·No text on this page.

·चिरन्जीवविरचितः
काव्यविलासः
THE
KĀVYAVILASA
OF
CHIRANJĪVA BHATTACHARYA
SEGRUESE
EDITED WITH INTRODUCTION ETC.
by
BAȚUKA NĀTIA SARMĀ SĀHITYOPADHYAYA, M.A,
Professor of Sanskrit, Benares Hindu University,
Benares.
and
Jagannātha Süstri Hoshing, Sūhityopadhyāya,
SadholalScholar, Government Sanskrit College, Benares.
Printed by Rameshwara Pathak, at the Tara Printing Works,
Benares.
Published under the authority of the Government of the
United Provinces by the Superintendent of
Government Press, Allahabad,

·No text on this page.

·INTRODUCTION I THE PRESENT WORK No apology is perhaps called for, for a work which has any kind of importance going with it An important work, widely known to exist but not easily accessible, naturally creates a wand to supply which is a necessity and not a superfluity. The small work, presented herewith, is going to see the light for the first time in priat It is a comparatively recent work, not even 250 years old, but it is curious to note that it has been enjoying a wide circulation among the Pandits of India If we care to look into catalogues of Sanskrit manuscripts?, we shall find that a very large number of Patoz FTCITE MSS have been noticed here and there All provinces of India, having any literary importance about them, have been represented in the MS Catalogues with regard to possessing the MSS of काव्यविलास । Wide circulation of a work undoubtedly indicates the intrinsic merits which are possessed by it In the sur ey of its contents case of the present work, this supposition is much more clearly borne out by its useful contents As customary Notices of Sanskrit MSS by Rajendra Lal Mitra Cal 1871 72 , Catalogues of Sanskrit MSS existing in Oudh by Pandit Devi Prasad, Allahabad, 1881 93, Catalogue of Sanskrit MSS in the Raghunath Temple Library of H H The Maharaja of Kashmir by M A Stein, Bombay 1894 , Catalogue of Sanskrit MSS in the Library of H H The Mahiraja of Alwar by P Peterson, - Bombay 1892 , etc, etc For referea es to other catalogues describing or mantioning the MSS of #lopata see Aufrechts Catalogus Catalogorum Vol 1102, Vol II P 20 and 193, Vol II p 21, Dr Des History of Hindu Postics Vol I p 294, Di Haricanda Sistris Kalidz2 et L art Poetique de 1 Inde, P 25 A brief critical 任 ·with all Sanskrit works, it begins with a Fararu? | T sloka seems to have been a favourite one with the author, for is the sloka which is given in the beginning of greatfuit In the next two ślokas?, we find our author striking a note indifference towards those who take glass for a jewel on acco of their ignorance. In the sloka3, coming after these two, are told that in this work the definitions are taken from old s dard writers while the examples are of the author's o composition. . Definition of Then our author takes up the question of काव्यस्वरूप Tay begins with the well-known definition of He does not criticise it but rather explains it. Such is also attitude towards the autbor of RETTA and others, the tion 6 of whom is here given and explained. Lastly he gives - explains the definition? of To according to the writers la to his time. In quoting and explaining the three definitions antot referred to above, our author has admirably kept hi aloof, though there is every possibility, he might have been clined towards the last. 1 « Various definitions of aflat have been given from ti time. All are at one in believing that poetry bas some c and that charm comes from the peculiar kinds of words and I. 2. 3. P. I. Second and third ślokas, pp. 1-2. The fourth śloka, p. 2. अलासगरमसानकवृत्त्यादिपु गुणेषु च । बदयन्ते स्वीयपद्यानि प्राचीनकृतल पाणैः ।। 4. Pp. 2-3 5. तददोषौ शब्दार्थों सगुणावनलकृती पुनःक्वापि-काव्यप्रकाश (प्रथम उल् । 6. ' सरसाऽलकारवती निर्दोषा गुणभूपिता । सरीतिर्लनणवती या वाक् सा काव्यनामभाक् ॥ 7. प्रतिनवीनारतु-विलक्षणचमत्कारकारित्वमेव काव्यत्वमामनन्ति, p.4.

·(3) used in it. Now the writers differ from one another in their conception of this peculiarity. All these can be grouped under three different heads. There are some who attach too much importance to external embellisbments such as figures, styles etc., whereas there are others who hold that these are not all in all, for they are but means to something still higher and deeper, namely, emotion. Lastly come those to wbom charm appears to be the real essence of poetry. That charm may come either from figures etc. or from the awakening of emotions themselves. If we keep such a division in our mind and apply it to the definitions given by our autbor, we shall find how adroitly he has briefly given expression to all the most important views upon the definition of काव्य। After briefly discussing the प्रयोजन and कारण of काव्य after मम्मट and जयदेव respectively, he takes up रस the question of रस | Beginning with स्थायिभावs, the author takes up all tbe 57, ore by one, mentioning their ferrats etc. and exemplifying them with verses of his own composition. Like most ametfi is, he recognises nine tes including That as the ninth. He refers to the view of HOT who in his to तरङ्गिणी tried to have माया as the tenth रस । This view being severely criticised by our anthor totally falls to the ground. It is interesting to note that he does not hold वात्सल्य, भक्ति etc Tas Farrantz in his alferechy has already given a place to वात्सल्य. The वैष्णवs of Bengal were very fond of having what is known as मधुररस. But we do not find any reference to all these in our present work. It is not quite clear what place he would assign to TH in the scheme of bis het! He seems to be silent on this point. But we may take it that he would rever allow ts to be inade sub- Icf. इह विशिष्टौ शब्दार्थों काव्यम् etc. समुद्रबन्ध's commentary on şe's gaat P 4 (Trivandrum Edn) as ·( 6 ) an was a student of भवानन्द सिद्धान्तवागीश! from whom he learned all he had to learn. He became a Tarah and could perform a hundred things simultaneously. To his fertile poetic faculty, there seemed to be no limit. He wrote सन्त्रार्थदीप रामप्रकाश । राघवेन्द्र died at काशी ta a ripe old age. This great man was the father of our author, रामदेव or चिरजीवभट्टाचार्य | Being an exceptionally intelligent boy, Chiranjiva was quite favourite with his great father. He scems to have studied न्याय and many other शास्त्र with his father for whom he had a very high reverence. He seems to have been a pupil of रघुदेव न्यायालङ्कार alsos with whom he studied perhaps काव्य and अलङ्कार । He looked upon his father as POTCT incarnate. 4 At the end of every chapter, here as elsewhere, he gives a sloka in which be praises himsclf not with the description of his personal attainments; but by mentioning himself as the son of राघवेन्द्र, the great शतावधान। 2. I. This भवानन्द सिद्धान्तवागीश appears to be no other person than the author of तत्वचिन्तामाणिदीधितिप्रकाशिका ( भवानन्दी ), कारकविवेचन- तत्त्वचिन्तामणिटीका, प्रत्यक्षालोकसारमजरी etc. He lived about 1625 A. C. See सतीशचन्द्र विद्याभूषण's History of Indian Logic, p. 479. For all this information in more detail see विद्वन्मोदतरीङ्गनी and Aufrecht's Catalogus Catalogorum, vol I, p. I04b, 500b. His feats as a शतावधान are described by चिरञ्जीव in his विद्वन्मोदतरङ्गिणी in the following words.- एकैकमेकैककविप्रयुक्तं श्लोकास्थितं वर्णमपव्यवस्थम् । आकयं तत्संख्यमथ प्रयुङ्क्ते स्वयंकृतं श्लोकशतं च वर्णम् ॥ रीत्यानया श्लोकशतं कवीनां शतस्य निर्वक्तयवधारयित्वा। समस्यया पूर्तिमतीमर्थन स्वयंकृतश्लोकशी तथैव ॥ विद्वम्मायतरङ्गिणी I. I0-II. ३. इमौ भट्टाचार्यप्रवररघुदेवस्य चरणौ शरण्यौ चित्तान्तनिरवधि विधाय स्थितवतः। काव्यविलास p. 12 4. जाने कदाचिदपि नैव शिवस्वरूपात् तातात्परं दैवतमन्यदत्र-विद्वन्मोदतरङ्गिणी I.25. इ. द्वैताद्वैतमतादिनिर्णयाविधि प्रोद्वद्धबुद्धिश्रुतो भट्टाचार्य शतावधान इति यो गाँडोद्भवोऽभूत् कविः etc. , ·His date 9 We know nothing about his personal life. He gives many ślokas in praise of Parafael who was a Naib Diwan of Sujauddaulah of Bengal. He must have been patronised by this यशवन्तसिंह । Though we cannot give an exact date of his birth and death, still we can, with a certain amount of certainty, come to a satisfactory conclusion with regard to the age in which he flourished. His father, राघवेन्द्र, was a contempoary of कृपाराम who was favoured by Emperors Jabangir and Shahjahan and so he must have been living by the middle of the 17th century. 2 In exemplifying gafasan tfa:, our author takes the opportunity of paying his homige together I get greita 1s, with all probability, the same person as a FriCETTA, the desciple of हरिराम तर्कवागीश and the author of तत्त्वचिन्ता- मणिगूढार्थदीपिका, नवीननिर्माण etc रघुदेव must be older than यशोविजयगणी who quotes hh n !! hs अष्टसाहस्रोविवरण । Ramertuit died in 1688 A C We may with good reason what the must have been also living by the middle of the 17th century Now come to more definite dates forreta wrote his वृत्तरत्नावली, a work on metres where all exemplary verses piegyrics on यशवन्तसिह Na b Diwan of Dacca under Sujauddaulah of Bengal, about saka 1653 or 1731 A C. His काव्यविलास was composed in 1703 A CG In काव्यविलास 1 गौडश्रीयशवन्तसिंहनृपते पश्याच दानोत्सव etc काव्यविलास p 7 , यशवन्त ! नवनितिनायक तावकदानपयोनिधित महसा etc काव्यविलास P 30. See aitan laruta's History of Indian Logic P 479 काव्यविलास P 12 See paza fomu's History of Indian Logic p 481. Tata Tat's Notices of Sanskrit MSS, III no 280 Dr Des History of Hindu Poetics, Vol II, P 284, Haidaingo's History of Indian Logic, p 483 therefore say we are the 2 3 4 5 6 ·(8) we find verses from many of his works cited as examples and 50 conclude that he must have written them bcfore we may 1703 A. C. Thus it is quite clear from the above that his period of literary activity extended for many years beginning in the last quarter of the 17th and coming down to the middle of the 18th century. His works. Besides garagfaare, Aufrecht, in his Catalogus Catalogorum, gives us the following names as those of the works of Thearataia:- (१) माधवचम्पू (२) विद्वन्सोदतरङ्गिणी (३) शृङ्गारतटिनी (४) वृत्तरत्नावली। In Fragfore we find two more names of his works. They are कल्पलता and शिवस्तोत्र । माधवचस्पू is a small काव्य of the चम्पू type which has for its characteristic the mixture of prose and poetry. It has been published in Calcutta by जीवानन्द विद्यासागर. विद्वन्मोदतरङ्गिणी is a very interesting work written on the model of a चस्पूकाव्य । It consists of eight chapters called तरङ्ग, The first chapter gives us a glimpse of the author's family bistory. The remaining seven chapters have the popular expositions of all the famous Eglai in easy fluent poetic language. It-reads like a drama. It has been published at many places. The editions of जीवानन्दविद्यासागर and the वेङ्कटेश्वर press are Wörthiy' of note. शृङ्गारतटिनी, as also कल्पलता and शिवस्तोत्र, seen to have been toets, the first two of the erotic type and the last of the religious type. वृत्तरत्नावलो is a work on metrics or छन्दःशास्त्र like छन्दो- but much canfined in its scope: The speciality about ·(9) this work is that almost all slokas given as examples are in praise of rarefas mentioned above. Our author was a prolific writer and must have written a Jarge number of other works which are perhaps wholly lost In FETATEA ut he tells us that he has written many warks on Tu and other Es; but to our great regret, none of them has been any where traced. सतीशचन्द्र विद्याभूपण, though he assigns a niche to चिरजीवभट्टाचार्य among the नैयायिका, does not give us any clue to bis works on Pipi Perbaps it was this statement of ferrata in his FTGalgatsuit which led the author of the History of Indian Logic to give a place to bim even though he was not able to find any of his works IL THE PRESENT TEXT Thc present text of ferrata Terari's face is mainly based on a single manuscript. This manuscript once belonged to Manakavı, the well known poet-scholar of Charkbarı. He was the great-grand father of the present writer and so in due course it came in his possession. By comparing the writing of this MS. with that of others written by Māna Kavi, it appears that this MS was copied by himself. This fact perhaps accounts for the great accuracy and all-round correctness which characterise this MS It is written in bold clear Devanagarı characters upon white country-made paper. In les present state It consists of 37 leaves measuring 9"41" in size Each leaf has 10 lines on each side and each line has 30 letters on the average. The present MS breaks off with 787 nita -न नमती- त्यनमा अभिमानिनी, नवभा नवदीप्ति, मारण कामेs-and so appears that the last three leaves of this MS. have been lost, It was quite disheartening to discover its incompleteness so much so that all thought of publishing First FCT was put off 1. न्यायाादशास्त्रेषु मया कृता ये काव्यपु ये वा रुचिरा प्रवन्धा. । भवन्ति विद्यासु च यासु यासु ये ये बुधास्तवत्परिपोषकारते॥1 22 History of Indian Logic, p 483 Corresponding to the printed text on page 51 it 2 3 ·( 10 ) for the time being. The learned editor of the series was thinking of getting a copy of the work from the India Office who have an. excellent MS. with them?, But all of a sudden, onc day, the last portion of this work was discoverd in the Facultad STFEEST", where it has been inadvertently printed by the cditor. The mistake of one turned out to be a very grcat help to the other. The portion which is common to both wholly corresponded with each other. So without licsitation, the last four pages of Foot FIFT T were made the basis of the last five pages of our work. It would have been undoubtedly very helpful if the India office MS. could have been available for comparison. But as it was too late, we had to be content with what we ourselves possessed. Now the only thing which remains to be done is the pleasant duty of expressing heart-felt thanks to all those friends from whom the present writer has been getting help in some way or other. He should give expression to his great grateful appreciation of the valuable help which has been rendered to bim by Pandit Jagannāth Šāstri Hoshing, the Sadho Lal scholar of the Government Sanskrit College. He will indeed be failing in his duty if he forgets his highly cstecmed friend Pandit Nārāyana Sastri Khiste of the Saraswati Bhavana, Govt. Sanskrit Library. Last but best of all, his heart goes up with most sincere gratitude to one by whose wonderful personality hc has been influenced in ways too many to be expressed by words. That most revered person, here meant, is no other tban the learned editor of this series, Principal Gopināth Kavirāj of the Govt. Sanskrit College, Benares. The Benares Hindu University, ज्येष्ठ शुक्ल ७,१६८२ ॥ BATUK NATH SHARMA. 30th May, 1925 I. India office catalogue Vol. III pp 343-344. 2. 397717 Firal, edited' by V. L. Panashikar, Nirnaya Sagar Press, Bombay, 1909.

·काव्यविलासस्य विषयानुक्रमणिका। प्रथमा भङ्गिः १-१२ पृष्ठम्. - २ .... .... विषयाः १ शिष्टाचारपरम्परानुगत मङ्गलं, स्वाभिप्राययोतक ग्रन्थकृतस्तव्याख्यानं च। २ स्वकीयग्रन्थसमादरस्य युक्त्याऽऽशंसनम् ।.... ३ अनुवन्धचतुष्टयान्तर्गतस्य द्वितीयस्य मयोजनरूप- स्याऽनुवन्धस्य माचीनोक्तलक्षणैः स्वपद्यावलिसद्ध- टनरूपेण प्रदर्शनम् । ४ श्रीमन्मम्मटभट्टातिपादितकाव्यस्वरूपस्य स्पष्टत- या प्रतिपादनम् । .... ५ रसरीतिलक्षणसाहित्येन शरदागमप्रभृतिसंमतस्य काव्यस्वरूपस्य ससङ्गत्युपन्यसनम् । ६ 'विलक्षणचमत्कारकारित्वमेव काव्यत्व' मिति काव्य- स्वरूपं लक्षयतामतिनवीनानां मतोपन्यासस्तत्सद्य- टनं च। ७ काव्यप्रकाशकारोक्तकाव्यप्रयोजनलक्षणनिरूपणम् । ८ माचीनोक्तदिशा काव्यकारणं विनिर्दिश्य प्रति- भाया एव काव्यकारणत्वेन स्वीकारः। ६ काव्यस्वरूपसम्पादकत्वेन रसनिरूपणस्यावश्यक- त्वात्तत्सङ्ख्यानम्। १० प्रसङ्गन्तो रसानुगुणस्थायिभावानां प्रदर्शनम् । .... .... ....

·४ " .... " विषयाः पृष्ठम्. ११ विधावायैस्तत्परिपोपेख रसत्वनिदर्शनं प्राचीनो- त्योपपाद्य विभावादीनां रूपस्थापनम् । १२ रसानां क्रमशो लक्षणप्रतिपादयिषया सप्रपञ्चस्य शृङ्गाररसस्य लक्षनिरूपणम् । १३ संभोगविप्रलंभात्मकत्वेन द्विविधस्याऽपि शृङ्गारर- सस्य सोदाहरणोपन्यासः । .... १४ हास्यरसस्य सप्रपञ्चमुक्तिः। .... १५ करुणरसस्य १६ रौद्ररसस्य .... १७ वीररसस्य १८ भयानकरसस्य १६ बीभत्सरसस्य । ... २० अद्भुतरसस्य , ८-६ २१ शान्तरसस्य | .... २२ रसानां रूपदैवतनिरूपणम् । .... २३ मायायाः स्थायिभावादिभिर्दशमरसत्वमुदाहरणे संसाध्य युक्त्या तत्खण्डयित्वा च रसानां नव- विधत्वस्यैव संस्थापनम् । १० २४ विप्रलंभस्य करुणेऽनन्तर्भावः । १०-११ २५ रत्याख्यस्य भावस्य सभेदोदाहरणप्रपञ्चनम् । ११-१२ २६ एसविस्तारस्य ग्रन्थान्ते प्रतिपादनप्रतिज्ञा । १२ २७ नामदेशादिकीर्तन, रसभङ्गन्याः समाप्तिसूचनं च । १२ । .... 10 MMM -- " ·.... द्वितीया भङ्गिः विपयाः पृष्ठम्. १ शब्दार्थाभ्यां द्विविधस्याऽलङ्कारस्य सामान्य- लक्षणनिरूपणम् । २ अलङ्कारपरिगणनम् । ३ परिगणनक्रमेणाऽर्थालङ्काराणामुदाहरणसङ्गमनेन लक्षणादिनिरूपणम् । तत्र च- (१) उपमा १४-१५ (२) अनन्वयः (३) प्रतीपोपमा १५ (४) ललितोपमा १५-१६ (५) रूपकम् ..... १६ (६) परिणाम ... (७) उल्लिखितः (८) अपन्हुतिः (६) भान्तापन्हुतिः .... १७-१८ (१०) छेकापन्हुतिः .... (११) पर्यस्तापन्हुतिः (१२) कैतवापन्हुतिः १५-१६ (१३) उत्मेक्षा .... ... (१४) गुप्तोत्मेक्षा (१५) स्मृतिः .... ... २० (१६) भान्तिः .... (१७) सन्देहः (१८) मीलितम् २१ ... ... .... .... .... ... .... ... .... ....

·( ४ ) .... .... .... .... पृष्ठम्. २१ २१ २२ २२ २२-२३ २३ २३-२४ २४ २४ २५-२६ २५ २५ २५-२६ २६ २६-२७ २७ .... विषयाः (१६) उन्मीलितम् (२०) अनुमान (२१) अर्थापत्तिः (२२) परिकरः (२३) परिकरांकुरः (२४) क्षाव्यलिङ्ग (२५) प्रहर्षणम् (२६) विषादनम् (२७) सामान्यम् (२८) अतिशयोक्तिः- क. अक्रमातिशयोक्तिः ख. अत्यन्तातिशयोक्तिः ग. भेदकातिशयोक्तिः घ. रूपकातिशयोक्तिः (२६) प्रौढोक्तिः (३०) तुल्ययोगिता (३१) संभावनम् (३२) दीपकम् (३३) श्रावृत्तिदीपकस् (३४) प्रतिवस्तूपमा (३५) दृष्टान्तः (३६) निदर्शना (३७) व्यतिरेकः (३८) सहोक्तिः .... .... . .... .... २७ २७-२८ २८ २८ २८-२९ २६-३० .... .... .. .

·पृष्ठम् .... .... ३१-३२ ३२ .... ... .... .... (५ ) विषयाः (३१) विनोक्तिः (४०) समासोक्तिः (४१) श्लेपः .... (४२) अप्रस्तुतप्रशंसा (४३) सामान्यविशेषः (४४) अर्थान्तरन्यासः .... (४५) पर्यायोक्तिः (४६) स्तुतिनिन्दा (४७) निन्दास्तुतिः .... (४८) श्राक्षेपः .... (४६) विरोधः .... (५०) विरोधाभास .... (५१) असंभवः .... (५२) विशेपोक्तिः ..... (५३) विभावना .... (५४) असङ्गतिः (५५) विपमम् (५६) समम् (५७) विचित्रम् .... ... (५८) अधिकम् (५६) अन्योन्यम् (६०) विशेषः .... (६१) व्याघातः ... (६२) गुंफ: .... .... ..... ... .... .... .... .... ३६ ३६-३७ .... .... .... .... ... ३८ .... - ....

·पृष्ठम्. .... Be.. विषयाः (६३) एकावली (६४) मालादीपकम् (६५) सारः (६६) यथासंख्य ४०-४१ ४१ (६७) पर्यायः ४१-४२ ४२-४३ .... .... .... ४३-४४ ... .... ४४ .... ४४ .... ४५ ४५ ४५-४६ .... .... (६८) परित्तिः .... (६६) परिसंख्या .... (७०) विकल्पः (७१) समाधिः (७२) समुच्चयः .... (७३) प्रत्यनीकम् (७४) प्रतीपर (७६) उल्लास (७६) पूर्वरूपता (७७) तद्गुणः (७८) अतहणः (७१) अवज्ञा (८०) अनुगुण (८१) उत्तरम् (८२) पिहितम (८३) व्याजोक्तिः (८४) वक्रोक्तिः (८५) स्वभावोक्तिः (८६) भाविकम् ४६ ४६-४७ .... ४७ .... ४७ ४७-४८ .... .... ૪૮ .... .... ४८-४९ ४९ ४६-५० ·.... .... .... विषया: (८७) भाविकच्छविः (८८) उदात्तम् .... (८६) अत्युक्तिः .... ५०-५१ ४ क्रमप्राप्तानां शब्दालङ्काराणामुदाहरणसङ्गमनपूर्वक लक्षणादिनिरूपणम् । तत्र च- (१) चित्रालङ्काराः (२) अनुप्रासः ५२-५४ क. स्फुदातुपासः ख. लाटानुप्रासः ग. हत्त्यनुमासः घ. छेकानुमासः (३) यमकम् (४) पुनरुक्तमतीकाशः ५ मार्थनामिपेण स्वाशयप्रकाशनम् । ५६ ६ नामदेशादिकीर्तन, द्वितीयस्या अलङ्कारमय्या भङ्गायाः समाप्तिसूचनं ग्रन्धसमाप्तिश्च । .... .... ....

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ श्रीरामदेवाऽपरपर्यायश्रीचिरञ्जीवभट्टाचार्यकृत:- -- काव्यविलासः। तमोगणविनाशिनी सकलफालमुद्योतिनी घरातलविहारिणी जडसमाजविवेषिणी । कलानिधिसहायिनी लसदलोलसौदामिनी मदन्तरवल म्बिनी भवतु काऽपि कादम्धिनी ॥१॥ अत्र रूपकातिशयोत्स्यलङ्कारेण श्रीकृष्णमूर्तिः प्रतीयते । किंशब्दोत्तराऽपिशब्दः स्वजातिमध्योत्कर्षमनिर्दिष्टस्वरूपत्वमद्भुतत्त्वं च द्योतयति । प्रकृतेरद्भुतत्वमितरकादम्बिन्यपेक्षया चैलक्षण्यम् । तदेवाह-तमाशब्देन संसारवन्धनजनकमज्ञानं प्रतीयते, आत्म- स्वरूपादर्शकत्वात् । सकलकालमिति । व्याप्येति शेषः । क्रिया- विशेषणं वा । सप्तम्यर्थे द्वितीया था । श्लेपेण डलयोरक्यमिति विरोधः । वास्तवार्थे जड़ा दैत्याः । हिताऽहितपरिज्ञानरहितो जडः। हितो धर्मः । अहितोऽधर्मः। वास्तवार्थ कलाश्चतुःपष्टिमिता: तासां निधयो गोपवाला देवाऽवतारत्वात् त एव सहाया: सहचरास्तेऽस्याः सन्तीति तथा । सौदामिनीशब्देन गोप्यः प्रतीयन्तेऽलोलत्वं मनसा शरीरेण चेति ।। कृतिभिः कतिभिर्विलसन्मतिभिः कति वा न कृताः कृतयः कविभिः । .

·२ काव्यविलासे। इति मत्कविताऽभिरुचिः शिथिली- भविता जगतामिति चेत्कथयेत् ॥२॥ कथयतु नाम, तावता नो नो दुनोति चेतः । यतः- मणिं कलितनीलभं कमपि काचबोधान्मुहु- स्त्यजन्ति यदि पामराः कथय कैव हानिस्तदा । यतो जगति कश्चन स्फुरितशुद्धबुद्धया जग- त्परीक्षणाविचक्षणः क्षणमपीक्षणं धास्यति ॥३॥ अलङ्काररसानेवृत्त्यादिषु गुणेषु च । लक्ष्यन्ते स्वीयपद्यानि प्राचीनकृतलक्षणैः ॥४॥ तत्रादौ काव्यस्वरूपं निरूप्यते । यथा च काव्यप्रकाशे- सददोषौ शब्दार्थों सगुणावनलङ्कृती पुनः काऽपि । अस्यार्थः-शब्दार्थों तत् काव्यम् । अत्रोद्देश्यविधेयभावेना- ऽन्वयान्न भिन्नलिङ्गवचनकृतो दोपः, 'वेदाः प्रमाणम्' इतिवत् । कीदृशौ तौ ? अदोषौ दोषरहितौ। दोषाः स्फुटदोषाश्च्युत- संस्कृतिप्रभृतयः । सगुणौ गुणसहितौ । गुणा ओजःप्रभृतयः । कापि पुनः कचित्पुनः । अनलङ्कती अपि स्फुटालङ्काररहितावपि शब्दार्थों काव्यं भवत्येव इति तु ये स्फुटालङ्कारवत एव काव्यत्व- मामनन्ति तन्यतमपाकर्तुमुक्तम् । शरदागमप्रभृतिषु तु- सरसाऽलडूनरवती निर्दोषा गुणभूषिता । सरीतिलक्षणवती या वाक् सा काव्यनामभाक् ॥ रसग्रहणेन रसानुगुणभावादयोऽपि गृहीताः । एतन्मते रसरीतिलक्षणसत्त्वमावश्यकम् । दोषसहिते छन्दोबन्धादिविज़- म्भिते गौणकाव्यप्रयोगवदरसादिमत्यपीत्याशयः । अतिन- वीनास्तु-विलक्षणचमत्कारकारित्वमेव काव्यत्वमामनन्ति । अत ·प्रथमा भङ्गिः। एव विलक्षणचमत्कारकारिणि दोपसरवे दुष्ट काव्यमिति भयोगः । न तु नैतत्काव्यमिति । सत्यपि च रसादौ चिना विलक्षणचमत्कारमभिज्ञानां काव्यमिदमिति न प्रतीतिरपीति साधु वदन्ति ॥ काव्यप्रयोजनमाधुरा काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवतरक्षतये । सद्यः परनिर्वृतये कान्तासमिततयोपदेशयुजे ॥ कालिदासादीनामिव यशः, धावकादीनामिव धनं, भार- व्यादीनामिव व्यवहारज्ञानं, मयूरादीनामिव शिवेतरस्याऽशिव- स्य क्षतिः॥ काव्यकारणमध्याहु प्रतिभैव श्रुताभ्याससहिता कविताकरी । श्रुताभ्यासाभ्यां सहिता प्रतिभैव कवितामुत्पादयतीत्यर्थः । पतिमा संस्कारविशेपः । श्रुतं काव्यतेभ्यः श्रवणम् । अभ्यास: पुनःपुनः परिशीलनम् । तदाहुरन्येऽपि-तां विना काव्यं न पसरेत, असरितमप्युपदासाय स्यादिति । अत्रेदमवधेयम्-काचि- बिनाऽपि श्रुताभ्यासौ देवताप्रसादादिनोत्पन्नप्रतिभया काव्यो. दयादिदं प्रायिकपरम् ॥ अथ पूर्व काव्यस्वरूपसम्पादकतयोक्तारसादयो निरूप्यन्ते। तत्र रसानाहुः । यथा- शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । रसा नव समुद्दिष्टा वीभत्साऽद्भतशान्तयः ॥ इति । एवं रसानामनुगुणतया स्थायिभावादयो निरूप्यन्ते---- ·काव्यविलासे। रतिहासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेति निर्वेदः स्थायिभावकः ॥१॥ अमी शृङ्गारादिपु क्रमेणैव स्थायिभावा भवन्तीत्यर्थः । एत एव स्थायिभावा विभावाद्यैः परिपूर्णा रसरूपत्वेन परिणमन्ति, यथा सुवर्णादयः कुण्डलादित्वेनेति । यदुक्तम्--- परिपुष्टो विभावाचः स्थायिभावो रसो मतः । इति ॥ आलम्बनोद्दीपनात्मा विभावः कारणं द्विधा । कार्योऽनुभावश्चैतेषां सहायो व्यभिचारर्यथ ॥६॥ विशेषेण भावयति उत्पादयति रत्यादीनिति व्युत्पत्त्या सिद्धो विभावः कारणस्वरूपः । स च द्विविधः---यालम्बनो- दीपनात्मा । बालम्वनस्वरूप उद्दीपनस्वरूपश्च । यदालम्ब्य रत्यादिर्भवति तदालम्बनम् । यथा शृङ्गारे कान्तादि । यत् रत्या- दिकमुद्दीपयति तदुद्दीपनम् । यथा शृङ्गारे स्त्रक्चन्दनोद्यानादि । अनु पश्चाद्भाव उत्पत्तिर्यस्येति व्युत्पत्त्याऽनुभावः कार्यरूपः । यथा शृङ्गारे कटाक्षादि । कदाचिदितररससाधारणोऽपि भवतीति व्यभिचारी रत्यादीनां सहकारी । यथा शृङ्गारे उन्मादादि । हास्यादीनां तु विभावादयस्तत्तनिरूपणकाले वक्तव्याः ॥ अथ शृङ्गारादीनां क्रमेणैव लक्षणोदाहरणानि- रत्याख्यः स्थायिभाषात्मा वल्लभादिविभावजः। कटाचानुभावश्चोन्मादादिव्यभिचारिभाक् ।। सम्भोगो विप्रलम्भश्च शृङ्गारो द्विविधो रसः ॥७॥ यस्य रतिः स्थायिभावः, कान्तादिविभावः, कटाक्षादिरनुभावः, उन्मादादिय॑भिचारिभावः स रसः शृङ्गारः । स च द्विविध:-- ·५ । - मथमा भङ्गिः सम्भोगो विप्रलम्भश्च । सम्भोगस्तु कान्तयोः परस्परालोकनस्प- शनचुम्बनादिभिरनेकविधः । सम्भोगो यथा माधषचम्पान्थे- सरसं दरचालिताइगुली बदनाच्छादनचालनेन सा । शयिता दयिताऽऽननं मुदा क्षणमुन्मीलितलोचनेक्षते ॥ कान्तकृतः शृङ्गारतदिन्यां यथा- आलोकयाऽऽननसुधाकरपानकाले वाले ! विलोचनविलोलचकोरचञ्चोः । मुक्ताच्छलेन नियतं तव नासिकान्तः- पीयूपविन्दुरभितो गलितो विभाति ॥ विप्रलम्भस्तु द्विविधा -भाविवियोगसम्भावनातो वियोगाच । आयो यथा माधवचम्पूग्रन्थे- यामीत्युक्ते कथमपि सकृत्प्राणनाथे निशीथे वाला म्लाना स्रगिव कलिता भानुभिर्भानवीयैः । आनम्रास्यं करकिसलयन्यस्तताम्बूलगुच्छं चित्रारूढाऽऽकृतिरिव परं भित्तिमालम्ब्य तस्थौ ।। द्वितीयो यथा तत्रैव- आलीचालितपभिनीदलचलत्सर्वाङ्गमगीकृत- स्वाङ्गालिङ्गन्नममरीकृतनवाम्भोजालिशय्या चिरात् । चैतन्य कथमप्युपेत्य शनकैरुन्मील्य नेत्राञ्चलं वाला केवलमेव शून्यहृदया शून्यं जगत् पश्यति ॥ इति शृङ्गाररसः ।। हासस्थायी रसो हास्यो विभावाद्यैर्यधाकमम् । वैरूप्यफुल्लगण्डत्वाऽवहित्यायैः समन्वितः॥८॥ - wity ·काव्यविलासे। यस्य हासः स्थायिभावः, वैरूप्यं विभावः, फुल्लकपोलत्वादि- रनुभावः, अवहित्यादिर्व्यभिचारिभावः । अवहित्था ऽऽकारविश- पसङ्गोपनम् । स रसो हास्यः । यथा- दिगम्बरो बजटाकिरीटो भस्माङ्गरागः फणिभूषणाव्यः । जरास्खलत्पुङ्गववाहनेन समागतो गौरि ! वरस्तवाऽयम् ॥ इति हास्यरसः॥ अभीष्टविप्रयोगाश्रुपातग्लान्यादिभिः क्रमात् । विभावाद्यैर्युतः शोकस्थायी स्यात्करुणो रसः ॥ ९ ॥ यस्य शोकः स्थायिभावः, अभीष्टस्य पुत्रादेविप्रयोगो विभावः । विप्रयोगस्तु द्विविधः-दूरगमनादिरूपो मरणरूपश्च । अत्र पुत्रादेरगमने न करुणः किं तु भावविशेष इत्यन्ये । अश्रुपा- तादिरनुभावः, ग्लान्यादिळभिचारिभाषः स करुणः । यथा माधवचम्पूग्रन्थे- अयि जीवित ! पामरोऽपरो भवता कोपि समो न वीक्ष्यते । यदुपेक्ष्य भवान् स्थितो दिवं गतमेकाकितया निजेश्वरम् ॥ यथा च विप्रलम्भः करुणे नाऽन्तर्भवति तदने वक्ष्यामः । इति करुणरसः ॥ क्रोधस्थायी रसोरौद्रो विभावाद्यैः समन्वितः। मात्सर्यहस्तनिष्पेषसंमोहाद्यैर्यथाक्रमम् ॥ १० ॥ यस्य क्रोधः स्थायिभावः, मात्सर्य विभावः, हस्तनिष्पेष- वाक्याडम्बरादिरनुभावः, संमोहादिय॑भिचारिभावः स रसो रौद्रः । यथा- स्तम्भादुत्प्लुत्य गर्जद्धृकुटिकुटिलितप्रेक्षणः स क्षणेन प्रोचं त्येन्द्रवक्षःखरतरनखरैजृम्भितः संविदार्य । " .

·७
मयमा मभिः।
उत्कृत्योत्कृत्य मांस प्रकटमभिनटन्नुत्कदो व्युत्कपाट
दंष्ट्रासन्दष्टमश्नन् गृहरिरवतु वः कप्टतः स्पष्टमिप्टः ॥
इति रौद्ररसः ॥
उत्सादास्पः स्थायिभावः प्रभावादिविभावभूः ।
धैर्पोऽनुभावो वीरः स्याद् गादिव्यभिचारिभाम् ।।११।।
य:य उत्साहः स्थायिभावः, मभावादिविभावः, धैर्यादिरनु-
भावः, गर्वादिभिचारिभाषः म रसो वीरः । स च त्रिविधः-
युद्धवीरो दानवीरो दयावीरश्चेति । तत्रायो यथा-
मदान्धकरिचीत्कृतिस्फुरितसगरमागणे
धनुर्धरधुरन्धरैर्यदपि गर्जितं तर्जितम् ।
तथाऽपि यशवन्तभूदयित एप किञ्चिस्मितं
मितमितमुदीरयन् धनुरनुस्मरनीचाते ॥
दितीयो यथा-
गोडश्रीयशवन्तसिंहनृपतेः
: पश्याऽद्य दानोत्सये
चतुर्याचिनि सम्प्रति प्रतिदिशं देहीति वाक्ये प्रतिः ।
देयंदेयमितीरितेषु रसना चाऽऽनन्दसिन्धौ मनो
धावयाचकन्दपाणिपु परंपाणिः परिक्रीटते ॥
वतीयो यथा माधवचम्पूगन्थे-
उदञ्चत्कल्लोलैत्रिदशपतिमुद्दिश्य विनयी
पुर: स्वीयामेव प्रथयति तनुं निष्क्रयविधौ ।
अधोञ्चत्कल्लोलैर्भयतरलमाश्वासयितुमु-
स्मपनं मैनाकं पुनरयमथो याति जलधिः ॥ .

·काव्यविलासे।
दयायां करुणव्यवहारस्तु गौण एव । न तु दया करुणे-
ऽप्यन्तर्भवति, दयाया उत्साहः करुणस्य तु शोक इति भेदात् ।
इति वीररसः॥
व्याघ्रादिभिर्दिभावस्तु कम्पाधैरनुभावकैः ।
मोहादिव्याभिचारी च भयस्थायी भयानकः ॥ १२ ॥
यस्य भयं स्थायिभावः, व्याघ्रादिर्विभावः, कम्पादिरनुभावः,
संमोहादिर्व्यभिचारिभावः स रसो भयानकः । यथा तत्रैव-
न पश्यति तरङ्गिणी न च गिरि न खातोदरं
न भालयति वा कचिन्मृगपति पुरस्तादयम् ।
मुहुर्मनसि भावयन्निजविपक्षचेष्टामहो
पलायनपरः करी विकलधीः परं धावति ॥
इति भयानकरसः॥
स्थायी जुगुप्सा बीभत्ले विभाषाद्या यथाक्रमम् ।
अनिष्टक्षणनिष्ठीवसंमोहाद्याः प्रकीर्तिताः ॥ १३ ॥
यस्य जुगुप्सा स्थायिभावः, अनिष्टस्य कदर्यवस्तुन ईक्षणं
दर्शनं तदेव विभावः, निष्ठीवादिरनुभावः, संमोहादिभिचारि-
भावः स रसो बीभत्सः । यथा-
इयं व्याधदारा विकारानुपेता
मुगान्त्रालितन्त्रा सकङ्कालमाला।
प्रतिव्यात्तवक्त्रा दिशि क्षिप्तनेत्रा
समुत्कृत्य मांसं पिशाचीव भुङ्क्ते ।।
इति वीभत्सरसः॥
अद्भुतो विस्मयस्थापी मायादिकविभावभूः।
रोमाञ्चाद्यनुभावोऽयं स्तम्भादिव्यभिचारकः॥ १४ ॥

·प्रथमा भङ्गिः। पस्य विस्मयः स्थायिभावा, नटादिकृतमायादिविभावः, रोमाञ्चादिरनुभावः, स्तम्भादिर्व्यभिचारिभावः स रसोऽद्भुतः । यथा कल्पलतायाम- भाकाशे पुष्पराजी रचयति दिवसे तारकालीनिशायां भूमीपृष्ठे विवस्वत्तुहिनकिरणयोः कोटिविम्वं तनोति । । हस्तन्यस्तारविन्दे जनयति कमलानर्तनं वर्तमान सूच्यग्रेषु बिपानां शतमपि शतधा मायिकोऽयं किमेतत् ।। इत्यद्भुतरसः॥ निर्वेदस्थायिकः शान्तः सत्सङ्गादिविभावतः । क्षमादिकानुभावोऽयं स्तम्भादिव्यभिचारिकः ॥१५॥ यस्य निर्वेदः स्थायिभावः । निर्वेदस्तु प्रात्मनोऽवमाननं, संसारे हेयत्वयुद्धिर्वा । सत्सङ्गादिर्विभावः, क्षगादिरनुभावः, स्तम्भादिर्व्यभिचारिभावः स रसः शान्तः। यथा शिवस्तोत्रे- समालभ्य प्रीतीरमरतटिनीतीरशकले दिनान्ते शाकाशी कचिदपि च काशीपरिसरे । निमपाई गङ्गाधरचरणसङ्गानिजमनो मनाग्याचे पूतं नियतमभिभूतं कुमतिभिः । इति शान्तरसः ॥ अथैपां रसानां रूपाणि दैवतानि च कथ्यन्ते । रसास्तु श्यामस्फटिकपारावतधिचित्रिताः। आरक्तगौरमलिननीलगौरासिताः क्रमाद ॥ १६॥ विष्णुस्तिषरुणौ रुद्रः शक्रस्तदनु कृतान्तारूपः । महाकालो विधाता ब्रह्मेति दैवतं रसानाम् ॥ १७ ॥ २ ."

·१० काव्यविलासे। अत्र केचित्-शान्त इव मायाऽपि दशमो रसः । मिथ्या- ज्ञानमत्र स्थायिभावः, सांसारिकभोगधर्माधर्मादिर्विभावः, पुत्रकलत्रराज्यादिरनुभावः, मनोरथादिभिचारिभाषा-इति वदन्ति । उदाहरन्ति च- बालालाटीगम्भोरुहरयसकरी वापिका काऽपि कान्ता तल्पं चन्द्रानुकल्पं प्रकटयति मिथः कामिनीकामनीतम् । रूप कालानुरूपं मणिमयभवनं वन्धुरं वन्धुरङ्गो लोके लोकेश कस्य त्वमसि न भुवने सर्वदा सर्वदाता ॥ इत्यादौ । पवं चेदं प्राचीनम् । अचेदं चिन्त्यम्--मायाया अनादित्वेनाऽजन्यत्वाद्रसत्वासम्भवः । रसास्तु सर्वे जन्या एव । कथं वा कथयनिपथ्याज्ञानादिर्यायायाः कारणमिति शास्त्रविरुद्ध- स्वात् । वस्तुतस्तु आलङ्कारिकाणां मते सो नित्य यानन्दरूपः। अतस्तस्य ब्रह्मस्वरूपत्वेन मायाया रसत्वाऽसम्भवः । माया हि तुच्छा विनाशशालिनी ब्रह्मभिन्नैवेति दिक् । अत एव माचीन- साम्प्रदायिकैरपि नवैव रसाः कथिताः ॥ ननु विप्रलम्भशृङ्गारः करुण एवाऽन्तर्भवतु रुदितविलापाद- स्तत्रापि सच्चादिति चेन्न, करुणे शोकः कारणं, विप्रलम्भे शोक- रूपकारणस्याऽभावात् । ननु इष्टविश्लेषजनितमनोविकारविशेष एव शोका, स च विप्रलम्भेऽस्त्येव चेत्, न हि शोकः केवल- मिष्टविश्लेषजनितमनोविकार विशेष एव । अपितु इष्टविश्लेष- जनितो रत्यनालिङ्गिन्तो मनोविकारविशेष एव । तथा विप्रलम्भजनकमनोविकारस्य रत्यालिङ्गितत्वेन शोकवाभावः । विश्लिष्टे कान्त रतित एव मनोविकारोदयात् । ननु तहि मृतेऽपि कान्तयोरन्यतरस्मिन् शोको न स्यात् । अत एव न स्याच्च करुणो रसः, स्याच्च विमलम्भ एव ·- 'प्रथमा भनि। तश रतिमत्वादिति चेन, मुसे सु कान्तयोरन्यतरस्मिन् रतेरेवाऽभावात् । रातिस्तु इप्टसमीहाजनितमनोविकार एव । तथा च कान्तयोरन्यतरस्मिन् मृते पुनर्मेलनस्याऽसम्भावितत्वेन ज्ञानात, इप्टसमीहाया एवाऽसम्भवः । अत एव रत्यभावान विप्रलम्भः, किं तु करुण एव । यदि पुनमलनसम्भावनाऽपि भवति तदा भवत्येव विपलम्भः । नन्वेवं सति पुत्रादावपि विदेशं गते करुणरसो न स्यात्तत्रापि पुत्रादिरूपं यदिष्टं तत्समीहाजनितमनोविकार- सत्त्वात् । स्थाच विमलम्भो रस इति चेन, इह हि रतिर्नेष्टमात्र- समीहाजनितमनोविकारः किं तु कान्तकान्तान्यतरसमीहाजन्यम- नोविकार एवेति न दोपलेशोऽपीति बोध्यम् ।। रतिर्देवादिविपया भाव इत्यभिधीयते ॥१८॥ अत्राऽऽदिना नृपपुरगुरुमित्रादिपरिग्रहः । देवविपया यथा शिवस्तोत्र- न सा मुक्तिः साध्वी त्रिपुरहर ! माध्वीकसुभगा न यस्यां त्वद्भक्तिः प्रभवति न वक्ति स्वदभिधाम् । भये गौरीवन्धो ! मप स भववन्धोऽपि सुभगः सणं यस्मिथेतः कलयति तवेतः पदयुगम् ॥ तृपविपया यथा-- यदप्येतां भूमीपनु जयति भूमीपतिशतं धनानां मानानामचिरतमितो दानरासिकम् । तथाऽप्येतं त्यक्तुं कथमपि न वाञ्छा समुदय- त्यभिज्ञ विज्ञानां नृपतियशवन्तं क्षणमपि ।। पुत्रविपया यथा माधवचम्पग्रन्थे- उदञ्चत्कल्लोलैर्निजतनुजवात्सल्यवशगः करोति मारम्भं सुरपुरमुपेतुं जलनिधिः ।

·काव्यविलासे। ow :: ‘अधोञ्चत्कल्लोलेस्यमहह धीरश्चपलता- परीवादादीतः कथमपि परावृत्तिमयते ॥ गुरुविषया यथा- इमौ भट्टाचार्यप्रवरघुदेवस्य चरणी शरण्यौ चित्तान्तनिरवधि विधाय स्थितवतः। किमन्यैर्वाग्देवीप्रमुखमखभाजां प्रभजनैः परिस्फूर्स वाचायमृतलहरीनिर्भरजुपाम् ।। एवं मित्रादिविषयापि योध्या । रसानामधिकविशेष ग्रन्थस्यान्ते विवेचयिष्यामः ॥ बैताद्वैतमतादिनिर्णयविधिमोगुडधुद्धिः श्रुतो भट्टाचार्यशतावधान इति यो गौडोद्भवोऽभूस्कविः। ग्रन्थे काव्यविलाससंज्ञिनि चिरञ्जीवेन तज्जन्मना सर्वाधारलअङ्गिरेव कवितारम्भाय सम्भाविता॥१९॥ इति श्रीचिरजीषभट्टाचार्यकृतज्ञाव्यघिलासे रसमयी प्रथमा भङ्गिः ॥ .

·द्वितीया भङ्गिः। अथ वितीया भाङ्गिः। अथाऽलङ्कारा निरूप्यन्ते । ते चाऽर्धालङ्कारशब्दालङ्कारभेदेन विविधाः। भूष्यन्ते काव्यरूपाणि विना तैः स्थायिरूपता। अलङ्कारा इति ख्यातास्तस्मासे योषितामिय ॥१॥ भास्याऽर्थः-तैरुपमादिभिः काव्यरूपाणि काव्यस्वरूपाणि भूप्यन्ते विना काव्यरूपेषु विरूपताऽपि स्यात् । तस्माते- ऽलकारा इति ख्याता योपितामलङ्कारा इव । उपमाऽमन्वयश्चैव प्रसीपल लिलोपमे । रूपक परिणामश्वोल्लिखितापन्हुतस्तितः ॥२॥ छेकापन्टुतिपर्यस्तापन्हुती कैतवेन सा । उत्प्रेचा च स्मृतिभ्रान्तिसन्देहा मीलितं तथा ॥३॥ उन्मीलितानुमाने ऽर्थापत्तिः परिफरस्तथा । तदनुरः काव्पलिङ्ग प्रहर्पणविपादने ।। ४ ।। सामान्पातिशयोक्ती च प्रौठोक्तितुल्पयोगिता। अथ संभावनं ज्ञेयं दीपकावृत्तिदीपके ॥ ५ ॥ प्रतिवस्तूपमा चैव दृष्टान्तश्च निदर्शना । व्यतिरेकः सहोक्तिश्च विनोक्तिस्तदनन्तरम् ॥ ६ ॥ समासोक्तिरथ श्लेपः प्रशंसाऽप्रस्तुतस्य च । स्थात्सामान्यविशेषश्च न्यासोऽप्यर्थान्तरस्य च ॥७॥ पर्यायोक्तिः स्तुतिनिन्दा निन्दास्तुलिरतः परम् । पाक्षेपश्च विरोधश्च विरोधाभास एव च ॥८॥ असंभवो विशेषोक्तिर्विभावनमसङ्गातिः । विषमं च समं चैव विचित्रमधिकं तथा ॥ ९ ॥ . M .

·काव्यविलासे । अन्योन्यं च विशेषश्च व्याघातो गुम्फ एव च । एकावली तथा मालादीपकं सार एव च ॥ १० ॥ यथासङ्घयं च पर्यायः परिवृत्तिरतः परम् । परिसङ्घया विकल्पश्च समाधिश्च समुच्चयः ॥ ११ ॥ प्रत्यीक प्रतीपश्च उल्लासः पूर्वपता। तद्गुणाऽद्गुणौ तहदवज्ञाऽनुगुणौ तथा ॥ १२ ॥ उत्तरं पिहित चैव व्याजोक्तिस्तदनन्तरम् । चक्रोक्तिश्च स्वभावोक्ति विकंभाविकच्छविः ॥१३॥ उदात्तश्चाऽत्युक्तिरमी अलङ्काराः प्रकीर्तिताः । चित्राऽनुप्रासयमका नानाभेदविलक्षणाः ॥१४॥ पुनरुक्तमतीकाशः शन्दे त्वेते प्रकीर्तिताः। अथैषामलङ्काराणां क्रमेण लक्षणोदाहरणानि । उपमा यत्र सादृश्यलक्ष्मीरुल्लसति द्वयोः ॥ १५ ॥ अस्याऽर्थः-यत्र द्वयोरुपमनोपमेययोः सादृश्यलक्ष्मीरुल्ल- सति सादृश्यं प्रकटमेव भासते तत्रोपमालङ्कारः । यदीयं सादृश्य- मन्यत्र वर्यते तदुपमानम् । यस्मिन् सादृश्यमन्यस्य वर्यते तदुपमेयम् । सादृश्यं तु तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वम् । सादृश्यव्यञ्जकाश्च इवादिशब्दाः । यत्राऽमी सर्वेऽपि तत्र पूर्णा- पमा । यत्र चैपामेकतरं नास्ति तत्र लुसोपमा । पूर्णोपमा यथा कल्पलतायाम- उदितानन्दसन्दोहस्तिमितारुणलोचना । इयं गायति तन्वङ्गी कोकिलेव कलस्वरम् ॥ अत्रोपमान कोकिला, उपमेया तन्वङ्गी, सादृश्य कलस्वर- गानं, व्यञ्जक इचशब्द:-इति भवत्येषा पूर्णोपमा। चन्द्रमुखी- , ·द्वितीया भशिः। पादौ लुसोपमाः, तासामुदाहरणं ग्रन्थबाहुल्यभिया विशिष्य सदीयते ॥ उपमानादभिन्ने स्थादुपमेये त्वनन्वयः । उपमानादुपमेयेऽभिने सति अनन्वयालङ्कारः स्यात् । यथा तत्रैव- - समतां त्वयि कर्णस्य वर्णयन्ति चलेरपि । मन्मते तु गुणैस्तस्तैर्भवानिह भवानिव ।। अत्र भवत्पदसम्बोध्यस्यैव राम उपमानत्वमुपमेयत्वं चेति भवस्यनन्वयालङ्कारः ॥ उपमानोपमेयत्वे स्थापतीपोपमा तदा ॥ १६ ॥ उपमाने उपमेयत्वे सति उपमानत्वेन प्रसिद्धस्योपगेयत्वे कथने कृते सति प्रतीपोपमालङ्कारः । यथा- तदास्यसदृशं दृष्टं सरसीपु सरोरुहम् । किञ्च तत्पुलिने खेलत्खजना नयनोपमाः ॥ प्रसिद्धमुपमा सरोरुहमुपमेयं मुखम् । इह तु तद्विपरीतं मुखसदृशत्वेन सरोरुहस्योक्ततया, एवं खञ्जननयनयोरपीतीह भवति प्रतीपोपमालङ्कारः॥ उपमाने तु लीलादिपदाढये बालितोपमा । उपमाने लीलादिपदयोगे सति ललितोपमा भवति । लीला- दीत्यादिना स्पर्द्धाविलासादिपरिग्रहः । यथा माधवचम्पूग्रन्थे- बालीनां पुरतः कुतूहलवशात् कर्णान्तकण्डूमिपा- दडल्या दरचालितस्य सहसा चेलाञ्चलस्यान्तरे । एतस्याः क्षणामीक्षणमयमिदं त्वां वीक्षितुं सर्वतः खेलन्मजलखजरीटयुगलस्पर्द्धि स्फुटं लक्ष्यते ॥ ४ ·काव्यविलासे। भत्रोपमेयेक्षणमयस्योपमाने खजरीटयुगले स्पीतिपदा गेन भवति ललितोपमा ॥ रूपकं स्यादैक्यबोधे उपमानोफ्लेययोः ॥ १७ ॥ उपमानोपमेययोरैक्यबोधेऽभेदवोधे रूपकालङ्कारः स्यात् । पथा- प्रतापोद्यावानलबह लदग्धारितृणतः समुद्गच्छद्धमाजनितगगनप्राङ्गणभुवि । स्फुलिङ्गामास्ताराः परित इति सम्मापणपरा-~- स्तवाऽरीणां दारा हृदयनृपकारागृहगताः ॥ अत्र प्रताप एवोधदावानल इति समासवशादुपमेयस्य प्रता- पस्योपमानस्य चोपदावानलस्याऽभेदः प्रतीयते इति भवति रूपकालङ्कारः । एवमरितृणयोरपि ॥ परिणामो भवेदूध्याद्रूपले व्यवधानणे । यत्राऽभेद भारोप्यते तद्रूप्यम् । यस्याऽभेद शारोप्यते तद्रूपकम् । तस्मात्तस्मिन् व्यवधानगे सति परिणामालङ्कारः । यथा शृङ्गारतटिन्धाम्- गमनोद्यमभाजि जीरितेशे वनितानां नमदाननं स्थितानाम् । अरुणाम्बुजशोभिलोचनान्तर्जलधारैव वसूत्र दुर्दिनथीः ॥ अत्र रूप्यरूपकयोर्जलधारादुर्दिनश्रियोर्बभूवेत्यनेन व्यव- हितत्वात् परिणामालङ्कारः । मन केचित् परिणामस्य लक्षणा- सरं वदन्ति ॥ बहुभिर्घधारोपादेकस्याल्लिखिला मतः ॥ १८ ॥ एकस्य बहुभिक्षुधाऽऽोपादनेकविधत्वकथनादुल्लिखिता- कारः । बहुभिरित्युपलक्षणम् । यथा- - ·१७ द्वितीया भङ्गिः। सुधांशुः स्वपक्षविपक्षस्तु कालो विचिन्त्योऽसि चिन्तामणिर्याचमानः । स्मरो मानिनीभिः प्रियः कामिनीभि- धनुर्वेदमूर्तिधनुर्वेदविद्भिः॥ अकस्य नृपस्य स्वपक्षादिभिर्वहुभिः चन्द्रादित्वेन नानावि- धतयाऽऽरोपाद्भवत्युल्लिखितालङ्कारः ॥ अतथ्यमारोपयितुं तथ्यापास्तिरपन्हुतिः । असत्यमारोपयितुं सत्यस्याऽपास्तिरपलापो यत्र तत्राऽन्हु- तिरलङ्कारः। यथा-- चन्द्रे कलर्ड् कथयन्ति मूढा वयं वदामोऽमृतमात्रलोभात् । तद्रश्पिसूत्रान्तपथेन गत्वा पिपीलिका चुम्वति चन्द्रविम्बम् ।। अत्र चन्द्रे कलई कथयन्ति ते मूढा अज्ञा इत्युक्त्वा चन्द्रे वास्तवं कलङ्गमपलप्य अवास्तवस्य पिपीलिकाचुम्बनस्याऽऽरोपः कृत इति भवत्यपन्हुतिरलङ्कारः । अब पिपीलिकेत्येकवचनोल्ले- खो जातिमादायेति नैकपिपीलिकाकृतचुम्बनसम्भावनाकृतो दोषः ॥ भ्रान्तापन्हुतिरन्यस्य शङ्कायां भ्रान्तिवारणे ॥ १९ ॥ अन्यस्य भ्रान्तस्य शङ्कगयां जातायां सत्यां सत्यवस्तुकथना- द्भमविषयीभूतस्याऽपलापेन भूमनिवारणे कृते सति भान्तापन्हुति- रलङ्कारः । यथा- कलस्वरं गायति कोकिलाली तेनैव विश्राम्यति मानस मे। वासु किं कूजति वा पिकाली न सा पिकाली तु सखी तदाख्या।। अत्र कोकिलाख्या पाली गायतीत्युक्ते कोकिलपडिरिति भान्त्या पृच्छन्त्याः कस्याश्विद् भ्रमविषयीभूतां पिकालीगपलप्य ३ ·१८ काव्यविलासे। सत्यभूतां कोकिलाख्यामालीमुक्त्वा भूमनिवारणं कृतमिति भवति भान्तापन्हुतिरलङ्कारः॥ छेकापन्हुतिरन्यस्य शङ्कया तथ्यनिन्हवे । यत्राऽन्यस्य शडून्या भीत्या तथ्यस्य निन्दवोऽपलापस्तत्र छेकापन्हुतिरलङ्कारः । यथा- अद्याऽऽयातो निशि द्वारि जल्पन्मधुरमानतः । सन्तुष्टः सखि! कि कान्तो न हि हन्त स कोकिलः ॥ अत्र काचित् सखी प्रति स्वत्तमद्यायात इत्यर्धेनाऽकथयत् । पुनरन्ययोद्भावित तथ्यभूतं कान्तं नहीत्यनेनाऽपलप्याऽतथ्यस्य कोकिलस्य कथनाद्भवति छेकापन्हुतिरलङ्कारः। पर्यस्तापन्दुतिर्यत्र धर्मिमात्रं निषिध्यते ॥ २० ॥ यत्र धर्येव निषिध्यते न तु धर्मस्तत्र पर्यस्तापन्हुति- रलङ्कारः । यथा- कृपारामक्षोणीपतियशसि शश्वत्स्वमहसा- ऽनवधनाऽऽविद्योतयति जगतीमद्य सहसा । मुधाधामेत्येवं स्फुरितमपि राकानिशि परं कलनेन्नाऽलं कः कलितममुमन्तः कलयति ॥ अत्र राज्ञो यशसि जगतीं विद्योतयति सति कलङ्केन कलि- तममुं सुधाधामेति कः कलयति, न कोऽपीत्यर्थः, इत्यनेन वास्तव चन्द्ररूपधर्मिणं निषिद्धय यशस एव चन्द्रस्वरूपत्वकथनेन भवति पर्यस्तापन्हुतिरलङ्कारः॥ कैतवापन्हुतिर्यत्र व्याजाद्युत्कर्तिनं भवेत् । यत्र व्याजमिषच्छलादिशब्देन वास्तवस्याऽपन्हवस्तत्र कैत- वापन्हुतिरलङ्कारः । यथा माधवचम्मग्रन्थे- . 14 ·द्वितीया भतिः। मध्यात्समानीय सुसारभागं वक्षोजमुत्पादयिता विधाता । अतिप्रयत्नाविवलीमिपण सोपानवमंत्रितयं चकार ।। अन्न मिपेणेतिशब्देन त्रिवल्या अपलापः कृत इति भवति कैतवापन्हुतिरलङ्कारः॥ किञ्चित्सम्भाव्यते यत्र तत्रोत्प्रेचां प्रचक्षते ॥ २१ ॥ यत्र कस्यचिद्रस्तुनः संभावनामा क्रियते 'बहुधा इदं भविष्यती'त्यादिना तत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः । संभावनाव्यञ्जकास्तु-- नूनं प्रायो ध्रुवं मन्ये शड़े जाने इचादिकाः । संभावनां व्यजयन्ति प्रतीमो बहुधेति च ॥ यथा माधवचम्पूग्रन्थे-- मायोऽनीकभरेण भुग्नशिरसोऽप्याशीविपाधीशितुः पोच्छासानिलघूर्णिता वसुमती व्योमेदमारोहति । किं वा योधपरम्परासमुदितक्रोधानलादुत्थितो धूमोऽयं करिकर्णतालपवनोद्भूतो वियद्गाहते ॥ अत्र तादृशशेपनागस्य श्वासानिलेन पूर्णिता पृथ्वी भाय श्राकाशमारोहतीति धूलीधोरणिमालोक्य देवतानां संभावनेति भवत्युत्सेक्षालङ्कारः। मायाशब्दश्चाऽत्र व्यञ्जकः ।। व्यजकानामभावे तु गुप्तोत्प्रेक्षां प्रचक्षते । व्यञ्जकपदाभावे संभावनायां सत्यां गुप्तोत्प्रेक्षालङ्कारः । यथा- हृदयेश ! घराधीशप्रतापोचापकातराः। प्रत्येकमुदयं यान्ति बादशाऽपि दिवाकराः ।। अत्र प्रतापोत्तापादिव कातरा इति संभावनाऽस्ति, व्यग्नक- पदामयोगश्चेति भवति गुप्तोत्सेतालङ्कारः॥

·२० काव्यविलासे। स्यात्स्कृतिभ्रान्तिसन्देवैस्तदेवाऽलङ्कृतित्रयम् ॥२१॥ वर्णितया मृत्या स्मृत्यलङ्कारः । वर्णितया भ्रान्त्या प्रान्त्य- लागरः । वर्णितेन सन्देहेन सन्देहालङ्कारो शेय इत्यर्थः । तत्र स्मृतियथा माधवचस्पूनन्थे- नासाग्रन्यस्तदृष्टेः स्वविपयविकलीसूतबाहन्द्रियाया किञ्चित्किञ्चिदधत्याः पुलकमपि तनौ भित्तिमालम्बितायाः। कालिन्दीकूलकुब्जे निरवधि भवतश्चेष्टितं यधदासी-. दन्तस्तत्तत्त्परन्त्याः क्षणमिव दिवसा यान्ति तस्याः कदाचित् ।। अन विरहिण्याः पूर्वचरितस्मरणवर्णनेन भवति स्मृत्य- लङ्कारः ॥ भान्त्यलङ्कारो यथा तत्रैव- सन्दमाकलिसककणकणं चञ्चलेन वसनाञ्चलेन सा । तत्र दीपकलिकाभूमान्मुहुश्चेष्टते मणिशिखाविलोपने ॥ अत्र नवोढाया गृहस्थमणिशिखासु दीपकलिकाभूमवर्णनेन भवति भान्त्यलङ्कारः ॥ सन्देहालङ्कारो यथा- त्वयानीतो देवः किमिह वद लक्ष्मीपरिवहः कृपादृष्टिर्जाता किमथ यशवन्तक्षितिपतेः । समन्तात्खेलन्ती तव भवनमासाच कमला यदेषा लोलाऽपि क्षणमिव दिनानि क्षपयति ।। अत्र विष्णोरानयनस्य यशवन्तनृपतेः पादृष्टिपातस्य वा फलमिदम् । तादृश्या अपि कमलायाः क्षणतुल्यतया दिनानां यापनमिति सन्देहवर्णनाद्भवति सन्देहालङ्कारः ।।

·द्वितीया भनिः। :. मीलितं यदि सादृश्येनाऽभिमृतं न वक्ष्यते। यदि स्वसदृशधर्मान्तरेणाऽभिभूतं वस्तु न लक्ष्यते न ज्ञायते तहि मीलितालङ्कारो भवति । यथा शृङ्गारतटिन्याम् ,, कुचयोरतिगौररूपयोधनकाश्मीरजयोविलेपनम् । कुरुते स्म युवा पुनःपुनर्न कृतं किन्नु मेयति चिन्तयन् ॥ अत्र कुचयोरतिगौररूपेणाऽभिभूतं कुड्कुमं न ब्रायते । अत एव युवा पुनःपुनर्विलेपनं कुङ्कुमस्य करोतीति वर्णनाद्भवति मीलितालङ्कारः ।। सादृश्याभिमवे स्फूर्ती हेतुनोन्मीलितं मतम् ॥ २१ ॥ सादृश्येन सदृशधर्मेणाभिभवे कृते सति वस्तुनः पुनः केन- चिद्धतुना स्फूर्ती जातायां सत्यामुन्मीक्षितालङ्कारः । यथा कल्पलतायाम्-- इत: सरोजेपु सितेषु संस्थितो न लक्ष्यते इंसगणः समन्ततः । कदाचिदायाति विभेदमप्यसौ पतद्विरेफप्रचलत्पतकः ॥ अत्र सितपद्मवर्तिश्वेततारूपसादृश्येन इंसगणस्याऽभिमवे भेदाज्ञाने कृते सति भवत्युन्मीलितालङ्कारः ।। अनुमानं च कार्यादेः कारणाद्यवधारणम् । कार्यादिरूपेण हेतुना यत्र कारणादीनामवधारणं ज्ञानं भवति तत्राऽनुमानालङ्कारः । यथा माधवचम्पूग्रन्थे- सहसा हृदये निधाय चैतो नयनादीन्द्रियमुद्रणां विधाय । अयि कएटकिताइन्यष्टि ! सत्य कथय ध्यायसि किं रहोनिपष्णा ॥ अन नयनमुद्रणादिरूपध्यानकार्येण हेतुना किञ्चिदिपयक- ध्यानज्ञानं जातमिति विशिष्य पृच्छति 'किं ध्यायसी'त्यनेनेति भवत्यत्राऽनुमानालङ्कारः॥ .

·२२ काव्यविलासे। अापत्तिः स्वयं सिद्धयेत्पदार्थान्तरवर्णनात् ॥२३॥ एकपदार्थवर्णनाद्यद्यन्यः पदार्थः स्वयं सिद्धयेत्तदाऽर्थापत्त्यल- कारः । यथा तजैव- एतस्मिन्मुसलायुधे रणभुवो सूर्धानमारोहति प्रोद्यद्भास्वरमण्डलो दिनमणिः खद्योतपोतायते । शक्रः पृष्ठगकातरेक्षणगौरस्याऽऽस्यमालोकयन् धावन्मूर्च्छति सङ्गरात्तव पतिः कोऽयं पतङ्गाकृतिः ॥ अत्रैन्द्रादीनामेवंविधदशारूपैकपदार्थवर्णनादेव बलभद्रस्य शौर्यातिशयरूपोऽन्यः पदार्थः स्वयमेव सिद्धयति । तथा हि पलभद्रस्य शौर्यातिशयं विनेन्द्रादीनां तादृशी दशाऽनुपपन्नेति तस्य शौर्यातिशयसिद्धिरिति भाव इतीह भवत्यर्थापत्त्यलङ्कारः ।। अलङ्कारः परिकरः साऽभिप्राये विशेषणे । विशेषणे साभिप्राये सति परिकरालङ्कारः। यथा विद्धन्मो- दतरङ्गिण्याम्- देवानर्चय सञ्चय प्रतिदिनं पुण्यानि जन्मान्तरे भोगाय प्रयतो महाक्रतुविधौ स्वर्गाय हिसां कुरु । इत्थं वञ्चकवञ्चनोत्पथगता बुद्धिस्त्वदीया चिरा- दप्रत्यक्षपदार्थसार्थरहितं पन्थानमारोहतु । अत्र चार्वाकस्योक्तौ पन्थानमित्यस्याऽप्रत्यक्षपदार्थसार्थ- रहितमिति विशेषणे साभिप्रायम् । तथा हि वञ्चकानां यात्रका- दीनां पन्था अप्रत्यक्षस्वर्गादिरूपपदार्थघटित इति हेयः, अमत्यक्षस्याऽप्रमाणत्वात् । अस्माकं तु तद्रहितः ॥ साभिप्राये विशेष्ये तु भवेत्परिकराङ्कुरः ॥ २४ ॥ यथा- - ·- द्वितीया भगिः। अपि करिपरिभूतिवीतशक्तिचिरजरयाऽपि च जर्जरीकृताङ्गः । अपि भवदधिकक्षुधाऽभिभूतः किमु वणुते मृगनायकस्तृणानि ।। अत्र मृगनायक इति विशेष्यपदं साभिप्रायम् । तथा हि अपरे मृगास्तृणान्यश्नन्तीति युक्तमेव । अयं तु मृगाणां नायक: कथं तृणान्पश्नीयात, विना दारितमत्तमातङ्गपिशितानीति भावप्रकाशकमिदं विशेष्यपदमिति भवति परिकराङ्कुरालङ्कारः ॥ स्थात्काव्यलिङ्ग वाक्यार्थे नृतनार्थसमर्थके। वाक्यार्थे नूतनार्थसमर्थके कदाप्यजातार्थप्रकाशके सति काव्यलिङ्गमलङ्कारः स्यात् । यथा माधवचम्पूग्रन्थे- भस्मीभूतः कुसुमविशिखः शम्भुनेत्रामिनाऽभू- ज्ज्वालादायी तदनु मनसि माप्तजन्मा बभूव । भूयस्तस्मिन् विरहदहनैहितोऽसौ मयैवं कुत्रोत्पन्नो व्यथयति पुनर्मामहो तन्न वेनि । तत्र विरहदहनेन मदनस्य दाह एव नूतनः कदाऽप्यभूत- त्वाचाशार्थप्रकाशकोऽत्र वाक्यार्थ इति भवति काव्यलिङ्गा- लङ्कारः॥ वान्छितार्थाधिकप्राप्तिरयत्नेन प्रहर्षणम् ॥२५॥ यत्र विनैव यत्नं वाञ्छितादादधिकमाप्तिर्वर्ण्यते तत्र प्रहर्पणालङ्कारः । यथा शृङ्गारतटिन्याम्- अद्याऽस्ति सा रोपववती सखी मे निवेदिते द्वारि सखीभिरित्यम् । यावावा वाञ्छति दृष्टिमात्र- मालिङ्गितस्तावदयं युवत्या ॥

·काव्यक्लिासे। अन दृष्टिमात्रवाञ्छकस्य नायकस्याऽप्रयत्नेनैवाऽऽलिङ्गन- प्राप्तिवर्णनेन भवति प्रहर्पणालङ्कारः ।। इष्यमाणविरुद्धार्थलम्प्राप्तिस्तु विषादनम् । इष्यप्राणवस्तुनो विरुद्धवस्तुप्राप्तियन वर्यते तत्र विपादना- लङ्कारः । यथा कल्पलतायाम्-- गत्वा पिवास्यति मधूनि समं वधूभि- रित्थं विचिन्त्य सरसीमलिरेति यावत् । केनापि तावदतिमत्तमताजेन निर्मूलितानि सहसैव सरोरुहाणि ।। अत्रेष्यमाणस्य सरमीपु मधुपानस्य विरुद्धं वस्तु मनुस्थान- भूतानां सरोरुहाणामुन्सूलनं तस्य प्राप्तिर्वणितेति भवति विपादनालङ्कारः ॥ सामान्य पदि सारश्याद एव न लक्ष्यते ॥२६॥ सादृश्यात्समानधर्मवशाचदि परस्परं वस्तूनां भेद एवं न ज्ञायते तर्हि समान्यालङ्कनरः । यथा कल्पलतायाम्- उद्यत्पलाशकुसुमैरमितैः समन्ता- च्छोणीकृतालु सकलासु दिशासु सद्यः । नाऽबोधि कामुकजलैरभिसारिणीभिः शोणायितापि पुरुहूतदिशा निशान्ते ॥ सादृश्यात् किंशुककृतसकलदिक्छोणत्वरूपधर्मात् निशान्तकालीनाऽरुणोदयकृतारतमाचीदिशाया इतरदिगपेक्षया भेदो न लक्ष्यते इति भवति सामान्यालङ्कारः । मीलिते तु सदृशधर्मेणाऽभिभूतस्य पदार्थस्य ज्ञानमेव न जायते, इह तु सदृश- धर्मवशात् परस्परं भेदमात्रं न ज्ञायते पदार्थस्तु ज्ञायत एवेति मीलितासामान्ये विशेषः ।। গণ ·द्वितीया भगिः। अतिशयोक्तिश्चतुर्विधा- अक्रमातिशयोक्त्यन्तातिशयोक्ति- भंदकातिशयोक्तिरूपकातिशयोक्तय इति । तासां क्रमेण लक्षणो- दाहरणानि- अक्रमातिशयोक्तिश्चेद्युगपत्कार्यकारणे । युगपदेकदैव यदि कार्यकारणयोरुत्पत्तिर्वर्यते तर्हि भक्रमा- तिशयोक्त्यलङ्कारः । यथा- स्वदरातिमहीपालभवने भुवनेश्वर ! । तव क्रोधेन दारिद्रं सहैव समुपस्थितम् ॥ अत्र दारिद्यरूपकार्यस्य कारणं नृपक्रोधः। युक्तं तु कारण- स्य पूर्वभावः परभावः कार्यस्य । इह तु तयोरेककालमेवोत्पत्ति- वर्णनाद्भवत्यक्रमातिशयोक्तिरलङ्कारः ।। अत्यन्तातिशयोक्तिस्तु पौर्वापर्यव्यतिक्रमे ।। २७ ॥ कार्यकारण्योः पौर्षापर्यव्यतिक्रमे सति कार्योत्पत्यनन्तरं कारणोत्पत्तौ वर्णितायां सत्यामत्यन्तातिशयोक्त्यलङ्कारः । यथा शृङ्गारतटिन्याम्- मम तु मानमयी मतिरादितो गतवती वत तत्तनुवीक्षणात्।। अनुनयं कृतवानथ पादयोः सखि ! पतन् पतिरेप पुनःपुनः।। अत्र कार्यस्य मानभङ्गस्य प्रसिद्धकारणादनुनयात् पूर्वमेवो- त्पत्तिर्वणितेति भवत्यत्यन्तातिशयोत्यलङ्कारः ।। भेदकातिशयोक्तिः स्यात् स्वभेदश्वेत्स्वजातिषु । यदि स्वजातिष्वेव स्वमेदो वपर्यते तदा भेदकातिशयोत्स्य- लङ्कारः । यथा तचैव- धन्येयमन्यव विलासिनीनां लीलाविलासमभवाय रीतिः। असारसंसारविचारिणोऽपि यथा किल व्याकुलतां भजन्ति ॥ ४ ·२६ काव्यविलासे। अत्र सकलरीतीनां मध्ये नितम्बिनीनां रीतिरन्यैवेत्युक्त्वा स्वजातिमध्य एव स्वभेदः कृत इति भवति भेदकातिशयोत्त्य- रूपकातिशयोक्तिः स्यादृपकाद्रूप्यनिर्णये ॥ २८ ॥ सादृश्यवशात् यस्यायेदोऽन्यत्राऽऽरोप्यते तद्रूपकम् । यस्मि- नन्यस्याऽभेद अारोप्यते तद्रूप्यम् । तथा च यत्र सूप्यस्योल्लेखो नास्ति केवलं रूपककथनादेव रूप्यसुन्नीयते तत्र रूपकातिश- योत्स्यलङ्कारः । यथा माधवचम्पूग्रन्थे- भुजङ्गदयिताश्रिता लसदनेकपुष्पान्विता विरेफततिसेविता प्रमदखञ्जनालङ्कृता फलदयभरानता विलसिता नवैः पल्लवै- विलोचनपथं गता भवति कापि हैसी लता ॥ अत्र हेमलतास्वरूपस्य रूपकस्यैवोल्लेखेन कामिनीस्वरूपं रूप्यमुन्नीयते, न तु कामिन्याः पृथगुल्लेखोऽप्यस्ति । एवं भुजग- दयितोल्लेखेन वेणी, पुष्पोल्लेखेन दन्तपङ्गिः, द्विरेफतत्युल्लेखेन लोमावली, खजनोल्लेखेन नयने, फलद्धयोल्लेखेन कुचौ, पल्लवो- ल्लेखेन करचरणाऽधरा इति भवति रूपकातिशयोत्स्यलङ्कारः ॥ प्रौढोक्तिस्तदशक्तस्य तच्छतत्वावक्षल्पनम् । तत्कर्मण्यशक्तस्यापि असमर्थस्यापि तत्कर्मणि शक्तत्वाव- कल्पनं समर्थत्वकल्पनं यत्र क्रियते तत्र प्रौढोत्त्यालङ्कारः । यथा- दिशो दण्डानूर्व युगपदधिरुह्य प्रचलिता समेत्य ब्रह्माण्डं प्रसारितवती सिंहनृपतेः। दलत्तारापुष्पस्फुरदमृतधामैकफलिनी जगत्पूत्य कीर्तिः कलयति लतामूर्तिमभितः ॥ .

·द्वितीया भङ्गिः। २७ अत्र मूर्तिग्रहणसमर्थाया अपि कीर्तेलतामूर्तिग्रहणवर्णनेन भवति प्रौढोत्यलङ्कारः॥ वर्यानां तुल्यधर्मत्वे कथिता तुल्ययोगिता ॥२९॥ वानां वस्तूनां तुल्यधर्मत्वे सति समानधर्मत्वे सति तुल्य- योगितालङ्कारः । यथा- अस्तं याते दिवानाथे निशानाथे महोदयम् । उन्मीलन्ति कुमुद्धन्ति चकोरीनयनानि च ॥ यत्र वानां कुमुद्धतीनां चकोरीनयनानां चोन्मीलनरूप- समानधर्मत्ववर्णनाद्भवति तुल्ययोगितालङ्कारः॥ सम्भावनं यदीत्थं स्यादित्यूहे सति जायते । यदि इत्थं स्यात्तर्हि इदं स्यादित्यूहे सति वितर्के सति सम्भा- वनालङ्कारो जायते । यथा- अर्धाङ्गीकृतपूर्वकीर्तिवनितादीव्यत्सितांशुमभं कैलासीकृतदिक्करीन्द्रशिरसि न्यस्तस्वपादाम्बुजम् । विश्वव्याप्यविनाशि शङ्करपदं यायात्त्वदीयं यशो न स्याच्चेद्यावन्तसिंहनृपते ! त्वदानपानीयजम् ॥ अत्र यदि त्वदानपानीयजं यशो न स्यात्तर्हि शङ्करपदं यायादिति तर्कः कृत इति भवति संभावनालङ्कारः॥ भवानां च वण्यानां धमैक्ये सति दीपकम् ॥३०॥ अवर्यानां प्रकृतवर्णने मुख्यत्वेनाऽनुद्देश्यानां प्रकृतवर्णने मुख्यत्वेनोद्देश्यानां पदार्थानां धर्मैक्ये सति दीपकालङ्कारः । यथा कल्पलतायाम्- इन्दुः कान्त्या यतिः शान्त्या नीत्या च वसुधाधिपः । रीत्या काव्यं वधूप॒त्या कुरुते जनरञ्जनम् ॥

·- काव्यविलासे । अत्र चन्द्रादीनामवर्यानां वर्यस्य च राक्षो जनरञ्जन- रूपमैक्येन भवति दीपकालङ्कारः ॥ आवृत्ते दीपकपदे संवेदावृत्तिदीपकम् । दीपकपदे वाऽवार्ययोर्धमैक्ययोधकपदे अाहत्ते सत्या- वृत्तिदीपकालङ्कारो भवति । आत्तिः पुनःपुनःकथनम् । यथा- सुधांशु ति यामिन्या कामिन्या भाति कामुकः । लतया भूरूहो भाति भूसुरो भाति विद्यया । अत्र वर्ण्यस्य भूसुरस्य ब्राह्मणस्याऽवर्यस्य च चन्द्रादे- धमक्यवोधकस्य भातीतिपदस्याऽऽवृत्तिरस्तीति भवत्यावृत्तिदी- पकालङ्कारः ॥ पृथगुद्दिष्टसामान्ये प्रतिवस्तूपमा मता ॥३२॥ सामान्ये समानधर्षे पृथगुद्दिष्टे सति भिन्नपदेन कथिते सति प्रतिवस्तुनि प्रतिपदार्थे उपमासत्त्वे च प्रतिवस्तूपमालङ्कारो भवति । यथा--- विलीनतामेव गता दरिद्रता महीश ! दानाय अवस्करोदये । अदृश्यतामेव भजन्ति कौशिकाः समन्ततो भानुमतः करोदये ॥ अत्र दरिद्रताया उलूकानां चाऽदृश्यत्वमाप्तिरूपसमानधर्मों दरिद्रता विलीनतां गता, कौशिका अदृश्यतां भजन्तीति पृथक्प- देनोक्तः। अस्ति च प्रतिपदार्थमेवोपमा। तथा हि राज्ञो भानुमता, दरिद्रतायाः कौशिकः, करस्य किरगौरिति भवति प्रतिवस्तू- पमालङ्कारः॥ चेहिम्बप्रतिविम्यत्वं दृष्टान्तालङ्कतिस्तदा । ..

·द्वितीया भलिः। यदि विम्बमतिविम्वत्वं भवति तदा दृष्टान्तालङ्कारः । अयं भाव:---यथा विम्वप्रतिविम्बयोवास्तवमुखदर्पणगतमुखयोः परस्परमेकैव छाया दृश्यते, तथा यत्र पदार्थयोः परस्परमेकैव छाया भासते तत्राऽयमलङ्कारः । यथा-- अनर्गलपरिस्फुरन्मधुरदिव्यकाव्यंवदं हठोद्गतपदवयस्फुरितधीरपि स्पर्धते । दिनैः कतिपयैरितः कथयितैव दिल्लीपतेः पदं तृणमिति स्फुटं मनसि भिल्लपल्लीपतिः ॥ अन तादृशकाव्यंवदमपि हठोद्गतपदव्यस्फुरितधीः कुकवि- रपि स्पर्द्धते इसेकः पदार्थः । इतः कतिपयैदिनदिल्लीपतेरपि पदं तृणमिति मनसि भिल्लपल्लीपतिः कथयितयेत्यपरः पदार्थः । मान- योस्तु विम्बप्रतिविम्वभावः स्फुट एव । तथा हि यथा तादृशका- व्यंवदकविस्पर्धापदद्वयकथककुकवेरुपहामायैव तथा दिल्लीपतेः पदं तणमिति भिल्लपल्लीपतेरपि कथनमुपहासायैयेति । एवं यथतत्क- धनं तथा कुकविस्पर्ध इति परस्परविम्बमतिविम्बवदेकैव छाया भासते इति भवत्यत्र दृष्टान्तालङ्कारः । नन्वत्र प्रतिवस्तूपमा- लङ्कारः किं न स्यादिति चेन्न, पल्लीपतेः कथनरूपो धर्मः कुकः स्पीकरणरूपो धर्म इति धर्मभेदाद । प्रतिवस्तूपमा तु धमैक्ये इति ॥ पाक्यार्थयोः सदृशयोरक्यारोपे निदर्शना ॥३९॥ सहशयोक्यिार्थयोर्यत्तद्भयामेक्यारोपे कृते सति निदर्शना- लङ्कारः । यथा शृङ्गारतटिन्याम्-- योऽभितो वसतो नाथ ! भवतः समुपागमः । मदीयभवने सोऽयमिन्दोरमतनिर्मरः ॥

·३० काव्यविलासे। अत्र सुखदत्वेनाऽसम्भावितत्वेन च सदृशयो यकागमेन्दु- सम्बन्ध्यमृतनिर्भरयोर्यत्तत्पदनैक्यारोपः कृत इति भवति निदर्श- नालङ्कारः । असम्भावितत्वं तु स्फुटपेव । तथा हि-अभितो वसतः कान्तान्तरासङिनो नायकस्य समयाभावादेवागमाभावः । एवं देवतामात्रभोग्यत्वेनाऽमृतस्य निर्थराभावोऽपीति ॥ व्यतिरेको विशेषश्चेदुपमानोपमेययोः । उपमानोपमेययोः कश्चिदिशेपश्चेत्कीर्त्यते तहि व्यतिरेकाल: ङ्कारो भवति । यथा- मुधेव वसुधा सत्यमानन्दयति मानसम् । महान्तमपि कि देपा संमोहयति सन्ततम् ।। अत्रोपमानभूतसुधात उपमेयभूतबसुधायाः संमोहकत्वेनैव विशेष इति भवति व्यतिरेकालङ्कारः ॥ सहोक्तिः सहभावश्चेद्धासते जनरज्जकः ॥३३॥ यदि जनरजकः सहभावः सहवर्तिता भासते तईि सहो- त्यलङ्कारः । यथा- अतिचित्रमिद भुक्ने प्रतिपादितमेवमहो जगतीपतिना विचरन्नपि यन्नियतं सहितो भवदीयप्रतापदिवापतिना । यशवन्त ! नवक्षितिनायक ! तावकदानपयोनिधितः सहसा जनिमेत्य यशोहिमदीधितिरेप जगद्धवलीकुरुते महसा ॥ अथ प्रतापदिवापतेर्यशोहिमदीधितेश्च सहभावो जनरञ्जको भवत्येवेति सहोत्यलङ्कारः । ननु भवदीयप्रतापदिवापतिनेत्या संयुक्तस्य प्रेत्यक्षरस्य पूर्वो यकारो गुरुरेवेति छन्दोभङ्ग इति चेन्न, रेफसंयुक्ताक्षराऽऽद्यक्षरं विकल्पेन गुरु भवतीत्यतः पाठकाले लघुतयोच्चारणीयो यकार इत्यदोषात् । प्राच ·. द्वितीया भनिः। जनरजक इति विशेषणात् 'सहैव दशभिः पुरैर्भार वहति गर्दभी' इत्यादौ न सहोत्यलङ्कारः ॥ विनोक्तिश्चेदिना किञ्चित्प्रस्तुतं हीनमुच्यते। “यत्र किञ्चिवस्तु विना प्रस्तुत वस्तु हीनमपकष्टमुच्यते तग विनोयलङ्कारः । यथा- अमन्दपुण्यसन्दोहसम्पादितमनिन्दितम् । वृथा जन्मभृतां जन्म विना मुकृतसञ्चयम् ॥ अन मुस्तसञ्चयरूपकिञ्चिदस्तु विना प्रस्तुतं जन्मभृतां ताहगपि जन्माऽपकृष्टमुक्तमिति भवति विनोत्त्यलङ्कारः ।। समासोक्तिः परिस्फूर्तिः प्रस्तुतेऽप्रस्तुतस्य चेत् ॥३४॥ यदि कस्मिंश्चिदर्थे प्रस्तुते वर्णिते सति अप्रस्तुतस्याऽन्यपदा. थस्य परिस्फूर्तिर्भवति तदा समासोक्त्यलङ्कारः । यथा कल्पल- तायाम् मयि मुकुलितमालतीलतायां स्थितवति यानि दिनानि सङ्गतानि । अहह ! विधिविधानतोऽधुनैवं कथमपि तानि पुनर्न वीक्षितानि ।। अत्र सखीनां मध्ये परस्परं मालतीगुणवर्णनकाले केनचिदिरहिणा कृते प्रस्तुतमालतीलतावस्थानवर्णनेऽप्रस्तुतस्या- ऽभिनवकामिनीसङ्गमस्य मुकुलितेत्यादिपदमहिम्नेव परिस्फूर्ति- वत्येवेति भवति समासोत्त्यलङ्कारः ।। श्लेषः पदे चेन्नानार्थप्रतीतिः सप्रयोजना। यत्र पदे किञ्चित्प्रयोजनवशान्नानार्थप्रतीतिर्भवति श्लेपालङ्कारः । यथा कल्पलतायाम्- त्रातारो भूभृतां ते प्रवलतरसुरत्राणसन्त्रासमाजां यस्य प्रौढप्रतापज्वलनकवलिता नायका वाहिनीनाम् । तत्र ·. ३२ काव्यविलासे। धाराभिर्दानावारामुदितनिजमनःसत्मसादोचिताभिः पूर्णत्वं प्राप्य तूर्ण सकलबलभृतां दुस्तरत्वं भजन्ति ।। अत्र भूभृच्छद्रेन राजनः पर्वताच, सुरत्राणशब्देन यवन- सितीश इन्द्रश्च, कवलितशब्देन ग्रस्ताः शोषिताश्च, नायकशब्देना- ऽधिपतयो भारश्च, वाहिनीशब्देन सेना नद्यश्च, दुस्तरत्वशब्देना- ऽयोध्यत्वमलङ्गवत्वं च कथितमिति संप्रयोजनैव एकैकपदस्य नानार्थतेति भवतीह श्लेपालङ्कारः ।। अप्रस्तुतप्रशंसा स्थात्मा यत्र प्रस्तुतानुगा ॥ ३५ ॥ यत्र साऽप्रस्तुतस्याऽप्रकृतवर्यस्य प्रशंसा स्तुतिः प्रस्तुतानुगा भवति प्रस्तुते भकृतवक्तव्य एव पर्यवस्यति, सेनाऽप्रस्तुतप्रशंसा- लङ्कारः । यथा- स्वर्णाब्जस्फुटमानमानससरसम्भूतिराविर्भव- द्गीर्वाणादरसारपूरिततया संशोभितस्वधुनिः । दुर्मानैरवमानितो यदि पुनर्ग्रामीणदीनान्वयैः किं हीनः परिशंस्यते स जगतां हंसः प्रशंसास्पदम् ॥ अत्र प्रस्तुतेदशहंसस्येय प्रसंसा स्तुतिः कस्मिंश्चिदनाभरव- मानित महापुरुषे पर्यवस्यतीति भवत्यप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः ॥ स्थालामान्यविशेषोक्ताचलङ्कारः स एव हि । सामान्ये वक्तव्ये विशेषोक्तौ सत्यां स एव सामान्यविशेष एवाऽलङ्कारः । यथा- धिगहो ! कामिपुरुषानलं परुपकर्मिणः। जीवितान्यपि मुञ्चान्त यदमी कामिनीकृते ।। अत्र कामिनः कामिनीकृते सर्वमेव त्यजन्तीति सामान्ये वक्तव्ये जीवितत्यागरूपविशेपोक्तिः कृतेति भवति सामन्यविशे- पालङ्कारः ॥

·r -- " -- द्वितीया भतिः। भवेदान्तरन्यासोऽनुपक्तार्थान्तराभिधा ॥ ३६ ॥ या। मुख्येनाऽर्थेनाऽनुपक्त सहित मुख्यार्थस्यैव परिपोपक- तयाऽर्थान्तरं पदार्थान्तरमुच्यते तत्राऽर्थान्तरन्यासालङ्कारः । यथा- स रावणो दैवतयूथरावणो निदेहभूमीपतिनन्दिनीकृते । जगाम रामस्य शरैर्यमालयं न कामिना किश्चिदपीह दुष्करम् ।। अत्र कामिनां न किश्चिदपि दुष्करमिति मुख्येनाऽर्थेन सहित रावणस्य यपालयगमनरूपं मुख्यार्थस्यैव परिपोपकमर्थान्तर मुक्तमिति भवत्यर्थान्तरन्यासालङ्कारः ॥ फलेन प्रकटीभूने पर्यायोक्तिस्तु कारणे । कारणे फलेनैव प्रकटीभूते सति पर्यायोत्स्यलङ्कारः । पथा कल्पलतायाम्- निजाश्रुभिः पूरितभूप्रदेशाः पिपासया पीतपयःमवाहाः । वनीर्घनीभूतदरीगिरीणामरिप्रियाः माणभिया श्रयन्ति ॥ अनाऽरिप्रियाणां गिरीदरीश्रयणरूपफलेनैव शत्रूच्छेदरूपं कारणं प्रकटीभवतीति भवति पर्यायोक्त्यलङ्कारः ॥ स्तुतिव्याजेन निन्दायां स्तुतिनिन्दाऽभिधीयते ॥३॥ स्तुतिव्याजेन निन्दायां कृतायां सत्या स्तुतिनिन्दालङ्कारः। यथा- धन्या धन्या क्षात्रवृत्तिस्तवेयं धन्या धन्या चेदृशीधर्मबुद्धिः। मातुः कण्ठच्छेदिनी यातु राम ! प्रादुर्भूता गर्भिणीगर्भपाते ॥ अत्र परशुरामस्य क्षाावृत्तौ धर्मबुद्धौ च धन्यत्वोत्कीर्तनेन कृताऽपि स्तुतिनिन्दैवाऽत्यन्ताधर्महेतुमातृकण्ठच्छेदगर्भिणीगर्भ- पातकर्तृत्वादितीह भवति स्तुतिनिन्दालङ्कारः ।।

·काव्यघिलासे। निन्दास्तुतिरलङ्कारो निन्दाव्याजेन चेत्स्तुतिः। निन्दाच्याजेन यत्र स्तुतिः क्रियते तत्र निन्दास्तुतिरलङ्कारः । यथा-- वाराणसि ! वृथैव स्वामाश्रयन्ति महाजनाः । भवभोगपरित्यक्तं यत्करोपि दिगम्बरम् ॥ भत्र भवभोगपरित्यागपूर्वकदिगम्वरत्वकारिणी वाराणसी महाजना वृथा भजन्तीत्यनेन कृतापि निन्दा स्तुतिरूपैव । तथा हि- इयं खलु सांसारिकभोगविरतं दिगम्बरं सदाशिवरूपं करोतीति भवतीह निन्दास्तुतिरलङ्कारः ॥ आक्षेपस्तु प्रयुक्तस्य प्रतिषेधो विचारणात् ॥३८॥ प्रथमतः प्रयुक्तस्य वस्तुनः पुनर्विचारणाद्यत्र निषेधः क्रियते तत्राऽऽक्षेपालङ्कारः । यथा-- आलोकितुं याहि सर: सरसं खञ्जनद्वयम् । अथवाऽऽलोकयाऽव कान्ताया नयनव्यम् ।। अग खञ्जनमालोकितुं सरो याहीति प्रथमतः प्रयुक्तम् । अथ विचारेण कान्ताया नयनदयमालोकयेत्यनुज्ञया तस्य निषेधः कृत इति भवत्याक्षेपालङ्कारः ॥ विरोधोऽनुपपत्तिश्चेद् गुणद्रव्यक्रियादिषु । गुणद्रव्यक्रियादिषु यद्यनुपपत्तिर्वर्ण्यते तदा विरोधालङ्कारः। यथा-- स कीदृशः शीतकरो यो मां दहति सन्ततम् । स च कालः कथं क्रूरो यो मे शरणतां गतः ॥ अत्र दाहकरस्य शीतकरत्वमनुपपन्नम् । एवं शरणतां गतस्य यमस्य क्रूरत्वमप्यनुपपन्नमिति वर्णनाद्भवति विरोधालङ्कारः॥. - ·'द्वितीया भङ्गिः। '३५ । श्लेषादिभिर्विरोधश्चेतिरोधाभास उच्यते ॥ ३६॥ यदि वस्तुतो विरोधो नास्ति श्लेपमात्रेणैव विरोधो भासते तदा विरोधाभासालङ्कारः । यथा- शिवोऽपि न शिवाप्रभुः स मदनोऽपि नो मन्मथ: कलानिधितया स्फुरन्नपि सदा न दोषाकरः। भवन्नपि पतिः श्रियो न च जनार्दनत्वं गत- स्तदद्भुतगुणोत्तरो हृदयभूपतिर्भासते ॥ अत्र श्लेपेण विरोशे भासते । तथा हि-यः शिवो महादेवः स तु शिवायाः पार्वत्याः प्रभुर्भवत्येव, अयं पुनर्भूपतिः शिवोऽपि सन् शिवाप्रभुर्नेति विरोधः । वस्तुतो विरोधो नास्ति । तथा च शिवोऽपि कल्याणस्वरूपोऽप्ययं शिवाय कल्याणायाऽमभुर्वा- असमर्थों न। तथा चाऽयं भाव:-अन्ये बहवः स्वयमेव कल्याणरूपाः परकल्याणकरणेऽसमर्थाः, अयं तु स्वयमपि कल्याणरूपः पर- कल्याणकरणे च समर्थ इति । एवमग्रेऽपि वोध्यमिति भवति विरोधाभासालङ्कारः॥ असम्भवोऽनिष्पत्तावसम्भाव्यत्ववर्णनम् । अर्थस्य पदार्थस्य निष्पत्तौ सिद्धौ सत्यां यत्राऽसम्भाव्यत्वव- णनम्-इदमसम्भवं वस्तु जातमिति वर्णनं क्रियते तत्राऽसम्भवा- लङ्कारः । यथा माधवचम्पूग्रन्थे- वाणेन येन निहतो भाले महिपसत्तमः । पश्य देवस्य माहात्म्य तेनैवाऽस्य हयो हतः ॥ अंत्र यहननरूपकार्यनिष्पत्तौ सत्यामसंभाव्यत्वं वार्यते । तथा हि-अहो येन वाणेन संमुखमागतस्य महिपस्य हननं कृतं 'तेनैव स्ववाहस्याऽपि · हननमित्यस्याऽत्यन्तासंभावितस्वं 'पश्य ·काव्यविलासे। देवस्य माहात्म्य'मित्यनेनोक्तमिति भक्त्यसम्भवालङ्कारः । श्लोक- तात्पर्य तु भाले वाणे लग्ने सति संमुखमागच्छन्महिषः सत्वरं विमुखीभूतः । अथ तत्पुच्छभागेन निःसृतो महायवीयान् वाणो इयशिरसि लग्न इति ॥ विशेषोक्तिरनुत्पत्तिः कार्यस्य सति कारणे ॥४०॥ कारणेऽपि याते सति कार्यस्योत्पतिपत्र वगर्यते सत्र विशेषोत्त्यलङ्कारः । यथा-- दुर्जनैरपि कृते दुरुत्तरे नैव कोपसुपयन्ति सज्जनाः । कोपमप्युपगताः कदापि चेन्नाऽपवृद्धिधिविधानकारिणः॥ अत्र दुरुत्तररूपकारो जातेऽपि कोपरूपकार्याभावः । एवं कोपरूपकारणे जातेऽप्यपकागभावस्तु नियत एवेतिः भवति विशेषोत्त्यलङ्कारः ॥ . विभावना विनाऽपि स्याकारणं कार्यजनम चेत् । यदि कारणं विनाऽपि कार्यजन्म भवति तदा विभावना- लङ्कारः । यथा माधवचम्पूग्रन्थे- प्रचलति सति यस्मिन् कौतुकेनाऽपि भूमौ भवति सुरसमाजो व्याकुलः सुन्दरीभिः । । दशशतशतरक्षो नायकानामधीशो भवति न हि गरीयान् स स्वतः किं बलीयान् ॥ अत्र स्वर्लोकगमनोद्यमरूपकारणं विना सुरसमाजवैकल्य. रूपकार्योदयाद्भवति विभावनालङ्कारः ॥ प्रख्यातभिन्नदेशित्वे कार्यहेत्वोरसङ्गतिः ॥४१॥ कार्यकारण्योरख्यातमप्रसिद्ध यद्भिनदेशित्वं भिन्नस्थान- स्थितत्वं तस्मिन् सत्यसङ्गतिरलङ्कारः । यथा- ५ - , ·द्वितीया भनिः। , . उपकारिमुखेन्दुस्थमन्यदेव वचोऽमृतम् । कचित्सवति कस्याऽपि जायते जीवितोदयः॥ अत्राऽमृतस्रवणरूपकारणजीवितोदयरूपकार्ययोः. प्रसिद्ध त्वेकदेशित्वमेव, यौवाऽमृतं सूवति तस्यैव जीवितोदयदर्शनात् । इदं तु उपकारिमुखन्दुस्थममृत कचित् सूवति कस्यचिज्जीवि- तोदयो भवतीत्यमसिद्धमेव भिन्नदेशित्वमुक्तमिति भवत्य सङ्गतिर- लङ्कारः । अख्यातपदोपदानात्तु- उदयाचलचूडाग्रमालम्वति दिवाकरे । 'सहसैव प्रकाशन्ते दोऽपि च गिरेरिमाः ॥ इत्यत्रोदयाचलचूडानीयदिवाकरसम्पन्यकारणगिरिमकांशरू- कार्ययोः प्रसिद्धमेव भिन्नदेशित्वमिति न भवत्यसङ्गतिर- लङ्कारः ॥ विषमं यद्यनौचित्यमन्योन्यान्वयकल्पने । अन्योन्यस्य परस्परस्याऽन्वयकल्पने सम्बन्धकल्पने यधनौ- चित्यमनुचितत्वं वर्यते। तर्हि विपमालङ्कारः । यथा- कैतत्ते नवतारुण्यं क 'कान्तविरहोऽध्ययम् । 1. सैवाऽविवेकिता धातुरिह हेतुरहेनुकी। अत्र तारुण्यकान्तविरहयो सम्बन्धकल्पने कपदयोः प्रयोगेणैवाऽनुचितत्वं दर्शितमिति भवति विपमालङ्कारः ॥ अन्योन्यं वस्तुसम्बन्धे सममौचित्यवर्णने ॥४२॥ परस्परं वस्तूनां सम्बन्धे उचितत्ववर्णने । कते सति समालङ्कारः। यथा- H, .. उचितं यत्कृतं दन्ते तृणं भवदरातिभिः ।। ईदृशेषु विधानेषु तृणामेवाऽमृतायते ॥ . ।

·. कांग्यविलासे। अत्र तृणदन्तयोः सम्बन्धे उचितत्ववर्णनाद्भवति समा- लङ्कारः॥ . विचित्रं चेत्प्रयत्नः स्याद्विपरीतफलप्रदः । यदि प्रयत्नः कश्चित् किञ्चिद्विपरीतफलजनका स्यादि विचित्रालङ्कारः । यथा- रतिरन्यैव धन्येयं विधिना विधिनोदिता । कायक्लेशन सौख्यानि लभन्ते यत्तपस्विनः ।। अत्र दुःखरूपफलजनकः कायक्लेशरूपो यत्नः, स तु विपरीत सुखरूपफलं जनयतीति भवति विचित्रालङ्कारः ।। अधिकं त्वधिकाधारादाधेपाधिक्यवर्णने ॥४॥ अन्येभ्योऽधिकादप्याधारादाधेये आधिक्यवर्णने कृते सत्यधिकालङ्कारः । यथा कल्पलतायाम्- अस्ति ब्रह्माण्डमाण्डं हि यस्मिल्लोकाश्चतुर्दश । तस्मिन्नपि न ते माति कीर्तिर्जगति कीर्तित ! ॥ अत्र चतुर्दशलोकाश्रयत्वेनेतरापेक्षयाऽधिकेऽपि ब्रह्माण्डे कीर्तिन मातीत्यनेनाऽऽधारीभूतब्रह्माण्डादायीभूतकीर्तेराधिक्यं स्फुटमेवोक्तमिति भवत्यधिकालङ्कारः ॥ अन्योन्यं तत्र यत्र स्यादुपकारः परस्परम् । यत्र परस्परमुपकारो भवेत्तत्राऽन्योन्यालङ्कारः । यथा- : विनय ति विद्येयं विनयो भाति विद्यया । धनैराभान्ति दानानि दान न्ति धनान्यपि ॥ पत्रः . विद्याविनययोधनदानयोश्च परस्परमुपकारवर्णनेन भवत्यन्योन्यालङ्कारः॥ . .

·द्वितीया भलि। विशेषः ख्यातमाधारं विनाऽप्याधेयवर्णने ॥४४॥ प्रसिद्धमाधारं विनाऽप्यधेियस्य सत्त्वेन वर्णने कृते सति विशेषालङ्कारः । यथा- मस्तं गते विजयसिंहमहीमहेन्द्र नूनं विभान्ति भुवनेषु गुणास्तदीयाः। दुरीसते मृगमदे चिरमेव पात्रा- दुज्जृम्भते परिमलो विमलः स कोऽपि ॥ अत्राऽऽधारं राजानं विनाऽपि प्राधेयानां गुणानां सत्वं वर्णितम् । एवं संगमदं विना परिमलस्येतीह भवति विशपालङ्कारः ॥ पाघातोऽन्यक्रियाकारी क्रियामन्यांकरोति चेत् । अन्यक्रियाकारी पदार्थो यदि तदन्यां क्रियां करोति तदा व्याघातालङ्कारः । यथा कल्पलतायाम्- विधुरेव जगत्मुशीतलं कुरुते स्वैः किरणैः सुधामयैः । मयि पश्य विधेविपर्ययं स यदेभिर्दहति प्रतिक्षणम् ॥ भत्र शैल्यक्रियाकारिणश्चन्द्रस्य दाहक्रियावर्णनेन भवति व्याघातालङ्कारः ॥ उत्तरोत्तरकार्याणां धारया गुम्फ उच्यते ॥ ४५ ॥" उत्तरोत्तरकार्याणां धारावर्णने कृते सति गुम्फालङ्कारः । यथा- श्रमेण विद्याऽध तया विवकस्तेनाऽपि धीरस्य विमोहभङ्गः। उत्पद्यते पूर्वजनिमभूतमभूतपुरये सति सत्सहाये ॥ अव श्रमेण विद्या, विद्यया विवेको, विवेकेन विमोहभङ्ग उत्पद्यते इति कार्याणां धारावर्णनेन भववि गुम्फालङ्कारः॥ 4 ·काव्यविलासे। - गृहीतमुक्तरीत्यर्थश्रेणिरेकावली मता । ; यत्र गृहीतमुक्तरीतीनामर्थानां श्रेणिर्भवति तत्रैकावल्यलङ्कारः। अयं भावः-प्राग्वर्णितयोरर्थयोर्मध्येऽग्रिमपदार्थवर्णनाङ्गतयैकस्य ग्रहणमन्यस्य त्यागः, एवमुत्तरोत्तरं यदि भवति तर्खयमलङ्कार इति । यथा कल्पलतायाम्- मधूनि पने पिबति दिरेफः पनं विभानि श्रवणे पियाया। स्पृशत्यमुष्याः श्रवणं च नेत्रं निर्यान्ति नेत्राच्छरवत्कटाक्षाः ॥ अत्र प्राग्वर्णितयोः पद्मदिरेफयोर्मध्येऽग्रिमवर्णने द्विरेफरया: गेन पद्मग्रहणं कृतम् । एवं पद्मश्रवणयोर्मध्येऽग्रिमवर्णने पद्मत्यागेन श्रवणग्रहणम् । एवमुत्तरोत्तरम्पीति भवत्येकावल्यलङ्कारः ॥ :, दीपकैकावलीयोगान्मालादीपकमिष्यते ॥ ४६ ॥ पदार्थानां तुल्यधर्मकथनरूपस्य प्रागुक्तस्य दीपकस्यैकावल्या- श्च योगाव मालादीपकालङ्कारः । यथा- अद्य श्रयति पुण्येन विवेक मतिरुद्रता । विवेकस्तु ममात्मानमात्मा हरिपदद्वयम् ॥ अत्र मत्यादीनायाश्रयणरूपैकधर्मोत्या दीपकमथ च प्राग्व- णितयोर्मतिविवेकयोर्मध्येऽग्रिमवर्णने मतिपरित्यागेन , विवेको गृहीतः, एवमुत्तरोत्तरसत्वेनैकावल्यपीत्यनयोरिह योगाद्भवति मालादीपकालङ्कारः । नन्वेवं सत्यन्येषामप्यलङ्काराणां परस्परयो- गाद्भवत्वलङ्कारान्तरमिति चेन्न, अत्र प्राक्तनानां विदुषामनुभवा- नुसारेण पृथक्तया व्यवहारो, नाऽन्यत्राऽपीति ॥ उत्तरोत्तरमुत्कर्षे वर्णिते सार उच्यते । उत्तरोत्तर पूर्वस्मात्पूर्वस्मादुत्कर्षे वर्णिते सति सारालङ्कारः । यथा- - - .

·- - द्वितीया भङ्गिः। सारा लोकेषु विद्धांसस्तेपु सारा विकिनः । तेष्वनुष्ठानकर्तारस्तेषु कृष्णपदानुगाः ॥ अत्रेतरलोकेपु विद्वांसः सारा उत्कृष्टास्तेपु विद्वत्सु विवे- किनः, एवमुत्तरोत्तरमुत्कर्पवर्णनेन सारालङ्कारः ॥ 'क्रमिकाणां क्रमोपात्ते यथासङ्घय क्रमान्वये ।। ४७॥ क्रमिकाणां क्रमेण कधितानां पदार्थानां क्रमोपात्ते क्रमेण कथिते पदार्थे क्रमेणाऽन्वये सति यथासङ्खचालङ्कारः । यथा माधवचम्पूग्रन्थे- कोकानाकुलयंश्चकोरतरुणीवैकल्यमुन्मीलय- नम्भोजानि निमीलयन् कुमुदिनीरुन्मीलयन्सर्वतः । पान्थानाकुलतां नयन् कुलवधूचेतः समुल्लासय- नस्तं याति दिवापतिः समुदयं यात्येप दोपापतिः ॥ अत्र क्रमिकाणां 'कोकानाकुलयश्वकोरतरुणीवैकल्यमुन्मी- लय'नित्यादिविशेषणपदार्थानां क्रमोपाते दिवापतौ दोपापतौ च विशष्यपदार्थे क्रमेणाऽन्वयेन भवति यथासङ्ख्यालङ्कारः । नन्वत्र सर्वाण्येव विशेपणान्युभयोरपि विशेप्ययोः सम्भवन्तीति क यथासङ्घयमिति चेन्न, यतः कोकानामाकुलताप्रयोजकत्वं सूर्यास्त एच; न चन्द्रोदयेऽपि, चन्द्रस्य दिवोदये तथाऽदर्शनात, निशायामनुदितेऽपि चन्द्रे तथा दर्शनाच्च । एवं चकोरतरुणीवैक- ल्योन्मूलकत्वं चन्द्रोदये एव न सूर्यास्ते, अस्तङ्गतेऽपि सूर्य चन्द्रानुदये तथाऽदर्शनात् । एचमग्रेऽप्यूह्यम् ॥ पर्यायश्चेदनकस्य स्यादेकेन समन्वयः। अनेकस्य पदार्थस्य यद्येकेन सह समन्वयो भवति तदा पर्यायालङ्कारः । यथा माधवचम्पूग्रन्थे- ·काव्यविलासे। अत्र सूर्यास्ते कर्तव्यस्याऽभिसाररूपकार्यस्य मेघाडम्बररूप- कारणान्तरसन्निधानेन सौकर्य जातम् । अभिसारो हि घनोदये मुकर एवेति भवति समाधिरलङ्कारः ॥ भूयसालेकसम्बन्धमाजां गुम्फः लखुच्चयः ॥ ५० ॥ यत्रैकसम्बन्धमाजां वहनां पदार्थानां गुम्फो ग्रथना क्रियते तत्र समुच्चयालङ्कारः। निपीय मदिरां दुरोदरवशो वसापङ्किलं सदाऽत्ति पिशितं हितं न खलु वेद नैवाऽहितम् । अयं पतति धावति भ्रमति मूर्छति ध्यायति प्रताम्यति पलायते प्रलपति स्फुरत्यञ्चति ॥ अत्र इदम्पदवाच्यमध्यमपुरुपसम्बन्धमाजां बहूनां क्रियाप- दानां ग्रथनया भवति समुच्चयालङ्कारः ।। प्रत्यनीकं बलवतः शत्रोः पक्षे पराक्रमः । यत्र वलवतः शत्रोः पक्षे पक्षीभूते कस्मिंश्चित् पराक्रमो वर्ण्यते तत्र प्रत्यनीकालङ्कारः । अयं भावः-यत्र शत्रुर्बलीयान् स्वयं जेतुमशक्यस्तत्र तत्पक्षाश्रितदुर्वलस्य कस्यचिज्जयः कृत इति वर्णिते भवत्यययलङ्कार इति । यथा शृङ्गारतटिन्याम्- अशक्तोऽयं तावत्तव बदनसौन्दर्यविजये सुधाधामा धामप्रसररभसादेत्य सहसा । सरोजातं जातु स्फुटतदनुकारीति मतितो निशायां सायान्हावधि मलिनयत्येव महसा । अत्र कान्तामुखसौन्दर्यविजयऽसमर्थश्चन्द्रः कान्तामुखानु- कारितया कान्तामुखपक्षीभूतं सरोजातमेव मलिनयतीति वर्णना- द्भवति प्रत्यनीकालङ्कारः ।। .

·द्वितीया भङ्गिः। ए प्रतीपमुपमानस्य हीनत्वमुपमेयतः॥१॥ प्रसिद्धोपमेयतो यदि मसिद्धोपमानस्य हीनत्वं वर्यते तद प्रतीपालङ्कारः। यथा कल्पलतायाम्- अयं नृपश्चेदरिवीरहन्ता दानप्रियो लोचनगोचरोऽभूत् । कर्णेन किं किं सुरभूरुहेण किं भानुना वाऽपि किमर्जुनेन ॥ 'अत्र प्रसिद्धोपमानानां कर्णादीनामुपमेयान्नृपात हीनत्वं वर्णि- तमिति भवति प्रतीपालङ्कारः । केचित्तु पूर्वोक्तमतीपोपमालङ्कार- मध्य एव प्रतीपस्यान्तर्भावमिच्छन्ति । उल्लासोऽन्यमहिम्ना चेद्दोषो ह्यन्यत्र वर्ण्यते । यद्यन्यस्य कस्याऽपि महिम्ना गुणप्राचुर्येणाऽन्यत्र दोषो वर्यत तर्षुल्लासालङ्कारः । यथा- मधुलिहस्तदभाग्यविजृम्भितं यदि न चम्पककोरकमाश्रयेत् । समुदितेऽपि विधौ मलिनी भवेत्कमलिनी यदि तन्निजदुष्कृतम् ।। अत्र चम्पककोरकगुण महिम्ना तदनाश्रयणान्मधुलिहोऽभा- ग्यवर्णनाहोपो वर्णितः । एवं विधुकमलिन्योरपीति भवत्युल्ला- सालङ्कारः॥ रूपं चेदन्यथाभूतं तथा स्यात्पूर्वरूपता ॥५२॥ कस्यचिदस्तुनोऽन्यथाभूतं रूपं नष्टस्वरूपं यदि केनचि- हेतुना तथा स्यात् पुनस्तादृशमेव पूर्वस्थितं रूपं स्यात्तर्हि पूर्वरूपतालङ्कारः । यथा- उपेत्य त्रेतातो निजचरणहानिक्रममतः समन्ताद्धर्मोऽभूदलवति कलावेकचरणः । पुरस्तादयैवं जयिनि जयसिंहक्षितिपतौ बभूवुश्चत्वारः पुनरभिनवास्तस्य चरणाः ॥

·Ca काव्यविलासे। परवृत्तान्तज्ञानस्य ज्ञापकं चेष्टितं यत्र चर्यते तत्र पिहिता- लङ्कारः । अयं भावः-एतदीपवृत्तान्तोऽयं यया ज्ञात इति ज्ञाप- यितुं यत्र तूष्णीमेव चेष्टामानं क्रियते न तु किञ्चिदुच्यते तत्राऽयमलङ्कार इति । यथा शृङ्गारनटिन्याम्- कुतूहलविलोकनस्फुरितचित्तमालोकितुं स्थितास्म्यमरवाहिनीमिति मितं वदन्त्याः सखी । नखक्षतनिरीक्षणात्कुचतटे त्रुटत्कञ्चुके स्खलच्चपलचेलकाञ्चलमलङ्करोति द्रुतम् ॥ अत्र तव दिवाऽभिसाररूपो वृत्तान्तो मया ज्ञात इति सीं ज्ञापयितुं तादृशं वस्त्राञ्चलं कुचतटेऽलङ्करोति शोभयतीति तस्या अययाशयः । तथा हि-हे सखि ! आदौ चासोञ्चलेन कुचस्थितनखक्षतं पिधेहि पश्चान्यां प्रतारयतीह भवति पिहिता- ऽलङ्कारः॥ व्याजोक्तिः शङ्कमानस्य च्छद्मना वस्तुगोपनम् । यत्र शङ्कमानस्य कायपि शङ्कां कुर्वतो जनस्य निकटे छद्मना छलेन कृतवस्तुनो गोपनं क्रियते तत्र व्याजोत्यलङ्कारः । यथा तत्रैव- किं पश्यसि त्वं परिहत्तवक्त्रा सुहुर्मुहुः खिन्नशरीरयष्टिः । उत्तुङ्गगङ्गालहरी निरीक्ष्य भयेन पश्यामि पुनःपुनस्ताः ॥ अत्र कस्यचित्कामुकस्य दर्शनं शङ्कमानायाः सख्याः निकटे गङ्गातरङ्गदर्शनच्छलेन कृतमपि कामुकदर्शनं गोपयतीति भवति व्याजोत्यलङ्कारः ॥ वक्रोक्तिः श्लेषकाकुभ्यां वाच्यार्थान्तरकल्पने ॥५६॥ वाच्ये पदार्थे श्लेषेण काका वाऽर्थान्तरकल्पने कृते सतिं वक्रोत्तयलङ्कारः । काकुः शिरश्चालनन्यायः । यथा- -- ·। द्वितीया भहिः। मा गा विपादं मुग्धाक्षि! स्मरार्ता यामि के सखि । चरितं तव पश्यासि स्मरामि तु न कञ्चन ॥ अत्र विषादं खेदं मा गा इति संख्यामुक्तवत्यां सत्यां विरहिणी श्लेषेण विषाद विषभक्षकं महादेवं मा गा इत्यर्थ कल्पयित्वा हे सखि ! स्मरार्ता कामार्ताऽहं के यामिशरणमिति शेषः, स हि कामान्तक इति हेतोस्तमेव यामीत्याह । अाथ साऽपि विदग्धा सखी प्रार्ताया यामिकं रक्षकं स्मर इत्यर्थ कल्पयित्वा पुनराह, अहं तु तव चरितमात्र पश्यामि कमपि न स्मरामीति इत्येवमत्र भवति वक्रोत्यलङ्कारः ।। स्वभावोक्तिः स्वभावस्य स्वजात्यादिषु वर्णने । स्वजात्यादिषु स्वभावस्य वर्णन कृते सति स्वभावोत्य- लङ्कारः । यथा माधवचम्पूग्रन्थे- आरुदक्षितिपालभालविगलत्स्वेदाम्बुसेकोद्धता भेरीभाङ्कतिचापटङ्कतिचमत्कारोलसन्मानसाः । तुझ्यत्क्षोणितलं स्फुरखुरपुटं चञ्चञ्चलत्केशरं मन्दभ्रान्तविलोचनं प्रतिदिशं त्यन्ति वाजिबजाः ॥ अत्र जलसेकेन वाजिनामौद्धत्यं सतभावः, एवं ननिकाले चलत्केशरादिरपि स्वभावः, स चाऽज चर्णित इति भवति स्वभावोत्यलङ्कारः ॥ भाविकं भूतभाव्यर्थसाचादर्शनवर्णनम् ॥ ५७ ॥ या भूतस्य' भाविनो वाऽर्थस्य साक्षादर्शनवर्णनं क्रियते तत्र भाविकालङ्कारः। यथा-- अद्यैवाऽयं गलयजलधिस्त्यक्तवेलोऽध्यवेल- मद्याप्येप भ्रमति परितो भूपतिर्मानसिंहः ।, । -- .

·फायचिताले। इत्थं कीतिक्षितिप ! भवतो जैत्रयात्रान्तराले भूयोभूयः प्रसरति सतां त्यक्तवाद: प्रवादः ॥ अन सूतस्य मानसिंहप्रयाणस्य भाविनश्च प्रलयजलधेला. त्यागस्य दर्शनं साक्षादेव जातमिति वर्णनाद्भवति भावि- कालङ्कारः ॥ देशात्मविप्रकृष्टस्य दर्शने भाविकच्छविः । देशादात्मनः सकाशादा विप्रकृष्टस्य दुरवर्तिनो दर्शने वर्णिते सति भाविकच्छविरलङ्कारः । यथा शृङ्गारतटिन्याम्--- दूरस्थितस्त्वमसि दुर्जननिर्विशेषः रात्मभाव इति भूढजनापवादः। त्वं हक्पथे स्फुरसि नाथ ! सदा मदीये क्रूराऽहमेव तव दृक्पथदूरसंस्था । पत्र देशादात्मनः सकाशादा विप्रकृष्टस्य नायकस्य दर्शन- वर्णनेन भवति भाविकच्छविरलङ्कारः ॥ उदात्तस्कृडिश्चरितं श्लाघ्य चान्योपलक्षणम् ॥१८॥ यगाऽतिश्लाध्यतरा ऋद्धिः सम्पत्तियेते, अथवाऽन्योप- लक्षणमन्यवर्णनप्रसक्तं श्लाघ्यं चरितं वयेते तत्रोदात्तालङ्कारः। यथा- आगाराङ्गणदेहलीमणिमहाश्रेणीसमुत्सारित- स्वान्तान्तकुले दिजातिपहिलालीलाविलासस्थले । गौडश्रीयशवन्तदानकणिकासम्पातसम्पादिते नो जानन्त्युपयान्तमस्तमुदयं भास्वन्तमन्तःस्थिताः ।। अत्राऽधिकतरसम्पत्तिवर्णनेनोदात्तालङ्कारः। अत्युक्तिरद्धताऽतथ्यशौयौदार्यादिवर्णने ।

·-- 4- an- द्वितीया भङ्गिः। अतथ्यभूतानामसत्यभूतानामद्भुतशौर्यौदार्यादिनां वर्णने करें सत्यत्युत्त्यलङ्कारः । आदिना अन्ये चरित्रक्रियादयो ग्राह्याः। यथा- असौ किमपि भूपतेस्तमस एकरेखायितो हयो यदवगाइते क्षितिमितीह मन्ये ततः । विजित्य पवनान् परानुदितगर्वतः सर्वतो निजश्वसनमारुतद्रुतजिगीपया धावति ॥ अंत्राऽद्भुताऽतथ्यवेगवर्णनेन भवत्यत्युक्तिरलङ्कारः ।। इत्यर्थाऽलङ्काराः ॥ अथ शब्दाऽलङ्कारा निरूप्यन्ते । . खड्गवन्धादयश्चित्रा गतमत्यागतादयः ॥ ५५ ॥ खड्गवन्धपद्मबन्धादयो बन्धाः चरणेषु श्लोकेषु वा क्रमव्यु- स्क्रमाभ्यां पाठेन गतमत्यागताः । आदिना एकाक्षरयाक्षरायाः चित्रालङ्कारा भवन्तीत्यर्थः । यथा- साउनमा नवभा रामा मारामा वनमानसा । याति चारुविभामामा भामामाविरुचाऽतिया ।। अन व्युत्क्रमपाठेन प्रथमाचरणाद्वितीय चरणं तृतीयाञ्च- तुर्थमिति गतमत्यागतेनाना चित्रालङ्कारः । श्लोकार्थस्तु-न नमतीत्यनमा अभिमानिनी । नवमा नवदीप्तिः । मारेण कामेनाऽऽभातीति माराभा । बनाय जलमाईतु मानसं चित्तं यस्या इति वनमानसा । तथा चारुविभया उत्तमदीप्त्या मावल्लक्ष्मीवद्भा- तीति चारुविभामाभा । भामा सत्यभामा तस्या भावोऽभिप्रायो- ऽस्यामस्तीति भामाभाविनी सा चाऽसौ रुकचेति तया विशिष्टा। विशेषणे चाऽत्र तृतीया । अयं भावः-यस्यां रुचि सत्यभामाया

·५२
फायक्लिासे।
अपि भावस्तिष्ठति समाऽपीदृशी रुक् स्यात् तादृश्या तया
विशिष्टा । ईशी या रामा सा अतिया अति अतिक्रम्य
याति गच्छतीति तथा।।
अनुप्रासश्चतुर्विधः-- स्फुटानुप्रासो, लाहानुमसासो, वृत्यनु-
प्रासः, छेकानुपामश्चेति । तत्राऽऽद्यः
पदादिषु पदावृत्या स्फुटो वर्णविभेदतः ।
योगी भोगीव संयाति पश्य त्वमुभयच्युतम् ॥६०॥
पादस्याऽऽदौ मध्येऽन्ते वा वर्णस्य पदसम्बन्धिनो हलः
स्वरस्य वा विभेदेन भिन्नत्वन कृत्वा पदस्याऽऽवृत्या पुनःपुननि-
रूपणात्स्फुटानुप्रासालङ्कारः । उदाहरणम्-हे मित्र ! अयं
योगी गृहाश्रमत्यागपूर्व कृतयोगाभ्यासः पञ्चायोगाच्च्युतो भोगीव
भोगवान् गृहस्थ इव संयाति तमिममुभयलोकच्युतं त्वं पश्य ।
अत्र योगी भोगीति पूर्ववर्णविभेदेन पदावर्तनात्स्फुटानुप्रासः ।
यथा वा शिवस्तोत्रे-
जनः काश्चत्कामी तव चरणगामी यदि तदा
पदं ब्रह्मादीनामपि हरति दीनाहितमिव ।
महेश ! त्वद्ध्यायी यदि पुनरयायी तु पुरुष-
स्तदा किं निर्मायं न हि पदममायं भजति सः॥
अा प्रतिचरणमेव-कामी, गामी; दीना, दीना, ध्यायी,
पायी; माय, माय, इति पूर्ववर्णविभेदेन पदावर्तनाद्भवति स्फुटानु-
मांसालङ्कारः । कंचित्पदें पूर्ववर्णविभेदः, कंचिन्मध्यवर्णविभेदः
कचिदन्त्यवर्णविधेदः । अन्यत्सममिति बोध्यम् ।।
अर्थ द्वितीयः
: लाटानुप्रासभूभिन्नाऽभिप्राया पुनरुक्तता
देवेशवेशवीक्षातो दुर्वासास्तोषमाप्तवान् ॥ ६१ ॥

·- द्वितीया,भनि। . यदा शब्देषु. पुनरुक्तता भिन्नाभिमायाऽर्थभेदे नियन्त्रिता भवति तदा लाटानुपासो लाटानुप्रासालङ्कारः। उदाहरणम्- देवेश इन्द्रस्तस्य - वेशः शोभापाटवं तस्य वीक्षातो चीक्षणेन दुर्वाससो, मुनेस्तोपमाप्तिर्जाता स्वकीयं हारं च ददाविति शेषः । अत्र. देवेशपदे भिन्नाभिप्रायस्याऽर्थस्य पुनरुक्त्या लाटानुमासः । यथा वा-माधवचम्पूग्रन्थे- आलीभिर्नलिनीदलैः प्रतिदिशं दूरीकृतालिबजै- र्मालाकारतया पुनःपुनरुपायातैः समासेविता । १. ईपवक्तितकन्धरं प्रकटितप्रेमोत्करं प्रेयसी किञ्चिच्चञ्चलचेलकाञ्चलचलन्नत्राम्बुजं पश्यति ॥ अचेलकाञ्चलचलदित्या भिन्नाभिमायस्याऽर्थभेदे नियः त्रितस्य : चलचलशब्दस्य पुनरुक्त्या भवति लाटानुमासा: लङ्कारः ॥:: श्रय तृतीया- - आवृत्तवर्णसम्पूर्ण वृत्यनुप्रासवदचः । जगजगन्निवासश्चत्पाता नांकि वनेऽवने ॥ ६ ॥ यत्राऽऽवृत्तेन पुनःकथितेन वर्णेनाऽक्षरमाण सम्पूर्ण व्याप्तं वचो भवति तंत्र हत्येनुपासनांमाउलङ्कारः । उदाहरणम्- जगनिवासों हरिः पाता रक्षरुश्चेत्तर्हि वने यंदवन रक्षणं तन्निमित्तं कदाचिदपि जगत् विश्वं अकि दुःखि न स्यात् । जगन्निवास इत्यत्र विशपणमात्र प्रयोगो विशेष्योपपत्तौ सागराम्बरादिवत् । 'अकं पापे च दुःखे च' इति विश्वः । अत्र जगज्जगदिति वने वने इति, चैकस्वरयोरेकहलोः पुनराहत्या, वृत्त्यनुप्रास : यथा वा- ·काव्यविलासे। निःस्वेदाकुलनीलकुन्तललसत्कर्णान्तपाली नियं किश्चिन्नामितकन्धराविगलित वासः कराकर्पिणी । पायातं महिलाविलासनिपुण प्राण प्रियं कामिनी किञ्चिल्लखितचेलकाञ्चलचलन्नेत्राञ्चलं पश्यति ।। अत्र लकारचकारयोरेकस्वरयोभिन्नस्वरयोभिन्नहलोरकारे- कारयोरप्यनेकश अात्तिसत्त्वाद्भवति वृत्यनुमासनामाऽलङ्कारः ।। अथ चतुर्थः- सव्यजनस्वरावृत्तौ छेकानुप्रास इष्यते । भव्ये गव्ये चाडवानां रुचिर्मण्डे व्यजायत ।।६।। सव्यञ्जनानां स्वराणामावृत्तौ सत्यां छेकानुप्रासालङ्कगरः । अयं भावः-यहलयुक्तो योऽभिहितस्तद्वलयुक्तस्य तस्याऽऽवृत्ति- रिति । अत्र तु स्वरावृत्तिरावश्यकी व्यञ्जनावृत्तिरप्याद्यक्षरभिन्ना । लाटानुमासे तु सकलस्वरव्यञ्जनानामात्तिःशद्धे पुनरुक्ततयोक्त- त्वादिति भेदः । उदाहरणम्-भव्ये सुन्दरे गव्ये गोसम्बन्धिनि मण्डे मस्तुनि तदर्शनादेव ब्राह्मणानां रुचिर्व्यजायत पार्थयते इति शेषः । अत्र भव्ये गव्ये इति सव्यन्जनस्वरावृत्त्या छेकानुप्रासा- ख्योऽलङ्कारः । यथा हृदयकल्पलतायाम्- चञ्चन्नीलाश्मलीलाविधिविहितमहयोमयाचान्तराले धत्ते मत्तेभकुम्भस्खलनपरिलसन्मौक्तिकानीव भानि । सव्येऽसव्येऽथ हस्ते कलयति कलया व्याजत: शीतभानो: काश्मीरीरश्मिरीत्या स्फुरति मृगमदाद्भामिनी कामिनीव ।। 'अत्र नीला, लीला, धत्ते, मत्ते, काश्मीरीत्यादिपदेषु संव्यञ्जनस्वरावृत्तित्वाद्भवति छेकानुप्रासालङ्कारः ॥ (१) अकारेवर्णयोः इति मूलमुद्रितपुस्तके पाठः। - , ·द्वितीया भङ्गिः। - n - अयं यमकालङ्कार:- सस्वरव्यञ्जनावृत्त्या स्तयकं यमः भवेत् ।। देवं नारायणं वन्दे रमणीरमणीयकम् ॥ ६४., यदा सस्वराणां व्यञ्जनानामावृत्त्या कृत्वा स्तबकं वर्णसमूहो भवति तदा यमकालङ्कारः । अनाऽयं भावः--- यंद्यास्वरयुक्तो । यो यो हल्समुदायोऽभिहितस्तत्तत्स्वरयुक्तस्य भिन्नार्थस्य तत्तद्धसमुदायस्याऽऽवृत्तिरिति । उदाहरणम्-रमणी .रामा रमणीया यस्य तं लक्ष्मीकान्तमित्यर्थः । समासान्तः कः। तथाभूतं नारायणं देवं श्रीहरि वन्दे स्तौमि । अत्र भिन्नार्थस्य रमणीपदस्याऽऽवृत्त्या यमकालङ्कारः। यथा वा हृदयक- ल्पलतायाम्- पञ्चेषुपञ्चेपुभिराहताङ्गी सङ्गीतसङ्गीतपरम्परागी। पोव पद्मा ललितस्वहस्ता वामाक्षि ! वामाक्षिपतीक्षणान्तम् ॥ अत्र भिन्नार्थानां पञ्चेषुपञ्चेष्वित्यादिपदानां मध्ये प्रतिचरण- मेव सस्वरव्यञ्जनात्त्या वर्णसमूहत्वाद्भवति यमकालङ्कारः। अत्र बहुत्वसूचकं स्तवकमिति महिम्ना व्यक्षारप्रभृतिपु ताहगावृत्ति- सत्त्वे यमकालङ्कारो च्यक्षरावृत्तिमत्त्वे,च लाटानुप्रास इत्येवाऽयं भेदः ॥ 'अयं पुनरुक्तमतीकाशः पुनरुक्तप्रतीकाशः पुनरुक्तार्थसन्निभः । केसरी कानने भाति धनेभातिविमर्दकः ।। भवान् सिंहासने भाति भातिसिंहासनेभवान् ॥६॥ वस्तुतः पुनरुक्तार्थकमिवाऽऽपाततोऽवभासते यवाक्य सत्पुनरुक्तमतीकाशो नामाऽलङ्कारः । यथाऽव केसरीति । प्रत्र-कानने भाति. वने भाति इतिशब्दयोः पुनरुक्तार्थकत्वमा- ·काव्यविलासे। पाततोऽरभासते वास्तवं तु नास्ति । तथा हि-कीर केसरी ? वनेभातिविमर्दन, बनसम्बन्धिनामिभाना हस्तिना त्यन्तं विमर्दको मदनकर्तेति । एवं सिंहासने भाति भातिसिंहा इतिशब्दयोरपि पुनरुक्तार्थकत्वमापातत एवाऽवभासते न बास्तवमस्ति । तथा हि-किंभूतो भवान् ? भातिसिंहासनेभ भान्ति ते भाः, सिंहासनं सिंहकृतस्नकुम्भोपवेशनं तदतिका सस्तेऽतिसिंहासनाः, माश्च ते अतिसिंहासनाश्चेति कर्मधारयः सिंहरपि ये हन्तुमाक्रमितुं वा न शक्यन्ते एतादृशा इ हस्तिनोऽस्य सन्तीति भातिसिंहासनेभवान् इति पुनरुक्तार्थस भसत्त्वादिह भवति पुनरुक्तप्रतीकाशालङ्कारः ।। वीक्षणाय सदसद्विवेकिनां शिक्षणाय लघुद्धिशालिनाम् । लक्षणैरिह विचिन्तया ललिता स्वकृतपद्यपद्धतिः ॥ ६६ ॥ द्वैताद्वैतमताद्विनिर्णयविधिप्रोद्भुशुद्धिश्रुतो भट्टाचार्यशतावधान इति यो गोडावोऽभूत्कविः। ग्रन्थ काव्यविलाससज्ञिनि चिरञ्जीवेन तज्जन्मना- ऽलङ्कमरियमादितो हृदि सतासङ्गाय भाङ्गः कृता॥६ इति श्रीचिरञ्जीव भट्टाचार्यकृतकाव्धविलाले अलङ्कारमयी द्वितीया भःि। समाप्तश्वाऽयं अन्यः । . ...

·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA TEXTS. Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A. No 1--The Kıraṇavali Bhāskara, a Commentary on Udayana's Kıraņāvalı, Dravya section, by Padmanabha Miśra Edited with Introduction and Index by Gopinātha Kaviraj, M. A. No. 2-The Advaita Chintamani, by Rangoji Bhatta, Ed. with Introduction etc. by Nārāyana Sastri Kbiste Sahityachārya No, 3~ The Vedānta Kalpalatikā, by Madhusudana Sarasvati. Ed with Introduction etc. by Rámājñā Pāndeya Vyākaraṇāchārya. No 4-_The Kusumāñjalı Bodhani, a Commentary on Udayana's Theistic Tract Nyaya Kusumlñjalı,by Varadaraja. Ed with Introduction etc by Gopināth Kaviraj, M. A. No. 5—The Rasasara, a Commentary on Udayana's Kıranávali, Guņa Section, by Bhatta Vadindra Ed. with Introduction etc. by Gopināth Kaviraj, M. A. No 6 (Part I)-The Bhavanā Viveka by Mapdana Migra, with a Commentary by Bhatta Umbeka Ed with Introduction etc. by MM Ganga. nātha Jhā, M. A, D. Litt. No 6 (Part II)—Ditto Ditto No 7 (Part 1) --Yoginihrdaya dipika, by Amrtānanda Natha, being a Commentary on Yoginihrdaya, a part of Vāmakeśvara Tantra Ed with Introduction etc by Gopināth Kaviraj, M.A. No. 7-(Part II) Ditto Ditto No. 8-The Kāvyadākını, by Gafigānanda Kavindra. Ed. with Introduction etc by Jagannātha Sastri Hoshing Sāhityopādhyâya. No. 9 (Part I).- The Bhakti Chandrikā, a Commentary on Sandılya's Bhaktıstūras. by Nárāyana Tirtha. Ed. with a Prefatory Note by Gopinath Kayırāj, M.A ·५६ काव्यविलासे। . पाततोऽवभासते वास्तवं तु नास्ति । तथा हि-कीटश केसरी ? बनेभातिविमर्दशः, वनसम्बन्धिनामिभानां हस्तिनाम त्यन्तं विमर्दको मर्दनकर्तेति । एवं सिंहासने भाति भातिसिंह इतिशब्दयोरपि पुनरुक्तार्थकत्वमापातत एवाऽवभासते न वास्तवगस्ति । तथा हि-किंभूतो भवान् ? • तिहास भान्ति ते भाः, सिंहासनं सिंहकृतस्नकुम्भोपवेशन: तदतिक्रान्त शैस्तेऽतिसिंहासनाः, भाश्च ते अतिसिंहासनाश्चेति कर्मधारयः । सिंहरपि ये हन्तुमाक्रमितुं वा न शक्यन्ते एतादृशा इभा हस्तिनोऽस्य सन्तीति भातिसिंहासनेभवान् इति पुनरुक्तार्थसन्नि- मसत्त्वादिह भवति पुनरुक्तप्रतीकाशालङ्कारः ।। वीक्षणाय सदसद्विवेकिन शिक्षणाय लघुवृद्धिशालिनाम् । लक्षणैरिह विचिन्तनैया ललिता स्वकृतपद्यपद्धतिः ॥ ६६ ॥ तादैतमताद्विनिर्णयविधिप्रोद्भुशुद्धिश्रुतो भट्टाचार्यशावधान इति यो बोडोद्भवोऽभूत्कविः। ग्रन्थ काव्याक्लिाससांझनि चिरञ्जीवेन तज्जन्मना- ऽलङ्कारैरियमादितो वृदिला सजाय भाङ्गः कृता॥६७ इति श्रीचिरजीवभट्टाचार्यकृतकाव्यविलासे अलङ्कारमयी द्वितीया भङ्गिः ।। समाप्तवाऽयं अन्यः ।

·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA TEXTS. Edited by GOPINATH KAVIRA), M. A. No 1-The Kıranävali Bhāshara, a Commentary on Udayana's Kıranāyalı, Dravya section, by Padmanabha Misra Edited with Introduction and Index by Gopinātha Kavirāj, M. A. No. 2--The Advaita Chintämanı, by Rangoji Bhafta, Ed with Introduction etc. by Nārāyaṇa Sastri Khiste Sahityāchārya. No. 3-The Vedānta Kalpalatıkā, by Madhusodana Sarasvati. Ed with Introduction etc. by Ramājñā Pāndeya Vyākaraṇāchārya. No 4-The Kusumañjalı Bodhani, a Commentary on Udayana's Theistic Tract, Nyāya Kusumiñjalı, by Varadaraja. Ed with Introduction etc. by Gopināth Kaviraj, M. A. No. 5--The Rasasára, a Commentary on Udayana's Kıranávali, Guna Section, by Bhatja Vādindra Ed. with Introduction etc. by Gopināth Kaviraj, M. A. No. 6 (Part 1)-The Bhāvanā Viveka by Mandana Migra, with a Commentary by Bhatta Umbeka Ed with Introduction etc by M, M. Ganganātha Jhā, M. A, D. Litt. No 6 (Part II)--Ditto Ditto No 7 (Part I)-Yoginihrdaya dipika, by Amstānanda Natha, being a Commentary on Yoginihrdaya, a part of Vāmakeśvara Tantra. Ed with Introduction etc by Gopinath Kaviraj, MA, No 7-(Part II) Ditto Ditto No 8-The Kāvyaļākini, by Gangānanda Kavindra Ed with Introduction etc by Jagannātha Sastr Hoshing Sāhityopādhyâya. No 9 (Part 1)a--The Bhakti Chandrikā, a Commentary on Sandılya's Bhaktısturas by Nārāyana Tirtha. Ed. with a Prefatory Note by Gopinath Kayırā), M A ·काव्पविलाले। पाततोऽवभासते वास्तवं तु नास्ति । तथा. हि-कीदृशः केसरी ? वनेभातिविपर्दशा, वनसम्बन्धिनामिभाना हस्तिनाम- त्यन्तं विमर्दको गर्दनकर्तेति । एवं सिंहासने भाति भातिसिंहासने इतिशब्दयोरपि पुनरुक्तार्थकत्वमापातत एवाऽवभासते न तु वास्तवमस्ति । तथा हि-किंभूतो भवान् ? भातिसिंहासनेभवान् भान्ति ते भाः, सिंहासनं सिंहकृतल्बदुम्भोपवेशनं तदतिक्रान्तं यस्तेऽतिसिंहासनाः, भाश्च ते अतिसिंहासनाश्चेति कर्मधारयः । सिंहरपि ये हन्तुमाक्रमितुं वा न शक्यन्ते एतादृशा इभा हस्तिनोऽस्य सन्तीति भातिसिंहालनेभवान् इति पुनरुक्तार्थसन्नि- भसत्वादिह भवति पुनरुक्तप्रतीकाशालङ्कारः ॥ वीक्षणाय सदसद्विवेकिन शिक्षणाय लघुद्धिशालिनाम् । लक्षणैरिह विचिन्तनैर्मया लक्षिता स्वकृतपद्यपद्धतिः ॥ ६६ ॥ दैताद्वैतमतादिनिर्णयविधिपो शुद्धिश्रुतो भट्टाचार्यशतावधान इति यो बोडोद्भवोऽभूत्कविः। अन्ध काव्यविलाससज्ञिनि चिरञ्जीवेन तज्जन्मना- ভুাইহিলাহিলী ছুহি লা স্বায়াক্কা না ৷৷ इति श्रीचिरजीवभट्टाचार्यकृतकाव्यविलासे अलङ्कारमयी द्वितीया भडिः ।। समाप्तश्चाऽयं अन्यः ।

·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA TEXTS. Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M A No 1-The Kıranávalı Bhashara, a Commentary on Udayana's Kıranavalı, Dravya section, by Padmanabha Miśra Edited with Introduction and Index by Gopinātha Kavirā], M. A. No.2--The Advaita Chintāmanı, by Rangon Bhatta, Ed with Introduction etc. by Nārāyana Sastri Khiste Sahityā. chārya. No. 3-The Vedānta Kalpalatıkā, by Madhusadana Sarasvati. Ed with Introduction etc. by Rámājñā Pāndeya Vyā. karavāchārya. No 4.-The Kusumāñjali Bodhani, a Commentary on Udayana's Theistic Tract, Nyāya Kusumiſijalı,by Varadaraja. Ed with Introduction etc. by Gopināth Kaviraj, M. A. No 5--The Rasasāra, a Commentary on Udayana's Kirapayalı, Guna Section, by Bhajra Vādindra Ed. with Introduction etc. by Gopināth Kaviraj, M A. No 6 (Part 1)--The Bhavana Viveka by Mandana Migra, with a Commentary by Bhasta Umbeka Ed with Introduction etc. by M M Gangā. nātha Jhā, M. A, D. Litt. No 6 (Part II)-Ditto Ditto No 7 | Part I)--Yogınıhrdaya dipika, by Amrtānanda Nātha, being a Commentary on Yoginjhrdaya, a part of Vāmakeśvara Tantra. Ed with Introduction etc by Gopināth Kaviraj, M A. No. 7~(Part II) Ditto Ditto No 8-The Kāvyaďákui, by Garīgānanda Kavindra Ed with Introduction etc by Jagannatha Sastrı Hoshing Sahityopādhyaya, No 9 (Part I)--The Bhakti Chandrikā, 4 Commentary on Sāņdılya's Bhaktistûras. by Nārāyana Tirtha, Ed, with & Prefatory Note by Gopinath Kavirā], M.A ·( 2 ) No. 10(Part I)-The Siddhantaratna, by Baladeva Vidyābhusana, Ed. with a Prefatory Note by Gopināth Kavirāj, M.A. No. 11-The Sri Vidya Ratna Sūtras, by Gaudapāda, with a Commentary by Sankarāraṇya. Ed. with Introduction etc. by Nārāyaṇa Šāstri Khiste Sāhityāchārya. No. 12–The Rasapradipa, by Prabhākara Bhațța. Ed. with Introduction etc. by Nārāyaṇa Sastri Khiste Sähityāchārya. No. 13-The Siddhasiddānata Sangraha, by Balabhadra. Ed. with Introduction by Gopināth Kavirāj, M. A. No. 14-The Triveņikā, by Āsādhara Bhatta. Ed. with Introduction by Baţukanatha Sarmā Sāhityopādhyāya, M. A. and Jagannātha Sastri Hoshing Sāhityopādhyāya. No. 15-(Part I)-The Tripurārahasya. Ed, with a Prefatory Note by Gopināth Kavirāj, M.A. No. 16-The Kāvya Vilāsa, by Chiranjiva Bhattāchārya. Ed. with Introduction etc. by Baţukanātha Sarmā Sāhityopādhyāya, M. A. and Jagannātha Sastri Hoshing Sāhityopādhyāya. No. 17-The Nyāya Kalikā, by Bhatta Jayanta. Ed, with Introduction by M. M. Gangānāth Jhā, M. A., D. Litt. No. 18 (Part I)-The Goraksa Siddhānta Sangraha. Ed, with a Prefatory Note by Gopināth Kavirāj, M.A.

·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA STUDIES Edited by GOPINATH KAVIRAJ ,M A Voi i- (2) Studies in Hindu Law (I) its evolution by Ganganatha Jha (d) The View point of Nyaya Vajśesıka Philosophy by Gopt nath Kaviraj (c) Nırmana Kaya, by Gopinath Kaviraj Vol II- (a) Parasur ima Misra ALIAS Vani Rasala Raya, by Gopinath Kuvir) (b) Index to Sabara's Bhasya, by the late Col G A Jacob (c) Studies in Hindu Law (2) -its sources, by Ganganatha Jha (a) A New Bhakti Sutra, by Gopinath Kavir j (e) The System of Chakras accordiag to Guralsa Natha, by Gopinath Kav rja (f) Theism in Ancient India by Gopinath Kaviraj (g) Hindu Poetics, by Batuka natha Sarm (h) A seventeenth Century Astrolabe, by Padmakara Dvivedı (1) Some aspects of Vira Saiva Philosophy, by Gopinath Kaviraj (3) Nyaya Kusumanjali ( English Translation ) hy Gopinath Kivir (k) The Definition of Poetry, by Nar yana Sastri Khrste (1) Sondala Upidhyaya, by Gopinath Kaviraj Vol III (a) Index to Sabara's Bhanya by the late Col G A Jacob (b) Studies in Hindu Law (3) Judicial Procedure by Gang natha Jha (c) Theism Ancient India, by Gopintih Kaviraj (d) History and Bibliography of Nyaya Vasesiha Literature, bi Gopinith Kavit ;

·No text on this page.