवानुपांगा इत्याह । देवो ह्येष संदे- वानुपैति । इदमहं मनुष्यों मनुष्यानित्यहि ॥ १०॥ मनुष्योहि । एष सन्म- नुष्यांनुपैति । ईश्वरो वै प्रवर्दीमुद्वासयन् । प्रजा पशून्समिपीथमनूद्वासः सोमपीथानुमेहि । सह प्रजयां सह रायस्पोषेणेत्याह । प्रजामेव पशून्सोम- थमात्मन्धत्ते । सुमित्रा न आप ओषधयः संत्वियाह । आशिषमेवैतामा- शास्ते । दुर्भित्रास्तास्मै भूयासुस्मिान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इत्याह । अभि- चार एवास्यैषः । प्र वा एषोस्माल्लोकाञ्चयवते । यःप्रवर्यमुद्वासयति । उदुत्यं चित्रमिति सौरीभ्यामृग्भ्यां पुनरेत्य गार्हपत्ये जुहोति । अयं वै लोको गाह- पत्यः। अस्मिन्नेव लोके प्रतितिष्ठति। असौ खलु वा आदित्यः सुंवर्गो लोकः । यत्सौरीभवतः । तेनैव सुवर्गाल्लोकान्नति ॥ ११ ॥ ब्रह्मणस्त्वापर- पाया इत्याह दधात्यन्वित्य रक्षस्वीरक्षसामप॑हत्यै वैहिरण्यमाहाधयति ह्येष गृणात्विया॑ह मनुष्यानित्याहास्यैषष्टिौ च ॥ ९॥ प्र॒जाप॑तिं वै देवाः शुक्र पयोढुहन् । तदेभ्यो न व्यभवत् । तदग्निव्यंकरोत् । तानि शुक्रियाणि सामा- न्यभवन् । तेषां यो रसोत्यक्षरत् । तानि शुक्रयजूण्यभवन् । शुक्रियाणां वा एतानि शुक्रियाणि । सामपयसं वा एतयोरन्यत् । देवानामन्यत्पर्यः। यद्गोः पर्यः ॥ १॥ तत्सानः पर्यः । यदजायै पर्यः। तद्देवानां पर्यः । तस्माद्यत्रै- तैर्य भिश्चरन्ति । तत्पय॑सा चरंति । प्रजापतिमेवतद्देवान्पयसान्नानि सम- र्द्धयति । एष ह त्वै साक्षात्प्रवर्य भक्षयति । यस्यैवं विदुषः प्रवर्यः ज्यते । उत्तरवेद्यामुासयेत्तेजस्कामस्य । तेजो वा उत्तरवेदिः॥२॥ तेजः प्रवयः । तेजसैव तेजः समद्धयति । उत्तरवेद्यामुद्रासयेदन्नकामस्य । शिरो -- 1 --- प्रवृ- --- ·८२ आरणोपनिषत् । वा एतद्यज्ञस्य । यत्प्रवर्यः । मुखमुत्तरवेदिः। शीष्णव मुखरसंधात्यन्ना- द्याय । अन्नाद एव भवति । यत्र खलु वा एतमुद्वासितं वारसि पर्यासते । परिवतासमी प्रजावयाश्स्यासते ॥ ३ ॥ तस्मादुत्तरवेद्यामेवोद्वासयेत् प्रजानां गोपीथार्य । पुरो वा पश्चाद्वोद्वासयेत् । पुरस्ताद्वा एतज्ज्योतिरुदेति । तत्पश्चान्निम्रोचति । स्वामेवैनं योनिमनूद्वासयति । अपां मध्य उद्वासयेत् । अपां वा एतन्मध्याज्ज्योतिरजायत । ज्योतिः प्रवर्यः । स्वएवैनं योनौ प्रति ष्ठापयति ॥ ४॥ यं द्विष्यात् । यत्र स स्यात् । तस्यां दिश्युद्वासयेत् । एष वा अग्मिवैश्वानरः ।यत्प्रवन्यैः । अग्निनैवैनं वैश्वानरेणाभिप्रवर्तयति । औदुबार शाखायामुद्वासयेत् । ऊर्वा उदुंबरः । अन्नं प्राणः । शुग्धर्मः ॥ ५ ॥ इद- महममुष्यामुष्यायणस्य शुचा प्राणमपि दहामीत्याह । शुचैवास्य प्राणमा दहति । ता जगातिमाछति । यत्र दर्भा उपदीकसंतताः स्युः। तदुद्वासये हृष्टिकामस्य । एता वा अपाम-ज्झायोनाम । यद्दर्भाः। असौ खलु वा आदित्यइतोवृष्टिमुदीरयति । असावेवास्मा आदित्यो वृष्टिं नियच्छति । ना आपो नियताधवनायति ॥६॥ गोः पर्य उत्तरवेदिरासते स्थापयति धर्मोयति ॥ १० ॥ प्रजापतिः संभ्रियमाणः । संम्राट् संभृतः । धर्म प्रवृक्तः । महावीर उद्वासितः । असौ खलु वा वैष आदित्यः । यत्प्रवयः । स एतानि नामान्यकुरुत । य एवंवेदं । विदुरेनं नाम्नां । ब्रह्मवादिनों वदति ॥ १ ॥ यो वै वसीया५सं यथानाम पचरति । पुण्याति वै स तस्मै कामयते । पुण्यातिमस्मै कामयंते ॥ य एवं वेद । तस्मा. देवं विद्वान् । धर्म इति दिवाचक्षीतासम्राडिति नक्तम् । एते वा एतस्य प्रिये तनुा । एते अस्य प्रिये नामनी । प्रिययैवैनं तनुवा ॥२॥ प्रियेण नाना auta . - ·- आरणोपनिषत् । समर्धयति । कीर्तिरस्य पूर्वागच्छति । जनतामायतः। गायत्री देवेभ्योपाका- मत् । तां देवाः प्रवर्येणैवानुव्यभवन् । प्रवयेणाप्नुवन् । यञ्चतुर्विंशतिः कृत्वः प्रवग्यै प्रवृणक्ति । गायत्रीमेव तदनुविभवति । गायत्रीमाप्नोति । पूर्वास्य जनयतः कीर्तिर्गच्छति । वैश्वदेवः सन्निः ॥३॥ वसवः प्रवक्तः । सोमोभिकीर्यमाणः । आश्विनः पर्यस्यानीयमाने । मारुतः कयन् पोष्ण उदतः। सारस्वतो विष्यंदमानः । मैत्रः शरागृहीतः। तेज उद्यतो वायुः । हियर्माणः प्रजापतिः । हुयानो वाग्वुतः ॥ ४ ॥ असौ खलु वा वैष आदित्यः । यत्प्रवर्यः । सएतानि नामान्य कुरुत । य एवं वेद । विदुरे'नं नाना । ब्रह्मवादिनो' वदंति । यन्मृन्मयमा ति नानुते । कस्मा- देषोश्नुत इति । वागेष इति' ब्रूयात् । वाच्ये 'व वाचं दधाति ॥५॥ तस्मा दभुते । प्रजापतिर्वा एष द्वादशधा विहितः । यत्नवर्यः। यत्नागवकाशेभ्यः। तर्न प्रजा असृजत । अवकाशैर्देवासुरानसृजत । यदूर्ध्वमवकाशेभ्यः । तेना- नमसृजत । अन्नं प्रजापतिः । प्रजापतिर्वा वैषः॥६॥ वदंति तनुवासस- नोहूयमानोवाग्धुतो दधात्येषः ॥ ११ ॥ सविता भूत्वा प्रथमेहन्प्रवृज्यते । तेन कामा एति । यद्वितीयेहन्प्रवृज्यते । अग्निभूत्वादेवाने ति । यत्तृतीये- हन्प्रवृज्यते' । वायुभूत्वा प्राणाने ति। यचतुर्थेहेन्प्रयुज्यते' । आदित्यो भूत्वा रश्मीनेति । यत्पंचमेहन्प्रवृज्यते' । चंद्रमा भूत्वा नक्षत्राण्येति ॥ १ ॥ यत्त- ठेहन्प्रवृज्येत । ऋतुर्भूत्वासंवत्सरमे'ति । यत्सप्तमेहन्प्रवृज्यते' । धाता भूत्वा शक्करीमेति । यदृष्टमेहन्प्रवृज्यते' । बृहस्पतिर्भूत्वा गायत्रीमे'ति । यनवमेह- प्रवृज्यते' । मित्रोभूत्वा त्रिवृत इमालोकाने ति । यद्देशमेहन्प्रवृज्यते । वरु- गोभूत्वा विराजमेति ॥२॥ यदेकादशहन्प्रवृज्यते' । इंद्रोभूत्वा त्रिष्टुभमेति। --- ।

·A आरणोपनिषत् । यद्वादशहन्प्रवृज्यते' । सोमोभूत्वासुत्यामेति । यत्पुरस्तादुपसदा प्रवृज्यते तस्मादितः परांडमूलोका स्तपन्नेति । यदुपरिष्टादुपसदां' प्रवृज्यते । तस्मा मुतोवाङिमालोकारस्तपन्नेति । यएवंवेदं । ऐवतपति ॥३॥ नक्षत्राण्यो। विराजमति तपति ॥ १२ ॥ देवावै सत्र सावित्रं परिश्रिते ब्रह्मन्प्रच व्यामोऽनिष्ट्वा शिरोग्रीवा देवस्यरशना विश्वा आशा धर्म याते' प्रजाप शुक्र प्रजापतिः संघ्रियमाणः सविताद्वादश॥१२॥देवावै सत्र सखदिरः परि श्रितेभिपूर्वमथो रक्षसांप्रैष्मावेव ब्रह्म वै देवानामश्विना धर्म पतिं प्रापोवै इ तमानिवृषाहीरर्योवै वसीयासं यथा नाममष्टोत्तरशतम् ॥१०८॥ उगमिरर श्रीवा आत्मा पुनरसौ तं यन्ममुखं ॥+॥ शन्नस्तन्नो माहासीत् । ॐ शां शांतिः शांति' :॥ हार': ॐ॥ हरिः ॐ ॥संवा सिंचामि यर्जुषा प्रजामायुधनं' च ॥ ॐ शांतिः शां शांतिः ॥ हारः॥ॐ॥ परे युवाश्सं' प्रवतो' नहीर बहुभ्यः पामनपर शानम्। वैवस्वत ५ संगमनं जनानां यमर राजा १५ हविषा दुवस्यत । इदं । वस्त्रं प्रथमन्वागन्नपैत दूह यदिहाविभः पुरा ।इष्टापूर्तमनुपश्य दक्षिणां यह दत्तंबहुधा विबंधुषु । इमौ युनज्मिते वह्नी असुनीथाय वोढवे' । याभ्यां यम सादन५ सुकृतां चापि' गच्छतात् । पूषात्वेतश्यावयतु प्रविद्वाननष्टपशुर्स नस्य गोपाः। सत्वैतेभ्यः परि ददापितृभ्योऽग्निदेवेभ्य: सुवित्रे'भ्यः । पूरे आशा अनुवेद सर्वाः सो अस्मार अभयतमेननेषत् । स्वस्तिदा अघृणिः सक वीरोऽप्रयुच्छन्पुर एतु प्रविद्वान् ॥ १ ॥ आयुर्विश्वायुः परिपासति त्वा पूष त्वा पातु प्रपथे पुरस्तात् । यत्रासते सुकृतोयत्रते ययुस्त– त्वा देवः सवि देधातु । भुवनस्य पत इद५ हविः । अग्नये रयिमते स्वाहा । पुरुषस्य सर .. -- ·- - आरणोपनिषत् । वर्यपेघानि' मृज्महे । यथा नो अत्र नापरः पुरा जरस आयति । पुरुषस्य सया वरिविते'प्राणमंसिस्रसम् ॥ शरीरेण महीमिहि स्वधयेहि पितृनुप प्रज- यास्मानिहावह । मैव' मास्ता प्रियेह देवी सती पितृलोकं यदैषि। विश्व- वारा नर्भसा संव्ययत्युभौ नो' लोको पर्यसाभ्याव॑वृत्स्व ॥ २ ॥ इयन्नारी' पतिलोकं वृणाना निपद्यत उपत्वा मर्त्य प्रेतम् । विश्व पुराणम पालती तस्यै' प्रजा द्रविणं चेह धेहि । उदीर्घनायोमजीक्लोकमितासुमेतमुपशेष एहि । हस्तग्रामस्य दिधिषोस्त्वमेतत्पत्युजनित्वमभिसंबभूव । सुवर्गर हस्ता- दाददाना मृतस्य श्रियै ब्रह्मणे तेजैसे बलाय । अत्रैव स्वमिह वयर सुशेवा विश्वास्पृवो' अभिमांतीजयेम । धतुर्हस्तादादांना मृतस्य॑ श्रियै क्षत्रायोजसे बलाय । अत्रैवत्वमिहं वय सुशेवा विश्वात्यधो' अभिमातीर्जयेम । मणिर हस्तादादांना मृतस्यं श्रियै विशे पुष्टयै बलाय । अत्रैवत्वमिह वयसुशेवा विश्वास्पृधो' अभिमातीर्जयेम। इममग्ने चमसमा विजीह्वरः प्रियोदेवानामुतसो- म्यानाम्। एषयश्चमसो देवपानस्तस्मिंदेवा अमृता मादयंताम्। अग्ने वर्म परिगो- मिय॑यस्वसंप्रोणुष्वमेदसा पीवसा च। नेत्वाधृष्णुहेरेसाज'र्हषाणो दद्विधक्ष्य- पर्यखयांत। मैनमग्ने विदेहो माभिशो'चो मास्य त्वच चिक्षिपो मा शरीरम् । यदा शृतं करवो' जातवेदोथे मेनं प्रहिणुतात्पितृभ्यः॥ शृतंयदाऽकरसि जात- वेदोथै मेन परि दत्तावितृभ्यः। यदागच्छात्यमुनीतिसेतामा देवानी वशनी भवाति । सूर्य तेचक्षुर्गच्छतु वातमात्मा द्यां च गच्छं पृथिवीं च धर्मणा । अपो वा गच्छ यदि तत्र ते हितमोषधीषु प्रतितिष्ठा शरीरः । अजोऽभागस्तप॑सा तं तपस्वतं ते' शोचिस्तपतु तं ते' अधिः । यास्ते' शिवास्तनुवोजातवदेस्ता- भिवहेम लुकृतां यत्र लोकाः । अयं वै त्वमस्मादधित्वमेतयंवैतर्दस्ययोनि- - - ·८६ आरणोपनिषत् । रास। वैश्वानरः पुत्रः पित्रेलौककृज्जातवेदो वहेमर सुकृतां यत्र लोकाः ॥४ विद्वानभ्याववृत्स्वाभिमातीर्जयेम शरीरैश्चत्वारिंच ॥ १॥ य एतस्य पर गोप्तारस्तेभ्यः स्वाहा य एतस्य पथो रक्षितारस्तेभ्यः स्वाहा य एतस्यपथे ऽभिरक्षितारस्तेभ्यः स्वाहाँ ख्यात्रे स्वाहांडपाख्याने स्वाहां मिलालपते स्वा ऽपलालपते स्वाहाग्नये'कर्मकृते स्वाहा यमत्रनाधीमस्तस्मै स्वाहा । यस्त इच जभरत्सिविदानो मूर्धानं वा ततपतेत्वाया । दिवो विश्वस्मात्सीमघाय उरुष्यः । अस्मात्त्वमधि जातोसि त्वयंजायतांपुनः । अग्नये' वैश्वानरा सुवर्गाय लोकाय स्वाहा ॥ १॥ य एतस्यत्वत्पंर्च ॥ २॥ प्रकेतुना बृहत भात्यग्निराविविश्वानिवृषभो रोरवीति । विश्चिदंतादुपमामुदानंडपा पस्थ महिषो वैवर्द्ध । इदंतएक पर ऊत एक तृतीयेन ज्योतिषा सीवशस्व संवेशनस्तनुवै चारुरोध प्रियो देवानी परमे सधस्थे । नाकै सुपर्णमुपयत्प तत हृदावनतो अभ्यचक्षतत्वा । हिरण्यपक्षं वरुणस्य दूतं यमस्य योनै शकुनं मुरण्युम् । अतिंद्रवसारमेयौ श्वानौ चतुरक्षौशबलौसाधुनापथा। अर्था पितॄन्सुविदवार अपीहि यमेन ये सधमादं मदति । यो ते श्वान यम रक्षि तारौ चतुरक्षौ पथिरक्षा नृचक्षसा । ताभ्यांराजपरि देह्येन स्वस्ति चास्मा अनावं च धेहि ॥१॥ उरुण सावंतृपावुलुंबलौ यमस्य दूतौ चरतो वशा अनु । तावस्म दृशेयेभ्यं सूर्याय पुर्नर्दत्ता वसुंमोह भद्रम्।सोम एकेभ्यः पवते घृत मेकउपासते। येभ्यो मधु प्रधावति तारश्चिदेवापि गच्छतात् । ये युध्यते प्रधन सुशूरांसोयतनुत्यजः । येवा सहस्रदक्षिणास्ताश्चिदेवापि गच्छतात् ।तप॑सा ये अनाधृष्यास्तपसा ये सुवर्गताः। तपो ये चक्रिरे महत्ताश्चिदेवापिगच्छतात्। अश्मन्वतीरेवती: सभध्वमुतिष्ठत प्रतरतासखायः । अाजहाम ये असन्न- ·. आरणोपनिषत् । सवितुः पवित्र या राष्ट्रात्पन्नादुद्वयंतमंसस्पार' धाता पुनातु । अस्मात्त्वमधि जातो'स्ययं त्वदधिजायतम् । अग्नये' वैश्वानराय सुवर्गाय लोकाय स्वाहा ॥ २॥ अवशीयतार सधस्थेपंचच ॥ ४ ॥ आयातु देवः सुमनाभिरूतिभि- यमो हवेह प्रयताभिरका। आसीदतासुप्रयते'ह बर्हिष्यूजायजात्यै मम शत्रु- हत्यै । यमे ईव यतमाने यदैतं प्रवां भरन्मानुषा देवयंतः। आसीदत५ स्वर्मु- लोकं विदांने स्वासस्थेभवतमिदवे नः । यमायसोमसुनुतयमाय जुहुताहविः। यमई यज्ञो गच्छत्यग्निदूतो अर'कृतः।यमार्य घृतवद्धविर्जुहोत प्रतिष्ठत ! स नो देवेष्वायमदीर्घमायुःप्रजीवसे'। यमाय मधु मत्तम राज्ञे'हव्यं जुहोतन । इदन्नम ऋषिभ्यःपूर्वजेभ्यः पूर्वेभ्यः पथिकृद्धः ॥१॥ योस्य कौष्टय जगत: पार्थिवस्यैक इद्वशीयमं भग्यश्रवो गाययोराजोन परोध्यः यमं गाय भग्यश्रको यो राजाऽन पुरोध्यः ॥ ३॥ येनापो नद्यो'धन्वानि येन द्यौः पृथिवी दृढा । हिरण्य कक्ष्यान्सुधुरोन्हिरण्याक्षानयःशफान् । अश्वाननश्यतो दानं यमो राजाऽभितिष्ठति । यमो दाधार पृथिवीं यमो विश्वमिदं जगत् । यमाय सर्व मित्रस्थे यत्प्राणद्वायुरक्षितम् । यथा पंच यथा षड्यथा पंचदशर्षयः । यम यो विद्यात्स यायथैक ऋषि'विजानते ॥२॥ त्रिकद्रुकभिः पततिषडुर्वीरेक- मिगृहत् । गायत्री त्रिष्टुप्छंदा सि सर्वा ता यम आहिता । अहरहनयमानो गामश्वं पुरुषं जगत् । वैवस्वतो न तृप्यति पंचभिर्मानवैर्यमः । वैवस्वते विविच्यते यमे राजनि ते जनाः॥ये चेह सत्येनेच्छेते य उ चानृतवादिनी ते राजनिह विविच्यतेऽथायति त्वामुप । देवाश्च ये नमस्यीत ब्राह्मणाश्चा- पचित्यति । यस्मिन्क्षे सुपलाशे देवैः संपिवते यमः । अानो विश्पतिः पिता पुराणा अनुवेनति ॥ ३ ॥ पथिकद्धयो' विजानतेनुवेनति ॥५॥ वैश्वा- - । AD ।

·आरणोपनिषत् । नरे हविरिदं जुहोमि साहस्रमुत्स शतधारमेतम् । तर्मिनेष पितरं पितामह मपितामहं विभारिपन्व॑माने । द्रप्सश्चस्कंद पृथिवीमनुयामिमं च योनिमनु- यश्च पूर्वः। तृतीयं योनिम संचरं तं द्रप्सं जुहोम्यनु सप्तहोत्राः । इम५ समु- २५ शतधारमुत्स' व्यच्यमान भुवनस्य मध्ये' । घृतं दुहानामदिति जना. याने माहिसीः परमे व्यो मन् । अपेत वीतविसर्पतातो येत्रस्य पुराणा ये व नूतनाः । अहो भिरद्भिरक्तुभिर्व्यक्तं यमो ददात्ववसानमस्मै । सवितैतानि शरीराणि पृथिव्यै मातुरुपस्थ आर्दधे । तेभियुज्यंतामनियाः ॥ १ ॥ शुन वाहाः शुनं नाराः शुनं कृषनु लोगलम्। शुनं वरना बंध्यता शुनमष्ट्रामुदि- गयम् । नासीरा शुनमस्मासु धत्ता शुनासीराविमां वाचं यदिवि चक्रथुः पर्यः । तेनेमामुपसिंचतम् । सीते वदामहे त्याची सुभगे भव । या न: सुभगा ससि या नः सुफलाससि । सवितैतानि शरीराणि पृथिव्यै मातुरुपस्थ आर्दधे । तेभिरदिते शं भव । विमुच्यध्वमनिया देवयाना अतारिष्म तमसपारमस्य । ज्योतिरापाम सुवरगन्म ॥ २ ॥ अंवाता वांति' पतयन्ति विद्युत उदोषधीर्जिहतेपिन्वते सुर्वः । भुवनाय जायते यत्पर्जन्यः पृथिवीरेतसावति । या यमाय हार्थमवप- पंच मानवाः । एवं वपामि हाम्य यथासांमजीवलोके भूरि॑यः । चितस्थप- रिचित ऊर्ध्वचितः श्रयध्वं पितरो' देवा । प्रजापतिर्वः सादयतु तयाँ देव- तया । आप्पायस्व संते' ॥ ३॥ अग्निया अंगन्म सप्त च ॥ ६ ॥ उत्ते' तनोमि पृथिवीं त्वत्परीमं लोकं निदधन्मो अह रिषम् । एता स्थूणां पितरों धारयंतु ते त्रायमः सादनात्ते मिनोतु । उपसर्प मातरं भूमिमे तामुरुव्यच संटार्थिवरिसुशेवाम् । ऊर्णम्र दायुवतिर्दक्षिणावत्येषा त्वापातु निया उपस्थे'! इरा विश्वस्मै D ·९० । आरणोपनिषत् । उच्छ्मञ्चस्व पृथिवि माविबाधिथाः सूपायनास्मै' भव सूपवंचना । माता पुत्रं यासिचाभ्येनं भूमि वृणु। उच्छमञ्चमाना पृथिवी हि तिष्ठसि सहस्र मित उपहिश्रय'ताम् । ते गृहासो' मधुश्रुतो विश्वाहास्मैशरणाः संवत्र । एणी ‘नाहरिणीरर्जुनीः संतु धेनवः । तिलंवत्सा ऊर्जमस्मै दुहानाविश्वाहासत्व- नेपम्फुरतीः ॥१॥ एषा ते यमसार्दने स्वधा निधीयते गृहे । अक्षितिनाम ते असौ । इदं पितृभ्यः प्रभैरेम बर्हिदेवेभ्यो जवित उत्तरं भरेम । तत्त्व- मारोहासो मेयोभव' यमेन त्वं यम्यां संविदानः । मा त्वाः वृक्षौ संबा- विष्टां मा माता पृथिवि त्वम्ापितॄन्ह्यत्र गच्छास्येासं यमराज्ये' । मा त्वा वृक्षौ संबंधियांमा माता पृथिवी मही। वैवस्वतः हि गच्छासि यमराज्ये विरा- जसि । नळं प्लवमारो'है तं नळेन पथोन्विहि । स त्वं नळप्लवो भूत्वा. संत- प्रतरोत्तर ॥ २ ॥ सवितैतानि शरीराणि पृथिव्यै मातुरुपस्थ आदधे । तेभ्यः पृथिवि शंभव । षड्ढौता सूर्य ते चक्षुर्गच्छतु वातमात्माद्यां च गच्छ पृथिवीं च धर्मणा । अपो वा गच्छ यदि तत्र ते हितमोषधीषु प्रतितिष्ठा शरीरैः । पर मृत्यो अनुपरे हि पंथां यस्ते स्व इतरो देवयानात् । चक्षुष्मते शृण्वते ते' ब्रवीमि मानः प्रजारीरिषो मोतवीरान् । शं वातः शर हि ते घृणिः शर्मुते संत्वोषधीः । कल्पंतां मे दिशः शम्माः । पृथिव्यास्त्वालाके सौद- याम्यमुष्यशर्मा सि पितरो' देवता । प्रजापतिस्त्वासादयतु तया देवतया । अंतरिक्षस्य त्वादिवस्त्वादिशात्वानास्यत्वापृष्ठे बध्नस्य त्वाविष्टपे' सादया- म्यमुष्य शर्मा सि पितरो' देवता । प्रजापतिस्त्वा सादयतु तयाँ देवतया ॥ ३ ॥ अनपस्फुरतीरुत्तर देवतया द्वे च ॥ ७ ॥ अपूपान्त वावरुरेई सीदतूत्तभ्नुवन्पृथिवीं चामुतोपार'। योनिकृतः पथिकृतः सपः - ·आरणोपनिषत् । यतयेदेवानां घृतभागाइहस्थ । एषा ते' यमसार्दने स्वधा निधीयते गृहेसौ । दशाक्षरा तार रक्षखतां गोपायस्व तां ते परिददामि तस्यां त्वामादभन्पि- तरो देवता । प्रजापतिस्त्वासादयतु तया देवतया । अपूपाञ्कृतवान्क्षीरवा न्दर्धिवान्मधुमारवरहसीदत्तत्तभ्नुवन्थिवीं चामुतोपरि । योनिकृतः पथि- कृतः सपर्यतये देवानाशतभागाः क्षीरभागा दर्धिभागा मधुभागा इहस्थ । एषा ते' यमसार्दने स्वधा निधीयते गृहसौ । शताक्षरा सहस्राक्षराऽयुता- क्षराच्युताक्षरातारक्षस्वतां गौपायस्वतांतेपरिददामितस्यात्वामादभन्पितरो देवता । प्रजापतिस्त्वा सादयतु तयादेवया ॥ १॥ अपूपवानसौ दशा॥ एतास्त स्वधा अमृताः करोमि यास्त धानाः परिकिराम्यत्र । वास्तयमः पितृभिः संविदानो त्र धेनूः कामदुधाः करोतु । वामर्जुनौषधीनां पयो ब्रह्माण इद्विदुः । तासात्वामध्यादाईदे चरुभ्यो अपिधातवे । दुर्वाणास्त बमाहरेता प्रियतमा मर्म । इमां दिश मनुष्याणां भूयिष्ठानुविरोहेतु । काशांनास्तबमाहर रक्षसामहित्यै । य एतस्यै दिशः पराभवन्नघायवो यथा तेनाभवान्पुनः । दर्भाणास्तवमाहर पितृणामोषध/प्रियाम्। अन्वस्यमूल जावी- दनुकांडमोफलं ॥ १ ॥ लोकं पृणता अस्य सूर्ददोहसः । शं वातः शर हिते घृणिः शर्मु ते संत्वोषधीः । कल्पन्तां ते दिशः सर्वाः । इदमेव मेतोप रामातिमाराम कांचन । तथा तश्विभ्यां कृतं मित्रेण वरुणेन च । वरणो वारयादिदं देवो वनस्पतिः । आसनिऋत्यैद्वेषांच्च वनस्पतिः । विधृतिरसि विधारयास्मयाद्वेषांशसे शमिशमयास्मद्धाद्वेषांसि यव यवयास्मद्धाद्वेषा- रसि। पृथिवी मछातीरक्षंगच्छ दिवंगच्छ दिशागच्छ सुर्वर्गच्छ सुवर्गच्छ दिशो- गच्छ दिवं गच्छांतरिक्षं गच्छ पृथिवीं गच्छापो वा गच्छ यदि तत्र ते हित- CAON - ·। - ९२ आरणोपनिषत् । मोषधीपु प्रतितिष्ठाशरीरैः। अश्म॑न्वती रेवतीर्यद्वै देवस्य सवितुः पवित्रं याराष्ट्रात्पन्नादुद्वयं तमसस्परि' धाता पुनातु ॥ २ ॥ अथोफ पुनातु ।। आरोहतायुर्जरस गृणाना अनु पूर्व यतमाना यतिष्ट । इह त्वष्टा सुजनिमा सुरत्ने दीर्घमायुः करतु जीवसे वः । यथाहान्यनुपूर्व भवति यथर्तवं ऋतुभिर्यति कुप्ताः । यथा न पूर्वमपरो जहाँत्येवाधांतरायृषि कल्प- येपाम् । न हि ते अग्ने तनुवै क्रूरं चकार मयः । कपिर्वभस्ति तेजनं पुनर्ज- रायुगौरिक । अनः शोशुचद्घमग्नेशुशुध्यारयिम् । अपनः शोशुचधं मृत्यवे स्वाहाँ । अनड्वाहमन्वारभामहे स्वस्तये । स न इंद्र इव देवेभ्यो वह्निःसंपा- रणो भव ॥ १॥ इमे जीवा. विमृतैराववर्तिन्नभूद्भद्रा देवहूतिन्नो अद्य । प्रांजोगामानृतये हसाय द्राधीय आयुः प्रतरां दुर्धानाः । मृत्योः पदं यो पयंतो यदैम द्राधीय आयुः प्रतरां दानाः । आप्यायमानाः प्रजया धनेन शुद्धाः पूता भवथ यज्ञियासः । इमं जीवेभ्यः परिधिं दधामि मानोगाद- परो अर्धमेतम् । शतं जीवंतु शरदः पुरूचीस्तिरो मृयुं दद्महे पर्वतेन। इमा नारीरविधवाः सुपत्नीरांजनेन सर्पिषा संम॒शंताम् । अनश्रो अनमीवाः सुशेवा आरोहंतु जनयो योनिमग्रे' । यदर्जिनं त्रैककुदं जातहिमवतस्पर । तेनामृतस्य मूलेनारातीर्जभयामसि । यथा त्वमुद्भिनत्स्योषधे पृथिव्या अधि । एवमिम उद्भिदन्तु की-यशंसा ब्रह्मवर्चसेन । अजोस्य जास्मयाद्वेषांशस यवोसि यवयास्मया द्वेषारंसि॥२॥सपारंणो भवभयामसि त्रीणिच॥१०॥ अपनः शोशुंचयमग्ने शुशुध्या रयिम् । अनः शोशुचयम् । सुक्षेत्रिया अँगातु यावसूया च यजामहे । अपनः शोशु चद्घम् । प्रयददिष्ट.एषां प्रास्मा- कासश्च सूरयः । अपनः शोशुचधम् । प्रयदुग्नेः सहस्वतो विश्वतो यति - - ·तत्र प्रमी- आरणोपनिषत् । सूरयः। अपनः शोशुचयम् । प्रयत्ते अग्ने सूरयो जायेमप्रिते' वयम् । अपनः शोशुचयम् ॥ १॥ त्वर हि विश्वतोमुख विश्वतः परिभूरसि । अपनः शोशुचघम् । द्विषो' नो विश्वतो मुखाति नावेवपारय । अपनः शोशुचयम् । स नः सिंधुमिव नावयाऽतिपर्षास्वस्तये । अपनः शोशुंच- घम् । आपः प्रवणादिव यतीरपास्मत्त्यन्दतामघम् । अप नः शोशुचद्- घम् । उद्वनार्दुदकानीवापास्मत्स्यदतामघम् । अपनः शोशुचधम् । आनं- दार्य प्रमोदाय पुनरागा स्वान्गृहान् । अपनः शो चयम्। न वै यते गौरश्वः पुरुषः पशुः । यत्रेदं ब्रह्मक्रियते' परिधि वनाय कमपनः शोशु- चरम् ॥ २॥ अघमघं चत्वारिच ॥ ११ ॥ अपश्याम युवतिमाचरती मृतार्य जीवां परिणीयमानाम् । अंधेन या तसंसा प्रावृतासि प्राचीमांची- मवयं नरिष्टय । मयैतां मास्तां भ्रियमाणा देवी संती पितृलोकं यदैषि । विश्ववारा नर्भसा संव्ययंत्युभौ नो लोको पयसाऽऽवृणीहि । रयिष्ठामाग्ने मधुमंतमूभिणमूर्जः संतं त्वापयसोपसर संदेम । सरय्या समुवर्चसा सर्च- स्वा नः स्वस्तये। ये जीवाये च मृता ये जाताये च जेत्याः। तेभ्यो घृता धारतितुं मधुंधारा व्युदती। माता रुद्राणां दुहिता वसूनार स्वसादित्या- नाममृतस्य नाभिः। प्रणुवोचं चिकितुषे जायमागामनांगामदितिं वधिष्ट । पिबतूदकं तृणान्यत्तु । अ°मुत्सृजत ॥ १॥ वधिष्टद्वे च ॥ १२॥ परे युवार सं प्रविद्वान्भुवनस्याभ्याववृत्स्वाजोभागोयंवैचतुश्चत्वारिंशद्य एतस्य त्वत्पंच प्रकेतुनेदं ते नाके सुपर्णयौ तेये युध्यते तपसाऽश्म॑न्वतीरेवतीः सर्रमध्वम- ष्टाविशतियते यत्त उत्तिष्ठात इदं त उत्तिष्ठ प्रेशश्मन्यद्वा उद्वयमय पंचविर शतिरायांत त्रिशद्वैश्वानरेतस्मिन् द्रप्सइममेपताहाभियुज्यतामनिया अदिते ·आरणोपनिषत् । पारं व आप्यायस्व सप्तविशतिरुत्तेतनोम्यक्षितिस्तेभ्यः पृथिविष वा पर मेशरमाथिव्याअंतरिक्षस्यद्वात्रिशदपूपानसौ दर्शशत देशैतास्ते ते दिशः सर्वाः (पृथिवींगच्छा) अश्मन्यद्वैविश्शतिरारोहत तनुवै क्रूरं चकार पुर्नयवे मानोनुंगाद्दाह इमा नारीः परि त्रयोविश्शतिरप नः सुक्षेत्रिया प्रय- द्भदिष्टः प्रयग्नेः प्रयत्ते अग्ने त्वरहि द्विषः सनः सिंधुमापः प्रवणा दुद्व नादानं दायन वैतत्रचतुर्विर शतिरपश्यामाणीहि द्वादशद्वादश परेयु वासमाया त्वेतास्तसप्तविशतिः ॥ २७ ॥ सं त्वां सिञ्चामि यजुषा प्रजामायुर्धनं च। ॐ शान्तिः शान्तिः शांतिः॥ हरिः ॐ ॥ हरिः । शन्नो मित्रः शं वरुणः । शन्नो' भवत्वर्यमा । शन्न इन्द्रो बृह- स्पतिः । शन्नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्व (वा)मेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि। ऋतं वदिष्यामि। सत्यं वदि- प्यामि । तन्मामवतु । तद्वक्तारमवतु । अवतु माम् । अव॑तु वक्तारम् । ॐ शांतिः शांतिः शांतिः । सत्यं वदिष्यामिपञ्च च॥ॐ शीक्षां व्याख्यास्यामः। वर्ण:स्वरः । मात्रा बलम् । साम सन्तानः । इत्युक्तः शीक्षाध्यायः ॥ १ ॥ शीक्षां पंच ॥ १ ॥ सह नौ यशः । सहनौ ब्रह्मवर्चसम् । अथातः सरहि- ताया उपनिषदं व्याख्यास्यामः । पंचस्वधिकरणेषु । अधिलोकमधिज्यौतिषम- धिविद्यमधिप्रजमध्यात्मम् । ता महासहिता इत्याचक्षते । अांधिलोकम् । पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । आकाशः संधिः॥१॥ वायुः संधानम् । इत्यधिलोकम् । अर्थाधिज्यौतिषम् । अग्निः पूर्वरूपम् । आदित्य उत्तररूपम् । आपः संधिः । वैद्युतः संधानम् । इत्यधिज्यौतिषम् । अर्थाधिविद्यम् । आ- चार्यः पूर्वरूपम् ॥ २॥ अंतेवास्युत्तररूपम् । विद्या सन्धिः । प्रवचन - - ·आरणोपनिषत् । संधानम् । इत्यधिविद्यम् । अथाधिप्रजम् ।माता पूर्वरूपम् । पितोत्तररूपम् । प्रजा संधिः । प्रजनन संधानम् । इत्यधिप्रजम् ॥ ३॥ अथाध्यात्मम् । अध- राहानुः पूर्वरूपम् । उत्तराहनुरुत्तररूपम् । वाक्संधिः । जिह्वां सन्धानम् । इत्यध्यात्मम् । इतीमा महासहिताः। य एवमेता महासहिता व्याख्याता वेद । संधीयते प्रजया पशुभिः । ब्रह्मवर्चसेनानायेन सुवर्गेणं लोकेन ॥ ४ ।। सन्धिराचार्यः पूर्वरूपमित्यधिप्रजं लोकेन ॥२॥ यश्छंदसामृषभो विश्व- रूपः । छंदोभ्योध्यमृतात्संबभूव । समेन्द्रो' मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव- धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम् । ब्रह्मणः कोशो'सि मेधयाऽपि हितः । श्रुतम्मे' गोपाय । आवाह'ती वितन्वाना ॥ १॥ कुर्वाणा चीरमात्मनः । वासासि मम गावश्च । अन्नपाने च सर्वदा । ततो मे श्रियमावह । लोमशां पशुभिः सह स्वाहाँ । आमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । विर्मायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । प्रायन्तु ब्रह्मचारिणःस्वाहा । दायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । शमायन्तु ब्रह्म- चारिणः स्वाहा ॥१॥ यशो जने'ऽसानि स्वाहा । श्रेयान्वस्य॑सोसानि स्वाहाँ । तंत्ाभग प्रविशानि स्वाहा । समाभगप्रविश स्वाहा । तस्मि- न्त्सहस्रशाखे । निर्भगाहं त्वयि' मृजे स्वाहा । यथापः प्रवतायन्ति । यथामासा अहर्जरम् । एवं मां ब्रह्मचारिणः । धातरायंतु सर्वतः स्वाहा । प्रतिवेशोसि प्रमाभाहि प्रमापद्यस्व ॥ २ ॥ वितन्वाना- शमायतु ब्रह्मचारिणः स्वाहा धातरायं तु सर्वतः स्वाहैकंच ॥ ३॥ भूर्भुवः सुवरिति वा एतास्तिस्रो व्याहृतयः। तासांमुहस्मैताचतुर्थीम्। माहांचमस्यः प्रवे दयते । महइति । तद्ब्रह्म । स आत्मा । अंगान्यन्या देवताः । भूरिति वा - . CD NATO ·- । -- आरणोपनिषत् । अयं लोकः । भुव इत्यंतरि'क्षम्। सुवरित्यसौ लोकः ॥ १॥ मह इत्यादित्यः। आदित्येन वाव सर्वे'लोकामही 'यते । भूरिति वा अग्निः । भुव इति' वायुः । सुवरित्यादित्यः । मह इति चंद्रमाः। चंद्रमसा वाव सर्वाणि ज्योतीपि मही' यंते । भारति वा ऋचः । भुव इति सामानि । सुवरिति यजूशष॥२॥ मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदा महीयते । भूरिति वै प्राणः । भुव इत्यपानः । सुवरिति' व्यानः । मह इत्यन्नम् । अन्नन वाव सर्वे' प्राणा मही यते । ता वा एताश्चतस्रश्चतुर्धा । चर्तनश्चतस्रो व्याहृतयः । तायो वेद । स वेदं ब्रह्म । सर्वस्मै देवा बलिमावहति ॥ ३ ॥ असौ लोको यजूरषि वेद द्वेचं ॥ ४॥ स यएषातहृदय आकाशः। तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः । अमृ तोहिरण्मयः । अंतरेण तालुंके । य एष स्तन इवावलंबते । सेन्द्रयोोनः यत्रासौ केशांतो विवर्तते । व्यपोयशीर्षकपाले । भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठति भुव इति' वायौ ॥ १॥ सुवरित्यादित्ये । मह इति ब्रह्मणि । आप्नोई स्वाराज्यम् । आप्नोति मनसस्पतिम् । वाक्पतिश्चक्षुष्पतिः । श्रोत्रपतिविज्ञान पतिः । एतत्ततो' भवति । आकाशशरीरं ब्रह्म । सत्यात्मप्राणाराम मन आन न्दम् । शांति समृद्धममृतम् । इति' प्राचीनयोग्योपास्व ॥ २ ॥ वायावमृत मेकच ॥ ५ ॥ पृथिव्यंतरिक्षं द्यौर्दिशो'वांतरदिशाः । अग्निर्वायुरादित्यश्च- द्रमा नक्षत्राणि । आपओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मा । इत्यधिभूतम् । अथाध्यात्मम् । प्राणो व्यानोऽपान उदानः समानः । चक्षुः श्रोत्रं मनोवा क्त्वक् । चर्ममा समावास्थिमज्जा । एतदधिविधाय ऋषिरवो'चत् । पांच वा इदर सर्वम् । पक्तेिनैव पक्ति:स्पृणोतीति' ॥ १॥ सर्वमेक च ॥ ६॥ ओमितिब्रह्म । ओमितीदसवै' । ओमित्येतदनुकृतिहस्मवा अप्पोभावयेत्या ·। आरणोपनिषत् । वयंति : ओमिति सामानि गायंति। ओशोमिति' शस्त्राणि शरसंति । ओनिई प्रतिगरं प्रति'गृणाति । ओमिति ब्रह्माप्रसौ'वि । ओमित्यग्नि- होत्रमनुजानाति । ओमिति'ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपानवानीति' । ब्रह्मै. वोपाप्नोति ॥१॥ ॐ दश ॥ ७ ॥ ऋतं च खाध्यायप्रवचनेच । सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च । तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च। दमश्च स्वाध्यायप्रव- चने च । शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्नयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । आग्नि- होत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च । अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । मानुषं च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च ॥१॥ प्रजनश्व स्वाध्या- चनचने च । प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यमिति सत्यवचाराधी- तरः । तप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः । स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्यः । तद्धि तपस्तद्धि तपः ॥ २॥ प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च षट्च ॥ ८॥ अहं वृक्षस्य रेरि' वा । कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिव । ऊर्ध्वपवित्रो वाजि- नीवरूदस्ति । द्रविण सर्वर्चसम् । सुमेधा अमृतोक्षितः। इति त्रिशं- कोर्वेदानुवचनम् ॥ १॥ अह५ षट् ॥९॥ वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिनमनु- शास्ति । सत्यं वद् । धर्म चर । स्वाध्यायान्मा प्रमदः।आचार्याय प्रियंधनमा- इत्य प्रजातंतुं माव्यवच्छेत्सीः। सत्यान्न प्रमदितव्यम् । धर्मान्न प्रतिव्यम् । कुशलान्न अदितव्यन्न् । भूत्यै न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यान्न प्रमदितव्यम्॥ १॥देवपितृकार्याभ्यान्न प्रमदितव्यम् । मातृदेवो भव । पिर्तृदेवो भव । आचार्य देवो भव । अतिथि देवो भवायान्यनवद्यानि कर्माणि । तानि सेवितव्यानि । नो इतराणि । यान्यस्माकर सुचरितानि । तानि त्वयो'पा- न्यानि ॥ २ ॥ नो इतराणि।ये केचास्मच्छ्रेया सो ब्राह्मणाः।तेषां त्वयासनेन ॥

·आरणोपनिषत् । प्रश्वसितव्यम् । श्रद्धया देयम् । अश्रद्धयादेयम् । श्रिया देयम् । ह्रि या देयम्। मिया देयम् । संविदा देयम् । अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचि- कित्सा वा स्यात् ॥ ३ ॥ ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामा स्युः । यथा ते' तत्र वर्तेरन् । तथा तत्र वर्तेथाः । अथा- भ्याख्यातेषु । ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्म- कामा स्युः । यथाते' तेषू वर्तेरन् । तथा तेषुवर्तेथाः । एष आदेशः । एष उपदेशः । एषावे'दोपनिषत् । एतदनुशासनम् । एवमुपासितव्यम् । एव- मुचैतदुपास्यम् ॥ ४ ॥ स्वाध्यायप्रवचनाभ्यान्नप्रमदितव्यम् तात्निवयो'पा- स्यानिस्यात्तेषुवतैरन्त्सप्तच ॥१०॥ शन्नो मित्रः शंवरुणः । शन्नो भवत्वर्यमा । शन्न इन्द्रोबृहस्पतिः । शन्नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् । ऋतर्मवादिषम् । सत्यमवादिषम् । तन्मामावीत् । तद्वक्तारमावीत् । बीमाम् । आवीद्व- क्तारम् । ॐशांतिः शांतिः शांतिः ॥१॥ सत्यमवादिषं पंचच ॥११॥ शन्नः शीक्षार सहनीयश्छन्दसांभूः सयः पृथिव्योमित्यूतं चाहं वेदमनूच्य शन्नोद्वादश ॥ १२ ॥ शन्नो मह इत्यादित्योनो ईतराणि त्रयो' विश्शतिः ॥ ॥ २३ ॥ शन्नो'मित्रः शंवरुणः । ॐशांतिः शांतिः शांति:। हारीः ॐ ॥ हरिःॐ । सहनाववतु । सहनौ' भुनक्तु । सहवीर्यकरवावहै । तेजस्वि- नावधीतमस्तु मावि द्विषावहै । ॐशांतिः शांतिः शान्तिः । ॐ ब्रह्मविदां- प्रोति परम् । तदेषाभ्युक्ता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म। यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोश्नुते सर्वान्कामन्त्सिह । ब्रह्मणा विपश्चितेति । तस्मा द्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः। वायोरग्निः। अमेरापः। -- ·Bato आरणोपनिषत् । ९९ अभ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योन्नम् । अन्नात्सुरुषः । स वा एष पुरुषोन्नरसमयः । तस्येर्दमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः। अयमुत्तरः पक्षः ! अयमात्मा । इदं पुच्छ प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोकोभवति ॥१॥ अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते । याः काश्च पृथिवी५ श्रिताः । अथो अन्ने नैव जीवन्ति । अथैन- दपियन्त्यन्ततः । अन्नहि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात्सर्वोषधर्मुच्यते । सर्व वैतेन्नमाप्नुवन्ति । येन्नं ब्रह्मोपासते । अन्नहि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात्म- वौषधर्मुच्यते । अन्नादूभूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धते । अद्यतेऽत्तिच भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यत इति । तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात्।अन्योन्तर आत्मा प्राणमयः । तेनै'ष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविध- ताम् । अन्वयं पुरुषविधः तस्य प्राण एव शिरः। व्यानो दक्षिणः पक्षः।अपान उत्तरः पक्षः। आकांश आत्मा । पृथिवी पुच्छे प्रतिष्ठा। तदप्येष श्लोको भवति ॥ २ ॥ प्राणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये। प्राणो हि भूताना- मायुः । तस्मात्सर्वायुषमुच्यते । सर्वमेवत आयुयति । ये प्राणं ब्रह्मोपासते। प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात्सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्मात्प्राणमयात् । अन्योन्तर आत्मा मनो- मयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्यपुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यर्जुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा । अथर्वागिरसः पुच्छे प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥३॥ यतो वाचो निवर्तते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदाचनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । य: पूर्वस्य । तस्माद्वा मनस्मान्मनोमयात् । अन्योन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा - -- - ·१०० आरणोपनिषत्। एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रद्धव शिरः। ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा । महः पुच्छ प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ ४ ॥ विज्ञानं यज्ञं तनुते । कर्माणि तनु- तपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद चस्माचेन्न प्रमाद्यति । शरीरे' पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान्त्समश्नुत इति तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योन्तर आत्मानन्दमयः । तेनै'ष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः। मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः। आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तद्- प्येष श्लोको भवति ॥ ५॥ असन्नेव स भवति । असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति । तस्यैष एव शारीर आत्मा। यः पूर्वस्य। अथातो'नु प्रश्नाः। उता विद्वानमुं लोकं प्रेत्यं । कश्च न गच्छति३ आहो विद्वानमुं लोकं प्रेत्यं । कश्चित्तमश्नुता ३ उ । सो कामयत । बहुस्यां प्रजायेयेति । स तपोतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इदर सर्वमसृजत । यदिदं किं । तत्सृष्ट्वा । तदेवानुप्राविशत् । तनुप्रविश्य । सच्च त्याभवत् । निरुक्तं चानिरुक्तं च । निलयन चानिलयनं च । विज्ञानचाविज्ञानं च । सत्यं चानृतं च सत्यमभवत् । यदि'दं किंच । तत्सत्यमित्याचक्षते । तदप्येष लोको भवति ॥ ६॥ असद्वा इदम आसीत् । ततो वै सद्जायत । तदा मानर स्वयंमकुरुत । तस्मात्तत्सुकृत्तमुच्यत इति। यद्वैतत्सुकृतम् । रसो वै सः। रसर ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेष आकाश आनंदो न स्यात्। एष ह्येवानंदयाति। यदा देवैष,एतस्मिन्नदृश्ये ऽनात्मे ऽनिरुक्ते - - ·आरणोपनिषत् । १०१ ऽनिलयने ऽभयं प्रतिष्ठां विदते। अथसोभयं गतो भवति।यदाविष एतस्मिन्नु दरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति । तत्त्वेव भयं विदुषो मन्वानस्य । तदप्येष श्लको भवति ॥ ७ ॥ भीपास्माद्वातः पवते । भीपोदेति सूर्यः । भीषास्मादग्निश्चन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पंचम इति । सैषानंदस्य मीमांसा भवति । युवा स्यात्साधु युवाध्यायकः । आशिष्ठो द्रदिष्ठे बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वां वित्तस्य पूर्णा स्यात् । स एको मानुष आनंदः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मानुषा आनंदाः । स एको मनुष्यगंधर्वाणामा- नंदः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मनुष्यगंधर्वाणामानंदाः । स को देवगंधर्वाणामानंदः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगंधर्वा- गामानंदाः । स एकः पितृणां चिरलोकलोकानामानंदः । श्रोत्रियस्य चाका- महतस्य । ते ये शतं पितॄणां चिरलोकलोकानामानंदाः। स एक आजान- जानां देवानामानंदः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमाजानजानां देवानामानंदाः। स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः।ये कर्मणा देवानपि यति। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानंदाः। स एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्यानंदः। श्रोत्रियस्य चाकानहतल्या ते ये शतमिन्द्रस्यानंदाः। स एको बृहस्पतेरानंदः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं वृहसतरानंदाः । स एकः प्रजापतेरानंदः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतेरानंदाः । स एको ब्रह्मण आनंदः। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः । स य एवंवित् । अस्मालोकात्प्रेत्य । एतमन्न- मयमात्मानमुपसंक्रामति । एतं प्राणमयमात्म शत्मानमुपसंत्रालति । एतं मनोम- ·भ १०२ आरणोपनिषत् । यमात्मानमुपसंक्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रामति । एतमानंद अयमात्मानमुपसंक्रामति । तदप्येष श्लोको भवति ॥ ८॥ यतो वाचो निर्व- तैते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभति कुर्त नेति । एत५ हवा व न तपति । किमह५ साधु नाकरवम् । किमहं पापम करवमिति । स य एवं विद्वानेते आत्मानर स्पृणुते । उभे ह्ये वैष एते आत्म नर स्पृणुते । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥ ९॥ सहनाववतु ॥ ॐशांतिः शांतिः शांतिः। हरिः ॐ ॥ ॐसह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्य' करवावहै । तेजस्विनाम धीतमस्तु माविद्विषावहै । ॐशांतिःशांति शांतिः। हरिः ॐ । भृगुवै वारुणिः वरुणं पितरमुपंससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तस्मा एतत्प्रोवाच । आं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति' । त५होवाच । यतो वा इमानि भूतानि जायते। येन जातानि जीवति । यत्प्रयत्यभिसंविशति । तद्विजिज्ञासस्व तद्ब्रह्मेति । स तपातप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥१॥ अन्नं ब्रह्मोति व्यजानात् अन्नाध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । अन्नेन जातानि जीवन्ति । अझ प्रयन्त्यभिसंविशंतीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तहोवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपातप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ २॥ प्राणो ब्रह्मति व्यजानात् । प्राणाध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । प्राणेन जातानि जीवन्ति । प्राणं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपस- सार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तपहोवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मति । स तपोतप्यत । स तप॑स्तत्वा ॥३॥ मनो ब्रह्मेति व्यजा- । - - ·आरणोपनिषत् । १०३ नात् । मनसो ह्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । मनसा जातानि जीवन्ति । मनः प्रयत्यभिसंविशंतीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति। तहोवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासख । तपब्रिह्मेति। सतपोतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥४॥ विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात् । विज्ञानाध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । विज्ञानेनजातानि जीवन्ति | विज्ञानं प्रयन्त्य- मिसंविशंतीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपंससार । अहि भगवो ब्रह्मेति । तरहोवाच । तप॑सा ब्रह्म विजिज्ञासव । तपो ब्रह्मेति । स तो- तप्यत । स तपस्तप्त्वा॥५॥आनंदो ब्रह्मेति व्यजानात् । आनंदाध्येव खल्वि- मानि भूतानि जायन्ते । आनंदेन जातानि जीवन्ति । आनन्दं प्रयत्यभिसं- विशंतीति । सैषा भार्गवी वारुणी विद्या परमे व्यो'मन्प्रतिष्ठिता। य एवं वेद प्रति तिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजयां पशुभि ब्रह्मवर्चसेन । महान्की- ॥ ६॥ अन्नं न निंद्यात् । तद्रूतम् । प्राणो वा अन्नम् । शरीरमन्नादम् । प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् । शरीरे प्राणः प्रति ष्ठितः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रति तिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजयां पशुभिब्रह्म- वर्चसेन । महान्कीया ॥ ७॥ अन्नं न परिचक्षीत । तद्भुतम्। आपो वा अन्नम् । ज्योतिरन्नादम् । अप्सु ज्योतिः प्रतिष्ठितम् । ज्योतिष्यापः प्रतिष्ठिताः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया प्रशुभिब्रह्मवर्च- सेन । महान्कीया ॥ ८॥ अन्न बहु कुर्वीत । तद्वतम् । पृथिवी वा अन्नम्। आकाशो'ऽन्नादः । पृथिव्यामाकाशः प्रतिष्ठितः।आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता - क ·१०४ आरणोपनिषत् । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्न वानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिब्रह्मवर्चसेन । महान्कीया।। न कंचन वसती प्रत्यया॑चक्षीत । तद्रुतम् । तस्माद्यया कया च विधया बढेनं प्राप्नुयात् । अराध्यस्मा अन्नमित्याचक्षते । एतद्वै मुखतोन्नराद्धम् । मुखतो- स्मा अन्न राध्यते । एतद्वै मध्यतो'न्न राद्धम् । मध्यतोस्मा अन्नराध्यते। एतद्वा अंततोन्नराद्धम् । अंततोस्मा अन्नराध्यते । य एवं वेद । क्षेमइति वाचिः। योगक्षेम इति प्राणापानयोः । कर्मति हस्तयोः। गतिरिति पादयोः। विमुक्तिरिति पायौं । इति मानुषीः समाज्ञाः । अथ दैवीः । तृप्तिरिति वृष्टौ । बलमिति विद्युति । यश इतिपशुषु । ज्योतिरिति नक्षत्रेषु । प्रजातिरमृतमानंद इत्युपस्थे । सर्वमित्याकाशे । तत्प्रतिष्ठेत्युपा- सीत । प्रतिष्ठावान्भवति । तन्मह इत्युपासीत । महान्भवति । इत्युपासीत । मानवान्भवति । तन्नम इत्युपासीत । नम्यते स्मै कामाः । तद्ब्रह्मेत्युपासीत । ब्रह्मवान्भवति । तद्ब्रह्मणः परिमर इत्युपासीत । पर्येणं म्रियते द्विषतः सपत्नाः । परिये प्रिया भ्रातृव्याः । सय- श्वायं पुरुषे । यश्वासावादित्ये । स एकः । स य एवंवित् । अस्माल्लो कात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रम्य ! एतं मनोमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एत- मानंदमयमात्मानमुपसंक्रभ्य । इमा ३ न्लोका ३ कामा ३ नीकामरूय॑नुसं- चरन् । एतत्सामगायनास्ते । हा ३ वूहा ३ वहा ३ वु । अहमन्नमहमन्नमह- मन्नम् । अहमन्नादो ३ हमन्नादो ३ हमन्नादः । अह श्लोककृदहश्श्लोककृद्हर श्लोककृत । अहमस्मि प्रथमजा ऋता ३ स्य । पूर्व देवेभ्यो अमृतत्य ना ३ - ३ - ·आरणोपनिषत् । १०५ भाश्यि । योमाददाति सइ देवमा ३ वा३: । अहमन्नमन्नमदतमा ३ नि। अहं विश्व बुझनमध्यभवाम् । सुवर्णज्योतीः । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥१०॥ सहनाववतु । ० ॐशांतिः शांतिः शांतिः । हरिः ॐ श्रीकृष्णार्पणमस्तु । सहलक्यतु । सहनौ भुनक्तु । सहवीर्यकरवावहै । तेजस्विनावधतिम- स्तुमाविद्विषावहै । ॐ शांतिःशांतिःशांति': । हरिः ॐ । अस्यपारे भुर्व- नस्य मध्ये नाकस्य पृष्ठे महतो महीयान् । शुक्रेण ज्योतीशष, समनुप्रविष्टः प्रजापतिश्चरति गर्भअंतः । यस्मिन्निद५ संचविचैति सर्व यस्मिन्देवा अधि- विश्व निषेदुः । तदेव भूतं तदुभयमा इदं तदक्षरे' परमे व्योमन् । येनावृतं खंच दिवं महीं च येनादित्यस्तपति तेजसाभ्राज॑सा च । यमंतःससुद्रे कवयो वयंति यदक्षेरै परमे प्रजाः। यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तोयेन नीक सर्ज भून्यांमायदेवधीभिः पुरुषान्पशूश्च विवेश भूतानि चराचराणि । अतः परन्नान्यदगीयसहि परात्परं यन्महतो महांतम् । यदेकमव्यक्तमनंतरूपं विश्व पुराणं तमसःपरस्तात् ॥१॥ तदेव तुर्दु सत्याहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम। इष्टापूर्ते बहुधाजातं जार्यमानं विश्वंबिभर्तिभुवनस्य नाभिः । तदेवाग्निस्तद्वायु- स्तत्सूर्यस्तदु चंद्रमाः । तदेव शुक्रममृतं तद्ब्रह्म तदापः स प्रजापतिः।सर्वे निमेषा जज्ञिरे' विद्युतः पुरुषादधि । कला मुहूर्ताः काष्ठाश्चाहोरात्राच सर्वशः । अर्ध- मासा मासा ऋतर्वः संवत्सरचं कल्पताम् । स आपः प्रदुधे उभे इमे अंतरि । क्षमथो सुवः । नैनमूर्खन्नतिर्य चन्नमध्येपरिजप्रभत् । न तस्यशे कश्चन तस्य नाम महद्यशः ॥ २॥ न संशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति ऋश्चनैनम् । हृदा मनीषा मनसाभिकृप्तो य एनं विदुरम॒तास्ते भवति । अद्भयः सर्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ । एष हि देवः प्रदिशो नु सर्वाः पूर्वो हि जात: - - ।

·- १०६ आरणोपनिषत् । स उ गर्भ अंत । स विजायमानः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ्मुखांस्तिष्टार विश्वतोमुखः । विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतो हस्त उत विश्व तस्मात् । संबाहुभ्यां नमति संपत्रैिद्यावापृथिवी जनयन्देव एकः । वेनस्त- त्पश्यन्विश्वाभुवनानि विद्वान्यत्र विश्वं भवत्येकनीळंम् । यस्मिन्निदर सं २ विचैकर स ओतः प्रोतश्च विभुः प्रजासु । प्रतद्वोचे अमृतन्नु विद्वान धानाम निहितं गुहासु ॥ ३॥ त्रीणि पदा निहिता गुहांसु.यस्तद्वेद साव तुः पितासत् । स नो बंधुनिता स विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा । यत्रं देवा अमृतमानशानास्तृतीये धार्मान्यभ्यैरवत । परि द्यावा पृथिव यति सद्यः परिलोकान्परिदिशः परिसुवः। ऋतस्य तंतुविततं विय तदंपश्य तभवत्प्रजासु । परीत्य लोकान्परीत्यं भूतानि' परीत्य सर्वाः प्रदिशो दि शश्च । प्रजापतिः प्रथमजा ऋतस्यात्मनात्मानमाभिसंबभूव । सदसस्पति मद्भुतं प्रियमिद्रस्य काम्यम् । सनिमेधामयासिषम् । उद्दीप्यस्व जातवेदो. पघ्नन् निऋतिम् मम ॥ ४ ॥ पशूश्च मह्यमावह जविनं च दिशो दिश। मानो हिसीर्जातवेदो गामश्वं पुरुषं जर्गत् । अबिभ्रदन आगहि श्रिया मा परिपातय । पुरुषस्य विद्म सहस्राक्षस्य॑ महादेवस्य धीमहि । तन्नो' रुद्रः प्रचोदयात् । तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो'रुद्रः प्रचोदयात् । तत्पुरुषाय विद्महे वक्रतुंडाय धीमहि । तन्नोदतिः प्रचोदयात् । तत्पुरुषाय विद्महे चक्रतुंडाय धीमहि ॥५॥ तन्नो नदिः प्रचोदयात् । तत्पुरुषाय विद्महे महासेनाय धीमहि । तन्नः षण्मुखः प्रचोदयात् । तत्पुरुषाय विद्मह सुवर्णपक्षाय धीमहि । तन्नो' गरुडः प्रचोदयात् । वेदात्मनाय विद्महे हिर. ण्यगर्भाय धीमहि । तन्नो ब्रह्म प्रचोदयात् । नारायणाय विद्महे वासुदेवार्य - ·गा- आरणोपनिषत् । १०७ धीमहि । तन्नों विष्णुः प्रचोदयात् । वज्रनखार्य विद्महेतीक्ष्णदष्टाय धीमहि । ॥६॥ तन्ने नारासहः प्रचोदयात् । भास्कराय विद्महे महद्युतिकराय धीमहि । तन्नो' आदित्यः प्रचोदयात् । वैश्वानरायविद्महे लीलालाय धीमहि । तन्नो अग्निः प्रचोदयात् । कात्यायनाय विद्महे कन्यकुमारि' धीमहि । तन्ना दुर्गिः प्रचोदयात् । सहस्रपरमा देवी शतमूला शतांकुरा । सर्व हरतु मे पापं दूर्वा दुस्वप्ननाशिनी । कांडात्कांडात्प्ररोहंती पुरुषः पुरुषः परि ॥ ७ ॥ एवानों दूर्वे प्रतनु सहस्रेण शतेन च । या शतेन प्रतनोषि' सहस्रेण विरो- हसि । तस्यास्ते देवीष्टके विधेम हविषा वयं । अश्वक्रांते स्थक्रांते विष्णुक्रांते वसुंधरा । शिरा धारयिष्यामि रक्षस्व मी पदेपदे । भूमिधेनुर्धरणी लोक- धारिणी । उद्धृतासि वैराहेण कृष्णेन शतबाहुना ।मृत्तिके हन मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम् । मृत्तिके' ब्रीदत्तासि काश्यपेनानिमीत्रता । मृत्तिके देहि मे पुष्टिं त्वयिसर्व प्रतिष्ठितम् ॥८॥मृत्ति के प्रतिष्टिते सर्व तन्मे निर्गुद मृत्तिके । तया हतेन पापेन गच्छामि परमां गति । यत इंद्र भामहे ततोनो अर्भय' कृधि । मघवंछन्धि तवतन्नऊतये विद्विषो विमृधो' जहि । स्वास्तिदा विशस्प- तिवत्रहा विमृधो' वशी । वर्षेद्रः पुर एंतु नः स्वस्तिदा अभयं करः । स्वस्तिन इंद्रोद्धाश्रयः स्वस्ति नः पूपा विश्ववेदाः । स्वास्तिनस्तायो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु । आपतिमन्युस्तृपलप्रभमाधुनिः शिमीवां छरुमा ऋषी । सोमो विश्वान्यतसावनानि नार्वागिन्द्र प्रतिमानानि देभुः ॥ ९ ॥ ब्रह्म जज्ञानं प्रथम पुरस्ताद्विसीमतः सुरुचो वेन आवः । सबुनियाँ उपमा अस्य विश्वाः सतश्च योनिमसंतश्च विवः । स्योना पृथिवि भानुक्षरानि- वेशनी । यच्छानः शर्मसंप्रथाः । गंधद्वारा दुराधर्षान्नित्यपुष्टां करीषिणी' ! - ·१०८ आरणोपनिषत् । - ईश्वरी सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् । श्रीमें भजतु । अलक्ष्मीम नश्यतु । विष्णुमुखा वै देवाश्छंदो भिरिमान्लोकाननपजय्यमभ्यंजयन् । महार इंद्रो वज्रबाहुः षोडशीशर्म यच्छतु॥१०॥ स्वस्ति नो मघवा करोतु हेतु पाप्मानं ओस्मान्दृष्टि' । सोमान स्वरण कृणुहि ब्रह्मणस्पते । कक्षीवन्त य औ शि- जम् । शरीरं यज्ञशमलं कुसीदं तस्मित्सीदतुयोस्मान्द्वोष्ट । चरणं पवित्रं विततं पुराणं येन यूतस्तरतिदुष्कृतानि । वेन पवित्रेण शुद्धेन पूताः। अतिपा- प्मानमरीति तरेम । सजोषा इंद्र सर्गणो मरुद्भिः सोम पिब कृत्रहच्छूर विद्वान्। जहि शत्रू ५ रपमृघो नुदस्वाथाभयं कृणुहि विश्वतों नः । सुमित्रा न आप ओषधयः संतु दुर्भित्रास्तस्मै भूयासुस्मिान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः । आपो हिष्ठामयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातन । महेराय चक्षसे । यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयते हनः । उशतीरिव मातरः। तस्मा अर' गमामवो यस्य क्षयाय जिन्व॑थ । आपो जनयथा च नः । हिरण्यश्रृंगं वरुणं प्रपद्ये तीर्थ में देहि याचितः । यन्मयाँ भुक्तमसाधूनां पापेभ्यश्च प्रतिग्रहः । यन्मे मनसा वाचा कर्मणा वा दुष्कृतं कृतम् । तन्न इंद्रो वरुणो बृहस्पतिः सविता च पुनंतु पुनः पुनः । नमोग्नये सुमते नम इंद्राय नमो वरुणाय नमो वारुण्यै नमोऽद्भयः ॥ १२ ॥ यद्यांतरं यमेध्यं यदेशति तदपंगच्छतात् । अत्याशनादतीपानाद्यच्च उग्रात्प्रतिग्रहात् । तन्नो वर- जो राजा पाणिना ह्यवमर्शतु । सोहमपापो विरजो निर्मुक्तो मुक्तकिल्बिषः । नाकस्य पृष्ठमारुह्य गच्छेद्ब्रह्म सलोकताम् । यश्चाप्यु वरुणः सपुनात्वघमर्षणः। इमं मे गंगे यमुने सरस्वति शुतुद्रिस्तोम सचतापरुष्णिया । असिनिया मरु- बृधे वितस्तयाजी कीये शृणुह्यासुषोमयो । ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्तपसोध्यaan Una ।

·१०९ । वघमर्षणः । पुनंतु आरणोपनिषत् । जायत । ततो रात्रिरजायत । ततः समुद्रो अर्णवः ॥ १३ ॥ समुद्रादर्ण- वादधि संवत्सरो अजायत । अहोरात्राणि मिदधद्विश्वस्य मिषतो वशी। सूर्याचंद्रमसौ' धाता यथापूर्वमकल्पयत् । दिवं च पृथिवीं चांतरिक्षमथो सुर्वः । यत्पृथिव्याजस्वमांतरिक्षे विरोदसी । इमा स्तदापो वरुणः पुना- वसवः पुनातु वरुणः पुनात्वघमर्षणः । एष भूतस्य मध्ये भुवनस्य गोप्ता । एष पुण्यकृतां लोकानेष मृत्योहिरण्मयम् । द्यावापृथिव्यो हिरण्मय५ सश्रितर सुवः ॥ १४ ॥ सनः सुवः सशिशाधि । आई ज्वलति ज्योतिरहमस्मि । ज्योति लति ब्रह्माहमस्मि । यो हमस्मि ब्रह्माहर्म- स्मि । अहमस्मि ब्रह्माहमस्मि । अहमेवाहं मां जुहोमि स्वाहाँ । अकार्यकार्य- वकीस्तिनो भंगहा गुरुतल्पगः । वरुणोपार्मघमर्षणस्तस्मात्पापात्प्रमुच्यते । रजोभूमिस्त्वमा रोदयस्व प्रवदन्ति धीराः । आक्रांसमुद्रः प्रथमे विधर्म जनयन्प्रजाभुवनस्य राजा । वृषां पवित्रे अधिसानो अव्ये'बृहत्सोमो' वावृधे सुवान इंदुः॥ १५ ॥ परस्ताद्यशो गुहाँसु मर्म चक्रंतुयार्ड धीमहि तीक्ष्णेद- ट्राय धीमहि परिप्रतिष्ठितदेभुर्यच्छतुद्धातनाद्भयो अर्णवः सुवोराजकच ।। रुद्रो रुद्रश्च दन्तिश्च नन्दिः षण्मुख एवं च । गरुडो' ब्रह्मविष्णुश्च नारसि५- हस्तथैवच । आदित्यो निश्चदुर्गिश्च क्रमेण द्वादशांभसि । मर्मवचमसुवे नाव- भावै' कात्यायनाय ॥ जातवेदसे सुनवाम सोममरातीयतो निर्दहाति वेदः। सनः पर्षदतिदुर्गाणि विश्वांनावेव सिन्धुं दुरितात्यग्निः । तामग्निवर्णी तपसा ज्वलन्तीं वैरोचनीं कर्मफलेषु जुष्टाम् । दुर्गा देवीशरणमहं प्रपद्ये सुतरसि तरसे नमः । अग्ने त्वं पारयानव्यो अस्मात्स्वस्तिभिरति दुर्गाणि विश्वा । पूर्व पृथ्वी बहुला न उर्वी भवातोकायतनयाय शंयोः।विश्वानि नो दुर्ग जातः- ·११० आरणोपनिषत् । वेदः सिन्धुं न नावा दुरितातिपाई । अग्ने अत्रिवन्मनसा गुणानो'स्माकं बोध्यविता तनूनाम् । पृतनाजित सहमानमुममग्नि५ हुवेम परमात्सध- स्थात् । सनः पर्षदतिदुर्गाणि विश्वाक्षामदेवो अति दुरितात्यग्निः । प्रत्नोषि' कमीडयो' अध्वरेषु सनाच्च होता नव्यश्वससि । स्वांचाने तनुवं पिप्रय॑स्वास्मभ्यं च सौभगमायजस्व । गोभिर्जुष्टमयुजो निषिक्तं तवेन विष्णोरनु संचरेम । नाकस्य पृष्ठमाभिसंवसांनी वैष्णवी लोक इह माद. यंताम् ॥ १॥ अग्निश्चत्वारि'च ॥२॥ भूरनमग्नये' पृथिव्यै स्वाहा भुवोन्न' वायवेन्तरिक्षाय स्वाहा सुवरन्नमादित्याय दिवे स्वाहा भूर्भुवः सुवरनं चंद्र मसे दिग्भ्यः स्वाहा नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भूर्भुवः सुवरत्नमाम् ॥१॥ भूरनये' पृथिव्यै स्वाहा भुवो वायवेन्तरिक्षाय स्वाहा' सुर्वरादित्यार्य दिवे स्वाहा भूर्भुवः सुर्वश्चन्द्रमसे दिग्भ्यः स्वाहा नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्य भूर्भुवः सुवरग्न ॐ ॥२॥ भूरग्नये' च पृथिव्यै च महते च स्वाहा भुवो वायवे' चांतरिक्षाय च महते च स्वाहा सुर्वरादित्याय च दिवे च महते च स्वाहा भूर्भुवः सुवश्चन्द्रमसे च नक्षत्रेभ्यश्च दिग्भ्यश्च महते च स्वाहा नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भूर्भुवः सुवर्महरोम ॥ ३ ॥ पाहि नो अग्न एनसे स्वाहा । पाहिनो विश्ववेदसे स्वाहा । यज्ञं पाहि विभावसो स्वाहा । सर्व पाहि शतक्रतो स्वाहा ॥ ४ ॥ पाहि नो' अग्न एकया । पाद्यंत द्वितीयया । पार्ज तृतीयया । पाहि गीर्भश्चतसृभिर्वसो स्वाहा ॥ ५॥ य छन्दसा- मृषभो विश्वरूपश्छंदो'भ्य छंदास्याविवेश । स चा शिक्यः पुरो वाचा- पनिषदिन्द्रो' ज्येष्ट इन्द्रियाय ऋषि'भ्यो नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भूर्भुवः सुवश्छंद ॐ ॥६॥ नमो ब्रह्मणे धारण' में अस्त्वनिराकरणं धारयिता ·- आरणोपनिषत् । १११ भूयास कर्णयोः श्रुतं माच्याड्डममामुप्य ॐ ॥७॥ ऋतं तपः सत्यं तपः श्रुत तपः शांतं तपो दमस्तपः शमस्तपो दानं तपो यज्ञं तपो भूर्भुवः सुवी- तदुपास्यैतत्तपः॥ ८॥ या वृक्षस्य संपुष्पितस्य दूराद्धो वात्येवं पुण्यस्य कर्मणो' दुराद्धो वाति यासिधारां कर्ते हितामवक्रामे यावेयुवेहवा- विह्वयिष्यामि कर्त पतिष्यामीत्येवममृतादात्मान' जुगुप्सत् ॥ ९ ॥ अणो- रणीयान्महतो महीयानात्मा गुहायान्निहि तोस्य जंतोः । तमक्रतुं पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादोन्महिमानमाशम् । सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मा- सप्ताचिषः समिधः सप्तजिह्वाः । सप्त इमे लोका ये चरन्ति प्राणा गुहाशयान्निहिताः सप्तसप्त । अत: समुद्रा गिरयश्च सर्वेस्मात्स्यन्दन्ते सिन्धर्वः सर्वरूपाः । अतश्च विश्वा ओषधयो रसाचयेनैव भूतस्तिष्ठत्यं- तरात्मा । ब्रह्मा देवानां' पद्वीः कवीनामृषिर्विप्राणां महिषो मृगा- णाम् । श्येनो गृध्राणास्वधि' तिर्वनांना सोमः पवित्रमत्ये तिरेभन् । अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्रीं प्रजां जनयती ५ सरूपाम् । अजो ह्येको' जुषाणोनुशेते जात्येनां भुक्तभोगामोन्यः ॥ १ ॥ हरसः शुचिषद्वसुरंत- रिक्षसद्धोतो वेदिपदतिथिर्दुरोणसत् । नृषद्धरसहतसवयोमसदब्जा गोजा ऋता अद्रिजा ऋतं बृहत् । घृतम्मिमिक्षिरेघृतमस्य योनि ो श्रितो घृतमु - वस्य धाम । अनुष्वधमावहमादयस्व स्वाहा कृतं वृषभ वक्षि हव्यम् । समुद्रा- दुर्मिमधुमा ५ उदरिदुपाशुनासममृतत्वमानट् । घृतस्य नामगुह्यं यदस्ति जिह्वादेवानाममृतस्य नाभिः । वयन्नामप्रनदानावृतेनारिनन् यज्ञे धारयामा नमोभिः । उपब्रह्मा श्रृंगवच्छस्यमानं चतुःशृंगोवमीदौर एतत् । चत्वारि शृंगा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । त्रिर्धा बद्धो वृषभो ·११२ आरणोपनिषत् । रोरवीति महोदेवो मां ५ आविवेश ॥ २ ॥ त्रिधा हितं पणिभिगुह्यमान गवि' देवा घृतमन्व॑विन्दन् । इन्द्र एक५ सूर्य एक जजान वेनादेकर स्व- घया निष्टतक्षुः । यो देवानां प्रथम पुरस्ताद्विश्वाधियो' रुद्रो महार्षिः । हिर- ण्यगर्भ पश्यत जार्यमान५ स नो' देवः शुभया स्मृत्या संयुनक्तु । यस्मा- त्परं नापरमस्ति किंचिद्यत्मानाणीयो न ज्यायोस्ति कश्चित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम् । न कर्मणा न प्र॒जया धनेन त्यागे- नैके अमृतत्वमानशुः । परेण नाकन्निहितं गुहायां विभ्राजते यद्यतयो विशन्ति। वेदांतविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्त्वाः । ते ब्रह्मलोके तु परीतकाले परामृतात्परिमुच्यति सों। दहं विपापं परमेश्वभूतं यत्पुंडरीके पुरमध्यस स्थम् । तत्रापि दह्र गगनं विशोकस्तस्मिन्यदंतस्तदुपासितव्यम् । यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदांते' च प्रतिष्ठितः। तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः समहेश्वरः ॥३॥ अजोन्य आविवेश सर्वे' चत्वारि च ॥३॥ सहस्र- शीर्ष देवं विश्वाक्षं विश्वशंभुवम् । विश्वनारायणं देवमक्षरं परमं पदम् । विश्वतः परमान्नित्यं विश्वनारायण ५ हरि । विश्वमेवेदं पुरुषस्तद्विश्वमुफ्- जीवति । पति विश्वस्यात्मेश्वर ५ शाश्वत ५ शिवमच्युतम् । नारायणं महा- ज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम् । नारायणपरी ज्योतिरात्मा नारायणः परः। नारायणपरं ब्रह्मतत्त्वनारायणः परः । नारायणपरो ध्याता ध्यानन्नारा- यणः परः । यच्च किंचिज्जगत्सर्व दृश्यतेश्रुयतेपि वा ॥ १ ॥ अंतश्रूर्व- हिचं तत्सर्वं व्याप्य नारायणस्थितः । अनन्तमव्ययं कविर समुद्रेऽन्त विश्वशं भुवम् । पद्मकोशप्रतीकाश हृदयं चाप्यधोमुखम् । अधो निष्टथा वितस्त्यान्ते नाभ्यामुपरि तिष्ठति । ज्वालमालाकुलं भाति विश्वस्यायतनं महत्। Raaa - -- - ·10 आरणोपनिषत् । सततसिराभिस्तु लंबत्याकोशसन्निभम् । तस्यान्ते' सुषिर५ सूक्ष्म तरिम- सर्व प्रतिष्ठितम् । तस्य मध्य' महानग्निविश्वाधिर्विश्वतो' मुखः । सोप्रभु- विभजन तिष्ठन्नाहारमजरः कविः । तिर्यगूर्ध्वम॑धः शायी रश्मयस्तस्यसन्तताः। सन्तापयति स्वन्देहमादितलमस्तकम् । तस्य मध्ये वह्निशिखा अणी- यो व्यवस्थितः । नीलतो यादमध्यस्था विद्युल खेव भाखरा । नीवार- सूकंवत्तन्वी पीता भास्वत्यणूपमा । तस्याः शिखायामध्ये परमात्मा व्यव- स्थितः । स ब्रह्मा स शिवः स हरिः सेन्द्रः सोक्षरः परमः स्वराट् ॥२॥ अपि- पालटतापर्ख ॥ ४ आदित्यो वा एष एतन्मण्डलं तपति तत्रता ऋचस्तह- चांमंडलस ऋचा लोकेऽथ य एष एतस्मिन्मंडलेचिर्दीप्यते तानि सामानि ससाना लोकोथ य एष एतस्मिन्मंडलेचिषि पुरुषस्तानि यषि स यर्जुषां मंडलस यजु॑षां लोकः सैषा त्रय्येवं विद्या तपति य एषान्तरादित्ये हिर- मयः पुरुषः ॥ १॥ आदित्यो वै तेज ओजो बलं यशश्चक्षुः श्रोत्रमात्मा मना मन्युर्म मृत्युः सत्यो मित्रो वायुराकाशः प्राणो लोकपालः कः किं के उत्स्सत्यमनजस्मृतः'जीवो विश्वः कतमः स्वयंभुब्रह्मैतदमृत एव पुरुष एष भूता- नामधिपतिब्रह्मणः सायुज्य स लोकामाप्नोत्येतासामेवदेवतांना सायुज्यर साष्टिता समानलोकामाप्नोति य एवं वेदेत्युपनिषत् ॥ १ ॥ निधनपतये नमः । निधनपतांतिकाय नमः । ऊवाय नमः । ऊर्ध्वलिङ्गाय नमः । हिर- ज्याय नमः । हिरण्यलिङ्गाय नमः । सुवर्णाय नमः । सुवर्णलिङ्गाय नमः। दिव्याय नमः । दिव्यलिङ्गाय नमः । भवाय नमः । भवलिङ्गाय नमः । शर्वाय नमः । शवलिङ्गाय नमः । शिवाय नमः । शिवलिङ्गाय नमः । ज्वलाय नमः । ज्वललिङ्गाय नमः। आत्माय नमः। आत्मलिङ्गाय नमः । aam ·- आरणोपनिषत् । परमाय नमः । परमलिङ्गाय नमः । एतत्सोमस्य सूर्यस्य सर्वलिङ्ग स्थाप- यति पाणिमन्त्रं पवित्रम् । सद्यो जातं प्रपद्यामि सद्यो जाताय वै नमोनमः । भवेभवेनातिभवेभवस्वमाम् । भवोद्भवाय नमः । वामदेवाय नमे ज्येष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमो रुद्राय नमः कालाय नमः कलविकरणाय नमो बलीव करणाय नमो बलाय नमो बलप्रमथनाय नमः सर्वभूतदमनाय नौ मनो. न्मनाय नमः । अधोरेभ्योथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः । सर्वेभ्यः सर्वशर्वेभ्यो नमस्ते अस्तु रुद्ररूपेभ्यः । तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् । ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिब्रह्म- णोधिपतिब्रह्मा शिवो में अस्तु सदाशिवोम् । नमो हिरण्यबाहवे हिरण्यव- य हिरण्यरूपाय हिरण्यपतयेऽम्बिकापतय उमापतये पशुपतये नमो नमः । ऋतर सत्यं परं ब्रह्म पुरुष कृष्णपिंगलम् । अध्वरेत विरूपाक्षं विश्वरूपाय वै नमोनमः । सर्वो वै रुद्रस्तस्म रुद्राय नमो अस्तु । पुरुषो वै रुद्रः सन्महो नमो नमः । विश्व भूतं भुवनं चित्रं बहुधा जातं जायमानं च यत् । सर्वो टेष रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमा अस्तु । कद्रुद्राय प्रचतसे मीदुष्टमाय तव्यसे । वोचेम शंतमय हृदे । सर्वो ह्येष रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु । यस्य वैकंक- त्यग्निहोत्रवणी भवति प्रत्येवारयातयस्तिष्ठत्यो प्रतिष्ठित्यै । कृणुष्व पाज इति पंच ॥ १ ॥ अदितिर्देवा गन्धर्वा मनुष्याः पितरोऽसुरास्तेषार सर्वभू- तानी मातामेदिनी महता मही सावित्री गायत्री जर्गत्युवर्वी पृथ्वी बहुला विश्वाभूता कतमा काया सा सत्येत्यमृतेति वसिष्ठः ॥१॥ आपो वा इदर सर्व विश्वभूतान्यापः प्राणा वा आपः पशव आपोन्नमापोम॑तमाः सम्राडापो विराडापः स्वराडापश्छन्दा स्यापो ज्योतीष्यापो यजूर प्यापः ·आरणोपनिषत् । सत्यमापः सर्वा देवता आपो भूर्भुवः सुवराप ॐ ॥ १ ॥ आपः पुनंतु पृथिवीं पृथिवी पूता पुनातु माम् । पुनंतु ब्रह्मगस्पतिब्रह्म पूता पुनातु माम्। यदुच्छिष्टमोज्यं यद्वा दुश्चरित मम । सर्व पुनंतु मामा सतांऽचं प्रति- अहस्वाहा ॥ २ ॥ अग्निश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युकृतेभ्यः । पापेभ्यो रक्षंताम् । यदह्ना पार्पमकार्षम् । मनसा वाचा हस्ताभ्याम् । पझ्यामुरेणी शिश्ना । अहस्तवलुपतु । यत्किच दुरितं मयि । इदमहं मामम॑तयोनौ । सत्ये ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा ॥३॥ सूर्यश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्य॒कृतेभ्यः । पापेभ्यो रक्षताम् । यद्रात्रिया पामकार्षम् । मनसा वाचा हस्ताभ्याम् । पयामुदरेण शिश्ना। रात्रिस्तदेवलुपतु । यत्किच दुरितं मयि । इदमहं माम तयोनौ । सूर्ये ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा ॥ ४ ॥ ओमित्येका- क्षरं ब्रह्म । अग्निर्देवता ब्रह्म इत्याऋषम् । गायत्रं छन्दं परमात्म सरूपम् । सायुज्यं विनियोगम् । आयांतु वरदा देवी अक्षरब्रह्मसमितम् । गायत्री छन्दंसां मातेदं ब्रह्म जुषस्व मे । यदह्नात्कुरुते पाप तदात्प्रतिमुच्यते । यद्रा- त्रियात्कुरुते पापं तद्रात्रियात्प्रतिमुच्यते । सर्ववर्णे महादेविसंध्या विद्ये सर- खति । ओजोसि सहोसि बलमसि भ्राजोसि देवानाम् । धामनामासि विश्वमसि विश्वायुः सर्वमसि सर्वायुरभिभूरों गायत्रीमावाहयामि सावित्री- मावाहयामि सरस्वतीमावाहयामि छन्दऋषीनावाहयामि श्रियमावाहयामि गायत्रिया गायत्रीछन्दो विश्वामित्रऋषिः सविता देवताग्निर्मुख ब्रह्मा शिरो विष्णुहृदयरुद्रः शिखा पृथिवी योनिः प्राणापानव्यानोदानसमानासप्राणा श्वेतवर्णा सांख्यायनसगोत्रा गायत्री चतुर्विशत्यक्षरा त्रिपा षट्कुक्षिःपंच. शीर्षोपनयने विनियोगः। ॐ भूः । ॐ भुवः। ॐ सुवः। ॐमहः । ॐ जनः । -- - ·- - - १२६ आरणोपनिषत् । ॐतपः । ७०९ सत्यम् । ॐतत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो ये नेः प्रचोदयात् । ओमापो ज्योतीरसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवः सुवरोम् । उत्तमे शिखरे जाते भूम्यां पर्वतमूनि । ब्राह्मणभ्योभ्यनुज्ञाता गच्छ देवि यथा- सुखम् । स्तुता मया वरदा वेदमाता प्रचोदयंती पवने द्विजाता। आर पृथिव्यां द्रविणं ब्रह्मवर्चसं मह्यं दत्त्वा प्रजातुं ब्रह्मलोकम् ॥ १॥ घृणिः सूर्य आदित्यो न प्रभावात्यक्षरम् । मधु क्षति तद्रसम् । सत्यं वै तद्रसमापोज्य तीरसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवः सुवरोम् ॥ १ ॥ ब्रह्म मेतुमाम् । मधुमेतु माम् । ब्रह्ममेव मधुमेतु माम् । यास्ते सोम प्रजावत्सोभिसोअहम् । दुःस्वप्नहं दुर ध्वह। यारते सोम प्राणास्तान्जुहोमि । त्रिसुपर्णमयाचितं ब्राह्मणाय दद्यात् ब्रह्महत्यां वा एते नन्ति । ये ब्राह्मणास्त्रिसुपर्ण पठन्ति । ते सोमं प्राप्नुवंति आसहस्रात्पाङ्गं पुनन्ति । ॐ ब्रह्म मेधया । मधु मेधया । ब्रह्ममेव मधुमे- धया। अद्यानेदेव सवितः प्रजावत्सावीः सौभंगम् । परांदुःप्वप्रिय सुव विश्वानि देव सवितर्दुरितानि परीसुव । यद्भद्रं तन्म आसुव । मधुवात ऋताय ते मधुक्षरंति सिंधवः । माध्वीनःसत्वोषधीः । मधुनक्तमुतोषसि मधु- मत्पार्थिवर रजः । मधुद्यौरस्तु नः पिता। मधुमान्नो वनस्पतिमधुमा५ अस्तु सूर्य': । माध्वीर्गावो' भवंतु नः।य इम'त्रिसुपर्णमयांचितं ब्राह्मणायं दद्यात्। भ्रूणहत्यां वा एते नेति । ये ब्राह्मणास्त्रिसुपर्णपठति । ते सोमं प्रप्नुवंति । आसहस्रात्पंक्तिं पुनीति । ॐ ब्रह्ममेधा । मधु मेधा । ब्रह्ममेव मधुमे- धर्वा । ब्रह्मा देवानां' पदवीः कवीनामृषिविप्राणां महिषो मृगाणाम् । श्येनो गृध्रोणार स्वधि तिर्वनाना५ सोमः पवित्रमत्ये'तिरेभन । हसः शुचिष- दुसुरतरिक्षसद्धोतो वेदिषदतिथिईरोणसत् । नृषद्वरसदृतसद्वयोमसदब्जा । -- ·। आरणोपनिषत् । ११७ गोजाऋतजाअद्रिजाऋतं बृहत् । ऋचे वा रुचे त्वा समित्वंति सरितोन धेनाः । अंतर्हृदा मनसा पूयमा॑नाः । घृतस्य धारा अभिचाकशीमि । हिर- ण्ययो वेतसो मध्यआसाम् । तस्मिन्त्सुपर्णो मधुकृत्कुलायी भजनास्ते मधु देवताभ्यः । तस्यांसते हर॑यः सप्ततीरे' स्वधां दुहाना अमृतस्य धाराम् । य इदं त्रिसुपर्णमयाचितं ब्राह्मणाय दद्यात् । वीरहत्यां वा एते नं'ति । ये ब्राह्म- णास्त्रिसुपर्ण पठति । ते सोमं प्राप्नुवंति । आसहस्रात्पक्तिं पुन 'ति । ॐ ॥१॥ मेधा देवी जुषमाणा न आगाविश्वाची भद्रा सुमनस्यमांना । त्वया जुष्टा नुदाना दुरुक्तान्बृहद्वंदेम विदथे' सुवीराः । त्वया जुष्टं ऋषिर्भवति देवि त्वया ब्रह्मां गतश्रीरुत त्वया । त्वया जुष्टंश्चित्रं विदते वसुसानो जुषस्व द्रविणो नमेधे । मेधा म इंद्रो' ददातु मेघां देवी सरस्वती । मेधां मे अश्विनी वुभावाधत्तां दुलना । अप्सराखं च या मेधा गंधर्वेषु च यन्मनः । देवी मेधा सरस्वती सा मा मेधा सुरभि यता स्वाहा । आमामेधा सुरभि'- विश्वरूपा हिवाई जगती जगम्या । ऊर्जस्वती पय॑सा पिन्व॑माना सामां मेधा सुप्रती'का जुताम् । मर्यि मेधां मयि प्रजां मय्यनिस्तेजो'दधातु । मयि मेधां मयि प्रजा मयींद्र इंद्रियं दधातु मयिमेधां मयि प्रजां मयि सूर्यो भ्राजो दधातु ॥ १॥ अ'तु मृत्युरमृतन्न आर्गन्वैवस्वतो नो अभयं कृणोतु पर्ण वनस्पते रिवामिनः शीयतारायः सचतान्नः शचीपतिः। परं मृत्यो अनुपरे' हि पंथा यस्ते स्व इतरो देवयानात् । चक्षुष्मते शृण्वते ते ब्रवीमि मानः प्रजारीरिषो मोतीरान् । वात प्राणं मसान्वारभामहे प्रजापति यो भुवनस्य गोपाः । स नो'मृयोलायत पात्व हसो ज्योग्जीवाजरमशी- महि । अमुत्र भूयाधयद्यमस्य बृहस्पते अभिहिले रसुचः। प्रत्यौहतामश्विना - - - MERON ·आरणोपनिषत् । मृत्युमस्माद्देवानामग्ने भिषजा शचीभिः । हरिहरंतमनुयंति देवा विश्वस्ये शानं वृषभं मंतीनाम् । ब्रह्मसरूपमर्नुमेदमागादयनं माविवधीविक्रमख । शल्कै रग्निमिधान उभौ लोको सनेमहम् । उभयोकियो ऋध्वातिमृत्यु तराम्यहम् । माछिदो मृत्यो मावधीर्मा मे बलं विवृहो मा प्रमो पीः । प्रजा माम रौरिष आयुरुप नृचक्षसं त्वा हविषा विधेम । मानो' महातमुत मानो' अर्भकं मान उदंतमुतमान उक्षतम् । मा नोवधीः पितर मोत मातरं प्रियामा स्तनुवो रुद्ररीरिषः । मानस्तोके तनये मान आयुषि मानो गोषु मानो अश्वेषु रीरिषः । वीरान्मा नो' रुद्रभामितो वैधी- हविष्मं 'तो नमसा विधेम ते । प्रजापते नत्वदेतान्यन्यो विश्वाजातानि परि- ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो' अस्तु वय स्याम पतयोरयीणाम् । स्वस्तिदा विशस्पतिवृत्रहा विमृधो' वशी। वृषेन्द्रः पुर एतु नः स्वस्तिदा अभयं करः । त्रियंबकं यजामहे सुगाधं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बंध. नान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् । ये ते'सहस्रमयुतं पाशा मृत्योमाय हंतवे । तान् यज्ञस्य॑मायया सर्वानवयजामहे । मृत्यवे स्वाहाँ मृत्यवे स्वाहा ॥१॥ देवकृतस्यै सोवयजनमसि स्वाहा । मनुष्य कृतस्यैनसोवयर्जनमसि स्वाहा। पित्कृतस्यै सोवयजनमसि स्वाहा । आत्मकृतस्यै नसोवयर्जनमास स्वाहा । अन्यकृतस्यैनसोवयर्जनमसि स्वाहा । अस्मत्कृतस्यै सोवयर्जनमसि स्वाहा । यदिवा च नक्तं चैनश्चकृम तस्यावयजनमास स्वाहा । यत्स्वपंतश्च जाम्र- तश्चैनश्चकृम तस्यावयजनमसि स्वाहा । यत्पुषुप्तश्च जातश्चैनश्चकृम तयां- वयर्जनमसिस्वाहाँ । यद्विद्वासश्चाविद्वासश्चैनश्चकृमतस्यावयजनमास स्वाहा। एनस एनसोवयजनमसि स्वाहा । यद्वो देवाश्चकुम जिह्वां गुरुमतसो वा - - ·आरणोपनिषत् । प्रयुतीदेवहेर्डनम्। अरावायोनो' अभिर्दुच्छुनायते तस्मिन्तदेनो' वसवो निधे'- तनस्वाहा ॥ १ ॥ कामोकाऋषीन्नमोनमः। कामोकाऋर्षात्कामः करोति नाहं करोमि कामः कर्त्ता नाहं कर्ता कामः कारयिता नाहंकारयिता एष ते कामकामाय स्वाहा ॥६१ ॥ मन्युरकाऋषीन्नमोनमः । मन्युरकाऋषीन्मन्युः करावि नाहंकरोमि मन्युः कर्ता नाहंकर्ता मन्युः कारयिता नाह' कारयिता एष ते मन्यो मन्यवे स्वाहा ॥६२॥ तिलान्जुहोमि सरसासपिष्टानां धारमम चित्तरमन्तुस्वाहा । गावो हिरण्यं धनमन्नपान५ सर्वेषाश्रियै स्वाहा । श्रियं च लदिम च पुष्टिं च कीर्ति चानृण्यताम् । ब्रह्मण्यं बहुपुत्रताम् । श्रद्धामेधे प्रजाः संददातु स्वाहा ।। ६३ ॥ तिलाः कृष्णास्तिलाः श्वेतास्तिलाः सौम्या वसानुगाः । तिलाः पुनंतु मे पापं यत्किंचिहुरितं मयि स्वाहा । चोरस्यान्नं नवश्राद्धं ब्रह्महा गुरुतल्पगः । गोस्तेयः सुरापानं भ्रूणहत्या तिलाशांतिशम- यन्तु स्वाहा । श्रीश्च लक्ष्मीश्च पुष्टीश्च कीर्ति चानृण्यताम् । ब्रह्मण्यं बहुपु- त्रताम् । श्रद्धा मेधे प्रज्ञा तु जातवेदः संददातु स्वाहा ॥ ६४ ॥ प्राणापान व्यानोदानसमानां मे' शुध्यंतां ज्योतिरहं विरजाविपाप्मा भूयासस्वाहा । वाङ्मनश्चक्षुःश्रोत्रजिह्वाघ्राणरेतोबुद्धयाकृतिःसंकल्पा में शुध्यता ज्योतिरह विरजां विपाप्मा शूयास स्वाहाँ । त्वक्चर्ममा सरुधिरमेदोमज्जास्नायवोs- स्थानि मे सुचवज्योतिरह विरजा विपाप्मा भूयासश्स्वाहा । शिरःपाणिपाद- पार्श्वपृष्ठोरूदरजंघशिश्नोपस्थपायवो में' शुध्यतां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासस्वाहा। उत्तिष्ठ पुरुष हरितपिंगललोहिताक्षि देहिदेहि ददापयिता मे' शुध्यतां ज्योतिरहं विरजां विपाप्मा भूयास स्वाहा । पृथिव्यापस्तेजो- वायुराकाशा में शुध्यता ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयास स्वाहा । शब्द- ·१२० आरणोपनिषत् । स्पर्शरूपरसगन्धा में शुध्यतां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयास स्वाहा । मनोवाकायकर्माणि में शुध्यतां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासस्वाहा। अव्यक्तभावैरहंकारर्कोतिरहं विरजाविपाप्मा भूयास स्वाहा । आत्मा में शुध्यतां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासर स्वाहा । अंतरात्मा में शुध्यंतां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयास स्वाहा । परमात्मा में शुध्यतां ज्योति- रहं विरजाविपाप्माभूयासश्स्वाहा । क्षुधे स्वाहा । क्षुत्पिपासाय स्वाहा । विविध्यै स्वाहा । ऋग्विधानाय स्वाहाँ । कोकाय स्वाहा । क्षुत्पिपासा- मलांज्येष्ठामलक्ष्मीनाशयाम्यहम् । अभूतिमसमृद्धिं च सान्निर्गुद मे पाप्मान स्वाहा । अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयमानंदमयमात्मा मे' शुध्यतां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासस्वाहा ॥६६॥ अग्नये स्वाहा । विश्वेभ्यो देवेभ्यस्वाहाँ । ध्रुवार्य भूमायस्वाहा । ध्रुवक्षितये स्वाहा । अच्युतक्षितये स्वाहा । अग्नये स्विष्टकृतेस्वाहा । धर्माय स्वाहा । अर्धर्माय स्वाहा । अन्यः स्वाहा । ओषधिवनस्पतिभ्यः स्वाहा ॥१॥ रक्षोदेवजनेभ्यः स्वाहाँ । गृह्या- भ्यः स्वाहा । अवसानेभ्यः स्वाहा । अवसानपतिभ्यः स्वाहा । सर्वभूतेभ्यः स्वाहाँ । कााय स्वाहा । अंतरिक्षाय स्वाहा । यदेजति जगति यच्च चेष्टति नानाभागो यन्नाम्ने स्वाहा । पृथिव्यै स्वाहा । अंतरिक्षाय स्वाहा ॥२॥ दिवे त्वाहा । सूर्याय स्वाहाँ । चन्द्रमसे स्वाहा । नक्षत्रेभ्यः स्वाहा । इन्द्राय स्वाहा। बृहस्पतये स्वाहा । प्रजापतये स्वाहाँ । ब्रह्मणे स्वाहा । स्वधापितृभ्यः स्वाहा । नमो रुद्राय पशुपतये स्वाहा ॥ ३ ॥ देवेभ्यः स्वाहा । पितृभ्यः खधास्तु । भूतेभ्यो नमः । मनुष्य॑भ्यो हन्त । प्रजापतये स्वाहा । परमेष्ठिने स्वाहाँ । यथा कूपः शतधारः सहस्रधारो अक्षितः । एवा में अस्तु धान्य Site - - m- ·। - आरणोपनिषत् । १२१ सहस्रधारमक्षितम् । धनधान्यै स्वाहा । ये भूताः प्रचरन्ति दिवानक्तं बाल- मिच्छता वितुर्दस्य प्रेयाः । तेभ्यो बलिं पुष्टि कामो हरामि मयि पुष्टि पुष्टि- पतिर्ददातु स्वाहा ॥ ४ ॥ ओषधिवनस्पतिभ्यस्वाहान्तारक्षाय स्वाहा नो- रुद्राय पशुपतये स्वाहाँ वितुर्दस्य प्रेष्या एक च ॥ ६५ ॥ तद्ब्रह्म । अतद्वायुः। तदात्मा । तत्सत्यम् । ॐतत्सर्वम् । अनसुनेकः । अंतश्चरतिभूतेषु गुहायां विश्वमूर्तिः । त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमिन्द्रका रुद्रस्त्वं विष्णुस्त्वं ब्रह्म त्वं प्रजापतिः । त्वं तदाप आपो ज्योतीरसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवः सुवरोम् ॥ ६६ ॥ श्रद्धायां प्राणेनिविष्टोऽमृत जुहोमि । श्रद्धायाम- पाने निविष्टोऽमृतंजुहोमि । श्रद्धाया व्यानेनिविष्टोमृतं जुहोमि । श्रद्धायाँ- मुदाने निविष्टोमृत जुहोमि । श्रद्धायासमाने निविष्टोतंदुहोति । ब्रह्मणि म आत्मामृतत्वार्य । अमृतोपस्तरण मसि । श्रद्धायां प्राणे निषिष्टोइलि। शिवोनविशाबाहाय प्राणायस्वाहा । श्रद्धायामपाने निविष्टोमृतंजुहोमि । शिवो माविशाप्रदाहाय अपानायस्वाहा । श्रद्धायां व्याने निविष्टोमृत जुहोमि । किशन दिशाबहाद । व्यानायस्वाहा । श्रद्धायांमुदाने निविष्टो- ऽमृत' जुहोमि । शिवोमाविशाप्रदाहाय । उदानाय स्वाहाँ । श्रद्धायासमाने निविष्टो तंजुहोमि । शिवोमाविशाप्रदाहाय । समानाय स्वाहा । ब्रह्मणि म आत्मामृतत्वार्य । अमृतापिधानमसि ॥ १ ॥ प्राणाय स्वाहासमाने निविष्टो- मृतंजुहोमिचत्वारिं च ॥६७॥श्रद्धायां प्राणो निविश्यामृत हुतम् । प्राणमन्ने नाप्यायस्व । श्रद्धायामपाने निवि श्यामृतरहुतम् । अपानमन्ने नाप्यायख । श्रद्धायां व्याने निवि श्यामृतश्हुतम् । व्यानमन्ने नाप्यायस्व । श्रद्धायांमुदाने निवि'श्यामृत हृतम् । उदानमन्ने नाप्यायस्व । श्रद्धायाः समाने निविश्या- । -- - - - - ·१२२ । आरणोपनिषत् । मृतरहुतम् । समानमन्ने' नाप्यायस्व । अंगुष्ठमात्रः पुरुषोंगुष्ठं च समाश्रितः । ईशः सर्वस्य जगतःप्रभुःप्रीणाति विश्वभुक् । वाङ्म आसन् । नसोः प्राणः । अक्ष्योश्चक्षुः। कर्णयोः श्रोत्रम् । बाहुवोर्बलम् । ऊरुवो रोजः । अरिष्टाविश्वा- न्यंगानि तनूः । तनुवा मेसह नमस्ते अस्तु मा माहिश्सीः । वयः सुपर्णा उपसेदुरिन्द्रप्रियमेधा ऋषयो नाधमानाः । अपध्वांतमूणुहि पार्धं चक्षुर्मु- मुग्ध्यस्मान्निधये'व बद्धान् । प्राणानां ग्रंथिरसि रुद्रो माविशांतकः । तेना- लेनाप्यायस्व । नमो रुद्राय विष्णवे मृत्युमै पाहि । त्वम॑ग्ने॒ाभिस्त्वमाशुशुक्ष- णिस्त्वमभ्यस्त्वमश्मनस्परि' । त्वं वने'भ्यस्त्वमोषधीभ्यस्त्वं नृणां नृपते जायसे शुचिः । शिवेनमे सतिष्ठ स्वस्योनेनमे संतिष्ठस्व सुभूतेनं मे संतिष्ठस्व ब्रह्मवर्चसेन मे संतिष्ठस्व यज्ञस्यर्धिमनुसंतिष्ठस्वोपते यज्ञ नम उपते नम उपते नमः ॥८०॥ सत्यं परं पर सत्य सत्येन न सुंवर्गालोकाच्यवंते कदा- चन सताहि सत्यं तस्मात्सत्ये रमते तप इति तपो नानर्शनात्परं यद्धि परं तपस्तदुर्धर्ष तदुराधर्ष तस्मात्तपसि रमते दम इति नियतं ब्रह्मचारिणस्त, स्माइमे रमते शम इत्यरण्ये मुनयस्तस्माच्छमे' रमते दानमिति सर्वाणि भूतानि' प्रशसं ति दानान्नाति'दुश्चरंतस्मादाने रमते धर्म इति धर्मेण सर्व- मिदं पर' गृहीत धर्मान्नातिदुष्करं तस्माद्धर्मे रमते प्रजन इति भूया सस्त स्माद्भूयिष्टाः प्रजायते तस्माद्भूयिष्ठाः प्रजनने रमंतेऽग्नय इत्याह तस्मादग्नय आधातव्या अग्निहोत्रमित्याह तस्मादग्निहोत्रेरमंते यज्ञ इति यज्ञो हि देवा- स्तस्माद्यज्ञे रमते मानसमितिविद्वाश्सस्तस्माद्विद्वारस एव मानसे मंते न्यास इति ब्रह्मा ब्रह्मा हि परः परोहिब्रह्मातानिवाएतान्यवराणिपरासि न्यास एवात्यैरेचयद्य एवंवेदेत्युपनिषत् ॥ प्राजापत्यो हारुणिः सुपर्णेयः प्रजापति ·आरणोपनिषत् । १२३ पितरमुपंससार किं भगवंतः परमं वदन्तीति तस्मै प्रोवाच सत्येन वायु रावाति सत्येनादित्यो रोचते दिवि सत्यं वाचः प्रतिष्ठा सत्ये सर्व प्रति ष्टितं तस्मात्सत्यं परमं वदन्ति तपसा देवा देवतामम्रआयन्तपसर्षयः सुवर- ज्यविन्दन्तपसा सपनान्प्रणुदामारांतीस्तपसि सर्व प्रतिष्ठितं तस्मात्तवः परम वदन्ति दमेन दांताः किल्विषमवधून्वति दमैन ब्रह्मचारिणः सुवरगच्छन् दो भूतानां दुराधर्ष दमे सर्व प्रतिष्ठितं तस्मादमः परमं वदन्ति शमन शांताः शिवनाचरन्ति शमन नाकं मुनयान्वदिच्छाभूतानांदुराधर्षन्छौं सर्व प्रतिष्ठितं तस्माच्छमः परमं वदन्ति दानं यज्ञानां वरूथं दक्षिणा लोके दातार५ सर्वभूतान्युपजीवति दानेनारातीरपानुदंत दानेन द्विषतो मित्रा भवन्ति दाने सर्व प्रतिष्ठितं तस्मादानं परमं वदन्ति धर्मो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा लोके धर्मिष्ठं प्रजा उपसर्पति धर्मेण पापमपनुदति धर्मे सर्व प्रति - ष्ठितं तस्माद्धर्म परमं वदन्ति प्रजननं वै प्रतिष्ठा लोके साधु प्रजास्तिन्तुं तन्वानः पितॄणाम॑नृणो भवति तदेव तस्या अनृणं तस्मात्प्रजननं परमं वदन्त्य- प्रयो वै त्रयी विद्या देवयानः पंथी गार्हपत्य ऋक् पृथिवी रथंतरमन्वाहार्य- पचनं यजुरंतरिक्ष वामदेव्यमाहवनीयः साम सुवर्गों लोको बृहत्तस्मादग्नी- परमं वदन्त्यग्निहोत्र सायं प्रातगृहाणां निष्कृतिलिष्ट५ सुहृतं यज्ञक्रतूनां प्रायण सुवर्गस्य लोकस्य रमाइटिहोने परमं वदन्ति यज्ञ इति' यज्ञेन हि देवा दिवं' गता यज्ञेनासुरानपानुदंत यज्ञेनं द्विषतो मित्रा भवति यज्ञे सर्व प्रतिष्ठितं तस्माद्यज्ञं परमं वदन्ति मानसं वै प्राजापत्यं पवित्रं मान- सेन मनसा साधु पश्यति मानसा ऋषयः प्रजा असृजत मानसे सर्व प्रति- ष्ठितं तस्मान्मानसं परमं वदन्ति न्यास इत्याहुर्मनीषिणा ब्रह्माणं' ब्रह्मा विश्वः ·१२४ आरणोपनिषत् । कतमः स्वयंभुप्रजापतिः संवत्सर इति संवत्सरेसाबादित्यो य एष आदित्ये पुरुषः स परमेष्ठी ब्रह्मात्मायाभिरादित्यस्तपति रश्मिभिस्ताभिः पर्जन्या वर्षति पर्जन्येनौषधिवनस्पतयः प्रजायंत ओषधिवनस्पतिमिरन्नं भवत्यनेन प्राणाः प्राणैर्बलं बलेन तपस्तपसा श्रद्धा श्रद्धयाँ मेधा मेधयां मनीषा मनीषया मनो मनसा शांतिः शांत्या चित्तं चित्तेन स्मृतिर स्मृत्या स्मार५ स्मारण विज्ञान विज्ञानेनात्मान' वेदयति तस्मादन्नं ददन्त्सर्वाण्येतानि ददात्यन्नात्प्राणा भवंति भूतानां प्राणैर्मनो मनसश्च विज्ञान विज्ञानादानंदो ब्रह्मयोनिः स वा एष पुरुषः पंचधा पंचात्मा येन सर्वमिदं प्रोतं पृथिवी चांतरिक्षं च द्योश्च दिश- शावांतरदिशाश्च सवै सर्वमिदं जगत्ससभूत स भव्यं जिज्ञास कुप्तऋतजा रयिष्ठाः श्रद्धा सत्यो महस्वांतपसो वरिष्ठा ज्ञात्वा तमेव मनसा हृदा च भूयो न मृत्युमुपयाहि विद्वांतस्माच्यासमेषां तपसामतिरिक्तमाहुर्वसुरण्वों विभूरसि प्राणे त्वमसि संधाता ब्रह्मत्वमसि' :विश्वधृत्तंजोदास्त्वमस्यग्निरसि वक़दास्त्वमसि सूर्यस्य द्युनोदास्त्वमसि चंद्रमस उपयामहीतोसि ब्रह्मण त्वा महसओमित्यात्मानं युंजीतैतद्वै महोपनिषदं देवानां गुह्यं य एवं वेद ब्रह्मणो महिमानमाप्नोति तस्माद्ब्रह्मणो महिमानमित्युपनिषत् ॥ तस्यैववि- दुर्गा यज्ञस्यात्मा यज॑मानः श्रद्धा पत्नी शरीरभिध्ममुरोवेदिर्लोमांनि बहिर्वेदः शिखा हृदयं यूपः काम आज्यं मन्युः पशुस्तपोग्निर्दमः शमयिता दक्षिणा वाघ्योता प्राण उद्गाता चक्षुरध्वर्युमनो ब्रह्मा श्रोत्रमग्नीद्यावद्भियते सा दीक्षा यनाति तद्धविर्यपिबति तदस्य सोमपानं यद्रमते तदुपसदो यत्संचरत्युप- विशत्युत्तिष्ठते च स प्रवर्यो यन्मुखं तदहिवनीयो या व्याहृतिराहुतिर्यदस्य विज्ञानं तज्जुहोति यत्साय प्रातत्ति तत्समिधं यत्पातमध्यंदिन सावं च - - .

·य एवं विद्यालय प्रमीयते देवानामेव महिमान' राहिल्या सायुज्यं ग गङ्गाविष्णु श्रीकृष्णदास, खेमराज श्रीकृष्णदास, आरणोपनिषत् । ताने सर्वनानि ये अहोरात्रे ते के पूर्वगात यऽर्धम साश्च मासांश्च ते चातु- मास्यानि व ऋतवस्त पशुबंधा ये संवत्सराच परिवत्सराश्च तेहगणाः सर्व- वेदसं वा एतत्सत्रं यन्मरणं तदैवभृथं एतद्वै जनाक यथ यो दक्षिणे प्रमीयते पितृणामेव महिमान गत्वा चंद्रमसः सायुज्य सलोकतामान त्येतो व वी ! महिमानमाप्नोति तस्माद्ब्रह्मणो महिमानम् ॥ ८० ॥ सह नाव- वतु । सहनभुनक्तु० ॐ निःशांतिनातिः । हरिः ॐ । श्रीकृष्णार्पणमस्तु ।। इति तैत्तिरीय-आरणोपनिषत्समाप्ता। पुस्तक मिलनेका ठिकाना- जिला ब्राह्मणों विद्वानसिक - Samme Games लक्ष्मीवड्डटेश्वर "स्टीम्-प्रेस, सल्याबाई श्रीवेङ्कटेश्वर " स्टीम-प्रेस, खेतवाडी बम्बई.

·नूतन पुस्तकें.
....
आत्मसर्वस्व-आयुर्वेद महामहोपाध्याय रसायन शास्त्री
पं. भगीरथ स्वामी आयुर्वेदाचार्यसंगृहीत. ३-०
नागरसर्वस्व-काम शास्त्रका अपूर्व ग्रन्थ.
नाडीज्ञानतरङ्गिणी-अनुपानतरङ्गिणी-भा टी० सहित १-३
पञ्चसायक-भाषाटीकासहित (कामशास्त्र).
२-०
वीरचित्रावली-वीरोंकी अद्भुतवीरता चित्रों सहित. ५-०
शिवनाथसागर-अनुभूत औषधोंका परमोपयोगी
वैद्यकमन्थ.
३-०
शिशुपालन-बालकोंके पालन पोषणकी विधि सचित्र. १-०
श्रीविचारसागर-साधु श्री निश्चलदासजीकृत.
श्रीविचारचन्द्रोदय-ब्रह्मनिष्ठ पं० श्रीपीताम्बरजीकृत २-०
यूनान-रूम-युद्ध-(सन् १८२७ ई.) पहली लडी.
सिद्धान्तकौमुदी-भाषाटीकासहित.
१२-०
साहित्यदर्पण-संस्कृतटीकासहित.
(बडा सूचिपत्र अलग है, मँगाकर देखो.)
....
....
....
25
....
७-०
पुस्तकें मिलनेका ठिकाना-
गङ्गाविष्णु श्रीकृष्णदास
मालिक-" लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर" स्टीम् प्रेस कल्याण-बम्बई.